·विज्ञापनम् । - स खलु शाब्दिकशिरोमपिर्योपदेव कमिन् समये जन्मना कतम देशमञ्च भकार्षीदिति यषावदयधारयितु न शक्यते। परन्त पुरातत्वावेषिष कतिपये तिन एवमलाइ । यथा- पचवमरेन्दुभे. शकसम्बसारे अर्थात् (३२ सकान्दे) हिलादिवत्मरन्यूनाधिक्येन स वोपदेव कुवचित् प्रदेगे भिषगव्या मायिन केशवनानो विमाधजन्दा विदुयो धनेश्वामित्रादधिगत विद्यर बभूव । अथ दक्षिणापथर्तिन्या साम्प्रत (दौलताबाद ) इति प्रसिद्धाया देवगिरिराज- भान्या अधिपतेमहादेवस्य सभापण्डितपदमाखाय तल निवसति म । धर्म বিনামবিলিকানাবিযি নয় , মাধীস্থ থানায় यासीत् । तेन सह दोपदेवस पर सौहार्द समजनि । तत एव तेन हेमाद्रिपा प्रयोहित स हरिलीलाख्य सुझाफलनामधेयज भागवतव्याएयान निवबन्ध । तल हरिलीलाटीकाया मन्त्रिमाद्रिसष्टये इति, मुलाफलपन्थे च 'पिहानेप- यिष्येण भिषक्केशवसूनुना। हेमाद्रिोपदेवन मुनाफलमचीकरदिति" प निपनायोरन्योन्दसौहाई सूचयति । यस्य कविकल्पद्रुमस्योपसहारे केनचित् कोपदेवशिष्येष- 'यस्तीर्ण गन्दपायोनिधिमसितमिम गोपद वा मुराद्री शिष्योऽका नेय कविकुलतिलक वैयर्वोिपदेव ।' रति यडक सब छन्दोग्नुरोधात सुराट्रिशन्दो देवगिरिपर्यायवेन प्रयु इति मन्यामहे । यतु टीकाकारेण 'मुरादौ सुमेरु पर्वते, सिइत्यात सुमेरुति सम्भवतीति व्याख्यात सन्म रधिकरमिति। मोस योमर, महमिन्दमन्दाभिनन्दिनमतभिमानोय, नयान, महामणिनिधयबदुपादेयवचनजातञ्चाहत्य सदायासभगोकर्तुमयतामा सचे- पतो व्याचरणबोधलिसूनामन्नेवासिना नदुपहारेण महोपचारमकरोत् । तस्वैराचार्यधाचूडामणेर्योपदेवस्यायति कविकल्पटुमोनाम धातुपाठ । ययञ्च कीनामभीष्टफलदाटतया कविकल्पद्रुम इत्यन्वर्थनामधेयो धातुपाठ ·मारगुपयोगिधेन प्रकरयाकरणसम्प्रदायेषु परमसमादरमईनि, गत् सर्ग अन्यादौ पन्वकारेष यथावत् परिचायितम् । वाम प कस्यधिज्ञातोराखाते अप्रत्यये का भावनरापेक्षया ये केचन कार्यभेदा भपनि, नान् सर्वान मिरवशेषमावेदयितुं तेन घातमा सह यदानुरन्धरण योजनं कृतं, तेनैकेन पश्चात কীঘৰৰ ধাৰণাও নানী ধর্ষ লিলায়। অঝি বমি বলি पन्यकारपाठयानि सन्नि, तानि साण्यस्य प्रारम्भे परिभाषायां घोदितव्यानि । ক ল গায়ই এ ব্যৱৰী অড়বািিসনীতি মালবাহ অর ‘বা- पदधिक-मप्रदायतसंख्यका ( १७५६) धातव पठिता । अयश्च संख्या गपनया नोपलभ्यते। यत ग्राशयेय प्रतिवर्ग या संख्यानिर्दिष्टा महमारेष षट्पञ्चामदाक्षिकमापदायतमात्यका १७५६ ) धातयो भवन्ति । तवापि कान्त- বানান শিদিনত্রোলাল মলকি। অনীম বম্বৰ লব सभीमिपिन्त्यम् । इत्यं महृदय कविकुलमादरसेव्योग्य कविकल्पद्रुम अालमायेनेव महामहो- গতিবিৰিামৰিৰিতথ্যন্তৰীষিকা মুখ্যয়ে জিয়া সুনী- क्षय मया महितः । टीकाकारोग्य दुर्गादासः एकनरपते पञ्चत्यवान्दी मारक নীল জান। सधनामा पागदेवमार्थ मोमोस मिला। नत्शतेयं टोका स्वोपनोव्यं कविकल्पद्रुमं यथाविधि परिषेदनेन प्रसन्नीकर्वन् धातपाठेषु বিল্পিবল্য বইয়াহুথিকালা নাগাদাগাসলীল। ব্যথা टीका अविदितगब्दकल्पद्रुमाभिधाने तत्तद्वानप्रसङ्गे प्रायश समता, तथापि सन्मालायलम्बनेन भूसय निवर्गपव्याख्यान न सम्भवतीत्यपराण्यपि चापारि- चण्डिताखण्डितानि टोकादर्शपुस्तकानि मा मया यथामति परियोधितेयं टीका) अन च टीकाया बड़ा भागेषु यानि व्याख्यानमारमतान्नरो- हाहरवादीनि भया योनितानि, तानि मूलत पार्थक्यञ्चापनार्धं कुलचित् क्षुद्रा- परेषापा , कृष वा ! ) बन्धनीमध्ये सविवेशितानि । हजाधोदाहर- যন্ত অ বাঘাব প্রক, শীষীণকৃন্তেনিয়্যিয়- मोकायानुसारे। अन्येषु टीकाकारदर्मितेषु मदर्शितेषु च दृष्टान्तेषु तन्हा पन्यादिकमनुसन्याय यथाराभं सर्गझोकादिरस्या हार्शिगा। पर भून पावे याचा अकारानादिषु सःषु वाधु सजातीयधातन मम स्वीय प्रतिवर्ग धावस्या निषिता। समस्याममाय मयामि

·(2)
दिलाद्याः मजातोया धातष एकयैव संख्यया निर्दिष्टा'। एतेनापि कचित्
कचित् संख्यासतिर्न जाता, तत् सर्व तवैव टीकायां विरतमस्ति ।
यद्यप्येवं बद्धलमायाममनोशाय सर्वथास्य मौतवसम्मादनाय यथामति हा-
यत्रोई, तथापि प्रमादसवलनगडितः प्रतिक्षणमाकुलीभवामि । अत साम्पत
सहयपाठकन्दं सविनयमिदमभ्यर्थ ये, यशाल स्खलितं दृश्येत तत् तस्या
विनापयितव्योऽहं भवद्भिरिति ।
श्रीशिवनारायण शर्मा
थकान्दाः १८१८
पलानस्य पञ्चदिवसे
संस्कृत कवेज, कलिकाता।

·सटीककविकल्पद्रुमः। 4 नमो गणेशाय। शब्दाकरकरग्राममर्थमण्डलमण्डलं । ज्ञानात्मानमनाद्यन्तमौदित्यं तमुमान्महे ॥ टीका। नवा श्रीगिरीशौ श्रीदुर्गादासशर्मामा क्रियते । कविकल्पगुमटीका विशदतरा धातदीपिका नाम ॥ कति कति सत्यपि सन्त' सन्तोपं नोभजन्त इतरगुणे। ये परगुणलवलुब्धा दुर्गादासश्रमो भवेत्तेभ्यः ।। मुखाय छात्रवर्गाणामवेति परिभाष्यते । अन्त'स्याः सुर्यवरला था इत्यादय खराः । उष्माग्य स्सु शारसहा अन्यात् प्रागुपधा भवेत् ॥ श्रीवोपदेवो धातुपाठं चिकीर्षु. प्रारिमितपरिसमाप्तये शिष्टाचारप्राप्तमङ्ग समाचरति शब्दाकरेत्यादि । तं प्रसिद्ध आदित्य- मुपास्महे वयमिति शेषः। तच्छब्दोऽत्र प्रसिद्धार्थनात् यच्छन्द नापेक्षते। तथाच "तकेयपाश प्रसमीक्ष्य कुर्यु लप्रियत्न-शिथिल चमय” इति कालिदासः । (१) ग्रन्योत्कर्षस्यापनार्थमादित्यस्य ग्रन्यस्वरूपता प्रतिपादयन् विशेषणान्याह शब्दाकरेत्यादि । शब्दा- नामाकर उत्पत्तिस्थानमाकाथस्तव फरग्राम. किरणसमूनो यस्य (१) न जाने स प्रधानो मे शूरहस्तो सदामद इत्यल स प्रसिद्ध इति चतुर्भुज । इत्यधिक पाठ ।

·२ • 'स्टीककविकल्पद्रुमः। तं। अर्थाना प्रयोजनानां मण्डलाय समूहाय (निखिल प्रयो जनानि साधयितमित्यर्थः) मण्डलं चक्रवाई "स्थामण्डलं द्वादश- राजके च देशे समूहापि च चक्रवाड़े" इति विस्तः। ( उदय इति यावत् ) यस्य तं। तथाच-"आदित्याज्जायते रष्टिष्टेरन्न ततः प्रजा इति, सूर्योदयं विना नैव नानदानादिकाः किया" इति च रहतेः । ज्ञानं आत्मा यस्य । न विद्यते याद्यन्तो यस्य तं नित्यमित्यर्थः । पक्षे तं प्रसिद्ध मूर्खतरधातुपन्य उपास्महे । आदित्य -गवेतिलुप्तोपमा । “अयमति मुद्राभञ्जनः पद्मि- नीना" (१) मितिवदसाधारणविशेषणेनैव विशेष्योपस्थितिर्भव- तौति तादृशविशेषणान्याच शब्दाकरेत्यादि । शब्दानामाकरा उत्पत्तिस्थानानि धातव इति यावत, त एव करग्राम:किरणसमूह इय यस्य तं। अर्थानां (यभिधेयाना) मण्डलं मण्डलमिव यस्य तं। ज्ञायतेनेनेति ज्ञानं ज्ञानसाधनं (धातुरूप) तदेवात्मा यस्य तं। अनाद्यन्तमिति वेदाङ्गत्वान्नित्यमित्यर्थः । इन्द्रचन्द्रः काशकत्सापिशली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्त्यष्टादिशाग्दिकाः ॥ (२) टीका। सर्वेषां (स्वपरशिध्यायां) प्रत्यर्थमादिशाब्दिकानां मतमालोय क्रियते इति यतथ्ये पादौ जयशब्दपूर्वकं तन्नामागि । (१) श्रय सदयति मुद्राभलन पनिमीना- सदयगिरिवनाली बालमन्दारपुष्पम् । विरहरिपुरकोकइन्दवन्धुर्विमिन्दन कमितकपिकपोलमोडतामतमामि। (१) कागवत नए पापियनिय तो। पाणिमित्र अमरद जैनेन्द्र र ने।

·परिभाषा। ३ सग्दहाति इन्द्र इत्यादि । एते भट यादिगाब्दिका जयन्ति । अव जेस्तुवन्वास्तियन्ती इत्यनुशासनादन्तुस्यानेान्तिः । जययुक्ता भवन्वित्यर्थः। मतानि तेपामालोक्य सर्वसाधारणः स्फुटः । धातुपाठः खदाद्याद्यक्रामादन्तादिमक्रमः । कविकल्पद्रुमो नाम पौर्निमाद्यतेऽव च । धातवः पठिताः पाठसूवलोकागमस्विताः॥ टीका। अथ ग्रन्यस्वरूपं निरूपयति मतानीति । तेपामष्टाना- मादिशाब्दिकाना मतानि ग्रन्यानालोश्य पद्यैः लोकैः करणैः कयि- कल्पद्रुमो नाम धातुपाठो निप्पाद्यने कियते मयेति शेषः । मध्यपा प्रत्यर्थं विशेषणान्या सर्वसाधारण इत्यादि । सयंपा साधा. रण: समानः सर्वसम्मतत्वात् । सर्व शब्दम्विह यहवाटिपरः नेन सजशतावित्यादीना केनचिदमन्यमानानामपि रहवाटिसम्मत. न्वादिहोपन्यासः, फुगत्यामित्यादीनाक्ष केनचिनान्य मानानाममि बहाधसम्मतत्वात्तहर्जनमिति । स्फुटो व्यक्तः। धातवः पद्यन्ते अस्मिन्निति धातुपाठो ग्रन्थः । यत् पकार पायो येषा (धावना) ने अदाद्याः, ते (अकारादयो धातवः) भाद्याः (धादिपठिता:) यस्मिन् (कमे) सः पदावाद्या, स चासो कमोति प्रदाद्याद्यक्रम, मुटु प्रदाद्याद्यकमो यस्मिन् (अदन्ताटिमकमे) स खाद्याद्यकमः, यत् अन्तो येषां (धालना) ते अदन्ताः. ते (थकारान्ता धातवः) थादिमा माद्या यस्मिन्.(क्रमे) सः घन्ताटिमः, स चासौ कमति घन्तादिमकमः, स्ववाद्याद्यक्रमः यदन्तादिमकमो यस्मिन् (धातुपाठे) स तथा । अकाराद्यादिवातुकमेण अका- ·परिभाषा। ५ टीका। योगमल गत्यामित्यत्व दूमोऽभावः व्यां डप्रत्ययशानुगन्धोदितः । भादित्वं परस्मैपदञ्च विशेषविधानाभावात् गणोदितमिति । परोऽनुवन्धः पूर्वेपामेकवाक्यस्थधातुपु । नाम्नेडितानुवन्धेपु न परेपाञ्च मध्यमः ॥ यथ परिभाषा भाष्यते पर इति । वाक्यमर्थकथन- पर्यन्तम् । एकवाक्यस्थितधातपु परः परधातस्योऽनुबन्धः पूर्वतरेग्ण सम्बन्धाभावेऽपि पूर्वेषां सर्वेषामित्यर्थः । यथा टोक टिक ढौक बौक तिकड गत्यामित्यत्र चटकारडकारौ सर्वेषाम् । एवमवाङ्गक पदे लक्ष्मणीत्यत्र अगायतेः परस्थितौ तकारककारावड्वय तेरप्यनु- बन्धाविति । अस्यापवादमाइ नाम्नेडिनेति। यानेडित द्विस्त्रि. रक्तमित्यमरः। पुनरुक्तकानुबन्धेषु धातुपु नेयं व्यवस्था। तथाच पत्क रुपतञ् चान्तावित्यत्र तकारस्य पुनफक्त त्वात् अकारो न पूर्वस्य । परिभाषान्तरमाह नेति । मध्यमो धातहयमध्यवर्ती अनुबन्धो द्वाभ्यां सम्बद्धोऽपि न परस्य । यथा पत्क पतञ्- क्षान्तावित्यत्र ककारो न परस्य (परवर्तिन उभयपदिनो सप- धातो: ककारानुबन्धो नास्तीत्यर्थ:)। तवाकारः सुखार्थोऽथानिठाभावादिकर्मवेट । इर्नुम्वानीरनिनिष्ठ उः तावेडूस्तु वेट्क ऋः ।. चङग्रहखोऽथ घटा लरवानिर्वाथ एः सिचि।, अद्धिरैर्यजादिः सादोर्निठातन औरनिट् ॥ कश्शुरादिः किस्तुवा गः क्रादि र्गिः पादिरण्यपूः । स खादिर्घोस्टादिङस्तवान् कर्तरि आत्मने ।

·६
सटीकयिकल्पद्रुमः।
जोवलाद्यो भिरद्यक्तष्टुः साथ स्त्रिमग्युतः ।
सः फणादिसस्त्वदन्तो दस्तनादिर्बुधादिकः ।
नः खादिः योमुचादिर्भः शमादिौणिचिणमोः।
दीर्घोवा णिचि हखो मिर्वा दिवाद्योयुदादिकः ॥
लुः खपादिश्च लिििदर्वोटतादिः श तुदादिकः ।
शिः कुटादिश्च प कदवान् क्षोजक्षादी र वैदिकः ॥
[तलाकारः सुखार्थः]
टीका। अनुबन्धफ्रलान्याइ । नव चकारः मुसार्थः
अनुबन्धेषु मध्ये प्रकार: (१) सुखार्थः मुसोचारणार्थः । यथा--
धक्क नक क नाशन इत्यादौ।
[ अधानिष्ठाभावादिकर्मवेट्]
टीका । अथ या निठाभावादिकर्मवेट । अथ श्रा याकारानु-
बन्धो धातुरित्यर्थः उपचारात् (२) एथमिकारादौ च बोध्यम् ।
निष्ठा वक्तवतू । निठाया वाच्यत्वेन सम्बन्धिनी ये भावादिकर्मणी
तयोर्वा घट् यस्मात् स तथा । याकारतो धातोर्भावे आदि-
कर्मणि च विहितयोः ततयत्वोरिम् वा इत्यर्थः । यथा इमिद्या
स्नेहे (३) 'भावादिढे वा' इति मिन्नं मेदितं तेन (४) प्रमित्र:
C
(1) धाडूनामन्ने प्रयुज्यमान थकारानुबन्ध इत्यर्थः ।
(२) उपचारोबक्षणा
(३) मिटु धान । इर् य या एते अनुबन्धा । तेषु आगारातबन्धम्म
फलमयदर्शिनम् ।
18) घाल मिदधातोर्मानेत तेन नेम् ।

·परिभाषा। 9 । प्रमेदितः सः (१)। भावादिकर्मभ्यामन्यत्र मतरत्वोरिम् नेति शेपः । यथा 'पादित' इति मिन्न: मिन्नवान् । [ इर्नुम्बान् ] टीका । (डू नुखान् इति पदच्छेद , इकारानुबन्धधातूना- मन्त्याचः परो नकारागमो भवति ) । यथावदिनुत्यभिवादयो। 'अतएवेदितोनुण्' इति वन्द्यते विष्णुः । (अत्र प्रथम वद् इति पठित्वा पश्चादिकारानुबन्धत्वान्नकारागमेन वन्द इत्येवं धातुः कृतः) नकारमध्यपाठेनैवेष्टसिद्धौ दूदगुबन्धकरणं अगुणे नलोप- निषेधार्थम् (२)। [ईरनिनिष्ठः ] टीका । (ई अनिनिष्ठ' इति सन्धिविच्छेदः ) अनिट् निष्ठा यस्मात् स तथा। दीपीडाऋ टीपने (३) 'नेम्डीखी ति (इम. निषेधे ) दीप्तः दीप्तवान् । [उ वावेट] टीका । वा प्रत्ययस्य वा इट् यस्मात् स तथा। (उकारानु- बन्धधातुभ्यः वाचो विकल्पेनेम् भवतीत्यर्थः ) यथा चमु भो, 'पूक्लिशुदित' इति ( दूमो विकल्पितत्वेन ) चमित्वा चान्त्वा । (१) यत्र मिदघातोरादिकम्र्मणि ग्रारम्भे अर्धे के तेन नेम् । स अन प्रमिन्द्र प्रमेदित नेह कर्तुमारब्धवानित्यर्थ । (२) नेदितपूजार्थाश्चोरिति । (३) दोधात । ईड य ऋ एते अनुबन्धा तेषु ईकारानुबन्धस्य फन्नमाल दर्षितम् ।

·सटीककविकल्पद्रुमः। [अस्तु वेटकः] टीका । (ऊ: तु वेटक', ऊकारानुवन्धो धातः वा इट् यस्मात् स तथा) सामान्यविधिना यस्य स्थाने नित्यं इम् विहितः ऊदितः परस्य तस्य वा इम् इत्यर्थः। पिधू शिवे शास्त्र, 'वेमदि- दिति बसेधीत् असत्सीत् (१)। [क्टः चडग्रहखः] टीका। ऋ.चडि अन्तस्वः । चडि ः परे चडि परे नास्ति इखो यस्य सोऽहखः हस्खाभाववानित्यर्थः। ढौसङ् गत्या (इत्यस्मात् औ टीदिविभक्तो) 'आयुड: ख' इत्यत्र दिहज- नात् ( यौकारस्य अखाभावे) अडुढौकत्। [अथ क्र्वा] टीका । चङि अङ्गख इत्यनुवर्तते । (अकारानुबन्धधावना ने: परेऽडि परेवा इखो न भवतीत्यर्थः) कण मार्तखरे, 'भाज- माथेति' अचीकणत थचकाणत् । येषां सप्तमखरानुबन्ध: कैथित् पद्यते कैश्चिन्न पद्यते च नेपा इसविकल्पनापनार्थोयमनुबन्धः । [लरवान् ] टीका । (लकारानुबन्धातुभ्यष्टीपे नित्यं डोभवतीत्यर्थः) योगमगत्या 'गालिघुदिति अगमत् । - . 11) वमोगरस्य मनोदित इति सामान्यविधिना घरस्य वसस्य मित्यभिम् विहित । अदित परस्य त तस्य तेमूदिदिति वेम् ।

·परिभाषा। ८ [दूर्वा] टीका। (पर्या) अशानित्यनुपर्जने । ( येषां धादना इर् इत्यनुबन्धोऽस्ति तेभ्यटीपे विकल्पेन छो भयतीत्यर्थः) युनिर् क्षरणे (शामुलिादिति सूवे) इरितस्तु येति अच्युतत् अयोतीत् । [अथ ए: मिचि अद्धिः] टीका । (ए: एकारानुबन्धोधात) सिचि-ट्यां विदिते सौ। कटे रतौ सपि, (इति कटधातोः ) 'हसादे सेमइत्यव एदि- हर्जनात् प्रकटीत् । (प्यासिरित्यनेन विहिने मौ परे एकारानु- पन्धधावनां 'इसादेः सेमोऽह्मादिदित्यव एदितो निषेधात्र- रद्विरित्यर्थः)। [ ऐर्यजादिः स्यात् ] टोका । (ऐकारानुबन्धा धातयो यनादिगणे पठिता, तेन व्यथग्रहेति ग्रहस्तपाद्योरिति घ सूवाभ्यां ययासम्भव सेर्मूलस्य च नि: स्थादित्यर्थः) यो, 'व्यथग्रहेति इयान, (गीव जयजेति पापप्रत्यये ) ग्रहखपाद्योरिति ( मूलधातोनी रुते ) इन्या। [योनिष्ठातनः] टोका। निठायास्तोनो यस्मात् स निठातनः। (ओकारांनुन पन्धधातुभ्य: तयत्वोस्तकारस्य सूत्वाद्योदिदितिसूखेण नकारो भवतीत्यर्थः) जो शौभड्ने (१) सूखाद्योदिदिति रुग्न: रुग्नवान् । (1) थोश यो एते यनुरन्धाः। तेषु व्योगारानुबन्धम्य पन्चमतदर्भितम् । २ ·। टोका। सटीकका विकल्पद्रुमः । [ औरनिट] टीका । (ौकारानुवन्धधातभ्यः सामान्यसूवेण विहित इम् न भवेदित्यर्थः)। भौगमलगत्या, वसोरस्त्यत्र पौदिहजनात् गन्ता। (१) [ कचुरादिः] ( कः ककारानुबन्धो धातः) (२) गणक संख्याने, चुर्यो मिति गणयति । [किसुवा] टीका। (किकारानुबन्धो धातः) चुरादि। पक्षे गणान्तरनियमाभावात् सामान्यगणो मादिरित्यर्थः। युजकि संयमे, योजयति योजति। 'यो जिर्षा' इत्यल वाशब्दस्य व्यवस्थावाधित्वात् पुरादेर्जिनित्यः पुराद्यन्तर्गणात् युजादेस्तु वा इति । यत्तु पुरधातोरपि किकारानुबन्धत्वं मुग्धयोधे धोर- यति घोरतीत्युदाहरणच सत् कदाचिन पुरादेरनित्यविधाप- नार्थम्। अतएव काव्यकामधेनौ (३) भकिकलक्षाणीत्यत्र सुटीकतमिदं योपदेयेन (8) (1) नस्लोपटी, पसरण्यास थोदिहीमा थमाझोरियपि कथित धावा (१) ने पायोनुमन्या गपपाठे बहारदारानाः कति जनाः पडिताः। ११) पापबामशेर्माम योपदेशसिमटीत। (चा "लिपि, रwिnार-पायनि रोपटेपि दिलायोलोर स्यामा गाडी पाने एबादी लिरियारपुरारमिदानापमा। तेग भानीयपि सा ।

·परिभाषा।
.
[गः क्रादिः]
टीका। (ग: गकारानुसन्धो धातः) डुकीजगद्रव्यपर्यये
'दिवसतदेति ( कादित्वात् मा प्रत्यये) कोणाति ।
[गिः पादिरपि]
टीका। (गि: मिकारानुवन्धो धातः) भपिशब्दात कयादिय ।
पूजगिशोधे 'पादेः स्ख' इति पुनाति ।
[ अपूः सल्वादिः]
टोका। पूर्जित: स पार्खािदिश स्यात् । लूभगिझिदि,
लुनाति । 'सूखाद्योदिदिति लून: लूनवान् । 'कृगृज्ये ति लनिः ।
[घो रुदादिः]
टीका । (घ: धकारानुबन्धो धातः) लधिररुदरोदे रहो-
ज्योसोमिति रोदिति । 'दाद्यस्तो ति भरोदीत् ।
[ उस्तवान् कर्तरि ।
टीका। (: कारासयन्धो धातः ) कर्तरिवाये तवान्
मात्मनेपदी। एघाटही 'नवयः पौ' इति एधते ।
[आत्मने]
टोका । (अकारानुबन्धो धातः) तवान् इत्यनुवर्तते ।
तथाव-मिरे नित्यषिजनस्वानियतमत्वे वितामिरित् । पिनियोधन
होम्विधिः कपित्। यसार्थ:-किता कानुबन्नधानां नित्यपिझन्नवा.
मिययतत्वाधिन्यतम्वे नित्यनंकारसचे सिरे दिन इतरन्धकरणं पिचो-
रमित्यवशेधार्थम् । किन्तु अनुम्मिधिनमारामाषः कचिदपि न TE" इति ।
दुर्गादासोचाभये बदति।
.

·२ सटीककविकल्पद्रुमः। आत्मने अात्मार्थ, फलवति कत्तात्मनेपदीत्यर्थः। अफलपति परस्मैपदीति शेषः । यजैजो, यनते यजमानः, यनति याजकः । जित्त्वा'नवशःपमे जित' इत्युभयपदप्राप्तौ 'भिज्ञान्तपिवे त्यनेन नियस्यते। नियमच फलवत्कर्त्तव्यवात्मनेपदमिति चेतहि अफलवत्कर्तर्यात्मनेपदनिषेधे फलवत्कर्तरि परसौपदापत्तिः कथं न स्यात् । फलवत् कर्तर्यात्मनेपदमेवेति चेत् ताई फलवत- फर्तरि परस्मैपदनिषेधे अफलयतकात्मनेपदापत्तिः कथं न स्यादित्युभयथैव व्यापात: । वस्तुतस्तु उभयमदमाप्ती व्यवस्थेयं, फल- वत्यात्मनेपदं अफलवति परस्मैपदमिति । एतच्च माणिनेरनु- रोधात् । तथाच बईमान:(१) “इति लौकिकवाक्येषु व्यभिचारो- ऽतिपुष्कलः। वेदवाक्येषु यद्यस्ति नियमः केन धार्यते । विषेषः पाणिनेरिष्टः सामान्यं सर्ववर्मणः। सामान्यमनुग्टह्नाति तबा- चायपरम्परेति"। तेन "करोदचिरेखरः क्षिती विपदारम्भ फलानि भस्मसा"दिति । "तनोति शुभ गुणसम्पदा यश" इत्यादी फलपत्कर्तरि परम्मैपदम् । “फलं विश्वोपकाराय धत्ते पणि पर्वणी"ति। "कमलवनोद्घाटनं कुर्वते ये” ये सूर्यरश्मय इत्यर्थः, इत्यादावफलवकर्तर्यात्मनेपदमिति । चुरादेस्तु स्वार्थ- विहितकारेण जित्त्वेऽपि उभयपदं न स्यात् । स्यमअश्वितके इत्यादेओनुबन्धो वृथा स्यात् । यत्तु धातपारा- यणमुग्धबोधयो चोरयति चोरयते इत्युभयपदोदाहरणं तत् कदाचिन्महाकविप्रयुक्तस्यामनेपदस्य समाधानार्थम् । यथा नैषधे "मालोकते ययेदानों मामियं नेन तर्कये” इत्यत्र तर्कये इत्या- । अन्यथा (1) कातन्त्रविक्षारक्षत् वर्षमानमित्र।

·परिभाषा।
मनेपदम् । अव केचित्त “आत्मनेपदमिच्छन्ति परस्मैपदिनां
कचिदि"ति न्यायमवलम्बन्ते।
-घद्य वर्तमान
[जो ज्वलाद्यः]
टीका। (नः नकारानुबन्धो धातः) ज्वलनमचलत्विपोः
'दूनीमूज्वलाोति' णप्रत्यये ज्वालः, पक्षे पचादित्वादनि ज्वलः ।
एवं कुचवोधपर्ककौटिल्यलेखने, 'दूनीभूज्यलायति' पः कोचः,
पक्षे 'कृगृजेति' कः कुचः ।
[जिरद्यता]
टीका। (जिरित्यनुबन्धो धातः) अद्यत:-
को यस्मात् सः। मिठास्थाने 'ज्ञाञ्छार्थेति' स्थितो विष्णु-
स्तिष्ठतीत्यर्थः।
[दुः साथुः]
टीका । (टुरित्यनुबन्धो धातुः) अथुना सह वर्त्ततेऽसौ
साथः । स्टुड वेप चले 'द्वितोऽयुरिति वेपथुः ।
[ डुस्विमग्युतः]
टीका। (डरित्यनुबन्धो धातः) कृञदडुकृतौ 'डितस्तन्ने'
इति निमक, झविमम् ।
[णः फणादिः]
टीका। फणण निस्नेहे 'तृफलभनेति' फेणतः पफणतः
फेणिथ मफणिय।

·१४
मटीककविकल्पद्रुमः।
[ तस्त्वदन्तः]
टोका। (त: तु अदन्तः, त: तकारानुबन्धी धातः अदन्तः
अकारान्त: ) अदन्तानां ध्यग्वर्गविधानेनैव ज्ञाने सिद्दे तानु-
बन्धकरणं अनभ्यासाना अङ्कादिषु कान्तत्वादिनमनिरासार्थम्।
[दस्तनादिः]
टीका। (द इत्यनुबन्धो धातुः तनादिगणीयः) तनुदा-
विस्तृतौ 'तन्भ्यःशुधिति तनोति । 'सेल्क् तथासोरिति अतत
अतनिष्ट अतथाः अतनिष्ठाः। 'पनतनाद्यनिमामिति प्रतत्य ।
[ध्रुधादिकः]
टीका। (ध रुधादिकः, ४ इत्यनुबन्धो धातः रुधादि-
गणीयः) रुधिर्षाभिआरती 'दिवसतदेति रहि ।
[नः खादिः]
टीका। पुन सन्धालेदपीडामन्ये 'दिषमतदेति मनोति ।
[पो मुचादिः]
टीका। मुच्लयपनी मोचे 'नुणधोमुचामिति मुश्चति ।
[भः शमादिः]
टोका। शमुभिर्यशमे 'यन्योशमादौ ति शाम्यति ।
[ मोणिचिणमोः दीर्घो वा]
टीका । (म: मकारानुवन्धो धातः । णिघिसमो:-पिण्च
णमच सौ घिसमी, णे: परी चिणमौ योरिति विग्रहः।
मकारानयन्धधावना : परवर्तिनो रिणचणमोः परयो दीर्घ

·परिभाया।
इत्यर्थः) दी| दीयान् । घटपमड चेष्टे (घटादिजनीति सूबे)
'जीणमोस्तुपचति' अघटि अघाटि, घटं घटं घाटं घाटं ।
[णिचि हसः]
टोका। मोऽनुवर्तते । (मकारानुबन्धो धातः) मिचि भी
पर इस्वो इखयान्। 'घटादिननीति' घटयति ।
[मिर्वा ]
टोका। शिघि अस्स इत्यनुवर्तते । (मिकारानुबन्धधावना
नौ परे विकल्पेन इसो भवतीत्यर्थः) फगामिणगतोया यमयमेति'
फायति फाण्यति।
[दिवाद्यो य]
टीका । (यकारानुषन्धो धातर्दिवादिगणीय: ) दिव्यु जिगी-
पादी 'दिवसुतदेति' दीव्यति ।
[ल अदादिकः]
टीका । भट्टलौ भक्षे 'लुगदृभ्योऽप' इति पनि ।
[लुः स्वपादिय]
टीका । चकाराददादिय। स्वमते खपादेः प्रयोजनं नास्ति।
दरिद्रतीत्यादौ स्वपादिवादजादौ सायंक्षातुके थाद्यांचा स्य
उदात्तवरत्वम्भवति । तथाच माद्युदात्तत्वमिति योपदेवः (१)।
(१) मिशनकोसद्या वैदिवाकरणे धातुखरक्रियायामयमर्यः स टी.
शतो यथा-"सपादिहिंसामच्छनिदि ६।।। १८ वपादीनां हिमेशानि
जादौ उसार्षशतके परे यारिसदात्तो वा सात्। सपादिरदायनर्गपः।
स्वपन्ति समन्ति हिंसन्ति।
.

·सटीकविकल्पद्रुमः। [लि दिः] टीका। हादेरदाद्यन्तर्गणवेन ख्यातत्वात् अदादित्वसूच- कानुवन्धो न कृतः। अथवा 'लुः स्वपादिश लिहादिरित्येक वाक्यम् । लुलि इत्युभयानुबन्धौ धातू कमात् खपादिहादी सर, काकाक्षिगोलकन्यायेन चकारसोभयसम्बन्धाददादी च प्रत्यर्थः । हादिः पृथग्गण इत्येके । अतएव पठन्ति च "भाद्यदादी जुहो- त्यादिर्दिवादिः सादिरेव च । तुदादिश रुधादिश ननयादि- घुरादय इति । इलि होमेदिने 'तादोरे हिरिति जुहोति । [ वोहतादिः] टीका । दृतकुवल वर्तने, 'उद्भो नेम्' इति तेनैव परस्मैपदे वस्पति विमति। आत्मनेपदे तु वनिष्यने । अन्यत्र विटत्मा वितिया। [श तुदादिकः] टोका । तद औ श व्यथे 'दिवसतदेति तदति । [शिः कुटादिश्च] टीका। चकारात तुदादिश्च । 'कुटा णुबी किणति' इति नियमात् कट शि कौटिल्ये इत्यादीनां अकुटीदित्यादौ न गुणः । नथिस्तवने इत्यादीनां अनुवोदित्यादौ न दृहिः अगुणत्वाच । [प सदङ्वान् ] टीका। आख्यातिकस्य डोऽमाप्त) सरिति विशेषणम् । खमते भयल एव । छुऔप पच पाके 'भोपिचिन्तीति' पचा।

·परिभापा। [नो जक्षादिः] टोका। नन चलघ भतहासयोः, 'हिकतननादो' प्रति हिसंज्ञाया गवन्तस्य 'विदचोद्दे रिति न नण नेन नात् । सोये जम्गमोस्तु 'हे: गत रिति नतान्ति जनति । पाप्यातिनी अन्तोदेरिति जाति, ‘पनुस्मिहे रिति पनवाः [ र वैदिका टीका । (र इत्यनुपन्धो धातः) वैदिको वेदेष्वेव प्रयुक्तो नत भाषायामित्यर्थः। गालि स्तुतौ नगाति । [धातवो हन्तिभासार्या अकितो वा चुरादयः] टोका । इत्यनबन्धेन फलं निरूप्य पर्थेनैव प्रयोजनं प्रथयति धात इति । 'इन्या घिसार्याः, इन्तेहिसार्थ एय प्रमिहत्वात् । भासार्या दौमार्थाः। पटियपिढ्तावित्यव दात्ययस्यामि किक- रणामर्थान्तरार्थमिति योपदेवस्सरसान । इन्त्यर्या मामार्याच ये धातास्ता कितोऽपि गणान्तरपठिता पपि वा पुरादय: स्युः । या- शब्दस्यानुक्कसमुच्चयार्थत्वात् कदाचिदन्येऽपि पुरादयः स्थरित्ययः । एवमेय धातुपारायणकमटीडरी (१)। यथा उन्ली गती यधे पातयति इन्तीत्यर्थः । शुभदडटीप्तौ गोमयति योमते प्रत्ययः । दीपर्यस्य पाक्षिकचुरादित्वं सर्थन मन्यते । अन्येषान्तु घुरादिवं यथा “इन्द्रियादेरशामर्थ षन्यमायमदीटियत्" इति भट्टवार्मि- कम् । “दृष्टे सूखें पुनरपि भवान् वाइयेवोपमिति काति- "कोकिलो विष्णरूपेण राना नन्यामजीहरत्" इति (1) पधात शिक्षाकारागपने दि भारावयम् । - दासः।

·सटीककविकल्पद्रुमः। [लिर्वादिः] टीका। छादेरदाद्यन्तर्गत्वेन स्यातत्वात् अदादित्वसूच- कानुबन्धो न सतः। अथवा 'लुः खपादिश लिहौदिरित्येक वाक्यम् । लुलि इत्युभयानुबन्धौ धाव कमान समादिहादी स्तर, काकानिगोलकन्यायेन चकारस्योभयसम्बन्धाददादी च इत्यर्थः । स्वादिः पृथग्गण इत्येके । अतएव पठन्ति च "भाद्यदादी जुहो- त्यादिर्दिवादिः स्वादिरेव च । तुदादिश्च धादिश्च तनकवादि- चुरादय इति । इलि होमेऽदने 'हादीरे हिरिति जुहोति । [ वोहतादिः] टीका। तडुवल्ल वर्त्तने, 'यो नेम्' इति तेनैव परस्मैपदे वर्त्यति विमति। आत्मनेपदे त यतिष्यने । अन्यत्र वित्सा विवर्तिपा। [श तुदादिकः] टीका। तुद औ थ व्यथे 'दिवमुतदेति तदति । [शिः कुटादिश्च] टीका । चकारात् तदादिश । 'कुटा णुवी जिति' इति नियमात कुट थि कौटिल्ये इत्यादीनां अकुटीदित्यादौ न गुणः । नथिस्तयने इत्यादीनां अनुवोदित्यादौ न वृद्धिः घगुणत्वाच । [प सदङ्वान् ] टीका। पाख्यातिकस्य डोऽप्राप्तार्थ कृति विशेषणम् । समते उभयत्र ड एष। डुऔप पच माके 'भोपिचिन्तीति' पचा ।

·परिभापा। १७ टीका। [ो जक्षादि.] जक्ष क्षलघ भक्षहासयो', 'हिरुक्तजनादो' इति हिसंज्ञाया शवन्तस्य 'विदचोहे'रिति न नगण् तेन नक्षत् । मोवे जस्शसोस्तु देः शतु'रिति जक्षन्ति जक्षति। पाप्यातिकेन्तिी अन्तोरिति नक्षति, 'अनुस्मिहे रिति अजयः । [ र वैदिकः टीका। (र इत्यनुबन्धो धातः) वैदिको वेदेष्वेव प्रयुक्तो नत भाषायामित्यर्थ. । गालि स्तुती जगाति । [धातवो हन्तिभासा अकितो या चुरादयः] टीका । इत्यनवधेन फलं निरूप्य अर्थेनैव प्रयोजन प्रथयति धात इति । इन्त्यर्था हिंसार्था., इन्तेहिसार्थ एव प्रसिहत्वात् । भासार्था दीप्तप्रर्थाः। घटिक्यपिद्यतावित्यत्र शुत्यर्थत्वेऽपि किक- रणमर्थान्तरार्थमिति चोपदेवस्वरसात् । इन्त्यर्था भासाथ ये धातवस्त कितोऽपि गणान्तरपठिता अपि वा चुरादय: स्यु । वा- शब्दस्यानसमुच्चयार्थत्वात् कदाचिदन्येऽपि चुरादयः स्युरित्यर्थः । एवमेव धातुपारायणकमदीश्वरौ (१)। यथा इन्लो गतौ वधे घातयति इन्तीत्यर्थः । शुभलुडदीप्तौ शोभयति शोभते इत्यर्थः । दीत्यर्थस्य पाक्षिकचुरादित्व सर्वेर्न मन्यते । अन्येपान्तु चुरादित्वं यथा “इन्द्रियादेरमामयं वक्ष्यमाणमदीदियत्” इति भट्टवार्ति- कम्। "दृष्टे सूर्ये पुनरपि भवान् वाइयेदवशेषमिति कालि- "कोकिलो विष्णुरूपेण राजकन्यामनीहरत्" इति दासः। (१) बर्षे धातशे विवक्षाधीनत्वामुरादौ वा पद्यन्ने इति धावपारायणम् ।

·सटोककविकल्पद्रुमः। पञ्चतन्तम् । “दशवर्षसहखाणि रामो राज्यमकारयदि ति व्यास मूत्यादि। कादिः गृदृष्टमच्छो मुद्रुहष्णुनष्णिहः । मुहादि हिलन्तोऽनुदात्तेदलडिडुप्रतादिकः ॥ टीका। अथ खरूपेण फलं निरूपयति कादिरिति । कादि: कृश विक्षेपे, गृश निगरणे, दृडशादरे, शङस्थिती, प्रच्छौशनीमे इति • पञ्च । फलन्तु अन्येषा मते कादिभ्यः सन इम् चिकरिपति इत्यादि। खमते तु मिड पूअरजखित्यादि- सूबे एमा ग्रहणात् कादेः फलाभावः। मुट्ठहष्णुहनष्णिहो मुहादिः । मुहालजि वैचित्त्ये, लठ्ठा जिघासे, पणुह्यूल उगारे, नश् दयू नाथे, पिणा ललि प्रीतो। फलन्तु 'मुहा घड्वे ति मुक् मोग्धा, 'होटोमा विति मुट मोढ़ा इत्यादि । द्रुहस्तु षडोऽप्राप्ति- पक्षे 'कोढोमा' वित्यनेन ढ एव नतु 'दादे' इत्यनेन धः, अन्यथा दादे इत्यनेनैदेष्टसिद्धौ मुहादावस्य पाठोव्यर्थः स्यात् । [डिद्धलग्तोऽनुदात्तेत्] टीका । डानुवन्धो इलन्तो इसन्तो यो धातुः सोऽनुदात्तेत अनुदानस्वरानुबन्धः परिभाषित इत्यर्थः । तेषा वेदेष्वेवोच्चारण- भेदोऽस्तौति फलम् । यात्मनेपदश्चेति केचित् । [डियतादिकः ] टोका। ला इत्युभयानुबन्धो धातुर्युतादिः स्यात् । द्युतला शुत्या 'शालिद्युदिति परसौपदे अद्युतत् । लिदित्यनेनैवेष्टसिद्धौ द्युतादिपाठ: माचामनुरोधात् ।

·परिभापा। १८ विथिडीशीयानुनचुक्ष्णष्टविवर्जिताः । एकखरा अादिवर्णोदन्ता धातोऽनिटः॥ टीका। टूथोडीगतियोः, चित्र मेषने, भोडोदय गयो, डी च नभोगती, शीलभि स्वप्ने, युल मिश्रणे, एल ध्वनी, रुड- बधे गायां, नुल सुतो, एणुल प्रस्नत्या, टुचल चने, हाल तेजने, ग सम्मती, रनगा रतौ। र इत्यनेनैयेटसिही उभयग्रहणं स्व- रूपस्य कस्यचिदप्रात्यर्थम् । तेन युजगपन्धे प्रत्यस्मादिम् न म्यात् । ध्वयादिवजिता एकखरा ये आकारान्ता इयर्णान्ता उकारान्ता घटकारान्तार धातवस्तेभ्यः सामान्य विधानाटिम् न स्यात् । यथा 'नेमेकाजााहत' इति पाता लेता झेता योता कति । विगेप- विधानात्तु स्थादेव । यथा यमरमन ति यपासिटाम्। 'मुस्तुक्षोः सेरिम्' इति थसावीत् अस्तायोत् अधावीत् । 'स्वस्थईन इति करिष्यति । खपादेस्तु वयितेत्यादि । [इति परिभापा] टोका। वक्ष्यमाणग्रन्यस्य संक्षेपनिर्वाहार्य सतविशेयः परिभाषा इत्यर्थः । अथ धातो नियन्ते । तवादावदन्ता: नेषु च स्पतज्वर्जेपु सयषु धातषु कक्षारोऽनुबन्धः, तकारस्तु सध्यवेध । ननु छमाहोप इत्यनेनालोपस नित्यत्वाददन्तत्वं व्यर्यमिति घेब यत: "पग्लो- पित्त्वं स्थानियत्वादन्तत्वप्रयोजनम् । यव त्वेते न विद्यते तवा- ग्लोपरिकल्पनं। तहलादन्यदीर्घच पुश्चेत्यहापयत्यत" इति(१)। (१) यसाई। अग्लोपियं इसालोप न बदन्नधातोरनारनोपे भातोरालोपित्य, स्थानिय तस नुप्रासारस स्थानिकायसीकारय क्षम पहनवायोजनं धातोरनावारपफनम् । यल यमिंस्तु पाती एते बालोतिर .

·२० सटीककविकल्पद्रुमः। यथा-पग्लोपित्वेन अनगवेदित्यादौ न इखसन्वगावो। लोपो ऽप्यादेश उच्यते इति न्यायात स्थानिवत्वेन - कुण्यतीत्यादौ न गुणः गणयतीत्यादौ च न हिः। यत्र त एते न विद्यते अग्लोपित्व- स्थानियत्त्वयोः प्रयोजनं न सम्भवति तत्र घातौ तबलात् अदन्तव- खोकारवलात अल्लोपविकल्पनम् । भकारस्थितिपक्षे दीर्घः पुच यादन्तत्वात् पश्च स्यादतोहापयतीति सिद्धमिति केचित् । स्वमते त अग्लोपित्वस्थानिवत्त्वयो: काय्यं येषु न स्यात् ते धातको आसन्ता एव मन्तव्याः तेन प्रतापयतीत्यादिप्रयोगाः स्वमतविरुहा इति बोध्यम् । नच खमतविरुहानामिहोपन्यासोऽपि विरुद्ध इति वाच्यं, अष्टाना मतान्यालोक्य कर्तव्ये परमतन्यासेऽपि दोपाभावात्। अन्यथा कैचिदमन्यमानस्य कृञकृताविति भौवादिकस्य पाठो विरुवः स्यात् । किञ्च यदि तन्मतैकवाक्यता क्रियते तदाजोप- विकल्पोऽन्यदीर्घश मनीपादित्वात् साध्यः । इसालोप इति यल्लोप: टीविभक्तर्दिः मिश्रीत्य "नकारलायनु- स्वारपञ्चमी झलि धावपु । सकारन: शफारच पावसावर्गज" इति वचनात् उस्य नमसतिकन्ये 'स्यादौ नबद्र इति' प्रकार हित्वा कि इत्यस्य दिन्ये कस्य चत्वे निमित्ताभाये नैमित्तिक म्याप्यमाव इति उस्य नत्वे नस्यानुस्वारे तस्य च मथे धाधिक. दिति । चित्त भई त प्रकृति मन्वाना: यदि इत्यस्य यथा पक्षधोभिः म्यानिमारमयोजने विद्यते तब नफिन् भाती थन्होपरिकल्प शासन भारलो मानिसिपले नवनात परनामोजाना पीर पन्यभावारण रो» भोग, इन पर दोश्रो चाहमवात सोपीदने पर माया यमात् पारपात पापयतिदाभतोयंपा चारकोसे पहिया चालनिशापयतोपि ति निदाः ।

·अकारान्तवर्ग:। खेदित्वे धाङिवदित्याहुः। अत्र इस्वसन्वद्भावयोरसम्भवान्ना- ग्लोपित्वं गुणद्देरसम्भवान स्थानिवत्त्वमिति । केचित्तु हित्वेऽपि अकारलोपस्य स्थानिवत्त्वं मन्वानाः क इत्यस्य हित्व अग्लोपित्वान्न सन्वत्कार्य इत्याञ्चकदित्युदाहरन्ति । . अकारान्तवर्गः। अङ्कङ्ग क पदे लक्ष्मण्यंशांस क विभाजने। अर्थ कङ् याचनेऽन्ध त्क दृक्क्षयेऽघ क तत्कृतौ ॥ १। असत्क पदे लक्ष्मणि । ( घड्स, अदन्त चु, प) कण्ठा. घर्गाद्योपधः। पदं संख्यासंस्थानम्, लक्ष्म चियुक्तकरणम् । तथाच-अर्य: कियैव धाना कर्तृव्यापारलक्षणा। आत्मनिष्ठं कियार्थत्वं धात्वर्थष्वकियात्मसु इति वोपदेव: (१)। त, क- अड्कयति यशापयति। अड्वयत्यरिसैन्यानि युधि पृष्ठेघु सायकै- रिति इलायुधः । २ । अङ्गत्क पदे लक्ष्मणि। (अड्ग, अदन्त चु, प) कण्यवर्ग (१) कर्तृव्यापारलक्षणा कर्नु क्रियाकृतचेष्टाविशेषरूपा क्रियैव घालूनामर्ध । किन्तु धात्वर्थेषु अक्रियात्मशु गडिगगडे इत्यादिवत् क्रियाभिन्नद्रव्यादिस्वरूपेषु सत्यु अात्मनिष्ठक्रियार्थवं यात्मनिष्ठा धात्वर्थनिशा या क्रिया सैव अर्थों येषा तेषा भावस्तत्व धावूनामिति गेष । यदा धात्वर्थो द्रव्यादिसरूपस्तदा तनिक्रिया- विशेषमादायैव धावून क्रियार्थत्वमिति तात्पर्य्यम । अतएव गडिगण्डे इत्यावं "गगळे कपोन विषयक्रियाम् । तथाच यत्र द्रव्यनिर्देशनल तनिक्रियाविशेष उपनक्ष्यते इति मवेयधोपदेवी। रमानाथस्तु कडकाकश्ये इत्यस्मात् कार्कश्य इत्यम्यानुष्टच्या कपोलकत्तंककार्कश्येयमिति व्यायाय गण्डतिक्रयोल पांगुना रत्युदाहृतवानि' ति खयं वक्ष्यति । केचिच्च गण्डमब्दस्य गण्डकत ककम्पन चुम्बनश्चेति व्याख्याय गण्डति कपोल' कपोल वेत्युदाहरनि।

·२२ सटीककरिकल्पद्रुमः। टतीवोपधः । पदलक्ष्मव्याख्यानं पूर्ववत् । त, क-अनयति घनापयति। ३। अंश क विभानने । (ग्रंश, यदन्त चु, प) तालव्यो- पध: । विभाजन इति भाजलतु प्यकृत्यामित्यस्य रूपम् । त, क-घंशयति घंशापयति धनं वणिक् । ४। अंस क विभाजने । (घंस, अदन्त चु, प) दन्त्योपधः । अन्यत् सव्वं ग्रंथधातुवत् । ५॥ यर्थ क ड याचने । (अर्थ, अदन्त चु, था)। ड. अर्थवने अर्थापयते । “गावस्तुणमियारण्ये प्रार्थयन्ति नवं नव" मिति, “प्रार्थयत्यल्पमूल्यानी" त्यादौ प्रार्थन प्रार्थः पचात् प्रार्थ करोतीति जो परस्मैपदम् । ६। अन्ध स्क हक्क्षये। (अन्ध, अदन्त चु, प ) रक्क्षयो दृष्टिरहितीभावः, तेनाकर्माकोऽयं धातुः । तथाच-सत्तानीवन दर्पभौतिशयनकीडानिवासक्षयाव्यक्तध्वाननभोगतिस्थिति-जराल- ज्नाप्रमादोदये। मोहे खोटनधेगयुद्धदइनख्यातिक्षरोन्मादके शुदिखेदपलायनधमणके शान्ती सुतौ मज्जने। हप्तौ नागर- शोपवकगमनोमाहे स्तौ संशये म्लानौ मन्दगतौ च नृत्यपतने चेष्टाकुधो रोदने। धौ हावनतीश सिद्धिविरती इर्पोपधेगे चले कम्पोद्देगनिमेषभद्यतनाद्ये भारत्रोऽकर्मका: । दौर्बल्यादिषु चार्थेषु वर्तमानास्तु धातवः । वाचा भावमावस्य यतस्तरमादकम्मकाः कौटिल्यादिपु चार्थेषु मोक्का ये ते तु धातयः । तहलायेऽकर्मकाः स्युतहत कृत्या सकर्मका इति । त, क-ग्रन्धयति, पन्धापयति । ७) पप क तत्कृतौ। (पघ, भदन्त चु, प) तकृति: पाप- कृतिः । त, क-मघयति व्याष: । फर्मागोमध्यपाठाटकको । 4 " 1 ·यकारान्तवगः । । ऽयम् । तथाच “धातोरान्तरे वृत्ते धात्वर्थनोपसंग्रहात् । प्रसिद्दे- रविवक्षातः कर्मणोऽकम्भिका क्रिया” इति गोयीचन्दः । धात्व- थेन सह कर्मण उपसंग्रहादित्यर्थः। क्रमेणोदाहरणानि-नदी वति क्षरतीत्यर्थः। अधयति व्याधः । भवति घटः। घाइते जनः। अवधीर 'कवत्तायामान्दोल क तु दोलने । जन क परिहाणे यादोज क पलतेजसोः॥ ८। अवधीरक अवज्ञायाम् । (अवधीर, अदन्त चु, प) त, क-अवधीरयति साधुमसाधुः। (अवधीरितमुहृवाफ्यस्य फल- मेतदिति हितोपदेशः)। 2। आन्दोल क त दोलने। (थान्दोल, अदन्त चु, प) त, क-नान्दोलयन्ति परछिद्र साधवः। टीदिविभक्तौ आन्दु- दोलत्। ( त शब्दः परत्र सम्बन्धज्ञापकः, एवं सयंत्र )। १०। जन स्क परिहाणे स्थात् 1 (ऊन, अदन्त चु, ५) दीर्घादिर्दन्त्योपधः। तथाच “क्षोभमाशु हृदयं नयदूनां राग- रहिमकरोन्न यदूना"मिति माधयमकम् । परिहाणं न्यूनकिया। त, क-उनयति स्वर्णं वणिक् प्रथमपरिमाणात्। परिमाण- मात्रेऽयमिति केचित् । जनधो नि: अड् हित्वे स्वस्थानमेव नास्ति तो नाग्लोपित्वमिति सन्देशनिरासार्थमाह । “मा भवान् अनिनत् । ओने;दनुबन्धन्नामकवलात् हित्वात् प्राक् प्राप्तो-. खोग्लोपित्वान्न स्यादिति” कामधेनौ वोपदेवः । ११। औज क पलनेजसोः। (ोज, अदन्त चु, ५) बलमिन्द्रियशक्तिः, तेजःप्राणशक्तिः। मा भवान् योनिजत् । कथ त्क वाकाप्रबन्वे कल क गतिसंख्ययो।

·२४ सटीककविकल्पद्रुमः। स्थात् कर्व कत्र कर्त्त त्क शैथिल्ये कर्ण तक् भिदि॥ १२ । कथ त्क वाक्यप्रबन्धे। (कथ धा, अदन्त चु, म) वाक्य- प्रबन्धो वाक्यरचना। त, क-कथयति । (टीदिविभक्तौ अची. कथत् अचक्यत्)। १३ । कल त्क गतिसंख्ययोः। (कल धा, अदन्त चु, म (गतिरिक्ष यापनं अन्तर्भूतजार्थत्वात् ) त, क-कलयति कालं धीरः, यापयति गणयति चेत्यर्थः १४ । कर्वक शैथिल्य । (कर्व धा, अदन्त चु, प) रेफ- हययुक्तस्तकारः । त, के–कति कापयति धूलिर्जलेन । १५ । कत्र टक शैथिल्य । (कत्र धा, अदन्त चु, प) रेफोपध- स्तमध्यः । त, क-कवयति कत्रापयति धूलिर्जलेन । तक शैथिल्ये । (कर्त्त धा, अदन्त चु, प) रेफोपध- स्तकारः । त, क-कर्त्तयति कर्तापयति धूलिजलेन । १७ । कर्ण तक् भिदि । (कर्ण धा, अदन्त चु, प ) त, क-- कर्णयति, कर्णापयति । पाइपूर्वकोऽयं श्रवणे। तथाच "देवा- कर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादित"मिति। उपसर्गास्तत्तद ना द्योतका एव नतु वाचकाः। केयलधातोरनेका विविश्यवक्तले उपसर्गपूर्वस्याप्यन्यार्थो धातोरेय कल्पाते लापधात् । कचिदुपसर्गा धात्वर्धमेवानुवर्तन्ते । तयाच “धात्वयं याधने कश्चित् कश्चित्तमनु- 'वर्तते। तमेव विधिनधन्य उपसर्गगतिस्त्रिधा"। इति विस्तर वृत्ति, । कमेगोदाहरणानि-पादत्ते सल्लातीत्यर्थः । प्रसूयते पाव प्रमष एव धात्वर्थ,, प्रशब्दसामेयार्थ द्योतयति । प्रग्यमति प्रका नमतीत्यर्थः। केचित्तु अनर्थकोऽन्यः प्रयुज्यते इति चतुर्थचरणं पठन्ति तञ्चिन्यम् । कर्त ·अकारान्सवर्ग:। २५ काल त्क कालोपदेशे कुण त्काभाषमन्त्रयोः । स्यात् कुमार कुमाल क केलौ केत त्क मन्त्रणे ॥ निघावणेऽथ कूण क सङ्कोचेऽथ कुह क ङ । विस्मायनेऽथ कूट क दाहे मन्ने कृप क तु । दौर्बल्ये क्षप तक्म स्थात् क्षेपे खच क बन्धने ॥ १८॥ काल त्क कालोपदेशे। (काल, भदन्त धु, प) त, क-अवकालत् कालमियतया गणका, एतावती वेलेति कथितवानित्यर्थः १९ । कुण त्क भाभापमन्वयोः। (कुण, यदन्त घु, प) ङ्गखी मून्योपधः। त, क-कुणयति । मन्चोऽभिमुखीकरणं, गुप्तोक्तिरित्येके। २०॥ कुमार त्क केलौ। (कुमार, पदन्त चु, प) अस्सी । त, क-कुमारयति । अचुकुमारत् । २१ । कुमाल स्क केलौ । (कुमाल, प्रदन्त धु, प)शस्वी । त, क-कुमालयति । अयुकुमालत् । २२ केतक मन्त्रणे निश्रावणे । (केत, भदन्त चु, प) त, क-केतयति । मन्त्रणं निमन्त्रणम् । थचिकेतत् । निश्रावणं समयोद्धापणम्। २३) अथ कूण क सोचे। (कूण, अदन्त चु, प) दीर्धी मूईन्योपधः। त, क-कूणयति । अचुकूणचक्षुः सङ्कुचित- मभूदित्यर्थः। २४। पथ कुछ क E विमायने। (कुद, पदन्त . ४ ·२६ सटीककविकल्पद्रुमः। चु, आइखी, विस्मायनं अन्यतो विस्मयोत्पादनम् त, क, 5- कुइयते कुइकेनेन्द्रजालिको लोकं विमाययतीत्यर्थ । "स्थाता फुच्यते विनापयते हेततो भय” मिति भट्टमलदर्शनाहिस्सापने इति पाठ इत्येके। २५ । अथ कूट क दाहे मन्त्र। ( कूट, पदन्त धु, ५) दोर्षी । अचुकूदत् । ( य: कूटयति शत्रूणां दृया गजघटा रणे इति इलायुधः । २३४) २६ । कृप का त दौर्बल्ये । (रुप, अदन्त चु, ५) सप्तम- वरी। रुपयति। पठखरीति विखोचनः। (प्रचुर प्रथितो ऽप्यर्थ नासौ कृपयति प्रभुरिति इलायुधः । २३५ । अर्थ दात- मितिथेप:) तप क म स्यात् क्षेपे। (क्षप, भदन्त चु, प) न, क-चपयति । म-अक्षपि अक्षापि, क्ष क्षपक्षापं क्षापं । मानुवन्धसामर्थ्यात् स्थानिवत्त्वाभावे दीधः। स्वमते तु पत्र दौर्षविधिरुपधा नापेक्षते। २८। खच त्क बन्धने। ( प्यच, प्रदन्त चु, ५) त, क-वचयति। खोट खोड़ तक क्षेपे खेट खेड़ क भक्षणे । । खोट क क्षेपे। (खोट, भदन्त चु, प) त, पचुखोटत् । ३०। खोड स्क क्षेप। (षोड, भदन्त ,प) त, क- भघुषोडत्। *३१। खेट क भक्षणे। (खेट, भदन्त छु, . प ·२० ॥ ३४ । गर्व त्कड 1 प्रकारावर्गः। भचिखेटत् । (खेटयत्वरिवोरांश संग्रामरसिकान् नृप इति इलायुधः । १५५ । खेटयति इन्तीत्यर्थः) ३२। खेड़ त्क भक्षणे। (खेड़, भदन्त चु, प) त, क- भचिखेड़त् । गद काम ध्वनौ गव त्कङ् दर्षेऽथ गृह रकङ । ग्रहे गण त्क संख्याने गवेष तक मार्गणे ३३। गद स्काभ्रध्वनौ। (गद, यदत्त चु, ५) त, क-- गदयति मेघः । अवध्वनिमयकतकशब्दः । द। (गर्व, पदन्त चु, पा) त, क, गयते गर्खापयते धनैर्नीचः । दर्पोऽहवारः। (विद्याधन- सम्रद्धोऽपि यो न गळयते प्रभुरिति इलायुधः । ७१ )। ३५ । अथ ग्टह त्कङ ग्रहे (ग्टह, श्रदन्त चु, पा) सप्तमस्वरी। त, क, हु-टयते । ग्रहो ग्रहणम् । (द्विषां ग्टच्यते शिर इति इलायुधः । ३३)। ३६ । गण क संख्याने । (गण, भदन्त चु, प) मूईन्यो। पधः । त, क-गणयति । (दीदिविभक्तो अजीगणत् अजगणत)। ३७॥ गवेष मागणे ( गवेष, पदन्त धु, प) मूईन्योपधः। (मार्गणमन्वेषणम् ) त, क-अजगवेपत् गुणं गुणी। (गवेषयति सत्नियां (यः) पूति इलायुधः । २४७)।. गोमत्क लेपने गात्र कङ्गैघिल्वे गुण का तु । मन्ते गह ल गहने चित्र क क्षणिकेक्षणे । लेख्येऽद्भुते चहल स्थात् शाठ्ये छद त्क संहतो।

·सटीकविकल्पद्रुमः। ३८। गोम क लेपने । (गोम, अदन्त चु, प) त, क- गोमयति ) अजुगोमत् गोमयेन स्थानं चेटी। २८ । गात्र त्कए शैथिल्ये। ( गाव, अदन्त चु, आ ) दन्त्यवर्गाद्यमध्यः । (शैथिल्यं शिथिलीभाव:) त, क, उ-गायने गावापयते। ४० । राण क तु मन्ये । (गुण, पदन्त चु, प) इसी मूईन्योपधः । त, क गुणयति । ४१। गह त्क गइने। (गह, अदन्त च, प) गहन दुर्योधः। त, क-गायति शास्त्रं नडधी, दु.खेन जानातीत्यर्थः । ४२ । चित्र क क्षणिकेक्षणे लेख्येद्भुते । (चित्र, अदन्त धु, प) क्षणिकेक्षणं कादाचित्कदर्शनम्। त, क-चित्रयति चित्रापयति राई लोकः कदाचित् पश्यतीत्यर्थः। चित्रयति प्रतिमा लोकः। ( अद्भुतं सा भावः, चित्रयति लोकः धार्यान्वितो भवतीत्यर्थः)। चह त्क स्थात् शाय। (चह, चदन्त चु, प) (शाय प्रतारणम् ) त, क-चइयति खल: (साधु प्रतारय- तीत्यर्थः)। ४४। छद क संतो। (छद, भदन्त चु, प) (संशति- राच्छादनम् ) त, कछदयति दिशं मेषः। (छदयति मुरलोकं यो गुणैरिति इलायुधः १६)। ४३1 . छिद्र तक भेटे छेद क छेदे तीर क कर्मणाम् । समाप्तावथतूण त्क सङ्कोचे तुत्य तक स्टतौ ॥

·अकारान्तवर्ग.। २६ ४८. ४५ । छिद्र क भेदे। (छिद्र, अदन्त चु, प) भेद दूह रन्धकरणम् । त, क-छिद्रयति छिद्रापयति भाण्ड बालकः । ४६ । छेद क छेदे । (छेद, यदन्त चु, प) त, क-यचि- छेदत् । (छेदयत्यहितोदयमिति इलायुधः । २४६ ) ४७। तीर क कर्मणां समाप्तौ। ( तीर, अदन्त चु, म ) कर्माणामिति स्पष्टार्थम् । (१) त, क-अतितीरद व्रतं लोक: समापितवानित्यर्थः। अथ बण क सोचे। (गण, अदन्त च, प) दीर्घा, मूईन्योपधः । त, क-अतुगपत् । ४LI तुत्य तक् स्तुतौ । (तुत्य, अदन्त च, ५) श्राद्ध पञ्चम- स्वर: पे दन्त्यवर्गाद्ययुक्तस्यकारः । त, क-तत्ययति तुत्यापयति । स्टतिराच्छादनम् । टुःख त्क तत्कृतौ दण्ड तक तत्पाते ध्वन तक तु । शब्दे निवास तक स्टत्यां प्रेड्डोल तक चापले ॥ ५० । दुख क तत्कृतौ । ( दुःख, अदन्त चु, प) विसर्ग- मध्य' । तथाच "काले तडिल्ल ताजाले धनपीनमयोधरे । कान्तः सर्वगुणोपेतो बालेन्दुः खे न लभ्यते” ॥ इति विन्दुच्युतकम् । यस्यार्थ:-तडिखतासमूहवति घनस्थलमेषे काले कमनीय सर्व्य गुणोपेतो बालेन्दुः खे पाकाथे न लभ्यते । पक्षे हे बाले (१) कम्मणामित्युपादानमय सकर्मकस्यज्ञापनार्थम् अन्यथा उच्छीयबन्ध समापने इत्याल समापनशब्देन यथा समाप्तीभाव उच्यते तथालाधिममाप्ति गन्दस्य समाप्तीभाववाचित्वेऽस्थाकम्भकत्वापत्तिरिति गन्दकल्समटतातिरिमापाठ । कम् समाप्रियेद्वात्वर्थोभवेत् तदा धावनोपसपहादित्युतरखाकर्मकत्व स्थाद- तएव कम्मणामिति स्पष्टार्थमित्युतम् ।

·२८ सटीककविकल्पद्रुमः। ३८। गोम क लेपने । (गोम, अदन्त च, प) त, क- गोमयति ) अजुगोमत् गोमयेन स्थानं चेटी। ३८ । गाव ल्क ए शैथिल्ये। ( गात्र, भदन्त च, भा) दन्यवर्गाद्यमध्यः । (शैथिल्यं शिथिलीभाव:) त, क, ङ-गात्रयते 'गावापयते । ४०। गुण त्क तु मन्त्र । (गुण, पदन्त चु, प) इसी मूईन्योपधः । त, क गुणयति । ४१ । गह त्क गहने। (गह, श्रदन्त च, ५) गहनं दुर्योधः । त, क-गायति शास्त्रं नड़धी:, दुःखेन नानातीत्यर्थः । ४२ । चिव क क्षणिकेक्षणे लेख्येऽद्भुते । (चित्र, भदन्त चु, प) क्षणिकेक्षणं कादाचित्कदर्थनम् । त, क- चिवापयति राई लोकः कदाचित् पश्यतीत्यर्थः। चित्रयति प्रतिमां लोकः । (अद्भुतं सार्थीभावः, चित्रयति लोकः प्राशयान्वितो भवतीत्यर्थः)। चह त्क स्यात् शाय। (चइ, वदन्त धु, ५) (शाद्य प्रतारणम् ) त, क-चयति खल: (साधुं प्रतारय- सीत्यर्थः)। ४४। छद ल्क संरती। (छद, अदन्त च, प ) ( संति- राच्छादनम् ) त, क-छदयति दिध मेधः । (छदयति मग्मोकं यो गुणैरिति इलायुधः १६)। -चित्रयति ४३ छिद्र क भेदे छेद क छेदे तीर तक कर्मणाम् । समाप्तावथतण त्क सङ्कोचे तुत्य तक स्टतौ ॥

·२८ मेषामित्युपादानमय imनार्थम् अन्यथा उशीशवब सदस्य समाप्तीभावामित्वेऽस्थाकवलासित कर्मषमाप्तियज्ञालयोंभवेत् तदा भावयनोभमहादियुकोसाकम्काव साद अकारान्तवर्गः। ४५ । छिद्र क भेदे। (छिद्र, अदन्त चु, प) भेद दूर रधिकरणम् । त, क-छिद्रयति छिद्रापति भाण्डे बालकः । ४३ । छेद त्क हेदे। ( छेद, अदन्त चु, प ) त, क-अचि- दत। (छेदयत्यहितोदयमिति इलायुधः । २४६ ) ४७। तोर क कर्मणां समानौ। (तीर, अदन्त चु, ५) कर्माणामिति स्पटार्थम् । (१) त, क- -अतितीरद व लोकः समापितवानित्यर्थः। ४८। अथ वगण क महोचे। ( वगण, अदन्त चु, म) दीर्घा, मू न्योपधः । न, कर ४६ । तुत्य त स्ततौ। (त अदन्त च, प) याद्ये पञ्चम- खर: घे दन्त्यवर्गाद्ययुक्त स्थकार त, क-तत्ययति तुल्यापयति। स्टतिराच्छादनम् । शन्दे निवास तक सतक तत्पाते ध्वन तक । ५० । दुःख त्क तहत्यां गेडोल तक चापले ॥ मध्यः । तथाच कतौ । ( दुःख, अदन्त चु, प ) विसर्ग- सर्वगुणोपेतो बाले ताल्लितानाले घनपोनपयोधरे । कान्तः अस्थार्थ:-तडिलासमा लभ्यते” । ति विन्दच्युतकम् । यलमेधे काले कमनीयः समापने प्रत्यक्ष समाग्नशन्देन तएव कर्मापामिति सटामिन्युम् ।। -- दुःख त्क तस्कृती म बालेन्दुः ये साकाग ने लप्यते । पजे हे वाले यथा भार उच्यते तथालापिसमाप्ति- সলমছবানিম্নেয়ায়।

·. सटीककविकल्पद्रुमः । चु, प) हौ यकारयुक्त कलकारमध्यौ, माहीपङ्गखमध्यौ च । लूनिश्छेदः, पूति: पवित्रीकरणम्। त, क-अपमन्यूलत टणं लोकः । पल्युलयति ननं गगा। ६४ । पुट क तु संसर्गे। (पुट, पदन्त चु, ५) त, क--- पुटयति पुष्पं सूतेण लोकः, संस्जतीत्यर्थः। ६५। पक्ष क परिग्रहे (पक्ष, अदन्त चु, प) त, क- पत्नयति, पक्षापयति । ६६ । भाम क कोपने। (भाम, पदन्त चु, प) त, क- थवभामत् । (भामयति कुप्यति या सा भामिनी। तथाच कोप- नासैव भामिनीत्यमरः)। भाज त्क तु टयकृत्यां मग त्क ङ तु मार्गणे । मह त्क पूजे मुत्र त्क प्रसावे मन तक् तौ ६७। भाज क त पृथक्कत्याम् । (भाज, भदन्त चु, त, क-अवभाजत् धनं भ्राटवर्गः। (विभाजयति यो मिति 'हलायुधः । २६४) हग क ड त मार्गणे। (मुग, पदन्त चु, भा) त, क, ए-हगयते। मार्गणमनुसन्धानम्। “रामो गं छगयते वनवीथिकामु” इति महानाटकम् । ( सेवायै मृगयामहे नरमचो मढ़ा वराकावयमिति शान्तिशतके ) कातन्तादौ ग्य 'अन्वेषणे ति दिवादिपरस्मैपदी धातय दृश्यने, दुर्गसिंहलिलो. चनयोरसम्मतत्वादनेनोमेक्षितः । “एग्यन्तः पदवों तथाप्यकरणा व्याधा न मुसन्ति मा"मिति त अकारान्तस्यैव भाये किषि जिलोपे हगं करोतीति कण्ड्यादित्वात् क्ये साध्यम् । ॥

·अकारान्तवगः। han । ६८ । महत्क पूजे । (मह, यदन्त चु, प) त, क-महयति । ००। मूत्र त्क प्रवाये । (मूत्र, यदन्त च, प ) दीर्थी । त, क-मूत्रयति सूत्रापयति । ७१। मन तक तौ। (मन, अदन्त चु, प) दन्योपधः। त, क-मनयति । स्थप क मप तञ् क्षान्तौ मिथ त्क्यूत्यां रह त्क तु । त्यागे रस क त्वाखादे नेहे रुमक तत्तौ॥ ७२।। सुप कक्षान्तो (सूप, अदन्त चु प। सप, ७२। एप तत्र क्षान्ती यदन्त, उ) हौ मूईन्यो- पधी । त, कस्पयति । (पयति न नृपाणामिति इलायुधः अणुमातमनुचितं य इति शेषः । १५) त, अ-पति, पते । ७३ । मित्र त्क यूत्याम् । (मिय, अदन्त चु, प) तालव्यमध्योऽयं, दन्त्यमध्य इति वर्ण देशनायाम्। यूति:संयो- जनम् । त, क-मित्रयति मियापयति एतेनान्वं लोकः । ७४। रह क त त्यागे ( रह, घदन्त चु, प) त, क---- रहयति शोकं धीरः । ( न भूरि दानं विरइय्य सक्रियामिति भारविः)। ७५ । रस त्क त्वाखादे स्नेहे। (रस, अदन्त चु, प) दन्योपधः । त, क-रसयति मधु हिरेफ: । (रसयन्ति मुखा- द्यानि तत्करप्रतिपालिता इति हलायुधः। यस्योद्याने पतविण' इति शेषः । २०२) ७६ । रूप त्क तातो। (रूप, अदन्त चु, प) तत्कृतीरूप- युक्तकरयाम् । त, क-यरुरूपत् प्रतिमा शिल्पी। निपूर्वकः स्वरूपकथने, अनुमानं निरूप्यते इत्यनुमानपण्डम् । ५ ·सटीककविकल्पद्रुम । रच क कृत्यां रुक्ष क पारुष्ये रंह तक् गतौ । रूप क स्थाहिस्फुरणे लज लञ्च क भासने ॥ ७७ । रच क कृत्याम् । (रच, अदन्त चु, प) त, क- रचयति। ७८ । रूक्ष क पारुष्ये। (रूक्ष, अदन्त चु, ५) दौर्षी । तथाच-स पुनात बजे यश गोरज पातरूक्षितौ। शिशुरुच्छिद्य यमजो निम्पिपेप तरूक्षितौ ॥ इति कीचकयमकम । पारुष्य मस्निग्धीभाव । त, क-रूक्षयति रूक्षापयति केश । ७८ । र तर गतौ। (रह, अदन्त चु, प) त, करं यति, रहापयति। रूप क स्यात् विस्फुरणे। (रूप, पदन्त चु, ५) दौर्षी । मूईन्योपध । त, क-अरुरूपत् । ( पदातिरन्तगिरि रेगुरुपित इति किराते । १ । ३४) ८१। लज स्क भासने। (लज, अदन्त चु, प) भासन दीप्ति । त, क-लजयति । ८२। लज तक भासने! (लञ्ज, भदन्त चु, प) भासन दीप्ति । त, कवयति, लजापयति । लंड लाड तक क्षेपे ललको वरत्क च । वर्ण क स्तुतिविस्तारशलाद्यद्यक्तिदीपने । ८३। लड तक क्षेपे। (लड, भदन्त चु, प) त, क- मध्यति, अनलडत् ।

·। अकारान्तवर्गः। ३५ ८४ । लाड़ तक पे (लाड़, भदन्त चु, ५)त, क- लाड़यति, पललाड़त् । ८५ । ललत्केमे (लल, सदन्त धु, प) देस इति पाप- धातो: सनन्तस्य भावे अलिरूपं । ननु संस्त्याद इत्यनेन समान- रूपोऽपि अल् कथं न बाध्यते इतिचेन्न स्त्रीविहितप्रत्ययः कश्चित् सरूपोऽपि न बाध्यते इति मतस्यावश्ययक्तव्यत्वात् । यत- एय कारणं भानं निर्यातनं नियामनंमित्यादौ मीपिन्थि. ग्रन्यीत्यनेन भनट् न वाध्यते। एवं वक्ष्यमाणेषु वीड़ लज्ने, ईद ईहे इत्यादिष्वपि वोध्यं । त, के-ललयति धनं लोकः । ८६. वर कच। (वर, पदन्त चु, प) रेफोपधः। त, क-वरयति । चकारादीमे । ८७। वर्ण क स्तुतिविस्तारशुक्लाद्याक्तिदीपने ( यर्य, पदन्त चु, प) उद्यक्तिरुद्योगः । त, क-वर्णयति यर्णापयति कविः सोतीत्यर्थः । वर्णयति तन्तुं तन्तुवाय: विस्तारयतीत्यर्थः। वर्णयति प्रतिमा कारुः शुक्लादिवों करोतीत्यर्थ: । वर्षयति रवि: उद्यते दीप्यते चेत्यर्थः । शुक्लाात्यक्तिदीपने इत्यपि पाठ इति केचित् । वसत्क वासे वासत्कोपसेवायां व्यय क । गतौ वित्त क च त्यागे वात क गतिसेक्योः॥ सुखे वेल क कालार्थे वेक्ष त्क दृशि वण्ट सक् । भागे वट त्क वेटे च बल्यूल वल्युल त्क त ॥ पल्यूलार्धेऽथ वीज त्क व्यजने वीर तक तु। शौर्य प्रण काङ्गचूर्णे अघशारक्षय क तु ॥ दौर्बल्ये थाम तक मन्ते सूर त्कङ् विक्राने शठ । ॥

·मटीककविकल्पद्रुमः। श्वठ त्क दुर्वाचि शील तकास्यासेऽतिशायने । । । ८८ । वस क वासे। (वस, चदन्त चु, प प) त, क-बस- यति ससुखं लोकान् राजा निवासयतीत्यर्थः । ८८ । वासत्कोपसेवायाम् । ( वास, यदन्त चु, प) उपसेवा- गुणान्तराधानम् । व, क-यवधासत् वस्त्रं चन्दनेन जनः । (यस्या गन्धेन वासिमिति विष्णुपुराणम् )। १०। व्यय क त गती। ( व्यय, अदन्त चु, म)स, क- व्यययति धनं दाता । (बड्ड व्यययति व्यमिति इलायुधः । ११७) ८१ । यित्त त्कच त्यागे। (वित्त, प्रटन्त चु, प) त, क- वित्तयति, विज्ञापयति । चकारात् व्यय क च (व्ययधात- रपि त्यागार्थक इत्यर्थः)। ५२। यात क गतिसेययोः मुखे। (वात, पदन्त घु,प) स, क-पयवातत्। त्रयोऽर्थाः। रमानाथस्तु गतिमुखरोयनयोरिति मरवा गती मुग्नं गतिमु, यातयति पान्य पातः गच्छन्तं मुनय- सीत्यर्थ इत्या। मुपसेयनयोरिकि नौमराः । ८३ । 'बेल क कालायें। (येल, पदन्त , प ) कालार्य: कालोपदेशः । त, क-पषियेखत् फालमियतया गएफः एता. यती येनेति फयतयानित्यर्थः । 181 येत त्क गि। (वेश, पदन्त पु, प) पन्तस्यारतीय- सुतः । न, कति पापयति । हति दर्गने। ५। पण्ट न्य भागे। (बरठ, पदन्त पु. ) त - याटयति, यगटापयति (याटपनि परमानिमिष्टापस अति साधः। विप्रा इतिगेप: । . .

·अकारान्तवगः। . । ८६ । वट क वेटे च (वट, अदन्त चु, प) त, कवट- यति । चकारात् भागे च । १८ । वल्यूल क इ पल्यूलार्थे (वल्यून, अदन्त चु, प । १८। बल्युल क वल्युल, अदन्त चु, प) हौ यकारयुक्ती- कलकारमध्यौ, क्रमाद्दीर्घद्गस्यमध्यौ च । त, क–अववल्यूलत्, वल्यु- नयति । पल्यलाथै लनिमूत्योरित्यर्थः । १८1 वीज क व्यजने । ( वीज, अदन्त चु, ५) त, क- अविवीजत् चामरेण नृपं भृत्यः। (वीज्यते स हि समुप्त इति कुमारसम्भवे ) वीन इति जान्तो गत्वर्थो भादिरात्मनेपदी कातन्वे दृश्यते । १०० । वीर त इ शौर्यो। (वोर, अदन्त चु, श्रा) त, ड, क-अविवीरत । शौर्यमुद्यमः । १०१ । व्रण त्क अङ्गचूर्णे । ( वण, अदन्त चु, प) अगचूर्ण- मङ्गभेदः । त, क-व्रणयति गावं वाणेन भटः। १०२। अथ तक दौर्बल्ये। ( अथ, यदन्त चु, प । शार, १०३ । शार तक अदन्त चु, प । लथ, बदन्त चु,प। १०४ । नथ क (आद्यो रेफयुक्तः, मध्यमो रेफोपध', शेषोऽन्तस्थाटतीययुक्तः । त, क-श्रयवति, अयशारत्, स्वययति । १०५ । याम क मन्वे। (थाम, अदन्त चु, प) त, के. यशश्रामत् । मन्त्रोऽभिमुखीकरणम् । गुप्तोक्तिरित्येके । १०६ । शूर क ड विक्रमे । (शूर, अदन्त चु, था) दीधीं। त, क-अशुसूरत। विक्रम उद्यमः । (रणे शूरयते यति हलायुधः । २४४) । । ।

·सटीककविकल्पद्रुमः। - १०८ शठ स्क दुर्वाचि। (शठ, अदन्त चु, प] वठ, १०८। वठ तक अदन्त चु, प ) शेपो वकारयुक्तः । त, क-शठयति खव्यति नीचः कुत्सितं वदतीत्यर्थः । रमानाथस्तु सम्यग्भापणे इति मत्वा शठयति सम्यग्वदतीत्यर्थ इत्याह । सम्यगभाषण इति नौमराः । सम्यग्भावे इत्येके । ११० । शील क अभ्यासेऽतिशायने । (शील, अदन्त चु, प) तालव्यादिः। अंतिशायनमतिशयकरणम् । त, क- -अधि- शीलत् । उपधारण इत्यन्ये । शीलय नीलनिचोलमिति जयदेवः । (शीलयत्यात्मनोहितमिति इलायुधः । २४५) पमष्टम त्क वैलव्ये सान्वसाम त्क सान्त्वने । १११ । पम क । वैलब्धे । (पम, अदन्त चु, प | टम, अदन्त ११२। टम क चु, ५) ही मूहन्यादी। पोपदेयपाठो भाद्यादीति दन्त्यत्वे कृतपकारत्वात् पत्वार्थः। सिपमविपति, सिष्टमयिपति । एवं सर्वत्र । वैलव्यं विहलीभावः। ११३ । सान्व क सान्वने। (सान्व, यदन्त चु, प. साम, बदन्त चु, म) हौ दन्यादी। पाद्यस्तमध्यो यकारोपध: । एतयोरजन्तमादित्वेऽपि दन्यादित्वस्य घोज टकस्तक म प्रतीपाते इत्यव हश्यम् । सान्वनं प्रियकरणम् । त, क-सान्वयति सान्वापयति। पससामत् दोनं धनेन दासा । (य: कामयति मामतः निग्धेरालोकनेता इति इलायुधः । ता: मीमन्तिनीः । २२३) संग्राम उब तक युद्धे स्टहत्केसे साट रक त । प्रकाशने समाज क सेक्ने प्रीतिदर्शने ॥ क- ११४। साम तक ·अकारान्तवर्ग:। ३८ ११४ । संग्राम ड अ त क् युद्धे । (संग्राम, अदन्त चु, श्रा, उ) त, का, ड-सग्रामयते 1 ज-संग्रामति, संग्रामयते । तस्यौ सिसंग्रामयिपुः शितेपुरिति भट्टिः।३। ४७1 जित्त्वेनैवोभय- पदसिद्धौ डित्करगामफलवकतर्यात्मनेपदार्थम् । एवं सर्वत्र । किन्वेष आत्मनेपदीति प्राञ्चः । कदाचित् परस्मैपदार्थो जकारः । ११५ । कटह केसे । ( स्टह, यदन्त चु, प) त, क-स्टइ. यति । ईसः प्राप्तुमिच्छा । ११६ | साट ल्क प्रकाशने । ( साट, अदन्त चु, प) द्वितीय- खरयुक्तदन्त्यसादिरयम् । त, क-अससाटत् । ११७ । सभान त्क सेवने प्रीतिदर्शने । ( सभा ज, अदन्त चु, प) त, क-यससभाजत् । (सभाजयति सज्जनामिति इलायधः । सेवते इत्यर्थः । २६४ । स्नेहात समाजयितमेत्य- दिनान्धमूनौत्यूत्तरचरितम् ) थूल त्कटहणे सूत्र त्क ग्रन्ये सत्र तक तु । सम्बन्ध सन्ततौ सूचत्कपैशुन्ये खर त्क तु ॥ आक्षेपे स्तेन तक् चौर्ये स्तोम रक श्लाघने स्तनत् । काभशब्दे सार तक दौर्बल्य सुख क तत्तौ ॥ ११८। खूल त्कड इंडणे । (स्थल, अदन्त चु, या ) दोर्यो ! त, क, ड अतुस्थूलत | हणं वृद्धिः । ११८ । सूत्र क ग्रन्थे । (सूत्र, अदन्त चु, प) दोर्षी, दन्त्यवर्गद्यमध्यः । वेष्टने इत्यन्ये । त, क-सूचयति सूखापयति सूत्रेण इस्तं लोकः । सत्र त सम्बन्धे सन्ततौ। (सत्र, अदन्त चु, ·सटीकशविकल्पद्रुमः। । ग्रा) दन्यवर्गाद्यमध्यः । सन्ततिनिकि येति भट्टमल्लः । त, क, इ-मनवते नवापयते प्रतिज्ञा साधुः । सन्ततिविस्तार इति गोविन्दभट्टः । १२१ । सूच क पैशुन्ये । (सूच, अदन्त चु, ५) दीर्घा । त, का-यमुसूचत् कथा लोकः कथितवानित्यर्थ इति रमानाथः पैशुन्यमन्तोद इत्येके । (१) १२२ । खर कपाक्षेपे । (खर, अदन्त चु, प) वकारयुक्ता- दौरेफोपधश्च । (आपतिरस्कारः) स्वरयत्यतिस्टोऽपि न कञ्चन परिग्रहमिति हलायुधः। २२२ । (न खरयति नाधिक्षिपति न भर्सयतीति यावत्, परिग्रहं परिजन) त, क-सिखरयिति । पञ्चमस्वरयक्त इति चतुर्भुज । सुरयति, सुसुरयिषति । तक चौथ्य। (स्तेन, अदन्त चु, प) त, क- अतिस्तेनत धनं चौरः । १२४ । सोम क साधने (स्तोम, अदन्त चु, प) प्रशंसा । त, क-अतुस्तीमत् कवि बुधः । १२५ । स्तन कानशब्दे ( स्तन, अदन्त चु, प)त, क- स्तनयति मेघ'। (स्तनितं गजितं मेघनि?पे रसितादिचेत्यमर)। १२३ । स्तेन साधन . (2) पिशुन इह सूचक पिशुनो खलसूचकाविन्यमरोने । पिएनस भाव पैन्य सूचकत्व विज्ञापनमिति यावत् । तथाच-सच्चास्याचेतना नाम हस्ताचार्य सूचनेत्यमर । कार्यविज्ञापनमित्यर्थ । एष सूचनाध्यधनेऽदृष्टे गन्धनेऽभिनेयापि धेति मेदिनी । गन्धन द्रोहण : गन्ध कह दुहि इत्यनेन निमामात् । व्यभिनयं स तेन विज्ञापनमिन्यर्थ । अतएव अथोपरिष्टाङ्गमरमझि प्राधितान्न मलिलप्रवेश रति रची। एक बोचरे का विलग्ने वा ये पहारिष्टसूचका रति दीपिका । त्यधिक पाठ ।

·४१ अकारान्तवर्ग.. १२६ । सार तक दौयल्ये ( सार, अदन्त चु, प) रेफोपधः । त, क-यससारत् । १२० । मुख क तस्कृती (मुख, अदन्त चु, प) तत्सतिः मुग्वकिया। त, क-श्रीजय देवकावेरिति गीतं मुखयतु केशवपद- मुपनीतमित्यादि। स्फुट क स्यादिसरणे स्कन्द क तु समाहृतौ । खन स्थम तक ध्वाने हिल्लोल तक दोलने ॥ १२८ । रफुट क विसरणे ( फुट, अदन्त चु, प) विसरणं विकसनम् । त, क -स्फुटयति चम्पककलिका । अपुरफुटत् । १२६। स्कन्द त्क समाहृतौ (स्कन्द, अदन्त चु, प दन्त्यवर्गटतीयोपधोऽय, तच्चतर्थोपधोऽयमिति केचित् । (१) त, क-स्कन्दयति स्कन्दापयति । अचस्कन्दत् । १३० । वन तक । ध्वाने (खन, अदन्त चु, प। स्यम, १३१ । स्यम तक अदन्त चु, प) द्वौ वकारान्तःस्थादियुक्ती कमात् । त, क-स्वनयति, स्यमयति । १३२। चिल्लोल तक टोलने ( चिल्लोल, अदन्त चु, प) अन्तःस्थटतीयइयमध्यस्तदेकोपधद्यायम् | त, क-निहिल्लोलत् यायुलताम् । इत्यकारान्तधातूनां सहाविंशच्छतं मतम् । तुल्यावयवाना धावना पृथपठितानामप्ये कन्वे संस्थासङ्गतिः ॥ (अदन्तचुरादिषु अड्वादिल्लिोलान्ता धातवः परिगणनया वयस्त्रिंशदधिकशतसंख्यका भवन्ति । किन्तु सप कक्षान्तौ पता (१) उभयचैव कैश्चिन मन्यते इत्यधिक पाठ । ६ ·सटीककविकल्पद्रुमः। क्षान्ताविति गणदये धातुदयस्य तुल्यावयवत्वादेकत्वे समुदायस्य महाविंशच्छतसंख्याया नासङ्गतिरित्याशयः)। श्राकारान्तवर्गः। ख्याल ख्याती कथने गार्लि सुतौ जन्मनि गाङ् गतौ। घ्रा गन्धग्रहणे ज्या गि जरायां ज्ञा ग बोधने ॥ १। ख्याल ख्याती कथने ( ग्या, अटा, प) ख्यातिः प्रसिद्धिः । ल-ख्याति गुगी प्रसिद्धः स्थादित्यर्थः । ख्याति साधु कथा हरेः । तथाच ख्या प्रकयने, प्रकथनं प्रसिद्धिरिति गाविन्द भट्टः । ख्या मकथने इति चतुर्भुजजुमरौ । २। गार्लि स्तुतौ जनानि (गा, हा, प) र-वैदिकः । (१) लि-जगाति । ३। गाड् गतौ ( गा, भा. पा) ड-गाने । ४ । घा गन्धग्रहणे ( घा, भा, प) निति पुष्मं लोक. । ५। ज्यागि जरत्या (ज्या, यादिः, पादि, प) (२) जरा-गतवडयोभाव ! गि-निनाति रद्ध । जोन', ज्यानिः। (न जिनाति तेज इति इलायुधः। ) - . (1) वेदेवेवास्य प्रयोग इत्यर्थ । (२) परिभाषायां "गि मादिरपि, यव थपिगन्दा मादिय" युक्त और जिमातोन्यादी म्यादित्वात् नामग्यय । स पादियादिच इत्युच्या नीम दादी सूचाद्योदिति एवष्य कसम । ज्याभिरिन्याय स्वादित्वेनैवेष्टसिटी क ग ज्याग्लेषि লিবিয়ায় গুনী লিজা ন ব্যাপ্তি ঘালিযাল- पारा नेन यानिरित्यात म पदमपाद्योरिन्यनेन जिरिति । पारोगां पहो यथा-पूजगि यौधेशगि देवगिििसजनामा।

·४३ " याकारान्तवर्गः। है। ज्ञाग बोधने (ज्ञा, कया, प) ग-जानाति । “सन्दर्भ- शुद्वि गिरा जानौते जयदेव एव” इत्यवानुपसर्गात फलवत्-. कतर्यात्मनेपदम् । “ततोऽनुजज्ञे गमन मुतस्य” इत्यवानुशब्द- स्थोपसर्गप्रतिरूपकत्वेनानुपसर्गत्यात् | (शेषोदाहरणे कर्मणि प्रत्यय 'इत्यप्यन्ये)। जाक् म मारण थालोके निशाने तोपणे सुतौ । जाक् प्रेरणे दाल लूनी दा तु दाने डुदालि च ॥ ६। ज्ञाक्म मारण पालोके निशाने तोपणे स्तुती (ज्ञा, चु, घटादि, प) क, म-ज्ञपयति, अज्ञपि यज्ञापि, जप , जाम ज्ञाप (ओसामोस्तु पश्चेत्युक्ते ) पालोकोदानप्रेरणम् । निशान तीक्ष्णीकरणम् । तोपरा तुष्टीकरणम् । ज्ञपति शत्वं यूरोमारयतीत्यर्थ । ( यज्ञे सज्ञापयत्यजानिति हलायुधः । ६५ । धूागि कम्मे वृअगि वरणे शृगि सृगि ख्यातो हनने । मृगित धातु कथितोहा पृगित रचे पूरगन्याम् । मृगित हिसे वृगित टन्या दृगि विदारे नृगिढ नीत्याम् । भूगित भ इत्ये गृगित गब्दे ज्या जीर्णत्वे । री रेपगतौ ऋगित गत्यां लोगि पोगि श्लेषणकल्याम् । ब्रीगगिवरणे वीगगि गत्या भोग गिधातु कथितो झ्याम्। पञ्चाधिकवियतिरिति गदिता पादिगणे धातय इह विदिता'। (कविकल्पद्रुमे दन्न गणपाठे मृधातुर्नास्ति किन्तु शृवृगि हिसे इत्यनयोर्व्याख्याने शेषोदन्त्यादिर्वकारोपध तहितोऽपीति केचिदित्युक्त केषाञ्चिन्मते मृधातरपि पादिरस्ति तन्मतमादायव पादिगणम्य पञ्चविशतिसख्यामद्गमन मिति सुधीभि र्भाव्यम् । केचित्तु धूधातुमपि पादिगणे पठन्ति तन्मतातसारेण या सख्यामङ्गति- रित्यपि चिन्त्यमा पाणिनीयमते तु पादयो दाविशति । तथाच-निशतकारस्य नकार विधान- प्रसने ल्वादिभ्य |८|२४४) इति सूत्रस तो एकवियतेह्लादिस्य प्राग्व- दियुत भट्टोजीदीक्षितेन | यादिषु पादयो हादिशति पयन्ने इत्या तक्य- बोधिम्या मानेन्द्रेण ।

·४२
सटोककविकल्पद्रुमः।
क्षान्ताविति गणइये धातडवस्य तुल्यावयवत्वादेकत्वे समुदायस्य
सहाविंशतसंख्याया नासनतिरित्याशयः)।
1
आकारान्तवर्गः।
ख्याल् स्यातौ कष्टाने गार्लि स्तुतौ जन्मनि गाङ् गतौ।
घा गन्धग्रहणे ज्या गि जरायां ज्ञा ग वोधने ॥
। ख्याल ख्याती कथने (ख्या, अटा, ५) ख्याति:
प्रसिद्धिः । ल-ख्याति गुणी प्रसिह. स्थाटित्यर्थः । ख्याति माधुं
कथा हरेः । तथाच ख्या प्रकथने, प्रकथनं प्रसिद्धिरिति गाविन्द
भट्टः । ख्या प्रकथने इति चतुर्भुजजमरौ ।
२। गार्लि स्तुतौ जन्मनि (गा, हा, प) र-वैदिकः ।
(१) लि~जगाति ।
३ । गाड् गतौ ( गा, मा. श्रा) ड-गाते।
४ । घा गन्धग्रहणे ( घ्रा, भा, प) जिघ्रति पुमं लोक ।
५। ज्यागि जर या ( ध्या, कयादि , पादि, प) (२)
जरा-गतवड़ययोभाव ! गि-जिनाति ः। जीन', ज्यानि ।
(न जिनाति तेज इति इलायुधः। ८)
(a) वेदेवास प्रयोग इत्यर्थः ।
(२) परिभाषायां 'गि पादिरपि, छात्र व्यपिशब्दारा फ्रयादिय' इत्युक्त और
जिमातीन्यादी प्रवादिस्यात् वामन्यय । अपादिवादिय इत्युक्या जीन इत्यादी
सूचाद्योदिति सूवेष नम्य म | ज्यानिरित्यव स्वादिवेनैवेष्टसिद्धी क
निविधानएदो पुनर्वापही शिस्थानातस ने कदाचित् स्थानियवानको
कारार्थ तेन ज्यामिरियत न पहखपाद्योरित्यनेन जिरिति ।
पादीनां संपो यथा-"पूगि मोधे अगि
कमगि हिंसे सामा।
ज्याग्ले

·याकारान्तवर्ग:। ६ । जाग बोधने (जा, या, प) ग- -जानाति । "सन्दर्भ- शुद्धिं गिरा जानीते जयदेव एव” इत्यवानुपसर्गात फलपत्- ' कतर्यात्मनेपदम् | “ततोऽनुजन्जे गमन मुतस्य” इत्यवानुशब्द. स्योपसर्गप्रतिरूपकत्येनानुपसर्गत्यात् । (पोदाहरये कर्मणि प्रत्यय इत्यप्यन्ये)। नाक् म मारण पालोके निशाने तोपणे स्तुतौ । जाक् प्रेरणे दाल लूनी दा तु दाने डुदालि च ॥ ६। जाम मारण पालोके निशाने तोपणे स्तुती (ज्ञा, चु, घटादि, प) क, म-जपयति, अज्ञपि अज्ञापि, जपं जपं, जापं ज्ञाप (जीणमोस्तु पंचेत्युक्तेः) भालोकोदर्शनप्रेरणन् । निशानं तीक्ष्णोकरणम् । तोपगणं तुष्टीकरण । ज्ञपति शवं पूरोमारयतीत्यर्थः । ( यज्ञे सज्ञापयत्यजानिति इलायुधः । ६५ । धूजगि कम्पे वृगि वरणे पृगि सृगि रयातो हनने । मृगित धातु कथितोहत्या पृगित रक्षे पूरणकन्याम् । मृगित हिसे गित त्या दृगि विदारे गिरा नीन्याम् । भृगित भर्ने जुष्टइषे गृगित गन्दे क्या लीर्णन्ये । री रेषगतो गित गया नीगि लोगि लेषणकन्याम् | नीगगिदरणे स्वीगगि गत्या भोगगिधात कथितो भयाम् । पञ्चाधिकविंशतिरिति गदिता पादिगणे धातपर विदिता'। (कविकल्पद्रुमे श्रदन गणपाठे मृधातु ति किन्तु गृम्वृगि हिमे इत्यनयोाग्याने शेषोदन्त्यादिर्वकारोपध तहितोऽयोति केचिदित्युक्ते वैपाञ्चिन्मते मृधातरपि पादिरस्ति तन्मतमादायैव पादिगणस्य पञ्चविरातिसंस्य मनमनमिति सधीभि- र्भाव्यम् । केचित्तु धृधातमपि पादिगणे पनि तदतानमारेण वा सस्याहाति- रित्यपि पित्यम् । पाणिनीयमते त पादयो हाविशति । तयाच-निशातझारस नकार विधान- प्रसङ्ग स्वादिभ्य 1८1188। रति सूत्रप छत्तौ एकवियतेजादिभ्य प्राग्व- दित्युल भष्टोजोदीक्षितेन । प्राादिषु पादयो हादिति पदने रग्यत तत्त- घोधिया मानेन्द्रेष।

·४४ .. . सटीककविकल्पद्रुमः। हिनस्तीत्यर्थः) जपति रूपं कामिनी पिड्गान् दर्शय- तीत्यर्थः । अपयति खङ्गं कर्मकारः शानयतीत्ययः । जपति गुरु शिष्यस्तोपयतीत्यर्थः । स्तुति: कैशिन्न मन्यते ! भालाको ज्ञानप्रेरणमित्यनुन्यासरक्षितौ। अतएव कमदीश्वरोऽपि जानाने घटादित्वं विभापया मन्यते । तेन जपयितुं बाधयितुमिष्यमायो जोसामान इति पाणिनीयरत्तो ज्ञानप्रेरणेऽपि इसे सनि जोसामान इति प्रसिद्धम् । एवं, विचशिरपा मम जीवन्धो इत्यादिषु च विज्ञापनमेवार्थः । ६। ज्ञा का प्रेरणे (जा, चु, प) प्रेरणाम नियोजनम् । क-ज्ञापयति भत्यं स्वामी नियुक्त इत्यर्थः। ( याज्ञापय भात- विशेष पुंसामिति कुमार सम्भवम् । ३ । ३) ७। दा ल लूनौ ( दा, पदा, प) ल-टाति, निश्छेदः । केचित्तु दा प लयने इति पठित्वा पित्त्वाहासंज्ञाभाये यगादौ दायते इत्यादि मन्यन्ते । स्वमते ठ पिक्वाभावाहासंज्ञाया दीयते इत्याद्येव । (दाति दारिद्र्यमर्थिनामिति हलायुधः । २४) दा त दाने (दा, भा, प) दान दाने इति प्रमिहो- ऽयं, पस्यैव यच्शदेगः । यच्छति । ( दरिद्रान् भर कौन्तेय मा प्रयच्छतुरे धनमित्यादि)। । इटालि च (दा, ता, छ) हुदश्चिमम् । ज, हि-ददाति दो। चकारानि । दरिद्रा जनु दुर्गत्यां डाल समे पलायने । डु धानि धारणे पुष्टी दाने भाग्नियुती धनी ।। ८। दरिद्रा तनु दुर्गरयां (परिता, पदा, ५) दुर्गहि -- ·४५ थाकारान्तवर्ग:। रकिञ्चनीभावः । क्ष, लु-उपर्यापरि पश्यन्तः सर्य एव दरिद्रति । (दरिद्रतीत्यत्र नचादित्वात् हिरकत्वे अन्तो रित्यनेन अदा- देशः, खमते स्वपादेः प्रयोजनं नास्तीत्युक्त माक्)। ! ट्राल खप्ने पलायने (द्रा, अदा, प) स्वप्नो निद्रा। निपूर्वक एव निद्रायामिति रमानाथ:। ल -निद्राति। निद्रालः। द्राति चौर: मलायते इत्यर्थः। (न निद्राति च सन्ध्ययोरिति "इलायुधः । २५४) १०। दुधाजलि धारणे पुष्टौ दाने (धा, हा, उ) डु- हिनिमम् । अ, लि-दधाति धत्ते। धारणं धरणं (धारा- मित्यम्य आन्तत्वभ्रमनिरासार्थमिदं व्याख्यानम् ) दाने-हिपता- विहितं त्वयाथवा इति किराते विहितं दत्तमित्यर्थः। ( मुटौ. दधतुर्भुवनहमिति रघौ । १ । २६ ) ११ । भाग्नियुतौ ध्वनी (भा, भा, प) युतिरिह बाहु- ल्यान्न दीर्घः। अग्नियुतिरग्निसंयोगः । ध्वनिः शब्दोत्पत्तिहेत- भायः । धमति स्वर्ण वणिक् अग्निसंयुक्त करोतीत्यर्थः । धमति शङ्ख जनः सथदं करोतीत्यर्थः। अग्निफुत्क्रती च, मुखेनैव धमेहनिमिति । ( नाडीन्धम: स्वर्णकार इत्यमरः । शङ्खान दभुः पृथक् एथगित्यादि)। सा ल भन्ने प्रा ल पूती पा पाने पा ल रक्षणे । भा ल्प दीप्तौ मा ड्लि शब्द मा ल्च मानेऽच मा e . ड्य च ॥ १२। साल भक्षे (भा, अदा, प) ल-माति । (मांस- महामीदिति भट्टिः । १५ । ६ ) ·४६ सटीक कविकल्पद्रुमः। १३ । प्राल पूत्तौं (प्रा, अदा, प) ख- --प्राति घट जलेन लोकः । (पूर्तिः पूरणम् )। १४ । पा पाने (पा, भा, प) अस्यैव पिवादेशः, विषति पयः पान्थः। १४ । पाल रक्षणे (पा, थदा, प) ल-पाति । १५। भाल्य दीप्तौ ( भा, यदा, प) ल-भाति । ष-- भा ( भीपिचिन्तीत्यनेन पित्त्वात् प्रत्यय:) (हिमाद्रिटड्डादिन भान्ति यस्यामिति भट्टिः। ११८) १६ । मालि शब्दे (मा, हा, था) ड, लिमिमीते ( शब्दायते दुग्दुभिरित्यर्थः । परत्र माल्च माने इत्यत्र चकार- णास्यापि परिमाणार्थत्वमुक्तम् । तथाच-पुरःसखीनाममिमीत लोचने इति कुमारसम्भवम् । ५ । १५) १६ । माल्च माने (मा, अदा, प) ल -भाति भूमि नल्लेन राजा। न माति मानिनो यस्य यशस्त्रिभुवनोदरे इति हलायुधः । ७८ । (अयं धातः परिमाणकरणाथै सकर्मकः परि- मितीभावार्थे चाकर्मकः । तथाच-तनौ ममुस्तत्र न कैटभहिष- स्तपोधनाभ्यागमसम्भवा मुदइति माघः । । । २३)। अथ माड्य च (मा, दिवा, पा), य-मायते । चकारात् माने । म्नाभ्यासे याल् गतौ राल दाने लाल् च ग्रहेऽथ वाक् । सुखाप्तिगतिसेवासु स्याहाल गमनहिंसयोः॥ १७ । म्नाभ्यासे (म्ना, भा, प) अभ्यास: पौन:पुन्येनानु- शीलनम् । मनति सन्ध्या ब्राह्मणः (भाम्बायते सम्यगभ्यखते ·याकारान्तवर्ग:। मुनिभिरसावित्याम्मायो वेद इत्याम्नायशब्दटोकाया भरतः । कचिदन्यापि। तथाच-त्वामामनन्ति प्रसतिमिति कुमार सम्भवम् । २ । १३)। १८ । याल गतौ (या, अदा, म) ल-याति । १८। राल दाने (रा, भदा, प) ल-राति । १६। लाल च ग्रहे (ला, यदा, ५) ललाति । चकारात् राल च ( राधातोरपि ग्रहणार्थत्वमित्यर्थः) ग्रहो ग्रहणम् । (ताञ्चालासीहियतामिति भट्टिः । १५ । ५३) २० । अथ वाक् सुखाप्तिगतिसेवासु (वा, चु, प) क- यापयति । ( मुखातिरुपभोग:)। २० । स्याहाल गमनइिंसयोः (वा, घटा, प) प्रोधादि- रप्ययमित्ये के। गमनमिइ यायुककमेव । लयाति यायुः (न पाति पायुस्तत्पाख तालन्तानिल.विमिति कुमार सम्भयम् । २ । ३५ ) हिंसनं सूचनमिति चतुर्भुजः । थाल् खेदे थालम पाके जिठास्थाने पणालशोधने। ओहाक्लित्याग ओहालिगतावान्तास्तिरष्टधा। २१ । बाल खेदै (श्रा, अदा, ५) रेफयतस्तालव्यादिः । ल-थाति। (१) २१ । बालम पाके (था, पदा, धटा, प) रेफयुक्तस्ताल- व्यादिः। ल- ति। (याति श्रेष्ठं इविरभिमतं घोवियाणां ग्टहेष्विति इलायुधः । १८) म-अपयति । । (1) औ थापयति । तथाच "पाडाइन्यान वापयति परम भत्यं स्वामी - ·प मटीककविकल्पद्रुमः। २२ । जिठा स्थाने ( स्था, भा, प) जि-स्थित: मस्ती. त्यर्थः। स्वानं गतिनिर्यात्तः। (स्थिरीभाव इत्यपि) तिष्ठति साधुधम। पृष्ठस्थिठमान इति वीरचरिते प्रकाशाय पात्मने- पदविधानात् शानः। अथवा ताछील्ये शतः शानः । २३ । पणाल शोधने (ना, अदा, प) मूहन्यादिरयं, (पोपदेशोऽयं ) दन्यादिरिति केचित् । न-नाति गङ्गाया धीरः। अनुपसर्गस्य औ बलतलेत्यादिना सो वा, सप• यति स्नापयति । सोपसर्गस्य त प्रस्नापयति । २४ । भोलि त्यागे (हा, हा, 4) पोशालि त्यागे इति प्रसिहोऽयम् । यव हाक इति ग्रहणं तवास्य विषय', दामागेहाक इत्यादिसूवेणास्य हीयते इत्यादि । भन्यस्य हायने चादि । पो-धीनः । लिनहाति । (शत नैनं कथमयं. मिहिरिति भारविः । ३।१४। ज्ञातव्योऽयमसार एष विरमः संसार इत्यादिक सय॑स्यैव हि याचि घेतमि पुनः कस्यापि पुण्यारमन इति गान्तिगतकम् )। पाकशायं । यथा स्यार्या- होन:, एवं सशात पति स्यार्थी यम्यामिति जम्यार्या रतिः। २४ । यो उनि गती , ता, पा) पो-हामः । ड, लिभिजीने ! (पानिदीया न महोतम यदीति माया। १।३.1 पालनामने कार्यवादुनयनाय:पि, तपाय-fife- रविषमुनि ति म1ि ३180)। पानासाया। unfarer परामिंग TERE Mr wirir ngs ! print Arti VICI ***Trellt माकारामता ·82 इकारान्तवर्ग:। ( पूर्ववत् तल्यावयवाना धान्नामेकरूपत्वे सख्यासनतिरित्यनु- सन्धेयम् )। भञ्जनः इकारान्तवर्गः। इ इ ल् गतावधी ल् मृत्यामधीलध्ययने किलि । जाने क्षि न्ग प हिंसायां क्षि क्षथैश्वर्ययोः चिय। वासगत्योचिरिन हिंसे,चिन्चिञ्चित्यान्तुचिमिच। १। ६ गतौ (इ, भा, प) अयति । (अय मुटयति मुद्रा- पद्मिनीनामित्यादि)। ११ इल् गतौ (इ, अदा, प) ल-एति । प्यापाठ- सामर्थ्यात् पूर्वो न लित् । (१) शेषस्तु इन गताविति प्रमिधः । यिनीच्यणावित्यादिषु ग्रहणमयैव । ( उदेति सविता ताम्नस्तान एवास्तमेति च इति साहित्यदर्प गम्। चतुरतोयनिधोनिवायत इति भारविः । २ । २३ । ततोऽस्यगाहाधिसत. चितोन्द्रमिति भट्टि)।१।१०)। १। अधो ल स्मृत्या (अधि-इ, अदा, प) अधिस्मसर्गः। अधिग्रहणमन्यपूर्वस्य केवलस्य च प्रयोगनिषेधार्थम् । एवं मय। द-अध्येति तव लक्ष्मण ( तब लामित्यर्थः सत्यस्या देति कर्मणि पछीविधानात ) दूक सारयो इति प्रमिदोरा बाटिक इत्यतास्यैव ग्रहणम् । ৫) অবদায়-ঘৰন্ম দুর্দষ্টয়াদ দুইটি धातोरपि उकारानुबन्धित्व भवितुमर्हनि, किन्तु ल AIT देवन तथास्वमिति ।

·५० सटीककविकल्पद्रुम.। . १। अधी ङ् ल अध्ययने (अधि-दू, अदा, पा) अध्य. यनमर्थतः शब्दतच गुरुतो ग्रहणन् । ङ, लवेदमधोते विप्रः । ( सोऽध्यैष्ट वेदानिति भट्टिः।१।२)। २। कि लि जाने (कि, हा, प) र-वैदिकः । लि- चिकेति। ३। क्षि नगप हिंसाया (वि, स्वा, काा, प) न-- क्षियोति । ग-क्षिणाति । (क्षिणाति दुरितं दृथा दूति इलायुधः । ११०) प-क्षिया। घायुः परं क्षीयते इति त कर्माकर्तरि साध्यम। ३। क्षि नयैश्वर्ययोः (क्षि, प) यति पापम् । (१)। ३। क्षि श वासगत्योः (क्षि, तुदा, प) श-नियति । (क्षियन्ति निवसन्यस्यामिति क्षिति:, क्षिश क्तिरित्यमरटीकायां भरतः। यश: क्षियति रोदस्योर्यस्य धर्म- रतामन इति इलायुधः । ११२ )। ४ । चिरिन हिंसे (चिरि, स्वा, प) रेफोपधः । र-वैदिकः । न-चिरिणोति। वासगत्योराधारे (१) क्षयति व्याधिरौषधात् । क्षयति पापं गगा इति तु अन्तर्भूतअर्ध- खादिति कामधेनु । ऐश्वर्य प्रभुभाव यायत्तीकरणमिति यावत्, तपाच-यासीनहीहिता माद्य इत्यस्य टोकायां महीक्षिहितिशब्दव्युत्पादनाय मही जयन्ति ते इति महोधित' धितोयराः, विधातोश्वार्थान् किम् तुगागमति मति नाथ । नव क्षियन्तीति लिपिकरममादपाठ । तौदादिशस्य विधातोरार्था- बोधकत्वान् । ऐवर्यगन्दसाधीनकरणरूपोऽर्थस्सु रंगपातो ाख्याने दुर्गादान दिपित ति।

·इकारान्तवर्ग:। ५१ ५। चि न ञ चित्यां (चि, खा, उ) चितिशयनं राशीकरण मिति यावत् । न, ज-चिनोति चिनुते। ( फलान्य- वाचिनोहचानिति मुग्धयोधम् । अभिमानधनस्य गवरैरमुभिः स्थास्नु यश्चिीयत इति भारविः । २।१८)। ५। चिज चित्यां (चि, भा, उ) ज-चयति चयते धनं लोकः। ५। चि मि च ( चि, चु, प) क, मि-चयति चाय- यति । खमते तु चपयति चापयतीत्यपि। (१) चकारात् चित्याम् । जिरिन हिंसे ज्यभिभवे जि जये चाथ धिश् तौ ६। जिरिन हिंसे (जिरि, खा, प) रेफोपधः । र- वैदिकः । न-जिरिणोति । ७ । ज्याभिभवे (ज्जि, भा, प) रेफोपध: । जयति शतुं बली। ८। जि नये च (जि, भा, प) नय उत्कर्षः स्वीका- रश । उत्कर्षे कर्मक', यथा-राधामाधवयोजयन्ति यमुनाकूले रहाकेलय इत्यादि । स्वीकारे-मखैरसंख्यैरजयत् मुरालयमिति कादम्बरी । चकारादभिभवे च, जयति शत्तुं बली। अनभिधाना- - (१) परिभाषाय मिळ' इत्यनेन मिकारानुबन्धधातूनां विभापयर घटा- दिवमुक्तं तेनैव हसविकलो बोध्य । प्रक्रियारत्नमतानुसारेत निन्यघटादित्वात् कारसाकारपक्षेऽपि चपयतीत्येवमेव । रते धातको विकल्पेन घटादयो भवन्ति यथा-चन्मि हिंसे गतौ, विमि चयने, फणमिगतौ। ध्वन्मि पन्द्र, टनस्तन्मि रखे, वनमि तंसने। वपूष मिड लज्जायां, यमभि परिवेशने । तदभावे, दमिभेद, स्खमि साञ्चलने चये। मिल एस्यु निवासे सादथो पर मिड स्तृतौ । इति त्रयोदशारयाता भातयो या घटाट्य इति । .

·५२ स्टीककविकल्पद्रुमः । टस्मात्तवनवोः प्रयोगाभावः किन्तु तयोः स्याने तिवन्ती इति । किञ्च तप:स्थाने तातड् दृश्यते, यथा--भावगम्पलयः कोऽपि जयताहागगोचर इत्यादि। (१) । थथ धि श् धतौ (धि, तुटा, प) - -धियति । पिश गतौ डु मि अन् चेपे रिश् गतौ थि जसेवने। शि नञ् निशाने बायोवीतियोः सिङ स्मिते॥ १०। पि श् गतौ (पि, तुदा, प) श-पियति । ११। डमि अन् क्षेपे (मि, सा, उ) ड-(मानाज्जात- मिति वापये) मितिमं । ञ, न -मिनोति मिनुते । १२ । रिश् गतौ (रि, तुदा, प) रेफादिः । श-रियति । १३ । विज सेवने (थि, भा, उ) अ-श्रयति श्रयते । (शैलं न्वशिथियति भट्टिः । ६ । १७)। १४ । शि नञ् निशाने (शि, खा, उ) निशानमिति भ्यतेस्पं, शानञतेजे इत्यस्य नित्यसनन्तत्वात् । विधानमिह तीक्षणीकरणम् । न, अ- -शिनोति शिनुते खड्न कर्मकारः। (निशिनोत्यसिविकामिति इलायुधः । ७६ )। १५ । टु ऐ ओ वि दूर् गतियोः (खि, भा, तालल्यादिः । टु-वयथः । ऐ-भूयात् । यो पूनः । पूर यत् अश्वयीत् । (रुदतोऽमिश्शियच्चक्षुरास्यं हेतोस्यावयौदिति भट्टिः । । १२)। १६ । भि ङ मिते (भि, भा, श्रा) मूईन्यादिः । अनेकार्थत्वा- प) HIMAR (१) एवमेष काव्यकामधेनौ।

·1:- इकारान्तवर्गः। ५५ (पोपदेगोऽयं, सिभिये पूत्यादौ पावार्थः पोपदेशपाठः ।) सितमीपहास्यं । --मायने वधः। (यिपूर्वको विगायार्थ:- रामं विशापयेत का इति भट्टिः । ५। ५८) विस्मापयन विरपयनीय- कीर्तिमिति रघौ विमापनं विस्मापः (विस्मयोत्पादनमित्यर्थः) पश्चात् तं करोतीति ओ गवन्तम् । (१) । पिन् गञ् बन्धे स्मिकङनादरे हिन् बईने गती। एकोनविंशतिरमी इकारान्तासु धातवः ॥ १७ । घिन गञ् बन्धे (पि, स्वा, या, 3) मूईन्यादिः । ( पोपदेशोऽयं) न, अ-सिनोति सिनुते । ग, अ-सिनाति मिनीते। , १८। सिम कड नादरे (रिस, चु, पा) दन्यादिः । क, ड- साययते। १८ । हिन् बईने गती (हि, स्था, प) गतिरिझान्तर्भूत आर्थत्वाद्गतिप्रेरणम् । न-प्रहिणु स्वसूनुमिति भट्टिः। ।। २१ । बर्डने विरलप्रयोगः। (शमी इकारान्ता धातर एकोनविंशतिरेकोनविंशति- संख्यया संख्येया इत्यर्थः)। (1) काव्यकामधेमावयेवम् । व्यवेदमनुमीयते यदस लोकस्स माचीनपाठ एवमेवासीत् । यधुना द रिमाययन लिखितमामहत्तापित्य समीचीन. माह पाति नियनीयकोर्तिमिति प्रासनमा हिमयषियोमा कीर्मि- रित्यर्थकल्ये विषयताएपफलमादाय सकर्मकायमित्यनुसन्धेयम् ।

·सटीककविकल्पद्रुमः । ईकारान्तवर्गः। ईल कान्ति-गति-व्याप्ति-क्षेप-प्रजन-खाट्ने। ई ङ्य गत्यां क्षी अहिंसे डक्री अग् द्रव्यपर्याये ॥ १। ई ल कान्ति गति व्याप्ति क्षेप प्रजन वादने (ई, अदा, प) कान्तिरिच्छा, प्रजनीगर्भग्रहणम् । ल-एति गौगर्भ ग्टना- तीत्यर्थः। नहि तरणिकदौते दिक्पराधीनत्तिरिति गणकता- नित्यत्वादात्मनेपदम् । धातरय कैदिन्नमन्यते । १ । ई ए य गत्या (ई, दिवा, था) ड, य - यते। नोदीयन्ते च विहिप इति हलायुधः । २३ । (रियुतिमिर- मुदस्योदीयमानं दिनादाविति भारपिः । १ 1४६)। २। क्षो जहिसे (ची, भा, 3) अक्षयति क्षयते । ३। ड की जग् द्रव्यपर्थये ( की, या, उ) पर्यायः परि- वर्तः। डु-क्रीनिमम् । ञ, गक्रीणाति कोणीते धान्यं धनेन लोक। (दत्त्वा शस्त्रप्रहारञ्च तेषा कोणाति य. थिमिति इलायुधः। ११७)। है ज्जी गि कि ज्यान ओ डी ड्य नभोगतौ। ४। ची गि कि ज्याने (ज्वी, कया, चु, भा, प) गि- जिणाति, वीण: नीणिः। कि-वाययति जयति। गिका- भ्यामेव माक्षिकचुरादित्वे सिद्धे किमाठो भादित्वार्थ. । गतबहुवयोभावः। गतौ डीड्च ज्यान ·दूकारान्तवर्गः । ५५ ५। यो डी ड य गती (डो, दिवा, चा) यो डीनः । ह, य-डीयते। ५। डी ए च नभोगतौ (डी, भा, पा) --डयते पक्षी। अस्थापि निष्ठाया डीन इति कातन्वाः । धातुपारायणि- कास्तु दूनिषेधे (इमनिषेधसूबे) मोदनुबन्धडीडोग्रहग्यादिमि यतयादृगुगो डयित इत्याहुः । गोयीचन्द्रोऽपि डयित: डयित- वानित्युदानहार । खमते तु डीत इत्येव । चकारात् प्रोडो- डय च ( नभोगत्यर्थक इत्यर्थः)। रणी ञ प्रापण ओ दी ड्य क्षये दीधीलु देवने। दीप्तावोधीङ य आराधे नादरे प्रो तर्पणे ॥ है। गी ज प्रापणे (गो, भा उ ) णोपदेशपाठो नादि- खेन प्राग्यन्न इति णत्वार्थ. । प्रायति । एवं सर्वत्र । प्रापगमिह आन्तस्य रूपम् । तथाच नृगाति लग्मयति च वहत्यपि नय- त्यम् इति कियानिघण्टः। -नयति नयते गा वनं गोप: प्रापयतीत्यर्थः ७। यो दौड्य क्षये (दी, दिवा, आ) भो-दीनः । ड, य-दीयते। (दीयन्ते प्रत्यई यस्य दुरितानि तपखिन इति इलायुधः । ८४)। ८। दोधोर्ड बुलु देवने दीप्तौ (दीधी, अदा, पा) दीर्घ- मध्यः । रवैदिकः । क्ष-अटीधयुः, बहुलं ब्रह्मणीति परम- पदे अनुमिद्धेरिति धन उस्, गुरुस्थयामिति गुण: (१)। (१) ननु दीधीवेव्योतरित्यनेन गुणनिषेधे कयमल गुण इति चेत् सन्य दोधोवेव्योनणुरित्यनेन गुणनिमित्ते (सति) सामान्येन प्राप्नो गुण एव निषिध्यते ।

·- - सटीककविकल्पद्रुमः। १ । यो धौड्य धाराधेऽनादरे (धी, दिवा, या) धनादर पूति कातन्वादो। यो-धीनः । ड, य-धीयते खलं लोकः । १०। प्रोज तमणे (प्रो, भा, उ) अ-मयति मयते । (तर्पयं सन्तुष्टीकरणं, तथाच-प्रयते च भूत्यानिति हलायुधः । ७ पीक्च प्री गञ कान्तौ च मीङ य प्रीतौ च पीङ यतु। पाने जि भी लि भीत्यांभीग गित्याञ्च मीङ्यो। मी अग वधे मो कि गत्यां मत्यां री गि रवे गतौ ॥ १०। प्रीक् च (प्री, चु, प) चकारात् तपणे क-यं प्राययन्ति कविसूक्तिरसायनानीति हलायुधः । ७६ प्रीणय त्य- पीति केचित् (१)। १०। प्री गञ कान्तौ च (प्री, या, उ) ग, अ-प्रीणाति प्रौणीते। चकारात् तर्पणे । तर्पणमिह प्रीतीभावः प्रीतीकर पञ्च। प्रभः प्रौणातु विश्व गित्यादि । प्रीणाति बान्धवजना- निति इलायुधः । ७॥ १०। प्री ङ य प्रीती च.(प्री, दिवा, था) प्रीतिरिइ प्रीती- तथाच यः प्रीयते प्रणयिष्विति इलायुधः । ७। (भकाममप्रीयत यवमा प्रिय इति मायः । १६ १७) चकारात् कान्तौ च । । ११ । पौ ड्यत पाने (पी, दिवा, मा) ड, य-पोयते । णुरुस्सद्यामित्यनेन यन स्थाने नातवादगुणे उसि यमामो गुणो विधीयते इति न विरोध इति कामधेनु । (1) प्रीधातो खार्थे जो लते मीञोर्नन वेति ननि पीपयति पक्षे मायय. तीति केपाश्चिातमिति भाव । भावः। -- ·ईकारान्त वर्ग:। ५७ - १२। बि भी लि भीत्यां (भी, छा, प) जि-भीतोऽस्ति । लि-विभेति । १३। धीगि भत्याच (भो, कया, प) (भूति: पोपणं) ग-वीणाति नीत:, भ्रीतिः । गि-भिणाति, धीग्गः, भोगिः गित्वेनैव क्यादित्यसिद्धौ ग करणं मादित्वधिकल्पार्थम् । चकारात् भीत्याश। १४ । मोड य मो वधे । (मी, दिया, भा) मो, या, 3) १४ । मोमग यधे छ, य-मीयते । मो-मीन: (मीयते हिंस्यते इति मीन इति मौनशब्दव्युत्पत्ती भरत:) जग-मीनाति मीनीते । धातभेदे डोरसहर इति योपदेवः । एवं सयंत्र । (१) (१) मी द य, भी ज ग इत्युभयोर्यपि गुपशाधनयोग्यप्रन्यये च परे मिम्योर्यपणो डायसनि नियस्तु वेति समेण हादेगे कर्तव्ये मतभेदो असते तथाच पुग्धोषटीकाकारेषु इर्गादायः-"दुमि अ म छेपे, भी ह य यो, मी जग बधे, भी कि गत्या विधानभिधानात् एषां यपि गुषमाधनयोग्यप्रन्यये चडा स्था"दित्याह। एतन्मते मी ह य, मी अग रति हाभ्यामेर यपि प्रभाय. या यथाक्रम यमारत यमामीत्, जो मापयतीत्येवं पदानि भविपन्नोति । गगापरस्तु "यव व दिवादिमोहोम पहप तदनन्तरमाकरणात् । यतएव दिगर्नेति पाणिनीया। केशाश्चिन्मते ससापि पहण मिति प्यार। एतन्मते मी ड य इत्ययात् यपि प्रमीय, या अभेष्ट, औ माययतीति । कार्तिकेयसिद्वान्नेन त “मि जन क्षेये रति सादे भी ह य यो मोजग बधे रन्यनयोरिंगादियाद्योच डासा दित्येवं यायातम् । तदागोपेनाल मौनमवलम्बितम् । भरतमहिन सशद्रुतबोधव्याकरणस्य सक्षतटीकायां 'मिम्योरिति डुमि अ मक्षेपणे सादिः मोम हिंसायां प्रमादिः यनयोर्यहणं मत मोड मधे त्यस दिनदे। मोनाति मिनोति दीडामिति पापिनीयानां निर्देशात्, मिमोजोमति संक्षिप्रसारसूखय अनुबन्धरत्तो निर्देशात् न मोह- ·५८ सटीककविकल्पद्रुमः। १४ । मी कि गत्यां मत्या ( मी, चु, भा, प) ( मतिर्बोधः) कि-माययति (१) मयति । (न चानुमाययत्यन्यस्वस्थ यच्चेससि खितमिति इलायुधः । १४३) १५। रीगि रखे गतौ। (रो, करा, प) गि-रिणाति, रीणः, रीणिः । रव: शब्दः । तथाच कातन्त्रादौ रोगतिरोप- गयोः। रेषणं कध्वनिरिति रमानाथ:। रिणाति रेपते एक इति शब्दार्थ भट्टमल्लः । श्रो रीड्य क्षरणे, लो कि द्रावणे, लीड्य श्री लिपि । लील्पी गि च वी रिंग गत्यां वेवी घर्लुङ्वील ईलवत् ॥ १५ । यो रोङ्य क्षरणे। (री, दिया, पा) भो-रोणः । ड, य-रीयते पयः। १६ । ली कि द्रावो । (ली, पु, भा, प ) द्रावरणं द्रो- करणम् । कि लाययति लयति । (विलयत्ययलानास हृदयं मदनयति इलायुधः । १८६) गिम्योर्यौ ति लापयति लोकमग्नौ कम्पकारः। नेद्रवे खाल्योलवनाविति भनो तमग्नी नीनयतीत्यपि। रिमायामित्यय पामिति गोयोपन्देष प्याल्यातलाच । तेन विवाहिमोटो मेता प्रमोयाबिन्तु शेप्देशादीमा सामान्दको भोपार्ष, टोनाहारा चाप दिपारिमाओवयं विधिरिति प्यार जते" रन्युजम् । परिभाषा ", परोपाव मध्यम बरत घायामामी योग्य प्रपतन भोमगर रस्यका मोन (1) पर्यवेपद पुणे पायोनि पाहो । मिले सिम्योरपी सपनोtn सूर्य की गदाभिवता मा l मापयती पभिमाध्यम् ।

·कारान्तवर्गः। ५८. - करा, १६ । लौड् य यो विपि । (ली, दिया, आ) (लिपीति झिपधातो वे किपि डौ रूपम्, लेपोऽत्र परस्परसंयोगः) ड, य-लीयते चन्द्रः सूयें। प्रो-लौनः। (नेन्द्रियार्थषु लीयते इति हलायुधः । २६० । उत्याय हृदि लीयन्ते दरिद्राणां मनोरथा इत्युटः, दिवाकरा द्रक्षति यो गुहास लीनं दिवा- भीतमिवान्धकारमिति कालिदासः)। १६ । ली गि च। (ली, कया, प)(ल्पी, प) १७। ल्पी गि च। हावन्तःस्थटतीयादी। हिती- यस्तु प्योधवर्गाद्योपधः । चकारात् विपि । (श्लेयोऽत्र सयोगः, धाबनामनेकार्थवादयं प्राप्तपर्थव ) गि-लिनाति बाला लावण्यं प्राप्नोतीत्यर्थः । कर्माविवक्षायान्तु लिनाति जलधौ नदी। (लिनाति धर्मा एवासाविति हलायुधः । २६०) लीनः, लीनिः। गि-ल्पिनाति ल्पीनः ल्पीनिः। (अयं धातः) अन्तःस्थाद्योपध इति रमानाथः। ल्यिनाति । १८ । खो गि गत्या । (ल्ली, क्रया, प) वकारोपधः । ग-बीनाति, खीत , खोतिः। गि-खिनाति, खौन', लीनिः। गिनैव क्रादित्व सिद्धौ गकरणं खादित्वविकल्पार्थम् । र छ लु इ ईलवत् (वेवी, अदा, पा) (ईलवदित्यनेन ईधातुयदयमपि कान्ति गति व्याप्ति-क्षेप-प्रंजन- खादनार्थक इति सूचितम् ) र-वैदिक,। क्ष-अवेवयुः बहुलं ब्रह्मणीति परस्मैपदे अनुस्मिहेरिति अन उस, गुरुस्यद्या- मिति गुणः। ल, ड -~-वेवीते । २० । बौल ईलवत् । (वी, पदा, प) ल-वेति । ईलयत् १६। वेवी

·सटीककविकल्पद्रुमः।
क्रया,
कान्तिगतिव्याप्तिक्षेप प्रजनखाने । (वियन्ति चौरसन्तान हौ
यस्य कुलाङ्गाना इति इलायुधः । १८८)।
बी नि त्यां बीङ यत्रोचवीगिगत्याञ्च शीजि ।
खमे थी अग् पचि हो लि लज्जेऽमी पञ्चविंशतिः॥
२१) बी गि कृत्यां(नो, प) रेफोपधः। (ति-
वरण) ग-यो बीणाति जयत्रियं रणमुखे पूति हलायुधः ।
११। बीत: वौतिः। गि-विणाति वीणाति । वीण: त्रीणिः ।
गिव कयादित्वे सिद्दे गकरणं पादित्वविकल्पार्थम् ।
२१ वी इय श्रो च। (बी, दिवा, पा) रेफोपधः । ङ,
य-व्रीयते । श्रो-बीयः । चकारात् इत्याम् । (यो यथो
वीयते इति हलायुधः । ११)।
२२ । बौगि गत्याच। (वी, या, प) अन्तःस्थटतीयो-
पधः । गि-विनाति । यौन: वौनिः । चकारात् प्रत्याश्च ।
२३ । शोङल जि स्वप्ने । (गी, अदा, था) ल, शेते ।
(शेरते तेऽभि मारुतमिति माघ: २४२) जि-शयितोऽस्ति
(जाचच्छार्थजीच्छीलादेः सतीति वर्तमाने क्त:) मण्डये शया
मौति गणतानित्यतया शपो लुगभावे चेति रमानाथ: ।
वस्तुतस्तु शेने शयः प्रचादित्वादन् पशात शय दूधाचरामीति को
साध्यम्।
२४। श्री अग् पचि । (श्री, या, उ) तालव्यादिः । ,
ग--ौणाति श्रोणीते। पचि पाके। (श्रीणात्यन्य: सुकवि-
सहयान् क्षीरखण्डनकारानिति इलायुधः। १९ । नत्र श्रीणाति
पचतीत्यर्थः)।

·कारान्तवर्गः। २५ । ड्री लि लज्जे। (जी, ह्रा, प) लि-जिन्द्रेति नीच- सङ्गेभ्य इति इलायुधः। (न जियाञ्चकाराथ सौतामभ्यर्थ वर्जित इति भट्टिः ६३)। श्रमी पञ्चविंशतिः। अमी (ईकारान्ताः पञ्चविंशतिः । संख्यासगतिस्तु पूर्वोक्तरीत्यैव) । ॥ उकारान्तवर्गः। उ ङ शब्दे ऊर्ण ङलाच्छादने टु क्षुल क्षुते । कुङ शब्दे कुल्च् कुशि डालखरे झाल तेजने १। उ शब्द। (उ, भा, पा) ड-अवते गौः । २। अणु ल आच्छादने (अणु, अदा, ७) दोर्धादि- दन्त्योपधः, रेफयोगान्मूईन्यः । तेन ऊर्युनाव इन्यादौ निमित्ता- भावात् भूलधातोर्णत्वाभावः। ल, ज-ऊोति ऊौति अर्णत दिशं मेघः । (प्रोर्णवन्तं दिशो वाणैरिति भष्टिः ५५६) । ३। टु खुल चुते । (चु, अदा, प ) क्षुतं हाचीति ख्यातम् । टु चक्थुः । ल–चौति कफो। कृतकं कामिनि चुक्षुवे एगाच्या इति माधः । ( नौवेति चुवतो ब्यादिति स्मृतिः) । ४ । फुड शब्दे । (कु, भा, पा) ड-कवते पक्षो। (यनाण्डले जनपदः कवते च सूक्तमिति इलायुधः । २० धावूनामनेकार्थ- त्वाच्चारणार्थे सकर्मकोऽयं, कयते उच्चारयति, सूक्तं वेदोक्त- स्तोत्रमन्त्रादि)। ४। कुल्च। (कु, अदा, प) ल-कौति । चकारात् शन्दे ।

·सटीकका विकलाद्रुमः। ४। शिडाखरे। (कु, तुदा, था) शि, ड-कुवते (तनि) अकुत (कुटादित्यादृगुगाभावे सिग्नोपः) (शोकानकौति कुवते च भयाच्च कचिदित्यभयत्र इलायुधः । २० । कराया- कुपत हिजा इति भट्टिः । ५। २६)। ५ । क्ष्णु ल तेजने। (क्षा, अटा, प) मईन्य गोपध, क्षादिः । (तेननं तीनणीकरणं) ल-क्षौति खङ्गं कम्मकारः । खुङ ध्वनौ गुशि ो विष्ठोत्सर्गे गु घु ङ ङ ध्वनौ । च्युक् हासे सहने च्यु छ् ज्यु जुङ गत्यां नु रहसि ॥ ६ । खुडध्वनौ । (खु, भा, पा) ड-खयते । ७। गुशि यो विष्ठोत्सग । (शु, तदा, प) शि-गुवति, अगुवीत् । घो-गून: ( दुग्योधश्च ) । ७ । गुरु ध्वनौ। (गु, भा, पा) -गवते । ८। छुड ध्वनौ । (घु, भा, पा) ड-घवते । 2) कु ड ध्वनौ । (ड, भा, आ) डवते । १० । शुक् हासे सहने । च्यु, चु, प) एतदाद्याश्चत्वारोऽ- न्त:स्थाद्योषधाः । क-व्यापयति । १० ! च्युड गत्या । (च्य, भा, श्रा)ड-यवते । अन्योष्ट सत्वान्नुपतिप्रताश इति भट्टिः । ३ । २०)। ११ । च्युङ गत्या । (च्यु, भा, था)-ध्ययते । १२ । ज्युड गत्या। (ज्यु, भा, या ) 5-ज्यवते । १३ । जुङ गत्या । (जु, भा, पा)-जवते । १३। जुरंहसि । (जु, भा, प) रंडो वेगगतिः। नयति घोटक । (स्फुटसरोजवना नवना नदीरिति भारवियमकम् )। ।

·उकारान्तवर्गः। णु ल् स्तुतौ तु ल वृत्तिहिंसापूर्तिपु सुतौ गतौ द्रुर्न टु ट्वोनुपतापे टु गतौ ा गभिसर्पणे ॥ १४ | णु ल स्तुतौ। (रण, अदा, प) ल-नौति । (तव नौमि सरस्वति पादयुगमिति । शिवविरिञ्चिनुतं शरण्य- मित्यादि)। १५ । तुल वृत्तिहिंसापूर्तिषु । (त, अदा, प) (दन्तिी- विका, पूर्ति: पूरणं ) ल-तौति तवीति । १६। 8 खुतौ गतौ । (द्रु, भा, प ) द्रवति (नेममिति) दुद्रुव । खुतिः धरणं । (नदों नु प्रत्यदुटुयदिति भट्टिः । ६।१७। विपूर्वक: पलायनार्थस्तथाच-नलिनौं क्षतसेतुबन्धनो जनसङ्घात इवासि विद्रुत इति कुमारसम्भवम् । ४ । ६) 1 १६ । छन् उपतापे। (द्रु, खा, प) रवैदिकः । न- द्रुणोति । (द्रुणोति द्रोणवयुद्धे शरजालेन यो रिपूनिति इला- युधः २४।) (१)। १७ । दुवोनुपतापे । (दु, स्वा, प) (टु, यो, न एते अनु- वन्धाः) द-दवथः, यो-टून:, न-दुनोति । उपतप्तीभाव उपतनीकरणञ्च । (ोऽकम्मकः) मन्मथेन दुनोमीति जयदेवः । (हितीये सकर्मकः) वर्ण प्रकर्षे सति उपताप दूह (१) कातन्त्रमते खादिगणे तिक तिग धध क्ष वि चिरि जिरि दास द्रु जिधांमायामिति पाठः । तत्र कातन्त्रधातुतिकता रमानाथेन, दृणोति दुः ट्रम इति मैवेयभट्टमनप्रभतय 1 रुविवज क्षमझतयछान्दसा इत्येके इत्युक्तं । तदस्य छान्दसत्वं न मर्चसम्मतमित्यतएव इलायुधेन लौकिक्रवाक्येऽप्ययं प्रयुक्त इति मन्यामहे ।

·सटीककविकल्पद्रुमः । कर्णिकारं दुनोति निर्गन्धतया सचेत इति कालिदासः। (न दुनोति परं वाचेति इलायुधः २५६ ) । १७ । दु गतौ । (दु, भा, ५) दवति । १८ | द्य लभिमर्पणे (द्यु, अदा, प) अभिसर्पणमाभिमुख्येन गमनं । ल-द्यौति सिंहो मृगानिव । धुञ्न कम्मे नि ध्र शि ध्रु स्थैर्ये गुप्लुङ च सर्मणे । युल मिथणेऽमिथणे युञ् ग वन्धे युङ क निन्दने । १८ । धुज्न कम्पे (धु, खा, 3) अ, न-धुनोति धुनुते । कम्प दूदान्तस्य रूम। धुनोत्ययोकं वायुरिति इलायुधः ।। २०। जिभ्रथि स्थैर्य । (ध्र, तदा, प) (भु, भा, स्थैर्य (स्थैव्य स्थिरीभावः) हौ रेफोपधौ। आद्यो दीर्घान्त इति कशित् (१)। जि-ध्रुतोऽस्ति । शि- ध्रुवति, अध्रुवीत् । ( भादित्वात् ) धरति शैलः । (ध्रुव पौत्तान- पादिः स्थादित्यमरोक्त ध्रुवशब्दव्युत्पत्तौ ६ स्थैर्ये क इति तट्टीका- कारः। तं दुधावाद्रिणा कपिरिति भट्टिः । १४ । ८१ । दुधाव मारितवान् अनेकार्थवाइिंसायामपौति भरतः)। २१ । प्रड सर्पणे ] (, भा, पा) (मु, भा, भा) २२ । मुड च सर्पथे। (सर्पणं गमन) दो क्रमात् रेफान्त:- स्थटतीयोपधौ। ड-प्रवते । सवते । चकारात् नि ६ शि, ध्रु च (चकारेण ध्रुधातुइयमपि गमनार्थकामिति सूचितं, अतएष २० । ध्रु } (१) कातन्त्र भ्रगतिस्थैर्य योरिम्यस्य व्याख्याने "इसानोग्यं भ्रुता रति विलोचन । धातमदीपादौ ६विता इत्युदाहत तमात् दीर्घान्तोऽय भिन्युन रमानाथेन।

·।
उकारान्तवर्ग:।
भु गतिस्यैर्ययो- रित्यन्ये ) ( रूपी भर्तुरानन्दं मा न प्रो
द्रुतं वियदिति भट्ट. १७७)।
२३ । युल मिश्रणेमिश्रणे (यु, अदा, प) ल-यौति ।
मित्रणे यथा-यौति काले कुल स्त्रीभिः क्षेत्रसन्तानहये (१)
इति इलायुधः । १६५ । अमित्रणे समवायलक्षणे यथा-
अयुनसिहाना अष्टयसिहानामित्यर्थः । (यवयारातीरिति
शुतावपि अराती: सहजगवून यवय पृथक् कुरु इत्यर्थः) । (२)।
२३ । युग बन्धे ( यु, कया, उ) अ, ग-युनाति युनीते ।
युनाति यो वयःस्थोऽपि न वेश्याबन्धकीजनैरिति इलायुधः ।
१५५ । ( अस्मात् च्या अयौपीत् )।
२३ । युद्धक निन्दने (यु, चु, था) , क -यावयते ।
(यावयते बाला इमिति कातन्त्रधातुरत्तौ)।
रुलध्वनौ रुबधे गत्यां श्रुगतौ अन्गतौ श्रुतो।
पुग्न सन्धालोदपीड़मन्ये पुञ गतौ पु च ॥
२४। रुल्वनौ (रु, अदा, प) ल -रवीति रौति
२४ । रुड्वधे गत्या (रु, भा, मा) ड-रवते 1 (गमनायें
रवि: सूर्य:)।
२५। श्रु गतौ (शु, भा, प) श्रवति। रेफरहितोऽभ्ययमिति
केचित् तेन शवति।
।
(1) ग्रन क्षत्रमन्नानड्वये इत्यपि कचित् पाठ ।
(२) नेमेकाजादिति सूत्रे श्ववादिगणे ग्रस्यैव पाठो नत यादिकस्य ।
अतएव उत्तोऽरतु नु क्षु ज्ञणु व इत्यत्र बभिरादादिकै साहचर्यात् य मित्रणे
इत्यस्य सेटकत्वं न युनातेरित्या कातन्त्रधातहत्तौ ।

·सटोकविकल्पटुमः। २५। शुन्गती श्रुतौ (शु, म्या, प) तिराकर्णनम् । -योति गीतं लोकः । “रक्षासीति पुरापि संश्टणुमहे" इति मुरारी व्यतीचारादात्मनेपदम् । “संश्णुष्व मयाख्यात" मिति गणदातानित्यत्वात्, पाण्यात सदस्य क्रियाविशेषणत्वेनाफर्मकतया 'समोगरच्छ' इत्यादिना वाम। ( मुग्धबोधे भावावस्य पाठात् कचिदौवादिकत्वमपीति सूचितम् । तेन "श्रयसि राक्षसनिस्खन- माहत" इत्यादि सिद्धम् ।) २६ । पुजनसन्धा क्लेदपीडभन्थे ( घु, स्वा, उ) मूईन्यादिः । - सुनोति मुनुते । सन्धा सन्धानम् । लेद पूइ सानं मङ्गलस्नानं था। तथाच पु अ अभिपवे इति प्रानः । भिषक: पीडनं मन्थनं वेति त्रिलोचनादयः । स्नानञ्चेति दुर्ग:। सन्धानं मङ्गलस्नानं वेति धातुप्रदीपः । (सोम सुनोति यनेषु परलोक- निगीपयेति इलायुधः । तत्र सोमं सोमलता सुनोति निष्पीड- यति, यज्ञे सोमलता निप्पोद्य तसं पिवतीत्यर्थः) (मङ्गलनानं यथा-राजा सूयते मङ्गलपूर्वकं सायते यस्मिन् कतौ स राज- सूयः मतुरिति)। २६ । घु जगतौ (पु, भा, उ) जसुपाव सुधुवे । २६ । पु च (धु, भा, प) भवति । चकारात् गतौ। पुल्चैश्वर्यप्रसवयोः पाल्मस्नु त्यां टुअल्स्तुतौ । सुवर्थे सुगतौ स्कुर न जुद्धृत खुद्रुवत् हुलि। होमेऽदने झुडल चौर्ये वयस्त्रिंशदुदन्तकाः ॥ २६ । पुल च ऐश्वर्यप्रसवयो: (घु, पदा, प) ल- सौति । (प्रसौति विजयं धर्मा इति इलायुधः २६) चकारात पु क ·. उकारान्तयाः। (भौवाटिकास्य पुधातोरपि ऐश्वर्यप्रसवापावित्यर्थः । अतएव कातन्त्रधातत्तौ घु प्रसवे इत्यत्र प्रसवति पुत्रं मातेत्युक्तम् । ऐश्वर्य मीश्वरीभावः । अस्थायमर्थो न सबैभन्यते । प्रसयो गर्भ- मोचनम् )। २७ । प्णुल प्रसुत्या (प्णु, अदा, प) प्रति: क्षरणं । ल-- स्त्रौति दुग्धं तनात् । २८ । टुअल स्तुतौ (धु, अदा, उ) मून्यादिः । (घोपदेशो- ऽयम् ) अ, ल-स्तवीति स्तौति स्तुते । २६ । सुष्वर्थ (म, भा, प) दन्यादिः। सवति । वर्थ- गत्यैश्चर्य प्रसवेषु ( अयं धातुः पूर्योक्तषुधातोरथें प्रयुज्यते इत्यर्थः) ( स च प्रसवति नियमिति इलायुधः २६ ) (१)। २५ । मुअगतौ ( सु, भा, उ ) अ-मुमाव मुमुद्दे । ३० । स्कगनजुतौ ( स्कु, कया, खा, उ ) ग, ञ स्कनाति स्कुनीते। न, अ-स्कुनोति स्कुतुते चुस्काव ( अवाकृत सकार- न्वान्न पत्वमिति दर्शितं ) उडतिरुहरणं । पालवने इति प्राश्वः तथाच स्कुनाति च स्कनीते च स्कनोत्यासवतेऽपि च। स्कन्दते सन्दते चापि पड़ासरनवाचिन इति भट्टमल्लः। घायरो इति पाणिनीयाः। कुनाति शर्बु वाणेन भट आच्छादयतीत्यर्थ इति (१) ननु ‘सेकसोकस्मेत्यादिना दन्त्याजन्नसादीनां मूईन्यादित्यविधानात् कथमयं दन्त्यादिरिति चेन, तवैव स्वपेचहणेन दन्याजन्नसादीनाञ्च कचित् दन्यादित्वसूचनात् । अन्यथा स्वपेटन्यान्नसादिवेनैव सिद्ध तल तस्य पृथस्यहण- मनर्थक स्यात् । तेन सान्त्व मामत्क सान्त्वने इत्यादीनामजन्नमादित्वेऽपि दन्त्यादिवं सि । न च सपेर्वकारस्य कथं दन्त्यत्वमिति वाच्यं उदूटौ यत्न विद्येते यो वः प्रत्ययसन्धिजः। अन्न म्यं तं विजानीयात् तदन्यो यर्य उच्यते इति खरसादित्युलं स्तकमातीपाते इति धातव्याख्यानावसरे दुर्गादासेन ।

·मटीककविकल्पद्रुमः। रमानाथः। (राममभ्यद्रयजिष्णुरस्कुमाञ्चपुष्ििभरिति भट्टिः । १७१२)। ३१ । खुद्रुवत् (खु, भा, प) स्वाति । द्रुषत् खुशौ गतौ (पूर्योक्तद्रुधारारिष चुतिगतिरूपायाचक:)। २२ । इलि कोमेदिने (ड, का, ५) होमो देवतासम्प्र- टानकायक्राधिकरणकवस्तुत्यागः । नि-जुहोति तमग्नौ कृष्णाय होता। प्रापेऽप्ययं “चिराय सन्तर्प्य समिगिरग्निं यो मन्वभूतां तनुमप्यौपी"दिति रतः । “नटाधरः सन् जुङधी पावक"मिति किराते प्रीगानार्थोपि । ३३ । हुड लु चोये (इ, गदा, पा) , ल हुने । (स्वपादित्वाददादित्वं सिद्ध, तस्य तदन्तर्गतत्वात् । चौर्यमताप- नयनं। अतएव न अपनयने इति धातुप्रदीप कातन्ले च पाठः । निजुङ्गः क्षमाटतामिति मट्टिः । ५, ६४)। वयस्त्रिंशदुदन्तका:। ( उकारान्ता धातवस्त्रयस्त्रिंशत्संख्यकाः । संख्यासङ्गतिस्तु पूर्ववदिति)। ऊकारान्तवर्गः। शिङार्तखरे ग शब्दे गू श्री शि विट्सजौ । शिस्तवन प्रो टूङ य खेदे टूनगन बधे गतौ ॥ १। कूशिडातखरै (कू, तु, पा) थि, ङ-कुवते, अक- विष्ट । (याकूतमभिप्राय:। भयं धातः कैयटादौना सम्मत प्रति धात प्रदीपः)।

·आकारान्तर्गः। २ । ग शब्दे (ज, क्रया, उ) दन्त्यनोपधः। अ, ग- नाति नीते। इखान्नोयमिति जैमिनिः। नकाररहितो इखान्त इति रमानाथः । दीर्वान्त इति नौमराः। (दन्य- नोपधो दीर्घान्तो धातुप्रदीपे पठितः) ३ । गू यो शि विट्सृजौ (गू, तुदा, प) अो-गून: शि- गुवति अगुवीत् । विटनिईदनं ( मलत्याग इत्यर्थः)। ४ । णूशि स्तवने (नू, तुदा, प) इस्खान्तोऽयमिति वररुचिः । शि-नुवति, अनुवीत् । ५। प्रो टूड्य खेदे (दू, दि, पा) खेद इह उपतप्तीकरणं उपतप्तीभावश्च । प्रो-दूनः। ङ, य-टूयते दैन्यं जनमिति चतुर्भुनः। (दुर्जनोक्त्या न टूयते इति हलायुधः । २५६ । नया हीनं विधातमा कथं पश्यन्नटूयसे इति रघुः। १ । ७०) ६ । गुन्गा बधे गतौ (द्र, सा, क्या, उ) न, ज-द्र्णोति द्रणुते । ग, अ-द्रूणाति द्रणीते । धशिक् कम्पेधून्गिधूअच् पूङ शोधे पुङ्य पूगिच। ७। धूशिक् कम्मे (धू,तदा, चु, प) कम्प इइ अान्तस्य रूपम् । शि-धुवति मारुतो मालतीलताम्। अधुवीत् । क-धावयति । वायुविधूनयति केयरपुष्परेणू निति चुरादौ इलायुधः । ८ । प्रीधूोर्नन् वेत्यत्र धनग्रहणादस्य कथं ननिति चेन्न, स्वार्थ- विहितस्य कारण सम्बन्धस्य वाच्यत्वात् (१)। अन्यथा कम्प- प्रेरणे धनयतीत्यादिप्रयोगा नमुः। धुनोतीत्यादीना साध्या इति चेत् खभावात् कम्पप्रेरणार्थीनां तेषा (प्रेरणा) औ रुते कम्पप्रेरणस्य प्रेरणमेवार्थः स्यात् । किञ्च कम्पनाया धूनय- (1) करिदिनि भकारागमं मन्यते इत्युक्तं कातन्त्रधातयत्तौ।

·७। पूजच मटीककयिकल्पद्रुमः। तोत्यादीनामावश्यकलात् तत्सूवे अकारः प्राचीनमतानुवादार्थ एव ! (पाधूतयनराजिभिरिति राधः १ । ३८ )। । धनगि अघ (धू, स्था, क्रया, उ) (धू, भा, ३) चकारात् कम्पे । स च धामि कम्प- प्रेरणम्। न, अ-धनोति चम्पकवनानीति इलायुधः । ८। धनते। गि, अधुनाति वायुरहस्यम्। धुनीने बन्धक तिलकुममजन्मापि पवन इति । धनः धूनिः । -धति चन्दनमञ्जरीच इति इलायध: । ८। धयते । ८। पूड सोधे (पू, भा, था) थोष दूह शुद्धीकरणम् । ङ-पवते पापिनं गगा। ८। म ड य च । (पू, दि, घा) (पू, कया, उ) पाद्यः ८। पूज् गि व कैबिन्न मन्यते । चकारात् शोधे । ड, य-पूर्यते । अ, गि-जाह्नवी नः पुनात । पुनीते । पूषजनादस्य खादित्वाभावात् पूत: पूतिः। कचित् भाप्रत्यय- स्थापि पाटित्वात् इस दूति वररुचिः । तेन-सारणात् पुनते पापं धारणात् पूर्वसचितम् । दर्शनाल्लमते मोक्षमेतद्योगस्य लक्षणमिति । ब्रूलभुक्तौ भूकङ भूत्रप्राप्तौ भूक्शुद्धिचिन्तयोः । मिथणे भू तु सत्तायां मूङबच्चे लूगिछिदि ॥ ६। बेलञ् उक्तौ (बू, अदा, उ) ल, अब्रवीति बूते । विति: कटके कृतेत्यत्र अरविहितकार्यस्यानित्यत्वान्न वचादेशः । १० । भूक प्राप्तौ] (म, चु, था) (भू, मा, उ) क, ड- १० । ञप्राप्तो भावयते । अ-भवति भवते धनं ·ऊकारान्तवर्गः। धीरः । भवत्येव हि सत्तावा प्राप्तिसम्पन्नजन्म स्विति भट्टमल्ल । भवते दुरितक्षयं यथोक्तातुभिर्भावयते च नाकलोमिति हला. युधः । ५० । केचिदमुं भाद्यात्मनेपदिनं मत्वा प्राप्तौ परस्मैपद सत्तार्थस्यैवानेकार्थत्वात् समादधते । १०। भूक्शुद्विचिन्तयोमियणे (भू, चु, प) क-टावद्भाव- यति विपश्च सर्वानिति हलायुधः ५० । वयोऽर्थाः । १०। भू तु सत्ताया (भू, भा, प) सत्ता इइ द्विविधा उत्पत्तिविद्यमानता च । भवति मनुष्योऽथवा विष्णु । ११ । मूड बन्धे (म्, भा, पा) पवर्गपञ्चमादिः । ड- भवते । (बद्ध मन्दानितं मूतमित्यमर)। १२। लगिञ् छिदि (ल, का, उ) गि, जलुनाति लुनौते । लूनः लूनिः । (लुनीहि नन्दनमिति माधः १ । ५१)। पूङ ल पूयोङ सूतौ पूश् क्षेपे ऊतस्त्रयोदश । १३ । पूडल सूतौ । (यू, अदा, या) (पू, दि, पा) १३ । पूयो ड सूतौ हौ मूहन्यादी। ड-सूयते। यो—सूनः । सूतिगर्भमोचनम्। सूते पुत्र नारी। अन्यत्रापि-धर्ममर्थः प्रसूयते। ( यस्य प्रथी प्रवृतेऽयं धर्मामर्थः प्रसूयते इति इलायुधः । २६)। १३ । पूश क्षेपे (पू, त, प) मूईन्यादिः । श-भुयति । ऊतस्त्रयोदश। (अकारान्ता धातवस्त्रयोदशसंख्यकाः । सख्यासङ्गतिस्तु पूर्ववदिति) सूते। य,

·सटीककविकल्पद्रुमः।
चकारान्तवर्गः1
फर्न हिंसे पटलिंगत्यार प्रापे च कृअन् बधे ।
कटतौ कन्डु च गृ टसेके एलि भासि च ॥
१। इन हिंसे (द, स्वा, प) रवैदिकः ।
ऋणोति । रेफादिस्तृतीयस्वरान्तोऽयमिति केचित् । (केचिदिम
रिधातुं पठन्तीत्यर्थः) (ऋयोति धरणों करनामिति हलायुधः ।
४५ । यस्य कीर्तिरिति पूर्वण सम्बन्धः, कणोति व्याप्नोतीत्यर्थः) ।
१। शर्लि गत्यां (घर, हा, प) र-वैदिकः । लि-
पूर्ति। शपो लुक्करणादस्य शटशानयोरेव ऋच्छादेशः ।
इच्छत, इयूशनः। (यस्य कीर्त्तिरिया द्यामिति इला-
युधः । ४५)।
१। प प्रापे च (, भा, प) प्रापः प्राप्तिः। ऋच्छति
धनं कृती । चकारात् गत्याञ्च । (दिङ्मुखानि च ऋच्छतीति
इलायधः । ४५)।
२। कम न बधे (क, खा, उ) ञ, न-कृणोति कृणुते ।
(कणोति किरणं शवोरिति इलायुधः । ४४ ) ।
२। कृञ् कृती (क, भा, उ) ञकरति करते। अयं
कैशिन्न मन्यते।
क न द डु च (क, तना, उ) अ, द-करोति
कुरुते । डु-कृतिमम् । चकारात् कृतौ। अमादुगुणिमकारो
ऽप्यगुणी या वक्तव्य इति वररुचिः । तेन "किं करोमि कथं
कुर्मि कानु गच्छामि माधव । दुर्योधनविहीनन्तु शून्य सबमिदं
नग"दिति ।
है
२।
.

·पकारान्तवर्गः
--
३। ग्ट से के ( ग्ट, भा, ५) गरति तरुं मेघः ।
४। घ सेके ( घ, भा, ५) घरति तरुं मेघः ।
लि भासि च (प, वा, प) चकारात् सेके च ।
र-वैदिकः । लि-जति तं दीप्यते चरति वेत्यर्थः ।
४1
५।
एक सेके च्छादने ज़ न्यक्कारे जागृ क्ष्लु जागरे।
४। एक से के च्छादने (घ, चु, प) क-धारयति ।
जु न्यकारे (ज, भा, प) न्यकारस्तिरस्करणं । जरति
शत्रं पूरः।
६। जारट दल जागरे ( जाग्ट, चदा, प) -जाग्रति ।
लुजागति। "दियो निरोक्षमायस्य नास्ति जागरतो भय"-
मिति पचादित्वादनि नागर वाचरतीति को शवन्तम् ।
स्थगने ध्य कौटिल्ये ४ शङ् स्थितौ।
दृशादरे
इ
८।
७। हड् भादरे (ह, तुदा, पा) धादरः प्रीत्या सम्धमः ।
ड, --द्रियते गुरुं लोकः । मानुबन्धोऽयमित्येके ।
दृ स्थगने (इ, भा, ५) वकारोपध: । हरति । स्थगनं
संचरणम्। वरणे इति प्राञ्चः। वरणं स्वीकारः स्थगनश्चेति गोविन्द
भट्टः। (दरन्ति चारवति रक्षिणोऽस्यामिति धनि हार।
धान्तोऽपि क्वचिनपुंसकमिति धातुप्रदीप इत्यमरटीकायां भरत:)।
है। वृ कौटिल्ये (धू, भा, प ) कारोपधः । कौटिल्यमिह
कुटिलीकरणं | ध्वरति टणं वायुः ।
१०। ४ गड स्थितौ (४, तुदा, पा) भ, भियते ।

·७४ सटीककविकल्पद्रुम.। (प्रियते यायदेकोऽपि रिपुस्तावत् कुत: सुपमिति माघः । २।३५॥ ध्रियते कुसुमप्रसाधनं तय सञ्चारुवपुर्न दृश्ते इति कुमार- सम्भयम् ।४।१८)। धञ् च प्रत्यां एक च ङवध्वंसेट लि पालने। .१० । ञ् च त्या (ध, भा, 8) -धरति धरते। चकारात् धगड घ (तौदादिको धातुरपि धारणार्थ वर्तते इत्यर्थः)। १० । धक् च (४, शु, प) क-धारयति । चकारात त्याम् । १. । सृट अयध्वसे (ध, भा, पा) अवध्वंस: पतनम् । E-धरते पत्र रक्षात् । गोविन्दभहस्तु अविवंसने इति पठित्वा विध्वंसनं उसनं तस्याभावोऽविध्वंसनं स्थापनमिति व्याख्याति । ११ । एलि पालने (ट, हा, प) लि-पिपनि। (पिपति पृथिवीश्च य इति इलायुधः । ३०)। टक् च पूत्तौ ट न प्रीतौ टश व्यायामके लि। टु डु भृञ् स्वति पुध्योर्मशतौ टन्न तौ ॥ ११। एक् च पूत्तौ (ट, चु, ५) पूर्तिः पूर्णीकरणम् ! का-मारयति पयसा कुम्भ लोकः । चकारात् एलि च ( पूत्यर्थक इत्यर्थः) (पारयत्यर्थिनामाशामिति हलायुधः । ३७ ) । ११1 ४ न प्रीती (ट, स्वा, प)न-अतिथीन घणोतीति इलायुषः ।। ११। श व्यायामके (ट, तुदा, धा) व्यायामको व्यापार। -धम्म व्याप्रियते नित्यमिति इलायुध । ३७ ।

·कारान्तवर्ग:। ७५ १२ । भलि टु डु ञ् मृतिपुद्योः (म, हा, उ) १२। म भ मृति मुधोः (भ, भा, 3) मृतिभरणं, पुष्टि: पोषण | लि, अ--विभर्ति शशिनं शम्भुर्विभूते जनकः सुतम् । टु-भरथः । डु-विमम् । मादिपक्षे भूति:- पूरणम् । ज-भरति भरते कुम्भमनिर्जनः। (यो भुनाभ्यां भयो भारं भरते भरतीपम: । विभर्ति च यगोराशि भूयांसं वम्य भूरपीति कविरहस्योदाहरणे भादिपोऽपि धारणार्थत्वमुपलभ्यते । "भरणं पोषणं पूरणं वे”ति कातन्त्रधातुरत्तो रमानाथ:) (१)। १३ । मृयड स्तौ (, तदा, आ) तिः प्रागत्यागः । 3, श-विय ते प्राणी। डिवेऽप्यस्य "डटीरम"मिति नियमेनान्यत्र परस्मैपदम् । ममार, मर्त्ता, मरिष्यति, अमरि- प्यत् । (२)। १४। दृग्न अ तौ।। (र, करा, खा, उ) १४। र तो। J (ह, भा, उ) ग, ज--णाति प्रणीते । न, -हणोति तणुते। अ- परति वरते। वकारस्य दन्त्यत्वात् संरणोतीत्यादौ नानुसारस्थ भकारः। ओयत्वाञ्च वुर्पतीत्यादौ "ऋदिरणा” वित्यर् । नच (१) भूलि टु डु भञ्झतिपुध्योरिति गणपाठे "न परेषाद्ध मध्यम" इत्यतः लि टु डु एते भौवाटिकस्य भधातोर्नानुबन्धा किन्तु “परोप्नुवन्य पूर्वेपा- मेकवाक्यस्थधातष्वि ति कथनात् अकारोबादिधातोरम्यननन्द एवमन्यावापि द्रष्टव्यमिति। (२) नच मृधातो. 'परम्मैपदित्वेन पाठमि "गदोपिम"मित्यादिवत् "मृडष्टीोम मिति नियमाहिभक्तिविशेपेवात्मनेपदसिद्भावपि कथं डानुबन्ध' क्षत रति पाच्य वेदे स्वरभेदार्थकत्वात् । कातन्त्रधातत्तापयेवमेवाश्यो व्यक्षित

·सटीककविकल्पद्रुमः।
1
दन्त्यस्य कथमोधकार्यमिति वाच्यं यतः स्वभावादोधस्य बकारस्य
घोशकायं खाभाविकमेव, कचिदन्यकार्यमपीति दन्त्यमध्ये
पाठः । नोकवर्णस्योभयस्थानं सम्भवति । ( सत्कीर्तिश्च वृणा-
तीति, धर्मा पृणोतेऽध्वरे दूति, वरति जातीन् यथाईर्धनैरिति,
निवरते नित्यं प्रियोपद्वमिति च इलायुधः । ११)।
एक् चाथ दृङ्ग सम्भक्तौ खऊ शब्दोपतापयोः।
१४ । एक् च (ह, चु, प) क-वारयति । चकाराइतो
( युद्धे यारयति हिप इति इलायुधः, 1 ११ । अव वारणार्थत्वं
धावनामनेकार्थत्वात् ।
१४ | अथ डग सम्मक्तौ (र, या, आ) ड,ग-तणीने ।
सम्भक्तिः सेवनम् । “पणते हि विष्टप्यकारिणं गुणलुब्धाः खयमेव
सम्पद" इति भारविः । २।३० ।
१५ । स्मृज शब्दोपतापयोः (खु, भा, प) दन्त्यादिवकारो-
पधः। ॐ अस्वारीत् पिका, अस्वार्षीत् खलं राना।
स्तृनञ् स्तृतौ सृक् च सूर्लि सृगतौ स्मृ स्मृतौ स्मृम।
औल्का स्तृ स्मृन् प्रीतिरक्षामाणने हवृवत् हलि।
प्रसह्यकत्यां हृन हृत्यामृदन्तास्त्वेकविंशतिः ॥
१३ । सृनञ् स्मृती (त, खा, उ) न, अ-स्तृणोति
स्तृणुते । स्तृतिराच्छादनम् । (तच्छिरोभिः स्तृणोति गा।
स्तृणुते विदशावास य: कुन्देन्दुनिभर्गुणैरिति हलायुधः । ७४) ।
१७। सृक च (, , प) क-सारयति। चकारात्
स्तृतौ।

·शकारान्तर्ग:। १७ । स्मृति गती (स, सा, ५) र-वैदिकः। लि-- ससति। तत्र १७ | स गती (स, भा, प) सरति। "नालानं करिणा सो विपटीच्छेदिनामपी"ति रयो कम्मकर्तृवादिति रमानाथ, तञ्चिन्यं कर्तृस्थभावधादना तन्निषेधात् (१)। पस्तुतस्तु गण- सतानित्यवादात्मनेपदम्। नालानैरिति वा पाद्यम् । कर्माविवक्षाया माये प्रत्ययः । १८ । र रातो ( रम, भा, प) सारति । गति नयियेषः । तथाच-संबिनगवती हेधा स्मृत्यनुभयभेदिकेति तार्किकाः। तेन ओ पजातकर्तुः कर्मत्वम् । गुरु शिष्यं शास्त्र स्मारयति । १८ । र म पौत्का ( स्म, भा, प) म-मरयति । उत्क उत्कण्ठित तस्य भाव पौत्करमुत्कण्ठा। माध्याने इति प्राचः, था समन्तात् ध्यानमाध्यानमिति कश्चित् । उत्कण्ठति का शिका- त्तियोपदेयौ। उत्कण्ठापूर्वका सारयमिति हाः। “मुजरनु- स्परयन्तमनुक्षपं त्रिपुरदाइ"मिति भारविः । ५ । १४ । १६ । सन् प्रीतिरक्षामाणने (२) । ( स्तु, स्था, प) १६। स्पृन प्रीतिरक्षाप्राणने ( स्पृ, खा, प) हौ कमाइन्योधयर्गाद्योपधौ । न -स्तगोति । तस्तार । न- (1) समककत्तसवटोकाया यातिदेशिभनित्यमिति न्यायात् कम्य- भावधालूमा नस्यादिति बोध्यं तेन साद्यते योदन स्वयमेव, गम्यते पाम सयमेर रग्दादि न सात् । तथाच- कर्मस्थ पचतेभर कर्मन्यार भिदादय । सुधस्तु भार कर्तव्य कर्तुस्थाय गमादय इति प्राञ्च । (२) यद्यपि पूर्बोनम्तृमन स्तृतापिन्यबादननरमेाय पठितमषितस्तथापि एर्थयो न म इत्युभयो पृषगायनगौरवमयादिह व्युत्क्रमेध घटित । उस मा परिभाषाटोकाया "ए लगा ततापिति म्न कुन प्रोतिरामायने

·सटीकविकल्पद्रुमः।
स्पृणोति । पस्सार | शेषस्तु ग्रोद्यवर्गपञ्चमोपध इति दुर्गरामौ ।
स्मृ गयोति । (१)।
२० | ह ध्ववत् (, भा, प) वृवत् कौटिल्ये । (ध्वधातु
रिव कौटिल्यार्थकः) हरति लतां वायुः ।
२१ । हलि र प्रसारूत्या (ह, हा, प) प्रसाशति-
बलात्कारः। लि-अहर्ति धनं दस्यः । र-वैदिकः ।
२१ । हृञ् हत्याम् (ह, भा, उ) हृतियान्तरमापणा ।
ज-हरति हरते गा वनं गोपः ।
भदन्तास्त्वेकविंशतिः।
(ऋकारान्ता धातव एकविशतिसंख्यया संख्येयाः । संख्यासङ्गतिस्तु
पूर्ववत्)।
।
बटुकारान्तवर्गः।
गि गत्यां कृगि हिंसे कृश्विक्षेपेऽय कृक ङ ।
विज्ञाने गृह विज्ञाये च गृथ निगरणेऽथ गृ।
गिशब्दे गिकि ज्याने त्रु इर्षय्य च
दूर्षम्य च मृष्य च ॥
१। ऋगि गत्यान (ट, पा, प) गि-चटणाति, ईर्ण',
निर्णः। (णाति फग्गिना पुरमिति इलायुधः । ४५ । यस्य
कीर्तिरिति पूर्वेण सम्बन्धः)।
इत्येतयोमध्ये चादीना पाठेपि बोध्य' मिति । बात पूर्योतषोड़शस्वकस्तु
धातमाम्यादयमपि षोडशसंख्यया गणित रति बोध्यम् ।
(१) स्पोति, सरमार, चिन्तायामथेमिन्युक्त कातन्वभावष्ठत्तौ रमानाथेन ।

·७६ ऋकारान्तर्गः । २। कृगि हिंसे (कृ, क्रया, उ) अ, गि-रूग्णाति क्षणोते, कीर्णः कोर्णिः। (रुणाति तुरगान् रणे इति हलायुधः। ४४)। २। कृश विक्षेये (कृ, तुदा, प) श-किरति । अस्यापि निठाया कीर्या इति। मूल्वाद्योदिदित्यत्र मूवर्जनसामर्थ्यात् येन केनापि प्रकारेण रेफान्तानिठातस्य न इति व्याख्यानात् ऋदिरणाविति इरि उरि च रुते रान्तत्वान्निष्ठातस्य न स्यात् । एवं गृथ निगरणे इत्यादेरपि गीण इत्यादि बोध्यम् । (वारणावलि किरत्याजाविति इलायुधः । ४४ )। २। अथ कृ कड विज्ञाने (कृ, चु, पा) क, ड-कारयते । ३ । गृडक विज्ञापे च (गृ, चु, आ) विज्ञापो विज्ञापनं । चकारात् विज्ञाने च | ड, क-गारयते सूक्ष्ममर्थं सुधीः । ३ । गृ श निगरणे ( गृ, तुदा, प ) निगरण भक्षणं । श- गिरत्यन्नं लोक। "दैवात्ततो विगन्नितो गिलितो वकेन” इति त अस्मात् रुहोः कभावे इति भावे कमत्य ये ऋदिरणाविति इरि वक्तयाद्रेफस्य लकारे गिल इति स्थिते लेः कृत्यारयाने इति औ कर्माणि ते सिद्धम् (१) । ( सत्यं सगिरते यच इति इलायुधः । २५८)। ३ । अथ गृगि शब्दे (गृ, या, 4) शब्द इच व्यक्तवाक्य । गि-टणाति वाक्य लोकः । गीण गौर्णिः। (ग्टगाति शुभग वच इति इन्नायुधः । २५८)। । (१) कातन्वधातवृत्तावम्य वमुक्त। तद्यथा-देवात्ततो विगलितो गिलितो बकेन इत्यल अनर्थे क इलयोरेकल मरणात् गिल इति स्थिते कारितान्ना- दिया।

·मटीककविकलाद्रुमः। ४॥ ज गि कि ज्याने (जु, का, चु, भा, ५) गि-- जणाति, नीण:, जोर्णिः। कि-जारयति जरति । ज्यानं गतबद्धवयो भावः । (जृणाति न यस्य शक्तिरिति इलायुधः । ) । ज़ इर्षम्य च (नृ, दिवा, प ) इर्-अजरत् अजारीत्। प--जरा | मजरवति । य-जीर्यति। चकारात् ज्याने। ( नीय॑न्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति नीयतः । धनाशा नीविताशा च नीयतोऽपि न नीर्यतीति हितोपदेशः)। ५ । मृष्य च (म, दिवा, प.) प-भरा। य-भीर्यति । चकारात् ज्याने। तृ तरेऽभिभवे सुत्या दृगि दृम भियि विदारे नृगि नृम् नीतौ नि पृगि लितु पालने। ६ । तृ तरेऽभिभये सुत्यां (न, भा, प) तरः सवनपर्यक- देशान्तरगमनम् । मुतिर्मजनाभावः । ( तरे यथा) सरति नदौं भेलया पान्यः। (अभिमये यया) तरति सफलदुर्ग वामनं भाषयेद् यः। (सनो यथा) सरति शुष्ककाठं जले न मज्जती त्यर्थः। (तामयारोच्यत् पत्नों रथादयततार घेति रयः । ११५४) । 3) दृगि भियि (इ, या, 4) f गणाति, टोणः, (न जासचान न विहिपादर रति भारविः है गि। - होर्णिः। । दृम भिषि (इ, भा, प) ति। मदरयति । (दरनि दिगधोगार यम्य दिग्मिजयोदये कि प्लायुधः i०१)। द यांग विदारे (इ, दिया, म्या, प) यदीति। f गणाति, दोर्णः, दीर्षि:। (न विदो कठिना: ख

·८१
८। न
षटकारान्तवर्गः।
स्त्रिय इति कुमारसम्भवम् । ४।५। गाति च रणे रिपूनिति
इलायुधः । ७३)
गि नीतौ (न, मया, प) गि-नृणाति, नीर्णः,
नीर्णि:
नृम
नीती
(नृ, भा, प) नरति। म-नरयति ।
.नौतिः प्रापणा।
८। जि पृगिलि त पालने (पृ, या, 'चा, प) मि-
पूर्तोऽस्ति । “सूल्बाद्योदिदि त्यत्व पृर्जनान निठातस्य न:
गि-प्रणाति (१)। लि–पिपर्ति। (अपारीत् स ग्टहीतोल्को
इतोपान भवनामानिति भट्टिः । १५ । १००)।
पृक् च पूर्ती वृगि टत्यां भृत्यां भृगि भृतौ जि ।
भर्से मृगिवधे वृगिन टत्या शृ खुगि हिंसने ॥
। पृक् च मूर्ती (प, पु, प) कपारयति । चकारात्
जिप गिलि च ( मूत्ययक इत्यर्थः)।
१० } वृगि कृत्यां भत्यां (, काा, प) गि-गाति,
पूर्णः, बूर्णिः।
११। भगि भतौ भजि भसे (भृ, कया, प) गि-भृणाति,
भूर्ण, भूणिः। भजि भजने । (कर्मवीनानि सर्वाणि योगा-
भ्यासायाति य इति इलायुधः । 201 भणाति दहतीत्यर्थः)।
१२। मृगि वधे (मृ क्या, प) गि एणाति, मूर्णः,
.
(१) को त पूर्तिरित्येर मनीषादित्वाच निरिति पाठान्नर चिन्य, मृधातोः
को पूर्णिरिति पोपदेवेनोदाइतत्वात् । “यमात् जिर्नाभिधीयते रति टोका।
शोरखामिया त पूर्णिमाभ्युत्पत्तये जिरभिधीयते" इति कातन्त्रधातहत्तौ।

·है
--
सटीककविकल्पद्रुमः।
मणिः । ( युढे मयाति शतूणामश्वानिति इलायुधः । १०५ )।
१३) वृगिञ्त्यां (वृ, या, प) गि, जणाति
रगीते, याः, वािः। ।
१४। शृगि हिंसने (श, कया, प)
१५ । खुगि हिंसने (स्व, क्रया, प)
याद्यस्तालव्यादिः शेपो दन्त्यादिवकारोपधः । तद्रहितोऽपीति
केचित् 1 गि-रणाति, शीर्थः, शौर्गिः । स्खुणाति, खूर्णः,
खूर्णिः ।
सृजगि च्छादने प्रोक्ता घटकारान्तास्तु पोड़श ।
१६ । स्तृअगि छादने (स्तु, कया, उ) अ, गि-स्तृणाति
स्तृणोते । स्तोर्णः, स्तीर्णः।
प्रोक्ता चटकारान्तास्तु पोड़शः ।
(रकारान्ता धातवः पोड़थसंख्यया संख्येयाः । संख्या-
सगतिस्तु पूर्ववत् )।
..
एकारान्तवर्गः।
देङ् पालनेऽथ धेट पाने मेङ् प्रतिदान ऐञवे ।
सूतौ व्ये कृतौ हे सर्दु शब्दे पड़ेपराः ॥
१। देङ पालने (दे, भा, था) ड-दयते दोनं दाता ।
२ । अथ घेट पाने (धे, भा, प) धयति । ट-स्त्रियामीवथः ।
सनन्धयी । (प्रथागम्य देवराड़नवीत् । मामयं धास्यति(पास्यति)।
ततोऽसौ मान्धाता नामतोऽभवदिति विष्णुपुराणम् )।

·- 1 -- ऐकारान्तवर्गः। ३। मेड प्रतिदाने ( मे, भा, धा) प्रतिदानं परीवर्तः । -मय ते धान्येन मायं लोकः । ४। ऐज वे स्यूती (वे, भा, उ) स्यूतिस्तन्तुसन्तानः। ऐ- जयते । अ-ययति ययते तन्वं तन्ववायः। ५। व्ये जै रतौ (व्ये, भा, उ ) अ ययति व्ययते । ऐ- वीयात् । रतिः संवरणम् । ६। हे जै स्पर्द्ध शब्दे (हे, भा, ) स्पर्द्धः पराभिभवे- छेति वोपदेवः । अहयति हुयते मल्लो मलमभिभवितुमिच्छ- तीत्यर्थः। यति जनं लोक आह्वयतीत्यर्थः। ऐ-हयात् । गोविन्दभट्टस्तु स्पाविषये व्यक्तवाक्येऽयमित्याह । ( बन्धुप्रियां बन्धुजनो जुहावेति कुमारसम्भवम् १।२६) । पड़े मरा:- (ए एकारः परः परवर्ती येषां ते, एकारान्ता धातय इत्यर्थः, पट पटसंख्यकाः)। ऐकारान्तवर्गः के शब्द वै क्षये खै तु बैर्ये खननहिंसयोः। कै शन्दे (कै, भा, प) काचति । एपामादन्तत्वेन दियादौ पाठेऽपीटसिद्धौ भादावकारान्तत्वेन पाठोगणकृतमनित्य- मिति ज्ञापयति । तेन अयधातोरात्मनेपदानित्यत्वे शपो लकि च (१) खोर्लोप इति यलोपे पराशदस्य रेफस्य वक्तयाजकारे (१) लुगयोग्य इत्यत्र यहा इति गणनिर्देशात् गणकतमनित्यमित्युको कदाधिददादिभिवादपि शपो नुक साहित्याश्येनोनं गपो नुकि च इनि, ·८४ ४। : सटोककविकल्पद्रुमः। "एप काल: समुत्पन्नो यः पलाति स जीवती"ति सिद्धम् । वेदेषूच्चारणभेदार्थो भादौ पाठ इति केचित् । ( कायति नासत्य- वचनमिति नैषधे)। २। क्षये (तै, भा, ५) क्षादिः। क्षायति । (१ कः सामः। क्षायति द्विषतां कुलमिति इलायुधः । ११२)। ३। खै त स्थैर्य खननहिंसयोः (खै, भा, प) खायति । गै गाने ग्लै क्लमेऽथो जै क्षये वैङ् पालनेऽथ दैम्। शोधने दो न्यक्करणे ट्रै खप्ने ध्यै तु चिन्तने ॥ गै गाने ( गै, भा, प) गीतं गायति गायनः । ५। ग्लै क्लमे (ग्लै, भा, ५) अन्तःस्थटतीयोपधः । क्लमो हर्षक्षयः। ग्लायति लोक: शोकात् । अनुपसर्गस्य जो "चल- हले"त्याटिना वा इखः । ग्नपति ग्लापयति । सोपसगस्य त प्रग्लापयति । ६। अथो जै क्षये (जै, भा, प) जायति। । बैड पालने (ले, भा, आ ) दन्यवर्गाद्यादिः । - बायते । चक्रिस्वादि इति वायते वाः विच पथात् वा पूधाचरेति को साध्यम्। कैश्चिददादौ वा इति पद्यते इति क्रमदीवरः। अथ दैम् शोधने (है, भा, म) पित्त्वाहासंज्ञाभावे यगादौ दायते इत्यादि । शोधनमिह शुद्धीकरणम् । दायति ताम्बमलेन लोकः । अवपूर्व: शुक्लौभावे । विन्दते खेत वीणि स्युः शुक्लत्वेवदायतीति भट्टमहः। (योऽवदायति कीर्तिति इलायुधः । २४ । प्रपदायति विशुद्धां कीर्तिमनयतीत्यर्थः)।

·.. ऐकारान्त वर्ग:। ८५ १। चै न्यकरणे (ो, भा, प) अन्त:स्थाद्ययुक्तः । द्यायति दुष्ट' लोकः । (न्य करणं तिरस्कारः)। १०। दै खप्ने ( है, भा, ५) द्रायति । ११ । ध्यै त चिन्तने (ध्यै, भा, प) ध्यायति धौरो विष्णुम् । छै हप्तौ यैङ द्धौ पै शोपे ग्लै कान्तिसंक्षये। रै शब्द श्रो वै शोपे थे खेदे थैम् पचने मतः । १२। Jटप्तौ (धे, भा, प) रेफोपधः । प्रायति लामाश्लोकः प्रीत: स्यादित्यर्थः। १३ । प्यैड दृडौ (प्य, भा, धा) अन्तःस्थाद्योपधः । ड- च्यायते। १४। पै शोपे (पै, भा, 4) पायति धान्यमातपात् । नै कान्तिसंक्षये (ग्लै, भा, प) म्लायति चन्द्रो दिवसे। १६। रै शब्दे (रै, मा, ५) रेफादिः । रायति । १७। ओ वै शोपे (वै, मा, प) वकारादिः । यो- ( वाति वातः पुरे यस्य तावन्मावेण भीतवत् । उहायति यथा स्त्रीणां खेदा, सुरते वपुरिति इलायुधः । २१४) । १८। त्रै खेदे (त्रै, मा, प) रेफोपधः । श्रायति रौद्रा- होकः। १८। चैम् पचने मतः (थे, मा, म) रेफोपधः । म- अपयति। (पवं श्रायत्यनुपमरसं मूल्यमुख्यञ्च मांसन् । राष्ट्र यस्य अपयति जन: सुस्थितो इयकव्यमिति इलायुधः। ११)। १५। । -वान:।

·. सटोककविकल्पद्रुमः। श्यैङ् गतौ वैक्षयेऽथ वेष्टे ध्यै संहतौ ध्वमौ । स्त्यै च सै पचि सैक्षित्यामैदन्ताः पञ्चविंशतिः ॥ १९ । श्यैड गती (से, भा, मा) तालव्यादिरन्तःस्था द्योपधः । ड-स्थायते । (१) ( पथशाश्य स्यानकईमानिति गोपाथ रघुः । ४ । २४)। २० । चै क्षये (फ, मा, प) मईन्यादिः । सायति । २१ । अथ स्नै वेष्टे (नै, मा, ५) प्रकृत्या दन्यवर्गशेषो- पधः । नायति वृक्ष लता। यमुपसर्गस्य जो "चलहले"त्यादिना इखो वा । स्वपयति सापयति । सोपसर्गस्य तु प्रसापति । (य: स्नायति जगत् सर्व विसतन्तुनिमर्गुणैरिति इलायुधः । २१६। सायति वेष्टते व्याप्नोतीत्यर्थ )। २२ । चै संहतो ध्वनौ (ये, मा, प) अन्तःस्थाद्ययुक्त- दन्त्यवर्गाामध्यः । पयोगाः, तेन तद्यौ तिघासति ताथायते । संहतिः समूहः। चायति लोक', एकल समूहायते शब्दायते वेत्यर्थः । दन्त्यविधौ वैष्वष्ठिवा बजमाव दन्त्यः। २३ । स्त्यै च (स्त्य, भा, प) दन्यादिरन्तःस्थाधयुक्तस्तमध्यः । स्त्यावति तिस्त्यासति । चकारात् संहतिध्वन्यो:। (स्त्यानावन- घनशोणितशोणपाणिरिति वेणीसंहारनाटकम्)। २४ । सै पचि (खै, मा, प) रेफयुक्तः । खायति । पछि पाके। . t, अमान के घना गोमं शत, सधै गीतं नल, अन्य ग्यान, प्रतियोन अभिपीन अभिग्यान छवयोन वश्याम एतानि पदानि 'बम- समें ग्लोशि" "ते" "अभ्यवादा' एतर्मुग्धोधसौ साध्यामि !

·योकारान्तवर्ग । २५ । से क्षित्या (से, मा, प) सायति । क्षिति क्षयः । ऐदन्ताः पञ्चविंशतिः- ( ऐकारान्ता धातरः पञ्चविशतिसंख्यकाः। संख्यासगतिस्तु पूर्वपत् )। बोकारान्तवर्गः । छोय लूनौ ज्योङ् नियमव्रतादेशोपनीतिषु । दोय च्छेदे शोय निशाने पोय नाशे पञ्च ओपराः ॥ १। छोय्लनी ( छो, दिवा, प) लूनिश्छेद' । व्यति धान्य लोकः। २। ज्योड् नियमवतादेयोपनीति' (ज्यो, भा, था) व्रतस्यादेशो बतादेशः। ड-ज्यवते यान्निको नियमी स्यादित्यर्थः। ज्यवते पण्डितो ननं व्रतमुपदिशतीत्यर्थः । ज्यवते पुत्रं विप्र उप- नयते इत्यर्थः। ३ । दोय च्छेदे (दो, दिवा, ५) य-शिरोऽवद्यति विहिषा- मिति इलायुधः । २४ । ४। शोय नियाने (यो, दिया, प) निशानामहाल्पी- करणम्। य-श्यति शर्बु शूर । ( पुराणि दुर्गाणि निशात- मायुधमिति माघ.। तत्र नियातमिति निपूर्वकशोधातो. कर्माणि का, पचे निशितमपि)। ५। पोय नाथे (पो, दिवा, प) मूडेन्यादिः । नाश दूर नष्टीकरणम् । स्थति यमो जन्तून् ·सटीककविकल्पद्रुमः। पञ्च ओपरा:- (प्रोपरा योकारान्ता धातवः पञ्च पञ्चसंख्यकाः)। जन्ता:। कान्तवर्गः। अकिक लक्ष्मण्यकिङ गत्यां चाकम वक्रगतेऽर्कक । तापस्तुत्योः कक्क हासे कङिच्छागबचापले ॥ १। अकिकलक्ष्मणि (अड, चु, प) लक्ष्म चिनयुक्ती करणम्। दू, क-अङ्कयति वस्त्रं रनकः । नोपधपाठेऽपि नित्यत्वात् “इसुजनोलोपोऽणा" वित्यस्याप्राप्तौ यगादौ पाते इत्यादिसिद्धावपि इदित्पाठयुरादेझरनित्यत्वज्ञापनार्थः। तेन अद्धतीत्यपि स्यात् । तथाच वोपदेव.--"सिद्दे नित्यगिनन्तत्वा- नित्यनुमत्वे कितामिदित । णिनित्यत्वबोधार्थ न दृष्टोऽनुम् विधि: कचिदिति । अस्वार्थ:-किता कानुबन्धधाना नित्यणिजन्त- त्वात् नित्यान्तत्वात् नित्यनम्त्वे नित्यनकारवत्वे सिहे दूदित दूदनुबन्धकरणं णिचो अरनित्यत्वबोधनार्थ, किन्तु अनुमविधि- नकाराभावः कचिदपि न दृष्ट इति । १ । पकिड् गत्याञ्च (अड़, भा, भा) चकारालक्ष्मणि च । इ-अकरते । ड-अपने पुण्यतीर्थेषु उपयुग्मानि शक्ति इति इलायुधः । १६०। ( पड़ते दानाय चिङ्गितानि करो- तीत्यर्थः) (१)। 1 (१) नल्यरूपापा दृषपठितानामयेकाने मशासतिरिति टीकाकार- ·Ct कान्तवर्गः। १। अयम वागते (अक, मा, प) म अकयति । अकति सर्पः। २। अर्क क तापस्तुत्योः (पर्क, चु, प) एकाकारमशतिकः, पश्चाद्रमनिमित्तं हित्वं विभाषया वक्तव्यम् । तेन क -अकर्यात अर्कयति । एवं सर्वत्र । काय हासे (कमाभा, प) कोपधः । कति । ४। कक डिच्छागर्चचापले (याक, भा, पा) इच्छेह लपणा । गरी: कैचिन्न मन्यते । चापलं चपलीभावः । डकरते काकः सटपणश्चलो वा स्थादित्यर्थः । ककि ङ बजने कुक ङ स्वादाने किष्का कङ वधे चक अङम प्रतीघात टप्तगेचीककि मर्शने ॥ ४ । ककि बनने ( कट्स, भा, भा) इ-करते । ड- कझते । (कसः पक्षिविशेषः । ककिलौल्येऽच् इत्यमरटीका) । ५। फुक् ड तु पादाने (कुक, भा, था) ड-कोकते । (कोको व्याघ्रविशेषः, कोकते मेपादीनादत्ते इत्यमरटीका)। ६। किष्क कड् वधे (किष्क घु, पा) मूईन्योपधः । क, ड-किकयते। ७। चक अडम प्रतीपातटतयोः ( चक, भा, उ, था) (प्रतीघातो व्याघात:) अ-चकति चकते पलः साधु (व्याह- तीत्यर्थः) -चकते जनस्तृप्यतीत्यर्थः । म-चक्रयति । ८। चीक कि मर्श ने (चोक, चु, भा, ५) कि-चोकयति चौकति । सर्शनं स्परः। (१) वपनादोडगधातवोऽभिमसेन गणनीया अन्यथा मूलकारनिरूपितसंस्थाव्याघात: स्वादिति बोध्यम् । (1) तथाच-चन्द्रावतीतरनाद्रायोकयन्ति यदपुरिति इलायुधः । १८ । ।

·१० चक्क सटीककविकल्पद्रुमः। चक चिक्क चुक कत्ती टकि क् वन्धेऽथ टीक टिक् । ढोक बौक तिकङ गत्यां तिक नास्कन्दे वधे तकि। दौथे तक् सहने हासे तर्कक दीप्तौ बकिङ गतौ ॥ क् यत्तों (छ, चु, प) १० । चिक्षक अत्तों (चिक, चु, प) ११। चुन क्चत्तौं {चुक, चु, ५ प) त्रयः कोपधाः कमादाद्यटतीयपञ्चमखरमध्याश्च । पर्तिः पीड़- नम् । क-चक्कयति, चिययति, चुकायति शतुं पूरः । १२ । टकि क् बन्धे ( टङ्क, चु, ५) इ, क -टयति । १३। अथ दीकड गत्यां (टीक, सा, १४ । टिसङगत्या (टिक, भा, था) १५। ढौरुष गत्यां (ढौक, भा, पा) १६ । बौकड गत्यां (ौक, भा, चा) १७। तिकड़ गत्यां (तिक, भा, आ) टतीय चतुर्थों चतुर्दशखरिणी, चतुर्थो रेफमध्यश्च । ऋ--अष्टि- टीकत्। अटिटेकत् । अडुढोकत् । अतुनौकत् । अतितकत् । हु-टीकते। टेकते । ढोकते (यान्तं वने रात्रिचरी डुढौके इति मष्टिः। रा२३) बौकाते । तेकते । १७। तिक्नास्कन्दे बधे (तिक, स्था, प) न -तिनोति । १८। नकि दौस्थ्ये (नद, भा, प) --तट्वरते। दौस्य दुःखेन जीवनम् । तक्षति दीन दुःखेन जीवतीत्यर्थः । मा) वायवः स्पृशन्नीत्यर्थः । भट्टभलस्तु मर्पण रति मूईन्यपकारमय परिवा शमा कामज्यपि पाठ..

·८२ सटीककविकल्पद्रुमः। - बुक्क कि श्वादिशब्देऽथ मस्क मक्कङ् गतौ मकिङ्। भूये रेक ङ शङ्कायां रक् लक क् खाद अापने । २७ । बुक्छ कि खादिशब्दे (बुक, चु, भा, प) पञ्चमखरी कोपधश | चुरादिपक्षे कथने, भादिपक्षे कुकुरादिकर्तृकशब्देश्य- मिति रमानाथ: । कि-बुझायति वचो बहु लोकः, बुक्कति श्वा । २८ । अथ मस्क ड् गतो। ( मस्क, भा, पा) २८। मक गतो ( मक्क, भा, धा) पाद्यो दन्त्यमध्य इति गदसिंहः। किपि संयोगादिलोपे मक् । भूईन्यमध्य इत्येके । विपि संयोगान्तलोपे मट। येष: कोपधः । ड-मकते, मकते। ३० । मकि भूपे ( मद्ध, खा, था)-मयते । 5-- मजते रो जनम् । गत्यर्थेऽप्ययमिति रामः । ३१ । रेक ङ शङ्कायाम् (रेक, भा, था) शशा संशयारोपः । -- अरिरेकत् । ड -रेकते पुरुषत्व स्थानौ, स्थाणुर्खा पुरुषो वेति संशयमारोपयतीत्यर्थः । रिरके। ३२ । रक क् खाट मापने । (रक, चु, प) ३३ । लक के स्वाद अापने (लक, च, प) खादो रसोपादानम् (धापनं प्राप्तिः) क-राकयति लाकयति मोदकं बालकः । लोक क् दीप्तौ लोक डोक्षे वस्का वक्वङ्गतौ वकिङ्। कौटिल्येऽपि च टक् ङ त्वादाने वल्क क भाषणे । ३४५ लोक क् दीप्तौ ( लोक, चु, ५) -घलुलोकत् । फ-लोकयति।

·कान्तवः।
१३
.
३४ । लोक डीक्षे (लोक, श्या, पा) -अलुलोकत् ।
-लोकते। विलोकयन्यो वपुरापुरक्षाा प्रकामविस्तारफलं
हरिण्य इत्यादौ विलोकन क्लिोकाः पशात्तं करोतीति औ
माध्यम् ।
३५ । वस्कङ्गसौ । ( वस्फ, भा, या)
३६ । वक्कङ् गतौ । ( वक, भा, या )
आद्यो दन्त्यमध्य इति गदसिंहः । कियि वक । मूईन्यमध्य इत्येके ।
किपि यट् । शेप: कोपधः । ङ-वस्कते, वक्वते |
३७ । वकिङ् कौटिल्येऽपि च (वक, भा, था) कौटिल्यमिद
कुटिलीभाव: कुटिलीकरणञ्च । दू-बकरते। -वङ्कने काष्ठं
कुटिल स्यादित्यर्थः। बनते काष्ठं ननः कुटिलं करोतीत्यर्थः।
अपिशब्दात् गतौ च । चकारः पादपूरणार्थः ।
३८ । एक् तु आदाने ( एक, भा, घा) ड-वर्कते।
(यकि) वरीष्टक्यते । (को व्याघ्रविशेषः, यते मेषादीनादत्ते
इति कः)
३५। वल्क क भाषणे (वल्क, चु, प) अन्तःस्थटतीयोपधः ।
क-वल्कयति । भापणं कथनम् ।
शक्यञ शक्निरू शक्तौ शकि ङ बासशङ्कयोः ।
थक् लक् वकिङ शुक् सर्वं शीकङ्सेके च शीककि।
श्रामणे च श्लोकङ सङ्काते शुल्क क् च सजने ।
वर्जने वल्क क् च भाषे घेक प्वक ङसपणे ।
४.}शक र शो (शक, दि, उ)
५० ! शकनिरू शक्ती (शक, स्वा, प)

·-शक्योऽस्य मन्युः सटीककविकल्पद्रुमः। शक्तिर्दिवादिपने क्षमा, स्वादिपने सामर्थ्यम् । य, ज-शक्यति शक्य ते दु.खं दीनः । -शक्नोत्यशक्यमप्याजी विजेतुं य इति इलायुधः । ६३ । दर-अशकत अशाकोत् भएकीत् । लिदित्त्वे. नामानित्यं 6 दूत्यन्ये । ॐशकिष्यति शक्ष्यति 1. पृथक पाठादाद्यो न स्वादिः । • हावेवानिमावित्यन्ये । षष्ठस्वरान बन्धः केषाश्चिदनुरोधात् । हावेव सकर्मको ! तथाच, भक्ता विनेतुमिति रघौ । रज:परिणाममेदो न शक्यते प्रत्याख्यातमिति तत्त्वकौमुद्या वानस्पतिमित्रः। शल्या मखेनापि सुदोऽमराणामिति नैषधम् । ४० । शकि ऊ त्रासशसयो: (शङ्क, भ्वा, पा) वासो भयं, शङ्का संशयारोपः। इ-शाते व्याम्राज्जनेन । उ-- शकते पुरुषत्वं स्थानौ, स्थाणुर्या पुरुषो वेति संशयमारो- पयतीत्यर्थः। ४१ । थकिड् सौ (अङ्क, भा, भा) ४२ 1 किड्स (क्षक, धा, पा) ४३ । किड स (खह, भा, पा) ४४ | शुक सर्प (शुक, भा, प) चत्वारः क्रमाद्रेफान्त:स्सटतीयवकारपञ्चमस्वरयुक्ताद्याः। - अकरते । सहरते। बहरते। -अझते। बहते । बहते। गोकति । सो गतिः। ४५ । शीत इसे के च (गोक, था, पा)-पशिशीकत् । -पीकते । चकारात् स च । (शीकन्ने शीकरैः सय वायो दक्षिणोदधेरिति उलायुधः १८३)। ४५ । गीक कि भामणे घ (मोक, पु, भा,प) कि- M .

·कान्तवर्ग.। ८५ शोकयति शीकति। ग्रामर्श: स्पर्शः। तथाच 'चन्द्रावती तरङ्गाः शोकयन्ति च यद्दपुरिति हलायुधः। १८३ । वायवः स्पृशन्तीत्यर्थः। भट्टमल्लस्तु अामर्पण इति मईन्यपमध्यं पठित्वा क्षमार्थमाह। चकारात् सेके च । ४६ । लोल ड सङ्घाते (लोक, मा, श्रा) सङ्घात पूड छन्दोविशिष्टवाक्यरचनम् । (१) क-यशुझोकत् । ड लोकते कमिः। ४७ । शुल्कक् च सजने वर्जने ( शुल्क, चु, प) पञ्चमस्वरी अन्तःस्थटतीयोपधः। क-शुल्कयति । चकारात लोक ड च (मजनयजनार्थ इत्यर्थः) सर्जनमर्जनम्। शुल्क लोक इत्ये- तयोरेतावर्थों कैचिन्न मन्यते । ४८ । प्रवल्कक् च भाषे (वल्क, चु, प) वकारयुक्ततालव्यादि- रन्तःस्थटतीयोपधः। कपूबल्कयति । चकारात् शुल्कक्च (भाषार्थ इत्यर्थः) भाषः कथनम् । ४५। पेशक सपणे (पेक, मा, पा) ५०। (वक, भा, भा) दौ मूईन्यादी, शेषो वकारयुक्तादिः कोपधः । पाद्यस्य योपदेश- विधौ बज ने पीह पाठः कस्यचिदनुरोधात् । -असिधेकत् । ड-मेकते। बक्षते। पिष्वरिपते, पावकरते। दन्त्यविधावस्य वजनान दन्यः । चान्द्रादयस्तु दूर्म (वकारण्यं ) पञ्चमखरिणं मत्वा पुकाते, पुषुक्रियते, घोषुकाते इत्याहुः । वक क सपणे (१) थातुपूर्वया पदाना पन्थनमिह सवरत । लोकते कवि यानपूम्पों पदानि यथातीत्यर्थ इत्युक्त कातन्त्रधातत्तौ।

·८६ स्टोककविकल्पद्रुमः। प्टक स्तम प्रतीगते सीक क्याम्मशि सोरुङ। सेके वकि स्वस्कङ च गत्यां लेक सेक मित्यपि । ५१ । टक् म प्रतीपाते । (टक, भ्या, प) ५२ । स्तक म प्रतीपाते । (स्तक, भ्या, प) शेपो दन्यादिः । ननु सेक सीक सृपित्यादिना दन्त्यानन्तसादीनां मूईन्यादित्वविधानात् कथमयं दन्यादिरिति चेन्न तवैव खप- ग्रहणेन दन्त्यानन्तसादीनाश्च कचित् दन्यादित्वसूचनात् । अन्यथा स्वपेर्दन्ययकारान्तमादित्वेनैव सिद्धे तव तस्य पृथग्रहणमनर्थक स्यात् । तेन सान्त्व सामत्क सान्त्वने इत्यादीनामजन्तसादित्वेऽपि दन्त्यादित्वं सिद्धम् । न च स्वपर्वकारस्य कथं दन्त्यत्वमिति वाच्यम्, उटूटौ यत्र विद्यते यो वः प्रत्यय सन्धिजः। अन्त:स्यं तं विजानी- यात् तदन्यो वयं उच्यते इति खरसात् । म- -तिटकयिषति, तिस्तकयिषति । (१)। ५३ । सौक कि प्राशि (सौक, चु, था, प) कि-सोकयति, मौकति। धाशि स्पर्श 1 प्रमाणन्तु तालव्यादौ दृश्यम् । (२) । ५३ । सीस ड सेके (सौक, ग्या, आ) -असिसौकत् । ङ-सौकते। ५४ । सुकि ड गत्या । (सव, वा, था) ५५ । स्वस्क ड च गत्यां (खस्क, भ्या, था) हो माद्रेफवकारयुक्तादी, शेपो दन्यसोपधः । इ-खकरते। (१) अल थोपदेशाभावादकतसकारतया जिस्तो खेरितिनियमविषयत्वेऽमि किलादिन्यनेन पखं न स्यादिति समन्नपदोदाहरणतात्पर्यम् । (२) व्यामर्शशब्द पर्याध इति शोक कि धामो च इत्यात प्रमाणोक्षतमित्यर्थ ।

·20 . कान्तवर्गः। -सकते, स्वस्कते। धकारात् मीत ङ च (गत्यामित्यर्थः) । ५६ । खेस ड्गत्यां । ( स्खेक, भ्या, आ) ५७ । सेत इत्यपि (सेक, खा, था) -यसिस्खेरुत, असिसेकत्। -स्खेकते, सेकते। इतिशब्दः पादमूरणार्थः । अपिशब्दात् गत्वाम् । हिक ञ् जेऽथ हिशकङ हिंसे कान्तोनपष्टिका। ५८। हिकञ् कूजे ( हिक्क, भा, उ) कोपधः । अ -चिकति चिकते। कूजोऽव्यक्तयन्दः । हिकायामेवेति भट्टमल्लः । हिकति लोकः । ५८। अथ हिक कङ हिसे (हिक, चु था) कोपधः । क, ड-हिमायते। कान्तोनपष्टिका। जनपष्टिरेव ऊनष्टिका। (कान्ता चासो ऊनपष्टिका चेति विग्रहः। अथवा कान्तानां जनपष्टिका) पत्र संख्यायामेको नास्तीति चिन्यम् । (1)। - खान्तवर्गः। इखिखोस्युख्युखगतावोपृ शोपालमर्थयोः । (१) पोपदेवेन काना धातव जनषष्टिरियुक्तम् । परिगणनयात यष्टपञ्चाश- अवन्तीति सधीभिर्भाव्यमिति । १३

·,
सटीककविकल्पद्रुमः।
१। दूख गती (इस, भा, प)
१। विगतो (इल, भा, प)
२। ईखि गतौ ( भा,
३। उखि गती ( उल, भा, प)
३। उस गती
(उख, भा, ५)
हावाद्यौ खादी, टतीयो दीर्घादिः, शेषो पञ्चमखरादी। पुनः
पाठादाद्यो नेदनुबन्धः । (१)। एखति । इ–इयते । ईड्डयते
(२) उसयते । अोखति ।
४। योख शोपालमर्थयोः (धोख, भा, ५) मा भवान्
थोचिषत् । थत्र हित्वात् प्राक्प्राप्तो इस दित्त्वान्त्र स्यात् ।
शोप: स्नेहरहितीभावः । पोखति पङ्मातपात् । अलमों
भूपणं सामर्थं निवारणञ्च ।
कश्मे कक्स खक्स हासे पख् गतौ द्राख धाखत ।
'अोखार्थे नख् मख मखि रखि रख रिखि सर्पणे ॥
५। कर मे हासे (कस, भा, प)
है। कक्ख हासे
(कक्ख, भा, प)
सक्ख हासे
(खक्स, भा, प)
सावन्त्यौ कोपधौ । शेपः खादिः । म-कषयति । ए-अकषीत् ।
फक्वति। खक्वति।
(१) मूठे रस रखि रति पाठे परोग्बन्ध कारो न कर्थ पति
महानिराधामिरं बरनम् ।
(२) नायमखोस्यम्ये इम्युक्त पातमाशातती।

·पान्तवर्गः। . प्रायु साधा } ८। गय् गतौ ( गप, भा, प) प्रणपति । ६। द्राप पोखार्थे । (द्राव, भा, प) (प्राय, मा, प) माद्यो दन्त्यवर्गटतीयादिः। हौ रेफयुक्तौ। घर-थदद्रावत, भधाषत् । भोपार्थे गोपालमर्थयोरित्यर्थः । ११। नम् सर्पणे (नप, भा, प) १२। मख सर्पणे (मप, भा, प) १२। मखि सपणे (मस, भा, प) १३ । रबि सर्पयो (रड, भा, प) १३। रख सपणे (रस, भा, प) १४ । रिखि सर्पगो (रिडू, भा, ५) द्वितीयटतीयायोधवर्गपञ्चमादी। प्रणपति। मखति। - मरते । -रदरते । रग्नति । ४-रिसरते। राग्लायोपृवल्लिस् श लेखने लिसि लग्लसि। वखि वख्सपि शाख् लाख व्याप्तौ खान्तैकविंशतिः ॥ १५) रापृ चोप्ययन } (राज, भा, भ) १६ । लाख पोखधत् (लाख, भा, प -पररापत् । अललाशत् । भोलवत् शोपालमर्थयोरित्ययः १७। लिस श लेखने (लिष, त, प)ग-लिपति पुस्तक लेखकः । अयं विभाषया कुटादिरिति केचित् नेम “लिपितुं विश्वसृजोऽपि शक्तिशानि"रिति, लिखित लेखितयं लिपनं लेखनमित्यादि सिहम। - ·सटीककविकल्पद्रुमः। १७। लिखि सूपि (लिस, भा, प) १८। लख स्मृपि (लख, भा, प) १८। लखि सृपि ( लड्डू, भा, प) १८ । यखि सृपि (यड्स, भा, प) १८ । वख सृमि (वष, भा, प) ए-लिङ्कयते । लखति । इनहाते | इ-वड्यते । वसति । सृपि गती। व्याप्ती (शाख, मा, प) व्याप्ती (साय, भा, ५) द्वौ तालव्यादी। शेषोऽन्तःस्थटतीययुक्तः । -घशशावत् । यशनाखत् । खान्तकविंशतिः। (खान्ताचासावेकविंशतिति विग्रहः)। २०। शाख २१ । लाट गान्तवर्ग: अग्म वक्रगतेऽगीगि गत्यां कग्मे क्रियासु तु । १। अग्म वक्रगते (यग, भा, प) म-यगयति । अर्गात सपः। १। अगि गत्याम् (थग, मा, प) २। दूगि गत्याम् (इङ्ग, भा, प) येषतृतीयस्वरादिः। दु-यज्यते। इ-इयने । इङ्गितम् । ३। फग्मे कियासु (कग, भा, प) म-कगयति। ए- अफगीत् । कियास कियामाने। कगति लोकः गच्छतीत्याद्यर्थः ।

·गान्तवर्ग:। जुगि त्यागे बगि गते त्वगि कम्मे गते तगि । स्खलने च तिग्नहिंसास्कन्दयोर्मगि सर्पणे ॥ ४। जुगि त्यागे (जुद्र, भा, प) -जुङ्ग्यते । ५। बगि गते (बड्ग, भा, प) इ-बयने। ६। स्वगि कम्मे गते (त्वग, भा, प) वकारमध्यः । -- त्वगते । कम्पचलनम् । ७। तगि स्खलने च (तद्ग, भा, ५) ~तरते। चकारात् कम्पगत्यो। ८। तिग्न हिंसास्कन्दयोः (तिग, स्वा, प) न-तिग्नोति । प्रास्फन्दः कश्चिन्न मन्यते। १) मगि सर्पणे (मह, भा, प)) इ-मगाते। मार्गक संस्कारे च मार्गक्यन्वेपे युगि वजने। १०। मार्गक संस्कारे च ( मार्ग, चु, ५) क-मायति। चकारात् सर्पणे च। १०। मार्गक्यन्वेपे (मार्ग, चु, भा, प) अन्वेषोऽनुसन्धानम् । कि-मार्गयति मार्गति गुणं गुणी। मार्गन्ता हे देहभावा- नित्यात्मनेपदं गणतानित्यत्वात् । (वरं वरेण्यो नृपतेरमार्गी- दिति भट्टिः । ॥१२)। ११। युगि वजने (युग, भा, प) अन्तःस्थाद्यादिः । इ- युजरते। रग्मे शझे रगकरवत् रगिलिगि गतौ लिगिक । चित्रे लगि गतौ खने लग्मे सरे लगा रके ॥

·(रङ्गा
संटीककविकल्पद्रुमः।
१२। रमे शझे ( रग, भा, ५) म -रगयति । ए-घर
गीत् । शङ्कः शङ्का । रगति रोगी कुपथ्येभ्यः ।
१२। रगक रक्वत् (रग, चु, प) क-रागयति । रक्वत्
खादाप्तयोः । (रकधातोर्यथा खादापने पर्थों तथास्थापीत्यर्थः)।
१२। रगि गतौ
भा, प)
१३। रिगि गती
(रिङ्ग, भा, प)
१४ । लिगि गती (लिङ्ग, भा, ५)
इ-रङ्गरते। -रिगाते। इ-लिङ्गरते । (लक्ष्मीमालिङ्गति
मेशात् यः सदा धरणीपतिरिति इलायुधः । २४१)।
१४। लिगि चिले (लिङ्गा, चु, ५) दू, क-लिङ्गायति
चन्द स्त्रीनपुंसकैः शाब्दिक', चित्रं करोतीत्यर्थः । (थालिङ्गायति
रत्नांशुजालैश मणिकुट्टिममिति इलायुधः । २४१) ।
१५। लगि गतौ खच्चे (लन; भ्रा, ५) इ-लगाते ।
खजो गतिवैकल्यम्।
१५। लग्मे सङ्गे (लग, भा, प) म-लगयति ।
अलगौत् । लगत्यधर मोठे ।
१५। खगक रके (लग, चु, प) क-लागयति। रके
खादाप्तयोः। ( रकधातवत् स्वादाप्तिकरार्थव्यवाचक इत्यर्थः)
रके इति रका स्वाद मापाने इत्यस्य रनित्यत्वे भावेऽलि-
रूपम् ।
वगि खछे बुगि त्यागे वलग थगि लगि बजे ।
१६ । वगि खच्ने (बग, भा, प)-वनरते ।
१० । बुगि त्यागे (बुद्ग, भा, प) इ-बुनपते ।

·गान्तवर्गः। १८। वला वने (वला, भा, प) १८। अगि बजे (बङ्ग, भा, प) २०। झगि बजे (मन, भा, प) पाद्योऽन्तःस्थटतीयोपधः, थेपी कमागुफान्त:स्यटतीययुक्तताल- व्यादी । वलाति। अयं मुतगताविति भट्टमल्लः । इ-बनाते | (पग, पग टग सग स्थग्मे संतो खगि सर्पणे । २१ । पग्मे संरतो प) २२। टग्मे संरतो ष्टग, भा, प) २३ । सम्मे सस्ती सग, भा, प) २४ । स्यग्मे संरतो ( स्थग, मा, प) द्वावाद्यौ मूईन्यादी, हितीयस्तमध्यः पयोगाः, अन्यौ दन्यादी, शेष:स्थमध्यः । म-सिपगयिपति, तिष्टगयिपति, सिसयिपति, तिस्थगयिपति । ए-असगीत, अस्तगीत्, अस्यगीत् । (असगी- दिति घोपदेशाधोपदेशयोरुभयोरुदाहरणम् ) द्वितीयो दन्यवर्ग- हितीयमध्य इति केचित् । (टक इत्यत्र ठक दूति केषाश्चिन्मत- मित्यर्थः) तिष्ठगयिपति, प्रतिष्ठगत् । २५ । खगि सर्मणे (खन, मा, प) वकारमध्य:। - स्वङ्गरते। हग जग्मे संवरणे गान्ताः स्युः सप्तविंशतिः । २६ । इग्मे संवरणे (ग, मा, प) २०५ झगमे संवरणे (झग, मा, प) }

·१०४
सटीककविकल्पद्रुमः ।
हौ कमाद्रेफान्तःस्थलतीयमध्यौ। म ह्रगति, गवति ।
ए-अहगीत, यलगीत् ।
गान्ताः स्युः सप्तविंशतिः ।
धान्तवर्गः।
अर्घ मूल्ये ऽघि ङ गतौ निन्दारम्भज वेष्वथ ।
स्थाद् गग्ध घग्ध हसने चघ तिघ् दम घातने।
१ । अर्घ मूल्ये ( अर्घ, मा, प) अर्षति गा गोपः। (मूल्यं
क्रयणम् )।
२। अघिड गतौ निन्दारम्भजयेषु (अड्व, मा, पा) -
अयते । -यवते। जवो वेगगतिः। अद्यते घायुवेगेन
गच्छतीत्यर्थः । नये एव कश्चित् पद्यते ।
३ । अथ याद मगध इसने (गग्ध, भा, प)
(घग्य, भा, प
अथ शब्द मानन्तये । द्वौ कण्यवर्गटतीयोपधौ। गग्पति ।
घगपति ।
५। चन्न घातने
(चघ, स्वा, प)
६ । तिन घातने
(तिघ, स्वा, प
७। दन घातने
(दघ, सा, प)
न-चानोति, तिम्रोति, दम्रोति।
दप पाते इति सौमराः
पठन्ति । तदेकवाश्यले कर्तव्ये घातनमिति इत्यर्यस्य पाक्षिक
पुरादित्वेन (1) इन्ते: स्वार्थी रूपं योयं जननमित्यर्थः । किच
) भातको निभासा चरितोस पुराइयरयु ।
४ । घगप इसने

·, पान्तर्गः। १०५ हिंसन इति पाठेनैवेटसिहौ घातनपाठो हिंसाप्रेरणार्थ: स्यान्न वेति काकदण्डान्वेषणबहिफलं, त्रयायामेव कातन्वाद्यसम्मतत्वात् । दघि त्यागेऽवने द्राट ङ यमायामशक्तिपु। ८। दघि त्यागेऽयने ( दड्घ, भ्वा, प) इ-दयते । थयनं रक्षणम् । द्राट ङ श्रमायामकिषु (द्राघ, भ्या, था) श्रमः स्वेदः, पायामो दीर्घकरणं, शक्ति सामर्थ्यम् । -अददाघत् । ' द्राधते नना, खिद्यतीत्यर्थः । द्राघते वस्त्रं जनो दीर्घ करोती- त्यर्थः। द्रायते धावितुं वाजी, भमर्थः स्यादित्यर्थः । (द्रायने वपुरत्यर्थं यहियोगे एगीहशामिति इलायुधः । १०८) (१) ङाट शक्तौ मघिङ कैतवाप्यर्थयोर्मधि । भूपे रधिक भासि रघिङ् गमने राघ लाटङ । शक्तौ लविङमुग्गत्योर्लधि शोपे लधिक् त्विपि । १० । डधार शक्तौ ( धाघ, स्वा, भा)ड--भ्रायते । - यधापत् । ११ । मघिड कैतवाघ्यर्थयोः (मव, या, था) कैसवमिद कितकिया अक्षकीडनादिः। --माने । ड-मावते यतैः कितयः । अध्यर्थों गतिनिन्दारम्मजवा: । (२) तयज्ञपयोरेवाय- मिति केचित् । (१) कविरहस्ये नोके द्रावतीति परोपटप्रयोगोप्यस्ति तत् सधीभि- भाव्यम्। (२) अषित गती निन्दारम्भजवेविति मायकस्यात् । १४ ·सटीककविकलाटुम । . } 1 ११ । मघि भूषे ( मत, खा, प) -माते । १२। रघिक भासि (रड, चु, प) इ, क-रद्धयति । भासि दीप्तौ। १२ । रघिड् गमने (रड, म्वा, भा) -रड्यते । - रहते। (१) १३ । राष्ट ड शक्तौ । (राघ, खा, ग्रा) १४ । ला ङ शक्ती लाघ, खा, पा) ऋ-चरराषत् । घललापत् । ड-राषते 1 साधते । शक्ति सामर्थ्यम। १५ । लघिड असुग्गत्योः ( लङ्घ, बा, पा) इ-लाते। -लइने। अमुक भोजनाभावः। तथाच “ये गुणा लङ्घने प्रोक्तास्ते गुणा लाभोजन" इति वैद्यकम् । लङ्घने उपवासे इत्यर्थः। १५। लघि शोपे (लस, भ्या, प) इलयते । शोप इहाल्पीकरग्यम् । “य व्याधिरसिदीप्ताग्नि कदाचिच्च न लवती"ति इलायुध.1 ६७ । गतावप्ययं “अन्ये त्वलविधु शैलानि"ति भट्टौ। १५१३ । १५ । ल धक् विपि (लव, चु, म), क- -लव यति विपि दीप्तौ। वधि ड्डप्यर्थ के शिष्याघाणे लाड कत्यने । 11) रहने रेफादिरय, उप्पादी परित्युत कातन्त्रधातरत्तौ। मशिनायेग त च्यवेक्ष्य धातोगमनामपिचकार माना रघुमात्मसमभयमिन्यसटीवायां चधि धातुमा निम्मारित।

·धान्तवर्गः। १६ । वघिड अध्ययके ( यव, भा, पा) इ-वद्यते । 5-बनते । अध्यर्थको गतिमिन्दारम्भनयाः । (अध्यर्थना समूह इति कगिए यध्यर्थकः) नये एय कैचित् प्यते । (१) १७/ शिघ्याधागो (गिड, खा, ५) इ-गिड्यते । (शिरस्युपशिशिद्ध च, इन्द्रजितं रावण इति येषः, इति भष्टिः 1१४१५२१)। १८। साह ड कस्यने (माघ, वा, पा) अन्त:म्यटतीय- युक्ततालव्यादिः । कथनं प्रशंसा। -अयहाधत् । -- --साधते गुणिनं गुणी। (लापमानः परस्त्रीभ्यस्तवागादानसाधिप इति महिः ८७२)। टिन ङास्कदि पध् सन्न हिंसे घान्तास्तु विंगतिः । १९ । टिन डादि (टिघ, सा, था) भास्कत पास्कन्दनम् (चाकमणम् ) अभियोग इति भट्टमप्तः । -स्तिने (श यलो)। (२) तिष्टिये । २० । पन दिसे (पष, स्वा, प) (सघ, स्वा, प) शेषो दन्यादिः । न-सनोति । असीपषत्, समोसषत् । ने, घान्तास्तु विंशतिः। (१) व्यषि वधि गत्यापे। गयाक्षेपो तेगगतिरिति कातन्त्रधातत्तौ। ११) मले लिने नहीं पान्य युद्दाहृतम् । तदर्य मतिम चिन्तनोति ।

·। मटीकविकल्पद्रुम। चान्तवर्ग। अर्चक पूजे जी चाचि चाचि अच् जुगतेऽन्तु च । म्निष्टोक्तौ चाञ्च क व्यक्ता बुचि र्य समवायने ॥ १। अर्चक् पूजे (, चु, 4) क-अचयति । गोषईन- म्बिममात्मनेपटिन मत्वा "विमानसे मकरकेतनमच्चयन्ती" त्यादि स्खलितमित्याह। १। अच्च च (यञ्च, भा, उ) अ-पचति अञ्चते । चकारात पूजे । (प्राण रचा नगदर्शनीयमिति भट्टौ ।।२०। भक्त्याचति यो विमान गुरून देवास्तथाञ्चति । पईन्ते चरणो यस्य मौलि- रत्नाशुभिर्नेमा इत्युभयव इलायुधः ।।१६। )। २। अचि च (प्रच, प) -अश्यते । चकारात् पूजे। पच गतिपूजनयोरिति पूजार्थो य: स एयायम् । इहिपाठः पूजाया न लोपाभावार्थः। घटनुबन्धाभावरा (१) जुधवसपूजार्था- क्षेत्यादिना काप्रत्ययस्य मिठायाच नित्येविधानान् । २। अधि गते । (पक्ष, था, उ) २। अच्छ गते (पच, भा, 8) -पधने । -पति पश्यते । भ-पति पचते 10-1 प्रचित्या महा। (न्यथते प्रत्यरमाणे यमामायन्ति धारय इति इलायुधः । १२३)। - ज-- (1) गधरो अधुर्गापूजनयोरिकलाचायेंप गय प्रमा उपमुग्ध एक पावा घटित । चय त पूजा मनुबन्यो भाra नहिरोमा पदण्यामापेति। मानो परदन नाम यस मिरिधाममामरगया सम्पन नुस्त्या मामा winnea * पचा पर गदा पुति मायामोर ·घान्तवः। १०६ . २। अञ्चच लिटोक्ती घ (पञ्च, भ्या, प) (अति गका टम् ) -अश्चित्वा पक्का । अञ्च चेति चकारात् पूयौं च सिटो- को। बिष्टोक्ती चेति चकारादक्षु गते च । ग्लिटोक्तिरव्यकगन्दः । ३। पञ्च क व्यक्ती (पञ्च, धु, ५) व्यतिरिक्ष विशेषणं (विगिष्टीकरणम् ) क-अञ्चयति बुद्धिं सुधीः विशिनटीत्यर्थः । (थनयन्ति,सदा यञ्च गुणाः सर्वातियायिन इति इलायुधः । ४। उचिर्य समायने (उच, दि, प) इखादिः । दूर- पौषत् यौचीत् । अयं पुपादिरिति दुर्ग: । (समवायनं मेलनम् ) उच्यति केश: नानात् । मच श नुत्यां कुच जोधपर्ककौटिल्यलेखने । ५। घटच् श नुत्याम् (ऋच, तुदा,प) श-चति । धान । ६ । फुच ज रोधपककौटिल्यलेखने (कुच, भा, प) न- कोष: कुचः । रोधः क्रियानिरोधः नडीभाव इत्यर्थः । यस्मिन्नर्थ एव प्रायो वर्तते । यस्मिन् समुदिने राति ननः सवोचति क्षिता- पिति इलायुधः । १४. । (१) पक: सम्परः । कुच् तारशब्दे कुच शि सङ्कोचे कच् रवे कचि । कच् ङ बन्धविपोः क्रुच्च गत्यां कुञ्च च वक्राणे । तौच्छा खच ग् भूतिपूत्योरुत्पत्तौ ग्लुचु इर्गतौ ॥ ६ । कुच तारशन्दे (कुच, भा, प) तारशब्द उच्चैःशब्दः । कोचति ढका। भट्टमप्तस्तु तारे शब्दे च कोचतीति नानायें पठति। तन्मने सारश्चिकपता । कोचनि काचौं वणिक चिकणयतीत्यर्थः । ॥ (1) समुदिने त्यात प्रमुदिते रति जन इन्चल तम रहि च कचित् पाट ।

·धान्तवर्ग:।
११ । ग्लच दूर्गतौ (ग्लुच, भा, प) अन्त:स्पटतीययुक्त .
पञ्चमस्वरी । उ---ग्लचित्वा ग्लुक्का ! पुर–अग्लुचत् पग्लुचीत् ।
ग्रुच ग्लुचिरु चौर्ये च चञ्चितौ चर्च केड्समः ।
१२। ग्रुचिर चौथ्य च
(ग्रुच, स्या, प)
१३ । ग्लुचिरु चौर्य च (ग्नुच, खा, प
हौ कमाऐफान्तःस्याट तीययुक्तपञ्चमसरिणौ। इर्-अग्रुचत् ग्रो.
चीत् । अग्ल चत् अग्लोचीत् । उ-ग्रोचित्वा ग्रुका। ग्लोचित्वा
ग्लका । चकारात् गतौ च ।
१४ । चचितो ( चञ्च, वा, प) उ-चञ्चित्वा पत्ता । इति
गतिः। ( चञ्चझुननमितचण्डगदाभिघातसंचूर्णितोमयुगलस्य
सुयोधनस्पति वेणीसंहारम् )।
१५। चर्च केड्सम: (चर्च, धु, प) इड्समः अध्ययने
(चर्चधातुः अधीडल अध्ययने इतिगणपठितस्य धातोः
समानार्थक इत्यर्थः)।
चर्च जर्च झर्च शुक्तौ भलै तन्चु ध सङ्कचि ।
१५ । चर्च शुतौ भने
(चर्च, त, प)
१६ । नच शुक्नौ भन्म
(नर्च, त, प)
१७ | मच्च शक्ती भत्स (झर्च, त, प)
वयो रेफोपधाः। श-च ती चनुन्ती। नझुनी नन्तिो।
मर्मती झसन्ती । गुणस्यानरहितानां तुदादिपाठफलन्तु शवन्ता.
नामादीपोरिति नगणो विभापा, ये देपूचारणभेदछ ।
साजनम् ।
भास

·सटीकाकयिकाल्पद्रुमः। १८। तनचुध सद्धचि (तन्च, रुधा, प - तश्लिा तवा । ध-तनरिम व्योम विस्तृतम् । तन्च त्वञ्जितौ त्वच् श दृत्यां पिच्चक् छेदे डुऔपच। पाके पचौ ङ पचि ङ व्यक्तीकारे पचिक् ततौ। । (तन्च, स्वा, प) १८। त्वन्चु दूतो वन्च, वा, प) शेपो वकारयुक्ताः। -तशित्वा तत्का। त्वश्चित्वा त्वत्वा । इति १८। तन्चु इतौ } गतिः। २० । त्वच् थ त्याम् (त्वच, त, प) वकारयुक्तो दन्त्यवर्गा- द्यादिः। शवचन्ती त्वचती। ति: संवरणम्। त्वति करचेन वीरः । (त्वचति घाटग्योतीति वक्, त्वचेः किम् ) । २१ । पिच्चक् छेदे ( पिच्च, चु, प) चयान्तः। कपिञ्च- यति। ( नागसीसकयोगेष्टवभ्राणि वपुपिच्चटमित्यमरः । पिच्चरते कुच्यते इति शकटादिभ्योटन्विति क्षीरस्वामी)। २२ । डु औष् पच पाके ( पच, भ्वा, उ) पाको विक्लित्त्यनु कूलव्यापारः । डु-पक्किमम् । ब-पचति पचते तण्डलानोदनं न्लोक। चौ-पता । घ-~पचा। २२ । पचौ ड व्यतीकारे । (पच, भ्वा, पा) (पञ्च,स्वा, पा) धौ-मता। तु-पचते। इ-पञ्चाते । ड- पञ्चते स्वगुणं भिक्षुकः। (यो वाग्मी वादिना मध्ये वाचमुच्चै प्रपञ्चते इति इलायुधः ।१४७)। २२। पचिक ततौ ( पञ्च, तु, प) ततिर्वितारः। दू, क- पञ्चयति धीरो ग्रन्थार्थम् । (प्रपञ्चयन्ति यत्कीर्ति दिइ मुखेषु महा- जना इति इलायुधः । १४०)। २३ । पाचव्यताकार } ·चान्तयगः। टच कि संयमने टच धी च सम्पर्के प्रचील् ड च। २३ । पच कि संयमने (एच, चु, खा,प) संयमनं यन्धनम् । कि-पञ्चयति पचति दृष्टं रामा । २३ । पृच् धीच सम्पर्क (च, रुधा, प) सम्पर्क इह सम्पृक्तीकरणं सम्पतीभावश्च । प-टप्पति धनुपा गरमा सम्पयति न पापिभिरिति हलायुधः । २८ । ई-कः । पमन। (वागविय सम्पयामिति रख:) चकारात् टच कि च (चौराटिक- टधातुरपि सम्पर्कार्थक इत्यर्थः । तथाच-सम्पचति न क्षुट्रैन सम्पर्चति वचकैरिति इलायुधः । २८)। २३। ४धील डच (व, पदा, पा) ई. -एतः। , ड-एक्ते । परोष्टप्यते । चकारान सम्पर्के। सचेत सम्मृतीमायः । सम्पत नाभियस्तै प्रति हलायुधः । २८ । सम्पृक्त मधुना चूर्ण भियगिति त पन्तर्भूतभावादिति चतुर्भुनः । मचि कुच्छाय प्रत्याभाःम मच् ङ च कल्कने । दम्भे शाट्ये मुच्मुचिङ्च मुच्क मोक्षे मुच्लश्पनौ। मोक्षे मुच् म्युचु इर्गत्यां मुञ्च म्लुम्म मञ्च मुञ्च च॥ २४। मघिडु कायरत्याभा:स (मञ्च, मा, पा) - मचाते। 6 ४-मश्चते। उच्द्राय उच्चीमावः। (तिर्धारणं, भादीप्तिः। शयनं मधुपर्यवेत्यमरः)। २४ । मच् च कल्कने दम्भे गाये (मच, मा, मा) कल्कनमिति कल्क करोतीति भी रूम पूर्णाकरणमित्यर्थः । - मचते तण्डुलं शिला | चकारात् मचिड च (मधिधातु- रपि कल्कनदम्भमाय बर्यधु वर्तते इत्यर्थः) । ।

·भटीकविकल्पद्रुमः। २५॥ } -- मुच ङ च । (मुच, वा, पा) २५। मुचि डच (मुञ्च, भा, पा) हो पञ्चमसरिणी। -मोचते। इ-मुञ्चयते । ड इ-मुञ्चते। पुनः पाठात् पूर्यो नेदित् । तथाच “एक एवेत् पाठवलाहाध्योऽनेकेषु धातुषु । वाधे लाघमिष्टं हि स प्रति प्रामसक्तित इति योपदेशः । छस्वार्थः (अनेकेषु) योर्वषु धातुषु वा, पाठवलात् ; एकेन निर्वाहेपि सजातीयस्य पुनः पाठमलात्, एक एव (१) इत् वाध्यः सम्बन्धरहितः कार्य: । हि यस्मात् वाधे सम्बन्धाभावे लाघवमिष्टम्। सर्व- धातुना सम्बन्धे एकेनैवेष्टसिद्धौ पृथक्पाठो गौरवमिति सम्बन्धा- भावे लाघवम् (२) । स वाधः प्रति प्राक्प्रसक्तित: (प्राक्प्रसक्तियस्थ सतं प्रति भवतीति शेप:) पूर्वप्रसक्तस्यानुबन्धस्य पूर्वप्रसक्तेन धातुना सम्बन्धो नास्तीति । यत्र त एकेन (धातना) निर्बाहो न स्यात् तव एकोऽपि (अनुबन्ध:) न वाध्यते इति बोध्यम् । तेन धमिर, मम्मम्य, भ्रमुजण चाले इत्यादी सर्वेऽनुवन्धाः पूर्वस्य स्युरेव । चकारात् कल्कन दम्भशायेषु। २५ । भुच क मोक्षे ( मुच, चु, प) क -मोचति । मोक्ष- स्त्यागः । (यश्च प्रमोचयति पापचयञ्च काये इति इलायुधः । ४८)। २५ । मुच् ट थपनी मोक्षे ( मुच, तुदा, उ) मोवस्त्यागः। अमुचत् । थ, म, ज-मुश्चति मुञ्चते धनं दाता। ग्रो- . (१) एषकारेण डकारोऽव पूर्वस्य न बाध्य इत्यर्थः । (२) यत्र सुचि इचल्यास एकारेण सह मुच है च इत्यस्य यदि सम्बन्धः स्यात्तदा हायप्यात्मनेपदिनौ सञ्चधातू स्यातां । तर्हि पृथक् पाठः पौनरुजयरूप गौरवमावइति । तत्सम्बधागावे तु तधारिधगौरभाषालायमिति तात्पर्य बोध्यम्। ।

·चान्तवर्गः।
११५
मोता। बन्धनरहितीभावेऽकर्माकोऽयम् । पालानात् मुक्तो गनः,
अत्र कतरिक्तः। एवं पापात् मुक्त इत्यादौ पापबन्धनात् मुक्त इत्यर्थः ।
२६ । बचु इर् गत्याम् । (बुच, भा, प)
२० । म्युचु दूर् गत्याम् (म्ध, भा, ५) हौ क्रमा-
ट्रेफान्तःस्थटतीययुक्तौ । उ-मोचित्वा मुक्का, लोचित्वा स्तुत्वा ।
दूर्यग्बुचत् यम्बोचीत् । अनुचत् अम्लोचीत् ।
२८ । म्युञ्च च
(वञ्च, भा, प)
२८। म्लुश्च च ( स्तुञ्च, भा, प)
३०1 मञ्चच ( मञ्च, भा, प)
( मुञ्च, भा, प)
हावाद्यौ कमानेकान्त:स्याटतीययुक्तादी। रतीय पाद्यखरी।
धन्ये पञ्चमखरिणः। सधैं प्रोधवशेषाद्या नोपधाः । उ--
वृश्चित्वा मुत्वा । म्लुञ्चित्वा स्तुत्वा । मश्चित्वा मक्वा । मुञ्चित्वा
मुत्ता। चकारात् गत्याम् । कातन्त्रादौ द्वितीयो न दृश्यते।
रेफयुक्ताद्यस्सरीबञ्च इत्यधिकोऽपि दृश्यते ।
।
टु डु याचुञ् याचने रिच् कि सम्पर्कवियोगयोः ।
३२ । टुडु यावृज याचने ( याच, भा, उ) याचनमात्मने
दानार्थ प्रेरणम् । द-याचथुः । डु-याचिविमम् ! -
अययाचत् । अ याचति याचते नृपं भूमि यिनः । ग्रहणार्थ
प्रेरणेऽपि-याचति वित्तं गुरवे थियः ।
३३ । रिच कि सम्पर्कषियोगयो: (रिच, चु, भा, प) कि-
रेचयति रेचति । रिले रिपुर्यदाकान्तो धनमन्वैच रेचति।
रेचन्ति च यन्नारीनयनान्यथुवारिभिरिति इलायुधः । १८

·सटीककविकल्पद्रुमः।
रिचिर्भधौ विरेके रच् ङट प्रीतिप्रकाशयोः।
३३ | रिविधी विरेके (रिच, रुधा, 3) विरेक' पौन:-
पुन्येन पुरीपोत्सर्ग इति चतुर्भुजः । इर्धरिचत् परैचीत् ।
न, ध-रिणक्ति रिछे यतिसारकी। धौ-रेता । (इलायुधो-
दाहरणन्तु प्राक्दर्शितम् )।
३४ । रुच् ड ल प्रीतिप्रकाशयो. ( रुच, भा, पा) प्रीति-
रिहानुरागविशेषः। यत्र यस्यानुरागस्तस्य सम्प्रदानत्वम् । 5-
रोचतेऽन्नं बुभुक्षवे । लु-अरुचत् । ( इयमिष्टगुणाय रोचता
रुचिरार्थी भवतेऽपि भारतीति भारविः । ।५)।
लोक भासि लोच डीक्षे लुञ्चापनयने वचौ।
वावि वच् कच सन्देशे कचौ वाचि विचिर्लिधौन् ।
पृथक्त्वे व्यचशि व्याजे सम्बन्धे कड् वञ्च वचने॥
३५ । लोक् भासि ( लोच, चु, प) -अलुलोचत् ।
का-लोचति । भासि दीप्तौ। तथाच चुरादौ ( कातन्त्र इति
शेप:) पट पुट लट तजि पिजि लजि भजि लघि बसि मिसि
कुसि (१) दथि घट घटि हि वई वेल्ह गुप धूप विच्छ चौव
पुथ लोक लोच णद कुप तर्क वृधु त भासार्थी इति प्राञ्च ।
भासार्था दीप्तार्था इति धातुप्रदीपः। खमतेऽपि तर्ककदीप्ता-
वित्यादिषु स्फुटनिर्देशादूनविंशदेते दोपर्था एव । किन्तु पुरुषो-
সমৰঘৰী আদাঘী বুরি দুম্বা কালো হাত
वचनार्थानाहत ।
१
(3) कुशि रन्यपि । कसि इत्येके इति कासम्बधातत्तौ।

·चान्तवर्गः। ३५। लोच डोचे ( लोच, भा, पा) नः पालोचनं प्रणिधानमिति यावत् । -मलुनोचत् । ड-लोचते कार्य सुधी । (पालोचते सदा नीतिमिति इलायुध. । २४८)। ३६ । लुज्ञापनयने (लुच, भा, प ) (अपनयनं दूरीकरणम्) सोऽलचीत कर्णनासिकमिति भट्टिः । १५१५७ । ३७] वचौ वाचि (बच, भा, ५) ग्री यता । अयं सेमि- त्येके । वचिता । न वचत्यतं वच इति इलायुधः । १४ । ३७1 वचक् च सन्देशे (वच, च, प) सन्देयो वचनविशेषः । याचयत्यखिला लिपिमिति इलायुधः । ८४ | चकारात् वचौच (सन्देशार्थक इत्यर्थः)। ३० । वचौ वाचि ( वच, अदा, प) ल-यक्ति । पौ वक्ता । नान्यत्वोच. प्रयोग इति नौमराः। अस्मादन्तिविभक्तिन प्रयुज्यते इत्यालङ्कारिकाः। ३-1 विचिलि धौन पृथक्वे (विच, नुहो, रुघा, उ) पूर्--अविचत् अपेक्षीत् । लि, न-वेवेक्ति वेविक्ते मूर्खत पण्डित पृथक् स्यादित्यर्थः । विज इति नान्तो यः स एय चानो- ऽपि पद्यते कस्यचिदनुरोधात् । तेन निजा खेरेणुरित्यस्य वृत्ती विजग्रहणेनेवास्य ग्रहणात् खेर्गुणः । ध, ज-विनक्ति विते। विविनन्मि दिय: सुरानिति भट्टिः । ६।३६ । पृथककरोमीत्यर्थः । मौ-वेता। ३८। व्यच शिव्याने सम्बन्ध (१)(व्यच, तुदा, प.) व्याज- (१) सम्बन्धे इत्याल सम्भवे रति कचित् पाठ । पापिनीये कातन्ने च मच व्याजीकरणे प्रत्येक एवार्थ पठित ।

·छल:1 -- . ११८ सटीककविकल्पद्रुमः। शि-विचति सन्तं सलछलयतीत्यर्थः। भविचीत् (अव व्यचोनिरजिदसीति नि:) विव्याच । ४० । कड वश्च वचने (वच, चु, चा) वञ्चन विसंवादः । मिथ्या- कथनमिति वररुचि: 1 क, ड वञ्च्यते साधुं नीचः (यो न वश्चयते किशित् सदा सत्यपरायण इति इलायुधः । १७४)। वञ्च गत्यां वचङ् दीप्तौ बघूश छेदे टचो तौ। ४०] वञ्च गत्याम् ( वञ्च, भा, 4) उ-वञ्चित्वा वक्ता । ४१ । बचङ् दीप्तौ ( वर्च, भा, पा) –वञ्चते । (वर्च स्तेज: । (१)। ४२। बचश्च्छेदे (वश्व, तदा, प) दन्त्यसोयधः, चयोगा- चालव्यः । तेन कि म शछाजेति पडि निमित्ताभावे नैमित्तिक- स्थाप्यभाव पूति न्यायातालव्यस्य दन्त्यत्वे सयोगादेः सख्य लाये सुट् इति । तथाच-"न कारनावनुवारपञ्चमौ झलि धातषु । सकारन: शकारश्च पाहवर्गस्तवर्गज" इति वोपदेवः । अस्यार्थः- धात मध्ये झलि झसि परे अनुखारपञ्चमौ नकारजौ ज्ञेयो, तालव्यशकारश्च दन्त्यसकारजात, मूर्धन्यधकारात मरष्टवर्गो मि तवर्गनातो ज्ञेय इति । एवं निष्ठास्थाने इत्यादीनाञ्च थकारादि- प्रकृतित्वे तस्थौ इत्यादि बोध्यम् । अ -अवशीत् यत्राक्षीत् । श-श्चति । (शते विद्यते इति नः सकि रक्ष इत्यमर- टीकायाम् । वव्रथुराजुपूर्णचेति भट्टिः । १४१७७ हरिराक्षसा: परम्परमिति शेषः)। ४३ । चौध वृतौ (च, रुधा, प) ई-कृत: । ध- शाक्ति । वरीयते । वजनार्योयमित्येक। (१) अयमोठ्यादिरपीति कातन्बधनुष्टत्तौ। .

·चान्तवर्ग:। . श्वच श्वच शचिङ्गत्यां शचङ्वाचि शुचिर्यत्री। शौचे विशरणे लेटे शुच् शोके पच् ङ सेचने ॥ ४४ । प्रवचड्गत्याम (वच, भा, धा) ४५ । चिड् गत्याम् (च, भा, पा) ४५। शचिड्गत्याम् (शञ्च, भा, या) हावादौ यकारयुतादी। पुनः पाठादाद्योनेट्नुबन्धः डियस्तु सचे। एक- एवेत् पाठवलादिति नियमात् । किन्वत्र मध्यमोऽपीदनुबन्धो भ्रान्तः पद्यते तद्देयम्, अन्यथा याडितानुबन्धत्वादाद्यस्य डानु- बन्धानुपपत्तेः। ड-खचते। -खश्चयते । शचते। ड- वञ्चते । शञ्चते। ४५ । शचड वाचि (शच, भा, पा) ड-शचते । (पुलो- मजा शचीन्द्रानीत्यत्र शच व्यक्ताया वाचि अच्, गौरादित्वादी- वित्यमरटीकायाम् )। ४६ । शुचिर्यी गौचे विशरणे लेदे (शुच, दिया, उ) शौचं शुद्धिः । विशरणं भेदः । क्लोट धार्द्रभाव: । दूर् अशुचत् अशोचीत् । य, अ-शुच्यति शुच्यते लोक' स्नानात् । शुच्यति गाव याम्यः । शुयति वस्तमम्भसा। ई-शुक्तः । शुचिर् पूतीभावे इति प्राश्चः। रमानाथस्तु एतदनुरोधादेतानान् व्याख्याति । (१)। ४६ । शुच् थोके (शुच, भा, प ) तालव्यादिः । योचति । थोक पुवादेरनाडुःखानुभयः । किं गोचते हाभ्युदये वतास्मा- (१) शैचे विसरणे लेदे पूतीभावोल कथ्यते इति वोपदेव इन्युक्त रमानाथेन ।

·१२० सटीकविकल्पद्रुमः। निति भट्टिः । ३।१२। प्रियतमा मां शोचते इति महानाटके गणतानित्यत्वादात्मनेपदम् । (१)। ४७। पच् छ सेचने ( पच, भा, पा) मूढन्यादिः। ङ- सचते जल मेघः। पच् सम्बन्धे पञ्चगतौ पिच् पशौञ् क्षरणेष्टु च । ङ प्रसादे चकारान्ताः पञ्चाशत् समुदीरिताः ॥ ४७ । पच् सम्बन्धे ( यच्. भा, प ) सचति । (सक्तः) (२) । ३८ । पञ्च गतौ ( यञ्च, भा, प ) सशति । ४१। पिच पशौ ञ चरणे (पिच, तुदा, उ} प, श.अ. सिञ्चति सिञ्चते। औ-सेता। सिपिचुरवनिमम्बुवाहा इति भारविः । ५० । एच ड प्रसादे (टुच, भा, था) मूईन्यादिस्तमध्यः । प्रसादः प्रसन्नीभावः । ड-स्तोचते जलं शरदि। तोष्टुच्यते । पस्थाधोमूईन्य ण इति केचित् सोचते सोणुच्यते । चकारान्ताः पञ्चाशत् समुदीरिताः। (चकारान्ता धातयः पञ्चाशत्संख्यकाः कथिताः)। - १) व्यतीहारे यात्मनेपदमिति कचित् पाटः । (३) समवाये च दृश्यते 'अदि शासिगुणेन च यत् सचते" इत्युक्त कातन्त्र- धावनौ। तख सम्बन्बार्धे यात्मनेपरिन पाठः सुधीभिर्भाव्य'।

·छान्तवर्ग. ग्राम्यायामेऽयोछि शुक्छे उछीश् बन्धसमापने। वजनेऽतिक्रमेऽपर्छश मूर्ती गमनमोहयोः । १। पाछि पायामे (भाष्छ, था, प) इत्यादी (गणपाठे छकारम्य ) द्विवाभाय. प्रकृतित्रमनिरासायं.-याश्यते । मायामोदीपकरणम् । भावति कटं शिल्पी। (तापदाति पत्तगा नग्यता धलिपतिरिति इलायुध । २१६)। २। अथोलि शुच्छे (उछ, तदा, 4) एतदाद्यास्त्रयो इखाद्या । -उश्यते । श- उध्छन्ती उन्धती । उ उहत- गस्योपापहरणम् । मुलम शखमछन्ति यद्देथे अतिनो हिमा पूति इलायध.1 (1) Bञ्च स्फोटनमित्येके । २। उनीश् बन्धसमापने वजनेऽतिकमे (उछ, तदा, प) -उधः। श-उछन्ती उशती। चत्वारो। समापने सति रावि । भरण्या व्यायामुपसि जनयामास तनयमिति । व्युटाया समाप्तायामित्यर्थः। ३। पथईश् मृत्तौ गमनमोहयो (घटक, तदा, ५) ~ कृन्ती छती। मूर्ति कठिनीभाषः, भूर्ति: काठिन्यकाययो- रित्यमरात् । इच्छति टतं कठिनं स्थादित्यर्थः। शच्छति हो - (1) उछि उ। तीयसरातमन्योऽम्। एम्न स्फोटनमित्येक। अमृतसपापहरणमित्यन्ये । सुनभ शसमुन्नि यहेगे तिनो विजा इति हलायुध रत्येव कातनधातावपि । राधी सौरोन्द्रमोहनठाकुरसहित कविरह व एटर्भ इस अनि यद्देशे पटिनो हिना । मोनि मधुरे- पामन हीनता प्रजालेर पाडगे इखते।

·१२२ सटीककविकल्पद्रुमः। गच्छति मुह्यति वेत्यर्थः। मोहस्थाने इन्द्रियमलयं पठन्ति प्राश्वः । पृच्छति रहस्येन्द्रियं प्रलीयते इत्यर्थ इति रमानाथः । जई झर्छश भक्त्यिोः प्रकाश जीसे अमो पिछ। मिछश वाधे म्नेकि देश्योक्तो मुझे मोह उच्छ्रये॥ ४। ईश मोक्त्योः । (जई, तुदा, प) ५। झर्छ । भोक्तयो: । (झछ, तुदा, प) श-मच्छन्ती जछतौ। मच्छन्ती झर्छती। भमस्तजनम् । ६१ प्रछौश जीने ( प्रछ, तदा, प) प्रोमो जातमिच्छा, आपका इत्यस्यैव चानपक्षे निम्मादनात् । यौ-अप्राक्षीत् । श- पृच्छति वाती गुरु शिष्यः । (पप्रच्छ कुशलं राज्ये राज्याश्रममुनि मुनिरिति रषौ।१।५८)। ७। यथो पिछ थ बाधे (पिछ, तदा, प) ८ मिछ श बाधे (मिछ, सदा, प) श-पिच्छन्ती पिच्छती। मिच्छन्ती भिच्छती। बाधो विहतिः । 2। म्नेछ कि देश्योक्तौ (म्लेछ, चु, स्था, प) अन्त:स्थटतीय- युक्तादिः । देश्या ग्राम्या उक्तिश्योकिरसंस्कृतकथनमित्यर्थः। कि~म्लेच्छयति म्लेच्छति मूढ़ । अन्तर्वद्यामसौ विहान्न म्लेच्छति तिव्रतः । न म्लेच्छ यति सय॑नो विवादे वादिभिः सहेति इला. युधः । १७ । अनेकार्थवादध्यकशब्दपि । तथाच थथ लिट- मविस्पष्टमित्यमरः। म्लेछ व्यक्ताया वाचीति प्राञ्चः। तत्र रमा- नाथस्तु "म्लेच्छति पय॑नं वदतीत्यर्थः। अव्यक्तायामिति पाठे कुमिनायां याचीत्यर्थः। तत्मादृश्यमभावश तदन्यत्वं तदल्पता। अप्रायस्त्यं विरोधच नअर्याः पटप्रकीर्तिता इति भाष्यवचनेन नमोऽमाशस्त्यार्थत्वा"दित्यन्त माइ । - ·। छान्तवर्ग:। १० मुर्छा मोह उच्छ्रये (मुर्छ, खा, प) पवर्गषादिईखो। तेन विपि राछोर्लोप इति छलोपे मू: मुरी मुरः । पा-मूच्छित मूतं तेन । प्रमूर्छित: प्रमूर्तः मः ( भावादिढे या ) मोजो ज्ञान- रहितीभाय: । उच्छयो हिः । मूर्च्छति रोगः। मुमूर्छ सल्यं रामस्य समानयसने इराविति रघु'। युछ प्रमादे लाछि लछ लक्षणे विछक विपि । ११ । युछ प्रमादे (युछ, स्या, प) अन्तःस्थप्रथमादिः पञ्चम- खरी । प्रमादोऽनवधानता। युच्छति पामे साधु' । पोष्यवर्गाद्यादि- रिति रमानाथः । (पुछ इत्यर्थः) पचादित्वादनि पुच्छो लाडूलम् । मोघवर्गशेषादिरिति विलोचनः। (मुछ इत्यर्थः) मुच्छति । १२। लाछि लक्षणे (लाग्छ, वा, प) १३ । लछ लक्षणे (लछ, वा, प) पूर्वो द्वितीय- खरी। इ-लायते । लछति वृषं चकेण गोप: (चिनयुक्त करोतीत्यर्थः) (कलनाचौ लाञ्छनत्यमरः)। १४ । विछक् विपि (विछ, चु, प) क-विच्छयति । यिपि दीप्तौ। विछश गतौ वाछि कामे खुर्छ स्फु त विस्मृतौ। १४ । विछय गतौ (विछ, तदा, प) विच्छायति विच्छायते । मायान्तलादुभयपदमिति बोपदेव । ( सनः पमे धोर्गवायात् ) पक्षेश-विच्छति, विच्छन्ती, विच्छती। (यव विति ताहो वल विच्छायति स्वयम् । विच्छायते ततोऽन्यत्र नृपतीना सुखा- श्रयः । इति इलायुधः । १२०)।(१) (1) विमाययति तलासौ नपसीना सुमात्रयमिति पाटस्तु चिन्य । ।

·}
१२४
सटोककविकल्पद्रुमः ।
१५ । बाछि कामे (वाग्छ, खा, पोह-बाध्यते धनं जनेन।
१६। खुर्श विस्तौ
(खुछ, वा, प)
१७) स्फळ विस्तो
(स्फुर्छ, भ्वा, प) हौ दन्यादी,
इस्विनौ, क्रमेण वकारौद्यवर्गहितीययुक्तौ च । विपि खूः खुरौ
खुरः । स्फः स्फुरौ स्फरः । पा-खूर्छितं स्वर्ण तेन । प्रवर्छितः
प्रसूर्णः सः! स्फूच्छितं स्फूर्ण तेन । प्रस्फुच्छितः प्रस्फूर्णः सः।
( भावादिढे वा ) खूछति स्फूर्च्छति कां भद्यमः।
ही कौटिल्यके हीछ लज्जे छान्तोनविंशतिः ।
१८। डी कौटिल्यके (हुई, वा, प) इस्ती। किपि
हः हरी हरः। पाइर्मितं हणं तेन । महर्शितः महर्णः
सः। इच्छति खलः कुटिलः स्थादित्यर्थः । इच्छति चौरः
अपसरतीत्यर्थ इति धातुप्रदीपः ।
१८। झीछ लग्ने (होछ, भ्या, प) रेफयुक्तादिचतुर्थवरी।
हीच्छति बधूः।
छान्तोनविंशतिः।
(संख्यासद्गतिस्तु पूर्वदिति)।
जान्तवर्गः
आज नेमे गतेऽजिक तु भास्यज त्वजनेऽर्जक |
संखारेऽन्नू ध नि व्यक्तिगतिमक्षण ईजि तु ॥
ईन् ङ कुत्से गतायुजमालवेऽयोजक जीवने ।
पलेऽपार्जङ्गतिर्योजनार्जन ऋमिट झमि ॥

·जान्तपः। १। पज क्षेप गते (मज, भ्या, प) मजति । (क्षपे व्यजनम् । गती पातमजः)। १। जिक् तु भासि (अन्न, , प), क-यन- यति। भासि टीप्तौ। (व्यञ्जयन्ति च गोदानं यद्देशे चातिका हिना इति इलायुधः। २२८)। २। अज्ज त यजने (पन, स्या, प) पर्जनमलब्धस्य लाभः । यथशामत य: स्थिरमिति इलायुधः । १००। २। भनक संस्कार (मज, , प) क -पनयति किमपि लोकः, संस्करोतीत्यर्थः । प्रति यत्ने इति भावः (१)। प्रति धनं परिजन इति रमानाथः। (सर्योन्यनयति द्रव्यमामन: प्रीतिहेत इति इलायुधः। १००)। ३। पञ्चू धनि व्यक्तिगतिम्रक्षणे (मन, रुधा, म) ज-मञ्जियति अश्यति । ध-अनक्ति। जि-यतोऽस्ति । व्यक्ति: स्फटीकरणन् । शरीरभानां भवदीयदर्शनं व्यनकि काल. विनयपि योग्यतामिति माषः । १२६ । अभ्यनक्ति तैलेन गावं ननः। ४। नि त ड कुत्से गतौ। (ईन, भ्वा, पा) ४। एंज ड कुत्से गती (ज, स्या, था) हौ दीर्यादी। 5-जाते। 5-ईञ्जते, ईजते। कुत्मः कैचित्र मन्यते । ५। उज गाजवे (उज, तदा, प) इखादिरोष्यवकारोपधः । नेन "यनच्तयो”ति दी| न स्यात् । “यादौ नवद्र" इति उजिजिपति । ऊोर्दोषपाठसामर्थ्यात् स्वरादेन दीर्घ इति (1) अर्स प्रतियो रत्युभ बातम्ने ।

·1 १२६ सटीककविकल्पद्रुमः। केचित् ( १ )। दन्त्यवकारवत्त्वात् न्यूजतीत्यत्र दीर्घ इत्यवेके । श-उजन्ती उजती। पार्जवमवक्रीभावः । उजति साधुरवकः स्यादित्यर्थः। (२)। । अथोजक जीवने बले ( उज्ज, चु, ५) दौर्षादिः । क-अर्जयति जनो नीति बली स्याहेत्यर्थः । ( अर्चखल: स्थादूर्जस्वी य ऊर्जातिययान्वित इत्यमरः । ऊर्जक् जीयने वले समक्तात् सरोरित्यः पवादाप, उर्जावलं पराकमो वा तदतिशय- युक्तस्तव हे इति तट्टीकाकारः । ऊर्जयन्ति च दानेन सम्मानेन पदातय इति इलायुधः । २१५)। ७। अथर्ज गतिस्थैर्योजनार्जने (ऋज, वा, पा) ड-अर्जते । । ऊर्जनं जीवनं बलवद्भावश्च । (ऋजुः, जे: कुरित्यमरटीकायाम् )। ७। जिड जि (ऋञ्ज, वा, चा) खादिः। भनि भजने । ऋचाते । ड–ऋजते तण्डुलान् लोकः । एजङ्दीप्तावेज कम्पे घोलज्युत्क्षेपणे क्षजिक् । तङ्के क्षजि क्षजम् मागत्योः क्षीज् कूज हिकने । । एजुड् दीप्तौ (एज, बा, था) --मा भवानेजिनत् । ड-एनते। . (1देखे बलोपति यामि (यसि) पहारचोमे योजो बलमिति कातन्वधातात्तिः। (२) चमच तयोति सूत्रेण रेकेपरे उकारस दोर्षसम्भवेपि वर्ण कर्ज इत्यनयोहीपाठेन वकारे रेफे च परे हुस्सादीनां धातूमामादिसरस दोषों ने सारिति दृषितं सेन घावसादिरेवेति केपाश्चिदाशय इति स्फुरितार्थ ।

·नान्तवर्गः। ८। एन कम्पे (एज, भ्या, प) -मा भवानेनिजत् । एजति थायुना रक्षः । ( एजते रानचिरैथ एजयत्यथिलं जगदित्युभयात्र इलायुधः । २६८)। १। भोलज्युतक्षेपणे (अोलन, खा, प) अन्तःस्यटतीय- मध्यः । -योलञ्जा ते धूनिर्वायुना । १०। क्षजिक तो (क्षञ्ज, चु, प) तङ्को दुःखेन नीवनम् । दू, के-क्षञ्जयति दीनः । १०। क्षजिप म ड दागत्योः । (क्षञ्ज, वा, पा) १०। क्षत्रप म ड दागत्योः । (क्षज, म्या, पा) ५-चचाते। प-चा। सेमुक्तात् सरोरित्यनेनैवेटसिहौ पानुबन्धस्वरपर्यन्तघटादेङ इति प्राचीनमतानुवादार्थः । म- अक्षञ्जि घक्षानि आज क्षन्ज क्षाञ्ज क्षाञ्जम्। मानुबन्धबला- दनुपधाया अपि दीर्घः । स्वमते तु अत्र दीर्घविधिरुपधां नापेक्षते । क्षञ्जते । क्षजते । प-क्षजा । म-क्षजयति । दा दानम् । ११। क्षीज किने । (क्षीज, वा, प) १२। कूज किने (कूज, वा, य) शिनमध्यक्त शब्दः। सखेदस्यैवाव्यक्त गन्दे क्षौजे: प्रयोग इति रचितः। क्षीजति सखेदो जनः । कूजति कोकिलः। कर्ज पीड़े कुज खुजस्तेये सर्ज व्यथामजोः । कर्ज पौड़े ( कर्ज, मा, प) कर्जति ( दुष्ट राना )। १४ । फुज शेये । (फुज, स्वा, प) १५। खुजु स्तये (खुज, वा, प) उ- फुजि अव्यक्तशब्दे इति चान्द्रा: । कुञ्जति । कुञ्जः । -~-खोनित्वा सुता । स्तेयं चौर्यम् । -कोजित्वा फुका।

·१२८ सटीक विकल्पद्रुमः। १६ । सर्ज व्यथामजोः ( खज, स्या, प) खर्जति । मुट- मार्जनम् । खज् मन्ये खजि पाङ्गुल्ये गज् मदे गजि च खने। १७। खन् मन्थे (खज, म्वा, प) मन्यो विलोड़नम् । खजति जलं मत्स्यः । (दर्वि: कम्विः यज्ञाका चेत्यमरः । वन मन्ये इत्याकच इति तट्टीकाकारः)। १७) खजि पाडल्ये (खञ्ज, स्वा, म) दु'-बजाते। पडः सोड़ः, भावप्रधाननिशात् पनत्यमिति यावत ; सोऽस्यास्तीति चूडादित्वालः, पहलः, तस्य भाषः पाडल्यं, खोटनमित्यर्थः । खन्नति बाड़: । भावप्रधाननियो यथा-धमुवर्ण इति कातन्त्र- सूत्रम् । उपों वकारत्वं प्राप्नोतीत्यर्थः । (१)। १८। गज मदे (गज, भ्या, प) गनति । (गजः)। १८। गनि च रखने (गज, वा, ५) इ-गञ्जयते । चका- रात् गन च । (गजधातरपि स्वनार्थ:)। गज गर्जकच गोंर्जा शन्दे गृजि गृजध्वनी । १८। गजकच (गन, चु, प) १६ । गर्जक च ( गर्न, चु, ५) क-गाजयति । -गर्जयति । चकारात् सने । । - क- । कयोहि वचनेकवचने बहुथु बड़चन मौत पोपोनसतम् । तल हरकयोरिल्यम द्वित्यैकत्वयोरित्यर्थः भाषप्रधाननिमात् । अन्यथा कयोरिति होकेधित स्वात् । यद्यपि पजि पहले इति पाठे नानि इपित प्रमाण- साथापि तदकरती पोभिर्भाग्यम् ।

·प
। 'जान्तवर्गः।
२८
१६। गोर्जायन्दे ( गज, खा, ५) ऊजयते अरनित्यत्वे
सेमकासरोरित्य प्रत्यये ऊर्जा बलं तत्करणकशब्द ऊर्जाभन्दः ।
गर्जति सिंहः।
२०। ग्टजि धनौ । (ग्टन, स्वा,
२०। ग्टन ध्वनी
(सन, भ्वा, प) हौ सप्तमस्खरिणी।
इ-टजाते। गर्नति।
गुज यस्मिन् गुजि गुज कूजने जजि जन युधि ।
२१ । गुज यस्मिन् (गुज, तदा, ५) शिगुनति, अगु-
जीत्, जुगोन । अस्मिन् धनौ ।
२१ । गुजि कूनने
खा, प)
२१। गुज कूजने (गुज, सा, प) हौ पञ्चमस्खरिणी।
ए-गुलाते। गोति । कूजनमव्यक्तशब्दः । गुब्बति चमर:
}
(गुम्छ,
कुछे।
}
२२ 1 जजि युधि । (जञ्ज, वा, प)
२२ । जज युधि (जन, खा, प) -जजाते।
जजति । युधि योधने ।
जर्जश वाग्मसयोर्णिलि इऔ येथे णिजिल् ङ च ।
शुद्धौ तुजिक भापट्टार्थे तुजि प्राणे वले तुज ।
हिंसे ङ् तर्जक तर्न भर्से त्यजी हानौ तिज शिते॥
२३। जर्ज वाग्भमयोः ( अर्ज, तुदा, प) रेफोपधः ।
"-जर्जन्ती जर्जती । भत्स तर्जनम् । (१)।
(१) जर्ज परिभाषणतर्जनयोरिति कातन्त्र।

·सटीककविकल्पद्रुमः। २४ । पिन लि घऔं पोपे (णिज, हा, उ ) लि, ज- नेनेति नेनित। दूर-अनिजत्. अनैक्षीत् । औ-नेता। (यत्पादौ मौलिरत्नांशुजाले नक्ति राजकमिति हलायुधः ।१३०) । २४ । णिजि लड्च शुद्धौ (णिञ्ज, अदा, आ) शुहिरिह शुहीकरणम् | इ-निजाते । ल, ड-~ -निते। प्रणिले दक्षिणी याना विप्राणां चरणौ च य दूति इलायुधः । १३० । चकारात् बिजलि इौं च (शुद्धयर्थक इत्यर्थः)। २५ । तनिक भाषट्टार्थ ( तुज, चु, ५) पञ्चमखरी। इ, क-तुञ्जयति । भा दीप्ति, पट्टार्थो निकेतनहिंसाबलदानानि । (१)। २५ । तनि प्राणे बले (तुञ्ज, बा, प) पञ्चमस्वरी। दू- तुम्जाते। प्राणो जीवनम् । हिंसायाशायमिति केचित् । २५। तुज हिंसे ( तुज, वा, प) तोनति । (तर्ज, चु, पा) २६ । मर्ज भस (तज, भ्वा, प)ङ, क-तर्ज- यते । तर्जति । भमसर्जनम् । तामतजयदम्बरे इति रघुप्रयोगस्तु तर्जन तर्जस्तं करोतीति जी माध्यः । (२)। २७। त्यजी हानौ (त्यज, बा, म) औ-अत्याचीत् । हानिर्वननम् । त्यति दुष्टलोक सुधीः । २८। तिजक् शिते ( तिन, चु, प) क-तेनयति । शितं तीक्ष्णीकरणम् । (नेनयन्ति यमाकम्य सर्वथा च सतां गिर- नर्जक भत्र्स N (१) पथक निकेतने हिसे बले दाने इति टान्नवर्ग पट्टधात्वर्थो वच्यते । पहिंसादाननिकेतनेविति कातन्ने । पट्टहिंसायामिति धावप्रदीपः । (२) नर्जते योहि भूपालाब नर्जयति सज्जनमिति इलायुधप्रयोगो वैषम्य प्रतिपादयतीनि सुधीभिर्भाव्यम् । - ·मावर्ग: मिति इलायुधः । १६ । सतां गिरं चाकम्य उल्लह्य यं राजानं तेनयन्ति तीक्ष्णं कुर्वन्ति जना इति शेषः)। तिजङ्क्षान्तौ च तचध सङ्कोचे जि ज धनि । ध्रज ध्वजि ध्वज धिनगता वोन डी सीयि पजक । पूजे पिजिक् मापदार्थ पिनि लङ्वर्ण पूजयोः ॥ २८ । तिज क्षान्तौ च (तिज, खा, पा)ज्ञान्तिः सह- नम् । ड---तितिक्षते दु.सं दोनः। चकारात गिते च। तत्र ने जते इति वोपदेवः । भव तिवादयो न प्रयुज्यन्त इति रमा- नाथः । (तत्तितिक्षितमिदं मया मुनेरिति भारविः । १३६८)। २१। तत् ध सङ्कोचे (तच, रथा, प) उ-तञ्जित्वा तवा । ध-तनज्मि व्योम विस्तृतम् । ३०। जिगतो (ज, स्वा, प) (धन, खा, प) ३१ । भजि गती (भ्रञ्ज, खा,प ३१ ध्रज गती (भ्रज, वा, प) ३२। ध्वजि गतौ (ध्वज, वा. प) ३२। ध्वज गती (धज, खा, प) ३३। धिज गती (थ्रिज, भ्वा, प) हावाद्यौ सप्तम- स्वरिणी। ततो हौ रेफयुक्तौ । ततो हौ वकारयुक्तौ। पो रेफयुक्तस्तृतीयस्वरी। -जाते। धर्जति । इ-भञ्जाने । धजति। -ध्वजाते। धजति । प्रेजति। (केतनं ध्वज- मस्त्रियामित्यमरः। ध्वजगतायच् इति, ध्वजयति चिनयति जापति चोधविशेषं, अन्तर्भाविवर्थ इति च तट्टीकाकारः।) घन गतो ।

·सटीककविकल्पद्रुमः।
३४ । ओ नज् डी ट्रियि ( नन्, वा, भा) ओ, ई--
नग्नः । ड-नजते । झियि लज्जायाम् ।
३५ । पूजा पूजे ( पूज, चु, प) षष्ठवरी। क-पूजयति
गुरु लोकः।
३६ । मिजिक भाषट्टार्थे (पिच्छ, चु, प) इ, क-पिचयति ।
भा दीप्तिा, पट्टार्थो निकेतनहिसावलदानादिः ।
३६ । पिनि लड् वर्णपूजयोः (पित, पदा, पा) -
पिब्जयते। ल, ड-पिते। .( वर्ण: पिङ्गलवर्णीभाव: । पिते
चक्षुरिति कश्चित् )।
स्थात् एजिल ङ च सम्पर्के भज औ भागसेवयोः ।
जिल ड च सम्पर्क (च, अदा, पा) सप्तमस्वरी।
दू-प्रचाते। ल, टते । चकारात् पिजि लड् च । एतौ
काशिन्न मन्यते ।
३८ ! भज जौ भागमेवयोः (मज, भ्या, उ) अ-विभनति
विभजते धनं चाता। भौ-प्रभाक्षीत कृष्ण साधुः ।
भजन माके भजिक भासि धेनृड्च माज टुच ।
३८ । भजक पाके (भज, चु, ५) क-भानयति । विवागने
इति प्राचः। विश्राणनं दानम् । (भाजयति भीगं भत्याय
भूपतिः। भाजी पक्कयचनविशेयः)।
२८। भनिक भासि ( भन्स, चु, प) , क-मजयति ।
मासि दीहो।
२८। भेजड च (भेज, मा, भा) -पषिजत् ।
ड-विभेजे । चकारात् भासि ।
-
.

·नान्तवर्ग:। त्वन्। -मानते। - ४० । भ्राज गडद च (भ्राज, बा, पा) रेफयुक्तः । गा-भेजे बचाने । अनुबन्धमलात् संयोगादित्येऽप्याकारस्याप्ये- -ययिनजत् यवनानत् । ए- मानथः। चकारात् मासि। भुजोशौ वक्रणे भुज्धौ वाणे भक्षे झजी ङ तु । भजने मस्ज और पाके भञ्जो धौ मोटने मुजि । मुज्मञ्जमार्जक सृजाध्वन्योर्मनलूय शुद्धौम्पकि तु। भूपे च मस्जो शवौ स्यात् साने युजकि संयमे ।। ४१ । भुजोयौ वकणे (भुन, तुदा, प) वकणमिति वकं करोतीति औ रूपम् । यो-मुग्नः । श-भुजति लता वाय. । यो-भोला। ४१। भुज धौ वाणे भक्षे (मुज, रुघा, 4) ध-भुनक्ति । प्रौ-अभौक्षीत् । वागा पालनम्। भक्ष इहादनमुपभोगश । अमात् पालने परसौपदमन्यत्रात्मनेपदं, भुनोऽशने इति ज्ञाप- कात् । भुनक्ति थियौं राजा पालयतीत्यर्थ. । अन्नं भुते जनः खादतीत्यर्थः । उपभोगे तु-हो ननो दुःखयतानि मुझे प्रति। टियं मरुत्वानिव भोयने महोमिति रघुः। सुखमुपभुते, खिय- मुपमुळे इत्यादि। ४२। भजी ड त भजने (भज, बा, पा) भर्जनं पाक- विशेषः । ई-भक्त: । दमनने तण्डुलान् जनः । (तपसा भर्जत पापमिति इलायुधः।०)। ४३। मस्ज नौश् माके (मस्ज, तदा, उ) रेफयुक्तादि- दन्त्यसोपध;। किपि संयोगादिलोपे झट । पाक इह भर्जनम् । ।

·१३४ सटोककविकल्पद्रुमः। अ, श-मुज्जति भज्जते तण्डलान् लोकः। औ-अभातीत् । (तेजसारीच भृज्जतीति इलायुधः । १७ । बनज निहते तस्मिन् शोको राव गामग्निवदिति महिः। १४८६ ।) ४४ । भन्जो धौ मोटने ( भन्न, गधा, प)ो- भग्नः । ध-भनक्ति । औ~अमाशोत् । मोटनं भजनम् । रामः शम्भु- धनुर्व भज। ४५ । मुजिक जाध्वन्यो। ( मुज, चु, प) ४५ | मुजक हजाध्वन्योः (मुज, चु, प) ४६ । मन्जक हजाध्वन्यो: (मन्न, चु, प) ४७| मार्जक हजाध्वन्यो। हावाद्यौ पञ्चमसरिगो, चतुर्थो द्वितीयखरी। इ, क- मुञ्जयति । क-मोजयति । मञ्चयति । माज्जयति । हावाद्यौ वादावेव कैचित् पद्यते । मुञ्जति मोजति। तय हितीयः सप्तमखरीति केचित् । मति । सजा माजनम् । ४८ । सृज् लप शुद्धौ (मुज, अदा, प) शुद्विरिह शुद्धीभाव: शुहीकरणच । न-माटि तीर्थोदकनित्यमिति इलायुधः । ५५ । जयमा झलतोमरं। ममार्तीच्चासिपत्रादीनिति भट्टिः । (माज, चु, प घ--मना। ४८ । एजूप कित भूषे च (मज, धु, स्या, प) 3-(धादि पने) प्रमाजीत् भमाझेत् । (पुरादि पक्षे तु ऊकारामुपन्ध म्य सार्थक्यं नास्ति, अममार्जत) पजा। कि-मानयालेपन- हिजानिति, यो मायति साम्राज्यथियथापल्यवाप्यतामिति च इलायुधः । ५५ | पकारान गुहौ च । ४ मम्जोय टौ स्थात् साने (मज, तदा प) दम्य- ·जान्नवर्गः। १३५ मध्यः । विपि संयोगादि लोपे मक। यो-मग्नः । श- -~मज्जन्ती मज्जती। टु- मज्जथः। औ-अमासीत् | स्नायनेऽनेनेति स्वामिह जलान्त:प्रवेश: । मज्जति प्रस्तरोनले । ५० युज कि संयमे (युज, चु, स्वा, प) अन्त.स्थादिः । कि-योजयति योनति। संयमो बन्धनम् । (नियोजयति रक्षका- निति, यो नियोजति सामन्तानिति च हलायुधः । ४२)। युजिधाञ् च युतौ युज्यौ ङ समाधौ युजक्ङ तु । निन्दे यजै औ देवा दानसद्भकृती रुजक् । हिंसे रुजो शौ भङ्गे रिजज्यर्थे रन्ज्य रन्जमौञ् । रागे रेजुङ राजुञ्ण दीप्तौ लाज लाजि भर्त्मने । भर्गेऽथ लस्जी ओ लज् ङ बीड़े लन् लजि भर्सने। ५० । युनिधौञ् च युतौ ( युज, रुधा, उ) दूर--अयुनत् अयोधीत् । ध, ज-युनक्ति यु एतेनान्नं लोकः । यो-योक्ता । चकारात युज किं च ( युतावर्थे प्रयुज्यते इत्यर्थः)। (प्रजासु तिं यमयुक्त वेदितमिति भारविः । १।१)। ५० । युज्यौड समाधौ (युज, दिवा, आ) समाधिर्योग्य- भावः। य, 6-स्वयमामनि युज्यते इति इलायुधः । ४२ । श्री-योक्ता। ५०। युजक डत निन्दे (युज, चु, पा) क, ड योजयते । ५१। यजै औ देवार्चादानसशकतो (यज, खा, 3) ऐ-इज्यात् । जयति यजते। चौ-वष्टा। देव: कीड़ा, देङ देवन इत्यनेन निष्पादनात् । यनति नन: कौड़तीत्यर्थः । देवस्यार्चा देवाचेंत्येकार्थत्वे कर्मणोऽर्थमध्यपाठादकम्मकत्वापत्तिः ।

·सटीककविकल्पद्रुमः । यजति विष्णुं सुधी. पूजयतीत्यर्थः । पशुना रुद्रं यजने, पशुं रुद्राय ददातीत्यर्थ इति प्राचः। सनस्य कृति. सङ्ग कृतिः। यनति सन्त साधुः, सता सह सङ्गं करोतीत्यर्थः । ५२ । रुजक जिसे ( रुज, चु, प) क -जयति। ५२। रजोशौ भड्ने (रुन, तदा, प) मो-रुग्नः । श- रुजति रोगो हस्तम् । श्रो-रोका। (न रोजयति यः कश्चित् मागिना करणान्वितः। तस्य धर्मारते रोगा न रजन्ति प्रजा- मपौत्युभयत्र इलायुधः । १५६ )। ५३ । रिजट्टज्यर्थ (रिज, भा, पा) ड-रेनने । ज्यर्थ भर्जने (ऋजिनि इत्युक्तः)। ५४ । रन्ज्य मौज रागे ! ( रन्न, दिया, उ) ५४ । रन्ज मौज रागे (रन्न, वा, उ) य, अ-रज्यति रज्यते । मरनयति गान् । सगरमणादन्यत्र रञ्जयति पुत्त्रं पिता | यौ-रका। ज-रनति रजते। रागो वर्णान्तरो- त्पादनमासक्तिश्च । शेषार्थ कर्मकः रजति बस्लं फुकुमेन रनकः । रतासि किं कथय वैरिणि मौर्यपुत्ते इति मुद्राराक्षसम् । ५५ । रेनुड दीप्तौ । (रेन, वा, पा) (रान, म्या, स) अरि- रेनत् । -रेनते। रिरेजे। फा-अरराजत् । राजति राजते। य-रेजतः रराजतः। (लाज, वा, प) (लाञ्ज, वा, प) ही द्वितीय- स्वरिणौ। लाजति । -लाते। भर्गो भर्जनम् । भर्ग: वैचित्रमन्यते। ५६ । राजृमण दीप्तौ. ५०। लाज भर्सने भगें ·नान्तवर्गः। } ५८। नस्जी यो ङ ब्रीडे ! (लम्ज, वा, था) ५। लज ड बीडे (लज, स्वा, चा) प्राद्यो- दन्य सोपधः । किपि संयोगादिलोपे लक्। ई, ओ-लग्नः । ड-लज्जते । लगते। शेषस्यापि निष्ठायां लग्न इत्यन्ये । (खमते तु लजितः)। ५८ । लज भर्मने । (लज, बा, प) ५८ । लजि भर्सने ( लग्न, वा, प) लजति । (लेनिरे- ऽन्ये पराजिता दूत भट्टि । १४ । १०५) इ-लञ्जरते । लज् कान्तौ लज लुजिक भाषट्टार्थे विजिर्लिी वेकेविजीधो विज्डीशो भोकम्पेल डिली॥ त्यागे जीकि च जी हतौ च बज्गतौ बजक् । संस्कृतौ च विरेफौ तौ पिजिल् किङस्फुटध्वनौ॥ ५५ । लज् कान्तौ ( लज, चु, प) अन्तरािच्छादनम् । क-लाजयति चन्द्रं मेषः । ५८। लजिक भाषट्टार्थ (लञ्ज, चु, प) ६० । लुनिक भाषट्टार्थे (लुप्न,चु, प) थेपः पञ्चम- स्वरी। ५, क-लत्रयति । लुम्लयति । भा दीप्तिः, पट्टार्थो- निकेतनइिंसावलदानानि । ६१ । विजिलिऔ वेके (विन, हा, उ ) चेक इति विचि- लिधौज पृथक्त्वे इत्यस्य पनि रुपम् । पूर्-अविनत् अवेक्षीत् । लि, अ-वेवेक्ति देविते मूर्खात् पण्डित, पृथक् स्थादित्यर्थः । यौ-वेता। १८ - ·- सटोककविकलाद्रुमः। ६१ । विनोधो भीकम् । (पिन, रुधा, प) ६१ । विन डीशो भीकम्मे (विज, तुदा, पा) ई, श्रो- विग्नः। ध -विनाशि। ड, श-विनते। ई, यो-विग्नः । हापौँ। (भीतिः कम्पश्चेत्यर्थः) । ६२ ल हन डि त्यागे (इन्ज, यदा, चा) ६२ हज उली त्यागे (रज, घटा, पा) दो सप्तम- खरिणौ। ल, ड-। ए-जाते । ड, ल-रके। ई- रक्तः। ६२। नी कि च ( रज, चु, स्वा, ५)ईक्त' । कि- वजयति, वर्जति । चकारात त्यागे च । ६२ । रजीध कृती च (ज, रुघा, ५) ई-रक्तः । ध- वृणक्ति। वरीयज्यते । चकारात त्यागे च । (वृणक्ति जिनः सङ्गं रक्त च स्पलैः सह । वर्नत्यनायोपतों वर्जयति दुर्जनैरिति सर्वत्र हलायुधः। २०)। ६३ । बन गतौ (ब्रज, वा, प) व्रजति । ६३ । व्रजक संस्कतौ च (व्रज, चु, ५) क-वाजवति । चकारात् गतौ च । विरेफौ तौ। तौ एतौ (खादिचुरादी बनधान) विरेफो रेफरहिती घ स्याताम् । (भ्वादिचुरादिगणीयं वजधातहयमपि भवतीत्यर्थः)। ६४ व गती ( वन, सा, 4) वनति । ६४ । बजक संस्थतौ च ( वज, चु, प) अयं मार्गणसंस्कार इति प्राचः। मार्गणस्य शरस्य पक्षादिना संस्कारो मार्गण- ·जान्तवर्गः। संस्कार: क-याजयति पाणं काउकारः। मार्ग संस्कार- योरित्यपि केचित् । (१)। ६५ । शिजिल किड् यस्फुटश्चनौ (शिक्ष, पदा, चु, भ्या, था) तालण्यादिः। यस्फटध्वनिरिह भूषणकर्तृक एय, भूपगा- नान्तु गिनियमित्यमरात्। पू-शिनाते । ल, - -गिई। कि, 8-यिअपने पिञ्जते मजी1 तालै: गिनहलयगभगै. नन्तितः कान्तया मे, पूति गवन्तं गणतानित्यत्वात् । पन्जौ जिसने प्वन्नौ नि ङालिने पस्न सर्पणे । ६६ । पन्नौ जि सड़े (पन्ज, मा, ५) भूईन्यादिः। धौ-असाहीत् । जि-मनोस्ति । मनात यपुसि पासः । ६७ । वन्नौ जि डालिने (प्वन्ज, म्या, था) यार- युक्तादिः । पालिङ्ग पालिननम् । यौ-स्वता। जि-खतो. ऽसि । -खजते युवती युवा । परिष्वजति पाशाली मध्यम पाण्डुनन्दनमिति परस्मैपटं गणतानित्यत्वात् । १८ । पस्ज सर्पगो (यस्ज, मा, प) दन्यसोपधः । किपि संयोगादिलोपे सक्। सजति। पचोऽपि परुपानरं न पदेषु संसज्जते इति याकुन्तले गणतानित्यत्वात् । पन सजऽर्जने सज्यौविसर्गेऽथ सृजौ श च । ६८ । पज बजने था,म ७० यर्ज प्रार्जने { सर्ज, भ्या, म) हौ ममान्नईन्य- दन्यादी । सिपर्जयिषति । सिसर्जयिषति । सर्जति धनं लोकः । } (पञ्ज, (1) ग्रल मार्गणं यात्रा इति मन्यामहे ।

·। ररुणाशुभिन्नैरिति १४० सटोककविकल्पद्रुमः। २१ । सृज्यौड़ विसर्ग (सृज, दिवा, मा) य, ङ -एज्यते । यौ-सटा। सरीसृज्यते। विसर्गस्त्यागः। त्यागे व्यङ्ग्या पर एव, अन्यत्र करोतीत्यर्थः । यथा-उपासनामेत्य पितुः स्म सृज्यते पूति नैषधम् । संपूर्वोऽयमकम्मकः । यथा-संसृज्यते सरसिजे- | निशापरिणामवायः सरसिजैः सह संसृज्यने (सम्वद्दो भवति ) इत्यर्थः । १। अथ सृजौ श च (सृज्, तुदा, प) सप्तमस्वरी। प्रौ-यखाचीत् । श-सूनति । चकाराहिस । टो स्फुर्जा वज्जनि|पे जकारान्ता हिसप्ततिः । ७२ । वो स्फुर्जा वज्वनिोंघे ( स्फुर्ज, बा, प) योध्यवर्ग- द्वितीय हस्सी । ८-स्फर्जयः । श्रोस्फुग्नः । पा-स्फुर्जितं स्फुग्ने तेन। प्रस्फुर्जित: प्रस्फुग्नः सः । यज्वनिर्घोषो वनकर्तृक- शब्दः । स्फुर्जति वनम् । जकारान्ता विसप्ततिः । (जकारान्ता धातवो हिसप्ततिसंख्यकाः। संख्यासद्भतिस्तु पूर्व यत् । भान्तवर्गः। उदझश त्यागेजमझर्भश भीतयो झान्तिमास्त्रयः। १। उझर त्यागे ( उदृझ, तुदा, प) इस्सादिर्दन्यवर्ग- टतीयोपधः। किपि समुत्, समुद्भवाम् । स्यादौ नवद्रोये इति जिझिपति औजिझन् । जोपध इत्येके। उजिन्मिपति चौजिम्मत् । श-उज्मान्ती उज्माती।

·टान्तर्गः।
१४१
(न, तटा,
}
२। नझग भयोक्योः
प)
३। झर्मच भोक्तयोः (झझ , तदा, ५) ग-नमन्ती
नती । झझन्ती झर्मती । भमस्तनम् ।
झान्तिमास्त्रयः।
(झ; अन्तिमो येषां ते, झकारान्ता धातवस्त्रयः)।
टान्तवर्ग।
अट्टक तौच्छाऽनादरेऽहात्टाटङतिक्रमे वधे ।
१ । चट्टक् तौच्छेयानादरे (घट्ट, चु, ५) टहयान्तः ।
अट्टयति । एकटकार इति रामः । तौच्छयमल्पीभायः।
१। अट्टट्यतिकमे बधे )(घट्ट, स्वा, पा)
२। पतट अतिकमे बधे (अत्ट, खा, मा)
३ । अटङ अतिकमे बधे) ( अट, था, भा) वय:
अमात् मईन्यवर्गाद्यन्तदन्यवर्गाद्यटतीयोपधा: । ड-टिहिपने,
अतिट्टिपते, अट्टिटिपते सलं राजा।
अठ इट कट कटि कटी गत्यामे कठ तौ पि ।
81 पट गत्याम् (अट, मा,प)
५। इट गत्याम् (इट, वा, प)
६। कट गत्याम (कट, वा, प)
है। कटि गत्याम् ( कण्ट, खा,प)
६ । कटी गत्याम्
मा, ५) यकमाठात्
(कट,

·१४४ सटीका कविकल्पद्रुमः। च.स्फोटे वैरिणां करिणां घटा। इति इलायुधः । २००। घासोटे यस्य वाड्यन्द, विधाटयति पलाय्य एकात्र संहतो भवती- त्यर्थः। १७ । घटिययपि द्युतौ (घण्ट, च, वा, प) -घण्टाते ! कि- घण्टयति धण्टति । अपिशन्दात् घटकच (द्युत्यर्थकः) द्युति- दीप्तिः। त्यर्थत्वेनैव पुरादित्वे सिद्धे किकरणमर्थान्तरोपि पाक्षिकचुरादित्वार्थम् । तथाच-क्रियावाचिवमाख्यात प्रसि- होऽथः प्रदर्शितः। प्रयोगतोऽन्ये मन्तव्या अनेकार्था हि धातष इति बोपदेवः । प्रसिद्धार्थ कयितुं प्रसिद्वार्थः प्रदर्शित: किन्तु महाकविप्रयोगं दृष्ट्वा अन्येप्यर्था मन्तयाः, हि यस्मात् धातवोs- नेकार्था भवन्तीत्यर्थः। तेन हिंसास्तुत्योः पठितस्यामि शंसतेः कथनार्थत्वेन “न मे किया शंसति किञ्चिदीभितमिति" रषौ कथयतीत्येवार्थः। एवं दीप्तौ पठितस्थापि तर्कयतेवितर्कणार्थत्वेन तयत्यन्यगुणं सुधीरित्यादि। १७ । घटण्डम चेष्टे (घट, स्वा, पा) घ-घटा । घटते पठित शिष्यः। म-घटयति। घटतीति घटो शेयो नायटन् घटनामियादिति तु घटतेः पचादित्वादन्, 'ततो घट दूवाचरतीति को माध्यम् । १८ । घट्ट परीवत्तें (घट, स्या, आ) परीवत्ततॊ गतवतः प्रत्यागमनम्, विनिमयो वा । ड-घोटते नदी। ल मटन । १८। घुट पि प्रतिहतौ (घट, तुदा, प) शिटति, अटीत् गर्बु शूरः । जुघोट: । (यस्य व्याघोटते दण्डो नाकृतार्थ: कुतश्च न । व्याघुटन्ति विपक्षाश्च यत्सम्मुख मुपागता इत्युभयत्र इलायुधः । २४६)।

·चटक बधे । - टान्नवर्गः। १४५ घट्टा चाले घट्ट ङ च चिट मेपे १५ । घट्टक् पाले (घट्ट, पु, ५) टहयान्तः । चालचलनम्। फ-घट्टयति मेघो यायुना। १८ । घट्ट (घट्ट, स्या, पा) टहयान्तः। -पट्टते। चाराचाले। (बहने न कस्यापि ध धर्मपरायणः उदट्टयति गोठीषु सयंपामेय यो गुणानित्युभयव इलायुधः । १६५ २.1 चिट प्रेघे (चिट, भ्या, प) पेटति भत्यं स्वामी। २१। घटक बधे (घट, चु, ५) क-घाटयति गर्बु शूरः । चट्च भेदे चेष्ट डीहे चुदृक् चुट चुटि तच्छने । २१ । चट् च भेदे (चट, था, ५) घटति। चकारात् घटक घ (भेदार्थक)। २२ ! चेष्ट डोहे (चेष्ट, मा, पा) को व्यापारः। घेटते पठित पिप्यः। २३ 1 अक्तछने (चु, , प) २४ । घुट तुष्छने (घुट, मा, म २४ । चुटि तच्छने (चुण्ट, वा, प) वय: पक्षम- स्वरिण, पाद्यष्टहयान्त', एकटकार इति रामः । तछनमल्पी- (ध्यापाठात् पूर्बोनेदित) क -चुट्टयति; घोटति नदी ग्रीष्मे। ---धुण्टाते। चुटिक छेदे चुट छुटक् शिच जर झट संहतो। २४ । टिक्छेदे (धुण्ट, , ५) पञ्चमसरी। इ, क- पुण्टयति। भावः।

·सटीकविकल्पद्रुमः। } २४। चुटक् शिव । (चुट, चु, तुदा, प) २५ । छुटक शिच (छट, घु, उदा, य) क-चोट- यति, छोठयति। शिमुटति, अचुटीत ; छुटति, यछटोत् । चकारात् छेदे। २६ । जट संहतो (नट, वा, प) २०। झट संहतो (भाट, वा, प) जटति, मटति केयः, परस्परं संलग्नः स्थादित्यर्थः । गट नृत्यहिंसयोर्णटम नृतौ तट पोर्ण ट्म तौ तट काहतौ तट । उच्छायेतुट शि कलहे त्रुट कत्रुटय शिच्छिदि । २८ । गट् नृत्यहिंसयोः ( णट, वा, प) प्रणटति । गोप- देशविधौ बजनेऽप्यस्य परस्य चेह पाठ; केपाश्चिदनुरोधात् । २८। णटम मृतौ (पट, श्या, प) म-प्रपाटयति । नृता- विति नृत्यतेरोणादिककिप्रत्यये रूपम् । अत्र मिकारानुबन्धेनै- वेष्टसिद्धी पूर्व नृत्यग्रहणमर्थमेदार्थ, तेन पूर्व नृत्यं साभिनय- नर्तनम् ; दुइ त तिरभिनयरहितननिमिति । यथा पूर्वस्य- स्फटिककटकभूतिर्नाटयत्येव शैल इति माय' । अस्य तु-नाट्येन केन नटयिष्यति दीर्घमायुरिति मुरारिः। २८ । नट् कास्तौ (तट, चु, प) कताटयति ! (भाइति- राहननम्)। २। तट उच्छाये (तट, स्या, प) उच्छाय उच्चीभावः । तटति लिनम् । ३० । तट शि कलहे (तट, तहा, म) शि-तुटति, मतटीत नीचः परस्परं यमा। ततोट ।

·१४७ } (मुटा, उदया, ठदा, ५) ही टान्तवर्गः। ३१ । बुट का छिदि (बट, च, पा) ३१ । बुट्य शिछिदि (बुट, दिवा, तुदा, ५) ही दन्यवर्गप्रथमादी। क, -बोटयते । य-बुध्यति, योटिप्यति । तुदाद्यन्तर्गस्यैव कुटादित्यमिति दिवादिपक्षे फुटादित्वं नास्ति । गि-बुटति, अतुदीत् । गेषस्तु विदी भाये:पि, यथा-दुख्य नीमधनु कठोरनिनद इति महानाटकम् । मययनपरनुट- तिमिरम्भिकुम्भस्थले इत्युद्धटः। कचिल्लूनीभायेऽपि, यथा--- धारणुते यदि वक्षस्नुष्यति यासतदा जपने इत्यबटः। (कुटन्ति सर्यसन्देहास्नुयन्ति ग्रन्थयो हदीति इलायुधः । ३८)। नट णट्वत् नटर्भशे पटक् च विपि पट् गतौ। ३२ । नट एट्वत् ( नट, सा, म) णट्वदिति नट मृत्य- इिंसयोः नट मन्तौ इति विविध इत्यर्थः । प्रनटति। 'म- मनटयति। ३२ । नटक् मंशे (नट, सु, प) क-नाटयति । मंयो:- ध:पतनम् । स्पन्दनार्थोऽयमिति रामः । ३३ । पटक च विपि (पट, , ५) क-पाटयति । चका- रात नटक् च । विपि दीप्तौ। ३३ । पट गतौ (पट, मा, प) पटति। पुट शि स्ले पुटक चूर्णे भासि मिट् संहतौ ध्वनौ । ३४ । पुटशि लेये (पुट, तदा, प) थि-पुटति, धपुटीन, पुपोट । नेयः सम्बद्दीभावः। ३४ । पुटक चूर्ण भासि (पुट, चु, प) क- -पोटयति। भासि दीप्तौ। .

·टान्तयग:। १४८ मुशि त्वाक्षेपे च यौटु सम्बन्धे रौट्ट नादरे। ४३ । मुशि त्याक्षेपेच (मुट, तदा, प) पयर्गशेपादिः । शि-मुटति, भमुटीत, मुमोट । (भापतिरस्कार:) चकारात चुदि च । मुटति हिपतां पं य इति इलायुधः । १०४ । ४३ । यौट सम्बन्धे ( यौट, भा, प) चतुर्द गवरी। छ- भयुयौटत् । यौटति काष्टं तक्षा। (रुपन्धः संयोजनम्, यौटर्ति संयन करोतीत्यर्थः)। (१)। ४४ । रोट्ट नादरे (गैट, भा, म) चतुर्दशवरी। धारोटत् । नादरोनादरः । रोटति पलं लोकः । रेदृञ् याचे रट्च वाचि रुटि स्तेये कटक रुपि । द्युतौ रुट् लुट लुङ्दीप्तिप्रतिहत्यो टि हुतौ। ४५ । रे१ज याचे (रेट, भा, उ) -परिरेटत् । --- रेटति रेटते । याचो याचनम् । ४६ । रट्च वाचि (रट, भा, प) रटति। चकारात् रेटा च । ४७ / कटि तेये (रुण्ट, भा, प) इरुण्यते धनं चौरेण । ४७ । स्टक रुपिद्युतौ (रुट, घु, प) क-रोटयति । ४७ । रुट्लड दीप्तिप्रतिइत्योः (रुट, भा, मा) ४८ । लदृलड दौतिप्रतिइत्योः (लुट, भा, पा) - पकटत् ; अलुटत् । ड-रोटते ; लोटते । प्रतिहति: शोकादिना पतनम्, पुनईननं या। तो यौटनि बलयं सोक । यौनक, टस्थ तसमिति विनोचन इन्युनं कातन्त्र भावपत्ती। कपिटिममसम्म मत्वा यौटति पुत्र पिलामहेन्दाहरति ।

·सटोककविकल्पद्रुमः। ४८ । लुटि जती (लण्ट, भा, प) पदमसरो। - लुपते । इतिसौर्यम् । लुटक भासे लक ल ट्य लुट् विलोट विलोड़योः । ४८ । लुट्क भासे ( लुट, पु, प) क-लोटयति। भासो दीप्तिः। } (मुट, दिया, ५) ४= ! लालट्य पिलोटविलोइयोः । (लुट, दिवा, प) ४८ | लट् विलोटविलोहयोः (मुट, भा, प) ल-पलटत् । मामललुटन, पलुलोटत् । (धाम धास भागे. न्युडो वा हमः) -लग्यति। लोटति । पिलोटः रामही भावः। सतनुम्बन भगोको मुधिरोस्टानिति माहिश पिसोहने-एम्यन्य हालकान् दुगान् काटानि , लोटnita चलायुधः 11.31 नुण्टापजाचार्य लट वान्योन्यो लोप्टमंहती। ४.! मुण्ट परमापी (लाट, I, भा, २) दयन- महति: योगानन्यः। नेम भारिप गाडी नलीप माने मानि-यति rela (सी)। ५. सभागोवा: (मट, भा,प) पानो भो पाय गामार TIR पात् । rela मोर fram: Im Preet ५१ | Print (ोर, भा, trans मोह (गो)। 7;ਸਰਵੇ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣੂ ਏ f fa • । 1 ·टान्तयर्गः। १५१ ~ ५३ । वेष्टङ बेटे ५४ वट 1 ५२ । लोट् घाट उन्मादे (लोट, भा, प) धा-भलु लोटत् । लोटति लोक उन्माद्यतीत्यर्थः (वेष्ट, भा, पा) बेटे (वठ, भा, ५) ड-वेष्टते। यठति एक्ष लता। ५४ । वटि कि वण्टने (वण्ट, घु, भा, प) वण्टनं विभागः । दू-वण्टाने । कि-वण्टयति, पण्टाति । कण्टन्ति हाटकं धम्मात् प्राप्य विप्राः परम्परमिति इलायुधः । ७८ । अयं चुरादौ चिन्न पद्यते इति दुर्गसिंहादयः । वटमोक्ती वुटि क क्षित्यां विटाक्रोशे खने घटगोट् । गर्खे शटङ्क लाघे शट सादे शीण गतौ मजि। ५४ । यट् मोक्तौ ( वट, भा, प) म-बटयति । ५५ । बुटिक क्षित्यां (वुण्ट, चु, प) पञ्चमस्वरी। दू, क-- दण्टयति । क्षितिम्सिा। ५६ । विटाकोशे सने (विट, भा, ५) वेटति । पाकोशः कैशिन्न मन्यते । स्वनः शब्दः । ५७ । घट शौट गर्थे (गौट, भा, प) चतुर्दशवरी । -- अशुशौटत् । शोटति वीर। ५८ । शट ड्क साधे (शट, च, भा) ड, क-गाटयते । ५८ । शट सादे शीणों गसौ रुनि (शट, मा, ५) सादोऽव- सादः, शौर्णिभेदः। शटति लोकः, अवसीदति विश्टणाति गच्छति जति वेत्यर्थः। शिट् पिटानारे पुट्टक् नौच्छो च पट अंशके।

·१५२ सटीकविकल्पद्रुमः । ५६। शिट नादरे । (गिट, भा, प) ६) पिट नारे (पिट, भा, प) हौ क्रमात्तालय- मूईन्यादी । शेटति, पेटति खलं लोकः । (यः शौटति सभामध्ये तं गेटति निरीक्ष्य य इत्युभवत्र इलायुधः । २७० ) । ६१ । पुट्टा तौच्छो च (घुट, चु, म) पशमसरी, टहयान्तः। क-सुट्टयति । दन्त्यादिरयमिति भीमः। तौछामल्पीभावः । चकारादनादरे च। ६२ । पट अंशके (पट, भा, प) अंशकेऽवयवे । सटति पटः अवयवी स्यादित्यर्थः । (१)। पट्टक् निकेतने हिंसे बले दाने स्फुटक भिदि । ६३ । घट्टक् निकेतने हिंसे बले दाने (घट्ट, चु, प) मूई- न्यादिष्टहयान्तः । क-सट्टयति लोकः, निवसति इन्ति पली स्यात् ददाति वेत्यर्थः । ६४ । स्फटक् भिदि ( स्फुट, चु, ५) दन्यादिरयम् । एतदाद्या अष्ट योद्यवर्गद्वितीययुक्ताः। भिदि भेदने। -स्फोटयति कण्टकः पदम्। स्फुटिर्विशरणे स्फुटिश विकासे स्फुट ङच स्फुटिक् । नर्माण्याङः स्फुटक् हिंसे स्फिट्टक् एत्याञ्च स्फुट्टक । चानादरे स्मिटकच सिट काच सेहे स्फटि स्याट। शीगी हट विपि हेट वाधे टान्ता इत्ये कसप्ततिः । (11 यस सव स्यक्तिमान A सहमरेता प्रिया मते रनि भय म्य बातमधाबरो। रेरित मापोभारः । भति पर भरतोय रम्यादा ·टन्तिवर्ग:। ६४ । सटिर्विशरणे (स्कुट, मा, प) दूर् यस्फुटत यस्फोटीत् । विशरण मेदनम् । स्फोटति गावं वाणः । विसरण इति टन्यमध्यपाठे विकसने इत्यर्थः । स्फोटति मल्लीकलिका। ६४ । स्फुट शि विकासे ( स्फुट, तुदा, प) विकास इति कस न गताविति दन्यान्तस्य पनि रूपम्, विमूर्ववेनार्थान्तर- वाचितया विकसन इत्यर्थः । शिस्फटति केतकीकोरकः । अस्फुटीत् पुस्फोट । ६४ । स्फुटड च ( स्फुट, भा, आ) काराहिकसने । ए- स्फोटन्ते नवकुमलानि फुटनप्रायेषु रक्षेषु चेतिहलायुधः । १३ । ६४ । स्फुटिक् नमणि ( स्फुण्ट, चु, ५) पञ्चमसरी। नर्मा पूइ परीक्षामः। इ, क-स्फुण्टयति सखायं लोकः । अयं कैश्चिन्न मन्यते । ६४ । याडः स्फुटक हिमे (पाइपूर्वक स्पट, पु, प) चारू उपसगः । क-आस्फोटयति । ६५। फिटक त्याञ्च (स्फिट, च, प) के “स्फेटयति। वृति कश्चिन्न मन्यते । चकारादिसे च। ६६ । स्फुटक् चानादरे (मट्ट, चु, ५) पञ्चमखरी, -सुटयति । चकारात् स्किटक ध। ६७ मिट् कच (स्पिट, चु, ५) मोधवशेषयुक्तः । - स्मेटयति । चकारात् अनादरे । ६८ : निट् क चं नेहे (निट, जु, प) दन्त्यवर्गशेषयुक्त । का-लेटयति । चकारात् स्पिट् क च । ६८ । स्फटि शीर्थों 1 (स्फण्ट, भा, प) ३८ । सट शीर्थों (कट,मा, प) हावाद्यखरिणायोद्य- टहयान्तः। का- २० ·सटीककविकल्पद्रुमः । यद्वितीययुक्तौ। पञ्चमसरियायिति नमो हेयः। तथाले सजातीयतया स्फुटक् भिदीत्यादीनां सन्निधावेवापठिष्यत् । एवं संख्यापि न सङ्गच्छते, स्फटिर्षिधरणे इत्यनेनैवेष्टसिद्दी शेष- धातोश वैयर्थं स्यात् । अतएव रमानाथोऽपि स्फुटिशिरणे इत्यत्र उकारशून्यः स्वाट इति केचित् पठन्ति । पचादित्वादनि स्फटा फणा इति सुभूतिरित्यन्तमाह। शौर्णिभेदनम् । -- स्कण्टरने । स्कटति गात्रं वाणः। पस्फण्ट, परसाट, स्फटिकम् । ७० । इट विषि (हट, स्था, प) इटति। विषि दीप्तौ । (इटतीति हाटकं खर्णम् )। ७१। हेट बाधे ( हेट, भ्या, प)हेटति । बाधो वितिः । ठान्ता इत्येकसप्ततिः। (टान्ताधातव एकसप्ततिसंख्यकाः)। ठान्तवर्गः। अठिड्ठ गतेऽथोठोपघाते उठ बाधने। १। पठिङ्गते (पण्ट, स्वा, भा) १। अठ गते (मठ, वा, प) -मण्यते । छ-पण्ठते । पठति । २। अथोठोपघाते (उठ, भ्वा, 1) इसादिः। पोठति खल: साधुम् । ( उपपात: पौड़नम)। ३ । डेट बाधने (एठ, वा, भा) बाधनं वितिः। (प्रति बद्धीकरणमित्यर्थः) -एठते मत्सरं लोकः ।

·ठान्तवर्गः।
१५५
कुटि खोटनवैकल्यालस्ये कठ तङ्कने कठि ।
कि आध्याने कठि ङ च गुठिक वेष्टे पिठ लिशि।
वधे पठ् वाचि वट स्थौल्य मठ वासमईयोर्मठि।
ङ स्वाध्याने मुठि ङतु पलाये रठ भापणे ।
४। कुठि खोटनवैकल्यालस्ये (कुण्ठ, भ्या, प) पश्चमस्वरी ।
-कुण्ठाते । वैकल्यं विकलीभावः। बालस्यं मन्दीभावः ।
कुण्ठति खञ्जः शोकान्तॊ दो वा।
५। कठ तदने (कठ, वा, प) तङ्कनं दुखेन जीवनम् ।
कति दीनः ।
५। कठि कि प्राध्याने ( कण्ठ, चु, भ्वा, प) इ-कण्यते
(इदमुदाहरणं स्वादिपक्षे बोध्यम् ) कि-कण्ठयति, कण्ठति ।
माध्यानं "स्मृम औत्क्य" इत्यत्र व्याख्यातम् ।
५ । कठि ड च ( कण्ठ, वा, पा)-कण्ठ्यते ।
कण्ठते। चकारादाभ्याने। रेवारोमि वेतसीतरुतले घेत:
समुत्कण्ठते इति । ( नोत्कण्ठते परद्रव्ये नोत्कण्ठति परस्त्रियं ।
यस्योत्कण्ठयति साध्येधर्म एष मनःसदेत्युभयन इलायुधः। ८८)।
६ । गुठिक वेटे (गुण्ठ, चु, प) इखी। इ, क --गुण्ठयति।
अजुगुण्ठत् । ( अवगुण्ठनम् )।
७। पिठ लिथि वधे (पिठ, वा, प) प्रोष्यवर्गाद्यादिः ।
पेठति । पिपेठतः। लियि दुःखानुभवे ।
८। पढ़ वाचि ( पठ, वा, प) पठति लोकं धीरः।
८। बठ स्यौल्ये ( बठ, बा, ५) स्थौल्यमिह' सामर्थम् ।
भठति वीरो योढुं समर्थः स्थादित्यर्थः ।

·.
सटीककविकल्पद्रुमः।
१० । मठ यासमईयोः (मठ, मा, प) मठति। यासो
निवास:। मई: कैचिवमन्यते ।
१०। मठित पाध्याने (मख, स्था, पा) --
मण्यते। ड-मण्ठते । पाध्यानं "राम पीता" प्रत्यत
व्याख्यातम् ।
११ । मुठित पठाये (मुण्ठ, भा, भा) पयर्गशेपाटि:,
पञ्चमसरी। -मुठाने । मुटते धीरः।
१२ । रठ मापणे (रठ, भ्वा, म) रठति। भापर्ण कथनम् ।
पठोपघाते रुठलङ् प्रतीघातेऽय कट लुठि ।
गत्यालस्यम्तेयसोटे ल लुठङ्लुठ राढियत् ।
१३ । कठोपपाने (स्ठ,मा,प) रोठति लोगोषः ।
१३ । कठ सद प्रतीपाने (ठ, भा, पा)-पाठन ।
-रोठगे। प्रतोपात: गोकाटिना पसन, पुमाष्टमनं था।
११ पद कठि गदालम्पमेयपोटे (स, स्पा, प)
१४। दुठि स्वालम्पमेयपोटे
(ला, भाप)
ही परिलो। एमने, पाने। (यो मन
गिरि दिदितिमाः।। मपानरगिरं ग.
तीयः)।
{HI रागिएन, भा, पा)
१४। रागि
दालोमें। । गति(ORT THEY
गोराने ठागोता मागोदी भा ATThai,
Nirur: मनोrar

·ठान्तवर्गः। प्रतीपाते, लुठोपघाने इत्यर्थः। (कचित् कार्ये न नोठ ने इति इलायुधः । ४६ । न प्रतिहतो भरतीत्यर्थः)। लुठ शि लोटे लुठक चौर्ये वठि ङडे-कचरे कठ। सौल्ये शठ कङ श्लाघे शठ वधल्लोशकैतवे। १४ । लुठ शि लोटे (लुठ, तुदा, प) शि-लुठति, अलु- ठोत् । लुलोठ । खोटः सम्बहीभावः । हारोऽयं इरिणाक्षीणा लुठसि स्तनमण्डले इत्यमरुयतकम् ! १४ । लुठक् चौर्य ( लुठ, चु, म) क -लोठयति। १५ । पठिड् एकचरे ( वण्ठ, वा, पा) एकचर एककर्तृका- घरगाम् । दू-वठाते। ड- यण्ठते चौरचौरयितुमेकचर- तीत्यर्थः १५ । वठस्यौल्ये (वठ, खा, प) स्थौल्यमिद सामर्थ्यम् । वठति दाता, दातुं समर्थः स्यादित्यर्थः । १६ । शठ कड साधे ( शठ, चु, था) क, ड--- शाठयते। १६ । शठ वधक्लयकैतवे (गठ, वा, प) सोयो दु.सातुभवः । कैममिह वञ्चनन् । शठति खलः साधु, वञ्चयते प्रत्यर्थः । शठ कालस्ये श्वठ् श्वठिक् च गत्यसंरक्षतसंस्हते। १६ । शठकालस्थे(शठ, चु, प) क-शादयति हद्धः, क्रियाम मन्द स्थादित्यर्थः । १७ । ठक् गत्यसंस्कृतसंस्थाने (वठ, चु, ५) १७] खठिक च गत्यसंस्थतसंस्कृते (शण्ठ, घु, प) द्वौ वकारयुक्तौ। पुनः पाठात् पूनों नेदनुसन्धः । बयोऽर्याः। }

·१५६
मटीककविकल्पटुमः।
१० । मठ वासमईयोः (मठ, मा, प ) मठति। यासो
नियामः । मई: कैश्चिन्नमन्यते ।
१०। मठि तु माध्याने (मण्ठ, वा, पा) -
मण्यते। कु-मण्यते। थाध्यानं "हम धौलको” इत्यत्र
व्याख्यातम्
११ । मुठि तु पलाये ( मुण्ठ, बा, भा) पवर्गशेषादिः,
पञ्चमस्वरी। पू-मुण्ठयते । ड-मुण्ठते चौरः।
१२। रठ भापणे (रठ, वा, म) रठति। भाषणं कथनम् ।
ठोपघाते कठलङ् प्रतीघातेऽथ मठ लुठि ।
गत्यालस्यस्तेयखोटे ल लुठङ् लुठ रादिवत् ।
१३ । रुठोपघाते (कठ, वा, प) रोठति लोगोकः ।
१३ । छठ टड प्रतीपाते (रुठ, था, पा) ल्ट-पाठन !
E--रोठने । प्रतीपात: शोकादिना पतनं, पुनईननं या ।
१३ । अथ रुठि गत्यालभ्यस्तेयपोटे । (रुण्ठ, स्था, प)
१४ । लुठि गत्यालस्यसोयपोटे
(लुण्ट, स्या, ५)
ही परमम्परिणौ। मछाने, लण्डयने। (यो बनण्ठति
गिरि कशिदिति इलायुधः । ४६ । मन्त्रणाय गिरिगिपरं गए.
तीत्यर्यः)।
१४। ल स्नुठ र रादित ठ, भा, पा)
१४ । लुट रास्विन
उन। छ-मोठगे ! मोठा। रादिया-(एपी महधार.)
राती रेफाढी ठानी एतत् महीधी धार (बउ सर प्रतीपाने,
पठोपणते दमायिस्यर्थ:) मानयोग्य पाने । तथा पसठ
} CALL) -पाल

·ठान्तर्गः। २५० प्रतीपाते, लुठोपाते इत्ययः । (कचित् कार्ये न लोठते इति उलायुधः । ४६ । न प्रतिहतो भवतीत्यर्थः)। लुट् शि लोटे लुठक् चौर्ये वठि ङडेकचरे वठ। सौल्ये शठ कङ लाघे शठ वधशकैतवे । १४ । लठ शि लोटे (लुठ. तुदा, प) शिलुठति, अलु- ठीत् । लुलोठ । लोट: सम्बहीभावः । हारोऽयं इरिगानीगा लठति सानमण्डले इत्यमरुयतकन् । १४ । लठक् पौर्य ( लुठ, चु, प) क - लोठयति । १५ । पठिड् एकचरे ( वण्ड, बा, था) एकचर एकाका- घरगाम् । ए-वण्यते । -पण्ठते चौरसोरयितमेकञ्चर- तीत्यर्थः । १५ । यठस्यौल्ये (वठ, भा, प) स्यौल्यमिह सामर्थ्यम् । बठति दाता, दातुं समर्थ: स्यादित्यर्थः । १६ । गठ कड माघे (शठ, घु, था) क, १६ । शठ वक्तगकैतवे (शठ, वा, प) केयो दु.पातुमनः । कैतमिह पञ्चनम् । शठति खल; साधु, वश्चयते इत्यर्थः । शठकालखे श्वट वठिक् च गत्यसंस्कृतसंखते १६ । शठकालस्थे(शठ, चु, प) क-याठयति बहः, क्रियाम मन्द स्यादित्यर्थः। १०। ठक् गत्यसंस्कृतसंस्थते १७ । सठिक च गत्यसंस्थतसंस्कृते (खण्ठ, चु, ५) हो यकारयुक्तौ। पुनः पाठात् पूर्वो नेदनुबन्धः। वयोः । -थाठयते । . । (ठ, च, प) ·क- . १५८ सटीककविकल्पद्रुमः । -बाठ यति । इ, क-वण्ठयति जन:, गच्छति, किमपि न संस्करोति, संस्करोति वेत्यर्थः। संस्कारगत्योरिति केचित् । चकारात् शठक् च ( एतदर्थवितयवानित्यर्थः) । शुठि शुट खोटने शुरु कालस्य शुठिकि शोपणे । १८ शुठि घोटने शुण्ठ, वा, प) १८ । शुठ खोटने, (ठ, सा, प)ौ पञ्चमखरिणौ। खोटनमिह गतिव्याघातः । दू-शुण्ठ्यते। थोठति पयः सेतुना। १८ । शुटकालस्ये (शुठ, चु, प) क- -योठयति सहः क्रियास, मन्दः स्यादित्यर्थः । १८। शुठि कि शोषणे (शुण्ठ, चु, स्वा, प) तालव्यादि: पञ्चमस्सरी। शोपणमिह चुरादिपक्षे शुष्कीकरणम्, स्वादिपक्षे शुष्कोभावः। कि-शुण्ठयति काष्ठमातमः, शुण्ठति पत्रमात- पात् । न च भौयादिकस्यैव प्रेरणजी शुष्कीकरणवाचिवात् चुरादावस्यपाठो व्यर्थः स्यादिति वाच्यं, चुरादित्वे परस्मैपदं, प्रेरण जान्तन्ये उभयपदमिति भेदात् । सठ खट्क वाठार्थ सुतौ हेठ खचे हेतृङ्वाधे ठाविंशतिस्त्रिभिः। १८ । सठ क वठार्थ ( मठ, चु,प) २। सठकषष्ठा शेषो वकारयुक्तः। क-साठयति, स्वाठयति । ठार्थ गत्य- , संस्कृतसंस्कृतेषु। हट कोलवन्धे बलात्क तौ। } (ट, कमाया

·अन्तर्गः।
२१। 13 कीलगन्धे बलात्कृती सुतौ (इठ, भा, प)
कीले बन्धः कीलगन्धः । इति छागं लोकः कोले बनातीत्यर्थः ।
फातन्द्रादी बलात्कारमाबे, ठति पर चक पली।
२२ । हेठ श पचे (हेठ, उदा, प ) -हेठन्ती हेठती।
राघो मूतिमूत्योरुत्पत्तिः।
२२ । हेवृड् बाधे (हेठ, भा, पा) का अजीठित
मजिठत् । --हेठ ते मत्सरं साधुः । बाधो वितिः ।
ठाविंशतिस्त्रिभिः।
(टाः ठान्नाधानव स्त्रिभिः सह किंगति स्त्रयोविंशतिसंख्या
इत्यर्थः) पत्र संस्थायामेकोनास्तीति घिन्यम् ।
डान्तवर्गः।
अद्ड अड्डाभियोगेऽडुन व्यापेऽडुद्यम ईड् लङ ।
स्तुतावीडर चौलडिक्युतक्षेपे कड गादने कडि।
अड्च दर्प कडिक भेटे रक्षणे लविडा डनि।
नेहे मोचे क्रीड खेले कुशि वाल्येऽदने कुडिङ् ।
दाहेऽघ कुडि वैकल्ये कुडिक् रक्षेऽथ कूड् गितु ।
धान्ये भने कड्ड कट्ड कार्कग्ये सोड सोटने।
१। पहूड अभियोगे
(पड, बा,
२। यह अभियोगे
(मट्ट, था, प) हौ क्रमात
दन्यमईन्यवर्गरतीयोपधौ । अडिडिपति । अडिडिपति । किपि
}

·सटीककविकल्पद्रुमः। अद्, अड्। अभियोगः समाधानम् । अति पदं विद्वान् । अभिसमन्तात् योगोऽभियोग इति गोविन्दभट्टः । ३। अन् व्यापे (घड, सा, प) र-वैदिकः । पड़ोति। ३ | घड् उद्यमे (घड, वा, प) अडति लोकः सुपाय । ४। ईड् लड स्तुतौ (ईड, अदा, पा) दोर्षादिः । ल, ड- ४। ईड क च (दूंड, चु, प) क-ईडयति । चकारात् स्तुतौ। (ईहे विपिष्टपस्याने यदृगुणाचारणवनः । खयं पुल- कितो इविडोजा ईडयत्यपीत्युभयत्र इलायुधः । १५६)। ५। घोलडि यात्क्षेपे (पोलण्ड, चु, या, प) यन्तःस्थटतीय- मध्यः । दू-योलण्ड्यते । कि-योल एडयति बोलण्डति तण्डु- लान् लोकः । कर्पूरनोलएज्यतीति दर्थ नात् । ६ । कड्य पदने ( कड, उदा, प) श-कडन्ती कडती। प्राञ्चस्तु वेदेपूञ्चारणमेदार्थवादावप्येतं पठन्ति। तथाच कड मद इति धातुः पश्यते भूतदाद्यो; क्डति कडति रूपं तुल्य मेक इयोः स्यात् । तदुभयगणपाठे किं फल नेति वायं स्वरसत इह भेदः शप्पयोरस्ति यस्मादिति । खरकत इति उदात्तानुदात्तखरित. पिरिब्धसंज्ञकचतुर्विधखरकत इत्यर्थः । अडच द। कण्ड, खा, उ) दर्म इह इप। पू- कण्डयते। ज-कण्डति कण्डते । ड-कण्डते जनः, हृष्टः स्यादि- त्यर्थः । अयमात्मनेपदौत्यन्ये, कदाचित् परस्मैपदार्थो अकारः । अनेकार्थत्वात् तुपापनयनेऽपि । कण्डते तण्डुलान् लोक । चकारान कडयच (यः)। ६1 कडि ·डान्तर्ग:। है। कडिक भेदे रचणे (कण्ड, सु, प), कफगायति । ७। द चिडा डमि नेहे मोने (विड, मा, पा) वकार- युक्तः। ल-अविडत् । पा-सिडितं विहं तेन, प्रविहितः प्रचिट्टः सः। ड-लेडते। जि-चिट्टोऽस्ति । स्नेह निम्धी- भावः। मोक्षे-खेडते तिलन्तलं, मुश्तीत्यर्थः । ८ मीट खेले ( कोड, मा, प) -यचिकीडत् । क्रीडति बाल: शिशुभिः। है। फुडशि पाल्यादने ( कुड, तुदा, प) एतदाद्याश्चत्वारः पञ्चमस्वरिगाः । बाल्यमिह शिशुयापारः। पि-कुडति, भकुडीत् सिकताभिः पितुः। 2। कुडिङ् टाहे (कुण्ड, भ्वा, पा) इ-कुएयते । फुण्डते। १। अथ कुडि वैकल्ये (कुण्ड, भ्वा, प) -फएयते । कुण्डति जनं दैवं, विकलं करोतीत्यर्थः । 21 फुडिम् रक्षे (कुण्ड, चु, प), क-कुण्डयति । १० । अथ कूड्थित धान्ये भच्चे ( कुड, तदा, प) पटवरी! फलाभावेऽप्यस्य कुटादौ पाठ: प्राचामनुरोधात् । प्राञ्चोऽपि डान्तप्रस्तावादिम कुटादौ पठितवन्तः । शि-कूडन्ती कूडती। घान्यं घनीभावः। कूति दुग्धं वङ्गियोगात् । कूडत्यन्वं लोकः। कह, स्वर, म) १२। कदृष्ड कार्कश्ये (कद्दड, मा, प)हौ कमावर्ग: सवर्गटतीयेपधौ। विपि कड्, कढ़। कति पद्मनालं ककथ स्थादित्यर्थः। ११) कडू कार्कये

·मटीकऋविकल्पद्रुमः ।
१। पोह पोटने (घोड, मा, 4) श-पपुपोहन् ।
पोडति पत्रः। (पोटनं गतिफल्यम)।
सुडिड्सले सुड सुडि गडक् भेदे गडिइमधि।
१४) गुडा पजे (गुण्ड, भा, पा) पक्षमपरी! पत्र:
पोटनम् । -गुपने। -गुमने-पोरः। (पन।
१४ । गुडर भेदे (गुड.गु.)
१४ । गरु भेटे
१५ । पडा भेद (पर, 4) गरी
मरिली। पोजयति।-TurnRI E-ms.
याताय पावत कायनाता: ममतोमाघ.
म्यागये पूर्वोपीpr: मान । पामो मागोवा
पुन: पाठाटाको नेशनुमत्र: ।
पदोगम irr:
मधियाय गपगंली भारः।
१५। परिधि (परः, भा, पा) मा ।
मदन शुभम् ~ने पर भाrt.
timI ( माग पनि सोभा पOm Tara
}

·डान्तवर्ग: । कार्कश्ये इत्य मात् कार्कश्य इत्यस्यानुसत्या कपोलकर्तृककार्क- श्येयमिति व्याख्याय गण्डति कपोल. माशुना इत्युदाहृतवान् । केचित्तु गण्ड इति शब्दस्य व्युत्पत्त्ययमेवायं धातमन्तव्यो नत्व- स्यान्यव प्रयोग इत्याङः । १६ । गड्म सेके (गड, खा, प) म-गडयति । मेकः क्षरणम् । गड ते घटात् पानीयम । डलयोरेकावालस्यैव प्राय: प्ररोग इति रमानाथः । तन्मते लान्तपक्षापि मानुवन्धः । स्वमते त लान्तोऽपि वक्ष्यमाणः, सत्वनुबन्धपून्य इति विरोधः । १७। गुडिक वेष्टे ( गुण्ड, चु, प) एतवाद्या: पञ्चमस्वरिगाः सप्त । इ, क-गुण्डयति। अनेकार्थत्वाचूर्णीकरणापि ! गुण्ड- यति हिङ्गलं लोकः । १७। अथ गुड शि च रक्षे ( गुड, तदा, प) शि-गुडति, यगुडीत, जगोड। चकारात् गुडिक् च ( रक्षार्थकः) । १८। शिड् च व्याधाते (घुड, तुदा, प) शि-धुति, अघुडीत्, जुघाड । चकारात गुडशिच ( व्याघातार्यक:)। १८ । नुडि नौच्छो (चुण्ड, भा, प) इ-चुण्डाने । नौच्च्य. मल्पीभावः। १६ ! चुडिक छिदि (चुण्ड, चु, प) इ, क-चुण्डयति । चुड्ड चुटूड कृतौ हावे चडिक् रोपे चडि ड्डपि । २० । चट्ट कतौ हावे (चुड्ड, वा, प) २१ । दृड रुतौ हाये चुड, वा, प ) हौ कमावर्ग- सवर्गटतीयोपधौ । शिपि चुड्, चुद । कातन्वादी हायकरण- मित्येकोऽर्थः। अमी हावाः क्रियाः कारभावजा इत्यमरः ।

·।
२६ । तट्ट
चट भ्वा, प) आद्यः पञ्चमवरी।
मटोककविकल्पद्रुमः।
भाव एषाल्पसंलक्ष्यविकारो हाव सूयते इति साहित्यदर्पगः ।
उड्डति कान्ताथवा कान्तः
२२ । चडिक रोपे ( चण्ड, च, प) इ, क-चण्डयति ।
२२। चडिङ अपि (चण्ड, खा, था) इ-चण्ड्यते ।
ड-चण्डते । पपिशब्दात् रोपे।
जुडश गतौ जुड्शि बन्धे जुडक नोदे तडक् विपि।
२३ । जुड़ा गती (जड, तदा, प) श-जुडति । नोडिता ।
२३ । जुड्शि बन्धे (जड, तुदा, फुटादिः, प) शि-जुडति,
अजडीत् जुजोड । तानुच्छृङ्खलतापवान् श्ट्सलेन जुडत्यसाविति
इलायुधः । ११३ ।
२३ । जडक नोदै (जड, चु, प) क -जोडयति। नोद:
प्रेरणम्।
२४ । तडक विषि ( तड, चु, ५) क-ताडयति। विपि
तडिप्याहतो तोड़ नादरे तुड्ड वूड्ड च ।
२४ । तडिड्ययाइतौ (तण्ड, बा, भा) दू-तब्यते ।
-तण्डते । अधिशब्दात् तडक् च ( आइत्यर्थकः )।
२५ । तोडू नादरे (तोड, वा, म) -अतुतोडत् ।
नादारोनादरः।
तड्ड, वा, प)
२७ । बड़च
डहयान. । तष्टुति । फलाभावान्न ऋदनुबन्ध । शेषः पष्ठवरी।
-भतुबडत् । चकारान्नादरे ।
दीप्तौ।
(
।

·डान्तः
तुड तडिड् वधे तुशि भेदे घुडशि संहतौ।
१८ । वड़ यधे
(तुड, वा, प)
२८ वडिड वधे (तुण्ड, बा, आ ) हौ पञ्चमपरिगो।
पूर्वस्य घटदनुबन्धमाफल्यार्थमिकार परस्यैव ; सघरधानात्
डकारोऽपि तथा । कर--अतुतोडत् । -तुरायते 1 ड-तण्डते।
वध: पूर्वधातुपक्षे विधाकरणमिति गोविन्दभट्टः । तोडति
मल्लो मल्ला भनतीत्यर्थः । शेषधातुपक्षे वधो निपीडनमिति
रमानाथ | तुण्डले पान्य पिक ।
२८। तड्शि भेदे ( तड, तुदा, प) शि-तडति, अतुडोत,
तुतोड । उपहनने इति कश्चित् (१)।
२६ । थुडशि संहतो ( युड, तुदा, प) गि-थुडति, अथु.
डीत, तथोड।
गुड् द्रुशि मज्जने द्राड धाडड शो! शि नुड्बधे ।
३० । द्रुड मज्जने
(द्रुड, खा, प)
३० । द्रुड थि मज्नने
(द्रुड, तदा, म) हौ रेफयुक्तौ।
मज्जनं नलान्त:प्रवेश द्रोडति प्रस्तरो जले। द्रुद्रोडिमति ।
दुगुडियति । शि-द्रुडति, अद्रुडीत्, द्रोड। एतौ कश्चिन्न
मन्यते । समदीवरस्तु कुटादिमेव मन्यते । (पृथक् पाठात् पूर्वो
न श्यतुवन्ध)।
३१ । द्राइड शौौँ । (द्राड, वा, पा)।
३२ । प्राडड
शोणौ
(धाड, वा, पा) दो रेफयुक्तो।
(१) तोडनमुपहनन, तुडति पर परनप रति रमानाथ ।

·सटीककविकलाटुमः। -अदद्राडत, पदभाडत् । ड-द्राडते, भाडते। शीर्ण- विमेदः। ३३ । शि नुड् वधे ( नुड, तदा, प) शि-नुडति, अनुडीत, तुनोड। नडा चशे पडिङ्गत्यां पड् पिडिक संहतो पिडिङ। तब पीडक बाधगाहे पुडि मर्दै एडश मुदि। ३४ । नडक मंशे (नड, चु, प) क-नाउयति । भ्रंशोऽध:- पतनम । ३४ । पडिड गत्या (पण्ड, बा, था) दू-परस्पते । - पराहते। ३५ । पडिक् संहतो र (पएड, चु, प) ३६ । पिडिक संहतो । (पिण्ड, चु, प) इ, क-पण्डयति, पिण्यति । संहतीराथोकरयाम् । ३६ । पिडिड् तव (पिण्ड, स्वा, श्रा) दू-पिण्यते । ड-पिण्डते । तब -संहतो। ३७ । पीडक वाधगाहे (पीड, चु, प) वाधो विज्ञतिः, गाहो म्। ऋ-यपीपिडत, पिपीडत् । (माज भ्रामेति वा स्वः) क -पीडयति मळ लोकः । पीडयति स्तन कामी। २८। पुडि मद्दे (पुण्ड स्वा, प) पञ्चमखरी। दूपुण्यते। महसूर्णीकरणम् । ३६। एडम् मुदि (एड, तदा, प) मुदि हृष्टीकरणे। श-टडति दीनं दाता। पर्डिता। शि बुडुत्सर्गसंटत्योभडिड् वाचि मडिक् शिवे ।

·डान्तवर्ग:1 ४.1 यि बडुत्सर्गसंरत्योः (वुड, तुदा, प) शि-बुडति, अबुडीत, बुबोड। ४१ । भडिड वाचि ( भण्ड, खा, धा) परिभाषणे इति गोविन्दभट्टः । परिहासे इति चतुर्भुजः । दू–भण्डाते । भएडते सिङ्गं लोकः । ४१ । भडिक् शिवे (भण्ड, चु, प) शिवं कल्याणकिवा वेदे- ष्वेव । प्रतारणे प्रसिद्दोऽयम् । इ, क-भण्डयति प्रतारको लब्धं धनदानाङ्गीकारण। धुड्शि संशतिसंहत्यो भुडि ङ स्यात् भृतौ स्तो ४२ । भुड् शि संकृतिसं हत्योः (भ्रड, तुदा, प) रेफयुक्तः । गि-अडति, अधुडीत्, बमोड । अयं कैश्चिन्न मन्यते । ४३ । भुडि ङ स्वात् भृतौ तौ (भुण्ड, म्या, आ) पञ्चम- खरो। दू-मुण्ड्यते । ड-भुण्डते। भृतिरिह भरणम् । तिरन्यैर्न मन्यते । स्लेड मेड मेड उन्मादे मङ्गण मोदे मडिक् चकि। मडि भूपे मडि ङ विभागे वेटे मुडि छिदि । मई मुडि ङ मग्नेऽथ यौड रोड़ तु टान्तवत् । ४४ । म्लेड उन्मादे ४५ म्बेिड उन्मादे (खेड, वा, प) ४६ । मेट्ट उन्मादे ( मेड, वा, प) हावाद्यौ कमा- दन्तःस्थ टतीयरेफयुक्तौ। अमिम्ने डत् अमिडत, अमि. मेडत् । म्लेडति, मेडति, मेड ते उन्मादातीत्यर्थः । ( म्लेड, म्या, प) ·सटोककविकल्पद्रुमः । ४७ । मृड् गश् मोदे (ड, कया, तुदा, प) मोद इह हृष्टी. भावो हृटीकरणञ्च । ग-मुड़ाति सरखत्या च यः सदेति इला- युधः । २७१ । श-मडति दीनं दाता। अहडित्वा सइसाक्ष. मिति भट्टिः । ७ | ८६ । मर्डिता ४८ । मडिक् च (मण्ड, चु, प) इ, कमण्डयति । चकारान्मोदे। ४८॥ कि मडि भूपे (मण्ड, चु, भा, प) कि-मण्यति मण्डतिहारो ननम् । दू-मगडाते । ४८ । मडिङ विमागे वेष्टे (मण्ड, भा, आ) --मण्यते। -मण्डत। ४६ | मुडि छिदि महे ( मुण्ड, भा, प ) पञ्चमखरी । - मुण्डयते। छेद दूइ लोमच्छेद एव। मुण्डति मुण्ड नापित: लोमरहितं करोतीत्यर्थः । ४८ । मुडिड मग्ने (मुण्ड, भा, पा) पवर्गपादिः, पञ्चम- स्सरी । मग्नमिति मरजधातोर्मायने रूप मज्जनमित्यर्थः। -- मुण्ड्यते । ड-मुण्डने प्रस्तरा जले । चतुर्भुजस्तु मार्जने इति पठित्वा मामनं गुहिरिति व्याख्याय भएडने जलेन गावं लोक प्रत्यदाचतवान् । ५० । यौड टान्नवत् ( यौड, मा, म) ५१ । रौटान्तयत् (रोड, भा, प,) हौ धवईग- म्यरिणौ। -अयुयोडत, पारौडत् । टान्तदिति यौह सम्बन्ध, रोड़ नादरे इत्यर्थः। रोड रौइत् नड् विलासे ग्लडमोन्मन्थनजिद्धयोः ।

·डान्तवर्गः । ५२। रोड़ रौइन (रोड, भा, प) त्रयोदशवरी। - अरोडत् । रौद्धत् धनादरे इत्यर्थः । ५३ । खड् विलासे (लड, भा, प) लडति बाला । ५३ । लड् मोन्मन्य ननिहयोः (लड, भा, घटादिः, ५) म-लडयति । उन्मन्यनं पीड़ितीभाव उक्षिप्तीभावश्च । लडति लता वायुना, पीड़िता उत्क्षिप्ता वा स्यादित्यर्थः । निहा निहा- विषयक किया। लडति निहा स्पन्दते इत्यर्थः । ज्वलयति त्वच- मुल्ललयत्यसूनिति श्रीहर्ष, पीडयतीत्यर्थः । ४ । १०६ । कवाटनी- मिन्दुः किरणलहरीमुल्ललयतीति मुरारिः। उत्क्षिपतीत्यर्थः । उभयत्र डलयोरेकन्वाल्लत्वम् । केचित्तु निहोनान्यने इति पठित्वा निहाया उन्मन्यनमुत्क्षेपणमिति व्याख्याय लडयति निहा सर्प इत्येवोदाहरन्ति । (तावत् खर प्रखरमुल्ललयाञ्चकार इति माघः। ५१७)। लड कोपसेवे लड कङ् वीस लडि कि भापणे । ५३ | लड् कोपसेवे (लड, चु, प) उपसेव इहात्यन्त- पालनम् । कलालयेत् पञ्च वर्षाणि, पुत्त्रमितिशेपः । अब डल- योरेकन्वाल्लत्वम् । कम्पनायामस्य प्राय:प्रयोग इति रमानाथः । लाडयति लतां वायुः। ५३ । लड कड् वीमे (लड, चु, मा) क, ड-लाडयते । लान्त एवायमिति केचित् । विशेषेणाहमिच्छा वीभा। ५३ । लडि कि भाषणे (लण्ड, च, भा, प) इ-लण्ड्यते । कि-लण्डयति, लण्डति । भाषणं कथनम् । अयं कैचिव । , मन्यते। २२ ·सटीककविकल्पद्रुमः। श्रो लडि क्युत्क्षेपणे लुड मन्ये लुडशि संटतौ । लेये लोड लोड उन्मादे लुण्डक चौय्ये विडाकुशि। ५४) लड् ५३ । यो लडि फ्युतक्षेपणे ( लण्ड, चु, मा, प) श्री-- लण्डिनः । अनुबन्धवलाटिम्व्यवधानेऽपि निष्ठातस्थ नः। सन्मा- निष्ठाया इन् नास्तीत्येके ; लण्ड इति । -लण्ड्यने । कि- लण्डयति लण्डति तण्डुलान् लोकः । मन्ये (लुड, भा, प) लोडति मन्थो विलोडनम्। ५४ । लुड थि संटतौलेषे ( लुड, तुदा, प) शिलु डति, भस्लुडोत्, लुलोड। ५५ । लोड उन्मादे (लोड, भा, प) ५६ । लौड़ उन्मादे (लौड, भा, प) शेषश्चतईशखरी। -यलुलोडत् । अलु लौडत् । ५७ । लुण्डक चौथ्य ( लुण्ड, ड, चु, प) पञ्चमखरी। क- लुण्डयति । ५८ । विडाकशि (विड, भा, ५) भाकुशि थाकोगने । वेडति शर्बु वली। वडिक विभागे वडिङ वेटे च बीड़ यत्रि क्षिपि । लज्जे वाडङ अालावे त्रुटिश मुद्यर्थमज्जयोः । ५८ । वडिक विभागे ( वण्ड, चु, प), क-पण्डयति । भयं कैचिन्न मन्यते ।

·हान्तवर्गः।
५८ । बडिट वेष्टे च (यण्ड, भा, पा)-पएज्यते । -
पएडले । धकारात विभागे च ।
६. बीड यजि विपि लब्ले (बीड, दिया, य) रेफयुक्तः ।
य-मोद्यति या पोरसा बीयति यः । जि-बोड़ितोमा
६१। वाइड मामाये (पाड, भा, भा) -यपयाडत् ।
ट-माडो लोक. | मझाय: मानम् । उन्मजनमित्ये के।
६२ । नुड शि भार्थमब्जयोः (वड, तुदा, प) रेफयुक्तः ।
गि-त्रुडत, अयडीत, दोड । भ्रद्यर्थः (चुडधातोरर्थ.) संशति-
संहती, मज्जो मज्ननम् ।
शाडङ् लाघे गौड गर्ने शडिङ् सहरुजोः स्युड ।
स्फुड्शि त्यां स्फुडिल्लेस्फुडिक् नर्मणि डड्शित।
मन्ने हुडिङ्चस हुड् हड हूड शुट्टङ् गतौ।
६३ । थाड माघे ( शाड, मा, भा) -प्रशयाडत् ।
ड-शाडते गुणिनं गुणी।
६४ । गौड़ गयें (शौड, भा, प) चतुर्दशसरी । -~-
अगुपौडत् ।
६५ । शडिड सदर जोः ( गण्ड, भा, पा) तालव्यादिः ।
पू-गण्डयने । -गण्डते काण्डो वीर, रजतीत्यर्थः ।
६६ । स्युड शि हत्याम् (स्युड, तुदा, ५)
६७ । स्फड शि सत्याम् (स्फुड, तदा, प)शि-स्युति,
मस्सुडोत्, तस्योड। स्कडति, यस्फुडीत्, पुस्लोड। सत्यां संवरण।
६७ । स्फुडिड फुल्ले (स्फुएड, भा, भा ) फुल्लु विकसनम् ।
--एडाते । 5-स्फुएइते कुन्दकोरकः । पुस्फुरण्टे !

·सटोकविकल्पद्रुमः। ६७। स्फुडिक् नाणि (स्फुण्ड, चु, प) पञ्चमखरी। नमें परिहासः । इ, के-सण्डयति सखायं लोकः । पुस्म ण्डयिषति। अयमाद्यखरीति कातन्त्राद्याः। पञ्चमखरोनार्ष इति गोविन्दभट्टः । ६८) उड् शित मग्ने (जड, तदा, प) शि-हुडति पडडीत नुहोड। मग्न मज्जनम् । ६८। इतिङ् च सद्दे (इण्ड, खा, मा) पञ्चमखरी । दू-ऊण्डयते। ङ---- -डण्डने धनं लोकः, राशीकरोतीत्यर्थः । चकारात् हुडशि च ( समर्थकः)। ६८। डडड् गतौ (डड, वा, था) ६८। हङ् गतौ (हूड, खा, पा) १०। झंडा गती (ड्रड, खा, पा) ०१ । हङ्कङ् गतौ गुड, खा, पा) मध्यमौ पठ- स्वरिणौ, पो हौ रेफयुत्तौ। -अजुहोडन, अजुहडत्, अजुडत्, अनुहोउत् । - -होडते, इडते, दूडते, होडते । होड बौडङ् च हिडिङ होडुङ्ङपिङ हेड च । अनादरे हेड वेष्टे डान्ताः षट्सप्ततिर्मताः। ७२ । दौडड् च । (ौड, खा, मा) ७३ । ह्रौडङ् च (द्रौड, मा, भा) हौ चतुर्दशखरिणी, शेयो रेफयुक्तः । - -अजुडत् । घजुद्रौडत् । - छोड़ते। जोडते । चकारात गतौ। ७४ | हिडिड्डपि (हिस्ड, वा, पा) ७५ ! होमि (होड, खा, मा) दूहिएयते ।

·डान्तवर्गः।
छ--हिण्डने । -यजुहोडत् । ड-होडने, नुहोडे। अपि-
शब्दात् गतौ। हिण्डन्ते च यथा राताविति इलायुधः । (१११)।
७३ | ए हेड च अनादरे (हेड, वा, पा) ड-हेडते,
जिहेडे। -
-जिहेडत् । चकारात हिडिष्ट घोडा च
(अनादर इत्यर्थः)। (१)। हेडने शीलसम्पन्नो बान्धवानपि
तानसाविति इलायुधः । (१११)।
७६ । हेड्म वेष्टे (हेड, बा, ५) हेडति। मड्डियति
(२) । अहिडि यहीडि | हिड हिड, हो होड । एकारस्य
सविधाने कण्ठयत्वेन समानोऽप्यकारोन स्यात्, एचोयुत् समिति
नियमादिकार एष स्यात् । दूकारस्य दीर्घविधौत कार एय,
एकारस्यांशिककण्यत्वेन विरुहन्वात् । केचिनु दीर्घपक्षे गुण
विधाय ( गुणविधानेनैव दीर्घपक्षावस्थानादित्यर्थः) अहिडि
अहेड़ीत्यादि मन्यन्ते ।
डान्ताः पटसप्ततिर्मताः।
(इकारान्ता धातव: पट्सप्ततिसंख्यका जाता:)
टान्तवर्गः।
दण्टान्वेषण इत्येको ढकारान्तः प्रकीर्तितः ।
१। दण्टान्वेषणे (दुण्ट, था, प) ढाद्यन्तः पञ्चमखरी
(१) हेडते त्यजतोत्यर्थ इति धातुमदीपः। यनादरे त भट्टमसः पठतीयुक्त
फातन्त्रधातरत्तौ।
(२) इह पाठसामर्थ्यात् हखत्वे सत्यपि नोपमालवणो गुण रक्तं रमा.
माथेन।

·१७४
सटीककविकल्पद्रुमः।
दन्त्यनोपध', ढयोगान्मूईन्यतेन दुय्यत इत्यादि । दुण्टति धन
लोकः।
ईत्येको ढकारान्तः प्रकीर्तितः।
णान्तवर्गः।
अण र वेऽण् यङ् प्राण चटण टुञ्गतावोणपसारणे।
१। घण् रवे यण, श्वा, प) घणति । रवः शब्दः ।
१ । अगए यड् प्राणे (श्रण, दिवा, श्रा,) य, ड -मण्यते
जनो जीवतीत्यर्थः
२ । ऋण दुञ् गतौ (ण, तना, उ) द, अ -गोति
अर्णोति ; गुते अणुते।
-अर्णित्वा पटत्वा। (इम्पक्षे
सेमक्षुधकुपक्लिोति कित्त्वनिषेधे गुणः, इमोऽभावपचे वनतनेति
अमलोप:)।
३ । यो अपसारणे ( घोण, या, प) घर मा भयान्
थोगिगग्यत् । नापकजापिता विधयो लक्षणमनुसरन्तीति न्याया-
दस्य ऋदनुबन्धो ज्ञापयति, भाडि परे धावनामादौ इस्खः मचा-
हिन्वमिति । प्रादौ हित्ये दीर्घोपधाया घसम्भवादेव स्वाभाये
ऋदनुरन्धो व्यर्थःस्यात् । (१) अटगतापित्यादीनान्तु मा भवान
अटिटदित्यादि योष्यम् । चपसारणममनग्नम् । घोणति धनं
धौर।
कण अार्तसरे काम गतौ काणक निमीलने ।
1) यह एकर मशाभवति तादादमायाह अटगतापिता

·गणान्तर्गः।
१०५
-
का
मार्तम्बर (का, खा, प) - -अचीकगात्
अचकागात्। (म्राजन्नासभामेति या इसः)। कति भीतः ।
४ । करण्म गतौ ( कण, वा, प) म -कणयति ।
४ । काका निमीलने ( कण, चु, प) निमीलनं पक्ष्यभि-
यक्षुध प्रावरणम् । ककाणयति चतु, पक्ष्माभिरारतस्यादित्ययः।
कुण शोपकरणे वाण च शब्दे कूण कङ समुचि ।
५ । कुरा शोमकरणे ( कुण, तदा, प ) उपकरणं दानादिना
पोषणम् | श कुणति दीन दयालुः । कोगिता।
६ । कण् च शब्दे ( कण, खा, प) कारयुक्त। कयाति
योग्णा) चकारात फुग्यश च ( गदार्थकः) ( पकाणिपुशुप्रतोत्-
साक्षाः। यातुधाना इति शेष इति भट्टिः । ५। ११)।
७। कूण कड समुचि (कूण, चु, पा) पठस्वरी,। क,
ड-कूणयते चक्षुः, सङ्कचितं स्थादित्यर्थः । पञ्चमसरीत्येके ।
क्षणक्षिण टुञ्बधे घण घण दुदीप्तौटणघिण धुणिङ्।
ग्रहणे घुण ङ घुणश घूर्णश भ्रमणे चण।
शब्दे चमि गतौहिंसे चणम दानेशि चुण छिदि।
८। चण दुञ वधे । (क्षण, तना,
क्षिण दुञ बधे । (क्षिण, तना, उ) द, अ -क्षयोति
क्षगुते । क्षिणोति निणुते । उ-क्षणित्वा क्षत्वा । लेगित्वा
क्षित्वा ।
१० । घण दुआ दीप्तौ (घण, तना, उ)
११॥ण दुआ दीप्तो
(एण, तना, उ
उ)द,भ-धणोति

·मटीककविकल्पद्रुमः। वणुने । घग्योति घोति, घणुने घणुते ( नोप्युडोणुर्वान्वृत इत्य- नेन वैकल्पिकगुणानिषेधः)। उ--घणित्वा धत्वा । घर्णित्वा छत्वा । ११ । एणिड ग्रहण (स, स्वा, श्रा) १२। घिणिड ग्रहणे (घिण, वा, पा) १३ । धुणिड ग्रहणे (पुमा, मा, था) त्या क्रमात सप्तमटतीयपश्चमस्वरियः । दू-घसरते, घिसने, दुपाते । '- मते, घियते, पुणने । जरीष्टमाने, जेमियते, नोपपते । १३१ जुगाड चमचे (घुण, भ्वा, पा) १३। दुथ नमो (तुगा, तदा, म) १४ । पूर्णजश भ्रमणे) (पूर्ण, उदा, 3) -घोणते । श-धुणति, धोणिता। अ-पूर्णति पूर्णने । जुपूर्ण चक्रम् । श-- घूर्णन्ती घूर्णती । अव धान्तैमध्यमः कुटादौ पद्यते, तद्देयमन्येषा- ससम्मतत्वात् ; तथात्वे परस्थितानुबन्धस्य पूर्वेण सम्बन्धापत्तेश्च । (१) १५। चण शब्दे (चण, भ्वा, प) चणति । १५ । चणमि गतौ हिंसे (चण, भा, प) मि-चणयति चाणयति । (२) (१) यद्ययं मध्यमो धात फुटादि सात्तदा पुरुषशिरत्येवं पाद्य । तथा सति शकारातबन्धसाडितलाभावात् परवर्तिनो पूर्णधातो तिबन्वय मध्यमेन धुणधाबनापि सह सम्बन्धो दुर्निवार एव स्यात् । बदादिशाब काराबन्धस पुनरकवान तथेति तात्पर्यम् । (२) यद्यपि समते सामान्यतोमिकारानुवघधानां वैकल्पिक हसविधायक सूवं नास्ति , तथामि केषाश्चिदाना पिकल्लेन घटादित्वं भवतीति मतमङ्गोत्य तएव धातयो मिकारतबन्धतया दुर्णिता याचार्य । ते च धातय कारान- धर्गेषु विभिच त्यस व्यास्थानासरे वृन्य दर्शिनपूर्धा मनि।

·गान्तवर्गः। १५ । चएम दाने (चण, भा, ५) म-चणयति । १६ । शि चुगा छिदि (चुपा, तुदा, प) गि-युगति, प्रचु- गीत, धुचोणा। चूर्णक् पेपे चूण तूणक् सङ्कोचेक् तूण ङ पूरणे । १७। घूर्णक पेपे। (चूर्ण, चु, ५) एतटाद्याद्यत्वारः पठ- सरिणः । पेपथूर्णीकरणम् । क-पूर्णप्ति तण्डुलान् शिला। १८ } चूक सोचे । (चूण, शु, ५) १८ । बणक सद्घोचे । (प, पु, ) दो झमा चालव्य- दन्यवर्गाद्यादी। क-चूण्यति, तूग्णयति धः, सद्भुषितं स्थादि- त्यर्थः । टत्वा। १५1 क बण्ड पूरणे (प, पु, पा) क, ड -वण्यते। टण टुञ्भक्षे तुण श नै झेर दुण शोर वधे गतौ। २० । टण् दुञ् भक्षे (टण, तना, ४) द, अ-टणोति, तर्कोति, टणुने, तणुते । उ उ-तर्णित्वा २१ । तणश नैोर ( तुण, उदा, ५) ह्यामिक कुटिली- करणम् ! श-तणति टणं वायुः । तोणिता। २२। द्रुणश जैह्मेर बधे गतो (द्रुण, सुदा, प) दन्यवर्ग टतीयादिः। श-द्रुणप्ति । दुद्रोणिपति । जार कुटिली- करणम् । (द्रुग्णति महतो यस्य दि खेषु रिमुवन इति इलायुधः । २४० । द्रुति गच्छति पलायते इत्यर्थः)। धण ध्वण घण ध्वाने पण व्यवहृतौ स्तुतौ।

·१७८ सटीककविकल्पद्रुमः। २३। धय ध्वाने (धण, भा, प) २४ । ध्वण ध्वाने (ध्वण, भा, प) २५ । ध्रय ध्वाने (भ्रण, भा, प) शेपो वकाररेफ- युक्तौ क्रमात् । धणति, ध्वति, ध्रपति दनः । २६ । पण्ड व्यवहृतौ स्तुतौ (पण, भा, पा)व्यवहारे, ड- पग पगायति पणायने । आयान्तवादुभयपदमिति बोपदेवः । प्राण्यानामपणिष्टासाविति मट्टि । ८।१२१ । अव कर्मणि पष्ठी (पणेयवहारे इति पद्यर्थं परसूवम् । तत्र व्यवहारे कयविकायलक्षणे द्यूतक्रियायाक्षेति तट्टीकाया भरत:) स्तुतौ तु पणायति पणायने विष्णुं धीरः । भरे त योरथयोरेय प्रायस्थाप्राप्तिपक्षे पात्मने- पदमेव । अपणिष्ट, पेणे, पणिता, पणिपोष्ट पणिय्यते, थप. शिष्यत । (न चोपलेभे वणिजा पणाया इति भट्टिः । ३।२७)। पेण पेपे गतौ श्लेषे पुणश् धर्मे टणम टपि । २७ । पेण पेपे गतौ सेपे ( पेण, भा, प) ---- -यपिपेणत् । पिपेणतः । पेपचूर्णीकरणम् | २८। पुण धम्म ( पुरा, तुदा, 4) शुभकियायामित्यन्ये । श-पुगति शुभ लोकः । पोणिता। (१)। २८। ण ण् टपि (रण, तदा, प) टपिटप्तीकरणे। -- अग्निं पाति यो दिजः। पर्णिता पूणक् सङ्काते फण ण निने हे फण् मिण गती। ( पोजन पानिशीमा रति क्षेचित् । नकाते पुतिहारहारम् । भक्रियायाम धाव भोपसंपदारवयात पुषति गुभ मोड इति धर्म- पोदार इथं मायने नत धोमियम् ।

·पान्तवर्ग:। १७ , ३२ । वा शब्द ३०। पूगाक सङ्घात ( पूग्य, धु, ५) पठखरी। क- पूण्यति धान्यं लोका, रागीकरोतीत्यर्थः । अयं कैचिव मन्यते । ३१ । फाग या निने हे (फण, भा, प) --फे गतः पफणतः । निम्नेहोऽनायासेनोत्पत्तिः। फणति वाछितं श्रीमताम्, मनाया- सेनोत्पद्यने इत्यर्थ, अस्यैव भान्तस्य निहाया फाण्ट । पनायास- सतं फ एटमित्यमरः। ३१ । फण मिण गती (फण, भा, म) मि-फण्यति फागयति । ग-1 -फेरणत: पफगत। वणवण भण् शब्द वाभण चम्नूण क ड्ङाशाविशङ्कयो। (बण, भा, प) ३३ । बग गन्दे ( बरण, भा, प) ३४ । भ्रा शन्दे ) (भण, भा, प) पाद्यन्तौ रेफयुक्तो। ब्रणति, बयाति, नयति। ३५ । कर भण् च (भण, भा, प) ऋ-अयोभात् अश्भाणत् । चकारात् शन्दे । स चे व्यवाक्यम् । श्रीजय देवे सतहरिमेये भापति परमरमणीयम् । ३६ । भ्रूण का भाशापिशवयो: (भ्रूण, चु, भा) रेफयुक्तः पठखरी। क, ड-भ्रूणयते भद्रं लोकः, प्रत्याशानिपयं करो. तीत्यर्थः । (भूग, पूण भाशंसाया चुरादेषज् इत्यमरटीका ) (भूण्यते स्त्री या पुमान वेत्याशाने सावित्यर्थो वा )। मण कृजेश मुण मतिताने मृणश हिंसे रणम् गती। ३० । मण कृजे (मण, भा, प) मपति । फूजे प्रयतपन्दे।

·१८०
सटीकफविकल्पद्रुमः।
थ
-
३८ । श मुण्-प्रतिज्ञाने (मुण, तुदा, ५)श- मुगणति
वतं लोकः, प्रतिमानीते इत्यर्थः। मोणिता|
३८ । रुपय हिंसे (सूण, तदा, ५) वर्गपादिः।
मृणति। मर्थिता । युद्धे-रणति वारणानिति इलायुधः। १०५)।
४. । रणम् गतौ (रण, भा, प) मरणयति
रण बण् रुत्यू वण चटण दुञ्भचे वेणुञ् निशामने
वादिवादान-गमन-ज्ञान-चिन्तासु वर्णक
वणे शोण गतेऽस्मिन् शण थण म दाने यणक तथा ।
४० ! रण कति (रण, भा, प)
४१ । व्रण कति (वय, भा, म) पूर्बोरेफादिः षो
रेफयुक्तवकारादिः । रणति । बणति। रति शन्दे।
४२ । र यण् च (वण, भा, ५) -अवीवणत अववाणत् ।
चकारात् रुति।
४३ । ण् दुञ् भने ( ण, तना, उ) द, अ-हणोति
वर्णोति गुते वर्णने । उ---
-~-वर्णिया हत्या।
४४ । वेगृञ् निशामने वादिवादानगमनज्ञानचिन्तास
(वेण, खा, उ) फा-अविवेणत् । अ-वेणति वेणते।
विवेणे ! निशामनं चाक्षुषज्ञानम् । वादितं मरजादि, तस्यादानं
ग्रहणंवादिनादानम्। केवितु वादिवं वादिनविषया किया
प्रत्येकोऽर्थ इत्याहुः । (१)1
११) आदानमिन्यपरोऽर्थ । तपाच वेथवः कोषकास्युरित्यय टोकार्या
"वेषति ग्टलाति शोमादिक, वेषज निशामने वादिलादान-गमन-धाम-चिन्नास
च, नानीति उरिति भरत
-

·शान्तवर्ग:।
१८१
।
४५ ! वर्णक वर्णे ( वर्ण, चु, प) वर्णयति । अयं कैशिन्न
मन्यते ( वर्णतक इत्यदन्त चुरादिनैव सिद्धेः)।
५६ । गोण गतेऽस्मिन् (शोण, भा, ५) - अशुशोम्पात् ।
अस्मिन वर्णो । वर्णशेरितवर्णाभावः। योगाति सूर्य: सन्ध्या-
याम्।
४७ । गणम दाने शण, भा, प)
४८ । अण्म दाने । (श्रण, भा, ५) शेपो रेफयुक्तः ।
भ-शणयति, अण्यति। (विषयन्ति च तेऽप्यस्मै सत्यवाच:
सदाधिप इति हलायुधः । १७०)।
४८ । अणक तथा (श्रण, चु, प) रेफयुतः । कथाणायति ।
तथा हाने । खमतेश्स्य अाडि साविकल्पेऽप्यष्टमस्वरानुबन्धा-
भाष: केपाञ्चिदनुरोधात्। (विथाणयति यः श्रीमान् विप्रेन्यो
विपुलंवखिति इलायुधः । १७०)।
योण लोणुतु सङ्घाते णान्ताः मञ्चाशदीरिताः ।
४६ । यो सङ्घाते । (श्रोग्य, या, य)
५० । सो समाते । (श्लोण, वा, प) हो तालव्यादी,
क्रमानेमान्तःस्थटतीययुको छ। -अशुत्रोणत् पशुझोणत् ।
सनातो रायीकरणम् । (१) ।
णान्ताः पञ्चाशदीरिताः।
(पञ्चाशसंख्यका एकारान्ता धातवः कथिताः)।
(१) अमरोलपमुवाचकोषपदस टीकायां "श्रोशनि जवयोः संहतो
भवति श्रोणः, श्रोण सङ्घाते पचादित्यादिति भरतः ।

·१८२
सटीककविकल्पद्रुमः।
तान्तवर्गः।
अत् सातत्यगतेऽतीति वन्धे
नत्
सर्द्धनैश्ययोः।
पृणागत्योः कृती वेष्टे कृती शप छिदि कृतक् ।
संशब्द कित् संशयेच्छावासारोग्ये लिकित मतौ।
१। अत् सातत्यगते (अत, खा, 4) सातत्यगतं नैरन्तयण
भ्रमणं प्रापणञ्च । अतति वायुः। यतति सूर्यो गगनं, सततं
प्राप्नोतीत्यर्थः ।
१। अति बन्धे । (अन्त, वा, प)
२। ईति वन्धे । (ईन्त, था, प) शेयो दीर्घादिः। ---
मन्यते । ईन्त्यते ।
३ । चत् सङ्घनश्ययोः ध्यागत्योः (ऋत्, खा, म) णा
घरतीयते जनः, स्पईने, ईखरो भवति, कञ्चिद्दयते,
गच्छति वेत्यर्थः । परे त ईयडोऽप्राप्तिपक्षे परस्मैपदमेष ।
धार्तीत
४। रुतीध वेटे (सत, रुधा, प)ई-कृत्तः। ध-रुति।
दया।
मानर्त इत्यादि।
"
चकत ।
४। कृतीश पछिटि (सत, उदा, प) ई-कृप्तः ।
ा, प-टान्तति । ध। नृत्तदृष्टित्यादिना येमत्वादेव
निठाया पनिमत्ये सिहे पम्य पूर्यस्य च ईटनुसन्धो नेम् डोहोत्यस
व्यभिधारसूचनार्थः । तेन धावु नये समोत्यादीनां "धाषिता:
पान्य मार्या" इत्याटि गिहमिति रमानाथः। मनितं तितमिस्यादि
मिहमिति क्रमदीगरः। केविन धावनं धावमोस नाती

·तान्तवर्ग:। ५। कृतक धावित इत्यादि सनाधाय ईदित्करगामाभ्यां यडल कि निष्ठाया इनिषेधार्थ, तेन चरोकृत्तमित्याहुः। विरहिनिकननकुन्त मुग्या- सतितकिदन्तुरिता इति नयदेवोक्तं निकृन्तन्त करोतीति शवन्तात् औ नन्द्यादित्वादनप्रत्यये साध्यम् । (यं कत्ति गुण- ग्राम: कृन्तत्यरियिरासि य इत्युभयत्र हलायुधः । १२२)। संशब्दे । कृत, चु, ५) दीर्घो । क- -कीर्तयन्ति च गोष्टी बदगुणानप्मरोगणा इति हलायुध । १२२ । कीर्ती- देशस्य नित्यत्वेऽपि कृतपाठः की देशस्य कचित् व्यभिचार- सूचनार्थः, नेन अचीकृतदित्यादि सिद्धन् । (अचिकीर्तदित्यपि, तेन “यपथद्गुणान् चातुरचिकीतच विक्रममिति भट्टि. । १५ । ७२)। है। कित् संशयेच्छावासारोग्ये ( कित, वा, प) विचिकित्- सति मन', संयते इत्यर्थः। प्रारोग्य-चिकित्सत्यातरं वैद्यः । इच्छानिवासयोस्तु केततीति वोपदेव.। तत्र तिवादयो न प्रयु- ज्यन्ते इति रमानाथः । इति न वनिता मेता हन्तुं मनो विचिकित्सते” इति तु चन्तर्भूतार्थतया कर्मकर्तरि सन- अन्यग्रन्येत्यादिना यको निषेधे सिद्धम् । ६ । लिकित् मतो (कित, हा, 4)र-वैदिकः । लि- चिकत्ति। चतेञ् याचे चिती ज्ञाने चितकच चितिक स्मृतौ। ७) चनेञ् याचे ( चत, मा, उ) ए-अचतीत् । चतति चतते। ८। चिती ज्ञाने (चित, भा, प) ई-चित्तः। ज्ञानमिद " -

·१८४
सटीकविकल्पद्रुमः।
नागरणं ज्ञानश्च । घविद्यानिद्रयाक्रान्ते जगत्येकः सचेततीति
इलायुधः । १२६ । चिचेत रामसत्कमिति भट्टिः।१४।।
(रुन नागपाशवन्धनरूपं, चित जातवान्)।
८ चितक इच (चित, चु, भा) क, 5-घेतयते ।
चकारात् भाने । नवोपयायिका यावद्राशस्यशेतयन्ति नेति भट्टी
(८) १२३) गएकतानित्यवादात्मनेपदम् । चेतनं तस्तं करो-
तीति जी या माध्यम् । ( कादम्बरीरसभरेण समस्त एव मनोन
फिक्षिपि चेतयते चनोऽयमिति कादमर्या उत्तरपए प्रारम्भ
अन्य सदुक्तिः)।
। चितिक माती (चिन्त, भा, ५). क-चिन्तयति
विष्णु गधी।
चुत कि सन्दीपने चुत् ग हिंसे ग्रन्ये चुत चुतिर ।
जर जुत ज्युटङ दात्यां ज्यतिचीच द्युत्लपि।
पात कि मन्दीपने (पत, , भा, प) क-पति,
पति
-
।
गरिमे अन्ये (पा राना, पग-पति पति।
प्रन्यो गन्यमम् ।
१. पुनिर पाये (गुन, भा, २)
११ तिर भरणे (, भा, प) मेयोमम्मा.
मुक पतन पोनीत । पदता पपोतीरा । पर
पापनम् | anf मनोपत्रा।
१५ जनराम्] (जताभा, पा)
परम दाम
(त, मा.T) पायो

·तान्तवर्गः। . ऽन्तःस्थादि युक्ताः । -अजजोतत् अजुज्योतत् । ड -जोतते ज्योतते चन्द्रः। १३ । व्यतिच (व्युत, था, ५) दर्यज्यतत् अज्योतीत् । चकारात् युत्याम् । १४ । अथ द्युत् ल ड्डपि (शुत, मा, मा) - अद्युतत् । दु-द्योतते । दिद्युने । अपि शब्दात द्युत्याम् । त्य नन्तै पत्य डैश्ये पत्लज गत्याञ्च पुस्तक । बन्धे बुस्तक् च नादृत्यादृत्योर्मुस्त क संहतो। १५ । गृत्य नत (नृत, दिवा, प) य-नृत्यति नर्तकः । १६ । पत्य डैश्ये (पत, दिवा, था) य, ड ~पत्यते। ऐण्य- मोखरीभायः । १६ । पत् टन गत्याश्च ( पत, भ्वा, प) स्त-अपतत् । ज- पात: पतः (दुनीभून्चलायेति विभापया णप्रत्ययः । ) गतिरिह पतनम् । पतति पत्रं रक्षात् । चकारादेश्ये च । १०। पुस्तक बन्धे (पुस्त, चु, प) एतदाद्यास्वयः पञ्चम. खरिणो दन्त्यसोपधाः । क-पुस्तयति । १८ । बुस्तक च नाहत्यादृत्योः (बुस्त, च, प) नातिरना. दरः। कम्तयति उल लोकः। बुस्तयति धोरं मुधीः । चकारात् पुस्तक च ( नाहत्याहत्यर्थकः)। १८ । मुस्त के संहतो ( मुस्त, चु, य) पर्गपादिः । का-मुसयति। यत् क खेदोपस्करयोनिरः प्रत्यर्पणे यतीड्। यत्ने युटङ दीप्तौ त् कच त् डुब्ल्ट वर्त्तने , २४ ·सटीककविकल्पद्रुमः। २०। यत्क खेदोपस्करयोः (वत, चु, प) खेद इह ताड- नम् । क-यातयति पुत्रं पिता, ताडयतीत्यर्थः। यातयति स्टई ग्टहिणी, उपस्करोतीत्यर्थः । निरः प्रत्यर्पणे। (निरुपसर्गात् यातिधात: प्रत्यर्यार्थ प्रयुज्यते इत्यर्थः)। प्रत्यर्पणं परिवर्तः। निर्यातयति धान्येन मापं लोक', धान्य म्टहीवा मापं ददातीत्यर्थः । २० । यतीङ यत्ने ( यत, वा, पा) ई-यत्तः। -- -यतते पठितुं शिथ्यः । २१। युटङ' दीप्तौ (युत, खा, आ) ऋ-ययुयोतत् । ड-योतते। २२ । तृक च (हत, चु, प) कयति । चकारात् दीप्तौ। २२। सत् हुवल वर्तने (रत, वा, या) - -वर्तते उ-वर्तिवा तत्त्वा। व–वपति, विकृत्मति। (योनेम् पे स्थमनोत्विमे इत्युक्तः। मे-यतिष्यते । मादन्यत्र विवर्तिपा विरत्सा)। ल-अरतत् । हत् वाटत्युङ सम्भक्तौ वरणे वस्तक वधे। २२ । रत् युद्ध सम्मको (रत, दिवा, आ) २३ । वारत् युद्ध सम्भक्ती (वारत्, दिया, आ) य, डर-- इत्यते, वाटत्यते । उ-वर्तिवा इत्त्वा, धापत्तित्वा वारया। सम्भक्तिः सेवनम् । २४ । वस्त का वधे ( वस्त, चु, भा) दन्यसोपधः । क, -वस्तयते । गतिइिंसायाचनेविति केचित् ।

·तान्तर्गः। १८७ } ल्टश्चिताशौलो शुत्युातिर स्यात् चरे शस्तपस्तिलुर्। खमे प्वर्त्तखतक गत्यां तो तास्त्रिंशदेकतः । २५ । ललिताड् शौकत्र (खित, स्वा, था) वकारयुक्तः । लअश्वितत् । था-खितितं खितं तेन, प्रवितितः प्रवित्त: -श्वेतते प्रासादः । (अजखमभिः शवस्वीणा धौतमि- वाधिकं । यद्यय: खेत दिक्ष इति इलायुधः । २३६ )। २६ । एतिर स्थात् क्षरे (इत, भ्वा, ५) २७ । शुगतिर स्यात् क्षरे (यात, स्वा, प) हौ तालव्य- वर्गाद्ययुक्ततालव्यादी, शेपोन्तिःस्याटियुक्तश्च । नकारनायनुसार- पञ्चमावित्यादिनियमेऽप्यनयोस्तालव्यादित्वं, तहचनस्य व्यभिचार- सूचनार्थम् । तेन चुलुम्पलोपे इत्यादीनामोध्यवर्गशेषोपधत्वं सङ्ग- घरते । तेन किपि सयोगान्तलोपे जुलुम् इत्यादि सिहम् । किन्तु हौ दन्यादी इति धातप्रदीपकमदीश्वरौ । तन्मते तं योततीति तात्, तमाचटे इति औ जीमोति डिवाहिलोपे इसालोपति यलोपे तशयतीति पुनः किपि ओर्लोपे शतक इति स्थिते संयोगादेः सस्य लोपे तक् इति। (१)। दूर-अयुतत् अशोतीत्, अद्युतत् प्रद्योतीत् । क्षर इह पासेचनं क्षरणञ्च । रतमयमोतिपुः शुखा प्रति महिः । १५ । ५१ । (कपयः क्षुषाः पण्डिताः सन्तोरक्त चरन्तिम इत्यर्थः)। इद कवचमोतीटिति। नियोतन्ते मुतनु कवरीविन्दवो यावदेते इति मालत्या गणकृतानित्यत्वात् । (1) समतेऽपि सानसारादिनि चस लुपि सन्धिपहयात् सम्बिनुष्यै न सन्धिरिति नियमात् भएझमोरिन्दनेन शख नकारे महतो विप्रतिषेधो यहाधितं तहाधितमेवेति न्यावादाविधिनिषेधस वाधे घडिति जस गकारे झरझसोरित्यनेन पुनर्गकारण कगावित्यधिक पाठ ।

·मटोककविकल्पद्रुमः। २सायति स्वप्ने । यस्त, अदा, प) २६ । पति लुर खप्ने । (पनस्त, अदा, प) हौ कमा- चालव्यमईन्यादी, दन्यसोपधौ च । इ-शंस्त्यते, संस्यते। नमध्यपाठेपि नस्योपान्त्यत्वामावादेव लोपासम्भवे इदनुबन्धो वेदेषञ्चारणभेदार्थ:। ल-गंशि संसि । र-वैदिकः । ३० । वर्तक गत्या तङ्के (वर्ग, चु, प) ३१ । स्वर्गक गत्यां तङ्के । (स्वत, चु, ५) हौ कमान यकारयुक्तमूर्धन्यदन्यादी। तहो दु.खेन जीवनम् । क--- -स्वयति ननो, गति, दु:ऐन नीपति वेत्यर्थः । सिवर्तयिषति, सिख- तयिनि । (१)। तास्त्रिंशदेकतः । एकत एकेन सहेत्यर्थः । (तास्तकारान्ता धातव एकत्रिशसंख्यका इत्यर्थः)। } थान्तवर्ग: काथेन निपचने नायक प्रतिहऽथ कि क्रय । ऋथ लाथ कथम वधे कुथि क्लेशे च कुथ् य त । पूतित्वे कत्वङ लाचे कुन्य छैन्यम् श्लिपि लिशि। १। कयेज् निप्पचने (कय, वा, प) वकारयुक्तः । अकयीत्। ज-काथः कथ: । क्वथयति वैद्य औषध, निष्पच- तीत्यर्थः। (1) वर्त स्वत॑ति घोपदेशाषोपदेशवादग्यपाठात् प्रथमस्य कृतसकारतया जिलो मेरिति नियमात् किलादिन्यनेम पत्य अन्यस्य व नेति बोध्यम् ।

·थान्तवग। १८८ । २। मथक प्रतिहम ( कथ, चु, ५) रेफयतः। प्रतिमा पुनः पुनः हृष्टीकरणम् । क-काययति गिलोक', पुनः पुनः वर्षयतीत्यर्थः। २। अथ कि नथ वधे (कय, चु, भ्वा, प) २। कथम वधे ( क्रय, स्वा, प) ३ । क्लयम वधे ( लय, श्या, प) ४। कथम वधे (नय, भा, प) हावाद्यौ रेफ- युक्तौ । पुनः पाठात् पूर्यो न मित् । शेपो कमान्त. स्थाटतीय- दन्त्यवर्गोषयुक्तौ। कि-काथयति कथयति । म-कथयति, कथयति, कथयति। ५ । कुथि क्लेणे च (कुन्य, भा, प) पञ्चमवरी। इ-कुन्यते। क्लेयो दुःशानुभवः । शीतातच न कुन्यतीति इलायुधः । १२४ । (यस्य राष्ट्रे जन इति शेप:)। चकारात् वधे । ५ । फुथ्य त पूतित्वे (कुथ, दिवा, प) पूतिन्वं दुर्गन्धीमावः! य-कुथ्यति मौनो दुर्गन्धास्यादित्यर्थः। चुकोथ । (यस्य राष्ट्र धनाघ्यो वा मृत: कोपिन कुथ्यतीति इलायुधः। १२४ । न कुति न पूतिगन्धमायतीत्यर्थः)। ६ । कत्थड लाये ( कत्य, भा, पा) दन्त्यवांद्योपधः । साधः प्रशंसा। डकत्यते गुगिनं गुणी । ७ । कुन्या लिपि क्लिशि (कुन्थ, कया, प) ८१ छैन्यग् शिपि क्लिपि (न्य, या, प) कौ पञ्चम- सरिणी, शेपो रेफयुक्तः । लिशि दु खानुभवे । ग कुथाति न बुभुक्षात इति हलायुध' । १२४ । कुधाति । ।

·। १८० सटीकविकल्पद्रुमः। ग्रथिङ् जैह्मोग कि ग्रन्थ् दर्भ णाथ नाथदवाशिपोः। ऐश्वर्थने पुध्य हिंसे पुथि कुन्ये पुथक् लिपि । १। ग्रथिड् जैह्मो (ग्रन्य, भा, पा) रेफयुक्तः । ब्रह्मामिह कुटिलीभावः कुटिलीकरण । दू-ग्रन्याते । ड-ग्रन्य ने काठं, कुटिलं स्यादित्यर्थः । ग्रन्यते लता वायुः, कुटिलीकरोतीत्यर्थः । १० । गकि ग्रन्थ दर्भे (ग्रन्य, या, चु, मा, प) रेफयुक्तः । दर्भो ग्रन्यनम् । ग-ग्रथाति माला मालिकः । कि-ग्रन्थयति ग्रन्यति । ग्रन्थिमुद्ग्रथयितुं हृदयेथे इति (१०६३) माघप्रयोगविन्यः। (१) ११ । पाथड दवाशिपोरैश्वर्थने । (पाय, बा, अर) १२ । नाथूड दवाशिघोरैश्येर्थने योपदेशविधौ वर्जनेऽप्याद्यस्य पाठः केपाश्चिदनुरोधात् । षो दन्त्यादिः। ऋ-धननाथत् । ड-प्रणाथ ते, प्रनाथते । दव याशीरिष्टाशंसनम् । डित्त्वेऽप्यस्य शपथाशीर्गत्यन- कारे इति नियमादाथिपोऽन्यत्र परस्मैपदम्, नाथति शव बली उपतापयतीत्यर्थः । नाथते श्रियं लोक आशंसते इत्यर्थः । नाति धनी ईश्वर: स्यादित्यर्थः। नाति भूमि नृपं विप्रः, याचने इत्यर्थः। मार्गणैरथ तव प्रयोजनं नाथसे किम न भूभृत: पति उपताप, 6) कातन्वधातहत्तौ रमानाधन यथ बचने चेति गणव्यायामापसरे सोदाहरणं यथधातु व्याख्याय 'तालव्यशकारादिरयमिति बोपदेव । नर्ष राघवे-यन्माल्यपथनावशेषविकलैरिति । मुभूनिर्धातपदी चोत्तोल्य निरबोधत पथिमिति दर्शनात् कर्माहतोयादियाय' भित्यु । एतेन यथ बन्यने देशित पथ बन्धने चेत्यपि भवतीति फलितार्थ । व्यन्यत्रापि पथि यकि कौटिल्ये इत्यनयोाख्याने “चन्द्रगोमिनात अथ ग्रधि कौटिल्ये इति पटिप्पा पचते यन्यते यत'मित्याह रमानाथ !

·थानाव:
-
१८५
मिति भारयो ( १३५८) यापनमयागंमाविशेषः । मागिपि
नित्यमात्मनेपदमन्यव विमापयेति केचित् ।
१३। पुथ्य मेि ( पुष, दिया, ५) य-पुष्यति। पुपोय ।
१३। पुथि फुन्ये (पुन्य, भ्या, प) पक्षमम्बरी | T-पुन्याते ।
पन्नास्यमयमादिरमित्य के । पुन्यति । फुन्यो बध गौ।
१३ । पृथम लिपि (पुथ, पु, प) क-पोषयति ।
लिपि धीमी।
पपेन् गत्यां पथिक च प्रोपृञ् पर्यापणे घ्यक् ।
क्षेपे प्रधक् च प्रथम ड च ख्याती मिवृञ् वधे ।
मेधायां मेघृञ् सने च मन्य कुन्ये ग मन्य च ।
गाहेज मधे च मथ माघ लुथि कुन्ये व्यघाङ ।
दुःसे चाले भये वेथ विघृङ्याचे यथम् वधे ।
१४ । पयेज् गत्याम् ( पथ, मा, ५) एमपयोत् । -
पाय: पथः।
।
१४ । पथिक प (पन्य, , प), क-पन्ययति । पकारा-
अत्याम् । (फुगस्यलं पन्ययतीति इलायुधः । २०)।
१५ । भोयम् पर्यापणे (प्रोथ, भा, 3) रेफयुक्त: । -
पपमोयत् । अ-प्रोपति प्रोयते । पर्यापणं सामर्यम् । पुमो-
थामे न करनेति महिः। १४ । ८४ । पर्यापणं परिसूति
गोविन्दमः।
१६। एयर क्षेपे ( प्य, अ, 4) क-पर्यात गुड.
मौषधे सनः ।
.

·१८२ सटीककविकल्पद्रुमः। १७ । प्रथक् च (मथ, चु, य) रेमयुक्तः । क-माययति। चकारात् क्षेमे। १७ । प्रथम च ख्याती (प्रथ, मा, था) रेफयुक्तः। म- प्रथयति । पप्रथा । ड-प्रथते गुणी, प्रसिद्धः स्यादित्यर्थः। चकारात् प्रथक् च। १८ । मिथुन वधे मेधायाम् ( मिथ, भा, उ) - अमित मेथत् । अ-मैथति मेयते शास्त्रार्थ शिष्यः, धारयतीत्यर्थः । मिमिथतः। १८ । मेथम सने च ( मेथ, वा, उ) अ-मेथति मेयते धीरो गुणिना, संगच्छते इत्यर्थः। -मामिमेयत् । मिमेयतः । चकारात् वधमेधयोश। २० । मन्त्र कुन्थे ( गाहे ) ( मन्य, था, प) कुन्थः चिय मन्यते । मन्थति। २०१ ग मन्ध च गाहे (मन्य, कया, प) गाहो पिलोड़नम् । ग- मथाति दधि बालवी। (सौमिविरमाचतरोझ्यानिति भट्टिः। १७ । ११ । मथामि कौरवशतं समरे न कोपादिति वेग्यो। इत्युभयव विनाशार्थः)। चकारात मन्य च (यादिगणीयमन्थ- धातरपि गावार्थकः)। २१ । न मथे च (मय, स्वा, प) ज-माथ: मथः। ए. भमयीत् । धकारात गाडे। (सम्पा मकरध्वजेन मथनं त्यसो भदथे पुरेति रतापल्या पिनायो गाइरोत्युभयानम्)। २१ । मथि कुन्य (मन्य, ध्या, प) २२ । माथि कुन्ये (मान्य, या, प) २३ । लुधि कुन्य (लन्य, मा, प) मध्यमो हितोयसरी, ·थानवर्गः। १६३ शेषः पञ्चमखरो। दु-मन्याते, मान्याते, लुन्याते। कुन्यो वधलेगी। २४ । व्यथाड दु:खे चाले भये ( व्यथ, वा, था) दुःख दुःखानुभव:, चाल: 'काम्पः । प-व्यथा। म-व्यथयति । ड- व्यथते लोकः, दुःखमनुभवति, कम्पते, विमेति वेत्यर्थः । फेचिक्षु दुःखभयचालनयोरिति पठित्वा मयेन पालनं भयचालन- मित्याः। दुःखभयचालने इति पठित्वा दुःखभययोशालन- मुत्पादनमिति गोविन्दभट्टः । २५ । वेथड याचे । ( वेथ, बा, पा) २६ । विथङ् याचे 5 (विय, वा, था) - -यविषेयत् । ड-वेथते, विवेथे, विविथे। २७ । श्रथम् वधे ( श्रथ, स्वा, आ) एतदाद्याः सर्व थान्ता रेफयुक्ततालव्याद्याः । म-यथयति । थन्य कि दर्भे वधे यन्यग् मोक्षे प्रतिहृपि थथक् । यत्ने प्रतिद्धपि थकि बन्ध मोक्षे वधे थथिङ् । शैथिल्यामी थकारान्ता अष्टाविंशतिरीरिताः । २८। अन्य कि दमें वधे (अन्य, चु, खा, प) कि-श्रन्थयति श्रन्यति । दर्भो ग्रन्यनम् । २८। अन्यग मोक्षे प्रतिहपि (यन्य, कया, प) ग-यथाति वत्सं गोपः, मुञ्चतीत्यर्थः । अथाति शिशुं लोक', पुन: पुनहर्षय- तीत्यर्थः। २० क। अथक् यत्ने प्रतिइपि (श्रथ, च, प) क-श्राथयति २५ ·१६४ सटीककविकल्पद्रुमः । पठितुं शिष्यः, यतते इत्यर्थः । श्राययति शिशुं लोकः, पुन: पुन वर्षयतीत्यर्थः। २७ ख । अथ कि बन्धे मोक्षे वधे (अथ, चु, खा, प) कि- आययति यति। माध्यं श्राययति स्फुटार्थमधुरं गद्यञ्च पद्यं सदा । भावालङ्कतिपेशलं त्रययति स्पष्टाक्षरं नाटकं, अथाति प्रथिताव- दातचरितः शास्त्र विचित्रञ्च यः॥ इति हलायुधोक्तं अधयतीति अथल्क दौर्बल्ये इत्यदन्तस्य रूपम् । अनेकार्थत्वाइमातीत्यर्थः । (१) २७ ग। अथिड् शैथिल्ये ( अन्य, बा, भा) शैथिल्यमिइ शिथिलीभावस्तत्करणच। दू-अन्याते। हु-अन्यते यत्रं, शिथिलं स्थादित्यर्थः। अन्यते वस्त्रं लोकः, शिथिलं करोतीत्यर्थः । अमी थकारान्ता अष्टाविंशतिरीरिताः। (२)। सुगमम् । . (१) राज-वीयौरीन्द्रमोहन ठाकुर मुद्रित-कविरहस्से धान्दाहरणं नास्ति । अथवाददाहरणपेन योऽयं हलायुधश्नोको दुर्गादामेनोवृत एतेनैव लोकेन तल पथधाबदाहरयानि दर्शितानि । चापयति वषयति मातीस्थल त कमेण पाथयति पथयति पनातीति पदानि सन्नि । (२) श्रथम् वधे रव्यमात् परं बन्यधावणवधानेन पुनः पधातपाठादिश गणमेवं परोस्यमागता। तन्मया कथम् वधे इत्यस्य २७ संख्ययैव शुस्मभेष थपरपि लयः थधातको निर्दिया । अष्टाविंशतिसया त समाहरोधात वन्य धाताव पूर्व दर्मिया । किन्याव वचम् व रन्थमन्नर-वधक यो प्रतिषि कि धनमोक्षयो। पषिद्ध चिस्ये वन्य विधातदो। म भोले प्रतिषि वा प्रापितिर्मताः। रत्ये भूमपाले सामानापरी भवनीयरममसाइसेनेति । .

·दान्तवर्गः। अदलौ भक्षेऽदि बन्धेऽई यातनागतियाचने । १ । भलौ भक्षे (अद, अदा, प) ल-अत्ति । औ-यत्ता। गणशतमनित्यमिति न्यायात् शप:स्थिती अदतीत्यपीति वररुचिः। १। अदि बन्धे (पन्द, वा, प)-अन्द्यते । अन्दति । २। पई यातनागतियाचने (बई, वा, ५) यातना नाड़नम् । अहति पिता पुत्रम् । शरइन नाईति चातकोऽपीति रघुः। १७॥ न याचतीत्यर्थः । अहम् वधेऽर्दक् च इदि परमैश्वर्य उन्द धी। क्लेट उइनिति क्रीड़ाखादे क्लदि तु रोदने। अाहानेऽथ क्लद पमङ्च वैल्लयविकलत्वयोः। २। बई वधे (थई, वा, उ) ज अति अईते । रक्ष:- सहखाणि चतुर्दशा दिति । अयमात्मनेपदीत्यन्ये । २। अक् च ( अई, चु, प) क-अहयति। चकारात् बधे। अयमात्मनेपदीत्येके । ३। पूदि परमैश्वर्ये (इन्द, या, प) इखादिः। पू- इन्यते । इन्दति इन्द्रः। ४ । उन्द धौ लोदे (उन्द, रुधा, प) इस्वादिः । लोद पार्टी- भावः । ध-उनत्ति वस्त्रं पयसा । ई-उन्न: उत्तः (शीघ्रानोन्द- मुदविन्दोवेति विभापया तस्य न:) उन्दिदिपति । ५। उािति कीड़ाखादे (वह, वा, भा) सी, रेफ- ·सटीककविकल्पद्रुमः। मध्यः । दीर्घस्य नित्यत्वात् ( व्यनच्तयोको धोघ इति नियमादिति भावः ) दीर्घादिरिति कश्चित् । मिति: परिमाणम् । --अईते कनकं वणिक्। ६ । लादि तु रोदने चाहाने (लन्द, भ्वा, प) इ-लन्यते । ६। अथ क्लदम ङ च वैक्लयविकलत्वयोः ( कद, खा, आ) मैक्लव्यं विहलीभाषः । प-क्लदा । म-लादयति । छ-क्लदते रोगातः । चकारात क्लदि च ( एतहयार्थकः ) विलौ लरौ ता, वाक्रन्दक् शब्दसातत्य ट विदा । खत्रि मोक्षे स्नेह इचिद् याचा जि विद कूजने । विलो लरौती। तौ क्लदिलदमडगे (विलो विगतो लो लकारो ययो स्तथोक्ती) अन्तःस्थटतीयरहितौ च स्याताम् । (तेन लन्द लाद इतिवन कन्द कद इत्यमि)। ७। कदि त रोदने चाहाने ( कन्द, स्वा, प) इ-कन्दाले । ॥ अथ कद म ङ च वैलायविकलत्वयोः ( कद, भा, भा) -कदयति । कदते। (एतदुभयार्थक:)। तो हौ (क्लदिल्लदानडो) लरौ च स्याताम्। लस्याने रेफो ययो स्तौ लरौ। (तेन क्लन्द लाद इतिवत् कन्द कद इत्यपि )। ८1 कादि तु रोदने माहाने (क्रन्द, भा, प) क्रन्द्यते । नतोऽकन्दीदृशग्रीवः । क्रन्दन्ति भरिमिवाभिपन्नम् । ८। अथ कद ङ च वैलव्यविकलत्वयोः (कद,वा, भा) 4- कदा । म ऋदयति । -कदते । चकारात् कदि च ( एतदुभ- प-कहा। . चकारात् कदि । .

·दान्तवर्ग:। क- यार्थकः) । एवं कदि ऋदि वैलव्ये इति मादावात्मनेपदिनौ मानु- बन्धौ दुर्गसिंहादिभिः पद्यते । कन्दते, कन्दते, अकन्दि अकान्दि, अकन्दि अकान्दि । एतौ बहुवाद्यसम्मतत्वादनेनोपेक्षितौ । ८। पाकन्दा शब्दसातत्ये (चाकन्द, चु, प) या उपसर्गः। रेफयुक्तोऽयम् । -पाकन्दयति । शब्दसातत्यं निरन्तरधब्द- किया । ( पाकन्दयति यन्तम् )। १०। ल विदाङ जि मोक्षे स्नेहे (च्चिद, स्वा, था) एतदा- द्यास्त्रयो वकारयुक्तक्षाद्याः। ल-अविदत् । आ-वेदित विणं तेन, प्रवेदितः प्रविमः सः। वेदते तिलस्तैलं, मुश्तीत्यर्थः । जि-विमोऽस्ति । स्नेहः स्निग्धीभावः । १० । र चिटू या च् (विद, दिवा, प) दूर्-अच्चिदत् अच्चेदीत् । अस्मान्नित्यं ड दूति दुर्गसिंहः। य–विद्यति। या~- वेदितं चिम नेन, प्रविण: प्रच्छेदितः मः। चकारात मोक्षे नेहे। १०। यानि विद कूजने (च्चिद, भा, य) या वेदित चिमं तेन, अपेदित: प्रविणः सः । जि-वियोऽस्ति । मून्य- यर्गटतीयान्तोऽयमित्येके (चिड इत्यर्थः) . क्लद क्लिदिङ रुदि क्लियूइर्ले दे धौ क्षुदि दि । दक । लदि ज ड रुदि (क्लान्द, भा, उ) ११ । क्लिादि अड दि ) (क्लिन्द, भा, ३) द्वावन्त.स्थ- दतीययक्तौ। इ-लन्द्यते, लिन्द्यते । अ-क्वन्दति लन्दते, लिन्दति विन्दते। लन्दते क्लिन्दते । (१) रुदि रोदने। . } (१) जिता सिद्धे अडितोः पाठोऽकर्बर्थक्रियाभिमायार्थ इति कामधेनुः । सफलवकर्तर्यपि यात्मनेपदार्थ इत्यर्थ ।

·दान्तवर्गः। १८८ १८ । खुह ड क्रीडायाम । (खुर्द, भा, मा) " पञ्चमपठस्परिणौ। दीपिणः पृथकपाठात पूर्वस्य यनन्तयीति न दोघ. । उ-खुईने पहने। २० । खई दशने (पई, भा, प ) दशनं दन्तकरणककिया। खति मूलक लोक. । केचित्तु दन्दभूके इति पठित्वा दन्दशूको दन्दसूककनकमियत्याः। २१ । खिदा ध्यौ दैन्यके (खिद, रवा, दिवा, था) दैन्यक- सुपतप्तीभावः । ड, ध–खिन्ते नेष्वेव यैद्रव्यं दीयमानं न ग्टह्यने इति इलायुधः। ६८। ड, य-वसुखगिरमिलाप; खिद्यसे लोकतोरिति शाकुन्तले । धौ-खेत्ता । २१|श विदो प परिघाते (विद, तुदा, प) श, प- पिन्दति दुष्ट राजा । भौ-खेता। २२ | गई कि त रये ( गई, तु, भा, प) कि-गई यति गद्दति । रष: शब्दः । २३ । गुर्दक निकेतने (राई, चु, ५) दोषियो वक्ष्यमाणत्वा- दस्य न दोषः। क-गुई यति । निकेतन निवासः । गुर्दङ् च कूहे, तौ दीधी, गद् भापे गुट्ङ खेलने। २३ । गुई च है, (गुर्द, मा, पा) दौघिणो वक्ष्य- माणत्वादस्थापि न दीर्घः । ड-गुईते । कूद: क्रीडा । चकारात् गुहक् च ( कौडार्थकः)। तो दोघौ। तो गुईकाई ङौ (धान) टीक़ दीर्धवन्तौ ।

·० : सटीककविकल्पद्रुमः । २४ । गर्दक निकेतने ( गूई, चु, ५) क-गूई यति । २४ । गईड् गईड् च कर्दे (गृई, था, आ) ड-मूर्हते। चकारात् गृहक् च (कूर्थिकः ) । २५ । गद् भापे (गद, स्वा, प.) गदति । भाप: कथनम् । सारहं कतिचिच्च सजगदिरे इति गणतानित्यत्वादात्मनेपदम् । २६ । गुदुङ खेलने ( गुद, बा, आ) -गोदते। चदेञ् याचे चदि हादे दीप्तौ चुदक नुदि छिदिर। धौञ् छेदे छद् कि सन्दीये कुटुञ् धिवने विपि । २७ । चदेञ् याचे (चद, वा, उ) ए-अचदीत् । अ- चदति चदते। २७१ चदि लादे दीप्तौ ( चन्द, वा, प) दू-चन्द्यते । हादो इर्घः । (१)। २८ । चुदक नुदि (घुद, चु, प ) नुदि प्रेरणे। चौदयति वाणं वीर। २८ । छिदिर् धौज छेदे (छिद, रुधा, उ) छेदो विधा- करणम् । इर्पच्छिदत् अच्छत्सीत् । ध, अ-छिनति शिन्ते दावेण लोकः। औ-छत्ता। ३० । छुद्द कि सन्दीपे (छद, चु, वा, प) सन्दीपो दौती- करणम् । कि-छईयति छति दीपं लोकः । ३० । मृदुञ् धिदेवने विपि (छुद्ध, रुधा, उ) उ-छदित्वा (1) करिदिम लादनार्थक मला सकर्मक, हादार्थे शाकम्भकमाइ । तन चन्द्र शब्दव्युत्पादनाय चन्दयतीनि औषादिकोरक इत्यमरटीकायां , यथा प्रल्हादना चन्द्र इति रधुलोकस्य यायाने पन्दयस्याहादयतीत्यत्र प रनकापायो ।

·दान्तवर्ग:। 149 २०१
फुत्ता। म, ध-छाति कुन्ते। दर-चच्छटा अच्छहीत् ।
देवनं जिगीपेछाव्यवहारस्तुतिद्युतिकान्तिगतय इति केचित् ।
समते तु देवा देवने इत्यस्य निमाटनाद्देवनं क्रीड़नमेष ।
अन्धया वियोग्राणमनर्यकं स्यात् । लिपि दीशौ।
छईक च वमने छ कि संटतौ स मिटूजने ।
३१ । छर्दक् च यमने (छई, चु, 4) वमनं वान्तिः । क--
छईयत्यन्नं लोकः । चकारात अधिर् च ।
३२ । छ कि संहतो ( छट, चु, स्वा, 3) कि, म्-
छादयति छादयते, पदति छदते दिशं मेघः, चाच्छादयतीत्यर्थः ।
स मिटूभने।
सद किम्' ऊर्जने मोवनबलयोर्मित् स्यात् (मानुबन्धो
भवेदित्यर्थः)। म-छदयति पुनं पिता, नीवयति यस्तयन्तं
करोति वेत्यर्थः।
णई शब्दे णट् स्लिष्टोक्ती पदक भासि ओ गुदम् ।
प्रेरणे णेद णि सन्निधौ णिदि च कुत्मने।
३३ । गई शन्दे ( णई, सा, प) गोपदेशविधो वजनेऽप्यमा
इस पाठ केयाशिदनरोधात् । प्रणति ।
३४ । पद मिटोक्ती (गद, खा, प) निटोकिरव्यहागन्दः ।
नदति घण्टा।
पद क भासि (णट, चु, प) क-नाटयति ।
भासि दौतौ।
३५ । श्री गुदा प्रेरणे ( णुद, तदा, 3)अ, य-मुदति
मुदते शर योधः। पौ-नोत्ता।
२९
३४।

·२०२
सटीककविकल्पद्रुमः
कर्षः। -
२६ । गेह सविधी
(णेद, वा, उ)
३७ । णि सन्निधौ । (गिद, वा, उ) सन्निधिः सन्नि-
-अनिनेदत् । अ-नेदति नेदते दयालुं दीनः । (१)
निनेदुः निनिदुः।
३७। गिदि च कुत्मने (निन्द, स्वा, प) निंसनिन्दनिक्षा
योपदेशफलं चिन्य, णत्वविकल्पने स्वरूपग्रहणात् । (२)
केचित्तु कति विकल्पमिच्छन्ति, त्यादौ तूपसर्गादसमासे उपसर्गात
समासे नित्यमित्यर्थः । (३) यथा प्रणिन्दकः प्रनिन्दक। (४)
प्रगिन्दति । भट्टौ त त्यादावपि विकल्पो दृश्यते । --निन्द्यते ।
निन्दति दुष्टं लोकः । चकारात् गोणिञ्च (फुत्मार्थकः)।
तई हिंसे टटुञ् धिर्नाटरे च तुद औश अथे।
३८ । नई हिंसे (तह, था, प ) तति ।
(1) याल निकटम योगानुकूलष्यापारोधापर्थ | तनय निकटभ योगक्षण
धायतारोदकफनशालिवाहयानो कमंत्तम । दयानुसमीप गलतोन्यर्थ ।
११) पवविकसने विभाषया एखविधानको दायर्घ । सरूपपणाम् मह
पा निसनिन्दनिपा यह पात् । निसनिन्दनिशान नामतो मिसि तेषां
पिकल्पेन पावविधानादियर्ष ।
(१) यस म्याद्यन्नपदम्य उपसर्गयोगे ममाममाय एपमादनमाम उपभष
मह पालो ममामाभार य । या त मागेर उपमप भागो भमा पया
तिरादित विधीयते नाय उपसगोत ममात । ततय म्यायनाना लिनिन्दनिधी
भनि पापियो उभयचापि नित्यपाल सरन्नानाम् नचाये सिलति
पाहिदायत
वारिमोटाहरये प्रगतो निक्षण प्रनिशपम् रम्य पान
माम् । घाएक
पदा भात प्रादेयोगमा माग चयन प्रादेम
प्रितीम्।

·दान्तवर्ग: । २८ दुञ् धिर्नादरे च (द, रुवा, 3) उताहित्या टत्त्वा। ध, ज-टपत्ति बन्ते। दर्-अटदत् प्रतोत् । चकाराहिसे च। ४० । तद और व्यथे (तुद, तदा, 3) अ, शतदति तदते । धौ-तोता। व्यथ इ जान्तस्य रूपम् । ततोद गदया चारिमिति भट्टिः । १४ । ८१ । विधुन्तुदः । बदि चेप्टे दद दाने ती टु नदि संधि । ४१ । बदि चेटे ( बन्द, स्वा, प) तवर्गाद्यादिः । बन्ध नै । तबन्द । दि चेति दामोदरः । (दामोदरमते तन्दधात- रपि) तन्दं नठरम् । ४२ । ददङ दाने ( दद, वा, था) ददते । ४३ । १ नदि संधि ( नन्द, भा, प) -नन्दथुः । - नन्धते । संधि पानन्दयुक्तभावे । ननन्द पारिमवनेत्रया नृप इति रघुः । ३ । ११ । नन्दते च कुलं पुंसामिति त गयकता- नित्यत्वात्। नई शब्द पईङ पानोत्सर्गे पद यङौ गतौ। ४४ । नई शब्द (नई, भ्या, प) नइति । ४५ । पङ् अपानोत्सर्गे (पह, भा, घा) ड-महते रहः। ४६ । पद यो गतौ (पद, दिवा, या ) य, ड-पद्यते । भौ- पटू बटू स्थैर्ये विदि वंशे बुट् बुन्दिर्जु निशामने । (पद, भा, प) ४७ । बद स्वय (बद, भा, प) पदति, बदति पर्वतः । -पत्ता। ४६ । पद स्वयं ·२०४ सटीकाविसल्पद्रुमः । } - अवादीत् अबदीत् । इसादेः सेम इत्यादिना या वृद्धिा, ब्रज- वदेत्यत्र दन्त्यादिवदोग्रहणात् । ४८ । विदि तु अंशे (विन्द, मा, प)-बिन्द्यते। अंधे अवयवे । बिन्दुरिति शब्दस्य व्युत्पत्त्यर्थमेवावं धातुमन्तव्यो नत्व- स्थान्यत्र प्रयोग इति धातपारायणम् । ४८ । बुदिर्घ निशामने (बुद, भ्या, उ) ५० । बुन्दिर्जु नियामने S (बुन्द, था, उ) हो पश्चम- खरिणौ। पूर्-श्रदत् अमोदीत, अवन्दत् अबुन्दीत् । अ--- बोदति बोदते, बुन्दति बुन्दते । उ-वोदित्वा बुत्त्वा, बुन्दित्वा बुत्त्वा। निशामनमालोचनम्, प्रणिधानमिति केचित् । सखसे शरबन्धेन दिव्येनेति बुधुन्द स इति भट्टिः। १४ | ०२। शेषसा- लव्यवर्गाद्यादिरित्येके। (चुन्द इत्यर्थः)। भदिक शुभे भदिङ्मोद प्रीत्योच ञ् धौ भिदिर्मिदि। ५१ । भदिक शुमे ( भन्द, घु, ५) इ, कभन्दयति । शुभं शुभक्रिया। ५१। भदिङ मोदप्रीत्योच ( भन्द, मा, पा) मोदो हपः । प्रीति: मोतीकरणम् । चकारात् शुभेच। -भन्द्यने । 5. भन्दते मरिडत: सदा। ५२ । न धौ भिदिर्भिदि (भिद, रुधा, 3) भित् कियययय- विदारणम् । अ, ध-भिनति भिन्ते फलं नदी। पौ-भेता। दूर-पभिद पमत्सीन । मदिङ सपने जाझे मदे मोटे स्तुतौ गती। ५३। (मन्द, भ्या, था)-मन्यने । 5-मन्द ते नम:, ·मानाः -- म्यपिति, जहाभाति, माति, मोटने, भौति, गयान येत्यर्थः। मदीभिर्यमिह स मिनर्थ ग्लेपने मदक् । ङ टप्तियोगे ममण्ड क्षोदे मिटि मिदक मिहि । ५३ | मटीभिर्यसि ( मद, दिशा, ५), भि-मतो. Ifमा । भ, य-माद्यनि । हर्ममदत् प्रमादोत् पमटीन । पम्मानित्यं र ति दुर्गसिंह:। स मिनये म्पने। (म पूर्थोतो मदधातुर्ग ग्लेपने पाय मित, घटादिर्भयती- त्यर्य:)। गर्योहारः, म्जेपनं दैन्यम् । म-मदयति यवं पूरः । ५३ । मदक ततियोगे (मद, पु, पा) क, 5-मनी मादयते यम्य गास्वाभ्यामरमायणादिति इलायुधः । २३ । ५.४ । पद माड चोदे (घर, था, पा) रेफयु: । घोट- पूर्णाकरणम् । म-पट्यति। प-महा। मदते काननं एन्सी। ५५ । मिटिक निधि (मिन्द, घु,प) ५५ । मिदक मि (मिद, चु, म) मिह खिग्धी- भाये।, कमिन्दयति मेदयति यतिका लेन । इर्मिट् या ल मिदा ञिङ्च मिटू मेदृञ् वमेधयोः । ५५ । इमिद याच (मिट, दिवा, प) ५५ । टु मिटा जिप (मिट, या, भा) पख न परे- पाय मध्यम इति नियापि पूर्वमा हरिविधानात सकारः पर- स्यैव । पूर्मादपि नियंड इति दुर्गः।र-पमिदत् पमेदीन ।

·। । सटीकका विकल्पद्रुमः। य- मेद्यति । श्रा-मेदितं मिन्नं तेन, प्रमिन्नः अमेदितः सः । इतियायामशीलोऽसौ महाकायो न मेद्यतीति हलायुधः । १३६ । (न मेद्यति न खेदजलाीभवतीत्यर्थः) -अमिदत् । श्रा पूर्ववत् । (आकारानुबन्धफलं पूर्ववर्तिधातुवदित्यर्थः) त्रि- मिन्नोऽस्ति । ड-मेदने । चकारात सिहि । किश्चित् किल न मेदते इति हलायुधः । १३६ । ५५ | मिहञ् वधमेधयोः (मिद, खा, उ) ५६ । मेह ञ् वधमेधयोः । (मेद, खा, उ) -अमि- मेदत् । अ-मेदति मेदते शास्त्रार्थ, धारयतीत्यर्थः । मिमिदुः । मिमेदुः। मुदक् संसर्गे नि मुदङ्ह मृद्ग क्षुदि लघिर्। रुटू रोदे रद उत्खाते वदिङ् नुत्यभिवादयोः । ५७ । मुदक् ससर्गे (मुद, धु, प) क-मोदयति तेनान्न लोकः। ५७। जि मुदड इप (मुद, भा, भा) पचित्तोत्साहः। जि-मुदितोऽस्ति । ड-मोदते धनी । ५८। मुटुग चुदि (मद, या, प) ग-दाति । ममई । चुदि चूर्णीकरणे। ५६ । लघिर्रुद रोदे (रुद, भदा, प)रोदोग्यविमोचनम् । -रोदिति लोक: शोकात्। दुर्-अरुदत् अरोदीत् । (धरोदीद्राक्षसानोकमरुदवृभुजापतिरिति भष्टिः। १७। ४८) रोदिम्यनाथमात्मानमिति भट्टो पाहानविषिष्टरोदनक्रियाव्याप्य. वात सकाकत्वमिति जयमङ्गला। ल,ध- ·दान्तवर्गः। २०७ ६. । रद उत्खाते ( रट, भा, ५) रेफाटिः। उत्खात- मुत्खननमिति गोविन्द भट्ट । रदति भूमि म्यूकरः । ६१ । वदिड नुत्यभिवादयोः ( वन्द, भा, पा) अभिवादो नमस्कारः । दू-वन्द्यते । डवन्ट ते गुरुं लोकः, स्तौति नमस्क- रोति वेत्यर्थः । वटै वाचि वट्क् वाचि सन्देशे च व उमि । ६१ । वदै वाचि ( वद, भा, प) ऐ-उद्यात् । वदति । ६१ । यदक् वाचि सन्देशे च ( वद, चु, प) क-यादयति । सन्देशो वचनविशेषः । अयमात्मनेपदीत्येके । ६१ । वद डपि ( वट, भा, उ) अ-वदति वदते। 3- बदते। अयमात्मनेपदीत्यन्ये । अपिशब्दात् वाक्सन्देशयोः । विद कञ् चेतनाख्यानवासवादे विट् लग् पौ। लाभे धौ विटुङ मीमांसे विद्यौङ्भावे विदल मतौ। ६२ । विदड़ का चेतनाख्यानवासवादे (विद, चु, उ) चेतना ज्ञानम्, वाद: स्वैय्यम् । ङ- -वेदय ते शास्त्रं धौरः, नानातीत्यर्थः । वेदयते स्वार्थ लोकः, पाख्यातीत्यर्थः । वेदयते तीर्थ साधुर्वसती. त्यर्थः । वेदयते वृक्षः, स्थिर:स्थादित्यर्थः । अ-वेदयति वेदयते । केचित्तु वाद न पठन्ति, चेतनास्थाने च वेदनेति पठित्वा वेदयते विद, व्ययते इत्यर्थ इत्युदाहरन्ति । अस्याञ्च परस्मैपदममन्य- माना "नितां सपत्नेन निवेदयिष्यत” इत्यत्र निवेदनं करोतीति औ समादधते । ६२ | विदु ट थपत्रौ लाभे (विद, तदा, उ) ल-अयिदत् । श, प, अ-विन्दति विन्दते । गौ-वेत्ता। ।

·।
२०८
सटीककविकल्पद्रुमः।
६२। धौ विद छ मीमासे ( विद, स्था,
भा) मीमांसो
विचारणम् । ध, E-विन्त शास्त्र धीरः। पौ-वेत्ता।
३२ । विद्यौ र भावे (विद, दिवा, या) भावः सत्ता, सा
चे विद्यमानतैव । य, ड-विद्यते विष्णुः । भौ-वेत्ता ।
६२ । विदल मतो (विट, अदा, प) ल -वेत्ति।
शब्दक् शब्दकतौ सोपसर्गस्त्वाविष्कृतौ मतः ।
६३ । शब्दक् शब्दकतौ (शब्द, चु, प) क-शब्दयति ।
सोपसर्गस्लाविष्कृतौ मतः ।
(उपसर्गसहितः शब्दधातुराविष्कारार्थक इत्यर्थः) प्रशब्दयति
गभीरमर्थ शिष्यः, स्फुटं करोतीत्यर्थः ।
श्विदिड शोतोऽथ शटू लजो शाते अाङः शटौगतौ।
६४। शिदिड् शौक्कर (श्विन्द, था, पा) वकारयुक्तः ।
दू-विन्द्यते । ---
-विन्दते पुण्डरीकम् ।
६५। अथ शलजी शाते (शद, खा, प) लूप्रशदत् ।
ज- शाद: पदः । औ-शत्यति । यात: पननं पातनञ्च । शौयते
पत्रं रक्षात्, शीयते पलं रक्षात वायुः। “शदोऽपि म"मित्यनेन
विपये आमनेपदम् । केचिदिमं तदादौ च पठित्वा तत्सामर्थ्यात्
मात्मनेपदानित्यावे शटप्रत्य ये शौयन्ती शीयतीतादाहरन्ति ।
६५ । पाङ: शदी गती (था यद, वा, प) तालव्यादिः ।
मागीयते । पौ-मायामीत् ।
श्राङः पदक् च पट्ल जोश् विपादे भरणे गतौ
भाडः पदक च (अायद, चु, प) क-पासायति ।
*
चकारात् गनौ।

·दान्तवर्गः। २०६ ६६ । पद लूजोग् विपादे भरणे गतो (पट, तुटा, प) -- असदत् । न-साट: मदः । श्री-अमात्मीत् । 7-सीदन्ती सीदती । विपाट पाकुलोभायः । सीति राधा रामटहे। गरगं हिंसा। (१)। पूदङ् निरासे पूदक् त्वातिहत्योच जि विदा । मोहनेहमोने लौ विद्या जि खिदि प्वट्क् । खादे छेदे प्वद सई खाटङ् प्रीतिलिहोः स्पदिङ् । ईपरकम्प स्खट् मपड् विदारे स्वन्द ङ्वल श्रुतौ । ६७ । पूद निरासे (पूद, मा, पा) पष्ठवरी । सूटने। निरासो निक्षेपः । पूद क्षणने इति प्राञ्चः । क्षणनमय- दारण, हिमोपलक्षामिति रमानाथः । ६७ । पटक त्वातिइत्योच (पूद, , प) षष्ठवरी। पातिरङ्गीकारः। कसूदयति धन विप्राय दातुं दाता। रमा- नाथस्तु प्रावण इति दन्त्यसकारं पठित्वा सूटयति मदिरा भाण्डात्, चरतीत्यर्थ इत्याह। चकारान्तिरामे। (इत्यर्थ यथा-मधुसूदनः)। ६८ । जि विदा मोहनेहमोक्षे (प्विद, वा, श्रा) एतदाद्या वकारयुक्ताः पट्। जि-खिन्नोऽस्ति -खेटित धा- (1) कातन्वादावय घातस्तुदादी भादौ च पठित | तब तौदादिकस्य धारणा- नावसरे "सोदन्ती सोदवोत्येतदमिह पठितस्य भादो ठो ज्वादिकार्याध, साद सद' न्युनं रमानायेन। किन्तु मुग्धोधे भादौ पदलजौ विषादै गतादिति पठितवताचार्येण नौदारिकत्वमम्य समतविमिति सूचितम् । इह त तथा पाठ' परमतविज्ञापनार्थ एवेति मन्यामहे ।

·२१० सटीककविकल्पद्रुमः। पा- खिन्नं तेन, प्रखेदितः प्रविन्नः सः । -खेदते तिलस्तैलं, मुच्च- तीत्यर्थः । लु-अखिदत् । स्नेहः स्निग्धीभावः । (१)। ६८। ल श्री विद्या जि खिदि (विद, दिवा, प) ल--- यखिदत् । यौ-स्खेत्ता। -खिद्यति । --पूर्ववत् । जि-खिन्नोऽस्ति । खिदीति मोइस्नेहमोक्षेष्विति वोपदेवः । गावमभरणे इति प्राचः। स्वेदते किल सर्वोऽपि वपुष्मानुष्ण- रश्मितः । न च खिद्यति तस्याङ्गं व्यायामाहितमेदस इत्युभयात्र "हलायुधः । २१२ । ६८ । प्वदक स्वादे छेदे (वद, चु, ५) खादो रसोपादानम् । क-खादयति क्षीरं लोकः । ६। प्वड प्रीतिलिहोः (प्वद, भ्वा, भा) ७० । स्वड प्रीतिलिहोः (खई, वा, मा) ७१ । खादड मोतिलिचो. (स्वाद, स्वा, पा) वाद्यो मूईन्यादिः, शेषौ दन्त्यादी, मध्यमो रेफोपधः । प्रीतिरिधानु- रागविधेपः 1 तत्र यस्यानुरागस्तस्य सम्प्रदानत्वन् । लिट् रसो- पादानम् । ए-अपां हिताय न वारिधारा खादुः सुगन्धिः खदते तुपारा इति श्रीहर्ष:। ३ । ८३ । स्सईने विविध स्वादु खादते च रसायणमिति इलायुधः। ११२। ७२। स्पदिष्ट पत्कम्मे (स्पन्द, खा, पा) -स्पन्द्यते। ८-स्पन्दने चक्षुः । पस्पन्दे। काशे स्पन्द फुये स्पन्द स्पन्द त्वं शवमसके इत्यादी गणतानित्यत्वात् परस्मैपदम् । पचादित्वा- दनि स्पन्द वाचरतीति की सिद्धि । (1) वकारोग्यमोध रति वर्षदेगनेन्युन रमामाधेन ।

·दान्तवर्गः। ७३ । सुखद मपड विदारे (सुखद, भ्वा, भा) म-सुखदयति । भोपसर्गस्य तु “या शमयमे" त्यादिना वा स्वः। प्रमुखदयति प्रस्खादयति । भवपरियादुपसर्गात् परस्य घटादित्वं नास्तीति कातन्वाद्याः। तवैव अवस्थाने अप इति भीमः । प्रसुखादयति भवसवदयति परिसवदयति। अपपरिभ्यां परस्य घटादित्वं नासीति जोमरा: । अपवादयति परिसुखादयति मखदयति । प- सुखदा । 3-सवदते । सुखद स्खदने इति प्राश्वः । स्वदनं स्थैर्य- मिति विलोचनरामो। पाटनमिति गोविन्दभट्टः । क्लेयोत्पादन- मिति गोयीचन्द्रः । हिंसेति रमानाथः । ७४ । स्यन्दू जवल सुतौ (स्यन्द, भ्वा, आ) अन्तःस्यादियुक्तः । ऊ-अस्यन्दिष्ट यस्यन्त । 3--स्यन्दते। व-स्पन्नस्यति, सिस्य- न्सति । -- अस्यदत् । वति: चरणम् । प्रस्यन्दन्मदगन्धलुब्ध- मधुपयालोलगण्डस्थलमित्यत्र गणकतानित्यत्वं, पचादित्वादनि प्रस्यन्द दूवाचरतीति को शवन्तं वा । । , । स्कन्दिरौ शोषणे गत्यां स्कदि ङ् ङाप्लव उद्धृतौ । उत्प्लुत्य गत्यां ङ हदौ ग्वर्थे हादी ङ मोदन। ३५ । स्कन्दिरौ शोपणे गत्याम् (स्कन्द, स्वा, प) दुर्- अस्कदत् अस्कान्त्सीत् । पौ- -स्कन्ता। चस्कन्द । कन्दति पकंपातपेन । ०६ । स्कदिड् अालवउद्धृतौ उत्सुत्यगत्याम् ( सन्द, था, पा) माद्यसरी। -कन्यते । ड-स्कन्दते । चिस्कन्दियते। पञ्चमखरीति धातपदीपरामौ । स्कन्दते स्कुन्दते चापि पड़ालवन- वाचिन इति भट्टमल्लोऽपि । चुन्दिषते ।

·२१२ सटीककविकल्पद्रुमः । ७७ । ङ इदौ ग्वर्थे (हद, भ्वा, पा) ग्वर्थोविठोत्सर्गः। इदते जनः । चौ-इत्ता । ८। बादीङ मोदने (लाद,वा, पा) अन्तःस्थटतीययुक्त- द्वितीयखरी। मोदनं दृष्टीकरणं हृष्टीभावश्च । ई-लव: (ह्लादेःखको चेति इख:) डह्लादते चन्दनं गानम् । “वलात् प्रलादते मन" इति किराते। ११ । ८। हादङ् च .खन इत्येते दान्ताः स्युर्नवसप्ततिः । ७१। हादडच वने (झाद, भ्वा, पा) रेफयुक्तहितीय- सरी। ङ ङ्गादते। चकारात् हादौड च (शब्दार्यकः) (हादते स्निग्धगम्भीरं यद्देशे वधू को घन इति इलायुधः । २३८)। इत्येते दान्ताः स्युर्जवसप्ततिः । (इति, समाप्तौ। एते दान्ता धातवो नवसप्ततिः एकोना- शीतिसंख्यका:)। (१) (1) अस्मिन् हान्नवर्गे "क्लदित रही"सि क्लदधातः कथं पूर्वल पठसंख्यका- मजातीयधातुमध्ये न पठितस्तहीजं र्थ पृष्ठे श्य पड्तौ विष्टतमस्ति । नेनार्य भानु ईशमात् परं षष्ठस्यैव सजातीयत्वं सूचयित्वा (६क) इति चिनेन मया दर्णितः ।

·धान्तवर्गः। इन्धी निघातारध्यु निर्वृद्धौ उधच क्षुध ल्ट । यौ क्षुधि क्रुध् लयौ कोपे गुध् य वेष्टे गुवम् रुपि । १ । इन्धी निधड द्युतौ ( इन्ध, रुधा, पा) इस्सादिः । ई, जि-दूहोऽस्ति । ध, ड-इन्धे । २। ध युनिवौ (मृध्, टिवा, खा, प ) यऋष्यति । उ-भर्धित्वा चद्धा । न -चटनोति । इर्-माधव पार्षीत् । कचित्तृप्तौ चायम, सोऽहं प्राग्भवतैष भूतजननीमध्नोमीति भव- भूतिः । ( मालतीमाधये पञ्चमाङ्के अघोरघण्टोक्ती) अन्तर्भून- जार्थत्यादिदं सिहमिति केचित् । (सनोति धीः सदा यस्य प्रध्यति धीर भूनले इति इलायुधः । २४६ ) । ३ । डेध च (एध, बा, पा) ड-एधते । चकारात् रही। ४। क्षुध ल यो क्षुधि ( दुध, दिवा, प) दुत् भक्षणेच्छा। य-क्षुध्यति मन्त्र बभुक्षितः । औ-क्षोहा। ५। क्रुध् यो कोपे (कुध, दिवा, प) लू-अधत् । य- कुध्यति लोक: शिशवे। नौ-मोहा। ६। गुध् य वेष्टे ( गुध, दिवा, प) य-गुध्यति । जुगोध । है। गुधग् रुपि ( गुध, कया, प) ग-गुभाति । नुगोध । (योऽस्मै गुन्नाति तदुर्ग तत्क्षणादेव गुध्यतीत्युभयत्व हला- युधः । २६८)। गुधङ्क्रीड़े गाट उतु प्रतिष्ठाग्रन्थयोधिर् । युच लिने गर्ष कच गन्ध कङ् द्रुहि णाङ ।

·२१४ सटीककविकल्पद्रुमः। नाथे दधङ् ददे नाङ् नाथे बन्धौग बन्धक । बधक बन्धे वध निन्दे च बुन्धिर्जु निशामने। ई । गुध कीड़े ( गुध, भा, पा)ङ---- ---गोधते। : । गाध जतु प्रतिष्ठाग्रन्थयोः ( गाध, भा, पा) (प्रतिष्ठा प्रस्थानन् ) ऋ- अनगाधत् । -गाधितासे नभो भूय इति भट्टिः । २२ । २ । गाधते मालिक; खजः । ८। ग्टधिर् यु च लिमे (ग्ध, दिवा, प) पूर्-- अग्रवत् अग/त् । अस्मानित्यं ङ इति दुर्गः । य - ग्टध्यति धनं लुब्धः। उ-गर्धित्वा ग्टद्धा । चकारात् गाड् च (लिभार्थकः ) (न ग्ध्यति परद्रव्यमिति हलायुधः । २५४ ) । १। गर्धक् च ( गर्ध, चु, ५) क-गर्धयति । नकारालिसे। १० । गन्ध कङ द्रुहि (गन्ध, चु, आ) क, -गन्धयते । टुहि हिंसायाम् । गतिहिंसायाचनेविति कातन्वाः । ११ । गाड नाथे ( गणाध, भा, भा) पोपदेशविधायस्य वर्जनपी पाठः केपाश्चिदनुरोधात् । ऋ-अननाधत् । - नाधते। नाथो दवाथोरैवार्थनानि । १२ । दधड ददे ( दध, वा, पा) E-दधते । ददे दान- भृत्योः । पादध्यादन्धकारे रतिमतियिनीमिति मयूरभट्टोक्तं गण- सतानित्यवादस्यैव ढीपरस्मैपदे साध्यमिति रमानाथः । वस्तुतस्त दुधानि धारणे इत्यस्यैय ख्यां साध्यम् । १३ । नाड नाये ( नाध, भ्या, पा) -मननाधत् । छ-प्रनाधते । (१) नाथो दयागोरखायनानि । (1) मायनस्यन पाहोति कपनारसपाटे में पातको पादिन पहिलाषा- ·धालयगः। १४ । चन्धी ग वन्धे ( बन्ध, क्रया, प) १४) बन्धक बन्धे बन्ध, च. प) १५ । बधक बन्धे बध, नु, य) औ-प्रवान्तमोत् । यनाति । क-यन्धयति । “वस्वान्तं शठ मुच मुच गपथै; कि धूर्त निबन्धसे” इति गणतानित्यतया मेरमाचे प्रात्मने- पदे घ साध्यम् । क-बाधयति । १५ । यषड निन्दे व (यध, स्पा, पा) ड-भीभन्मते मुलं लोकः । चकाराइन्धे च । यधने । (निशानाजवनिन्दास्वित्युक्त- निन्दार्थ कित्तिजेति सनि वीभत्मते, अन्यत्र बधते इत्यागय:) पत्र स्यादयो न प्रयुज्यन्ते इति रमानाथः । किन्तु मा बधिष्ठा जटायु मामिति भट्टिप्रयोगः। १६ । पन्धिर्भ निशामने (बुन्ध, मा, उ) पञ्चमवरी। अबुधत प्रधुन्धीत् । अ-बुन्धति युन्धते । उ-बुन्धित्वा युद्धा । निशामनमालोचनं प्रणिधानमिति यावत् । बुन्धक बन्धे बुधौ विज्ञामने बुध्यौड वेदने। १६ । बन्धक बन्धे (बन्ध, चु, प) पञ्चमसरी । क-वन्धयति । १७ । बुधौ विज्ञापने (बुध, भा, प) भौ-बोहा । बोधति शिष्यं गुरु । १७। बुध्यौड वेदने (बध, दिया, पा) य, ड-बुध्यते शास्त्रं धीरः। भौ-बोहा। बुधिर्जञ् चाथ वाङ् विहतौ मेञ मेवत् । मेष भाद्यादिष्ण इत्यनेन पुनर्दन्त्यत्वे, सति पत्वविधौ पत्वमिति सूचितं, तेनाल न पत्वमिति बोध्यम् ।

·सटीककविकलाट्टमः ।
१० ! बुधिर्जञ् च (बध, बा, उ) इर्-अबुधत् अबोधीत् ।
न-बोध: बधः । ञ-चोति योधते। चकारात् वेदने ।
१८ । अथ वाद विस्तौ (वाघ, म्वा, श्रा) --चवबाधत् ।
ङ-जन न सत्वेष्वधिको यवाधे इति रघुः। (१)
१६ । मेधा मेथवत् (मेध, वा, उ) -अमिमेधत् ।
अ-मेधति मेधते । मेयत् वधमेधासङ्गेष्वित्यर्थः ।
मधुञ लिदि युध्यौङ युद्धे रभ्यू ट हिंसने।
पाकेनौ रुध् न्यौ कामे रुधिौ भि अ आरती।
२० ! मधुन क्लिदि (सृध, वा, उ) उमर्धित्वा मुद्धा ।
अ-मर्धति मर्धते । क्लिदि आर्द्रभावे ।
२१। युध्यौ ड युद्धे ( युध, दिवा, श्रा) ब, –युध्यते ।
औ-योहा । सम्मुखस्थितयोईयोः साग्रामिकरीत्या परस्पराभि-
भवेच्छा युहम् । युध्यते योधः । कदाचिदेशस्य सहभावविवक्षायां
युध्यते बोधः परेण । कदाचिद्धननेऽपि, युध्यते चौरं राजा,
इन्तीत्यर्थः । यो भक्तपिएजस्य कृते न युध्येदिति, अस्मानाचे शिपि
तमिच्छतीति क्ये, तं करोतीति कण्ड्डादित्वात् क्ये वा साध्यम् ।
२२ । रध्यू ल हिंसने पाके (रध, दिवा, प) य-रध्यति ।
ऊ-रधिष्यति रत्यति । ल-मरन्धत् ।
२३ । अनी रुघङ यो कामे (अनु+रुध, दिवा आ)
अनावित्युपपदे सप्तमी। ( सप्तमी च पर वाये गम्ये चोपपदे
क्वचिदित्यक्तः) , य-अनुरुध्यते धनं लोकः । पौ-अनुरोहा।
-
(1) वाघधाबरोष्यय कारार्टिन्यकारादिच भरतीति ।

·धान्तवर्गः। २३ । रुधिर्धा जिअ भारतौ (रुध, धा, छ) पूर्-अरुषत् परोसीत् । ध,अरुणद्धि रुन्धे । भौ-रोहा। जि-होऽस्ति । राभौ सिद्धौ वध हतौ व्यध्यौ ताड़े विधश विधौ। २४ । राथ् नयौ सिद्धौ ( राध, वा, दिवा, प) रेफादिः । न-रानोति। च-राध्यति । औ-परासीत् । सिद्धिरिह स्वादिपने निष्पादना, दिवादिपक्षे निप्पत्तिः। पन्नं रानोति यिप्राणां य इति इलायुधः। ११४ | निष्पादयतीत्यर्थः। सकलं राध्यति प्रिया इति इलायुधः । ११४ । निष्पन्न स्यादित्यर्थः (१) । मिहिरन्तभूतार्थवादुभयवैध निप्पादनेति गोविन्दभः । २५ । यध इतौ (वध, मा, प) कारादिः । वति । २६ । व्यध्यौ ताड़े (व्यध, दिवा, ५) य-विध्यति गं ध्याधः । भौ-मथान्सीत् । केचित्तु हिर्भूतस्य पनिकारीमत- यकारस्य च व्यर्वकारो बर्य, पन्यत्व दन्त्य इति मन्वानाः सनि विभ्यसतीत्याजः। २७ । विध विधौ (विध, उदा, प) विधिषिधानम् । ५- विति वेधा जगत् । भनेकार्थत्वाच्छिद्रकरणेऽप्ययम् । वेधित- छिद्रितो विहे इत्यमरः । कर्णवेधः धक् टीप्तौ धुङ्वल रद्दौ वाटङ वाटवत् । २८ । सुधक दौलौ (ध, चु, 4) क-वई यति । (१) यत्प्रसादालन सर्व सततं राध्यति त्रियेति कचित् पाठ । भ्यनेकार्थता- दयं पातहिंसायां एभाशुभपालोचना पि, यथा-वानरा भूधरान रेषरिति भट्टि । १8 16 1 उन्मूलितवन । गर्गो सभ्यति रामायेति मग्भगोषम् ।

·साथ् यनौ। सटीककविकल्पद्रुमः। २८। धुड् पल रहौ (ध, भा, पा) उ-वहिवा रजा । हु-वईते ननः । व -वत्स्यति वित्सति ! - -मधत् । २६ । वाइड वाधवत् (वाध, भा, आ) ऋ-अवबाधत् । ड-वाधते । बाध्वत् विस्तो। वईक पूर्त्तिच्छिदोः शुन्धक् शुद्धौ शुन्धञ्च ध् वलू डु। पर्दै धुञ् लोदने ल शुध्यौ शौचे पिधू शिवे । शास्त्रे पिध् पिधु गत्यामु पिध्यौ पाधौन्य साध् सिद्धौ सई ङ सङ्घर्षे सप्तत्रिंशच्च धान्तिमाः। ३। बहक पूर्तिकिदो (यी, चु, ५) क-वईयति । धक् दीप्तावित्यत्रैव पूर्त्तिच्छिदोद्येतिपाठादिष्टसिहावस्य पाठ- चुरादिभ्यो अरनित्यतां बोधयति तेन कदाचित् अरमाप्तौ यगादौ धक् इत्यस्य ध्यते इत्यादि, अस्य तु वद्यते इत्यादीति भेदः । (षईयत्यरिवीराणां कन्वा मूनिमाहवे इति इलायुधः। ८०। वईयति छिनत्तीत्यर्थः)। ३१ । शुन्धक् शुद्धौ (शुन्ध, चु, प) मञ्चमखरी । क-गुन्ध- यति । अयमात्मनेपदीत्येके । ३१ । शुन्धञ्च (शुन्ध, भ्वा, उ) पञ्चमवरी। चकारात् शुद्धौ । मा चेह शुद्धीभावः शुद्धीकरणच । ज-शुन्धति शुन्धते जलेन लोक: । यो गा शुन्धति सत्येन शुन्धते तपमा तनुम् । धियं शुन्धयति ज्ञानादित्युभयन इलायुधः । ३० | गां वाचम् । ३२। ध् ब्लुङ्गु पई (ट्ध, भ्वा, धा) -शसति शिष्टत्सति । ल-यश्टधत् । ड- -थईते । उ-शाईवा डा। पो पानोत्सर्गः । दधु महमने इति चुरादिपरस्मैपदी धावरन्यै- ।

·धान्तवर्ग:। १८ नमन्यते । प्रहसनं विद्रय इति गोविन्दमहः । शईयति रई कुस्मित. शब्देन पाल इति रमानाथः । ३२ । धुम् क्लेदने (ध, वा, उ) उयादिन्या रा| ज-शति भने । लेटनमामायः । ३३ । ल शुध्यौ शौचे (शुध, दिया, प) तालव्यादिः । - पशुधत् । य-शुध्यति लोकः नानात् । भौगोहा। रममा शुध्यते नारीत्यत्र शुध्थतीति विपि शुधं करोतीति औ कर्मणि यकि रूपम्। ३४ । पिधू गिये शास्त्रे (पिध, भ्या, प) मूईन्यादिः । ऊ-- अधीत् असत्सीत् । शिव मनलम्, तबाकर्मकः । सिहो यर्ण- समाम्नाय प्रति कातन्त्रस्यायसूत्रम् । शास्त्रमनुशासनम् । सेधति शिष्यं गुरुः। ३४ । पिध गत्याम् । (विध, भ्वा, प) ३४ । पिधु गत्याम् (पिध, भ्वा, कावेट, प) मेधति । उ-मेधित्वा सिद्धा। निठायां पूर्वस्य सिधितः, शेषस्य क्वावेटक- त्वान्चेम् डोवोत्यनेन इमो निषेधे सिह इति मेहः । ३५ । पाचौ न्य सिद्दौ। (पाध, सा, दिवा, प) ३६ । साधू यनौ सिहौ। (साध, दिया, सा, प) शेषो दन्त्यादिः। प्रो-सिपात्मति । न-सानोति । य-साध्यति । शेषपक्षे गौ-सिमात्यति । (१) सिद्धिनिप्पत्तिः ! साध्यति घटो निप्मन्नः स्यादित्यर्थः । सिद्धिनिप्पादनेति गोविन्दभट्टः । सानोति साध्यति घटं फुलालः, निष्पादयतीत्यर्थः। {१) पूर्वय योपदेशतया कृतसकारत्वेन पर इह तु तदभावाति धातइय- यल्पने सामर्थम् ।

·सटीककविकल्पद्रुमः । ३०। पई सय (स्पई, भ्या, पा) सहर्षः परि- भवेच्छा। (१) -स्पईते वलिनं बली। पपड़े। सप्तविंशच्च धान्तिमा । (धकारान्ता धातयः सप्तविंशत्सख्यकाः) नान्तवर्गः। अनघल प्राणनेऽन् यङ्च कनी जि प्रीगतिद्युतौ । १ । अनब्लु प्राणने ( मन, भदा, प) घ, लु-मनिति लोक, नीवतीत्यर्थः । (२)। १ । भन् यङ् च (अन, दिवा, पा) य, -अन्यते । चकारात् प्राणने । (अपत्यु परित्यज्य सुखं प्राणिति यत्मना । न माण्य ते पुरं तस्य प्रतिकूलंकरोति य इत्युभयन इलायुधः । १०२) । २ । कनी जि प्रोगतिद्युतौ (कन, भा, प) ई, जि-कान्तो- ऽस्ति । प्रौः प्रीतिः। ( कनकशब्दव्युत्पत्तये कनी दीप्तौ बुन्नित्य- मरटीका)। खनुञ् विदारे चन् शब्दे चन्म हिंसे जुनश् गतौ । ३ । खनुञ् विदारे ( वन, खा, उ) उ-यनित्वा खत्वा । ज-टपितो नाशवीतीरे कूप खनति दुर्मतिः । खनते । ४। चन् शब्दे ( चन, भ्वा, प) चनति । (१) सासवर्षयोरुत सङ्घर्ष यन्दवेदिभिरिति व्याडि । अत्र सहर्षे इत्यपि पाठ। (२) लु खपादित्यव पकाराददादित्यु कपूर्धम ।

·नान्तवर्गः। २२१ -जातः।म- B | चन् म हिंसे ( चन, वा, घटादिः, प)म-चनयति । ५ ! जुन गतौ (जुन, तदा, प) श-जुनति। जोनिता । जनी व्य ङ जनौ जन्मलिर्च तन् दुञ विस्तृतौ । ६ । ननीम्यड जनौ (नन, दिया, पा) ई- जनयति । य, ङ-जायते । जनिर्जन्म । प्रादुर्भाव इति प्राञ्च । प्रादुर्भावः स्फुटीभायः, प्राकाश्ये प्रादुरावस्यादित्यमरात । वीना- दकरो जायते, पावकाण्डादिभेदेन प्रकायते इत्ययः । प्रादुर्भावो- ऽसदुत्पत्तिरिति केचित् । घटो नायते । ६। जन् मलि च ( जन, हा, प) म-जनयति। लि- नन्ति । र-वैदिकः । चकाराज्जनौ। । तन दुञ विस्तृतौ ( तन, तना, उ) द, ज-तनोति तनुते पुण्यं सुधीः । उ-तनित्वा तत्वा । तनुक्य पकृतौ थराघाते शब्दोपतापयोः । उपसर्गादैर्धके दान् आर्जवे छिदि मि ध्वन । धनरवे र्धन्लि धान्ये पन्डीड़े वन्ङ टुयाचने । ७) तनु क्युपकृतौ यहाघाते शब्दोपतापयो: (तन, चु, श्वा, प)-तनित्वा तत्वा। कि-तानयति तनति। उपततिरुप- अघातो हिंसावर्जनं, सुनीतिरिति गोविन्दभट्टः । उपसर्गायक। दैर्घक दीर्धीकरणम् । (अयं सोपसर्गोन ही|करणेार्थ वर्तते इत्यर्थः) । वितानयति यः कौन्ति वितनत्यमलं यश इति हलायुधः। ८२ ८। दान आर्जवे छिदि (दान, वा, 8) ऋजुरवातस्य कार, ·२२४ मटीकका विकल्पद्रुमः। शान्न तेने शुनश् गत्यां षन् सम्भक्तौ तु पन् दुञ्ज । दाने टन् स्तन्मि शब्दे खन् ण च ण खन् मि तंसने। १७ । थान्न तेने (थान, वा, उ) तेजस्तीच्यीकरणम् । ज-शीयांसति थीयांसते षङ्गं कर्माकारः । १७ । शुनश् गत्याम् (शुन, तुदा, म) तालव्यादिः। - शुनति | शोनिता । १८। पन सम्भक्तौ त (पन, बा, म) मूईन्यादिः । सम्भक्तिः सेवनम् । सनति शुरु लोकः । तशब्दः पादपूरणार्थः । १८ । पन दुञ दाने (पन, तना, 3) द, अ-सनोति सनु ने । उ-सनित्वा सात्वा । १८ । टन मि शब्द(टन, सा, प) , ३८ । क्षन मि शब्द ) (हन, या, पही कमाईन्य- - दन्त्यादी । मि-सनयति स्तानयति । अतिष्ट नत् । प्रतिस्तनत् । २२। सन ण च (स्वन, खा,प) यकारयुक्तः । ण -खेनतः सखनतः । चकारात् शब्द। २१ । ण खन मि संसने (सन,पा,प, या घटादिः) वकार- युक्तः । शब्दे इत्यनुवर्तते, तंसने भूपणे कर्तरि (मति) शन्देय, भूषण कर्ल कगन्देऽयमित्यर्थः । ण-खेनतः मस्सनतुपरी। मि- खनयति स्वानयति कइयं पधः । पन्यत सानयति घण्टा जनः । इन् लौ गतौ वधेऽघण् दिणान्ताओत्यष्ट विंशतिः। २२। इन लो गती यधे (इन, अदा, प) ल-इनि ! -चन्ता। गणरुतमनित्यमिसिन्यायात कदाचित गस्थिती हनतीत्यपीति परकापः । तेन सा एवाचनत् पृथगिति चडी। - ·नान्तवर्ग:। २२५ उहति विना भापाययं गतौ नास्य प्रयोगः । उद्धती-अग्रेसरै- जिभिमदतानीति रघौ उहतानि अझं गतानीत्यर्थः । बधः प्राण वियोगफलकच्यापार:। जघान रावणं रामः अघणदिमान्ताश। (अषणाः ) घणवर्जिता ये (दित:) दकारतो भूईयणान्ता (धातय) तेऽपि दन्त्यनान्ताः स्युरित्यर्थः । यथा-- २३ । शन दुज गतौ (न, तना, उ) २४ । क्षन दुआ बधे (क्षन, तना, उ) २५ । क्षिन दुञ बधे (क्षिन, तना, 3) २६ । हन दुञ दीप्तौ (न, तना, 3) २७। टन दुञ भचे (टन, तना, उ) २८। इन दुञ भक्षे (एन, तना,स) इति षट् । रूपाणि पूर्यवत् । फलन्तु मुईन्यणान्तानां तिकि ऋण्टिः क्षण्टिरित्यादि । यड लुकि चंचण्टीत्यादि। दन्त्यनान्तानान्तु नोर्नुभसीत्यस्य बलवत्त्वादादौ नस्यानुस्खारे 'पे जम् नो रित्यस्य पुनर्नकारे सहतो विप्रतिषेधो यहाधितं तहाधितमेवेति न्यायाणवाभावे तिकि मन्तिः चन्तिरित्यादौ, यङ्लुकि चंक्षन्तीत्यादौ च दन्त्य- स्थितिरिति । इत्यष्ट विंशतिः। (इति इमे धातयः अष्ट विंशतिः, अष्टेति पृथक्पदं अष्टसंख्यका विंशतिसंख्यकाय ; समुदायेनाष्टाविंशतिरित्यर्थः। कोटीयतखो दशचेतिपत्)।

·*२२६ मटीकक विकल्पद्रुमः। मान्तवर्गः। आपल्ट नौ कि व्यापनेक्षिय शो किंयौ नुदिक्षपिक् शक्ती कुप्क द्युतौ कुष्य इौपे कुपि कि सृतौ । ११ पाप ल्ल नौ कि व्यापने (आप, खा, उ, वा, ५) - भापत् । न -याप्नोति कीर्तिब्रह्माण्डम् । भौ-माता। कि- भापति भापति। स्वराज्यं प्रामाते भवानिति गणतानित्य- वात् । २। क्षिप् शो नुदि (क्षिप, तदा, उ उ) २। क्षिप्यौ नदि (क्षिप, दिवा, म) मुदि प्रेरणे । श, अ-क्षिपति विपने शरं योधः। पौ-क्षता । य-क्षिष्यति । ३ । क्षमिक शक्ती (क्षम्प, चु, प) शक्तिरिक्षमा । इ, क- 'क्षम्पयति दु.खं मुनिः, सहते इत्यर्थः । ४ । कुपक द्युतौ (कुप, घु, म) क- -कोपयति। ४। कुष्य इर्कोप (कुप, दिवा, म) कोपो नेवलौहित्यादिहेत- चित्तविकारः। य-कुप्यति माता पिशवे । दूर-मफुपत् भको. पीत् । अस्मानित्यंत इति दुर्गः । कदाचित् कुप्यते माता नोदरस्था हरीतकीति त फुप्यतीति फुप्, सा वाचरतीति र माध्यम् । ४ 1 कुपि कि स्तृतौ (कुम्प, चु, श्या, प) पञ्चमस्वरी। 7- कुम्पाते । किकुम्पयति कुम्पति । स्तृतिराच्छादनम् । क्रपप्पड रुपायां ड केप्ट गत्यां कपिडमि। चाले कप कि युती चिवे कपूड वल च कल्पने। ५। कपम कृपायाम् (कप, भ्वा, पा) रूपा दया।

·. पान्तर्गः। प-सपा, भीपिचिन्तीति डे मनीपादित्वाद्रेकस्य सकार:। भ-कपयति ।F -पते दयालुर्दीनम् । ६। केट गत्वाम् (केम, मा, पा) केपते । चिकेपे। ए-अधिपत् । । कपिडपि चाले (कम्प, भ्या, पा) चाल: कम्पनम् । कम्पाते। 5-सम्पते वायुना रक्षः । अपियन्दात् केप्ट घ ( कम्पनार्थक)। ८१ रूप कि युती चित्रे ( रूप, च, बा, प) सप्तमवरी। कि-कल्पयति कल्पति । रूप: सपोक्रपादाविति कृपादेगः । (युसिमियाएम्, कल्पयति दुग्धं नलेन । चित्रं चित्रकरणम्, कल्पयति प्रतिमा शिल्पी। न कल्पयति मिथ्या गिरः कल्पति विहिपामिति इलायुधः । ८३)। कपूर वल्द घ कल्पने ( रूप, स्वा, पा) सप्तमखरी । कल्पनं सामथ्र्यम् । ऊ -अकल्पिट पलप्त। ड -~योर्थिनामीसित- माप्ती फल्पते कल्परक्षदिति इलायुधः । ८३। वकल्पस्थति चिलमति । -भापत्। इते तस्मिन् प्रियं युवा करता प्रीति परां प्रभुरित्यनेकार्थवे अन्तर्भूतार्थत्वात् वनवितेत्यर्थः । घकारात् रूपकि ध। गुपू रक्षे गुपक भासि गुपङ्गोपनकुत्मयोः । 2। गुपू रचे (गुप, वा, प) एतदाद्याशवार: पञ्चमखरिणः । गोपायति गोपायने । भावान्तवादुमयपमिति बोपदेव: । अरे तु पायस्थामाप्तिपक्षे परौपदमेव । अगोपीत् जुगौपत्यादि। जुगोप गोरूपधरामिवोचोमिति रथः । २।३ । उ-गोपियति ८॥ गोसति।

·सटीककविकल्पद्रुमः ।
८। गुपक भासि (गुप, चु, ५) क-गोमयति। भासि
दीप्तौ। (धावनामनेकार्थवादस्य गोपनार्थे बहुलप्रयोगः)।
21 गुपड़ गोपनकुत्सयो: (गुप,वा,पा) गोपनमपत्रः। -
कझणझनत्कारश्च किं गोपसे । पत्र त्यादयोन स्युरिति रमानाथः ।
कुत्मा निन्दा । सा जुगुप्साम्प्रचोऽसूनिति भट्टिः । १४ । ५६ ।
गुष्य दूर्व्याकुलत्वे ङ ग्लष्ट दैन्ये ङ गेष्ट च ।
केष्टवत् चपक्म कल्के चम् सान्वे चुप शनैर्गतौ।
। गुप्य इाकुलत्वे (सुप, दिवा, 4) व्याकुलत्वं व्याकुली-
भाषाकरणश्च । य-धीरो न गुप्यति मइत्यपि कार्यजाते
इति हलायुधः । ६। गुप्यति गा दृष्टिः, पाकुलीकरोतीत्यर्थ
इति चतुर्भुजः । दूर-परापत् अगोपीत् । असान्नित्यं ड इति
दुर्गसिंहः।
ङ ग्लेष्ट दैन्ये (ग्लेप, म्वा, मा) अन्तःस्थाटतीययुक्तः ।
3-ग्लेपते निधन: सदा । - -अनिग्लेपत् ।
११। ङ गेष्ट च केप्टवत् (गेप, वा, आ) ङ-गेपते।
-अजिगेपत् । चकारात् 'ड ग्लेष्ट च' केष्टयत् गतिकम्पनयोः ।
चपक्म कल्के (चप, चु, प) कल्कीकरणम् ।
क, म-चपयति तण्डुलान् शिला
१२ चम् सान्वे (चप, वा, प) सान्व, प्रियवचनम्,
उपशमो वा । चपति पुत्रं माता ।
१३ । चुप शनैर्गतौ (चुप, था, प) चोपति खन्नः । चोपति
दुष्टं राजा इति रमानाथः । (१) ।
१०।
(1) मयाद पुनकेषु चोपति दुई राजा इति रमानाप इति पाटो हरयते।

·पान्तवः।
२२८
चुलुम्प लोपे छपिक् सर्प कुप् शौ स्पर्गे जपक भतु ।
जप्तौ जम हृदुच्चारे जल्पच् वाचि टिपक नुदि ।
१४ । पुलुम्प लोपे (चुलम्प, स्वा, 4) अन्त स्मारतीयमध्यः,
पञ्चमस्वरहयो, घोधवगयेपोपधद्यायम्। चुलुम्पति । यगादी
चुलुम्पाते इत्यादि। न च 'नकारजायनुसारपञ्चमायति
स्वरसादस्य नमसतित्वे यगादौ तल्लोप इति वाच्यम्, ताई
नोपधस्यैव पठितमुचितत्वात् (१)। एवं सति पवादीनां
नप्रतित्वेपि डमध्यपाठः कथमिति चेत्र, ते तु कस्यचिन्मने
डमध्या एवेति ज्ञापनाय डमध्याः पठिताः । न च तईि दूदि-
पाठेपीष्टसिद्धिरिति वाच्यम्, किपि संयोगान्तलोपे लुन्,
घुलुम्पपाठे चुलुम् इति भेदात् । एवं सर्वत्र ।
१५। छपिक स ( छम्प, चु, प) इ, क-कम्पयति ।
साँ गतिः ।
१६। छुप्शौ स्पर्ग (छुप, तदा, म) गछुपति ।
चौ-छोता।
१७ | उपक् मत प्रप्तौ (अप, , प) क, म-अपयति ।
"ज्ञप्तिारणालोकनिशानस्तुतयः ।
जाकम इत्यनेनैवेष्टसिही
जपपाठशुरादिरुभयपदीति मते फलवकर्तरि परस्मैपदार्थ" इति
धातुप्रदीपः । वस्तुतस्तु जमिपदमस्यैव निप्पादितम् । तेन अनि-
द्दिष्टार्थत्वात् अप्तिरिह ज्ञानम् । अतएव मच्छौ। जीमे इत्यत्र
रमानाथक्षतमनोरमायान्तु चुप मन्दार्या गताविन्यस्य ध्यायाने चोपति अनम
इन्युदाहरणमस्तीति तक्वचिन्त्यम् ।
(१) युत युगतिर सात बरे इति इयोनालव्ययकारादिपाठेन नहचनस
व्यभिचारदमादिति । कचित् पाउ।

·२२८
सटीककविकल्पद्रुमः।
2। गुमक मासि (गुप, चु, प) क-गोपयति । भागि
दीप्तौ। (धावूनामनेकार्थवादस्य गोपनार्थे बहुलप्रयोगः)
१। गुपङ्गोपनकुत्सयोः (गुप,वा,भा) गोपनमपनमः।-
कझणझनत्कारश्च किं गोपसे। पव त्यादयो न स्युरिति रमानाथः ।
कुत्मा निन्दा । सा जुगुभाम्पचक्रोऽनिति भटिः । १४ । ५८ ।
गुप्य दूर्व्याकुलत्वे ङ ग्लेष्ट दैन्ये ड गेष्ट च ।
केप्टवत् चपक्म कल्के चप् सान्वे चुम् शनैर्गतौ।
2 | गुप्य दूर्ध्याकुलत्वे (गुप, दिवा, 4) व्याकुलत्वं व्याकुली-
भाषसत्करणञ्च । य-धीरो न गुप्यति महत्यपि कार्यजाते
इति इलायुधः । ६. गुप्यति गा दृष्टिः, प्राकुलीकरोतीत्यर्थ
इति चतुर्भुजः । इर्-पगुपत् अगोपीत् । अस्मान्नित्यं ङ इति
दुर्गसिंहः।
१०॥
ड ग्लेष्ट दैन्ये (ग्लेप, म्वा, पा) अन्तःस्थाटतीययुक्तः ।
६-ग्लेमते निर्धनः सदा । -अजिग्लेपत् ।
११। गेष्ट च केष्टवत् (गेप, वा, आ) ङ-फ्ते।
-अनिगेपत् । चकारात् 'ड ग्लेष्ट च' केप्टयत गतिकम्पनयोः ।
१२ । चपक्म फल्के (चप, चु, प) कल्कसूर्णीकरणम् ।
क, म-चपयति तण्डुलान् थिला ।
१२। चम् सान्वे (चप, खा, प) सान्यः प्रियमचनम्,
उपशमो या। चपति पुत्रं माता ।
१३ । चुप शनैर्गतौ (चुप, स्वा, प) चीपति खन्न। चोपति
दुष्टं राना इति रमानाथः । (१)।
(1) मर्चेवादर्भ पुस्तकोषु चोपति डई राजा रति रमामाघ रति पाटो हासले ।

·मानायग:
चुलुम्प नोपे छपिक सर्प कुम् गौ म्पर्ग जपक मतु ।
जप्ती जम हृदुचारे जल्पच वाचि टिपक नुदि ।
१४ । पुलुम्प लोपे (गुलम्प, था,) पन्ना भारतीयमथा,
पक्षमसरडयी, घोणषगगेपोमधश्चायम् । पुलम्पति। यगाटी
शुलुम्पाते इत्यादि। न च 'नकारमाय मुम्पारपत्रमा विति
स्सरसादम्य नमशतित्ये यगादी सप्तोप इति वाप्यम्, मा
नोपधस्यैष पठितमुधितायात (१)। एवं मत पहादीना
नप्रतियोपि टमध्यपाठः कथमिति पेन, ने त कम्यपिग्मते
मध्या एपेनि सामनाय मध्याः पठिता:। नघत इदि.
माठेपोटासहिरिति पापम्, किपि संयोगान्तलोपे सुनुन,
धुलुम्पपाठे पुलुम इति भेदात् । एवं मर्थव ।
१५। एपिक स (छम्प, पु, ५) कम्पयति ।
सो गतिः।
१६। एगो सगे (प, उदा, ५) ग-पति।
पी-छोता।
१७ । अपर मत सप्तौ (अप, पु, ५) क, म-अपयति।
"अतिरिपालोकनिगानस्तुतयः ।
भाकम इत्यनेनयेमिही
अपपाठपुरादिग्भयपदीति मते फलवकर्तरि परपहार्य" इति
धातुमदीपः । वस्तुतस्तु अप्तिपदमस्यैव निमादितम् । तेन पनि-
दिशात्यात अतिरिक्ष ज्ञानम् । पतएप प्रयोग भी इत्यय
रमानापमतमनोरमायात पुर मन्दायां गतारियम मारहाने और नम
अत्युदाहरलमनोति रिन्यम् ।
(१) चुत युगतिरमा परे रति दोभानमारारिक नहर
मभिराएनादिति षषित पार।
.

·० सटीककविकल्पद्रुमः। यस्यैर सनन्तस्य निमादितेन जोनयन्देन ज्ञातुमिच्छति प्रति- पाद्यते । एवं ज्ञानपाये प्रतिपक्षप्तचेतना इत्यमरश्च । १८ । जप हृदुचारे ( जप, स्वा, म) जिह्वोधादिव्यापार- रहितं शब्दार्थयोश्चिन्तनं हृदुचार: । जपति मन्त्रं साधकः । १८। जल्प च वाचि (जल्प, खा, प) अन्त.स्थाटतीयोगधः। जल्पति । चकारात् जप च । २० । टिपक नदि (टिप, चु, म) क-टेपयति । नुहि प्रेरणे डिप गिक्य इर्च डिपि डिप् डम् डपिक्ड्ञ संहतो। डिप शिक्य पूर्व (डिप, तदा, चु, दिवा, प) शि- डिपति, अडिपीत् । क -डेमयति । य -डिप्यति । दूर-अडि- पत् अडेपौत् । तदाद्यन्तर्गणस्यैव कुटादित्वमिति दिवादिपक्षे गुणः। दिवादिपचे पुषादित्वान्नित्यं ङ इत्यन्ये । चकारात् नुदि । २१ । डिपि कडञ संहतो (डिम्य, चु, उ) २१ । डिप कङञ संहतो डिप, चु, उ) २२ । डप कडा संहतो (डप, चु, 3) २२। डपि कडा संहतो (डम्प, चु, २) भूईन्यवर्ग- टतीयाद्याः सव्व। ५, क, E-डिम्पयते । अ-डिम्पयति डिम्पयते । क, ड -डेपयते। अ-डेपयति डेपयते । क, - डापयते। अ-डापयति डापयते । क, 5-डम्पयते । अ- डम्पयति डम्पयते । पुन: पाठान्मध्यमौ नेदनुवन्धौ । एते आमने- पदिन इत्यन्ये । संहतीरागीकरणम्। तम् ङञ् दाहे तप कच तपौ तप्योङ्दवैग्ययोः । २३ | तप् इञ् दाहे (तप, था, उ)-तमते। - तपति तपते । अयमात्मनेपदीत्यन्ये ।

·पान्नवर्गः। २३ । तप ध (तप, धु, प) क-तापयति । चकाराहाहे। मयमात्मनेपदीत्येके। २३ । तपी दवैश्ययोः । (तप, भ्या, प) (१) २३ । तप्यौड़ दवैश्ययोः (तप, दिवा, पा) दप उपतापः । तपति तनुगावि मदनस्वाम् । पौ-पताप्नीत् । य, ड-तप्यते धनी, खरः सादित्यर्थः। पौ- -मतत। दिवादिपचे ऐश्वर्य एव इत्यन्ये। व पमिङ् हियि तिप ऊटङ युति तेप्टङ । कम्पे च टप कि सन्दीपे टन च प्रीणने जिल्ट । टप्यू च टप पश् च बुप तुप वधे तुप पशक्लिशि । वधे तमिक् त्वहने प्राक् चतुष्को नोपधो न पित् । २४ । बपू पमिङ द्वियि (वप, वा, पा) अ-प्रवपिष्ट पत्रप्त । प-वमा मि-वपयति वापयति। -पते । द्वियि लज्जायाम। २५ । तिप ऊ घट श्रुति (तिप, भ्या, पा) अ-नेपियते तेस्यते । -पतितपत् । ए-तेपते तितेपे। युत् क्षरणम् । २६ । तेघड कम्पे च (तेप, भ्या, पा)-अतितेपत् । ड-तेपते रक्षः। तितेपे । चकारात् शुति च । २०। टप कि सन्दीपने (टप, चु, या, म) कितपयति तर्पति। (१) भाषेडितानुबन्धेवियुलरव डकारो न पूर्वस्यानुबन्ध , यौकारस्य पुन- रतावादाचे डिवानुमन्यत्वं वोध्यम् ।

·२३२ सटीकविकल्पद्रुमः। २० । टन च प्रीणने (टप, स्वा, प) मीणनं मीतीकरणम् । न-टमोति मितरं पुत्रः। ततर्म। चकारात टपकि च ( मीण नार्थकः) योऽग्निवयं तर्पतीति इलायुधः । १० । २० । जिल्ट टप्यू च (टप, दिवा, प) जि-टमोऽस्ति । द-पटपत् । पस्य लिदित्त्वेऽमि कृष एश स्पृशेत्यादिना पक्ष सिः, तेन पतासीत् प्रवासीन अतीदित्यादि। य-टयति । -तप्यति तयति। चकारात् प्रीणने। प्रीणनमिद मोती- भावः प्रीतीकरणञ्च । स्यन्दीनि टप्यत मधूनि पिवन्निवायमिति श्रीहर्ष: । पितृनतामा॑वृपरततोयैरिति भट्टिः । २ । ५२ । २७। टप प श च (टप, तुदा, प)प, श-टम्पति । ततप । । चकारात् प्रीणने। २८ । तूप २९ । तप वधे वधे । (तुप, वा, प) (तप, भ्वा, 4) वोपति । तोपति । २८] तप पश क्लिशि वधे ( तप, तरा, ५) प, श-उम्पति । ततोप। २६ । तपिक् त्वईने ( तम्प, चु, प ) पञ्चमखरी । इ, क- तुम्पयति । अहनं वध'। प्राक् चतुष्को नोपधो न पित् । तपिका पूर्व चत्वारो ये धातव स्ते नकारोपधा भूत्वा पकारतो न स्युरित्यर्थः । यथा- ३० टनप श मौणने (टन्प, तुदा, प) ३१ 1 गुन्म वधे (बुन्य, था, प) ३२ । तन्म वधे (तन्प, वा, ३२। उन्प शक्लिशिवधे (तनप, तदा, प) इति । .

·पान्तवर्ग: प्रीणनमिद प्रीतीभायः। श-रपति लाभाल्लोकः । तटम्प । तुम्पति । तम्पति । श-तपति। ततम्प । तप पा, तन्य गतिगि वधे इत्येताभ्यां तम्पति तुपतीति रूपयामिही तनप यधे इत्यस्य भ्यादी पाठस्तु वेदे शवन्तस्य शान्तस्य च उच्चारणभेदार्थः । दीपोड्य ऋ दीपने जि दृष्यू इर् हर्पगयोः ३३ । दीपीडा र दीपने (दीप, दिया, भा) दीपनमुज्वली- भायः। ई-दीप्तः। ड, य-दीप्यते निथि चन्द्रमाः । - यदीदिपत् अदिदोपत् । ३४ । जि दृशू इर् हर्षगर्ययो: (र, दिवा, प) जि- हप्तोऽस्ति । यदृष्यति। अ-दपियति दाति (योकि दित्यनेन द्रस्थतीत्यपि)। पूर्-अहपत् अदीन अगामीत् पादाीत् । दृप कि सन्दीपने दृप्श वाधने दृम्प दिम्प अड्। क सङ्काते धूपक दीप्तौ धूम् तापे पुष्पा फुल्लने। ३४। हम कि सन्दीपने (हप्, घ, वा, प) कि-दर्पयति पति। ३४ । हप वाधने (हप, तदा, प) श-पति, दर्मिता। वाधनं वितिः। ३५ । दृम्म सडक सङ्घात (हम्प, जु, उ) २६ । दिम्प न ड क मझाने (दिम्प, चु, उ) द्वायोध- वर्गयोपधौ, कमात् सप्तमटतीयखरिणौ च । ज, क-दृम्पयति हम्पयते। दिम्पयति दिम्पयते । सङ्घातो राशीकरणम् । दृम्परते दिम्पयते । एतौ कैचिन्न मन्यते ।

·A २३४ स्टीकका विकल्पद्रुमः । ३७ । धूपा दोनो (धूप, चु, ५) पठखरी। क. धपयति । ३७ । धूप तापे (धूप, मा, प) षष्ठवरी। धूपायति धपा- यते । थायान्तावादुभयपदमिति योपदेवः । भरत पायस्थाप्राप्ति पचे परस्मैपदमेव । अधूपीत् दुधूपेत्यादि । तामः सन्तप्तीकरणम् । ३८ । पुष्पा फुल्लने (पुष्प, दिवा, य) पञ्चमखरी, मुईन्योप- धम । फुल्लनं विकसनम् । य-पुष्पाति कुन्दकोरकः । ङ मेष्ट गत्यां युप् रुप्य इर्विमोहेऽथ रम् वदे। ३८ । ङ मेष्ट गत्याम् (मेम, वा, भा) 5-मेपते मिमेपे । --अमिमेपत्। ४० । युष्य विमोहे ( युप, दिवा, प) ४१ । रुष्य इर्विमोहे । रूम, दिवा, ५) पाद्योऽन्त:- स्थाद्यादिः। विमोह आकुलीकरणम् । य-युष्यति, कस्यति लोक शोक:। दुर्अयुपत् अयोपीत् । अरुपत् परोपीत् । वास्यां नित्यं ऊ इति दुर्गः। अथ रप् वदे (रप, वा, ५) रपति। पदा कथनम्। ङ रेष्ट शब्दे लेटच गमने जि लिपो शपत्र । लेपे लपृश् मृञौ छेदे इनुष्य युपि ऋलप । भापे व्यापक क्षये विपक क्षेमे छ,ङ्वे चले वपौम् । मुण्डतन्तुवीजोप्तो शूर्पक् माने व शाशपौञ् । क्रोशे प्वपौ ब्लु मि शये ष्टिय टेष्ट ङ तु श्रुति ।

·पान्तर्ग: ४३॥ हरेट शन्दे ( रेप, खा, या) -रेपते। रिरये। ऋ-परिरेपत् । ४४ । लेष्ट ह च गमने (लेप, भ्वा, पा) अलिलेपत् । दु-लेपते । लिले। चकारात् ङरेष्ट च ( गमनार्थकः)। ४५। अि लिपोश पत्र लेपे (लिप, तुदा, उ) जि- लिप्तोऽस्ति । औ-लेता। श, प, ञ-लिम्पति लिम्पने चन्दनेन गावं सुखी। ४६ । लुपृ शपल्लो छेदे (लुप, तदा, उ) ऋयलूलपत् अलुलोपत्। श, प, अ-लुम्पति लुम्पते। लू-अलपत् । चौलोता। ४६ । इलय - युपि ( लुप, दिवा, प.) इर्-अलपत् अलो. पीत् । अस्मानित्यं ङ इति दुर्गः। य-लप्यति । युपि ( इक्ष) धाकुलीभावे। मातुं लुप्यति लावण्यं नेत्राञ्जलिपुटैनर इति इलायुधः । १७३ । ४७ । पलप भापे (लप, भ्वा, प)-अलीलपत् पलला. पत् । भाप: कथनम् । ४८ । थक् क्षये ( व्यप, चु, प) अन्तःस्थाद्ययक्तः । क- ध्यापयति । ४६। विपक क्षेपे ( विप, पु, प) क-पयति । ५० । टुऋड् वेप चले ( वेप, स्वा, पा) चल: कम्पनम् । टु-वेपथुः । -अविवेपत् । उ-वेपते वायुना रक्षः । ५१ । वपो के मुण्डतन्तुवीजोप्यो: (वप, वा, उ) औ- वता । जपति पते । ९-उम्तिमम् । ऐ-उप्यात् । मुण्डो लोमच्छेदः, चपति मस्तकं नापित. 1 तन्नुकौनयोतिः तन्तु- - - ।

·२३६ मटीककविकलाटुमः। योनोतिः । वति तन्तं तन्वयायः । यदि पति कृपाणः क्षेत्र मासाद्य वीजमिति । ५२ । सूर्पक् माने (शूर्प, चु, प ) पष्ठवरी। क-भूपयात धान्यं ग्टही। ५३ । थ शपौ क्रोशे । (शप, दिवा, छ) ५३ ! शपोज को 5(शप, भ्या, ) तालव्यादी। य, अ-शयति शप्यते । भौ-शप्ता, अशासीत् । अ-शपति शपते। क्रोयो दिवादिपक्षे उक्तिविशेषः। निभानमिति चतु- (नः । सहस्रशोऽसौ शपथानथप्यदिति भट्टिः । ३१३२ । वादिपने गालिदानन्। शपतेर्भिवामि शमथाशीर्गत्यनुकार इति नियमान शपथे धात्मनेपदम्, अन्यत्र परस्मैपदम् । कृष्णाय थपते गोपी (१)। प्रजेति त्वा शशाप सा इति रघुः । १।७७ | सख्यः थपाभि यदि किञ्चिदपि सारामीति त शरीरस्पर्शनाभावादिति पाणिनीयाः। केचित्तु शपथे नित्यमात्मनेपदमन्यत्र विभापयेत्याड', तेन प्रति- वाचमदत्त केशवः शपमानाय न चेदिभूमते इति माषः । १६।२५। ५४ । वषौ घ्लुनि शये ( खप, अदा, प ) वकारयुक्तमूई- न्यादि. । औ-अस्वामीत् । घ, लु-स्खमिति । जि-सुप्तोऽस्ति । शयः शयनम् । ५५ । टिष्टड थुप्रति । (टिप, मा, मा) ५६ टेटड प्रति (टेप, वा, था) ऋ-प्रतिटेपत् । ड-स्तेपते । तिष्टिपे, तिष्टमे। शुत् क्षरणम् । (१) कस्यचित् शरीरं स्मृपा मया एतन कतमिति दिव्येन लणं वाभिमायं सापयितामातीत्यर्थ । युवादिगरीरम्पर्गनारिना मिथ्यानिरसन गपष।

·-
पान्तवर्ग:।
ट्रम् कोच्छाये छुप्य इर्च पम् म नाट्यचयः ।
५० । ट्रप कोनाये (ट्य, चु, ८) पटवरी। इन्चायो
रागीकरणम् । क-स्तूपयति धान्यं कृपकः । तदुपदिति
५७ । ट्रय र्च (ट्रप, दिवा, प ) पटम्बरो । य-यति ।
र प्रस्तूपत् अस्तपीत् । अस्मानित्यं दृ इति दुर्ग: । अतट्मत् ।
चकाराच्छाये।
५८ । पप सम्बे (पम, म्या, प) मईन्यादिः। मपति ।
यसीपपत् । सम्बः मम्बन्धः । (१)।
सादयस्वयः।
टूपकादयस्त्रयो दन्त्यमादयश परित्ययः । (३)।
५८ । सूपको शाये ( स्तूप, पु, प उतपदिति । (5)।
५८ । स्तूप्य इर्च ( स्तूप, टिया, ५) चतस्तुपत् ।
६० । सर सम्बे ( सप, स्या, ५) अमीमपत् ।
स्तेपक क्षेमेल स्पो गत्यां वेटङ च लपक् ।
भापणे स्युः पकारान्ताश्चतुःषष्टिसु धातवः ।
३१ । स्नेपक् चेपे ( स्तेप, सु, ५) एकादगम्बरी। --
सेपयति । तितेपायति।
३२ । ल स्पो गत्याम् (सप, वा,प)-प्रसपत् । पश्य
(1) सम्म इति सम्यक मम्वन्दप निदरम् ।
१२) व रति प्रथमोपम्बिदारिदा प्रमावाभावात् मनिहिताशय एम
उपकारय रति बोध्यम् ।
१३) या जिनो रिति नियमेन परममावेपिदन्यमाधिपाटामान या
मिति बोध्यम् ।

·। २३ । सब गती (तर्व, वा, सटीक कविकल्पद्रुमः। १६। धुमि कि चुम्बने (चुम्ब,चु,स्या, प) चुम्बनं मुखसंयोगः । घुम्थते । कि-घुम्वयति चुम्वति कान्ताधरं कामी । प्रिया- मुखं किम्मुरुपयुचुम्बे इति त व्यतीहारे पात्मनेपदम् । २० । विक नोदे (डब, चु, प) २१। डिबिक नोदै (डिम्ब, चु, प) द्वौ महन्यवर्ग- रतीयादी। इ, क-डम्बयति, डिम्बयति । नोद: मेरणम् । २२। तबि कि त छ? ( ठम्ब, चु, खा, प) तवर्गाद्यादिः मनमखरी। ---तुम्यते । कि-तम्बयति तम्बति । पर्दो वधः। प) २४ । तम्ब गतौ (तम्ब, भ्या, प) २५ । नर्व गतौ (नर्व, स्था, प) ( नम्ब, भ्वा, म) २७ । पर्व गती (पर्व, वा, प.) २८ । पख गतौ ) (पम्ब, मा, प) आघटतीयपश्चमा रेफोपधाः शेषा ओद्यवर्गशेषोपधाः ।, सर्वति, तम्वति, नर्वति, नम्बति, पर्यति, पम्बति । पूर्वक् निकेतने वर्ष वम्ब मर्ब मम्ब रिवि । 'रवि गत्यां रबिङ् शब्दे लबिङ खंसने च कि । लुव्यईने शम्ब गतौ शर्व हिंसे च शुल्व क । माने सर्गे पर्व पम्ब सर्व सम्ब तु सर्पणे । २१ । पूर्वक निकेतने ( पूर्व, चु, प) पष्ठस्वरी। निकेतन- निच निमन्त्रणं निवासो वा। क-पूर्व यति हिजान् भोक्तुं २६ । नम्ब गतौ , । -- - १ . . गी। पूर्वयति तीर्थ साधुः ।

·मान्तवर्गः। २५३ प वर्ष गत्याम् (वर्ष, खा, प) ३१। बम्ब गत्याम् (वय, भ्वा, ३२। मर्च गत्याम् (मई, भ्या, म) ३३ । मच गत्याम् (मम्ब, भ्या, ३४ । रिवि गत्याम् (रिव, वा, म म) ३५ । रवि गत्याम् (रम्ब, वा,प) यााटतीयौ रेफो- पधौ, द्वितीयचतुर्थावोधवर्गपोपधौ। वर्वति, बम्बाति, मति, सम्बति। दू-रिम्स्यते । दू-रम्यते । ३५ । रबिड शन्दे ( रब, वा, पा) रब्यते । . रखते। २६ । लविङ खंसने च ( लम्ब, वा, मा) -लम्ब्यते । ड-लम्बते । संसनमिहायलम्बनमिति गोविन्दभट्टः । ननाद चरणायुधस्तदाम मौनमालम्बसे इति। चकारात् शब्दे च । ३७ । कि लुब्यहने (लुम्ब, चु, वा, प) पञ्चमस्वरी । कि- लुम्बयति लुवति । इ–लुम्ब्यते । अर्द्दनं वधः । ३८ । शम्ब गतौ (शम्ब,भ्वा, प) मोध्यवर्गशेषोपधः । शम्वति । ३८ । पर्व हिंसेच (शर्व, खा, प ) शर्वति । चकारात् गतौ । ४. । शुल्बक माने सगें (शुल्क, चु, प ) पञ्चमखरी, ताल- ध्यादिरन्तःस्थटतीयोपधः। सर्गः सृष्टिः। क-शुल्बयति वेधाः थियौं, परिमाति सृजति वेत्यर्थः (घर्ष, स्वा, प) ४२ । पख सपणे ( पब, बा, प) (सर्व, खा, प) ४४ । सम्ब सर्मणे ( सम्ब, था, प) हावाद्यौ मई- । - . ४१1 पर्व सपणे ४३ । सर्व सो ·। २४४ सटीकक विकल्पद्रुमः । न्यादी, शेषौ टन्यादी, हितीयचतुर्थावोधवशेषोपधौ। सर्वति, सम्बति । सिपर्षयिषति, सिपश्चयिषति । सिमविपति, सिस- म्बयिषति। (एनिमनन्तोदाहरणैः पोमदेशाषोपदेशपाठफलं दर्शितम् )। सम्ब साम्बक सम्बन्धेऽपञ्चाः पञ्चाशदन्तवाः । ४४ | सम्बक सम्बन्ध ( सम्ब, धु, प) ४५ । साम्बक सम्बन्ध ( साम्ब, धु, प) हावोधवशेषो. पधी, शेषो द्वितीयस्वरी। क-सवयति साम्बयति धनं लोकः, बनातीत्यर्थः । भाास्तालव्यादिरिति धातप्रदीपः, न्यादिरप्ये के। पपश्चा: पञ्चाशदन्तबाः। (मन्तवाः पन्ते वो येषा ते बकारान्ता धातव इत्यर्थ.) अपञ्चाः न विद्यन्ते पञ्च यत्रेति संख्याया डोऽवहोरिति ड.। (ताहश: मचायत) पश्चचत्वारिंशदित्यर्थः । } भान्सवर्गः अभिङ् ध्वनावुन्भ पुम् श पूतौ शुभ टङ मञ्चले। १। मभिङ् ध्वनी ( अम्म, खा, पा)-अम्मरते । - समाते। २। सन्म पथ पूत्तौं (उन्भ, तुदा, प) ३। उम् श पूर्ती (भ, तदा, प) हो इस्खादी। .

·भान्तवर्गः। २४५ प, श-उम्भति (सुड्नो लोप इति नलोपे पुनर्मुचा. दित्वान्नुण)। श-उमति कुम्भं जलेन लोकः । उम्मामास । उपोभ । ४। क्षुभ् लुङ सञ्चले (क्षुभ, खा, था) लू अक्षुमत् । हु-क्षोभते नानुजीविषु इति इलायुधः । ५६ ! क्षुभ्यग् च गल्भ ष्टत्वे ची कत्ये जभिक् नशि। ४। क्षुभ्यग् च (शुभ, दिवा, क्रया, प) य-य: शुभ्यति रिपुष्वेवेति इलायुधः । ५६ । ग-चुभाति । चुक्षोभ | चकारात् सञ्चलने । ५। गल्भड् पृष्टत्वे (गल्भ, म्वा, पा) अन्त:स्थटतीयो. ड-गल्भते लोकः, प्रगल्भ' स्थादित्यर्थः । है। चौभड् कत्ये (चीभ, खा, पा) कस्थः प्रशंसा । घ-अचिचीमत् । ङ-चीमते गुणिनं गुणी । योधयर्गादि- रयमित्येके । (पीभ इत्यर्थः)। ७। जभिक नशि (जम्भ, चु, प) नशीति अन्तर्भूत- मार्थत्वात् नष्टीकरणे। इ, क-नम्भयति पापं गङ्गा। जमि जम् वभने जम्ङ जुम्भे जभनृभिङ्चङी । नृभच डम् डिभिजक्स णम्यग् हिंसेऽथ ण तुम्ट । ङच तम्यग् च कि भी भये शी दृ कि गुम्फने । ७१ नभि यभने । (जम्म, वा, प) ७। नभ यभने (जभ, श्या, प) यभनं मैथुनम् । पू-जम्मरते | नम्मति, नभति युवा । ७ । जभड जम्भे ( नभ, स्वा, था) जुम्मो गावगैथिल्य- पधः। ।

·२४६ सटीककविकल्पद्रुमः । । - मिति गोविन्दभट्टः। ऊ-जम्मते लोकः। नुनभोऽचीति अस्यैव नुगा, आत्मनेपदप्रकरणे तत्सूवविधानसामर्थ्यात् । ७। नभि ङ च । ( नम्भ, सा, पा) ८। जुभि डच (जृम्भ, बा, भा) शेषः सप्तमखरी। -जम्भयते, जृम्भरते । चकारात् जृम्भे। मत्यूषकाले भुजगाङ्ग नाना मुखेषु कालः प्रतिजम्भतीवेति गणतानित्यत्वात् । ८। जो जुम् च (जुभ, वा, या) ड- -जर्भते । ई-जब्धः। पकारात् जृम्भे। 2। अभि अफ सङ्घ (डमा, घु, उ) १. । डिभि अक सद्ध (डिग्भ, चु, ७) ही महिन्यवर्ग- टतीयादी। छ, ज, क-डम्पयति डम्भयते । डिम्पयति डिम्म- यते। एतावात्मनेपदिनायिति केचित् । सङ्घो रागौकरणम् । ११। णभ्य ग हिसे (गभ, दिया, मघा, म) य-नम्यति । ग-नभाति । ११। पथ प ड च । (गाभ, भ्या, भा) १२) व लाप (भ, पा, पा) -मन- भत् । पतमत् । ड-नभने । तोभते । चकाराहिसे। १२ । तभ्यग् च (तम, दिवा, काा, प) य-तभ्यति । ग- तभाति । तसोम । चकाराइिंसे। १३] कि भी भये (हभ, सु, स्या, प) किदर्भयति, दर्मति। हवः । रामस्त ह भी इस धावयं मन्या दारयति दरति, भाययति भयतीत्या। १३ 1 गी हम कि गुम्फने (भ, गदा, पु, भ्या, प)ग- हमति । य । किदर्भयति, दति। गुम्फनं अन्यमम् ! ।

·- . भान्तवर्ग दन्भुन् दम्भे दन्म दिनभ कङ्सङ्घातेऽथ दिम् दामि। भक नोदे भर्भ हिंसे यभौ मैथुन ईरितः । १४ । दन्भु न दम्भे (दन्भ, सा, प) दम्मः परयञ्चना- हेतव्यापारः। उ-दम्भिवा दब्धा । न-दभोति पलः, छल- यतीत्यर्थः। १४ । दनभ क ड सदाने (दनभ, चु, या) १५ । दिन्म क ड सङ्घाते (दिनभ, चु, पा) क, ड- दम्भयते, दिम्यते । सङ्घातो राशीकरणम् । १६ । पथ दिभिक नोदे (दिनभ, चु, प) १७। दभिक नोदे (दनुभ, चु, ५) १७ | दमक नोदे (दम, चु, प) इ, क-दिम्म- यति, दम्मयति । क–दामयति । नोदः प्रेरणम् । १८। भर्भ हिंसे ( भर्भ, स्वा, प) रेफोपधः । भति। १८। यमौ मैथुन ईरित: (यभ, भा, प) पौ-आयामीत् । यति युवा। रभौङ स्यात्तु रामस्ये रभिड् शब्दे ङ रेभ च । २० । रभौड स्यात्तु राभस्से ( रभ, स्वा, पा) रामस्य- मुत्सकीभावः । निर्विचारप्रत्तिरितिगोविन्दभट्ट' । औ-रक्षा। ड-रभते साधुः पुण्ये। भाड्यूर्वोऽयमारम्भे | शास्वं पठितमार- भते शियः। २० । रभिड् शन्दे ( रम्म, भ्वा, आ)-रम्भाते। रम्मते।

·२४८ सटीककविकल्पद्रुमः। २१ । हरेझ च (रेभ, वा, पा)- -रेभते । रिभे। -अरिरेभत् । चकारात् शब्द। लभिङ् शब्दे लभ ड्डौ पड् प्राप्तौ श लुभ विमोहने। २२ । लभिङ्चन्द ( लम्म, खा, पा)५-लम्भयते । --- । लम्भते। २२ । लभ ड्वौपङ् प्राप्तौ (लभ, खा, पा) डु-लब्धिमम् । औ- लब्धा । प-लमा । 5-लमते । लभन्ति पुनरुत्यानमिति गणतानित्यत्वात्, पचादित्वादनि लभा दुवाचरन्तीति को वा साध्यम् । २३ । १ लभ विमोहने (लुभ, तदा, म) श-लुभत्या- मनि (१) कामेचेति इलायुधः । २६५ । लोभिता लोया। लुभ्ये र्गाध्ये वल्म मुक्तौ शीष्ट शल्भ ङ कत्यने । २३ । लुभ्येाये ( लुभ, दिवा, प) गार्धमाकासा। य- लभ्यति धनं लुब्धः। दूर-पलुभव पलोभीत् । अस्मान्नित्यं ड इति दुर्गः। लोब्धा लोभिता । २४ । ड बल्भ भुक्तौ ( वल्भ, वा, पा) अन्तःस्थाटतीयो- पधः । भुक्तिभक्षणम् । उ-बल्भने अन्नं लोकः । २५। शोभा का (शीम, बा, ग्रा) २६ । घलभड कत्यने (शलभ,म्वा,पा) शेपोऽन्तःस्था- टतीयोपधः । -पथियोभत् । -भीमते, शलभते । कत्यनं 1 प्रशंसा। शुभलङ्दीप्तौ शुभप शुन्भ पुन्म च पिन्भु चहिंसने। (0) मुभम्य रेम्यपि पाठ ।

·भान्तवर्गः। २४८ शुभ पग दीप्ती ३०। शुभ् ल टीप्ती (शुभ, स्या, पा)-पाभत् F-गोभते । न गोमति सभामध्ये इति गणतानित्यवान, पघादित्वादनि गोभष्ट्रयाचरतीति को वा माध्यम् । २७॥ (शुभ, तदाप) २८१ शुभ र टोप्तो (शुम्भ, सदा, प) २८॥ पुरमच (पुम्भ, स्या, प) हापाची ताल- ध्यादी, पोईन्यादिः । वयः पक्षमस्यरिणः । प,म-शुमति । शुगोभ । ग-शुम्मति। शुशुम्म । मुम्मति। चकारादीप्ती। प्रावस्तु भ्वादौ च शुभ शुग्म भासनसिनयोरिति पठन्ति । ३० । पिन्भु घहिंसने (पिन्भ, था,प)-सिम्मिन्या सिम्मा। चकारात् पूर्खाच ( पूर्व वयो धातवोऽपि हिंमार्थका इत्यर्थः)। टुभ टभि स्तभिड् सम्भे स्कभिड्च सन्मुङ स्मृतः । प्रमादे ल्ट सन्भङ विश्वासे सिन्भ सृम सिभु । हिंसे सुन्भ द्युतौ चैकोनचत्वारिंशदन्तभाः । ३१ । म स्तम्मे (भ, खा, पा) ३२ । ष्टमि ड स्तम्भ (टनम, श्या, पा) -स्तोभित्वा स्तुथा। ड-स्तोभते। -सम्माते । स्तम्भते। -स्तम्भरते । 5-स्तम्मते । तटोमयिषति। तिट- भयिपति । तिस्तम्भयिपति । कारस्योभयत्र पाठात् पूर्यो नेदतु- बन्धः । ननु पाडितानुबन्धेऽप्यन कयं पूर्वो डिदितियेत् सत्यम् । पत्र इकारस्य पुनरुक्तिः पूर्वण सम्बन्धनिषेधार्थव, डितस्तु सम्ब, एक एवेत् पाठवलाहाध्य इतिवत् (१)। स्तम्मो नडीमावो साएतदोसवकपवे मुड़क, उचिडच रघुभयोयाखाने गितम् ।

·न ३८। खिभु २५.० सटीककविकल्पद्रुमः । बड़ीकरणच, स्तम्भौ स्थूणाजड़ीभाषावित्यमरोक्तः, गौतेनावसम्धो जड़ोलत इत्यर्थ इति कमदीखरोतश्च । शालेय स्तोभते भूयो लघुप्रकृतिको नर इति इलायुध.। १२८ । स्तोभने रमं गौतो वायुरिति चतुर्भुनः। स्तम्भ इह कियानिरोध इति भीमः। दोष पिरिति गोविन्दभट्टः । शेषयो: पक्षे स्तम्भो रहीकरणञ्च । स्तम्भते कवाटेन हारं लोकः। ३४ । कभि च (स्कन्भ, खा, पा) चकारात् स्तम्भे, स चेह नहीकरणम्। दू-स्कम्भाते । हुस्कम्भते कवाटेन हारं लोकः । चसम्मे। ३५। सम्भु स्तः प्रमादे (सन्म, भ्वा, भा) प्रमादो- "खम्मित्वा सुब्धा । 5- सम्भते धर्म नीचः।। ट वन्भु ङ विश्वासे (स्वन्म, भ्या, भा, व्याप) विश्वासः शङ्कारहितीभावः । ल्लू-मखमत् । उ-सम्मित्वा सम्धी । -सम्मने पुत्रो मातरि । तालव्यादिरयमित्येके । ३६। खिन्भु हिंसे (सुिन्भ, वा, प) ३७। समु हिंसे (शुभ, वा, प) (सिम, भा, प) भाद्यन्तौ रेफयुक्त- टतीयखरिणी, मध्यमः सप्तमखरी। उ-विम्निवा सिन्धा। सभिवा सधा । स्नेभिवा सिन्धा। निम्मति, सर्भति, भति । ३८ । सुम्भ धतौ च (मुन्भ, वा, प) पञ्चमस्वरी। सम्मति । चकाराहिले च। एकोनचत्वारिंशदन्तभाः। (भन्ते भो येषां ने, भकारान्ता धातव प्रत्यर्थः । इनवधानता। ३५।

·मान्तवर्गः। अम् गतौ भजने शब्देऽमक रोगे कमुकङ् स्मृहि । १। मम गतौ भजने शब्द(पम, श्या, प) पमति (पमन्ति घ्याधयोऽप्येनं न कदाधिगयादिवेति हलायुधः । १९०)। १। धमक रोगे (अम, मु,प) क-पामयति च्याधिोकम् । २। कमुका स्मृहि ( कम, चु, पा) 3-कमित्या कात्वा । क, ड-कामयते । भन्यादौ पद्यमानस्याप्यस्य किस्करणं कम कत इत्यादिना विहितस्य मिङोज्ञापनार्थ, तेन पर जिओ- ऽप्राप्तिपक्षे अचकमत चकमे कमितेत्यादि । (निष्क्रष्टुमर्थं चमके कुवेरादिति रघुः । ५। २६) । जि क्लम्य लमु मिलानौ क्रम्य क्रमु गतौ चमु । य॑ मर्षे क्षमूङ जिप च कुस्म कङ मतीक्षिते । कुस्मित्यो गम्लु गत्यांचम नचम छम् जम जिम् झम्। भक्षे णमौ शब्दनत्योस्तिम्तीग्य लोदने तमु । इN खेदेच्छयोर्दमभ्यु इर् शमे दम् गतौ ममिर्। भ भग्य नमु जण चाले भामक्रोधे ऋ मीम गतौ। शब्दे यमौ उ विरती यमक्मि परिवेषणे । तटभावे रमुङ जौ क्रीड़ेण जुटु वमुगिरि। २। जिसम्युभिानौ (लाम, दिवा, म) ३। क्लमुभि नौ (लम, था, प) डावन्तास्था- टतीययुक्तौ। जि-क्लान्तोऽस्ति । य, भलाम्यति ।

·४। क्रम्य गौ ४ । २५२ मटीककविकल्पद्रुमः। लमित्वा लान्या । भ-लामति । वादियापि गमादित्वं, दि. कामाचम इति दीर्घज्ञापनार्थम्। दर-मनमत भलामीत् । मसावित्यं इति दुर्गः। (कम, दिवा, प) गती (क्रम,पा,प) य-कम्यति । गोपिन्द- भट्टकमदीखरौ तु दोषं विधाय कास्यतीत्याहतः। इष्यते यनि दीर्घत्वं दाक्षिलवणवेदिभिः । तेन काम्यति कौमारे(१) चानीत्यस्योपलक्षणादिति। -शमिया कानया कन्या (कमोर्षो- वेति वा दीर्घः) कामति। पारिपूर्ण मौं रुत्वा पशात जमते गुचरित्यादौ समयदस्योपसर्गप्रतिकपकत्येनानुपसर्गवान पागे- रित्यामनेपदम् । सत्यमारतायनेपसर्गान्तर टप्यामनेपद- मिति गरपदेषः । संकामयतोत्यादि स संकामन्तं करोतीति गय. न्तान जी साध्यम् । अन्यथा प्रमन्तस्यात् म्यः सात् । “२. यंदकामि पटेककेन प"मिति तु धारापागययमने पुरादियविक पाव सिहम्। तमतं परिभाषायां निषितम् । पचया 'पामा' रति कर्मयोप्यार प्रेमी सायम् । परमपदा पाया यत् पं कमया के रत्ययः । ५।१मध्य म (सम,दिवा,प) मर्पः मनम् । न-घमित्रा लामवा । परम्परानुराधोयमित्येके । पर-पक्षमा पातमीत् । पमानित्यतर्ग:। म, य-माम्यति दोपं माधुः । ५। इजिप च (राम,मा, पा) -पचमा परशा बम निशिप-समा। कागमा। maritter मार।

·मान्तवर्ग:। (मनागनभ्यारन्या का काम ज्ञास्यत य: नमी। मियाममभि- हारण विराध्यन्तं समेत क इत्यभयत्र माघः । २।४३)। ५। कुस्म का मतीक्षिते कुस्मिति (कुम, चु, पा) इसी. दन्योपधः। मतीक्षितं हिपूर्घकदर्शनम । कुम्मित् कुन्मितमीप- हास्यम् । क, ड-कुस्मयते नमः, युद्या पश्यति, कुत्सितं म्मयते येत्यर्थः। धुकुम्माधिपते । ७) भौ गम्ल गत्याम् (गम, भ्या, प) पौ-गन्ता । एक- भगमत् । गतिकतरदेशसयोगफलकव्यापारः । घम नह भक्षे (चम, स्सा, ५) घमु भक्षे (चम, भ्या, (जम, भ्वा, (जिम, ८१ छ भने (छम, भवा, प) १. जमु भने प) ११। जिम भने १२। झम भक्षे (झम, भा, ५) पडेते। चनोति । रवैदिकः । उ-चमित्या चान्त्वा। धमति। - छमिया छान्वा । नमित्या नान्वा । लेमित्वा जीन्वा झमित्वा कान्वा। १३ । णमो गन्दनत्योः (णम, पा,प) प्री -नन्ता। गन्दार्थो म भापायाम्। नतिरि नमस्कारो नयीभावच । नमति गुरु शिष्यः । नमन्ति फलिनो वृक्षाः। श्रमन्तन्यप्यस्य चलने- त्यादिना औ केवनस्य सविधानात् सोपसर्गसैव नित्यं खः । नमति, नामयति, प्रणमयति । समानामित धिरकण- लाप: कृत इत्यादी भयनमनं धवनामः धञ्, ततोऽवनाम करो. तीति जो रूपम् ।

·२५२ सटीककविकल्पद्रुमः । ४॥ कम गती कमवा सान्त्वा । भ-कामति । भ्वादिपक्षेपि शमादित्वं, feg. समाचम इति दीर्ष चापनार्थम् । दर-मलमत् पलामीत् । ममाबित्यंत दुर्ग:। कम्यन गतो (कम, दिशा, प) (कम,साप)-कम्यति । गोविन्द भकमदीखरौ त दोषं विधाय काम्यतीत्यायः। तवाप- उच्यते यमि दीर्षवं दाखिणवेदिभिः। न काम्यति कौमारे(१) पानीत्यस्योपलक्षणादिति। - -कमित्वाकानवा कन्वा (कमो - वेति मादीप:) कामहि । वारिपूर्ण म शाला पसात संक्रमते সত্তেী নীলমবিকই সাদা ধী रित्थामनेपदम् । हमारमायनेषपसर्गान्तरपूर्वादप्यामनेपद- मिति गरपदेषः । संकामयतोत्यादि संकामन्तं करोतीति . न्तात् औ भायम् । पम्पपा पमन्तस्यात् नमः माना " काम परेक फेन प"मिति 7 धारापागययामते परादित्यविध पायो मिहम् । म परिभापायो तिपितम् । पचमा 'पास' इति कपोयार मेरमनी माधम् । रेरोग पदा पाका या कमवादः। ५ माघमर्षे (मा,प)मपं: मनम् । माया पाया । परम्परानुयायमित्येके | Tr-मा पामो । पारित:। भवपायो भाभ: ५111(म,भा)-inा --पाRites | itterwritte artinutrit immers maat vernm- ·मान्तवर्गः। ८॥ (मनागनभ्यारत्या वा कामं नाम्यतु यः क्षमी। क्रियासमभि- हारेण विराध्यन्तं समेत क इत्युभयत्र माघः । २ । ४३)। ५। कुम्म कड मतीक्षिते कुमिति (कुस्म, चु, पा) सी. दन्योपधः। मतीक्षितं बुहिपूयंकदर्शनम 1 कुस्मित् कुमितमीष- हास्यम् । क, ड-कुम्मयते ननः, बुद्या पश्यति, कुत्सितं स्मयते बेत्यर्थः। चुकुरूयिषने । ७। यो गम्त गत्याम् ( गम, भ्या, प) यौगन्ता । - अगमत् । गतिरुत्तरदेशसयोगफलकव्यापारः। चम न भने। (चम, स्वा, ५) (चम, वा, प) (छम, बा, प) (जम, स्वा, ) ११। जिम मचे ( जिम, भा, प) १२। (झम, भा, प) पडेने। चनोति । र --वैदिक' | उ-चमित्वा चान्ता। चमति। 3- छमित्वा छान्वा । नमित्वा नान्वा । जेमित्वा नौन्वा । भमित्वा झान्वां। १३ । णमौ शब्दनत्यो: (णम, वा, प) औ-नन्ता । शब्दार्थों न भाषायाम् । नतिरिइ नमस्कारो नम्वीभावश्च । नमति गुरु शिष्यः । नमन्ति फलिनो पक्षाः। अमन्तायेऽप्यस्य ज्वलक्षले- त्यादिना जौ केवलस्य इसविधानात सोपसर्गस्यैव नित्यं खः । नमयति, नामयति, प्रणयति। वपुच्छमवनामितं वधिरकर्ण- नापः कृत इत्यादी अयममनं अपनामः धम्, ततोऽवनामं करो- तीति औ रूपम् । चमु भने छम भो जमु भो झम मचे ·२५४ सटीककविकल्पद्रुमः . , १४ । तिम्य लोदने । (तिम, दिवा, ३) १५ । तीम्य कोदने । (नीम, दिवा, प) य- -तिम्यति, तीम्यति । तितम तितीम। लेदनमार्द्रभावः। (स्थात्मनन्तु निष्ठानमित्यमरे व्यवनपर्यायः)। १६ । तमु पुर्य खेदेच्छयोः (तम, दिवा, प) उ-तमित्वा तान्या। दर-अतमत् मतमोत् । पम्मानित्यं इति दुर्गः । भ, य-ताम्यति लोक उत्तप्तः स्थादित्यर्थः । १७ | दम् भ्यु इर् थमे (दम, दिवा, ५) भ, य-दास्यति । उ-दमित्वा दान्वा। दूर-अदमत् अदमोत् । भस्मानित्यं ज इति दुर्गः। शमः शान्तीभावः । दाम्यति मुनिः । शम इति पदस्थ जान्तस्यापि सम्भवे थान्तीकरणेऽप्ययमिति धातुप्रदीपः। दमि- त्वाप्यरिसंधातानिति । १८। द्रम् गतौ (द्रम, खा, ५) दन्त्यवर्गटतीयादिः । दूमति । १८ । घमिर्थ्य जण चाले (भ्रम, दिवा, शमादिः, म) १८ । भन्यु जण चाले (भ्रम, दिवा, प) १८ । भ्रम नण चाले (भ्रम, था, प) मोधवर्ग- चतुर्थाद्याः। दूर् अनमत् अनमीत् । भ, य-भ्राम्यति । उ-भ्रमित्वा, भ्रान्वा । न-भ्रमः नामः । ज्वलादित्वात् ण- प्रत्ययापि जनवध इत्यादिना इस्खे भ्रम इत्येष ; तेन व लादावस्य पाठो निष्कन इति धातुप्रदीपादयः । वस्तुतस्तु यथा द्रुह्यनेर्मुहां घड येत्यनेन एडो प्राप्तिरले होटोभाबित्यनेन ढ एक, सुहादि- पाठसामर्थ्यात् दादेष इत्यनेन घो न स्यात्, तथानापि ज्व शादि- माठात् जनवध इति इखो न स्यात् । ण-प्रेमतः बनमतः ।

·मान्तवर्गः २५५ य-नम्यति । चमति । चाल इह पादविहरणम् । न जाने को हेतनमति भुवने भिक्षुक इव। भ्रमः शिलोच्चयांस्तुशानिति भट्टी (01 ५५) गत्यर्थविवक्षया सकर्मकत्वम् । २० । भाम 5 कोधे ( भाम, बा, था)-भामते । (कोपना सैव भामिनीत्यमरः)। २१ । क मीम् गतौ शन्दे (मीम, भवा,प) ऋ- -पमिमीमत्। २२ । यमौ उ विरतौ (यम, स्वा, प ) चौ. -यन्ता। 8- यमिवा यावा। विरतिनित्तिः । यच्छति पापात् साधुः २२ । यमक मि परिवेषणे तदभावे (यम, घु, य) (तदभाये अपरिवेषणे इत्यर्थ.) यमयति यामयति । परिवेषणमन्नादे- रुपसर्पणं, वेष्टनमित्येके। विपदयातापित्यस्य रूपमिति रमा- नाथः। केचित्तु परिवेषण एवायं मानुबन्धः । यमयन्नं ग्टही, अन्यत्र नियामति संयामयतीत्यादीत्याङः । मन्येतु अपरिवेषण एवायं मानुषन्धः । नियमयसि बिमार्ग प्रस्थितानात्तदण्ड इति शाकुन्तले। परिवेषणेत यामयत्यन्नं विनाय ग्टहीत्याः। अनेनोभयोमतयोः प्रामाणिकत्वायत्र मातुबन्धः कृतः। २३ । रमु छनौ कौड़े (रम, भा, पा) उ-रमिया रवा। -रमते । ज-राम: रमः । भौ-रन्ता। २४ । णमुटु यमुहिरि (धम, भा, प ) वकारादिः । प- येमतुः ववमतः। पन्ये तु एतत्कायविधायकसूत्रे फणादौ चेमं न पठन्तो "मुश्च केचिद्रुधिरमित्यादिसिहये तत्सूवे दन्त्य- वकारादिवर्जनस्यानित्यतां खीकुर्वन्ति केचित् पुनर्वा- बरादिधात्वन्तरमप्यस्तीति प्रलपन्ति। ज~वाम: वमः । उ-- क, मि- ·सटीक्कयिकलामः। वमत्यन्त्र- वमित्वा वान्वा । टु-यमथुः । उहिरि वान्तौ । मजीनवान् । अमन्तत्वाप्यस्य सौ ज्वलहलेत्यादिना केवलस्य इखविकल्पनात् सोपसर्गस्यैव नित्यं हसः। बमयति वामयति प्रवमयति । शमुभ्य ईर् शमे शम्ङ कमालोचे अमुभ्यनि। इतपःखेदयो टीम टिम्य लेदे पम टम । वैलव्येऽथ क साम् सान्त्वे स्वमुञ् श ध्वनने स्यम। अक् वितर्के हन्म गतौ वियुतास्त्रिंशदन्तमाः । २५ । शमुभ्य दूर् शमे (शम, दिवा, प) उ-मित्वा शान्त्वा । भ, य-शाम्यति । दूर्-शमत् प्रशमोत् । अस्मा- नित्यं ङ इति दुर्गः। शम: शान्तीभावः। शाम दृष्यापि विना दवाग्निरिति रघुः । २ । १४ । शम इति पदस्य जान्तस्यापि सम्भवे शान्तीकरणेऽप्ययमिति धातुप्रदीपः (१) । वरेण शमितु(२) लोकानलं दग्धं हि तत्तपः इति कुमारसम्भवम् । २ । ५६ । बचो निमन्याधिपतिदिवौकसामित्वादाबनेकार्थत्वात् श्रुत्वेत्यर्थः । वा शम यमेत्यत्र वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वादस्य जो नित्यं इस्खः । शमयति । २५. शमउकजालौघे (शम, चु, ४) पालोचः प्रणि- वा शमयमेत्यत्र वाशब्दस्य व्यवस्थावाचिवादस्य औ . धानम्। (४) कातन्त्रप्रावतौ रास दास उपथमे रत्यनयोाख्याने "एसौ सकर्मकावपि, उपगभगन्दादिनन्नादपि ध्युत्पत्तेरिति धातप्रदीप" इत्युक्तम् । (२) दानोन्ननपुमकेषु वरेण समितमिति पाठो दृश्यने, तल समितमिति मानवान्नय रूपम्, तपावे सकर्मकोदाहरणं सभीभि म्यम् ।

·मान्तयर्गः। २५७ चय- } खामावः। ङ, क-यामयते कायं सुधीः। न-शामयति शामयते । निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराजदतो ममेति । मात्मनेपदीति केचित् । २६ । अमुभ्य नि इतप.खेदयोः ( श्रम, टिवा, प) ताल- व्यादिः। - अमित्वा श्रान्वा । भ, य-ययति लोकस्तपः, करोति खिद्यते वेत्यर्थः 1 जि-थान्तोऽस्ति । पूर्-अयम्न अयमीत् । अस्मान्नित्यं ड इति दुर्गः। धुर्यान् यियामयेति स दूति रघौ थामत्क मन्त्रे इत्यदन्तस्य रूपम् । २७१ टीस्य लेदे (टीम, दिवा, प) २८। टिस्य केदे (टिम, दिवा, प) मुईन्यादी। य-स्तीम्यति, स्तिम्यति। तिष्टीम, तिष्टेर। तिष्टीमयिपति, तिष्टेमयियति । क्लोद थाभावः । २६। पम वैक्तव्ये ( पम, भाप) वैलव्ये (ष्टम भा, ५) वैलव्यं विहलीभावः । समन्ति यहियोगेन सीमन्तिः स्मरातरा इति इलायुधः ।२२३॥ स्तमति। असीसमत, , प्रतिष्टमत् । (न च स्तमति थोकैनेति इलायुधः । २४५) ३१ । यथ x साम सान्वे ( साम, चु, प ) दन्त्यादिहितीय- खरी। सान्त प्रियकरणम् । क-सामयति दीनं दानेन दाता। (यः साम्पति सामनः स्निग्धैरालोकनैश्च ता इति इलायुधः । साः मन्तिनीरित्यर्थः २२३।)। ३२ । स्यम् गश ध्वनने (स्यम, तदा, प) अन्त:स्थादियुक्तः । 8-स्थमित्वा स्यान्वा 1 ण- -स्येमतुः सस्थमतः। श-स्यमी स्थमन्ती। ३०. टम ·सटीककविकल्पद्रुमः । ३२। स्यमु अक वितर्के (स्थम, , उ) अन्तःस्थादियक्तः । अस्य स्वार्थी इखो न स्यात् प्रेरणौ त स्यादिति प्राचः । समते त वाथमयमेति वाथन्दाझवस्थाप्यम । अ, क-स्थाम- वति स्थामयते परगुणं मुधीः । ३३। इम्म गतौ (हमा, खा, प) महयान्तः । सम्मति । वियुतास्त्रिंशदन्तमाः। (पन्ते मो येषा ते, मान्ता धातब इत्यर्थः, वियुता स्त्रिंशत् वयस्त्रिंशसंख्यका इत्यर्थ.)। - यान्तवर्गः। अयड् गतावी ईप्य ईर्ष ऊयोङ सेवने । १। अयड गतौ ( अय, 'या, था) --प्रयते । २। ईदय । (स्य, स. ५) ३। ई ई । (ईर्षा, स्या, 4) ही दोर्षादी रेफिणौ । इति शेषस्य घडि हसालोप इति 'यला सिद्धम् । ईषः परा- भ्युदयासहिष्णुत्वम् । परदोषासहिष्णुत्वमिति केचित् (पक्षमे- त्यर्थः)। ईयति यति पल: साधये। एतौ यशान्तावित्येके । ४। यो सेवने ( अय, खा, भा) दीर्थादिः । सेवममिह सिव्यु तन्तुसन्ततावित्यस्य रूपम्। ई-अतः। 5-अपते पट सौधिकः। क्रूयोङ् दुर्गन्ध आर्द्रले शब्द मावी विधूनने । ५ । कयौड दुर्गन्ध भाईत्वे शब्दे (क्रय, भा, भा) दमयनकार- ·याम्नवर्ग:। २५८ युक्तो दीर्घा । तथा च "क्योलायतितेविदेवय दूमे सेविर मेषि- स्तथे ति गाई लविक्रीड़िते चण्डेखरः। (क इति दीर्घ विना शार्दूलविक्रीड़ितत्तसङ्गति न स्यात् )। ई-क्तः! F भूबते मल्यः, दुर्गन्धः स्थादित्यर्थः । जयते वस्त्रमम्ममा । ६ । क्षमायोड विधूनने (प्याय, भा, पा) चोथवर्गयेष- युक्तक्षादिः । विधूनन इति विधून्यतेऽसाविति कर्मणि पनि विधूनः सकम्पस्ततो विधून इवाचरतीति कौ कृतेऽनटि रूपं कम्पनमित्यर्थः। अन्यथा कम्पनरगमेवार्थ: स्यात् । ई- मातः। 5-क्ष्मायते रक्षः। चक्ष्माये च महीति भट्टिः । १४। २१। क्ष्मायते कम्यते त्वङ्गत्येजती च वेपते इति कम्पार्थे भट्टमखः। चुच्चीत्वभिषवे चीय संटत्यादानयोश्चयङ् । गतौ चायञ् निशामेऽचे णय् तयङ् गतिरक्षयोः । ७। धुच्यीत्वभिपये (चुच्य, भा, प) तालव्यवर्गाद्योपधः । पश्चमखरी। ई-चुतः । यहयान्तोऽयमित्येके । अभियवः सानं मन्यनं पीड़न सन्धानश्च । (पुजन सन्धालेदपीड़ामन्ये इति निष्पादनात)। ८। पीय अ संरत्याहानयोः (चीय, भा, उ) चतुर्थवरी। घर-पचिचौयत् । अ-चौयति चीयते । (संरतिराच्छादनम्)। ८। चय छ गतौ ( चय, भा, पा)-चयते । ११ चाय न निशाई (चाय, भा, उ) ऋ-मचचायत् । अ-चायति चायते । निशाम इह चाक्षुपज्ञानम् । तं पर्वतीयाः प्रमदावधायिरे इति भावः । १२१५१ ।

·२६० सटीककविकल्पद्रुमः। ११ । णय र गतिरक्षयोः । (णय, भा, आ) १२ । तय गतिरक्षयोः (तय, भा, आ) - नयते। तयते। ताङ् पालनसन्तत्योर्जिदयङ् ग्रहणे गतौ । वधे दानेऽवने दायूङ दाने नय पयङ्गतौ । १३ । तायुङ पालनसन्तत्योः (ताय, मा, पा) सन्तति- विस्तारः। --अततायत् । ड -तायते विद्यां सुधीः। १४ । जि ह्यङ ग्रहणे गतौ वधे दानेऽवने (दय, भा, भा) अवनं पालनम् । जि-दयितोऽस्ति । ङ–दयते दीनं दयालुः । तेषां दयसे न कस्मादित्यत्र कर्मणि पाठी। १५ | दायड दाने (दाय, भा, पा) -अददायत् । 5-दायते। १६ । नय ड गती (नय, भा, भा) १०। पय ङ गतौ (पय, मा, या) ङ-नयते । पयते। पूयो टुर्गन्धशीयोरोप्यायी वौभयङ् गतौ । १८ । पूयोङ दुर्गन्धीयों (पूय, भा, पा) पष्ठस्वरी। ई- पूतः । -पूयते मत्स्यः दुर्गन्धः स्यादित्यर्थः । शीर्णिभेदनम् । १८ । यो प्याथीङ दृद्दौ (प्याय, भा, भा) यो-पीनं मुखम् । उपसर्गातु प्रप्यानम् । असाट्नेत प्यानः पीनः खेदः । ड-प्यायते। २० । मया गती (मय, भा, पा) E-मयते । मव्य बन्धे रय् लय वय व्ययञ् गत्यां व्ययक नुदि।

·यान्तवर्गः। २१ । मव्य बन्धे (मव्य, भा, प) मव्यति चौरं राना। यहयान्तोऽयमित्येके। २२ । रयड गत्याम् (रय, वा, आ) २३ । लयड गन्याम् । (लय, वा, था) २४ । वयजगत्याम् (क्य, भा, पा) २५ । व्ययञ् गत्याम् (व्यय, भा, पा) पोऽन्तःस्यादि- युक्तः 1 (भत्र पूर्वी धातवो न कथं जानुबन्धा इत्याशङ्कयाह) धातु- मेदे डोरसकर ति वोपदेवः । (धातुमेदे सति परोऽनुबन्धः पूर्वपामिति नियमात् आवित्यनुबन्धावेकस्य धातीन भवत इति भावः)। ड-रयते, लयते, वयते। -व्ययति व्ययते । २५ । व्ययक नदि (व्यय, चु, प) अन्त.स्थादियुक्तः । क- व्यायथति । नदि प्रेरणे। शुच्ची त्वभिपवे पर्थ्य ईर्षे सूर्य त्वनादरे । ईर्षे स्फायीङ संद्धौ हय हर्य लामे गतौ । एकत्रिंशद यकारान्ता धातवः परिकीर्तिताः । २६ । शुयी त्वभिपवे (शुच्य, भा, प ) तालव्यादिः पञ्चम- खरी तालव्यवौद्योपधः। ई-शुक्तः। यहयान्तोऽयमित्येके । अभिषयः स्नानं मन्यन पौडनं सन्धानश्च । २७ । पूर्वा ईर्षे (पा, मा, प) र न्यादि(रेफमध्यः । सूर्त्यति सुपूर्य । यहयान्तोऽयमित्येके । ईपीयः प्रागुक्तः । २८ । सूर्य त्वनादरे ई (सूर्य, भा, प) दन्त्यादिर्दी/ रेफमध्यः । सूद्यति । मुसूयै । २६ । स्कायोड संटद्वौ (स्काय, भा, आ) ई-सीतः कालः । ।

·२६२ स्टीककविकल्पद्रुमः। ड-कायते। पलाये। स्मायनिर्मोकसन्धौति गणतानित्य- त्वात् । स्वायते साय: मचादित्वादन, काय याचरतीति की शवन्तं वा। ३० । इय क्लमे गती । (इय, मा, ३१। इयं क्लमे गतौ (इर्य, भा, प) षो रेमोपधः । 'इयति । हर्यति । कमो ग्लानिः । एकत्रिंथद यकारान्ता धातयः परिकीर्तिताः। (सुगमम)। , रान्तवर्गः । अम गत्यामीझै कम्पगल्योरीर्कि गतौ नुदि । १। अन गत्याम् (अध, भा, ५) मोठयवर्गचतुर्थोपधः । भन्नति । (वनेष्वान निर्भय इति भट्टिः ।४।१११)। २ डल कम्पगत्योः (ईर, भदा, था) दीर्घादिः । 3, ल- इत लता वायुना। २। ईकि गतौ नदि (ईर, चु, भा, प) कि-ईरयति ईरति । नुदि प्रेरणे। कमरकौटिल्ये कुर्श शब्दे क्ष सञ्चलने चुरश। विलेखे खनने कुद्रिक मिथ्योत्तौ खोर् ऋ खोटने । ३। कार् कौटिल्ये (कार, स्वा, प) प्रोष्यवर्गशेपयुक्तः । कारति खलः कुटिलः स्यादित्यर्थः । ४। कुर्थ शब्दे (कुर, तुदा, ५)श-कुरति। कोरिता। ५१ वर्ल सचलने (क्षर, भा, ५) ज-चारः परः।

·रान्तवर्गः। २६३ , सञ्चलनमिद मोचनं वषणश्च। पादौ सकर्मकः । खोतोमि- स्त्रिदशगना मदं चरन्त इति किराते ।१८। सवणेतु चरत्क्षतन- उत्तय इति । (अक्षारिपुः शराम्मासि तस्मिन् रक्ष:पयोधरा इति भट्टिः ।।८। खादुल्काः प्रचक्षरिति महिः।१४1291)। है। दुरश विलेखे खनने (क्षुर, गदा, ४) शक्षुरति भूमिं लोकः । कोरिता | चुरो लोमच्छेदनः । ७। कुद्रिक मिथ्योक्तौ ( कुन्द्र, चु, प) पञ्चमखरी दन्त्यवर्ग- टतीयोपधः । इ, क-कुन्द्रयति नीच: मिथ्या वदतीत्यर्थः । कुन्द्र इति पाठेनैवेष्टसिद्धौ इदनुबन्धो वेदेषञ्चारणभेदार्थः । ८) खोर् च घोटने (खोर, भा, प) क-अनुष्योरन् । खोरति वचः। खुरश क्षोरच्छिदोगुर्डीशि गरडक उद्यमे । है। खुरश क्षोरच्छिदोः (खुर, तदा, प) चोरो विलेखनम् । श-खुरति भूमि टणं वा लोकः । खोरिता । १० । गुर्जीशि उद्यमे ) (गुर, तुदा, कुठा, पा) ११ । गुरडक उद्यमे (गर, चु, था) दो कमात् इख- दोषिणो। ,शि-गुरते, अगुरिष्ट । ई-पूर्णः । छ, क-- भग्नेषु नोकरयतेस्लमाइये ( यः) इति इलायुधः । ५१ । गूरी यङ वधे गत्यां गुद्रिक कुन्द्रे घुरश् ध्वनौ। भीमार्थे पुर् यडी हिंसाज्यान्योश्चर गमनेऽदने। श्राचारे चर्क संशोत्यसंशोत्योचूईयी दहि । ११ । गूरी या वधे गत्याम् (गूर, दिवा, पा) दौर्षी। -दीपि परि जनि गरि धूरयः काधि वाभि पदि भूरि . तथाच- ·- २६४ स्टोककविकल्पद्रुमः। वरय: । घरि जरि खिदि विद्यति क्लिशिशूरि शुध्यति मनो दिवा- दिष्विति रयोहताया चण्डेश्वरः । ई-गणः। य, ड-गर्यते । १२ । गुद्रिक कुन्द्रे (गुन्द्र, चु, ५) पञ्चमस्वरी दन्यवर्ग- टतीयोपधः । कुन्द्रो मिथ्योक्तिः। दू, क-गुन्द्रयति नीच: मिथ्या वदतीत्यर्थः। गुन्द्र इति पाठेनैवेष्टसिद्दौ दनुबन्धो वेदेपूच्चारण- भेदार्थः। १३। रश ध्वनी भीमार्थ (घर, तदा, प) भौमोभयानकरस: तस्यार्थी हेतु मार्थः, भौमार्थ इति ध्वनावित्यस्य विशेषणम् । श-परति व्याघो मनुष्याणां भयजनकशब्द करोतीत्यर्थः अर्थवये तु शब्द करोति भयहेतुर्भवति वेत्यर्थः । घोरिता । धुर भीमाशब्दयोरिति प्राञ्चः। आर्त इति शब्दविशेषणमिति रमानाथः। पुरत्यातच कुरतौति शब्दानुसत्तौ भट्टमल्लः । (१)। (विभिन्ना जुपुरु!रमिति भट्टिः । १४ । ४०)। १४ । पूर्यडी हिंसाज्यान्यो: (घर, दिवा, पा) दीर्धी । य, ड-धर्यते। ई-घूर्णः । ज्यानिर्गतबद्धवयोभावः । १५ । चर गमनेदिने पाचार (चर, भा, प) चरति । १५ । चर्क संयोत्यसंशोत्योः (चर, चु, म) संथीति: संथयः, संशोतिरसंशयः। क-विचारयति यो धर्मामिति इलायुधः । १२५ । घर असंशये इति प्राञ्चः। केचित्तु चर संथये इति पठित्वा संशये दि विचारणा स्यादित्याङः। (२) । १६ । चूईयो दहि (चूर, दिवा, था) दौर्षी । र, य-चूर्यते पहिरिन्धनम् । द्र-चूर्णः। (1) पुरकर इत्युभावापन्देइत्यर्थ । (३) संभये रति पाणिनिः। अमेति कावन्यम् ।

·रान्तवर्गः।
२१५
चुर्कि स्तेये कुर्शि लोपे ज्वर्म रोगे ङ जूर यो
ज्यानौ वधे त्सर छद्मगत्यां मि त्वरपमङ्स्यदे।
१७। चुर कि स्तेये (चुर, चु, भा, ५) कि-चोरयति
चोरति धन चौरः।
१८। छूर शि लोपे (छर, त, प) शि-छूरति, अच्छुरीत,
चुच्छोर । लोपश्छेदः । (१) ।
१९ । ज्वर म रोगे (ज्वर, भा, प) म-ज्वरयति । ज्वरति
जनोधारावैषम्यात् ।
२० । ड जूर यो च्यानौ वधे (जूर, दिवा, था) दोर्षी ।
छ, य-जूर्य ते । ई-जूर्णः। ज्यानिर्गतबद्धक्योभावः ।
२१ । त्मर छद्मगत्याम् (मर, भा, प) दन्त्यवर्गाद्यस्साधोदन्त्य
सकारः । सरति धूर्तश्छलेन गच्छतीत्यर्थः । तत्मार।
२२ । जि स्वर घ मड स्थदे (त्वर, भा, भा) जि-वरितः
गर्योऽस्ति । रुघाम हृपत्वरसंधुपाखनिभ्यो निठाया वमत्वेऽपि
वेदेपूञ्चारग्यभेदार्थमेतस्यादनुबन्धमन्ये न मन्यन्ते । प-त्वरा ।
म-स्वरयति । -वरते। सद पूह शोघमनुष्ठानम् ।
नानुनेतुमवला: स तत्वरे इति । १५। ३८।
सूर्यडी हिंसे च तुर्लिगे तविक् ङ धारणे।
२३ । सूर्यडी हिंसे च (बर, दिवा, पा) दीर्धी । य, -
पूर्यते । ई-पूर्णः । चकारात् स्यदे च ।
(1) रजनेऽप्ययम् । इरति भलं वालातपः ।
३४

·सटीककविकल्पद्रुमः । २४ । तर लिर वेगे (तर, हा, प) इसी। लि-तवन्ति । र-वैदिकः। वेगः शीध्रगमनम् । पदादियधातुभ्यः शपो- विधानेनैवेष्टसिहौ पदादेः शप विधाय तखुककरणमस्य निष्ठायो भावादिढे योदुडोऽव्यत इत्यनेन गुणार्थमिनिचतुर्भुनः। तेन तोरितं तरितमिति, एवं रोदितं रुदित मित्यादि । २५ । तलि कड धारणे (तन्व, चु, पा) आदिमध्ययो- स्तकारः। धारणं धरणम् । भाषायामस्य विस्तारणे प्राय:- प्रयोगः। ५, क, र-तन्त्रयते तन्तून् तन्त्रवायः। तन्त इति पाठेनैवेष्टसिद्धौ इदनुवन्धो वेदेषञ्चारणभेदार्थः। तवि कुटुम धारणे इति प्राश्चः । हावेतौ धारणेऽथै मते इति चान्द्राः । केचित्तु कुटुम्बधातममन्यमानाः तबिधातः फुटुम्बस्य धारणे पोषणेऽथ वर्तते इत्याडः। ऋ धोर गतिचातुर्ये धूरी यङ वधे गतौ । २६ । ऋ धोर गतिचातये (धोर, भा, प) क-अधोरत् । गतौ चातयं गतिचातर्थम् । धोरन्याधोरणामान्ता विनीता यस्य वारणा इति हलायुधः । १३८ । २७। धुरी यड वधे गतौ (धूर, दिवा, भा) दीर्घो। ई- पूर्णः । य, ह-पूर्यते । (जात्या धुऱ्याच धूर्य्यन्ते साधुभिः साधुवाहिता इति इलायुधः । १३८ ।)। पुर्शग्रगन्यां पूरी यङ् पूर्ती पूरक् च बचतु । मन गत्या मत्रि कङ गुप्तोतो मुर्श वेष्टने। २८। पुर्श अग्रगत्याम् (पुर, वदा, प) पञ्चमखरी। श- पुरति ज्ये, कनिष्ठस्य अग्ने गलतीत्यर्थः । पोरिता। ८ ·रान्तवर्गः। - य, २८ । पूरी यङ पूत्तौं (पूर, दिवा, पा) दीर्ण। पूर्तिरिह पाप्यायनम् । '-पूर्य्यन्ते पितरस्तञ्चेति इलायुधः । १५१ । २६। पूरक् च (पूर, चु, प) दीर्घो। चकारात् पूत्तौं । पूतिरिचापि अाप्यायनम् । क-पितृन पूरयति बाई इयः कव्यै च यः सदेति इलायुधः । १५१ । ३० । बचतु गत्याम् । (वन, खा, प) ३१ । मन्त्र गत्याम् (मन, खा, प) दावोधवर्ग- चतुर्थोपधौ। बभ्रति । मवति । ३२ । मवि कड गुप्तोतो (मन्त्र, चु, ५) दन्त्यवर्गाद्योपधः । इ, क, ड-इति धुर्व मन्वयते नृपोऽयमिति मुरारिः । इतिपाठेमैवेष्टसिद्धौ इदनुबन्धो वेदेषूञ्चारणभेदार्थः । ३३ । मुरथ वेटने (मुर, तदा, प) पयर्गशेषादिः पञ्चम- वरी। श-मुरति रक्षं लता । मोरिता । यविक् सङ्कगेचने वभ गत्यां श्वभक् विले गतौ। तथे शूर पूर्यङी स्तम्भे हिंसे पुसुर्श भैग्ययोः । ३४। यत्रिक सङ्कोचने ( यन्व, चु, प) दन्त्यवर्गाद्योपधः । ५, क-यन्वयति मन्त्रेण स4 नाङ्गलिकः ( विषवैद्यः)। यन्त्र इति पाठेनैवेष्टसिद्दौ इदभुबन्धो वेदेषूच्चारणभेदार्थः । ३५ । वध गत्याम् ( वन, वा, प) वकारादिरोथवर्गचतुर्थी- पधः । वनति। ३६ । वनक् विले गतौ तङ्के (श्वन, चु, प) वकारयुक्तादि- रोद्यवर्गचतर्थोपधः। विलं रन्धकरणम्। कवचयति भाण्ड ।

·} - २६८ सटीककविकल्पद्रुमः । बालकः । ता इति तकि दौस्थ इत्यस्य रूपम् । खमयति दीन: दुःखेन जीवतीत्यर्थः । तख स्याने तन्त्र इति पाठो हेयः । ३७ । सूर् यो स्तम्भे हिंसे । (शूर, दिवा, मा) ३८ । पूर् यडी स्तम्मे हिसे (पूर, दिवा, पा ) हौ दौर्षियौ कमातालव्यमईन्यादी । य, ड-मूर्यते, सूर्यते । ई-पूर्णः सूर्ण: । शेषः कैचिन्न मन्यते । स्तम्भो जडीभाव । ३८ । पुर् य भैश्ययोः (पुर्, तदा, प ४० । अर्श भैश्ययोः (सर्, तुदा, प) हो पञ्चम- खरिणी। शेषो दन्यादिः । श-मुरति। सुपोर। मुसोर। भा दीप्तिः, ऐश्यमैश्वर्यम् । स्फुरशि स्फुर्ती चले स्फर्च विचत्वारिंशदन्तराः। ४१ । सुरशि स्फुत्तौ चले ( स्फुर, उदा, प) स्फूर्तिः प्रकाय', चनचलनम् । शि- स्फुरति, अस्फुरीत चामरम् । पुस्फोर । ४२ । फर्श च (स्कर, तदा, प) पाद्यस्वरी। करतो स्फरन्ती पस्कार पिस्फरिपति पास्फयते। क्रमदीखरो:- प्येवम् । करणं स्फुरणे इत्यमरोऽपि । चकारात स्फतिचलनयो.। भयं पञ्चमसरीति नमो हेयः । तथात्वे पूर्ण वेष्टसिहावस्य वैययं स्यात् । न च फुटादित्य विकल्पनार्थमस्य पाठ इति पायं पूर्णवेष शिय इत्यनुबन्धहयपाठादपि तसिद्धेः। एवं संस्थाया मध्यसति: स्यात् । यत्तु पस्मिन् सत्यपि स्कारयतीति साधनाय भौस्फरतेरेव उकारस्य पाकारविधानं तदस्य सर्वसम्मतत्याभापात् पतष का प्रत्येके इति रमानाथः । हिचत्यारिंशदन्तरा: । ( मुगमम्)।

·लान्तवर्गः।
शयः
अलञ् वारणपर्याप्तिभूमाखिल श शये गती।
है। अल ज वारणाप्तभूयासु (पल, म्वा, उ)
मलति भलते पापं गङ्गा, निवारयतीत्यर्थः । पर्याप्तिः सामर्थ्यम् ।
पर्याप्तन्तु यथेष्टं स्यात् टसो शक्त निवारगणे इति विश्वप्रक शात् ।
अलति घोटको धायितुं, समर्थ स्थादित्यर्थः। अरूति हारो
जनं भूपयतीत्यर्थः।
२। इल श शये (इल, तुदा, प) श-दूलति ।
थयनम् ।
इल् कच् क्षेपे कलङ् संख्यारुतोः कल् किल् झुदौ
किलश।
शौला क्रीड़े कील बन्धे क्षल्ज चाले चये क्षलक् ।
शौचे कूलत्वाटतौ मील् निमेषे ङ् कल्ल कूजने ।
शब्देऽशब्दे कुलज् बन्धुसं हत्योः केन्न के लत।
खेल खेल चालगत्योः खल् क्षल जार्थे खोल खोटने ।
२। इल कच क्षेये (इल, चु,
पखादिः । क-एलयति।
चकारादिलश च (क्षेपार्थकः)।
३। कलङ् संख्यारुतो: ( कल, वा, आ) ड-कलते दिवस
हा, गणयतीत्यर्थः। शत् शब्दः। ( निष्कलन्ते मुखाद्यस्य
नाचौलपरुषा गिर इति इलायुधः । ७०

·सटीकका विकल्पद्रुमः ।
.
३। कल क नुदो
( कल, चु, प)
४। किल क नुदौ । (किल, चु, प) क-कालयति ।
केलयति । नुदिरिति नुद नौ प प्रेरणे इत्यस्य औणादिककि-
प्रत्यये रूपम् ।
४। किलश शोक्तोत्र कोडे (किल, तुदा, प) श-किलति
प्रासादः शिशु । केलिता।
५ । कोल बन्धे (कोल, वा, प) चतुर्थखरी। कोलति ।
६। क्षल ज चाले चये (क्षल, बा, प) न-चाल चलः।
चालचलनं, चयचयनम् ।
६ । क्षलक शौचे (क्षल, चु, प) शौचमिह शुद्धीकरणम् ।
क-क्षालयति मात्र पयसा लोकः ।
७1 कूल त भारतौ (कूल, वा, प) पष्ठ स्वरी। कूलति वाटी
प्राचीरः।
८। मील निमेषे (क्ष्मील, स्वा, प) बोधवर्गशेपयुक्त
क्षादिस्तुय्यस्वरी । निमेष: पक्ष्माभिशक्षुप पावरणम् । मौलति
चक्षुः पक्ष्मभिरारतं स्यादित्यर्थः।
2) कल कूजने शब्दे शब्दे ( कल्ल, श्या, पा) लहयान्तः ।
-कालते लोकः, अव्यक्तगब्दं करोति, शब्दं न करोति येत्यर्थः ।
कूजने इति चान्द्रजौमराः। शब्दमावे इति केचित् । अयन्दे
इति कालापाः।
१० । कुल न बन्धुसंहत्योः (कुल, भ्या, म) ज-कोलः कुल:
(पक्षे जुडत्वात् कप्रत्ययः ) ( बन्धर्षन्धूमाव:) कोलति कुलीनः,
सापां बन्धः स्यादिति चतुर्भुजः। संहतीरागीकरणम् ।
केचित संशतिस्याने संख्यानं पठित्वा कोलति कुम्मान् कुलाल:,
-

·(खेल,
भ्वा,
घा-
लान्तवर्गः।
गायतीत्यर्थ इत्याजः। संस्त्यानं पठित्वा संस्त्यानमुपचय इति
राम:। अन्ये तु बन्धुषु वासिषु वर्तमानोऽयमन्यवास न प्रयोगः,
गांड गण्डे तिपदित्याडः ।
११। फेल्ट चालगत्योः
(फोन, मा, प)
१२। केल चालगत्योः ( फेल, भ्या, प)
१३ । खेल्ट चालगत्योः
१४ । खेल्ट चालगत्योः (सेल, था, प) भाद्यो यकार:
युक्तः । हो कवर्गप्रथमादी। टतीयो यकारयुक्त चादिः। शेषः
कहितीयादिः। ~पचिकेलत, अधिफलत, अचिक्ष्यलत्,
थचिखेलत् । चालः कम्प: । चाल:
कोधिन्नमन्यते ।
१५ । खल खलनार्थ (पल, भ्या, प) लजायद्यालयो।
धालरोह स्खलनम् । पति पलो धर्मात् ।
१६ । घोट घोटने (सोल, भ्वा, ५) घट-पचुसोलत् ।
सोलति सन्जः।
गल्भक्षे गल्कच खावेचल्जगतौ मिञ्चले चलम्।
विलासेक्चलभृतौ चिल्श वासे चेल चेस्ल केल्ट वत् ।
१७ । गल भने (गल, बा,प) गलति ।
१७ । गल कड घसावे (गल, शु, पा) साव: दरगम् ।
क, ड-गालयते रक्तं तस्य । चकारात् गल च । खयं धारा-
कारा गलति जलधारा कुवलयादिति ।
१८। चल ज गती (चल, मा, प) न-चाल: चलः,
चलति गौवनम् । चलमानोऽनिल इति ताछील्ये शत: थानः ।
मिनले । पूर्वमान्वयः। पलधातः कम्पने मानुवन्धः स्थादि-

·२०२ सटोकविकल्पद्रुमः। त्यर्थः। चलति लता यायुना । म-बलयसि लतां वायुः । चलयन् भरुचस्तपालकानिति रघु: ।। ५३ । चालयन् सकलां प्थीमिति धान्ताचालं करोतीति औ शवन्तम् । गत्यर्थस्य तु चालयति इस्तिनं यन्ता । १८ । चल श विलासे (चल, तदा, प) श-चलती चलन्ती। विलास: कीड़नम् । १८। क चल भती (चल, चु, म) क-चालयति । दन्त्य- वकारादिरयमिति दुर्गसिंहजमरौ । भृतिरिक्ष पोपणम् । १८ । चिल श वासे (चिल, तुदा, प) वास: परिधानम् । श-चिलति वस्त्र लोकः, परिदधातीत्यर्थः । चेलिता। २० । चेल केलवत् (घेल, वा, प) २१ । चेल्लु केल्टवत् (चेल्ल, स्वा, प) पो लहयान्तः। 2-चिचेलत, अचिचेल्लन् । शेषस्य कदनुबन्धः कूडतेः कुटा- दित्वन्निष्फल:, वेदेपूच्चारणभेदार्थो या । शेषः कैछिन्न मन्यते । केलवच्चालगत्यो। चुल्ल हावकृतौ चिल्ल शैथिल्ये च जुलक् पिपि । २२ । चुल्ल हायशती (चुम्ल, म्या, प) पशमस्वरी लहयान्तः । एकोऽर्थः । कृतिग्रचणं स्पष्टार्थम् । घुलन्ति चारुनयनाच सह पियेणेति इलायुधः । ४७ ॥ २३। चिल्ल शैथिल्ये च (चिव, वा, प) इखी, लइयान्तः । चिलति। चेचिल्लाते | चकारात् हासतौ च । २४। जुलक पिषि (जुल, धु, प) क-जोलयति । मिषि पूर्णीकरणे ।

·लान्तवर्गः
२०३
,
जलक् पिधाने जलज धान्ये ज्वल् जम् चलत्विपोः ।
२५ । जलक् पिधाने (नल, चु, प) क-जालयति चन्द्रं मेषः ।
२५। जल न घान्ये (जल, वा, प) न-जालः जलः ।
धीयते जीवोऽनेनेति धानं तस्य भावो धान्यं जीवनोपयोगि-
किया। जलति लोकान् जलं, जीवयतीत्यर्थ: । धीयते पाच्छा-
द्यतेऽनेनेति धानं तस्य भावो धान्यं पाच्छादनकिया। जलति
नालेन मल्यान् जालिक इति वा । गोविन्दभट्टस्तु धनस्य भावो
धान्यं सद्धिः। जलति धनी ससवः स्यादित्यर्थ इत्याइ।
२६ । ज्वल जम् चलत्वियोः (ज्वल, स्वा, प) वकारयुक्तः ।
न-ज्वाल: ज्वलः। म-प्रवलयति । मित्त्वेऽप्यस्य औ व्वल
हल मलेत्यादिना केवलस्य इखविकल्पनात् सोपसर्गस्येव नित्यं
इखः । वलयति ज्वालयति । विट् दीप्तिः । स्वलति बङ्गिः।
टल ट्लज विल्लवे नील वर्णेश् णिल् गहने णलज् ।
बन्धे तुल क्युन्मितौ तिल्ल तिल् गतौ तिल्कश निहि।
२७ । टल ज विक्लवे] (टल,
प)
२८ । दल न विकाचे J (ट्ल, वा, प) ज-टाल: टलः ।
वाल: टूलः । विल्लवो विहलीभावः ।
२९ । नील वर्ण (नौल, मा, प) वर्ण दूर कृष्णवर्णीभाव.
सत्करणश्च । नीलति पतं तमालस्य । नीलति सूवं तन्ववायः ।
३० । शणिल गहने (णिल, तदा, प) इखी। गहन
दुर्योधः । श-निलति शास्त्रं गड़धीः, दुःखेन जानातीत्यर्थः। .
३१ । णल न बन्धे (णल, स्था, प) ज-नाल: नलः ।
।
-
वा,
३५

·३३ । तिम्लु गती प २०४ सटीककविकल्पद्रुमः। नलति केशं लोका, बनातीत्यर्थः । गन्धे इति केचित् । गन्धोऽ- दर्शनमिति गोविन्दभट्टः । ३२ । तुल कि उनिती (तुल, शु, बा, प) उमितिः परिमाणम् । कि-तोलयति तोलति काञ्चनं वणिक् । स्वदीयं सौन्दर्य तहिनगिरिकन्ये तलयितुमिति शहरोक्तं तुला करो- तौति जो साध्यम् । (तिल, ३४। तिल गतौ । (तिल, भा, प) पाद्यो सहयान्तः । हौखिनौ। तिलति नेलति । ३४ । तिल कश निधि (तिल, चु, त, प) सिक स्निग्धी- भावः । क-तेलयति। श-तिलति लेनाङ्ग। तितेल । तुल्कङ् पूरणे तूल्क निष्कर्षे तल्कि प्रतिष्ठितौ। २५ । बल का पूरणे (तूल, चु, भा) पठखरी । क, कु- लयते। ३५ । ठूलक निष्कर्षे (बल, शु, प) षष्ठखरी। निष्कर्ष इयत्तापरिच्छेदः । क-चूलयति काशन वणिक् । २६ । तल कि प्रतिष्ठितौ (तल, चु, भा, प) कि- तालयति मलति वत, सम्पूर्ण स्थादित्यर्थः । दुल्कोतक्षेपे दल्मि भेदे दलक भेदेश्य पाल् पलक्। रक्षे पल पल्ल गतौ पेट चाले च पिल् बुदि। ३०१ दुल्कोतक्षेपे ( इल, च, प) दोलयति धलि वायुः । ३८ | दवमि भेदे ( दल, भा, ५) मिदलयत्यटौ कुल- ·सान्तवर्ग:। . क्ष्मात इति मुरारिः। दालयति । भेदो विदारणम् । दलति काठं कुठारः । कचिहिदीर्घाभावे विकसने धायम् । श्रीमद्राघव- वाजदण्डविदलत्कोदण्डचण्डध्वनिरिति महानाटकम् । विदलितमल्लीवल्लिचञ्चत्परागेति जयदेवः । ३८ । दलक् भेदे (दल, चु, प) क-दालयति गाव पाणः । ३८ । पालक रक्षे (पाल, चु, म) ४०। पलक रचे ( पल, चु. ५) क-पालयति । इखिनैवेष्टसिद्धौ दीषिणोऽपि पाठः कानुबन्धानामिदनुबन्धपत् अरनित्यता बोधयति । तेन पालतीत्यपि सिद्धम् । ४० पल न गती) (पल, वा, प) ४१ । पख गतो ( पज, भ्वा, प) शेयो लहयान्तः । न-पालः पलः । पखति । (पलन्ति यदृहिषो दिक्षु इति इला- युधः । २५ । पलायन्ते इत्यर्थः)। ४२ । पेल चाले च (पेल, खा, प) क-पपिपेलत् । पिपेलतः। चाल: कम्पः । चकारात् गतौ च । ४३ । पिल क नुदि (पिल, चु, प) क-पेलयति। नुदि प्रेरणे। पील रोधे पुलश पुलज महत्त्वे पुलक उच्छितौ। ४४ । पोल रोधे (पौल, श्या, प) रोधः क्रियानिरोधः जडीभाव इत्यर्थः । पौलति पशुः । ४५ । पुल श महत्त्वे । (पुल, तदा, प) ४५। पुल न महत्त्वे (पुल, वा, प) हौ पञ्चमस्खरिणी। -पुलति युलिनं शरदि, महत् स्यादित्यर्थः । पोलिता । ज- पोल: पुल: । पोलति ।

·सटीककविकल्पद्रुमः।
४५ 1 पुल क सक्रितौ (पुल, चुप) मञ्चमवरी। उछिति-
रुचीमायः। क-पोलयति पर्वतः।
पूलकि स्यात् संहतो फुल्ल विकासे जि फला भिदि ।
४६ । पूल कि स्यात् संइतौ ( पूल, चु, स्या, प) पठखरी।
कि-पूलयति पूलति । संहतीराशीकरणम् ।
४७। फुल्ल विकासे ( फुल्ल, बा, प)ङ्गखी लहयान्तः ।
विकास इति कस ज गताविति दन्यान्तस्य धजिरूपम्, विपूर्खत्वेन
विकसनमित्यर्थः। फुल्लति भल्लौकलिका ।
४८ । जि फला भिदि ( फल, वा, प) जि-फुलतोऽस्ति ।
था-फलितं फुलतं तेन, प्रफलितः प्रफुलतः सः। फलति काष्ठं
कुठार।
फलनिष्पत्तौ फल न गतौ फेल च क् बल्म जीवने।
४८। फल निष्यत्ती (फल, वा, म) नवशककोमला
मणीनां रविकरसम्बलिताः फलन्ति भास इति भारविः। ५१३८ ।
(निष्पद्यन्ते इत्यर्थः)। निष्पादनेऽपि वाल्मीकिः-फलति स्म यस्य
चरितमतोत्राय दिया गिर इति ।
४८। फल ज गतौ (फल, था, वलादि, प)न-फाल:
फल: । फलति।
४ । फेद ध (फेल, था, प) - -मपिफेलत् । पिफेलतः।
चकारामती
क पल्म जीवने (बल, शु, म)क, म-यलयति ।
(जीवनं प्राणनम् ।

·1 लान्तयर्गः। २०७ बल्ज धान्यावरोधे च बल्ङ दाने वधे ङ् वलक् । च निरूपे बिल कश भेदने बुल्क मजने । ५० । घलज धान्यावरोधे च ( पल, भा, प) न. बलः । धनस्य भावो धान्यं सहि, तस्यायरोधः प्रतिबन्धः । बलति पुण्यशीनं विधिः, पुण्यहीनस्य सहहिं प्रतियनातीत्यर्थ । अयमर्थोऽन्यन मन्यते । चकाराज्जीवने च । वलत्यन्नेन लोक। ५० । बलड दाने वधे ( यल, भा, भा)ड-बल ते । ५० । क पल क च निरूपे (बल, चु, था)ड, क-यालयते धम्म धीरः। अयं कैचिन्न मन्यते । चकारात् पलड च । (निरूपणार्थकः)। ५१ । मिल करा भेदने (पिल, चु, तदा, प) टतीयखरी। क-बेलयति । श-बिलति । ५२ । बुल्क माने (युल, पु, ५) पश्चमखरी । क -बोल- यति प्रस्तरः पयसि। तालव्ययर्गादिरयमिति केचित् । चोल: वस्त्रम् । निना वीणा वाणी निचुलयति चोलेन निभतमिति शङ्कराचार्यः । अव निचुलयतीति अरनित्यताया कगृजाप्रीति क प्रत्यये निचुलां करोतीति औ साध्यम् । मग्ना करोतीत्यर्थः । तालव्ययर्गाद्यादिपक्षे सनायेऽप्ययम् । भलभल्कङ् भिल्क बादिवझल्लड तु भल्डवत् । ५३ । भल ए यादिवत् (भल, भा, पा) ५३ । भल क बादिपत(भल, घु, पा) ५४ । भिल क बादिवत् (भिल, पु, प) 5-मलते ।

·स्टोककविकल्पद्रुमः। क, E-भालयते। क-मेलयति । वादिवदिति (एते त्रयो धातयः पूर्वोक्ता बकारादयः बल, बम्नक, बिलकश तिवदर्थ- बोधका इत्यर्थः । ततश्चैते धातव इत्यं पठनीयाः। यथा--भला दानवनिरूपणेषु, भलक ङ निरूपणे, भिलक भेदने इत्यर्थः । ५५ । भल्ल त भलङवत् ( मल्ल, मा, भा) लइयान्तः । 5-मलते। भलङवत् दानवनिरूपणेष्वित्यर्थः । मल् मल्लङ पृतौ मील निमेये मिल शञ् लिपि । ५६ । मल तो (मल, भा, भा) ५० | मलङ तौ (मल्ल, भा, था) शेपोलहयान्तः । C-मलते, मल्लते। (तिर्धारणम् ) ५८ । मौल निमेषे (मौल, भा, प) चतुर्थखरी। - अमिमौलत् । मौलति चक्षुः, पक्ष्माभिराहतं स्यादित्यर्थः । ५21 मिल शन लिपि (मिल, तदा, उ) शिषि सम्बही- भावे। श, ज-मिलति मिलते लता वृक्षण। अयं विभापया कुटादिरिति कुलचन्द्रः। तेन मिलिष्यन्ति । महापातकिन: पञ्च मिलितव्यं न तैः सहेति। एवं व्यालनिलयमिलनेन गरल- मिव कलयति मलयसमौरमिति जयदेवः । मुल् मूलक रोपणे मूलञ् प्रतिष्ठायां ललक ङ तु । ईशायां वेल्ल वेल वे चाले वलमि वल्लङ । स्तृतौ विलश् च शल ङ चलने च शलन् गतौ ६० { मुलक रोपणे (मुल, धु, प) भूलक रोपणे ( मूल, चु, प ) हो कमान - ·६३ । येल्ल चाले ६४ । वेल्ल चाले } लान्तवर्गः। २०२ पञ्चमपष्टपरिणौ । रोपणमारोपणम् । क-मोलयति, मूलयति तर लोकः। गोविन्दभट्टस्तु रोहणेति पठित्वा रोहणं जनोति व्याख्याति ६१। मूल अ प्रतिष्ठायाम् ( मूल, भा, 8) पयर्गशेषादि: पष्ठसरी । प्रतिष्ठा स्थितिरिति गोविन्दभट्टः । मूलति मूलते यशः । अयं परस्मैपदीति केचित् । ६२। लल कङ त ईसायाम् (खत, चु, पा) क, लालयते । ईसा प्राप्तुमिच्छा । (वेल्स, भ्वा, प) (वेल, वा, प) ६५ | वेहल चाले ( येइल, खा, प) वय एकादय- खरिणः । पाद्यो ल हयान्त:, शेप उष्णचतुर्थोपधः । -अवि- वेल्लत् पवियेलत् अविवेक्षत् । पाद्यन्तयोः ऋदनुवन्धः कूड़ते: कुटादिपाठवनिष्फलः, वेदेषञ्चारणभेदार्थो वा । चालः सञ्चलनम् । उद्देल्लड्जवल्लिकझणझनत्कारः क्षणं धार्यतामिति । एते गता- वित्येके । शेषः कैशिन्न मन्यते । ६६ । वल मिङ स्तृतौ (वल, वा, पा) ६७१ बल्ल र स्तृतौ (वल्ल,मा, पा) शेपो लहयान्तः। स्मृतिरिक्ष संवरणम् । मि-वलयति वालयति । ङ-बलते यल्लते धनं लोकः, संयोतीत्यर्थः। (कुवलयं वलयन मरुदा वधाविति माधः । ६।३। ६८। विलश च (विल, तदा, प) टतीयखरी। चकारात् स्तृतौ । स्तृतिराच्छादनन् । श-विलति वस्त्रं लोकः, परिदधाती: त्यर्थः। वेलिता। अयं कैचिन्न मन्यते ।

·२८० सटीक विकल्पद्रुमः। का- ६८। थल र चलने च (शल, भा, पा) ङ -~शलते | चलनं कम्पः । चकारात् स्तृतौ, स्तुतिरिह संवरणम् । ६८ । शल न गतौ (थल, भा, प) ज-शालः शलः । शल् क् माघे शल श्वल्ल श्वल वेगे ङ् शाट कत्यने। ६८ । शल डक माघे (शल, चु, था)ङ, -शालयते पण्डितं धीरः। ६८ । शल वेगे (शल, भा, प) ७० । वल्ल वेगे (खल्ल, भा, प) ७१। खल येगे (खल, भा, प) शेषौ हौ वकार- सतादी। मध्यमो लहबान्तः । शलति खष्ठति वलति । वेग; शीघ्रगतिः। ७२ । उ शाल कत्यने (शाल, मा, पा) कत्थनं प्रशंसा । -शालते गुणिनं गुणी। -यशशालत् । शिल शुञ्छे मि शील स्यात् समाधौ मील निमेषणे। ०३ | शिल श् उच्छे (थिल, तुदा, य) टतीयखरी। सष्ठ उहृतशस्यशेषाहरणम् । श-शिलति धान्यं दीनः । शलिता। B | मिथील स्यात् समाधी (शील,मा, प) चतर्थस्वरी। जि-योलितोऽति । समाधिः सेयानुभावनं प्रत्तिा । शीलति सदा धम्ममिति इलायुधः । २४५ । ७५ । रसील निमेषणे (सील, या, प) मोघवर्गशेषयुतः । सोलति पक्षा, मध्मभिराहतं स्यादित्यर्थः ।

·लान्तवर्गः। २८१ शूल रुजायां शेल पेल केलवत् छलज खितौ । ७६ । मूल रुनायाम् (शूल, वा, प) पठखरी। मूलति लोकं रोगः। ७७ । थेट केद्धवत् । (शेल, बा, प) ७८ । पेल्ल केलवत् । (पेल, वा, प) हौ कमात्तालव्य- मूईन्यादी। -अशिशेलत्, पसिलत् । केलपत् चालगत्यो- रित्यर्थः। ७५। छलज स्थिती (उल, खा, प) जस्थाल: स्थलः । स्थलति लोकस्तिष्ठतीत्यर्थः । तिष्ठालयिषति । पिल् शुञ्छे पल गतौ स्थलजस्थाने स्खल्मि चये चले। ८० । पिल श उव्छे (पिल, तुदा, प) उछ उद्धृतयस्य शेषापहरणम् । श -सिलति धान्य दीन: । मेलिता। ८१ । पल गतौ (पल, भा, प) मूईन्यादिः । मलति । सिपालयिपति। ८२। स्थल न स्थाने (स्थल, मा, प) दन्त्यादिः । स्थाल: स्थलः । तिस्थालयिति । अयं नास्तीति केचित् । ८३ । साल्मि चये चले ( स्खल, भा, प) मि-स्खला वचनं ते सर्वथा सुभु खेदमिति मालत्याम्। स्वालयति । चस्वाल । चयः सञ्चयः । सूखलति पुष्पं मालिकः, सचिनो- तीत्यर्थः। चलः स्खलनम् । सुखलति पत्रं वृक्षस्य । दृढ़ः प्रेमा भग्न: सदसिरिव सन्धि न लभते लभेतापि प्रायः स्खलति पनु यत्नैरपि त इति । ज-

·२८२
मटीककविकल्पद्रुमः।
स्फुल्शि स्फूत्तौ च स्फल श चाले चस्मोल निमेपणे ।
८४ । स्कुल शि स्फूतौ च (स्मल, तुदा, प) शिस्फुलति,
अस्फुलौत, पुस्फोल । स्फूर्तिः प्रकाशः । चकारात् चयचलयोश्च ।
८५ । स्फल श चाले च ( फल तुदा, प) भाद्यखरी।
श-स्फलती फलन्ती। पस्फाल । पिस्फलिपति । पास्फल्यने ।
सुरहिपाकालनकर्कशाङ्गलाविति रघुः । ३ । ५५ । चालचलनम् ।
चकरात स्फूत्तौ च । अयमपि पञ्चमखरीति चमो हेयः । तथात्वे
कामधेनौ सलती स्फन्तीत्युदाहरणासगनेः । न च तवापि
पञ्चमवर एवेति वाच्य ताई गुणस्थानिनां पुलतिप्रतीनामिय
तिवादेरेवोदाहर्जुमुचितत्वात् । यत्त पस्मिन् सत्यपि स्कुलनेरेय
घभि स्फाल इति निपातनं सत् स्कोल इत्यनिष्टपदनियारणार्थम्,
अस्य सर्वसम्मतत्वाभावाच्च । अतएष स्मन इत्येके ति रमानाथः ।
८६ । नील निमेषणे ( स्मोल, श्या, प) पोध्यवर्गशेषयुक्तः ।
स्मोलति चक्षुः, पक्ष्यभिरारत स्थादित्यर्थः ।
सेलु केले हल मल्म चाले इलज हतौ छदि ।
८७। सेल केले (मेल, श्या, प)-पसिसेलत् । केले
चालगत्योः।
८८ । हलम चाले
(हल, खा, प)
८। झलम चाले
(झल, भ्वा, प) पाद्यो षकारयुक्तः
येप मोद्योपयुक्त: । म-प्रहलयति। हल यति बालयति ।
प्रवति ह्यालयात (चखल झलेति वाइस:) पालखनम् ।
१०। हुक्ष जती छद (इल, मा, ५)ज
हसः। दीति कि म संशतापित्यस्य , संपरणे इत्यर्थः ।
होला

·वातवर्ग:।
२८३
हिलश हावकतो हल्ज विलेखे ला नवतिस्त्रिभिः ।
८१। दिलश हावरूती (इिल, तुदा, ) रतोयस्सरी।
एकोऽर्थः। श-हिलति तरुण्या तरुणः।
१३। एलन विलेखे (इल, भ्या, ५) जहालः इलः ।
इलति भूमिं रूपकः।
ला मयतिस्तिभिः। ( लान्ताखिनवतिसंस्थकाः )। पत्र
संख्यायामेकोनास्तीति चिन्यम् ।
बान्तवर्गः।
अब रक्षे गतौ कान्तौ प्रीती टप्तौ युती युतौ ।
प्राप्ती लेपेऽर्थने वेशे भावे द्वौ ग्रहे वधे ।
सामर्थेऽवगमे कामे तावर्व वधे इवि ।
व्याप्तिमीणनयोरुवी हिंसेन कृषि कृती चङ ।
केट सेवे कर्व दर्य लव सङ भये निव ।
शिव्यु क्षीव निरासे क्षीव कव लीटङ वान्तवत् ।
१। भव रक्षे गतौ कान्तौ मोती टसौ तो गुती प्राप्ती
शेपेार्थने येथे भाये हौ ग्रहे वधे सामर्थ्य गमे कामे तो (भव,
भा, प) ऊनविंशतिराः ।
कान्तिरिच्छा, कमुड स्पृहीति
योगार्थत्वात् । काम इति आन्ताहगत्पत्तेरिछोत्पादना इति
भेदः। द्युतिः योमा, युतिराकर्णनम्, शेष पालिङ्गनम्, अनं
याज्ञा, येश: प्रवेशः, भाषः सत्ता, ग्रह पादानम्, सामर्थ्य यक्तिः,

·. २८४ सटीककविकल्पद्रुमः । अवगमो ज्ञानम्, तिधरणं, रक्षणे प्रसिद्दोऽयम् । प्रीती तु न मामवति महीपा रत्नसूरपि मेदिनीति रठः । १६५ । केचित्त ग्रहणस्याने दहनं पठन्ति (१)। भवति । २। अर्व वधे (धर्व, वा, प ) अति । ३। इवि व्याप्तिमीणनयोः (इम्ब, वा, प) ङ्गस्यादिः । इ-इन्व्यते। दन्त्यकारपरत्वान्नानुस्वारः। प्रीणनं कैशिन्न भन्यते । ४ । उर्वी हिंसे ( उर्व, वा, प) इस्वादिः। व्यनच्तयोति दोघे ऊर्वति । विपि राघोर्लोप इति वलोपे ऊः उरौ उरः। एवं सर्वत्र । ई-ऊणः । ५ । न कवि कृतौ च (रुख, स्वा, प) सप्तमखरी। कृणोति (तविधियोः कधीयौ)-खाते। चकराहिसे च । है। छ केट सेवे (केव, वा, था) E -केवते। ऋ- यचिकेवत् । ७। कर्व दपै ( कर्व, ८। क्लवम ङ भये (लव, खा, आ) अन्त:स्याटतीययुक्तः । पकवा। म-क्लवयति। -क्लयते । विक्लवन्ति दिवि ग्रहा इति तु पचादित्वादनि विक्लया वाचरन्तीति को साध्यम् । 2। क्षितु निरासे (चिव, वा, प) ८। तिव्यु निरासे (शिव, दिवा, प) १०।क्षीव निरासे (क्षीव, खा, प) हावाद्यौ इखिनो,' . . भ्वा, प) कति । • (१) केचित्तु स्तुतिभागमहकामटतोर्म पहिला क्रियात्रवणदहनभावानाज- रियपि पाठ ।

·वान्तवर्गः। २८५ उ-देविला ध्यत्वा भा, मा) शेपो दोर्षी। निरास पूर फुत्कार इति भट्टमप्तः, मुखेन क्षेप्मादेवमनमिति केचित् । पृथक्पाठात् पूर्यो भादिः । क्षेषति । । य-चीव्यति। उ-विवा क्षीवत्यन्नं लोकः। (फुत्करोतीत्यर्थः ) १०। क्षोरङ बान्तवत् (क्षीय, ११ । करङ बान्तयत् ( कय, भा, भा) १२। क्लीरा बान्तवत् (क्लीव, भा, पा) घर- प्रचितीयत्, अचकावत्, पचिक्कीवत् । उ~धीयते, (क्षीयते गर्यित इति इलायुधः । ८५) करते, कोयते । वान्तवदिति चीर दर्प, कटङ स्तुतौ वणे, क्लोरङ यधार्थ इत्यर्थः । (योधक्कारान्तानामेतत्मनातीयानां वयाणामियार्थी एपाम- पौत्यर्थः)। . खवग् खच्वत् खर्व गर्थे खेव गेव् ग्लेजुङ सेव ई। गुद्यमे गर्व मटे चीञ ग्रहसंटतौ। १३ । खव ग खुचवत् (खव, कया, प) पचयदिति भूति- पूत्योरुत्पत्तौ। -खौनाति राना, सएहः स्थादित्यर्थः को:यूटावित्यूट, प्रादूटोभिः। विपि पौः खायौ खावः । को सौतिः। केचित्तु धादित्वात् इखे खुनातीत्याङः । पारायणस्तु पवातीत्युदाहरन्ति । १४ । वयं गर्वे ( पर्व, १५ । खेङ सेवे) (खेव, भा, था) १६ । गेरङ सेवे (गेव, भा, पा) १७ । ग्लेट सेवे (म्लेव, भा, पा) शेषोऽन्तःस्वाटतीय- धात- प) खर्वति

·२८६
सटीककविकल्पद्रुमः।
युक्तः । ऋ-भचिखेवत, पजिगेवत, भनिग्लेवत् । इ-खेवते,
गेवते, ग्लेकने।
१८ । ई गुवुद्यमे ( गुर्व, भा, प) ङ्गखी। गू' गुरौ गुरः ।
ई-गूर्णः। गूर्वति पत्तिः खद्गम् ।
१४ । गर्व मदे ( गर्व, बा, प) मद इहाइहारः। नीचो
गर्जति सम्पदा।
-
।
का-
२० । चौरज ग्रहसंस्तौ (चौव, भा, उ) चतुर्थखरी
-अचिचीयत् । अ-चीवति चौवते वल्कलं भिक्षुः, ग्टह्णाति
परिदधाति वेत्यर्थः । (अर्थइयं, ग्रहो ग्रहणं, संतिराच्छादनम्)।
चीवक् दीप्तौ चर्व कितु भक्षे जुर्वी वधे जिवि ।
प्रोणने जीव प्राणे णिवि सेकेऽथ नीवतु
खौल्ये तीव च तुर्वी तु हिंसे तेङ देवने ।
२० । चीवका दीप्तौ ( धीव, चु, म) चतर्थखरी
पीपयति ।
२१ । चर्व फितु भक्षे (चर्ष, चु, भा, प) कि-चर्वयति चर्षति
तण्डलान् बाल:।
२२ । नयाँ वधे ( जुर्व, भा, प) इस्ती। किपि नः जुरी
जरः। ई-चूर्णः।
२५ । निवि प्रोणने (जिन्य, भा, प) इखी। जिन्व्यने
जिन्वति लोकः पितरम् ।
२४ । जीय प्राणे (नीय, मा, प) चतुर्थवरी। मा--
पजीनिवत् पजिनीवत् । प्राण प्राणधारणम् । जीवति लोकः ।
.

·वान्तवर्गः। २८७ २५ । णिवि सेके (णिन्व, भा, प) इखी। इनिन्व्यते । निन्वति। २६ । अथ नीव त स्यौल्ये ( नौव, भा, प) चतुर्यस्वरी। नीवति लोकः स्थूलः स्थादित्यर्थः । २७। तीय च (तीव, भा, प) चतुर्थवरी। चकारात स्यौल्ये। २८ । तुर्वी तु हिंसे (तुर्व, भा, प) इखी। विपि व तुरौ तरः। ई-वर्णः। २४। तेड देवने (तेव, भा, प) देवनमिह क्रीड़ा। - अतितेवत् । -तेवते कन्दुकैनित्यमिति । देवनमिह रोदन- मिति भट्टमल्लः। थुर्व दु: वधे दिव्यु जिगोपेच्छापणिद्युतौ । क्रीड़ागत्योदिवि प्रीतौ दिव कङ् परिकूजने। ( थुर्व, भा, प ) ३१ । दुर्वी वधे । ( दुव, भा, प) हौ इखिनौ । किपि थ: युरौ थुर, दूः दुरौ दुरः। ई-यूनः टूर्णः । ३२ | दिव्य निगीपेच्छापणिद्युतौ कोडागत्यो (दिव, दिवा, प) य-दीव्यति। -देवित्वा द्यूत्वा । दीयमानं शितान याणानिति भट्टौ (५। ८१) नाच्छील्ये शतुः थानः। पणिव्यवहार: स्तुतिश्च । व्यवहारस्तु ऋयग्यविक्रयणस्वरूपः। द्युतावेवाकर्माकः । कीडायान्तु दीव्यतेः करणस्य नित्यं कम्मत्वम्, तत्र टतीया विभक्तिरेव विभाष्यते इति साम्प्रदायिकाः। तेन अक्षा दीव्यन्ते छात्रणेति कर्मणि प्रत्यय: स्यात् । अर्दीयते छानेणेति भावे ३० । थुर्य वधे

·२८८
सटीककविकल्पद्रुमः ।
।
प्रत्ययो न स्यात् (१)। अक्षदेवयते छात्रेण गुरुरित्यत्र प्रजान्तक:
कर्मत्वं न स्यात् । तेनादुखूपयद्रामं वगेण हगलोचनेति भट्टी
तु, नेनेति करणं दुषेरेव न । दीयतेः। तेनाकम्मकत्वात्
राममित्यजान्तकः कर्मत्वम् ।
३२ । दिवि प्रीती (दिन्व, मा, प) इ-दिन्वाते । प्रीतिरिह
प्रीतीकरणम् । दिन्वति लोक: पितरम् ।
३२। दिव कङ परिकूजने (दिव, चु, पा) क, ड-परि-
देवयते कश्चित्तस्य राष्ट्रे न दुखित इति इलायुधः । ६० ।
क टिवर्दै देटङ तु देवने व धवि बजे ।
३२ । क दिव? (दिव, चु, प) क-देवयति। यह पूद
पीडनमिति मैवेयः। याचनं गमनं वेति रमानाथः ।
३३ । देर ऊ तु देवने ( देव, भा, था) देवनमिइ क्रीडा ।
-यदिदेवत्। ड-देवते कन्दुकैनित्यमिति इलायुधः । ६० ।
देवनमिह रोदनमिति भट्टमल्लः ।
(दन्व, भा, ५)
(धन्व, भा, प)-दन्याते, धन्वाते,
वजो गतिः।
धिविन् प्रीतौ गतौ धुर्वी हिंसे घावुञ् जवे मृजि ।
२६ । चियिन् प्रीती गतौ (धिन्व, सा, प) मोतिरिक्ष मोती-
३४ । दविबजे
३५ । धषि
9
(१) बर्माण विद्यमानेापि भावे जनप्रत्ययः सादिति भाषादीनां माम् ।
नामराम तत्र पाण्यात प्रत्ययममोशनि नेन कृत्यादिधावा कर्मणि पी.
सभा भर्थते वेधण्यापाहतान्न ।

·४३ । पीद स्थौल्ये (पौष, सापचरायपीजी पान्तर्गः। करणम् । -विन्याते । न-धिनोति येन हिरपतिममिति भारविः। १ । २२ 1 गतिः कैदिन्न मन्यते । ३७ । धुर्वो हिंसे (धुर्य, मा, प) इसी । किमि धू: धुरी धुरः। ईर्गाः । कितच वाच्ये पत्त इति मनीयादित्वाविपातः । ३८ । धायु न नये एलि (धाय, भा, ४) उ--धायित्वा धौत्वा । -धावति धावते । नयः यौघगतिः। यस्स रोपाया दृष्टिोक्ते यत्र भावये । पायमारिणः पुनस्तत्व यमदूतोऽपि धार- तौति इलाइधः । १२८ । एट शहीभाषः गृहीकरणच । धापति ताम्बमन्तेन, शष्यतीत्यर्थः । दधापाशिततमः मुग्रीषम्य थिमीमय इति भष्टिः । १४५० । अस्य नवे निष्ठाया अपयोगः । (उन धावितेति पदं तव धावोधायनं मलातोव इति यान- प्रत्ययमाधितम)। लवङ्गत्यां व पेट ड सेवे मिवि मेबने । ३८ । आयड गत्याम् (सय,भा, पा) चन्माणकीयः । सयते। ४० ट सेये। (शेय, भा, पा) ४१) महाड येथे (पेश, भा, का) पाद्यौन्नि:प्यासीय. सुवः । अपिछेषत, परिपवत् । षने, पेयो । ४२ । पिवि सेचने (पिन्य, था, 4) नोयो । पिन्वयते। पीव स्खौल्ये पर्व पुर्व पूती पूर्वक निकलने । लोक, स्थूल स्यादित्यर्थः ।

·'मः। ~~ - २८० सटीककविकल्पद्रुमः ४४ । पर्व पूत्तौ । (पर्व, सा, 4 ) ४५ । पुर्व पूतों (पुर्व, मा, प) शेषः पञ्चमस्वरी। पू: पुरी पुरः । पर्वति, पुर्वति पयसा कुम्भं चेटी। ४६ । पूर्वक निकेतने ( पूर्व, चु, प) षष्ठवरी। निकेतन मह निमन्त्रणं निवासो वा । क-पूळयति हिनान् भोजनाय स्टही, पूर्वयति तीर्थे साधुः । भर्व हिंसे मीव पीवे मर्व पूतौ गतौ मिवि । सेके मुर्वी मव नहे मेव म्नेष्टङ सेवने । ४७ । भर्य हिंसे (भर्ष, भा, ५) रेफोपधः । भवति । ४८ । भीष पौवे ( मौव, भा, प) चतुर्थस्सरी। मीवति । पीवः स्यूलीभावः । 82। मर्व पूतौ गतौ (मर्व, भा, प) मर्वति पयसा फुमा चेटी। ५० । मिवि सेके (मिन्य, भा, प)-मिन्वाते। मिन्वति । ५१ । मुर्वी नहे ५२। मव नहे (मष, भा, प) पाद्यः पचमस्वरी । मः मुरौ मुरः। ई-मूर्णः । नहो बन्धनम्। मति चौरं लोकः । ५३। मेट सेवने (मेष, भा, पा) ५४ । सेयने (न्वेष, भा, पा) शेपोऽन्तःस्याटतीय- ४-पमिमेषत्, पमिलेवत् । -मेवते, क्षेवते । रोञ् चीवे रेटङ तु सतौ र रिवि च बजे । ५५ । रोर म चोये (रोय, भा, स-परिरोषत् । - रीपति रीयते। चीये-ग्रणसंपरणयोः । (मुर्व, भा, प) } ·यान्तवर्गः। २८१ .. ५६ । रेट त सतो (रेव, भा, पा) मुति: मयेन गमनम् । का-अरिषयत् । -रेवने कपिः, उतमुत्य गर गतीत्यर्थः। ५७1 रवि बने ( रख, भा, ५) ५८ । रिवि च बजे (रिख, मा, प) हौ रफादी | -- रखाते, रिखाते । चकारात् रेट ट च (वजार्थक:) ब्रजो गतिः । शव् विकारे च शव हिंसे पिव्यु तन्तुततौ डिवु । ठिव्य ठीव निरासेऽथ स्यात् पेटङ ञ सेवने ५८ । शष विकारे च ( शव, भा, ५) शपति चित्तं कामः । चकाराहने च। ६० । अर्थ हिंसे ( गर्व, भा, प ) तालयादिः । शवति । ६१। पिव्यु तन्तुतती (पित्र, दिवा, प) मून्यादिः । तन्तु- नतिस्तन्तभिग्रन्यनम् । यसीति वस्त्र सोचिकः । सेषित्वा, स्यूत्त्वा। ६२। हितु निरासे (डिव, भा, प) ६२ । छिव्य निरासे (छिव, दिया, प ) ६२ । छीव निरासे (ठीय, भा, ५) द्वावाद्यौ इस्विनौ, षो दीर्घा । उ-छेषित्वा, धूत्वा । ठीवति (टिवलमाचमोऽपि पनि दीर्घः) । य-छीव्यति । भाद्यस्य कावेट्त्वान्नेम्डीचीत्य- नेन इमो निषेधे निठायां यूत:, मध्यमस्य तु ठिवित इति भेदः । लिमाचमोऽपीत्यनेन यस्य इस्विनो दीर्घः कियते, ठीविष्यति छौयितयमित्यादिनान स एवायं दो” पठितो न त सजिलो धातः । नेन अखिनो ग्रहणेनैवास्मिन् महोते भाद्याटिषण इत्यनेन मईन्यपस्य दन्त्यसो न स्यात, एवं हिबजाद्योरित्यादिना खेछ- ·२८२ सटीककविकल्पद्रुमः। कारस्य तकारे तिष्ठीव टिष्ठीव इत्याद्यपि स्यात् । यत्तु पस्मिन् सत्यपि अनटि छीवनमिति निपातनं, तदस्य सर्वसम्मतन्वा. भावात् । निरास इह युत्कार पूति भट्टमल्लः । मुखेन श्लेष्मरदेव- मनमिति केचित् । डीपत्यन्नं लोकः। डीवामि शुष्केक्षुलतास्थि- कल्पमिति। ६३ । अथ स्यात् पेटङ अ सेवने ( पेव, भा, उ) -- असिपेवत् । ञ-सेवति सेवते । छ -सेवते । (अस्य जानुवन्धित्वं परभैपदित्वे मतभेदज्ञापनार्थम् )। सेवनमाराधनमुपभोग आश्रयणश्च । विष्णुं सेवते, सुखं सेवते, तौथ सेवते साधुः । अन्येत्वस्मात् परौपदममन्यमाना "नीचं ससहमपि सेकति नीच एवेति" "स्वाधीने विभवेऽप्यहो नरपति सेवन्ति किं मानिन" इत्यादी गणतानित्यत्वमाडः । वक्ष्यमाणे दन्यादायप्येवं व्याख्येयम् । पान्व सान्वक् सामयोगे सिव्यु गोपे गतौ अङ। सेट सेवे हिवि प्रीतौ वान्ता इत्यष्टप्रष्टिकाः । ६४ । पान्वक सामयोगे (पान्त्व, चु, प) (सान्त्र, चु, प) हौ कमान्मूई न्य- दन्यादी । सिपान्त्वयिपति, सिसान्त्वयिपति । क-सान्वयति शोकान्तं दयालुः । ६६ । सिब्यु गोपे गतौ (सिव, दिवा, ५) रेफयुक्तसकारादि- तृतीयस्वरी। य-वीव्यति। उ~ -स्वेयित्वा खूपत्वा । सिस्नेष । १०। म भेट सेये ( सेय, भा, 3)अ-सेवति रोषते । यसिसेवत् । का- ·शान्तवर्गः। २४ ६८। सिवि प्रीती (हिन्व, भा, प) -हिन्वाने । प्रीतिरिक्ष प्रीतीकरणम् । हिन्वति लोकः पितरम् । वान्ता इत्यष्टपटिकाः । । शान्तवर्गः। अङ्ग व्याप्तिसंहत्योरशर भोजन ईश ल ङ । ऐन्वर्ये कश शब्दे यु काश काङ् द्युतौ कुशि । किच कुश्येर् लिपि क्रुजौ रोदे हतौ कशिर्यतु । कार्ये क्लेशङ् वधेक्लिप्युञ् चोपतापे क्लिशू ग तु । विवाघे णश् लयू नाशे णिश शीले दशिक् विपि । १ । अम्पूड न व्याप्तिसंइत्योः (अश, स्वा, पा) ऊ-अशि- प्यते अक्ष्यते । ङ, नअश्रुते । संहतिः समूहः । ( प्रारषेण्यैरिव चानशेऽन्दैरितिभाष्टिः । २।३०)। १। अशग भोनने (अश, या, प) ग- क्षित' । (अशिता अष्टा, वेम सहलुभेति वेम् )। २। ईश लड ऐश्वर्य (ईश, अदा, आ) दीर्घादिः। ऐश्वर्य- मौखरीभावोधीनीकरणश्च । ड-ईष्टे धनी। विषयाणाञ्च नेशिषे इति भट्टिः । १८ । १५ । यत्र कर्मणि पठी। ३। कश शब्द (कश, भ्वा, प) कशति । ४ । यु काश्ट ङ द्युतौ ( काश, दिवा, श्रा) ४। काष्ट ङ द्युतौ (काय, खा, पा) य, ड-काश्यते। -अमात्यन्नं बुभ- ल, ·२८४ सटोकायिकलामः। -कोशः काग उ-कागित्वा काष्टा । -अचकाशत् । ड-काशते चन्द्र । शेपोदन्यान्त इत्येके । ५। कुशि कि च (कुन्ग, चु, खा, प) पञ्चमस्वरी। - कुंश्यते । कि-कंगति कुंगति । चकाराव द्यतौ । ५। कुश्येर लिपि ( फुय, दिवा, प) य-फुश्यति बाला कान्तम् । दूर-अकुयत् अकोगीत् । यस्मान्नित्यं ड इति दुर्गः । है । कुश जौ रोदे इतौ (कथ, खा, प) न-- श्री-अकुक्षत् । रोदो विमोचनम्, इतिराहानम्। (विचु- क्रुश केचन सामुमुचैरिति भट्टि ! ३१०)। ७। कृथिर्य तु कार्ये ( रुश, दिवा, प)काश्यं कृशीकरगाम् । दूर-प्रकृयत् चकीत् । अस्मान्नित्यं ड इति दुर्ग' । रुभ्यति चन्द्र कृष्णपक्ष । ८। लेश ड वधे (लेश, वा, धा) एकादशवरी। एतदाद्या- स्त्रयोऽन्त स्थाटतीययुक्ताः । ड-लेयते, चिल्लथे। धातप्रदीपे त लोप व्यक्ताया वाचीति मूईन्यान्तो दृश्यते। लपते (१) न था वाक्यमिति इलायुधोऽपि । १३ । 2। E क्लिश्यु न चोपतापे (क्लिश, दिवा, उ) ड, य- लिभ्यते । उ -लिथित्वा लिया । अ-ल्लियति किश्यते । उप- नाप इह उपतप्तीभावस्तत्करण। लिभ्यते न च निष्फलमिति हलायुधः । १३ । किश्यते सपण स्वर्गमभौति चतुर्भुज । अन्ये- वस्मात् परसौपदममन्य माना: क्लिप्यन्नपिडि मेधावीति, प्रत्यासग. य । (a) राजश्रीगौरीन्द्रमोहन ठाकुर मुद्रित पुस्तके व लगते न मृषावाक्यमिति नालव्यगान पाठोऽस्तीत्युभयो के समीचीनतर ति सुधीभिचिन्त्यमिति।

·शान्तवर्गः। २२५ तपारदीधितिकरलिप्यत्तमोवल्लरीत्यादि च लिशं करोतीति कण्डादित्वात् यये शवन्तमाङः । नृपात्मजौ चिलिशतःससीताविति भट्टिप्रयोगच कैयादिकात् समादधते, तद्देयं कैयादिकस्य वाधनार्थ- त्वात् (वाधनं पीड़नं तदर्थत्वेन सकर्माकवादित्यर्थः) चकारात् लगड च ( उपतापार्थकः) । । लिम्बू गत विवाधे ( क्लिश, कया, प) विवाधोविइतिः (विघ्नोत्पादनपीड़नादिकमित्यर्थः ) ऊ अक्तथीत् अक्षिचत् । ग-दूस्थमाराधमानोऽपि लिनाति भुवनत्रयमिति कुमार- सम्भवम् ।२।४.1 १० । णश्टयू नाणे (णथ, दिवा, प) नाशो दर्शनाभाय इति प्राश्चः । लुक्कायनमिति सर्वस्वम् । द-अनेशत् अनयत् । य- नश्यति शत्रुस्तिरोभवतीत्यर्थः। ऊनशिष्यति नक्ष्यति । ११ । णिश शीले (पिश, वा, प) शोले समाधौ । नेति योगी। निनिशतुः। १२। दशिक विपि ( दन्श, चु, प) इ, क-दंशयति । विधि दीप्तौ। दशिक ङ द” दन्शौ च दंगे दाशन १२ । दशिक ङ दर्श (दन्श, चु, धा) इ, क, खर-दंशयते । दर्यो दर्शनम् । १३ । दन्यौ च दंशे (दन्थ, भा, प) प्रो-यदायीत् । दशति विम्वफलं शुकशावकः । दंशनमित्य नुस्वारयुक्तम् । अन्येत अनुसारहीनं पठित्वा तन्निशादनटि नकारलोप इत्याहुः । अतएव दशनो दन्तः । चकारादशिक ङ च (दंशनार्थकः)। । हिंसने।

·२८६ सटीककविकल्पद्रुमः। नाहि दंशयते कचिहिया गाडुराख्ययेति इलायुधः । । २०५ । भट्टमल्लमते दंशनमिइ (१) सन्नाः, तेन पदंशयन्नरहित- शौर्य्यदंगनास्तनूरयन्वय इति वृष्णिमुभत इति माधः 1 १७१२१ । तनः सकाचाकुरित्यर्थः। (२) पत्र परमपदं चिन्ममिति घल्लभः । वस्तुतस्तु दंशंकरोतीति औ साध्यम् । (३) । १४ । दाशन हिंसने (दाश, स्वा, प) एतदाद्या स्त्रयो हितीय खरिणः। न-दानोति। र-वैदिकः । दाटक ङ दानेदारञ्चदिशौञ् शौचेऽथ इशौ। प्रेक्षे धूशक् कान्तिकृतौ पिश् शपावयवे पशञ्। वाधे ग्रन्थे पशक् बन्धे भ्श मन्शिय॑धःपते । १४ । दाट कड दाने (दाश, चु, भा) ऋ-अददाशत् । क, ड-दाशयते । १४ । दाट डच ( दाश, भा, था) ऋ-यददायत् । अ- दाति दाशते । चकारादाने । १५। दिशौ ज श श्रोचे (दिश, तुदा, च) औ-अदिक्षत् । भ, श-दिशति दिशते । योच इति उचिर्य समवायने इत्यस्य अलि रूपम्। धानामनेकार्थत्वादोच पूह दानमाज्ञापनं वा । (१) दशि कड दमें दंशने रत्यत्र । (२) अतएव भट्टमल्ल संवर्मयति सनात्यात्मने मजसीत्यपि दषयते सदाहे पदपञ्चकमित्यस्य टीकायां मद्धिनाथः। (१) केचित्तु पुरादिष्भयपदिषु पठनीनि मल्लिनाथः सन्दंचते ·शान्तवर्गः। २९७ दिदेश कौमाय समस्तमेवेति रघु: ।५।३०। कथनेऽययं, धर्म दिगति देशिकः । (१) । १६ । पथ धर्टयो प्रेक्षे ( हय, भा, प) अर्गत प्रदाचीत् । पौ-द्रष्टा । मेच्चश्चाक्षुपज्ञानम् । पश्यति चन्द्र लोकः। ततः स दहशे च तारिति चएडीप्रयोगे ध्यतीहारे पात्मनेपदम् । द्रक्ष्याई परमेश्वरीति गासता- नित्य वादात्मनेपदम्। १७ । धग क कान्तिसती (धूश, चु, प ) पठस्वरी । कान्ति- रुति: शोभायुक्त करगाम् । चन्दनो धूशयत्यहम् । १८ । पिश शपाववयवे (पिथ, तुदा, म), प~-पिंशति पटः, अवयवी स्यादित्यर्थः । १८ । पश न पाधे ग्रन्ये ( पश, भा, 3) अ-पगति पयते । वाधो वितिः, ( व्याघात इत्यर्थः) ग्रन्यो ग्रन्यनम् । ग्रन्यस्याने पण पठन्ति केचित् । १८ । पय क बन्धे (पश, चु. ५) क-पाययति । २० । भूगिर्यु अधःपते (भय, दिवा, प) २१ । धगिर्यु चधामने (भन्श, दिवा, प) पाधा: (1) कचित् पुस्तके मूले दिश गौत्र सोचे रति, टोकायाञ्च “सोच इह सूचक पैशुन्ये पचादित्यादनि सूचस्तस्य भाष मौर्य दन्त्यादि। तस्याओं आपन दोहनं कधनञ्च । प्रमाणन्तु सूचक पैगये यव दृग्यम् । दिदेश कौत्माय सभरूतमेरेति रव, दत्तमिति जापयामास इन्यर्थः। कौमायेति चतुर्थी गत्यर्थ- मन्यदे इत्याल बागन्दम्य व्यवस्थया यदभिमन्य भाषर्थ, प्रयुज्यते तस्मात् कर्मणोऽपि पतयों विकल्पनात् । दानार्थखात् सम्प्रदाने चतुर्थीति रमानाथः । द्रोहणेस प्रयोगामा" ये पाठोप्यते।

·२८८ सटोककविकल्पद्रुमः। २२ । नथ्य च पञ्च रेफयुक्ताद्याः । घर--अभशत् अभीत्, अन्नगत् सन- शोत् । पाभ्यां नित्यं तु इति दुर्ग.। य-भृश्यति, पूर्यमाणा धरौघेणा चश्यत्यरिपताकिनौति इलायुधः । १०६ । उभ -भार्थवा सुधा; शिवा नवा । टभन्शमग्युचमाश्यभाखण टुङ्भासि तौरनौ। २१ । ल भन्शु ङ च । (भन्य, भा, था) (भ्रश, दिया, म) ल-अम्रयत् । उ-वंशिवा था । ड-धंगते । य-वश्यति । वशित्वा भ्रष्ट्वा । चकारादध:पते। २३ । नास्थ ऋण टुड भासि] (भाश, दिवा, पा) २३ । भ्राश ऋण टुङ भासि | (भ्राश, भा, था) य, ङ-चाश्यते। घर-यवनाशत् । स्वमते पनयोजाडि हुविकल्पनेऽपि सप्तमस्वरानुबन्धोऽन्येषामनुरोधात् । ण-घेणे बनाशे । टु-भाशयः । ड-भ्रायते । भासि दीप्तौ। तौ रनौ। तौ एतौ (म्भाशधाव) रनौ च स्याताम्, रेफस्थाने दन्त्यनकारो ययोस्तो रनौ। २४ । भाश्य घटण टुड भासि ( भाश, दिया, भा) २४ । भाश का टुड भासि ( माश, भा, आ ) य, ए-भाश्यते। घट-अबभाशत् । पा-भेशे बभाशे। टु- भाशयः। 5-भाशने। मश मिश्तुध्वनौ कोपे मृगशौ मशि रुप्रिशोश । हिंसे लश शिल्पयोगे शौलिश गत्यां ङलिश्य यौ। । यथा- } ।

·আন
२८८
२५ । मश ध्वनी कोपे
तौच्छा शिर्य सत्यां शौ विश प्रवेगे ङ वाश्य कट ।
शब्दे वशलु सहि शश लवने स्मृश शौ स्मृशि ।
( मग, मा, प)
२६ । मिथ त ध्वनौ कोपे
(मिश,भा, प)मशकः। मेथति।
२०। सुश शौ राशि (मश, तदा, प) -
-शति।
यो-अनाक्षीत् अमात् अक्षत् । यौति तालयान्तस्यैय
रूपम्, तेनानिर्दिष्टार्थत्वात् स्पर्थनं प्रणिधानञ्च तस्यार्थ. । स्पर्शने-
पराशन इर्पजडेन पाणिना तदीयमचं कुलिशवणाशितनिति
रः । ३१६८१ प्रणिधाने-रामप्रवासे व्यरशन्न दोपं जनापवाद
सनरेन्द्रमृत्यु, केकयोति शेप इति भट्टि' १३ विमर्थः परामर्शः।
सपीति मूहन्यान्तपाठो हेय', ताई क्षमैवार्थ. स्यात् ।
२८ । रुगौ य हिंसे । (रुय, उदा, प )
२६ । रिशौथ हिंसे (रिश, तदा, प) प्रौ-रक्षत्,
परिक्षत् । श-स्थति, रिशति । रोक्ष्यति, रेच्यति ( अनेनोदा-
हरणे नायं न कुटादिरिति सूचितम्)।
३० लश क शिल्पयोगे (लश, चु, प) क-लाशयति
कुथलो नृत्ये, शिल्प युनतीत्यर्थः ।
३१ । शौ लिग गत्याम् (लिश, तदा, प)श-लियति ।
औ अलिक्षत् । लेटा।
३१। लिस्य पौ तौच्छा (लिश, दिवा, पा) तौच्छामल्पी-
भावः। ड, य-लिस्य ने धर्मः कलौ। यो लेटा।
३२ । इशर्ट इत्याम् (श, दिवा, प) पूर्-अश्यत्
श्रवीत् । अस्मान्नित्यंङ दूति दुगः । य-दृश्यति बरं कन्या ।

·- मा- भटीकाविकम्पद्रुमः। २३ । चीगि प्रयेगे (विग, रामाय)-विशि पविक्षत्। विग कमिटिममापोरनमिति कुमारगमयम । ५.३० विपरराभिपरिष्यवकीयाहिमामनेपविधानपि 'पर नितिगती भयादिमिरची फेवनान गटप्रत्ययं विधाय पाइपमगध योग इति दुषटतिः। निगद पोपमर्गप्रतिष्पकोग। याहिप- मिदं मध्यं तम्य गाया महामनः । तमादेशोप्यने विपर्यिगे- र्धातो. प्रपेगनादिसि पुराणे विष्णगन्दम्यत्पादनान गई म्यान्नोऽय. मिति केषित, सच सान प्यान्तम्य ममगातत्यार । ३४ । टर पाग्य घट गदै (पाग, दिवा, पा) गदसतिरar- मेव । तिरा वागितं तमित्यमरात । र, य-यास ते पनी । -पवागत् । वाग्यमानः पितरं मराममिति भट्टी (३१ ३२) अनेकार्थयाटाणानार्थः । पामितं गुरमीतते । भानमाले पगा. रापे यासितं यस्य येटिने प्रति यिसपकागात् दन्यानोऽयमपीति ३५ । या लु स्पष् ि(यश, पदा, प) ल-वष्टि धनं लोक । ३६ । गग सपने (ग, भा, प) तालथादिः। गगीगगि. शुगी: गयन्त्रित किरानयमकात् । १५1५। गति मेक', झपेन गश्तीत्यर्थः। तृफलभनेत्यव पर्जनमस्यैव । दन्यान्तोप्यय- मित्येके। स्पृय यौ स्पृगि (स्पृय, तदा, प) श-स्पृगति ! यौ- अस्पाक्षीत् यस्पानीत् अस्पृचत् । इस्तेन पस्पर्श तदनमिन्द्र इति कुमारसम्भवम् । ३ । २२ । स्पर्शकड ग्रहणे श्लेपे स्पशन ग्रन्यवाधयोः । शकारान्ता नवविंशदिह धातव ईरिताः । - - .

·पातयः।
०१
1
३। गर्गक ग्रहगो (म्पर्ग, शु. भा) फोभः । क.
-गर्गयने, पिम्पयिपने
३८ । काग भ ग्रन्यायो: ( पग, भा. 3) म्पति
पगते । पम्पाग। केचिद् ग्रन्यमाने मागं पठाना ।
गफाराना नवयिंगटि धारावरता:।
(नवाधिका सिंगारंगटून पयारिंगदत्यर्थः)।
।
-
पान्तर्गः
अन्नत व्याप्तिमंजत्योरपञ् दोशो ग्रहे गती
१। पशन च्यामिमंत्योः । (पश, म्या, प)
१। पत व्याप्तिमहत्योः
(प. मा.
पोति । उपाधि पाटी। पति धनं लोक', व्यामोत
रागीकरोति येत्यर्थः।
२। अपन दोनौ ग्रहे गती (अप, भा, 3) अप्रपति
पपते ।
गगाभीक्षो पुश या इप्य मर्पग ईपङ ।
दादेनहिंसे चेपुझे ईनङ्दन उन पि ।
३। इप गाभोसर (प, क्या, प) पामीनार पीन:-
पुन्येन करणम्। ग-पाति पण्डितः मुलं, पुनः पुनः
करोतीपः।
३। पु वाले (, पदा, ५) ३ एपिया, मा।

·३०२ सटीककविकल्पद्रुमः। वेम महेत्यादिनैवेष्टसिहावस्योदनुबन्धस्ततसूत्रे इपगाभौक्षणे इष्य सर्पणे इत्येतयोरप्राप्तये विशेषगार्थः न च पिवादिग्रहणावत् तब इच्छोति ग्रहणेनैवेष्टसिद्धिरिति वाच्य लाघराभावे प्राचीन- मतस्यैत्र न्याय्यत्वात् । इच्छन्ती इच्छती। अस्यैव इच्छा- देशः । इच्छति धनं लोकः । ३ । पूष्य सर्पणे (इप, दिवा, प) यष्यति । सर्पगं गतिः । ४। प ड दानेक्षहिंसे च (ईप, वा, श्रा) दौर्यादिः । ड-ईयते । ईलो दर्शनम् । चकारात् सर्पणे च । ४। ईषुच्छे (ईप, भा, प) उन्छ उद्धृतशस्यशेषापहरणम् । ईयति धान्यं दीन । ५ । ईक्ष ड दर्थने (ईत, भा, पा) दर्शनं चाक्षुपज्ञानं प्रणिधानश्च । ड-ईचते चन्द्रं लोकः। न कामहत्तिर्वचनीय- मीचने इति कुमारसम्भवम् ।५।२। निरीक्षिष्यामि यमनौनिति गणतानित्यत्वात्, मचादित्वादनि निरीक्ष इवाचरतीति को साध्यम्। ६ । उक्ष पि (उत, भा, प) दृट् सेकः । उक्षति रक्ष मेघ.। वधे दहा रोगे घटन्नन् वध चटपीश् गतौ । ७। उषु वधे दधि । (घ, भा, कावेट, ५) ७। उप वधे दहि । (उप, मा, प) होस्वादी। उ-- यो पत्या उट्वा । गोपति । पूर्वस्य क्या येट्त्वान्नेम् डीडीत्यादिना इमो निषेधे निठार्या उष्टः, शेपस्य उपित इति भेदः। दक्षि भग्नीकरण।

·पान्तवः।
८। ऊप रोगे (ऊप, भा, प) दीर्धादिः । ऊपति सन्तं बल:
(पीड़यतीत्यर्थः)।
८। च न वधे (शक्ष, स्वा, प) र-वैदिकः ।
शोति।
१०। ऋपी श गती (ऋटप, तदा, प) ह्रस्वादिः। ईशष्टः ।
श-पति | अर्पिता।
एपङ्च का
वधे कुग निष्कर्षे काक्षि काढणे ।
११ । एष ङ् च ( एप, बा, था) एकादशस्वरी। ३-मा
भवान् एपिषत् । एषते । चकराहतौ ।
१२ । कय यधे ( कप, वा, प) कपति । अयमुभयपदीति
चतुर्भुजजुमरौ। रामरमानायौ त इमं परसौपदिनं मत्वा
उभयपदिनं तालव्यान्तमन्यं मन्येते ।
१३ । कुपग निष्कर्ष (कुप, कया, प) ग-कुष्णाति । चुकोप ।
निष्कर्ष इयत्तापरिच्छेदः । बलैरवकुष्णाति इति वोपदेवः ।
निष्कर्षोऽन्तःप्रकाशनमिति गोविन्दभट्टः । ततोऽकृष्णायग्रीवः
अहः प्राणान् बनोकसामिति भट्टौ (१७ । ८०) अनेकार्थत्वा-
निष्कासनावः।
१४ । काक्षि काशणे ( काय, मा, ) दू-काद्धति धनं
लोकः । नमध्यपाठेनैवेष्टसिहाविदनुबन्धो वेदपूच्चारणभेदार्थः ।
कृषौत्वातपि कृप शौञ्च विलेखे खप वधेऽथगेय् ।
ग्लेवृङङन्वेषेऽथ पु सङ्घर्षे घुष्कि इर्नुतौ ।
विशब्द याङः सततक्रन्द इघुम् वधे घुपिङ् ।
.

·३०४ सटोककविकल्पद्रुमः। धूशे घपिङ्क्षरे चूळ याने चक्षल्ङ वदे चपञ्। भक्षेऽथ चप् वधे छपजम् जूप अच डीभिजुप् मुदि । सेवे कि जुप तर्कटप्तो र्जिपु सेकेऽघ जेपृङ । गत्यां जतिम् ङ दाने च जक्षफ्लु भक्षहासयोः । १५ । सपो वासधि ( रुप, भ्वा, प) मौ-यकाक्षीत अकार्षीत् चकक्षत् । प्राकृषि आकर्षणे । कर्पन्ति तरगा रथम् । १५ । रुप शौ अ च विलेखे ( रूप, तदा, 3) श, ज- कृपति कृपते भूमि रुपकः । गौ-अकाक्षीत् यका त् अक्षत् । चकारात् कृषौ च। (विलेख: कर्षणम् )। १६ । खप वधे (खप, वा, प) खपति । १७ । अथ गेप ड अन्वेषे (गेय, खा, था) १८ । ग्लेषु धन्येपे कैशिन्न मन्यते । पोऽन्तःस्थाटतीययुक्तः । - अजिगेपत् अजिग्लेषत् । -गेपते, ग्लेपते । निगे, जिग्लेपे। अन्धोऽनु- सन्धानम् । ग्लेषते यः सता मार्गमिति इलायुधः । २४७। १५ । अथ षु सङ्घ (एप, सा, प ) उर्पित्वा दृष्ट्वा । घति चन्दनं लोक। २० । धुष्फि इन्तौ विशन्दे (घुप, चु, स्वा, प) एतदाद्या- स्त्रयः पञ्चमस्वरिणः । विशन्द इह पाविष्करणं, कथनं, नाना- शब्दकरगां वा। कि-धोपति गूढमर्थमभियुक्तः। नावा घोपति हारि यस्य कश्चिदुपद्रवमिति इलायुधः । १४१ । इर् अपत् अघोटीत् । पाउ: सततकन्दे। पुष्किइर् इत्यनुवर्तते । (पाडित्युपसर्गात } ( ग्लेप, भ्वा, था) याद्यः 1 .

·पान्तवर्ग:।
1
घुकि दूर् सून्यस्य सततकन्दनमर्थ इति) कि-यापोषयति
शोकान्तः, सततं कन्दतीत्यर्थः ।
२० । धूप वधे (धुप, स्मा, प) इर्मधुपत् अघोपीत् ।
२० । छुपिड् धूये (पुन्प, म्या, पा) धूशः कान्तितिः ।
-पुष्यते । ड-धुंपते चन्दनो गात्रम् ।
२१ । धपि ड क्षरे (घन्प, भ्या, पा) पाद्यस्वरी। दू-
घंप्यते । एघंपते। भयं कैशिन्न मन्यते ।
२२ । चप पाने (चूप, भा, प) दीर्घा । चूपत्या लोकः ।
२३ । चक्ष लड वदे (चक्ष, पदा, पा) वदः कथनम् । ल,
-चष्टे धम्म धीरः। टतीयस्वरानुबन्धोऽयमिति प्राचः । पूकार
उच्चारनार्थ इति केचित् । छन्दसि नुणागमार्थ इति केचित् ।
वेदेपूच्चारणभेदार्थ इति केचित् । तत्र वहवस्तु टतीयस्वरो-
लिपिकदप्रमादकृतः
किन्तु चतर्थस्वरानुबन्धोऽयं निष्ठाया
इनिषेधार्थः, तेन वर्ननाथै स्याक्याबादेशयोरप्राप्तौ पाचटं
वननमित्याः।
२४ । चप अभक्षे (चप, भ्वा, उ)ञ-चपति चपते ।
२४ । अथ चप वधे (चप, वा, 4) चपति ।
२५१ छपञच (छप, म्या, 3)
२६ । जपजच (जप, भ्या, उ)
२० जूप मच (जूप, था, उ ) शेष: पष्ठखरी । -
छपति छपने ; नपति जपते , जूपति नूपते । माद्यः कश्चिन्न
मन्यते । धन्यौ परस्मैपदिनावित्यन्ये । चकाराहधे ।
२८ । म छोजि जुप मुदि सेवे (नुष, तदा, पा) पञ्चमस्वरी।
श, -जपते। ई, जि-जुष्टोऽस्ति । मुदि ह।
३८

·मटीकका विकल्पद्रुमः। २८। कि जुप तटतयोः ( जुष, चु, वा, प) पञ्चमसरी। कि-जोपयति जोपत्यन्यगुणं गुणी, तर्कयतीत्यर्थः । २८ । जिपु से के (निप, था, प)उ-पित्या, मिष्टा । ३० । अथ जेपुङ गत्याम् (नेप, मा, पा) एकादयखरी। घ-अजिजेपत् । डर -जेषते, निषे। ३१ । जचि मह दाने च (बस, मा, भा) -जयते । नमध्यपाठेनै वेष्टसिहाविद बन्धो वेदेषञ्चाणभेदार्थः । म-अनधि अजाधि, नद्धं जच नाच नाच। मनुबन्धवलादनुपधाया अपि दोषः। स्वमते दीर्घविधिरूपधां नोपेक्षते । -नवते। चकारात्माञ्च। - . ३१ । लक्ष क्षलुष भक्षहासयोः ( नक्ष, पदा, प) केचित विष्णुपुराणे यक्षराक्षसोत्पत्तिप्रसने “यच्यतामिति यैरुक्तं ते वै यक्षास्त यक्षणादिति भक्षणार्थस्यैव यशव्युत्पादनादेतमन्तःस्थादि मन्यन्ते । तत्र अमरटीकायां वग्यजकारस्यान्तःस्थयकार छान्दसो द्रष्टव्य इत्युत्ता वादिरयं निर्दीतः । क्ष-नक्षति । लु, जचिति । झष ग्रहेऽपिधाने झप बघे णेपङ णच् बने । ३२ । झप अ ग्रहेपिधाने (झप, भा, उ) अ-झषति झपने वस्त्रं नमो, ग्रहाति परिदधाति वेत्यर्थः। सप्तमस्वरादि रयमिति पूर्णचन्द्र त्रिलोचनरामाः । ( तन्मतेऽयं रित्यर्थः) अर्षति पते। ३२ । भष वक्षे ( झप, भा, प) पाद्यस्वरी । झपति । षष्ठ- खरी चायमिति केचित् । पति । पघात- ·पान्तवर्गः। 1 २३ । पृङ बजे) (णेष, भा, पा) २४ । एक्ष बजे (णक्ष, भा, प) -निनेपत् । -नेपते, मिने। नक्षति । व्रनो गतिः। णिपु सेके णिच चुम्बे तूप तुष्टी तुप ल्ट यौ नि च । ३५ । णिषु सेके (गिप, भा, प) ठ-नेपित्या निष्ट्वा । ३६ । णिक्ष घुम्बने (णिक्ष, भा, म) निक्षति । (प्रणिति प्रनिक्षति)। ३७ । रूप तुष्टौ (तूप, भा, प) पष्ठस्वरी। पन्ति कुल- देवताः। ३८ । तल यो जि च (तप, दिवा, प) ट-अतुपत् । य-- राष्यति । भौ-सोष्टा। जि-तुष्टोऽस्ति । चकारात् तुष्टी । विपौञ् भासेऽवान्निवासे दाने चेर्य जि प टपि । ३. विषौ न भासे (विप, भा, उ) पौ-यविक्षन् । अ-वेषति त्वेपते। भासो दीप्तिः। भवानिवासे दाने च । विपौल इत्यनुवर्तते। चकाराङ्गासे च। पौ-अवात्विक्षत् । अ-यवत्वपति प्रयत्वेपते, निवसति ददाति दोषते. वेत्यर्थः। ४.1 पूर्यजि टप टप (टप, दिया, प) दूर-पटपत् पतर्षीत् । अस्मानित्यं इति दुर्गः। य-टप्यति । जि- टपितोऽस्ति । टट् चाकावा । इच्छाकासास्पृहेवाटट्वान्छा- लिप्सामनोरथ इत्यमरात् । तदुपस्थितमग्रहोदनः पितुराजेति न भोगटपणयेति रघुः । ८।२। टयति धन लोकः, टप पिपासाया- मिति प्राश्वः। यति तोयं पान्य इति रमानाथः । -

·३०८
सटीककविकल्पद्रुमः ।
‘क्षित्यां त्वक्ष त्वचोग्राहे त्वतू कार्गेऽथ तावबौ।
४१ । टन् इत्याम् (टक्ष, भा, प) सतमपरी। टक्षति ।
इत्यां गतौ।
४२ । त्वक्ष त्वचोग्राहे (वक्ष, भा म) त्वचोग्राहचर्मणो
ग्रहणम्। वक्ष त्वचने इति प्राश्चः। त्वचनं संवरणमिति
रमानाथ: । त्वनति कायं वर्मणा भटः ।
४२ ! त्वषे कार्ये ( त्वक्ष, भा, प ) ऊवक्षिष्यति त्वक्ष्यति ।
काय कधीकरणम् । त्वक्षति काष्ठं तक्षा।
अथ ताक्यो।
सौ एतौ (त्वक्षधार) प्रवी वकाररहितोष स्याताम् । यथा-
४३ | तक्ष त्वचोग्राहे। (तक्ष, मा,
(तक्ष, भा, प, वेट्) तक्षति । अ---
तक्षिष्यति तक्ष्यति।
तनून तोड् दीक्ष मौण्डेज्याज्योऽर्थे दक्ष स्यदे।
वृद्धौ दक्ष्मप हन्त्यर्थे इर्दुष्यौ वैकृतेल् दिपौ ञ् ।
वैरे द्राक्ष भाक्ष धानि काक्षे घोररुते पक् ।
ङ शक्तिचन्धे भि पान मागरमेय पु संहतो।
हिंसे धृपा कि त्वम धूपक् धूगेलिधिंप रवे।
४३ । तनून तक्षे (तक्ष, स्वा, प) तक्षः श्रयकरणम् । अ--
तक्षियांत तक्ष्यति । न-तपोति काष्ठं तक्षा।
४४ । दोध मौण्डेज्याज्योर्थे (दीच, भा, पा) मीएडं
म
४३ । तनू काय

·पान्तवर्ग । M मुण्डितमस्तकीभावः । इज्या यजनम् । व्योपों नियमनता- देशोपनीतयः (भोकारान्तगणे ज्योङ नियमब्रतादेशोपनौति- वित्युक्तं, अस्यापि तदर्था इत्यर्थः) । ङ-दीक्षते वटुर्मुरिडत- मस्तक: स्यादित्यर्थः । दीक्षते ननो यनतीत्यर्थः । दीक्षते यानिको नियमी स्यादित्यर्थः । दीक्षते पण्डितो नन, व्रतमुपदिशती- त्यर्थः । दीक्षते पुतं विप्र, उपनयतीत्यर्थः । ४५ । दक्ष स्यदेवौ ( दक्ष, वा, पा,) स्यद इक्ष शीघ्र- करणम् । ङ-दक्षते धनमुद्योगी, शीघ्रमुत्मादयतीत्यर्थः। ४५ । दक्ष्मषङ इन्त्यथै ( दक्ष, वा, या, घटादि.) म- अददि अदाक्षि, ददं दक्षं दानं दादं । मानुषन्धवलादनुपधाया- अपि दीर्घः। स्वमतेत दीविधिरुपधा नोपेक्षते । दक्षा, सेमक्तान सरोरित्यनेनैवेष्टसिद्धावस्य पानुबन्धस्वरपर्यन्त- घटादिभ्यो ङ इति प्राचीनमतानुयाहार्थः। दु-दक्षते। इन्त्यर्थे गतिवधयों। ४६ । इर्दुष्यौ वैश्ते ( दुष, दिवा, प) वैकृतमशुद्धीभावः । पूर-अदुपत् अदुचत् । अम्मान्नित्यं ङ इति दुर्गः। य- - दुष्यति लोक. पामात् । धौ-दोष्टा । ४७ । ल हिषौ ज वैरे (हिप, अदा, उ) ल, ञ-द्वेष्टि हिष्टे । गौ-अहिदत् । दिपन्ति मन्दामचरितं महामनामिति कुमार- सम्भवम् । ५। ७५) ४८। द्राक्षिकाद्ध घोरस्ते .४४। भाक्षि का घोरकने (भाच, भा, प) ५० । धाति काङ्ग्रे घोरकते प) आद्यन्तौ रेफयुक्तादी, मध्यम प्रोधवशेषयुक्तादिः। घोररुतमिति तिरथा- (द्राद्ध, वा, (भ्राद्ध, भा, ·. सटोककविकल्पद्रुमः। मेव घोरशब्दः । इद्राद्धति, माद्धति, प्राति पक्षी। नमध्य- पाठेनैवेष्टसिद्धायेषामिदनुबन्धो वेदेषूच्चारणभेदार्थः । ५१ । धूप का शक्तिबन्धे ( ध्य, चु, पा) शक्तधन्धः शक्ति- बन्धः (अभिभय इत्यर्थः) । क, ड-धर्पयते यहिं पयः । ५१। जिषान प्रागल्भ्ये (प, स्सा, प) जि-सृष्टोऽस्ति । या-धर्पितं धष्टं तेन, प्रधर्पितः प्रष्टः सः । नन कृष्णोति गुरोरग्रे (य:) इति इलायुधः । ८० । ५१ । षु संहतो हिंसे (प, भा, प) उ-धर्पित्वा ध्वा । संहतिः समूहः। ५१ । धया कि त्वम (धूप, चु, भा, प) भाधर्पितं दृष्टं नेन, प्रधर्पितः प्रष्टः सः। कि-धर्षयति धर्षति । अमर्ष दूर अभिभव दूति हमनः । न धर्षति निमाः प्रनाः । तमेव धर्षय- त्येक यस्तास प्रतिकूलतीति हलायुधः । ८७ । ५२ । धूप क धूशे (धूष, चु, ५) षष्ठखरी । धूशः कान्ति- कृतिः। क--चन्दनो धूपयत्यद्गम् । ५३ । लि धिप रवे (धिप, हा, प) र-वैदिकः। लि- दिधेष्टि । रवः भन्दः। धिक्ष घुक्षङ सन्दीप लोशे जीवे पुपम् पुप । पुष्टौल पुष्यौच पुपक् धृतौ धौ पिप ल्ट वर्णने । ५४) विक्ष ड सन्दीप लेश जीवने (विक्ष, भा, था) ५५ । धुक्ष ड सन्दीप लगे जीवने (धुक्ष, भा, पा) हौ मात् टतीयपञ्चमखरिणौ । --धिनते, धुचते वह्निः, सन्दीप्यते इत्यर्थः । धिक्षते धुचते जनः, लिश्यति नीवति येत्यर्थः । . }

·पान्तवर्गः।
५६ । पुष ग पुटो ( पुष, कपा, प )
५६ । पुष पुष्टौ । ( पुष, बा, प) ग-पुष्णाति । पुपोप ।
पोपति पुत्रं तात:।
५६ । ल पुथ्यौ च (पुप, दिवा, प)ल-अपुषत् ।
पुष्यति । यौ–पोष्टा । चकारात् पुष्टी।
५६ । पुषक् तो (पुप, चु, प) क पोपयति । (टणां न
पुष्णाति यशांसि पुष्यति प्रबारणेविप्रमनांसि पोपति । भृत्यांच
यः मोपयतीभिर्धनैरिति सर्वत्र इलायुधः । २१ ।
५७ । धौ पिए लू चूर्णने (पिप, रुधा, प) ध-पिनष्टि
लोको गोधूमम् । यौ-पेटा । लु-अपिपत् ।
पपक् बन्धे पपञ् वाधे ग्रन्थे पक्षक परिग्रहे।
५८। पथ क बन्धे ( पप, चु, ५) क-पापयति । तालप्यान्त
एवायमिति वक्षः, दन्त्यान्त इति केचित् । मूर्धन्यान्तपाठस्तु
केपाश्चिदनुरोधात् ।
५८ । पपन्न वाधे ग्रन्थे ( पप, भ्वा, उ)अ-पपति पयते ।
वाधी वितिः । ग्रन्यो ग्रन्यनम् । ग्रन्थस्थाने स्पर्श पठन्ति केचित् ।
५५ । पक्ष क परिग्रहे (पक्ष, चु, ५) क-पक्षयति ।
पर्पङ्ने हे ग्रुपग् सेकपूर्योश्च ग्रुप, दह्यम्।
रलौ मुष्यल्लच प्युप्यर्भागे च युपकुत्मृजि ।
३० । पर्प ङ खेहे ( पप, स्वा, मा) रेफोपधः। स्नेह
इार्दीभाव: । पर्ष ते पयसा पटः। स्पर्ष इति चतुर्भुनः ।
स्पर्पते मस्स
।

·३१२
सटीक विकल्पद्रुमः ।
६१ । मुप ग.सेकपूयोश्च (मुप, कया, प) ग-पुष्णाति,
पुप्रोष | शेकस्थाने मोचनमिति धातप्रदीपभट्टमहौ। चकारात
खेहे च।
६१। मुष दहि (मुप, भ्या, प)-प्रोपित्वा मुदा ।
प्रोपति। दहि भस्मीकरणे।
पम् रलो।
अम् एतौ (प्रधान) रलौ च स्याताम् । रेफस्थाने
चन्तःस्थातीयो ययोस्तो रलौ। यथा-
६२ । सप ग सेकपूयोश्च (मुष, कया, य)
६२ । सुषु दधि
(सुष, खा, प) ग-सुष्णाति।
उ-सोषित्वा मुद्धा । सोपति ।
६२ । सुष्य ल्लू च (सुष, दिवा, प) अन्तःस्थाटतीययुक्तः ।
य-लष्यति । लप्रसपत् । पुझोष । चकाराहि ।
६३ । प्युष्येर् भागे च ( प्युप, दिवा, प) अन्त.स्थाद्ययुक्तः ।
य-प्युष्यति धनं दायाः। पर अप्युपत् अयोपीत् । अस्मा-
नित्यं र ति दुर्गः । चकाराहि च ।
६३ । प्युष क उत्सनि (प्युप, चु, प) अन्तःस्थाद्ययुक्तः ।
उत्सृजि उत्सगे। क-प्योषयति धनं दाता । (१)।
प्यु सेके पूष टडौ लक्ष भुक्ष अ भक्षणे ।
६४ । एषु सेके (पृष, वा, प) उ-प
-पर्पित्वा प्रदा। पति।
६५ । पूष हौ (पूप, था, प) पठखरी । पूषति । (प्रति-
क्षणं पूषति यस्य विकम इति हलायुधः । २१)।
(1) व्युष रति गोविन्दभट्टः, व्योपं लिकटु, इत्यधिकः पाठः ।

·पान्तर्गः। ~ ६६ | लक्ष न मनणे ६७ । भक्ष न भक्षणे । (लक्ष, वा, उ) (भक्ष, बा, छ) हावन्तःस्था- टतीययुक्तौ। ज-सदति सक्षते; भूक्षति भक्षते। पसक्ष, बभूक्ष । (१)। शेपस्य लस्थाने सप्तमखर पूति दुर्गः। झक्षति चते। भक्षक् च भिक्षङ् लाभार्थलोमोक्तिल्लिशि भापत्रन्ट । वाचि भेषज चले भेषञ् च भये भूप कि भूपणे । ६८। भनक् च ( भक्ष, चु, प) क-भक्षयति । चकारात् भनणे। ६८ । भिक्ष ङ लामार्थ लोमोक्ति क्लिशि (मिक्ष, धा, मा (चत्वारोऽर्थाः) पर्थो याचनम् । लोभाक्तिलॊभोक्तिः । - भिक्षते भूमि नृपात् पण्डितः, लभते इत्यर्थः। भिक्षते दातारं धनं भिक्षुर्याचतीत्यर्थः । भिक्षते दातारं दीनः, लोभाद- तीत्यर्थः । भिक्षते जनः क्लिश्यतीत्यर्थः । ७०। भाप ड ऋ वाचि, ( भाप, स्वा, था)-भाषते । -अबीमपत् थवभापत् । ७१ । नेपू ज चले ( नेप, खा, उ) रेफयुक्तः । अविपत् । अ-नेपति पते। बिभ्रेपे धर्मात पल: । ७२ । भे न च भये (मेप, था, उ ) -अविभेषत् । अ--भेपति भेपते ; बिभेपे । चकारादू झेप अ च ( भगार्थकः) मेय वायत्त भकादिरति कातन्त्रजौमराद्या'। ममि भवन्नि शोषितमिति इलायुधोऽपि । वमते तु चौरादिकस्य भक्षयने में रणित्यतायां मिति। न च समतेऽपि केलभकारादिरितिवायम्, तथाले मएयाया अमदतेः। मह- भात मत।

·७६ । मुप वधे ६। मुष ग लुठ १ (भूष, स्या, प) ही क्रमात पञ्चम- ३१४ सटीककविकल्पद्रुमः । ७३ । सूप कि भूषणे (भूप, सु, स्या, म) कि-भूपयति भूपति हारो जनम् । भप बक्के पिशुनोती मप सुप वधे मुख्य इर्च्छिदि ७४ । भए वो पिशुनोक्तौ (भष, बा, प) तुकः कुक्कुरादि कर्तकशब्दः। भपति खा। भपत्यन्यदोषं खलः, सूचयतीत्यर्थः। भर्सने इति प्राञ्चः। भपति वा पान्य, शब्देन निर्भयते इत्यर्थः इति रमानाथः। ७५। मप वधे (मप, खा, प) (मुष, मा, प) हौ कमादाद्यपञ्चम- खरिणी । मपति। मोपति। ७६ । मुष्य इर् छिदि (मुप, दिवा, प) पञ्चमसरी। छेद इह खण्डनम् । य-मुष्यति विपक्षं चतुरः। दूर्-यमुपत् प्रमोपीत् । अस्मात् पुपादित्वान्नित्यं ङ इति दुर्गः। (मुष्यत्यप- हृतार्थानां दु.खं धनसमर्पणादिति इलायुधः । ( ११५)। मुपग मूप लुण्ठने मिपश स्पर्द्ध मिप विप सेचने। । (मुप, कया, प) ७७ । मूष लुण्ठने पाठसरिणौ। ग -मुश्याति। यो सूपति परद्रव्यमिति इला- युधः। ११५ । शेपोऽपि इखीत्येके | मोपति । (१)। ७। मिप य स्पई (मिप, तदा, प) स्पईः पराभिभवेच्छति वोपदे॒वः । -- --मिपति यली बलवन्तम् । मेषिता। - (1) राजपुस्तके यो मोपति परद्रव्यमिति इलायुध लोको इम्यते ।

·पान्तवर्गः। - च ७.1 मिषु सेचने (मिप, बा, प) ७ सपु सेचने (प, स्या, प) याद्यतृतीयखरी । शेषाद्याथत्वारः सप्तमसरियः । च-मेधित्वा मिष्ठा। मर्पिवा दृष्ट्वा । मेपति । मर्पति । मपक चान्तौ मृप कुमृष्य च क् भक्ष वक्षणे । सेहने वन सङ्घाते मक्ष रोपे च मोक्ष कि । क्षेपे माक्षि स्पृहे ये ङ यत्ने यक्ष कङ् महि । ७ । सृघ कक्षान्तौ (स्प, चु, प) क-मर्पयति । अयमात्म- नेपदीये के। ७८ । सुष जह (प, बा, 3) ७८ । सष्य जच (सप, दिवा, उ)-मर्पति मर्पते । मर्पते उ-मपित्वा सृष्ट्वा । अयमात्मनेपदीत्यन्ये । अमृष्यति प्यते । ममर्थ । चकारात क्षान्तौ । अपि गुरु- मपराधं मर्षति ब्राह्मणानामिति इलायुधः । १५ । (एघयति न नृपाणां प्यते चोहतानामनुचितमनुमावं न हिपा मर्पते यः । अपि गुरुमपराधं (१) मर्पति ब्राह्मणानां सितवम नभतां यो मर्पयत्यागमनमिति सर्वत्र इलायुधः । १५ । ८० । क पक्षबक्षणे स्नेहने (वक्ष,धु,प)रेफयुक्तादिः । बक्षणं द्रव्यस्य द्रस्यान्तरेण संयोजनम् । क-नक्षयति एतेनान्वं लोकः । ८०। मन सङ्घाते (मक्ष, स्वा, म) रेफयुक्तादिः। नक्षति पयसा शक्तून् लोक', राशीकरोतीत्यर्थः (सद्धातोऽत्र निविड़- संयोगकरणम्)। य, (१) अपि एतमपराधानिति धाग्यात पाठः।

·सटीककविकल्पद्रुमः। ८१। मक्ष रोपे च (मक्ष, वा, प) मक्षति। चकारात् सड़ाते च। ८२। मोक्ष कि क्षेमे ( मोक्ष चु, वा, प) कि-मोक्षयति। मोक्षति। मुमोचतः । ८३। माक्षि स्पृहे (मास, भा, ५) हितोयस्वरी। भावति। नमध्यपाठेनैयेष्टसिद्धाविदनुबन्धो पेदेषच्चारणभेदार्थः । ८४ । येथे र यत्ने ( येप, भा, पा) अन्तःस्थादि. । अथियेपत् । डयेपते, यियेथे। ८५। यक्ष क ड महि ( यक्ष, चु, था) का, ड-यक्षयते। महि पूजायाम् । यूप् रिप वधे रुप जि च रुप्येजि क्रु धि रुपक तथा। यूप वधे ७। रिपय } (रिष, भा, 'प) पाद्यः षष्ठसरी । यूपति । रेषति। ce | रुष जि च ( रुप, भा, ५) एतदाद्यास्त्रयः पञ्चम- स्वरिणः। जि-रुष्टः रुपितोऽस्ति (वारुपामयेत्यादिना इम्- निषेधविकल्पनात् ) रोप । चकाराहधे। ८८ | रुप्येजि क्रुधि (रुष, दिवा, प) य-रुष्यति भत्याय भूपालः । पूर अपत् परोपीत् । घरमान्नित्यं ड इति दुर्ग:। बिष्टः रुपितोऽस्ति । ८८ । रुष क तथा (रुप, चु, प) क-रोषयति । तथा- कुधि। जि रक्ष पालने रेप ङ् उपायामय लूप क वधे ।

·क- । लूपक च। २३ । लष्य ज पा (लप, भा, उ) य, ज-लष्यति गन्तवगः ।. ८८ जि रक्ष पालने (रक्ष, भा, प) जि-रक्षितोऽस्ति । रचति । १०। रेप ड रुपायाम् ( रेप, मा, पा) हेपा घोटक- कर्तृकशब्दः । घर-परिरेषत् । ड-रेषतेशः । रिरेपे । ८१ । पथ लूप क वधे ( लप, घु, प) पटस्थरी । खूपयति लुप च स्तेये लपक् शिल्प योगे लप्य लप ञ् स्मृहि। २२ । लुप च सोये (लुप, भा, प) लोपति। चकारात १३ लप क शिल्पयोगे ( लप, चु, प) क-लापयति फुगलो नृत्ये, शिल्पं युनतीत्यर्थः । । (लप, दिया, 3) ८३ । लष अ स्पृछि लथ्यते । अलपति लपते । लक्ष क ञ् दर्शनेऽझे कङ् लक्षालोचे विपिलि औ। ङ व्याप्तौ विप गौ विप्रयोगेऽथ विप सेचने । L४ | लक्ष क अ दर्शनाङ्के (लक्ष, चु, उ) क,ज-लक्षयति लक्षयते घटं लोकः, पश्यति, चिनयुक्तं करोति वेत्यर्थः । १४। क ड लक्षालोचे (लच, चु, पा) पालोच: प्रणिधानम् । क, ड लक्षयते कायं मुधीः । ५५ । विधिलि जौ ड व्याप्तौ (विष, हा, उ) इर्-विषत् पविक्षत् । लि, न-वेयेटि वेविटे (निजा पेरेण:) चौ- बैठा। 5-वेविटे। उभयपदीत्यन्ये। अफलवकर्तामने- ७ ·मटीककविकल्पद्रुमः । पदार्थो डकार:। वेयेष्टि पिटपं सय कीर्तिर्यस्यातियायिनीति इलायुधः । (१९१)। ४५ | विष गौ विप्रयोगे (विप, ऋया, R) ग-विष्णाति भानी, पुत्रादिभ्यो वियुक्तः स्यादित्यर्थः। धौ-अविक्षत् । दन्यान्तोऽयमिति विसयन्दव्युत्पत्ती मुभूतिः (विखं स्यादामगन्धि यदित्यत्र विस विप्रयोगे वाडल्याद्रक् इत्युक्तम् ) (विष्णाति विषवत् प्राणान् वयोधर्महिषामसाविति इलायुधः । १५१)। ८५ । अथ विपु मेचने (विष, खा, प) उ -वेपित्वा विवा। वेति । पु चाथ कङ्पु च प्रजनैश्येऽथ दृक्ष ङ । तौ वक्ष रोपसंहत्योर्वाक्षि काळेऽथ व शप । शिप्वधे शिष्क्यसर्बोपयोगे वेरतिशायने । २६ । इषु च (वृष, वा, प) उत्विा दृष्ट्वा । वर्षति । चकारात सेचने। १६ । अथ क ड रषु च प्रजनैश्ये ( रघ, चु, पा) क, ड. भस्य पञ्चमखराणुबन्धो लेखकनमकृत एव, जान्तेभ्यः सर्वत्र नित्येमः साम्प्रदायिकत्वात् । न च प्राचामनुरोधात पाय इति वाच्यं, ताई अञ्चकव्यक्तौ, का वञ्च वञ्चने, इतक दीप्तौ, धक दीप्तो, दिव कड परिकूजने, क दिव अहे, धप कङ शक्तिवन्धे, जसक वधेऽनादरे इत्येपामष्टानाममि पञ्चमखरानुवन्धित्वापत्तेः। वस्तुतस्तु एपा ( पूर्वोत्तानामटानां ) पञ्चमखरानुबन्ध: प्राचीनः पठितोऽप्य- नर्थः। अतएव रमानाथोऽपि एपामुदनुवन्धः पूर्वपठितधातवो- र्थान्तरेषु चुरादयः स्युनत्वेते पृथग्यातव इति ज्ञापनार्थ - वर्षयते। N ·पान्तयः इत्याच। (१)। प्रजनी गर्भग्रहगाम्, ऐभ्यं ऐऽनुर्यम् । चकारात् रापुच ( एतदुभयार्थक)। १७। अथ एक्ष ड रसौ (रक्ष, था, आ ) सप्तमस्वरी । ड'-क्षते वरं कन्या (२)। १८। यक्ष रोपसंइत्यो: (यक्ष, भ्वा, प) यचति । १८। याक्षि काइचे (वाइन, भ्या, प) दु-याइनति । नमध्यपाठेन येष्ट सिहाविदनुबन्धो ये देषच्चारणभेटार्थः । १०० । अथ यप वधे (वप, मा, म) १०१ । शप यधे शप, भ्वा, प) १०२। थिय वधे ( शिप, भ्वा, म) षपति, शपते, -- शपति। १०२ । शिप किमर्योपयोगे (शिय, नु, भ्या, प) पर्योप- योगः परियोपोकरणम् । कि-शेपयति कोन्ति लोकः, प्रयपिटा करोतीत्यर्थः वेरतियायने । शिप किरनुवर्तते । कि-विशेषयति विशे- पति सम्पत्या भूपं विधिः । (श्रिया एक विपति। विशेषयति यो वाग्मी याचा वाचस्पतेर्वच इति हलायुधः । २१) । - । (1) भाद्यादयो यचमभरायो धातयस्त एपार्यानरेषु पुरादयो भवन्नि, नरा चुरादयले पूर्को नभ्य पृथग्धातव रति सापनार्थमेव चुरादियञ्चारिय उदनुबन्ध' हत रति रमानायोनिसरनार्थ । उक्त च धातुमहीपे उदित पिकिल्ला मिति। (१) अब एतिरणमावरण, तथानामरटीआया शब्दव्युत्पत्तो दृशते रति पधादिवादप्रिति भरत ।

·सटीकविकलाद्रुमः । शिमल्ट धौ तु विशेपेथिप् लिपु दाहे लिपौ यनि। लेपे लिप क्च शुप्यो लु शोपे शिक्ष ङ शिक्षणे । प) १०२ । पिपल धौ त विशेपे (शिप, रुधा, 4) विशेष उप- रञ्जनम् । ल-पशिषत् । ध-विशिनष्टि स्मरं भूया ( यः) इति इलायुधः । ११ । भूतिविशिष्टं करोतीत्यर्थः । चौ-शेष्टा । १०३ । थिषु दाहे (त्रिप, वा, प १०४ । सिषु दाहे । (लिय, खा, प) हौ कमाद्रेफान्तःस्था- टतीययुक्तौ। उ-पित्वा थिष्ट्वा । क्षेपित्वा लिया। पति । लेपति। १०४। सिपो य ल जि लेपे (लिप, दिवा, प) अन्तःस्था- टतीययुक्तः। यौ-लेष्ट्वा । य-मिष्यति । -लिपत् । पालिगने त अशिचत् । त्रि-शिष्टोऽस्ति ! सेष ग्रालिङ्गानम्, यक्षोहयसंयोग इति यावत् । विष्यति कामपोति नयदेवः । (मान शिक्षः प्रियं प्रिये इति भट्टिः । ६ । १६)। श्लेष: सम्बड्डीभावश्च । यताकर्माकोऽयम् । यिष्यति क्षे लता, लग्ना स्यादित्यर्थः । १०४ । विष क च (क्षिप, चु, ५) अन्तःस्याटतीययुक्तः । कषयति । चकारात् लेपे । (य: विष्यति प्रियां प्रेग्ना लेपति विपतां पुरम् । दुःले पाण्यपि कार्याणि धिया क्षेपयति क्षयादिति सर्वत्र हलायुधः । ६१)। १०५ । शुष्यो ल गोपे (शुप, दिवा, प) थोपः स्नेहरहिती- य-शुष्यति धान्यमातपात्। यौ-शोटा। धशुषत् । १०६ । शिक्षक शिक्षणे (शिक्ष, भा, पा) इखी। भावः।

·घान्तवर्ग:। शिक्षते। शिक्षणं विद्याग्रहणम् । अशिक्षतास्त्रं पितुरेख मन्तव- दिति रघु: । ३।३१। सूप घूप प्रसवे दृक्ष गमने पूर्वी सूर्तत । अनादरे स्तुत् गत्यां सूप प्रसवे हृषु हृप्य जि। इह टौ हृपुजि मोतोऽलीके हे पृ ङ सर्पणे १०७ । शूप प्रसवे । (यूप, भा, प) १०८ । पूष प्रसवे (पूष, भा, ५) हौ पठस्वरिणौ लव्यम् न्यादी च । स्पूपति । सूपति । मुषूप । आद्यः कैशिन्न मन्यते । १०८ । दृक्ष गमने (वृक्ष, भा, प) सप्तमस्वरयुक्तस्तमध्यः । स्तृक्षति | तरीष्टुच्यते । २१० । पूर्व अनादरे (पर्व, १११ । सूर्ण त अनादरे (सूर्च, भा, प) हौ रेफयुक्ती पठस्वरिणी क्रमानाईन्यदन्यादी च। सूर्तति दुष्टं लोकः । पसूक्ष। मुसून। ११२ । स्तुक्ष गत्याम् (स्तृक्ष, भा, प) सप्तमस्वरयुक्तस्तमध्यः । स्तृक्षति । तरीस्तृक्ष्यते । ११३ । सूप प्रसवे ( सूप, मा, म) पठस्वरी। सूपति । मसूप । ११४ । हृष्य जि दूर् हृष्टौ । (हृय, दिवा, प, वावेट) ११४ । हृष्य जि पुर् हृटौ (हृप, दिवा, प) दृष्टि- शित्तोत्साहः। उ -हर्षित्वा हृष्टा । यहृष्यति लोकः सुपात् । सिं-हृष्टोऽस्ति । इर्-अहृयत् पहर्षीत् । अस्मान्नित्यं ङ इति " मा, प) -

·सटीककषिकल्पद्रुमः।
दुर्गः । पूर्वस्य वावेट्न्वान्नेम् डीखीत्यादिना इमो निषेधे
निठायां हृष्टः, शेषस्य हृषित इति भेदः।
११४ । तुपु नि प्रोक्तरेलीके (हय, वा, म)-इपित्वा
दृष्ट्वा । मिष्टोऽस्ति । अलीकं मिथ्याकरणम् । इति कयां
नीचः, मिथ्याकरोतीत्यर्थः ।
११५ । नेपृ सर्पणे (ड्रेप, भ्या, मा) रेफयुक्तः ।
पनिड्रेषत् । ङ-उषते, जिनपे ।
ङ हेषु च खनेऽश्वानां पान्ताः पोड़शकं शतम् ।
११६ । ऊ हे पच वनेऽखाना (हेप, वा, भा) (अवानां
खनाथ)।
-हेपते घोटकः, निहथे। -अजिहेपत्।
चकारात् हेप क च ( अश्वसनार्थकः)। मधुरमधुरं उपन्यते
इति गणतानित्यत्यात् परस्मैपदम् ।
षान्ताः पोड़शक शतम् ।
पोड़शकमिति पोड़शर्भियुक्त शतमित्यर्थ दशादेर्डीयुते शतादा-
विति डः, तत: खार्थे कः ।
सान्तवर्गः।
अस भावेऽस्य इर्वे पे असञऽपार्थे जि लास ङ।
उपवेशे गुधमुञ्छे कुधमुत्क्षिपि च नभु ।
स्य हृतौ नस् कुसि कि च भासने कुस्ख इलिपि ।
१! अस भावे (अस, भदा, य) भाषः सत्ता। सा चेह
विद्यमानतैष । ल-अस्ति विष्णुः ।

·३२४ सटीककविकल्पद्रुमः। ४। कर स्य तृतौ (कस, दिवा, प) एतदादी हौ दन्त्य- नकारयुक्तककारादी। उ-कसिवा कस्वा । म-क्रसथति कान्त्या जगत् मान्यः (दीपयतीत्यर्थः, परत्र फुसि कि च भासने इति चकारानुसष्टत्वादयं दीप्तपर्थकोऽपि)। य-कस्यति खल', कुटिल: खादित्यर्थः। (हृति: कौटिल्यम् ) । 8 | कसि कि भासने । (कन्स, चु, श्वा, ५ । कुसि कि च भासने । (कुन्स, चु, वा, प) शेषः पञ्चमवरी। इ-कंस्यते, कुंस्यते । कि-कंसयति सति । कुंसयति कुंसति । चकारात् कसुम्य च (भासनार्थः) भासनं दीप्तिः। ५। कुस्य इनिषि ( कुस, दिवा, प) य–कुस्थति वाला कान्तम् । इर्-अकुसत् धकोसीत् । यसान्नित्यं इति दुर्गः । कासृङ् कुशन्दे कुत्सक ङ अवक्षेप कसन् गतौ। ६ । कार ड कुशन्दे ( कास, वा, पा) कुशब्द इह रोग-.. हेतुककुत्सितयदः। पट-यचकासत् । -कासने दृद्धः। ७। कुन्म क ङ अ अवक्षेपे (कुत्स, धु, 3) पञ्चमखरी दन्त्यवर्गाद्योपधः । अवक्षेपो निन्दा । यो न कुत्मयते कुत्यमिति इलायुधः । २४१ । अकुत्मयति कुत्मयते । अयमात्मनेपदीत्यन्ये, कदाचित् परसौपदार्थो कारः । ८। कस न गती (कस, भ्वा, प) ज-कासः वासः । विपूर्योऽयं प्रफुखीमाये। तथा च प्रफुल्लोत्फुखसंफुखय्याकोष- विकचंसटाः। फुल्लौते विकसिते इत्यमरः । विकसति महजकलिका।

·३२५
सान्तवर्गः।
कसि कस् ल ङ शाते च ग्रस् कि ग्रासे ग्रस ग्लसु ।
ङ भक्षे ल घसौ चाथ घसि ङ क्षरणे च्युसक् ।
हानौ चकासचल दीप्तौ जस् क् वधेऽनादरे जसु ।
इर्थ मोने जसिक रक्षे जहँ झळं च लङ् णिसि ।
चुम्बै णसङ् हृतौ णासृङ् तुसध्वाने नसक् तौ।
ग्रहे निपेधे बसि कि भासि वस्य वसीण भये ।
८। कसि ला शाते । (कन्स, अदा, था)
८। कस लइ याते च (कस, अदा, धा) शात इह
ध्वंसना।
दू-कस्यते । ल, ङ–कस्ते कंसम् । चकाराद्-
गतौ च ।
है। ग्रस कि ग्रासे (ग्रस, चु, स्वा, प) रेफयुक्तः। कि-
ग्रासयति फलं लोकः । ग्रसति तव मुखेन्दं पूर्णचन्द्रं विहाय ।
इमं ग्रहणे पठन्ति केचित् ।
हैं। ग्रम ड भच्चे । (ग्रस, भ्या, पा)
१० । ग्लम ङ भने । (ग्लस, मा, धा) द्वौ कमाने-
फान्तःस्थाटतीययुक्तौ । उ-सित्वा ग्रस्वा । ग्लसित्वा ग्लस्त्वा ।
ए-ग्रसते म्लसते। हिमांशुमाशु ग्रसते इति भाषः । २। ४८
११ । ल घसौ च (घस, भा, प) ल-अघसत् । चौ-
घस्ता । चकाराद् भक्षे ।
११ । अथ घसि ङ रक्षणे (घन्स, भा, आ)-घस्यते ।
5-धंसते। अयं कौशिन्त्रमन्यते ।
१२ । थुस क हानौ (युस, चु, प) अन्तःस्थादियुक्तः ।
क-योसयति।

·३२६ सटीकरुविकल्पद्रुमः। १३ । चकास चल दीप्तौ ( चकास, अदा, प) - -मची- चकायत् अचचकासत्। अनेकाचत्वात् सन्वद्भावविकल्पः । चकासति । लु-चकास्ति । १४ । नस क वधेऽनादरे (जस, चु, प) क-जासयति । (निजौजसोज्जासयितुं नगढुहामिति माघः । १ । ३०)। १४ ! नमु सूर्य मोक्षे (जस, दिवा, प) उ-जसित्वा जस्त्वा । दूर-अजसत् अनासीत् अजसीत् । अस्मान्नित्यं ङ इति दुर्गः । य-जस्थति वत्म गोपः । १४ । नसि क रक्षे (जन्स, चु, ५) इ, क-जंसयति । १५ । नत्म झमें च (जर्स, भा, प) रेफयुक्तदन्त्यवर्गाद्यो- पधः । जर्मति । झट्टै भर्सनमुक्तिश । चकाराद्रक्षे च । १६ । लङ णिसि चुम्बे (णिन्स, अदा, भा) ल, ड- निस्ते। दू-निस्यते। १७ । यस हृतौ (णस, भ्या, आ) हृतिरिह कुटिली. भावस्तत्कराच । E-नसते खलः, कुटिलः स्यादित्यर्थः ।। नसते लता यायः कुटिलां करोतीत्यर्थः। १८ । णास् ड ध्वाने ( नास, स्वा, भा) १८। तस ध्वाने (तस, स्था, प) -धननासत् । ए-नासते। तोसति। २० । बसक तौ ग्रहे निषेधे (बस, चु, प) एतदाद्याच- स्वारो रेफयुक्ताद्याः। क-वासयति टगं व्याधः, धरति ग्रहाति निराकरोति वेत्यर्थः २० । वसि फि भाषि (वन्म, , था, प)-वंसते । फि-संसयति वसति । भासि दीप्तौ । } + ·सान्तयः। ३२७ २०। बस्थी । भये। (वस, दिवा, प) २० । बस्यो मा भये } (बस, डिवा, प) य-वस्यति । 1 ई-वस्तः । गा-लेमतुः तवस्तुः । वसति। (१) । तसिक्यान इन्तौ तस् दस्यु इर्तृत्क्षमणे दसिक् । भासि दसिङ्क, दृशौ दंशे दामृञ् दाने दास् वधे। २१ । तसि क्य लमृतौ (तन्स, चु, भ्या, प) इतस्यते । किसयति सति हारो जनम् । २१ । तस्यु इर् उत्क्षपणे (तस, दिवा, प २२ । दस्यु दर्त उत्क्षेपणे (दस, दिवा, प) य- तस्यति, दस्यति धूलिं वायुः। उतसित्वा तस्वा, दमित्या दस्वा । दूर्-अतमत् यतासीत् अतसीत्, अदसत् अदासीत् अहसीत् । अस्मान्नित्यं ड इति दुर्गः । २२ । दसिक भासि ( दनस, चु, ५) इ, क-दंसयति । भाभि दीप्तौ। २२ । दसि ड क दृशौ दंशे ( दन्स, चु, श्रा) हशिरिति पश्यतेरोणादिकप्रित्यये रूपम् । इ, ङ, क-दंसयते फलं शिशुः, पश्यति, यति चेत्यर्थः । भट्टमल्लमते दंश इ सन्नाः । २३ । दास, ज दाने (दास, खा, उ) -अददासत् । अ-दासति दासते । २३ । र न दास वधे ( दास, स्वा, प) र-वैदिकः । न- दानोति। (1) म केचिटुम्बादी के चिञ्च दिवादी पठन्ति, तदुमयमतमयहार्थमाचार्येण भी वादिकादेव क्रमलभेत्यादिना विकल्पेन सन् विहित इति बोध्यम् ।

·३२८ सटोककविकल्पद्रुमः। धस्कुरक्षेपे धस्गु चोञ्छे धूस्क, धूशे ध्वन्सु लुङ्गतौ । शे पेस् पिम् गत्यां पिस् कपट्टार्थे च प्युस्य इर् । भागे इर् नुस्ख दाहे च प्रस्म पङ् प्रसवे ततौ । २४ । धस् कुत्क्षेपे (भ्रस, चु, प) क-धासयति । २५ । ध्रस ग उ च उच्छे (ध्रस, कया, प) ग-भ्रस्नाति शस्यं दीन:। उधसित्वा भ्रम्ला । चकारात् धसक च (उच्चार्थक:)। २६ । धूम क धुशे (धूस, चु, म) पठखरी । धूयः कान्ति- कृतिः । क-चन्दनो धूसयत्यङ्गम् । महिषधूसरित: सरितस्तट- मिति नानकीहरण्यमकान्यान्त एवायमिति रमानाथः । स्वमते तालव्यमूईन्यान्तोऽप्ययम् । २०। ध्वन्सु लुड गती मंशे (ध्वनम, स्वा, पा) उ--ध्वंसित्वा ध्वाला । C--यध्वसत् । ड-ध्वंसते । मंशोध:- पतनम् । २८ पेस गत्याम् (पेस, भा, प) २८। पिसृ गत्याम् (पिस, भा, प) ऋ- --अपिपेसत् । विपेसतः । पिपिसतुः । २६ । पिस क पट्टार्थे च (पिस, चु, प) क-पेस्यति । मूईन्यान्तोऽयमिति केचित् । घट्टार्थो निकेतनहिंसाबलदानानि । चकारात्याच्च । ३० । प्युस्य इविभागे (प्युम, दिया, प) अन्तःस्थाद्ययुक्तः । य-प्युस्यक्ति धनं दायाः। पूर्-मप्यसत् अप्योसीत् । यस्मा- नित्य ड इति दुर्ग: । ( भागो विमजनम् )। ३१ । धर्मस्य दाहे च (सुस, दिवा, प) अन्त:स्थाटतीय- ·मान्तर्गः। ३२८ चुक्तः । दुर्भमुसत् प्रमोसीत् । य-मुस्थति । चकारा विभागे च। ३२ | प्रम म पङ प्रसये ततौ ( प्रस, भा, पा) रेफयुक्तः । -प्रसयति। प-प्रसा। हु-प्रसते की विद्या, प्रसूने विस्तारयति येत्यर्थः । पसिक् नाणे पस्क पम पान्तवत् पिसि कि विपि। ३३ । पसि क नाशे (पन्स, चु, प) नाश इच नष्टीकरणम् । इ, क-सयति पापं गगा। ३३ । पस क पान्तवत् 1 (पस, पु, ष) ३३ । पस भ पान्तवत् । (पस, भा, उ) क-भासयति । ज-पसति पसते । पृथक् पाठादाद्यो न जित् । अन्यथा पसकि अ इत्यनेनैयेष्टसिद्दौ पृथक्पाठोऽनर्वः स्यात् । पान्तपदिति पप क मन्धे, पप अबाध ग्रन्ये इतियदर्थयोधक इत्यर्थः । ३४ । पिसि कि विपि (पिन्स, चु, भा, प) --पिंस्यते । फि-पिसयति भिति। विपि दीप्तौ । पुंस्क मर्दै बस्येहीनौ विस्येपेक् ङ भर्ती अ। भसर्भस् लि द्युतौ चाथम्नास्य वास् ण टु शान्तवत् । ३५ । पुंस क मड़े (पुंस, चु, प) बोधवर्गपोपध:, सयोगान्म- कारस्थानुस्वारः। तेन विपि पुंसोऽसावित्यनेनासङि सकार- परत्वाभावादनुस्वारस्य पुनर्मकारे पुमान् । न च नकारनाव- खारपश्चमाविति नियमावकारोपध एवायमिति वाच्यम्, धुतातिरितिद्वयोसालयशकारादिपाठेन तवचनस्य व्यभिचार- १२ ·सटोककविकल्पमः। दर्शनात् । (१)। महोऽभिमर्दनम् (पीड़नमित्यर्थः) क- पुंसथति पर्ण राजा। ३६ । युस्से नौ (युरा, टि, प) य-युस्यति नलं मेघः, त्यजतीत्यर्थः। पूर्-अधुसत् अयोसीत् । भन्मान्नित्यं ७ इति दुर्ग: । पुसं कड़नरः। ३०१ पिस्पक्ष (घिस, दिया, ५) य-विम्यति । इर्- अविसत् प्रसीत् । घसान्नित्यं ऊ इति दुर्गः । ३८ । वा E भर्स अ भा ( भर्म, चु, उ) रेफयुकदन्य. धर्गाद्योपधः। भो भत्सनम् । भर्सनन्वपकारगीरित्यमरः । क, -भसंयते अनं राजा । अ-भायति भसयते । भयमात्मनेपदीत्यन्ये, कदाचित् परस्मैपदार्थो जकारः । ३८ । र भस लि द्युतौ च ( भस, हा, म) र वैदिकः लि-वस्ति । चकारागस च । ४° । अथ धास्य ड क ण टु शान्तवत् । (घास, दिवा, श्रा) ४० । मास ङ क ण टु शान्तयत् ।(भ्रास, सा, पा) हौ रेफयुक्तौ। य,-भ्रास्यते। ड-वासते। चासत् । (२) ण-से बचाये । टु-मासथः । शान्तवदिति मासि, तौ रणौ घेत्यर्थः ( शान्तपदित्यनेन तालव्ययकारान्त 11) वसायमाययः-युतयुगतिरित्युभयोस्तालयशकारः कुलाधि मिमिक्षा- भावे नैमित्तिक्षस्याप्यभाव इति न्यायात् सकरत्वं नानोति । तम्मादेवम्बिधस्थले सकारजाशकारब इति नियमस्य यथा व्यभिचारजथालापीति । (२) अनयोर्धापोईवकारानुबन्धः प्राचीनमतानुसारेणैवोक्त । समते तु 'वाजधान्यादिसूवेशानयोर्विकल्पेन हखविधानात् अविश्वसत् प्रवधामदिति पदयमेवेति बोध्यम् ।

·1 सान्तवर्गः। भाशधारावदिमावपि दीप्तार्थ को रस्थानजातनकारी च स्याता- मित्युक्तम् ) तेन भास्य भास ए टु भासि इत्यपि । ४१ । भास्य ड घट ग्ण टु भासि] (भास, दिवा, पा) ४१ । भास ड ऋ ण टु भासि । (भास, भा, पा) य, छ-भास्यते । -भासते । चट-यवभासत् । -भ से बमासे । टु-भासथुः । केचित्तु भास भास्य इण टु इति पूर्व रेफयुक्तमनुबन्धशून्यं शेषं दन्त्यनकारयुक्ताद्यं पटित्वा शान्तयदि- त्यस्य भासीत्येवार्थं व्याख्याति तद्धेयं, तथात्वे निःसन्देहार्थं शान्त- वदिति नोका दीपने इत्येवावदिष्यत् । भासू ङ्दीप्तौ भ्यसङ् भीत्यां मुछिदि मसिर्य है। परिमाणे परीणामे इर्यस्यु यतने रस । शब्दे रासृङ्ङपि लसक् शिल्पयोगे लस लिपि । क्रीड़े बीस बेस् कि वधे क्सक् स्रेहच्छिदोश्च यु । वसिर् स्तम्भे वसै अौ निवासे घस डल स्तृतौ ४२। भासू ड दीप्तौ ( भास, भा, पा) का-यबीभसत अषभासत् । -भासते । ४३ । भ्यसड भीत्याम् (भ्यस, वा, था) --भ्यपते । ४४ । मुस्येछिदि ( मुस, दिवा, प) छिदि पण्डने | य-- मुस्थति विपक्ष चतुरः। दूर-अमुमत् चभोसीत् । असान्नित्यं ड इति दुर्गः। ४५ । मसि ये ई परिमाणे परीणामे (मस, दिवा, 4) इ-समसत् समासीत् अमसोत् । प्रसान्नित्यं च इति दुर्ग: । . - ·मटीकश्किल्पद्रुमः। यमस्यति धान्य पती, परिमातीत्ययः। ई এবার इति कस्यचिदनुरोधात् । ४६। यस्शु यतने ( यस, दिवा, ) र प्रयछन पया- सीत् पयसीत् । अनान्नित्यं 5 इति दुर्गः। य-प्रयस्वति । कमलामभमेत्यादिना केवलात् सम्पूर्भावामान अविकल्पनात यस्थति यति संयस्थति यसति । उयसित्वा यत्रा। यतनं - यतः। ४७१ रस शन्दे ( रस, भ्या, ५)रसति । ४८। राएपपि (रास, था, पा) दन्यान्तोऽयमिति गदसिंहः। रासभः परः। वासिंद इमं तालण्यानं मला हस्सं हत्या रश्मियादयुत्पादितयान। -भररासत । F- रासते। पपिएम्दात सन्दे। ४. लस फ शिल्पयोगे (पस, सु, प)-लासयति फुगलो मृत्ये, शिल्पं सुनतीत्यर्थः । १२ मिमिकोड़े (लस, भा, ५) सति । ५०। बीस किप (तीस, श, म्याप) ५। मूग कि पधे (स, , मा, ५) ही रेफर टोपियो। कि-पोमयति मीमति ; गवति मति । ५२व शिटोच (17, प): भौति x-मया या काराधेि । ५२ एमिर सम्मे (म, दिशप) | 0- बामाग IIT-~पामत् परागीत् परमोग। पावाद तत:। पताtiniमा। वो मrafe ·सान्तवर्ग:। - ५२ । यसै भो निवासे (वस, वा, प) ऐ-ठस्यात् । पौ- भवामीत्। ५२ । यस ल ड तृतौ (बम, पदा, पा) स्तुतिराच्छादन- पूर्वकं धारणम् । ल, -वस्ते व लोकः । वेखितौ वस् घलु प्राणे शस्लुर खप्ने उशस् वधे। ५३ । वेस् च पूती (वेस, पा, प) - -मविवसत् । विवे- सतः। इतौ गत्याम् । ५४ । वस घलु प्राणे (स, पदा, ५) वकारयुक्तः। घ, लु-समिति खोकः, जीवतीत्यर्थः। भाषसेयुर्नियाचरा (१) इति भट्टौ ( १८ । २१) न विखसेत् पूर्व विरोधितस्येति पञ्चतन्चे, न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्त नातिविखसेदित्यादौ च गणकृतमनि- त्यमिति न्यायात् शपः स्थिती सिहम् । पयवा स्वादेरारुति- गणत्वात्तन हश्यम् । वस्तुतस्तु पधादित्वादनि सध्याचरतीति को साध्यम् । ५५ । यस लुर स्वप्ने ( शस, पदा, म) लु-यस्ति । र- वैदिकः। ५५ । उ शस वधे (शस,वा, प)3-शसिबा यस्ता । यसति । आपूर्वास्तुशसिङ्गासुङ्गासुलडन्डाशिपिस्मृताः । ५५ । भा+शसि काशिषि (मा+शन्स, वा, पा) ५६ । पा+थाम डाथिपि (पा+याम, खा, पा) ५६ । पा+यास ल डामिपिः (पा+यास, पदा, पा) (१. भो बारपुष निशाचरा पति पाठो रहने। वल "यावयुरिति पानरम् । कारमा पाचरेगरियर्थ' रति अवमगता।

·सटोककविकल्पद्रुमः। चाडपूर्वा इति केवलानामन्यपूर्वाणाच प्रयोगनिषेधार्थम् । किन्तु “इदं गुरुभ्यः पूर्वभ्यो नमोवाकं प्रशासाहे" इत्युत्तरचरिते टतीयः प्रपूर्योऽपि दृश्यते । --पाशंस्यते । उ-याशंसते । ङ-मायासते। उ-पाशासित्वा प्राशास्त्रा। उदनुवन्धसामर्थात् वाचो न यम् । समासाभावादिति गोविन्दभट्टः । किन्तु भस्यो- दनुवन्धफलं छन्दस्येवेति धातुप्रदीपः । ल, ङ-प्राशास्ते । शासु- डिहाडे इत्यत्र जक्षादीयथास एव ग्रहणादस्योपधाया कारो न स्यात्। मायोरिष्टार्थाशंसनम् । कीर्तिमाशंसते परामिति हलायुधः। २२ । एते इच्छायामित्यन्ये । शासु क्षलु शासने शन्सु हिंसास्तुत्यो र्य ल्ट प्णम् । मि निवासे गुस्स भक्षे पस् लुर्खापे लु सन्सुङ । मंशे ङ सन्सु प्रसादे हस हस रवे हसे । हासे हिस् विकि हिंसे ते सान्तास्यु पञ्चपष्टिया । ५६ । यार दल थामने (शास, पदा, प) उ-शासित्वा शिष्ट्वा । छयासति । लु-शास्ति । शासि यचजिया राजा स सम्नाडित्यमरः। ५७ । गन्मु हिंसास्तुत्योः (यन्स, भ्या, प) तालव्यादिः । 3-सित्वा शम्सा । यः शंसति सतां रत्तिमिति सायुधः ॥२२॥ भनेकार्थत्वात् कथनाप्ययम् । यया रघौ-गगंस पाचा पुनरुतयेयेति (२।६८) न मे हिया शंसति किश्चिदीसित- मित्यादिच (३५)। ५८ । य स एणुछ मि निवागे (प्णस, दिया, प) गई न्यादि- ·- सान्तवर्ग: दैन्यनकारयुक्तः । य-सस्यति । ल-अनसत् । ७ -नसित्वा सम्वा । मि-समयति नासयति। ५५ । प्णस्य भने (एणुस, दिवा, प) मूईन्यादिदन्यनकार- युक्तः । य -सस्यति । मुष्णोस। ६. । पस लुर स्वापे (पस, पदा, प) सूईन्यादिः। लु- मस्ति। र-वैदिकः । स्वापः शयनम् । ६१ । ल खन्स ङ चशे ( सन्स, स्वा, पा, द्युतादि: रेफ. युक्तदन्त्यादिः। ट-ग्रंघुसत् । उ-वमित्या सस्वा । खंसते । मंयोऽध:पतनम् । ६। सन्स प्रसादे (सन्स, बा, पा) रेफयुक्तादिः । E----वंसते। 3 -खंमित्या स्वम्वा । प्रसादः प्रसन्नीभावः । ६२ । इस रपे । (इस, भ्वा, म) ६३ । इस रवे (क्षस, था, प) हौ क्रमानेफान्तःस्था- रतीययुक्ती। इसति । वसति । रवः शब्दः । ६४ । इसे हासे ( इस, पा, म) ए-ग्रहसीत् । (एदित्वात् इसादेः सेम इत्यादिना न हिः) चासोऽपूर्वप्रीत्या कपोलस्य विकसितीकरणम् । तवैवाकर्मकः। इसति शनैः शुकादितमुखीति गोवईन: यदा तु कस्यचिद्दोपादिक- मुद्दिश्य तत्स्यात्तदा सकर्मकः । इसन्तमन्तवलम-ता रवेरिति बीपः । इसन्ति साधवचौरम् । ३५ । इिस धिकि इिंसे (हिन्स, रुधा, चु, वा, प ) - हिनस्ति । -हिंश्यते । कि-हिंसयति सिति । इन्त्यर्थनेय पाक्षिक पुरादित्व सिद्दे किकरणं भवादित्वार्थम् । ते सान्ता:स्युः पश्पष्टिधा। (पञ्चपटिप्रकाराः)। -

·सटीककविकल्पद्रुमः।
हान्तवर्गः।
अहिक भासेऽहिङ् गतेऽहं योग्यत्वेऽहक् च पूजने ।
१। पति क भासे (पन्छ, चु, प), क~मंइयति ।
भासो दौतिः।
१। अहिट गते(अन्ह,वा, भा)-अंह्यते। -श्ते ।
२। मई योग्यत्वे (मई, म्या, प) महति विमो वेदं पठितम् ।
सकर्मकोऽपि । यत्रदानतपास्यस्य कला नाईन्ति पोडशौमिति ।
२१ मई में ध जने (एई, कुस) क -मईयति।
चकारादई च।
ईह ड् चेप्टे उहिर् त्वः जहष्ट तर्के ग्रह रलहू।
क्यादाने ग ग्रह अ च गह गह्न ङ कुत्मने ।
३। ,ह ङ चेष्टे (ह, बा, पा) दीर्धादिः। ड-ईहते ।
ऐहिष्ट तं कारयितुं कृतात्मेति भट्टिः । १।११। सकर्मकोऽपि ।
सर्वः स्वार्थ समीहते इति माषः । २। ६५ । भामं धमादपि
नेइते इति नयदेवः।
४ । अहिर त्व ( उह, वा, प) इखादिः । पूर्--ौहत्
भौहीत् । अह इह वधः ।
५ । अइड तकें (अह, स्वा, या) दीर्घादिः । सन्देहा-
विचारस्तकः । डऊहते तर्क धीरः । यश: समूहन्निव दिग्वि-
कोणमिति गेर्खास्योहो देचेति परास्मैपदविधानात् शवन्तम् ।
भामुक्त मप्यति पण्डितोजन इति गणतानित्यत्वात्, पचा-
दित्वादनि अह हवाचरतीति कौवा साध्यम् ।
..

·शान्तयर्ग:
है । ग्रह कि पादाने । (ग्रह, जु, बा, प)
७। ग्लह कि पादाने ( ग्लह, पु, वा, प) हौ कमाने-
फान्तःस्थाटतीययुगी। छ-यग्रहीत् पनाचीत् । चलचीत्
प्रवासीत् । कि-ग्राध्यति ग्रहति ; ग्लायति ग्ल इति । प्रायः
कोचिन्न मन्यते, शेपोऽपि मादिरात्मनेपोव मन्यते ।
६ फ। ग ग्रह अ च (ग्रह, का, उ) ग, अ-ग्टहाति
ग्रहते । चकारादादाने ।
८१ गईड फुमने (गई, वा, पा)
(गह, स्वा था) हौ कमाने-
फान्त.स्थाटतीययुक्तौ । डगईते, गह्नते। कुत्सनं निन्दा ।
कि गर्ह च ङ गाहू विलोडे गुन्ह अ संरतौ ।
८क। कि गई च (गई, चु, भ्वा, प) रेफोपधः। कि-
गाईयति गति । चकारात्कुत्मने ।
१० 1 3 गाइ विलोडे ( गाह, भा, पा) ड-गाहन्ता
महिपानिपानमलिलमिति शाकुन्तले। अ-मगाइिष्ट प्रगाढ़।
११ । गुह अ संरती (गुह, भा, उ) मञ्चमस्सरी ।
यगतीत् मधु तत् । अ-गति गूइते । गुशेणोकरिति दीर्घः ।
चहक्म चह शाठ्ये ङ जेह यत्नेऽथ ण ह्य औ ।
वन्धे टह ध टनहश हिंसे तह दुहिरईने ।
१२ । वह फम शाये। (चह, चु, प)
१२। चह शाये
(पह, भा, प) क-घहयति ।
चति खलः, साधुं प्रतारयतीत्यर्थः ।

·- मटोककपिकल्पद्रुमः। १३ । उ जेह यत्ने (मेह, भा, पा)-जेइते, बिजेहे। घट-पविजेत् । १४ । अथ गह्य जो पन्धे ( पड, दिसा, 3 ) य, अ-नाति नयते । धौ-अनामीत् मनह। १५ । टहध हिंसे 1 (टह, रुधा, प) १६ । टन शइिंसे 5 (टन्द, उदा. प) हो सप्तम- खरिपौ। धटणेदि। -अतीत पटक्षत। -मटहीन पटवत् । श-टपति । १७1 तुहिर् पहने । (ता, भा, प) 11 दुहिर मर्डन (दुह, भा, ५) दूर्-अतुहत् पतोहीत् । तोहति । पूर-अदुहत् पदोहीत्। दोचति । भईनमिड वधः। दुह नौ दुहि ल टुहा जिघांसे दिख औ लिपि । १८। दुह ल जो दुधि ( दुह, पदा, उ) धुक् दोहनम्, तञ्च व्यक्तीकरगामिति धातुपारायणिकाः। ल, ज -दोग्धि दुग्धे गां दुग्धं गोपः। प्रौ-अधुचत् । स्वयं प्रदुग्धेस्य गुणैरुपसता वसूपमानस्य वसूनि मेदिनीति किराते (१।१८) वसूनीति कर्मणो विद्यमानतया कर्मकरीत्वाभावात् सुदलितमित्येके । दुहादेप्रधानकर्मविषयै कर्मकर्तृवे प्रधानकर्मप्रयोगो दुर्भिधार इति कुलचन्द्रः । स्वमते तु अतएवानयोपि ढषत्वमिति, पचदुहो: वार्माणि विद्यमानेऽपि कम्मेकर्तृत्वमित्यर्थः । १८ । ल हा जिवासे (द्रुह, दिवा, प) जिघांस इह भनिष्टाचरणमिति विद्यानिवासः । अट्टहत् । य-द्रुह्यति खल; साधये। - -द्रोहियति धोष्यति । ८ ·भान्सवर्ग:। ३३६ . २०। दिहलो लिपि (दिह, पदा, उ) दिह उपचने पूति प्राचः। उपचयो हिस्तकरणञ्च । ल, न-देग्धि दिग्धे देहः, प्रतिदिनमुपचित' स्थादित्यर्थः । देग्धि सौध मुघया लेपकाः उपचितं करोतीत्यर्थः। पौ-अधिक्षत् । दहौ दाहे दहिक दीप्तौ दाहे दाङ आगरे । निक्षेपे हि दृह् धौ लिहङ्गत्यां बहबल्ह ङ । स्तुतिहिंसादानवाक्षु मह पूजे महिक विपि । २१ । दशौ दाहे (दह, वाप) यौ-अधाक्षीत् । दाहो भस्मीकरणम् । दहत्यग्निः काठम् । २१ । दहिक दीप्तौ दाहे (दन्ह, चु, प) इ, क-दंच्यति । २२ । दाह छ नागरे निक्षेपे (दाह,वा, पा) ऋ-पद- द्रात् । -द्राइते। (ट्राइते च नियागमे इति इला- युधः । १०८ । जागर्तीत्यर्थः)। २३ । हरिद्वौ (हन्ह, भ्वा, (ह, स्या, प) द्वौ सप्तमसरियो। -दृह्यते । हंहति । दवि । २४ । सिंह र गत्याम् (सिह, स्वा, पा) अन्तःस्याटतीय- युक्तः । हु-लेहते। २५ 1 मई ड स्तृतिहिंसादानयाक्षु । (बई, भ्वा, २६ । बल्ह स्तृतिहिंसादानवातु विल्ह, स्वा, था) F-वईते, यलहते । (स्तृतिराच्छादनं, याक् कथनम् )। २७ । मह पूजे ( मन, वा, प) महति । (नित्यं महति माहेबौमिति इलायुधः ) । ३४ । --- २३ । हारही । .)

·३४० . सटीककविकल्पद्रुमः। .२० । महिक विपि (मन्ह, चु, ५) इ, क-मयति । विपि दीप्तौ। महिङ् छौ तु मुह्म, ल जि वैचित्त्ये मिहौ सिचि। २७ । महिड् हौ त ( मनछ, भ्या, था) -महाते । -मंहते। २८ । मुहाल जि वैचित्त्ये ( मुह, दिवा, ५) वैचित्त्य भान- रहितीमावः। तेन मुह्यति चिराय मे मन इति मुरारिः। ज-मोहिष्यति मोत्यति । द-अमुइन् । जि-मुग्धः मूढ़ोऽस्ति । २६ । मिनी सिधि (मिह, स्वा, प) न्यौ-यमिक्षत् । मेति। (सिक क्षरणम् )। माहृञ् माने रिह वधेजि जरूही जन्यां रह त्यनि । ३० 1 माह माने ( माह, स्वा, उ) -अममाहत् । ऋदनुबन्धस्याने पष्ठस्वरानुवन्ध इत्येके । अ-माहति माइते । ३१ । रिच वधे (रिह, भा, प) रेहति । ३२ । निज रुहौ जन्याम् (सह, भा, म) जि-कढ़ोऽस्ति । -रोह: कहः। ननिर्जन्म | रोहति जन्तु: जायते इत्यर्थः। रुह जन्मप्रादुर्भावे इति प्राञ्चः। जन्मप्रादुर्भावयोरेकोऽर्थ इति गोविन्दभट्टचतुर्भुनमित्रो। रमानाथस्तु जन्म असदुत्पत्तिः, प्रादुर्भायः स्फुर्तिरितिभेदमा । ३३ । रह त्यजि (रह, भा, प ) त्यजि वजने। रक्ति सुखं दीनः। .

·शान्तवर्गः। रहि गत्यां लुहौ गायेल लिहौञ् खादे क वह वधे । दीप्तौ वर्ह वल्हङ् थैध वल्हक् त्विपि हि क्यपि । ३३ । रवि गत्याम् (रन्छ, भा, प) -रंचते । रंहति । ३४ । लुतो गाये ( लुच, मा, प ) औ-अल्लु क्षत्। गाय लधुमिच्छश । लोहति धनं लोकः । ३५ । ल लिहौज वादे ( लिह, अदा, उ) ल, ज- -लेदि मुमाणि पट्पदः ली। प्री-अलिक्षत् । ३६ । क वई वधे दीप्तौ (वई, चु, प) रेफोवधः। क- प्रति यह थैठा । (वई, भ्वा, पा) ( यल इ, भ्वा, पा) हौ कमा- ट्रेफान्तःस्थाटतीयोपधौ। -वहते, बलइते धनी श्रेष्ठः स्यादित्यर्थः। (निवयति बुधवारीन तपसा यो निवईते इत्युभयत्र इलायुधः । २५२)। ३७ । बल्ह क विपि (वल्ह, चु,प) अन्तःस्थाटतीयोपधः । क-वल्यति । विपि दीप्तौ । ३८ । सहि क्यपि ( वृन्छ, चु,भा, प) एतदाद्याः पञ्च सप्तम- स्वरिणः । इटह्यते । कि-यति, इति । अपिशब्दात विधि। वृहिव॑नोवृहि च यह हद्दौ श टहुद्यमे । वेह वाहङ यत्नेऽथ वहिङ्डौ पहित्विपि । ३८ । हिलनहो: (ह, भा, प) दूर्-अइत् अवीत् । ध्वनः शब्दः । ऋद्धिवृद्धिः।

·४० वाहावे, भा, भा) ३४२ सटीककविकल्पद्रुमः। ३८ । हिघ (एन्छ, भा, प):-राते । बहिरे गन- पतय इति माघे घात्मनेपदप्रयोगः प्रामादिक इति वल्लभः । चकारात् धनोः । वनशेच स्तिकर्तृकः, टंहित करिगर्जित- मित्यमरान । रंहितं करिंग यां शब्दमावेपि कथ्यत इति शब्दमहार्णवात् कदाचिदन्यकर्तृकोऽपि, तेन श्रीयंचरिते सिंह- तिमिति वाणभट्टप्रयोगः । ३८ । उह रही (इ, भा, प) वईति । हिलनोरित्यने- नैवेष्टसिद्धावस्य पाठो रवौ (अर्थ) धरनुबन्धवजनार्थः । किन्त्वनेनै- वेष्टसिहौ तत्र द्विग्रहणं परवानुत्यर्थमेव । भयं धातः कैश्चिन्न मन्यते । ३८। मूङद्यमे (हर, तदा, प)श-एहति । अपव- हीत् अक्षत् । ३६। वेहङ यत्ने (वाइ, भा, पा) अविवेहत, अववाहत् । ङ-वेहते, विवेहे, वाहते ववाहे। ४१ । अथ वहिङ हद्दौ (वन्द, भा, पा) -वह्यते । ङ-वंहते। ४१ । वहिक विपि (वन्ह, चु, प) ६, क-यति । विषि दीप्तौ। वहै औ प्रापणे पणुघु ल उद्वारे पिणहू य ल जि। प्रीतौ पिणहक स्नेहने पह्य कि शक्तौ पह ङ च । ४१ । बहै भौ प्रापणे ( वह, भा, 3) प्रापयमिह जान्तख रूपम् । ऐ-उह्यात् । -यहति यहने भारं ग्रामं जना, मापय. 4 ·शान्तवः। नीत्यर्थः। औ-प्रवासीत् । अर्थान्तरेकर्मकोयम् । जम्बू- सरिदहति सीमनि कम्बुकण्ठीति नैषधम् । मन्दं मरुद्वइति गज्जति यारियाह इति महानाटकम् ।, वाह रक्त पुरुपासतो नाता: सवय इत्यादिसिययमोद्यादिकञ्च यहधातुं मन्येने यदे- भनागरगदेयौ। वस्तुतस्तु बद्भवाद्यसम्मतत्वादोधादिरनेनोपे. जितः । वाह इत्यादिप्रयोगस्य वाड यत्ने इत्यम्मानपता- नित्यत्वात् परसौपदे सिद्धिः, अनेकार्थत्वात् मुस्वाथैत्यर्थः । अथवा घर इत्याह इत्येव व्याख्यानम् । ४२ । पणुहा ट उद्गारे (पणुङ, दिवा, ५) मूईन्यादिरयम् । एतदाद्यालयोदयनकारयुक्ताद्याः। उहारोबान्तिः । य-मुह्य- त्यवं लोकः । ऊ सोहियति सोक्ष्यति । -~- ~अनुत् । ४३ | णिह यदनि प्रीती (पिणह, दिवा, प) प्यति नेत्यति। यस्निह्यति बन्धुः । ल अस्तिहत् । जि- स्निग्धः स्त्रीदोस्ति । ४३ । णि क सेइने (प्णिह, चु, प) स्नेहन सिग्धीभावः । क- स्नेहयति वर्तिका लेन । ४४ । पा कि शक्तौ (पह, दिवा, चु, भा, ५) शक्तिरिक्ष देवादिकयक्रधातोरूपम्, नेन क्षमेत्यर्थः । य-सहाति दुःखं लोकः सहत इत्यर्थः । कि-माश्यति सति । स एवायं नाग: सहति कलमेभ्यः परिभवमिति । ४४ । प न ए च (पह,भा, धा) चकारात् शत्तौ। इहापि पति नमाज-साइ सहः। डअन्यायं मरने नासाविति इलायुधः । ( साक्ष्यत्या इवे क्षोभं सहति द्रविणव्ययम् । अन्याय सइते नासौ सद्यति चितिरक्षणे दूति सर्वत्र इलायुधः । ३१)।

·३४४ मटीककविकल्पद्रुमः । ल पुह्य टपि च दृह दृह स्तृह स्तुहा वधे । ल सन्द ङ तु विश्वासे हकारान्ताः शताईकाः। ४५ । स पुत्व टपि च (पुर, दिवा, प) पञ्चमवरी। चकात् शक्तो । हामि शक्ति क्षमा। --असत् । य-माप्ति दुखं लोक', सहते इत्यर्थः । भुपोच । ४६ । एह श षधे (वृक्ष, उदा, प) ४७ । एइ श वधे (दृड, तुदा, प) ४८ । गृह य वधे (साह, तदा, प) ४८ । स्तृह य वधे) (स्तुह, तदा, प) हापाद्यौ मून्यादी, गेषौ द्वौ दन्यादी, चत्वारस्तमध्या', माघटतीयायष्टमस्खरिणी, अन्यौ सप्तमस्सरियो । ज-मस्तचीत् यस्तक्षत्, अस्तव अस्त- चत्। श- इन्ती सृहती ! सृचति । एवमन्ययोश्च । तिथिपति तिष्टईयिषति तिस्तक्षयिपति तिस्ताहयिषति । ५० । लू खन्डड तु विशासे (स्वरह,भा, पा) रेफयुक्तादि । विश्वासः शङ्कारहितीमावः । स्ट यखइत् । उ-खहित्वा खादा, द्रोद्विषयेति दीर्घ । ड-सहते पुत्रो मातरि । धातरयं कैश्चिन्न मन्यते । इकारान्ताः शताईकाः । (शतस्याई परिमाणं येषा ते, पञ्चाश दित्यर्थः), । . अथ सौत्राः। कर्क हासे चकि भान्तौ मर्क सर्प तु सिक् सिचि । (१) कर्क हासे (कक) पृथक् पाठस्वेषा नियतप्रयोगाभावात् ।

·। सौवधातवः। २४५ कर्कगः, कर्कट इत्यादयः शम्दा यथेष्टमुणादिप्रत्ययाद्यैर्युत्पाद- नीयाः। (२) चकि मानो (चन्क) --चबरः। (घडुरो रथक्षयोरिति मेदिनी) (३) मर्क सर्षे (म) मर्कटः। (४) सिक सिचि (सिक) दन्यादिः । सिकता। मर्च ग्राहे कनि कहे पजि रोधे मजि ध्वनौ। (५) मर्घ ग्राहे (मर्च ) तालथ्यवर्गप्रथमान्ताः। मर्कः । (३) फजि कहे ( कन्ज)-कचरः ( ब्रह्मा)। को जन्म, रुद्दोः कभाव पूति भाये कः । (७) पजि रोघे (पन्न) ए-पचरम् । (८) मजिध्वनी (मनज)-मन्चरी, मनुलम, भनुपा, मनिः । मट सादे वटि स्तेये कुठ छिद्यड संहतो। (2) मट सादे ( मट) मटः। (१०) पटि सोये (यण्ट ) पु-यण्ट कः । (११) फुठ हिदि (कुठ) कुठारः, श्ठेर, कुठाकुः । (१२) ठंड संहती ( उड) उडुपः । वड पारोहणे कुत्त्वास्तुतौ पुत्त गती लत । घाते सात्क सुखे उग घाघाते चट् संरतौ। (१३) यड पारोहणे (बड) वडभी, यडियम् । (१४) कुत्तु भास्तृतौ (कुत, तु-पादपूरणे) कुतपः। (१५) पुत्त गती (पुत्त) पुत्तिका । (१६) लत पाते ( लत) लता। (१०) साक मुखे (सात) दन्त्यादि। क-सामयः। (साहि सातितीति गः)। (१८) उद पाधाते (उद, क्रया) पञ्चमसरादिः । उदयः। (१) घद संरतौ (पद) चत्ता। . ४४

·उपसंहारः।
पथ ग्रन्यदिति धावनिर्धाय उपसहरति, शिष्यपरम्पराभि
मोत्कीर्तनाद्यशो बदनार्थ स्वनाम घ निर्दियति ।
इति स्फीतः सप्तदशशत्या पट्कोनपष्टया ।
धातुस्कान्धैधा सेव्य कविकल्पद्रुमः फलन् ।
विहदनेशशिष्येण भिपक्केशवसूनुना।
तेने वेदपदस्थेन वोपदेवहिनेन यः ।
हे वुधा य एष कविकल्पग़मो योपदेवहिजेन तेने कृत
स सेयो युष्माभिरिति शेश इति लोकदयेनान्वय । ( कथम्मूत )

·३४८ सटीककविकल्पद्रुमः । सीतो महान् ! कल्पद्रुमसाधर्मरमाह। सप्तरंगयत्या षट्कोन- पष्टया धातस्कन्धैः फलन-सप्तदशानां शतानां समाहार: सप्तदश- गती तया, पणां समूहः पटक पटकेन जना षट्कोना सा पास पष्टियेति पटकोनषष्टिः पटकोनपधा युता सप्तदायती षट्कोन- पष्टा, दमादेझै सुने यतादायिति ड प्रत्यये स्त्रियामत पाप तथा । धातयश्च ते स्कन्धाश्चेति धातुस्कन्धा: तैः, फलन प्रतिधातस्कन्धेन प्रत्ययभेदेन नानाप्रयोगरूपाणि फलानि यथेष्टमर्पयन्नित्यर्थः । गुरोः पितुथ प्रतिष्ठार्थ तनामनी ख्यापयति विहहने येत्यादि । वेदाना पदे व्यवसाये तिष्ठतीति वेदपदस्थः तेन । योपदेव इति । उशिवः अकारो विष्णुः, उस अथ वो, वयोरुप समीपे दीव्यतीति पचादित्वादनि बोपदेवः। तथा च उ सम्बुद्वौ रुपोक्तौ च थिव वाचीत्वनव्ययम् । अ स्यादभावे स्वल्पार्थ विष्णावेप वनव्ययम् । उप होनेऽधिके प्रोक्तमासन्नेऽप्युप कीर्तितमिति विश्वप्रकाशः । कश्चित्तच्छिष्यस्तत्कोतिं वईयना । स्वर्ग गीर्वाशनार्य: सुरपतिमभितः शाब्दिकानां वरेण्यं पाताले नागराजं भुजगयुपतयो यस्य गायन्ति कीर्तिम् ॥ यस्तीर्णः शब्दपायोनिधिमखिलमिमं गोप्पदं वा मुराद्री शिष्योऽकार्षीइनेश; कविकुलतिलकः कैशविर्वोपदेवः ॥ इत्याचार्यचकचडामणिश्रीवोपदेवविरचितः कविकल्पद्रुमोनाम धातुपाठः समाप्तः । . खग गीर्वाणनार्य: शाब्दिकानां वरेण्यं मुरपति अभितः सरपतेः समीपे यस्य कीतिं गायन्ति, पाताले भुनगयुमतयः ·उपसंहार d, वश शाब्दिकानां वरेण्यं नागराज अभितो यस्य कीर्ति पखिलं समस्तं इन्द्रचन्द्रादिप्रणीतं शब्दपायोनिधि गोपटं वा गोपदमिव तीर्णः ततार, स योपदेव: मुरादौ नमेमन्नत (१) धर्म ग्रन्थमकादित्ययः । सिहत्वात् मुमेरुगतिः सम्भवतीति गाडोलीयजसवयविदितथीमा मौमामत्रो दुर्गादास माश्कार विपट टीका लदोवावधि । टीकेयं विमलामना प्रतिपदं सम्पादयन्तो मुर्द शिष्याणां विदधातु धातुगइने यार्दूलविक्रीड़ितम् । सबखं मौग्धबोधानामन्येषां हेमराभिवत् । कविकल्पद्रुमस्याग्रे दीप्यते धातटीपिका । इति पासदेयसार्वभौमभट्टाचार्यामनश्रीदुर्गादासविद्यावागोग- विरचिता धातदीपिका नाम कविकल्पद्रुमटीका ममाता। समालोऽयं ग्रन्यः । शिवमस्तु । 149 (1) चल राट्रिशन्दो देवगिरिपर्यायवेन प्रयुक्तो नतु सुमेरुवाचकायेन। देवगिरिर दानिधान्यप्रदेशान्तर्गतमानराजधानीविशेष (दौलताबाद रति भाषा) नल देवसीयनपतीमामन्यतमस महादेवय समस्तकरयाधीवरेण हेमादिया जातसयो बोपदेवसकिन् देवगिरी बहनिर्म पन्यमकापी दिति ·श्रीगोगानवमी-गोगामेड़ी-दर्शन [ भाद्रपद कृष्ण नवपी] (भीताराचन्द्रवी जोशी विकट', साहित्याधुर्यदाय) . भाद्रपद श्रीकृष्णाष्टमीके दूसरे दिनको पुण्यतिथि नयमी नौले घोड़ेसहित धरतीमें जोषित समाधि लेकर अमर २. श्रीगोगानवमी' नामसे प्रसिद्ध है। इसी तिधिको श्रीजाहरवीर बलिदानको धर्मध्वजा फहरायो। गोगाजीका जन्मोत्सव श्रद्धालु भक्तोंद्वारा अपार भक्ति-भावसे समाधिक पक्षान् वीर गोगाजीले प्रकट होकर किनतो मनाया जाता है। इस अवसरपर याया जाहरवीर गोगाजी हो यार भत्तोंकी मनोकामनाएं पूर्ण की हैं और आज भी भक्तगण अपने घरोमें निज इष्टदेवको थाड़ो (थान-वेदी) भलोको मान्यताओं एव विधामके अनुसार ये प्रत्यक्षा- बनाकर अखण्डज्योति-जागरण कराते हैं तथा परम्परागत अप्रत्यक्षरूपसे भक्तोंका मार्गदर्शन करते हैं और उनके अपने पुरोहित नाथ-योगियोद्वारा डॉल-सारंगीको ध्वनिके साथ विश्वासको जगाते हैं। इसी कारण गोगाजीको प्रकटयार जाहरवीरकी शौर्य-गाथा एवं जन्म-कथा श्रवण करते हैं। (जाहरवीर) कहा जाता है। इस प्रथाको जाहरवीरका जोत-कथा-जागरण कहा जाता है। वागड़-दर्शन एवं यात्रा प्रान्तीय मान्यताओं के अनुसार श्रीगोगाजी महाराजको जाहरवीर, भाद्रपद कृष्ण पञ्चमीको भारत के अनेक प्रान्तोमें गोगावीर, गुगालवीर, गोगागी एवं जाहरजहरी नामसे भी भक्तगण अपने गांव, नगर एवं शहरोमै अपने-अपने पुकारा जाता है। फुलगुरु (नाथयोगियों)-द्वारा पथवारी मानाका विधिवत् आपकी जन्मस्थली, राजस्थानके 'चूरू' जनपदमे पूजन कराकर सपरिवार पीले वस्त्र धारण करके नगर- 'ददरेवा' नामसे तथा पूजास्थली समाधि-मन्दिर 'गोगामेड़ो' परिक्रमा करते हुए बागड-दर्शनहेतु प्रस्थान करते हैं। नामसे प्रसिद्ध है। जो तहसील भादरा, जनपद गड्ढानगरके प्रात गोगानवमीकै दिन गोरयटोलेके समय करीब सन्निकट स्थित है। डेढ़ कि०पी० को दूरीपर स्थित समाधि-मन्दिर गोगामेड़ी बाबा श्रीको पूजा-सामग्रीमें लौंग, जायफल, कपूर, लिये प्रस्थान किया जाता है। इस प्राचीन मन्दिरके अंदर गुग्गुल और गो-घृत विशेषरूपर्स प्रचलित है। चूंकि चीर गोगाजीको अमर समाधि है। इस समाधिपर भाण श्रीगोगाजीका शुभ वाहन नीलवर्णका घोड़ा रहा है। सम्भवतः अटूट प्रसाभावसे परिक्रमा करते हुए अपने दोनों हाथोंमे इसी कारण बाबाके नोलाधको प्रसन्न करनेको कामनासे चन्दन-चूरेका मर्दन करते हैं। उनकी भोग-प्रसादमें हरी दूव एवं चनेकी दाल समर्पित की यह तो रहा राजस्थानका बामड़-दर्शन-मेला। इसके जाती हैं और चन्दन-चूरा बाबाको समाधिएर मला जाता है। इतर हरियाणा, पंजाब, हिमाचल प्रदेश, मध्य प्रदेश एवं श्रीगोगाजीके प्रादुर्भावको कथा नाथ सम्प्रदायके उत्तर प्रदेश आदि प्रान्टोंमें भी श्रीगोगानीके मेलोका क्रम योगपन्थसे मिली हुई है। योगी गोरक्षनाथने हो आपको बना ही रहता है। यथा--जनपद सहारनपुर में गुगलयोरका माता बालको उनको पूजा-अर्चना-तपस्याले प्रमाल मेला लागलमे गोगावीरका मेला, विजनौरके चौदपुर- होकर प्रसादरूपमें अभिमन्त्रित गुग्गुल प्रदान किया था। दारानगर गंजमें धडियोका मेला। नैनीताल रामनगरमें जिसके प्रभावसे पाँच बन्थ्या माताओने पांच पुत्रों (वीरों)- बहानायादका जाहरवारको छड़ियोंका मेला। इसी प्रकार को जन्म दिया था। क्रमशः महारानी बाग्लसे जाहरवीर मथुरा, आगरा, झाँसी, फर्रुखाबाद, मैलेपुर, एया 'रघुनापपुर गोगाजी, पुणेहितानीसे नरसिंह पाण्डे दासीसे मजूबोर, महतरानीसे गद्दी' पर जाहरवीर गोगा दिवानका मेला भी प्रचलित है। रखावीर तथा बन्ध्या घोड़ोसे नीलाश्वयौरका प्रादुर्भाव हुआ। ये यात्राके पहात यात्रीगणों का निज-निज नगराम भागवत पांचो वीर अपूर्व चमत्कारी तथा असाधारण व्यक्तित्वधारी थे। होता है। पुनः पयवारी-पूजनके पधात् वे गृहप्रवेश करते इस वोरोंका सनातनधर्म एवं गोरक्षार्थ यवन राजाओसे संग्राम है तथा गोत-मङ्गलादि और माता के छन्दोंमा गायन-वादन हुआ। जिसमें श्रीगोगाजी एवं नीलाधको छोडकर रखा एवं होता है। पाम-पड़ोस एवं गृह-कुटुबियोंको प्रदायरान मजूवार वीरगतिको प्राप्त हुए। अनमें गुरु गोरक्षनायके योग, कर एक-दूसोफे गले मिलते हैं और अपने आप मन्त्र, प्रभाव एवं प्रेरणासे प्रेरित होकर प्रजाहरवीर गोगाजीने कृतकृत्य एवं धन्य समझते हैं।