·शास्त्रमुक्तावली
मूलगदाधरीये-शब्दखण्डः ।
"
( शब्दप्रामाण्य पूर्वपक्षग्रन्थपर्यन्तम् )
महामहोपाध्याय श्रीगदाधर भट्टाचार्य विरचितः
।
श्रीमद्गशोपाध्याय विरचितेन मणिना सह
श्रीकांची प्रतिवादिभयंकरानन्ताचार्येण
परिशोधितः,
श्री सुदर्शन मुद्राक्षरशालाया ममुनाल ।
॥ श्रीकाञ्ची॥
(प्रथमसम्पुटम्)
Rama
थ
पुनर्मुद्रणादिषु मुद्राशालाधिप एनाधिकरोति
1.90
यम
Pr

·श्रीरस्तु। शास्त्रमुक्तावळी । श्रीमते हयग्रीवाय नमः । चिन्तामणौ शब्दखण्डः । (गदाधरायेन सहितः ।) अथ शब्दो निरूप्यते COM गदाधरीयम् । श्रये श्रीमद्देवासुरमकुटमाणिक्यनिकर सजावल्गहन्तावळ बदनवादाम्बुजयुगम् अशेषप्रत्यूझकरशमनैकान्तनिपुणेम्. सदा भक्ताभीष्टप्रसरनवकल्पद्रुमदळम् ॥ १ ॥ निजगुरुहरिरामनामभूमीसमुदितभास्कर वाङमयूखयोगात् । स्शुरदमळवितर्ककान्तिगुम्भं परमणि विवरील मुद्यतास्मि ॥२॥ निबन्धाः प्राचीन श्चतुरुदधिपर्यन्तविचर द्यशोहासे स्सद्भि वि घिरचिता स्सन्त्यपि यदि । तथाप्येषा काचि दचनपरिपाटी निजगुण र्गभीरा धीराणां सपदि मुद माधास्यतितराम् ॥ ३ ॥ प्र यक्षानुमानोपमानात्मकं प्रमाणत्रयं क्रमेण निरूपितं, तुरीय : निरूपयितुं शिष्यावधानाय प्रतिजानीते (अथ शब्दो निरू. इति ) इहाथशब्द उपमाननिरूपणानन्तर्यपरः, तस्य प्रक्रान्त ·शास्त्रमुक्तावटी । अथ भुज्यते इत्यादी किंवानन्तर्यवाचकत्वात् । चैत्रेण पच्यते पाकानन्तर्यस्य भोजनादौ प्रतीतेः । प्रकृते च पूर्वग्रन्थस्थेन “उप मानं निपत" इत्यनेनीपमाननिरूपणस्य प्रक्रान्तत्वात् । उपमान दाभसाभव न्वयासम्भवात् अथ उपमान निरूपणावात्मकावध्युपरक्तानन्तर्यस्याथशब्दवाच्यत्वे सम्यानन्त्यप्रसंगः, तदनुपरागेणानन्तर्यमात्रस्य वाच्यत्वे नच “उपमानं निरूप्यत" नरूपणाद्यपरक्तानन्तर्यप्रतीत्यनुपपत्तिः, इत्यादिपूर्मग्रन्थादिस्थवाक्यानुषंगा तदुपस्थापितोपमाननिरूपणादेः लायशब्दार्थानन्तर्यावधिरवेनान्वया दवधिधिशेषोपरक्तानन्तर्य इति वाच्यम् आख्यातार्थविशेषणतयो पस्थितस्य नरूपणादे रवधे रथशब्दार्थानन्तर्यविशेषणत्वेना एकत्र विशेषणतयोपस्थितस्या न्यत्र विशेणत्वेनान्वये आकांक्षाविर "उपमानं निरूप्यत इत्यादितो निरूपणकवादे रूप नादो बोधेन उपमानवाति तादृश ...साद विशेषितनिरूपणाभानेन नरूपणादे रानन्तर्यावधित्वेन भानासम्भवा वेति चेन्न:- अवधि जूतापमाननिरूपणान्तर्भावेणैवाथशब्दशक्त्यभ्युपगमात् । पूर्ववाक्यस्थ घाततापर्यविषयतावच्छेदकत्वे नोपलक्षणीभूतानुगतधर्मेण तत्तक्रि- पगत विशेषरूपाणा मनुगमा च्छक्त्यैक्यसम्भवात । बुद्भिविशेषविष पतावच्छेदकत्वरूपोपलक्षणीभूतानुगतधर्मेण घटत्वपटत्वादिरूपसर्व नामचोध्यतावच्छेदकविशेषधर्माणां सर्वनामशक्यतावच्छेदकतया तदीयशनयैक्यवत् । सामान्यतः पूर्वत्वस्या व्यावर्तकतया स्वपूर्वत्व मानुगमकधमें निवेश्य मिति स्वपदार्थाननुगमा च्छत्युक्यासम्भव दोष स्सर्वनामशक्तिस्थलेपि सामान्यतो बुद्धिविषयतावच्छेदकरवस्या व्यावर्तकतया स्वप्रयोगानुकूल्बुद्धित्वेनैव निवेशनीयतया स्वत्वाननु गमदोषव त्कथंचि परिहरणीयः “ उपमानं निरूप्यत" इत्या दतः उसमाननिरूपणत्वादिना निरूपणादिक्रियाया शान्द बोधे उभा ·३ मूलगदाधरीये शब्दखण्डः । नेपि शाब्दबोधोत्तरं ताशरूपेण तत्तक्रियाबोधात्, ताशरूप- स्यापि तत्तद्वाक्यस्थधातुतात्पर्यविषयतावच्छेदकताया अनुमानलम्य बावच्छेदकवयस्तित्वादे धूमोस्तीत्यादि वाक्यतात्पर्यविषयतावच्छे. कताव सम्भवो बोध्यः । निरूपणयोः पौर्वापर्यकथनन्तु सिद्ध खाध्यसमभि व्याहारलभ्यस्य तयोर्हेतुहेतुमद्भावस्य लाभाय । सिद्धसाध्यसमभिव्याहार स्थले यस्य यदपेक्षया प्राकालीनत्वरूपं सिद्धवं प्रतीयते, असतिबाधके तस्य हेतुरवं यस्य यदपेक्षया उत्तरकालोत्पत्तिकत्वं यत्समानकालीनप्राग भावप्रतियोगित्वरूपं साध्यत्वं प्रतीयते, तस्य तद्धे तुकत्वं प्रतीयत, इति व्युत्पत्तिः, पक्त्वाभुङ्क्ते पाथलिपीते तृषाशाम्यती त्यादितः पाक भोजन पाथ-पानतृशान्त्यायो: पौर्वापर्यस्य लाभात् । चैत्रो. पाक्षीविदानी भुते इत्यादौ पाकभोजनायो मिथः पौर्वापर्यस्य साक्षा च्छन्दतो यधपि न लाभः , पाककृतौ वर्तमानकालापेक्षया तीतत्वस्य भोजनकृती वर्तमानकाल वृत्तित्वस्यैव शब्देन बोधनात् ; तथापि यदर्तमानकृतिजन्यं तदर्तमानकालापेक्षया 5 तीता या कृति स्तजन्यो- तरमित व्याप्त रर्थतो मिथः पौर्वापर्य लाभ: यत्तु " निरूप्यत" इत्यस्य वर्तमानार्थकलट्प्रत्ययान्तत्वेन शब्द : निरूपणस्य साध्यतयोपस्थितरिति तुच्छ रुक्तम् । तन्न साधु, आनन्तर्य वाचकाथशब्दत उपमानशब्दनिरूपणयोः पौर्वापर्यरूप सिद्धत्वसाध्यत्व यो बर्बोधनात तयो हेतुहेतुमद्भावलाभसम्भवेन वर्तमानकाळोत्तरकालीन स्वरूपसाध्यत्वबोधस्या नर्थकल ट्प्रत्ययान्तताया अनुपयोगा, दर्तमानार्थक लट्प्रत्ययं विनापि पक्त्वामुक्तवानित्यादौ पाकभोजनायो हेतुहेतुमद्भाव बोधेन सर्वत्र तदपेक्षाया असम्भवाच्च हेतु हेतुमद्भावश्च यद्यपि नोक्तस्थलेषु शाब्दधीविषयः, तदु- पस्थापकपदाभावात् ; तथापि सिद्धसाध्यसमभिव्याहारणा भिधानस्य हेतुहेतुमद्भावपरताया औत्सर्गिकत्वा तत्परत्वानुमान लभ्य एषा सावित्यदोषः । तदवाचकादेव पदात् लक्षणययवा तच्छाब्दबोधः । - ·शास्त्रमुक्तावळी । परास्तं, यद्यपि निरूपणयोः कार्यकारणभावी न संगतिः, निरूप्ययोरेव तथाभावस्य तल्लक्षणाक्रान्तत्वात् । प्रकृतेतस्य बाधोपि, उपमानम- निरूप्यापि शब्दनिरूपणसम्भवात; एतेन निरूपणयोः कार्यकारण भावस्य संगतित्वविरहेपि क्रमनियामकाकांक्षया तत्प्रदर्शन मित्यपि निरूप्ययो रुपमानशब्दयोश्च सिद्धसाध्यभावेन. प्रकृते उनुपस्थित्या नतयो हेतुहेतुमद्भावो व्युत्पत्तिलभ्यः; तथापि निरूपणयो स्तदवधारणे सविशेषणेही " ति न्यायेन निरूपणविशेषणयो स्तल्लाभइतिपूर्वापरग्रन्धक वाक्यताप्रतिपत्तये संगत्यात्मकतत्प्रदर्शनम् । यद्याप फलद्वारा शब्दप्रमाणस्य ज्ञानकरणतापक्ष स्वरूपतोपि पदशक्तिग्रहात्मकोपमितिरूपशाब्दप्रमाकरणस्य शक्तिग्रहात्मकोपमानो पजीवकतावत उपमानस्यापि फलद्वारा , हिंदशवाक्यार्थज्ञानस्यो पमितिकरणत्वे स्परूपतोप्यतिदेशवाक्य ज्ञानाधानतया . प्रमाणयो रूपाच्या पजावकभावेन नतान्त्रिरूपणयोः पो पर्यनियमः, तथापि तन्निय मस्य संमतित्वा प्रयोजकतया न क्षतिः । संगतिप्रदर्शने प्रयोजना तरसत्वेन क्रमनियामकाकांक्षाशान्ते स्तत्प्रयोजनवधिरहेपि न दोषः । मिश्रास्तु अन्पूनविषयकामित्युपजीवकतायाः प्रमित्यन्तरनिष्टायाः प्रमाणात राभिधान प्रयोजकत्वं निरपवादं, गवयो गवय पदवाच्य इत्युप मिले स्तादृशशाब्दबोधान्यूनविषयकत्वात, तदुपजीव्यत्त्वाच्च शाब्दप्रमिती स्वान्यूनविषयकोपमित्थुपजीचकत्व सस्वा तादृशोपमित्युजीव्यातिदेशवा- क्यार्थज्ञानस्य गवयात्वविशिष्टाविषयकत्वेन न्यूनविषयकतयोपमितीस्वान्यू नविषयकशाब्दप्रमियुपजीवकत्वाभावात । वस्तुतो मानतावच्छे- दकधर्मावच्छिन्नोपजीव्यतानिरूपित मुपजीवकत्व मानन्तर्याभिधान प्रभाजकम् । शक्तिपरिच्छित्तिरेवोपमानफलं, नतु कारणतापरिच्छि- तिरपीति उपमानमात्रस्यैव शब्दोपजीव्यता, अतिदेश वाक्यातिरिक्त शब्दस्य च नोपमानोपजीव्यवमिति न कश्चि दोषइत्याहुः । - ·५ मूलगदौधरीये -शब्दखण्डः । प्रयोगहेतुभूतार्थतत्वज्ञानजन्यः शब्दः प्रमाणम् । सजातीयविजातीयव्यावृत्ततया ज्ञापनरूपनिरूपणस्य प्रतिज्ञातत्वा च्छन्दप्रमाणस्थे तरभेदानुमापकं लक्षणमाह (प्रयोगेति ) प्रयोगः-प्रकृत वाक्यं, तद्धेतुभूतं, यदर्थतत्वज्ञान-प्रमारूप मर्थज्ञानम् , तजन्यश्शन्द:- प्रमाणशब्द इत्यर्थः । प्रमाणशब्दत्वं लक्ष्यतावच्छेदकं, तादृशज्ञानजन्यशब्दत्व लक्ष- णम् । लक्ष्यतावच्छेदके शब्दत्वानन्तर्भावे प्रत्यक्षादा वव्याप्तेः , लक्षणे तदनन्तर्भाव ताशज्ञानजन्यसंस्कारादा वतिव्याप्ते भयत्र तदन्तर्भावः । सच शब्दपदान्तरपूरणेन निर्वाह्यः, नतु काकाक्षि न्याया मध्यस्थशब्दपदस्यो भयत्र सम्बन्धात्, उद्देश्यविधेयोपस्थापक पदयोः पौर्धापयस्या कांक्षात्वेनो द्देश्यविधेयभावप्रयोजकतय कपदाप स्थाप्यस्य शब्दत्वस्य उद्देश्यविधेयकोट्योः प्रवेशायोगात । नहि साल इत्येतावन्मात्रोक्तो वृक्षत्वावान्तरजातिविशेषवृक्षत्वाभ्यां वृक्षस्यो पस्थितावपि पदान्तराध्याहारं विना सालो वृक्ष इत्यन्वयधीः। यत्त कीहक्शब्दः प्रमाणशब्द इत्याकांक्षायां प्रयोगहेतुभूतार्थ तत्वज्ञानजन्य इत्युत्तरमिति लक्षणदिशि शब्दपदासत्वेपि तादृश ज्ञानजन्यशब्दत्वरूपलक्षणलाभः, को रख आम्ळस्येति प्रश्ने मधुर इत्येतावन्मात्रोत्तरतोपि मधुरो रस आम्लस्येति बुद्धचुत्पत्त्या प्रश्नो त्तरभावस्थल प्रश्नस्थकिंपदार्थान्धयितावच्छेदकविशिष्टे उत्तरप्रति पायविशेषरूपान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वादिति । तदपि न मनोज्ञ, उक्तस्थले प्रश्नस्थाम्रस्येत्यन्तानुषंगणवोपदर्शितबोधस्योत्पत्तेः । अत्र च कशब्दः प्रमाणमिति प्रश्नाश्रवणेन शब्दपदान्तरपूरणस्यावश्य कावात् । अन्यथा शब्दः प्रमाण मिस्यस्यापि वैयर्थ्यप्रसंगात् ।

·. ६ - भागभावप्रत्यक्षाय वस्तुतः शब्दोगुण इत्यादिप्रत्यक्षकरणस्य तादृशार्थबोधौपयि वारणाय प्रमालामान्यबोधकपदस्य शान्द फाकांक्षारहितवाक्यस्य शान्दप्रमाकरणत्वकपलक्ष्य ममारूपविशेषपरताया अवश्यवाच्यतया तावच्छेदकलाभनिर्वाहात् लक्ष्यदिशि शब्दपदान्तरपूरणादिकं विनैव प्रत्यक्षादिव्यावृत्तलक्ष्यतावच्छेदकलाभा नाव्याप्ति रिति ध्येयम् । मिश्रास्तु - प्रयोगहेतुभूतत्वं - प्रयोगसामग्रीसहकृतत्वं, भूधातोः प्राप्तयर्थकतया सहकार्यसहकारिभावसम्बन्धरूपमाप्ते रेवात्र विवक्षि तत्वा प्रयोगलामग्रीसदकृतत्वस्य भूतान्तेन लाभः । एवं च प्रयोग खामग्रीजन्यत्वे सत्यर्थतत्वज्ञानजन्यत्वं पर्यवसितं लक्षणम् । प्रयोग पदं शब्दपरम् प्रकृतवाक्यार्थबिशिष्टवैशिष्टयबोधात्मकस्य शब्द विशेषणतावच्छेदक प्रकारकज्ञानविधया वाक्यार्थ ज्ञान हेतुकस्य शब्दप्रागभावरूपविषयजन्यस्य वारणाय मागभाव भुपेक्ष्य हेतुपदस्य सामग्रीपर्यन्तपरत्वं, शब्दसामग्रया शब्दातिरिक्त आहेतुत्वात् । नच अर्थपदस्य स्वप्रतिपाद्यपरताया आवश्यकत्वेन मागभावप्रत्यक्षे नातिव्याप्तयवकाशः, सेकादिरूपवा. क्यार्थस्य तत्प्रतिपाद्यत्वाभावादिति वाच्यं, तादृशवाक्यार्थविशिष्ट वैशिष्टयबोधरूपस्य प्रागभावप्रत्यक्षस्य योग्यताज्ञानविधया तादृश वाक्यार्थविषयकशाब्दबोधे हेतुत्वा तादृशवाक्यार्थे तज्जन्यशाब्दबोध विषयत्वरूप ताप्रतिपाद्यत्वस्या क्षतत्वादिति वदन्ति । तन्न साधीयः, शब्दस्वस्य लक्षणे निवेशेनैवोपपत्तौ शब्दलामग्रीजन्यत्वपर्यन्तनिवेश स्या नतिप्रयोजनत्वात् ; वक्तवाक्यार्थज्ञानस्य वाक्यार्थज्ञानज्ञानोपयोगिनः परकीयवाक्यार्थज्ञानेच्छादिद्वारा वाक्यप्रयोगहेतुत्यात पयसासिंचती तियोग्यवाक्ये वक्तवाक्यार्थमाजन्यतया लक्षणसमन्वयः । अयोग्य वाक्यार्थज्ञानस्य प्रमावाभावा व्रतवातिव्याप्तिः । पयाकरणक ·. मूलगदाधराय -शब्दखण्डः । . ज्ञात्वा अथ सामान्यतो वाक्यं प्रति वाक्यार्थज्ञानत्य हेतुतानसम्भवति, शुकादिवाक्ये व्यभिचारत् ; - सतात्पर्यकवाक्यत्वस्य जन्यतावच्छेदक त्वोपगमेपि नाव्यभिचारनिर्वाहः, विशिष्यवाक्यार्थज्ञानविनाशि विशक लितविशेष्यविशेषणयो ज्ञाना त्तद्विशेष्यकतत्प्रकारकत्वेन विशिष्टबोधकवाक्य प्रयोगसम्भवात ; वस्तुतो निस्तापर्यकशुकादि वाक्यस्येव वाक्यार्थबुबोधयिषाधीनवाक्यस्यापि वाक्यार्थज्ञानाघटित सामग्रीत उत्पत्तिसम्भवात वाक्यार्थज्ञानमन्यथासिद्धमेव; एवं क्रमोत्प नवर्णसमुदायपर्याप्तवाक्यत्वावच्छिन्नस्य क्वचिदपि क्षणे नोत्पत्तिरिति वाक्यत्वस्यकार्यतावच्छेदकाव मसम्भव दुक्तिक,एतेन योग्यस्थलेसवपर- मेश्वरीयवाक्यार्थज्ञानमादाया व्यभिचारांपपादनोप न निस्तारइति चेत् ? माभूदुक्तवाक्याज्ञानं वाक्येकारण, तथापि तस्य तत्प्रयोजकत्व मनपवाद मेष; तथाच लक्षणस्थ 'जन्य' पदस्य प्रयोज्यपरत्वा नानुपपत्तिः। वस्तुत उपादानप्रत्यक्षविधया हेतुभूतभगवद्वाक्यार्थज्ञानजन्यत्वमादा यैव संवादिशुकादिवाक्यइवसंधादिवाक्यान्तरेपि लक्षणसमन्वयः । नवं तत्वपदवैयर्यम् , वहिना सिश्चतीतिवाक्ये वक्तवाक्यार्थज्ञानस्यो क्तयुक्तया अकारणत्वात ,भगवतःप्रकृतवाक्यार्थज्ञानाभावात् अतिव्याप्तयप्रसक्तरिति वाच्यः जन्यत्व प्रवेशेपि कालोपाधिमुद्रया वाक्यार्थभ्रमहेतुके विसंवादिवाक्येऽतिव्याप्त धारणाय तत्पदस्यावश्यकत्वात् । पहिना सिंच तीत्यादि वास्येपि प्रत्येकपदार्थावान्तरवाक्यार्थतत्वज्ञानजन्यत्व मादाय अतिव्याप्तिवारणाय “ प्रयोग हेतुभूते" ति । प्रत्येकपदेषु प्रत्येकवाक्येयु च तत्तदर्थ तत्वज्ञानजन्यतया तासमुदायात्मक विसंपादिवाक्ये अर्धतत्व ज्ञानजन्यत्वसत्त्वपि कस्यापि पदार्थज्ञानस्य अवान्तरवाक्यार्थज्ञानस्यवा लक्ष्यतावत्पदसमुदायाहेतुतया नातिव्याप्तिः । यद्यपि सत्तत्पदार्थ मवान्तरवाक्यार्थश्चावगाहमानस्य ज्ज्ञानस्य . समूहालम्बनरूपजन्यप्रम.याश्च ताव पद समुदायकपवित. भगव ·८ शामुक्तावा । वादिवाक्यहेतुतया तिव्याप्तिवारणशक्यमेव ; एवं प्रमास्वरूपयोग्य मात्रस्यलक्ष्यत्वे वद्विना सिंचतीत्यादिनिखिलवाक्यस्यैवाबाधित लक्ष्यार्थ गोचरप्रमावरूपयोग्यत्वेन लक्ष्यतया प्रयोगहेतुभूतत्वादि विशेषणव्या- वृत्त्यभावा द्वैयर्य ; तद्धर्मिणि तद्धर्मावगाहिममाजन्य शब्द स्तस्य मिण स्तद्धर्मवत्त्वे प्रमाणमिति विषयविशेषनियन्त्रितममाणलक्षण परत्वेपि भूतान्तविशेषणमनर्थकं ; पदार्थतत्व ज्ञानजन्यत्वस्य विसं. वादिवाक्यसाधारण्येपि सेकादिर्धामकवनिकरणत्वादिप्रमाया अप्रसिद्धया विसंवादिवाक्ये तत्तमिणि बाधिततद्धमाशे प्रमाणत्वा प्रसक्तेः; तथा घेतादृशविशेशविशेषणनियन्त्रितलक्षणलाभाय भूतान्तम् । वस्तुतः घटः कर्मत्व मानयनं कृति रित्यादिस्वरूपी योग्य निराकांक्षवाक्यस्य घटकर्मकानयनादिरूपविषये फलोपहितमात्रस्य लक्ष्यत्वे फलानुपधायक साकांक्षयोग्यवाक्येचाति ध्याप्तिवारणाय स्वं यत्र यत्प्रतिपत्ते योग्य मुपधायकं वा तत्र तत्प. माजन्यत्वपर्यन्त मवश्यं वक्तव्यम् । तल्लाभायैव भूतान्त मर्थविशे. पणम् । प्रकृतप्रयोगरूपहेतो यों भूतः प्राप्त इति व्युत्पत्त्या अर्थे स्वबोध्यत्वलाभात् अर्थपदस्य विशिष्य तत्तदर्थपरतामाबोपगमेन तत्तदुक्तार्थलाभात् । प्रयोगहेतुभूतत्वं प्रयोगो हेतु र्यस्य तत्सम्बद्धत्वं, स्वजन्यज्ञानसमानविषयकत्वपर्यवसितं तादृशज्ञान एवं विशेषणम् ; तावता स्वं यत्र धर्मिणि यत्प्रतिपादकं तत्र तत्प्रमाजन्यत्वं निरा कांक्षादिव्यावृत्तं लक्षणार्थः । प्रामाण्यवारणाय अथवा - अथ वर्णत्वेन शाब्दप्रमासामान्य प्रति स्वरुपयोग्यतया प्रमा स्वरूपयोग्यमात्रस्य लक्ष्यत्वे अर्थे स्वप्रतिपाद्यत्वविशेषणदान मयुक्तम् नच - ध्वन्यात्मकशब्दवारणाय तदावश्यकता, शब्दत्वस्थले वर्णत्वं निवेश्यैव तद्वारणी चित्यात ; वर्णत्वादिजाते स्तारत्वादिजातिवदप्रा- माणिकतया शब्दत्वनैव शाब्दप्रमासामान्यहेतुतया ध्वनेरपि लक्ष्यतो ·- तत्र घट मूलगदाधराय -शब्दखण्डः । चित्याचेति चेन्न:- घटः कर्मत्व मित्यादिनिराकांक्षवाक्यस्य शब्द स्वरूपेण घटकत्वादिविषयकामास्वरूपयोग्यत्वेपि प्रमात्वनियतधर्मा धच्छिन्न तत्तदर्थविषयक प्रमानिष्ठकार्यतानिरूपित स्वरूपयोग्यताया एव तत्तदर्थनियन्त्रित प्रमाणलक्षणलक्ष्यतावच्छेदकतया घटः कर्मत्व मित्यादा चुक्तातिव्याप्ते रथे स्वप्रतिपाद्यत्यधिशेषणदान मन्तरेण दुर्वा रत्वात् । नदि घटः कर्मस्व मित्यादिवाक्यस्य प्रमात्वनियतकर्म- स्वादिविशेष्यक घटादिप्रकारकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति स्वरूप योग्यता, तत्तदर्थवाध परस्परसाकांक्षमतदर्थोपस्थापकपदत्वेनैव स्व रूपयोग्यत्वा, दिति तादृशवाक्यस्यालक्ष्यत्वात् । पदोत्तरा म्पदत्वादिरूपाकांक्षाभमा च्छाब्दबोधोत्पत्त्या तत्तदाकांक्षा ज्ञानविष पत्वेनैव तत्तदर्थविषयकशाब्दबोधयोग्यता, नतु तादृशाकांक्षा धत्त्वेनेति निराकांक्षवाक्यस्यापि स्वरूपयोग्यत्व. मव्याहत मेवेति वाच्यं; तादृशरूपेण हेतुत्वे प्याकांक्षानमाविषयतादृशवाक्यव्यक्ती नो स्वरूपायोग्यावस्य दुर्वारत्वात । प्रयोगों हेतुभूतो यस्यार्यतत्वज्ञानस्येति समासात् ज्ञानान्तं शा बदामापरं, तदेव जन्यं यस्येति बहुव्रीयन्त रावलम्बना च्छाब्दममा करणावं समुदितलक्षणवाक्यार्थः । प्रत्यक्षादिप्रमाणातिव्याशिवारणाय शान्दवं प्रमाविशेषणतयोपात्तम् । शब्दपदस्य लक्ष्यदिश्येव सम्ब- न्धः । लक्ष्यतावच्छेदकं च शब्दप्रमाणत्वं शब्दप्रमाणव्यवहारविषयत्वं, नतु शाब्दप्रमाकरणावं, अतो न लक्षणलक्ष्यतावच्छेदकयो रभेद इत्यपि वर्णयन्ति । यथाश्रुतं ताशज्ञानजन्यशब्दत्वरूपं लक्षणं ज्ञायमानशब्दस्य वरणताभिप्रायेण । अतीतानागत शब्दज्ञानादपि प्रमोत्पत्त्या शब्दज्ञान स्यैव करणत्वमिति स्वमतेतु शब्दज्ञानत्वं लक्षण मूद्यम् । प्रत्यक्षमाप्रामाण्यवादिन श्चार्याकस्यानुमानखण्ड एव निराकृत घात् सम्प्रति प्रत्यक्षानुमानोभयमामाण्यवादिनं सौगतं निराकर्तु । २ ·१० शामुक्तावळा ननु शब्दो नप्रमाणं । तथाहि - MIB साध्यले तन्मलेन. शंकते ( नन्विति ) शब्द स्तज्ज्ञानं वा, न प्रमाणं.. नप्रमाणव्यवहारविषय इत्यर्थः । प्रमितिकरणत्वाभावस्य " तथाहि करणविशेषः प्रमाण " मित्यनिमग्रन्थेन प्रमाकरणत्वस्य प्रमाणव्यवहारविषयतावच्छेदकत्व मभिधाय, प्रमारूपफलायोगव्यव च्छिन्नत्वात्मकममाकरणत्वाभावस्य हेतुत्वाभिधानविरोधात् । यदि च प्रमायोगमच्छिन्नात्वविशिष्टप्रमाकरणत्वाभाव संसाध्या, तादृशविशे- पणमात्रस्याभावो हेतु रित्युच्यते तदा साध्याविशेषविरहेण यथाश्रुत स्यापि संगतिः । नच - विशिष्टप्रमाकरणत्वाभावस्य साध्यत्वे सा ध्याविशेषस्योक्तरीत्या परिहारोपि करणविशेष इत्यादिना प्रभाकर णत्वविशिष्टस्य प्रमाणपदवाध्यत्वाभिधानस्या नुपयोगित्वं दुर्वार, प्रमाणपदार्थयाभावस्य साध्यत्वे च प्रमारूपकलायोगव्यवच्छिन्नत्वरूप आमाकरणत्वस्य प्रमाणपदार्थतानवच्छेद फत्वे तदभावस्य प्रमाणपदार्थ स्वाभाषसाधकताया अप्रयोजकत्वेना निर्वाह्यत्वात् ताशप्रमाकर णवस्य प्रमाणपदार्थतावच्छेदकत्वाभिधानसंगते रिति वाच्यं; फला योगव्यवच्छेदस्या भावरूपसाध्यप्रतियोगितावच्छेदकप्रवेश एवं फला योगव्यवच्छेदाभावरूपहेतो स्तारासाध्याच्याप्यत्वाप्रसत्या नाप्रयोजक स्वशंकेत्याविष्कर्तुः फलायोगव्यवच्छेद मन्तव्य करणविशेषः प्रमाण " मित्यादिना साध्यस्थप्रमाणपदार्थविवरणस्यौचित्येन तद्वन्य संगलेः । शब्दस्य विषयतया स्वप्रत्यक्षकरणस्वेपि नांशतो बाधादिः, शब्दप्रत्यक्षातिरिक्तप्रमाया साध्यादिघटकत्वात । व्यवहारघटित साध्यपक्षेपि शब्दप्रत्यक्षातिरिक्तममाणव्यवहारो विवक्षणीयः ।

·1५1707 " करणविशेषः प्रमाणं ! करणंच तत् , यस्मिन् सति क्रियाभवत्येव। नच शब्देसति प्रमाभवत्येव,- इति नायं शब्दः प्रमाणम् । नच - शब्दोनप्रमाणमिति वाक्यस्य प्रामाण्या प्रामाण्ययो ाघातः, AompRAM " . (करणविशेष इति) प्रमायाः करण मित्यर्थः । “ प्रमाणम् प्रमाणपदार्थः । अतो नोद्देश्यविधेययो रेकरूपेणोपस्थित्याऽनन्वयः । ( यस्मिन् सतीति) यदधिकरणक्षणाव्यहितोत्तरक्षणे म्वसमानाधि करणफलायोगो नास्ति, तरकरण मित्यर्थः । सामानाधिकरण्यं च कारणतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वाधिकरणे कार्यतावच्छेदकलम्बन्धेन वृत्तिः । अयोगः -- अनुत्पत्तिः । " नच - शब्दे " तज्ज्ञानेवा “ सति"- तदग्रिमक्षणे,"प्रमा भवत्येव'- नियमेनोत्पद्यते, तत्सत्त्वेपि सहकारि विळम्बन व्यापारविळम्बन तदिळम्बादिति भावः । " इति वाक्यस्य "- इत्यादिभवदीयवाक्यस्य । ( प्रामाण्याप्रामाण्ययो ाघात इति ) प्रामाण्य शब्दस्या प्रामाण्यसाधनानुपपत्तिः, प्रामाण्याभावे भवतां साहशशब्द प्रयोगानुपपत्तिः, परस्यशब्देऽप्रामाण्यविषयक प्रमोत्पत्त्यर्थ मेव तादृशवाक्य प्रयोगात् तादृशवाक्याप्रामाण्ये परकीय ताश प्रमारूपेष्टसाधनत्व ज्ञानासम्भवात् ; नाहि शब्देन साक्षादप्रामाण्य प्रमाया अजननेपि परम्परयानुमित्यात्मक तत्ममाजननसम्भवः, न्यायस्य तद्घट कवाक्यस्य च वाक्यार्थप्रमादारैवानुमित्युपयोगित्वादितिभावः । न्यायस्य तद्घटकवाक्यस्यवा वाल्यार्थबोधा जनकत्वेपि प्रत्येक पदार्थोपस्थित्य संसर्गाग्रहमूलक वाक्यतात्पर्यविशिष्टार्थ गौचरमानलधी दारोद्देश्यानुमिति निर्वाहकत्वमक्षतमेवेति न विचारव्याघात इति ·सानुक्तावली । अस्या प्रमाण्यपि एतदुत्थाप्यानुमाना विसंवादात् । -इतिचेन्न आकांक्षादिमतः पदार्थस्मरणादि व्यापारवतः प्रमाणत्वेन तत्सत्त्वे प्रमोत्पत्ते रावश्यकत्वात् । अतथाभूतत्वे च फलाजनकत्वस्य करणान्तर साम्यात् । . समाधत्ते (अस्या प्रामाण्यपीति)"अस्य"-शब्दो नप्रमाणमिति वाक्यस्य । " अमामाण्योपि " - साक्षा प्रमाजनकत्वाभावेपि । एतदुत्थाप्यानुमाना विसंवादात् "-परम्परया तनिर्वाह्यानुमिते यथार्थत्वात् । एतदुत्थाप्यमाना विसंवादिति क्वचित्पाठः । भनुमानेति पाठेपि अनुपश्चान्मानमिति व्युत्पत्त्या मानसशानमेव तदर्थइति केचि दर्णयन्ति । तचिन्त्यम् । भस्माभिः शब्दत्यावच्छेदेन तज्ज्ञानत्वावच्छेदेनवा न प्रमाकर. णत्व मुपेयते अपितु तत्सामानाधिकरण्यमात्रेण । अतस्सोगले स्तदवच्छेदेना प्रामाण्यं साधनीयम् , तञ्च न सम्भवति, सकलख. हकारिसमवहिते व्यापारविशिष्ट पक्ष उक्तहेतोरंशतो ऽसिद्धरिति समाधत्ते (आकांक्षति) आकांक्षादिमतः" - आकांक्षाज्ञानादिरूप सहकारि समवहितस्य । “प्रमाणत्वेन " - प्रमोपधान प्रयोजकत्वन "तत्सत्वे -तादृशस्य शब्दस्य तज्ञानस्यवा सत्त्वे (प्रमोत्पत्तेरावश्यक स्वादिति ) न चाकांक्षाज्ञानादिविशिष्टशब्दादि व्यापाराधिकरण क्षणा नन्तरक्षणे फलोत्पत्ते सवश्यकत्वेपि यद्धयक्तेः कारणत्व मभिमतं सह कार्यन्तरशून्यो य स्तस्य व्यापारस्थवा धिकरणक्षण स्तदुत्तरक्षणे फलानुत्पत्त्या स्वाधिकरण क्षणाव्यवहितोत्तरकालत्व व्यापरफलोत्पत्ति कत्वरूपफलायोगव्यवच्छेद स्तन दुर्घट एवेत्यत आह ( अतथेति) यापूर्वक्षणे नसहकारिसमवधानं तदाफळानुपधायकत्वस्य प्रत्यक्षाशुप धायकचक्षुरादिव्यक्ति च्छेदाद्यपधायक वाश्यादिव्यक्ति साधारणतया करणत्या विरोधादित्यर्थः ।

·मूडगावराय शब्दखण्डः । थापि शब्दो नप्रमाणान्तरं, तथाचायमाशयः । निरूक्तरूपफलायोग व्यवच्छेदो नकरणता घटकः, अपितु यावत्सहकारिसमवाहित स्वव्यापाराधिकरणक्षणाव्यव हितोत्तरकालत्व व्यापकफलोत्पत्तिकत्व रूपएव । अन्यथा-इन्द्रियादेरप्य करणत्वापत्तेः । यादिच सौगतमते सन्मात्रस्य क्षणिकसया फलोपधायक स्य चक्षुरादे स्तव्यापारस्यवा ऽन्यदासत्वा (फलोत्पत्तिनियत स्वाधि करणक्षणाव्यवहितोत्तरकालत्व व्यापक फलोत्पत्तिकत्व मव्याहतम् , तदा तेषां शब्दादेरपि तथात्वात् न कथं करणत्वमिति समस्समाधिः । . निरुक्तफलायोगव्यवच्छेदस्य कर्मादिकारकसाधारण्येपि नक्षतिः, उपधेयसंकरे प्युपाधिभेदेन करणादिकारकभेदात नचैवं करणत्वमस्तु, किं फलायोग व्यवच्छेदेनेति वाच्यं , इन्द्रिय- स्वादिना चक्षुरादे स्पार्शनादिस्वरूपयोग्यत्वेपि चक्षुषास्पृशतीत्याद्य प्रयोगाव , अन्धेस्पृशतीत्याध प्रयोगाच्च । अथैवमपि फलोपधायकत्व मेवकरणत्वमस्तु, कि फलायोगव्यवच्छेदानुसरणेन, फलोपधायक मात्रएव फळायोगव्यवच्छेदसत्वात् ; इति चेत ? सत्यं , साशपर्य धसितार्थएव फलायोगव्यवच्छिन्नं कारणमित्यस्य तात्पर्यम् । वस्तु सस्तु कर्मादिव्यावृत्तो ययापारः कारकान्तरव्यापाराव्यवधानेन फल निष्पादकस्तत्वं करणत्वं । अत एव पुरुषेण च्छिन्नत्ति कुठारइत्यादयो न प्रयोगाः । हस्तव्यापार्यकुठारादे यत्र करणत्वं तत्र हस्तेत छिन सीत्यादयः प्रयोगास्तु न मुख्या इत्यवधेयम् । शब्दस्यानुमानान्तर्भाववादी वैशेषिकः प्रत्यवतिष्ठते ( तथापीति ) शब्दस्य प्रमाणत्वपि नाखौ स्वविषयकप्रत्यक्षभिन्ना या भनुमित्यन्या ·१४ शास्त्रमुताना । पदार्थ संसर्गस्यानुमानाब सिद्धेः । -- . - प्रमिति स्तरक रणमित्यर्थः । "नप्रमाणान्तर" मित्यस्य नानुमानभिन्नमिति नार्थः, ज्ञायमानलिंगस्य करणतामतेनुमानभेदाप्रसिद्धः अनुमान तादात्म्यस्य साध्यावेपि सिद्धसाधनं, न्यायमतेपि शब्दस्यलिंगत्वाद । उक्तसाध्ये तत्वे साधकाभावादिति हेतुरूह्यः । ननु आकांक्षादिमत्पदद्धयोपस्थापितयोः पदार्थयोः पूर्वाप्रतीत परस्य प्रमाणान्तरत्वं सेस्यतीत्यत आह ( पदार्थसंसर्गस्येति ) एतेन मूलोक्तसाध्ये अनुमानादेव सिद्धरित्यस्य हेतो वैयधिकरण्येपि नक्षतिः । मिश्रास्तु नप्रमाणन्तर " मित्यस्य क्लप्त प्रमाणान्तर्भूतमित्यर्थः, तत्वंचोभयवादिसिद्ध स्वकरणकप्रमासामान्यकत्वं । अत्रैव साध्ये हेतुः “ पदार्थसंसर्गस्ये " त्यादिः। तदर्थश्चानुमान साध्यार्थकत्वादिति । अनुमितिसामग्रयधीन स्वकरणक प्रत्यक्षान्यप्रमिति सामान्यकत्वादिति यावत् । अथवा अनुमानत्वेनैव संसर्गसाधकत्वादियर्थः । स्वनिष्ठ प्रत्यक्षान्यप्रमितिकरणतात्व व्यापकानुमितिकरणतात्व कत्वादिति यावत् । अखण्डाभावघटकतया नव्यभिचारावारक भत्यक्षान्यत्व विशेषण वैयमिति वर्णयन्ति । तञ्चिन्त्यं , तादृशहेतीनैयायिका विद्धत्वात् । यद्यपि प्रमाणान्तरत्वे साधकाभावोपि प्रमाणान्तरत्ववाद्य सिद्धः, तथापि साधकमव्यवस्थाप्य तदभावासिद्धयुपन्यासेनवादिनिरोधो शक्य इति नदोषः । ननु गामभ्याजेत्यादि वाक्यज्ञानं यत्र वर्तते कर्मत्वाभ्या जनादि पदार्थे गोकर्मत्वादिपदार्थसंसर्गस्तत्र तत्संसर्गव्याप्यधर्मवत्ताज्ञानमन्तरेण नानुमातुं शक्यते, ताशवाक्यज्ञानं विनापि संसर्गसिद्धिस्सम्भवतीति चाक्यज्ञानम किंचित्करमिति वाक्यार्थज्ञानस्य वाक्यज्ञानान्वयव्यति रेकानुविधान मनुभवसिद्धं शब्दस्य प्रमाणान्तराध मन्तरेण नोप ·मूलगदाधरीये शब्दखण्डः । १६ तथाहि-गामभ्याज दण्डेनेति पदानि वैदिकपदानि वा तात्पर्य विषयस्मारित संसर्ग ज्ञानपूर्वकाणि, : पद्यते साध्यपक्षज्ञानसम्पादकत्वेना : सन्निकृष्टार्थवाक्यस्यानु मानोपयोग इति वाच्यम् , आकांक्षादिरहितपदखमूहज्ञान। दपि सा- ध्याधपस्थितिसम्भवना कांक्षादिमपदसमूहादिरूपवाक्यज्ञानान्वय ध्यतिरेकानुविधानानुपपत्ते र्दुरित्वा, दित्याशंक्या श्रोतु रेकपदार्थे परपदार्थसंलर्गानुमापकस्य वाक्यज्ञानसापेक्षग्रहस्य लिंगल्य निय मतो न सम्भव इति वाक्यविशेषे आकांक्षादिघटित तद्विशेषत्वेन हेतुता, वक्तृवाक्यार्थज्ञानपूर्वकतानुमानमेव वाक्यार्थप्रतीत्यनुरोधेनोप गन्तव्यम्। भत आकांक्षादिमत्त्वेन वाक्यज्ञान मनुमानोपयोगि, बाक्यार्थज्ञानोपरत्तज्ञानसिद्धावेव च वाक्यार्थसिद्धि रित्याह तथा हीति) लौकिकवाक्यस्थले वक्तवाक्यार्थज्ञानानुमानेन वाक्यार्थ सिद्धया तदेवाप्रमाणं, वेदास्तु प्रमाणान्यवेति मीमांसका उपगच्छन्ति, तन्मता देतन्मतस्य विशेषं दर्शयितुं वेदवाक्यान्यपि पक्षतया तिदिशति (वैदिकेति ) एवं व मीमांसकमते वेदस्यापौर षेयतया तत्र वक्तज्ञानातुमानासम्भवेन वेदस्य एतन्मतेतु तत्रापि वक्तु भगवतो वा वाक्यार्थज्ञानानुमानेन वा क्यार्थसिद्धिसम्भवात वेदस्यानि नप्रमाणान्तरतेति विशेषो लभ्यते । ( तात्पर्येति ) स्वतात्पर्यविषयो यः स्वघटकपरस्पराकांक्षादिमत्पद स्मारितार्थयोः परस्परसंसर्ग स्तज्ज्ञानपूर्वकाणीत्यर्थः । गामभ्याजे त्यादिवाक्ये सद्घटकं यत्परस्पराकांक्षादिमद्गोपदद्वितीयापदादिक तत्तदर्थयो मिथस्संसर्गस्याधाराधेयभावादे ज्ञानपूर्वकस्वसिद्धया भिमत सिद्धिः । अतापर्यविषयस्य गोकर्मत्वादे रेककालीनत्वादिसंसर्गस्या भ्याजन कृत्यादे श्च कार्यकारणविषयविषयिभावादिसम्बन्धस्यै तारपये परस्य सिद्ध रणाय स्वतात्पर्यविषयत्वं संसर्गविशेषणम् । प्रमाणान्तरता ।

·मते भासते, नतु शास्त्र मुक्तावळी । मच तात्पर्याविषयसंसर्गसिद्धावपि तात्पर्थविषयतत्सिद्धौ बाधका भावा दभिमतसिद्धेः किं तात्पर्यविषयत्वविशेषणेनेति वाच्यम् , न्याय मते तात्पर्याविषयसंसर्गसिद्ध शब्दा दनुत्पत्त्या तत्साम्याय तादृश विशेषणोपादानात् । स्वतात्पर्य विषयावं च तजन्य बोधविषयत्वेन प्रतिपादकच्छ विषयत्वं, न्यायमते तात्पर्यविषयस्या प्रकृतवाक्यस्थपद स्मारितार्थसंसर्गस्या सिद्धया प्रकृतानुमानादपि सादृशसंसर्गसिद्धि वारणाय स्वघटकादमारितार्थ प्रतियोगिकत्वंससंगविशेषणं । प्रकृत वाक्यस्थयों रपि ययाः पदयो नाकांक्षासत्ति ी तत्पदद्रयार्थयोरपि तात्पर्यविषयसंसर्गस्यालिद्धया तत्सिद्विचारणाय परस्पराकांक्षादिमत्वं पद्दविशेषणात् । नन्य प्रकृतवाक्यघटकगवादिपदयो मिथस्वाकांक्षयो यावी तयो राधाराधेयभावरूपाकांक्षानिरूपकसम्बन्ध एवं न्याय तात्पर्यविषयोपि तत्तत्पदाकांक्षादिभिरूपकैककालीनत्वा दिसंसर्ग इति वैशेषिकमते उक्तानुमाना कथं तद्भाननिर्वाह इति वा- यम् ; स्ववदकपदद्धयाकांक्षानिरूपकत्वस्य संसर्गविशेषणतयोपपत्तेः । वस्तुतः यत्संसर्गनिरूपित परस्पराकांक्षादिमद्य पदयघटितं यदाक्यं तत्पदार्थको निधस्तरसंसर्गज्ञानपूर्वकमिति सामान्यव्याप्तयादरा त्सा ध्ये आकांक्षादिमत्त्वं न प्रवेश्य, हेतुस्थयापदीय यदर्थ घटितहेतो पक्षधर्मता ज्ञानं खाध्यस्थ तत्पदीय तदर्थघटितसाध्यस्यैव पक्षधर्मतायलेन सामान्य मुख व्याप्तितः सिद्धिनियमात् ययोः पदयो कांक्षादिकं तयो हेत्वघटकतया उतातिप्रसंगा नवकाशात् । एवं स्वघटकपदद्धय घटितत्वरूप हेत्व सत्त्वेन हेतुस्थयत्पदेन तदुपादानासम्भवात् उक्तरीत्याति प्रसंगशंका नवकाशात साध्ये तात्पर्यप्रवेशनमप्यफळं, तत्म धेशेपि हेतो तात्पर्यनिवेशस्यावश्यकतया यत्संसर्गपर पदयघाटेतं यद्वाक्यं तत्तसंसर्गज्ञानपूर्वकमिति सामान्यव्याप्तया पक्षधर्मताचलात तात्पर्यविषय संलगमात्र सिद्धि सम्भवात् ; तथापि पक्षधर्मताबला तात्पर्य विषयोय संसर्ग स्तज्ज्ञानपूर्वकत्वमेव सिद्धयतीति प्रदर्शनाथ -- यद्यपि ·मूलगदाधरीये- शब्दखण्डः । भेव संसगै मूलकृत स्तापर्यविषयत्वोत्कीर्तन, नतु तस्य साध्यघटकत्वं तदभिप्रेतमिति न विरोधः । अर्थयोवृत्त्यापदस्मारितत्वलाभायवा, तेन समवायादिनासम्बन्धेन पदस्मारितस्याकाशाद संसर्गस्यतात्पर्यविष. यस्वेपि न सिद्धिः । तत्पदस्मारितार्थे तत्पदतात्पर्यभाप निवेश्यम् , अन्यथा गामभ्याजेत्यादौ गोपदार्थसंसर्गत्वादिना यत्र गवादिपदस्मा- रित पृथिव्यादिसम्बन्धस्यापि वक्त तात्पर्यविषयता गवादिपदतात्पर्य विशेषतः पशुविशेषादावेव तत्र पृथिव्यादिलंसर्गसिद्धिप्रसंगात् । धूमपदा भृमज्ञाने ऽनुमानाद्वह्निधीभविष्यतीत्यभिसन्धाय यत्र धूमोस्तीतिवाक्य मुच्चरितं तब धूमपदेनलक्षणयावद्वेस्मारितत्वपि न प्रथमतोवह्नि संसर्गधीः, स्वजन्यबोधविषयत्व प्रकारकेच्छारूप स्वतात्पर्यनिवेशात , उक्ततात्पर्येच वद्विवोधांशे धूमपद प्रयोज्यत्वस्यैव भानाद्वहस्तद्विषयत्वेपि अतिप्रसंगविरहात । अथ पदार्थसंसर्गच तात्पर्यविशेषणप्रवेशेपि यत्रा ख्यातस्य मुख्यार्थेकृती अभ्याजनरूपधात्वर्थस्य विषयितारूपसंसर्ग लक्ष्यार्थसंयोगादिरूपव्यापारेच तस्यानुकूलतारूपसंसर्गेतात्पर्य, तत्र कृतावभ्याजनस्यानुकूलतासम्बन्धः कथं न सिद्धयति, अभ्याजनकृ. त्योः पदार्थ योरनुकूलतासंसर्गस्य च तात्पर्यविषयत्वात् ।। तत्र कृतिनिष्ठानुकूलत्वस्य तात्पर्याविषयत्वान्नतत्तिद्विरितिवाच्यम् , अनुकूलतासंसर्गस्य व्यापाराशे बोधोभववित्यभिप्रायेण सामान्यतः कृतिनिष्ठानुकूलताया अपिभानात् ; एवं यत्र गोरानएनमित्यादी गोपदार्थ पशुविशेषीयत्वेन षष्ठयर्थकर्मत्वांशे संसर्गप्रतीति भवतु गोपदार्थेषु प्रतियोगित्वेन षष्टयर्थलम्बन्धाशे संसर्गप्रतीति भवति स्याकाराभिप्रायः तत्रेवादि प्रतियोगिक कर्मत्वान योगिक संसर्ग सिद्धिप्रसंगश्च इण्वादेः कर्मस्वादश्च पदार्थस्य सामान्यत स्तत्सं. सर्गस्यच तात्पर्य विषयत्वात् इति चेत्? सत्यं, तत्पदार्थ संसर्गयोः पृथ क्तात्पर्यविषयत्वविशेषणे ताशातिप्रसंग वारणसम्भव इति तत्पदस्मारित यद्यदर्थ प्रतियोग्य नुयोगिकरवेन यत्संसर्ग नच ·शास्त्रमुक्तावळी । आकांक्षादिमत्पद कदम्बत्वात् , , प्रवर्तक क्ष बोधोभितः तत्प्रतियोगिक तदनुयोगिकतत्संसर्ग ज्ञानपूर्वकात्येिचा साध्यं विवक्षणाय, तथासति च नोक्तातिप्रसंगः , उयात्यापक्षधर्मतावलेन च पूर्वानुपस्थित तत्तत्पदार्थ प्रतियोग्य नुयोगिक तत्तसंसर्गक वाक्यार्थ घटितोक्तसाध्य सिद्धेपिखम्भवः । एवञ्च विशिष्य वाक्यार्थसिद्धया प्रवर्तकज्ञाननिर्वाहापि उक्ता नुमानाद्भवति । एपंच सिद्धान्ते 'स्मारितपदार्थ संसर्ग ज्ञानपूर्वका गी' ति अनुमिति स्स्यादित्यनेन यत्प्रवर्तक ज्ञानानिर्वाह कथनं तसा. मान्यव्याप्त्या प्रसिद्ध विशेषधी नभवतीत्याशयेन । नानिर्वाहकथनंच दर्शितातिप्रसंग धारणा निर्वाहस्या प्युपलक्षणम् । नच स्वप्रतियोगित्वा नुयोगित्वाभ्यां तत्तत्पदबोध्यत्वेन यो भिप्राय: सद्विषय तत्तत्पद स्मारितार्थ प्रतियोगिकोय स्संसर्ग स्तज्ज्ञानपूर्वका णीत्येव साधनायमिति नोक्तातिप्रसंगहति वाच्यम्, तत्रापि साध्य घटक संसर्ग स्वस्व निवेशेनाननुगमेन तादृशानुमाना निर्वाहात् । वाक्यान्तर घटक पददय तात्पर्य विषयस्य प्रकृत वाक्यघटक परस्परा कांक्षारहित्य पदद्वय तात्पर्यविषयस्य च संसर्गस्य सिद्धिवारणाय यद्यपदार्थयों स्संसर्गसिद्धि रुद्देश्या तत्तत्पदयो विशिष्य साध्यदेवो रवश्यनिवेशनीय सामान्यव्याप्त्या अप्रसिद्ध विशेष सिद्धि स्वीकार मन्तरेणा निर्वाहाच्च । (आकांक्षादिमदिति ) परस्पराकाँक्षासत्तियोग्यताव स्प दद्रय पार्टतत्वादित्यर्थः । निराकांक्षायोग्यपदद्धय घटितवाक्ये योग्यताघटितवाक्ये योग्यताघटित हेत्वभावपि योग्यानिराकांक्षवाक्ये पू. वोक्तदिशा साध्ये आकांक्षाप्रवेशेन शुकवाक्यइव परमेश्वरीय संसर्ग प्रमापूर्वकत्व सत्त्वेपि व्यभिचारो दुर्वारइति हेतो आकांक्षाप्रवेशः। यदिच साध्ये आकांक्षामप्रवेश्य सामान्यव्याप्त्योक्तातिप्रसंगो वार्यते, तदा व्यभिचाराभावपि निराकांक्षपदयो हेसुघटकत्ये प्रकृतस्थले ग: तया ·भूलगदाधरीये- शब्दखण्डः । वादिषद तृतीयादि पदार्थयो स्संसर्ग सिद्धिप्रसंगइति तदारणायमि थस्साकांक्षयद्यत्पदघटितं यदाक्यमिति हेतौ निवेशस्यावश्यकतया हे खावाकांक्षा निवेशस्यावश्यकता । मिश्रास्तु संसर्गतात्पर्यरहिते निराकांक्षे तात्पर्यघटितखाध्याभावेन यभिचारवारणाय हेतो आकांक्षाप्रवेशनमावश्यकम् । नच सर्वत्र योग्यनिराकांक्षभगवतएव तात्पर्य संसर्गप्रयांचादाय साध्यसत्वमुपपा- मिनाक्यते, अयोधकेनिराकांक्षे तदाक्यजन्यत्वेन संसर्गबोधविषयके दछारूपतात्पर्यस्य भगवतीमात : तदिच्छाया व्यधिकरणा प्रकार वात । अथ शुकवाक्ये आकांक्षादिसत्त्वपि तात्पर्यगर्भसामाखवेन व्य- भिचारस्य दुर्वारतया हेतो तात्पर्यप्रवेशावश्यकतया नोक्तव्यभिचारस्था प्यवकाशः। नच शुकवाक्ये व्यभिचारवारणायखामान्यत: किंचि दर्थपरत्वमेवनिवेश्य, रतः पदार्थस्वरूपपरमिथ संसर्गनात्पर्यशुन्ये नि- साकांक्षे व्यभिचारवारणायाकांक्षा निवेशनमिति वाच्यम् । पदार्थस्वरू. प्रपर संसर्गतात्पर्यरहितवाकांक्ष वाक्यस्यापिसम्भवात , तत्र व्यभिचा. जवारणाय संसर्गतात्पर्यस्यापि हेती निवेशनीयतयाऽकांक्षाया भनिवे शेप्युक्त व्यभिचारानवकाशादिति चेन्नः - संसर्गतात्पर्यस्यैवाकांक्षा पदन विवक्षितत्वादित्याहुः । नचैवं एतन्मते योग्यतासत्तिमत्त्वेसति संसृष्टार्थपरत्वादिति लीलावतीकारीय हेत्वविशेषः, तत्रान्वयप्रयोजकरूपवत्त्वात्मक योग्य- साया निवेशात् । अत्र च बाधकप्रमाणाभावरूपाया स्तस्यानिवेशेन विशेषाद । नचैवं घटः कर्मत्वमानयनंकृति रित्यादावयुक्तहेतुना संसर्ग सिद्धिसम्भवाद तव्यावृत्तये भाकांक्षाया आनुमानिकवाक्यार्थबोधे सापेक्षता नस्यादितिवाच्यम् , परस्परसाकांक्षपदयोः परस्परस्वार्थ संसर्गसारपर्येण बुबोधयिषुणा प्रयोगा दाकांक्षाया स्संसर्गतात्पर्यग्राहक- परखेन प्रकृतानुमानोपयोग निर्वाहात ।

·२० शास्त्रमुक्तावळी । इदमत्रावधेम् । साध्ये तात्पर्मविशेषण प्रवेशेन व्यभिचारप्रस क्तिमभिदधानस्य मिश्रस्य स्वार्थानुमानेपि व्यर्थविशेषणता न दोषइत्यभि प्रेतं । तथाच तन्मते यथाश्रुताकांक्षाया अपि परस्पराकांक्षारहितपद द्वयार्थ तत्संसर्गसिद्धिधारणाय तात्पर्यवसाध्य घटकता । तथाच हेतुस्थाकांक्षापरमेवेति तस्य संसर्गपरत्वार्थकत्वमयुक्तं । एतद्रीत्येव संसर्गतात्पर्यघटिले लीलावतीलारीयहेतो निराकांक्षे मणिकारस्य व्य भिचारप्रदर्शन संगमयितुं शक्यते । यत्त पदार्थान्तरसंसर्गसिद्धिवारणाय स्वातिपाद्यत्वं साध्यस्थ संवर्ग विशेष एवञ्च निराकांक्षे , स्वप्र तिपाद्यसंसर्गाप्रसिथासाध्यासत्वेन व्यभिचारवारणाय देतावप्याकांक्षा विशेषणम् ; नच तथासति तात्पर्यविषयत्वादिविशेषण वैयर्य, तात्पयों विषयसंसर्गादे स्वप्रतिपायवाभावनैवानतिप्रसंगादितिवाच्यं, ख प्रति पायत्वं स्वरूपयोग्यप्रतिपत्तिविषयत्वं, तात्पांविषयसंसर्गस्यापि तथारव मक्षतमेव, एवंच संसर्गप्रतिपत्ति स्वरूपयोग्यनिराकांक्षे व्यभिचारवारणाय हेता वाकांक्षादिमत्यपि आकांक्षादि ज्ञानविरदेणापत्यायके व्यभिचारः। यदिचा काक्षादि ज्ञानाविषये तद्घटित हेतो भिचार ज्ञाना सम्भवात् स्वरूपसतोव्यभिचारस्य च स्वार्थानुमाने अदोषत्वान दो. प इत्युच्यते, तदा आकांक्षादिमत्त्व ज्ञानविषये प्रतिवन्धक सिद्धि सामग्रीविशेषादि वशेना प्रत्यायके वाक्ये व्यभिचार ज्ञानसम्भवात् अनुमानानुपपत्ति र्दुरिव । नच यदा वाक्यविशेषे आकांक्षादि मत्वं ग्रहीत्वा व्यभिचारोग्राह्यः, तदा प्रतिबन्धक समवधाने वाक्यार्थ बोधानुत्पत्त्या नुमित्यनुत्पत्ति नक्षतिमावदति, यदिच सदा नोक्तमतिबन्धक समवधानं, तदा तवाकांक्षादिमत्त्व ज्ञानात् तदा- क्यस्य प्रत्यायकत्व मावश्यकमिति व्यभिचारस्य ना वकाश इति वाच्य यदा व्यभिचारग्रहविषय वाक्यान्तरार्थ ज्ञानस्येव प्रति वन्धक समवधानं नतु प्रकृतवाक्यार्थ ज्ञानस्य तदा प्रकृतवाक्पार्य सिद्धयर्थ मनुमानस्याप्यवश्य निर्वाह्यत्वात तनिर्वाहस्य च . सामान्य ·चारस्पति तन्निधेशाइतिकेचिद । योग्यताया अनिवेशे ऽ योग्यस्थले मूलगदाधरीये- शब्दखण्डः । व्याप्तिः ग्रहपरिपन्थि व्यभिचार ज्ञानेनाशक्यत्वात् इति , परास्तम् - प्रतिबन्धक समवहिताकांक्षा ज्ञानविषय वाक्यस्यापि स्वरूपयोग्य त्वेन स्वप्रतिपाद्यत्व प्रसिध्या टक व्यभिचारानवकाशादिति । तदसत् , स्वरूप योग्यत्वस्य तिपाद्यताघटकत्वे पदार्थान्तर संसर्ग व्यावर्तना सम्भवात् । पदार्थपदस्य प्रकृत पदार्थ परता मुपगम्यैव तस्य व्यावर्त नीयत्वात् । यदिच हेतु विशेषण सार्थकत्वायैव स्वरुपयोग्यक प्रतीनि1ि46प प्रतिपाद्यत्वं साध्ये निवेश्यते तदा संसर्ग प्रति पादकत्व साध्यएव पर्यवसानादिति “ यत्त्वि " त्यादिमूलेनतादृश साध्य दूषणविरोधइतिदिक् ! मादिपदेना सत्तियोग्यतयोः परिग्रहः आसतिर व्य वधानान्वय प्रतियोग्युपस्थापकत्वं, तदुपादानाद नासन्नयों राक्षादि मत्पदयो रासत्ति गर्भसाध्याभावेन स्वातन्त्रणा सत्ते सध्यघटकापि हेतु विशेषण सार्थक्यानुरोधेन गिरि तामग्निमान् इादौ व्यवधानेनोपस्थितयो गिर्यग्निमस्पदयो स्तापर्यविषयस्यापि ..' बन्धस्य न्यामतेशाब्दबोधाविषयस्य सिजिशरणाय वा स्मारित. स्या व्यवधानेन स्मारतत्वरूपस्य विपक्षणीयतया तद्गर्भसाध्याभा. इन प्रसक्तस्य व्यभिचारस्य नाशिः । वृत्त्या पदस्मारितत्वमासत्तिः, तदनिवशे वृत्त वृत्त्यास्मारितत्व गर्भसादाभावेन व्यभि- कार्य प्रतियोगिकापरपदार्यानुयोगिकसंसर्गाप्रसिद्धया तद्घटित सत्त्वाट्यभिचारइति तत्रतनिवेशः । योग्यताच विशिष्यएकपदे (पदस्य यत्पदार्थप्रतियोगिकत्व स्वार्थानुयोगिकत्व बाधकप्रमाणा नाव स्तरसंसर्गकत्वम् । एवंच स्वघटकीभूत . गवामादिपदाकांक्षा निरूपक गवाद्यमादिपदस्मारितार्थ प्रतियोग्यनुयोगिकत्वबाधक प्रमा. णाभाववत्पदस्मारितार्थप्रतियोग्यनुयोगिकत्व बुबोधयिषा विषय- संसर्गकावं हेतुः फलितः । निरूपकान्तं प्रमाणाभाववदन्तं च ·२२ शास्त्रमुक्तावळी । संसर्गविशेषणम् । तादृशद्विविधपदाकांक्षानिरूपक तत्तत्पदस्मारिता प्रतियोग्यनुयोगिकत्व बुबोधयिषाविषयतत्तत्पदस्मारितार्थ प्रतियोग्य नुयोगिकसंसर्गज्ञानपूर्वकत्वपक्षधर्मतावललभ्यं प्रकृते साध्यम् । तत्पद सर्वत्र यत्व तत्वाभ्यां निवेश्य सामान्य व्याप्ति रादरणीया, नतु वि- शिष्य, तेन न घट मानयेत्यादिवाक्यस्य दृष्टान्तस्वानिर्वाहः । नया साध्य प्रसिद्धिमात्रेण कृतकृत्यता । साका घट: साध्या एतेन कर्मत्वमित्यादिपदयस्याप्यभेदान्वये क्षतया भेदान्वये योग्यतया हेतुखत्त्वा तत्पदद्धयाका शानिरूपक तत्तत्पदार्थप्रतियोग्यनुयोगिकसंसर्गापसिद्धया सत्त्वेन व्यभिचारः, एवं वहिना सिंचतीत्यादी लक्षणादिना हिया- दिपदस्मारिजलादिनिरूपित तात्पर्याविषयसंसर्गघटितयोग्यतात्त्वा द्वयादिसर्गतात्पर्यसत्त्वा च हेतुसत्त्वेन तात्पर्यविषयवद्विसेकर- णत्यादि प्रतियोण्यनुयोगिक संसर्गाप्रसिद्ध्या साध्यासत्वेनव्यभिचाः, एवं सत्रैव स्मारितार्थी प्रतियोगिक तात्पर्य विषय संसर्गवटितरो ग्यतासत्त्वेन तात्पर्यविषय स्मारिमार्थ संसगंघटित साध्यासत्त्वेन र भिचारइति निरस्त प्रथमे आकांक्षास्पिक मंसर्गस्य योग्य घटकता न्यत्र तात्पर्यविषयसंसर्गस्या तथात्वेना या प्रतियोगि कत्तात्पर्य विषयसंसर्गस्यच तथात्वेन दर्शित निष्कृष्टहत्व सत्य गयामादिपद स्मारितगोकर्मत्वादिसंसर्गस्य यत्र सदा योग्यनुयागिकत्वेन न बुचोधयिषितत्वम् , अपितु तादृशपदर रितार्थान्तरपतियोग्यनुयोगिकत्वेनैव, गोकर्मत्यादिप्रतियोर योगिकत्वेन तत्संसर्गसिद्धिवारणाय साध्यघटकबुबोधयिषायां र स्पदस्मारितार्थप्रतियोग्यनुयोगिकत्वावगाहित्वं निवेशितम् । संर सचपदार्थप्रतियोगिकत्वाधभाने प्रवर्तकज्ञानानिर्वाह इति तत्र त तत्र ·२२ मूलंगदाधरीये- शब्दखण्डः । 'घटमानयेति[पद]वत् । योग्यतासत्तिमत्त्वेसति संसृ ष्टार्थ परत्वात, तत्परसन्निधिमत्त्वाडेतिन हेतुः; सं सृष्टोहि योर्थस्तत्परत्वं तत्परसन्निधिमत्त्वंवा असिद्ध, षणप्रवेशः । (घट मानयेति [ पद ] वदिति ) नच तादृशवाक्येप्ति संसर्गज्ञानपूर्वकत्व मीदृशानुमानान्तरेण ग्राह्य, तदनुमानदृष्टान्तप्यतु मानान्तरेणवेत्यनवस्थति वाच्यम् । तादृशानवस्थाया इष्टत्वात् । अविरळतदनुमानपरम्पराया एवानिष्टत्वात् , तस्यास्तु सुषुप्तयादिना विच्छेदेन बाधितत्वात । दृष्टान्ने कालान्तरानुमित साध्यस्मृत्यैवा नुमाननिर्वाहणा विरळानुमितिपरम्परायाः प्रकृतेन पेक्षणात् । ईदृशानु मानं विनापि स्ववाक्ये अनुव्यवसायोपस्थितस्वीयवाक्यार्थज्ञानपूर्वक स्वस्य सुग्रहतया तस्य दृष्टान्ततया प्युपपत्तेः । उक्तसाध्ये लीलाक तीकारीय हेतुद्धयं दूषयति ( योग्यतासत्तीत्यादि ) ( संसृष्टेति ) संसृष्टार्थपरत्वं एकपदार्थ स्थान्यपदार्थ संसर्ग प्रतीतीच्छयो चरिता त्वं , नत्वेकपदार्थ संसर्गवदपरपदार्थ प्रतीतीच्छयोच्चरितत्वमित्या येन योग्यतोपादानं । अन्यथा एकपदार्थ संसर्गवदपरपदार्थस्यायोग्य स्थले प्रसिद्धयाविशेष्यदळासत्त्वेनैव व्यभिचारवारणे नैसढैयापातात् । संसृष्टोहियोर्थ इत्यादिदूषणाभिधानं चाशयमस्फुटतया 5 विज्ञायायोग्य स्वाघटित द्वितीयहेतौ च तत्परत्वं संसृष्टोयोर्थस्तत्परत्वमेव, अतो यो- ग्यता तत्र नोपात्ता वत्र च तादृशविशेषण भाशयावबोधे नैवेश्यवधेयम् । (तत्परेति) संसृष्टार्थपरत्वे सत्यापत्तिमत्वादित्यर्थः (संसृष्टोहीति) संसृष्टोर्थ इत्यस्य एकपदार्थसंसृष्टीपरपदार्थ इत्यर्थः । "भसिद्ध"-अनुमानात्पूर्वमनिश्चितम् । तथा च पक्षे हेतुतावच्छेदक ·२४ शास्त्रमुक्तावळी । संसर्गस्य प्रागप्रतीतेः । संसृष्टत्व प्रकारकप्रतीतिपरत्वं तत्प्रकारक प्रतीतिपर सन्निधिमत्त्वंवाअनातोक्ते निराकांक्षेच व्यभिचारि । संसर्गस्य बहुप्रकारत्वेपि नानभिमत संसर्गसिद्धि, विशिष्टदेतुमत्तानिश्चयाभावाद नुमित्यनुपपत्तिरितिभावः । ( संसर्गस्येति ) 'संसर्गस्य " तादृशहेतुघटकस्यैकपदार्थे अपरपदार्थसंसर्गस्य । "प्राग. प्रतीतेः"- अनुमानात्पूर्वमनिश्चयात् । यद्यपि स्वोक्तहेतुघटकबाधक मानाभावरूपयोग्यताया अपि वाक्या थंवदनिश्चयान्तु ल्पोनुयोगः, तथापि वाक्यार्थीभूतसंसर्गस्य पूर्वनिश्चयोप गमे ततएवानुमानकार्यनिर्वाहा दनुमानवैयर्यमिति तदुपगमासम्भवः; बाधकप्रमाणाभावरूप योग्यताया निश्चयोपगमेतु न तथेति विशेषः । तनिश्चयस्याप्यसम्भवेनोपगमासम्भवइति स्वीयहेतावपि दूषणं पुन. रंवक्ष्यते । प्रथमहेती योग्यतोपादानवैयर्थ्यमपि बोध्यम् । ननु एकपदार्थे अपरपदार्थसंसर्गवत्वं न हेतुघटकं, येनोक्तदो- पस्स्यात्, किन्तु तात्पर्यघटक प्रतीति विशेषणतयैव पदार्थसंसर्गस्य हतुघटकतेत्याशंक्य दूषणान्तरमाह ( संसृष्टत्वति ) एकपदार्थे अपर पदार्थप्रकारकसंसर्गप्रतीतीच्छयोच्चरितत्वमित्यर्थः । " तत्परसन्नि- धिमत्त्वं'. तादृशप्रतीतिच्छयोच्चरितत्वेसति भासत्तिमत्त्वम् । तात. अयोग्यवाक्ये । नच तत्र योग्यताघटित प्रथमहेताव्यभि चारइति वाच्यम् । स्थिरजलाभिप्रायप्रयुक्त पयसासिञ्चतीत्ययोग्य- वाक्ये तन्मतसिद्धान्वय प्रयोजकरूपवत्वात्मक योग्यतासत्त्वेन व्यभि. चारात् । तात्पर्यनिवेशन प्रयोजनं दर्शयति ( संसर्गस्येति ) प्रकृत वाक्यघटकपदोपस्थापितार्थसंसर्गस्य, बहुप्रकाररवेपि - तात्पर्यविषय अना- " ·मूलगंदाधरीधे शब्दखण्डः । २६ .. तस्य तात्पर्याविषयत्वात् । अन्यथा शब्दादप्य भिमतान्वय बोधो नस्यात् ॥ अत एव विशेषणविशेष्यभाव वदर्थकानि, MARWamann more HINDI साया विषयभेदेन नानाविधरदेपि । “नानभिमतसंसर्गसिद्धिः" -न ताप- विषयसंसर्गसिद्धिः। “तास्य"-तात्पर्याविषयसंसर्गस्य । “तात्पर्याविष- यत्वात् तात्पर्यविषयतात्मक विशेषणाभावेन यथोक्तखाध्ये अप्रवेशात् । . केचित्तु प्रकृतपदार्थसंसर्गस्य प्रकृतशब्दजन्यबोधविषयतया नै धायिकाभिमा तदनभिमतभेदेनानेकविधत्वेपि न शाब्दबोधविषयतया नैयायिकानभिमतसंसर्गसिद्धिः, तस्य तात्पर्याविषयत्व नियतत्वात् , इति ध्याचकः । ननु तात्पर्यस्य संसर्गविशेषणत्वे तज्ज्ञानापेक्षाया आवश्यकस्वेन चन्नानशून्यदशायां संसर्गासिद्धिप्रसंग इत्यतआह ( अन्यथेति ) अन्यथा"-तात्पर्याभावस्य संसर्गाभावाप्रयोजकत्वे ( शब्दादपीति ) न्यायमतेपि शब्दादित्यर्थः । “अभिमतान्वयबोधः"-तात्पर्याविषयसंसर्गा विषयकसंसर्गबोधः । ( नस्यादिति तथाच तात्पर्याभावस्य संसर्गा भाव प्रयोजकत्व मुभयमतएव, परन्तुन्यायमते तात्पर्य ज्ञानस्य स्वतन्त्रतुतया वैशेषिकमते साध्यहेतु ज्ञानसम्पादकतयेति तज्ज्ञान विरहदशा नकस्यापि मते. संसर्गबोध इंतिभावः । केचित्त साध्यशरीरे संसगै संसर्गविधयैव प्रवेशयल्ति, तन्मते संसर्ग तात्पर्यविशेषण प्रवेशो न सम्भवति, तेन रूपेण संसर्गताया अप्रामाणिकत्वादिति तन्मतं अनभिमत संसर्ग सिद्धिप्रसंगेनैव निराकुरुते (अतएवेति ) तात्पर्या विषय संसर्ग सिद्धि प्रसंगादेवेत्यर्थः । (विशेष्यभाववदर्थकानीति) ·. शास्त्रमुक्तावली । तद्वोधपूर्वकाणिवेति न साध्यम् ॥ यत्तु स्मारितार्थ संसर्गवन्तीति साध्यं, मत्वर्थश्च लिंगतया ज्ञापकत्वम् , , AMUSamraowan , 'अपरपदार्थविशेषितस्वार्थबोधकानीत्यर्थः अपरपदार्थ वत्स्वार्थ बोधकानीतियावत । विषयता विशेषस्वरूप विशेषण विशेष्यभावः जाध्यघटकइति तु भ्रमः, विषयता विशेषेण विशेष्यस्यैव प्रवर्तक योदेश्यत्वाद्विषयताविशेषस्य साध्यघटकताया तदनिर्वाहात तत्तद्विषकस्यैव बोधस्य सम्भवात्तस्य चानुदेश्यत्वात् (तद्वोधपूर्व- काणीति ) तादृश स्वार्थबोध पूर्वकाणीत्यर्थः । अनच विशेष्य बोधकपदानामेव पक्षता, तदर्थ वेब विशेषणवत्त्व सिद्धरुदेश्यत्त्वात् , विशेषणवाचक पदनिरूपिताकांक्षादिमत्त्वं हेतुः, साध्यघटक संसगै संसर्ग धर्माभाने आकांक्षानिरूपकत्व निवेशासम्भवेन हेतावाकांक्षा निवेशवयर्य, आकांक्षाया अनिरूपकत्व कालीनत्वादि संसर्गस्य सिद्धिप्रसंग श्वेत्यधिकं दुषणम् । आचार्यायं साध्यं दूपयितुमुपन्य- स्थति ( यत्त्विति ) ( स्मारिदेति ) पदस्मारितार्थस्य तात्पर्य विषयो य संसर्ग स्तद्धन्तीत्यर्थः । ननु- अर्थधर्मस्य संवर्गवत्वस्थ कथं पदपक्षकानुमानसाध्यते त्यत आह (मत्वर्थश्चेति ) शब्दाप्रामाण्य वादिनये संसर्गज्ञानपूर्वकत्वं शब्देवाधितमिति तस्यापि तत्र साध. नासम्भव इत्याशंका निराखाय ( लिंगतयेति ) लिंगविधयेत्यर्थः । एतादृशंच ज्ञापकत्व मस्त्येव सर्वमत एव शब्दनिष्ठधर्मस्येव तादा म्यसम्बन्धेन शब्दविशेषस्थापि स्वपक्षकानुमाने । लिंगतयेति ने साध्यघटक, अपितु स्वरूपतिनमेव । तदनन्तविपि संसर्गज्ञापकत्व मानसिद्धे रवाश्यप्रतीतिनिर्वाहात , ज्ञापकत्व ज्ञानस्यानुद्देश्यत्वेपि - ·3 भूलगदाधरीये- शब्दखण्डः । नचान्योन्याश्रयः, पूर्वपूर्वानुमिति हेतुत्वेनाना दित्वात् । 1 INDIA साध्यस्थ शब्दरूपः पक्षसत्त्वनिर्वाहकतया साध्ये तदन्तर्भाचोपममात् , उक्त'नुमाने ज्ञान पूर्वकत्वा न्तर्भाववत् । ननु । अत्र दृष्टान्तभूत बदमानयेत्यादिवाक्ये संसर्ग ज्ञापकत्व मनुमानेनैव साधनीयम् , संसर्गज्ञापकत्वानुमितेरेव संसर्गज्ञानरूपतया तन्मते वाक्येन संसर्गानुमितावनितायां वाक्ये संसर्गज्ञापकत्वस्य दुरु पपादत्वात , तदनुमानेपि दृष्टान्तान्तरापेक्षणात तत्र तत्र तत्र पूर्व वाक्यान्तरे संसर्गज्ञापकत्वानुमानापेक्षया नवस्थेतिप्रकृतवाक्यस्यैव दृष्टान्ततोपगन्तव्या । प्रकृतवाक्ये च तादृशसाध्यस्य प्रकृ. तानुमानादेव सिद्धौ दृष्टान्त तानिर्वाहः, तथाच अन्योन्याश्रयः, प्रकृतानु माननिर्वाहक दृष्टान्तपक्षक प्रकृतसाध्यकानुमाने प्रकृतानुमानादेव सिद्धौ दृष्टान्ततानिर्वाहः तथाचान्यस्य दृष्टान्तनिर्वाहकतया पेक्षितत्वा दित्याशंकते ( नचेति ) प्रकृतवाक्यं न तत्पक्षकानुमाननिर्वाहक दृष्टान्ते साध्यसाधनाय दृष्टान्तीकरणीयं, येनान्योन्याश्रय स्स्यात् , अपितु तत्र पूर्वपूर्वचाक्यमेव, तत्तद्वाक्यपक्षकानुमानपरम्परायाः पूर्वाव धिरहितत्वरूप मनवस्थितत्व मिष्टमेव, अविरळज्ञानपरम्पराया एव अनि ष्टत्वात , प्रकृतेचाविरळपरम्पराया अनपेक्षितत्वात , दृष्टान्ते साध्यसिद्धी दिनान्तरित तदधीनस्मरणेनापि प्रकृतानुमाननिर्वाहात् , गत्यन्तरविरहे 'जन्मान्तरीयसंस्कारस्यापि स्मारकतया तदुत्तरीयप्रथमानुमाननिर्वाहा दिति समाधत्ते (पूर्वपूर्वेति ) “पूर्वपूर्वी नुमिति हेतुत्वेन"-पूर्वपूर्व संसर्ग ज्ञापकत्वानुमितिरूप संसर्गज्ञानहेतुत्वप्रसिद्धयपेक्षणेन । “अनादित्वात-- पूर्वावधिरहितत्वरूपानादित्वस्येष्टत्वात । प्रकृतानुमानस्य दृष्टान्ते साध्यापेक्षणीयता निबन्धनान्योन्याश्रयानवकाश इति भावः । केचित्त हेतुत्वेनेत्यन्तं अन्योन्याश्रयाभावे हेतुः । पूर्वपूर्वानुमिति हेतुत्वात्मकताध्यप्रसिद्ध रेवापेक्षणेनेत्यर्थः । नन्वेध मनवस्थेत्याशंक्याह. ( अनादित्वादिति ) अनवस्थितत्वस्यष्टत्वा दित्येव तदर्थ इत्याहुः । तथाच ·शास्त्र मुक्तावळी । तन्न, ज्ञापकत्व मात्रेणा सिद्धेः । प्रमा पकत्वे तेनैव व्यभिचारात् । mpany mmsmammymaina हेतुः, - अनादिवादित्येवा. न्योन्याश्रयाभावे प्रकृतानुमिति दृष्टान्ते साध्यसिद्धरादावनपेक्षितत्वा दित्यर्थः । अत्र हेतुत्वेनेत्यन्तं, पूर्व पूर्वानुमितेरेव दृष्टान्तनिवाहकत्वेनैति तदर्थ इत्यन्ये । "ज्ञापकत्वमात्रण"-. संसर्गज्ञापकत्वमात्र साधनेन । " अर्थालिद्धेः "... उद्देश्यासिद्धेः, उद्देश्याया ससंसर्गद्वयोपरक्तसंसर्गसिद्धे रनिर्वाहादिति यावत् । उद्देश्यस्य वा-- क्याधीनबोधविषयतयाभिमतस्य ताशसंसर्गरूपवाक्यार्थस्य, असिद्ध सिद्धयनिर्वाहादिति वार्थः । “प्रमापकत्वे" - वास्तवैकपदार्थप्रतियोगि कापरपदार्थांनुयोगिक संसर्गज्ञापकत्वे. वा, साध्य इति शेषः, “ तेनैव'"-- स्थिरजलाभिप्रायकपयसा सिंचतीति वाक्येनैव ( व्यभिचारादिति । तत्रापि तन्मतसिद्धान्वयप्रयोजकरूपवत्वात्मक योग्यताघटितहेतुसत्या दिति भावः । केचित्त " अनुमानविधयैवार्थसाधकरवरूपस्य मानान्तरस्वाभाव साधक हेतो रसिद्धे वारणायाकांक्षादिमत्पदत्वरूपहेतुना थे ताशा हेतु मुपन्यस्यति ( यत्त्विति ) साध्य मित्यस्य उक्तस्वार्थानुमान हेतुनेत्यादिः । लिंगतया ज्ञापकत्व-अनुमानविधयैवार्थसाधकरवं । तच्चानुः मितिकरणतावच्छिन्नस्ववृत्तिस्मारितार्थ संसर्गज्ञान करणतासामान्यकत्वं । स्ववृत्तिपदार्थोपस्थितिकरणताया अनुमितिकरणतावच्छेदकानवच्छिन्न- स्वात् बाधस्य साध्याप्रसिद्ध वारणाय संसर्गनिवेशनम् । तथाच तादृश स्थवृत्त्यनुभवकरणतासामान्यकत्वं पर्यवसितार्थः ( ज्ञापकत्व मात्रेणार्थीसिद्धरिति ) अनुमानविधया भ्रमजनकतयापि ज्ञापकत्व पर्यवसानसम्भवात् , अनुमितित्वव्याप्य स्वकरणकप्रमितित्वकत्वरूप प्रमाणान्तरस्वाभाव साधकस्यानुमान विधयैव प्रमापकत्वस्यासिद्धयो- ·२९ मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः । ज्ञानावच्छेदकतयाच संसर्गसिद्धिः, द्देश्यासिद्धेरित्यर्थः । अनुमानविधयाज्ञापकत्वस्य अनुमानाभासे स्वकर- णकप्रमाघटितसाध्य व्यभिचारितया तसिद्धेनुद्देश्यत्वादिति भावः " इति व्याचकुः । तदसत, अनुमितित्व व्याप्यस्वकरणकातुभवत्य कत्वरूप प्रमाणान्तरत्वाभावस्य साध्यतयैवोपपत्तौ साध्येप्रमापर्यन्त निबेशनवैययन लिंगतया ज्ञापकत्वस्यापि तत्र हेतुतासम्भवनार्थासिद्धय. संगतेः । ननु- संसर्गज्ञानपूर्वकत्व सिद्धावपिनोक्तानुमाना संसर्ग सिद्धिः, तस्यासाध्यत्वादियाशंका निराकरोति (ज्ञानावच्छेदकतयेति ) ज्ञानावच्छेदकत्वं ज्ञानविशेषणतया साध्यघटकत्वं । संसर्गसिद्धिः - उक्त साध्यकानुमितौ संसर्गस्यभान । तावतापि समीहितसिद्धिः, विधेयतया संसर्गभानपर्यन्तस्य प्रवृत्तावनपेक्षितत्वात् ; विधेयतावच्छेदकतया तहानेनापि प्रवृत्तिनिर्वाहादितिभावः । ननु विषयविशिष्टज्ञानस्य साध्यघटकरवेपि विषयरूपविशेषस्यानुमि तिविषयत्वं नियुक्तिकं, साध्यविशेषणस्यानुमित्यविषयत्वेपि साध्य विषय ताया अवच्छेदकतासम्भवात् , अवच्छेदकताया विषयतारूपरवानुपगमा सावतापि साध्यविषयता लक्षण्यतम्भवेन तटघटितसाध्यकानुमिते स्तद घटितसाध्यकानुमिति वैलक्षण्यसम्भवात ; अत एव सम्बन्धतावच्छेदक २ संयोगसमवायत्वादे नविशिष्टधीविषयत्वमिति सिद्धांतोपि संगच्छते, अवि षयस्यापि तस्य विषयतावच्छेदकतयासंसर्गविषयता वैलक्षण्यसंभवाद; अन्यथा संयोगसमवायत्वादि सम्बन्धतावच्छेदकानां संयोगसामान्यसम्ब धावच्छिन्नाभाव प्रतियोगितावच्छेदकतायामनवच्छेदकत्वेऽवच्छेदकसंब धाननुगमेन संयोगसमवायादि सम्बन्धावच्छिन्नाभावानामिव संयोगसा मान्य सम्बन्धावच्छिन्नाभावस्यापि भेदप्रसंगइति संयोगत्वादे स्तादृशाभाव प्रतियोगितावच्छेदकता वच्छेदकरवावश्यकत्वे एत दनवच्छिन्न संसर्ग ·शास्त्रमुक्तावळी । ज्ञानज्ञानस्य तद्विषय विषकत्व नियमात् । MARA विषयताशालि ज्ञानस्य ताशाभावज्ञान प्रतिवध्यतानुपपत्त्या तस्य संसर्ग विषयतावच्छेदकतांधौव्या द्विषयतावच्छेदकतायाविषयताप्रसंगात् । अत एव कार्येज्ञान ज्ञानस्य तद्विषयकत्वात् कारणानुमाने अकारणस्यसाध्यता वच्छेदकप्रविष्टम्यापिभानमिति मीमांसक सिद्धान्तो(निर्वाहो)पिसंगच्छत्त इत्याशंक्य - साध्यतावच्छेदक प्रतीति विषयत्वे युक्तिमाह (ज्ञानज्ञान- स्येति)विषयोपरक्त ज्ञानज्ञानस्येत्यर्थः । “तद्विषयविषयकवनियमात ".. तज्ज्ञानविषय विषयक त्वनियमात । ज्ञानवा नित्यनुमित्यादौ व्यभिचार वारणाय विषोपरागनिवेशः । तद्भिशिष्टविषयक ज्ञानं तद्विषयक मिति सामान्य नियम एवाभिमतः, विशिष्टज्ञानत्व निवेशवैफल्याव । संसगतया संयोगरवादि विशिष्ट विषयक ज्ञानस्य संयोगवाद्य विषयक व संसर्गताभदो विशिष्टविषतायां निवश्यः । घटइत्याकारक घटत्वादि विशिष्टबुद्धिरेव दृष्टान्तः । तादृश ज्ञानस्य घटत्वाध विषयकत्वे तस्य विशेष ज्ञानविधया तथाविध विशिष्ट बुद्धयादि जनकत्वा नुपपत्त्या तत्र तसिद्धिरिति बोद्धयम् । केचित्तु तद्विषयक ज्ञानं तद्विषयकमित्येवनियमः, ज्ञानवानि.- त्याधनुमित्यादौ व्यभिचारवारणायाः सति बाधके इतिहेतो निवेश नीयम् , उक्तानुमित्यादौ विषयभासक सामग्रय समवधान कालीनत्व रूपविषय भानबाधक सत्त्वा द्धत्वसत्त्वेन न व्यभिचार इत्याहुः । तन्न, बाधकाभावस्यहेतौ निवेशे इतर विशेषणवैयात् ; तद्विषयक ज्ञानादौ नियमेन तद्विषता प्रयोजक विषय जन्यसामग्रव जन्यत्वरूप तद्विषयकत्व बाधक सत्त्वेन व्यभिचारा नकाशात् ; प्रकृतानुमिति सामग्रया स्संसर्ग भासकताया अपि तत्र संसर्गभाने विवदमान रनभ्युपगयात् . संसर्गावगाहिता प्रयोजक विरहरूप बाधकस्य तत्र सन्दिग्धतया बाधकाभावः घटितहेतोः सन्दिग्धासिद्ध श्च । - ·मूलगदावरीये - शब्दखण्डः । ३१ संसर्गच संम्बंधिन एब एव विशेषकत्वात् । पक्षधर्मताबला हयापकत्वेना गृहीतस्यापि संसर्ग विशेषस्य सिद्धिः । अथैवं भ्रांति ज्ञानमपि भ्रमरस्यात, नचेष्टा पत्तिः, RamNRAawbe नन्वस्तु ज्ञानविशेषणतया संसर्गभानं, परन्तु तब कुतस्तत्त पदा- थीयत्वभानं तदभावेच प्रवर्तक ज्ञाना निर्वाह इत्याशंक्याह ( संसर्गेचति ) (सम्बन्धिन एवविशेषकत्वादिति ) सम्बन्धिन स्तत्तत्पदार्थस्य सम्ब- धांशे विशेषणतया व्यापकतावच्छेदक घटकत्वेन तद्विषयतावच्छे. दकत्वादित्यर्थः । सम्वधांशे तत्तत्पदार्थीयत्व भानमितिशेषः । ननु दृष्टान्ते घटमानयत्यादी पदार्थान्तर घटादि संसर्ग ज्ञानपूर्वकावस्येव प्रसिद्धतया अप्रसिद्ध गोकर्मवादि पदार्थ संसर्ग ज्ञानपूर्वकत्वस्य कथे भारभ्याज्येत्यादिनासिद्धिः, जनकीभूत व्यापकता ज्ञानविषयस्यैव साध्यस्यानुमितो भानादित्य तआह (पक्षधर्मतावलादिति ) गवादि पदघटितहेतौ पक्षधर्मताधीवलात् व्यापकता ज्ञानाविषयस्यापि गवादि पदार्थसंसर्गभ्य दर्शितसामान्यव्याप्तिवलप्रवृत्तानुमाना सिद्धिरित्यर्थः । सामान्यव्याप्तिस्थाने यत्तत्पदार्थवस्त्वन्तरघटितसाध्यसाधनयों याप्ति ग्रहा दपि ताशवस्त्वन्तरघटितहेतो पक्षधर्मताज्ञाना तादृशवस्वन्तर घटितसा ध्यसिद्धि भवलीत्यन्यत्र दृष्टत्वादिति भावः। (अथैवमिति)"एवं"-विषयता वच्छेदकस्य विषयत्वनियमे(भ्रान्तिज्ञानमपीति) इदं रजतमिति भ्रमविषय कानुव्यवसायेऽपि नियमतो भ्रमस्य रजतत्वादि विशिष्टपुरोवतिविषय कर तदनुव्यवसायस्य भ्रमांशे विशिष्टविषयत्वावगाहितायावश्याभ्युपेय त्वेन रजतत्वादिविशिष्ट पुरोवर्तिन स्तद्विषयतावच्छेदकत्वेन तद्विषयतया विशिष्टघटका सबैशिष्टयस्यापि विषयत्वादितिभावः । (इष्टापत्तिरिति) ·३२ शास्त्रमुक्तावळी । ईश्वरस्यापि भ्रांतत्वापत्तेः ; इदं रजतमिति भ्रमादिव शुक्तौ रजत ज्ञानवा नयमिति भ्रमस्य ज्ञानात् भ्रांतिज्ञ प्रवृत्त्यापत्तेश्च । यत्तु भूमविषय विषयकत्वेन नभमत्वम् , भूमविषयाणां सिद्य सिद्धिपराहतत्वात् , इति । रजतत्वादिविशिष्टपुरोवर्तिनो भ्रमज्ञानविषयतावच्छेदकत्वे ज्ञानस्य भ्रमावे मिष्टमेवेत्यर्थः । (ईश्वरस्यापि भ्रान्तरवापत्तेरिति)ईश्वरज्ञानस्य सर्वविषयक स्य यो धर्मों यत्र वर्तते तद्धर्मविशिष्ट तद्धर्मविषयकत्वनियमात , विशिष्ट विषयकत्वेन भ्रमविषयक त्वा द्विषयतावच्छेदकस्य विषयत्वनियमे तस्य भान्तत्वापत्ते र्दुरित्वा दित्यर्थः । भ्रमज्ञानस्य विशिष्ट विषयकत्वे न तत शुक्तौ रजतार्थिप्रवृत्ति नियमेन स्यादित्याह(इदमिति) (प्रवृत्त्यापत्तेरिति) भवन्मते इष्टतावच्छेदकविशिष्टपुरोवर्तिविषयकत्वरूप प्रवर्तकतावच्छे दकरूपसत्वादिति भावः । नच-भ्रमत्वस्यासद्वैशिष्टयावगाहित्वात्मकस्य ज्ञाने अवाहित्यविशेषणतयैव भाना त्पुरोवर्तिनि तदभानात् न ततः प्रवृ त्यापत्तिरिति वाच्यम् । टीकाकृतासंसर्गतयैवा सदैशिष्टयभानोप गमा त्तन्मते असत्सम्बन्धेन रजतत्वादिविशिष्टपुरोवर्ति विषयक ज्ञानत्वस्य भ्रमत्वरूपतया तद्भाने पुरोवर्तिनि रजतत्वादिवैशिष्ठयाव गाहिताया दुरित्वात् । ननु भ्रमविषयविषयकत्वं न भ्रमत्वापा दक, अपित्वसद्विषयकत्वमेव, तञ्चासद्घटिततया असदित्यापादका प्रसिद्धयानापत्तिसम्भव इति अन्येषा मसद्विषयकत्वस्य भ्रमत्वपदार्थत्व मभ्युपगच्छतां भ्रमत्वापादनसमाधान मुपन्यस्यति ( यत्त्विति ) (भ्रम विषयेति ) आयादकप्रविष्टत्यादिः । सिद्धयसिद्धिभ्यां । सत्त्वासत्त्वाभ्या- "ज्ञानज्ञानस्ये" त्यादिग्रन्थस्य विषयभानविरोध्यसमवधानघटिततया यथा श्रुतनियमपरतावादिनस्तु भ्रमव्यवसायादौ प्रागुपस्थितस्यासद्वैशिष्टया ·१ भूलगदाधरीये. शब्दखण्डः । तत्र [ समाधानं] वक्ष्यामः । भैवम् , असद्विषय कत्वेन नभ्रमत्वं, भ्रमविषयाणां सत्त्वात् । किन्तु व्यधिकरणप्रकारकत्वेन । Aromo m दिविषयकत्व मपारमार्थिकवैशिष्ट्यविषयकत्वरूपं यदि न भ्रमस्वस्व रूपं अपितु विशेष्यविषयकाचे सति विशेष्याविद्यमानविषयकत्वमेव, तदा ईश्वरज्ञाने शुक्त्यादीनां तदनिरजतत्वादिवैशिष्टयस्य च विषय तया तत्र तादृशासद्विषयकाव मिष्टमेव ; तदंशे तदवृत्तिवैशिष्टय विषयकत्वस्य चापादकाभावः, उक्तनियमस्य तदापत्त्यनुपयोगित्वात , नियमान्तरस्यचा नभ्युपगमा दित्याशयेन भ्रान्तिज्ञप्रवृत्त्यापत्ति मवतार्य पुरोवर्तिविषयकत्वे सतोष्टतावच्छेदकवैशिष्ट्यावगाहित्य मेव प्रवर्तक तावच्छेदक मित्यभिमानमूलकतया तदापत्ति संगमयन्ति । विशे व्यांशे तत्रासदैशिष्टयावगाहित्वरूपव्यधिकरणप्रकारकत्वं यथाभ्रमत्वं तथा प्रवृत्तिविशेष्यांशे इष्टतावच्छेदकवैशिष्ट्यावगाहित्वरूपं तदंशे तत्प्रकारकत्वमेव प्रवर्तकतावच्छेदकं, अतो न दर्शितमवृत्त्यापत्तिरिति च सिद्धान्ताभिप्राय वर्णयन्ति । (तत्र [ समाधान ] वक्ष्याम इति) अस द्विषयकत्वस्य भ्रमस्वरूपताखण्डनेना प्रसत्यापादकत्यस्या सद्घटित तया आपादकत्वव्याघातानुधावनानौचित्यं सूचयिष्यत इत्यर्थः । अथैवमिति पूर्वपक्षे स्वयं समाधत्ते (मैवमिति ) (असद्विषयकत्वेन न भ्रमावमित्ति ) भ्रमत्वं नालद्विषयकत्वाभिन्न मित्यर्थः। भ्रमविष याणां सर्वेषामेव च, " सत्त्वात् "-पारमार्थिकरवात् । संसर्गस्या प्यन्यत्र प्रसिद्धस्यैव भ्रमेभान, असतो भाने माना भावादिति भावः । (व्य. धिकरण प्रकारकत्वेनेति ) भ्रमत्व मित्य नुषंगेणान्वयः । ननु · भवतु ज्यधिकरण प्रकारकत्वं भ्रम व्यवहारविषयता बच्छेदक, ततएव.

·शास्त्रमुक्तावळी । नच भमस्यज्ञाने व्यधिकरणंप्रकारः, रजतत्व प्रकारकत्वस्य भूमेसत्त्वात् । अन्यथा भान्त्यु च्छेदः, प्रमाणाभावात्। PRwand . रजतत्वाद्य भ्रमानु व्यवसायादी भ्रमत्यापत्ति भवेदित्याशंका निरस्यति (नचेति ) नहीत्यर्थः । व्यधिकरणमिति विशेष्यपदं, विशेषणपद स मानलिंगत्वानियमाव , अनियतलिंगत्वे नपुंसकत्व मौत्सर्गिकमिति नतस्य विशेषण वाचकपदेन समानलिंगता, प्रकारपदस्य चा जह- ल्लिगतया न नपुंसकत्वं । भ्रमानुव्यवसाये शुनयादी रजतत्वादि प्रकारकत्व' स्मारोप प्रकारिता विशेषणतयैव रजतत्वा धवगाहिता, नतुशुक्त्यादि विशेषणतयेति तदवृत्ति धर्मों नतदंशेप्रकार इत्यर्थः । भ्रम ज्ञानस्य शुक्त्यादी प्रकारत्वेपि तद्विषय भ्रमनिष्ठ प्रकारिताया रजतत्वीयताविरहे तादृश प्रकारितायां रजतत्व प्रकार कस्यतस्य व्यधिकरण प्रकारकत्वं दुरिमेवेत्याशंका निराकर्तु भ्रम निष्ठ प्रकारितायां रजतत्वीयत्व मस्त्यवेति न रजतत्वस्य विशेष्या सम्बद्धत्वरूप वैयधिकरण्यमिति दर्शयति ( रजतत्वेति ) "अन्यथा"- रजतत्वीय प्रकारिताया भ्रमेसत्त्वे । "भ्रानयुच्छेद:"- भ्रमत्वस्य धर्म- त्वोच्छेद प्रसंगः ! "प्रमाणाभावात् ". प्रमाणे भ्रमभिन्नस्या सत्त्वादिति केचित् । परेतु असदैशिष्टयस्य भ्रमविषयत्वेवाधक मतस्तद्धाधकमाह ( अन्यथेति) असदैशिष्टयाव गाहित्त्वस्य भ्रमत्वरूपत्व इत्यर्थः । “भ्रान्त्युच्छेदः"-भ्रमत्वासिद्धिप्रसंगः । “प्रमाणाभावाद"-तद्वा हकस्य तद्घटका सद्विषयकत्वेन प्रमाणत्वाभावात् । भ्रमत्व शरीरसतो विशेषणतया प्रवेशात् संसर्गविधयवासतो ज्ञानमभ्युपगच्छता टीकाकृता मुक्तभ्रमत्वस्य महासम्भवाचेति व्याचक: पूर्वमनुस ·मूलगदावरीये - शब्दखण्डः । ननु प्रतारकवाक्ये व्यभिचारः, विशेषदर्श नेन तत्र संसर्गज्ञानाभावात ; नच संसर्गमप्रतीत्य वाक्यरचना नसम्भवतीत्याहार्य तस्य संसर्गज्ञानं संभवतीतिवाच्यं, तावत्पदज्ञानादेव शुकस्येववाक्य रचनोपपत्तेः; अन्यत्रापि तस्यैवतन्त्रत्वादिति चेन्न- एत हाक्यमेतस्य[पदार्थ] संसर्ग बोधयिष्यतीत्याश- मा sanswamisammHIVANI . प्रतारकवाक्यइति भूतलादौ घटाभावादिसत्त्वं ज्ञारवाप्रयुक्ते भूतलं घटवदित्यादि वाक्यइत्यर्थः (व्यभिचारइति) तववक्तुः प्रकृतः संसर्गज्ञानविरहेण तद्घटित साध्याभावादित्यर्थः । तत्र वस्तुसंसर्ग ज्ञानमेव नकुतं इत्यत आह ( विशेषेति विशेष दर्शनं प्रकृतवाक्यार्थ. ज्ञानविरोधिनिश्चयः, तत्सत्त्वेन, तत्र भूतलादी घटादिसंसर्गज्ञानस्य वक्तु रतुदयादित्यर्थः । ( वाक्यरचनानसम्भव' तीति ) वाल्यार्थज्ञानस्य वाक्य हेतुत्वादितिभावः । व्यभिचारादिना वाक्यार्थज्ञानस्य हेतु तैवनास्तीत्याह( तावदिति )तावत्पदरूपवाक्यज्ञाना दितइत्यर्थः । “अन्यत्रापि"-बुबोधयिषुवाक्येपिा“ तस्यैव"-पदज्ञानादरेव। एवकारेण वाक्यार्थज्ञानव्यवस्छेदः । कार्यतावच्छेदकसंकोचे व्यभि चारवारणे प्यन्यथालिया वाक्यार्थज्ञानस्या हेतुत्वादिति भावः । वक्तृवाक्यार्थज्ञानस्यान्यथासिद्धत्वेपि तस्यवाक्यार्थबुनोधयिषापूर्वकवाक्ये नियमतोऽपेक्षामन्येव, वाक्यार्थबुबोधयिषाहतुभूतवासार्थ ज्ञानज्ञानस्य वाक्यार्थ ज्ञानत्वा दित्याहार्य वाक्यार्थज्ञानं प्रतारकस्यास्त्येवेति तदाक्य तत्पूर्वकत्वरूपं साध्य मस्तीति न व्यभिचार इति समाधत्ते ( एत दाक्यमिति ) ( एतस्य [ पदार्थ ] संसर्ग बोधयिष्यतीति ) एनपद ·शास्त्रमुक्तावळा । येन वाक्यप्रयोगात्, तस्यापि संसर्गज्ञानात् , योग्यताविरहाच । अत एव विसंवादिवाक्ये शुकवदुच्चरिते न व्यभिचारः। शब्दात्संसर्गप्रत्ययस्तुयोग्यताभमात् । NAROO संस्कृष्टतत्पदार्थज्ञानं जनयिष्यतीत्यर्थः। "वस्थापि" - तादृशाशयवनः भतारकस्यापि । ननु - विशिष्टवाक्यार्थज्ञानं विनापि एतस्मिन्नर्थे एतदर्थसंसर्गज्ञानं भववितीच्छया प्रतारकास्य प्रयोग सम्भवतीति तत्र व्यभिचारो दुरि इत्यत आह (योग्यतेति) तथा च तत्र हेतुरेव नास्ति, हेतुस्थादिशब्देन योग्यतापरिग्रहादिति कुतो व्यभिचार इतिभावः । “अतएव"-योग्यताविरहादेव । “विसंवादिवाक्ये"- बाधितार्थवाक्ये । “शुकवदुचारित "- वाक्यार्थबोधयिषां विनक तावत्पदमात्रज्ञाना त्प्रयुक्त । एतेन तत्र वक्तु संसर्गज्ञानाभावेन साध्य नास्तीति सूचितम् । तत्र वापर्यविरहेणापि हेत्वभावाद योग्यताविरहादेवेत्युपष्टम्भासंगतिरिति वाच्यम् भ्रमात्मक संसर्गप्रमोत्पत्तौ तद्विषयक भगवत्तात्पर्यसम्भवात् । नचैवं भगवत्संवर्ग ज्ञानमादायैव साध्यमविकलमितिवाच्यम् , एकपदार्थप्रतियोगिकापरानु योगिक संसर्गस्य वास्तवस्यसाध्यघटकत्वेनायोग्यस्थले तदप्रसिद्ध्याभगव तोपि ताशसंसर्गज्ञानासत्वेन तज्ज्ञानपूर्वकत्वरूपसाध्यसत्त्वस्यचानिर्वा हात् । अतपवविसंवादिपर्यन्तानुसरणम् । ननुयोग्यताया हेतौ निवेशेषि विसंवादि बाक्ये हेत्वभावेन संसर्गज्ञानपूर्वकत्वानुमानासम्भवा त्तत्र भ्रमात्मकोपि संसर्गप्रत्ययाकदापि नस्यादित्यवआद(शब्दादिति)तादृशादि स्यादिः(योग्यताक्रमादिति)योग्यताघटितदेतोस्तत्रा भावेपि तादृशहेतुभ्रमा नन्ध ·मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः । अथ संसर्गज्ञानं विना शुकस्यान्यस्य वा संवादिवाक्ये भांतप्रतारकवाक्येच व्यभिचारः, कथं वा तत्र संसर्गप्रमा, बक्तज्ञानानुमानासम्भवा AUTILATERIA दित्यर्थः । धक्तज्ञान मेव साध्यघटक मित्यभिमानेन योग्यतावत्येव वाक्ये व्यभिचार माशंकते (अथेति ) ( शुकस्येति ) संसर्गज्ञानाभाव वत इत्यर्थः । (अन्यस्येति ) तावत्पदज्ञानादेव बाक्यप्रयोक्तुरिति शेषः । वक्तृतात्पर्यस्य हेतुघटकावे व्यभिचारी न सम्भवतीति स्थलान्तर माह (भ्रान्तप्रतारक वाक्य इति ) विशिष्टवाक्यार्थ मज्ञा त्वैव अस्मिन्नई एतदर्थसंसर्गप्रतीति भवत्विति प्रतिसन्धाय प्रयुक्ते वाक्य इत्यर्थः । (व्यभिचार इति ) एकपदार्थे अन्यपदार्थावगाहि वक्तज्ञानघटितसाध्याभावादिति भावः । वक्तृज्ञातवाक्यार्थबोधरूप योग्यताया हेतुप्रवेशे वाक्यार्थानभिज्ञवाक्ये ताशयोग्यताविरहण व्यभिचारासम्भवात् दोषान्तर माह (कथं वेति)" तत्र"-वाक्याथा नभिज्ञप्रयुक्तवाक्यश्रवणस्थले । “संसर्गप्रमा” - एकपदार्थे परपदार्थ संसर्गज्ञानं ( वक्तज्ञानानुमानासम्भवादिति ) वक्तृज्ञातवाक्यार्थबोध घटितहेतो रखत्त्वात् साध्यस्य च चाादिति भावः । यद्यपि स्वरूपसलिंगं नानुमिति हेतुः, नवा स्वरूपसद्धाधोनुमिति विरोधीति बाधाज्ञानदशायां योग्यताघटितहेतुभ्रमा संसर्गप्रत्यय स्तम्भवति, तथापि फलीभूतज्ञानाभावनिश्चयस्थले बाधनिश्चयसत्त्वेन हेतु भ्रमस्यचासम्भवेन वक्तज्ञानानुमानासम्भवात् संसर्गज्ञानानुपप त्ति रेतन्मत इत्येतत्परतयेव तद्न्धसगंतिः। आप्तोक्तत्वस्य यथार्थ वाक्यार्थज्ञानवदुक्तत्वरूपस्य शब्दप्रामाण्यप्रयोजकत्वे न्यायमतेप्युक्त स्थले संसर्गप्रमानसम्भवति, तादृश प्रामाण्य प्रयोजकरूपाज्ञानात, तथा सत्येतन्मतेपि संसर्गप्रमानुपपत्ति नंदोषाय, नवा तत्र व्यभिचारः । योग्यताशरीरे वक्तज्ञातत्वविशेषणस्य प्रवेश्यत्वात । यथातो ·शास्त्रमुक्तावळी । दिति चेन्न:- यदि तत्र संसर्गप्रमा तदा वेदतुल्यते त्युक्तम् । आकांक्षा व्यते । अन्यथा शाब्दभमानुपपत्तिरिति ॥ उच्यते, योग्यतासत्तिश्च ज्ञातोपयु . क्तत्वज्ञानं न्यायनये शाब्दज्ञाने नापेक्ष्यते तदा परमेश्वरीयज्ञानमादायः माध्यसत्त्वा दूदइव भ्रान्तप्रतारकवाक्येपि न व्यभिचार: संसर्ग ज्ञान व दुश्तत्वपर्यन्तस्य साध्यतानुपगमात् । नवा वक्तसंसर्गज्ञानानुमाना मम्भवः. हेतु घटकयोग्यताया मुक्तविशेषणस्य प्रवेश्यत्वादिति “ ज्ञाना वच्छेदकतय" ति प्रकृतानुमानासंसर्गलि र प्युपपत्तिरिति समाधत्ते ( यदीति ) उक्तमिति ) उत्पत्तिवाद इत्यर्थः । आकांक्षायो ग्यतासनीनां न्यायमते स्वरूपसतीनां शाब्दीहेतुत्वे तदज्ञानदशायामाप तनात संसर्गप्रत्यया तदाच शेषिकमते उक्त हेतुज्ञानासम्भवेन तदा निर्वाहात् शब्दप्रामाण्यं खण्डयितुं नशक्यमित्यतो न्यायमतेप्याकां. क्षादीनां ज्ञानं शाब्दधीहेतुरिति व्यवस्थापयति ( आकांक्षति ) "ज्ञातोपयुज्यत" इत्यस्य न्यायमतेपीत्यादिः "अन्यथा" - स्वरूपसतीनां तासांशाब्दबोधकरणत्वे । ( शाब्दभ्रमानुपपत्तिरिति ) आकांक्षादि भ्रमज न्यशाब्दबोधानुपपत्तिरित्यर्थः । बाहिनासिंचितीत्ययोग्यस्थले स्वरूप सदाकांक्षासत्त्योःसत्त्वेन योग्यताया ज्ञातोपयोगितामात्रेणेव शाब्दभ्रमो पपने राकांक्षासत्योस्स्वरूपसत्यो हेतुताया श्शाब्दभ्रमानुपपत्त्य प्रयो जकतया यथाश्रतासंगतेः । आकांक्षादिरहितायोग्यस्थले स्व- रूपसदाकांक्षादिहेतुताया अप्याकांक्षादिभ्रमाधीन शाब्दभ्रमानुपपत्ति प्रयोजकतया यथाश्रुतं संगच्छतइति वाच्यम् , तथासत्यपि स्वरू- पसदाकांक्षा सतिहेतुत्वे योग्यनिसकांक्षादिस्थळे आकांक्षादिभ्रमाधीन शादप्रमाया अप्यनुपपत्यश तदप्रदर्शनेन न्यूनताया यथाशतेदुरुद्धर- ·.. , मूलगदाधरीये- शब्दखण्डः । अर्थानं प्रवर्तकं, नतु तज्ज्ञानज्ञानं; गौरवात् , व्यभिचाराच्च । अतो रजतज्ञानवा नय मिति ज्ञानं नप्रवर्तकं, किंत्विदं रजतमितिज्ञानं । इदमपि ज्ञानं रजतविषयकमितिचेत् ? सत्य, नतु रजत त्वप्रकारकं । स्वात् । संसर्गसाध्यकाद्यनुमानमुपेक्ष्य संसर्गज्ञानपूर्वकत्वपर्यन्त साध्यकानु मानेन श्रोतुः प्रवृत्त्यादिक मुपपादयतो वैशेषिकस्याभेदादिसंबन्धेन रजता दिनकारकेदमादिविषयक प्रवृत्ता विदमाद्यंशे रजतादे रभेदादि संबन्धज्ञान ज्ञानत्वेन हेतुतस्याशयं मन्यमानस्सिद्धान्ती प्रथमत स्तेनरूपेण प्रवर्तकता मेव खण्डयति (अर्थति) "तज्ज्ञानज्ञानं प्रवृत्ति विषयीभूतो योर्थस्तज्ञाल विषयकज्ञानत्वावच्छिन । " गौरवात "- अर्थज्ञानत्वापेक्षया ज्ञानज्ञानत्व स्यावच्छेदकस्य गुरुशरीरत्वात् । ( व्यभिचाराचेति ) ज्ञानाविषयकेदं रजतमित्यादि ज्ञानजन्यप्रवृत्तावि त्यादिः । ( रजतज्ञानवानयमितीति) पुरोवर्तिनि रजतसंसर्गज्ञानवा नयमितीत्यर्थः अर्थज्ञानत्वनैव प्रवर्तकता, आकांक्षादि मद्राक्यत्वेन पदधर्मेणार्थधर्मसंसर्गानुमान न सम्भवति, वैयधिकरण्यादित्यतीज्ञानपूर्वकत्वपर्यंत साध्यम् । अनुमानादपि प्रवृत्त्यादिकार्यनिर्वहति, तत्रापि साध्यतावच्छेदकघटकतया प्रवृत्तिविषयी भूततत्तत्पदार्थ तत्तत्संसर्गभानादित्याशयं प्रकाशयन्वैशेषिकशकते (इदमपीति ) "इदं"- प्रकृवानुमानाधीनं । "रजतविषयकं” -रजतादिवि षयक ( नतु रजतत्वादिप्रकारकमिति ) अभेदसम्बन्धे नेदमंशे रज तप्रकारकन्नेत्यर्थः, · भावार्था विषक्षणात् । अन्यथा इदं रजतमिति शाब्दबोधस्यापीद मंशे पदार्थतावच्छेदक रजतस्वायमकारकतया ।

·शास्त्रमुक्तावळी । . प्रवर्तकश्च तथा, अन्यथा भांतस्येव भांतिज्ञ स्यापि प्रवृत्तिप्रसंगः; तदुभयसंकरापत्तिश्च । एतेन लक्षणाद्यनुरोधात्तात्पर्यग्रहो वाक्यार्थधीहेतुः, तात्प बैंच पदार्थसंसर्गविशेषप्रतीत्युद्देश्यकत्वं, तथाच तद्ग्राहकानुमानादेव तात्पर्यज्ञानावच्छेदकतया संसर्गसिद्धिरित्यपास्तं. गतेः । ( प्रवर्तकश्चेति ) अभेदसम्बन्धेन रजतादिविशेषितेद मादि विषयक प्रवृत्तिजनकज्ञानमपीत्यर्थः । (तथेति)तादृशविशिष्टावगाहीत्यर्थः। ननु-विशिष्टं विशेषणसम्बन्धविशेष्येभ्यो नार्थान्तरमिति तावद्विषयकत्व मेव विशिष्टविषयकत्वम् , सथाचोक्तानुमानाधीनं तावद्विषकं ज्ञानप्रवर्त कमित्यत आह ( अन्यथेति ) तावद्विषयकत्वस्यैव विशिष्टविष. यकत्वेन्चेत्यर्थः । ( भ्रान्ति ज्ञस्येति ) पुरोवर्तिनमभेदसम्बन्धन रजत प्रकारेणजानात्ययमिति ज्ञानवतइत्यर्थः । ( तदुभयेति ) भ्रमतद्विषयक ज्ञानयोरविशेषापत्ति श्वेत्यर्थः । भ्रान्तिविशेषदर्शीयज्ञानस्यापि भ्रमवा. पत्तिरिति यावत । तथा च विशिष्टस्यानतिरेकेपि विशृंखलतया भासमान तत्तत्पदार्थविषयतातो विशिष्टनिरूपित्तविषयता विलक्षणैवा. गत्या स्वीकरणीया, सैवप्रवर्तकतावच्छेदिका भ्रमत्वप्रयोजिकाच, ताह- शीचविषयता नोक्तानुमिताविति कथन्तस्याः प्रवर्तकतेतिभावः । "एतेन"- ज्ञानविशेषणतया संसर्गज्ञानस्या प्रवर्तकत्वेन । इत्यपास्त मित्यग्निमेणान्वयः ( लक्षणाद्यनुरोधादिति ) यष्टीः प्रवेशयेत्यादी ला क्षणिकपदघटितवाक्या मुख्यामुख्यार्थ बोधस्य नानार्थस्थले तात्पर्यविषय योग्यार्थीतरविषयकबोधस्य सर्वत्रा तात्पर्यविषयसंसर्गान्तरबोधस्यच निर्वाहानुरोधादित्यर्थः (पदार्थसंसर्गविशेषेति)रजतपुरोवर्यभेदादीत्यर्थः। "प्रतीत्युद्देश्यकत्वं-" प्रतीतीच्छयोच्चरितत्वम् । “ तात्पर्य ज्ञानावच्छेद कतया "- तात्पर्यघटक प्रतीतिविशेषणतया । (सिद्धिरिति ) शाब्द बोधात्पूर्व न्यायमते प्यावश्यकीतिशेषः । तथाच ततएव प्रवृत्ति ·मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः । किंच - व्यापकतावच्छेदक प्रकारिकानु मितिः । अतः स्मारितार्थ संसर्ग ज्ञानपूर्वका णीत्यनुमितिरस्यात् , नतु रजतज्ञानपूर्वाकाणीति। , HIANRAIMAHARAJ " निर्वाहे किं शब्दस्य पृथक्प्रमाणत्वेनेतिभावः । ननु संसर्गविशेषेणैक पदार्थविशिष्टापरपदार्थज्ञानपूर्वकत्व मेवोक्तहेतुनानुमेयमित्याशंकातो र. जतमिदमित्यादितोवाक्या द्रजतत्वादि विशिष्टविषयक प्रवृत्तयनिर्वाह माह (किश्चेति ) ( व्यापकतावच्छेदक प्रकारेकेति ) सामान्यच्या प्तिस्थले व्यापकताग्रहे यपदार्थातिरिक्तपदार्थानां येन प्रकारेणभान साध्यशरीरे तस्थले तदन्यप्रकारानवच्छिन्न विषयणीत्यर्थः । सामान्यच्या प्तिस्थले पक्षधर्मशावलेना प्रसिद्ध विशेषभाना यथाश्रुतनियमासंभवात । [ "ज्ञानपूर्वकाणी त्यनन्तरं" रजतादिपदार्थ विशिष्टेदमादिपदार्थ ज्ञानपूर्वकाणीतिवे" तिपूरणीयं ] ( नत्वित्यादि) नतुरजताथभित्रद मादिज्ञानेत्यर्थः । उक्तानुमानेपदार्थत्वेनैव तत्पदार्थानां व्यापकतावच्छे दक घटकता, नतु विशिष्येतिभावः । अथ पदार्थाभपिपदाभ्यां यदिपूर्वोक्तरीत्या सामान्यव्याप्ती निवेश्य ते, तदा पक्षधर्मतावला द्रजतादि पदार्थत्वेनेव रजतत्वादिनापि रजतादि विषयकानुमितिस्तम्भवतीति चेत् ? यत्तद्भया पदार्थनिवेशे पदार्थपक्षक संसर्गतानुमानस्थैव. सम्भवेन ज्ञानानुमान प्रयासानौचित्यात् । पदार्थपक्षकानुमान वक्ष्यमाणस्य योग्यतारूपहेतु विशेषणनिश्चयासम्भवा दनुमानानिर्वाहरूपदूषणस्य ज्ञानानुमान पक्षेपि सम्भवात् । परेतूक्तनियमसत्त्वा सामान्यज्याप्तितः पक्षधर्मताचलादपि नाप्रति द्धविशेषानुमितिस्सम्भवति । माघे व्युत्पत्तिस्थले गधानयनादावे व प्रवृत्तिविषयत्वेन लिंगेन प्रसिद्धज्ञानानुमित्येव गगनयनादिविषय क ज्ञानसिद्धिरुपगन्तध्ये त्यभिप्रायकोयं ग्रन्थः । अनिमार्थ पक्षकातु ६ ·शास्त्रमुक्तावळी । तस्मात्प्रवर्तकं ज्ञानं शब्दादेव । अतएवप्रवृत्त्यर्थ मनुवादकता शब्दस्येत्यपास्तं, शाब्दानुमित्यो भिन्नप्रकारकत्वादेकविषयकत्वाभावेना ननुवादक त्वात् , तस्यैवप्रमाणत्वात् । , home मानेपीद मादिपक्षे रजतादिसंसर्गसाधने पक्षभिन्नस्यापि रजतादि संसर्गिणस्सत्वात दृष्टान्तसौलभ्येन विशिष्यैव व्याप्तिग्रहस्तम्भवतीति सामान्यव्याप्ते रनादरणीयत्वादने तादृशानुमाना शंकासंगतिः । येन पुंसा क्वचिदपि रजताभेदादि विधारित स्तस्य विशेषव्याप्त्या पक्षरूपेद मादिपदार्थे तदनुमाना सम्भवश्वाधिकं दूषणं बोध्यं । पद पक्षकानुमानेच एकपदार्थ संसृष्टापरपदार्थरूपा पूर्ववाक्यार्थस्य साध्य घटकतया विशिष्यव्याप्तयनुधावनं कापि नसम्भवतीति विशेषइत्याहुः । ( शब्दादिति ) तत्र प्रमाणतया स्वीकृतादिति शेषः । एव कारेणोक्तानुमानव्यवच्छेदः । अतएव अनुमानतश्शाब्दबोधन काररजतादिविषयक तत्संसर्गकज्ञानासम्भवादेव । अपास्त 'मित्य नेनान्वयः ( अनुवादकतेति ) उक्तानुमानागृहीत पदार्थसंसर्गाविष यके विशिष्यरजतत्वादि पदार्थतावच्छेदकप्रकारेण रजतादिगोचरानु भवान्तरे देतुतेत्यर्थः ( शब्दस्यति ) स्वीक्रियतइतिशेषः । नतस्य प्रमाणता, अगृहीतग्राहिणएवानुभवस्य प्रमात्वादितिभावः । अतएवेत्यस्यार्थ स्वयमेव विवृणोति ( शाब्दानुमित्योरिति ) “भिन्न प्रकारकरवात ५ - तत्तत्पदार्थत्व रजतत्वादिप्रकारकत्वात् । एक विषयकवाभावेन " एकविधविशिष्टार्थकत्वाभावेन । अननुवादक रवात रजतत्वाधवच्छिन्न रजतादिघटितविशिष्टार्थे नुवादकत्वा सम्भवात् । तस्य शब्दस्य 1 प्रमाणत्वात ताश विशिष्टार्थएच प्रमाणत्वात । यादृशविशिष्टार्थः पूर्वमगृहीतः तादृशक्ति तथाच - - ·मूल गदाधरीये - शब्दखण्डः । नन्वेते पदार्था स्तात्पर्यविषयमिथ स्संसर्गवन्तः, शिष्टार्थविषयकानुभव स्तादृशार्थे प्रमेत्यस्यैवागृहीतग्राह्यनुभवः प्रमेत्ये तदर्थत्वादितिभावः ( एतेपदार्थाइति ) इदं रजतमित्यादौ येनरज तत्वेदत्वादिनार्थानां पदादुपस्थितिः तत्तद्रूपावच्छिन्नपर एवैतच्छन्द इतिसूचयितुं — पदार्था ' इत्युक्तं, नतु पदार्थत्वेनापि तेषां निवेशः, सामान्यरूपेण निवेशेप्रयोजनाभावा च्छाब्दबुद्धौ नैयायिकानां तद्रूपा भानात् । तथाच रजतेदमादयइत्यर्थः ( तात्पर्यविषयेति ) अथ तात्पर्यविषयत्वं साध्यघटक संसर्गविशेषणं संसर्गत्वेन संस भनिवेशनएचसम्भवति, विशेषरूपेण संसर्गनिवेशे तात्पर्यविषयत्व स्याच्यावर्तकत्वात् ; तथाचोक्तानुमानेन विशिष्यपदार्थावगाहिन्या अनु मिते स्तम्भवेपि विशिष्यसंसर्गावगाहिन्या स्तस्या असम्भवेन प्रवर्तक ज्ञानानिर्वाहः, तात्पर्यविषयत्वं परित्यज्यविशेषरूपेण संसर्गप्रवेशे द्विती यहेतौ संसर्गपरेति पदविशेषण वैयर्थ्य, अग्रेच विमलनलमित्यादी नदीकच्छयो संसर्गस्य तात्पर्याविषयतया व्यभिचारप्रदर्शनस्या संगति रितिचेत् ? यथाश्रुतै तदनुमाने विशिष्यसंसर्गसाधकतानुपपत्तिरूपदूष णमनिममूलाभिप्रेतमेव । तात्पर्यमनन्तर्भाव्य विशिष्यसंसर्गानुमान मेव यदि निष्कर्षानुसारिणां परेषां मतं, तदा तवापि संसर्गज्ञानेच ''वयंत्वि ' त्यादिना वक्ष्यमाणमेव दूषणं । अथवा नैयायिकानामिव परेषां मतपि संसर्गज्ञाने तात्पर्यज्ञानापेक्षा निर्वाहाय तात्पर्यस्य हेतुप्रवेश आवश्यकः । एवंच तत्वार्थक्याय विशेषरूपेण प्रवेशितेपि संसर्गे तात्पर्य विषयत्वं निवेश्यते । एकपदार्थस्य परपदार्थोपरक्तसंसर्गसिद्धरेवोद्देश्यतया तन्त्रिवाहायमिथइति । तेन परस्पर संसर्ग स्वाध्यइति लभ्यते । एवंच साध्ये तात्पर्यस्य संसगाशे निवेशन एव हेतौ तदंशे तात्पविषयाचं संसर्गातरघटितहेतुमत स्तात्पर्यविषयतत्संसर्ग घटितसाध्यवत्त्वा निर्वाहेण प्रसक्तव्यभिचारवारकतया सार्थकमिति साध्येपि तात्पर्य , ·शाबमुक्तावळी । 1 आकांक्षादिमत्पदस्मारितत्वात् , ANAND विषयत्वं संसर्गविशेषणमावश्यकः । एवमतात्पर्यविषयपदार्थप्रतियोगिक तात्पर्थविषयसंसर्गसिद्धिवारणाय संसर्गप्रतियोगिभूतहेतुघटकार्थे तात्पर्य विषयवस्थावश्यं निवेशनीयतया साध्यघटकसंसर्गप्रतियोगिन्यथै तदिशे षणं देयं, अन्यथा हेलो तद्विशेषणस्य व्यभिचारावारकतया वैयापत्तेः । वस्तुतस्तदर्थोपरागेण संसर्गविशेषप्रतीतिर्भववित्याकारकेच्छा घटित संसर्गतात्पर्यस्य तदर्थघटितस्य निवेशेनेवोपपत्तेः तदर्थतात्पर्यविषयत्व रूपविशेषणान्तरं न प्रषेश्यं । हेतो स्तात्पर्यविषय संसर्गघटितत्वेच ' विमलंजलं नद्या-कच्छेमहिपश्चरती त्यत्राने संसर्गतात्पर्यघटित साध्यासत्त्वेनव्यभिचारस्य प्रदर्शनं हेता तात्पर्यप्रवेशोनास्तीत्यभिमाने नैव । नच रजतादिपदार्थप्रतियोगिकाभेदसंसर्गस्य पक्षभित्रातरेपि सावन दृष्टान्तसौलभ्या द्विशेषव्याप्तिरेव शक्यग्रहेति किं दर्शितसा मान्यव्याप्त्यादरेणतिवाच्यम् , तादृशसंसर्गस्यार्थातरे सत्वीप तादृशा थे ताशसंसर्ग तद्घटित हेतूभयवत्त्वाग्रहदशायां सयो व्याप्तिग्रहास म्भवन ताशविशेषव्याप्तितः पक्षेसंसर्गसिद्धयनुपपत्तेः, तदानीमपिच न्यायमते तत्र तत्संसर्ग बोधात । नचैवमपि तसंसर्गयो रेकस्यैव यत्वतत्त्वेन निवेशोस्तु, किमर्थ उभयो स्तथानिवेशइति वाच्यं, यदा हेलुमत्तया गृह्यमाणातरन्यार्थस्यापि प्रकृतसंसर्गः प्रकृतार्थस्यान्योपि संसर्गों नगृहीतः तदा भन्यपदार्थप्रतियोगिक प्रकृतसंसर्गस्य प्रकृतपदा थप्रतियोगिकान्यसंसर्गस्थ तद्घटितदेतौ वादृशव्याप्तिमहादेव सिद्धथा पत्त्योभयोरेव यत्त्वतत्त्वेनोपादानस्यावश्यकरवाद । ( आकांक्षानीति ) एतदर्थे तत्संसर्गतात्पर्य घटितै तपदाकांक्षा दिमत्पस्मारितत्वादित्यर्थः । उक्तसामान्यव्याप्तो घटादिरूपार्था धेय बादिरूपसंखर्गतात्पर्यघटित घटादिपदाकांक्षादिमदिदमादिपदस्मारितो धादिप्रतियोगिकाधेयत्वादि संखमककर्मवादिरेव सुलभोदृष्टान्तः ।

·मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः। एतदर्थं तत्संसर्गतात्पर्यघटितोक्ताकांक्षा च एतदर्थ प्रतियोगिकत्व स्वानुयोमिक [वैतदर्थ ] स्वाभ्यां यत्रा एतत्पदेन प्रतिपिपाद विषितोय एतरसंसर्ग स्तत्पदेन प्रतिपिपादयिषितोय एतत्संसर्गस्तत्प्रति पिपादयिषयोच्चरितत्वेषति स्वैतत्पदोभय व्यतिरेकप्रयुक्त स्वानुयोगि कत्वे तदर्थप्रतियोगिकत्वोपरक्तै तत्संसर्गानुभवाभावकत्वम् । सत्यंतद ळप्रवेशारपुत्रोराज्ञः पुरुषोपसार्यतामित्यादौ पुरुषादौ तात्पर्य विषय राज संसर्गाभावेन व्यभिचारप्रसंगस्य नावकाशः । तत्र स्वपदं हेतुमत्वं यत्र सम्पायं ताशार्थपरम् । यद्यपि घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यादावा कांक्षाप्रसंगवारक विशेष्यदळस्य हेतावप्रवेशेपि न. तत्र व्याभिचार प्रसक्तिः, घटकर्मस्वादिसंसर्गे तात्पर्यासत्वे सत्यंतस्यैवाभावात् तत्सत्वे साध्यस्यापि सत्वात् ; तथापि तवप्रवेशेघटः कर्मस्वमित्यादी षटकर्मत्वादिपद तदर्थघटित हेतुमत्ताज्ञाना · तत्तत्पदार्थसंसर्गसिद्धि दुर्वारैवेति तद्वारणाय हेतौ तद्दळप्रवेश आवश्यकः । नच व्यभिचा रावारकतया बद्दळवैय्यर्थ्य दुर्वारमिति वाच्यम् , तत्वार्थक्यायसाध्येपि तत्पदव्यतिरेकप्रयुक्त स्वानुयोगिक तत्पदार्थप्रतियोगिक तत्वंसर्गानु भवाभावकत्वे सतीत्यस्य निवेश्यत्वात् । साध्ये एतद्दळनिवेशेघटः कर्मत्वमित्यादौ कर्मवरूपार्थे एतदळनिर्वाहेण तद्विशिष्टसाध्यवत्वा सम्भवायभिचारप्रसक्त्या तद्वारकतया हेतावेतदळ सार्थक्यात । तहळेच प्रथमस्वपदमाकांक्षावत्वेनोपादेयं यद्विशेष्यवाचक तत्तत्पदं तत्परम् । चरमंच स्वपदं पूर्वोक्तार्थपरम् । इदन्तुबोध्यम्-घटाकर्मत्वमित्यादावेत द्विशेष्यदळभ्रमादन्वयबोधवा रणाय प्रकृतिप्रत्ययार्थान्वयबोधे प्रकृतिप्रत्ययानुपूर्वी विशेषज्ञानस्य हेतु ताया आवश्यकत्वान्यायमते प्येतद्दळज्ञानं न शाब्दबोधहेतुः, तथाच कथ मस्य हेतुप्रवेशः । एवं वैशेषिकमतेन्वयानुभवस्यानुमिति रूपतया तत्र पदस्था हेतुलया तयतिरेकोनान्वयानुभवाभावप्रयोजकः । एवं तदभाव ·शास्त्रमुक्ताबळी । (१) इति वाच्यम् , तथासति कर्मत्वं घटसंसर्गि एतत्कर्मवपद स्मारितत्वा दित्यत स्खतोखतोवानुमानाव कर्मवादी घटादिखंसर्गसिद्धया वैशेषिकमपि घटः कर्मस्वमित्यादा वयाकांक्षाया दुारात । तस्मात् घटमानयतीत्यादौ कर्मत्वकृत्यादि रूपविभक्त्याद्यर्थ नामधात्वाद्यर्थ घटा नयनादे संसर्गविशेषसाधने [न] तन्नामधात्वादिपदप्रकृतिक तत्तत्सुप्ति डादिपदस्मारितत्वं हेतूकरणीयम् । सामान्यव्याप्तीच यत्त्वतत्त्वेनपदानां निवेशेनामत्व धातुत्वादिनानिवेशः कार्यः । अन्यत्सवं पूर्ववत । यदि नामधास्वादिपदानां नामत्व धातुत्वादिना ज्ञान विनापि न्यायमलपि संस गसिद्धिः, तदायमपि प्रकारोनसाधीयान् । घटपदत्वाम्पदत्त्वादिनानाम पदसुप्पदादीनां निवेशेच घटपदप्रकृतिकाम्पदान्तरस्मारितार्थातरेपि येन तादृशपदस्मारितत्वरूपसाधनं घटपदतात्पर्यविषयसंसर्गरूपसाध्यंवा न गृहीतं तस्य घटमित्यतः कर्मत्वे घटसंसर्गसिद्ध्यनुपपत्तिः, दृष्टान्ता भावादिति दूषणं बोध्यम् । आदिपदात्तत्तदर्थ निरूपितयोग्यतासत्त्योः परिगृहः । पदनिष्ठयोग्यता च स्वावाधिततत्तदर्थप्रतियोगिकतत्संसर्गकं यत्स्वं तद्रुपस्थापकत्वम् । स्वपदं पूर्वोक्तार्थपरं । स्वावाधितत्वंच स्वनिष्ठाभाव प्रतियोगित्वप्रमा विषयत्वाभावः, स्वनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वमेवधा । योग्यतानिवेशात्तदर्थ प्रतियोगिकतत्पद तात्पर्यविषयतत्संसर्गकसाध्यशून्ये तत्पदाकांक्षास त्ति मत्पदस्मारितार्थे न व्यभिचारः । पदनिष्ठासत्तिः तत्पदार्थोपस्थि, त्यः व्यवहितस्वोपस्थितिजनकत्वं । एतच्च योग्यतातः पृथइननिवेश्यं, निरुक्तयोग्यताघटकार्थोपस्थिता वव्यवाहितान्तविशेषणप्रवेशा देवोप पत्तेः । अन्यथोपस्थापकत्वस्य द्विधानिवेशेनगौरवात् । हेतावेतनिवे शात् नीलोघटोद्रव्यं पटइत्यादौ व्यवहितोपस्थितिविषय नीलपटायो स्संसर्गस्य तात्पर्यविषयत्व अबाधितत्वे चाकांक्षायोग्यतामात्रघटितहेतु (?) अत्र काश्चनपशय उच्छिन्ना अस्मदुपलब्धेषु सर्वेष्वपि पुस्तके चिति तथैवात्र मुद्रितम् ।

·मूलगदाधरीये • शब्दखण्डः । ज्ञानात्तसिद्धिप्रसंगस्य नावकाशः । ताहशविशेषणस्य व्यभिचारवा रकत्वानुरोधेनच तदर्थोपस्थित्यव्यवहितोपस्थितिविषयत्वेसतीति सा ध्येनिवेशनीयं । साध्येतन्निवेशेचासत्तिघटितसाध्यस्थतादृशार्थेऽसत्त्वेन व्यभिचारप्रसक्या तद्वारकत्वेन हेतुस्थ तद्विशेषणलार्थक्यात । उक्त स्थले प्यव्यवहितोचरित प्रथमान्तनीलपदसाकांक्ष प्रथमान्तपदजन्य पटोपस्थितेर्यत्र तत्पदनिराकांक्ष भित्रविभक्तिक तदव्यवहितपदान्तर जन्य नीलोपस्थित्याव्यवधानं तत्र नीलघटयोरभेदसंसर्गसिद्धिवारणाय साकांक्षत्वं पदविशेषणम् । तत्पदजन्यत्व मव्यवधानप्रतियोगिन्यां हेतुस्थासत्ति घटकोपस्थिती निवेश्यम् । तत्सार्थक्याय साध्यस्था सत्ति घटकवादशोपस्थितावपि तन्निवेश्यमिति संक्षेपः । अथ निराकांक्षस्थले ऽनासनस्थले च केवलयोग्यता घटितलिंग व्याप्तिपक्षधर्मता ज्ञानसत्वे शाब्दबोधानंगीकर्तृभिनैयायिकैरप्यानुमानिक संसर्गधीरवश्य मुपेयतएव, तथा च तत्र तत्र संसर्गसिद्धिवारणाय हेता वाकांक्षासत्ति प्रवेशनं तत्वार्थक्यायसाध्ये तत्प्रवेशनंचायुक्त मित्यय मेतदर्थप्रतियोगिक तत्संसर्गवा नेतसंसर्गघटिते तत्पदार्थयोग्यता वत्पदस्मारितत्वादित्येवानुमान मुचितमिति चेत ? निराकांक्षादिस्थळे आकांक्षाघटित लिंगकानुमाना द्वाक्यार्थज्ञानस्योभयसिद्धत्वे प्याको क्षादिमद्वाक्यज्ञानादवगते वाक्यार्थे श्रुतोयमर्थइति व्यवहारो नतु तदन्यशब्दज्ञानादवगतइति नियमनिर्वाहाय हेतावाकांक्षाप्रवेशन मुक्तम् । तथाच यादृशशब्दज्ञाना च्छाब्दबोधः परेषां तादृशशब्दलिं गकानुमिति सामग्रया अनुमितिरितिनानियमः । एवं च तादृशसा मग्री जन्यत्वानुसन्धान विनापि तथा व्यवहारात्ताशसामग्रीणामननु गमाच्चानुमिति व्यावृत्तानुगतशाब्दत्व जातेरेवतादृशव्यवहारनियामकत्व मावश्यकमितितु सिद्धान्तनिगर्वः । प्रथमहेतु प्रविष्टनिरुक्त पदविशेषणासत्ति योग्यताशरीरघटका व्यवहितोपस्थितिविषयत्वरूप स्वाबाधित तदर्थसंसर्गकरव रूपार्थनिष्ठा ·शास्त्र मुक्तावळी । योग्यतासत्तिमत्त्वेसति-संसर्गपरपदस्मारितत्वाहा । अनाप्तोक्ते योग्यताविरहा नव्यभिचारः, तत्र बाधकसत्त्वात् , तज्जन्यज्ञानस्य भ्रमत्वात् । सत्ति योग्यतारूप तदुभयसहित साकांक्षपदस्मारितत्वस्य हेतुतायां लाघवमित्याशयेन तथैव हेतुतामाह ( योग्यवेति ) अनापि संसर्गपरपद स्मारितत्व प्रविष्टहेतावेवा व्यवहितान्तविशेषणं देयं, नतु तद्विशेषण विशेषितोपस्थिति विषयत्वस्य पृथङ् निवेशः, स्मृतिविषयत्वस्य द्विधा निवेशेन गौरवात । संसर्गपरत्वं च पूर्वहेतुस्थं संसर्गघटिताकांक्षा वत्त्वमेव, तद्घटकविशेष्यदळा प्रवेशे पूर्वोक्तदोषस्य दुरित्वात । अन्वयप्रयोजरूपवत्त्वं योग्यतेत्यभिमानमूलां ताशयोग्यतावत्य बाधि तत्व रूपयोग्यताशून्ये व्यभिचाराशंका निरस्पति ( अनाप्तीक्त इति ) सदोषपुरुषेण तत्संसर्गवत्तया बुबोधयिषिते संसर्गशून्थे तदन्वयप्रयो जकरूपवत्यर्थ इत्यर्थः ( योग्यताविरहादिति ) हेतुघटकेत्यादिः । तत्रसव कुतानास्तीत्याकांक्षाया माह ( तलि ) तथा च बाधक प्रमा विरहरूपयोग्यतैव हेतु प्रविष्टेति भावः नन्वन्धय प्रयोजक रूपात्मकयोग्यताधीरव शाब्दधीहेतुः, नस्वपर साधारणबाधकामाविर हधीः, तस्य वाक्यार्थधीपूर्व तज्जन्यज्ञामस्य भ्रमत्वावधारणात् ; तथा च परैरप्यन्वय प्रयोजकरूपस्यैव हेतु घटकतावाच्या, तस्यचोक्तस्थ लेपि सत्त्वेनव्यभिचारो दुर्वारएवेत्याशंक्याह ( तजन्यज्ञानस्येति ) तथा च यद्यन्वयप्रयोजक रूपात्मकयोग्यताज्ञानस्य शान्दधी हेतुता तदातत्र शाब्दभ्रमानुपपत्तिः, शाब्दभ्रमे योग्यतानमरूपदोषस्य हेतु स्वात्ताशयोग्यताया श्चोक्तस्थलेसत्वेन तद्भमासम्भवादिति बाधकप्रमा विरहरूपयोग्यतैव शाब्दधीप्रयोजिका; तस्या संशयसाधारणधिय एव हेतुताया वक्तव्यतया प्रथमं लदनिश्चयताया किंचित्करत्वाद ; अन्न: - ·मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः । ४९ एकाकारवाक्यस्यापि बाधकसत्त्वासत्त्वाभ्यां यो ग्यायोग्यत्वात् । अथ--प्रतिपत्तजिज्ञासां प्रतियोग्यता, सा च श्रोतरि तदुत्पाद्यसंसर्गावगमप्रागभावरूपाका क्षा, बाधकप्रमाविरहोयोग्यता, अव्यवहितसंसर्ग प्रतियोगिज्ञानमासत्तिः, ताश्चस्वरूपसत्योहेतवः, mpeam परमतेपिसव लिंगविशेषणमिति न व्यभिचारइतिभावः । ननु -- पय सासिंचितीत्यादि वाक्यं स्थिरजलपरं यद्ययोग्यस्या तदाजलान्तरपरमपि योग्यं नस्यात , एकानुपूर्वीकवाक्ये उभयव्यवहारविरहा दियाशंका बाधि ताबाधितरूपार्थभेदेनैकानुपर्वाकवाक्येपि योग्यायोग्यव्यवहारस्येष्टतयानि राकरोति(एकेति) बाधकसत्त्वासत्त्वाभ्यां"-विभिन्नार्थयो बांधावाधाभ्यां । आकांक्षादीनां पूर्वानुमाने ज्ञातोपयोगिताया व्यवस्थापितत्वेपि पुनस्तस्या असम्भवमाशंक्यनिराकरोति (प्रतिपत्तरिति ) यस्य सुंसश्शाब्दबोधोजन नीयः तस्येत्यर्थः । एतत्स्वरूपकथनं । " श्रोतरी त्याकांक्षाया आ रमनिष्ठतयादेतुत्वलाभाय । शब्दानष्ठतया हेतुत्वे एकपुरुषनिष्ठशा ब्दबोधानुत्पादमादायान्यस्य शाब्दबोधेजातेपि तत्प्रसंगात : ( नदुपा वेति ) तत्तत्पदविषयक तदनुसन्धान जन्यप्रकृतसंसर्गबोधप्रागभाव रूपेत्यर्थः ( आकांक्षेति ) तदनुसन्धानावच्छिन्न . तत्तत्पदयोराका क्षेत्यर्थः । अस्याश्च विषयासिद्धिरूप जिज्ञासायोग्यतारूपत्वं, संशय विरोधिसाधकबाधकमानाभावस्य संशययोग्यतात्वव ( बाधकेति ) प्रकृतसंसर्गबाधकेत्यर्थः ( अव्यवहितेति ) प्रकृत्तसंसर्गनिरूपकैकार्थी पस्थित्यव्यवहितार्थोपस्थितिरित्यर्थः ( स्वरूपसत्योहेतवइति ) न्यायमते ·१० शास्त्रमुक्ताबळी। नतु ज्ञाताः, गौरवात् ; तद्बोधंविनान्वयानुभवे विळम्बाभावात् , ससंर्गनिरूप्यत्वेन प्रथमं दुरव धारणत्वाच्च, इतिनता लिंगविशेषणमितिचे न;- योग्यताशून्यपि तदभिमानेनसंसर्गप्रत्ययात् । ज्ञानविषयतामपुरस्कृत्यैव शाब्दबोधहेतवइत्यर्थः । कार्यान्तरे प्रागभाव स्थानुमित्यादीच प्रतिबन्धकबाधनिश्चयाभावस्य विशिष्टबुद्धयन्तरेविशेष स्पच स्वरूपसतएवहेतुताया इष्टत्वादितिभावः । नन्वेकत्रयस्य या शस्य हेतुता, भन्यत्रापि तस्य तादृशस्यैव हेतुतेतिननियमहत्यताह ( गौरवादिति ) तद्विषकज्ञानत्वेन ज्ञानविषयत्वेनवा हेतुत्वापेक्षया तत्त्वमात्रेण हेतुस्वे लाघवादित्यर्थः । ज्ञानव्यतिरेकेण कार्यानुत्पादे ज्ञान हेतुताकथं गौरवणनिराक्रियतइत्यत स्तदसिद्धिमेवाह ( तद्बोधविनेति) उक्ताकांक्षादिज्ञानव्यतिरेकेणेत्यर्थः । " विळम्वाभावात् अनुत्पत्तेर सिद्धेः । “संसर्गनिरूप्यत्वेन"-वाक्यार्थभूतप्रकृतसंसर्ग घटितत्वेनेत्यर्थः । ता: १- आकांक्षायोग्यतासत्तयः ( लिंगविशेषणमिति ) भवन्तीति शेषः । तथासति तज्ज्ञानशून्यकाले संसर्गानुमित्यसम्भवेन शाब्द प्रमित्यन्तरस्यावश्यकतापातादितिभावः । स्वीयवाधग्रहाभावएव स्वरू पसन् हेतुः, योग्यताच स्वपरसाधारणवाधप्रभाभावएव, नत्वसौ तथा, तथासत्ययोग्यस्थापीशविशेषे ऽवोधकतापत्तेरित्याशयेन प्रथम योग्य ताज्ञानस्य हेतुरवं व्यवस्थापयति ( योग्यताशून्येपीति ) घहिनासि चतीत्यादावितिशेषः । तदभिमानेन " योग्यताघ्रमेण । संस र्गप्रत्ययात. "- न्यायमते शाब्दसंवर्गभ्रमात् । तथाच शाब्दज्ञान सामपन्य स्वरूपसत्यायोग्यताया नहेतुत्वं सम्भवति, अपितु भ्रमप्रमा साधारणतज्ज्ञानस्येतिभावः । ननु योग्यताशून्यस्थले संसर्गशाब्दधी ·मूलगदाधरीये - 'शब्दखण्डः । अन्यथा शाब्दाभासोच्छेदपूसंगः । राजा पुत्रमाकांक्षति पुरुषवेतिसंशये विपर्ययेच वाक्या र्थधीपूतिबंधाच्च । नोंपेयतएवेत्यतआह ( अन्यथेति ) तत्र संसर्गशाब्दवोधानंगीकार इत्यर्थः ( शाब्दाभासोच्छेदप्रसंगइति) शाब्दभ्रमोच्छेदापत्तिरित्यर्थः । योग्यस्थलीयशाब्दबोधस्य प्रमात्वनियमादयोग्यस्थले शाब्दबोधानुपगमे शाब्दभ्रमस्थलाभावः । योग्यताया मीहशीयुक्तिः- तत्र योग्यताया उपयोगित्वमुभयसिद्धं, ज्ञातायासस्वरूपसत्याचा तथात्वमित्यत्रैव विधा दइत्याशयेनाभिहिता । योग्यतास्थलीयो बाधनिश्चयाभावस्स्वनिष्टश्शा ब्दहेतुरितिचे दुच्यते, तदानतधत्तयवकाशइसियोध्यं । अन्वयानुभ घमागभावएवान्वयानुभवे स्वरूपसन् हेतुः, तद्रूपाकांक्षा न लिंगवि शेषणं, अपितु समभिव्याहाररूपेत्याशयेनाकांक्षा निश्चय हेतुतायां युक्ति माह ( राजेति ) राजपदं पुत्रपदसाकांक्ष, किंवा न तत्साकांक्षं अपि तु पुरुषपदखाकांक्षमिति संशयेसतीत्यर्थः ( विपर्ययेचेति ) राजपदं न पुत्रपदसाकांक्षमिति विपरीतनिश्चयइत्यर्थः । “ वाक्यार्थीप्रतिव धात् "- राजपुत्रान्वयबोधानुदयात् । तथाच यत्संशयव्यतिरेकनिश्च याविश्यादिव्याप्तिबका दाकांक्षा निश्चयहेतुत्वसिद्धिरितिभावः । इदमुपलक्षणं - अन्वयप्रतियोग्युपस्थिते स्स्वरूपसत्त्या हेतुत्वे प्या सन्नस्थळेपि क्रमिकोपस्थितीनां शाब्दबोध प्राकाठे असत्त्वेन सर्वत्र समूहालम्बन तावत्पदार्थोपस्थिते शाब्दबोध प्राकाले वयो पेयतया गिरिभुक्तमग्निमान् देवदत्तेनेत्यनासनस्थलेपि समूहालम्बन स्वीकारे शाब्दबोधस्सुघट इत्यासन्नानासनस्थलयोरविशेषः, क्रमिकोपस्थितीना मव्यवधानरूपाया आसते निमवश्यं कारणमुपे यम्, अतस्तस्या हेतुप्रवेशेपि न दोषः, शाब्दबुद्धौ पदाdिertolley युक्त्या ज्ञानापेक्षाव्यवस्थितौ स्मारितत्वस्य हेतु प्रवेशोपि नविषकायत इत्यपि बोध्यम् । Library, TINTI PATI अतः ·शास्त्र मुक्तावळी । योग्यतायाश्च संशयसाधारणं ज्ञानमात्रंहेतुः । स्वपरबाधकप्रमाविरहः Sankala तथा व ग्राहा ननु समभिव्याहाररूपाकांक्षाशरीरे तत्तत्पदार्थत्वनेवा न्वयप्रति योगि घटितासत्तिशरीरेपि प्रकृतसंसर्गानिवेशेपि विशेषणस्य प्रकृत संसर्गविशेष्याबाधितत्वरूपयोग्यता संसर्गघटितत्वेन शाब्दबोधात्पूर्व दुरवधारैव; नच संसर्गघटितत्वेपि निरुक्तयोग्यता नैकपदार्थसंसृष्टापर पदार्थरूपविशिष्टवाक्यार्थघटितेति प्रथमन्तवधारणं सम्भवतीतिवाच्यं, विशेष्यविशेषणसंसर्ग सन्देहदशायां तत्संसर्गेपि विशेष्यनिष्ठाभाव प्रतियोगित्वसंशयस्यौ चित्यावर्जिततया तादृशाभावा प्रतियोगित्व रूपाबाधितत्वस्य दुर्निश्चयतया तनिश्चयस्य शाब्दबुद्धावपेक्षितत्वे उक्त संशयानन्तरं शाब्दबोधानुपपत्ते दुरित्वा दिति युक्त्यावारयति ( यो ग्यतायाश्चेति ) (संशयसाधारण मिति ) संशयसाधारणरूपावच्छिन्न मित्यर्थः । ज्ञानमामिति) मात्रपदं कृत्स्नार्थकम् । संशयदशायां योग्यताया दुनिश्चयत्वेपि योग्यतासंशया च्छाब्दबोधी स्पत्त्या शाब्दबोधे तस्या ज्ञातोपयोगित्वं निराबाधमिति भावः। शाब्द बोधे नैयायिक वंशयसाधारणतज्ज्ञान हेनुतास्वीकारपि वैशेषिकमते नुमितो तनिश्चयापेक्षा दुर्वारैव, हेतुमत्ता निश्चयस्यानुमिति: हेतुत्वा, दिति संशयकाले तेषां मते संसर्गज्ञानानिर्वाहइति वन्मते दूषणं स्वयमेवाओवक्ष्यते । संशयाभाव स्वीयबाधकप्रमाविरहस्य स्वस्मिन् बाधकप्रमाया मसत्यां निश्चयसम्भवेपि. परकीयबाधक प्रमासंशयस्य दुरुच्छेदतया बाधकप्रमाविषयत्व सामान्याभाव रूप योग्यता विषये न निश्चेतुं शक्यते, तत् कथमुक्त संशयसाधारणज्ञान मावं हेतुरित्याशंकामपनेतुं क्वाचिकं तादृशयोग्यतानिश्चयसम्भव मुप पादयति स्वपरेत्या" दिना । " स्वपर बाधकप्रमाविरहः - विशेष्ये विशेषणसंसर्गाभाव प्रमाविषयत्वसामान्याभावः, विशेषणसंसर्ग विर्श ·मूलगदाधराय - शब्दखण्डः । क्वचिन्निश्चीयतेपि, यथा - इहघटोनास्तीत्यत्र, स्वयोग्यानुपलब्ध्या घटाभावनिश्चयेना न्यस्यापि धटप्रमाविरहो निश्चीयते । क्वचिद्वाधकप्रमामात्र विरहसंशयेप्यन्वयबोधः,बाधसंशयस्यादूषणत्वात् । प्यनिष्ठाभाव प्रतियोगित्व प्रमाविषयत्वाभावोवा (क्वचिदिति ) विषये कदाचिदिति शेषः ( इहघटोनास्तीत्यत्रेति ) एतादृश शाब्दबोधपूर्व कालइत्यर्थः (स्वयोग्यानुपलब्ध्यति) 'स्वस्य'- प्रतिपत्तः । प्रतियोगिसत्त्व प्रसञ्जितप्रतियोगिकरवरूप योग्यतावत्याभूतले घटानुपलब्ध्या कदाचि स्वस्य घटाभावरूपलिंगनिश्चयेन ( अन्यस्यापि घटममाविरह इति ) स्वपरसाधारण घटप्रमाविषयत्वाभावरूप योग्यतेत्यर्थः । “निश्चीयते "- अनुमीयते। घटाभावस्य, घटप्रमाविषयत्व सामान्याभाव व्याप्यत्वा दिति भावः । घटाभावस्येव तसंसर्गस्याप्यभावी घटस्वरूपएवेति. घटप्रमाविषयत्वाभावस्य घटाभावशाब्दबोधीपयिकयोग्यतात्वम् । विशे प्येविशेषणाभाव प्रमाविषयवाभावो योग्यतेति निष्कृष्टमतानुसारेणेद मुक्तम् । प्रत्यक्षादिसिद्ध शाब्दचाधाविरोधितया प्रात्यक्षिक घटाभावनि श्वयानन्तरमपीह घटोनास्तीति शाब्दबोधसम्भवो बोध्यः । ननु बाधक प्रमाविषयत्वाभाव रूपयोग्यतासंशयस्य बाधकप्रमाविषयत्व रूपबाधवि षयकतया विशिष्टज्ञानविशेधित या योग्यतासंशयात् कथंशान्दनिश्चय इत्यतआह (क्वचिदिति) “प्रमामात्र विरहसंशये"-ग्राह्याभावप्रमाविषयत्व सामान्याभावसंशये । “अन्वयबोध:"-शाब्दसंसर्गनिश्चयः (बाधसंशय स्येति ) ग्राह्यसंशय पर्यवखितस्येतिशेषः। “अदूषणत्वात्"-परोक्षनिश्चया विरोधित्वात् । ग्राह्यसंशयकाले शान्दानुमित्यो स्सर्वानुभव सिद्धत्वा दित्यर्थः । ननुयोग्यतायाः .. शाब्दबोधप्रति स्वरूपसत्या अपि हेतुता नोपेयतइत्यतो न शान्ध्रमानुपपत्तिरिति तज्ज्ञानहेतुत्वं नियुक्तिकम् , ·शास्त्रमुक्तावळी । किंच तवापि योग्यतादिकं प्रामाण्ये प्रयो जकं, आप्तोक्तत्वस्य तथात्वे गौरवात् , अनाप्तो तोपि संवादेनप्रामाण्याच्च । एवंच ज्ञायमानकरण प्रामाण्यपयोजकतया तहत्ता ज्ञानमावश्यकमिति तासां ज्ञानं हेतुः । " - अयोग्यतानिश्चयदशायां लौकिकसन्निकर्षायजन्यविशिष्टबुद्धि सामान्य हेतु बाधनिश्चयाभावविरहादेव शाब्दबोधानुत्पत्त्युपपत्तेरित्याशंक्य, योग्य ताज्ञानादीनां शब्दनिष्टप्रामाण्यप्रयोजकत्वं व्यवस्थाप्य, तेन लिंगेन सज्ज्ञानहेतु तां व्यवस्थापयति “ तथापी" स्पादिना । " योग्यतादिक मित्यादिपदा दाकांक्षासतिपरिग्रहः । "प्रामाण्ये" शाब्दप्रमा करणत्वपर्यवसिते. । नन्वनातोक्त शब्दवारणायैव योग्यता प्रमाणतावच्छेदककोटी निवेशिता, तत्स्थाने माप्तोक्तत्वमेव किं ननिवेश्यात इत्याशंका निरस्यति “माप्तोक्तत्वस्ये" त्यादिना । "तथास्वे"- मामा एयप्रयोजकत्वे (गौरवादिति ) भ्रमप्रमाद विप्रलिप्साकरणापाटवरूपदो षचतुष्टय शून्यस्वरूपाप्तत्वस्यापि गुरुमूर्तिकतयावच्छेदकगौरवादित्यर्थः । ननु प्रकृतवाक्यार्थ यथार्थज्ञानवत्त्वमेवाप्तत्वं, नतु दोषचतुष्टयशून्यत्व मिति न गौरवमित्यतआह ( अनाप्तोक्तइति ) वाक्यार्थज्ञानशून्य शुकाय क्तपीत्यर्थः । “ संवादेन"- वाक्यार्थज्ञानस्या बाधेनेत्यर्थः । तथा च तत्साधारण्यविरहेण नातोक्तत्वस्य तथात्वमिति भावः । " एवं च "- मिळितस्य योग्यताकांक्षादेः प्रामाण्यप्रयोजकत्वे च । हेतु" रित्यग्रिमेणास्य सम्बन्धः । कुतइत्याकांक्षायामाह (ज्ञायमान करण इति ) ज्ञायमानत्वेन याकरणं तत्रिष्टं यत्प्रामाण्यं तत्प्रयोजक, ज्ञायमानत्वावच्छिन्ने प्रमाकरणत्वेवच्छेदकमिति यावत तद्र ताज्ञानं "- सटूपप्रकारकज्ञानम् । “भावश्यक "-तममायामवश्यं कार "तासां ज्ञानं ·मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः । तच्च समभिव्याहारविशेषादिनेति । मैवं-यत्र विमलंजल मित्यश्रुत्वैवनधारक च्छेमहिषश्चरतीति शृणोति तत्राकांक्षादिकमस्ति, नच नदीकच्छयोः णम् । अत्र ज्ञायमानत्वादिरूप विशेष्यतावच्छेदकतापत्रं सद्ययत्प्रमाकर णतावच्छेदकं तत्तत्प्रमाकरणतायांप्रकारितासम्बन्धेनावच्छेदकमिति समु दितार्थः । प्रत्यक्षप्रमाकरणतावच्छेदकज्ञायमानत्वस्यच ज्ञानं नतत्ममाहे सुरिति तत्रव्यभिचारवारणाय ज्ञायमानत्वरूपावच्छेदक विशेष्यताव च्छेदकावनिवेशः । ज्ञायमानत्वस्य तद्विशेष्यतावच्छेदकतापत्रस्य न करणतावच्छेदकत्वंमिति न तत्र व्यभिचारः । योग्यतादेश्च ज्ञायमानत्व विशेष्यतावच्छेदकतयैव शाब्दबोधकरणतावच्छेदकत्वान्नासिद्धिः । अनु मिती च लिंगस्य ज्ञायमानस्य विशेष्यतावच्छेदकतापन्नेन व्याप्तयादि मत्त्वरूपलिंगत्वेन करणतया व्याप्तयादेरव दृष्टान्तताबोध्या । क्वाचिरक योग्यतादिविषयतया सिद्धसाधनवारणाय जनक ज्ञानप्रकारत्व मुपेक्ष्य प्रकारतया जनकतावच्छेदकत्व रूपसाध्यादरः । साध्यसाधनशरी रेयत्त्वतत्त्वेन प्रमामनिवेश्य प्रमात्वेनैव निवेशे योग्यतादि हेतुकानुमिति जनकज्ञान विषयतया सिद्धसाधनं स्यादिति सामान्यमुखव्याप्तयाशान्द प्रमायां तज्ज्ञानस्य हेतुतासिद्धयर्थ यत्त्वतत्त्वाभ्यां तन्निवेशः । "तच्च". शाब्दबोधप्राकाले नियमत आकांक्षादिज्ञानश्च ( समभिव्याहा [ रवि शेषा] रादिनेति ) तद घटकसमभिव्याहारादि प्राहकप्रकरणादिने त्यर्थः ( तबाकांक्षादिकमस्तीति ) जलमित्यन्ताश्रवणेन जलेन सह नद्यन्वयबोधानुत्पत्त्या नदीकच्छपदयो रजनितान्वयबोधकत्वरूपाको क्षादिकमस्तीत्यर्थः । जलमित्यन्ताधणं नदीजलान्वयबोधकारणान्तरा भावस्याप्युपलक्षणं ( नचेति ) नस्वित्यर्थः ( नदीकच्छयोरिति ) ·शास्त्र मुक्तावळी । संसर्गइतिव्यभिचारात् । अतएव नतन्मात्रं प्रयोजक पामाग्ये । अथ यावत्समभिव्याहतेत्यपि लिंगविशे षणं, कतिपयस्मारिणस्तु संसर्गपत्ययो लिंगाभि मानादितिचेन्न:-तत्संदेहेपि वाक्यार्थावगमात् । आकांक्षादिमत्पदस्मारितेत्यादिः ( संसर्गइति ) मिथइत्यादिः । तात्प यविषयइतिशेषः । अन्यथा नदीकच्छयो स्संसर्गाभावाभावेन व्यभि चाराप्रवृत्तेः (व्यभिचारादिति) तात्पर्यविषयसंसर्गवटितसाध्याभावादिति भावः । नन्वेवमाकांक्षादिमत्त्वस्य संसर्गतात्पर्यविरहण प्रमानुत्पादक साह शपदद्वयसाधारण्येनातिप्रसक्तत याप्रामाण्यप्रयोजकत्वपि नस्यादित्यत्रे टापत्त्यासमाधत्ते (अत एवेति) संसर्गतात्पर्यविरहेण तत्राप्रामाण्या देवत्यर्थः । “ तावन्मानं "- तात्पर्यसहिताकांक्षादित्रयम् । नदीपद समभिव्याहतपदाश्रवणस्थले प्रदर्शितं व्यभिचारमुद्धा हेतु घटकपदे विशेषणान्तर प्रवेशमाशंकते (अथेति) यावत्समभिव्याहतत्वं-श्रय माण स्वसमभिव्याहत यावत्पदकावम् । " लिंगविशेषणं " पदविशेष णतया लिंगघटकम् । तथा च तत्र नदीपद समभिव्याहत जलपदस्य श्रयमाणतया नोक्तविशेषणघटितहेतुः नदीपदार्थइति न व्यभिचारइति । नन्वेतद्विशेषणप्रवेश शोभनं घटमानयेत्यादी घटादिपदसम भिव्याहत शोभनादिपदाश्रवणेपि ज्ञायमानस्य घटेकमवादिसंसर्गस्य भवन्मतेनुपपत्तिः, घटादिपदस्य उक्तविशेषणानाक्रान्ततया तस्मारित घटायथै उक्तलिंगाभावादिश्यत आह (कतिपयेति ) (लिंगाभिमाना दिति) उपदर्शित हेतो स्तवासत्त्वेपि तद्भमादित्यर्थः । पद समभिव्याहारस्य प्रकृवपदे सन्देहादिः तत्रोक्तलिंगस्य न भ्रम सम्भवइति तत्रापि श्रयमाणपदस्मारितार्थान्वय संसर्गबोधोत्पत्त्योक्त विशेषणप्रवेशासम्भव इति दूषयति ( नतदिति ) समभिव्याहतपद भावः यत्र श्रयमाण ·मूलगदाधरीये : शब्दखण्डः । व्यापारानुवन्धिविषयत्वमेव कर्मप्रत्ययार्थोस्वितिवाच्यं तथासतिशा ब्दबुद्धेरधिकविषयकतया गुरुशरीरस्य ताहशशान्दानुभवविषयत्व विषयक शान्दत्वस्य सस्पदाकांक्षादि ज्ञान कार्यतावच्छेदकतया गौर यप्रसंगात, शाब्दबुद्धावेवधातोरशत्यंतरकल्पनौचित्यात् । अथास्तु शाब्दोविलक्षणानुभवः, सोप्यनुमितिविशेष एवेत्यनुमाने शब्दान्तभावः, नच तादृशानुभवेनमितित्वं न प्रत्यक्षसिद्धं, प्रत्यक्षा न्यानुभवत्धलिंगक त नुमानंचा प्रयोजकमितिवाच्यं, शाब्दानुभवेनुमि तिवोपगमे समानविषयकप्रत्यक्षसामग्रया अनुमिती क्लप्तप्रतिबंधक तयेष साहशसामग्रीकाले शान्दवोधवारणे शान्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति ताशसामग्रयाः प्रतिबंधकरवा कल्पन लाघवोपष्टब्धानुमानादेव शाब्द बोधेनुमितित्वसंभवात् । नच शाब्दत्वानुमितित्व प्रकारकेच्छयोः पृथ गुत्तेजकत्वानुरोधेन प्रतिबंधकताभेदावश्यकः, एकत्रद्धिविधेच्छोत्ते जकरबापगमे शान्दत्वप्रकारकेच्छावलादसत्यां शाब्दसामग्रयां शाब्दा न्यानुमित्यापत्तरितिवाच्यं, यत्रविषये प्रत्यक्षसामग्रीकाले शान्दत्वप्रका रकेच्छावशान शाब्दबोध स्तादृशानंतविषये शाब्दबोधे तरखमान विषयक प्रत्यक्षसामग्रया: प्रतिबंधकरवान्तराकल्पने हाघवस्यानपवा दात् । एवं वैशेषिकमते समानविषयक * ल्पने लाघवमितिचेन्न; शाब्द स्वस्थानुमितित्वव्याप्यत्वे शाब्दसामग्रया व्याप्त्यादिज्ञान घटिततया गुरु शरीरत्वेन भिन्नविषयक प्रत्यक्षादी तत्प्रतिबंधकतायामवच्छेदक गौरवात् । लिंगादिभेदनकै कविषय एवन्यायमतापेक्षया शाब्दसामग्री वाहुळ्येन प्रतिबंधकताबाहुळ्याञ्च । अथ यथान्वयव्यतिरेकि लिंगकानुमित्यो सामग्रीभेदप्येकजाती यता तथा व्याप्तिज्ञाननिरपेक्षपदज्ञानादि घटितसामग्रयाश्शान्दानुभव जनकत्वेपि तस्यानुमितिजातीयत्व मंविरुद्धमिति वैशेषिकैरपि ध्या प्रस्थादिज्ञानस्य शाब्दसामग्रीघटकरवं नोपगंतव्यम्, अन्वयव्यतिरेक * अत्र कियानपि अंधः पतितः ।

·शास्त्रमुक्तावळी । व्याप्तिक्षानयोः परस्परजन्यानुमिताविव शाब्दबोधेनुमितिस्वस्वीकारेषि तवव्याप्तिबुद्ध व्यभिचारस्य तदव्यवहितोत्तरत्वस्य तत्कार्यतावच्छे दकत्वेनैव वारणात् , अनुमितित्वावच्छिन्न प्रत्यभावज्ञानत्वेन व्याप्ति ज्ञानस्य करणत्वा दाकांक्षाज्ञानादिजन्यतावच्छेदकगर्भ नुमितित्वा प्रवे शेपि शाब्दसामग्रया अभावज्ञानरूपानुमितित्वावच्छिन्न करणघटित स्वेन तज्जन्यबोधस्यानुमितित्वोपपत्तेः । मच पक्षतायाश्शाब्दबोधे व्यभि चारवारणाय पक्षता जन्यता बच्छेदककोटी शाब्दान्यत्वं वैशेषिकैः प्रत्यमितितन्मते गौरवमितिवाच्यं, तल्लिंगकेच्छाविरहविशिष्टसिद्धय भावरूपायाः पक्षताया अन्यलिंगकानुमितो लिंगानुपधानमते व्यभिचार वारणाय जन्यतावच्छेदककोटा बव्यवहितोत्तरत्व संबंधेन तादृशा. भावविशिष्टसिद्धयच्छिन्नभेदस्यावश्यं निवेश्यतया शाब्दबोधेपि तत एव व्यभिचारवारणात् । परामर्शाजन्यज्ञानेऽनुमितित्व मपसिद्धांतभये नाभ्युपगमानहमितिचेन्नः- पक्षताया अजन्येनुमितित्ववादिनां परामर्शाज़ न्येनुमितित्वमपि नापसिद्धांतः । एतेन यादृशसंसर्गेण यादृशप दार्थस्य क्वचिदपि न निश्चयः एवं तत्संबंधावच्छिन्न तदभाव स्थापि न क्वचिनिश्चयः ताशपदार्थस्य तत्संसर्गविषयक बांधो नानुमाना निर्वहति, अन्वयव्यतिरेक दृष्टांतविरहेण व्यायवधार जासंभवात; नच सामान्यव्याप्त्या अमसिद्धस्यापिसिद्ध रुक्तवा वमिति वाच्यम् , प्रकृतसाध्यव्याः प्रकृततो विशिष्टपरामर्शासम्भवे नानुमिते रनिर्वाहादिति परास्तम् । मेवं, व्याप्तिज्ञाननिरपेक्ष शान्दजातीयबोधस्वीकारेपि धाधकाभा वाद , अनुमितरेव तादृशविशेषत्वं किं न स्वीक्रियत इत्यत्र विनिगमक स्याति दुर्लभत्वात । तथासत्यपि समानविषयक प्रत्यक्षसामग्रया एकैक प्रतिबन्धकतानिर्वाहेण दर्शितलाघवाक्षतेः । पदज्ञानस्यापि शाब्दबोधे पदविषयकावमनिवेश्य ज्ञानरवादिना कारणतासम्भवाव । एकैकविध शाब्दप्रयोजकानुपूर्वी विशेषरूपाकांक्षादीना मननुगततया ·मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः । ६७ तज्ज्ञामजन्यतावच्छेदके तदव्यवहितोत्तरस्वस्थावश्यं निवेशनीयतया नुमितो तदयभिचारानवकाशात् । नचैकपदार्थपरपदार्थरूपयोग्यताया एकैकविधतया एकैकविधशाब्दधीप्रयोजकतया तज्ज्ञानजन्यतावच्छेदके तज्ज्ञानाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशनं नोभयोरावश्यकमिति वाच्यम् , बाध निश्चयाभावस्य क्लप्तहेतुतयैव निर्वाहे योग्यताज्ञानहेतुलाया एव शाब्द बुद्धावसिद्धः । प्राचीनैरनुमितावपि संशयसाधारणविशेषण संसर्ग ज्ञानहेतुतास्वीकारा योग्यताज्ञानस्यानुमितो व्यभिचारानवकाशाच्च । भनुमितेश्शाब्दधीविशेषत्वमतेनुमिनोमीत्यनुव्यवसायस्थाने शृणोमीत्य नुव्यवसायवारणमपि शाब्दबुद्धेग्नुमितिविशेषत्वे शृणोमीत्यनुव्यव खायस्थाने ऽनुमिनोमीत्यनुव्यवसायरीत्यैव सम्भवति । अनुमितित्वस्य शाब्दत्वव्याप्यत्वे पदज्ञानघटितसमानविषयक विशेषसामग्रीकाळेनु मितिवारणाय तत्र तादृशसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्व कल्पनाधिक्यमिति चेत् ; शाब्दत्वस्थानुमितित्व व्याप्ततामतेपि समानविषयेनुमित्लाविशिष्ट परामर्शादिसत्वे शाब्दबोधवारणाय तत्र परामर्शादिघटित सामग्रयाः प्रतिबन्धकताधिक्यम् तवशाब्दबोधात्मकानुमितेरेतन्मतेभ्युपगमे विपरीतमते . प्युक्तस्थलेनुमित्यात्मक शाब्दस्वीकारस्तंभवतीति न सामग्रीप्रतिबंधकताधिक्यम् । एतन्मते तत्रानुमित्यात्मक शाब्दवो धस्वीकारे नुमिनामीत्यनुव्यवसायापत्तिस्तु न, शाब्दत्वस्यानुमितित्व व्याप्यतामते प्यनुमित्साविशिष्टानुमिति सामग्रीदशायां शाब्दात्म कानुमिति स्वीकारे शृणोमीत्यनुव्यवसायापत्ति संभवादित्यलमति विस्तरेण । मीमांसकमते उक्तयुक्तिभिरशान्दानुभयो नुमिति विजातीयएक, तसामग्रयाऽऽकांक्षाज्ञानघटिताविलक्षणी। किंतु लौकिकशब्दोन प्रमाणं, तजन्यशाब्दबोधपूर्व मनुमानेन तद्विषयकवाक्यार्थग्रहा तादृशशाब्दबो धस्य गृहीतग्राहित्वेनानुवादरूपत्वा दगृहीतग्राहिणएवज्ञानस्य प्रमा स्वात् । नचैवमनुमितेः परामर्शगृहीत खाध्यपक्षादिमात्र ग्राहित्यात्म ·६८ शास्त्रमुक्तावळी। जरन्मीमांसकास्तु - लोके वक्तृज्ञानानुमाना तदुपजीविसंसर्गानुमानाहा मात्यानुपपत्तिरितिवाच्यम्, स्वान्यूनाकार स्वपूर्ववर्तिस्वसमानाधिकरण निश्चयकं यत्तदन्यत्वमगृहीतग्राहित्वमेव प्रमालक्षणमिति परामर्शस्यानु मिति विषयसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न विशिष्टपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ना विषयकरथेनानुमिति विषयसकलवस्तु विषयकवेपि तदन्यूनाकारतावि रहेणानुमितेः प्रमावोपपत्तः । प्रमाणंतु वेदरूपशब्दएव, सत्प्रतिपाद्यों याशविशिष्टार्थ स्तस्य शब्दशब्दोपजीविप्रमाणभिन्न प्रमाणागम्यावेन वेदजन्यशाब्दबोधात्पूर्व प्रमाणान्तरेणाग्रहणात् । लोकत्वनुमानाधीन वाक्यार्थज्ञानस्य शाब्दबोधसामग्रीसमवधाने नपेक्षितत्वेपि स्वसामग्री धशादेवनियमतो वाक्यार्थगोचरानुमिति शाब्दयोधात्पूर्व जायतइति प्रांचोमीमांसकावदति । गुरवस्तुविशिष्टवाक्यार्थज्ञानं विनाशाब्दबोध सामग्रयेव दुर्घटेति यथार्थतात्पर्य ज्ञानस्य शाब्दबोधकारणताव्यवस्थापने नेवोपपादयन्ति । सबानायासेन जरन्मीमांसक मत निराकरणसम्भवा नदेव मतमादावुपन्यस्यति ( जरदिति ) " लोके" - लौकिकवाक्य श्रवणस्थळे (वज्ञानानुमानादिति ) अयं वक्ता प्रकृतवाक्यार्थ गोचर पथार्थज्ञानवान्, भ्रमाद्यजन्य तद्वाक्यप्रयोक्तृत्वादित्येतादृशानुमाना दिस्यर्थः ( वाक्यार्थसिद्धाविति ) अननसाध्ये याथार्यघटकतयेक पदार्थे परपदार्थसंसर्गसिद्धावित्युक्तम् । तददिशेयक तत्वावगाहित्व रूपयाथार्थ्यशरीरे एकपदार्थधर्मितावच्छेदकतया पदार्थतावच्छेदका सराप्रवेशा देकपदार्थतावच्छेदकावच्छिन्न संसृष्टापरपदार्थतावच्छेदका वच्छिन्न रूपवाक्यार्थस्य याथार्यभाने नियमको भानानिर्वाह इत्यत भाह (जदुपजीवि संसर्गानुमानाति) ताशवक्तज्ञानानुमानोपजीवि न पतत्पदार्थ स्तत्पदार्थसंसर्गी सप्रकारक यथार्थवान विशेष्यावादित्यत:

·मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः । ६९ वाक्यार्थसिद्धौ शब्दस्यानुवादकत्वं, वेदेतु तदभा वा स्वातन्त्रयेण प्रामाण्यमिति वदन्ति; तन्न, वेदे क्लुप्त सामग्रीतो लोकेपि संसर्ग प्रत्ययात् । अन्यथानुवादकतापि नस्यात् । " - प्रत्ययात् "- पदार्थपक्षक पदार्थान्तरसंसर्ग:साध्यकानुमानान्तरादेत्यर्थः । " वाक्यार्थ सिद्धौ "- विशिष्टानुभवग्राह्मवाक्यार्थस्य निश्चये । शब्दस्य लौकिकवाक्यस्य । 'अनुवादकत्वं" - प्रमाणान्तरगृहीतग्राहिज्ञान जनकत्वम् । नरवगृहीतग्राहिजनकत्वरूप प्रामाण्यमिति शेषः । तद भावात "- अपौरुषेयतया वक्तु रभावात् वक्त वाक्यार्थज्ञानानुमाना अधीनाक्यार्थ सिद्धयभावात् । "स्वातन्त्रण " - अगृहीतग्राह्य नुभवजनकस्वेन (घेदेक्लप्तसामग्रीतइति) वेदजन्यशाब्दबोधे यादृश्या कांक्षादि ज्ञानघटिता सामग्री क्लता तादृशसामग्रीत इत्यर्थः । " संसर्ग पदार्थद्वयसंसर्गविषयक वेदजन्यबोधाविजातीय संसर्ग बोधस्यानुमानिक वाक्यानिश्चयं विनेयोपपत्तरित्यर्थः । वेदवत्प्रामाण्य स्यावश्यकत्वादितिशेषः ननु लोकवेदयो नैकाशाब्दानुभव सामग्री, धाक्यानुपूभिदेनाकांक्षाभेदात , सथाच . लौकिकवाक्य स्थलीयाकांक्षाज्ञानादे संसर्गयोधसामग्रीत्वमेव न कल्प्यतइति कथं लो. किकवाक्यस्य प्रामाण्यमित्यतआह (अन्यथेति) लौकिकवाक्येाकां क्षादिज्ञानटिताया स्सामग्रया अकल्पनइत्यर्थः । अनुवादकता गृहीतग्राह्यानुभव जनकता । तथाच लौकिकवाक्यादपि शान्दानुभ यस्यानुभवानुरोधेन परैरपि स्वीकरणीयतया तेषामपिलोकस्थळे शान्दा नुभवसामग्रीकल्पनमावश्यकमितिभावः । ननु शाब्दानुभवानुरोधेन पद आकांक्षादिमत्त्वज्ञानस्यावश्यकतया पदार्थसंसर्गानुमापकतादृश पद स्मारितत्वरूपाळगस्य पदार्थज्ञानमावश्यक मित्यनुमितिक्षामग्रीसाधन ·शास्त्रमुक्तावळी। लिंगस्य पूर्वत्वेपि व्याप्तिस्मृतिविळम्बेन तद्वि ळम्बात् । अनाप्तोक्तौ व्यभिचारा द्वेदतुल्यापि सामग्री न निश्वायिकेतिचेन्न,-चक्षुरादे स्तथात्वे- न तच्छंकायामपि प्रमापकत्वात् । तत्संसर्गानुमिति शाब्दबोधात्पूर्व नियमतोभविष्यति; नच तल्लिंगज्ञा नघटितानुमितिसामग्रीकाले पदाकांक्षादिमत्वज्ञानसत्वेन शाब्दसाम प्रयापिसत्वेन तस्यास्समान विषयनुमितिसामग्रयपेक्षया बलवत्वेना तुमितिरेवनभवितु महतीतिवाच्यम् . शाब्दबोधे आकांक्षादि मत्पदज्ञान जन्यपदार्थोपस्थिते हेतुतया तद्विळंबेन दादृशशब्दस्यानुवादकत्वस्य दुर्धारत्वादित्यताह (लिंगस्य पूर्वत्वेपीति ) पक्षलिंगतावच्छेदक प्रका रेलिंगस्य निश्चितावेपीत्यर्थः (व्याप्तिस्मृति विळंबेनेति ) उद्धोधक समवधानानियमेन तद्विरहस्थले व्याप्तिस्मृत्यसंभवेनेत्यर्थः । " सद्धि ळवाद अनुमानविळबाव, शाब्दबोध पूर्वकालेनुमित्यनियमादिति यावत । शंकते ( अनाप्तोक्तावित ) अनाप्ताक्तवाक्यइत्यर्थः । " व्यभि अप्रामाण्यदर्शनात (न निश्चायिकेति ) न निश्चयं जन यितुं समर्थेत्यर्थः । सर्वत्रैव लौकिकवाक्ये भ्रमजनकत्वसहचारता कांक्षादि मद्राक्यावरूप धर्मदर्शनेन तसंशयसंभवा त्तस्य च फलीभू सनिश्चय प्रतिबंधकत्वादितिभावः । एवंच लोकिकवाक्ये भ्रमजनकत्व संशयनिवृत्यर्थमाप्तोक्तत्व निश्चयस्स्वीकरणीयः, तस्य च वाक्यार्थनिश्चय रूपतया तत्पूर्वकस्य शाब्दबोधस्य लोकस्थले गृहीतग्राहित्व नियमइति शंकितुराशयः । निश्चयसामान्ये यधप्रामाण्यवंशयस्य विरोधितोपे यते तदादोषमाह (चक्षुरादेरिति ) "तथात्वेन"-दोषसमवधानदशायां आमजनकरवेन। "तच्छंकायामपि"-चक्षुष्टवादिरूपसाधर्म्य दर्शनेना प्रा. माण्यशंकायामपि । प्रमापकत्वात् " -- प्रत्यक्षनिश्चयजनकत्वात् । चारात्"- ·मूलगदाधरीये : शब्दखण्डः । ज्ञायमानं करणं सन्देहे न निश्वायकं, लिंगवदिति चेन्न;- संशयोहि न वाक्ये, तस्य निश्चयात् । तथाच व्यभिचारेणाप्रामाण्यसंशयो नमतिबंधक इतिभावः । ननु भप्रा माण्यसंशयाभावस्य निश्चयसामान्ये हेतुत्वासंभवेना ऽप्रामाण्यसंशयस्य प्रतिबंधकावासंभवेपि ज्ञायमानकरणकनिश्चये प्रामाण्यसंशयस्य प्रतिव धकत्वं संभवतीति शब्दोनतत्संशयदशायां निश्चायकः, ज्ञायमानकरण स्वात् : व्यभिचारादिसंशयदशायां लिंगमिवेत्याशंकते(ज्ञायमानमिति)यत्र निश्चये ज्ञापमानवेनयत्करणं तत्संदेहदशायां न निश्चयजनकमित्यर्थः । (लिंगवदिति ) यथानुमित्यात्मक साध्यनिश्चयकरणभूतं लिंगव्याफ्यादि संदेहदशायां साध्यानिश्चायकमित्यर्थः । एतनिश्चये संशयसामान्यनिवेशो न संभवति, घटादिसंदेहदशायां धूमादेवयादिबोधकशब्दस्य च तनिश्चायकत्वात । अतः करणर्मिकसंशयविशेषो निधेश्यः । सत्रच करणतावच्छेदकस्य ज्ञायमानत्वस्य धर्मितावच्छेदकतया यटूपंतथा तत्संशयनिवेशस्संभवति, व्याप्त्यादे स्तथानुमिति करणतावच्छेदकरवात, लिंगेतत्संशयदशायां तस्याननुमापकत्वात् , अतश्शब्दस्य तादृशरूपा कांक्षादिसंशयोपि न, वाक्येतस्य निश्चयात, शब्दत्वरूपधर्म संशय दशायामनिश्चायकत्वमिष्टमेव, भाप्तोक्तत्वं गौरवान्नकरणतावच्छेदक, मितिताशसंशयान्तर्भावेन नियमपक्षदूषयात ( संशयोहीति ) प्रकृ वसाध्यघटक इत्यादिः (न वाक्यइति) वाक्यत्वपरम् । तथाच शब्दरूपे धर्मिण्याकांक्षादिमच्छन्दत्वरूपवाक्यत्व कोटिक इत्यर्थः । " तस्य "- तादृशवाक्यत्वस्यः । निश्चयात्" - शाब्दनिश्चयपूर्व · वाक्येनिश्चित स्वादित्यर्थः । तथाच वाक्यत्वस्य शब्दे संशयकाले अनिश्चायकत्वमा धने सिद्धसाधन मितिभावः । यद्यप्याप्योक्तत्वनिश्चयस्था प्रामाण्यवं शयनिवृत्यर्थमपेक्षाया एवशंकितुरभिमेसस्वा द्वाक्यत्वसंशयघटितनिय ·७२ शाखमुक्तावळा । न तज्जन्यज्ञानप्रामाण्ये, तस्य तदुत्तरकालीन त्वात् । नाप्तोक्तत्वे, तनिश्चयस्या नंगत्वात् । मनिराकरणमफलं, तथाप्यनभिप्रेतार्थ मादायापि सामान्यशब्दार्थधित केंण तत्पक्षदूषणं संगच्छते । फलीभूतज्ञानधर्मिक मामाण्यसंदेहस्य करणे प्रमाकरणत्व संशयपर्यवसायिनः निश्चविरोधित्वे आप्तोक्तत्व निश्चयापेक्षाया आवश्यकत्वा तादृशसंशयांतर्भावेण नियमपक्षं दूषयति (तजन्यज्ञान प्रामाण्यइति) स्वजन्यज्ञानधर्मिक प्रामाण्यकोटिक इत्यर्थः। प्रकृतसाध्यघटकसंशयइत्यनुज्यते । " तस्य " -ज्ञानप्रामाण्यसंशयस्य । "उत्तरकालीनत्वात्" ज्ञानरूपमिज्ञाने सत्येव तदुत्पत्तेरौत्सर्गिकत्वात । तथाच तसंशयस्य निश्चयविरोधिविपि शाब्दनिश्चयपूर्वकाले तत्सामग्रय नियमेन तदनावश्यकत्वात् सर्वत्र तत्रिवर्तकासक्तित्व निश्चयानपेक्षयानको केशान्दनिश्चयस्य गृहीतग्राहित्वमितिभावः । प्रामाण्यवंशयस्य ज्ञायमान करणजन्य निश्चयप्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमेनेत दुक्तम् । वस्तुस स्तादृशसं शयस्य ग्राह्यसंशयपर्यवसितस्य ग्राह्यसंशयवत्परोक्ष निश्चयाविरोधित्व बेतियानिश्चयः स्वकारणकनिश्चया (१) तत्संदेहघटितनियमबळा दाप्तोत स्वसंदेहस्य शान्दनिश्चय हेतुत्वस्यैषानुपगमादित्यर्थः । तनिश्चयस्य हेतुत्यो पगमे तत एक्शन्दस्यानुवादकतासिद्धेः प्रयासवैफल्यं, तदनुपगमे यविश्वपइत्यादौ यत्पदेनाप्तोक्तखोपादानासंभवा तत्संशयस्य शाब्दबोधविरोधिता नोक्तनियमासिद्धयतीतिभावः । मनु उक्तनियम बलादालोक्तत्वसंशय विरोधिता तळा तनिश्चय हेतुताच मारतीत , तथा प्याक्तोत्वसंशयकाले शाब्दबोधानुत्पादस्यानुभाषिकतया तनिर्वा हायाप्तोक्तस्वनिश्चपस्य शाब्दबोधेपि हेतुरवं दुर्वारमेवेति तत्पूर्व वाक्यार्थ च (?). अब काश्चनपङ्क्तयः पतिताः ।

·मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः । ६९ व्यापारानुवन्धिविषयत्वमेव कर्मप्रत्ययार्थोत्स्वितिवाच्यः । तथासतिशा कदबुद्धरधिकविषयकतया गुरुशरीरस्य तादृशशान्दानुभवविषयत्व विषयक शाब्दत्वस्य तत्पदाकांक्षादि ज्ञानकार्यतावच्छेदकतया गौर बप्रसंगाद, शाब्दबुद्धावेवधातोशत्यंतरकल्पनौचित्यात् । अथास्तु शाब्दोविलक्षणानभवः, सोप्यनुमितिविशेष एवेत्यनुमाने शब्दान्तभावः, नच तादृशानुभव नामतित्वं न प्रत्यक्षसिद्ध, प्रत्यक्षा न्यानुभवत्वलिंगक त.नुमानं चा प्रयोजकमितिवाच्यं, शादानुभवेनुमि तित्वोपगमे समानविषयकप्रत्यक्षसामनया अनुमितौ क्लप्त प्रतिबंधक तयैव ताशसामग्रीकाले शाब्दबोधवारणे शाब्दबुद्धिवावच्छिन्न प्रति लाशसामग्रयाः प्रतिबंधकत्वा कल्पन लाघवोपष्टन्धानुमानादेव शान्द बोधेनुमितित्वसंभवात् । नच शाब्दत्वानुमितित्व प्रकारकेच्छयोः पृथ गुत्तेजकत्वानुरोधेन प्रतिबंधकताभेद आवश्यकः, एकत्रादिविधेच्छोले जकत्वोपगमे शाब्दत्वप्रकारकेच्छाबलादसत्यां शाब्दसामग्रयां शादा न्यानुमित्यापत्तरितिवाच्यं, यत्रविषये प्रत्यक्षसामग्रीकाले शाब्दत्वप्रका रकेच्छावशाल : शाब्दबोध स्ताहशानंतविषये शाब्दबोधे तलमान विषयक अध्यक्षसामग्रयाः प्रतिबंधकरवान्तराकल्पने लाघवस्यानपवा दात् । एवं वैशेषिकमते समानविषयक * ल्पने लाघवमितिचेन्नः शान्द स्वस्थानुमितित्वव्याप्यत्वे शाब्दसामग्रया व्याप्त्यादिज्ञान घटिक्षतया गुरु शरीरत्धेन भिन्नविषयक प्रत्यक्षादौ तस्मतिबंधकलायामवच्छेदक गौरवात् । लिंगादिभेदनकै कविषय एवन्यायमतापेक्षया शादलानी बाहुळ्येन प्रतिबंधकताबाहुळ्याञ्च । अथ यथान्वयव्यतिरेकि लिंगकानुमित्यो सामग्रीमदप्येकाजाती यता तथा व्याप्तिज्ञाननिरपेक्षपदज्ञानादि घटितसामयाशान्दानुभव जनकरवेपि तस्यानुमितिजातीयत्व मंविरुद्धमिति वैशेषिकैरपि व्या पत्यादिज्ञानस्य शाब्दसामग्रीघटकत्वं नोपगंतव्य, अन्धयव्यातरेक * अन कियानपि अंधः पत्तितः ।

·शास्त्रमुक्तावळी । व्याप्तिज्ञानयोः परस्परजन्यानुमिताविव शाब्दबोधेनुमितित्वस्वीकारोपि तबध्याप्तिबुद्धे व्यभिचारस्य तदव्यवहितोत्तरत्वस्य तत्कार्यतावच्छे दकत्वेनैव धारणात् , अनुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्यभावज्ञानत्वेन व्याप्ति ज्ञानस्य करणत्वा दाकांक्षाज्ञानादिजन्यतावच्छेदकगर्भ नुमितित्वा प्रवे शेपि शाब्दसामग्रया अभावज्ञानरूपानुमितित्वावच्छिन्न करणघटित त्वेन तजन्य बोधस्यानुमितित्वोपपत्तेः । नच पक्षतायाश्शाब्दबोधे व्यभि चारवारणाय पक्षता जन्यता वच्छेदककोटी शाब्दान्यत्वं वैशेषिक प्रवेश्यामितितन्मते गौरवमितिवाच्यं, तल्लिंगकेच्छाविरहविशिष्टसिद्धय भावरूपायाः पक्षताया अन्यलिंगकानुमितो लिंगानुपधानमते व्यभिचार धारणाय जन्यतावच्छेदककोटा वव्यवहितोत्तरस्व संबंधेन ताशा भावविशिष्टसिद्धयच्छिन्नभेदस्यावश्यं निवेश्यतया शाब्दबोधेपि तत एवं व्यभिचारवारणात् । परामर्शाजन्यज्ञानेऽनुमिति व मपसिद्धांतभये नाभ्युपगमानहमितिचेनः- पक्षताया अजन्येनुमितित्ववादिनां परामर्शाज न्येनुमितित्वमपि नापसिद्धांतः । एतेन यादृशसंसर्गेण यादृशप दार्थस्य क्वचिदपि न निश्चयः एवं तसंबंधावच्छिन्न तदभाव स्थापि न क्वचिनिश्चयः तादृशपदार्थस्य तत्संसर्गविषयकबाँधी नानुमाना निर्वहति, अन्वयव्यतिरेक दृष्टांतविरहेण व्यायवधार णासंभवावा सामान्यव्याप्त्या अमसिद्धस्यापिसिद्ध रुक्तत्वा देवमिति वाच्यम् , प्रकृतसाध्यव्याप्तेः प्रकृतहेतो विशिष्टपरामर्शासम्भवे नानुमिते रनिर्वाहादिति परास्तम् - मैवं, व्याप्तिज्ञाननिरपेक्ष शाब्दजातीयबोधस्वीकारेपि धाधकामा वात् , अनुमितेरेव तादृशविशेषत्वं किं न स्वीक्रियत इत्यत्र विनिगमक स्याति दुर्लभस्वाद । तथासत्यपि समानविषयक प्रत्यक्षसामनया एकैक प्रतिबन्धकतानिर्वाहेण दर्शिवलाधवाक्षतेः । पदज्ञानस्यापि शाब्दबोधे पदविषयकत्वमनिवेश्य ज्ञानत्वादिना कारणतासम्भधान एकैकविध शाब्दप्रयोजकानुपूर्वी विशेषरूपाकांक्षादीना मननुगततया ·मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः । लज्ज्ञानजन्यतावच्छेदके . तदव्यवहितोत्तरत्वस्यावश्यं निवेशनीयतया नुमितो तश्यभिचारानवकाशात् । नचैकपदार्थपरपदार्थरूपयोग्यताया एकैकविधतया एकैकविधशाब्दधीप्रयोजकतया तज्ज्ञानजन्यतावच्छेदके तज्ज्ञानाव्यवाहितोत्तरत्वनिवेशनं नोभयोरावश्यकमिति वाच्यम् , बाध निश्चयाभावस्य क्लतहेतुतयव निर्वाहे योग्यताज्ञानहेतुताया एव शाब्द बुद्धावसिद्धः । प्राचीनैरनुमितावपि संशयसाधारणविशेषण संसर्ग ज्ञानहेतुतास्वीकारा द्योग्यताज्ञानस्यानुमितो व्यभिचारानवकाशाच्च । अनुमितेश्शाब्दधीविशेषत्वमतेनुमिनोमीत्यनुव्यवसायस्थाने शृणोमीत्य तुव्यवसायवारणमपि शाब्दबुद्धेरनुमितिविशेषत्वे शृणोमीत्यनुव्यव सायस्थाने ऽनुमिनोमीत्यनुव्यवसायरीत्यैव सम्भवति । अनुमितित्वस्य शाब्दत्वव्याप्यत्वे पदज्ञानघटितसमानविषयक विशेषसामग्रीकालेनु मितिवारणाय तत्र तादृशसामयाः प्रतिबन्धकत्व कल्पनाधिक्यमिति चेत् ; शाब्दत्वस्यानुमितित्व व्याप्ततामतेपि समानविषयेनुमिरताविशिष्ट परामशदिसत्वे शाब्दबोधवारणाय तत्र परामर्शादिघटित सामग्रया: प्रतिबन्धकताधिक्यम् | तत्रशादरोधात्मकानुमितेरेतन्मतेभ्युपगमे विपरीतमते प्युक्तस्थळेनुमित्यात्मक शाब्दस्वीकारस्संभवतीति न सामग्रीप्रतिबंधकताधिक्यम् । एतन्मते तत्रानुमित्यात्मक शाब्दबी धस्वीकारे नुमिनामीत्यनुव्यवसायापत्तिस्तु न, शान्दत्वस्यानुमितित्व व्याप्यतामते प्यनुमित्लाविशिष्टानुमिति सामग्रीदशायां शाब्दात्म कानुमिति स्वीकारे शृणोमीत्यनुव्यवसायापत्ति संभवादित्यलमति विस्तरेण । . मीमांसकमते उक्तयुक्तिभिश्शाब्दानुभवो नुमिति विजातीयएक, तत्सामग्रयाऽऽकांक्षाज्ञानघटिताविलक्षणी। किंतु लौकिकशब्दोन प्रमाणे, तज्जन्यशाब्दबोधपूर्व मनुमानेन तद्विषयकवाक्यार्थग्रहा तादृशशाब्दबो धस्य गृहीतग्राहित्वनानुवादरूपरवा दगृहीतग्राहिणएवज्ञानस्य, प्रमा स्वात् । नचैवमनुमितेः परामर्शगृहीत साध्यपक्षादिमात्र ग्राहिरवारम ·शास्त्रमुक्तावळा । १८ जरन्मीमांसकास्तु - लोके वक्तृज्ञानानुमाना त्तदुपजीविसंसर्गानुमानाहा मावानुपपतिरितिवाच्यम्, स्वान्यूनाकार स्वपूर्ववर्तिस्वसमानाधिकरण निश्चयकं यत्तदन्यत्वमगृहीतग्राहित्वमेव प्रमालक्षणमिति परामर्शस्यानु मिति विषयसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न विशिष्टपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ना विषयकत्वेनानुमिति विषयसकलवस्तु विषयकावेपि तदन्यूनाकारतावि रहेणानुमितेः प्रमात्योपपत्तेः । प्रमाणंतु वेदरूपशब्दएव, तत्प्रतिपायो यादृशविशिष्टार्थ स्तस्य शब्दशब्दोपजीविप्रमाणभिन्न प्रमाणागम्यावेन वदजन्यशाब्दबोधात्पूर्व प्रमाणान्तरेणाग्रहणात् । लोकत्वनुमानाधीन वास्यार्थज्ञानस्य शाब्दबोधसामग्रीसमवधाने नपेक्षितत्वेपि स्वसामग्री घशादेवनियमतो वाक्यार्थगोचरानुमिति श्शाब्दबोधात्पूर्व जायता प्रांचामीमांसकावदति । गुरवस्तुविशिष्टवाक्यार्थज्ञानं विनाशाब्दबोध सामग्रयेव दुर्घटेति यथार्थतात्पर्य ज्ञानस्य शाब्दबोधकारणताव्यवस्थापने नैवोपपादयन्ति । तत्रानायासेन जरन्मीमांसक मतनिराकरणसम्भवा तदेव मतमादावुपन्यस्यति ( जरदिति ) " लोके" - लौकिकवाक्य. अवणस्थले (वज्ञानानुमानादिति ) अयं वक्ता प्रकृतवाक्यार्थ गोचर यथार्थज्ञानवान्, भ्रमाद्यजन्य तद्वाक्यप्रयोक्तृत्वादित्येतादृशानुमाना दित्यर्थः ( वाक्यार्थसिद्धाविति ) अननसाध्ये याथार्यघटकतयेक पदार्थे परपदार्थसंसर्गसिद्धावित्युक्तम् । तद्विशेष्यक तद्वत्वावगाहित्व रूपयाथार्थ्यशरीरे एकपदार्थधर्मितावच्छेदकतया पदार्थतावच्छेदका तराप्रवेशा देकपदार्थतावच्छेदकावच्छिन्न संसृष्टापरपदार्थतावच्छेदका वच्छिन्न रूपवाक्यार्थस्यः याथार्यभाने नियमतो भानानिर्वाह इत्यत आह (तदुपजीवि संसर्गानुमानादेति) ताशवक्तज्ञानानुमानोपजीवि न एतत्पदार्थ स्तरपदार्थसंसर्गी तत्प्रकारक यथार्थज्ञानविशेषयत्वादिस्यतः ·मूलगदाधराय - शब्दखण्डः । वाक्यार्थसिद्धौ शब्दस्यानुवादकत्वं, वेदेतु तदभा वा त्स्वातन्त्रयेण प्रामाण्यमिति वदन्ति; तन्न, वेदे क्लुप्त सामग्रीतो लोकेपि संसर्ग प्रत्ययात् । अन्यथानुवादकतापि नस्यात् । MA- शब्दस्य" -- पदार्थपक्षक पदार्थान्तरसंसर्ग साध्यकानुमानान्तराद्वेत्यर्थः । " वाक्यार्थ सिद्धौ " विशिष्टानुभवग्राह्यवाक्यार्थस्य निश्चये । गकिकवाक्यस्य । अनुवादकत्वं " - प्रमाणान्तरगृहीतग्राहिज्ञान जनकत्वम् । नत्वगृहीतग्राहिजनकत्वरूपं प्रामाण्यमिति शेषः । तद भावात "- अपौरुषेयतया वक्तु रभावात् वक्त वाक्यार्थज्ञानानुमाना अधीनवाक्यार्थ सिद्धयभावात् । " स्वातन्त्रयेण" সালদা नुभवजनकत्वेन (घेदेक्लप्तसामग्रीतइति ) वेदजन्यशाब्दबोधे यादृश्या कांक्षादि ज्ञानघटिता सामग्री क्लप्ता तादृशसामग्रीत इत्यर्थः । " संसर्ग प्रत्ययात् "- पदार्थद्रयसंसर्गविषयक वेदजन्यबोधाविजातीय संसर्ग बोधस्यानुमानिक वाक्यानिश्चयं विनैवोपपत्तरित्यर्थः । वेदवत्प्रामाण्य स्यावश्यकत्वादितिशेषः ननु लोकवेदयो नैकाशाब्दानुभव सामग्री, वाक्यानुपूभिदेनाकांक्षाभेदात , तथाच लौकिकवाक्य स्थलीयाकांक्षाज्ञानादे संसर्गबोधसामग्रीत्वमेव न कल्प्यत इति कथं लो. किकवाक्यस्य प्रामाण्यमित्यतआह (अन्यथेति) लौकिकवाक्येआको क्षादिज्ञानघटिताया। स्लामग्रथा अकल्पनइत्यर्थः । 'अनुवादकता गृहीतग्राह्यनुभव. जनकता । तथाच लौकिकवाक्यादपि शान्दानुभ बस्यानुभवानुरोधेन परैरपि स्वीकरणीयतया तेषामपिलोकस्थले शान्दा नुभवसामग्रीकल्पनमावश्यकमितिभावः । ननु, शान्दानुभवानुरोधेन पद आकांक्षादिमत्वज्ञानस्यावश्यकतया पदार्थसंसर्गानुमापकतादृश पद स्पारितवरूपलिंगस्य .. पदार्थेज्ञानमावश्यक मित्यनुमिति सामग्रीसाधन । " ·शास्त्रमुक्तावळ।। लिंगस्य पूर्वत्वपि व्याप्तिस्मृतिविळम्बेन तद्धि ळम्बात् । अनाप्तोक्तौ व्यभिचारा द्वेदतुल्यापि सामग्री न निश्चायिकेतिचेन्न-चक्षुरादे स्तथात्वे- न तच्छंकायामपि प्रमापकत्वात् । तसंसर्गानुमिति २शाब्दबोधात्पूर्व नियमतोभविष्यति; नच तल्लिंगज्ञा नघटितानुमितिसामग्रीकाले पदाकांक्षादिमत्वज्ञानसत्वेन शाब्दसाम ग्रयाआपसरवेन तस्यास्तमान विषयनुमितिसामग्रयपेक्षया बलवत्वेना तुमिातरवनभवितु महतीतिवाच्यम् • शाब्दबोधे आकांक्षादि मत्पदज्ञान जन्यपदार्थोपस्थिते हेतुतया तद्विळंबेन दाहशशब्दस्यानुवादकत्वस्य दुरत्यादित्यताह (लिंगस्य पूर्वत्वपीति ) पक्षेलिंगतावच्छेदक प्रका रणलिंगस्य निश्चितत्वेपीत्यर्थः (व्याप्तिस्मृति विळंबेनेति ) उद्धोधक समवधानानियमन तद्विरहस्थले व्याप्तिस्मृत्यसंभवेनेत्यर्थः । “ तद्धि ळवात अनुमानविळबात, शाब्दबोध पूर्वकालेनुमित्यनियमादिति यावत । शंकते ( अनाप्तोक्तावित ) अनाप्ताक्तवाक्यइत्यर्थः । " व्यभि अप्रामाण्यदर्शनात (न निश्चायिकेति ) न निश्चयं जन यितुं समर्धेत्यर्थः । सर्वत्रैव लौकिकवाक्ये भ्रमजनकत्वसहचारता कांक्षादि मदाक्यावरूप धर्मदर्शनेन तत्संशयसंभवा तस्य च फलीभू तनिश्चय प्रतिबंधकत्वादितिभावः । एवंच लौकिकवाक्ये भ्रमजानकरव संशयनिवृत्यर्थमाप्तोक्तत्व निश्चयस्स्वीकरणीयः, तस्य च वाक्यार्थनिश्चय रूपतया तत्पूर्वकस्य शाब्दबोधस्य लोकस्थले गृहीतग्राहित्व नियमइति शंकितुराशयः । निश्चयसामान्ये यद्यप्रामाण्यसंशयस्य विरोधितोपे यते तदादोषमाह ( चक्षुरादेरिति) “तथास्वेन"-दोषसमवधानदशायां भ्रमजनकत्वेन । “तच्छंकायामपि"-चक्षुष्टादिरूपसाधर्म्य दर्शनेना प्रा. माण्यशंकायामपि । प्रमापकत्वात् प्रत्यक्षनिश्चयजनकत्वात् । चारात्"- ·मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः । ज्ञायमानं करणं सन्देहे न निश्चायकं, लिंगवदिति चेन्न;- संशयोहि न वाक्ये, तस्य निश्चयात् । meer तथाच व्यभिचारेणाप्रामाण्यसंशयो नप्रतिबंधक इतिभावः । नतु अप्रा माण्यवंशयाभावस्य निश्चयसामान्ये हेतुत्वासंभवेना ऽप्रामाण्यसंशयस्य प्रतिबंधकत्वासंभवेपि ज्ञायमानकरणकनिश्चये प्रामाण्यसंशयस्य प्रतिबं धकावं संभवतीति शब्दोनतत्संशयदशायां निश्चायकः, ज्ञायमानकरण त्वात् , व्यभिचारादिसंशयदशायां लिंगमिवेत्याशंकते(ज्ञायमानमिति)यत्र निश्चये ज्ञायमानत्वेनयत्करणं तत्संदेहदशायां न तनिश्चयजनकमित्यर्थः । (लिंगवदिति ) यथानुमित्यात्मक साध्यनिश्चयकरणभूतं लिंगव्याफ्यादि संदेहदशायां साध्यानिश्चायकमित्यर्थः । एतनिश्चये संशयसामान्यनिवेशो न संभवति, घटादिसंदेहदशायां धूमादेवियादिबोधकशब्दस्य च तन्निश्चायकत्वात । अतः करणर्मिकसंशयविशेषो निधेश्यः । तत्रच करणतावच्छेदकस्य ज्ञायमानत्वस्य धर्मितावच्छेदकतया यदूतथा तरसंशयनिवेशस्संभवति, व्याप्त्यादे स्तथानुमिति करणतावच्छेदकत्वात, लिंगेतत्संशयदशायां तस्याननुमापकत्वात् , अतश्शब्दस्य तादृशरूपा कांक्षादिसंशयोपि न, वाक्येतस्य निश्चयात, शब्दत्वरूपधर्म संशय दशायामनिश्चायकत्वमिष्टमेव, आप्तोक्तत्वं गौरवान्नकरणतावच्छेदक, मितिताशसंशयान्तर्भावेन नियमपक्षंदूषयति ( संशयोहीति ) प्रक तसाध्यघटकइत्यादिः (न वाक्यइति) वाक्यस्वपरम् । तथाच शब्दरूपे धर्मिण्याकांक्षादिमच्छब्दत्वरूपवाक्यत्व कोटिक इत्यर्थः । तादृशवाक्यत्वस्य । "निश्चयात" - शाब्दनिश्चयपूर्व वाक्येनिश्चित स्वादित्यर्थः । तथाच वाक्यावस्य शब्दे संशयकाले अनिश्चायकत्वसा धने सिद्धसाधन मितिभावः । यद्यप्याप्योक्तावनिश्चयस्या प्रामाण्यवं शनिवृत्यर्थमपेक्षाया एक्शंकितुरभिप्रेतत्वा द्वाक्यत्वसंशयघटितनिय .... .

·शास्त्रमुक्तावळी । न तज्जन्य ज्ञानप्रामाण्ये, तस्य तदुत्तरकालीन त्वात् । नाप्तोक्तत्वे, तन्निश्चयस्या नंगत्वात् । का मनिराकरणमफलं, तथाप्यनभिप्रेतार्थ मादायापि सामान्यशब्दार्थवित केण तत्पक्षदूषणं संगच्छते । फलीभूतज्ञानधर्मिक प्रामाण्यसंदेहस्य करणे प्रमाकरणत्व संशयपर्यवसायिनः निश्चविरोधित्वे आप्तोक्तत्व निश्चयापेक्षाया आवश्यकत्वा ताशसंशयांतर्भावेण नियमपक्षं दूषयति (तजन्यज्ञान प्रामाण्यइति ) स्वजन्यज्ञानधर्मिक प्रामाण्यकोटिक इत्यर्थः । प्रकृतसाध्यघटकसंशयइत्यनुषज्यते । “ तस्य " -ज्ञानप्रामाण्यसंशयस्य ।। "उत्तरकालीनत्वात्” - ज्ञानरूपर्मिज्ञाने सत्येव तदुत्पत्तेरौत्सर्गिकत्वात । तथाच तसंशयस्य निश्चयविरोधित्वपि शाब्दनिश्चयपूर्वकाले तत्सामग्रय नियमेन तदनावश्यकत्वात् सर्वत्र तत्रिवर्तकाप्तोक्तत्व निश्चयानपेक्षयानलों केशान्दनिश्चयस्य गृहीतग्राहित्वमितिभावः । प्रामाण्यसंशयस्य ज्ञायमान करणजन्य निश्चयप्रतिबन्धकस्वाभ्युपगमेनेत दुक्तम् । वस्तुत स्तादृशखं शयस्य ग्राह्यसंशयपर्यवसितस्य ग्राह्यवंशयवत्परोक्ष निश्चयाविरोधित्वमे वेतियनिश्चयः स्वकारणकनिश्चया (?) तत्संदेहघटितनियमबला दाप्तोक्त वसंदेहस्य शान्दनिश्चय हेतुत्वस्यैवानुपगमादित्यर्थः । तन्निश्चयस्य हेतुत्यो पगमे तत एवशब्दस्यानुवादकतासिद्धःप्रयासधैफल्यं, तदनुपगमे यनिश्चयइत्यादौ यत्पदेनाप्तोक्तत्वोपादानासंभवा तत्संशयस्य शाब्दबोधविरोधिता नोक्तनियमात्सियतीतिभावः । ननु - उक्तनियम बलादामोक्तत्वसंशय विरोधिता तद्धला सन्निश्चय देताच मासैत्खीव तथा प्याक्तोत्वसंशयकाले शाब्दबोधानुत्पादण्यानुभाविकतया तनिर्वा हायाप्तोक्तत्वनिश्चयस्य शाब्दबोधेपि हेतुत्वं दुर्वारमेवेति तापूर्व वाक्यार्थ (१) अत्र काश्चनपङ्क्तयः पतिताः ।

·?ܫ मूलगदावरीये - शब्दखण्डः । अथवाक्यार्थभासक योग्यताज्ञानादीनां पर्वतादिविशेष्यक वयादि अकारक योपलाज्ञानत्यादिनैव हेतुताकल्पना दहयादिप्रकारमानिरू पित बयादिमापर्वतावशेष्यता प्रयोजि कैव तद्घटितसामग्रीति बया दिशून्य हृदादौ वयादिविशेष्यताया नापत्तिखम्भवः; नच योग्यता জুনিয় দানশিনা মান নিহ্যালঘু মনমান हेतुताम्वीक्रियते लाघवाद । तथा च विशेषणासंसमिधामणि साध विशेष्यतापत्ति दुवारैवेति वाच्यम्, समानाकारज्ञान शाब्दबोधयो स्तमानविशेष्यकत्वानियमन समानविशेष्यताप्रत्यासत्या तयोर्हेतु हेतु मदावा सम्भवादिति चेन्न; - समानविशष्यता प्रत्यासत्त्यसम्भवपि समान धर्मितावच्छेदकताप्रत्यालच्या धर्मितावच्छेदकविशेषानन्त भाव्यैध शाब्दबुद्धौ योग्यताज्ञान हेतुत्व कल्पनात हदरवायालद्धार धर्मिक वह्नयाद्यन्वयबोधापत्तेः दुवात । अतो धर्मितारक विशेषनियन्त्रित एवं शादबोधयोग्यताधियोः कार्यकारणभाबरयार । तथा च द्रव्यत्वाचवच्छिनामकरयोग्यतावाला जायमानधनान्धय बोधे तदवच्छिन्नस्य वयादिमतएव धर्मिणोविशेष्यता न सादृशस्य बहयादिशून्यस्येत्यत्र नियामकाभावः । अतो गथार्थतात्पर्य कब शानदबोधे तत्तद्धर्मप्रकारतानिरूपित विशेष्यतानियामकरन । सच स्वति षय प्रतीतिनिष्ठयाथार्य घटकविशष्यतासंबंधन यथार्थ लापर्यस्य हेतुतया निर्वहतीतिदिक् । [ इदमापाततः- अनुमिती बस्यादिशुन्यस्य प्रमाताकतुमत्ताज्ञानम मितावच्छेदकाश्रयस्य तद्विशेष्यतयासमानकारकोच या धियो हेतुतायाः कल्पनीयतया तत्तद्धर्मप्रकारवानिकगत विशे व्यतासंबन्धेनज्ञानं प्रति तद्वतित्व विशिष्टत्वेन हेतुत्य शादान्यथा ख्यातिधारणसंभवात । तद्धर्मस्या सत्वदशामापषि तमविशिष्ट बुद्धयत्ययान्यभिचारेण तत्वेन देतत्वासंभवात , तदुपेक्षिलमा । ।

·शाखमुक्तावळी । अन्यथा कार्यवैचित्र्यं नस्यात् । तच्च ज्ञातमु पयुज्यते, माह (भन्यथेति) निरुक्तरूपाभावस्य प्रमाविरहायोजकरवानुपगमे किमनिष्टमित्यात कार्यवेचित्रयं "-प्रमाकपकार्यस्य शब्दाभातस्थळे अनुत्पादरूपं (नस्यादिति ) आकांक्षादिसावेन सत्र तदनुत्पादप्रयोज कोतरस्य दुर्घटत्वादितिभावः । इदानी यथार्थतात्पर्यस्यतत्त्वेन प्रमा प्रयोजकताया निर्धारितस्वा विशेषरूपावच्छिन्ने सत्र ज्ञातोपयोगिता साधक ज्ञानोपयोगित्व हेतो र्दुरवधारणतया संदिग्धासिद्धतेतिखामान्यत एव तज्ज्ञातोपयोगिता साध कानुमाने ज्ञानमेवावच्छेदकं ननु तद्विषयरवं गौरवादिति । तत्रशाब्दबोधं प्रतिज्ञातोपयोगिरव रूपसाध्यासात्वेपिनांशतो बाधः, अवच्छेदकसंबंध व्यावृत्ताया अवच्छेद्याश्रयविशेषण विधया विलक्ष णावच्छेदकसाया एवपक्षतावच्छेदक घटकत्वात् । करणतावच्छेदकस्य ज्ञानस्यधारणाय शब्दवृत्तीति विषयताया वृत्यनियामकतया वेन सम्बन्धेन ज्ञानस्यसम्बद्धरपि तद्वयुदासः । च्छेदकसामानाधिकरण्येनैव साध्यमनुमीयतामू, तत्रांशतो बाधस्या दोषतया कि शब्दज्ञानवारणेनेति वाच्यम्, आकांक्षादावंशवस्सिद्ध खाधनस्यादोपवाय पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनैव साध्यस्यसाधनीयस्यात् । शब्दवृत्तिशान्दबोधानुपयोगि नभोवृत्तित्वादिधर्मे बाधवारणायधिशेष्य दळम् । किंचिताध्यकशब्दरूप लिंगवृत्तिव्याप्तयादा वनुमितिकर णताषच्छेदके शान्दप्रमोपयोगि ज्ञानविषयवाभावेन सापशून्ये बाध धारणाय शाब्दस्वं प्रमाविशेषणम् । गुरुमते भावस्याधिकरणस्वरूपतया জন্য আমাশযামামা দুলাঙ্কালসা च्छेदके वारणायकरणतापर्यन्त निधेशः। साध्यमाह (ज्ञात मुपयुज्यत इति) शाब्दज्ञानोपयोगि ज्ञानविषयइत्यर्थः । शाब्दज्ञानाकारणताल मछेदक विषयतावदिति यावत् । मतशाब्दबोधजनकाकांक्षादिविषय नच पक्षवाय ·मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः । कसमूहालम्बनस्य परमेश्वरज्ञानस्यविषयतया न सिखाधनसम्भवः । यथार्थशात्पर्य साहशलाध्यखिद्धो सद्विषयज्ञानत्वेन शादधीकारणत्व सिद्धिपर्यनसाना यथार्थतात्पर्यज्ञानस्य शाब्दबोधनियतापेक्षया शब्दस्या नुवादकसासिद्धिरिति भावः । মুখ যন্ত্র বাঙামান ন দ্বাৰাধাগল, शिष्ट शब्देविशेषणविधया विषयक्षासम्बन्धेन ज्ञानस्यावच्छेदकतया पि तदवच्छिन्न शब्दनिष्ठविषयताक ज्ञानस्यशाब्दबोधे पेक्षयोद्देश्यसिद्धेः स्वतन्त्रकारणताया नियुक्तिकत्वात् । नच ज्ञायमानस्तारपर्यविशिष्टशब्द स्तदिशिष्टशब्दज्ञानं षा हेतुरित्यत्र विनिगमनाविरहा दुभयहेतुताति द्विरिति वाच्यं, शदनानुभवतीति ध्यवहारानुरोधेन शब्दस्य कारणताया आवश्यकत्वात् । अन्यथा ज्ञायमान शब्दकरणतापक्षे খুলনায় নিয়ে গায়ে হানিৰ ৰামালা रण्य प्रत्यासत्त्या हेतुतायास्तिद्धिप्रसंगात् । अनुमितिस्थलेतु व्याप्त्या দ্বিাৰাঙাঠশাল গুথাকাকালিৰান্ধায় জানাযা মাম্বার, शाब्दस्थळे च पदार्थोपस्थितेरेव व्यापारतेति विशेषादितिचेद ? अस्तु सहि स्वावच्छिन्नविषयता संबंधावच्छिन्न ज्ञानवृति शाब्दज्ञानकरणता बच्छेद करवमेव ज्ञातोपयोगित्वम् । व्याप्तिवदि"ति दृष्टान्तस्य वक्ष्य माणसामान्यच्याप्स्यभिप्रायेणसंग। अथैवमपि तात्पर्यज्ञानापेक्षानसिद्धयति, हेतौ यथार्थतात्पर्यत्वे झालोपयोगिता व्याप्तिविरहेण तेनरूपेण ज्ञातोपयोगितापर्यंतस्य साध्य घासंभवात , इदानी तात्पर्यस्य यथार्थत्वेन हेतोरक्षतया * पक्षतावच्छे कावच्छेदेन हातोपयोगिता साधनस्य धाधादप्यसंभवात्, तेनरूपेण ज्ञानस्य हेतुतया गुरुणाप्यनुपगमादिति चेन्ना- स्वनिष्ठ शाब्दज्ञानोप योगितावच्छेदकरूपेण शान्दक्षाने ज्ञातोपयोगितासाधनेनैव समीहि सनिर्वाहात , परिशेषेण यथार्थ तात्पर्यस्वावच्छिन्नस्पैष शादज्ञानोपयो *भत्र किया नपि ग्रंथ, पतितः ।

·शास्त्रमुक्तावळी । ज्ञायमानकरणे ज्ञानोपयोगि व्यभिचारिवैलक्ष ध्यत्वात् kmMATrust गितामा व्यवस्थापनीयतया उक्तसाध्यसिद्धयैव यथार्थ तात्पर्यज्ञानदे तासिछि पर्यवसानात , व्यानरपि स्वनिष्टानुमितिरूप ज्ञानोपयोगिर वच्छेदकच्यामित्वेन ताशज्ञाने ज्ञातोपयोगितया दृष्टान्तसंगतेः । अथर शाब्दप्रमाकरणतावच्छेदकरपेन ज्ञायमानकरणे ज्ञातोपयोगिव्यभिचा। व्यावृत्तस्य न पसा, अपितु शाब्दप्रमाकरणतावच्छेदकावोपलक्षित रू विशिष्टस्यैव, लापस्य यथार्थतात्पर्यत्वरूपा या सद्विशिष्टपक्षे ज्ञात पयोगित्वसिद्धथैव तत्समीहिराखिद्धिः । कारणावच्छेदकतावच्छेदकर स्योपलक्षणतया तद्विशिष्टयपार्थ तात्पर्यत्वावच्छिन्नविषयकज्ञानस्या हे स्वेपि नवाधः । हेतुमाह (ज्ञायमानइत्यादि) "ज्ञानोपयोगः"-ज्ञानरूपका घटिल सहकारित्वं, तब ज्ञायमानकरणनिरूपितत्वस्य सप्तम्यर्थस्यान्वयः उपयोगिरवस्य वृत्त्येकदशवेपि तस्य क्रियालेन निरूपकस्याप्याधा मभेदतया कारकत्वेन सदन्वितषिरत्यर्थ निरूपितत्वस्योपयोगेन्वयः तत्सहकारित्वं च ज्ञानरूपकार्यघटित वन्य ज्ञान कारणतावच्छेद त्वं । ज्ञानंच प्रकृतेशाब्दं । ज्ञापमानकारणजन्यत्वंच ज्ञायमानत्वावचिद न करणताकत्वं । तथाच ज्ञापमानत्वावच्छिन्न करणताकशाब्दज्ञा करणतावच्छेदक · सुषयोग्यं ' तार्थः । ज्ञायमानत्वावच्छिन्न शान ज्ञानकरणतावच्छेदकत्वं पर्यवखितं । ज्ञायमानत्वावच्छिन्नाया: ज्ञा करणताया एव ज्ञायमान स्वावच्छिन्न करणताक ज्ञान करणतात्वेनाभिधा। ज्ञायमानत्वव्यावृत्ताया ज्ञायमानत्वरूपावच्छेदक विशेष्यतावच्छेदकतय कारणतावच्छेदकतायालाभाय । तेन ज्ञायमानत्वरूपकरणतावच्छेद ज्ञातोपयोगितापिरहेपि नक्षतिः । व्यभिचारिवलक्षण्यत्वं व्यभिचारिव्य वृत्तत्वम् । तच्च विसंवादिभवृत्तिजनक ज्ञानकरणतानवच्छेदकत्वम् । ए ।

·मूलगदाधराये - शब्दखण्डः । बज्ञायमानव रूपावच्छेदक विशेष्यतावच्छेदकविधया शाब्दज्ञान करण तावच्छेदकत्वेसति भ्रमकरणतानवच्छेदकावं प्रकृतहेतुः । यद्यज्ज्ञान करणतायां ज्ञायमानत्व विशेष्यतावच्छेदकतया वच्छेदकत्वेसति भ्र मकरणतानवच्छेदकं तत्तज्ज्ञानेज्ञायमानमुपयुज्यत इति सामान्यमुखी व्याप्तिः । ज्ञायमानत्व विशेष्यतावच्छेकतयेत्य नुक्तो प्रत्यक्षकरणता वच्छदद्रियत्वादी प्रत्यक्ष प्रतिज्ञातोपयोगित्व शून्ये नुमित्यादिकरणताव च्छेदक ज्ञायमानत्वे व ज्ञातोपयोगित्वशून्ये व्यभिचारस्स्यादितितदु पादानम् । मनोयोग बाधाभावादेरनुमित्यादि ज्ञानोपयोगिनोपि तत्क रणतानवच्छेदकत्वा परामर्शत्वादेरनुमिति करणतावच्छेदकस्याप्य तथा स्वा नव्यभिचारः । व्याप्तिभ्रमजन्यानुमित्यादिस्थलीया गृहीतासंस क धर्मर्मिविषयक ज्ञानदये ज्ञायमानत्वविशेषित ज्ञायमानव्याप्त्या द्यसंसर्गग्रह अन्यत्वावच्छिन्नस्य व्याप्त्यादि भ्रमविषयलिंगाय करणतया तादृशज्ञानद्धय करणतावच्छदका संसर्गाग्रहे व्यभिचारवारणाय विशेष्य दळम् । न चधूमलिंगक पर्वतादि पक्षकानमिति स्थानाभिषिक्तागृहीता संसर्गकधूमविषयक ज्ञानद्वयस्थ विसंवादिप्रवृत्त्यजनकतया तत्करणताव च्छेदक व्याप्त्याच संसर्गाग्रहे व्यभिचारइति वाच्यं, धुलीपटलादौ घवयादि व्याप्त्यसंसर्गाग्रहस्य वहिव्याप्य धूलीपटल वान् हृदइत्यादि अमेपि प्रयोजकत्वात | वस्तु तस्तु विसंवादिप्रवृत्तिजनकत्वन नज्ञान" द्वय रूभ्रम उपादेयः, किन्तु ज्ञानयत्वेन स्मृतित्वनवति संवादिप्रवृ तिजनक ज्ञानद्वयजनकासंसर्गाग्रहस्यापि तादृशज्ञानकरणतावच्छेदक स्वान्नम्पभिचारः । एतेन किंचिल्लिंगनिष्ठाया व्याप्तेः पक्षधर्मताया वा असंसर्गाग्रहस्य भ्रमानुपयोगिन संवादिप्रवृत्तिजनक ज्ञानोपयोगिन स्तत्वेपि न तत्र व्यभिचारः । ! मिश्रानुयायिनस्तु ( ज्ञायमानकरण इति ) यज्ज्ञानं प्रतिज्ञातोपयो गिवं साध्यं ज्ञानावच्छिन्न तज्ज्ञानकरणतावतीत्यर्थः । सप्तम्यर्थस्या धेयत्वस्य ज्ञानोपयोगित्यन्वयः । क्रियायोगाभावेनः ज्ञायमानकरणस्था ·शास्त्र मुक्तावळी । धारस्याप्यकारकतथा कारकाधिकारीयेण “भाधारोधिकरण " मिति খ্রিাধিকা सप्तम्यधिकरणचे " तिसूत्रेण सप्तमी विधानानिर्वाहे प्युरसिलोमत्यादिव कथंचि दाधारसप्तम्युपपत्तिः । तथाच ज्ञानावच्छिन्न तज्ज्ञानकरणतावद्धृत्ति तज्ज्ञानोपयोगिध विशेष णदळार्थ: । उपयोगिरवं कारणतावच्छेदप्रयोकजकसाधारणं प्रयोजक स्वं । लिंगपरामर्शादे रनुमित्याद्यपयोगिनोपि लिंगादिरूपकरणवृत्तिता विरहात्रतत्र व्यभिचारः । भात्मान्यत्वेन ज्ञायमानकरणस्य विशेषणी यतयारम लिंगकानुमिति कारणताशपरामर्शस्य ताहशकरणात्मनिष्ठ स्वेपि न व्यभिचार । इन्द्रियनिष्ठेप्रत्यक्षज्ञानोपयोगिनिदोषाभावे न्द्रियमनायोगादी व्यभिचारवारणाय ज्ञायमान करणोपादानम् । इंद्रि पस्यापि स्वलिंगकानुमिती ज्ञायमानतया करणस्वातज्ज्ञाननिरूपित ज्ञाना धच्छिन्न करणतानिवेशः। अनुमित्यनुपयोगिनि ज्ञायमान तत्तत्करणालि गनिष्ठरुपादी व्यभिचारवारणाय तज्ज्ञानोपयोगितानिवेशः । लिंगतया धूमतदीयरूयाय भयलिंगकानुमित्युपयोगिनि साहशानुमिति करणनिष्ठे तदीयरूपादौ तदनुमितिकातोपयोगितया साध्यबस्न न व्यभिचाराब জাহাঃ। যময় বিমাথালিয়াম ন যাকামিন্যাম सक्तिः । बाधायभावस्य विशेष्यनिष्ठस्य भ्रमसामग्रीतया व्यभिचारि व्यावृत्तव विरहेण न सत्रव्यभिचारः । तदळाभावेनैवात्ममनोयोगादी मनोलिंगकानुमिते झीयमानकरणे मनसिवर्तमाने सादृशानुमित्युपयोगिनि म व्यभिचार । व्यभिचारिध्यावृत्तत्वं च भ्रमसामग्रय प्रविष्टत्वम् । सञ्च न तदनुपधायकरवं, येन पदाममनोयोगेन तल्लिंगकानुमितिरेव जनिता नतु स्मृति स्तब व्यभिचारादुर्वारस्यात् , किंतुतनिष्ठकार्यतानिरूपित कारणतावच्छेदकरूप शून्यस्वम् । आरममनोयोगत्वादेस्तादृश रूपतया सद्धतिन व्यभिचारः । नच व्याप्तेस्तारपर्यस्वस्य च क्वचित्तादृश्य ষ মুহাখা স্বাধীন নিন। ছানাৰিকা पासिद्धी इतिवाच्यं, तज्ज्ञानम्यैवोदोधकविधया हेतुस्योपगमाद, नतु बापमानस्य तस्य भिषवास्मृत्पनुभव साधारणधर्मवनि कार्यतानिक -

·मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः ।
प्रमाहेतुत्वाहा, व्याप्तिवच्छब्दशक्तिवञ्चेति । अ
न्यथा शब्दाभासोच्छेदप्रसङ्गः । नचाप्तोक्तत्वं
तथा, संवादात्प्रमाणे शुकोदीरिते भ्रांतप्रतारक
संवादिवाक्ये वेदेच तदभावात् ; आप्तोक्तत्वा
नुमाने व्यभिचारिव्यावृत्तलिङ्गाभावाच्च । भावेवा
तहतएव शब्दस्य प्रत्यायकत्वात् .
एतेन - अप्रमाहेतुत्वं नभ्रमप्रमाद विप्रलि
प्सा करणापाटवानां, परस्परंव्यभिचारात ; मिळि
wordNING
Pasan
पित कारणताशून्यत्वमेव निवेश्यम् । उद्बोधकजन्यतावच्छेदक स्मृति
निष्ठधर्मश्च नानुभवसाधारण इतिनोक्तासिद्धचोरवकाशः। अतएव लिंग
परामर्शाद स्मृतिजनकरवपि स्मृत्यनुभवसाधारणधर्मस्य तजन्यतान
धच्छेदकतयेतहनावारणा करणे आत्मान्यत्वं निवेश्यैव तत्रव्यभि
चारोनिराकृतः । उपेक्षात्मक परामर्शस्यैव स्मृत्यजनकतया सत्रव्यभि
चारस्य स्मृत्यजनकरवनिवेशेन दुर्वारसया पूर्वकल्पे प्यात्मान्यस्य
निवेशनानुसरणमितिवदंति ।
हेत्वंतरमाह (प्रमाहेतुत्वादिति ) ज्ञानान्यरवेसति ज्ञायमानत्वाव
च्छिन्नकरण प्रमित्यसाधारणस्वादित्यर्थः । अत्रापि यत्वतस्वनोपादाय
सामान्यव्याप्तिरादरणीया । सल्लिंगपरामादौ व्यभिचारवारणायस
त्यंतम् । अवश्रुतावपि लोकवतात्पर्यस्याध्यापकादीच्छाघटितवे केन
चिरपुंसा स्वतंत्रेण कपिंजल चतुष्टयालंभनादिकर्तव्यताया स्तसोबोधसंभ
माताहशोप्यर्थों वेदार्थतया अबाधितस्स्यात, वेदार्थस्था बाधितस्वनि

·३ शास्त्रमुक्तावळी ।
तस्याव्यापकत्वात् ; किन्त्वाप्तोक्तत्वाभावस्या प्रमा
हेतुत्वं, तदभावश्चाप्तोक्तत्वं प्रमाहेतुः, इत्यपास्तं;-
आप्तोक्तत्वस्य प्रथमंलिङ्गाभावेन ज्ञातु मशक्य
त्वात् ।
अतएव व्यभिचारशङ्काविरहो हेतुः, सा
च लोकेभूमादि मूलेत्याप्तोक्तत्वानुमाना दुच्छि
द्यते, वेदे चा पोरुषेयत्व निश्चयेन, इति निरस्तं;-
अभिमतबाक्यार्थस्या पूर्वत्वेन साध्याप्रसिद्धेः,
वेदे सदोषपुरुषाप्रणीतपदस्मारितत्वेन संसर्गसिद्धे
रनुवादकतापत्तेश्च।
नापिदोषाभावः, भ्रान्तप्रतारक वाक्य
जन्य ज्ञाने प्रत्यक्षेणा गृहीतसंवादे तदभावात् ।
दोषाभावस्य हेतुत्वात्तत्रवाक्यम्मूकमेव, व्यवहा
रस्तु प्रत्यक्षादितिचेन्न;- अनुभवापलापापातात् ,
तहेतुत्वे विवादावेदेप्यनुवादकतापत्तेश्च ।
किंच दोषाभावस्य प्रमाहेतुत्वे ऽप्रमायांदो
षः कारणम् । तस्य च प्रत्येकं हेतुत्वेव्याभिचारः।
मिळितस्यतत्त्वे-एकस्माद प्रमानस्यात् । भ्रमादीनां
प्रत्येकं दोषत्वेननुगमः । मिळितस्य तु तत्त्वे एक
स्मादपूमानुयपूसंगः ।

·...
मूलगदावरीये - शब्दखण्डः।
तस्मा लाघवा यथार्थतात्पर्यकत्वं शाब्द
पूमापूयोजकं । तच्च यथार्थवाक्यार्थपतीतिपयोजन
कत्वं लोकवेदसाधारणं। तदभावादप्रमा,सएवदोषः;
नहि जात्यैव कश्चिदोषः । तद्विघातकत्वाच्च
भ्रमादीनां दोषत्वं । अतएव प्रतारकवाक्यं शुका
दिवाक्यं च प्रमाणं, संवादात् । अतएवान्य घटा
भिप्रायेण गेहे घटोस्तीत्युक्ते यत्र घटांतरं दृष्ट्वा
तमानयति तत्रान्यपरत्वो च्छब्दो न प्रभाणं, व्यव
हारस्तु प्रत्यक्षादेव । यष्टीः प्रवेशयेति च मुख्यार्थ
बोधेनप्रमाणं, यत्परश्शब्दस्सशब्दार्थइतिन्यायात्।
तच्च तात्पर्य ज्ञातमुपयुज्यते, ज्ञायमान
करणे ज्ञानोपयोगिव्यभिचारिवलक्षण्यात् , व्या
प्तिवच्छक्तिवच्च । अन्यथा - अन्यपरादन्यान्वय
बोधोनस्यादिति शब्दाभासोच्छेदप्रसंगः । तद्धमा
च्च शाब्दभ्रमः। अतएव यष्टी: प्रवेशयेत्यत्र
लक्षणा नानार्थे विनिगमनाच, तयो स्तात्पर्यग्रह
मूलकत्वात्। यदिच यत्र वास्तवं तात्पर्य तं श
ब्दोबोधयति तदा लक्षणायां मुख्यान्वयानुप
पत्त्युपयोगो नस्यात् । अतएव पचतीत्युक्तेऽन्योक्ते-
न स्वयं स्मृतेनवा कलायपदेनोपस्थिते कलायं
मा-1
meerut

·शास्त्र मुक्तावळी । पचतीत्यन्वयबोधोनभवति, तात्पर्यानिश्चयात् । नच तात्पर्यग्राहकस्य प्रकरणादेः प्राथम्यादाव श्यकत्वाच्च शब्दसहकारिता नतु तात्पर्यग्रहस्ये तिवाच्यम् , तेषा मननुगतत्वेन परस्पर व्यभिचा रादहेतुत्वात् । तात्पर्यग्राहकताव ननुगताना मपि, व्याप्यत्वा द्धमादीनामिव । तच्च तात्पर्य वेदेन्यायगम्यं, Mmmta यमादित्याशंकायां यस्मिन्नर्थे वेदस्यानादितात्पर्य स एववेदार्थ इत्यु च्यते । तादृशएवार्थे अबाधितत्वनियमः, अनादितात्पर्य च वेदस्यन्या यावधार्यतात्पर्यर्थ इतिसमाधिः, अतोवक्तृतात्पर्यस्य न्यायावधार्यता माह ( तञ्चति) "न्यायगम्यं - न्यायावधार्य । न्यायश्चाध्वरमीमा खायां मिनिप्रकाशित तात्पर्यनिश्चायकयुक्तिः । युक्तिश्चानुमानम् , अनुमानानुग्राहकतर्कोवा . । कपिजलानालभेतेत्यत्र बहुवचनार्थ चतुष्ट्वा धपक्षयात्रित्वस्य. प्रथमोपस्थितत्वमेव तत्रबहुवचनतात्पर्यानुमापक मिति । यद्यपि संख्यापरिगणने चतुष्ट्रवादिरूपबहुत्वाद्यपेक्षया विश्वस्य प्रथमोपस्थितत्वेपि सर्वत्र चतुष्ट्रवाद्यपस्थितौ विश्वोपस्थित्यनपेक्षया वित्वस्य न प्रथमोपस्थितत्वं, कादाचित्कंच तच्चतुष्ट्वादावष्यक्षतं; तथापि विस्वादिसहित तयाधिकरणकत्वापेक्षाबुद्धिरेव चतुष्ट्यादि व्यंजिकतिमते चतुष्टवाद्यपेक्षयात्रित्वस्य प्राथमिक प्रत्यक्षविषयत्वरूपं प्रथमोपस्थितत्वं तात्पर्य ग्राहकमिति तेषामाशयः । तद्धेतुकं तात्पर्यात मानंच-विस्वं वैदिकैतद्वहुवचन पदत्तात्पर्यविषयः, सदधत्वसति तदी यार्थात पक्षथा प्रधमोपस्थितत्वात , यो यदर्थ स्वसतिः यदीयार्थान्तरापे ·- मलगदाधराय - शब्दरचण्डः । यस्यन्यायात्तात्पर्यमवधार्यते सएववेदार्थः । लोकेच नकेवलं न्यायानुसारि तात्पर्यमिति न न्यायगम्यं, किंतु पुमभिप्रायनियंत्रितं, न्यायाविषयेपि पुरुषे च्छाविषय प्रतीतिजनकत्वात्पुंवचसाम् । admas- MAINutamMALAM क्षया प्रथमोपस्थित स्लतत्तापयविषयइति सामान्यतोव्याप्तिः। यदा इदं बहुधचनपदं वित्वपरं, स्वार्थातरापेक्षया प्रथमोपस्थित तत्स्वार्थक बहुब चमत्वादिति । अवपूर्ववरसामान्यतोव्याप्तिरूह्या । एवंचरमोपस्थिति कत्वा चतुष्ट्वादे रनादितात्पर्याभाव मवधार्य परिशेषेणापि तादृश वित्वे तादृशतात्पर्यावधारणसंभवः चतुष्टयालंभनादौ तात्पर्य अपूर्व चतुष्टयोपगमेगोरवम् , अन्यथालाघवमित्यतस्वित्वे तात्पर्याव धारणमित्यन्ये ( यस्येति ) तथाईत्यादिः । लोके वेदतोविशेषं दर्शयति (लोकेचेति) लौकिकवाक्येचेत्यर्थः ( न केवलं न्यायानुसारीति) न्या याविषयेप्यनादितात्पर्या तात्पर्य न्यायविषयएवेति न नियमहत्यर्थः (नन्यायगम्यमिति ) न्यायास्त्रित्वमेव तात्पर्यविषयो नचतुष्टवादिकमित्य वधारणस्याविषयइत्यर्थः । नियमाभावेन तदवधारणासंभव इतिभावः। नियमाभावं दर्शयति (किंरिवति ) प्रयोक्तृपुरुषार्थप्रतिपिपादयिषाधी नमित्यर्थः (न्यायाविषयपाति ) न्यायाविषमावेपीत्यर्थः । चतुष्ट्यादा वितिशेषः ( पुरुषेति) पुरुषस्येच्छाविषयो याप्रतीति स्तज्जनकज्ञा नत्वादित्यर्थः (पुंवचसामिति) घटानानयेत्यादि वाक्यप्रयोगपरम्पराया इत्यर्थः । तथा च सवापि रोषा मनादितात्पर्यमिति भावः । केचिन वेदजन्यशाब्दबोधे न्यायाधीनतात्पर्यावधारणमेव हेतुः,अतो पत्रन्यायात्तात्पर्थमवधार्यते स एव वेदजन्यबोधविषयः, लौकिकस्थलेच न्यायाविषयोप्यर्थ शाब्दबोधे भाखते, तनत्यशाब्दबोधे तात्पर्यज्ञानहेतु ·साखमुताप वक्ताचः परकीय वाक्यार्थ. ज्ञानोत्पादनेच्छया वाक्य मुच्चारयति। नायां न्यायाधीनत्वाप्रवेशइति प्रघट्टकार्थइत्याहुः; तदसत् , वेदस्थले तात्पर्यज्ञानादिसत्त्वेपि शाब्दबोधापलापे तत्र तात्पर्यज्ञानहेतुताया एव नियुक्तिकत्वापतेः । वेदस्य नियतार्थबोधकरवे तत्तदर्थविषयक शाब्दत्व स्य तदाक्यज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वेनैवान्यार्थ बोधकताप्रसंगानवकाशात् । नच तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दसामान्यकारणतया वेदजन्यबोधस्यापि तात्प र्यधीजन्याव मनपवादमिति वाच्यं, तथापि न्यायाधीनतात्पर्य ज्ञानस्य विशेषरूपेण हेतुताया स्तत्राप्रामाणिकत्वात् । अर्थभेदेन वाक्यभेदेनच झारपर्यज्ञानहेतुता भेदात् , लोकवेद साधारणतात्पर्यज्ञानस्य शाब्दसामा न्येनुगतकारणत्वासम्भवाच्च । अत्रयथार्थतात्पर्यज्ञानस्य शाब्दबोधहेतु वेपि पयसासिंचतीति लौकिवाक्यार्थस्य पयः करणकत्वविशिष्टले करवादिरूप प्रकृतवाक्यप्रतिपाद्यतावच्छेदकविशेषधर्म मविषयीकृत्य पयः पदार्थकरणश्वविशिष्ट सिचधात्वर्थत्वादिनैवावगाह्य तद्विषयकर. न पयाकरणकत्वप्रकारकत्वेसति खेकविशेष्यकत्वेन वा प्रतीतिविषयक तापर्पज्ञानाच्छाब्दबोधोपगमेन . लौकिकस्यापिवाक्यस्य नानुवादकता निर्वहति, समानाकारकवाक्यार्थज्ञानस्य शाब्दबोधात्पूर्वमजातस्यात् । भावश्यकंच सादृशस्यैव ज्ञानस्य ज्ञानस्य शान्दानुभवहेतुत्वं, विशिष्य प्रकृतवाक्यार्थस्य नियमतश्शाबोधात्पूर्व प्रमाणांतरण गावात ; अन्यथावेदस्याप्यनुवादकतापत्तरित्याशंकानिराकर्तुः लोक स्थ विशिष्ा वाक्यार्थनिश्चयस्थापेक्षां तत्संभवंच दर्शयति " वक्ते " श्यादिना (परकीयवाक्यार्थ ज्ञानोत्पादनेच्छयति ) प्रमाणांतरेण स्वयं वाक्याथ ज्ञात्वा तदाक्यार्थज्ञानस्वेन . स्वीयवाक्यार्थ विषयवाक्यार्थ बानमप्यवगादमानया. समानप्रकारकत्वमाया दुत्पन्नया परोप्येतादृशः दुरवधार ·मूलगदाधरीय - शब्द खण्डः । साचेच्छा यदि वक्तुर्यथार्थ वाक्यार्थ ज्ञानपूर्विकाभवति तदैव परं तदुच्चारणस्य पुमभि प्रेत यथार्थ वाक्यार्थज्ञानपरत्वं यथार्थज्ञा[प]नेच्छा वाक्या जानास्वितीच्छयेत्यर्थः । “साचेच्छा यदिवक्तु यथार्थ ज्ञान पूर्विकामधति"-तदिच्छाजनकं वक्तृवाक्यार्थज्ञानं यदियथार्थ भवतीत्यर्थः । 'तदुच्चारणस्य - तंद्राक्योच्चारणस्य ( पुमभिप्रेतयथार्थ वाक्यार्थ ज्ञानपरत्वमिति) वक्तुरिच्छाविषयीभूतं यत्परकीय यथार्थवाक्यार्थज्ञामं तत्परत्वं, तदुद्देश्यकत्वमित्यर्थः । वाक्यस्य यथार्थवाक्यार्थ प्रतीती च्छयोच्चरितत्व रूप यथार्थतात्पर्यमितियावत् निर्वहतीत्यनेना न्वयः । कुतइत्याकांक्षायामाह ( यथार्थज्ञापनेच्छाध्याप्यमिति) हेतुगर्भ मिदम् । इच्छाविषयोत्पत्ति प्रयोजकयाथार्थ्याधीनमित्यर्थः । वक्तज्ञा नयाथाय तत्समानविषयकस्य तात्पर्यघटकश्रोतज्ञानस्य यथार्थस्य संभवात् यथार्थतात्पर्य निर्वाह इतिखमुदितार्थः । इतितौ । तथाचय थार्थ तात्पर्यनिर्वाहकत्वेन यथार्थतात्पर्येण वाक्यप्रयोक्तु यथार्थ ६. क्यार्थ ज्ञानस्यावश्यकत्वादिस्यर्थः । एतच्चज्ञातुं नशक्यत इत्यंत नहेतुः, निर्वाह्याविषयक ज्ञाने निर्वाहकविषयक ज्ञानानपेक्षणाव । श्रोत्रधीन निर्वाहक ज्ञानएव निर्वाह्यज्ञानस्य हेतुतयांवपरीस्यात् । नच व्यापकानु पलंभात्तदभावन व्याप्यासिद्धिसंभवात् तनिवृत्त्यर्थ यथार्थतात्पर्यज्ञाने तयापकस्य धक्तु यथार्थज्ञानमपेक्षितमिति वाच्यम्, तावता सर्वत्र तदपेक्षानुपपत्त्या शब्दप्रामाव्यखण्डना सम्भवात् । श्रोत्रा वक्तु यथार्थ ज्ञानानुपलम्भेपि तदभावस्य तत्रानिश्चयतया सर्वत्र यथार्थतात्पर्याभाव सिद्धयमसक्तेः किन्तु प्रथममित्यादिना वक्ष्यमाणस्यार्थतथात्वानुमान पूर्वकालीनस्य वक्तु यथार्थज्ञानानुमानस्य सम्भवप्रयोजकतया वक्तु यथार्थ वाक्यार्थज्ञानावश्यकत्व प्रदर्शनपर, तदनावश्यकत्व कचित् वाधे ·शास्त्र मुक्तावळा । व्याप्यं निर्वहतीति वक्त यथार्थ वाक्यार्थ ज्ञान वत्तामविज्ञाय यथार्थ प्रतीति परत्वं ज्ञातुं नशक्य तइति प्रथममाप्तवाक्या इक्तज्ञानानुमानपूर्वक मर्थ तथात्व मनुसंधाय यथार्थ तात्पर्यनिश्चयः । नानुमानासम्भवाव । वक्तृज्ञानानुमानमेव किमर्थमित्याकांक्षायामाह (वक्तुर्यथार्थ वाक्यार्थज्ञानवतामिति) (ज्ञातुं नशक्यत इति) वक्तुर्यथार्थ ज्ञानस्याज्ञाने सेकादौ पयःकरणकत्वादिना संसर्गानुमाने पयः करण कत्वादिप्रकारक यथार्थज्ञानविषयकावरूप देतोरज्ञानेनार्थ तथात्वानुमा नस्य वक्तु यथार्थज्ञानसमानविषयकत्वेनैव तत्तात्पर्यघटक स्वकीय ज्ञानस्य श्रोत्रायाथार्थ्यानुभाना दक्तृयथार्थज्ञानमज्ज्ञात्वा यथार्थप्रतीत्युद्दे श्यकत्व ग्रहस्यचासम्भवादिति भावः ( आप्तवाक्यादिति ) भ्रमाद्यजन्य वाक्यप्रयोक्तृत्वरूप बक्ष्यमाणहेतोरित्यर्थः ( अर्थतथाधमनुमायेति ) विशेष्यपदार्थे विशेषणपदार्थसंसर्ग वक्ष्यमाणरीत्यानुमायेत्यर्थः । अथार्थ तथात्वानुमान किमर्थ, तदिनापि यथार्थज्ञानानुमानमात्रेण यथार्थज्ञानेच्छयोच्चरितस्वरूप यथार्थतात्पर्यस्य सुग्रहत्वात् । नच यथा ज्ञानानुमानेपि पयः करणकस्सेकइति विशेषणतावच्छेदक प्रकारक निश्चयं विनातद्विशिष्टवैशिष्टय बोधरूपपयाकरणकत्ववत्सेकप्रतीतीच्छयो चरितमिति तात्पर्यज्ञानं नसम्भवती त्यर्थतथात्वानुमान मपक्षितमिति वाच्यम्, यथार्थत्वेन वक्तज्ञानानुमानएव वास्तवपयः करणकत्वादि रूपविशेषणवत्सेकादिविषयकत्वभाना तस्यैवोक्तविशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिश्चय रूपत्वादिचेन्न; - यथार्थ ज्ञानानुमाने यत्र विशेषणवद्धि शेग्यविषयकत्वरूप याथार्य साध्यतावच्छेदकघटक तत्रततएवपयः करणकत्व वत्छेक प्रतीत्युद्देश्यकमिति तात्पर्यग्रहसंभवा दर्थतथात्व ·मूलगदाधराये - शब्दखण्डः । साधकमनुमनांतर मनपेक्षितमेव, यत्रच साहश यथार्थत्व घटितधर्मम कारण नानुमानावतारः, अपितुभ्रमान्य वृत्तितद्विशेषणीय प्रकारतानि रूपित तद्विशेष्यताकज्ञानत्वरूप याथार्थ्य प्रकारेण स्वविषयतत्तद्रिशे ध्यसाकांक्ष तत्सद्विशेषणविषयक ज्ञानस्वरूप विशिष्टज्ञानत्व प्रकारेणैववा तत्रवज्ञानानुमितेविशेण विशिष्टविशेष्यानवगाहितया तादृशविशेष्या वगाहिनोनुमित्यंतर ज्ञानस्यापेक्षेति तत्स्थलाभि प्रायेणार्थ तथात्वमद्ध मायेत्यभिधानात् । अतएवाग्रे वक्तज्ञानावच्छेदकतया तदुपजीवि संसर्गानुमानाद्वा बाक्यार्थस्य प्रतीते रनुवादकश्शब्द' इत्युपसंहारस्या. प्यविरोधः । अथैवमपीदं वाक्यं पयःकरणकत्ववत्तिचधात्वर्थ विषयक प्रती युद्देश्य कमिति सामान्यतः पयः करणकत्व प्रकारकसेकप्रतीत्युद्देश्य कमिति प्रकारताविशेषणतयैव विशेषणविषयकंवा तात्पर्यज्ञानं शा- ब्दानुभवहेतु रुपेयते, तथाच नानुवादकश्शब्दः, अन्यथा वेदस्या प्यनु वादकतापत्तेरिति पूर्वपक्षोदुरुद्धरएव । अवमिश्राः -तात्पर्यघटकप्रतीते बाधितार्थकत्वसंशयेशाब्दबोधानुद या दबाधितार्थकत्वेन प्रतीतिविषयकं तदुद्देश्यकत्वज्ञानमेव कारणं वा च्यम् । अबाधितार्थकत्वंच न विशेषणवद्विशेष्यविषयकत्वं, वेदस्थले तदर्थस्य प्रमाणांतराग्राह्यतया दुर्ग्रहत्वात् । किन्तु विशेष्यनिष्ठाभावा प्रतियोगिविशेषणकत्वम् । पयः करणत्वादिविशेषणे सेकादिनिष्ठाभाव प्रतियोगित्वं च तत्र ताशाभावप्रतियोगित्वसंशयसम्भवे दुहमिति तद्धविशिष्य सेकः पयः करणकइत्यादिज्ञानमपेक्षितम् । तादृशज्ञानेस तिपयाकरणकत्वादो सेकादिवृत्तित्वेन हेतुनोक्ताबाधितत्वग्रहासंभवात । नच ताशाचाधितत्वग्रहे तद्वाहकहेतौ च सिचधात्वत्वेनैव सेकादिज्ञान मुपगन्तव्यम् , नतु सेकत्वादिति नसमानप्रकारक वाक्यार्थज्ञानापेक्षेत्ति वाच्यम् , लक्षणया सिचधात्वर्थ दाहादी पयःकरणकत्वादे बांधानाश ·९६ शास्त्रमुक्तावळी । धात्वर्थत्वावच्छेदेनच वहिकरणकत्वादेरपि बाधस्याभावा. दिशिष्यविशे प्यतावच्छेदक सेकत्वाद्यवच्छेदेन बाधितत्वस्याभावएव प्रयोजकोवाच्य इति तद्वाहकहेतावपि विशिष्यकावादिना सेकादर्निवेशनीयवाद । अन्यथाव्यभिचारात । वेदस्थले च वाक्यार्थस्य प्रमाणान्तराग्राह्यतया उक्तप्रतीत्या प्रतीतौ नाबाधितार्थकत्वग्रहसम्भवः, अपितु वेदजन्यज्ञान स्वादिनैवेति नानुवादकता । येन पुंसा वेदजन्यज्ञानवादी नाबाधितार्थ कत्व. व्याप्तिहीता तस्य वेदा भवत्येव शान्दधीरीति बदन्ति । तन्न मनोरम, विनापिवाक्यार्थस्य. विशिष्यग्रहं कथंचिद्गृहीतेपि भ्रमाद्यज न्यवाक्यजन्यत्वेनानुमित वक्तृयथार्थज्ञानसमानविषयकवादिनाच हेतुना तात्पर्यघटक लौकिवाक्यार्थविषयक प्रतीते रप्यचाधितार्थावगाहित्य सम्भवाव , तत्र लौकिकस्यप्रमाणताया दुरित्वात । वस्तु तस्तु तात्पर्यघटकप्रतीतो विशिष्यविशेषणवद्विशेष्यविषय कत्वाभावशंकायां शाब्दबोधानुदयात तद्बुद्धिविरोधि विशिष्य विशेष णवद्विशेष्यविषयकवन प्रतीतिविषयकं तदुद्देश्यकत्व ज्ञानमेव शाब्दबोध हेतुरुपेयते, तावतेवच तात्पर्यग्रहे वाक्यार्थज्ञानापेक्षाविशेषणतावच्छेदक प्रकारकधीविधयादुरपादेव। नच पयःकरणकत्ववाद्विशेष्यक तत्प्रकारक सेक प्रतीतीच्छयोच्चरितमित्येव विशेषणांशे निर्मितावच्छेदककतात्पर्य धीरेवशाब्दबोधहेतुः, तत्रच विशेष्यतावच्छेदकसेकत्वाद्यवच्छिन्ने नोक्त विशेषणज्ञानमपेक्षितमिति नानुवादकताशब्दस्येतिवाच्यम् ; प्रतीत्यंशे पृथक् पयाकरणकत्वादिमाद्विशेष्यकत्व सेकादिविशेष्यकत्वयो रुभयो ग्रहस्य. हेतुतापेक्षया पयःकरणकत्वादिविशिष्ट सेकत्वाचवच्छिन्न विष यकत्वेन प्रतीत्यवगाहिनो, ज्ञानस्य हेतुस्वेलाघवात , तादृशज्ञानस्यार्प वक्ष्यमाणपणाकया वाक्यार्थज्ञानसंभवननिर्वाहात । गौरवसहिष्णुताया अयुक्तत्वात् । वेदस्थलेच तदर्थस्य प्रमाणांतरागम्यतया स्वर्गसाधनस्वादि धर्म प्रकारेणैवयागादिविषयस्य स्वर्गसाधनस्वादिमद्विशेष्यकत्वयागादि ·मूलगदावरीय -- शब्दखण्डः । 'अनुमानश्च - इदं वाक्यं भ्रमादि विशिष्टज्ञानयो रन्यतरजन्यं, वाक्यत्वादिति । sinesamana aaplaameerancernancimsarmananmmenukamsutawrer विषयकवाभ्यां स्वर्गसाधनवादि प्रकारक प्रतीतिविषयकम्य तात्पर्य ज्ञानस्य गुरोरप्यगत्या हेतुत्वमुपेयते, अतोनानुवादको वेद इसिमलाशयः । विशेषतोवाक्यार्थस्य तात्पर्यज्ञानविषयत्वे तात्पर्थहमादायाषि लौकिकवाक्यजन्यानुभवस्य गृहीतग्रादित्वसंभवात बश्वज्ञानानुमान दुपजीवि संसर्गानुमानाधीनां वाक्यार्थानुमिति मादायानुवादकत्वापा दनं तात्पर्यज्ञानस्याप्युपलक्षकंधोध्यम् । बुबोधयिषाधीननाक्य प्रयोजार यथार्थत्वेन विशेषितं वाक्यालागमनुमेयं ताशवाक्येवा तादृशज्ञानल स्वम्, तदनुमानस्यवाल्यार्थसंसर्गानुमान मूलत्वात; तदनुमाने नत्र वाक्यस्य भ्रमाचजन्यत्वे सति मनमालाधारणवायार्थ ज्ञानजन्यत्व है पटकम, अतः प्रथमं ताशाल्यार्थ झामजन्यत्त्वसिद्धि पक्षिति तदनुमान दर्शयति ( इदंवाक्ष्यमिति ) बाधितार्थक . ज्ञानद्रयात्मकाज घि शिष्टवाक्यार्थज्ञानजन्यत्वासावा व्यभिचारी मा दिति भ्रामादिरूप दोषस्य साध्येन्तर्भावः । अथाग्रिम परिशेषानुमानलीकर्याय भ्रमनि रास आवश्यकः, पुरुषस्य च कस्मिश्चिदर्थं भ्रान्तत्वनियमन भ्रमला मान्य निरालो बाधेनासंभवी; अतः प्रसवाक्यार्थगोचरमस्वत निरसनीयतया प्रकृत वाक्यार्थभ्रमपध खाध्यन्तमः, तथा बाधित वाक्यार्थगोचर भ्रमामलिया. साध्यामसिद्धिः, यत । अकृतविशेष्य प्रकृतविशेषणभ्रमो नविवक्षितः, अपितु । प्रकृतविशेषणाबरच, पयः करणकत्वादिरूपव्यतिरोकि विशेषणस्य च दाहादी भ्रमशानद्धया न साध्याप्रसिद्धिरिति; तन्न, पयसाजिवतीत्यादिवाक्यमयोरि दौ पयःकरणकत्वादि भगवत्वं जानतः प्रकृतविशेषता मान्यनिरासा संभवेन परिशेषानुमानानिर्वाहात सताये यथार्थता त्पर्यावधारणालभवात् ; यदपि भमपदं स्याविषयविशेषसाया प्रकृत विशेषण विषयकज्ञान, ताशज्ञानच कटलिंग कानुमितिरपालीम धामिद ज्ञान कालीन तासाकांक्ष तदबाधितधर्मविषयक ज्ञानांतररूप महाधित - .

·शास्त्रमुक्तावळी । वाक्यार्थस्थलोप प्रसिद्धयत्येवेति; तदपिन, वक्तरि तादृशज्ञानदय वस्य Emaiभवेन विशिष्टज्ञानासिद्धया तात्पर्यावधारणासंभवात् , सदानीमापि शाब्दाबोधस्यानुभाषिकतया तज्ज्ञानस्यावश्यकत्वादिति चेन्न सामान्यतएवमस्यनिवेश्यत्वात् । प्रकृतवाक्यार्थ भ्रमनिरासेवक्तरि अन्य विषयकमवत्त्वं जानतोपि वजन्यत्वस्यावाधित्तत्वेन भ्रमसामान्यजन्यत्वं प्रकृतवाक्ये सुग्रहं । सामान्यतोभ्रमत्वंच स्वनिरूपित्ताव स्ववृत्त्यभाष प्रतियोगिनिष्ठत्वोभयसम्बन्धेन धर्मिविशिष्टाकांक्षावज्ज्ञानत्वम् । ज्ञानेप्या कांक्षाया विशेषणतारूपाया विशेषणतासम्बन्धोपगमा तस्य तदत्य निर्वाहः । नचैवमपि प्रकृतवाक्यार्थभ्रमाप्रसिद्धयावक्तरि तनिरासो दुर्घटइति प्रकृतवाक्यार्थज्ञाने भ्रमत्वशंकासम्भवेन प्रकृतवाक्ये भ्रमा अन्यत्वनिश्चयासम्भवइति वाच्यम्, वक्तार तनिरालासम्भवेपि प्रकृत वाक्यार्थज्ञाने उक्तमत्वस्यान्यत्र प्रसिद्धस्य निराससम्भवेन प्रकृत वाक्ये भ्रमाजन्यत्वस्य सुग्रहत्वेन परिशेषसोकर्याद । अथ प्रकृतवाक्यप्रयोजकस्य वाक्यार्थज्ञानस्य यत्र प्रकृतर्मिण्य न्यविशेषणांशे भ्यर्मिणि प्रकृतविशेषणांशे वा भ्रमस्वाहः सत्र प्रकृत वाक्ये भ्रमाजन्यश्वासिद्धिः, सज्जनकज्ञाने भ्रमत्व निरासासम्भवाद; यदि च परिशेषहेतुघटकं भ्रमाजन्यत्वं भ्रमत्वघटकविषयत्वाप्रयोज्यत्वं, तच्च प्रकृतवाक्य प्रयोजकविषयतासामान्ये भ्रयत्वघटकावनिरासात्सु अहमित्युच्यते, तदाप्रकृतवाक्यार्थे भ्रान्तत्वनिरासानुपयोगेन "अतएवा रिमन्वाक्यार्थेयमभ्रान्तआप्तोऽति ज्ञातुमशक्य" मित्यमिमग्रन्थेन वाक्यार्थी प्रसिद्धया भ्रमनिराखानुपपत्त्याशंकाया असंगतिः, एवं वाक्यप्रयोग कारणीभूतवाक्येष्टसाधनताज्ञानीय किंचिद्विषयांशे यत्र भ्रमरवग्रहः तत्र परिशेषासम्भवः, एवं प्रथमानुमानेन्यतर घटकविशिष्टज्ञानं यदि यत्किचिद्धर्मिणि यरिंकचिद्धर्मविशिष्टज्ञानमात्रं विवक्ष्यते तदापरिशेषा नुमानहेतावपि भ्रमाजन्यत्वेसति ताशज्ञानभ्रमा अन्यतरजन्यत्वमेव निवेश्य, तथासति वाक्यार्थान्तरज्ञानजन्य वाक्यान्तरमयोक्तरि प्रकृतवा ·मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः। २९ क्यार्थ यथार्थज्ञानरूपसाध्यस्य व्यभिचारस; यदि प्रकृतविशेष्यवाकांक्ष प्रकृतविशेषणज्ञानमेव व्यभिचारवारणाय परिशेषानुमानहेतौ निचे श्यते तदा तादृशज्ञानत्वेन भ्रमस्यापि परिग्रहा पृथक् धमम तर्भाव्यान्यतरनिवेशोव्यर्थः, भ्रमाद्यजन्यत्वेसति तादृशज्ञानजन्यरष निवेशेनैवसामञ्जस्यात; एवं सति ताशज्ञानत्वनैव वाक्यार्थज्ञानं निवे श्य सज्जन्यवसाधनं परिशेषानुमानहेतुसिद्धयर्थ मुचितमिति भ्रमात्मक वाक्यार्थज्ञानं पृथगंवर्भाव्या न्यतरजन्यवसाधनविरोधः, नच विशिष्ट ज्ञानपदं प्रकृतविशेष्य विशेषणोभय ज्ञानपरमेवेतिवाच्यम्, तथासति परिशेषानुमाने तादृशज्ञानस्यैव प्रवेशनीयतया पयःकरणकावखमान कालीनस्खेकइत्यादि वाक्यस्यापि भ्रमाधजन्यतया सेकपयाकरणक स्वोभय विषयक ताशवाक्यार्थ ज्ञानजन्यतया च तत्प्रयोक्तरि घु लिहेतुखत्वेन पयाकरणकत्वविशिष्टसंकज्ञानरूपसाध्यस्यचासत्त्वेन व्य । भिचारात् ;- मैवं, प्रकृतविशेषणक भ्रमत्वघटकरय प्रकृतविशेषण विशिष्टज्ञानत्वघटकत्वान्यतररूप . वत्प्रकृतविशेष्यनिरूपित विषयिता प्रयोज्यत्वमेव भ्रमविशिष्टज्ञानान्यतरजन्यत्वं । भ्रमाद्यजन्यत्वं भ्रमरव घटकविषयित्वाप्रयोज्यत्वं । वाक्यार्थज्ञानजन्यत्वञ्च स्थाचाधितप्रकृतविशेष णक खाकांक्ष धर्मिनिरूपितत्वं, स्वधर्मिकप्रकृतविशेषणविषयक ज्ञाना विषयतत्वाकांक्ष मिनिरूपितत्वंवा, तावतापि पयलासिंञ्चतीत्यादिवाक्य जनकस्य कूटलिंगकानुमितिस्थलीय सेकादिरूपमि सद्धर्मपयाकरणक त्वादिविषयक ज्ञानदयस्यापि संग्रहः । तदसंग्रहे तज्जन्यवाक्यप्रयोक्त रि पयः करणकत्वविशिष्टसैकज्ञानरूप साध्यासत्वेन व्यभिचारात्तरखं प्रहमावश्यकः । प्रकृतविशेषण विशिष्टज्ञानत्व घटकावं च स्वविष यकज्ञानविषय प्रकृतविशेषण साकांक्ष मिनिरूपितत्वं । अवापि स्वं धर्मि । एतच्छरीरे सेकादिरूपधर्मिण स्खेकत्वादिना नमवेशः, अपितु. सामान्यरूपेणैवेति एतदन्तर्गततया सेकत्वाधवच्छिन्ने पयःकरणकरवा दिविशिष्टज्ञानविषयत्व रूपविशेषणसंसर्गसाधकहेत्वसिद्धचा नपरिशेषा ·4 ताश ATMAP मानमा । भ्रमविषयता विशिष्ट सादृशविषापितयो ज्ञानभेदाभेदा प्रकृतविशेषण साकांक्ष प्रकृतविशेष्यविषयितावेन निधेश सम्भवेपि भ्रमविषयित्वाप्रयोज्यत्वविशिष्टता शविषयित्तात्व विशिष्टज्ञान वियितात्यान्यत्तर वद्विषयिताप्रयोज्यत्वघटिरहतौ विशिष्टविषयिवाघटित १५ सुशहव्यामिकतया न्यतरत्वेन वियितादयप्रवेशः । अहवं चकतरपस्या म्यतररूपवत्व परविशेषवत्त्व समजामिति अहस्य झमितिसम्मवात् । वाक्यप्रयोजकज्ञाने प्रकृत ये विशेषतः प्रकृतविशेषणशाकक्षित्वाग्रहदशाया मनुमाननिर्वा हा न्यसरवन विषयतादयनिवेशः । मच शुकादिवाक्ये प्रकार आवेणान्यविशेषणस्य प्रकृतविशेष्यानन्तविण प्रकृतविशेष मला प्रत्यायनेच्छया प्रयुक्ते व वाक्ये ज्यभिचारवारणाय वाक्यवा दास देतो वाक्यपदं प्रकृतविशेषणसाकक्ष प्रकृतविशेष्यप्रत्यायनेच्छयो चालवायपर, तथाच हेतुप्रसिद्धयनुरोधन प्रकृतविशेष्य प्रकृतविशेषण साकांक्षशाचा विशेषताग्रहः प्रकृतसाध्यकालमाने प्यपेक्षितइति वाच्यम् , प्रकृतविशेषताकक्षित्वेन प्रकृतविशेष्यं प्रतीतिविशेषणतया वगाहमाने छाया हतुघटकत यातादृशेच्छात्वेनेच्छाभाने वगाहनांशएव साकाक्षर नयन्तार्थभानात प्रकृतविशेष्ये साकाक्षताया हेतुग्रहेणा विषयीकरणात । विशणसाशं यदिशेध्यं तत्प्रीतीच्छावनेच्छाया हेतुघटकत्वे पयः का स्थानुपरभरापयःकरणकलेकविषयिकाया स्सेकमतीति भवविती या अपि संग्रहेण तादृशेच्छाया सिलबतीत्यादिवाक्यप्रयोक्तरि पर विशिष्ट लेकज्ञामान्य व्यभिचारस्य दुरित्वात् । अस्तुवा श्रमविशिष्टज्ञानयोः प्रकृतविशेषणसाकांक्ष विशेष्यज्ञानत्वेनोपादान, वि. शज्ञानरमापि ताशज्ञानपरमेच, अमादिपद मतगणसंविज्ञान बहु श्रीक्षिणाप्रमादादि अयपरमेवेति । kowa Patan अथ प्रकृतवाश्य प्रयोजकलेकादिविषयतायां पयः करणकत्वा दिनमत्वावटकावनिश्चय मंतरेण पयसासिंचतीत्यादिवाक्ये सद्धमत्वघट कविषयित्वाप्रयोज्यत्वस्य दुर्घहतया परिशेषानुमानहेनुग्रहो नसम्भव तीति दर्शितानुगतरूपेण सेकादिरूपविशेष्यविषयितायां भ्रमत्वा अटकावनिश्चयापेक्षित [भ्रमनिरासोपि तन्निभय ] एच, तथा च परि ·मूलगदावरीय शब्दखण्दः । शेषानुमानं विनापि भ्रमत्वाघटकनिरुक्तसाध्य घटकानुगतरूपवद्विष यिताकत्वस्य सेकादीग्रहेण तेनैवहेतुना पयःकरणकत्वादिसंसर्गसाधनं सम्भवतीति चेव ? सत्यम् । तथापि पत्र निरुक्तविषयितायां भ्रम स्वाधारकत्व मगृहीत्वैव प्रकृतवाक्ये शब्दादिना भ्रमत्वघटकवियित्वा प्रयोज्यत्वग्रह स्तन परिशेषानुमानस्योक्तविषयितायां भ्रमत्वाघटकत्व ज्ञानानपेक्षितया तत्स्थलाभिप्रायेण तदादरः । प्रकृतवाक्यार्थमज्ञा स्वापि प्रकृतवाक्य प्रयोजकवियितावादिना बाक्यार्थविषयितायां भ्रम वाघटकत्वनिश्चयेन वाक्ये भ्रमत्वघटकविषयित्वाप्रयोज्यत्वनिश्चयसम्भ वपि प्रकृतवाक्यार्थविषयितात्वनैव भ्रमवाघटकरवनिश्चयोपेक्षित इत्य भिमाननापासतोस्मिन्वाक्यार्थ इत्यादिशंकनमिति तद्विरोधो किंचित्करः । अथवा स्ववाधितधर्म साकांक्षधर्मिज्ञानं भ्रमनदार्थः । अथ यत्रकूटलिंगक प्रमानुमिन्युत्पादस्थानाभिषिक्ताबाधित धर्म धर्मिविषयक ज्ञानद्धया द्विशिष्टार्थकवाक्यप्रयोग स्तत्रवाक्ये उक्तान्यतर जन्यत्वाभावाट्यभिचारइतिचेन्न तत्रमिथस्साकांक्षधर्मधर्मिविषयक ज्ञानजनकव्याप्त्यादिभ्रमप्रयोज्यतयैव. निरुक्त साध्यसत्त्वात । विशिष्ट ज्ञानपदंवा स्वाबाधितधर्मसाकांक्ष धर्मिविषयक ज्ञानपरं, तथात्वंच ज्ञानां तरविषयधर्मसाकाक्षर्धाम ज्ञानसाधारणमपीति खामञ्जस्यात् । तन्मते वर्णानां नित्यतयाजन्यपदं जन्यानुपूर्वीकार्थकंवाच्यम् । प्रतारणस्थलेपि विपरीतविशिष्टार्थ मप्रतीत्यापि वाक्यरचनया तब प्रकृतवाक्यार्थज्ञाना जन्यत्वा व्यभिचारइति प्रतारणाया आदिपदेन परिग्रहः । नव प्रतारणास्थले आहार्यवाक्यार्थ ज्ञानस्यावश्यकतया न व्यभिचारइति वाच्यम्, स्वप्रतीत विपरीतप्रत्यायनेच्छातो वाक्यार्थज्ञानविनापि त द्विशेष्यक तत्मकारकज्ञानवाक्यार्थज्ञानं ज्ञात्वा तत्प्रतीतीच्या वाक्य रचनासम्भवात् । नचैवमप्रतारकस्यापि वाशरीत्या वाक्यार्थज्ञानविना वाक्यप्रयोगसम्भवा प्रतारणाया आदिपदेन अहणेपि व्यभिचारोदुर्वार एवेति वाच्यम् , यतस्स्वप्रतीतविपरीतार्थप्रत्यायनेच्छा नात्र प्रतारण ·शास्त्र मुक्तावळी । ततो भ्रमादिनिरासेसति परिशेषाहाक्यार्थज्ञाना पदन विवक्षिता, अपितु स्वामतीतार्थप्रत्यायनेच्छैव, एवं च वाक्यार्थ ज्ञानानधीन वाक्यार्थप्रत्यायनेच्छामात्रस्य साध्यघटकतया नोक्तस्थले एवं प्रमादोप्यादिपदेन ग्राह्यः । प्रमादश्चानुपूर्वन्तर व्यभिचारः . निर्वाहकमनवधानम् । यत्र घटोनास्तीति प्रतिपादनेच्छया घटोनास्तीति वक्तव्ये नकारमनुच्चार्य घटोस्तीति प्रयोगः, प्रमादस्य सादृशसाध्या घटकावे तत्र घटाखस्वरूपवाक्यार्थप्रतिपादनेच्छाधीन वाक्यस्वरूपाल गमस्ति नतु ताशवाक्यार्थ ज्ञानजन्यत्वं, भिन्नविषयकावादिति व्यभि ग्वारस्स्यात् । अतस्तत्रसाध्यसत्त्वाय तदुपादानम् । करणापास्वमप्या दिपदग्राह्यम् । तत्र करणस्य कण्ठादिरूपवर्णस्थानस्या पाटनं एकम स्थानस्या परवर्णस्थानत्व भ्रमविषयत्वम् । यत्रपटास्तित्व प्रतिपा दनेच्छया पटोस्तीति वर्णानामुच्चारणे कर्तव्ये कण्ठे ओष्ठयपकारस्थानत्व भ्रमेण तदुपादानकप्रयत्नात्तत्रचेष्टोत्पत्त्यातत्संयोगेन पकारोत्पत्तौ घटो स्तीतिवाक्य मुच्चारितं भवति तस्य भिन्नविषयकत्वेन न वक्तवाक्यार्थ ज्ञानजन्यस्वमिति करणापाटवोपादानादेव तबसाध्यसत्वनिर्वाहः साध्ये हतौ च प्रकृतविशेष्य विशेषणयो यत्तत्पदेनोपादाय सामान्य व्यापया दरान्मदाक्यवदिति दृष्टांतसंगतिः (भ्रमादिनिरासेखतीति ) वक्तर्यनु मानादिना भ्रमादिरूपदोष चतुष्टयाभावनिर्णये सतीत्यर्थः । प्रकृतथा क्यार्यगोचर भ्रमाभावसिद्धिः प्रकृतवाक्यार्थ विषयितायांवा बाधित धर्मसाकक्ष धर्मिविषयकत्वरूप भ्रमत्वस्य तादृशामनिरूपि तत्वस्य वा अभावसिद्धिपर्यवसितेति प्रागुक्तम् । तसिद्धिप्रयोजकं चाय वक्ता भ्रमत्वशून्यप्रकृतवाक्यार्थ ज्ञानकः , ' भ्रमवाघटकस्वज्ञानीयं प्रकृतवाक्यार्थ विषयिताकोवा निदोषलिंगादिना अभ्यासगृहीत प्रकृत वाक्यायवादित्यनुमानम् । एव मप्रतारकत्वं । एकविशेषाभाव सहकृत सामान्यघटिता परविशेषसाधकहेतु रेव परिशेषपदार्थः। तादृश -" ·१०३ मूलगदावरीये - शब्दखण्डः । नुमान - अयं वक्ता खप्रयुक्तवाक्षार्थ यथार्थ ज्ञानवान्, माPRIN श्वायं वक्तेति वक्तृपक्षकानुमान हेतुरपि, तस्य भ्रमादिजन्यस्वाभाव साहित भ्रमाचन्यतरजन्यत्व रूपसामान्यानात्मकत्वेपि तद्घटितत्वाव , वाक्यार्थ यथार्थज्ञान जन्यत्वरूपा परविशेषसाधकत्वविरहेपि वाक्य जनकत्वस्य साध्यतावच्छेदक कोटिप्रवेशेन तादृशविशेषण साधक स्वात् । वाक्यार्थज्ञानत्यस्य यथार्थत्यादिः । परिशेषानुमान प्रयोगारूढ़ माह (अयमिति) (स्वप्रयुक्तवाक्यार्थ यथार्थवानवानिति) स्वप्रयुक्तं यदाक्यं तदर्थगोचरयथार्थ ज्ञानवा नित्यर्थः । यथार्थज्ञानं च तन्मते विशिष्टज्ञानमेव । तदनिवेशे यथार्थज्ञानविषयत्वरूपपदार्थ पक्षकानु मानहेतुः पक्षे नसिद्धयतीति तनिवेशः । . अत्र सेकः पयः करणक इत्यादिज्ञानस्य तत्पुरुषप्रयुक्त वाक्यार्थ विषयकत्वेन पयसासिञ्चतीति वाक्यार्थविषयकत्वेन साध्यसिद्धावपि सेकत्वाचवच्छिन्ने पयःकरणकत्वादि संसर्गसाधक तद्विशिष्टज्ञान विषय स्वा[व]ज्ञानेतत्रतत्सर्सगसाधवक्ष्यमाणानुमाना निर्वाहइतिखेकादिविषय क पयाकरणकत्व विशिष्टज्ञानस्वरूपेण साध्यत्वं विवक्षितम् । तेन रूपेण ज्ञानसिद्धी च सेकत्वावच्छिन्ने ताश विशिष्टज्ञान विषयत्वं ज्ञाननिष्ठ सद्विषयकत्व तनिष्ठज्ञानविषययो स्तुल्यतया सिद्धयति । हेतुः भ्रमाधजन्य त्वविशेषित निरुतसेकादिविषयता प्रमादाद्यन्यतर प्रयोज्यवाक्यप्रयो क्तत्वं, अतोन पयाकरणकत्वाविशिष्ट सेकज्ञानशून्ये भ्रमाधजन्या न्यार्थकवाक्यप्रयोक्तरि व्यभिचारः। यो भ्रमाद्यजन्य यद्विशेषणविशेष्य घटितोक्तान्यतर प्रयोज्य वाक्यप्रयोक्ता स तद्धर्मविशिष्ट तर्मिविषय क ज्ञानवानिति सामान्यतोव्याप्तिः । अतएववाक्यार्थभ्रमजन्य वहिनार्सि ·शास्त्रमुक्तावळी । अहमिवेति । .. भमाद्यजन्यवाक्यप्रयोक्तत्वात् , नत्याप्तत्वात , साध्याविशेषात् । ततएतेपदार्था वथोचित संसर्गवन्तः, vidio " साली यादिवाक्यप्रयोक्तरि ताशवाश्यार्थगोचर यथार्थ ज्ञाना प्रसिद्ध्या सयटित साध्यवत्वा निर्वाहण प्रसक्तं व्यभिचारं वारयितुं ( भ्रमायज न्यति) भ्रमाद्यजन्यत्वं पूर्वनिरुक्तार्थकम् । आदिपदा प्रतारणा प्रमादकर णा पाटवानां परिग्रहः । प्रतरणा जन्यान्यत्वोपादाना पूर्वोक्तरीत्या वाक्यार्थज्ञानं ज्ञात्वापिवंचनेच्छारूप प्रतारणया यद्वाक्यं प्रयुज्यते तद्वाक्य स्य तद्वाक्यार्थज्ञानाजन्यत्वेपि तद्वाक्यार्थज्ञानप्रतारणान्यतर जन्यत्वसत्वा हेतु घटकविशेष्य दळसत्वा त्तत्प्रयोक्तार तदाक्यार्थ ज्ञानाभावपि न व्यभिचारः । एवं प्रमादकरणापाटवयो रुपादानात तदन्यतर जन्यवत्वावच्छिन्नमेव वाक्यसिद्ध, नतु तद्धर्मसाकांक्ष तद्धर्मज्ञानरूप वाक्यार्थ ज्ञानजन्यत्वत्वावच्छिन्नम् , तादृशज्ञानजन्यत्वस्य साध्यतानव च्छेदकत्वात् । अतोवाक्यार्थज्ञानजन्यत्वमुपेक्ष्य वाक्यार्थज्ञानान्य तम जन्यत्वेनैव वाक्यं विशेषितम् । नचा सिद्धिमात्र वारकत्वेन प्रतार णादि विशेषणवैयर्थ्यम् ,... यथासनिधशे अबेयर्थ्यात् (अहमिवेति ) भ्रमाद्यजन्यघटमित्यादिवाक्यप्रयोक्ता , वाक्यार्थगोचरयथार्थज्ञानवांश्च । . अहमिवेत्यनंतरमिति पदं पूरणीयम् । तेनसहानुमानं चेति पूर्वोक्तं संबद्धयते (नत्वाप्तत्वादिति) हेतूकार्यमितिशेषः । (साध्याविशेषा दिति ) प्रकृतवाक्यार्थ गोचरयथार्थज्ञानवत्त्वस्याप्तपदार्थत्वादितिभावः । भ्रमादिदोषान्यत्व रूपाप्तत्वस्य हेतत्वेच शुकादी व्यभिचारः; तच्छू न्यत्वेसति प्रकृतवाक्यार्थ ज्ञान वत्वंचासिद्ध , पूर्वानुमानस्य विशिष्यवि शेष्यासाधकत्वात् , एवं सामान्यतो भ्रमाभावः पुरुषेऽसिद्धः, प्रकृतवा क्यार्थभ्रमचा प्रसिद्ध इति' नं तच्छन्यत्व हेतुप्रवेशसंभवः, भ्रम स्वाभाववत्प्रकृतवाक्यार्थ ज्ञानववंच साध्यपर्यवसितमतिमाधः ( पते पदार्थाइति । मेकादयइत्यर्थः । यथोचितसंसर्गवल्लति ) पयः कर ·मूलगदाधराय - शब्दखण्ड: । यथार्थज्ञान विषयत्वात्, नाaamanatem- कत्वादि प्रतियोगिकतात्पर्य विषय संसर्गवंत इत्यर्थः । तात्पर्यविषयसंस स्यापि न तत्त्वेन निवेशः, तेन रूपेण तस्य वक्यार्थाधटकत्वात, अफि तु तात्पर्यविषयतावच्छेदकाधाराधेयतास्वादिरूपेण । वस्तुत संसर्गस्य संसर्गविधयैव क्षात्यार्थ घटकतया तत्तत्संबंधेन प्रकृतविशेष्ये प्रकृत विशेषणमेव साध्यतयाविवक्षितं ( यथार्थज्ञानविषयत्वादिति ) तत्तत्सं बंधेन तत्तद्विशेषणकविशिष्ट बुद्धिविषयत्वादित्यर्थः । तत्तत्सम्बन्धेन तत्तद्विशेषणक ज्ञानत्वंच तत्तत्संबंधावच्छिन्न स्वनिरूपिताकांक्षा व सद्धर्मिविषयताकत्वम् । आकांक्षाच विशेषणनिष्ठा विशेष्यनिरूपिता विशेषणवाख्याविषयव । साच तन्मते विशिष्टज्ञानाविषयेणापि संबंध नावच्छिद्यते । तथाच तत्संबंधावच्छिन्न तद्धर्मनिष्ठविशेषणताख्य स्व. विषयितानिरूपितज्ञानविषयत्व मत्र हेतुः । स्वज्ञानम् । यरसंबंधाव च्छिन्न यनिष्ठविशेषणताख्य स्वविषयतालिरूपित ज्ञानविषयत्वं यत्र तत्र तेनसंबंधेन तद्वृत्तित्वमिति सामान्यतोव्याप्तिः । तेन यत्पदार्थस्य यांशसंबंधः कचिदपि येनपुंसा नगृहीत स्तनसंबन्धेन लद्धर्मविशिष्टज्ञा नविषयावंवा तस्यापि प्रकृतविशेष्ये तदीयतादृशखंबंन्धरूपवाक्यार्थ सिद्धिः । [ संबंधविशेषावच्छिन्न स्वाकांक्षायानिवेशात् ] बाध्यदेबोरेक संबन्यनिवेशात् कालिकादिसंबन्धेन पयःकरणकत्वादिविशिष्टबुद्धि विशेष्यदाहादौ दैशिकस्वरूपादिसंबन्धन . पयाकरणकत्वादिधिरहेपि न व्यभिचारः । विशेणतारूपाकाक्षायां तज्ज्ञानीयत्वनिवेशण सार्म भ्रमविषये तत्संसर्गविरहापि न व्यभिचार: । विशेषणतारूपाकांक्षा निवेशा द्विशेष्यसंबन्धाननुयोगिनि विशेषणे विशेयरस्वतिरहेषि विशे ध्यतारूपाकांक्षा निरूपितविशेषता रूपाविषयत्व सत्वयि न व्यभि चारः । वक्तृपक्षकानुमाना लेकादिविशेष्यरूपयः करण करवादि मका रकयथार्थ ज्ञानसिदावपि अकादी . साइशज्ञानविशेष्यनरूपहेतु नं ·शास्त्रमुक्तावळी । आप्तोक्त पदस्मारितत्वाद्वा, मदुक्त पदार्थवादिति। ननु - वक्तु निविशेषोनुमेयः, ज्ञाने FREINYAmstrsmitantan PARAMunipanभारी सिद्धः. अनुमाने तुल्यवित्तिवेधतायां मानाभावादताहेत्वतरमाह' ( आ माति) स्व विशेष्यक तत्संबन्धक तद्विशेषण क ज्ञानविशेष्यत्वा सिद्धापि सेकादिविशेष्यकविशिष्टज्ञानसिद्धौ तत्रतस्यसुग्रहत्वान्नासिद्धि रितिभावः ( मदुक्तपदार्थवदिति ) स्वविशेष्यकवटादि विशिष्टज्ञानवत्ता मया प्रयुक्तपदेन स्मारितं घटादिसंसर्गचत् कर्मवादिकमिवेत्यर्थः । मदक्तत्वकथनं आप्तोक्तत्वगर्भहेत्वभिप्रायेण । “इती" त्यनंतरमनु मेयमिति पुरणीयम् । तेनैव समं तदनंतरमित्यर्थक " तत" इति पूर्वोक्तं संबद्धयते । का अथ वक्तृज्ञानानुमाने प्रकृतवाक्यार्थज्ञानमेव साध्यमुपगंतव्यम् , तस्य च वाक्यांतरार्थ ज्ञानलाधारणरूपेण साध्यत्वे तेनैव रूपेण तस्य प्रकृतवाल्यार्थबाधक हेतौ प्रवेश्यतया दाहादावपि हेतुसत्वेन तत्रपयः करणकत्वादि संसर्गवत्त्वाखत्वेन व्यभिचारस्स्यादित्यर्थान्तर ज्ञान व्यावृत्तरूपेण तस्य साध्यता स्वीकार्या, तच्चरूपं प्रकृतवाक्यार्थविष यकत्वमेव, तस्य च वक्तज्ञानानुमिते। पूर्व दुईयतया न व्याप्ति ग्रहसंभवः, नच विशेष्यमनन्तर्भाव्य नत्तद्विशेषण विशिष्टज्ञानत्वेनैव साध्यतास्वीकरणीया, तथाच न साध्यस्य वाक्यार्थ घटितत्वमिति वाच्यं, तथासति वाक्यार्थ साधकानुमानपक्षसेकादिरूप विशेष्यप दार्थे पयःप.रणकत्वादि विशिष्टज्ञानविषयत्वादिरूपहेत्वसिद्धया वा क्यार्यसाधकानुमानानवतरा दित्येतसामान्यव्याप्ता, अप्रसिद्धसाध्य सिद्धि विचारसदा, एकव्याप्तेः साध्यान्तरसाधकत्वेऽति प्रसंगादित्या शयेनशकते (नन्विति ) ( वक्तु नविशेषइति ) वाक्यान्तरार्थ ज्ञानव्या ·मूलगदावरीये - शब्दखण्डः । चार्थएवविशेषः, नत्वाधीनोन्यः, अर्थेनैव विशेष " इत्यौपचारिकी तृतीया, AMRIDUNIA AMARA MAHARom " अर्थाधी " वृत्तरूपावच्छिन्न मुक्त ज्ञानमित्यर्थः । अर्थएव" अर्थविशेषविषय कत्वमेव । " विशेषः " - अर्थान्तरज्ञानव्यावर्तकरूपम् । नोन्यः" - अर्थाधीनपदार्थान्तरम् । भानाभावादितिशेषः । नन्वेवं " अर्थेनैवविशेषोहि निराकारतयाधिया " मित्याचार्यका रिकायां विशेषस्य व्यावर्तकरूपस्य हेतुतृतीयया र्थाधीनत्व कथनवि रोधइत्यतआह (अर्थेनैवेति) औपचारिकी "- अभेदलाक्षणिकी । तथाच 'धियां '- बुद्धीनां, विशेषः' अर्थान्तरज्ञानच्यावर्तकरूपं, अर्थेनैव ' - अर्थादर्थविषयकत्वाद्धा अभिन्नएव, नतु तद्भिवः । साकारवादिमते विषय विर्षायभाव नियामकतया घटादिज्ञानस्य स्वात्मक घटादिविषयकतया विषयभेदकत्व घटत्वपटादिरेवभेदकः, नतु ज्ञानातिरिक्तो विषयस्तद्धेदकः, बाह्यार्थस्या ळीकत्वादिति तन्म तर्थस्यैव भेदकत्वमनुपपन्नं, अतस्तन्मतं प्रतिक्षिपति (निराकारतयति ) बाह्यार्थभंगे कदाचिद्धटाकारं कदाचिपटाकार ज्ञानमित्यत्र विषयेद्रिय खत्रिकर्षादनियामकत्वासंभवा दाह्मार्थस्य प्रामाणिकत्वे मानाभावे च ज्ञा नस्य घटपटादिस्वरूपतात्मक तत्तदाकारताविरहेणेत्यर्थः । [ इतिकारि काव्याख्या।] ननु सुब्विभक्त रानुशासनिकातिरिक्त प्यर्थे लक्षणया साधुत्वे कर्तृत्वाद्यर्थे षष्ठयादिविभक्त रनुशासनमफलम् , अनुशासनं विनापि तृतीयाया , अभेदार्थकत्वइव कर्तृत्वाद्यर्थ षष्ठयादे लक्षणया साधुत्ववं भवात् । “सुपा सुलुगि सुपा सुलुगि " त्यादिसूत्रे ' व्यत्ययानुशासन मप्यफलं, तत्फलंद्यादेशेनस्वादिना देशिनोमादे रुपस्थापने कर्मस्वादिवोधोपपा दनम् । मुविभक्तो लक्षणास्वीकारेचा माचनुपस्थापनेपि स्वादिना - ·- शास्त्रमुक्तावळी वाक्यार्थज्ञान ज्ञानविशेषोः नुमेयः, तस्य चा प्रसिद्धचानव्याप्तिग्रहः, अतएवास्मिन्वाक्यार्थे ऽयमनांत आप्तोवेति ज्ञातुमशक्यमिति शब्दएव नमर्थ बोधयेदितिचेन्न:-तात्पर्यावधारणार्थत्वयाप्य KAwaastha रक्षणया कर्मयादिबोधन संभवइति; एव मनुशासनं विनापि विभक्त' रान्तरसाधु येकयोर्दिवचनकवचने इत्यनुशासनमप्यफळ, एक एकत्र वक्तीत्यन्वर्थैकवचनसंज्ञासामा देवेकवचनादे रेक स्वार्थकतालाभात् । अत्रकेचित उक्तानुशासनसार्थक्यायैक विभक्ते रपरविभक्त्यर्थ ररक्षणानुपगमा दभेदस्य विभक्त्यंतरार्थत्वविरहेण तवदृतीयालक्षणायां सुब्धिक्तो न लक्षणेति प्रवादाविरोध इत्याहुः । मिश्राम्तु -- विशेष इतरव्यावृत्तिः, अर्थस्येतरभेदानुमितो लिंगवेपि लिंगज्ञानस्यैवानुमितिजनकतया पदमप्यर्थज्ञानलाक्षणिकमित्यौपचारि क पदयोगा स्तृतीयाया औपचारिकत्वमिति व्यायः ( वाक्यार्थज्ञानविशेषइति) प्रकृतवाक्यार्थविशेषितं ज्ञानमित्यर्थः । ताहशज्ञानस्य । “अप्रसिद्ध्या वाक्याग्रिहेण वक्तज्ञानानुत्तरमज्ञानेन । वाक्यार्थस्य पूर्वमग्रहादेव (आप्त इति ) प्रतारणा रूपदोषरहितइत्यर्थः (इति ज्ञातुमशक्यमिति) सर्वत्राथें भ्रांतत्वस्याप्तत्वस्यवाः कुत्रापि पुंस्यसत्त्वेन प्रकृतवाक्यार्थ मन्त भाव्य स्वीकरणीय मीहशज्ञानमशक्यमित्यर्थः (शब्दएवेति ) एवकारण वक्तज्ञानानुमिति व्यवच्छेदः । एवं च शब्दस्य नानुवादकत्व मित्या शयः ( तात्पर्यावधारणार्थमिति ) उक्तयुक्तिभिस्तात्पर्यज्ञानस्य हेतुताया तस्य" अतएव ·१०९ मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः । शाब्याएव संसर्गविशेषप्रतीते रवश्याभ्युपेयत्वात् । अन्यथा क तात्पर्यनिरूपणं । अतएवाप्तोक्तत्व भ्रमाद्यजन्यत्व निरूपणमपि सुकरं । शाब्दंतुसंसर्ग ज्ञानं प्रथम नभवति, ज्ञानांतरंतु भवत्येव । नचैवं स्तवा प्यावश्यकत्वादिति भावः । संसर्गविशेषप्रतीतः" - प्रकृता वाक्यार्थप्रतीतेः (अवश्याभ्युपेयत्वादिति ) तथाच तदर्थ वक्तवाक्यार्थ ज्ञानानुमानस्य भवतापि स्वीकरणीयतया तदुपायानुसरणं द्वयो रेवा वश्यकमिति भावः । अन्यथा " - शाब्दबोधा त्पूर्व मशाब्दवा-- क्यार्थप्रतीत्यनभ्युपगमे (वतात्पर्यनिरूपणमिति ) वाक्यार्थविशेषोपरक्त तात्पर्यज्ञानासम्भव इत्यर्थः । अत एव" - अशान्दवाक्यार्थज्ञानस्य प्रागभ्युपेयत्वा देव ( आप्नोक्तत्वेति ) वाक्य इत्यादिः । “निक पणं" - निर्णयः (सुकरमिति ) वक्तरि प्रकृतवाक्यार्थभ्रमादिनिरास सम्भवादिति भावः । अयं चाभ्युपगमवादः, वाक्यार्थ मज्ञास्वापि स्वयं भ्रमवाभाववत्प्रकृतविशेष्यसाकांक्ष प्रकृतविशेषणज्ञानक इत्यादि रीत्या वक्तरि प्रकृतवाक्यार्थभ्रमादिनिराससम्भवेन परिशेषानुमान निर्वाहात् । अन्यथा परिशेषानुमानानन्तर मेव संसर्गानुमाना परि शेषानुमान निर्वाहकनमादिनिरासे संसर्गानुमानापेक्षया न्योन्याश्रया पाताव । ननु वाक्यार्थज्ञाने तात्पर्यधियो हेतुतया तात्पर्यज्ञान मपेक्षणीयं, वाक्यार्थज्ञानं च प्रथमतः कथं भवे दियाशंको निराक- रोति (शाब्दमिति ) " प्रथम" - तात्पर्यज्ञाना त्पूर्वम् । “ न भवति" तत्रैव तात्पर्यज्ञानस्य हेतुत्वादिति भावः । ज्ञानान्तरं" भानु मानिकसंसर्गज्ञान (भवत्येवेति ) तत्र तात्पर्यज्ञानाहेतुत्वादिति भावः (नचैवमिति) एवं" - शाब्दा पूर्व तात्पर्यज्ञानानुरोधेना ·शास्त्रमुक्तावळी । शब्दोनप्रमाणं, तदर्थस्य प्रागेवसिहोरितिवाच्य तवापि तुल्यत्वात् । ननु तथापि कथमर्थविशेष सिद्धिः, विशेषेणव्याप्त्यग्रहादिति चेन्न;-यथायो यत्र प्रवर्तते सतज्जानातीति सामान्यतो व्याप्ति बाने पाकादौ प्रवृत्तिदर्शना पाकविषयककार्य maewan wawwwmwww शादवाक्यार्थधीस्वीकारे (नप्रमाणमिति ) अननुभावक मित्यर्थः । भवेदिति शेषः ( प्रागेव सिद्धे रिति ) मागेवानुमानतः प्रवृत्यादि क्षमज्ञाननिष्पत्ते रित्यर्थः (तवापीति । तात्पर्यज्ञानहेतुताया अनप वादादितिभावः ननूपायाभावेन प्रकृतवाक्यार्था सिद्धी तात्पर्यस्य दुरवधारणतया तज्ज्ञानहेतुताया बाधकग्रस्तत्वेन युक्तिसहस्त्रेणापि तत्साधनमशक्यामिति तदहेतुत्वे दर्शितानुपपत्तयोन्य धैव समाधेया इत्याशयेन पृच्छति (नन्विति ) (तथापीति ) तात्पर्यज्ञाने नियमतो वाक्यार्थज्ञानापेक्षणपीत्यर्थः । “अर्थविशेषसिद्धिः"-धिशिष्य प्रकृतवाक्यार्थसिद्धिः (विशेषेण व्याप्त्यग्रहादिति) प्रकृतवाक्यार्थ ज्ञानस्य प्रागठ्यिा विशेषरूपेण तव्याप्तयग्रहा परिशेषानुमानासंभ वा संसर्गानुमानाप्रवृत्तरित्यर्थः । साध्यत्वो रेकपदार्थघटितरवे प्रकृतहेतुसाध्यखजातीयत्वंतर साध्यांतरयो र्याप्तिग्रहादपि प्रकृतहेती पक्षधर्मता ज्ञाना पक्ष प्रकृतसाध्यस्या. प्रसिद्धस्यापि सिद्धिः, अन्यथा पाकादिविषयककार्यताज्ञानादे विशेषतोऽज्ञानेपिं स्तन्यपानादिकार्यता ज्ञान तद्गोचर प्रवृत्त्यो . ाप्तिग्रहात्प्रयोज्यवृद्धादौ पाकादिकार्यताज्ञाना देस्सिद्धयनुपपत्तेः व्युत्पत्त्याद्यनिर्वाहादिति समाधत्ते ( नयथायइति ) (जानातीति ) कार्यतयत्यादिः । सामान्यतो व्याप्तिग्रहापेक्षा च प्रकृ तहेतुजातीये क्वचि साध्यजातीयव्यभिचारग्रहे सामान्यव्याप्तयानुमिस्थ तुदयात् । नच पाकरूपपक्षे प्रवृत्तिविषयत्वरूपहेतुना कार्यताज्ञान विषयवसाधनेनैव पाकविषयक कार्यता ज्ञानसिद्धया न्यदीयव्याप्तर ·मूलगदावरीये - शब्दखण्डः । ता ज्ञानानुमानं, यथाच चेष्टाविशेषदर्शना दश संख्याभिप्रायमात्रज्ञाने घटे तच्चेष्टादर्शनाद्घटे दशत्व ज्ञानं, तथा सामान्यतो व्याप्त्यात्रापि विशेषसिद्धिः। Pa न्यसिद्ध्योपयिकत्व मप्रामाणिकमितिवाच्यं, तावता प्रवृत्तपुरुषीय पाककार्यताज्ञानसिद्धयनिर्वाहा पुरुषे कार्यता ज्ञानसंशयानिवृत्तः, तत्पुरुषीय तत्कालीनकार्यता ज्ञानएव प्रयोज्य वृद्धवाक्यान्वय व्यति रेकानुविधानग्रहेण शब्दस्यानुभावकतासिद्ध स्ताशकार्यता ज्ञान सिद्धरावश्यकत्त्वाच्च । मिश्रास्तु एतदनुशयस्यैव स्थलांतरानु सरण बीजत्वमाहुः (चेष्टाविशेषेति) यदीय बंख्याविशेष प्रत्यायनेच्छा धीनं यद्दशांगुळ्युत्क्षे पणं त तदीयसंख्याविशेषाभिप्रायपूर्वक मिति सहचारदर्शनं घटादिक मनंतर्भाव्य यत्रजातं तत्र कतिवटास्संतीति प्रश्नानंतरं दशांगुन्युत्क्षेपणं दृष्ट्वा घटविषयक घटीयदशत्व संख्यामि प्राय ज्ञात्वा घंटे ताहशाभिप्रायपूर्वकत्वयो यप्तियादिविषयत्वेन दशवशंख्यामनुमिनोति, तत्रघटीयदशत्व संख्याभिप्रायपूर्वकमिति सा मान्यव्याप्तया तादृशचेष्टादर्शना दशत्वसंख्याधिप्रायस्य सामान्यत एच ग्रहसंभवेपि सामान्यतोव्याप्तथैव घटदशसंख्याभि प्रायविषयत्व ज्ञानमि त्यर्थः । नच तत्रघटं पक्षीकृत्य दशांगुळ्युत्क्षेपण प्रयोजकसंख्यावि शेष प्रत्यायनेच्छाविषयत्वेन हेतुना दशसंख्याभि प्रायविषयवस्थ तालूप्येण व्याप्तयैव संभवादुद्देश्यसिद्धिः, अतएवमिआणा मुक्तानुशये न यथावत्यादि फकिकावतारणमयुक्तमितिवाच्यम् , यत्रोक्त हेतावुक्त साध्यस्य ताद्रूप्येण सहचारज्ञानं नासीत् एवं यत्रद्वयादिसंख्याभि प्रायविषयघटादावेव दयादि संख्याभिप्रायक दयादयंगुळ्युत्क्षेपणं दृष्टा यदीय प्रतीतीच्छाधीनं यत्संख्यांगुळ्युत्क्षेपर्ण तत्तद्विषयक तत्संख्या ·शास्त्रमुक्तावळी । यहा-इदं वाक्यं साकांक्षे तदर्थविषय कैकज्ञानहेतुकं, आप्तोक्तत्वेसत्ये तदर्थप्रतिपा दकत्वात् , महाक्यवत्; भिप्रायपूर्वकमिति सामान्यतोव्याप्तिहीता तत्रापि घटेदशांगुळ्युत्क्षेपण दर्शना त्तदीयदशत्वज्ञानस्यानुभाविकतया न्यदीय व्याप्तयान्यसाध्यलि द्धयपगमस्यावश्यकत्वात् । [ * यथावक्तरि वाक्यार्थज्ञानस्य संसगीनुमानमपेक्षितं तत्त द्विशेष्य तत्तद्विशेषण विशिष्टज्ञानविषयत्व सिद्धयैवनिर्वाहात् । अतभ्रिमाद्य जन्यान्यतरवाक्य प्रयोक्तृत्व हेतुकवक्तृपक्षकानुमान मयुक्तमित्याशयेन * वाक्यपक्षकवाक्यार्थज्ञान साध्यकानुमानमाड ( यद्धति) (साकक्षित्ति ) सेकादिविषयकं यासेकादिखाकाक्षं पयः करणकत्वादिविषयकज्ञानं तद्वदुक्त मित्यर्थः (आप्तोक्तावे सतीति) भ्रमादिशून्यत्व मेवात्राप्तत्वं, तथा च भ्रमाधजन्यत्वे सतीत्यर्थः । वेदस्थले वाक्यार्थस्य प्रमाणान्तरानवधार्यतया विलक्षणसाम आवश्यकत्वा ल्लौकिकवाक्यजन्यविलक्षणानुभवापि सामग्री बला लिद्धयत्येव । समाधान मतादृशं प्रतीतिजनकत्व*शुकादिवाक्य स्यापि तादृशं प्रतीति * तादृशानुमाने च भ्रमादिनिरास एवापेक्षितः । नतु प्राथमिकान्यत्वसाधकानुमान मपि, तत्साध्यस्यात्र हेत्वघटकत्वात् । उक्तमतीतीच्छयोच्चरितत्वं च विशिष्टवाक्यार्थ मज्ञात्वापि प्रकरणा दिना सुग्रहम् । प्रथमानुमानेपि शुकादिवाक्ये व्यभिचारवारणाय तत्प्रवेशने हेतुव्या * . हस्यापेक्षिततया. तस्यावश्यीयत्वात ] सामान्यापाप्त रबविवक्षितत्वान्मदाक्यव दिति दृष्टान्तसंगतिः । अत * एतच्चिद्युक्ते कुण्डलितग्रन्थभागे तत्र तत्र पातो स्ति । एवानन्वितः प्रतिभाति ।

·भूलगदाधरीये - शब्दखण्डः । ततएते पदार्थाः परस्पर संसर्गवंतः, साकांक्षत्वे सत्ये कज्ञानविषयत्वात् , सत्यरजतज्ञानविषयवदिति । एवं वक्त यथार्थ वाक्यार्थज्ञानेनुमिते प्रकरणादिना वक्तभिप्रेत यथार्थप्रतीतिपरत्वज्ञानं, ततो वेदतुल्य तया शब्दा दर्थप्रत्यय इत्यनुवादकश्शब्दः; वक्तज्ञा नावच्छेदकतया तद [संसर्गज्ञाना] नुमाना तदुप जीवि संसर्गानुमानाहा वाक्यार्थस्य प्रागेवसिद्धेः । THANINGAPortals तदर्थश्च भ्रमाधजन्य कर्मत्वादि साकांक्षपटवादिप्रतीतीच्छयो चरित्व धत् कर्मवादोघटादिविशिष्टज्ञानजनक मदीयं घटमित्यादिवाक्य निति । एतदनन्तरं इत्येवानुमेय मिति पूरणीयम् । “ तत" इत्यस्य एवमित्यस्य पूर्व पूरणीया नुमानमित्यनेन सम्बन्धः । " एतेपदार्था" इत्यादिकं पूर्व वयाख्येयम् । । ( सत्यरजतज्ञानविषयवदिति) रजतत्वविशिष्ट ज्ञानविषयरजत स्वसंसर्ग धमिवदित्यर्थः । शब्दस्यानुवादकत्व भुपसंहरति ( एव मिति ) (वेदतुल्यतयेति ) वेदस्थले क्लप्तसामग्रीसमवाहितलंयेत्यर्थः । ( तदनुमानादिति) धक्तज्ञानानुमाने साध्यतावच्छेदकतयशेषः । सिद्ध 1. रित्यग्निमेणान्वयः । एत शाथायवाटतसाध्या भिप्रायेणोक्तम् । याथार्थ्यस्य प्रकृतविशेषणवदियकत्व सरतया घाक्यार्थस्य तत्र प्रवेशात् । तदनुमाने विशिष्टज्ञानत्वेन साध्यावेतु न तरिसद्धिरित्याशयेनाह ( तदुपजीवीति ) नवेत्यादिना अभिहि सादित्यादिः (सिद्धरिति) यथार्थ तज्ज्ञानानुरोधेन नियमतस्वीकार्य स्वादितिशेषः । श्रमायभावानुमानानन्तरं ववज्ञानान्तरमभ्युपगम्येव ·शास्त्र मुक्तावळी । यत्त तत्संसर्गाग्रहो भ्रमः, तदभावश्च सं सर्गग्रहएवेति भ्रमाभावेनुमीयमाने संसर्गज्ञानमेवा नुमितभित्याप्तत्वानुमानांतर्गतमेव वक्तज्ञानानुमा नं, नतु वक्तर्ज्ञानानुमाने तल्लिङ्गमिति; तन्न, भ्रमोहिज्ञानद्वयमगृहीतभेदं, तदभावश्च गृहीतभेद ज्ञानं । नहि ज्ञानाभावे सुषुप्तौ भ्रमव्यवहारः । ततो. भमाभावनिश्चयानंतरं वक्तज्ञानानुमान । निर्वाहयतोमतमुपन्यस्यति ( यत्त्विति ) यत्त तसंसर्गाग्रही भ्रमइति पाठः। संसर्गग्रहाभावो भ्रमइत्यर्थः । भ्रमस्य विशिष्टज्ञानानात्मक तथा भ्रमस्थाने संसर्गाग्रहस्यावश्यकतया स एव भ्रम इत्यभिमानः । यत्वसंसर्गाग्रहोभ्रम " इति काचित्कः पाठः । तब यथाश्रुते असंसर्ग ग्रहाभावस्य संसर्गग्रहानात्मकतया तदभावस्संसर्गग्रहएवेत्यसंगतम् , भतो भ्रमपदापूर्व मकारसम्लेषणासंसर्गग्रहाभावः, अभ्रमः-भ्रमाभावः, तदभावः तदात्मकोभावः , असंसर्गग्रह एवेत्यर्थः (आप्तस्वानुमानान्तर्ग समेवेति ) अभ्रान्तत्वानुमानात्मकमेधेत्यर्थः । वक्तज्ञानानुमानम् "- वसंसर्गज्ञानानुमान ( ज्ञानद्वयमगृहीत भेदमिति ) असंसर्गाग्रहवि शिष्टं धर्मधर्मिविषयक ज्ञानद्वयमित्यर्थः (तदभावश्चेति) विशेष्यभूत ज्ञानदयकालीन स्तादृशविशिष्टाभावश्चेत्यर्थः ( गृहीतभेदं ज्ञानमिति ) धमिणिधर्माभावविषयक ज्ञानरूपज्ञानं, नतु तयो संसर्गाग्रह इतिशेषः । संसर्गाग्रहएच कथं भ्रम इत्या याकांक्षायामाह (नहीति) यतः सुषुप्ती ज्ञानसामान्याभावसत्त्वेन संसर्गज्ञानाभावसत्त्वपि, नपुंलि भ्रान्तस्य · व्यवहार इत्यर्थः ( वक्तज्ञानानुमानमिति ) आवश्यक मितिशेषः । आतत्वानुमानस्य वक्तसंसर्गज्ञानानुमानस्वोपगमे प्रथमानुमा