·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·॥ श्री॥
महामहोपाध्यान्नंभट्टविरचितः
तर्कसंग्रह :
तत्कृतदीपिकया सहितः।
THE TARKASANGRAHA
OF
ANNAM BHATTA
WITH HIS OWN GLOSS THE (DIPIKA)
AN
Ed. By
KP PARAB
ENGLISH TRANSLATION
PIOUS BOOK CORPORATION,
VARANASI-1
(India)

·PUBLISHER : Pious Book Corporation - CK. 13/23, Sattichautra Varanasial (India) July 1982 Price- Printed at : Taj Offset Press Delhi ·अथ तर्कसंग्रहः। दीपिकया सहितः। विश्वेश्वरं साम्बमूर्ति प्रणिपत्य गिरं गुरुम् । टीको शिशुहितां कुर्वे तर्कसंग्रहदीपिकाम् ।। चिकीर्पितस्य ग्रन्थस्य निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थ शिष्टाचारानुमितश्रुति- बोवितकर्तव्यताकमिष्टदेवतानमस्कारलक्षणं मङ्गलं शिप्यशिक्षार्य नि- वनंत्रिकीर्पितं ग्रन्थादौ प्रतिजानीते-निधायेति । निधाय हृदि विश्वेशं विधाय गुरुवन्दनम् । वालानां मुखवोधाय क्रियते तर्कसंग्रहः ॥ ननु मङ्गलस्य समाप्निमाधनत्वं नास्ति । मङ्गले कृतेऽपि किरणा- वल्यादौ निर्विघ्नपरिसमाप्त्यदर्शनात् । मङ्गलाभावेऽपि कादम्बर्यादौ ममाप्तिदर्शनात् ।। अन्वयव्यतिरेकव्यभिचारादिति चेन्न । किरणाव- ल्यादी विन्नवाहुल्यात्ममात्यभावः । कादम्बयादौ तु ग्रन्थावहिरेव मङ्गलं कृतमतो न व्यभिचारः । ननु मङ्गलम्य कर्तव्यत्वे कि प्रमा- णमिति चन्न । शिष्टाचागनुमित अनव प्रमाणत्वात् । “समाप्तिकामो मङ्गलमाचरेत्" इति श्रुतः । तथाहि । मङ्गलं वेबोधितकर्तव्यताकम- लौकिकाविगीतशिष्टाचारविषयवादशादिवत् । भोजनादो व्यभिचार- वारणायालौकिकेनि । रात्रिश्राद्वादो व्यभिचारवारणायाविगीतेति । शिष्टपदं स्पष्टार्थम् । “न कुर्यान्निष्फलं कम' इति जलताडनांदरपि निषिद्धत्वादिति ॥ तस्यन्ते प्रतिपाद्यन्त इति ती द्रव्यादिसतपदा- थास्ते पा मग्रहः संक्षेपण स्वरूपकयनं क्रियत इत्यर्थः ॥ कस्मै प्रयो- जनायेत्यत आह-मुग्ववोधायेति । सुवेनानायामेन बोवः पदार्थतानं तस्मा इत्यर्थः ॥ नन बहुप तकग्रन्थेषु सत्म किमर्थमपर्वग्रन्थः क्रियन इत्यंत आह-वालानामिति । तेषामतिविस्तृतत्वादालानां वाचा न ·(२) भवतीत्यर्थः ग्रहणधारणपटुवालः । न तु स्तनंधयः ॥ किं रुत्वा क्रियत इत्यत आह-निधायेति । विश्वेशं जगन्नियन्तारं शिवं हृदि निधाय नितरां स्थापयित्वा । सर्वदा तद्ध्यानपरो भूत्वेत्यर्थः ।। गुरूणां विद्यागुरूणां वन्दन नमस्कारं विधाय कृत्वेत्यर्थः ।। द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावाः सप्तपदार्थाः ॥१|| पदार्थान्विभजते-द्रव्येति । पदस्यार्थः पदार्थ इति व्युत्पत्त्या- भिधेयत्वं पदार्थमामान्यलक्षणं लभ्यते ॥ नन्वत्र विभागादेव सप्तत्वे सिद्धे सप्तग्रहणं व्यथमिति चेन्न । न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदार्थत्वात् ।। नन्वतिरिक्तः पदार्थः प्रमितो न वा । नाद्यः प्रमितस्य निषेधायो- गात् । नान्त्यः प्रतियोगिप्रमिति विना निषेधानुपपत्तेरिति चेन्न । "दार्थत्वं द्रव्यादिसप्तान्यतमत्वव्याप्यमिति व्यवच्छेदार्थत्वात् ।। ननु सप्तान्यतमत्वं सप्तभिन्नभिन्नत्वमिति वक्तव्यम् । एवं च सप्तभिन्नस्या- प्रसिद्धत्वात्सप्तान्यतमत्वं कथमिति चेन्न । द्रव्यादि सप्तान्यतमत्वं दु. व्यादिभेदसप्तकाभाववत्त्वमित्युक्तत्वात् ॥ एवमग्रेऽपि द्रष्टव्यम् ॥ तत्र द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि नवैव ॥ २॥ द्रव्यं विभजते- तत्रेति । तत्र द्रव्यादिमध्ये द्रव्याणि नवैवेत्य- न्वयः !! कानि तानीत्यत आह-एथिवीत्यादीनि ॥ ननु तमसो द- शमद्रव्यस्य विद्यमानत्वात्कथं नवैव द्रव्याणि ॥ तथाहि । “तमः खलु चलं नीलं परापरविभागवत् । प्रसिद्धद्रव्यवैधान्नवेभ्यो भेत- महति ॥ नीलं तमश्चलतीत्यबाधितप्रतीतिबलान्नीलरूपाधारतया कि- याधारतया च द्रव्यत्वं तावत्सिद्धम् । तत्र तमसो नाकाशादिपञ्चके- ऽन्तर्भावो रूपवत्त्वात् । अत एव न वायौ सदागतिमत्त्वाभावाच्च । नापि तेजसि भास्वररूपामावादुष्णस्पर्शाभावाच । नापि जले शीत- स्पीभावान्नीलरूपाश्रयत्वाच्च । नापि प्रथिव्यां गन्धवत्त्वाभावा- स्पर्शरहितत्वाच्च । तस्मात्तमो दशमद्रव्यमिति चेन्न । तमसस्तेजोभा- वरूपवत्त्वात् ॥ तथाहि । नमो हि न रूपिद्रव्यमालोकासहकृतच- क्षुर्ग्राह्यत्वात् । आलोकाभाववत् । रूपिचाक्षुषप्रमायामालोकस्य कारणत्वात् । तस्मात्प्रौढप्रकाशकतेजःसामान्याभावस्तमः । तत्र ·(३) नीलं तमश्चलतीति प्रत्ययो भ्रमः । अतो नव द्रव्याणीति सिद्धम् ।। द्रव्यत्वजातिमत्त्वं गुणवत्त्वं वा द्रव्यमामान्यलक्षणम् ॥ लक्ष्यैकदेशा- वृत्तित्वमव्याप्तिः । यथा गोः कपिलत्वम् ॥ अलक्ष्यत्तित्वमतिव्या- प्तिः । यथा गोः शृङ्गित्वम् ॥ लक्ष्यमात्रावर्तनमसंभवः । यथा गोरे- कशफत्वम् ॥ एतपणत्रयरहितो धर्मो लक्षणम् । यथा गोः सानादिमत्वम् । स एवासाधारणधर्म इत्युच्यते ॥ लक्ष्यतावच्छेदक- समनियतत्वमसाधारणत्वम् । व्यावर्तकस्यैव लक्षणत्वे व्यावृत्तावभि- धेयत्वादौ चातिव्याप्तिवारणाय तद्भिन्नत्वं धर्मविशेषणं देयम् । व्यवहारस्यापि लक्षणप्रयोजनत्वे तु न देयम् । व्यावृत्तेरपि व्यवहार- साधनत्वात् ॥ ननु गुणवत्त्वं न द्रव्यमामान्यलक्षणम् ॥ आद्यक्षणे उत्पन्नविनष्टद्रव्ये चाव्याप्तरिति चेन्न । गुणसमानाधिकरणसत्ताभि- नजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् ॥ नन्वेवमप्येकं रूप रसात्ष्टयगिति व्यवहाराद्रूपादावतिव्याप्तिरिति चेन्न । एकार्थसमवायादेव तादृशव्य- वहारोपपत्तौ गुणे गुणानङ्गीकरणात् ।। रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वा- परत्वगुरुत्वद्रवत्वस्नेहशब्दबुद्धिमुखदुःखेच्छाद्वैपप्रयत्नधर्माधर्मसं- स्काराश्चतुर्विंशतिगुणाः ॥ ३ ॥ गुणं विभजते- रूपति । द्रव्यकर्मभिन्नत्वे सति सामान्यवान्गु- णः । गुणत्वजातिमान्वा ।। ननु लघुत्वमृद्धत्वकठिनत्वादीनां विद्यमा- नत्वात्कथं चतुर्विशतिगुणा इति चेन्न । लघुत्वस्य गुरुत्वाभावरूपत्वा- त् । मृदुत्वकठिनत्वयोरवयवसंयोगविशेषरूपत्वात् ॥ उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि पञ्चैव कर्माणि ॥ ४ ॥ कर्म विभजते- उत्क्षेपणेति । संयोगभिन्नत्वे सति संयोगासम- वायिकारणं कर्म । कर्मत्वजातिमद्वा । भ्रमणादीनामपि गमनेऽन्ती- वात् । न पञ्चविधत्वविरोधः ॥ परमपरं चेति द्विविध सामान्यम् ॥ ५॥ सामान्यं विभजते- परेति । परमधिकन्टत्ति । अपरं न्यनवृत्ति । सामान्यादिचतुष्टये जातिर्नास्ति ।। ।

·(१) निन्यद्रव्यहत्तयो विशेपास्त्वनन्ता एव ॥ ६ ॥ विशेषं विभजत---- नित्येति । पृथिव्यादिचतुष्टयस्य परमाणव आलाश दिपञ्चकं च नित्यगव्याणि ॥ समवायस्त्वेक एब।। ७ ॥ समवायरय भेदो नास्तीत्याह- समवायेति ।। अभावश्चतुर्विधः । मागभावः प्रध्वंसाभावोऽत्यन्ताभावोऽन्यो- न्याभावश्चेति ॥८॥ अभावं विभजत--- अभावेति ।। तत्र गन्धवनी पृथिवी । सा द्विविधा नित्यानित्या चेति । नित्या परमाणुरूपा । अनित्या कार्यषा । सा पुनखिविधा शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरमस्मदादीनाम् । इन्द्रियं गन्ध- ग्राहकं घ्राणं नासाग्रवति । विषयो मृत्पाषाणादिः॥९॥ तत्रोदेशादिक्रमानुसाराटथिव्या लक्षणमाह- तत्रेति ॥ नाना पदार्थसंकीर्तनमुद्देशः । उद्देशक्रमे च सर्वत्रेच्छैव नियामिका ।। ननु मुरभ्यमुरभ्यवयवारव्ये द्रव्ये परस्परविरोधेन गन्धानुत्पादादव्या- प्तिः । न च तत्र गन्धप्रतीत्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । अवयवगन्धस्यैव तत्र प्रतीतिसंभवेन चित्रगन्यानङ्गीकारात !! कि चोत्पन्नविनष्टवटादा- वव्याप्तिरिति चन्न । गन्धममानाधिकरणद्रव्यत्वापरजातिमत्त्वस्यैव विवक्षितत्वात् ।। ननु जलादावपि गन्धप्रतीतेरतिव्याप्तिरिति चेन्न । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पृथिवीगन्धस्यैव तत्र संयुक्तसमवायेन भानाङ्गी- कारात् ॥ ननु तथाहि कालस्य मर्वाधारतया सर्वेषां लक्षणानां कालऽतिव्याप्तिरिति चेन्न । सर्वाधारताप्रयोजकसंबन्धमिन्नसंबन्धन लक्षणत्वस्याभिमतत्वात् ॥ एथिवा विभजते--सा द्विविधेति । नि- त्यत्वं ध्वंसाप्रतियोगित्वम् । ध्वसप्रतियोगित्वमनित्यत्वम् !! प्रकारा- न्तरण विभजत- सा पुनरिति । आत्मनो भोगायतनं शरीरम् । दवच्छिन्नात्मनि भागो जायते तदोगायतनम् । तदेव शरीरम् । सम्बदःखमाक्षात्कागे भागः । शतरोदृतविशंपगुणानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनःसयोगाश्रयत्वमिन्द्रियत्वम् । शगैरेन्द्रियभिन्ना विषयः।

·(५) एवं च गन्धवच्छरीरं पार्थिव शरीरम् । गन्धवदिन्द्रिय पार्थिवेन्द्रियम् ! गन्धवान्विषयः पार्थिवविषय इति तत्तल्लस बोध्य ॥ पार्थिवशरीरं दर्शयति-शरीरमिति ॥ इन्द्रियं दर्शयनि----इन्द्रियमिति । गन्ध- ग्राहकमिति प्रयोजनकथनम् । घ्राणमिति संज्ञा : नामोत्याश्रयोक्तिः । एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम् । पार्थिवनिषयं दर्शयति--विषयेति ।। शीतस्पर्शवस आपः । ताश्च द्विविधा लिया अनित्याश्चेति । नित्याः परमाणुरूपाः । अनित्याः कार्यरूपाः । ताः पुनर्नास्वविधाः शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरं वरुगलोक इन्द्रियं रसग्राहकं रसनं जिह्वाग्रवर्ति । विषयः सरित्समुद्रादिः ।। १० ।। अपां लक्षणमाह-शीतेति । उत्पन्नविनलेऽव्याप्तिवारणाय शीतस्पर्शसमानाधिकरणद्रव्यत्वापरजातिमन्चे मात्पर्यम् ।। शीतं शि- लातलमित्यादौ जलसंबन्धादेव शीतस्पर्शभानमिति नातिव्याप्तिः । अन्यत्सर्व पूर्वरीत्या व्याख्येयम् ॥ उष्णस्पर्शवत्तेजः । तद्विविधं निसानसं च । निसं परमा- गुरूपम् । अनिसं कार्यरूपम् । पुनस्त्रिविधं शरीरन्द्रियविषय- भेदात् । शरीरमादित्यलोके प्रसिद्धम् । इन्द्रिगं र ग्राहकं चक्षुः कृष्णताराप्रवति । विषयश्चतुर्विधः । भौमदिव्योदयांकरजभे- दात् । भौमं वन्त्यादिकम् । अविन्धनं दिव्यं विद्युदादि । भु- तस्य परिणामहेतुरौदर्यम् । आकर मुवादिः ॥ ११ ॥ तेजसो लक्षणमाह----उप्णेति । उणं जलमिति प्रतीतेस्तेजः- संबन्धानुविधायित्वान्नातिव्याप्तिः ॥ विषयं विधजते-भोमेति । ननु सुवर्ण पार्थिवं पीतत्वाद्गुरुत्वाद्धरिद्रादिवदिति चेन्न । अत्यन्तानलसं- योगे सति घृतादौ द्रवत्वनाशदर्शनेन जलमध्यस्थवृते द्रवत्वनाशा- दर्शनेनासति प्रतिबन्धके पार्थिवद्रव्यद्रवत्वनाशानिसयोगयोः कार्य- कारणभावावधारणात्सुवर्णस्यात्यन्तानलसंयोगे सत्य नुच्छिद्यमानद्रव- स्वाधिकरणत्वेन घृतवत्पार्थिवत्वानुपपत्तेः । तस्मात्पीतद्रव्यद्रवत्वनाश- प्रतिबन्धकतया द्रवद्रव्यान्तरसिद्धौ नैमित्तिकद्रवत्वाधिकरणतया जल- त्वानुपपत्तेः रूपवत्तया वाय्वादिष्वनन्तर्भावात्तैनसत्वसिद्धिः । तत्रो- ·प्णस्पर्शभाखररूपयोरुपष्टम्भकपार्थिवरूपस्पर्शाभ्यां प्रतिबन्धादनुप- लब्धिः । तस्मात्सुवर्ण तैजसमिति सिद्धम् ॥ रूपरहितस्पर्शवान्वायुः । स द्विविधो नित्योऽनियश्च । नित्यः परमाणुरूपः । अनित्यः कार्यरूपः । पुनस्विविधः शरी रेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरं वायुलोके । इन्द्रियं स्पर्शग्राहक त्वक्सर्वशरीरवर्ति । विषयो वृक्षादिकम्पनहेतुः ॥ १२ ॥ वायुं लक्षयति- रूपेति । आकाशादावतिव्याप्तिवारणाय स्पर्श- वानिति । एथिव्यादावतिव्याप्तिवारणाय रूपरहित इति । शरीरान्तःसंचारी वायुः प्राणः । स चैकोऽप्युपाधिभेदा- लाणापानादिसंज्ञां लभते ॥ १३ ॥ ननु प्राणस्य कुत्रान्तर्भाव इत्यत आह- शरीरेति । एक एव प्राणः स्थानभेदात्प्राणापानादिशब्दैर्व्यवहियत इत्यर्थः । स्पर्शानु- मेयो वायुः । तथाहि । योऽयं वायौ वाति सत्यनुष्णाशीतस्पों भा. सते स स्पर्शः । क्वचिदाश्रितो गुणत्वाद्रूपवत् । न चास्य पृथिव्या- श्रयः । उद्भूतस्पर्शवत्पार्थिवस्योद्भूतरूपवत्त्वनियमात् । न जलतेजस्य- नुष्णाशीतत्वात् । न विभुचतुष्टयं सर्वत्रोपलब्धिप्रसङ्गात् । न मनः परमाणुस्पर्शस्यातीन्द्रियत्वात् । तस्माद्यः प्रतीयमानस्पर्शाश्रयः स वायुः ॥ ननु वायुः प्रत्यक्षः । प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वाद्धटवदिति चेन्न । उद्धृतरूपवत्त्वस्योपाधित्वात् । यत्र द्रव्यत्वे सति बहिरिन्द्रियप्रत्यक्ष- त्वं तत्रोद्भूतरूपवत्त्वमिति घटादौ साध्यव्यापकत्वम् । पक्षे साधना- व्यापकत्वम् । न चैवं तप्तवारिस्थतेजसोऽप्यप्रत्यक्षत्वापत्तिरिष्टत्वात् । तस्माद्रूपरहितत्वाद्वायुरप्रत्यक्षः ॥ इदानीं कार्यरूपष्टथिव्यादिचतुष्ट- यस्योत्पत्तिविनाशक्रमः कथ्यते । ईश्वरस्य चिकीर्षावशात्परमाणुपु क्रिया जायते । ततः परमाणुद्वयसंयोगे सति व्यणुकमुत्पद्यते । त्रिभिद्वर्यणकैरुयणुकम् । एवं चतुरणुकादिक्रमेण महती पृथिवी महत्य आपो महत्तेजो महान्वायुरुत्पद्यते । एवमुत्पन्नस्य कार्यव्य- स्य संजिहीपीवशाक्रियया परमाणुद्वयविभागे सति द्वयणुकनाशः । समवायिकारणनाशात्र्यणुकनाशः । ततश्चतुरणुकस्येत्येवं प्रथिव्यादि- नाशः । असमवायिकारणनाशाहृयणुकनाशः । समवायिकारण- ·(७) । नाशाच्यणुकनाश इति संप्रदायः । सर्वत्रासमवायिकारणनाशात्कार्य- द्रव्यनाश इति नवीनाः ॥ किं पुनः परमाणुमद्भावे प्रमाणम् । उ- च्यते । जालसूर्यमरीचिस्थं सूक्ष्मतमं यज उपलभ्यते तत्सावयवम् । चाक्षुषद्रव्यत्वात्पटवत् । त्र्यणुकावयवोऽपि सावयवो महदारम्भकत्वा- त्तन्तुवत् । यो व्यणुकावयवः स परमाणुः । स च नित्यः । कार्य- त्वेऽनवस्थाप्रसङ्गात् । तथा च मेरुसर्षपयोरपि समानपरिमाणत्वापत्तिः। सृष्टिप्रलयसद्भावे किं मानम् । “धाता यथा पूर्वमकल्पयत्" इत्या- दिश्रुतिः प्रमाणम् । सर्वकार्यद्रव्यध्वंसोऽवान्तरप्रलयः । सर्वभावका- र्यध्वंसो महाप्रलय इति विवेकात् ॥ शब्दगुणमाकाशम् । तच्चैकं विभु नित्यं च ॥ १४ ॥ आकाशं लक्षयति- शब्देति ॥ नन्वाकाशमपि किं पृथिव्यादि- वन्नाना । नेत्याह- तच्चैकमिति । भेदे प्रमाणाभावादित्यर्थः ॥ एक- त्वादेव सर्वत्रोपलंब्धेविभुत्वमङ्गीकर्तव्यमित्याह विम्विति । सर्व- मूर्तद्रव्यसंयोगित्वं विभुत्वम् । मूर्तत्वं परिच्छिन्नपरिमाणवत्त्वं क्रिया- वत्त्वं वा ॥ विभुत्वादेवात्मवन्नित्यमित्याह-नित्यं चेति ॥ अतीतादिव्यवहारहेतुः कालः । स चैको विभुनिसश्च ॥१५॥ कालं लक्षयति-अतीतेति । सर्वाधारः कालः सर्वकार्यनिमित्त- कारणं च ॥ प्राच्यादिव्यवहारहेतुर्दिक । सा चैका निसा विभ्वी च॥१६॥ दिशो लक्षणमाह-प्राचीति । दिगपि कार्यमात्रे निमित्तकारणम्॥ ज्ञानाधिकरणमात्मा । स द्विविधो जीवात्मा परमात्मा च । तत्रेश्वरः सर्वज्ञः परमात्मैक एक सुखदुःखादिरहितः । जी- वात्मा प्रतिशरीरं भिन्नो विभुर्निसश्च ॥ १७.॥ आत्मनो लक्षणमाह-ज्ञानेति ॥ आत्मानं विभजते—स विविध इति । परमात्मनो लक्षणमाह-तत्रेति । नित्यज्ञानाधिकरणत्वमी- श्वरत्वम् ॥ नन्वीश्वरस्य सद्भावे किं प्रमाणम् । न तावत्प्रत्यक्षम् । तद्धि बाह्यमान्तरमिन्द्रियं वा । नाद्योऽरूपिदव्यत्वात् । नान्त्य आत्मसुखादिव्यतिरिक्तत्वात् । नाप्यनुमानं लिङ्गाभावात् । ना- ·(८) प्यागमस्तथाविधागमाभावादिति चेन्न । अङ्कुरादिकं कर्तृनन्यं कार्य- वादटवदित्यनुमानस्य प्रमाणत्वात् । उपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकी- पीकृतिमचं कर्तृत्वम् । उपादानं समवायिकारणम् । सकलपरमावा- दिसूक्ष्मदर्शित्वात्सर्वज्ञत्वम् । यः सर्वज्ञः स सर्वविद्” इत्याद्याग- मोऽपि तत्र प्रमाणम् ॥ जीवस्य लक्षणमाह-जीव इति । सुखादिकं जीवलक्षणम् ॥ ननु “ मनुष्योऽहं ब्राह्मणोऽहम् ” इत्यादौ सर्वत्राहं- प्रत्यये शरीरस्यैव विषयत्वाच्छरीरमेवात्मेति चेन्न । शरीरस्य करपा- दादिनाशे सति शरीरनाशादात्मनोऽपि नाशप्रसङ्गात् । नापीन्द्रिया- णामात्मत्वम् । तथात्वे “योऽहं घटमद्राक्षं सोऽहमिदानीं त्वचा स्टशामि" इत्यनुसंधानाभावप्रसङ्गात् । अन्यानुभूतेऽन्यस्यानुसंधाना- योगात् । तस्मादेहेन्द्रियव्यतिरिक्तो जीवः । सुखदुःखवैचित्र्यात्प्रति- शरीरं भिन्नः । स च न परमाणुः । शरीरव्यापिसुखाद्यनुपलब्धिप्र- सङ्गात् । न मध्यपरिमाणः । तथा सत्यनित्यत्वप्रसङ्गेन कृतनाशाक- ताभ्यागमप्रसङ्गात् । तस्मान्नित्यो विभुर्जीवः ॥ सुखदुःखाद्युपलब्धिसाधनमिन्द्रियं मनः। तच्च प्रत्यात्मनि- यतत्वादनन्तं परमाणुरूपं नित्यं च ॥ १८ ॥ मनसो लक्षणमाह- सुखेति । स्पर्शरहितत्वे सति क्रियावत्त्वं मनसो लक्षणम् ।। मनो विभजते- तच्चेति । एकैकस्यात्मन एकैकं मन इत्यात्मनामनेकत्वान्मनसोऽप्यनेकत्वमित्यर्थः ॥ परमाणुरूपमिति ! मध्यमपरिमाणत्वेऽनित्यत्वप्रसङ्गादित्यर्थः ॥ ननु मनो विभुस्पर्शरहित- त्वादाकाशवदिति चेन्न । मनसो विभुत्व आत्ममनःसंयोगस्यासमवा- यिकारणस्याभावाज्ज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । न च विभुद्वयसंयोगो- ऽस्तीति वाच्यम् । तत्संयोगस्य नित्यत्वेन सुषुप्त्यभावप्रसङ्गात् । पुरित- तिव्यतिरिक्तप्रदेश आत्ममनःसंयोगस्य सर्वदा विद्यमानत्वात् । अ- गुत्वे तु यदा मनः पुरितति प्रविशति तदा सुषुप्तिः । यदा निःसरति तदा ज्ञानोत्पत्तिरित्यणुत्वसिद्धिः ।। चक्षुत्रिग्राह्यो गुणो रूपम् । तच्च शुक्लनीलपीतरक्तहरि- तकपिचित्रभेदात्सप्तविधं पृथिवीजलतेजोवृत्ति । तत्र पृथि- ।

·(९) व्यां मप्तविधम् । अभास्वरं शुक्लं जले । भाखरं शुक्लं च तेजसि ॥ १९॥ रूपं लक्षयति- चतुरिति । संख्यादावतिव्याप्तिवारणाय मा- त्रपदम् । रूपत्वेऽतिव्याप्तिवारणाय गुणपदम् । प्रभाभित्तिसंयोगेऽति- व्याप्तिवारणाय चक्षुर्मात्रग्राह्य नातिमत्वं वाच्यम् ॥ नन्वव्याप्यवृत्ति- नीलादिसमुदाय एव चित्ररूपमिति चेन्न । रूपस्य व्याप्यत्तित्व- नियमात् ॥ ननु चित्रपटेऽवयवरूपस्य प्रतीतिरस्त्विति चेन्न । रूप- रहितत्वेन पटस्याप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । न च रूपवत्समवेतत्वं प्रत्यक्ष- प्रयोजकं गौरवात् । तस्मात्पटस्य प्रत्यक्षत्वानुपपत्त्या चित्ररूप- सिद्धिः ॥ रूपस्याश्रयमाह-पृथिवीति || आश्रयं विभज्य दर्श- यति-तत्रेति ॥ रसनग्राह्यो गुणो रसः । स च मधुराम्ललवणकटुकषायतिक्त- भेदात्पड्दियः पृथिवीजलवृत्तिः । पृथिव्यां पड्विधः । जले मधुर रसं लक्षयतिरसनेति । रसत्वेऽतिव्याप्तिपरिहाराय गुणपदम् ॥ रसस्याश्रयमाह-एथिवीति ॥ आश्रयं विभज्य दर्शयति-पृथि- व्यामिति ॥ प्राणग्राह्यो गुणो गन्धः । स च द्विविधः सुरभिरसुरभिश्च पृथिवीमात्रवृत्तिः ॥२१॥ गन्धं लक्षयतिघ्राणेति । गन्धत्वेऽतिव्याप्तिवारणाय गुणपदम् ॥ बगिन्द्रियमात्रग्राह्यो गुणः स्पर्शः। स च त्रिविधः शीतो ष्णानुष्णाशीतभेदात्पृथिव्यप्तेजोवायुवृत्तिः । तत्र शीतो जले | उष्णस्तेजसि ! अनुष्णाशीतः पृथियीवास्वोः ॥ २२ ॥ स्पर्श लक्षयति-त्वगिति । स्पर्शत्वेऽतिव्याप्तिवारणाय गुणपद- म् । संयोगादावतिव्याप्तिवारणाय मात्रपदम् ॥ रूपादिचतुष्टयं पृथिव्यां पाकजमनिसं च । अन्यत्रापाकजं निसमनिसं चा निसगतं निसम् । अनित्यगतनियम् ॥ २३ ॥ रूपादीति । पाकस्तेजःसंयोगः । तेन पूर्वरूपं नश्यति । रूपान्तर- ·(१०) मुत्पद्यत इत्यर्थः । अत्र परमाणुप्वेव पाकः । न व्यणुकादौ । तत- श्यामपाकनिक्षिप्ते घटे परमाणुषु रूपान्तरोत्पत्तौ, श्यामघटनाशे पुन- द्वर्यणुकादिक्रमेण रक्तघटोत्पत्तिः । तत्र परमाणवः समवायिकार- णम् । तेजःसंयोगोऽसमवायिकारणम् । अदृष्टादिकं निमित्तकारणम् । व्यणुकादिरूपे कारणरूपमसमवायिकारणमिति पीलुपाकवादिनो वैशेषिकाः । पूर्वघटस्य नाशं विनैवावयविन्यवयवेषु परमाणुपर्य- न्तेषु युगपद्रूपान्तरोत्पत्तिरिति पिठरपाकवादिनो नैयायिकाः । अत एव पार्थिवपरमाणुरूपादिकमनित्यमित्यर्थः ।। अन्यत्रेति । जलादा- वित्यर्थः ॥ नित्यगतमिति । परमाणुगतमित्यर्थः ॥ अनित्यगतमिति । द्वयणुकादिनिष्ठमित्यर्थः ॥ रूपादिचतुष्टयमुद्भूतं प्रत्यक्षम् । अनुभूत- मप्रत्यक्षम् । उदूतत्वं प्रत्यक्षप्रयोजको धर्मः । तदभावोऽनुदूतत्वम् ॥ एकत्वादिव्यवहारासाधारणहेतुः संख्या । सा नवद्रव्यवृत्तिः। एकत्वादिपरार्धपर्यन्ता । एकत्वं नित्यमनित्यं च । नित्यगतं नित्यम् । अनित्यगतमनित्यम् । द्वित्वादिकं तु सर्वत्रानित्य- मेव ॥ २४ ॥ संख्यां लक्षयति-- एकत्वेति ।। मानव्यवहारासाधारणं कारणं परिमाणं नवद्रव्यदृत्ति । तच्च चतुर्विधम् । अणु महहीं इस्वं चेति ॥ २५ ॥ परिमाणं लक्षयति-मानेति ॥ परिमाणं विभजते-तच्चेति । भावप्रधानो निर्देशः। अणुत्वं महत्त्वं दीर्घत्वं इस्वत्वं चेत्यर्थः ।। पृथग्व्यवहारासाधारणं कारणं पृथक्त्वं सर्वद्रव्यवृत्ति ॥२६॥ पृथक्त्वं लक्षयति-पृथगिति । इदमस्मात्टथगिति व्यवहारका- रणमित्यर्थः ।। संयुक्तव्यवहारासाधारणो हेतुः संयोगः सर्वद्रव्यदृत्तिः ॥२७॥ संयोगं लक्षयति-संयुक्तेति । इमो संयुक्ताविति व्यवहारहेतु- रित्यर्थः । संख्यादिलक्षणेषु सर्वत्र दिक्कालादावतिव्याप्तिवारणाया- साधारणेति ॥ संयोगो द्विविधा । कर्मजः संयोगजश्च । आद्यो ह स्तक्रियया पुस्तकसंयोगः । द्वितीयो हस्तपुस्तकसंयोगात्कायपु- ·स्तकसंयोगः । स चाव्याप्यत्तिः संयोगः । खात्यन्ताभावसमानाधि- करणत्वमव्याप्यवृत्तित्वम् ॥ संयोगनाशको गुणो विभागः सर्वव्यवृत्तिः॥२८॥ विभागं लक्षयति-संयोगेति । कालादावतिव्याप्तिवारणाय गुण इति । रूपादावतिव्याप्तिवारणाय संयोगनाशक इति ॥ विभागोऽपि द्विविधः कर्मजो विभागजश्च । आद्यो हस्तक्रियया पुस्तकविभागः । द्वितीयो हस्तपुस्तकविभागात्कायपुस्तकविभागः ॥ परापरव्यवहारासाधारणकारणे परत्वापरत्वे पृथिव्यादि- चतुष्टयमनोवृत्तिनी । ते द्विविधे दिकृते कालकृते च । दूर- स्थे दिकृतं परत्वम् । समीपस्थे दिकृतमपरत्वम् । ज्येष्ठे काल- कृतं परत्वम् । कनिष्टे कालकृतमपरत्वम् ॥ २९ ॥ परत्वापरत्वयोर्लक्षणमाह-परेति । परव्यवहारकारणं परत्वम् । अपरव्यवहारकारणमपरत्वमित्यर्थः ॥ परापरत्वे विभजते-ते द्वि- विधे इति ॥ दिकृतयोरुदाहरणमाह- दूरस्थ इति ॥ कालकृत उदा- हरति-ज्येष्ठ इति ॥ आद्यपतनासमवायिकारणं गुरुत्वं पृथिवीजलवृत्ति ॥ ३० ॥ गुरुत्वं लक्षयति-आद्येति । द्वितीयादिपतनस्य वेगासमवायिका- रणत्वाद्वेगेऽतिव्याप्तिवारणायाद्यति ॥ आद्यस्यन्दनासमवायिकारणं द्रवत्वं पृथिव्यप्तेजोवृत्ति । त- हिविधं सांसिद्धिकं नैमित्तिकं च । सांसिद्धिकं जले। नैमित्तिकं पृथिवीतेजसोः । पृथिव्यां घृतादावग्निसंयोगजन्यं द्रवत्वम् । तेजसि मुवर्णादौ ॥ ३१ ॥ द्रवत्वं लक्षयति- आद्यस्यन्दनेति । स्यन्दनं स्त्रवणम् । तेनः- संयोगजन्यं नैमित्तिकद्रवत्वम् । तद्भिन्नं सांसिद्धिकद्रवत्वम् ॥ - थिव्यां नैमित्तिकद्रवत्वमुदाहरति-घृतादाविति ॥ तेनसि तदाह- सुवर्णादाविति ॥ चूर्णादिपिण्डीभावहेतुर्गुणः स्नेहो जलमात्रवृत्तिः ॥ ३२ ॥ RED ·(१२) स्नेहं लक्षयति--चर्णेति । कालादावतिव्याप्तिवारणाय गुण इति । गुणादायतिव्यालिवारणाय पिण्डीभावेति ॥ श्रोत्रनामो गुणः शब्द आकाशमात्रवृत्तिः । स विविधो ध्वन्यात्मको वर्णात्मकश्चेति । ध्वन्यात्मको भेर्यादौ । वर्णात्मकः संस्कृतभाषादिरूपः ॥ ३३ ॥ शब्दं लश्यति----श्रोत्रेति । शब्दत्वेऽतिव्याप्तिवारणाय गुण इति । रूपादावति व्याप्तिवारणाय श्रोत्रेति ॥ शब्दस्त्रिविधः संयोगजो विभागजः शब्दजश्चेति । तत्राद्यो भेरीदण्डसंयोगजन्यः । द्वितीयो वंश उत्पाव्यमाने दलद्वयविभागजन्यश्चटचटाशब्दः । भेर्याकाशमार- भ्य श्रोत्रपर्यन्त द्वितीयादिशब्दाः शब्दजाः ॥ सर्वव्यवहारहेतुर्ज्ञानं बुद्धिः । सा द्विविधा स्मृतिरनुभव- श्च । संस्कारयात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः । तद्भिनं ज्ञानमनुभवः । स द्विविधी यथार्थोऽयथार्थश्च । तद्वति तत्तकारकोऽनुभवो यथार्थः । यथा रजत इदं रजतमिति ज्ञानम् । सैव प्रमेत्यु- च्यते । तदभावति तत्प्रकारकोऽनुभवोऽयथार्थः । यथा शु- ताविदं रजतमिति ज्ञानम् । सैवाप्रमेत्युच्यते ॥ ३४ ॥ बुद्धेर्लक्षणमाह- सर्वेति । जानामीत्यनुव्यवसायगम्यज्ञानत्वमेव लक्षणमित्यर्थः ।। बुद्धिं विभजते-सेति ॥ स्मृतेर्लक्षणमाह-संस्का- ति । भावनाख्यः संस्कारः । संस्कारध्वंसेऽतिव्याप्तिवारणाय ज्ञान- मिति । धादिप्रत्यक्षेऽतिव्याप्तिवारणाय संस्कारजन्यमिति ॥ अनुभव लक्षयति--द्भिन्नमिति । स्मृतिभिन्नं ज्ञानमनुभव इत्यर्थः ॥ अनुभवं विमजते---- द्विविध इति ॥ यथार्थानुभवस्य लक्षणमाह-तद्वतीति ।। ननु घटे घटत्वमिति प्रमाणमव्याप्तिः । घटत्वे घटाभावादिति चेन्न । यत्र यन्संबन्धोऽस्ति तत्र तत्संबन्धानुभव इत्यर्थात् । घटत्वेऽपि घट- संबन्धोऽस्तीति नाव्याप्तिः ॥ सेति । यथार्थानुभव एव शास्त्रे प्रमे- त्युच्यत इत्यर्थः ॥ अयथार्थं लक्षयति-तदभाववतीति ॥ नन्विदं संयोगीति प्रमायामतिव्याप्तिरिति चेन्न । यदवच्छदेन यत्संवन्धाभा- वस्तदवच्छेदेन तत्मवन्धज्ञानस्य विवक्षितत्वात । संयोगाभावावच्छेदन ।

·(१३) कार्यति । olaunaras संयोगज्ञानस्य भ्रमत्वात् । संयोगावच्छेदेन संयोगज्ञानस्य प्रमावान्ना- तिव्याप्तिः॥ यथार्थानुभवश्चतुर्विधः प्रत्यक्षानुमित्युपमितिशाब्दभेदात् । तत्करणमपि चतुर्विधं प्रसक्षानुमानोपमानशब्दभेदात् ॥ ३५ ॥ यथार्थानुभवं विभजते- यथार्थेति ॥ प्रसङ्गात्प्रमाकरणं विभ- जते- तत्करणमिति । प्रमाकरणमित्यर्थः । प्रमाकरणं प्रमाणमिति प्रमाणसामान्यलक्षणम् ॥ व्यापारवदसाधारणं कारणं करणम् । अनन्यथासिद्धकार्य- नियतपूर्ववृत्ति कारणम् । कार्य प्रागभावप्रतियोगि ॥ ३६ ॥ करणलक्षणमाह- असाधारणेति । साधारणकारणे दिक्कालादा. वतिव्याप्तिवारणायासाधारणेति ॥ कारणलक्षणमाह- पूर्ववृत्ति कारणमित्युक्ते रासभादावतिव्याप्तिः स्यादतो नियतेति । ता- वन्मात्रे कृते कार्येऽतिव्याप्तिः । अतः पूर्ववत्तीति ॥ ननु तन्तुरूप- मपि पटं प्रति कारणं स्यादिति चेन्न । अनन्यथासिद्धत्वे सतीति विशेषणात् । अनन्यथासिद्धत्वमन्यथासिद्धिविरहः । अन्यथासिद्धिश्च त्रिविधा । येन सहैव यस्य यं प्रति पूर्ववृत्तित्वमवगम्यते तं प्रति तदन्यथासिद्धम् ॥ यथा तन्तुना तन्तुरूपम् । तन्तुत्वं च पटं प्रति । अन्यं प्रति पूर्ववृत्तित्वे ज्ञात एव यस्य यं प्रति पूर्ववृत्तित्वमवगम्यते तं प्रति तदन्यथासिद्धम् । यथा शब्दं प्रति पूर्ववृत्तित्वे ज्ञात एव घटं प्रत्याकाशस्य । अन्यत्र कृप्तनियतपूर्ववर्तिनैव कार्यसंभवे तत्स- हभूतमन्यथासिद्धम् । यथा पाकजस्थले गन्धं प्रति रूपप्रागभाव- स्य । एवं चान्यथासिद्धनियतपूर्ववृत्तित्वं कारणत्वम् ॥ कार्यलक्षण- माह-कार्येति ॥ कारणं त्रिविधं समवाय्यसमवानिमित्तभेदात् । यत्सम- वेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणम् । यथा तन्तवः पटस्य । पटश्च खगतरूपादेः। कार्येण कारणेन वा सहकस्मिन्नर्थे सम- वेतले सति कारणमसमवायिकारणम् । यथा तन्तुसंयोगः पट- स्य । तन्तुरूपं पटरूपस्य । तदुभयभिन्नं कारणं निमित्तकारण- ·(१४) म् । यथा तुरीवमादिकं पटव । तदेतत्रिविधकारणमध्ये यदसा- धारणं कारणं तदेव करणम् ॥ ३७ कारणं विभजते-कारणमिति . ॥ समवायिकारणलक्षणमाह--य- समवेतेति यस्मिन्समवेतमित्यर्थः ॥ असमवायिकारणं लक्षयति- कार्येणेति । कार्येणेत्येतदुदाहरति- तन्तुसंयोग इति । कार्येण पटे- नैकस्मिस्तन्तौ समवेतत्वात्तन्तुसंयोगः पटस्यासमवायिकारणमित्यर्थः ॥ कारणेन महेत्येतदुदाहरति- तन्तुरूपमिति । कारणेन पटेन सहक- स्मिस्तन्तौ समवेतत्वात्तन्तुरूपं पटरूपस्यासमवायिकारणमित्यर्थः ॥ निमित्तकारणं लक्षयति-- तदुभयेति । समवाय्यसमवायिभिन्नं कारणं निमित्तकारणमित्यर्थः ॥ करणलक्षणमुपसंहरति- तदेतदिति ।। तत्र प्रत्यक्षज्ञानकरणं प्रत्यक्षम् । इन्द्रियार्थसंनिकर्षजन्य ज्ञा- नं प्रत्यक्षम् । तद्विविधं निर्विकल्पकं सविकल्पकं च । तत्र निष्पकारकं ज्ञानं निर्विकल्पकम् । यथेदं किंचित् । सप्रकारक ज्ञानं सविकल्पकम् । यथा डित्थोऽयं ब्राह्मणोऽयं श्यामोऽय- मिति ॥ ३८॥ प्रत्यक्षलक्षणमाह तत्रेति । प्रमाणचतुष्टयमध्य इत्यर्थः ॥ प्रत्य- क्षज्ञानस्य लक्षणमाह- इन्द्रियेति । इन्द्रियं चक्षुरादिकम् । अर्थो घटादिः । तयोः संनिकर्षः संयोगादिः । तज्जन्यं ज्ञानमित्यर्थः ॥ नि- विकल्पकस्य लक्षणमाह-निष्प्रकारकमिति । विशेषणविशेष्यसंब- न्धानवगाह ज्ञानमित्यर्थः ॥ ननु निर्विकल्पके किं प्रमाणमिति चेन्न । गौरिति विशिष्टज्ञानं विशेषणज्ञानजन्यं विशिष्टज्ञानत्वात् । दण्डीति ज्ञानवदित्यनुमानस्य प्रमाणत्वात् । विशेषणज्ञानस्य सविकल्पकत्वे- ऽनवस्थाप्रसङ्गान्निर्विकल्पसिद्धिः ॥ सविकल्पकं लक्षयति-सप्रकारक- मिति । नामजात्यादिविशेषणविशेप्यसंबन्धावगाहि ज्ञानमित्यर्थः ॥ स- विकल्पकमदाहरति- यथेति ॥ प्रत्यक्षज्ञानहेतुरिन्द्रियार्थसनिकर्षः पड्विधः । संयोग-संयुक्त- समवाय-संयुक्तसमवेतसमवाय -समवाय-समवेतसमवाय-विशेषण- विशेप्यभावा इति । चक्षुपा घटप्रत्यक्षजनने संयोगः संनिकर्षः। DURRato ·(१५) घटरूपप्रत्यक्षजनने संयुक्तसमवायः संनिकर्षः । चक्षुःसंयुक्तेघटे रूपस्य समवायात् । रूपत्वसामान्यायक्षे संयुक्तसमवेतसमवायः संनिकर्षः । चक्षुःसंयुक्ते घटे रूपं समवेतं तत्र रूपत्वस्य समवा- यात् । श्रोत्रेण शब्दसाक्षात्कारे समवायः संनिकपः । कर्णविव- रवृत्त्याकाशस्य श्रोत्रत्वाच्छब्दस्थाकाशगुणत्वाट्ठणगुणिनोश्च स- भवायात् । शब्दत्वमाक्षात्कारे समवेतसमवायः संनिकपः। श्री- असमवेते शब्दे शब्दत्वस्य समवायात् । अभावप्रयक्षे विशेषण- विशेष्यभावः संनिकर्षः । घटाभाववन्तलमिस्त्र चक्षुःसंयुक्त श्रूतले घटाभावस्य विशेषणत्वात् । एवं संनिकर्षपदजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । तत्करणमिन्द्रियम् । तस्मादिन्द्रियं प्रसक्षप्रमाणमि- ति सिद्धम् ॥ ३९ ॥ इन्द्रियार्थसनिकर्ष विभजते-प्रत्यक्षेति ॥ संयोगसंनिकर्यमुदाहर- ति---चक्षुषेति । द्रव्यप्रत्यक्षे सर्वत्र संयोगसंनिकर्ष इत्यर्थः । आत्मा मनसा संयुज्यते । मन इन्द्रियेण । इन्द्रियमर्थेन । ततः प्रत्यक्षज्ञानमुत्पद्यते।। संयुक्तसमवायमुदाहरति-घटरूपेति ॥ तत्र युक्तिमाह-चक्षुःसंयुक्त इति ॥ संयुक्तसमवेतसमवायमुदाहरति -रूपत्वेति ॥ समवायमुदाह- रति-श्रोत्रेणेति ॥ तदुपपादयति-कर्णति ॥ ननु दूरस्थशब्दस्य कथं श्रोत्रसंबन्ध इति चेन्न । वीचितरङ्गन्यायेन कदम्बमुकुलन्यायेन वा शब्दाच्छब्दान्तरोत्पत्तिक्रमेण श्रोत्रदेशे जातस्य श्रोत्रसंवन्धात्न- त्यक्षत्वसंभवात् ॥ समवेतसमवायमुदाहरति-शब्दत्वेति ॥ विशेषण- विशेष्यभावमुदाहरति-अभावेति । अभावप्रत्यक्षे विशेषणविशेप्यभावः संनिकर्षः ॥ तदुपपादयति-घटाभाववदिति । भूतलं विशेप्यं घटाभा- वो विशेषणम् । भूतले घटो नास्तीत्यत्र घटाभावस्य विशेप्यत्वं द्रष्ट- व्यम् । एतेनानुपलब्धेः प्रमाणान्तरत्वं निरस्तम् ॥ यद्यत्र घटोऽभवि- प्यत्तर्हि भूतलमिवाद्रक्ष्यत् । दर्शनाभावान्नास्तीति तर्कितप्रतियोगि- सत्त्वविरोध्यनुपलब्धिसहकृतेन्द्रियेणैवाभावज्ञानोपपत्तावनुपलब्धेः प्रमा- णान्तरत्वासंभवात् । अधिकरणज्ञानार्थमपेक्षणीयेन्द्रियस्यैवे करणत्वो- पपत्तावनुपलब्धेः करणत्वस्यायुक्तत्वात् ।। विशेषणविशेप्यभावो वि- ·शेषणविशेष्यस्वरूपमेव नातिरिक्तः संवन्धः ॥ प्रत्यक्षज्ञानमुपसंहरं- स्तस्य करणमाह-एवामेति । असाधारणकारणत्वादिन्द्रियं प्रत्यक्षज्ञा- नकरणमित्यर्थः ॥ प्रत्यक्षमुपसंहरति-तस्मादिति ।। अनुमितिकरणमनुमानम् । परामर्शजन्यं ज्ञानमनुमितिः । व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मता ज्ञान परामर्शः । यथा वह्निव्याप्यधूम- वानयं पर्वत इति ज्ञानं परामर्शः । तज्जन्यं पर्वतो वह्निमानिति ज्ञानमनुमितिः । यत्र यत्र धूमस्तत्राग्निरिति साहचर्यनियमो व्याप्तिः । व्याप्यस्य पर्वतादित्तिवं पक्षधर्मता ॥ ४०॥ अनुमानं लक्षयति-अनुमितिकरणमिति ॥ अनुमितेर्लक्षणमाह- परामर्शेति ॥ ननु संशयोत्तरप्रत्यक्षेऽतिव्याप्तिः । स्थाणुपुरुषसंशया- नन्तरं पुरुपत्वव्याप्यकरादिमानयमिति परामर्श सति पुरुष एवेति प्र- त्यक्षजननात् । न च तत्रानुमितिरेवेति वाच्यम् । “पुरुषं साक्षात्करो- मि" इत्यनुव्यवसायविरोधादिति चेन्न । पक्षतासहकृतपरामर्शजन्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । सिषाधयिषाविरहसहकृतसिद्ध्यभावः पक्षता । साध्य- सिद्धिरनुमितिप्रतिवन्धिका । सिद्धिसत्त्वेऽप्यनुमिनोमीतीच्छायामनुमिति- दर्शनात् । सिपाधयिषणेत्तेजिका । ततश्चोत्तेजिकाभावविशिष्टमण्यभा- वस्य दाहकरणत्ववत् । सिपाधयिपाविरहसहकृतसिद्ध्यभावस्याप्य- नुमितिकरणत्वम् ।। परामर्श लक्षयति- व्याप्तीति । व्याप्तिविषयकं यत्पक्षधर्मताज्ञानं म परामर्श इत्यर्थः ॥ परामर्शमभिनीय दर्शयति- यथेति ॥ अनुमितिमभिनीय दर्शयति-तज्जन्यमिति । परामर्शजन्य- मित्यर्थः । व्याप्तेर्लक्षणमाह-योति । यत्र धूमस्तत्राग्निरित्यभिनयः । साहचर्यनियम इति लक्षणम् । साहचर्य सामानाधिकरण्यं तस्य नि- यमः । हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्य व्याप्तिरित्यर्थः ॥ पक्षधर्मतास्वरूपमाह-व्याप्यस्येति ॥ अनुमानं द्विविधं स्वार्थ परार्थं च । स्वार्थ स्वानुमिति- हेतुः । तथा हि स्वयमेव भूयो भूयो दर्शनेन यत्र यत्र.धूमस्तत्रा- निरिति महानसादौ व्याप्तिं गृहीला पर्वतसमीपं गत्वा तद्गते चाग्नौ संदिहानः पर्वते धूमं पश्यन्व्याप्तिं स्मरति यत्र धूमस्तत्रा- DHANGA ·(१७) मिरिति । तदनन्तरं वह्निव्याप्यधूमवानयं पर्वत इति ज्ञानमुत्प- यते । अयमेव लिङ्गपरामर्श इत्युच्यते । तस्मात्पर्वतो वह्निमा- निति ज्ञानमनुमितिरुत्पद्यते । तदेतत्स्वार्थानुमानम् । यत्तु स्वयं धूमादग्निमनुमाय परं प्रति बोधयितुं पञ्चावयववाक्यं प्रयुक्ते त- स्वरार्थानुमानम् । यथा पर्वतो वह्निमान्धूमवत्त्वात् । यो यो धूमवान्स स वह्निमान् । यथा महानसः । तथा चायम् । तस्मात्त- थेति । अनेन प्रतिपादिताल्लिङ्गात्परोऽप्याग्निं प्रतिपद्यते ॥४१॥ अनुमानविभागमाह-अनुमानमिति ॥ स्वार्थानुमानं विविच्य दर्श- यति-तथाहीति ॥ स्वार्थानुमानं दर्शयति--स्वयमेवेति ॥ ननु पार्थि- वत्वलोहलेख्यत्वादौ शतशः सहचारदर्शनेऽपि वजादौ व्यभिचारोप- लब्धेर्भूयो दर्शनेन कथं व्याप्तिग्रह इति चेन्न । व्यभिचारज्ञानविरह- सहकृतसहचारज्ञानस्य व्याप्तिग्राहकत्वात् ।। व्यभिचारज्ञानं निश्चयः शङ्का च ॥ तद्विरहः क्वचित्तत्विचित्स्वतःसिद्ध एव धूमाग्निव्याप्ति- अहे कार्यकारणभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणस्तर्को व्यभिचारशङ्कानिवर्तकः ॥ ननु सकलवद्विधूमयोरसंविकर्षात्कथं व्याप्तिग्रह इति चेन्न । धूमत्व- वदित्वरूपसामान्यप्रत्यासत्या सकलधूमवहिज्ञानसंभवात् ॥ तस्मा- दिति । लिङ्गपरामर्शादित्यर्थः ॥ परार्थानुमानमाह-यचिति । य- च्छब्दस्य तत्परार्थानुमानमिति तच्छब्देनान्वयः ॥ पञ्चावयववाक्यमु- दाहरति-यथेति ॥ प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि पञ्चावयवाः । पर्वतो वह्निमानिति प्रतिज्ञा । धूमवत्त्वादिति हेतुः । यो यो धूमवा- नित्युदाहरणम् । तथा चायमित्युपनयः। तस्मात्तथेति. निगम- नम् ॥४२॥ अवयवस्वरूपमाह-प्रतिज्ञेति ॥ उदाहृतवाक्ये प्रतिज्ञाविशेषमा- ह-पर्वतो वहिमानिति ॥ साध्यवत्तया पक्षवचनं प्रतिज्ञा । पञ्चम्य- न्तं लिङ्गप्रतिपादकं वचनं हेतुः । व्याप्तिप्रतिपादकमुदाहरणम् । प- क्षधर्मताज्ञानमुपनयः। अबाधितत्वादिकं निगमनप्रयोजनम् ।। ३ ·(१८) स्वार्थानुमितिपरार्थानुमिसोर्लिङ्गपरामर्श एव कारणम् । त- सालिङ्गपरामर्शोऽनुमानम् ॥ ४३ ॥ अनुमितिकरणमाह-खार्थेति ॥ ननु व्याप्तिस्मृतिपक्षधर्मताज्ञाना- भ्यामेवानुमितिसंभवे विशिष्टपरामर्शः किमर्थमङ्गीकर्तव्य इति चेन्न । वहिव्याप्यधूमवानयमिति शाब्दपरामर्शस्थले परामर्शस्यावश्यकतया लाघवेन सर्वत्र परामर्शस्यैव कारणत्वात् । लिङ्गं न करणम् । अ- तीतादौ व्यभिचारात् । व्यापारवत्कारणं करणमिति मते परामर्श- द्वारा व्याप्तिज्ञानं पक्षज्ञानं साध्यज्ञानं लिङ्गज्ञानं यत्किचिजन्यज्ञान- मात्रं वा परामर्शव्यापारकं करणम् । तज्जन्यत्वे सति तज्जन्यजनको व्यापारः ।। अनुमानमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ लिङ्ग त्रिविधम् । अन्वयव्यतिरेकि केवलान्वयि केवलव्यति- रेकि चेति । अन्वयेन व्यतिरेकेण च व्याप्तिमदन्वयव्यतिरेकि । यथा वह्नौ साध्ये धूमवत्त्वम् । यत्र धूमस्तत्राग्निर्यथा महानस इ.५. न्वयव्याप्तिः। यत्र वहिर्नास्ति तत्र धूमोऽपि नास्ति यथा महा- हद इति व्यतिरेकव्याप्तिः। अन्वयमात्रव्याप्तिकं केवलान्वयि । यथा घटोऽभिधेयः प्रमेयत्वात्पटवत् । अत्र प्रमेयत्वाभिधेयत्व- योर्व्यतिरेकव्याप्तिर्नास्ति । सर्वस्व प्रमेयत्वादभिधेयत्वाच्च । व्यति- रेकमात्रव्यासिकं केवलव्यतिरेकि । यथा पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्त्वात् । यदितरेभ्यो न भिद्यते न तद्गन्धवत् । यथा ज- लम् । न चेयं तथा । तस्मान तथेति । अत्र यद्गन्धवत्तदितर- भिन्नमित्यन्वयदृष्टान्तो नास्ति । पृथिवीमात्रस्य पक्षत्वातु ॥४॥ लिङ्गं विभजते- लिङ्गमिति ॥ अन्वयव्यतिरेकि लक्षयति-अ- न्वयेति । हेतुसाध्ययोर्व्याप्तिरन्वयः । तदभावयोव्याप्तिर्व्यतिरेकव्या- प्तिः।केवलान्वयिनो लक्षणमाह-अन्वयेति । केवलान्वयिसाध्यकं केव- लान्वयि । अत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं केवलान्वयित्वम् । ईश्वरप्रमा- विषयत्वं सर्वपदाभिधेयरं च सर्वत्रास्तीति व्यतिरेकाभावः ॥ व्यति- रेकमुदाहरति-प्टथिवीति ॥ नन्वितरभेदः प्रसिद्धो वा न वा । आद्ये यत्र प्रसिद्धस्तत्र हेतुसत्वेऽन्वयित्वम् । असत्त्वेऽसाधारण्यम् ।

·(१९) क्तपक्षताश्रयत्वस्य द्वितीये साध्यज्ञानाभावात्कथं तद्विशिष्टानुमितिः । विशेषणज्ञानाभावे विशिष्टज्ञानानुदयात् । प्रतियोगिज्ञानाभावाद्वयतिरेकव्याप्तिज्ञानमपि न स्यादिति चेन्न । जलादित्रयोदशान्योन्याभावानां त्रयोदशसु प्रत्येकं प्रसिद्धानां मेलनं पृथिव्यां साध्यते । त्रयोदशत्वावच्छिन्न- साध्यस्यैकाधिकरणवृत्तित्वाभावात् । नान्वयित्वासाधारण्ये प्रत्येकाधि- करणप्रसिद्धया साध्यविशिष्टानुमितिर्व्यतिरेकव्याप्तिनिरूपणं चेति ॥ संदिग्धसाध्यवान्पक्षः । यथा धूमवत्वे हेतौ पर्वतः । निश्चि- तसाध्यवान्सपक्षः । यथा तत्रैव महानसः । निश्चितसाध्याभाव- वान्विपक्षः । यथा तत्रैव महा-हदः ॥ ४५ ॥ पक्षलक्षणमाह-संदिग्धेति ॥ ननु श्रवणानन्तरभाविमननस्थले- ऽव्याप्तिः । तत्र वेदवाक्यैरात्मनो निश्चितत्वे न संदेहाभावात् । किं च प्रत्यक्षेऽपि वह्नौ यत्रेच्छयानुमितिस्तत्राप्यव्याप्तिरिति चेन्न । उ- पक्षलक्षणत्वात् ॥ सपक्षलणमाह-निश्चित- मिति ॥ विपक्षलक्षणमाह -निश्चितेति ।। सव्यभिचारविरुद्धसत्मतिपक्षासिद्धबाधिताः पञ्च हेत्वाभा- साः। सव्यभिचारोऽनैकान्तिकः । स त्रिविधः । साधारणासा- धारणानुपसंहारिभेदात् । तत्र साध्याभाववदृत्तिः साधारणोऽनै- कान्तिकः । यथा पर्वतो वह्निमान्प्रमेयत्वादिति । प्रमेयत्वस्य व- हयभाववति हदे विद्यमानत्वात् । सर्वसपक्षविपक्षव्याहत्तोऽसा- धारणः । यथा शब्दो नित्यः शब्दत्वादिति । शब्दत्वं सर्वेभ्यो नित्येभ्योऽनित्येभ्यश्च व्यावृत्तं शब्दमात्रवृत्ति । अन्वयव्यतिरे- कदृष्टान्तरहितो संहारी । यथा सर्वमनित्यं प्रमेयत्वादिति । अत्र सर्वस्यापि पक्षत्वादृष्टान्तो नास्ति । साध्याभावव्याप्यो हेतु- विरुद्धः। यथा शब्दो नित्यः कृतकत्वादिति। कृतकत्वं हि नित्य- त्वाभावेनानित्यत्वेन व्याप्तम् । साध्याभावसाधकं हेत्वन्तरं यस्य विद्यते स सत्प्रतिपक्षः। यथा शब्दो नित्यः श्रावणत्वाच्छब्दत्व- वदिति । शब्दोऽनित्यः कार्यत्वाद्धटवदिति । असिद्धस्त्रिविधः ।

·(२०) आश्रयासिद्धः स्वरूपासिद्धो व्याप्यत्वासिद्धश्चेति । आश्रया- सिद्धो यथा गगनारविन्दं सुरभ्यरविन्दत्वात् । सरोजारविन्द- वत् । अत्र गगनारविन्दमाश्रयः । स च नास्त्येव । स्वरूपासि- द्धो यथा शब्दो गुणश्चाक्षुषत्वात् । अत्र चाक्षुषत्वं शब्दे नास्ति शब्दस्य श्रावणत्वात् । सोपाधिको हेतुाप्यत्वासिद्धः। साध्य- व्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधिः । साध्यसमानाधिक- रणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं साध्यव्यापकत्वम् । साधनवनिष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वं साधनाव्यापकत्वम् । पर्वतो धूमवा- न्वह्निमत्वादिति । अत्राट्टैन्धनसंयोग उपाधिः । तथाहि । यत्र धूमस्तत्राट्टैन्धनसंयोग इति साध्यव्यापकता । यत्र वह्निस्तत्रा- ट्रॅन्धनसंयोगो नास्ति । अयोगोलक आर्दैन्धनसंयोगाभावादिति साधनाव्यापकता । एवं साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्याक- कत्वादान्धनसंयोग उपाधिः । सोपाधिकत्वाद्वह्निमत्वं व्या- प्यत्वासिद्धम् ॥ यस्य साध्याभावः प्रमाणान्तरेण निश्चितः स बाधितः । यथा वह्निरनुष्णो द्रव्यत्वादिति । अत्रानुष्णत्वं साध्यं तदभाव उष्णत्वं स्पार्शनप्रत्यक्षेण गृह्यत इति वा- धिवत्वम् ॥ ४६ ॥ एवं सद्धेतुं निरूप्यासद्धेतुं निरूपयति-- सव्यभिचारेति । अनु- मितिप्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वं हेत्वाभासत्वम् ॥ सव्यभिचारं विभजते---स त्रिविध इति ॥ साधारणं लक्षयति-तत्रेति ॥ उ- दाहरति- यथेति ॥ असाधारणं लक्षयति- सर्वति ॥ अनुपसंहा- रिणो लक्षणमाह अन्वयोति ॥ विरुद्धं लक्षयति-साध्यति ।। सत्प्रतिपक्ष लक्षयति-- यस्येति ॥ असिद्धं विभजते--- असिद्ध इति ॥ आश्रयासिद्धमुदाहरति- गगनेति ॥ स्वरूपासिद्धमुदाहर- ति- शब्देति ॥ व्याप्यत्वासिद्धस्य लक्षणमाह- सोपाधिक इति ॥ उपाधिलक्षणमाह-- साध्यति । उपाधिश्चतुर्विधः । केवलसाध्यव्या- पकः पक्षधर्मावच्छिन्नमाध्यव्यापकः साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापक उ- दासीनधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकश्चेति । आद्य आद्रेन्धनसंयोगः ।

·(२१) द्वितीयो यथा । वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वादिति । अत्र बहिर्द्र- व्यत्वावच्छिन्न प्रत्यक्षत्वव्यापकमुद्रूतरूपवत्त्वम् । तृतीयो यथा । प्रध्वंसो विनाशी जन्यत्वादिति । अत्र जन्यत्वावच्छिन्नानित्यत्वव्यापकं भावत्वम्। चतुर्थो यथा प्रागभावो विनाशी प्रमेयत्वादिति । अत्र जन्यत्वावच्छिन्ना- नित्यत्वव्यापकं भावत्वम् ।। बाधितस्य लक्षणमाह- यस्येति । अत्र बाधस्य ग्राह्याभावनिश्चयत्वेन सप्रतिपक्षस्य विरोधिज्ञानसामग्रीत्वेन साक्षादनुमितिप्रतिवन्धकत्वम् । इतरेषां तु परामर्शप्रतिबन्धकत्वम् । तत्रापि साधारणस्याव्यभिचाराभाववत्तया बिरुद्धस्य सामानाधिक- रण्याभाववत्तया व्यापकत्वासिद्धस्य विशिष्टव्याप्त्यभाववत्तयासा- धारणानुपसंहारिणोाप्तिसंशयाधायकत्वेन न च व्याप्तिज्ञानप्रतिब- न्धकत्वम् । आश्रयासिद्धिस्वरूपासिद्ध्योः पक्षधर्मताज्ञानप्रतिबन्धक- त्वम् । उपाधिस्तु व्यभिचारज्ञानद्वारा व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकः । सिद्धसाधनं तु पक्षताविघटकतयाश्रयासिद्धेऽन्तर्भूतमिति न निग्रह- स्थानान्तरमिति नवीनाः ।। उपमितिकरणमुपमानम् । संज्ञासंज्ञिसंबन्धज्ञानमुपमितिः । तत्करणं सादृश्यज्ञानम् । अतिदेशवाक्यार्थस्मरणमवान्तरव्या- पारः । तथाहि । गवयशब्दवाच्यमजानन्कुतश्विदारण्यकपुर- पागोसदृशो गवय इति श्रुत्वा वनं गतो वाक्याथ स्मरन्गो- सदृशपिण्डं पश्यति । तदनन्तरमसौ गवयशब्दवाच्य इत्युपमि- तिरुत्पद्यते ॥४७॥ उपमानं लक्षयति-उपमितीति ।। आसवाक्यं शब्दः । आप्तस्तु यथार्थवक्ता । वाक्यं पदसमू- हः । यथा गामानयेति । शक्तं पदम् । अस्मात्पदादयमों बोद्धव्य इतीश्वरेच्छासंकेतः शक्तिः ॥ ४८ ॥ शब्दं लक्षयति- आप्तेति ॥ पदलक्षणमाह- शक्तमिति । अर्थस्मृत्यनुकूलः पदपदार्थसंबन्धः शक्तिः । सा च पदार्थान्तरमिति मीमांसकाः ॥ तन्निरासार्थमाह- अस्मादिति । डित्थादीनामिव घटादीनामपि संकेत एव शक्तिः । न तु पदार्थान्तरमित्यर्थः । गवा- ·(२२) दिशब्दानां जातादेव शक्तिः । विशेषणतया जातेः प्रथममुपस्थि. तत्वात् । व्यक्तिलाभस्त्वाक्षेपादिनति केचित् । तन्न । गामानयेत्यादौ वृद्धव्यवहारात्सर्वत्रानयनादेर्व्यक्तावेव संभवे जातिविशिष्टव्यक्ता- वेव शक्तिकल्पनात् । शक्तिग्रहस्तु वृद्धव्यवहारेण । व्युत्पित्सु- ईलो गामानयेत्युत्तमद्धवाक्यश्रवणानन्तरं मध्यमवृद्धस्य प्रवृत्ति मुपलभ्य गवानयनं दृष्ट्वा मध्यमद्धप्रवृत्तिजनकज्ञानस्यान्वयव्यति- काभ्यां वाक्यजन्यत्वं निश्चित्याश्वमानय गां बधानेति वाक्या- न्तर आवापोद्वापाभ्यां गोपदस्य गोत्वविशिष्टे शक्तिः । अश्वशब्द- स्याश्वत्वविशिष्टे शक्तिरिति व्युत्पद्यते ॥ ननु सर्वत्र कार्यपरत्वा- व्यवहारस्य कार्यवाक्य एव व्युत्पत्तिर्न सिद्धपर इति चेन्न । काश्यां त्रिभुवनतिलको भूपतिरित्यादौ सिद्धेऽपि व्यवहाराद्विकासितपझे मधुकर इत्यादौ सिद्धपदसमभिव्यवहारात्सिद्धेऽपि मधुकरादिपदे व्युत्पत्तिदर्शनाञ्च ॥ लक्षणापि शब्दवृत्तिः । शक्यसंबन्धो ल- क्षणा । गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गापदवाच्यप्रवाहसंबन्धादेव तीरो- पस्थितौ तोरेऽपि शक्तिर्न कल्प्यते । सैन्धवादी लवणाश्वयोः परस्पर- संबन्धाभावान्नानाशक्तिकल्पनम् ॥ लक्षणा त्रिविधा । जहल्लक्षणा- जहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा चेति । यत्र वाच्यार्थस्यान्वयाभावस्तत्र जहदिति । यथा मञ्चाः क्रोशन्तीति । यत्र वाच्यार्थस्याप्यन्वय- स्तत्राजहदिति । यथा छत्रिणो गच्छन्तीति । यत्र वाच्यैकदेशत्या- गेनैकदेशान्वयस्तत्र जहदजहदिति । यथा तत्त्वमसीति ॥ गौण्यपि लक्षणैव । लक्ष्यमाणगुणसंबन्धरूपा । अग्निर्माणवक इति ॥ व्यञ्ज- नापि लक्षणान्तर्भूतार्थशक्तिमूला च । अनुमानादिनान्यथासिद्धा । तात्पर्यानुपपत्तिलक्षणाबीजम् । तत्प्रतीतीच्छयोच्चरितत्वं तात्पर्यत् । तात्पर्यज्ञानं च वाक्यार्थज्ञाने हेतुः । नानार्थानुरोधात्तु प्रकरणादिकं तात्पर्यग्राहकम् । द्वारमित्यादौ पिधेहीति शब्दाध्याहारः ॥ नन्व- थज्ञानार्थत्वाच्छब्दस्यार्थमविज्ञाय शब्दाध्याहारासंभवादाध्याहा- र एव युक्त इति चेन्न । पदविशेष्यजन्यपदार्थोपस्थितौ शाब्द- ज्ञानहेतुत्वात् । अन्यथा घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यत्रापि शाब्द- ज्ञानप्रसङ्गात् । पङ्कजादिपदेषु योगरूढिः । अवयवशक्तियोगः । समु- दायशक्ती रूढिः । नियतपद्मत्वज्ञानार्थ समुदायशक्तिः । अन्यथा ·(२३) कुमुदेऽपि प्रयोगप्रसङ्गः । इतरान्विते शक्तिरिति प्राभाकराः ॥ अन्वयस्य वाक्यार्यतया भानसंभवादन्वयांशेऽपि शक्तिर्न कल्पनीयेति गौतमीयाः॥ आकाङ्क्षा योग्यता संनिधिश्च वाक्यार्थशानहेतुः । पदस्य पदान्तरन्यतिरेकप्रयुक्तान्वयाननुभावकत्वमाकाङ्का । अर्थावायो योग्यता । पदानामविलम्बेनोच्चारणं संनिधिः ॥ ४९ ॥ आकति । आकाहादिज्ञानमित्यर्थः । अन्यथाकाङ्क्षादिभ्रमा- च्छाब्दभ्रमो न स्यात् ॥ आकाङ्क्षां लक्षयति- पदस्येति ॥ योग्य- तालक्षणमाह- अर्थेति ॥ संनिधिलक्षणमाह- पदानामिति । अ- विलम्बेन पदार्थोपस्थितिः संनिधिः । उच्चारणं तु तदुपयोगितया युक्तम् ॥ आकाहादिरहित वाक्यमममाणम् । यथा गौरवः पुरुषो हस्तीति न प्रमाणमाकासाविरहात् । आमिना सिञ्चेदिति न म- माणं योग्यताविरहात् । प्रहरे प्रहरेऽसहोचारितानि गामानये- त्यादिपदानि न प्रमाणं सांनिध्याभावात् ॥ ५० ॥ गौरश्व इति । घटः कर्मत्वमित्यनाकाङ्कोदाहरणं द्रष्टव्यम् ॥ वाक्यं द्विविधम् । वैदिकं लौकिकं च । वैदिकमीश्वरोक्त- त्वात्सर्वमेव प्रमाणम् । लौकिकं त्वाप्सोक्तं प्रमाणम् । अन्यदभ- माणम्।। ५१॥ वैदिकस्य विशेषमाह-वैदिकमीश्वरोक्तत्वादिति ॥ ननु वेदस्या- नादित्वात्कथमीश्वरोक्तत्वमिति चेन्न । वेदः पौरुषेयो वाक्यसमुदाय- त्वाद्भारतादिवत् । न च स्मर्यमाणकर्तृत्वमुपाधिः ॥ गौतमादिभिः शिष्यपरंपरया वेदेऽपि कर्तुः स्मर्यमाणत्वेन साधनव्यापकत्वात् । "तस्मात्तेऽपानात्रयो वेदा अनायन्त" इति श्रुतेश्च ॥ ननु- वर्णा नित्याः । स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञाबलात् । तथा च कथं वे- दस्यानित्यत्वमिति चेन्न । उत्पन्नो गकारो नष्टो गकार इति प्रतीत्या वर्णानामनित्यत्वात् । सोऽयं गकार इति प्रत्यभिज्ञायाः सोऽयं दीप इति प्रत्यभिज्ञानवज्जात्यालम्बनत्वात् । वर्णानां नित्यत्वेऽप्यानुपूर्वि- ·(२४) विशिष्टवाक्यस्यानित्यत्वाच्च । तस्मादीश्वरोक्तो वेदः ॥ मन्वादिस्मृती- नामाचाराणां च वेदमूलकतया प्रामाण्यम् । स्मृतिमूलवाक्यानामिदा- नीमनध्ययनात्तन्मूलभूता काचिच्छाखोत्पन्नेति कल्प्यते ॥ ननु पव्य- मानवेदवाक्योत्सादस्य कल्पयितुमशक्यतया विप्रकीर्णवादस्यायुक्त- त्वान्नित्यानुमेयो वेदो मूलमिति चेन्न । तथा सति वर्णानुपूर्विज्ञाना- भावेन बोधकत्वासंभवात् । नन्वेतानि पदानि स्वस्मारितार्थसंसर्गव- न्त्याकाङ्क्षादिमत्पदकदम्बकत्वात्सद्वाक्यवदित्यनुमानादेव संसर्गज्ञानसं- भवाच्छब्दो न प्रमाणान्तरमिति चेन्न । अनुमित्यपेक्षया शाब्दज्ञानस्य विलक्षणस्य शब्दात्प्रत्येमीत्यनुव्यवसायसाक्षिकस्य सर्वसंमतत्वात् ॥ नन्वर्थापत्तिरपि प्रमाणान्तरमस्ति । पीनो देवदत्तो दिवा न भुत इति दृष्टे श्रुते वा पीनत्वान्यथानुपपत्त्या रात्रिभोजनमर्थापत्या कल्प्यत इति चेन्न । देवदत्तो रात्री भुङ्क्ते दिवाभुञ्जानत्वे सति पीनत्वादित्यनुमाने- नैव रात्रिभोजनस्य सिद्धत्वात् । अनुपलब्धिर्न मानम् । परिशेषोऽप्य- नुमाय्यैव । शते पञ्चाशदिति संभवोऽप्यनुमानमेव । इह वटे यक्षस्ति- ष्ठतीत्यैतिहमज्ञातमूलवक्तृकः शब्द एव ॥ चेष्टापि शब्दानुमानद्वारा व्यवहारहेतुरिति न मानान्तरम् । तस्मात्प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा- श्चत्वार्येव प्रमाणानि । सर्वेषां ज्ञानानां तद्वति तत्प्रकारकत्वं स्वतो ग्राह्यं परतो वेति विचार्यते ॥ अत्र विप्रतिपत्तिः । ज्ञानप्रामाण्यं तदप्रामाण्याग्राहकयावज्ज्ञानग्राहकसामग्रीग्राह्यं वा । अत्र विधिकोटिः स्वतस्त्वम् । निषेधकोटिः परतस्त्वम् । अनुमानग्राह्यत्वेन सिद्धसाधनता- वारणाय यावदिति । इदं ज्ञानमप्रमेति ज्ञाने प्रामाण्यग्राहकत्वाद्वाध- वारणायाप्रामाण्याग्राहकेति । इदं ज्ञानमप्रमेत्यनुव्यवसायनिष्ठप्रामा- ण्यग्राहकस्याप्रामाण्याग्राहकत्वाभावात्स्वतत्स्वं न स्यादतस्तदिति । त- स्मिन्प्रामाण्याश्रयेऽप्रामाण्याग्राहक इत्यर्थः । उदाहृतस्थले व्यवसाये- ऽप्रामाण्यग्राहकस्याप्यनुव्यवसाये तदग्राहकत्वात्स्वतस्त्वसिद्धिः ॥ ननु स्वत एव प्रामाण्यं गृह्यते । घटमहं जानामीत्यनुव्यवसायेन घट- घटत्वयोरिव नियतसंबन्धस्यापि विषयीकरणात् । व्यवसायरूपप्रत्या- सत्तेस्तुल्यत्वात् । पुरोवर्तिनि प्रकारसंबन्धस्यैव प्रमात्वपदार्थत्वादिति चेन्न । स्वतः प्रामाण्यग्रहे जलज्ञानं प्रमाणं न वेत्यनभ्यासदशायां प्रमात्वसंशयो न स्यात् । अनुव्यवसायेन प्रामाण्यस्य निश्चितत्वात् ।

·(२५) तस्मात्स्वतोऽग्राह्यत्वाभावात्परतो ग्राह्यत्वम् । तथाहि प्रथमं ज- लज्ञानानन्तरं प्रवृत्तौ सत्यां जललामे सति पूर्वोत्पन्नं जलज्ञानं प्रमा । समर्थप्रवृत्तिजनकत्वाद्यन्नैवं तन्नैवम् । यथाप्रति व्यतिकिणा प्रमात्वं निश्चीयते । द्वितीयादिज्ञानेषु पूर्वज्ञानदृष्टान्तेन तत्सजातीयत्वालिङ्गेन चान्वयव्यतिरेकिणा गृह्यते । प्रमायां गुणजन्यत्वमुत्पत्तौ परतस्त्वम् । प्रमासाधारणकारणं गुणः । अप्रमासाधारणकारणं दोषः । तत्र प्र- त्यक्षेऽपि विशेषणवद्विशेष्यसंनिकों गुणः । अनुमितौ व्यापके सति व्याप्यज्ञानम् । उपमितौ यथार्थसादृश्यज्ञानम् । शाब्दज्ञाने यथार्थ- योग्यताज्ञानमित्यादि बोध्यम् ॥ पुरोवर्तिनि प्रकाराभादस्य व्यवसा- येनानुपस्थितत्वादप्रमात्वं परत एव गृह्यते । पित्तादिदोषजन्यत्वादु- त्पत्तौ परतस्त्वम् ॥ ननु सर्वज्ञानानां यथार्थत्वादयथार्थज्ञानमेव नास्ति न च शुक्ताविदं रजतमिति ज्ञानात्प्रवृत्तिदर्शनादन्यथाख्यातिसिद्धि- रिति वाच्यम् । रजतस्मृतिपुरोवृत्तिज्ञानाभ्यामेव प्रवृत्तिसंभवादुप- स्थिते भेदाग्रहस्यैव सर्वत्र प्रवर्तकत्वेनेदं रजतमित्यादावतिप्रसङ्गाभा- वादिति चेन्न । सत्यरजतस्थले पुरोवर्तिविशेप्यरजतत्वप्रकारकज्ञानस्य लाघवेन प्रवृत्तिजनकतया शुक्तावपि रजतार्थिप्रवृत्तिजनकन्वेन विशि- ष्टज्ञानस्यैव कल्पनात् ॥ वाक्यार्थज्ञानं शाब्दज्ञानम् । तत्करणं शब्दः ॥ १२ ॥ अयथार्थानुभवविविधः। संशयविपर्ययतर्कभेदात् । एक- स्मिन्धर्मिणि विरुद्धनानाधर्मवैशिष्टयावगाहि ज्ञान संशयः । यथा स्थाणुर्वा पुरुषो वेति । मिथ्याज्ञानं विपर्ययः । यथा शुक्ताविदं रजतमिति । व्याप्यारोपेण व्यापकारोपस्तर्कः । यथा यदि वहिर्न स्यात्तार्ह धूमोऽपि न स्यादिति ॥ ५३॥ अयथार्थानुभवं विभजते- अयथार्थेति । स्वप्नस्य मानसविपर्य- यरूपत्वान्न त्रैविध्यविरोधः ॥ संशयलक्षणमाह--एकति। धटप- टाविति समूहलम्बनेऽतिव्याप्तिवारणायैकेति । घटो द्रव्यमित्यादाव- तिव्याप्तिवारणाय विरुद्धेति । पटत्वविरुद्धघटत्ववानित्यत्रातिव्याप्ति- वारणाय नानति ॥ विपर्ययलक्षणमाह- मिथ्येति । तदभाववति तत्प्रकारकनिश्चय इत्यर्थः ॥ तर्क लक्षयति- व्याप्योति । यद्यपि ४ ·(२६) तको विपर्ययेऽन्तर्भवति तथापि प्रमाणानुग्राहकत्वाद्भेदेन कीर्तितः ॥ स्मृतिरपि द्विविधा । यथार्थायथार्था च । प्रमाजन्या यथा- थी। अप्रमाजन्यायथार्था ॥ ५४ ॥ स्मृति विमजते-स्मृतिरिति ।। सर्वेषामनुकूलंवेदनीयं सुखम् ॥ ५५॥ सुखं लक्षयति--सर्वेषामिति । सुख्यहमित्याद्यनुव्यवसायगम्यं सुखत्वादिकमेव लक्षणम् । यथा श्रुतं स्वरूपकथनमिति द्रष्टव्यम् ॥ प्रतिकूलवेदनीय दुःखम् ॥ ५६ ॥ इच्छा कामः॥ ५७॥ क्रोधो द्वेषः ॥ ५८॥ कृतिः प्रयत्नः ॥ १९ ॥ विहितकर्मजन्यो धर्मः ॥ ६०॥ निषिद्धकर्मजन्यस्त्वधर्मः ॥ ६१ ॥ बुद्ध्यादयोऽष्टावात्ममात्रविशेषगुणः ॥ ६२ ॥ बुद्धीज्यमयत्ना द्विविधाः । नित्या अनित्याश्च । नित्याईश्व- रस्य अनिसा जीवस्य ॥ ६३ ॥ संस्कारत्रिविधः । वेगो भावना स्थितिस्थापकश्चेति । वेगः पृथिव्यादिचतुष्टयमनोत्तिः । अनुभवजन्या स्मृतिहे- तुर्भावनात्ममात्रवृत्तिः । अन्यथाकृतस्य पुनस्तदवस्थापाद स्थितिस्थापकः । कटादिपृथिवीदृत्तिः ॥ ६४ ॥ संस्कारं विभजते-संस्कार इति । संस्कारत्वजातिमान्संस्कारः ॥ वेगस्याश्रयमाह-वेग इति । वेगत्वजातिमान्वेगः ॥ भावनां लक्ष- यति- अनुभवति । स्मृतेरपि संस्कारजनकत्वं नवीनरुक्तम् ।। आ- त्मादावतिव्याप्तिवारणायानुभवति । अनुभवविध्वंसेऽतिव्याप्तिवारणाय स्मृतीति ॥ स्थितिस्थापकं लक्षयति-- अन्यथेति । संख्यादयोऽष्टौ नैमित्तिकद्वक्त्ववेगस्थितिस्थापकाः सामान्यगुणाः । अन्ये रूपादयो ·(२७) विशेषगुणाः । द्रव्यविभाजकोपाधिद्वयसमानाधिकरणारत्ति द्रव्यकर्मा- वृत्ति जातिमत्त्वं विशेषगुणत्वम् ।। चलनात्मकं कर्म । ऊर्ध्वदेशसंयोगहेतुरुत्क्षेपणम् । अघोदे- शसंयोगहेतुरपक्षेपणम् । शरीरस्य संनिकृष्टसंयोगहेतुराकुञ्चनम् । विप्रकृष्टसंयोगहेतुः प्रसारणम् । अन्यत्सर्वं गमनम् । पृथिव्यादि चतुष्टयमनोमात्रवृत्ति ॥ ६५ ॥ कर्मलक्षणमाह- चलनेति ॥ उत्क्षेपणादीनां कार्यभेदमाह- उति ॥ वक्रत्वसंपादकमाकुश्चनम् । ऋजुतासंपादकं प्रसारण- Manus मित्यर्थः॥ निसमेकमनेकानुगतं सामान्यं द्रव्यगुणकर्मवृत्ति । तद्विविध परापरभेदात् । परं सत्ता अपरं जातिव्यत्वादिः॥ ६६ ॥ सामान्य लक्षयति-नित्यमिति । संयोगादावतिव्याप्तिवारणाय नित्यमिति । परामणुपरिमाणादावतिव्याप्तिवारणायानेकेति । अनुगः गतत्वं समवेतत्वं तेन नामावादावतिव्याप्तिः ।। नित्यद्रव्यवृत्तयो व्यावर्तका विशेषाः ॥ ६७ ॥ विशेष लक्षयति-नित्योति ॥ नित्यसंबन्धः समवायोऽयुतसिद्धत्तिः । ययोर्द्वयोर्मध्य ए- कमपराश्रितमेवावतिष्ठते तावयुतसिद्धौ । अवयवावयविनो गुणगुणिनौ क्रियाक्रियावन्तौ जातिव्यक्ती विशेषनित्यद्रव्ये चेति ॥ ६८॥ समवायं लक्षयति-नित्येति । संयोगादावतिव्याप्तिवारणाय नित्येति । आकाशादावतिव्याप्तिवारणाय संबन्ध इति ॥ अयुत- सिद्धलक्षणमाह- ययोरिति । नीलो घट इति विशिष्टप्रतीतिर्विशेष- णविशेष्यसंबन्धविषयाविशिष्टप्रत्ययत्वाद्दण्डीति प्रत्ययवदिति स- मवायसिद्धिः ॥ अवयवावयविनाविति द्रव्यसमवायिकारणमवयवः । तज्जन्यद्रव्यमवयवि ॥ अनादिः सान्तः प्रागभावः । उत्पत्तेः पूर्वं कार्यस्य । सादिर- ·(२८) नन्तः प्रध्वंसः । उत्पत्त्यनन्तरं कार्यस्य । त्रैकालिकसंसर्गावच्छि- नप्रतियोगिकोऽत्यन्ताभावः । यथा भूतले घटो नास्तीति । तादात्स्यसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिकोऽन्योन्याभावः । यथा घटः पटो न भवतीति ॥ ६९॥ प्रागभावं लक्षयति- अनादिरिति । आकाशादावतिव्याप्तिवार- णाय सान्त इति । घटादावतिव्याप्तिवारणायानादिरिति । प्रतियो- गिसमवायिकारणत्तिः प्रतियोगिजनको भविष्यतीति व्यवहारहेतुः प्रागभावः ॥ प्रध्वंसं लक्षयति---- सादिरिति । घटादावतिव्याप्तिवार- णायानन्त इति । आकाशादावतिव्याप्तिवारणाय सादिरिति । प्रतियो- गिजन्यः प्रतियोगिसमवायिकारणवृत्तिर्ध्वस्तव्यवहारहेतुव॑सः ॥ अत्य- न्ताभावं लक्षयति- त्रैकालिकेति । अन्योन्याभावेऽतिव्याप्तिवारणा- य संसर्गावच्छिन्नेति । ध्वंसप्रागभावयोरतिव्याप्तिवारणाय त्रैकालि- केति ॥ अन्योन्याभावं लक्षयति- तादात्म्येति । प्रतियोगितावच्छे- दकतयारोपासंसर्गभेदादेकप्रतियोगिकयोरत्यन्ताभावान्योन्याभावयोर्बहु- त्वम् । केवलदेवदत्ताभावो दण्ड्यभाव इति प्रतीत्या विशिष्टाभावः । एकसत्त्वे द्वौ न स्त इति प्रतीत्या द्वित्वावच्छिन्नोऽभावः । संयोगसं- बन्धेन वटवति समवायसंबन्धेन घटाभावः । तत्तद्धटाभावाद्धटत्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिकसामान्याभावश्चातिरिक्तः । एवमन्योन्याभावोऽपि । घटत्वावच्छिन्नः पटो नास्तीति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावो नाङ्गीक्रियते । पटे घटत्वं नास्तीति तस्यार्थः । अतिरिक्तत्वे स केवलान्वयी । सामयिकामावोऽत्यन्ताभाव एव समयविशेषे प्रतीयमानः । घटाभाववति घटानयनेऽत्यन्ताभावस्यान्यत्र गमनाभावे- ऽप्यप्रतीतेर्घटापसरणे सति प्रतीतेः । भूतले घटसंयोगप्रागभावप्रध्वं- सयोरत्यन्ताभावप्रतीतिनियामकत्वं कल्प्यते । घटवति तत्संयोगप्राग- भावप्रध्वंसयोरसत्त्वात् । अत्यन्ताभावस्याप्रतीतिः । घटापसरणे च संयोगध्वंससत्त्वात्प्रतीतिरिति । केवलाधिकरणादेव नास्तीति व्य- वहारोपपत्तावभावो न पदार्थान्तरमिति गुरवः । तन्न । अभावान- ङ्गीकारे कैवल्यस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् । अभावाभावो भाव एव नातिरिक्तोऽनवस्थाप्रसङ्गात् ।। ध्वंसप्रागभावः प्रागभावध्वंसश्च प्रति- ·(२९) योग्येव । अभावाभावोऽतिरिक्त एव । तृतीयाभावस्य प्रथमत्वा- नानवस्थेति नवीनाः ॥ सर्वेषां पदार्थानां यथायथमुक्तेष्वन्तर्भावात्मौव पदार्था इति सिद्धम् ॥ ७० ॥ ननु प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयव निर्णय- वादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानानिःश्रे- यसाधिगम इति न्यायशास्त्रे षोडशपदार्थानामुक्तत्वात्कथं सप्तवे. त्यत आह-सर्वेषामिति । सर्वेषां सप्तस्वेवान्तर्भाव इत्यर्थः ॥ आत्मशरीरेन्द्रियार्थमनोबुद्धिप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्र- मेयमिति द्वादशविधं प्रमेयम् । प्रवृत्तिधर्माधर्मी । रागद्वेषमोहा दोषाः । राग इच्छा । द्वेषो मन्युः । मोहः शरीरादावात्मभ्रमः । प्रेत्यभावो मरणम् । फलं भोगः । अपवर्गो मोक्षः। स च स्वसमामाधिकरणदुः- खप्रागभावासमानकालीनो दुःखध्वंसः । प्रयोजनं सुखं दुःखं हानिश्च । दृष्टान्तो महानसादिः । प्रामाणिकत्वेनाभ्युपगतोऽर्थः सिद्धान्तः । निर्णयो निश्चयः प्रमाणफलम् । तत्त्वबुभुत्मोः कथा वादः । उभयसाधनवती विजिगीषुकथा जल्पः । स्वपक्षस्थापनहीना वितण्डा । कथा नाम नानावक्तृकः पूर्वोत्तरपक्षवाक्यसंदर्भः। अभिप्रायान्तरेण प्रयु- तस्यार्थान्तरं प्रकल्प्य दूषणं छलम् । असदुत्तरं जातिः । साधर्म्य- वैधयॊत्कर्षापकर्षवर्ध्यावर्ण्यविकल्प्यसाध्यप्राप्त्यप्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टा- न्तानुपपत्तिसंशयप्रकरणाहेत्वर्थापत्यविशेषोपपत्त्याविशेषोपलब्ध्यनुपल- ब्धिकारणं नित्यानित्यकार्यसमजातिः । वादिनोऽपजयहेतुर्निग्रहस्था- नम् । प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासंन्यासो हे- त्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञातार्थमपार्थकमप्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाषणमज्ञानमप्रतिभाविक्षेपोऽमतानुज्ञपर्यनुयोज्योऽपेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासश्च निग्रहस्थानानि । शेषं सुगमम् ॥ ननु करतलानलसंयोगे सत्यपि प्रतिबन्धके सति दाहा- नुत्पत्तेः शक्तिः पदार्थान्तरमिति चेन्न । प्रतिवन्धकाभावस्य कार्य- मात्रे कारणत्वेन शक्तेरनुपयोगात् । कारणस्यैव शक्तिपदार्थत्वमिति ॥ ननु भस्मादिना कास्यादौ शुद्धिदर्शनादाधेयशक्तिरङ्गीकाति चेन्न ।

·(३०) भस्मादिसंयोगसमानकालीनास्पृश्यस्पर्शप्रतियोगिकयातदभावसहितभ- स्मादिसंयोगध्वंसस्य शुद्धिपदार्थत्वात् । स्वत्वमपि न पदार्थान्तरम् । यथेष्टविनियोगयोग्यत्वस्य खत्वस्वरूपत्वात् । तदवच्छेदकं च प्रति- पाहादिलब्धत्वमेवति ॥ अथ विधिनिरूप्यते- प्रत्यवायजनकचिकीर्षाजनकज्ञानविषयो विधिः । तत्प्रतिपादको लिङादिर्वा । कृत्यसाध्ये प्रवृत्त्यदर्शनात्क- तिसाध्यता ज्ञानप्रवर्तकम् । न च विषभक्षणादौ प्रवृत्तिप्रसङ्गः । इष्टसाधनतालिङ्गकतिसाध्यताज्ञानस्य काम्यस्थले नित्यनैमित्तिकस्थ- ले च विहितकालजीवित्वनिमित्तकज्ञानजन्यत्वस्यैव प्रवर्तकत्वा- त् । न चानुगमः । स्वविशेषणवत्ताप्रतिसंधानजन्यत्वस्यानुगतत्वा- दिति गुरवः । तन्न । लाघवेन कृतिसाध्येष्टसाधनताज्ञानस्यैव चिकी- र्षाद्वारा प्रयत्नजनकत्वात् । न च नित्येष्टसाधनत्वाज्ञानाभावादप्र- वृत्तिप्रसङ्गः । तत्रापि प्रत्यवायपरिहारस्य पापक्षयफलत्वस्य च कल्पनात् । तस्मात्कृतिसाध्येष्टसाधनत्वमेव लिडाद्यर्थः ॥ ननु “ज्यो- तिष्टोमन स्वर्गकामो यजेत" इत्यत्र लिडा स्वर्गसाधनकार्य प्रतीयते । यागस्याशुविनाशिनः कालान्तरमाविस्वर्गसाधनत्वायोगाद्योग्यं स्था- यिकार्यमपूर्वमेव लिङर्थः । कार्य कृतिसाध्यं कृतेः सविषयत्वात् । विषयाकाङ्क्षायां यागो विषयत्वेनान्वितस्य कार्यमिति नियोज्या- काङ्क्षायां स्वर्गकामपदं नियोज्यपरतयान्वितकार्यबोद्धा नियोज्यः । तेन ज्योतिष्टोमनामकयागविषयकं स्वर्गकामस्य कार्यमिति वाक्या- र्थः संपद्यते । वैदिकालिङित्वात् “यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात्" इति नि- त्यवाक्ये सत्यपूर्वमेव वाच्यं कल्प्यये ॥ “आरोग्यकामो भषजपानं कुर्यात्" इत्यादी लौकिकलिङ्कायें लक्षणेति चेन्न । आतुरस्याप्यारोग्य- तानिश्चयाभावेन साधनतया प्रतीत्यनन्तरं निर्वाहार्थमवान्तरव्या- पारतयापूर्वस्य कल्पनात् । कीर्तनादिना न श्रुतेस्तेन यागध्वंसो व्यापारो लोकव्युत्पत्तिबलात् । क्रियायामेव कृतिसध्येिष्टसाध- नत्वं लिङा बोध्यत इति लिडत्वेन रूपेण विध्यर्थत्वम् । आख्यात- त्वेन प्रयत्नार्थकत्वम् । पचति पाकं करोतीति विवरणदर्शनात् । किं करोतीति प्रश्ने पचतीत्युत्तराञ्चाख्यातस्याप्रयत्नार्थत्वार्थत्वनिश्चयात् ।

·(३१) रथो गच्छतीत्यादावनुकूलव्यापारे लक्षणा । "देवदत्तः पचति तण्डु- लाः । देवदत्तेन पच्यते तण्डुलः' इत्यत्र कर्तृकर्मणोनख्यिातार्थत्वम् । किंतु तद्गतैकत्वादीनामेव । तयोराक्षेपादेव लाभः । प्रजयतीत्यादौ धातोरेव प्रकर्षे शक्तिः । उपसर्गाणां द्योतकत्वमेव न तत्र शक्ति- रस्ति ॥ पदार्थज्ञानस्य परमं प्रयोजनं मोक्षः । तथाहि । "आत्मावारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इति श्रुत्या श्रवणादी- नामात्मसाक्षात्कारहेतुत्वबोधनात् । श्रुत्या देहादिविलक्षणात्मज्ञाने- ऽप्यसंभवादिनिवृत्तेर्युस्यनुबन्धानुरूपं मनःसाध्यत्वान्मननोपयोगिपदा- र्थनिरूपणद्वारा शास्त्रस्यापि मोक्षोपयोगः । तदनन्तरं श्रुत्युपदिष्ट- योगविधिना दिनिध्यासने कृते तदनन्तरं देहादिविलक्षणात्मसाक्षा- कारे सति देहादावहमभिमानरूपमिथ्याज्ञाननाशे सति दोषाभावा- त्प्रवृत्त्यभावे धर्माधर्मयोरभावाजन्माभावे पूर्वधर्माधर्मयोरनुभवेन नाशे चरमदुःखध्वंसलक्षणो मोक्षो जायते । ज्ञानमेव मोक्षसाधनं मिथ्या- ज्ञाननिवृत्तेानमात्रसाधनत्वात् । “तमेव विदित्वातिमृत्युमेति । नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय " इति साधनान्तरनिषेधाच्च । ननु "त- प्राप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्म चोक्तं महामुनेः" इति कर्मणोऽपि मोक्षसाधनत्व- स्मरणाज्ज्ञानकर्मणोः समुच्चय इति चेन्न । " नित्यनैमित्तिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम् । ज्ञानं च विमलीकुर्वन्नभ्यासेन च पाचयेत् । अभ्यासात्पक्वविज्ञानं कैवल्यं लभते नरः ” इत्यादिना कर्मणो ज्ञानसाध्यत्वप्रतिपादनात् ॥ ज्ञानद्वारैव मोक्षसाधनं न साक्षात् । तस्मात्पदार्थज्ञानस्य मोक्षः परमं प्रयोजनमिति सर्व रमणीयम् ॥ कणादन्यायमतयोर्खालव्युत्पत्तिसिद्धये । अन्नभट्टेन विदुषा रचितस्तर्कसंग्रहः ।। इति महोपाध्यायानंभट्टविरचितः स्वकृतदीपिकासमेस्तर्कसंग्रहः समाप्तः।

·No text on this page.

·TRANSLATION. Having placed in my heart the Lord of the world, (having meditated on God), and having saluted my preceptor, I compose this Compendium of Logical results for the pleasant comprehension of the uninstructed.' 1. “There are seven Categories:-Substance, quality, Action, Genus, Difference, Co-inherence and Non-existence.' 2. 'Amongst those (categories), Substances (the abodes of Qualities] are nine; -Earth, water, Light, Air, Ether, Time, Place, Soul and Mind." 3. "There are twenty-four Qualities;-Colour, Savour, Odour, Tangibility, Number, Dimension, Severalty, Conjunction, Disjunction, Priority, Posteriority, Weight, Fluidity, Viscidity, Sound, Understanding, Pleasure, Pain, Desire, Aversion, Effort, Merit, Demcrit and Faculty.' 4. "There are five Actions - Throwing upwards, Throwing downwards, Contraction, Expansion and Going.' 5. 'Genus [a common nature] is of two kinds,--Higlier and Lower.' 6. Differences, which reside in eternal substances, are endless.' 7. Co-inherence is one only.' 8. Non-cristence is of four kinds-Antecedent non-elstence, Destruction, Absolute nou-caistence and mutual nonexistence." 9. "That is earth, in which there is the quality Odour. It is of two kinds,–Eternal and Non-etcinal In its atomic character it is Eternal, and when some product anses out of these c.toms, then that is called Non-eternal. This (caith in the ciudacter of a product] is of tince kinds, through the differences of body, oigan of sense and mass The body is that of us meil The organ is the appichendei of oclou, called the Smell, vluch reside in the fore-art of the nose. In the messcon (what liare puts] ale clods, stone, &c.'

·[ 2 ] 10. "That is Water, which appears cold on touching it. And it is of two kinds;-Eternal and Non-eternal. In the form of atoms, it is Eternal; and when a product is produced by those atoms, then that is called Non-eternal. This (water in the form of products) is of three kinds, through the differences of body, organ of sense and mass. The body exists in the world of varund. The sense is the percipient of savour, which is called the Taste, and which resides in the fore-part of the tongue. The masses are rivers, seas, &c.' 11. That is Light, the sensation by touch of which is warm. This is of two kinds;-Eternal and Non-eternal It is Eternal in the form of atoms, and in the form of products it is Noneternal. This (light in the form of a product] is of three kinds, through the differences of body, organ of sense and mass That the body exists in the Solar realm, is well-known. The sense, the percipient of colour, which is called the Sight, resides in the fore-part of the pupil of the eye. Masses are of fou kinds, through these differences;-Produced in earth, Produced in the sky, Produced in the stomach, and Produced in mines. P10- duced in earth, it is fire, &c. Produced in the sky, it is lightning &c., the fuel of which is water. Produced in the stomach, it is the cause of the digestion of things eaten. Produced in mines, it is gold &c? 12. That is Air, which has not colour, and has tangibility. It is of two kinds,-Eternal and Non-cternal. In the form of atoms it is Eternal; and in the form of products it is Norte eternal. This (air in the form of products] is of three kinds, through the differences of body, oigan of sense and mass. Mb body is in the ærial world. The sense is the Touch, the apprehender of tangibility, existing throughout the whole body. The mass is that which is the cause of the shaking of trees &c.' 13. Air circulating within the body is called Prânoc. Although it is but one, yet, from the difference of its accidents, it is called by Breath, Flatulence, &c. [ Breath, Flatulence, Cerebral pulsation, General pulsation and Digestion]" 14. "That is Ether, in which here resides the quality of sound. It is one, all-pervadıng and ctcrnal' 15. "That is Time, which is the cause of the employment of ·[3] “Past &c. (Past, Present and Future.] It is one, all-pervading and eternal." 16. "That is space, which is the cause of the employment of 'East' &c. [East, West, Noith and South). It is one, allpervading and eternal.' 17. That is soul, which is the substratum of knowledge (that in which knowledge resides.] It is of two kinds;-the Animal soul and the Supreme soul. The Supreme soul is God, the Omniscient He is One only and devoid of joy or sorrow. The Animal soul is distributed to each body. It is all-pervading and eternal:: 18. That is Mind, whose sense is the cause of the perception of pleasure, pain, &c. It is innumerable, for it remains with each Soul. It is in the form of an atom and is eternal.' 19. "That quality which is apprehended only by the sense of Sight, is called Coloua. And it is of seven kinds, through the differences of White, Blue, Yellow, Red, Green, Brown and Variegated, residing in earth, water and light. In earth, colour of all the seven kinds resides; in water, white colour not lustrous resides, and in light, lustrous white colour resides. 20. "That quality which is known through the sense of Taste, is called Savour. And it is of six kinds, through the differences of Sweet, Sour, Saline, Bitter, Astringent and Pungent, residing in earth and water. In earth, there is savour of the six kinds, and in water, there is only the sweet savour.' 21. The quality which is apprehended by the sense of Smell, is called Odour. And it is of two kinds,--Fragrance and Stench, residing in earth alone.' 22. That quality which is perceived only by the organ of Touch, is called Tangibility. And it is of three kinds, through the differences of Cold, Warm and Temperate This quality resides in earth, water, light and air. Coldness resides in water; Warmth in light, and Temperateness in earth and air.' 23. "The four of which colour is the first (Colour, Savour, Odour and Tangibility) may be produced in Earth (in earthy things] by maturation (a special conjunction of Heat], and they are then Transient. In others (in water, Light and Air] Colour &c. are not produced by maturation. They are then ·[ 4 ] Eternal or Transient. When they reside in eternal things, they are Eternal; and when they reside in things not eternal, they are said to be Transient." 24. That quality, which is the peculiar cause of the conception of Unity, &c., is called Number. This resides in the nine substances. Reckoning from Unity, it is as far as a Parardha (100,000,000,000,000,000). Unity. is both Eternal and Non-eternal. In an eternal thing, it is Eternal, and in a non-eternal thing, it is Non-eternal.' But Duality, &c., is everywhere Non-eternal. 25. "The peculiar cause of the conception of Bulk, is called Measure. It resides in the nine substances. And it is of four kinds;-Small, Great, Long and Short.' 26. "The peculiar cause of the conception of distinct things is called Severalty. It resides in all the substances. 27. "The peculiar cause of the conception of conjoined things is called Conjunction. It resides in all the substances.' 28. "That quality which annihilates Conjunction, is called Disjunction. It resides in all the substances.' 29. The peculiar cause of the conception of things Far and Near, is called Remoteness and Proximity. These reside in the four substances beginning with earth, (earth, water, light, air] and mind. They are of two kinds;-Made by Space and Made by Time. Remoteness made by Space is in that thing which remains in a distant place; and Proximity made by Space is in that thing which remains in a place near. In the person who is elder, there is Remoteness made by Time; and in the person who is younger there is Proximity made by Time.' 30. The quality which is the non-intimate cause of incipient falling, is called Weight. It resides in earth and in water. 31. The quality which is the non-intimate cause of incipient tricking, is called Fluidity. It affects earth, water and light. It is of two kinds;--Natural [established by its own nature), and Adscititious [produced by some cause). Natural fluidity resides in water; and Adscititious fluidity resides in earth and light. In earthy substances, such as butter &c., flui- ·[ 5 ] dity is produced by the conjunction of fire. In light, [it is produced) in gold &c. 32. "The quality which is the cause why particles &c. become a heap, is called Viscidity. It resides in water alone." 33. "The quality which is apprehended by the organ of hearing, is called Sound. It resides only in the ether. It is of two kinds,-Inarticulate and Articulate. In-articulate sound is produced by the instrumentality of a Drum &c.; Articulate sound is that, which is in the shape of the Sanskrit or any other language.' 34. Knowledge, which is the cause of every conception (that can be put in words) is called Understanding. It is of two kinds --Remembrance and Notion. The knowledge which is produced only by its own antecedence, is called Remembrance; and knowledge which is different from that, is called Notion. It is of two kinds;-Right and Wrong. Of whatever description anything is, when our idea of that thing is of that same description, it is called a Right notion; as, in the case of silver, the idea of its being silver. This is called prima [commensurate with its object]. The supposing a thing to be as the thing is not, is called a Wrong notion; as, in the case of a shell, the notion of its being silver. This is called Aprama! 35. 'Right notion is of four kinds; through the divisions of Perceptions, Inferences, Conclusions from similarity and authoritative Assertions understood. The efficient (peculiar) cause of those, also is of four kinds, through the divisions of Preception, Inference, Recognition of similarity and authoritative Assertion.' 36. Whatever thing, through its operating, is the cause, not common to all effects, of some given effect, that is the instrumental cause thereof. That which is invariably antecedent to some product, and is not otherwise constituted [is not by any thing else-except the result in question-constituted a cause] is the cause (of that product). That which annuls its own antecedent non-existence is called an Effect. 37. Cause is of three kinds, through the distinctions of Intimate, Non-intimate and instrumental. That in which an effect intimately relative to it takes its rise, is an Intimate ·( 6 ) cause; as, threads are of cloth, and the cloth itself of its own colour &c. Where this intimate relation exists, that cause which is associated in one and the same object with such effect or cause, is Non-intimate, as, the conjunction of the threads is the non-intimate cause of the cloth, and the colour of the threads, that of the colour of the cloth. The cause which is distinct from both of these is the Instrumental cause, as, the weaver's brush, the loom &c. are of cloth. Among these three kinds of causes, that only is called an instrumental cause which is not a universally concurrent cause or condition of all effects as God, time &c. are)' 38. "The cause of the knowledge, called sensation is an organ of sense, knowledge produced by the conjuction of an organ of sense and its object, is sensation. It is of two kinds; Where it does not pay regard to an alternative, and Where it does. The knowledge which does not pay regard to an alternative is that which involves no specification, as in the simple cognition that 'this is something that exists.' The knowledge which contemplates an alternative is that which includes a specification, as, "This is Drttha,' This is Brahmana', This is black' 39. "The relative proximity of a sense and its object, which is the cause of perception, is of six kinds;--Conjunction, Intimate union with that which is in conjunction, Intimate union with what is intimately united with that which is in conjunction, Intimate union, Intimate union with that which is intimately united, and the Connection which arises from the relation between that which qualifies and the thing qualified. When a jar is perceived by the eye, there is (between the sense and the object) the proximity of Conjunction. In the perception of the colour of the jar, there is the proximity of Intimate union with that which is in conjunction, because the colour is intimately united with the jar, which is in conjunction, with the sense of vision. In the perception of the fact that colour generically is present, there is the proximity of intimate union with what is intimately united with that which is in conjunction because the generic property of being a colour is intimately united with the particular colour which is intimately united with the jar ·[7] which is in conjunction with the sense of vision. In the perception of sound by the organ of hearing there is the proximity of Intimate union; because the organ of hearing consists of the ether which resides in the cavity of the year, and sound is a quality of ether, and there is Intimate union between a quality and that of which it is the quality. In the perception of the nature of sound, the proximity is that of intimate union with what is intimately united; bacause the nature of sound is intimately united with sound which is intimately united with the organ of hearing. In the perception of non-existence, the proximity is dependent on the relation between a distinctive quality and that which is so distinguished; because when the ground is (perceived to be) possessed of non-existence of a jar, the non-existence of a jar distinguishes the ground which is in conjunction with the organ of vision. Knowledge produced by these six kinds of proximity is Perception. Its instrumental cause is Sense. Thus it is settled that an organ of sense is what gives us the knowledge called sensation. 40. The instrument (in the production) of an inference is a generalized Fact. An inference is the knowledge that arises from deduction. Deduction is the ascertaining that the subject possesses that character which is invariably attended [by what we then predicate of it.] For example, the knowledge that 'this hill is characterized by smoke, which is always attended by fire,' is a deductive application of a general principle; the knowledge produced from which, viz. 'that the hill is fiery,' is an inference. Invariable attendedness is the fact of being constantly accompained; as,--in the example Wherever there is smoke, there is fire [by which it is invariably attended).' By the subject's possessing a character &c.,' is meant that in a mountain &c. there is present that which is invariably attended.' 41. 'A general principle is of two kinds, in so far as it may be useful for One's self, and for Another. That which is employed for One's self is the cause of a private conclusion in one's own mind. For example, having repeatedly and per- Sonally observed, in the case of culinary hearths &c, that where there is smoke there is fire, having assumed that the concomitancy is invariable, having gone near a mountain, and be- ·[ 8 ] ing doubtful as to whether there is fire in it, having seen smoke on the mountain, a man recollects, the invariable attendance of fire where there is smoke. Then the knowledge arises that 'this mountain is characterised by smoke, which is invariably attended by fire. This is called the Consideration of a sign. Thence is produced the knowledge that the mountain is fiery,' which is the Conclusion. This is the process in inference for One's self. But, after having, to the satisfaction of his own mind, inferred fire from smoke, when one makes use of the five-membered form of exposition for the instruction of another, then is the process one of inference for the sake of Another, For example: (1) The mountain is fiery; (2) Because it smokes; (3) Whatever smokes is fiery, as a culinary liearth; (4) And this is so, (5) Therefore it is fiery as aforesaid; In consequence of the token here rendered, the other also admits that there is fire." 42. There are five members of this syllogism ,--the proposition, the Reason, the Example, the Application and the Conclusion. The mountain is fiery,' is the Proposition, 'Because it smokes,' is the Reason; Whatever smokes &c.,' is the Example; 'And so this mountain is,' is the Application; "Therefore it is fiery,' is the Conclusion. 43. "The cause of an inference, whether for one's self or for another, is simply the Consideration of a sign, therefore the anumâna [the cause of an inference) is just this Consideration of a sign.' 44. A sign is of three sorts;-That which may be token by its piesence or by its absence, That which betokens only by its presence, and That which betokens only by its absence. The first is that token which is possessed of pei vading inherence both in respect of its association (with the thing which it betokens) and its absence (when the thing it betokens is absent) as, foi example, 'smokiness' when 'fire' is to be proved When it is said, 'where there is smoke there is foc, as 011 « culinary hearth,' we have a case of concomitant presence When it is said, 'whele tire 18 ·[ 9 ] not, there smoke also is not, as in a great deep lake,' we have a case of concomitant absence. The second is that token which has no negative instance, as when it is said "the jar is nameable because it is cognizable, as cloth is,' there is no instance of nameableness, or of cognizableness being present where the other is absent, because everything (that' we can, be conversant about) is both cognizable and nameable. The third is that token in regard to which we can reason only from its invariable absence. For example:- (1) Earth is different from these (other elements); (2) Because it is odorous; (3) Nothing that is not different from these is odorous;- as water; (4) But this is not so; (6) Therefore it is different from the other elements. But if [in the third member of the argument) we had argued [affirmatively] that 'what possesses odour is different from the other elements, we should have had no example to cite in confirmation, seeing that of earth alone can that property be asserted.' 45. "That whose possession of what is to be established is doubtful is called the Subject; as the mountain, when the fact of its smoking is assigned as the reason (for inferring the presence of fire). That which certainly possesses the property in question is called an instance on the same side; as the culinary hearth, in the same example. That which is certainly devoid of the property in question is called an instance on the opposite side ; as the great deep lake, in the same example.' 46. The five, that merely present the appearance of a reason, are:—That which goes astray; That which would prove the contradictory; That where there is an equally strong argument on the other side; the Unreal; and the Futile. The alleged reason which goes astray, is that which has not just the one conclusion. It is of three kinds; -What would prove two much; What belongs to none besides the individual; and the None-exclusive. The fallacy falls under the first head, when that which is alleged as the proof may be present whilst that which is to be proyed is.absent- as for instance, if one should say, 'The inoun- 22 ·[ 10 ] tain is fiery, because it is an object of right knowledge,' (the reason assigned would be liable to this objection] because the being an object that may be rightly known is predicable also of a lake, which is characterised by the absence of fire That (pretended token) which belongs neither to any similar instance nor to any one dissimilar, is one devoid of community. As, when one says, "Sound is eternal, for it has nature of sound.' Now the nature of sound belongs to sound alone, and to nothing else, whether eternal or uneternal. The pretended argument, which can bring an example neither in support nor in opposition, is Non-exclusive. For example, should one say, 'Everything is non-eternal because it is cognizable,' there would be no example to cite, because “every thing' (leaving nothing over) is the subject of the conclusion. A reason proving the reverse, is that which invariably attends the absence of what is to be proved. For example--suppose one should say, 'sound is eternal because it is created.' (We should reject his argument at once, because the fact of having been created implics non-eternitythe negetion of being eternal). A counter-balanced reason is that along with which there exists another reason, which (equally well) cstablishes the non-existence of what is to be pioveci. should argue, 'Sound is eternal, because, it is audible, as the nature of sound is (by both parties admitted to bc);' (it might be argued, with equal force on the other side, that) 'sound 15 non-eternal, because it is a product, as a jaz is. An unrcal reason is thi eefold-whence theie is not established the existence of any such locality as that where the property is alleged to reside, Where the nature alleged does not really reside in the subject, and Where the alleged invariableness of concomitancy is not real. (As an example of the fallacy of non-existent locality (suppose that one argues), "The sky-lotus is fragrant, because thic nature of a lotus icsides in it, as in the lotuses of the lake'- here the sky-lotus is (alleged as) the locality of the naturo of a lotús,) and in fact it (the sky-lotus] does not exist. As (all example of) an argument where the nature does not really cxist in the subject (suppose one were to argue), Sound is a quality, because it is visible-here (every one would perceive at oncc, that) visibility doos not roside in sound, for sound is icces AS II ON ·[ 11 ) nised by'the hearing (not by vision). A reason, when there is an indispensable condition, is faulty as regards comprehensiveness. Such an indispensable condition is what always attends property to be established, but does not always attend what is brought forward in proof Invariable attendance on the property to be established consists in the not being the counterentity of the absolute non-existence, which has the same location as that which is to be proved Non-invariable attendance on what is brought forward in proof consists in the being the counter-entity of the non-existence which has what is brought forward in proof. (Suppose it to be argued that ), "The mountain must smoke, because it is fiery'-in this case the contact of wet fuel is an indispensable condition. For, wherever there is smoke, there is the conjunction of wet fuel so that we have here invariable attendance on what is to be proved. But it is not true that 'wherever there is fire, there there is conjunction of wet fuel--for there is no conjunction of wet fuel in the case of an (ignited) iron ball so we have here non-invariable attendance on the proof. As there is thus its invariable attendance on what is to be proved, the contact of wet fuel is an indispensable condition for the sufficiency of the reason alleged. As it would require this additional condition (in order to prove that smoke must be present), fieriness (in the argument before us) is faulty as regards comprehensiveness. An argument is futile when the reverse of what it seeks to prove is established for certain by another proof. For example (it may be argued that), 'Fire is cold, because it is a substance. There coldness is to be proved; and its opposite, warmth, is apprehended by the very sense of touch. Hence the argument is futile. 47. Comparison or the recognition of likeness, is the cause of an inference from similarity. Such an inference consists in the knowledge of the relation between a name and the thing so named. Its instrument is the knowledge of a likeness. The recollection of the purport of a statement of resemblance is the operation of that instrument. For example--a person not knowing what is meant by the word 'gavaya,' having heard from some inhabitant of the forest that a gavaya is like a cow, goes ·[ 12 ] to the forest. Remembering the purport of what he has been told, he sees a body like that of a cow. Then this inference from similarity arises (in his mind), that 'this is what is meant by the word gavaya.' 48. 'A word [right assertion) is the speech of one worthy (of confidence). 'One worthy, is the speaker of the truth. A speech [sentence] is a collection of significant sounds; as, for example, ‘Bring the cow. A significant sound is that which is possessed of power (to convey a meaning). The power of a word) is the appointment, in the shape of God's will, that such and such an import should be recognizable from such and such a significant sound. 49. The cause of the knowledge of the sense of a senitence is the Inter-dependance, Compatibility and Juxta-position (of the words). Inter-dependance means the inability in a word to indicate the intended sense in the absence of another word Compatibility consists in (a word's) not rendering futile the sense (of a sentence.) Juxta-position consists in the enunciation of the words without a (long) pause between each! 50. 'A collection of words devoid of inter-dependance &c., is no valid sentence-for example 'cow, horse, man, elephant, gives no information, the words not looking out for one another. The expression 'He should irrigate with fire' is no cause of right knowledge, for there is no compatibility (between fire and irrigation.) The words "Bring-the--cow,' not pronounced close together but with an interval of some three hours between each, are not a cause of correct knowledge, from the absence of (the requisite closeness of) juxta-position.' 51. 'Speech is of two kinds;-Sacred and Profane. The former being uttered by God, is all authoritative: but the latter, only if uttered by one who deserves confidence, is authoritative; any other is not so.' 52. The knowledge of the meaning of speech is verbally communicated knowledge; its instrumental cause is language. 33. "Incorrect knowledge is of three sorts, through the divisions of Doubt, Mistake, and (such opinion as is open to). Reductio ad absurdum. The recognition, in one (and the ·[ 13 ] 61. šame) thing possessing a certain nature, of several heterogeneous natures as characterising it, is Doubt. For example a post or a man.' Apprehending falsely is Mistake. For example, in the case of a shell, the idea of silver. Reductio ad absurdrim consists in establishing the pervader (here supposed to be denied) through the allegation of the pervaded [here supposed to be granted]. For example, "If there were not fire (which is denied,] then there would be no smoke (which is admitted.)' 54. Momory also is of two kinds;-Correct and Incorrect. Correct memory is that which arises from correct knowledge. Incorrect memory is that which arises from incorrect knowledge.' 55. What all perceive to be agreeable, is Pleasure.' 36. What appears disagreeable, is Pain." 57. Desire means wishing.' 58. 'Aversion means disliking.' 59. Effort means action.' 60. Merit arises from the performance of what is enjoined.' 'But Demerit (arises) from the performance of what is forbidden. 62 "The eight qualities-Understanding and the rest (Understanding, Pleasure, Pain, Desire, Aversion, Effect, Meirt and Demerit) are distinctive of soul alone. 63. Understanding, Desire and Effort are of two kinds; Eternal and Transient. Eternal in God, and Transient in mortals.' 64. 'Faculty is of three kinds ;-Momentum, Imagination and Elasticity. Momentum resides in the four beginning with Earth, [Earth, Water, Light and Air] and in Mind. Imagination, the cause of memory, and arising from notion, resides only in the Soul. Elasticity is that which restores to his former position what had been altered. It resides in things like mats &c., formed of the earthy element.' 63. 'Action consists in motion. Throwing upwards is the cause of conjunction with a higher place. Throwing downwards is the cause of conjunction with a lower place. Contraction is the cause of conjunction with what is near the body. Expansion is the cause of conjunction with what is distant.

·[ 14 ] Going is every other variety. Action resides only in the four beginning with Earth [Earth, Water, Light and Air) and in Mind. 66. "Genus is eternal, one, belonging to more than one, and residing in Substance, Quality and Action. It is of tow kinds;- Higher and Lower. The higher Genus (the suminum genus) is existence. The lower Genus is such a one as Substantiality (the common nature of what are called Substances).' 67. Differences residing in eternal substances, are excluders (of each from genus of nature with the others).' 68. Intimate relation is Co-inherence. It exists in things which cannot exist separately. Two things which cannot exist separateln are those of which two, the one exists only as lodged in the other. Such pairs are, parts and what is made up of the parts, qualities and the thing qualified, action and agent, species and individual, and difference and eternal substances." 69. 'Antecedent non-existence is without beginning, and has no end. Such is the non-existience of an effect previously to its production. Destruction has a beginning, and has no end. (Such is the non-existence) of an effect subsequently to its production. Absolute non-existence is that of which the counter-entity is considered independently of the three times [past, present and future). For example;-(Such is the nonexistence in the instance where it is remarked that) there is not a jar on the ground. Mutual non-existence is that of which the counter-entity' is considered with reference to the relation of identity. For example;—(Such difference is referred to when it is” remarked that) a jar is not a web of cloth.' 70. Since every thing is properly included under the categories that have been now stated, it is established that there are only seven categories.' * This Compendium of Logical results was composed by the learned Annam Bhatta, in order to perfect the acquaintance of sturlents with the opinions of Kanada and of the Nyâya.'

·INDEX. .....॥ ... ............ ....... ........ ..... .. ..... ...... ....... ........... The figures to the sections of the text. अत्यन्ताभावः (अभावः) ६९) उपनयः (अवयवः) अधर्मः (गुगः) ६१ उपमानम् (प्रमाणम्) अनुपसंहारी (सव्यभिचारः) ४६ उपमितिः (अनुभवः)...... अनुभवः (बुद्धिः) ३४ उपाधिः अनुमानम [ लिङ्गपरामर्शः] करणम् (प्रमाणम् ). ४० कर्म (पदार्थः) अनुमितिः ( अनुभवः) कारणम् अन्योन्याभावः (अभावः) ६९ कार्यम् ३६ अन्वयव्यतिरेकि (लिङ्गम् ) ...... ४४ काल: (द्रव्यम् ) अन्वयव्याप्तिः ४४ केवलव्यतिरेकि (लिङ्गम् ). अपक्षेपणम् (कर्म) ६५ केवलान्वयि (लिङ्गम् ) ........ ४४ अपरम् ( सामान्यम् ) ६६ गन्धः (गुण) अपरत्वम् (गुणः) २९ गमनम् (कर्म) अप्रमा[अयथार्थः] (अनुभवः)... ३४ गुणः (पदार्थः) ३ अभावः (पदार्थः) गुरुत्वम् (गुणः) अयथार्थः [ अप्रमा] (अनुभव ) ३४ तर्कः (अयथार्थानुभवः) अयथार्था (स्मृतिः) ५४ तेजस् (द्रव्यम्) अयुतसिद्धः ६८ दिक (द्रव्यम्). १६ अवयवः ४२ दुःखम् (गुणः) असमवायि (कारणम् ) ३७ इवत्वम् (गुणः). असाधारणः (सव्यभिचारः) ४६ द्रव्यम् (पदार्थः) आसिद्धः (हेत्वाभासः) ४६ द्वेषः (गुगः) आकाहा ४९ धर्मः (गुणः) ६० आकाशम् (द्रव्यम्) २४ निगमनम् (अवयवः) आकृञ्चनम् (कर्म) ६५ निमित्तम् (कारणम् )... आत्मा (द्रव्यम् ) १७ निर्विकल्पकम् (प्रत्यक्षम् ) आपः (द्रव्यम्) १० आप्तः ४८ पक्षधर्मता आश्रयासिद्धः (असिद्धः).... .... ४६ पदम् इच्छा (गुणः) ५७ पदार्थः इन्द्रियार्थसनिकर्षः ३९ परम् (सामान्यम् ) ६६ सक्षेपणम् (कर्म)... ६५ परत्वम् (गुणः) उदाहरणम् (अवयवः) ४२ परामर्शः ......... .......... ....... ... ....... .. ... ........ ......... .. .. ... ........ .... ...... ....... ... ..... .. ........... ..

·२ ...... ... ...... . ... ...... ......... .... ............ ...... ... 2 परार्थम् (अनुमानम्) ४१ वेगः (संस्कारः) परिमाणम् (गुणः) २५ व्यतिरेकव्याप्तिः पृथक्त्वम् (गुणः) २६ व्याग्निः.. पृथिवी (द्रव्यम्) ९ व्याप्तत्वासिद्धः (असिद्धः) प्रतिज्ञा (अवयवः).. शक्तिः प्रत्यक्षम् (प्रमाणम् ) ३८ शब्दः (गुणः) प्रध्वंसः ( अभावः)...... शाब्दज्ञानम् प्रमा [ यथार्थः] (अनुभवः) ३४ संयोगः (गुणः)..... प्रयत्नः (गुणः)....... ६९ संशयः (अयथार्थानुभव:)......... १३ प्रसारणम् (कर्म) ६५ संस्कारः (गुण.) प्रागभावः (अभावः) ६९ संख्या (गुण.) प्राण (वायुः) १३ सत्प्रतिपक्षः (हेत्वाभासः) बाधितः ( हेत्वाभासः) ४६ संनिधि बुद्धिः (गुणः) सपक्षः भावना (संस्कारः) ६४ समवायः (पदार्थ) मनस् (द्रव्यम्) १८ समवायि (कारणम् ) यथार्थः [प्रमा] (अनुभवः) ३४ सविकल्पकम् (प्रत्यक्षम् यथार्था (स्मृतिः)... ५४ सव्यभिचारः (हेत्वाभासः) ४६ योग्यता ४९ साधनाव्यापकः रसः (गुणः) साधारणः (सव्याभचारः) रूपम् (गुणः) १९ साध्यव्यापकः लिङ्गम् (हेतुः) सामान्यम् (पदार्थः)... लिङ्गपरामर्शः अनुमानम् सुखम् (गुण ) (प्रमाणम् ) ४१ स्थितिस्थापकः (संस्कारः) वाक्यम् ४८ लेहः (गुण ).... वायुः (द्रव्यम् )...... १२ स्पर्श. (गुणः) विपक्षः : ४५ / स्मृतिः (बुद्धिः). विपर्ययः (अयथार्थानुभवः).. ५३ स्वरूपासिदः (असिद्ध.)... विभागः (गुणः) २८ स्वार्थम् ( अनुमानम् ) विरुद्धः (हेत्वाभासः)............ ४६ हेतुः ( अवयव.) विशेषः (पदार्थः) ...... ६, ६७ हेत्वाभासः ४६ ... .... ...... ... ... ... [ ] ...... .... .... .......... ..... . ....... .... .... .........।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.