Shri Jain Swetamber Khartargacch Sangh, Jaipur
Shri Haribhadracharyakrita Anuyogdwartika
Front matter
No text on this page.
मारतरगम्धीय शान माद, जयपुर
भी अनु
हारि वृत्ता
श्रीहरिभद्राचार्यकृता अनुयोगद्वारटीका.
नन्दी
व्याख्याना
नियम
उद्देशादि
विधि
नमोऽहते । प्रणिपत्य तिवरेन्द्र विदशे नरेद्रपूजित वीरम् । अनुयोगद्वाराणा प्रपटाचा विकृतिमाभिधास्ये ॥ १ ॥ प्रक्रा तोऽयमह-
द्वचनानुयोग , अय प परमपदप्राप्तिहेतुत्वाच्छयोगतो वर्तते, श्रेयोसि यदुविनानि भपति, तमा घोचम् "श्रेयांसि बहुविघ्नानि भवती" त्यादि
शोक', अवोऽस्य प्रारम्भ एव विघ्नविनाकोपशान्तये मगलाधिकारे नाद प्रतिपादित , साम्प्रतमनुयोगद्वाराध्ययनमारभ्यते, अथास्यानुयोग-
द्वाराध्ययनस्य कोऽभिसयध ? इति, उच्यते, इहाहद्वयनानुयोगस्य प्रका सत्पात्तस्य पानुयोगद्वारम तरेण प्रतिपादयितुमशक्यत्वादयोगद्वाराणां
प साफल्यतोऽपि प्राय प्रत्यध्ययनमुपयोगित्वामा अध्ययनव्याख्यानसमनन्तरमेषायोगद्वाराध्ययावकाश इत्यमभिसबध , तदनेन सम्पन्धेरा
ऽयावमिदमनुयोगद्वाराध्ययन, अस्य पाध्ययनान्तरत्यात साफल्यतोऽपि प्राय सकलाध्ययन यापकत्वा महार्थत्वाच्यादायेव मङ्गलशब्दाभिधान
पूर्वकमुपयासमुपदर्शयता प्रथकारणेदमभ्यधायि 'णाण पचविह पण्णत्त मित्यादि,(११)अत्राह इह मङ्गलाधिकारे नन्दि प्रतिपादित एव,
उतश्चानर्थक एष अस्य सूत्रस्वोप यास इति, अग्रोच्यते, नैतदेय, अस्याक्षेपस्य पाध्ययना सरत्वारित्यादिनैवानवकाशत्वात् , अरियमप्रदर्शनार्थत्याच
तयादि नाय नियमो नन्यस्ययनानुयोगमतरेणास्यानुयोगो । कर्तव्य इति, यदा यदा प फियत तदा सार्थक एव इति, यथोत्तोप यासन्तु
प्रायोपरत्येपेक्षयाऽनवद्य एष, अन्ये तु व्याचक्षते-कश्चिदापाय देशनातिपट्त्रिंशद्गुणालफत पश्चिद्विनेय, सविायमुक्तवान् भगवन् । अनुयोगद्वार
प्ररूपणया मे मियामनुपह, ततस्वमसावागर्यो योग्यमधिगम्य अव्यवच्छित्तयेऽनुयोगद्वारप्ररूपणाया प्रवर्त्तमानो वितविनायकोपशान्तये
॥१॥
श्रीअनु०
हारि.
नन्दी
ना
नियमः
उद्देशादि
विधिः
॥ २ ॥
भावमजलाधिकारे इदमुपन्यस्तवान्-- णाण' मित्यादि, अस्य सूत्रस्य समुदायार्थोऽवयवार्थ नन्द ययनटीकायां प्रपञ्चतः प्रतिपादित
एवेति नेह प्रतिपागत इति । तत्थ' इत्यादि, (२-३ ) तत्र-तस्मिन् ज्ञानपश्चके चत्वारि ज्ञानानि-मत्यवधिमनःपर्यायकेवलाख्यानि, किं १,
व्यबहारनयाभिप्रायतः साक्षादसंव्यवहार्यत्वात्स्थाप्यानीव स्थाप्यानि, यतवमतः स्थापनीयानि, तिष्ठतु तावत् न तैरिहाधिकारः, अथवा
स्वरूपपतिपादनेऽप्यसमर्थत्वात्स्थाप्यानि, इह चानुयोगद्वारप्रक्रमेऽनुपयोगित्वात्स्थापनीयानि, अथवा स्थाप्यानि सन्यासिकानि, न
तेषामिहानुयोगः, पुनर्विवृणोति-स्थापनीयानीत्यर्थः, यतथैवमतः 'नो उहिस्सन्ती' त्यादि, नो उरिश्यन्ते नो समुरिश्यन्ते नो अनुशायंते, तत्र
त्वयेदमध्ययनं पठितव्यमित्युद्देशः १ तदेवाहीनादिलक्षणोपेतं पठित्वा गुरोनिवेदयति, तत्रैवंविधं स्थिरपरिचितं कार्वेति समनुज्ञा समुदेशः
२ तथा कृत्वा गुरोनिवेदिते अन्धधारणं शिष्याध्यापनं च कुर्विति अनुशा ३ 'सुयणाणस्से' त्यादि, इह भुतझानस्य स्वपरप्रकाशकत्वाद्
गुर्वादेरायत्तत्वाच्च किन्तूदेशः समुरेशः अनुज्ञा अनुरोगन प्रवर्तत इति, संक्षेपेणोदेशादीनाम:कधित एव । अधुना शिष्यजनानुमहार्थ विस्तरेण
कध्यते-तत्थ आयारादिअंगस्स उत्तरायणादिकालियसुयखंधस्स य उववाझ्यादिउकालियरवंगमायणस्म य इमो उदेसणविही, पुव्वं सम्मायं
पट्टवेत्ता ततो सुयगाही विण्णत्तिं करेइ-इन्छाकारेण अमुग मे सुगमुरिसह, ततो गुरू इच्छामोत्ति भणति, तओ सुयगाही बंदणयं देइ, पढमं १,
ततो गुरू उछित्ता चेइण वंदर, ततो वंदियप चुहियसुयग्गाही वामपासे ठवेत्ता जोगुक्षेवुस्सगं सगवीसुस्सासकालियं करेइ. ततो उस्सरित-
फडितचउवीसत्यओ तहडिओ चेव पंचनमोकारं तिणि वारं उच्चारेत्ता ' नाणं पंचविदं पण्णत्त ' मित्यादि उद्देसनन्दी गर,
तीसे य अंते भणादि-इमं पुण पट्ठवणं पडुप इमरस साधुस्स इमं अंगं सुयसंधं अग्नयणं वा उरिस्सामि, अहंकारवजणत्यं भणादि-समास-
मणाणं हत्येणं सुत्तेणं अत्येणं तदुभएणं च उदि, नंतरं सीसो इलामोति भणिता बंदणं देह, वितिय, ततो उहितो भणादि-संदिसह किं
॥२॥
उद्देशादि विधि हारिवृत्ती भगामो १, तो गुरू भणादि बदिसा पवेयमुत्ति, ततो सीसो इच्छामोति मणिसा पदणग देइ, तइय, सीसो पुण उद्विवो भणादि तुम्हेहिं मे अमुग सुयमुरिट इच्छामि अणुसहि, तता गुरू भणति-जोग करेहिति, एव सविडो इच्छामोत्ति भणिता वदण देह चउत्यय, एस्यतरे णमोकार- परो गुरु पदक्खिणे, पदक्खिणित्ता पुरओ ठिचा भणादि-तुम्हेहिं मे अमुग सुत्मदिह, सता गुरुणा जोग करेहित्ति सदिट्ठो तओ इच्छामोति भणिचा वदित्ता य पदक्खिण करेइ, एव तइयवारपि, एते य ततोऽवि वदणा एक चेव वदणहाण, तइयपदक्षिणते य गुरुस्स पुरओ चिद्दर, ताहे गुरु निसीदति, निसण्णयास य गुरुणो पुरओ अद्धावणयकाओ भणति-तुम्म पवेदित सदिसह साहूण पवेदामि- वतो गुरू भणाति-पवेदिहित्ति, ततो इच्छामोत्ति भणित्ता परम वरणग देइ, वदियपन्चुडिवो य फयपचणमोकारो छ? क्णय पुणो य पदियपच्चुडिओ तुम्भ पवेदित साहूण पदेदित सदिसह करेमि उस्सग्ग, सतोण गुरू भणवि-करेहि, ताहे वदणय देइ सप्तमय । प मुतपरपया सात वदणगा । नतो पदियपन्चुहितो भणवि-अमुगस्स सुयस्स उहिसावण करेमि उरसग्ग असत्य उमासिएण जाव वोसि रामिति, वतो सत्तावीसुस्सासकाल ठिच्चा लोगस्स उज्जोअगर चिंतिता उत्सारित्ता भणादि-णमो अरहताणति, रोयत्सर जोअगर कविता मुयसमससकिरियपणो अपने फेटावदणय दे, ज पुण पदणग देवि त न सुतपच्चत, गुरूवकारित्ति विणयपडिवत्तिओ अट्ठम वदण देवि। एक अगाविस समुरेसेऽति, णवर पवेदिवे गुरू भणति-चिरपरिजिन करेहित्ति, गदी य ण कटिजति, जोगुस्खेवुस्सग्गो य ण कीरइ, " य पदाक्खिण वो वारे करिम्नति, जेण णिसण्णो गुरू समुरिसति, एक अगादिसु अणुण्णाए जहा उसे वहा सव्व कज्जति, णवर पवेदिते गुरू भणति-सम्मं धारय अण्णेसि च पवेयसुत्ति, जोगुस्खेवुस्सग्गो ग य भवति, एव आवस्सगादिसु पइण्णगेमु य तदुलवेयालियादिसु एसेव विही, गवर सम्माओ ग पहविग्जर, जोगुक्लेपारसगो ण कीरह, एवं सामादियादिमुवि अनमयणेमु उसएमु य उरिसमाणेसु रिड्वदणपद-
श्री अनुः
उद्देशादि
विधिः
हारि.वृत्ती
॥४॥
क्सिणादिपिसेसकिरियावज्जिया सत्त व वंदणगा पुयफम्मेणेव भवंति, जया पुण - अणुओगो अगुण्गविज्जति तदा इमो बिही-पसत्येसु
विहीकरणमुहत्तणक्खत्तेसु पसत्थे य सेत्ते जिणाययणादी भूमी पमजिता दो णिभिजाओ कीरति, एका गुरुणो मिविया अक्खाणंति, तओ
चरिमकाले पवेदिते णिसज्जाए णिमण्णा गुरू आहजाउवगरणोष्ठिओ सीसो ततो दोवि ते गुरू सीसो य गुहपोत्तियं पटिलेहिन्ति, तओ सीसो
पारसावत्तगं वंदणगं दाउं भणति-संदिसह सज्झायं पट्टवेमि, तभो दुययापि समायं पति, ततो पढविते गुरू णिसीयंति, ततो सीसो वारसा-
वत्तेण वंदति, ततो दोवि उद्वेत्ता अणुओगं पढ़येति, ततो पढविते गुरू णिमीदति, ततो सीमो यारमावरोण वंति, उदिते गुरुणा अफ्यामंतणे
कते गुरू निसेम्जाओ उढेति, ततो निसज्ज पुरओ कार अधीयसुयं सीसं वामपासे ठवेत्ता चेतिए यंदति, ममते घेइयवंदणे गुरू ठितो चेव
णमोकारं काहत्ता णदि कहुति, तीसे य अन्ते भणति-मस्स मादुरस अणुओगं अणुजाणामि गमासमणाणं हत्येणं दधगुणपज्जवेहिं अशुण्णाओ,
ततो सीसो बंदणगं देइ, उद्वितो भणति-संदिमह किं भणामो?, तओ गुरू भणति-पंदणं दाउं पवेदेद, ततो वंदति, वंदित्ता उठितो भणति
तुमहिं मे अणुजोगो अणुण्णाओ, इन्छामो अणुसहि, सतो गुरू भणति-सम्मं धारय अण्णेभि प पनेदय, नतो बंदति, वदित्ता गुरुं पदस्यि
णेति, एवं ततो वारे, ताहे गुरू निमज्जाए णिसीयति, ताहे सीसा पुरओ ठितो भण्णाति-तुम्भं पवेदितं संदिसह साहूर्ण पवेदयामि, एवं शेष
ववो उरसग्गरसते वदेत्ता सीसो गुनं सह निसेलाए पदाक्षिणीकरेति, वंदे य, एवं ततो वारा, ताहे रहेता गुरुस्स दाहिणण्या-
सणे णिसीदति, ततो से गुरू गुरुपरंपरागए मंतपए कहेति ततो वारा, ततो वटुंतियातो ततो अक्यमुहीतो गंधसाहियातो देति, ताहे गुरु
निसजाओ उढेर, सीसो तत्य निसीदति, ताहे सह गुरुणा अदामामिाहता माहू वंदर्ण देति, ताहे सोऽलि निसजाठिओ अणुओगी 'माण
पंचविहं प्राणच ' मित्यादि सुत्तं कहति, कलिता जाहारानि वक्खाणं करेति, नक्साणे य कते साहूर्ण वर्ण देति, ताहे सो उद्वे, णिले.
प्राग्वत् ।
॥४॥
श्रीअनु० हारि वृत्ती आवश्यक निक्षेपा. - जाओ, पुणो गुरु चेष वस्य निसीयति, तओ अणुओगविसज्जणस्य काउस्सग करेंति कालस्स य पहिवामति, ततो अणुण्णायाणुओगो साह निरुद्ध पवेदेति । एवमेते उद्देशादय भुतज्ञानस्यैव प्रवर्तते, 7 शेपज्ञानामिति, 7 चेहोदेशादिमिरधिकार , किं तर्हि ? , अनुयोगेन, तस्यैष प्रक्रान्तत्वादिति, 'जति सुतणाणस्से ' त्यादि (३६) (४६) (५७) सर्व दिगदसिद्ध यावत् ' इम पुण पट्टषण पहुए आवरसगस्साणुओगोति, उपरमिमा पुनराधष्टता प्रस्थापना प्रतीत्य, प्रारम्भप्रस्थापनामैनामाभित्यावश्यकस्य, अवश्य क्रियानुप्टानादावश्यक तस्यानुयोग अथकथनविधिस्तेनाधिकार इत्यर्थ., इहानुयोगस्य प्रक्रा तत्वात्तद्गतवरा यनारम्यनाया सस्यस्या द्वारगाथाया प्रस्ताव तद्यथा 'णिपखेवेगहहिति विही पविती य फेण या करस । तद्दार भेद रफ्सण तदरिहपारसा य सुत्तत्थो ॥१॥ अस्या समुदायार्थमय- यथार्थ घ प्रथा तरे स्वस्थान एष व्यारयास्याम , अन तु फस्येति द्वारे 'इम पुण पट्टयण पडुश आवस्सगरस अणुओगासि सूत्रनिपात 'जइ आवस्सगस्से'त्यादि, (६९) प्रश्नसूत्र,निर्यचनसूत्र चोत्तानार्थमेय । वरमाह चोदय इहावश्यक फिमटन फिमगाणीत्यादिप्रश सूचस्यानवफाश एय, रानुगगादेवायगतत्वार, तथाहि-तनावश्यकमनगप्रविष्टभुताधिकार ण्व व्यारयात, तथेहाप्यड्गबाटोत्काल कादिक्रमेणैव आवश्यकस्योरेशादीना प्रतिपादितवादिति, अप्रोच्यते, यत्तावदुफ पवनुयोगादेयाषगतत्वा' दिति तदयुक्त, यतो नाय नियमोऽवश्य मेव नदियो व्यारयेय , पुतो गम्यत इति चेत्, अधिकृतसूत्रोप यासान्यथानुपपत्ते , इदमेय सूत्र सापकमनियमस्येति, मगलार्थमवश्य व्याख्येय इति चेत् न, शानपचकाभिधानमात्रस्यैव मगलत्वात् । यत्रोत इहाप्यनड्गप्रविष्टोत्कालिकादिक्रमेणैवाऽऽवश्यकस्योदेशादयः प्रतिपा दिता' पति, एतदपि न घाधमन्यार्थत्वात् , इहागप्रविष्टादिभेदभिन्नस्य श्रुतस्योदेशादय. प्रयच ते इति शापनार्थमेतदित्यन्यार्धता, अन्ये तु व्याचक्षते पारिश्यपि भिन्नफमक्षयोपशमन यत्वात् सातस्यानाभोगबहुले भपति मापतुपयत् सोऽपि प्रज्ञापनीय एवेति दर्शा ।।
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
आवश्यक
निक्षेपाः
इहाधिकृतानुयोगविपयातशास्त्रनाम आवश्यकश्रुतस्कन्धाध्ययनानि, नाम च यथार्थादिभेदात् विविधं, तद्यथा-यधार्थमयथार्थमर्थशून्यं च, तन
यथार्थ प्रदीपादि अयथार्थ पलाशादि अर्थशून्गं डित्यादि, तन्त्र यथार्थ शाखाभिधानमिष्यते, तत्रैव समुदागार्थपरिसमाप्तेः, यत एवमतस्तनिरू-
पयन्नाह- तम्हा आवस्मयं ' इत्यादि, ( ७-१० ) तस्मादावश्यक निक्षेप्स्यामीत्यादि उपन्याससूत्रं प्रफटार्थमेव, चोदकस्त्वाह-'संधो नियमझ-
यणा अज्झयणावि य ण संधवइरिता । तम्हा ण दोवि गेझा अण्णतर गेण्ह चोदेति ॥ १ ॥' आचार्यस्त्वाह-'खंधोति सत्यनाम तस्स य
सत्थस्स भेद अज्झयणा । फुड भिण्णत्था एवं दोण्ह गहे भणति तो सूरी ॥ १॥' साम्प्रतं यदुक्तं 'आवश्यकं निक्षेपस्यामी' त्यादि, तत्र जप-
न्यतो निक्षेपभेदनियमनायाह-'जत्थ' गाहा ( १-१० ) व्याख्या-पत्र जीयादो यस्तुनि यं जानीयात् , के ?-निक्षेपं, न्यासमित्यर्थः, गत्तदो-
नित्याभिसंबंधात् तनिक्षिपेत् निरवशेष-रागम, यत्रापि च न जानीयात्समम निक्षेपजालं 'चतुष्कं' नामादि भावान्तं निक्षिपेत् तम, यस्माद्
व्यापकं नामादिचतुष्टयमिति गाभार्थः। 'से कि त' मित्यादि ( ८-१०) प्रश्नसुगं, अा 'से' शब्दो मागधदेशीप्रसिसः अथशब्दार्थे वर्तते, अथ-
शब्दा वाक्योपन्यासार्थ:- तथा चोक्त 'अथ प्रफियाप्रश्नानन्तर्गमालोपन्गासार्थप्रतिवचनसमुनगेपु, फिमिति परिप्रश्ने, तदिति सर्वनाम
पूर्वप्रक्रान्तावमर्शि, अतोऽयं समुदायार्थः अथ किं सदावश्यकं १, एवं प्रश्ने सति आचार्यः शिष्यवचनानुरोधेनादराधानार्थ प्रत्युमार्य निर्दिशति-
अवश्यकर्तव्यमावश्यक, अधवा गुणानामावश्यमात्मानं करोतीत्यावश्यकं गया अंतं करोतीत्यतकः, प्राकृतशेल्या या 'वस निवास' इति गुणशून्यगा
त्मानमावासयति गुणैरित्यायासक, चतुर्विध प्रज्ञप्त-चतम्रो विधा अस्मीत चतुर्विध प्राप्त प्ररूपितं अर्थतस्तीर्थकादिःसूरतो गणधरैः, तगया-नामावश्य-
कमित्यादि, 'से किं त' मित्यादि (९-११) तत्र नाम अभिधानं नाग च तनावश्यकं च नामावश्यक, आवश्यकाभिधानमित्यर्थः, इह नान्न इदं
लक्षणं 'यद्वस्तुनोऽभिधानं स्थितमन्यार्थे तदर्थनिरपेक्षम् । पर्यायाभिधेयं च नाम यानिलकं च तथा ॥ १ ॥ यस्य वस्तुनः 'णमिति
॥६॥
-
भीत्रनु
हरिता
आवश्यक
निक्षेपा'
॥७॥
पायाहारे जीवस्य या यानतभयाnt पारस्यमिति म फियो 'मे' मियारि, सदेवनामावश्यामिवि समुदायार्थ , अवयवाथ
रखर 'आवराय सम कोई मत दिपिणा पुणति । दोसर लोप एष जह साहिग देवदत्ताती ॥ १ ॥ पनीषेमुषि केसुषि आवास
भाषानि एगदप्य तु । जह अभिपदुम मिग भाति सपरम आयाम || २ || जीपाण पाण गहा भणति भगणि तु मूमगामास | अग्नीवा
पितु वको गह भाषाम तु सपपिरस ||३|| उभय जीयातीया गणिफण भणीत आवास | जह राणावास मेयावास विमाण वा॥ ४ ॥
सगुदाएशुभग एपावास भणति परम । गिरनिवासायास गामापास प भारि ॥ ५ ॥ 'से कि' पमित्यादि (१०१२)गर स्थाप्यरा
इनि स्थापना रपा पापरय पोरगापपरपक, आपपकरण स्थापोप , स्थापण पेर 'यत्तु तरपनियुक्त सदभिप्रायेण यत्र तत्करणि ।
सेप्याति कम तस्यापोनि नियोऽन्पकाल प॥१॥, यस् 'ग' मिति पापगालसारे फाटफर्मणि पा गायदापश्यमिति स्थापना स्थाप्यते,
'मत्त ' मिरगाति, तरेपरथापाऽऽपश्यामिति समुदायार्थी, अषयपाधरत्यय 'आपरसय परेन्सो उपणाए ज उपिगए साह । स सद ठपणा
पास मांग साहेत्रियहि ॥ ९॥ का फर्म फार्म तय कुहिम सरिमा , पिनकम्म प्रसाल, पुस्तकर्म धीमल्लिकादि पचपल्लक
सगुवा सपुटक गत्यक्षिकारेण्य या पत्रा निकग पा, उक्त पाउल्लिगारि हिलयकम्माविरिपतिय र गाणादि । समुहगारी
लिदिन पतथा य पोरयति ॥ १॥' लेयर्म प्रशीत, प्रथिसमुदाया पुष्पमालापा गालिफापा, निवर्तयवि प फेरिएतिशयोपुण्या-
गिरामप्यावश्याय । साधुमिरगेय पेटिमादिष्वपि भावनीय, या येटिभ पेटमफसमयमा यपुरे पूरफपा, कलाकुरालभारती या
कभिर पपटना पापश्यपरियायुक यतिमयस्थापयति परिम भरिम सगर्भशतिपादितप्रनिमापियत्, सपाविम फगुपयत, अक्षः पन्दाफ
षण्टक फाक, पोपुगको या आरश्यपियायान् आँफे या वात' सदायस्थापनाया षा असारस्थापया या, तर वयापारपती सनाप
॥७॥
--- श्रीअनु० हारि.वृत्ती आवश्यक निक्षेपाः ॥ ८ ॥ स्थापना अतदाकारवती चासदावस्थापनेति, उक्तं च-"अक्से वराडए वा कडे पोत्थे व चित्त हम्मे वा । राभावमसम्भावं ठवणाकायं वियाणाहि ॥ १ ॥ लेप्पगहत्थी हास्थति एस सम्भाविया भवे ठपणा । होर असम्भावे पुण हस्थिति निराकिती अक्सो ॥ २ ॥' आव- श्यकमिति क्रियाफियापतोरभेदात्तद्वानत्र गृहाते, स्थापना स्थाप्यते-स्थापना फिगते 'से त मित्यादि, तदेतत्स्थापनाऽऽवश्यकं । साम्प्रतं नामस्थापनयोरभेदाशकापोहायद सूत्रं 'नामठवणाण' मित्यादि, ( ११-१५ ) कः प्रतिविशेषो नामस्थापनयोरिति समासार्थः । आक्षेपपरि- हारलक्षणो विस्तरार्यस्त्वयं- भावरहितम्मि दव्ये णामढवणाओ दोवि अविसिट्टा । इतरेतरं पडुगा सिह व विसेसो भये तासि ? ॥ १ ॥ कालकतोऽथ विसेसो णाम ता धरति जाव तं दव्य । ठवणा दुहा य इतरा यावादा इत्तरा इणमो ॥ २ ॥ इह जो ठवणिंदफओ असो सो पुण ठविज्जए राया। पवित्तर आवकहा कलसादी जा विमाणेसु ॥ ३ ॥ अहव विसेसो भण्णति अभिधाणं वत्धुणो णिरागारं । उवणाओ आगारो सोवि य णामस्स गिरवेस्सो ॥ ४ ।' से कि त' मित्यादि. ( १२-१४ ) तत्र प्रति-गन्छति तांस्तान पर्यायानिति द्रव्य, द्रव्यं च तदावश्यकं च द्रव्यावश्यक, भावावश्यफकारणमित्यर्थः, द्रव्यलक्षणं ई- 'भूतस्य भाचिनो वा भावस्य हि कारणं तु यल्लोके । तद्रव्य तत्त्वज्ञैः सेवेतनाचेतनं कथितम् ॥ १ ॥ इह चावश्यकशब्देन प्रशस्तभावाधिष्ठिता देहादग ण्योन्यते, तद्विकलास्तु त एव द्रव्यावश्यकमिति, उक्तं च-'देहागमकिरिगाओ दवावासं भणंति सव्वण्णू । भावाभावत्तणओ दन्यतितं भावरहितं वा ॥ १ ॥' विवश्या विवभितभाव- रहित एव देहो गृह्यते, जावो न सामान्यतो, भावशून्यत्वानुपपत्तेरलं प्रसन, प्रकृतं प्रस्तुमः, द्रव्यावश्यकं द्विविधं प्राप्त, तदाथा-आगमत:- आगममाश्रित्य नोआगमतश, नौशब्दार्थ यथाऽवसरमेव वक्ष्यामः, पशब्दो स्योरपि तुल्यपक्षतोद्भावनाथी । 'मे किं त' मित्यादि, (१३-१४ ) आगमतो द्रव्यावश्यकं 'जस्रा ण' गित्यादि, यस्य कस्यचित् 'ग' निति वाक्यालझारे आवश्यफमित्येतत्पदं, इह चाधिकृत- ॥८॥ ,
,
द्रव्यावश्य
काधिकार
श्रीअनुः
हारि वृत्ता
पक्षालम्पन शास्त्रमभिगृपते, शिक्षित भवति, स तत्र वाचनादिभिर्वर्तमानोऽपि द्रव्यावश्यकमिति क्रिया, अत्र च 'सुपा लाग' त्यादिना छदास
पन(इति शिक्षितमित्यपि भवति, सत्र शिभितमित्यत नीतमधीतमित्यर्थ., स्थितमिति चेतसि स्थित न प्रच्युतामितियावत् , जितमिति परिपार्टी
इर्वतो दुनमागच्छत्तीत्यर्थ , मितमिति वर्णादिमि परिसरयातामिति हृदय, परितितामिति सर्पको जित परिचितं, परापत्तनां कुर्यतो यदुत्क्रमे-
णाप्यागरछतीत्यभिप्राय , नाना सम नामसम, नाम अभिधान, एतदुरु भपति-स्वनामधन् शिक्षितादिगुणोपेतमिति, घोपा उदात्तादयः
वाचनाचार्याभिहितयोपै सम पोपमर्म, अक्षर यूा हीनाभर न हीताक्षरमहीनाभर, अधिकाक्षर नाधिकाक्षरमनत्यक्षरमिति, विपर्य
स्वरत्नमालगवरतानीय 7 व्याविधानि अक्षराणि यस्मिंस्तदव्याविद्धाक्षर, उपलाकुलभूमिलागलपन्न पलितमस्मलित, न मिलितममिरित
असदृशधा यमेलफवत् न विपर्यस्तपदवाक्यप्राथमित्यथ', अससक्तपदवाक्यपिच्छेदं घेति, अनेकशाम्रा यसकरात् अस्थानछिन्नम थनाहा
न व्यत्याऽऽप्रेषित पालिफपायसवत् भेरीकथावत्यव्यत्यामोडित, अस्थानछिनमा धनेो व्यत्यामेडित यथा 'प्राप्तराग्यस्य रामस्य राक्षसा
निधन गते' त्यादि, प्रतिपूर्ण प्रथतोऽधतश्च, तम प्रधतो मात्रादिभिर्यत्प्रतिनियतप्रमाण छदसा वा नियतमानमिति, अर्थत परिपूर्ण नाम
न साफाक्षमव्यापक स्यता घेति, उदाचादिघोषाविफल परिपूर्णपोष, आह पापसममित्युक्त ततोऽस्य को विशेष: ? इति, उच्यते,
पोपसममिति शिक्षितमधिकृत्योक्त प्रतिपूणपोष तूचार्यमाण गृयत इत्यय विशेष , कठश्चौटा कठोष्ठ प्राण्यागत्यादेक्यद्रावस्तेन विनमुक्तमिति
विग्रह , नाव्यमालमसभापितयत् , पाचनया उपगत गुरुपाचनया हेतुभूतयाऽवात, न कर्णाघाटफेन शिक्षितमित्यर्थः, पुस्तकावा अधीतमिति,
स इति सत्व '' मिति वाक्याबारे तमाऽऽश्यके पाचनया प्रतिप्रश्ना परावर्तने धर्मकथया वत्तमानो द्रव्यावश्यकमिति वाक्यशेष
प्रेक्षया व्यापतो द्र यावश्यक, फरमाद् १, अनुपयोगो द्रव्य' मिति पृत्या, अप्रेक्षया तु तदभाष , तन प्रधतो शिष्याऽ यापन वारा
॥९॥
-
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
द्रव्यावश्य
काधिकारः
॥१०॥
अनवगतार्थादौ गुरुं प्रति प्रश्नः प्रतिप्रमः पन्थस्य पुनः पुनरभ्यमनं परावरीनं अहिंसालक्षणधान्याख्यानं धर्मकथा प्रथार्थानुचिन्तनगनुप्रेक्षा,
आह-आगमतोऽनुपयुक्तो द्रव्यावश्यकमित्येतायतैवाभिलपितार्थसिद्धेः शिक्षितादिश्रुतगुणाकर्त्तिनगनर्थकमिति, उच्यते, शिक्षितादिश्रुत-
गुणकीर्तनं कुर्वन्निदं ज्ञापयति गयेह सालदोपविप्रमुक्तमपि श्रुतं निगदतो दन्गश्रुतं भवति, द्रव्यावश्यक च, एवं सर्व एव ईगोदिकिया-
विशेषः अनुपयुक्तस्य विफल इति, उपगुक्तस्य तु यथा स्खलितादिदोपदुष्टमपि निगडतो भाषश्रुतमेवीर्यादयोऽपि फियाविशेषाः कर्ममला-
पगमायेति, पत्थ य अवायदंसणत्थं होणक्खरंमि उदाहरणं-शा भरहमि रागगिहं नगरं, तत्थ रागा सेणिओ नाम होत्या, तम्म पुत्तो पयाणु-
सारी चउविबुद्धिसंपन्नो अमओ णाम होत्था, अण्णया तेणं कालेणं तेणं समएणं ममणे भगवं महावीरे रह भरहाम विहरमाणे तमि णगरे
समोसरिंसु, तत्थ य बहवे सुरसिद्धविनाहरा धम्मसवणनिमित्तं समागन्छिसु, ततो धम्मकहावसाणे णियणियभवणाणि गच्छंताणं एगम्स
विजाहरस्स णहगामिणीए विम्जाए एकमक्सरं पन्हमासी. राओ तं विगलविग्जं णियगभवणं गंतुमचाएन्तं भंगुरू इवोप्पदाणवयमाणं
सेणिए अदक्षु, ततो सो भगवंतं पुन्छिसु, से य भगयं महावीरे अकम्सुि, तं च हिज्जमाणं निगुणेत्ता सेणिगपुत्ते अभए विज्ञाहरं एवं
वयासी-जइ ममं सागणसित करेमि ततोऽहं ते अक्सर लंभागि पयाणुसारितणओ, से ग काहिंसु, ततो से अभए तमक्सर लभिसु,
लभित्ता य विज्जाहरस्म फहिंसु, ततो से य पुण्णविग्जो तीए विजार अभयस्म साहोवायं कहेता णियगभवणं गगिसुत्ति, एस विडतो,
अगमत्थोवणओ-जहा तस्स विज्जाहरस्म मीणसरदारोणं णाहगमणमेव पम्दुहमासी, तमि य अहुँते विहला विज्जा, एवं होनाक्षे ऽर्थभेदोऽर्थ-
भेदात् क्रिगाभवादयस्ततो मोक्षामावस्तदभावे दक्षायेयमिति अहियामि उदाहरण-पादलिपुते जयरे चदगुत्तपुत्तस्स बिंदुसारस्स पुत्तो
अगोगो नाग राया, तस्स असोगम्स पुत्तो कुणालो नाग, जेणी से कुमारभोलीप दिण्णा, मा खुर, अण्णता तम्मरणो निवेदितं-जहा कुमारो
॥१०॥
द्रव्यावश्य-
काधिकार
श्रीअनु
हारि वृत्ती
माइरेगहवासो जाओसि, वादे रण्णा सयमेव रेहो लिहिओ जहाऽहीयतु धुमागे, कुमारस्स य मादीसवीए रण्णा पासहियाए तत्थ
पणो वि पाडिओ, रण्णा अवाइय मुदित्ता उज्जेणी पेसिओ, वाइओ, पायगा पुच्छिया-किं लिहिय?, ते णेञ्छति कहिउ, नाहे कुमारेण
सयमेष वाइओ, चितिय पऽणेण अम्ह मोरियवसियाण अपडिया आणाओ, फहमद अप्पणा पिउणो आण भनानि, तओ अणेण तत्तसला-
गाए अधीणि अजियाणि, ताहे रण्णा णाय, परितपिता उग्जेणी अण्णरस कुमारस्स दिण्णा, सरसवि कुमारस्स अण्णो गामो विष्णो, अण्णया
परस गुणालस अधयरस पुत्तो जाओ, णाम प से फय सपती, सो अधयो कुणालो गधव्य अतीवकुशलो, अण्णया य अण्णायो उज्जेणीए
गागतो हिंडर, सत्य रणो निवेदिय जहा एरिसो सो गठिय जो अपलोति, तो रण्णा भणिय आणेहत्ति, ताहे आणिओ जपणिय
यरिओ गायति, नाहे अतीय असोगो अक्सित्तो, ताहे भणति किं ते देमि ?, तओ पत्य कुणालेण गीत- पदगुलपयोत्तो उ, बिंदुसारस्त
णत्तुओ । असोगसिरिणो पुत्तो, अपो जायति यागिणि ॥ १ ॥ ताहे रण्णा पुछित फो एस तुम? , तेण पहित तुम्भ घेप पुत्तो, ततो जय
लिग अयसारस कठे पपेनु असुपातो पओ, मणिय पकि देमि ?, तेण भाणिय कागणि मे देहि, रण्णा भणिय किं कागिणिए य तुम करि-
हिसि जागणिं मायसि, सतो अमचहि भणिय सामि रायपुत्ताण रज फागणि भण्णति, रण्णा भाणय किं तुम फाहिसि रमेण ?, पुणा-
लेण भणिय मम पुत्तो अस्थि सपतीणाम कुमारो, नओ से दिण्ण रज्ज, सो पेय उवणओ णपरमहियक्खरणति अभिलायो पायव्यो,
अध्या भायाहिए लोकय इम अफगपाणय पामियसरस्स तीरे य यजुल रुपयो महविमहालओ, तत्य फिर रुक्से अवलग्गिा जो सरे
पति सो जइ तिरिक्सौणिो तो मणुरसो होति, अह मणुस्सो पडनि ततो देवो होति, अहो पुणो धीय पार पष्ठति तो पुण सोमेव
य दोर, सत्य याणसे सपतिओ ओयरति पविदिण पाणित पातु, अण्णया पाणिपियणढा आगतो सतो पजुलगाखाओ गणुरिसस्थिमिदु
॥११॥
श्रीअनु० द्रव्यावश्य- काधिकार हारि.वृत्ती ॥१२॥ णगं कामसरे पडितं, ततो तं देवमिहुणगं जायं पेच्छति, तओ वाणरो सपत्तिओ संपहारेति जहा रुको अवलग्गितुं सरे पडामो जा देव- मिहुणगं भवामो, तओ पडिताणि, उरालं माणुसजुअलं जायं, सो भणइ-पडामो जाहे देवजुयलगं भवामो, इत्थी वारेती, को जाणति मा ण होमो देवा, पुरिसो भणति-जइ ण होज्जामो फि माणुसत्तणपि गरिसहिति ?, तीए भणियं-को जाणइत्ति, ततो सो तीए वारिज्जमाणोऽथि पडिओ, पुणोवि वाणरो चेव जाओ, पच्छा सा रायपुरिमेहिं गहिया, रण्णो भज्जा जाया, इतरोऽवि मोयारहिं गहिओ सड्डुओ सिक्सा- वितो,, अण्णया य ते मोयारगा रण्णो पुरओ पेच्छं देति, रायावि सह तीए देवीम पेन्छति, ताहे सो वाणरो देविं निज्झाएंतो अहिलसत्ति, नओ तीए अणुकंपाए वाणगे भाणिओ-'जो जहा वट्टर कालो, तं तहा सेव वाणरा! । मा वंजुलपरिभट्ठो, वाणरा ! पडणं सर ॥१॥ उपनयः पूर्ववत , भावहीणाधितभावेवि उदाहरणं, जहा काइ अगारी पुत्तस्स गिलाणस्म हेण तित्तकडुभेसयाई मा णं पालेज्ज अणए देइ, पउपाति ण तेहि, आहएहिं मरति वालो, तहाहारे । साम्प्रतमिदमेव द्रव्यापश्य नर्निरूप्यते, ते च मूलनया नैगमादयस्तथा चोक्तम्-'णेगम संगह ववहार उज्जुसुतो चेव होइ बोध्धन्यो । सद्दे य समभिरूढे एवंभूते य मूलनया ॥१॥' तओ ‘णेगमस्से' त्यादि (१४-१७) नेगमस्यैकोऽनुपयुक्तो देवदत्तः आगमतः एक द्रव्यावश्यक वावनुपयुक्ती देवदत्तयज्ञदत्तो आगमतो द्रव्यावश्यके त्रयः अनुपयुक्ता देवदत्तयझ- दत्तसोमदत्ताः आगमतो दन्यावश्यकानि, कि बहुना ?, यावन्तोऽनुपयुक्ता देवदत्तादयस्तावत्येव तानि नैगमस्याऽऽगमतो द्रव्यावश्यकानि, एवमतीतान्यनागतानि च प्रतिपद्यत इति, नैगमस्य सामान्यविशपाभ्युपगमप्रधानत्वात, विशेषाणा च विवक्षितत्वात् , आह-एवं सामान्य- विशेषाभ्युपगमरूपत्वान् अस्य सम्यग्दृष्टित्वप्रसङ्गः, न, परस्परतोऽत्यन्तनिरपेक्षत्वाभ्युपगमात् , उक्तं च-'दोहिवि णएहिं नीतं सत्यमुल्एण तहवि मिच्छत्तं ! जसविसयपहाणतणेण अण्णोण्णनिरवेक्सो ॥ १ ॥' एवमेव यवहारस्मवि' एवमेव यथा नगमस्य तथा व्यवहारस्यापि -- ॥१२॥ , श्रीजनु द्रव्ये नवा हारिवृत्ती . एक अनुपयुक्तो देवदत्त आगमत एक द्रव्यावश्यफमित्यादि, अस्य व्यवहारनिष्ठत्वात् व्यवहारस्य च विशेषायत्तत्वात् विशेषव्यतिरेकेण प सामान्यासिद्धे, विशेषाभ्युपगमसाम्यादतिदेशेनैवाधिकृतनयमताभिधानलक्षणेष्टाथसिद्धाघवार्थ नैगमनयमतोपन्यासारन्तर व्यवहारनय- मताप यास इति । सगहस्से' त्यादि, सपहस्यैको वाडोके पाऽनुपयुत्तो या अनुपयुक्ता वा आगमतो द्रव्यावश्यक वा द्रव्यावश्यकानि वा 'से एग' ति वदेव द्रव्यावश्यक, सामा यापेक्षया, द्रव्यावश्यकसामा यमात्रप्रतिपादनपरत्वादस्य, सामा यव्यतिरेकेण विशेपासिद्धे , ' उज्जुसुत्तस्से'. त्यादि, जुमूत्रस्यैको पाशुपयुक्तो देवदत्त आगमतश्च एक द्रव्यावश्यक, पृथक्त्व नेच्छति, अयमा भावार्थ वर्तमानकालभावि आत्मीय पच्छति, तस्यैवार्थक्रियासमर्थत्वात् स्वधनवत् , अतीतानागतपरकीयानि तु च्छति, अतीतानागतयोविनष्टाउपपन्नत्वात् परकीयस्य च स्वपायाप्रसाधक्त्वादिति । 'तिण्ह सद्दणयाण' भित्यादि, प्रयाणा शब्दनयाता शब्दसमभिरुदेवभूताना श अनुपयुक्त अवस्तु, अभाव इत्यर्थ , ' फरमादि ति परमात्कारणात्, यदि ज्ञ अनुपयुक्तो न भवति, पुत एतद् ?, उपयोगरूपत्वात् शानस्य, तत शोऽनुपयुक्तश्चेत्यसभव ण्य, 'सेत'मित्यादि, तदागमतो द्रव्यावश्यक, आह फोऽयमागमो माम इति, उच्यते, ज्ञान, फथमस्य द्रव्यत्व, भावरूपत्वात् ज्ञानस्येति, सत्य- मेतत् , वित्वागमस्य कारणमारमा देह शब्दध, द्रव्य च कारणमुक्तमतस्तत्कारणत्वादागम इति, कारणे कार्योपचारात् ।' से किंत नोआगमतो इत्यादि (१५१९) अथ किं तनोआगमतो द्रव्यावश्यफ ?, नोआगमतो इत्यत्र आगमसव्वनिसेहे नोसहो अहव देसपढिसेहे । सम्वे जह णसरीर भव्वस्स य आगमाभावा ॥ १ ॥ किरियागमुचरतो आवास कुणति भावसुण्णोति । फिरियाऽऽगमो ण होई तस्स निसेहो भवे देसे॥२॥ नोआगमतो द्रव्यावश्यक विविध प्रज्ञप्त, तद्यथा-शरीरद्रव्यावश्यक भव्यशरीरद्रव्यावश्यक शरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्त च द्रव्यावश्यफ । 'से किं त' मित्यादि (१६ १९) प्रश्नसूत्र, ज्ञातवापिति ज्ञ. तस्य शरीर उत्पादकालादारभ्य प्रतिक्षण शीयत इति शरीर .
स श्रीअनु० हारि.वृत्तौ नोआगम द्रव्ये भेदाः ॥१४॥ तदेवानुभूतभावत्वात् द्रव्यावश्यकं अशरीरद्रव्यावश्यकं । आवस्सपत्तिपदाधिकारजाणगस्सेत्यादि, आवश्यकमिति यत्पदं भव्यशरि- द्रव्यावश्यकं, अस्यार्थ एवार्थाधिकारः तद्गता अर्थाधिकारा वा गृह्यन्ते तस्य तेषां वा ज्ञातुः यच्छरीरकं, संज्ञायां कन् , किभूतं ?- व्यपगत- च्युतच्यावितत्यक्तदेहं, व्यपगतम्-ओघतश्चतनापर्यायादचेतनत्वं प्राप्तं च्युतं-देवादिभ्यो भ्रष्ठं च्यावितं-तेभ्य एवायुःक्षयेण भ्रंशितं त्यक्तदेह-जीव- संसर्गसमुत्थशक्तिजनिताहारादिपरिणामप्रभवपरित्यक्तोपचयं, तत्र व्यपगतं सर्वगताऽऽत्मनः प्राकृतमपि भवति तद्विच्छित्तये च्युतं, इदमपि स्वभावत एव कैश्चिदिष्यते तद्व्यपोहाय च्यावितं, इत्थं त्यक्तोपचयमिति चैतज्जीवशरीरयोर्विशिष्टसम्बन्धज्ञापनार्थमिति, उक्तं च वृद्धैः- पज्जायंतरपत्तं खीरंव कमेण जह दधित्तेणं । तह चेतणपज्जायादचेयणत्तं ववगतंति ॥ १॥ चुतमिह ठाणभट्टं देवोव्व जहा विमाणवा- साओ । इय जीवितचेयणादिकिरियाभहूँ चुतं भणिमो ॥ २॥ चइयंमि चावितं जं जह कप्पा संगमो सुरिंदेणं । तह चावियमिति जीवा पलिएणाउक्खएणंति ॥ ३ ॥ आहारसत्तिजणिताऽऽहारसुपरिणामजोवचयसुण्णं । भण्णइ हु चत्तदेहं देहोवरओत्ति एगट्ठा ॥४॥ एवमुक्तेन विधिना जीवेन-आत्मना विविधमनेकधा प्रकर्षेण मुक्तं जीवविप्रमुक्तं, तथा चान्यैरप्युक्तं-' बंधणछेदत्तणओ आउक्खयउव्व जीवविप्प- जदं । विजदंति पगारेणं जीवणभावट्ठितो जीवो ॥१॥' ततश्चेदं व्यपगतादिविशेषणकलापयुक्तं यावज्जीवविप्रमुक्तं ज्ञशरीरद्रव्यावश्यक- मिति गम्यते, कथं ?, यस्मादिदं शय्यागतं वा संस्तारगतं वा सिद्धशिलातलगतं वा दृष्ट्वा कनिदाह-अहो ! अनेन शरीरसमुच्छ्रयेण जिनदृष्टेन भावेन आवश्यकमित्येतत्पदमाख्यातमित्यादि, तस्मादतीतकालनयानुवृत्त्याऽतीतां वृत्तिमपेक्ष्य द्रव्यावश्यकमित्युच्यत इति क्रिया, यथा को दृष्टान्त इति ?, प्रश्ननिर्वचनमाह-अयं मधुकुम्भ आसीदयं घृतकुम्भ आसीदित्यादि अक्षरगमनिका, भावार्थ उच्यते-तत्र शय्यासंस्तारको प्रतीतौ, सिद्धशिलातलं तु यत्र शिलातले साधवस्तपःपरिकर्मितशरीराः स्वयमेव गत्वा भक्तपरिक्षाअनशनं प्रतिपमपूर्वाः प्रतिपद्यन्ते प्रतिपत्स्यन्ते , ॥१४॥ ६ रोमम्म घरीराम. पेवि, भेषगुणवत्र तत्र यशाभरिकदेवतागुणादाराधा सिद्धिमासादयतीति, अन्ये तु व्यापक्षते यस्मिन् शितलतले सिद' कनिदिति, गत लिए- मित्यनयान्ता, महो दैयविस्मयामत्रणेपु त्रिवपि युग्यते, तत्रानित्य शरीरमिनि देन्ये, आवश्यक ज्ञावमिति विस्मये, अन्य पार्यस्थमामत्रत भामरणमिति, अने। प्रत्यक्षेण उत्पत्तिफालादारभ्य प्रतिसमय शीर्यत इति शरीर सदेव पुद्गलसंघातनरूपत्वात् समुन्ड्रयस्तेन जिनदष्टेन भावेन भूतपूर्वगत्या जीवितशरीरयो कथमिदभेशात् आवश्यफमित्येतत्पदमास्यात सामा यविशेषरूपेण, अये तु म्यापभने "आघविय' ति भाव शेल्या या सत्याप गुरो सफाशादागृहीत, प्रशापित सामान्यतो पिरोयेभ्य , प्ररूपित प्रतिसूममर्थफयोर, दर्शित प्रत्युपेक्षणादिदर्शमेन, इस किया णभरक्षरैरुपाता इत्य परियत इति भावा,निदर्शित फयधिगृहतः परयाऽनुकम्पया नित्रयापुतः पुारक्षित, उपदर्शित सफलनययुक्तिभिः, अपेत्य यथापि व्याचक्षते, नदल सदुप यामलक्षणा प्रयासेोति, अत द्रव्यापश्यमभिधीयते, आ-आगमप्रियातीतमपेरानमिद का द्रव्या- वश्यक्गभिधीयो !, अनोच्यो, अतीतपालनयानुकृत्त्या, यथा को दृष्टा त !, पत्र दृष्टमथगन यतीति दृष्टातः, शैफिफपरीक्षकाणां यस्मि म युक्षिसाम्य स रणना इत्य ये, अय मधुकुम्भ आसीदित्यादि, अतीतमधुतपटवदिति भावना ।' से त' मित्यादितिगमन। 'से कित'. मित्यादि (१७२१) भग्यो योग्यो दल पायमिति पर्याया , सस्य शरीर नदेव भाविभावाऽऽपश्यफपारणत्या द्रव्यावश्यक भव्यशरीर द्रव्यावश्या, 'जो जीयो' त्यादि, यो जीवो योया अवान्यदेशलक्षणया जमत्ये। सक्लनिर्पतिलक्षणा, ओनामगर्भव्यवच्छेदमाइ, तिला तो निर्गतोऽनव शरीरसमुच्छूयेणेति पूर्ववत्, आदत्तो-गृहीतेन, पये त्वभिदधति अधएण' ति आत्मीयत, जिरहटेर भाषनेत्यादि पूर्व पार, अथवा सदापरणक्षयोपशमलक्षणो सेयकाळे' ति छान्दसत्वादागामिनि फाले शिक्षिप्यते, न सावच्छिक्षते, तदेतदापिनी वृत्तिगर्गाकत्य भव्यशरीरदन्यापश्यफमित्यु यते, यथा को दृष्टान्त इत्यादि भाविता यावत् ‘से त' गित्यादि । 'से कित' मित्यादि ( १८ २२) सशरीर-
श्रीअनु०
हारि-वृत्ती
लौकिक
द्रव्याव.
भव्यशरीराभ्यां व्यतिरिक्तं द्रव्यावश्यकमिति निरूपितशब्दार्थमेव त्रिविधं प्रज्ञप्तं, तद्यथा-लौकिकं कुमावनिकं लोकोत्तरं, ‘से किं त'मित्यादि
(१९-२२ )एते राजेश्वरादयः मुखधावनादि कृत्वा ततः पश्चाद्राजकुलादौ गच्छंति तदेतल्लौकिकं द्रव्यावश्कमिति क्रिया, तत्र राजा-चक्रव-
ादिमहामाण्डालिकान्तः ईश्वरो-युवराजा माण्डलिकोऽमात्यश्व, अन्ये तु व्याचक्षते-अणिमाद्यष्टविधैश्वर्ययुक्त ईश्वर इति, तलवरः-परितुष्ट-
नरपतिप्रदत्तपट्टबंधभूपितः माडम्बिका-छिन्नमंडलाधिपः कोटुम्बिक:-कतिपयकुटुम्बप्रभुः इभ्यः-अर्थवान् , स च किल यस्य पुञ्जीकृतरत्नराश्य-
न्तरितो हस्त्यपि नोपलभ्यत इत्येतावताऽर्थेनेति, श्रीदेवताध्यासितसौवर्णपट्टभूपितोत्तमाः पुरज्येष्ठो वणिक, सेनापतिः- नरपतिनिरूपितोष्ट्र-
हस्त्यश्वरथपदातिसमुदायलक्षणायाः सेनायाः प्रभुरित्यर्थः, सार्थनायक:- 'गणिमं धरिमं मेज पारिच्छेजं व दव्वजायं तु । घेत्तूणं लाभट्ठी
वञ्चइ जो अण्णदेसं तु ॥१॥ निवबहुमओ पसिद्धो दीणाणाहाण वच्छलो पंथे । सो सत्थवाहनामं धणोव्व लोए समुन्वहति ॥ २ ॥
प्रभृतिग्रहणेन प्राकृतजनपरिग्रहः, 'कल्लं पादुप्पभाताए' इत्यादि, कल्लमिति श्वः प्रज्ञापकापेक्षमेतत् , यतः प्रज्ञापको द्वितीयायामेव प्रज्ञा-
पयति, प्रादुः प्रकाशन इत्यर्थे धातुः, ततश्च प्रकाशप्रभातायां रजन्यां सुविमलायामित्यादिनोत्तरोत्तरकालभाविना विशेपणकलापेनाऽत्यतोद्यम-
वतां मानवाना तमावश्यककालमाह, 'फुल्लोत्पलकमलकोमलोन्मीलिते' इहोत्पलं पद्ममुच्यते कमलस्त्वारण्यः पशुविशेपः ततश्च फुल्लोत्पल-
कमलयो:-विकशितपद्मकमलयोः कोमलं-अकठोरं उन्मीलितं यस्मिन्निति समासः, अनेनारुणोदयावस्थामाह, 'अहापंडुरे पहाए'
अथ आनन्तर्ये, तथा ' रक्तासोगे' त्यादि, रक्ताशोकप्रकाशकिंशुकशुकमुखगुंजार्द्धरागसदृशे, आरक्त इत्यर्थः, तथा 'कमलाकरनलिनीखण्ड-
बोधके' कमलाकरो-हृदादिजलाश्रयस्तस्मिन्नलिनखिण्डं तद्बोधक इत्यनेन स्थलनलिनव्यिवच्छेदमाह, यद्वा कमलाकरनलिनीखण्डयोर्भेदनेवै प्रहणं,
'उत्थिते' उद्गते सूर्ये सहस्ररश्मौ-सहस्रकिरणे दिनकरे-आदित्ये तेजसा ज्वलति सति, विशेषणबहुत्वं महत्त्वाशयशुद्धयर्थ कर्त्तव्यमितिख्यापनार्थ,
॥ १६ ॥
द्रव्या-
हरि
-
ठाणाम
पौते सर्व एष विशेषा मन्ति तस्मि उदिते, अहातापनार्थ या विशेषकलाप इति, 'मुहधोवणे त्यादि, निगमनान्त प्रायो निगदसिखमेव, नवर पुष्प
मान्यरोग्य विशेष अमपितानि पुष्पाणि प्रथित माल्ग, विकशितानि वा पुष्पाण्यविकशितानि माल्य, आरामोद्यानयोरप्ययं विशेष विविधपुष्प-
मारगुपशोभित आरामा पम्पकवनागपशोभितमुशा।। 'मेकिंत' मित्यादि (२० २४) यदेते परकादय इडाण्यादेरुपलेपनादि कुर्वन्ति तदेतत्कु
प्रारमनिक अण्यावश्यक प्रति किया, तम परफा -धादिभिक्षापरा पीरिका-रण्यापतितपीरपरिधानामीरोपफरणा इत्यये, पर्मपण्डिका
पर्मपरिधार्मोपकरणा शत पाये, भिक्षोण्डा भिक्षामोजिा मुगतशासास्था इत्य ये, पारा भौता गौतमा लघुतराक्षमालाचार्षत
विनिप्रपादपक दिशाफ्लपपदृपभोपायत कणभिभाप्राहिण., गोवृत्तिका गोश्रर्यानुफारिण., पक्त पगाषीहि सम निगमपयेस-
य फरेंवि । भुजति य जह गावी तिरिक्सपास विभायेन्ता ॥ १॥ गृहधर्मा - गृहस्य एव श्रेयानित्यभिसधाय तरायोककारिण'
धर्ममहितापरिज्ञानयत सभासद , अविरुद्धा - पेनयिका, या प- 'अविरुखविणयकारी देयादीण पराए भत्तीए । जह सियायणमुओ एष
अण्णेवि नायच्या ॥ १ ॥ विरुखा-अक्रियायादिन', परलोकारभ्युपगमात्सर्वयादिभ्य एष विरुद्धा इति, वृद्धा -तापसा प्रथमसमुत्पन्नत्वात्।
माग पद्धकाल एष दीक्षाप्रविपते पारका धिगया , अन्ये तु पृद्धभावका इति ब्याचक्षते धिग्वर्णा एव, प्रभृतिपणात् परिणामकादिपरिप्रह
पारणस्था 'कल्ल' मित्यादि पूर्वपत् 'इद सिवेत्यादि, इद्र प्रतीत कर कार्तिकेय रुद्र प्रतीत शियो महादेय पेअपणो यवनायक
देव मामा य नागो भवनयासिभेद यक्षो-ज्यन्तर भूत.-स एय मुकु दो पळदेय. आर्या प्रशान्तरूपा दुर्ग पोटिक्रिया सैव महिषावारूटा,
उपलेपमम्माजापर्षणधूपपुष्पगधमाल्यादीनि द्रव्यावश्यकानि पुर्यवि, मनोपलेपा-छगणादिता प्रतीतमेव सम्मार्जन दण्डपुच्छादिना
आवर्पण गधौदपादिनति 'से-त' मित्यादि । 'जे इमे' ति ( २१ २६) ये एते ' समणगुणमुफगोगित्ति ' श्रमणा साधषस्तेषां गुणा
॥१७॥
श्रीअनु० कुप्रावच- निक हारि.वृत्ती लौकिक- - ॥१८॥ द्रव्या- वश्यक लक्षणात्, मूलोत्तराख्याः प्राणातिपातादिविनिवृत्त्यादयः पिण्डविशुद्धचादया, योजनं योगः आसेवनमित्यर्थः प्रमणगुणेषु मुजो योगो यैस्ते तथा- विधाः, शेपाः अवयवाः यावत् घट्टत्ति अवयवावयविनोरभेदोपचारात् जङ्ग्रे फेनकादिना पृष्टे येषां ते घृष्टाः, तथा 'मट्ठा' तैलोदकादिना मृष्टाः मतुप्लोपाद्वा मृष्टवतो मृष्टाः 'तुप्पोट्ट 'त्ति तुप्रंस्निग्धं तुपा ओष्ठाः समदना वा येषां ते तुपौष्ठाः, शेपं कण्ठय, यावदुभयफा- लमावश्यकस्येत्येवावश्यकाय, छट्ठीविभत्तीइ भण्णद चउन्थीति प्रतिक्रमणायोपतिष्ठन्ते वदेतत् द्रव्यावश्यक, भावशून्यत्वादभिप्रेतफलाभावाग, एत्थ उदाहरणं- 'वसंतउरं नगरं, तत्य गलो अगीयत्वसंदिग्गो भविय विहरति, तत्व य एगो सविग्गो समणगुणमुकजोगी, सो दिवमदेवसिय उदउलादियाओ अणेसणाओ पडिगाहेत्ता महता संवेगेण पडिकमणकाले आलोएति, तस्स पुण सो गच्छगणी अगीयत्यत्तणओ पायच्छित्तं देतो भणति-अहो इमो धम्मसडिओ साहू, मुई पांडमीवतु दुर आलोएउं, एवं नाम एसो आलोरति अगूहतो असढत्तओ सुयोति, एवं च दट्टणं अण्णे अगीयस्थसमणा पससंति, चिंतेति य-गवरं आलोएयध्वंति, णस्थि किंचि पडिसेवितेणंति, तत्थ अण्णया कगादी गीयत्यो संविग्गो विहरमाणो आगओ, सो दिवसदेवसिय अविहिं दहणं उदाहरणं दाएति-गिरिणगरे वाणियओ रत्तरयणाणं परं भरेऊण वरिमे २ मंपलीवेइ, एवं एवं च दट्टणं सबलोगो अविवेगत्तओ पसंसति-अहो' इमो धण्णो जो भगवतं अग्गि तप्पेति, तत्यऽण्णया पळीविरं गिह वाओ य पालो जाओ सन्वं नगरं दीं, ततो सो पन्छा रण्णा पडिहओ, णिण्णारो य कओ, अण्णादि णगरे एवं घेव करेइ, सो राइणा सुतो जद्दा कोधि वाणिओ एवं करे इत्ति, सो तेण सव्वस्सहरणो काऊण विसजिओ, अडवीए किं न पलीवेसि?, तो जहा तेण वाणिएण अवसेसावि दहा एवं तुमंपि एवं पसंसंतो एते साहुणो ॥१८॥ +x
भाषा-
वश्यकम्
श्रीअनु०
भावप्रधान वाऽऽवश्यक
॥१९॥
सम्बरि परिषयसि, वाहे जादे सो न ठाइ ताहे वेण सागुणो भणिवा एस महानिदम्मा अगीयत्यो, वा अलं एयस्स आणाप, जइ एयस्स णि-
गगहो ण कीरह तआ अण्णेषि विणरसतित्ति । 'सेत' मित्यादि निगमनमय निगदसिद्ध । 'से किंत' मित्यादि ( २२ २८) अवश्यक्रियानुष्ठा
नादावश्यक गुणानाप आवश्यमामा करोत्यावश्यक, उपयोगागात्मकत्वादावश्वासावावश्यफ घेति समास
भाषावश्यक, भावावश्यक शिषध प्रज्ञप्त, पद्यया- आगमतो नोआगमवय, ' से कित' मित्यादि, ( २३-२८)श उपयुक्त ,अयमत्र भावार्थ -
आवश्यकपदार्यशस्तवनितसवगेन विशुद्धधमातपरिणामस्तत्रैवोपयुक्तस्तदुपयोगान यत्यादागमतो भावावश्यकमिति, तथा चाह- सेत'-
मित्यादि निगमन । से किंत ' मित्यादि, ( २४ २८ ) नौआगमतो भावावश्यक मानधियोभयपरिणामो, मिश्रवपनत्वानोशमस्य,
विविध प्राप्त, वपया-लौक्पिमित्यादि, ' से किंव' मित्यादि ( २५ २८) पूपाहे भारतमपराहे रामायण, पद्वग्नीतॄणां पत्रफपरावर्तन-
सयतगात्रादिक्रियायोगे सति तदुपयोगमावतो शानक्रियोभयपरिणामसद्भायादित्यभिप्राय , ' से त' मित्यादि निगमा, 'सेकिंत' मित्यादि
( २६ २९) गतार्थ याविनजलीत्यादि, इजजलिहोमजपाणुरूषनमस्कारादीनि श्रद्धाउभाषयुक्तस्वात, भाषावश्यकानि कुर्वति, तत्र इज्ज्या-
स प यागदेवताविषय मातु;अलिरिरजाजलिमातृनमस्कारविधावितिभाष होमामि -हपनत्रिया जपो-
मत्रादि यासा उडुरुक्स(ज) ति देशीयपा पभगर्जितफरणार्थ इति, भये तु व्याचक्षते उदु-गुस तेण रक्ख(क)ति सहकरण सपि वसभ
केशियादि पेय घेप्पति, नमस्कार प्रतीतो, यथा मो भगयते दिवसायाय, आदिशम्पात् स्तपादिपरिग्रह , ' से त' मित्यादि, निगमन,
‘से कि त 'मित्यादि, (२७३०) यदित्यावश्यफमभिसपगते, श्रमणो घेत्यादि सुगम, यापत्तचित्तत्यादि, सामान्यतस्तस्मिन् आवश्यके
पित्त-भावगनोऽस्येति तचित्त , तथा व मनो द्रव्यमन प्रतीत्य विशेषोपयोग था, तथा तल्लेश्य तत्स्थशुभपरिणामविशेष इति भावना,
प्रलियागाजलिरच्यते,
-
॥ १९॥
श्रीअनु०
हारि-वृत्ती
नोआगम
भावा-
वश्यक
श्रुतनिक्षे-
पाश्च
॥२०॥
उक्तं च- 'कृष्णादिद्रव्यसाचिव्यात्परिणामो य आत्मनः । स्फटिकस्येव तत्रायं, लेश्याशब्दः प्रयुज्यते ॥ १॥ तथा 'तद्ध्यवसितः' इहाध्यव-
सायोऽध्यवसितं-तचित्तादिभावयुक्तस्य सतः तस्मिन्नावश्यक एवाध्यवसितं क्रियासंपादनविषयमस्यति तद्ध्यवसिनः, तथा तत्तीबाध्यव-
सायः इह प्रारम्भकालादारभ्य संतानक्रियाप्रवृत्तस्य तस्मिन्नेव तीव्रमध्यवसाय प्रयत्नविशेषलक्षणमस्येति समासः, तथा तदर्थोपयुक्त:-
तस्यार्थस्तदर्थस्तस्मिन्नुपयुक्तः, प्रशस्ततरसंवगविशुध्यमानस्याऽऽवश्यक एव प्रतिसूत्रं प्रत्यर्थ प्रतिक्रिय चोपयुक्त इति भावार्थः, तथा
तदर्पितकरणः इह उपकरणानि-रजोहरणमुखवस्त्रिकादीनि तस्मिन्नावश्यके यथोचितव्यापारनियोगेनापितानि-न्यस्तानि करणानि येन स त-
थाविधः, द्रव्यतः सम्यक् स्वस्थानन्यस्तोपकरण इत्यर्थः, तथा तद्भावनाभावितः, असकृदनुष्ठानात्पूर्वभावनाऽपरिच्छेदत एव, पुनः २ प्रति-
पत्तेरिति हृदयं, असकृदनुष्ठानेऽपि प्रतिपत्तिसमयभावनाअविच्छेदादिति, उपसंहरन्नाह- अन्यत्र-प्रस्तुतव्यतिरेकेण कुत्रचित्कार्यान्तरे मनः
अकुर्वन् , मनोग्रहणं कायवागुपलक्षणं, अन्यत्र कुत्रचिन्मनोवाकायानकुर्वन्नित्यर्थः, उभयकालं--उभयसन्ध्यमावश्यक-प्रागनिरूपितशब्दार्थ
करोति-निवर्त्तयति स खल्वावश्यकपरिणामानन्यत्वादावश्यकमिति क्रिया, 'सेत' मित्यादि निगमनं, उक्तं भावावश्यकं ।। अस्यैवेदानी-
मसंमोहाथ पर्यायनामानि प्रतिपादयन्नाह ' तस्स णं इमे' इत्यादि (२८-३०) तस्यावश्यकस्य 'ण' मिति वाक्यालकारे अमूनि वक्ष्यमाणानि
एकार्थिकानि- तत्त्वत एकार्थविपयाणि नानाघोपाणि-नानाव्यञ्जनानि नामधेयानि भवन्ति, इह घोपा उदात्तादयः कादीनि व्यञ्जनानि ।
तद्यथा- 'आवस्सगं' गाहा (*२-३०) व्याख्या-अवश्यक्रियाऽनुष्ठानादावश्यकं, गुणानां वा वश्यमात्मानं करोतीत्यावश्यकं, अवश्य-
करणीयमिति मोक्षार्थिना नियमानुष्ठेयमिति, ध्रुवनिग्रह इत्यत्रानादित्वात्प्रायोऽनंतत्वाच ध्रुवं- कर्म तत्फलभूतो वा भावस्तस्य निग्रहो ध्रुव-
निग्रहः, निप्रहहेतुत्वान्निग्रहः, तथा कर्ममलिनस्याऽऽत्मनो विशुद्धिहेतुत्वाद्विशुद्धिः, अध्ययनपटकवर्ग:-- सामायिकादिषडध्ययनसमुदायः
-
॥२०॥
--
श्रीअनुः
हारि पत्ता
व्यतिरिक्त
श्रुत
॥ २१॥
-
मम्या जीवकर्मसवधव्यवहारापरयना याय गोक्षाराधनानिय घनत्वादाराधना मार्ग-पथा शिवस्येति गाधार्थ । 'समणेण' गाहा
(७३-३१) निगदसिद्धष, नपर अन्त इति मध्ये, 'सेत' मित्यादि निगमन । 'से कित'मित्यादि (२९ ३१) श्रुत प्रागनिरूपितशब्दार्थमेव, चतु-
र्षिध प्रशासमित्याद्यावश्यकविवरणानुसारतो भावनीय, यावत् 'पत्तयपोत्ययलिीहत ( ३७ ३४ ) इह पत्रकाणि तलताल्यादिसबन्धीनि
तत्सपावनिष्पन्नास्तु पुस्तका, वस्त्रानिएफपणे इत्य ये, इयमर भावना- पत्रफपुस्तकरिखितमपि भाषश्रुतरिय धनत्वात् द्रव्यश्रुवमिति ।
साम्प्रत प्राकृतशैल्या, तुल्यशब्दाभिधेयत्वा सशरीरभन्यशरीरव्यतिरिषद्रव्यश्रुताधिकार एव निदोपत्वादिल्यापनप्रसगोपयोगिनया
सूयनिरूपणायाह अह वे त्यादि अययेति प्रकारातरप्रदर्शनार्थ सूत्र पञ्चविध प्रज्ञप्त, ताथा · अडज' मित्यादि से किं त' मित्यादि
अहाजातमण्डन हसगर्भादि, फारणे कार्योपचारात्, इस फिल पतन तस्य गर्भ २ कोशिकारक , अादिशब्द स्वभेदप्रकाशक फौशिकार-
प्रभय पटकसूत्रमित्यर्थ , पपी द्रयहसगर्भनमित्यादि केचित्, ‘से त' मित्यादि निगमन, एव शेपेष्वपि प्रश्नानगमो वारये, पोण्डात्
जात पोण्डज फलिहमादिति-पप्पोसफलादि फारणे कार्योपचारादेषेति भावना, फीटाजात फीटज पश्यविध प्रसप्त, ताथा प?'-
त्यादि, पहिति पट्टसून मलय अगुफ चीणागुफ मिरागादि, अत्र गृद्धा व्यापयते किल जमि विसए पट्टो उप्परनति तत्थ अरण्णे पण
णिगुजहाणे मस पीण या आमिस पुजपुजेहिं ठविग्जद, ततो तेसिं पुजाण पासओ णिपुण्णया अतरा यहये खौलिया भूमिए उद्धा
निहोडिग्जति, नत्य पणतराओ पयगकोडा आगन्छति, ते मसचीणादियमामिस परत इतो ततो य कीलतरेसु सचरता राम मुयति, एस
पति, एस य मळयाजेमु भणितो, एव पेव मलयविस उप्पण्णे ,मलराति भण्णइ, एव घेप चीणविसययहिमुप्पण्णे असुए, बीणविस
युप्पण्णे घीणमुपति, एवमेतसि खेत्तविससओ फीडरिससो कीडविसेसतो य पट्टसुत्तविसेसतो भवति, एव मणुयादिरहिर घेत्तु फेणयि जोरण जुत्त
-
॥२१॥
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
RECE
नोआगम
भावश्रुतं
स्कंधनिक्षे-
पाश्च
॥२२॥
भायणत्थं ठविज्जति, तो तत्थ किमी उप्पज्जति, ते वायाभिलासिणो छिदेण णिग्गता इतो ततो आसन्नं भमंति, तेर्सि णीहारलाला किमिराग-
सुत्तं भण्णइ, तं सपरिणामरंगरंगियं चेव भवइ, अन्ने भणति-जाहे रुहिरुप्पन्ना किमिते तत्थेव मलित्ता कसवढे उत्तारित्ता तत्य रसेहिं जोगं
पक्खिवित्ता पट्टसुत्तं रयंति तं किमिरागं भण्णइ, अण्णुग्गाली, वालयं पंचविध ' उणिय' मित्यादि उण्णादिया पसिद्धा, मिएहितो लहुतरा
मृगाकृतयः वृहस्पिछाः तेसि लोमा मियलोमा, कुतवो उंदररोमेसु, एतेसिं चेव उणियादीणं उवहारो किसिं, अहवा एतेसिं दुगादि-
संजोगेण किट्टिस, अहवा जे अण्ण सणमादिया रोमा ते सव्वे किट्टिसं भण्णति, 'से तं वालज मिति निगमनं । 'से कि त वागज' मित्यादि,
सनिगमनं निगदसिद्धमेवेति, 'से किं त' मित्यादि, ( ३८-३५ ) इदमप्यावश्यकविवरणानुसारतो भावनीय, प्रायस्तुल्यवक्तव्यत्वात् , नवर-
मागमतो भावश्रुतं तज्झस्तदुपयुक्तस्तदुपयोगानन्यत्वात्, नोआगमतस्तु लौकिकादि, अत्राह-नोआगमतो भावभुतमेव न युज्यते, तथाहि-यदि
नोशब्दः प्रतिपेधवचनः कथमागमः?, अथ न प्रतिषेधवचनः कथं तर्हि नोआगमत इति, अत्रोन्यते, नोशब्दस्य देशप्रतिपेधवचनत्वात् चरण-
गुणसमन्वितश्रुतस्य विवक्षितत्वात् चरणस्य च नोआगमत्वादिति । ‘ज इमं अरहतेही' (४२-३७ ) त्यादि, नन्दीविशेषविवरणा-
नुसारतोऽन्यथा वोपन्यस्तविशेषणकलापयुक्तमपि स्वबुद्धया नेयमिति, शेपं प्रकटार्थ यावनिगमनमिति । ' तस्स णं इमे' इत्यादि पूर्ववत
'सुतसुत्त' गाहा (*४-३८ ) व्याख्या-श्रूयत इति श्रुतं, सूचनात्सूत्रं, विप्रकीर्थिग्रन्थनाद् प्रयः, सिद्धार्थमन्तं नयतीति सिद्धान्तः,
मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकपाययोगप्रवृत्तीवशासनात् शासनं, पाठांतरं वा प्रवचनं, तत्रापि प्रगतं प्रशस्तं प्रधानमादी वा वचन
प्रवचनं, मोक्षायाज्ञप्यन्ते प्राणिनोऽनयेत्याज्ञा, उक्तिर्वचनं वाग्योग इत्यर्थः, हितोपदेशरूपत्वादुपदेशनमुपदेशः, यथावस्थितजीवादिपदार्थ-
प्रज्ञापनात् प्रज्ञापनेति, आचार्यपारम्पर्यणागच्छतीत्यागमः, आप्तवचनं आगम इति, एकार्थपर्यायाः सूत्र इति गाथार्थः । ‘से त' मित्यादि
॥२२॥
,
.
निक्षेपा:
श्रीअनु०
हारि पत्ता
-
॥ २३ ॥
सम्प्रदाय
,
निगमन । ' से कित' मित्यादि ( ४४ ३८) परतुवो भाविताथमेष, याव शरीरभव्यशरीरव्यतिरित्तस्त्रिविध प्रज्ञप्तस्तगया, 'सभित्ते
त्यादि प्रश्नसूत्र । ४७ ३९) चित्त मनोऽथविज्ञानमिति पर्यायाः सह चिचन वर्तत इति सचिचा सनित्तश्चासो द्रव्यस्क धनेति समास
इस विशिष्टैकपरिणामपरिणत आत्मप्रदेशपरमाण्यादिसमूह' स्कन्ध अनेकविध -अनेकप्रकार व्यक्तिभेदो प्रक्षप्त -प्ररूपित
हयस्कन्ध' इत्यादि, हय -अश्व स एय विशिष्टकपरिणामपरिणतत्वात्स्फन्धो हयरफन्ध , एव शेपेष्वपि भावतीय, इह प सचित्त-
दयस्क धाधिकारावारमन एय परमायतश्चेननवादसवयेयप्रदेशात्मकत्याच कथब्धि छरीरभेदे सत्यपि यादीना हयादिजीवा एव
गृपये इति
प्रभूतोदाहरणाभिधान तु विजातीयानेफरक धाभिधाने परमपुर पस्कन्धप्रतिपादनपरदुनयनिरासार्थ,
तथा पाहुरेफे एफ एप हि भूतात्मा, भूते भूते व्यवस्थित । एकधा यहुधा चैव, दृश्यते जलच द्रयत् ॥ १॥" एव हि गोतरापभाष
प्रसङ्गात् व्यवहारानुपातिरिति । 'सेत ' मित्यादि निगमन । ' से किं त' मित्यादि, (४८४०) अविद्यमानपित अचित्त' अचित्तश्चा-
सो द्रव्यस्क धोति समास,, अनेकविध प्रमाप्त इति पूर्ववत् , वगया--द्विप्रदेशिफ इत्यादि आनिगमन सूयासमिति, 'से कित' मित्यादि
(४९४०) मिझ सरित्तारित्तसका ततो मिश्रश्वासौ द्रव्यस्क धोति समास सेनाया-हस्त्यश्वरथपदातिसन्नाहरपड्गकुन्तादि-
समुदायलक्षणाया अग्गरक ध अमानीकमित्यर्थ , तथा मध्यम पश्चिमति, 'सेत' मित्यादि निगमन, 'अहवे' त्यादि (५० ४०) सुगम
यापत् से कि त कासिणकराधे (५१४० ) पृत्स्न -सपूर्ण पृत्स्नधासौ स्क पश्चेति विप्रहः ' सव' इत्यादि, स एव हयस्यन्ध इत्यादि,
आह-योष तत किमर्थ भेदेनोप यास इति, उच्यते, प्राम् सरितद्रव्यस्कन्धाधिकारात् तथाऽसम्भविनोऽपि बुद्ध या निकृष्य जीवा एषोता
इह तु जीवप्रयोगपरिणामितशरीरसमुदायलक्षण सगम एय कृत्स्न स्कन्ध इति, अये तु जीवस्यैव कृरतम धत्वाद् व्यत्ययेन व्याचक्षते,
॥२३॥
श्रीअनु०
हारि-वृत्ती
द्रव्यभाव
स्कन्धाः
॥२४॥
तथाऽप्यविरोधः, 'सेत' मित्यादि निगगनं । ' से किं त' मित्यादि (५२-४१) न कृत्स्नः अकृत्स्नः अकृत्स्नभासी स्कन्धा अकृत्स्नस्कन्धः
'से नेवे' त्यादि, स एव द्विप्रदेशादिः, अयमन भावार्थ:- द्विप्रदेशिकः विप्रदेशिकमेपेक्ष्याकृत्स्नो वर्तते इत्येवमन्येप्पपि वक्तव्यं, न गावत् का-
स्न्यमापात इति, योवं हयादिकृत्स्नस्कन्धस्यापि तदन्यमहत्तरस्कन्धापेक्षया अकृत्स्नस्कन्धत्वप्रमगो, न, असंख्गेयजीवप्रदेशान्योन्यानुगत-
स्यैव विवक्षितत्वात् जीवप्रदेशानां च स्कन्धान्तरेऽपि तुल्यत्वाद् वृहत्तरस्कन्धानुपपत्तिः, जीवप्रदेशपुद्गलसाकल्यवृदो हि महत्तरत्वमिति, अत्र
बहु वक्तव्यं तत्तु नोच्यते ग्रन्थविस्तरभयाद् गममिकामात्रमेतत्, 'सेत' मित्यादि निगमनं । ' से किं त' मित्यादि ( ५३-४१ ) अनेक-
द्रव्यशासी स्कन्धश्चेति समासः, विशिष्टकपरिणामपरिणतो नगजनोरुग्दनकेशागनेकद्रगसमुदाय इत्यर्थः, तथा च ह- 'तस्सेवे'.
त्यादि, तस्यैव विवक्षितस्कन्धस्य देशः-एकदेशः अपचितो जीवप्रदेशपिरहादिति भावना, तथा तस्यैव देश उपचितो जीनप्रदेशभावादित्ति
हृदयं, एतदुक्तं भवति-जीवप्रयोगपरिणामितानि जीवपदेशावचितानि च नसरोमरदनकेशादीन्यनेकानि द्रव्याणि तशाऽन्यानि जीवप्रयोग-
परिणामितानि जीवप्रदेशोपचितानि च चरणजघोरुप्रभृतानि प्रभूतान्येन, एतेपामपनितोपचितानामनेकद्रव्याणां पुनर्गो विशिष्टै परिणामो
देहाख्यः सोऽनेकद्रव्य इति, अब्राह- ननु द्रव्यस्कन्धादस्य को विशेप ? इति, उच्यते, म फिल यावानेव जीवप्रदेशानुगतस्तावानेव विशिष्टेक-
परिणामपरिणतः परिगृपते, न नसागपेक्षयापि, अयं तु नवापेक्षगाऽपत्गियं विशेष इत्यलं प्रसङ्गेन 'सेत' मित्यादि निगमनं 'से किंत-
मित्यादि सुगम ( ५५-४२ ) यावत् ' एतेसि' मित्यादि नवरमागमतो भावान्धः स उपयुक्त तदर्थोपयोगपरिणामपरिणत इत्यर्थः, नो-
आगमतस्तु ज्ञानक्रियासमूहमय इति, अत एवाह 'एतेसिं चेव' इत्यादि (५६-४१) एतेपामेव प्रस्तुतावश्यकभेदानां सामागिकादीनां
पण्णामध्ययनानां समुदायसमितिसमागमेन, इहाध्ययनमेव पवागसमुदायत्वात् रामुदायः, समुदायानां समितिः-मेलकः, समुदाय-
॥२४॥
श्रीअनु०
हारि वृत्ती
आवश्यक-
निरूपण
मेलक समुदायसमिति , इय च स्वस्वभावव्यवस्थितानामपि भवति अत एकीभावप्रतिपस्यर्थमाह- समागमेन समुदयसीमते समागमो-
विशिष्टेकपरिणाम इति समासस्तेन आवश्यकश्रुतभावस्कन्ध इति लभ्यते, अयमा भावार्थ -सामायिकादीना पण्णामध्ययनाना समावेशात
शानदर्शनक्रियोपयागवतो नोआगमतो भाषस्क धा, नोशनस्य मिभवयनत्वात् क्रियाया अनागमत्वादिति, निगमन । 'तस्स ण
मित्यादि ( ५७ ४३ ) पूर्ववत्, यावत् 'गणकाय ' गाहा ( *५ ४३ ) व्याख्या-मल्लगणवद्गण पृथिवीसमस्तजीव कायवरकाय, ज्यादि-
परमाणुरक धवस्कप: गोवर्गवर्ग शालिधायराशियद्राशि विप्रकीर्णधायपुजीकृतपुजवपुजः गुहादिपिण्डीकतपिंडवत् पिण्ड: हिरण्या-
दिव्यनिकरवनिकरः तीर्थादिषु समिलितजासपातवत् सपात: राजगृहावाणजनाकुलनन् आकुल पुरादिजनसमूहवत् समूह 'सेत-
मित्यादि निगमन । आइनमें पुनरिदमावश्यक पव्ययनात्मकमिति ?, उच्यते, पधाधिकारविनियोगात्, क एतेऽर्थाधिकारा ? इति तानुपर
शयमाइ-मावस्सगस्स ण 'मित्यादि (५८४३) सावज्जगाहा (*६ ४३) व्याख्या- सापपयोगविरति सपापव्यापारविरमण सा-
| माविकार्याधिकार., परकीर्तनेति सफलदु खविरेकभूतसावययोगविरत्युपपेराफत्वानुपारिवात्सद्भुतगुणोत्कीर्तनकरणादन्त करणशुद्धेः प्रधान
कर्मक्षयकारणत्वादर्श विशुद्धि पुार्योधिलाभहेतुत्वाद्भगवता जिनाना यथाभूता यासाधारणगुणोत्कीर्तना पतुर्विशतिस्तवस्येति, गुणवसश्च
प्रारपित्त्यर्थ पन्दना पश्नाध्ययनस्य, तत्र गुणा मूलगुणोत्तरगुगवपिण्डविशुद्धपादयो गुणा अस्य वियन्त इति गुणवान् तस्य गुणवत प्रति-
पत्त्यर्थ वदनादिलक्षगा (प्रतिपत्ति.) कार्येति, उकच 'पासत्यादी गाहा, घशात्पुष्टमालपनमासाद्यागुणवतोऽपीत्याद, उक्त प परियाय' गाहा,
स्खलितस्य निंदा प्रतिक्रमणार्थाधिकार फचित्प्रमादत स्खलितस्य मूलगुणोचरगुणेषु प्रत्यागतसवेगविशुद्धपमानाभ्यवसायस्य प्रमाए.
कारणमनुसरतोऽकायमिदमतीवेति भावयतो निंदाऽऽत्मसाक्षिकीति भावना, प्रणचिकित्सा कायोत्सर्गस्य, इयमन भावना-नि दया शुद्धिमना
॥ २५ ॥
श्रीअनु०
हारि. वृत्तो
अर्था-
धिकाराः
॥२६॥
सादयतः व्रणसाधोपनयेनालोचनादिदशविधप्रायश्चित्तभैपजेन चरणानिचारवणचिकित्सेति, गुणधारणा प्रत्याख्यानार्थाधिकार इति, अयमत्र
भावार्थ:- यथेह मूलगुणोत्तरगुणप्रतिपत्तिः निरतिचारसंधारणं च तथा प्ररूपणमाधिकार इति, चशब्दादन्ये चापान्तराला अर्थाधिकारा
विशेया इति, एवकारोऽवधारण इति गाथार्थः । एषां च प्रत्यध्ययनमर्थाधिकारद्वार एवावकाशः प्रत्येतव्यः । साम्प्रतं यदुक्तमादौ ' श्रुत-
स्कन्धाध्ययनानि चावश्यक ' मिति तनावश्यकादिन्यासोऽभिहित इदानीमध्ययनन्यासावसरः, स चानुयोगद्वारप्रक्रमायातः प्रत्यध्ययनमोघ-
निष्पन एव वक्ष्यते, लाघवार्थमिति । साम्प्रतमावश्यकस्य यद्वपाख्यातं यच्च व्याख्येयं तदुपदर्शयन्नाह-'आवस्स गाहा (*७-४४)
व्याख्या-पिण्डार्थ:-समुदायार्थः वर्णित:-कथितः समासेन-संक्षेपेण आवश्यकश्रुतस्कन्ध इति शास्त्रस्यान्वर्थाभिधानात्, इत ऊ मेकैकमध्ययनं
की यष्याम:- वक्ष्याम इति गाथार्थः । कीर्तनं कुर्वनिदमाह-' तंजहा-सामाइय' मित्यादि ( ५९-४४) सूत्रसिद्धं यावत् 'तस्थ पढम-
मज्झयणं सामाइयं ' तत्रशब्दो वाक्योपन्यासार्थो निर्झरणार्थो वा, प्रथम-आद्यं शेषचरणादिगुणाधारत्वात्प्रधानं मुक्तिहेतुत्वाद्, उक्तं च-
'सामायिकं गुणानामाधारः खमिव सर्वभावानाम् । नहि सामायिकहीनावरणादिगुणान्विता येन ॥ १॥ तस्माजगाद भगवान् सामा-
यिकमेव निरुपमोपायम । शारीरमानसानेकदुःखनाशस्य मोक्षस्य ।। २ ।। बोधादेरधिकमयनमध्ययनं प्रपञ्चतो वक्ष्यमाणशब्दार्थ सामा-
यिकम् , इह च समो-रागद्वेषवियुतो यः सर्वभूतान्यात्मवत् पश्यति, आयो लाभः प्राप्तिरिति पर्यायाः, समस्य आयः समायः, समो हि
प्रतिक्षणमपूर्वनिदर्शनचरणपर्यायवाटवीभ्रमणसंशविच्छेदकैर्निरुपमसुखहेतुभिरधःकृतचिन्तामणिकल्पद्रुमोपमैयुज्यते, स
प्रयोजनमस्याध्ययनसंवेदनानुष्ठानन्दस्यति सामायिकं, समाय एव सामायिकं तस्य सामायिकस्य 'ण' मिति वाक्यालगरे 'इमे' 'ति
अनि वक्ष्यमाणलक्षणानि महापुरस्येव चत्वारीति संख्या न त्रीणि नापि पत्र अनुयोगद्वाराणि, इहाध्ययनार्थकथनविधिरनुयोगः, द्वाराणीव
॥२६॥
.
बी
उपकमामि-
क्षेपानु-
योगना-
नां क्रम
,
गानि-नारपशानि, मादिकपुरमाथापिगमोपायहागणीसप भवति, 'तयथे' त्युप यासाथ 'उपक्रमे ' त्यादि, इस
मानमा विपापति, पया मारमनगरमेव भवति, कतारमपि दुरधिगमन कायातिपत्तये प, धतुर्मूलार तु प्रनिद्वारा
पण मुभाषिगर्म पारिपार पपल सामायिकपुरमप्पयाधिगमापायद्वारा यमशास्याधिगम भवति, एकनाराजगतमपि र दुरभिगम,
मग तु गज्याभिगममिया परवान् रोप यास इति, वोपक्रमणमुपक्रम इति भानसाधन शालस्य न्गासशसमीपीकर-
सपना पायो मार गुदवायोगनेस्नुपम इति करणसाधन मुपायतेऽस्मादिति वा विनीतविनेपवियादित्युपका इस्यपान
माधा, या पगियो गुन स्निगागम्यायोगं कारपसारमाऽपादा वाद इति । एवं निक्षेपण शिक्षेप शिक्षिप्यते वा अनागरिमन-
मारितिभाष पारा रमापति पयाय', एबमनुगमनमागम आगम्यतेऽनेगारिममरमादिति याऽनुगमः, सूत्रस्यानुकूल परिछेर
पाप , पY TT TO नीयोडोमिमस्माशिी ना T , आतधर्मात्मारय वा एकाशपरिरहेर इत्यथ । माह-एषामुपक्रमारिवाराणां
मिग मशी, भोप्यो, 7 गुमाव सरसमीपीमून विभिप्यते, 7 पानिक्षिप्त मादिभिरर्यतोऽनुगम्यते, न चापोऽनगुगत
मिरिपापा इस्योऽयमेव का इति, प-ममधमुपश्मा. समीपमानीय रचितीक्षेपम् । अनुगम्यतेऽय शाम यररोकप्रभेदैस्तु ॥१॥
गोपकमो सिरहार गाधीप इतरण, नगराभिधिरगयाsx-'मे कित' मित्यादि (६०-४५) वस्तुतो भाविताधमेय, यावत् ' से कित
जापगगरीरमपिगगरीसहरिणे दपोषकमे' यारि, विविध प्रशस्तपथा-' सनित ' त्यादि, (६१-४६) द्रव्योपक्रम इति पत्तते.
रोगभग: गपित्ताम्यापमनिगमनावमा मिस पप, भाषापस्त्वयमिह-सनित' स्यादि, दम्योपक्रम विपदपतुष्पदापदभेदभिम ,एकेको
ARN.-परिक यातितासे प, पर परिकर्म-अन्यरर गुणविरोएपरिणामकरण तस्मिन् मति, रापया-पृवाधुपयोगेन नटादीना वणा-
॥२७॥
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
॥२८॥
द्रव्योप-
दिकरणमथवा कर्णस्कन्धवर्द्धनादिक्रियेति, अन्ये शास्त्रगान्धर्वनृत्यादिकलासम्पादनमपि द्रव्योपक्रम व्याचक्षते, इदं पुनरसाधु, विज्ञानविशे-
पात्मकत्वाच्छानादिपरिज्ञानस्य, तस्य च भावत्वादिति, कित्वात्मद्रव्यसंस्कारविवक्षाऽपेक्षया शरीरवर्णादिकरणवत्स्यादपीति, एवं चतुष्पदाना-
मपि हस्त्यश्वादीनां शिक्षागुणविशेषकरणं, एवमपदानां अप्याम्रादीनां वृक्षविशेषाणां वृक्षायुर्वेदोपदेशाद्वार्द्धक्यादिगुणापादनमिति, एतत्फ-
लानां वा गीप्रक्षेपकोद्रवपलालादिस्थगनादिनेति, आह-यः स्वयं कालान्तरमाव्युपगम्यते यथा तरोर्वार्द्धक्यादि तत्र परिकर्मणि द्रव्योपक-
मता युक्ता, वर्णकरणकलादिसंपादनस्य तु कालान्तरेऽपि विवक्षितहेतुजालमन्तरेणानुपपत्तेः कथं परिकर्मणि द्रव्योपक्रम इति, अत्रोच्यते,
विवक्षितहेतुजालमन्तरेणानुपपत्तेरित्यसिद्ध, कथ ?, वर्णस्य तावन्नामकर्मविपाकित्वात्स्वयमीप भावात् , कलादीनां झायोपशमिकत्वात्तस्य च
कालान्तरे स्वयमपि संभवात् , विभ्रमविलासादीनां च युवावस्थायां दर्शनात् , तथा वस्तुविनाशे च पुरुपादीनां खड्गादिभिर्विनाश एवोपक्र-
म्यत इति । आह-परिकर्मवस्तुनाशोपकमयोरभेद एव उभयत्र पूर्वरूपपरित्यागेनोत्तरावस्थापत्तेरिति, अत्रोच्यते, परिकर्मोपक्रमजनितोत्तर-
रूपापत्तावपि विशेषेण प्राणिनां प्रत्यभिज्ञानदर्शनात्, वस्तुनाशोपक्रमसंपादितोत्तरधर्मरूपे तु वस्तुन्यदर्शनाविशेषसिद्धिरिति, अथवैकत्र
नाशस्यैव विवाक्षितत्वाददोपः, ‘से कि त अचित्तदव्योवकमे ' त्यादि ( ६५-४६) निगमन, निगदसिद्धमेव, नवरं सण्डादीनां गुडादी-
नामित्यत्रानलसंयोगादिना माधुर्यगुणविशेषकरणं विनाशच, भिश्रद्रव्योपक्रमस्तु स्थासकादिविभूषिताश्वादिविपय एवेति, विवक्षातश्च कारक-
योजना द्रष्टव्या, द्रव्यस्य द्रव्येन द्रव्याद् द्रव्ये वोपक्रमो द्रव्योपक्रम इति । ' से कित' मित्यादि, (६७-४८ ) क्षेत्रस्योपक्रमः क्षेत्रोपक्रम
इति, आह-क्षेत्रममूर्त नित्यं प, अतस्तस्य कथं करणविनाशाविति ?, अत्रोच्यते, तद्व्यवस्थितद्रव्यकरणविनाशभावादुपचारतः खल्वदोषः,
तथा चाह--तास्थ्यात्तद्व्यपदेशो युक्त एव, मचाः मोशन्तीति यथा, तथा चाह सूत्रकारः-' जमिण ' मित्यादि, यदलकलिकादिभिः क्षेत्राण्यु-
॥२८॥
श्रीअनु:
हारि वृत्ता
अप्रशस्त-
भावोप-
क्रम
॥ २९ ॥
पक्रम्य ते योग्यतामापायन्ते आदिशब्दाद्विनाशकारणगमे इवधादिपरिप्रद 'सेत' मित्यादि निगमन । 'से किंत' मित्यादि,
(६८-४८) कालस्य वर्तनादिरूपत्वात् द्रव्योपत्रम एवोपचागत् कालोपक्रम इति, चद्रोपरागादिपरिशानलक्षणो वा, या 'जण' मित्यादि,
यन्नालिकादिभि काल उपगम्यते ज्ञानयोग्यतामापाद्यते, नालिका-घटिका, आदिश दात् प्रहरादिपरिग्रह , ' से त' मित्यादि निगमनवाक्य,
भावोपक्रमो द्विधा-आगमतो नोआगमतय, आगमतो ज्ञाता उपयुक्त , नोऽआगमतस्तु प्रशस्तोऽप्रशस्तश्चेति, नत्राप्रशस्तो डोहिणिगणिफामा-
सादीना, एत्योदाहरणानि एगा मरुगिणी, सा चिंतेति-किह धूताओ सुहिताओ होज्नति ?, तो जेहिता धूया सिक्लाविया, जहा-वरती मत्थए
पण्हीए आणिग्जासि, ताए आहतो, सो तुह्रो पाद महितुमारबो, ण दुक्खावियत्ति, तीए मायाए कहिय, ताग भणिय ज फरेदि व क्रेदि,
ण एस किंचि तुज्झ अवर अतित्ति, वितिया सिक्खाविया, तीएवि आहओ, सो झखित्ता उवसतो, सा भणति--तुमपि वीसत्या विहर, णवर
ससणओ एसोत्ति, तइया सिक्खविया, तोगयि आहओ, सो मट्ठो, तेण दढ पिट्टिया धाडिया य, त अकुलपुत्ती जा एव करेसि, तीए माया
कहिय, पच्छा कहवि अणुगमिओ अम्ह एस कुलधम्मोत्ति, धूया य भणिया-जहा देवयस्स पट्टिनासित्ति, मा छहिहिति । एगम्मि प्रयरे
घउसटिकलाकुसला गणिया, तीए परभावोपक्षमणनिमित्त रतिघरम्मि सव्वाओ पगतीओ नियरियवापार करेमाणीओ आलिहावियाओ,
तत्य य जो जो वडइमाई एइ सो सो निय २ सिप्प पससति, णायभायो त सुअणुयत्तो भवति, अणुयत्तिओ य उवयार गाहिओ सद्ध खद्ध
दन्यजात वितरेति, एसपि अपसत्यो भायोवकमो । एगम्मि जयरे कोई राया अस्सवाहणियाए सह अमन्चेण णिग्गओ, तत्य य से अस्से
णऽयाधेण खलिणे काइया योसिरिया, सलर पद्ध, त प पुदविधिरतणओ तहट्ठिय चेव रण्णा पडिनियत्तमाणेण सुपर निझाश्य, चिंतिय
चाणेण इह तलाग सोहण हवइत्ति, ण उण वुत्त, अमच्चेण इगितागारकुसलेण रायाणमणापुच्छिय महासर सणाविय घेव, पालीए आरामो
॥ २९ ॥
FRO
प्रशस्तो-
भावोप-
क्रमः
से पवरो कओ, तेणं कालेणं अम्सवाहणिया गन्छतेण दिलु, भणियं चऽणेण--फेणेयं गणावितं ?, अमन्गेण भणियं-सामिराय ! तुन्हेहिं चैव,
हारि.वृत्तौ कहपि य ?, अवलोयणाए कहिए परितुद्वेण संवटणा कता, सवि अपसत्यो भावोवफमोत्ति, उक्तोऽप्रशस्तः । इदानी प्रशस्तः उच्यते, तन्त्र
श्रुतादिनिमित्तमाचार्यभावोपक्रमः प्रशस्त इति, आह-व्याख्याङ्गप्रतिपादनाधिकारे गुरुभावोपक्रमाभिधानमनर्थमिति, न, नस्यापि व्याया-
॥३०॥
गत्वात् ,उक्तं च-" गुर्वायत्ता यस्गाच्छास्त्रारम्भा भवंति सर्वेऽपि । तस्माद् गुाराधनपरेण हितकांक्षिणा भाव्यम् ॥ १॥ तथा
भाष्यकारेणाप्यभ्यधायि-' गुरुचित्तायत्ताई वक्याणंगाई जेण सव्वाई । जेण पुण सुप्पसणं होति तयं तं वहा कुज्जा ॥ १ ॥ आगारिंगित-
कुसलं जइ सेयं वायसं वदे पुज्जा । तहविय सिं गवि कूडे विरहामि ग कारणं पुत्ले ॥२॥ निवपुन्छिागण भगिओ गुरुणा गंगा ओ
मुद्दी वहति ? । संपाडितव सीसो जह तह मन्चत्य कायन ॥ ३ ॥" मियादि, आह-ययेवं गुरुभावोपक्रम एवाभिधातव्यो न शेषाः, निष्प्र-
योजनत्वात् , न, गुगचित्तप्रसादनार्थमेव नेपामुपयोगित्वात् , तथा च देशकालानपेक्ष्य परिफर्मानाशो द्रव्याणामुदकौटनादीनामाहारादिकार्येषु
कुर्वन् विनेयो गुरोईरति चेतः, अथवोपक्रमसान्यात्प्रकृते निरुपयोगिनोऽयन्यत्रोपयोभन्यन्त इन्यलं प्रसङ्गेन, उक्त इनरः । अधुना
शास्त्रीयप्रतिपादनायाह- अहवे ' त्यादि ( ७०-५१ ), गहा प्रशम्तो द्विविधः--गुरुभावोपक्रमः शान्यभावोपमा,
नत्र गुरुभावोपक्रमः प्रतिपादित ण्य, शाग्प्रभावोपक्रमं तु प्रतिपादयन्नाद-' अहवे साति, अथयेति विकल्पार्थः, उपक्रमो-
भावोपक्रमः पऽविधः प्रज्ञप्तस्तद्यथा-' अणुपुथ्वी' त्यादि, उपन्याससूत्रं निगरमिटमेव, ‘से कि त ' मितादि ( ७१-५१ ), इह पूर्व
प्रथममादिरिति पर्यायाः, पूर्वस्य पश्चादनुपूर्व नस्य भाव इनि ' गुणवचननाम्मणादिभ्यः कणि प्य ति (पा. ५-१-१२४ ) स नायं
भावप्रत्ययो नपुंसकलिड्ने यकरणमामाच्च स्त्रीलिनेऽपि, तथा हि तम्मादनुपूर्वभाषः आनुपूर्वी अनुकमोऽनुपरिपाटीति पर्यायाः, व्यादि-
.
॥३०॥
पोरन
आनुपूर्वी
मेवा
बासिीमावा, यमायुगों पराविधा-नाकागा प्रशारापा 'नामानुपूर्वी ' त्यादि, वरनुतो भावितायत्वात्रसिद्धमेष पावणापत्
'अनिहिया प२-५१)'अपोयाणिहिया र सत्र निधार निपिन्यासो विरपा शिंप प्रस्ताव स्थापोति पयाया
RTANTAदिनभितमित्य शिपार्थो गम्मते, उप-सामीप्यो विधानमुपनिधि -विवक्षितस्यायस्य विरपनाग प्रत्यासमता, उप-
निषि मर भी प्रयोगा ठम् औषनिधिती, एगल भवनी-अधिकताभ्ययनपूषाउपूष्याविरपनाभयप्रस्तारोपयोगिनी औपनिधि
गुप्पो, म प्रोधिकी, 'नत्य ण 'मित्यापि, तत्र गाऽमायोपनिधिकी सा स्याप्या-सा यासिपी निष्ठतु सावद् अल्पवरवक्तव्यत्वा-
नागौर पर परमस्ति पत्र र मामा योऽर्य सोऽन्यत्रापि प्रमपित एय रभ्यत इति गुणाधिक्यसभषात् मैव प्रथममुय्यत
र, माइप गूगकार -'नत्यप' मित्यादि, नत्र याऽसावपरिधिकी मा नययाव्यतामयणात् द्रव्यास्तिफनयमतेन विविधा प्रज्ञप्ता,
संगमरमहारयो समाहरण प, अयमय भाषाय नहोपत सप्त नया भवन्ति, नैगमादय उक्त प-नगमसमहव्यवहारऋजुसूमशब्दसम-
भिET T' पोप यायेऽपरथाप्योन्यास्तिक पर्यागारितका, तमापाप्रयो द्रव्यातिफ , शेपा पर्यायास्तिक इति, पुन द्रव्यास्ति-
बोपगो हिमा-प्रपिायो पिगुमश, अपितुरो नेगमपयहारी पिगुन्द्र साह इति, फथ ?, येन नेगमव्ययहारौ कृष्णाघनेकगुणाधि-
ति निमाविषण ओभदारियन नित्यनित्य द्रव्यमित्येयवादिनी, सपहस्तु परमाण्यादिमामान्यवादीयल विस्तरेण । 'मे किं त' मित्यादि
मप्राप्य पात्या समदाभिषा पभाविति, पञ्चविधाः प्राप्तास्तगया 'अर्थपदपरूपणते ' त्यादि, (७३-५३) तत्र अर्यत इत्यर्थ
गगरिपर्य काय या पर अपर तस्य प्रापणा-या तदायोऽधपदप्ररूपणना, सज्ञामनिमम्यधप्ररूपणतेत्यर्थ तया भगसमुत्की-
गनगा, इसमेर समुस्लिपिकल्पपरण भग भगस्य भगयो भवाना वा समुत्कर्तिन-उच्चारण भगसमुत्कीर्तन तद्भाव इति समास
॥३१॥
श्रीअनु०
हारि.वृत्तौ
पूच्या
अनौपनि-
धिक्यानु-
अर्थपदं
॥३२॥
तथा भगोपदर्शनता, इह यो भङ्गस्तेनार्थपदेन यैर्वार्थपदैरुपजायते तस्य तथोपदर्शनं २ तद्भाव इति विग्रहः, सूत्रतोऽर्थतश्च प्ररूपणेत्यर्थः,
तथा समवतार:-इहानुपूर्वीद्रव्याणां स्वस्थानपरस्थानसमवतारान्वेपणाप्रकारः समवतार इति, तथानुगमः आनुपूर्व्यादीनामेव सत्पदप्ररूपणा-
दिभिरनुयोगद्वारैरनेकधाऽनुगमनं अनुगम इति । ' से किं त ' मित्यादि, (७४-५३) 'तिपदेसिए आणुपुवी' त्रिप्रदेशिकाः स्कन्धाः
आनुपूर्व्यः, अयमत्र भावार्थ:- इहादिमध्यान्तांशपरिग्रहेण सावयवं वस्तु निरूप्यते, तत्र कः आदि कि मध्यं कोऽन्त इति?, लोकप्रसिद्धमेव, यस्मा-
परमस्ति न पूर्व स आदिः, यस्मात्पूर्वमस्ति न परमंतः सः, तयोरंतरं मध्यमुपचरति, तदेतत् त्रयमपि यत्र वस्तुरूपेण मुख्यमस्ति तत्र गणनाक्रमः
सम्पूर्ण इतिकृत्वा पूर्वस्य पश्चादनुपूर्व तस्य भाव आनुपूर्वी , एतदुक्तं भवति-संबन्धिशब्दा होते परस्परसापेक्षाः प्रवर्त्तन्त इति यत्रैपां मुख्यो
व्यपदेश्यव्यपदेशकभावोऽस्ति अयमस्यादिरयमस्यान्त इति तत्रानुपूर्वाव्यपदेश इति, विप्रदेशादिपु संभवति नान्यत्रेति, यः पुनरसंसक्तं
रूपं केनचिद्वस्त्वन्तरेण शुद्ध एव परमाणुस्तस्य द्रव्यतः अनवयवत्वात् आदिमध्यावसानत्वाभावात् अनानुपूर्वीत्वं, यस्तु द्विप्रदेशिकः स्कन्धस्त-
स्याप्याद्यन्तव्यपदेशः परस्परापेक्षयाऽस्तीतिकृत्वा अनानुपूर्वत्विमशक्यं प्रतिपत्तुं, अथानुपूर्वीत्वं प्रसक्तं तदपि चावधिभूतवस्तुरूपस्यासंभवात्
अपरिपूर्णत्वात् न शक्यते वक्तुमिति उभाभ्यामवक्तव्यत्वात् अवफव्यकमुच्यते, यस्मान्मध्ये सति मुख्य आदिलभ्यते मुख्यश्चान्तः परस्परा-
शंकरेण, तदत्र मध्यमेव नास्तीतिकृत्वा फस्यादिः कस्य वान्त इतिकृत्वा व्यपदेशाभावात् स्फुटमवक्तव्यकं, 'तिपदेसिया आणुपुवीउ'
इत्यादि, बहुवचननिर्देशः, किमर्थोऽयमिति चेत् आनुपूर्यादीनां प्रतिपदमनन्तव्यक्तिख्यापनार्थः, नैगमव्यवहारयोश्चत्थंभूताभ्युपगम-
प्रदर्शनार्थ इति, अत्राह-एषां पदानां द्रव्यवृद्धयनुक्रमादेवमुपन्यासो युज्यते-अनानुपूर्वी अवक्तव्यकं आनुपूर्वी च, पश्चानुपूर्व्या च व्यत्ययेन, तत्
किमर्थमुभयमुल्लध्यान्यथा कृतमिति, अनोव्यते, अनानुपूर्व्यपि व्याख्यानांगमिति ख्यापनार्थ, किंचान्यत्- आनुपूर्वद्रिव्यबहुत्वज्ञापनार्थ
॥ ३२॥
श्रीअनुः
हारि पुती
भोगोप-
दर्शनता
.
स्थानबहुज्ञापनार्थ पादावानुपूर्ध्या उपन्यास , ततोऽल्पतरद्रव्यत्वादवक्तव्यकस्येत्यल विस्तरेण । 'सेत' मित्यादि निगमन, 'एताए ण'मित्यादि,
(७५५५) एतयाऽर्थप्ररूपणया कि प्रयोजनमित्यत्राह- एतया भङ्गसमुत्कीचनता क्रियते, सा चैवमवग तव्या प्रयाणामानुपूज्यादिपदानामेक-
वनोन प्रयो भङ्गा , पहुचनेनापि प्रय,
एते चासयागत
सयागेन तु आनुपूय॑नानुपूर्दोश्चतुर्भङ्गो, तथा आनुपूर्व्यवक्तव्यकयोरपि सैव,
तथाऽनानुपूष्यवक्तव्यकयोश्चति, 'विकसयोगतस्तु आनुपू यनानुपूर्यवरुव्यकेप्वष्टभङ्गीति, एवमेते पर्षिशतिर्भङ्गा, अत्राह-भङ्गसमुत्की
नि फिमर्थ ?, उच्यते, वक्तुरभिप्रेतार्थप्रतिपत्तये नयानुमतप्रदर्शनार्थ, तथाहि-असयुक्त संयुक्त समानमसमान अयद्रव्यसयोगे(ऽसयोगे) च यगा
पया प्रतिपादयति सथैवेमी प्रतिपाते इति नयानुमतप्रदशन, एपोऽत्र भावार्थ , भगकास्तु प्रयत एवानुसतव्या , ' से त' मित्यादि निग-
मन, शेपमनिगूढार्थ यावत् । तिपदोसए आणुपुत्री ' त्यादि, विप्रदेशिमोऽर्थ आनुपूर्वीत्युच्यते, एवमर्थकथनपुरस्सरा शेपभङ्गा अपि भाव-
नीया इति, एतदुफ भवति-तरेय भगकाभिधानेत्रिप्रदेशपरमाणुपुद्गलद्विप्रदेशार्थकवनविशिष्टैस्तदभिधया पाख्यान भगोपदशनतेति, आह-अर्थ-
पदप्ररूपणाभगसमुत्कार्तनाभ्यां भगोपदर्शनाथताऽवगमाद्रेत्तस्तदभिधानमयुक्तमिति, अनोच्यते, न,उभयसयागस्य वस्त्वन्तरत्वात् नयमत-
वचित्र्यप्रदर्शनार्थत्वान्चादोप इति, शेष निगमन सूयसिद्धमिति । ' से किं त समोतारे' यादि (७९-५८) अयवरणमवतार - सम्यग
विरोधत स्वस्थान एवावतार समयतार , इहानुपूर्वीद्र याणामानुपूद्रिव्येष्वतारः न शेपपु, स्वजातादेव पत्तन्ते न तु स्वजातिव्यतिरेकेणेति
भाषा, एवमनानुपूोदिप्यपि भावनीयमच्झवसेया चाक्षरगमनिकति न प्रतिपद विवरण प्रति प्रयास इति । 'से किंत 'मित्यादि
1 ८०-५९) अनुगम'-प्रागनिरूपितश दार्थ एव नवविधो नवप्रकारः प्रज्ञप्तस्तद्यथा 'सतपदपरूवणा' गाहा (*८-५९) व्यारया सब
सत्पद प सत्पद तस्य प्ररूपण सत्पदप्ररूपण तस्य भाव सत्पदप्ररूपणता सधगोपरा आनुपूर्यादिपदप्ररूपणता कार्या, तथा आनुपूर्यादिन्द्र
.
॥३३॥
अनु०
रि.
सत्पदप्र.
रूपणता
प्रमाणं
क्षेत्र-
स्पर्शनान
1३४॥
व्यप्रमाणं वक्तव्यं, तथाऽऽनुपूादिद्रव्याधारः क्षेत्रं वक्तव्यं, तथा स्पर्शना वक्तव्या, क्षेत्रस्पर्शनयोरयं विशेष:-' एगपदेसोगाढं सत्तपदेसा
य से फुसणा' कालश्चानुपूर्व्यादिस्थितिकालो रक्तव्यः, तथा अन्तरं- स्वभावपरित्यागे' सति पुनस्तद्भावप्राप्तिविरह इत्यर्थः, तथा भाग इत्या-
नुपूर्वद्रिव्याणि शेषद्रव्याणां कतिभाग इत्यादि, तथा भावो वक्तव्यः, आनुपूर्व्यादिद्रव्याणि कस्मिन भावे वर्तन्त इति, तथाऽल्पबहुत्वं वक्तव्यम् ,
आनुपूर्व्यादीनामेव मिथो द्रव्यार्थप्रदेशार्थोभयाथैः, व्यासार्थ तु प्रत्यवयवं प्रन्यकार एव प्रपञ्चतो वक्ष्यते इति, तत्राद्यमवयवमधिकृत्याह-
'णेगमववहाराणं आणुपुग्विदवाई कि अस्थि णत्थी' त्यादि, (८१--६०) कुतस्ते संशयः ?, घटादी विद्यमाने खकुसुमादी वाऽविद्यमाने
वाऽविशेषेणाभिधानप्रवृत्तेः, तत्र निर्वचनमाह-'नियमा अत्थि' तथा वृद्वैरप्युक्तं-जम्हा दुविहाभिहाणं सत्वयमितरं व घडसपुप्फादी। दिट्ठमओ
से संका णस्थि व अथिति सिस्सस्स ॥ १ ॥ आत्थति य गुरुवयणं अभिहाणं सत्धयं जतो सव्वं । इच्छाभिहाणपच्चयतुल्लभिधेया सदत्य-
मिणं ॥ २ ॥' यश्चास्य सदर्थः स उक्त एव, द्वारं । द्रव्यप्रमाणमधुना-'नेगमववहाराणं आणुपुग्विदन्वाई किं संखेज्जाइ ' (८२-६०)
इत्यादि निगमनान्त सूत्रसिद्धमेव, असंख्येयप्रदेशात्मके च लोकेऽनन्तानामानुपूर्व्यादिद्रव्याणां सूक्ष्मपरिणामयुक्तत्वादवस्थानं भावनीयमिति,
दृश्यते चैकगृहान्तवाकाशप्रदेशेष्वेकप्रभापरमाणुव्याप्तेष्वपि प्रतिप्रदीपं भवतामेवानेकप्रदीपप्रभापरमाणूनामवस्थानमिति, न च दृष्टेऽनुप-
पर्म नामेत्यलं प्रसङ्गेन, द्वारं । क्षेत्रमधुना, तत्रेदं सूत्र ‘णेगमयवहाराणं आणुपुन्विदवाई लोयस्स कि संखेज्जइभागे होज्जा'
(८३-६०) इत्यादि प्रभसूत्रं, एकानुपूर्वीद्रव्यापेक्षया तत्प्रमाणसंभवे सति प्रभसूत्रं सुगम, निर्वचनसूत्रं च प्रन्यादेव भावनीयं, नवरं
'सव्वलोए वा होज्ज' ति यदुक्तं तत्राचित्तमहास्कन्धः सर्वलोकव्यापक: समयावस्थायी सकललोकप्रमाणोऽवसेय इति, 'णाणादव्वाई
पडुच्च' इत्यादि, नानाद्रव्याण्यानुपूर्वीपरिणामवन्त्येव प्रतीत्य प्रकृत्य वाऽधिकृत्येत्यर्थः नियमात-नियमेन सर्वलोके, नशेषभागेविति, होज-
॥३४॥
श्रीजनु
कालोन्तरं
ति आपत्वादन्ति वर्तव इत्यर्थः, यस्मादकस्मिनाकाशप्रदेशे सूक्ष्मपरिणामपरिणतान्यनन्सा यानुसूद्रियाणि विद्यन्त इति भावना,
बनानुपूर्वीअवक्तव्यकदन्ये तु एक द्रव्य प्रचीत्य सख्येयभाग एव वन्ते, न शेषभागेषु, यस्मात्परमाणुरेकप्रदेशावगाढ एव भवति, अवकम्यक
त्वेकप्रदेशावगा दिप्रदेशावगाढ प, नानाद्रव्यभावना पूर्ववदिति, द्वार । साम्प्रत स्पर्शनाद्वारावसरः, तत्रेद सूत्र-' णगमववहाराण'-
मित्यादि (८४-६५) निगमनात निगदासिद्धमेव, नवर क्षेत्रस्पर्शायोरय विशेष क्षेत्रमवगाहमात्र सशना तु स्वपतमृप्वपि विक्षु
वबहिरपि वेदितव्येति, ययेह परमाणोरेकप्रदेश क्षेत्र सप्तप्रदेशा स्पर्शनेति, स्यादेतद्-एव सत्यणोरेकत्व हीयत इति, उक्त च' दिग्
भागभेदो यस्यास्ति, तस्यैकत्व न युज्यते ' इत्येतदयुर्फ, अभिप्रायापरिशानात् , नाशतः स्पर्शना नाम काचिद् , अपि तु नल्तर्यमेव पशनी
बूम इति, अत्र या वक्तव्य तत्तु नोच्यते विस्वरमयादिति, द्वार | साम्प्रत कालद्वार, नवेद सूत्र 'णेगमववहाराण' मित्यादि, (८५ ६३)
निगमन पाठसिद्धमेष, णवरमियमित्यं भावणा-दोह परमाणूण एका परमाणु सजुसो समय चिट्ठिमण विजुत्तो, एक आणुपुन्विदच्वं जह-
पेण एगसमयं होति, उनोसेण अससेज काल चिष्टिण विउत्तो, एवमसरोज काल, णाणादव्वाइ पुण पर सन्नद्धा-सर्वकालमेव
विगते, अणाणुपुथ्वीसु तु एगो परमाणु पगसमय एकलगो होऊण एवम वा दोहि वा बहुपरमाडि वा सम जुग्जा, एवं जहण्णेण एक
समय होति, उकासेण असलेग्जकालं एखाल्लगी होऊण सर्म जुग्जर, एवमसखेज काळ, गाणादन्याइ पुण पडर सम्यका विजवि, एवं
अवत्तव्वर्गसुवि एण दव्य पहुप दो परमाणू एगसमय गण विजुज्जति, अण्णण वा सजुग्जति, एव अवतव्वगदव जहण्णेण एक
समयं होजा, उकोसेण असलेग्ज काल चिट्ठिऊण विउजति सजुमति वा, एष असलेग्ज काल, णाणाइन्वाद पडुप
सम्बद चिट्ठति, द्वार । अधुनाऽ तरधर, वद सूत्र-णेगमयवहाराण आणुपुग्विदग्वाण अंतरं कालओ केचिर होती'
॥ ३५॥
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
आनुपूर्व्या-
दीनामन्तरं
॥३६॥
त्यादि, (८६-६३ ) इह व्यादिस्कन्धास्थ्यानिस्कन्धतां विहाय पुनर्यावता फालेन त एष तथा भवतीत्यसावन्तरं, एगदव्यं
आणुपुव्विदच्वं पडुच्च जाहणेणं-सव्वत्योवतगा एग सगयं--काललावणं, कई ?, विपदे मियादियाओ परमाणुमादी पित्तो
रामयं चिहिऊण पुणो तेण दोण विस्गसापओगाओ तहेव रांजुज्जर, एयगेगं समगं अंतरंति, उगोसेणं--उकोसगतगा अणतं
फालं, कई ?, ताओ पेव तिपदेसियादियाओ सो व परमाणुमाई विउत्तो अण्णसु परमाणुआणुकायकोत्तरसाया अनन्ताणुकावसानेषु
स्वस्थाने प्रतिभेवगनन्तव्यक्तिवत्सु ठाणेसु उगोसमंतराधिकारातो असई ( उपोस ) मितीए अच्छिण फालस्स अनन्तत्तणओ पंसणगोल-
णा पुणोवि नियंगण घेव तेणं दोणं पोगविस्रामाभानओ तदेव संजुज्जाइति, एवगुकोसतो अणंतं कालं अंतरं भगति, णाणादनाई
पहुच्च णस्थि अंतरं, इह लोके संदेव सदानानिति भावना, अणाणुगुन्विचिंताए एगं दवं पशुच्च जाहणेणं एगं समयंति, कह?, एगो पर-
माणू अण्णेणं अणुमाक्षिणा पडिऊण समगं पिद्वित्ता विउजाति एवं एगसमयमन्तरं, उनोसेणं असंसाज झालं, कई ?, अणायुपुस्विदना
अण्णण अणाणुपुतिवदव्येण अवराव्यगदलणं आणुपुग्विदव्येण वा संजुरी गोसद्वितियमसंखेज्जकालनियमिरालपणं होऊण ठिति-
अन्ते तओ भिण्णो नियमा परमाणू पेप भवति, अण्णदव्याणवेपत्तणओ, एवं उकोमेणं असंरोज्जफालंति, एत्थ चोदगो भणति-णणु
अणंतपदेसगाणुपुयीपलमजुत्तं संउगडेहि विपटिकण गणुकादिमानमपरित्यागदेवान्गा-यस्कन्भमम्पन्धस्थित्यपेक्षयाऽस्यानन्तकालगवान्तरं
कस्मान भवति इति, अत्रोच्यते, परमसंयोगस्थितेर यसंख्येयकालादूर्ध्वमभावादणुत्वेन तस्य सयुक्त्यावणुलत एत वियोगभावादिति, कथ-
मिदं शायत इति चेदुगते, आचार्यप्रवृत्तेः, तथाहि-इदमेव सूत्रं मापकमित्यलं चसूर्येति । ' णाणादव्याई' तु पूर्ववत, अवतन्वचिताए
एगं दव्य पहुच्च जाणेणं एगं समयं एवं-दुपरमाणुबंधो बिउजिऊण एगं ममयं ठारण पुणो संजुज्जर, अण्णेण वा आणुपुरुवादिणा
॥ ३६॥
श्रीअनु० नगमव्यव- हाराभ्याद्र- व्यानुपूर्वी हारि वृत्ती ॥३७॥ सजिय समयमग तहा घिहिण पुणो विजुज्जत, अपसव्यग चेप भवतीत्यर्थ उपसिण अगतमाल, यह १, एगमवत्तव्यगदव्य अवत्तव्यगण विजुजिग अण्णेसु परमाणु गुमायकोचरद्वपाशाखाणुकावसानेपु सत्यानमतिभेदमनन्तव्याक्तिवत्सु ठगणेमुको सतराधिका रात् असति उफोसगठितीए अच्छिण कालस्स अणतत्तणओ घसगघोलणाओ पुणोवि ते घेव परमाणु विस्ससापओगतो तहेव जुग्जाति, एवमुशोसतो अणत काल अतर हयति, णाणादण्याइ प प णथि अतर, इह लोके सदैव सद्दावादिति भावना, द्वार । इदानी भागवार, तपद सूत्र ‘णेगमपवहाराण आणुपुषिदमाइ सेसदमाग कतिभागे होना' (८७-६५ ) इत्यादि, सेसदन 'त्ति अणाणु. विदव्या अपसव्यगदव्या य, यदा एका रासी फओ तता पच्छा चतुरा, एत्य णिदारसग इम-सतस्स सखजतिभागे पथ, पाभागे सतस्स वीसा भवति, सतरम अससे भतिभागा दस, सभागे एस पे भाति, सवत्स सखेग्जेसु भागसु दोमाइए पचभागसु पत्तालीसादी भपति, सतस्स असपानसु भागेसु अहम दसम गेसु अमीति भवति, चोदग आह-गणु एतेग णिदसण सेसगळ्याण अणुपुन्विदव्या थोपतरा भवति, जतो सतस्स असीति थायतरत्ति, आचार्य आह-ण मया भण्णा नद्भागसमा त दया, तब्भागत्येसु वा दधसु ते समा, किंतु सेसवाण आणुपुन्निदव्या अससेजेसु भागेसु अधिया भवतीति वक्षसेसो, सेसदव्या असखेमभागे भवतीत्यर्थ , अणाणुपुब्धिदव्या अपसव्यगदव्वा य आणुपुषिव्याण अससेग्नभागे भवति, सेस मुत्तसिद्धमिति (भाग) द्वार । वाम्भव भारद्वार, तोद सूत्र-' नेगमरवदा- राण आणुपुब्बिदमाइ कयरामि भावे होज्ज' तीत्यादि ( ८८-६६ ) ३६ कर्मविपाक उदय • उदय एव आदयिकः स पाटाना फर्म प्रकृतीनामुदय तत्र भवता पावृत्त औदायिक , उपशमो-मोहनायफर्मणोऽनुदय स एवोपशमिकस्तत्र भयस्ता पा निवृत्त इति, क्षय फम्मणोऽत्य तविश स एव क्षायिफस्तन भवस्तेन वा तिच इति, सभण एव फस्यविदशस्य क्षय रस्यतिदुपशम तय ॥३७॥ क्षयम्योपशमन्व
श्रीअनु०
हारि वृत्ता
नैगमन्यव-
हाराभ्याम-
ल्पबहुत्वं
।। ३८॥
क्षयोपशमी ताभ्यां निवृत्तः क्षायोपशमिकः, परिणमनं परिणामः) द्रव्यस्य तथा भाव इत्यर्थः, स एव पारिणामिका तत्र भवस्तेन वा नित्त इति,
सानिपातिको य एपामेव विकादिसंयोगादुपजायते, एप शब्दार्थः, भावार्थ पुनरमीपां स्वस्थाने एवोपरिष्टावक्ष्यामः, नवरं निर्वचनं, निर्वचन.
सूत्रोपयोगीतिकृत्वा परिणामिकभावार्थो लेशतः प्रतिपाद्यत इति, इह परिणामः द्विविध:- सादिरनादिन, तब धर्मास्तिकायादिद्रव्यादिष्व-
नादिपरिणामः रूपिद्रव्येष्वादिमस्तियथा अभ्रेन्द्रधनुरादिपरिणाम इत्येवमवस्थिते सतीदं निर्वचनसूत्रं : णियमा । इत्यादि, नियमेन-
अवश्यं नया सादिपरिणामिके भावे भवन्ति, तथा परिणतेरनादित्वाभावाद्, उत्कृष्टतो द्रव्याणां विशिष्टेकपरिणामत्वेनासंख्येयकालस्थितेः,
शेष सूत्रसिद्ध, द्वारं । साम्प्रतमल्पवावद्वार, तत्रेदं सूत्र--' एतेसिग ' मित्यादि (८९--६७ ) द्रव्यं च तदर्थश्च द्रव्यार्थः तस्य भावो
द्रव्यार्थता, एकानेकपुद्गलद्रव्येषु यथासंभवतः प्रदेशगुणपर्यायाधारतेत्यर्थः, तया द्रव्यलेनेतियावत्, प्रकृष्टो देशः प्रदेशः प्रदेशश्वासावर्थच प्रदे-
शार्थस्तस्य भावः प्रदेशार्थता, तेष्वेव द्रव्येषु प्रतिप्रदेशं गुणपर्यायाधारतेति भावना, तया, अणुत्वेनेत्यर्थः, द्रव्यार्थप्रदेशार्थता यथोक्तोभय-
रूपतया, शेपं सूत्रसिद्धं यावत 'सव्वत्थोवाइं णेगमववहाराणं अम्बत्तव्यगदनाई दबत्तयाए'ति, का तत्र भावना ?, उच्यते, संघातभेदानभि-
त्ताल्पत्वात्, तेभ्य एव अगाणुपुनियाई दबट्टयाए विसेमाधिताई १, कसं ?, उच्यते बहुतरद्रव्योत्पत्तिनिमित्तत्वात् , तेभ्योऽपि
आणुपुविदवाई दव्वठ्ठयाए असंखेज्जगुणाई, कथं ?, उच्यते, व्यागे प्रदेशोत्तावृदया द्रव्यस्थानानां निसर्गत एव
बहुत्वात् , संघातभदनिमित्तपत्वान्च, इह विनेयानुप्रहार्थ भावनाविधिरुच्यते--एग दुग तिग चउपदेसा य ठाविता १, २, ३, ४,
एत्थ संघातभेदतो पञ्च अवत्तव्यगदव्वाई हयंति, दम अणाणुपुब्बिया भेदतो संघाततो वा, एककाले तिमि य आणुपुचिदन्या, कमेण
पुण एगदुगादिराजोगभेदतो अगेगे भवंति, अण्णे भणंति-चौदस हवंति, तदभिमायं तु न वयं सम्यगनगच्छामोऽतिगंभीरत्वादिति,एवं पंचदसा-
॥३८॥
श्रीअनुरु हारि चा सग्रहेणद्र व्यानुपूर्वी ॥ ३९ ॥ दिसु भावेयध, सवण्णुवरसतोय सद्धेय, नान्यथाषादिनो निया, 'पदेसट्टयाए सम्पत्थोवाइ गमववहाराण' मित्यादि, स्तोकत्वे कारण 'अपदेसट्ठयाए' ति अप्रदेशार्थनास्य प्रदेशा विगत इत्यप्रदेशः परमाणु , उक्तच 'परमाणुरप्रदेश'इति तद्भाषस्तेन, अणोनिरवयषत्वादित्यर्थः, आइ-प्रदेशार्थतया मर्षस्तोकानीत्यभिप्राये अपदेशार्थत्वनेति कारणाभिधानमयुक्त, विरोधात् , स्वभावो हि हेतुर्यदि प्रदेशार्थता कथमप्रदेशा र्थता इति, अयोर पते, आत्मायकप्रदेशव्यतिरिकप्रदेशातरप्रतिषेधापेक्षा प्रदेशार्थता, न पुनर्निजैकप्रदेशप्रतिषेधापेक्षापि, धमिण एवाप्रसङ्गा द्विधारषयध्यप्रसगाद अल । यिस्तरेण ' अवत्तव्यगदम्बार परेसहयाए विसेसाधियाई' अनानुपूर्वद्रिव्येभ्य इति, अब यिनेयासमोहार्थमुनाहरण बुद्धीए सयमेत्त अयत्तव्यगदव्या फया, अणाणुपुन्धिदव्या पुण दियढसयमेत्तगा, एय द्र यत्येन विशिष्टविशेषाधिका भयति, पदेसत्तणे पुणा अणाणुपुषिदव्या अपणो दव्यद्वताए तुल्ल' पेव, अपदेसत्तणओ, विसिट्ठविसेसाधिता(अवत्तव्यया)दुसयमेशा भवति, आणुपुन्यिदव्याइ अपदेसठ्ठताए अणतगुणाइ, सेहितोषि पदेमठ्ठताए आणुपुश्विदव्वाइ अणवगुणाइ, कथ ?, उन्यते, आणुपुठियदव्याग ठाणयहुत्तणओ, तसि च सखा अणनपदे- सत्तणओ, उभयार्थता सूपसिद्धय 'सेत' मित्यादि निगमनद्वय, ‘से कि त मित्यादि (९०-६९) इह सामा यमात्रसप्रहणशील समह , शेष सूत्रासिद्ध यावत् 'तिपदेसिया आणुपुव्वी ' त्यादि, इह सपहस्य सामान्यमानप्रतिपादनपरत्वाचावत केचन विप्ररेशिकारते त्रिप्रदेशिकत्यसामा याव्यतिरेकात् व्यतिरेके च विप्रदोशक्त्यानुपपत्ते सामा यस्य पैकत्यादेकैव त्रिप्रदेशिफानुपूर्वीति, एव चतुष्पदेशिफादिप्यपि भावनीय, पुनश्च विशुद्रतरसमहापेक्षया मयासामेवानुपूर्वीत्वसामान्यभेदादेकवानुपूति, एवमनानुपूर्व्यवक्तव्योपपि स्वजात्यभेदतो वाच्य मेफत्वमिति से त' मित्यादि निगमन, पहुत्याभावाद्वहुवचनाभाव 'एताए ण ' मित्यादि ( ९२-७०) पाठसित, यावत् आणुपुची' त्यादि मप्त भगा , व्यक्तिपहुवाभावाद्वहुवच उपपत्तिव शेपभगाभाय इति, ण्य भगोपदर्शनायामपि भावीय। ‘से किं त . ॥ ३९॥ • अस्थि .
श्रीअनु० हारि वृत्ती संग्रहेणा- नुगमः . ॥४०॥ समोतारे' त्यादि ( ९४-७१) सूत्रीसद्ध, यावत् ‘संगहस्स आणुपुब्बियाई आणुपुष्विव्येहि समातरंति' तज्जाती वर्तन्ते, आनुपूर्वी- त्वेन भवन्तीत्यर्थः, एवमनानुपूर्व्यवक्तव्यकद्रव्यचिन्तायामपि भावना कार्या, पाठान्तरं वा ' सहाणे समोतरंति ' स्वस्थानं तस्मिन् समवतरं- तीति, अत्राह-जं सहाणे समातरंतीत्ति भगह, किं तं आतभावो सट्ठाणं परदव्वं वा समभावपरिणामत्तगओ सट्ठाणं ?, जदि आतभावो सहाणं तो आतभावे ठितत्तणतो समोतारो भवति, अह परदव्यं तो आणुपुव्विदव्वस्त अणाणुपुब्विअवत्तव्यगव्वावि मुत्तित्तवण्णादिपहिं समभाव- त्तणतो सहाणं भविस्संति, एवं चोदिते गुरू भगति--सव्वदमा आतभावेसु वणिज्जमाणा आतभावसमोतारे भवति, जतो जीवदव्वं जीवभा- वेसु समोतरिज्जइ णोऽजीवभावसु, अजीवव्यपि अजीवभावेसु न जीवभावेष्वित्यर्थः, परदव्यंपि समभाववि से सादिसामन्नत्तणओ सहाणं घेप्पइत्ति ण दोसो, इह पुग अधिकारे आणुपुट्विभावविसेसत्तगओ आणुपुब्धिदव्वपखे समोतरतित्ति सटाणं भणितं, एवं अणाणुपुव्वि- अवत्तव्वेसुवि सटाणे समोतारो भाणियन्वो इति, ‘से त' मित्यादि, निगमनं । ' से किं तं अणुगमे ?, अणुगमे अट्टविहे पण्णत्ते, तंजहा--' सन्तपद ' गाहा (*९--७१) णरं अप्पाबहुं णत्थि ' त्ति ( ९५-७१ ) विशेषत इयं च नयान्तराभिप्रायतो व्याख्यातैव, य एवेह विशेपोऽसावेव प्रतिद्वारं प्रतिपाद्यत इति, तत्र 'संगहस्से ' त्यादि, ग्रन्थसिद्धमेव, यावनियमा एको रासी, एत्थ सुत्तुधारणसमणं- तरमेव आह चोदकः--णणु दव्यप्पमाणे पुढे अलिलिमुत्तरं, जओ एको रासित्ति पमाणं कहियं, जओ बहूणं सालिबीयाणं एको रासी भण्णति, एवं बहूणं आणुपुग्विदव्वाणं एको रामी भविस्मति, बहू पुग दया पडिवज्जितव्या, आचार्य आह--एकरालिग्रहणण बहुसुवि आणुपुल्विदव्वेसु एकं चेव आणुपुभिभावं दंसेति, जहा भूोसु कठीणमुततं, अहवा' जहा बहवो परमाणवो खंघतभावपरिणता एगखंधो भण्णति, एवं बहुआणुपुब्विव्या आणुपुधिभावपरिणयत्तगतो एगाणुपुवित्तं एगणओ एगो रासीति भणितं न दोसो, “संगहस्स आणु- ॥४०॥ PRES - श्रीअनु औपानि चिकीद्र- व्यानुपूर्वी ॥४१॥ पुश्विदलाइ लोपस्स किं सखेजतिभागे होन्जा' इत्यादी निवधानसूत्र नियमा सबलोए होज्जा' सामगोलाए आणुपुत्रीय एगणओ सव्वायत्तणओ य, एवमणाणुपुध्वियत्तव्यगावि भाणितव्वा । फुसणावि एव चैव भागितल्या, कालो पुण सन्नड, आणुपुठवी- सामान्यस्य सर्वकालमेव भावात् , एवमणाणुपुठिवअवतव्वगावि भाणियव्या, अतरचि वाए णयि अतर, प्रयोजनमान्तरोक्तमेव, भाग- द्वारेऽपि नियमात् निमागो, जेण तिगि पेवेत्य राम., एत्थ पोदगो भगति-गणु आदीए अपत्तबगोहितो अगाणुसुन्धी विसेसापिता तेहितो आणुपुष्की असखेनगुणा, आचार्य आइ- नेगमववहाराभिष्पापको, इस पुग समहाभिपायतो भणित, किंचान्यत्-जहा परस रण्गो सओ पुत्ता, पोम अरसे मगन्ताण परस एगो आसो दियो, सो छ सहर रमति, मितियस्म दो आसा दिएमा, ते निगि तिपिण सहस्से छ भति, तइयरस घारम आसा दिण्णा, ते पर पर सण मति, विसमावि ते मुलभा पहुय तिभागपडिता माति, एव आणुपुरि- मातीवि दव्या आणुपुब्विअणाणुपुव्यिभवावगतिभागसमत्तणतो लियमा तिमागवि भणित ण दोसो, सादिपारिगामिए भावे पूर्ववत्, गता अणोवाणिहिया दवाणुपुवी । ' से कि त ' मित्यादि, अथ कथमोपनिधिकी द्रव्यानुवरी १, औपरिधिको द्रव्यातुर्गी निविद्या प्रजाता, तपथा-'पूर्वानुपूर्वी ' त्यादि ( ९६-७३ ) तस्मात्प्रथमात्प्रभृति आनुपूर्वी अनुपम परिपाटी पूमानुपूर्वी, पाश्चात्यान-परमादारभ्य व्यत्य येनैवानुपूर्वी पश्चानपूर्वी, न आतुपूर्वी आनुपूर्वी यथोकप्रकारद्वयातिरिक्तीत्यर्थ , ‘से कित' मित्यादि (९७७३) वा द्रव्यानु पूष्यधिकारात् धर्मास्तिकायादीनामेव प द्रव्यत्यादिदमाइ-'धम्मत्यिकाए' इत्यादि, तर जीवपुद्गलानां स्वाभाविक क्रियापचे गतिपरिण सानो सरस्वभावधारणाद्धर्म , अस्तय -प्रदेशाश्वेषा फाय -सघात अस्तिकाय धर्मशासायस्तिकायधेति समास , सधा जीवपुद्गलाना स्वाभा- विके क्रियावखे तत्परिणताना तत्स्वभावाधारणादधर्म, शेप धर्मास्तिकायवत् , तत्र सर्वद्रव्यस्वभावाऽऽदोपरादाकाश, समावनावस्थानादि , ] श्रीअनु० हारि वृत्ती द्रव्याणि तत्क्रमच ॥४२॥ ॐ त्यर्थः, आक्शब्दो मर्यादाभिविधिवाची, मर्यादायामाकाशे भवन्ति भावाः स्वात्मनि च, तत्संयोगेऽपि स्वभाव एवावतिष्ठन्ते नाकाशभावमेव यान्ति, अभिविधौ तु सर्वभावव्यापनादाकाशं, सर्वात्मसंयोगादिति भावः, शेषं धर्मास्तिकायवत् , तथा जीवति जीविष्यति जीवितवान् जीवः, शेपं पूर्ववत्, तथा पूरणगलनधाणः पुद्गलाः त एवास्तिकायः पुद्गलास्तिकाय इत्यनेन सावगवानेकप्रदेशिकस्कन्धमहोऽप्यव- गन्तव्यः, तथाऽद्वेत्ययं कालवचनः स एव निरंशत्वादतीतानागतयोविनिष्टानुत्पनत्वेनासत्त्वात्समयः, समूहाभाव इत्यर्थः, आवलिकादयः सन्तीति चेत्, न, तेषां व्यवहारमात्रतयैव शब्दात् , तथाहि-नानेकपरमाणुनियुत्तस्कन्धसमूहवत् आवलिकादिषु समयसमूह इति । आह-एपां कथमस्तित्वमवगम्यते ? इति, अत्रोच्यते, प्रमाणात्, तच्चेदं प्रमाण-इह गतिः स्थितिय सकललोकप्रसिद्धा कार्य वर्तते, कार्य च परिणामा- पेक्षाकारणायत्तात्मलाभं वर्त्तते, घटादिकार्येषु तथा दर्शनात् , तथाच मृत्पिण्डभावेऽपि दिग्देशकालाकाशप्रकाशाद्यपेक्षाकारणमन्तरेण न घटो भवति, यदि स्यान्मृत्पिण्डमात्रादेव स्यात् , नच भवति, गतिस्थिती अपि जीवपुद्गलाख्यपारिणामिककारणभावेऽपि न धर्मास्तिकायाख्यापेक्षा- कारणमन्तरेण भवत एव, यतश्च भावो दृश्यते अतस्तत्सत्ता गम्यत इति भावार्थः, गतिपरिणामपरिणतानां जीवपुद्गलानां गत्युपष्टम्भको धर्मास्तिकायः मत्स्यानामिव जलं, तथा स्थितिपरिणामपरिणतानां स्थित्युपष्टम्भकः अधर्मास्तिकायः मत्स्यानामिव मेदिनी, विवक्षया जलं वा, प्रयोगगतिस्थिती अपेक्षाकारणवत्यो कार्यत्वाद् घटवत्, विपक्षनेलोक्यपिरमभावो वेत्यलं प्रसंगेन, गमनिकामानमेतत् | आह-आकाशा- स्तिकायसत्ता कथमवगम्यते !, उच्यते, अवगाहदर्शनात्तथा चोक्तं--' अवगाइलक्षणमाकाश' मिति, आह-जीवास्तिकायसत्ता कथमवग- म्यते १, उच्यते, अवमहादीनां स्वसंवेदनसिद्धत्वात् , पुद्गलास्तिकायसत्ताऽनुमानतः, घटादिकार्योपलब्धेः सांव्यवहारिकप्रत्यक्षतचीत, आह-कालसत्ता कथमवगम्यते ?, उच्यते, बकुलचम्पकाशोकादिपुष्पफलप्रदानस्य नियमेन दर्शनात्, नियामकन काल इति, आह-पूर्वानुपूर्वी- ॥ ४२ ॥ IROMCHAr
श्रीअनुः
धारित
अनानुए
या मेदा.
तदानय
नोपायथ
.
॥ ४३ ।।
-
.
स्वममीणमित्यमेव किं कृतमिति ?, अयोग्यते, इत्यमेवोप यासवृत्ते , आह इत्यमेव क्रमेण धमास्तिकायाधुपन्यास एव किमर्थमिति ,
उच्यते, भास्तिकायाविपदस्य मागलिकत्वाधर्मास्तिकायस्य प्रथममुपन्यास गतिक्रियाहेतुत्वाच्च, पुनर्धास्तिकायप्रतिपदादधम्मा-
स्तिकायस्य, पुनस्तदाधारत्वादाकाशास्तिकायस्य, पुन. प्रकृत्याऽमूर्तिसाम्याग्जीवासिकायस्य, पुनस्तदुपयोगित्वात्पुद्गलास्तिकायस्य, पुनर्जीवा
जीवपर्यायत्वापदासमयस्येति, ‘से कि त पच्छाणुपुयी ' त्यादि, पश्चात् प्रभृति प्रतिलोमपरिपाटी पश्चानुपूर्वी, उदाहरणमुत्न मेणेदमेष
अवाममय इत्यादि, निगदसिख, ' से कि त अणाणुपुली' त्यादि, न आनुपूर्वी अनानुपूवा यत्राय दिप्रकारोऽपि क्रमोनास्ति, एवमेवादवित-
तया विवयत इत्यर्थ., क्या चाह-'एयाए चेवत्ति' एते छरुप समाणे' इति यानादरयामवानन्तराधिकतायो 'एगादियाए 'त्ति
एकादिकायो 'एगुत्तरियाए 'ति एफोत्तरायां 'छगच्छगते'त्ति पण्णा गच्छ समुदायः पगच्छ त गता-प्राप्ता पङ्गरछगता तस्यां
'सेढोए ' ति श्रेण्या, किं १' अण्णमन्नन्मासो' ति अयोऽयमभ्यासोऽ योऽ याभ्यास', अभ्यासो गुणोत्यनर्धा तर, 'दुरूवूणो ' ति
विरूपन्या, आगन्तरूपरहितोऽनाजुपूर्वोति सटक , एप तापदक्षराथ , भावार्थस्तु फरणगाथानुपारतोऽषग तव्य , मा पेय गाथा-'पुवा-
गुपुचि हट्ठा समयाभेदण कुण जहाजेह । भवरिमतुल पुरओ णसन पुष्यफमो सेसे ॥१॥ ति, पुव्वाणपुविसरत्यो पुब्व पणिगतो, हेहत्ति
पढमाए पुख्याणुपुब्बिलवाए अधोभागे रयण वितियादिलतादिसु समउ' ति इह अणाणुपुषिभगरयणव्यवस्था समय त । अभिन
माणो 'चि तो भगरपनाव्यवस्था अविणासेमाणो, तस्स य विणासो जति सरि लताए ठवेति, जति पाऽभिहितलक्षणतो उसमेण ठवेइ'
तो भिण्यो समभा, उक्तप-"जहियमि उ निक्खित्ते पुणरवि सो घेव होइ दायव्यो । सो होति समयभेओ पजेयव्यो पयत्तेणे ॥ १॥" त
भेद अपनमाणो गुणसु ' जहाजे' जो उस आदी एम तस्स नेहो हपति, जहा दुगरस एको जेठो, अणुजेहो जहा विगरस एको,
.
.
.
.
॥४३॥
-
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
क्षेत्रानुपू-
यादयः
॥४४॥
जेट्टाणुजट्ठो जधा चउकस्स एको, अतो परं सव्वे जेट्ठाणुजेट्ठा भाणितव्वा, एतेर्सि अण्णतरे ठविते 'पुरओ' त्ति अग्गओ उवरिलतासरिसे
अंके ठवेजा, जेहादिअंकठवणतो जे एगादिया सेसहाणा तेसु जे अढविया सेसगा अंका ते पुत्रकोण ठवेज्जा, जस्स अणंतरो परंपरो वा पुवो
अंको स पुव्वं ठविज्जते पुब्वकमो भण्णतीत्यर्थः, तत्थ तिण्हं पदाणं इमा ठवगा, १२३--२१३-१३२-३१२--२३१-३२१ अहवा अणा-
णुपुव्वीणं परिमाणजाणणत्यो सुहविण्णेयो इमो उवाओ धम्मादिए चेव छप्पदे पडुच्च दंसिज्जइ-एगादिएसु परोप्परब्भासेण सत्त सता
वीसुत्तरा भवंति, एकण दुगो गुणिओ दो दो तिग छ छ चउक चउव्वीसं चउवीसं पंच वीसुत्तरं सतं वीसुत्तरं सतं छक्कगाण सत्त सता
वीसुत्तरा, एते पढमंतिमहीणा अणाणुपुवीण सत्त सता अट्ठारसुत्तरा हवंति, अगेण उवातो भणिओ चेव “पुनाणुपुची हेटा' इत्यादिना,
एवमन्येऽपि भूयांस एवोपाया विद्यन्ते न च तैरप्रस्तुतैरिहाधिकार इति न दर्श्यन्ते, से तं अगाणुपुरीति निगमनं, ' अहवे ' त्यादि
(९८--७७ ) अहवेति प्रकारान्तरदर्शनार्थः, औपनिधिकी द्रव्यानुपूर्वी त्रिविधा प्रज्ञप्ता, तयथा- पूर्वानुपूर्वी' त्यादि सूत्रसिद्धं यावनिगमन-
मिति, नवरमाह चोदक:-अथ कस्मात्पुद्गलास्तिकाये एव त्रिविधा दर्शिता, न शेपास्तिकायेषु धादिष्विति, अत्रोच्यते, असंभवाद् , असंभवश्व
धमाधाकाशानां प्रत्येकमेकद्रव्यत्वादेकद्रव्येषु च पूर्वाद्ययोगात् जीवास्तिकावेऽपि सर्वजीवानामेव तुल्यप्रदेशत्वादेकायेकोत्तरवृद्ध्य-
भावादयो न इति, अद्धासमयस्त्वकत्वादयोग इत्यलं प्रसङ्गेन, प्रस्तुमः प्रकृतं, गता द्रव्यानुपूर्वी । साम्प्रतं क्षेत्रानुपूर्वी प्रति-
पागते, तत्रेदं सूत्रं-' से किं तं खेत्ताणुपुची । ( ९९-७८ ) द्रव्यावगाहोपलक्षित क्षेत्रमेव क्षेत्रानुपूर्वी, सा द्विविधा प्रज्ञ-
तेत्याछत्र यथा द्रव्यानुपूर्वी तथैवाक्षरगमनिका कार्या, विशेषं तु वक्ष्यामः, ' तिपदेसोगाढे आणुपुन्नि' ति त्रिप्रदेशावगाढः
त्र्यणुकादिस्कन्धः अवगायावगाहकयोरन्योऽन्यसिद्धरभावेऽप्याकाशस्यावगाहलक्षणत्वात् क्षेत्रानुपूर्व्यधिकारात् क्षेत्रप्राधान्यात् क्षेत्रानुपूर्वी-
बसन
॥४४॥
क्षेत्रानुपूर्वी স্বীকান্ত हारि वृत्ती , ॥४५॥ ति, एवं यावदसख्येयप्रदेशावगाढोऽनन्तप्रदेशिकादिरानुपूर्वीति, 'एगपदेसावागदोषणाणुपुषि' ति एकप्रदेशावगाडा परमाणु यावद- नन्ताणुफरक धो वाऽनानुपूर्वी, “दुपदेसोगाढे अवत्तपए द्विप्रदशावमाटो द्वषणुपादिरवक्तव्यक, एत्थावगहो दव्याण इमेण विदिणा-मणाणुविदव्याण परमाणूग यिमा एगम्मि घेव पदेसेऽवगाहो मपति, अयसवयवाण पुण दोपदेसियाण एगम्मि वा पोषु वा, आणुपुन्विाव्याण पुरा तिपदेसिगादीण जहणेण एगम्मि पदेसे उफोसेण पुण जो खो जत्तिपहिं परमाणहि निष्करणो सो ततियदि घेष परसेहिं ओगाहति, एव आव सम्वेग्लासखेजपदेसिओ, अणवपदेसिओ पुण सधो एमपदेसारको एगपदेसुत्तरपुडीए उकोसओ जाव असखग्जेसु पदेसेसु ओगाहनि, नानन्तेपु, लोकाकाशस्यासख्येयप्रदेशात्मकत्वात्परतवावगाहनाऽयोगादित्यल प्रसगेन, शेष सूत्रसिद्ध यावत णेगमयवहाराण आणुपुब्धिव्वाइ किं सखेज्जाइ असखेजार अणवाई, नेगमवव. आणु० नो सरजाइ असपरमार नो अणतात, एव षणाणुपुग्विव्याणिवि, तत्र असम्यत्ति क्षेत्रमाधायात् द्रव्यावगाहक्षेत्रस्यासख्येयप्रदेशात्मकत्वात्तुल्यमदेशावगादाना घ द्रव्यतया बहूनामप्ये- कत्वादिति । क्षेत्राद्वारे निवपनसूत्र-'एग दव्य पडुच्च लोगस्स सखेज्जतिभागे वा होगी 'त्यादि, तथाविधस्वन्धसदावाद, एवं शेष वपि भावनीय, यावद् 'देसूणे पा लोए होगपति आह अचित्तमहाम्फन्धस्य सकललोकव्यापित्वाक्षेत्रप्राधा यविपक्षायामपि कस्मात्सपूर्ण एव लोको नोच्यते? इति, उच्यते, सदैवानानुपूर्यवक्तव्यकद्रव्यसभावात् जघन्यतोऽपि तत्प्रदेशवयेगोनत्वाद् व्याप्ती सत्यापि वप्रदेशेवानुपूर्ध्या प्राधा- याभावाद्, सक्त प पूर्वमुनिभि -" महसधापुण्णेवी अवत्तव्यगऽणाणुपुग्विदम्वाइ | अदेसोगाढाइ तरेसेण स लोगोणो ॥१॥ ज य तत्य तस्स जुग्जद साधण्ण वावि विवि (तमि ) देसमि । तप्पाधभत्तणओ हराऽभावो भवे तास ॥२॥" अधिकतानुपूरिक धप्रदेशकल्प- नाओं का शोन एव लोक इति, ययोका पीवप्रज्ञापनायो-" धम्मत्यिकार धम्मस्थिशायरस देसो धम्मत्यिकापरस पसे, एवमधम्मागासे,
म
श्रीअनु०
*
SHA
क्षेत्रानुपूर्ती
हारि.
॥४६॥
य,
ka
पुग्गलेसुवि" इह चावयवावयविरूपत्वाद्वस्तुनः अवयवावयविनोश्च कथंचिद्भेदादेशप्रदेशकल्पना साध्वीति, न च देश एव देसी सर्वधा, तदे-
कत्वे देशमात्र एवासौ स्यादेशो वा देशिमात्र इति, अतः स्वदेशस्यैव कथंचिदन्यत्वादेशोनो लोक इति । किंच-खेत्ताणुपुत्वीए भाणुपुत्वीअव-
तव्वगदव्वविभागत्तणो ण तेसिं परोप्परमवगाहो, परिणमंति वा, ण वा तेसिं खंधभावो अस्थि, कथं?, उन्यते, पदेसाण अचलभावत्तणओ,
सतो य अपरिणामत्तणओ, तेसिं च भावप्पमाणनिच्चत्तणओ, अतो खेत्ताणुपुवीए एगं दव्वं पडुच्च देसूणे लोगति भणियं, दव्वाणुपु-
व्वीए पुण दव्वाण एगपदेसावगाहत्तणओ एगावगाहेऽवि दव्वाण आयभावेणं भिन्नत्तणओ परिणामत्तणओ खंधभावपरिणामत्तणओ अतो
एगं दव्वं पडुच्च सव्वलोगेत्ति, भाणितं च-" कह णवि दविए चेऽवेव खंधे सविवक्खया पिधत्तेणं । दव्वाणुपुन्विताइं परिणामइ खंधभावेण॥१॥"
अनोच्यते, मादरपरिणामेसु आनुपुश्विदव्वपरिणामो चेव भवति, नो अणाणुपुठिवअवत्तव्वगदव्वेणं, जो बादरपरिणामो खंधभावे एव भवति, ते
पुण सुहुमा ते तिविहावि अस्थि, किंच-जया अचित्तमहाखंधपरिणामो भवति तदा ते सव्वे सुहुमा आयभावपरिणामं अमुचमाणा तत्परिणता
भवंति, तस्स सुहुमत्तणओ सव्वगतत्तणओ य, कथमेवं ?, उच्यते, छायातपोद्योतवादरपुद्गलपरिणामवत् , स्फटिककृष्णादिवर्णोपरंजितवत् ,
सीसो पुन्छइ-दव्वाणुपुविए एगदव्वं सव्वलोगावगाढंति, कई पुण महं एवगं वा भवति ?, उच्यते, केवालिसमुद्घातवत् , उक्तं च-"केवलिउ-
ग्घाओ इव समयट्ठम पूर रेयति य लोये । अच्चित्तमहासंधो वेला इव अतर णियतो य॥१॥" अचित्तमहाखंधो सलोगमेत्तो वीससापरि-
दंगे भवति बितिए कवाडं तइए मंथं करेइ चउत्थे लोगपूरणं पंचमादिसमएसु पडिलोमं संहारेण अट्ठसमयंते सव्वहा तस्स संधओ विणासो,
एस जलनिहिवेला इव लोगपूरणरेयकरणेण ठितो लोगपुग्गलाणुभावो, सव्वण्णुवयणतो सद्धेतो इत्यलं प्रसंगेन ।' णाणादवाई पहुच णियमा
॥४६॥
क्षेत्रानुपूर्वी
भीअनु०
हारि वृत्ती
॥४७॥
सब्बलोएवी ' त्यादि (१०१-७०), अस्य भावना व्यादिप्रदेशावगावैद्रव्यभेदै सकललोकस्यैव व्याप्तत्वादिति । अनानुपूर्व्यालोचनाया त्वेक
द्रव्य प्रतीत्य असख्येयभाग एव, तस्य नियमत एपेकप्रदेशावगाढत्वात्, णाणादव्वाइ पडुच्च णियमा सव्वलोएति विशिष्टैकपरिणाम
बद्रि प्रत्येकप्रदेशाषगारपि समप्रलोकव्याप्त , आधेयभेदेन वाधारभेदोपपत्ते , वस्तुनश्चान तबमात्मकत्वात्तत्सहकारिकारणसमिधाने सति
तस्य २ धर्मस्याभिव्यके, धम्मिभेदा प क्षेत्रप्रदेशाविशेपेऽप्यानुपूर्वीतराभिधानप्रवृत्तेरपि सूक्ष्मधिया भावनीय । एव अवत्तव्यगदव्याणिवि,
भावार्य उक्त
एव, नवरमवक्तव्यकैकद्रव्य विप्रवेशायगाठ भवति, स्पर्शनायां तु यथाऽऽकाशप्रदेशानामेव स्पर्शना, तत
खल्यानुपूादिव्याधारत्वादिष्टानामेव पदिकास्थितानतरप्रदेशेरेव सह वाऽवग तव्या, इह पुन. किल सूत्राभिप्रायो यथाऽऽकाशप्रदेशाव
गाढस्य द्रव्यस्यैव लिवनीयेति श्रद्धा व्याचक्षते, भावार्धस्त्वनतरद्वारानुसारतो भावनीय इति । कालचितायामपि यद्याकाशप्रदेशानामेष
कालभित्यते तत. किल उभ प्रदेशानामनाथपर्यवसितत्वात् स एव पक्तव्य., सूत्राभिप्रायस्त्वानुपादिद्रव्याणामेवावगाहस्थितिकालश्चिन्त्यते इत्येके,
न घेह क्षेत्रसडानामपि विशिष्टपरिणामपरिणताधेयद्रव्याधारभावोऽपि चिन्त्यमानो विरुभ्यत इति, युक्तिपतितश्चायमेव, क्षेत्रानुपूर्यधिका-
रादिति, वत्र 'एग दव्य पर जहमेण एक समय ' मित्यादि, अस्य भावना विप्रदेशावगाद सदन्यसग्निपाते निप्रदेशावगाद भूत्वा समयान
तरमेव पुनर्बिप्रदशावगाढमेव भवति, उत्कृष्टतस्त्वसख्येय काल भूत्वेति, आधेयभेदाच्चेहाधारभेदो भाषनीय इति, शेष भाविता) ॥ अतर
चिंता प्रकटार्था, नवरमुत्कृष्टत असख्येय काल, नानत यथाऽनानुपूर्व्यामिति, कस्मात् ?, सपपुद्गलानामवगाहक्षेत्रस्य स्थितिकालस्य पासख्ये-
यत्वात् , क्षेत्रानुपूर्धधिकारस्य व्याख्येयत्वात् , क्षेत्रानुपूळधिकारे च क्षेत्रप्राधान्याद्, असरयेयकालादारतश्च पुनस्तत्प्रदेशानां तथाविधाधेय-
भावेन तथाभूताधारपरिणामभावावित्यतिगहनमेतदवहितैर्भावनीयमिति ॥ भागवि तायामानुपूर्वीद्रव्याणि शेषद्रव्येभ्योऽसरयेयेषु भागेष्वि-
॥४७॥
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
कालानु
पूर्वी
॥४८॥
त्युक्तं, अत्रैके ब्याचक्षते-यदा यदा खप्रदेशानुपुत्विमादि चिंतिजति तदा तदा पण्णवणाभिप्पायपरिकप्पणाए समूणातिरित्तभागो भाणितव्यो,
जया पुण अवगाहिदव्वा तदा संखेजेसु भागेसुत्ति, जहा दव्वाणुपुवीए तहा भाणितन्वं, तब विनेयजनानुग्रहार्थ क्षेत्रानुपूर्व्या एव प्रशान्तत्वात्
द्रव्यानुपूर्यास्तूपाधित्वेन गुणीभूतत्वात् क्षेत्रानुपूर्वीमेवाधिकृत्य प्रज्ञापनाभिप्रायः प्रतिपाद्यते-तत्रानुपूर्वर्द्रिव्याणि शेपद्रव्येभ्योऽसरव्येयभागैर-
धिकानीति वाक्यशेषः, इत्थं चैतदंगीकर्तव्यं, यस्मादनानुपूर्व्यवक्तव्यकद्रव्याणि तेभ्योऽसंख्येयभागैरधिकानीति, क्षेत्रानुपूळधिकारात् क्षेत्र-
खण्डान्यधिकृत्येयमालोचना, ततः खल्वानुपूादिद्रव्याधारलोकक्षेत्रस्य चतुर्दशरज्ज्वात्मकत्वेन तुल्यत्वात्तदंतर्गतप्रदेशानां च सर्वेषामेवानुपूर्व्या-
दिभिर्द (व्याप्तत्वात् समत्वं द्र) व्याधारलोकक्षेत्रस्य प्रत्युत व्यादिप्रदेशसमुदायेष्वाकाशखण्डेषु प्रतिखण्डमेकैकानुपूर्तीगणनादानुपूर्वीणामेवा-
ल्पता युक्तिमती, अवक्तव्यानानूपूर्वीणां तु द्विप्रदेशकैकप्रदेशिकखंडानां गणनात् बहुता, तकिमर्थ विपर्यय इति?, अत्रोच्यते, इह व्यादिप्रदेशा-
धेयपरिणामद्रव्याधारत्वेन क्षेत्रानुपूर्योऽभिधीयते, तत्र त्रिप्रदेशाभिधेयपरिणामवंत्यनंतान्यपि द्रव्याणि विशिष्टेकत्रिप्रदेशसमुदायलक्षणक्षेत्र-
व्यवस्थितान्येकका क्षेत्रानुपूर्वी, एवं चतुःप्रदेशेष्वाधेयपरिणामवंत्यपि असंख्येयप्रदेशाधेयपरिणामवत्पर्यंतानि विशिष्टेकचतुःप्रदेशासंख्ये-
यप्रदेशान्तसमुदायलक्षणक्षेत्रव्यवास्थतानि प्रतिभेदमेकैकैवेति, किन्तु यदेकं विप्रदेशसमुदायलक्षणमानुपूर्वीव्यपदेशाई क्षेत्रं तदेव तदन्या-
नंतचतुःप्रदेशाद्याधेयपरिणामवद्रव्याध्यासितमेकैकक्षेत्रप्रेदशवृद्धचा परिणामभेदतो भेदेनानुपूर्वीव्यपदेशमर्हति असंख्येयाश्च प्रभेद-
कारिणः क्षेत्रप्रदेशा इति, न चायमवक्तव्यकानानुपूर्वीणां न्यायः संभवति, नियतप्रदेशात्मकत्वादतोऽसंख्येयभागैरधिकानीति स्थितं, न च
तजेनैव स्वभावेन त्रिप्रदेशाधेयपरिणामवतां द्रव्याणामाधारता प्रतियते, नैव चतुःप्रदेशाधाधेयपरिणामवतामपि, तेपामति विप्र-
देशाधेयपरिणामोपपत्तेः विपर्ययो वा, तदेवमनन्तधर्मात्मके वस्तुनि सति विवक्षितेतरधर्मप्रधानोपसर्जनद्वारेणाखितमिह भावनीयमित्यर्क
॥४८॥
श्रीअनुः
भावानुपूर्वी
हारि वृत्ता
॥४९॥
प्रसंगेन । भावधि वायामानुपूर्वीद्रव्याणि रियमात् सादिपारणामिके भाषे, विशिष्टाधेयाधारभावस्य सादिपारिणामिकात्मकत्वाद् एवमनानुपूर्वी-
बफव्यकान्यपि, अल्पबहुलचिन्तायां द्रव्यार्थता प्रत्यानुपूर्वाणामेकैकगणन, प्रदेशार्थता तु भेदेन तद्गतप्रदेशगणन, द्रव्यार्थप्रदेशार्थता तूभय
गणन, कर सम्वत्थामाइ गगमववहाराण अवराव्यगदव्या दबद्वयाए, फथ १, विप्रदेशात्मकत्यादवक्तव्यकद्रव्याणामिति, अणाणुपुस्विरलाई
दष्वगए विससाधियार, फथ ?, एकप्रदेशात्मपत्वा पूर्वाणां इति, आह पोव फरमाद् द्विगुणान्येव 7 भवत्येकप्रदेशात्मकत्वात् तद्विगु-
णत्वभावादिति, अपोयते, तर यसयोगतोऽषधीकृतावक्तव्यकबाहुल्यान्य नाधिकृतद्रव्याणि द्विगुणाति, किंतु विशेषाधिकान्येष, आणुपुत्री
इन्वाइ पठयद्वयाए अमसेनगुणाइ ' अत्र मापना प्रतिपादितैव, 'पदेसट्टयाए सव्वत्योवाइ गमववहाराण अणाणुपुस्विदम्वाइ ' विमकटार्थ,
'वरायगदवाई पदेसहपाए विससाधिताह' अस्य भाषार्थ बह रालु रुचकादारभ्य क्षेत्रप्रदेशात्मकत्वादवराव्यकमेणिव्यतिरिक्तद-
न्यप्रदेशसर्गनिष्पनायतव्यफगणनया क्या लोफीष्णुगतप्रदेशायकव्यफायोग्यानानुपूर्वीयोग्यभावतश्चेति सूक्ष्मयुझ्या भावगीय इति । इए
बिनेयतानुमा स्थापण लिख्यते, शेष भावितायें यावत् । सेत्त येगमपयहाराण अवणिहिया सेत्ताणुपुम्वी ' सेय नेगमन्यवहारयो-
रनोपारिधिकी क्षेत्रानुपूर्वी । ' से कि त सगहस्से' त्यादि (१०२-८७) इयमानिगमन द्रव्यानुपूर्व्यनुसारतो भावनीया, नबरमत्र
क्षेत्रस्य प्राधा यामिति । औपनिधिक्यपि प्रायोगिदसिद्धय, णवर पपस्थिकायमइओ लोगो, सो आयामओ उड्डमहे पतिहिओ, सस्स तिहा
परिफापणा इमेण विहिणा पहुसमभूमिभागा रयणप्पभाभागे मेरुमाझे अद्वपदेसो रुयगो, तरस अहोपयराओ अहेण जाप णव योजणशतानि
तिरियलोगो, ततो परेण अहे ठिवचणआ अहोलोगो साहियसत्तरज्जुप्पमाणो, रयगाओ उपरिदुत्तो णप जोयणसताणि जाप जोइसपारस
उपरितलो ताव तिरियलोगो, वो उसलेोगठिताणओ उपरि उहुरोगो देसूणसत्तरज्जुप्पमाणो, अहोलोगहलोगाण मजो अठ्ठारसज़ोयण-
॥४९॥
.
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
औपनिधि-
की क्षेत्रानु-
पूर्वी तिर्य-
ग्लोकादि
॥५०॥
-
सतप्पमाणो तिरियभागठियत्तणओ तिरियलोगो, ' अहव अहो परिणामो वेत्तणुभावेण जेण उस्सण्णं । असुभो अहोत्ति भणिओ दवाणं तेण-
ऽहोलोगो ॥ १ ॥ उड्डेति उवरिमंति य सुहखेत्तं खेत्तओ य दव्वगुणा । उप्पज्जंति य भावा तेण य सो उड्डलोगो त्ति ॥ २॥ मज्मणुभावं
खेत्तं जं तं तिरियं वयणपज्जयओ । भण्णइ तिरिय विसालं अतो य तं तिरियलोगोत्ति ॥३॥ अहोलोके क्षेत्रानुपूर्व्या रत्नप्रभादीनाम-
नादिकालसिद्धानि नामानि यथास्वममूनि विज्ञातव्यानि, तद्यथा- धम्मा वंसा सेला अंजण रिहा मघा च माघवती । पुढवीणं नामाई रयणादी
होति गोत्ताई ॥१॥' रत्नप्रभादीनि तु गोत्राणि, तनेन्द्रनीलादिबहुविधरनसंभवान्नरकवर्ज प्रायो रत्नानां प्रभा--ज्योत्स्ना यस्यां सा रत्नप्रभा,
एवं शेपा अपि यथानुरूपा वाच्या इति, नवरं शर्कग--उपलाः वालुकापंकधूमकृष्णातिकृष्णद्रव्योपलक्षणद्वारेणेति, तिर्यग्लोकक्षेत्रानुपू-
जंबुहीवे दीवे लवणसमुद्दे धायइसंडे दीवे कालोदे समुद्दे उदगरसे पुक्खरवरदीचे पुक्खरोदे समुद्दे उदगरसे वरुणवरे दीवे वरुणोदे समुद्दे वरु-
गरसे खोदवरे दीवे खोदोदे समुद्दे घयवरे दीवे घओदे समुद्दे खीरवरे दीवे वीरवरे समुदे, अतो परं मव्वे दीवसरिसणामिया समुद्दा, ते य
सव्वे खोदरसा भाणियव्वा । इमे दीवणामा, तंजह--णंदीसरो दीवो अरुणवरो दीवो अरुणावासो दीवो कुंडलो दीवो, एते जंबूदीवाओ जिरं-
तरा, अतो परं असंखेज्जे गंतुं भुजगवरे दीवे, पुणो असंखेज्जे दीवे गंतु कुसवरे दीवे, एवं असंखेज्जे २ गंतुं इमेसि एकसं णामं भाणियव्वं,
कोंचवरे दीवे, एवं आभरणादओ जाव अन्ते सगंभूरमणो, से अन्ते समुहे उदगरसे इति । जे अन्तरंतरा दीपे तेसि इहं सुभणामा जे केह
तण्णामाणो ते भाणितव्वा, सव्वेसिं इमं पमाणं, उद्धारसागराणं अड्डाइज्जाण जत्तिया समया । दुगुणादुगुणपवित्थर दीवोददि रज्जु एवइया
॥१॥ ऊर्ध्वलोकक्षेत्रानुपूा तु सौधर्मावतंसकाभिधानसकलविमानप्रधानविमानविशेपोपलक्षितः सौधर्मः, एवं शेपेष्वपि भावनीयमिति,
लोकपुरुपपीवाविभागे भवानि गैवेयकानि, न तेपामुत्तराणि विगंत इत्यनुत्तराणि, मनारभाराकान्तपुरुपवत् नता अंतेषु ईपत्प्राग्भारेत्यलं प्रसंगेन
.
॥५०॥
श्रीअनु० हारिता अनौपनि- घिकी कालानु पूर्वी ॥५१॥ प्रकृतं प्रस्तुम , उठा सेनापूर्वी ॥ साम्मत कालानुपूर्युच्यते-तत्रैद सूत्र--से किं त कालानुपुषी' (१०४-९२) वा द्रव्यपर्यायत्वात्का- लस्य व्यादिसमयस्थित्याधुपरक्षितद्रव्याण्येव । 'कालानुपूर्वी द्विविधा प्रज्ञप्ते ' सादि, (१०५-९२) अस्या यथा द्रव्यानुपूर्यास्तथैवाक्ष- रगमनिका कार्या, विशेष तु वक्ष्यामः, तिसमयद्वितीए आणुपुव्यित्ति तिसमयस्थित्यणुकादि द्रव्यपर्याययो कयचिदभेदेऽपि आतुपूष्यधिकारा सरप्राधा या गलानुपूर्वोति, एष यापदसरयेगसमयस्थितिः, एयमेकसमयस्थित्यनागुपूर्वी, द्विसमयस्थित्यवफव्यक, शेष प्रगटार्थ, यावत् ‘णो सखे- माह असंखजाइ णो अण तार अस्य भावा। इह फालप्राधा या त्रिसमयस्थितीत भावानामनतानामप्येकत्वात्तदनु समयपृल्याऽसरयेय समयास्थितीनां परत. सल्यसभषात्, समयपद्धयाऽभ्यासितानो पान तानामपि द्रव्याणां पालानुपूर्षीमधिकृत्यैकत्वादसरययानि, अथवा व्यादि प्रशावगाहसपधिम्यादिसमयस्थित्यरेशयेति उपाधिभूतसत्याप्यसरयेयप्रदेशात्मकत्यादिति, एवं तिगिति, आह-एकसमयस्थितीनामनन्ता नामप्येपत्याचपा पा तानामपि कारापेक्षया प्रत्येकमेकत्वाद् द्रव्यभेदप्रहणे चानन्तप्रसग कथमनाउपूर्षी (अ) यक्तव्यफयोरसरयेयत्वमिति, अत्रो स्यते, आधारभेदसवस्थित्यपेक्षया, सामा यतश्चाधारलोकस्यामरयेयप्रदेशात्मकत्वादित्यनया दिशाऽतिगहामिद सूक्ष्मबुद्धयाऽऽलोकनीयमिति । 'पणे दव्य पहाच लोगस्स असखेग्ननिभागे होमा ४ जाव देसूगे या रोगे होना', कई भणति पदेसूणति, कथ ?, उच्यते, पव्यओ गो गधो मुहमपरिणामो पदेसूणे लोए अपगाढो, सो पेव फयाइ तिसमयठितीओ भइति सरयेया आणुपुव्वी, ज पुण समत्तरोगागासपदे- सायगाल दव्य त नियमा पउत्यसमए एगसमयठितीओ रम्भा, तम्हा तिसमयठितीय काराणुपुन्वी नियमा एगपदेसूणे पेव लोए रम्भति, अहवा तिसमयादिकालगणुपुयिय जहण्यओ एगपदेसे अवगाहति, तत्य च पदेसे एगसमयठितिय कालओ अणाणुपुब्धिदव्य दुसमयठितिय प अपत्तव्यग अवगाइति, जम्हा एवं तम्हा अपित्तो महासधो पउत्थतमए कालओ आणुपुग्विदव्य, तरस य सठवलोगावगास्सवि , श्रीअनु० हारि.वृत्ती कालानु पूव्यादि- स्थितिः ॥५२॥ ॐ एगपदेसूणता कज्जर, कम्हति ?, उच्यते, जे कालओ अणाणुपुचिअवत्तव्या ते तस्स एगपदेसावगाडा, तरस य तंमि पदेसे अपाहणत्तविव- क्साओ, अतो तप्पदेसूणे लोके कतो, पत्य दिखतो जहा नेत्ताणुपुञ्वी पदेसोना इत्यर्थः, "गम्मि तप्पदेमे कालणुपुष्यादि तिणि वा दत्रा। ओगाईते जम्हा पदेसूणोति तो लोगो ॥१।। अण्णे पुण आयरिया भणति-' फालपदेसो समओ समयचउत्यमिवति जवेलं । तेणूणवत्तणत्ता जं लोको कालमयखंधो ॥२॥ अयमन भावार्थ:-यह कालानुपूर्णधिकारात्कालस्य च वर्तनादिरूपलात्पर्यायस्य च परिभ्योऽभेदात्न खल्वचित्तमहाखधातु:समयात्मककालरूपः अतः फालप्रदेशः, कालविभागः ममय इति, तता समये चतुर्थं भवति-वर्तते यद्लामिति- यस्यां वेलायामसी स्कन्धः, स हि तदा विवक्षयकवाद न गृहाते, अतस्तेणूणत्ति विशितः, चतुःसमयात्मकरकन्धस्तेनोनः परिगृपते, कयमेतदेवं 'वत्तण ' ति वर्तनारूपत्वात्कालस्य, जं लोको कालगयसंधोति विपक्षयेव यस्मालोकः कारममयरतन्धो वर्तते, अतस्तस्य प्रदेशरग समया- गणने प्रदेशेनोनो लोक इत्येवमन्यथापि सूक्ष्मबुद्धया भावनीयमिति। 'णाणाबाई पदुम णियमा सवलो! 'सिध्यादिप्रदेशावगाहयादि- समयस्थितीनां सकललोके भावात् , अनानुपूर्वीद्रव्यचिन्तायां एगं दव्वं पहुन्च लोयस्य अमंगेजतिभागो होज्जा, सेमपुरा पडिसहितम्या, भावार्थस्त्वेकप्रदेशावगाहकसमयस्थितेर्विवभितत्वादिना प्रकारेणागमानुमारतो वागः, आदेशांतरेण वा अस्प भावना-अचित्तमहास्कन्धो दंडावत्थारूविदवत्तणं मोक्तुं कवाडावत्थाभवणं त अझ पेव दव्वं भवति, अण्णागारमावत्तणओ बहुतरमंघातपरमाणुमपातत्तणओदयठि- तितो दुपदेसियभवणं व, एवं मंथापूरणलोगापूरणसमएसु महास्कन्धस्याप्यन्यान्यद्रव्यमानं, अतो कालाणुविद सबपुरामु संभवतीत्यर्थः, 'णाणादबाई पडुव नियमा मव्वलोए होजाति भावितार्थ द्रश्यप्रमाणद्वार एवेति, अवक्तगकगयचिन्तायां : एगं दवं पहुए लोगस्स असंग्वेज्जतिभागे होजा' द्विप्रदेशातगाह द्विसमयस्थितिविवक्षितभावान्, आदेशांतरण वा महाबंधवनमण्णइन्वेसु आदिल्लचपुग्यामु ॥५२ ।।
श्रीअनु०
कालानु-
पूज्यों
अन्तर
॥५३॥
होगा, अस्स हदय-देशोनलोकावगायपि द्विसमयस्थितिर्भवति, शेप मुगम, यावदन्तरचिन्ताया 'एग दब पसुच्च जहण्णेण एक समय
उकोरोण पो धमया' अन्तर त्वेग दव्य पहुन्च जहण्णेण एफसमय, एगट्ठाणे तिनि या पारि या असरोज्जे पा समया ठातिऊण ततो
अमहिं गतूग सत्य एग समय ठाऊण अन्नहिं गतु तिणि या पत्तारि वा असखेजा वा समया ठाति, एव आणुपुश्विदव्यस्सेगस्थ जह-
गण एग समय अतर होति, उगेसेण दो समया, पहिं ठाणहिं विनि या पत्तारिया असपेने या समये ठाइऊण तवो अन्नाहि ठाणे दो
समया ठानिऊण अण्णादि तिणि या पत्तारि या अससेग्ना पा समया ठाति एप स्फोसेण दो समया असर होश, जइ पुण मन्झिमठाणे
विनि समया ठाया यो मझिमे या ठाणे त आणुपुम्विदन्य यत्ति अवर पेय ण होइ, तेणेव घेय दो समया अतर । आह-जहा अन्नाहिं
ठाणे दो समया ठिस एयमन्नहिपि फिमेका 7 विद्वति?, पुणोषि अन्नाद दो अण्णाहं पनि, एष अणण आयारेण फम्हा असजा समया
अतर भवति ?, उच्यते, एत्य फालाणुपुब्धी पगता, तीए य फालस्स पाधण्ण, जहा य अण्णण पदेसवाणेण अतर फजइ तदा सेत्तदारेण
फरणाओ रोत्तस्स पाहण्ण कत भवति ण पुण फालस्स, अतो जेण फेणइ पगारेण तिसमयादि इन्पति तेणेव पालपाहणतणी आणुपुब्धी
लम्मति फाउ दो पेव समया अतरवि स्थित, गाणादसाइ पहुंच णत्यि अतर, जेण असुण्णो लोगो, अणाणुपुब्धिअतरपुच्छा, एक
ल्य प्रात्योच्यते जहण्णेण दो समया, पढमे ठाणे एगसमय ठाइऊग मज्झिमे ठाणे दो समय ठाइऊण अन्तिम पण समय ठाति, एष जह
पणेण असर दो समया, जति पुण मसिमेवि एक समय ठायइ ततो अतर पेय 7 होति, मझिमिलठाणे अणाणुपुष्यी घेवत्ति, सम्हा दो घेव
नर्णण समया,
उपासण असरोग्जकाल, पढमे ठाणे एक समय चिहिऊण मज्झिमे ठाणे असरोज्ने समए चिहिण अन्तिमे ठाणे एक-
समय ठाडि, एपमसरोग फाल उफोसेण अवर होति, गाणादव्याइ पडुच्च णस्थि अतर, भागद्वार तथा भाषद्वार अल्पयगुषद्वार घ क्षेत्रा
॥५३॥
श्रीअनु० हारि.वृत्ती समयादयः पग्रहेलि- कान्ताः ॥ ५४॥ नुपूर्व्यनुसारतो व्याक्षेपान्तरमपास्य स्तिमितोपयुक्तेनान्तरात्मना 'कालप्राधान्यगधिकृत्य निगिलगेच मायनीयमिह पुनर्भावितार्थत्वाथ- विस्तरभयाच्च नोक्तमिति, शेपं सूत्रसिद्ध, यावत् 'अयोवणिहिया कालाणुपुब्बी तिविहा पनत्ते' त्यादि ( ११४-९८) अब सूर्यकि- यानिर्वृत्तः कालस्तस्य सर्वप्रमाणानामागः परमः सूक्ष्मः अभेगः निरवयवः उत्पलपत्रशतवेधाशुदाहरणोपलशितः समयः, तेसिं असंखेज्जाण समुदयसमितीए आवलिगा, संरोज्जाओ आपलिआओ आणुत्ति-ऊमासो, संगेज्जाओ आवलियाओ णिम्मासो, दोहवि कालो एगो पाणू, सत्त- पाणूकालो एगो थोवो, सत्तविकालो एग लवो, सत्ताहत्तग्लियो एगगुदुत्तो, अहोरसादिया कंठा गार वाससयसहस्सा, 'इन्छियठाणेण गुणं पणमुण्णं चउरामीतिगुणितं च । फाऊण तश्यबारा पुरांगारीण मुण संगं ॥ १ ॥ पुवंगे परिगाणं पंच सुण्णं चउरासीय १, तं एगं पुवंगं चुलसी सतसाहस्सेहि गुणितं एगं पुन्वं भवति, तम्स इमं परिमाणं [नस सुण्णा] छप्पण्णं च सहस्सा कोडीगं सत्तरि लक्खा य २, एगं पुव्वं चुलसीए पुवसतसहस्सेहिं गुणितं से एगे तुझियंगे भवति, तस्स इमं परिमाण-पण्णरस सुण्णा य, तओ नउरो मुण्णं सत्त दो णव पंच ठन्वेज्जा ३, एवं तुलसीतीए मतसहस्सा गुणिता सम्बठाणे कायया, ततो तुहिगायो भवंति, सेमि जहासंयं परिमाणं- तुहिए वसिं सुण्णा, ततो छ ति एगो सत्त अह सत्तणय चउरो ठोज्जा ४ अडउंगे पणवीसं सुण्णा तो गउ दो चउ नव एको एको दो अट्ठ एको पाउरो य ठवे- ज्जा ५ अडडे तीस सुण्णा तओ छ एपो छ एको ति गुण्णं अट्ठ णव दो एगो पण विगं ठोजा ६, अवंगे पणतीसं मुण्णा, तओ पर चउ सत्त पण पण छ र ति सुण्णं णय सुण्णं पण णय दो य ठवेज्जा ७, पत्तालमिं सुण्णा नओर णव पर दो अट्ठ सुण्णं एको एको णव अह पण सत्त अठ्ठ सत्त चउ दो य ठनेजाहि अवने ग ८ हहूगंगे ग पणनत्तालमि सुण्णा, तओ चउ छ र णव सुण्णं ति पण अट्ट चउ सत्त पंच एको दो अट्ट सुण्णं दो य ठवेज्जा ९, हूए पण्णासं सुग्णा, तओर सत्त सत्त एगो णव मुणं अह णव णव ॥५४॥ - श्रीअनु: हारि वृत्ती समयाव शीर्षप्रहलि कान्ता पण छ सत्त अट्ट दो दो पको सुण्ण णव प3 सत्त एक च ठवेना १० उत्पलगे पणपण्ण सुण्णा, तओ पर अह एको णव सुण्ण सत्त गव वि दो घर ति छ एको दो तिणि सुण्ण सत्त एको णव छ पर एग प ठवेज्जा ११, उप्पले सहि सुण्णा, तो छ पण घउ एको सत्त पण पण ति एको छ सत्त दो सत्त एगो सुण्ण सत्त मुण्ण ति सुण्ण एको पति दो एक ठवेज्जा १२, पउमगे पणसहि सुण्णा, पउ सुण्ण वि यो सुन्न सुभ अट्ट अति पण णय एको एको पण घउ णव य अठ्ठ सत्त पण छ पउछ छ ति मुण्ण एग प ठवेज्जा १३, पउमे सत्तर सुण्णा, तो छ वि पण ति णव एको दो णव पण दो एको घर, सुण्ण सुण्ण णव ति एको ति छ यो एको ति अट्व सत्त सुण्ण सत्त अह य उपेना १४, णलिणगे परसत्तरि सुण्णा, सतो घउ पो सुण्ण सत्त पण दो घउ चउ सत्त सत्त पण ष पउति छ सत्त छ ति सुण्ण एको व दो अह सत्त पण पर एको ति सत्त ठवे जा१५, गलीणे असीति सुण्णा, ततो छ एको सुण्ण मुण्ण णय पण सत्त एक पण सुण्ण पण दो एको एको ति एषो अह अह मुण्ण सत्त दो णव ति सत पण पर दो घउ पर एको छ ठवेज्जा १६, अत्यणिठरगे पचासी सुण्णा, तो घर पर ति एफो छ पण सत्त सत्त उति पउ सुण्ण पण पर एको मुण्ण ति सुण्ण पउ पण सत्त अढ णय सुण्ण दो घउ छ छ एको एको छ एको पच य ठवेग्जा १७, अस्थिणिउरे णउति सुण्णा, तओ छ णय अह दो पण एको पण एको एको दो पण छ ति अट्ठ एको दो ति पण अह वि ति पण णय दो छ ति णय सत्त णव सश ति पण वि ति पउरो य ठवेज्जा १८, अउयगे पचणवति सुण्णा, तओ पउ छ दो ति घउ अह दो सत्त छ सत्त सत्त सप्त छ दो घउ ति सुण्ण सत्त छ ति घउ अह सुण्ण अह अह घर छ छ यो सुण्ण णव एको सत्त एको एउ छ विणि य ठवेजा १९, ततो छ सत्त एकोपा ति अह अह एगो पण पउदो ति पय पउ अष्ट सत्त अष्टमुण्ण ति अह छ अह मुण्ण णय णव णय पर अठ्ठ वि दो अढ णव वि पउ सुण्ण णव पण सुण्ण तिण्णि य ठषेज्जा २०, गवतगे सुण्णसत पधाधित, तओ ॥५५॥ अउते सुण्णसत, श्रीअनु० हारि.वृत्ती समयादयः शीर्षप्रहेलि- कान्ताः ॥५६॥ चउ अट्ट सत्त सुण्णं सत्त सुण्णं दो अट्ठ पण णव पण दो ति चउ ति णव सत्त ति णव सत्त ति णव दो ति दो णव णव ति ति सुण्ण दो पण चउ णव छ णव पण णव छ पण दोनि य ठवेज्जा २१, णतुते सुण्णसयं दसाधितं, तओ छ पण अट्ट पण चउ णव ति णव अट्ट चउ सुण्ण अह ति ति अह चउ छ अह सत्त छ अट्ट सत्त छ छ पण पण ति पण पण अह मुण्णं सत्त णव ति ति चउ एको छ चउ अ पण एको दोण्णि य ठवेज्जा २२, पयुरागे पणरसुत्तर मुण्णसतं, तओ चउ सुण्ण णव एफो पण चउ एफो णव सुण्ण एका एफो छ णव ति सुण्ण छ चउ छ सुण्ण सुण्ण णव सुण्ण मुण्ण एलो छ सत्त अह णव चतु अट्ठ एगो पण पण ति पण चउ मुण्ण छ सत्त सुण्ण एको ति एको अट्ठ एगं ठवेज्जा २३, पउते वीसुत्तरं सुपणमतं, तओ छ ति णव णय पण णर एगो अट्ट छ एको ति ति सत्त दो ति सरा छ दो चउ पण छ पण सत्त चउ दो णव पण णन अह ति पण पण ति अ णव सुण्ण अढ सत्त अट्ट ति सुण्णं एको मुण्णं ति दो पण एगं च ठवेज्जा २४, चूलियंगे पणवीसुत्तरं सुण्णसतं, तओ चउ दो छ चउ ति छ नउ अढ दो को छ अट्ठ पण णव चउ पण पण चउ अट्ठ पण णव चउ पण णव सत्त छ सत्त पण दो सत्त दो पण अट्ठ पो छ यो सुण्ण छ मत्त पण दो सत अह दो तिणि नव सत्त दो एगं च ठवेज्जा २५, चूलियाए तीसुत्तरं सुण्णसतं, तओ छ एगो चउ अट्ठ सुण्ण ति णव सुण्ण णव सत्त चउ ति वे पण छ एगो छ दु सुण्ण एलो पण छ एषो दो अह सुण्णं पण चउ छ णव अदृ दो छ पण णव णव एफो छ अहति णा दो एफ छ ति छ चउ सत्त सुण्ण एक च ठवेज्जा २६, सीसपहेलियंगे पणतीसुत्तरं सुण्णसतं, तओ चउ चउ नव छ सुण्णं णव एको अट्ठ ति चउ दो दो सत्त णप सत्त अट्ट सत्त णव एको छ अह छ अह एको मुण्ण णव छ अट्ठ गयो सुण्णं ति ति अट्ठ दो ति छ सत्त सुण्णं पर चउ छ णप अह अट्ट चउ ति चउ णव छ दो सुण्ण णव २५, सीसपहेलियाए चत्तालं मुण्णसय, ततो छ णा दो ति अह एको मुण्णं अट्ठ सुण्ण अट्ठ पउ अट्ठ छ छ णव अट्टएको ॥५६॥ SACH कालानु- श्रीअनु: ॥५७॥ . दो छ मुण्ण घर छ णय छ पण सत्त णय गव छ पण ति सत्त णय सत्त पण एको एको चउ दो मुण्ण एको सुण्ण वि सस सुण्ण ति पण दो ति छ दो अट्ठ पण सच य ठवेज्जा २८, एव सीसपहेलिया पउणयतिठाणसत जाव य सववहारकारो ताव संपवहारविसए, तेण य परमपुडविणेरड्याण भवणवतगण य भरहेरषण्सु सुसमदुस्समाए पछिमे भागे णरतिरियाण आउए उपमिज्जन्ति, किं घ-सीसपहेलि- याए य परतो अत्यि सरसेग्मो कालो, सो य अणतिसईण अववहारिगत्तिकाउ ओवम्म परित्तो, तेण सीसपहलियाए परतो पलिओवमादि उवण्णत्या, शेपमानिगमन फारानुपूपाठसिद्ध । 'से कि त 'मित्यादि, (११५-१००) उत्कीर्चर-सशयन ययाभिधान वरयानुपूर्वी अनुपरिपाटी त्रिविधा माता, सद्यथा-पूर्वानुपूर्वीत्यादि पूर्ववत् , तत्र पूर्वानुपूर्वी ' उसम' इत्यादि, आह वस्तुत आवश्यकस्य प्रवत्वात् सामायिक पतुर्विशतिस्तव इत्यादि वरव्य किमर्थमेतत्सूत्रातरमिति, अयोग्यवे, शेषश्रुतस्यापि सामा यमेतदिति मापनार्थ, तथाहि आचारानुयोगेऽपि प्रत्यध्ययनमेतत्सर्वमेवाभिधातव्यमित्युदाहरणमात्रत्वाद्भगवतामेव च वीप्रणेतृत्वात् , शेष सूत्रसिद्ध यावत् ‘से त उकित्तणाणुपुन्वि' ति से कित' मित्यादि ( १९७१०१ ), इहाकृतिविशेष संस्थान, तत् विविध जीपाजीवभेदात् , इह जीवसस्थानेनाधिकारः, तत्रापि पचेंद्रियसपधिना, वत्सुन स्वनामफर्मप्रत्यय पविध भवति, आह प 'समचतुरसे' त्यादि, सत्र सम-नुस्यारोहपरिणाम सपूर्णागोपाहावयव स्वागुलराष्टशतोच्छ्राय समचतुरश्र, नाभीत उपर्यादि लक्षणयुक्त अधस्तादनुरूप न भवति सम्मा रममाणा द्वीनतर यमोधपरिमडल, नाभीत: अप आदि लक्षणयुफ सक्षिप्तविकृवमध्य पुज, स्कधपृष्ठदेशपद्धमित्यर्थः, लक्षणयुस्मध्यप्रीवा घुपरिहस्तपादयोरप्याविरलक्षण यून प लिंगेऽपि वामन, सर्वावयवा प्राय आदिलक्षणविसयादिनो यस्य तत् हुड, उक्त प-'तुल्ल वित्थरपर्लं उस्सेहबदु घ गठहकोट घ । होडलकायमहह सम्वत्यासाठय हुड ॥ १॥' पूर्वानुपूनिमश्च यथाप्रथममेव प्रधाात्वादिति, शेपमानिगमन
5/
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
संस्थान
सामाचा-
यानुपूर्व्यः
॥ ५८॥
पाठसिद्धमेवेति । 'से किं तं सामायारियाणुपुबी' त्यादि, इह समाचरणं समाचार:-शिष्टाचरितः क्रियाकलापः तस्य भावः 'गुणवचन-
ब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि व्यञ् चे ति (पा-५-१-१२४ ) प्य , सामाचार्य, सोऽयं भावप्रत्ययो नपुंसके भावे भवति, पित्करणसामाच्च
स्त्रीलिंगोऽपि, अतः त्रियां डीप सामाचारी, सा पुनत्रिविधा-'पदविभागे' ति वचनात् इह दशविधसामाचारीमधिकृत्य भण्यते, 'इच्छामिच्छे'-
त्यादि (*१६-१०२) तत्र इच्छाकारः मिथ्याकारः तथाकारः, अत्र कारशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते, तत्रैपणमिन्छा-क्रियाप्रवृत्त्यभ्युपगमः करणं
कारः इच्छया करण इच्छकारः आज्ञायलाभियोगव्यापारप्रतिपक्षो व्यापारणं चेत्यर्थः, एवमक्षरगमनिका कार्या, नवरं मिथ्या-वितथमयथा यथा
भगवद्भिक्तं न तथा दुप्कृतमेतदिति प्रतिपत्तिः मिथ्यादुष्कृत, मिथ्या-अक्रियानिवृत्त्युपगम इत्यर्थः, अविचार्य गुरुवचनकरणं तथाकारः,
अवश्य गंतव्यकारणमित्यतो गच्छामीति अस्यार्थस्य संसूचिका आवश्यकी, अन्यापि कारणापेक्षा या या क्रिया साक्रिया अवश्या क्रियेति सूचितं,
निषिद्धात्मा अहमास्मिन् प्रविशामीति शेपसाधूनामन्वाख्यानाय त्रासादिदोपपरिहरणार्थ, अस्यार्थभ्य संसूचिका नौपेधिकी, इदं करोमीति प्रच्छनं आप-
च्छना, सकृदाचार्येणोक्त इदं त्वया कर्त्तव्यमिति पुनः प्रच्छन्नं प्रतिप्रच्छन्नं, छंदना-प्रोसाहना, पदं भक्त भुक्ष्व इति, निमंत्रण अहं ते भक्तं
लब्ध्वा दास्यामीति, उक्तं च-"पुन्वगहिष्ण छंदण निमंतणा होइऽगहिएणं ।' तवाहमित्यभ्युपगमः श्रुतपर्थमुपसंपत् , उक्तं च-'सुय सुहदुक्से
खेत्ते मग्गे विणयोवसंपदा गयं । एवमेताः प्रत्तिपत्तयः सामाचारीपूर्वानुपूर्व्यामिति, आह-किमर्थोऽयं भनियम इति, येनेत्यमेव पूर्वानुपूर्वी
प्रतिपाद्यत इति, उच्यते, इह मुमुक्षुणा समग्रसामाचार्यनुष्ठानपरेण आज्ञाबलाभियोग एप स्वपरोपतापहेतुत्यात्प्रथमं वर्जनीयः, सामायिका-
ख्यप्रधानगुणलाभात् , ततः किंचित्त्वलनसंभव एव मिथ्यादुकृप्तं दातव्यं, ततोऽप्येवंविधेनैव सता यथावद् गुरुवचनमनुष्ठेयं, सफलप्रयास-
त्वात् , परमगुरुवचनाव्यवस्थितस्य त्वमामायिकवतःस्सलनामलिनस्य वा गुरुवचनानुष्ठानभावऽपि पारमार्थि रुपयापेक्षयाऽनिप्पन्नपदानी(?)त्यतः
HERE
॥५८॥
বিনাম श्रीअनु: हारि वृत्ती ।। ५९॥ क्रमनियम , शप सुगम यावनिगमनमिति । 'से कि तमित्यादि । ११९ १०४) नत्र कमविपाप' उदय उज्य एवौदायिक , गहा तत्र भव- रखेन या निर्यात इत्येव रोपेप्वपि व्युत्पत्तियोजनीया इति, नवरभुपशम मोहनीयस्य कर्मण (सर्वासा प्रकृतीना ) उदयातुर्णामाना वा प्रतीना भया, फस्यचिदशस्य क्षय कस्यामिदुपशम इति क्षयापशमो, प्रयोगविश्रमोदय परिणाम , अमीषामेवैकादिसयोगरपन समिपात मम पुनरमापा रफुट नारफादिगत्युवाहरणभावत प्राप्त तद याधारश्च प्रथमौदायकस्तत सबस्तोफ्त्यानापशमिकः ततस्तरहुतरत्वादष भायो. पगामिफ ततोऽपि यत्या क्षायिक ततोऽर सयपत्वात्पारिणामिक तत औदयिकादिमेलनसमुत्पन्नक सान्निपातिक इति, शेष प्रफ्टा यावर 'मे न आणुपुब्धि' सि निगमा वाच्य | 'से कि त दुनामे १ २ दुविहे पमते, त० एगक्सरिए य अणेगक्सरिए य' (१२२ १०५) एकशब्द समयावायफ , व्यज्यतो नार्थ प्रदीपेनय घट इति व्यजन अभरमुच्यते, तपेह सर्वमव भाष्यमाण अकारादि इकारा तमेवार्थाभिव्यजक्त्वाच्छब्दस्य, एक च तद क्षर पर एकाक्षरेण निष्चत्त एकाक्षरिक, एवमोकाक्षरिफ नाम, हा ला श्री देवताविशेप घी बुद्धि स्त्री प्रतीता, से कि त अणेगक्सरिये' त्यादि प्रकटार्थ, यावत् 'अवसेसिय जीपदव्य बिसेसिय नेरइय' इत्यादि, वर नरकेपु भवो नारफ तियेग्योनौ भव• तिया मनना मनुष्य दीव्यति वेष , शेष निगरसिद्ध यावद् विनामाधिकार , वर पर्याप्त के विशेष पर्याप्तनाममोदयात् पयाप्तक', अपर्याप्तनामकर्मोदयाचापयर्या सफ इति । एफेद्रियादिविभागेषु स्पर्शनरसनमाणपधुश्रोगाणांद्रियाणि मिपिपीलियाभ्रमरमनुष्यादीनामेककवृद्धानि, सूक्ष्मथादरविशेषोऽपि सूक्ष्मयादरनामफोदयनियधा इति, समूठिमगर्भव्युतमातिकभेदेषु समूच्छिमः तथाविधकर्मोदयानगर्भज एपेंद्रियादि पद्रियावसान , गर्भ ठयुपातिकस्तु गर्भज, पद्रिय एय, 'से त दुनामे त्ति । 'से कि त तिनामे ? ( १२३ १०९ ) अविकृत नाम विविध प्रक्षप्त, तद्यथा ॥ ५९। न
--
গীকান্ত
हारि.
विनाम
चतुर्नाम च
॥६०॥
द्रव्यनाम गुणनाम पर्यायनाम, एतानि प्रायो प्रथत एव भावनीयानि, नवरं द्रव्यगुणपर्यायस्वरूपं, द्रव्यं धर्मास्तिकायादि, गुणा गत्यादया,
तद्यथा-गतिगुणो धर्मास्तिकायः स्थितिगुणोऽधर्मास्तिकायः अवगाहगुणमाकाशं उपयोगगुणा जीवा वर्तनादिगुणः कालः पुद्गलगुणा रूपादयः,
पर्यायास्त्वमीपामगुरुलघवः अनंताः, आह-तुल्ये द्रव्यत्वे किं पुद्गलास्तिकायगुणादीनां प्रतिपादनं न धर्मास्तिकायादिगुणादीनां,
(यथा) पुद्गलागामिन्द्रियप्रत्यक्षविपयतया तस्य तद्गुणानां च सुप्रतिपादकत्वं न तथाऽन्येपामिति, इह घ वर्णः पंचधा कृष्णनील-
लोहितकापोतशुक्लाख्यः प्रतीत एव. कपिशादयस्तु संसर्गजा इति न तेषामुपन्यासः, गंधो द्विधा-सुरभिर्दुराभिश्च, तत्र सौमुख्यत्
सुराभिः दौमुख्यकृत् दुरभिः, साधारणपरिणामोऽस्पष्टमह इति संसर्गजत्वादेव नोक्तः, एवं रसेष्वपि संसर्गजानभिधानं वेदितव्यं, रस: पंचवि-
धस्तिक्तकटुकपायाम्लमधुराख्यः, श्लेष्मादिदोपहन्ता तिक्तः वैशद्यच्छेदनकृत्कटुः अन्नरुचिस्तंभनकर्मा कपायः आश्रवणक्लेदनकृदम्लः हादन-
हणकृन्मधुरः, लवणः संसर्गजः, स्पर्शोऽष्टविधः स्निग्धरूक्षशीतोष्णलघुगुरुमृदुकठिनाख्यः, संयोगे सति संयोगिनां पन्धकारणं स्निग्धः
तथैवाबन्धकारणं रूक्षः वैशद्यकृत्सुमनःस्वभावः शीतो मार्दवपाककृदुष्णः प्रायस्तिर्यगूर्ध्वगमनहेतुर्लघुः अधोगमनहेतुर्गुरुः संनतिलक्षणो मृदुः
अनमनात्मकः कठिनः, संस्थानानि संस्थानानुपूर्त्या पूर्वोक्तानि, पर्यायानां त्वेकगुणकालकादि, तत्रैकगुणकालकस्तारतम्येन कृष्णकृष्णतरकृष्णत-
मादीनां यत आरभ्य प्रकर्षवृत्तिः, द्विगुणकालकस्तु ततो मात्रया कृष्णतरः, एवं शेपेष्वपि भावनीयं, यावदनंतगुणकृष्ण इति, तत्पुनर्नाम
सामान्येनैव त्रिविधं प्राकृतशैलीमधिकृत्य, स्त्रीलिंगादिनाम्नां उदाहरणानि प्रकटार्थान्येव, ‘से तं तिणामे' ति । ‘से किं तं चउनामे' त्यादि,
( १२४-११२) तत्राऽऽगमेन पनानि पयांसि, अत्र 'आगमः उदनुबंध: स्वरादन्त्यात्परः' आगन्छतीत्यागमः, आगम उकारानुबंधः स्वरा-
दंत्यात्परो भवति, सिद्धं पमानीत्यादि, सेतं आगमेणं, लोपेनापि ते अत्र इत्यादि, अनयोः पदयोः संहितायां 'पदात्परः पदान्ते लोपमकार'
॥६०॥
श्रीअनु
पचनाम
पनाम
।। ६१॥
(कातत्र रूप. ११५) पदावे यौ एकारोकारो ताभ्यो पर: अकारो लोपमापगते, सत' सिदं वे अत्र, से त्त लोवेण, से किं तं पयतीए
ययाऽग्नी एती इत्यादि, एसेपु पदेषु 'द्विवधनमनी' (कात घ ६२) द्विवचनमौकारान्त यत् भवति ताम्रक्षण न्तरेण स्वरेण स्वरे परत प्रकृ.
त्या भवति, सिद्ध अमी एती इत्यादि, विकारेणापि दडस्य अम इत्यादि, अन 'समान सपणे दीर्घा भवति परशा लोपमापयते' (का० २४)
सिद्ध नराम इत्यादि, से त विगारेण, एव चतुर्णाम । पचनाम्नि 'से कि मित्यादि सूत्र (१२५ ११३) ताश्व इति नामिक द्रव्याभिधा-
यकत्वात् , सल्विति नैपातिक, सलुशब्दस्य निपातत्वात् , धापतीत्यारयातिक क्रियाप्रधानत्वात् , परीत्यौपसर्गिक परि सर्वतो भाष इत्युप
सर्गपाठे पठिगत्यात्, सयत इति मिश्र, सभेपीभाव इत्यस्योपसर्गत्यात् 'यती प्रयत्न' इति च प्रकृतेरभयात्मकत्वात् मिश्रमिति, तदेतत्पचनाम ।।
'से कि त छणामे , छविहे पण्णत्ते' इत्यादि (१२६-११३ ) अत्र पड् भावा औदयिफादय प्ररूप्यन्ते, तथा प सूत्र-'से किस
उदयिए?, २ दुविहे पण्णते, १० उदए य उदयनिप्पण्णे य, अनोदय -अष्टा फर्मप्रकृतीनो ज्ञानापरणीयादिलक्षणानामुश्य सत्ताऽव
स्थापरित्यागेनोदीरणापलिफामनिमम्योदयायलिकायामात्मीयात्मीयरूपेण विपाक इत्यर्थ , 'ण' मिति वाक्यालवारे, अन व प्रयोग उदय
एक औदयिफ , उदयनिप्पमस्तु द्वेधा जीयोदयनिप्पण्णे य अजीवोदयनिप्पण्णे य, तत्र जीये उदयनिफनो जीवोदयनिप्पन्न , जीये कर्मविपाकी
इत्यर्थ, अथषा फर्मोदयसहकारिफारणकार्या एव नारफत्वादय इति प्रतीत, अन्ये तु जीवोदयाभ्यां निष्फण्णो जीवोदयनिष्पन्न इति
व्यापक्षने, इदमप्यदुष्टमय, परमार्थतः समुदायकार्यत्यात्, एवमजीवोदयनिप्पणोपि पाय , तथा चौदारिफशरीरप्रायोग्यपुद्गलमणशरीर
परिणविश न तथाकर्मोदयमन्तरेणेति अत उमौदारिक यो शरीरमित्यादि, औदारिफशरीरप्रयोगपरिणामिकतया द्रव्य, तन्च वर्णगधादिपरि-
णामितादि घ, न पेदमौदारिकशरीरव्यापारमन्तरेण तथा परिणमतीति, एव वैझियादिष्वपि योजनीय, रह च वस्तुत. व्योरपि द्रव्यात्मकत्वे
॥३१॥
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
औदयिका-
दयो भावाः
एकत्र जीवप्राधान्यमन्यत्राजीवप्राधान्यमाश्रीयत इति, ततश्योपपन्नमेव जीवोदयनिष्पन्नं अजीवोदयनिष्पन्नं चेत्यलं विस्तरेण, से तं उदयिए ।
'से किं तं उमसमिए?, उवसमिए दुविहे पन्नत्ते, तं०-उवसमे य उवसमनिप्फण्णे य, तत्रोपशमो-मोहनीयस्य कर्मणः अनन्तानुबन्धादिभेद-
भिन्नस्य उपशमः, उपशमश्रेणीप्रतिपन्नस्य मोहनीगभेदाननंतानुबंध्यादीन् उपशमयतः, यत उदयाभाव इत्यर्थः, णमिति पूर्ववत् , उपशम एवौप-
शमिकः, उपशमनिप्पन्नस्तूपशान्तक्रोध इत्यादि, उदयाभावफलरूप आत्मपरिणाम इति भावना, से तं उवसमिए । 'से किं तं खइए १,
खइए दुबिहे पण्णत्ते, तंजहा-खए य खयनिप्फन्ने य, तत्र क्षयः अष्टानां कर्मप्रकृतीनां ज्ञानावरणीयादिभेदानां, क्षयः कर्माभाव एवेत्यर्थः,
'ण' मिति पूर्ववत् , क्षय एव क्षायिकः, क्षयनिष्पण्णस्तु फलरूपो विचित्र आत्मपरिणामः, तथा चाह-'उप्पण्णणाणदंसणे' त्यादि, उत्पने श्या-
मतापगमेनादर्शमंडलप्रभावत् सकलतदावरणापगमादभिव्यक्ते ज्ञानदर्शने यस्य स तथाविधः, अरहा अविद्यमानरहस्य इत्यर्थः, रागादिजेतृ-
त्वाजिनः, केवलमस्यास्तीति केवली, संपूर्णज्ञानवानित्यर्थः, अत एवाह-क्षीणाभिनिवोधिकज्ञानावरणीय इत्यादि, विशेपविषयमेव, यावत् अना-
वरण:-अविद्यमानावरणः सामान्येनावरणरहितत्वात् , विशुद्धांबरे चन्द्रविम्ववत् , तथा क्षीणमेकान्तेनापुनर्भावतया च, निर्गतावरणो-निरावरणः
आगंतुकेतरावरणस्याप्यभावात् राहुरहितचन्द्रविम्ववत् , तथा क्षीणमेकान्तेनापुनर्भावतयाऽऽवरणं यस्यासौ क्षीणावरणः, अपाकृतमलावरणजात्यम-
णिवत् , तथा ज्ञानावरणीयेन कर्मणा विविधम्-अनेकैः प्रकारैः प्रकर्षण मुक्तो ज्ञानावरणीयकर्मविप्रमुक्त इति, निगमनम्, एकार्थिकानि वैतानि,
नयमतभेदेनान्यथा वा भेदो वाच्य इति, केवलदर्शी-संपूर्णदर्शी,क्षीणनिप्फनेन च, निद्रादिस्वरूपमिदं-'सुहपडियोहो निदा दुहपडियोहो य निरनिदा
य । पयला होति ठियस्स उ पयलपयला य चंकमओ ॥ १ ॥ अतिसंकिलिट्ठकम्माणुवेदणे होइ थीणगिद्धीओ । महानद्दा दिणचिंतियवावार-
पसाहणी पायं ॥ २॥ सातावेदनीयं प्रीतिकारी, 'क्रुध कोपे' क्रोधनं क्रोधः, कोपो रोपो दोपोऽनुपशम इत्यर्थः, मानः स्तंभो गर्व उत्सुको
॥६२॥
श्रीअनुः
हारि वृत्ती
औदपिका-
दियाभावा
-
अहकारो दर्ष स्मयो मत्सर इप्येत्यर्थ , माया प्रणिधिरुपधिनिइति षचना दम्भ टममिसार सायमनार्जवमि यथ , लोभो रागो गाये
मिच्छा मूच्छाऽभिरापो सग कामा स्नेह इत्यर्थ , माया लोभश्च प्रेम पोधो माना द्रुप तत्र याईदवर्णवादहेतुलिंग अईवानिश्रद्धानविघातक
पर्शनपरीषहकारण तन्मिध्यादर्शन, य िमध्यास्वभावप्रपितपरिणाम विशेषाद् विशुध्यमाक सप्रतिघात सम्यक्त्वकारण सम्यग्दर्शनं, य िमाया-
स्वस्वभावचित विशुद्धाविशुद्धश्रद्धाकारि तत्सम्यग्मिध्यादशन, विविध दर्शनमोहनीयमुक्त कर्म, पारिवमोदनीय द्विविध कषायवेदनीय नो-
कपायवेदनीय घ, द्वादश फषाया अप्रत्यारया याद्या प्रोधाद्या , नव नोकपाया हास्यात्य , नारकतिर्यग्योनीसुरमाष्यदेवानां भवनशरीरस्थिति
कारणमायुष्क, वास्तानात्मभायान् नामयतीवि नाम फर्मपुद्गलद्रव्य, प्रति स्व गत्यभिधानकारण, जातिनाम पचविधमेकेन्द्रियजातिनामादिकारण,
शरीरनाम शरीरात्पत्तिकारण, तदगोपागनाम यथा शरीरनाम पचविधौदारिकशरीरनामादिकार्येण साधित यदेषामेवांगोपांगनिव्वति-
कारण तद्गोपागनाम, तथाऽ यत् शरीरनाम्न कथी, अगोपागाभावेऽपि शरीरोपलन्धे , तन्च पास् शरीरप्रये नान्यत्र, पोदि मनु शरीर
मिति पर्याय , अनेकता घ जघन्यतोऽप्यौदारिकतै उसकार्मणयोंदिभावात् , पृ तु तद्गतागोपागसपातभेदात, सपात पुनरेकैकागादेरनन्त
परमाणुनिर्धत्तत्वादिति । तथा सामायिकादिचरणक्रियामिद्धत्वारिसद्ध , तथा जीवादितत्त्वोधाद् युद्ध', तहा याभ्यन्तरमन्थमेदना गुत्तत्वा-
न्मुक्त , तथा प्राप्तव्यप्रकर्षप्राप्तौ परि सर्वप्रकारेनिर्युत परिनित , ससारान्तकारित्वादन्तकृत् , एका तेनैव शारीरमानसदु. सपहीणा सर्वदुः-
रापहीणा इति, हतः शायिफ ! ‘से कि त सोचसमिए?, सोवसमिए दुविहे पण्णत्ते, त०-खओवसमे य पओ यसमनिप्पणे य, रात्र
क्षयोपशमश्चतुर्णा पातिफर्मणा, केवलज्ञानाप्रतिपन्नकाना ज्ञानावरणदर्शनावरणमोहनीयातरायाणां क्षयोपशम ण मिति पूर्ववत् , ६ चोदीर्ण-
स्य क्षयः अनुर्णिस्य च विपाकमधिकृत्योपशम इति गृह्यते, आह औपशमिकोऽप्येषभूत एव,न, तटोपशर्मितस्य प्रशानुभयतोऽप्यवेदनादस्मिंश्च
॥६३॥
श्रीअनु० हारि वृत्ती औदयिका- दयो भावाः ॥६४॥ वेदनादिति, अयं च भयोपशमः क्रियारूप एव, क्षयोपशमनिवृत्तस्त्वाभिनिबोधिकशानादिलब्धिः परिणाम आत्मन एवति, तथा चाह-'खओवस- मिया आभिणियोहियणाणलद्धी' त्यादि, सूत्रसिद्धमेव, नवरं बालवीर्य मिथ्यादृष्टेरसंयतस्य, पडितवीर्य सम्यग्दृष्टेः संयतस्य, वालपंडितवीर्य तु संजतासजतस्य श्रावकरण, से तं खओवसमिए । ' से किंतं पारिणामिए?, परिणमनं परिणाम: अपरित्यक्तपूर्वावस्थस्यैव तद्भावगमनमिति भावार्थः, उक्तं च-'परिणामो ह्यर्थान्तरगमन न च सर्वथा हावस्थानं । न च सर्वथा विनाशः परिणामस्तविदामिष्टः॥१॥ स एव पारिणामिकः, तत्र सर्वभेदेष्वन्वयानुवृत्या सुयप्रतिपत्त्यर्थ जीर्णमहणमन्यथा नवेषप्यविरोधः, तनापि कारणस्यैव तथा परिणतेरन्यथेत्य(धा तदे)तदभावादिति कृतमत्र प्रसङ्गेन । अभ्रकेण सामान्येन वृक्षास्तान्येव वृक्षाकाराणि संध्यापुद्गलपरिणाम एव, गन्धर्वनगरादीनि प्रतीतान्येव, स्तूपकाः संध्यान्चेदावर णरूपाः, उक्तंच-'संझाछेदावरणो उ जूवओ सुके दिण तिणि' यक्षादीप्तिकानि-अग्निपिशाचा:धूमिका-रूअप्रविरला धूमामा महिका-स्निग्धा पना च रजउद्घातो रजस्वलादिः, चन्द्रसूर्योपरागा राहुग्रहणानि, चन्द्रपरिवेशादयः प्रकटार्थाः, फपिहसितादि सासादेव नभसि ज्वलन्ति सशब्द रूपाणि, अमोघादयः सूत्रासिद्धाः, नवरं वर्षधरादिपु सा तद्भावेऽपि पुद्गलानामसंख्येगकालादूर्वतः स्थित्यभावात्सादिपरिणामतेति, अनादिप- रिणामिकस्तु धर्मास्तिकायादीनि, सद्भावस्य स्वतस्तेपागनादित्वादिति, शेप सुगमं यावत् ‘से तं पारिणामिए' । से किं तं सन्निवाइए' 'इत्यादि, समिपातो-गेलकस्तेन निवृत्तः सानिपातिकः, तथा चाह-एतेसिं चे' त्यादि, अयं च भंगकरचनाप्रमाणतः संभवासंभवमनपेक्ष्य पविशतिभंग- करूपः, इह च व्यादिसंयोगभंगकपरिमाणं प्रदर्शित, सूत्रं 'तत्थ णं दस दुगसंयोगा' इत्यादि, प्रकटार्थ, तथाऽपरिज्ञातद्वयादिसंयोगभंग- भावोत्कीर्तनतापनार्थमिदं, 'तत्थ णं जे ते दस दुगसंयोगा ते णं इम' इत्यायुत्तानार्थमेव, अतः परं सान्निपातिकभंगोपदर्शनां सविस्तरामजानानः पृच्छति विनेय:-'कतरे से णाम उदइए' इत्यादि, आचार्याह-'उदइएति मणूसे इत्यादि सूनसिद्धमेव, इह च याप्यौदायकोपशमिकमाननिर्वृतः * ॥६४॥ *55
पणनामानि
,
भीजनुः
हारि वृत्ती
असभवी, ससारिणां जघन्यतोऽप्यौदयिकक्षायोपमिकपरिणामिकभावप्रयोपेतत्वात्, तथापि भगकरचनामावदर्शनार्थत्वावदुष्ट , एवम योऽप्य
सभी वेदितव्य इति, अविरुद्धास्तु पचदश एवं सामिपातिकमेवास्ते अधानधिकता अपि प्रदेशातरे उपयोगिा इति सामिपातिकसाम्यामिद-
श्यते 'उपायसओवसमिय परिणामियगति गविषउकवि । खययोगेणऽपि चउरो तयभावे उसमेणपि ॥ १॥ उसमसेढी एजो विलियो
विजय तहेव सिवस्म । अविरुद्धसनिवादित एमेते हुवि पारस ॥२॥' औदायिकतायोपशमिफपारणामिषसामिपातिक एकैको गतिचतु
केऽपि, सयथा उदात्त गेरएए खोपसमियाइ दियाइ परिणामिय जीवत्त, जया खड्य समत्त तदा ओदइयग्यओवसमखइयपारिणामिकनि
पम समिपातिक , कैयो गतिपतुष्ठेषु, तद्यथा उदसि गेरइए खओषसमिया इदियाइ सइय समत्त पारिणामिए जीवे, एव तिर्यगादिष्वपि
वाच्य,
विर्यक्ष्वपि क्षायिकसम्यग्दृष्टयः कृतभगसरयाऽन्यथाऽनुपपत्तेरिति भावनीय, सदभावे क्षायिकाभावे पशब्दात् शेषत्रयभावे चौपशमि-
केनापि चत्वार एव, उपशममात्रस्य गातिपतुष्टयेऽपि भावात् 'असरदेस पड्लेलय च विभाति वणदवो पप्प । इय मिग्छरस अणुदए उवसमसम्म
रहा जीयो ॥१॥ अविशिष्योफत्वात , तथा 'उक्सामिय तु सम्मत्त । जो या अफततिपुजो अखवियमिच्छो लइह सम्म ॥ १ ॥ मित्यत्र
भेणिव्यतिरेकेण विशिष्यैवोफत्वात् , अभिलाप पूर्ववत् , नवर क्षायिकसम्यक्त्वस्थाो ओवशमिकसम्मत्तेवि वक्तव्य, एते चाप्टौ भगा प्राक्तना
भत्वार इति द्वादश, उपशमश्रेण्या एगो भगस्तस्य मनुष्येष्वेव भावात् , अभिलाप. पूर्ववत् , नवर मनुष्यविषय एव, फेवलिनश्चक एवं उद-
इए मणुरसे स्वइय समत्त पारिणामिए जीवे, सथैव सिद्धस्स एफ एव सहय समत्त पारिणामिए जीवे, एवमेते प्रयो भगा सहिता. अविरुद्ध
सामिपातिकभेदा पचदश भवति, कृत प्रसगा। से तं सन्निवातिये नाम, योजना सर्वत्र कार्या, से त छ णामे, गत पडनाम ।
'से किं व सत्त नामे त्यादि ( १२७ १२७ ) सतनानि सप्त स्वरा. प्रज्ञप्ता , तजहा 'सज्जे' त्यादि (१२५ १२५), 'पड्जो रिपभो
॥६५॥
श्रीअनु०
हारि.वृत्तो
नामानि
॥६६॥
गंधारो मध्यमः पंचमस्वरः रेवतऔर निषादः स्वराः सप्त व्याख्याताः, संख्यामराहन कशिदाइ-'रुज्ज करणागतं जीहा ग सरस्स ता असंखेजा।
सरसंस असंखेज्जा करणरस असंसगत्तातो ॥१॥ मत य मुत्तणिना कह ण विरोहो गुरू तओ आह । भत्तणुवाती सव्वे पादरगहणं वगंतनं
॥२॥ आश्रित्य मरा प्रोक्ताः 'एतेसिं ण' मित्यादि, नत्र-णाभिसमुत्यो उ सरो अविकारी पप्प जं पदेमं तु। आभोगियरेणं वा उवकारकर
सरट्ठाणं । 'सज्ज व सिलोगो 'णीसागा' सिलोगो,(*२६।२७-१२८) जियऽजीगणिमीयत्ता णिस्सासिय सव निसरिगा तेहिं । नीवेसु सम-
वित्ती पओगकरणं अजीवेसु ॥१॥ सत्य जीवणिस्सिआ 'सज्जवति' दो मिलोगा (२८१३०-१२८) गोमुही-काहला तीए गोसिंग अण्ण वा
गुहे कजति तेण एसा गोमुदी गोधा नम्मावणा गोदिता सा ग पररिया आयरेशि पहो, 'सरफलमपहिचारी पाओ दिलु णिमित्तमंगेसु ।
सरणिन्वित्तिफलाओ लक्खे मरलाराणं तेण ॥ १ ॥ 'सज्जेण लभति विति' मा सिलोगा (३२॥३३॥३४॥३५॥३६॥३७३८-१२९)
'सज्जादि विधा गामो रासमूहो मुन्छणाण पिण्णेओ। ता मत एकएक तो गत सगण गवीमा ॥ १ ॥ अण्णोण्णसरविसेसा उप्पायंतस्स
गुन्छणा भणिया । कत्ता व मुन्टिओ इव, कुणते गुन्छ ग मोगति ॥ २ ॥ मंदिमादियाणं एगीसाप मुन्छणाण मरपिससो पुज्वगते सरपा-
हुडे भणिओ, तनिग्गतेसु य भरहविसाहलादिसु विष्णेओ इति, 'सत्त सरा कओ' (१५३.१३०) एस पुन्छासिलोगो। 'सत्त मरा नाभीओ'
उत्तर सिलोगो ( ४४-१३१ ) गेगस्म इभे तिणि आगारा 'आदिमिउ' गाहा (४५५-१३१) किंवान्या 'छोसे' गाहा (६४६-१३१) इमे
त्यहीसा वज्जणिज्जा-'भीतदु' गाद (*४७-१३१) भीत उपस्तमानम द्रुतं-सरिस उत्पिता-स्वासयुतं परितं र पाठान्तरेण हस्वस्वरं वा भा.
णितलं. उत्प्राबल्येन अनिताल अस्थागता वा उत्ताल, श्लक्ष्णस्वरेण काकस्वर, मानुनाभिकमनुनासं नामास्वरकारीत्यर्थः, 'अष्टगुगसंपउन
गेयं, भवति' ते य इगे-'पुण्णं रत्तं च' गाहा (*४८-१३१) स्तरकलाभिः पूर्ण गेगरागेगानुरक्त अण्णाण्णारविसेसफुसुभकरणतणयो अलंकृतं,
॥६६॥
श्रीअनु० सत नामानि ॥६७॥ अक्सरसरहकरणतणओ व्यक्ता विश्वर विक्रोशतीव विघुटमविशुद्ध मधुर कोकिलारववत् , साल्वशसरादिसमणुगत सम ललित ललतीय स्वर- घोलनाप्रकारेण सोइदियसरपुसणासुदुप्पासणओ का मुकमाल, एभिरभिगुणैर्युक गीत भवति, अन्यथा विडाना, किंचा यत् 'उरकठ' गाहा (१४९ १३१) ना रे सरो विसालो तो तरविशुद्ध, फ्ठे जा सरो पट्टितो अफुलितो य फठविगुस, सिर पत्तो जइ णाणुणासितो तो सिरविशुद्ध, अथवा उरकठसिरेप रेपणा अव्याकुरेपु विगुरेपु गीयते, किंविशिष्ट ?, उच्यते 'माय मृदु स्वरेण मार्दवयुक्तो न निष्ठुरेणेत्यर्थः, सप रपये अक्षरेषु घोलगास्वरिषशेषेषु प सचरन रगतीष रिभित , गेयनियर पदमेव गीयत सारसरेण सम प शर समताल मुरषकसिकादिआतो नाणाहताण जो धाणे पदुपखयो वा तेण य सम नृत्यतो वा पदुक्खेवसम, एरिस पसत्य निजति, सत्तसरसीभर व गिजा, के य ते सत्तस- रसीभरसमा ?, उन्यो, इभे अक्सरसम' गाहा (*५० १३१) दीहफखरे दीह सर फरोति, इस्से हरस, प्लुते प्लुत, सानुनासिके निरनु सिफेज गेयपद शामिकादि अणतरपदयरोण बन्द त जत्य सरो अणुवादी तत्व त गिग्जमाण पदसम भवति, हत्यतल्परोप्पराहतसुराण सतीतालसम लया गदारुदतमयो या अगुलिकोशिफ तेनाहत तमिस्वरप्रपालो लय त स्यमणुसरतो गेय त्यसम, पढमतो वसततिमादि एहि तो सरो गहितो तरसम गिगमाण गहसम, तेहिं चेष वसततिमादिएहि अगुलिसचारसम गिग्जा स पारसम, सेस फठ्य । जो गेयमुत्तनिवधी, सो इमेरिसो 'णिहोस' सिलोगो (१५१ १३१) दिसालियादियत्तीससुत्तदेसिपीउजत णिदोस अत्येण जुत्त सारण प अत्य गमपारणजुत्त कव्वलफारहिं जुत्त अलकिय उयसहारोवणयहि जुत्त उपाति ज अनिद्राभिहाणेण अविरुवालमणि नेण घद्ध त सोवयार सोमास घा, पदपादाक्षरैर्मित परिमितमित्यर्थ , मधुरति त्रिधा शब्दअर्थाभिधानमधुर प । 'तिणि य वित्ताइ तिज बुत्त तरस व्याख्या 'सम अद्धसम' सिलोगो (१५२ १३१) कठप.। 'दुण्णी य भणीतीयो त्ति अस्य व्यारया 'साया' सिलोगो (१५३ १३१) भणितित्ति ॥६७॥ - श्रीअनु० हारि वृत्ती जट नामानि ॥ ६८॥ भासा, सेसं कठगं । इत्थी पुरिसा वा केरिसं गायत्ति पुन्छा 'केसी' गाहा (१५४-१३१) उत्तरं 'गोरी' गाहा (*५५-१३१) इमो सर- मंडलसंक्षेपार्थः, 'सत्त सरा ततो गामा' गाहा (*५६-१३२) तती ताना ताणो भन्नइ सज्जादिसरेसु एकके सत्तत्ताणओ अउणपणासं, एते वीणाए सत्तांतीए सरा भवंति, सज्जो सरो सत्तहा संतीताणसरेण गिज्जइ, ते सव्वे सत्तट्ठाणा । एवं सेसेसुवि से चेव, इगतंतीए कंठेण वा गिज्जमाणो अउणपण्णासं ताणा भवन्ति, ते सं सत्त नाम । 'से किं तं अट्ठणामे' (१२८-१३३) अट्ठविधा-अष्टप्रकारेण, उन्यन्ते इति वचनानि तेषां विभक्तिर्वननविभत्तिः, विभजनं विभक्तिः सि- औजासत्यादिनित्रिवचनसमुदायात्मिका प्ररूपिता अर्थतस्तीर्थकरैः सूयतो गणधरैरिति, तंजहा-'निदेसे पढमे' त्यादि (*५७।५८३१३३) सिलोग- दुगं गिगवसिद्ध, उदाहरणप्रदर्शनार्थमाह-'तत्थ पढमे' त्यादि, (*५९-१३३) तत्र प्रथमा विभक्तिभिर्देशे, स चायं अहं चेति निर्देशमानत्वात् , द्वितीया पुनरुपदेशे, उपदिश्यत इत्युपदेशः, भणइ कुरु वा एतं वा तं चेति कर्मार्थत्वात् , तृतीया करणे कृता, कथं ?, भणितं वा कृतं वा तेन वा मया वेति करणार्थः, हंदीत्युपदर्शने णमो साहात्ति उपलक्षणं, नमःस्पस्तिस्वाहास्वधाऽलंवपयोगाच्च (पा. २-३-१६ ) नमो देवेभ्यः स्वस्ति प्रजाभ्यः स्वाहा अपये, भवति चतुर्थी संप्रदाने, तपैके व्यापक्षते-इदमेव नमस्कारादि सप्रदानं, अन्ये पुनरुपाध्यायाय गां प्रयच्छतीत्यादीनि । 'अवणय' इत्यादि(*६१-१३३)अपनय प्रहणे (गृहाण) अपनय अस्मात् इस इति वा पंचमी अपादाने 'ध्रुवमपायेऽपादान'- मिति (पा. १-४-२४ ) कृत्या, पष्ठी तस्यास्य वा गतस्य च भृत्य इति गम्यते स्वामिसंबंधे भवति, पुनः मप्तमी तद्वस्तु अस्मिाभिति आधारे काले भावे, यथा कुण्डे बदराणि वसंते रमते चारित्रे अवतिष्ठत इति, आगरणी तु भवेत् अष्टमी विभक्तिः, यथा हे जुवानत्ति, वृद्धवैयाकरण- दर्शनभिदमिदंयुगीनानां त्वियं प्रथमैक, तदेतदष्टनामेति । ARCH
नवरसा
--
श्रीअनु:
हारि वृत्ती
॥ ६९॥
'से किंत नवनामे इत्यादि, (१२९-१३५) नवनाम्नि नव काव्यरसा प्राप्ता रसा इव रसा इति, उक्तं च "मिदुमधुरिभितसु
भतरणीतिगिरोसभीसणाणुगता । मुहदुहकम्मरसा इव कवरस रसा हवतेते ॥ १ ॥ 'वीरो सिंगारों' इत्यादि (*६३-१३५) वीर
शृगार अद्भुता रौद्रश्च भवति घोव्य नीडनको धीभत्सो हास्य करण प्रशा तश्व, एते च लक्षणत उदाहरणतश्चोच्यते-तत्र धीररसरभण
मामधित्सुराह 'तत्य' गाहा (१६४ १३६) व्यारया-तत्र परित्यागे प तपश्चरणे-तपोऽनुष्यो शत्रुजनविनाशे च रिपुननव्यापत्तो प यथा
सख्यमननुशयधृतिपराममलिगो धीरो रसो भवति, परित्यागेऽननुशय नेद मया कृतमिति गर्व फरोति, किं पा छतमिति विपाद, तपश्चरणे
धृति न त्वार्तध्यान, शत्रुजनविनाशे च पराक्रमो 7 पैकल यम् , एतलिंगो पीरो रसो भवति, उदाहरणमाह 'वीरो रसो यथा 'सो नाम' गाहा
(*६५ १३६) निगरसिद्धा, "सिंगारो णाम रसो' (*६६ १३६) शृगारो नाम रस, फिविशिष्ट इत्याह 'रतिसयोगाभिलपसजनन सत्कार-
णानि, मडनविलासवियोफहास्यलीलारमणलिंगो, सत्र मडन पटकादिभि विलास फामगर्भा रम्यो नयामिविभ्रम वियोफ• पेशीपद
अगजविकारार्थे हास्यलीले प्रतीते रमण फ्रीधन एतचिह इति गाथार्थ , उदाहरणमाह-शृगारो रसो यथा 'मधुर' गाहा, (*६७ १३६)
निगदसिद्धा, अन्भुतलक्षणमाइ 'विम्हयकरों' गाहा (*६८ १३६) विस्मयकर अपूर्वो पा सत्प्रथमतयोत्पद्यमानो भूतपूर्व वा पुनरत्पन्ने यो
रसो भवति स हर्पविषादोत्पत्तिलक्षण सद्योजत्वात् अद्भूतनामेति गाथार्थ , उदाहरणमाइअब्भुतो ग्सो यथा 'अद्भुततर' गाहा
(*६९१३६) निगदसिद्धा । रौद्ररसलक्षणमाह 'भयजणण' गाहा (*७० १३७) भयजननरूपशब्दा धकारचिंताकथासमुत्पन इत्यत्र भयज-
ननशब्द रूपादीना प्रत्येकमभिसवापते, भयनननरूपदर्शनात् समुत्पन्न एष भयजननशब्दश्रवणागयजनाधकारयोगात भयननाचिन्तासमूद्भूत
भयजननकथाश्रवणात् समुत्पन्न सजात., विविशिष्ट ? इत्यत्राह-सम्मोहसभ्रमविपाइमरणलिंगो रौद्र , तत्र सम्मोह -अत्य तमूढता सभ्रम.
॥६९॥
नवरसा
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
॥७०॥
किंकर्तव्यतावदान्येन आत्मपरिणामः, विपादमरणे प्रतीते इति गाथार्थः । उदाहरणमाह-रौद्रो रसो यथा 'भिउडि' गाहा (*७१-१३७ )
भृकुटि:-ललाटे वलिभंगः, तथा विडंधितं-न्यत्कृतं मुखं यस्य तथाविधः, तस्यामंत्रणं हे भृकुटिविडंचितमुख । संदष्टोष्ठ-प्रस्तओष्ठ इत्यर्थः, इतः
इतीतश्वेतश्च रुधिरोत्कीर्ण:-विक्षिप्तरुधिर इति भावः, हंसि-पसुं व्यापादयस्यतः असुरनिभः-असुराकारः भीमरसितः-भयानकशब्द! अतिरौद्रः
रौद्रो रसो इति गाथार्थः । ब्रीडनकलक्षणमाह-'विणओ' गाहा (*७२-१३७ ) विनयोपचारगुह्यगुरुदारव्यतिक्रमोत्पन्न इति, विनयो-
पचारादिपु व्यतिक्रमशब्दः प्रत्येकमभिसंबद्ध-यते, भवति रसो बीउनकः, लज्जाशंकाकरण इति गाथार्थः, उदाहरणमाह-वीडनको रसो यथा
'किं लोइस' गाहा (*७३-१३७) विदेशाचारोऽतिनववध्याः प्रथमयोन्यु दरक्तरंजितं तन्निवसनमक्षतयोनिसंज्ञापनार्थं पटलकवि-
न्यस्तसंपादितपूजोपचारः सकललोकप्रत्यक्षभेव तद्गुरुजनो परिवंदते इत्येवं चात्मावस्थां सीपुरतो वधूभणति 'कि लौकिक क्रियायाः ल-
ज्जनकतरम् ? इह हि लज्जिता भवामि, निवारेज्जा-विवाहो तत्र गुरुजनो परिवंदति यद्वधूपोत्ति-वधूनिवसनमिति गाथार्थः। वीभत्सरसलक्षण-
माह-'असुइ' गाहा (*७४-१३८) अशुचिकुणपदर्शनसंयोगाभ्यामगंधनिष्पन्नः, कारणाशुचित्वादशुचि शरीरं तदेव प्रतिक्षणमासन्नकुणपभावात्
कुणपं तदेव च विकृतप्रदेशत्वाद् दुर्दर्शनं तेन संयोगाभ्यासात्तद्धोपलब्धेर्वा समुत्पन्न इति निर्वेदाद् विहिंसालक्षणो रसो भवति बीभत्स इति
गाथार्थः, उदाहरणमाह-बीभत्सो रसो यथा 'असुइ' गाहा (*७५-१३८) सूत्रसिद्धं । हास्यलक्षणाभिधित्सयाऽऽह-'रूवश्य' गाहा (*७६-१३८)
रूपवयोवेपभापाविपरीतविडम्बनासमुत्पन्नो हास्यो मनःप्रहर्पकारी प्रकाशालिंग:-प्रत्यक्षलिंगो रसो भवतीति गाथार्थः, उदाहरणमाह-'हास्यो
रसो यथा 'पासुत्तमसी' गाहा (*७७-१३९) प्रकटार्था । करुणरसलक्षणमाह-'पियविप्पिओग' गाहा (*५८-१३९) प्रियविप्रयोगबांधव-
व्याधिनिपातसंभ्रमोत्पन्नः शोचितविलपितप्रम्लानरुदितलिंगो रसः करुणः, तत्र शोचित-मानसो विकारः, शेप प्रकटार्थमिति गाथार्थः, उदाहर-
॥ ७० ॥
नबरसा श्रीअनु हारितो - ।।७१॥ , णमाह 'करुणो रसो गया 'पज्झाय' गाहा (*७९१३९) प्रध्यातेन-अतिचिंतया सात-बाप्पागतप्रप्लुताक्ष स्यन्दमानाधु-न्योतलोचनमिति भाष , शेष सूत्रसिमिति गायार्थ । प्रशावरसलक्षणमाइ 'निहोस' गाहा (*८० १३९) निषिमन समाधानसभव, हिंसादिदोष- रदिवस्य इद्रियविषयविनिवृत्त्या स्वस्थमनसो य• प्रशान्वभावेन क्रोधादित्यागेन अविफारलक्षण दास्यादिविकारवर्जित असौ रस प्रशा तो झातम्य इति गाथार्थ , सदाहरणमाह प्रशा तो रसो यथा 'सन्भाव' गाहा (१८१ १३९) 'सद्भावनिर्विकार' न मातृस्थानत उपविप्रशांत- सौम्यष्टि उपशाया इद्रियदोपत्यागेन प्रशाता-योधादित्यागत अनेोभयो सौम्या दृष्टियस्मिन् पत्तथा, हीत्यय मुने प्रशांतभावातिशय- प्रदर्शने, यथा मुने शोभते मुसकमल पीपरीके प्रधानलक्ष्मीकमिति गाथार्थ । 'एते गव' गाहा (८२१३९ ) एते नव काव्यासा अन नरोदिवा द्वात्रिंशदोपविधिसमुत्पन्ना अमृताविद्वात्रिंशत्सूत्रदोपास्तेपा विधि समुद्भया इत्यर्थ , तथाहि-वारा रसो मप्रामादिपु हिंसया भवति तप सयगफरणादायपि भपति, पय शेपेप्यपि यथासभप भाषा फार्या, तथा पाह गाथाभ्य उत्तलक्षणाभ्य माणितव्या भवति शुद्धा वा मिया या, गुदा ति फाभिद्गाया सूत्रवध अयवमरसेनैव पुढेन प्रवियद्धा , फाचा मिश्रा विकादिसयोगेनेति गाथार्थ उक्त घ नयनाम, अधुना परावामान्यत, पथा पाह- 'से कि त दसनाम ' (१३० १४०) दस गम दविध प्रक्षम, तद्यथा 'गोण नोगोण' मित्यादि, एतेषां प्रविषपनद्वारेण स्वरूपमाह 'से कि त गोणे' गुणनिप्पण्ण गौण, समतीति क्षमण इत्यादि, 'सेकिंत नोगोणे?' गोगोणो अयथार्थ, अकुत सकुत इत्यादि, अविज्जमातकु- साख्याहरणविशेष एव सपुत इत्युन्यते, एष शेषेप्यपि भावनीय। 'से कि त आदाणपदेण?२' आदानपदेन धर्मो मगलमित्यादि, सावि. पदमादास्पदमुच्यते । 'से किं व पडिवक्सपदेण २' प्रतिपक्षेषु नवेपु प्रत्यप्रेषु मामाकरागरसेटफर्यटमडम्बद्रोणगुरापत्ताश्रमसपास ॥७१॥ - श्रीअनु० हारि.वृत्ती दश नामानि ॥७२॥ निवेशेषु निवेश्यमानेषु सत्सु अमांगलिकशब्दपरिहारार्थ असिवा सिवेत्युच्यते, अन्यदा त्वनियमः, अमिः शीतला विषं मधुरकं, कलालगृहेषु अम्लं स्वादु मृष्टं न त्वम्लमेव सुरासंग्क्षणायानिष्टशब्दपरिहारः, इदं सर्वदा-जो लत्तए इत्यादि, जो रक्तो लाक्षारसेन स एवारक्तः प्राकृतशैल्या अलक्तः, यदपि-च लाबु 'ला आदान' इति कृत्वा आदानार्थवत् सेत्ति तदलाबु, यः शुभकः शुभवर्णकारी 'से' त्ति असौ कुसुंभकः, आलपन्तं लपन्तं अत्यर्थ लपन्तं असमंजसमिति गम्यते विपरीतभापक इत्युच्यते-विपरीतश्चासौ भापकञ्चेति समासः अभाषक इत्यर्थः, आहेदं नोगौणान्न भिद्यते?, न, तस्य प्रवृत्तिनिमित्तकतज्जभावमात्रापोक्षतत्वात् , इदं तु प्रतिपक्षधर्माध्यासमपेक्षत इति भिद्यत एव । से किं पाहणत्ताए, पाहणता एवं, चंपकप्रधानं वन-चंपकवनं अशोकप्रधानं अशोकवनमित्यादि, शेषाणि वृक्षाभिधानानि प्रकटार्थानि, आहेदमपि गौणान्न भिज्जते, न, तत्तन्नामनिबंधनभूतायाः क्षपणादिक्रियायाः सकलस्याधारभूतवस्तुव्यापकत्वादशोकादश्च वनाव्यापकत्वादुपाधिभेदसिद्धयुज्जत इति, 'से कि तं' अणादिसिद्धश्वासावन्तश्चेति समासः, अमनमन्तस्तथा वाचकतया परिच्छेद इत्यर्थः, तत्किमनादिसिद्धान्तेनानादिपरिच्छेदे- नेत्यर्थः, धर्मास्तिकाय इत्यर्थः, आदि पूर्ववत् अनादिः सिद्धान्तो वाऽस्य सदैवाभिधेयस्य तदन्यत्वायोगात् , अनेनैव चोपाधिना गौणादेदा- भिधानेऽप्यदोप इति । से किं तं नामेणं ? पितुपितुः-पितामहस्य नाम्ना उन्नामित-उरिक्षप्तो यथा बंधुदत्त इत्यादि । 'से किं तं अवयवेणं, अवयवः-शरीरैकदेशः परिगृह्यते तेन शृंगीत्यादि(*१८३-१४२)पकटार्थ, तथा परिकरबन्धेन भटं जानीयात् , महिलां निवसन,सिक्थुना द्रोणपाकं, कवि चैकया गाथया, तत्तदप्यधिकृतावयवप्रधानमेवेति भावनीयमतस्तेनैवोपाधिना गौणाद्भिन्नमेवेति । से किं तं संयोएणं ?, संयोएणं संयो- ग:-संबंधः, स चतुर्विधः प्रज्ञप्तः, तद्यथा 'द्रव्यसंयोग' इत्यादि सूत्रसिद्धमेव, नवरं गावः अस्य मंतीति गोमान् , छत्रमस्यास्तीति छत्री, हलेन व्यवहरतीति हालिकः, भरते जातः भरतो वाऽस्य निवास इति का 'तत्र जातः' (पा.४-३-२५) 'सोऽस्य निवास' इति (पा.४-३-४९) वा ॥७२॥ ASTRORE
-
श्रीअनुः
तद्धितना-
नि प्रमाण
नाम
हारि वृत्ता
॥७३॥
पण भारस , एव शेपेष्वपि द्रव्य, सुपममुपमाया जात 'सतम्या जनेर्ड ' (पा ३-२ ९२) सप्तम्य ते उपपदे जने ड प्रत्यय , सुषमसुमनज ,
एष शेषमपि, झानमस्यास्तीति सानी, एव शेपमपि, सयोगोपाधिनैव चास्य गोणावेद इति ।
'स कि त पमाणेणी, पमाणे' प्रमाण पतुर्विध प्रशप्त, तद्यथा-नामप्रमाणमित्यापि, तामस्थापने धुण्णाथै, नपरमिह आधिकाहेतुर्यस्या जातमा
प्रमपत्य म्रियते सा रहस्यपि यात्त जातमेयारादिपू हाति, तदेव च तस्य नाम फियत इति, आभिप्रायिक तु गुणनिरपेक्ष यदेव जनपदे
प्रसिद्ध तदेव सत्र सव्यवहाराय क्रियते अम्पकादि, अत एव प्रमाणता, उक्त द्रव्यप्रमाणनाम । 'से कि त भावप्पमाणनामे' भावप्रमाण
सामासिफादि, तन द्वयोर्यहना वा पदाना मीला समास , स जात पा समासितो 'उभयप्रधानो द्वन्त' इति द्वन्द्व पोष्ठ, तस्य पफार अर्थ,
इतरेतरयोग अस्तिप्रभृतिभि कियाभि• समानकारो युप , स्तनी च उदर घ स्तनोदर, एय शेपोदाहरणायपि द्रष्टव्यानि, 'अयपदार्थप्रधानो
बहुप्रीहि" पुष्पिता फुट तकदम्या यस्मिन गिरी सोऽय गिरि पुष्पितफुट नकदम्य , गिरविशेष्यत्यादन्यपदार्थप्रधानतेति, तत्पुरुप समाना-
शिकरण कर्मधारय , धवलशासौ वृषभश्च विशेषणविशेष्ययहुलमिति तत्पुरुप धवरत विशेषण वृपभेण विशेष्येण सह समस्यति, द्व पदे
एकगर्थे त्रुवत इति समानाधिकरणत्व, एव श्वेतपटादिष्वपि द्रष्टव्य, अय फर्मधारयमज्ञ त्रीणि पटुकानि समाहृतानि 'तद्धितार्थोत्तरपदसमा
हारे च' (पा २ १५० ) तत्पुरुष त्रिफटुकमित्युत्तरपदार्थप्रधान , 'सरयापूर्वो द्विगु, रिति द्विगुसज्ञा, एव त्रिमधुरादि, तीर्थे फाफ इव आस्ते
ध्वाक्षेण क्षेप' इति (पा २-१ ४२) सत्पुरुष समास तर्धिकाका, पणहस्त्यादीनामस्मादेव सूधात निवधनज्ञापकात्सप्तासमास , पात्रसमि
तादिप्रदेपावा, अनुप्रामादनुपाम प्रामस्य समीपेनाशनिर्गग, 'अनुयत्समया (पा २-१-१५, अनु य समयार्थः, प्रामस्य अनु समीप , द्रव्यमशनि
प्रवीमि, यस्य यस्य समीपे तेन सुवुत्तरपदेन, प्रामस्य समीपे प्रामेणोत्तरपदेन अव्ययीभाव समास , प्रामस्तूपलक्षणमान, समास अत्त पूर्व
,
॥७३॥
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
तद्धितना-
निप्रमाण
नाम
॥७४॥
पदार्थप्रधान:, 'अव्ययं विभक्तिसमीप' इति ( पा. २-१-६) सिद्धे विभापाधिकारे पुनर्वचनं येपां तु समयाशब्दो मध्यवचनः तेपामप्राने
मामस्य मध्येनाशनिर्गता 'अनुर्यत्समया' इति (पा.२-१-१५) समासः, अनुग्राम, एवमणुणइयं इत्यादि, यथा एकः पुरुषः तथा बहवः पुरुषा अत्र
'सरूपाणामेकशेप एकविभक्ता' (पा. १-३-६४) विति समानरूपाणां एकविभाक्तियुक्तानां एकः शेपो भवति-सति समास एकः शिष्यते, अन्ये
लुप्यन्ते, शेषश्च आत्मार्थे लुप्तस्य लुप्तयोः लुप्ताना वाऽर्थे वर्तते, बहुष्वर्थेषु बहुवचनं, पुरुपौ पुरुषाः, एवं कार्पापणाः, तदेतत्सामासिकं । 'से किं तं
तद्धितए?, २ तद्भितं फर्मशिल्पादीति, तथा चाह-'कम्मे सिप्पसिलोए' इत्यादि (*९२-१४९) कर्मतद्धितनाम दौपिकादि, तत्र दूपाः पण्यमस्य
'तदस्य पण्यं' (पा. ४-४-५१) तदिति प्रथमासमर्थने, अस्येति पाठव्यर्थे, यथाविहितं प्रत्ययः ठक् दौपिकः, एवं सूत्रं पण्यमस्य सूत्रिक
इत्यादि, तथा शिल्पतद्धितनाम वस्त्रं शिल्पमस्य तत्र 'शिल्प' (पा. ४-४-५५) मस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययः ठक् वास्त्रिकः, एवं तंतुवायनं
शिल्पमस्य तांत्रिकः, इह तुण्णाएत्ति भणितं, न चात्र तद्धितप्रत्ययो दृश्यते कथं तद्धितं?, उच्यते, तद्धितप्रत्ययप्राप्तिमात्रमंगीकृत्योक्तं, प्राप्ति-
श्व न तद्धितार्थेन विना भवति, अन्तः स्थगितार्थस्तद्धितार्थः, तद्धितः प्रत्ययस्तर्हि केन वाधितः ?, उच्यते, लोकरूढेन वचनेन, यतस्तेनार्थः
प्रतीयते, येन चार्थः प्रतीयते स शब्दः, अथवाऽस्मादेव वचनादन जातास्तद्धिता इति तद्वितसंज्ञा, श्लाघातद्धितनाम श्रवण इत्यादि, अस्मा-
देव सूत्रनिबंधात् श्लाघार्थस्तद्भितार्थ इति । संयोगतद्धितमाह-राज्ञः श्वसुर इत्यादावप्यस्मादेव सूत्रनिवधात् तद्धितार्थतेति, चित्रं च शब्दप्राभृत-
मप्रत्यक्षं च न इत्यतो न विमः, समीपतद्वितनाम गिरेः समीपे नगरं गिरिनगरं, अत्र 'अदूरभवश्वे' (पा. ४-२-७०) यण् न भवति, गिरि-
नगरमित्येव प्रसिद्धत्वात् , विदिशायाः अदूरभवं णगरं वैदिशं, अदूरभवेत्यण भवति, एवं प्रसिद्धत्वात् , सजूहतद्धितनाम तरंगवतीकार इत्यादि
संजहो-प्रन्थसंदर्भकरणं, शेष पूर्ववद्भावनीयमिति । ऐश्वर्यतद्वितनाम 'राज्ञे' त्यादि, अत्रापि राजादिशब्दनिबंधनमैश्वर्यमवगंतव्यं, शेषं
.
॥७४॥
भीअनु० हारिणी प्रमाणगारे ग्यप्रमाण . सूत्रोपङ्ग झापकसितमेव । अपत्याशिलाम सुप्रसिद्धताप्रति विशेषगरी, पिशेयो गाना पुत्र , गभा आश्पगया, यह पुरेण माता, ART वित्थगरमाता नापदिमागेत्यादि सदेगानिग । 'से किरा पातूर, भूगायो परमेपो भाषा यानि, भूइम भा गलायामर्थ पर्धते अरे (धातो:) इत्यय प्रमाणभाषा, मोगरसिय, भाषगाणागमा पास्य भाषभभामागोगरा, गुग्णातु गामानेगा मासादिशामा गुणाभिधादिभाषा, ओौप पोपाधि सभा भारतीया इगर गधागा गया और पाग, गणाति सूक्ष्मनिया भाषीयगेप, पारागगपयायत्यारसूत्रस्य, पतलमाणााग, गगामेति, निगूधारमा | NYI गाणIforgगह- 'से कि त पमाणे' (१३१ १५१ ) प्रमीयरा इति प्रगितिमा प्रभीयो पाप प्रमाण, पनि प्रा इत्यापि, भोगगनायगा पगोपि प्रमाण, प्ररथकादिपा मापारण, अयप्रमाण ( १३२ १५१) प्रदेशाविपन्न विभागनिप्प प, प्रदेश परगाण्यासातप्रदेसिकोस, स्पामपन्नत्यादस्य गमा पाण्यानिमामिनि, विभागfrTH पवि प्रशा, विविधा भाग. विभाग निमारतको गमित्यर्थ , पंपविध गागाविभेदारा, गर गाउप्रमाण निविY HEIR, मायगाप्रमाणे प ग्गामाण , 'गे' मियापि, धान्यमा उमेय प्रमाण । पो भगीयो पगली पो पसीमा यारा पत्र मार भागभनि म पण सो परागी, अप्पागाई पुण प्रसूतिरिति, इह प मागधिरयो प्रगती, 'स कित' मिरयारि, पायगामगाणे । गुगगगग, पर गुशाली गोहा गुण मारण शति । 'रो कि न' गित्यादि, रमगामेय प्रमाण २, पायगामगाणामविकार, प्रमाणे पागनिrt शिम शिया भागस्य रात्रैय एतस्यात् रपमा। विधीया इति, राधा पशुपष्टिश्यारि, पथ घेष प्रपणपरमतपमाणा माणिया, पगाविभागी, पराठिमागा य पापछमगाणा, ज्य शीशियादोषि जाणियथ्या, पारयो घटपिशमा, शेषा आणि भाविदोगा एग, सगरमा । 'गे कि M श्रीअनु० हारि वृत्तौ प्रमाणद्वारे द्रव्यक्षेत्र प्रमाणे ॥७६ ॥ तं उम्माणपमाणे १' उन्मीयतेऽनेनोन्मीयत इति वोन्मानं-तुलाफर्पादि सूत्रसिद्धं, नवरं पत्रम्-एलापत्रादि चोयः-अदुलविशेषः मच्छंडिया-सकरा- विसेसो । 'से किं तं ओमाणप्पमाणे ', अवमीयते-तथा अवस्थितमेव परिच्छिद्यतेऽनेनावमीयत इति वाऽवमानं हस्तेन वेत्यादि, चतुर्हस्ता दण्डादयः सर्वेऽपि विपयभेडेन मानचिन्तायामुपयुज्जत इति भेदोपन्यासः, खातं खातमेव चितमिष्टकादि करकचितं-करपनविदारित कटपटादि प्रकटार्थमेव । 'से किं तं गणिमए ?,' गणिमं-संख्याप्रमाणमेकादि तत्परिच्छिन्नं वा बज्झमेव, भृतकभृतिभक्तवेतनकायव्ययनिवृत्तिसंसृतानां द्रव्याणां गणितप्रमाणं निवृत्तिलक्षणं भवति, अत्र भृतक:-कर्मकरः भृतिः-वृत्तिः भक्तं-भोजनं वेतनं-कुंविदादेः, भृतत्वे सत्यपि विशेषेण लोक- प्रतीतत्वाद्भेदाभिधानं, एतेषु चायव्यय संमृतानां प्रतिवद्धानामित्यर्थः, गणितप्रमाणं निर्वृत्तिलक्षणं इयत्ताऽवगमरूपं भवति, तदेतदवनानं । 'से किं तं पडिमाणप्पमाणे " प्रतिमीयतेऽनेन गुंजादिना प्रतिरूपं वा मानं प्रतिमान, तत्र गुञ्जेत्यादि, गुंजा चट्ठिया, सपादा गुंजा कागणी, पादोना दो गुंजा निप्फावो-वल्लो, तिण्णि णिप्फावा कम्ममासओ चेव चउकागणिकाोत्ति वुत्तं भवति, बारस कम्ममासगा मंडलओ, छत्तीस णिप्फावा अडयालीसं कागणिओ सोलस मामगा सुवण्णो' अमुमेवार्थ दर्शयति--'पंच गुजाओ' इत्यादि, एवं चतुःकर्ममासकः काकण्यपे- क्षया, एवं अष्टचत्वारिशाद्भिः काकणीभिः मंडलको, भवतीति शेपः, रजत-रूपं चन्द्रकान्तादयो मणयः शिला-राजपट्टकः गंधपट्टक इत्यन्ये, शेष सूत्रसिद्धं । 'से किं तं खेत्तप्पमाणे' इत्यादि, प्रदेशा:-क्षेत्र देशा तैर्निष्पनं, विभागनिष्पन्नं त्वंगुलादि सुगम, णवरं रयणी-हत्थो, दोणि हत्था कुच्छी, सेढी य लोगाओ निष्फज्जति, सो य लोगो चउद्दसरज्जूसितो हेट्ठा देसूणसत्तरज्जूविच्छिण्णो, तिरियलोगमज्झे रज्जविच्छिण्णो, एवं बभलोगमञ्झे पंच, उवरिं लोगंते एगरज्जूविच्छिण्णो, रज्जू पुण सयंमुरमणममुद्दपुरथिनपच्चत्थिमवेइयता, एस लोगो बुद्धिपरिछेदेणं संवट्टेउं घणो ॥७६ ॥ HASA लोक श्रेणि श्रीअनु० हारि वृत्ती ॥ ७७॥ कीरर, कथ ?, उच्यते, णालियाए दाहिणिल्लमहोरोगखड हेहा देसूणतिरज्जविच्छिण्ण उवरि रअसखविभागविच्छिन्न अतिरित्त- सत्तरज्जूसित, ण्य पेतु ओमस्थिय उत्तरे पासे सपाविज्जइ । इदाण उडरोए दाहिणिलाइ खडाइ बभलोगयहुसममझे देसभागे पिरज्जुवि च्छिण्णाइ सेसतेसु अगुलसहस्मदोमागविच्छिण्णाइ देसूणअधुहरजूसिताइ, एताइ घेत्तु उत्तरे पासे विपरीताइ सपातिज्जवि, ण्व फतेसु किं जात ?, हेट्ठिम लोगद्ध देसूणचउरज्जूविच्छिण्ण सातिरित्तसत्तर जुस्सिय देसूणसत्तरज्जूपाइल, उपरिलमपि अगुलसहस्सदो- भागाधियतिरज्जूविच्छिण्ण देसूणसत्तरज्जूसिय पचरज्जुयाहस, एय घेत्तु हेद्विसउत्तरे पासे सघातिजति, ज त अहे खडस्स सत्तरज्जू आहिय उवरि त पत्तु उत्तरितस्स खडस्स रज्जूओ याहल ततो उहाय सघातिज्जति, बहावि सरस्जूउण धरति, ताहे ज दक्सिणिल तरस जम धिय पाहलओ तस्सद्ध छिचाओ उत्तरओ पाहल सपाविज्जइ, एव किं जात ?, वित्थरतो आयामतो य सत्तरज्जू पाहतो रज्जूए अससभागेण अधिगाओ छ रज्जू, एव एस लोगो पयहारतो सतरज्जुष्पमाणे दिहो, एत्य ज उणातिरित्त खुशीय जधा जुज्जइ सहा सघाविग्जा, सिद्धवे य जत्थ अविसिद्ध सेढिगहण तत्य एताए सत्तर जूआयता अवगतव्य, सप्रदायप्रामाण्यात्, प्रतरोऽप्येयप्रमाण एप, आइ-लोकस्य कथ प्रमाणता ?, उच्यते, आत्मभावप्रामाण्यकरणात्,तदभावे तयुद्धषभावप्रसगात्। 'से किं त अगुले ?" अगुले ( इत्यादि ) आत्मागुल उच्छूयागुल प्रमाणागुल, तमात्मागुल प्रमाणानवस्थितरनियत, उच्छ्यागुल त्वगुल परमावादिनमायातमवस्थित, उस्सेहगुलाओ य कागणीरयणमाणमाणीत, तओवि पद्धमाणसामिस्स अद्धगुलप्रमाण, ततो य पमाणाओ जस्सगुलस्स पमाणमाणिज्जति त पमाणागुल, अपस्थितमेव,अत्र बहुवक्तव्य त नोच्यते,- प्रथविस्तरभयाद् विशेषणवत्यनुसारतस्तु विज्ञेयमिति । नव मुसान्यात्मीया येव पुरुष प्रमाणयुक्तो भवति, द्रौणिक पुरुषो मारयुक्तो भवति, मह. त्यां जलद्रोण्या उदफपूर्णाया प्रवेशे जलद्रोणादूनात्ताव मानोनाया या पूरणादित्यर्थ , तथा सारपुद्गलोपचितत्वात्तुलारोपित सन्नद्धमार तुलयन् । 1७७॥
श्रीअनु०
हारि वृत्तौ
आत्मां-
गुला-
धिकारः
॥७८॥
पुरुष उन्मानयुक्तो भवति, तत्तोल्लमाणे सकलगुणोपेता भवंति, आइच-'माणुम्माण' गाहा (*९६-१५६ ) भवंति पुनरधिकपुरुपाश्चक्रवा-
दय उक्तलक्षणमानोन्मानप्रमाणयुक्ता, लक्षणव्यंजनगुणेरुपेताः, तत्र लक्षणानि-स्वस्तिकादीनि व्यंजनानि मशादीनि गुणा:-क्षान्त्यादयः
उत्तमकुलप्रसूता उत्तमपुरुपा मुणितव्या इति गाथार्थः ॥ उत्तमादिविभागप्रदर्शनार्थमेवाह-'होति पुण' गाहा-( ९७-१५७ ) भवंति पुन-
रधिकपुरुपाश्चक्रवर्त्यादयः अष्टशतमंगुलानां उलिद्धा-उम्मिता उच्चस्त्वेन वा पुनःशब्दोऽनेकभेदसंदर्शकः, पण्णवतिमधमपुरुषाश्चतुरुत्तरं, शत-
मिति गम्यते, मज्झिमिल्ला उ-मध्यमाः, तुशब्दो यथानुरूप शेपलक्षणादिभावाभावप्रतिपादनार्थमिति गाथार्थः ।। स्वरादीना प्राधान्यमुपदर्शयन्नाह-
'हीणावा' गाहा (१९८-१५७) उत्तलक्षणं मानमधिकृत्य हीनाः स्वर:आज्ञापकप्रवृत्तिःगम्भीरो ध्वनिः सत्त्व-अदैन्यावष्टंभः सार:-शुभपुद्गलोपचयः
नत एवंभूताः उत्तमपुरुपाणां-पुण्यभाजां अवश्यं परतंत्राः प्रेष्यत्वमुपयान्ति, उक्तं च-'अस्थिवर्थाः सुख मासे, त्वचि भोगाः स्त्रियोऽक्षिपु । गती
यानं स्वरे चाज्ञा, सर्व सत्त्वे प्रतिष्टित ॥ १॥" मिति गाथार्थः, शेपं सुगमं यावत् वावी चउरस्सा बटुला पुक्खरिणी पुष्करसंभवतो वा
सारिणी रिजू दीहिया सारिणी चेव वंका गुंजालिया सरमेगं तीर पंतिठिता दो सरातो सरसरं कवाडगेण उदगं संचरइत्ति सरसरपंती, विविध-
रुक्खसहितं कयलादिपच्छन्नघरेसु य वीसंभिताण रमणहाणं आरामो, पत्तपुप्फफलछायोवगादिरुक्खोवसोभितं बहुजणविविहवेसु-
णममाणस्स भोयणट्ठा जाणं उज्जाणं, इत्थीण पुरिसाण एगपरखे भोज्जं जं तं काणणं, अथवा जस्स पुरओ पव्वयमडवी वा सव्ववणाण य
अंते वर्ण काणणं, शीणे वा एगजाइयरुखेहि य वण, अणेगजाइगहि उत्तमेहि य वणसंडं, एगजातियाण अणेगजातियाण वा रुक्खाण पंती व-
णराई, अहो संकुडा उवरिं विसाला फरिहा, समक्खया साहिया, अंतो पागाराणंतरं अट्ठहत्यो रायमग्गो चारिया, दोण्ह दुवाराण अन्तरे गोपुरं,
तिगो णामागासभूमि तिपहसमागमो य, संघाडगो तिपहसमागमो चेव तियं, चउरस्सं चउपहसमागमो चेव, चत्वरं छप्पसमागमं वा, एतं
॥७८॥
श्रीअनु:
हारि वृत्ता
आत्मांगुल
मुत्सेधा
॥७९॥
पच्चर भण्णइ, देवउल पउमुह, महतो रायमग्गो, इतरा पहा, सत् सोभणाविहु ज भयते पोत्थयथायण वा जत्य अण्णवो वा मणुयाण
अच्छनहाण पा सभा, जत्युदग दि जति सा पया,पाहिरा लिंदो, सुकिधी अल्दिो वा सरण, गिरिगुहा लेण, पव्ययस्सेगदेखलीण पा लेण फाप
डिगादि व जत्य लगीतं लेण, भठ भायण, स प म मयादि मानो मामायुत्तो, सो य कसभायणभीडका, उवफरण अणेगविद पडगपिंडग
सूपादिक, अहवा उवफरण इम सगडरहादिय, तत्थ रहोस आणरहो सगामरहो य, सगामरहरम पडिप्पगाणा फस्टरवेश्या भवति,
जाण पुण गदिमाग, गोलविसा नपाण विदरतामाण पतुरग सपेदिक उपशोभित जुग्ग लाडाण दिल्ली जुग्गय हस्तिा उपरि पोलर
गिलतीप मानुप गिठी लाक्षाण ज अणपल्लाण त अण्णविसएसु दिल्ली भणइ, उरि पूडागारछापिया सिपिया दीहो जपाणधिमेसो पुरि-
सरस, स्वप्रमाणवगासदाणतणओ सदमाणी, लोदिति फायेती लोहकमाइति लोहकडिलं, एत आयगुलेण मविग्जनि, स्थानकालीगत प
गोजानि मीयते, शेप गिदसित यापार से त जायगुले॥
'से कि त उस्सहगुले २,' छूयागुल कारणापेक्षया पारणे पार्योपपारादोकविध प्रशप्त, गथा पाह 'परमाणु' इत्यादि (*९९-१६०)
परमाणु गसरेणू रथरेणुरम प धालस्य लिशा गूगा प ययः, अहगुणपिपर्द्धिता क्रमशः उत्सरोपरशुद्धमा अगुल भवति, सत्य ण जे से सुष्टुमो से
ठप्परीि स्वरूपरयापन प्रसि तापत् स्थाप्यो, आधिपत इत्यर्थ , 'समुदयसमितिसमागमेण' ति अन समुदायरुयादिमेलफ परमाणुपुद्रलो
शिफजते, पण मोदक' पृ ति से ण भते !' इत्यादि, सो भए त परमाणुः असिधार पा क्षुरधारा वा अयगादेत अवगाहासीत असि.
राग भुरो-नापितोपकरण, प्रत्युरारमाह हन्तापगाहेत ह त सप्रेषणप्रत्यषपारणविपादेविति पचनात् , स तत्र छियेत भिषेवघा, नत्र छेदो
विधाकरण भेदोनेकधा विदारण, प्रश्नतिपंचा गायमर्थ समर्थः, पैतदेयमिति भावाा, अप्रैपोपपारीमाइ न सलु पन शस्त्र सारामति, सूक्ष्म
॥७९॥
उत्सेधांगुलं श्रीअनु० हारि वृत्ती ॥ ८०॥ - त्वादिति भावः, स भदन्त ! अग्निकायस्य-वहेमध्यंमध्येन-अंतरेण गच्छेत्-यायात् ?,हन्त गच्छेत् , स तत्र दह्येतेत्यादि पूर्ववत् , नवरं शस्त्रममि- मयं गृह्यत इति, अवादि च-'सत्यग्गिविस' मित्यादि, एवं पुक्खलसंवर्तमपि भावनीयं, नवरं अस्यैवं प्ररूपणा 'इह वद्धमाणसामिणो निन्वा- णकालाओ तिसट्ठीए वाससहस्सेसु ओसप्पिणीए (पंचमछद्वारगेसु उस्साप्पणीए ) य एफवीसाए वीइगतेसु एत्थ पंच महामेहा भावस्संति, तंजहा-पढमे पुक्खलसंवट्टए य उदगरसे बीए सीरोदे तइए घओदे चउत्थे अमितोदे पंचमे रसोदे, तत्र पुक्खलसंवत्तॊऽस्य भरतक्षेत्रस्य अशुभ भाव पुष्कलं संवर्तयति, नाशयतीत्यर्थः, एवं शेपनियोगोऽपि प्रथमानुयोगानुसारतो विशेयः, स भदन्त ! गंगाया महानद्याः प्रतिश्रोतो हव्य-शीघ्रमागच्छेत् ?, स तत्र विनिघातं प्रस्खलनमापयेत-प्राप्नुयाच्छेपं पूर्ववत् , स भदन्त | उदकावत्तं वा उदकविंदु वा अवगाय ति- छैन्, स तत्रोदकसंपर्कात्कुथ्येत वा पर्यापयेत वा?, कुधनं पूतिभावः, पर्यायापत्तिस्तु अन्यरूपापत्तिः, शेपं सुगम, यावत् अनन्तानां व्यावहा- रिकपरमाणुपुद्गलानां समुदयसमितिसमागमेन सा एका उच्छूक्ष्णश्लक्ष्णिकति वेत्यादि, अत्र उच्छ्क्ष्णशक्षिणकादीनामन्योऽन्याप्टगुणत्वे सत्य- प्यनंतत्वादेव परमाणुपुद्गलसगुदायस्याद्योपन्यासोऽविरुद्ध एव, तत्र लक्ष्णलक्ष्णिकाद्यपेक्षया उत्-प्रायल्येन श्लक्ष्णमाना उच्छूक्ष्णलक्षणोच्यते, श्लक्ष्णश्लक्ष्णा त्वोघत ऊर्ध्वरेण्वपेक्षया ऊर्ध्वाधस्तिर्यक्चलनधर्मोपलभ्यः ऊर्वरेणुः, पौरस्त्यादिवायुप्रेरितस्रस्यति-गच्छतीति त्रसरेणुः, रथगमनो- त्खातो रथरेणुः, वालाग्रलिक्षायूकादयः प्रतीताः, शेपं प्रकटार्थ यावदधिकृतागुलाधिकार एव, नवरं नारकाणां जघन्या भवधारणीयशरीराव- गाहना अंगुलासंख्येयभागमात्रा उत्पामानावस्थायां, न त्वन्यदा, उत्तरवैक्रिया तु तथाविधप्रयत्नाभावादाद्यसमयेऽप्यंगुल संख्येयभागमात्रैवेति, एवमसुरकुमारादिदेवानामपि, नवरं नागादीनां नवनिकायदेवानामुत्कृष्टोत्तरवैक्रिया योजनमहन्नमित्येके, पृथिवीकायिकादीनां त्वंगुलासंख्येय- भागमात्रतया तुल्यायामप्यवगाहनायां विशेषः, 'वणऽणंतसरीराण एगाणिलसररिगं पमाणेण । अणलोदगपुढवीणं असंखगुणिया भवे वुट्टी ॥८॥ -- ३ HORE
भीजनु
हारि वृत्ती
काकिणी
रत्नं उत्से-
धांगुल च
॥८१॥
॥ १ ॥"से किं पमाण' २ एकरस्य राजश्चतुरन्तनप्रवर्तिन , तत्रा यान्यकालोत्पमानामपि तुल्यकारणीरमप्रतिपादनार्थमेकैकमहर्ण,
निरुपपरितराजशविषयमापनार्थ रामप्रहण, पप्पडभरतादिभात्तृत्वप्रतिपादनार्थ पतुरमचक्रवर्तिन इत्यत्रा ये, पत्तारि मधुरतणफला
एगो सेयसरिसबो, सोल सरिसया पग धण्णमासफल, दो धामासफ्लाइ गुना, पच गुजाओ एगो कम्ममासगो, सोलस कम्ममासगा
एगो मुषण्णो, एते य मधुरतणफलादिगा भरहपालभाविणो पिप्पते, जतो सव्वधपावट्टीण तुल्लमेष कागणीरयणति, पतल द्वादशानि
अष्टकर्णिक अधिकरणिसस्थानसस्थित प्रशप्त, तत्र तलानि मध्यभाण्डालि अश्रय फोटया फर्णिका -योणिविभागा अधिफरणि सुवर्णकारोपकरणं
प्रतीतमेव, तस्य फाकणिरत्नस्य एकैपा फोटि उम्छ्याइगुजप्रमाणविषम्भकोटीविभागा, विक्सभो चित्यारो, तरस य समपउररमभावतणओ
सष्यकोटीण तुल्लायामविष्कमगहण, तच्छ्मणस्य भगवतो महापीरस्याद्धागुल, फह ?, जतो पीरो आदेसतरतो पायगुलेण घुलसी
विमगुलमुब्धियो, उस्सेह पुण सवसह सय भवति, अतो दो उस्सेहगुला वीरस्म आगगुलओ, एव वीरस्सायगुलाओ अद्ध उरसेहगुल
लिह, जेसि पुष पीरो आयगुलेण अछुत्तरमगुलसत तेसिं वीरस्स आयगुरेण एकमुस्सेदगुल उस्सेहगुलस्य य पर णवभागा भवति, जेसि
पुणो वीरो आयगुलेण वीसुतरमगुलसय तेसिं पीरस्सायगुलेणगमुस्सेहगुल उस्सेहगुलरस य पो पपभागा भवति, एवमेत सव्य तेरासिय
फरणेण पहन्य, उच्छ्यागुल सहस्रगुणित प्रमाणाश्गुलमुख्यते, कथ ?, भण्णाति भरहो आयगुलेण धीमुत्तरमगुलसत, त प सपाय धणुय,
उरसेहगुलमाणेण पयधणुसया, जइ सपाण धणुणा पर धनुसार लभाभि तो एगेण धणुणा किं लभिस्सागि ?, आगत पउ धणुसताणि
सेढीप, एव सय्ये अगुलनोयणादयो दद्वव्या, एगमि सेढिपमाणागुले पउगे उस्सेहगुलसया भवति, त प पमाणगुल उस्सेहगुलप्पमाणण अदा
तियगुलवित्थड, नवो सेनीए पारो सता अड्डाइयगुलगुणिया सहरस उस्सेहगुलाण, त एव सहस्सगुणित भवति, जे यापमाणगुलाओ
॥८१॥
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
निरूपणं
॥८२॥
पुढवादिपमाणा आणिज्जति ते पमाणंगुलविक्म्यंभेणं आणेतवा, सूदअंगुलेणं, शेपं सुगगं, यावत् नदेवरक्षेत्रप्रमाणमिति, नवरं काण्डानि
रत्नकाण्डादीनि भवनप्रस्तटान्तरे टंका:-छिन्नटंकानि रत्नकूटादयः फूटाः शैलाः मुडपर्वताः शिसरवन्तः शिररिणः प्राग्भाग-ईपरवनता इति ।
'से कितं कालप्पमाणं' इति (१३४-१७५) कालप्रमाणं विविध प्रशप्त, तत्यथा-प्रदेशानिप्पन्न विभागनिष्पन्नं च, तत्र प्रदेशनिप्पन्नं
एकसमयस्थित्यादि यावदसंख्येयसमयस्थितिः, समयानां फालप्रदेशत्वादसंग्ग्येयसमगस्थितेशोयमसंभवान् , विभागनिप्पनं तु समयादि,
तथा चाह-' समयावलिय गाहा (*१०३-१७५) कालविभागाः पल्लिमाः, ममयादित्वाचैतेपामादी समयनिरुपणा कियते, तथा चाद-'से
किं तं समय' ( १३७-१७५) प्राकृतशत्याऽभिधेयवल्लिंगवचनानि भवन्तीति न्यायाध कोऽयं समय इति पृष्टः समाह-समयस्य प्ररूपणां
करिष्याम इति तयथा नाम तुमदारकः स्यात् सूचित इत्यर्थः तरुणः प्रवर्द्रमानवयाः, आह-दारका प्रवईमानवगा एव भवति हि विशेषणेन ?,
न, आसन्नमृत्याः प्रवर्द्धमानवयस्त्वाभावस्तस्य चासन्नमृत्युत्वादेव विशिष्टसामार्यानुपपत्तः, विशिष्टसामर्थ्यप्रतिपादनार्थशायमारंभ
इति, अन्ये तु वर्णादिगुणोपचितो भिमवयस्तरुण इति ब्याचक्षते, यलं-रामर्थ तदस्यास्तीति यलपान, युगः-सुषमदुप्पमादिकालः
सोऽस्य भावेन न कालदोपतयाऽस्यास्तीति युगवान् , कालोपयोऽपि सामयविनतुरिति, जुपाणं सुपा वयःप्राप्तः, दारकाभिधानेऽपि
तस्यानेकधा भेदाद्विशिष्टवयोऽवस्थापरिप्रहार्थमिदमदुष्टं, 'अल्पातंक' आतको-रोगः अत्राल्पशन्दोऽभाववचन:, स्थिरामहस्तः लेसफवत्
प्रकृतपटपाटनोपयोगित्वाचन विशेषणाभिधानमस्योपपदात एव इतः पाणिपादपायपृष्टान्तरोगपरिणतः, सर्वागावयवत्तमसंहनन इत्यर्थः, तलय-
मलयुगलपरिघनिभवातुः परिधः-अर्गला तमिभयाहुस्तत्य य तदाकारबाहुरिति भावार्थः, आगंतुकोपकरणजं सामर्थमाद-चर्भेष्टकदुघनमुष्टि-
समाइतनिचितकाय इति, ऊरस्यवलसमन्वागतः, आन्तरोत्साहवीर्ययुक्त इत्यर्थः, व्यायामवत्वं दर्शयति-लंघनप्लवनशीघ्रव्यायागसमर्थः,
॥८२॥
r
বিধ
গণ ! মা # favী বামা। সfinী , গাঃ , * মামা iitী কাপ
হয় ৭ বাম নিয়শিলা , ( শপ, ও না বা খ শাখা খালপধা
পংকি এমােনিয়া, ‘r Aff না ? চলল, মাম খাই যখঃ। শ পায়, মিশা
ষণ সুমন, ম া। বাসায় গা বান্ধিয়াগ শিগণ •
fit,ময় মাং নাম। ' এসব গণি, গণিং । না না
পখখ, পানি, সrি হিল। সী আদি অধিক শ' কি গান 5, frণ।
rosity oী । মা, গণ সংগfi, animi ma বিঃখগণণা ।
লামা খালা-খণ। মানসিবী পuসালেum ficলাপি, গগ গান।
[*প,
বসা , ", "গrষপণাবে, " সায়ী গেrশ।
শৰ কাৰণমালাপগমা। কাবিনপি, গ গণধ, [i viষগণ। এ
পানি, নিখ ।। আয়না গাধাগুণ , গান | Kr
মাথাবিহা গলায় (৫ম যুগ।" , সিং। ছাগলাঠি, * fir, ruhuru
হানি পাবনু ' (?) সে যুগ বল বা শবন rিta rn a
শাপ পn Tখাঃ rtvখা , মা ল গ যাপি tিi ( ৩ )ftz
श्रीअनु० हारि.वृत्ती उच्छ्वा- सादि निरूपणं पल्योपमं च ॥८४॥ उच्छ्वासमानेन मुहूर्तमाह-'तिण्णि सहस्सा' गाहा-(*१०६-१७९ ) सत्तहिं ऊम्सासहि थोवो सत्त थोवा य लवे, सत्तथोवेण गुणितस्स- वि जया लवे अउणपण्णं उसासा लवे, मुटुत्ते य सत्तहत्तर लवा भवंति, ते अउणपण्णासाए गुणिता एयप्पमाणा हवंति, शेष निगदसिद्धं यावत् एतावता व गणितस्स उवओगो इमो-अंतोमुहुत्तादिया जाव पुवकोडित्ति, एतानि धम्मचरणकालं पडुश्च नरतिरियाण आउपरिणाम- करणे उवउज्जति, णारगभवणवंतराणं दसवाससहस्सादिया, उवउज्जति आउयचिताए तुउियाविया सीसपहेलियता, एते प्रायसो पुव्वगतेसु जवितेसु आउसेठीए उवउज्जतित्ति ॥ 'से कि तं उवमय' त्ति ( १३८-१८० ) 'उपमया निर्युत्तमोपमिकं, उपमामन्तरेण यत्कालप्रमाणमनतिशयिना प्रहीतुं न शक्यते तदोप- मिकमिति भावः, तच्च द्विधा-पल्योपमं सागरोपमं च, तत्र धान्यपल्यवत्पल्यः तेनोपमा यस्मिस्तत्पल्योपमं, तथाऽर्थतः सागरेणोपमा यस्मिन् तत्सागरोपम, सागरवन्महत्परिणामेनेत्यर्थः । तम पल्योपमं विधा-'उद्धारपलिओवम' इत्यादि, तत्र उद्धारो वालाणां तत्खण्डानां वा अपोद्धरण- मुच्यते, तद्विपयं तत्प्रधानं वा पल्योपमं उद्धारपल्योपम, तथाऽद्धत्ति कालाख्या, ततश वालाप्राणां तत्खंडानां च वर्षशतोद्धरणादद्धापल्यस्तेनोपमा यस्मिन् , अथवाऽखा-आयुःकालः सोऽनेन नारकादीनामानीयत इत्यद्धापल्योपमं, तथा क्षेत्रमित्याकाशं, ततश्च प्रतिसमयगुभयथापि क्षेत्रप्रदेशापहारे क्षेत्रपल्योपममिति । 'से किं तं उद्धारपलिओवमे अपोद्धारपल्योपमं द्विविधं प्रज्ञप्तं, तयथा-खंडकरणात् सूक्ष्म, बादराणां व्यावहारिकत्वात् व्यावहा- रिकं, प्ररूपणामात्रव्यवहारोपयोगित्वाद्वयावहारिकमिति, 'से ठप्पे ति सूक्ष्म तिष्ठतु तावद् व्यावहारिकप्ररूपणापूर्वकत्वादेतत्प्ररूपणाया इत्यतः पश्चात्प्ररूपयिष्यामः, तत्र यत्तद्व्यावहारिकमपोदारपल्योपमं तदिदं वक्ष्यमाणलक्षणं, तद्यथा नाम पल्यः स्यात् योजनं आयामविष्कम्भाभ्यां, वृत्तत्वात् ,योजनमूर्ध्वमुच्चत्वेन अवगाहनतयेति भावना,तद्योजनं त्रिगुणं सत्रिभागं परिरयेण,परिधिमधिकृत्येत्यर्थः,स एकाहिकाहिकव्याहिकादीनां ॥८४॥ OKE
पल्योपम
श्रीअनु,
हारि
1८५॥
उत्कृष्ट सप्तरात्रिकाणा तो पालामकोटीनामिति प्रायोग्य, तत्रैकाहिक्यो मुणिते 'शिरस्यकेनाहा या भवतीति, एष शेषष्वपि भावना कार्येति ।
पभूत !, इत्याह 'सम्मटे सण्णिापिए' चि सम्मृष्ट'-आकर्णभृत प्रचविशेषानिधिस, किंबहुना ?, इत्य भृतोऽसौ येन तानि वालामाणि
नाभिर्वहेत , नापि धायुईन्, न फुधयु , प्रचविशेपासुपिराभावाद्वायारसभवान्नासारतां गच्छयुरित्यर्थ , विश्वसेरन ,अस एव न कतिपयपरिशा
टमप्यागन्छेयु , अत एव पूनित्वेगाधाविभक्तिपरिणाम ततश्च पूतिमा फवाचिदागच्छेयु , अथवा न पूर्वित्वा कदाचित्परिणमेयु , ते ण वाल-
ग्गा समए' सतरतेभ्यो बालाप्रेमय समय २ एकैक वालाप्रमपहत्य पालो मीयत इति शेप , ततश यापता कालेन स पल्य णो नीरजा
निलेपोलिठितो भवति एतावान फालये व्यापहारिफापोद्धारपत्योपममुन्यते इति शेप, तत्र व्यवहारायापेक्षया पल्यधा य इव कोष्ठागार
रषल्पवालामभावेऽपि क्षीण' इत्यु यत पदभावशापनार्थ आह-नीरता , एवमपि कदापिकवितसूक्ष्मयालाप्राषयवसभर इति तदपोहायाह
निलेप पति, एव निमि प्रकारे विरित्तो सहित इत्युन्यत, रसवतीप्टा ते तद्भावीय, पार्थिवाति वा पता, 'सेत्त' मित्यादि निग
मन, शेए सूपसिद्ध, यावत् गस्ति किंपित्प्रयोजनमिति, अोपन्यासानर्थकताप्रतिपधायाह फेयल तु प्रशापना प्रशाप्यते, प्ररूपणा क्रियत इत्यर्थः,
पाइ एवमप्युप यामानर्धकस्यगेव, प्रयोगनम तरेण प्ररूपणाकरणस्याप्यार्थकत्वात् , उच्यते, सूक्ष्मपल्योपमोपयोगित्यात्सप्रयोगनैव प्ररूपणे
त्यदोप, पक्ष्यति च 'तत्थ ण एगोंगे वालग्गे' इत्यादि, आह-एपमपि नास्ति किंचित्प्रयोज समित्युक्तमयुषमस्यैव प्रयोजनत्याद्, एतदेय, एता
वत मरूपणाकरणमाप्ररूपत्वेनगविवक्षितत्वादित्येय सर्यन योजनीयमिति, शेपमुपानार्थ यायत्तानि पालामाण्याख्येयखलीकृतानि हयगा-
हनावोऽसरयेयभागमात्राणि, एतदुक्त भवति यत् पुद्गलद्रव्य विशुद्धयापुर्दर्शन छमस्थ' पश्यति तदसण्येयभागमानाणीति, अथवा क्षेत्रमधि
कृत्य मामाह-सूक्ष्मपरफनीयस्य शरीरावगाहातोऽसरयेयगुणाति, अयमत्र भावार्थ सूक्ष्मपामजीवावगाहनाक्षेत्रादसरयेयगुणक्षेत्रावगाहाना-
॥८५॥
ܗܝ ܝܟܟ श्रीअनु० हारि.वृत्ती उद्धाराद्धा- क्षत्रपल्यो- पमानि ॥८६॥ मित्यादि, बादरपृथिवीकायिकपर्याप्तकशरीरतुल्यानीति वृद्धवादः, शेपं निगदसिद्धं यावत् 'जावइया अद्धाइज्जाण' मित्यादि, यावन्तोऽर्द्धतृतीये- पु सागरेष्वपोद्धारसमया वालाग्रापोद्धारोपलक्षिताः समया आपोद्वारसमयाः एतावन्तो द्विगुणद्विगुणविप्कंभा द्वीपसमुद्रा आपोद्वारेण प्रज्ञप्ताः, असंख्येया इत्यर्थः, उक्तमपोद्धारपल्यापमं, अद्धापल्योपमं तु प्रायो निगदसिद्धमेव, नवरं स्थीयते अनयेत्यायुष्कर्मपरिणत्या नारकादिभवे- ष्विति स्थितिः, जीवितमायुष्कभित्यनर्थान्तरं, यद्यपि कायादियोगगृहीतानां कर्मपुद्गलानां ज्ञानावरणादिरूपेण परिणामितानां यदवस्थानं सा स्थितिः तथाप्युक्तपुद्गलानुभवनमेव जीवितमिति तच रूढितः इयमेव स्थितिरिति, पज्जत्तापज्जत्तगविभागो य एसो-णारगा करणपज्जत्तीए चेव अपज्जत्तगा हवंति, ते य अंतोमुहत्तं, लार्चा पुण पडुच्च णियमा पज्जत्तगा घेव, तओ अपज्जत्तगकालो सन्याउगातो अवणिज्जति, सेसो य पज्जत्तगसमयोत्ति, एवं सव्वत्थ दळुव्वं, एवं देवावि करणपज्जत्तीए चेव अपज्जत्तगा दया, लदिं पुण पडुच्च णियमा पज्जत्तगा चेव, गम्भवक्कतियपंचिंदिया पुण तिरिया मणुया य जे असंखेज्जावासाउया ते करणपज्जत्तीए चेव अपज्जत्तगा दहव्वा इति, उक्तंच-'नारगदेवा तिरिमणुग गम्भजा जे असंखवासाऊ । एते उ अपज्जत्ता उववाते चेव बोद्धन्वा ॥ १॥ सेसा तिरियमणुस्ता लदि पप्पोववायकाले या । दुहओविय भइयव्वा पज्जत्तियरे य जिणवयणं ॥ २ ॥,' इत्थं क्षेत्रपल्योपममपि प्रायो निगदसिद्धमेव, णवरं अप्फुण्णा वा अणफुण्णा वत्ति अत्र अप्फुण्णा-स्फुटा आक्रान्ता इतियावद्विपरीतं अणफुण्णा, आह-ययेते सर्वेऽपि परिगृह्यते किं वालाप्रैः प्रयोजन?, उच्यते, एतद् दृष्टिवादे द्रव्य- मानोपयोगि, स्पृष्टास्पृष्टैश्च भेदेन मीयंत इति प्रयोजनं, कूष्माण्डानि-पुंस्फलानि मातुलिंगानि-बीजपूरकाणि, अस्पृष्टाश्च, क्षेत्रप्रदेशापेक्षया वालाप्राणां बादरत्वादिति, 'धम्मत्थिकाए' इत्यादि, (१४१-१९३ ) धर्मास्तिकायादयः प्राग्निरूपितशव्दार्थी एव, णवरं धर्मास्तिकायः संग्रहनयाभिप्रायादेक एव, धर्मास्तिकायस्य व्यवहारनयाभिप्रायाद्देशादिविभागः, धर्मास्तिकायस्य प्रदेशा इति, जुसूवनयाभिप्रायादन्त्या ॥८६॥ - - 1 भीअनु: हारिवृत्ती शरीरपत्रके ॥८७॥ एक गुमने, असल्येयप्रदेशात्मपत्वाच्च बहुवया, अशासमय इति पर्वमानकाल , अतीवानागतयोविनष्टानुत्पमत्वादिति ।। 'कति ण भंते ! सरीरा' इत्यादि ( १४२ १९५) फ पुनरस्य प्रस्ताव इति, उयते, जीवद्रव्याधिकारस्य प्रमा तत्वारसराणामपि च तदुभयरूपरवायसर शति, व्याख्या पास्य परस्यापि पूर्या गर्यकृतैव, न किंपिवधिक झियत इति, 'ओरालिय' इत्यादि, शीर्यत इति शरीर, तस्य ताप उगार उराल उरत उरालिग वा उदारिय, नित्यगरगणधरसरीराइ पडुच्च उदार, उदार नाम प्रधान, उराल नाम विस्तगल, विशालति वा ज भणित होति, पह?, सातिरेगजोयणसहस्समयटियप्पमाणमोरालिय अण्णमेहमित्त णत्थि, पेऽट्विय होज्जा लफ्ग्यमादिय, अगाहियं पषधणुसरो, म पुण अपहिरापमाण अतिरेगजोयणसहस्स यनस्पत्यादीनामिति, उरल नाम स्वल्पप्रदेशोपचितत्याद् धृहत्वाच्य भिण्यपा, उगल राम गोसारिगरलाय्यागययपयगत्यात्, यनिय विविधा विशिष्टा या किया विक्रिया, विक्रियाया भव पैक्रिय, विविध विशिष्ट पा पुलिपिसि पैर्षिक, आहिया दरमहारफ, गणते इत्यर्थ , कार्यपरिममाप्तध पुनर्मुन्यते यापितोपपरणवत्, पजोभावरतेजस, रसाया दारपार गया रामायण प, फर्मणो पियार पार्मण, अष्टविधर्मनिष्पन्न सफलशरीरनियधन प, उपच तत्थोदारगुराल उरलं ओरा लमह व पिण्णेयं । भोरालियति पठम पपुगप तियेसरसरीर ॥१॥ भण्णा य तहोराल पित्थरयत यणस्सति ५५ । पयतीय णस्थि अण्ण परहमेश विसालति ॥ २ ॥ रस थेपपरेसोयपियपि मइलग जहा भंड। मसटिण्डारुपद्ध उरालिय समयपरिभासा ॥ ३ ॥ विषिदा विमिहगा वा पिरिगा पिपिरिय गी तमिद । नियमा विगव्यियं पुण णारगदेवाण पयती ॥ ४ ॥ पनमि सगुप्पण्णे सुयोपलिणा लिसिटर जीय। आइरिजा भणति आहारय स तु ॥ ५ ॥ पाणिदयरिद्धिसदरिसणत्यमत्यायगहणहेड या । मसयवोन्छयत्य गगण निणपागगूमि ॥ ६ ॥ रायरस उम् सिर रसादिआहारपागनणण घ । रोयगलद्विमित्त तेयग होइ नायव्य ॥ ७ ॥ एम्मवि ॥८७॥ m
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
औदारिक
शरीरे
बद्धमुक्त
विचारः
॥८८॥
वागो (गारो) कम्मणमट्टविहविचित्तकम्मणिप्फण्णं । सव्वेसि सरीराणं कारणभूतं मुणेयव्वं ॥ ८॥ अनाह-किं पुनरयमौदारिकादिः क्रमः १,
अत्रोच्यते, परं परं सूक्ष्मत्वात् परं परं प्रदेशबाहुल्यात् प्रत्यक्षोपलब्धित्वात् कथित एवौदारिकादिः क्रमः, 'केवइया णं भंते ओरालियसरीरा
पण्णत्ता' इत्यादि, ताणि य सरीराणि जीवाणं बद्धमुकाणि दव्वखेत्तकालभावहिं साहिज्जति, द्रव्यैः प्रमाणं वक्ष्यति अभव्यादिभिः, क्षेत्रेण श्रेणि-
प्रतरादिना, कालेनावलिकादिना, भावो द्रव्यान्तर्गतत्वात् न सूत्रेणोक्तः, सामान्यलक्षणत्वाच्च वर्णादीनामन्यत्र चोक्तत्वात् , 'उरालिया दुविहा
बद्धिल्लया मुकिल्लया, बद्धं गृहीतमुपातमित्यनर्थान्तरं, तत्थ णं जे ते बद्धेल्लया इत्यादि सूत्रं । इदानीमर्थतः संखेज्जा असंखेज्जा ण तरंति संखातुं
एत्तिएण जहा इत्तिया णाम कोडिप्पभितिहि ततोऽवि कालादीहिं साहिति, कालतो वा समए समए एकेक सरीरमवहीरमाणमसंखेज्जाहि
उस्साप्पाओसप्पिणीहिं अवहीरंति, खित्तओवि असंखेज्जा लोगा, जे बद्धिल्ला तेहिवि जइवि एकके पदेसे सरीरमेकेकं ठविज्जति ततोविय
असंखग्जा लोगा भवंति, किंतु अवसिद्धंतदोसपरिहारत्थं अप्पणप्पणियाहिं ओगाहणाहिं ठविजंति, आह-कहमणताणमोरालसरीरीणं असंखे-
ज्जाई सरीराई भवंति?, आयरिय आह-पत्तेयसरीरा असंखेज्जा, तसि सरीरावि ताव एवइया चेव पद्धेल्लया, मुकेल्लया अणंता, कालपरिसं-
खाणं अणंताणं उस्मप्पिणीअवसप्पिणीणं समयरासिप्पमाणमेत्ताई, खेत्तपरिसंखाणं अणंताणं लोगप्पमाणमेत्ताणं खेत्तखंडाणं पदेसरासिप्पमा
णमेत्ताई, दवओ परिमंखाणं अभव्वसिद्धियजीवरासीओ अणंतगुणाई, ता कि सिद्धरासिप्पमाणमेत्ताई होज्जा ?, भण्णति-सिद्धाणं अणंतभा-
गमेत्ताई, आह-ता परिवडियसम्मदिहिरासिप्पमाणाई होज्जा १, सिं दोण्हवि रासणि मज्झे पाडिज्जतित्ति काउं भण्णइ-जदि तप्पमा-
णाई होताई ततो तेसिं चेव निदेसो होति, तम्हा ण तप्पमाणाई, तो कि तसिं हेडा होज्जा ?, भण्णइ-कयाई हेहा कयाई सवार होंति कदाई
तुल्लाई, तेण सदाऽनियतत्वात् ण णिच्चकालं तापमाणंति ण तरिइ वोत्तुं, आह-कहं मुक्काई अणंताई भवंति उरालियाई १, जदि ताव
॥८८॥
श्रीअनुः
हारि वृत्ती
रिकोणि
।।८९॥
उरालियाइ मुकार जाव अविकलाइ ताव पेप्पति, तो तेसिं अणतकारवत्थाणाभावतो अणवत्तण ण पापड, अह जे जीवहिं पोग्गत्ला ओरा
लियत्तण भेत्तु मुका तीतद्वाए सेसिं गहण, एष सये पोग्गला गहणभाषायण्णा, एष ज त भण्णति अभयसिजीएहितो अणतगुणा सिद्धाणम
गवभागोति न विसति, एप सध्यापिहितो पहुएहिं अणतत पावति, आयरिय आह ण य अधिफलाणामघ पेयलाण गहण एत, ण य
ओरालियगहणमुकाण सव्यपोग्गलाण, किंतु ज सरीरमोरालिय जीवेण मुक हाति त अणतभेभिण्ण दा ति जाव ते य पोगला त जीव
णिवत्तिय ओरालिय ओरासियसरीरफायप्पओगण मुपति, ण जाय अण्णपरिणामेण परिणमति, साय ताइ पत्तेय २ सरीराइ भण्णति,
एवमेवफारस ओगलियसरीरस्स अणतभेभिण्णत्तणओ अणताइ ओगलियसरीराइ भयति, सत्य जाइ
दाइ तमोरालियसरी
रपओग मुयति साद मोत्तु सेसाइ ओगलिय घेय सरीरनेणीवपरिज्नति, फल ?, आयरिय आइ लवणादिया, यया लपणस्य
मुराउफरयादिप्यपि त्योपचार ण्य यावदेकसर्प रायामपि भैय एवणारया विद्यते, फेवल सरयाविशेष एमिहापि
प्राण्यगेकदेशेऽपि प्राण्यगोपचार एपणगुहादियत् , एपमा तायौदारिफादीति, अथाह फथ पुारता यन सोफप्रदेशप्रमाणान्ये
फस्मिन्नेव लोके अवगाहत इति, अगोच्यते, यथैफप्रदीपाविपि भयनावभासियाम यपामप्रतिगह। प्रदीपानामधिपस्तनपानुप्रविशत्य यो
ऽन्याविरोधार, ण्यमौदारिका यपीति, एप सर्वशरीरेप्वप्यायोग्यमिति, अवाह पिमुत्ममेण पारादिभिरपसख्यान क्रियते १, फरमान
द्रव्यादिभिरेय न प्रियते, फालतगवस्थायित्या पुद्रात सरीरोपचया तिवृत्या फालो गरीयार, तस्मातसविभिपसर यामिति । ओरा
लियाइ ओहियाइ दुपिहाइपि, नहेगाइ ओहियओरारियाइ एष सव्वेसिपि एगिदियाण भाणियच्याइ, कि कारण ?, तर्हि ओगलियाइपि
से पेव पाच्च बुपति ।
॥८९॥
श्रीअनु० हारि.वृत्तौ वैक्रियाहा- रकतैजस- काणानि ॥ १०॥ - 'केवतिया णं भंते वेउब्धिय' इत्यादि, वेउव्विया बद्धेल्लया असंखेज्जप्पदेसरासिम्पमाणमेत्ताई, मुकाई जहोरालियाई । 'केवइयाणं भंते आहारग' इत्यादि, आहारगाई बधाई सिय अस्थि सिय णत्थि, किं कारणं?, जेण तस्स अंतरं जहणेण एक समयं, उक्कोसेणं छम्मासा, तेण ण होतिवि कदाई, जदि होति जहण्णेणं एक वा दो वा तिण्णि वा उकोसेण सहस्सपुहुत्तं, दोहितो आढत्तं पुहुत्तसण्णा जाव णव, मुकाई जह ओ- रालियाई मुकाई। 'केवइयाणं भंते तेयासरीरा पण्णता?' इत्यादि, तेया बद्धा अणंता अणंताहि उस्सप्पिणीहि, कालपरिसंखाणं, खेत्तओ अणंता लोगा, दव्वतो सिद्धेहि अणंतगुणा सव्वजीवाणंतभागूणा, कि कारणं अणंताई?, तस्सामीणं अणन्तत्तणतो, आह-ओरालियाणंपि सामिण अणंवा ?, आयरिओ आह-ओरालियसरीरमणंताण एगं भवति, साहारणत्तणओ, तेयाकम्माई पुण पत्तेयं सव्वसरीरीणं, तेयाकम्माइं पडुच्च पत्तेयं चेव सव्वजीवा सरीरिणो, ताई च सव्वसंसारीणंति काउं संसारी सिद्धेहिते ऽणन्तगुणा होति, सव्वजीवाण अणन्तभागूणा, के पुण ते ?, ते चेव संसारी सिद्धेहि ऊणा, सिद्धा सव्वजीवाणं अणतभागो जेण तेण उणाऽणंतभागूणा भवंति, मुकाई अणंताई, अणताहि उस्सप्पि- णीहि कालपरिसंखाणं, खेत्तओ अणंता, दोवि पूर्ववत् , दव्वतो सव्वजीवहिं अणतगुणा, जीववग्गस्स अणतभागो, कई सव्वजीवा अणंतगुणा?, जाई ताई तेयाकम्माई मुक्काई ताई तहेव अणंतभेदभिण्णाई असंखेज्जकालवत्थादीणि जीवेहितोऽणतगुणाई हवंति, केण पुण अणंतएण गुणि- ताई?, तं चेव जीवाणंततं तेणेव जीवाणंतएण गुणियं जीववग्गो भण्णति, पत्तियाई होज्जा ?, आयरिय आह-एत्तियं ण पावति, किं कारणं', असंखेज्जकालावत्थाइत्तणओ तेसिं व्वाणं, तो कित्तियाइं पुण हवेज्जा ?, जीववग्गस्स अणतभागो, कई पुण एतदेवं घेत्तव्व ?, आयरिय आह-ठवणारासीहिं णिदर्शनं कीरइ, सव्वजीवा दस सहस्साई बुद्धीए घेप्पंति, तसिं वग्गो दस कोडीओ हवति, सरीराई पुण दससयसहस्साइ बुद्धीए अवधारिजंति, एवं किं जातं', सरीरयाई जीवेहितो सयगुणाईजाताई,जीयवग्गस्स सतभागे संवुत्ताई, णिदरिसणमेत्तं, इहरहा सन्मावतो - ॥९॥ ।
श्रीअनु०
हारि पत्ता
नारकाणां-
क्रियाणि
॥९१।।
एते चिण्णिापि गसी अणवा दहव्वा, एवं कम्मयाइपि, तस्स सहभावितणओ सत्तुलसखाइ भयति, ण्य ओहिया पप सरीराइ भणिताइ ।
'मेरइयाण मते!' इत्यादि विमेसिय णारगाण येउव्विगा पद्धेल्लया जापाया एव णारगा, ते पण अससे जा, असज्जाहिं उस्मपिणीहि काल-
प्पमाण, सेत्तओ असरोनाओ सेढीओ, तास पदेसभेजा गारगा, आह पयरमि अससेग्जाओ।ओ, आयरिय आह सयल्पयरसीओ साव
न भवति, जदि होतीओ तो पयर पेव मण्णपि, आह-तो ताओ सेढीओ कि देसूणपयरयत्तिणीओ होना, विभागपउभागवत्तिाओ होजा?,
जा पण सेवीओ पतरस्स असखेजतिभागो, एय पिसेसिययर परिसखाण कय होति, अह्मा इदमण्य बिसेमिततर विक्खभसूईए एएसि सग्याण
भण्णति, मणइ वासि ण सेढीण विकरामसूई अगुलपढमवग्गमूल वितियवग्गमूलोपाइय सावइय जाय असखेझाइसमितरस, अगुलविक्सभखेत्त-
पत्तिणो सेवीरासिस्स ज पढम पगमूल त वितिएण यगमूलेण पप्पातिजति, एवइयाओ सेढीओ विकसभसूई, अहवा इयमण्णण पगा-
रेण पमाण भण्णइ-अहया तमगुलपितिययग्गमूलघणप्पमाणमेत्ताओ, तरसेपगुलप्रमाणरेत्तवत्तिणो सेढिरासिस्स ज वितिय वागमूल तरस
नो घणो एयतियाओ सेढीओ विक्खम, तासि ण सेठीण पएसरासिप्पमाणमेत्ता पारगा, तस्स सरीराइ घ, तसिं पुण ठयणगुले जिदारसण
मे छप्पण्णाइ सेढियग्गाइ अगुले युद्धीए पप्पति, तस्स पढम घग्गमूल सोलस, पितिय पत्तारि, तक्ष्य दोणि, त पढम सोलसय वितिरण
पउपकरण यग्गमूलंग गुणिय परसट्ठी आया, मितिययग्गमूलस्स चउपायरस घणा घेय पउलट्ठी भपवि, पत्थ पुण गणितधम्मो अणुयत्तिओ
होति, जपि यहुय थोयेण गुणिज्जति, सेण दा पगारा गुणिता, इहरथा तिणिवि दयति, इमो तइओ पगारो-अगुलवितियवग्गमूळ पढमवर्ग-
मूलपडप्पण्ण, पोडशगुणाश्चत्वार इत्यथः, एपपि सा चैव परसट्ठी भवति, एते सव्वे रासी सम्भावतो असखेज्ना दट्ठन्वा, एवं ताइ नारगवे.
ब्वियाइ वखार, मुकाइ जदोदियओरालिया, एष सव्योम सरीरीण स यसरािइ मुफाइ भागियन्याइ, वणस्मइतेयायम्माइ मोत्तु,
॥९१॥
श्रीअनु० हारि.वृत्ती ASE असुरादीनां क्रियाणि ॥ ९२॥ देवणारगाणं तेयाकम्माइं दुविहाइपि सहाणवेउब्वियसरीराई, सेसाणं वणस्सतिवज्जाणं सठाणोरालियसरिसाई। इदाणिं जस्स ण भणिां तं भणीहामो-'असुरकुमाराणं मंते" इत्यादि, असुराणं वेउब्बिया बदेल्लया असंसेज्जा, असरवेज्जाहिं उसप्पिणीहि कालओ, तहेव सेत्तओ असं- खेज्जाओ सेढीओ पतरस्स असंसेज्जतिभागो, तामि णं सेढीणं विक्संभसूई अंगुलपढमवग्गमूलस्स संसेज्जतिभागो, तस्स णं अंगुलविस्खंभ- खेत्तवत्तिणो सेढिरासिस्त जं तं पढगं वग्गमूलं तत्थ जाओ सेढीओ तासिपि संखेज्जतिभागो, एवं नेरइहितो संसेज्जगुणहीणा विसंभसूई भवति, जम्हा महादंडावि असंसेज्जगुणहीणा सये घेव भुनणवासी रयणप्पभापुडविनैराहिनोवि, फिगु न सनहितो ?, एवं जाव थणियकुमाराणंति, पुढविआउतेउस्स उपउज्ज कंठा भाणियव्या । 'वाउकाइयाणं भंते !' इतादि, वाउकाइयाणं वेउन्चिया बन्देल्लया असंरोज्जा, समाए समए अवहीरमाणा पलिओमस्स असंखेन्जतिभागमत्तेणं कालेणं अवतीरति, णो चेव णं अवाहिता सिया, सूत्र, कहं पुण पलिओवमस्स असंखेज्जतिभागसमयमेत्ता भवंति ?, आगरिय आह-बाऊलाइगा उव्यिता- सुहुमा पज्जत्ताऽपज्जत्ता, बादराचि य पज्जत्ता अपज्जत्ता, तत्थ तिणि रामी पत्तेयं असंरोज्जलोगापमाणप्पदेसरासिप्पगाणमेत्ता, जे पुण वादरा पज्जत्ता ते पतरासंखेजतिभागमेना, तत्य ताव तिथं रासीणं वेउविगलद्धी चेव णत्यि, बागरपज्जत्ताणपि अमंगज्जतिभागमेत्ताणं लदी अलि, जेसिपि लद्वी अलि तओवि पलिओवमाऽमंरोज्ज्ञभागसमयमेत्ता संपर्य पुच्छाममए येउव्यियवत्तिणो, केई भणति-मले वेब्धिया वायंति, अवेउव्विगाणं वाणं चेव ण. पवत्तइत्ति, तं ण जुञ्जति, किं कारणं ?, जेण सव्येसु चेव लोगादिसु पला वायवो विज्जति, तरहा अवेउन्विगावि वातंतीति घेत्तव्यं, सभावो तेस वाईगव्यं, 'यणप्फइकाइयाण' गित्यादि कंटा ॥ ।। ९२ ॥
दीन्द्रिया-
दीनां
श्रीअनुः
हारिवृत्ती
॥९३ ॥
रहादियान मते।' इत्यादि, बेदिओगलिया बहेल्लया असतिग्जादि उत्सप्पिणीओसप्पिणीहिं कालपमाणं त पव, खेसओ असंखे
जागो सेडीओ, तहेव पयररस असम्यग्जइमागो, केवलं विक्षमसूईए विसेसो, विक्सभसूई असखेउमाओ जोयणकोडाकोडीओति विससित
परं परिसखाणं, अहया इसमण्ण विससिततर-अससेना सेदिवग्गमूलाइ, कि मणित होती, एकेकाए सेढीए जो पदेसरासी पढम वग्गमूल
वितिय तस्य नाव असलेलाइ पगमलाइ सकलियाइ जोपएसरासी भवति तप्पमाणा विक्खभसूई बेइवियाण, णिरिसण-सेदी पचसहि-
सहस्साइ पप स्याइ छत्तीसाइ पदेसाण, सीसे पठम वगमूल के सवा छप्पण्णा पितिय सोलस तइय घसारि पउत्थ दोष्णि, एवमेताइ बग्गम्
लाई सकलिताइ दो सता अहसत्तग भवति, एवइया पदेसा, वासिण सेढीण विक्खभसूईए, ते सम्भावाओ असरोजा पग्गमूलरासी पत्तेय
पत्तेय पेत्तया । इदाणि इमा मग्गणा किंपमाणाहिं ओगाहणादि रहग्जमाणा दिया पयरं पूरिग्जतु १, तो इम सुत्तं बेइदियाण ओरा-
लियवद्धलयेहिं पयर अवहीरति अससेग्जाहिं उत्सप्पिणीओसप्पिणीहि कालओ, त पुण पतर अगुलपतरासरोग्नभागमेत्ताहि ओगाहणादि
रइग्जतीहि सन्वं पूरिज्नति, त पुण केवइएण फालेण रहनावा पूरइजाइ का?, भण्णवि, असलेग्जाहिं उत्सप्पिणीओसप्पिणीदि, फि पमाणेण
पुण खेत्तकालावहारेणी, भण्णा अगुलपवरस्स आवलियाए य असरोजविपलिभागेण जो सो अगुल्पतरस्स असखग्जतिभागों पपहिं पलि
भागेहि हरिति, एस सेत्तावदारो, आह असंसेग्जतिभागग्गहणेण चेव सिद्ध किं पलिभागरगहणेण?, भण्णति एकका बेइदिय पति जो भागो सो
पलिभागो, प भाणत अवगाहोत्ति, फालपलिभागो अवलियाए अससेजतिभागो, एतेण आवलिआए अससेन्जइभागमेत्तेण कालपलिभागेण
एकेको सेतपलिभागो सोहिग्जमाणेहि सब लोगपतर सोहिन्जइ सत्तओ, कालओ असले नाहिं उरसप्पणिओसपिणीहि, एव बेइदियोग-
लियाणं उभयमभिहित सखप्पमाण ओगाहणापमाण प, एष रोइदियपउरिदियपादयतिरिक्सजोणियाणवि भाणितव्याणि, पदियतिरिक्सवे-
॥९३॥
श्रीअनु० हारि.वृत्ती मनुष्याणां संख्या ॥ ९४॥ उब्वियगलिया असंरोज्जा असंज्जाहिं उस्सप्पिणिओमपिणीहि कालतो तहेव सेत्तओ असरोजाओ से भो पतरस्स असंखेजतिभागे विक्वंभसूई, गवरं अंगुलपढमनग्गमूलस्म असंम्मेजतिभागो, सेसं जहा असुरफुमाराणं । मणुयाणं ओगलिय बहेलया सिय मंयेज्जा सिग असंमेग्जा, जहण्णपदे संगेज्जा, जत्य सम्बयोवा मणुस्सा भवंति, आइ-क एवं ससगुच्छिमाणं गहणं अह तन्निरहियाण?, आयरिय आइ-ससगुन्मिाण गहणं, तिं कारणं ?, गम्भवतिया पिचकालमेव संखेज्जा, परि- मितक्षेत्रवर्तित्वात् महाकायत्वात् प्रत्येकशरीरवर्तिलाच, तम्स सेतराणां प्रहणं उनोसपो, जहष्णपदे गम्भवतिगाणं चेक केरलाणं, कारण? जेण संमुन्छिमाण पचीस गुटुत्ता अंतरं अंतोमुहत्तं च ठिती, जहणपरे मंसेग्जत्तिभणिते ण णजति करारंमि संपेग्जर होजा?, तेणं विसेसं कारेति, जहा-संमेजाओ कोडीओ, इणमणं विसमिततरं परिमाणं ठाणणिइस पदुल्न गुञ्चति, फहं ?, पूणतीसहाणाणि, तर्सि सामयिगाए सण्णाए णिरेसं कीरइ, जहा-तिजमलपदं एतस्म उवरि चतुजमलपदस्य हेहा, कि भणितं होति ?, अण्इं २ ठाणाणं जमलए- दत्ति सणा सामयिकी, तिणि जमलपराई समुदियाई विजमलपदं, अहया तइयं जगलपदं लिजमलपदं, एतस्म तिजमलपदस्स उवरिमेसु ठाणेसु वटुंति, जं भणित-पउवीमण ठाणाणं उतरि वरंति, पत्तारि जगलपदाई उतमलप, अहना पडत्यं जमलपदं २, किं बुरी ? बत्तीसं ठाणाई चउजमलपर, पयस्म चाजमलपदस्स हा वहति मणुस्ता, अण्णेहिं तिहिं ठाणेहि न पानि, जरि पुण बत्तीस ठाणाई पूरताई तो चउजमलपदस्म भरि भण्णंति, तंण पानि तम्हा हेट्ठा भण्यति. आगा दोण बग्गा जमतपदं भगति, छ वग्गा समुदिता विजमलपदं, अवा पंचमघट्ट वग्गा तइग जमलपर, अठ्ठ वग्गा पत्तारि जमलपवाई परजमलपदं, अहवा सत्तमअट्ठम वग्गा चउत्थं जमलपदं, जेणं छहं वग्गाणं उपरि वरति समहमाणं पहेछ, तेण तिजमलपदरस उपरि परजमलपइरस देठा भणगंति, संमे. ।। ९४ ॥
श्रीअनु०
पदानि
माओ कोडीओ हाणविसेसेणागिमियाउ | साणि सिमियतर फुड सखाणमेव गिरिसति, जहा 'अहषा अम-धवग्गो पचमवग्गा
पडपाणी, कवणा ठविग्जाति, समता एकरस वग्गो एो, एस पुण षष्टी रहिओत्तिकाउ पग्गो घेव ण भवति, वेण दोण्ड वग्गो पत्तारि
एस पामो बग्गो, एरास वग्गो सोलस एस बितिओ पागो, पतरस वग्गो घे सता छप्पण्णा एस सईओ वग्गो, एतस्स वग्गो पहिओ सह-
रसाई पर सताइ छत्तीसार एस पत्थो पग्गो, एतस्स इमो वग्गो, तजदा 'पचारि कोटि सता अउणतसि प कोडीओ पठणावण्ण च सत
मदरसाई सतही सहस्साई यो य रागार एण्णुयाइ, इमा उवणा-४२९४९६७२९६ एस पपगो धागो, एतरस गाहाओ पत्तारि य कोडि
समा उणतीस पदोंति पोडीभो । अ३णापणं स्पा सत्ता पेष य सहस्सा ॥१॥दोय सया छण्णउया पंचमवग्गो समासतो होह।
पतरस को मग्गो छटो दोर तपोग्छ॥२॥ एयरम पचमवग्रस मोषग्यो दोति-एक फोडाफोडिसयसहरस परासी कोडाकोडि सहस्सा
पारि फोडाकोडि राया सहिमेव फोबीओ पत्तालीस प फोडि सतसहस्सा सत्त कोडिसहस्सा सिणि य सयरा फोडीसना पपाणन
रागसहरसा एकापण्ण प सदस्सा छम्प रागा सोलसुपरा, इमा ठवणा१८४४६७४४०७२७०९५५१६१६ एस छट्टो पगो, एवरस गाहाओ
'पण फोफोरीओ परासीई भी सहरसाद । पर य सराहा होति मया फोडियो ||१|| पोयाल स्परगइ फोहरण सत्त व य
सदर विजि सया राय कोण होति णायव्या ॥२॥ पपाणई लक्सा एकावण्ण भये सहस्साइ । छ रसोलसुचर सयाय एस छहो
पति वा ॥ ३ ॥ एत्य ग पाहि पोपण, एस षट्ठो घग्गो पपमेण पग्गेण पडुप्पाइज्जति, पडुप्पाइए सगाणे ज होइ एवइया जह-
पणपवित गणुरसा भवति, से य इमे एयझ्या ७९२२८११६२५१४२६४३३७५९३५४३९५०३३६, एवमेयाइ अउणतीस ठाणाइ एव.
श्या महागपदिता गणुरसा । छ तिणि२ सुण्ग परेष ग प य सिणि पत्तारि। पचेव तिणि णव पर सत्त विण्णेव२॥१॥ पउछ दो घर
॥९५॥
श्रीअनु: हारि.वृत्ती पंचमष्ठ- वर्गगुणना ॥ ९६॥ एमो पण दो छ एक्केक्कगो य अठेव । दो दो गव सत्तेव ग ठाणाई उपरि ढुंताई ॥२॥ अहवा इमो पढमक्सरसंगहो-छत्ति तिमु पण तिच पत्तिण पसति तिच छ दु पाएपदु । छएए अये घेणस पढमक्सरसंगता ठाणा ॥१॥ एते उण मिरभिलप्पा कोडीहि वा कोगकोडीहिं वत्तिका तेसिं पुण पुष्वपुवंगेहि परिसंसाणं कीरति, चउरासीति सतसहस्साई पुष्वंग भण्णति, एयं एवइतेणं पेव गुणितं पुव्वं भण्णइ, तं प इम-सत्तरि कोडि सतसहस्साई छप्पणण्णं च कोडिसहस्साई, एतेण भागो हीरति, ततो इदमागतफलं भवति-एकारसपुवकोडीकोडीओ बावीसं च पुन्व- कोडिसतसहस्साई चउरासीई च कोडिसहस्साई अट्ठ र सुत्तराई पुवकोठिसता एकासीदं च पुन्वसयसहस्साई पंचाणउयं च पुन्वसह- स्साई तिपिण य छप्पण्णे पुन्वसता, एयं भागलद्धं भवति, ततो पुठ्येहिं भागं ण परन्छत्ति पुवगेहि भागो हीरति, ततो इदमागतं फलं भवति-एक्कवीसं पुव्वंगसतसहस्साई सत्तरी य पुव्वंगसहस्साई छप एगूणसट्ठीइ पुव्यंगसताई, तओ इदमणं वेगलं भवति, तेसीह मणुय- सतसहस्साई पण्णासं च मणुयसहस्साई तिणि य छत्तीसा मणुस्ससता, एमा जहण्णपदियाणं गणुस्साणं पुन्वसंसा, एतसि गाहातो-मणुयाण जहण्णपदे एक्कारस पुव्व कोडिकोडीओ। बावीस कोडिलक्सा कोडिसहस्सा य चुलसीई॥१॥ अठे व य कोशिसया पुवाण दसुत्तरा तओ होति । एक्कासीती लक्सा पंचाणाई सहस्साई ॥२॥ छप्पण्णा तिणि सता पुन्याणं पुव्ववणिया अण्णे । एत्तो पुलगाई इमाई अहियाई अण्णाई ॥शाललाइ एक्कवीसं पुन्वंगाण सत्तर सहरसाई । इच्वेगूणहा पुव्वंगाणं सया होति ॥४॥ तेसीति सयसहस्सा पण्णासं रालु भवे सह- स्साई । तिणि सया छत्तीसा एवतिया वेगला मणुया॥५॥' एवं व य संसं पुणो अमेण पगारेण भण्णति विसेसोवलंभणिमित्तं, तंजहा-'अहवा अण्णं छष्णउतिछदणदो य रासी' छमाउई छेदणाणि जो देश रासी सो उष्णउतिछेदणदायी, कि भणितं हॉति ?, जो रासी दो वारा छेदेण छिज्जमाणो छिज्जमाणो छण्णउति वारे छेद देइ सकलस्वपनरसितो तत्तिया था जहमपदिया माणुस्सा, तत्तिओरालिया बद्धेलगा, को पुण 1 ॥ ९६ ॥ +
श्रीअनु०.
हारिमा
मनुष्य
शरीरमानं
॥९७॥
रासी बनिवणतपाई हार, मण्णा एस पेव छटो वग्गों पचमग्गपहुप्पण्णो जइओ भाणतो एस कमावि छेदणए देति को परा',
भण्णा-परमवग्गो हिम्जमाणो पो छदणसे देति पितिओ पत्तारि ताओ अट्ठ पत्यो सोलस पचमो बत्तीस छटो पासही, एतेसिपथम-
छहाण वग्गाण एगणगा मेलिया उण्णउति हपति, कह पुण १, जदा जो वग्गो जेण जेण पग्गेण गुणिज्जइ वास दोहवि तत्व छेरणा
छ भति, जहा पिनिययम्गो परमेण गुणितो छिगमाणो ठेवणे देश, पिसिण सइओ पारस, ताण पत्यो गुणियो पश्वीस, पहरण
परमो धागा गुणितो असयालीस होदणे देश, एप परमारणपि भट्ठो गणिओ छण्णर छेदणए देइति एस परपओ, अहया रूर्व उपेण ते
पणउतिवारे दुगुणादुगुण फीरइ, फत समाण जइ पुषभणित पमाण पाय तो छेग्नमाणपि ते घेव छेदणए पाहित्ति पन्च, एतं
अण्णपरेऽभिहित, उपोस पर इवाणि, तत्य इम गुत्त 'उफासपदे असरोज्ना अससेन्जाहि उस्सप्पिणिोसप्पिणीहिं अवहीरत कालो
विघा रूपपपिरावहिं मण्सेहि सेती अपहीरति, के भनित होइ १, उपोसपदे जे मणमा हरि सेसु एवामि मणुमरू परिसते ममाणे तेहि
मणूमेहि गढी अवहीरति, साँसे य सेदीए कालखेत्तेहिं अयहागे मगिरनति, पालतो ताप अससेग्जादि उत्सपिणिओसपिणीदि, खेतो
अगुलपदम पागमूल सइययग्गमूल पदुप्पण्ण, कि भणित दोति? तीसे सेवीए अवहोरमाणाए जाप गिट्ठाई ताप मणुस्सावि अषदीरमाणा णिति,
पहमेणा सेठी पाहमेत्तेहि पठादि अपहीरपाणी २ असरोगजाहिं उस्मपिणिओसपिणीहि अवहीरति ?, आयरिओ आह. सत्तातिसुद्गत्त-
पओ, सुते य मणिरा 'महुमो यो पालो तत्तो मुटुमयरय हपति सेत्त । अगुलसेवीमेत्ते उस्सप्पिणीओ असखग्जा ॥१॥
पेउध्यियक तया समए २ अयदीरमाणा अससेग्जेण फालेण अवहीति, पाउसिद्ध । आहारयण जहा ओहियाइ 'वाणमंतर' इत्यादि,
पागासपेचिया असता अससेग्जाहि औसमिणि उरसारिणीदि अयहीरति तदेव से जागो सेवीओ तहेव सिमो, पासर्ग सेतीण
॥९॥
2
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
वैक्रिय
शरीरि-
मानं
पतरस्स,
॥ ९८॥
विक्खंभसूई, कि परव्येति वाक्यशेषः, कंठ, कि कारण?, पंगेदियतिरिचाराठियसिद्धत्तणओ, जम्हा महादंडए पंचेदियतिरियणपुंसाहितो
असंखेज्जगुणहीणा वाणमंतरा पहिज्जंति, एपं विरांभसूतीवि तेसिं तो तेहितो असरोज्जगुणदीणा व भाणियव्या । शाणिं
पलिभागो-संखेज्जजोयणसतग्गपलिभागो
जं भणितं रांखेज्जजोयणवग्गमेरो पलिभागे एक वाणमंतरे उविज्जति,
तम्मेत्तपलिभागेण चेव अवहीरंतिति । 'जोइसियाण' मित्यादि, जोइसिगाणं वेउन्धिया नवेल्लया असंखिज्जा असंसिज्जाहिं उस्स-
प्पिणीओसप्पिणीहि अवाहीरति फालतो, खेत्तओ असंगेज्जाओ सेडीओ पगरस्त असंगिज्जतिभागोत्ति, तदेव सेसियाणं सेढीण विक्संभ-
सूई, फि वक्तव्येति वाक्यशेषः, कि चातः? श्रूयते जम्हा वाणमंतरेहितो जोइसिगा मंत्विज्जगुणा पदिज्जति तम्हा विक्खंभसूईवि तेति तेहितो
संखेज्जगुणा चेव भण्णइ, णवरं परिभागविसेसो जहा वेठप्पण्णंगुलसते वग्गपलिभागो पतरस्स, एषतिए २ पलिभागे उविजमाणो एकोको
जोइसिओ सव्वेहि सर्व पतरं पूरिज्जद तहेव मोहिज्जतिषि, जोइसिगाणं वाणमंतेरहितो असंगितगुणहीणो पलिभागो संसेग्जगुणपहिया
सूई । 'वेमाणिय' इत्यादि, पेमाणियाणं वेउव्विया योल्लया असंसेज्जा फालओ ताहेब खेत्तओ असंखेन्जतिभागो, नासि णं सहीणं विक्संभसूई
अंगुलयितिगयग्गमूलं राइगपग्गगूलपचुप्पण्णं, आवा अनं अंगुलिलईयवग्गमूलपणप्पमाणमेपाओ सेडीओ महेव, अंगुलविक्खंभरोत्तवत्तिणो
सेगिरासिस्स पढगवग्गमूलं पतियतश्यनत्य जाव असंरोजाईति, तेसिपि जं नितिगं वग्गमूलसेतिपदेसरासिस्स ( राइएण ) पगुणिज्नति,
गुणिते हो तत्तियाओ सेठीओ विक्रांभसूई भवति, तश्यस्त वा पग्गमूलस्स जो घणो एवतियाओ वा विक्संभसूई, निरिसणं तहेव,
मेछप्पण्णसतमंगातेतस्स पढमवग्गमूलं सोलस, विलियं तश्पण गुणितं अट्ठ भवति, तश्यं वितिएण गुणितं, ते च अह, ततियस्रावि पणो, सोऽ-
वि ते अह एप, एया सम्भाव मो असंखेज्जा रासी दद्वव्या, एवमेयं वेमाणियप्पमाणं णेरइयापमाणाओ अररिज्जगुणहीणं भवति, कि
॥ ९८॥
श्रीअनु:
हारि वृत्ती
भावप्रमाणे
भेदा
॥१९॥
कारण !, जेण महापडए पेमाणिया गैरइएहितो असखेजगुणहीणा चेव भण्णति, एवेदितो य गैरइया असम्बिानगुणन्माहिअत्ति,
'पमिद समयविरुद्ध पर पुट्टि (द्धि) विकरण होज्जाहि । त जिणवयणविहानू समिऊण मे पसोदितु ॥१॥ मरीरपदस्स चुण्णी जिणभद्द-
समासमणग्या समत्ता, से त कालप्पमाणेति, उक्त कालप्रमाण ।
साम्प्रत भायप्रमाणमभिषित्सुराइ-से कि त भावप्पमाणे' इत्यादि (१४३-२१०) भवन भूतिर्वा भायो वर्णाविज्ञानादि, प्रमितिः
प्रमीयतेऽप्रमाणोतीति या प्रमाण, ततरस भाव एवं प्रमाण भायामाण, विविध प्रशाप्त (१४४ २१० ) सपथा ज्ञानमय प्रमाण सस्य वा
प्रमाण शापमाण, गुणप्रमाणमित्यादि, गुणा गुण स एव प्रमाणहेतुत्याद् द्रव्यप्रमाणात्मकत्याच प्रमाण, प्रमीयते गुणैव्यमिति, तथा
“तयो नया आतधर्मात्मकस्य पस्तुन एषांशपरिच्छित्राय • तद्विपया घा ते एव या प्रमाण णयप्रमाण, नयसमुदायात्मपत्याति स्याद्वादस्य समु
दायसमुदायितो पथपिदभेदेश नया एप प्रमाण नयप्रमाण, सरयाप्रमाण नयसत्येति पाऽ ये, नयाना प्रमाण नयप्रमाणमितिकृत्वा,
सख्या मरया सैव प्रमाणहेतुत्यारसये गापेक्षया स्वतस्तदात्मपत्याच प्रमाण सरयाप्रमाण, आह साया गुण एय, यत उक्त 'सरयापरि-
माणे इत्यादि, सस्किमर्थ भेदाभिधानमिति ?, उच्यते, प्राकृतशेल्या ममाश्रुतावप्यनार्थताप्रतिपादनाथ, पक्ष्यति प भेदत संख्यामप्यधिक
स्यानेकार्थतामिति, शेष सूत्रसिद्ध यावदजीवगुणप्रमाण । जीवगुणप्रमाण विविध प्रशत, ज्ञानगुणप्रमाणमित्यादि, शानादीना
शानदायो सामा येन सहत्तित्वात् चारितस्यापि सिध्यारयफलापेक्षयोपचारेण सद्गाधान दोप इति, गुरवस्तु व्याचक्षते प्रम
गुणा सक्ष्यत्तिा पर्याया इत्येत व्याएकमेय, परिस्यूरदेशारिपयत्वात् , भास्ता क्षणमिति न दोप । 'से कित' मित्यादि, अथ कि
राज्या गुणप्रमाणा, तशा गुणप्रमाण पतुधि प्राप्त, तद्यथा प्रत्यक्षमित्यादि, तन प्रतिगतमक्ष प्रत्यक्ष, अनुगीयतेऽनेोत्ययुगान, उपमीयतेडो-
॥९९॥
+
करताच मा मन्दिर, जापुर
স্বীগন্ত,
हारि.वृत्ता
जीचवान
गुणे
प्रत्यक्षमनु-
मानं च
॥१०॥
नेत्युपमान, गुरुपारम्पर्यणागच्छतीत्यागमः । अतद् व्यानष्टे-अथ किं तत्प्रत्यक्ष?, प्रत्यक्षं निषिध प्रशास, तगथा-इंद्रियमत्याच नाइंटिगप्रत्यक्षं
च, तन्द्रिय-श्रोत्रादि, तग्निमित्तं यदलौमिक शब्दादिज्ञानं तदिद्रियप्रत्यक्षं व्यावहारिलं, नोइंद्रियप्रत्यक्षं तु यात्मन एवालिङ्गि रुममध्यादीति
ममासार्थः, व्यामार्थस्तु नंद्यध्ययनविशेप विवरणादेनावसेयः, अक्षगणि तु सुगमान्येत यायत्प्रत्याधिकार प्रति । उक्तं प्रत्यक्षं, अगुनाऽनुमान-
मुच्यते-तथा चाह-से किं तं अणुमाणे?' अनुमानं विविध प्रजातं, ताथा-पूर्ववत् शेपपा दृष्टमाधम्पन्चेति । से फितं पुयामित्यादि, निशे-
पतः पूर्वोपलब्धं लि पूर्वमित्युच्यते, तपस्यारतीति पूर्ववत् , सहारेण गमाकगनुमानं पूर्वमादिति भावः, राधा पाह-माता पुगं' इत्यादि (११४-
२१२) माता पुत्रं तथा नष्टं बाल-गावस्थायां युवानं पुनरागतं कालान्तरण काचित् स्मृतिमती प्रताभिनानीगत् मे पुनोऽामित्यनुमिनु'गत् पूर्व-
लिगेनोक्तस्वरूण केनचित् , ताया-आतेन व त्यादि, मत्सुत्रोऽयं तवमाधारणालंगानोपन यन्यथानुपपतेः, माधयेयधर्म्यदृष्टान्तयोः मत्त्वे-
तराभावादयमहेतुरिति चेत् , न, हेतोः परमार्थनै लक्षणलात् तत्प्रभावत एवम रोपलः, उग न्यागादिना पुरुपन्द्रण-"अन्य गनुपपा-
त्वमात्रं हेतोः स्वलक्षणम् । सत्तागवे हि त हर्मो, रवान्तायलक्षणः ॥ १ ॥ तदभाचेतराभ्यां तोरेग सलभगायोगादिनि भावना, सभा
'धूमादेर्यथापि स्याता, सत्त्वासत्त्वे च लक्षणे । अन्यथानुपपन्नतप्राधान्याषण कसा ॥२॥" for-"अन्यथानुपपन्नत्वं, या ना येश किम्? ।
इत्यत्र बढ वक्तव्यं, तच्च पन्धविस्तरमगारन्यन प गलेनोकत्यामाभिधीयन इति । प्राविषयत्वादेशाम्गानुमानराकल्पनगयुक्त, न, पिण्डप-
रिच्छित्तावपि पुत्रो न पुत्र इति संदेहान् पिंटमात्रस्य न प्रत्यपरतात मन्युनोऽगनिति नाप्रतीन; तात्विादिति कृतं प्रमगन, प्रकृतं प्रस्तुमा,
तद्भवं श्रतमागन्तुको प्रणः लाञ्छनं ममतिलकाः प्रतीनाम्तदेतत्पूर्ववदिति । 'से किं तं गमय' मित्यादि, उपयुगायोऽन्यः म मेप इति कार्यादि
गृह्यते, तदस्यास्नीति शेषवद्, भावना पूर्वनिति, पंचषिधं प्रासं, नगमा 'कार्येणे' प.दि, तर कार्यण कारणानुमान गया हयः-अभः दिसितेन
॥१०॥
अनुमान
प्रमाण
श्रीअनु० शणविशेषेणानुमि वन इत्यध्याहारर, तत्वार्यत्वाद्धेसिवस्य, एव शेपोपाहरणयोजनापि कार्येति । तथा कारणेन ततव पटपारण (न) पट,
हारि.वृत्ती सतुकारणमित्यनेनैतत् ज्ञापयति-कारणमेव कार्यानुमापक, नाकारण, पट वत्ता, तत्कार्यत्वात्तस्य, आह निपुणयियोजने तत एव दतुभावा
पटाऽपि चतुकारणामिति, ननु तत्वनोपयोगित्वाभावात्तदभाव एव सतुभाषादिति, न, नेप पटोत्पत्तौ सवथैव पन्त्यभावस्तेपामेव वधापरिण
॥१०॥
विभायेतोपयोगात्, न चोदा पटपरिणाम एव सतय , तत्त्वे जोपयोगित्याभावाझापे प पटभाषेऽपि तवत् पुनस्ततुभावेऽपि पट उपलभ्येत,
न चोपलभ्यत इत्यवस्ततव पटकारण, न पट• सतुकारणमिति स्थित, इद घ मेघोगति वृष्टिकारणं चन्द्रोदय' समुद्रपद्धे पुमुदविकासस्य
पेत्याधुपलक्षण येदिवव्य, गुणेन सुवर्ण निरपेण, तद्गतरूपातिशयेना ये, तद्गुणत्वात्तस्य, एष शेपोदाहरणयोजनाऽपि कार्या, अषयवेन सिंह
पष्ट्रया तदवयवत्वाचस्य, आह-तदुपलब्धौ सस्यापि प्रत्यक्षत एवोपलब्धे• फथमनुमानविषयता १, उयते, व्यवधाो सत्यन्यतोऽनुमेयत्वाद्वा
न दोष , एष शेषोदाहरणयोजना कार्येति, उयर मानुष्यादिकतावययोऽभ्यूप इत्येके, अन्ये तु द्विपदमित्येवमादिकमेवावयवमभिदधति, मनुष्यो
ऽय तदपिनाभूतपदद्वयोपल ध्य यथानुपत्तेरिति, गोम्ही पर्णसृगाली, तथाऽऽयेणानि धूमेन, अप्राश्रयीत्याश्रयो धूमो यत्र गृह्यते, अय चालि
कार्यभूतोऽपि तदाश्रितत्वेन लोकरूढेभेदेनोक्त इति, शेपोदाहरणयोगना सुगमा, तदेतच्छेपपदिति । 'से कि त दिवसाधम्म' मित्यादि, दृष्टसा-
धम्यवत् द्विविध प्राप्त, तद्यथा-सामा यदृष्ट प विशेपदृष्ट घ, वर सामा यहष्ट यथा एक पुरुष तथा षहव पुरुषा इत्यादि, सामान्यधर्मस्य
बदायगमकत्यादिति, विशेषदृष्ट तु पूर्वदृष्टपुरुषादि प्रत्याभिमात, सामान्यधर्मादेव विशेषप्रतिपचेरित्यगुनाऽशेनानुमानता, ' तस्स समासतो
इत्यादि, सस्येति सामान्येनानुमानम्य समासत सक्षेपेण विविध महण भवति, तद्यथा अतीतकालपहणमित्यादि, प्रहण परिच्छेद , तत्राती-
तभरमहण उद्भतणादीनि दृष्ट्वाऽनेन दर्शनेन तद् यथाउपपत्या साध्यते यथा मुष्टिरासीदिति, प्रत्युत्पन्नकालमहण तु साधु गोचरामगत भिक्षा
॥१०॥
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
औपम्य
प्रमाणं
॥१०२॥
प्रविष्टं 'विछर्दित' गृहस्थपारिष्ठापनिकया प्रचुरमापर्याप्तेः भक्तपानं यस्य स तथाविधं तं दृष्ट्वा तेन साध्यते सुभिक्षं वर्तत इति, अनागतकालग्रहणं
अभ्रनिर्मलत्वादिभ्यः साध्यते भविष्यति गुवृष्टिरिति, विशिष्टानाममीपां व्यभिचाराभावात् , व्यत्ययः सूत्रं, इत्युक्तमनुमानं । 'से किं तूं उवम्मे'
इत्यादि, औपम्यं द्विविध प्रज्ञप्तं, तद्यथा-साधोपनीतं च वैघोपनीतं च, तत्र साधोपनीतं विविध-किंचित्साधयं प्रायःसाधर्म्य सर्वसाधर्म्य,
किंचित्साधयं मन्दरमपंपादीनां, तर मंदरमर्पपयोर्मूर्तत्वं समुद्रगोष्पदयोः सोदकत्वं आदित्यग्यतोतकयो: आकाशगमनोगोतनत्वं चन्द्रकुंदयोः
शुछत्वं, प्रायःसाधर्म्य तु गोगवययोरिति, ककुरखुरविपाणादेः समानत्वान्नवरं सकम्मलो गौर्वत्तकंठस्तु गवय इति, सर्वसाधर्म्य तु नास्ति, तदभे-
दप्रसंगात् , प्रागुपन्यासानर्थक्यमाशंक्याइ-तथापि तस्य तेनैवोपम्यं क्रियते, तयाऽईता अर्हता सदशं तीर्थप्रवर्तनादि कृतमित्यादि, स एव
तेनोपमीयते, तथा व्यवहारसिद्धः, तदेतत्माधोपनीतं, वेधोपनीतगपि विविध-फिनिद् वैधोपनीतं० किचिद्वैधयं शावलेयवाहुलेययोभिन्ननि-
मित्तत्वात् जन्मादित एव, शेपं तुल्यमेव, प्रायोवैवयं वायसपायगयो: जीवाजीवादिधर्मवैधात्सत्त्वागनिधानवर्णद्वयसाधयं चास्त्येव, सर्वधर्म्य
एतत्सकलातीतादिविसहश तत्प्रवृत्त्यभावादतस्तदपेक्षया वैधय॑मिति, तदेतद्वेधोपनीतमित्युक्त उपमानं । 'से कि तं आगमे' त्यादि, नंद्यध्य-
यनविवरणादवसेयं याव से तं लोउत्तरिये आगमे' अहवा आगमे तिनिहे पनत्ते, संजना-सुत्तागमे' इत्यादि, तत्र घ सूत्रभेवागमः सूनागमः
तदभिधेयधार्थोऽर्थागमः तदुभयरूपः तदुभयागमः, अथवा आगमविविधः प्रशप्तः, तगधा-आत्मागम इत्यादि, तत्रापरनिमित्त आत्मन एवागम
आत्मागम यथाऽईतो भवत्यात्मागमः स्वयमेवोपलव्धेः, गणधराणां सूत्रत्यात्मागमः यस्यानन्तरागमः, अनन्तरमेव भगवतः सकाशाद-
र्थपदानि श्रुत्वा स्वयमेव सूत्रमन्थनादिति, उक्त-'अत्यं भासद अरता मुत्तं गुति गणहरा विउण' भिलादि, गणधरशिष्याणां जंबूस्वामिप्रभृतीनां
सूत्रस्यानन्तरागमः गणधरादेव श्रुतेः,अर्थस्य परंपरागमः गणधरेणैव व्यवधानात् , तत ऊर्य प्रभवागपेक्षया सूत्रस्याप्यर्थस्यापि नात्माऽऽगमो
॥१०२॥
श्रीअनु०
हारि वृत्ती
,
आगम
प्रमाण
य
दर्शन
॥१०३॥
कानन्गरागम तल्लक्षणविरहात, पित्तु परपरागम इत्यनेन चैपातापौरुषेयागमध्यव छेद , पौलप ताल्यादिव्यापारजय, भिस्येव विशिष्ट
श पानुपलब्धे , अभिव्यक्त्यभ्युपगमे प सर्ववरसामपापयत्व, भापाद्रव्याणा प्रहणादिना विशिष्टपरिणामान्युपगमाद्, उक्त च 'गिदई
फाइण्ण णिसरति तह वाइपण जोगेण' मित्यादि, हत विस्तरेण, शिलाठितमेतदन्योति, सोऽयमागम इति निगगा, सदेतत् ज्ञानगुणप्रमाण ।
'से कि त दसणगुणप्पमाणे' इत्यादि, दर्शनावरणफर्मक्षयोपशमादिज सामा यमात्रमहण पर्शनमिति उक्त प "ज सामण्णग्गहण भावाण कटु नेय
भागार । अघिसेसिऊण अत्य इसणमिति बुधए समए ॥१॥" एतदेष आत्मगुणप्रमाण प, प प चतुर्थिध प्रशात पसुदर्शनादिभेदात्, तत्र पधुर्दर्शन
सावच्चायुरिन्द्रियापरणक्षयोपशमे द्रव्येंद्रियानुपधाते च तपरिणामवत आत्मनो भवतीत्यत आह घर्शनत घटादिष्पर्धेषु भवतीति शेप., अनेन
परिषयभेदाभिधानेन चापोऽप्राप्तफारिवामाह, सामा यविपयत्येऽपि चास्य घटादिविशेषाभिधान कथाचित् तदनन्तरभूतसामान्यर यापनार्थ उक्तच-
(निर्विशेष विशेषाणा, महो दर्शरमुच्यते' इत्यादि, एवमघाशाशेपंद्रियसामा योपलब्धिलक्षण, अचक्षुर्दर्शनिन' आत्मभावे जीवभावे भवतीत्यनेन
ओनादीना प्राप्तकारितामाइ, उक्त च "पुढ सुणेइ सह रूप पुण पासती अपुह तु' इत्यादि, अवधिदर्शन अयधिसामा याहणलक्षण अवधिदर्श-
निन सर्वरूपिद्रव्येषु, पिप्ववधे' (तत्वा १ १ २८सू) रिति यानादसर्वपयायेष्यिति शनापेक्षमेतत्तु (सन) दर्शोपयोगिा विशेपत्यात्तथापि
तद्वेएफा इत्युप यास , फेवलदर्शर फेयलिन', (अ यत्र) सामा याऽर्थायणरामयात् भयोपशमाद्भक्त्यात् पटाते प विशेपमहणादर्शनाभाव
इति, तदेतदर्शनमगाण । 'से कि त चारित्तगुणप्पमाण' मित्यादि, परन्त्यनिन्दितमोति चरित्र क्षयोपशमरूप तस्य भावश्चारिम, अशेषफर्भ
इयाय चेष्टा इत्यर्थः, पचविध प्रशत, पच्च सामायिकमित्यादि, सर्वमप्येतदविशेषत सामायिय मेव सत् छेदादिविशेषविशेष्यमाणमर्थत
सशातच राख लभते, वधाच विशेपणाभावात् सामान्यसशागामेव पावतिष्ठते सामायिफमिति, तन सापयोगविरतिमात्र सामायिक, तश्चे
॥१०३॥
श्रीअनु०
हारि वृत्ती
चारित्र
प्रमाणं
॥१०४॥
त्वरं यावत्कथितं च, तत्र स्वल्पकालमित्वरं, तदाद्यचरमाईतीर्थयोरेवानारोपितघ्रतस्य शैक्षकस्य, यावत्कथाऽऽत्मनः तावत्कालं यावत्कथं, जाच-
ज्जीवमित्यर्थः, यावत्कथमेव यावत्कथितं तन्मध्यमाईत्तीर्थेपु विदेहवासिनां चेति । तथा छेदोपस्थापनम् , इह यत्र पूर्वपर्यायस्य छेदो महावतेपु
चोपस्थापनमात्मनः तच्छेदोपस्थापनमुच्यते, तच्च सातिचारं निरतिचारं च, तत्र निरतिचारमित्वरसामायिकस्य शैक्षकस्य यदारोप्यते, यद्वा
तीर्थान्तरप्रतिपत्तौ, यथा पार्श्वस्वामितीर्थाद्वर्द्धमानतीर्थ संक्रामतः, मूलघातिनो यत्पुनर्वतारोपणं तत्सातिचारम् , उभयं चैतदवस्थितकल्पे, नेतर-
स्मिन् । तथा परिहारः-तपोविशेषस्तेन विशुद्धं परिहारविशुद्धं, परिहारो वा विशेपेण शुद्धो यत्र तत् परिहारविशुद्धं, परिहारविशुद्धिकं चेति
स्वार्थप्रत्ययोपादानात् , तदपि द्विधा-निर्विशमानकं निर्विष्टः कायो यैस्ते निर्विष्टकायाः त्वार्थिकप्रत्ययोपादानानिर्विष्टकायिकाः, तस्य वोढारः
परिहारिकाश्चत्वारः चत्वारोऽनुपरिहारिकाः कल्पस्थितश्चेति नवको गणः, तत्र परिहारिकाणां निर्विशमानकं, अनुपरिहारिकाणां भजनया,
निर्विष्टकायिकानां कल्पस्थितस्य च, परिहारकाणां परिहारो जघन्यादि चतुर्थादि त्रिविधं तपः ग्रीष्मशिशिरवसु यथासंख्यं, जघन्यं चतुर्थे
पष्ठमष्टमं च मध्यमं पष्ठमष्टमं दशमं च उत्कृष्टमष्टमं दशमं द्वादशं च, शेपाः पंचापि नियतभक्ताः प्रायेण, न तेपामुपवस्तव्यमिति नियमः,
भक्तं च सर्वेपामाचाम्लमेव, नान्यत् , एवं परिहारिकाणां पण्मासं तपः तत्प्रतिचरणं चानुपरिहारिकाणां, ततः पुनरितरेपां पण्मासं तपः, प्रति-
चरणं चेतरेपां, निर्विष्टकायानामित्यर्थः, कल्पस्थितस्यापि पण्मासं, इत्येवं मासैरष्टादशभिरेप कल्पः परिसमापितो भवति, कल्पपरिसमाप्तौ च
त्रयी गतिरेपां-भूयस्तमेव कल्पं प्रतिपखेरन् जिनकल्पं वा गणं वा प्रति गच्छेयुः, स्थितकल्पे चैते पुरुपयुगद्वयं भवेयुर्नेतरत्रेति । तथा सूक्ष्मसं-
परायं, संपर्येति संसारमेभिरिति संपराया:-क्रोधादयः, लोभांशावशेषतया सूक्ष्मः संपरायो यति सूक्ष्मसंपरायः, इदमपि प्रक्लिश्यमानक-
-
॥१०४॥
श्रीअनु०
हारि मृत्ती
नयप्रमाणे
प्रस्थक
ध्यान्तः
॥१०५॥
शिशुध्यमानाभेदाद् भिव, तत्र श्रेणिमारोहतो विशुन्यमानकमुच्यते, तत• प्रच्यवमानस्य सक्लिश्यमानमिति, तथा अथास्यात, अपेत्यव्यय
यायावये, आनिविधी, याथातध्याभिविधिना वा स्यातं, तदेतद् गुणप्रमाण !
'से किं न गयप्पमाणे इत्यादि (१४५ २२२) पस्तुमाउनेकधर्मिण एकेन धर्मेण नयन नयः स एव प्रमाणमित्यादि पूर्ववत्, विविध
प्राप्तमित्यत्र गमादिभदाया , ओपतो दृष्टान्तापेक्षया प्रिविधमेतदिति, तथा चाह-तद्यथा प्रस्थकदृष्टा तो, यथा नाम कविसुरुष परशु-
कार गृहीत्या प्रत्यककाधायाटवीमुग्गे गन्ना यायात्, त प चित्तथाविधो दृष्ट्वा पोत् अभिदधीत क भवान् गच्छति ?, तत्रैव नयमता
युथ्य त, समाऽनेगमो नेगग प्रतिकृत्याऽऽद-अपिशुद्धो गमो भणति अभिधसे प्रस्थफस्य गच्छामि, कारणे कार्योपचारात्, तथा व्यपहार-
दर्शगत्, त प फश्चिच्छिद य, यक्ष इति गम्यते, पश्येत् उपलभेत, दृष्ट्वा प वदेत किं भयान् विनत्तिी, विशुद्धतरो नैगमो भणति प्रस्थक छिनधि,
भावना प्राग्या, एप सक्षन्त तनपुर्षन्त पेपरका विफिरत लिखत-लेख या प्रष्टफ कुर्वाण एवमेव ओन प्रकारेण विशुद्धतरस्य गमस्य
नामाउडियउत्ति नामाङ्कित प्रस्थफ इनि, एवमेव व्यवहारस्यापि, लोकव्ययहारपरत्वात्तस्य घोफरविचित्रत्वादिति, 'सग्रहस्ये त्यादि, सामा य-
मात्रमाही समद पितो धाया व्याप्त , स प दशवोऽपि भयत्यत आह मिता पूरिख , ओनेव प्रकारण मेय समारल यस्मिन्नादिसामेराकृति
गणत्वात् सम या महणान्मयसमारूढ , पायसमारू' इत्य ये, प्रस्थफ इत्य ये, अयमत्र भावार्थ प्रस्थफस्य मानार्थत्वाच्छेदावस्थामु च तद्-
भावाधधोक एप प्रस्थक इवि, असापरि सरसामान्य व्यतिरेकेण ताद्विशेषाभापादेफ एष, ऋजुपर्तमानसमयाभ्युपगमारतीता मागतयोजिष्टानुपम
वनाटिल सूप्रयति अनुसूप्रस्तस्य तिप्पण्णस्वरूपाक्रियाहेतु, प्रस्थकोऽपि प्रस्थको वर्तमास्तिस्मिन्भेय मानादि प्रस्थस्तथा प्रतीते प्रस्थफोऽय-
मिति व्यवहारदात्, तीतेना उत्पन्न वा मानेा मेया पार्थसिधिरित्यतो गानमेये वर्सगाव प्रस्मक इति हस्य, प्रयाणां शन्दनयाना-
॥१०५॥
नये वसति
दृष्टान्तः
-
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
॥१०६॥
-a-romimer-dararuaraniindin
मित्यादि, शब्दप्रधानत्वात् शब्दादयः शब्दनयाः,शब्दमर्थेऽन्यथावस्थितं नेच्छन्ति, शब्देनापं गमयन्तीत्यर्थः, आगास्तु अर्थप्रधानत्वादर्थनयाः,गथा-
कथंचिच्छब्देनार्थोऽभिधीयते इति, अर्थेन शब्दं गमयन्तीति, अतोऽन्यर्थप्रधानत्वात् नयाणां शब्दसमभिरूलैवम्भूतानां प्रस्थकार्थाधिकारज्ञः
प्रस्थकः, तव्यतिरिक्तो ज्ञाता तलक्षण एवं गृहाते, भावप्रधानत्वाच्छन्दादिनयानां, यस्य वा वलेन प्रस्थको निष्पाते इति, स चापि प्रस्थक-
ज्ञानोपयोगमन्तरेण न निष्पयत इत्यतोऽपि तज्ज्ञोपयोग एव परमार्थतः प्रस्थकमितिच, अमीपां च सर्ववस्तु सात्मनि वर्तते नान्यत्र, यथा
जीवे चेतना, मेयस्य मूर्तत्वादाधाराधेययोरनन्तरत्वाद्, अर्थान्तरत्वे देशादिविकल्पैर्युत्ययोगात् , प्रस्थान नियमेन शानं तत्कथं काष्ठभाजने
वर्तेत ?, समानाधिकरणस्यैवाभावादतः प्रस्थको मानमिति पस्नमामादपपयोग इत्योपयुक्तिविशेपयुक्तिस्तु प्रतीततन्मतानुसारतो वाच्येति,
तदेतत्प्रस्थफहष्टान्तेन । से किं तं वसहिदृष्टान्तेन, तगथा नाम कशित्पुरुपं पाटलीपुनादौ वसंत कचित्पुरुषो वदेत्-क भवान् वमतीति, अत्रैव
नयमतान्युच्यन्ते, तत्र विशुद्धो नैगमो भणति-लोके वसागि, तन्निपाराक्षेत्रस्यापि चतुर्दशरज्ज्वात्मकत्वाल्लोकादनन्तरत्वात् (लोकवास ).
व्यवहारदर्शनात् , एवं तिर्यग्लोकजम्बूद्वीपभारतवर्षदक्षिणार्थभरतपाटलिपुत्रदेवदत्तगृहगर्भगृहेयपि भावनीय, एवमुत्तरोत्तरभेदापेक्षया विशुद्धतरस्य
नैगमस्य वसन् वसति, तन्न तिछतीत्यर्थः, एवमेव व्यवहारस्यापि, लोकव्यवहारपरत्वात , लोके च नेह वसति प्रोपित इति व्यव-
हारदर्शनात् , संप्रहस्य तिष्ठन्नपि संस्तारकोपगत:-स्तारकारूढः शगनाफियावान वसति, स च नयनिक्तिगम्य एफ एव, बाजुसूनस्य रोष्या-
काशप्रदेशेष्वगाउस्तेपु वराति, संस्तारकारिप्रदेशानां तदणुभिरेव व्याप्तत्वात् तत्रायस्थानादिकमुक्तं, अन्वर्थपरिप्रापितत्वं च पूर्ववत् , त्रयाणां
शब्दनयानामात्मनो भावे वसति, स्वस्वभावाऽनपोहोव तन पृत्तिकल्पनात् तदपोहे त्येतस्यापस्तुत्वप्रसंगाविति, तदेतत् वसतिदृष्टान्तेन ॥ ' से
किं त' मित्यादि, अथ किं तत्पदेशदृष्टान्तेनी, प्रकृपो देशः प्रदेशः, निर्विभागो भाग इत्यर्थः, स एव इपान्तस्तेन, नगमतानि पिन्त्यन्ते, तर
॥१०६॥
श्रीअनु नये प्रदेश दृष्टान्त हारि पत्ती - ॥१०७॥ नगमो भणति पणा प्रदेश', तपथा धर्मप्रदेश', अन धर्मशब्देन धर्मास्तियाय परिगृह्यते तस्य प्रदेशो धर्मप्रदेश , एवमधर्मादिप्वरि योग्य, यावर पेशावश इत्यत्र देशो गादिभागस्तस्य प्रदेश इति, सर्वग पष्ठीतत्पुरुषसमास, सचापि सामान्यविषतया एक, विशेषविषक्षयाऽनेक इति, एष पदन्स नैगम माहो भणति-यद भणसि पण्णां प्रदेश वन भवति, कस्माद्?, यस्माद्यो दशप्रदेश स तस्यैव द्रव्यस्य, तदव्यतिरिकत्वादेशस्य, यथा को ter व इत्यपाइ पासेन गे पर जीत , दामोऽपि मे सरोऽपि मे तत्सपधित्वात् सरस्य, एतावता साधर्म्य, सन्मा भण पण्णा प्रदेश पठस्य परसुतोऽविरामात्यास, परियल्पोप प्रभूतसरापत्ते , भण पपाना प्रदेश इत्यादि, अविशुद्धश्याय समह , अपरसामान्याभ्युपगमात्, एष परवं सह ठगषदारो भणति यद्गति पचानां प्रदेशस्तस भवति-न युज्यते, परमाद्?, यदि पञ्चानां गोष्ठिकाना किकिगद्रव्य सामा- “यात्मक भपति सद्यथा हिरण्य पेत्यादि य प्रदेशोऽपि स्यात ततो युज्येत वक्तु पञ्चाना प्रदश न घेतदेव, तस्मात् भण पन्चविध , पञ्च- प्रफार प्रदेशस्तषया धर्मप्रदेश इत्यादि, इत्यं लोके व्यवहारदर्शनार, एव पद व व्यपहारमृजुसूत्रो भणति यद्भणति पञ्चविध प्रदेशस्तन्न भवति, फरमाए ?, यस्माद यदि से पनविध प्रदेश एवमकैफो धर्मास्तिगयादिप्रदेश शब्दभुतिप्रामाण्यात्तथाप्रतीते पञ्चविध ग पार्षिशतिविध प्रदेश इति, तत् मा भण पम्पविध प्रदेश , भण भा य. प्रदेश , स्याद् धर्मस्येत्यादि, अपेक्षावशेन भाज्य यो यस्ात्माय स एषास्ति, परफारस्य परधापत् तिपयोगात्यात् सरविषाणयप्रदेश एरेत्यत स्यादमस्य प्रदेश इति, एर ऋजुसूच साम्यत शब्दो भणति भाग्य प्रदेशस्तन भी, परमाद् ?, यस्मादेव ते धर्मप्रदेशोऽपि स्याद्धर्मपदेश इति विकल्पस्यानिवास्तित्त्वात् स्यादधर्मप्रदेश इत्याधापत्ते , अन- षधारणारापस्था भविष्यति, समा भग भाग्य प्रदेशो, भण धर्मप्रदेश प्रदेशो धर्म इत्यादि, अयमन भावार्थ धर्मप्रदेश इति धर्मात्मक प्रदेश स प्रदेशो नियमात् ५मालिकायरतव्यतिरिक्त्यातरर, एयमधर्माशयोरपि भावगीय, एव जीवात्मा प्रदेश प्रदेशो नीव इति, की प्रात,एव ॥१०७) .
श्रीअनु०
हारि वृत्ती
नये प्रदेश
दृष्टान्तः
॥१०८॥
वाव्यतिरिक्तोऽपि सकलजीवास्तिकायाव्यतिरिक्तत्वानुसपत्तेरनेकद्रव्यत्वानोजीवो जीवास्तिकायकदेश इत्यर्थः, एवं सन्धप्रदेशोऽपि भावनीय
इति, एवं भणन्तं साम्प्रतं शब्दे नानार्थशब्दरोहणात् समभिरूड इति रामभिरूढो भणति-यद्भणसि धर्मप्रदेशः स प्रदेशो धर्म इत्यादि तन्म
भण, किमित्यत आह-रह सलु द्वौ समासो संभवतः, तपथा-तत्पुरुषा कर्मधारयश, तन्न शायते कतरेण समारोन भणसि ?, किं तत्पुरुपेण
कर्मधारयेण वा ?, यदि तत्पुरपेण भणसि तन्मेवं भण, दोपसंभवादित्यभिप्रायः, दोपसंभव प्राय-धर्मस्य प्रोश धर्मप्रदेश इति भेदाऽऽपत्तिः,
यथा राशः पुरुष इति, तैलस्य धारा शिलापुस्य शरीरभित्यभेदेऽपि पष्ठी श्रूयत इति चेत् उभयत्र दर्शनासंशये एवमेव दोपः, अथ कर्म-
धारयेण ततो विशेषतो-विशेपेण भण-धर्मशासी प्रदेश इति समानाधिकरणः कर्मधारयः, अत एवाह-स प प्रदेशो धर्मस्तव्यतिरिक्तत्वात्तस्त्र,
एवं शेषेप्वपि भावनीयं, एवं भणन्तं समभिरूढं एवम्भूतो भणति-यद्भणसि तत्तथा-तेन प्रकारेण सर्व-निर्विशेष कृत्स्नमिति देशप्रदेशकल्पनाव-
जितं प्रपूर्ण आत्मस्वरुपेणाधिकलं निरवशे तदेवकत्वानिरवयवं एकपदणगृहीतं परिकल्पितभेस्वारन्यतमाभिधानवान्यं, देशोऽपि मे
अवस्तु प्रदेशोऽपि मे अयस्तु, कल्पनायोगाद् , इश्मन इदर्ग-प्रदेशस्य प्रदेशिनो भेदो या स्याइभेदो वा?, यदि भेदस्तस्पति संबन्धो वारयः, स
चातिप्रसंगदोपग्रहप्रस्तत्वादशक्यो वक्तुं, अथाभेदः पर्यायशब्दतया घटकुटशब्दवदुभयोरुच्चारणगर्य, तस्माइसमाममेकमेव वस्थिति, एवं
निजनिजवचनीयसत्यतागुपळभ्य सर्यनयानां सर्वत्रानेकान्तगमये स्थिरः स्यात् न पुनरमप्राई गरीदिति, भणितं घ-"नियययगणिनामचा
सब्वणया परवियालणे मोहा । ते पुण अधिहममयापि भवति सच्चे व अलिए वा ॥१॥ तदेतत् प्रदेशदृष्टान्तेन नवप्रमाणं, तदेतमयप्रमाणं ।
'से किं तं संखप्पमाण' मित्यादि (१४६-२३० ) संख्यायतेऽनयेति संख्या सैव प्रमाण, संग्या अनेकविधा प्रज्ञप्ता, तयथा-नामसंख्ये-
त्यादि, इह संन्याशययो: प्रहणं प्रातमधिकृत्य समानशब्दाभिधेगवान्, गोशब्देन वागश्म्यादिप्रणया, उपञ्च-"गोशब्दः पशुभूम्यं-
॥१०८॥
भीमनु हारि वृता सख्या गणन ॥१०९॥ शुवादिगप्रयोगवान् । मदप्रयोगो पृष्टभनुव अस्वगाभिधायफ ॥१॥" एतेषां च विशेषोऽर्थप्रकरणादिगम्य इति यो यत्र विकल्पे अर्थविशेषो नामादि- पटते म नत्र नियोक्तव्य इति । 'से कि त नामसखे' त्यादि सूत्रसिद्ध, यावत् 'जाणगसरीरभवियसरीरतव्यइरित्ते दवसखे तिविहे पण्याने' इत्यादि, तथा एकमविक उत्कृप्टेन पूर्वपोटी, अय प पूर्वयोगायुगयु क्षयात्समनन्तर शोषु उत्पत्स्यत या स परिगृपते, अधि कतरायुपस्तेपु उत्पश्यभायात् , पद्वायुप्फ पूर्वकोटीविभागमिति, भरमार परत आयुषया धाभावात, अभिमुरानामगोत्रोऽन्तर्मुहूतगिति सख्याच अस्मात्यसो भावसरात्यभावादिति, फो नय फ समिछवीत्यादि सूरसिद्ध, नयर नैगमव्यवहारौ लोफव्यवहारपरत्वात् निविध शड्स मिच्छत , ऋजूसूमोऽतिप्रसङ्गभयात् द्विविध, शब्दादय शुद्धसरत्वादविप्रसगरिवृत्त्यर्धमेवेकविधमिति । औपम्यो सल्यान औपम्यसक्या, भोपापस्यादात गगुपमार्थप्रधाना फीता, परिच्छेद इत्य ये, य प निगदसिद्धा, परिमाणसरया प्रमाणकत्तिना, मानसख्यापि ज्ञानकीर्तनैव, ग्यमपि गिदसिर । 'से कि त गणणसरया' इत्यादि, एतावन्त इति सरया गणनसख्या, यो गणना नोपैति तत्रान्तरेण एत्य सरया स्त्वित्येष प्रतीते , एक्त्यमख्याविषयत्वेऽपि वा प्रायोऽसव्यवहार्यत्यादल्पत्वादन साह द्विप्रभृति सन्या, नाथा सरयेयक असरयेयकं अन तक, एता सपिजफ तहण्णादिग तिविधमेय, असखिग्नग परिचादिग तिहा फाउ पुण एफफा जहण्णादितिषिहविगप्पेण नवविह भवति, अणतगपि ण्य पेष, णपर अणतगाणनगरस उपोसस्स असभवत्तणओ अवविह वायव्य, एष भेए फ तेसिगा परूयणा फज्नति 'जहण्णाग ससिज्जग केत्तिय' इत्यादि फण्ठ्य, 'से जहा णामए पल्ले सिया' इत्यादि, से परखे बुद्धिपरिषपणापपिए, पल्ले पयेषा भण्णनि, सो य हेहा जोय -१०९॥ णसहरसावगादो, रयणकड जोयणसहरमावगाढ भेत्तु वेरकडपतिहिओ, उपरि पुण सो दियाकतो, पेदियगातो य उवरि सिंहामयो काययो, नतो असतिगादि सय्य वायमेन सिहामय दिह, सेस मुत्तमित, दीपरामुदाण उद्धारो घेप्पइति, उद्धरणगुनार तेहिं पस
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
संख्ये ये
पल्यचतुष्कं
॥११०॥
माणेहिं सरसवेहिं दीवसमुद्दा उद्धरिग्जतित, तत्प्रमाणा गृहमन्त इत्यर्थः, स्याद्-उद्भरणं किमर्थ ?, उच्यते, अणवहितसलाराप,
रिमाणशापनार्थ, चोदगो पुच्छति- जदि पढमपल्ले ओक्सित्ते पत्खित्ते निहिते य सलागा ण पतिप्पति तो किं परुवितो?,
उच्यते, एस अणवट्टितयपरिमाणदसणत्यं परवितो, इदं च मापितं भवति-पढमत्तणतो पढमपल्ले अणवट्ठाणभावा
णस्थि, सलागापल्लो अणवद्वियसलागाण भरेयन्यो, जतो सुत्ते पढमसलागा पढमअणवठियपल्लभेदे देसिया, अणवट्ठियपल्यपरंपरसला-
गाण संलप्पा लोगा भारिता इत्यादि, असंलप्पत्ति जं संखिज्जे असलिम्जे वा एगतरे पक्खेवे न शक्यते तं असंलप्पति, कई?, उन्यते,
उकोससंखेज्जरस अतिबहुतणओ सुतव्वमहारीण य अव्यवहारितणओ असंखिज्जमिव लग्विजाति, जम्हा य नहष्णपरित्तासंखिज्जगं
ण पावति आगमपचक्खववहारिणो य संसेज्जववहारिणत्तणओ असंलप्पा इति भाणितं, लोगात्त सलागापहागा, अहवा जहा दुगादि दस-
सतसहस्सलक्सकोडियादिएहि रासीहि अहिलावेण गणणसंससंयपहारा फाति, न तहा उदोसगसंखेज्जगेण आदिहगरासीहि य
ओमत्थगपरिहाणीए जा सीसपहेलिअंको परिमाणरासी, पतहिं गणणाभिलावसंवयाहारे ण कज्जत्ति अतो पते रासी असंलप्पा, इद
कारणमासम्ज भाणितं असंलप्पा लोगा भरिता इति, अहया अणपडितसलागपटिमलागमहामलागपहाण सरूचे गुरुणा फते-भणिते सीसो
पुच्छति-ते कहं भरेयन्वा ?, गुरू आह- एवंविहसलागाण अमंलप्पा लोगा भरिता, संलप्पा नाम संमट्ठा, ण संलप्पा असंलप्पा, मशिखा
इत्यर्थः, तहापि उकोसगं संखेज्जगं ण पावसिसि भाणिते सीसो पुरजति-कई उकोसगसंग्वेज्जसरून जाणितव्य?, उच्यते, से जहा णामए मंचे
इत्यादि, उपसंहारो एवं-अणवहितसक्षागादि सलागापल्ले पक्लिप्पमाणीहिं नओ य पहिसलागापल्ले ततवि महामलागापल्ले, होहीर
सा सलागा जा उगोमगसंखिज्जगं पाविहिति । वाणि उमोसगसंनिजगपहरणस्य फुइतरं इमं भगइ-जहा तमि गंगे आगलपतिं पति-
॥११०॥
पल्यचतुष्क
श्रीअनु
हारि पत्ता
।।१११॥
पमाणेहिं होदिइस आमलग ज त मच भरेहिति, अण्ण आमलग ण पउिच्छनिति, एवमुकोसय सखिजय विह, सस्म इमा परुणा भरीव
पमाणमेशा पत्तारि पला, पढमो अणवहितपल्लो पितिओ सलागापल्लो तहओ पडिसलागापल्लो घउत्भो महासलागापल्लो, एते पररोवि
रयणप्पभाए पुढवीए पठम रयणकद जोयणसहस्सावगार मित्तूण मिलिए वारकडे पतिहिया हिट्ठा, इमा ठवणा २००० एवं तु ठिना, एगो
गणण नोवेति दुप्पभितिसवित्तिकाउ, सत्य पढमे अणपट्टितपले दो सरिसवा पक्खित्ता, एते जहण्णगसखिजग, तओ एगपरहीर तिणि
पउरो पप जाव सो पुणो अण्ण सरिसर्व ण परिछतिति ताहे असल्भावपट्ठवण पडुच्च चुमति, त कोऽवि देवो दाणयो वा शकिपतु वाम-
करयले काउ ते सरिस जीपाइए दीवे समुरे पक्षिज्जा जाप गिद्विया, ताहे मलागा-एगो सिद्धत्यो छुढो सा सल गा, ततो जाद, पीये
समुरे वा सिद्धत्यओ निहितो सह तेण आरेण जे दीवसमुदा तेहिं सव्वेहिं छप्पमाणो पुणो अपणो पो भरिना, सोऽपि सिबत्थयाण
भरितो जमि णिद्वितो ततो परतो धीषसमहेसु एकेका पक्लिवेजा जाव सोऽपि निहिओ, तवा सलागापल्ले मितिओ सरिसवो छूछो, जत्य
पिडितो सेण सह आदिलाई पुणो अण्णो पल्लो आइ जति, सोनि सरिसयाण मरितो, ततो परतो एफेक दीवसगुहेसु पक्तिवतेण जिहावितो,
ववो सलागापल्ले वतिया सलागा पक्खित्ता, एवं एतेण अणवत्तिपल्लकरण कमेण सलयमहण करिवेण सलागापल्लो सलागाण भरितो,
फ्रमागतः अणपहितो, तो सलागापल्लो सलाग | पहिच्छत्तिकार सो पेव उपेत्तो, निद्वितद्वाणा परतो पुष्पकमण पक्वित्तो निहितो य,
ततो अणवाष्टिगो उक्खित्ता गिहियठाणा पुथ्वकर्मण पक्सित्तो गिटिओ य, वो सलागापल्ले सलागा पक्खिता, एव अजग अप्रेण अणवहि-
वेण अतिरनिविरतण आहे पुणो सरागापरलो भरि अणवाईतो य, सादे पुण सलागारल्लो अक्सिको पकिसतो गिद्वितो य पुवकमेण,
वाहे पहिसलागापल्ले विइया पहिसलागा छूटा, एव आइनिकिरणेण जाहे तिण्णिवि पडिसलागसागअणवद्विरापल्ला य भरिता बाई
॥११॥
पल्यचतुष्कं श्रीअनु० हारि.वृत्तौ ॥११२॥ ET । पडिसलागापल्लो पक्खित्तो, पविखप्पमाणो णिहियो य, ताहे महासलागापल्ले महासलागा पकिसत्ता, ताहे सलागापल्लो उक्सित्तो पखि- प्पमाणो णिहितो य, तादे पडिसलामा पक्खित्ता, ताहे अणवद्वितो उक्खित्तो पक्खित्तो य, ताहे सलागापल्ले सलागा पक्खित्ता, एवं आइरण- णिकिरणकमेण ताव कायव्वं जाव परंपरेण महासलागापडिसलागसलागअणवहितपल्ला य चउरोवि भरिया, ताहे उफोसमतिच्छियं, एत्थ जावतिया अणवहितपल्ले सलागपल्लि पडिमलागापल्ले महासलागापल्ले य दीवसमुद्दा उद्धरिया जे य चउपल्लट्ठिया सरिसवा एस सव्वोऽवि एतप्पमाणो रासी एगरूवूणो उफोसयं संखेज्जयं हवति, जहण्णुकोसयाण मज्झे जे ठाणा ते सव्वे पत्तेयं अजहण्णमणुकोमया संखेज्जया भाणि- यव्वा, सिद्धंते जत्थ संखेज्जयगणं कयं तत्थ सव्व अजहण्णमणुकोसयं दट्ठव्वं । एवं संखिज्जगे परूविते सीसो पुच्छति-भगवं! किमे- तेण अणवहिते पल्ले सलागापडिसलागामहासलागापल्लियादीहि य दीवसमुहुःद्वारगहणेग य उको सगसंखेज्जगपरूवणा कज्जति?, गुरू भणति- णस्थि अण्णो संखेजगस्स फुडतरो परूवणोवायोत्ति, किंचान्यत्- असंखेज्जगमणंतगरासीतिगप्पणावि एताओ चेव आधाराओ, रूवुत्तरगुण- द्धताओ परूवणा कज्जतीत्यर्थः, उक्तं त्रिविधं संख्येयकं । इदाणि णवविहं असंखेज्जगं भणति-'एवमेव उकोसए' इत्यादि सुत्तं, असंसेज्जगे परूविज्जमाणे एवमेव अणवहितपल्लदीवुगार एण उपोसगं संखिज्जगमाणीए एगसरिसवरूवं पक्खित्तं ताहे जहण्णगं भवति, 'तेण परं' इत्यादि सूत्र, एवं असंखेज्जग अजहण्णमणुकोसट्ठाणाण य जाव इत्यादि सुत्तं, सीसो पुच्छति-'उकोसगं' इत्यादि सुत्तं, गुरू आह-जहण्णग परित्ताअसंखेज्जगं' ति, अस्य व्याख्या-तं जहण्णगं परित्तासंखेज्जयं विरल्लिगं ठविज्जति, तस्स विरल्लियठावियस्स एकेके मरिसवट्ठाणे जहण्णपरित्तासंखेज्जगमेत्तो रासी दायव्वो, ततो तेसिं जहण्णपरित्ताराखेज्जमेत्ताणं रासीण अण्णमण्णब्भासोत्ति-गुणणा कज्जति, गुणिते जो रासी जातो सो रूवूणोति रूवं पाडिज्जइ, तमि पाडिते उकोसगं परित्तासजग होति, एत्थ दिलुतो-जहण्णगं परित्तासंसेज्जगं बुद्वीकप्प- . ॥११२॥ . REONE
मरमाया
जमापमा
totrar,ant मे १९५११, Ren in Army-mar ना ५५५५५, एमति पाग
wrrarhtrnormaner, PATRINA भविगे परिका Vir-NIR
Inten, १५:. -TAMITrmगगी fmaraitrin, यो पा मारमा सी लिला
Hinm, xT TEHPTER गमणि पराभर SH, IT प्रर., गहमा गहना
nirmiti Item गागरोन, THANE परिणाम | RATANE TIERT भी,
मामा-भानT TIPTIREmm, I पुग्मा गा
rani riml, भाप मारा परिणाम सारि गriT, TR परिपुनि गुणिERT पति,
'मोगए't for TETणार मी ममी लिभी,
TETTET RETTTTARATTIMजा समा गEि, "णि पर' मिरगा, मगेरामा परयो
ernmnm पाम TIMImam TRAN, HIT TOTAL TITL न TTARTH., गीगो Trula
Trn Rural art at 1, पाप बार-
TRAITRI नागिसमरामी गुपितो तो मोगा
Priorm in भिमागग्रामिण पागो, गुरु भी', मामा माग गुमानि
HTTAR Hurd मसी, 1 RET Tण एमावि शिपाशी-उगगग दि
गू, मामा गरमा-ग' मिनाt , , TRAI भापा मदनग पारि गए, कन, प्रणेपुग भारिपा मार्ग
॥११३॥
श्रीअनुः हारि.वृत्ती मणना- संख्यायां असंख्येयाः ॥११॥ असंसेज्जामंचज्जग इमेण पगारेण पण्णवेति-जहण्णगअसंसजासंपेज्जगरामिस्स वग्गो फाति, तस्स रासित्स पुणो वग्गो कज्जति, तत्सेव वग्गस्स पुणो वग्गो कज्जति, एवं तिणि यारा वग्गितमंबग्गिते इमे दम परसेवया पक्विप्पंति 'लोगागामपदेसा १ धम्मा २ धम्मे ३ गजी- वदेमा य ४ । दयहिया जिओया ५ पत्तेगा चा योगा ६ ॥१॥ ठितिनंघसरमाणे ७ अणुभागा ८ जोगछेनपलिभागा ९ । दोह य समाण समया १० अमंसपरसेवया दस उ ॥ २ ॥ सव्ये लोगागासपदेमा, एवं यम्मत्मिकायप्पएसा अधमथिकायप्पएमा एगजीवप्पदेसा दवद्विया णिओयत्ति-मुटुमपादरअणंतरणस्पतिमरीरा इत्यर्थः, पुढवादि जाय पंचाँदिया मन्चे पत्तेयमरीराणि गहिगाणि, ठितिबंध झवसाणेत्ति- णाण,वरणादियरस संपरायकम्मरम ठितिविमेमबंधा जहिं अससाणठाणेहिं भवंति ते ठितिबंधझयमाणे, ते य असंसा, कह?, उच्यते, णाणावरणदमणावरणमोहआउअंतरायम्म जहणिय। अनमुहत्ता ठिती. मा एगममउत्तरतुदीप ताय गता जाव मोहणिज्जरस सत्तरिसागरोवम- कोडाफोडिओ मत्त य वासमहन्मत्ति, एते सचे ठितिविमेमा, ननि अझवसायटाणपिमेमेरितो णि'फन्जन्ति अतो ते असंरोजा भणिता, अणुभागत्ति-णाणावरणादिकम्मणो जो जस्म विवागो सो अणुभागो, सो ग मव्याजदण्णठाणाओ जान मन्बुगोसो ममणुभावो, एते अणुभाग- विसेसा जेहिं अज्झनमाणहाणनिसेहितो भांति ते अधारमाणहाणा असंप्रेग्नगाऽऽगामपरेममेत्ता, अणुभागाणावि तत्तिया पेर, जोगळ्यप- लिभागा, अस्य व्याख्या-जोगोति जोगा मणपति कायप्पओगा, नेमि मणादियाणं अपपणो उहण्णठाणाओ जोगनिसेसपहाणु तरबुड्डीए नार उफोसो मणवइकायपओयत्ति, पते पगुतरनुडिया जोगरिमेमाणछेदपविभागा भणति, ते मणादियदेवपलिभागा पतेयं पिंडिया वा असंगे- ज्जया इत्यर्थः, 'दोण्ड य समाण समया ' ति उम्सप्पिणी ओमपिणी य, एमाण ममगा असंनेजा पेर, एते दस असंगपक्रोवा ॥११४॥ HAREER-5 श्रीअनु: हारि नृती गणनायां अनन्त सख्या ॥११५॥ पक्सिविर पुणो रासी तिणि वारा वग्गिओ, ताहे वोणो कओ, एव उकासय असखेज्जासखेज्नयप्पमाण भवति, उक्त असखेनग । इदाणि अणतय भण्णति-सीसो पुषति- 'जहण्णग' इत्यादि सुत्त, कठय, गुरू आइ-जहण्णग असोज्जासखेज्जग इत्यादि सुत्त, कट्य, अय प्रकार 'उकोसए' इत्यादि मुस, कठ्य, 'तेण पर' मित्यादि सुत्त, फ्ठ्य, सीसो पुच्छति-'उकोसय परित्ताणतय' इत्यादि सुत्त, कठ्य, गुरू आह 'जहण्णग' इत्यादि मुत्त, फट्य, अय प्रकार 'अहवा जहण्णग' इत्यादि सुत्त, कठ्य, सीसो पुच्छति 'जहण्णग परित्ता' इत्यादि सुत्त, कठ्य, आचार्य आह- 'जहण्णग परिताणतग इत्यादि सुच, कट्य, 'अहवा उकोसए' इत्यादि मुत्त, फव्य, एत्य अण्णायरियाभिप्पायतो वग्गिवसकग्गिव भाणियव्य, पूर्षयत, जहण्णो नुत्ताणतयरासी जावइओ अभव्वरासीवि केवलणाणेण तत्तितो चेव दिह्रो, 'तेण पर इत्यादि सुत, कठ्य, आचार्य आह- 'नहण्णएण' इत्यादि सुत्त, कटर, अन्य प्रकार 'अहया जहण्णग' इत्यादि सुत्त, कठ्य, पत्य अण्णायरियाभिप्पायतो अमव्वरासीपमाणस्स रासीणो सति यग्गो फमिति, खतो कोसय जुसाणतय भवति, सीसो पुच्छति 'जहण्णय अणताणतय केत्तिय भवति" सुर, कट्य, आचार्य आ६-'जहण्णएण' इत्यादि सुत, फव्य, अन्य प्रकार 'अहया उकोसए' इत्यादि सूत्र, फठ्य, 'तेण पर' मित्यादि सुत्त, कठ्य, उफोसय अणाणतय नास्त्येवेत्यर्थ , अण्णे आयरिया भगति जहण्णय अणताणतय तिणि वारा वगिय, वाहे इमे एत्य अणतपक्सेवा पकिसत्ता, तनहा सिद्धा १ णिओयजीवा २ वणस्सती ३ फाल ४ पोगरा ५ चेव । सन्यमलोगागास ६ छप्पैतेऽणतपसवा ॥१॥ सम्रे मिद्धा सम्वे मुहुमपादराणिोयनविा परित्ता अगता सव्वे यणस्सइकाइया सव्वे तीताणागतवट्टमाणकालसमपरासी सयपोग्गरदन्वाण परमाणुगसी स गागामपएसरासी, एते परिसायिऊग तिग्गि वारा वग्गियसवग्गियो काउ तहवि उकोसर अणतागतय ण पापति, तो केवलणाण फेरल- .
श्रीअनु०
हारि.वृत्ता,
वक्तव्यता
ऽधिकारः
॥११६॥
mamimarakstaneRNA
दंसणं च पक्खित्तं, तहावि उदोसयं अणंताणतयं ण पावति, सुत्ताभि'पागाओ, जओ सत्ते गणित-तेण परं अजहणमणुकोसाइं ठाणाइंति,
अण्णायरियाभिप्पायतो केवलणाणदसणेसु परिरात्तेसु पत्तं उगोसयं अणंताणतयं, गओ सव्वमणन्तयामिह, णस्थि अण्ण किचिदिति, जाहिं
अणंताणतयं मग्गिज्जति तहिं अजहण्णमणुफोसयं अगंताणतय गहियचं, उक्ता गणनासंख्या । 'से किंतं भावसंसा' इत्यादि, प्राकृत-
शैल्याऽत्र शड्याः परिगृप्यन्ते, आम च-य एते इति प्ररूपकप्रत्यक्षा लोकप्रसिद्वा वा जीवा भायुःप्राणादिमन्तः स्वस्वगतिनामगोत्राणि तिर्गग्गति-
द्वीन्द्रियौदारिकशरीरागोपागादीनि नीचेतरगोत्रलक्षणानि कर्माणि तद्वावापन्ना विपाकेन वेदयन्ति त एव भावसंख्या इत्युक्ता भावसंख्गाः,
'सेत्त' मित्यादि निगमनत्रय, समाप्तं प्रमाणद्वारं ॥ अधुना वक्तव्यताद्वारावसरः, तबाह--
'से किं तं वत्तव्यया' इत्यादि (१४७-२४३) तवा यगनादिपु सूनपकारेण विभागन देशनियतगंधनं वक्तव्यता, इयं च त्रिविधा स्वर-
मयादिभेदात्, तत्र स्वसमयवक्तव्यता यत्र यस्या णमिति वाक्यालंकारे स्वसमय:-स्वमिद्धान्तः आरजायते, यथा पंचालिकायाः, तगया-धर्मास्ति-
फायः इत्यादि, तथा प्रज्ञाप्यते यथा गतिलक्षणो धर्मास्ति काय इत्यादि, तथा प्ररूप्यते यथाऽसावसंग्गेयप्रदेशात्मकादिभिः, तथा दयते
मत्स्याना जलमित्यादि, तथा निदर्श्यते यथा तथैवेपोऽपि जीवपुद्गलानामिति, उदाहरणमात्रमेतदेवमन्यचापि मूत्रालापयोजना कर्तव्येति शेपः,
स्वसमयवक्तव्यता, परसमयवक्तव्यता तु यत्र परसमय आलंगायत इत्यादि, यथा 'संति पंचमहन्भूया, इहमेगेमि आहियं । पुडवी आऊ य वा-
ऊय, तेऊ आगासपंचमा ||१|| एते पंच महभूगा, नेमो प्रगति आहियं । अह समि विणासेणं, विणासो होइ देहिणो ॥२॥ इत्यादि
लोकायतसमयवक्तव्यताहपत्यात परसमयवक्तव्यतेति, शेषसूत्रालापफयोजनापि स्वबुद्धचा फार्मा, मेग परसमगवसन्यता, स्वसमयपरसमर-
॥११६॥
श्रीअनु० हारि वृत्ती वक्तव्य ताया नयविचार ॥११७॥ वक्तव्यता पुार्यत्र स्वसमय परसमययाऽऽरयायते, यथा ' आगारमावसतो वा, अरण्णा वापि पव्वया । इम दरिसणमावण्णा, सन्वदुक्खा विमुश्ती ॥ १॥ त्यादि, शेपसूत्रालापकयोजना तु स्वधिया फाति, भेय स्पसमयपरसमयवक्तव्यता || इशानी यैर्विचार मियते को नयका वपव्यतामिच्छति १, तन गमव्यवहारौ त्रिविधा वक्तव्यवामिच्छव , वद्यथा-वसमयवक्त- ध्यवामित्यादि, रात्र सामान्यरूपो नैगम , प्रतिभेद सामा यरूपमेवेच्छति, स होव मन्यते भिण्णाभिधेया अपि स्वसमयवक्तव्यताऽविशेपास्व- समयसामान्यमतिरिक्त (य्यन) यर्तते, व्यतिरेके स्वसमयवक्तव्यताऽविशेषत्वानुपपत्ते , विशेषरूप स नैगमो, व्यवहारस्तु प्रतिभेद भिन्नरूपमेवे ति, पदार्थानां विशित्रत्यादिति, यथाऽस्तिकाययकन्यता मूलगुणवफव्यतेत्येवमादि, अनुसूनस्तु द्विविधा वकव्यतामिच्छत्तीत्यादि सयुनिक सूरसिद्धमेष, प्रय शब्दनया शब्दसमभिरूढाण्यभूता एका स्वसमयवधव्यतामिच्छन्ति, गुदनयत्वात् , नास्ति परसमयपव्यतेति घ मन्यते, परमादेतदेव ?, यस्मात्परसमयोऽअर्थ इत्यादि, तन निमित्तकारणहेतुपु सर्वासा विभीना प्रायो दर्शन मिति वचनाद् देतवस्त एत शी, परसमयानर्थत्वापहेतुत्वादित्येवमादयः, तत्र कपमन? इति, नास्त्येयात्मेत्यनथप्ररूपकत्वादस्य, आत्माभावे प्रतिपेधानुपपत्ते., उप- 'जो पितइ सरीरे गस्थि अ स एष होइ जीयोति । गहु जोयमि असवे ससयउम्पायओ अण्णो ॥१॥" अहेतु.- हेत्वाभासेन प्रवृत्तेः, यया नास्त्यवात्मा अत्य ता उपरब्धे , हेत्वाभासत्व चास्य शाावितद्गुणोपलब्धे', उक्त प-' -"शानानुभवतो दृष्टस्तद्गुणात्मा कथ च 7 गुणदशनरूप च, पटाविष्वपि दर्शनम् ॥१॥" असद्भाव -असद्धायाभिधानात्, असद्भायाभिधान चात्मप्रतिपधेनोक्तत्वात् , स्यादेतन्- सर्वगतत्वादिधर्मणोऽसत्त्व रूपादिक धसमुदायात्मकस्य तु सहाय एति, न, तस्य भ्रातिरूपत्वात् , प्राविमानत्वाभ्युपगमश्च "फे पिण्डोपम रूप, पेदना युयुदोपमा। मरीचिसदृशी सशक्षा, सस्कारा कदलीनिभा ॥१॥ मायोपम च विनामुक्तमादित्यप धुने" त्यादि, अप्रियक्षाणकै
श्रीअनु०
हारि.वृत्तौ
अर्था-
धिकारः
समवतारच
॥११८॥
कान्ताऽभ्युपगमेन कर्मबन्धक्रियाऽभावप्रतिपादकत्वाद्, उक्तं च-"उत्पन्नस्यानवस्थानादभिसंधाययोगतः । हिंसाऽभावान बन्धः स्यदुपदेशो
निरर्थकः ॥१॥” इत्यादि, उन्मार्गः परस्परविरोधात् , विरोधाकुलत्वं चैकांतक्षणिकत्वेऽपि हिंसाऽभ्युपगमाद्, उक्तं च तत्र-प्राणी प्राणिज्ञानं
घातकचित्तं च तद्गता चेष्टा । प्राणैश्च विप्रयोग: पंचभिरापद्यते हिंसे ॥१॥" त्यादि, अनुपदेशः अहितप्रवर्तकत्वाद्, उक्तं च-"सर्वं क्षणिकमि-
त्येतत्., ज्ञात्वा को न प्रवर्त्तते। विपयादौ? विपाको मे, न भावीति दृढव्रतः ? ॥ १॥" इत्यादि, यतश्चैवमतो मिथ्यादर्शनं, ततश्च मिथ्याद-
निमितिकृत्वा नास्ति परसमयवक्तव्यतेति वर्तते, एवं समयांतरेष्ववि स्वबुध्ध्या उत्प्रेक्ष्य योजना कार्या, बस्मात् सर्वा स्वसमयवक्तव्यता,
नास्ति परसमयवक्तव्यतेति, अन्ये तु व्याचक्षते-परसमयोऽनदि१र्णयरूपत्वाद् , यथाभूतस्त्वसौ विद्यते प्रतिपक्षसापेक्षस्तथाभूतः स्याद्वादाग-
त्वात् स्वसमय एवेति, तदुक्तं च-"नयास्तव स्यात्पदलाञ्छिता इमे, रसोपविद्धा इव लोहधातवः । भवन्त्यभिप्रेतगुणा यतस्ततो, भवन्तमार्याः
प्रणता हितेपिणः ॥ १॥" इत्यादि, आह-न खलु अनेकान्त एव मतममीपां शब्दायानां तत्कथमेवं व्याख्यायते ? इति, उच्यते, विवादस्त-
द्विपयः, शुद्धनया चैते भावप्रधानाः, तद्भावश्चेत्यमेवेति न दोपः, सेयं वक्तव्यतेति निगमनं, उक्ता वक्तव्यता ॥ सामप्रतमर्याधिकारावसर:- स
च सामायिकादीनां प्राक् प्रदर्शित एवेति न प्रतन्यते, वक्तव्यतार्थधकारयोशायं भेद:-अर्थाधिकारो ह्यध्ययने आदिपदादारभ्य सर्वपदेष्यतु-
वर्त्तते, पुद्गलास्तिकाये मूर्त्तत्ववद्, देशादिनियता तु वक्तव्यतेति ।
॥से किं तं समोतारे ?' इत्यादि:(१४९-२४६) समवतरणं समववारः, अध्ययनासमताकरणमिति भावा, अयं च मड्विधः प्राप्त
इत्यादि निगदसिद्धमेव यावज्ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तो द्रव्यसमवतारस्त्रिावधः प्रज्ञातः, तद्यथा-आत्मसमवतार इत्यादि, तत्र सर्वद्रव्या-
ण्यप्यात्मसमवतारेणात्भावे समवतरन्ति-वर्तन्ते, तदव्यतिरिक्तवाद्, यथा जीवद्रव्याणि जीवभावे इति, भावान्तरसमवतारे तु स्वभावत्यागा-
.
M
॥११८॥
श्रीअनु० ओष निप्पले अध्ययना- क्षीणादीति ॥११९॥ पवस्तुत्वनसगव्यवहारतस्तु परसमवतारेण परमावे, यथा कुण्डे पदयणि, स्वभावव्यवस्थितानामेवान्यन्न भावात, तदुभयसमरतारेण वदुः- भये, यथा गृहे स्तम्भ आत्मभावे गेल्यपि, मूलपादेहलीकुभरतम्भतुलादिसमुदायात्मकत्वाद् गृहस्य, सत्र च स्तम्भस्य मूळपादाक्य परे, आत्मा पुनरात्मैव, तदुभये पारय समवतारस्तथावृत्तेरिति, पब घटे भाषा आत्मभावे घ, सामा विशेषात्मकत्वाचस्य, अथवा शरीरभख्यसरी- रव्यतिरिको द्रव्यसमषवारी विविध प्रज्ञातस्ताथा आत्मसमवतारस्तदुभयसमक्तारश्य, शुद्ध परसमवतारो नास्त्येष, आत्मसमषताररहि- तस्य प्रसमवताराभायात्, न यात्म यवर्तमानो गर्भो जन युदगदी वर्चत इति, "घउसट्टिया' इत्यादि, छप्पण्णा दो पछसता माणी भण्णति, सरस घरसट्ठीभागो पउसद्विया पउरो पला भपति, एव पतीसियाए अह पला, सोलसियाए सोलस, अमाझ्याए बत्तीस, षवभाइयाए घर- महि, दोमाइयाए, अट्ठावीसुत्तर पलसत, सेस कठ्य । व्रव्यता त्वमीण प्रवीतैप, क्षेत्रकालसमपतारस्तु सूत्रसिद्ध एव, एव सर्वत्र । उभयसमवतारे तु क्रोध आत्मसमपतारेण आत्मभाये समयताति, तभयसमयतारेण माने समवतरति आत्मभाये च, यवो मानेन अभ्यतीति, एव सर्वभो. भयसमयतारकरणे आत्मसामान्यधर्मत्वाऽन्याऽयव्याप्त्यादिफ कारण स्वबुद्धया वक्तव्यमित्युत्तो भावसमवतारस्तदभिधानाचोपक्रम इति, समाप्त उपक्रम. ॥११९॥ 'से किंत निक्खे' त्यादि, (१५० २५०) निक्षेप इति राब्दार्थ 'पूर्ववत् विविध प्रज्ञप्तस्तद्यथा-ओपनि फम इत्यादि, तत्र भोषो नाम सामा य भुवाभिधान तेन निप्पम इति, एष नामसूत्रालापकेष्वपि वेदितव्य, नवरा नाम वैशेपिफमध्ययनाभिमान, सूत्रालापका पदकि- भागपूर्वका इति । 'से कि त ओहनिफन्ने' त्यादि, पतुर्विधः प्रज्ञप्तस्तद्यथा अध्ययनमक्षीणमायः क्षपणेति । 'किं से त अज्झयणे त्यादि सुराम, यावद् अज्झप्पस्साणयणमित्यादि (*१२४ २५१) इह नैसरि विधि मावसभावाच्च अग्मपरस चित्तस्स आणयण पगारस्सगारभागार
नामनि
श्रीअनु०
हारि वृत्ती
॥१२०॥
णगारलोवाओ भज्झयणं, उदगेव संस्मतेऽध्ययनं, आनीयते चानेन शोभनं चेतः, अस्मिन् सति वैराग्यभावात् , किमित्येतदेवं ?, यतः अस्मिन्
सति कर्माणां ज्ञानावरणीयादीनां अपचयो-तास उपचिताना-प्रागुपनियद्धानामिति, तथाऽनुपपगश्न अतिश्च नवानां-प्रत्यप्राणां तस्मादुक्त-
शब्दार्थोपपत्तेरध्ययनमिच्छन्ति विपश्चित ति गाथार्थः। 'से किं तं अज्झीणे' यादि सूनासिचं यावत् से किं तं आगमतो भावज्झीणे १, २
जाणए उवउत्ते' ति, अन गृद्धा व्यागक्षते-गम्माच्चतुर्दशपूर्वविद आगमोपयुक्तस्यान्तर्मुए
तर्मुहमानोपयोगकालेऽपिलम्भोपयोगपर्यायागे ते सम-
यापहारेणानन्ताभिरप्युपिण्यपसपिणीमिनीपलियन्ते ततो भागाक्षणि मिति, नोआगमतस्तु भावामीणं शिष्यप्रदानेऽपि स्वात्मन्यनाशादिति,
तथा पाह-'जह दीवा' गाहा (*१२५-२५२) यशा दीपावधिभूताहीपशतं प्रदीप्यते, स च दीप्यते दीपः, न तु स्वतः क्षगगुपगच्छति, एवं
दीपसमा आचार्या दीप्यते स्वतः पर न दीपति व्याख्यानविधिनेति गाथार्थः । नोभागमता चेहानार्गोपयोगस्य आगमत्वाद्वाकाययोश्च
नोआगमत्वान्निश्रवचनश्च नोशब्द इति वृक्षा व्गाचक्षते । 'से किं तं आय' इत्यादि, भागो लाभ इत्यनान्तरम्, अयं सूरसिद्ध एव, नपरं संतं-
सावएज्जस्स आएति संत-मिरिघरादिसु पिज्जमाणं सापए-नक्षेपमहणेपुरवावीनं । 'से किं तं झवणा' इत्यादि, क्षपणं अपचयो निर्ज-
रोरी पर्यायाः, शेषं सुगगं, सर्वन चेह भावेऽगयनमेव भाषनीयमिति, उक्त ओपनिष्पन्नः । 'से किं तं नामनिप्फण्णे' त्यादि, सामायिक इति
वैशेषिकं नाम, इदं घोपलक्षणमन्येषां, शब्दार्थोऽस्य पूर्ववत्, ‘से समासओ चउनिहे पण्णते' इत्यादि सुगम, यावत् 'जस्स सामाणिओ'
गाथा, (*१२६-२५५) यस्य सत्त्वस्य सामानिफ:-रान्निहित आत्मा, क ?, संयगे-मूलगुणेषु तपे-अनशनादौ सर्वकालव्यापागत, तस्येत्यंभूतस्य
सत्वस्य सामायिक भवति, इतिशब्दः सारप्रदर्शनार्थः, एतावत् केवलिभापितमिति गाथार्थः । 'जो समो' गाहा (*१२७-२५६) यः रामः-
तुल्यः सर्वभूतेपु-सर्वजीवेषु, भूतशब्दो जीवपर्यायः, अस्यन्तीति सा-हीन्द्रियादगस्तेपु, तिष्ठतीति स्थावरा:-पृथिव्यादगस्तेषु च, तस्य सामा-
॥१२०॥
श्रीअनु०
हारि वृत्ती
निक्षेप
अनुगमय
॥१२१॥
यिकमित्य दि पूर्ववत् ॥ 'जह मम गाहा (*१२८ २५६) व्यापया यथा गम न प्रिय दुस प्रतिकूलत्वात, ज्ञात्वा एवमेव सर्वजीवाना दुख
प्रतिकूलस्त्र इति स्वय न घातयत्य ये , चशब्दाद् पातयत च नानुमायोऽन्यमिति | ओन प्रकारेण सम अणति-सुल्य गच्छति यतस्ते
नासो समण इति गाथार्थ । 'पस्थिय सि' गाथा (*१२९ २५६) शास्ति 'से' तस्य परिषद् द्वेष्य मियो था, सर्वेष्वव जीवेपु तुल्यमनस्त्वात् ,
एतेन भषति समना सम मनोऽस्येति सगना , एपोऽन्योऽपि पर्याय ति गाथार्थः । 'उरग' गाहा (*१३० २५६) उरगसम परकृतमिल
निवासात् , गिरिसम परीपहोपसर्गनिष्प्रफम्पलात्, ज्वलनसमस्तपस्ते नोयुक्त्वात् , सागरसमो गुणरत्नयुक्तरवात्, नभस्तलसमो निरालवन
वात, मरगिरिसम सुसदुपयोस्तुल्यत्वात्, भ्रमरसमोऽनियतवृत्तित्वात् , मृगसम ससार प्रसि नित्योद्वेगात्, धरगिसमा सर्वस्पर्श
सहिष्णुत्वात् जलरहसमो निष्पकत्वात् , पकलस्थायफाममोगाप्रवृत्तेरित्यर्थ , रविसमस्तमोविघातकत्यान, पचासम सर्वनाप्रतिब-
दत्वात् , एतत्समस्तु य• असौ श्रमण इति गाथार्थ । 'तो समणो' गाहा (*१३१२५६) तव श्रमणो यदि सुमना , द्रव्यमन प्रतीत्य,
भावेन प यदि न भवति पापमना, एतत्फलमेय दशयति स्थनने च जने घ'सम', समश मानापमायोरिति गाथार्थ । सामायिकबाश्च
श्रमण इति सामायिकाधिकारे खल्वस्योप यासो न्याय्य एवेत्युको मनिप्पन्न । 'से कि त सुत्तालावगनिष्फने त्यादि, य* सूत्रपदाना
नामावि यास स सूत्रालापफनिप्पम इति । इदानीं सूत्रालापफनिष्पनो निक्षेप इच्छावेइत्ति एषयति प्रविपापयितुमात्मानमवसरमाप्तत्वात,
स प प्राप्तलक्षणोऽपि न निक्षिप्यते, कस्मात् १, लाघवार्थ, लघव च अस्ति इस तृतीयमनुयोगद्वारमनुगम इति तत्र निक्षिप्त इह निभिती
भवसि, इह या विक्षिप्तस्तन निक्षिप्तो भवति, तस्मादिह न निक्षिप्यते, नत्रैय निक्षेप्स्यते इति, आह-क पुनरित्य गुण., सूनानुगम सूनभाय.,
इह तु पदमाय इति विपर्यय , आइ यद्येव किमीमहोच्चायते ।, उयते, निक्षेपमानसामान्यादिति, उको निक्षेप ।
॥१२॥
श्रीअनु०
हारि.वृत्ती
निक्षेपादि
नियुक्व-
नुगमः
॥१२२॥
'से किं तं अणुगमे' इत्यादि (१५१-२५८) अनुगमनमनुगमः, स च द्विविध:-सूत्रानुगमो नियुक्त्यनुगमश्चेति, निर्युक्त्यनुगमस्त्रिवि-
धस्तद्यथा निक्षेपनियुक्त्यनुगम उपोद्घातनिर्युक्त्यनुगमः सूत्रस्पर्शनियुक्त्यनुगमन, निक्षेपोपोद्घातसूत्राणां व्याख्याविधिरित्यर्थः, तत्र निक्षेप-
नियुक्त्यनुगमोऽनुगतः यः खल्योधनामादिन्यास उक्तो वक्ष्यति चेति वृद्धा व्याचक्षते, उपोद्घातनिर्युक्त्यनुगमस्त्वाभ्यां द्वाभ्यां गाथाभ्यामनुग-
न्तव्यस्तद्यथा-'उद्देसे' गाहा, (*१३२-२५८) 'किं कइविहं' गाहा, (*१३३-२५८) इदं गाथाद्वयमतिगम्भीरार्थ मा भूदव्युत्पन्नविने-
यानां मोह इत्यावश्यक प्रपञ्चेन व्याख्यास्यामः, सूत्रस्पर्शनियुक्त्यनुगमस्तु सति सूत्रे भवति, सूत्रं च सूत्रानुगमे, स चावसरप्राप्त एव,
तत्रेदं सूत्रमुच्चारितव्यं-'अस्खलित' मित्यादि यथाऽऽवश्यकपदे व्याख्यातं तथैव वेदितव्यमिति, विषयविभागस्त्वमीपामयं-'होइ कयत्यो वोj
सपदच्छेदं सुयं सुताणुगमो । सुत्तालावगणासो नामादिण्णासावीणओगं ॥१॥ सुत्तफासियनिज्जुत्तिनिओगो सेसओ पदत्यादी । पायं साच्चिय
णेगमणयादिमतगोयरो भणिओ ॥२॥ एवं च-'सुत्तं सुत्ताणुगमो सुत्तालावयकओ य निक्सेवो । सुत्तप्फासियनिज्जुत्ती णया य समग तु वच्चंति
॥३॥ शेपानाक्षेपपरिहारानावश्यके वक्ष्यामः, 'तो तत्थ णज्जिहिती ससमयपदं चे'त्यादि ततः सूत्रविधिना सूत्र उच्चारिते ज्ञास्यते स्वसमयपदं
वा पृथिवीकायिकादि, परसमयपदं वा नास्ति जीव एवेत्यादि, अनयोरेवैकं यन्धपदं अपरं मोक्षपदमित्यमे, अन्ये तु 'प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशास्त-
द्विधय' इति (तत्त्वार्थे अ.८सू. ४) बन्धपदं, कृत्स्नकर्मक्षयान् मोक्ष इति मोक्षपदं, आह-तदुभयमपि स्वसमयपदे तत्किमर्थ भेदेनोक्तमिति, उच्यते,
अर्थाधिकारभेदाद्, एवं यिकनोसामायिकयोरपि वाच्यमिति, नवर सामायिकपदमिदमेव, नोसामायिकपदं तु'धम्मो मंगल' मित्यादि, अनेनो-
पन्यासप्रयोजनमुक्तमत उच्चार्य इत्यर्थः, ततस्तस्मिन्नुच्चरिते सति केपांचिद्भगवतां साधूनां केचन अर्थाधिकाराः अधिगता:-परिज्ञाता भवन्ति,
क्षयोपशमवैचित्र्यात् केचिदनीधगतास्ततस्तेपामनधिगतानामर्थाधिकाराणामाभगमनार्थ पदेन-पदमबंधनीत्या प्रतिपदं वा वर्तयिष्यामः-व्याख्यास्यामः
॥१२२॥
श्रीअनु०
हारि वृत्ती
नैगम
सग्रहश्च
॥१२३॥
सम्प्रति व्यारयालक्षणमेवाह 'सथिता य' (*१३४ २६१) इत्यादि, तप्रास्तलितपदोच्चारण सहिता 'पर सन्निकर्ष सहिते (पा०१४ १०९
ति वचनात् , यथा करोमि भवन्त ! सामायिकमित्यादि, पदानि तु करोमि भदत | सामायिक, पदार्थस्तु करोमीत्यभ्युपगमे, भात! इत्या.
मात्रणे, समभाव सामायिफमिति, पदविग्रहस्तु प्राय. समासविषय, पदयो पदाना विन्धेदोकाथसभवे सति इष्टार्थनियमाय क्रियते, यथा
राज्ञ पुरुषो राजपुरुष श्वेत पटोऽस्येति श्वेतपट इत्यादिसमासभाम्पदविषयसूनानुपाती, चोदना पालना तद्व्यवस्थापन प्रसिद्धि , यथा
करोमि भद त । सामायिफमित्यत्र गुमित्रणवानो भद तशब्द इत्युक्के सत्याए गुरुविरहे फरणे निरथकोऽयमिति, न, स्थापनाचार्य
भावे, स्थापनाचार्याम त्रणेन च विनयोपदेशनार्थ इति सार्थक , एवं पविध विद्धि विजानीहि लक्षण, व्यारयाया इति प्रप्रमाद्गम्यते, वापि
(नामि) कादिपदादिस्वरूप त्यावश्यके स्वस्थान एवं प्रपञ्चेन वक्ष्यामि, गमनिकामाग्रमेतदित्युक्तोऽनुगम ।
'से कि त नये' त्यादि, (१५२ २६४ ) श दार्थ पूर्ववत् , सप्त मूलनया' प्रशतास्तद्यथा नैगम इत्यादि, तत्थ णेगहिति न एक
प्रभूतारीत्यथ , पतै के ? माने -महासत्तासामान्यविशेषज्ञानेमिमीते मिनोतीति वा नेफम इति नैकमस्य निरुक्ति, निगमेषु भवो नंगम
निगमा. पदार्थपरि छेदा सत्र सपत्र सदित्येवमनुगताकारावयोधहेतुभूत च सामान्यविशेष द्रव्यत्वादि व्यावृत्तापयोधहेतुभूत च नित्य-
वल्यवृत्तिम त विशेष, आद इत्यं नैगम तर्हि अय सम्यग्दाष्टरवास्तु, सामायविशेषाभ्युपगमपरत्यात्, साधवनिति, नैतदेव, सामा यविशेष
वस्तूना अस तभेदाभ्युपगमपरत्वात्तस्य, आह प भाष्यकार 'ज सामण्णविसेसे परोप्पर पत्थुओ य सो भिण्णे । मण्णइ अच्चतमओ
मिच्छदिट्ठी कणादव्य ॥१॥ दोहिवि णएहिं णीय सत्यमुलएण तहवि मिच्छत्त । ज सविसयप्पाहाणतणेण अण्णोमणिरवेक्खो
॥२॥ अथवा निलयनप्रस्थकपामोराहरणेभ्य प्रतिपादितेभ्य सत्ययमवमेय इत्यल प्रसझेन, गमनिकागानमेतत् । 'सेसाण' मित्यादि,
.
॥१२३॥
श्रीअनु० हारि.वृत्तौ व्यवहारर्जु- सूत्रशब्दाः ॥१२४॥ -- imaakiteawaising शेपाणामपि नयानां संग्रहादीनां लक्षणमिदं शृणुत वय-अभिधास्ये इत्यर्थः । 'संगहित' गाहा (*१३६-२६४) आभिमुख्येन गृहीत:-उपात्त: संगृहीतः पिडितः, एकजातिमापन्ना अर्थाः विपया यस्य सत्संगृहीतपिडितार्थ संग्रहस्य वचनं 'समासतः' संक्षेपतः ब्रुवते तीर्थकरगणधरा इति, एतदुक्तं भवति-सामान्यप्रतिपादनपरः खल्वयं, सदित्युक्ते सामान्यमेव प्रतिपद्यते, न विशेषान् , तथा च मन्यते-विशेपाः सामान्य- तोऽर्थान्तरभूताः स्युरनर्थान्तरभूता घा १, यद्यर्थान्तरभूता न सन्ति, सामान्यादर्थान्तरत्वात् , सपुष्पवत् , अभानर्थान्तरभूताः सामान्यमानमे- व तत्तदव्यतिरिक्तत्वात्स्वरूपवत् पर्याप्तं व्यासेन, उक्तः संग्रहः। 'वच्चइ' इत्यादि, ब्रजति निराधिक्ये चयनं चयः अधिकशयो निश्चयः-सामान्य विगतो निश्चयो विनिश्चयः-विगतसामान्यभावः तदर्थ-तन्निमित्तं, सामान्याभावायेति भावना, पवहारो नया, का ?- सर्वद्रव्गेषु-सर्वद्रव्यवि- पये, तथा च विशेषप्रतिपादनपरः सल्वय सदित्युक्ते विशेपानेव घटामीन् प्रतिपद्यते, तेपां व्यवहारहेतुत्वान्, न तदतिरिक्त सामान्य, तस्य अव्यवहारपतितत्वात् , तथा च सामान्यं विशेपेभ्यो भिन्नमभिन्नं वा स्याद् ?, यदि भिनं विशेपव्यतिरेकेणोपलभ्येत, अथाभिन्नं विशेषमा तत , तदव्यतिरिक्तत्वात् , तत्स्वरूपवदिति, अथवा विशेपेण नित्रयो विनिश्चयः आगोपालाद्गनायबमोधो, न कतिपयविद्वत्संवद्ध इति, तदर्भ प्रजति सर्वद्रव्येपु, आह च भाष्यकार:-'भमरादि पंचवण्णादि णिच्छए जम्मि पा जणवगरस । अत्थे विणिच्छओ सो विणिन्छियत्वोत्ति जो गझो ॥१॥ बहुतरओत्ति य तं चिय गमेइ संतेवि सेस मुयइ । संनवहारपरतया ववहारो लोगमिच्छंतो ॥ २ ॥' इत्यादि, उक्तो व्यवहार इति गाथार्थः । 'पच्चुप्पण्णगाही गाहा (*१३७-२६४)साम्प्रतमुत्पन्नं प्रत्युत्पन्नमुच्यते, वर्तमानमित्यर्थः, प्रति प्रति वोत्पन्नं प्रत्युत्पन्नं भिन्नपूक्त (प्वात्म ) स्वाभिकमित्यर्थः तद् प्रहीतुं शीलमस्येति प्रत्युत्पन्नमाही स ऋजुसून उजुश्रुतो वा नयविधिर्विज्ञातव्यः, तत्र ऋजु-वर्तमानं अती- तानागतपरित्यागात् वस्त्वसिलं तत् सूनयति-गमयतीति राजुसूत्रः, यद्वा गाजु पक्रविपर्ययात् अभिगुरां भुतं तु ज्ञानं, ततश्चाभिमुखं ज्ञानमस्येति ॥१२४॥ RSSIRE ।
नया श्रीअनु० हारि ती ॥१२५॥ ऋजुश्रुत', शेषशानानभ्युपगमात्, अय हि नया वर्तमान स्वलिल्गवचनामादिभिन्नमप्येक वस्तु प्रविपाते, शेषमस्त्विनि, तथाहि अतीत मेष्य पान भाव , विनष्टानुत्पन्नत्यावश्यत्वात् खपुष्पवत्, तथा परफीयमप्यवस्तु निष्फलत्वात् खपुष्पवत् , तस्माद्वर्तमाास्व वस्तु, बच्चन लिङ्गादिमिनमपि स्यरूपमुसाति, लिभिम तटस्वटी समिति, वचन भिन्नमापो जल, नामादिभिन्न नामस्थापनाद्रव्यभावा इति, वक्त ऋजुसूत्र । इन्छति प्रतिपद्यते, शेषमरित्वति, तथाहि अतीतमेप्य पा 7 भाव । विशेषितवर नामस्थापनाद्रव्यावरहेण समालिंगवचनपर्यायध्वनिवा- ध्येन च प्रत्युत्पन्न-वर्तमान, य क ? 'शप् आक्रोशे' शप्यतेऽनेनेति शम्य तस्यापरिप्रहादभेदोपपारामयोऽपि शब्द ण्य, तथाहि-अय नाम स्थापनादन्यकुमा न सत्येवीत म यते, तत्काफिरणात् सपुष्पवत, न च भिन्नलिंगवचन, भेदादेव, स्त्रीपुरुषवत् कुटशषद्, अतो पद' शुभ इति स्वपर्याय निवाल्यमेवैकमिति गाथाय ! 'पत्थूओ' गाहा (*१३८ २६४) पस्तुनः साभण भवति अवस्तु ये समभिरूडे, वस्तुनो-घटा- त्यस्य सारमण-अयत्र फुटाच्या गमार भवसि अवरतु, असदित्यर्थ , नये पर्यालोर यमर, फस्मिन् ?-लानाथममभिरोहणात् समाभास्तस्मिन, इयमय भावना घट हुम्भ इत्यादिशब्दाम् भिनप्रतिनिमित्तत्यादि नार्थगोचरानेव मन्यने, पटपटादिशब्दानिव, तथा घ पटनाद् घट', विशिष्टपेष्टवानों पट इति, तथा 'कुद पौटिल्ये कुटनाद फुट , फोटिल्ययोगात् कुट इति, तथा 'झुम्म पूरणे' फुभनात् कुभ , पुत्सितपूरणादि वता यदि पटायर्थ फुटादिशब्द प्रपाते तदा यस्तुनः फुटादस्तन समाति मृता भवति, तथा प मति सर्वधर्माणां नियतस्वभावत्वा दन्यस त्योभयस्वभायोपगमतोऽस्तुतेत्यल विस्तरेण, उक्त समभिरूढ । 'बनण' इत्यादि, व्यज्यते व्यनतीति व्याज । शब्द, अर्थस्तु वगोचर , ता तदुभय शब्दाधलक्षण एषभूता य विशेषयति, इदमत्र हृदय शब्दमन विशेषयति, अर्थ व शयन, ' घट चेष्टाया'- मिलन पेष्टया पटचेष्टा(शब्द विशेषयति, घटशवापि घेष्ठो, 7 स्थारभरणकिया, तराश्य यदा योपि मस्तफव्यवस्थितश्चेष्टावा पटशब्देशों . त्यथ ॥१२५11
ज्ञाननयः
श्रीअनु०
हारि.वृत्तौ
॥१२६॥
M
च्यते तदा स घटः तद्वाचकश्च शब्दः, अन्यदा वस्त्वन्तरस्थैव चेष्टाऽयोगादघटत्वं, तद्धवनेश्चावाचकत्वमिति गाथार्थः । इत्थं तावदुक्ता नयाः,
भेदप्रभेदास्तु विशेपश्रुतादवसेयाः । साम्प्रतं एत एव ज्ञानक्रियाधीनत्वात् मोक्षस्य ज्ञानक्रियानयद्वयान्तर्भावद्वारेण समासतः प्रोच्यन्ते, ज्ञाननयः
फियानयश्च, तत्र ज्ञाननयदर्शनमिदं-ज्ञानमेव प्रधानं ऐहिकामुष्मिकफलप्राप्तिकारणं, युक्तियुक्तत्वात् , तथा चाह-'णायंमि' ति (*१३९-२६७)
ज्ञाते-सम्यक् परिच्छिन्ने गोव्हतव्वे त्ति ग्रहीतव्ये उपादेये अगिहियव्यमि' त्ति अग्रहीतव्ये, अनुपादेये हेये इत्यर्थः, चशब्दः खलूभयोबृहीतव्याग्रही-
तव्ययोर्शातव्यत्वानुकर्षणार्थः, उपेक्षणीयसमुच्चयार्थो वा, एवकारस्त्ववधारणार्थः, तस्य चैवं व्यवहितः प्रयोगो द्रष्टव्यः-ज्ञात एव प्रहीतव्ये अग्रहीतव्ये
तथोपेक्षणीये च ज्ञात एव नाज्ञाते, 'अत्थीम'त्ति अर्थे ऐहिकामुष्मिके, तत्र ऐहिकः महीतव्यः सक्चन्दनांगनादिः, अमहीतव्यो विपशस्त्रकण्टका-
दिः,उपेक्षणीयस्तृणादिः, आमुष्मिको ग्रहीतव्यः सम्यग्दर्शनादिरग्रहीतव्यो मिथ्यात्वादिरुपेक्षणीयो विवक्षयाऽभ्युदयादिरिति, तस्मिन्नर्थे 'यतितव्य-
मेवेति अनुस्वारलेोपात् यतितव्यमेवं-अनेन प्रकारेणैहिकामुष्मिकफलप्राप्त्यार्थना सत्त्वेन प्रवृत्त्यादिलक्षणः प्रयत्नः कार्य इत्यर्थः, इत्थं चैतदंगी-
कर्तव्यं, सम्यगजाते प्रवर्तमानस्य फलाविसंवाददर्शनात्, तथा चान्यरप्युक्तं-'विज्ञप्तिः फलदा पुंसां, न किया फलदा मता । मिथ्याज्ञानात्प्रवृ.
तस्य, फलारांवाददर्शनात् ॥१॥" तथाऽऽमुष्मिकफलप्राप्त्यार्थनाऽपि ज्ञान एव यतितव्यं, तथा चाऽऽगमोऽप्यवं व्यवस्थितः, यत उक्तं-'पढमं
नाणं तओ दया, एवं चिट्ठइ सव्वसंजए । अण्णाणी किं काहिति, कि वा नाहिति छेयपावय ॥ १ ॥' इतश्चैतदेवमंगाकर्तव्यं, यस्मा-
तीर्थकरगणधेरैरगीतार्थानां केवलानां विहारक्रियाऽपि निषिद्धा, तथा चाऽऽगमः 'गीयस्थो य विहारो बीओ गीयत्थमीसिओ भणिओ । एत्तो
तस्य विहारो णाणुण्णाओ जिणवरेहिं ॥१॥" नबन्धेनान्धः समाकृष्यमाणः सम्यक् पन्थानं प्रतिपयत इत्यभिप्रायः, एवं तावत् क्षायोपश-
मिकं ज्ञानमधिकृत्योक्तं, चायिकगायीकृत्य विशिष्टफलसाधकत्वं तस्यैव विज्ञेयं, यस्मादहतोऽपि भवांभोधितटस्थस्य दीक्षाप्रतिपन्नस्योत्कृष्ट-
॥१२६॥
क्रियानय
श्रीअनुः
हारि वृत्ती
॥१२७॥
परणपतोऽपि न सायदपसर्गप्राप्ति समायते यावरजीवानीवासिलवस्तुपरिन्छेदरूप फेवरज्ञान गोप मिति, वरमात् शानमेव प्रधानमहिका-
मुस्मिकपरप्राप्तिकारणमिति स्थित, 'इति जो उवएसो सो गयो णाम ति इत्येवमुक्तेन न्यायेन य उपदेशो ज्ञानप्राधान्यख्यापापर स
नयो काम, मानाय इत्यर्थ , अय पतुर्षिधेऽपि सम्यक्त्वादिस मायिक सम्यक्त्वमामायिषश्रुतसामायिकायमेवेच्छति, ज्ञानात्मकत्यादस्य, देश-
विरतिसपिरतिसामायिरे सत्कार्यत्वात्तदायत्तत्वाच नेच्छति, गुणभूवे पे छत्तीति गाथार्थ , उपो ज्ञाननय , अधुना कियानयावसर
वदर्शन पद रियय प्रधानमहिफामुष्मिक फलप्राप्तिगरण युक्तियुक्तत्वात, क्या पायमप्युपलक्षणामेय स्वपक्षसिद्धये गाथागाहणायगि गिण्डितव्ये
इस्यापि, अस्य क्रियानुसारेण व्यारया माते महीयन्ये चैवाथै ऐहिकामुमिफलप्राप्त्यधिना यतित्तव्यमेव, 7 यस्मात्मवृत्त्यादिलक्षण-
प्रयतव्यतिरेकेण शापितोऽप्यभिरपितार्थावाप्तिदृश्यते, सधा पायरप्युक्त 'मियैव फला पुसा, 7 ज्ञान फरद मतम् । यत नीमध्यभागो,
न झारसुसितो भवेत् ॥१॥" तथाऽऽमुस्मिकफलप्राप्यर्थिनापि क्रियेव पतन्या, तथा च गुनी द्रवचनमप्येवमेव व्यवस्थित, यत उक्त
'पेइयफुलगणसपे आयरियाण प पवयणमुए य । सम्मुषि तेण फ्य तपस जमगुजमतेण ॥ १ ॥' इतरतदेवमगीक-व्य, यरमा
तीर्थफरगणधर मियापिफराना शानमपि विपलमेवोप, तथा पाऽऽगम 'मुयहुपि सुतमहीत किं पाहिति परणविप्पमुकस्म ? । अधस्स
जद पलिसा दीवसयसहस्सफोरोवि ॥१॥" शिक्रियाविकरवात्तस्येत्यभिप्राय , एव तायर क्षायोपशमिक चारिसमङ्गाछत्यात, क्षायिकमप्य
गीकृत्य प्रष्टपल साधफर वस्य शेय, यस्मादहतोऽपि भगवत समुत्पन्नवलशानस्यापि न तावन्मुक्तिप्राप्ति सजापते यावदग्लिकम-
धनाालभूता हस्पपञ्चाक्षरोगिरणमात्रकालायस्थायिनी सर्पसवररूपा पारिपझिया गावाप्तेवि, तस्मास्त्रिय प्रशाहिफामुग्मिकपरकारण-
मिति स्थित, 'इति जो उपएमो सो गणो णाम' तिइत्येवमुपयायो य उपदेश दियापाधान्यर यापापर सायो नाम, पिायाय इत्यर्थ ।
॥१२७॥
श्रीअनु०
हारि वृत्तौ
स्थितपक्षः
॥१२८॥
अयं च सम्यक्त्यादौ चतुर्विधेऽपि सामायिके देशविरतिसर्वविरतिसामायिकद्वयमेवेच्छति, क्रियात्मकत्वादस्य, सम्यक्त्वसामायिकश्रुतसामा-
यिक तु तदर्थमुपादीयमानत्वादप्रधानत्वात् नेच्छति, गुणभूते वेच्छतीति गाथार्थः । उक्तः क्रियानयः, इत्थं ज्ञानक्रियास्वरूपं श्रुत्वाऽविदिततदभि-
प्रायो विनेयः संशयापन्नः सन्नाह-किमत्र तत्त्वं ?, पक्षद्वयेऽपि युक्तिसंभवात् , आचार्यः पुनराह-'सव्वसिपि' गाहा (*१४०-२६७) अथवा
ज्ञानक्रियानयमतं प्रत्येकमभिधायाधुना स्थितपक्षमुपदर्शयन्नाह-'सव्वेसिपि गाहा' गाहा, सर्वेपामिति मूलनयानाम् अपिशब्दात्तद्भेदाना च नयानां
द्रव्यास्तिकादीनां बहुविधवक्तव्यता-सामान्यमेव विशेपा एव उभयमेव वाऽनपेक्षमित्यादिरूपां, अथवा नामादीनां कः कं माधुमिच्छतीत्यादिरूपां
निशम्य-श्रुत्वा तत्सर्वनयविशुद्धं-सर्वनयसम्मतं वचनं यच्चरणगुणस्थितः साधुः, यस्मात्सर्वनया एव भावनिक्षेपमिच्छंतीति गाथार्थः ॥
समाप्तेयं शिष्यहितानामानुयोगद्वारटीका, कृतिः सिताम्बराऽऽचार्यजिनभट्टपादसेवकस्याऽऽचार्यहरिभद्रस्य 'कृत्वा विवरणमेतत्प्रानं
यत्किञ्चिदिह मया कुशलम् । अनुयोगपुरस्सरत्वं लभतां भव्यो जनस्तेन ॥ १ ॥
इति श्रीहरिभद्राचार्यरचिता अनुयोगद्वारसुत्रवृत्तिः
।
॥१२८॥