·No text on this page.

·Madras University Sanskrit Series No. 15
GENERAL EDITOR :
C. KUNHAN RAJA, M.A., D. Phil. (Oxon)
Head of the Department of Sanskrit

·No text on this page.

·DOCTRINA VIM-PROMOVET HASTANE
The madras Uniuersity Sanskrit Series No. 15
PRAKRIYASARVASVA
(TADDHITA)
BY
NARAYANA BHATTA
EDITED BY
C. KUNHAN RAJA
Reader in Sanskrit, University of Madras
UNIVERSITY OF MADRAS
1941
[Price!

·Printed at
SHAKTI PRESS LTD.
MADRAS.
by
RAO BROS. (Regd )

·मद्रपुरीयविश्वविद्यालयसंस्कृतग्रन्थावलिः-१५,
प्रक्रियासर्वस्वम
(तद्धितप्रकरणम्)
नारायणभट्टविरचितम
सम्पादकः
चि. कुअनाजः
विश्वविद्यालयः
मद्रपुरी
१९४१
[मूल्यम्, रू. ३-४-०

·No text on this page.

·CONTENTS
Foreword
ix
Introduction
xiii
Text
1.196
Appendix I Sūtras in the Pāņinian Order 1
Appendix II Sūtras in the Alphabetical Order 8
Appendix III Index of Padas
47
Appendix · IV Index of Words
71
Appendix V Index of Quotations
119
Notes
130

·No text on this page.

·FOREWORD When I was engaged in 1932 in bringing out an edition with an English Translation of Nārāyaṇa Bhatta's Mānameyodaya, a short work on Mīmāmsā, along with Sri S. S. Suryanarayana Sastri, the Reader in Indian Philosophy of the University of Madras, I had to read through some other works of Nārāyana Bhatta. His devotional poem called the Nārāyaṇīya has been known to me even from my childhood and I could recite considerable portions of it by heart. Many Campū works of his were also known to me, since they are used by the Cākyārs of Malabar for expounding Purāņic stories in the temples of Malabar and since, as such, I had many opportunities of listening to their recitation on the Malabar Stage. The Prakriyāsarvasva is perhaps his greatest work and one of his latest works also. Only a small portion of this work is available in print, the Trivandrum Sanskrit Series having published the first three sections and a part of the fourth section of the work as No. 106 in 1931. I read through the entire work in manuscript, of which there is a good palm leaf one in the Adyar Library No. 24-0-1. I noted all the references, allusions and citations from earlier works. Having regard to the very large number of such references, allusions and citations and having regard also to the fact that most of the works are little known, I thought that the work may be published. The commentary on the Uņādi portion had already been included in the scheme of the Departmental publications and was issued as Part II of No. 7 in this series. TI ·X FOREWORD Since three sections and a part of the fourth section in the beginning of the book had already appeared in Trivandruir, I thought I may publish the fifth section, namely Tadahitan. At that time I was fortunate in having two very able students, Sri Ramakrishna Bhat and Sri Madbava Krishna Sarma, ils research workers under me in the Departınont. Thayilssisted me in making the transcript for the Pross and in comparing the manuscripts. Mr. Bhat also prepared some of the indires et that time. The book was ready for the Pross in 1937. Some delay was caused in makiog arrangements to start printing. The printing began towards the end of 1938. I have used three palm leaf manuscripts, in tho Adyar Library for this edition, Nos. 24-C-1, 24-C-3, 40-C-3 and also a modern Paper Transcript in the Govornment Oriontal Manuscripts Library, Madras No. R. 3024. There was no material difference in reading and as such I do not notice the varinnts in this edition. In a work of this sort, it is the mattor, and not the readings, that is valuable. Mr. Madhava Krishna Sarma is aynilable in Madras now and throughout the printing, he his boon of considerable help to me in reading through the proofs and tracing the various references, allusions and citations. In fixing the text also, his wide knowledge of grammatical literature was of great assistance to me. I must express my sincero thanks to this young scholar for all the work he has done, which must have occupied him a very considerable time, when his own official duties are roally heavy. Miss K. Amimini Amma came into the Department as & Research Student soon after the printing began and she too bus helped me in reading through the proofs and in preparing some ·FOREWORD of the indoies. I express my thanks to her also for the help I have received from her in printing the work. I have given two lists of the Sūtras that are taken up in this work for interpretation, one in their Pāṇinian order and the other in their alphabetical order. As considerable portions of the commentary are in the form of metrical passages, I thought that an index of Pādas of these verses would be of help to readers for reference. When a person reads a work, it is more likely that the metrical passages are impressed on his mind more firmly than the prose portions and that is the reason for my giving a separate index of the Pādas. I have given a full list of words which the author has given in illustrating the Sūtras The list of quotations is the last index. Then I have added a few Notes, where I have given the references for the various citations, so far as I could trace them. If the commentator, in the course of the interpretation, quotes a Sūtra, I have given the reference then and there. There are large numbers of citations from and allusions to the Mahābhāşya, to the Kāśikā and to the Gaņas. The author himself adds his own amplifications and explanations in the style of Vārtikas. I have given all such passages in separate lines. Where a Vārtika appears under the same Sūtra in the edition of the Mahābhāşya as in this commentary, I have not given any reference to it. If it appears under a different Sūtra, I have given the reference. It will be advisable to use this commentary along with the corresponding portions in the Mahābliāşya and the Kāśikā. For the Kāśikā and the Dhātuvịtti of Madhavn, I have used the Käshi Sanskrit Series editions. For Uņādi I have used the editions in this Series as No. 7 Part II. The Sarasvatīkāņthābhuru na has also been edited in this Series as No. 11 and I have used that edition. For its commentary by ·xil FOREWORD Dandanātha, I have used the transcript in the Adyar Library No. 39-1-8. For Bhojā's Śộngāraprakāsn I have consulted the Manuscript in the Government Oriental Manuscripts Library Madras. No. R. 3252. In iny Foreword to the edition of the Unādi portion of the work in this sories, I had said that “his cominentary on the Sūtras of Pāņini form a basis, not only for understanding the meaning of tho Sūtras, but also for reconstructing tho history of the various systems of sanskrit grammar." I feel that the edition of the Tadahita portion will amply justily any statement. There are quotations from a large number of grammarians whose works are not available in plenty and not well known. Rāma's commentary on the Kāśikā, Sankara's coinmentury on the Rūpāvatāra called the Nīvī, Nārāyāņa's poem callod Subhadrāhara ņa in which the Sūtras of Pāṇini aro illustrated, tho Pañcikā on Anargharāghava are all rare works not well known For the other rare works, manuscripts are available, sometimes complete and sometimes only fragmentary. The citations by the author shows variants in readings; therefore this work is useful whenever such works will be published. even now. I have t: ken care to present a correct text. I have been able to find a few misprints and even a few mistakes of a more serious nature. I have corrected them in the Notes. University of Madras. 1st February, 1941, } C. KUNHAN RAJA, Reader in Sanskrit.

·INTRODUCTION Nārāyana Bhatta of Malabar, who lived over three hundred years ago, is now well known to Sanskritists through the publications of some of his works. His Nārāyaṇiyam has been published in the Trivandrum Sanskrit Series as No. 18, and his Mānameyodaya has been published in the same series as No. 19. The latter was published by myself in collaboration with Sri S. S. Suryanarayana Sastri of the University of Madras in 1933 in the T. P. H. Series, with an English translation, Notes etc. The early portion of Prakriyāsarvasvisa has appeared in the Trivandrum Sanskrit Series as No. 106 in 1931 and the Uņādi portion appeared in the Madras University Sanskrit Series as No. 7, Part 2 in 1933. Many of his Campū works are also available in print. His date and some details about his life are known from his works. There are many anecdotes about him, which may be mostly fanciful with little foundation and may not be reliable for research purposes. His family name is Melputtur. His father was Mātņdatta. His house was on the banks of the river now known in Malabar as Bhārāta Puzha, which joins the sea at Ponani on the West Coast. All this information is contained in : bhūkhande keralākhye saritam iba nilām uttareņaiva nāvākşetre gavyūtimātre punar uparinavagrāmanāmni dhāmni dharmişthād bhattatantrādyakhilamatapator mātſdattadvijendrāj ·xiv INTRODUCTION jāto nārāyaṇākhyo niravaliaci atulāın devudārāyaņājñām. In the Kerala country, only a gavyūti to the north of the river Nilā, in the place called Nāvā (inodern Tirunāvāy), in the house named Upari-nava-grām: (incl-putt-ür), born of the great Brahmin, Mātroattil well versed in all brunchos of learning like the systein of Bhattil, and very piouis, l, namod Nārāyana, have fully carried out the orders of Devanārāyale. Horo Uparina vagrāma is the Sanskrit form of the Malāyālazn namo Melputtür Devanārāyanai, king of Ampalappuzhi (only a few inilos South of Alloppoy on the Wost Coast), attractuil liim by his great qualitics and drew him to his Court. Uador his ordors ho wrote this work. This is narrtocl in the Introductory portion of the work. The work starts with a benediction. inurāror munoharam rāsa vilasa vilolam singurulta rūpamn prakrtiņu yat pratyayuvat sammilitam pratyokain gopikāgu Think of the beautiful form of the onoiny of Mura (Krşņa), deeply interested in the Rāsa sport, whiirh is scparately associated with the Gopi girls, like a termination with various bildes. Then two verses give a description of the King Devanārāyana: tişthaty evānilo 'pi pracarati girir upy äjňuyā yasy rājye Śatroḥ sarvābhisāre sati racayati yas tasyu sarvapahāram 50 'yam nisteşaśātraśrutinivahabalānātakeșt advitiyo bhāti śrīdēvenārāyaưadharanipatir magnaceta mukunde.

·INTRODUCTION XV There shines the Lord of the earth Devanārāyaṇa, whose heart is immersed in Mukunda, in whose realm even the wind stands still and even the hills move by his orders, who completely takes away all the preparations when his enemy makes his full preparations (to attack him); and he is without a second in (his knowledge of) all the Šāstras, in the host of Vedas, and in Arts and Dramas. yo vrndāvanaväsino niyaminah sākşātkrtādhokşajād dusprāpam khalu nāradād dhruva iva prāpopadeśam param yasyāpāsta samasta vastukutukam krsņā valokotsa pakrīdākautuki mānasam vijayate so 'yam mabātmā nrpah There reigns that great King, who has learned a great teaching, difficult to attain, like Dhruva from Närada, from a sage who had seen Vişņu in person and who was a resident of Vịndāvana, whose mind is ever eager to have the festivity of actually seeing Krsna with the eagerness in all other things cast away Then he describes how he came to the court of the King: so 'tha kadācana rājā svaguņair ā krsya sapnidhim nitam śrīmātsdattasūnum nārāyaṇasamjñam aśişad avanisuram Then, once that King instructed the Brahmin, the son of Mātſdatta who was brought to his presence being attracted by his great qualities. The following three verses state the instruction:

·xvi INTRODUCTION vittau cāru na rūpasiddhikathanā rūpāvatāre punaḥ kaumudyādişu cātra sūtram akhilam năsty eva tasmāt tvayā rūpānītisamastasūtrasahitam spastam mitam prakriyasarvasvábhihitam nibandhanain idam kāryam maduktādh vanā. In the Kāśikāvịtti the method of explaining the derivation of forms is not well dealt with. Then in the Rūpāvatāra, in the (Prakriyā) Kaumidi and others, all the Sūtras are not taken up. Therefore by you must be written according to the path shown by me this treatise namod Prakriyāsarvasya, clear and in moderate size, giving both the method of deriving forms and all the sutras. iha samjñā paribhāşā sandhih krt taddhitāḥ samāsas ca stripratyayāḥ subarthāh supām vishiś cātmanepadavibhāgaḥ tin api ca lārthavićeşāḥ sananta-yan-yanlukaś ca subdbātuh nyāyo dhātur uņādis chāndasam iti santu viņśatih khandāḥ Let there be twenty sections, namely 1. samjñā (technical term) 2. paribhāśa (interpretation) 3. sandhi (euphonic combination) 4. krt (primary suffix) 5. taddhita (secondary sufix) 6. Samāsa (compound) 7. strīpratyaya (feminine suffix) 8. subartha (meaning of case suffixes) 9. supāmu vidhi (case) sufix) 10. ātmanepadavibhāga (division into middle forms eto.) 11. tin (verbal suffix) 12. lārtha višeşa (the different meanings of tenses and moods) 13. sananta (forms with san suffix) 14. pan (forms with yaŭ suffix) 15. yanluk (dropping of yan ·INTRODUCTION xvii suffix) 16. subdhātu (verbs from nominal forms) 17. nyāya (rules of interpretations) 18. dhātu (roots) 19. uņādi (the ūņādi siffixes) 20. vaidika (Vedic). The next verse explains bow he undertook the work. itirito bhūpatināmunā punaḥ kşane kşane śikṣitarītikauśalah asādbyavastuny api sa pravrttavān mahārņa ve pota ivānilāśrayāt Being thus ordered by this king, then he engaged himself in it, though a job difficult to succeed, receiving guidance from him at every moment regarding the skilful way of work, as a boat crosses the vast ocean depending on the wind. There is a final prayer which contains also the date. ayam acyutagurukſpayā pāņinikātyāyanādikārunyāt yatnaḥ phalaprasūḥ syāt kſtarāgaraso 'dya sabdamārgajuşām Through the kindness of my teacher Acyuta, through the kindness of Pāņini, Kātyāyana and others, may this work be productive of fruit now, bringing the essence of joy to those who are on the path of learning grammar. Here the syllables ya-tna h-pha-la-pra-sūḥ-syāt indicates the date 1723201 according to the South Indian method of notation. This is the Kali date of the work. This will be in 1607 A. D. The next line in the verse also gives a more or less similar date in the syllables kr-ta-rā-gd-ra-so-dya. This is Kali 1723261. Thus there are sixty days between the two dates, if both the passages give a date. Some say that these are the III .

·xviii INTRODUCTION dates of the commencement and the completion of the work. If it be so, this verse must have been written and added in the beginning after the whole work was completed. In the previous verse it was stated that he was receiving guid:inco from the king at every step (ksaņe kşaņe). Is it that these two verses were after the completion of the work? Or can we take the verses in another way? He received the first instrution from the king to write the work on a certain day. From that day he was taking instruction from the king regarding the plan. Then he actually started work on a certain day. From the first day to the day of actually setting out on the work, there was a lapse of 60 days. The guidance he received from the king was before he actually started writing out the book. This is a more natural way of interpreting the passinge as giving two dates. From here the work begins. At the beginning of nearly every section he has some general remark to make. The following appears at the beginning of the Krt sertion: gahanataragranthārthān ativitatān vīkşya mankşu sanksipatām skhalitam api sambhaven nas tatra tu vibudhā vimatsarāḥ Saranam When we look into the meanings of very profound works and condense them, there are possibilities of mistakes creeping in. Here scholars free from rivalry are our resort. The verse at the beginning of the Tadbita section is already printed in the text. I will take up its consideration & little later. The following is in the beginning of the section on ·INTRODUCTION xix Samāsa, which is very appropriate after the rather elaborate commentary on the Taddhitas, sanksepātiśaye 'pi vācyabahutā betor abhūd vistara h spaşțatve 'pi křte svabhāvagahanā bhāgā manāg asphuțāḥ evam vyaktim iyān padārtha iyatā granthena yāto 'yam ity evam yo vimțśet sa eva kalayed asmandibandhe gunān In spite of particular condensation, tbare has been elaboration since there is much to be said. In spite of the attempt to make things clear, certain portions remain obscure on account of the inherent difficulties there. Such a topic has been elucidated in this way with only so many words: he who will think in this way alone can find merit in my treatise. The following is what appears in the beginning of the Stīpratyaya section : vșttaa nānā pramādā vivrtişu kathitā mādhavadyais ca sarvavyākhyāsv ākhyāyidošā bahulam agbațitāḥ prakriyālı ká vyaparktau nāma vyakhyāsv anantah kila tad iba mabākovidair apy avarjya vibhrántiś cet kršābhyāsini kṛśadhişaņe mādrse kin nu vācyam Many kinds of errors in the Kāśikā bave been pointed out in the commentaries. By Mādbava and others have been pointed out in many commentaries, the errors of the writers, on many occasions. In the commentaries on Kosas are shown

·INTRODUCTION
ipnumorable cases of grammatical derivations not ling observed
in postic pafuligos. Thus it works of people of my position with
little of intelligence and little of training routain huola mistukea
which ovon very gront scholars (annot svoil, what is there to
be talkod about?
The following is in the beginning of the motion dealing
with the moaning of caso auffixes.
bu kinoid atra svakapolekulpituin
likhāmi Săstre kvaoid Iksitam vina
anekadha yatra purăvidáin matam
manoliarain tatru varum uruhiyyate.
Nothing is written in this work which has not been seen
somowhore, which is moroly created by iny imagination. If in
the works of Haciont toachers I see differences of opinion, I
seleot there what I consider the acceptable one.
The section dealing with Ciso auffixes bngin:
svanirmitatvapranayă ve kunthitaḥ
svakávyadoşaın da budbo 'pi budhyata
uto 'tr& sūrla gunadoşabhodakan
inaduktisum sodbadekaryam arbhaye
Even a learned min does not undorstand the dofects of his
own composition when he is blinded by partiality for his own
work. Therefore I appeal to scholars wbo can disoriininate
between good and bad for examination of my words.
The next section deals with Middle forms and it starts thus:
vidyāmso viditam bi sarvam iti no drakyanti mandah
punah

·INTRODUOTION xxi prärabhyādlikumārgadarśa niiparibbhrāntā viramsyanti ca anyo watsarinah kuthām api na no kuryuh kim otails kşatem yan macībuddhivisuddhaye ca nfpater modāya cuitat krtam Learned men will not even have a look at this work, in the belief that they know everything. Then men of weak intellect start und seeing the long path in front get confused and stop away. Others who are rivals will not even discuss matters with me. What is lost to me by these things, since this work has been undertaken only to clarify my mind and to please the King ? The soction doaling with verbal sullixes start with : barer vidhäsyann aham ātmane padam tathā piuresmai padajālam arpayan gir. tadārādhanam eva khalv idam karomy to 'ayat phalam astu vā pa vā With a view to get for myself the abodo of Hari and rondering the host of correct words for others, with these words I am perforining only his worship, wbether there is a fruit boyond this or not. Here the author brings in the two terms tinanopada nad parusmaipada in this verse in & clever way, % very appropriate thing immediately after the section dealing with the two forms of verbal inflection. The following is the beginning of the section dealing with the moanings of tenses and inoods. päninyuktam pramāpat na tu punar aparam (andrebhojadisastram ·xxii INTRODUCTION ko'py alus till laghisthanim klubu buluvidän uuti nirmiluvākyam balrangīkārabhoda bluavati vosal panni prik labl:in và pūrvoktium pāņinis capy a mulatti viroudhon pi kalpos vikalpa Some people say that only what lik bn said by Piqini is Authoritative and not the works of Candril, Bhoja kit. This is not corrort. In tho (4 of those who know molt, thuir words cannot be busoloss. llow ('411 theme is prior willigini, differont acreptances of inany viowN 011 PŁCX*116 sf their riti? And I'anini himsedí :pprove the words of furibor bhrition When there is a conflict, we bila to 12:441111 in allorativi. This verso shows what i progressive view the ruthor took in tho matter of grainınır. "The viow is fully lxorn out in thing work. Ho accopts all works on timmt un tries to interpret Pånini in rolntion to other systems, brought about by an oil language in course of time. The section on rules of Interpretation login: na barvain hirvasyo priyun api bliver spriyama api kvacit kooit kiſcid dubinti yuli sirthi mamu kyti!! na vă grhnuutv anyo tai upi vada piyyüşalılart. parikridanandah pliuluin irlain idáulm mugit iu kim Everything will not be ploaxing tu everybody, nor will be unpleasing to everybody. If some people somnawhure will nolept some part of it, I am gratified in my work. Or lot no ona olsa accept this, Evon then, tell me, havo I not had the fruit in the forın of the joy of sporting in the intoximation of char? With the section dealing with the rules of interpretation ·INTILODUCTION xxiii the first part of the work is finished. The colophon wys: iti Srikerulubhūvalnyabh īşanadovwnārāyanulh:lrunipatikrintsilramona närāyanac.urinpaticnrannparāyanena nārāyana kızvini viracite prakriyāuurvilsye nyłynkhındalı. Silmäptus canya pūrvabhāgal, It is after this that there is at vorso where he givon the name of his village, bis homo iind his father. I have already given this verse bofora. It is rather strange thint ho should say that he has fully carried out the orders of the King whon he has come only to the end of the hoventeenth section and whon still throu soctions are to be finished. This verse is preceded by another verse where he silys that all the sins ho may have committed in writing this work he places at the foot of the Lord. I havo omittod somo vorsos which aro not of inualı importune. There is nothing particular in the verses which connect them to the sertion. In these verses ho sinply states certain gonornl principles which he lies followod in writing the work. Now I tako up the first vorso in the portion that is now boing printed, whore various authors anl works aro montioned. Vrtti is Kásika and there kuru vitrious cititions from it and various allusions to it in the whole of the work, also in the portion printed in this yolumno. Ho citos it also by montioning the name of the author as Vänintl. Sometimus Vamana i the author of Kavyalarikārtsūtrinn. TIo does not mention Jayaditya, who is supposed to be a collaborator of Vāınınn in writing the Kasikā. Tuildharadattaräma vivrti. "The commontary by Harudattit cillod Padamınjirl has alroady boon printod. He always citos tho work is iti hilrali utr. Ramn is another commentator, ·xxiv INTRODUCTION whose work is called Pradīpiu. There is a palen leuf 1991Hxorip! of it in the collection at the Sanskrit College, 'l'riplunithura, Cochin State. A transcript from that is kept in the (lovernmont Manuscripts Librilry, Madrid, the Number being 1. 16:310. There is another commentary culled Prakriyamanjarm loy Vilyūsägaru Muni R. 2093, 1364. Ilo neither montions it horo nor does he cite froin it in thu commntury. Iu ritta tho NyA** though it is not montioned horo. Bhäsyädikun. This is Mahabbīșy. What is meant by adi is not quite clear. Perhaps his ineant that he utilisent all tho commonturive on the Bhasya. Ila questa from Kniynen. Kaunudim. This is not the Siddhantuknımade of Bhattoji Diksite but the Protkriyakaumud. Ile quote alho from Prasidr, its commontary. This is wint bo mnunnig by tnuvyakhyam Dhatuvrttiyugulam. One is certainly tho Dhatuvetti of Madhave. What the other is is not clour. It is not the Kytratila rangint. He quotes from the Amaril commentary of Kșirusvåmin and not from bis KsTraturanginillo mentions Subdhatuvptti under th Sutra No. 196. This is found in the Nampulhatu portion of the Dhatuvrtti. The two Dhituvșttis inny 30 the Dhătuvętti of Madhnvil nad tho Namdhatuyrtti. Daiva hus already been printod in the Trivandrum Sanskrit Series as No.1. Kalpadruma is the Kavikalpadrum& of Bopadova. There are copious citations froin this in other sections of the work. Bhojoktid vaya. The Sarasvatikanthābharaņu and the Sțngāraprakasa of Bhojadeva are meant bere. There Are quotations from both, ·INTRODUOTION Dunduāthavivști is the commentary on the Sarngyatī. kanțbābliurana by Dandanātha. Thero is a copy of it in Trivandruin and tho Adyar Librury has a transcript of it, bearing the shelf No. 39-I-8. Bhattyädikāvyatrayam. One is Bhattikāvya. There are inany citations from it in tho work. Another is it work called Subhadrābarana. This is a Kavya in twenty Sargus, illustrating the rulos of Pāṇini. The uuthor is one Nārāyana, son of Brahmadattr. Tho work is available in Trivandrum in the qurator's collection, described in Vol. VIII on Pp. 3141 and 42. There is a commentary on it described on the noxt page. Both are incomplete. There is a complete transcript of the work in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, in Nos. 2720, 4303 and 4323. Under No. 2721 there is entered & commentary on the Sahasranāmi by some member of Kütallur Muna in Malabar, whose father was Brahmadattir. Onaocount of this similarity the Catalogue says that the author of Subhadrabarana was a member of that family. The work bogins: madhuvratākāramunīdravſndaprapītadānārtharasapra vābam anantamadhyādiparam mabas tan nrsimharūpai saranara prapadye sudustaram vyākaraņāmburăsim manastaritreņa vigāhya labdhaih su sabdaratnai racayāmi hāram kävyam subhadra haraņābhidhānam nīlopakanthābharaṇād vinītad yo brabinndattad ajani dvijendrāt rāmodayācāryapitrvyacañcur pārāyano 'sau ka vir asya kartă IV ·Xxvi INTRODUCTION The colophon says: iti lirahmaduttruirāyanavirriten vyäkaranodāharına suvivaruma subhairābarnno pornkirinkuwdium prathuruh harhah The works only: viśvāmitrasya gotre dvijiunanir ablisvad brahmulattibhidhini Sraddhanvādhyāyapatiul sakalngunanidhih Süstrivit kävynsaundich antovähi vipuścid (lvipularianbhrtor jāta vedustrummirtyog tatsūnuh kävyam etad vyndhitta buahnmuda khyalik- 11ārāyunākłyn hy From three verscs we find thirt his houro Wilt in the noighbourhood of the Nili river (the Himm rivor mentioned by the author of tho coinmontary now being published); his inther was Brahmadutti; ho had two unclenniumol Rimuund Udayit who educated hiin; ho he ako written it commentary on the works his father was the disciplo of Jātil voulu and Astamürti; his own numo was Narayana. Wo know nothing more about bim. What the third work in, wo do not know from the commentary. Thero is no oluo. There is * work called Vāaudovavijaya by Vasudevn, which Narayana the anthor of Prakriyalarvasyl bad continuod under the title Dhatukuyil Both are published in the Kāvgamala Soriche Parlimp it in the Vasudevavijaya that ho means tho third. Thut 403 illustrates the rules of Pāņini. Tisraś oāmarakošanāmavivrtih. Two are the TikiBrYiLbVU of Saryānanda and the commentary by KȘTrubvāmin. Wo do not know which is the third.

·INTRODUOTION Xxvii Bosides theso, ho citos from or nontions many other works. In tho portion printed, thero aro quotations from Mágha, from the commoutary allod Pañeikä on Murári's Anargharāghrva and also from An:lryhurāghavi itself and from Vonisambara. On Page 58 of the edition of the carlier portions of the work is No. 106 in the Trivandruin Sanskrit Series, there is the passage boppadevalștiuvicār:Lointamani-mugcbabodha-durgasimbavștti - tuttikā-pāņinīyamatdarpiniu-kavikulpadināduyah. Here is a list of the works of Bopadova. The Puñika on Murāri's Anargharāghava has boen printed in Mysore, though the last portion is missing. There are completo manuscripts in Madras (Adyar Library No. 24-0-21). This Murāripañcikā citos Āņdipillai. This enables us to fix tho dato of til at great Kalpa Sūtra Commentator. (Soe Manuscripts Notes in the Adyar Library Bulletin, 1940, May. P. 74). Sankra is anothor author mentioned in this work. The work is a commentary on the Rūpāvatāra called the NIVT In the portion printed, only the name Sankara occurs. The namo Nivīkāru uppears in another section. There is a manuscipt of it in the Palace Library at Trivandrum and is describod as No. 730 on Pingo 968 in Volume III of the Doscriptivo catalogue. The colophon there reads: iti pārašavakulatilakona Sankariryoņa viracite nīvīsumjñake rūpāvatārvyāklyāno astainnlı parircledah. There is another copy of it in the Library of the Bhindarkar Oriontal Institute, Poona, which is doscribed its No. 91 on Pilge 75 of the descriptice catalogue, Grammar Vol. II, Part I. Vedic and Piņiniyan. Tho namo is not given here. No. 90 in this catalogue is another commentary on the Rūpävatāra, and another copy of it is available in Trivandrun Palaco Library described is No. 726. I read through the copy available in Trivandrumn; but I was not able to find in it any of the citations found in portion of Prakriyāsaryasva now being published. But there can be ·xxviii INTRODUCTION no doubt about the source of the citation being the same as the works found in Trivandrum and Poona. I have already mentioned that the syllables yatnaḥ phalaprasūḥ syāt and kệtarāgarasodya found in the Introductory portion of the work and already quoted earlier in the Indroduction, represent two dates, namely 1723201 and 1723261. These dates are corroborated by other dates given by the author. The Nārāyaṇiga ends with the syllables āyurārogyasaukhyam, which represents the date 1712210. It will be found that the first date given in the Prakriyāsarvasva is 10,991 days and the second date 11,061 days after the date given in the Nārāyaṇīya. So Narayaņīya must have been written in the author's early days and the Prakriyāsarvasya was begun only about 30 years after that. There are two more dates given by the author known in tradition. One is about a flood in the river near his house and the date is given in the notation nadīpuştir asahyā which gives the date 1721180. This is 1021 days prior to the first date given in the Prakriyāsrvasva. Perhaps this represents a date just previous to his departure to the Palace of the Raja of Ampalapuza. It has come down to us in Malabar through tradition that Nārāyana was a very lazy young man of irregular life; one day early morning when he was leaving his room, one Acyuta Pişāroți was teaching a disciple how to calculate the positions of the Sun and the Moon in relation to the Nakşatras. He was trying to find a chrono-gram for the Kali date and Nārā. yana immediately gave the very awkward notation lingavyädhir asabyā, which will be 1729133. Evidently, this must be wrong in so far as this date is 5932 days after the date given in the Prakriyāsarvasva. The tradition goes that the aged Pişarogi was disgusted with the young Brahmin and scolded him for his un-Brabanical life and that Nårāyaṇa was pained and decided to take to study under Pişāroti and soon learnied all the ·INTRODUCTION xxig also mean, śāstras. The date given in the tradition disproves the tradition entirely. There are various stories about him. But they are all mere stories and only prove that he was an extraordinary man of the time, who, on account of his firm devotion to Krşņa, was endowed with even an element of divine purity. Some stories may not be uninteresting. When he first went to Ampalapuza, he was sitting in the temple and the King was informed of the arrival of a new learned Brahmin and he remarked, " I do not know if he can read correctly". The expression for reading correctly" in Malayalam is" kūţti vāyikkuka" and this may read adding up new matter. Nārāyana heard about this remark. In the afternoon, he was invited to the Palace to read and explain Parā ņas. He read a passage thus: bhīmasenagadātrastā duryodhanavarūdhinī sikhā kbāryāțekasyeva karņamālam upāgatā. The army of Duryodhana, frightened by the club of Bhīmasena, approached Karna (the Hero or the ear), like the hair on the head of a bald man. The King asked him if that verse was in the text and he said that he wanted to show him how to “ kūțți vāyikkuka” that is, “ to read correctly" or " to read adding new matter." The joke lay in the fact that, according to tradition, that King was a bald man. From that time, he became a favourite of the King. In his Court, he composed the Prakriyāsarvasva and also a large number of Campūs. The usual practice was for him to write a Campū in the forenoon and the Cākyar was to explain it in the afternoon. One of his Campūs is Niranusāsika, in which Śūpaņakhā complains, after her being deformed by Lakşmaņa, to Rāvaņa ; being devoid of her nose she could not pronounce nasal sounds and so the whole Campū is composed without a nasal sound. The first verse has the passage: ha ha rāksasaraja đusparibhavagrastasy Chik to bhujah ·XXX INTRODUCTION Here the word bhuja is either masculine or feminine and if he used the sesond case of it in the masculine plural, there will be a nasal in bhujan and so he used the feminine form bhujāb. When the Cākyar explained the passage in the afternoon, be explained it as “I condemn your twenty hands devoid of masculinity." Both the King and the author were very much pleased. There are various stories current in Malabar about these two geniuses in the Court of the King of Ampalapuza. I narrate only two, which are the most interesting. He was not recognised as a great scholar by the more orthodox section of the Malabar Pandits of the time. He was a nephew of the great Bhattas of Payyūr Mana, where there were many authors on Mímāmsā and where there were many poets also. Some account of them have been given in the Introduction to the Edition of Brabmusiddhi in this series. Once there was a feast in a temple. On such occasions usually there would be a competition in both Vedic recitation and in Sastraic discussion. For Sastraic discussion there was no one present and some one said that Nārāyaṇa was just come. Then the Pandits said: "Well, he can write verses; but he is not a scholar. Yet, since there is no one else available, let him:participate." Once, it seems his uncle also remarked that he may be admitted among the scholars as a favour, baing his nephew. He always held that grammar must explain usages in language and should not dictate to language. In the Prakriyasarvasya, he has made the remark : viśrāmasyāpa śabdatvam vịttyuktam nādriyāmahe muráribhavabhūtyādīn apramāṇīkaroti kah His own works also contain some unpāņiniyan uses. In his Campū called the Rājasūya there is the passage : prakatam abalyājārety āhūte pramudite maghoni tadā āśritapatnīsālā gåutamagrhiņi to tatrape nitarām the use tatrape is wrong ; the form can be only trepe, according to Pānini 6-4-122. There is a tradition of his having written another work in which he justifies all usages which appear ·INTRODUCTION xxxi unpāņiniyan. I have not seen this work. It seems that he gives an exception to the root trap in the above quoted Sūtra of Pāṇini and says that it can have reduplication also in Ațmanepada, Perfect form and cites his own work as authority for the use. It will not be an exaggeration if I say that in this work we find a collection of citations far in excess of what we find in other works, and as such it has its value in reconstructing works not till now properly edited. Gopadeva says at the end of his Mugdhabodha that he has written ten works on Grammar. The passage is; yasya vyākara ne vareņyaghatanāsphītāḥ prabandha dasa prakhyātā nava raidyake 'pi tithinirdhārārtham eko 'dbhutaḥ sābitye traya eva bhāgavatatattvoktau trayas tasya bhuvy antaryāņiśiromaņer iha guņāḥ ke ke na lokottarāḥ. This is given as the concluding verse in one of the manuscripts in the Library of the Royal Asiatic Society of Bengal, Calcutta (No. 4519 in the descriptive catalogue). This does not seem to be a verse by the author, but by some one who knew his works. The end of the verse is not what we expect from the author unless we take him to be too haughty. Nārāyaṇa mentions vicāra cintamani, a commentary on Durgasimha and Pāṇinīyamatadarpaņa, besides the two works on grammar by Bopadeva known, namely Mugdhabodha and Kavikalpadrama. There are certain other matters on which Nārāyaṇa's Prakriyāsarvasya has been of considera ble help to me. Pāṇini uses two kinds of technical terms, certain non-signifying symbols like ţi and bha, and certain signifying words like Saryanāma. The latter are of two kinds, one in which the word explains the nature of the point signified as “Saryanāma" and the other where the word is an example of the class which the term ·Xxxii INTRODUCTION signifies, like Tatpurușa and Gahuvrīhi. The terms Dvandva and Avyayībb āva explain the point. I had my doubts regarding the two terms Dvigu and Karmadhāraya. I asked many Pandits and no one was able to explain the matter. What does Karmadhāraya mean? How is it applicable to the Samāsa ? Is Dvigu an example of Dvigu-samāsa ? When I was reading through the Prakriyāsarvasva, I saw the answer to my ques. tions there. I quote the entire section. mahāsamjñā ibānvarthāḥ sarvanāmapadam yathā sarvãnyayattadãdyā hi sarvārthasyāpi vācakāh sarvanāmasthānasamjñā krtsnasabdasthiter ila sisuțoh khalvalopādir na dāmnā vapusetivat pārvācāryopahāsārthām tām vaiphalyād dhoro 'bra vīt kartari kvipi kịcchabdo yeşām madhye hi dịśyate chatrinyāyāt kſtas te syur evam kệtyasamākhyayoh nişthā parisamāptiḥ syāt sā ca bbūtārthayor dvayoh arthaḥ syād ity abhedena nişthākhyau pratyayāy api tasmai hitam itihy artho yanmadhye te ca taddhitaḥ tasya rājany apatyarthatulyapratyayaśāsanāt tadarthavantas tadrājā apatyapratyayā api a vyayībhāva ity atra bhavataḥ kartarība ņaḥ syāt tasya puruşas tatpuruşaş şasthīsamāsataḥ tena tajjātijāḥ sarve kidvat tatpuruşā matāḥ dvayor gavor bhavādir hi dvigur yatraisa sa dviguḥ ba havo vrihayo 'syeti yatra syāt sa tathocyate dyayor hi padayor ekadravyavrtyákhilam padam krijāsambandhi yatra syāt sa śāntaḥ karmadbārayaḥ This is the only place where I have seen a satisfactory explanation of the soitability of the terms Dvigu and Karmadhāraya. Nārāyaṇa is a bold author. He explains; he cites authorities; he criticises; he states his position clearly. Reading the commentary is a treat to the intellect. It is also a treat to the mind. It is as interesting as a Romance. C. KUNHAN RAJA

·॥ प्रक्रियासर्वस्वम् ॥
तद्धितप्रकरणम्
वृत्तिं तद्धरदत्तरामविवृती भाष्यादिकं कौमुदी
तयाख्यामपि धातुवृत्तियुगलं दैवं च कल्पद्रुमम् ।
भोजोक्तिद्वयदण्डनाथविवृती भट्यादि काव्यत्रयं
तिस्रश्चामरकोशनामविवृतीः सम्प्रेक्ष्य संक्षिप्यते ॥
अथ तद्धिताः।
१, झ्याप्प्रातिपदिकात् । ४-१-१ ॥
इतः परं ड्यन्तादावन्तात् प्रातिपदिकाच परे प्रत्यया उच्यन्ते।
२. तद्धिताः । ४-१-७६ ॥
इत ऊर्ध्वं प्रत्ययास्तद्धिताख्याः।
३. प्राग्दीव्यतोऽण् । ४-१-८३ ॥
तेन दीव्यति (१-४-२) इत्यतः प्राच्येष्वर्थेषु सामान्येनाण् स्यात् !
अपत्यं रक्तयुक्ते च दृष्टं परिवृतोद्धृते ।
संस्कृतं पौर्णमासी च देवताव्यूहनीवृतः ॥
आदिः प्रयोजनं योद्धा तथा प्रहरणक्रिया।
अधीते वेदास्ति निवृत्तावासादूरसंभवाः ।
शेषो जातः कृतो लब्धः क्रीतः कुशल इत्यपि ।
अनित्यभवसम्भूतौ साधुः पुष्प्यति पच्यते ॥
उप्तं देयं रौति सोढं भवो व्याख्यान आगतः !
प्रभवत्येति निष्क्रामत्यधिकृत्य कृतस्तथा ।।
निवासोऽभिजनो भक्तिः प्रकर्षणोक्तमेकदिक् ।
उपज्ञातः कृत इदं विकारोऽवयवश्व ते ॥

·२ प्रक्रियासर्वस्वम् इह समासादीनामर्थविभजनं विग्रहः । उपगोरपत्यमिति विग्रहे ४. तस्यापत्यम् । ४-१-९२ ॥ तस्येति षष्ठयन्तादपत्यमित्यर्थे अण् स्यात् । ५. समर्थानां प्रथमाहा । ४-१-८२ ॥ तद्धिताः संबद्धार्थयोयोः सतोः सूत्रे प्रथमनिर्दिष्टादेव स्युः । विकल्पिताश्च । तेन षष्ठय- न्तात् प्रत्ययः नापत्यात् । उपगु ङस् अण् । तद्धितान्तत्वेन प्रातिपदिकत्वात् सुब्लोपः । णित्वात् 'तद्धितेष्वचामादेः' (७-२-११७) इति आदिवृद्धिः । औपगु अ। ६, यचि भम् । १-४-१८ ॥ यादावजादौ सर्वनामस्थानवर्जिते स्वादिप्रत्यये परे पूर्व भसंज्ञम् । ७. भस्य। ६-४-१२९ ॥ इत्यधिकारे ८. ओर्गुणः । ६-४-१४६ ॥ उवर्णान्तस्य भस्य तद्धिते परे गुणः स्यात् । अवादेशः । औपगवः । एवं भानवः । ओर्गु- णस्य संज्ञापूर्वत्वेनानित्यत्वात् खायंभुवः । क्विवन्ता धातुत्वं न जहति इति भुव उवङ् । 'समर्थानां प्रथमाद्वा' (४-१-८२) इत्यत्र समर्थानां इत्युक्तिः वस्त्रमुपगोः अपत्यमन्यस्य इत्यत्रौपगव इत्यभावार्थम् । विकल्पवशादुपगोरपत्यमिति वाक्यं उपग्वपत्यमिति समासोड पि स्यात् । मेधाविनोऽपत्यमित्यण । मेधाविन् अ । ९, नस्तद्धिते । ६-४-१४४ ॥ नान्तस्य भस्य तद्धिते परे टिलोपः स्यात् । मैधावः । १०. गाथिविदथिकेशिंपणिंगणिनश्च । ६-४-१६५ ॥ एतेऽणि परे प्रकृत्या स्युः । टिलोपो नेत्यर्थः । गाथिपुत्रो गाथिनः । वैदथिनः । कैशिनः। पाणिनः । गाणिनः । ११, संयोगादिश्च । ६-४-१६६ ॥ संयोगादिरिन् अपरे प्रकृत्या स्यात् । वञिणः पुत्रो वाज्रिणः । १२. अन् । ६-४-१६७ ॥ अणि सर्वत्र अन् प्रकृत्या स्यात् । राज्ञः पुत्रो राजनः । याज्वनः ।

·तद्धितप्रकरणम् ३ १३, न मपूर्वोऽपत्येऽवर्मणः । ६-४-१७० ॥ वर्मञ्छब्दादन्यत्र मपूर्वोऽन् अपत्यार्थेऽणि परे प्रकृत्या न स्यात् । सुषानोऽपत्यं सौषामः । वर्मणस्तु चाक्रवर्मणः । वा हितनाम्न इति वाच्यम् । हितनाम्नः अपत्य हैतनामः । हैतनामनः । १४. ब्राह्मोऽजातौ । ६-४-१७१ ॥ ब्रह्मणस्त्वणि सर्वत्र टिलोपो यन्निपात्यते । ब्रह्मपुत्र ऋषिोझो जातौ तु ब्राह्मणा इमे ॥ अनपत्ये तु जातावपि टिलोप इष्टः । ब्राह्मी ओषधिः । १५. षपूर्वहन्धृतराज्ञामणि । ६-४-१३५ ॥ षपूर्वस्यानो हञ्छब्दस्य धृतराज्ञश्च सर्वत्राणि परेऽल्लोपः स्यात् । उक्ष्णोऽपत्यमोक्ष्णः । पौष्णः । 'हो हन्तेः' (७-३-५४) इति कुत्वम् । वात्रघ्नः । नस्य चुत्वम् । धार्तराज्ञः इति । अथौपगवस्यापत्यमित्यत्रापि पुनः प्रत्ययप्रसङ्गे १६. अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् । ४-१-१६२ ॥ १७. एको गोते । ४-१-९३ ॥ गोत्रेऽर्थे एक एव प्रत्ययः स्यात् । पूर्वोत्पन्नः प्रत्यय एवास्ति न प्रत्ययान्तरमित्यर्थः । तस्मादौपगवस्य पुत्रोऽप्यौपगव एव । १८, जीवति तु वंश्ये युवा । ४-१-१६३ ॥ वश्ये पित्रादौ जीवति पौत्रादेरपत्यं चतुर्थादि युवसंज्ञं न तु गोत्रसंज्ञम् । १९. गोत्राबून्यस्त्रियाम् । ४-१-९१ ॥ यून्यपत्ये विवक्षिते गोत्रप्रत्ययान्तादेव प्रत्ययः स्यात् । स्त्रियां तु युवोक्तं न। इत्यौपगवादेव प्रत्ययः। २०. अत इञ् । ४-१-९५ ॥ अदन्तस्य अपत्यमित्यर्थे इञ् स्यात् । 'यस्येति च' (६-४-१४८) इत्यलोपः । औपगविः। उपग्वादौ कस्मिंश्चिज्जीवति युवसंज्ञश्चतुर्थं एवमुच्यते । अस्त्रियां इत्युक्तेः ·४ प्रक्रियासर्वस्वम् औपगवी स्त्रीति चतुर्थापत्येऽप्यणेव । टिड्ढाणञ्' - (४-१-१५) इति ङीप् । दक्षस्यापत्यं इत्यत इञ् । दाक्षिः । पुत्रः पौत्रश्चैवम् । युवापत्ये तु २१. यजिनोश्च । ४-१-१०१ ॥ गोलार्थयजिअन्ताधूनि फक् स्यात् । २२, आयनेयोनीयियः फढखछघां प्रत्ययादीनाम् । ७-१-२॥ प्रत्ययादिभूतानां फादीनां क्रमात् आयन एय् ईन् ईय् इय् इत्यादेशाः स्युः । इति फस्य आयनादेशः। २३, किति च । ७-२-११८ ॥ किति तद्धिते परेऽप्यङ्गस्यादेरचो वृद्धिः स्यात् । अत्र त्वाकारस्य आधचत्वात् न भेदः । दाक्षायणो युवा । गर्गादिभ्यो यञ्' (४-१-१०५) इति गोत्रे यञ् वक्ष्यते । अतो यूनि प्राग्वत् । गर्गपुत्रो गार्गिः । तत्पुत्रो गार्ग्यः । तत्पुत्रो युवा गाायणः । २४. हरितादिभ्योऽनः । ४-१-१०० ॥ बिदादिभ्यो गोत्रेऽञ् वक्ष्यते । तदन्तर्गणवाद्गोत्रेऽअन्तेभ्यो हरितादिभ्यो यूनि फक् स्यात् । हरितपुत्रो हारितिः । तत्पुत्रोऽनि हारितः । तत्पुत्रस्तु युवा हारितायनः । कर्तुर- पत्यमित्यण् । कात्रः । तत्पुत्रोऽपि ‘एको गोत्रे' (४-१-९३) इति कार्बः । यूनि तु २५, अणो ध्यचः । ४-१-१५६ ॥ द्वयचः अणन्तादपत्यार्थे फिञ् स्यात् । फमात्रस्यायनादेशः । काायणियुवा । २६, भ्रातरि च ज्यायसि । ४-१-१६४ ।। ज्येष्ठप्रातरि जीवति कनीयान् युवसंज्ञः । पित्रादौ मृतेऽपि अग्रजे जीवति अनुजो गाायणः स्यात् । २७. वान्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति । ४-१-१६५ ॥ आतुरन्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति जीवन्तश्चतुर्थादयो वा युवसंज्ञाः । पित्रादिष्वग्रजे- ष्वपि मृतेषु कस्मिंश्चित् कुलवृद्ध जोवति स्वयं जीवश्चतुर्थो गार्यो गाायणश्वोच्यते । २८. वृद्धस्य च पूजायाम् । ४-१-१६६ ॥ पौत्रो वृद्धः । तस्यापि पूजायां वा युवसंज्ञा स्यात् । गाायणः खल्वयम् । गाग्र्यो वा । २९, यूनश्च कुत्सायाम् । १-१-१६७ ॥

·तद्धितप्रकरणम् कुत्सायां यून एव युवसंज्ञा वा स्यात् । पक्षे गोत्रता स्यादित्यर्थः । कुत्सितश्चेच्चतुर्थोऽपि गार्ग्य इत्याख्येयः । गाायण इत्येव वा । वंश्यो ज्यायांश्च गुरुर्विवक्षयान्यस्तुतिस्त्वधीनतया । निन्दाप्यनधीनेऽतो गुर्वायत्तो युवेति भोजनृपः ॥ अथ गोत्रे प्रत्ययाः । कुञ्जस्यापत्य कौञ्जिः । तस्यापत्ये तु ३०. गोत्रे कुञ्जादिभ्यश्च्फञ् । ४-१-९८ ॥ एभ्यो गोत्रापत्ये वाच्ये फञ् स्यात् । चकारो 'त्रातच्फोः' (:-३-११३) इत्युक्त्यर्थः । गोत्रे प्रत्ययोऽपि परमप्रकृतेः कुञ्जादेरेव । कौञ्जायनः । ३१. बातच्फोरस्त्रियाम् । ५-३-११३ ॥ भारादिजीविनः सङ्घा त्राताः। तद्वाचिभ्यश्च्फान्तेभ्यश्च स्वार्थेऽस्त्रियां न्यः स्यात् । कौञ्जायन्यः । ब्राध्नायन्यः । स्त्रियां तु कौञ्जायनीत्येव । अपत्यप्रत्ययानां जातित्वाजातिडी- षयम् । ३२. ज्यादयस्तद्राजाः । ५-३-११९ ॥ न्यादयः प्रत्ययास्तद्राजाख्याः । ३३. तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् । २-४-६२ ॥ तद्राजप्रत्ययस्य तेनैव कृते बहुत्वे सति स्त्रीलिङ्गादन्यत्र लुक् स्यात् । कौञ्जायन्यः कौजा- यन्यौ कौञ्जायनाः । तेनैव कृने बहुत्व इत्युक्तेः प्रियकौञ्जायन्याः इत्यत्र अन्यपदार्थकृतं बहुत्वमिति ञ्यस्य लुङ् न । एवं ब्राध्नायन्य इत्यादि । अप्रसिद्धत्वाद्गणेषु सर्वानुक्तिः ज्ञेया । नडपुत्रो नाडिः । तत्पुत्रे तु ३४. नडादिभ्यः फक् । ४-१-९९ ॥ एभ्यो गोत्रे फक् । नाडायनः । मित्रस्य पौत्रादिमैत्रायणः । शाकटायनः। अश्वलस्य आश्व- लायनः । यौगन्धरायणः । शकरकोष्ट्रोलोषश्च । शालकायनः। क्रौष्टायनः । प्रसिद्धस्य गोत्रजः आमुष्यायणः । अमुष्येति गणे पाठातु सुब्लोपः । दण्डिन्हस्तिनोन्तित्वाहिलोपे प्राप्ते 'दाण्डिनायनहास्तिनायनार्थवणिकब्रह्मा- शिनेयवासिनायनिश्रोणहत्यधैवत्यसारवैल्याकमैत्रेयहिरण्मयानि' (६-४-१७४) इति निपात- नात्तदभावः।

·प्रक्रियासर्वस्वम् पौत्रादिकार्यकारित्वात्पुत्रस्यापि हि गोलता । कचिदारोप्यते द्वीपपुत्रो द्वैपायनस्ततः ॥ द्वीपस्थः पराशरोऽत्र द्वीपः । ३५. शरद्वच्छुनकदर्भाभृगुवत्साग्रायणेषु । ४-१-१०२ ॥ एभ्यो गोत्रे भृग्वाद्यपत्येषु वाच्येषु फक् स्यातू । शरद्वत्पुत्रः शारद्वतः । तत्पुत्रो भृगुवंशजो दत्तपुत्रश्चेत् शारद्वतायनः । खवंशजश्चेत् शारद्वत एव । एवं वात्स्यश्चेच्छौनकायनः । आग्रायणश्चेद्दार्भायणः । स्ववंशजे शौनकः । दार्भिः । आद्ययोर्बिदाद्यञ् । दर्भात 'अत इज' (४-१-९५) ३६, द्रोणपर्वतजीवन्तादन्यतरस्याम् । ४-१-१०३ ॥ एभ्यो गोत्रे वा फक् स्यात् । द्रोणपुत्रो द्रौणिः । तत्पुत्रो द्रौणायनः द्रौणिर्वा । पर्वतजीवन्ता- भ्यां च फगिऔं । चिरजीवित्वेन पौत्रादिकार्यकृत्त्वाद्रौणायनोऽश्वत्थामेति पुत्रेऽपि । ३७. अनुष्यानन्तर्ये बिदादिभ्योऽञ् । ४-१-१०४ ॥ बिदादिभ्यो गोत्रेऽञ् स्यात् । तेष्वनृषिभ्यस्त्वनन्तरापत्ये । बिदपुत्रो बैदिः । तत्पुत्रो बैदः । अपस्तम्बपौत्र आपस्तम्बः । भारद्वाजः । कौशिकः । काश्यपः । नडादित्वात् काश्यपायनोऽपि एषु पुत्रदुहितृननान्हपुन निषादा अनृषयः । तेन पुत्रस्यानन्तरापत्यं पौत्रः । दौहित्रः । नानान्द्रः । पौनर्भवः । नैषादः । परस्त्रियाः परश्वादेशश्च । विप्रोढायां शूद्रायां जातः परस्त्रीपुत्रत्वातू पारशवः। ३८. गर्गादिभ्यो य । ४-१-१०५ ॥ गार्यः । वात्स्यः । कात्यः । शाकल्यः । काव्यः । याज्ञवल्क्यः । शाण्डिल्यः । मौदल्यः । कौटल्यः । चाणक्यः । जामदग्न्यः । पाराशयः। पुत्रे तु जामदग्नो रामः । पाराशरो ब्यास इति ऋष्यण । तयोर्यञ् । प्रयोगस्तु द्रौणायनवत् । एवमेव ताक्ष्य इत्यपि पुने यञ् । तृक्षः कश्यपः । ३९. मधुबम्बोर्ब्राह्मणकौशिकयोः । ४-१-१०६ ।। क्रमाद्यञ् । मधुपुत्रो ब्राह्मणो माधव्यः । माधवोऽन्यः । कौशिकगोत्रादत्तश्चेद्वाभ्रव्यः । बाभ्रवोऽन्यः । ४०. कपिबोधादाङ्गिरसे । ४-१-१०७ ।। आनिरसो दत्तश्चेत् काप्यः । बौध्यः । अन्यत्र 'इतश्चानिञः' (४-१-१२२) इति वक्ष्य- माणो दण् । ढस्य एय् । कापेयः । इञ् । बौधिः ।

·तद्धितप्रकरणम् ४१. वतण्डाच्च । ४-१-१०८॥ अस्मादपि आङ्गिरसे वाच्ये गोत्रे यञ् । वातण्ड्यः । अन्यत्र वातण्डो वातण्ड्य इति विकल्पः । शिवादिगर्गादिपाठात् । १२. लुक् स्त्रियाम् । ४-१-१०९ ॥ आङ्गिरसस्त्रियां वाच्यायां वतण्डाद्यञो लुक् स्यात् । वतण्डी । शारिवादित्वात् छीन् । ४३. अश्वादिभ्यः फञ् । ४-१-११० ॥ एभ्यो गोत्रे फञ् । आश्वायनः । शाजायनः। विशम्पस्य वैशम्पायनः । ४४. भर्गात्तैगर्ते । ४-१-११२ ॥ भर्गपुत्रस्नैगर्तश्चेद्धार्गायणः । भागिरन्यः । अथापत्यमाने प्रत्ययाः । व्याघ्रस्यापत्यमिति 'अत इञ्' (४-१-९५) ४५. न वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामैच् । ७-३-३ ॥ पदान्ताभ्यां यकारवकाराभ्यां परस्य आधचो वृद्धिने । ताभ्यां पूर्वी त्वैचावागमौ स्तः । व्याघ्र इत्यत्र वि इत्युपसर्गस्य सौ कृते पदत्वम् । यणादेशेन यकारस्य पदान्तत्वम् । वैयानिः। १६. द्वारोदीनां च । ७-३-४ ॥ एषां प्राग्वदैजागमः स्यात् । दौवारपालिः । स्वस्यापत्यं सौविः । १७. स्वागतादीनां च । ७-३-७ ॥ एषामैजागमो न स्यात् । तेषु स्वङ्गव्यङ्गव्यडानाम् । स्वाङ्गिः । व्याङ्गिः। व्याडिः । १८. श्वादेरिनि । ७-३-८ ॥ श्वादेशब्दस्येजि परे द्वारादित्वात्प्राप्तः ऐच न स्यात् । श्वादंष्ट्रस्यापत्यं वादष्ट्रिः । वहीनरस्यादिवृद्धिप्राप्तावित्वमिहेप्यते। इकारस्य पुनर्वृद्धिस्तेन वैहीनरिः सुतः ।। १९. बाह्वादिभ्यश्च । ४-१.९६ ॥ एभ्योऽपत्यार्थ इञ् स्यात् । बाहविः । बाहोस्तदन्तादेवेति माधवः । सौबाहविः । सुमित्रासुतः सौमित्रिः । 'नस्तद्धिते' (६-४-१४४) इति टिलोपः । आग्निशर्मिः । पञ्चानां सुतः पाश्चिः । साप्तिः । आष्टिः । एवं औडलोमिः । लोमान्ताबहुप्वपत्येष्वप्रत्ययो वाच्यः ·प्रक्रियासर्वस्वम् ८ उडुलोम्नः पुत्रा बहवः उडुलोमाः । अजादौ तद्धिते शिरसः शीर्षों वाच्यः हस्तिशिरसः पुत्रो हास्तिशीषिः । पुष्करसद् इ अनुहरत् है । ५०. अनुशतिकादीनां च । ७-३-२०॥ एषां वृद्धिहेतुतद्धिते परे उभयपदवृद्धिः स्यात् । पौष्करसादिः । आनुहारतिः । ५१. सुधातुरकङ् च । ४-१-९७ ॥ सुधातृशब्दस्य इञ् स्यादकङ् चान्तादेशः । सौधातकिः । व्यासवरुडनिषादचण्डालबिम्बानां चेष्टिः । व्यासस्य ' न स्वाभ्याम्' (७-३-३) इत्यैच् । वैयासकिः । वारुडकिः । इत्यादि । वरुडोऽन्त्यजातिः । ५२. शिवादिभ्योऽण् । ४-१-११२ ॥ एभ्यः अतइञआदिवाधार्थ अण् स्यात् । शिवपुत्रः शैवः । हैहयः । काकुत्स्थः । विश्रवसो विश्रवणरवणौ। विश्रवसः पुत्रो वैश्रवणः । रावणः । त्रिवेण्यास्त्रिवणश्च । त्रिवेणीसुतः त्रैवणः । ५३. अबृद्धाभ्यो नदीमानुषीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः । ४-१-११३ ॥ वृद्धवर्जितेभ्यो नदीमानुषीनामभ्योऽण् स्यात् । स्त्रीभ्यो ढकोऽपवादः । यामुनः। नार्मदः । शिक्षिताख्यायाः पुत्रः शैक्षितः । वृद्धेभ्यस्तु वासवदत्तेयः । अवृद्धात् रौक्मिणेयरौहिणेयौ तु शुभ्रादित्वात् ढकि । ५४. ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च । ४-१-११४ ॥ ऋष्यादिभ्यः अत इञि प्राप्ते अण् स्यात् । ऋषिभ्यः वासिष्ठः । वैश्वामित्रः । स्फ्यकृतः पुत्रः स्फैयकृतः । द्वारादित्वादैच् । ऋषिसमुदायस्यानृषित्वादण् न । मैत्रावरुणिः । अन्धकेभ्यः श्वाफल्कः । वृष्णिभ्यः वासुदेवः । आनिरुद्धः । कुरुभ्यः नाकुलः । साहदेवः । गर्गविदयुधिष्ठिरार्जुनरामसङ्कर्षणकृष्णगदप्रद्युम्नसाम्बसत्यकशूरेभ्यस्तु बाह्रादित्वादिभेव । ५५. मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्वायाः । ४-१-११५ ॥

·[2]
तद्धितप्रकरणम्
संख्यादिपूर्वायाः मातुरपत्ये अण् । अन्त्यस्य रपर उकारश्च। गङ्गागौरीभ्यां पुलीकृतत्वात्
द्वयोर्मात्रोरपत्यं द्वैमातुरः । साम्मातुरः । भाद्रमातुरः ।
५६, कन्यायाः कनीन च । १-१-११६ ॥
अण् । कानीनः कर्णः।
५७. विकर्णशुङ्गच्छगलाइत्सभरद्वाजात्रिषु । ४-१-११७ ॥
क्रमादण् । वत्सगोत्रजश्वेत् वैकणः । भारद्वाजश्चेत् शौङ्गः । आत्रेयश्चेत् छागलः । स्वपुगेषु
तु इञ् । वैकर्णिरित्यादि।
५८. पीलाया वा । ४-१-११८ ॥
पीलाख्यायाः स्त्रिया ढकि प्राप्ते अण् वा स्यात् । पैलः । पैलेयः ।
साल्वायाश्च वेष्यते।
साल्वा क्षत्रियस्त्री । तत्पुत्रः साल्वः । साल्वेयः ।
५९, ढक च मण्डूकात् । ४-१-११९ ॥
अस्मात् ढक् अण् च वा ! माण्डुकेयः । माण्डूकः । वा इति · अत इञ्' (४-१-९५)
माण्डूकिः । मण्डूकोऽत्र मुनिः । भेकोऽपीति शङ्करः ।
६०. स्त्रोभ्यो ढक् । ४-१-१२० ॥
स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्योऽपत्ये ढक् स्यात् । वैनतेयः । यौवतेयः ।
ढे लोपोऽकट्ठाः । ६-४-१४७ ॥
ढे परे उलोपः स्यात् कद्रास्तु न । कमण्डलूसंज्ञायाः पुत्रः कामण्डलेयः । कद्रास्तु
काद्रवेयः ।
बडवाक्रुञ्चाकोकिलाभ्योऽपत्येऽण वाच्यः ।
बड़वासुतो बाडवः । क्रुस्रो क्रुश्च । क्रौञ्चः । कौकिलः । भूमी-सपत्नी-गोपिका-गोपा-
लिंकादेस्तु शिवाधणेव ।
६२. ब्यचः । ४-१-१२१ ॥
व्यग्भ्यः स्त्रीशब्देभ्योऽपत्ये ढक् स्यात् । 'अवृद्धाभ्य': - (४-१-११३) इत्यणोऽपवादः ।
दत्ताख्यायाः पुत्रो दात्तेयः । गौप्तेयः । ऐलः पार्थश्च शिवादिः । नदीभ्यस्तु द्यचो नद्याः'
इति शिवादिपाठादणेव । नीळासुतो नैळ: । तौङ्गः । भाद्रः ।
।

·१०. प्रक्रियासर्वस्वम् - ६३. इतवानिञः । ४-१-१२२ ॥ अनिअन्तायच इदन्तादस्त्रीलिङ्गादपि ढक् । आत्रेयः । वार्ष्णेयः । गाधेयः । गाधिरिद- न्तोऽप्यस्तीति शङ्करः । भूमेः शिवादित्वात् भौमः । इअस्तु दाक्षेरपत्यं दाक्षायणः इति फगेव । यच इत्युक्तेः मारीच इत्यणेव । शाकुनेयस्तु शुभ्रादिः । ६४, शुभ्रादिभ्यश्च । ४-१-१२३ ॥ एभ्योऽपत्ये ढक् । शुभ्रस्य शौश्रेयः । श्वन् । 'नस्तद्धिते' (६-४-१४४) इति टिलोपः । द्वारादित्वादैच् । शौवेयः । मृकण्डोः ढे लोपः। मार्कण्डेयः । अदन्तान्मृकण्डादृष्याण मार्कण्डोऽपीति नाथः । शुक्रजीवयोः शौक्रेयः। जैवेयः । विभिन्नमातृजो वैमात्रेयः । द्वैमात्रेय इति वृत्तौ। शुभ्रादित्वेन गाङ्गेयो गाङ्गश्चापि शिवायणि । गाङ्गायनिस्तिकादित्वादिति गङ्गा त्रिरूपिणी ॥ पाण्डोश्शुभ्रशिवायुक्तेः पाण्डवेयश्च पाण्डवः । पाण्ड्वादीनां च ढे लोपो नेति वार्तिककीर्तितम् ॥ जिलाशिन् इत्यस्य दाण्डिनाद्युक्त्या टिलोपाभावः । जैह्माशिनेयः । ६५, प्रवाहणस्य ढे । ७-३-२८ ॥ अस्य ढकि परे पूर्वपदस्य वा वृद्धिः। उत्तरपदस्य नित्यं स्यात् । प्रावाहणेयः । प्रवाहणेयः । ६, तत्प्रत्ययस्य च । ७-३-२९ ॥ ढक्प्रत्ययान्तस्यास्य वृद्धिनिमित्तप्रत्ययान्तरे परेऽपि पूर्वपदस्य वृद्धिर्वा स्यात् । प्रावाहणेयिः। प्रवाहणेयिः । गोलाधूनि अत इञ् अयम् । ६७. विकर्णकुषीतकात्काश्यपे । ४-१-१२४ ॥ काश्यपे दत्तपुत्रे वैकर्णेयः । कौषीतकेयः । स्वपुत्रे वैकणिः ! कौषीतकिः । ६८. भ्रुवो वुक् च । १-१-१२५ ॥ श्रूव् एय् । वृद्धिः । प्रौवेयः । भ्रूर्नाम कार्चित् । ६९. कल्याण्यादीनामिनङ् च । ४-१-१२६ ।। एषां दक् । इन चान्तादेशः । काल्याणिनेयः । ७०. हद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च । ७-३-१९ ॥

·तद्धितप्रकरणम् । भिक्षाद्यर्थ एतदन्तेषु शब्देषु वृद्धिहेतुतद्धिते परे पूर्वोत्तरपदयोवृद्धिः स्यात् । सुभगापुत्रः सौभागिने दौ गिनेयः । परस्त्रियाः इनङि परस्त्रिन् एम् । अनुशतिकादित्वादुभयपदवृद्धिः । पारस्त्र- णेयः । एवं बन्धकी-जरती-बलीवर्दी-ज्येष्ठा-कनिष्टा-मध्यमादेः । ७१, कुलटाया वा । ४-१-१२७ ॥ अस्या अपत्ये दकि इनङ् वा स्यात् । कौलटिनेयः कौलटेयः कुलान्यटन्या एवम् । पुंश्चल्यात्तु 'क्षुद्राभ्यो वा' (४-१-१३१) इति ढकि कोलटेरोऽपि । ७२. चटकाया ऐरक् । ४-१-१२८ ॥ चटकाच्चेति वाच्यम् । चटकायाः चटकस्य वा पुत्रः चाटकरः । सध्यपत्ये लुग्वाच्यः । द्वयोः पुत्री चटका। गोधाया द्रक । ४-१-१२९ ॥ ढमात्रस्य एय् । गोधा एय् र । 'लोगो व्योः' (६-१-६६) इति यलोपः । गोधा एर । वृद्धिः । 'यस्येति च (६-४-१४८) गोधरः । शुभ्रादित्वात् ढकि गौधेयोऽपि । ७४, आरगुदीचाम् । ४-१-१३० ॥ तन्मते गोधाया आरक् स्यात् । गौधारः । आरगन्येभ्योऽपीष्यते । पण्डः क्लीवः । तत्पुनः पाण्डारः । जडस्य जाडारः। ७५. क्षुद्राभ्यो वा । ४-१-१३२ ॥ अङ्गहीना व्यभिचारिण्यश्च स्त्रियः क्षुदाः। तद्वाचिभ्यः अपत्ये वा ढुक् । काणेरः । काणेयः । दासेरः । दासेयः । नट्या नाटेरः । नाटेयः । आरगन्येभ्योऽपि इति नाटारश्च । ७६. पितृष्वसुश्छण् । ४-१.१३२ ॥ छस्य ईय् । पैतृष्वतीयः । ७७. ढकि लोपः । ४-१-१३३ ॥ पितृष्वसुः ढक् स्यात् । तस्मिन् परेऽन्त्यलोपश्च । पैतृष्वसेयः । ७८. मातृष्वसुश्च । ४-१-१३४ ॥ पितृष्वसवत्स्यात् । मातृष्वस्त्रीयः । मातृष्वसेयः । । ।

·१२ प्रक्रियासर्वस्वम् ७९. चतुष्पाभ्यो ढञ् । ४-१-१३५ ॥ चतुष्पाद्वाचिभ्योऽपत्ये ढञ् । सुरभिर्गौः । तदपत्यं सौरभेयः। जम्बुः सृगालः । जाम्बेयः ८०. गृष्टयादिभ्यश्व । ४-१-१३६ ॥ एभ्योऽचतुष्पाद्वचनेऽपि ढञ् । गार्टेयः । सकृत्प्रसूता मानुषीह गृष्टिः । मित्रयोनि दाण्डिनाद्युत्त्या युलोपः । मैत्रेयः । ८१. राजश्वशुराद्यत् । ४-१-१३७ ॥ श्वशुर्यः । राजन् य । 'नस्तद्धिते' (६-४-१४४) इति टिलोपे प्राप्ते ८२. ये चाभावकर्मणोः । ६-४-१६८ ॥ भावकर्मार्थादन्यस्मिन् यादो तद्धिते परे अन् प्रकृत्या स्यात् । राज्ञो यति जातिग्रहणं कार्यम्-इति राजन्यः क्षत्रियजातिः । अपत्यमात्रे तु अण् । राजनः । अभाव- कर्मणोरित्युक्त्या राज्ञो भावः कर्म वा राज्यमिति टिलोपः । ८३, क्षत्राढः । ४-१-१३८ ॥ घस्य इय । क्षत्रियः । अयमपि जातावेव । क्षातिरन्यः । ८४. कुलात्खः । ४-१-२३९ ॥ केवलात्कुलात् तदन्ताच्च खः स्यात् । कुलशब्देन सत्कुलवान लक्ष्यते । तत्सुतः कुलीनः । द्विजकुलीनः । ८५. अपूर्वपदादन्यतरस्यां यड्ढको । ४-१-११० ॥ पूर्वपदरहितात्कुलादेतौ वा स्तः । कुल्यः । कौलेयकः । विकल्पात् कुलोनः । अतापूर्वपदत्वोक्तेस्तुल्यकुल्यो न सिद्ध्यति । यद्वा तुल्यकुले साधुः साध्वर्थे यद्वदिष्यते ।। ८६, महाकुलादखनौ । ४-१-१४१ ॥ वाधिकारात खश्च । माहाकुलः । माहाकुलीनः । महाकुलीनः । ८७. दुष्कुलाड्ढक् । ४-१-१४२ ॥ वा स्यात् । दौष्कुलेयः । दुष्कुलीनः ।

·तद्धितप्रकरणम् M ८८, स्वसुश्छः । ४-१-२४३ ॥ स्वतीयः । ८९. भ्रातुर्व्यच्च । ४-१-१४४ ॥ छश्च स्यात् । भ्रातृपुत्रो भ्रातृव्यः । प्रात्रीयः । ९०. व्यन् सपत्ने । ४-१-१४५ ॥ रूढ्या शत्रौ वाच्ये भ्रातुय॑न् स्यात् । मातृव्यं हन्यात् । व्यद्वधनोः स्वरे भेदः । ९१. रेवत्यादिभ्यष्ठक् । ४-१-१४६ ॥ ९२, ठस्येकः । ७-३-५० ॥ ठरूपस्य प्रत्ययस्येकादेशः स्यात् । रेवतीसुतो रैवतिकः । दण्डग्राहस्य दाण्डग्राहिकः । अश्वमणिद्वारेभ्यः पाल्याः । आश्वपालिकः । माणिपालिकः । ऐच । दौवारपालिकः । ९३, गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च । ४-१-१४७ ॥ गोत्रप्रत्ययान्तस्त्रीशब्दात् कुत्सितेऽपत्ये बाच्ये णश्च ठक् च स्यात् । गार्गीपुत्रो गार्गोऽयं जडः । गार्गिको वा । अकुत्सने स्त्रीभ्यो ढक्' (४-१-१२८) गार्गेयः । ९४. वृद्धाट्ठक सौवीरेषु बहुलम् । ४-१-१४८ ॥ वृद्धात्सौवीरगोत्रात्कुत्सितेऽपत्ये बहुलं ठक् । भागवित्तिः तार्णबिन्दवः आकशापेय इति त्रिभ्य एव । भागवित्तिको जडः । बहुलोक्तेः 'यजिओः' (४-१-१०१) इति फगपि । भागवित्तायनः । ९५. फेश्छ च । १-१-१४९ ॥ वृद्धात् फयन्तात्सौवीरगोत्रात्कुत्सितापत्ये छ च ठक् च स्यात्। तिकादिफिजन्तेभ्यो यामुन्दा- यनि-सौयामायनि-वार्ष्यायणिभ्य एव । यामुन्दायनीयो यामुन्दायनिको वा जडः । ९६. फाण्टाहृतिमिमताभ्यां णफिज़ौ । ४-१-१५० ॥ सौवीरगोत्रजाभ्यामपत्ये णफिनौ स्तः । क्रमोऽत्र न । फाण्टाहृतः । फाण्टाहृतायनिः । मैमतः । मैमतायनिः। ९७. कुर्वादिभ्यो ण्यः । ४-१-१५१ ॥

·प्रक्रियासर्वस्वम् कौरव्यः । वादिपुत्रो वावदृक्यः । वैन्यः । मौर्यः । सौम्यो बुधः । हार्दिक्यः कृतवर्मा । सम्राजः क्षत्रिये। सम्राट्पुत्रः क्षत्रियश्चेत् साम्राज्यः । साम्राजोऽन्यः । ब्राह्मणोऽयं कुरुः । क्षत्रियकुरोस्तु 'कुरुनादिभ्य'-(४-९-९७२) इति तद्राजाख्यो ण्यो वक्ष्यते । ९८. सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च । ४-१-१५२ ॥ सेनान्तेभ्यो लक्षणशब्दात् कारिभ्यश्चापत्ये ण्यः स्यात् । हरिषेणसुतो हारिषेण्यः । लाक्षण्यः । कारी शिल्पो । तान्तुवाय्यः । ताक्षण्यः । ये च' (६-४-१६८) इति प्रकृतिभावः । शिवायु क्तेस्ताक्ष्णोऽपि । 'षपूर्व' (६-४-१३५) इति अल्लोपः । ९९. उदीचामिञ् । ४-१-१५३ तन्मते उक्तेभ्यः स्त्रीभ्यः इन् । हारिणिः । लाक्षणिः । तान्तुवायिः । १००. तिकादिभ्यः फिञ् । ४-१-१५४ ॥ तिकपुत्रः तैकायनिः । चान्दमसायनिः । कौरव्यात्क्षत्रियात् कौरव्यायणिः । १०१, कौशल्यकार्यािभ्यां च । ४-१-१५५ ।। कौशलकारयोरेतावादेशौ निपात्य ताभ्यां फिविधिः । कुशलपुत्रः कौशल्यायनिः । कारपुत्रः कार्याियणिः । . १०२, उदीचां वृद्धादगोत्रात् । ४-१-१५७ ।। अगोत्रवाचिनो वृद्धाच्छब्दाफिज स्यादुदङ्मते ! प्राङ्मते तु यथाप्राप्तं वाङ्मदैत्यद्विषादयः ।। दैत्यद्विषायणिः । कामायनिः । कालद्रुहायणिः । भसंज्ञायां पदत्वस्य बाधाजश्त्वादि नो भवेत् । राजायनिस्तथा वाङ्मायनिर्नान्ते टिलोपतः ।। वाशिम्शब्दादाण्डिनादेरलोपाद्वाशिनायनिः । गोत्रान फिञ् भानवस्य पुत्रो भानविरेव हि ॥ १०३, त्यदादीनि च । १-१-७४ ।। एतानि च वृद्धसंज्ञानि । तेन तत्पुत्रः तादायनिः । ऐदमायनिः । अत्रापि प्राङ्मतेऽण् । तादः । ऐदमः।

·तद्धितप्रकरणम्
१५
वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वाच्या।
नान्दायनिः कृष्णः । द्रौणायनिः । अवृद्धत्वे नान्दिः । द्रौणिः ।
१०४. वाहिनादीनां कुल च । ४-१-१५८ ॥
एषामुदङ्मते फिन । कुगागमश्च । वाहिनस्य पुत्रो वाहिनकायनिः । प्राङ्मते वाहिनिः ।
चर्मिवर्मिणोनलोपश्च ।
चार्मिकायणिः । वार्मिकायणिः ।
१०५. पुत्रान्तादन्यतरस्याम् । ४-१-१५९ ॥
पुत्रान्तस्य शब्दस्य 'उदीचां वृद्धात्' (४-१-१५७) इति फिनि परे वा कुन् स्यात् ।
वात्सीपुत्रस्य पुत्रो वात्सीपुत्रकायणिः । वात्सीपुत्रायणिः । अनुदङ्मते फिनभावात्
वात्सीपुत्रिः ।
१०६, प्राचामवृद्धोफिन् बहुलम् । ४-१-१६० ॥
ग्लुचुकायनिः । उदङ्मते ग्लौचुकिः । बहुलोक्तेः सर्वत्र न । दक्षात् दाक्षिः ।
१०७. मनोर्जातावग्यतौ षुक् च । ४-१-१६१ ॥
अस्मादपत्ये जातौ वाच्यायां अञ्यतौ स्तः । षुगागमश्च । मानुषः । मनुष्यः । अपत्यमा-
ने त्वणि मानवः । पौत्रादौ गर्गादित्वान्मानव्यः । जातौ तु मानवा इति सम्बन्धमात्रेऽण् ।
कुत्सितेऽज्ञेऽपि चापत्ये मनोरण नस्य णस्तथा ।
कुत्सिते माणवो जाल्मः तथाज्ञे माणव: शिशुः ॥
अथ तद्राजसंज्ञाः प्रत्ययाः ।
१०८. जनपदशब्दात्क्षत्रियादञ् । ४-१-१६८ ॥
जनपदवाचकात् क्षत्रियनान्नोऽपत्येऽञ् स्यात् । पञ्चालाः इति जनपदो राजानश्चोच्यन्ते ।
तदपत्यं पाञ्चालः । वैदेहः । इक्ष्वाकुशब्दादनि ओगुणे प्रावे दाण्डिनायुक्त्या टिलोपः ।
ऐक्ष्वाकः । केकयशब्दादमि
१०९, केकयमित्रयुप्रलयानां यादेरियः । ७-३-२ ॥
एषां वृद्धिहेतुतद्धिते परे यादेर्भागस्य इयः स्यात् ! केक इय। 'आद्गुणः' (६-१-८७)
आदिवृद्धिः । कैकेयः ।

·प्रक्रियासर्वस्वम् क्षत्रियसमानशब्दाजनपदात् तस्य राजेत्यर्थेऽपत्यवत्प्रत्ययो वाच्यः । यञ्चालानां राजा पाञ्चालः । मागधः । ११०. साल्वेयगान्धारिभ्यां च । ४-१-१६९ ॥ अञ स्यात् । साल्वेयः । गान्धारः । अपत्यं च राजा च एवम् । १११, व्यञ्मगधकलिङ्गसूरमसादण् । ४-१-१७० ॥ यभ्यो मगधादिभ्यश्च जनपदतुल्यक्षत्रियतुल्यनामभ्यः अण् स्यात् । आङ्गः । वाङ्गः । मागधः । कालिङ्गः । सौरमसः । ११२, वृद्धेत्कोसलाजादाभ्यङ् । ४-१-१७१ ।। वृद्धेभ्य इदन्तात् कोसलाजादशब्दाभ्यां च ब्यङ् स्यात् । वृद्धात् सौवीरपुत्रः सौवीर्यः । इदन्तात् चैद्यः । आवन्त्यः । कौन्त्यः । कौसल्यः । आजाद्यः । अप्रसिद्धात् पाण्डोर्डयण वाच्यः । पाण्डूनां सुतः तेषां राजा च पाण्ड्यः । ११३, कुरुनादिभ्यिो ण्यः । ४-१-१७२ ॥ कुरोनकारादिभ्यश्च ण्यः स्यात् । कौरव्यः । नैषध्यः । कुरोः शिवादितिकादिपाठात् कोरवः कौरवायणिरपि । नैषधस्तु निषधस्य राज्ञः सम्बन्धार्थेऽणि दाशरथवत् साध्यः । ११४. साल्वावयवप्रत्यग्रथकलकूटाश्मकादि । ४-१-१७३ ॥ साल्वजनपदस्यांशपालकेभ्यः प्रत्यप्रथादिभ्यश्च इञ् स्यात् । 'जनपदशब्दात् ' (४-१-१६८) इत्योऽपवादः । औदुम्बरादयः सालावयवाः । तदपत्यं औदुम्बरिः। प्रात्यग्रथिः । कालकूटिः । आश्मकिः। ११५. ते तद्राजा: । ४-१-१७४ ॥ एतेऽआदयस्तद्राजाख्याः। तेन तद्राजस्य बहुषु' (२-४-६२) इति अजादेर्लुक् । वैदेहः वैदेही विदेहाः । आङ्गः आङ्गौ अङ्गाः । एवं सुवीराः । अवन्तयः । कुन्तयः । कुरवः । निषधाः । कौरव्याः पशवः' इति वेणीसंहारोक्तिः ब्राह्मणत्वारोपात् । तत्र ण्यस्यातदाज- त्वादस्त्रियामित्युक्तेः स्त्रीलिङ्गे बहुत्वेऽपि लुङ् न | वैदेयः स्त्रियः । अपत्याथै रेव सहद्वन्द्वेन कृते बहुत्वेऽप्यये लुक् स्यात् । यादवः कौरव्यो मागधश्च यदुकुरुमगधाः । ११६. कम्बोजाछुक् । ४-१-१७५ ॥

·१७ [3] तद्धितप्रकरणम् अस्मादमो लुकू । कम्बोजपुत्रः कम्बोजः । एवं राजापि ! कम्बोजादिभ्यो लुग्वाच्यः चोलाद्यर्थम् । चोलानां सुतचोलः । केरळ: । मुरळः । शकः । ११७. स्त्रियामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च । ४-१-१७६ ॥ एभ्यस्तद्राजप्रत्ययस्य स्त्रीलिङ्गे लुक् स्यात् । अवन्तीनां पुत्री अवन्ती । कुन्ती । कुरूः । इतो मनुष्यजातेरित्युदितो ङीषिहाद्ययोः । कुरोरुडुत इत्यूङ् स्यादपत्यत्वेन जातिता ॥ ११८. अतश्च । ४-१-१७७॥ स्त्रोलिङ्गेऽकाररूपस्य तदाजपत्ययम्य लुक् । शूरसेनी । अत्र अनओ लुक । मद्री । अत्र व्यचूत्वादण् न । माद्री तु चिन्त्या । ११९, न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः । ४-१-१७८ ॥ शरावत्याः प्राच्यजनपदवाचिभ्यो भर्गादिभ्यो यौधेयादिभ्यश्च अतः इत्युक्तो लुङ् न स्यात् । प्राच्येभ्यः पाञ्चाली । वैदेही । आङ्गी । वाङ्गी । नदो शरावती नाम निर्ऋतीशान दिग्रहा। तस्याः प्राग्दक्षिणाः प्राच्या उदीच्याः पश्चिमोत्तराः ।। भर्गादेः भागीं। कैकेयी इत्यादि । यौधेयादेम्तु पाञ्चनिकतदाजस्य लुङ् निषिध्यते । न त्वपत्यस्य । अथ कौरव्य-वासुदेव-वासिष्ठ-बैद-तैकायनिप्रभृतिभ्यो युवविवक्षायां गोत्राथूनि (४-१-९४) इति प्रत्ययान्तरं प्राप्नोति । तैकायनेरण् । पूर्वेभ्यः अत इञ् । तत्रोच्यते । १२०. ण्यक्षत्रियार्षजितो यूनि लुगणिोः । २-४-५८ ण्यन्ताक्षत्रियगोत्रादप्यार्षगोत्राचिदन्ततः । परयोरणिो क् स्याधुवापत्ये विवक्षिते ॥ कौरव्यः कुर्वादिभ्यो' (४ -१-१५१) ण्यन्तः । तस्य युवा कौरव्य एव । इमो लुक् । वासुदेवो वृष्णित्वादणन्तः। क्षत्रियगोत्रम् । तत्रापि युवा वासुदेव एव । न तु वासुदेविः । वासिष्ठः इति ऋष्यण् । तत्रापि युवा वासिष्ठ एव । जिदन्तात्तु वैदो बिदाद्यजन्तः । तत्र युवा वैद एव । तिकादिभ्यः फिञ् । अण् । इदन्तः तैकानिः । तस्य यूनि अणो लुक् । तेन तैकार्यानरेव युवापि । एभ्योऽन्यत्र यूनि आदिः प्रागुक्तः । औपगविः । अब्राह्मणगोत्रमात्राथुक्प्रत्यय- मात्रस्य लुवाच्यः । तेन क्षत्रियगोत्रादणिभ्यां अन्यस्यापि युक्प्रत्ययस्य लुक् स्यात् ।

·प्रक्रियासर्वस्वम्
वैश्यादिगोत्रादपि च स्यात् । 'द्वयमगध' (४-१-१७०) इति अणन्त आङ्गशब्दः ।
क्षत्रियगोत्रम् । ततः ‘अणो द्वयचः' (४-१-१५६) इति प्राप्तस्य फिनो लुक् । आङ्गो
युवा । कुम्भको वैश्यः । चन्द्रगुप्तः शूदः। तयोः अत इअन्तयोः यूनि यजिओः' (४-१-१०१)
इति फको लुक् । कौम्भकिः चान्द्रगुप्तिश्च युवा ।
एवं च वार्तिकोक्त्यात्र सूत्रे क्षत्रियगीवृथा ।
ण्यार्षपैलादिलक् सर्वो ब्राह्मणेष्विति च स्थितम् ॥
१२१. पैलादिभ्यश्च । २-४-५९ ॥
एभ्यः परस्य युवप्रत्ययस्य लुक् । 'पीलाया वा' (४-१-११८) इत्यणि पैलः । तस्मात्
'अणो द्वयचः' (४-१-१५६) इति फिनो लुक् । तेन युवापि पैल एव । एवं औदमेधिः
सात्यकिश्च युवा । अत्र 'योिः' (४-१-१०१) इति फको लुक् ।
१२२, इञः प्राचाम् । २-४-६० ॥
प्राग्देशगोत्रवाचिभ्य इअन्तेभ्योऽत्र यूनि लुक् ।
पान्नागारेर्युवापत्यं पान्नागारिः फकोऽत्र लुक् ॥
उदग्देशजे तु दाक्षेर्युवापत्यं दाक्षायणः इति फगस्त्येव ।
१२३. न तौल्वलिभ्यः । २-४-६१ ॥
तौरवलिप्रभृतिभ्यस्तु पाग्देशेऽपि न लग्भवेत् ।
तौल्वलेहि युवापत्यं फकि स्यात्तौल्वलायनः ।।
अथ तद्राजेभ्योऽन्येषामपि केषांचित् बहुत्वे लुगुच्यते ।
१२४, यत्कादिभ्यो गोत्रे । २-४-६३ ॥
एभ्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य तेनैव कृते बहुत्वे सति स्त्रीलिङ्गादन्यत्र लुक् स्यात् । अत्र
अनन्तरापत्यमपि गोत्रम् । यस्कस्यापत्ये शिवाद्यण् । यास्कः यास्कौ यस्काः ।
१२५, याञोश्च । २-४-६४ ॥
गोत्रार्थयोर्योवैहुत्वे लुक् । गर्गादिभ्यो यञ्' (४-१-१०५) गायः गाग्यौँ गर्गाः ।
विदादिभ्योऽञ् । बैदः बैदौ बिदाः ।

·तद्धितप्रकरणम् षष्ठीतत्पुरुषे लुम्वा यज्ञआदेरबहुष्वपि । गाय॑स्य हि प्रिया गर्गप्रिया गाय॑प्रियापि वा ।। एवं बिदप्रिया बैदप्रियेत्याधुत्तरेष्वपि । बहुत्वे तु लगेव स्याद्र्गागां भूर्हि गर्गभूः ॥ १२६, अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च । २-४-६५ ।। एभ्यः अपत्यप्रत्ययस्य बहुत्वे लुछ । अत्रेः 'इतश्चानित्र.' (४-१-१२२) इति ढक् । आत्रेयः आलेयौ अत्रयः । भृग्वादेः ऋयणो लुक् । भृगवः । कुत्साः । वसिष्ठाः । गोतमाः । अङ्गिरसः । १२७. बह्वच इञः प्राच्यभरतेषु । २-४-६६ ॥ प्राच्यगोत्रे भरतगोत्रे च वर्तमानस्य ववचः शब्दात् परस्येत्रो बहुत्वे लुक् स्यात् । प्राच्य पानागारिः पन्नागाराः । भरते आर्जुनिः अर्जुनाः । भरतानां प्राच्यत्वेऽपि पृथगुक्तिः अन्यत्र प्राच्यग्रहे भरतानामग्रहार्थम् । १२८, न गोपवनादिभ्यः । २-४-६७ ॥ बिदादिगतेभ्यो गोपवनादिभ्योऽष्टभ्यः परस्य विदाधनो योश्च (२-४-६४) इति प्राप्तो लुङ् न स्यात् । गौपवना । वैन्दवाः इत्यादि । पौनभव-पारशव-दौहित्र-पौत्र-नानान्द्राणां बिदाद्यअन्तानामपि बहुषु लुङ् न इति भोजः । १२९. तिककितवादिभ्यो इन्द्रे । २-४-६८ ॥ तिकादेः कितवादेश्च परस्य गोत्रप्रत्ययस्य द्वन्द्वसमासे बहुत्वे लुक् स्यात् । तिकादित्वात् फिन् । तैकायनयः कैतवायनयश्च । तेषां द्वन्द्वे तिककितवाः । १३०. उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामद्वन्द्वे । २-४-६९ ॥ उपकादिभ्यः परस्यापत्यप्रत्ययस्य द्वन्द्वे चाद्वन्द्वे च बहुत्वे वा लुछ स्यात् । उपकाः । औपकायनाः । लमकाः । लामकायनाः । इत्यद्वन्द्वे । द्वन्द्वेऽपि उपकलमकाः । औपका- यनलामकायनाः । नडादिफगन्तावेतौ। १३१, आगस्त्यकौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डिनच् । २-४-७० ॥ अनयोबहुत्वेऽपत्यप्रत्ययस्य लुक् । क्रमादेतावादेशौ च स्तः । चः स्वरार्थः । आगस्त्यः आगस्त्यौ अगस्तयः । एवं कुण्डिनाः।

·२० प्रक्रियासर्वस्वम् १३२, अणिोरनार्षयोर्गुरूपोत्तमयोः ष्यङ् गोत्रे । ४-१-७८ ॥ अणिजन्तानां गोत्रवाचिनां आर्षगोलवर्जितानां गुरूपोत्तमानां शब्दानां अणिोः स्थाने स्त्रियां प्यादेशः स्यात् । वृत्तवपूर्णगणनालिप्रभृत्यक्षरान्विताः । शब्दा उपान्त्यगुरवः स्युगुरूपोत्तमा इह ।। कुमुदगन्धेरपत्यमित्यणि कौमुदगन्धः । तत्र पौत्रादौ स्त्रियां वाच्यायां अणः व्यङ् षडलोपः । 'यङश्चात् ' (४-१-७४) इति चाप् । कौमुद्गन्ध्या । एवं वराहात् 'अत इञ्' (४-१-९५) वाराहिः । ततो गोत्रे स्त्रियां इअः प्यङ् । वाराह्या । हास्तिशीर्थ्यो । आर्षगोत्रे तु प्यङ् न । वासिष्ठी । अगुरूपोत्तमेऽपि न । औपगवी । द्वयोरणन्तत्वात् जीप् । १३३, गोत्रावयवात् । ४-१-७९ ॥ स्वतो न गोत्रशब्दा ये कुलाख्या गोत्रवन्मताः। ते गोलावयवा नाम ये केचिन्मुखरादयः ।। तेभ्योऽणिजोः स्त्रियां गोत्रे प्यादेशः स्यात् । मुखरस्य गोत्रस्त्री मौखम् । १३४. क्रौड्यादिभ्यश्च । ४-१-८० ॥ क्रौडिप्रभृतिभ्यः स्त्रियां ज्यङ्प्रत्ययः स्यात् । पञ्चम्युक्ते यमादेशः । “यस्येति च' (६-४-१४८) इति इलोपः । क्रौड्या। आपिशल्या । सूतायुक्त्याम् । सूत्या यौवनवती। भोजात् क्षत्रियगोते। भोजगोलजा भोज्या। १३५, दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुनिकाण्ठेवितिभ्योऽन्यतर- स्याम् । ४-१-८१॥ डअन्तेभ्यः एभ्यः स्त्रियां ष्यअत्ययो वा स्यात् । दैवयश्या । देवयज्ञीत्यादि । इजन्तात् 'इतो मनुष्यजातेः' (४-१-६५) इति की ।। इति ॥

·तद्धितप्रकरणम् -- अथ प्राग्दीव्यतीयसाधारणा उच्यन्ते । १३६, दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्यः । ४-१-८५ ॥ दित्यादिभ्यः पत्युत्तरपदेभ्यश्च प्राम्दीव्यतीयेप्चर्थेषु ण्यः स्यात् । दितेरपत्यं दैत्यः । डोषन्ता- दितिशब्दात् स्त्रीभ्यो ढकि दैतेयः । ये आदित्यः । डोषन्ताढकि आदितेयः ! आदित्यस्य प्रये यस्येति लोपे च कृते पूर्वयकारस्य ‘हलो यमाम् (८-४-३४) इति लोपः । आदित्य- देवतं आदित्यं हविः । पत्युत्तरपदात् वाहत्यत्योऽपत्यादिः । 'प्रातिप देकाहणे लिङ्ग- विशिष्टस्यापि ग्रहणम् ' इति सपत्नीनन्ददपि पत्युत्तरत्वापण्यः इति सुब्धातुवृत्तौ । भस्याढे तद्धिते पुंबद्भावो वाच्यः इति पुंदत्वम् । सपति य । यम्येति लोपः । वृद्धिः । सापत्यः । न्यासमते तु सपन्याः पुंवत्वं नेति सानन्यः । शत्रुस्त्रीवाचकात्तु सपत्नी- शब्दात् अपत्ये शिवायणि पुंवत्त्वस्यानिष्टत्वात् सापत्न एव । यमादपीप्यते याम्यः टीकासर्वस्वकृत्पुनः । सोमादप्यमुमेवाह सौम्यः सोमसुतो बुधः । सौम्यः कुर्वादिरित्येके गर्गादियनितीतरे । प्रादीन्यतीयव्यापित्वाहित्यादिण्यस्तु शोभनः ।। तथापि सति सौम्याः स्युः सोमसम्बन्धिनोऽखिलाः। तेषां च कोमलत्वात्स्यात् सौम्योऽन्योऽप्युपचारतः ।। देवतार्थेऽपि सोमाट्यण् तेन सौम्य इतीतरे । तद्देवतात्त्वोपचारः स्याद्धि सम्बन्धिनामपि ॥ स्त्रियां तु तत्र सौमी स्यादिह सौम्येति भिद्यते स्वाम्याह सौम्य इत्येव शाखादेर्य इवार्थकः ॥ १३७. अश्वपत्यादिभ्यश्च । ४-१-८४ ॥ एभ्यः पत्त्युत्तरपदत्वेऽप्यणेव । अश्वशतधनगणराष्ट्रमूलकुलगृहपशुधान्यधर्मधन्वन्सभा- प्राणसेनाक्षेत्राधिपूर्वादण् । आश्वपतः । शातपतः । धानपतः इत्यादि । पृथिव्या आजौ वाच्यौ। अभि डीबिति भेदः । पार्थिवा । पाथिवी । देवस्य यौ। देवस्यापत्यादिः दैव्यः देवः । ।

·२२ प्रक्रियासर्वस्वम् बहिषो यञ् टिलोपश्च । बहिर्भवादि बाह्यम् । ईकक् च । टिलोपश्च स्यात् । बाहीको म्लेच्छः । स्थामान्तादप्रत्ययो वाच्यः । नस्तद्धिते' (६-४-१४४) अश्वत्थाम्नः पुत्रादिः अश्वत्थामः। प्राग्दीव्यतीयेऽन्यत्रापि अजा- दिप्रत्ययप्राप्तौ गोर्यद्वाच्यः । गोरपत्यादौ अण्प्राप्तौ गव्यः । तथा दीव्यत्यर्थे इकः प्राप्तौ गव्यः । १३८. उत्सादिभ्योऽञ् । ४-१-८६ ॥ एभ्यः प्राग्दीव्यतीयेऽञ् स्यात् । अणोः स्वरे भेदः । उत्सो निर्झरः । तत्र भवादिः औत्सः । औदपानः । सौवर्णः । माहानसः । माध्यंदिनः । एवं भरतकुरुसत्त्वज्जनपद- पञ्चालोशोनरककुबुष्णिगादेः। १३९. स्त्रीपुंसाभ्यां ननौ भवनात् । ४-१-८७ ॥ 'धान्यानां भवने' (५-२-१) इत्यतः प्राच्येष्वर्थेषु स्त्रीपुंसशब्दाभ्यां क्रमादेतौ स्तः । स्त्री नन् । वृद्धिणत्वे । स्त्रिया अपत्यादिः स्त्रैणः । तस्येदमर्थतोऽन्यत्र ज्यादयः सर्वबाधकाः । इत्येवं माधवाद्युक्तेः स्त्रीभ्यो ढबाध्यते ना ॥ पुंस् न । १४०. स्वादिष्वसर्वनामस्थाने । १-४-१७ ॥ सर्वनामस्थानवर्जितेषु स्वादिषु परेषु मसंज्ञा । अतोऽन्यत्र पूर्वस्य पदसंज्ञा । इति पदत्वेन संयोगान्तलोपः । पौंस्नः । वतिप्रत्ययात्पूर्वम् सर्वनाम्निकलिभ्यां ढग्वाच्यः । अग्निकल्योरपत्यादिः आग्नेयः । कालेयः ॥ ॥ इत्यपत्यभागः ॥

·सद्धितप्रकरणम्
२३
१४१. तेन रक्तं रागात् । ४-२-२ ॥
रागो रञ्जनसाधनम् । तद्वाचकातेन रक्तमित्यर्थेऽण् स्यात् । कुमुम्भेन रक्तं कौसुम्भ
वसनम् । काषायम् । द्वाभ्यां वर्णाभ्यां रक्तनित्यर्थे द्विवर्ण अण् ।
१४२. द्विगोर्चुगनपत्ये । ४-१-८८ ॥
संख्यापूर्वः समासो द्विगुः । द्विगुसंवन्धिनः प्राग्दीव्यतीयप्रत्ययस्यापत्यादिन्यत्र लुक्
स्यात् । द्विवर्णः पटः । अपत्ये तु न लुक् । द्वयोः पुरुषयोरपत्यं द्वैपुरुषिः ।
१४३, लाक्षारोचनाशकल कईमाट्ठक् । ४-२-२ ॥
'ठस्येकः (७-३-५०) । कित्त्वाद्वद्धिः । लाक्षया रक्तं लाक्षिकम् । रौचनिकम् । शाकलिकम् ।
कादमिकम् । अन्त्याभ्यामणीष्टः । शाकलम् । कादिमम् ।
नील्या अन् वाच्यः।
नील्या रक्तं नीलम् । शुक्लस्य वर्णान्तरकरणमेवान रञ्जनम् । तेन नील्यादेरपि स्यात् ।
पीतात्कन् ।
पीतकम्।
हरिद्रामहारजनाभ्यामञ् वाच्यः ।
हारिद्रम् । माहारजनम् । महारजनं कुसुंभम् ।
१४४. नक्षत्रेण युक्तः कालः । ४-२-३ ॥
नक्षत्रवाचिभ्यः तेन युक्तः काल इत्यर्थेऽण् स्यात् ।
कृत्तिकाभियुक्तं कार्तिकं अहः ।
१४५. सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्यानां य उपधायाः । ६-४-१४९ ॥
सूर्यादिशब्दसंबन्धी भसंज्ञस्योपधास्थितः ।
यकारो लुप्यते तेन तैष तिष्ययुतं दिनम् ।।
नक्षत्रगामिन्यणि तिप्यपुष्ययोरछे यां च लोपोऽयमगस्त्यसूर्ययोः ।
ड्यामेव मत्स्यस्य भवेदितीरणायनाशि सूत्रं प्रविभज्य वार्तिके ॥
तिष्यपुष्ययोरित्युक्त्या पौषं दिनमित्यपि ।
१४६, लुबविशेषे । ४-२-४ ॥

·प्रक्रियासर्वस्वम् कालस्य दिनादिविशेषानुक्तौ प्रत्ययस्य लुप् स्यात् । १४७. लुपि युक्तवद्वयक्तिवचने । १-२-५१ ॥ प्रत्ययस्य लुपि सति प्रकृतिवल्लिङ्गवचने स्तः । कृत्तिकाभिः युक्तः कालः कृत्तिकाः । कृत्ति- कासु कर्म कृतम् । विशेषोक्तौ न लुप् । कार्तिकं अहः । १४८. संज्ञायां श्रवणाश्वत्थाभ्याम् । ४-२-५ ॥ आभ्यां तेन युक्त इति जातस्याणः संज्ञायां लुप् स्यात् । श्रवणा पौर्णमासी श्रावणीत्यपीष्टम् । अश्विनीनक्षत्रं अश्वत्थः । तद्युक्तोऽश्वत्थो मुहूर्तः । १४९, द्वन्दाच्छः । ४-२-६ ॥ नक्षत्र द्वन्द्वाद्युक्तेऽर्थे छः स्यात् । ज्येष्ठामूलीयं अहः । ज्येष्ठामूलीये कर्म कृतम् । १५०. दृष्टं साम । ४-२-७॥ तेन दृष्टं सामेत्यर्थेऽण् स्यात् । वसिष्ठेन दृष्टं साम वासिष्ठम् । १५१. कलेर्टक् । ४-२-८॥ कलिना दृष्टं साम कालेयम् । दृष्टे सामन्यण्वा डिद्वाच्यः । डित्त्वे टिलोपः । उशनसा दृष्टं साम औशनं औशनसम् । गोत्रात्तस्येदमर्थे यो वुजादिः स इहेष्यते । दृष्टमौपगवेनेति सामोपगवकं भवेत् ।। ५२. वामदेवाड्ड्यड्ड्यौ । ४-२-९ ॥ वामदेवमिदं साम व्यतस्तित्त्वात्स्वरे भिदा । यस्येति लोपतः सिद्धेर्डित्फलं चोभयोः स्वरे ।। तीयादीका स्वार्थे वा वाच्यः । द्वैतीयीकम् । द्वितीयम् । तार्तीयीकम् । तृतीयम् । न विद्यायाम्। द्वितीया विद्या। १५३, परिवृतो रथः ४-२-१० ॥

·[4] तद्धितप्रकरणम् २५ तेनाच्छादितो रथ इत्यर्थेऽण् स्यात् । वस्त्रेणाच्छादितो वास्त्रो रथः । चामणं अनः । शक्टा- द्यपि रथत्वेन मन्यते । १५४. पाण्डुकम्बलादिनिः । ४-२-११ ॥ गजास्तरणार्थे वर्णकम्बलः पाण्डुकम्बलः । तदाच्छादितो रथः पाण्डुकम्बली । १५५. द्वैपवैयाघ्रादञ् । ४-२-१२ ॥ द्वीपि चर्म द्वैपम् । तदेव वैयाघ्रम् । आभ्यामुक्तार्थे अन् । द्वैपो रथः । वैयाघ्रः । १५६. कौमारापूर्ववचने । ४-२-१३ ॥ अपूर्वत्वे द्योत्येऽणन्तः कौमारशब्दो निपात्यते । अनन्यपूर्वो कुमारीमूढवान् कौमारः पतिः। अनन्यपूर्वा पति प्राप्ता सा कुमार्येव च कौमारी । इत्युभयत्रापि स्त्रिया अपूर्वत्व- मिष्टं वृत्यादौ । शृङ्गारे तूक्तम् । कौमारी सा भवेद्भार्या यां कुमारः प्रपद्यते । प्रपद्यते कुमारी य स कौमारो मतः पतिः । इति । अत्र अनूढभार्यस्य आद्या भार्या कौमारोति भेदः । १५७. तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः । ४-२-१४ ॥ भुक्तशिष्टमुद्धृतम् । पात्रवाचिभ्योऽस्मिन्नर्थेऽण् । कंसे मुक्तशिष्टमन्नं कांसम् । स्थाले चेत् स्थालम् । १५८. स्थण्डिलाच्छयितरि व्रते । ४-२-१५ ॥ स्थण्डिलशब्दात् तत्र शयितयर्थे व्रते द्योत्येऽण् । व्रतेन स्थण्डिले शयिता स्थाण्डिलः । १५९. संस्कृतं भक्षाः । ४-२-१६ ॥ तत्र संस्कृतमित्यर्थेऽण् भक्षाश्चेत्संस्कृता इड् । दन्तैर्भक्ष्य भक्षमाहुः पैठरास्तिलतण्डुलाः ॥ १६०. शूलोखाद्यत् । ४-२-१७ ॥ शुले संस्कृतं शूल्य मांसम् । उखायां चेत् उख्यम् । १६१. दुध्नष्ठक् । ४-२-१८ ॥

·२६ प्रक्रियासर्वस्वम् इकः । यस्येति च' (६-४-१४८) दाधिकाः सक्तवः । १६२, उदश्वितोऽन्यतरस्याम् । ४-२-१९ ॥ अस्माद्वा ठक्। १६३, इसुसुक्तान्तात्कः । ७-३-५१ ॥ इसू उस् इत्यन्तादुगन्तात्तकारान्ताच्च परस्य ठस्य कः स्यात् । न विकः । नवे संस्कृतं औदश्वित्कम् । अणि औदश्वितम् । १६४. क्षीराड्ढञ् । ४-२-२० ॥ क्षीरे संस्कृतः क्षैरेयः पृथुकः । संस्कृतत्वमात्रमनेष्टं न भक्ष्यत्वं इति रामः । तेन क्षैरेयी श्राणा इत्यपि । क्षीरस्य श्राणातः पृथक्त्वविवक्षया तत्र संस्कृतत्वं नेयम् । १६५, सास्मिन् पौर्णमसीति संज्ञायाम् । ४-२-२१ ॥ पौर्णमासीवाचकेभ्यः सास्मिन्नस्तीत्यर्थे संज्ञायां अण् स्यात् । पौषी पौर्णमासी अस्मिन्न- स्तीति पौषो मासः । पूर्णो माश्चन्द्रः । तत्संवन्धिनी पौर्णमासीति तत्सिद्धिः । १६६. आग्रहायण्यश्वत्थाट्ठक् । ४-२-२२ ॥ आग्रहायणि पौर्णमासी अस्मिन्नस्तीति आग्रहायणिको मासः । अश्विनीयुक्ता पौर्णमासी अश्वत्थः । तद्वान् मास आश्वस्थिकः । १६७. विभाषा फाल्गुनोश्रवणाकार्तिकीचैत्रीभ्यः । ४-२-२३ ॥ फाल्गुनी पौर्णमासी अस्मिन्नस्तीति फाल्गुनिकः फाल्गुनो वा मास इत्यादि । १६८. सास्य देवता । ४-२-२४ ॥ अस्मिन्नर्थे अणादयः स्युः । इन्द्रो देवता अस्य इति ऐन्द्रम् । अश्वपत्यादित्वात् गाण- पतम् । पाशुपतम् । अदितिदेवत्यं आदित्यम् । आदित्यदेवत्यमपि तथा। बार्हस्पत्यम् । वाजिनं इत्यम् । अत्र ‘नस्तद्धिते' (६-४-१४४) इति टिलोपे प्राप्ते १६९, इनण्यनपत्ये । ६-४-१६४ ॥ अनपत्येऽणि परे इन् प्रकृत्या स्यात् । अपत्ये तु मैधाव इति टिलोप एव । १७०. मघवा बहुलम् । ६-४-१२८ ॥

·तद्धितप्रकरणम् २७ मघवन्नित्यङ्गस्य बहुलं तृ इत्यन्तादेशः स्यात् । ऋकारः उगित्त्वार्थः । माघवतम् । माघ- वनम् । अत्र 'अन्' (६-४-१६७) इति प्रकृतिभावः । इन्द्राविष्णू देवता अस्येत्यश् । १७१. देवताद्वन्द्वे च । ७-३-२१ ॥ वृद्धिहेतुतद्धिते परे देवताद्वन्द्वे उभयपदवृद्धिः स्यात् । ऐन्द्रावैष्णवन् । पत्युत्तरपदत्वाध्ये वृद्धिः । ऐन्द्रबार्हस्पत्यम् । १७२, नेन्द्रस्य परस्य । ७-३-२२ ॥ परस्येन्द्रस्य वृद्धिन । सोमेन्द्रः । १७३. दीर्घाच्च वरुणस्य । ७-३-२३ ॥ दीर्घात्परस्य वरुणम्य वृद्धिन । ऐन्द्रावणम् । दीघादित्युक्तेः आग्निवारुणम् । इति । १७४. कस्येत् । ४-२-२५ ॥ कशब्दादुक्तार्थेऽण् स्यात् । इच्चान्तादेशः । कि अ। वृद्धयायौ । को देवतास्यति कार्य हविः । १७५, शुक्राढन् । ४-२-२६ ॥ घस्येय् । शुक्रदेवत्यं शुक्रियम् । १७६, अपोनप्त्रपांनतृभ्यां घः । ४-२-२७ ॥ अपोनप्रियं । अपांनप्त्रियं हविः । घघनोः स्वर भेदः । १७७. छ च । ४-२-२८ ॥ ताभ्यां छ च स्यात् । ईय् । अपोनप्त्रीयम् ! अपांनप्त्रीयम् । पैङ्गाक्षीपुत्रादिभ्यश्च वाच्यम् । पैङ्गाक्षीपुत्रीय तद्देवत्यम् । शतरुद्राच्छ च। शतरुद्रीयम् । शतरुद्रियम् । १७८, महेन्द्राढोणौ च । ४-२-२९ ॥ छ च स्यात् । महेन्द्रियत् । माहेन्द्रम् । महेन्द्रीयम् ।

·२८ प्रक्रियासर्वस्वम् १७९. सोमायण् । ४-२-३० ॥ सौम्यं हविः । टित्वान् डीपि यस्येति लोपे १८०. हलस्तद्धितस्य । ६-४-१५० ॥ हलः परस्य तद्धितयकारस्य ईति परे लोपः स्यात् । सौमी ऋक् । १८१, वाय्वृतुपित्रुषसो यत् । ४-२-३१ ॥ ओर्गुणः' (६-४-१४६) 'वान्तो यि' (६-१-७९) इत्यवादेशः । वायव्यम् । ऋतव्यम् । १८२. रीकृतः । ७-४-२७ ॥ कृत्सार्वधातुकाभ्यामन्यस्मिन्यादौ प्रत्यये च्वौ च परे ऋदन्तस्य रीङ स्यात् । डित्वादन्त्य- स्य । पित्रीयम् । 'यस्येति च' (६-४-१४८) पित्र्यम् । उषस्यम् । १८३. द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीषोमवास्तोष्पति- गृहमेधाच्छ च । ४-२-३२ ॥ एभ्यः छ च यच्च । द्यावापृथिवीयम् । द्यावापृथिव्यम् । शुनासीरौ वायुसूर्यो । तद्देवत्य शुनासीरीयम् । शुनासीर्यम् । मरुत्वतीयम् । मरुत्वत्यं इत्यादि । १८४. अमेढेक् । ४-२-३३ ॥ आग्नेयम् । अग्नायीदेवत्यमपि आग्नेयम् । भस्याढे इत्यनाढ इत्यनेन स्त्रीभ्यो ढक्येव पुंवत्वनिषेधादिह पुंवत्वम् । १८५, कालेभ्यो भववत् । ४-२-३४ ॥ भवार्थे 'काला' (४-३-११) इत्याद्या वक्ष्यन्ते । ते तत्रापि स्युः । उनि मास- देवत्यं मासिकम् । १८६, प्रावृष एण्यः । ४-३-१७॥ प्रावृषेण्यम् । १८७. महाराजप्रोष्ठपदाभ्यां ठञ् । ४-२-३५॥ महारानः कुबेरः । तद्देवत्यं माहाराजिकम् । प्रौष्ठपदिकम् । तनक्षत्रदेवत्यम् । तदस्मिन्वर्तत इति नवयज्ञादिभ्यः ल्वाच्यः ।

·तद्धितप्रकरणम् नवयज्ञ आग्रयणम् । तदस्मिन् वर्तत इति नावयज्ञिकः शरत्कालः । पाकयज्ञिकं गृहम् । १८८. पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः । ४-२-३६ ॥ एते निपात्यन्ते । अन्त्ययाप्पित्वं वाच्यम् । मातामही । पितामहो । अवेर्दुग्वे सोढदूसमरांसचः । अवेः क्षीरमविसोढम् । अत्र प्रत्ययस्य षत्वं नेष्टम् । एवं अविसम् । अविमरीसम् । तिलान्निप्फलालिञ्जपेजौ। फलशून्यो व्यथों वा तिल: तिलपिनः । तिलपेजः । १८९, तस्य समूहः । ४-२-३७ ॥ षष्ठयन्तात्समूहार्थेऽणादि स्यात् । काकानां समूहः काकम् । बाकम् । १९०. भिक्षादिभ्योऽण । ४-२-३८ ॥ एभ्यो वक्ष्यमाणवाधकोऽण् स्यात् ! भिक्षाक्षेत्रकर्राषगर्भिणोदक्षिणाङ्गारसहस्राथर्वन्चमन्यु- वतिपदातिपद्धतिभ्यः । भिक्षासमूहो भैक्षम् । क्षेत्रम् । कारीपम् । भस्याटे तद्धिते इति पुंवत्वात् गर्भिण्याः डीनिवृत्तिः । गर्भिन् अ । 'इनणि' (६-४-१६४) इति प्रकृतिभावः । गार्मिणम् । दक्षिणासमूहो दाक्षिणम् । आकारम् । साहस्रम् । आर्थर्वणम् । चार्मणम् । युवतेरिह पुंवत्वं वेष्टम् । यौवतम् । यौवनम् । पादातम् । पाद्धतम् । १९१. गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यराजपुत्रवत्स- मनुष्याजादुञ् । ४-२-३९ ॥ अपत्याधिकारादन्यत्र गोत्रशब्दः अपत्यमानार्थः । औपगवानां समूह औपगवकम् । एवं गार्ग्य अक। १९२. आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति । ६-४-१५१ ॥ अनाकारादौ दद्धिते परे हल: परस्यापत्ययकारस्य लोप: स्यात् । गार्गकम् । आकारादौ तु गाायण इति यलोपो न । ओक्षकम् । औष्ट्रकम् । उरम्रो मेषः। औरप्रकम् । राजकम् । राजन्यकम् । वात्सकम् । मानुष्यकम् । आजकम् । वृद्धाच्चेति वाच्यम् । वार्द्धकम् ।

·३०
प्रक्रियासर्वस्वम्
राजन्यमनुष्ययोः 'आपत्यस्य' (६-४-१५१) इति यलोपे प्राप्ते
प्रकृत्याके राजन्यमनुष्ययुवानः ।
इति प्रकृतिभावः । सामूहिके तदन्तविधिरिष्यते । कौरुराजकम् । गौवात्सिकम् ।
१९३. केदारायश्च । ४-२-४० ॥
वुञ् च स्यात् । कैदार्यम् । केदारकम् ।
गणिकायाश्च यज्वाच्यः ।
गाणिक्यम् ।
१९४, ठकवचिनश्च । ४-२-४१ ॥
अस्माकेदाराश्च समूहे ठञ् । 'नस्तद्धिते' (६-४-१४४) कावचिकम् । कैदारिकम् ।
१९५, ब्राह्मणमाणवबाडवाद्यन् । ४-२-४२॥
ब्राह्मणसमूहो ब्राह्मण्यम् । माणव्यम् । बाडव्यम् ।
वृषाच्चेष्टम् ।
वृषसमूहो वृष्यम् ।
अह्नः स्वः क्रतौ।
अहन ईन ।
१९६, अष्टखोरेव । ६-४-१४५ ॥
अस्य ठखयोः परयोरेव टिलोपः स्यात् । अह्रां समूहरूपः क्रतुः अहीनः ।
पृष्ठाचः।
पृष्ठाख्यानां साम्नां समूहरूपः क्रतुः पृष्ठयः । पृष्ठास्थ्नां समूहः पृष्ठयम् इत्यन्ये ।
पोर्णस्वाच्यः ।
१९७, सिति च । १-४-१६ ॥
सिति प्रत्यये परे पूर्व पदाख्यम् । इति पदत्वेन भस्वाभावात् ओर्गुणो न । पास्थिीनि
पर्शवः । तत्समूहः पार्श्वम् ।
१९८, ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्तल् । ४-२-४३ ॥
तलन्त स्त्रियामेव । ग्रामसमूहो ग्रामता इत्यादि ।

·तद्धितप्रकरणम् ३१ गजाच्चेति वाच्यम् । गजता। १९९, अनुदात्तादेरञ् । ४-२-४४ ॥ अनुदात्तादित्वं स्वरशास्त्रगम्यम् । कापोतम् । मायूरम् : तैत्तिरम् । २००, खण्डिकादिभ्यश्च । ४-२-४५ ॥ अञ् स्यात् । खण्डिकाहन्हलवन्धयुगवरबावडवाभिक्षुकशुकोलूकश्वभ्यः। खण्डिका दानम् । तत्समूहः खाण्डिकम् । अष्टखोरेव' (६-४-१४५) इति नियमादिह लोपाभावः । २०१. अल्लोपोऽनः । ६-४-१३४ ॥ अन्नन्तस्य भस्य अल्लोपः स्यात् । अहां समूहः आह्नम् । हालबन्धम् । युगवात्रेति व्यस्त समस्तं च । यौगम् । वारत्रम् । योगवारत्रम् । अनन्त्वात् 'अन्' (३-३-१६७) इति प्रकृतिभावो न । द्वारादित्वादैच् । शौवम् । क्षुद्रकमालवात्सेनायाम् । क्षुदका मालवाश्च क्षत्रियाः । तेषां समूहरूपा सेना क्षौद्रकमालवी। २०२, चरणेभ्यो धर्मवत् । ४-२-४६ ॥ 'तस्येदम्' (४-३-१२०) इत्यारभ्य तस्य धर्म इत्यर्थे चरणेभ्यो बुन् । छन्दोगादेय इत्यादि वक्ष्यते । तत्समूहेऽपि तथैव स्यात् । शाम्खाभेदकृतः: कठादिसंज्ञाः चरणाख्याः । वुनि कठानां समूहः काठकम् । छन्दोगाना छान्दोग्य इत्यादि । २०३. अचित्तहस्तिधेनोष्ठक । ४-२-४७ ॥ अचेतनेभ्यः आपूपिकम् । पार्वतिकम् । 'नस्तद्धिते' (६-१-१४४) हास्तिकम् । उगन्तत्वात ठस्य कः । धेनुकम् । सामूहिके तदन्तविध्युक्तेः वानहस्तिकम् । सुधेनूनां समूह इत्यत्र २०४. जङ्गलधेनुवल जान्तस्य विभाषितमुत्तरम् । ७-३-२५ ॥ एतत्त्रयान्तस्याङ्गस्य वृद्धिनिमित्ततद्धिते परे पूर्वपदवृद्धिः स्यात् । उत्तरपदस्य तु वा स्यात् । सौधेनुकम् । सौधेनुकम् । धेनोरना इति वाच्यम् । इति ठगभावे अणि प्राग्वद्वृद्धिः । आधैनवम् । आधेनवम् ।

·३२ प्रक्रियासर्वस्वम् २०५, केशाश्वाभ्यां यञ्छावन्यतरस्याम् । ४-२-४८ ॥ आभ्यां क्रमात् यञ्छौ वा स्तः । कैश्यम् । अचित्तत्वात् कैशिकम् । अश्वीयम् । आश्वम् । २०६, पाशादिभ्यों यः । ४-२-४९ ॥ पाशतृणधूमाङ्गारशलवातपिटकपिटाकपटाकशकटहलनडवनेभ्यश्च । समूहे 'इनित्रकथ्य' (४-२-५१) इति लिङ्गशास्त्रात् स्त्रीत्वम् । पाशानां समूहः पाश्या। तृण्या । धूम्या अङ्गार्या । शलं शल्यरोम । शल्या । पटाकः पताका । पटाक्या । टीकासर्वस्वे तु गळ- समूहो गळया । पोटगलो नलतृणम् । तत्समूहः पोटगल्या इति चोक्तम् । २०७. खलगोरथात् । ४-२-५० ॥ एभ्यो यः स्यात् । खल्या । गव्या । रथ्या। २०८, इनित्रकट्यचश्च । ४-२-५१ ॥ खलादेः क्रमादेते च स्युः । प्राग्वत् स्त्रीत्वम् । खलिनी । गोत्रा । रथकट्या । इनिस्तु अन्येभ्योऽपि । उलूकिनी । रथिनी । ऊकोन्दुमौ समूहार्थो । समूहस्यानेकत्वविवक्षायां ऊकिनी । उन्दुमिनी। २०९. विषयो देशे । ४-२-५२ ॥ कस्यचिन्नियतोऽर्थो विषयः । षष्ठयन्तात् तस्य नियतो देश इत्यर्थेऽण् स्यात् । शिबीनां देशः शैवः। २१०, राजन्यादिभ्यो वुञ् । ४-२-५३ ॥ राजन्यानां नियतो देशो राजन्यकः । एवं मालवकास्त्रगर्तकः शैलूषकस्तथा । शालकायनको बाभ्रव्यको वैराटकादयः ।। २१. भौरिक्याथैषुकार्यादिभ्यो विधल्भक्तलौ । ४-२-५४ ॥ क्रमात् स्तः। भौरिकीणां देशो भौरिकिविधः । भौलिकिविधः । ऐषुकारिभक्तः । सौवीर- मंक इत्यादि।

·[5]] तद्धितप्रकरणम् ३३ २१२. सोऽस्यादिरिति च्छन्दसः प्रगाथेषु । ४-२-५५ ॥ छन्दोवाचिभ्यः सोऽस्यादिरित्यर्थे प्रगाथे वाच्येऽण् स्यात् । अनुष्टुवादिः यस्य प्रगाथस्य स आनुष्टुभः । बार्हतः । ऋक्संघातः प्रमाथाख्यः । छन्दसः स्वार्थे क्लीबेडणू वाच्यः । अनुष्टुबेव आनुष्टुभम् । गायत्रम् । २१३. संग्रामे प्रयोजनयोद्धृभ्यः । ४-२-५६ ॥ सोऽस्य प्रयोजनं सोऽस्य योद्धेति चार्थे संग्रामे वाच्येऽणादि स्यात् । लुभद्रा प्रयोजनमस्य सौभद्रो रणः । भरता योद्धारोऽस्य भारत युद्धम् । एवं स्त्रीप्रयोजनः स्त्रैणो रणः । २१४, तदस्यां प्रहरणमिति क्रीडायां णः । ४-२-५७ ॥ तदस्यां प्रहरणसाधनमित्यर्थे क्रोडायां वाच्यायां णः स्यात् । अणि डीभयात् ण उक्तः । दण्डः प्रहरणं अस्यां क्रीडायामिति दाण्डा । मौष्टा । २१५. घञः सास्यां क्रियेति नः । ४-२-५८ ॥ घान्तात्सा क्रियास्यामस्तीत्यर्थे ञः स्यात् । अस्यामित्युक्त्या स्त्रीलिङ्गमेव विशेष्यम् । ध्वज- पातः क्रिया अस्यामस्तीति ध्वाजपाता तिथिः । मौसलपाता भूमिः । २१६, श्येनतिलस्य पाते थे । ६-३-७१ ॥ आन्ते पातशब्दे परे अनयोर्मुम् स्यात् । श्येनपातोऽस्यामस्तीति श्यैनंगाता मृगया । तैलें- पाता पितृक्रिया। २१७, तदधीते तद्वेद । ४-२-५९ ॥ अनयोरर्थयोरण स्यात् । प्रायेण ग्रन्थपरेभ्य एवेष्टम् । व्याकरण मधोते वैयाकरणः । न स्वाभ्याम्' (७-३-३) इत्यैच् । निमित्तं वेद नैमित्तः । तैनिल्यादिभिः कृताः तैतिलि- जाजलि-साङ्गलिनो नाम ग्रन्थाः । तानधीते इत्यणि 'इनगि' (६-५-१६४) इति प्रकृति- भावे प्राप्त सब्रह्मचारिपीठसर्पिकलापिकुथुमितैतिलिजाजलिलाङ्गलिशिलालिशिखण्डिसूकरसमसु- पर्वणां टिलोपो वाच्यः । .

·३४ प्रक्रियासर्वस्वम् तैतिलः । जाजलः । लागलः । द्वौ वेदौ अधीते द्विवेदः। 'द्विगो गनपत्ये' (४-१-८८) इत्यणो लुक् । २१८, क्रतूक्थादिसूत्रान्ताट्ठक् । ४-२-६० ॥ क्रतुनाम्नः उक्थादेः सूत्रान्ताच अर्थद्वये ठक् स्यात्। अग्निष्टोममधीते वेद वा इति आग्निष्टो- मिकः । वाजपेयिकः । क्रतुभिः तद्विधिभागो लक्ष्यते । उक्थाख्यं सामलक्षणं अधीते वेद वा औक्थिकः । सूत्रान्तात् सांग्रहसूत्रिकः । कल्पसूत्रात्तु अण् इष्टः । काल्पसूत्रः । उक्थादिस्तु उक्थलोकायतन्यायन्यासपुनरुक्तयज्ञचर्चाक्रमेतरश्लक्ष्णसंहितासंधाटपदक्रमेभ्यः । औक्थिकः । लौकायतिकः । ऐच । नैयायिकः । नैयासिकः । पुनरुक्तस्य लक्षणमधीयानः पौनरुक्तिकः । याज्ञिकः । चर्चा विचारग्रन्थः । चार्चिकः । क्रमादन्यत्सर्वमधीयन् कामेत- रिकः । श्लाक्षिणकः । साहितिकः । सांघाटिकः । तुल्यौ। पादक्रमिकः । वृत्तिसंग्रहायुर्वेदगुणगणानुपदद्विपदज्योतिषगणितानुसूलक्ष्यलक्षणेभ्यः । वार्तिकः । सांग्रहिकः । आयुर्वेदिकः । गुणस्त्री गुणी इति हरः । गौणिकः । गणपाठो गणः । गाणिकः । आनुपदिकः ! सन्दिग्धे द्विपदं जानन् द्वैपदिकः । ज्योतिषिकः । गाणितिकः । अनुसूर्नाम ग्रन्थः । उगन्तत्वाट्ठस्य कः । २१९, केऽणः । ७-४-१३ ॥ कपल्यये परेऽणो हवः स्यात् । आनुसुकः । लाक्ष्यिकः । लाक्षणिकः । मौहर्तिकश्चोक्थादि- रिति स्वामी। आख्यानाख्यायिकाभ्याम् । एते कथाभेदौ । यवक्रीत इति आख्यानम् । वासवदत्ता इति आख्यायिका । यावक्रीतिकः । वासवदत्तिकः । इतिहासपुराणाभ्याम् । ऐतिहासिकः । पौराणिकः । लक्षणकल्पान्तात् । आश्वलक्षणिकः । मान्तकल्पिकः ।

·my तद्धितप्रकरणम् विद्यान्तादनक्षत्रधर्मत्रिपूर्वात् । शब्दविद्यां विदन् शाब्दविधिकः । अङ्गादिपूर्वात्तु अगेव : आङ्गविद्यः । क्षात्रविद्यः ! धार्मविद्यः । त्रिभागा विद्या त्रिविद्या वेदत्रयन् । तद्वित् वैविधः । द्विगुत्वे तु द्वितालुक (४-१-८८) इत्यणो लुकि त्रिविद्य इत्येव । पदोचरपदाछन् । प्रगृह्यपदिकः। शतषष्टयादेः पथः षिकन् । शतपथं ब्राह्मणभेदः । शतपथिकः । षष्टिपथिकः । पित्त्वात् शाथिकी। शातपथ इत्यन- पीति नाथः । सर्वसादेर्लुक् । सर्ववेदानधीयन् सर्ववेदः । सशब्दादेस्तु सवार्तिकमधीयन् सवर्तिकः । २२०. क्रमादिभ्यो वुन् । ४-२-६१ ॥ क्रमपदशिक्षामोमांसासामभ्यः । क्रममधीते वेद वा क्रमकः । पदकः । शिक्षकः । मीमांसकः । सामकः । २२१. अनुब्राह्मणादिनिः । ४-२-६२ ॥ ब्रामणसदृशं ग्रन्थमधीते अनुब्राह्मणी । २२२, वसन्तादिभ्यष्ठक् । ४-२-६३ ॥ वसन्तवर्षाशरद्धेमन्तशिशिरप्रथमचरमानुगुणकल्पाथवभ्यः । वसन्तेऽध्ययः तद्वर्णनरूपो वा प्रन्थो वासन्तः । तमधीते वासन्तिकः । वार्षिकः । प्रथम भागं विदन् प्राथमिकः । चारमिकः । आनुगुणिकः । आवणिकः । अस्य दाण्डिनायुक्त्या टिलोपाभावः । २२३, प्रोक्तालुक् । ४-२-६४ ॥ तेन प्रोक्तमित्यर्थे प्रत्यया वक्ष्यन्ते । तदन्तादध्येतृवेदित्रोः जातस्य प्रत्ययस्य लुक् स्यात् । पाणिनिना प्रोक्त पाणिनीयम् । तदधीते वेद वा पाणिनीयः । स्त्रियां पाणिनीया | अण्य- मुझे डीप्स्यादिति भेदः।

·प्रक्रियासर्वस्वम् २२४. सूत्राच्च कोपधात् । ४-२-६५ ॥ कोपधात्सूत्रवाचकादर्थद्वये प्रत्ययस्य लुक् स्यात् । संख्याकनन्तादेवेष्टम् । अष्टकमिति पाणि- नीयम् । तदधीत इत्यष्टकः । २२५, छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणि । ४-२-६६ ॥ प्रोक्तप्रत्ययान्तानि यानि वेद ब्राह्मणानि तान्यध्येतृवेदितर्थयुक्तान्येव प्रयुज्यन्ते । न खयम् । तेन प्रोक्तम्' (४-३-१०१) इत्यत्र तित्तिर्याश्छण् वक्ष्यते । तित्तिरिप्रोक्तं वेद- मधीयते तैत्तिरीया इत्येव प्रयोग्यम् । तित्तिरिभिः प्रोक्तं तैत्तिरीयं इत्येतावन्न प्रयोग्य- मित्यर्थः । प्रोक्ताधिकारे चेदं विस्तरिष्यने । छन्दोब्राह्मणेभ्योऽन्यत्र तु पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयं सूत्रम् । शौनकीया शिक्षा इत्येतावत्प्रयोगोऽप्यस्ति । यज॑षि तैत्तिरीयाणि इति मुरायुक्तिस्तु तितिरोणां समूहः तैत्तिरम् । तत्संबन्धि तैत्तिरीयम् । इति वृद्धाच्छेन साध्या इति । २२६, तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि । ४-२-६७ ॥ तदस्मिन्नस्तीत्यर्थे देशे वाच्येऽण् स्यात् । उदुम्बरवत्त्वात् औदुम्बरो नाम देशः । २२७. तेन निवृत्तम् । ४-२-६८ ॥ अत्रार्थे देशनाम्नि अण् । तेनेति हेतौ कर्तरि वा तृतीया । सहस्रेण निर्वृत्ता साहस्री परिखा । कुशाम्बेन कृता कौशाम्बी नगरी । २२८, तस्य निवासः । ४-२-६९ ॥ अत्रार्थेऽपि देशनाम्नि अण् । ऋजुनावां निवासः आर्जुनावः । २२९. अदूरभवश्व । ४-२-७० ॥ तस्यादूरभव इत्यर्थेऽपि देशनाग्नि अण् । विदिशाया अदूरं नगरं वैदिशम् । शेषात्यागेषु चतुर्वर्थेषु तुल्यं प्रत्ययाः। २३०. ओरञ् । ४-२-७१ ।। उवर्णान्ताचातुरर्थिकः अञ् स्यात् । अणजोः स्वरे भेदः । कृकटेलुशब्दात् कार्कटेलवम् ।

·तद्धितप्रकरणम् ३७ २३१. मतोश्च बह्वजङ्गात् । ४-२-७२ ॥ बह्वच्प्रकृतिको यो मतुप् तदन्तादुक्तार्थप्वञ् स्यात् । शायणावतम् । शर्यणावान्नाम सरः । २३२, बह्वचः कूपेषु । ४-२-७३ ॥ बह्वचः शब्दात् कूपनाम्न्यञ् । दीर्घवरत्रेण निवृत्तो दैर्घवरत्रः कूपः । २३३, उदक्च विपाशः । ४-२-७४ ॥ विपाश उदकूलजेषु कूपेषु वाच्येषु अबवचोऽप्यञ् । दत्तन निर्वृत्तो दात्तः कूपः । २३४. सङ्कलादिभ्यश्च । ४-२-७५ ॥ एभ्यश्चातुरर्थिकः अञ् । सङ्कलेन निवृत्तः सांकलः इत्यादि । २३५. स्त्रीषु सौवीरसाल्वप्राक्षु । ४-२-७६ ॥ सौवीरगेषु साल्वगेषु प्राग्देशगेषु च स्त्रीलिङ्गेषु देशेषु वाच्येष्वञ् । सौवीरे दत्तामित्रकृता दात्तामित्री नगरी । साल्वे वैधमाग्नी तत्कृता । प्राक्षु ककन्दकृता काकन्दी पूः । २३६. सुवास्त्वादिभ्योऽण् । ४-२-७७ ।। ओरबाद्यपवादः । सुवास्तोनद्या अदूरं सौवास्तवं नगरं इत्यादि । २३७. रोणी । ४-२-७८ ॥ रोणीशब्दापात् अबाधकोऽण् । रौण: कूपः । तदन्तादपि । आजकरॊणः । २३८, कोपधाच्च । ४-२-७९ ॥ अण् स्यात् । कृकवाकुकृतं काकवाकवम् । कार्णच्छिद्रकः कूपः । ओरजि कूपानि च प्राप्तेऽण् । २३९. बुञ्छणकठजिलसेनिरढण्ययफक्फिनिङ्ग्यकक्ठको- ऽरीहणकृशाश्वर्यकुमुदकाशतृणप्रेक्षाश्मसखिसङ्काशबल- पक्षकर्णसुतङ्गमप्रगदिन्वराहकुमुदादिभ्यः । ४-२-८० ॥

·प्रक्रियासर्वस्वम् . अरीहणादिभ्यः सप्तदशभ्यो गणेभ्यः क्रमात् वुादयः सप्तदश स्युः । अरीहणादेवुन् । आरीहणकम् । द्रौघणकम् । कृशाश्वादेश्छण् । काश्विीयम् । ऋश्यादेः कः । ऋश्यकम् । अश्मकम् । कुमुदादेः ठच् । कुमुदिकम् । काशादेरिलः । काशिलो वनिलः कर्पूरिलः कर्दमिलस्तथा । पलाशिलः कण्टकिलस्तृणिलो देशवाचकाः ।। तृणादेः सः । तृणसः । प्रेक्षादेरिनिः । प्रेक्षी । अश्मादेः रः । अश्मरम् । सख्यादेर्दन् । साखेयम् । सकाशादेर्यः । साङ्काश्यः । काम्पिल्यः । बलादेर्यः । बल्यम् । पक्षादेः फक् । पाक्षायणः । कर्णादेः फिञ् । कार्णायनिः । सुतङ्गमादेरिन् । सौतङ्गमिः । इअः स्त्रियां ङीष् वाच्यः । तेन सौतङ्गमी इति नगर्यादौ । प्रगदिन्नादेयः । 'नस्तद्धिते' (६-४-१४४) प्रागद्यम् । वराहादेः कक् । वाराहकम् । कुमुदादेष्ठक् । कौमुदिकम् । देशनामत्वा- दप्रसिद्धेर्गणानुक्तिः । २४०. जनपदे लुप् । ४-२-८१ ॥ जनपदे वाच्ये चातुरर्थिकस्य लुप् स्यात् । 'लुपि युक्तवत्' (१-२-५१) इति प्रकृति- वल्लिङ्गवचने । कुरूणां निवासो जनपदः कुरवः । प्रकृतेर्बहुत्वाद्वहुवचनम् । २४१ विशेषणानां चाजातेः । १-२-५२ ॥ विशेषणानां च प्रकृतिवल्लिङ्गवचने स्तः । रम्याः कुरवः । जातिवाचिनां तु जनपदनीवृदा- दीनां स्वलिङ्गवचने एव । कुरवो नीवृत् । एवं प्राक्तनमतेनोक्तमेव निराचष्टे पाणिनिः। २४२, तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात् । १-२-५३ ॥ लुपि प्रकृतिवल्लिङ्गवचने इत्येतन्न विधेयम् । दाराः इत्यादिवत् कुरवः इत्यादीनामपि संज्ञाप्रामाण्यादेव सिद्धेः। २४३, लुब्योगाप्रख्यानात् । १-२-५४ ॥ जनपदे लम् इति लुबप्यशिष्यः । कुरूणां निवासः इत्यादियोगार्थस्याप्रख्यानाद्रूढिमात्रस्यैव प्रतीतेः इति ।

·तद्धितप्रकरणम्
३९
२४४. योगप्रमाणे च तदभावेऽदर्शनं स्यात् । १-२-५५ ॥
शब्दे च कुर्वादियोगस्य वाचके सति तत्कुलोच्छेदे संज्ञाया अभावः स्यात् । दृश्यते च
नन्देषूच्छिन्नेष्वपि जनपदस्य तत्संज्ञा इति । वैदिशा जनपदः औदुम्बर इत्यादौ लुम्नेष्टः ।
२४५, वरणादिभ्यश्च । ४-२-८२ ॥
एभ्यश्चातुरर्थिकस्य लुप् स्यात् । वरणानामदूर नगरं वरणाः ! शिरीषाः । ग्रामः अस्य
शैरीषकः । शिरीषक इति चेष्टम् । गोदौ नाम हृदौ । तयोरदूरभवो गोदौ ग्रामः । प्रकृतेः
द्वित्त्वाल्लुपि द्वित्वम् ।
एवं तक्षशिलोपान्तभूमिस्तक्षशिला किल ।
मधुरोजयिनीकाञ्चीत्याद्याकृतिगणस्त्वयम् ॥
खलतिको विन्ध्यः । तस्यादुरभवानि खलतिकं बनानि । खलतिकादेर्लुपि वचनमेव प्रकृति-
वदित्येकवचनम् । लिङ्गं तु वनस्यैव ।
२४६, शर्कराया वा । ४-२-८३ ॥
अणो वा लुप् । शर्करानास्तीति शर्करा अयं देशः । शार्करः ।
२४७. ठक्छौ च । ४-२-८४ ॥
शार्करिकः । शर्करीयः । कुमुदादित्वाद्र्च् । वराहादित्वात्कचास्ति । ठचि शर्करिकः ।
ककि केऽणः' (७-४-१३) इति ह्रस्वः । शार्करिकः ।
२४८. नद्यां मतुप् । ४-२-८५ ॥
नद्यां वाच्यायां उतार्थेषु अण्बाघको मतुप् स्यात् ।
२४९, मतौ बहवोऽनजिरादीनाम् । ६-३-११९ ॥
अजिरादिवर्जितस्य बह्वचश्शब्दस्य मतौ परे नाम्नि दीर्घः स्यात् ।
२५०. मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः । ८-२-९ ॥
मान्तान्मोपधादवर्णान्तादवोंपधाच्च यवादिवर्जिताच्छब्दात्परस्य मतोरादेवः स्यात् ।

·प्रक्रियासर्वस्वम्
उदुम्बरावती नाम नदी। वीरणावती । अजिरादेस्तु न दीर्घः । अजिरवती । पुलिनवतो ।
२५१, शरादीनां च । ६-३-१२० ॥
एषां मतौ नाग्नि दीर्घः स्यात् । शरावती नदी ।
एवं मुनीवती सिन्धुः कपीवत्यप्यहीवती ।
संज्ञायामिति सूत्रेण नाम्नि वत्वमिदं मतोः ॥
भागीरथी भैमरथी तन्निर्वृत्तं नदीद्वयम् ।
तत्र नद्यां मतुम्नेष्टो निवृत्तेऽणेव चेष्यते ।।
२५२. मध्वादिभ्यश्च । ४-२-८६ ॥
एभ्यश्चातुरर्थिको मतुप् । मधुमान् देशः । बिसवान् ।।
२५३. कुमुदनडवेतसेभ्यों ड्मतुप् । ४-२-८७ ॥
डित्त्वाहिलोपः । कुमुमत् ।
२५४. झयः । ८-२-१० ॥
झयः परस्य मतोर्वः स्यात् । कुमुद्वान् देशः । नड्वान् । वेतस्वान् । अत्र अदुपधत्वाद्वः ।
महिषाच्चेति वाच्यम् ।
महिष्मान्नाम देशः।
२५५. नडशादाड्ड्वलच् । ४-२-८८ ॥
टिलोपः । नड्बलः । शादः शष्पः । तद्वान् शाद्वलः । शाद्वला दूर्वा इति नीलत्वोपचा-
रात्।
२५६. शिखाया वलच् । ४-२-८९ ॥
शिखावलं नाम नगरम् ।
२५७. उत्करादिभ्यश्छः । ४-२-९० ॥
उत्कीयो देशः । पिप्पलीयः ।

·[6] तद्धितप्रकरणम् ४१ २५८. नडादीनां कुक् च । ४-२-९१ ॥ एषां छः कुक् च । नडप्लक्षविल्ववेणुवेतकेतसतृणकाठेक्षुकपोतानाम् । नडकीयम् । प्लक्ष- कीयम् । बिल्वकीयम् । वेणुकीयम् । इत्यादि । क्रुश्चाया हस्वश्च । क्रुश्चकीयम् । तक्ष्णो नलोपश्च । तक्षकीयम् । एषु बिल्वकीयादीनां भवाद्यर्थेऽणि कृते २५९. बिल्वकादिभ्यश्छस्य लुक् । ६-४-१५३ ॥ एभ्यः परस्य छस्य भसंज्ञानिमित्ते तद्धिने परे लुक् स्यात् । बिल्वकीये भवो वैल्वकः । वैणुकः इति । २६०. शेषे । ४-२-९२ ॥ इतः परं शिष्टेषु तत्रजातादितस्येदमन्तेषु अर्थेषु तुल्यं प्रत्यया उच्यन्ते । अम्यान्योऽ प्यर्थः । उक्तादन्यत्रार्थेऽप्यण् स्यात् । चक्षुषा गृह्यत इति चाक्षुष रूपम् । श्रावणः शब्दः । दृषदि पिष्टाः दार्षदाः सक्तवः । उलूखले झुण्याः औलखलाः । अश्वैरुखते आवो रथः । चतुर्भिरुह्यते चातुरः शकटः । चतुर्दश्यां दृश्यते चातुर्दशं रक्षः। कुणपत्ति कोणपः । शृङ्गारे त्वणोऽन्येऽपि उक्तादन्यत्रार्थे दर्शिताः । कलि कुर्वन्ति अस्मै इति कालेयं गन्ध- द्रव्यम् । अग्निः पतत्यस्मात् आग्नेयो ग्रावा । नद्यः स्यन्दन्तेऽस्मान्नादेयः शैलः । कुक्षिं रक्षन्त्यस्मात् कौक्षयकः कृपाणः । २६१. राष्ट्रावारपाराद्धखौ । ४-२-९३ । आभ्यां शेषे जाताद्यर्थे क्रमात् घखौ स्तः । राष्ट्रियः । अवारपारीणः । अर्वाक्तारमवारम् । परतीरं पारम् । व्यस्ताद्विपर्यस्ताच्च ।

·४२ प्रक्रियासर्वस्वम् अवारीणः । पारीणः । पारावारीणः । २६२. ग्रामाद्यखनौ । ४-२-९४ ॥ ग्राम्यः । ग्रामीणः । कन्यादित्वात् ग्रामेयकोऽपि । २६३. कत्र्यादिभ्यो ढकञ् । ४-२-९५ ॥ ढस्य एय् । कम्युम्भिकुम्भिकुण्डिनपुष्करपुष्कलमोदनमाहिष्मतीवर्मतीनगरमामेभ्यः । कुत्सितास्त्रयः कवयः । तेषु जातादिः कात्रेयकः । कतिरिति बहुव्रीहिर्वेति हरः । औम्भे- यकः । कौम्भेयकः । कौण्डिनेयकः । पौष्करेयकः । पौष्कलेयकः । मौदनेयकः । माहिष्म- तेयकः । वामतेयकः । नागरेयकः । संज्ञाशब्दान्नगरादेव ढकञ् । प्रसिद्धात्तु नागरः । कुल्याया यलोपश्च । कौलेयकं जलम् । २६४. कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्थलङ्कारेषु । ४-२-९६ ॥ कुले गृहे भवत्वातू कौलेयकः श्वा । कौक्षेयकः खड्गः । अवेयको ग्रीवालङ्कारः । २६५. नद्यादिभ्यो ढक् । ४-२-९७ ॥ नदीमहीश्रावस्तीवाराणसीकौशाम्बीवनकौशाम्बीसाल्वापूर्वनगरीपूर्वनगिरिभ्यः । नादेयः । माहेयः । श्रावस्तेयः । वाराणसेयः । कौशाम्बेयः । वानकौशाम्बेयः । साल्वेयः । पौर्वनगरेयः । पौरयः । वानेयः । गैरयः। बडवाया वृषे। बडवायाः पतित्वेन सम्बन्धी बाडवेयो वृषः । २६६, दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् । ४-२-९८ ॥ दाक्षिणात्यः । पाश्चात्यः । पौरस्त्यः । २६७. कापिश्याः फक् । ४-२-९९ ॥ कापिशीदेशजातं कापिशायनं मधु । पित्त्वात् कापिशायनी द्राक्षा।

·तद्धितप्रकरणम् ४३ बाल्युदीपदीभ्यश्चेति वाच्यम् । बाल्हायनः । औयनः । पार्दायनः । २६८. रङ्कोरमनुष्येऽण् च । ४-२-१०० ॥ जनपदार्थादस्मादमनुष्ये प्राणिनि वाच्येऽण् फक्च स्यात् । रावो मेषः । राङ्कवायणी गौः । अप्राणिनि तु अण् । राङ्कः कम्बलः । वार्तिकमते तु तत्रापि फास्ति । राकवा- । यणः कम्बलः। २६९. थुप्रागपागुदक्प्रतीचो यत् । ४-२-१०१ ॥ दिवादेयत्स्यात् । दिव्यम् । प्राच्यम् । अपाच्यम् । २७०. उद ईत् । ६-४-१३९ ॥ उदः परस्य अच्शब्दम्य भत्व आदेरीत्स्यात् । उदीच्यम् ! प्रतीच्यम् । २७१. कन्थायाष्ठक् । ४-२-१०२ ॥ कन्याख्ये प्रामे भवं कान्थिकम् । २७२, वर्णौ वुक् । ४-२-१०३ ॥ वर्णसंज्ञनदसमीपगात् कन्थाग्रामात् वुक् स्यात् । कान्थकम् । २७३. अव्ययात्त्यप् । ४-२-१०४॥ अमेहक्वतसिल्वेभ्यः त्यविधिः परिगण्यते । अमात्यः । इहत्यः । क्वत्यः ! तसिलन्तात् कुतस्त्यः । ततस्त्यः ! वान्तात् तत्रत्यः । यत्रत्यः । अस्य परिगणनस्य प्रायिकत्वात् प्रातम्त्यस्तूर्यनाद इत्याहुः । अन्याव्ययात्त्वम् । उपरिष्टाद्भव औपरिष्टः । पारस्तः । अव्ययानां भमाले टिलोपो वाच्यः । नेध्रुवे । त्यप् स्यात् । नित्यः । निसो निर्गते ।

·प्रक्रियासर्वस्वम् निस्त्यः । २७४, हवात्तादौ तद्धिते । ८-३-१०१ ॥ तकारादौ तद्धिते परे हत्वादिणः परस्य षः स्यात् । त्यप्खयतल्तयतरतमतस्सु इष्यते । निष्ट्यो वर्णाश्रमेभ्यो निर्गतः चण्डालादिः । आविषश्छन्दसीत्येतल्लोकेऽपीत्याह भोजराट् । प्राग्वत् षः । आविष्टयः प्रकाशे भवः । अरण्याण्णो वाच्यः। तेन कीन्न । आरण्याः लताः। दूरादेत्यः । दूरेत्यः पथिकः । उत्तरादाह । औत्तराहः। २७५, ऐषमोंह्यःश्वसोऽन्यतरस्याम् । ४-२-१०५ ॥ एभ्यो वा त्यम् । अस्मिन् वत्सरे भवं ऐषमस्त्यम् । ह्यस्त्यम् । श्वस्त्यम् । वा इत्युक्तेः वक्ष्यमाणौ टुयटयुलौ तुटू च । ऐषमस्तनम् । ह्यस्तनम् । श्वस्तनम् । २७६, तीररूप्योत्तरपदादौ । ४-२-१०६ ॥ तीरोत्तरपदात् रूप्योत्तरपदाच्च क्रमादेतौ स्तः । अनि परवलतीरे भवं पाल्वलतीरम् । ने शैवरूप्यम् । अत्रो ङीब्भेदः । २७७, दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां अः । ४-२-१०७ ॥ पूर्वशालायां भवः पौवंशालः । संज्ञारूपातु न । प्राग्देशे पूर्वकृष्णमृत्तिकाख्यो ग्रामः । तस्मा- दणि कृते 'उत्तरपदस्य' (७-३-१०) इत्यधिकारे २७८, प्राचां ग्रामनगराणाम् । ७-३-१४ ॥ दिक्शब्दात्परेषां प्राग्देशजग्रामनगराणां वृद्धिकृत्तद्धिते परे उत्तरपदादिवृद्धिः स्यात् । पूर्व- कार्णमृत्तिकः । नगरात्तु पूर्वकान्याकुब्जः ।

·तद्धितप्रकरणम् ४५ २७९, मद्रेभ्योऽञ् । ४-२-१०८ ॥ दिक्पूर्वपदान्मद्रशब्दादञ् । आपरमद्रः । २८०. उदीच्यग्रामाच्च बचोऽन्तोदात्तात् । ४-२-१०९ ॥ अञ् स्यात् । शैवपुरम् । २८१. प्रस्थोत्तरपदपलद्यादिकोपधादण् । ४-२-११० ॥ प्रस्थोत्तरपदात् पलद्यादेः कोपधाच्च पूर्वेणाभि प्राप्ते अण् स्यात् । माहकीप्रस्थः । पालदः । कोपधात् नैलोनकः २८२, कण्वादिभ्यो गोत्रे । ४-२-१११ ॥ गर्गाद्यन्तर्गणात् गोत्रयान्तात् कण्वादेरण् स्यात् । वृद्धाच्छापवादः । काव्यस्येदं काण्वम् । 'आपत्यस्य' (६-४-१५१) इति यलोपः । शाकल्याचेष्टम् । शाकलम् । २८३, इञश्च । ४-२-११२ ॥ इञन्तादपत्यवाचिनोऽण् । दारिदं दाक्षम् । गोत्रप्रत्ययान्तात्समासेऽपि असमस्तवत्प्रत्ययो वाच्यः । आर्यदाक्षेरिद आर्यदाक्ष इति दाक्षिवदेवाण । आसुरेश्छो वाच्यः । असुरस्यापत्यं आसुरिः । तस्येदं आसुरीयम् । २८४. न व्यचः प्राच्यभरतेषु । ४-२-११३ ॥ प्राग्देशजानां भरतानां च गोत्रवचनात् द्वयचः इञन्तादण् न । पैङ्गेरिदं पैङ्गीय इति वृद्धाच्छ एव । एवं भरतेषु ऊधम् । २८५, वृद्धाच्छः । ४-२-११४ ॥ वृद्धेभ्यः शेषेऽर्थे छः स्यात् । मालीयः । शैषिकात्सरूपः शैषिको नेष्टः । तेन मालीये भव ·प्रक्रियासर्वस्वम् इत्यत्र पुनश्छो । विरूपस्तु स्यात् । राष्ट्रियीयः । संज्ञापूर्वत्वात् वृद्धाच्छोऽनित्यः । द्वारपालस्येदं दौवारपालं धनम् । श्वादंष्ट्रायां भवः शौवादंष्ट्रः । द्वारादी । गोत्रप्रत्ययान्ता- दसमस्तवदिति काश्यपीयवत् परमकाश्यपीय इत्यपि छः । जिह्वाकात्यहरीतकात्यवर्जम् । इत्युक्तेः तयोरणेव । जैह्वाकातः । हारीतकातः । आपत्ययलोपः । 'त्यदादीनि च' (१-१-७४) इति वृद्धत्वात् त्यदीयम् । तदीयम् । द्वीयम् । किमीयम् । २८६, एङ् प्राचां देशे । १-१-७५ ॥ एङ् यस्याचामादिः स प्रान्देशवाचकः शब्दो वृद्धसंज्ञः । भोजकटीयः । वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा इति नळीयः । नाळः । २८७. भवतष्ठक्छसौ । ४-२-११५ ॥ त्यदादिगतभवच्छब्दस्यैतौ स्तः । तान्तत्वात् ठस्य कः । भावत्कम् । ‘सिति च' (१-४-१६) इति पदत्वाजश् । भवदीयम् । अत्र स्त्रियां पुंवत्त्वं वाच्यम् । भवत्या इदं भावकम् । भवदीयम् । २८८, काश्यादिभ्यष्ठमिठौ । ४-२-११६ ॥ एभ्यः ठञ् जिठ इति स्तः । निठस्येकार उक्तयर्थः । द्वयोः नित्त्वं वृद्धयर्थम् । निठस्य डीब्नेति भेदः । काशिकः । चैदिकः । स्त्रियां काशिकी। काशिका । आपदादिपूर्वात्कालात् ठगिठाविष्टौ। आपत्कालिकी । आपत्कालिका । एवं और्ध्वकालिकतात्कालिकौ । २८९, वाहीकग्रामेभ्यश्च । ४-२-११७ ॥ वृद्धेभ्यो म्लेच्छग्रामेभ्यः ठग्निठौ स्तः । मान्धविकी । मान्धविका । २९०. विभाषोशीनरेषु । ४-२-११८ ॥ उशीनरगतात् वृद्धम्लेच्छयामाद्वा ठन्मिठौ । आह्वजालिकः । स्त्रियां प्राग्वत् । वा इति वृद्धाच्छः' (४-२-११४) आह्वजालीयः ।

·तद्धितप्रकरणम् २९१, ओर्देशे ठञ् । ४-२-११९ ॥ उवर्णान्ताद्देशाट्ठञ् । उगन्ताकः । 'केऽणः' (७-४-१३) शम्बरजम्ब्यां भवं शाम्बर- जम्बुकम् । २९२. वृद्धानाचाम् । ४-२-१२० ॥ पाग्देशे तु उवर्णान्तात् वृद्धादेव ठञ् । नापितवास्तुकः । अवृद्धात्तु अणेव । मल्लवास्तोः माल्लवास्तवः। २९३. धन्वयोपधादुञ् । ४-२-१२१ ॥ मरोर्योपधाच्च वृद्धाद्देशात् वुञ् । पारधन्वाख्ये मरुदेशे जातः पारधन्वकः । योपधात् साकाश्यकः । २९४. प्रस्थपुरवहान्ताच्च । ४-२-१२२ ॥ एतत्त्रयान्तात् वृद्धादेशाद्दुञ् । मालाप्रस्थकः । नान्दीपुरकः । फल्गुनीवहकः ! २९५, रोपधेताः प्राचाम् । ४-२-१२३ ॥ रोपधादीदन्ताच्च वृद्धात्पाग्देशाद्रुञ् । पाटलिपुत्रकः । ऐकचक्रकः 'एङ् प्राचाम् । (१-१-७५) इति वृद्धता ! काकन्दीभवः काकन्दकः । २९६, जनपदतदवध्योश्च । ४-२-१२४ ॥ वृद्धाजनपदाजनपदाववेश्च वुन् । आभिसारकः ' त्रैगों जनपदावधिभूतोऽवान्तरजनपदः । तत्र जातः त्रैगर्तकः । जनपदावधेरपि प्रामादेनेष्टम् । २९७. अवृद्धादपि बहुवचनविषयात् । ४-२-१२५ ॥ अवृद्धादपि बहुवचननियतात् जनपदात् तदवधेश्च वुन् । पञ्चालेषु भवः पाञ्चालकः । तदवधेः आजमीढकः । सुसर्वार्धदिक्शब्देभ्यो जनपदस्य। इति तदन्तविधेरैतत्पूर्वादपि जनपदात् वुन् । सुपञ्चालेषु भव इत्यत्र २९८. सुसर्वार्धाजनपदस्य । ७-३-१२ ॥ ।

·प्रक्रियासर्वस्वम् एभ्यः परस्य जनपदस्य वृद्धिकृत्तद्धिते परे उत्तरपदवृद्धिः स्यात् । सुपाञ्चालकः । सर्वपाश्चा- लकः । अर्धपाश्चालकः । २९९, दिशोऽमद्राणाम् । ७-३-१३ ॥ दिक्शब्दात्परेषाममद्राणां जनपदानामुत्तरपदवृद्धिः स्यात् । पूर्वपाश्चालकः । अपरपाञ्चा- लकः । मद्रात्तु मद्रेभ्योऽभि पौर्वमद्रः । ३००. कच्छाग्निवक्त्रवतॊत्तरपादात् । ४-२-१२६ ॥ कच्छाद्युत्तरपदाद्देशागुञ् । दारुकच्छकः । काण्डामकः । ऐन्दुवक्त्रकः । बाहुवर्तकः ! ३०१. धूमादिभ्यश्च । ४-२-१२७ ॥ एभ्यो देशेभ्यो वुञ् । धौमकः । आन्तरीपकः । घौषकः । औज्जयिनकः । दाक्षिणापथकः । साकेतकः । पाथेयस्येदं पाथेयकम् । शरीरावयवः कुक्षिशब्दो धूमादिः इति हरः । कुक्षौ जातं कौक्षकम् । विदेहानर्ताददेशार्थादपि वुन् । विदेहानां राज्ञामिदं वैदेहकम् । आनर्तकम् । समुद्रान्नावि मनुष्ये च। सामुदकः तज्जातमनुष्यः । सामुद्रिका समुद्रनौः । ३०२. नगरात्कुत्सनप्रावीण्ययोः । ४-२-१२८ ॥ नगरजुषां छलाथैः कुत्सितत्वं बहुपरिचयात्प्रावीण्यं चास्ति । तयो?त्ययोर्नगरादुञ् । नागरकेण मुषितं स्यात् । नागरकेण सा वशीकृता स्यात् । ३०३. अरण्यान्मनुष्ये । ४-२-१२९ ॥ वुञ् स्यात् । आरण्यको नरः। पथ्यध्यायन्यायविहारमनुष्यहस्तिष्विति वाच्यम् । आरण्यकः पन्थाः। वनेऽध्येतव्यः आरण्यकः अध्यायः । इत्यादि । वा गोमयेषु । आरण्यका आरण्या वा गोमयाः । एभ्योऽन्यत्र तु आरण्याः पशवः ।

·। । [7] तद्वितप्रकरणम् ३०४. विभाषा कुरुयुगन्धराभ्याम् । ४-२-१३० ॥ आभ्यां वा वुञ् । कौरवकः । कौरवः । यौगन्धरकः । यौगन्धरः । ३०५, मद्रवृज्योः कन् । ४-२-१३१ ॥ मद्रेषु जातादिः मद्रकः । वृजिकः । ३०६. कोपधादण् । ४-२-१३२ ॥ कोपधाद्देशादणेव । ऋषिकेषु जातः आर्षिकः । ऐक्ष्वाकः । अवृद्धादपीति बुजि ओदेशे उनि च प्राप्ते अण् । ३०७. कच्छादिभ्यश्च । ४-२-१३३ ॥ एभ्यो देशेभ्योऽणेव ! कच्छकुरुसिन्धुसिन्ध्दन्तगन्धारिकुलतमधुमद्वर्गुरबुद्वीपानूपसाल्वेभ्योऽण् । काच्छः । कौरवः । सैन्धवः । मिध्वन्तस्य 'हृद्भग' (६-६-१९) इति उभयपदवृद्धिः । साक्तु- सैन्धवः । गान्धारः । कौलतः । माधुमनः । वार्णवः । राङ्कवः । द्वैपः । आनूपः । साल्वः । द्वीपस्य धुमादित्त्वात् द्वैपकोऽपि । ३०८. मनुष्यतत्स्थयोर्वञ् । ४-२-१३४ ॥ कच्छादेर्मनुप्ये तत्स्थे च वाच्ये वुन् । काच्छको मनुष्यः । काच्छक हसिनम् । कौरवको नरः । कौरविका चूडा इत्यादि । ३०९, अपदातौ साल्वात् । ४-२-१३५ ॥ साल्वान्मनुप्यतत्स्थयोवुञ् । पदातौ वाच्ये न ! साल्वको नरः ! साल्वकं जल्पितम् । पदातिस्तु कच्छाचणि साल्वः । ३१०. गोयवाग्वोश्च । ४-२-१३६ ॥ साल्वादुञ् । साल्वजातः साल्वको गौः । साल्विका यवागूः । ३११, गर्तोत्तरपदाच्छः । ४-२-१३७ ॥ देशादित्येव । वृकगीयम् ।

·५०
प्रक्रियासर्वस्वम्
,
३१२, गहादिभ्यश्च । ४-२-१३८ ॥
एभ्यः छः स्यात् । गहान्तस्थसमविषमोत्तमोत्तरान्तरान्याङ्गवङ्गमगधेभ्यः । गहीयम् ।
अन्तस्थीयम् । समीयम् । विषमीयम् । उत्तमीयम् । उत्तरीयम् । अन्तरोयम् । अन्यदीयम् ।
अस्य दुम्वक्ष्यते । अङ्गीयम् । वशीयम् । मगधीयम् । वाल्मीकिसौमित्र्यादेः 'इश्च'
(४-२-११२) इति अणूबाधाय पाठः । वाल्मीकीयम् । सौमित्रीयम् ।
इधोरपानीकाभ्याम् ।
इष्वनीयम् । इष्वनीकीयम् ।
एकादृक्षपलाशिकाभ्याम् ।
एकवृक्षीयम् । एकपलाशिकीयम् ।
समानाच ग्रामात् ।
समानग्रामीयम् । एकग्रामीयम् ।
अधमोत्तमाभ्यां च शाखात् ।
चकारादेकसमानाभ्यां च । बहुव्रीहित्वात् हस्वत्वम् । एकशाखेषु भवं एकशाखीयम् । एवं
समानशाखीयम् । अधमशाखीयम् । उत्तमशाखीयम् ।
पूर्वापराभ्यां च पक्षात् ।
पूर्वपक्षीयम् । अपरपक्षीयम् । अस्याकृतिगणत्वात् सुरपक्षीय इत्याद्यपि ।
पृथिवीमध्यस्य मध्यमश्च ।
पृथिवीमध्यभवं मध्यमीयम् ।
एकमुखपार्वेभ्यस्तसः ।
अव्ययानां भमात्रे टिलोपः ।
एकतो भवं एकतीयम् । मुखतीयम् । पार्श्वतीयम् ।
स्वपरजनदेवानां कुक् च।
स्वकीयम् । परकीयम् । जनकीयम् । देवकीयम् । आगमानित्यत्वात् स्वीयमपि । गहा-
देराकृतिगणत्वात् मतुबर्थे भवं मतुबर्थीयं मत्वर्थीय चेति हरः ।

·तद्धितप्रकरणम्
५१
,
वेणुकादिभ्यश्छण्वाच्यः ।
वैणुकीयम् । औत्तरपदकीयम् ।
३१३, प्राचां कटादेः । ४-२-१३९ ॥
कटादेः प्राग्देशशब्दाच्छः । कटसाल्वीयम् ।
३१४. राज्ञः क च । ४-२-१४० ॥
राज्ञः छः । नस्य कवं च । राजकीयम् ।
३१५. वृद्धाइकेकान्तखोपधात् । ४-२-१४१ ॥
अकान्तादिकान्तात् खोपधाच्च वृद्धात् प्राग्देशात् छः । जनपदवुञायपबादः । ब्राह्मणको
नाम देशः । ब्राह्मणकीयम् । आश्वस्थिकीयम् । कोटिशिखीयम् । 'एङ् प्राचाम्
(१-१-७५) इति वृद्धता । अकेकान्तादित्यत्र कोपवादिति वाच्यम् । सौमुकायम् ।
३१६. कन्थापलदनगरग्रामदोत्तरपदात् । ४-२-१४२ ॥
कन्थाद्युत्तरपदादृद्धाद्देशाच्छः । दाक्षिकन्थीयम् । माहुकिपलदीयम् । दाक्षिनगरीयम् ।
दाक्षिग्रामीयम् । दाक्षिहदीयम् । वृद्धत्वेऽपि च्छाक्तिरेषां वाहिकग्रामवाचिठवाधार्था ।
३१७. पर्वताच्च । ४-२-१४३ ॥
पर्वतभवः पर्वतीयो राजा ।
३१८. विभाषामनुष्ये । ४-२-१४४ ॥
पर्वतादमनुष्ये वाच्ये वा छः । पर्वतीयं पार्वतं वा फलम् , मनुष्ये तु पूर्वेग छ एव ।
३१९. कृकणपर्णाभारद्वाजे । ४-२-१४५ ॥
भारद्वाजदेशाभ्यामाभ्यां छः । कृकीयम् । पर्णीयम् । अन्यदेशे कार्कणम् । पार्णम् ।
इति चतुर्थे द्वितीयः ।
-

·प्रक्रियासर्वस्वम् ३२०. युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च । ४-३-१ ॥ अनयोः शेषे खञ् छश्च वा स्यात् । विकल्पादण च । ३२१, तस्मिन्नणि च युष्माकास्माको । ४-३-२ ॥ खन्यणि च परे युष्मदस्मदोरेतावादेशौ स्तः । यस्येति लोपः । खञि यौष्माकीणम् । आस्माकीनम् । अणि यौष्माकम् । आस्माकम् । छे आदेशाभावात् युष्मदीयम् । अस्म- दीयम् । ३२२, तवकममकावेकवचने । ४-३-३ ॥ खभ्यणि च परे एकार्थयोयुष्मदस्मदोरेतौ स्तः । तावकीनम् । मामकीनम् । तावकम् । मामकम् । छे तु ३२३. प्रत्ययोत्तरपदयोश्च । ७-२-९८ ॥ प्रत्यये उत्तरपदे च परे एकार्थयोयुष्मदस्मदोर्मकारपर्यन्तस्य भागस्य त्व म इत्यादेशौ स्तः । व अद् ईय म अद् ईय । “ अतो गुणे' । (६-१-९७) । त्वदीयम् । मदीयम् । उत्तरपदे परे तु त्वमादेशः । त्वत्प्रिया । मत्प्रिया इति । ३२४. अर्धाद्यत् । ४-३-४॥ अर्धे भवमय॑म् । सपूर्वपदाढवाच्यः । राज्यार्षिकम् । ३२५. परावराधमोत्तमपूर्वाच्च । ४-३-५ ॥ परादिपूर्वाद(छत् । परायं उत्तमायं च उत्कृष्टभागभवम् । अवरायं अधमार्य च निकृष्टभवम् । परार्धसंख्यमूल्यसम्बन्धि वा पराध्य रत्नम् । अवरार्धात् स्वार्थेऽपि यदिष्टः । अवरावमेवावराय॑म् । ३२६. दिक्पूर्वपदाटुश्च । ४-३-६ ॥ दिकपूर्वपदादर्धादृञ् यच्च । पौर्वाधिकम् । पूर्वाय॑म् ।

·तद्धितप्रकरणम् ५३ ३२७. ग्रामजनपकदेशादऋठौ । ४-३-७॥ ग्रामजनपदयोरंशवाचकादिक्पूर्वार्धशब्दादठो स्तः । अस्य ग्रामस्य पौर्वार्धा विप्राः । पौर्वाधिकाः । एवं जनपदेऽपि । ३२८, मध्यान्मः ॥ ४-३-८ ॥ मध्ये भवो मध्यमः। आदेश्च वाच्यम् । आदिमः। अवोऽवसोरन्त्यलोपश्च । अवमम् । अधमम् । ३२९. अ साम्प्रतिके । ४-३-९ ॥ उत्कृष्टनीचयोमध्ये भवः साम्प्रतिको मतः । तस्मिन्वाच्ये मध्यशब्दाद स्यान्मध्या वधूरियम् ॥ ३३०. द्वीपादनुसमुद्रं यञ् । ४-३-१० ॥ समुद्रसमीपे समुद्रान्तर्वा यो द्वोपः तस्मात् यञ् स्यात् । द्वैप्यो दाशः शको वा । अन्यत्र द्वैपो नद्यां वेतसः । ३३१. कालाहने । ४-३-११ ॥ कालवाचिभ्यः शेषे ठञ् स्यात् । मासिकम् । सांवत्सरिकम् । लक्षणया कालवृत्तिभ्योऽ- पीष्टम् । कदम्बपुष्पमिति लक्षणया प्रावृत् । तत्र भवं कादम्बपुष्पिकम् । एवं शरद्धवं हिपलालिकम् । कार्तिकेयो विवस्वानित्यस्ति कार्तिकमासजे तत्र कालानि प्राप्ते ढो मृग्य इति वामनः ।। शार्वरं तम इत्याद्यध्यसाध्वेवेति सोऽब्रवीत् । वस्तुतश्चेत् कातिकिको भानुः शार्वरिकं तमः ।। एवं पार्विक इत्येव पार्वणश्चन्द्र इत्यसत् । स्याद्वा चातुर्दशं रक्ष इतिवच्छेष इत्यणि ॥

·प्रक्रियासर्वस्वम् ३३२, श्राद्धे शरदः । ४-३-१२ ॥ अस्माच्छाद्धे वाच्ये ठञ् । शारदिकं श्राद्धम् । शारदोऽन्यः । ३३३, विभाषा रोगातपयोः । ४-३-१३ ॥ शारदिकः शारदो वा रोग आतपश्च । ३३४. निशाप्रदोषाभ्यां च । ४-३-१४ ॥ वा ठञ् । नैशिकम् । नैशम् । प्रादोषिकम् । प्रादोषम् । ३३५. श्वसस्तुट् च । ४-३-१५ ॥ श्वश्शब्दात् वा ठञ् । तस्येके कृते तुडागमश्च । श्वस्तिकम् । द्वारादित्त्वादै । शौव- स्तिकम् । वेत्युक्तेः श्वस्तनम् । ३३६. सन्धिवेलातुनक्षत्रेभ्योऽण् । ४-३-१६ ॥ एभ्यः कालत्वानि प्राप्तेऽण् । सन्धिवेलासन्ध्यात्रयोदशीचतुर्दशीपञ्चदशीपौर्णमास्यमावास्या- प्रतिपद्धयः । सन्धिवेलायां भवं सान्धिवेलम् । सान्ध्यम् तुल्यार्थे । प्रातिपदम् । प्रतिपद- शब्दात्तु कालाढनि प्रातिपदिकश्चन्द्रः । संवत्सराफलपर्वणोः । सांवत्सरं फलं पर्व वा । ऋतुभ्यस्तु प्रौष्मम् । शैशिरम् । ग्रीष्मस्य पूर्वो भागः पूर्वग्रीष्मः । तत्राण। ३३७. अवयवाहतोः । ७-३-११ ॥ अवयवात्परस्य ऋतोवृद्धिप्राप्तावुत्तरपदवृद्धिः स्यात् । पूर्वगृष्मः । अपरग्रैष्मः । नक्षत्रात् तैषम् । तिष्यपुष्ययोनक्षत्राणि । इति यलोपः। ३३८. प्रावृष एण्यः । ४-३-२७॥ प्रावृषेण्यम् ।

·तद्धितप्रकरणम् ५५ ३३९. वर्षाभ्यष्ठक् । ४-३-१८ ॥ वार्षिकम् । ३४०. सर्वत्राण च तलोपश्च । ४-३-२२ ॥ हेमन्तशब्दालोकवेदयोष्ठञ् च स्यात् । अणि तलापः । सलोपं विना च स्यात् । हैमनम् । ३४१. सायंचिरंप्राप्रगेऽव्ययेभ्यष्टुयट्यलौ तुट् च । ४-३-२३ ॥ सायमादिभ्यः कालवाच्यव्ययाच्च ट्युटयुलौ स्तः । तयोस्तुद् च । द्वयोः स्वरे भेदः । टो कीवर्थः । योरने कृते तुट् । सायंतनम् । चिन्तनम् । प्राहेतनम् । प्रगेतनम् । निपातना- न्मान्तत्वमेवञ्च । अव्ययात् दोषातनम् । श्वस्तनम् । प्राक्तनम् । कालार्थम्य प्रागादेरन- व्ययत्वे कालाहनेव । प्राचिकम् । पुराशब्दम्य पुरातनम् । पुराणप्रोक्तचित्युक्तेस्तुड- भावोऽपि चिरपरुत्पगरिभ्यम्लो वाच्यः । चिरत्नम् । अतीताब्दभवं परुनम् । तत्पूर्वान्दभवं परारित्नम् । प्रगस्य गलोपश्च । प्रातर्भवं प्रलम् । अग्रपश्वाड्डिमच् । अग्रिमम् । पश्चिमम् । अन्ताच्च। अन्तिमम् । ३४२. विभाषा पूर्वाह्नापरणाभ्याम् । ४-३-२४ ॥ आभ्यां वा ट्युटयुलौ तुट् च । प्रादतनम् । अपराह्नतनम् । ३४३. धकालतनेषु कालनाम्नः । ६-३-१७ ॥ घसंज्ञकयोस्तरप्तमपोः कालशब्दे तने च परे सप्तम्या अलुम्वा स्यात् । तेन पूर्वाहेतनम् । अपराह्नेतनं इत्यपि । वेत्युक्तेः कलाञ् ! पौर्वाहिकम् : आपराहिकम् । एते शोषिका जातादिषु यथार्ह योज्या: :

·प्रक्रियासर्वस्वम् ३४४. तत्र जातः । ४-३-२५ ॥ असिन्नर्थे प्राग्दीव्यतीया अणादयः शैषिका घादयश्च स्युः । मधुरायां जातो माधुरः । 'उत्सादिभ्योऽञ्' (४-१-८६) औत्सः । स्त्रैणः । शैषिके राष्ट्रिय इत्यादि । प्रोष्ठपदासु जात इत्यत्र नक्षत्रेभ्योऽण् । ३४५, जे प्रोष्ठपदानाम् । ७-३-१८ ॥ प्रोष्ठपदापर्यायाणां जातार्थे वृद्धिकृत्तद्धिते परे उत्तरपदवृद्धिः स्यात् । प्रोष्ठपादः । भद्रपादः । ३४६, प्रावृषष्ठप् । ४-३-२६ ॥ प्रावृषि जातः प्रावृषिकः । ३४७. संज्ञायां शरदो वुञ् । ४-३-२७ ॥ शरदि जाताः शारदका नाम दर्भाः मुद्गाश्च । अनाम्नि शारदो नीरदः । ३४८. पूर्वाहापराला मूलप्रदोषावस्कराहुन् । ४-३-२८ ॥ एतेभ्यो जाते वुन् । पूर्वाह्नकः । अपरालकः । आर्दकः । मूलकः । प्रदोषकः । अव- स्करकः । अत्र संज्ञाधिकारादनाम्नि पूर्वाह्नेतनं इत्यादि स्यादित्येके । ३४९, पथः पन्थ च । ४-३-२९ ॥ वुन् पन्थादेशश्च ! पन्थकः । ३५०. अमावास्याया वा । ४-३-३० ॥ अस्य वा वुन् । अमावास्यकः । सन्धिवेलायणि आमावास्यः । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् अमावस्याया अपि । अमावस्यकः । अमावस्यः । ३५१, अ च । ४-३-३१॥ द्वयोरपत्ययश्च । अमावास्यः । अमावस्यः । ३५२, सिन्ध्वपकराभ्यां कन् । ४-३-३२ ॥ सिन्धौ जातः सिन्धुकः । अपकरकः ।

·[8] तद्धितप्रकरणम् ३५३. अणौ च । ४-३-३३ ॥ द्वाभ्यां क्रमास्तः । सैन्धवः । आपकरः । ३५४, श्रविष्ठाफल्गुन्यनुराधास्वातितिष्यपुनर्वसुहस्त- विशाखाषाढाबहुलाछु । ४-३-३४ ॥ एभ्यो नाते प्रत्ययस्य लुक् स्यात् । ३५५. लुक् तद्धितलुकि । १-२-४९ ॥ तद्धितलुकि सति अप्रधानस्य स्त्रीप्रत्ययम्य लुक् स्यात् । श्रविष्ठासु जातः श्रविष्ठः । अन्न जातस्यैव प्राधान्यात् श्रविष्ठाया अप्राधान्यम् । अनुराधः । स्वातिः इत्यादि । बहुलाः कृत्तिकाः। तज्जो बहुलः । स्वार्ताति ङीषन्तस्य ग्रहादङीषन्तादणो लुङ् न इति माधवः । न वाभ्यां (७-३-३) इत्यैच् । स्वातौ जातः सौवातः । चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः स्त्रियां लुग्वाच्यः । ततः स्त्रीप्रत्ययस्य लुकि पुनष्टाप् गौरादिङीष् च। चित्रायां जाता चित्रा । रेवती। रोहिणी । पुनर्जातयोः स्त्रीप्रत्यययो प्राधान्यान्न लुक् । अस्त्रियां लुग्वा इति भोजः । चित्रः । चैत्रः। रेवतः। रैवतः। रोहिणः ।रोहिणः । फल्गुन्याषाढाभ्यां स्त्रियां टानौ वाच्यौ। यस्येति लोपे फल्गुनः । टित्त्वात् डीप् । फल्गुनी । अषाढा । श्रविष्ठाषाढाभ्यां छण्वाच्यः । श्राविष्ठीयः । आषाढीयः । आविष्ठः । आषाढः । फल्गुनः इत्यणपि भोजोक्तः । ३५६. स्थानान्तगोशालखरशालाच । ४-३-३५ ॥ एभ्यो जातेऽणः लुक । अश्वस्थानः । गोष्ठजातो गोशाला । खरशालः । ३५७. वत्सशालाभिजिदश्वयुक्छतभिषजो वा । ४-३-३६ ॥ एभ्योऽणो वा लुक् । वत्सशालः । वात्सशालः । अभिजित् । आभिजितः । अश्वयुक् । आश्वयुजः । शतभिषक् । शातभिषजः ।

·प्रक्रियासर्वस्वम्
अत्राणो वा डित्त्वं वाच्यम् ।
शातभिषः ।
३५८. नक्षत्रेभ्यो बहुलम् । ४-३-३७ ॥
नक्षत्रेभ्यः परस्य जातप्रत्ययस्य बहुलं लुक् स्यात् ।
मार्गशीर्षज्यैष्टचैत्रमाधरैवतरौहिणाः ।
अलुकोऽथापभरणश्रावणो वा परेषु लुकू ॥
इति श्रौतमतं वृत्तौ तूक्तो मृगशिरा अपि ।
आयुक्तो वुनादियः स तथैव हि सर्वदा ॥
३५९, कृतलब्धक्रीतकुशलाः । ४-३-३८ ।।
तत्र कृत इत्याद्यर्थेऽणादि स्यात् । मधुरायां कृतं क्रीतं लब्धं वा माधुरम् । खङ्गे कुशल:
खाङ्गः। साङ्गीतः । यौधः । एवं राष्ट्र कृतं राष्ट्रियमित्यादि ।
।
३६०. प्रायभवः । ४-३-३९ ॥
तत्र प्रायभवेऽर्थेऽणादि स्यात् । मधुरायां प्रायेण भवतीति माधुरः कृष्णः । अनित्यभवः
प्रायभवः । नित्यभवस्तत्र भव इति भेदः ।
३६१, उपजानूपकर्णोपनीवेष्ठक् । ४-३-४० ॥
औपजानुको बाहू । औपकर्णिकमीक्षितम् । औपनीविकी काञ्ची ।
३६२. सम्भूते । ४-३-४१॥
तत्र सम्भूतमित्यर्थे यथार्ह स्युरणादयः ।
उपपन्नं हि सम्भूतं प्रमाणानतिरेकि च ॥
श्रुतात्रुपपन्न श्रौतम् । पञ्जरेऽनतिरिक्तप्रमाणं पाञ्जरं पात्रम् ।
३६३, कोशाड्डञ् । ४-३-४२ ॥
क्रिमिकोशोद्भवं वासः कौशेषम् ।

·तद्धितप्रकरणम् ५९ कारणे कार्यसद्भावपक्षात्सम्भूततोच्यते । विकारे वाच्यमेण्या ढञ् कोशाच्चेत्याह भाष्यकृत् ।। ३६४. कालात्साधुपुष्प्यत्पच्यमानेषु । ४-३-४३ ॥ कालवाचिभ्यः तत्र साधुरित्याद्यर्थेष्वणादि स्यात् । हेमन्ने साधु: हैमनः प्रावारः । वसन्ते पुष्प्यन्तीति वासन्त्यः कुन्दलताः । शरदि पच्यमानाः शारदाः शालयः । ३६५. उप्ते च । ४-३-४४ ॥ कालात् तत्रोप्तमित्यर्थेऽणादिः । हेमन्ते उप्ताः हैमना यवाः । ३६६. आश्वयुज्या वुञ् । ४-३-४५॥ आश्वयुज्यां पौर्णमास्यामुप्ताः आश्वयुजकाः मुद्दाः । ३६७. ग्रीष्मवसन्तादन्यतरस्याम् । ४-३-४६ ॥ आभ्यामुप्ते वा वुञ् । श्रेष्मकाः प्रैष्माः वा शालयः । वासन्तकाः । वासन्ताः । ३६८. देयमृणे । ४-३-४७॥ कालात्तत्र देयमित्यर्थे ऋणे वाच्येऽणादिः । मासिकं ऋणम् । ३६९, कलाप्यश्वत्थयवबुसाहुन् । ४-३-४८ ॥ यदा मयूराः पिञ्छवन्तः स्युः स कालो लक्षणया कलापी । तत्र देयमृणं कलापकम् । एवं अश्वत्थफलवति काले देयमृणमश्वत्थकम् । यवबुसोत्पत्तिकाले देयमृणं यवबुसकम् । ३७०. ग्रीष्मावरसमादुञ् । ४-३-४९ ॥ प्रीष्मे देयमृणं ग्रैष्मकम् । अतीतसमायां देयमद्याप्यदत्तं आवरसमकम् । आगामिनां वत्स- राणामाये वत्सरे देयं इति हरः । ३७१, संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठञ् च । ४-३-५० ॥ बुञ् च स्यात् । सांवत्सरिकम् । सांवत्सरकम् । आग्रहायणिकम् । आग्रहायणकं ऋणम् ।

·६० प्रक्रियासर्वस्वम् ३७२, व्याहरति मृगः । ४-३-५१ ॥ कालात्तत्र व्याहरति रौतीत्यर्थे मृगे वाच्येऽणादिः । प्रदोषे रौतीति प्रादोषिकः क्रोष्टा । नैशिकः। ३७३, तदस्य साढम् । ४-३-५२ ॥ कालातदस्य सोढमित्यर्थेऽणादिः । निशा सोढा अस्येति नैशिको वटुः । निशायामध्ययन- मन निशा । तदस्य परिचयात् सोढव्यं जातमित्यर्थः ! ३७४. तत भवः । ४-३-५३ ॥ अस्मिन्नर्थेऽणादयः स्युः । माधुरः । राष्ट्रियः । शालियः । सरय्वा अणि सारवेक्ष्वाकेति निपातनात् सारवं जलम् । ३७५. देविकाशिंशपादित्यवादीर्घसनश्रेयसामात् । ७-३-१ ॥ एषामाद्यचो वृद्धिप्राप्तावात्स्यात् । देविकायां भवं दाविकं जलम् । शांशपम् । एवं दात्यवाह । ३७६, वाह ऊठ् । ६-४-१३२ ॥ वाह इत्यन्तस्य भस्य ऊठ् इति सम्प्रसारण स्यात् । इति वस्य ऊत्वम् । 'सस्प्रसारणाच्च (६-१-१०८) इति आतः पूर्वरूपत्वम् । दात्यऊह अ। ‘एत्येधत्यूठ्सु' (६-१-८९) इति वृद्धिः । दात्यौहः । दित्यवाड् द्वित्रिवर्षों गौत्यौहं तद्भवादिकम् । दस्त्यूह इत्युणादेः स्यादात्यूहः पक्षिवाचकः ॥ दार्पसत्रम् । श्रेयसि मवं श्रायसम् । एवं श्रेयसोऽपत्यं श्रायस इत्याधपि । एषां तदा- दावप्यात्वम् । दाविकाकूलाः शालयः । शांशपाशाख फलम् । व्यस्कशो भवः वैयल्कशः । स्वर्भवः सौवः । द्वारादित्वादैन् । अव्ययत्वाहिलोपः । कालाढनि टिलोपः । सायं- पातिकः । पौनःपुनिकः । अव्ययसमुदायत्वाधुट्टधुलौ नेष्टौ । अव्ययानां टिलोपस्यानित्य- ·तद्धितप्रकरणम् त्वात् आराद्भवः आरातीयः । 'वृद्धाच्छः' (४.२-११४) 'येषां च विरोधः शाश्वतिकः (२-४-९) इति सूत्रोक्त्या शाश्वते प्रतिषेधः इति भाष्योक्त्या च तवयसिद्धिः । असि- हत्यायां भवं आसिहात्यं वैरम् । शतकुम्भे गिरौ भवं शातकौम्भ हेम । अनुशतिकादी। शातकुम्भमित्येवान्ये । ३७७, प्राचां नगरान्ते । ७-३-२४ ॥ प्राग्देशवाचिनि नगरान्ते शब्दे उभयपदवृद्धिः स्यात् । पुण्डनगरे भवः पौण्डनागरः । ३७८. जङ्गलधेनुवलजान्तस्य विभाषितमुत्तरम् । ७-३-२५ ॥ कुरुजङ्गलेषु भवः कौरुजाङ्गलः । कौरुजङ्गलः । वलज गृहद्वार क्षेत्रश्च । गौपुरवालजः । गौपुरवलजः। । ३७९, दिगादिभ्यो यत् । ४-३-५४ ॥ दिग्वर्गपूगगणोखामुखजघनवंशानुवंशदेशकालाकाशपक्षसाक्षिभ्यो यत् । दिशि भवं दिश्यम् । वर्यम् । पूम्यम् । गण्यम् । उख्यम् । मुख्यम् । जघन्यम् । अत्रोत्तमाधमपक्षौ मुखजपनार्थी। वंश्यम् । अनुवंश्यम् । अत्र तदन्तविध्यभावात् राजवंश्यादयः साध्वर्थे यति इति वामनः । देश्यम् । काल्यम् । आकाश्यम् । पक्ष्यम् । साक्ष्यम् । आद्यन्तान्तररहःपथ्यलोकयूथन्यायमित्रमेघमेघधाय्यादिभ्यश्च । आद्यम् । अन्त्यम् । अन्तरे भवमन्तर्यम् । रहस्यम् । पथ्यम् । अाक्यम् । यूथ्यम् । न्याय्यम्। मित्र्यम् । मेध्यम् । मेधो यज्ञः । मेध्यम् । धाय्या भवं धाय्यम् । अप्सु भवमित्यत्र । अपो योनिमन्मतुषु इति यति परे सप्तम्या अलुक् । 'ओर्गुणः' (६-४-१४६) अप्सव्यम् । उदकात्संज्ञायाम् । उदक्या रजस्वला । अन्यत्र औदको मत्स्यः । दिगादियदन्येभ्योऽपि दृश्यते इति स्वामी। तेन बने भवं वन्यम् । बीज्यम् ।

·प्रक्रियासर्वस्वम्
३८०. शरीरावयवाच्च । ४-३-५५ ॥
यत्स्यात् । जठयम् । दन्त्यम् । मूर्धन्यम् ।
३८१. पद्यत्यतदर्थे । ६-३-५३ ॥
तादादन्यत्र यति परे पादस्य पद् स्यात् । पादे भवं पाद्यम् । तादर्थ्ये पादार्थ जलं
पाद्यमिति वक्ष्यते ।
३८२, ये च तद्धिते । ६-१-६१ ॥
यादौ तद्धिते परे शिरसः शीर्षन्नादेशः स्यात् । शिरसि भवः शीर्षण्यः स्वरः ।
केशेषु वा वाच्यः ।
शीर्षण्याः शिरस्था वा केशाः । विशदाः केशा एवमुच्यन्ते ।
नस्नासिकाया यत्तस्क्षुद्रेषु ।
नासिकायां भवं नस्यम् । नासायास्तु नास्यम् ।
वर्णनगरयोर्नेति वाच्यम् ।
नासिक्यो वर्णः । नासिक्यं नगरम् । जाठरोऽमिः । लालाटं ज्योतिः इत्यादौ 'सोऽस्य
निवासः' (४-३-८९) इत्याद्यण् योज्यः !
३८३, दृतिकुक्षिकलशिबस्त्यस्त्यहेर्डञ् । ४-३-५६ ॥
हतो भवं दार्तेयम् । कोशेयम् । कलशिमन्थनपात्रमिदन्तः इति स्वामी । तत्र भवं
कालशेयं तक्रम् । बास्नेयम् । अस्तीति धनार्थमव्ययं इति रामः । आस्तेयो मदः ।
आहेयम् ।
३८४, ग्रीवाभ्योऽण् च । ४-३-५७ ॥
ग्रीवाशब्दादण् च दञ् च । अवम् । अवेयम् ।
३८५. गम्भीराळ्यः । ४-३-५८ ॥
गम्भीर भवं गाम्भीर्यम् ।

·तद्धितप्रकरणम्
६३
पञ्चजनाच्च वाच्यम्।
तस्मिन्नसुरे भवः पाञ्चजन्यः शङ्खः ।
चतुर्मासाद्यज्ञे ण्यो वाच्यः ।
चतुर्मासभवः चातुर्मास्यो यज्ञः ।
संज्ञायामण वाच्यः ।
चातुर्मासीति तिस्रः पौर्णमास्य उच्यन्ते ।
३८६, अव्ययीभावाच्च । ४-३-५९ ।।
अव्ययीभावसमासात् भवार्थे ज्यः स्यात् ।
परिमुखादेरेवेष्टम् ।
परिमुखपर्योष्ठपरिहनुपर्युलखलानां वर्जनार्थेऽव्ययीभावः । निपातनात्सर्वतोभावेऽपि इति
रामः । सर्वमुखेषु भवः पारिमुख्यः प्रसादः । पार्योष्ठयो रागः । पारिहनव्यः प्रहारः । पायु-
लूखल्यास्तण्डुलाः । वर्जनार्थे पारिमुख्यो निचोलः ! पार्योष्ठयं तैलमित्यादृह्यम् । परे:
सप्तम्यर्थेऽव्ययीभावः इति माधवः । तत्र तु ओठे भवं पार्योष्ठयमित्यादिः स्भ्योऽर्थः ।
उपस्थूिलाकलापाभ्याम् ।
स्थूला हलिः । तत्समीपे भवः औपम्थूल्यो वृषः । औपकलाप्यो वहिपक्षः ।
अनोः पथिपदयूपवंशसीतातिलयवमाषभङ्गागङ्गाशरीरभ्यः ।
पथि भवा आनुपथ्याः सिकताः । आनुपद्यो भृत्यः । आनुयूप्यः पशुः । आनुवंश्य
वृत्तम् । अनुसीतं भवः आनुसीत्यो बीजवापः । आनुतिल्यं तैलम् । आनुयव्यम् । आनु-
माष्यम् । आनुभनयम् । भङ्गा कुसुम्भम् । आनुगङ्गया वाराणसी। आनुशरीयः तापः ।
पर्युपानुभ्यः सीरात् ।
पारिसीयम् । औपर्सायम् । आनुसीयम् । प्रतिशाखं भवं प्रातिशारव्यं इति च माधवः ।
औपकर्ण इति च सुभद्राहरणे ।

·प्रक्रियासर्वस्वम् ३८७. अन्तःपूर्वपदाञ् । ४-३-६० ॥ अन्तःपूर्वपदादव्ययीभावात् भवे ठञ् । अन्तर्गहें भवं आन्तर्गेहिकम् । अन्तःपुरास्त्रीगणावाच्यः । आन्तःपुरिका । पुरान्तर्भागे भवं आन्तःपुरिकमेव । समानाट्टव्वाच्यः । समानेषु भवः सामानिकः । तदादेश्च । सामानमामिकः । सामानदेशिकः । अध्यात्माधिदेवाधिभूनोर्ध्वदेहोर्ध्वन्दमोर्ध्वमुहूर्ता कस्मादमुष्मिश्छेषकदाचित्त्वचिद- मुत्रपरत्रादिभ्यश्च । आध्यात्मिकम् । आधिदैविकम् । आधिभौतिकम् । द्वावनुशतिकादी। और्वदेहिकं प्रेत- कर्म । दमादृय भवं औव॑न्दमिकं ज्ञानम् । निपातनान्मान्तत्वं मान्तमव्ययं वा । एवं ऊर्ध्वमौहर्तिकम् । “लिङ् चोर्ध्वमौर्तिके' (३-३-९) इति निपातनादुत्तरपदवृद्धिः । आकस्मिकम् । अस्य दान्तत्वाश्रयणात् कत्वाभावेऽव्ययत्वाहिलोपः इति रामः । अमुष्मिन् लोके भवं आमुष्मिकम् । निपातनादलुक् । नान्तत्वाहिलोपः । शैषिकम् । तान्तत्वा- हस्य कः । कादाचित्कम् । काचित्कम् । आमुत्रिकम् । पारत्रिकम् । आयुक्तेराकृति- गणोऽयम् । तेन ऐहिकम् । आन्तरालिकम् । चातुरर्थिकम् । सामूहिकम् । देवेषु भवं दैविकम् । वैदिकमिति चाह माधवः । सौवग्रामिकः । सौवनगरिकः । द्वारादिषु स्वशब्दोक्तेस्तदादेरपि चैजयम् । स्वाभाविकस्वार्थिकादेरैञ् न भाष्यप्रयोगतः ।। प्रयोगे भवं प्रायोगिकम् । अतिशये भवं आतिशायिकम् । अनुशतिकादी। लोकान्तावाच्यः । ऐहलौकिकम् । पारलौकिकम् । एतावप्यनुशतिकादी। मध्यादीयः । मध्यीयः। मण्मीयौ ।

·[9]
तद्धितप्रकरणम्
༣
शास्त्रादेमध्ये भवो माध्यमः । मध्यमीयः । गहाद्युक्त्या पृथिवीमध्यजातादिरेव मध्यमीयः
स्यादिति भेदः।
मध्यशब्दस्य मान्तत्वं स्यादिनन्प्रत्ययस्तथा ।
मध्यन्दिनाः प्रगायन्ति सदोमध्यभवा इमे ।।
मध्याहार्थस्त्वन्यः समासे वक्ष्यते ।
स्थामाजिनान्तेभ्यो भवप्रत्ययस्य लुम्वाच्यः ।
अश्वत्थानि भवः अश्वत्थामा प्रतापः । कृष्णाजिनेभवः कृष्णाजिनो यष्टा। अग्निष्टोमा-
दिभ्यो मन्त्रे इति भोजः । अग्निष्टोमे भवो मन्त्रोऽमिष्टोमः । राजसूयः । इति ।
३८८. ग्रामात्पर्यनुपूर्वात् । ४-३-६१ ॥
पर्यनुपूर्वात् ग्रामान्तादव्ययीभावान् । पारिग्रामिकम् । आनुग्रामिकम् ।
३८९. जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः । ४-३-६२ ॥
जिह्वामूलीयम् । अङ्गुलीयम् ।
३९०. वर्गान्ताच्च । ४-३-६३ ॥
कवर्गीयो वर्णः।
३९१, अशब्दे यत्खावन्यतरस्याम् । ४-३-६४ ॥
शब्दादन्यत्र वर्गान्तावत्खौ छ च विकल्सतः ।
अरिवर्योऽरिवर्गीणोऽप्यरिवर्गीय इत्यपि ॥
शब्दे तु छ एवोक्तः ।
३९२, कर्णललाटात्कनलङ्कारे । ४-३-६५ ॥
कर्णभवोऽलङ्कारः कर्णिका । ललाटिका । कर्णभधास्त्रीत्वम् । भवार्थमाते तु यत् । कर्ण्यम् ।
ललाट्यम् । समानकालीनम् । उत्तरकालीन इत्यादि । कालान्ताखो दृश्यते । न च लक्षणं
दृष्टम् ।

·६६ प्रक्रियासर्वस्वम् ३९३, तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनान्नः। ४-३-६६॥ व्याख्येयग्रन्थादिनामभ्यः तस्य व्याख्यान इत्यर्थे तत्रभवे चाणादिः स्यात् । करणे ल्युट्र। सुपां व्याख्यानग्रन्थः सौपः । तैङः । कार्तः । सुप्सु भवं च सौपम् । ३९४. बहुचोऽन्तोदात्ताञ् । ४-३-६७ ॥ पवणत्वयोर्व्याख्यानो ग्रन्थः षात्वणविकः । तत्र भवञ्चैवम् । ३९५. क्रतुयज्ञेभ्यश्च । ४-३-६८ ॥ ठञ् स्यात् । अमिष्टोमार्थकल्पादीनां व्याख्यानस्तत्रभवो वा आमिष्टोमिकः । यज्ञात्तु पाकयज्ञिकः । क्रतवः सोमयागाः । अन्ये यज्ञाः । ३९६, अध्यायेष्वेवर्षेः । ४-३-६९ ॥ व्याख्येयग्रन्थपरादृषिनाम्नः उक्तार्थयोरध्याये वाच्ये एव ठञ् स्यात् । वसिष्ठोक्तग्रन्थस्य व्याख्यानं तत्र भवो वा वासिष्ठिकोऽध्यायः । ३९७. पौरोडाशपुरोडाशात् ष्ठन् । ४-३-७० ॥ पुरोडाशविधिवाक्यं पुरोडाशः । तत्संस्कारमन्त्राः पौरोडाशाः इति माधवः । ताभ्यां उक्ता- थद्वये ष्ठन् स्यात् । षो ङीषधः । पौरोडाशिकः । पुरोडाशिकः। ३९८. छन्दसो यदणौ । ४-३-७१ ॥ छन्दसो व्याख्यानं तद्भवं छन्दस्यम् । छान्दसम् । ३९९. इथजहाह्मणप्रथमाध्वरपुरश्चरण- नामाख्यातादृक् । ४-३-७२ ॥ द्वयचः शब्दादृदन्ताच्च ब्राह्मणादेश्च ठग्द्वयोः । ऐष्टिकः पाशुको व्यग्भ्यश्चातुर्होतृक इत्यतः ॥ ब्रामणिकः । आर्चिकः । प्राथमिकः । आध्वरिकः । पौरश्चरणिकः । नामाख्यातयोस्तु व्यस्तयोः समस्तयोश्च । नामिकः । आख्यातिकः । नामारव्यातिकः ।

·तद्धितप्रकरणम् ४००. अणगयनादिभ्यः । ४-३-७३ ॥ ऋगयनो नाम ग्रन्थः । तद्व्यारव्यानं तत्र भवं वा आर्गयनम् । गकारव्यवधानात् 'पूर्व- पदात्संज्ञायाम् ' (८-४-३) इति णत्वं न । एवं नैरुक्तम् । नैयायम् । वैयाकरणं इत्यादि । 'बह्वचः' (४-३-६७) इत्यादेरपवादोऽयम् । । - ४०१. तत आगतः । ४-३-७४॥ . अस्मिन्नर्थेऽणादिः । मधुराया आगतो माधुरः । प्रलयस्य अणि केकयमित्रयु' (७-३-२) इति यादेरियः । शरदः प्रलयानाशादागतं प्रालयं हिमम् । तस्य हेमन्तजत्वात् मालेय- मिति च दृश्यते । कुतः कुतः आगतः कोतस्कुतः । वीप्सादो द्वित्वम् । कस्कादिसः । ४०२, ठगायस्थानेभ्यः । ४-३-७५ ॥ आयः स्वामिग्राह्यो भागः । तत्स्थानेभ्य आगते ठक् । आपणिकं धनम् । शौल्कशालिकम् । ४०३, शुण्डिकादिभ्योऽण् । ४-३-७६ ॥ आयस्थानठकोऽपवादः । शुण्डिका पानभूः । तत आगतं शौण्डिकम् । औदपानम् । तैर्थम् । तार्णम् । ४०४. विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यो वुञ् । ४-३-७७ ॥ विद्यासम्बन्धवचनाद्योनिसम्बन्धवाचकात् । आगते वुञ् छैष्यकोऽर्थः पैतामहक इत्यपि ।। ४०५, ऋतष्ठञ् । ४-३-७८ ॥ विद्यायोनिजसम्बन्धवचनाहअदन्ततः । होतृकं होतुरायातं मातृकं स्वासकं तथा ॥ ४०६, पितुर्यच्च । ४-३-७९ ॥ ठञ् च स्यात् । रीडि यस्येति लोपः । पित्र्यम् । उनि पैतृकम् ।

·प्रक्रियासर्वस्वम्
४०७. गोत्रादङ्कवत् । ४-३-८० ॥
तस्येदमर्थे साङ्कलक्षणेष्विति वर्णनात् ।
अङ्कशब्देन तस्येदमर्थ एवात्र लक्ष्यते ॥
तत्र गोत्राद्बुजादिः स्यात्तद्वदेवागते भवेत् ।
ततश्चौपगवात्प्राप्तं स्यादौपगवकं धनम् ॥
४०८. हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः । ४-३-८१ ॥
हेतोनामश्चागते वा रूप्यप्रत्ययः स्यात् । ज्ञानाद्धेतुभूतादागतं ज्ञानरूप्यम् । ज्ञानीयम् ।
एवं नलादागतं नलरूप्यम् । नालम् ।
४०९. मयट् च । ४-३-८२ ॥
हेतुमनुष्येभ्य आगते मयट् च स्यात् । ज्ञानमयम् । नलमयम् । तत्र द्विगोर्लङ् नेष्टः ।
निवेदरूप्यः त्रिवेदमयो वा धर्मः ।
४१०. प्रभवति । ४-३-८३ ॥
अतः प्रभवतीत्यर्थेऽणू गङ्गा हैमवती यथा ।
तत्र प्रथमदृष्टत्वं प्रभवो न तु जातता ॥
४११, विडूराञ् ज्यः । ४-३-८४ ॥
वैडूयों मणिः।
४१२. तद्गच्छति पथिदूतयोः । ४-३-८५ ॥
तदिति द्वितीयान्तात् गच्छतीत्यर्थे मार्गे दूते च वाच्येऽणादिः । मधुरां गच्छन् माधुरः
पन्या दुतश्च । तत्स्थानां गमनात् पन्था गच्छतीत्युक्तिः।
४१३, अभिनिष्कामति द्वारम् । ४-३-८६ ॥
तदमिनिष्कामतीत्यर्वे द्वारे वाच्येऽणादिः । औद्यानं द्वारम् । पथो गमनवत् द्वारस्याभिनि-
क्रान्तिः ।

·तद्धितप्रकरणम् । ४१४. अधिकृत्य कृते ग्रन्थे । ४-३-८७ ॥ तदधिकृत्य कृतो ग्रन्थ इत्यर्थेऽणादिः । भरतानधिकृत्य कृतं भारतम् । शाकुन्तलम् । ज्योतिषमित्यत्र संज्ञापूर्वकत्वादवृद्धिः । उणादि प्रत्ययसत्वान् षः । लुवारव्यायिकासु बहुलम् । वासवदत्तामधिकृत्य कृता आरव्यायिका वासवदत्ता: वहुलोक्तेः भैमरथी इति न लुप् । तत एवानारव्यायिकाखपि कचिल्लुप् । कुमारसम्भवः । ४१५. शिशुक्रन्दयमसभद्वन्द्वेन्द्रजननादिभ्यश्छः । ४-३-८८ ॥ शिशुक्रन्दयमसभशब्दाभ्यां द्वन्द्वसमासादिन्द्रजननादेश्वोक्तेऽथेछः स्यात् । शिशूनां क्रन्दन- विषयो ग्रन्थः शिशुक्रन्दीयः । यमसभीयः । द्वन्द्वात् किरातार्जुनीयम् । दैवासुरम् । राक्षोऽ सुरमित्यादौ छो नेष्टः । इन्द्रजननीयम् । सीतान्वेषणीयम् । प्रद्युम्नागमनीयमित्यादि । आकृतिगणः । ४१६. सोऽस्य निवासः । ४-३-८९ ॥ मधुरा निवासोऽस्य माधुरः। पृथिवीमध्यादण् स्यान्मध्यमभावश्च तस्य चरणेऽर्थे । पृथिवीमध्यनिवासाश्चरणाः केचिद्धि माध्यमा नाम ॥ ४१७. अभिजनश्च । ४-३-९० ॥ सोऽस्याभिजन इत्यर्थेऽण् माधुरोऽयमिह स्थितः । प्राग्वासभूरभिजनो निवासस्त्वस्य वासभूः ।। ४१८, आयुधजीविभ्यश्छः पर्वते । ४-३-९१ ॥ पर्वतनामभ्यः सोऽस्याभिजन इत्यर्थे आयुधजीविनोऽभिधातुश्छः स्यात् । तेषु वाच्येष्वि- त्यर्थः । गन्धमादनीयाः यौघाः । ४१९, शण्डिकादिभ्यो ज्य: । ४-३-९२ ॥ एभ्यः सोऽस्याभिजन इत्यर्थे न्यः । शाण्डिक्यः । शकदेशाभिजनः शाक्यः इत्यादि।

·७० प्रक्रियासर्वस्वम् ४२०. सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणौ । ४-३-९३ ॥ अणि सैन्धवः । कैप्किन्धः इत्यादि । अनि ताक्षशिलः । पर्वताभिजना पार्वती इत्यादि। ४२१. तूदीसलातुरचर्मतीकूचवाराडक्छण्ढञ्यकः । ४-३-९४ ॥ उक्तेऽर्थे कमात्स्युः । ढक् । तौदेयः । छण् । सालातुरीयः पाणिनिः । ढन् । वामतेयः । या । कौचवार्यः । ४२२. भक्तिः । ४-३-९५ ॥ कर्मणि क्तिन् । सोऽस्य सेव्य इत्यर्थेऽणादिः । विष्णुभक्तिरस्य वैष्णवः । पाशुपतः । स्त्रैणः । ४२३. अचित्ताददेशकालाहक् । ४-३-९६ ॥ देशकालवर्जितादचेतनादुक्तार्थे ठक् । अपूपो भक्तिरस्य आपूपिकः । पायसिकः । देश- कालाभ्यां तु माधुरः । गृष्मः। ४२४. महाराजाहञ् । ४-३-९७ ॥ महति राजनि कुबेर वा भक्तो माहाराजिकः । ४२५. वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् । ४-३-९८ ॥ वासुदेवकोऽहम् । अर्जुनकः । ४२६. गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यो बहुलं कुञ् । ४-३-९९ ॥ गोत्रात् क्षत्रियनाम्नश्चोक्तार्थे बहुलं वुन् । ग्लौचुकायनिभक्तो ग्लौचुकायनकः । क्षत्रियात् नाकुलकः । साहदेवकः । बहुलो पाणिनिभक्तः पाणिनीयः इत्यादौ गोत्रादपि वुञ् न । ४२५. जनपदिनां जनपदवत्सर्वं जनपदेन समानशब्दाना बहुवचने । ४-३-१०० ॥ बहुवचने जनपदेन समानशब्दा ये जनपदस्वामिनस्तेभ्यो भक्त्यर्थे जनपदवत्सर्व स्यात् । मा इति जनपदेन समानशब्दा राजानः । ते भक्तिरस्य इत्याङ्गकः । द्वित्वैकत्वयोरप्येवम् ।

·तद्धितप्रकरणम् ७१ आङ्गयोराङ्गे वा भक्तोऽप्याङ्गकः । जनमदतवध्योश्च' (४-२-१२४) इत्याद्युक्तौ बुञ् । एवं 'मद्रवृज्योः कन्' (४-२-१३१) । मद्रराजभक्तो मद्रकः । ४२८, तेन प्रोक्तम् । ४-३-१०१॥ अस्मिन्नर्थेऽणादिः । पाणिनीय शास्त्रम् । शौनया शिक्षा । प्रकर्षणोक्तमेवात्र प्रोक्तं न कृतमेव तत् । शास्त्रञ्च सविशेषोक्तं पाणिन्यायैन तत्कृतम् ।। भोज आह । अथर्वणोऽण वेदे । अथर्वणा प्रोक्तो वेद आगः । लुक् च वा । अथर्वा वेदः । वसिष्ठादिभ्योऽनुवाकादिषु । एभ्योऽनुवाकादिषु वाच्येषु प्रोक्तप्रत्ययस्य वा लुक् । वसिष्ठेन प्रोक्तोऽनुवाकोऽध्यायो वा वसिष्ठः । वासिष्ठः । विश्वामित्रः । वैश्वामित्रः इति ! ४२९. तित्तिरिवरतन्तुस्खण्डिकोखाच्छण् । ४-३-१०२ ॥ एभ्यः प्रोक्ते छण् । 'छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणि (३-२-६६) इत्यध्येतृवेदित्रर्थ- युक्तस्यैव प्रयोगः । तित्तिरिणा प्रोक्तमधीयानास्तैत्तिरीयाः । वारतन्तबीयाः । खाण्डिकीयाः । औखीयाः । छन्दोब्राह्मणानि च इति चकारादितः परं छन्दोब्राह्मणेभ्योऽन्यत्र प्यध्येतृवे- दितृनियम इप्यते । ४३०. काश्यपकौशिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः । ४-३-१०३ ॥ आभ्यां ऋषिनामभ्यां प्रोक्त णिनिः । काश्यपेन तोक्तं कल्यमधीयानाः काश्यपिनः । कौशिकिनः। ४३१, कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च । ४-३-१०४ ॥ णिनिः स्यात् । कलापिशिष्येण तुम्बुरुणा प्रोक्तमधीयानाः तौम्वुरविणः । वैशम्पायनशि- ष्येण कमलेन प्रोक्तमधीयानाः कामलितः। ४३२. पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु । ४-३-१०५ ॥ पुरातनैर्मुनिभिः प्रोक्तेषु ब्राह्मणेषु कल्पेषु च बच्चेषु णिनिः । ऐतरेयेण प्रोक्तं ब्राह्मणमधी- यानाः ऐतरेयिणः । पैङ्येन प्रोक्तः कल्पः पैङ्गी । अत्र ' आपत्यस्य' (६-४-१५१) इति ·प्रक्रियासर्वस्वम् यलोपः। तद्विषयता चास्य नेष्टा । अचिरकालेषु तु न । याज्ञवल्क्येन प्रोक्तानि याज्ञवल्कानि ब्राह्मणानि । अत्र 'कण्ड्वादिभ्यो गोत्रे' (४-२-१११) इति, शैषिकोऽण् । प्रतिपदविहि- तानां छणादीनामेव तद्विषयतेत्यणस्तद्विषयता न । ४३३, शौनकादिभ्यश्छन्दसि । ४-३-१०६ ॥ एभ्यः प्रोक्त वेदे वाच्ये णिनिः। शौनकेन प्रोक्तं छन्दोऽधीयानाः शौनकिनः । वाजसनेयिनः । शाहरविणः । छन्दसोऽन्यत्र शौनकीया शिक्षा । ४३४, कठचरकालुक् । ४-३-१०७ ॥ आभ्यां प्रोक्तप्रत्ययस्य लुक् । कठेन प्रोक्तमधीयानाः कठाः । चरकाः । अच्छन्दस्त्वे तु तद्विषयताभावात् चरकेण प्रोक्तं चरकं शास्त्रमित्यपि माधवः । वृत्तौ तु छन्दसि वाच्ये एव लुगुक्तः । काठश्चारको वा श्लोकः । ४३५. कलापिनाऽण् । ४-३-१०८ ॥ अस्माद्वैशम्पायनशिष्यादण् । कलापिना प्रोक्तमधीयानाः कालापाः । सब्रह्मचार्यादित्याट्टि- लोपः । माधुरादेश्छवाधार्थमणिष्टः । माधुरेणप्रोक्ता माधुरी वृत्तिः । ४३६, छगलिनो ढिनुक् । ४-३-१०९ ॥ ढमात्रस्य एय् । छगलिन् एयिना 'नस्तद्धिते' (६-१-१४४) छगलिना प्रोक्तमधीयानाश्छा- गलयिनः । ४३७. पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः । ४-३-११० ॥ आभ्यां क्रमात् तत्प्रोक्तेभिक्षुसूत्रे नटसूत्रे च वाच्ये णिनिः । पाराशर्येण प्रोक्तं वेदान्तसूत्रं अधीयानाः पाराशरिणः । अत्रापत्ययलोपः । शिलालिना प्रोक्तं नटसूत्रमधीयानाः शैलालिनो नटाः। ४३८. कर्मन्दकृशाश्वादिनिः । ४-३-१११ ॥ मिथुनटसूत्रयोरेव । कमन्देन प्रोक्तं भिक्षुसूत्रमधीयानाः कर्मन्दिनो भिक्षवः । एवं कृशा- चिनो नयाः।

·[10]
तद्धितप्रकरणम्
४३९. तेनैकदिक् । ४-३-११२ ॥
अस्मिन्नर्थेऽणादिः । सुदान्ना तुल्यदिग्भवा सौदामनी विद्युत् । सुदामा श्वेतद्वीप इति टीका-
सर्वस्वे । कश्चिदद्रिः इति स्वामी । तस्य स्फटिकात्मकत्वात्तद्दिशि बहु प्रकाशत इत्यर्थः ।
४४०. तसिश्च । ४-३-११३ ॥
उक्तार्थे तसिश्च स्यात् । स च स्वरादित्वादन्ययम् । सेतुतो लङ्का । तद्दिशीत्यर्थः ।
४४१, उरसो यच्च । ४-३-११४ ॥
तसिश्च स्यात् । उरस्थो वर्णः । उरस्तः । वर्णस्यान्तभवत्वादुरोभवत्वं नास्तीत्येकदिक्-
त्वमेव ।
।
४४२, उपज्ञाते । ४-३-११५ ॥
तेन प्रथमं ज्ञात इत्यर्थेऽणादिः । प्राभाकरः पक्षः । तेनैव स्वयं कल्पित इत्यर्थः ।
४४३. कृते ग्रन्थे । ४-३-११६ ॥
तेन कृतो ग्रन्थ इत्यर्थेऽणादिः । भारवीय काव्यम् ।
४४४, संज्ञायाम् । ४-३-११७ ॥
नानि तेन कृतमित्येतावत्यर्थेऽणादिः । माक्षिकं मधु । सारघम् . ।
४४५, कुलालादिभ्यो वुञ् । ४-३-११८ ॥
एभ्यः कृतेऽर्थे नान्नि वुन् । कौलालकमिति घटशरावायेव । न तत्कृतमन्यत् । मधुना कृतो
माधवकः सुराभेदः। परिषदा कृतं पारिषदकमित्यादि ।
४४६, क्षुद्राभ्रमरवटरपादपादञ् । ४-३-११९ ॥
नाम्न्येव । क्षुदाभिः कृतं क्षौद्रं मधु । भ्रामरं मधु । वाटरम् । पादपम् ।
४४७. तस्येदम् । ४-३-१२० ॥
तस्य सम्बन्धीत्यर्थेऽणादिः । विष्णोरिदं वैष्णवं चक्रम् । एवं पाशुपतम् । बार्हस्पत्यम् ।
औत्सम् । स्त्रैणम् । राष्ट्रियम् । शालीयम् । मासिकमिति ।

·७४ प्रक्रियासर्वस्वम् ४४८, गोत्रेलुगचि । ४-१-८९ ॥ - ' यस्कादिभ्यो गोत्रे' (२-४-६३) इत्यादिबहुवचनोक्तो लुगजादौ प्राग्दीव्यतीये प्रत्यये कर्तव्ये न स्यात् । तेन यस्कानामिदमित्यत्रापि यास्केति प्रकृतिः स्यात् । ततो 'वृद्धाच्छः' (४-२-११४) यास्कीयम् । एवं · अत्रिभृगुकुत्स' (२-४-६५) इति लुप्राप्तौ अत्रीणामिदं आनेयीयम् । भृगूणामिदं भार्गवीयम् । ४४९, यूनि लुक् । ४-१-९० ॥ अजादौ प्राग्दीव्यतीये कर्तव्ये युवप्रत्ययस्य लुक् स्यात् । कपिञ्जलादस्य पुत्रः पौत्रश्च कापिनलादिः । ततो यूनि कुदित्वाण्ण्ये कृते कापिञ्जलाधः । कापिञ्जलाद्यस्येदमित्यत्र युवपत्ययस्य ण्यस्य लुकि इअन्तमेव प्रकृतिः । ततः 'इञश्च' (४-२-११२) इति शैषिकोऽण् वृद्धाच्छं बाधित्वा स्यात् । कापिञ्जलादं धनम् । एवं पाणिनस्यापत्यं युवा पाणिनिः । ततः 'इश्च' (४-२-११२) इति अणि प्राप्ते युवप्रत्ययस्य इञो लुकि पाणिनशब्दादेव वृद्धाच्छः । पाणिनीयम् । ४५०. फफिनोरन्यतरस्याम् । ४-१-९१ ॥ युवप्रत्यययोः फफिओर जादौ प्राग्दीव्यतीये कव्ये वा लुकू स्यात् । यूनि । यजिनोश्च' (४-१-१०१) इति फक् । ' अणो द्वयचः' (४-१-१५६) इति फिञ् चोक्तः । तयोः वृद्धाच्छे कर्तव्ये वा लुक् । गाायणस्येदं गार्गीयम् । गाायणीयं वा । काायणेरिदं कार्तीय काायणीय वा इति । सब्रह्मचारिण इदं साब्रह्मचारम् । 'इनणि' (६-४-१६४) इति प्रकृति भावे प्राप्ते सब्रह्मचार्यादिना टिलोपः । एवं यष्टिपीठेन चरन् पवादिः पीठसपी । तस्येदं पैठसर्पम् । कौथुमम् । शैलालम् । शैखण्डम् । सौकरसद्मम् । सौपर्वम् । शुनः सङ्कोचः इति टिलोपः । शौवः सङ्कोचः । अन्यत्र शौवनो स्वः । द्वारादित्वादैच् । सौर्यस्येदमा- गस्त्यस्येदमिति वृद्धाच्छे। सूर्यागस्त्ययोश्छे ड्याश्च । इति यलोपः । सौर)यम् । आगस्तीयम् । मनुष्यस्येदमित्यणि आपत्यस्येति यलोपः । मानुषं जन्म । मानुषस्य तु वृद्धाच्छे मानुषीयम् । उक्ष्णः इदं औक्षम् । 'औक्षमनपत्ये' ।

·तद्धितप्रकरणम् (६-४-१७) इति निपातनाट्टिलोपः : अपत्ये तु औक्ष्णः इत्युक्तम् ? खादुमृदुन इदं सौवादुमृदवम् । स्वस्येदं सौवम् । खरन्येदं तोवरम् । द्वारादयः । ४५१, न कर्मव्यतिहारे । ७-३-६ ॥ अस्मिन्नर्थे ऐच् न । व्यत्यासेन भवं व्यानभवमानम् । तत्सम्बन्धी व्याति भवमानः । एवं कर्मव्यतिहारे गचि व्यावहासीयादावप्यैन् न । न गचः इत्येव भोजः । श्वापदम्य संज्ञापूर्व- तया वृद्धाच्छाभावादण् । ४५२, पदान्तस्यान्यतरस्याम् । ७-३-९ ॥ श्वादेः पदशब्दान्तस्याङ्गस्यैच् वा न स्यात् ! श्वापदसम्बन्धि श्वापदं शौवापदं वा । न्यकोवेंति केचित् इनि कानुः । यदन् : नै यवन् । नुहृद इदं सौहार्दम् । क्षैरसैन्धवम् । 'हृद्भग' (७-३-१९, इत्युभयादवृद्धिः तत्र नदीसमुद्रजनपदाः सिन्धव उक्ताः । सर्वपुरुषाणामिदं सापौरुषः । अनुशनकादिः । ४५३. नञः शुचीश्वरक्षेत्रज्ञकुशलनिपुणानाम् । ७-३-३० ॥ नपूर्वाणामेषां उत्तरपदवृद्धिः स्यात् । पूर्वम्य तु वा स्यात् । अशुचरिदमाशौचम् । अशो- चम् । आनैश्वरम् । अनैश्वरम् । आक्षेत्रज्ञन् : अझैत्रज्ञम् । आकौशलम् । अकौशलम् । आनैपुणम् । अनैपुणम् । वृद्धिहेतुषु सर्वेषु समानाः प्रक्रियाकमा. । अर्थाञ्जस्यात्तु कथिता भवतस्येदमर्थयोः ।। अणिपरे वहेस्तृचूतृनोरिड्वाच्यः । संवोढुमिदं सांवहित्रम् । वैवहित्रम् । अग्नीधश्शरणरण भत्वञ्च : पदत्वे धस्य जश्त्वं स्यादिति भत्वमिहोच्यते । अग्नीधो गृइमानी] तत्स्थः सोऽपि तथोच्यते ॥ समिधामाधानमन्त्रे घेण्यण् ।

·प्रक्रियासर्वस्वम्
षलोपे णत्वनाशादेन्यण् । सामिधेन्यो मन्त्रः । पित्त्वात् डीषि हलः' (६-४-२) इति
यलोपे सामिधेनी ऋछ।
४५४, रथाद्यत् । ४-३-१२१ ॥
रथस्येदं रथ्यम् । चक्रादिरथाङ्ग एवेष्टम् ।
रथसीताहलेभ्यो यद्विधौ
इति तदन्तविधिना सुपर्णरथस्येदं सुपर्णरथ्यम् ।
४५५, पत्रपूर्वादञ् । ४-३-१२२ ॥
वाहनपूर्वाद्रथादञ् । अश्वरथस्येदं आश्वरथ युगादि । औष्ट्ररथम् ।
४५६. पत्राध्वर्युपरिषदश्च । ४-३-१२३ ॥
वाहनवाचिभ्योऽवयुपरिषद्याश्चान् ।
पत्राद्वाह्य एव ।
उष्ट्रस्यायं वहनीयः औष्ट्रो भारः । अध्वयोरिदमावयवम् । पारिषदम् । परिषदः पृषोदरा-
दित्त्वादिलोपे पर्षत् । तस्याप्येकदेशविकृतत्वादञ् । पार्षदम् ।
४५७. हलसीराहक् । ४-३-१२४ ॥
हलस्येद हालिकम् । सैरिकम् ।
४५८. द्वन्द्वाहुन् वैरमैथुनिकयोः । ४-३-१२५ ।।
अनयोर्वाच्ययोर्द्वन्द्वसमासात् वुन् । स्वभावात् स्त्रीत्वम् । काकोलूक्योर्वैरं काकोलकिका ।
मैथुनिका विवाहः । अत्रिभरद्वाजानां विवाहः अत्रिभरद्वाजिका ।
वैरै देवासुरादिभ्यो न ।
दैवासुरम् ।
४५९. गोत्रचरणाडुञ् । ४-३-१२६ ॥
आम्यां तस्येदमर्ये वुन् । औपगवस्येदं औपगवकं धनम् ।

·तद्धितप्रकरणम्
७७
चरणाद्धर्माम्नाययोरेव ।
कठानां धर्मः शाखा वा काठकम् । कालापकम् ।
४६०. सङ्घाङ्कलक्षणेप्वञ्यजिजामण् । ४-३-१२७ ॥
सङ्घादिसम्बन्धिविशेषेषु वाच्येषु अजिजभ्योऽण् ।
अङ्को नाम स्वसम्बन्धिगवादी कृतमङ्कनम् ।
स्वस्येवाचारविद्यादि चिह्न लक्षणमुच्यने ।।
अनन्तात् बैदसम्बन्धी सङ्घो वैदः । एवमको लक्षणश्च ।
।
घोपेचेति वाच्यम् ।
बैदो घोषः । यत्रः गार्गः सङ्घ इत्यादि चतुष्वर्थेषु । इञा दाक्षः सङ्घ इत्यादि ।
४६९. शाकलाहा । ४-३-१२८ ॥
असाच्चतुर्वर्थेषु बुजण् वा । कलकः शाकलो वा सङ्घादिः ।
४६२. छन्दोगौक्थिकयाज्ञिकबहुंच नटाळ्यः । ४-३-१२९ ॥
एभ्यश्चरणत्वाद्धर्माम्नाययोर्व्यः । छन्दागानां धमों वेदो वा छान्दोग्यम् । एवमौक्थिक्यम् ।
याज्ञिक्यम् । बाहच्यम् । नाट्यम् ।
४६३. नदण्डमाणवान्तेवासिषु । ४-३-२३० ॥
दण्डप्रधाना माणवा दण्डमाणवाः । तेषु शिष्येषु च वाच्येषु नोत्राद्बुजुक्तो न स्यात् ।
दारिमै दाक्षाः दण्डमाणवाः शिप्या वा । इनश्चेत्यणेव । विप्राग्याणां प्रामरक्षार्थ यष्टि-
धारिणो न्यूना द्विजाः दण्डमाणवाः वर्णिनामन्तवास्यन्तर्भावात् ।
४६४. रैवतिकादिभ्यश्छः । ४-३-१३१ ॥
एभ्यस्तस्येदमर्थे गोत्रप्राप्तो छः । रैवतिकोयम् । औदमेघीयम् ।
४६५. कौपिञ्जलहास्तिपदादण् । ४-३-१३२ ॥
वुमाप्तावण् । कौपिञ्जलम् । हास्तिपदम् ।

·प्रक्रियासर्वस्वम्
४६६, आथर्वणिकस्येकलोपश्च । ४-३-१३३ ॥
अस्याण स्यादिकलोपश्च । चरणत्वाद्धर्मान्नाययोरेव । आथर्वणम् । इतः परं शैषिका
न सन्ति ।
४६७. तस्य विकारः । ४-३-१३४ ॥
अस्मिन्नर्थे प्राग्दीव्यतीया अणादयः स्युः । मृत्तिकाविकारो मार्तिकः । अश्मनो विकारे
वा टिलोप इति वृत्तिः । आश्मनः । आश्मः ।
चर्मणः कोशे टिलोपः।
चामः कोशः । अन्यत्र चार्मणं पात्रम् ।
४६८. अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः । ४-३-१३५ ॥
एतद्वाचिभ्यो विकारेऽवयवे च वाच्येऽण् । प्राणिभ्योऽवक्ष्यते । ओषधेः मौवं पत्रं
इति । अवयवे मौर्वी ज्येति । विकारे खादिरं पत्रम् । खादिरं भस्म ।
प्राण्योषधितरुभ्यस्तु विकारावयवार्थयोः ।
अन्येभ्यस्तु विकारेऽर्थे प्रत्ययाः स्युरतः परम् ॥
४६९. बिल्वादिभ्योऽण् । ४-३-१३६ ॥
एभ्यो विकारावयवयोः वक्ष्यमाणमयडाद्यपवादेऽण् स्यात् । बिल्वव्रीहिमुद्गमसूरगोधूमेक्षुवेणु-
कार्पासीपाटलीकुटीरकर्कन्धभ्यः । बिल्वस्य विकारोऽवयत्रो वा बैल्वः । वैणवः इत्यादि ।
४७०. कोपधाच्च । ४-३-१३७ ॥
उक्तार्थयोः कोपधादण् दान्दशकमिदं विषम् ।
४७१, त्रपुजतुनोः षुक् । ४-३-१३८ ॥
आभ्यां विकारेऽण् षुक् च स्यात् त्रापुषं जातुषं तथा ।
४७२. ओरञ् । ४-३-१३९ ॥
मन्तिादुतावोरञ् । देवदारवम् ।

·तद्धितप्रकरणम्
४७३. अनुदात्तादेश्च । ४-३-१४० ॥
अञ् स्यात् ! दाधित्थम् । कापित्थम् ।
४७४, पलाशादिभ्यो वा । ४-३-१४१ ॥
अञण् च । स्वरे भेदः । पालाशम् । खादिरन् । वैकतन् । शांश इत्यादि। देविका-
शिंशपा' (७-३-१) इत्यात्वम् ।
४७५, शम्याः प्लुञ् । ४-३-१४२ ॥
टित्वान् डीप । शामाली समित् ।
४७६, मयड्वैतयोर्भाषायामभक्ष्याच्छादनयोः । ४-३-१४३ ॥
भक्ष्याच्छादनवर्जितयोविकारावयवयोर्वाच्ययोरपवाइम्थले विभाषायां मयट् वा स्यात् ।
अश्ममयं आश्भ वा पात्रम् ! दाण्डिनायुक्त्या यलोपेन हिरण्य हैरण्यं वा । भक्ष्या-
च्छादनयोस्तु न मयट् । त्रैहाः सक्तवः । क्षौमं वासः ।
४७७. नित्यं वृद्धशरादिभ्यः । ४-३-१४४ ॥
वृद्धेभ्यश्शरादिभ्यश्च लोके नित्यं मयट् । आम्रमयम् । दारुमयम् ! दारवान्दो दुष्प्रयुक्त
इति वामनः । शरादिस्तु शरदर्भतृगकुटीसोमवल्वजेभ्य । बल्बनाः काशः । शरमयम् ।
दर्भमय इत्यादि । अत्रापि भक्ष्याच्छादनयोन : धाक उपदंशः । नाम वासः ।
एकाचो नित्यं मयड्वाच्यः ।
मृन्मयम् । वाङ्मयम् । मयट् तद्रूप इति केचिदिति कौमुदः । विष्णुनयं जगन् । 'तद्धि-
ताः' (४-१-७६) इति बहुवचनसामदिनुक्ता अपि प्रत्यया इष्टा इत्याशब्दान्मयडऽर्थे
कारणे च यञपि स्यादित्याहु । आप्यम् । अम्मयम् । आप्याः परमाणवः !
४७८, गोश्व पुरीषे । ४-३-१४५ ॥
गोः पुरीषं गोमयम् ।
४७९. पिष्टाच । ४-३-१४६ ॥
अस्माद्विकारे नित्यं मयट् । पिष्टमयं हविः । पैष्टी सुरेति तु ' तस्वेदम् (४-३-१२०) इत्यण् ।

·प्रक्रियासर्वस्वम्
४८०. संज्ञायां कन् । ४-३-१४७ ॥
पिष्टान्नाम्नि कन् । पिष्टकोऽधूपः ।
४८१, बीहेः पुरोडाशे । ४-३-१४८ ॥
मयट् स्यात् । व्रीहिमयः पुरोडाशः । ब्रैहमन्यत् ।
४८२. असंज्ञायां तिलयवाभ्याम् । ४-३-१४९ ॥
तिलमयम् । यवमयम् । नाम्नि तैलम् । यावकम् ।
४८३. तालादिभ्योऽण् । ४-३-१५२ ॥
एभ्यो मयडपवादोऽण् । तालबाहिणचाचमरपीयुक्षागवेथुकाश्यामाकेभ्यः ।
'तालाद् धनुष्येव'
तालं धनुः । अन्यत्र तालमयो मुसलः । बाहिणं पिच्छादि । तस्य विकारो बाहिणं
छत्रादि । चपो वंशभेदः । तद्विकाराचापम् । चामरम् । पैयुक्षम् ।
४८४. जातरूपेभ्यः परिमाणे । ४-३-२५३ ॥
स्वार्थभ्यः परिमाणे वाच्येऽण् । हाटकं कार्षापणम् । अन्यत्र हाटकमयो यष्टिः।
४८५, प्राणिरजतादिभ्योऽञ् । ४-३-१५४ ॥
प्राणिभ्यो रजतादिभ्योऽप्यञ् स्यादुक्तार्थयोर्द्वयोः ।
शौकञ्च शौवमस्यैचू स्यादनणत्वाच्च टिलोपिता ॥
एवं राजतम् । हैमम् । काञ्चनी पुरी । सैसम् । लौहम् । औदुम्बरं इत्यादि ।
४८६, भितश्च तत्प्रत्ययात् । ४-३-१५५ ॥
विकारावयवार्थभित्पत्ययान्तात्पुनम्तयोरेवार्थयोरञ् स्यात् । जि शामीलं दारु । तद्विकारोऽपि
शामीलम् । एवं 'एण्या ढञ्' (४-३-१५९) इति ऐणेयं चर्म । तद्विकारोऽप्यैणेयम् ।

·[11] तद्धितप्रकरणम् ४८७. क्रीतवत्परिमाणात् । ४-३-१५६ ॥ परिमाणेभ्यः क्रीतार्थे वक्ष्यमाणष्ठगादि स्यात् । निष्कम्य विकारो नैटिककः । शतपरि- मितस्य विकारः शत्यः । अत्र सङ्ग्यापि परिमाणम् । ४८८. उष्ट्राइञ् । ४-३-१५७ ॥ औष्ट्रकं चर्म । ४८९. उमोर्णयोर्वा । ४-३-१५८ ॥ औमकम् । औमम् । ओणकम् । औणम् । ४९०. एण्या ढञ् । ४-३-१५९ ॥ ऐणेयं चर्म । एणस्य तु ऐणम् । ४९१, गोपयसोर्यत् । ४-३-१६० ॥ गोविकारो गन्यम् । पयस्यम् । ४९२. द्रोश्च । ४-३-१६१ ॥ यत् स्यात् । वृक्षविकारो द्रव्यं पात्रम् । द्रव्या खट्वा ! गुणाश्रयो द्रव्यमिति पृथिव्यादेः द्रव्यसंज्ञा तु गुणैः द्रूयते प्राप्यत इत्यचो यति साध्या इति हरः । ४९३. माने वयः । ४-३-१६२ ॥ दोर्माने वाच्ये वयः स्यात् । द्रुवयं वृक्षकृतं मानम् । ४९४, फले लुक् । ४-३-१६३ ॥ फले वाच्ये विकारावयवप्रत्ययस्य लुक् स्यात् । बदर्या विकारः फलं बदरम् । आमलकम् । लुक् तद्धितलुकि' (१-२-४९) इति स्त्रीप्रत्ययम्य लुक् । ४९५. प्लक्षादिभ्योऽण् । ४-३-१६४ ॥ एभ्यः फलेऽण् । न लुक् । प्लाक्षम् । नैयग्रोधम् ।

·प्रक्रियासर्वस्वम् ८२ ४९६, न्यग्रोधस्य च केवलस्य । ७-३-५ ॥ केवलस्य न्यग्रोधस्यादिवृद्धिप्राप्तावैच् स्यात् । केवलस्येत्युक्ते न्यग्रोधमूले भवाः न्याग्रोधमूला: शालयः । प्लक्षन्यग्रोधेङ्गुदीवेणुवृहतीशिग्रुभ्यः । ४९७. जम्ब्वा वा । ४-३-१६५ ॥ जम्व्वा फलेऽण् वा । जाम्बवं फलम् । ओरञः फलोक्तलुकि नपुंसकह्रस्वत्वे च कृते जम्बु फलम् । ४९८, लुप् च । ४-३-१६६ ॥ जम्ब्वाः फलेऽओ वा लुप् । लुपि प्रकृतिवल्लिङ्गेन जम्बूः फलम् । ४९९, हरीतक्यादिभ्यश्च । ४-३-१६७ ॥ एभ्यः फले लुप् । हरीतक्याः फलं हरीतकी । एषु लिङ्गं प्रकृतिवद्वचनन्तु विशेष्यवत् । एकत्वेऽपि हरीतक्या हरीतक्यः फलान्यतः ।। हरीतकीपथ्याम्टिकाचिश्चाद्राक्षामृद्वीकापिप्पलीकणाकोशातकीश्वेतपाक्यादिभ्यः । आधुक्तेः एला कर्कटी इत्यादि। लुपि फलपाकशोषिणामुपसङ्ख्यानम् । ते च ब्रीह्यादयः । ब्रीहयः । तिलाः । पुष्पमूलेषु वाच्येषु बहुलं लुप् । मल्लिकायाः पुष्पं मल्लिका । मालती। विदार्या मूलं विदारी। बहुलोकेर्वरणपुप्पं वारणम् । पाटलायाः पाटलम् । एरण्डमूलमित्यादौ न लुप् । करवीराशोकचम्पककदम्बादिभ्यो लुप् । विशेष्यलिङ्गतार्थ लुबुक्तिः । करवीरम् । अशोकम् । आयुक्तेः कुसुम्भ्याः पुष्पं कुसुम्भम् । कोविदारम् । कर्णिकारम् ।

·तद्धितप्रकरणम्
८३
शिरीषहीवेरादिभ्यो लुक् ।
शैरीषं शिरीष वा पुष्पम् । हवे होवेरं वा मूलम् ।
५००, कंसोयपरशव्ययोर्यानो लुक् च । ४-३-१६८ ॥
कंसप्रकृतित्वात्कंसीयं वर्तलोहः । परशुभकृतित्वात्परशव्यमयः । ताभ्यां कमायनो।
तयोः पूर्वप्रत्ययस्य लुप् च । कंस यञ् । परशु अञ् ! बतलोहविकारः कास्यम् । अयो-
विकारः पारशवम् । इत्यणादिविधिः ।।
५०१, प्राग्वहतेष्ठक् । ४-४-१॥
ठक् स्यात्पूर्व वहत्यर्थादोव्यत्यथ खनञ्जयन् ।
जितञ्च संस्कृततरच्चरन्तश्चाथ जीवति ॥
हनिवृत्तसंसृष्टे उपसिक्तञ्च वर्तते ।
यच्छत्युञ्छन्नवन्कुर्वन् हन्ति तिष्ठति धावति ।।
गृह्णाति च चरत्येति समवैति च पश्यति ।
घय चावक्रयः पण्यं शिल्पं प्रहरणं मतिः ।।
शीलं वृत्तं हितं भक्षा दीयते च नियोजितः ।
अध्यायी च व्यवहरन् वसतीत्यर्थसङ्गहः ।।
५०२. तेन दीव्यति खनति जयति जितम् । ४-४-२॥
तेनेति करणार्थेभ्यो दीव्यतीत्याद्यर्थेषु ठक् स्यात् । अझैर्दीव्यन्नाक्षिकः । तदीव्यति
व्यवहरति इति तार्किकः । एवं प्रामाणिकः । कुद्दालेन खनन् कौदालिकः । अस्त्रैर्जयन्
आस्त्रिकः । अस्पैर्जितमप्यास्त्रिकं राज्यम् । शत्रुणा नितमित्यत्र करगाथत्वाभावान्न ।
नबस्नबोभवनावधिस्वादिहापि स्तः । स्त्रिया दीव्यन् स्त्रैणः ।
तदाहेति माशब्दादिभ्यष्ठञ्वाच्यः ।
मा शब्द इत्याह माशब्दिकः । नैत्यशब्दिकः । कार्यशब्दिकः । स्वस्तीत्याह सौवस्तिकः ।
स्वर्गमनमाह सौवर्गमनिकः । द्वारादी।
।

·प्रक्रियासर्वस्वम्
।
आहार्थे प्रभूतादिभ्यः ।
क्रियाविशेषणादेव । प्रभूतादेरेतत् । प्रभूतमाह प्राभूतिकः । पार्याप्तिकः ।
पृच्छतौ सुस्नातादिभ्यः ।
सुस्नातं पृच्छन् सौस्नातिकः । सौखरात्रिकः । अनुशतिकादित्वात् सौखशायनिकः ।
स्वागतिकः ! अनैचि प्राप्ते ' स्वागतादीनां च' (७-३-७) इति न ।
गच्छतौ परदारादिभ्यः ।
परदारादि गच्छन् पारदारिकः । पारतल्पिकः । गौरुतल्पिकः । जान्ययात्रिकः ।
५०३, संस्कृतम् । ४-४-३ ॥
करणासंस्कृते ठकू । शौण्ठिकं जलम् । कर्मभिः संस्कृतः कार्मिको द्विजः । ज्ञानिकः ।
५०४. कुलत्थकोपधादण् । १-४-४ ॥
कुलत्था मुद्भेदाः। तैः संस्कृतं कौलत्थम् । कोपधात् जैरकम् ।
५०५, तरति । ४-४-५॥
तेन तरतीत्यर्थे ठछ । उड्डुपेन तरन् औडुपिकः ।
दोषष्ठस्य को वाच्यः नत्विकः ।
दोष्णा तरन् दौष्कः । उणादिसत्वात् षः ।
५०६, गोपुच्छाहञ् । ४-४-६ ॥
नित्त्वाखरे भेदः । गोपुच्छेन तरन् गौपुच्छिकः ।
५०७, नौद्यचष्ठन् । ४-४-७॥
नावो यज्भ्यश्च तरत्यर्थे ठन् । नाविकः । प्लविकः । बाहुकः ।
५०८. चरति । ४-४-८॥
तेन चरतीत्यर्थे छ । गतिर्भक्षणं च गृह्यते । हस्तिना.चरन् हास्तिकः । दध्ना भुक्त इति
दाविकः । खोण चरन् खावरिकः । व्यावहारिकः । न्यायामिकः । स्वागतादित्वादैच् न ।

·तद्धितप्रकरणम्
५०९. आकर्षात् छल् । ४-४-९ ॥
निकषोपलेन चरन् आकर्षिकः । पित्त्वादापिकी : आकषादितिपाठ अकषिकः ।
५१०. पर्पादिभ्यष्ठन् । ४-४-१० ॥
अयमपि पित् । पश्विाश्वत्थरथजालनालयामेभ्यः । पपः प्लवः पङ्गनां चरणार्थः पीठो
वा। तेन चरति पर्पिकः । अश्विकः । पित्त्वात् परिकी ।
--
पादस्य पच्च।
पादेन चरन् पदिकः ।
५११, श्वगणाञ्च । ४-४-११ ॥
चकारात् छन् । श्वगणेन चरन् श्वागणिकः । श्वगणिकः । अत्र श्वशब्दस्य द्वारादित्वादैचि
प्राप्ते श्वादेरितीति वाच्यमितीकारादिप्रत्यये प्रतिषेधोत्या न स्यात् ।
५१२. वेतनादिभ्यो जीवति । ४-४-१२ ।
एभ्यस्तेन जीवतीत्यर्थे ठछ । वेतनवाहावाहपादप्रेषणमुखशय्यावेशशक्तिभ्यः । वैतनिकः ।
वाहो भारः : परिमाणभेदो वा । तेन जीवन् वाहिकः । आधवाहिकः । मूर्धवाहेति वृत्ति-
पाठः । मौर्धवाहिकः । पादिकः । औषणिकः । सौख्यिकः । शय्याधिकृतः शाय्यिकः ।
वैशिकः । शाक्तिकः ।
उपाद्देशवेशहस्तस्थानस्थितनिषद्धयः ।
औपदेशिको गुरुः । औपवेशिकः सेवकः । औपहस्तिकः । औषस्थानिकः औपस्थितिकश्च
सेवकः । औपनिषदिकः।
व्यस्ताच्च धनुर्दण्डात् ।
धानुर्दण्डिकः । उसन्ताहस्य कः । सोऽपदादौ (८-३-३८, 'इणः षः (८-३-३९)
धानुष्कः । दाण्डिकः ।
५१३. वस्नक्रयविक्रयान् । ४-४-१३ ॥
वस्न मूल्यम् । तेन जीवन् वस्निकः । क्रयविक्रयिकः । व्यस्ताच्च । ऋयिकः । विक्रयिकः ।

·प्रक्रियासर्वस्वम् ५१४, आयुधाच्छ च । ४-४-१४ ॥ ठश्च । आयुधेन जीवन् आयुधीयः । आयुधिकः । ५१५, हरत्युत्सङ्गादिभ्यः । ४-४-१५ ॥ एभ्यस्तेन हरतीत्यर्थे ठक् । उत्सङ्गेन नयति उपादत्ते वा इत्यौत्सङ्गिकः । औडुपिकः । ५१६, भस्त्रादिभ्यः ष्ठन् । ४-४-१६ ॥ पिदयम् । भस्त्राभरटभरणशीर्षेभारांसेभारेभ्यः । भस्त्रया हरति भस्त्रिकः । भस्त्रिकी । भरटैः भृत्यैहरन् भरटिकः । भरणिकः । शीर्षेभारिकः । अंसेमारिकः । गणे पाठादलुक् । लुक् चास्ति । शीर्षमारिकः । असभारिकः । ५१७. विभाषा विवधवीवधात् । ४-४-१७ ॥ आभ्यां वा ष्ठन् । उभयतो बद्धशिक्यो भारदण्डो द्वयोरर्थः । तेन हरन् विवधिकः । वीव- धिकः । वेत्युक्तेष्ठकि वैवधिकः । ५१८, अण् कुटिलिकायाः । ४-४-१८ ॥ कुटिलगमनं सन्दंशो वा कुटिलिका । कुटिलगत्या व्याधं हरन् मृगः कौटिलिकः । कुटिलिकयाजारान् हरन्नपि कौटिलिकः । ५१९. निवृत्तेऽक्षयूतादिभ्यः । ४-४-१९ ॥ अक्षयूतगतानुगतगतागतयातोपयातपादस्वेदनकण्टकमर्दनेभ्यः । अक्षयूतेन निवृत्तमाक्ष- तिक वैरम् । गातानुगतिकं जाड्यम् । गातागतिकं यातोपयातिकं च धनम् । चरण- क्लेशेन जनित पादस्वेदनिकं धनम् । दुर्देशचरणेन रिपुवधेन वा जनितं काण्टकम- दैनिकम् । बकायाः प्रहतप्रहाराभ्याम् ।

·तद्धितप्रकरणम्
जावापाहृतिक जावाप्राहरिकं च वैरम् : निवृत्त इति विभागादन्येभ्योऽपि । अङ्गेन निवृत्त
आङ्गिकम् । वाचिकम् । सत्त्वेन मनसा निवृत्तः सालिको विकारः ।
भावप्रत्ययान्तादिमव्वाच्यः ।
पाकेन निवृत्तं पाकिमम् । रागिमम् ! सेकिमम् । छेदेन निवृत्तं कुट्टिमम् । टीकासबस्वे
भावोक्तान्तादिमबुक्तेर्नान घान्तनियमः ।
५२०. अपमित्ययाचिताभ्यां कक्कनौ । ४-४-२१ ॥
ककि अपमित्यनिर्वृत्तं आपमित्यकम् । कनि याचितकम् !
५२१, संसृष्टे । ४-४-२२ ॥
तेन संसृष्टमित्यर्थे ठक् । तिलमिश्राः तैलिकास्तण्डुलाः । मधुयुक्तं माधुकं पात्रम् ।
उगन्तात्कः ।
५२२, चूर्णादिनिः । ४-४-२३ ॥
चूणीं।
५२३. लवणाल्लुक । ४-४-२४ ॥
ठको लुक् । लवणा यवागूः ।
५२४. मुद्गादण् । ४-४-२५ ॥
मुद्रसंसृष्टं मौहम् ।
५२५, व्यञ्जनैरुपसिक्ते । ४-४-२६ ॥
व्यञ्जनेभ्यस्तैरुपसिक्तं इत्यर्थे ठक् । क्षैरिकमन्नम् ।
५२६, ओजःसहोऽम्भसा वर्तते । ४-४-२७ ॥
एभ्यस्तेन वर्तत इत्यर्थे ठक् । ओजसा वृत्ति कुर्वन् औजसिकः । साहसिकः । आम्भसिको
मत्स्यः सजलमेघो वा।

·प्रक्रियासर्वस्वम् ८८ ५२७. तत्प्रत्यनुपूर्वमीपलोमकूलम् । ४-४-२८ ॥ तदिति क्रियाविशेषणार्थोक्तिः । प्रत्यनुपूर्वेभ्यस्तद्वर्तत इत्यर्थे ठक् । प्रतीपं वर्तते प्रातीपिकः । प्रातिलोमिकः । प्रातिकूलिकः । आन्वीपिकः । आनुलोमिकः । आनुकूलिकः । ५२८, परिमुखञ्च । ४-४-२९ ॥ परिमुखं वर्तत इत्यर्थेऽपि ठक् । परिवर्जने सर्वतोभावे च । परिहृत्य मुखं तिष्ठन् स्यात्पारिमुखिकः खलः । सर्वत्र मुखतो वर्ती सेवकोऽपि तथोच्यते ।। चकारात्यारिपाश्विकः । ५२९. प्रयच्छति गद्यम् । ४-४-३० ॥ गीदेयवाचकात्तत्प्रयच्छतीत्यर्थे ठक् । द्विगुणार्थं द्रव्यं द्विगुणम् । तद्दाता द्वैगुणिकः । त्रैगुणिकः । द्विगुणाद्यर्थ दानस्य निषिद्धत्वात् गीत्वम् । वृद्धेव॒धुषिभावश्च वाच्यः । वृद्धयर्थ द्रव्यं वृद्धिः । तदाता वाधुषिकः । ५३०. कुसीददशैकादशात् ष्ठनष्ठचौ । ४-४-३१ ॥ द्वौ क्रमात् स्तः । पो ङीषर्थः स्वरे भेदः कुसीदं वृद्धिरुच्यते । तदर्थ द्रव्यमत्रोक्तं तत्प्रदाता कुसीदिकः ॥ एकादशार्थ दशकं दशैकादशमुच्यते । ताक् प्रयच्छन् धनिको दशैकादशिको मतः ॥ ५३१, उञ्छति । ४-४-३२ ॥ तचिनोतीत्यर्थे ठक् । बीहीनुन्छन् त्रैहिकः । श्यामाकिकः ।

·[12]
तद्धितप्रकरणम्
८२
५३२. रक्षति । ४-४-३३ ॥
तदक्षतीत्यर्थे ठक् । मण्डलं रक्षन् माण्डलिकः ।
५३३. शब्ददर्दू करोति । ४-४-३४ ॥
शब्द संस्करोति शाब्दिकः । दर्दुराख्यपात्रकृदादुरिकः कुलालः । दुर्दुग्त्यनुकरणशब्दो
वेति हरः।
५३४. पक्षिमत्स्यमृगान्हन्ति । ४-४-३५ ॥
पक्ष्यादिवाचिभ्यस्तान्हन्तीत्यर्थे ठक् । पक्षिहन्ता पाक्षिकः । शाकुनिकः । मायूरिकः ।
मात्स्यिकः । मैनिकः । शाफरिकः । मार्गिकः । सोकरिकः । अण्ड जानिमिषादेगुणार्थत्वेना-
संज्ञात्वात् नेति नाथः ।
५३५, परिपन्थञ्च तिष्ठति । ४-४-३६ ॥
परिपथपर्यायः परिपन्थशब्दोऽस्ति । तस्मात्तिष्ठति हन्तति चार्थे ठक् । प्राम्वत्परिद्वयर्थः ।
मार्ग हित्वा तिष्ठतीति चण्डालः पारिपन्थिकः ।
सर्वमार्गेषु तिष्ठन्तो रक्षकाः पारिपन्थिकाः ।।
मार्गादन्यत्र हन्तीति मृगौधः पारिपन्थिकः ।
सर्वमार्गेष्वपि नन्तो दस्यवः पारिपन्थिकाः ॥
परिपथं चैके इति भोजोक्तः पारिपथिकोऽपि अर्थचतुष्के स्यात् ।
५३६. माथोत्तरपदपदव्यनुपदं धावति । ४-४-३७ ॥
माथोत्तरपदेभ्यः पदव्यनुपदाभ्याञ्च तद्धावतीत्यर्थे ठक् । माथो मागः । वनमाथं धावन्
वानमाथिकः । पादविकः । आनुपदिकः ।
५३७. आक्रन्दाटुञ्च । ४-४-३८ ॥
ठक् च स्यात् ।

·प्रक्रियासर्वस्वम् ९० आक्रन्धतेऽत्रेत्याक्रन्दो रोदवान्देश उच्यते । आक्रन्दन्त्येनमित्यार्तित्राताप्याक्रन्द ईरितः ।। आक्रन्ददेशमाधावन् पार्थ आक्रन्दिकोऽभवत् । तं रक्षितारं धावन्त आसन्नाक्रन्दिका द्विजाः ॥ ५३८, पदोत्तरपदं गृह्णाति । ४-४-३९ ॥ पदोत्तरपदात्तद्गृह्णातीत्यर्थे ठक् । सन्दिग्धपदं गृह्णन् सान्दिग्धपदिकः । ५३९, प्रतिकण्ठार्थललामञ्च । ४-४-४० ॥ प्रतिकण्ठं गृह्णन् प्रातिकण्ठिकः । आर्थिकः । लालामिकः । ललाम भूषणम् । नान्तमद- न्तश्चास्ति। ५४०. धर्म चरति । ४-४-४१ ॥ धार्मिकः । अधर्माच्च वाच्यम् । आधर्मिकः। ५४१, प्रतिपथमेति ठंश्व । ४-४-४२ ॥ सर्वमार्गान् गच्छन् प्रतिपथिकः । प्रातिपथिकः । ५४२, समवायान्समवैति । ४-४-४३ ॥ एतद्वाचिभ्यस्तमनुप्रविशतीत्यर्थे ठक् । सामवायिकः । सामाजिकः । ५४३, परिषदो ण्यः । ४-४-४४ ॥ परिषदं समवैति पारिषद्यः । एकदेशविकृतत्वात् पार्षद्योऽपि । ५४४. सेनाया वा । ४-४-४५ ॥ ण्यः ठक् च । सेनासङ्गतः सैन्यः सैनिको वा ।

·तद्धितप्रकरणम्
५४५. संज्ञायां ललाटकुकुट्यौ पश्यति । ४-४-४६ ॥
आभ्यां तत्पश्यतीत्यर्थे नान्नि ठक् ।
लालाटिकः सदा राज्ञो ललाटं वीक्ष्य भाववित् ।
कार्यबाह्यतया
दूरात्
फालमात्रेक्षकोऽथवा ॥
कुक्कुटीपातमात्र यो मार्ग शुद्धयै निरीक्षते ।
न दूरे वीक्षते शान्तो भिक्षुः कौकुटिको हि सः ।।
व्याजेन वा तथा पश्यन् भिक्षुरेव तथोच्यते ।
उपचारायाजवन्तः सर्वे वाच्या इतीतरे ॥
५४६, तस्य धर्म्यम् । ४-४-४७ ।
तस्याचारप्राप्तमित्यर्थे ठक् । आपणस्य धर्यमापणिकम् । मुनेभ्य मौनिकम् ।
५४७. अण् महिष्यादिभ्यः । ४-४-४८ ॥
महिषीप्रजापतियजमाननरानुचारकपुरोहितहोतृमणिपालिभ्यः । राजमहिप्या धर्य माहिषम् ।
प्रजापतिब्रह्मचारी । तद्धय॑ प्राजापतम् । याजमानम् । नारम् । आनुचारकम् । पौरोहितम् ।
होत्रम् । माणिपालम् ।
व्यनुप्रेभ्यो लेपिकायाः।
वैलेपिकम् । आनुलेपिकम् । प्रालेपिकम् ।
५४८. ऋतोऽञ् । ४-४-४९ ॥
पोतृधर्म्य पौत्रम् । औद्भातम् ।
विशसितुरिटो लोपश्च ।
वैशस्त्रम् ।
विभाजयितुर्णिलोपश्च ।
वैभाजिनम् ।

·९२
प्रक्रियासर्वस्वम्
५४९, अवक्रयः । ४-४-५० ॥
शुल्कशालादिके दातुनियतोंऽशो यवक्रयः ।
तस्यावक्रय इत्यर्थे ठक् भवेच्छौल्कशालिकः ।।
५५०. तदस्य पण्यम् । ४-४-५१ ॥
पण्यं विक्रेतव्यम् । अपूपाः पण्यमस्येति आपूपिको वणिक् ।
५५१, लवणाञ्च । ४-४-५२ ॥
ठक् च स्यात् । लवणपण्यवान् लावणिकः ।
५५२, किशरादिभ्यः ष्ठन् । ४-४-५३ ॥
पिदयम् । किशरतगरोशीरहरिद्राहरिद्रुगुग्गुलुस्थगर नलदपर्णीभ्यः । गन्धद्रव्यार्था एते ।
किशरपण्यवान् किशरिकः । तगरिकः इत्यादि । नलदमुशीरमूलम् ।
५५३. शलालुनोऽन्यतरस्याम् । ४-४-५४ ॥
अस्माइन्धार्थाद्वा छन् । शलालुकः । शालालुकः ।
५५४. शिल्पम् । ४-४-५९ ॥
तदस्य शिल्पमित्यर्थे ठक् स्यान्मालिकवैणिकौ ।
निर्माणवादनाद्यर्थवृत्तिः शब्द इहेष्यते ॥
कम्बोर्विकार ओरजि वेणो बिल्वाद्यणि स्थितेऽथ ठकि ।
काम्बविको वैणविकः स्यात् काम्बुकवैणुको च शुद्धाभ्याम् ।।
५५५. मड्डुकझर्झरादणन्यतरस्याम् । ४-४-५६ ॥
मड्कवादनं शिल्पमस्य माड्डकः । ठकि माड्डकिकः । झाझरः । झाझरिकः ।
५५६. प्रहरणम् । ४-४-५७ ॥
तदस्वायुधमित्यर्वे ठक् स्याचाक्रिक आसिकः ।

·तद्धितप्रकरणम् ५५७. परश्वधाञ् च । ४-४-५८ ॥ अस्मात्तु ठकठौ पारश्वधिकोऽत्र खरे भिदा ॥ अण चैके इति भोजोक्त्या पारश्वधः । ५५८. शक्त्यिष्टयोरीकक् । ४-४-५९ ॥ शाक्तीकः । याष्टीकः । ५५९, अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः । ४-३-६०॥ एभ्यस्तथामतिरस्यास्तीत्यर्थे ठक् । परलोकोऽस्तीति मतिरस्येति आस्तिकः । स नास्तोति मति- रस्येति नास्तिकः । देवं शरणमिति मतिरस्य दैष्टिकः । ५६०. शीलम् । ४-४-६१॥ तदस्य शीलमित्यर्थे ठछ । अपूपभक्षणं शीलमस्य अपूपिकः । क्रियात्रान्त ता । ५६१. छत्रादिभ्यो णः । ४-४-६२ ॥ छत्रसत्यानृतविशिखाभ्यः । छत्रेण तद्धारणादिगुरुसेवान लक्ष्यते । सर्वसहत्वाद्रथ्याया विशिखेति क्षमोच्यते ।। तस्माद्गुरूपासनशीलश्छात्रः । क्षमाशीलो वैशिखः । सात्यः । आनृतः । अङः स्थः । आत- श्वोपसर्गे' (३-१-१३६) इत्यङन्तास्थाशब्दाण्णः । आस्थाशील आस्थः । प्रातिष्ठः । शिक्षाभिक्षाभक्षाचुरातपःकर्मकृष्युपस्थानप्ररोहादिभ्यः । शिक्षाशीलः शैक्षः । मैक्षः । भाक्षः । चौरः । तापसः । कामः । कार्षः । औपस्थानः । प्रारोहः । छत्रादिणस्याणकार्य- मिष्यते । तेन छीप् । छात्री । तापसी । कार्म इत्यत्र लणकार्येण 'अन् (६-४-१६७) इति प्रकृतिभावे प्राप्ते 'कार्मस्ताच्छील्ये' (६-४-१७२) इति निपातनाहिलोपः । ५६२. कर्माध्ययने वृत्तम् । ४-४-६३ ॥ तत्कर्माध्ययने वृत्तमस्येत्यर्थे तु ठग्भवेत् । वेदाघीतिपरीक्षायां भ्रंशसंख्यास्वयं विधिः ।। १

·प्रक्रियासर्वस्वम्
द्वे अन्यकर्मणी जाते यस्य ह्यध्ययने वटोः ।
सोऽयं द्विरन्यथावादकर्ता द्वैयन्यिको वटुः ॥
५६३. बह्वच्पूर्वपदाहच् । ४-४-६४ ॥
चतुर्दशान्यिकः ।
५६४, हितं भक्षाः । ४-४-६५ ॥
तदस्मै हितमित्यर्थे भक्ष्येभ्यष्ठक् । साक्तुकः ।
५६५, तदस्मै दीयते नियुक्तम् । ४-४-६६ ॥
तदस्मै निश्चयेन नित्यं वा दीयत इत्यर्थे ठक् । अग्रभोजनमस्मै एव देयमित्याग्रभोजनिको
विद्वान् । क्षीरमस्मै नित्यं दीयत इति क्षैरिकः ।
५६६. श्राणामांसौदनाटिठन् । ४-४-६७ ॥
टो डीबर्थः । इकार उक्त्यर्थः । श्राणा अस्मै नियतं दीयत इति श्राणिकः । मांसौदनिकः ।
व्यस्ताच्च । मासिकः । ओदनिकः ।
५६७. भक्तादणन्यतरस्याम् । ४-४-६८ ॥
भक्तमस्मै नियतं दीयत इति भाक्तः । ठकि भाक्तिकः ।
५६८, तत्र नियुक्तः । ४-४-६९ ॥
अत्र ठक् । द्वारे नियुक्तो दौवारिकः ।
५६९, अगारान्ताहन् । ४-४-७० ॥
देवागारे नियुक्तो देवागारिकः ।
५७०. अध्यायिन्यदेशकालात् । ४-४-७१ ॥
निषिद्धदेशकालेभ्वस्तवाध्यायोत्यर्थे ठक् । चतुष्पथे अधीत इति चातुष्पथिकः । आष्टमिकः ।

·तद्धितप्रकरणम्
९५
५७१, कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति । ४-४-७२ ॥
कठिनान्तात् वंशकठिनाख्यदेशे व्याप्रियमाणो वांशकठिनिकः । ब्रीह्यादेः प्रस्तारणे व्यापृतः
प्रास्तारिकः । प्रतिमादेः संस्थानशिक्षापरः सांस्थानिकः ।
५७२, निकटे वसति । ४-४-७३ ॥
प्रामाकोशे निवस्तव्यं भिक्षुणेति विधीयते ।
तादृनिकटवासेऽयं विधि:कटिको यतिः ॥
निकटश्मशानवृक्षमूलेषु वसति इति भोजः । तद्वृत्तौ निकटवास्येव नैकटिकः । एवं
माशानिकः । वार्भमूलिकः ।
५७३, आवसथात् ष्ठल् । ४-४-७४ ॥
षिदयम् । गृहे वसन्नावसथिकः । इति ठम्भागः ।।
५७४. प्राग्घिताद्यत् । ४-४-७५ ॥
तस्मै हितम् ' (५-१-५) इत्यतः प्राग्यविधिः । इह च तत्र साधुरित्येवार्थो बहुविषयः ।
५७५. तद्वहति रथयुगप्रासङ्गम् । ४-४-७६ ॥
एभ्यस्तद्वहतीत्यर्थे यत्स्यात् । रथं वहन् रथ्यः ! युग्यः । प्रासङ्ग्यः । वत्सानां दमनकाले
स्कन्धासक्तं युगसदृशं काष्ठमत्र प्रासङ्ग इति हरः । बहुवाह्ये शकटादौ युगाधुगं प्रासङ्ग
इत्यन्ये ।
५७६. धुरो यड्ढकौ । ४-४-७७ ॥
धुर् य । रान्तत्वात् 'हलि च' (८-२-७७) इति उपधादीधै प्राप्ते ।
५७७, न भकुछुराम् । ८-२-७९ ॥
अत्र छकारमेव हरायाः पेटुः । रान्तम्य वान्तस्य च भस्य कुर् छुर् इत्यनयोश्चोपधादीवों
न स्यात् । धुरं वहन् धुर्यः । धौरेयकः । 'यड्ढऔ' इति पाठे धौरेयः ।

·प्रक्रियासर्वस्वम्
५७८. ख: सर्वधुरात् । ४-४-७८ ॥
सर्वधुरं वहन् सर्वधुरीणः ! ख इति विभागात् धुर एव खः । धुरीणः । उत्तरधुरीणः।
५७९. एकधुराल्लुक च । ४-४-७९ ॥
खो लुक् च । एकधुरीणः । एकधुरः ।
अस्मात्
५८०, शकटादण् । ४-४-८० ॥
शकटं वहन शाकटः।
५८१. हलसीराट्ठक् । ४-४-८१ ॥
हलं वहन् हालिकः । सैरिकः । एषु तदन्तविधिरिति रामः । द्वैशकटः । द्वैहलिकः ।
द्वैसीरिकः । प्राग्दीव्यतीयत्वाभावात् न द्विगोर्लक् ।
५८२. संज्ञायां जन्याः । ४-४-८२ ॥
जनीशब्दावहत्यर्थे नाग्नि यत्स्याजनी वधूः ।
जन्यस्तच्छिबिकाधारी तां पतिं प्रापयन्नपि ।।
तेन जन्यो वरसुहृत् जन्या चैवं वधूसखी ।
५८३. विष्यत्यधनुषा । ४-४-८३ ॥
यत्स्यात्तद्विध्यतीत्यर्थे धनुस्तकरणं न चेत् ॥
अरू विध्यन्तीति ऊरव्याः कण्टकाः । पद्याः शर्कराः । 'पद्यति' (६-३-५३) इति पद्भावः ।
अधनुषेत्युक्ते धनुराधायुधैवैध चोरं विध्यन् चोर्य इति न स्यात् ।
५८४. धनगणं लब्धा । ४-४-८४ ॥
आभ्यां तल्लव्धेत्यर्थे यत् । धनं लब्धा धन्यः । गण्यः ।
५८५, अन्नाण्णः । ४-४-८५॥
अन्न लब्धा आनः।

·[13] तद्धितप्रकरणम् ५८६, वशं गतः । ४-४-८६ ॥ वशं गतो वश्यः । ५८७, पदमस्मिन् दृश्यम् । ४-४-८७ ॥ पदमस्मिन् द्रष्टुं शक्यमिति पद्यः कर्दमः । ५८८, मूलमस्याबर्हि । ४-४-८८ ॥ आवहीत्यवश्योत्पाटनीयम् । मूलमस्य समुसाव्यमिति मूल्यस्तिलोत्करः । आमूलं शुष्कफलमृदुग्रहो लवने वसौ मूलमस्याहढमित्येवाह भोजः । ५८९. संज्ञायां धेनुष्या । ४-४-८९ ॥ ऋणप्रत्यर्पणान्तमुत्तमर्णम्य दोहायापिता धेनुर्धेनुष्या ! ५९०. गृहपतिना संयुक्ते ज्यः । ४-४-९० ॥ नाम्न्येव । गृहस्थेन प्रथमं संयुक्त ज्यः । गृहम्थेन प्रथमसंयुक्तत्वात् गार्हपत्यः पश्चिमाभिः । स ह्यन्यान्योः प्रकृतिः । ५९१. नौवयोधर्मविषमूलमूलसीतातुलाभ्यस्तार्यतुल्यप्राप्यव- ध्यानाम्यसमसमितसंमितेषु । ४-४-९१ ॥ नावादिभ्यः क्रमातार्याद्यर्थेषु यत् । नावा तार्य नाव्यम् । वयसा तुल्यो वयस्यः । धर्मेण प्राप्यं धर्म्य फलम् । विषेण वध्यो विप्यः । मूलद्रव्येण आनाम्यमापाद्यं मूल्यम् । लाभ- द्रव्यमित्यर्थः । अंशभूतं किलानाम्यमिति वृत्तावुदीरितम् । मूलद्रव्याङ्गभूतत्वाल्लाभस्यात्रापि मूल्यता ॥ मूलशब्दस्य समार्थयोगाय पुनः पाठः । लाभरहितत्वान्मूलेन समो मूल्यः पटः ।

·प्रक्रियासर्वस्वम्
मूल्यशब्दः क्रयधने द्वेधाप्येवं न सिध्यति।
विक्रेतुर्लाभहेतुत्वाल्लक्षणेति हरोऽब्रवीत् ।।
सीता हलायम् । तेन समितं समीकृतं क्षेत्रं सीत्यमिति हरः ।
रथसीताहलेभ्यः ।
इति तदन्तविधिना द्विसीत्यम् त्रिसीत्यम् । तुलया समानस्तुल्यः । गवयस्य तुलावत्
खरूपपरिच्छेदकत्वाद्वयेन तुल्यो गौः ।
५९२, धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते । ४-४-९२ ॥
धर्मादनपेतं धयं चेष्टितम् । वैद्योक्तात् पथोऽनपेतं पथ्यम् । अर्थ्यम् । न्याय्यम् ।
५९३, छन्दसो निर्मिते । ४-४-९३ ॥
इच्छार्थाच्छन्दसो निर्मिते यत् । इच्छया कृतं छन्दस्यम् ।
५९४. उरसोऽण् च । ४-४-९४ ॥
आत्मार्थादुरसो निर्मितेऽण् यच्च । औरसः उरस्यो वा पुत्रः ।
५९५, हृदयस्य प्रियः । ४-४-९५ ॥
अतार्थे यत् ।
५९६, हृदयस्य हल्लेखयदण्लासेषु । ६-३-५० ॥
लेखशब्दे यदणोलासे च परे हृदयस्य हृद् स्यात् । हृदयस्य प्रियं हृद्यम् ।
५९७. बन्धने चर्षों । ४-४-९६ ॥
बन्धनं वशीकरणसाधनम् । ऋषिमन्त्रः । तस्मिन्वाच्ये हृदयाघत् । हृदयस्य बन्धनो मन्त्रो
५९८. मतजनहलोत्करणजल्पकर्षेषु । ४-४-९७ ॥
क्रमाद्यत् । मतं ज्ञानम् । तस्योत्पादनं तत्साधनं वा मत्यम् । जनस्य जल्पो जन्यः ।
हलस्य कर्षों हल्यः । स च कर्षणम् । कृष्यमाणदेशो वा । तत्र त्रिलिङ्गम् ।
रखसीवा।
इति तदन्तविधेः द्विहल्यः । परमहल्यः ।

·तद्धितप्रकरणम्
५९९, तत्र साधुः । ४-४-९८ ॥
अत्रार्थे यत् । साधुः प्रवीणो योग्यो वा । सामसु साधुः सामन्यः । कर्मण्यः । नान्तत्वेऽपि
'ये चाभावकर्मणोः' (६-४-१६८) इति टिलोपाभावः ।
६००. प्रतिजनादिभ्यः खञ् । ४-४-९९ ॥
प्रतिपञ्चमहासर्वविश्वेभ्यो जनात् । प्रतिजनं साधुः प्रातिजनीनः । पञ्चजनाः नराः । नेषु
साधुः पाञ्चजनीनः । माहाजनीनः । सार्वजनीनः । वैश्वजनीनः ।
समिदंसमपरेभ्यो युगात् ।
सांयुगीनः । ऐदंयुगीनः । समः सर्वार्थः । सामयुगीनः ।
तद्धिते पूर्वपदस्थनिमित्तादपि णत्वं वाच्यम् ।
पारयुगीणः।
परस्यामुष्यास्यपरेभ्यः कुलात् ।
पारस्यकुलीनः । आमुष्यकुलीनः ! आम्यकुलीनः । एषु निपातनादलुक् । पारकुलीनः ।
६०१. भक्ताण्णः । ४-४-१०० ॥
भक्ते योग्या भाक्तास्तण्डुलाः ।
६०२. परिषदो ण्यः । ४-४-१०१ ॥
पारिषद्यो वाम्मी। परिषद इति विभागात् पारिषदा वाक् । एकदेशविकृतत्वात् पार्षधः ।
पार्षदः।
६०३. कथादिभ्यष्ठक् । ४-४-१०२ ॥
कथायां निपुणः काथिकः ।
विविश्वपूर्वायाश्च ।
विकथायां साधुर्वैकथिकः । वैश्वकथिकः ।
जनेजनाभ्यां वादात् ।
जानेवादिकः । जानवादिकः ।

·१००
प्रक्रियासर्वस्वम्
वृत्तिसङ्ग्रहगणगुणायुर्वेदवितण्डाभ्यश्च ।
वार्तिकः । साहिकः । गाणिकः । गौणिकः । आयुर्वेदिकः । वैतण्डिकः । विहासे साधुः
वैहासिको विदूषक इति च मुरारिपश्चिका ।
६०४. गुडादिभ्यष्ठञ् । ४-४-१०३ ॥
गुडापूपसक्तुमासौदनकुल्माषवेणुभ्यः । गुडे साधु¥डिक इक्षुः ! आपूपिकः । साक्तुकः ।
मांसौदनिकी पुलिन्दी। कौल्माषिको मुगः ।
समो वाहघातग्रामेभ्यः ।
सांवाहिकः । साङ्घातिकः । साझामिकः ।
प्रन्युपेभ्यो वासात् ।
प्रावासिकः । नैवासिकः । औपवासिकः ।
६०५. पथ्यतिथिवसतिस्वपतेर्तृञ् । ४-४-१०४ ॥
पायेयम् । आतिथेयम् । वसतौ योग्या वासतेयी रात्रिः शाला वा। स्वशब्दस्य द्वारादित्वात्
प्राप्त ऐच स्वागतादित्वान्न । स्वपतिर्धनिकः । तत्र योग्य स्वापतेयं धनम् ।
६०६. सभाया यः । ४-४-१०५॥
सभ्यः।
६०७, समानतीर्थे वासी । ४-४-१०७ ॥
अत्रार्थे यत् ।
६०८, तीर्थे ये । ६-३-८७ ॥
यात्ययान्ते तीर्थे परे समानस्य सः स्यात् । समानगुरौ वासी सतीर्थ्यः ।
६०९, समानोदरे शयित ओ चोदात्तः । ४-४-१०८ ॥
असिन मत् । ओकारस्योदाचत्वञ्च । समानोदर्यः ।

·तद्धितप्रकरणम्
२०१
६१०. सोदरायः । ४-४-१०९ ॥
तोदयः । अनयोः 'विभाषोदरे' (६-३-८८, इति समानय यप्रत्यये का समावः ।
६११. भवे छन्दसि । ४-४-२१० ॥
इत्यधिकारेऽपि केचिल्लोके दृष्टाः सगर्भसयूथसनुताद्याः । एभ्यस्तत्र भवे यः स्यात् ।
सगर्यः । समूथ्यः । सनुत्यस्तु लोक न दृष्टः ।
६१२. अग्राद्यत् । ४-४-११६ ॥
अग्रे भवोऽयः ।
६१३. घच्छौ च । ४-४-११७ ॥
घचि अग्रियः । छे अग्रीयः ।
६१४. समुद्राभ्राद्घः । ४-३-११८ ॥
भवेऽर्थे । समुद्रियम् । अभ्रियम् ।
६१५. मत्वर्थे मासतन्त्रोंः । ४-४-१२८ ॥
अनयोर्वाच्ययोमत्वर्थे यत् । तत्र तनौ लोके न दृष्टम् । मासे तु नभांसि मेघाः । तद्वान्
मासो नभस्यः । एवं हेमन्ते बलवृद्धिमत्वात् सहस्यो मासः । तपनं तमः । शिशिरेऽन्यादि-
तपनवत्वात्तपस्यः।
लुगकारेकाररेफाश्च वाच्याः ।
तस्य यत एव वा लुक् । नभाः सहाः तपाश्च मासाः । अकारः । इडन्नम् । अबलम् ।
तद्वानिषः । ऊर्जः । शरदः । पुष्टिकालत्वात्तथोक्तिः । इकारन्फो । धर्मेण शुगनास्तीति शुचिः ।
शुक्रः। 'खादिषु' (१-४-१७) इति पदत्वात्कुत्वम् । अयम्मयादीनि च्छन्दसि' (१-४-२०)
इति भत्वस्यापि भावात् जश्त्वाभावः ।
६१६, मधोर्ज च । ४-४-१२९ ॥
मघोस्तद्वति मासे वाच्ये ओ यच स्यात् । मध्वत्रास्तीति माधवः । यतस्तु वक्तव्ये न लन् ।
मधव्यः।

·१०२ प्रक्रियासर्वस्वम् ६१७. शिवशमरिष्टस्य करे । ४-४-१४३ ॥ एभ्यः कोऽथे तातिल् । शिवकर. शिवतातिः । शन्तातिः ! अरिष्टतातिः क्षेमकृत् । ६१८, भावे च । ४-४-१४४ ॥ शिवत्वमेव शिवतातिरित्यादि । इति यद्भागः । ६१९. प्राक्कीताच्छः । ५-१-१॥ 'तेन क्रीतम्' (५-१-३७) इत्यतः प्राक् चतुर्थेषु च्छोऽधिकृतः ! ६२०, तस्मै हितम् । ५-१-५॥ अस्मिन्नर्थे छः । वत्सेभ्यो हितो वत्सीयः । 'नजनजौ भवनात्' (४-१-८७) इति स्त्रीहितं स्त्रैणम् । पौंस्नम् । वृषन्ब्राझणराजाचार्येभ्यो हितप्रत्ययो नेष्टः । ६२१. शरीरावयवाद्यत् । ५-१-६ ॥ चक्षुष्यमञ्जनम् । ६२२, खलयवमाषतिलवृषब्रह्मणश्च । ५-१-७ ॥ खलाय हितं खस्यम् । यव्यम् । माष्यम् । तिल्यम् । वृषाय हितं वृष्यम् । ब्रह्मण्यम् । चकारात् स्थाय हिता स्थ्या विस्तीर्णपद्धतिः । प्राक्कीतीयेषु तदन्तविधेरिष्टत्वात् कृष्णतिल्य- मित्यादि । ६२३, अजाविभ्यां थ्यन् । ५-१-८ ॥ अजाय हितं अजथ्यम् । अविथ्यम् । थ्यनि पुंवत्वमिष्टम् । अजायै हितमप्यजथ्यम् । ६२४. आत्मन्विश्वजनभोगोत्तरपदात्खः । ५-१-९॥ भालने हितमात्मनीनम् ।

·तद्धितप्रकरणम्
१०३
६२५, आत्माध्वानौ खे । ६-४-१६९ ॥
एतौ खे परे प्रकृत्या स्तः । इति नान्तोक्तटिलोपाभावः । विश्वजनीनः ।
पञ्चजनाच्चेष्टम् ।
पञ्चजनीनः ।
सर्वजनाहञ् स्वश्च ।
सार्वजनिकः । सर्वजनीनः।
महाजनाहञ्।
माहाजनिकः।
विश्वजनादिभ्यः कर्मधारयेभ्य एवेन्यते । भोगोत्तरपदातु राजभोगानः
तद्धिते पूर्वपदस्थादपि ।
इति णत्वे पितृभोगीणः ।
आचार्यादणत्वं च।
आचार्यभोगीनः । एषु भोगः शरीरम् । राज्ञे हितमित्यादिश्वार्थ इष्टः ।
६२६, सर्वपुरुषाभ्यां णढौ । ५-१-१० ॥
सर्वस्मै हितः सार्वः । अस्माच्छोऽपि । सर्वीयः ।
पुरुषाद्धितवधविकारावयवसमूहतेनकृनेषु ढञ्चाच्यः ।
नो पौरुषेयमयमिच्छति पौरुपये
सक्तो वधे पिशितमत्ति च पौरुषेयम् ।
द्राक्
पौरुषेयगळभिन्न च पौरुपेयै-
र्जय्या विनिन्दति च वाचमपौरुषेयीम् ॥
६२७. माणवचरकाभ्यां खञ् । ५-१-११ ॥
माणवेभ्यो हि माणवीनम् । चारकीणम् । चरका भिषजः ।
६२८, तदर्थं विकृतेः प्रकृतौ । ५-१-१२ ॥
विकृतिवाचिभ्यः तदर्था प्रकृतिरित्यर्थे छः । अङ्गारायैव प्रकृतित्वेन कृतमङ्गारीयं काष्ठम् ।

·प्रक्रियासर्वस्वम् १०४ ६२९. छदिरुपधिबले?ञ् । ५-१-१३ ॥ एभ्यः प्रकृतौ ढन् । छादिपेयस्तृणोघोऽयं बालेयास्तण्डुला इमे ! उपधिश्चौपधेयश्च रथाङ्गं खार्थिकोऽस्य ढञ् ॥ ६३०. ऋषभोपानहोयः । ५-१-१४ ॥ ऋषभार्थ प्रकृतिभूतः आर्षभ्यो वत्सः । औपाना चर्म । ६३१. चर्मणोऽञ् । ५-१-१५ ॥ चर्मविकारेभ्यः प्रकृतावञ् । वरना प्रकृतिः वारत्रं चर्म । ६३२, तदस्य तदस्मिन् स्यादिति । ५-१-१६ ॥ तदस्य स्यात्तदस्मिन् स्यादिति चार्थे छः । प्राकारोऽस्य स्यादिति प्राकारीयः शिलौवः । इयता प्राकारो निर्वत्येतेत्यर्थः । एवं प्राकारीय पुरम् । सोऽस्य सम्भवेदित्यर्थः । निधिर- स्मिन् स्यादिति निधीयो देशः । ६३३. परिखाया ढञ् । ५-१-१७ ॥ परिखास्य सम्भवेदिति पारिखेयं पुरम् । ६३४. उगवादिभ्यो यत् । ५-१-२ ॥ एषु चतुर्वर्थेषुवर्णान्तात् गवादिभ्यश्च यत्स्यात् । पशुभ्यो हितं पशव्यम् । शङ्कथं दारु शङ्कव्यम्। गोहविहिरिष्टकामेधानुम्युगस्खदक्षरासुरखरदरविषाध्वकूपेभ्यः । गवे हितं गव्यम् । हविष्यम् । बर्हिप्यम् । इष्टक्या मृत् । मेध्यम् । सुच्यम् । युग्यम् । स्खद्यम् । अक्षयम् । असुर्यम् । खर्यम् । दर्यम् । विष्यम् । अध्वन्यम् । 'ये चाभाव (६-४-१६८) इति प्रकृतिभावः । कप्यम् । तदन्तविधिना सुगव्यमित्यादि । नामेनमध्यादेहांशात् ।

·[14]
तद्धितप्रकरणम्
१०५
रथादेरक्षप्रवेशरन्ध्र नाभिः । तस्मै हितो नभ्योऽक्षः । देहांशात्तु शरीरावयवाद्यति नाम्य
तैलम् ।
ऊधसोऽनङ् च ।
ऊधन्यम् ।
शुनः सम्प्रसारणं दीर्घश्च वा।
शुने हितं शुन्यम् । निर्जनदेशस्य श्वप्रियत्वात् शून्यः ।
६३५. कम्बलाच संज्ञायाम् । ५-१-३ ॥
कम्बलार्थत्वात् कम्बल्यमित्यूर्णाशतस्याख्या ।
६३६. विभाषा हविरपूपादिभ्यः । ५.१-४ ॥
हविर्विशेषेभ्योऽपूपादिभ्यश्च हितादौ वा यत् । पुरोडाशास्तण्डुलाः पुरोडाश्याः । पुरो-
डाशीयाः।
अपूपयूपदीपाश्वपत्रस्थूणार्गलमुसलकटककर्णवेष्टकम्पोदनप्रधुकाभ्यूषावोषतण्डुलकि-
वेभ्यः।
अपूप्यम् । यूप्यं दारु । दीप्यम् । अश्व्यम् । पत्र्यम्। स्थूण्यम् । अर्गल्यम् । मुसल्यम् ।
कटक्यं कर्णवेष्टक्यञ्च हेम । सूपौदनयोर्न भेदः । सूप्यम् । ओदन्यम् । पृथुक्यम् ।
अभ्यूष्यम् । अवोप्यम् । तण्डुक्यम् । किण्व्यम् । विकल्पाच्छः । अपूपीयम् । यूपीयं
इत्यादि । तदन्तविधिना प्रदीप्यादि च ।
अन्नविशेषेभ्यश्च ।
विष्टयः विष्टीयो वा तण्डुलः । अन्नविशेषाणामेषां तदन्तविधिर्नास्ति । पठितानां च पूर्वादी-
नामस्तीति भेदः । गुडापूप्यम् । क्षीरोदन्यं इत्यादि । इति छभागः ।

·१०६ प्रक्रियासर्वस्वम् ६३७. प्राग्वतेष्ठञ् । ५-१-१८ ॥ ये तेन क्रीतमित्याद्या अर्था वतिविधेः पुरा । ठअधिक्रियते तेषु ठगादिरहिते स्थले ॥ सप्तत्या क्रीतं साप्ततिकम् । प्रास्थिकम् । ६३८, आदिगोपुच्छसंख्यापरिमाणाहक् । ५-१-१९ ॥ तदहतीत्येतदन्तं ठगेवाधिकृतो भवेत् । गोपुच्छादेस्तु ठड् नेति तेषु ठञ् परिशिष्यते ॥ मुरैः क्रीतं मौद्रिकम् । गोपुच्छादेस्तु ठञ् । गौपुच्छिकम् । साप्ततिकम् । प्रास्थिकम् । स्वरे एव भेदः । ६३९, असमासे निष्कादिभ्यः । ५-१-२० ॥ एभ्योऽसमासे एव ठक् । निष्कपणपादमाषवाहद्रोणषष्टिभ्यः । निष्कादयः परिमाणभेदा वक्ष्यन्ते । नैष्किकं । पाणिकं इत्यादि । समासे तु ठञ् । ६४०. परिमाणान्तस्यासंज्ञाशाणयोः । ७-३-१७ ॥ परिमाणान्तस्याङ्गस्य वृद्धिकृत्तद्धिते परे उत्तरपदवृद्धिः स्यात् । संज्ञायां शाणस्य च न । उत्तमनष्किकम् । ६४१. शताच ठन्यतावशते । ५-१-२१ ॥ आईयिषु असमस्ताच्छतशब्दादशते वाच्ये ठन्यतौ स्तः । शतेन क्रीतादि शतिकम् । शत्यम् । का तु तदस्य परिमाणमित्यर्थे शतकं स्तोत्रमित्यादि शतात्मकमेव वस्तु वाच्यं तत्रोत्तर- सूत्रतः कनेव । तथा समासेऽपि कन् । पणशतेन क्रोतं पणशतकम् । आपिशलिकाशकस्नैरान्थे ठन्यताविति स्मरणात् । सत्यः शक्तिको गोगण इति सिध्येदित्यनिच्छयाह हरः ॥

·तद्धितप्रकरणम् १०७ ६४२, संख्याया अतिशदन्तायाः कन् । ५-१-२२ ॥ अत्यन्तशदन्तवर्जितायाः सङ्ख्याया आत्किन् स्यात् । पञ्चभिः क्रीतः पञ्चकः । 'बहुगणवतु' (१-१-२३) इति सङ्ख्या । बहुभिः क्रीतो बहुकः । गणकः । डत्यन्तात्कतिकः । अर्बपूर्वः पूरणान्तः सङ्ख्याख्यः कन्समासयोः । पणैरधचतुर्थेहि क्रीतमर्धचतुर्थकम् ॥ अर्घ चतुर्थमेषामित्यर्घचतुर्थाः सार्धास्त्रयः । ६४३. वतोरिड्वा । ५-१-२३ ॥ वत्वन्तातु कन इड् वा स्यात् । तावद्भिः क्रोतः तावतिकः । तावत्कः । ६४४. विंशतित्रिंशद्भयां ड्वुनसंज्ञायाम् । ५-१-२४ ॥ आभ्यामनानि वुन् । ६४५, ति विंशतेर्डिति । ६-४-१४२ ॥ भस्य विंशतेर्डिति परे तिलोपः स्यात् । विंश अकः। अतो गुणे' (६-१-९७) विंशकः । त्रिंशतष्टिल्लोपः । त्रिंशकः । संज्ञायां तु विंशतिकः । त्रिंशत्कः । अत्र विंशतित्रिंशयामिति विभागात्कन् । ६४६. कंसाट्टिठन् । ५-१-२५ ॥ कंसपरिमितेन क्रोत कसिकम् । टित्त्वाकसिकी। अर्धाच्च वाच्यम् । अधिकम् । अर्थ रूपाम् । कार्षापणाठिन् । प्रतिशब्दवास्यादेशो वा वाच्यः । कार्षापणेन क्रोतं कार्षापणिकम् । प्रतिकम् ।

·१०८ प्रक्रियासर्वस्वम् ६४७. शूर्पादअन्यतरस्याम् । ५-१-२६ ॥ द्विद्रोणश्शूर्पः । तेन क्रीतादि शौर्पम् । परिमाणत्वाकृञि शौपिकम् । ६४८, शतमानविंशतिकसहस्रवसनादण् । ५-१-२७ ॥ शातमानम् । वैशतिकम् । साहस्रम् । वासनम् । ६४९. अध्यर्धपूर्वहिगोल्गसंज्ञायाम् । ५-१-२८ ॥ अध्यर्धपूर्वाच्छब्दात् द्विगोश्च परस्थाहीयस्यानानि लुक् । अध्यर्धशूर्पण क्रीतं अध्यर्धशूर्पम् । द्विगोः द्विशूर्पम् । त्रिशूर्पम् । अधचतुर्थादेः समासे सङ्ख्यात्वात्तेषां शूर्यादिभिर्द्विगौ कृते लुक् । अर्धचतुर्थैः शरैंः क्रीतोऽबचतुर्थशूर्पः । पञ्चभिः गोणीभिः क्रीतः पञ्चगोणिः पटः । ६५०. इगोण्याः । १-२-५० ॥ तद्धितलुकि सति गोण्या इत्स्यात् । इदिति विभागादन्यस्यापि । पञ्चभिः सूचीभिः क्रीतः पञ्चसूचिः । संज्ञायां तु लुङ् न । पञ्चलोहितिकमिति पञ्चगुञ्जापरिमितकनकाख्या । अत्र 'परिमाणान्तस्यासंज्ञा' (७-३-१७) इत्युत्तरपदस्य वृद्धयभावः । ६५१. विभाषा कार्षापणसहस्राभ्याम् । ५-१-२९ ॥ एतदन्तादध्यपूर्वद्विगोलुंग्वा स्यातू । अध्यधकार्षापणम् । द्विकार्षापणम् । अत्र टिठनो वा लुक् । अलुक्पक्षे प्रत्यादेशो वा। अयप्रतिकम् । अध्यर्घकार्षापणिकम् । एवं द्विप्रति- कादि । अध्ययसहस्रम् । द्विसहस्रम् । अत्र शतमानाद्यणो वा लुक् । अलुकि ६५२, सङ्ख्यायाः संवत्सरसङ्ख्यस्य । ७-३-१५ ॥ सङ्ख्यायाः परस्य संवत्सरस्य सङ्ख्यावाचिनश्चोत्तरपदस्य वृद्धिः स्यात् । द्विसाहस्रम् । अध्यर्ध- स्थापि कृत्वसुचः अन्यत्र सङ्ख्यात्वमस्ति इतिः वृत्तिः । अध्यधसाहस्रम् । सुवर्णशतमानयोश्च वाच्यम् । कर्वपरिमितं हेम सुवर्ण इति बिस्त इति चोच्यते । ठो वा लुक । अध्यर्घसुवर्णम् । अक्सौवर्णिकम् । अणो वा लुक् । अध्यर्धशतमानम् । अयवंशातमानं इत्यादि । - ·तद्धितप्रकरणम् १० ९ ६५३ द्वित्रिपूर्वान्निष्कात् । ५-१-३० ॥ लुग्वा स्यात् । द्विनिष्कम् । द्विनैष्किकम् : त्रिनिकन् : त्रिनैकिकम् । बहुपूर्वाच्च । बहुनिष्कम् । वहुनैष्किकम् । ६५४. बिस्ताच्च । ५-१-३१ ॥ उक्तपूर्वात् विस्ताद्वा लुक् । द्विविस्तम् । द्विवैस्तिकम् । त्रिविस्तम् । त्रिवैतिकन् । बहु- विस्तम् । बहुवैस्तिकम् : सर्वत्र परिमाणान्तस्येत्युत्तरवृद्धिः । ६५५, विंशतिकात्खः । ५-१-३२ ॥ एतदन्तादध्यर्धपूर्वद्विगोः खः । अध्ययविंशतिकीनन् : द्विविंशतकनन् । ६५६. खार्या ईकन् । ५-१-३३ ।। प्राग्वत् । अध्यर्घखारीकम् । द्विखारीकम् । केवलायाश्च वाच्यम् । खारीकम् । काकण्याश्च । अध्यकाकणीकम् । द्विकाकणीकम् । काकणीकम् । ६५७. पणपादमाषशताद्यत् । ५-१-३४ ॥ अध्यर्थपण्यम् । द्विषण्यम् । प्राण्यङ्गपादस्यैव पद्भावादिह ‘पद्यत्यतदर्थे ' (२-३-५३) इत्येतन्न । द्विपाद्यम् । द्विमाष्यम् । द्विशत्यम् । एवं अध्यर्धादपि । ६५८, शाणाद्वा । ५-१-३५॥ शाणान्तादध्यर्धपूर्वात् द्विगोर्यद्वा । वेत्युक्तेः परिमाणठो लुछ । द्विशाण्यम् । द्विशाणम् । शताच वाच्यम् । द्विशत्यम् । द्विशतम् ।

·११०
प्रक्रियासर्वस्वम्
६५९, द्वित्रिपूर्वादण् च । ५-१-३६ ॥
बैशाणम् । त्रैशाणम् । चकाराद्यल्लुको च । अत्रासंज्ञाशाणयोरित्युक्तेरुत्तरपदवृद्धयभावात्
पूर्वस्यैव वृद्धिः । शाण उन्मानभेदः ।
गुरुत्वमानमुन्मानं दैर्घ्यमाने प्रमाणगीः ।
प्रस्थादि परिमाणं स्यात्सङ्ख्या त्रिभ्योऽपि भिद्यते ।।
इह तून्मानस्यापि परिमाणत्वमिष्टम् । तत्र परिमाणान्युच्यन्ते ।
द्वे मुष्टी प्रसृतिस्ते द्वे कुडुबोऽञ्जलिसंमितः ।
चत्वारः कुडुबाः प्रस्थस्तच्चतुष्टयमाढकम् ।।
तदेव कंसः पात्रश्च द्रोणः स्यात्तच्चतुष्टयम् ।
तौ द्वौ शपः शूर्पयुगं गोणी वाहस्तु तद्वयम् ॥
वाहद्वयन्तु खारी तामन्ये हस्तघनां विदुः ।।
अथोन्मानानि ।
आचितं दशभाराः स्यु रस्त्याविंशतिस्तुलाः।
तुला पलशतं प्रोक्तं शतमानं पलार्धके ॥
पलाधिरक्षः कर्षश्च कर्षानिः शाण उच्यते ।
शाणानिषि इत्युक्तः पञ्चांशस्तस्य कृष्णलः ॥
हेनः कर्षस्तु विस्तश्च सुवर्ण इति चोच्यते ।
माषश्शाणस्तलं मुष्टिः कुडुबश्च चतुर्गुणाः ॥
इत्युक्तेः परिमाणेऽपि शाणमाषौ मताविमौ।
वराटकाख्यमूल्यानां विंशतिः काकणी भवेत् ॥
कार्षापणः पणो निष्को रूपकश्च समा इमे ।
तदर्षेऽयं च भागश्च पादस्तच्चतुरंशके ।
इति ।
६६०. तेन क्रीतम् । ५-१-३७ ॥
असिनर्वे आधास्त्रयोदश यथोक्तं स्युः । साप्ततिकम् । मौद्दिकम् । नैष्किकम् । शत्यम् ।
शतिक इत्यादि।

·तद्धितप्रकरणम् १११ मूल्यादेवेष्टम् । तेन वणिजा क्रीतमित्यादौ न । अर्धद्रोणेन कीतमिति परिमाणत्वाञ् । ६६१, अर्धात्परिमाणस्य पूर्वस्य तु वा । ७-३-२६ ॥ अर्थात्परस्य परिमाणस्योत्तरपदस्य वृद्धिः स्यान् । पूर्वपदम्य तु वा स्यात् । आधद्रोणिकम् । अर्धद्रौणिकम् । अर्धप्रस्थेन क्रीतमित्यत्र ६६२, नातः परस्य । ७-३-२७॥ अर्धात्परस्य परिमाणगताकारस्य वृद्धिन । पूर्वपदस्य तु वा स्यात् । अर्धपस्थिकम् । आध- प्रस्थिकम् । ६६३, तस्य निमित्तं संयोगोत्पातौ । ५-१-३८ ॥ तस्य निमित्तभूतः संयोगः उत्पात इति वार्थे उक्ताः म्युः । ठक् । सझामनिमित्तः साझा- मिको योगः । शत्यो राजसंयोगः । शुभाशुभसूचक उत्पातः । शत्योऽक्षिस्पन्दः । वातपित्तश्लेष्मसन्निपातेभ्यः शमनकोपनयोष्ठम्वाच्यः । वातस्य शमनं कोपनं वा वातिकमौषधं इत्यादि । ६६४. गोयचोऽसङ्ख्यापरिमाणाश्चादेयत् । ५-५-३९ ॥ गोशब्दात्संख्यादिवर्जितेभ्यो व्यज्भ्यश्चोक्तार्थयोर्यस्यात् । गव्यः संयोग उत्सातो वा। सुख्यः । ओजस्य कर्म । क्रियापि सम्बन्धरूपा इत्याहुः । संख्यादेस्तु न यत् । पञ्चकः । अष्टकः । प्रास्थिकः । अश्वगणवसूर्णोमाभङ्गावर्षाश्मभ्योऽपि न । आश्विकः । गाणिकः । वासुकः । और्णिकः । औमिकः । भाजिकः । वार्षिकः । आश्मिकः । ब्रह्मवर्चसायद्वाच्यः । ब्रह्मवर्चस्य कर्म । ६६५. पुत्राच्छ च । ५-१-४० ॥ अमादुक्तार्थयोश्छो यच्च । पुत्रीयः पुत्र्यो वा यागः ।

·१ ११२ प्रक्रियासर्वस्वम् ६६६. सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणौ । ५-१-४१ ॥ क्रमात्स्तः । सर्वभूमेः निमित्त संयोग उत्पातो वा अनुशतिकादित्वात् सार्वभौमः । पार्थिवः । ६६७, तस्येश्वरः । ५-१-४२॥ ६६८, तत्र विदित इति च । ५-१-४३ ॥ अनयोरथयोश्च सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणौ । सर्वभूमेरीश्वरः तत्र विदितो वा सार्वभौमः । एवं पार्थिवः। ६६९, लोकसर्वलोकाभ्यां ठञ् । ५-१-४४ ॥ आभ्यां तत्र विदिते ठञ् । लौकिकः । अनुशतिकादित्वात् सार्वलौकिकः । ६७०, तस्य वाप: । ५-१-४५ ।। तस्य वापस्थानमित्यर्थे ठादिः । द्रोणस्य वापः क्षेत्र द्रौणिकम् । ६७१. पात्रात् छन् । ५-१-४६ ॥ पात्रमाढकम् । तद्वापः पात्रिकी भूः । वित्त्वात् ङीष् । ६७२. तदस्मिन् वृद्धयायलाभशुल्कोपदा दीयते । ५-१-४७ ॥ तव्यं वृद्धयादीनामन्यतमत्वेन दीयतेऽस्मिन्नित्यर्थे ठादिः । पञ्चपणा वृद्धित्वेन स्वामिभाग- वेन लाभत्वेन राजभागत्वेनोत्कोचत्वेन वा यस्मिन् दीयन्ते स देशः पुरुषो वा धनसञ्चयो वा पञ्चकः । एवं शत्यशतिकादि । ६७३, पूरणार्धाटन् । ५-१-४८ ॥ पुरणप्रत्ययान्तादर्धाच्च तदस्मिन् वृद्धयादि दीयत इत्यर्थे ठन् । द्वितीयोऽशो वृद्धयादिरस्मिन् दीयत इति द्वितीयिकः । पञ्चमिकः । अधिकः । ६७४. भागाद्यच । ५-१-४९ ॥ ठंश्च स्यात् । मागो रूपाधम् । सोऽस्मिन् वृद्धयादित्वेन दीयत इति भाग्यः । भागिकः ।

·[15] तद्धितप्रकरणम् ११३ ६७५. तद्धरति वहत्यावहति भाराहंशादिभ्यः । ५-१-५० ॥ वंशकुटजबल्वजमूलखवास्थूगालक्ष्णाक्षाश्नेक्षुभ्यः । एभ्यः परादारशब्दात्तद्धरत त्याद्यर्थे ठक् । देशान्तरप्रापणं वा मोषो वा हरणं भवेत् । वहनं स्यादुद्धरणमन्यत्तृत्पादनं भवेत् ।। वंशभारं नयति मुष्णात्युद्धरत्युत्पादयति वा वांशभारिकः । कौटजमारिका श्लाक्ष्णभारिकः । ऐशुभारिकः । भारभूतेभ्यो वंशादिभ्य इति च सूत्रार्थः । भारभूतवं हरतीत्यादौ वांशिकः । कौटजिकः । ऐक्षुकः । ६७६. वस्नद्रव्याभ्यां ठन्कनौ । ५-१-५१ ॥ । आभ्यां चतुर्थेषु क्रमात् ठन्कनौ । वम्नं मूल्यम् । वस्निकः । द्रव्यकः । ६७७, सम्भवत्यवहरतिपचति । ५-१-५२ ।। तत्सम्भवतीत्याद्यर्थे ठादिः । स्थाल्यादिना हि शाल्यादेस्तुल्यमानम्य घारणम् । सम्भवो न्यूनमानस्य धृतिस्त्ववहृतिर्भवेत् ।। प्रस्थं सम्भवत्यवहरति वा प्रास्थिकी स्थाली । प्राय पचति प्रास्थिको स्थाली नारी वा। प्रस्थेन सम्यक् सम्पूर्य प्रस्थाद्वा लेशतोऽधिका । पाकाहजलयुक् प्रस्थपूर्या वा प्रास्थिकी ततः ॥ पचत्यर्थे द्रोणादण च। द्रोणम् । द्रौणिकं वा पात्रम् । ६७८, आढकाचितपात्रात्खोऽन्यतरस्याम् । ५-१-५३ ॥ परिमाणेभ्य एभ्यः संभवत्याद्यर्थे वा खः । आढकीनः । आचितीनः । पात्रीणः । विकल्पावनि आढकिकादिः।

·प्रक्रियासर्वस्वम् ६७९, द्विगोः ठंश्च । ५-१-५४ ॥ द्विगोराढकाद्यन्तात् ष्ठन् खश्च वा स्यात् । विकल्पात् — अध्यधपूर्व' (५-२-१८) इति ठनो लुक् च । व्याढकिकः । पित्त्वात् व्याढकिकी। याडकीनः। लुकि व्याढकः । एवमाचितपात्रयोः। ६८०. कुलिजाल्लुक्खौ च । ५-१-५५ ॥ कुलिजान्तात् द्विगोः सम्भवत्याद्यर्थे ठओ वा लुक् । खश्च ष्ठं श्व स्यात् । तेन चतुर्धा । ठभि द्वैकुलिजिकम् । लुकि द्विकुलिजिकम् । खे द्विकुलिजीनम् । ष्ठनि द्विकुलिजिकम् । द्वैकुलिजिकमित्यत्र परिमाणान्तस्य' (७-३-१७) इत्युत्तरपदवृद्धिप्राप्तौ कुलिजस्य च नेति वाच्यम् । ६८१, सोऽस्यांशवस्नभृतयः । ५-१-५६ ॥ सोऽस्यांशो मूल्यं भृतिरिति वार्थे ठादिः । पञ्च देयांशोऽस्येति पञ्चकं धनम् । पञ्च मूल्यमस्येति पञ्चकः पटः । पञ्च भृतिरस्येति पञ्चको भृत्यो मासो वा । क्रयात्यामपि मूल्योक्त्यै सोऽस्य वस्न इतीरितम् । अयोग्यमूल्यक्रीतेऽपि प्रयोक्तुं क्रीतवर्णनम् ।। ६८२. तदस्य परिमाणम् । ५-१-५७ ॥ अस्मिन्नर्थे ठञ्ठगाद्याः स्युः । अत्र संख्यापि परिमाणम् । प्रास्थिको व्रीहिः । वार्षशतिकः कालः । अत्र क्वचित् द्विगोर्लुङ् न । तेन द्विषष्टिर्जीवितपरिमाणमस्येति ठञ् । 'संख्यायाः संवत्सर' (७-३-१५) इत्युत्तरपदवृद्धिः । द्विषाष्टिकः पुरुषः । एवं दशसहस्रपरिमितो दशसाहस्रः सङ्घः । शतमानाधण् । ६८३. सङ्ख्यायाः संज्ञासङ्घसूत्राध्ययनेषु । ५-१-५८ ॥ संज्ञायां सङ्घादिषु च वाच्येषु परिमाणार्थे संख्याया उक्तप्रत्ययाः स्युः । तत्र संज्ञायां खार्थे । पञ्चव पञ्चकाः शकुनयः । सङ्घ पञ्चकः सङ्घः । सङ्घशब्दाप्रयोगे तु क्लीवे पुंसि वा । तेषां परकम् । द्विकम् । षटकम् । सूने अष्टाध्यायाः परिमाणमस्येत्यष्टकं पाणिनीयम् । अध्ययने पञ्चकः पाठः । पञ्चवारपरिमित इत्यर्थः ।

·तद्धितप्रकरणम् ११५ ६८४. पङ्क्तिविंशतित्रिंशचत्वारिंशत्पञ्चाशत्पष्टिसप्तत्यशोति- नवतिशतम् । ५-१-५९ ॥ द्विगुणाः पञ्च परिमाणमस्या इति पङ्क्तिर्दशसंख्या ! द्विदशकपरिमाणा विंशतिरित्यादि । ६८५, पञ्चद्दशती वर्गे वा । ५-१-६० ॥ एतौ वर्गे वाच्ये वा स्तः । पञ्चपरिमितः समूहः पञ्चत् । दशत् । पञ्चकः । दशकः । ६८६, त्रिंशच्चत्वारिंशतोळह्मणे संज्ञायां डण् । ५-१-६२ ॥ आभ्यां ब्राह्मणनाम्नि डण् । त्रिंशदध्यायपरिमितं ब्राह्मणं शन् । चात्वारिंशम् । ६८७. तदर्हति । ५-१-६३ ॥ अस्मिन्नर्थे ठठगाद्याः स्युः । श्वेतच्छत्रमहति श्वैतच्छत्रिकः । अभिगममहन्ननुशति- कादित्वादाभिगामिकः । शत्यः । शतिकः । ननौ भवनान् । १४-१-८७) स्त्रियमर्हन् स्त्रैणो युवा । । ६८८. छेदादिभ्यो नित्यम् । ५-१-६४ ॥ एभ्यो नित्यमहतीत्यर्थे ठक् । छेदभेदद्रोहदोहनतकर्षसम्प्रयोगविप्रयोगविप्रकर्षप्रेषणसम्प्रश्नेभ्यः । छेदं सर्वदाहन्ति च्छेदिका दस्यत्रः - भैदिकाः । द्रौहिकाः । दौहिकाः । नतो नर्तनम् । नार्तिका नटाः । कार्षिकः । साश्रयोगिकः । वैप्रयोगिकः । वैप्रकर्षिकः । प्रैषणिकः । साम्प्रश्निकः। विरागस्य विरजादेशश्च । विराग नित्यमर्हन्ति वैरझिका विषयाः । ६८९, शीर्षच्छेदाद्यच्च । ५-१-६५ ॥ तन्नित्यमर्हन् शीर्षच्छेद्यः । चाट्ठकि शैषच्छेदिकः । ६९०. दण्डादिभ्यो यः । ५-१-६६ ॥ एभ्योऽर्हत्यर्थे यः स्यात् । ।

·प्रक्रियासर्वस्वम्
दण्डमुसलमेधवधमधुपर्कायमेघोदकेभकशायुगेभ्यः ॥
दण्डघात मुलघातञ्चार्हन् दण्ड्यः मुसल्यः । मेध्यः । वध्यः । पधुपयः । अयो
द्विजः ! मेध्यः उदक्यश्च कालः । रजखलार्थे तु उदक्या प्रागुक्ता । इभ्यः । कश्योऽश्वः ।
युग्यः । स्तवाहः स्तव्यः इति च माधवः ।
६९१, पात्राहंश्च । ५-१-६८ ॥
यश्च स्यात् । अनीचजातित्वात्स्थालादिपानभोजनमर्हन् पात्रियः । पाव्यः ।
६९२. कडङ्करदक्षिणाच्छ च । ५-१-६९ ॥
यब्ध । कडङ्करो बुसम् । तदर्हन् कडकरीयः कडकयों वा गौः । दक्षिणाहो दक्षिणीयो
दक्षिण्यः ।
६९३. स्थालीबिलात् । ५-१-७० ॥
अस्माच्छयौ । स्थालीबिलाः स्थालीबिलीयाः स्थालीबिल्या वा शोषिततण्डुलाः ।
६९४, यज्ञविग्भ्यां घखौ । ५-१-७१ ॥
यज्ञाहं यज्ञियम् । ऋत्विगर्हः आविजीनो यष्टा । ऋत्विग्भावार्थोऽप्यात्विजीनो द्विजः ।
आहीया गताः । अतः परं ठमेव निर्भयमास्ते ।।
६९५. पारायणतुरायणचान्द्रायणं वर्तयति । ५-१-७२ ॥
एभ्यस्तद्वर्तयतीत्यर्थे ठञ् स्यात् । कृत्ववेदजपं निवर्तयन् पारायणिकः । तुरायणाख्यं यज्ञ
निर्वर्तयन् तौरायणिकः । चान्द्रायणिकः । प्राग्वतीयेषु संख्यापूर्वाणामपीष्टम् । द्वैपा-
रायणिकः ।
६९६, संशयमापन्नः । ५-१-७३ ॥
संशय प्राप्तः सांशयिकोऽर्थः ।
६९७, योजनं गच्छति । ५-१-७४ ॥
बौजनिकः ।

·तद्धितप्रकरणम् क्रोशशतयोजनशतयोश्च वाच्यम् । कौशशतिको यौजनतिकश्च तद्न्ता । आभ्यां ततोऽभिगमनमहतीत्यर्थेऽपीष्टम् । क्रोशशतादभिगमनमर्हति क्रोशशतिको भिक्षुः । यौजनशतिकः । ६९८. पथः कन् । ५-१-७५ ॥ पथिन्शब्दात् तच्छतीत्यर्थे कन् । पन्थानं गच्छन् पथिकः " वित्त्वात् पधिरः । ६९९, पन्थो ण नित्यम् । ५-१-७६ ॥ नित्यं गच्छत्तीत्यर्थे पथः पन्थादेशो णश्च ! पन्थानं नित्यं गच्छन् पान्थः । ७००. उत्तरपथेनाहृतश्च । ५-१-७७ ॥ अस्मात्तेनाहृतं तेन गच्छत्तीति चार्थे ठञ् । औतापथिको भारोऽध्वगो वा । अजशङ्कुवारिजङ्गलस्थलकान्तारपूर्वाच्च पथाढजिष्टः । अजपथेनाहृतमाजपथिकम् । तेन गच्छन्नप्येवम् । शाकुपथिकम् । वारिपथिकम् । जाङ्गल- पथिकं इत्यादि । जङ्गलो मरुः । अजपथशङ्कुपथयोराहृतार्थ एव इति माधवः । स्थलपधान्मधुकमरिचयोरर्थयोराहृतेऽण्वाच्यः । स्थलपथेनाहृतं स्थालपर्थ मधुकं मरिचं वा । मधुकं मधुयष्टिः । ७०१. कालात् । ५-१-७८ ॥ अतः परं व्युष्टादिभ्योऽण् ।५-१-९७१ इत्यन्तं कालात्प्रत्ययाः । ७०२. तेन निवृत्तम् । ५-१-७९ ॥ कालेभ्योऽस्मिन्नर्थे ठञ् । मासेन नियादितं मासिकम् । अल्लोपोनः' (६-४-१३४) आहिकम् । ७०३. तमधीष्टो मृतो भूतो भावी । ५-१-८० ॥ अत्यन्तसंयोगद्वितीयान्ताकालादधीष्टाद्यर्थे ठञ् । सस्कृत्य व्यापारितोऽधीष्टः । मासमधीष्टो a

·प्रक्रियासर्वस्वम्
मासिको गुरुः । मासं भृतो मासिको दासः । मासं भूता मासिकी वृष्टिः । मासं भावी
मासिक उत्सवः । एवं सांवत्सरिकादि ।
७०४. मासाद्वयसि यतखो । ५-१-८१ ॥
वयसि द्योत्ये भूतार्थे एव सम्भवति मास्यो मासीनो वा बालः ।
७०५. द्विगोर्यप् । ५-१-८२ ॥
मासान्तात् द्विगोर्वयसि द्योत्ये यम् । द्वौ मासौ भूतो द्विमास्यः । दशमास्यः ।
७०६, षण्मासाण्ण्यच्च । ५-१-८३ ॥
अस्माद्वयसि ण्यट् यप् ठच्च । पाण्मास्यः षण्मास्यः पाण्मासिको वा बालः ।
७०७. अवयसि ठंश्च । ५-१-८४ ॥
षण्मासाद्वयोद्योतनाभावे निवृत्ताद्यर्थपञ्चके ठन् ण्यट् च स्यात् । षण्मासिकः पाण्मास्यो वा
७०८. समायाः खः । ५-१-८५ ॥
समया निवृत्तादिः समीनः ।
७०९, द्विगोर्वा । ५-१-८६ ॥
समान्तात् द्विगोनिवृत्तादौ वा खः । द्विसमीनो द्वैसमिको वा ग्रन्थः ।
७१०. रात्र्यहःसंवत्सराच्च । ५-१-८७ ॥
एतदन्तात् द्विगोनिवृत्तादौ वा खः । द्विरात्रीणः । द्वैरालिकः। अह्नः खे टिलोपः । यहीनः ।
ठन्यल्लोपः । द्वैयहिकः । द्विसंवत्सरीणः । 'संख्यायाः संवत्सर' (७-३-१५) इत्युत्तरवृद्धिः ।
द्विसांवत्सरिकः ।
७११, वर्षालुक् च । ५-१-८८ ॥
पश्चिात् द्विगोनितादौ सष्ठन् लक् च । द्विवर्षीणः । द्विवर्षः । उनि तु

·तद्धितप्रकरणम् ७१२. वर्षस्याभविष्यति । ७-३-१६ ॥ भावीत्यर्थादन्यत्र सरव्यायाः परस्य वर्षस्य वृद्धिः स्यात् । द्विवार्षिकं निवृतादि । द्वे वर्षे भावी तु द्वैवार्षिकः। ७१३. चित्तवति नित्यम् । ५-१-८९ ॥ चेतने वाच्ये वर्षान्तात् द्विगोर्नित्यं लुक् । भूतार्थ एवेष्टम् । द्वे वर्षे भूतो द्विवर्षों गौः । अचित्ते तु द्विवर्षीणो व्याधिरित्यादि त्रेधा । ७१४, षष्टिकाः षष्टिरात्रेण पच्यन्ते । ५-१-९० ॥ इत्यर्थे कश्चिद्वीहिः षष्टिको नाम । ७१५. तेन परिजय्यलभ्यकार्यसुकरम् । ५-१-९३ ॥ कालातेन परिजय्यमित्याद्यर्थे ठञ् । मासेन परिजेतुं त्यक्तुं शक्यो मासिको व्याधिः । मासेन लभ्य मासिकं धनम् । कार्ये मासिकं व्रतम् । सुकरे मासिकोऽयं प्रबन्धः। ७१६, तदस्य ब्रह्मचर्यम् । ५-१-९४ !! तदित्युक्त्या प्राग्वत् द्वितीयान्ताकालात् ब्रह्मचर्यमम्येत्यर्थे ठञ् । मास ब्रह्मचर्यमस्येति मासिको व्रती । स कालोऽस्य ब्रह्मचर्यस्यत्यर्थेऽपि ठञ् । मासः कालोऽस्येति मासिक ब्रह्मचर्यम् । महानाम्न्यादेस्तस्य ब्रह्मचर्यमिति ठञ्वाच्यः । महानाम्न्या व्रतं माहानामिकम् । भस्याटे इति पुंवत्त्वात् माहानामन् इति स्थिते टिलोपः । एवमादित्यवतिकम् । गौदानिकम् । महानाम्न्यादेस्तच्चरत्यपि ठश्वाच्यः । महानाम्न्या व्रतं चरन् माहानामिक इत्यादि । बनार्थोऽन्तर्भूतः । अवान्तरदोक्षादिभ्यश्चरत्यर्थे डिनिर्वाच्यः । डित्त्वमुत्तरार्थम् । अवान्तरदीक्षी । तिलवती । देवव्रती । महानती ।

·१२०
प्रक्रियासर्वस्वम्
अष्टाचत्वारिंशतो इंश्च ।
चकाराड्डिनिः । अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि व्रतं चरन्नष्टाचत्वारिंशकः । अष्टाचत्वारिंशी ।
चातुर्मास्यावलोपो डुन् डिनिश्च ।
चातुर्मास्ययज्ञस्य व्रतं चरन् चातुर्मासकः । चातुर्मासी ।
७२७, तस्य च दक्षिणा यज्ञारव्येभ्यः । ५-१-९५ ॥
यज्ञनामभ्यस्तस्य दक्षिणेत्यर्थे ठञ् । वाजपेयस्य दक्षिणा वाजपेयिकी । राजसूयिकी ।
७१८, तत्र च दीयते कार्य भववत् । ५-१-९६ ॥
कालेभ्यः तत्र देयं तत्र कार्यमित्यर्थयोर्भववत् कालात् ठआदयः स्युः । मासे देयं कार्य
वा मासिकम् । हैमनम् । सान्ध्यं इत्यादि ।
तत्र दीयत इत्यस्य यज्ञारव्यैरपि चान्वयात् ।
वाजपेये दीयमानमन्नाद्यं वाजपेयिकम् ॥
७१९, व्युष्टादिभ्योऽण् । ५-१-९७ ॥
व्युष्टनित्यनिष्क्रमणप्रवेशनतीर्थसंग्रामसंघाताग्निपदपीलुमूलादिभ्यः । व्युष्टं प्रभातम् ।
तत्र देयं कार्य वा वैयुष्टम् । नैत्यम् । नैष्क्रमणम् । प्रावेशनम् । तैर्थम् । सांग्रामम् ।
साङ्घातम् । आग्निपदम् । पैलुमूलम् । आयुक्तेः प्रावासम् । औपवासम् । पार्वणम् ।
श्राद्धम् ।
७२०. तेन यथाकथाचहस्ताभ्यां णयतौ । ५-१-९८ ॥
आभ्यां तेन दीयते कार्यमिति वार्थे कमाण्णयतौ स्तः । यथाकथाचेत्यनादरेऽव्ययसमुदायः ।
अनादरेण दीयते कार्य वा याथाकथाचम् । हस्तेन देयं कार्य वा हस्त्यम् ।
७२१. सम्पादिनि । ५-१-९९ ॥
तेन सम्पादीत्यर्थे ठञ् । शोभाविशेषः सम्पत्तिः। चन्दनेन विशेषतः शोभि धान्दनिकमुरः।
७२२. कर्मवेषाद्यत् । ५-१-१०० ॥
कर्म व्यायामः । तेन सम्पादी कर्मण्यः । वेष्यः ।
।

·[16]
तद्धितप्रकरणम्
७२३. तस्मै प्रभवति सन्तापादिभ्यः । ५-१-२०१॥
एभ्योऽस्मिन्नर्थे ठञ् ।
समस्तापनाहग्रामयोगवेशपेषघातपरायमोदनेभ्यः ।
सन्तापाय शक्तः सान्नापिकः । सान्नाहिकः । साझामिकः । सांयोगिकः । सांवेशिकः ।
साम्पेषिकः । साङ्घातिकः । सम्परायो युद्धम् । साम्परायिकः । साम्मोदनिकः ।
निरः पेषघोषाभ्याम् ।
नैप्पेषिक: । नैर्घोषिकः ।
निव्युपेभ्यः सर्गात् ।
नैसर्गिकः । वैसर्गिकः । उपसर्ग उपद्रवः । औपसर्गिकः ।
प्रोपाभ्यां वासात् ।
प्रावासिकः । औषवासिकः ।
सक्तुमासौदनमांसौदनेभ्यश्च ।
साक्तुकः । मासिकः । औदनिकः । मांसोदनिकः ।
७२४, योगाद्यच्च । ५-१-१०२ ॥
योगाय शक्तो योग्यो मुनिः । यौगिकः ।
।
७२५, कर्मण उकञ् । ५-१-१०३ ॥
कर्मणे शक्तं कार्मुकम् । धनुष्येव ।
७२६, समयस्तदस्य प्राप्तम् । ५-१-१०४ ॥
समयातदस्य प्राप्तमित्यर्थे ठञ् । समयोऽस्य प्राप्त इति सामयिक कार्यम् ।
७२७, ऋतोरण । ५-१-१०५ ॥
ऋतुरस्य प्राप्त इत्यार्तवं पुष्पम् । म्वयोग्य प्राप्ते जातमित्यर्थः ।
उपवस्त्रादिभ्योऽप्यण्वाच्यः ।

·१२२ प्रक्रियासर्वस्वम् उपवस्ता प्राप्तोऽस्येति औपवस्त्रं उपवासार्हः कालः । उपवास एव औपवस्त्रमित्यन्ये। प्राशिता प्राप्तोऽस्येति प्राशितं प्राशनार्थों हविर्भागः । ७२८. कालाद्यत् । ५-१-१०७ ॥ काल: प्राप्तोऽस्येति काल्यं कर्म । ७२९. प्रकृष्टे ठञ् । ५-१-१०८ ॥ प्रकृष्टो दीर्घः कालोऽस्येत्यर्थे ठन् । कालिकं वैरम् । ७३०, प्रयोजनम् । ५-१-१०९ ॥ तदस्य प्रयोजनमित्यर्थे ठञ् । तच्च फलं हेतुर्वा इति रामः । पौष्टिकं कर्म । मोक्षार्थी मौक्षिको नरः । हेतौ वैवाहिक उत्सवः । ७३१, विशाखाषढाादण मन्थदण्डयोः । ५-१-११० ॥ विशिष्टा शाखा विशाखा । सा कारणमस्येति वैशाखो मन्थारव्या। आषाढः पलाशदण्डः । चूडादेरण्वाच्यः । चूडा प्रयोजनमस्येति चौळं कर्म । केळिः फलम् । कैलो देशः । श्रद्धाहेतुकं श्राद्धं कर्म । ७३२, अनुप्रवचनादिभ्यश्छः । ५-१-१११ ॥ गायत्र्याधुपदेशः प्रयोजनमस्येत्यनुप्रवचनीयो होमः । अत्र भोजः । उदुपाभ्यां स्थापेर- नान्ताच्छः । उत्थापनीयम् । उपस्थापनीयम् । अनोर्वाचिवासिविशिभ्यः । अनुवाचनीयम् । अनुवासनीयम् । अनुवेशनीयम् । रुहेः प्राङ्मयां च। चादनोश्च । प्ररोहणीयम् । आरोहणीयम् । अनुरोहणीयम् । समाको विशिरमिभ्याम् ।

·तद्धितप्रकरणम्
१२३
समावेशनीयम् । समारम्भणीयम् ।
विशिपूरिपदिहिभ्यः सपूर्वपदेभ्यः ।
अनान्तादिति सर्वत्र योज्यम् । गृहप्रवेशनीयम् । कलशपूरणीयम् । अश्वप्रपदीयम् ।
प्रासादारोहणीयम् ।
पुण्याहखस्तिशान्तिभ्यो वाचनाल्लुक् ।
प्रयोजनठनो लुक् । पुण्याहवाचन प्रयोजनमस्य पुण्याहवाचनम् । स्वस्तिवाचनम् ।
शान्तिवाचनम् ।
स्वर्गधनायुर्यशस्कामेभ्यो यत् ।
स्वर्गफलं स्वयम् । धन्यम् । आयुप्यम् । यशस्यम् । काम्यम् ।
७३३. समापनात्सपूर्वपदात् । ५-६-११२ ।।
उक्तार्थे छः स्यात् । व्रतसमापनीयनन्नदानम् ।
७३४. ऐकागारिकट चौरे । ५-१-११३ ॥
एष चोरऽर्थे टिन्निपात्यः । सजने मोषितुनशक्यत्वादसहायं गृहं प्रयोजनमस्येति ऐकागारि-
कश्चोरः । आत्मायकगृहपूरणार्थिवाद्वा ।
७३५. आकालिकडाद्यन्तवचने । ५-१-११४ ॥
आदिरेवान्तकालोऽपि यस्य क्षणिकवस्तुनः ।
तस्मिन्निपातितोऽसौ टित्तम्मादाकालिकी तटित् ।।
अन्ये तु पूर्वेऽझ्यारब्धं यस्मिन् काले ज्वराधिकम् ।
उत्तरेऽस्यपि तत्काले नष्टमाकालिकं विदुः ।।
आकालाहन्नपि वाच्यः ।
होभावो भेदः । आकालिका तटिन् । इति ठञ्नागः ।।
।

·प्रक्रियासर्वस्वम् ७३६. तेन तुल्यं क्रियाचेद्दतिः । ५-१-११५ ॥ तेन तुल्यमित्यर्थे क्रियायास्तुल्यत्वे वतिः स्यात् । यतेः खरादिपाठेनाव्ययत्वात्सुब्लुक् । रामवद्वर्तते । वसूनि तोय घनवयकारीत् । तेनेति तच्छब्देन कर्मादेरपि ग्रहात् तृण- वद्रि छिनत्ति । क्षौमवद्वल्कलेन वस्ते इत्यादि । क्रिया चेदित्युक्तेः गुणतुल्यत्वे न । पित्रा तुल्यः स्थूलः । तत्रापि वर्तत इत्यादि क्रियाध्याहारे पितृवत्स्थूल इति स्यात् । ७३७. तन तस्येव । ५-१-११६ ॥ तत्रेवेति तस्येवेति चार्थे गुणादितुल्यत्वेऽपि वतिः स्यात् । मधुरावत् द्वारवत्यां गृहम् । कृष्णवत् रामस्य वीर्यम् । ७३८. तदहम् । ५-१-११७ ॥ तस्याहमित्यर्थ क्रियाया अर्हत्वे वतिः । राजवद्धर्मजश्चेष्टते । राज्ञो योग्यमित्यर्थः । स्त्रीवन्मा भूमेति भाष्योक्तेः 'स्त्री'वच' (१-२-६६) इति सूत्रोक्तेश्च पतिना नबस्नओर्बाधः । ७३९, तस्य भावस्त्वतलौ । ५-१-११९ ॥ शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं भावः । तस्य भाव इत्यर्थे त्वतलौ स्तः । स्वभावात् क्लीबस्वस्त्रीत्वे । साघोर्भावः साधुत्वम् । साधुता। त्वतलोगुणवचनस्य पुंवत्त्वं वाच्यम् । सुन्दा भावः सुन्दरत्वम् । सुन्दरता । 'हस्वानादौ' (८-३-२०१) इति षत्वम् । यजुष्टुम् । यजुष्टा । दीर्घात्तु गीस्त्वम् । ७४०, आ च त्वात् । ५-१-१२० ॥ 'ब्रह्मणस्त्वः' (५-१-१३६) इत्यतः प्राबाधकस्थलेऽपि त्वतलौ स्तः। पृथुत्वम् । पृथुता इत्यादि। नवन्भ्यामप्यनयोर्योगात्रैणम् । स्त्रीत्वम् । स्त्रीता । पौंसम् । पुंस्त्वम् । पुंस्ता । ७४१. पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा । ५-१-१२२ ॥ एम्यो माव इमनिचा स्यात् ।

·तद्धितप्रकरणम् ७४२, टेः । ६-४-१५५ । इष्टेमेयस्सु परेषु भस्य टेलोपः स्यात् । ७४३. र ऋतो हलादेर्लयोः । ६-४-१६१ ॥ इष्टेमेयस्सु परेषु हलादेरङ्गस्य लघो. ऋकारस्य र: स्यात् । पृथोर्भावः प्रथिना । नदिमा । वेत्युक्तेर्वक्ष्यमाणोऽण् च । पार्थवम् । मार्दवम् । अहलादित्वाजिमेत्यत्र रो न । अल- घुत्वात् कृष्णिमादौ न । किं बहुना । पृथुमृदुभृशकृशदृढपरिवृद्धानामेव स्वमस्ति । पृथुमृदुपटुपाण्डखण्डचण्डस्वादुसाधुबहुमहदणुननुचाशुलघुभ्यः । प्रथिमा । म्रदिमाः! पटिमा । पाण्डिमा - खण्डिमा । चण्डिना । स्वादिमा । साधिमा । ७४४, बहोलोपो भू च बहोः । ६-४-१५८ ॥ बहोः परयोरिमेयसोरादिलोपः स्यात् । अहोश्च भूभावः । भूना महिना । अणिमा तनिमा । चारिमा । आशिमा । लधिमा । होडवत्सपाकाकिञ्चन वक्रकालहखक्षिप्रक्षुद्रप्रियोस्गुस्वृद्धतृप्तेभ्यश्च । आद्यास्त्रयो बालार्थाः । होडिमा । वसिमा : पाकिमा : अकिञ्चनिना। ऋजिमा : वक्रिमा । कालिमा। ७४५. स्थूलदूरयुवह स्वक्षिप्रक्षुद्राणां यणादिपरं पूर्वस्य च गुणः । ६-४-१५६ ॥ एषामिष्ठेमेयस्सु परेषु यगादिपरं लुप्यने । पूर्वम्येको गुणश्च स्यात् । इसिमा । इको गुणः । क्षपिमा। क्षोदिमा। ७४६. प्रियस्थिरस्फिरोरुबहुलगुरुवृद्धतृप्रदीर्घवृन्दारकाणां प्रस्थ- स्फवबंहिगर्वर्षिचन्द्राधिवृन्दाः । ६-४-१५७ ॥ इष्ठेमेयस्सु परषु प्रियादीनां क्रमात् प्रादयः म्युः । प्रियस्य प्र। प्र इमन् । टिलोपे प्राक्षे -- ।

·. १२६ प्रक्रियासर्वस्वम् ७४७. प्रकृत्यैकाच् । ६-४-१६३ ॥ इष्ठादिषु परेप्येकाच् प्रकृत्या स्यात् । 'आद्गः (६-१-८७) प्रेमा । इमनिजन्ताः पुंस्येव । क्लीवे तु प्रेमशब्दः प्रीत्र औणादिकमनिनन्तः । उरोवर् । गुरोगर् । वृद्धस्य वर्षि । तृप्रस्य त्रप् । वरिमा । गरिमा । वर्षिमा । त्रपिमा । तृपं दुःखकरम् । सुखिमा प्रौढिमे- त्यादिषु इमनिच् मृग्य इति वामनः । राकार्थे पूर्णिमाशब्दे भावे क्तान्तादि मप् किल । चन्द्रस्य पूरणं पूर्ण तन्निवृत्ता हि पूर्णिमा ।। ७४८. वर्णदृढादिभ्यः ष्यञ् च । ५-१-१२३ ।। वर्णवाचिभ्यो दृढादिभ्यश्च भावे प्यञ् इमनिच्च स्यात् । शौक्लघम् । शुक्लिमा । कार्यम् । कृष्णिमा । प्यञः पित्करणादीकारो बहुलमिति वामनः । तेन ङीष् । 'हल:' (६-४-२) इति यलोपः । शौक्लीत्यादि । बहुलोक्तेः ब्राह्मण्यमित्यादौ न ङीष् । 'आ च त्वात्' (५-१-१२०) इत्युक्तेः शुक्लत्वम् । शुक्लता । दृढपरिवृढकृशभृशाम्लचुक्रलवणमधुरशीतोष्णजडेभ्यः । दार्थम् । रत्वम् द्रढिमा । पारिवृन्यम् । परिवढिमा । कार्यम् । कशिमा । भायम् । प्रशिमा । आम्ल्यम् । अम्लिमा । चुक्रोऽम्लार्थः । चौक्रयम् । चुक्रिमा । लावण्यम् । लवणिमा । माधुर्यम् । मधुरिमा । शैत्यम् । शीतिमा । औष्ण्यम् । उष्णिमा । जाड्यम् । जडिमा। बालतरुणमन्दमूकमूलकालमूर्खपण्डितबधिरस्थिरबहुलदीपेभ्यश्च । बाल्यम् । बालिमा । तारुण्यम् । तरुणिमा । मान्धम् । मन्दिमा । मौक्यम् । मूकिमा । मौल्यन् । मूलिमा । काल्यम् । कालिमा । मौख्यम् । मूखिमा । पाण्डित्यम् । पण्डितिमा । बाधिर्यम् । बधिरिमा । स्थिरादीनां स्थैर्यम् । बाहुल्यम् । दैर्घ्यम् । इमनिचि प्रस्थादिना खबंहिद्रापादेशाः । स्थेमा । बहिमा । दाधिमा । वेर्यातलातशारदेभ्यः । वैयात्यम् । वियातिमा । विलातो बालः । बैलात्यम् । विलातिमा । वैशारद्यम् । विचारदिमा ।

·तद्धितप्रकरणम् १२७ समश्च मतिमनोभ्याम् । चकाराद्वेश्च । सांमत्यम् । संमतिमा । वैमत्यम् । विमतिमा । सांमनस्यम् । वैमनस्यम् । टिलोपः । संमनिमा : विमनिमा । विमतिसम्मत्योरणपीति रामः : वैमतम् । सांमतम् । . ७४९. गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च । ५-५-१२४ ॥ क्रिया क्रियमाणश्च वस्तु कर्म । गुणवचनेभ्यो ब्राह्मणादिभ्यश्च भावे कर्मणि च ध्यञ् स्यात् । मूढस्य भावः कर्म वा मोब्बम् । प्रागल्भ्यम् । कविना क्रियमाणं काव्यम् । आ च त्वात्' (५-१.१२०) इत्युक्तरेषां कर्मण्यपि त्वतलौ । मूढम्य भावः कर्म वा मूढत्वम् । मूढता । एवं ब्राह्मणादेरपि । ब्राह्मणमाणवबाडवधूर्तचोरचपलकुशलनिपुणसुहितपिशुनवालिशालसेभ्यः । ब्राह्मण्यम् । माणव्यम् । बाडव्यं इत्यादि । सुहितस्तृप्तः । गड्डुलदीनदायाददिग्धोचितसमनशीलतत्परंपरयथातथयश्रापुरपुन पुनरभीक्ष्णतरत - मप्रकामयथाकामेभ्यश्च । गाडुल्यम् ! दैन्यम् । दायाद्यम् । दायादे दीयमानमपि दायाद्यं धनम् । वैदग्ध्यम् । वैदग्धी । औचित्यम् । औचिती । सामयम् । सामग्री : शीलम्य भावः शैली । तात्पर्यम् । ऐदम्पर्यम् । यथातथमित्यस्य भावो याथातथ्यम् । एवं याथापुर्यम् । पुन.पुनर्जातस्य भावः पौनःपुन्यम् । आभीक्ष्ण्यम् । तरतमशब्दो प्रत्ययानुकरणवशादरूपप्रकर्षवति बहुप्रकर्षवति चार्थे वर्तते । तेन तरतमानां भावः तारतम्यमतिशयविशेषः । प्रकाममित्यस्य प्राकाम्यम् । याथाकाम्यम् । याथाकामी। एकद्वित्रिस्वान्येभ्यो भावात् । एषां पञ्चानां स्वार्थे प्यनिति हरः । एकभावः एकत्वम् । नदेव ऐकभाव्यम् । द्वैभाव्यम् । त्रैभाव्यम् । स्वाभाव्यम् । आन्यभाव्यम् । तत्स्वसमविषमपरममध्येभ्यः स्यात् । तास्थ्यम् । स्वास्थ्यम् । सामस्थ्यम् । वैषमस्थ्यम् । पारमस्थ्यम् । माध्यस्थ्यम् । नञ्- पूर्वादपि । आस्वस्थ्यम् । आसमस्थ्यम् ।

·१२८
प्रक्रियासर्वस्वम्
निर्दुभ्यो कुलात् ।
नेप्कुल्यम् । दौष्कुल्यम् ।
दुष्काराजभ्यः पुरुषात् ।
दौष्पुरुष्यम् । कापुरुष्यम् । राजपुरुषात् ष्यअिति अनुशतिकादिपाठात् राजपौरुष्यम् ।
सुदुर्यो भगात् ।
सौभान्यम् । दौर्भाग्यम् । 'हृदग'(६-३-१९.) इति द्विवृद्धिः ।
व्याकुपेभ्यो रावयात् ।
वैरावय्यम् । आरावय्यम् । औपरावय्यम् । विरावयादयो जनपदतुल्यक्षत्रियापत्यानि ।
गणाधिभ्यां पत्युः ।
गाणपत्यम् । आधिपत्यम् ।
वेश्शायशस्तिभ्याम् ।
विशायस्य कर्म वैशाय्यम् । वैशस्त्यम् ।
स्वधिस्वर्जनयुवभ्यो राज्ञः ।
सौराज्यम् । आधिराज्यम् । स्वाराज्यम् । जानराज्यम् । यौवराज्यम् ।
अर्हतो नुम् च ।
आर्हन्त्यम् । आर्हन्ती।
समो वदिविशिभ्यां णिनिः ।
सम्पूर्वाभ्यां णिन्यन्ताभ्यामाभ्यां प्यञ् । संवादिनो भावः सांबाद्यम् । सांवेश्यम् ।
सम्पादीति माधवपाठः । साम्पाचं शोभावत्त्वम् ।
बहोश्च भाषः ।
समो बहोश्च पराणिन्यन्तात् भाषे प्यञ् । बाहुभाष्यम् । साम्भाष्यम् ।
शीष निर्विभ्यो हनः ।
मिन्यन्तादेव । शैषघात्यम् । नैर्षात्यम् । वैधात्यम् ।
नत्रः क्षेत्रलेश्वरविदरपिशुननृशंसयथातथयथापुरेभ्यः ।
।

·[17] तद्धितप्रकरणम् 'नञः शुचीश्वर' (७-३-३०) इत्युत्तरवृद्धिः । पूर्वम्य आक्षेत्रच्यन । अक्षेत्रश्यम् । आनैश्वर्यम् । अनैश्वयम् । आविर्यम् । आपिशुन्यम् ! आनृशंस्यन् । ७५०. यथातथयथापुरयोः पर्यायेण । ७-३-३१ ॥ नञ्पूर्वयोरेतयोः पूर्वपदस्योत्तरपदस्य वा पर्यायेण वृद्धिः स्यात् । आयथातथ्यम् । अयाथातथ्यम् ! आयथापुर्यम् । अयाथापुरीम् । सधर्मानुकूलपरिमण्डलविश्वरूपविगुदास नश्वरप्रतिभूताक्षिनानुपातिकतान्ति केनिहयु- गपत्पूर्वापरोत्तराधरादिभ्यश्च । साधर्म्यम् । आनुकूल्यम् । पारिमाण्डल्यम् । अनुगतिकादिः । वैश्वन्दप्यन् । आत्विंयन् । औदासीन्यम् । ऐश्वर्यम् । प्रातिभाव्यम् । अनुशतिकादिः । याक्ष्यन् । नानुन्यम् । आस्तिक्यम् । नास्तिक्यम् । ऐतिह्यम् । योगपद्यन्न : पौर्वायम् । औनगध्यैन् ! आयुक्तेः पारिशेप्यम् । वैधर्म्यम् । एकैकश्यम् । एकैकश इयव्ययत्त्वट्टिलोनः : प्रोगहत्यम् । धा- वातोः कुनिपि धीवा । धैवत्यम् । द्वयोण्डिनाद्युत्त्या नस्य तत्वन् ! चातुर्वर्ण्यचातुराश्रम्यचातुवैद्यत्रैवण्यत्रैलोक्यत्रैकाल्यौशव्यत्रैन्दयप गुण्यसैन्यसान्नि. ध्यसामीप्यौपम्यसौख्यसार्ववैद्यादीनां स्वार्थे । चत्वारो वर्णा एव चातुर्वण्यम् , चतम्रा विद्याश्चानुवैद्यम् : लये बड़ा एव साववैद्यम् । अनुशतिकादी ! माधवस्तु चतुर्वेदः सर्ववेदश्च ददध्येतः । स एव चातुध साववैद्यश्चेत्याह । मेनैव सैन्यम् । उपमैवौपम्यम् । आयुक्तेः मणिक एव माणिक्यम् । अलस एव आलस्यः । विडेव वैश्यः । करुणैव कारुण्यम् । समानः साधारणः । स एव सामान्यः । तदर्थ एव तादर्थ्यः । कविः शुक्रः । स एव काव्यः । परम्परेति रूढिसिद्धा । सैव पारम्पयमिति हरः । इति पादावधिर्भावकर्माधिकारः ।। ७५१. स्तेनाद्यन्नलोपश्च । ५-१-१२५ ॥ मनेयम् । स्तेनादिति विभज्य प्यनि कृते स्तन्यम् । ७५२, सख्युर्यः । ५-१-१२६ ॥ सख्यम् । वीरवी? च इति स्वरसूत्रोक्ते वीथमपीति खामी । । --

·प्रक्रियासर्वस्वम्
दूतवणिग्भ्यां च वाच्यम् ।
दूत्यम् । वणिज्यम् । खभावात् स्त्रीत्वेन वणिज्येति माधवः । आभ्यां प्यञ्चेति भोजः ।
दौत्यम् । वाणिज्यम् ।
७५३. कपिज्ञात्योर्डक् । ५-१-१२७ ॥
कापेयम् । ज्ञातेयम् ।
७५४. पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् । ५-१-१२८ ॥
सैनापत्यम् । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापीति सपत्नीशब्दस्यापि ग्रहे भस्याढ इति
पुंवत्त्वात् सापत्यम् । न्यासमते पुंवत्त्वाभावात् सापत्न्यम् ।
पुरोहितसूचकराजन्सराजसारथ्यादिभ्यः ।
पौरोहित्यम् । सौचक्यम् । राज्यम् । साराज्यम् । सारथ्यम् । राज्यं ब्राह्मणादिप्यनीति
केचिदिति माधवः ।
७५५. प्राणभृजातिवयोवचनोद्गात्रादिभ्योऽञ् । ५-१-१२९ ॥
प्राणिजातेः आश्वम् । औष्टुम् । मनुष्यस्यापत्ययलोपः । मानुषम् । मानुष्यन्तु मानुषात्
प्यन्युक्तम् । वयोवचनात् कौमारम् । कैशोरम् ।
उद्गाजुन्नेतृपतिहर्तृकर्तृहोतृप्रशास्त्रध्वर्युवधूसुष्टुदुष्टुरथगणकपत्तिगणकेभ्यः ।
औद्रात्रम् । औन्नेत्रम् । प्रातिहत्रम् । कात्रम् । हौत्रम् । प्राशास्त्रम् । आर्यवम् ।
वाधवम् । सौष्ठवम् । दौष्ठवम् । राथगणकम् । पात्तिगणकम् । भर्तृत्वं भात्रमित्यपि माधवः ।
७५६, हायनान्तयुवादिभ्योऽण् । ५-१-१३० ॥
द्विहायनत्वं द्वैहायनम् ।
युवस्थविरभ्रातृयजमानमिथुनपिशुननिपुणकुशलचपलकुलीनानृशंसेभ्यः ।
यौवनम् । स्थाविरम् । भ्रात्रम् । कौलीनम् । आनृशंसम् ।
सहस्श्रावणकुतुककुतूहलवृषलकन्दुककमण्डलकितवपोतुक्षेत्रज्ञपरिव्राजकसब्रह्मचारि-
म्यध।

·३ तद्धितप्रकरणम् १३१ सहसः कर्म साहसम् । श्रावणम् । कौतुकम् । कौतूहलम् । वार्षलम् । कान्दुकम् । गण्डुकति पाठे गाण्डुकम् । गण्डुकः कन्दुक एव । कामण्डलवम् । कैतवम् । पोतुः पविता । पोतवम् । क्षैत्रज्ञम् । पारिवाजकम् । सब्रह्मचारिणष्टिलोपः : साब्रह्मचारम् । मुदुभ्यो हृदः । सौहार्दम् । दौर्दिन् । 'हृद्भग' (७-३-१९) इति द्विवृद्धिः । मित्रशत्रुपर्याययोस्तूतरवृद्धिनं । सौहृदम् । दोर्हदम् । । भ्रातुश्च। सुदुामेव । सौभ्रात्रम् । दौमा॑त्रम् । कोश्व स्त्रियाः । चाल्सुदुर्व्याञ्च । कौस्त्रम् । सौस्त्रम् । दौःस्त्रम् । पुरुषहृदयाभ्यामसमासे। पौरुषम् । “ हृदयस्य हृल्लेख (६-३-५०) इति हृदादेशः । हृदयम्य कर्म हाद स्नेहः । श्रोत्रियस्य यलोपश्च । श्रोत्रियत्वं श्रौत्रम् । ७५७. इगन्ताञ्च लघुपूर्वात् । ५-१-१३१ ॥ इगन्तादुपान्तलघुक्काच्छन्दाद्भावकमणोरण् । शुचेर्भावः शौचम् । मौनम् । मार्दवम् । सौरभ्योऽस्त्रियामित्युक्तेस्तन्युम्यपि । गुरुलध्वादेरुत्तरपदवृद्धिमाह भोजः । दोषस्य गुरुलाघवम् । कवेः प्यनेवेष्टः । काव्यम् । ७५८. योपधाद्गुरूपोत्तमाङञ् । ५-१-१३२ ॥ रामणीयकम् । आचार्यकम् । सहायाद्वेति वाच्यम् । साहायकम् । साहाय्यम् । ख्याओ यम्य शवद्भावाल्लुमल्यान् व्यव । सौपख्यम् ।

·१३२ प्रक्रियासर्वस्वम् ७५९, द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च । ५-१-१३३ ॥ वुन् स्यात् । द्वन्द्वात् शिष्योपाध्याययोर्भावः शैष्योपाध्यायिका । स्वभावात्स्त्रीत्वम् । मनोज्ञप्रियरूपकल्याणाढ्यमेधाविच्छात्रछान्दसश्रोत्रियचोरधूर्तविश्वदेवयुववृद्धामुष्यकु- लावश्यवहुलेभ्यः । मनोज्ञस्य भावो मानोज्ञकम् । प्रेयरूपकम् । काल्याणकम् । आब्यकम् । मैधावकम् । छात्रकम् । छान्दमकम् । श्रोत्रियकम् । चौरकम् । चौरिकेयपि दृष्टम् । धौर्तकम् । वैश्वदेवकम् । योवनिका । अत्र 'नस्तद्धिते' (६-४-१४४) इति टिलोपः । प्रकृत्याकः । इति प्रकृतिभावान्न । वार्धकम् । आमुष्यकुलिका । आवश्यकम् । बाहुलकम् । कुलामुष्यरसेभ्यः पुत्रात् । कौलपुत्रकम् । आमुष्यपुत्रिका ! रासपुत्रकम् । ग्रामात्कुमारषण्डाभ्यां च । चात्पुत्राच्च । ग्रामकुमारस्य कर्म ग्रामकुमारकम् । ग्रामपण्डकम् । ग्रामपुत्रकम् । कौलक- मित्यपि माधवः । सत्कुलत्वञ्च तत् । ७६०. गोत्रचरणाच्छलाघात्याकारतदवेतेषु । ५-१-१३४ ॥ गोत्राचरणाच्च श्लाघ, दो विवक्षिने भावकर्मणोः वुञ् । अत्याकारोऽधिक्षेपः । तदवेत इति तत्त्राप्तस्तदवगतवान्या । गोत्रात् गार्गिकया श्लाघने गार्गिकयाधिक्षिपति गार्गिकां प्राप्तः गार्गिकामवगतवान् । एवं मित्रयुगोत्रेण श्लाघते मैत्रेयिकया श्लाघते । केकय. मित्रयु (७-३-२) इति यादेरियः । चरणो विद्याकृतं नाम । काठिकया श्लाघते । वैया- करणिकयाषिक्षिपतीत्यादि। ७६१. होताभ्यश्छः । ५-१-१३५ ॥ होता इति ऋत्विम्मेदाः । अच्छावाकीयम् । मैत्रावरुणीयम् ।

·तद्धितप्रकरणम् १३३ my ७६२. ब्रह्मणस्त्वः । ५-१-२३६ ॥ ब्रह्माख्यस्य ऋत्विजो भावो ब्रह्मत्वन् । छतलार्वाधार्थ त्वविधिः । - ७६३, न नञ्पूर्वात्तत्पुरुषादचतुरसङ्गतलवणबटबुधकतरसल- सेभ्यः । ५-१-१२१ ॥ नपूर्वात्तत्पुरुषादिमनिजादयो भावप्रत्यया न स्युः । तस्मात् अतित्वमपतित्यत्र पयन्ता- द्यङ् न । चतुरसङ्गतादेस्तु नञि यथार्ह स्वादेव । तेन प्यञ् । आचतुर्थन् । आसनत्यम् । आलवण्यम् । आवट्यम् । आबुध्यम् । आकत्यम् । भारस्यन् । आलस्यन् । तत्पुरुषादित्युक्नः बहुव्रीहो ष्यत्रादि स्यात् । आनृण्यमिति । -- भोजोक्तोऽनुशतिकादिरत्रीच्यते । अनाश्शनिकहोडसंवरणहत्संवत्सरागाम् । शतेन क्रीतं शतिकं वस्त्रादि । तेनानुगतोऽनुशतिकः । तम्येदमानुशतिकम् । अनुहोडन चरत्नानु- होडिकः ! अनुसंवरणं देयमानुसांवरणीयकम् । एवमानुसांवत्सरिकम् । कुरोः कतपश्चालयाः । कुरुकतस्य पौत्रः कोरुकात्यः । गर्गादिः । कुरुपञ्चालेषु भवः कोरुपाञ्चालः । अवेर्देवभूतयोः । इहपराभ्यां लोकस्य । सर्वामिपुरुषयोश्च । चकाराल्लोकस्य च । अभ्याद्धत्ययोः । अस्यहत्यशब्दवानध्यायः आस्यहात्यः । वियुक्तादिः। अस्यहेतिः प्रयोजनमस्येत्याम्यहैतिकः । निपातनादलुक् । वध्योगप्रयोगाभिगमाङ्गारवेणुपरस्त्रीपुष्करसदुदकशुद्वसूत्रनडचतुर्विद्यासिहत्याशतकुम्भमुखशय- नादीनाञ्च । वध्योगोत्रो बाध्योगः । विहादिः । अयाणि आजारवैगव : अ इञि औ. दकशौद्धिः । सौत्रनाडिश्च । आयुक्तः पुरोमाजानशात्रवी इनि माधोक्तावनुशतिकादित्व- व्याख्या । राजपुरुषपरिमण्डलप्रतिभूसर्ववेदानां प्यन् । इति । द्वासदिस्तु श्रियं सौवीं सौवीमिव वहसि सौवादुमृदवीम् गतिं धत्से च त्वं वचसि विपरसौवरगुणे । - ·३ ४ प्रक्रियासर्वस्वम् द्विजान्नित्यं सौवस्तिकयसि च शौवस्तिकपरः सति त्वय्यन्येषां नृवर चरितं शौवनमिव ।। इति । ७६४, धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ् । ५-२-१ ॥ धान्येभ्यस्तस्य भवनं क्षेत्रमित्यर्थे खञ् स्यात् । उद्भवत्यस्मिन्निति भवनम् । मौद्रीनं क्षेत्रम् । ७६५, व्रीहिशाल्योर्दछ । ५-२-२ ॥ हेयं क्षेत्रम् । शालेयम् । ७६६, यवयवकषष्टिकाद्यत् । ५-२-३ ॥ यव एव यवकः । अजमोदेत्यन्ये । यव्यं क्षेत्रम् । यवक्यम् । षष्टिक्यम् । ७६७. विभाषा तिलमाषोमाभङ्गाणुभ्यः । ५-२-४ ॥ एभ्यो वा यत् । तिल्यम् । खनि तैलीनम् । माष्यम् । माषीणम् । उम्यम् । औमीनम् । भनयम् । भाजीनम् । अणव्यम् । आणवीनम् । ७६८. सर्वचर्मणः कृतः अस्मात्तेन कृते खखनौ स्तः । सर्वचर्मणा कृतः सर्वचर्मीणः कुम्भः । सार्वचर्मीणः । ७६९. यथामुखसम्मुखस्य दर्शन: खः । ५-२-६ ॥ खखनौ । ५-२-५॥ आभ्यां तस्य दर्शनाश्रय इत्यर्थे खः । मुखसदृशं दृश्यतेऽस्मिन्निति यथामुखीन आदर्शः। सम्यङ्मुखं दृश्यतेऽस्मिन्निति सम्मुखीनोऽभिमुखः । यथास्थितं मुखं दृश्यतेऽस्मिन्निति यथामुखीनोऽपि अभिमुख इति भट्टिः । मानेन तल्पेप्वयथामुखीनात् इति । ७७०. तत्सर्वादेः पथ्यङ्गकर्मपत्रपात्रं व्याप्नोति । ५-२-७ ।। सर्वादिभ्य एभ्यस्तद्यामोतीत्यर्थे खः। सर्वपथ व्यामोतीति सर्वपथीना सेना । सर्वाङ्गीणस्तापः । सर्वकर्मामा शिक्षा । सर्वपत्रीणः सारथिः शरः अन्नं वा । सर्वपात्रीणमन्नं दानं वा।

·नद्धितप्रकरणम्
१३५
७७१, आप्रपदं प्राप्नोति । ५-२-८ ॥
अत्रार्थे खः । अभिविधावाङ् । आप्रपदीनं वासः । सर्वाङ्गाच्छादनक्षममित्युच्यते ।
७७२, अनुपदसर्वान्नायानयं बद्धाभक्षयतिनेयेषु । ५-२-९ ॥
अनुपदादेः क्रमात् बद्ध इत्याद्यर्थे खः । अनुपई बरा अनुपडना उपनन । पदायामानुगुणं
योजिनेत्यर्थः । सर्वविधमन्नं भक्षयन् सन्निनोऽतिथिः । अयानयो नाम शागणां गनिभेदः ।
तन्नेतव्यः अयानयोनः शारः ! प्रथमसन्निवेशित इत्यर्थः ।
७७३. परोवरपरम्परपुत्रपौत्रमनुभवति । ५-२-१० ॥
परानवरांश्चानुभवन्ती परोवरीणा स्त्री । ओत्वं निपात्यम् । परान् परतगंश्चानुभवन
परम्परीणो मन्त्री । परम्परभावो निपात्यः । पुत्रपौत्रीगो वृद्धः ।
७७४. अवारपारात्यन्तानुकामं गामो । ५-२-११॥
एभ्यस्तगााति खः । अक्तिीरपरती गमिष्यन् अवारपारण:
व्यस्ताद्विपर्यस्तादपि ।
अवारीणः । पारीणः । पारावारीणः । अत्यन्नं गामी अन्यन्ननः : यथेष्टं गन्ना अनुक:-
मीनः ।
७७५. समां समां विजायते । ५-२-१२ ॥
समायां समायामिति शब्दस्य यलोपो निपात्यः । तम्मात्प्रमूत इत्यर्थ खः । समांसमीना गौः ।
अत्र पूर्वपदस्यालुग्वाच्यः । तेन समामिति विभत्यशश्रुतिः ।
७७६, अद्यश्वीनावष्टब्धे । ५-२-१३ ॥
अवष्टव्यमासन्नम् । आसन्ने विजनने द्योल्ये अश्वीना गौः । आसन्नमात्रेऽपि अधश्चानः
सङ्गमः।
७७७. आगवीनः । ५.२-१४ ॥
आगोप्रत्यर्पणात्कमकुर्वन भृत्य आगवीनः । गोदोहनमस्य वेतनमित्यर्थः ।

·१३६ प्रक्रियासर्वस्वम् ७७८, अनुग्वलं गामी । ५-२-१५ ॥ अनुगुशब्दादम्मिन्नर्थे खः । गोः पश्चादत्यन्तं गच्छन् अनुगवीनः । ७७९, अध्वनो यत्खौ । ५-२-१६ ॥ अध्वानमलं गच्छन् अध्वन्यः । अध्वनीनः । ये चाभावकर्मणोः' (६-४-१६८) 'आत्मा- ध्यानौ खे' (६-४-१६९) इति द्वयोः प्रकृतिभावः । -- ७८०. अभ्यमित्राच्छ च । ५-२-१७ ॥ अभ्यमित्रमलंगामोत्यर्थे यस्खौ छ च स्मृताः । अभ्यमित्र्योऽभ्यमित्रीणोऽभ्यभित्रीय इत्यपि ॥ ७८१, गोष्ठात् खा भूतपूर्वे । ५-२-१८ ॥ गोष्ठत्वेन भूतपूर्वो देशो गौष्ठानः । ७८२. अश्वस्यैकाहगमः । ५-२-१९ ॥ अत्र खन् । अश्वस्यैकाहेन गम्य आश्वीनः पन्थाः । ७८३, शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः । ५-२-२० ॥ शालां प्रवेष्टुमर्हश्शालोनो लजितः । प्रच्छाद्यं हि वस्तु कूपप्रक्षेपमहतीत्यकृत्यं प्रच्छाद्यत्वा- कौपीनम् । प्रच्छायत्वसाम्याल्लिङ्गेऽपि । तदाच्छादने च लक्षणया । ७८४. बातेन जीवति । ५-२-२१ ॥ अत्र खञ् । भाराद्यैजींवतां सङ्घो वातस्तत्कर्म खल्विह । वातं स्यात्तेन जीवन्तो जातीना वाहकादयः ॥ ७८५. साप्तपदीनं सख्यम् । ५-२-२२ ॥ सप्तभिः पदन्यासैः वचनैर्वा प्राप्यं साप्तपदीनं सख्यम् । साप्तपदीनः सखा इत्यपि कक्षणका

·[18]
नद्धितप्रकरणम्
१३७
७८६, हैयङ्गवीनं संज्ञायाम् । ५-२-२३ ॥
ह्यो गोदोहजन्यस्य नवनीतस्याख्या ।
७८७, तस्य पाकमूले पील्बादिकर्णादिभ्यः कुणब्जाहची ।
५-२-२४॥
क्रमाद्योज्यम् । न चुञ्चुचणचरजाहटीटयगावकाम्येषु इति जहची जम्येवं न । पीलोः
पाक: पीलुकुणः । कर्णस्य मूलं कर्णजाहम् ।
पीलुकर्कन्धूशीकरीरकुवललवलाश्वत्थखदिग्भ्यः ।
कर्णाक्षिनखमुखकेशपादगुल्फभ्रूशृङ्गदन्तोष्ठपुप्पेभ्यः ।
७८८, पक्षात्तिः । ५-२-२५ ॥
पक्षान्मूले तिः । पक्षतिः प्रतिपत् गरुन्मूलं वा !
७८९. तेन वित्तश्चुचुप्चणपौ । ५-२-२६ ॥
तेन प्रसिद्ध इत्यर्थे एतौ स्तः । विद्याचुञ्चुः । विद्याचणः ।
७९.. विनञ्भ्यां नानाञौ न सह । ५-२-२७ ॥
न सहेत्यर्थवाचिभ्यां विनञ्भ्यां स्वार्थिको क्रमात् ।
नानानौ स्तो नानि वृद्धिविना नानेति सिध्यति ॥
सङ्ख्यादिहीननिपातार्थवृत्तित्वादनयोः सामान्योक्ता सुविभक्तिरेव ।
७९१. तद्धितश्वासर्वविभक्तिः । १-१-३८ ॥
सर्व विभक्तिरहितस्तद्धितान्तोऽव्ययसंज्ञः ! इति लुछ। विना । नाना ।
७९२. वेः शालच्छङ्कटचौ । ५-२-२८ ॥
विस्तृतार्थाद्वेः स्वार्थे एतौ स्तः । विशालम् । विशङ्कटम् ।

·१३८ प्रक्रियासर्वस्वम् ७९३, सम्प्रोदश्च कटच् । ५-२-२९ ॥ सम्बाधप्रकाशाधिकार्थेभ्यश्च सम्प्रोभ्यो वेश्च स्वार्थे कटच् स्यात् । सङ्कटम् । प्रकटम् । उत्कटम् । विकटम् । नेः समीप इति भोजः । निकटम् । अलाबूतिलोमाभङ्गादिभ्यो रजसीष्टम् । अलाबूनां रजः अलाबूकटमित्यादि । पशुनामभ्यः स्थाने गोष्ठद्वाच्यः । गोगोष्ठम् । महिषीगोष्ठम् । अवेः सङ्घाते कटच् । विस्तारे पटच् । अवीनां सङ्घातः अविकटः । तेषां विस्तारण स्थितिरविपदः ! द्वित्वे गोयुगप् । षट्वे षड्गवच् । द्वयं पशुनामभ्य एव । उष्ट्रगोयुगम् । हस्तिषगवम् । स्नेहे तैलच् । इङ्गुदीतैलम् । तिलतैलम् । भवने क्षेत्रे इक्ष्वादिभ्यः शाकटशाकिनौ । इक्षुशाकटम् । इक्षुशाकिनम् । एवं मूलकजीरकशाल्यादिभ्यः । स्वामी तु भवने क्षेत्रे सर्वेभ्य एतौ मन्यते । ७९४. अवाकुटारच । ५-२-३० ॥ चकारात्कटच् । अवकुटारम् । अवकटम् । एताववनते प्रसिद्धाविति हरः । ७९५. नते नासिकायाः संज्ञायां टीटञ्नाटज्ञटचः।५-२-३१॥ नासिकानमने वाच्य नाम्न्यवादेते स्युः। अवटीटम् । अवनाटम् । अवभ्रटं च नासिका- नमनम् । तद्योगादवटीटा नासिका । अवटीटः पुरुषः । एवं अपकृष्टवस्तुनि दृष्टे मुख- नमनात् तदप्याक्ट्रीयदि वाच्यमिति नाथः ।

·तद्धितप्रकरणम् १३९ ७९६, नेडिबिरीसचौ । ५-२-३२ ॥ ने रन्ध्रार्थ एतौ स्तः । निबिडम् । निबिरीसम् । ७९७. इनपिठच् चिकचि च । ५-२-३३ ॥ नेते वाच्ये इनच् पिटच् प्रत्ययौ क्रमात् चिकचि इत्यादेशौ च स्तः । चिकिनम् चिपिटम् । कप्रत्ययश्चिग्भावश्च वाच्यः । चिक्कः । एतत्सूत्रद्वयं वृत्तौ व्याख्यातं नासिकानते । मया भोजानुसाराच्च प्रयोगाच्चैवमीरितम् ।। क्लिन्ने चक्षुषि वाच्ये ल स्याचिल्पिलचुलोऽस्य चादेशाः । स्याक्लिन्नमक्षि चिलं पिल्लं चुल्लं तथैव तद्वांश्च ।। ७९८, उपाधिभ्यां त्यकन्नासन्नारूढयोः । ५-२-३४॥ अधऊर्ध्वभागयोः वाच्ययोराभ्यां त्यकन् । उपत्यका अधित्यका च गिरः । स्वतः स्त्रीत्वा- हाप् । त्यकनश्च निषेधः इति कात्पूर्वस्येत्त्वाभावः । समुद्रोपन्यका लङ्का इत्यामन्नभूमानेऽप्याह भट्टिः। ७९९. कर्मणि घटोऽठच् । ५-२-३५ ॥ कर्मणि घटमान इत्यर्थे अठच् स्यात् । कर्मठः । ८००. तदस्य सञ्जातं तारकादिभ्य इतच् । ५-२-३६ ॥ तारकितं नभः । पुष्पिताः केशाः । तारकापुष्पमञ्जरीमुकुलकुइमलकुसुमकोरकाकुरहस्तकस्तबकपल्लवकिसलयेभ्य इतच् । कण्टकपुलकरोमाञ्चहर्षोत्कर्षगर्वोत्कण्ठाकल्लोलनरङ्गाकारकशृङ्गारान्धकारेभ्यः । कन्दलशैवलकुवलयकुतूहलकलङ्ककजरुकदमसीमन्ताभरागवेग पेभ्यः ।

·१४०
प्रक्रियासर्वस्वम्
क्षुत्तड्बुभुक्षापिपासानिदातन्द्राज्वरगरव्याधिव्रणसुखदुःखेभ्यः ।
मूत्रपुरीषद्रोहदोहशास्त्रपण्डामुण्डमुकुरमुद्रागर्धफलतिलकचन्द्रकादिभ्यश्च ।
पण्डा ज्ञानम् । ग? लोभः । आयुक्तेः मूच्छितलज्जितप्रतिबिम्बितभरितादि ।
गर्भादप्राणिनि ।
गर्भितो व्रीहिः । प्राणिनि तु गर्भिणी गौः ।
८०१, प्रमाणे द्वयसज्नमात्रचः । ५-२-३७ ॥
तदस्य प्रमाणमित्यर्थे एते स्युः ।
ऊतो मान एवाद्यौ द्वौ नाभिद्वयसं जलम् ।
सौघदन्नस्तरुमात्रच सर्वमानेष्वपीष्यते ॥
उरोमानं जलं व्रीहिः प्रस्थमात्र इतीदृशम् ।
स्वतः प्रमाणभूतेभ्यो मात्रचो वा लुगिष्यते ॥
अरनिमात्रश्चारनिः पटो हस्तादिषूह्यताम् ।
द्विगोद्वयसजादीनां नित्यमेव लुगिष्यते ।।
तेन द्विपुरुषं तोयं व्यरनिः पट इत्यपि ।
प्रमाणपरिमाणाभ्यां सङ्ख्यायाश्चापि संशये ।।
मात्रज्वक्तव्य इत्युक्तेर्हस्तमात्रो ध्रुवं पटः ।
प्रस्थमात्रो यवो नूनं दशमात्रा इमे नराः ।।
क्वन्ताबहुलं स्वार्थे द्वयसमात्रचौ मतौ।
तावन्मानं तथा तावद्वयसं तावदेव हि ॥
खोमे डो डट् च वा वाच्यः ।
पञ्चदश मन्त्राः प्रमाणमस्येति पञ्चदशः स्तोमः । पञ्चदशा स्तुतिः । डटि पञ्चदशी ।
शन्शदन्ताद्विशतेश्च डिनिर्वाच्यः ।

·तद्धितप्रकरणम्
१११
पञ्चदशतिथिप्रमिताः पञ्चदशिनः पक्षाः । शदन्तान् त्रिंशिनो मासाः । विशतिसंगप्रमितं
विशि माघकाव्यम् । विंशतेस्तिलोपे कृते पुनर्यस्येति लोपः ।
आस्तामित्याडलोपार्थ नसो रदिति तग्रहात् ।
आभासिद्धरनित्यत्वं तेनाभीयावुभाविह ।।
८०२, पुरुषहस्तिभ्यामण च । ५-२-३८ ।।
आभ्यां प्रमाणेऽण् । पूर्वोक्ताश्च स्युः । पौरुषम् । हास्तिनम् । ' इनणि (३-४-१६४) इति
प्रकृतिभावः । पुरुषद्वयसमित्याधपि ।
८०३. यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप् । ५-२-३९ ॥
एभ्यस्तदस्य परिमाणमित्यर्थे वतुपू स्यात् । “हग्शवतुषु' (६-३-८१) इत्यात्वम् ।
यावान् । तावान् । एतावान् ।
८०४. किमिदंभ्यां वो घः । ५-२-४० ॥
आभ्यां वतुप् । वतुपो वकारमात्रस्य घकारश्च स्यात् । घस्येय् । किम् इयत् । इदम् इयत् ।
इदकिमोरीशकी (६-३-९०) की इयत् । ई इयत् । यस्येति लोपः । कियत् । इयत् ।
पदकार्यम् । कियान् । इयान् ।
८०५, किमः संख्यापरिमाणे डति च । ५-२-४१ ॥
संख्येयत्ताप्रश्ने किमो डतिः । पूर्वोक्तश्च स्यात् । डतिबहुत्व एवेष्टः । डिवाडिलोपः । कति
बालाः । कियन्तः । यत्तद्भ्यां च डतीति कौमुदी । यति । तति !
८०६, संख्याया अवयवे तयम् । ५-२-४२ ॥
सोऽस्यावयव इत्यर्थे संख्यायास्तयः स्यात् । चतुरवयवा चतुष्टयी रजः । गवां चतुष्टयमित्यादी
चतुरवयवः सङ्घोऽर्थः ।
८०७. द्वित्रिभ्यां तयस्यायज्वा । ५-२-४३ ॥
आभ्यां तयपोऽयजादेशो वा स्यात् । द्वयम् । द्वितयम् । त्रयम् । त्रितयम् ।

·९४२
प्रक्रियासर्वस्वम्
८०८, उभादुदात्तो नित्यम् । ५-२-४४ ॥
उभशब्दात्संख्यार्थाज्जातस्य तयप आधुदात्तो नित्यमयच् स्यात् । उभयम् ।
८०९, तदस्मिन्नधिकमिति दशान्ताड्डः । ५-२-४५ ॥
डित्त्वाहिलोपः । द्वादशाधिका अस्मिन्निति द्वादशं शतं सहस्रं वा ।
शतसहस्रयोरेवेष्टम् ।
८१०. शदन्तविंशतेश्व । ५-२-४६ ॥
शदन्तेभ्यो विंशतेश्चोक्तार्थे डः । त्रिंशदधिका अस्मिन्निति त्रिंशं शतम् । टिलोपः । विश
शतम् ।
सङ्ख्यापूर्वाच्चेष्टम् ।
द्वात्रिंशं द्वाविंशं वा शतम् ।
८११, संख्याया गुणस्य निमाने मयट् । ५-२-४७ ॥
गुणो भागः । निमान मूल्यं क्रेयं वा । एकस्य भागस्य मूल्ये क्रेये वा वर्तमानायाः
झ्यादिसंख्यायाः तदस्येत्यर्थे मयट् स्यात् ।
यद्भागस्य यवानां द्वौ भागौ मूल्यतया स्थितौ ।
तत्स्यायवानां द्विमयं तवं क्रेये त्वथोच्यते ॥
यद्भागस्य हि तक्रांशौ द्वौ क्रेतव्यतया स्थितौ ।
तक्रस्य द्विमयास्तेऽमी यवा इति विपर्ययः ॥
पूर्वकप्रस्थस्य तक्रमागस्य द्वौ यवप्रस्थो मूल्यमित्यर्थः । परत्रैकप्रस्थस्य यवभागस्य द्वौ
तक्रमस्थौ क्रेतव्यावित्यर्थः ।
८१२. तस्य पूरणे डट् । ५-२-४८ ॥
भवायें डः । विंशतः पूरको विंशः । त्रिंशः ।

·तद्धितप्रकरणम् ८१३. नान्तादसंख्यादेर्मट् । ५-२-४९ ॥ असंख्यादेनन्तिसंख्यायाः परम्य डटो मडागमः स्यात् । पञ्चमः ! दशमः ! संध्यादेस्तु एकादशः। -- ८१४. षट्कतिकतिपयचतुरां थुक्छ । ५-२-५१ ॥ एषां डटि परे थुगागम: स्यात् । पय् थ् अ टुत्वम् । षष्ठः । कतिथः । कतिपयथः म्वल्पसंख्यापूरकः । चतुर्थः । चतुरश्छयतावाद्यक्षरलोपश्च: तुरीयः । तुर्यः । ८१५. बहुपूगगणसङ्घस्य तिथुक् । ५-२-५२ ॥ एषां डटि परे तिथुक् स्यात् । बहुतिथः ! पूगतिथः । गतिथः । मङ्घतिथः ! पूगादेर- संख्यात्वेऽप्यागमोक्त्यैव डट् कम्प्यः । ८१६, वतोरिथुक् । ५-२-५३ ॥ वत्वन्तस्य डटीथुक । तावतिथः ८१७. द्वेस्तीयः । ५-२.५४ ॥ द्वितीयः । ८१८. वेः संप्रसारणं च । ५-२-५५ ॥ तृतीयः । 'द्वितीयतृतीय' (२-२-३) इति सूत्रोक्तेः 'हलः ६-३-२, इति संप्रसारण- दो? न । ८१९. विंशत्यादिभ्यस्तमडन्यतरस्याम् । ५-२-१६ ॥ एभ्यः परस्य डटः तमडागमो वा स्यात् । विंशतितमः । विशः ।

·१४४ प्रक्रियासर्वस्वम् ८२०. नित्यं शतादिमासार्धमाससंवत्सराच्च । ५-२-५७ ॥ शतादिसङ्ख्याभ्यो मासादिभ्यश्च डटो नित्यं तमट् । शततमः । सहस्रतमः । मासतमः ! अर्धमासतमः । संवत्सरतमः । तदन्त्यो दिवस इत्यर्थः । ८२१, षष्टयादेश्वासंख्यादेः । ५-२-५८ ॥ असंख्यापूर्वात् षष्टयादेः डटो नित्यं तमट् । षष्टितमः । सप्ततितमः । संख्यादेस्तु एकषष्टः । एकषष्टितमः इति विंशत्यायुक्तो विकल्पः । ८२२. मतौ छः सूक्तसाम्नोः । ५-२-५९ ॥ तयोर्वाच्ययोर्मत्वर्थे छः । कयाशुभाशब्दोऽस्मिन्नस्तोति कयाशुभीयं सूक्तम् । यज्ञायज्ञीय साम । अनयोर्वेदशब्दानुकरणरूपत्वेन ततोऽन्यत्वाच्छूद्रादिभिरश्राव्यत्वं नेति हरः । अनु- करणत्वादेव पदांशोक्तावपि नापशब्दत्वम् । अस्यवामीयं सूक्तम् । ८२३. अध्यायानुवाकयो क् । ५-२-६० ॥ अनयोर्वाच्ययोमतुबर्थे छः । तस्य लुक्च स्यात् । लुम्वा वाच्यः । तत्राध्यायो लौकिकग्रन्थ- गतोऽप्युक्त इति हरः ! दोषविज्ञानीयो वाहटशास्त्रेऽध्यायः । दोषविज्ञानो वा । दोषविज्ञानशब्दे हि साक्षात्तस्मिन्नसत्यपि । अर्थात्तद्वर्णनाध्याये तदस्तित्वात्तदाख्यता ॥ अनुवाके तु यूयंपातशब्दवन्तो यूयंपातीया अनुवाकाः । यूयंपाताः । ८२४. विमुक्तादिभ्योऽण् । ५-२-६१ ॥ विमुक्तशब्दवानध्यायोऽनुवाको वा वैमुक्तः । और्वशी भारतेऽध्यायः । ८२५. गोषदादिभ्यो वुन् । ५-२-६२ ॥ गोषच्छन्दवानध्यायोऽनुवाको वा गोषदकः । इषेत्वकः । ८२६, तत्र कुशलः पथः । ५-२-६३ ॥ पयोऽसिनर्वे वुन् । नान्तवाहिलोपः । पथकः ।

·[19]
तद्धितप्रकरणम्
८२७, आकषादिभ्यः कन् । ५-२-६४ ॥
आकषे कुशल आकषकः । रेफपाठे आकर्षकः ।
आकर्षत्सरुपिशाचपिचण्ड नेचयाश्माशनिशकुनिजपरण्डादहादपादेभ्यः ।
सहप्रभृतौ तद्विषयक्रियायां कुशलत्वमूह्यम् ।
८२८. धनहिरण्याकामे । ५-२-६५ ॥
आभ्यां तत्र काम इत्यर्थे कन् । धने कामोऽस्य धनकः । हिरण्यकः ।
८२९. स्वाङ्गेभ्यः प्रसिते । ५-२-६६ ॥
एभ्यस्तनासक्ते कन् । केशशिक्षापरः केशकः । दन्तकः । दन्तोष्ठकः ।
८३०. उदरागाधूने । ५-२-६७ ॥
तस्मात्तत्रासक्नेऽर्थे निरुद्योगे काच्ये ठक् । उदरपूरणेऽत्यन्तासक्त्या निरुयोग ओइरिकः ।
तथापि सोद्योगश्चेत् उदरकः ।
८३१. सस्येन परिजातः । ५-२-६८ ॥
गुणात्सस्यशब्दात् तेन परिवृतो जात इयर्थे कन् । जन्मन्येव संवगुशैवृतः सस्यकः
पुत्रः । सस्यको मणिः । शस्येनेति हरपाठेऽपि प्राग्वदर्थः ।
८३२, अंशं हारी । ५-२-६९ ॥
अंशातं हारीत्यर्थे कन् । अवश्यं हर्ता हारी । अंशकोऽयं पुत्रः ।
८३३, तन्त्रादचिरापहते । ५-२-७० ॥
कन् स्यात् । तन्तुबानार्थी शलाका तन्त्रम् । तस्मादचिरापहृतः तन्त्रको नवपटः ।
८३४. ब्राह्मणकोष्णिके संज्ञायाम् । ५-२-७१ ॥
यस्सिन्देशे ब्राह्मणास्तु भवन्त्यायुधजीविनः ।
सोऽयं ब्राह्मणकोऽल्पान्ना यवागूरुष्णिकोच्यते ॥

·प्रक्रियासर्वस्वम् ८३५. शातोष्णाभ्यां कारिणि । ५-२-७२ ॥ क्रियाविशेषणाभ्यां मान्धपाटवपराभ्यामाभ्यां कारिण्यर्थे कन् । शीतं कुर्वन् शीतको मन्दः। उष्णकः पटुः । ८३६. अधिकम् । ५-२-७३ ॥ कनन्तोऽयम् । ८३७. अनुकाभिकाभोक: कमिता । ५-२-७४ ॥ एते कामुकार्थाः । ८३८. पार्वेनान्विच्छति । ५-२-७५ ॥ पास्थिवत्कुटिल उपायः पार्श्वम् । तेनार्थानन्विच्छन् पार्श्वको मन्त्री । ८३९, अयःशूलदण्डाजिनाभ्यां ठक्ठौ । ५-२-७६ ॥ क्रमात् स्तः । तीक्ष्णोपायोऽयःशूलम् । तेनान्विच्छन् आयश्शूलिकः । दण्डाजिनं दम्भः । तेनान्विच्छन् दाण्डाजिनिकः । ८४०. तावतिथं ग्रहणमिति लुग्वा । ५-२-७७ ॥ पूरणान्तात्तावत्संख्यापूरणं ग्रहणसाधनमित्यर्थे कन् । पूरणप्रत्ययस्य च वा लुक् स्यात् । ग्रन्थग्रहण एवेष्टम् । पञ्चमं ग्रहणसाधनं. पञ्चकम् । पञ्चमकं वा । पाठे पञ्चममावर्तनमित्यर्थः । तावतिथेन गृहातीत्यर्थे कन् । पूरणस्य च नित्यं लुग्वाच्यः । पञ्चमेनार्तिनेन गृहन् पञ्चकः । द्विकः । ८४१, स एषां ग्रामणीः । ५-२-७८ ॥ स एषां नाव इत्यर्थे कन् । कृष्णका यदवः । मन्नाथं मत्कम् । त्वत्कम् । प्रायेण तु तस्येद- मित्यवमात्र प्रयुलते इति हरः । मत्का वाक् ।

·तद्धितप्रकरणम् १४७ ८४२. शृङ्खलमस्य बन्धनं करभे । ५-२-७९ ॥ उभयतो रज्जुमदारुमय पादबन्धमं शृङ्गलम् । तत् बन्धनसाधनमस्येत्यर्थे वालोष्टे वाच्ये कन् । शृहलक: करभः । ८४३. उत्क उन्मनाः । ५-२-८० ॥ ८४४. कालप्रयोजनाद्रोगे । ५-२-८१ ॥ कालात् प्रयोजनाच्च रोगे वाच्ये कन् । द्वितीयेऽह्नि भवो द्वितीयको ज्वरः । चतुर्थकः । साक्षात्कालार्थान्मासादेनेष्टम् । कारणं कार्यञ्च प्रयोजनम् । पित्तेन जातः पित्तको ज्वरः । शीतः कार्यमस्येति शीतको ज्वरः । उष्णकः । ८४५. तदस्मिन्नन्नं प्राये संज्ञायाम् । ५-२-८२ ॥ तदन्नमस्मिन्नित्यर्थे प्राये द्योत्ये नाम्नि कन् । गुडापूपाः प्रायेणान्नमस्यामिति गुडापूपिका पौर्णमासी । वटकादिनिर्वाच्यः । वटकाख्यानूपाः प्रायेणान्नमस्यामिति वटकिनो तिथिः । ८४६. कुल्माषादञ् । ५-२-८३ ॥ कुल्माषो माष इति रामः । मुद् इति हरः । तत्प्रायान्ना कोल्माषी तिथिः । ८४७. श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते । ५-२-८४ ॥ छन्दोऽध्येतरि श्रोत्रियन्निति निपात्यते । नित्त्वं स्वरार्थम् । श्रोत्रियः । तदधीने' (४२.५९) इत्यणि छान्दस इत्यपीष्टम् । ८४८. श्राद्धमनेन भुक्तमिनिठनौ । ५-२-८५ ॥ श्राद्ध । श्राद्धिकः । तद्दिनमुक्तश्राद्धे एवैतौ ।

·१४८ प्रक्रियासर्वस्वम् ८४९. पूर्वादिनिः । ५-२-८६ ॥ अस्माइनेनेत्यर्थे इनिः । प्रकरणात् क्रियासम्बन्धः । क्रियाविशेषण प्रकल्प्य क्रियाविशेषणानां कर्मत्वात् द्वितीयान्तात्पूर्वादिनिः कार्यः । पूर्व भुक्तं गतं वानेनेति पूर्वी । ८५०. सपूर्वाच्च । ५-२-८७ ॥ सपूर्वपदाच्च पूर्वादिनिः । भावे कर्मसामान्ये वा तं कृत्वा भुक्तं पूर्वमनेनेति विगृह्य सुप्सुपा इति भुक्तपूर्वशब्दस्य समासे कृने इनिः । भुक्तपूर्वी खल्वयम् । अत्र कम- विशेषस्यानभिहितत्वात्सुनस्तद्विवक्षास्ति चेत् भुक्तपूर्वी सक्तूनित्यायपि । ८५१. इष्टादिभ्यश्च । ५-२-८८ ॥ एभ्योऽनेनेत्यर्थे इनिः स्यात् । इष्टी मखे । क्तस्येविषयस्य कर्मण्युपसंख्यानम् इति कर्मणि सप्तमी। इष्टी सर्वमखे श्रुती श्रुतिशते तत्त्वे गृहीत्यर्चिती गोविन्द पठिती तथानुपठिती शास्त्रेषु सर्वेष्वपि । शत्रौ व्याकुलिती तथा खलजने दूरं निराकृत्यसौ मित्रपकृती विभाति नृपतिर्दीनेषु संरक्षितौ ॥ आन्नाती निगमे ग्रहेषु गणिती धर्मेऽवधारित्यसा- वाचारे परिरक्षिती निकथिती श्रेयस्सु नित्यं नृणाम् ।। न्यायेष्वप्यवकसिती परिकलित्युच्चैः कलाकौशले वेचे सङ्कलिती विराजति सुधीरासेविती केशवे ।। अधीती वेद इत्यादि चास्ति । ८५२, छन्दसि परिपन्थिपरिपरिणौ पर्यवस्थातरि । ५-२-८९ ।। इत्यत्र परिपन्थी लोकेऽपीष्टः । ८५३. अनुपद्यन्वेष्टा । ५-२-९० ॥ पदचिहं दृष्ट्वान्वेष्टा अनुपदी । तेन हिरण्याद्यन्वेष्टरि न । स्वामी त्वन्वेष्टानुपदी समौ इत्याह ।

·तद्धितप्रकरणम् १४९ ८५४. साक्षादृष्टरि संज्ञायाम् । ५-२-९१ ॥ साक्षाद्दष्टा साक्षो । अव्ययत्त्वाहिलोपः । ८५५. क्षेत्रियच् परक्षेने चिकित्स्यः । ५-२-९२ ॥ अस्मिन्नर्थे चिदेष निपात्यः । अन्यजन्मभवे देहे चिकित्स्यः क्षेत्रियो गदः । देहान्तरे सङ्कमय्य चिकित्स्यं क्षेत्रिय विषम् ।। अन्यसस्यस्य केदारे विनाश्यं क्षेत्रियं तृणम् । परदारेषु गमनाद्धन्तव्यः क्षेत्रियः खलः ।। ८५६, इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्टमिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमिन्द्रदत्त- मिति वा । ५-२-९३ ॥ घजन्तमिन्द्रियपदमर्थप्वेषु निपात्यने । इन्द्र आत्मा तस्य चिहं चक्षुरादिकमिन्द्रियम् ॥ तेनानुमानैदृष्टं वा सृष्टं वा स्वशुभाशुभैः ! ज्ञानार्थं तेन जुष्टं वा विषयेभ्योऽथवार्पितम् ।। इन्द्रदुर्जयमित्याद्यप्यूयतामितिशब्दतः । व्युत्पत्तिर्बहुधास्त्येवं रूढिष्वित्यपि सूच्यते ।। इति ठादिभागः । ८५७. तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुम् । ५-२-९४ ॥ तदम्यास्तीति तदस्मिन्नस्तीति चार्थे मतुप् स्यात् । गावोऽम्य सन्तीति गोमान् कृष्णः । श्रीवत्सोऽस्मिन्नस्तीति श्रीवत्सवान् । रमावान् । मादुपधायाश्च' (८२-९) इत्यवर्णान्नान्मस्य वत्वम् । मान्तात् क्त्वम् । शम्वान् । मोपधात् शमीवान् । अवोंपघात् यशस्वान् | भास्वान् । अत्र 'स्वादिषु (१-४-१७) इति पदत्वेन सस्य रुत्वे प्रावे ·१५० प्रक्रियासर्वस्वम् ८५८. तसौ मत्वर्थे । १-४-१९ ॥ मत्वर्थे प्रत्यये परे तान्तसान्तौ भसंज्ञा विति भत्वादपदत्वम् । अयवादिभ्य इत्युक्तेः यवमानित्यादि। यवोर्मिदल्मयो भूमिमा॑क्षा ध्राक्षा तिमिः कृमिः । हरिगुरुत्ककुद्वासः क्रुश्चेत्याचा यवादयः ॥ दरिमः शङ्कः । 'झयः' (८-२-१०) इति वत्वम् । दृषद्वान् । विद्युत्वान् । अस्य तान्तत्वे- नापदत्वाजश्वं न । मधुलिण्मान् वृक्षः इत्यत्र ढत्वादेरसिद्धत्वान्न वत्वम् । · संज्ञायाम्' (८-२.११) इति वत्वम् । हरिवान् इन्द्रः । ८५९, आसन्दीबदष्ठीबच्चक्रीवत्कक्षीवद्रुमण्वचर्मण्वती । ८-२-१२ ॥ एषु मतुपो नान्नि वत्वं प्रकृत्यादेशश्च निपात्यते । आसनवत्वादासन्दीवान्नाम ग्रामः । अस्थिमत्त्वादष्ठीवाजानूरुसन्धिः । चक्रवत्वाच्चक्रीवान्नाम नृपः । चक्रं सैन्यम् । कक्ष्यावानिति प्राप्ते कक्षीवानामर्षिः । लवणवत्तया रुमण्वान् गिरिः । रन्तिदेवकृतगवालम्भजनितचर्मवत्वा- चर्मण्वती नाम नदी। ८६०. उदन्वानुदधौ च । ८-२-१३ ॥ चकारात्कस्यचिहषेर्नानि च । ८६१. राजन्वान् सौराज्ये । ८-२-१४ ॥ सुराजत्वे वाच्ये राजन्वान् देशः । अन्यत्र राजवान् । विद्वस् मत् । तसौ मत्वर्थे' (१-४-१९) इति भत्वे ८६२, वसोः सम्प्रसारणम् । ६-४-१३१ ॥ मस्य वसोः सम्प्रसारणं स्यात् । आदेशसत्वात् षत्वम् । विदुष्मान् ग्रामः । 'मतौ बह्वचः (६-३-११९) इति नाग्नि दीर्घादमरावती । ममनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । संसझेतिविवक्षायां भवन्ति मतुबादयः ।।

·तद्धितपकरणम्
१५१
भूमार्थे गुणवान् राजा निन्दार्थ गन्धवाञ्छकः ।
प्रशंसायां रूपवती नित्यत्वे क्षीरवान् द्रुमः ॥
विद्यावानित्यतिशये संसङ्गे कुण्डली नरः ।
अस्तित्वे भूर्गन्धवती तत्सत्तैव विवक्ष्यते ।।
न कर्मधारायान्मत्वर्थीयो बहुव्रीहेर्लाघवात् ।
फुल्लपङ्कजा नदी! भूमावर्थव्यक्तये तु फुल्लपङ्कजवनीत्यपि स्यात् । अकृच्छिणोति कर्मधारया-
दिन्युक्तेर्लाघवमनादृत्यमेव इति हरः ।
गुणवचनेभ्यो मतुपो लुम्वाच्यः ।
शुक्को गुणोऽस्यास्तीति शुक्लः पटः ।
८६३, रसादिभ्यश्च । ५-२-९५ ॥
एभ्यो मतुबेव । न विनिठनादयः । रसवान् । रूपवान् । सवानित्यादि । उर्वशी रूपिणी
स्पर्शिको वायुरिति दर्शनात् सूत्रं दूप्यमेवेति भाष्यम् ।
८६४. प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम् । ५-२-९६ ॥
प्राणिस्थादादन्ताल्लम्वा । चूडालः | चूडावान् । अपाणिस्थे तु चूडावान् स्तम्भः ।
प्राण्यङ्गादेवेष्टम् ।
तेन शोभावान् इच्छावान् नर इत्यादौ न । छायालतनुवल्लरी । चूडालं शशिलेखया इत्यादौ
छायां लात्यादत्ते इति ' आतोऽनुपसर्गे' (३-२-३) कः ! केसरालं इत्यलेणि इति वामनः ।
केसराण्यलति भूषणीकरोतीति कर्मण्यणि केसरालं नलिनम् ।
८६५, सिध्मादिभ्यश्च । ५-२-९७ ॥
एभ्यो लच् मतुप् च स्यात् । न विनिठनादि ।
सिध्मगडुमणिकर्णपर्णपांसुमांसनाभिपशुप्रज्ञासक्थिहनूडकवीजस्नेहेभ्यः ।
सिमोऽस्यास्तीति सिमलः । सिमवान् । गडुलः । मणिलः । कर्णलः । पर्णल: ।
पासुलः । मांसलः । नाभिलः । पशुलः । प्रज्ञालः । सक्थिलः । हनुलः । उदकलः ।
वीजलः । स्नेहलः।

·१५२ प्रक्रियासर्वस्वम् शीतश्यामकृष्णपिङ्गपेशपक्ष्मपृथुमृदुम पत्रपुष्कनिष्पावचटुकपिकण्डूभ्यः । शीतगुणवान् शीतलः । एवं श्यामलः । कृष्णलः । पिङ्गलः । पत्रलः पत्रवान् हरितवर्ग- वान्वा । पुष्कलः । निष्पावः केशो धान्यभेदः । निष्पावलः । कपिर्वर्णभेदः । कपिलः ! कण्डूलः । सक्तुल इति च माधवः । पाणिधमन्योर्षिश्च । पाणीलः । धमनीलः । क्षुद्रजन्तूपतापेभ्यश्च । आनकुलाक्षुद्रजन्तवः । तेभ्यो रोगेभ्योऽपि आदन्तेभ्यो लच् । यूकालः । मक्षिकालः । विचचिंकालः । मूरिः । अनादन्तेभ्योऽपोति रामाद्याः । पित्तलः । श्लेष्मलः । वातदन्तबलगलललाटानामूङ् च । एभ्यो लच् स्यात् । लच ऊङ् च । 'यस्येति च' (६-४-१४८) इत्यलोपः । वातूलः । दन्तूलः । बलूलः । गलूलः । ललाटूलः । ८६६. वत्सांसाभ्यां कामबले । ५-२-९८ ॥ आभ्यां कामवति बलवति च वाच्ये लच् । वत्सलः प्रेमवान् । अंसलो बलवान् । ८६७. फेनादिलच्च । ५-२-९९ ॥ फेनिलः । फेनलः । फेनवान् । ८६८. लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः । ५-२-१०० ॥ लोमरोमबभ्रुबभ्लुमुरुरुरुहरिकपिकर्केभ्यश्शः। लोमशः । रोमशः । बभ्रुवर्णवान् बभ्रुशः । स एव बभ्लुशः । भुरुशः । रुरुशः । हरिशः । कपिशः । कर्कशः। पासवामहेमशामश्लेष्मोष्मदद्रुकृमिवलिभ्यो नः । पामनः । वामनः । हेमनः । शामनः । श्लेष्मणः । ऊष्मणः । दुद्रुणः । कृमिणः । वलिनः। दद्वाः म्दन्तत्वपक्षे दवा इखश्चेति माधवः । दद्रुणः । कुष्ठभेदो दद्वाख्यः । ।

·[20] तद्धितप्रकरणम् १५३ शाकीपलालीकगुणां ह्रस्वश्च । महच्छाकं शाकसमूहो वा शाकी । महत्पलालं तचूर्ण वा पलाली । नागमाता गृहगोधा वा कः । शाकिनम् । पलालिनम् । कद्रुणम् । विष्वचोऽकृतसन्धेरुत्तरपदलोपश्च । विषु अच् इत्यत्राच्छब्दलोपः । विष्वञ्चो जना अस्य सन्तीति विषुणः । विप्वम्गमन- वानपीति हरः । अङ्गात्कल्याणे | । कल्याणागवत्यङ्गना । । लक्ष्भ्या अच् । ईकारस्यात्वम् । लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः । पिच्छोरःपर्णोदकध्रुवकाधुवकाप्रज्ञाभ्य इलचू । पिच्छा स्निग्धांशोऽस्यास्तीति पिच्छिल दधि । उरसा बलं लक्ष्यते । उरसिलः । पर्णिलः । उदकिलः । ध्रुवकिलः । बुकिलः ! ध्रुवकाधुवके पात्रभेदौ । प्रजिलः ! पङ्ककाकाहगुहाभ्यश्च । पहिलः । काकिलः । आग्रहवान् अहिलः । गुहिलः । जटाघटाकलाभ्यः क्षेपे । सिध्मादौ पिच्छादौ चैवमेव हरोक्तम् । जटालः । घटालः । कलालः । जटिलः । घटिलः । कलिलः | अक्षेपे तु जटावान् मुनिः । घटावान् नृपः । कलावान् विटः। ८६९. प्रज्ञाश्रद्धा वृत्तिभ्यो णः । ५-२-१०१ ॥ प्राज्ञः । श्राद्धः । आर्चः । वार्तः । स्त्रियां प्राज्ञा । श्राद्धा । सर्वत्र मतुप् चोयः । ८७०. तपःसहस्राभ्यां विनीनी । ५-२-१०२ ॥ नपस्वी । सहली। । .८७१, अण् च ।५-२-१०३ ॥ तापसः । साहस्रः।

·१५१ प्रक्रियासर्वस्वम् ज्योस्लादिभ्योऽण् वाच्यः । ज्योत्लातमित्राकुण्डलकुतुपविसर्प विषादिकाभ्यः ! ज्योत्स्नावान ज्योत्स्नः पक्षः । तामिस्रः । कुण्डलवत्त्वाहः कौण्डलः । तद्योगे तु कुण्डश्येवेति रामः । कुतुपः पात्रभेदः । तद्वान् कौतुपः । वैसर्पः । वैपादिकः । आकृतिगणत्वात् विजननवान् वैजननो मासः । शिला- वत्वाच्छैलः । सौधः ८७२. सिकताशर्कराभ्यां च । ५-२-१०४ ॥ अण् स्यात् । सैकतं शार्करं च पात्रम् । शर्कराशब्दो माधुर्यार्थ इति हरः । शाकरं क्षीरम् । ८७३, देशे लुबिलचौ च । ५-२-१०५ ॥ आभ्यां देशे वाच्ये लुबिलचावण मतुप् च म्युः । लुपि प्रकृतिवत् । सिकता अयं देशः। सिकतिलः । सैकतः । सिकतावान् । एवं शर्करेत्यादि । ८७४, दन्त उन्नत उरचू । ५-२-२०६ ॥ उन्नताहन्तादुरच् स्यात् । दन्तुर उन्नतदन्तः । ८७५, ऊषसुषिमुष्कमधो रः । ५-२-१०७ ॥ ऊपरी देशः । रन्धं सुषिः । तद्युक्तं वेण्वादि सुषिरम् । रन्ध्रमात्रे च लक्षणया । सुषिः शुषिरमित्यादि स्वाम्याचा प्राङ्मते जगुः । प्राग्देशे हि सकारस्य शकारः पठ्यते क्वचित् ।। मुष्करो वृषः । स्थूले च लक्षणया । माधुर्यार्थान्मधोः मधुरम् । तेन मधुमत् कुसुममित्यत्र न । खमुखकुजेभ्यश्च । खं गलान्धं महदम्येति खरः । मुखेन वाग्लक्ष्यते । तद्भूमवान् मुखरः । कुञ्जौ कुम्भाधोगतौ दंष्ट्र वा । तद्वान् कुन्नरः। नगपांमुपाण्डुभ्यश्च । नगाः प्रासादाः सन्त्यत्रेति नगरम् । पांसुरम् । पाण्डुरम् । पाण्डरशब्दस्त्वव्युत्पन्न इति हरः । बन्धुसिन्धुभ्यां च भोजः । बन्धुरः । सिन्धुरः ।

·तद्धितप्रकरणम् १२५ कच्छा हत्वश्च । विचर्चिकावान् कच्छरः । शिखाया हवश्च इति स्वामः शिखरम् । ८७६, धुभ्यां मः । ५-२-१०८ ॥ घुमः । द्रुमः । दुरत्र तरुस्कन्धः । ८७७. केशाहोऽन्यतरस्याम् । ५-२-१०९ ॥ केशवः । विकल्पादिनिठन्मतुपः । केशी । केशिकः । केशवान् । वोऽन्येभ्योऽपि वाच्यः । मगिवो नामाहिः । हिरण्यवो निधिभेदः । राजी दलपक्तिरम्यान्तीनि राजीवम् ! सचिः सेवा । सचिवः । असो लोपश्च । अर्णवः । मेधारथाभ्यामिरन्निरचौ। क्रमात् स्तः । मेघिर: : रथिरः । इरन्नारचावित्यपि पाठी इष्टः । ८७८, गाण्ड्यजगात्संज्ञायाम् । ५-२-११० ॥ गाण्डि गाण्डी अजग इत्येतेभ्यः संज्ञायां वः । गाण्डिः पर्वाम्यास्त गाण्डिवं धनुः । गाण्डीवः । सन्धिसाम्यात् द्वयोग्रहः । अजगवम् । ८७९, काण्डाण्डादीरन्नीरचौ । ५-२-१११ ॥ क्रमात् स्तः । काण्डीरः शरवान् दण्डवान्वा । अण्डोरः । आण्डार इति केचित् । आण्ड- मण्डमेव । ८८०, रजःकृष्यासुतिपरिषदो वलच । ५.२-१२ ॥

·१५६ १ प्रक्रियासर्वस्वम् ८८१, बले । ६-३-११८ ॥ वले परे पूर्वस्याणो दीर्घः स्यात् । कृषीवलः । आसुतीवलो यज्वा शौण्डिकश्च । परिषद्वलो नृपः । एकदेशविकृतत्वात् पर्षद्बलः । वलनन्येभ्योऽपि वाच्यः । मदावलः । भ्रातृवलः । पुत्रावलः । उत्सङ्गावलः । हरस्तु शत्रुवलः उत्सङ्गवल इति च वदन् वले इत्यत्र संज्ञाधिकाराददीर्घमाह । तन्मते पुत्रावलादावनाम्नि अन्येषामपि दृश्यते' (६-३-१३७) इति दीर्घः । ८८२, दन्तशिखात्संज्ञायाम् । ५-२-११३ ।। दन्तावलः । शिखावलः। ८८३, ज्योत्स्नातमिस्राङ्गिणोर्जस्विन्नूर्जस्वलगोमिन्मलिन- मलीमसाः । ५-२-११४ ॥ ज्योतिष्मत्त्वात् ज्योत्स्ना । तमिस्रा । तमिस्रा तामसी रात्रिः । स्त्रीत्वमतन्त्रम् । तमिस्र नमः । तमःसमूहोऽपि तमस्स्वत्वात् तमिस्रम् । शृङ्गवाञ्छृङ्गिणः । ऊर्जस्वी ऊर्जस्वलश्च बलवान् । गोमिन् पूज्य इति भोजोक्त्या पूज्यो गोमान् गोमी । ८८४. अत इनिठनौ । ५-२-११५ ॥ अढन्तान्मत्वर्थे एतौ स्तः । दण्डी । दण्डिकः । दण्डवान् । एवं कञ्चको । कञ्चकीय इति क्यचीति वामनः । इच्छार्थक्यचि पचायजयम् । न मत्वर्थीयः । तदिच्छया तद्धारित्वं लक्ष्यते । एकाक्षरात् कृतो जातेः सप्तम्याञ्च न तौ स्मृतौ। एभ्य इनिठनौ न । स्ववान् । कारकवान् । सिंहवान् । तदस्मिन्नित्यर्थेऽपि न । दण्डवती शाला । कृदादेः कचिदस्ति । कृतः कार्यों पाकी इत्यादि । जातेस्तण्डुली इत्यादि। इत्यादिस्यश्च न इति भोनः । इन्यवान् । मत्व वात्सरूपो मत्वर्यायो नेष्टः।

·सद्धितप्रकरणम्
तन ठनन्तात्पुनन ठन् । दण्डिकवान् ।
८८५, ब्रीडादिभ्यश्च । ५-२-२१६ ॥
एभ्य इनिठनौ स्तः । तत्र
श्रीहिशालिशीर्षमायाभ्य इनिठनौ ।
वीही। बाहिकः । शाली । शालिकः । शीर्षी । शार्षिक: । मायः । मायिकः । त्राहिमा-
नित्यादि मतुवपि ।
शिखाशाखाकेकामालामेखलावलाकापनाकाटकाचूडाबडवागावीणाजगगहासंज्ञासू-
नामनीषादंष्ट्राजटाकर्मचमवर्मधन्वजन्मभ्य इनिंग्व ।
शिखी । शाखी । ककी । माली । तदन्ताच्चेष्टम् । वनमाल' । मेम्बली । बलाका पताकः ।
अष्टकी । चूडी । बडवी : वृणी : त्रीणी । जर्रः ! गर्दी । मंज्ञा । मून' : मनीष ! दंष्टी !
जटी। कर्मी । चर्मी । वर्मी । बन्यो । जन्मी । मतुबपि शिखावानित्यादि।
यवखदानौसभाकुमारीकरणेभ्यष्ठनेव ।
यवखदा यवस्य सारः । तद्वान् यवखदिकः । यविकः खदिक इत्यन्ये । नाविकः ।
सभिकः । कुमारिकः । करणिकः ।
--
८८६, तुन्दादिभ्य इलच् च । ५-२-११७ ॥
चकारादिनिठन्मतुपः । तुन्दोदरपिचण्डयवाहिभ्यः ! तुन्दिलः ! उदरिलः । पिचण्डिल:
त्रयस्तुल्यार्थाः । यविलः । बीहीत्यर्थग्रहणमिति वृत्तो। वाहिलः । शालिलः । नन्दी।
तुन्दिकः । तुन्दवानित्याद्यपि ।
स्वानेभ्यो वृद्धौ।
वृद्धः पादोऽस्यास्तीति पादिलः । कर्णिलः ।
८८७. एकगोपूर्वाह नित्यम् । ५-२-११८ ॥
एकगोपूर्वाददनान्नित्यं ठञ् । न मनुवादि । एकत्रानकः । गोशनिक । गाना गायमूहः ।
तद्वान् गौतिकः इत्यदन्तत्वमनाश्रित्य माधवोकिश्चिन्त्या ।

·१५८
प्रक्रियासर्वस्वम्
८८८, शतसहस्रान्ताच निष्कात् । ५-२-११९ ॥
नित्यं ठञ् । नैष्कशतिकः । नैष्कसहस्त्रिकः ।
८८९. रूपादाहतप्रशंसयोर्यप् । ५-२-१२० ॥
आहतत्वप्रशस्तत्वविशिष्टाद्रूपाद्यप् । आहतरूपवान् रूप्यः पणः । प्रशस्तरूपवान् रूप्यो
युवा।
अन्यभ्योऽपि यब्याच्यः ।
हिम्यः । गुण्यः ।
८९०. अस्मायामेधास्रजो विनिः । ५-२-१२१ ॥
असन्ताद्यशस्वी । मायावी । मेधावी । पदत्वात् कुत्वम् । स्रग्बी ।
आमयस्य दीर्घश्च ।
आमयावी । एभ्यो मतुप् च । यशखान् मायावानित्यादि ।
शृङ्गवृन्दाभ्यामारकन् वाच्यः ।
शृङ्गारकः तरुः । प्रशस्तं वृन्दं रूपमेषामिति वृन्दारका इति टीकासर्वस्वे ।
फलबर्हाभ्यामिनज्वाच्यः ।
फलिनः । बहिणः । फली बहीत्यपीष्टम् । रथाच्चेति कौमुदी । रथिनः ।
हृदयाचालुर्वा ।
चः स्वरार्थः । हृदयालुः । हृदयी।
शीतोष्णतृषभ्यस्तन्न सहत इति चालुर्वाच्यः ।
शीतालः । उष्णालुः । तृपालुः । तृपं दुःखम् ।
हिमाञ्चेलुः।
चः पावन । हिमं न सहन हिमेलुः ।

·तद्धितप्रकरणम्
बलं न सहते बलूलः ।
वातात्समूह तन्न सहत इति च । वातूलः ! हिमेलुबलूलबानूलांस्तन्न सहत इत्यर्थे
आह भोजः।
पवमरुन्यां तम् ।
।
पर्वत उत्सववान् । शैले त्वौणादिकः । मरुतोऽस्य यज्ञे परिवेष्ट्रत्येन मनीति मरुतो राजा
८९१, ऊर्णाया युस् । ५-२-१२३ ॥
सित्त्वेनाभत्वात् 'यस्य' (६-१-१४८, इति लोगभावः । ऊर्गायुः ।
८९२, वाचो ग्मिनिः । ५-२-१२४ ॥
कुत्वजश्त्वे । वाग्मी।
८९३. आलजाटचौ बहुभाषिणि । ५.२-१२५ ।।
वाचालः । वाचाटः ।
कुत्सित इति वाच्यम् ।
सम्याभाषी वाग्म्येव ।
८९४. स्वामिन्नैश्वर्ये । ५-२-२२६ ॥
ऐश्वर्यवान् स्वामी।
८९५. अर्शआदिभ्योऽच् । ५-२-१२७ !!
अर्शसुरश्चतुरतुन्दपलिताम्राम्ललवणादिभ्यः । अर्शोऽम्यास्तीति अर्शसः । शोभनोरस्क
उरसः । चतुरः । तुन्दवांस्तुन्दः । पलितः ! अभ्रयुक्तमनं नमः । अम्लः । लवणः ।
आद्युक्तेर्बलवान् बलो नरः । पनवती पद्मा श्रीः । कमला । धिषणावान् विषणो गुरुः ।
पृषत् बिन्दुः । तद्वान् पृषतो मृगः । जलौकस इत्यदन्तो जलूकार्यः इति टीकासम्वे ।
कर्मधारयादच् । उच्चैर्भावोऽस्यास्तीत्युच्च । नीचः । अव्ययत्वाट्टिलोपः ।
स्वाशाद्धीनात्।

·प्रक्रियासर्वस्वम् काणश्चक्षुरम्येति काणः । खञ्जः पादोऽस्यास्तीति खनः । वर्णाच्च । शुक्लः । कृष्णः । पूर्व लुगुक्त्यैव सिद्धे स्वरभेदार्थमुक्तिः । ८९६, द्वन्द्वोपतापगाप्राणिस्थादिनिः । ५-२-१२८ ॥ प्राणिस्थेभ्योऽदन्तेभ्यो द्वन्द्वादिभ्य इनिरेव । न ठनादि । द्वन्द्वात् कटकवलयी । प्राण्यङ्गा- न्नेष्टम् । पाणिपादवान् । उपतापो रोगः । कुष्ठी ! गर्य दुर्लक्षणम् । ककुदावर्तिनी स्त्री । ८९७. वातातीसाराभ्यां कुछ च । ५-२-१२९ ॥ आभ्यामिनिः कुक् च । रोग एवेष्टम् । वातरोगवान् वातकी । अतीसारको । एकदेश- विकृतत्वात् अतिसारकी। पिशाचाच वाच्यम् । पिशाचकी। ८९८, वयसि पूरणात् । ५-२-१३० ॥ वयसि वर्तमानात्पूरणान्तादिनिरेव । दशमं वयोऽस्यास्तीति दशमी वृद्धः । पञ्चमो मासः संवत्सरो वास्यास्तीति पञ्चमी। ८९९. सुखादिभ्यश्च । ५-२-१३१ ॥ इनिरेव । सुखी । दुःखी । प्रणयी । अलीकी। मालायाः क्षेपे। माली मूढः। बलाहाहरुपूर्वात् । बाहुबली । ऊबली। मदिर्धनमोजकेशात् । सर्वधनी वणिक् । सर्वबीजीकर्षकः । सर्वकेशी वा। सर्वादेः बलादपीति माधवः । सर्वपली नृपः ।

·१६१
T21]
तद्धितप्रकरणम्
९००, धर्मशीलवर्णान्ताच्च । ५-२-१३२ ॥
द्विजधर्मोऽस्यास्तीति द्विनधर्मी । द्विजशंली । द्विजवर्णी !
९०१, हस्ताज्जातौ । ५-२-१३३ ॥
हस्तीति गजनातिसंज्ञा । करदन्नाभ्यां च भोजः । करी ! दन्तः ।
९०२. वर्णाह्मचारिणि । ५-२-१३४ ॥
वर्णी ब्रह्मचारी।
९०३. पुष्करादिभ्यो देशे । ५-२-१३५ ॥
एभ्यो देशे इनिः । पुष्करिणी । पद्मिनी । तरङ्गिणी । तटिनो इत्यादि । अदेशे तु पुष्करवान्
हस्ती।
अर्थाच्चासन्निहिने ।
असन्निहितोऽर्थोऽस्येत्यर्थी याचकः ।
९०४. बलादिभ्यो मतुवन्यतरस्याम् । ५-२-१३६ !!
एभ्यो मतुविनिश्च : बलवान् । वली : व्रतवान् : व्रती इचादि । ठनभावः फलन् ।
९०५. संज्ञायां मन्माभ्याम् । ५-२-१३७ ॥
मन्नन्तान्मशब्दान्ताच्च सन्नीनिः । दामिनी । मोमिनः ।
९०६, कंशंभ्यां बभयुस्तितुतयसः । ५-२-१३८ ॥
जलसुखवाचिभ्यां कंशंभ्यामेने म्युः । समम्यास्तोति शम्बः । शम्नः । युभ्यमोः सित्वेन
पदत्वात् अव्ययत्वेऽपि टिलोषाभावः । ' मोऽनुम्बारः८-३-२३, शंयुः । शतिः । शंतुः ।
शतः । शंयः । एवं कमोऽपि :
९०७. तुन्दिवलिवटेर्भः । ५-२-५३९ ॥
तुन्दिरुदरम् । तुण्डिस्तून्नतनाभिः । एकदेशविकृतत्वात् द्वयोरवि भ इति स्वामी ।
तुन्दिभः । तुण्डिभः । वलिभः । वटिभः । बटेम्नुण्डिः ।
।

·प्रक्रियासर्वस्वम् ९०८. अहंशुभमोर्युस् । ५-२-१४० ॥ अहमित्यहङ्कारे मान्तमव्ययम् । शुभमिति शुभार्थे । अहंयुः । शुभंयुः । इति मत्वर्थीयाः ।। इतः परं प्रायः स्वार्थे प्रत्ययाः । . ९०९, प्राग्दिशो विभक्तिः । ५-३-१ ॥ दिक्शब्देभ्यः (५-३-२७) इति सूत्रात्याच्याः प्रत्यया विभक्त्याख्याः । ९१०. किंसर्वनामबहुभ्योऽध्यादिभ्यः । ५-३-२ ॥ किंशब्दाद्व्यादिवर्जाच्च सर्वनाम्नो बहोरपि । प्राग्दिशः प्रत्यया ज्ञेया नापरेभ्यो भवन्त्यमी ।। ९११, पञ्चम्यास्तसिल् । ५-३-७ ॥ पञ्चम्यन्तात्किमादेः स्वार्थे तसिल् स्यात् । पञ्चम्याः प्रातिपदिकान्तर्गतत्वात् — सुपो धातु (२-४-७१) इति लुक् । किम् तस् । ९१२. कु तिहोः । ७-२-१०४ ॥ तादौ हादौ च विभक्तौ परतः किमः कुः स्यात् । कुतस् । अत्र विभक्त्यर्थस्यान्तर्गतत्वा- सामान्यजा सुविभक्तिरेव स्यात् । नेन तद्धितश्वासर्वविभक्तिः (१-१-३८)' इत्यव्ययत्वात्सुपो लुक् । कुतः । बहुतः । सर्वनामभ्यः सर्वतः । विश्वतः । तद् तत् । ९१३. त्यदादीनामः । ७-२-१०२ ॥ त्यदादीनां विभक्तौ परतोऽन्त्यस्यात्वं स्यात् । त अ तस् । पररूपम् । ततः । यतः। ९१४. इदम इश् । ५-३-३ ॥ ९१५. एतदोऽश् । ५-३-५॥ प्राग्दिशीये परे एतौ स्तः । इतः । अतः । अदस् तस् । त्यदाद्यत्वपररूपत्वे । अद तस् ।

·तद्धितप्रकरणम्
९१६, अदसोऽसेर्दादु दो मः । ८-२-८० ॥
सकाररहितम्यादसो दकारात्परस्य वर्णमात्रम्य उः स्यात् । दम्य च मः स्यात् । अमुनः
९१७, तसिलादिष्वाकृत्वसुचः । ६-३-३५ ॥
तसिलादिषु कृत्वमुच्पर्यन्तेषु पुल्लिङ्गसाधारणस्य अनूत्र लिङ्गस्य पुंबद्भावः स्यात् । नेन
सर्वशब्दस्यापि सर्वतः इत्येव ।
प्राग्दिशीयास्ततः पाशचरट्या इष्टरूपपौ।
कल्पजातीयदेशीया इत्येव तसिलादयः ॥
९१८, पर्यभिभ्यां च । ५-३-९ ॥
तसिल स्यात् । परितः सर्वतोऽर्थे । अभितः इत्युभयतः शीवसमीपाभिमुन्याहो !
९१९. सप्तम्यास्त्रल् । ५-३-२० ॥
सप्तम्यन्तात्किमादेनल् स्यात् । प्राग्वत्कुभावादिकमव्ययत्वञ्च । कुन । सर्वत्र । विश्वत्र ।
तत्र । एतस्मिन अत्र । अमुल । बहुन ।
९२०. इदमो हः । ५-३-११ ॥
सप्तम्यन्तादिदमो हः स्यात् । ' इदम इश५-३-३ इह ।
९२१. किमोऽत् । ५-३-१२ ॥
किम उक्तार्थेऽन् । तः स्वरार्थः ।
९२२, काति । ७-२-१०५ ॥
अति विभक्तौ परतः किमः कः स्यात् । ' यस्य' (६-४-१४८), इति लोपः । क ।
त्रलपाष्टः । कुन ।
९२३, इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते । ५-३-१४ ॥
इतरविभक्त्यन्तेभ्योऽपि किमादिभ्यः तसिल्वलो हातौ च दृश्यन्ते ।
भवदीर्घायुरायुष्मद्देवानांप्रियोग एवेष्टम् ।
स भवानित्यर्थे ततोभवान् । तत्रभवान् । को भवानित्यर्थ कुताभवान् । कुत्र.

·१६४
प्रक्रियासर्वस्वर
भवान् । कभवान् । अयं भवानित्यर्थे इतोभवान् । अत्रभवान् । इहभवान् । एवं
ततोभवन्तं तत्रभवन्तमित्यादि सर्वविभक्तिप्वपि योज्यम् । तथा स दीर्घायुरित्यर्थे ततो-
दीर्घायुः तत्रदीर्घायुः । ततआयुष्मान् ततोदेवानांप्रिय इत्यादि । दृश्युक्तेः तच्छन्दा.
दोनामेव ।
९२४, सबैकान्यकियत्तदः काले दा । ५-३-१५ ।।
कालवृत्तिभ्यासप्तम्यन्तेभ्य एभ्यो वा दा स्यात् ।
९२५, सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दि । ५-३-६ ॥
दाप्रत्यये पर सर्वत्य वा सादेशः स्यात् । सदा । सर्वदा । एकदा । अन्यदा ।
९२६, किमः कः । ७-२-१०३ ॥
किमो विभक्तौ परतः कः स्यात् । कदा । यदा । तदा । वेत्युक्तेः सर्वत्र काले इत्याद्यपि ।
९२७. इदमो हिल् । ५-३-१६ ॥
सप्तम्यन्तादिदमः काले हिल् स्यात् ।
९२८. एतेतौ रथोः । ५-३-४ ॥
इदमो रेफे थे च परे क्रमात् एत इत् इत्यादेशौ स्तः । एतर्हि ।
९२९. अधुना । ५-३-१७ ॥
इदमः काले सो निपात्यः ।
९३०. दानी च । ५-३-९८ ॥
इदमः काले दानी स्यात् । इश् । इदानीम् । मस्य ' हलन्यम्' (१-३-३) इति इत्त्व प्राप्ते
९३१. न विभक्तौ तुस्माः । १-३-४ ॥
विभक्तिस्थास्तवर्गसकारमकारा इतो न स्युः । अस्य निषेधस्यानित्यत्वात् 'किमोऽत्'
(५-३-१२) इति तकारस्त्विदेव ।

·तद्धितप्रकरणम्
१६५
९३२, तदो दा च । ५-३-१९ ॥
सप्तम्यन्तात्तदः काले दानी दा च स्यात् । तदानीम् । तदा ।
९३३, अनद्यतने हिलन्यतरस्याम् । ५-३-२१ ॥
सप्तम्यन्तारिकमादेरनद्यतने काले वा हिल स्यात् । कयत्तदन्येभ्य एव इति भोजः ।
कहि । यहि । तहि । अन्यहि । विकल्यान् कदा तदा इन्यायपि । अद्यतने तु कदा तदा
इत्यायेव ।
९३४. सद्यः परुत् परायेंषमः परेद्यव्यद्य पूर्वधुरन्यारन्यतन्यु-
रितरेधु परेधुरधरधुरुभयेथुरुत्तरद्युः । १-३-२२ ॥
एते सप्तम्यर्थवन्तः कालविशेषे म्युः ।
समानेऽहनि सद्यः स्यात्पूर्वस्मिन् वत्सरे परन् ।
ततः पूर्वे परारिः स्यादस्मिन् वत्सर ऐषमः ।।
परे थवि परश्वः स्यादयेत्यस्मिन्नहन्यपि ।
पूर्वेधुरादयः सर्वे तत्र तत्राहनि स्थिताः ।।
परे धीयतीतेऽपि तृतीयेऽयाह भोजराट् !
परुत्परारिशब्दौ च भावितत्परवर्षयोः ।।
उभयद्युरिति चेष्टम् ॥
९३५. प्रकारक्चने थाल् । ५-३-२३ ॥
प्रकारेऽर्थे किमादेस्थाल स्यात् । सर्वप्रकांग्ण सर्वथा । यथा । तथा
एतदस्थाल नेष्ठः ।
९३६, इदमस्थमुः । ५-३-२४ ॥
इदमः प्रकारे थमुः स्यात् । ये परे इशब्दादेश । इन्थन् ।

·प्रक्रियासर्वस्वम् ९३७. किमश्च । ५-३-२५ ॥ कथम् । इति प्राग्दिशीयाः ॥ ९३८. दिक्छब्देभ्यः सप्तमोपञ्चमीप्रथमाभ्यो दिग्देशकालेष्व- स्तातिः । ५-३-२७ ॥ दिग्देशकालसप्तम्याद्यन्तेभ्यो दिक्छब्देभ्यः खार्थेऽस्तादिः स्यात् । इलोपः । ९३९, अस्ताति च । ५-३-४० ॥ अस्तात्प्रत्यये परे पूर्वाधरयोः पुर् अध् इत्यादेशौ स्तः । पुरस्तात् । अधस्तात् । अन्य- यत्वात्सुलक्। ९४०. विभाषावरस्य । ५-३-४१ ॥ अवरस्यास्तातौ अव् वा स्यात् । अवस्तात् । अवरस्तात् । एते सप्तम्याद्यर्थेषु याज्याः । पुरस्ताद्वसति । पुरस्तादागतः । पुरस्तादम्यमिति दिशि । तथा देशे कालेऽपि । ९४१. पूर्वाधरावराणामसि पुरधवश्चैषाम् । ५-३-३९ ॥ पूर्वादिभ्योऽस्तात्यर्थे असिप्रत्ययः पुराधादेशाश्च स्युः । पुरः । अधः । अवः । पुरत इति तु निपातः । ९४२, दक्षिणोत्तराभ्यामतसुच् । ५-३-२८ ॥ अस्तात्यर्थे । दक्षिणतः । उत्तरतः । ९४३. विभाषा परावराभ्याम् । ५-३-२९ ॥ आभ्यामतसुज्वा । परेतः । अवरतः । परस्तात् । अवरस्तात् । ९४४. अञ्चलृक् । ५-३-३० ॥ अञ्चत्यन्तभ्यो दिक्छब्देभ्योऽस्तातेलृक् स्यात् । प्राच्या दिशीत्यादौ प्रापित्येव । अत्र तद्धितलकि स्त्रीप्रत्ययस्यापि लुक् । एवं अवाक् । उदछ । प्रत्यक् । ९४५. उपर्युपरिष्टात् । ५-३-३१ ॥ उपरि । उपरिष्टात् । अचस्यास्तात्यर्थे एतौ।

·तद्धितप्रकरणम् १६७ ९४६, पश्चात् । ५-३-३२॥ अपरम्यास्तात्यर्थे पश्चभावः आतिश्च निपात्यने । अपरा दिक पश्चात् । दिक्पूर्वम्यापि वाच्यम् । दक्षिणपश्चात् । उत्तरपश्चात् । दिक्पूर्वम्य केवलम्य चापरम्यार्धे पश्चभावो वाच्यः ।। दक्षिणपश्चार्घः । पश्चाधिः । ९४७. उत्तराधरदक्षिणादातिः । ५-३-३४ ॥ एभ्योऽस्तात्यर्थे आतिः स्यात् । उत्तराद्वसति इत्यादि । ९४८, एनबन्यतरस्यामदूरेऽपञ्चम्याः । ५-३-३५ ॥ पञ्चमीवर्जितपूर्वोक्तविभक्त्यन्तेभ्य उत्तरादिभ्योऽस्तात्यर्थेऽदूरत्वे द्योत्ये एनब्वा स्यात् । उत्तरस्यां दिश्यदूरे वसति उत्तग्ण वसति । उत्तरेण रम्यम् । एवं अधग्ण । दक्षिणेन । विकल्पादुत्तरत इत्याद्यपि । दिक्छब्दमानादेन त्रिति केचित् । पूर्वेण । पब्धिमेन । ९४९. दक्षिणादाच् । ५-३-३६ अस्मादेनविषय आच् म्यात् । दक्षिणा वसति । ९५०. आहि च दूरे । ५-३-३७ ॥ सप्तमीप्रथमान्ताक्षिणात् अस्तात्यर्थे दूरे द्योत्ये आहिराजपि स्यातू । दक्षिणाहि दक्षिणा ९५१, उत्तराच्च । ५-३-३८ ॥ अम्मादपि दूरे आजाही स्तः । उत्तराहि । उत्तरा । इत्यस्तातिभागः ।। ९५२, संख्याया विधार्थे धा । ५-३-४२ ॥ सङ्ख्याभ्यः क्रियाप्रकारेऽर्थे धा स्यात् । एकघा वदति । द्विधा याति ।

·१६८ १ प्रक्रियासर्वस्वम् ९५३, अधिकरणविचाले च । ५-३-४३ ॥ अधिकरण द्रव्यम् । विचालः संख्याालरायत्तिः । तस्मिन्नर्थे संख्याभ्यो धा स्यात् । दारु द्विधा करोति । मृत्पिण्डावेकधा करोति ! ९५४. एकाद्धो ध्यमुजन्यतरस्याम् । ५-३-४४ ॥ एकात्परस्य धो वा ध्यमुआदेशः । ऐकध्यं भुङ्क्ते । एकधा। ९५५, द्वित्र्योश्च धमुञ् । ५-३-४५ ॥ आम्यां धो वा धनुञ् । द्वैधम् । वैधम् । द्विधा । त्रिधा । घमुअन्ताड्डो वाच्यः। स च तद्वतीति भोजः । द्विप्रकारवान् द्वैधो वणः । त्रैधः । ९५६. एधाच । ५-३-४६ ॥ द्वित्रिभ्यां ध एधाजपि वा स्यात् । द्वेधा । त्रेधा । ९५७. याप्ये पाशप । ५-३-४७ ॥ कुत्सिते खार्थे पाशपू स्यात् । भिषक्पाशः । यशम्पाशम् । स्वार्थिकानां प्रकृतिवल्लिङ्ग- वचनमिष्टम् । तच्च क्वचिदतिवर्तते इति रक्षस्पाशान् इत्याह भट्टिः । ९५८. पूरणादागे तोयादन् । ५-३-४८ ॥ तीयान्तात्पूरणशब्दात् भागे वाच्ये अन् स्यात् स्वरभेदायान्विधिः । द्वितोयो भागः। तृतीयः । ९५९, प्रागेकादशभ्योऽच्छन्दसि । ५-३-४९ ॥ एकादशभ्यः प्राच्यात् पूरणात् भागेऽर्थे लोके एव अन् । पञ्चमः सप्तमो भागः । ९६०. षष्ठाष्टमाभ्यां न च । ५-३-५० ॥ आम्यामच्छन्दसि भागेऽन् च स्यात् । षष्ठः । पाष्ठः । अष्टमः । आष्टमः ।

·[22] तद्धितप्रकरणम् ९६१. एकादाकिनिच्चासहाये । ५-३.५२ ॥ असहायार्थादेकान किनिन् ! चन् कन् । कनश्च का लुक म्यत् ! एकार्की । एककः । एकः । ९६२. भूतपूर्वे चरट् । ५-३-५३ ॥ प्राक् सुन्दरः सुन्दरचरः । दित्त्वाल्मुन्दरचर • मिलादिषु' '६-३-३५, इति नन्दयोः पुंवत्त्वम् । ९६३, षष्ठया रूप्य च । ५-३-५४।। षष्ठयन्तात् भूतपूर्व रूप्यः चरट् च म्यात् ! कुबेरम्य भूता कुबेररूप्या लङ्का । कुबेर- चरी। ९६४, अतिशायने तमबिष्ठनो । ५-३-५५ ॥ अतिशये द्योत्ये एतौ स्तः । अयमेषां लघुनमः । टेः ६-४-१५५) इति टिलोपः । लघिष्ठः । एवमन्तिकतमः ।। अन्तिकम्य तमे तादेलोपः कादेश्च वा भवेत् । इति भोजोक्तितो लोकेऽप्यन्तमोऽन्तितमः स्थितौ ।। ९६५, तिङश्व । ५-३-५६ ॥ तिङन्तादतिशये तमप् स्यात् । ९६६. किमेत्तिङव्ययघादाम्बद्रव्यप्रकर्षे । ५-४-११ ॥ तिङादेः परो यो घस्तदन्तादद्रव्यप्रकर्षे आमुप्रत्ययः स्यात् । आमः म्वरादिपाठादव्य- यत्वम् । पचतितमाम् । ९६७. द्विवचनविभज्योपपदे तरचीयसुनौ । ५-३-५७ ॥ व्यर्थवचने विभक्तव्ये चोपपदे सुप्तिङन्तादेनौ स्तः ! अयमनयालधुतरः लघीयान् । विभज्ये प्राच्येभ्यः प्रतीच्याः पटुनराः पटीयांसः । अत्र प्राच्यान्विभज्य नेभ्यः प्रतं.च्यानामति- शय उच्यते । बौद्धप्रतियोम्यपेक्षायामप्यातिशायनिका इति वामनोक्तरुपपदाप्रयोगेऽपि पटुतरोऽयमित्यादि स्यात् । ।

·१७० प्रक्रियासर्वस्वम् ९६८. अजादी गुणवचनादेव । ५-३-५८ ॥ इष्ठनीयमुनौ गुणवचनाल्लघुमृद्वादेरेव स्तः । तेन पाचकतरः पाचकतमः इत्यत्र न । 'हस्वा- चादौ' (८-३-१०१) इति षत्वम् । सर्पिष्टमम् । सर्पिष्टरम् । तिङन्तस्य षत्वं नेति वाच्यम् । भिद्युस्तमाम् । पुंसश्च न । पुंस्तमः । किमेतदित्यादीनामुः। किन्तमां नृप आह किन्तराम् । जिज्ञासितबहुविशेषतया प्रष्टव्यस्य प्रकर्षादेवं प्रश्नः । एतत्प्राहेतमाम् । 'घकाल' (६-३-१७) इति विकल्पादलुक्येदन्तत्वम् । लुकि तु प्राङ्गतमे गतः । अव्ययात् उच्चैस्तमाम् । द्रव्यप्रकर्षे तु उच्चस्तरस्तरुः । प्राहृतमामित्यत्र तु प्राद्धेशब्दस्य विभक्त्यर्थप्रधानत्वेनासत्त्वार्थत्वान्न द्रव्यप्रकर्षः । तसिलादिषु' (६-३-३५) इति पुंवत्वाप्रियतमा । प्रियतरा। ९६९. घरूपकल्पचेलड्ब्रुबगोत्रमतहतेषु ड्योऽनेकाचो ह्रस्वः। ६-३-४३ ॥ धादिषु परेषु पुल्लिङ्गसाधारणस्य ड्यन्तस्यानेकाचो ह्रस्वः स्यात् । हस्वोक्तेर्न पुंवत् । सुन्दरितरा । सुन्दरितमा । तरुणिरूपा । तरुणिकल्या। चेलडादयः कुत्सिते ब्राह्मणिचेली। ब्राह्मणिब्रुवा । ब्राह्मणिगोला । ब्राह्मणिमता । ब्राह्मणिहता । पुल्लिङ्गसाधारणस्येत्युक्तेः पृथिवीतरेत्यत्र न। - ९७०. नद्याः शेषस्यान्यतरस्याम् । ६-३-४४ ॥ ड्यन्तवर्जितस्य नदीसंज्ञस्य ड्यन्तेष्वेकाचश्च घादौ हस्वो वा स्यात् । चामोरुतरा । वामोरूतरा । स्त्रितरा । स्त्रीतरा। कृलया नेति वाच्यम् । लक्ष्मीतरा । उमादिकृदन्तः ।

·तद्धितप्रकरणम्
१७१
९७१. उगितश्च । ६-३-४५॥ .
उगितो नदीसंज्ञान् घादो हन्यो वा स्यात् । उगितः शनादयः । लसन्तितरा : लमन्तीतरा।
इयसुन् श्रेयसितरा । श्रेयसीतरा । घिनुण । सम्पर्किणितरा । सम्पर्किणातरा !
उगितः पुंवत्त्वं वा वाच्यम् ।
लसत्तरा। श्रेयस्तरा।
९७२, तुश्छन्दसि । ५-३-५९ ॥
तृचूतृन्नन्तादतिशयेऽर्थे छन्दसौष्ठेयमुनो स्तः । लोकेऽपोति कौमुद्यादी।
९७३. तुरिष्ठेमेयस्सु । ६-४-१५४ ॥
एषु परेषु तृशब्दस्य लोपः स्यात् । कर्तृतमः करिष्ठः ! दाहीयस वेनुः । दोग्नीत्यत्र
भम्याट बचात् ङीपि गते तृलोपात् घत्वादिनिवृत्तिः ।
९७४. प्रशस्यस्य श्रः । ५-३-६० ॥
अभ्याजाद्योः परयोः श्रादेशः स्यात् । श्रम्य 'प्रकृत्येकाच्' (३-४-१६३ इति टिलोपाभावः ।
श्रेष्ठः । श्रेयान् ।
९७५, ज्य च । ५-३-६१ ॥
इष्ठेयसोः प्रशस्यस्य ज्य च स्यात् । ज्येष्ठः ।
९७६, ज्यादादीयसः । ६-४-१६० ॥
ज्यात्परस्येयस आदेरात्स्यात् । दधिः । ज्यायान् ।
९७७, वृद्धस्य च । ५-३-६२॥
इष्ठेयसोः वृद्धस्यापि ज्य स्यात् । वृद्धतमो ज्येष्ठः । ज्यायान् ।
९७८, अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ । ५-३-६३ ॥
अन्तिकतमो नेदिष्ठः । नेदीयान् । बाढतमः साधिष्ठः । साधीयान् ।

·१७२ प्रक्रियासर्वस्वम् ९७९. युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम् । ५-३-६४ ॥ युवतमोऽल्पतमश्च कनिष्ठः । कनीयान् । पक्षे यविष्ठः । अस्पिष्ठः । ९८०. विन्मतोलृक् । ५-३-६५ ॥ इष्ठेयसोः परयोर्विनो मतुपश्च लुछ स्यात् । लखितमः स्रजिष्ठः । भास्वत्तमो भासिष्ठः । 'स्थूलदूर' (६-१-१६६) इति यणादिलोपः । पूर्वस्यको गुणश्च । स्थविष्ठः । दविष्ठः । यविष्ठः । हसिष्ठः । क्षोदिष्ठः । एवं स्थवीयानित्यादि । 'प्रियस्थिर' (६-४-१५७) इति प्रियादीनां प्राद्यादेशाः । प्रेष्ठः । स्थिरं महत् । स्थेष्ठ । वरिष्ठः । बंहिष्ठः । गरिष्ठः । वर्षिष्ठः । पिष्ठः । द्वाधिष्ठः । वृन्दारकश्रेष्ठः वृन्दिष्ठः । ईयसुनि प्रेयानित्यादि । 'बहोर्लोपः (६-४-१५८) इतीयस आदिलोपो बहोर्भू च । भूयान् । ९८१, इष्ठस्य यिट् च । ६-४-१५९ ॥ बहोः परम्येष्ठम्य यिडागमो बहाभू च स्यात् । यिट इदुक्त्यर्थः । भूयिष्ठः । र ऋतो हलादेः' (६-३-१६२) इति द्रविष्ठः । प्रदिष्ठः ।। घौ पुनरिष्ठेयसुनोरिष्टौ श्रेयस्तरो यविष्ठतरः । स्वार्थेऽपि च घौ वाच्यावल्याच्तरमप्यभिन्नतरम् ॥ ९८२, प्रशंसायां रूपप् । ५-३-६६ ॥ प्रशस्तो भिषक् भिषग्रूपः । वार्थस्यैव भिषक्त्वादेः कुत्सादौ प्रत्यया मताः । भिषपाशो भिषग्रूपो नान्यैर्दोषगुणैर्भवेत् ।। नामजात्योः पुनः खार्थे स्तुतिनिन्दाद्यसम्भवात् । तद्धः स्याद्देवदत्तपाशस्सिहतमस्तथा ।। अप्रशस्तेऽपि स्वार्थपूर्णत्वे रूपप् स्यात् । दस्युरूपः । अतिशायने प्रतियोग्यपेक्षास्ति । रूपपि नेति भेदः । तितोऽनुवृत्तेः पचतिरूपम् । पचन्तिरूपम् । तिङन्ते क्रियाप्रधानत्वात् कोबैकत्वमेव ।

·तद्धितप्रकरणम् ९८३, ईषदसमाप्तौ कल्पव्देश्यदेशीयरः । ५-३-६७ ॥ सुप्तिङन्तेभ्य ईषदपूर्णतायामेते स्युः । ईवदूनो विद्वान् विद्वक्त्यः । यहम्कलनम विद्वद्देश्यः । विद्वद्देशीयः । एवं पचतिकल्लमित्यादि ! वाकल्प नुम्वमित्रा पद्मगुणयोगान् पद्मत्वजात्यभावाच्चेषदसमाप्तेत्यर्थात्सादृश्यम् । माधुर्यादिन्युनतया च गुडकल्यो गुड इत्या- द्यपि स्यादिति हरः । ९८४. विभाषा सुपो बहुच् पुरस्तात्तु । ५.३-६८ ॥ उक्तार्थे सुबन्तस्य पुरस्तात् बहुप्रत्ययो वा स्यात् । किञ्चिदूनः पटुः बहुन्टुः । अत्रार्थ. बत्त्वेन प्रातिपदिकत्वात्पूर्वमुलुकि मुवन्नरोत्पत्त:बरि बालिङ्गवचनत्वमेवेष्टर ! बहुतृणं नर । ९८५, प्रकारवचने जातीयर् । ५-३-६९ ॥ प्रकारो भेदः सादृश्यं च । तद्वति वाच्ये जातीयर् स्यात् । वक्रत्वविशेषत्रान् वजातीया दण्डः । चन्द्रजातीय मुखम् । थाल प्रकार एव । अयं तु तद्वति । टेन पालनादपि स्यात् । तथाजातीयः । ९८६, आन्महतः समानाधिकरणजातोययोः । ६-३-४६ ॥ समानाधिकरणे उत्तरपदे जातीय च परे महतोऽन्त्यम्यावं स्यन् । महाजातीयः । ९८७, प्रागिवात्कः । ५-३-७० ।। 'इवे प्रतिकृतौ ' (५-३-९६) इत्यतः प्राक् कविधिः । ९८८. अज्ञाते । ५-३-७३ ॥ सम्बन्ध्यादिविशेषेणाज्ञातेऽर्थे कः स्यात् । कम्यायमिन्यज्ञातोऽवोऽश्वकः : ९८९, अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक्टः । ५-३-७५ ॥ अम्मिन् प्रकरणेऽव्ययानां सर्वनानां तिच टेः प्रागकच् स्यात् । उच्चकैः । नाचकः सर्वनामांतु

·१७४
प्रक्रियासर्वस्वम्
साधोदादिभकारादिसुप्सु स्यात् प्रकृतेरकच् ।
अन्यत्र तु सुबन्तस्येत्याहुभोजहरादयः ।।
सर्वकस्मै । सर्वकेषाम् । युष्मकामु । सईकयोः । सर्वकेभ्यः । युष्मकाभिः । सुबन्तस्य
सर्वक । त्वयका । भवतका । बहुव्रीहौ सर्वनामत्वनिषेधात् के व कृते त्वत्कपितृकः इति
भाष्ये । तत्रापि त्वकपितृक इत्यकजेवेत्यन्ये । तिङस्तु पचतकि । पचतके ।
अकज्विषये तूष्णीमः काम्चाच्यः ।
प्रत्ययत्वेऽपि मित्त्वादन्त्यादचः परत्वम् । तूष्णीकाम् ।
शीले को मलोपश्च।
तूष्णींशीलः तूष्णीकः ।
९९०. कस्य च दः । ५-३-७२ ॥
अकचि सति कान्ताव्ययस्य दकारोऽन्तादेशः स्यात् । पृथकत् । धकित् ।
९९१, कुत्सिते । ५-३-७४ ॥
काफचौ स्तुः । विप्रकः । जल्पतकि । तूष्णीकमास्ते ।
९९२, संज्ञायां कन् । ५-३-७५ ॥
संज्ञायां कुत्सिते कन् स्याच्छूद्रकश्चूर्णकादयः ।
तिसभावस्त्रिशब्दस्य स्यात्संज्ञायां कनि स्त्रियाम् ।।
तिसूकानामको प्रामो रूढेरर्थोऽत्र मृग्यताम् ।
९९३. अनुकम्पायाम् । ५-३-७६ ॥
इहानुकम्पितः पुत्रः पुत्रको मन्दमेतकि !
९९४, नीतौ च तद्युक्तात् । ५-३-७७ ॥
सामाधुपाय शिक्षा नीतिरिति नाथः । तस्यों द्योत्यायां अनुकम्पायुक्तात् काकचौ स्तः ।
हन्त ते गुडकाः । एहकि । पूर्वत्र दयाविषयात्पुत्रादेरेव प्रत्ययः । इह तु तत्सम्बन्धात्
गुदादेरपीति मेदः ।

·तद्धितप्रकरणम्
१७५
.2
९९५. बह्वचों मनुष्यनाम्नष्ठवा । ७-३-७८ ॥
अनुकम्पामात्रे तद्युक्तनीतौ वार्थे बकुचो नृनानटवा स्यात् :
९९६, ठाजादाबूष द्वितीयादचः । ५-३-८३ ।।
उक्तार्थे ठेऽजादौ प्रत्यये च परे द्वित:यादच अगस्य भारम्टा लेपः म्यात : अनुकम्पितः
शिक्ष्यमाणो वा देवदत्तो देविकः वासिष्ठा बालिका : मातृदत्तो मतृक' : उगन्त दृम्य कः ।
एचम्विह द्वितीयाच्त्वे द्वितीयाजपि लुप्यने
कुबेरदत्तोऽनुकम्प्यः शिक्ष्यो वा कुत्रिको भवेत् ।।
ठचो विकल्पाके देवदत्तकः ।
के च वा लोपो वाच्यः ।
देवकः।
ठाजादौ के च पूर्वपदस्यापि वा लोपो काच्यः ।
दत्तिकः । देवदत्तिकः ।
विनापि प्रत्ययेन पूर्वोत्तरपदयोोपी वाच्यः ।
सत्या भामा । सत्यभामा।
९९७. शेवलसुपरिविशालवरुणार्यमादीनां तृतीयात् । ५-६-८४ ॥
एतत्पूर्वकाणां शब्दानां ठाजादौ परे तृतीयाइच ऊर्च लोगः म्यान । अनुकम्पितः
शेवलदत्तः शेवलिकः । तथा सुपरिदत्तः नुपरिकः : विशालदत्ता विशालकः ! वरुणदत्तो
वरुणिकः । अर्यमदत्तोऽयमिकः ।
एप्वकृतसन्धोपो वाच्यः ।
शेवलेन्द्रदत्तादौ शेवला इक इत्येकारस्थितिर्मा भृन्।
कचिच्चतुर्थादच ऊर्च लोपो वाच्यः ।
बृहस्पतिदत्तो बृहस्पतिकः ।
एकापूर्वपदानान्तु तदूर्ध्व लुप्यने क्वचित् ।
अनुकम्प्यो हि वागाशीदत्तो वाचिक उच्यते

·१७६ प्रक्रियासर्वस्वम् ९९८, घनिलचौ च । ५-३-७९ ॥ बहुचो नृनाम्नोऽनुकम्पानीयोग्तो च स्तः । अनादित्वादुक्तलोपः । देवियः । देविलः । वामियः । वालिलः । उगन्ताद्घन्निलचोरादिलोप: स्यात् इति भोजः । भानुदत्तो भानुयः ! भानुलः । मातृयः । मातृलः । ९९९. प्राचामुपादेरडवुचौ च । ५-३-८० ॥ उपादेवह्वचो नृनान्न उक्तेऽर्थे डज्युचौ च पूर्वोक्ताश्च वा स्युः । अनुकम्पित उपेन्द्रदत्त उपडः । उपकः । उपियः । उपिलः । उपिकः । उपेन्द्रदत्तकः । प्राचामिति पूजार्थम् । १०००. जातिनाम्नः कन् । ५-३-८१ ॥ मनुष्य कृतेभ्यः सिंहादिनामभ्यः उक्तेऽर्थे कन् स्यात् । सिंहकः । शरभकः । ठज्वन्निलच- श्वेष्टाः । सिंहिकः । शरिकः इत्यादि । १०.१. अजिनान्तस्योत्तरपदलोपश्च । ५-३-८२ ॥ अजिनान्तस्य नृनाम्नः उक्तेऽर्थे कन्नुत्तरपदलोपश्च स्यात् । अनुकम्पितो व्याघ्राजिनो व्याघ्रकः । १००२. अल्पे । ५-३-८५ ॥ अल्पार्थे काकची स्तः । घृतकम् । वदतकि । १००३, हस्वे । ५-३-८६ ॥ इखो वृक्षो वृक्षकः । १००४. संज्ञायां कन् । ५-३-८७ ॥ इस्वेऽर्थे नाम्नि कन् । वंशकः । वेणुकः । १००५. कुटोशमीशुण्डाभ्यो रः । ५-३-८८ ॥ इखा कुटी कुटीरः । शमीरः । शुण्डारः। स्वार्थेऽपि क्वचित्स्वलिङ्गाभाव उक्तः ।

·[23] तद्धितप्रकरणम् १७७ १००६, कुत्वा डुपचू । ५-३-८९ ॥ चार्मणं स्नेहपात्रं कुतूः । सा हस्वा कुतुपः । १००७. कासूगोणीभ्यां टरच् । ५-३-९० ॥ आभ्यां ह्रस्वे ष्टरच् । स्त्रीत्वेन षित्त्वात् डीप् । कासूतरी । गोणीतरी । कासः शक्तिः । १००८, वत्सोक्षाश्वर्षभेभ्यश्च तनुत्वे । ५-३-९१ ॥ एभ्यस्तनुत्वे द्योत्ये ष्टरच् । बालो गौर्वत्सः । तस्य यौवनारम्भे वाल्यस्य तनुत्वात् वत्सतरः। तरुणो गोरुक्षा । सोऽपि तदूर्ध्ववय प्राप्तौ तारुण्यस्य तनुत्वात् उक्षतरः । गर्दभेनाश्वाया- मुत्पादितोऽवोऽश्वनरः । अत्राश्वत्वस्य तनुत्वं शक्तस्तनुत्वात् । ऋषभतरो दुर्बलोऽनड्वान् । १००९. किंयत्तदो निर्धारणे द्वयोरकस्य डतरच् । ५-३-९२ ॥ द्वयोरेकस्य पृथक्करणे सति किंवत्तञ्चः स्वार्थ डतरच् स्यात् । अनयोः कनरो वैष्णवः । यतरः तेजस्वी । ततरः । कः यः सः इत्येवार्थाः । अन्याच भोजः । अन्यतरः अस्याल्पाच्तरवत् स्वार्थे तरबिति स्वामी । १०१०. वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने इतमच् । ५-६-९३ ॥ बहूनामेकस्य निर्धारणे तु यथाहं जातितत्पश्नार्थेभ्यः किंयत्तच्चो वा इतमच् म्यान् । एषां कतमो विप्रः । यतमः । ततमः । भोजोक्तेरन्यतमोऽपि । वेति व्यर्थमिति हराद्याः । अकजधमिति नाथाद्याः । ककः । यकः । सकः । किमोऽस्मिन्नथें डतरजपीष्टः । कतर एषां विप्रः। अजातेः प्रश्भेऽपीष्टम् । कतम एषां हरिः।

·प्रक्रियासर्वस्वम् १०११. एकाच प्राचाम् । ५-३-९४ ॥ एकशब्दादुक्तविषय वा डतरडतमौ स्तः । एतयोरेकतरः कृष्णः । एषामेकतमो रामः अत्र जातिपरत्वनियमो न । विकल्पात् एककः । एकः । १०१२. अवक्षेपणे कन् । ५-३-९५ ॥ क्षेपसाधनात्कन् । व्याकरणकेन त्वं गर्वितः । तत्र व्याकरणस्य सम्यक्त्वेऽपि गर्वितम्य तन्निन्दासाधनं भवति । इति कभागः ॥ १०१३. इवे प्रतिकृतौ । ५-३-९६ ॥ इवार्थे प्रतिमायां वाच्यायां कन् स्यात् । अश्वसदृशी प्रतिमा अश्वकः । प्रतिकृतित्वादेव सादृश्यसिद्धेरिवोक्तिरुत्तरार्था । १०१४. संज्ञायां च । ५-३-९७ ॥ इवार्थे नाम्नि कन् । गर्दभकः । १०१५, लुम्मनुष्ये । ५-३-९८ ॥ संज्ञोक्तस्य कनो मनुष्ये वाच्ये लुप् । लुपि प्रकृतिवल्लिङ्गवचने । चञ्चा तृगपुरुषः । तत्स- दशमनुप्यनानि चचा। मनुष्यलुपि विशेषणानां युक्तवद्भावो नेति वाच्यम् : रम्यश्वञ्चा। १०१६. जीविकार्थे चापण्ये । ५-३-९९ ॥ जीविकायां प्रतिमायां वाच्यायां लुप् स्यात् । स्कन्दः । विष्णुः । याचद्भिः प्रतिगृहं प्रदश्यमाना देवप्रतिमा इमाः । पण्ये तु न लुपू । हस्तिकान् विष्णुकान् विक्रीणीते । १०१७. देवपथादिभ्यश्च । ५-३-१०० ॥ एभ्यः प्रतिकृतिकनो नाम्नि लुप् । देवानां मार्ग इव भातीति देवपथ आकाशगङ्गाख्या रेखा । आकृतिगमोऽयम् ।

·तद्धितप्रकरणम्
१७९
अर्चासु पूजनार्थासु चित्रकर्मध्वजेषु च ।
लुप् स्याद्देवपथादित्वादिवे प्रतिकृतो कनः ।।
देवालये गृहे वा पूजनास्वर्चासु शिवः । विष्णुः । चित्रकर्मणि रामः । रावणः । ध्वजे
वृषः । गरुडः । अभेदोपचारादपि सर्वसिद्धिः ।
१०१८. वस्तेर्डम् । ५-३-१०१ ॥
अस्मादिवार्थमाने ढन् । वस्तितुल्यं वास्तेयं फलम् ।
१०१९, शिलाया ढः । ५-३-१०२ ॥
ढापीष्टः । अम्य ढढौ । शिलातुल्यं शिलेयं शैलेयं वा दधि ।
१०२०. शाखादिभ्यो यः । ५-३-१०३ ॥
शाखामुखजघनमेघचरणस्कन्धोरदिशरश्शृङ्गामशरणेभ्यः । शाखातुल्यः शाम्यः । नुख्यः ।
जघन्यः । मेघ्यो हरिः । चरण्यः । स्कन्ध्यः । उरस्यः । शिरम्यः । शृङ्गायः। अध्यः ।
गृहवदाश्रयः शरण्यः । शरणे समाश्रयणे साधुरिति यदिनि शङ्करः ! सोमवत् प्रियदर्शन
सोम्यमिति च स्वामी।
१०२१. द्रव्यं च भव्ये । ५-३-१०४ ॥
समर्थे वाच्ये द्रव्यमिति निपात्यते । द्रव्यमयं राजपुत्रः । पुष्पफलबान् दुरिवेष्टसाधनक्षम
उक्तः । पुरुषार्थसाधकत्वात् धनमपि द्रव्यमिति नाथः ।
१०२२. कुशाग्राच्छः । ५-३-१०५॥
इवाथें । कुशाग्रीया वुद्धिः । कुशाग्रार्द्धजरतीघुगाक्षरादिभ्यश्छः इति भोजः । अर्धवृद्धा
हि नारी कामिनामधेष्टार्धानिष्टा च भवतीति ताश कायमधंजरतीयम् । अबुद्धिपूर्व सिद्ध
घुणाक्षरीयम् ।
१०२३. समासाच्च तद्विषयात् । ५-३-१०६ ॥
रतत्तद्धितार्थविषयाकाकतालादिसमासादिवायें छः स्यात् । समासोऽप्यनेनैव कल्प्यः ।

·ܘܘܐ
प्रक्रियासर्वस्वम्
यहच्छाप्तस्य काकस्य पतत्तालस्य चान्वयः ।
प्रकृत्यर्थोऽत्र ततुल्यं काकतालीयमुच्यते ।।
एवमजायाः पतत्कृषाणस्य च योगेन सहशं अजाकृपाणीयम् । अन्धहस्तं वर्तिकापातेन
सदृशमन्त्रवर्तिकीयम् । दैवोपनतमेभिरुच्यते ।
एवं प्रयोगानुगुणं दण्डनाथोक्तमीरितम् ।
एप्विवार्थद्वयं वृत्ताविष्टं क्लिष्टतरं तु तत् ।।
१०२४. शर्करादिभ्योऽण् । ५-३-१०७ ॥
शर्कराकपालिकाकवाटिकासिकतानकुलनाराचीशतपत्रपुण्डरीकेभ्यः । शर्करातुल्यं शार्कर
वचः । कापालिकम् । कावाटिकम् । सैकतम् । नाकुलम् । नाराचम् । शातपत्रम् ।
पौण्डरीकम् ।
गोर्लोमपुच्छाभ्याम् ।
गोलोमसदृशं गौलोमनम् । अण्यनः प्रकृतिभावः । गौपुच्छम् ।
अन् सपत्न्याः।
सपनीसहशत्वात् सपत्नः शत्रुः ।
१०२५, अङ्गुल्यादिभ्यष्ठक् । ५-३-१०८ ॥
अङ्गुलीतुल्यः आङ्गुलिकः । मण्डलवस्थितं माण्डलिकम् । एवं मुनिहरिकपिखलोदश्विगुरु-
शप्कुलीकुलिशगोण्यादेः।
१०२६, एकशालायाष्ठजन्यतरस्याम् । ५-३-१०९ ॥
अनान्यतरस्यामिति समुच्चये । तेन ठक् च स्यात् । एकशालिकः । ऐकशालिकः ।
१०२७. कर्कलोहितादोकक् । ५-३-११० ॥
कर्क: श्वेतोऽश्वः । तत्सदृशः कार्कीकः । लोहितवद्भासमानो लौहितीकः स्फटिकः । इति
वार्थभागः ॥

·तद्धितप्रकरणम्
२८१
१०२८. पूगाञ्ज्योऽग्रामणीपूर्वात । ५-३-२१२ ॥
पूगाः स्युबहुजातीया अर्थकामपरायणाः .
तद्वाचकेभ्यः स्वार्थे ज्यो न तु तन्नाथवान् ।
शैव्यः शैव्यो शिवय. । अत्र ज्यादयस्तद्राजाः २१९, इति तद्रजात् बहुषु लुक् ।
एवं लोहध्वज्यः लौहध्वज्यो लोहध्वजाः । देवदत्तग्रामण को देवदत्तकः । पुन इयत्र
प्रामणीभूतदेवदत्तपूर्वकत्वाभ्यो न ।
१०२९. बातफोरस्त्रियाम् । ५-३-११३ :
अत्र उफत्री न्यः पूर्वमुक्तः । वातात्तु हम य. ; हिनयो । बहिन ना . स्त्रियां नु
न्यो न । ब्राहिमता।
१०३०. आयुधजीविसंघाच्यडाहोके बब्राह्मगराजन्यान
। ५-३-११४ ॥
वाहीकगतायुध विसङ्केभ्यः स्वार्थे न्यट् स्यात् । मालव्यः । मालव्यो मालवाः । टित्त्वा-
न्मालवी । ब्राह्मणवाचिभ्यो राजन्यशब्दाचन । शालङ्कायनः : राजन्यः । राजन्यम्य ज्याटि
रूपभेदाभावेऽपि स्त्रियां डीप् स्यादिति तन्निषेधः ।
१०३१, वृकाट्टेण्यण् । ५-३-११५ ॥
आयुध विसङ्घात् वृक्षास्वार्थे टेण्यग् । वाण्यः वाण्यो वृकाः । टित्त्वान् ऊम् ।
वाणी।
१०३२, दामन्यादितिगर्तषष्ठाच्छः । ५-३-११६ ॥
दामनिप्रभृतिभ्यस्त्रिगर्तषष्ठेभ्यश्च न्वार्थे छः स्यात् । दामन यः । दामनयः : त्रिपष्ठा इति
षडायुधजीविसङ्घा उक्ताः । क्रौष्टुकोयाः । क्रोष्टुकयः ।
क्रौष्ठुकिर्जालमानिश्च कोण्डोपरथिदाण्डिकी ।
ब्रह्मगुप्तो जानकिश्च त्रिगतोऽमापु जानकः ।।
स षष्ठ एषां सङ्घानामिति व्याचष्ट वृत्तिकृत् ।
त्रिगर्तेष्वेव षष्ठांशा एत इत्याह भोजराट् ।।

·प्रक्रियासर्वस्वम् --- १०३३. पर्वादियौधेयादिभ्यामणो । ५-३-२१७ ॥ आयुध विवाचिभ्यामाभ्यां क्रमादणौ । पार्शनः । यौधेयः । प्राग्वत् बहुषु लुक् । पशेवः । यौधेयाः । लुका खरे भेदः । स्त्रियां ' अतश्च (४-१-१७७) इत्यकाररूपस्य तद्राजस्य लुगुक्तेः पश्वीदेरणो लुक् । पYः । मनुष्यजातिवादूङ् । एवं यौधेयादेरोऽपि स्त्रियां लुप्राप्तो न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः' (४-१-१७८) इति निषेधः । यौधेयर्या । श श्रेयी । अनन्त- जातित्वात् डीन् । १०३४. अभिजिद्विदभृच्छालावच्छिखावच्छमोबदूर्णावच्छ्रीम- दणो यञ् । ५-३-११८ ॥ आयुधाबिनो गताः । अपत्याणन्नेभ्योऽभिजिदादिभ्यः स्वार्थे यञ् । अभिजितशब्दात् आभिजित्यः । आभिजिताः । वैदभृत्यः । वैदभृताः । शालावत्यः । शालावताः । शैखा- वत्यः । शैखावताः । शामीवत्यः । शामीवताः । और्णावत्यः । और्णावताः । त्रैमत्यः । त्रैमताः । एते तद्राजाः ॥ १०३५. पादशतस्य संख्यादेवींप्सायां वुन् लोपश्च । ५-४-१ ॥ पादान्तस्य शतान्तस्य च संख्यादेः शब्दस्य वीप्सायां द्योत्यायां वुन् । प्रकृतेरन्त्यलोपश्च स्यात् । द्विपाद् अकम् । । १०३६, पादः पत् । ६-४-१३० ॥ पादन्तस्य भम्य पद् स्यात् । द्विपदक । स्वभावात् स्त्रीत्वम् । द्विपदिकामादत्ते । द्वौ द्वौ पादावादत्ते इत्यर्थः । एवं द्विशतिकामादत्ते । पादशतादन्यत्रापि दृष्टम् । द्विमोदकिका भुज्यते । १०३७, दण्डव्यवसर्गयोश्च । ५-४-२ ॥ दण्डदानयोधोत्ययोः पादशतान्तादबोप्सायामपि बुन् लोपश्च स्यात् । द्वौ पादौ दण्डितः द्विपदिकादण्डितः । द्विषदिकां ददाति । एवं द्विशतिकामित्यादि । प्राग्वत् द्विमोदकिकं इत्याद्यपि।

·तद्धितप्रकरणम्
१८३
१०३८, स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन् । ५.४-३ ॥
एभ्यः प्रकारवति कन् । स्थूलेषुमणिमधुधान्यतिलकालपुण्डैरण्डचन्द्रमहन्यः । स्थूलब
विशेषवान् स्थूलकः : इषुसदृशः इषुकः । मगिक ! मधुसमो मधुकः ! धान्यकः : तिलक :
कालकः । पुण्ड्रकः । एरण्डक. । चन्द्रसम, चन्द्रकः । नहरकः ।
पत्रमूलाब्यस्ताचा
पलमूलकः । पत्रकः । मूलकः ।
अवदातासुरायाम् ।
अवदातिका सुराविशेषः ।
सुराया अहो
-
केडगो हम्वः । मुगदर्णोऽहिः सुरक. :
गोमूत्रादाच्छादने।
गोमूत्रवर्णः प्रावारो गोमूत्रकः । तदने विन्यानवाद'
जीर्णाच्छालिघु ।
जीणकल्पा शालयो जोजेकाः ।
यव द्रहिषु ।
यवसहशा बोहयो यवकाः ।
कृष्णात्तिले ।
कृष्णप्रकारास्तिलाः कृष्णकाः ।
अणोर्मापेषु ।
अणुका माषाः।
माषात्परिमाणे।
माषकः स्वर्णपरिमाणम् ।
चञ्चहतोश्च वाच्यम् !
चञ्चत्को वृहत्काध मणिः ! स्वतः स्थगऽणुरवि प्रभावशात्तन्त्रकारः ? चच्चाहनारनि पार्ट
केणो हावः । तृणपुरुषसमश्चञ्चकः ।

·१८४
प्रक्रियासर्वस्वम्
१०३९. अनत्यन्तगतो तात् । ५-४-४ ॥
अशेषसम्बन्धासावे योन्ये तान्तात्कन् : असकलच्छिन्नं छिन्नकम् । भिन्नकम् ।
१०४०. न सामिवचने । ५-४-५ ॥
अर्धवाचिन्युपपदे कान्तात्कन् न । अधच्छिन्नम् ! सामिच्छिन्नम् । नेमच्छिन्नम् ।
सर्वशब्देभ्यः स्वार्थे कन्वाच्यः ।
बहुतरकम् ।
१०४१. बृहत्या आच्छादने । ५-४-६ ॥
कन् स्यात् । केऽणः' (७-४-१३) बृहतिकेति प्रावरणनाम ।
१०४२. अषडक्षाशितङ्ग्वलङ्कलिंपुरुषाध्युत्तरपदात् खः ।
५-४-७॥
एभ्यः स्वार्थे खः । आशितविति निपातनान्मुम् । अक्षिशब्दोऽत्र श्रोत्रार्थ इति रामहरौ ।
यड्वर्णरहितो मन्त्रो ह्यषडक्षीण उच्यते ।
तदाशितङ्गवीन स्यात्तृप्ताः स्युयंत्र धेनवः ।।
सा चालम्पुरुषीणा स्त्री समर्था पुरुषाय या।
तथा यः कर्मणे शक्तः सोऽलङ्कीण उच्यते ॥
अध्युत्तरपदादाजाधीनो राजन्यधिश्रितः ।
अधीनः केवलस्त्वव्युत्पन्नो रूट्येति कैयटः ।।
अध्युत्तरपदादिभ्य इति भोजस्त्वसूत्रयत् ।
अध्याश्रित इनोऽनेनेत्यधीन इति केचन ।।
खस्य नित्यतया न स्युरषडक्षादयस्त्वयम् ।
अन्येऽपि स्वार्थिका केचिन्नित्याः केचिद्विकल्पिताः ॥
१०४३. विभाषाश्चरदिस्त्रियाम् । ५-8-८ ॥
दिवाचिस्त्रीलिङ्गादन्यताश्चत्यन्ताद्वा खः स्यात् । प्राचीनो घटः । प्राचटः । एवमर्वाचीनः ।
अर्वाङ् । दिस्त्रियान्तु प्राची दिगित्येव । ' अञ्चलृक् ' (५-३-३०) इति अस्तातिलगन्तात्तु

·[24] तद्धितप्रकरणम् १८५ अस्त्रीत्वादिश्यपि खः । स्वभावान्क्लीवत्वञ्च म्यात : प्राचीनं दिनभ्या । प्राचीनं दिश आगतः ! प्राचीनं दिशि वसति । सप्तनीपञ्चम्योरपि अस्तात्यन्ननाभिहितत्वात् प्रथमा । एवमदिश्यपि क्लीवत्वम् । प्राचीन ग्रामः कालो वा । १०४४. जात्यन्ताच्छ बन्धुनि । ५-४-९ ॥ बन्धु द्रव्यम् । व्यक्तिरित्यर्थः । नस्मिन् वाच्ये जात्यन्ताच्छः । विप्रो जानिरम्येति विप्रजा- नीयोऽयम् । समानजाताविति भाष्यप्रयोगात् कचिन्न । जातिमात्रे तु विप्रजातिनित्यत्येव । १०४५. स्थानान्ताद्विभाषा सस्थानेनेति चेत् । ५-४-१० ॥ समानस्थानवचनात् स्थानान्नाद्वा छ इष्यते । मत्स्थानीयश्च मत्स्थानो मत्तुल्यस्थान उच्यते ॥ स्थानान्तं सस्थानेनार्थवदिति चेदित्यन्वयः । १०४६, अनुगादिनठक् । ५-४-१३ ॥ अनुगदन्नेव आनुगदिकः । १०४७. विसारिणो मत्स्ये । ५-४-१६ ॥ विसारिञ्छब्दान्मत्स्ये वाच्येऽण् । वैमारिणः । १०४८, संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच् । ५-४-१७ !! पञ्चकृत्वो भुङ्क्ते ! १०४९. द्वित्रिचतुर्थ्यः सुच् । ५-४-१८ ॥ द्विः । त्रिः । चतुर् स् । संयोगान्तलोप: : रस्य विसर्गः । चतुः । १०५०. एकस्य सकृञ्च । ५-४-१९ ॥ अस्य क्रियागणनेऽर्थे सुच् सकृदादेशश्च ! सकृत् स । संयोगान्तलोपः । सद्भुङ्क्ते ।

·प्रक्रियासर्वस्वम् १०५१, विभाषा बहोर्धा विप्रकृष्टकाले । ५-४-२० ॥ आसन्नकाले क्रियाव नेऽर्थे बहोर्धा कृत्वसुच्च स्यात् । यामस्य बहुधा बहुकृत्वो वा भुङ्क्ते । दूरकाले तु मासस्य बहुकृत्वो बुध्यन्ते । १०५२, तत्प्रकृतवचने मयट् । ५-४-२१ ॥ तत्प्रचुरमित्यर्थे मयट म्यात् । प्रचुरमन्नमन्नमयम् । यवागूमयी ! स्वार्थत्वात्खलिङ्गमेव । तत्प्रचुरमित्युच्यतेऽस्मिन्नित्यर्थेऽपि मयट् स्यात् । उच्यते इत्यतन्त्रः । अन्नं प्रचुरमम्मि- नित्यन्नमयो यज्ञः । तत्प्रधानमत्रेत्यर्थेऽप्याह कौमुदी। पार्थमयं पाण्डवसैन्यम् । १०५३. समूहवच्च बहुषु । ५-४-२२ ॥ । प्रकृतवस्तूनां बहुत्वे समूहवत्प्रत्ययः स्यान्मयट् च । प्रचुरा मोदका एव मौदकिकम् ! अचित्तत्वादृक् । मोदकमयम् । एवमापूपिको यज्ञः । अपूपमयः । १०५४, अनन्तावसथेतिहभेषजाज्ञ्यः । ५-२-२३ ॥ अनन्तमेव आनन्त्यम् । आवमथ्यं गृहम् । इतिहेत्युपदेशपरम्परा । तदेवैतिद्यम् । भैषज्यम् । १०५५. देवतान्तात्तायें यत् । ५-४-२४ !! अमिदेवतार्थमग्निदेवत्यम् । १०५६. पादार्धाभ्याञ्च । ५-४-२५ ॥ तादर्ये यत् । पाद्य गन्धादिमिश्राम्बु मधुपर्कार्पणं तथा । अधस्तदर्थ तोयाचं दध्याचे वाऱ्यामुच्यते ॥ अर्यम् । चकारात् स्वार्थे । नव्यम् । क्षेभ्यम् । तथैव स्थित तथ्यमित्याद्यपि । नवस्य नूमावस्वप्तनखाश्च वाच्याः । नतम् । नूतनम् । नवीनम् ।

·तद्वितप्रकरणम्
१८७
नश्च पुराणे प्रात् ।
पुराणार्थात्प्रशब्दान्नश्च नप्तनखाश्च म्युः । प्रणम् । प्रत्नम् । प्रतनम् । प्रोणम् ।
भागरूपनामभ्यो वेयो वाच्यः ।
भागधेयमित्यादि । भागाद्यच्च इति भोजः । भाग्यम् ।
आनीधसाधारणाद।
आमीत्री शाला । साधारणी भूमि. ! एषां विकल्यि नत्वादाभावे आनीतः । माधारणा ।
१०५७. अतिथेjः । ५-४-२६ ॥
अस्मात्तादयं यः । आतिथ्यन् !
१०५८. देवात्तल् । ५-४-२७ ॥
अस्मात्स्वार्थ तल् । तलः स्त्रवान् देवता ;
१०५५. अवः कः । ५-४-२८ ॥
अविश्व अविकः ।
१०६०. यावादिभ्यः कन् । ५-४-२९ ॥
याव एव यावकः । मणिक इत्यादि ।
ऋतावुष्णशीताभ्याम् ।
उष्णक: शीतकश्च ऋतुः ।
पशो लूलविया ताभ्याम् ।
लूनकः पर्यज्ञ । वियातकोऽयं गौः ।
जातो प्रियचित्रगुह्यगोळकुब्जादिभ्यः ।
प्रियकश्चित्रकश्च मृगजातिः । गोळकः कुवित्रजातिः । कुञ्जका गजजातिः । आयुक्तः
पुस्तकम् ।
अणानिपुणे !
अणुकः सूक्ष्म

·१८८
प्रक्रियासर्वस्वम्
पुत्रात् कृत्रिमे ।
पुत्रकः सालभञ्जिका ।
साताद्वेदसमाप्तौ।
स्नातकः समावृत्तः ।
शून्यादिक्ते।
जलादिरिक्तः कुम्भादिः शून्यकः । अन्यत्र शून्यो देशः ,
तनोः सूत्र।
-
तनुकः सूक्ष्मतन्तुः।
कुमारक्रीडनकेभ्यः ।
कन्दुकः । भ्रमरकः ।
ईयसश्च
श्रेयस्कः । ज्यायस्कः ।
१०६१, लोहितान्मणौ । ५-४-३० ॥
लोहितकः पद्मरागः ।
१०६२. वर्णे चानित्ये । ५-४-३१ ॥
कोपादिजे वर्णे वाच्ये लोहितात्कन् । लोहितको गण्डौ । स्त्रियां लोहिनिका लोहितिके-
तोष्टम् ।
१०६३, रक्ते । ५-४-३२ ॥
लाक्षादिना रक्ते वाच्ये लोहितात्कन् । लोहितकः पटः । प्राग्वल्लोहिनिका लोहितिका वा
शाटी।
१०६४, कालाच्च । ५-४-३३ ॥
कोपादिवर्णे रक्ते च वाच्ये कालात्कनिष्यते ।
शोकेन कालकं वक्त्रं नोल्या कालकमंशुकम् ॥

·तद्धितप्रकरणम् १८९ ' - -- १०६५. विनयादिभ्यठक । ५-४-३४ ॥ एभ्यः खार्थे ठक् । विनयसमयाकस्मात्कथञ्चिइययविशेषव्यवहारांचाग्भ्य : विनय एव वैनायकः । सामयिकः । इनबन्न कन्यम् : आकम्निकमहेनुकम् । तान्तत्वात्कत्वम् ! कायश्चित्तम् । कृच्छ्न्यम् ! आत्ययिकः । वैशेषिकः : व्यावहारिकः । औपचारिकः । समो गत्यूहाचारोत्कर्षपरायप्रदानभ्वः ! साङ्गतिकम् । सामूहिकम् । सानाचारिकद । अनुत्रिकम् । साम्परायफन् । सानहा- निकम् । उपायाद्धम्वश्च । औपयिकम् । एकान्तो नियत. स ख बनयादित्वात् ऐकान्तिक इति हरः । सम्प्रत्येव साम्प्रतिकमिति च । पदातिरेव पादातिक इति च म्वामः । विषय एवं वैषयिक इति शृङ्गार । मौक्तिकमिति विनयादिवाठादिति वामनः । मुक्तासनूहे तु हाराहावचितत्वाइकि स्यात् । १०६६. वाची व्याहतार्थायाम् । ५-४-३५ ॥ अस्यां वाचि वाच्यायां वाचः स्वार्थे ठक् । राज्ञा दून प्रत्युक्तार्थत्वात्सन्देशवाम्बाचिकम् . लेखनादिना सूचितार्थत्वात्सन्देशशेषो वाचिकमित्यन्ये । १०६७. तयुक्तात्कर्मणोऽण् । ५-४-३६ ॥ सन्देशवाग्बोधितं यत्कर्मास्मात्स्वार्थिकाऽण् भवेत् । नृपस्य वाचिकं श्रुत्वा कामणं सचिवाऽकरोत् ।। तदुक्तमेव कर्माकरोदित्यर्थः । तच्च नृपवशीकरणमूलं भवतीति लक्षणया वशीकरण- मूलकम कार्मणमुच्यते । १०६८, ओषधेरजातौ । ५-४-३७ ॥ सैन्धवाद्यपि रोगहरं वस्नु औषधम् । जातो त्वोषधयः ।

·१२० प्रक्रियासर्वस्वम् १०६९, प्रज्ञादिभ्यश्च । ५-४-३८ ॥ स्वार्थेऽण् । प्रज्ञवणिगुशिप्रत्यक्षदेवताविद्यामनश्चक्षुश्श्रोत्रशत्रुयाधचोरेभ्यः । प्रजानातीति प्रज्ञः । स एव प्राज्ञः । वाणिजः । उशिकमनीयः । स एवोशिजः । प्रात्यक्षम् । दैवतम् । वैद्यम् । मानसम् । चाक्षुषम् । श्रोत्रम् । श्रोत्राच्छरीरे इति वृत्तिः । श्रोत्र गालम् । शात्रवः । यौधः । चौरः । पाडद्विदजबच्चिकोर्षद्वसुमरुत्सत्वदशाशिनिबन्धुवयःक्रुभ्यः । षोडतः । विन् वैदतः । जौहतः । चैकीर्षतः । वासवः । मारुतः । सात्वतः । दाशार्हः । आशनः । बान्धवः । वायसः । क्रौञ्चः । रक्षःपिशाचविकृतव्याकृतसन्तपनद्वितामीदादिभ्यः । राक्षसः । पैशाचः । वैकृतम् । वैयाकृतम् । सान्तपनं व्रतभेदः । द्वितैव द्वैतम् । आग्नीधम् । आयुक्तेः रक्षोनमेव राक्षोन्नम् । चरित्रमेव चारित्रम् । परिप्लवश्चलः । स एव पारिप्लवः । सर्वेषां विधेयोऽधीन इति वैधेयो मूर्खः । प्रतिभैव प्रातिभम् । सम्प्रत्येव साम्प्रतम् । नरक एव नारकः । असुर एवासुरः । चर एव चारः । अनुभाव एव आनुभावः । अमर्ष एव आमषः । एकाग्र एवैकाग्रः । जैतैव जैत्रः । उणादिषु बाहुलकात् त्रणिति माधवः । कृष्णान्मृगे। काष्णों मृगः । जुहृत्कृष्णमृग इति केचित् । जौहृतः कृष्णमृगः । १०७०. मृदस्तिकन् । ५-४-३९ ॥ खार्थे । मृत्तिका। १०७१, सस्नौ प्रशंसायाम् । ५-४-४० ॥ प्रशस्ता मृत् मृत्सा। मृत्ला। १०७२. बह्वल्पार्थाच्छम् कारकादन्यतरस्याम् । ५-४-४२ ॥ कर्मादिकारकवृत्तहल्यवाचकाच्छस् वा स्यात् । बहूनि बहुभिः बहुभ्य इत्याद्यर्थे बहुशो ·नद्वितप्रकरणम ददाति । भूरियः । अव्याः । स्तोकः : अत्र बियं त्वं वचन गईयर- वपि बहुशः । बह्वश्रुत्वात्तिश इस बार ! शसयं मङ्गले वाच्यः कल्याण बहुशो दी। दाने भयादिजेऽल्पवं शुभ नत्र व्यगो दी: पष्टया अकारकत्वान बहूनां वनंयत्र न १०७३. संख्येकवचनाच त्रीप्सायान । 2 ।। संख्याशब्दादेकार्थाच कारकादृष्याय नमः मन् है हूँ इत्यर्थ द्विशः विट कतिशः । गणशः : नावच्छः । प्रत्यादयः म्बन कथः । अयं ददानि प्रस्थान पणशः पादाः । १०७४, ऋचः शे । ६-३-१. !! ऋक्सम्बन्धिनः पादम्य शासि पर पद्धव म्यान् । पाई पाई संमति पच्छ मनि । अन्येषामपि प्रकरणदिनैकवसिद्ध स्थान : कुण्डलदी इत्व नना : अत्यन्तस्वाधेऽपि शश्वाच्यः । प्रायगः । सर्वशः । एकैकाः । १०७५, प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः । ३-४-९२ ।। अनयोरर्थयोः प्रतिः कर्मप्रवचनीयसंज्ञः । १०७६, प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात् । २-३-११ ।। यत्सम्बन्धिी प्रतिनिधिप्रत्यर्पणे कमप्रवचनीयनोच्येने तस्मात्पञ्चमी म्यात् । १०७७. प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः । ५-४-४४ ॥ कर्मप्रवचनीयेन प्रतिना योगे पञ्चम्यन्ताहा तसिः स्यात् । प्रतिनिधी हमियतः प्रति । मेघात् प्रति । तत्सदृश इत्यर्थः । प्रतिदाने तिलतः प्रति माषान ददाति । निलभ्य इति ज्ञा । दिलानां गृहीतानां मापान प्रत्यर्पयतीत्यर्थः ।

·१९२
प्रक्रियासर्वस्वम्
आधादिभ्योऽपञ्चम्यर्थेऽपि तसिर्वाच्यः ।
आदौ आदितः । मध्यतः । अस्याकृतिगणत्वात्सर्वेभ्यः सर्वविभक्त्यर्थे तसिरित्याहुः ।
१०७८. अपादाने चाहीयरहोः । ५.४-४५ ॥
अनयोर्योगादन्यत्रापादानपञ्चम्या वा तसिः । ग्रामतो ग्रामाद्वा गतः ।
नम्नासिकाया यत्तसूक्षुदेषु
इति नस् । नस्तः । किन्तदादेरनेन तसौ कृत।
।
१०७९. तसेश्च । ५-३-८ ॥
किंसर्वनामबहुभ्यन्तु तसेश्च तसिलादेशः स्यात् । तेन विभक्तिकार्य स्वरभेदश्च । कुतः ।
ततः । अन्यथास्मिस्तसौ किन्त इत्यादिप्रसङ्गः । कर्मकर्थवृत्तेरपगमार्थों जहातिहीनत्युक्त ।
तस्य रुहेश्च योगे न । स्वार्थाद्धीयते हीनो वा । शैलादवरोइति ।
१०८०. अतिग्रहाव्यथनक्षेपेष्वकर्तरि तृतीयायाः । ५-४-४६ ॥
अकर्थतृतीयाया अतिक्रम्य ग्रहादिधात्वर्थयोगे वा तसिः । विद्यातोऽतिगृह्यते सा विद्यया
वा । बहुषु सत्स्वयं विद्यया विशेषतो ज्ञायत इत्यर्थः । अव्यथनमचलनम् । चारिलतो न
चलति चारित्रेण वा । क्षेपे वृत्ततः क्षिप्तः निन्दितः । वृत्तेन क्षिप्तः ।
१०८१. हीयमानपापयोगाच । ५-४-४७ ॥
एतयोोंगे उक्ततृतीयाया वा तसिः । वृत्तितो होयते । वृत्तितः पापः वृत्या वा ।
१०८२. षष्ठया व्याश्रये । ५-४-४८ ॥
भिन्नपक्षाश्रयणे द्योत्ये षष्ठयास्तसिः । कृष्णः पाण्डवतोऽभूत् । अन्ये कौरवतोऽभवन् । तेषां
पक्षेऽभूदित्यर्थः ।
१०८३. रोगाच्चापनयने । ५-४-४९ ॥
त्यागे द्योत्ये रोगेभ्यः षष्ठयास्तसिः। ज्वरतः करोति भिषक् । ज्वरस्य प्रतिकार करोतीत्यर्थः

·[25]
तद्धितप्रकरणम्
१०८४, अभूततदावे कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकरि च्चिः।५-४-१०॥
अन्यथा स्थितम्य नथाभावे योव्ये न्यामम्मद्यमानकतृम्पादाकुम्वन्लियोगे चिः म्यान ।
१०८५, अस्य बौ । ७-४-३२ ॥
अवर्णस्य च्चों पर ईत्वं म्यात् । वेर्लोपः ।
१०८६. अर्यादिच्चिडाचश्च । १-४-६१ ॥
ऊर्यादिगणः च्च्यन्ता डाजन्ताश्च गतिसंज्ञाः ।
१०८७. ते प्राग्धातोः । १-४-८० ।।
--
गतिसंज्ञा उपसर्गाश्च धातोः प्राक प्रयोग्या प्राणीश्वरान् 2-2.5 इनि नियातत्वेन
च्च्यन्तस्याव्ययत्वेन सुपो लुक् । कृल्यागे द्वितीया । चम्न्योः प्रथमा चोया अकृ-गं
कृष्णं करोति कृष्णोकरोति । कृष्णाभवति । कृष्णीम्यान् । अतथास्थितस्याविवक्षायान्नु
कृष्णं करोतीत्येव।
१०८८, क्यच्योश्च । ६-४-२५२ ॥
क्ये च्चौ च परे हलः परस्यापत्ययकारस्य लोपः स्यात् । गागीकरोति :
१०८९, चौ च । ७-४-२६ ॥
च्यौ परेऽजन्तस्य दीघः स्यात् । शुचीकरोति । पट्टम्यान :
अव्ययस्येत्वदी/ नेति वाच्यम् ।
दोषाकरोति । स्वस्तिस्यात् ।
१०९०. रीङ् ऋतः । ७-४-२७ ॥
पित्रीकरोति । सम्पधकतरीत्युक्तेरगृहं स्थितं गृहे भवतीत्यत्राधिकरणम्य गृहन्याभूतनद्रावे
सत्यपि चिर्न ।
१०९१. अर्मनश्चक्षुश्वेतोरहोरजसा लोपश्च । ५-४-५१ ॥
एषां चौ परेऽन्त्यलोप: स्यात् । दीर्घः । अरूकरोति । मनीभवसि मे त्वम् । उन्मनी-

·प्रक्रियासर्वस्वम्
करोति । उच्चक्षकरोति । विचेतीभवति । रहीभवति शाला । रहीभवति रहःस्थो भवतीत्याह
भट्टिः । रजीभवति ।
१०९२. विभाषा साति कात्स्न्थें ॥ ५-४-५२ ॥
तद्भावस्य कार्ये द्योत्ये विविषये वा सातिः स्यात् । कृत्स्नं गृहमग्निः सम्पद्यतेऽमिसा-
द्भवति । अत्र प्रत्ययस्य षत्वे प्राप्ते ।
१०९३, सात्पदायोः । ८-३-१११ ॥
सातेः पदादेश्च सस्य पत्वं न । दधि सिञ्चतीत्यादावषत्वार्थ पदादेनिषेधः । अग्नीभवति ।
अकास्न्ये त्वेकन शुक्लीभवति पटः ।
१०९४, अभिविधौ सम्पदा च । ५-४-५३ ॥
सम्पद्यतिना कृभ्वस्तिभिश्च योगे प्राप्तौ द्योत्यायां वा सातिः स्यात् । जलसात्सम्पद्यते
लवणम् । जलसाद्भवतीत्यादि । सर्वेषु लवणेषु जलत्वं स्पृष्टमित्यर्थः । विकल्पात् च्विः ।
स च कृम्वस्तियोगे एव । जलीभवति ।
एकस्यापि हि कास्न्येन तद्भावः कान्यमुच्यते ।
अंशेनापि तु सर्वत्र स्पर्शोऽभिविधिरिष्यते ॥
१०९५, तदधीनवचने । ५-४-५४ ॥
तदधीनतार्थे सम्पदा कृम्वस्तिभिश्च योगे सातिः स्यात् । कृष्णसात्सम्पद्यते। कृष्णसा-
करोति । कृष्णाधीनमित्यर्थः ।
१०९६, देये त्रा च । ५-४-५५ ॥
तदधीने देयेऽर्थे सम्पदादियोगे त्रा सातिश्च स्यात् । विप्रत्रासम्पद्यते । विप्रनाकरोति ।
विप्रसादित्याद्यपि । दानेन विप्राधीन करोतीत्यर्थः ।
१०९७. देवमनुष्यपुरुषपुरुमत्र्येभ्यो द्वितीयासप्तम्योर्बहुलम् ।
५-४-५६ ॥
एभ्यो द्वितीयार्थे सप्तम्यर्थे चाकृभ्वस्तियोगेऽपि बहुलं वा स्यात् । देवत्रा नमति । देवत्रा
भक्तः । एवं मनुष्यत्रा इत्यादि । बहुलोक्तेरन्येभ्योऽपि । बहुला ।

·तद्धितरका गम् १०९८, अव्यक्तानुकाजनिनिती च ५४.५॥ यम्य शब्दम्य द्विवचनेऽयमवरत यच् म्यान न न न्युनं नसायनशनस्यानुकरण- रूपाच्छन्दादितिपरत्वाभावे कुतियोगे इच् म्बन्। डाचि बहुलं द्वे स्तः इति डाचि विवक्षित हित्वा : तो डान् : परस्ट अ गति डिव लोपः । पटत्पटाकरोति । नित्यमांम्रडिने डाचि! डाजन्तानेडिने पर पूर्वन्यम्य निन्यं परम् म्यान इन पूर्वकारायः : पटपटाकरोलि खरटवरटाभवति । यची न्यूनत्वे दुन: अत्काति ! के उप न। पटिति करोति । १०९५. कुमओ हिनायतृतीयशम्बबीजात्कृषौ । ५.४-५८ ॥ एभ्यः न एव योगे कमेड2 डाच् । बहुलं हे इन्युक्तंषु इचि हिरुक्तिन । द्वितीय तृतीयं वा कषगं करोति द्वितीयाकरोति ! तृयाकरोति : पुनम्तियक् कृपति शम्बा- करोति । बीजेन सह कृपति बीजाकरोति । अतः परं कृभ्योगे एव डान् ! ११००. संख्यायाश्च गुणान्तायाः । ५-४-५९ ॥ द्विगुणाकरोति क्षेत्रम् । द्विः कृषत यथैः । । ११०१. समयाच्च यापनायाम् । "-४-६० ॥ अद्यानवसर इत्युक्त्वा समवं ममयति समयाकरोति ! ११०२, सपत्रनिष्पलादतिव्यथने । ५-४-६१ ॥ आभ्यामतिपीडनेऽथें डाच् । सपनाकरोति मृगम् । अन्न:प्रविष्टयरपत्रं करोतीत्यर्थः । एवं निष्पवाकरोति मृगम् ! अपरपाश्वतो निष्क्रान्तपत्रं करोतीत्यर्थः । ११.३. निष्कुलान्निष्कोषणे । ५-४-६२ । अन्तरवयवानां वहिप्कृतिनिकोपणम् । तस्मिन्नर्थे निष्कुलाड्डाच् । निप्कुलाकरोति फलम् ।

·प्रक्रियासर्वस्वम्
११०४. सुखप्रियादानुलोम्ये । ५-४-६३ ॥
मुखाकरोति ग्वामिनम् । प्रियाकरोति । चित्तमनुर्वायतीत्यर्थः । सुखाभवतीत्यादि भ्वस्ति-
योगेऽप्याह शङ्करः । अनुकूलो भवतीत्यर्थः ।
११०५. दुःखात्प्रातिलोम्ये । ५-४-६४ ॥
दुःखाकरोति खामिनम् ।
११०६, शूलात्पाके । ५-४-६५ ॥
शूले पचति शूलाकरोति मांसम् ।
११०७, सत्यादशपथे । ५-४-६६ ॥
शपथादन्यत्रार्थे सत्याड्डाच् । सत्याकरोति भाण्डम् वणिक् । क्रेतव्यतायाः सत्यत्वार्थ
मूल्यांशदानेन भाण्डमावर्जयतीत्यर्थः । सत्याकरोति सत्यं वदतीत्येवार्थे इति सुभद्राहरणे ।
शपथे सत्यं करोति विप्रः ।
११०८, मद्रात्परिवापणे । ५-४-६७ ॥
अस्माद्वचनेऽर्थे डाच् । मद्राकरोति शिशुम् ।
भदाच वाच्यम्।
भद्राकरोति । चौलादौ मङ्गल्यमुण्डनं करोतीत्यर्थः ।
तसिलाद्या पाशपः प्राग् डापर्यन्ताः शसादयः ।
वतिर्नानागथामुश्च कृत्वोऽर्थस्तद्धितेऽव्ययम् ।।
इतः परं समासान्ताः सन्ति केचन तद्धिताः ।
तेषां तत्तत्समासेषु वर्णनैव लघीयसी ।।
इति प्रक्रियासर्वस्वे तद्धितखण्डः परिसमाप्तः ॥

·APPENDIX I Index of sūtras commented in the work in the Pāṇinian order. The first column represents the sūtra number in Pāṇini and the second column represents tie serial number of the sūtras in this edition. 76 51 30 34 24 21 35 36 37 38 39 40 41 42 43 ADHYAYA I 62 33 63 121 Pada i. 61 125 38 791 65 126 74 103 66 127 256 67 128 Pada ii 6S 129 49 355 69 130 50 650 TO 131 51 147 52 241 ADHYAYA IV 53 242 54 243 Pala i 55 244 1 1 Pāca ili 76 2 4 931 78 132 Pada iv 79 133 16 197 SO 134 17 140 81 135 18 6 S2 5 19 858 83 3 61 1086 84 137 80 1087 85 136 92 1075 86 138 87 139 ADAYAYA II SS 142 89 445 Pada üi 90 419 11 1076 91 450 Pāda ir 92 4 58 120 93 17 59 121 944 19 60 122 95 20 61 123 96 49 93 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 11-1 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 52 53 51 55 56 131 132 133 131 135 136 137 139 139 110 111 112 143 141 145 116 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 159 159 160 161 162 163 164 78 79 SO 81 S3 84 85 86 87 88 89 90 91 93 94 95 96 97 98 99 100 101 25 102 104 105 106 107 16 18 26 58 59 60 62 63 64 67 69 69 71 72 73 74 ·T. i. 165. 2 IV. iii. 26. 8 9 80 81 82 8 S4 30 1础 168 16 168 169 173 171 12 13 174 15 16 17 178 Pada ii 1 2 3 4 5 台 86 87 88 89 90 91 8 9 10 7 32 8 33 29 108 35 110 36 111 37 113 38 113 39 114 115 41 116 2 11月 3 118 44 119 45 6 141 47 143 8 14 49 15 50 148 5 149 8 150 53 151 1的 55 18 56 154 57 15 58 18 59 15 60 158 61 19 62 160 的 161 64 12 65 164 66 165 67 166 68 16) 69 18 70 14 71 175 ; 176 3 17 74 178 18 8 181 究 188 184 188 187 18S 199 190 191 193 194 195 198 199 200 202 203 2005 206 207 208 209 210 11 212 213 214 215 217 218 20 81 22 28 24 25 226 227 28 29 80 881 28 83 84 85 86 237 124 296 288 125 297 39 198 300 240 197 45 15 302 43 129 38 247 130 304 248 131 365 252 132 306 53 133 30 55 134 308 256 185 369 257 136 310 258 13: 311 260 138 312 261 139 313 22 140 314 263 141 315 264 142 316 265 148 317 266 144 318 267 145 319 268 : Pāda iii 269 1 380 271 2 321 272 3 323 273 4 394 75 5 325 26 每 326 277 7 327 79 8 88 80 9 39 281 10 330 11 331 283 12 333 84 13 333 285 14 334 287 15 85 288 16 336 289 17 186,338 290 18 89 291 340 292 8 341 28 24 49 94 25 344 295. 26 46 8 94 5 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 191 18 18 18 13 14 15 18 17 18 19 20 1 282 8 24 5 26 27 8 9 马 ·4 y, 1.42. IV. iv.45. 91 45 46 47 48 49 50 51 的 8 4 所 56 7 58 9 60 61 62 68 4 防 66 7 68 69 70 71 78 73 74 75 76 77 78 79 80 81 88 544 545 546 547 548 549 550 551 58 553 554 555 556 557 58 5 560 561 562 563 564 565 566 567 568 589 570 571 2 573 574 75 576 78 79 580 581 582 588 584 585 886 587 588 588 90 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 107 108 109 110 116 117 118 128 19 148 144 591 592 593 594 595 597 598 599 600 601 60 603 604 605 606 607 600 610 611 612 613 614 615 616 617 618 17 18 19 20 21 2 8 4 25 26 27 28 23) 30 31 32 33 34 35 36 37 38 33 40 41 42 43 44 45 45 47 48 49 60 61 8 8 4 633 687 88 639 641 642 648 644 GAS 647 648 649 651 653 654 655 350 557 (658 69 660 663 G54 665 666 657 668 66) 670 671 672 673 674 675 676 677 678 679 680 681 682 683 684 685 686 · 687 64 688 689 65 680 67 630 68 91 69 692 70 693 71 694 72 696 73 696 74 97 了5 698 TG 699 77700 78 701 79 702 80 708 s|| 704 82 705 83 TOS 84 707 85 708 86709 87 710 88 711 9 713 90 714 33 715 34. 716 95 717 96718 7 719 98 720 99 721 100 728 101 723 102 724 18 725 104 726 105 727 107 728 108 729 109 730 110 731 111 782 112 733 ADHYAYA Y Pada i 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 619 634 635 636 620 621 622 623 624 686 627 628 689 630 631 632 84 85 86 87 88 89 0 56 的 58 的 60 8 63 ·V. iii. 24. 6 VI. iv. 135. 24 25 27 50 1084 51 1091 1092 53 1094 54 1095 55 1096 50 1097 57 1098 58 1099 59 1100 60 1101 01 1102 02 1103 63 110-1 6.1 1105 05 1100 06 1107 07 1108 ADHYAYA VI Pāja i 382 61. 28 29 30 31 32 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 936 937 938 942 943 944 945 946 947 948 949 950 951 941 939 940 952 953 954 955 856 957 958 959 960 961 962 963 964 965 967 968 972 974 975 977 978 979 980 982 983 984 985 987 989 990 73 988 74 991 75 992 76 993 77 994 78 995 79 998 80 999 81 1000 82 1001 89 996 84 997 85 1002 SO 1003 87 1004 88 1005 89 1006 90 1007 9.1 1008 92 1009 93 1010 94 1011 95 1012 96 1013 97 1014 98 1015 99 1016 100 1017 101 1018 102 1019 103 1020 104 1021 105 1022 106 1023 107 1024 108 1025 109 1026 110 1027 112 1028 113 31,1029 114 1030 115 1031 116 1032 117 1033 118 1034 119 32 Pada iv 1035 2 1037 3 1038 4 1039 1010 6 1041 7 1042 8 1043 9 1044 10 10-15 11 960 13 10-16 16 10.17 17 10-18 18 1049 19 1050 20 1051 21 1052 22 1053 23 1051 2 1055 25 1050 26 1057 27 1058 28 1059 29 1060 30 1061 31 1062 32 1063 33 1064 34 1065 35 1066 36 1067 37 1068 38 1069 39 1070 40 1071 42 1072 43 1073 44 1077 45 1078 46 1080 47 1081 48 1082 49 1083 Päda ili 17 343 35 917 969 44 970 45 971 46 986 50 596 53 381 55 1071 71 216 87 008 118 881 119 249 120 251 Pādi iy 128 170 129 7 130 1036 131 862 132 376 134 201 135 15 ·VI iv. 139. 7 VIII. iii, 111. 30 453 31 750 50 92 51 163 Pāda ir 13 219 26 1089 27 182,1090 32 1085 12 13 ADHYAYA VIII 139 142 144 145 146 147 119 150 151 152 153 154 155 156 157 558 119 160 161 163 164 165 166 270 167 12 645 168 82 9 169 625 196 170 13 8 171 14 61 145 ADHYAYA VII 180 192 P āda i 1088 2. 22 259 Päda ii 973 98 326 742 102 913 745 103 926 746 104. 912 744 105 922 981 118 23 976 Pada iii 743 1 875 747 2 109 169 3 45 10 4 46 11 5 496 6 451 7 47 8 48 19 452 11 337 298 299 14 278 15 652 16 712 17 640 18 345 29 70 20 50 21 171 22 172 23 173 24 377 25 204,378 26 661 27 662 28 65 29 66 Pāda ii 9 250 10 254 12 859 13 860 14 861 79 577 80 916 Pada ili 101 274 111 1094 4 ·APPENDIX II Index of sūtras commented in the work, in the alphabetical order. The first figure represents the serial number of the sūtra in the work and the last figure represents the serial number of the sūtra in the Pāṇinian order. 832 amsam härī 5. 2. 69 569 4. 4, 70 1. 2. 33 184 612 1025 agārāntāt than agner dhak agrad yat angulyädibhyaş tb:uk 351 a ca 4. 4. 116 5. 3. 108 4. 3. 31 4. 2. 47 4. 3. 96 203 423 5. 3. 58 968 623 1001 5, 1.8 5. 3. 82 5. 3. 73 5. 3, 30 988 acittahastidlenos tlak acittad adeśakālāt thak ajā di guna vacanād eva ajāvibhyān thyan ajinäntasyottarapadalopaś cil ajñāte añcer luk aņañau ca aņiñor anärşayor gurūpottamayos syan gotre anrgayanādibhyah aņo dvyacah an kuțilikāyāh 944 353 4. 3. 33 132 4. 1. 78 4. 3. 73 400 25 4. 1. 156 518 4. 4. 18 871 an ca 5. 2. 103 547 20 884 an mahisyādibhyaḥ ata iñ ata inithanau 4. 4. 48 4. 1. 95 5. 2. 115 118 atas ca 4. 1. 177 ·Index of Sütras 9 5. 4. 46 5. 4. 26 5. 3, 56 2. 4. 65 8. 2. 80 4. 2: 70 5. 2. 13 5. 2. 73 5. 3. 43 4. 3. 87 5. 3. 17 1080 atigrabāvyathanakṣepeşv akartari tộtīyāyāḥ 1057 atither ñyaḥ 964 atiśāyane tamabişthanau 126 atribhrgukutsavasişthagotamāngirobhyaś ca 916 adaso 'ser dādu do mah 229 adūrabhavas ca 776 adyaśvīnāvaştabdhe 836 adhikam 953 adhikarañavicāle ca 414 adhikrtya krte granthe 929 adhunā 649 adhyard hapūrvadvigor lug asamjñāyām 823 adhyāyānuvākayor luk 570 adhyāying adeśakālāt 396 adhyayeşv evarșeh 779 adhvano yatkhau 12 an 1039 anatyantagatau ktāt 933 anadyatane rhil anyatarasyām 1054 anantāvasathetihabbeşajāñ ñyah 993 anukampāyām 837 anukābhikābhikah kamitā 1046 anugādinas thak 778 anugvalan gāmi 199 anudāttader añ 473 anudāttādes ca 772 anupadasarvännäyānayam baddhabhakşayatineyeșu 853 anupadyanveştā 27 5. 1. 28 5. 2. 60 4. 4. 71 4. 3. 69 5. 2. 16 6. 4. 167 5. 4. 4 5.3. 21 5. 4. 23 5. 3. 76 5. 2. 74 5. 4. 13 5. 2. 15 4. 2. 44 4. 3. 140 5. 2. 9 5. 2, 90 ·10 Appendix II 732 anupravacanādibhyaś chah 5. 1. 111 221 anubrālımaņād inih 4. 2. 62 50 anušatikädinán ca 7. 3. 20 37 anrsyānantirye bidādibhyo 'ſ 1.1. 10.1 387 antahpūrvapadāt thañ 4. 3. 60 978 antikabādhayor nedasādhau 5. 3 63 585 annán nah 4. 4. 85 16 apatyam pa utraprabuſti gotram 1.1. 105 309 apadātau sālvāt 4. 2. 135 520 apamityayācitābhyān kakkbanau 1. 4. 21 1078 apādāne cāhīyaruhoh 5.1. 45 85 apūrvapadad anyatarasyān yaddhakanau 4. 1. 140 176 apon aptrapampaptrbhyan ghalı 4. 2. 27 417 abhijanaś ca 4. 3. 90 1034 abhijidvidabhrcchālāvacchikhāvkr.- chamīvadūrnāvacchrīınadano yaſ 5. 3. 118 413 abhinişkrāmati dvāram 4. 3. 86 1094 abbividhau sampadă ca 5. 4. 53 1084 abhūtatadbhāve krbhyastiyogo sainpadya kartari cvili 5. 4. 50 780 abhyamitrậc cha ca 5. 2. 17 350 amāvẫsyāyā và 4. 3. 30 839 ayaśśūladandājinābhyān thakthaſau . 2.76 303 aranyān manusye 4. 2. 129 1091 arurmanascakşuscetora horajasām lopaś ca 5. 4. 51 661 ardhat partmãnasya purvasya tu vã 7. 3. 26 324 ardhãd yat 4. 3. 4 896 arśaadibhyo'c 5. 2. 127 1002 alpe 5. 3. 85 201 allopo' nah 6. 4. 134 .

·Index of Sūtras 11 549 1012 7, 3. 11 337 468 707 794 774 297 53 1059 1098 989 273 396 avakrayab 4. 4, 50 avakşepaņe kan 5. 3. 95 avayavād ftoh avaya ve ca prānyoşadhivặkşebhyah 4. 3. 135 avayasi thamś ca 5. 1. 84 avāt kuţārac ca 5. 2. 30 a vărapărātyantānukāman gāmi 5. 2. 11 avrddhad api bahuvacanavişuyát 4. 2. 125 avrddhābhyo nadimănuşibhyas tannāmikābhyab 4. 1. 113 aveh kah 5. 4. 28 avyaktānukaraņād dvyajavarārdhād anitau dāc 5. 4. 57 avyayasarvanāmnām akac prāk teh 5. 3. 71 avyayāt tyap 4. 2. 104 avyayībhāvác ca 4. 3. 59 aśabde yatkhāv anyat-ırasyām 4. 3. 64 aśvapatyādibhyaś ca 4. 1. 84 aśvasyaikābagamah 5. 2. 19 aśvādibhyah phañ 4. 1. 110 aşadakşāśitangvalan karrnālampurusadhyuttarapadát khah 5. 4. 7 asamjñāyān tilaya vābhyām 4. 3. 149 asamāse niskādiblyah 5. 1. 20 a sām pratike 4. 3, 9 astāti ca 5. 3. 40 asti násti distam matib 4. 4. 60 usināyāmedbāsrajo vinih 5. 2. 121 asya cvau 7. 4. 32 ahamśubhamor yus 5. 2. 140 abnuştbakhor eva 6. 4. 145 akarsāt sthal 4. 4,9 391 137 782 43 1042 482 639 329 939 559 890 1085 908 196 509 ·12 Appendix II 827 735 537 777 131 ākasădibhyah kan 5. 2. 64 ākālikad ādyantavacane 5. 1. 114 akrandāt thañ cas 4. 4. 38 āgavīnah 5. 2. 14 āgastyakauņdinyayor agastikundinac 2. 4. 70 âgrahāyanyaśyattbâț țhak 4. 2. 22 ã ca tvät 5. 1. 120 adhakýoitapatrat kho nyatarasyẩm 5. 1. 53 ātinanviśvajanabhogottarapadāt khah 5. 1.9 166 740 678 624 625 6. 4. 169 466 1. 3. 133 986 6. 3. 46 192 6. 4. 151 771 5. 2.8 22 7. 1. 2 4. 3. 91 418 1030 atmallvănau che ātharyaņikasyekalopaś ca an mahatah samānādhikara 1ajātiyayoh āpatyasya ca taddhite 'nāti aprapadam prāpnoti āyaneyiniyiyah phadhakhachaghăm pratyayādinām ayudhajīvibhyaś chab parvate ayudhajīyisanghāñ ñyad vāhīkeşv abrāhmaṇarājanyāt ãyudhac cha cà ärag udīcām ārbād agopucchasankhyāparimāņāt thak älajātacau bahubhāsiņi āvasathāt sthal āśvayujyā yun āsandivada sthīvaccakrīvatkaksivadrumaņvaocarmaņvati ähi ca dūre 5. 3. 114 514 74 4. 4. 14 4. 1.130 638 5. 1. 19 893 5. 2. 125 573 4. 4. 74 4. 3. 45 366 859 8. 2 12 950 5. 3. 37 ·Index of Sūtras 13 757 122 283 iñaś ca 923 63 914 936 927 920 650 1.2. 797 169 208 856 igantāc ca laghupūrvāt 5. 1. 131 iñaḥ prācām 2. 4. 60 4. 2. 112 itarābhyo 'pi drśyante 5. 3. 14 itaś cāniñaḥ 4. 1. 122 idama iš 5, 3. 3 idamas thamuh 5. 3. 24 idamo rhil 5. 3. 16 idamo hah 5. 3. 11 id goṇyāḥ 50 inacpitac cikaci ca 5. 2. 33 inany anapatye 6. 4. 164 initrakațyacaś ca 4. 2. 51 indriyam indralingam indradņştam indrasrstam indrajușțarn indradattam iti vā 5.2.93 ive pratikrtau 5. 3. 96 iştādibbyaś ca 5. 2. 88 işthasya yit ca 6. 4. 159 isusuktāntāt kah 7. 3. 51 işadasamāptau kalpableśyadesīyaraḥ 5. 2. 67 ugavādibhyo yat 5. 1. 2 ugitaś ca 6. 3. 45 uñichati 4. 4. 32 utkaradibhyaś chah 4. 2. 90 utka unmanāḥ 5. 2. 80 uttarapathen ābrtañ ca 5. 1. 77 uttarāc ca 5. 3. 38 uttarādharadakşiņād ātiḥ 5. 3. 34 utsādibhyo 'n 4. 1. 86 uda it 6. 4. 139 udak ca vipā śaḥ 4. 2. 74 1013 851 981 163 983 634 971 531 257 843 700 951 947 138 270 233 ·14 Appendix II 860 830 162 102 8. 2. 13 5. 2. 67 4. 2. 19 4.1. 157 4.1.153 99 280 4. 2. 103 130 361 442 2. 4. 69 1. 3. 40 4. 3. 115 5. 3. 31 945 798 5. 2. 3.1 365 4. 3. 44 808 5. 2. 41 udanvān udadhau cil udarāt thag ādyūne udašvito 'nyatarasy ám udīcām vrddhād irgotrāt udīcām iñ udicyagrāmāc ca bahvaco atodattāt upakādibhyo 'nyatarasyām advandve upajānūpakarņopapīvos thak upajñāte uparyupariştāt upādhibhyām tyakann āsannārudhayoh upte ca ubbād udātto nityam umornayor vã uraso 'n ca uraso yac ca uştrād vun ūrņāyā yuls ūryādicvidācaś cat ūşasuşimuskamadho ral ộcas se ſtas thañ ſto a ſtor an şşabbopānabor fiyah rsyandhakavrsņikurubhyaś ca ekagopürvāt thañ nityam ekadhurāl luk ca ekaśālāyās thaj anyatarasyām 489 594 441 488 891 4. 3. 158 1. 4. 94 4. 3. 114 4. 3. 157 5. 123 1.4. 61 5. 2. 107 6. 3. 55 4. 3. 78 1086 875 1074 405 548 727 4.4.49 5. 1, 105 5. 1. 14 630 54 887 579 4. 1. 114 5. 2. 118 4. 4. 79 5. 3. 109 1026 ·Index of Sūtras 15 1050 1011 961 954 17 eko gotre 286 490 915 928 5. 3.4 5. 3. 46 956 948 734 275 526 230 472 ekasya sakņc ca 5. 4. 19 ekāc ca prācām 5. 3. 94 ekād ākinic cāsabiāye 5. 3. 52 ekād dho dhyamuñ anyatarasyām 5. 3. 44 4. 1. 93 en prācān dese 1.1. 75 enyā ghañ 4. 3. 159 etado 's 5, 3.5 etetau rathoḥ edhāc ca enab anyatarasyām adūre 'pañcamyāḥ 5. 3. 35 aikāgārikat caure 5. 1. 113 aisamobyaśśvaso 'nyatarasyām 4. 2. 105 ojassa hombhasā vartate 4. 4. 27 or añ 4. 2. 71 or añ 4. 3. 139 or gunah 6. 4. 146 or dese thañ 4. 2. 119 oșadher ajátau 5. 4. 37 kamsambhyām babhayustitutayasaḥ 5.2. 138 kamsāt tithañ 5. 1. 25 kamsīyaparaśavyayor yañañau luk ca 4. 3. 168 kacchägnivaktravartottarapadāt 4. 2. 126 kacchädibhyas ca 4. 2. 133 kathacarakāl luk 4, 3, 107 kațhināntaprastā rasamsthāneşu vyavabarati 4. 4.72 kadaigaradaksinac cha ca 5. 1. 69 kanvădibhyo gotre 111 kattryādibhyo dhakan 4. 2, 95 kathādibhyaş ţhak 4. 4. 102 8 291 1068 906 646 500 300 307 434 571 692 282 4.2. 263 603 ·16 Appendix II 316 271 56 4.1. 5.1. 753 40 635 116 1027 392 725 799 438 722 562 435 kanthāpaladanagaragrāmabradottarapadāt 4. 2. 142 kanthāyāş ţhak 4. 2. 102 kanyāyāḥ kanina ca 116 kapijñātyor ahak 127 kapibodhād angirase 4. 1. 107 kambalāc ca samjñāyām 5.1.3 kambojāl luk 4. 1. 175 karkalohitād ikak 5.3. 110 karnalalātāt kan alankāre 4. 3. 65 karmaņa ukañ 5. 1. 103 karmaņi ghato 'thac 5. 2. 35 karmandakrśāśvād inih 4. 3. 111 karmavesad yat 5. 1. 100 karmādhyayane vșttam 4. 4. 63 kalāpino 'n 4. 3. 108 kalapivaišampāyanāntevāsibhyaś ca 4. 3. 104 kalāpyaśvatthayayabusad vun 4. 3. 48 kaler abak 4. 2.8 kalyāṇyādīnām inan ca 4. 1. 126 kasya ca dah 5. 3. 72 kasyet 4. 2. 26 kāņdāņdād irannīracau 5. 2. 111 kāpiśyāḥ sphak 4. 2. 99 kālaprayojanād roge 5. 2. 81 kālāc ca 5. 4. 33 kālāt thañ 4. 3. 11 kālāt 5. 1.78 kālāt sādhupușpyatpacyamānesu 4. 3. 43 kälād yat 5. 1. 107 kālebhyo bhavavat 4. 2. 34 431 369 151 69 990 174 879 267 844 1064 331 701 364 728 185 ·Index of Sūtras 17 430 288 1007 1009 910 23 926 937 5.3. 805 804 966 921 552 kāśyapakaušikābhyām ļşibhyām ninih 4. 3. 103 kāśyādibhyas thaññithau 4. 2. 116 kāsügonībhyām şțarac 5. 3, 90 kimyattado nirdh ārañe dvayor ekasya datarac 5, 3, 92 kimsarvanāmabahubhyo 'dvyādibhyaḥ 5. 3. 2 kiti ca 7. 2. 118 kimaḥ kaḥ 7.2. 103 kimas ca 25 kimah sankhyāparimāne dati ca 5.2. 41 kimidambhyām vo ghah 5. 2. 40 kimettinavyayagbād āmv adravyaprakarse 5. 4. 11 kimo 't 5.3. 12 kisarādibhyaḥ sthan 4. 4. 51 kuțiśamisundābbyo raḥ 5. 3. 88 ku tihoḥ 7. 2. 104 kutvā dupac 5. 3. 89 kutsite 5. 3. 74 kumudana davetasebhyo ạmatup 4. 2. 87 kurunādiblyo nyaḥ 4. 1. 172 kurvādibhyo nyaḥ 4. 1. 151 kulakukşigrivābhyaḥ śvāsyalankāresu 4. 2.96 kulatāya và 4. 1. 127 kulatthakopadhād an 4. 4. 4 kulāt khah 4. 1. 139 kulālādibhyo vuñ 4. 3. 118 kulijāl lukkhau ca 5. 1. 55 kulmāşād añ 5.2. 83 28 1005 912 1006 991 253 113 97 264 71 504 84 445 680 846 ·18 Appendix II 1022 530 319 5. 3. 105 4. 4. 31 4. 2. 145 5. 4. 58 4. 3. 38 4, 3, 116 1099 359 443 kuśāgrāc chah kusīdadasaikādaśāt şthansthacau křka ņaparņād bhāradvāje kļño dvitīyatrtiyasambabījāt kļşau krtalabdhakrītakušalālı kľte grantbe kekayamitrayupralayānām gāder iyah kē 'na h kedārād yañ ca keśad vo 'nyatarasyāin kośāśvābhyām yacobāv anyatara- 109 7. 3. 2 219 193 7. 4. 13 4. 2. 40 5. 2. 109 877 205 syām 238 470 306 363 465 156 101 1088 395 4. 2, 48 4. 2. 79 4. 3. 137 4. 2. 132 4. 3. 42 4. 3. 132 4. 2. 13 4. 1. 155 6. 4. 152 4. 3. 68 4. 2. 60 4. 2. 61 156 4. 1. 80 105 4. 1. 138 4. 2. 20 4. 1. 131 4. 3. 119 5, 2. 92 kopadhâc ca kopadhâc ca kopadhād an košād dbañ kaupiñjalahāstipadâd an kaumārāpūrvavacane kausalya kārmāryābhyāñ ca kyacvyos ca kratuyajñebhyas ca kratūkthādisātrāntaț țhak kramādibhyo yun krītavat parimānāt kraudyādibhyaś ca kvāti kşatrád ghah kşirād dhan tsudrābhyo rã kşudrābhramaravatarapādapāð añ kşetriyaç parakşetre cikitsyah 218 220 4. 3. 487 134 7.2. 922 83 4 164 75 446 855 ·Index of Sūtras ig 200 207 622 578 656 385 88 311 312 878 10 749 604 810 590 426 khandikādibhyaś ca 4. 2. 45 khalagorathāt 4. 2. 50 khalayayamāşatila vrşabrahmanaś oa 5. 1. 7 khas sarvadburāt 4. 4. 78 khāryā īkan 5. 1. 33 gambhīrāñ ayah 4, 3. 58 gargādibhyo yan 4. 1. 105 gartottarapadão chaḥ 4. 2. 137 gabādibhyaś ca 4. 2. 138 gāņdyajagāt samjñāyām 5.2. 110 gāthividathikesipaņiganiuaś ca 6. 4. 165 guņavacanabrāhmaṇādibhyaḥ karmani ca 5. 1. 124 gudādibhyas than 4. 4. 103 grstyādibhyaś ca 4. 1. 136 gphapatinā samyukte ñyah 4. 4. 90 gotraksatriyā khyebhyo bahulam vuñ 4. 3. 99 gotracara ņāt ślāgh ātyā kāratadaveteşu 5. 1. 135 gotracara nãd vuñ 4. 3. 126 gotrastriyāḥ kutsane ca 4.1. 147 gotrād angavat 4. 3. 80 gotrād yūny astriyām 4. 1. 94 gotrāvayavāt 4.1. 79 gotre kuñjādibhyas cphan 4. 1. 98 gotre 'lug aci 4. 1. 89 gotroksoștrorabhrarājarājunyarājaputravatsamanusyājād vun 4. 2. 39 godvyaco 'sankhyāparimāņāsvāder yat 5.1, 39 godhāyā dbrak 4. 1. 129 goyavāgvoś ca 4. 2. 136 760 459 93 407 19 133 30 448 191 664 73 310 ·20 Appendix II 491 506 478 825 781 327 198 388 262 384 367 370 343 613 215 998 969 gopayasor yat 4. 3. 160 gopucchāț țhañ 4. 4. 6 goś ca purīşe 4. 3. 145 goşadādibhyo yun 6. 2. 62 goşthát khañ bhūta pūrve 5. 2. 18 grāmajinapadaikadeśād a ñthañau 4. 3.7 grāmajanabandhubhyas tal 4. 2. 43 grāmāt paryanupūrvāt 4. 3. 61 grāmād yakbañau 4. 2. 94 grīvābhyo 'n ca 4. 3. 57 grīşmavasantād anyatarasyām 4, 3, 46 grīşmā varasamād vuñ 4. 3. 49 ghakālatanesu kälanāmnalı 6. 3. 17 ghacchau ca 4. 4. 117 ghañaḥ sāsyām kriyeti ñalı 4. 2. 58 ghanilacau ca 5. 3. 79 gharūpakalpaceladbruyagotramatabateșu nyo' nekāco hrasvaḥ 6. 3. 43 nyapprātipadikāt 4.1.1 cațakāyā airak 4. 1. 128 catuspädbhyo dhañ 4. 1. 185 caranebhyo dharmavat 4. 2. 46 carati 4. 4. 8 carmano 'n 5. 1. 15 citta vati nityam 5. 1. 89 cūrņād inih 4. 4. 23 Ovau ca 7. 4. 152 chagalino dhinuk 4. 3. 109 4. 2. 28 chatrāđibhyo nah 4. 4. 62 chadirupadhibaler dhañ 5. 1. 13 chandasi pari panthiparipariņau paryavasthātari 5. 2. 89 1 72 79 202 508 631 713 522 1089 486 177 cha cà 561 629 852 ·Index of Sutras 21 593 398 462 225 688 204 378 296 108 427 240 497 484 chandaso nirmite 4. 4. 93 chandaso yada ņau 4, 3. 71 chandogaukthikayājñikabahvroanatā ñ ñyah 4. 3. 129 chandobrāhmaṇāni ca tadviṣayāņi 4. 2. 66 chedādibhyo nityam 5. 1. 64 jangaladhenuvalajāntasya vibhāsitam uttaram 7. 3. 25 janapadatadavadhyoś ca 4. 2. 124 janapadaśabdāt ksatriyâd añ 4. 1. 168 janapadinā ñ janapadavat sarvam janapadena samānaśabdānām bahuvacane 4. 3. 100 janapade lup 4. 2. 81 jambrã vã 4. 3. 165 jātarūpebhyaḥ parimāņe 4. 3. 153 jātināmnaḥ kan 5, 3. 81 jātyantāc cha bandhuni 5. 4. 9 jihyāmālārguleś chah 4. 3. 62 jīvati tu vamśye yuvā 4. 1. 163 jīvikārthe cāpa nye 5. 3. 99 je prosthapadánām 7. 3. 18 jya ca 5. 3. 61 jyādād iyasaḥ 6. 4. 160 jyotsnātamisrā śpigiņorjasvinnūrjasvalagominmalinamalimasāḥ 5. 2. 114 jhayaḥ 8. 2. 10 ñitaś ca tatpratyayāt 4. 3. 155 ñyadayas tadrājāḥ 5. 3. 119 teh 6. 4. 155 thakchau ca 4. 2. 84 1000 1044 389 18 1016 345 975 976 883 264 486 32 742 247 ·22 Appendix II 402 194 92 996 77 59 . 61 120 401 1052 527 66 826 718 344 737 568 374 668 599 thag ayasthānebhyah 4. 3.75 thañ kavacinaś ca 4. 2. 41 thasyekah 7. 3.50 thājādāv ürd hvila dvitīyād acalı 5. 3. 83 dhaki lopah 4. 1. 133 dhak ca mandūkāt 4. 1. 119 dhe lopo 'kadrvālı 6.4. 147 nyaksatriyārşañito yũni lug añiñol 2. 4. 58 tata āgatah 4. 3. 74 tatprakrtavacane mayat 5. 4. 21 tatpratyanupūrvarnīpalomakūlam 4. 4. 28 tatpratyayasya ca 7. 3. 29 tatra kusala ḥ pathah 5.2.63 tatra ca dīyate kāryam bhavavat 5. 1. 96 tatra jāta h 4. 3. 25 tatra tasyeva 5.1. 116 tatra niyukta h 1. 4. 69 tatra bhavaḥ 4. 3. 53 tatra vidita iti ca 5.1.4:3 tatra sādhuh 4. 4. 98 tatroddhịtam amatrebhyah 4.2. 14 tat sarvādeh pathyangakarınapatrapātram vyāpnoti 5.2.7 tad adhite tad veda 4. 2. 59 tadadlīna vacane 5. 4. 54 tadartham vikște ḥ prakrtau 5. 1. 12 tadarham 117 tad arhati 5. 1. 63 tad a śisyam samjñāpramāṇatvāt 1.2.53 tad asminn adhikam iti daśāntād dah 5.2. 45 tad asminn annam prāye samjfiāyām 5.2. 82 tad asminn astīti dese tannāmni 4. 2. 67 157 770 217 5.1. 1095 628 738 687 242 809 845 226 + ·Index of Sūtras 23 672 5. ¥. 47 565 €32 550 682 716 800 373 214 maḥ 857 932 412 675 791 tad asmin vrdhyāyalābhaśulkopadā dīyate tad asmai diyate niyuktam 4. 4. 66 tad asya tad asmin syād iti 5. 1. 16 tad asya panyam 4. 4. 51 tad asya parimāņam 5. 1. 57 tad asya brahmacaryam 5.1. 94 tad asya sañjātan tārakādibhya itac 5.2.36 tad asya sodham 4. 3. 52 tad asyām praharaṇam iti krīļāyām 4. 2. 57 tad asyāsty asminn iti matup 5.2. 94 tado dā ca 5. 3. 19 tad gacchati pathidūtayoh 4. 3. 85 tad dharati vabaty āvabati bhārād vamšādibhyah 5.1.60 taddhitaś cāsarvavibhaktih 1. 1.38 taddhitäh 4. 1. 76 tadyuktāt karmaṇo 'n 5. 4. 36 tadrājasya bahuşu tenaivāstriyām 2. 4, 62 tad vahati rathayugaprāsangam 4. 4. 76 tantrād acirāpabộte 5. 2. 70 tapa hsabasrābhyām vinīni 5. 2. 102 tam adbisto bhṛto bhūto bhāvī 5. 1. 80 tarati 4. 4. 5 tavakamamakāv eka vacane 4. 3. 3 tasilādişv ā krtvasucaḥ 6. 3. 35 tasis ca 4. 3. 113 tases ca 5. 3.8 tasau matyarthe 1. 4. 19 tasminn ani ca yuşmākāsmākau 4. 3. 2 tasmai prabhavati santāpādibhyaḥ 5. 1. 101 2 1067 . 33 575 833 870 703 505 322 917 440 1079 858 321 723 ·24 Appendix II 620 717 546 663 5.1. 228 787 812 739 670 467 393 189 4 447 . 667 483 tasmai hitam 5. 1. 5 tasya ca dakşiņā yajñākbyebhyah 5. 1. 95 tasya dharmyam 4. 4. 47 tasya nimittam samyogotpāt:lu 38 tasya nivāsih 4. 2. 69 tasya pākamūlo pilvādikarņādibliya h kuņabjāhacau 5. 2. 24 tasya pūrane dat 5. 2. 48 tasya bhāyas tvatalau 5. 1. 119 tasya vāpah 5. 1. 45 tasya vikāra 12 4. 3. 134 tasya vyākhyāna iti ca 4. 3. 66 tasya sa mūbah 4. 2. 37 tasyāpatyam 4. 1: 92 tasyedam 4. 3. 120 tasyeśvarah 5. 1. 42 tālādibhyo 'n 4. 3. 152 tāvatithan grabaņam iti lug vā 5. 2. 77 tika kita vādibhyo dvandve 2. 4. 68 tikādibhyaḥ phiñ 4. 1. 154 tinas ca 5. 3. 56 tittirivaratantukhandikokhāc chan 4. 3. 102 ti vimśater diti 6. 4. 142 tirarūpyottarapadad aññau 4. 2. 106 87 tundādibhya ilac ca 5. 2. 117 tundivalivațer bhah 5.2. 139 tur işthemeyassu 6. 4. 154 tus chandasi 5. 3. 59 tūdisalāturayarmatikūcavārād dhakchandhanyakaḥ 4. 3. 94 te tadrājāḥ 4, 1. 174 840 129 100 965 429 645 276 608 tīrthe ye 6. 3. 886 907 973 972 421 115 ·Index of Sūtras 25 660 736 502 227 5. 1. 37 5.1.116 4. 4. 2 4. 2. 68 5. 1. 79 5. 1. 93 4. 3. 101 702 715 428 720 141 789 439 1087 913 103 471 5. 1. 98 4.2.1 5. 2. 26 4. 3. 112 1. 4. 80 7. 2. 102 1. 1. 74 4. 3. 138 686 tena krītam tena tulyam kriyā ced vatih tena divyati khanati jayati jitam tena nirvșttam tena nirvșttam tena parijayyalabhyakāryasukaram tena proktam tena yathākathācahastābhyān ņayatau tena raktam rāgāt tena vittaś cuñcupcaņapau tenaikadik te prāg dhātoh tyadādinām ah tyadādīni ca trapujatunoh suk trimsaccatvārimśator brāhmane samjñāyām dan trēh samprasaranañ ca dakşiņād āc dakşiņāpaścātpurasas tyak dakšiņottarābliyām atasuc danda vya vasargayoś ca da ņdādibhyo yah dadhnas thak danta unnata urac dantaśikhāt samjñāyām dāniñ ca dāmanyāditrigartaşaşthāc chaḥ dikchabdebhyah saptamīpañoamiprathamābhyo digdeśakāleşv astātih 29 818 5.2. 949 266 942 1037 28 5. 1. 62 55 5, 3. 36 4. 2. 98 5. 3. 28 5. 4. 2 5. 1. 66 4. 2. 18 5. 2. 106 5. 2. 113 18 5. 3. 116 690 161 874 882 5. 3. 930 1032 938 6. 3. 27 ·26 Appendix II 326 277 379 136 299 173 1105 87 383 150 368 1096 171 1055 1017 di kpūrvapadāț țhañ ca 4. 3. 6 dikpūrvapadād asamjñāyāra ñaḥ 4. 2. 107 digādibhyo yat 4. 3. 54 dityadityādityapatyuttara padā ņ nya h 4. 1. 85 di so 'madrāņām 7. 3. 13 dirghão ca varuṇasya 7. 3. 23 duhkāt prātilomye 5. 4. 64 duşkulād dhak 4. 1. 142 drtikuksikalasibastyastyaber dhañ 4. 3. 56 dřştam sāma 4. 2.7 deyam i ne 4. 3. 47 deye trā ca 5. 4. 55 devatadyandve ca 7. 3. 21 devatāntāt tādarthye yat 5. 4. 24 devapatbādiblyaś ca .5. 3. 100 devamanusyapuruşapurumartyebhyo dvitījāsaptamyor babulam 5. 4. 56 devāt tal 5. 4. 27 devikāśimśapādityavāddirghasatra śreyasām āt 7. 3, 1 dese lubilacau ca 5. 2. 105 daivayajñiśaucivşkşisātyamugrikāņtheviddhibhyo 'ayatarasyām 4. 1. 81 dyāvāprthivišunāsiramarutvadagnişomavāstospatigrhamedhāc 4. 2. 32 dyudrubhyām mah 5. 2. 108 dyuprāgapāgudakpratīco yat 4. 2. 101 dra vyañ ca bhavye 5. 3. 104 dronaparvatajivantād anyatarasyām 4. 1. 103 droś cza 4. 3. 161 1097 1058 375 873 135 183 cha ca 876 269 1021 36 492 ·Index of Sūtras 27 759 149 458 896 46 705 142 709 679 1049 659 653 807 955 967 dvandvamanojñādibhyaś ca 5. 1. 133 dvandvāc chah 4. 2. 6 dvandvād vun vairamaithunikayoh 4. 3. 125 dvandvopatāpagārhyāt prāņisthād inih 5. 2, 128 dvärādināñ ca 7. 3. 4 dvigor yap 5. 1. 82 dvigor lug anapatye 4. 1. 88 đvigor và 5. 1. 86 dvigohºsthamś ca 5. 1. 54 dvitrica turbhyaḥ suc 5. 4. 18 dvitripūrvād an ca 5. 1. 36 dvitripūrvān nişkāt 5. 1. 30 dvitribhyẫn tayasyāyaj vã 5. 2. 43 dvitryoś ca dhamuñ 5. 3. 45 dvivacanavibhajyopapade tarabīyasunau 5. 3. 57 dvīpād anusamudram yañ 4. 3. 10 dves tīyah 5. 2. 54 dvaipa'yaiyāghrād añ 4. 2. 12 dvyacah 4. 1. 121 dvyajrdbrāhmaṇarkprathamādhvarapurascaraṇanāmākhyātāț thak. 4. 3. 72 dvyañmagadhakalingasūramasād an 4. 1. 170 dhanagaram labdbā 4. 4. 84 dhanahiranyāt kāme 5, 2. 65 dhanvayopadhād yuñ 4. 2. 121 dharma ñ carati 4. 4. 41 dharmapathyarthanyāyād anapete 4. 4. 92 dharmaśīlavarnāntāc ca 5, 2. 132 dhãnyābhyām bhavane kşetre khañ 5.2. 1 dhuro yaddhakañau 4, 4, 77 330 817 155 62 399 111 584 828 293 540 592 900 764 576 ·28 Appendix II 301 451 144 358 302 128 453 255 34 258 795 123 463 265 248 970 dhūmādibhyas ca 4. 2. 127 na karmavyatihāre 7. 3,6 nakşatreņa yukta h kālalı 4. 2. 3 nakşatrebhyo babulam 4, 3, 37 nagarāt kutsanaprāvīņyayoh 4. 2. 128 na gopavanādibhyah 2. 4, 67 nañaḥ śucīśvarakşetrajñakusalanipunānām 7. 3. 30 nadašādād dvalac 4. 2. 88 nadādibhyaḥ phak 4. 1. 99 nadādinān kuk ca 4. 2. 91 nate nāsikāyāh samjñāyām šīțañnātajbhratacah 5. 2. 31 na taulvalibhyah 2. 4. 61 na dandamāņavāntevāsiņu 4. 3. 130 nadyadibhyo sbak 4. 2. 97 nadyām matup 4. 2. 85 nadyah seşasyānyatarasyām 6. 3. 44 na dvyacah prācyabharateşu 4. 2. 113 na naſpūrvāt tatpuruşād acaturasangatalavaṇavațabudhakatarasalasebhyaḥ 5. 1. 121 na prācyabhargādiyaudheyādibhyah 4. 1. 178 na bhakurochurām 8. 2. 79 na mapūrvo 'patye 'varmanah 6. 4. 170 na yvābhyām padāntābhyām pūrvau tu tābhyām aic 7. 3. 3 na vibhaktau tusmāḥ 1. 3. 4 na sāmivacane 5. 4. 5 nas tadabite 6. 4. 144 nātaḥ parasya 7. 3. 27 pāntād asankhyāder mat 5. 2. 49 284 763 119 577 13 45 931 1040 9 662 813 ·Index of Sūtras 29 572 477 820 519 334 1103 994 172 796 507 591 496 788 534 684 nikate vasati 4. 4. 73 nityam vrddhasarādibhyaḥ 4. 3. 144 nityam śatādimāsārdhamāsasamvatsarāc ca 5. 2. 57 nirvștte 'ksestyūtādibhyaḥ 4. 4. 19 niśāpradoşăbhyāñ ca 4. 3. 14 pişkulāp nişkoşaņe 5. 4. 62 nītau ca tadyuktāt 5. 3. 77 nendrasya parasya 7. 3. 22 ner bidajbirīsacau 5. 2. 32 naudvyacas than 4. 4. 7 nauvayodharmavişam ūlam ūlasītātulābhyas tāryatulyaprāpyavadhyānāmyasamasamitasammiteșu 4. 4. 91 nyagrodhasya ca kevalasya 7. 3. 5 paksāt tih 5. 2. 25 pakşimatsyamrgān hanti 4. 4. 35 pańktivimšatitrimśaccatvārimsatpañcāśatşaşțisaptatyaśītinavatisatam 5. 1. 59 pa ñcaddaśatau varge vā 5. 1. 60 pañcamyās tasil 5. 3. 7 paņapādamāşaśatād yat 5. 1. 34 patyantapurohitādibhyo yak 5. 1. 128 patrapūrvād añ 4. 3. 122 patrādbvaryuparişadaś ca 4. 3. 123 patha h pantha ca 4. 3. 29 pathaḥ şkan 5. 1. 75 pathyatithivasatisvapater dhañ 4. 4. 104 padam asmin drśyam 4. 4. 87 padāntasyānyatarasyām 7. 3. 9 padottarapadan gļhņāti 4. 4. 39 padyaty a tadarthe 6. 3. 53 685 911 657 754 455 456 349 698 605 587 452 538 381 ·30 Appendix II 699 557 325 633 535 640 528 153 543 602 773 510 918 317 1033 pantho na nityam 5. 1. 76 para śvadhāt thañ cu 4. 4. 58 parāvarādharnottamapūrvāc ca 4, 3.5 parikliāyā dbañ 5.1. 17 paripanthañ ca tisthati 4. 4. 36 parimā ņāntasyāsamjñāsā rayoḥ 7. 3. 17 parimukhañ ca 4. 4. 29 parivſto rathali 4. 2. 10 parişado nyah 4. 4. 44 parişado nyah 4. 4. 101 parovaraparamparaputrapautram anubhavati 5. 2, 10 parpādibuyas than 4. 4. 10 paryabhibhyāñ ca 5. 8. 9 parvatāc ca 4. 2. 143 parśvādiyaudbey ădibhyām a ņañau 5. 3. 117 palasadibhyo vã 5. 3. 141 pascāt 5. 3. 32 pā ndukan balād inih 4. 2. 11 pātrāt sthan 4. 1. 46 pātrād ghamś ca 5, 1.68 pādah pat 6. 4. 130 pāda satasya sankhyāder vīpsāyām vun lopa & ca 5. 4.1 pādārghābhyāñ ca 5. 4. 25 pārāyaṇaturāyaṇacāndrāyaṇam vartayati 5. 1. 72 pārāśaryašilālibhyām bhikṣunațasūtrayoh 4. 3. 110 pārsvenānvicchati 5. 2. 75 pāśādibhyo yaḥ 4. 2. 49 pitur yac ca 4. 3. 79 474 946 154 671 691 1036 1035 1056 695 437 838 206 406 ·Index of Sūtras 31 188 76 479 58 665 105 432 802 903 1028 958 673 849 941 348 pitěvyamātulamātāmahapitāmahāḥ 4. 2. 36 pitrşvasuś chan 4. 1. 132 piştāc ca 4. 3. 146 pilaya vã 4. 1. 118 putrậc cha da 5. 1. 40 putrāntād anyatarasyām 4. 1. 159 purāņaprokteșu brāhmaṇakalpeşu 4, 3. 105 puruşahastibhyām an ca 5. 2. 39 puskarādibhyo dese 5. 2. 135 pūgāñ ñyo grāmaņīpūrvāt 5. 3. 112 pūraņād bhāge tiyad an 5. 3. 48 pūraņārdhāt than 5. 1. 48 pūrvād inih 5.2. 86 pūrvadharāvarāņām asi puradhavaś caisām 5. 3. 39 pūrvāhņāparābņārdrāmūlapradoşāvaskarād vun 4. 3. 28 prthrầdithya imanij vã 5. 1. 122 pailādibhyas ca 2. 4. 59 paurodāśapurodāśāt şthan 4. 3. 70 prakāravacane jātiyar 5. 3. 69 prakāravacane thal 5. 3. 23 prakſtyaikāc 6. 4. 163 prakṣste than 5. 1. 108 prajñādibhyas ca 5. 4. 38 prajñā sraddhāvſttibhyo nah 5. 2. 101 pratih pratinidhipratidānayoh 1. 4, 92 pratikanthārthalalāmañ ca 4. 4. 40 pratijanädibhyaḥ khan 4. 4. 99 pratinidhipratidāne ca yasmāt 2. 3. 11 pratipatham eti thamś ca 4. 4. 42 pratiyoge panoamyās tasih 5. *. 44 741 121 397 986 935 747 729 1069 869 1075 539 600 1076 541 1077 ·32 323 7. 2. 98 4. 3. 83 410 801 529 730 Appendix II pratyayottarapadayos ca prabhavati pramā ņe dvayasajdadhnanmātracah prayacchati garbyam prayojanam pravāhan:usya dhe prasamnsāyām rūpap praśasyasya śrah prasthapuravahāntāc ca prasthottarapadapalady ädikopa- 65 982 5. 2. 37 4. 4. 30 5. 1. 109 17. 3. 28 53. 66 5. 3. 60 4. 2. 122 974 294 281 dbad an 556 619 987 959 574 909 3 4. 2. 110 1. 4. 57 5. 1.1. 5. 3. 70 5. 3. 49 4. 4. 75 5. 3. 1 4. 1. 83 5. 1. 18 4. 4. 1 4. 2. 139 7. 3. 14 7. 3. 24 4. 1. 160 5. 3. CO 637 501 praharanam prāk krītāc chah prāgivāt kah prāg ekādaśabhyo 'chandasi prág ghitād yat prāg diso vibhaktil prāg dīvyato 'n prāg vates thañ prāg vahates thak prāoän kațādeh prācān grāmanagarā ņām prācān nagarante prấcâm avgddhật phin bahulam prācām upāder adajvucau ca prā ņabhrjjātivayovacanodgātrādibhyo 'n prā ņirajatādibhyo 'n prāņisthad āto laj anyatarasyām prāyabhavaḥ 313 278 377 106 999 755 485 5. 1. 129 4. 3. 154 5.2. 96 4. 3. 39 864 360 186 338 prāvrşa enyah 4. 3. 17 ·Index of Sūtras 33 346 prāvęșaș țhap 4. 3. 26 746 priyasthiraspbirorubahulaguruvrddhatſpradīrghavặndārakāņām prasthasphavarbamhigarvarșitrabdrāghivịndāḥ 6.4. 157 223 proktāl luk 4. 2. 64 495 plakņādibhyo'n 4. 3. 164 450 phakphiñor anyatarasyām 4. 1. 91 494 phale luk 4. 3. 163 96 phāņdābrtimimatābhyām ņaphiñau 4. 1. 160 867 phenād ilac ca 5. 2. 99 95 pheố cha ca 4.1. 149 597 bandhane carsau 4. 4. 96 904 balādibhyo matub anyatarasyām 5. 2. 136 815 bahupūgaganasanghasya tithuk 5.2.52 744 babor lopo bhū ca bahoh 6. 4. 168 127 bahyaca iñaḥ prācyabharateņu 2. 4. 66 232 babyacah kūpesu 4. 2. 73 394 bahyaco 'ntodāttát than 4. 3. 67 995 bahvaco manuyanamnas thaj vã 5. 3. 78 563 bahvacp\ryapadat thao 4. 4. 64 1072 babvalpārthâc chas kārakād anyatarasyām 5. 4. 42 49 bābvādibhyas ca 4. 1. 96 259 bilyakādibhyaś chasya luk 6. 4. 153 469 bilvādibhyo 'n 4. 3. 136 654 bistāc ca 5. 1. 31 1041 brhatyā ācchādane 5. 4.6 762 brahmaņas tvah 5. 1. 136 834 brāhmaṇakoşņike samjñāyām 5. 2. 71 195 brāhmaṇamāņavabādavād yan 4. 2. 42 14 brāhmo 'jātau 6. 4. 171 30 ·94 Appendix II 601 567 422 44 287 611 516 7 674 618 190 962 211 26 89 68 170 598 231 822 249 615 305 bhaktā ņ ņah 4. 4. 100 bhaktād aſ anyatarasyāin 4. 4. 68 bhaktih 4. 3. 95 bhargāt traigarto .1.1. 111 bhavataş tuakchasau 1. 2. 115 bhave chandasi 1. 1. 110 bbastrādiblyah sthan 1. 4. 16 bhasya 6. 4. 129 bhāgād yac ca 5.1. 19 bhāve ca 4. 1. 144 bhikṣādibhyo 'n 4, 2. 38 bhūtapūrve carat 5. 3. 53 bhaurikyādyaisukāryādibhyah 4. 2. 14 bhrātari ca jyāyasi 1. 1. 164 bhrātur vyac ca 4. 1. 144 bhruyo yuk ca 4. 1. 121 maghavā bahulam 6. 4. 128 matajanahalāt karanajalpakarșesu 4. 4. 97 matoś ca babvajangāt 4. 2. 72 matau chaḥ sūktasāmnoh 5. 2. 59 matau bahvaco 'najirādīnām 6. 3. 119 matvarthe măsatanyoḥ 1. 4. 128 madravějyoh kan 4. 2. 131 madrát parivāpaņe 5. 4. 67 madrebhyo 'n 4. 2. 108 madhubabhrvor brāhmaṇakausikayoḥ 4. 1. 106 madhor na ca 4. 4. 129 madhyān maḥ 4. 3.8 madhvădibhyasca 4. 2. 86 manusyatatsthayor vun 4. 2. 134 manor jātāv añyatau şuk ca 4. 1. 161 mayat ca 4. 3, 82 1108 279 39 616 328 252 308 107 409 ·Index of Sūtras 35 476 . 86 187 424 178 627 55 78 536 250 493 704 555 524 588 1070 mayad vaitayor bhāṣāyām abbaksyācchādanayoh 4. 3. 143 mahākulād a ñkhañau 4. 1. 141 mahārājaproșthapadābhyām than 4. 2. 35 mabārājāt than 4. 3. 97 mabendrad ghānau ca 4. 2. 29 māņavacara ņābhyan khan 5. 1. 11 mātur ut sankhyāsambhadrapūrvāyāḥ 4. 1. 115 mātņsvasus ca 4. 1. 134 māthottarapadapada vyanupadam dhāvati 4.4. 37 mád upadhāyāśca 8. 2.9 māne vayah 4. 3. 162 māsād vayasi yatkhañau 5. 1. 81 muddukajharjharād an anyatarasyām 4. 4. 56 mudgad an 4. 4. 25 mūlam asyābarhi 4. 4. 88 mrdas tikan 5. 4. 39 yaci bham 1. 4. 18 yañañoś ca 2, 4, 64 yañiñoś ca 4. 1. 101 yattadetebhyah parimā ņe vatup 5. 2. 39 yathātathayathāpurayoh paryāyena 7. 3. 31 yathāmukhasammukhasya darśanalı khah 5. 2. 6 yavayavakaşaștikād yat yaskādibhyo gotre 2. 4. 63 yāpye pāśap 5. 3. 47 yāvādibhyah kan 5. 4. 29 yuvālpayoh kan anyatarasyāın 5. 3. 64 yuşmadasmador anyatarasyam kbañ ca 4. 3. 1 yūnaś ca kutsāyām 4. 1. 167 6 125 21 803 750 769 5. 2. 3 766 124 957 1060 979 320 29 ·36 Appendix II 449 yūni luk ye ca taddhite 382 4. 1. 90 6. 1. 61 6. 4. 168 82 244 724 697 758 743 1063 532 268 ye cābhāvakarmanoh yogapramā ņo ca tadabhāve cādarsanain syāt yogād yac ca yojana n gacchati yopadbad gurūpottamād vun ra rto halāder laghoh rakte rakṣati rankor amanuşye 'n ca rajaḥkȚsyāsutiparişado valac rathad yat rasādibhyas ca rājanyādibhyo yun rājanvān saurājye rājaśvasurăd yat rājñah ka ca rātryahaḥsamvatsarāc ca rāstrāvārapäräd ghakbau 1. 2. 55 5. 1. 102 5. 1. 74 5. 1. 132 6. 4. 161 5. 4. 32 4. 4. 33 4.2. 100 5. 2. 112 4. 3. 121 5. 2. 95 4. 2. 53 8. 2. 14 4.1. 137 4. 2. 140 5.1. 187 880 454 863 210 861 81 314 710 261 4. 2. 93 182 1090 } rin ştah 7. 2. 27 889 91 464 1083 237 295 551 523 143 rūpad ābataprašamsayor yap revatyādibhyaş ţhak raivatikādibhyaś chah rogâc cāpanayane roņi ropadhetoh prācām lavaņāț thañ ca lavaņāl luk lākşārocanāśakalakardamāt thak 5. 2. 120 4. 1. 146 4. 3. 131 5. 4. 49 4, 2. 78 4. 2. 123 4. 4. 52 4. 4. 24 4. 2. 2 ·Index of Sūtras 37 355 4.1, 42 147 498 146 243 1015 669 868 1. 2. 1061 41 4. 1. 643 816 357 866 1008 898 luk taddhitaluki 1. 2. 49 luk striyām 109 lupi yuktavad vyaktivacane 1. 2. 51 lup ca 4. 3. 166 lub aviseșe 4. 2.4 lub yogāprakhyānāt 54 lum manusye 5. 3. 98 lokasarvalokābhyām than 5. 1. 44 lomādipāmādipicchādibhyah śanelacah 5. 2. 100 lohitān manau 5. 4. 30 vatandāc ca 108 vator id vā 5. 1. 23 vator ithuk 5. 2. 53 vatsaśālābhijidaśvayukchatabhişajo vā4. 3. 36 vatsāmsābhyān kāmabale 5. 2. 98 vatsokşāśvarsabhebhyaś ca tanutve 5. 3. 91 vayasi pūraņāt 5. 2. 130 varaņādibhyaś ca 4. 2. 82 vargāntāc ca 4. 3. 63 varnadřdhādibbyaḥ syañ ca 5. 1. 123 varṇād brahmacāriņi 5. 2. 134 varne cănitye 5. 4. 31. varnau yuk 4. 2. 103 varşasyābhavişyati 7. 3, 16 varsābhyaş ţhak 4. 3. 18 varsāl luk ca 5. 1. 88 vale 6. 3. 118 vasan gatah 4. 4. 86 vasantādibhyaş thak 4. 2. 63 vasoh samprasāranam 6. 4. 131 Vaster dhan 5. 3. 101 245 390 748 902 1062 272 712 339 711 881 586 222 862 1018 ·38 Appendix II 513 676 892 1066 897 27 1010 152 181 425 376 104 289 655 644 vasnakrayavikrayāt than 4.1, 31 vasnadravyābhīyāin thankanau 1.51 vāco gininil? 1. 2. 121 vāco vyālıştārthāyām 5.1.3.3 vātātīsārābhyam kuk ca 5. . 13:) vāuyasmin sapiņde sthaviratiro jīvati 1.1.167 vā bahūvām jāti paripraśne datilmau 1.3.13 vāmadevād dyaddyau 1. 2.9 vāyvſtupitruşlso yat 1. 2. 31 vāsudevārjunāblıyäin vun 11. 3. OS vāha üth 6.1. 132 vābinādīnā n kuk ca 1.1.1.18 välikagrāmeblyas ca 1.). 117 vimsatikāt khal -7. 1.:32 vimśatitriinsadbhyāin lvun asilinjñāyam 7. 1. 24 vimšatyādibhyas tamaci anyatilritsyām M. 56 vikarņakusitakāt kāśyape 1. 1. 121 vikarnasungacchagalād vatsabharadvājātrişu 1.1. 117 vidūrā ñ ñyah 1.3. 81 vidyāyonisambandhebhyo vun I. 3. 77 vidhyaty adbanuşā 1. 1.83 vinanbhyān nānāñau na saha 5. 3. 27 vinayādibhyaş ţhak 5. 1. 34 vinmator luk 57, 3.65 vibhāşā kārşāpanasahasräbhyām 5. 1. 2.) vibhāṣā kuruyugandharābhyām 1. 2. 130 vibhāṣāñcer adikstriyām 5. 4.8 vibhāṣā tilamāşomābhangāņubhyah 5.2, 4 819 67 411 404 583 790 1065 980 651 304 1043 767 ·Index of Sūtras 39 943 342 167 1051 318 333 940 517 1092 984 636 290 824 731 241 vibhāşā parāvarābhyām 5. 3. 29 vibhāṣā pūrvābņāparābņābhyām 4, 3, 24 vibhāsā phālguniśravaņākārtikicaitrībhyaḥ 4. 2. 23 vibhāşā babor dhā viprakrstakāle 5, 4, 20 vibhāṣāmanusye 4. 2. 144 vibhāṣā rogātapayoh 4, 3, 13 vibhāṣāvarasya 5. 3. 41 vibhāṣā vivadhavīvadhāt 4. 4. 17 vibhāşā sāti kārtsnye 5. 4. 52 vibhāşā supo bahuc purastāt tu 5. 3. 68 vibhāşā havirapūpādibhyah 5. 1.4 vibhāşośīnareșu 4. 2. 118 vimuktādibhyo 'n 5. 2. 61 viśākhāṣādhād an manthadandayoḥ 5. 1. 110 višeşaņānāñ cājāteh 1. 2. 52 vișayo dese 4. 2. 52 visāriņo matsye 5. 4. 16 vuñcbankathajilaseniradhañiyayaphakphiñiññyakakțhako 'rīhanakrśāśvarśyakumudakāśatrņaprekşāśmasakhisankā sabalapakşakarņasutangamapragadinvarābakumudādibhyah 4. 2. 80 vrkāt tenyan 5. 3. 115 viddhasya ca 5. 3. 62 viddhasya ca pūjāyām 4. 1. 166 věddhāc chah 4. 2. 114 věddhāț țhak sauvīreşu bahulam 4. 1. 148 vřddhāt prācām 4. 2. 120 viddhād a kekāntakhopadhāt 4. 2. 141 viddhetkosalājādā ñ ñyan 4, 1, 171 209 1047 239 1031 977 28 285 94 292 315 112 ·40 Appendix II 512 792 525 90 vetanādibhyo jīvati ves Sālacchankatacau vyañjanair upasikte vyan sapatne vyāharati mrgah vyuştādibhyo 'n 4. 4. 12 5. 2. 28 4. 4. 26 4. 1. 145 4. 3. 51 5. 1. 97 372 719 31 10295 784 vrātacphañor astriyâm 5. 3. 113 765 481 885 580 5. 2. 21 5. 2. 2 4. 3. 148 5. 2. 116 4. 4. 80 4. 4. 59 4. 3. 92 558 419 648 888 5.2. 5. 1. 27 119 5.1. 21 5. 2. 46 641 810 vrätena jīvati vrīhiśālyor dhak vriheh purodāśe yrīhyādibhyaś ca sa kațād an saktiyastyor ikak sandikādibhyo ñyah Satamānavimšatikasahasravasanād an satasahasrāntāc ca nişkāt śatāc ca ţhanyatāv aśate Śadantavimśates ca sabdadarduran karoti samyāḥ slan saradyacchunakadarbhad bhrguvatsāgrāya ņeșu sarādināñ ca Sarīrāvayavāc ca śarīrāvayavād yat sarkarādibhyo 'n Sarkarāyā vā salāluno 'nyatarasyām Sakalad ya Sakhadibhyo yaḥ 533 475 4. 4. 34 4. 3. 142 35 251 380 621 1024 246 553 461 1020 4. 1. 102 6. 3. 120 4. 3, 55 5. 1.6 5. 3. 107 4. 2. 83 4. 4. 54 4. 3. 128 5, 3. 103 ·Index of Sutras 41 658 Sanad vã 5.1. 35 783 śālīnakaupine adhrstākāryayoh 5. 2. 20 256 śikhāyā valac 4. 2. 89 101 silāgă dhah 5. 3. 102 554 silpam 4. 4. 55 617 śiva samaristasya kare 4. 4. 143 52 sivādibhyo 'n 4. 1. 112 415 śiśukrandayamasabhadvandyendrajananādibhyaś chah 4. 3. 88 835 śītosņābhyān kāriņi 5. 2. 72 689 sirşacchedād yac ca 5. 1. 65 560 śīlam 4. 4. 61 175 śukrād ghan 4. 2. 26 403 suņņikādibhyo 'n 4. 3. 76 64 śubhrādibhyas ca 4.1. 123 647 śūrpad añ anyatarasyām 5. 1. 26 1106 Śūlāt pāke 5. 4. 65 160 Śūlokhād yat 4. 2. 17 842 śrókhalam asya bandhanan karabhe 5.2. 79 997 śevalasupariviśālavaruņāryanādinān trtīyāt 5. 3. 84 260 seşe 4. 2. 92 433 ſaunakādibhyaś chandasi 4. 3. 106 216 syenatilasya pāte ne 6. 3. 71 354 śravişthāphalgunyanurādhāśvātitisyapunarvasuhastaviśākhāṣādhābahulăl luk, 4. 3. 34 566 śrāņāmāmsaudanāț țițhan 4. 4. 67 848 śrāddham anena bhuktam inithanau 5. 2. 85 332 sraddhe saradah 12 847 śrotriyamś chando 'dbīte 5. 2. 84 511 svagaņāt thañ ca 4, 4, 11 31 4. 3.

·42 Appendix II 335 48 814 706 15 714 821 960 963 1082 841 444 545 347 148 480 Ś vasas tut ca 4. 3. 16 svāder iñi 7. 3.8 sațkatikatipayacaturān thuk 5. 2. 51 saņmāsān nyao: (a 5. 1.83 şapūrvahangbrtarājñām ani 6. 4. 135 şaşţikāḥ şiştirātreņa pacyato 5. 1. 20 şaştyädes (āsankhyādel 5.2. 58 jasthastamablyặm ăn ca 5. 3. 50 şaşthyā rūpya ca 5. 3. 54 şaşthyā vyā sraye 5.4. 48 sa eşā u grāmaņih 5. 2. 78 samjñāyām 4. 3. 117 samjñāyām lalātakukkutyau paśyati 4.4. 46 samjñāyām sarado yun 4. 3. 27 samjñāyām śravaņāśvatthābhyām 1.2.5 samjñāyān kan 4. 3. 147 samjñāyān kan 5.3. 75 samjñāyān kan 5. 3. 87 samjñāyān ca 5. 3, 97 samjñāyāñ janyā h 4. 4. 82 samjñāyān dhenusyā 4. 4. 89 samjñāyām maninābhyāın 137 sa payogādis ca 6. 4. 166 samvatsarāgrahāyaṇībbyām thañ ca 4. 3. 50 samsayam āpannah 5. 1. 73 samsrste 4. 4. 22 samskrtam 4. 4. 3 samskrtam bhakşāh 4. 2. 16 sakhyur yah 5.1. 126 sankalādibhyaś ca 4. 2. 75 sankhyāyā atıśadantāyāḥ kan 5. 1. 22 sankhyāyā avayave tayap 6. 2. 42 992 1004 1014 582 589 5. 2. 905 11 371 696 521 503 159 752 234 642 806 ·Index of Sutras 43 1048 811 952 1100 683 652 1073 213 460 1107 934 sankhyāyāḥ kriyābhyāvšttiganane krtvasuc 5. 5. 17 sankhyāyā guṇasya nimāne mayaț 5. 2. 47 sankhyāyā vidhārthe dhā 5. 3. 12 sankhyāyāś ca gunāntāyāḥ 5. 4. 49 sankhyāyāḥ samjñāsa nghasūtrādhyayaneşu 5. 1. 58 sankhyāyāḥ samvatsarasankhyasya 7.3.15 sankhyaikavacanāc ca 5. 4. 43 sangrāme prayojanayoddbrbhyah 4. 2. 56 sanghānkalakşaņeşv añyañiñām an 4. 3. 127 satyād aśapathe 5. 4. 66 sadyaḥ parut parāry aişamah paredyavy adya pūrvedyur angedyur anyataredyur itaredyur aparedyur adharedyur ubhayedyur uttaredyuh 5. 3. 22 sandhivelādyſtunaksatrebhyo 'n 4. 3. 16 sapatranispatrād ativyathane 5. 4.6 sapūrvāc ca 5. 2. 87 saptamyās tral 5. 3. 10 samayas tad asya prāptam 5. 1. 104 samayāc ca yāpanāyām 5. 4. 60 samarthānām prathamad vā 4.1, 82 samavāyān samavaiti 4. 4. 43 samām samām vijayate 5. 2. 12 samânatirthe vāsī 4. 4, 107 samānodare sayita o codāttah 4. 4. 108 samāpanāt sapūrvapadāt 5. 1. 112 samāyāḥ khaḥ 5. 1. 85 samāsāc ca tadvişayāt 5. 3. 106 samudrābhrād ghah 4. 4, 118 336 1102 850 919 726 1101 5 542 775 607 609 . 733 708 1023 614 ·44 Appendix II 1053 721 793 677 362 768 340 626 666 925 9:24 1071 831 854 10)3 785 341 samūbavac oa babuşu 5. 4. 22 sampadini 5. 1.99 samprodaś ca katao 5.2. 2:2 sambhavaty avaharati pacati 5.1.52 sambhūte 4. 3. 41 sarvacarmanah krtalı khakbañiau sarvatrāņ ca talopaś ca 4. 3. 22 sarvipuruşābhyām națla nau 5. 1. 10 8: rvabhūmiprthivībhyām anañau 5. 1, 41 sarvisya so 'nyatirasyām di 9. 3. 6 Sarvaikā uyakirnyattadalı kāle dā ... 3. 10) sasnau prasilinsāyām 2.1. 10 sasyena parijāta h 2.2.68 sākşād drastari sarjñāyām 2. :)1 sāt padadyoh 8. 3. 111 sāpta padinam sakbyam sāyanciramprāhņeprage 'vyayebhyaş tyutyulau tuț ca 1. 3. 23 sālvāvayava pratyagrathakalakūtāsmakād if 4. 1. 173 sālveyagāndhãribbyā ñ oa 4. 1. 109 sāsmin paurņamāsīti samjñāyām 4. 2. 21 säsya devatā 4. 2. 24 sikatā sarkarābhyāñ ca 5. 2. 104 1. 4. 16 sidhmădibhyaś ca 5.2. 97 sindhutakşaśilădibhyo 'ņañau 4, 3, 93 sindhyapakarābhyān kan 4. 3. 32 mukhapriyād ânulomye 5, 4. 63 sukhädibhyas ca 5. 2. 131 sudhātur akan ca 4. 1. 97 suyāstvādibhyo 'n 4, 2.77 114 110 165 168 872 197 siti ca 865 420 352 1104 899 51 236 ·Index of Sūtras 48 298 224 145 98 544 610 179 416 681 751 117 139 60 235 158 susarvārdhāj janapadasya 7. 3. 12 sūtrâc ca kopadbāt 4. 2. 65 sūryatişyāgastyamatsyānām ya upadhāyāḥ 6. 4. 149 senāntalaksanakāribhyaś ca 4.1. 152 Sonãyĩ vã 4.4.45 sodarād yaḥ 4. 4. 109 somāt tyan 4. 2. 30 so 'sya nivāsaḥ 1. 3. 89 so 'syām savasnabbftayah 5. 1. 56 stenād yan nalopas ca 5. 1. 125 striyām avantikuntikurubhyaś ca 4.1. 176 strīpumsābhyām nañsnañau bhavanāt 4. 1. 87 strībbyo dhak 4. 1. 120 strīşu sauvirasālvaprākṣu 4. 2. 76 sthandilāc chayitari vrate 4. 2. 15 sthānântagośālakbaraśālāc ca 4. 3. 35 sthānāntād vibhāṣā sasthāneneti cet 5. 4.10 sthālībilāt 5. 1. 70 sthūladūrayuvabrasvaksipraksudrāņām yaņādiparam pūrvasya ca gunaḥ 6. 4. 156 sthūlādibhyaḥ prakāra vacane kan 5. 4. 3 svasuś chaḥ 4. 1. 143 svāgatādināñ ca 7. 3. 7 svāngebhyaḥ prasite 5. 2. 66 svādisy asarvanāmasthāne 1. 4. 17 svāminn aiśvarye 5. 2. 126 haraty utsargādibhyaḥ 4. 4. 15 haritādibbyo'ñaḥ 4. 1. 100 harītakyādibhyaś ca 4. 3. 167 halasirāt thak 4. 3. 124 356 1045 693 745 1038 88 47 829 140 894 515 24 499 457 ·46 Appendix II 581 180 901 756 564 1081 595 596 halasīrāț țhak 1.4. 81 balas taddhitasya 6. 4. 1.50 hastāj jātau 17. 2. 133 hāyanāntayuvádibhyo 'n 5. 1. 130 bitam bhakşāh 4. 4. 65 hīyamānapapayogão ca 5. 4. 47 hệdayasya priyah 21. 4. 95 hşdayasya hộllekhayadaşlāsesu 6. 3. 50 hrdbhagasindhvante pūrvapadasya ca 7. 3. hetumanuşyebhyo 'nyatarasyām rūpya 11 4. 3. 81 baiyang: vīnam samjñāyām 5. 2. 23 hotrābhyas chal 5. 1. 135 brasvāt tādau taddhite 8. 3. 101 hrasve 5. 3. 86 19 70 408 786 761 274 1003 ·APPENDIX III Index of Pādas of verses occurring in the commentary. The four pādas are represented by the letters a, b, c and d. The figures represent the sūtra number. If under the same sūtra there are more than one verse, then the verses are numbered 1, 2 etc. If half of a verse occurs under one sūtra and the other half under another sūtra, then a and are put under the first sútra and cand d under the later sūtra. If a pāda begins or ends in the middle of a word, a short horizontal line is drawn before or after the pāda. 1 a C 1 a 20 b 591 1094 102 453 641 407 460 485 410 85 1c b amśabhūtań kilānāmyam amćenāpi tu sarvatra agotravācino vệddhāt agpidho grham ägnīdhram agranthe țhanyatāv iti smaraņāt ankaśabdena tasyedam anko nāma syasambandhiañ syād uktārtbayor drayoh atah prabhavatīty arthe 'n atrāpūrvapadatvokte h adyety asminn abany api adhikrtya křitas tathā adbīte vedāsti nirvr (tta)- adhīna iti kecana adhinaḥ kevalas tva a vyutadhyāyi ca vyavaharan adhyāśrita ino 'nenety adhyattarapadadibhyaḥ adhyuttarapadād rājāa a 934 2 b 3 4 d 3 2 C 4 d 3C 4o 1042 1042 501 1042 1042 1042 4 o 4 a 3 a ·48 Appendix III 485 a 3 3 c 997 964 ai d 964 718 d 1 a a 855 675 9989) 855 (: 2 a 220 5 o 735 1042 468 659) 4 b 3 1 a anantvāc ca țilopatā anityabhavasambhūtau anukampyo hi vāgāćihantikasya tame tādeh antimo ’ntitamalı stbitiru annādyam vājapeyikam anyajanmabbave debe anyat tūtpadanam bhavet anyatra tu sabantasyety anyasasyasya kedāre anye tu pūrvehny ārabdham anye 'pi svārthikâh kecit anyebhyas tu vikāre 'rthe anye bastaghanām viduh apatyam raktayukte ca apatyatvena jātitā abhyamitram alangāmīty abhyamitrīga ity api abhyamitryo 'bhyamitrīno 'py amehakvatasiltrebhyah ayogyamūlyakrīte 'pi aratnimātraś cāratnih arivargiya ity api arivargyo 'rivargino 'py arghas tadardham toyadyam arcāsu pūjanārthāsu artha evätra laksyate arthakāma parāyaṇāḥ arthāñjasyāt tu kathitāḥ arthät tadvarnanadhyāye artbā vatividheḥ purā arthe yatkhau cha ç& smrtāḥ d 117 780 780 780 273 681 801 391 391 1056 1017 407 1028 453 823 3 a a a 1 d b 10 637 b 780 b ·Index of Verses 49 1 b a 1 c 3 b a 5 b 2 b 1 b 30 1d d 1 b 1 c 2 a arthest eşu nipātyate 856 ardhapūrvaḥ pūraņāntaḥ 642 aluko 'thāpabharana- 358 alopād vāśināyanih 102 alpāctaram apy abhinnataram 981 avişac chandasīty etat 274 aşadakşādayas tv ayam 1042 asādhv eveti so 'bravit 331 asti kārtikamāsaje 331 astitve bhūr gandhavati 862 asmāt tu thakthañau pāra- 557 asmin vatsara aişamah 934 a syān madhyā vadbūriyam 329 asyety arthe tu thag bhavet 562 ākrandanty enam ity ārta- 537 äkrandadeśam ādhavan 537 ākrandyate 'trety akranda h 537 āgate vuñ chaisyako 'rthah 404 ācāre parirakṣiti nikathiti śreyassa nityam nrņām 851 ācitan da sa bhārās syuḥ 659 ādih prayojanam yoddlıā 3 ādir evântakālo 'pi 735 -ādyākştiganas tv ayam 245 āpisalikāśakſtsnaih 641 ābhāsiddher anityatyam 801 ābhyām vikāre 'n suk ca syāt 471 āmālam suskaphalabhrt 588 amnātī nigame graheşu ganiti dharme 'vadhārity asau 851 ārdrāyukto vun ādir yah 358 120 ārşagotrāñ ñid antata h 32 1 a 2 b 5 au 2 a 1 a d a C C 2 a 2c 1 b ·50 6 Appendix III 3 2 d 2d 537 801 7 a 989) d 48 C 122 b 2 a 1108 64 1 a 2 b 453 1042 964 4 b C b 588 331 3 d 591 1 b 1032 āvāsādūrasambhavāh âsann ākrandikā dvijāḥ āstām ity ādalopārtham ābur bhojabarādayah ikārasya punar vrddhau iñantebhyo 'tra yūni luk itaḥ param samāsāntāḥ iti gangā trirūpiņi iti bhatvam ihocyate iti bhojas tv asītrayat iti bhojoktito loke 'py iti mülyas tilotkaralı itivac cheşa ity ani iti vrttāv udīritam iti vyācaşta vrttikrt iti srautamatam vșttau iti siddhyed ity anicchayāha harah ito manusyajāter ity ity ukte h parimāņe 'pi ity eva tasiladayah ity evam mādhavādyukteh indra ātmā tasya cihnam indra durjayam ityādy apy ive pratikrtau kanaḥ iha saumyeti bhidyate ihānukampitah putra ḥ iştan klistataran tu tat işti sarvamakhe śruti śrutisate tattve grabīty arciti istau śreyastaro yavişthataraḥ uktārthayoh kopadhād an utkȚstanſcayor madhye 358 641 2 b 2 d 117 a 669) 8 a 917 a 199) 856 lo 3 a d 856 1017 136 993 1023 b c 2 d 851 1a 981 b 470 329 ap ·Index of Verses 61 2c b d 3 c 735 117 119 545 3 629 362 501 5 c 0 2b 4 a 3 801 2 a 801 1 a 856 3 b 499 1094 997 530 uttare 'hny api tatkāle udito niş ibādyayoh udīcyāḥ paścimottarā h upacarād vyājavantah upajñātaḥ kṣta idam upadhiś ca ūpadheyaś ca upapannam hi sambhūtam upasiktañ ca vartate uptan deyam rauti sodham uromātrañ jalam yrīhih ürdhvato māna evādyau ūhyatām itiśabdataḥ ekatve 'pi barīta kyāh ekasyāpi hi kārtsnyena ekācpūrvapadānān tu ekādaśārthan dasakam ecas tv iha dvitiyāctve eta ity àha bhojarāt etatsūtradyayam vịtta u evañ ca vārtikoktyātra evan takşasilopāntaeyam pārvika ity eva evam prayogānuguņam evam bidapriyā baidaeyam mālavakas traigaevam munīvati sindhuḥ eşu lingam prakſtivat eşv ivārthadvayam vịttau aiñ na bhāsyaprayogataḥ aiştikah pasuko dvyajbhyah kapīvaty apy abīvati kambor vikāra or ani a 996 1032 2 d 1 a 797 120 2 a 245 331 1023 125 210 3 a 2 a 2 du ai 251 1 a & 499 1023 2 C 387 1d 399 1 b 251 554 2 a ·Appendix III 562 1067 2 d b 6b 679 917 1072 1023 b 1 d. 554 2 C 363 au 331 1 Elu 1067 d 1 o 0559 O 23:1 a 910 5.15 2 Bu 7 d -kartā dvaiyanyiko vatuh karmāsmāt svārthiko 'n bhavet karşā nghriś śāņil ucyate kalpajātīyadesiyah kalyāņe bahuśo dadau kākatālīyam ucyate kāmbaviko vaiņa vikah kärane kāryasadbhāvakārtikeyo vivasvän ity kārmanam sacivo 'karot kārybā hyatayā dūrāt kārşāpanah pano niskah kāśilo vanila h karpūkimśabdād dvyādivarjão ca kukkuțīpātamātrain yah kudubaś ca caturguņāh kudubo 'ñjalisainmita h kutsite 'jñe 'pi cāpatye kutsite māņavo jālmalı kuberadatto 'nukampyah kuror ūn uta ity ūn syāt kulākhyā gotravan matäh kusidam vſddhir ucyate krtvo 'rthas taddhite 'vyayam kopādivarne rakte ca kośāc cety āha bhāsyakſt kaunqoparatbidā ņdiki krayāt prāg api mūlyoktyai krīta h kušala ity api krītam ardhacaturthakam kruñcetyādyā yavādayah krausțukir jā lamānis ca 3 b 659) 107 107 996 117 133 080 1108 1064 363 b 1 b 1d d 1032 1 b 681 3 3 b d 642 858 d 1032 1 ·Index of Verses 63 2 a 797 34 1042 410 5 a b 763 b 2 a 125 136 2 b 460 b 64 1 b 1c 64 125 10 1 a 659 561 b d 29 501 klinne cakşuși vācge lah kvacid āropyate dvipakhasya nityatayā na syuh gargă haimavatī yathā gatin dhatse ca tvam vacasi visaratsauvaraguņe gargāņām bhūr hi gargabhūḥ gargādiya ñ itītare -gavāda ū krtam aikanam gāngaś capi śivādyaņi gāngāyanis tikāditvāt gārgyasya bi priyā gargagurutvamānam unmānam -gurusevātra laksyate gurvāyatto yuveti bhojanſpaḥ gphạāti ca caraty eti goņi vābas tu taddvayam gotrān na phiñ bhānavasya gotrāt tasyedamarthe yaḥ gopucchādes tu țhan neti govinde pathiti tathānupathiti śāstresu sarvesv api grāmāt krośe nivasta vyam ghañantam indriyapadam ghau punar iştheyasunoh nyām eva matsyasya bhaved itīranāt cakşurādikam indriyam candālah päripanthikah catvāraḥ kudubāh prasthaḥ candrasya pūraņam pārņam -caratgbā işțarūpapau Caranāḥ kecid dhi madhyamā nāma 659 102 151 3 a 3d 36 a 638 1 b at ai ai 20 851 572 856 981 145 856 535 659 747 917 416 1d 1 b 20 b a ·54 1 a d 1 d 1 b b a ai 2 2 b 1 a 1c 2b d a 1 Appendix III -Carantas cātha jivati 501 câturhotrka ity rta h 39:) cikitsyam kşetriyam visam cikitsyah kşetrio gadal 856 citra karmadhvajeşu ca 1017 cihnam laksanam ucyate 160 chatrena taddhārandi- 561 chădişeyas trņaugbo 'yam 620 che nyāñ ca lopo 'yam agastyasūryayoh 1465 jani abdád vahatyarthe 582 janyas tacchibikādbārī 582 janyā caivam vadhūsubſt -782 jayyā vinindati ca vācam apauruşeyim 620 jātau tu brābinanā ime 1.1. jitañ ca samskſtatarat 501 jñānārthan tena justam vā 876 ţilopo 'yan nipātyate 14 tīkāsarvasvakſt punah 136 thak syāc cākrika āsika hı 556 thak syāt pūrvam vahatyarthat thak syān mālikavaiņikau 551 thagādirahite sthale 637 thagevādhikrto bhavet 638 thag bhavec chaulkaśālikah 549 than adhikriyate teşu 637 dāoparyantāḥ śasādayah 1108 ditphalañ cobbayoh svare 152 dyatas tittvāt svare bhidā 152 dho mrgya iti rāmanah 331 îyantāt kşatriyagoträd apy 120 nyadayah sarvabādhakāḥ 199 qpārşapailadiluk sarvah 120 2 e b 1 b b 501 1 1 b d b d 1 b a b 1d 1 ay b 20 ·Index of Verses 55 659 2 d 537 2 c 1 d 811 811 2 C 934 1 C 2 C 407 562 530 1 a 1 d 3 d 862 2 a 453 811 331 407 1 C 1c 2 a 2 d a taccatusțayam ādhakam tam rakṣitāram dhāvantaḥ takraṁ kreye tv athocyate takrasya dvimayās te 'mi tata h pūrve parārih syāt tataś caupagavāt prāptam tatkarmādhyayane vșttam tatpradātā kusīdakih tatsattaiva vivakşyate tatsthaḥ so 'pi tathocyate tatsthād yavānān dvimayam tatra kālāt thañi prāpte tatra gotrād vuñādih syāt tatra tatrāhani sthitāḥ tatra dīyata ity asya tatra nadyām matum neştaḥ tatra prathamadęstatram tatra samskrtam ity arthe 'n tatra sambhūtam ity arthe tathājñe māņavaḥ śiśuḥ tathāpi sati saumyāḥ syaḥ tathā prabaranan kriyā tathā yaḥ karmaṇe saktaḥ tadarthan dra vyam atroktam tadardhe 'rdhañ ca bbāgas ca tadarhatīty etadantam tadastitvāt tadākhyatā tad asya silpam ity arthe tad asyāyudham ity arthe tadader api caij ayam tad āśitangavīnam syāt tadūrdhyam lupyate kvacit 934 718 251 410 2 C C 159 362 a 107 a 136 3 a 2 b 3 1042 20 1 C 9 530 659 638 823 a d 1 a 554 a 556 387 1042 997 1 b lo b ·56 Appendix III 659) 136 3 a 4 o 982 2 O b 1094 407 10:28 2 b 251 2 b d 12 1 o 7:17 1108 735 735 320) 119 549) 13) ( tad eva kamsa li pātra ñ ca taddevatátvopacāraḥ taddharmail syad dovadattatadbhāva h kārtsnyam ueyate tadvad evāgate bhavet tadvācakeblyal svärthe ñya tannirvịttam nadidvayam tannirvṛttā hi pūrnimā tasilādyāḥ pāśapah prāk tasmād ākālikī tidit tasmin nipātito 'sal țit tasmin vācye madhyasabdát tasyāḥ prägda kşiņāh prācyālı tasyāyakrya ity artbe tasyedamarthato 'nyatra tasyedamaithe sa nkhānkatādſănikațizvāse 'yam tām patim prāpayann api tāvanmātriin tathā tāyattisrkānāmako grāina h tisrbhāvas trisabdasya tulā palasatam proktam tulyakulyo na siddhyati tulyamānasya ahāranam tūkto mrgasira api trnilo desavācakah trtiye 'bny āha bhojarāț tịptāḥ syur yatra dhenavaḥ te gotrāvayavā nāma tena janyo varasuhrt tena dvipuruşan toyam tena vaihīnariḥ suta h -107 572 1 d 782 801 (о 2 a 1c 992 992 (59) 85 5 b 1 b 677 2 b 358 239 d 934 1042 133 3 b 1 a 2 Eu 582 801 48 rot ·Index of Verses 57 4 b 2 a 136 856 801 136 1108 7 d 3c 2 C d 1 d 638 145 3 C a C 659 123 123 273 537 471 b 1d d 1032 1032 132 tena saumya itītare tenặnumānair drstan vỡ tenābhīyāv ubhāv iha teşā ñ ca komalatvāt syāt teşān tattatsamāsesu teşu thañ parišişgate taişan tisyayutan dinam tau dvau sūrpah sūrpayugam taulvaliprabhịtibhyas tu taulvaler hi yupāpatyam tyabvidhiḥ pariganyate -trātāpy äkranda Tritaḥ trāpusañ jātuşan tathā trigartesy eva şaşthāṁsāḥ trigarto 'misu jānakih triprabhrtyakşarānvitāḥ dandanāthoktam iritam -datto vācika ucyate dadhyādyam vārghyam ucyate dantair bhakşyam bhakşam ābuh daśamātrā ime narāh daśaikādaśam ucyate dasaikādasiko matah dastyūha ity uņādeh syāt dasyavaḥ pāripanthikāḥ dātyūhaḥ pakşivācakah dātyauhan tadbhavādikam dāne bhayādije 'patvam dandaśūkam idam viņam dityavād dvitrivarşā gauḥ dityādinyas tu śobhanah diyate ca niyojitaḥ 33 2c d b 2 b 1023 d 997 1056 d C 5 d 159 801 530 530 2 b 2 d с 376 535 2 a d 376 376 1072 b 470 b a 376 136 2 a 501 4 b ·58 Appendix III 501 1 B 588 d 1 b 3 130 4 1 i 3 675 85 10 659 I b 823 626 858 3 b 659) 801 Ob 801 Od dīvyaty atha khanañ jayarı durgraho lavane ty sau drstam aupagavencti drstam parivſtoddhrte devatārthe 'pi somāt tyai? devatā vyūbanīvștal desantar:prap luan va dehāntare sankramayya dairghyamāne prainālagīh doşa vijñānasabde hi drāk paurușeyagalbhin ni ca pauruşeyai h drākşā dhrākşā timih krmih droņah syāt taccatustayam dyayasañmātracan matau dvayasam tāynd eva hi dvārādişu sva šabdoktel dvigor dvayasajādīnām dvijān nityain sauvastikayasi ca sauvastika parah dvitīyāj api lupyate dve anyakarmani jāte dvedhāpy evan na siddhyati dve musţī prasrtis te dve dvau kreta vyatayā sthitau dvau nābhidvayasan jalam dvyacaḥ sabdad rdantāc ca dvyaratnih pata ity api dbanus tatkaranan na cet dharmyañ cāvakrayaḥ panyam -dbīno rājany adhiśritah dhịtis by a vahştir bhavet 387 1 a 801 3o C 763 996 b 562 2 a 591 2 b 2 659 811 2b 1 b 801 399 801 583 4 b a 3 501 1042 677 3 b 1 a ·Index of Verses 69 2 d a ? a d au 2o 1 d d 2 a 1 b la 2 d 3 a 1 b 5 a nastam ākālikam viduḥ 735 na salety arthuvācibhyām 790 nakşatragāminy api tişyapusyayoḥ 145 na tu tannāthapūrvakāt 1028 nadi sarāvatī nāma 119 na dūre vīksato śāntah 545 nānāñau sto nãñi výddhiḥ 790 nānyair dosaguņair bhavet 982 Dāparebhyo bhavanty amī 910 nāmajātyoh punah svārthe 982 nāmni yat syāj janī vadhūh 582 nämni vatvam idam matoh 251 nityatve kşīravān drumah 862 nityam eva lug işyate 801 nityayoge 'tiśāyane 862 nityāḥ kecid vikalpitāḥ 1042 nindāpy anadbine 'tah 29 nindārthe gandhavāñ chakah 862 niyato 'mso hy avakrayah 549 nirrtiśānadigvahā 119 nirmāņavādanādyartha- 554 nirvștte 'n eva cesyate 251 niyāsas tv asya vásabhūh 417 nivåso 'bhijano bhaktih 3 nilyā kālakam amśukam 1064 nrpasya vācikam śrutvā 1067 neti vārtikakīrtitam 64 po pauruşeyam ayam icchasi pauruşeye 626 nyāyeşv apy avakalpitī parikality ucсaih kalākausale 851 -pakşāt sambhūtatooyate 363 pañoāmsas tasya krsnalah 659 2b b b lo 2 d d 5 a d C 2 d a 2 o b 6 a ·60 3 b 1 b 801 642 1023 453 1042 855 120 2 a 3 d 2 C 1o 528 934 934 2 a 934 3 a 659 6 23:) 677 2 C 428 a Appendix III pato hastă dişūlyatām paņair ardhacaturthair hi patattālasya cānvayaḥ padatve gliasya jaštvam syät -panno rūdhyoti kaiyatalı paradāreņu gamanāt parayor aniñor luk syāt paribrtya inukban tişthan parutparārisabdau cir pare dyavi paraśvaḥ syāt pare dyavīty utīte 'pi palānghrir akşah karşas Oil palāśilah kantakilala pākārhajalayak prasthiapāņinyādyair na tat krtama pāņdaveyaś ca pāņdavah pāņdoh subhraśivādyukteh pāņvādināñ ca dhe lopah pādas tacoaturamsake pădyan gandhādimiśrambu pānnāgārih phako 'tra luk pārnāgārer yuvāpatyam pārtha ākrandako 'bhavat pārvanaś candra ity asat -pāśah simbatamas tathā pillañ cullan tathaiva tadyāmś ca patrako mandam etaki putrasyāpi hi gotratā -putro dvaipāyanas tataḥ putro bhāna vir eva hi pūgāḥ syur bahujātīyāḥ -pürgă vă prāsthiki tataḥ 64 2 b 2 au 2 C 9d al 61 64 659 1056 122 122 537 331 a 2 b 3 b 982 797 993 2 a 2 d a b 34 34 102 a 3 a au 1028 677 2 a ·Index of Verses 61 934 1 b 2 o 0 ai 934 416 416 159 404 34 d d a 428 a 5 b 10 3 1023 468 3 d d 4 C d pūrvasmin vatsare parut pūrvedyurādayaḥ sarve prthivimadhyanivāsāḥ prthivīmadhyād an syāt paitharās tilatandulāh paitāmahaka ity api pautrādikāryakāritvāt prakarseñoktam evātra prakarșeņoktam ekadik prakrtyartho 'tra tattulyam pratyayāḥ syur ataḥ param prabhavaty eti nişkrāmaty prabhavo na tu jātatā pramāņaparimāņābhyām pramāṇānatireki ca prayoktun krītavarmanam prayogāc caivam īritam praśamsāyām rūpavati prasthamātra itīdſsam prasthamātro yapo nūnam prasthādi parimāņam syāt prasthād vā leśato 'thayā prasthena samyak sampürya prāgdiśaḥ pratyayā jñeyāḥ prāgdisīyās tasilpāśaprāgdīvyatīyavyāpitvāt prāgdeśagotravācibhyah prāgdeśe 'pi na lug bhavet prāgdeśo bi sakārasya prāgvāsabhūr abhijanaḥ prāimate tu yathāprāptam prāņibbyo rajatādibhyo 'py 410 801 362 681 797 862 801 d 1 d 2 c 2 b 56 1o 2 b 2 a C a 801 659 677 677 910 917 136 122 123 875 417 102 485 2 C b с 16 2 ·62 468 7 48 b 1 d 2 b b 125 125 428 12:3 545 125 d 1d 20 102 620 1032 14 2 b b 1 b Appendix III prāṇyoşadbitarublayas tu -prāptāv itvain ihesyate -priya gargy priyāpi vã -priyetyādy uttaroşv api proktan na krtain eva tat phaki syāt taulvalāyanalı phālamātrekşako 'thavā babutve tu lug eva syāt bādhāj jaštvādi no bhavet bāleyās tandulā iine brahmagupto jānakiś ca brahmanas tv ani sarvatra brahmaputrat rşir brāhmily brāhmaṇādes Cal thag dvayol brāhmaneşv iti ca sthitilin bhakşāś cet samskřtā ihiu bbayatilsyodamarthayoḥ bhavanti matubādayalı bhavanty āyudhajīvinah bhavah sampratiko matalı bhavo vyākhyāna āgata la bhasamjñasyopadhāsthitalı bhasamjñāyām padatvasy! bhāgīrathi bhaimarathī bhāgau mulyatayā sthitau bhānuh śārvarikan tamah bhāraḥ syâd vimśatis tulāh bhārādyiar jīvatām sanghah bhāvitatparavarşayoh bhāve ktāntādi map kila bhikṣuḥ kaukkuţiko hi sah bhikṣuṇeti vidhiyate 3:):) 120 159 b 453 1 a 862 1 a 834 b 329 b 3 4 b 1 b 2 a 2 a 145 102 251 811 331 659 1 b 2 a 5 b 784 934 747 545 572 3 b 2 d h ·Index of Verses 63 3 b 16 1 a 2 a b 1 a d b 2 C b 2 a b formed C 1 b bhikṣur eva tahogyate 545 bbişakpāśo bhisagrūpah 982 bhūmanindāprasamsāsu 862 bhūmārtbe gunarán rājā 862 -bbūmis takşaśilā kila 245 bbramsasankhyāsy ayam vidhih 562 mattulyasthāna ucyate 1045 matsthānīyaś ca matsthānaḥ 1045 madhuparkārpaņan tathā 1055 madhurojjayinīkāñcīty- 245 madhyandināḥ pragāyanti 387 madhyamabhāvaś ca tasya cara ne 'rthe 416 madhyaśabdasya māntatvam 387 manor an nasya nas tathā 107 mayā bhojānusārāc ca 797 -māgharaivatarauhiņāḥ 358 mātſkam svāspkan tathā 405 matraco va lug isyate 801 mātraj vaktavya ity ukteh 801 madhuro 'yam iba sthitaḥ 417 mārgam hitvā tişthatīti 535 mārgaśīrsajvaisthacaitra- 351 mārgād anyatra bantīti 535 māsaḥ śā ņas talam muștiḥ 659 mitreşūpakſtī vibhāti prpatir dīnesu samrakṣiti 851 müladravyāngabhūtatvāt 591 mūlam asya samutpătyam 588 mülyaśabdaḥ krayadhane 591 mrgaughaḥ pāripanthikah 535 moso vā haraṇam bhayet 675 yakāro luppate tena 145 d 2d 5 a b la 1 a 2 a 7 1 a 1c a 2 a 2 b bo 1 C ·64 Appendix III 20 b 1 b b b 501 718 125 391 583 302 1023 811 811 85 102 130 1 a 1:1, 21 C 2 a 1 811 2 d 8:34 d 858 735 2 b yacchaty uñchann avan kurvan yajñākhyair api cânvayāt yañāder ababușy api yatkhau cha ca vikalpatah yat syāt tad vidhyatīty arthe yathārham syur aņādayah yadrcchāptasya kākasya yaübhāgasyi yavānān dvau yadbhāgasya hi takrāmśau yad vä tulyakule sādhuh -yanir nānte ţilopataḥ yamād apīsyate yāmyah yavā iti viparyayaḥ yavāgūr uşņikocyate yavormidalmayo bhūmih yasmin kāle yavādikam yasmin dese brāhmaṇās tu yasya kşanikavastunaḥ yasya hy adhyayane vațoh yasyeti lopatah siddheh yuvāpatye vivaksite ye kecin mukharādayah ye tena krītam ityādyāḥ yonigambandhavācakāt rakşakāḥ pāripanthikāḥ rathāngam syarthiko 'sya than rākārthe pūrnimā šabde rājāyanis tathā vānmā- -rilah kardamilas tathā rūdbişv ity api sūcyate rūdber artho 'tra morgyatām rūpakaś ca samā ime 834 735 1 b 2 b 562 152 1d 120 133 637 404 b 1 a d 535 629 747 102 a 2 o b 239 856 992 659 3 a 2 b I b ·Index of Verses 65 1 b 537 210 591 407 b 2 d. 1 b 545 1 b ld 1 a 591 545 1017 274 d 964 b 29 a 499 b 405 b 1s 6 a rodayān desa ucyate -rtakaḥ śailūşakas tathā laksaņeti haro 'bravīt -lakşaņeşv iti varnanāt lalātam vīkşya bhāvavit lābbasyātrāpi mūlyatā lālātikaḥ sadā rājñaḥ lup syād devapathāditvāt loke 'pīty āba bhojarāt lopah kādes ca vā bhavet vamśyo jyāyāmś ca guruh vacanan tu višeşyavat -vacanāț țbañá çdantatah vatir nā pāñ athāmus ca vatvantād bahulam svārthe varāțakākhyamūlyānām varnanaiva laghiyasī vasatity arthasangrahaḥ vastutaś cet kārtikikaḥ vahanam syad uddbaranam vahīnarasyādivệddhivānmadaītyadyişādayah vācye kālāt kan isyate vājapeye dīyamānam vāmadevyam idam sāma vāśiñśabdad dāņdinādeh vẫhadyayan tu khārĩ tâm vimśatiḥ kākani bhavet vikārāyayavārthayoḥ vikāro vācyam eņyā dhañ vikāro 'vayavaś ca te vikretur labhahetutvāt 34 1108 801 659 1108 80 2 a E01 331 40 2 675 48 a 102 1d 1064 b 718 C a 152 102 653 3 a 4 a. 88 659 468 363 b 3 5 d 591 20 ·66 3 a a b a 2 b b a 2 a b 1 a 1 a 2b Appendix IIT vidyāyonijasambandha- 105 vidyāvān ity atiśaye 862 vidyāsambandhavacanät 404 vidhir naikaţiko yatih 572 vinaibhyām svārthikan kramāt 790 vinā nāneti siddhyati 790 vināśyan kşetriyan trnain 855 vivakṣayānyastutis tv adhinatayā 29 višikheti kşamocyate 561 vişayebhyo 'thavārpitam 8.16 yuñādih sa ihesyate 151 vịttavadvarngınanāt 132 -vrttih śabdit ihesyate vỉddhihetuşu sarvoșu 453 veñor bilvädyaņi sthite 'tha thaki 594 vedādhītiparīkṣāyām 562 vedye sankalitī viräjati sudhīr asoviti kesave 851 -vyako vairāta kādayah 210 vyanāśi sūtram pravibhajya vārtiko 145 vyākhyātan nāsikānate 797 vyajena vã bathā passan 5:45 vyutpattir bahudhāsty evam 856 vrātam syāt tena jīvantalı 784 vrātas tatkarma khaly iba 734 vrātīnā vābakādayah 784 śakāraḥ pathgate kvacit 875 satamānam palārdhake 659 satyaḥ satiko goganah 641 satrau vyākulitī tathā khalajane duran nirākrty asau 861 ſabda upāntyaguravaḥ 182 10 2 a d 2 1 b 3a 9c b a a 5 a 1 c C ·Index of Verses 67 102 1 b 391 a 1072 a 5 d 85 136 659 659 331 60 2 a 210 428 C 996 d 501 501 3 d 4 a 1072 d 64 1 a 549 a 992 1 b śabdāt phiñ syād udanmate sabdăd anyatra vargāntāt śas ayam mangale vācyah säkhāder ya ivărthakaḥ śāņamāsau matav imau saņāngbrir māşa ity ukta ! Ś ārvaran tama ityādy apy śālańkāyanako bābhraśāstrañ ca savišeşoktam śiksyo vā kubiko bha yet śilpam praharaṇam matiḥ śīlam vșttam hitam bhaksāḥ śubhan tatrālpaśo dadau śubhrāditvena gāngeyaḥ sulkaśālādike dātuh śūdrakaś cūrňakādayah seşo jātaḥ kṣto labdhaḥ śokena kälakam vaktram šaukañ ca sauvam asyaic syāt Śnaso rad iti tadgrabāt -srăvanan và pareju luk -śriyam sauvīm sauvīm iva vahasi sauvādumrdavim -Śyadhiko 'tra svare bhidā şadvarnarahito mantrah şaştbītatpuruṣe lug vā so nīşarthaḥ svare bhedaḥ samjñāyān kutsite kan syāt samjñāyām iti sūtreņa samgange kundali naraḥ samsange 'stivivakṣāyām samskſtam paurņamāsī ca 3 3 a 1064 485 801 358 7 b Id 763 a 557 1042 d 1 a 1 a 125 530 1. 992 1 a 16 251 862 3 b 862 1. 3 1c.

·68 Appendix III 626 b b 642 659 801 ld 4 0 763 d 2 358 387 2 a 2 b 1108 1067 501 1045 453 3 b a 1 b 9344 677 1 i 1o sakto vadhe pisitam atti ca pauruşeyim sankhyākhyah kansamāsayoh sankhyā tribhyo 'pi bhidyate sankhyāyās vāpi samsiye sati tvayy anyeşãn npparel caritam sauvanam iva sa tathaiva hi sarvadā sadomadhyabhavā ime santi kecana tadabitāh sandeśavägbodhitam yat samavaiti ca paśyati samānasthānavacanāt samānāh prakriyākramāḥ samāne 'bani sadyah syāt sambhavo nyūnamānasya sarvatra mukhato varti sarvanāmno bahor api sarvamāneşv apIsyate sarvamārgeşu tişthantah saryam ārgeşv api gönantah sarvamsahatvād rathyāyāḥ sarve vācyā ititare sa şaştha eşām sanghānām sākşāt tasminn asaty api sä сālampuruşīņā strt sådhuḥ pusyati paeyate sadhyarthe yad vadisyate sădyodā dibba kārādisāmaupagavakam bhavet -supsu syāt prakſter akac suvarna iti cocyato sușih susiram ityadi b 528 910 801 535 535 1d lo 20 C 561 545 1032 2 a 823 b 1042 2 El 3 85 3 d d 8 989 151 d b 989 659 875 7 b ·Index of Verses 69 2 b 1 a 2 b d 3 b lo 20 0 2 d a 1 2 ay id 3 d 2 b 5 a sūtre ksatriyagir vșthā 120 sūryadiśabdasambandhi 145 srstam vã svasubha submail 1856 sevako 'pi tatbocyate 528 som usambandhino 'khilāḥ 136 somād apy amum evāha 136 so 'yan dvir anyathāvāda- 562 so 'yam brāhmaṇako ’lpānnā 834 so 'lankarmīņa ucgate 1042 so 'syābhijana ity arthe 'n 417 saudbadadhnas tarur mātrac 801 saumyah kuryādir ity eke 136 saumyah somasuto budhah 136 saumyo 'nyo 'py upacārataḥ 136 stutinindadyasambhavāt 982 striyān tu tatra saumi syāt 136 strībhyo dhag bådhyate naña 139 sthānānād vã cha isyate 1045 sthālyādinā hi śālyādeh 677 sparso 'bhividhir işyate 1094 syac cilpilculo 'sya cādeśāh 797 syāt kāmbukavaiņukau ca śuddhābhyām 554 syāt klinnam akşi cillam 797 syāt pārimukhikah khalah 528 syāt samjñāyām kani striyām 992 syād aupagavakan dhanam 407 syād dinanpratyayas tathā 387 syād dhi sambandbinām api 136 syĩ vã cāturda&am rakº ah 331 syur gurūpottamā iha 132 svataḥ pramāṇabhūtebhyaḥ 801 svato na gotrasabdā ye 133 d b 1 a d 2 b 2 d b 1d 2 a 2 b 4 d 30 d 2 C a ·70 Appendix III 1160 C 387 10 875 b 136 50 1 i 982 981 855 2 d syasyaivācāravidyādi svābhāvikasvärthikādel svāryādyāl prāåmato jagulı syāmyāba saumya ity eva svārthasyaiva bhișaktvādeli svārthe 'pi ca ghau vācyau bantavyah kşetriyah khalındı hanti tişthati dhāvati haran nirvșttasamsrste harid garud kakud vásah barītakyah phalāny atalı hastamātro dhruvain patalı hemnah karsas tu bistiś ca hautrkam hotur āyātilta hy aşa çakşīga ucyato 1:01 2 a 501 853 499 d 5 b 401 65) 7 c 405 1042 1 b ·APPENDIX IV अ 453, 749 अङ्गाः 115, , अङ्गना 868, अङ्गार्या 206, 6234 , , अणुकाः 1038 , अत्र 919, अंशक: 832, असभारिक: 618, अंसलः 866, असेभारिकः 516, अकिञ्चनिमा '744, अकौशलम् 453, अक्षर्यम् 634, अक्षत्रज्ञम् अगस्तयः 131, अग्निदेवत्यम् 1055, अग्निष्टोम: 387, अग्निसात् 1092, अग्नीभवति 1093, अग्रिमम् 341, अप्रियः 613, अग्रीयः 613, अग्रयः 612, 1020, अङ्गारीयम् 628 अङ्गिरस: 126, अङ्गीयम् 312, अङ्गुलीयम् 389, अच्छावाकीयम् 781, अजगवम् 878, अजथ्यम् अजाकृपाणीयम् 1023, अजिरवती 250, अणन्यम् 767, अणिमा 744, अणुकः 1060, अण्डीरः 879, अतः 916, अतिसारकी 897 अतीसारकी 897 अत्यन्तीनः 774, अत्रभवान् 923, अत्रयः 126, अत्रिभरद्वाजिका 458, अथर्वा 428, अद्य 934, अद्यश्वीनः 776, अद्यश्वीना 776, अध: 941, अधमम् 328, अधमशाखीयम् 312, अधमार्यम् 325, अधरेण 948, अधस्तात् 939, अधित्यका 798, अधीती 861, अधीनः 10429, अध्यर्धकाकणीकम् 658, अध्यर्घकार्षापणम् 651, अध्यर्धकार्षापणिकम् 651, अध्यर्धवारीकम् 666, अध्यर्धपण्यम् 657, अध्यधप्रतिकम् 651, अध्यर्धविशतिकीनम् 656, अध्यर्धशतमानम् 652, अध्यर्धशातमानम् 652, अध्यर्धशूर्पम् 649, अध्यर्घसहस्रम् 661, अध्यर्धसाहस्रम् 652, अध्यर्धसुवर्णम् 652, अध्यर्ध- सौवर्णिकत् 652, अध्वनीनः 779, अध्वन्यम् 634, अध्वन्यः 779, अनुकामीनः 774, अनुगवीनः 778, अनुपठिती 851 अनुपदी 863, अनुपदीना 772, अनुप्रवचनीयः 732, अनुब्राह्मणी 221, अनुरोहणीयम् 732, , ·72 अनैपुणम् 4, , 379 Appendix IV अनुवंश्यम् 370 अनुवाचनीयम् 732, अनुवासनीयम् 132, अनुवेश- नीयम् 732, अनुराधः 365 अनैश्वरम् 453, अनैश्वर्यम् 749), अन्तमः 964, अन्तरीयम् 312, अन्तर्यम् 379, अन्तस्थीयम् 312, अन्तिकतमः 964, अन्तितमः 964, अन्तिमम् 341, अन्त्यम् 379, अन्धवर्तिकीयम् 1023 अन्नमयम् 10:52, अन्नमय: 1052, अन्यतमः 1010, अन्यतरः 1002), अन्यदा 925, अन्यदीयम् 312, अन्यहि 933, अपकरक: 312, अपतिता 768 अपतित्वम् 763, अपरप्रैष्मः 337, अपरपक्षीयम् 312, अपरपाञ्चालक: 209, अपराणक: 348, अपरागतनम् 342, अपराणेंतनम् 343, अपाच्यम् 268), अपांनप्त्रियम् 176, अपांनवीयम् 177, अपूपमयः 1058, अपूपीयम् 635, अपोनप्तियत् 176, अपोनप्त्रीयम् 177, अपौरुषेयीम् 625, अप्सव्यम् अभिजित् 357, अभितः 918, अभिन्नतरम् 981 अभ्यमित्रीणः 780, अभ्यमित्रीयः 780, अभ्यमित्र्यः 780, अभ्रम् 805, अभियम् 614, अमरावती 862, अमात्यः 273, अमावस्यः 370, 361 अमावास्यक: 360 अमावास्यः 351, अमावास्यक: 3/50, अमुतः 916, अमुत्र 919, अम्मयम् 477, अम्ल: 8:05. अम्लिमा 748, अयथामुखी- नात् 768 अयाथातथ्यम् 750, अयाथापुर्यम् 750, अरनि: 801, अरनिमात्र: 801, अरिवर्गीण: 391 अरिवर्गीय: 301 अरिवर्य: 391, अरिष्टताति: 617 अरूकरोति 1001, अर्गळ्यम् 636, अय॑म् 1056, अर्चिती 871 अर्जुनक: 425 अर्थ्यम् 692 अर्ध- चतुर्थकम् 642, अर्धचतुर्थशूर्पः 649, अर्धचतुर्थाः 642, अर्धच्छिन्नम् 104), अर्धजरतीयम् 1022, अर्धद्रौणिकम् 661, अर्धपाञ्चालक: 2008 अर्ध- प्रस्थिकम् 662, अर्घमासतमः 820, अधिकम् 646 अर्घिक: 673, अयम् 324, अर्यमिकः 997 अर्वाचीनः 1043, अभ्यूष्यम् 636 अयानयीनः 772, , , अयः 690, अर्णवः 877, अर्जुनाः 127 अर्थी 903, , , अर्वाङ् 1043 ..

·, 1072, , 795, अवन्तयः Index of Words 73 अर्शस: 896, अलङ्कर्मीण: 1042, अलम्पुरुषीणा 1042, अलाबूकटम् 793, अलीकी 899, अलीवयत् 379, अल्पशः अल्पान्तरम् 981, अस्पिष्ठः 979, अव: 941, अवकटम् 794, अवकल्पिती 851 अवकुटारम् 794 अवटीटम् 795 अवटीट: 795, अक्टीटा 796, अवदातिका 1038, अवधारिती 861, अवनाटम् 795, अवन्तयः 116 अवन्ती 117, अवभ्रटम् 795, अवमम् 328, अवरतः 943, अवरस्तात् 940, 943, अवराय॑म् 825, अवस्करक: 348, अवस्ताम् 940, अवाक् 944, अवान्तरदीक्षी 716, अवारपारीण: 261,774, अवारीण: 261, 774, अविक: 1059, अविकटः 793, अविश्यम् 623, अविपटः 798, अविमरीसम् 188, अविसोढम् 188, अवोष्यम् 636, अशोकम् 499, अश्मकम् 239. अश्ममयम् 476, अश्मरम् 239, अश्वक: 988, 1013, अश्वतरः 1008, अश्वत्थः 148, अश्वत्थकम् अश्वत्थामः 137, अश्वत्थामा 387, अश्वप्रपदनीयम् 732, अश्वयुक् 357, अश्वस्थान: 366, अश्विक: 510, अश्वीयम् 205, अषडक्षीण: 1042, अषाढा 355, अष्टक: 224,664, अष्टकी 885, अष्टमः 960, अष्टाचत्वारिंशक: 718, अष्टाचत्वारिंशी 716, अष्ठीवान् 859, असुर्यम् 634, असदीयम् 312, अस्यवामीयम् 822, अहंयुः 908, अहीवती 251. अविदूसम् 188, अशौचम् 453, 369 " अश्व्यम् 636, अष्टकम् 683, अहीनः 916 आ आक- आकत्यम् 763, आकर्षक: 827, आकर्षिक: 509, र्षिकी 609, आकषक: 827, आकषिकः 509, आकस्मिकम् 387, 1065, आकालिकम् 735, आकालिका 735, आकालिकी 735 आकालिकी 736, आकश्यम् 379, 35 ·निकः16 आङ्गः 120, 2 74 Appendix IV आकौशलम् 453, आक्रन्द 537°, आक्रन्दिक: 637, आक्रन्दिकाः 537, आक्षातिकम् 519, आक्षिक: 802, आक्षेत्रज्ञम् 13, आज्ञेत्रश्यम् '74) आख्यातिक: 399 आगवीनः 777, आगस्तीयम् 450, आग्नि- पदम् 719, आग्निवारुणम् 178, आग्निशर्मिः 49, आग्निष्टो- मिक: 218, 395, आग्निीधम् 106), आग्नीध्रम् 453, आग्नीध्रा 10F6, आग्नीधी 10F6, आग्नेयम् 181, आग्नेयः 110, 260, आग्रभोज- आग्रहायणकम् 371, आग्रहायणिकम् 371, आग्रहाय- किण: 166, 111 आङ्गकः 437, आङ्गविद्य: 210, आकारम् 190, आङ्गारवैणवः 76 आङ्गिकम् 612, आङ्गी 112), आङ्गुलिकः 10265, आचतुर्यम् 768, आचार्यकम् 758, आचार्यभोगीन: 625 आचितीनः 678, आजकम् 192, आजपथिकम् 700, आजमीढकः 297, आजकरौणः 237, आजातशात्रवीम् 763, आजाद्यः 112, आढकिक: 678, आढकीनः 678, आढयकम् 70, आणवीनम् 767, आण्डीर: 879, आतिथेयम् 605, आतिथ्यम् 1057, आतिशयिकम् 387, आत्मनीनम् 624, आत्ययिक: 1065, आत्रेयः 63, आत्रेयीयम् 448, आथर्वणम् 190, आथर्वणः 428, आथर्वणिकः 222, आदितः 1077 आदितेयः 136, आदित्यम् 136, 168, आदित्यः 136, आदित्य- व्रतिकम् 716, आदिमः 328, आद्यम् 379, आधर्मिक: 540 आधिदैविकम् 887, आधिपत्यम् 749), आधिभौतिकम् 387, आधि- राज्यम् 749, आधेनवम् 204, आधैनवम् 204, आध्यात्मिकम् 387, आध्वरिकः 399, आवर्यवम् 456, 755, आनन्त्यम् 1054, आनर्तकम् 801, आनिरुद्धः 64, आनुकूलिकः 527, आनुकूल्यम् 750, आनुगङ्गया 386, आनुगादिकः 1046, आनुगुणिक: 222, आनुमामिकम् 888 388, अनुचार- , , 466, , ·Index of Words 76 आनूप: 307, 149, आपत्का- कम् 547, आनुतिल्यम् 336, आनुपथ्याः 386, आनुपदिकः 218, 539 आनुपद्यः 386, अनुभङ्गयम् 386, आनुभाव: 1069, आनुमाष्यम् 386, आनुयव्यम् 886, आनुयूष्यः 386, आनुलेपिकम् 647, आनुलोमिक: 27 आनुवंश्यम् 386, आनुशरीर्यः 386, आनुशातिकम् 763, आनुष्टुभम् 212, आनुष्टुभः 212, आनुसांवत्सरिकम् 763, आनुसांवरणिकम् 763, आनु- सीत्यः 386, आनुसीर्यम् 386, आनुसुकः 219, आनुहारति: 50, आनुहोडिकः 763, आनृण्यम् 763, आनृतः 561, आनृशंसम् 756, आनृशंस्यम् 749, आनैपुणम् 453, आनेश्वरम् 453, आनैश्वर्यम् 749, आन्तःपुरिकम् 387, आन्तःपुरिका 387, आन्तरालिकम् 387 आन्तरीपक: 201, आन्तर्गेहिकम् 387, आन्नः 585, आन्यभाव्यम् आन्वीपिकः 527, आपकरः 353, आपणिकम् 402, 646 लिका 288, आपत्कालिको 288, आपभरणः 353, आपमित्यकम् 620, आपरमद्रः 279, आपराणिकम् 343, आपस्तम्ब: 37, आपिशल्या 134, आपिशुन्यम् 749, आपूपिकम् 203, आपूपिक: 423, 550, 560, 604, 1053, आप्यम् 477, आष्याः 477, आप्रपदीनम् 771, आबुध्यम् 763, आभिगामिक: 687, आभिजितः 357, आभिजिताः 1034, आभिजित्यः 1034, आभिसारक: 296, आभीक्ष्ण्यम् 748, आमयावी 890 आमर्षः 1069, आमलकम् 494, आमावास्य: 350, आमुत्रिकम् 387, आमुष्मिकम् 387, आमुष्यकुलिका 759, आमुष्यकुलीनः 600, पुत्रिका 759, आमुष्यायण: 34, आम्भसिकः 526, आम्रमयम् 477, आम्ल्यम् 748, आयथातथ्यम् 750, आयथापुर्यम् 750, आयुधिकः 514, आयुधीयः 514, आयुर्वे- दिकः 218, 603, आयुष्यम् 732, आरण्यकः 3033 आरण्यकाः 303, , , आन्नाती 851 , आयश्शूलिकः 839 ·76 , आर्तवम् 7.27, आलवण्यम् 763 आलस्यः 750 Appendix IV आरण्याः 274, 303, आरस्यम् 763, आरातीयः 376, आरावय्यम् 749, आरीहणकम् 23), आरोहणीयम् 732, आर्गयनम् 400, आर्च: 869, आर्चिक: 3:)), आर्जुनाव: 229, आत्विजीन: 694, आत्विज्यम् 750, आर्थिक: 3:), आर्दक: 346, अर्धद्रौणिकम् 661 अर्धप्रस्थिकम् 663, आर्धवाहिक: 512, आर्यदाक्षम् 283, आर्षभ्यः 630 आर्षिक: 306, अर्हन्ती 749, आर्हन्त्यम् 74, आलस्यम् 763, आवश्यम् 763, आवन्त्यः 118 आवरसमकम् 370, आवश्यकम् 751), आवसथिकः 573, आवसथ्यम् 1054, आविदूर्यम् 749, आविष्टयः 274, आशन: 1069, आशितङ्गवीनम् 1042, आशिमा 744, आशौचम् 453, आश्मम् 476, आश्म: 167, आश्मकि: 114, आश्मन: 467, आश्मिकः 664, आश्वम् 205, 755, आश्व: 260 आश्वस्थिक: 166, आश्वस्थिकीयम् 315, आश्वपतः 137, आश्वपालिकः 102, आश्वयुज: 3:57, आश्वयुजकाः 366, आश्वरथम् 4:55, आश्वलक्षणिक: 219, आश्वलायन: 31, आश्वायन: 48, अश्विक: 664, आश्वीनः 782 आषाढः 355, 731, आषाढीयः 355, आष्टम: 960 आषाढीयः 355, आष्टमः 960, आष्टमिक: 670, असङ्गत्यम् 763, आसन्दीवान् 850, आसमस्थ्यम् 749, आसिक; 666, आसिहात्यम् 376, आसुतीवल: 881, आसुरः 106), आसुरीयम् 283, आसेविती 851, आस्तिकः 559, आस्तिक्यम् 750, आस्तेयः 383, आस्त्रिकम् 502, आस्त्रिकः 502, आस्थः 561, आमाकम् 321, आस्साकीनम् 321, आस्यकुलीन: 600, आस्यहात्यः 763, आखस्थ्यम् 749, आहेयम् 383, आवम् 201, आहिकम् 702, आहजालिक: 290, आह्वजालीयः 290. आष्टिः 49 , अस्यहैतिकः 763, ·Index of Words 77 her इक्षुशाकटम् 798, इक्षुशाकिनम् 793, इङ्गुदीतैलम् 793, इच्छा- वान् 864, इत: 915, इतोभवान् 923, इत्थम् 936, इदानीम् 930 इन्द्रजननीयम् 415, इन्द्रियम् 866, इभ्यः 690, इयान् 804, इषः 615, इषुकः 1038, इषेत्वक: 825, इष्टक्या 634, इष्टी 861, इष्वयीयम् 312, इष्वनीकीयम् 312, इह 920, इहत्य: 273, इहभवान् 923. उ उत्तरीयम् 312 उक्षतरः 1008 उख्यम् 160, 379, उच्च: 896, उच्चकैः 989, उच्चस्करोति 1091, उच्चैस्तमाम् 968, उच्चस्तरः 968, उज्जयिनी 245, उड्डुलोमाः 49, उत्कटम् 793, उत्करीयः 257, उत्तमनैष्किकम् 840, उत्तमशाखीयम् 312, उत्तमाय॑म् 325, उत्तमीयम् 312, उत्तरकालीनम् 392, उत्तरतः 942, 948, उत्तरधुरीणः 578, उत्तरपश्चात् 946, उत्तरा 951, उत्तरात् 947, उत्तराहि 951, उत्तरेण 948, उत्थापनीयम् 732, उत्सङ्गवल: 881, उत्सङ्गावलः 881, उदक् 944, उदकल: 865, उदकिल: 868, उदक्यः 690, उदक्या 879, 690, उदरक: 830, उदरिल: 886, उदीच्यम् 270, उदुम्बरावती 250, उन्दुमिनी 208, उन्मनीकरोति 1091, उपकः 999, उपकलमकाः 130, उपकाः 130, उपकृती 851, उपडः 999, उपत्यका 798, उपधि: 629, उपरि 945, उपस्थापनीयम् 732, उपिक: 999, उपियः 999, उपिल: 999, उपेन्द्रदत्तकः 999, उभयद्युः 934, उभ्यम् 767, उरसः 895, उरसिलः 868, उरस्तः 441, उपरिष्टात् 945 उभयम् 808, ·78 Appendix IV उरस्यः 441, 504, 1020, उरोमात्रम् 801, उलूकिनी 208, उपस्यम् 182, उष्णाकः 836, 844, 1060, उष्णालुः 890, उष्णिका 884, उष्णिमा 748, उष्ट्रगोयुगम् 7:03. ऊ ऊकिनी 203, ऊधन्यम् 634, ऊरव्या: 683, ऊर्ज: 615, ऊर्जखल: 833, ऊर्जस्वी 833, र्तिकम् 387, ऊपरः 875, ऊष्मण: 868. ऊरुबली 899, ऊर्ध्वमौह- ऋजिमा 743, 744, ऋतव्यम् 181 ऋश्यकम् 23), ऋषभ- , तरः 1008 , ए एक: 961, 1011 एककः 961, 1060, एकमामीयम् 312, एकतमः 1011, एकतर: 1011, एकतीयम् 312, एकत्वम् 749, एकदा 925, एकथा 952, 953, 954, एकधुरः 579, एकधुरीण: 579, एकपलाशिकीयम् 312, एकवृक्षीयम् 312, एकशाखीयम् 312, एक- शालिकः 1026, एकषष्टः 821, एकषष्टितमः 821, एकाकी 961, एकैकश: 1074, एतावान् 803, एरण्डकः 1038, एरण्डमूलम् 4:19, एहकि 994. एकादश: 813 एतकि 998 एतर्हि 928, एला 499 ,

·Index of Words
79
ऐ
ऐकचक्रकः 295, ऐकध्यम् 964, ऐकभाव्यम् 749, ऐकवतिकः 887,
ऐकशालिकः 1026, ऐकागारिकः 734, ऐकायः 1069, ऐकान्तिकः 1065,
ऐकैकश्यम् 750, ऐक्षुकः 675, ऐक्षुभारिकः 675, ऐक्ष्वाकः 108, 306,
ऐणम् 490, ऐणेयम् 486, 490, ऐतरेयिण: 432, ऐतिहासिकः 218
ऐतिश्यम् 750, 1064, ऐयुगीन: 600, ऐदमः 103, ऐदमायनिः 103,
ऐदम्पर्यम् 749, ऐन्दुवक्त्रकः 300, ऐन्द्रम् 168, ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् 171
ऐन्द्रावरुणम् 173, ऐन्द्रावैष्णवम् 171, ऐल: 62,
ऐश्वर्यम् 750,
ऐषमः 934, ऐषमस्तनम् 275, ऐषमस्त्यम् 276, ऐषुकारिभक्तः 211,
ऐष्टिक: 399, ऐहिकम् 387, ऐहलौकिकम् 387.
,
ओ
ओदनिकः . 566,
ओदन्यम् 636,
ओजस्यम् 664,
ओषधयः 1068.
औ
औक्थिकः 218, औक्थिक्यम् 462, औक्षम् 450, औक्षकम् 192,
औक्ष्णः 15, 450, औखीयाः 429, औचिती 749, औचित्यम् 749,
औजासिकः 526, औजयिनकः 301 औडपिकः 505, 515, औडु-
लोमिः 49, औत्तरपथिकः 700, औत्तरपदकीयम् 312, औत्तराधर्यम् 760,
औतराहः 274, औत्सम् 447, औत्स: 138, 344, औत्सङ्गिकः 516,

·80 औपकायनाः 130, Appendix IV अदकः 379, औदकशौद्धिः 763, औदनिकः 723, औदपानम् 403, औदपानः 138, औदमेधिः 121 औदमेघीयम् 164, औदरिकः 830, औदधितम् 163, औदश्चित्कम् 163, औदासीन्यम् 750, औदुम्वरम् 455, औदुम्बरः 226, 251, औदुम्बरिः 114, औद्गात्रम् 543, 756 औद्यानम् 413, औनेत्रम् 755, औपकण्यम् 336, औपकर्णिकम् 361, औपकलाप्यः 365, औपकायनलामकायनाः 130, औपगवः 8, 17, औपगवकम् 151, 101, 4()7, 45), औपगविः 20, 120, औपगवी 20, 132, औपचारिकः 1065 औपजानुको 361 औप- देशिकः 512, औपधेयः (52), औपनिषदिकः 512, औपनीविकी 361, औपम्यम् 750, औपयिकम् 1065, औपरावथ्यः 74'), औपरिष्टः 278 औपवस्त्रम् 727, औपवासम् 71;) औपवासिक: 60-1, 728, औप- वेशिक: 512, औपसर्गिकः 723, औपसीर्यम् 385, औपस्थानः 561 औपस्थानिकः 512 औपस्थितिक: 512, औपस्थूल्यः 386, औप- हस्तिकः 612, औपानह्यम् 630 औमम् 190 औमकम् 489, औमिक: 664, औमीनम् 767, औम्भेयकः 263 औरस: 594 और्णम् 48, और्णकम् 499, और्णावताः 1034, और्णावत्यः 1034, और्दायनः 267, और्ध्वकालिकः 288, और्ध्वदेहिकम् 387, और्ध्वन्दमिकम् 387, और्वशः 824, औलखला: 260, औशनम् 151, औशनसम् 151, औशिजः 1060, औषधम् 1068, औष्ट्रम् 755, औष्ट्र: 456, औष्ट्रकम् 192, 488, औष्ट्ररथम् 455, औष्ण्यम् 748. औरभ्रकम् 192 और्णिकः 664, - ·Index of Words 81 क कडकर्यः 692, कद्रुणम् 868, कर्णिका 392, कंसिकम् 646, कंसिकी 646, कंसीयम् 500, ककः 1010, ककुदावर्तिनी 896, कक्षीवान् 859 कच्छुरः 875, कञ्चुकी 883 कञ्चुकीयः 884, कटकवलयी 896, कटकयम् 636, कटसाल्वीयम् 313, कठाः 434, कडकरीय: 692, कण्टकिल: 239, कण्डूल: 865, कतमः 1010, कतरः 1009, 1010, कति 805, कतिकः 642, कतिथः 814, कतिपयथः 814, कतिशः 1073, कथम् 937, कदा 926, 933, कनिष्ठः 979, कनीयान् 979, कन्दुक: 1060, कपिल: 865, कपिश: 868, कपीवती 251, कमला 895, कम्बल्यम् 635, कम्बोजः 116, कयाशुभीयम् 822, करणिकः 885, करवीरम् 499, करिष्ठः 973, करी 901, कर्कटी 499, कर्कशः 868, कर्णजाहम् 787, कर्णल: 865, कर्णवेष्टक्यम् 636 कर्णिकारम् 499, कर्णिल: 886, कर्ण्यम् 392, कर्दमिल: 239, कर्पू- रिल: 239, कर्मठ: 799, कर्मण्यः 699, 722, कर्मन्दिनः 438, कर्मी 885, कर्हि 933 कलशपूरणीयम् 732, कलापकम् 369, कलाल: , कलावान् 868, कलिल: 868, कवर्गीय: 390, कश्यः 690, कांसम् 187, कांस्यम् 500, काकम् 189, 189, काकमीकम् 656, काकता- लीयम् 1023, काकन्दक: 295, काकन्दी 235, काकिल: 868, काकुत्स्थः 52, काकोलकिका 458, काच्छः 307, काच्छकम् 308, काच्छक: 308 काश्चनी 485 काञ्ची 245, काठः 434, काठकम् 202, 459 काठिकया 760, काणः 895, काणेय: 75, काणेर: 75, काण्टकमर्द- निकम् 619, काण्डीरः 879, काण्डामक: 300, काण्वम् 282, काण्व्यः 38 कलापी 369, 868 , 36 ·82 Appendix IV कात्यः 38, काम्यम् 732, लवम् 280 . कात्रेयक: 263, काथञ्चित्कम् 1066, काथिक: 603, कादम्बपुष्पिकम् 331, कादाचित्कम् 387, काद्रवेयः 61 कानीन: 86, कान्थकम् 272, कान्थिकम् 271, कान्दुकम् 756, कापालिकम् 1024, कापिञ्जलादम् 449, कापित्थम् 473, कापिशायनम् 267, कापिशायनी 267, कापुरुष्यम् 740, कापेयम् 753, कापेयः 40, कापोतम् 199, काप्यः 40, कामण्डलवम् 756, कामण्डलेयः 61, कामलिन: 481, कामायनिः 102, काम्पिल्य: 239, काम्बविक: 654, काम्बुस: 564, कायम् 174, कारकवान् 884, कारीषम् 190, कारुण्यम् 750, कार्कटे- कार्कणम् 319, कार्कवाकवम् 238, कार्ककिः 1027 कार्णच्छिद्रकः 238, कार्णायनि: 239, कार्तः 393, कार्तिकम् 144, 147, कार्तिकिकः 381 कातिकेयः 331 कात्रम् 755, कात्रः 24, काळयणिः 25, काायणीयम् 450, कार्कीयम् 450, कार्द- मम् 143, कार्दमिकम् 148, कार्म: 561, कार्मणम् 1067', कार्मार्या- यणिः 101, कार्मिक: 503, कार्मुकम् 725, कार्मुकम् 725, कार्यशब्दिक: 502, कार्यो 884, काश्विीयम् 239, कार्यम् 748, कार्षः 561, कार्षापणि- कार्षिक: 688, काण: 1069 कार्ण्यम् 748, कालकम् 1064', कालक: 1038, कालकूटि: 144, कालद्रुहायणि: 102, कालशेयम् 383, कालापकम् 450, कालापाः 435, कालिकम् 729, कालिग: 111, कालिमा 741, 748, कालेयम् 151, 260, कालेय: 140 काल्पसूत्रः 318, काल्यम् 378, 728, 748, काल्याणकम् 750, काल्याणि- नेयः 69, कावचिकम् 194, कावाटिकम् 1024, काव्यम् 749, 757, काव्यः 750, काशिकः 288, काशिका 288, काशिकी 288, काशिल: 239 काश्यपायनः 37, काश्यपिन: 430, काषायम् 141 , , , कम् 646, काश्यपः 37, ·Index of Words 89 1014 कुतस्त्यः 273, 1006, कुत्र कुमारिक: 885 कुमुदिकम् 2330 , कुमुझम् 253, 117 , कासूतरी 1007, किण्व्यम् 636 किन्तमाम् 968, किन्तराम् 968, किमीयम् 285, कियन्तः 805, कियान् 804, किरातार्जुनीयम् 415, किशरिकः 552, कुञ्जरः 875, कुटीरः 1005, कुट्टिमम् 519, कुण्डलशः कुण्डली 862, 871, कुण्डिनाः 131, कुतः 912, 1079, कुतुपः कुतोभवान् 928 919, 922, कुत्रभवान् 923, कुत्साः 126, कुन्तयः 115, कुन्ती 117, कुबिकः 998, कुबेरचरी 963, कुबेररूप्या 963, कुब्जकः 1060, कुमारसम्भवः 414, कुमुद्वान् 254, कुरवः 115, 240, 241, कुरुः कुलीनः 84,85, कुल्यः 85, कुशाग्रीया 1022, कुष्ठी 896, कुलीदिकः 530, कुसुम्भम् 499, कूप्यम् 634, कृकणीयम् 319, कृत्तिकाः 147 कृमिण: 868, कृशा- शिवनः 438, कृषीवलः 881, कृष्णः 895, कृष्णकाः 841, 1038, कुष्णंकरोति 1087, कृष्णतिल्यम् 622, कृष्णल: 865, कृष्णवत् 737, कृष्णाजिनः 387, कृष्णिमा 743, 748, कृष्णी- करोति 1087, कृष्णीभवति 1087, कृष्णीस्याम् 1087, केकी 885, केरळ: 116, केशकः 829, केशवः 877, केशवान् 877, केशिक: 877, केशी 877, केसरालम् 864, कैकेयः 109, कैकेयी 119, कैतवम् 756, कैतवायनः 129 कैदारिकम् 194, कैदार्यम् 193, कैळ: 731, कैशिकम् 205, कैशिनः 10, कैशोरम् 755, कैश्यम् 205, कैष्किन्धः 420, कोटिशिखीयम् 315, कोविदारम् 499, कौकिल: 61 कौकुटिकः 545, कौक्षकम् 301, कोक्षेयम् 383, कौक्षेयकः 260, 264, कौञ्जायनः 30, कौञ्जायनाः 33, कौञ्जायनी 31, कौञ्जायन्य: 31, कौञ्जिः 29, कौटजभारिक: 675, कौटजिकः 675, कौटिलिकः 518, कौण्डल: 871, कृष्णसात् 1095, कैदारकम् 193 . कौचवार्यः 421, कौटल्यः 38, कौणपः 260, ·84 Appendix IV कौलटेयः 71, कौण्डिनेयकः 263, कौतस्कुतः 401, कौतुकम् 756, कौतुपः 871, कौतूहलम् 756, कौथुमम् 450, कौद्दालिक: 502 कौन्त्यः 112 कौन्माषी 816, कौपिञ्जलम् 465, कौपीनम् 783, कौमारम् 755, कौमार: 166, कौमारी 166, कौमुदगन्धः 182, कौमुदगन्ध्या 132, कौमुदिकम् 239, कौम्भकिः 120, कौम्भेयक: 263, : 263, कौरव: 113, 304, 307, कौरवक: 304, 308, कौरवत: 1082, कौरवायणि: 113, कौरविका 308, कौरव्यः :07, 113, 1:20, कौरव्यायणि: 100, कौरु- कात्यः 763, कौरुजङ्गल: 378, कौरुजाङ्गल: 378, कौरुपाञ्चाल: 763, कौरुराजकम् 197, कौलकम् 7.5!), कौलटिनेयः 71, कौलटेर: 71, कौलत्थम् 504, कौलपुत्रकम् 750, कौलालकम् 445, कौलीनम् 756, कौलतः 307, कौलेयकम् 263, कौलेयक: 85, 264, कौल्माषिक: 604, कौशल्यायनिः 101, कौशाम्बी 227, कौशाम्बेयः 265, कौशिकिनः 430, कौशेयम् 363, कौषीतकिः 67, कौषीतकेयः 67, कौसल्यः 112 कौसुम्भम् 141, कौस्त्रम् 756, क्रमकः 220, क्रयविक्रयिकः 513, ऋयिकः 513, कशिमा 748, कामे- तरिकः 218, क्रुश्चकीयम् 258, क्रौञ्चः 61, 106!), क्रौडया 134, क्रौशशतिकः 697', क्रौष्टायनः 34, क्रौष्टुकयः 1033, क्रौष्टुकीयाः 1032, क 922, काचित्कम् 387 कत्यः 273, कभवान् 923 क्षत्रियः 83, क्षात्रविद्य: 219), क्षात्रि: 83, क्षीरवान् 862, क्षीरोदन्यम् 636, क्षेत्रि- यम् 855:, क्षेत्रियः 858 क्षेपिमा 745, क्षेभ्यम् 1056, क्षेत्रम् 190, क्षैत्रज्ञम् 756, क्षैरिकम् 525, क्षैरेयः 164, झरेयी 164, क्षोदिमा 745, क्षोदिष्ठः 980, क्षौद्रम् 446, क्षौद्रकमालवी 201 क्षौमम् 476, क्षौमवत् 736, क्षैरसैन्धवम् 452, क्षैरिकः 565. कौशिकः 37, . . '

·Index of Words
85
875,
खञ्ज: 895, खण्डिमा 743, खदिक: 886, खरः
खरटखरटाभवति 1038, खर्यम् 634, खलतिकम् 245, खलिनी 208,
खल्यम् 622, खल्या 207, खाङ्गः 359, खाण्डिकम् 200,
खाण्डिकम् 200, खाण्डि-
कीयाः 429, खादिरम् 468, 474, खारीकम् 666.
ग
गडुल: 865,
गाजा-
गजता 198,
गणक: 642, गणतिथ: 815,
गणशः 1073, गणिती 851, गण्यः 534, गदी 835, गन्धमादनीया 418,
गन्धवती 882, गन्धवान् 862, गरिमा 747, गरिष्ठः 980, गरुडः 1017,
गर्गभूः 125, गर्गाः 125, गर्दभकः 1014, गर्भिणी 800, गर्भितः 800,
गलूल: 865, गल्या 206, गण्यम् 374, गव्यम् 491, 634, गव्यः 137,
664, गव्या 207, गहीयम् 312, गर्गप्रिया 125, गाङ्गः 64,
यनिः 64, गाङ्गेयः 64, गाडुल्यम् 749, गाणपतम् 168, गाणपत्यम् 749,
गाणिक: 218,603, 664, गाणिक्यम् 193, गाणितिक: 218, गाणिनः 10,
गाण्डिवम् 878, गाण्डीव: 878, गाण्डुकम् 756, गातागतिकम् 519,
गातानुगतिकम् 519, गाथिनः 10, गाधेयः 63, गान्धारः 110, 307,
गाम्भीर्यम् 385, गायत्रम् 212, गार्ग: 93, 460, गार्गकम् 192, गार्गिः 23,
गार्गिकः 93, गार्गिकया 760', गार्गिकाम् 760,
गार्गीकरोति 1088,
गार्गीयम् 450, गार्गेयः 93, गार्ग्यः 23, 27, 28, 29, गार्ग्यप्रिया 125
गाायणः 23, 26, 27, 28, 29, गाायणीयम् 450, गार्भिणम् 190
गायः 80, गार्हपत्यः 590, गीस्त्वम् 739, गुडकल्प: 983, गुडकाः 994,
,

·86 Appendix IV , गोशाल: 36, गौडिक: 604, गुडापूपिका 845 गुडापूप्यम् 636, गुणवान् 862, गुण्यः 880 गुरुलाघवम् 757, गुहिल: 868, गृहप्रवेशनीयम् 732 गृहीती 851, गैरेयः 265, गोगोष्ठम् 7:03, गोणीतरी 1007, गोतमाः 136, गोत्रा 208 गोदौ 245, गोमयम् 178, गोमान् 857, गोमी 883, गोमूत्रक: 1038, गोळक: 1060 गोषदक: 825, गौणिक: 218, 603, गौत्रिक: 887, गौदानिकम् 716, गौधारः 7-4, गौधेयः 73, गौधेरः 73, गौपवनाः 128, गौपुच्छम् 1024, गौपु- च्छिकम् 638, गौपुच्छिक: 506, गौपुरवलजः 378, गौपुरवालजः 878, गौप्तेयः 62, गौरुतल्पिकः 502, गौलोमनम् 1024, गौवत्सिकम् 192, गौशतिक: 887, गौष्ठीन: 781 अहिल: 868 ग्रामकुमारकम् 750, ग्रामतः 1078, ग्रामपुत्रकम् 75), ग्रामपण्डकम् 7.5), मामात् 1078, ग्रामीण: 262, ग्रामेयक: 262, ग्राम्य: 262, जैवम् 384, ग्रैवेयम् 384, अवेयकः 264, श्रेष्मम् 336, अष्म: 123, ग्रैष्मकम् 370, गृष्मका: 367, ग्रैष्माः 367, ग्लुचुकायनि: 106, ग्लौचुकायनक: 426, ग्लौचुकि: 106. , , , मामता 198 घ घटाल: 868, 868, घटिल: 868, घटावान् घुणाक्षरीयम् 1022, घृणी 885, घृतकम् 1002, घौषक: 301. धनवन् 7:36, चक्रीवान् 859, चक्षुष्यम् 621, चञ्चकः 1038, चञ्चत्क: 1038 चश्चा 1062%, चण्डिमा 743, चतुः 1049, चतुरः 895, चतुर्थ: 814, ·Index of Words 87 चरकम् 434, चाणक्यः 38 , चतुर्थकः 844, चतुर्दशान्यिकः 163, चतुर्दशान्यिकः 63, चतुष्टयम् 806, चतुष्टयी 806, चन्द्रक; 1038, चन्द्रजातीयम् 985 चरकाः 434, चरण्यः 1020, चर्मण्वती 859, चर्मी 885, चाक्रवर्मण: 13, चाक्रिक: 566, चाक्षुषम् 260, 1069, चाटकैरः 72 चातुरः 260, चातुरर्थिकम् 387, चातुर्दशम् 260, 831 चातुर्मासक: 716 चातु- मासी 385, 716, चातुर्मास्यः 385, चातुर्वर्ण्यम् 750, चातुर्वैद्यम् 7EO, चातुर्वैद्यः 750; चातुर्योतृक: 399, चातुष्पथिक: 570, चात्वारिंशम् 656, चान्दनिकम् 721, चान्द्रगुप्तिः 120, चान्द्रमसायनि: 100, चान्द्रा- यणिकः 695, चापम् 483, चामरम् 483, चारः 1069 चारकः 434, चारकीणम् 627, चारमिक: 222, चारित्रम् 1069, चारित्रतः 1080, चारित्रेण 1080, चारिमा 744, चारिमा 744, चार्चिक: 218 चार्म: 467, चार्म- णम् 153, 190, 467, चार्मिकायणिः 104, चिकिनम् 797, चिकः 797, चित्र: 355, चित्रकः 1060, चित्रा 355, चिपिटम् 797, चिरत्नम् 341, चिरन्तनम् 341, चिल्लम् 797, चिल्लम् 797, चुक्रिमा 748, चुल्लम् 797, चूडा- लम् 864, चूडालः 864, चूडावान् 864%, चूडी 885, चूर्णकः 992, चैकीर्षत: 1069, वैद्यः 112, चोलः 116, चौक्रयम् 748, चौळम् 731, चौरः 561, 1069, चौरकम् 759, चौरिका 759, , चूर्णी 522, चैत्रः 355, 368, चैदिकः 288, •• 159, छन्दस्यम् 398, 593, छागल: 67, छागलेयिनः 436, छात्रः 661 छात्रकम् छात्री 561, छादिषेयः 629, छान्दसम् 398, छान्दस: 847, छान्दसकम् 759, छान्दोग्यम् 202, 462, छायाल- 864, छिन्नकम् 1039, छैदिकाः 688, १ ·88 Appendix IV 868, , 582, जम्बु 497, जम्बू, 498 जरी 885 1094, , जघन्यम् 379, जघन्यः 1020 जटाल: 868, जटावान् जटिल: 868, जटी 885, जठर्यम् 380, जडिमा 748, जनकीयम् 312, जन्मी 885, जन्यः 582°, H!}8, जन्या 582, जलसात् जलीभवति 1034, जलौकसः 895 जल्पतकि 991, जाङ्गलपथिकम् 700, जाङ्घाप्राहरिकम् 519, जाधाप्राहृति- कम् 519, जाजल: 217 जाठरः 382, जाडारः 14, जाड्यम् 748, नातुषम् 471, जानराज्यम् 74:), जानवादिकः 603, जानेवादिकः 603, जामदमः ११, जाम्वेयः 79, जिह्वामूलीयम् 389, जीर्णकाः 1038, जैरकम् 504, जैवेयः 64, जैहाकातः 255, जैमाशिनेयः 64, जौहतः 1069', ज्ञानमयम् 409, ज्ञानरूप्यम् 408, ज्ञानीयम् 408, ज्यायस्कः 1060, ज्यायान् 1976, 977, ज्येष्ठ: 975, 977, ज्येष्ठामूलीयम् 149, ज्यैष्ठः 858, ज्योतिषम् 414, ज्योत्स्नः 871 ज्योत्स्ना 883, ज्योतिषिकः 218, ज्वरतः 1083. जान्ययात्रिक: 502 जामदग्न्यः 38, जाम्बवम् 4:07. जैत्रः 1069, ज्ञातेयम् 763 ज्ञानिक: 503 , झाझरः 555, झाझरिक: 666. त तक्षकीयम् 258, तक्षशिला 245, तगरिकः 552, तटिनी 903, तण्डली 884, तण्डुल्यम् 636, ततआयुष्मान 923, ततः 913, 1079, ·Index of Words 89 , तत्र 919 . तथ्यम् 1066 , ततमः 1010, ततरः 1009, ततस्त्यः 273, तति 805, ततोदीर्घायुः 923, ततोदेवानांप्रियः 923, ततोभवन्तम् 923, ततोभवान् 923, तत्रत्यः 273, तत्रदीर्घायुः 923, तत्रभवन्तम् 923, तत्रभवान् 923 तथा 936, तथानातीयः 985, तथ्यम् तदा 926, 932, 9334 तदानीम् 932, तदीयम् 285, तनिमा 744, तनुकः 1060, तन्त्रकः 833 तपस्यः 615, तपस्वी 870, तपाः 615, तमिस्रम् 883%, तमिस्रा 883 तरङ्गिणी 903 तरुणिकल्पा 969, तरुणिमा 748, तरुणिरूपा 969, तर्हि 933, ताक्षण्यः 98, ताक्षशिलः 420, ताक्ष्णः 98, तात्कालिकः 288, तात्स्थ्यम् 749, तात्पर्यम् 749, तादः 103 तादर्थ्यः 750, तादा- यनिः 103, तान्तुवायिः 99, तान्तुवाय्यः 98, तापसः 561, 871, तापसी 561, तामिस्रः 871, तारकितम् 800, तारतम्यम् 749, तारु- ण्यम् 748, तार्किकः 602, तायः 38, तार्णम् 403, तार्तीयीकम् 152, तालम् 483, तालमयः 483, तावकम् 322, तावकीनम् 322, तावच्छ: 1073, तावतिकः 643, तावतिथः 816, तावत्क: ताववय- सम् 801 तावन्मात्रम् 801, तावान् 803, तिककितवाः 729, तिलकः 1038, तिलत: 1077, तिलतैलम् 793, तिलपिञ्जः 188 तिल- पेज: 188, तिलमयम् 482, तिलवती 716, तिला: 499, तिलेभ्यः 1077, तिल्यम् 622, 767, तुन्दवान् 886, तुन्दिकः 886, तुन्दिभः 907, तुन्दिलः 886, तुन्दी 886, तुरीयः 814, तुर्यः 814, तुल्य: 591, तुल्यकुल्यः 85, तूष्णीकम् 991, तृष्णीकः 989, तूण्णीकाम् 989, तृणवत् 736, तृणिल: 239, तृण्या 206, तृतीयम् 152, तृतीयः 818, 958, तृतीया- करोति 1099, तृपालुः 890, तैकायनः 129, तैकायनः 129, तैकायनि: 100, 120, 643, तिसृका 992, तुण्डिभ: 907 तुन्दः 895 तृणस: 239, 37 ·90 Appendix IV , तैङ: 393, तैतिल: 217, तैत्तिरम् 199, तैत्तिरीयम् 225, तैत्ति- रीयाः 225, 429, तैत्तिरीयाणि 225, तैर्थम् 403, 71), तैलम् 482, तैलंपाता 216 तैलिकाः 521, तैलीनम् 767, तैषम् 146, 337, तौङ्गः 62, तौदेय: 421, तौम्चुरविणः 431, तौरायणिक: 605, तौल्वला- यन: 123, त्यदीयम् 285, त्रपिमा '747, पिष्ठः 080, त्रयम् 807, त्रापुषम् 47], त्रिंशम् 810, त्रिंशः 812, त्रिंशक: 645, त्रिंशत्कः 645, निशिन: 801, त्रिः 1049, त्रितयम् 807, त्रिधा 055, त्रिनिष्कम् 653, त्रिनैष्किकम् 653, त्रिबिस्तम् 614, त्रिबैस्तिकम् 64, त्रिविद्यः 219, त्रिवेदमयः 409, त्रिवेदरूप्यः 40:), त्रिशः 1072, 1078, त्रिशूर्पम् 649 त्रिसीत्यम् 501, त्रेधा 956, 3शम् 686, त्रैगर्तक: 210, 2436, त्रैगु- णिकः 520, धम् 955, त्रैधः 965, त्रैभाव्यम् 749, त्रैवण: 52, विद्य: 219, त्रैशाणम् 669, त्वकपितृकः 989 त्वत्कम् त्वत्कपि- तृक: 989, त्वत्प्रिया 323, त्वदीयम् 323, 841 त्वयका 989. - द दंष्ट्री 885, दक्षिणत: 942, दक्षिणपश्चात् 946, दक्षिण- पश्चार्ध: 946, दक्षिणा 949, 950, दक्षिणाहि 950, दक्षिणीय: 692, दक्षिणेन 948, दक्षिण्यः 692, दण्डवती 884, दण्डवान् 884, दण्डिकः 884, दण्डिकवान् 884, दण्डी 884, दण्डयः 690, दत्तिक: 996, दद्रुण: 868', दन्तकः 829, दन्तावल: 882, दन्ती 001, दन्तुरः 873, दन्तूल: 865, दन्तोष्ठकः 829, दन्त्यम् 380, दर्भमयम् 477, दर्यम् 634, दल्मिः 868, दविष्ठः 980, दशक: 685, दशत् 686, दशम: 813, दशमात्राः 801. दशमास्यः 705, दशमी 898 दशसाहस्रः 682 ·Index of Words 91 दाक्षः 460, 411, , दशैकादशिक: 630, दस्युरूपः 982, दाक्षम् 283, दाक्षा: 463, दाक्षायणः 23, 63, 122, दाक्षिः 20, 106, दाक्षिकन्थी- यम् 316, दाक्षिप्रामीयम् 316, दाक्षिणम् 190, दाक्षिणात्यः 266, दाक्षिणापथक: 301, दाक्षिनगरीयम् 316, दाक्षिहदीयम् 316, दाण्ड- ग्राहिकः 92, दाण्डा 214, दाण्डाजिनिक: 839, दाण्डिक: 512, दात्तः 233, दात्तामित्री 235, दात्तेयः 62, दात्यूहः 376, दात्यौहम् 376, दात्यौहः अ6, दाधिक: 508, दाधिकाः 161, दाधित्थम् 473, शूकम् 470, दामनयः 1032, दामनीयः 1032, दामिनी 905, दाया- धम् 749, दारवा दारुकच्छकः 300, दारुमयम् 477, दार्घ- सत्रम् 376, दाढयम् 748, दार्तेयम् 383, दार्दुरिकः 533, दार्मम् 477, दार्भायणः 35, दार्भि: 35, दार्षदाः 260, दाविकम् 375 कूलाः 376, दाशार्हः 1069, दासेयः 75, दासेरः 75, दित्यवाट् 376, दिव्यम् 269, दीप्यम् 636, दुःखाकरोति 1105, दुःखी 899, दूत्यम् 752, दूरेत्य: 274, दृषद्वान् 868, देवक: 996, देवकीयम् 312, देवता 1058, देवत्रा 1097%, देवदत्तकः 996, 1028, देवदत्तपाशः 932, देवदत्तिकः 996, देवपथः 1017 देवव्रती 716, देवागारिक: 569, देविकः 996, देवियः 998, देविल: 998, देश्यम् 379, दैतेयः 136, दैत्यः 136, दैत्यद्विषायणि: 102, दैन्यम् 749, दैर्घवरत्र: 232, दैर्घ्यम् 748, दैवः 137, दैवतम् 1069, दैवदारवम् 472, देवयज्ञी 135, दैवयश्या 135, दैवासुरम् 415, 458, दैविकम् 387, दैव्यः 137, दैष्टिकः 559, दोग्ध्री 973, दोषविज्ञान: 823, दोषविज्ञा- नीयः 823, दोषाकरोति 1089, दोषातनम् 341, दोहीयसी 978, दौत्यम् 752, दौ गिनेयः 70, दौर्भाग्यम् 749, दौर्भात्रम् 756, दौहृदम् 956, दौर्दिम् 756, दौवारपालम् 285, दौवारपालिः 46, दिश्यम् 379 , , ·92 Appendix IV . दौवारपालिक: 92, दौवारिकः !.68, दौष्कः 505, दौष्कुलीनः 87, दौष्कुलेयः 87, दौष्कुल्यम् T-1), दौष्ठ । 755, दौष्पुरुष्यम् 749, दौःस्त्रम् 755, दौहिकाः 699, दौहित्रः ।, द्यावा वीयम् 18:3 पृथिव्यम् 183, घुमः 576, द्राधिमा '7-18, द्राधिष्ठः !,१), द्रढिमा '718, द्रदिष्ठ: 981, द्रव्यम् 492, 11121, द्रव्यकः (676, द्रव्यवान् 881, द्रव्या 492, द्रुमः 875, द्रुवयम् 49:3, द्रौघणकम् 23), द्रौणम् 677, द्रौणायनः 36, द्रौणायनिः 11)3, द्रौणि: 365, 10, द्रौणिकम् 670, 677, द्रौहिका: 685, द्वयम् 607, द्वात्रिंशम् 810, द्वादशं 800, द्वाविंशम् 510, द्विः 104:), द्विकम् 683, द्विकः 840, द्विकाकणीकम् 676, द्विकार्षा- पणम् 651, द्विकुलिजिकम् 690', द्विकुलिजीनम् (64), द्विखारीकम् 656, द्विगुणाकरोति 1100, द्विजकुलीनः 84, द्विजधर्मी 900, द्विजवर्णी :)0), द्विजशीली 950, द्वितयम् 807, द्वितीयम् 152, द्वितीयः 817, 058, द्वितीयक: 814, द्वितीया 152 द्वितीयाकरोति 109), द्वितीयिकः 673, द्विधा 952, 953, 955, द्विनिष्कम् 618, द्विनैष्किकम् 65:), द्विपण्यम् 657, द्विपदिकाम् 1036, 1037 द्विपदिकादण्डितः 1037 द्विपाद्यम् 6:57, द्विपुरुषम् 801, द्विप्रतिकम् 661, द्विबिस्तम् 654, द्विस्तिकम् 654, द्विमयम् 811, द्विमयाः 811, द्विमाष्यम् 657, द्विमास्यः 706, द्विमोद- किका 1036, 1037, द्विरात्रीण: 710, द्विवर्ण: 142, द्विवर्षः 711, 713 द्विवर्षीणः 711, 713, द्विवार्षिकम् 712, द्विविंशतिकीनम् 655, द्विवेद: 217 द्विशः 1073, द्विशतम् 658, द्विशतिकाम् 1036, 1037, द्विशत्यम् 657 658, द्विशाणम् 658, द्विशाण्यम् 658, द्विशूर्पम् 54:), द्विषाष्टिकः 682, द्विसंवत्सरीणः 710, द्विसमीनः 709, द्विसहस्रम् 651, द्विसांवत्सरिकः 710, द्विसाहनम् 652, द्वीयम् 285, , द्विसीत्यम् 591 द्विहल्यः 698, ·Index of Words 98 द्वैधम् 955, द्वैधः 955, द्वेधा 956, द्वैकुलिजिकम् 660, द्वैगुणिकः 529, द्वैतम् 1069, द्वैती- यीकम् 152, द्वैपः T: 155,307,330, द्वैपकः 307, द्वैपदिकः 218, द्वैपायनः 34, द्वैपारायणिकः 695, द्वैपुरुषिः 142, द्वैष्यः 330, द्वैभाव्यम् 749, द्वैमातुरः 55, द्वैमात्रेयः 64, द्वैयन्यिकः 662, द्वैयह्निकः 710, द्वैरात्रिकः 710, द्वैवर्षिक: 713, द्वैशकट: 531, द्वैशाणम् 659, द्वैसमिकः 709, द्वैसीरिक: 581, हलिकः 581, द्वैहायनम् 756, व्यरनिः 801, व्यहीनः 710, घ्याढकः 679, याढकिकः 679, व्याढकिकी 679, घ्याढकीनः 679. - ध , धकित् 900, धनक: 828, धन्यम् 732, धन्यः 584, धन्वी 885, धमनील: 865, धर्म्यम् 591, 692, धातपतः 137, धानुर्दण्डिकः 512, 1038 धानुष्कः 512, धान्यकः घाय्यम् 379, धार्तराज्ञः 15, धार्म- विद्यः 219, धार्मिकः 540, धिषणः 895, धुरीणः 578, धुर्यः 577, धुवकिल: 868, धूम्या 206, धेनुष्या 589, धैनुकम् 203, धैवत्यम् 750, धौमकः 301, धौरेयः 577, धौरेयकः 577, धौर्तकम् 759 ध्रुव- किल: 868, ध्वाजपाता 215. न 264, , नगरम् 875, नडकीयम् 258, नडुलः 256 नवान् नमस्यः 615, नभाः 615, नभ्यः 634, नलमयम् 409, नलरूप्यम् 408, नळीयः 286, नवीनम् 1056, नव्यम् 1056, नस्त: 1078, नस्यम् 382, ·94 Appendix IV नानान्द्रः 37, नान्दि: 103 नाराचम् 1024, नाळ: 286, " नाव्यम् 601, , नाकुलम् 1024, नाकुल: 54, नाकुलक: 426, नागरः 263. नागर- केण 302, नागरेयकः 263, नाटारः 75, नाटेयः 75, नाटेरः 75, नाट्यम् 462, नाडायन: 34, नाडि: 3:, नादेयः 260, 265, नाना 791, नान्दायनिः 103 नान्दीपुरकः 204, नापितवास्तुक: 2:02, नाभिद्वयसम् 601 नामिल: 865, नाभ्यम् 634, नामाख्यातिकः 392, नामिक: 30:), नारम् 147, नारक: 1062, नार्तिकाः 655, नार्मदः 58, नालम् 408, नावयज्ञिकः 187, नाविक: 307, 885, नासिक्यम् 382, नासिक्यः 382, नास्तिक: 500, नास्तिक्यम् 750, नास्यम् 382, निकटम् 7:03, निकथिती 851, नित्यः 373, निधीयः 632, निबिडम् 796, निबिरीसम् 706, निराकृती 851, निषधाः 116, निष्कुलाकरोति 1103, निष्टय: 274, निष्पत्राकरोति 1102, निष्पावल; 865, निस्त्यः 273, नीचः 895, नीचकैः 989, नीलम् 143, नूतनम् 1056, नेदिष्ठः 978, नेदीयान् 978, नेमच्छिन्नम् 1040, नैकटिकः 672, नैत्यम् 719, नैत्यशब्दिकः 502, नैमित्तः 217, नयमोधम् 495, नैयशवम् 452, नैयायम् 400, नैयायिकः 218 नैयासिकः 218, नैर्घात्यम् '749, नैर्घोषिकः 723, नैळ: 62, नैलीनक: 281, नैवासिकः 604, नैशम् 334, नैशिकम् 334, नैशिक: 372, 373, नैषधः 113, नैषध्यः 113, नैषादः 37, नैष्कश- तिक: 888, नैष्कसहसिकः 888, नैष्किकम् 633, 660, नैष्किकः 487, नैष्कुलम् 749, नैष्क्रमणम् 719, नैष्पेषिक: 723, नैसर्गिकः 723, न्यानोधमूलाः 496, न्यायवम् 452, न्याय्यम् 379, 592. , नूनम् 1066, नैरुक्तम् 400, - ne ·Index of Words 95 प पञ्चदशः 801, , पठिती 851, पक्षतिः 788, पक्ष्यम् 379, पङ्किल: 868, पङ्क्तिः 684, पचतकि 989, पचतके 989, पचतिकल्पम् 983, पचतितमाम् 966, पचतिरूपम् 982, पचन्तिरूपम् 982, पच्छः 1074, पञ्चकम् 681, 683, 840, पञ्चक: 642, 664, 672, 6817, 683', 685, 840, पञ्चकाः 683, पञ्चकृत्वः 1048, पञ्चगोणि: 649, पञ्चजनीनः 625, पञ्चत् 688, पञ्चदशा 801, पञ्चदशिनः 801, पञ्चदशी 801, पञ्चमः 813, 959, पञ्चमकम् 840, पञ्चमिक: 673, पञ्चमी 898, पञ्चलोहितिकम् 650 पञ्चसूचिः 650, पटपटाकरोति 1098, पटाक्या 206, पटितिकरोति 1098, पटिमा 743, पटीयांस: 967, पटुतरः 967, पटुतराः 967, पटूस्यात् 1089, पणशः 1073, पणशतकम् 641, पण्डितिमा '748, पताकी 885, पत्रकः 1038, पत्रमूलकः 1038, पत्रलः 865, पत्र्यम् 636, पथकः 826, पथिकः 698, पथिकी 698, पथ्यम् 379, 592, पदकः 220, पदिकः 610, पद्मकल्पम् 983, पद्मा 895, पद्मिनी 903, पद्यम् 381, पद्यः 587, पद्याः 583, पन्थकः 349, पन्नागाराः 127, पयस्यम् 491, परकीयम् 312, परत: 943, परमकाश्यपीयः 285, परमहल्यः 598, परम्परीण: 773, परशव्यम् 500, परस्तात् 943, परारिः 934, परा- रित्नम् 341, पराय॑म् 325, परिकलिती 851, परित: 918, परिपन्थी 852, परिवढिमा 748, परिषद्वलः 881, परुत् 934, परुत्नम् 341, परेघवि 934%, परोवरीणा 773, पर्णल: 865, पर्णिल: 868, पर्णीयम् 319, पर्पिक: 510, पर्पिकी 510, पर्वतः 890, पर्वतीयम् 318, पर्वतीयः 317, पर्शव: 1033, पशु: 1033, पर्षद्वल; 881, पलितः 895, पलालिनम् 868, पलाली 868, पलाशिल: 239, परिरक्षिती 851 पश- ·96 Appendix IV पाक- , " कम्बली 164 पाण्डुरम् 875, पाण्डयः 112 व्यम् 634, पशुल: 805, पश्चात् 16, पश्चार्धः 946, पश्चिमम् 341, पश्चिमेन 9-18, पांसुरम् 875, पांसुल: 865, पाकयज्ञिकम् 187, यज्ञिक: 3:05, पाकिमम् 519, पाकिमा '741, पाकी 88-1, पाक्षायणः 239, पाक्षिकः 534 पाचकतमः 968, पाचकतरः 968, पाञ्चजनीनः 600, पाञ्चजन्यः 335, पाञ्चाल: 108, 109, पाञ्जालक: 2:07. पाञ्चाली 119 पाश्चिः 490, पाञ्जरम् 362, पाटलम् :):), पाटलिपुत्रक: 2405, पाणि- कम् 36:), पाणिपादवान् ४.)6, पाणिनः 10, पाणिनीयम् 2-265, 428, 449, पाणिनीयः 223, 426, पाणिनीया 233, पाण्डवः (61, पाण्डवतः 1082, पाण्डवेयः 64, पाण्डारः 74, पाण्डित्यम् 7-18, पाण्डिमा 713, पाण्डु- पात्तिगणकम् 756, पात्रिकी 671, पात्रियः 601, पात्रीण: 678, पान्यः 601, पाथेयम् 607, पाथेयकम् 301, पादक्रमिक: 218, पादपम् 446, पादविकः 1136, पादशः 1078, पादस्वेदनिकम् 519, पादातम् 190, पादातिकः 1065, पादिकः 12, पादिलः 886, पाद्धतम् 190, पाद्यम् 381, पान्थः 600 पान्नागारिः 122 पामनः 868, पायसिकः 423, पारकुलीनः 600, पारतल्पिक: 102, पारत्रिकम् 387, पारदारिकः (02, पारमस्थ्यम् 740, पारम्पर्यम् 750, पारयुगीण: 600, पारलौकिकम् 387, पारशवम् पारशवः 31, पारश्वधः 557, पारश्वधिकः 567, पारस्तः 273, पार- स्त्रैणेयः 70, पारस्यकुलीन: 600, पारायणिक: 605, पारावारीण: 261, 774, पाराशरः 88, पराशरिणः 437, पारिखेयम् 633, पारिश्रामिकम् 388, पारिपथिकः 835, पारिपन्थिकः 03, पारि- पन्थिकाः 535, पारिपार्श्विकः 528, पारिप्लव: 1069, पारिमाण्डल्यम् 750, पारिमुखिक: 628, पारिमुख्यः 386, पारिवृढयम् 748, पारिवाजकम् 76, , roo, , , पाराशर्यः 38, ·Index of Words 97 J पाल्वल- , पारिशेष्यम् 750, पारिषदम् 46, पारिषदकम् 445, पारिषदा 602, पारिषद्यः 643, 602, पारिसीर्यम् 386, पारिहनव्यः 386, पारीणः 261, 774, पारेधन्वक: 293, पार्णम् 319, पार्थः 62, पार्थमयम् 1052, पार्थवम् 743, पार्थिवः 666, 668, पार्थिवा 137 पार्थिवी 137, पार्दायनः 267, पार्याप्तिकः 602, पायुलूखल्याः 386, पार्योष्ठयः 386, पार्योष्ठयम् 386, पार्वणम् 719, पार्वणः 331, पार्वतम् 318, पार्वतम् 318, पार्वति- कम् 203, पार्वती 420, पार्विकः 331, पार्शवः 1033, पार्श्वम् 197, पार्श्वकः 838, पार्वतीयम् 312, पार्षदम् 466, पार्षदः 602, पार्षद्यः 543, 603, पाणील; 865, पालदः 281, पालाशम् 474, तीरम् 276, पाशुक: 399, पाशुपतम् 168, 447, पाशुपतः 422, पाश्चात्य: 266, पाश्या 206, पिङ्गल: 865, पिचण्डिल: 888, पिच्छि- 868, पितामही 188, पितृभोगीणः 626, पितृवत् 738, पित्तकः 844, पित्तलः 865 पित्रीकरोति 1090, पित्रीयम् 182, पित्र्यम् 182, 406, पिप्पलीयः 257, पिल्लम् 797, पिशाचकी 897, पिष्टकः 480, पिष्ट- मयम् 479, पीतकम् 143, पीलुकुणः 787, पुंस्तमः 968 पुंस्ता 740, पुंस्त्वम् 740, पुण्याहवाचनम् 993, 1060, पुत्रपौत्रीणः 773, पुत्रावल: 881, पुत्रीयः 666, पुव्यः 665, पुरः 941, पुरतः 941, पुरस्तात् 939, 940%, पुरातनम् 341, द्वयसम् 802, पुरोडाशिक: 397, पुरोडाशीया: 636, पुरोडाश्या: 636, पुलिनवती 250, पुष्करवान् 903, पुष्करिणी 903, पुष्कल: 865, पुष्पिता: 600, पुस्तकम् 1060, पूगतिथः 815, पूग्यम् 379, पूर्णिमा 747, पूर्वकान्याकुब्ज: 278, पूर्वकार्ष्णमृत्तिकः 278, पूर्वग्रैष्मः 337, पूर्व- पक्षीयम् 312, पूर्वाञ्चालकः 299, पूर्वाय॑म् 326, पूर्वाह्नकः 348, पूर्वाह्नेतनम् 343, 348, पूर्वी 849, पूर्वेण 948, पूर्वेधुः 934, , ', पुण्डकः 1038, 732, पुत्रकः 341, पुरुष- 38 ·98 Appendix IV पैले: 58, 121, 749 , पृथकत् 990, पृथिवीतरा 960, पृथुक्यम् 636, पृथुता 740, पृथु- त्वम् 740, पृषतः 805, पृष्ठयम् 106, पृष्ठयः 196, पैशाक्षीपुत्रीयम् 177, पैङ्गी 432, पैकीयम् 284, पैठसर्पम् 450, पैतामहक: 404, पैतृकम् 406, पैतृष्वसेयः 77, पैतृष्वसीय: 78 पैयुक्षम् 488, पैलमूलम् 719, पैलेयः 58, पैशाचः 106), पैष्टी 479, पोटगल्या 206, पौस्नम् 620, 740, पोस्नः 140, पौण्डरीकम् 1024, पौण्डूनागरः 377, पौतवम् 756, पौत्रम् 118, पौत्र: 37, पौनःपुनिकः 875, पौन:- पुन्यम् पौनरुक्तिकः 218 पौनर्भवः 37, पौरश्चरणिकः 399, पौरस्त्यः 266, पौराणिक: 219, पौरुषम् 786, 8O2, पौरुषेय 628, पौरुषेयम् 626', पौरुषेये 625, पौरुषेयैः (626, पौरेयः 2625, पौरो- डाशाः 307, पौरोडाशिक: 397, पौरोहितम् 147, पौरोहित्यम् 754, पौर्वनगरेयः 265, पौर्वमद्रः 209, पौर्वशाल: 277, पौर्वापर्यम् 70, पौर्वार्धा: 327, पौर्वार्धिकम् 326, पौर्वाधिकाः 827, पौर्वाधिकाः 827, पौर्वाहिकम् 343, पौषम् 145, पौष: 165, पौष्करसादिः 50, पौष्करेयक: 268, पौष्क- लेयक: 263, पौष्टिकम् 730, पौष्णः 16, प्रकटम् 703, प्रगृह्मपदिक: 219), प्रगेतनम् 341, प्रज्ञाल: 865, प्रज्ञिल: 868, प्रणम् 1056, प्रणयी 800, प्रतनम् 1056, प्रतिकम् 646, प्रतिपथिक:41, प्रतिबिम्बितः 800, प्रती- च्यम् 270, प्रनम् 341, 1056, प्रत्यक् 944, प्रथिमा 743', प्रदीप्यम् 636, प्रदोषक: 348, प्रद्युम्नागमनीयम् 415, प्ररोहणीयम् 732, प्रवाहणेयः 65, प्रवाहणेयिः 66, प्रस्थमात्र: 801', प्रस्थशः 1978, प्राक् 944, प्राका- म्यम् 740, प्राकारीयम् 632, प्राकारीयः 632, प्राक्तनम् 341, प्रागद्यम् 239, प्रागल्भ्यम् 749, प्राङ् 1043, प्राचिकम् 341, प्राची 1043, प्राचीनः 1043, प्राच्यम् , प्राचीनम् 10434 १ 269, प्राजापतम् 647 ·Index of Words 99 , प्रालेयम् 401 13 प्राज्ञः 869, 1069, प्राज्ञा 869, प्रातस्त्यः 273, प्रातिकण्ठिकः 539, प्रातिकूलिकः 627, प्रातिजनीनः 600, प्रातिपथिकः 641 प्राति- पदम् 336, प्रातिपदिकः 336, प्रातिभम् 1069, प्रातिभाव्यम् 750, प्रातिलोमिकः 527, प्रातिशाख्यम् 386, प्रातिष्ठः 561, प्रातिहत्रम् 755, प्रातीपिक: 527, प्रात्यक्षम् 1c69, प्रात्याधिः 114, प्राथमिकः 222, 399, प्रादोषम् 334, प्रादोषिकम् 334, प्रादोषिकम् 334, प्रादोषिक: 372, प्रादोषिक: 372, प्राभाकरः 442, प्राभूतिक: 502, प्रामाणिकः 602, प्रायशः 1074, प्रायोगिकम् 387, प्रारोहः 561, प्राले पिकम् 547, प्रावासम् 719, प्रावासिकः 604, प्रावाहणेयः 65, प्रावाहणेयिः 66, प्रावृषिक: 346, प्रावृषेण्यम् 186, 338, प्रावेशनम् 719, पाशा स्त्रम् 755, प्राशित्रम् 727, प्रासङ्गयः 575, प्रासादारोहणीयम् 732, प्रास्तारिकः 571, प्रास्थिकम् 637, 638, प्रास्थिकः 664, 682, प्रास्थिकी 6779, प्राङ्गतमे 963, प्राढेतनम् 341, प्रालेतमाम् 968, प्रियक: 1060, प्रियकौञ्जायन्याः 33, प्रियतमा 968, प्रियतरा 963, प्रियाकरोति 1104, प्रोणम् 1056, प्रेक्षी 239, प्रेम 747, प्रेमा 747, प्रेयान् 980, प्रेष्ठ: 980, प्रेयरूपकम् 759, औषणिक: 512, 688, प्रोष्ठपादः 345, प्रौढिमा 747, प्रौष्ठपदिकम् 187, प्लक्षकीयम् 258, प्लविक: 507, प्लाक्षम् 495. प्रातनम् 312, फलिनः 890, फली 890, फल्गुनी 355, फण्टाहृतः 98, फाण्टाहृतायनि: 96, फाल्गुनः 167, 355, फाल्गुनिकः 167, फाल्गुनी- ·100 Appendix IV फुल्लपङ्कजवती 862, फेनल: 867, वहकः 29-1, फुल्लपङ्कजा 862, फेनवान् 867, फेनिलः 867. --.. बल्यम् 289, 1097, बहुधा 1051, बहिमा '7.13, बंहिष्ठ: 98), बडवी 885, बदरम् 404, बधि- रिमा '745, बन्धुरः 875, बभ्रुश: 36, बलुशः 868, बर्हिणः 800, बर्हिष्यम् 6:3.1, वहीं 800, बल: 8.), बलवान् :10A, बली 904, बलूल: 865, 801), बहुकः 6-13, बहुकृत्वः 1051, बहुत: 912, बहुतरकम् 1040, बहुतिथ: 815, बहुतृणम् 084, बहुत्र 919, बहुत्रा बहुनिष्कम् 658, बहुनै- ष्किकम् 653 वहुपटुः 984, बहुबिस्तम् 64, बहुबैस्तिकम् 64, बहुल: 355, बहुशः 107-2", बाकम् 189 बाडवः 61, बाडवेय: 365, बाडव्यम् 195, 749, बाधिर्यम् 748, बान्धवः 1069, बाहुबली 899, बाभ्रवः 39, बाभ्रव्यः 39, बाभ्रव्यकः 211), बार्हत: 212, बार्हस्पत्यम् 168, 447, बार्हस्पत्यः 136, बाहिणम् 483, बालिमा 748, बालेयाः (62), बाल्यम् 747, बाल्हायन: 267, बास्तेयम् 333, बाहविः 49, बाहीक: 137, बाहुकः 507, बाहुभाष्यम् 749, बाहुलकम् 759, बाहुल्यम् 748, बाहु- वर्तकः 800, बाह्यम् 137, बाढच्यम् 462, बिदप्रिया 125, बिदा 125, बिल्वकीयम् 258, बिसवान् 252, बीजल: 865, बीजाकरोति 1099, बीज्यम् 379, बृहतिका 1041 बृहत्कः 1038, बृहस्पतिक: 997, बैदप्रिया 125 बैन्दवाः 128 बैल्व: 469, बैल्वक: 2:50, बौधिः 40, बौध्यः 40, ब्रह्मत्वम् 762, ब्रह्मवर्चस्यम् 664, ब्राध्नायन्यः 31, 33, ब्रामः 14, , , , बैदः 37, 120, 460°, बैदिः 37, बामणक: 834 ·Index of Words 101 ब्राह्मणकीयम् 315, ब्राह्मणाः 14, ब्राह्मणिक: 399, ब्राह्मणिगोत्रा 969, ब्राह्मणिचेली 969, ब्राह्मणिब्रुवा 969, ब्राह्मणिमता 969, ब्राह्मणिहता 969, ब्राह्मण्यम् 195, 622, 748, 749, ब्राह्मी 14. , भवतका 989 भाक्षः 561, भनयम् 767, भद्रपादः 345, भद्राकरोति 1108, भरटिकः 516 भरणिकः 516, भरितः 800, भवदीयम् 287, भस्त्रिक: 516, भस्त्रिकी 516 भाक्तः 567, भाक्ताः 601, भाक्तिकः 67, भागधेयम् 1056, भागवित्तायनः 34, भागवित्तिकः 94, भागिकः 674, भागीरथी 251, भाग्यम् 1056, भाग्यः 674, भाजिकः 664, भाङ्गीनम् 767, भाद्रः 62, भाद्रमातुरः 55, भानव: 8, भानवि: 102, भानुय: 998, भानुल: 998, भामा 996, भारतम् 213, भार- द्वाजः 37, भारवीयम् 443, भार्गवीयम् 448, भार्गायणः 44, भार्गि: 44, भार्गी 119, भात्रम् 755, भायम् 748, भावत्कम् 287, भासिष्ठः 980, भाखान् 857, भिद्युस्तमाम् 968, भिन्नकम् 1039, भिषक्पाशः 957, 982, भिषग्रूपः 982°, भुक्तपूर्वी 850", भुरुशः 868, भूमा 744, भूयान् 980, भूयिष्ठ: 981, भूरिश: 1072, भृगवः 128, भैक्षम् 190, भैक्षः 561 भैदिकाः 688, भैमरथी 251, 414, भैषज्यम् 1054, भौजकटीयः 286, भोज्या 134, भौमः 63, भौरिकिविधः 211, भौलिकिविध: 211, भ्रम- रकः 1060, अशिमा 748, भ्रातृवलः 881, भ्रातृव्यः 89, 90, भ्रात्रम् 756, प्रात्रीयः 89, भ्रामरम् 446, श्रौणहत्यम् 750, श्रौवेयः 68.

·102 Appendix IV म मगधीयम् 312 , मत्स्था- , मक्षिकाल: 665, मणिक: 1038, 1060, मणिलः 365, मणिवः 877, मतुबर्थीयम् 312, मत्कम् 841, मत्का 841, मप्रिया 323, मत्यम् 508, मत्वर्थीयम् 312 मत्स्थानः 1045, नीयः 1045, मदावल: 881, मदीयम् 3283, मद्रक: 306, 427, मद्रा- करोति 1108, मद्री 118, मधव्यः 616, मधुकः 10:38, मधुपर्यः 600, मधुमत् 875, मधुमान् 212, मधुरम् 675, मधुरा 211, मधुरावत् 737, मधुरिमा 748, मधुलिण्मान् 858, मध्यत: 1077, मध्यन्दिनाः 387, मध्यम: 3267, 387, मध्यमीयम् 312, मध्यमीयः 387, मध्या 32), मध्यीय: 387, मनीभवसि 1091, मनीपी 886, मनीपी 885, मनुष्यः 107, मनु- ष्यत्रा 1097, मन्दिमा 748, मरुतः 800, मरुत्वतीयम् 183, त्यम् 183 मल्लिका 499, महत्कः 1038, महाकुलीनः 86, महा- जातीय; 986, महिमा 744, महिषीगोष्ठम् 793, महेन्द्रियम् 178, महेन्द्रीयम् 178, मांसल: 86 मांसिक: 666, 723 मांसौदनिकः 66, 723, मांसौदनिकी 604, माक्षिकम् 444, मागधः 109, 111, माघः 358, माधवतम् 170, माधवनम् 170, माड्ड्डकः 555, माड्डुकिक: 655, माणवीनम् 627, माणन्यम् 195, 749, माणिक्यम् 750, माणिपालम् 647, माणिपालिक: 92, माण्डलिकम् 1025, माण्डलिकः 532, माण्डलिकः 532, माण्डूकः 59, माण्डूकिः 69, माण्डूकेयः 59, मातामही 188, मातृकम् 405, मातृकः 996, मातृयः 998, मातृल; 998, मातृष्वसेयः 78, मातृष्वस्त्रीयः 78, मात्स्यिकः 534, माद्री 118, माधवः 39, 616, माधवकः 445, माधव्यः 39, माधुरम् 359 माधुरः 344, 360, महाव्रती 716 , महिष्मान् 254 , माणव: 107, , माधुकम् 521, माधुमतः 307,

·No text on this page.

·102 Appendix IV म , मत्यम् 598 नीयः 1045 मदावल: 881, मध्या 320 . ष्यत्रा 1097 मक्षिकाल: 865 मगधीयम् 312 मणिक: 1038, 1060, मणिल: 365, मणिवः 877, मतुबर्थीयम् 312, मत्कम् 841, मत्का 841, मप्रिया 323 मत्वर्थीयम् 312, मत्स्थान: 1045, मत्स्था- मदीयम् 323, मद्रक: 305, 427 मद्रा- करोति 1108, मद्री 118 मद्री 118, मघव्यः 616, मधुकः 1038, मधुपयः 600, मधुमत् 875, मधुमान् 2:52, मधुरम् 675, मधुरा 2415, मधुरावत् 737, मधुरिमा 748, मधुलिण्मान् 858, मध्यत: 1077, मध्यन्दिनाः 387, मध्यमः 3265, 387, मध्यमीयम् 312, मध्यमीयः 387, मध्यीयः 387, मनीभवसि 1091, मनीपी 886, मनुष्यः 107, मनु- मन्दिमा 748, मरुतः 870, मरुत्वतीयम् 183, मरुत्व- त्यम् 183, मल्लिका 490, महत्कः 1038, महाकुलीनः 86, महा- जातीयः 986 महिमा 744, महिषीगोष्ठम् 703, महेन्द्रियम् 178, महेन्द्रीयम् 178 मांसल: 86 मासिक: 666, 723, मांसौदनिक: 166, 723, मांसौदनिकी 604, माक्षिकम् 444, मागधः 109, 111 माधः 358, माधवनम् 170, माड्डुकिकः 555 माणवीनम् 627, माणव्यम् 195, 749, माणिक्यम् 750, माणिपालम् 647, माणिपालिक: 92, माण्डलिकम् 1025, माण्डलिकः 832, माण्डूकः 59, माण्डूकि: 59, माण्डूकेयः 59, मातामही 188, मातृकम् 405, मातृकः 996, मातृल: 998, मातृण्वसेयः 78, मातृष्वतीयः 78, मात्स्यिकः 534, माद्री 118, माधवः 39, 616, माधवकः 445, माधव्यः 30 माधुकम् 521, माधुमतः 307, माधुरम् 350, माधुरः 344, 360, महाव्रती 716 महिष्मान् 264 , माड्डक: 666, माधवतम् 1700 माणव: 107 . मातृयः 998 ·Index of Words 103 मानव: 107 मानुषम् 450, 755 मानव्य: 107, मानसम् 1069 210 374, 401, 412 416, 417, 423, माधुरी 436, माधुरी 435, माधुर्यम् 748, माध्यन्दिनः 138, माध्यमाः 416 माध्यस्थ्यम् 749, मानवाः 107, मानुषः 107, मानुषीयम् 450, मानुष्यम् 750, 755, मानुष्यकम् 192 मानोज्ञकम् 750, मान्त्रकल्पिक: 219, मान्यम् 748, मन्धविका 289, मान्धविकी 289, मामकम् 322, मामकीनम् 322, मायावान् 890, मायावी 890, मायिकः 885, मायी 885, मायूरम् 199, मायूरिकः 34, मारीच: 63, मारुतः 1069, मार्कण्डः 64, मार्कण्डेय: 64, मार्गशीर्षः 358, मार्गिकः 534, मार्तिक: 467, मार्दवम् 743, 757, मालती 499, मालवकः मालवाः 1030, मालवी 1030 मालाप्रस्थकः 294, मालिकः 554, माली 885, 899, मालीयः 285, मालेयम् 401, माल्लवास्तव: 292, माशब्दिकः 502, माषक: 1038, माषीणम् 767, मासतमः 820, मासिकम् 185, 331, 368, 447, 702,715,716, 718, मासिकः 703, 716%, 716, मासिकी 703, मासीनः 704, मास्यः 704, माहाकुल: 86, माहाकुलीनः 86, माहाजनिक: 625, माहाजनीनः 600, माहानसः 138, माहानामिकम् 716, माहानामिकः 716, माहारजनम् 143, माहाराजिकम् 187, माहाराजिकः 424, माहिषम् 847, माहिष्मतेयक: 263, माहुकिपलदीयम् 816, माहेन्द्रम् 178, माहेयः 265, मित्र्यम् 379, मीमांसक: 220, मुखतीयम् 312, मुखरः 875, मुख्यः 1020, मुनीवती 251, मुरळ: 116, मुष्करः 875, मुसल्यम् 636, मुसल्यः 690, मूकिमा 748, मूढता 749, मूढत्वम् 749, मूर्खिमा 748, मूर्छाल: 865, मूर्च्छित: 800, मूर्धन्यम् 380, मूलक: 348, 1038, 591 मूल्यम् मूल्य: 588, 591, मृगशिराः 358 माष्यम् 622, 767 , माहकीप्रस्थ: 281 मुख्यम् 379, मूलिमा 748, १ ·104 Appendix IV मैथुनिका 458 , मोदकमयम् १ मृत्तिका 1070, मृत्सा 1071, मृत्स्ना 1071, मृन्मयम् 477, मेखली 885, मेघत: 1077, मेघात् 1.077, मेध्यम् 379), मेध्यः 690, 1020 मेघावी 800, मेधिरः 877, मेध्यम् 371), 631, मेध्यः (670, मैत्रायण: 84, मैत्रावरुणि: 14, मैत्रावरुणीयम् 761, मैत्रेयः 80, मैत्रेयिका 760, मैधावः ), 16:), मैधावकम् 759 मैनिकः 584 मैमतः , मैमतायनिः 06, 1053 मौक्तिकम् 106 मौक्यम् 748, मौक्षिकः 730, मौखर्या 133, मौढयम् 74), मौद- किकम् 1053, मौदनेयक: 263, मौद्गम् 24, मौद्गल्यः 8, मौद्रि- मौद्गीनम् 764, मौनम् 767, मौनिकम् 10, मौरय॑म् 745, मौर्धवाहिक: 512, मौर्यः 07, मौर्वम् 163, मौर्वी 463, मौल्यम् 748, मौष्टा 214, मौसलपाता 215, मौहूर्तिक: 219, प्रदिमा 7439, प्रदिष्ठः 981. कम् 638, 660 . wat- य 18 यदा 936 गधाः , यक; 1010, यजुष्टा 738), यजुष्ट्वम् यज्ञायज्ञीयम् 822 यज्ञियम् 64, यत: 013, यतम: 1010, यतरः 100:), यति 805, यत्रत्य: 273, यथा 936, यथामुखीन: 761, 115, यमसभीयः 415, यहि 33, यवकः 76 यवका 1038 यवक्यम् 766. यवखदिकः 885 यवबुसकम् 36:), यवमयम् 483, यवमान् 858, यवागूमयी 1052, यविकः 88:, यविल: 838, यविष्ठः 979, 980, यविष्ठतरः 981, यव्यम् 622, 766, यशस्कल्पम् 083, • यशस्पाशम् 957 , यशवान् 857, 800, यशस्वी 800, यस्काः 124, याचितकम् 520, याजमानम् 647, याज्ञवल्कानि 432, यशस्यम् 732 , ·Index of Words 106 12 482 यावक: 1060 , याम्यः 186, यावान् 803, युष्मकासु 989, याज्ञवल्क्यः 38, याज्ञिकः 218, याज्ञिक्यम् 462, याज्वनः पयातिकम् 619, याथाकथाचम् 720, याथाकामी 749, याथाकाम्यम् 743, याथातथ्यम् 749, याथापुर्यम् 749, यामुनः 58, यामुन्दायनिकः 95, यामुन्दायनीयः 95, यावकम् यावक्रीतिकः 219, याष्टीकः 658, यास्कीयम् 448, युग्यम् 634, युग्यः 675, 690, युग्यः 575, 690, युष्मकाभिः 989, युष्मदीयम् 321, यूकाल: 865, यूथ्यम् 379, यूपीयम् 636, यूप्यम् 636, यूयंपाताः 823, यूयंपातीया 823, यूयंपातीया 823, योग्यः 724, यौगम् 201, यौगन्धरक: 304, यौगन्धरायणः 34, योगपद्यम् 760, यौगवारत्रम् 201, यौगिकः 724, यौजनशतिकः 697°, यौजनिकः 697, यौधः 359, 1069, यौधेयः 1033, यौधेया: 1033, यौधेयी 1033, यौवतम् 190, यौवतेयः 60, यौवनम् 190, 756, यौवनिका 759, यौवराज्यम् 749, यौष्माकम् 321, यौष्माकीणम् 321 . न्धरः 304, र , रसवान् 863, 379, रहीभवति 10919 १ रक्षस्पाशान् 957, रजस्खला 880, रजीभवति 1091, स्थकट्या 208, रथिनः 890, रथिनी 208, रथिरः 877, रथ्यम् 454, रथ्यम् 454, रथ्यः 75, रथ्या 207, 622, रमावान् 857, रमावान् 857, रम्याः कुरवः 240 रहस्यम् राक्षस: 1063, राक्षोन्नम् 1069, राक्षोऽसुरम् 415, रागिमम् 519, राव: 268, 307, राकवायण: 288, राङ्कवायणी 268, राजकम् 192, राजकीयम् 314, रोजतम् 485 राजनः 12, 82, राजन्यः 82, 1030, राजन्यकम् 192, राजन्यक: 210, राजन्वान् 861, राजपौरुष्यम् 749, राजभोगीनः 625, राजवंश्यम् 379, 39 ·106 Appendix IV राजा- रामः 1017 राजवत् 738, राजवान् 861, राजसूयः 387, राजसूयिकी 717, धोनः 1042, राजायनिः 102, राजीवम् 877, राज्यम् 82, 754, राज्याधिकम् 324, राथगणकम् 755, रामः रामणीयकम् 758, रामवत् 736, रावणः 52, 1017, रासपुत्रकम् 750, राष्ट्रियम् 359, 447, राष्ट्रियः 261, 344, 374, राष्ट्रियीयः 286, रुमण्वान् 85), रुरुश: 868, रूपवती 862, रूपवान् 863, 863, रूपिणी 623, रूप्यः 880, रेवतः 355, रेवती 355, रैवतः 355, 318, रैवतिकः 92, रैवतिकीयम् 464, रोमशः 868, रोहिण: 356, रोहिणी 355, रौक्मिणेयः 53, रौक्मिणेयः 63, रौचनि- कम् 143, रौणः 237, रौहिण: 357, 358, रौहिणेयः 58. , ललाटूल: 865, 302, , लक्ष्मण: 868, लक्ष्मीतरा 970, लघिमा 744, लघिष्ठः 964, लघीयान् 967, लघुतमः 964, लघुतरः 967, लज्जित: 800, लमकाः 130, ललाटिका 392, ललाट्यम् लवण: 805, लवणा 523, लवणिमा 748, लसत्तरा 971, लसन्तितरा 971, लसन्तीतरा 971, लाक्षणि: 99, लाक्षणिक: 219, लाक्षण्यः 98, लाक्षि- कम् 143, लाक्ष्यिकः 219, लागल: 217, लालाटम् 382, लाला- टिकः 645, लालामिक: 539, लामकायनाः 180 लावणिकः 551, लावण्यम् 748, लूनक: 1060, लोमश: 868, लोहध्वजाः 1028, लोहितकः 1061, लोहितिका 1062, 1063, लोहितको 1062 लोहि- निका 1062, 1063, लौकायतिक: 218, लौकिकः 669, लौहम् 485, लौहितीकः 1027. " A ·Index of Words 107 वटिभः 907, 351, , वसिष्ठाः 126 , , वंशक: 1004, वंश्यम् 379, वक्रजातीयः 985, वक्रिमा 744, वङ्गीयम् 312, वटकिनी 845, वणिज्यम् 752, वणिज्या 752, वतण्डी 42, वत्सतरः 1008, वत्सलः 866, वत्सशालः वत्सिमा 744, वत्सीयः 620, वदतकि 1002, वध्यः 690, वनमाली 885 वनिल: 239, वन्यम् 379, वयस्यः 691, वरणाः 245, वरिमा 747, वरिष्ठः 980, वरुणिकः 997, वय॑म् 379, वर्णी 902, वर्मी 885 वर्षिमा 747, वर्षिष्ठः 980, वलाकी 885, वलिनः 868, वलिमः 907, वश्यः 586, वसिष्ठः 428, वस्निकः 513,676, वांशकठिनिकः 571, वांशभारिकः 675, वांशिकः 675, वाग्मी 892, 893, वाङ्गः 111, बाङ्गी 119, वाङ्मयम् 477, वाङ्मायनिः 102, वाचाट: 893, वाचालः 893, वाचिकम् 519, 1066, वाचिक: 997, वाजपेयिकम् 718, वाजपेयिकः 218, वाजपेयिकी 717, वाजसनेयिनः 433, वाजिनम् 168, वाज्रिण: 11, वाणिज्यम् 752 वातण्ड: 41, वातण्डयः 41, वातिकम् 663, वातूल: 865, 890, वात्सकम् 192, वात्सशाल: 357, वात्सीपुत्रकायणिः 105, वात्सीपुत्रायणिः 105. वात्सीपुत्रिः 105, वात्स्यः 38, वाधवम् 755, वाध्योगः 763, वानकौशाम्बेयः 265 वानमाथिकः 538, वानहस्ति- कम् 203, वानेयः 265, वामदेव्यम् 152, वामनः 868, वामोरुतरा 970, वायव्यम् 181, वायसः 1069, 1069, वारणम् 499, तन्तवीयाः 429, वारत्रम् 201, 631, वाराणसेयः 265, वाराहकम् 239, वाराह्या 132, वारिपथिकम् 700, वार्केणी 1031, वाक्षमूलिकः 572, वार्णवः 307, वार्तः 869, वार्तिकः 218, वाटरम् 446, वाणिज: 1069 , वातकी 897 वामोरुतरा 970 वार- , वाराहिः 132 वारुडकिः 51, ·108 Appendix IV वावदूक्यः 97, वासतेयी (605, , 1069 . वाहिक: 612 वास्त्रः 153 विंशम् 810, - विंशतिः 684, विशि 801, 603, वाध्न: 15, वार्धकम् 192, 759, वार्धषिक: 529, वार्मतेयः 421, वामतेयक: 263, वार्मिकायणि: 104, वार्षलम् 756, वार्षशतिकः 682, वार्षिकम् 33:), वार्षिक: 2:22, 664, वार्ष्णेयः 63, वाल्मीकीयम् 312, वाशिनायनिः 102 वासनम् 618, वासन्तकाः 367, वासन्ताः 867, वासन्तिक: 2222 वासन्त्यः 364, वासवः वासवदत्ता 414, वासवदत्तिकः 219, वासवदत्तेयः 13, वासिक: 0.6, वासियः !}}8, वासिल: 098, वासिष्ठम् 150, वासिष्ठः 54, 120, 428, वासिष्ठिक: 3:36, वासिष्ठी 132, वासुक: 664, देवः 64, 120, वासुदेवक: 125, वास्तेयम् 1018, वाहिनकायनिः 104, वाहिनिः 104, विंशः 812, 819, विंशकः 645), विंशतिक: 645, विंशतितमः 819 विकटम् 793, विक्रयिकः 513, विचर्चिकाल: 865, विचेतीभवति 1091, विदारी 490, विदुष्मान् 862, विदेहाः 115, विद्याचणः 789, विद्याचुञ्चः 78), विद्यातः 1080, विद्यावान् 862, विद्युत्वान् 858 विद्वकल्पः 983, विद्वद्देशीयः 983, विद्वद्देश्यः 983, विना 791, विना 791, विप्रकः 991, विप्र- जातिः 1044, विप्रजातीयः 1044 वित्रा 1096, विप्रसात् 1096 विमतिमा 748, विमनिमा 743, वियातक: 1060, वियातिमा 748, विलातिमा 748, विवधिकः 517, विशक्टम् 792, विशारदिमा 748, विशालम् 792, विशालिकः 997, विश्वजनीनः 625, विश्वत्र 919, विश्वामित्र: 428, विषमीयम् 312, विषुणः 868, विष्टीयः 636, विष्टयः 636, विष्णुः 1016, 1017, विष्णुकान् 1016, विष्णुमयम् 477, विष्यम् 634, विष्यः 691, वीणी 885, वीरणावती 250, वीवधिकः 617, वृकगीयम् 311, वृकाः 1031, वृक्षकः 1003, विद्यया 1080, , विश्वत: 912, , वीर्यम् 752, , ·Index of Words 109 890, , , वृजिकः 305, वृत्ततः 1080, वृत्तितः 1081%, वृत्तेन 108), वृत्या 1081, वृन्दारकाः वृन्दिष्ठः 890, वृषः 1017 वृष्यम् 195, 622, वेणुक: 1004, वेणुकीयम् 358, 312, वेतवान् 254, वेष्यः 722, बैंशतिकम् 648, वैकङ्कतम् 474, वैकथिकः 603, वैकर्णः 67, वैकर्णिः 57, 67, वैकर्णेयः 67, वैकृतम् 106), वैधात्यम् 749, वैजननः 871, वैडूर्यः 411, वैणवः 469, वैणविकः 554, वैणिकः 554, वैणुक: 250, 554, वैतण्डिकः 603, वैतनिकः 512, वैदग्धी 749, वैदग्ध्यम् 749, वैदतः 1069, वैदथिन: 10, वैदभृताः 1034, वैदभृत्यः 1034, वैदिकम् 387, वैदिशम् 22), वैदिशः 244, वैदेहः 108, वैदेहकम् 301, वैदेही 119, वैदेयः 115, वैद्यम् 1069, वैधर्म्यम् 750, वैधूमानी 235, वैधेयः 1089, वैनतेयः 60, वैनयिकः 1085, वैन्यः 97, वैपादिकः 871, वैप्रकर्षिक: 688, वैप्रयोगिकः 688, वैभाजित्रम् 548, वैमतम् 748, वैमत्यम् 748, वैमनस्यम् 748, वैमात्रेयः 64, वैमुक्तः 824, वैयकशः 376, वैयाकरणम् 400, वैयाकरण: 217, वैयाकरणिकया 760, वैयाकृतम् 1069, वैयाघ्रः 155, वैयाघ्रिः 45, वैयात्यम् 748, वैयासकि: b1, वैयुष्टम् 719 वैरझिकाः 688, वैराटकः 210, वैरावय्यम् 749, वैलात्यम् 748, वैले- पिकम् 547, वैवधिक: 517, वैवहित्रम् 453, वैवाहिकः 730, वैशम्पा- यनः 43, वैशस्त्यम् 749 वैशस्त्रम् E48, वैशाखः 731, वैशाय्यम् 749, वैशारद्यम् 748, वैशिकः 512, वैशिखः 561, वैशेषिकः 1065, वैश्यः 750, वैश्रवणः 52, वैश्वकथिक: 603, वैश्वजनीनः 600, देवकम् 759, वैश्वरूप्यम् 760, वैश्वामित्रः 64, 428, वैषमस्थ्यम् 749, वैषयिकः 1065 वैष्णवम् 447, वैष्णवः 422, वैसर्गिकः 723, वैसर्पः 871, वैसारिणः 1047, वैहासिक: 603, वैहीनरिः 48, व्यति- वैश्व- ·110 Appendix IV व्याघ्रकः 1001 व्याङ्गिः 47, व्याडि: 47, भवमानम् 451, व्याकरणकेन 1012, व्याकुलिती 851, व्यातिभवमानः 451, व्यायामिक: 508, व्यावहारिक: 508, 1065, व्यावहासी 451, व्रतवान् 004, व्रतसमाप- नीयम् 733, व्रती 904, नातीनाः 734, बीहयः 409, व्रीहिक: 886, व्रीहिमता 1029, व्रीहिमता: 1029, व्रीहिमयः 481, ब्रीहिमान् 885, व्रीहिल; 886, बीही 885, ब्रैहम् 481, त्रैहा: 478, ब्रैहिकः 531, हिपलालिकम् 331, ब्रैहेयम् 765, , -- श , , शयः 906, शंयु: 906, शकः 116, शङ्कव्यम् 634, शतकम् 641, शततमः 820, शतपथिकः 219, शतपथिकी 219, शतभिषक् 357, शतरुद्रियम् 177, शतरुदीयम् 177, शतिकम् 641, 660, शतिक: 641, 672, 687, शत्यम् 641, 660, शत्यः 487, 641, 6639, 672, 687, शत्रुवल: 881, शंत: 906, शन्तातिः 617, शंति: 906, शंतुः 906, शमीरः 1005, शमीवान् 867, शम्बः 906, शम्बाकरोति 1099, शम्भः 906, शम्वान् 857, शरण्यः 1020, शरदः 615, शरभक: 1000, शरमयम् 477, शरावती 251, शरिकः 1000, शर्करा 246, 873, शर्करिक: 247, शर्करीयः 247, शलालुकः 553, शल्या 208, शांश- पम् 376, 474, शांशपाशाखम् 376, शाकः 477, शाकट: 580, शाकटायनः 34, शाकलम् 143, 282, शाकल: 461, शाकलक; 461, शाकलिकम् 143 शाकल्यः 38, शाकिनम् 868, शाकी 868 शाकु- शाकुनेयः 63 शाकुन्तलम् 414, शाक्तिक: 512 शाक्तीक: 568, शाक्यः 419, शाखी 885, शाख्यः 1020, शानुपथि- , , , निकः 534, , , ·Index of Words 111 शात- शातपतः 137 , शातपत्रम् 1024 , शारद्वतः 35, 563, 1034, कम् 700, शाब्लायनः 43, शाण्डिक्यः 419, शाण्डिल्यः 38, कुम्भम् 376, शातकौम्भम् 376, शातपथ: 219, शातभिषः 357, शातभिषज: 357, शातमानम् 648, शात्रव: 1069, शाद्वलः 255, शद्वला 255, शान्तिवाचनम् 732, शाफ- रिकः 834, शाब्दविधिक: 219, शाब्दिकः 533, शामनः 868, शामली 475, शामीलम् 486', शामीवताः 1034, शामीवत्यः 1034, शाम्बरजम्बुकम् 291, शाय्यिकः 512, शारदः 332, 333, 347, शार- दकाः 347, शारदाः 364, शारदिकम् 332, शारदिकः 333 शारद्वतायनः 35, शार्करम् 872°, 1024, शार्करः 246, शार्करिकः 247', शाङ्गरविण: 433, शार्यणावतम् 231, शार्वरम् 331 शार्वरिकम् 331, शालकायनः 34, 1030, शालकायनकः 210, शालकायनकः 210, शालालुकः वताः 1034, शालावत्यः शालिकः 885, शालियः 374, शालिलः 886, शाली 885, शालीनः 783, शालीयम् 447, शाले- यम् 766, शिक्षकः 220, शिखरम् 875, शिखावलम् 256, शिखा- वलः 882, शिखावान् 886, शिखी 885, शिबयः 1028, शिरस्यः 1020, शिरस्याः 382, शिरीषम् 499, शिरीषकः 245 शिलेयम् 1019, शिवः 1017, शिवतातिः 617, 618, शिशुक्रन्दीयः 415, शीतक: 835, 844, 1060, शीतल: 865, शीतालुः 890, शीतिमा 748, शीर्ष- च्छेद्यः 689, शीर्षण्यः 382, शीर्षण्याः 382, शीर्षभारिक: 516, शीर्षिक: 886, शीर्षी 885, शीर्षभारिकः 516, शुक्र: 615, शुक्रियम् 175, शुक्ल: 862, 895 शुक्लता 748, शुक्लत्वम् 748, शुक्लिमा '748, शुक्लीभवति 1093 शुचिः 615, शुचीकरोति 1089, शुण्डारः 1005, शुनासीरीयम् 183 शुनासीरीयम् 183, शुनासीर्यम् 183 शुन्यम् 634, शुभंयुः 908, शूद्रक: 992, शून्यम् 634, 1060, , शून्यकः 1060 ·112 Appendix IV शूरसेनी 118, 160 . , शैखावत्यः 1034, . शौनकायनः 35, , , शूलाकरोति 1106, शूल्यम् शृङ्गलकः 843, शृङ्गारकः 8:30, शृङ्गिण: 833, शृङ्गय: 1020, शेवलिकः 007, शैक्षः 661, शैक्षितः 68, शैखण्डम् 450, शैखावताः 1034, शैत्यम् 748, शैबः 202, शैरीषम् 499, शैरीषक: 245, शैर्षघात्यम् 742), शैर्षच्छेदिकः 688, शैल: 871 शैलात् 1079, शैलालम् 650, शैला- लिनः 437, शैली 749 शैलूषक: 210, शैलेयम् 101), शैवः ।, शैवपुरम् 260, शैवरूप्यम् 276, शैशिरम् 3800 शैषिकम् 387, शैष्यकः 104, शैष्योपाध्यायिका 70, शोभावान् 864, शौकम् 485, शौक्रेय: 64, शौक्ली 748, शौक्लयम् 748, शौङ्गः 57, शौचम् 757, शौण्ठिकम् 108 शौण्डिकम् 403 शौनकः 35 शौनकिनः 433, शौनकीया 256, 433, शौनकीयाः 428, शौभ्रेयः 64, शौभेयी 1038, शौर्पम् 647, शौर्पिकम् 647, शौल्कशालिकम् 402, शौल्कशालिकः 549, शौवम् 201, 485, शौवः 450, शौवस्तिकम् 335, शौवस्तिकपरः 763, शौवनम् 763, शौवन: 450, शौवादंष्ट्र: 286, शौवापदम् 452, शौवेयः 64, श्माशानिकः 72, श्यामल: 865, श्यामा- किकः 531, श्यैनंपाता 216, श्रत्करोति 1008, श्रवणा 148, श्रविष्ठः 355, श्राणिकः 566, श्राद्धम् 731, श्राद्धः 869, श्राद्धा 869, श्राद्धिकः 848, श्राद्धी 848, श्रायसम् 376, श्रायसः 376, श्रावणम् 766, श्रावण: 260, 358, श्रावणी 148, श्रावस्तेयः 265, श्राविष्ठः 366, श्राविष्ठीयः 355, श्रीवत्सवान् 857, श्रुती 851, श्रेयसितरा 971, श्रेयस्क: 1060, श्रेयस्तरः 981, श्रेयस्तरा 971, श्रेयान 974, श्रेष्ठः 974, त्रैमताः 1034, त्रैमत्यः 1034, श्रोत्रियः 847, श्रौतम् 362, श्रौत्रम् 766, 1069°, श्रोत्रियकम् 750, श्लाक्ष्णभारिक: 675, श्लाक्ष्णिक: 218, , , श्रेयसीतरा 971, " ·Index of Words 113 श्वस्त- श्लेष्मण: 868, श्लेष्मल; 865, श्वगणिक: 511, श्वशुर्यः 81, नम् 275, 335, 341, श्वस्तिकम् 335, श्वस्त्यम् 275, वागणिक: 511 श्वापदम् 452, श्वादंष्ट्रिः 48, श्वाफल्क: 54, श्वैतच्छत्रिक: 687, ष षट्कम् 683, षष्टिक: 714, षष्टिक्यम् 766, षष्टितमः 821, षष्टिपथिक: 219, षष्ठः 814, 960, षण्मासिक: 707, षण्मास्यः 706, पाण्मासिक: 706, पाण्मास्यः 706, 707, पात्वणत्विकः 394, पाष्ठ: 960, पौडतः 1069. संरक्षिती 851 1010, , सङ्कटम् 793, , सप्तमः 959, संज्ञी 885, संवत्सरतमः 820, सकः , सक्तुल: 865, सक्थिल: 865, सख्यम् 752, सगर्य: 611, सङ्कलिती 851, सङ्घतिथः 815, सचिवः 877, सतीर्थ्यः 608, सत्यभामा 996, सत्या 996, सत्याकरोति 1107', सदा 925, सद्यः 934, सनुत्यः 611, सपत्नः 1024, सपत्राकरोति 1102, सप्ततितमः 821, सभिकः 885, सभ्यः 606, समयाकरोति 1101, समांसमीना 775, समानकालीनम् 392, समान- प्रामीयम् 312, समानशाखीयम् 312, समानोदर्यः 609, समारम्भणीयम् 732, समावेशनीयम् 732, समीनः 708, समीयम् 312, समुद्रियम् 614, समुद्रोपत्यका 798, सम्पर्किणितरा 971, सम्पर्किणीतरा 971, सम्म- तिमा 748, सम्मनिमा 748, सम्मुखीन: 769, सयूथ्यः 611, सर्पिष्ट- मम् 968, सर्पिष्टरम् 968, सर्वकयोः 989, सर्वकर्मीणा 770, सर्वकस्मै 989, - . 40 ·114 Appendix IV , सस्यका 881 371, - सांवेश्यम् 749, सर्वके 080, सर्वकेभ्यः 980, सर्वकेशी 800, सर्वकेषाम् 982) सर्व- चर्मीण: 768, सर्वजनीन: 625, सर्वतः 912, 917, सर्वत्र 919, 936, सर्वथा 0355, सर्वदा 925, सर्वधनी 89), सर्वधुरीणः 578, सर्व- पत्रीणः 770, सर्वपथीना 770, सर्वपाञ्चालक: 208, सर्वपात्रीणम् 770, सर्वबली 800, सर्ववीजी 809, सर्ववेदः 219 सर्वशः 1074, सर्वा- ङ्गीणः 770, सर्वान्नीन: 772, सर्वीयः 626, सवार्तिकः 21), सहस्यः 615, सहसतमः 820, सहस्री 870, सहाः 615, सांयुगीनः 600, सांयोगिकः 723, सांवत्सरम् 336, सांवत्सरकम् 371, सांवत्सरिकम् 331, सांवत्सरिकः 703, सांवहित्रम् 453, सांवाद्यम् 749), सांवा- हिक: 604, सांवेशिक: 723, सांशयिक: 605, सांस्था- निकः 671, साहितिक: 218, साकेतक: 301, साक्तुकः 564, 604, 723, लाक्तुसैन्धवः 307, साक्षी 854, साक्ष्यम् 379, 7EO, साखेयम् 230 साकाश्यः 239, साङ्काश्यकः 293, साङ्गीतः 359, साङ्महसूत्रिकः 218, सामहिक: 218, 603, साङ्मा- मम् 719, साझामिकः 604, 663, 723, साङ्घाटिकः 218, साचा- साङ्घातिकः 604, 723, सात्यकिः 121 1069 सात्विकः 519, साधर्म्यम् 7:0, साधारणी 1058, साधिमा 743, साधिष्ठः 978, साधीयान् 978, 739, साधुत्वम् 739, सान्तपनम् 1069, सान्तापिक: 723 सान्दिग्धपदिकः 538, सान्धिवेलम् 336, सान्ध्यम् 336, 718 सान्ना- हिक: 723, सापत्नः 186, सापत्न्यम् 754, सापल्यः , सापत्न्यम् 754, सापल्य: 136, सापत्यम् 74, साप्ततिकम् 637, 638, 660, साप्तपदीनम् 785, साप्त- साब्रह्मचारम् 450, 766, सामक; 220, , साकल: 234, साङ्गतिकम् 1065 तम् 719 सात्यः 561, सात्वतः साधारणा 1056, , साधुता 739, , - सापत्यः 186 , पदीनः 786 साप्तिः 49, ·Index of Words 115 साम्प्रतम् 1069 - सामग्री 749, सामप्रयम् 749, सामन्यः 699, सामयिकम् 726, साम- यिकः 1065, सामयुगीन: 600, सामवायिकः 642, सामस्थ्यम् 749, सामाचारिकम् 1066, सामाजिकः 542, सामानग्रामिक: 387, सामान- देशिकः 387, सामानिक: 387, सामान्यः 750, सामिच्छिन्नम् 1040, सामिधेनी 453, सामिधेन्य: 453, सामुत्तर्षिकम् 1065, सामुद्रक: 301, सामुद्रिको 801, सामूहिकम् 387, 1065, साम्परायिकम् 1065, साम्परा- यिकः 723 साम्पाद्यम् 749, साम्पेषिकः 723, साम्प्रतिकम् 1065, साम्प्रदानिकम् 1065, साम्प्रयोगिक: 688, साम्प्र- भिकः 688, साम्भाष्यम् 749, साम्मतम् 748, साम्मत्यम् 748, साम्म- नस्यम् 748, सांमातुरः 65, साम्मोदनिक: 723, साम्राजः 97, साम्राज्यः 97, सायन्तनम् 341, सायंप्रतिक: 376, सारघम् 444, सारथ्यम् 754, सारवम् 374, साराज्यम् 764, सार्वः 626, सार्वचक्षणः 768, साव- जनिकः 625, सार्वजनीनः 600, सार्वपौरुषम् 452, सार्वभौमः 666, 668, सार्वलौकिकः 669, सार्ववैद्यम् 750, सार्ववैद्य: 750, सालातुरीय: 421, साल्वः 58, 307, 309, साल्वकम् 309, साल्वक: 309, 310, साल्विका 310, साल्वेयः 58, 110, 265, साहदेवः 54, साहदेवकः 426, साह- सम् 756, साहसिक: 526, साहस्रम् 109, 648, साहस्रः 871, साहस्री 227, साहायकम् साहाय्यम् 758, सिंहक: 1000, सिंहतमः 982, सिंहवान् 884, सिकतावान् 873, सिकता 873, सिकतिल: 873, सिध्मलः 865, सिन्धुक: 352, सिन्धुरः 875, सीतान्वेषणीयम् 415, सीत्यम् 591, सुखाकरोति 1104, सुखाभवति 1104, सुखिमा 747, सुख्यः 664, सुगव्यम् 634, सुन्दरचरः 962, सुन्दरचरी 962, सुन्द- रता 739, सुन्दरत्वम् 739, सुन्दरितमा 969, सुन्दरितरा 969, सुपर्ण- - ७ 758 सिंहिक: 1000 , सिध्मवान् 865 सुखी 809, , ·116 Appendix IV रथ्यम् 454, सुवीराः 115 सूरक: 1038 सौबाहविः 40, सौभागिनेयः 70, , सुपाञ्चालक: 2:98, सुरपक्षीयः 312, सुषिरम् 875, सूत्या 134, सूनी 885, सूपरिक: 997, सूप्यम् 636, सेकिमम् 519, सेतुतः 440, सैकतम् 872, 1024, सैकत: 873, सैनापत्यम् 754, सैनिक: 544, सैन्धवः 307, 353, 420, सैन्यम् 750, सैन्यः 644, सैरिकम् 457, सैरिकः 581, सैसम् 485, सोदयः 610, सोमिनी 005, सोम्यम् 1020, सौकरसझम् 450, सौक- रिकः 534, सौखरात्रिकः 502, सौखशायनिकः 502, सौख्यिकः 612, सौचक्यम् 754, सौतङ्गमिः 239, सौतङ्गमी 239, सौत्रनाडि: 763, सौदामनी 43), सौधः 871, सौधदन्नः 801, सौधातकिः 51, सौधेनु- कम् 304, सौधेनुकम् 204, सौपम् 303, सौपः 393, सौपर्वम् 450, सौप्रख्यम् 758, सौभद्रः 218 सौभाग्यम् 749, सौभ्रात्रम् 756, सौमित्रिः 49, सौमित्रीयम् 312, सौमी 136, 180, सौमेन्द्रः 172, सौम्यम् 179, सौम्यः 97, 136, सौम्या 136, सौरभेयः 79, सौरभ्यः 757, सौरमसः 111 सौरमसः 111, सौरा- ज्यम् 749, सौरीयम् 4150, सौवम् 450, सौवः 376, सौवग्रामिक: 387, सौवनगरिकः 387, सौवरम् 450, सौवरणुणे 763, सौवर्गमनिकः 502, सौवर्ण: 138 सौवस्तिकः 502, सौवस्तिकयसि 763, सौवात: 365, सौवादुमृदवम् 450, सौवादुमृदवीम् 763, सौवास्तवम् 236, सौवि: 46, सौवीम् 763', सौवीरभक्त: 211, सौवीर्यः 112, सौषामः 13, सौष्ठ- वम् 755, सौसुकीयम् 315, सौस्त्रम् 756, सौस्नातिक: 502, सौहार्दम् 452, 756, सौहृदम् 756, स्कन्दः 1016, स्कन्ध्यः 1020, स्वधम् 634, स्तव्यः 690, स्तेयम् 751, स्तन्यम् 750, स्तोकशः 1072, स्त्रितरा 970, स्त्रीतरा 970, स्त्रीता 740, स्त्रीत्वम् 740, स्त्रीवत् 738, स्त्रैणम् 447, ,

·No text on this page.

·116 Appendix IV रथ्यम् 454 सुपाञ्चालक: 2:08. , सौभागिनेयः 70, सुरपक्षीयः 312, सुवीराः 115, सुषिरम् 875, सूत्या 134, सूनी 885, सूपरिकः 097, सूप्यम् 636, सूरकः 1038, सेकिमम् 519, सेतुतः 440, सैकतम् 872, 1024, सैकतः 873, सैनापत्यम् 774, सैनिक: 544, सैन्धवः 307, 353, 420, सैन्यम् 750, सैन्यः 614, सैरिकम् 457, सैरिकः 581, सैसम् 435 सोदर्यः 610, सोमिनी 005, सोम्यम् 1020, सौकरसद्मम् 450, सौक- रिकः 534, सौखरात्रिकः 502, सौखशायनिकः 502, सौख्यिकः 512, सौचक्यम् 754, सौतमि: 230, सौतङ्गमी 239, सौतङ्गमी 239, सौत्रनाडि: 763, सौदामनी 439, सौध: 871, सौधदन्नः 801, सौधातकिः 51, सौधेनु- कम् 301, सौधेनुकम् 204, सौपम् 303, सौपः 303, सौपर्वम् -450, सौप्रख्यम् 758, सौबाहविः ।, सौभद्रः 213, सौभाग्यम् 74), सौभात्रम् 756, सौमित्रिः 49, सौमित्रीयम् 312, सौमी 136, 180, सौमेन्द्रः 172, सौम्यम् 179, सौम्यः 97, 136, सौम्या 138, सौरभेयः 79, सौरभ्यः 767, सौरमसः 111 सौरा- ज्यम् 749, सौरीयम् 450, सौवम् 450, सौवः 376, सौवग्रामिक: 387, सौवनगरिकः 387, सौवरम् 450, सौवरणुणे 783, सौवर्गमनिकः 502, सौवर्ण: 138, सौवस्तिक: 502, सौवस्तिकयसि 768, सौवातः 355 सौवादुमृदवम् 450, सौवादुमृदवीम् 763, सौवास्तवम् 236, सौवि: 46, सौवीम् 763*, सौवीरभक्त: 211, सौवीर्यः 112, सौषामः 13, सौष्ठ- वम् 755, सौसुकीयम् 315, सौस्त्रम् 756, सौस्नातिक: 502, सौहार्दम् 452,756, सौहृदम् 756, स्कन्दः 1020, स्वयम् 634, स्तव्यः 690, स्तेयम् 751, स्तन्यम् 750, स्तोकशः 1072, स्त्रितरा 970, स्त्रीतरा 970, स्त्रीता 740, स्त्रीत्वम् 740, स्त्रीवत् 738, स्त्रैणम् 447, 1016, स्कन्ध्यः ·Index of Words 117 151, 620, 740, स्त्रैणः 139, 213, 344, 422, 502, 687, स्थविष्टः 980 स्थवीयान् 980, स्थाण्डिल: 158 स्थालम् स्थालपथम् 700, स्थालीबिलीयाः 673, स्थालीबिल्याः 693, स्थाविरम् स्थालीबिल्याः 693, स्थाविरम् 756, स्थूण्यम् 636, स्थूलकः 1038, स्थेमा 748, स्थेष्ठः 930, स्थैर्यम् 748, स्नातक: 1060, स्नेहल: 865, स्पर्शवान् 863, स्पर्शिकः 863, फैयकृतः 64, सम्वी 890, स्रनिष्ठः 980, सच्यम् 634, स्वकीयम् 313, वर्म्यम् 732, स्ववान् 884, खस्तिवाचनम् 782, स्वस्तिस्यात् 1089 खत्रीयः 88, खागतिक: 502 खाङ्गिः 47, स्वाति: 355, स्वादिमा 743, खाध्वरिक: 508, खापतेयम् 605, खाभाविकः 387, खाभाव्यम् 749, स्वामी 804, स्वायंभुवः 8, ज्यम् 749, स्वार्थात् 1079, खार्थिकः 387, स्वासकम् 405, स्वास्थ्यम् 749, , स्वारा- खीयम् 312 how हनुल: 865, हरिवान् 858 हल्यः हरिशः 868, हरीतकी 499, हरीतक्यः 499, 598, हविष्यम् 634, हस्तमात्रः 801, हस्ति- कान् 1016, हस्तिषड्गवम् 793, हस्ती 901, हस्त्यम् 720, हाटकम् 484, हाटकमयी 484, हारितः 24, हारितायनः 24, हारिति: 24, हारिद्रम् 143, हारिषेणिः 99, हारिषेण्यः 98, हारीतकातः 285, हार्दम् 756, हार्दिक्यः 97, हालबन्धम् 201, हालिकम् 457, हालिकः 581, हास्तिकम् 203, हास्तिकः 508, हास्तिनम् 802, हास्तिपदम् 46, हास्तिशीषिः 49, हास्तिशीर्ष्या 132, हिमेलुः 890, हिम्यः 889, हिरण्मयम् 478, हिर-

·118
Appendix IV
हृयम् 506,
ण्यकः 828, हिरण्यवः 877, हृदयालुः 800, हृदयी 800,
हृद्यः 697, हेमन: 868, हैतनामः 18, हैतनामन: 13, हैमम् 495,
हैमनम् 340, 718, हैमन: 364, हैमनाः 365, * हैमन्तम् 340,
* हैमन्तिकम् 3-4), हैमवती 410, हैरण्यम् 476, हैहयः 62, होडिमा 744,
हौतृकम् 405, हौत्रम् 547, 755, ह्यस्तनम् 276, ह्यस्त्यम् 376, हसिमा 7415,
हसिष्ठ: 980, हीवेरम् 499, हैवेरम् 499.
See
These two words are omittod in the text.
notes on the sūtra.

·APPENDIX V LIST OF QUOTATIONS Quotations from Pāņini are not included in this list. Quotations from the Vārtika and from the Mahābhāşya are included in this list only when they are expressly stated as from these works. All references to the quotations, as far as they are traced, are given in the Notes that follow. The figures refer to the serial number of the Sutras in this edition. UNĀDI. dastyūba ity uņādeḥ syāt 376 jyotişam ity atra samjñāpūrvakatvād avſddhiḥ. uņādipratyayasattvāt ṣaḥ 414 klībe tu premaśabdaḥ prīña au'ņādikamaninantaḥ 747 KAŠIKA-See Vștti. KAIYATA. adhinah kevalas tv a vyutpanno rūdhyeti kaiyata h. 1042 KAUMUDI. Śvāpadasambandhi śvāpadam sauvāpadam vâ, nyankor veti kecid iti kaumudi 452 mşamayam. vāómayam. mayat tadrūpa iti kecid iti kaumudi 477 yattadbhyāñ ca dati iti kaumudi 805 ·120 Appendix V rathāc coti kaunudī. rathinalı. 890 trotộnnantad atiś.yo'rthe chandisi işthoyasunauz stal. lokē 'pi iti kauinudyādau. 072 annam pracuram asminn ity annamayo yajñaḥ. tatpradhānam ātrety arto 'pyāha kaumudī. 10:52 KSIRASVÄMIN_Soe Svāinin. TIKASARVASVA. yamād apīşyate yāmyış tikāsarvasvakst punah somāů :ipy amum evāba silumyalı soinasuto budhah. 136 tikāsarvasve tu galasamūbo gnlyä. potagalo nalatrņam. t:utsamühalı poțagalya iti coktama 206 sudāmā svetadvīpa iti tīkāsaryasyo. 439 chedena nirvșttam kuttimam. tīkāsarvasve bhāvo ktāntāa imabukter nātra ghañantilniyamah 519 prasastam vạndain rūpam eşām iti vrndārakā iti tīkāsarvasvo 890 jalaukasa ity ada ato jalūkārtha iti tīkāsarvasve 895 NÄTHA (Dandanātha) ardantān inşkaņdad msyaņi mārkaņdo *pīti vāthah 64 $ātapatha ity anapīti nāthah 219 andajānimişāder guņārthatvenāsamjñātvān neti náthaḥ 534 iti bhojah, tadvșttau nikatavāsy eva naikațikaḥ, evam śmāśānikah. Vārkşamulikal. 572 ·List of Quotations 121 evam apakşstavastuni drste mukbanamanāt tad apy avațītādi vācyam iti nāthaḥ 795 sāmādỹupāye śikṣā nītir iti nāthaḥ 994 akajartham iti nāthādyāh. 1010 puruşārthasādhakatvād dhanam api dravyam iti nāthaḥ 1021 evam prayogānuguņam dandanāthoktam īritam 1023 NYĀSA, nyāsamate tu sapatnyāḥ pum yattvam neti sāpatnyah 136 nyāsamate tu pum vattvābhāvāt sāpatnyam 754 PRAKRIYĀKAUMUDI-See kaumudī. BHATTI. vasūni toyam ghanavad vya kārīt 736 yathāsthitam mukham drśyate 'sminn iti yathamukhino 'pi abhimukhaḥ iti bhattiḥmānena talpeşy ayathāmukhīnān iti 769 samudropatyaka la nkā ity āsannabhūmātre 'py āha bhațțih 798 tac ca kvacid ativartate iti rakşaspāśān ity āba bhaſtih 957 rabībhavati rahasstho bhavati ity āba bhattiḥ 1091 BHĀSYA. kośāc cety āba bhâsyakrt. 363 śāśvate pratişedha iti bhāsyoktyā 376 stābhāvikasvārthikāder aiñ na bhāşyaprayoga- 387 taḥ 41 ·122 Appendix V strīvan mā bhūmna iti bhāşyoktol 738 urvašī rūpiņi. Sparsiko vāyuh iti darśanāt sūtrain düşyam eva iti bhāsyam 863 babuyrībau sirvanāmatviniședhāt ke ova krto tviltkapitrka iti bbāsye 989 samānajātāv iti bhāşyaprayogāt kvacin n. 1044 BHOJA. gurvāyatto yuvoti bhojanrpa li 29 paunarblavapäraśavadauhitrapautranānāndrāņām bidādyañantānāın api bahuşu luu na iti bhojah 128 āvişac chandasīty etal loke 'pīty alia bhojarat 274 Astriyām lug vā iti bhoja h 355 bhalgunali ity anapi bhojokļalı 355 agaiştomādibhyo mantre iti bhojalı 387 bhoja āba. ātharvano 'n vedo etc. 428 na nacah ity eva bhojalı 451 paripathañ caike iti bhojokteh 535 an caike iti bhojoktyā pāraśvadlia lı 557 nikataşmaśānavškşamūleņu vasati iti bhojah 572 mülam asyādrdham ity svāba bhoja h 588 atra bhojah, udupābhyām stbaper anāntão chalı 732 gurulagbvāder uttarapada vrddhim āba bhojah 757 bhojokto 'ausatikādir ucyate. 763 neh sam īpa iti bhojaḥ 793 mayā bhojānusārāc ca 797 bandhusindhubbyāñ ca bhojaḥ 875 gomin pūjya iti bhojoktya 883 dravyādibhyaś ca pa iti bhoja h 884 ·List of Quotations 123 himelubalūlavātālāms tan na sahata ity arthe āba bhojaḥ 890 karadantābhyāñ ca bhojaḥ 901 kimyattadanyebhya eva iti bhojaḥ 933 trtiye 'hny āha bhojarāt 934 sa ca tadyatīti bhojah 955 iti bhojoktito loke 964 anyatra tu subantasyety āhur bhojabarādayah 989 ugantād ghannilacor ādilopa ḥ syāt iti bhojaḥ 998 angāc ca bhojaḥ 1009 bhojokter anyatamo 'pi 1010 kuśāgrārdhajaratighuņākşarādibhyas chaḥ iti bhoja ḥ 1022 trigartesy eva şaşthāmśā eta ity āha bhojarat 1032 adhyuttarapadadibhya iti bhojas tv asūtrayat 1042 bhāgād yac ca iti bhojah 1056 MĀGHA. purīm ājāta śātra yim iti māggoktau 763 MADHAVA. bāhos tadantād eveti mādhavaḥ 49 ity mādhavādyuktes strībhyo dbag bādhyate nanā 139 svātīti nişantasya 'grabād anīşantād ano lun na iti mādhavah 355 pareḥ saptamyarthe avyayībhāvaḥ iti mādhavaḥ 386 pratiśāgham bhavam prātiśākhyam iti madhavaḥ 386 vaidikam iti cāba madhavaḥ 387 tatsamskāramantrāḥ paurodāśā iti mādbavaḥ 397 achandastve tu tadvişayatābhāvāt cara keņa eyam ·124 Appendix V proktam carakam sāstram ity api mādhavalı 434 stavārbaḥ stavya iti ca mādhavalı 690 ajapathasankupathayor ahrtārthn eva iti madhavah 700 sampādīti mādhavapāțhah 749 madhavas tu caturvedah sarva vedaś ca tadadhyetā 750 syabhāvāt stritvena vanijyeti madhavah 7152 brāhmaṇādişv añīti kecid iti mādhavalı 754 bhartſtvam bhārtram ity api madhavaḥ 755 kaulakam ity api madhavaḥ 759 saktula iti ca mādbavah 865 dadrvāḥ ūdantatvapakşe dadrvā hrasvas coti madhavah 868 gotrā gosa mühah. tadvän gautrikaḥ ity adantatyam anã śritya madhavoktiś cintyā. 887 Barväder balād apīti mādhavaḥ 899 uņādişu bāhulakāt tran iti mādhava h 1069 MURARI. Yajūmsi taittirīyāņi iti murāryuktis tu 225 MURARIPANCIKĀ. vihase sādhuḥ vaihāsiko vidūşaka iti ca murāripancikā 603 RĀMAH. (commentary of kāśikā) 164 samskſtatvamātram atrestam. na bhakşyatvam iti rännah astiti dhanārtham avyayam iti rāmaḥ nipātanāt sarvatobhāve 'pi iti rāmaḥ eşu tadanta vidhir iti rāmah 883 886 581 ·List of Quotations 125 vimatisammatyor anapīti rāmaḥ 748 kulmāšo māsa iti rāmaḥ 846 anādantebhyo 'piti rāmādyāḥ 865 tadyoge tu kuņdaly eveti rāmaḥ 871 akşibabdo 'tra śrotrārtha iti rāmabarau 1042 VĀMANA-See vrtti VĀRTIKA pāņdvādināñ ca dhe lopo neti vārtikakirtitam 64 ovañ ca vārtikoktyātra sūtre ksatriyagir vịthā 120 nyām eva watsyasya bhaved itīraņād vyanāśi sūtram pravibhajya vārtike 145 vārtikamate tu tatrāpi sphag asti 268 VRTTI (kāśikā and kāvyālankāra yrtti) dyaimatreya iti vịttau 64 ubhayatrāpi striyā apūrvatyam istam vrtyādau 156 tatra kalad dhani prāpte dho mrgya iti vāmanah 331 iti srautamatam vịttau tūkto mrgasira api 358 atra tadanta vidhyabhāvāt rajavamśyādayaḥ sādhyarthe yati iti'vāmanaḥ 379 vrttau tu chandasi vācye eya lag uktaḥ 434 aśmano vikāre vă ţilopa iti vrttih 467 dāravaśabdo duşprayukta iti vāmanah 477 mūrdha vāheti vịttipāthaḥ 512 amśabhūtam kilānāmyam iti vịttāv udiritam 591 adhyardhasyāpi kợtvasucaḥ anyatra sankhyātvam asti iti vrttiḥ 652 sukhimā praudbimetyādişu imanic mrgya iti yāmanah 747 ·126 Appendix V syañaḥ șitkaraṇād īkāro bahulain it vâmanaḥ 748 etatsūtradvayamn vịttau vyākhyātam nāsikānate 797 kesarālam ity aler anīti vamanah 864 kañcukiyiv iti kyaci iti vāmanak 884 vrībīty ilrthagrilhaņam iti vrttau 886 bauddha pratiyogyapekṣāyām apy ātisāyanikä iti vāmanoktel 967 eşv ivārthadviyai vittāv iştam kliştataram tu tata 1023 $äştha eşām eşām sanghãnām iti vyācaştir vrttikrt 1032 mauktikam iti vinayādipāthâa iti vamanalı 1066 śrotrac cbarīre iti vrttih 1069 Sa 659 03 VENIŠAMHĀRA. kauravyāḥ pasaya iti venisamhāroktih 115 ŠANKARA (author of Nivi-commentary on Rūpāvatāra) manqūko 'tra muniḥ, bheko 'piti Sankarah gādhir idanto 'py astīti Sankara 1 Sara ne samāśrayane sādhur iti yrd iti šankaralı 1020 sukhābhavatityādi svastiyoge 'py āba sankaraḥ 1104 SRNGĀRA (Sțngāraprakāša) śrngāre tūktam : kaumārī sā bhaved bhāryā yāi kumārah prapadyate. prapadyate kumāri yam sa kaumāro mataḥ patiḥ 156 ·List of Quotations 127 śrngāre tu año 'nye 'pi uktād anyatrārthe darsitāh. 260 vişaya eva vaişayikam iti śộngāre 1085 SUBHADRĀHARANA. (A grammatical epic) aupakarnyam iti ca subhadrābarane 386 satyäkaroti satyam vadatīty evārthe iti subhadrāharane 1107 SVAMI svāmy aha saumya ity eva sākhäder ya ivärthakah 136 mauhürtikas cokthadir iti svāmī 219 digādiyad anyebhyo 'pi drśyate it syāmi 379 kalaśir manthanapātram idantaḥ iti svāmī 383 kaścid adriḥ iti svāmī. 439 vīra vīryau ca iti svarasūtrokter ye vīryam apīti svāmī. 752 spāmī tu bhavane kşetre sarvebhya etau manyate 793 svāmī tu anveştānupadī samau ity āha 853 sușih susiram ityādi svāmyādyāḥ prāämate jaguḥ 875 śikhāyā brasyaś ca iti svāmi 875 ekadeśavikſtatvād dvayor api bha iti svāmī 907 asyālpāctaratvāt svārthe tarab iti spāmī. 1009 somavat priyadarśanam somyam iti ca svāmī 1020 padātir eva pādātika iti ca syāmi 1065 HARADATTA. 218 gunastrī guņi iti harah katrir iti bahuvrībir veti harah 263 ·128 Appendix V sarīrāvayayah kukşiśabdo dhūinādir iti barah 301 gabāder akştiga natyān mutubarthe mutubarthe bliavain matubarthīyam coti haraḥ 312 ägā mināın vatsarāņāın adyo Vatsarc deyain iti haral 370 guņā śrayo dra vyam iti prthivyālor dravyasamjñā tu guņair druyate prāpyate ity aco yati sādhyā iti baralı 492 dardurety anukarana sabdo voti haralı 533 vatsänän damanakālo skandbāsaktan yugasadřsain kāştham atril prāsaiiga iti haralı 575 atra chakāram eva harādyal pothul 5777 vikretur labbahetutyāl laksa ņcti haro' bravīt 091 sītā halägram. tena samitam svinīkrtam kşetram sītyam iti harah 591 šatyalı satiko gogana iti siddlıyod ity anicchayāha harah 641 eşām pañoānām svārthe sya ñ iti haralı 749 parampareti rūdhisiddhā, saiva pāramparyam iti harah 750 etāv avanate prasiddhāv iti haralı 794 anayor vedaśabdānukaranarūpatvena tato'nyatvão chūdrādibhir aśrāvyatvan neti harah 822 tatrādhyāyo laukikagranthagato 'py ukta iti harah 823 sasyeneti barapāthe 'pi prāgvad arthalı 831 prāgena tu tasyedam ity arthamătre prayuñjate iti harah 841 ·List of Quotations 129 mudga iti haraḥ 846 akşcohriņīti karmadhārayād ity ukter lāghavam anādſtyam eva iti haraḥ 862 vişvaggamanavān apīti harah 868 Sarkarāśabdo mādhuryārtha iti haraḥ 872 pāņdaraśabdas tv a vyutpanna iti harah 875 baras tu satruvalaḥ utsa ngavalah iti ca vadan vale ity atra samjñādbikārād adirgham aha 881 mādhuryādingūnatayā ca gudakalpo guda ityady api syäd iti haraḥ 983 anyatra tu subantasyety āhur bhojaharādayah 989 veti vyartham iti harādyāḥ 1010 1042 akşiśabdo 'tra śrotrārtha iti rāmabarau ekānto niyataḥ, sa eva vinayāditvād aikāntika iti harah 1065 42 ·NOTES (The figures proceding the notes refer to the Sitra Number.) Introductory verse : The authors and works mentioned are dealt with in the Introduction. There are fifty four meanings given in the following Karikās. The Sūtra number where the meaning is de:lt with is given below: 4 227 20. nirvittil āvāsa oly. 141 21. 144 22. adūrasambhav: 229 150 200 103 344 157 169 28. sesa 24. jātil 25. kptár 26. labdha 27. kritil 28. kusala 29. anityabhava 30. sainbhūtiu 369 165 1. ilpaty rakta 3. yukta 4. drst 5. parivſta 6. udhịta 7. samskřtil 8 par namāsi 9. devata 10. yyüha 11. nivrt 12. adi 13. prayojana 14, yoddha 15. prabaran 16. kriya adhite 18. veda 19. asti 16.5 189) 360 209 362 212 304 213 214 365 31. Sarbu 32. puspynti 33. pacyato 34. upta 35, deya 36. rauti 37. Sodha 38. bhava 216 368 17. 372 217 873 226 374 ·Notes 13) 40. 412 * 54. avayava 39. vyākhyāna 393 47. bhakti 422 āgata 401 48. prakarşeņokta 428 41. prabbavati 410 49. ekadik 439 42. eti 50. upajñāta 442 43. niskrámati 413 51. krta 443 44. adhikrtya krta 414 52. idam 447 45. Divāsa 416 53. vikāra 467 46. abhijana 417 468 * This may be distinguished from No. 25. 8. Samjñāpūrvako vidhir anityaḥ : Paribbā sendusekhara 93 and Dhātuvrtti P. 226 under root lih. kvibantã dhātutyam na jabati: dhātuvrtti P. 233 under root vasa acchādane. 24. bidādibhyo gotre 'ñ vakşyate : Cf. 37. 28. & 29. Both must be treated as Vārtikas Cf. Padamañjarā. gurvāyatto yuveti bhojanſpah: Cf. Sarasvatikanthābharana 4-1-25. 39. bābvos tadantād eveti mādha yah. Dhātuvịtti P. 37. 49. lomāntād-babușy apatyeşv apratyayo vācyah: Vārtika 4-1-85. ajādau taddhite sirasaś śīrṣo vācyah: Värtika 6-1-61. 52. ata iñādi : Pāṇini 4-1-95 (NO. 20 above). 53. strībbyo dbak : Pāņini 4-1-120 (No. 60 below). śubhrādibhyo dhak: Pāṇini 4 1-123 (No. 64 below).

·132 Notes 58. sālvāyāś ca vesyate : Vārtika 4-1-133. 59. bheko 'pīti Sankarah: It must be in tho commentary on Rūpāvutāra by Sankara called Nivī. The quotation is not traced. 61. badavākruñcā etc.: Vārtika 4-1-120. 63. Gādbir idanto 'py astīti Sankarah. Not traced. For Sankara soe 59 above. 6:1. dantān markandad [syni märkando 'pīti nāthah. Dandanātha's coinwentary on Sarasvatīkanthābharilna 4-1-107. Vol. 3. P. 343, (not printed; the reference is to tho inanuscript in the Adyar Library). dvaimātreya iti vịttau: There is no word dvimātſ under śubhrādi in the text available. There is only vimāts. Perhaps tho toxt which the author bad, contained the roading dvimātr instead of vimātr. Undor Pāņini 4-1-115 also Kāśikā as printed gives vairātreya and not dvainātreya. pānļvādīnā ñ ca dhe lopo neti vārtika kīrtitam : In the editions of Kasikā there is no such statement. See undor Pāṇini 6-4-147. 82. rājño yati etc. Vārtika 4-1-137. 84. The Sūtra number should be read 4.1.189 instead of 4-1-239. 92. aśyamanidvārebhyah palyālısee revatyādigana. 97. road kurunādibhyah (4-1-172) instead of kurunādibhya--(4-9-972).

·Notes 133 tadrājabhyo nyo vakşyate: see No. 113 below. 98. read sivādyukteh as a single word, with hyphen at the end of the line after śivādyu. 103. vi nămadheyasya vệddhasamjñā vācyā : Vartika 1-1-73. 109. ksatriyasamānaśabdāt etc. Vārtika 4-1-168. 112. aprasiddhāt pāņdor dyan vãoyah: Vārtika 4-1-168, 115. kauravyāḥ paśava iti veņīsamhāroktiḥ: Voņi. sanhāra I-25. 120. evañ ca vārtikoktyä etc. See Mahābhāşya under the sūtra. The reference is not to Kātyāyana. 128. paunarbhaya....iti bhojaḥ: Sarasvatikanthabharaṇa 4-1-181. 136. prātipadikagrahaņelingavišişțasyāpi grabaņam: Vārtika 4-1-1 bhasyādhe taddhite puņvadbhāvo vācyaḥ : Vārtika 6-3-35. na. nyāsamate tu sapatnyāh pumvattvain sapatnisabdai api patyuttaratvāņ nya iti subdhātuvșttau. The work is not identified, read yāmyas tīkāsarvasvakit with sandhi instead of yāmya h tīkābarvasvakſt. tīkāsarvasyakợt punaḥ somād apy amum evāha T. S. S. XXXVIII, P. 68. verse 25. svāmy āha saumya ity eva Cf. commentary on Amarakosa. 1-2-27.

·1:34 Notos 137. prthivyā jā ſau vãoyau : Vārtika 4-1-85. devasy: yaraña11: Värtika 4-1-86. bahişo ya ñ tilopas oa ; Vārtikil 4-1-95, īkuk ca: Vārtikil 4-1-55 sthāmāntād apratyayo vãoyalı : Vārtīka. 4-1-85 gor yad vācyah: Vārtik: 4-1-85 139. ity ovajn mādbavādyuktel! : P. 168. 140. sarvatrăgnikaliblyām (hag väcyalı; Cf. Mahābhāsya on 4-2-7. 144. Read the commentary ait il singie liue. 151. drsto sāınany anvā dil vācyal: Vārtika 4-2-7. 152, tiya iyik svörtle vã vẫ:541 : Vartika 4-2-7. na vidyāyām: Vārtika 4-2-7 Read vārnadovyan idiuin in the Karika, 156. ity ubliayatrāpi striya a pūrvatvain isgamn vșttyādi: Cf. Käsika and Pulumañjurī uudor the sutra. śrügāre tūkt:um : kaum ärī Nā blavol bhārya yain kumiral prapadyate prapadyate kumāri yam ya kaumāro matalı patih Śțngāraprakāśil, Governineut Oriental Milluscripts Library R. 3292 Vol. I, Chapter II, pp. 89 and 90. 164. samskſtatvamātram atreştium. na blakşyatvala iti rāmali : Soo his conmentary ou 4-2-18, .

·Notes 135 171. Read aindrābārhaspatyam instead of aindrabārhaspatyam. 178. Read mahendriyam instead of mahendriyat. 184. bhasyādbe: Vārtika 6-3-35. 186. This need not be considered a separate Sūtra, but only a part of the commentary on 185. The Sūtra is taken up as No. 338 later. 190. bhasyādhe taddhite: Vārtika 6-3-35 192. Vrddhāc ceti vācyam: Vārtika 4-2-39 prakſtykke rājanyamanuşyayuvānah: Vártika 6-4-163 195. vrşāc ceștam: This is not a Vārtika; it is only a statement of the commentator. ahnaḥ khah kratau : Vārtika 4-2-43 196. prşthād yaḥ: Vārtika 4-2-42 parśor ņas vācyaḥ: Vārtika 4-2-43 200. read țilopābbāvaḥ instead of lopābbāvah 201. kşudra kamālavāt senāyām : Vārtika 4-2-45 202. chandogāder ñya iti vakşyate: See No. 462 below. 204, dhenor anaña iti vācyām: Vārtikā 4-2-45 206. țīkāsarvasve tu galasamūho galyā etc. not traced. 210, Read mālavakas traigartakaḥ instead of mālayakās traigartakaḥ. 217, sabrahmacãri etc.: Vārtika 6-4-144. 218, gumastri guṇī iti haraḥ, not traced.

·136 Notes 219. mauhûrtikas cokthădir iti svāri: see his com mentary on Amarakosa 2-8-14. ākhyādākhyāyikābhyām: Vārtika 4-2-60 yuvakrīta : work not known. vāsavadatta : montioned by Mabābhāşya in 4-3-87 itih āsapurānabhyām: Vārtika 4-2-60 lakṣa nakalpāntāt: Vārtika 4-2-60 vidyāutād waugnkşatra etc.: Vārtika 4-2-60 padottarapadāt thañ: Vārtikı 4-2-60 satilşa styādeh pithah şikan : Vārtikal 4-2-60 śātapathi ity an apīti nāthah: See his commentary on 4-2-60. Vol. IV, P. 420. sarvasāder luk: Vārtika 4-2-60. 222. asya dandinädyuktya eto. Read Dāndinayanādyuktyä eto, Seo Pāņini 6.4-174. 225. Read vedabrábmaņāni ile il single word. tena proktam ity atra : Seo No. 428 below. tittiryās chan vaksyate: Seo No. 429. yajūrnși taittirīyāņi: Anargharagbava III-13. 251. samjñāyām iti, sūtrena : Seo Pāņini 8-2-11 254. mahişão ceti vālyarn: Vārtiki 4-2-87 260. śrúgāre tu etc. See Sțngāraprakása, Government Oriental Manuscripts Library, No. R. 3252, Vol. I, Ch. II, P. 88. 263, katrir iti babuyrīhir veti harah: See under the sūtra in Padama fjarī. 268, vārtikamate tu tatrāpi sphag asti. See Värtika under the sūtra.

·Notes 187 273. Read amebakyatasiltrebhyas tyabvidhiḥ with sandhi. For this, see Vārtika under the sūtra. a vyayānām bhamätre țilopo Vār. 6-4-144. 274. āvisac chandasi etc. See Sarasvatīkanthabharaṇa 7-4-92 aranyān nyo vācyaḥ: Vārtika 4-2-104 dūrād etyah: Vārtika 4-2-104 uttarād āhañ : Vārtika 4-2-104 282. Sakalyāc cestam : Vārtika in verse 4-1-18 283, asure S cho vậnyah: Vartika 4-1-19 285. gotrapratyayāntād asamastavat: jihvākātyaharitakātyayarjam: Vārtika 1-1-73 286. và nấmadheygya vrddhagamiñã: Vartika 1-1-73 294, Read vỉddhād deśad vun for vệddhādeśād vuñ and phālgunīvahakaḥ for phalgunī. vahakaḥ. 297. susarvārdha etc.: Vārtika 1-1-72 śarīrāvayavah kukşiśabdo dhūmādir iti hara h. See Padamañjarī under 4-3-56 312. avyayānām bham ātre țilopaḥ: Vārtika 6-4-144 gahāder akştigaṇatvāt etc. iti harah: See Padamañjarī under 3-1-7. 321. yasyeti lopah : yasyeti ca: Pāṇini 6-4-148. 324. sapūrvapadāț țhafi vācyaḥ: Vārtika 4-3-4 328. ādes ca vācyam: Vārtika 4-3-23 avo'dhasor antyalopaś ca: author's addition 331. tatra kālāț țhani prāpte dho mrgya iti vāmanah: See kāvyālankārasūtra 5-2-49 43 301. OWN ·138 Notes syad vã cãturdagam raksa itivac cheşa ity ani. 337. tisyapusyuyor nakşatrāni: Vārtika 6-4-149. 310. Read the vștti as: hemanta šabdal lokavodayoh than an oa syāt. haimantikam, ani lopah. haimanam. talopain vinä сn syāt haimantam. 341. (iraparutpräribliyas tno ) vãoyah : Of. mahābhāşyal pragasyą galopaś ca on the Sutra agrapaścád dimac antāc 12 356. svātīti nişantasya Atr. iti mādhavah: See P. 46 of Ihātuvrtti citrärevatîrobiņibhyalı striyām lūg vãoyal: Vārtika 4-3-34 astriyām lug vā iti bhojah: See Sarasvati. kanthābharnna 4-8-132 phalgunyāşāṇhābhyām striyām tānau văcyau: Vārtika 4-3-34 śruvişthāşādhābhyām chun vācyah: Vārtika 4-3-34 phalguna ity an api bhojoktah: See Sarasvatīkanthabharana 4-3-135. 357. atrāņo vá ditvam vācyam: Cf. Vārtika in Sloka : 4-1-7. 358. Read mārgasirşajyaiştha instead of margasirşajyaista and śrāvanau for $rävano in the first Kärikā. vittau tūkto mrgasira api: Kasika under the Satra, ·Notes 189 360. Madhurāyām. Manuscript reads with a dha and not tha. As a Malabar peculiarity it is retained here and in later portions where the word ocours, 363. keśāc cety āba bhāsyakſt: Soe Mahābhāşya under the Sūtra. 370. ágāminām vatsarāņām ādye vatsare deyami iti haraḥ : See Padama ñjarī under this Sūtra. 373. Read the Sūtra as tad asya sodham for tad asya sādham. 376. Read dātya üh with space between. dvitrivarso to be read as dvitrivarşā in the Kariká. dastyūha ity uņādeḥ: See uņādi in Sarasvatīkanthābhara na 2-3-189 Read vyalkase for vyalka so śāśvate pratişedha iti bhāsyoktya : See Mahābhāşya under 6-4-144. 379. atra tadantavidhyabhāvāt etc. iti vāmenah: See kävyä lankārasūtra 5-2-52 apo yoniyaunatuşu Vārtika 6-3-1 digādiyad angebhyo 'pi drśyate iti spāmī: Cf. Kșīrasyāmin on Amara 2-7-2. 381, Read padyam for padyam padārtham jalan pādyam iti va kşyate : See No. 1056 below. The word was omitted in the index by an oversight. 382, kesesu vā vãoyaḥ : Vārtika: 6-1-63 nas nāsikāyā yattaskşudresu: Vārtika 6-1-64 varṇanagarayor poti vācyam: Vārtika 6-1-63 ·140 Notos 383. kalaśir nanthannpătrain idantil iti Sväini : Soo cominontury on Arnarakośa undor 2-9-73 unti dhanarthain avyayuin iti Rāmah: See his commontary unior the Sūtrik. 385. pancajanár: 2 vacyuun: Vārtikil 4-3-60 caturmāsārl yajño nyo vāriyalı : Vârtikir 5-1-94 Hilmjñāyām un väriyill: Vārtika 5-1-94. 386. pariinukhäder nyeștium: Värtiki 4-3-58 nipātanät sarvatobhavo 'pi iti Rāinn! : Soo his commentary under the Sūtru pirol saptair yarthic 'vyrıyībhāvil iti mādbavah: P. 123 upāt sthūlākalápābliyām: Scotho Grunes anoh pathi etc.; undor tho Sutra. paryanubhyām sīrāt: pratišāklam bhavaiu prātisaklıyaın iti nam alavah: P. 58 aupakarnyama iti ca subhadrāharane: this is a Kavya by inember of the fainous Kūtallūr nainbüdirippad house in Malibar, illustrating the rules of Pāṇini. Sue Govorninont Criental Manuscripts Libriry, Mudras R. Nos. 2720,-4303, 4323 and Descriptive Catalogue, Trivandrum Palace by K. Sambé siva Sastri Nos. 2005, 2006. Read aupakaſnyam for aupakurmam 387. antahpurāt strīgaņārthāt than vācyah : author's own supplementary stateinent. Bamänāt thañ vācyah: Vārtika in the form tadădes ca of slokas 4-3-60 cyah};

·Notes 141 adhyātmādhidaivādhi etc. A part is in the Vārtika in the form of slokas 4-3-60 asya dántvāśrayaņāt etc. iti Rāmaḥ: avyayatvāț țilopahh is found in his commentary on the sūtra, but not the example, akasmika vaidikam iti cāha mādhavah: P. 260 svābhāvikasvārthikāder ain na bhaşyapra - yogataḥ. the word occurs in the Mababhāşya in 1-1-27 ; 1-1-38 etc. First line on P. 65: Read with space after madhye as two separate words. madhyaśabdasya māntatvam etc. See Vārtika in the form of slokas 4-3-60 madhyāhnärthas tv anyas samāse vaksyate : Samāsa is the next section in the work. agniştomădibhyo mantre iti bhoja h: See Sarasvatīkanthābharaṇa 4-2-178. 397. tatsamskāramantraḥ pauroda sa iti mãdhavah: P. 158. 406. yasyeti lopaņ: P. 4-1-146 407. Sanghānkalaksaņeşv iti varnanāt: See No. 460 411, the Malabar reading is with d and not d. 414. uņādipratyayasattvāt: Uņ II-109 kumārasambhavah. Some manuscripts also read the Title in the masouline. 415. Read cokte 'rthe chaḥ with space between rthe and chaḥ. 428. bhoja āba. atharvaaņo 'n vede. Sar. 4-3-236 429. chandobrāhmaṇāni ca iti cakārāt, No. 225. 434. carakeņa proktam śāstram ity api mādhavaḥ P. 108 ·14) Notus Vrttru tu etc. Cf. Kasikā uuder the Sutra 6:3!). sudainā svotucvīpa iti tīkāsarvasvo-Ainarakoša 1.2-10 kascid adrir iti svāmi-Ainarakośa 1-2-10 token met prabhākarıplks:ılı-This shows that according to tho commentator, Prabhākura started # now systom. 450. sūryāgastyayos clio ryāñ (Vārtiku 6-1-149 451. mi macalı ity evit bhõjalar. 7.1.-18. 152, nyankor veti kecit iti kauuiudī--Prakriyakaurudi Pt I. P. 85. 15:3. ini pare vahes trctrnor id vä«yalı-Vār. 4-3-120 (Roud with space after ani and id) agnTahuś Surano ran bhatvani CR-Vár 4-3-120 (Rond with spaco after saruno) samnidhām ādhānınantro şenyan-Vār. 4-3-120 4:34. rathasītähnlebhyo yadvidbau-Var. 1-1.72 156. pātrād vähya eva-Vär. 4-3-120 157. Read halusyodum hālikain 458. Vaire devāsurädibhyo 08--Vár. 4-3-120 459. cariņād dharınāinnāyayor eva 4-3-120 160. Roud the käriká as svasyaivācāra and the Vártika is gbuşe vãoyan (with space after ghose). 462. Read babvroanatā ñ as without space. 463. Read na danda as two separate words. 467. aśmano vikāre vă ţilopa iti vikāre vă ţilopa iti vrtti ---Seo Ka Sikā under the Sūtra. carmaṇaḥ ko se ţilopah--Vár, 6-4-144 471. The commentary is the second half of the verse and there must be a double line at the end.

·Notes 143 475. Read śamyāḥ ştlañ. The Reading in Kāśikā is samyāḥ śțla ñ. But Boethlink and Siddhāntakaunandi read only slañ. The Siddānta kaumudi says that there is nīş because of the s. But here there is nīp because of t. 477. dārayaśabdo duşprayukta iti rāmanaḥ-Kayyālankārasūtra 5-2-53 ekāoo nityam mayad vācyaḥ-perhaps the author's own statement. mrnmayam. The Raghuvamsa (V-2) has mrạmayam, though in the Mangalodayam edition with the commentaries of Nārāyana and Arunagirinātha the reading is mramayam. mayat tadrūpa iti kecit iti KaumudiaPrakriyākaumudi P. 807 (Pt. I) 483. tālād dhanusy eva. Cf. Kāśikā on the Sūtra. 492. guņā śrayo drayyam....iti haraḥ. See Pad. on the Sūtra. 499. lupi phalapākasoșiņām upasankhyānam-Vār 4-3-166 puşpamūleņu väcyeşu bahulam lup-Vār. 4-3-166. Read vidārī and babulokter as a single line. karavīrāsoka etc. Author's own statement. sirīşa brīverādibhyo luk-author's own statement. 500. Here ends the first section. 501. pūrvam yahatyarthāt. See Sutra 575.

·No text on this page.

·Notes 145 510, pādasya pac ca-Vār. 0-4.130 512. mürdhavaheti vrttipāțhah-but in vailable editions read ardha pāha and not innrdhitvaha. 519. bhāvapratyayāntād imab vāriyah -seo Mahā. bhāsya on 4-4-20 tīkā sarvisye tu bhāve ktāntād imabukter nātra ghañantaniyamah- This nust be under the verse kuttimo 'stri nibadilha bbūh in II-2 of Amirakosa. This vorso is not seen in the edition. It is not soon in the edition with Kşīras vāmin's commentary also in the text, but is noticed within brackets in the commontary. (Corrert the reading bhāvoktāntād into bhāvo ktāntād) 533. dardurety anukaranasabdo veti harul Sea Padamañjarī on this Sūtra. 534. anclajānimişādeh otc. iti nātha Soo Coin. on Sarasvatīkınthābharina 4-4-87 535. paripathart caiko iti bhojokton-Sir. 4-1-47 (foot noto 5) 549. Read the Karikā 18 thag bhavoc chulkuslikul There is no ca in tho odlition of Buth., in the Kasikā und in the Siddläntilkaumudi. 554. or a ni-No. 472 below. 551. 564. Read the Karikā its venor bilvädyani Athitt! without space aftor vono. bilvädy ani-No. 469 bolow.

·144 Notes There are 39 meanings given in the following vorses and they aro given below with the number of the Sutra where tho meaning is dealt with. 7.02 508 50.5 508 512 515 619 211 1. diyyati 2.khanan 3. jayan 4. jitam 5. Samskrtum 6. tarat 7. Caran 8. jivati 9. hanan 10. nirvęttar 11. somsrsta 12. upasikta 13. Vertate 14. yaochati 15. uñoban 16. avan 17. kurvan 18. hanti 19. tişthati 20. dhavati 21. granáti 588 22. curati 540 eti 541 2:1. Samir vaiti 542 25. paśyati 545 26. dharmyain 7746 27. avakraya, h 549 28. panyain 550 silpam 574 30, praharanam 556 81. inatib 556 92. $Tlain 560 33. ^rttem 562 hitam bhakşāl564 35. diyata 665 36. niyojitih 168 37. ndhyāyī 570 38. vyavaharan 571 3. yilgati 572 521 525 526 1520 5:31 532 593 534 535 586 502. tad abeti māsabdebhyas than vãoyah.Var. 44-1 abarthe prabhūtādibhyah-Vār. 4-4.1 prcchatau susnätādibhyah.Var. 4-4-1 gacchatau paradārādibhya ---Var. 4-4-1 505, doșaş ţhasya ko vãoyah na ty ikah. See Mahābhāşya on 7-9-51 ·Notes 145 510. pādasya pac ca-Vār. 6-4.130 512. mūrdhavāheti vrttipāthaḥ-but available editions read ardhayāha and not murdhavāha. 519. bhāvapratyayāntād imab vacyaḥ-see Mabăbhâsya on 4-4-20 tīkāsarvasve tu bhāve ktāntād imabukter nātra ghañantaniyamaḥ--This must be under the verse verse kuţțimo 'strī nibaddhā bhūḥ in II-2 of Amarakośa. This verse is not seen in the edition. It is not seen in the edition with Ksīrasvāmin's commentary also in the text, but is noticed within brackets in the commentary. (Correct the reading bhāvoktāntâd into bhāve ktāntād) 533. dardurety anukaranaśabdo veti haraḥ-See Padamañjarī on this Sūtra. 534. andajānimişādeh etc. iti nāthaḥ-See Com, on Sarasvatīkanthābharana 4-4-85 535. paripathañ caike iti bhojokteḥ--Sar. 44-87 (foot note 5) 549. Read the Kārikā as thag bhavec chaulkasālikah 551. There is no ca in the edition of Boeth., in the Kasikā and in the Siddhāntakaumudī. 554. or añi-No. 472 below. 554. Read the Kārikā as veņor bilvădyaņi sthite without space after veno. bilvädy ani-No. 469 below. 44 ·146 Notes 557. aan vaike iti bhojoktyā--Sar. 4-4-116 (foot note 2) 561. Read the Karikā as chatrena taddhāraņādi. gurusovātra 572. Nikata śmuśāna vrkşanūleşu iti bliojalı. tadvrtbau nikatavāsy eva paikațikalı. Bhoja's Sarasviltīkanthäbbarana 4-4-132 and its commentary by Dandunātha. 576. vatsänām damanakālo skanılhāraktiin yugasudrsain kāştham atra prādanga iti harah- See Padarna ñjart on this sütri. 676. Thero are variant readings of this in Kasikā etc. They read (lburo yaddhakru only. 677. atrit chakāram eva harādlyāl poțhul- Seo Padamañjarī under the Sūtri 581. eşu tadantavidbir iti rāmal. see his com. on this Sutra. 588. mūlam asyädrąbam ity ovaha bhojalı. Sarsvatikanthabharana 4-4-148 691. iti vſttāv udíritam See Kasikā on this sutra. lakşaneti haro 'bravit. Seo Padamañjari on this sūtra for this and the explanation. rathasttähalebhyah. Vär, 1-1.72 698. rathasitā. Vār. 1-1-72. 600. taddhite pūrvapadasthanimittād apī patvam vāoyam. Vār. 8-4-3 603. vaibāşiko vidūşaka iti ca murāripafvikā. Commentary on the Anargharāghava of Murāri. Telugu Ed. P. 406. 620. vrşanbrāhmaṇarājācāryebhyo hitapratyayo ne. ştah. See Mahābhāşya on 5-1-7 ·Notes 147 625. pañcajanāc ceştam; şarvajabāt than khaś ca; mahājanāt than--all the three Vár. under 4-1-49 ācāryād amatya ñ ca ; Vār. 4-1-49 626. puruşād dhita ete. See Mahābhāşga on this sūtra 639. nişkādayah eto. See com. on 659 C41. ity aniochayāha barah. See Padamañjarī on this Sūtra 645. atra viņsatitrimśadbhyām iti vibhāgāt 652. There are variants in reading in Käsikā etc. adhyardhasyāpi etc. See Kāśikā on 5-1-29. suvarnaśatamānayoś ca vācyam. Vār. 5-1-29 654. vistāc ca is another reading. 659. Taken also as a Vārtika in some places. 677. Read sambhavaty avaharati pacati with space before pacati 680. kulijasya ca neti vācyam. See Kāśikā on the sūtra 690. stavārhaḥ sta vya iti ca madhavaḥ. P. 244. 700. ajapathaśaikupathayor ābrtartha eveti mādhavaḥ P. 148 713. bhūtārtha eveştam. Author's own statement. 727. upavastrădibhyo 'py an våcyaḥ: See Mabăbhāśya on 5-1-97 730. tac ca pbalam betur veti rāmaḥ: 731. cüğāder an vācyah: See Mahābhāsys on 5-1-97 732. Atra bhojaḥ: all the following are from the Sarasvatīkanthābharana 5-1-121 if. beginning with udupābhyám etc.

·148 Notes 736. vusüni toyam ghanavad vya kārīt : Bhatti I-3 738. strivan mā bhūma iti bhāsyoktol 747. klibo tu promašabdalı prīna aunādikarnaninantah: 'Unādi 4-157 sukhimā prandhiinä ityādişu imunio mrgya iti vāmanah: Kavyālaukārasūtra 6-2-54 748. syañaḥ șitkaranál Ikāro babulam iti vāinanah: Kavyalaikärasutra 5-2-56 vimatisammatyor an apīti rāmath: Soe his coin. on the Sūtra. 749. eşām puñonnām svārtho syañ iti haralı Seo Pad. on tho Sutru. sampādīti mādhavapāthah P. 296 750. mādhavas tu enturvedaļ sarvavedaś ca tadadhyota, on evi vāturvaidyah sārvavaidyas ca ity aha. P, 260 Read cāturvaidyalı in the above. saivi pāramparyain iti harah-Soo Pud. on 5-2-10 752. Viravīryau ca iti svarasütrokteli yo vīryam api iti svămî: Amarakośa 1-6-29 dūtavanigbhyāñ ca vãoyam: Soe Kašikā on the Sutra 754. nyasumate pumvattvābhāvāt : Not see in Vyāsa under the Sūtra. Read rājyam with a full stop after it. bhrābmaņādişv añiti kecid iti mādbavah-P. 142 755. Bhartrtvam bhārtram ity api madhaväh not traced. 757. gurulagbväder uttarapadavrddhim āha bhojaḥ sarasv, 7-1-2 ·Notes 149 758. sahāyād veti vācyam. See Kāśikā on the sutra 759. prakřtmākaḥ; Vār. 6-4-163 kāulakam ity api mādhavaḥ-P. 145 763. Bhojokto 'nušatikādiḥ-Sarasv, 7-1-34 purīm ājātaśātravīm iti māghoktau. Il-114 Read māgha instead of mādha in the above. 769. yathāmükbīno 'pi abhimukba iti bhattiḥ, mãnena talpeşv ayathāmukhīnān iti II-4 774. vyastād viparyastād api. Vār. 4-1-93 780. Read the last Pāda of the Kärikā as'py abhyamitrīņa ity api. 787. na cuñcucāa etc. See Mahābhāşya on the Sūtra 793. neh samīpa iti bhojāḥ--Sarasv. 4-2-36 svāmī tu bhavane kşetre sarvebhya etau man. yate-Amara kosa 794. etāv avanate prasiddhāv iti baraḥ-See Pad. on this Sūtra. 795. evam apakrstavastuni dộste mukhanamagat tad apy avațītādi vācyam iti nātbah--See com. on Sarasy. 5-2-38 797. read piţac in the sūtra instead of pitbac etat sūtradvayam vșttau vyākhyātam nāsikanate mayā bhojānusārão ca-Sarasv. 5-2-38 798. samudropatyaká lankā ityāsapnabh ūmātre 'py äha bhattiḥ-V. 82 801. Read the last Kārikā, second half as tāvanmātram tathā tāvaddvayasam with two d's 805. pattadbhyān ca dati iti kaumudi ·150 Notes 822. anayor redaśabdinukaranarūpatvena........eti bara hlaul, on this Sūtra. 823. titrādhyāyo laukiky....ukta iti hara hPad. on this Sūtra. 8:27. Note variants in rondling. 831. śasyonoti barapāýho 'pi prägvad artha l-Pad. on this Sitra. 835. Read śītoşņābhayān in tho Sitra 840. granthagraha na ovestim; pīranasya ca nityam lug vācyah : Sco Kasikā for both under the sutra. 846. kulmaso ināņa it rāmaluissing in Ms. mulga iti harah 851, ktusyonvisayasya atc. Vārtika 3-3-36 Put a full stop aftor tlo Vārtika. 863. Svāmī tv anvestānupadi gainau ity abs Amarulkoša 3.1.41 856. First verse: rond ghañantium instond of ghiajantuin 862. bhūmnindāpraśainsāsu oto. Vārtika in the foriu of verso in Mahābhāşya 5-2-94 gunavacuneblıyo watupo lug vācyah: Vārtika 5-2-4 akşcchriņiti ote. : Padamañjari 3-2-130 Read karmadbārsyād ity ukter instead of iuy ukter urvaśī rūpimi ete. Mahābhāşya on 5-2-95 864. Kegarālam ity aler aņi iti vamanah--Kavyah 5-2-32 865. saktula iti ca madhava h-P. 61 anādantebhyo'pīti rämädyahmcom. on 5-2-97 868. dadrvāh üdantatvapakse dadryā brasvas oa iti madhavah-P. 266 ·Notes 151 * ON vişvaggamanayān apīti haraḥ--Pad. on this Sūtra. Read with hyphen after gamana. 871. tadyoge tu kundaly eveti rāmaḥ-com, on this Sūtra. 872. sarkarā sabdo mādhuryārtha iti harah-Pad. on this Sūtra. 875. suşiḥ sușiram ityādi svāmgādyāḥ prāimate jaguḥ-Amara. 1-5-4 Read syamyādyāḥ instead of svāmgādyā pāndarasabdas tv a vyutpannaiti harah- Padamañjari on this Sūtra bandhusindhubhyāñ ca bhojah-Sarasv. 5-2-152 and 153. śikhāyā hrasvas ca iti evāmī-com. Amarakośa 2-3-4 881. haras tu satruvalaḥ utsangavalah iti ca vadan- Pad. on 5-2-122 valajanyebhyo 'pi vācyaḥ: Vārtika 5-2-112 883. gomin pūjya iti bhojoktya-Sarasy, 5 2-204. 884. kañcukīya iti kyaci iti vāmana h-Lāyāl. 5-2-60 dra vyādibhyas ca na iti blojaḥ-Sarasy. 5-2-168 matvarthīyāt sarūpo 'nyo matyarthiyo neş. tah: See Mahābhāşya on 5-2-94 886. yrīhityarthagra hanam iti vịttau-Kašikā 5-2-116 887. gotrā gosamūhah. tadvān gautrikah iti adantatyam anãsritya madhavoktis cintya Of. P. 194 890. praśastam vịndam rūpam eşām iti ypadārakā it tīkāsarvasve Amara 1-1-9 rathāc ceti kaumudi-Pt. I. P. 895 ·152 Notes vātät samühe tunna sahata iti ca is ir Vārtika and inust bo in ile separate lina himelubalūlnvātülāms tan na sabata ity iurthe aha bhojah-Sarasy. 5-2-223, 224 894. julaukabu ity danto jiul ükārthalı iti tikāsar- VIISVOAmarit 1-10-21 899). balaa bāhūrupūrvāt; sarväder dhanabījakeſāt: Vārtika 5-2-135 silnvādel balād :pīti inãdhava--P. 145 001. karıdantābhyān ca bboja Sirasv. 5-2-188 907. ekadosavikſtityāt dyuyor ipi bha iti svämi- Arparakosa 2-6-61 917. Road the Kārika s prägdistyās truthpāśa etc. 930. Read tho sütrn number 48 5-3-18 instead of 6-3-98 933. kimyattadanyebhya ova iti bhojnlı-Sarasv. 5-3-24 984. třtiye 'hoy àha bhojarat-Sarasy, 5-3-30 946. Put only single full stop ling after this Vārtikal 955. sit ca tadvatiti bhojah--Sarasy. 5-3-43 967. ruksaspāsän ity aba bhattih-IX59 964. untikasyı tame täder lopah kādes ca vā bhavet iti bhojoktitalı-Sarasy. 6-3-161 967. bauddhapratiyogyapeksāyām apy ātisāya fikā iti vännanokteņ--Kavyāl. 6-2-61 969. Read bruya instead of brubu in the Sutra 972, loke 'piti kaumudyädau-Pt. I, P, 920 983. mädhuryădingūnatayā ca gupukulpo ityädy api syäd iti hara hPadon this Sūtra. guda ·Notes 153 989. anyatra tu subantasyety ahur bhoja barādayah Sarasy. 5-3-95 and Pad, on this Sūtra. ba būvrihau sarvanāmatvanişeohāt etc. iti bhāşye-See Mahābhāşya on 1-1-29 994. Put double full stop line after the Kārikā since this is the second half sāmádyupaye śikṣā nitir iti nāthaḥ-Com. on Sarasy. 5-3-117 995. Read the sūtra number as 5-3-78 instead of 7-3-78 Read at the end of the commentary on this sutra satyā. satyā, bhāmā, with a full stop between. 998. ugantād ghannilacor ādilopa ḥ syāt iti bhoja h- Sarasy. 5-3-117 1009. anyāc ca bhojah-Sarasy, 5-3-125 asyalpāctaravat svårthe tarab iti svāmi- Amarakośa 3-1.83 1010. bhojokter anyatamo 'pi--Sarasy. 5-3-125 veti vyartham iti barádyāḥ-Pad, on this Sūtra. akajartham iti nāthádyāḥ-Com. on Sarasv. 5-3-126 1020. samāśrayane sādhur iti yat iti sankaraḥ—not traced. somayat priyadarśanam somayam iti ca svāmi -perhaps Amarakosa 1-6-38 1021. puruşārthasādhakatvāt dhanam api dravyam iti nāthaḥ-Com, on Sarasy. 5-3-138 1022. kušāgrārdbajaratighuņākṣarādibhyas chaḥ iti bhojaḥ-Sarasy. 5-3-139 45 Śarane ·164 Notes 1023. avam prayogānugunam dardınātholtum Tritam-Com, on Sirrasv, 5.3-140 eşv ivārthadvayam vrttāv iştam-Käsikā on this Sütrn. 1032. Bi şaşthe oșăm sarighänām iti vyācaşta vrttikrt-Kisiki on this Sūtra. trigartesv evil şasthāmsä etu ity ihn bhojarāt Sarasv, 5-3-132 1034, some oditions of Panini road śrumit instead of $riinitt in the sūtral, 10:37. Rendl dvimounkikā instead of dvinnodikikam 1038. Rord jiruakılpālı instoud of jirrakälpā 1012. ekşisabilo 'tru Srotrārtha iti rānnuhrau See Pid :ind the corn. of Rāma on this Sätra. adhinah koyalas tv vyutpanno rūdhyeti kaiyatamon this sūtra allhyuttirrapulādibhy: iti blojies tv ilstītrayat Sarlsy5-2-24 1044. Samānajātau iti bhāsyaprayogātm-sce Mahābhāsy: on 1-2-45 1052. tirtprudhānuinātrety arthe 'py aba kaimude Pt. I. P. 807 1056. Read the sūtrit iis pādārghabhyān ca iustoul of pādārdhābhyan oa navasya eto.; naś ca purane prät: Vārtika 54-30 blagarūpa etc.; ugnidhra etc. Vārtika 5-4-36 bhāgād yac ca iti bhojalı-Sarasy. 5-4-54 1057. Read ñiyah instead of myah in the Sūtra and commentary ·Notes 155 1065. Read kathañcitkam kệochrarūpam without a full stop between. Put a full stop after ekānto niyata h. sa eva vinayāditvāt aikāntika iti haraḥ-Pad. on 3-2-20 padātir ova pādātika iti ca svāmī_Amara. kosa 2-8-67 visaya eva vaişayikam iti śțngāre Read vaişayikam in the above instead of Vaişayika. mauktikam iti vinayādipāțbāt iti vamanah- Kavyal, 5-2-63 1069. śrotrāc charīre iti vșttiḥ-Kāśikā on 5-4-38 uņādişu bāḥulakāt tran iti mādhavaḥP. 184 1078, nas nāsikāyāḥ etc. Vārtika 6-1-63. 1079. Read jahātir hīnety uktaḥ 1091. rabībbavati rahaḥstho bhayatīty āha bhatțiḥ --Perhaps refers to VIII. 55. 1098. dāoi bahulam dve staḥ : Vārtika 8-1-12 nityam āmredite dāci: Vārtika 6-1-99 sukhābhavati ityādibhvastiyoge 'py paha sankaraḥ-not traced. 1107. satyākaroti satyam vadatity evärtha iti subhadrāharane-For this work see note on 386 above. 1108. Read the Kārikā as tasilādyāḥ in the first line and vatir na pāñ in the second line.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.