·BENARES SANSKRIT SERIES; COLLECTION OF SANSKRIT WYORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER TRE SUPERINTENDENDE OB RTH GRIFFITH, AKCIE AND G THIBAUT, PA D No 106 Sa ilver Lok/RAM तत्त्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकानार्यप्रणीतः। कारपङ्काड-कन्दाइ-चाधूल-श्रीशिवाप्ताख्य-अयोध्यारामा- तुजदासेन काञ्चीपुरनिवासिना सशोधितः । तथा- तत्वत्रयचुलुकसंग्रहः । कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमहरदगुरुविरचित । आचार्यभट्टनाधस्वामना सशोधत । TATTVASEKHARA BY SREC LOKACKARYA Edited by K K VS A Ramanuja Dis of Kanchi, And T411 VATRAI ACHULUKASANGRAHA By Kuklarat ED INTACKARYA Sece Varadaguro, Edited by Achirya Bhattanåtlaswamy BENARES Published by the Proprutors [139) s Braz B Das & Co AND SOLD BY ND GUPTA Secretary Chouklamba Sunskıt Dool Depot Priated at the Vidya Vilts Press BENARES 1905 Registered under ActAXVOf1867 (ALL RIGHTS RESERTED) ·श्रीमने रामानुजाय नमः। श्रीलोकाचार्याय गुरवे नमः । श्रीमहेङ्कटलक्ष्मणार्यमहामुनये नमः। (२) धियः पतिः, परमकारुणिको, भगवान्, सर्वेश्वरःसर्वेषापुरुषा. णामुपादित्सितजिहासितष्टानिष्टतत्साधनानां त्याज्योपादेयांव- भागार्यम् "शमर्यास तमः प्रजानां शास्त्रमयेन स्थिरप्रदीपने" (दपाशत०१८)न्युक्तरीत्या वेदान्तापप्रमाणं प्रदाय श्रीरामक ष्णावतारादिमुखन तद्विषयमानञ्चोदपादयत् ('मयोंदाना लोकस्य कर्ता कारपिता च सः' रा० सु० ३५१११ "उन्सीदेयु." गी-३२४) (२) तच्च “नारायणासमुत्पन्नं ज्ञानं कृतयुगे सितम्" इति प्रथमयुगे तपेवाऽवत, (स्का पु०) (३) मनन्तरम्, "फिशिस्तदन्यथाभूतं देतायां वापरे खिलम्" इत्युक्त- रीत्या खिले सनि, “सड्डीर्णबुडयो देवाः ब्रह्मरुद्रपुरः साश. रण्यं शरणझग्मुर्नारायणमनामयम् ॥तेर्विज्ञापितकार्यस्तु मावा- पुरुषोत्तमः । अषतीर्णो महायोगी सत्यवत्यां परापरा"दित्यादि स्फान्वपुराणोक्तरीत्या नसानझरुद्रादिभिरवितो मगवान् व्या. सरूपेणाप्रवतीर्य घेदानुस्य तान् विभज्य तदर्थशानाय "अपरा- क्षरमू" (यायुपु० पू०५९।१२७) इत्युक्तरीत्या सूत्राणि प्रणयिप्पन पूर्वभागयेशचार्य स्खशिष्येण जमिनितासूत्राणांप्रणीतत्वात् तद. श्रीकृस्योत्तरभागशवाय ब्रह्मसूत्राणि स्वयमेव चकार । (४) तत. कलिसाम्राज्ये "त्व रुद्र महायाहो मोहशाखाणि का. ये" (पा० पु० ७२१०८)त्यादि पाद्मोतरवराह(७०)गारूडा. (३८) धुकररीत्या भगवदासापरिपालकः रुदः, "मायावादमस- च्छास्त्रं प्रच्छन्नं यौसमुच्यते। मयेव कपित देवि कली ब्राह्मणर- पिणा" इतिपाद्मोचरो(२३६७)कप्रकारंण "शङ्करः शहरः सा. क्षात्" इति शङ्कराचार्य रूपमाऽरतीय जगन्मोहनरूपमसब्छा. लं प्रणीतवान् । (५) तेन मोमुह्यमानान जन्तूनवलोक्य पुनः भगना सरमस्थापना. पप्रेरितः अनन्तः स्वयमेव "अनन्तः प्रथमं रूपं लक्ष्मणस्तु ततः परम। पलमद्रस्तुनीयस्तु फलो फश्विद्भविष्यति" इति नारदीय. पुरापास्तगतपादनाधलमहात्म्योकमकारेण "ताम्रपर्णी नहीं" ·. इनि मागतपचनोक्त(११५)धीद्राविडदंशे धीभूतपुयांमरतीय जगत्सरक्षणार्थम् व्यासप्रणीतशारीरकसूनाणां भगवयोधा- यनप्रभृतिपूर्वाचार्याणा मतानुसारेण "वेदार्थस्य च संग्रह मृदुपद घदान्तदीप तया चेदान्तस्य च सारमधंगहन श्रीभाज्यमस्य भु. तम् । गीताभाष्यम्" व स्वयमा प्रकाशयामास । (६) नया कृनत्येऽपि अव्युत्पनै अधिकर्तुमशस्यत्वात्तं च्युता एय, घेदान्तज्ञानरहिनानां पुरषाणां भगवत्प्राप्ते दुर्लभत्यात् सदवक्ष्य ज्ञातव्य मेय हि, तद्रहिता पशव इत्युकम् (नारसि १६३१३), इत्यादिकमभिप्राय सर्वशास्त्रार्थनिपुण , सपललाकोजीकाका- म, परमकारुणिको, भगवान् श्रीलोकाचार्य , धीमायादिपु प्रतिपादितानर्थविशेषान् स्वदशस्थानांचननाना मुखग्रहणाय सट्टा 'सत्यशेखरनामान” अथ प्रकाशितवान् । (७) तश्च भाषान्तरमणीतत्वात सस्तभापया धीमभयदान्तप्र. घतकाचार्येण धीगावर्द्धनपीठाधिपतिना श्रीवाधूलफुलप्रदीपेन, श्रीकूरेशमिश्राराजेन, थारगसुरिणा यथातथा लिाखतम । (८) इश्च द्रनिडदेशे तद्भागयामव मुद्रितम तथाऽपिग सम्यक् प रिशोध्य मुद्रितम् । (९) अन श्रीकाशीपुरनिवासिना, वाधूलधीनिषासपर-अयोध्या- रामानुजदासन, मया श्री०उ०० भूतपुरनिवासस्थीरामानुजा- चार्याणास्, श्री० उ०० काशीपुर निवासस्थश्रीरस्यजामातमु. नीनाम् च कृपाकटाक्षविशेष यहुकोशाक्यलोक्य परिशोध्य च प्रमाणाकरनिदेशादिहित लिखितम् । सम्पादिनपुस्तफनामधेयाने एवङ्कल्पिनाति । (क) काश्री. ३० घे० परमहसत्यादिरम्पजागातमुनीनाडोय . विद्यमाद्र० अक्ष। (स) श्री० उ० य० परमहसत्यादि यदुगिरियतिराजनारायणगुनी० (ग) श्री० उ० वे० श्रीनगर्यो आरचारार्यम्य तालको० दाल (घ) या कघा० श्री० ० रामानुजदासस्य मम मुदि० दा० (ड) घृन्दावने धानादिमठाधिकारिण, देवनायकस्य सस्ता तलु० ना००। का कर मा. श्री० भ० रामानुजदासः।

·नमः परमापेभ्यः। श्रीमने रामानुजाय नमः। श्रीलोकगुरवे नमः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः तत्त्वशेखरः। प्रथमप्रकरणम् । (1) पुस्पर्शक्लेशसम्भावनागन्धविधुरस्य, प्रत्यक्षादिप्रमा- णविलक्षणस्य, निखिल वेदजातस्य, वेदो पबृहण- स्मृतीतिहासपुराणानां च कृत्यम् सकलचेतनाना'- मपि तत्त्वज्ञानजननम् । (२) तत्त्वज्ञानं च सर्वस्मात्परस्य, नारायणस्य, सर्वप्र- कारपरतन्त्राणांसर्वात्मनामपि स्वरूपाऽनुरूपपुरुषा- र्थभूतकै प्रतिवन्धकर्मसम्बन्धनिवर्तकोपायः', "अपिले"ति पाठान्तरम् । २ "तदुपहणे"ति पा० उपपृहण नाम मनधीतशास्त्रान्तराधैः सह अचीतायाथै निष्कर्षः । ३ "पुराणादीनामि"ति पा० तदा पाचरात्रतन्त्रमपि विघसिनम्, धक्ष्यमाणे तन्त्रस्यश्लोकस्य उदाहनस्यात् । ४ "सफलससारितनानाम"ति फ, प, ग, घ. पुस्तफेषु पाठः ५ पुरुः मर्थितः पुरुषायः। ६ किश्चित फरोगीति फिदूर, फिरस्प भाषः फेडूर्यम् । ७ उपयो भनेनेति उपाय. । १ .

·तत्वोखाः FI "तचरणारविन्दशरणागतिः" इति ज्ञानविदोषः। (३) नारायणः सर्वस्मातारः कथम् इति चेत् परत्वचि. हानि, जगत्कारणत्वमुमुक्ष पास्यत्वमोक्षप्रदत्वानि अस्यैवेति । अतोऽयमेव सर्वस्मात्परः। (४) महोपनिषन ,मुबालोपनिषत, नारयणोपनिपतच, स्मृती, तिहास, पुराणानि च, "एको ह वै नारायण आमीत्"(म.919)"दिव्यो देव एको नारायणः" (सु० ६खं.) “अथ पुरुपा ह वै नारायणोऽकाम- यत” (ना)"अप एव ससर्जाऽऽदौ" (मनु १८ "नागपणो जगन्मूर्तिः" (भार• मो० १८२।१२) 'विष्णो सकाशात उद्भुतम्"(विष्णुपु० १११।३५) इति नारायणादि[दिव्य]शब्दर्जगत्कारणत्वं वद- न्तीनि अयमंत्र जगत्कारणभूतः । (५) छान्दोग्य, वाजसनेयक, कौषीतक्याऽऽदिप, “सत्" (छा ०६१२११)"ब्रह्म" (बृ० ३।४।१०)"आत्मा" (एतो. ११११) आदिशब्दैः कतिचिहस्तूनि का- रणमिदधाति चेत पश्वधिकरणन्यायन' सामा- ज्ञानविशेष " निक, ब, ग, पान २ ममुक्षुः मांभच्छु , मंमाग्मांची इच्छाचानिति यामत । ३ अहार मागवतानपादकत्यम् उपनिषषणाप, ४ "पशुबा यजो"त अप्र मामान्यपशुशब्द' विसांत ति (० मी०६८३१.) ति सपन्यायन छागधि- "जागी था. " ·प्रथमपसरण । 를 न्यशब्दस्य विशेषपर्यवसायितया, "सत्" "आदिश- ब्दा अपि तमेव प्रतिपादयन्ति। (६) नन “हिरण्यगर्भ. समवर्तताऽग्रे" (यजु० ४ का. २प्रश्न० ३४वा०) "धाना यथापूर्वमकल्पयत्" (तैत्ति० ११३९) "प्रजापतिः प्रजा असृजन" (यजु० २११११) अजम्य नाभावधयेकमर्पिन यरिमन् विश्वं भुवनमधिश्रितम्"(यजु०४।६।२) इनि हिरण्यगर्भादिविशेपशब्दैनिदेशेन ब्रह्मणा ज- गत्कारणत्वे का न्यूनता इति चेत् (ब्रह्मसूवम् १।३।१२)तन वक्तुं शक्यते, “यो ब्रह्माण विदधाति पूर्वम्" (श्वेता ०६११८)"तत्र ब्रह्मा चतुर्मखोऽजा- यत" (महो० ११२) "नारायणात् ब्रह्मा जायते" (नारा.)स प्रजापतिरकः पुष्करपणे समभवत्" (नृर्मि० ताप. पूर्व०११) "विराजा ऽधिपुरुष." (पुरुषसू०) "यन्नाभिपयात् अभवत् महात्मा पये यथा पधस्थनि, तथा “सत्" शट गृहरमाचार. जवात् 'ब्रा' शदानषिशप पर्ययस्यति, चननाचतग. माधारणो 'ब्रह्म रादः चननेकाar'ssrम "शदोनविशर पर्यवान, तथाइम' शदध मयंचगसाधारगा "नारा- पण' पण विशेष पर्यनस्यान रहे माध्यबारे ए. मुक्तम। १ कारणप्रतिपादफणाAIRISH मगृहीत (IN)! २ महिनीरस्यापायया विनरत पक्नुमा रमन ।

·तत्त्वशेखरः। प्रजापतिः"(महो॰)ह वै ब्रह्माणं पुष्करे ससर्ज" (अर्थव०) "हिरण्यगर्भ पश्यति जायमानम्" (श्वेता०४११२) इति 'सृज्यः' इति, "न ब्रह्मा" (महो०१।१) " ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु” (विष्णुधर्मे ७०२०) इति, 'संहार्यः' इति, “युगकोटिसह- स्राणि विष्णुमाराध्य पद्मभूः । पुनप्रैलोक्यधातृवं "प्राप्तवान् इति शुश्रमः" (इतिहाससमु. १४८) प्राजापत्यं त्वया कर्म पूर्व मयि निवेशितम् " (उत्तररामा०१०४१७)मम वेदा हताः सर्वे दान. वाभ्यां बलादितः" (भार० शां० मो० ३४७१३३) यस्मात् निरपराधस्य शिरश्छिन्नं त्वया मम" (मात्स्ये १८२१८५) इति, 'सर्वेश्वरसमाराधनेन स्वपदं प्राप्तवान्' इति, 'असुरापहृतवेद' इति, 'रुद्रपरिभूत' इति चेमं (ममुद्दिश्य) कर्मवश्यतया (तायाः) कथनात्। (७) हिरण्यगर्भधातृप्रजापतिशब्दाः', अपर्यवसानवृत्त्या वा. अवयवशक्या वा, (नारायणप्रवृत्त्या वा.) ना- रायणवाचकाः। "त"तिमुद्रिनपुराणकोशपा। "तम घक्तु शक्यत" इनि पर्षेणान्वय । ३ सहस्रानामा-पाये (धावादालो०) पायातरे व (२२धाम०) भगति एनेशदा-प्रष्टव्या.। , 1 ·प्रथममरणम्। (८) "अजस्य नाभावध्येकमर्पितम्” (य० ४।६।२) इत्यत “अर्पितम्” इति आविर्भूतमित्यर्थः "एक"- शब्दश्च पुष्करवाची " अजस्य नामावध्येकं य- स्मिन् विश्वं प्रतिष्ठितम् । पुष्करं पुष्कराक्षस्य तस्मै पद्मात्मने नमः” (भा० शां० राजध० ४७५८) इति माहाभारते व्याख्यातत्वात् । (९) ननु “यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रि.न सत न चा- ऽसत् शिव एवं केवल."(श्वेता ४१८) "का- रणं तु ध्येयः सर्वैश्वर्यसम्पन्नः शम्भुराकाशमध्ये ध्येयः (अथर्वशिखो.)इतिश्वेताश्वतर-अथर्वशिखा- दिपु, रुद्र एव कारणभूत इति उक्तमिति चत, तत् अपि अनुपपन्नम्, "बुबुदात व्यक्षः शूलपाणिः पुरुषोजायत" (महो० ११३) नारायणात् रुद्रो जायते" (नारा)"ललाटात् क्रोधजो रुद्रो जायते" (सुवा० २) “इन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमः" (बृह. ६।४।२१) "त्र्यक्षः खण्ड- परशुमजीजनत् (अथर्वणो०) ब्रह्मणः पुत्राय (साम्नि) इत्येवमादिवाक्यैः महोपनिषत्, नारा- यणोपनिषत्, सुबालोपनिषत्, वृहदारण्यकम्, अ- थर्वब्राह्मणम्, सामवेदश्व, सृज्यत्वेन, "नेशानः" (महो. ११) इति संहार्यत्वेन' चावदत् । “ " ·द तव शेखरः (१०) शातपथब्राह्मणे, “संवत्सरे कुमारोजायत, सो- रोदीत् तं प्रजापतिरववीत्, कुमार किं रोदिषि, यञ्छ्मात्तपसोऽधिजातोऽसीति, सोऽप्रवीत्, अ- नपहत पाप्माऽहमस्मीति" इत्यादिषु रुद्रोत्पत्ति- दशायां रोदिति, तमीक्ष्य प्रजापतिस्त्वद्रोदनदिनि- मित्तमिति पृन्छति, अहमनपहतपाप्मा, अस्मत्पा- पानि यथा विनश्येयुः, तथा मम नामकरणकर्तव्य- मिति प्रतिवदति, अस्य रोदनत्वात् तव रुद्र इति नामाडास्त्वनि तस्मिन् उक्तवति, मम इतोऽपि अ. न्यानि च कतिचिन्नामानि स्युरिति पुनरपि अस्मि- न्नुक्तवति, भवाशानपशुपतिभीमाग्रमहादेवरू- पनाममप्तकं, अष्ठमूर्तित्वं च स तस्य दत्तवान् इ- त्युक्तम्। (११) इदं च, स्कन्दपुराणे " उन्मत्तवत् अनुन्मत्तः प्रभुः प्रभवनां वरः रात्री श्मशाने पर्यटसि तत किमेतत् तयेश्वर इत्यादिना'. " श्मशानपर्य- टनप्रभृतिहीनत्यनुभवहेतुः कः” इति पृष्टव- १ 'शातपणे चाष्ठामुनिग्रानामा प्रथमोश निस्तात्रभाग्य (२४ ला०) २ एव रातमद्रीयमाहाण, लालिग्रा०, पहुचे, घृतसूक्त च द्रव्यम्। ३ "" फ. १० पा०। ४"दिना दव्याम्" कापा। ५ "प्रभृतिकहानपात्त स्वमनुभयहेतु" इनि, फा०,५० पा०।

·मधमाकरणमा 9 त्याम, "अहं शोणितपङ्कालकरालवदनोऽम्बि. के । रौद्रे मुहूर्ने सम्भूतो हरे रोदिमि विस्वरम्" इत्यादिना, स्वोत्पत्तिरोदननामसप्तकमूष्टकप्राप्ति- प्रकारमुक्त्या, “ रौद्रे मुहूर्ने जाताऽहं रौद्रकर्मा ततो ह्यहम् । यहवत्युचितं कर्म पुरुषस्य गिरेः सुने । तत् तेनाऽवश्यकर्तव्यं मृदु वा यदि बेत- रत् । प्रजापतेश्च कः शक्त आदशङ्कर्तुमन्यथा" इत्यादिना, [रुद्रः,ङपा०] स्वहीनाऽचग्णहेतुः कर्म इत्युक्तवान्, इति व्याख्यातम् । (१२) अत्र, "हरे रोदिमि विस्वरः" "ततो मां पाणिना स्पृष्ट्वा लोकेशः प्राह केशवः " इति — हरिकेश- व'शब्दाभ्यामुपक्रम्य "प्रजापति'' शब्दनोपसं- हारात्, अस्यां श्रुतौ प्रजापतिशब्दो नारायणपर्य- वमाधी भवति । (१३) मार्कण्डेय, (५१अ) श्रीवैष्णवपुराणादिषु च, (वि०१८) "रुद्रसर्ग प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रुणु" ॥ १ ॥ इत्ययमर्थ उक्तः । १ "स्मृता' यिन ड० पा० । शतपथब्राह्मण इत्यर्थ, शिनि पाठे तुम्कन्दपुराण इत्यर्थः। २ "आरि" यब्देन, प्रम (१) पान (२२९) वाराह (२२४) मह (३) कोर्म (पा१०) वायु (२७) भागवत (१२)हांग्यश(१२)भारत (मा०३९१) लग (३६) मान(१)वादिका वियाक्षतम् । - . - स्मृना- ·ताम्बर - ३ (१४) अस्य देवस्य मीढुपः " (बचे) महादेवः स- बमेधे महात्मा हुलात्मानं देवदेवो बभूव "(भा० शा०राज० २०११२)इति अस्यपदं कर्माधीनमि- त्युक्तम् । (१५) श्रीवराह पुराणे, (१३६) "तब विष्णोः प्रसादेन मया तत् त्रिपुरं हुतम् ॥३४॥ "तस्य पापस्य दोषेण न शक्नोमि विचेष्टितुम्"॥३५॥ इति त्रिपु- रदहनजन्यपान योगमाया, ऐश्वर्यनाश, हृदयस- न्ताप,निश्चेष्टिनत्वानि (अस्य)जातानीति चोक्तम्। (१६) "ततो वाक्यान्मुनीन्द्रस्य देवो बालेन्दुशेखरः । शङ्करश्छिन्नलिङ्गस्तु कानने विचचारह। एवं शापो यदाऽस्माकं ताभ्यां सक्तःसुदारुणः । अवश्य(म) १ "अम्य देवा मीदुणे यो विष्णोरषस्य अधभृधे इपिर्मि- वि. दहे रुद्रो द्रियम्महित्वम्” (मस्य) सर्वविलक्षणत्वेम भुस्था. दिप्रसिद्धस्य, (देवस्य) फीडादिमङ्गलगुणमहोदः, (पी. दुर.) "मिद मंचन,” सेक्नु, दातुः, उदारस्वेत्यर्थ(पपः) अधययतया शाखाभूतः, शरीरतयाऽगभूत इत्यर्थः, (भस्प विष्णो) मर्वव्यापनशीलतथा मन्तियामिभूतस्य, नारायण- स्य; (पपस्य) प्रार्थनीयस्य, अभिमतफलाय याचनीयस्येत्यर्यम (अवभृधे हामिः) मर्यमेधाव्ये यागे, विष्णवं समर्पितषि- f', (रुद्रियम) रुद्रमम्पन्धि, (माहित्यम्) महिमानम, (विदे)ले. भ हानि प्रसिद्धी। ? “मान होणते हितशत्रण, ३ "प्रणयांगमायच नवयंश्च माधव ॥३६॥ .

·. . प्रथमप्रकरणम् । करणीयं मे तदा काष्ठमयं वपुः" इति भृगुतत्प- ल्योः शापाभ्या, छिन्नलिङ्गत्वं, काष्ठरूपत्वञ्चजा- तमिति ब्राह्मपुराणे उक्तम् । (१७) वायव्ये, (पूर्वखण्डे३०अ०) “ततो ऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रं सोऽभ्यशपत् पुनः । यस्मात् त्वं मत्कृते क्रूरमपीन्व्याहतवानसि । तस्मात्साई सुरैर्यक्षे न- त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः॥६३॥ कृत्वाऽऽहुतिन्तव क्रूर अपःस्पृश्यन्तु कर्मसुरे इति “अप उपरपृश- ति मेध्यत्वाय, नान्वीक्ष्येत, यदन्वीदयेत, चक्षुरस्य प्रमायुं स्यात्, तस्मान्नान्वीक्ष्यः (यजु०) इति श्रुता विव दक्षशापेनेज्यत्वादिनिवृत्तिरुक्ता । (१८) मात्स्यपुराणे, (१८२ अ.) “यस्मा दनपराधस्य शिरश्छिन्नन्त्वया मम ॥ ८५ ॥ तस्मात् शापसमा- युक्तः कपाली त्वं भविष्यसि । विष्णुप्रसादात सु- श्रोणि कपालं तत्सहस्रधा । स्फुटितं बहुधा जातं स्वप्नलब्धं धनं यथा ॥ ९९ ॥” इति ब्रह्मशापोपह- तिप्रकारः, सर्वेश्वरेण तद्विमोचनप्रकारचोक्ती । (१९) श्रीविष्णुपुराणे, (५१३३) (रुद्र) कृष्णवैभव म- १ ब्रह्मपुराणेऽपि हमे श्लोकाः पर्तन्ते (३२०३९।३६) २ "फर न त्वां यस्यन्ति फर्मसु इति प्र० पु. पाठः । ३ "ब्रह्मणाऽस्य शापोपहतप्रफारः" इति पा० (फा)दिपु ।। ४ ग्रहमपुराणे च यतते (९७२)। २ ·२. तत्वशेषरः। ज्ञात्वा स्वाश्रितवाणरक्षणार्थ सपरिकरमागत्य कृ- णमभित्स, “जुम्माऽभिभूतस्तु हरो रथोपरथ उ- पाविशत्। न शशाक तदा योद्धु कृष्णेनाऽक्लिष्टक- भणा-॥२॥३॥इत्युक्तप्रकारेण स्वयं सपरिकरः पराभिभूतो रथोपस्थे निपत्य स्थितवान्, “कृष्ण कृष्ण महाबाहो जाने त्वां पुरुषोत्तमम् ॥४१॥ इति पश्चात् कृष्णवैमवं ज्ञात्वा वाणस्य प्राणप्रदा- नार्थी कृष्णं याचितवान् इति । श्रीविष्णुधर्मोत्तर, श्रीरामायणयोः, (बा.७५स.) "विष्णो राधिकप मन्विान् तस्य माया विमोहि- तः । कृतवानस्मि देवेश देववाक्येन विग्रहम् ॥" इत्युक्तप्रकारेण भगवन्माया', विमोहितः कृष्णम- मिद्रुत्य "आरोपितुं न मे शक्तिः सर्वयत्नेन चाऽभव- स्" इत्युक्तरीत्या, भगवतो हुङ्कारेण भग्नस्वधनुः, स्वयममिभूतः, "ततश्च गतमोहेन मया ज्ञातो ह. रिः परः ज्ञात्वा विसृष्टचापेन स्तुतश्च भगवांस्तदा" इत्युक्तरीत्या, पश्चात् विमुक्तमोहः, भगवन्तं स्तुतयाने, इति चाऽस्याऽज्ञानाऽशक्ती चोक्ते । १ "जगन्नाति पा06 २ "प्राणप्रनार्थम्" इति पा०॥ ३ 'परग्योमोहकारिणी शक्ति * “মঞ্চ, ষষমা ; - ·मथमप्रकरण। (२०) “वृकासुरेऽमुमाराध्य,अहं यस्य शिरः स्पृशामितस्य शिरः शतधा भवेत् इति (वां) अभिलपित्तवति, तस्मिन्नपि तथैवारित्वति तस्मै वरन्दुत्ववति; पभात् (वृंकासुरे च तत्परीक्षार्थम्) “स तहरपरीक्षार्थ शम्भोमूनिकलाऽमुरः (वृकासुरः) । स्वहस्तं धातु मारेभे सोविम्यत्स्वकृताच्छियः ॥२३॥तेनी पसष्ट- स्सन्त्रस्त उपधावत्सवेपथुः । यावदन्तन्दिवो भमे: काठाना मधराभुवः ॥ २४ ॥” इत्यक्तप्रकारेण तस्मिन् तत्परिक्षितुं रुद्रशिर एव स्पष्ट मुपक्रममाणे समये तस्मिन्नपि पलायमाने सर्वत्र तमनुद्रुतवति तस्मिन्नागती तस्मिन् श्रीवैकुण्ठ' मारूढे गतवति सर्वेश्वरोऽपि अस्य लेगमवलोक्य मध्येऽऽगत्या- विर्भूय वृकामुग्मवलोक्य, असीभ्रान्नामिन्या मा- पणं विहाय न वदति अनः स्वगिरः स्पृान् पश्यति १ वृक्षासुरामुमाराव्य, महूं यम्यांमामि तस्य शिन- घा भवेत, इति अनिवान् मंगलयावरदत्तवान्, यम्मर “सनत पला मुगः मानशियः तिन वषय: Ima भुषः ल्युकसकारण म दािय गिर एस अष्टमुरक- ममाणे शोहाभिमूतम्मन् पलायमानः, मामात्र नमः पान, (मा)मार्गमत्राय प्राममायान मारमा (का)दिपु पाटः। २ श्रीधेकृष्ट शदा गायि, परमापास माऽशक एवं प्रीयम्यानिमिरा ·१२ तत्त्वशेखरः। ७ वदति, अनन्तरम्, सोऽपि स्वशिरः स्पृष्ट्वा पपातेति' श्रीभागवते,(१०1८८) "वृकाऽसुराय गिरिशोवर न्दत्वाऽऽपसङ्कटम्॥१३॥"इत्यारम्याऽस्य(रुद्रस्य), आपत्प्राप्तिप्रकारः अज्ञानाऽशक्ती चोक्ते। (२१) अन्धकासुरं निरसितुं मातगणान् सृष्ट्वा, "त्रैलोक्ये भक्ष्यमाणे तु तदा मागणेनवै। नृसिंहमति देवे. शं प्रध्यौ भगवान् शिवः ॥१३॥" इति तेन (बैलोक्य)पीडां प्राप्तवति, स्वतस्तच्छिमनाऽशक्त- त्वात् सर्वेश्वरन्ध्यायति, सतं शमितवान् इतिमा- त्स्यपुराणे (१७८) अस्य (रुद्रस्य) अज्ञानाऽश- क्ती उको। (२२) तथाचैवम्, सृज्यत्व, संहार्यत्व, कर्मवश्यत्याना मु. क्तत्वात् अस्य कारणत्वं न घटते । (२३) तस्मात्, हिरण्यगर्भादिशब्दा इव शिवशम्भ्वादि- शब्दाश्च नारायणपराः । (२४) "शिव" इति सर्वप्रकारशुद्ध इत्यर्थः । (२५) "शिव” शब्दः 'शिवमस्तु सर्वजगताम्" शिवा- स्ते सन्तु पन्थानः" "शिवकर्माऽस्तु' इति शुर- माङ्गल्पगुणविशिष्टवस्तुप प्रयुक्तः । (२६) "शम्भुः" इति "श सुखं भावयतीति, शम्भुः" इति १सपनाममाप्ये, ना॥

·प्रथमप्रकरणम् । व्युत्पत्त्या सर्वसुखप्रद इत्यर्थः । (२७) "शम्भुः” इति द्रुहिणविषयेऽपि प्रयुक्तः । (२८) "सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुः" (सह०४) “स्वयं- म्भुः शम्भु रादित्यः” (स०५) इति गुणविवक्ष- या एते शब्दाः नारायणे प्रयुक्ताः । (२९) “यानि नामानि गौणानि" (स०१३) इत्युक्तः, एते शब्दाः यौगिकाः। (३.) नारायण शब्दस्तु नैवं रुद्रं वक्तुं शक्नोति । (३१) अयं शब्दः बहुपूपनिषत्सु बहुवारं प्रयुक्तः । (३२) शिवशब्दस्य तु तन्न । (३३) ननु, "ब्रह्म विष्णुरुद्रेन्द्र आस्ते सर्वे सम्प्रस्यन्ते" (अथर्वशि०) इति ब्रह्मरुद्रेन्द्रैः सह (सार्क)नारा- यणोऽपि प्रसूत इति,श्रीरामायण, (उत्तररा०५१) लैङ्गादि (पूर्व०१९१०२६श्लो०) पुराणेषु च भृगु- शापात् अस्य दुःखानुभवो जातः इति चोक्तत्वात् अस्याऽपि कर्मवश्यत्वमस्तीति चेत्, तज्ञ वक्तुं श- . १ "शम्भुः स्वयम्भुटुंदिय" इति गामपाठः नारदीयपुराणे रुक्मा. हदचरितेयमयच मेघद्रष्ट। २ 'शम्भुरपि हिरण्यगर्भशियशब्दप्सहश." इति (ब) पु० पा०। ३ "विवक्षायामि"ति (१०) पा० । "आरि" पदेन, मारस्य, (४७।१०२) घायु (उच२०१३५१६४) प्रम- तिर्फ विपक्षितम् ।

·तस्वशेखरः . क्यते, "ब्रह्म विष्णु रुद्रेन्द्र आस्ते" (अथ०) इत्य- त्राऽयन्ताविच जात इति नोच्यते, किन्तु, "रक्षार्थ सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान्"(भार० उद्यो. १२१११ रामा० उ का.८५/१८) इत्युक्तरीत्या, राघव यादव साजात्य मिव ब्रह्म रुद्रसाजारयः सन् विष्णुरूषणाऽवतीर्णप्रकार उध्यते । (३४) "अजायमानो बहुधा विजायते" (यजु आरण्य. ११२) इति श्रुतिरेवाऽस्य कर्ममूलकञ्जन्म नि- पिध्यै च्छिकजन्म विधयते। (३५) "पुष सर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा" (सुया. ७ खं०) “स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः" (छा०१६)"पश्य देवस्य माहारम्पं महिमानग्य नारद । शुभाऽशुभैः कर्मभिर्योनलिप्येत कदाचन" (भा. शा. मो०३३९।२६) “स सर्वभूतप्रकृति (विकारान्)" वि. पु. ६।५।८२, ममपु.च. १२४६३) "शुभाऽशुभैविनिर्मुक्तः ऊर्मिषट्का- तु पर[:]पभुः।तं वैद्य ममलं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते" (नारसिंहपु.१७१२३) इति, अपम- कर्मवश्य उक्तः। १"अशापापिणसाक मोहजरामरणामिर्मियः" रवि मुडलोपनियत भुतिः।

·प्रथममकरणम् । (३६) "सर्वावस्थेषु वै विष्णोःजननं स्वेच्छयैव तु॥४०॥ जरकालच्छलेनैव स्वेच्छया गमनं हरेः ॥४॥ (द्विजशापात् च्छलेनैव मवतीर्णोऽपि लीलया)" इत्यादिना लैङ्गादिपु, भगवदवतार ऐच्छिक उक्तः। (३७) श्रीविष्णुपुराणे "देवतियङ्मनुष्यादि शरीर ग्रह- णात्मिका लीलयं सर्वभूतस्य तव चेष्टोपलक्षणा' (वि.पु. ५।३३।४२) "नाकारणा स्कारणाहा कारणा करणं नच शिरीरग्रहणव्यापिन् धर्मत्रा- णाय केवलम्" (५।२।५०) "इच्छा गृहीताऽभि. मतोरुदेहा" (६/५४८४) "समस्तशक्तिरूपाणि तत् करोति जनेश्वर । देवतिर्यड्मनुष्याख्याचेष्टा- वन्तः स्वलीलया ॥७०॥ जगतामुपकाराय न सा कर्म निमित्तजा" (६७) इति, जगद्रक्षणार्थ इ- छयाऽवतरति,ऋषिशापं सर्वमर्यादास्थापनाय स्त्रय मनुवर्तत, इत्युक्तः । १ "सरस्मासु, सावपु" तिच पा० (मार्कण्डेय(४) वा (७२) गारुन(२०) भारतादिकं विवक्षितम। २ 'भादि"पईन, मारस्य, (४७०) घायु (उत्त०३३३६५२१०) पा. मोत्तर (२४२) मागयत (१०११) विष्णुधर्म (६७) । ३मा०प०९७४१। १२४६४ ·तित्वशेखर: 2 (३८) “अजोऽपि सन् अव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्। प्रकृति स्वा मधिष्ठाय सम्भशम्यात्ममायया ॥६॥ यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्यु- स्थान मधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम् ॥७॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्म- संस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥८॥ जन्म- कर्म च मे दिव्यम्" (गी०४ अ.) इति स्वयमे- वोक्तवान्। (३९) तस्मात् नाऽयं कर्मवश्यः। (2.) ननु, पुत्रार्थितया कैलासे गत्वा रुद्रं याचयित्वा तस्मै पुत्र मपेक्षितवान्, सोऽपिदत्तः (वान्) इति महाभारते ऽभिधानात् नारायणोऽपि कर्मवश्यः रु- द्रस्य शरणभूत इतिचेत्, तत्रोक्ताऽर्चनादिकं, न- कर्मवश्यस्वादिसूचकम् (अपितु वरप्रदानकृतम्, "अन्यन्देव वरन्दहि प्रसिद्धं सर्वजन्तुषु ॥४१॥ मयो भूत्वा भवान् देव माम् आराधयकेशव मां भजस्व च देवेश धरम्मत्तो ग्रहाणच ॥२॥येना- १ गोतायामिति धक्तव्ये तयाऽनुक्तिः, श्रीविष्णुधर्मेऽमि (६८) (- मानि पचनानि) ग्रहाणम्प्रति स्वयमेवोक्तावाद । २ (३९) इत्यारभ्य, (४१) इत्यन्तम् (घड) पुस्तफयोर्मास्ति । ३ हरिवं० भपि०अ० ·. . प्रथममकरणम् । ऽहं सर्वभूनानां पूज्यात् पूज्यतरो भवम्” इति रुद्रो पक्षितवान्, “देवकार्यावतारेषु मनुष्यत्वमुपे. यिवान् । त्वामेवाऽऽराधयिष्यामि हर वं वरदों भव ॥४३॥" इति, सर्वेश्वरोऽपि (तस्म)वरन्दचः (वान्), इति श्रीवराहपुराणे (७३ अ.) ह्युक्तम् । (४१) पुनप्रदानानन्तरं रुद्रेण, देवान् ऋषींच दृष्ट्वा, कृष्णा जगन्मोहनार्थम्पुत्रार्थितयाऽऽगतः (इति) अयमेव सर्वकारणभूनः, सर्वस्मात्परः, मोक्षप्रदश्च, इम मेवो- पास्य यथा मुक्ता भवेत तथाकुरुध्वम्, इति उपदि- प्टत्वात्, अस्य परत्वस्य बहुमुखैः स्तुतत्वात्, पुत्रा- थमितरपादौ(दयोः) पतितकृष्णस्यैव मार्गे घण्ठा- कर्णस्य मोक्षप्रदत्वाचाऽस्य कर्मवश्यत्वं नास्ति। (४२) लैङ्गादि पुराणेषु, क्षेत्र प्रकृति योनि शक्ति माया, शब्दैः रुद्रं प्रत्युक्तो नारायणभावः, रुद्रात् उत्पत्तिः, मूर्तित्रयाऽतीतसदाशिवपारम्यप्रभृतिकम्, प्रत्यक्ष- श्रुतिविरोधात्,'स्वग्रन्थपरस्पर विरोधात्,' "अग्नेः १६दि० भ०८८,८९ अ० । २ "मादि" घायुकोमोदिकच- चियक्षितम, तत्रापि तथोकः। ३ महोपनिषत् सुवा, नाराय. गो०, मृददारण्य, शतपथा, शैलालि शनरी इत्पादि। ४नच कचित् (३६१७) नारायणात् रद्रापात ,नारायणपयका. रणभूत (पू० २४) इति चित्तस्मात् लैशादिए परस्परहणाघातः सर्वत्र पते भूषण टीकायां मया विस्तरेण प्रदर्शितः । . ३ ·१८ समयशेखरः। शिवस्य माहात्म्यं तामसेषु प्रकीर्यते" (मात्स्य. ५.३१६८) इत्युक्तप्रकारेणैतत्तामसपुराण सिद्ध- त्वाच्च भ्रान्तिपरिकल्पितम्। (४३) ब्रह्म रुद्रयोरपि जन्मनी स्वेच्छयैव स्यातामितिचेत्, तन्न वक्तुं शक्यते, "आ ब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता जग- दन्तर्व्यवस्थिताः । प्राणिनः कर्मजनिताः संसार- वशवर्तिनः" (विन्ध०१० ४१२३) "विष्णोर्माया महावतें मोहान्धतमसावृताः (वि.पु०५।३०११७) इतीमो कर्मपरतन्त्राविति उक्तत्वात् । (४४) एवं, नारायण एव कारणभूत इत्यस्याऽर्थस्य, न्या- याऽनपेक्षं अनन्तशाखा निखिलरेद निगमनभूत', उपासनविधिविधुरः,' समस्तपरविधीपास्य विशेष निर्णायक (:) निखिलवेदान्त निहिकः, नाराय- णाऽनुवाका, सपु अपि वेदान्तेषु, "पाना" "परन्नत्व" "परमात्म" "परयोति" "परायण" "पुरुष" "अक्षर" "अच्युन" "विश्वाऽऽत्म" प्रा. १ताराम पुराणमिवात् देतो "मामले गिरपदा" रनिया तमत्वनामजप नीता। २प्रदपुराणयतन (९४१४) "मम पा समनापा. मनुष्या: पशयाना" बरं ३"लिसपस्ताधिकरण (५३४३) एपम ·प्रथमप्रकरणम् । . "शिव" "शम्भु" शब्दैः, निर्दिष्टं वस्तु तत्तत् शब्दै रनूध "नारायण" इति विशेषितवान् “सब्रह्मा स. शिक सेन्द्रः” (तै० ना०११।२६) इति कार्यत्वेन सम्प्रतिपोनेन्द्रेण सह ब्रह्मरुद्रैः (द्रौ) पठित्वा अस्य कार्यभूताविति चोक्ती । (e) तथा चैवं, न्यायस्वभावात्, न्यायनिरपेक्षं श्रुतिप्वेत्र विशेषितत्वात्, “सनोहरिः" इति हरिशब्देनो पसं- हारात् ब्रह्मरुद्रयोः सृज्यत्व, संहार्यत्व, कर्मवश्य- त्वोक्तेश्च, नारायणएव कारणभूतः । (४६) “येन जातानि जीवन्ति" (तै० भृ० १११) “एए भूतपालः” (बृह० ६।४।२२) "परित्राणाय साधू- नाम् (विष्णुधर्मे ६८५३४) "नहि पालनसामर्थ्य मृते सर्वेश्वरम् हरिम्" (वि. पु.११२२।१९) "सएवं पाति" (वि.पु.१।२।६७) इत्युक्तप्र- कारण, स्थापकोऽप्ययमेव । (४७)"यत् प्रयन्ति अभिसविशन्ति" (ले०भृ. ११) "येनेदंविश्वं परिभूतं यदस्ति' “यस्य ब्रह्मचक्षत्र मुझे भवत ओदन)मृत्युर्यस्यो पसेचनम्" (कठो. १२।२५)" असेत् संहारसमये जगदौदुम्बराण्ड- १ सर्वेषां प्रायवादीनामी, वम् ।

·२० सावशेखरः। वत् । लालया यस्तु भगवान् तं गच्छशरणं हरि- म्" "सम्भक्षयित्वा" (वि० पु०११२४६२) इ. स्युक्तरीत्या, संहारकोऽपि अयमेव । (१८) ननु, रुद्र एव संहता इति उभयवादिसम्पतिपत्ता- वपि अयमेव संहते त्युक्तिः कथमितिचेत्, "क- ल्पान्ते रुद्ररूपयोगसते सकलज्जगत् । त मन्त- म्पुरष विष्णुं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम्" (विष्णुधर्मे ७११५२) "सृष्टि स्थित्यन्त करणी ब्रह्म विष्णु शि- वात्मिकाम्' (वि०पु०१२।६६) "स एव सृज्यः स चसर्गकर्ता स एव पात्यत्तिच पाल्यतेच" (वि. पु. १।२।६७) इत्युक्तरीत्या, रुद्रान्तर्यामी भत्वा' अयमेव संहरति । (४९) तस्मात् अयमेव जगजन्मादि करणभूतः । प्रथमप्रकरणम् समाप्तम् । १मनु मस्मिन् श्लोके शिमनिमाम्य हि प्रतीयते इति चन, "एक जनार्दन "इति जगाईनम्पेय प्रवाशिणादि पतादाम्प प्रमिपावनाए "जगस" इति पूर्वोक्तमेववितणोति । २"रुद्ररूपीभूत्वे ति।

·द्वितीयप्रकरणम् ॥ (१) “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, तहिजिज्ञास- स्व" (ते भृ०११) "असहा इदमन आत्"ि (तै आन०७११) "रसं ह्येवाऽयं लब्ध्वाऽऽन- न्दीभवति" (ते. आ ७१) "तमेवं विद्वान् अ- मृत इह भवति" (महानारा०३ अ.) "भिद्यते हृदयग्रन्थिः” (मुण्ड०२।२१९) "त्वामाराध्य प- रंग्रह्म याता मुक्तिम्मुमुक्षवः । वासुदेव मनाराध्य कोमोक्षं समवाप्नुयात्" (वि.पु. ११४१८) "सं- सारार्णवमग्नानां विषयाकान्त चेतसाम् । विष्णु- पोतं विना नान्यत् किश्चिदस्ति परायणम्" (वि. ध०११५९) "संसारसागरं घोरम (जितन्ता. ११४)"समस्तजगतो मूले यस्य भक्तिः स्थिरात्वयि। धर्माऽर्थकामैः किन्तस्प मुक्ति स्तस्पकरे स्थिता" (वि. पु. ११२०१२६) इत्यादिना, कारणवस्त्वैयो पास्यं, मोक्षप्रदं, मुक्तमाप्यं, इत्युक्त्या, मुमुक्षूपा- स्थः मोक्षप्रदः मुक्तप्राप्यवाऽयमेव । "गरन्तरलेसमाजनम् वा मेयरममाव्यनिस्तरन्ति मनी. पिणः" इत्यातम (ड) पुस्तके। २ भाग २६ "मुमुक्षयो घोररूपान्" इत्यादि। . :

·सत्यशेखर . क (२) मनु, छान्दोग्यदहरविद्यापान, तेत्तरीय दहरवि- घायाम्, वृहदारण्ये, अथर्वशिखायाञ्च, "दहरोइ- स्मिन्नन्तर आकाश स्तस्मिन्यदन्तस्तत् अन्वेष्टन्य. म्" (अ०८1119) इति, "गगनं विशोकस्तरिम- न यदन्तः तदुपासितव्यम्" (ले०११२३) इति, “य एषोऽन्तहंदय आकाशः, तस्मिन् शेने सर्वस्य वशी सर्वस्येशनः' (वृ०६।४।२२) इति, "श- म्भुरा काशमध्ये ध्येय: (अथ.) इति च, आ- काश शब्देन नारायण मुक्त्वा, तदुपरि शम्भुशिव- ज्ञानशब्दः रुद्र उपास्य उक्तः "सर्वाणि रूपाणि विचिन्त्य धीरः" (पुरुषसू.) इति, नारायणाऽसा. धारण नाम रूपकर्तृत्वस्य, "आकाशो हवै नाम- रूपयोर्निहिता" (छा०८१३) इत्युक्तरीत्या, छान्दोग्य दहाविधायां, आकशशब्दो नारायणपर: तदैकार्थ्यात् अन्यतापि, आकाश गगनशब्दौ ना. रायणपरी अथर्वशिरसि, खण्डचतुष्टयेन, रुद्रस्य स. वैश्वर्य मुक्त्वा, पञ्चमखण्डेन "तमात्मस्य येऽनु. पश्यन्ति धीराः तेषां शान्तिः शाश्वती" इति हद- , . १मय शोमानीनमत समूलगुन्मूलपितुगतस्परिपाटीमुपायस्प- ति, (१०० २०३०)।

·द्वितीयप्रकरणम । यान्तर्वतिनो रुद्रस्य उपासनस्य (तस्य) फलं, मोक्ष इति, अस्याऽर्थस्य, "भस्मम् गृहीत्वा विमृज्याऽ- ङ्गानि संस्पृशेत् तस्मात् व्रत मेतत् पाशुपतम् पशु- पाशविमोक्षाये"ति पाशुपतव्रतस्य चोक्तः उपास्यत्वं मोक्षपदलञ्च कण्ठोक्तम् श्वेताश्वतरोपनिषदिच, "ततो यदुत्तरतरम्' (३०१०) इति नारायणात् परत्वं “यएनं विदुरमृता स्ते भवन्ति" (३.१०) इति, मोक्षप्रदत्वञ्चोक्तम्, "तस्मात् सर्वगतः शि- क" (३१११) इत्युक्तेः एतत् (प्रकरणम्) रुद्र परनिति सिद्धम् "रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे तेना- ऽमौ अमृती भूत्वा मोक्षी भवति” (१ ख वा०) इति, जाबालि श्रुत्याऽपि मोक्षप्रदत्वं कण्ठोक्तम् श्रीरुद्र, त्वरितरुद्र, पञ्चब्रह्म(म)तन्त्रैरपि रुद्रवैभव मुक्तम् तस्मात् रुद्रएवो पारयः, मोक्षप्रदश्रुति वक्त- व्य मितिचेत्, इदमनुपपन्नम्, छान्दोग्यदहरविद्या- यां, "किन्तत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यम्' (८/१२) इति श्रुतिरेव चोद्यकृत्वा "तस्मिन् कामाः स- माहिताः" एपआत्मा अपहतपाप्मा' (८1१0५) इत्यादिना, दहराकाशे उपास्यतयोक्तम् अपहतपा- प्मत्वादिगुणमिति समाधत्ते, तेत्तरीयदहरविद्या वा- क्यमपि एतत् ऐकार्यम्, "या"(तै १०।२४)इति, .

·तस्यशेखर . अकारवाध्य बोधकत्वात्, “महेश्वर"शब्दोऽवयव शक्त्या सर्वनियन्तारं नारायणं वक्ति "अकारोधि- णुवाचकः” इत्युक्तेः, अकारबाच्यो नारायण एच, बृहदारण्ये, अथर्वशिखायाञ्च, प्रयुक्त आक, शशब्दा, नपरमपुरुषपरः, किन्तु सर्वप्रसिद्ध आ- काशपरः (एव) दहराकाशादिष्विव पुरुषोचमाऽ- साधरण धर्माऽश्रवणात्, अत्रे शान शम्भु शिवश- ब्दाः, वशित्व जगत्कारणत्वादि परमात्माऽसाधारण सम्बन्धात्"ईशानः प्राणदःप्राण:"(सह०८) स्वय- म्भुःशम्भुः" (स. ५) "सर्वः शर्वः शिवः"(स०४) इत्येतैः शब्दः, पर्यायाः,"कारणन्तु ध्येयः"(अथ० शिखा०) इतिवाक्यम् कारणत्वं, ध्येयत्व मित्येतत् इयं नविधते, किन्तु ध्यानम् (विधीयते) उभयवि- धाने वाक्यभेदप्रसङ्ग अनुवाददशायाम् अन्यतः प्रसिद्धस्यैव अनुवाद्यत्वात्, कारणवाक्येपु कारण- तयोक्तं नारायण मनूद्य तत् ध्यानं विधत्ते, अथर्व- शिरसि, प्रथमखण्डे, "अहमेकः प्रथम मास वर्ता- मिच भविष्यामिच नान्यः कश्चिन्मचो व्यतिरिक्तः" १ “योहधै श्रीपरमात्मा नारायणः समगशन मकारवाच्यः" इति तारसायनियदि असरदानातम "आदि मगधतोनापवणय प्रपं माऽभिधातम्" इति महामायद ।

·दिनीयप्रकरणम् । २६ इत्यादिभिा रुद्रस्य विश्वैश्वयोंक्तिः,"मत्तः सर्व अ. हंसर्वम्” (वि० पु. १।१९।८५) अहम्मनुः अभवं सूर्यश्च" (बृ. उप०३१०१०) "प्राणोऽस्मि प्रज्ञा- रमा तम्मा मायु रमृत मित्युपास्व" (कौपी०३।१) इति प्रहाद वामदेवे,न्द्रादीनाभित्र परमात्मभावना- प्रकर्षबलादिति। इममर्थ "सोऽन्तरात् अन्तरं प्रा- विशत् (अथ०१) इति श्रुतिरेवाऽवदत्, द्वितीय- खण्डोक्त देववाक्यम्,रुद्रवाक्याऽनुवादकत्वात् त. द्वाक्यतुल्यम्, तृतीय चतुर्थखण्डयोः, ओङ्कारादि- प्रणवनामानि, तनिर्वचनानि चोच्यन्ते तस्मा- तु न रुद्रपरास्तेशब्दाः, किन्तु प्रणवयाच्य- नारायणपराः, पञ्चमखण्डोक्त रुद्रोपासनं मधुचियो. क्ताऽऽदित्योपासनवत् परमात्मोपासनम्, अत्रोक्त- भस्मस्पर्शनस्य सौत्रा मण्युक्त सुराग्रहस्य सर्वक्रतु. साधारण्याऽभाववत् नसर्वोपासनसाधारण्यम् । (३) छान्दोग्यादिष, “असदेवेदमन आसीत्" (छा. ६।२।१) इत्यादिभिः, परमतोपन्यासकरणवत् अत्राऽपि परमतोपन्यासः क्रियने । (8) लैङ्गे, नपत्यादि धर्मागतयोक्तः, अथर्वशिर उक्त . १ याम्योप. १०.३३. "माधिकरणे। ५ ·२६ तवशेखरः। मन्त्राणां भस्मोडूलने विनियोगात् (विनियुज्यमा- नत्वात्) अथर्वशिरोलैङ्गयो रुक्तस्य पाशुपतवृतस्यै- "क्यात, "अ. दशार्द्धसंयुक्तं गूढं प्राज्ञविनिन्दित- म् । वर्णाश्रमकृतधर्भः विपरीतं कचित्समम्" इति लैङ्ग एव अवैदिकतयोक्तः, अथर्वशिरसि अधि- कारि (र) श्रवणेनाऽविशेषेण सर्वाधिकारत्वप्राप्तौ श्रीवराहपुराण-आदित्यपुराणयोः वेदबाह्याऽधिका- रत्वेन सङ्कोचा (चना)न, “भस्मच्छन्नो भस्मशय्या शयाना" (शाता० प्रायश्चि० अ०) इति, शातातपे धर्मशास्त्रे (च) महापातकनिवर्तकतयोक्तभस्मो- इलन प्रायश्चित्तविषयत्वात, लोकप्रसिद्धेश्च, अ- वैदिकमिति केचित् ऊचुः । (५) श्वेताश्वतरे, नारायणात् परत्वं, मोक्षपदत्वञ्चीच्यत इत्येतत् अपि अनुपपन्नम्, “वेदाह मेतम्" (३१८) इत्यारभ्य, “नान्यः पन्था" इति महापुरुपवेदन मेव मोक्षसाधनं, तदतिरिक्त उपायो नास्ति इति कृत्ला, “यस्मात् परं नाऽपरमि" (३१९) त्यादिना, , १पा. पु०७१ म पानोरथ, २५५ म०, मारदरा... असिएस्मृ०१हारी०८ भ०। २ फेषित् भाषायां इत्पधः ।

·द्वितीयप्रकरण। .. प्रस्तुत (महा) पुरुष एव परः, तत् व्यतिरिक्ताः स- वेऽप्यपराः इप्युक्वाऽनन्तर मन्यत्, किञ्चित् वस्तु परं, मोक्षप्रदञ्चेत्युक्तेः प्रतिज्ञा हेतु विरो- धेनाऽसङ्गतत्वात्, “महान् प्रभु सत्वस्यैष प्रव- तंकः" (श्वे ३११२) इति, महापुरुषस्य सखम- वर्तकत्येनोक्तेः, सत्वप्रवर्तको, विष्णुरे वेत्यरयाऽर्थ- स्य, “अथ यो हवै खलु सात्विकांशः सोऽमौ व. झावारिणो योऽयं विष्णुः" (४ प्रपा० ५सं.)इति मैत्रायण्युपनिषत्सिद्धत्वात्, श्रीपुरुषसूक्त नाराय- णाऽनुवाक प्रभृत्युक्त सर्वाननवादीनाम्, "सर्वा- ननशिराग्रीवः" (श्वे० ३.११)इत्यादिक्तेश्च त- प्रकरणं नारायणपरम्, "ततो यदुत्तरतरम्' इ. स्यत्र "तत्" शब्दः हेतुपरः, [यहा] "इदं पूर्ण- मि"ति पोक्त परामर्श परं वा [शिव शब्दा, अ. वयवशक्त्या नारायण परः ] (६) "रुद्र स्तारकमि" सादियुक्तं,न मोक्षप्रदत्वम्,किन्तु, ज्ञानोपदेष्टुत्वम्, “स नो देवः शुभया स्मृत्या सं. १"नतो हेनोः" इति दीपे (३२।३०) (२) "तत" ति, "सेनेदं .पूर्णपुरीणसर्यम्" इति अपमानिनि जगत् गृहात जगन उत्त. एपुरुष एघाऽभिधीयत इति फेचिद भाषायाः" इति भूता हा सं०।- ..."

·२८ सस्वोसर पुनक्तु" (श्वे० ४.१२) इत्यत्रोक्तमपि ज्ञानप्रदस्व. मेव, "उपायोऽस्मि हरौ स्मृतः' (हरिवं० म.८९॥ १४) "ईश्वरात् ज्ञान मन्विच्छत्" (माररये. १७४१) इत्यादिषु अस्य ज्ञानोपदेष्यत्वं नाराप- पणस्य मोक्षप्रदत्वञ्च सिद्धम्, "तस्यैवतु प्रसादेन विष्णुभक्ति (6) प्रजायते इत्युक्तरीत्या, रुद्रो भ. गवद्भक्ति मुत्पादयति, अत एव,रुद्रभकोषाणानि- वैरिताच स्यात] वियुधैःविष्णुभक्तिः अनू(नौ)पमा (अनुत्तमा)। घासुदेवात्तु मरणं कलान्ते कुपितात् पुनः” इति रुद्रविपये भगवहक्ति मपेक्षितवान् । (७) श्रीरुद्र स्वरित प्रभृतयोऽपि परत्यचिन्ह जगरकार- णत्व, मुमुक्षूपास्यत्व, मोक्षप्रदरवापमावात्, प्रय. लश्रुत्यन्तरविरोधात्, अग्निचयनादिषु विनियुक्त- याध, नरद्रपरखपराः । () सस्मात् छद्रस्यो पास्यवं मोक्षप्रदरयश्च म पटते (पटेते)। (९) किश, "ये स्वधर्मस्थिता वर्णा विमापाः कुरुन- म्दन । विकर्मसु नवर्तन्ते भीतिमांस्तेषु केशवः" (७१॥३) "मझचारी प्रहस्थाचा" (७५१४)"त. स्मात् प्रिपत्वं कृष्णस्स" (७५/३३) "येपामसु- ·दितीपमकरणम् । M ष्टिः पारक्ये” (७५।१४) "वेदाः प्रमाणं स्मृत- य" (७५११५) “परद्रव्येषु जात्यन्धाः परदारे- प्वपुंसकाः। परवादेषुये मूकाः ते सर्वे दयिता मम" (७६२२) "श्रुतिस्मृत्यु दितन्धर्मम्"(७६२१) "श्रुतिस्मृतिर्ममैवाऽऽज्ञा" (७६.३१) "द्विविधो भूतसर्गोऽयं देव आसुर एवच। विष्णुमक्तिपरोदेवो विपरीत स्तथाऽऽसुरः" (१०९/७४) इति, श्री. विष्णुधर्मवचनैः, "दैत्यानां बहुमानितं मात्सर्य मम सकिया। निन्दाऽनिन्दति शास्त्राणां हरिभक्ति- रनूपमा" इति वामनपुराणवचनेन, "सुरपति र- सुरै स्सदामियुक्तः पशुपति रप्यवविनीतभृत्यवर्ग:- सुरगुरुढ प्रसादकारी हरिचरणौ स्मरणाऽ(ता) पवर्गहेतुः" (९१६) इति नृसिद्मपुराण वचनेन, "विष्णुभक्ति समायुक्तान् श्रौतस्मात प्रवर्तकान् । प्रियो भवति यो दृष्ठा वैष्णवो ऽसौ प्रकीर्तितः" (उच०४॥६) इति लैङ्गवचनेन, “येचवेदविदो विप्राः" (सभा० ३८१२३) “मदात्मान स्तु मां पार्य" (गी.९१३) इति महाभारतवचनाम्याम्, भगवद्रकाः, सवप्रकृतिकाः, वैदिकाः भद्रभ. धन्ती स्पर्धः सिरः।

·तत्वशेखरः (१०) क्ता स्तु, तमःप्रकृतिकाः, अवैदिकाः भवन्ती- तिच सिद्धम् । + (११) “यासुदेव परा यत्र वेदमागनिसारिणः । रुद्रम- क्ना स्वयी बाह्याभरमोडूलन विग्रहाः” (उत्त. ५।१७) इति, लैङ्गवचनेन भस्माइलनं रुद्रम- क्तानां लक्षणमिति सिन्डम् । (१२) भस्मोद्धलनश्च, "तस्मात् सर्वप्रयत्नेन भरमोदूलन विग्रहाः । जटिनो मुण्डिनक्षेत्र नमा नाना प्रका (हा) रिणः (ले० पू०३४।३०) "जटिला मुण्डि- ता वाऽपि" इति, लैड महाभारतेच, नग्नत्यादि- धर्म सहचरितत्वेन कथनात्, "न भस्मकेश नख सुप कपालाऽमेध्या न्यवितिष्टेत्" (गोतमस्मृ०१ अ०९ स०) इति निषिद्ध द्रव्यसाहित्येन ग्रहणात्, भस्मनः अशुद्ध द्रव्यत्वात्, “नमं वाऽनुपनीतं का विप्र स्पृष्ट्वा प्रमादतः । मृद्रिदिशभिः स्नाखा वासोभिरसह शुध्यति" "तस्मात् एतानरो नामा- न त्रयी सन्त्यागदूषितान् । सर्वदा वर्जपेत् प्राज्ञः आलापस्पर्शनादिपु" (विष्णुपु. ३.१८५०) इति नग्नत्यादीनां वेदयामस्वात् घ, "त्रिपुण्डधारिणो नित्यं भरमोदलन तत्परः । भविष्यध्वं त्रयीया.

·दिनीयमकरणम। . ह्याः मिथ्याज्ञान प्रलापिनः" (आदि) "ऋषी- णाममायया सर्वमिति सञ्चिन्त्य तत्रवै। शशाप तान जटाभस्ममिथ्यावत (भूत) परां स्तथा" (वा. ७११३९) इत्यादित्यपुराण वराहपुराणवचनाम्या- मपि वेदवाह्य लक्षण मित्युच्यते । (१३) एव, वेदवाह्यलक्षण युक्त तामसपुरुष सेव्यत्वात्, अज्ञानादिकार्ययुक्तत्वात्, देवत्वेन रुद्रस्य सकृत्स- स्वगुणे सत्यपि, “न तदस्ति पृथिव्यां वा” (गी- ता० १८१४०) इति, गुणत्रयवश्यत्वेन तमोगुण: स्याऽपि सत्वात्, तस्यच ब्रह्मादीनां सत्वेऽपि त-- दपेक्षयाऽतिशयितत्वेनाऽपेक्षिततामसत्व व्यपदेश- स्य युक्तत्वात्, स्वस्यच तामसपुरुपत्वेन सापेक्ष- त्वसूचक जटा चर्म वसनादि साधकधर्मयुक्त- खाच्च, रुद्रस्यो पास्यत्वादिकं न घटते । (१५) श्रीपुरुषसूक्त प्रक्रियया च नारायणस्य कारणत्व चिह्नानि, मुमुक्षूपास्यत्व मोक्षप्रदत्वानि (च) सि- ध्यन्ति । (१५) ननुचाऽस्या ऽमाधारण वाहनाऽयुधनाम स्मृतिपु अन्यतमसङ्कीर्तनाऽभावात्, “ईशान" पदसत्वाच्च न नारायणपरमितिचेत्, (तदनुपपलम्) सहसूशी- ·१२ वश्वशेखर पुरुषः" इत्याधुक्तेः, तानि चैतदसाधारणा- नीति नारायणानुवाकसिद्धत्वात्, लक्ष्मीपतित्व लि- डात्, नारायणप्रतिपादक सुबालोपनिषदि, "पुरु- ष एवंदम्" (६ख) इति पुरुषसक्त वाक्येन नि- गमात्, आणि (ण) “वैष्णव्यां पुरुषसूक्तम्" इतिवैष्णय महाशान्तिमन्त्रत्वेन विनियोगात्, छा- न्दोग्ये, “एषा वै वैष्णवीनाम संहिता" इत्युक्तो, भगवत्समाराधनरूपकर्मादिषु बोधापनप्रभृति पर- मभिः चिनियुक्त (ज्य) स्यात्, पुरुषस्य हरेः सूक्त स्त्रय धन्यं यशस्करम्" (शौनककल्पे) इति शौ. नकवचनात्, बहपुप्रदेशेषु पुरुषशब्दप्रयोगात्, पु- रुष नारायणमिति समाख्ययाच नारायणपरमिति सिदम् । (११) अत्रे "शान" शब्दो नारायणशब्दवत् नसंज्ञाभू- तः "अमृतव स्पेशानः" इत्युक्तः, पुरुपशब्द तद्विषये रूढः, न चेतनसामान्यबाविस्वेन प्रयुज्य- ते, सालपादपादिशब्दवत् सामान्यविशेपोभपया- घी भवति, मुण्डकोपनिषत् प्रभृसनेकोपनिपहिः, पुरुषः पुण्डरीकाभ: (क्ष:)" (लैले ५०७०१९२) "दिदियोभ्य स्तखेग्यः पातोऽयं पञ्चविंशका .

·द्वितीयप्रकरणम् । पुरुषो वासुदेवश्च परमात्मेति चोच्यते" (भार० शां०मो०३३९।२४)“विद्यात्तु पुरुष परम्" (म- नु०१२।१२२) इत्याधुपबृंहणैः, “अथाऽतो म- हापुरुषस्याऽहरहः परिचर्याविधि व्याख्यास्यामः" (११) इति, बोधायन वचनेन, “परमः पुमानि- व पतिः पत्यः" इत्यर्वाचीन प्रसिद्धयाच पुरुषश- ब्दो नारायणपर इति सिद्धम् । (१५) "तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि" (त. २२) "पुरुषो वै रुद्रः' (तै०१६।१) इत्यादि प्रदेशेषु रुद्रोऽपि पुरुपशब्देनोच्यते इतिचेत्, तत्र तत्र नामतया पुरुषशब्दो न प्रयुज्यते, किन्तु न- मस्कार्यत्व हेतुभूत परमात्मप्रकारत्वहेतुक त्रिपु- रदहनपराक्रमादिगुणयोगप्रभृतिभिः प्रयुज्यते । (१८) तथा चैवं, परत्नचिह्न जगत्कारणत्व मुमुक्षूपास्य- व मोक्षप्रदत्वाना मत्रैव स्थितत्वात, "सर्वे वेदा मामनन्ति" (कठो०१।२।१५) "सर्वे वेदा यत्रैकम्भवन्ति" (यजु आर०३।११) “वचसा वाच्यमुत्तमम्" (जित०१७) "यश्छन्दसा मृषभो विश्वरूपः" (शिक्षा) शनि रेहेश स्व- प्रतिपायो, नारायणः' इत्युक्तत्वात्, “धेदैव सधैं . यत् , ·तत्त्वशेखर . . रहमेव वेधः" (गी०१५।१५) इति 'अहमेव वे. दप्रतिपाद्यः' इति तेनैवोक्तस्वात्, “नारायणपरा. वेदाः" (भाग०२।१।२५) "वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतर्षभ। आदौ मध्ये तथाऽन्ते च विष्णुः सर्वत्र गीयते" (वि०धे०७०1१५०) "एनमेकं वदन्त्यग्नि मरुतोऽन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रमेफेऽपरे- प्राणं अपर नेहा शाश्वन्तम्।" (मनु०१२।१२३) इत्येवमृपिभिरुतत्वात्, "आलोड सर्वशालाणि बिचार्य च पुनः पुनः । इदमकं सुनिष्पन्न प्येयो नारायण: सदा" (इतिहाससमु. ३२११०१, ना. पिच ६४७७) "तत्त्वं जिज्ञासगानानां हेतु- भिः सर्वतोमुखे । तत्वमेको महायोगी हरिनार- यणः प्रभुः (पर) (भार०शां• मो. ३४५८९) "धूयतान्तु नरव्याघ्र मेदवेदान्त निभयम्।यशेशो यज्ञपुरुषः पुण्डरीकाक्ष संज्ञितः । तद्विरणुपरमं य- हर यतो नाऽवर्तते पुन." (वि.ध.१९२६) "वि- एणुरंच परग्वाम तियेद मिह पठ्यंत वेदसिद्धान्त. मागेषु न जानन्ति माहिनाः" (धाराहे ७२४) "यतरंगत् परमं प्राय वेदशारा पाते । (मग. वान् गागुत्यम कायने व समाननः। सहि सत्य ·द्वितीयपकरण। मृतश्चैव पवित्रं पुण्यमेवच) स देवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः (वारा ० ३१/१५),इति प्र- माणतर्कपूर्वक विचारवहिः [तः] 'अयमेव- परत- स्वमिति निव्यूढत्वात्, तान्विनैव ब्रह्मविष्णु शि- वेषु त्रिपुर , अधिकःकः इति विचार्याऽगन्छ- ति भृगुम्प्रेपपित्वा परीक्ष्य, तत् निशम्याऽथ मु- नयो विस्मिता मुक्त संशयाः । भूयांसं श्रद्धुर्विष्णु यतः शान्तिर्यतोऽभयम्" (भाग०१०८९१५) इति शान्त्यांदिगुणयोगेनाऽयमेवाऽधिका इति नि- णीतत्वात, "जृम्मितन्तु धनदृष्ट्वा शैवं विष्णुपरा- क्रमैः। अधिक मेनिरे विष्णु देवाः सपिंगणा स्तदा' (रामा०या०७५/१९) इनि देवैः परीक्षापूर्वकं नि- गीतप्रकारस्य परशुरामणोक्तत्वात, स रुद्रसमीपे (पार्श्व) गत्वा तस्मिन्यानपर स्थित,"त्वङ्कथ्या- यसीति' पृष्टेः, "योगीश्वरं जगनाथं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम् । पद्मनाभं विशालाक्षं चिन्तयामि ज- गद्गुरुम्" इति "जगत् पति विष्णुं ध्यायामी". ति तेनोक्तत्वात्, “नहि एतस्मात् इति नेत्यन्य- जगरपति जग स्थामी, पतिशब्दश्च शर्गिणदत्वात् नरक पाची, तथामान गोगदादीनामपि धातुयलान् मनुष्यत्यवाचक मसः मत शोषिणि पनिशद. कद एव ।

·तत्त्वपोखर . परमस्ति" (प्रश्नो०४।३।६) "नतस्पेशे कथन" (ते १९) "सत्यं सत्यं पुनः सत्यम' (नारसिं १८१३३)"नारायणात् परो देवो न भूतो न भवि- प्यति । एतत् रहस्यं वेदानां पुराणानाञ्च सम्म- तम्] सत्तम" (वारा०७३।४९) "न प्रमातुं म. हायोगी (महाबाहो) शक्यो भारत केशवः । परे- भ्यः परमेतस्मात् विश्वरूपात् न विद्यते" (भारत) इति 'एतस्मात् परभूता()न सन्ती' त्युक्तत्वाचा- ऽयमेव सर्वस्मात् परः॥ द्वितीयप्रकरणं समाप्तम् ।

·तृतीयप्रकरणम् ॥ (१) अस्य सर्वेऽप्यात्मानः, (सर्वात्मानः) सर्वप्रकार परतन्त्राः। (२) तेच देहादिविलक्षणाः। (३) ननु, “स्थूलोऽहम् कृशोऽहम्” इति देहेऽहम्बुद्धि- व्यवहार दर्शनात्, अहमर्थभूत आत्मा देह एव, अनयो रहम्बुद्धिव्यवहारयोर्दैहाऽतिरिक्तो विषय इति न वक्तुं शक्यते, तस्य स्थौल्यादीना मघट- नात्, घटपटादीनामिव पार्थिवस्य शरीरस्य चैतन्य न घटत इतिचेत्, “मदशक्तिवत् परिणाम विशे- पेण घटते, ननु, बाल युव वृद्ध शरीराणि अन्यो- ऽन्यं भिन्नानीति वक्तव्यम्, एकोहि (एकत्वे) प- रिणामभेदो न घटते, भेदेतु बाल्येऽनुभूतस्य यौवने स्मरणं नस्यात्, यदि स्यात् एकेनाऽनुभूत मन्यः स्मरेत, तत् न पश्यामः, अत्रतु स्मृति जानीमः, तस्मात् आरमादेहातिरिक्तः विलक्षणः स्यात् इति चेत् तत् अप्यनुपपन्नम्, शरीरभेदाऽभावात्,एक- १ "पृथिव्यापस्तेजो वायुरिति तत्वानि तेश्यश्चैतन्यं किरयादियो सदनियत्' इतियाईस्पत्या. (सूत्र०)।

·सवशेखरः स्मैव कालभेदेन परिणामभेदो [हि] घटते, 'बाल्ये. दुःखिताऽहं, यौवने सुखी भवामि, बालोऽहमत्र युया भवामि इति प्रत्यभिज्ञाभिः युवशरीरं पुरातनश- रीरमिति सिद्धम्, न चेत् वाल्येऽनुभूतस्य यौवने- स्मरणं नघटते, स्मृतिप्रत्यभिज्ञेयो हमर्थस्यैव अहि, महि देहस्पति वक्तुं न शक्यते, देहव्यतिरिक्ता- ऽहमर्थस्य अदर्शनात्, किश्च, देहेऽतिकालापगमे- ऽपि स एवाऽयम्, इति परस्य जायमाना प्रत्यभिज्ञा अपि नघटत,प्रत्यभिज्ञाया (6) देहाऽतिरिक्तीवि- पय इति वक्तुं न शक्यते, तस्य अचाक्षुपविषयत्वा- त् । प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तिरिति वक्तुं न शक्यते, बाध- काऽभावात्, विपक्षे, स्मरणाऽनुपपन्ति रूपराधकस- स्वाच्च, एवं देहेऽहम्बुद्धि(6)अनङ्गीकारे, विधिनिषे- ध(.),देहात्मभ्रमौ(मश्च),तनिवृत्यर्थशास्त्रश्रवणादि- कञ्च नघटने, तस्मात् देह एव आत्मा भवितुमर्हति इति चेत्. तत् अनुपपन्नम्, देहोऽनेकाऽवयवस- हातात्मक इति अयमर्थाः सिद्धः, तत्र सर्वेषा म्- वयवानां चैतन्ये सति अनेकचेतनोपलब्धिप्रसङ्गः, अवयवाना मन्योऽन्य अविषादनियमः, तत मम- ताधुद्धि, ममताव्यवहारश्च नघटेता एकस्यैव अव- ·तृतीयपकरणग । पंचस्प चैतन्यस्वीकारे, तस्य विच्छेदेऽवयवान्तरा- ऽनुभूतस्य [अवयवान्तरेण] स्मरणं नघटेत, प- वादहम्बुद्धिव्यवहारी, ममतावुदिव्यवहारौच न- स्याताम् । सर्वशरीरव्यापि सुखदुःखाऽनुभव नघ- घटेत । नाऽवयवसद्धातात्मकं शरीरम्, किन्तु अ- वयवि, तत्र चैतन्यमिति वक्तुं नशक्यत, उपल- लम्माऽनुपपर्त्यभावेन अवयवि स्वीकारस्य अ. नुपपन्नत्वात्, किञ्च, “वालदहोऽहम् मन्दज्ञाना, युवंदहाऽहं बहुज्ञानः, मम शरीरम् इति शरी- राऽहमर्थयोः जायमानाऽभेदप्रातपत्ति, मेंदव्यवहा- रथ नघटेताम्, "मम अप मारमा" इत्यत्रेव अमुख्यत्वं वक्तुं नशक्यते, मुख्यत्वे बाधकाऽभावा- त्, अथवा अहम्बुद्धेः शरीरमंव विषयः इति स्वी- कारेऽपि श्रुति श्रुत्यर्थापत्तिभ्यां देहाऽतिरिक्तो, देहा- न्तरपरिग्रहयोग्यश्च आत्मा सिदः । (४) बाह्यन्द्रियाचिण नात्मा भवितुमर्हन्ति, एकमेव स. वेन्द्रियविषयाणि जानातीति उक्तः,[एकमेव सर्व- खानातीति वक्तव्यत्वात एव मनङ्गीकारे, “यो- ऽहमिममर्थ पश्यामि, स एवाऽहं स्पृहशामि" इति प्रतिसम्धानं नघटते । .. - ·तरशेखर (५) यदि, चक्षुरेवाऽऽत्मा, अन्धो रूपं न स्मरेत । (६) यदि, श्रोत्रमेव आत्मा, बधिरः शब्दं न स्मरेत् । (५) एव मिन्द्रियान्तरेष्वपि दृष्टव्यम् । (८) अन्तः करणमपि नात्मा भवितु मर्हति, स्मर्तुः (कर्तुः) स्मरणादिकार्याणां करणतया कल्पितत्वात्, इवमेव स्मरतीति वक्तुं न शक्यते, स्मरण(स्य)क- रणाऽभावात, करणमपि स्वयमेवेति न वक्तव्यम्, विरुद्धत्वात, अन्यत् किञ्चित् करणमित्युक्ती, तन् बाझकरणश्वेन्, तर शून्यस्य स्मृतिर्न घटेत अन्तः करणञ्चेत् आत्मनोमनः इति नाम कृतं भवेत् अ- न्तःकरणमनपेक्षितञ्चेन्, इन्द्रियार्थसम्बन्धवेला- यामेव (सबै) ज्ञानमपि जायेत, तस्मात् मनोऽपि मात्मा भवितु मर्हति । (९) प्राणा अपि नारमा भवितु मर्हन्ति, सहातरूप- त्वात्, देहात्मपक्षोक्त दूषणानि अत्रापि तुल्यानि, ("निरस्तो देहचैतन्यप्रतिषेधप्रकारतः प्राणात्म- वादो न पृथक् प्रयोजपति दूपणम्"आ०) (१.) ज्ञानमपि नारमा भवितु मर्हति, "मम ज्ञानं जातम्, नष्टमिति क्षणिकलेन आरमधर्मस्वेन च भानात्. (ज्ञायमानत्वात् ङ.) - ·तृतीयाकरणम् । (११) स्थिरभूतः कश्चन आरमा अस्तीति, “परेशुद्दष्टवा- न् अहमेव अंध पश्यामि" इति प्रत्यभिज्ञया सिद्धः (१२) निर्विषया, निराश्रया च संवित् आत्मेति वक्तुं न शक्यते, तथाविधसंविदोसम्भवात् । (१३) ननु [च निहि हु.] ज्ञानमात्मधर्मो भासते, किन्त, अन्तः करणभूताऽहङ्कारस्य धर्मो हि भा- सते, इति [न] वक्तुं शक्यते, दृश्यत्वात्, परा- गर्थत्वात्, (प्रकृति)परिणामत्यात्, जडत्वाच्च दै- हादीना मिव अहङ्कारस्य ज्ञातृत्वाऽसम्भवात् । (१४) ननु, चैतन्य सनिधि मूलक छायापत्तिवशात् ज्ञानृत्वं सम्भवतीति चेत्, न सम्भवति, चैतन्य- स्य ज्ञातृत्वा ऽर्सम्भवात् । (१५) ननुच, दर्पण जल खण्डाना, मुख चन्द्र गोत्या- ऽभिव्यञ्जकतया तानि तत्तन्निष्ठतया इव चैतन्या- ऽभिव्यञ्जकतया अन्तःकरणस्य तत्तन्निष्ठतया भा- सत इति चेत्, स्वयम्प्रकाशस्य आत्मनो जडभू- १ मनु संविवेत्युक्तम्, इत्यादि (२१) भाष्ये । २ "यदप्युक्तम् अविक्रियस्यामन" इत्यादि (1) ३ "जडवरूपस्य सहङ्कारस्ये त्यादि, १००। ४ "अहङ्कारस्तु अनुभूते"रित्यादि । . १ ·१२ तवशेखरः। ताऽहङ्कारो व्यञ्जक इत्युक्तिः शान्ताङ्गार आपिल्लं प्रकाशयति इत्युक्तिरिव । (१६) 'दर्पणजलम् मुखचन्द्रयो ने व्यञ्जकम्, किन्तु, चाक्षुषतेजःप्रतिफलनहेतुः। (१७) 'अभिव्यजक स्तु आलोकादि रेव । (१८)'जाते4क्तिनिष्टतया भानं व्यक्त्या कारतया । (१९) "किञ्च, चैतन्याऽपिव्यङ्गयाऽहङ्कार स्तस्य (बैत- न्यस्य) व्याजको न भवति । (२०) आदित्य किरणाऽभिव्यङ्गय(म्) करतलम त. द्वयञ्जकं पश्यामः इति चेद,न करतलन्याकम, किन्तु करणबाहुल्यहेतुः । (91918) (२१) सुषुप्ती, मुक्तिदशायाञ्च अहमर्थाऽभावात् सोऽपि नात्मा भवतीति चेत्, तत्राऽप्यस्ति, सुपप्ती नास्ति, चेत, सुप्तोत्थितः, "पूर्व मह मिद मकरवम्, इद मशृणवम्, इदमन्वभवम्” इति न परामृशेत्, मु- क्तिदशाया मात्मा नास्तीतिवेत्, आत्मनाश एव F १“नच दर्पणादि सादे भिष्पक्षक" इत्यादि, ॥११॥ २"अभिव्य अकस्तु" इत्यादि १११ । १ "व्यक्तस्तु जानिराकार. इति तदाशयतया प्रतीति" १११। ४ "फिञ्च अहद्धारा ऽनुभययो." इत्यादि १११ मत्र भाष्यषा- क्याम्यव( सयंत्र) ·तृतीयप्रकरणम् । मोक्षःस्यात्, स्वनाश मपेक्ष्य मोक्षोपायेऽधिकारि- विरहात्, मोक्षशास्त्रम प्रमाणं स्यात् । (२२) “मत्तः सर्व महं सर्वम्” (वि.पु.१।१९/०५) "अहमेकः प्रथम मासम्" (अथ०खों) इति त- त्वज्ञानवन्तो, मुमुक्षवः, "अह मन्नम्" (तै भृ. १०१६) इति मुक्तः “यस्मात् क्षरमतीतोऽहम्" (गीता. १५/१८) “अह मारमा गुडाकेश" (गी०१०१२०) “नत्वेवाऽहम्" (गी०२।१२) अहं कृत्स्नस्य" (गी०७६) इति परं ब्रह्म च न. व्यपदिशेयुः । (१११) (२३) यदि, अहमर्थस्य आत्मत्वम्, तदा, “महाभूतान्य हङ्कारः” (गी० १३.१५) इति तस्य क्षेत्राऽन्त- र्भावः कथं संघटत इतिचेत्, अहङ्कारस्यैव तत्रोक्तः नाहमर्थस्य । (११११) (२४), अहङ्कारस्य शास्त्रषु हेयतयोक्ति रस्तिचेत्, तत्र ग- वरूपाऽङ्कारस्यै वोक्तिरिति, नाहमर्थः, अहङ्कारः, अपितु आत्मैव, तस्मात् आत्मा देहादिविलक्षणः, न तहत् अनित्यः । (110) (२५) "नजायते म्रियतेवा विपश्चित् (कठो० ११२११८) "ज्ञाऽज्ञो हो अजा वीशनीशौ" (श्वे०१८) ."

·(२६) ननु, तत्त्वावर "अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराण" (कठो०१२ १८, गीता० २।२०) "नित्यो नित्यानाम्” (क- ठो० २।५।१३) इति उत्पत्ति विनाश शून्यत्वे- नोक्तेः, ["नात्माश्रुतेः” (२१३।१८)] "प्रजापतिः : प्रजा असृजत" (यजु०२११) "सन्मूलाः" (छा० ६।८१४) “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" (सै० भृ०११) यतः प्रसूताज- गतः प्रसूती तोयेनजीवान् व्यससर्ज भूम्याम्" (ते. ११४) इति उत्पत्ति विनाशौ कथ्येत इति: चेत्, तत्रोक्तो देहसम्बन्धदेहवियोगी । (२७) यदि नित्यस्तदा सृष्टे- प्राक् एकत्वाऽवधारणं न. घटत इति चेत्, एकत्वस्य नामरूपविभागाभाव- तया घटते, (२।३।१८)। (२८) संहारदशायाम् यदि आत्मा न स्यात, तदा ईश्व- रस्योपादानल नघटते, अकृताभ्यागम, कृत वि- प्रणाशावपि स्याताम् । (२९) अतो ऽऽत्मा नित्यः (अत आत्मनित्यत्वं स्वीक- तव्यम् पा.) १ अमापागम भतुकफलप्राप्ति , रतधिप्रणाश कृतस्य कः मयो निकलत्वम् ।

·तृतीयप्रकरणम् । (३०) "अमृताक्षरंहस्." (श्वे० १११०)"आत्मा शुद्धो सरः" (वि पु. २११३६६७) “एकं सदैकम्" (वि पु० २।१२।४४) इत्युक्तेः देहादिवत् उप- चयापचययो रनर्ह, एकरूपश्च भवति । (३१) देहपरिमाण इति पक्षः, "आत्मानिर्विकार, इति श्रुत्याबाधितः (२।२।३२ "एवञ्चे"ति)। (३२) "स्थूलोऽहम्, कृशोऽहम्, पादे मे वेदना, शिरसि मे सुखम्" इति प्रतिपतिश्च नसिद्धयत इति चेत्, द- हाऽऽत्मभ्रमात् युज्यते, अनेकशरीरपरिग्रहकर्तृणां योगिनां स्वरूपस्य च शैथिल्यं प्रसज्येत । (३३) एतत् स्वरूपं तहत् नजडम्, किन्तु, “हयन्त ज्योतिः पुरुषः" (वृ०६।३।७) “अनाऽयं पुरुषः स्वयज्योति भवति" (वृ० ६।३।१४) "विज्ञानघ- नः" (०४१४१२) "तच ज्ञानमयं व्यापि स्व. संवेध मनूपमम्" (वि.पु. ११२२१४२) इत्युक्त- प्रकारेण स्वयं प्रकाशम्भवति, (१११) स्वयं- प्रकाशत्वच ज्ञानं विनाऽपि स्वयमेव ज्ञेयत्वम् । (३४) ननु, स्वरूपस्य नित्यत्वे स्वयमेव प्रकाशमानत्वेच १दर इति भौका मिर्दियत, प्रधान मारमनो भाग्पत्या हरती. 4 ·तस्वशेखरः। सुपुप्तावपि तत् ज्ञानं स्यात् इतिचेत्, तदा नमाति चेत् उद्बोधदशायाम्, 'एतावन्तकालं सुखमस्त्रा- प्सम्' इति प्रत्यवमर्शो नस्यात्, (12 "एवं हि सुप्तास्थितस्येत्यादि) (३५) ननु, अहं किमपि नाज्ञासिषम् इत्युक्तिप्रकारा क- धमितिचेत्, नाज्ञासिप'मित्यस्य मद्व्यतिरिक्तं ना. ज्ञामिप मित्यर्थः मामऽप्यहं नज्ञातवानिति वदती- ति चत्, मामपि न ज्ञातवानि त्यस्य शरीरविशिष्टं मां न ज्ञातवा नित्यर्थः स्वरूप प्रकाशाऽभावे तदा अहमिति वक्तुं न शक्यते, "अहं ब्रह्माऽस्मि" (अय महमस्मि पा०) इति इममर्थ श्रुति रप्यय- दत्, तदा विशद प्रतिभासाभाव स्तमोगुणाऽभि- भवात् । (३६) प्रकाशश्च अनुकूलो मवति, “सुखमस्वाप्सम्" इति प्रत्यभिज्ञैव अस्मिन् अर्थे प्रमाणम् । (३७) (ननु,) "इदानीं सुखं यथोत्पद्यते, तथाऽस्वाप्स- म्" इति तद (अस्पा)र्थः इति न वक्तुं शक्यते, प्रतिपत्तिशरीरस्य तदाऽऽकरं विना, 'मधुरमगाप- म्" इलियत्, विधमानस्यात् । १ पथा मम्ममगच्चम्मधुग्मगाव त परामर्श पधमाप। महि ·, तृतीयप्रकरणम् । (३८) स्वरूपस्य अननुकूलखे प्रेमास्पदत्वं न घटते, “आ- पर्यवत् पश्यति कश्चित् एनम्" (गी०२।२९) इस्पादिभि रयमर्थः सिद्धः। (३९) "आईज्वलति ज्योतिर हमस्मि' (तै०११) इत्युक्तप्रकारेण आत्मा ज्ञानाऽऽनन्दस्वरूपोभवति। (४०) तावत्पर्यन्तं विना ज्ञानाऽऽनन्दयो राश्रयश्च भवति। (४१) “अथयो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा मनसतान कामान् पश्यन् रमते" (छ।० ८११२५) "न पश्यः मृत्युम्पश्यति" (छा० ७२६।२) "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु यन्तज्योतिः पुरुषः" (वृ० ६।३१७) “विज्ञातारमरे केन विजानीयात" (वृ० ६।५।१५) "जानात्येवाऽयम्पुरुषः' "एपहि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घाता रसयिता मन्ता बोद्धाकर्ता वि. ज्ञानात्मा पुरुपः" (प्रश्नो. ४१९)"एवमेवाऽस्य परिद्रष्टुः" (प्र. ६.५) इत्यादि श्रुत्या, "इममर्थ अहानामी"ति प्रत्यक्षेण च ज्ञाता इत्ययम- शः सिद्धः । যত বানী যা মায়ুংয় মহান, সময়মগাথা ? त्वयं उपपचते, अपितु गतिगामसमकालाममेष मारमा यो उपपत्रम्, मत् प्रवक्त्यमुखिये अपि स्यापसमकालीने एप।

·. ननीयप्रकरणम् । ततोऽधिका' (वि. पु.६१७६४) इत्युक्तप्रका- रेण, कर्मानुगुणतारतम्यविशिष्ट(:), "तेनाऽस्य क्षरति प्रज्ञादृतेः पादादिवोदकम् । इत्युक्तप्ररे- णे, द्रियद्वारा निर्गत्य विषयग्रहणसमर्थम्भवति, त- स्मात् प्रसरणादिकमादाय उत्पत्तिविनाशकथनम्, ऐक्यसति अनेकभानमपि तस्मात् एतच्च अजडं, सङ्कोच विकासयोः, संयोगवियोगादीनाञ्च आन- यत्वात् द्रव्यम् । (४४) ननु ज्ञानं नित्यद्रव्यं अजडञ्च यदि भवति, तदा सुषुप्तावपि किं न प्रकाशाते, इति चेत्, तदानी मभानं तिरोहितानां मणिप्रकाशादीनामिव प्रसर- णाऽभावात् सर्वस्य भगवदात्मकत्वात् अनुकूलत- यैव भानेन एतत् आनन्दरूपं भवति । (१५) ननु तर्हि इदानी विपशस्त्रादीनि प्रतिकूलानि, च- न्दनकुसुमादीनि अनुकूलानि, काष्ठलोष्टादीनि उ- पेक्षाविषयाणि चैतानि स्वतन्त्राणि सन्तिच किं भान्ति इति चेत्, कर्मदेहाऽऽत्माभिमानादिभिः तथा भासन्ते, न स्वभावतया, स्वभावयेत्, क. दाचित् अनुक्लानि, चन्दनकुसुमादीनि काला- मनु: २४९९ ·सपशेखरः। न्तरे प्रमिकलानि भान्ति "वस्त्वेकमेव दु.खाय सु- खायेोगमायच । क्रोपायच यत स्तस्मात् वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः । तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्दुःखा- य जायते तदेव कोपायततः प्रसादायच जायते । तस्मात् दुःखात्मकं नास्ति नचकिञ्चित् सुखात्म- कम्" (वि.पु. २१६।४७१४८) इति ऋषिरप्य- वदत् तस्मात् ज्ञानस्य आनन्दत्वमेव स्वभावम् । (४६) एवम्भूत ज्ञानवत्व मात्मानोऽऽनन्दित्वम् । (४७) एव मात्मा ज्ञाता चेत्, “यो विज्ञाने तिष्ठन्" (बृ. ५/७१२२) "विज्ञानं यज्ञ तनुते" (तै. आ०५।१) इति ज्ञानशब्दाभ्यां कुतः कथनमि. तिचेत्, (२।३।१९) ज्ञानकनिरूपणीयः स्वयं प्र- काशश्च भवतीति तथोच्यते, (तस्मात् ज्ञाना न. न्दीच भवति,) (५८) "तेन प्रद्योतेनैप आत्मानिष्कामति"(वृ०६।४।२) इति उत्क्रमणोक्तेः अणुपरिमाणः, (२।३।२०) उत्क्रान्तीत्युक्तिः शरीरवियोग पर्यवसायित्वेनैवेति- चेत्, सा तथाचेत्, "ये वै केचाऽस्मात् लोकात्प्र. यन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति (कौषी०१२) "तस्मात् लोकात् पुन रेत्यस्मै लोकाय कर्मणे" ·तृतीयप्रकरणम् । (पृ. ६।४१६) इत्युक्तप्रकारेण गत्यागती न घटे- यानाम, (२३३२२१) “एषोऽणुरात्मा" (मुण्ड • ३.११९) "वालाप्रशतभागस्य" (श्वे. ११९) इ. त्यादिभिः श्रुतिरेव अणुरिति मुक्तकण्ठ मवदत, (२।३।२३) "हृदि ह्ययमात्मा' (प्रश्नो६३१६) "हृयन्तज्योतिः' (बृ.३१६६७) इत्युक्त्या अस्स स्थिति हृदयप्रदेशे, (२१३२५) आत्मा अणुहूं- दयप्रदेशे वर्तते चेत्, तदा पाणिपादादिपु सुखदुः- खानुभवौ ज्ञानाव्याप्त्या घटेते, (२।३।२६) (१९) आत्मानश्च अनेके । (1.) सुख दुःखेच्छारेपादि नियतया देहभेदेन,(अन्न: करणभेदेन,) एतानि नियतानि भवन्तीतिवेत, (शङ्करपक्षः) तर्हि, सौभरि शरीरेऽपि एतानि नि. यतानि भवेयुः देहभेदः, (अन्तःकरणमेदम.) सुखादि भेदस्प यदि न हेतुः, तदा जन्मान्तरानु- भून मस्मिन् जन्मनिन किं स्मरेत इतिचेत, अ- स्मरणं संस्कारम्याऽनुहाहा, नाशाद्वा, (तर्हि श. रीरान्तरे सुखदुःखस्मृत्यादिअमावाश योरन्यत- ररस्पात इनिचेत, (तस्मिन्नपि) एकशरीरऽपि स्मृति ने पटते, एकमेव, [अन्धवधिरादि व्यवस्था, नि.

·तपशेखर पमसृष्टिश्च नघटेयाताम्, इति (ङ)पा०] बन्ध- मोक्षव्यवस्था, शिष्याऽऽचार्यव्यवस्था, विषमसृष्टिश्च न घटेत, वैषम्य नैपुण्यौ च प्रसज्येताम, (सू. २१११३४) “नित्यो नित्यानाम्' (श्वे०६।१३) इति श्रुतिरपि अवदत, इयं श्रुति रौपाधिकभेदं वदति, अन्यथा जीवाऽद्वैत (प्रतिपादक) श्रुति- भि बिरुन्ध्यात्, इति न वक्तुं शक्यते, (नवक्त- व्यम् प०)तत्रोक्तं, मकाराऽद्वैतम,(इत्यर्थः . पा) "सदा पश्यन्ति"(साम० सं उत्त.१८१५) "मम साधर्म्य मागताः" (गी०१४१२) इति मो- क्षदशायामपि भेदोक्तः न भेद औपाधिकः तस्मा- त् आत्मानः अनेक इति सिद्धम् । (५१) "आत्मा शुद्धः" (वि.पु०२१३१६६) "ज्ञान- मयोऽमल:" (वि.पु.६१५/७) "ज्योति चल- ति" (तै उप०११४१) इत्युक्तप्रकारेण एते प- रिशुद्धाः। (५२) "यस्याऽस्मि, योऽहमस्मि" (यजु आर.१७ ४७) ब्रह्माऽहमस्मि" (०११४१) "दासभूताः पनपभ्याल्पाने [.प्र ४९-या "मनादेत, जीपालन शाखमतिपार मतांग्रषि"मिस्मादिमोकर ·हनीपमकरणम। (पाश्चरात्रे) कृष्णस्य हि कृते (भार सभा. ३८।२३) इत्युक्त्या एते भगवच्छेषभूताः । (२३) “यस्याऽऽत्मा शरीरम्' (माध्यन्दिनशा.) "पू: प्राणिनः" (आपस्तम्बध०१ खं) “तत्सर्व वै हर स्तनुः” (विपु. १।२२।८६) “तानि सर्वाणि तद्पुः" (वि.पु०११२२१८५) "अपरेय मित- स्वन्याम्" (गी०७१५) इत्युक्त्या इदश्च शेषत्वं शरीरतया भवति। (५४) तथा चैवं आत्मानः(१), देहे(१)न्द्रिय(२) म- नः(३) प्राण(४) धी(५)भ्याविलक्षणाः, स्वयं- प्रकाशः(१), आनन्दरूपाः(३), ज्ञानाऽऽनन्दा- ऽश्रयभूताः(१), निस्याः(५), अणवः(६), परि- शुद्धाः(७), भगवत् शेषभूतान(८) भवन्ति । तृतीयप्रकरणम् समाप्तम् । १हाणपतति रुष्णस्पषभूमि हखशगत "तिमानापारमापन.[४] ·चतुर्थप्रकरणम् । . (१) तेषां परुषार्थः, "तं यथा" (मुद्गलोप०३) इ. त्यादि,"स्वनरूपेणाऽभिनिष्पद्यते"(छा०८३४) इत्युक्तप्रकारण स्वरूपाऽविर्भावपूर्वकं, (४१४१) नित्य निदोप निस्सीमा ऽऽन्दकं, सविभूतिफ सम• स्तकल्याण गुणात्मक परमात्म याथात्म्याऽनुभ- बजनित प्रीतिकारित कैङ्कयम् । (२) ननु, कैर्य दुःखरूपं लोके पश्यामः, “सेवा श्व- वृत्तिः व्याख्याता तस्मा त्ता परिवर्जयेत्" (म- नु०४१६) इति निषिद्धश्च भवति, कथन्तस्य पुरु- पार्थत्वम् इतिचेत्, लोके कैर्याणि सर्वाण्यपि ना- पुरुषार्थानि, प्रियतमविषपे, (कैङ्कय॑स्य) पुरुषार्थ- तया दृश्यमानत्वात्, “सेवा श्ववृत्ति" रिति नि- पिडा इतरंसवा, इममपुरुषार्थ मित्सयमंशो धर्मि- ग्राहक प्रमाणेन बाधितः, तत्पुरुषार्थत्वहेतुः, पा पारब्धम्, "पुण्यापे विधूय' (मुण्डो-३।२।३) स्युक्तखात् नेयं पापकार्यम्, स्वस्वरूपं यादृशप्र- कार मनुसन्धते, तदनुरूपो भवति, (इम) पुरु- ·चतुर्थप्रकरणम् । षार्थ(म्) इति सुरनरतिर्यगादिषु पश्यामः, तस्मात् मुक्तोऽपि स्वं शेषत्वेन अनुसन्धत्त इति कैङ्कर्य- स्यैव पुरुषार्थः, तद्व्यतिरिक्त मपुरुषार्थ भवति । (१) देहादि विलक्षणत्वेन शब्दाद्यनुभवा न पुरुषार्थः, (चार्वाका) (४) परतन्खत्वेन स्वानुभवमात्रं न पुरुषार्थः, (कैवल्यम्) (५) स्वरूपस्य नित्यत्वेन स्वरूपोच्छेदनं न पुरुषार्थः, (सौगतादयः) (६) नित्यज्ञानादि गुणकलेन वैशेषिकज्ञानादिगुणवि. नाशौ न पुरुषार्थः, (नैयायिकादयः) (७) ननु, सुखञ्चत् दुःखमिश्र विनान तिष्ठति, इति वि- पसम्पृक्ताऽभवत् साज्यमिति न वक्तुं शक्यते, मोक्षसुखस्य, “नरोगम् नोतदुःखम्" (छा०७) २६॥२) इति दुःखमित्रत्वाऽभावात्, दुःखनि- त्ति पुरुषार्थों भवेत्, सुखरूपत्याभावात्, तर्हि, दुः. खनिवृत्ती यत्नो न भवेदिति चेत्, दुःखस्याऽपि प्रतिकूलत्वेन भवेत्, सुखादपि दुःखनिवृत्तिरेत्र पु- रुपार्य इति यदि उच्यते, तदा दुःखमिश्रसुखसा- धने स्वाऽवरोहणं न घटेत । (८) अविद्या निवृचिरेव मोक्षः, इति पक्षोऽप्यनुपपना, , ·समवशेख (शङ्करः) तस्य सुखरूपत्वाऽभावात्, सुखसाधन• मिति वक्तुं न शक्यते, ब्रह्मणः सुखाऽनङ्गीका- रात्, सुखाऽङ्गीकारे ब्रह्म सविशेष भवेत् । (५) उपाधिषियोगो, मोक्ष इति पक्षोऽ (मास्करः)पि नक्षमते, सुखरूपत्वाऽभावात्, तिरोहितसुखस्य (स्वरूपस्य पा.) प्रकाश इति यदि उच्यते, तदा जीवसुखस्य प्रकाशा, उत परसुखस्य प्रकाशः, जीव सुखस्य प्रकाश इति न शक्यते वक्तुम्, जीवस्य नाशात्, परसुखस्यप्रकाश इत्यपि नवक्तुं शक्यते, तस्य तिरोधानाऽभावात्, उपाधिप्रदेशे सुखं तिरोहित मिति यद्युच्यते, तदा सर्वज्ञ न भवेत् । (१०) न स्वाभाविक भेदाभेदपक्षेऽ(यादवप्रकाशः)पि मोक्षः पुरुषार्थः, मुक्तस्य बहेन भेदसहावा- त्, वइदुःखस्य मुक्तस्याऽप्राप्तः, ईश्वरस्य जीवे- वेनाऽभेदसहावात्, ईश्वरो जीवदुःखं स्वदुःखत्वे. नाऽनुसन्धाय सत्यसङ्कल्पत्वेन स्वयमेव निवारयेत्, तस्मात् आत्मनो मोक्षोपाया वरोहणे माभूत, स- सर्वमुक्तिप्रसङ्गश्च । (११) तस्मात् निर्दोष निरतिशयाऽऽनन्दरूप परमात्म .

·चतुर्गप्रकरणम् । कैङ्कर्ष मेत्र मोक्षः (स्वमत०) (१२) "तं यथा यथो पासते तथैव भवति" (मुग्रलो- १०३) “पृथक् आत्मानं प्रेरितारश्च मला जु- एस्तत स्तनाऽमृतत्वमति" (श्वे०१६) "एतत् साम गायन आस्ते" (ते भू०१०१५) "किङ्करा मम ते नित्यं भवन्ति निरुपद्रवाः" (परमसं.) "आगच्छ वत्स भदन्ते पुण्डरूकमहामते (मद्रूप. धारि नित्यात्मा मम पारिष दाश्रयः)" (नारसिं. पु०६४।११६) इत्यादीनि प्रमाणानि अनन्तानि । २३), ननु, "ब्रह्म देद ब्रह्मैव भवति'' (मुण्डो० ३।२।९) “यत्र स्वस्य सर्व मात्मैवा मूत्" (बृ० ६।५।१५) "विभेदजनके ज्ञान नाश मात्यन्तिकहते । आ- स्मनो ब्रह्मणो भेद मसन्तइः करिष्यति' (दर्श- नाप०४, वि.पु०६७१९४) परमात्मना भत्र- खभेदी" (वि.पु०६।७।९३) इत्यादिमिमोक्ष- शायाम् ऐक्यकथेनसति कैवर्यघटनप्रकारः कथ- मिति चेत्, परमात्माऽऽत्मनो योगः परमार्थ इ. तीप्यते । मिथ्येतदन्यत् द्रव्यं हि नैति तद्दन्यता गतः" (वि.पु०२।१४।२७) इत्युक्तमकारण है- यप्रतिभटवस्तुनो, ईययोग्यवस्तुनौक्यकथनम् ·तत्वशेखरः। व्याहतम, ऐक्यस्वीकारे, "आत्मभावं नयत्येनं तद्ब्रह्म ध्यायिनं मुने । विकार्य मात्मनः शक्या लोहमाकर्षको यथा' (वि०९०६।०३०) "नि- रञ्जनः परमं साम्यमुपैति (मुण्डो० ३।१३) “मम साधर्म्य मागताः” (गी०१४।२) "तत् भावभाव मापन्नः” (वि.पु.६७१९३) इत्युक्तपरमात्म सा- धर्म्य न घटत, (सू०भा०१।१।१) "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" (मुण्डो० ३।२।९)इत्यत्रोक्तं साध- म्यम्, (११११) "विष्णुरेव भूत्वे"त्यत्रे (यज- पि.) व "एवे"ति एतदिवेति भूत्वा(कृत्वा) "ब्रह्म इव भवतीत्यर्थः अवधारणार्थकस्त्रेऽपि अयमेवा- ऽर्थः, “यत्र त्वस्ये"ति अन सर्व परमात्मप्रकार- भूतमिति, साक्षात्कारप्रकारं वदति, "विभेदजन- क""परमात्मना । भवत्यभेदी त्यत्र देवादिरूप. भेदो नास्तीत्यर्थः "देवादिदे विध्वस्ते" (वि. पु०२।१४।३३) इतीदं कण्ठोक्तम्, (111) (१४) ननु, किङ्करयेत् “स स्वराङ्भवति" (छा०७ २५/२) इत्युक्त स्वातन्त्र्यघटनप्रकारः कथमिति- चेत्, स्वराडि"त्यस्य कर्मवश्यो न भवति इत्यर्थः, एवश्चत्, “साम्यघटनप्रकारः, कथमिति चेत्, “सा- ·चतुर्थपकरण। म्यम्भोगमात्रे, (२१) सायुज्यमुक्त्युक्तिश्च अस्पैवम्, न सर्वधासाधर्म्यम्, जगद्व्यापाराऽभा- वात्, (४१६/१७) जगन्नियमनादीनि न सन्ति- चेत्, भोगसाम्यघटनप्रकारः कथमिति चेत्, ते- पामुभयोरपि साम्येन अनुकूलतया प्रकाशनात् घटते, "अशरीरं वा वसन्तं न प्रियाऽप्रिये स्पृ- शतः" (छा०८११२।१) इत्युक्तप्रकारेण शरीर- शून्यस्य कैड्वर्य न घटत इति चेत्, (४।४।१०) "सएकधाभवति, द्विधाभवति" (छा०७१२६२) इति स शरीर इति कथनात् घटने,(४।४।११।१३) (अनेन सशरीरत्वं सिद्धम् पा. .)"अशरीरम्"इनि कर्मकृतशरीरमस्य नेत्यर्थः, “न ह वै शरीरस्य सतः प्रियाऽप्रिययोरपहतिरस्ति" (छ।०८।१२।१) इति, शरीरविशिष्ट श्वेत्. सुखदुःखे किं न भ- वत इति चेत्, तत्रोक्तं कर्मकृतशररिम, शरीरश्चे- त् कर्मकृतमेव भवतीति वक्तुं न दाक्पते, भग- वत् विग्रहस्य कर्मकृतस्याऽभागत, तस्य सर्वश- क्तित्वेन, सत्यसङ्कल्पत्वेन ताशशरीर सम्भवेऽपि अस्य तन्न घटत इति न वक्तव्यम्, तत् सङ्कल्पन अस्याऽपि तदघटनात, “सहलगदेवाऽस्य पितरः :

·तत्वोखरः समुत्तिष्ठन्ति" (छा०८२११) इति, सत्यसङ्कल्स- त्वेन कथनात् अस्य सङ्कल्पादपि शरीरं घटते (सू० ९) अनेन स शरीरत्व मपि सिहम्, ईश्वर- स्य सत्यसङ्कल्पत्वेन पुनरावृत्तिरपि घटेतेति चेत्, (तन्न घटने.पा.) “नियोहि ज्ञानिनोऽत्यर्थम्" (गी०७१७) “स महात्मा सुदुर्लभः" (गी. ७१९) इति वक्तुरीश्वरस्पैतत्संसरणाऽघटनात्, संसारहेतुभूतकर्मणां निरवशेषनिवृत्ते(च), "नव (स) पुनरावर्त्तते" (छा०८११५.१) "इमं मा- नवमावर्त नावर्तन्ते" (छा०४१५१६) “मा- मुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नु- वन्ति महात्मानः संसिद्धि परमाङ्गतिम्" (गी. ११५) “मा मुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्य- ते" (गी० ८1१६) इत्युक्तेश, पुनरावृत्तिप्रसन एव नास्ति (१।४।२२ सूत्रार्थः) । (१५) तस्मात सविभूतिकसमस्तकल्याणगुणावकप- रमात्मयाथात्म्याऽनुभवजनितप्रीतिकारितकैर्यमेव (परमः) पुरुषार्थः । (१६) एतत्पुरुषार्थस्य प्रतिबन्धकः सन, एवं परमा- स्मयाथात्म्याऽनुभवेन, निरतिशयाऽऽनन्दयोग्य अ- ·चतुर्थप्रकरणप। ६१ रमा, ईश्वरीयस्त्ररूपरूपगुण विभूतिचेष्टतानि, स्व- स्वरूपयाथात्म्यञ्च अज्ञात्वा, स्वस्वरूपविपरीतेषु क्षणक्षरणस्वभावत्वादि(हेय)धर्मविशिष्टंप, नानावि- धदेहेषु आत्मबुद्धिं कृत्वा, दहानुबन्धिनो भग- वदीयाश्च सन्तो गृहक्षेत्ररामादीन् आत्मीयान, तान् भगवदीयत्वाऽऽकारेण बिना, स्वातन्त्र्येण भोग्यांश्च ज्ञात्वा तल्लाभाऽनुकूलेषु राग(:) तत्प्र- तिकूलेप द्वेषञ्च कृत्वा, (विधाय ङ. पा.) तल्लाभसाधनेषु परस्तोत्रपरहिंसादेवतान्तरभज- नेषु अन्वीय, तेन नानाविधशरीराणि परिगृह्य वा- ल्ययौवनवार्धक्यादि अवस्थासु, आध्यात्मिकादि. तापवयतप्तः, मरणदशायां याम्यकिङ्करपीडितः, दुःखेन शरिराणि विहाय, यातनाशरीरेषु प्रविश्य, रौरवादि.नरकान् गत्वा, नानाविधदुःखान अ- नुभूय, धूमराव्यपरपक्षदक्षिणाऽयन पितृलोका- काशचन्द्रक्रमेण उपरितनलोकेषु गल्या, किदर्शननैरन्तयेणाऽधिकदुःखाऽनुभवेन, असुर- राक्षसपीडया, पतनभयेन च दुःखबहुलानि सुखा. नि अनुभूय, धुपर्जन्यपृथिवीपुरुषयोपित्स्थानेषना- नाविभदुःखानि चक्रनमिक्रमेण यथाऽनुभवति तथा नार- ·तत्वोसरः समुत्तिष्ठन्ति" (छा० ८।२।१) इति, सत्यसङ्कल्स- वेन कथनात् अस्य सङ्कल्पादपि शरीरं घटते (सू० ४८१९) अनेन स शरीरस्व मपि सिद्धम्, ईश्वर- स्य सत्यसङ्कल्पत्वेन पुनरावृत्तिरपि घटेतेति चेत्, (तन्न घटने पा०) "प्रियोहि ज्ञानिनोऽत्यर्थम्" (गी०७११७) “स महात्मा सुदुर्लभः" (गी. १९) इति वक्तुरीश्वरस्यैतत्संसरणाऽघटनात्, संसारहेतुभूतकर्मणां निरवशेषनिवृचे(ब), "नच (स) पुनरावर्त्तते" (छा०८११५.१) “इमं मा- नवमावर्त नावर्तन्ते' (ला०४१५१६) "मा- मुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नु वन्ति महात्मानः संसिहि परमाङ्गतिम्" (गी. ८१५) “मा मुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्य- ते" (गी. ८1१६) इत्युक्तेन, पुनरावृत्तिप्रसा एव नास्ति (४।४।२२ सूत्रार्थः)। (१५) तस्मात सविभूतिकसमस्तकरयाणगुणात्वकप- रमात्मयाथात्म्याऽनुभवजनितप्रीतिकारितकैङ्कर्यमेव (परमः) पुरुषार्थः। (१६) एतत्पुरुषार्थस्य प्रतिबन्धकः सन्, एवं परमा- त्मयाथात्म्याऽनुभवेन, निरतिशयाऽऽनन्दयोग्य अ.

·, चतुर्थप्रकरणम। रमा, ईश्वरीयस्वरूपरूपगुण विमूतिचेष्टतानि, स्व- स्वरूपयाथात्म्यञ्च अज्ञात्वा, स्वस्वरूपविपरीतेप क्षणक्षरणस्वभावत्वादि(हेय)धर्मविशिष्टेष, नानाबि- धदेहेषु आत्मबुद्धिं कृत्वा, देहानुबन्धिनो भग- वदीयाश्च सन्तो गृहक्षेत्ररामादीन् आत्मीयान, तान् भगवदीयत्वाऽऽकारेण विना, स्वातन्त्र्येण भोग्यांश्च ज्ञात्वा तल्लाभाऽनुकूलेषु राग(:) तत्प्र- तिकूलेषु देषञ्च कृत्वा, (विधाय ङ. पा.) तल्लाभसाधनेषु परस्तोत्रपरहिंसांदवतान्तरभज- नेषु अन्वीय, तेन नानाविधशरीराणि परिगृह्य वा- ल्ययौवनवार्धक्यादि अवस्थासु, आध्यात्मिकादि- तापतयतप्तः, मरणदशायां याम्यकिङ्करपीडितः, दुःखेन शरिराणि विहाय, यातनाशरीरेषु प्रविश्य, रौरवादि. नरकान् गत्वा, नानाविधदुःखान् अ- नुभूय, धूमराज्यपरपक्षदक्षिणाऽयन पितृलोका- काशचन्द्रक्रमेण उपरितनलोकेषु गत्वा, नार- किदर्शननैरन्तयेणाऽधिकदुःखाऽनुभवेन, असुर- राक्षसपीडया, पतनभयेन च दुःखबहुलानि सुखा- नि अनुभूय, युपर्जन्यपृथिवीपुरुषयोषित्स्थानेषना- नाविभदुःखानि चक्रनमिक्रमेण यथाऽनुभवति तथा ·. तत्वशेखरः। करोति कर्मसम्बन्धः। (१५) "अनृतेन हि प्रत्यूढाः" (छा० ८१३।२) "तस्मिन् च अन्ये(न्यो) मायया सन्निरुद्धः" (श्व• ९) "मम माया दुरत्यया' (गी० ७।१४) “वरत्व- स्ति किम” (वि० पु. २।१२।४१) “महीघट- त्वम्" (वि० २।१२।४२) "तस्मात् न विज्ञान मृतेऽस्ति किञ्चत्" (वि० २।१२।४३) “ज्ञानं विशुहम्” (वि. २।१२।४४) "सहाब एवम्" ४५) इती श्रुतीतिहासपुराणेपु अ- नृत-माया-[अन्यथात्वम्-नास्ति- असत्यमित्यादि- भिः शब्दैः कथनात् मिथ्याभूतं अज्ञानं बन्धहे- तुः बन्धच मिथ्याभूत इति केचन अभिदधुः, (शं. कराचार्याः) तदनुपपन्नम्, तत्र प्रमाणाऽभावात, अनेकप्रमाणबाधितत्वाच । "अनृत" शब्देन कथ्य- मानं सांसारिकफलहेतुभतं कर्म । ऋतेतर मन- तम् ऋतम् कर्मफलम् "ऋतं पिबन्ती" (कठो० ११३१) इत्युक्त: "एतं ब्रह्म लोकं न विन्दन्ति अनृतेन हि प्रत्यूढाः” (छा• ८३१२) इत्यत "अनृत"मित्युच्यमानं भगवत्प्राप्तिविरोधि कर्म'मा- या" इत्युच्यमाना प्रकृतिः "मायान्तु प्रकृति वि- ·चतुर्थपकरगाम् । .. घात" (श्वे० ४।१०) इत्युक्तेः प्रकृतिर्मायेत्यु. च्यते. विचित्रकार्यकरणात् । “वस्त्वस्ति कि"मि- स्यादिश्लोकैः, विनाशः कथ्यते, न मिथ्यात्वम् मिथ्याभूतञ्चत् शुक्तिकारजनमिव, रज्जुसर्प इव बाधितं भवेत् “मृत्तिकेत्येव सत्यम्” (छा० ६।१- ४) सर्व मे तत् ऋते मन्ये यन्मां वदसि केशव" (गी० १०१४) “कालस्य हि च मृत्योश्च जङ्ग- मस्थावरस्य च । ईशते भगवानेकः सत्यमेतत् ब्रवीमि ते" (भार० उद्या०६७।१२) "सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुदृत्य भुज मुच्यते । वेदशास्त्रात् परं नास्ति न दैवं केशवात् परम्" (नृसिंह पु० १८॥ ३३) इत्यादि प्रमाणैश्च विरुध्येत । तस्मात् बन्धो बन्धहेतुश्च पारमार्थः । (१८) "तत्वमासि" (छा० ६१८७) "अयमात्मा बू. म” (बृ. ६४५) इति ब्रह्मणो जीवस्य च तदात्म्यकथनात् ब्रह्मैव संसरति इति उक्तिरपि असङ्गता, ब्रह्म नित्यनिदोष, समस्तकल्याणगु- णात्मकं, जीवात् विलक्षण, मिति कथयहिः, “अ- पहत पाप्मा" (छा० ८११५) “यः सर्वज्ञः' (मुण्डो० १११११०) "पृथक् आत्मानम्" (श्वे- ·तत्त्वशेखरः। ता. १६) इत्यादिशास्त्रैर्विरोधात्, “तत् त्व मसि" इत्यादि वाक्येषु शरीरशरीरिभावं वदति तरमात्, "तस्मिन् चान्यः" "तयोरन्यः पिप्पलं स्वाचि" (मुण्डो ३३११) "ईश्वर(:) प्रेरितः" इत्युक्उप्रकारेण जीवः संसरति । (१९) इतः परं बन्धनिवृत्त्युपायः, न्यास-त्याग-निक्षेप- शरणागत्यादिशब्दवाच्यं सत्यवचनादिधर्मवत् स- वाऽधिकारं परमात्मप्रपदनम् । (३३.५६) तच भगवदाज्ञातिवर्तननिवृत्ति(:), भगवदानुकूल्य- स- वंशक्तित्वाऽनुसन्धानप्रभृति-सहितः, यान्नाग- भों, विजृम्भरूपज्ञानविशेषः । तत्र ज्ञेयाकार ईश्व- रस्य निरपेक्षसाधनत्वम् ज्ञानाकारो व्यवसायात्म- कत्वम् । एतच्च शास्त्रार्थत्वात् सकृत्कर्तव्यम् “मु. मुक्षुधं शरण महं प्रपद्ये" (श्वे० ६।१८) "त- स्मात् न्यासमेषां तपसामतिरिक्तमाहुः" (ते. ५०) "स्वामेव शरणं प्राप्य" (जित० ११) "अहमस्मि अपराधानाम्" (अहिर्बुध्न सं० ३६- ३४) “अनन्यसाध्ये स्वाभीष्टे" (विष्वक्सेनसं०) “यतु येन कामकामेन' (अहि• सं० ३६।२९) "यानि निश्रयसार्धानि चोदितानि तयासि । तेषां .

·चतुर्थप्रकरणम् । न्तु तपसां न्यासं अतिरिक्तं तपः श्रुतम्" (अहि. सं० ३६.३०) "भव शरणम्" (वि. पु. ३- ७३२) "सकृत् एव प्रपन्नाय" (रामाय० युद्ध० १८१२४) “मामकं शरणंवृज" (गी०१८४६०) इत्यादीनि अत्र प्रमाणानि एतदधिकारिण: परमप्राप्यतृप्णा, प्राप्यान्तरवैतृष्ण्य, भगवदी- दार्यगुणाऽध्यवसायविशिष्टाः, अस्य चाडमाकि- श्चन्यम, अस्य चाऽधकारी प्रपत्त्यनुष्ठानाऽनन्तर- मेव मोक्षो मे भूयात् इति स्थितश्चेत, तदैव फलं भवति, उपायस्य तदैव निष्पत्तेः, "साध्यभक्तिस्तु सा हन्त्री प्रारब्धस्याऽपि भूयसी" (पाञ्चराने) इति प्रारब्धस्याऽपि नाशाच्च । तद्भावदशा- याम्, “मा शुचः” इत्युक्तिर्न घटते, एवमास- त्यामपि केपाश्चित् स्थितिः ईश्वरेच्छया, तस्य प्र- योजनम् संसारिसंरक्षणविग्रहाऽनुभवप्रभृत्तिका. नि, प्रपत्त्युत्तरकालेऽपि संसारे सङ्गाऽनुवृत्तिश्चेत् सङ्गनिवृत्तिपर्यन्तं स्थापयति, तर्हि दुःखांशापनो- दनाभावः किं निबन्धन इति चेत्, ईश्वरस्य हित. परत्वेन वैराग्यजननार्थ स्थापयति । (२०) इदञ्च न स्वातत्र्येणैत्र कार्यकारणमिति, किन्तु ९ ·तत्वशेखरः । . भक्तियोगमुत्पाद्य कार्य करोति, भक्तिश्च, "भ- क्त्या त्वनन्यया" (गी०१११५४) "यं एव एप वृणुते' (मुण्ड ०३।२।३) “भजतां प्रीतिपूर्वकम्" (गी०१०१०) "प्रियो हि ज्ञानिनः" (गी०७ १७) इत्युक्तप्रकारेण, स्मर्तव्यविषयस्य प्रियत- मत्वेन स्वयमपि अत्यर्थप्रियो, भावनाप्रकण, "तस्मिन् दृष्टे'' (मुण्ड ०।२।२१५) "आत्मा या अरे द्रष्टव्यः" (वृ०६/५/६] इत्युक्तप्रकारेण प्रत्य- क्षसमानाकारः, "धुवा स्मृतिः" (छा०८।२६।२) इत्युक्तप्रकारेणाऽविच्छिन्नस्मृतिरूपच ध्यानविशे- पः। (ब० सू०४।१।१) इञ्च प्रतिदिनमभ्या- साऽतिशयेन । “स खलु एवं वर्तयन् यावदा- युपम् ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते'' (छ।०८।१५।१) इत्युक्तप्रकारेण आप्रयाणमननुवृत्ता चेत्, कार्य- कारिणी न भवति । (४११।१२) एवं भूतध्यान- निप्पत्तिः, "यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति” (वृ०६४।२२) “यज्ञदानतपः- कर्म न त्याज्यम्" (गी०१८५) "स्वकर्मणा तग. भ्यर्य" (गी० १८१४६) इत्युक्तप्रकारेण भगव- समाराधनरूपेण, फलाऽभिसन्धिविधुरण, नित्य- ·चतुर्थपकरणम् । नैमित्तिककर्माऽनुष्ठानेन, "शान्तो दान्त उपरत- स्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा आत्मन्येव आत्मानं पश्येत्' (बृ. ६।४।२३) इत्युक्तशमदमादिभि- थ। (३।४।२६।२७) [अनेन] उक्तकाऽ- नुष्ठानेन, “धर्मेण पापमपनुदत्ति" (तै०५० अनु०) इत्युक्तरीत्या पुण्यपापे नश्यतः, तेन रजस्तमसो मस्त(नत)शिरसोः सत्वमुद्भूतं भवति, तेन ध्यान निष्पन्नं भवति, (३।४१३५) (२१) एवमव्यवहितं व्यवहितञ्च परमात्मप्रपदनमेव प्रतिबन्धकनिवर्तकम् । (२२) केचन, "तत् त्वमस्या"दिवाक्यंजन्यवाक्यार्थ- ज्ञानमेव उपायमाहुः, (शङ्कराचार्याः) तत् अनु- पपन्नम्, ध्यानादिविधीनां वैय्यर्थ्यप्रसङ्गात, अन- न्तरं मुक्तत्वप्रसङ्गान्च, मुक्तश्चेत् अस्य सुखदुः- खाऽनुभवो न भवेत्, ज्ञान(मात्र)मविधेयमपि भवेत् । (२३) (केकय)जनकादीनाम् कर्मनिष्ठत्वात्, “कुर्वन्ने- वेह कर्माणि जिजीविपेत् शतं समाः" (ईशावा. २) इति यावजीवं कर्माऽनुष्ठानकथनाच्च क- #व पुरुषार्थसाधकम्, तस्य च कर्मणो ऽनुष्ठा- ·१८ तत्वशेखरः। नदशायाम्, देहातिरिक्तस्य आत्मनो ज्ञेयत्वात्, ज्ञानं तदङ्गमिति केचन अभिदधुः, (भाप्रमा- करादयः) (३।४।७) तत् अप्यनुपपन्नम्, (३- ४८) "किमर्थ वयं यक्ष्यामहे" इति ज्ञानवतः क. मत्यागदर्शनात्, (३।४।९) अग्निहोत्रदर्शपौर्ण- गासादिशून्यानाम्, ऊर्ध्वरेतसां, ब्रह्मनिष्ठोत्पत्तेः, (३।४।१७) "किं प्रजया करिष्याम" (वृ०)इति विरक्तस्य गाईस्थ्यत्यागसद्भावात, (३।४।१५) "क्षीयन्ते चाऽस्य कर्माणि" (मुण्ड० २१२१५)इति ' विधया पुण्यपापयोनीशोत्पत्तेच, (६) वि- द्यायाः कर्माङ्गत्वाऽभावात् । विद्यानिष्ठः कर्माऽनु- तिष्ठति इत्येतत् किमिति चेत्, विद्याम्प्रति क- मणोऽङ्गत्वात् अनुतिष्ठति, यावञ्जीवकर्माऽनुष्ठा- नकथनञ्च अविरक्तानाम्, (३।४।१७भा०) (२४) ज्ञानकर्मसमुच्चय उपाय इति पक्षोऽप्यनुप- पन्ना, (यादवप्रकाशः) "अविद्यया मृत्यु तीर्वा" (ईशा०११)"यज्ञेन दानेने"ति कर्मणो ज्ञान- (विद्या)विशेषत्वेन विनियोगात् । (२५) ननु प्रपत्तिः स्वतन्त्रोपायचेत्, "नान्यः पन्था" (श्वे० ३१८) इति भक्ति रिना उपायो नास्तीत्य- ·चतुर्पकरण। ६९ नेन किं न विरुध्येतेति चेत्, प्रपत्तेरपि ज्ञान- विशेषत्वेन न विरुध्येत, गुरु लध्वार्विकल्पघ- टनप्रकारः कथमिति चेत्, “उपायः सुकरः सोऽयं दुष्करश्च मतोममे"(विष्वक्०सं०)ति अ- ध्यवसायगौरवेण प्रपत्तरपि गुरुत्वात् घटते, ल- घुवे ऽपि भक्त्यनेषु कर्मसु (कर्तव्येषु कर्मसु) शा- खाभेदेन, वर्णाश्रमभेदेन च गुरुलघूपाय(घुभाव) सहावेऽपि विकल्पघटनमिवाऽन्नाऽपि विकल्पो घटते, उपायान्तरनिषेधः, गुरुलघुविकल्पी], अ- ङ्गाऽङ्गिभावः, विषयभेदश्च, अधिकारिभेदप्रभृति- तो घटेत । (२६) (१)अखिलभुवनजन्मस्थेमभङ्गादिलीलस्य, विधि- शिवशतमखप्रमुखनिखिलदेवतानिर्वाहकस्य,- (प्रथमप्रकरणस्पार्थः संक्षिप्तः) (२) मुमुक्षूपास्यस्य, मोक्षपदस्य, श्रीमन्नारायणस्य- (२ प्रकरण.) (३) देहेन्द्रियादिविलक्षणाः, सर्वेऽप्यात्मानः, स- र्वप्रकारपरतन्त्राः । (३ प्रकर०) (e) तेषां स्वरूपाऽनुगुणपुरुषार्थः, सकलबाह्यकु- दृष्टिदृष्टमोक्षविलक्षणपरमात्मकैकार्यम्, तत् प्र-

·तत्त्वशेखरः।
,
तिबन्ध की भूतानाल्पाचितानन्ताज्ञातिलहन
जनितभगवन्निग्रह]निबर्हणोपायः, निखिलज-
न्तुजातशरण्य,श्रीमन्नारायणचरणारविन्दशर-
णागतिः, इति ज्ञानम् (विशेपः) तत्त्वज्ञानं
भवति, ( प्रक)
इति श्रीरामानुजसिद्धान्तसारार्थनिर्णयसमर्थ-
श्रीभगवल्लोकाचार्यकृतिषु अष्ठादशरहस्येषु,
तत्वशेखरनामाऽयं ग्रन्थः समाप्तः ।
प्राप्यभूतपरब्रह्माद्यर्थपञ्चकनिर्णयः ।
तत्वशेखरनामाऽयं लोकाचार्येण दर्शितः (ख)।
सर्वजनरक्षणेच्छुः समकृत यस्तत्वशेखरग्रन्थम् ।
तद्भुवनदेशिकश्रीचरणद्वन्द्वं सदैव शरणम्मे(ङ) ।।
भवार्णवनिमग्नाय प्लवरूपमिदं कृतम् ।
लोकार्येण महार्यन्तं भजामि वरदांशजम् ॥
१ मुमुक्षुप्पडि (१) प्रमेयशेखरम् ॥ ६ ॥ नपरतमाला ॥ ११ ॥
तानिप्रणवः ॥ १६ ॥ हत्यत्रयम् । (२) प्रपनपरित्राम॥७॥
पारच्छिप्पडि ॥ १२ ॥. "पम् ॥ १७॥.. अपशप (1)
समnen दिहि १३॥ श्रीधधनभूषणम् ॥ ४ ॥
मंमारमानाज्यम् ॥ ९॥ धियःपनियां ॥१४॥ "चरमम् ॥man
अरिदिनयषिधसम्यन्यासस्यशेयरम्॥१५॥

·शुद्धाऽशुद्धपत्रिका । , २२ स्वम् पृष्टम् पतिः अशुदम् ६ १ शातपथ- शतपय १४ "उन्मत्तवत्" इत्यस्याध: शिवपुराणऽपि सनरकु-सं०३० इति टिप्पण्यपेक्षिता। १७ शात- शत- स्त्वम् हत ९ १८ (रुद) १० १४ इत्युक्तरीखाभगवतो हुङ्का इत्याद्युक्तरीत्या तहस्तगत धनु. रेण रचनभ्य बाणं सन्धातुमपि अ- शक , "तदा तु जृम्भितं शैव- धनुर्भीमपराक्रमम् । हुड्डा- रेण महादेव स्तम्भिता स्थानित लोचनः (गमा या०७५-१८) इत्युक्तरीत्या भगवतो हुद्वारेण. १२८ तच्छिम तच्छम १४९ विधयत्ते विधते विष्णुधर्म इत्यनन्तर मुपरिपर विवाक्यानि(मार्फपडेये)स्या- दीनि पठितम्यानि १९ १३ सर्वेश्वरम सर्वेश्वरम् अद्वैः। शिवपु० घायुसं० तर०९-२. २८७ "निर्धरिताच" शिवपुग्धर्मसं-७-२०१ २९१७ मदात्मानः महात्मानः १९ भद्रभवन्ती मवन्ती ३०१ काख पद्रमकास्त १५२०" , ·पृष्टः पतिः अशुद्धम् १९ त्रिपुण्ड ३४ १९ यत् देतत् ३५१५ पृष्टः २१ घोषि ३६ ५ न प्रमातु. ३८५ शेयो हमर्थस्य महि ३९४ नयधदेत ६ उपलल ७ पाय ४६ १३ भवति ४९३ प्ररणे ५१९ ज्ञानाव्याप्त्य ५२६ (प्रतिपाद) ५६१५ जीवेवेन १९ स सर्व ६७१६ फयेन शुद्धम् त्रिपुण्ड पदेतत पृऐ ऐपि घायुपु० उत्तर० ३६-९५ से अहमर्थस्येप वि न घटते उपल- , . भवति प्रकारणे ज्ञानव्याप्त्या प्रतिपादक] जीवन सर्व कपने अस्यैव , ५२१ उपत्युक्ति रस्युक्तिः २ अस्यैवम् ६१ १ विभूति विभूति ५ क्षेत्रराम क्षेत्रा राम ६२७ किश्चत किश्चित् ६३ १६ तदात्म्य तादात्म्य ६४४ "ईश्वरभेरितः" शिवपुवायुसं-पूर्वा०४ ६३ अन्यदपि क्षेयम् सुजना ·श्रीह्यग्रीवाय नमः। नमः परमर्षिभ्यः। कुमारवेदान्ताचार्यश्रीपद्वरदगुरुविरचितः तत्त्वत्रयचुलुकसंग्रहः । प्रथमप्रकरणम्। श्रीमत्वय्यन्तसिद्धान्तगुरुपुत्रेण वर्ण्यते । सत्वोचरप्रसादार्थ तत्वत्रयनिरूपणम् ॥१॥ पतिपतिमननिष्टान्पामुनार्यप्रवन्धैः रधिगतपरमार्थानातिकान मीणयिष्पन् । चिदचिदधिपतीनां चिन्तनाय प्रवन्धं म्यतनुत वरदार्यः सर्वतन्त्र स्वतन्त्रः ॥२॥ श्रीमतो नारायणस्य चरणापापत्वेनोपेपत्वेन चापि- गच्छता ममं प्रकृत्यात्मभ्रमादिनित्य तत्वत्रयनिरूपणं क- व्यमेव । तत्त्वत्रपमिति भचेतनद्रव्यं भीष इश्वरश्चेति क- स्यते ॥ तत्र तत्वमिति प्रामाणिक वस्त्रभिधीयते । तच विविध द्रव्यमद्रव्यं चेति । द्रव्यं च पुनर्देधा विभज्यते । जडानडमे- दाद । जडं पुनरव्यक्तं काल इति द्वेधा भवति । अजदं तु म. सक परा चेति द्विविध भवति । भसम्वस्तु च जीव ईश्वर- श्चेति द्विविधम् । पराग्वस्तु धर्मभृतज्ञानं निसविभूतिरिति म. कारद्वविध्यमनुभवति । एवं विभकाव्यपदार्थदर्यान्तरं स. मद्रव्यमिति परस्परविभागः । तत्राद्रव्यं दशविधं सतं र. जस्तप शन्दस्पर्शरूपरसगन्धाः संयोगः शक्तिरिति । तया चा- व्यक्तकाकजीवेश्वरनियविभूतिधर्मभृतज्ञानानि द्रव्यरूपेण पद ·अद्रव्यमेकमिति सप्तमकारतयानुमन्येये प्रामाणिक पदार्य सं. ग्रहरूपेण तत्तत्रपारमना गर्वमप्यनुमन्धीयते मनीषिषिः । गत सनस्यापि पदार्थस्य तत्तत्रयान्तर्भावात(व:) । अत्र निम्पविभुने. स्तेजोरूपमातत्वमेव न पुनः स्वयंप्रकाशवांगत्येकदेशिना १. न्याः । सर्चमप्पेनदुक्तमाचार्यः "द्रव्याद्रव्यमभेदान्मितमु. भयविधं तद्विदस्तत्त्वमाहुर्द्रव्य द्वेषा विभक्त जडमगड- मिनि माच्यमन्पक्तकाली। अन्त्य प्रत्यर पराव प्रथम- मुभयथा तर जीवेशभेदानित्या भूतिर्मतिश्चेत्यपरगिह जडा- मादिगा केचिदाहु" ॥ गादीनां लक्षणं तैरेप हि निरणा. पि “तर द्रव्ग दशावत प्रकृतिरिह गुणः सत्त्वपूरपंता कालो- दायाकृतिः स्यादणुरवगतिमान जीव ईशोऽन्य मारमा । समो- क्ता निसात स्त्रिगुणाममाघका मत्सयुक्ता तर्थव शातु यार- भागो गतिगित कथित मंग्रहाद्रव्यरक्षा" ॥ तत्राचेतन नाग ज्ञानतरहिन वस्तु । एतस्याचेतनस्य व्यापारमद्भावपि शा. वृत्ताभावान पुद्धिपूर्वकात्तिलक्षण कर्तृव मोक्तृत्व च न विते । अचेतनद्रव्य त्रिगुण कालः शुद्धमचमिति त्रिप्रसारण ) धर्मभूतज्ञानस्य रिगुणवदचेतनत्वे मयपि चेतननिरुपण तदि- रोपणापा निरूपगीपत्वात् एनेपा जयाणा निरूपणस्य मयो- जनानिशगमनावा चैतानि त्रीपेच विभज्य दर्शयन्ति सन्तः । तर निगुणानरूपण पशिकविवेकादाघुपयुज्यते । कालनि- पगा पुनरैश्वर्वादीनामनित्यत्वाध्यकमाये कालानधीनरुपा- धावशेषगाार्थनाय कालोचितकर्तव्यविशेपस्य पचाफाल घि. तनायागप्युपयुज्यते । शुद्धमत्तस्य निरुपण तु मापमापकभू नपरम पुरुपविशिष्टाकावेदने विशेषणविषयत्तेन निविशते । तत्र गुगा सत्वरजस्तमोरूपगुण नयाश्रयभुत द्रव्यम ·कर्गवणानां भगवतः स्वरूपतिरोधानादिकं करोति ॥ स- सादित्रिषु गुगोपु सस्त्र प्रकाशादिहेतुर्गुणविशेषः । एतच्च सत्तं कपांचिदयन्तातिशयितं सन्मोक्षोपयुक्तं भवति । रजन्तु रागदुःखादिहेतुर्गुणविशेषः । तमस्तु पुनः ममादालस्यनिद्रा हेतुः । नियनकालभूनस्वतन्त्रसङ्कल्पविशेपेण त्रयाणामपि गुणानां साम्य ३ मलयः । एकशरीरावस्थितनातपित्तकफरन् । तेपामु- दाभिषवादिभेदेन वैषम्ये महदादिसाय।। एतेपु पम्यमनन्न- मकारम् ।। परस्परसमरूप(सरूप)गुणश्याश्रयभूत द्रव्य मकृतिरि- ति। अन"त्रिगुण तजग योनिरनादिनभवाप्ययम । अचेतना प- रार्था च नित्या मतताप्रक्रिया ॥ निगुगा कर्मिणां क्षेत्र प्रकने रुामुन्गने। इसादि प्रमाण जान द्रविडोपनिषदाचार्गनाक्यानि च यथापथमनुसन्पानि । प्रकृतावर प्रमाणानुमारेण सूक्ष्मा. रिणामारशेपैरत्यक्ताक्षरतमोहपविभागानुसन्धेषः । एतंदर द्रव्यं विपरिणामदशायां व्यक्तमिनि नापान्तरेण कथ्यते । ध्यक्तं पुनर्गहत्तत्समारभ्य पृधिनीपर्यन्न नपोविंशतिप्रका- रम् । एन त्रिगुणात्मके प्रधाने परिणागवान् तद्विधुरश्च प्रदेशः समुद्रनले चालताचालनपदशरदानक्ष्यते । महदादिविकार- निधुरेपि प्रधानप्रदेशे प्रलयदशापागि राष्टिदशागामध्यतिमू- दशो विकारसन्तानः मनन्गत्ते ॥ विषमांवकागेषु प्रगनि- फारो महान् । अपच महानात्मनो जीवाय मनस्याय जनपत्ति । सयं तत्महकारितात "महान् वै बुदिलाण:"इ. स्युच्यते । अस्य च गहतो गुणौपम्येन साक्तिको राजमना- ममश्चेनि विविधो भेदो भवति ॥ एतास्मन्नुत्पन्न' विसार प्रथमावकारविशेपस्त्वहझारः । भरमहद्वारः पुनगगनो मगास देहविषयागह बुद्धिमुत्पादांत । स तसहकारित्वादहकार ·इसभिधीयते । अपं चाहङ्कारः स्वकारणभूतमहत्तत्तमदेव क्र. मेण सात्विकराजमादिभेदपनुभवति । तेषु चाहकारभेदेषु सा. विकाहारो बैकारिका राजसाहारतजसस्तामसाहवारो भूतादिरिति विभज्य कथ्यते । एनेप्चिन्द्रियादिफारिको भू. तादिस्ताममः । एतयोश्च सात्विकताममपोरहट्कारपोः प्रवर्त. कतया सहकारी राजसाहकारः ॥ सात्तिकाहङ्कारादुत्पन्नाम- न्द्रिपजातमेकादविध प्रतिपत्तव्यम् । इदं चेन्द्रियजातमान्तरं वाह्य चेति द्विविधम् । तत्रान्तरं मनः । इदं च संसारिणां सं. कल्पस्मृशादिषु स्वयमेव कारणम् बाह्यन्द्रियाणां विषयमा वृत्ती सहकार च भवति । इदमेव कचित् कचियपदेशेषु म. यवसायाभिमानचिन्तारूपपुरुपबुद्धिविशेपकारणदशा • यहवारचित्तशब्दभिधीयते । इदं च मनः शब्दादिविषयसं. गावस्थायां वन्धकारणाम् । वाहविषपान् विमुच्य मात्मविषय. मावण्ये सति भपवर्गकारणम्॥ एतेपु(वाह्येषु) चेन्द्रिपेषवाक्पाणि. पादपायुपस्थात्मकानि कर्मेन्द्रिपाणि । एतानि बचनादानविहन रणोत्सर्गानन्दात्मकं कार्य कुर्वन्ति । श्रीवत्वचक्षुर्जिह्वामा- णात्मकानि ज्ञानेन्द्रियाणि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धान गृहन्ति । एतेषु च ज्ञानेन्द्रियेषु च स्वगिन्द्रियं चक्षुरिन्द्रिय च यथाई कानिचिद्रव्पाप्याप दर्शपतः । श्रोत्रादीना पश्चानामिन्द्रि- पाणां क्रमादाकाशादीनि पश्चापि भूतान्याप्यापकानि पोष. कानि । तथैव मनामाणवाचां क्रमेण पृयियोजोभिरापान पनं श्रुतिसिद्धमनुभवसिद्ध च । “निर्वाग्भूत्वा मुख भाविक माद । अनमप हि सोम्य मन प्रापोमपः माणस्तेजोमयी वा- "इति ॥ तामताहारा क्रमेण शब्दादितमानापन्तरीकृस पञ्चभूतान्युत्पचन्ते । तत्रोत्पचिपकार बहुधा वर्णयन्ति । काँच.

·नाममाहङ्कारात्पश्चापि तन्मावाण्युत्पद्यन्ते पञ्चभ्योपि तन्मा- भ्या क्रमेण पञ्चभूनानीति वदन्ति । भपरे पुनस्तामसाहकारात्प- चापिच्छन्द)तन्मात्रं शब्दतन्मात्रादाकाशः आकाशात्स्पर्शत- मात्र स्पर्शतन्मात्राद्वायुः वायोश्च रूपतन्मात्रं रूपतन्मात्राजा तेजसोरमतन्मात्रं रसतन्मात्रादापः प्रयो गन्धतन्मात्रं गन्धतन्म- त्रात्यथिवी साहुः अन्ये तु "अष्टौ प्रकृतयः पोडश विकारा"इति. भुयानुगुण्येन तामसाहङ्काराच्छन्दतामा शब्दतन्मावादाकाश: पर्यतन्मात्रं चोपप(प)यते स्पर्शतन्मावात वायुः रूपतन्मानं च भवति रूपतन्मात्रात्तेजसो रसतन्मात्रस्य तथैवोत्पत्तिः तथा रसतन्मात्र जलगन्धतन्माने सहैव जनयति गन्यतामा पुनः पृथिव्याः कारणमिति पुराणप्रक्रियानुरोधेनैवोपपादयन्ति । एवमाकाशाद्वायुरिति श्रुतिच्छायानुरोधेन भूतातोत्पत्तिमपरे- माहुः। तत्र सर्वत्रापि समाधानं प्रधानोपमर्जनभावन मन्तव्यम् । अन्तवासिभिरत्र गौणमुरूपभावेनापि सर्वपक्षाविरोधोपपोर्शित मन्तव्यम् । अत्र च पयाप्रमाण यथासंपदा स्वयमेव चौदव्य धुद्धिमाद्गः ॥तन्मात्राणि पुनः क्षीरदनोरन्तराले कललपरिणाम. वर परिणतानि सूक्ष्मभूतानि । तत्र गुणवैषम्येन तन्मात्रापविशे- पाणीत्युपन्ते । तेनैव गुणवैषम्पान्तरेण भूतानि विशेषशन्देन निगद्यन्ते । तत्र वैषम्यं प्रसूनसौरभ्पन्यायेन सूक्ष्पस्थूलतपा विभाननीयम् । आकाशादिपु पभम् भूनेषु शब्दादीनां प. धानां गुणानामुनरोत्तरमेकैकाधिक्यमस्ति । तया चाकाशे शन्दः वायोः शन्दस्पर्शी तेजसः शब्दस्पर्शरूपाणि भां मान्दस्पर्शरूपरसाः पृथिव्याः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः प. भापीति विभागः । इह द्रन्परूपाणां तन्मात्राणां तद्गुणानां च परस्परभेदे मरापि कचिद्गणनामधेपेन तन्मात्रव्यपदेश औ.

·पचारिक इति मन्तव्यम् ॥ एतेषां महदादिनत्तानामुत्पत्तिममपे वैशेषिकादिवपान्तरोत्पनि स्स्यनुपनम्भाव । अनन्या- सिद्धहेत्वभावाद । श्रुतिविरोधाच । केवलताइपलास(?) स्यायेनावस्थान्तरापतिरेव भवति । नामान्तरसञ्जयाव्यवहार- विपणाकारकालादिभेदोवस्थान्तरापत्र नियूद्धः । अन्यथा सेनावनराश्यादिव्यवहारोपि न सहटने । न हि तत्र वि- स्थाव्यतिरिक्तावस्थान्तरमन्तरेण द्रव्यास्तरोत्पति भवन्तोपि व- र्णयन्ति । अतः पूर्वो न रावस्थाविशेषसम्बनमात्रण कार्गका रणभेदव्यवहारः । अयमत्र विभागः । तन्तुपटास्मकं परस्परभिने द्रगति नैयायिकादयः । कार्यकारणभूमयोस्तन्तुपदद्र- व्यपो दाद इति सायाः । वयं तु ग्रूमः कारणद्रव्यात्का- यद्रव्यं नातिरिच्यते किन्तकस्मिन्नेव द्रव्ये कार्यकारणा. वस्थे भवनः एते अवस्थे मिथो भिन्न द्रव्याचाभिन्ने इति । तत्र पूर्वावस्थामहाणेन निजातीयावस्थामाती तत्तान्तरगपदेशः । प्रथिव्याद्यवस्थापहाणामावेनावान्तरावस्थावपम्पमात्रेण न त- स्वान्तगणना ॥ तत्र महदादिधिचीपर्यन्तानि नतानि सम. प्टिरित्युच्यते । तेष्वेव तत्वेष्वेकदेशोपादानेन क्रियमायानि कार्यागि पष्टिरित्युन्यन्ते । अत्राण्डावरणं तब चतुर्दशमु. वनादिवैचिच्यागि पञ्चीकरणमक्रियाविशेषाश्च पुराणादिषु विस्तरेण द्रष्टव्यानि ॥ इयं खलु पश्चीकरणमाक्रपा । पञ्चापि तानि दृष्ट्वा भगवान्पुरुषोत्तम एकैकभून द्विविधं कृत्वा यो- भोगयोः स्वभागपे निमाय मागान्तरं चतुर्धा करोति । तच. तुर्भागान भूतान्तरेषु चतुर्प योजयति । एवं सर्वे वपि भूतेषु नियमाणपकैकस्य भूनस्याध स्वभागः अर्थान्तरं चतुर्णी भूतानां भागेपु समुच्चीयत इति भवति पञ्चीकरणम् । उक्तं ·च "चतुभिः परभागैः स्यादमध स्वभागतः । इति पञ्चमु भूतेषु पञ्चीकरणमिष्यत" इति । तथाच स्वभागप्प भूयस्त्वा- स्परभागम्यालीयस्ताच्च थिम्पादिव्यपदेशानयमः । त्रि- स्करगोपदेशस्तु पत्रीकरणस्योपलक्षणम् इति भाष्पे एव प्रप- श्चिनमेनन् । एतेषु महवादिपु चतुर्विशतिसङ्ख्यातेपु तत्वेषु प- श्वभूनानि प्रकृतिमहदहड्वारा: शरीरस्पोपादानानि । एकाद- शेन्द्रियाणि प्रयेकमसङ्ख्यातानि प्रतिपुरुपं भिन्नानि च । आ- भरणार्थि(हि)नरवानीच शरीरमाश्रित्य तिष्ठन्ति । शरीरं नाम चननं प्रति आधेयस्वावधेयत्वशेपत्तनियमैरपृथळसद्धो द्रव्यवि. शेपः ॥ त्रिगुणविकारवर्गस्य सृष्टिपलयादिकालनियमः शास्त्रेषु द्रष्टव्यः । इत्यं प्रकृतिमहदहङ्कारेन्द्रियतन्मात्रपश्चफभूतपञ्चक- विमागेन चतुर्विशतितत्त्वानि वर्णिनानि । अतः परं कालस्वरूपं निरूप्यते । कालो नाम गु- रणवाहितोऽनीतानागतवर्तमानयुगपदयुगपच्चिरक्षमादिपक हारहेतुर्दच्पमिशेपः । क्षणमारभ्य पराद्धपयतम् का- जगच्चक्रप्" इत्यायुक्तमकारेण चक्रवत्परिवर्त- मानाः सप्तम्यव कालस्य विभागविशेषाः । विष्णोः सरूपात्परतोदिने(?) द्वे रूपान्तरं तद्विन कालसंज्ञम् " इ- त्यादिपु प्रमाणेपु प्रकृतिपुरुषाभ्यां कालस्य विभागो वर्णि- तः । एत:प्रकारपरिशोधने "थैर भवतो जाना भूपसी जन्म. सन्ततिः । तस्यामन्यतमं जन्म सञ्चित्य धारणं व्रज"इत्युक्तमका- रेण स्वरूपमाप्त्युपायमपत्तिः सम्भूते(?) सङ्घटते । तया च सति "कालस्यापि च मृत्पांच जगमस्थावरस्प च । ईशने भावानेप सत्यमेतद्रवीमि ते"इत्युक्तमकारेण सर्व निर्वाहको भगवान कली कृतयुगं तस्य कोलस्तस्य कृते युगे । यस्प चेतसि गोविन्दो “ लचक्र ·(८) हृदये यस्य नारयुतः" इत्युक्तप्रक्रियया कलियुगाभावेन स्वय. मेव स्वकिरान् संरक्षते । लीलाविभूविस्थविकारजात सर्व- मपि कालविशेपनियन सम्पद्यते । शुद्धमवायरूपे तु परमपदे कालानयमो न सम्पद्यते "न कालस्तत्र वै प्रभुः" इत्यादिवचना- नुरोधेन केवलमीश्वरेच्छपैच सर्व सम्भवति । उभयत्रापि काल. स्पेश्वरपारनम्व्यऽप्येकत्र भगवान्तस्वसङ्कल्पितकालनियमानुरो- धेन कार्य करोति इतरत्र तन्नियमाभावेनेत्युक्तं भवति ॥ शुदसतं नाम रजस्तमोमिथमाकृतसत्त्वनिलक्षणसच्चगुणाश्रयो द्रव्यविशेषः । इदं व सत्त्वं स्वसत्ताभासकं द्रव्यं गुणसत्तादिल. समियाद प्रमाणमसिद्धप ( श्रुतिरपि "पादोरप विवाभूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि । योस्याध्यक्षः परमे व्योमन् । तदक्षरे ए. रमे व्योमन् । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । क्षप तमस्य रजसः पराके । सोवनः पारमामोति तद्विष्णोः परमं पदम् । अब यदत परो दिवो ज्योतिर्दान्यते विश्वतः प्लेष सर्वतः पृष्ठप्वनुत्तपित्तमेषु लोकेषु । तेह नाकं महिमानः सचं. ते पत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः । वेदाहमतं पुरुपं महान्तमा- दिस्पर्ण तपसः परसात्" इत्यादि प्रमाणतेनानुसन्धीयते । तदुपबृंहणं च "तमसः परमो धाता शमचक्रगदाधरः । श्रीवत्स- पक्षा नित्यनीरजेयः शाश्वतो ध्रुवः । वैकुण्ठे तु परे लोके श्रिया तार्थ जगत्पतिः । आस्ते चिप्णुरचित्पात्मा भकभी- गवतैः सहइस्पादिकमनुमन्धेपम् । नैयापिकचेशपिकादिभिः कोताकुसरभिधीपमानानि वाधकानुमानानि नरशिकपाल- पवित्रताधनीपोमीयपश्वालम्भनाधर्मस्वादिषतिपादकमाण्यगत. हिंसात्वायजुमानवदाममवाधेन फालात्पपापदिष्टवादनादर पीयाम्पध्यात्मभिः । तदनुमाननिरासप्रक्रिया तु श्रीभा.

·प्यादिषु विस्तरेणानुसन्धेपा । इदं शुद्धसत्वद्रव्यं त्रिगुणकालय ज्जडात्मकामांत कोचदाहुः । अपरे तु "स्वमत्ताभासकं सत्व" इत्यादि वचनानुरोधेन स्वयंप्रकाशरूपमिति वणंयन्या. चाः । आत्मनो धर्मभृतज्ञानस्य च स्वयंप्रकाशले समानेपि ममाणबलात्मत्यक्षांवषयलादिनैषम्यवन शुद्रसवस्यापि स. यंप्रकाशते सत्यपि तुल्ययोगक्षेमप्रमाणप्रसिद्ध मण्डपगोपुरा. दिपरिणामादिकं सर्वमपि यथाप्रमाणमझीकार्यम् । न खलु साधर्म्यमात्रात्ममाणपपिडवैधम्र्य प्रामाणिकैनाङ्गीक्रियते । अन्यथा सर्ववापि वैधीवलोपादिभसङ्गात् । अत्र च शुदस- सस्वरूपस्य भगतद्विग्रहस्प ज्ञानानन्दात्मकत्वम् "किगारिमका भगवतो व्यक्तिर्यदात्मको भगवान् किमात्मको भगवान् मा. नात्मको भगवान्" इति नैरुक्तश्रुसैव मिद्धप । इद शुद्धसत्तं द्रव्यरूपभूषणायुधोपुरमण्डपादीनामुपलक्षणम् । तस्य शुद्धस- विद्रयरूपस्य भगवत्स्थानस्य दर्शने "रम्याणि कामचारीणि विमानानि मभास्तथा । भाक्रीडा विविधा राजन्पायन्पश्चाम- लोदकाः । एते वै निरयास्तात स्थानस्य परमात्मनः । आ प्र. प्रभुवनालोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन । मामुपेस तु कौन्तेय पुन- जन्म न विद्यते” इत्यादिममाणानुसारेण चतुर्मुखभुवनादीनां निरयत्तनिपादनेन इदमत्यानभोग्यतया परमपदमिति प्रति. पायने अनुकूललमानतया भानन्दमयपिसभिधीयते पा. गुण्यप्रकाशनया पाइगुण्यांमनि निगयते पञ्चोपनिषन्मन्नमनि- पायतमा पञ्चोपनिषागयपिनि कथ्यने भषाकृतपश्चगक्ति- मयतया पश्चशक्तिपपिति मपञ्चगते । इयं वित्तिनिसरूप. विग्रहभृपणायुधविमानमण्डपगोपुरादिप्रचुरतया निर्यावभूति- .रयभिधीयते । ईश्वरस्य च निमानां च नित्यनिग्रहास्तवदरता- २ ·(१०) रविग्रहाश्च सन्ति । मुक्तानां पुनरीश्वरेच्छानुगुण्यन स्वेच्छपा विग्रहादिपरिग्रहो मातृपित्रादिष्टिरपि भवति । अत्र "स ए. कधा भवति । भारिमितथा भवति । स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य फिनस समुत्तिष्ठन्ति । सतत्र पति जान् क्रीडन् रमामणः स्त्रीभिर्चा पानी इमालोकान्कामानी- कामरूपीत्पनुसश्चरन्" इत्यादिकं प्रमाणमहसमनुमन्यम् । ए- तेषां मुक्तानां विग्रहादिपरिग्रहादिकं सर्वमपि वमन्तोत्सवे थे- शपरिग्रहादिवत्स्वामिनः कैंकर्यगेध । अस्यां च निविभूता- वाकाशादिवैपम्यं नित्यमिदशब्दादिगुणवैषम्पेन प्रसिध्यति । त्रिगुणं संसारिजीवानां पदस्थानतपा परमपदादागतित्य(गान• न्स)मश्नुते । शुद्धसत्वं तेषां पुनर्मुकिस्थानतया प्रशानस्योप- पनित्यमश्नुते इति विभागः ॥ प्रकृतिमय च कालं प्राप्यभूति मुरारे- रिति किल कपिता जीवतत्वं परस्ताद । जयपति वरदायों वादसन्माइलीला. समिति जितकाशी सर्वनन्त्र स्वतन्त्रः ।। इति धीफायनाफियूडामणिना सर्यनम्नतम्ण धीमवरण- नाथापरनामा पेदान्ताचार्य(फैण) विरचितप्रन्पु तस्यत्रय- धूलिफापा(१)मनारमनिरूपणं नाम प्रथमोध्यायः ॥१॥ भोक्लमोग्यत्वानेपन्तमा श्रत्याधि(त्या विभिन्नपि च तत्वावर्गे। ईशोहमित्यादिमुधाकथान्धान प्रांताक्षपामः मतिपचिम्दान् ॥ भत्र तावदध्यात्मविनिविदाचदीपरामके तत्सम ·निरूपणीये पामरपरीक्षकाविशेपेण प्रत्यक्षादिममाणसिद्ध देहादिरूपेण परिणतं भोग्यत्वेनावस्थितमचिद्वस्तु प्रथम नि- रूपणीयम् निरूपितं चैतत् । अतः परं भोग्यभूनस्पाचिद्वस्तुनो भोका सान्तर्यामिणच भगवतोऽचेतनाच्छरीरभूतः पामर- मसिद्ध्यभावेपि परीक्षकंमन्यानां निरीश्वरमीमांसकानामन्पेषा. मपि तादृशानां प्रसिद्धी जीवो निरूप्यते । पश्चात्पुनश्चेतनाचे- सनशरीरी केवलवेदान्तमात्रमसिद्धो मुमुक्षभिरवश्यं वेदनीयो निखिलहेयप्रत्पनीकतया कल्याणगुणगणकतानतपा स्वेतर- समस्तास्तुविलक्षणः परमपुरुषः प्रतिपादयिष्यते । अचेतनान. न्तरं चेतननिरूपण तदनन्तरं च परमात्मनिरूपणमिति समी- चीनयं सङ्गतिः । अय च क्रमो ब्रह्मविदवाक्यप्रसिद्धः ॥ "धृ. तमित पयसि निगूदं भूते भूते च वसनि विज्ञानम् । सततं म. न्यायितव्यं मनसा मन्यानदण्डन" । अत्र भूतशब्देन देहेन्द्रि. पादिरूपेण परिणताचिदाधारी जीव उच्यते । विज्ञानवान्देन "सत्यं ज्ञान"इत्यादिवत्सान्तर्यामी परमपुरुष उच्यते। तथा च यथोधमः क्षीरं दुग्ध्वा नवनीतं मथनीयमेवमेव देहान्तीवा(वे. वान्तरा)मान विविच्य तदन्तर्यामी परमात्मा विवेचनीय इवि वाक्यार्थः । अत्र दृष्टान्तान्तरमपि श्रुत्पन्तरोकं द्रष्टन्पम् । "यथा भयोग्य आचरणे युक्ता एवमेशस्मिन् शरीरे प्राणो युक्तः" इति । आचरणे रये मयोग्यस्तुरगः सारथिना पथा वदो भवति एवमे- वाचेतनात्मके "आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च इति रयत्वेन निरुपिते शरीरे मनीपिर्णा मापातिलड्ने मनोरथसार- पिना भगवता गुणत्रये निवदामाणो जीवः मनहरूपनियस्या- दिभिर्भगवदुः परिगृहीत इति श्रुत्यर्थः । तपा च रयरूपं देह बुवा तमिपदं जीवात्मानमवयुप तदुभयानगन्तारं परमात्मानं ·(१२) वोपदिति श्रीमदाप्यविदा प्रक्रिया जीरोनागाणुलाग्न गादिविशिष्टश्चनः । एतस्य कलादिगिविविधैव चे(धयो- ऽचेतनेभ्यो वैषम्यवदायतविधेपत्तोपलादिभिरी घरादपि चपम्पमस्ति । एमय कलाभाने कैंकर्यस्याप्यसिद्धिः भोक्त साभावे भोगमाम्पमप्यमिद्धप । तथा च स्वाधीनस्वार्थ कर्तृत- भोक्तृतमहाणेन पराधीनकर्तृत्तभोक्तादिकमन्यात्मनिद भ.. द्रियन्ते ॥ अनिद्वस्तुनो महदादिरूपेण परिणामवन जीनस्य धर्मभूनहाने सङ्कोचविकासादिकमीश्वास्य नित्याना मुक्तानां च धर्मभूतझाने सङ्कल्पाद्यवस्थान्तरमपि तत्तत्मगाणसिद्धरया व्यवस्थिताकारेणारसितम् ॥ तत्राविद्यापारा: मपि पाबु- स्यधीनाः । ईपरपापारा मवमेव मयुद्धयशीनाः । जी- वव्यापारेषु केचित्तबुद्ध्यधीनाः । कोचसनबुद्धिपाबुख्यधी- ना। अयमारो विभागः। त्रिविधगणतनद्रव्य शरीरमेन भवति । ईश्वरस्तु शरीष भवति । जीवातु शरीरी शरीरमपि भवति ॥ अस्य च प्रकारो "देहेन्द्रिगमन:माण भ्योऽन्योऽन. गसाधनः । नित्यो पापी प्रतिक्षेत्रमात्मा भिन्नः स्वतः मु. खो"इत्यात्मसिदौ श्रीमयामुनाचार्गापादिनः ॥ देहस्पोपच. पापचपयोगात पाणिपादादिभेदेन विभागसत्तार भूनेषु त. दवयवेजवयवमुदायेषु च चतन्याङ्गीकारे तदनाकारे चागे. कतनोपलम्भादकारण कार्पोात्तिपमहान मम शरीरमि- सागवाधितव्यतिरेकनिर्देशासात्मनो देहादिलक्षण्यं प्रसिद्ध- मेवा"पुमात्रदेव)। पिण्डः पृषग्यतः पुंम: शिलापारिमा पनाह देह प्रवेोऽयम् । अध्यक्तोऽयम इत्यादिकमनुस- धेपम । एवमिन्द्रिगौलक्षयमप्यनुगन्धयम । तत्र वापरतोन्द्र याणामन्योन्यव्यापारमारामापि करचरणादिसर्वव्यापारकर्ता ·जीवः कौन्द्रिगविलक्षण इनि मुगमिद्धः । एवं ज्ञानेन्द्रिगागा विषयविशेषनियान प्रतिपदापि दर्शनम्पर्शनाभाम्"एकार्थ- ग्रहणान"इत्युक्तप्रकारेगा एकायन प्रतिसन्धावृत्तम्प दर्शनान श्रोत्रादिभ्यापि व्यतिरिक्तत्वमात्मनो गम्मते । ज्ञात भूतस्या- मनः स्मृत्यायधिकरणतयैव गिदतात् मनमीप वैगम्य- मात्मनः मिध्यसेव । देहादिप्वभिहितादिभिरेव युक्तिगिर- तस्यात्मनः प्राणादिभ्गश भेदः सिद्धयति । धर्मभूनज्ञानम्य स्वयंप्रकाशले सांप जानाम्पहमित्यादिना ज्ञातृभगवगैर प्रतिभाममानादहमिति स्वस्मै भासमानस्य ज्ञातुरात्मनस्तस्मा- दीप वैषम्यं सरूपनिरूपकाणां सुमिद्धमेन । क्षेत्रज्ञानां ध. मभूतज्ञानस्य प्रसक्षादिप्रमाणभेदात् प्रयाले बारादिकरण. गेदादिच्छाद्वेष रङ्कल्पायनसुखदुःखमंशपविपर्पयादिभेदाच ब. हुविधा निकाराः सन्ति । आत्मना तु तादृशविकाग्जाना. भावनाहोमसभामनानिय स्वमै स्वयंप्रकाशनमस्ति । ज्ञा- वृत्तं ज्ञानसं झेपत्त्वपस्तीसर्थः। अगमव विभागः । जडरूपा देहादगः परत एन परमा एन भामन्तं । धर्मभूतज्ञान निय- विभूतिश्च परतः स्वतश्च परस्मै एन भासते । भात्मभेदेन द्र- भेदोऽगस्त्येव । अतीतान गतस्वगनधर्मभूननागस्य स्वगतन. तंमानधर्मधूनज्ञ नन प्रानभासना पानो मामनमप्पुगते । तभावस्थाभेदापेक्षा न ट्रगभेदापेक्षगा । ज्ञानदस्यकत्वा- त् । मामा स्वतः परतस्वं स्वस्मै भामते न परत: परस्मा एव मामले(?) । एवं मम शरीरांमत्यादिनतिरेकमरगपात नि. त्पनिर्दोषशास्त्र दर्शनपर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादियादियुक्तिभिय अत्मनो देहादेवनयं सिदमेव ॥ अनन्यमान इति धर्म- भूतमानात आत्मसापनि सपकाश इसर्पः । एनेनैव मा.

·(१४ ) तुरात्मनो ज्ञानसरूपतादानां निरोधः परिहतः । धर्मभूतज्ञानं विषयग्रहणकाल साश्रयस्य स्वयंप्रकाशं भवति । आत्मा तुनि- त्यमेव स्त्रम्य स्वयंगकाशः। महमहमिति सर्वदा भासनाद ॥ निस इति पर्याप गा दरतिर्गव्यनुष्यायनेकममतसद्भाष एकस्मिनंच जन्मनि मुपुतिजागराद्यवस्थाभेदेन ज्ञानसंकोचधिकाममवन्धः यात्मस्वरूपे नामान्तरभजनाविस्थान्तरमही नास्तीत्यर्थः । एतस्यात्मनःपूर्वानुभूतप्रतिसन्यानास्थिरत्वं तावत्सत्यक्षसिद्धम् । सद्यो जातस्य बालस्य स्तवन्धयस्यापि प्रथमं स्तन्याशिलापादि- सद्भावात्स्वभावाच्छरीरान्तरपस्ग्रिहोप सिद्धो भवति। निसनैमि- तिकप्राकृतिकात्पन्तिकमलयादिवपि आत्मनाशामा थु. तिम्मृतीतिहासपुराणेपु तात्पर्यलिङ्गभूयस्त्वनावधार्यते ॥ अणुभून स्यापि जीनस्य व्यापित्वकथना "दारुण्यप्रिस्तिले तैलं पपा नगरपुमानपि"इत्युक्तरीत्या सौम्पातिशपात सर्वाचे. तनान्त:मवेश सामर्थ्यप्रीतपादनपरम् । अन्यथाणुत्वप्रतिपाद- कबहुश्रुतिस्मृतिविरोधात् । मुक्तावस्थायां वदावस्थायां च यो. गमभावादनेकशरीरपरिग्रहे च जीनानाम "एषोऽशुरामा चे. तसा वेदितव्यः। आराममात्रोहरोपिएः। वालाप्रशतभागस्प शतधा काल्पितस्य च जीवो भागस विज्ञेयः सचानन्याय कल्पते" इत्यादिश्रुत्यानुगुण्येनाणुत्वे सत्यपि “प्रदीपपदावेश"इत्यादि. सूत्रोक्तक्रियया धर्मभूनज्ञानव्याप्तमात्रण सर्वमपि संघटने॥प्र. विक्षेत्रमात्मा भिन्न इति तु ज्ञानमुखादिव्यवस्थादर्शनात सपश- रीरेषु परस्परमतिमन्धानाभावे विचित्रफलभोक्तारोनीवात्माना परस्परंभिद्यन्ते इसपः।। स्वतः सुखीति स्वरूपेण स्वस्थ निसानु कूलत्वं शीत(खित्वा परिपूर्णभगवदनुभने सर्वात्मनां स्वरूपगो. ग्पत्वमप्यभिधीयते। एवं स्वाभाविकमुखित्वयोग्यस्पापि जीवस्प ·( १५ ) कर्मोपाधिवशाहुःखित्वमपि भवति ॥ एने जीवात्मानो घद्रा - न्धराहनाश्चातद्विविधा भवन्ति।पयरहिताश्च नित्या मुक्ताश्चेति परस्परं विभज्यन्ते । अत्र बद्धा नाम बीजाङ्करन्यायेन विषम- वाहतया अनादिकालप्रवृत्ताविद्याकर्मवासनारुचिकृतिसंवन्धैश्च- क्रवत्परिवर्तमाना गर्भजन्मपाल्पयौवनजाग्रत्स्वमसुषुप्तिम.ज. रामरणस्वर्गनरकादिवानविचित्रावस्थावन्तोऽनाचनन्तमकारा आंतदुःसहतापत्रयाभितप्ताः स्वताप्राप्तभगवदनुभनादिवि- च्छेदवन्तश्चेतना बद्धाः। तेषामेव कपरतन्त्राणां करणायत्तता- नाना पदानां शास्त्रवश्यसादिकमस्ति । एतेष्वेव पद्धेषु कदाचि. स्मर्वसमरूपस्य सर्वेश्वरस्यावसरमतीहारूपया सहजया कृपया संसारमार्गासरित्याद्वेष्यामुख्यादीनात्मगुणानुपलभ्य"भभिन- नविद्यासमुदितम्" इत्यादिमपाणेन मसिदं सदाचार्पमाश्रित्य भ- गवच्छेपत्त्वरूपं महानिधि भक्तिसिद्धाजनाञ्जितेन शास्त्रचक्षुषा- तिनिपुणमुपलक्ष्प साधिकारानुगुणोपापविशेषपरिग्रहेण पस- ब्रहदपम्प सर्वेश्वरस्य संकल्पविशेषादत्यन्तनितमसागः क- लशजलधिकल्लोलमालोलसितकौस्तुभन्पायनासंकुचितप्रकाशा परमपुरुषहृदयङ्गमाः नित्यमूरिवीनरतिशपभोग्यमृतीनरुपाधि फर्केकर्यवन्तः सन्तो मुक्ता इत्युच्यन्ते । "यथा न क्रिपते ज्योला मलपक्षालमात्मन(y' इत्यादिममाणजातमनुसन्धेयम् । निया नाम कदाचिदाप भगवदनभिमतविरुदाचरणाभावेन मानसंको. चमसङ्गरोहताः सदादर्शनेन परमपुरपस्प भगवतो पैकुण्ठनाथप सेवाभिवादिनानन्तगरुदविवरसेनादयो निपतमकुण्ठशक्कयो . कुण्ठवैमानिकाः।एषो पुनरनन्तादीनामधिकारि(र)विशेषाईश्वरस्प नित्येयवानादित्वेन व्यवस्थिता । तेषां निसानां मुक्कानामी. परस्प व्यापारवैविध्ये सत्पपि विभूतिदपविशिष्टस्य भगवत एव ·सर्वगो(भो)गवान “भोगमात्रसाम्पलिङ्गाच"इति सूत्रोकमांक- यया गोगमात्र समानमेव ॥ भवपदपरिभ्र नानभ्रान्तयोगसमुद्भा- न(दाधिगतपरब्रह्मानन्दानकारणनिर्मलान् । त्रावधमुदितान् जीवावत्यं यतीश्वरोखरी- निपुगमनसः पश्यन्त्येतानकृत्रिमबुद्धपः ।। ति धीवेदान्ताचायेंगा घिरांचते नायवपलिके(1) जोय. निरूपणं नाम द्वितीयाध्यापः॥२॥ श्रुतिभिरांधणनाहु शुद्धसत्वाधिवासी मरगुणममतः पशांभः स्वकाशैः । शिपिलपनि जनानां संमृति श्रीनिवासः शरणवरणवाणीपारतन्ध्यारस्ततन्वः ॥१॥ धिरो नाम "स्वाधीनांवतनाचतन"इत्याविष्कारण पू. वोक्तचेतनाचेतमयोनियमेन धारकत्वनियन्तृत्तशपिस्योगाम शरीरी सर्वकार्यकारणभूतः ममत्व सर्वशाक्तताविमपस्त कल्या. णगुणास्पदतया स्तरममस्तास्तविलक्षणः निष्कर्षकतरसम- स्तगन्दापः सर्वशास्त्रीयसकर्मप्तमारायः सकलफलमदास वेपामात्मनां वाभाषिकसौहादी मुगमा मुमुक्षणामारपभूनी मु. तपाप्यः सर्वभकारनिरतिश्पभोग्यो निखिलदान्तवेधः श्रियः पतिः श्रीपुरुषोत्तमः अत्रोक्तानि व्यपिकरण समानाधिकर- गानि च सवांम्पपि विशेषणानि पेलनाचननव्यानका भगवती लक्षणानि । अपच भगवानाराषणः सूक्ष्माचाप: स्तुशिष्टावशेषेण नगदुपादान भाति । स्वसंकलशिष्टोरी- पेण स पर निमिपमपि भाति । अयमेव महादीनामुपादा- - ·(१७) मानों हिरण्यगर्भादीनां निमित्तानामन्तर्यामित्वेनावस्थितः सत्कार्पेचप्युपादानं निमित्तं च भवति । अयमेव सहकारिभूत. कालाधन्तर्यामितया सहकारिभावमप्यनुभवति । अतत्रिविध- कारणं ब्रह्मवेति पन्तवादिनः । तथा श्रुतिः "किं स्विद्वनं क उ स वृक्षः आसीद्यतो द्यावापृथिवी निष्टतधुर्मनीषिणो मनसा पृ. छते यदतिद्धवनानि धारयात" इति पृष्ट्वात उत्तरत्वेन ब्रह्म वन ब्रह्म स वृक्ष आसीधतो यावापृथिवी निष्टतक्षुर्मनीपिणो मनसा विग्रवीमि वा ब्रह्माध्यतिष्ठद्भुवनानि धारयन्" इति । ब्रह्मणो निमित्वमङ्गीकृत्य विश्वस्प किमुपादानं पुनरुपकरणमिति पृष्ट्वा ग्रीव सौंपकरणसर्योपादानान्तर्यामित्वेन स्वयमेव विश्वोपादान- मुपकरणं चेति निर्धार्यते । एतस्प भगवतो विभुत्त्वे सति चेतनत्त्व- मनन्याधीनत्वं निराधारसमिखादिलक्षणानि भवन्ति । ल. सणं नाम सजातीयविजातीयव्यावर्तको धर्म इति हि लसण. विदः । अस्य भगवतः सत्यत्त्वज्ञानवानन्दत्वानन्तत्वामलत्वा- दयः सर्वविद्यानुवृत्ताः स्वरूपनिरूपकधर्माः । उक्त हि सूत्र- कारेः "भानन्दादयः प्रधानस्प"इति । ज्ञानवलादपस्तु भगवतो निरूपित्तस्वरूपविशेषकधर्माः । एवं तद्विशिष्टगताः सौशील्या- दिधर्माः । उक्तं हि सर्वेषामन्ती गुणानां पाइगुप्पविततिरू- पत्वम् "तवानन्तगुणापापि पडेव प्रथमे गुणाः। पैस्वयैव ज- गत्कुक्षावल्पे वन्तनिवेशिता"इति । एतेषां गुणानां लसणमु. पयोगश्च विविच्य शास्रए द्रष्टव्यः । एतस्प भगवतः सर्वज- गयाटस्थितिसंहारनिग्रहानुग्रहाः मापान्पेन कर्तव्याः । अयं घ भगवान ज्ञानशरस्यादिविभिष्टवेपेण सर्वान्तर्यामी मति ॥ अनभूपणाध्यायप्रक्रियया सर्ववत्लापदिन्पपालविग्रहांवशि- टोपेण परब्यूहादिपञ्चमकारवयाविटवे ॥ पररूपं नरम "निय ·(१८) मित्याकृतिघरम्।नित्यसिद्धैतदाकारतत्परलेच पोकरे इत्या- दिपु प्रमाणेषु सिदं मूरिभिर्मुक्तश्च मेन्यं परमपद निलपं दि. ध्यरूपण । इत्थं किल पररूपमनुमन्यतयाभिहितमाचा। "सव्यं पादं प्रसार्याश्रितरितहरं दक्षिण कुञ्चयिता जानु- न्याधाय सव्येतरमिनरभु नागमोगे निधाय । पश्चादाहुद्येन भतिभटशमने धारयन् बाहुचने देवीभूपादि जुटो वितरतु भवता शर्म वैकुण्ठनाथः" । शान्तोदितदशाविभागो द्रष्टव्यः । अख• भूषणीयभागे मदीयं श्यमनुसन्धेयम् "चित्पश्चक्रति चेतनासि- रमतिस्तसंवृतिर्मालिका भूतानि स्वगुणैरहंकृतियुग पाङ्ग्रेन शाहीयते । वाणाः खानि दशापि कौस्तुभमणिजीवः प्रधान पुन! श्रीवत्सं कमलापते तच गदामाडुर्महान्तं बुधा" । व्यूहो नीम पररूप(पति)वासुदेवसकर्षणपद्युम्नानिरुदरूपेण जापमानो विधार्गावशेषः । एते चतुर्णामपि कृतत्रतादिपुगभेदेन सितर. तपीतकृष्णवर्णाः परिटस भवन्ति । अत्र परव्यूह वासुदेवे प पाइगुण्यमकासाम्पात् प्रिन्यूहपक्षोपिकचिकचिदभिधीयते। संकर्षणादिषु प्रिव्यूहेयु द्वौ द्वौ गुणाव भिव्यश्यते । कानए. लाभ्यां संकर्षणः । ऐश्वर्यवीर्याभ्यां मधुम्नः शतितेजोभ्याम- निरुद्धः । अत्र पाइगुण्याद्वासुका गुणः पमिनिस्वमसुमित- र्यप्राप्यतया ध्यातक्रमवदुपास्यः । "स्वामिन् तत्तत्सहकारिवर्ग- धातुयूह वहसि चतुर्दा इसादिश्लोका अनुसन्धेयाः । एतेष चतुच्यूहरूपेषु प्रत्येक अपवयोवतीर्णाः केशवादयो व्यूहान्त- राणि । एते च केशवादपो मार्गशीर्षमभृतीन द्वावमासान द्वादशादिशादीना चाधिदेवतानि । अर्द्धपुण्द्रेपु पु सेप्वष स्थानं विशिष्यते । एतच द्वादशनामपरेप स्वयमेव द्रष्टव्यप। विगवा पुनर्ग्रहादानिर्भन्ता पमनाभाव पइविंधदसतारे ·धामन त्रिविक्रमववाविर्भूतान्पवतारान्तराणि विभवान्तराणि कापलादिसंझानि । काकुत्स्थ: साक्षाद्भगवदवतारः कोपलादी- ननुमविश्प तेपागतिशयमाविभावयति । "कृष्णरूपाण्यसवये- यानि"इत्युक्तमकारेणकैकावतारेषु भवतारभेदाः सहस्रशोपि स- न्ति । अन्तर्यामिरूपं तु "नीलतोयदमध्यस्था वि(द)युल्लेखेव भा- स्वरानीवारशकयत्तन्वी पीताभासत्यणूपमा तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः" इति योगिभिर्द्रष्टव्पत्वेन हु- दयप्रदेशावस्थितरूपान्तरम् ॥ अर्चावतारस्तु परब्यूहादिल- क्षण सह स्वयं व्यक्तार्पयदिव्यमानुपादिमक्रिपया देशकालस्व- भावविभकाभावेन मांसचापामप्यनुभवितुं योग्यमवतारान्तर. म् । अत्र'यथा युवाना(न) राजाना(न) । सर्वातिशापिपाड्गु- ज्यम् । अर्चा सर्वसहिष्णुरर्चकपराधीनारिखलामस्थितिः इति भ- माणजातमा अभिमानसंस्कारपरिणामानुभवेणाममुख्पादिकार्य च प्रमाणानुसारादवगन्तव्यम् । एतेषु परव्यूहविभवान्तर्याम्प- वितारादिसर्वावस्थान्तरेपु "श्रीनिवासे परब्रह्मणि"इति मगर- ता भाष्यकारेण निर्दिष्टः सर्वशरएयः सर्वेश्वरः "श्रीवत्मवाला निसश्रीः। निसानपयिनी शान्तानन्त(?)विष्णोः श्रीरनपापिनी ! अनन्या रायवेणा भास्करण प्रभा यथा । अगन्या च गया सीता भास्करण प्रभा पथा । लाया सह हुपीकेशः श्रिया सादं जगत्पतिः"इत्याधुक्कमकारेण स्वाभिमतानुरूपसहधर्मचा- रिणीश्लेषविशिष्टतया भध्यात्मविद्भिरभिधीपते । अका- यनकुदृष्ट्यादेरनवकाशः । एवं परादिस्थानविशेषा भुनवर्ण- निभूषणायुधदेवी परिजनपरिच्छदादिविषाय श्रीपयरात- न्त्रेषु तत्संग्रहेषु अन्पेषु विशेषतौ दृष्टव्याः। एवं मिविपरिग्रह- विशिष्टवेषेण भगतः शुभाश्रयत्वं सलिप्परस्थावनुवर्तते ।

·(२०) चतुर्विवातिमूर्तीनामप्युक्तेषन्तर्मान्न थाभिधानम् । हिरण्य- गर्भरद्रादीनां पुनः कामु चिदवस्थासु भगवदावेशे सत्यपि नेपां कर्मवश्पते अशुद्धपरिवारवालतिबुद्धेरनुपास्यस्वप । “पा- श्वान्या देवताः स्मृताःगएता बुधा न सेवन्ते यस्मात्परिमितं फल- म्। ब्रह्माणं शितिकण्ठं चान चान्पदेवतामक्तिम् । नान्यदेवं नम. स्कुर्यात्"इति भारतपौष्करादिपु प्रसिद्धम् । प्रतर्दनादिवियाच वर्णाश्रमनियतेषु केषु चिौपु इन्द्रादिचेतनान्तरविशिष्टभगवद- नुसन्धानस्य(ने) विधिवलमा सति तनञ्चतनान्तराणि पाण्यादि- वत्कनुकतुल्पनावस्थानाद विशेष्यभूनपरमात्पन एन(?)। श्रा- दादिपु पितृप्तिय अन्येप्यधिकारिपालनकान्यभङ्गोपिन विध. तेन खलु राजभ्यानां राजाहया अन्नपानादिमदाने राजान्तर• अस्य जगस्य राजैकान्त्यं विहन्यते । रामकृष्णादिसाक्षादक्तारेषु मसुरमोहनार्थ कर्मवश्यवाभिनयमानमेवास्ति । न तु परमार्थतो दुःखादिकम् । एतेन "व्यसनेषु मनुष्याणां भृश भवति दुःखि- त: इसादिकं व्याख्यात } "जन्म कर्म च मे दिव्यमेवंयो घेत्ति तचतः। स्यक्तदेहः पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन"इत्युक्तमका. रेण शुद्धष्टिरूपावतारदिनां सहसैवोपायपरिपूर्णा पुनर्भ. बादिकं न विद्यते । शुद्धाशुद्धस्योरुभयवापि कम्पापि का. यस्य केरलनिसं केवलानित्यं वा कारणं न भवति । सामग्या सर्वकार्योत्पत्तिनियमात । स्वरूपनित्यानि व्याणि नित्या. मीवरसङ्कल्पविशेषादीनि कारणानि सम्भूय काय कुर्वन्ति । एतेषु कारणेपु अनन्याधीमत्वादीवरः प्रधानकारणं भवति । अयमीश्वरःस्वव्य(सर्वशक्तिनि चेतनाचेतनप्रहांनषु यथायोग्य प्रेरका अनुमन्ता सहकारी साक्षी फलप्रदः उदासीनच वर्तते । इदं च "एकस्त्वमसि लोकस्य स्रष्टा संहारकस्तदा । अध्यक्ष ·( २१ ) श्वानुमन्ता च गुणमायासमावृतः" इसादिषु उचितव्यवस्थया द्रष्टव्यम् । अत्र सङ्कल्पमात्रेण भगवता क्रियमाणं पेरणं शरीरभूत- योश्चेतनाचेतनयोस्तुल्पमेव च । सहजकृपामूलेन गुरूपदेशेन क्रियमाणं प्रेरणं शास्त्रवश्येषु क्षेत्रज्ञष्वधिकं भवति । एवं सर्वम- कारविशिष्टतया स्थितः श्रियः पतिनारायण एवं प्रधानतत्तम् । तेन सह शरीरात्मसम्बन्ध(भार) एव प्रधानसम्बन्धः। तस्यैव भगवत उपायोपेयात्मकमर्थद्वयं मयानतपा ज्ञातव्यम्। उभयार्थपरिपूर्णना- रायणशब्द एर प्रधाननामधेयम् । एतस्मिन्नेव भगवति प्रार्थना- पूर्वकभरन्यासः प्रधानमूलमाध्योपायः । भगवदभिमतानुवर्तन- मेव मघानपुरुषार्थः । एतेषु तत्त्वहितपुरुषार्थेषु ज्ञानविश्वासस- खरोपजननाय मूलमन्त्रादिमुखन सम्यगुपदेशं यः करोति स एव प्रधानाचार्यः सदाचार्योपदेशेन तत्वज्ञाने समाते निषिद्धार विरक्तो विषयाभिहत्तः पतिव्रतानुरागतुल्यभगवत्सेमपारकर्मि- तहृदयश्चोदितेषु कैर्येषु निसनिरतः प्रधानशिप्पः । एतस्या- धिकारिणो मुक्तिमूलकारणतत्तत्रयविकोत्पत्तिमकारं क्षीर- तहष्टान्तन्यापेन घृतमिवेत्युपनिषद्वाक्यं प्रतिपादयतीति पूर्वमे. वोक्तम् । एतच द्रविडोपनिषद्वाक्यवधीयतेऽध्यात्मविदिः । एतत्सर्वं शारीरशास्त्रे तद्विवरणरूपेषु पूर्वाचार्यशास्त्रेपु विशेषतश्च वेदान्तचारस्मत्तानपादैरनुवर्णितेपु प्रबन्धेषु विस्तरेण द्रष्टव्यम् । एविधन भतिबोधेन स्वभरसमर्पणाधिकारिणः पुनरनुशयम- सङ्गो नास्ति । एवंविधप्रतियोधाभावप्पेकदेशज्ञानमात्रेणापि भ. रसमर्पणं कुर्वतामीरशमोतयाधः परमकारुणिकस्य भगवतः प्र. सादास्कालेन भविष्यतीति सर्वमपदातमा इदं सर्वमप्यर्थज्ञानं द. विदेशवासिनां विशदमबोधार्यगाचास्तद्गापपा प्रणीते तत्वत्र- पचुलुके संग्रहेणाभिहित५ । सकलदेशसिनामपि विदुपामग- ·(२२) मापास्माभिः संस्कृतभापया सम्यगुपपादितम् । इदं हि भा- धारभिहितं श्लोकद्रयं तस्मिमेव मवन्धान्ते "इतीरिती देशिकदत्तचापा पथाश्रुतं वेङ्कटनाथरिणा । अपलपातेनि. पुणेनिपेव्यतामनात्मजीवेश्वरचिन्तनक्रमः॥१५॥तरलदुरवगाहा- नवदुरपाम्बुराशेयंदमृतमुदहापट्टेिङ्कटेशो यथायद । तदिह चुलु.. कमा साधुभिः सावधानेरपुनरुपनिपेव्यं तत्त्वमास्वादनीयम॥२॥ अस्मदीयं चैतदनवयपधं प्रबन्धपरिसमाप्तौ लिख्यते ।। परिणतगुरुभक्तिः पमनाभांत्रिपा शरणमुपगतो यः शान्तसिद्धान्तवेदी। स हि भवति मुनीनां मुक्तिसौस्थिताना- मपि परिपदि मान्यो भाग्यसौभाग्यशाली ॥१॥ परदगारवादीद्वापदुकानयायी गुरुजनपरतन्त्रः सर्वतन्त्रस्वतन्तः । चिदचिदपिपतीनां चिन्तनाचक्रमेत- त्मणिहितहरिचकान मीणयन् माणभाजः ॥ चिदचिदीश्वरतत्वनिरूपणं परदनापफसूरिनिगुम्फितम् । परमपूरुषभक्तिपरायणाः प्रतिपदं परिपश्यन्तु(त) सूरयः ।। शंत वरदाचार्यकृन तत्ववयनिरूपणम् इति श्रीनिखिलकोपतर्किकचूडामणिना सर्वतन्त्रस्मतन्त्रेण श्रीमदरदनाथापरनाम्ना वान्ताचार्येण विरचितग्र- ज्येपु ववश्यटकासंग्रहो नाम हनीपोपायः(1) समात ॥

·बनारससस्कृतसीरीजनाम्नी चाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली । ह० आ . १ . . . १ . इय पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां सस्कृतभाषा. निबद्धा बहव प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमा कचिदगलभाषानुवा- दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति । ताश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यस स्वतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि विद्वास शोधयन्ति । या- हकमहारायैरिय पुस्तकावला नियमनाविच्छंदैन समाधा तैस्तदे- फैकस्य खण्डस्य मूल्य प्रापणव्ययश्च ) देय । अन्यम- हाशयर्ये कानिचित् खण्डानि समाह्याणि तैश्च प्रत्येक खण्डाना २० मूल्य प्रापणव्ययश्च ) देय इति ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। मिद्धान्ततत्वविवेक खण्डानि ५ अर्धसङ्ग्रह अग्रजीभाषानुवादसहित तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ १३ कात्यायनमहर्षिणीत शुक्लयजु प्रातिशाख्यम् सभाग्य ख०६६ सारयकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता वाक्यपदायम खण्डानि ५ (प्रथमभाग प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभाग तृतीयाकर- ण्डम् हलाराजटीकासहित खण्ड २) रसगङ्गाधर खण्डानि ९ परिभाषावृत्ति खण्डे २ पैशेषिकदर्शन किरणावलीटीकासवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्ड २ शिक्षासङ्ग्रह पण्डानि ५ नष्कम्यसिद्धि खण्डानि ४ महर्षिकात्यायनप्रणीत शुक्लयजुस्सानुकमसूत्रम सभाध्यम ३ ऋग्वेदीयशीनकमातिशाख्य सभाष्यम् खण्डानि ४ (पृहत) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि ४ ४ विवरणोपन्यास सटीकवाश्यसुधासहित खण्ड २ तत्वदीपनम् (पञ्चपादियाविवरणस्य व्यारयानम) स० ८८ चंदान्तदीप (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचित) सण्डानि ३३ २ . २ . . ४ . . २ . . ४ . टुस्टीका खण्डानि ४ ·( २२ ॥ मायास्माभिः संस्कृतभापपा सम्यगुपपादितम् । इदं हिमा चार भिहितं श्लोकद्वयं तस्मिन्नेव प्रवन्धान्ते इतीरिनो देशिकवत्तचक्षुपा यथाश्रुतं बेङ्कटनाथरिणा । अपक्षपातनि, पुणैर्निपेव्यतामनात्मजीवेश्वरचिन्तनक्रमः॥१५॥तरलदुरवगाहा, नवदुग्वाम्बुराशर्यदमृतमुदहापविदेशो यथावत् । तदिह चुल फमात्र साधुभिः सावधानरपुनरुपनिपेव्यं तत्त्वमास्वादनीयमारा, अस्मदीयं चैतदनवधपचं प्रबन्धपरिसमाप्तौलिरुपते ।' परिणतगुरुभक्तिः पद्मनाभांघ्रिपन शरणमुपगतो यः शान्तसिद्धान्तवेदी। स हि भवति मुनीनां मुक्तिसौधस्थिताना- मपि पारेपदि मान्यो भाग्यसौभाग्यशाली ॥१॥ घरवगरवादीद्वावकाग्रयापी गुरुजनपरतन्त्र सर्वतन्त्रस्वनन्तः । चिदचिदधिपतीनां चिन्तनाचक्रमेत. स्मणिहितहरिचक्रान् मीणपन् माणभाजः ॥ चिदचिदीश्वरतत्त्वनिरूपणं परदनायकसूरिनिगुम्फितम् । परमपूरुपभक्तिपरायणाः प्रतिपदं परिपश्यन्तु(त) सूरयः ॥ शंत वरदाचार्यकृतं तत्त्ववपनिरूपणम् ।। इति श्रीनिखिलकवितर्किकचूडामणिना सर्वतन्त्रस्वतन्त्रेण श्रीमदरदनाथापरनाम्ना घेदान्ताचार्येण सिरचित ज्येषु तवत्रयचुलुकार्यसंग्रहो नाप तृतीयोध्यायः(१) समात ॥

·बनारससंस्कृतसीरीज़नान्नी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली । ह० आ० १ . . . इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- निबसा यहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदगलभाषानुवा- दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति । तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि विद्वांसःशोधयन्ति । येना- इफमहारायैरियं पुस्तकावला नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ) मूल्यं प्रापणव्ययश्च - देयः । अन्यैर्म- हाशययः कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येक खण्डानां १० मूल्यं प्रापणन्ययश्च ) देय इति ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। मिदान्ततत्वविवेकः खण्डानि ५ अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभावानुवादसहितः तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ १३ कात्यायनमहर्षिप्रणीत शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् सभाग्य ख०६६ सांस्यकारिका चन्द्रिकारीकागौडपादभाष्यसहिता १ घाक्यपदीयम खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुष्पराजदीकासहित खण्ड ३ । द्वितीयभागः तृतीयाका- ण्डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २) रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ पैशेषिकदर्शन किरणायलीरीकासंकलितप्रशस्त पादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डं २ शिक्षासङ्ग्रह. सण्डानि ५ नष्कम्यसिद्धिः खण्डानि ४ महर्षिफात्यायनप्रणीतं शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसुत्रम सभाध्यम ३ ऋग्वेदीयानकप्रातिशाख्यं समाप्यम् खण्डानि । (पहत्) येयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् सण्डानि४४ विवरणोपन्यास. सटीकवाश्यसुधासहितः खण्डे २ तत्यहीपनम् (पथपादिकाबिवरणस्य व्याण्यानम) ख. पान्तदीपः (धीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) सण्डानि ३ ३ टुप्टीफा एपदानि ४ ० ९ . २ . . २ ५ . . . २ . . . ४ .

·० . २ . पातालदर्शनमाश्रीरामानन्दर्यातहतमणिप्रभा ख्यपृत्ति सः व्याकरणमिताक्षरा । श्रीमदभप्रणीता खण्डानि रसमञ्जरी । व्यङ्ग्यायकोमुधा प्रकाशेन च सहिता ख० ३ ३ . भेदधिकारः व्याख्यासहितः श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपफमप- राक्रमसहितः सपडे २ योधसारो नरहरिकृतःतच्छिम्यदिवाकरकृतटीयास०ख०६६ ब्रहासूचदीपिका श्रीमच्छड्डरानन्दभगवद्विरचिता । देवशफामधेनु अर्थात् प्राचीनश्यनिषनन्य. खण्डे २ श्रीमदणुमाप्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । गोस्यामिथ्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाष्यप्रकाशाप्य. व्याख्या समेतम् खण्डानि३ तत्त्वशेखरः। श्रीभगवलोकाचार्यप्रणीतः । तथा-तत्त्रयचुलुक. संग्रहः । कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमहरदगुरुविरचितः । २ M ब्रजभूषण दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस