·No text on this page.

·Mahakosala Historical Society's Papers
1
Temple of shrin irisana (Dist Bilaspur)
Mimoran darah
linyans Sorretnry Vlaho la ll, tunc il Society
Milaspur (1
Pice Rs 6-0-0

·No text on this page.

·Maljakosala Historical Society's Papers
Tol II
EDITOR
Honorary Secretary
MAHAKOSALA TISTORICAL SOCILIY

·Publinlied bis
I OCHAN PRASAD PANDLYA
Hon Secretary, I'mipur
Vir Raigarh B Ry, Chhattanath: C.
I or the
WAUAKOSALA HISTORICAL (1,7)
BILASPUR
Punted by
Jogesh Chandra Sar) laci
Althc
CALCUTTA ORIENTAL PRESS Lid
9, Panchanon Ghose Lanc
CALCUTTA

·CONTENTS Page 14 6 8 9 16 List of Patrons and Hon Members Editor s Note Message Preface by the Editor Texts of Brāhmı or Pali inscriptions Rūpanāth Edict of Asoka Cave inscriptions of Surguza Rock inscrip tions in Sahtı (Gunji) Semarsal stone incription Kırarı Wooden pillar Brāhmi inscription Text of Ārang plates of Bhimasena Varman Pandu or Somavamśt kings Text of Rājim plates of Mahāsiva Tivararāja Text of Balodā Plates of Mahāsıva Tivararāja Text of Bhavadeva Ranakesan s Bhāndak Buddhist inscription Text of Sripur inscription of Sıvagupta Bālārjuna s reign Text of Larshman temple inscription of Sripur of the time of queen Vasaļā Text of Mallār Plates of Mahāsıvagupła Balārjuna Somakulatılaka Trikalıngadhipatı Text of Copper plates of Mahābhavaguptarājadeva Text of Copper plates of Mahābhavaguptarājadeva Janmejaya Text of Copper plates of Mahāsıya Yayatıkesını Text of Cuttack Plates of Mahabhavagupta Bhimarath Text of Plates of Janmejaya and his son Yayatırīja Text of Pagna (Bolangir) Plates of Yayātırāja Sarabhapura family Khariyar Plates of Mahāsudeva Ārang Plates of Mahāsudeva Raipur Plates of Mahasudeva Sarangarh Plates of Mahāsudeva Sripur (Diat Raipur) Plates of Mahasudeva Arang Plates of Mahājayar ija Thakurdiya (Sarangarh State) Plates of Mahā Pravararaja 17 22 25 27 29 30 33 36 39 39 40 42 42 44 ·( 4 ) 51 5? 53 Harhaya or Clicdi-kalau un Pandy Amoda Platcs of Prthyidcal Shcormatīsan platcs of Raimudrvall Sarl.hon plaies of Ratnades ll Ahaltara inscription of Ballasaris Amodā Plates of lojallarlava II Ratnapur Bidal Mahal inscription Ratnapur inscription composed by Desaran Mallār inscription comporcd by Rotnarimla Shcorinārāyan Sıva temple inscription of Ched, cra 919 Kharod inscription of Chedi cr. 933 Khalanı (Dist Raipur) inscripuon of Hans Brahmins a Kosança ſort inscription of Vahorrndra's rearen Kosanga fort inscription of Ghitamudesa Sihāsä inscription of Karnarāja Pujāripāla inscription of Gopala Vira Ratnapur inscription by Pandit Rewa Rām Babao 5) 57 58 61 63 69 69 APPENDIX Page 1 3 to In praisc of Nlahäkosala महाकोमल कीर्तिकयनम by Lochan Prasad Pandeya 2 The culogy-writer-Pocts Efren:27 by Lochan Prasad Pandeya 3 Mahākösala Society's Platcs of Mahābhavagupta 4 Mallār Plates of Mahāśiva Būlärjuna 5 Was Ujjain ever in Mahābõsala ? 6 India and America 7. Was Bhāndak the capital of Rtuparna ? 8 An Andhra coin 9. Brick Survey of our Society s Activities 7 9 12 15 16 20

·The Mahakõsala Historical Society
BILASPUR CP
(Founded in 1920)
CHIEF PATROV
HE Sır Hyde Gowan KCSI CIE V D ICS
Governor of the CPs
FIRST PRESIDENT
TC Lal Esqr MA (Oxon) Bar at Law MLA
PATRONS
Dr E Raghavendra Rao Bar at law D Litt A LA
Rai Bahadur B Jagannath Prasad Bhānukavı
Sahityacharya Retired EAC
Srimatı Subhadra Devi Sharma
Pandit N P Mishra B A Visharad Shahityashastrı MLA
Sriyut G D Agarwal BACE MI E (India)
HOV MEMBERS (Abroad)
Sir George Grierson OM KCIE FBA
Dr L D Barnett MALL D
Dr J Ph Vogel MA PhD
HOV MEVIBERS IN INDIA
Mr AF M Abdul Ali M A FRSL
Rao Bahadur Dr S Krishna Swami Aiyunger MA PhD
Dr Hirānand Sastri M1 A MOL D Litt
Prof V V Mirashi MA
Rar Bahadur Pandit Daya Ram Shanı M1 A
BV Krishna Rao Esar BA BL
FOUNDER
Pandit Purushottam Prasad Pandey a Sarmā

·A KIND MESSAGE
Dear Sir,
I learn with pleasure that you are bringing oul the second volume
of the Mahākõsala Society's Historical Papers, and that this volume
will be a compilation of the texts of the copper plate and the stone
inscriptions found in Mahākõsala This will be a very useful book
of reference, I am sure
The archæological monuments of Mahālösala stand in need of at
thorough surve and ought to be carefully described in an illustrated
volume which you will surely find your way to bring out as soon
as possible The compilation which on your hand now is a
move in the right direction I wish all success to your laudable
activities
is
Yours Sincerely,
Hiranand Sastri
Director of Archæology, Baroda State
To
The Hon Secretary,
Mahālösala Historical Society
1

·EDITOR S NOTE Our object in publishing this compilation as it stands is to bring within easy reach of one and all in our Provinces the onginal texts of inscriptions in Devanāgarı characters the most popular Indian Script in which Sansknt works are written and published in India It may be taken as a supplement to a portion of Ra Bahadur Dr Hiralals Last of CP Inscriptions which contains brief notes on almost all the inscrip tions included in the e pages excepting those which our society has been able to discover quite recently The learned Dr Hirālal once wrote to me to prepare a poetical work by the name of Kosalayana I leave it for the readers to judge how far this compilation will go to answer his sug gestion Instead of attempting to prepare an original book I thought it more useful to collect the writings of literary men of ore in this part of hosala which do contain some sort of 3997 or inspired writing or account and throw light on various phases of culture and civilisation of the princes and people alike The work of printing had already begun in the life time of the great Orientalist Dr Hırālal—the pride and glory of CP s but it did not please God to spare him to us here and to enable us to secure his ever affectionate blessings upon the appearance of this compilation which owes its very origin to him I have tric to eulogise in my own words the Mahakosala country and its past poets and writers whose names occur in in crptional records Scholars may kindly pardon us for our boldness and may take this as a crude altempt towards bringing out an illustrated edition of similar but exhaustive and complete compilation of inscriptional documents under more favourable circumstances This is only a fore runner as it wcre We feel greatly encouraged by the most hind message we have been favoured with and God helping we hope to bring the 2nd ed nion of this book upto the mark We owc our indebtedness to all our kind friends and well wishers who have helped us with their suggestions from time to ume I know an Indian village can hardly aspire to the famc of an uplodate civilised capital town of any Province in our country not to speak of any such city in Lurope Any compilation prepared and published in auch an out of the way place will surely be lacking in many respects But as the Sansknt saying goes 37TTUTT ATOP 7 we have tried cur beat to hll a gap

·No text on this page.

·PREFACE Though the Descriptive List of Inscriptions in the Central Provinces and Berar by the famous scholar Ras Bahadur (now the Late Dr) Hiralal BA MRAS is in itself a very useful work and contains in short all available information about the inscriptions policed in it yet it cannot remove the want of an up to date compilation of onginal texts of stone and copper plate inscriptions with correct readings of them Inscriptions discovered in the Central Provinces have been noticed and described in various journals and periodicals some of which are now out of print and are not available in even famous provincial libraries in India I do not know of any library * in CP including the CP Secretariat Library where a research scholar can get for reference a decent number of such journals and quarterlies in which inscnptions from CP and Berar have been pub lished and discussed I have personal experience of the difficultyn procuring such periodicals and journals without the free use and study of which the work of historical research is sure to suffer The rules and regulations of big Government Libraries in India with regard to the giving of loans of important books and papers to scholars engaged in critical and scientific study of history are sometimes found to be strict and this proves to be detrimental to the successful and early performance of their work The antiquarion journals and periodica's are in a way reach of vast number of Sanskrit and Vernacular knowing scholars living in the country side and in their calm and quiet Asrams (abodes) A handy compilation of the present type is sure to prove a welcome publication to them ar to create a love for the study of history and archæology giving them a stimulus to take to useful research worl To the University students of Indian History and Epigraphy this compila tion it is hoped will be equally useful and will help them towards thorough study of vanous inscriptional documents In the absence of any classical Sanskrit work of note in these Provinces the poems and prose compositione presented in these pages will serve the purpose of an excellent collection of literary gems of poets and writera whose names must have been lost for ever but for the reason of these compositions being incised on stone slabs and copper plates As no official or private attempts scem to have been made to take out of th . Thanks to the noble attempt of Prol V V Mali MA Head of the Sen kot Department Nagpur Un ersts some fre h addition of important pe cod colo + censtly be n made to th A gpu University Lbrary which are ure to pro e urclul to schoals eng42 d in hi torical researci ·f ·[m] It 15 on the Distnct Officers must have visited these places and had they only cared to prepare three or four sets of estampages of the inscnptions and kept one of them as office copy for future use they would have been surely of immense help to us in deciphenng the writings at this stage really regrettable that the Provincial Governments and the Archæological Department do not recognise the great necessity and high value of preparing a number of eye copies or impressions of inscriptions and of carefully preserving at least two copies of such estampages of each inscription-one in the Provincial Museum and the other in the office of the District Officer of the D. Inict to which the inscription might belong It may not be out of place if I refer here to a gloomy aspect regarding exploration The sad ignorance of the amended rules in the Trea urc Trove Act part of the general public is a great stumbling block in the way of tracing out new finds of copper plates coins or images I know of cases where the finders out of fear for being prosecuted or harrassed by the authorities went so far as to destroy the finds to get nd of their awkward position The District Officers the Ruling Chiefs and the Local Bodies may do a distinct wervice to the cause of Archæology and historical research if they adopt a kind of appreciative measure by proclaiming to grant certificates and prizes to those who report newly unearthed documents or bring to light the concealed charters from the dark corners of their houses Another regrettable matter that we are indifferent in the study and collection of old coins which with only Iittle effort come across easily There 19 doubt sad lack of interest on the part of the enlightened public to trauc out and collect such coins from different localities There are old hos torical sites in our Provinces where even an experimental excavation is sure to yield rich fruits That these earth eaten copper bits are not of little help towards the mahing of an authentic history is described in the following lines by Mr Pannālal ICS the President of the Annual Session of the Numismatic Society of India held in December 1934 at Allahelad in his Presidential addres - As is well known we are very much handicapped in our studies of our ancient history by the poverty of contemporary historical documents We have three kinds of these (1) inscriptions on statues stone slabs and Tocks (2) documents such as grants to temples etc engraved on copper plates (3) lastly the coins which being more numerous than the other two are of pecral importance 19 & onc can no a ·| iv It is 1 "The solid contribution that has been made by their study sa now :0 universally recognised that I need no apology in inviting the genern! public to come in increasing numbers to share this intour of love with us promise you, a fascinating, study Unlike many other sciences it does not need a specialised laboratory or co«tly equipment or long, apprenticeship Any onc, provided he is leen, can start on the work this minute with a fair prospect of making the most soderíul discoveries that might alter our whole readıns, of history All that you have to do 19 to visit the small shops specially thc lamera in the villages that you may happen to pass through and for a few pico you can buy coinc old un current coins often centuries old, which you proceed to take home. decipher and classify according to kings Practically all coins contain the names of the hing and most contain the date of minting How painful it is, that we in CP have never carcd even to know what are the carlıest inscribed coins ever discovered in our Provinces The Gunji Rock inscription in the Salti State (CSA), contains the name of a king Rāño Kumāra Vāsanta (2nd century AD) But no coins of this king have yet come to light We know nothing about him and about king Mahendra of Kosala referred to in the Allahabad Pillar inscription of Samudragupta except their names The earliest coins with a legend in old Brāhmi are what are known as the Tripuri coins The original coins are now in the British Museum London * We are quite in the dark about the kings who issued these coins with the legend "Tripuri" in Brāhmi characters attributable to about 300 BC* The name of 'Tripuri' is found in some records of the 10th & 11th centuries AD Tripuri was the capital of the Kalacuris of Cedi of Dahala comprising the territories of present day Rewah, Jubbalpur and Banda The Kalacuris were ancient Rajput tribe who established their own era so far back as 248 AD, known as Ced, or Kalacuri era Why these coins were issued with the оце For two plaster-casts of these coins we to the courtesy of Dr LD Barnett and Mrſ Allan of the British Museum, scholars who are ever so kind to our Society Some of these coins shor the river Varmadir on one of their sides The Tripuri coins are of copper ·[ v name of the capital town of Cedt country inscribed on them is a matter for investigation To me it appears that the word was Tripurisah(fagtiz) meaning Lord of Tripuri of which the last letter 37 is not to be found on the coins due to its small size Bigger size of this type of coins if unearthed might solve the puzzle This name त्रिपुरी finds a place in the famous Sanskrit work Brihatsamhıtā of Varahamıhıra * In the history of Tnpur and its rulers dating from the coins with Brahmı legend of about 300 BC there is a gap of about 1200 years uptill the time of hokalla the first (circa 900 AD) Inscribed coins of unearthed at or about the old site of Tripur might throw fresh light upon this Just the reverse of fagot is the fate of water in respect of old coins This place was the capital of Mahākosala during the reigns of Mahā Śiva Tivaradeva and Maha Siva Gupta Balarjuna texts of whose copper and stone inscriptions have found place in the present compilation Maha Sıva Tivara Deva s charters & e emphatic that he was the Soverign Lord of entire kosala apparently Maha hosala His grandfather Indrabala is described in the Kharoda inscription in Kutil script as follows सावनीश्वरगिरोमणिराजिराजत पागम्युज शशिगम्बरपूर्णचन्द्र । | आसीन (प्रमिह इह कोसल भू सुरन्द्र श्रीपाण्डुशधर) इन्द्रपलाभियान ॥ श्रीमानीशानव भितिपनितिलक तम्यपुत्रोत्तमोऽभूत् ॥ This family besides producing the Lords of Kosala had the honour of being the main house of the Lords of Trikalinga otherwise known as later Guptas of Cuttack (Orissa) as distinguished from the earlier Guptas of Sırpur (Mahākosala) These had their capitals at Vonitapura and ग्रौलिकविभिनत्माऽन्ध्रदिशश्चाध्यकाठाश्च । वृषनालिकेर चम्दीपा विन्ध्यान्त वासिनस्त्रिपुरी॥ Clar 14 The वायुपुराण refers to पुरा's among जनपदा unler विध्यपृष्पनिमामिन ॥ तोमला कोसलाच पुरा यदिशाम्नथा । तुमुरास्तम्बुराव पटरा निषधै सह ॥ । प्रासी व पनिर 561 पास्तरिपुरि द्रवलाभिगान ॥

·vi ] Yayātinagara situated on the bank of the Mahānadi We find from the copper-charters of Mahā Śiva Tivara-deva that during his reign the box-headed characters, also known as the Vākātaka Script was in use in Mahākosala No coins of Tivaradeva or of his father Nannadeva and grandfather, Indrabala cr of any of his immediate successors have yet come to light The only coin with a legend in the box-headed script at present known to exist in India, is that of the grandfather of Mahāsudevarāja named Prasanna Mātra the father of Mahājayaraja and Mānamātra who in turn was the father of Mahā Pravararāja cf Sarabhapur Line This interesting coin was discovered by our society and it is in its posses- In all probability Sarabhapura was the capital of the kings of this family about which city or town there is a sad want of authentic irforma- Even the location and identification of Sarabhapura have been left un-attempted One of the highest authority on ancient Indian coins Sir R Burn refers to this our Society's find in his note drawn for the Annual Bibliography of Indian Archæology for the year 1933 published by the Kern Institute-Leydon Holland which is just out To quote Sir Richard sion tion "Mediæval" Mr L P Pandeya describes in Indian Historical Quarterly of Calcutta IX p 595 an interesting silver coin or seal of quite a new type, bearing the name Prasanna-Mātra, which first appears in the seal of copper-plates issued by his grandscn Mahasudeva (Ep Ind IX p 172) No coins of this line have been published before, but as one side is blank the piece may have been struck as a seal or medal' "P 21 under-Indian Numismatics in 1933." Equally interesting is the copper coin of Rāno Śiva Śni Pilakas, just discovered by our Society at Bālpur from the bed of the Mahānadı the great river of Mahākosala otherwise known as Citrotpala As this coin is also blank on the reverse, it appears that in Mahākosala coins with blank reverses were in use It is not proper, therefore, to take such coins for a medal or seal Mr K N Dikshit MA, Dy Director-General of Archæology in India who has deciphered the legend on this coin is of opinion that it is a "unique coin" found in CP's His reading of the Brahmı legend is "Rāno Šiva Siri Pılakas " This name of the king ·tvn These two appears on the upper portion of the little round coin above the figure of a standing elephant According to Mr Dikshit the name of this Andhra king Palakas or Apılaka of the Puranas was known from no other epigraphical source The authenticity of the tradition embodied in the dynastic portion of the Purānas thus hnds confirmation on the basis of this coin The xamination of this copper coin and of the silver coin of TTHARIZ in original. leaves no doubt that they were struck as coins coins were not issued as medals or seals can be safely said As some coins of Gupta Period contain legends in beautiful Sanskrit verses from literary point of view also the study and search of old coins 15 of interest These coins contain one or two lines of verse in nitia पृथ्वी, उपजानि वशम्थरिल: metres which do disclose the taste for poetry of the kings and their court poets and architects Such legends and devices of coins give much to think and are proofs of the imagination and religious spirit of the intelligentsia of the age in which they were in use Most ot these have a message of their own to tell What is vanted is a spirit of true and patient investigation towards the thorough study of such metal bits-the sacred relics of different Indian Governments of the past Although our newly discovered antiquated coins supply us with only the names of individual kings the devices on them supply enough food for thought What is wanted 19 the undertaking of close investigation and continued exploration of old and deserted sites of forgotten and extinct cities like faget, nitr, qaager of Valātaha copper charter -igr and STTHC of the rulers and lords of which cilies there is a sad dearth of old coins A word or two about the nomenclature of this compilation The name कोमहरनमाला means a necklace of gems found in Kosala Here the word t has a double sense Ratanpur was the capital of the latest Ruling dynasty some of whose kings call themselves सरकोसलाधिप and माल्योसलमण्टनत्री Just hke श्रीपुर which was the capital of कोमग .१ ममरशरिसतविनयी निसारिपुरजिनादिव नयति ।। • कनान्तपरगुनयन्यनितराजासि ।। राजाधिराज पृथिवीं विजिन्य । दिर्य जयन्याहृतवानिमय ॥ ४ उमारगुप्ता युधि सिहयिम्म । ५ गुप्तनुलायोमशी जयन्यजया जिनमार॥

·í viul VIS Teg महाशिव तीवरदेव and his succealors, the Soma Vamshi lingi, Ratanpur attained in its time due glory and ſome under the Haihaya Princes whosc 1st seat in Mahäkosala OFAIT, present day तुमान in the Bilaspur district The city of Ratrapur was founded by Ratna. deva, the first Here again arises the question of the entent and ancient and mcdiæval capitals of Kosila About these two point: 16 (1) Ertent of Mahāhosala (11) The arcient and medias al capital-towns of Nahahosal, no eyahastive essays have yet been written, The late Rai Bahadur D: Hiralal at the instance of Dr J Ph Vogel of Leiden, Holland, whom ! had the honour lo invite on behalf of the Wahālosala His:orical Society to draw a paper on the Extent of Mahāhosala,' contributed an article to the "Indian Antiquary' discussing the claim of Bhāndak in the Chanda district CP to be the oldest capital of Vlabākosula on the basis of the story of king Nala and his queen Damayanti as given in the Mahābhārata Babu Akhil Chandra Pālıt, Bharati-Bhūshana and Valil High Court Cooch- Behar (Bengal) has criticised Dr Hiralal s findings as untenablc, Vr Pālıt s article will be published in due course in our 'Papers rcr thc information of the readers a summary of his article 15 the Appendix The first capital of कोमल under 7 son of god Rāmachandra was कुशस्थलो or treat situated in the defile of the Vindhya Hills, somewhere between thc Rewa and the Ganges exact situation has not yet been fixed due to the great distance of time and for want of clear references in the Puranas The city is now lost for ever, its name only can be found in Sansk rit literature, the Rāmāyana, the Vāyu Purāna and the Raghuvamsa of Kālıdāsa given in But its L P PANDEYA 1 - गोमद्रवपुर दिशि ध्रुनयश. रत्नेश्वरो ययधात् । I Refer to RB Dr Hirilal's paper, The Istent aud capital of Dalsshina Kosala' Ind Ant (Sept 1933) ·पाली या ग्रामी लेस ममय-ईमवी सन् क पूर्व २०० स इमनी मन् ४०० तर

·No text on this page.

·कोसलरत्नमाला
रूपनाथस्थ अशोककालीन धर्मलेख।
भापा -~पाली
लिपि --ब्राह्मी
समय -२३२ ईमत्री सनर पूर
(२) दवान पिय र आहा[ J सानिलेशानि अढनियानि वयसुमि पाकासरे।
नो चु पादि पफत [, ] सानिलक चु खटर य सुमिहक सय उपन ।
(२) वादि चु परत [1] यि इमाय कालाय जनुदिपमि अमिमा दवा हुसु त
दानि मिसाकटा [1] पफमामि हि एम [1]नो च ऐमा महतात पापोनर
[1]बुदरनहिक
(३) पि परममिनन' मझिये पिपुर पि स्वग आरोध्या [1] एनिय अटाय च
मापनकट युदफा च उडाला च परमतु नि [1] अनापि च जानतु इयं पारस
उपाय ( सहमराम सया यराट
3 सरन ( मसराम धम्मवार)
। मन्वने ( महमराम!
5 "बुदीपमि अमिपं दवा सेना मुनिमा मिमय (0)
पराटाय धम्मपेष)
? कममानना (महमराम)
8 भातायता(घराट)
१ पत्रयमतु (घेराट)
भसा (at)

·२
फोगानरत्रमाला
(४) निति (१) चिरठिनिके। 1 सियां [1] उय हिअठ बढि बढिमिति विपुल च बढिमिनि
सपलायियेना दियढिय बटिग्मत [1] इय च अंडे पवनिमु लंग्यापन वालन हध
च[1] अथि
(५) मिलाठुभ सिलाउँभनि लाखपतवयन [1] एनिना च वयजनेना यावनक तुपक
अहाले सवरविवसेतवायुनि [1] व्युटेना सावने कंटे २५६ स---
(a) तविवासा त [1]
(१)
रामगढ़ पर्वत ( सुरगुजा राज्य ) की
सीता गरा गुफा का शिला-लेख
अदिपयन्ति हदयम सभाव गरुकवयो ।
xxx इति तयम xxx दुले वमन्तिया
हि सावानु भृते कुदस ततं एवं अलंगता xx
1 चिलरितिके (सहसराम)
12 विवुथेन इवे सपना लातिसना विवुयानि २५६ (सहसराम)
म पक्ति
17

·कागलग्जमाना
(०)
सुरगुजाराज्यान्तर्गत जोगीमाडा गुफाका लेख
भाषा - मागी
शुतनुक नाम दवदशिन्यि
त कमयि य वलनशेयी
दवदीन नाम लपटन।
(३)
शक्ति राज्य के गुञ्जी नामक गाँवकी
गिरि-शिला पर का लेख
Line I
मिव नमो भगतो रामो
कुमार वासन्तम राजे सरउर
पचम, हमत पस ४, दिवसे
१०+५xxxxx
भगनतो उमभा तिथि x x
गोटर (ग) x x x
मीठि पुतम xxx
गिम्हण पार, नियम
२, माडा ८ कुमार जामन्त
गने xx
Lur II
LIO III
(४)
किरारी ग्राम (चन्द्रपुर-जिला बिलासपुर ) के हीरावन्ध
तालाब मे प्राप्त काष्ट स्तम्भ पर का लेख
भापा-प्रारत (नामिक प गुफा रप की भानि)
पी। नगर रचिनो वीरपालिन चिग्गदिय मेनापति दव वमन्याधि
ग

·४ कोमलग्नमाला ३ गोतावसबहथि बमदेयिकम स पिटल इ...इग्मा इ...: . या...इ...मा. आ. • नो भटाय कसब विठिकामिक नने ( या म भे) माविद निमिन पंक्ति २ प्रतिहार खिपत्ति गणक नाग हेअनि गाहपनिय परिक भाडाकारिक अमाधिय बैं हाथाधिआर हथारोह असारोहे देवधयक पादमलिक रथिक सिवार खखिमल (१) बुटनमक नभक महानाग्निक कुहुडवत पंक्ति ३ हाथिवक यमाधिक धावक सगन्धके गोमडिलिक यानसालायुधधरिक दलिअ- खंम्ह (?) पल विठिद वालिके अवग्नकारक संघ (वा ख) रदाप (वाह) देअक वदि कंसव नाशो ( १ ) वचरे अनु विनो दुनुवृत्त लहहारक पेटस (१) पायुत साव (१) कुलपुत्रक कुल पुत्र मनु मनापति सलिनम बु हेसर महमनानी मिधराज कुद्ध (?) पुतम रपयति गमे पुवरठित कवयु से कुमारो पंक्ति ५ भाययु (या घे १) र (द ) पा ट अ पुनविया म पंक्ति ४ बु पिजत (?) ड नायक (५) सेमरसल ग्राम (जिला बिलासपुर ) का खण्डित शिला-लेख : 11 सिद्धि र स्तु L2 L 3 भटारक स [ भट्टारकस्य ] व विघघ रचे पि निवि I 4 L5 घनवडस L 6 पछ मे न L7 L8 वा पक चतु विसगाम न [ विश्वग्राम ] विसगमने 19 पुवरठि = पूर्वराष्ट!

·वम्मावश
गुम सस्त ८२=मन इ०६०१
भापा-संस्कृत
लिपि-गुम लिपि
मुद्रा-चनाकार सिंह चित्रयुक्त

·६ कोसलरत्नमाला आरंग (जिला रायपुर ) में प्राप्त श्रीमहाराज भीमलेनका ताम्रशासन ॐ स्वस्ति ।। सुवर्णनद्याः सर्वसद्राजपितुल्यकुलप्रभावकीतः श्रीमहाराज सूरस्य प्रपौत्रः प्रजादयितस्य श्रीमहाराज दयितस्य पौत्रः, प्रणतसामन्तस्यारानि विभीपणम्य श्रीमहाराज विभीपणस्य पुत्रः शक्तिसिद्धिसम्पन्नो धम्मविजयी न्यायोपार्जिन अनेक रत्न गो-भूमि सुवर्गहिरण्यादिप्रदः श्रीमहाराज भीमसेनः तस्य पुत्रः तच्चरितानु- कारी मद्भिर्महद्भिश्च आध्युपितसदः श्रीमहाराज दयिन वा तस्य पुत्रः तत् पादानु ध्यानोत्यन्त देवगुरु ब्राह्मणभक्तः श्रीमहाराज भीमसेनः कुशली । दोण्डा वैपयिक वटपल्लि कायाम् ब्राह्मणादीन प्रनिवासिनः कुशलमुक्ता समाज्ञापयत्येपः ग्रामो मया भद्रभोगनेत्र मातापित्रोरात्मनश्च पुण्याभिवृद्धय भरद्वाजस गोत्राभ्याम् बहूच हरिवामि वप्पास्वामि- भ्याम् मर्वप्रत्यायवान् महाप्रलय कालावस्थाप्याग्रहारो दत्तस्तद् भवद्भिरनयोराना श्रवणविधेयः भूत्वा समुचितमेय सुवर्ण हिरण्यादि प्रत्यायोपनयः कर्त्तव्यः ।। यश्चात्र कश्चित् उभय लोकनिरपेक्षः सन्दशभिरनीतरागामिभिश्च ऐतावधिमिः स्ववंश्यैः सहाधोयियासुः स्वल्पम् अपि पीडाम् कुर्यात् कारयेत् अनुमन्येता वा स पञ्चभिः महापातकः च संयुक्तः रयात् पुनश्वास्मिन्नार्थे भगवता व्यासेन अभिहितम् पष्टि वर्प-सहस्राणि स्वर्गे मोदति भूमिदः । आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसत् ।। इति एवमादि श्लोकः गुपाना संवत्सर शते २००, ८०, २ भाद्र दि १०,८ दूतकश्च राजपुत्र सुभद्रः उत्कीर्णम् च लक्षमणेनेति ।। * This document belongs to a family The Seal is circular bearing the figure of a lion A grant made in favour of god or a Brahman 1 २८२ गुप्त मवत् ६०१ ईसवी सन् सुवर्ण-स्वर्णमुद्रा (Gold coins} हिरण्य-अमुद्रित 590 billions) R D Banerji's "grata EET" P 5

·पाण्डुयश या सोमनगर मोसरे पर
श्रीपुर ५ मोमवशीय अपया कमरीनशीय महाराजगणी क ताम्रशामन व शिल डेम ।।
उभय ताम्रलोकी (1) मुद्रा (Seal) चमार शपचा गाड-युग
(२) लिपि (Script) मम्पुट-शिया (hor hendlel)
(३) ममय (Arc) इमी मन ५००
शिन्गगामी (४) लिपि ( Script) युटिल नागरी

·कामतरत्नमाला राजिसमें प्राप्त कोसलाधिपति श्रीमत्तीवरदेव महाराज का तान-शासन (in Box-headel characters) ॐ जयति जगत्रयतिलकक्षितिभृत्कुलभवनमङ्गलमूत्र श्रीमत्तीवर देवो धौग्यः सकलपुण्यकृता। स्वस्ति श्रीपुरात् । ममधिगतपञ्चमहाशब्दानेक-नतनृपनिकिरीट- कोटि घृष्टचरण नखगणोद्भासितोऽपि रणो ( कण्ठदु ) न्मुम्ब प्रकटरिपुराजलक्ष्मी कंशपाशाकर्पण दुर्ललितपाणिपल्लव निशित निमृङ्ग बनघानिपातितारि द्विरदकुम्भ दण्डलगलबहुल शोणित सदासिक्त मुक्ताफल प्रकर मण्डिल रणागणाद्विविध रत्नसंभार लाभ लोभ विजृम्भाणारि क्षार वारि वाडवानलश्चन्द्रोदय इवाकृतफरोद्वेगः क्षीरोद इवाविर्भूतानेकातिशयिरत्न सम्पन गरुत्मानिव मुजङ्गोद्धारचतुरः परामृष्ट शत्रु कलत्र नेत्राचन कोमल कणेल कुकुम पत्र भगत शिष्टाचार व्यवस्था परि पालन क दत्त चित्तः। अपिच प्राक्तनं तपसि, रहनि, चेनसि, चक्षुपि, वपुपि च पूजितो जनेनाक्लिष्ट- तया नितान्त भायतृप्तो गूढो गाढं स्वच्छाग्नन्नवदनेनचालंकृत स्वामि भवनरय वहुनपनो- नुज्ञातः कुतृप्णोपि नितान्त त्यागी, रिपुजन प्रचण्डोपि सौम्य दर्शनो, भूति विभूषणोप्य- परुप स्वभावः, किच्चा सन्तुष्टो धर्मार्जने व सम्पलाभे, स्वल्पता क्रोधे न प्रभाव, लुब्धो यशसि न परवित्तापहारे, सक्त. सुभापितेपु, न कामिनी क्रीडासु प्रतापानलदग्धशेप- रिपु-कुल-तूल-राशिस्तुहिनशिलाशैल धवलयशोराशि प्रकाशित दिगन्त कान्तः प्रकृत्या श्रीमदिन्द्रवल सूनोरलंकृत पाण्डुवंशस्य श्रीनन्नदेवस्य तनयः प्राप्त (सकलकोसलाधिपत्यः) स्वपुण्य सम्भार प्रशमितारोप जगदुपद्रव. स्वप्रना शुचि समुद नाखिल कष्टकः परम वैष्णवो मातापितृ-पादानुध्यातः श्रीमहाशिव तीवर राजः कुशल पेण्ठाम् भुक्तिम् परिपदके ब्राह्मणं संपूज्य प्रति वासिनः समाज्ञापयनि विदित- मस्तु भवता यथास्माभिरयं ग्रामो याबद्रवि शशितारा किरण प्रतिहतघोरान्धकारं जगदव तिष्टते तावदुपभोग्य सनिधिः सोपनिधि श्चाट भट प्रवेश दार द्राणक सर्व करा दान समेतो मातापित्रोरात्मनश्च पुण्यामि वृद्धये भारद्वाजसगोत्र वाजसनेय माध्यन्दिन भट्ट भवदत्त भट्ट हरदत्ताभ्या जेष्ट द्वादश्यामुदक पूर्व प्रतिपादित इत्यवगम्यः भवद्भिर्यथो चितमम्मे भोग भाग मुपनयनि सुखं प्रति वस्तव्यमिति ।। भाविनश्च भूमिपाला नुद्दिश्येदमभिधीयते । भूमि प्रदा दिवि ललन्ति पतन्ति हन्त हृत्वा महि नृपतयो नरके नृशङ्ख ।

·नागलरनमाला
एतद्वय परिक्रय चराञ्च रम्मी-
मायुन्तमा उग्न यड्यनामभिष्टम् ।।
( अपिच ) रया पारनयो तापन पर मुगनि टुगती
को नाम म्बग मुच्छिन्य नरस प्रति पयत ।।
व्यामगीता श्चात कानुनाहरन्ति ।।
अग्न रपत्य प्रथम सुरण भूष्णवी सूयमुनाच गान
दत्तात्रयम्तन भन्नि लोका य काञ्चन गाश्च महीश्च दगा ।।
पष्टि थप महत्राणि स्वर्गे मोदनि भूमिट
आक्षेप्ता चानुमन्ता च तान्यर नरसे वसा ।।
बहुभिरममा दत्ता राभि मगरालिभि
यस्य यस्य या भूमिम्तम्य तम्य तटा फलम् ।।
म्बत्ता पग्दत्ताच यनादर युधिष्ठिर ।
महो महिमता श्रेष्ठ । दानानश्रेयोनुपालनम् ।।
प्रहमान रिजय रान्य मम्वत्सु न्द्र कानिक निव भष्टम् ।
Sloka on the Seal
श्रीमत्तीवर देवस्य योमरानिपतरित ।
शामन धम स्थितमाचन्दतारकम् इचि ॥
राजिमनियामी स्वगाय प नीलमणि शम्मा त्रिपारीमी कृपा म प्रात
बलोदा ( फुलझर जमीदारी) में प्राप्त महाशिव
तीवरराजका तान लेस।
(in box hendlecl cliaracters )
.
ओ ॥ नयति जगत्रयनिय निनिभृ शुल भवामनरन्तम्भ । श्रीमत्तीवरदेवो
• धौग्य मलपुण्यताम् ॥ ॥ स्वनि श्रीपुगरसमरिगनपञ्चमहाशमानक न
नपतिरिगट याटि चरणाम दप्पणोझामिनोपरगटरिटमुर प्र
र पटरिपुगामीरगपाशा गरिरपाणिपय निमित नि
ज

·गरमागा ५ निवनवातपानिनागिहिरन नाममाडल गरल जाणिन ६ सिटामिन्त मुल प्रकरगिटनरणाणः विविधान सभार ला - लोग विजाम्भणारिश्राग्वारि वाइवा नलचन्द्रोदय स्वागत गेट्ये- ८ -गः क्षीरोद उवाविमनाने कानिगायिग्न सम्पन गरमानव जोडा. ६ र चतुर । पररामृष्ट मात्र लिवनत्राशन कोमल, कपोट कमपत्र. १० मनः शिष्टाचार व्यवर या परिपालनकानचित्तः। अपि च प्रागने नप द्वितीय पत्र प्रसन्न ११ मि गामि रहनि चतमि चक्षुपि वपुपि च पुनितो जनेनाहिया नि. १२ नानावितृप्तो। गृटो गाट बन्छ । यौवनेन चालान ग्वामी म १३ बनध्य बहु लपनोनुमित उतृष्णोपि नितान्न त्यागी रिपुजन प्रच. १४ - डोपि मोम्यदर्शनी भूनि विभूषणोप्यपम्पस्वभावः । तिचामन्तुष्टो १५ -धम्मार्जन न सम्पल्लाभ स्वल्प क्रोध न प्रभाव लुब्धो यमशिन प- १६ -रवित्तापहार सक्तः सुभाषितेषु न कामिनीकी डाग्नु प्रतापानल १७ दग्धशेष रिपुकुल नूलराशि स्तुहिन शिलाशल धवल यशोगजिप्र- १८ काशित दिगन्तः कान्त प्रकृत्या श्रीमदिन्द्रवल सुनोरलइन पाण्डवं १६ शस्य श्रीनन्नदेवस्यतनयः प्रामसकल कोमलाधिपत्यः ग्वपुण्य--- २० सम्भार प्रशमिताशप जगदुपद्रव स्वप्रनासूची समुद्धनारिख- (द्वितीय पत्र, द्वितीय बाज) २१ लकण्टकः परम वैष्णो मातापितृपादानुद्धशनः श्रीमहाशिवत्तीवर राजः २२ सुन्दरिका माग्गीय मेट्विडके प्रतिवासिनः समानापयति । विदित मस्तु २३ भवेता यथायं ग्रामो याबद्रविशशिनारा किरणप्रतिहते घोरान्धकार २४ जगदवतिष्ठते तावदुपभोग्यस्सनिधि. सोपनिधिर चाटभटप्रवेश्यः २५ सर्वकरसमेतः समधिगतपञ्चमहाशब्दप्रिय जामातृ श्री २६ नन्नराजः विज्ञास्या विल्बपद्रके परिकल्पित सत्र भोक्तृणा यथा प्रा २७ त ब्राह्मणादिजनाना त्रिंशतः प्रत्यहमुपभोगाय अधिष्ठानेन च २८ प्रतिपालना कायंत्यनया व्यवस्थायास्माभिः मातापित्रोरात्मनश्च पुण्याभि- २६ वृद्धये प्रतिपादित इत्युपलभ्य यथोचितभोगभागमुपनयन्तः सु -ख प्रतिवत्स्यथेति ॥ भाविनश्च भूमिपालानुदिश्येदमभिधीयते ।। भू-

·कोमलरनमाला
॥
(तृतीय पत्र, प्रामाज)
३१ मिप्रदा दिवि लरन्ति पतन्ति हन्त हत्वा मही नृपतयो नग्न
३२ नृशशा। एतद्वय परिक्लय्य चलाञ्च लक्ष्मी मायुम्तमा चुस्त यह
३३ चनामभीष्ट ॥ २॥ अपि च ।। रक्षापालनयोस्तानत्फ मुगति दुग्गती । कोनाम
३४ म्बग्गसुत्सन्य नरक प्रनिपयत ॥ ३ ॥ व्यासगीनाचार भोपानुदाहरन्ति ॥ अग्ने
३५ रपत्य प्रथम सुवण भूर्वणवी सूर्य सुनाश्च गार ॥ दत्तात्रयम्तन
३६ भान्ति लोका य काञ्चन गाञ्च महीश्च दद्यात् ॥४॥ पष्टिं उप महस्राणि
३७ स्वर्ग मोदति भूमिट । आच्छेत्ता चानुमन्ता च नान्येन नरक उमेत ॥ ५॥ वटु
३८ भिवसुधात्ता राजमि मगरादिभि ॥ यम्य यस्य यदा भूमि म्तस्य तम्य तदा
३६ फलम् ॥ ६॥ म्बदत्ता परदत्ता वा यन्नाद्रम युधिष्टिर ॥ महीन्महिमना श्रेष्ठ
४० दानाच्छे योनुपालनमिति ॥ ७ ॥ प्रपद्वमान विजयराज्ये सम्बत्मा ६ जेष्ट नि
तृतीय पन - द्वितीय वाजू
" उत्तीण आश्कशालि सोत्रणागसूनुना नोपणागेन ।
मुद्रा (Seal)
श्रीमत्तीवरदेवस्य कोसलाधिपतेरिदम् ।
शामन धम्ममृद्ध पथ स्थितमाचन्द्रनारकम् ।।
इम ताम पत्रकाउलेस Lpigraphia Indica Vol VII page 104 105 106
में मिलेगा।
१२०० वर्ष प्राचीन
भवदेव रणकेशरी का चौह शिला लेख
अनुत्तर ज्ञान चाप युक्त मैत्री शिलीमुग्य
जयत्यजय्य जानी जयी जिन धनुषर ॥१।।
श्री सगाद निम्तोऽमि चा क्यमिय मुक्ति मग प्रयमो।

·सवालों करना नया नया वननि चापिता !! दत्रानन्दः । ४ । न. पानुः ||२|| निवायाचनाचान र साट गतिलो धान्यन्नगामी । वन्य पश्यन्य वष्टिः न जगदमयों सीनिनु गमरम्य । दोनो निर्वाण वाटी सुरनर लाश्नि लब्धि मगनो योगः पायात नारी चिरस्य न चिचिन महा चम्म... in '' बग्गं रजनु भयंता 11 आनीन लिनी लिनितिनृप मौलिमाला माणिस्य मृत परिचुम्बिन पादपद्मः । श्रीसूर्यघोप इति सूर्य इंक वन गन प्रमादिन जगप्रथितार धाग पड़गयन्ट श्रिनो यन्य भ्रमन्न वी न गेचने अनि वृद्धा रिपुस्त्रीभ्य प्रतापी- - मयुग्व गनित विशिकार मरतनपि । छाया कम्पिन भीम तनि जयभीम महा साविव ।। दाचीगनुपन्दझिन म विमलो यगोत्र लन्योन्ननि ।।७।। अदुर्ग अविणायन पात्र मेरि कलावता । अभ्यति पम्पा लोक धना नश्वर स्थिति. ॥८॥ खड्गात्कृ 'त्यम पुरन्तान। मत्तो पीय नथेष्टा निवसति हृदये भृभृद्रीशस्य लामीः इत्येव यम्य शुद्धा जलनिधिमविशत् कीर्ति रिर्ध्यान एव ॥६।। उत्तमत्तद्विप कुम्भमेदिना सरक्त मुक्ता फल दन्न धारिणा। रणे कृपाणेन निशात कोटिना मृगद्विपो यस्य नखाङ्कुरायितम् ।।१०।। शक्तिभ्रमति शिलान्तखकी पनि पक्तिः + पति ३ + पनि ·शेमलरनमाला १ गीर्यमा धीरा वीर सुटुम्बिनी १॥ नोप मपनि सरक्ता पद्मा पद्मास्रानपि ॥१०॥ तुगान् भवन शिसरान तुगात पुढे निपय मृत प्रिये गुग्नर गुच मम्मग्नो भूत म भूमिपनिम्नत।। प्रबल मा जन्मा भ्यस्त जगत्सुकृताम्पतम् उपमपि जन क्त्त प्रेम प्रयम्यति वलिम् ॥१३॥ चन ॥१टा तन वीथ्य फणिभोगभगुरम् जीरितम् भरममुद्रलंधिना। धाम काग्तिमिल मुनमहा कान्ति निर्जित हिमाचल नानि ॥१॥ गच्छति भृयसि काले भूमिपनि थपिनमाररिपुपय पाण्डव पशान गुणवान उदयननामा समुत्पन ॥१६॥ म्य तनु जन्मा ॥१८॥ अनर कृत मगमन दधता चन द्विशां भीनिदम् दृगे त्सारित रौद्र नारक भय नात्मान मुत्क्पना । जेष्ठ चानुयता र सु वा शनु भय कुचता कृष्णेनर नृपण यन धरणे भारावतार वृत ॥१८।। मुविहिन प रोकोपकारी भर इन भवदेव म्तम्य पुत्रस्तुरीय ॥ell कृपाण नय गणा निम्म्य दलयन रण अभवद रिमत्त भान्म एको रणकेसरी | गप हेगन मृर्ग कमपि धरणी धारयन्भारगुज्वाम् शत पम्पानपातु नच फुल गिरयो निश्चलत्यम नृपो यो टमोन्य कुलादि ॥२२॥ , पमि दमि१० ·नागपरळमाना कर ग्रहमकृत्वापि मण्डल भ्रमणाद्विना अपूगे यः दिनेभा जानो लक्ष्मीपनि भवन ||२२|| खीन शिलीमुग्वेन प्रियेण हत्यस्य सुराभिनाशाचन मधुनेव येन लोको नवकालुम ॥२३॥ लोकस्य स्वामिना स्थिरः ||२|| सद्वृत्तोऽपि धृतार्यानर्गुरुरपि प्रारब्ध शिक्षोद्यमो दोपोन्मूलन तत्परः प्रतिदिनं पूर्णाः कलावानपि । दृष्टः काचन पुंज पिनर ननुर्यो रनऽवर्णोऽपि सन् निग्ध द्विपदिन्धनोपि नितरां दीप्तो नृणा मुनये ॥२५॥ येन २६॥ भ्यूरिनासं समुन्नम्य येन सर्वत्र वर्पता न कचिदर्शितः पञ्च इनि कस्य न विरमयः ॥२७॥ जनाभिरामो नयनाभिनन्दी दानेन कर्ण धिपणं धिया च जयन्स शत्रावपि सान्त्रवादी गीतो जगत्यप्रियवैशिकाख्यः ॥२८॥ येन नग्न गले ॥२६॥ यस्य सततं माधुर्य्यमेवाधिकम् वृद्धिनञ्जयमेति नापि च जलरात्माभृतः मर्वदा । नित्यं नाग सनाथ तामुपगतो योन द्विजिह्वाश्रय. स श्रीमान् रणकेसरी विजयता रत्नाकर' पञ्चमः गम्भीर्य वारिराशेः स्थितिमवनिभृतं समसं ॥३०॥ हृतवपुपः सूर्यपुत्रस्य दानम् । यः स्वरेते रजनं लधयति रघुणातुल्यकीर्ति प्रभावः ॥३१॥ जनयति দুরন্তু चिन्ता योधदुर्गश्च संगरे यस्मान् । तेन रणधस्मरोसौ चिन्तादुर्गाख्यातमगमन ॥३२॥ । पक्ति ११ 3 पक्ति १२ ·कोसन्नरममाला तनाल जीण भूमियस्य य सुगनम्य सद्म कृतिना धीगत्मना पालिनम् । धम्म वा मुरलोकसगसुमुग्न से न त्वरापान भवेत् ।।३।। सम्य प्रेमाधिनाम श्रुतसुगतरचा वद्या चाभियुरा शान्त शिक्षापटी स्यात मलिजनहिनाभ्युद्यनो योऽप्रजन्मा ॥३४॥ -ब्रह्मचारी नमोवुद्धो जीणमनन् तदाश्रया पुननसत्वमनयद् गोपिसत्त्वसम कृति ॥३|| वापीरूपोगानशालात्तीत्ये नत्रानन्दर्भूपिनो भूरिभूप । जित्वा सान्या माशोमाविहारो हासोन्मिश्रोऽभूरियाय मुधात ॥३६॥ आस्थामिट वश्म महनिनस्य ॥३७ सद्वर्णा जातिसुभगा विद्वनमधुररप्रिया । कृता भास्कर भट्टन प्रशस्ति स्रगियोज ला ॥३८॥ इति कमलदलाम्मुनिन्दुलोलाम् नियमनुचिन्य मनुष्यजीविनश्च । सम्ल्मपि ॥३६॥ तात्याया क्षभ्यि- फणिपागारनगोगुप्त प्रोत्तुङ्गाम्भस्तरङ्गम्मुट मुजालिङ्गिनागामिमाङ्गाम मङ्ग गद्गामलिलालकलक्षेपदय तिनीश आजागनिन्य गोप्ताऽजनि जगनि जयी नन्नराजाधिराज ॥४०॥ स्यारत्यारयातरीति भीमामाद पक्षे रलदमलशिवाणेपर क्ल्पर । मरयाल्यारस्त्यातमत्ताद्विपदलनपटु यसरी चामन ॥४॥ - स्फुटकुमुदरुचेस्तण्डुलस्याष्टभागे चमेऽसो यायमाना स्फुरदुम्करण मामान चन्द्रभामि ॥४॥ प्रा m । t पनि पक्कि १६ पत्ति १७ पनि १८ + पंकि * The Journal of the Royal Asiatic Society 1905 पृष्ट १४ स २६ ३ ·कोसलरत्नमाला १६ श्री शिवगुप्त (वालार्जुन) के शासनकालका श्रीपुरस्थ शिलालेख ६ ॐ नमः शिवाय। पायादालिङ्गिता युप्मान् कण्ठमंचकरोचिपा । शरभोर्भरमागरागस्य च्छाया कृष्णननुच्छविः ॥१|| आसीदुदयनो नाम नृपः शशधरान्वयः । अभूद वलभिदा तुन्यन्तस्मान इन्द्रवलो बली ॥२॥ ततः श्रीनन्नदेवोऽभूत अभिमानमहोदयः । पूर्णा नन्नेश्वराख्यो यश्चकारोवी शिवायः ॥६॥ चन्द्रगुप्तो भुवो गोप्ता तम्ब जने सुनोत्तमः । ततः श्रीहर्षगुप्तोऽभूजगद्धपनवन्धनम् ॥४॥ तस्याऽजनिष्टेप्टरणः शिवगुप्तो महीपतिः । धनुर्विज्ञानमुख्यो यः ख्यातो वालार्जुनाख्यया ॥५॥ श्यामामसिलना संख्ये कृत्वा य करसङ्गिनीम् । प्रियामिवालङ्कुरुते मत्तमातङ्गमौक्तिकः ॥३॥ यस्य निर्जित्य निर्जित्य सुभृत्य इव सायक। व्युत्थितं राजकमिव स्त्रणमर्पयति स्मरः ॥७॥ तस्य भृत्यविशेपोऽस्ति नागदेवो द्विजोत्तमः । केशवश्च कलोदग्रो व्यग्रः सुकृतकर्मभिः ॥८॥ ताभ्याम् सम्भूय साधुभ्याम् गृहीत्वा वित्तविस्तरैः। सर्वश्रीपुरवासिभ्यो मालिकेभ्यनिशूलिने ।।६।। कृत्स्नकिल्विपविनाय कष्टापत्प्रतिघातिने । पुरुषप्रमाणं दत्तं कुसुमस्त्रक्चतुष्टयम् ॥१०॥ एतदा मेदिनीनाशादामोदोन्मादपटपदम् । अस्तु पट्पदकण्ठस्य श्रीकण्ठस्यार्चनाकृते ॥११॥ प्रशस्तिमतनोदेतां वैद्य श्रीदेवदण्डिनः। श्रीकृष्णदण्डी तनयो नयप्रणयकतनम् ॥१२॥ 2 ·१००० वप प्राचीन श्रीपुर स्थ (जिला रायपुर) लक्ष्मण देवल का शिलालेख [श्रीमहाशिरगुप्त ( नागनुन ) महाराज क शामन काल म निसित ] आ नम पुग्पोत्तमाय ॥ अन्योन्यप्रान्तरान्तपिचलटुझमरुत्पुक्षगुखारवोग्र- रङ्ग ल्यप्रदञ्चनसरिरणशिवास्पष्टटष्ट्रास्गले । जामन्त्र पातु पञ्चानन इन चरणचरिण प धनोपान् विध्वम्य ध्यान्त पाम्न परिण इव फिरन्मोति काभानि भानि ।।२।। लन्यो निर्भत्तमेभिन रिपुरिनि रमाहत्तवपुर्नसेपु नासात्त कोइरन्मोटरसुदरगैमेन लीन निलोक्य । हामोहामानहेल तन्तिररनामेण निर्भिग मद्य कोशानिक्षेप तन मलमित्र दनुज य स वोऽन्यान्नमिह ॥२॥ वहदिन ग्चा शाइर या न्ष्ट्रा मजिहमिवासिना ज्वर दिव दधमकणाम्य गा भ्रस्टीमिव । प्रसितुममुगन् सभूयेन श्रितान्तरविभ्रम टुरितमिति वेपोय विष्णो आसीच्यशीव भुवनाइनभूतभूति- रुद्धनभूतपतिभक्तिममप्रभार । चन्द्रान्वयक-तिलक बलु चन्द्रगुप्त- राजार यया पृथुगुण प्रथिन प्रप्रियाम् ।।दा। गरीयान् भागेऽय दुरधिगमिद वत्म पुरनो न म प्रष्ट कश्चिन च ममयुर कथन मया । -11३||- गणेश म्वमपन्या निन्यू दि ॥ छ घाघरात हरिणी | वसततिनराशिस्वरिणा ·८ यामलारदमाना . दुर्थपकोग्बरदोरणटाळणपु सीरायुवः न इव कंसनिपूदनग्य । राजाऽधिकार धवलः नवलो बभूव यस्थापनोप्यनुचरश्चरतो रणेषु ।।३।। कुम्भरवितमस्तकानतिनदिव्याहारमुग्धात्मनो वक्त न्यस्तनृणानध कृतकगन्माननकान्मारयन् । श्वेव श्वापदराट् न यस्य नृपतेः शौर्य जगामोपमा हन्तु कोशपराक्रमान्वयनयरफोनत्विपा विद्विषा : नस्याभूदवनिभृतामधीश्वरस्य प्रग्यातो जगनि सुनो यथा तिमाः। रत्नाना वसतिरखण्डिनोल्पो मनाको गिरिरिव यः स्वभावतुनः :- स्थानं चिरादचितमनदभून्ममेनि लक्ष्मीः प्रसूतिसमये यमुवाह हर्पम् । तेनावृतः सततमेव गुचामगम्यः श्रीहर्पगुप्त इति नाम नतो य ऊह ॥६॥ संसक्ताः सकलोपभोगविपये धम्माध्यनि प्राध्वगः सद्गोष्ठीपु निरन्तराः परवलध्वंसेप्यवन्च्या. सदा । अक्षुण्णा. सततं गुरूपचरण यान्ति स्म विस्मापिनो यम्यानेकमुखक्रिया युगपत्संभाविनो वासराः ॥१०॥ क्षु-णा भित्तिरनेकधा विघटिताः नर्वेप्यमी सन्धयो वीथ्यङ्गान्यपि विक्षतानि परितः शुष्कोस्थिवन्धक्रमः । चित्रं प्रच्युतमामुखादपि कथं किं वीझितेनामुना यस्येति द्विपता कुनाटकमिव द्विष्टं पुरं प्रेक्षकः ॥१२॥ तस्मादजायत महाशिवगुप्तराजो धर्मावतार इति निर्वितथं प्रतीतः। भीमेन यः सुत इव प्रथमः पृथाया. पृथ्वीं जिगाय रणकेसरिणानुजेन ॥१२॥ प्रहर्षिणी गाई लविक्रीड़ित * Suggested reading वेरिवरवारणदारुणम् ।

·सोमनरलमाना १६ नागी हन्त पिनामहा-पि महानाचायमप्योलमा जेप्यन्येप ग्ण परेन भरिता तत्कोऽम्य वस्त्तन । अस्त्राभ्यस्तिषु य समम्नजयिन मत्वति वालार्जुन म्य दहेपि जह स्पृहामरिगणा प्रागेर सम्पत्तिषु ॥१३॥ य प्रद्वपरता वधाय विकृतीरास्धाय मायामयी वृष्णो योऽतरनभूलिह स सन्वन्यानलनद्विप । नासीदा समो हरिधवलनामात्यन्तिकी निभ्रतो यम्याककमतन चापि भरिता की भविष्यन्पुन ॥१४॥ तम्योरनन्यजयिनी जननीननाना मीशम्य शरतनयव मयूरक्तो । निरमापनी दिनुपोषिया वभून श्रीवासटेति नरमिंन्तनो मन्य ।।१५।। निपळे मगधाधिपत्यमहता जात फुले वमणा पुण्याभि कृतिभि कृती कृतमन कम्प सुधाभोजिनाम् । यामामाद्य सुना हिमाचल इस श्रीसूर्यवर्मा नृप प्राप प्राक् परमश्वर वशुरतागानिसर्व पदम् ।।१६॥ गतपि पन्यो दिवमरम्प सदोपरामनरशिनैरपि। न मुक्तमनारयवय्यनीय म्बभाग्लीलामयमात्ममण्टनम् ॥ ७] या वणाप्रमिणा योन शरण राज्यस्य नीनियथा प्रनेव प्रनिपचनी सदसनोस्तृष्णानना जी स्वयम् । उत्तग्यानापिलपल्मपग्रसरया रिश्चियलिन्ती स्थत मन्यानाय यया मसीन पृथिवी भूय स्त स्मारिता ॥१८॥ दमयन्त्या अपि पुग य म्थल प्राप्य गरिन स कति स्वपि समय हतमान कृतो यया ॥१६॥ नया निज प्रेय पतियथाविध चमत्यमो नित्यमुपामिताच्युत ।

·२०
कोमलरनमाला
..
प्रकाशिनु तादृशमेव कारितं
विभोरिदं धाम हंगे: सनातनम् ।।२०।।
दिव्यादेः सकलस्य जन्तुनिवहस्योगावचः कर्मणा
वचिच्यायम नो बहुविधावन्धर्वपुःष शरं ।
यः प्रासादइच्छलेन कथितः संमार एव रपट
पश्यन्तस्नदिमं मनः कुन्न भी पापेषु मा भूमिपा ||२१||
अणमधः क्षणमुत्पतिर्नर्नभः
पवनलोलनया ध्वजपल्यः ।
हरणपालनयो रुचित गती
कथयति स्वयमैप महीमुनाम् ।।२२।।
तट एव भवाम्बुधेस्तरीतु निहिनो धर्ममयः प्लवो महान ।
परिपालयितव्य एप भूरवदोण्णा हि निमजयन्यधः ।।२।।
इति व. प्रशस्तिकारः कविः स चिन्तातुरात ईशानः
यत्पालनार्थमर्थयति पार्थिवास्ता स्थिति शृणुत ॥२४||
नोडवणमधुवेढी नालीपद्रश्च कुरपद्रः ।
स्थानेऽत्र वाणपद्रश्च पञ्च दत्ता इमे ग्रामाः ||२५||
एपा भागास्तूयः सत्रे खण्डस्फुटित सस्कृती।
पादमूलपरीवारपोपण च विधा कृताः ।।२।।
यस्तु चतुर्थी भागः स पञ्चदशधा कृनो विभागेन
तत्र द्वादश विप्राः प्रतिवेदं प्रति चतुप्कन ॥२७॥
ब्रह्म त्रिविक्रमोऽर्कश्च विष्णुदेवस्तथाऽपरः ।
तथा महिरदेवश्च चत्वारो बहवोत्तमाः ।।२८।।
एवं कपर्दोपाध्यायो भारकरो मधुसूदनः ।
वेदगर्भध चत्वारो यजुर्वेदस्य पारगाः ।।२।।
तथा भास्करदेवश्च स्थिरोपाध्याय एव च ।
त्रैलोक्यहंसो मोउड्ढश्चत्वार सामपारगाः ॥३०॥
भाव्य तत्पुत्रपौत्रश्च साग्निहोत्रैः पडङ्गिभिः
धूतवेश्याधनासक्तरपिट्टाकैरसेवकः ।
यस्तु नैवविधः सत्रे यश्चापुत्रो विपत्स्यते
तयोरंगे प्रवेश्योऽन्य. पूर्वोक्तगुणवान्द्विज. ॥३२॥

·वासलरनमाला स चपामर सम्बन्धी सविधव वयोधिन । एभिरेन च सम्मत्या प्रपश्यो न नृपाज्ञया ॥३॥ तनो वासवनन्दीति विप्र पुण्याहवाचक । द्वौ च भागनती नाना वामन श्रीधरस्तथा ।|३४|| एत पञ्चदशाशा विवर्जिता दानविकन्याधान । सर्वपि च सोज्या लेखाचार्यगोण्ण इति ॥३५॥ यस्तल एवं ग्रामो वग्गुल्लकसहित सदवस्य । बलिचानिनद्यसनोपकरणहेतो पृथग्दत्त ॥३६।। भन च साधिष्टाने सपादमूलश्च सञ्चकार्याणि । सम्भूय विप्रमुय्य करणीयान्यक्रमत्येन ॥३७॥ स्थितिरिय मिति परिपाल्यता। चलतु संप कृतोपरतिनम । ननु भविष्यति कापुनरुत्तरा गतिरहो भपतामपि कीर्तिपु ॥३८॥ गजमान जान सलु चरणउद्दालनमिद स्वय पुण्योत्थान यदिह परकीर्तिभनिनाम् । मदलाम्यत्तन्वीनयनतरलान्वीक्ष्य निभवान् मन श्रेय शुद्ध कुम्न ननु भो क्षीग्मदिरम् ॥३६॥ भवान्धिधम्मलनकणधारो यभूर दव्या फुलशीलशाली। केदारनामा सघ समन मधारयत्पुण्यमहानिधानम् ॥४०॥ श्रीशिगुमो राजा हत्वा घेलोक्य त्यन प्रादाद्गोणार्यभट्टाय ॥४१॥ भागमिहेफ स्थान गुणवाहिजभोज्यमुत्तमगुणाय । शाखण्यार याविदुप पिचुप शाम्पु वदपु ।

·मल्लार (जि. बिलासपुर ) में प्राप्त महाशिवगुप्त वालार्जुनका ताम्र-लेख मुद्रा.-त्रिशूलयुक्त समामीन घृपभ लिपि -सम्पुटशिखा ( box-headed ) ॐ स्वस्त्यशेपक्षितीशविद्याभ्यासविशंपासादितमहनीयविनयमम्पनसम्पादितसकल विजिगोपुगुणो गुणवत्समाश्रयप्रकृष्टतरशौर्यप्रज्ञाप्रभावसंभावितमहाभ्युदयःकार्तिकेय इव कृत्तिवाससो राज्ञ श्रीहर्षद वस्य सूनुः सोमवंशसम्भव परममाहेश्वर मानापिनृपादा- नुध्यात श्रीमहाशिवगुप्त राजः कुशली। तरडन्शकभोगीयकैलासपुर- प्रामे ब्राह्मणान् सम्पूज्य सप्रधानान् प्रतिवासिनो यथाकालाध्यासिनस्समाहर्तृ सन्निधातृ सप्रमुखानधिकारिण सकरणानन्याश्चास्मत्पादोपजीविनः सर्वराजपुरुपान् समानापयति विदितमस्तु भवता यथास्माभिरयं ग्राम. सनिधि सोपनिधिः सदशापराधः सर्वकरसमेतः सर्वपीडावर्जितः प्रतिनिपिद्ध चाटभटप्रवेश तया। तरडन्शक प्रतिष्ठिन कोरदव भोम्यालककारित विहारिकानिवासी चतुर्दशाय॑भिक्षुसंघाय श्रीभास्करवर्म मातुलविजप्न्या ताम्रशासनेन चन्द्रार्कसमकालंमातापित्रोरात्मनश्च पुण्याभिवृद्धये आपाढ़ा- मावास्या सूर्यग्रहोपरागे उदकपूर्व प्रतिपादित इत्यतश्च विधेयतया समुचित भोगभागा- दिकमुपनयद्भिर्भवद्भि. सुख प्रतिवस्तव्यमिति । भाविनश्चभूमिपालानुद्दिश्येदमभिधीयतेः- भूमिप्रदादिवि ललन्ति पतन्तिहन्त हृत्त्वा महीं नृपतयो नरके नृशंसाः एतद्वयं परि- कलय्य चलाञ्चलक्ष्मी मायुस्तथाकुरुतयद्भवतामभीष्टम अपिच । रक्षापालनयोस्तावत् फले सुगतिदुर्गती। कोनाम स्वर्गमुत्सृज्य नरक प्रतिपद्यते ।। व्यासगीताश्चात्रश्लोकानुदाहरन्तिः- (१) अग्नेरपत्यं (२) पष्टिवर्प (३) बहुमिर्वसुधादत्ता (४) स्वदत्ता परदत्ता वा...... - राज्ञः श्रीहर्षगुप्तस्य सूनो. सद्गुणशालिन. । शासनं शिवगुप्तस्य स्थितमासवनस्थिते. ।।

·सोमकुल तिलक त्रिकलिङ्गाधिपति एव केसरी नरेश । लिपि -देवनागरी, बगला और उत्क्ल की मिश्रित लिपि। वानू गगलाल बनर्जी इस लिपिको Nagari of the northern class कहत हैं। अब यह लिपि Acute angled script कहलाती है। - (२) बैठी हुई ( seated ) गजलक्ष्मी । ४(२) श्रीरामचन्द्र जी की मूति सह हनुमानजी । -* (३) शृङ्गधारी वृपभ एव तदुपरि अर्धचन्द्र । + लक्ष्मी सिंहासनासोना। उभय पाश्वमें दो गई। नीचे "थ्रीमहाभव गुप्तराज- वस्य'लिखित है। x पाटनाप्लेट में प्राप्त महाभवगुप्त जनमेजय प राजला ६ वपर दानपत्र की मुद्रा पपपुष्पपर पासीन श्रीरामचन्द्र की मृति-हनुमान सहित ) लिजिरप्रामदान वाला साघ्र लेख। .

·No text on this page.

·रामलरजमाना महाभवगुप्तराजदेव का ताम्र-लेख । (अधचन नया अपमाहितमुद्रामह) ॐ नम शिवाय ॥ खन्ति किसरफेल्लाममावामितमागविनयकट- कात्परममाहेश्वरमातापितृपागनुध्यातमाराजधिरानपरमश्वरपरमभट्टारमोमकुलतिलक स्त्रिकलिङ्गाधिपति श्रीमहाभवगुप्तराजदेव कुशलो ॥ पृथुरा भुक्त्यन्त पाति लिजिर ग्राम प्रमाणान्सम्यून्य तत्प्रनिनिमामिमुटुम्पिन ममातृ मनियतृ दण्डपाशिक चाट भटराजन भादोन्मयान्समानापयति पिदिनमम्नुभना या म्माभिस्मनिधि सोपनिपिम्सदशापरामा निपिद्धचाटभटप्रश मर्मपरिवरकरारान ममतमपीडापरिसजिन कपिण्ठलगोगाय एका वशिष्टप्रवराय मेगापिणी शाग्याध्यायिने मध्यदशमधुरपिनिर्गत उल्लखेटगाम्न यभट्टनात्मणायचाधरमुताय सिक मङ्कान्तो मातापित्रोरात्मनश्च पुण्याभिट्टद्धय मलिउपारापुर मरण चन्द्रतारमा रिनितलसमकालोपभोक्तन्नानशामननारीत्य प्रतिपादिनोयमित्यवगन्य समुचिन भोगभागारहिरण्यकमुपनयनिभनि मुग्पन प्रतिवस्तयमिति ।। भाविभिश्च भूपतिभिधमगौरवादस्मदनुरोधान म्बस्व-त्तिरिवानुपालनीया तथा विपश्यत धर्मशास्त्रे ॥ बहुभिव सुधारत्ता राजभि मगरादिभि । यस्य यस्य यदा भूमिस्टम्यतम्य तगफल ।। माभूदफ्लशहार परदत्तेनि पार्थिव स्वाना फरमानन्त्यम्परदत्तानुपाउन । भूमि य प्रति गृह्णानि यश्चभूमि प्रयति । भी तो पुण्यक्माणो नियनो स्वर्ग गामि । पष्टिं वर्ष महाणि म्बर्गमोनि भूमिट आच्छेत्ता चानुमन्ना घ तान्येव नरय वसा ।। सुषणमक गाम्काम्भूमरप्यर्द्धमग रम हरन्नरफमायाति यारगत सम्भवम् ।। अग्नरप य प्रथम मुवण भूगी सू चुनाव गायो दत्तात्रयम्तन भाग्नि रोया गावालाच महीना ·२६ शेमनग्रमाला मामान्योऽय धर्मगंतु गाणा काले काले, पाटनीयो भवति । सनितान्माविन : पार्थिवेन्द्रान भयो भयो याच रामभद्रः ।। इनि कम मदलाम्बु बिन्दुलालां श्रियमनुचिन्य मनुष्य जीवितश्च ।। सकलमिदमुदाहनञ्च बुध्या नदि पुरुषः परकीनयों विटांन्या ।। प्रवर्द्धमान विजयराज्य संवन्दो एकाठगमे भाद्रपद दिन : महामनिमविप्रतीक श्रीरुद्रदत्तेन देवदत्तम्य मुनेन अयोध्यापुरविनिर्गतन लिग्विनमिदं मारनम् ॥ यदि अक्षर परिभ्रष्ट मात्राहीनम्नुययन । अन्तुमहनि विद्वान न काय खलनिमन 1 महाभवगुप्तजनमेजयका ताम्रपत्र । ( कोशलदेश पोवा विषयीय रण्डा ग्राम-दान ) ॐ स्वस्ति । श्रीमन आरास नमावाग्मितो विजयकटकान। परमभट्टारक महाराजाधिराजपरमेश्वर श्रीशिवगुप्तदेवपादानुध्यान परममाहेश्वर परमभट्टारक महाराजाधिराज परमेश्वर सोमकुलतिलकः त्रिकलिङ्गाधिपति महाराजाधि- राज श्रीमहाभवगुप्तदेवः उशली । कोशल देशे पोवा विपयीय रण्डा ग्रामे तथा अलाण्डला ग्रामे नाह्मणान संपूज्य तद् विपयीयान यथाकालाध्यामिनः समाहर्तृ सन्निधान नियुक्तकाधिकारिकदण्डपाशिकचाटभटपिशुनर्वत्रिकावरोधजनराणक राजपुत्रराजवल्लभादीन सञ्चान समाज्ञापयति। विदित्मस्तु भवता यथास्माभिरयं ग्राम. सनिधि सोपनिधि xxxx x सगर्वोपर. सजलस्थलसहित प्रतिनिपिद्ध-चाटभट प्रवेशः। टकारि-विनिर्गताय कोशले तुरब्यूनावास्तव्याय भरद्वाज गोत्राय वार्हस्पत्याङ्गिरसप्रवराय वाजसनेयशाखाध्यायिने भट्ट श्रीमहत्तम साधारणाय भट्ट श्रीशोभन सुताय सलिलधारा पुरस्सरमाचन्द्रतारकार्क इत्यादि।

·कोसनरत्नमाला
२७
महाभवगुप्तजनमेजयके ३१ वे सवत्सर मे प्रदत्त
(तुलेण्डा ग्राम दान)
चौद्वार (कटक) में प्राप्त ताम्र शामन !
ॐ म्वस्ति। श्रीमन् आराम समारसित श्रीमनोविजय कटकात। परमभट्टारक
महाराजाधिराज परम वर श्रीशिवगुप्त पादानुभ्यान प भ म प मो उ नि त्रिम
श्रीमहाभवगुप्त राजन कुशली।
पोशल दश मम्मानि विषयीय तुलेण्डा प्राम टकारि पिनिगताय कोशले
सर्वचाबाशून्याय भरद्वानगोनाय वाईम्पयागिरमप्रवराय वानसनय शासाध्यायिन भट्ट
श्रीमहोत्तम साधारणाय भट्ट श्रीपगत्वमुनाय ।
श्रीमहाभवगुप्त पादपानद्वमान विजयराज्य एकत्रिशत्तम सवत्सर
मागशीप गुटवयोदशीदिन
Composer मफत्त
Engriver माधर
महाभवगुप्त जनमेजयराजदेव के वक्रतेन्तली-ताम्रपत्र
ॐ म्यस्ति । सुवर्णपुर ममावामिन नीमनो विजयम्कन्धापागत । परम भट्टारप
महागधिराज परम पर श्रीशिरगुपयपागनुध्या परममाहभरपरमभट्टारपमहाराजाधि
गज परम पर मोम-शुट तिला त्रिकलिङ्गाधिपति श्रीमहाभरगुप्तराजटेन
पुगठी। रपत्तरा मण्डीय वक्रतेन्तलीग्राम बाणान मयता प्रतिनियामि
पुटुम्बिनम्न विषयीय या कागच्यामिन ममान मरिमा दण्डपाशिक पिटा
অনিখিন মানখ কামনাৰী সাপ্লাবনি মিমি
भरनाम् या अम्मामिरय प्राम मी मापनिधि मानिनिम मातापर
माप्रमधू. ABP मापरिगामनि प्रतिनिशिद्ध गरमटनाशननु मामा

·कोसलरत्नमाला पर्यन्तः कौण्डिन्य गोत्राय मंत्रा वरुणा वभिष्ट प्रवराय छन्दोग चरणाय राढावंबल्लिकन्दर- विनिर्गताय सेरण्डावास्तव्याय भट्टपुत्राय जातरूप नाम्ने भट्टपुत्रायश्रीवच्छसूनवे सलिलधारापुरःसरमाचन्दतारकार्कक्षिनिसमकालोपभोगार्थ मातापित्रोरात्ममनश्च पुण्य- यशोभिवृद्वये विशुमति संक्रान्यां ताम्रशासनेनाकरीकृत्य प्रतिपादित इत्यवगत्य समुचितभोगभागकरहिरण्याठिकमुपनयनिर्भवद्भिः सुग्वन प्रतिवस्तव्यमिति। भाविभिश्च भूपतिभिरावृत्तिरियमस्मदीय धर्मगौरवादरमयनुरोधाच स्वदत्तिरिवानुपालनीया । तथा चोक्तम् धर्मशास्त्र बहुभिर्वसुधादत्ता राजभि सगरादभिः यस्य यस्य यदा भूमिस्तरय तस्यनदा फलम् ॥ माभूदफलशङ्कावः परदत्तेति पार्थिवा । स्वदानात्फलमानत्यम्परतत्तानु पालने । पष्टिं वर्ष सहस्राणि स्वर्ग मोदति भूमिद । अक्षेता चानुमन्ता च तान्येव नरक वसेत् ॥ अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्ण भूर्वप्णवी सूर्यसुनाश्च गावः यः काञ्चनम् गाञ्च महीञ्च दद्यान दत्तास्त्रयः तेन भवन्ति लोकाः ।। अस्फोटयन्ति पितरः प्रवलायन्ति पितामहा. भूमिदत्ताकुले जातः सनस्त्राता भवप्यति ॥ भूमि यः प्रतिहानि यश्च भूमि प्रयच्छति उभौ तौ पुण्यकर्माणो नियनं स्वर्गगामिनी ।। तड़ागानाम् सहस्रण वाजपेय शतेन च गवाम् कोटि प्रदानेन भूमिहतां न शुध्यति ।। हरते हारयते यन्तु मन्दबुद्धिस्तमोवृत. स बद्धो वरुणः पाशै तिर्यगयोनि च गच्छति स्वदत्ता परदा वा यो हरेत वसुन्धराम् । स विष्टाया ऋमिः भूत्वा पच्यते पितृभिः सह ।। आदित्यो वरुणोविष्णब्रह्मा सोमो हुतासनः शूलपाणिरतु भगवान अभिनन्दन्ति भूमिदम् ॥

·कोसलरत्नमाला
२
सामान्योऽय धर्मसेतुन पाणाम्
काले कारे पालनोयो भनि
समाननान भाविन भूपतीन्द्रान
भूयो भूयो याचते रामचन्द्र ॥
इति कमलदलाम्युपिन्दुलोलाम
नियमनुचिन्य मनुष्यजीरितश्च ।
सामिदमुनगन्तञ्च सुद्धा
नहि पुरुपे परमीत्तयो क्लिोप्या ॥
परमभट्टारक महाराजाधिराजपरमधर श्रीजनमेजयदेवम्यविजयराज्य सभामा
तृतीय नारण मात मितपतपचभ्या यनादिनो सपन ३ श्रावण मुदि।
लिखितमिल शासनम् महामन्धिविग्रह प्रतिबद्ध
कायस्थ कोइ थोपन यम्योपसुनन सग्रामेन ।
उत्तीर्ण शामनमिनि रयण ओझा मुनन मङ्गल महात्री ।
(from B C Mazumdar s Sonepur Tract
ययाति केसरी या महाशिवगुप्त ययातिराजठेव
का कटकस्थ ताम्रशासन ।
ओं। म्वस्ति मनिस्टमुग्धमनमो म्फारीभवश पो
यू नोर्यत्र विचित्रनिभररतत्रौडानम नन्वना ।
विन्छिन्नोऽपि गृतानिमात्रपुलफरानिर्भपन मौनम्न
राम पग्लपितष्ठमै म्मग्रम याम मुहस्ता यत 1211
यवारंपरिशेपम्पमहिमाऽपाम्नाप्मर यान्तिभि
जातन्या फलहप्यपि प्रगति कणान्पनम्नादिना ।
जान्न प्रशिक्षित म्मरगा प्रोत्थिापितान्नन्यथा
मान्दम्बदनगमचननशान्नियातरामारा II
अत्युतानन्ददन्नमुमट प्रोमामि चिय
ध्यानध्वमानिफगातशरणन्द्रोदय माना।
यतामाग्मतीजाम्य विंग मुमामय मण्डारी
साताम्पदमप्यतीवधान प्रामादशहामत ||

·सजलस्थल: सोमलरत्नमाला श्रीमहाशिवगुप्तराजदेवपादानुभ्यानपरममाहेश्वरपरमट्टारक महाराजाधिराज- परमेश्वरसोमवुलतिलकत्रिकलिंगाधिपनिश्रीमहाभवगुप्तराजदेवः क्रुशली ।। कोसलशाग्वगच्छन्हाविषयीय गॉडलिसिणिल्लि प्रामे तद्विपयोय वाटाणात संपूज्य समाह मन्नियुक्ताधिकारिक उपाशिकपिशुनर्वत्रिकावरोधजनगनीराणकगजपुत्र राजवल्लमादीन् सर्वान् समाजापयति विदितमेतद् भवता यधाम्माभिग्यं ग्राम मनिधि मोपनिधिः सर्ववाधाविवर्जिनः सर्वोपरिकराद्वानमहिनः चक्षु माम्रमध्क: मग पर: श्रावस्ती मण्डले कासीलीभट्ट ग्राम विनिर्गनाय कोसले देवीभोग विषयीय सींगोआ ग्राम वास्तव्याय कोशिकगोत्राय विश्वामित्रदेवरात औदल्य प्रवराय कौथुम चरणाय छान्दोग्य शाखाध्यायिने भट्टपरमेश्वरपौत्राय भट्टवग्निष्टमनाय राणक श्रीरक्षोनाम्न सूर्यग्रहणे सलिलधारापुरःमग्माचन्द्रनारकार्कक्षिनिममकालोपभोगार्थ माना- पित्रोरात्मनश्च पुण्य यशोभिविवृद्धये ताम्रशासनेनाकरीकृत्य प्रतिपादिन सत्यवगत्य समुचित करनिकरभागभोगादिकमुपनयभिः सुखेन प्रतिवन्तव्यमिति । भाविभिचभूपतिभिः दत्तिरियं अस्मदीय धर्मगोरवादस्मदनुरोवाच स्वदनिरिवानुपालनीया । धर्मशास्त्रे-Here follow the usual imprecatory verses, येनात्यन्तसुरासुराधिपगुरुः प्रनाभिमानजितो राजारोपितराज्यभारमतुलं यश्चावहल्लीलया । यस्यासीन्नयविक्रमद्वयमपि प्रेयान ससा संबंदा स श्रेयान् धृतसान्धिविग्रहपदः श्रीसिंहदत्तः कृती ॥ नाम्ना मंगलदत्तेन कायस्थेन स.. परममाहेश्वरपरमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरसोमकुलतिलकत्रिकलिंगा- धिपति श्रीभीमरथ देवस्य प्रबर्द्धमानविजयराज्ये तृतीयसंवत्सरे मार्गशीर्पमासीय शुक्लपक्षे तिथौ तृतीयाया यत्राङ्केनापि संवन् ३ मार्ग सुदि ३ विनातिमधुमल्लेन उत्कीर्णम् ॥* नया चोली 1 * Epy Ind Vol Ill p 355 ·महाभवगुप्तजनमेजयराजदेवका सतल्लमाग्रामदानवाला ताम्रलेख पद्मासीना गजलक्ष्मीमुद्रा (चक्राकार) ॐ म्बस्त्यनकवरग्लिासिनीचरणनुपुररोड्रान्तमत्तपारातला मफलदिगन्तरा- गनपन्जिनविस्तारितकीर्ते श्रीमतो मूरसीन्न । अस्ति श्रोणीधराणाममलमणिरुचामन्वयान कौस्तुभाभ शोययागाम्बुराशिरिचितविधिबहानशुभ्रोक्तानं ॥ श्रीमान जन्मेजयारयनिशपतिसम फूरनगा भोक्तुसम प्रख्यातद्वेपिरशप्रनिदानपटु पनि सोमरशे ।। सोऽय परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीमहाशिनगुमराजश्वपादानुध्यातपरम भट्टारकमहाराजाधिराजपरमश्वरसोमलनिलकस्त्रिकलिङ्गाधिपतिश्री महाभवगुप्त- राजदेव. कुशली। कशलोडाविषयप्रतिबद्वसतल्लमाप्रामे ब्राह्मणान सपूज्य तत्प्रतिनिवासि कुटुम्बिजनपान तद्विपयोययथाकालाध्यासिन समाहतृ सनिपातृचाटभटपिशुनननिका वरोधिराजवल्लभादीन समान राजपादोपजीपिन समाज्ञापयनि । विदितमस्तु भरता यथास्माभिरय ग्राम सनिधि सोपनिधि सववाधाविवनित सापरिकरदानसहित साबमधूक सगत्तापर प्रतिनिपिद्धचाटभटप्रवेश चतु सीमाविच्छिन गौतमगोनाय गौतमाहिरसौतथ्यापायपराय वाजसनेयिमाध्यन्दिनशानाध्यायिन ओढ़दशे पुरुपमण्डपप्रामविनिर्गताय मुरुजुगप्रामवास्तः स्तन्याय भट्टपुनश्रीसान्थकरनाम्न धृतिकरमुताय सलिलधारा पुरस्मर आपन्द्रतारकारक्षितिसमकालोपभोगार्थ माता- पिनोरात्मनश्च पुण्ययशाभिट्टद्वय ताम्रशासनेनाकरीमन्य प्रतिपादित इत्यागय समुचितभोग भागकरहिरण्यादिकमुपनयहिभपनि सुम्पेन प्रतिवस्तव्यमिति । भानिभिश्वभूपतिभिदत्ति रियमम्मदीयधमगौरवादस्मन्नुरोधाच स्वदत्तिरिवानुपालनीया । तथाचोक्तं धर्मशाले। Verses quoted here are identical with verses on pp 28 29 with the exception of verse 8 which 18 omitted in this giant ५ ·कोगनरदनाना ३४ परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरमोमकुलनिलकत्रिकलिनाधिपनि श्रीजनमेजय देवस्य विजयराज्ये संवत्मरे अष्टम कार्तिकमाल द्वितीयपक्ष नियों द्वादश्या यत्राहनोऽपि संवत् ८ कार्तिक शुद्ध १२ । दनकश्च सहासत्तमः मश्रीसाधारण: शोभनसुनः । लिरिवमिदं शाननं महागन्धिविहिक गणकश्रीमदत्तधारदत्तमुतप्रतिबदन कायस्थ-आल्न कलासमुनेन । उत्कीर्ण सग्रामेन रयणामामुनेन । विनीतपुरके महाशिवगुप्त ययातिराजदेवका ताम्र-शासन ओं स्वस्ति श्रीमनो विनीतपुरात् । परममट्टारकमहाराजधिराजपरमेश्वर, महाभवगुप्तराजदेवपादानुध्यातपरममावरपरमभट्टारकमहाराजधिराजपरमेश्वर सोमकुल. तिलकः त्रिकलिङ्गाविपनिश्रीमहाशिवगुप्तराजदेवः युशली। कोशल- देशानियद्ध- “गमुटपाट" चोत्तरपट्टीय "निविण्डा" ग्राम वादाणान् संपूज्य तविपयीयान यथाकालाध्यासिनः नमानन्त्रिवानृयुक्ताविकारिकदण्डपाशिकचाटभट- पिशुनवेत्रिकावरोधजनराणकराजपुत्ररानोराजवल्लभादीन सर्वान राजपादोपजीविनः- समाज्ञापयनि। विदितमस्तु भवताम् यथाऽस्माभिरय ग्रामः मनिविः लोपनिधिः सदशापराधः सर्ववाधाविवजिनः सर्वोपरिकरादानसहिनचतुःसीमापर्यन्न, मानमधूकः सगापरः सजलस्थलः प्रतिनिपिद्धचाटभटप्रवेशो भारद्वाजसगात्राय आगिरसवार्हस्पत्य भारद्वाजप्रवराय हुलासशर्मणः पौत्राय नारायणशर्मगः पुत्राय भटपरोली विनिर्गताय कोशलीयमरमेण्डाग्रामवास्तव्याय श्रीपुण्डरोकशर्मणे दीक्षिताय गनुटपाटमण्डले उत्तर-पलिकाया निविन्नाग्राम. मलिलधारापुरस्सरमाचन्द्र तारकार्कस्थितिसमकालोपभोगार्थ मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोवृद्रये ताम्रशामनेनाकरी- कृत्य प्रतिपादित इति अवगम्य समुचिनभोगभागकरहिरण्यादिप्रत्यायनमुपनयर्भिवद्भिः सुखेन प्रनिवस्तव्यमिति । भाविभिश्च भूपतिभित्तिरियमस्मदीयधर्मगौरवादस्मद्नु- रोधाच स्वदत्तिरिवानुपालनीग। Verses quoted are identical with those given on py 28-29, one additional verse which is numbered nine in the present record and 4 with runs as follows --

·कोरलरलमाना
मुवर्णमय गामेकां भूमेरप्यर्धमहुलम् ।
हरनरस्मायानि यावदाभूनसय ।।
परममाहश्वरपरममहाररुमहाराजधिराजापरमश्वग्मोमलनलिफ
त्रिफलिता
धिपनिश्रीमत्ययातिराजन्यम्य
पागनुप्रवधमानविजयराज्ये पश्चरशसामर
मागशीपमा शुलपने
प्रयोदश्यां नियो
सवन् १५ मागमुदि १३
लिखितमिदम् शामन
महामाथिविमहिम राणश्रीचारुदत्तस्यागता
अपटलप श्रीउद्धवनागेनात्वनागमुतनोत्कीर्ण
टपारपनामननि। सम्पदो
जलजपर्णजलाभा जीविन मरण मन्नतिसम्धम् भोगभुक्तिरचिराय पिरोक्य फीतयो
नृपतिमि विलोप्या इनि ॥
कोदोपाली ( सम्बलपुर ) मे प्राप्त राणक
श्रीपुञ्ज(वोडमुत.) का ताम्र पत्र
मा म्वम्नि। श्रीययातिनगरे परममाहवरपरममहारफमहाराजाधिराज
परमवरमोमकुलनिक त्रिकलिङ्गाधिपति श्रीमहाशिवगुप्तराजदेवपागनुत्र्यात
परममाइपरपरमभट्टारफमारामाधिराजपरमश्वरमोमान्टतिरफ त्रिपलिदाधिपति
श्रीमहाभवगुप्तराजदेवमदीपद्धमाकन्याणविशयगाये प्रयोदशमरमर
असा संग १३ । वामण्डापाटीसमावाममा परममारमठरसोइयातिए
फापरायटय ममानुपाणिाधिपति समधिगन पचमहारान्दमा गिराफ
श्रीपुञ्ज (बोरनुन ) गुगी।
.Unarm (rulertilisex

·पटना (वलॉगीर) में प्राप्त महाशिवगुप्त ययाति- राजदेवका ताम्र-लेख श्रीमान् महाराजा साहव पटना स्टेट ( वलांगीर ) के अधिकारमें ॐ स्वस्ति प्रेमनिरुद्धमुग्धमनसाः स्फारीभवचक्षुपाः (प्रथम सात श्लाक as given on pages 29& 30) माद्यल्लोलालिमालाकुलकरटपुटस्यन्दिदानप्रवाहान सिन्दुरारक्तकुम्भान सितपृथुलरदान् कामदेवादि संज्ञान् । जित्वा जापालमाजौ जनितसुरवधूविस्मयस्मेरवक्तः स द्वा त्रिंशत् करीन्द्रान शरनिकरहतारोहकानग्रहीद्यः ।।८।। परममाहेश्वर परमभट्टारकमहाराजाधिराजसोमकुलतिलक: त्रिकलिङ्गाधिपति श्रीमहाभवगुप्तराजदेवपादानुध्यातः परममाहेश्वरपरमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वर सोमकुलतिलकः त्रिकलिङ्गाधिपति श्रीमहाशिवगुप्तराजदेवः कुशली ।। षण्णवत्यां तेलात विपयीय ल्लुत्तरमा ग्रामे तद्विपयीय ब्राह्मणानापूज्य तद्विपयीय यथाकालाध्यासिनः समाहर्तृसन्निधातृनियुक्ताधिकारिकदण्ड- पाशिकभट्टपिशुनवेत्रिकावरोधनजनरानीराजपुत्रराणकराजवल्लभादीन सर्वान राजपादोप- जीविनः समाज्ञापयति विदितमस्तु भवतां यथास्माभिरयं प्रामः सनिधिस्सोपनिधिः सर्ववाधाविवर्जितः सर्वोपरिकरादानसहितः चतुसीमापर्यन्तः साम्रमधुकः सगोंपरः सजलस्थलः प्रतिनिपिद्धचट्टभट्टप्रवेशः कौशिकगोत्रायदेवरात औदकविश्वामित्रप्रवराय गौतमशाखाध्यायिने श्रावस्तिमण्डले कासिली विनिर्गताय अन्तरडी वास्तव्याय परमेश्वर नप्त्रे, सिद्धेश्वरसुताय भट्टश्रीमहोदधये उदकधारापुरःसरम् आचन्द्रतारकार्क क्षितिसमकालोपभोगार्थ मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोभिवृद्धये ताम्रशासनेनाकरीकृय प्रतिपादितः etc etc, Here follow the usual imprecatory verses The last sloka refers to सिंहदत्तः the minister of peace and war for कोसल, called कोसलीय सन्धिविग्रहीक। It ends with the following lines त्रिकलिङ्गाधिपति श्रीमद्य- यातिदेवस्यप्रवर्द्धमानविजयराज्येऽष्टाविंशतिमे संवत्सरे भाद्रपदमासे सितपक्षे तिथौ पञ्चभ्या यत्राङ्केपि संवत २८ भाद्रपद सुदि ५ शिवम् ॥ charter written by कायस्थ सूर्यसेन । charter engraved by मधुमल्लेन । * तेलातविषय was in Kosala cf कोसलदेशे तेलातविषये डेलाडेलीग्रामे Charter No I JAS B (1905) x x x x

·शरभपुर-राजधानीवाले नरेश ।
लिपि-सम्पुटशिसा ( box headed script )
मुद्रा-चक्राकार खडी हुई ( standing) गजलक्ष्मी

·No text on this page.

·शरभपुर के महासुदेवराजका ताम्रशासन खरियार (जिला-रायपुर ) में प्राप्त खम्ति । शरभपुरात् । निश्मोपननसामन्नमफुटचूडामणिप्रभाप्रसे काम्बुधोनपाल- युगलो रिपुविलासिनीसीमन्तोद्वरणहेतुबसुरसुधागोपद परमभागवतो मातापित- पादानुध्यात श्रीमहासुदेवराज । क्षितिमण्डाहारीयनवन्नक एतत्प्रापश्यशाम्बिलकयो प्रविनापिटुम्मिनससमाज्ञापयनि विदितमम्तु वो यथा म्माभिरतग्रामद्वय त्रिदशपतिसदनसुसप्रतिष्ठाकर यावद्रविशशिताराकिरणप्रतिहत- घोरान्धकार जगदवनिष्ठन तावदुपभोग्यस्सनिविस्मोपनिधिरचाटभटप्रावेश्यस्सर्वकरनि मनितो मातापिनोरा मनश्च पुण्यामिद्धये वाजसनयकौशिकसगोनविष्णुखामिन स्तानशामनेनातिसृष्ट । त यूयमनमुपलभ्यास्याना प्राणविधेया भूत्वा यथोचित भोगभागमुपनयन्तस्सुम्प प्रतिरत्म्यथ । भरियतश्च भूमिपालाननुदशयति । The verses quoted are identical with those on p 40 इति स्वमुग्नाज्ञया। सवत्सर • प्रापण दि २०+६ उत्तीर्ण ताम्रशासन द्रोणसिङ्घन ॥ प्रसन्नानसंभूतमानमानेन्दुजन्मन । श्रीमत्सुदेवराजस्य स्थिर जगति शामनम् ।। आरग (जिला-रायपुर) में प्राप्त महासुदेव का ताम्र-लेस (भारङ्गर भागीरथी सोनकर व अधिकार म) १६२६ मे प्राप्त। ॐ म्यस्ति शरभपुरात मिनमोपनतमामन्तममुटचूडामणिप्रभार सैराम्बुधोमपा युगगे रिपुविलासिनीसीमन्तोदरणहतु- ·४० कोमलरनमाला प्रसुवसुधागोप्रदः परमभागवतो मातापितृपादानुध्यानः श्रीमहासुदेवराजः तोसड्डमुक्तीयशिविलिङ्गके प्रतिवामि कुटुम्बिनस्समानापयति विदितमरतु वो यथायं ग्राम- PLATE II (1st side) स्त्रिदशपतिसदनसुखप्रतिष्ठा (क) रो यावद्रविशशिताराकिरणप्रति- हतघोरान्धकार जगदवतिष्टते तावदुपभोग्यस्सनिविसोपनिधि- रचाटभटप्रावेश्यस्सर्वकरविसर्जितः प्रतिहारभोगिल्लंन माना- पित्रोरात्मनश्च पुण्याभिवृद्धये कात्यायनसगोत्रमाव्यन्दिनवाज- सनेय यज्ञस्वासिने अध्याद्रीशन भारद्वाज कुमार वत्सआने- PLATE II ( 2nd side) यकाण्ववाजसनेययज्ञस्वामिनी प्रत्यंशेन कात्यायनविशाख स्वासिकौशिकमध्यन्दिनगोलस्वामि एवं दामोदरस्वामि- दामस्वामिभारद्वाजपञ्चालिस्वामिदीक्षितायनीकान् प्रत्याशे- न ताम्र-शासनेनानिसृष्टोभूत्वाऽस्माभिरनुमोदितः । ते यूयमेवमुपलम्यपा- पाज्ञाश्रवणविधेया भूत्वा यथोचितं भोगभागमुपनयन्तस्सुरवं प्रतिवत्स्यथ । भविष्यनश्च भूमिपाननुदर्शयति PLATE III The verses are identical with those given on page 40 रवमुखाजया संवत् ७ वेशाख दि २०.६ उत्कीर्णं द्रोणसिङ्घन। The seal is circular and forms a part of the charter Its legend is partly damaged रायपुर में प्राप्त महासुदेवराजका ताम्रशासन ॐ स्वस्ति। शरभपुरात्। विक्रमोपनतसामन्तमकुटचूडामणिप्रभाप्रसेकाम्बुधौत- पादयुगलो रिपुविलासिनीसीमन्तोद्धरणहेतुर्वसुवसुधागोप्रदः परमभागवतो मातापितृ- पादानुध्यात श्रीमहासुदेवराजः। पूर्वराष्ट्रियश्रीसाहिकायाम् प्रति- ·कोसलरत्नमाला वामि कुटुम्बिनस्ममानापयति निनितमस्तु वो यथाम्माभिरयम् प्रामविदशपनिसदनसुस प्रतिष्ठानरो यानद्रनिशशिताराकिरणप्रतिहतबोरान्धकार जगदनतिष्ठन तापदुपभोग्य स्सनिधिम्सोपनिधिरचाटभटप्रापश्य मारपिसर्जित कौण्डिन्यसगोनवाजसनय सवितृस्वामिना आत्मीय कन्यादाने औपमन्या सगोत्र जामात्रो नागवत्स स्वामिवन्धुवत्सस्वामिनोस्ताम्रशासनेनातिसृष्टको भूत्वास्माभिरप्युत्तरायण माता पिनोरा मनश्च पुण्याभिवृदयेऽनुमोदित ॥ ते यूयमेवमुपलभ्यपामाज्ञाश्रवणविधया भूत्वा यथोचितम् भोगभागमुपनयन्न सुरत्र प्रतिवत्स्यय। भविप्यतश्च भूमिपाननुशयत्ति दानाद विशिष्टमनुपालनज पुराणा धर्मपु निश्चिनधिय प्रयदन्ति धर्मम् ।। तस्माद् द्विजाय सुविशुद्धकुलश्रुताय दत्ता भुन भगतु पो मनिरव गोप्तुम् ।। तद् भवहिरप्येपा दत्तिरनुपालयितव्या। व्यासगीताश्वान शोकानुदाहरन्ति अग्नेरपत्य प्रथम सुरण भूवैष्णवी सूर्यसुताश्च गान । दत्तात्रयस्तन भवन्ति लोका य काञ्चन गा च महीञ्च दद्यात् ।। पष्टि वर्षसहस्राणि स्वर्गे मोदनि भूमिद । आच्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके बसेन ।। बहुभिनसुधा दत्ता राजमि सगरादिभि यस्य यस्य यदाभूमिस्तस्य तम्य तदा फलम् ।। खदत्ता परदत्तो वा यनादक्ष युधिष्ठिर। महीं महिमता श्रेष्ठ दानाच्छेयोनुपालनम् ॥ अस्मिन्नेव प्राम पूतटारस्य पयन्तभूमिनप्रनता नीनापिका पन्थानम् यावज्ज्यष्ठ इति कृत्वा नागवत्सस्वामिने प्रामावस्याविका दत्ता स्वमुसाक्षया प्रबर्द्धमानविजयसंवत्सर २०, मारह उत्तीण द्रोणसिंहेन "प्रसन्नतनयस्ये किमानान्तविद्धिप । श्रीमहाजयराजस्य शामन रिपुशासनम् ॥" This seal 18 apparently of Mahājayaraja The plates bear the name of his nephew Mahasudevarāja ६ ·स्वस्ति। सारंगढ़ में प्राप्त शरभपुरके महासुदेवराजका ताम्रशासन (सारंगढ़के राजासाहिबंक अधिकार में है) शरभपुराद्विक्रमोपनतसामन्तमकुटचूडामणिप्रभापलेकाम्बु- धौतपादयुगलो रिपुविलासिनीसीमन्तोद्धरणहेतुर्वसुवसुधागोप्रदःपरमभागवतो मातापितृ- पादानुध्यानश्रीमहासुदेवराजः। तुण्डारकमुक्तीय चुल्लान्दरका प्रतिवासिकुटुम्बिनस्समाज्ञापयति । विदितमस्तु वो यथायं ग्राम स्त्रिदशपनिसदनसुख- प्रतिष्ठाकरो यावद्रविशशिताराकिरणप्रतिहतमहान्धकार जगदवतिष्टने तावदुपभोग्य- स्तनिधिरसोपनिधिरचाटभटप्रवेश्यः सर्व करविसर्जितः राज्यमहादेवीराजपुरी मातापित्रोरात्मनश्च पुण्याभिवृद्धये उदकपूर्व कौशिकसगोत्रत्रिमहन्त्रविद्याभास्कर स्वामि, प्रभाकरस्वामि, वर्वरीस्वामि, वोटस्वामि, दत्तस्वामि- विष्णुस्वामि, फल्गुस्वामि, स्वामीकीर्तिरवामि शङ्करस्वामिनां ताम्रशासनेनातिसृष्टो भूत्वाऽस्माभिरनुमोदितः। ते यूयमेवमुपलभ्यंपामानाश्रवणविधेया भूत्वा यथोचितं भोगभागमुपनयन्तस्मुखं प्रतिवत्स्यथ । भविष्यतश्च भूमि- पाननुदर्शयति । The following lines tally with those on other records of the same king The last or the third plate and the scal of this record are missing. श्रीपुर (जिला-रायपुर ) में प्राप्त महासुदेव का ताम-लेख (श्रीपुरक तालुकदार श्रीरामरतनलालंके अधिकार में है ) १९२६ में प्राप्त। PLATE I (Broken) महासुदेव ॐ स्वस्ति शरभपुराद्विक्रमोपनतसामन्तमकु (ट) xxx प्रभाप्रसेकाम्बुधौतपादयुगलो रिपुविलासिनी xxxx हेतुर्वसुवसुधागोप्रद. परमभाग(वत) xxxxx

·कोसलरममाला
४३
नुध्यान श्रीमहासुदेवराज. याम xxxxxxx
वके प्रतिनासि फुटुम्विनस्समाना(पयति)xxxx
यथास्माभिरय प्रामस्त्रिदशपतिसुय ४
xx
PLATE II (1st side)
याचद्रविशशिताराकिरणप्रनिहतयोरान्धकार जगदप्रतिष्ठ
त तानदुपभोग्यस्सनिधिस्सोपनिधिरचाटभटनावश्यम्मत्वक
रविसर्जिन पूर्वनन्नपादस्तैत्तिरीय पाराशरसगनिद्राह्मण
कारणिकान्वीपम्यामिन दत्त इदानीमप्यम्माभिरपि
महावीराजालााविज्ञाप्य ताम्रशासनीत । त यूयमे
यमुपलभ्यास्याज्ञा प्रपणनिघेया भूत्वा यथोचित भगिभाग
PLATE II (2nd side)
मुपनयन्तम्सुव प्रतिवत्स्यथ । भपियन बभूमिपालानु
दशयति ।
The verses are identical with those given on page 41
On the back of PLATE ILI
उत्कीर्ण द्रोणसिङ्घण)
Seal in good preservation
(Gaja Lakshmi)
प्रसन्नतनयस्येद विक्रमासान्तविद्विप
श्रीमतो जयराजस्य शासन रिपु-शासन ||
श्रीपुरयात्रा में हमे अप्रेल १९२६ में भागीरथी मोनकरवाला तथा यह-गेनो तानशासन
प्राप्त हुए। उनम स इस साम्रशासन की मुद्रापर ऊपरका लिसा हुया श्लोक स्पष्ट अनरामें पाया
जाताहै।

·ध्यातः आरङ्ग (जिः रायपुर ) मे प्राप्त महाजयराजका ताम्रशासन स्वस्ति । शरसपुरात् । विक्रमोपननसामन्तमकुटचूडामणिप्रभाप्रसेकाम्बुधौतपादयुगलो रिपुविलासिनीसीमन्तोद्धरणहेतुर्वसुवसुधागोप्रदः परमभागवतो मातापितृपादानु- श्रीमहाजयराजः। पूर्वराष्ट्रियपन्यांप्रतिवासिकुटुम्बिनः समानापयति । विदितमस्तु वो यथास्माभिरयं ग्रामस्त्रिदशपनिसदनसुखप्रतिष्ठाकरो यावद्रविशशिताराकिरणप्रतिहतघोरान्धकार जगदबोतष्ठने ताबटुपभोग्यः सनिधि. स्सपिनिधिरचाटभटप्रावेश्यः सर्वकरविसर्जितः वाजसनेयकोण्डिन्यसगोत्रब्रह्मदेव स्वामिने मातोपत्रोरात्मनश्च पुण्यामिवृद्धये उदकपूर्व ताम्रशासनेनातिमृष्टः ।। ते यूयमेवमुपलभ्यास्याचाश्रवणविधेया भूत्वा यथोचितं भोगभागमुपनयन्त सुखं प्रतिवत्स्यथ । भविष्यतश्च भूमिपाननुदर्शयति । The verses are identical with those given on page 41 इति। स्वमुखानया उत्कीर्णं अचलसिहेन प्रवर्द्धमान विजय सवत्सर ५ मार्गशिर २०+५ मुद्रा लकि प्रसन्नतनयस्येव विक्रमाक्रान्तविहिप । श्रीमतो जयराजस्य शासनं रिपुशासनम् ।। ठकुरदिया (सारंगढ़ राज्य) में प्राप्त महाप्रवरराजका ताम- -लेख ( सारंगढ़के राजासाहिबके अधिकारमे है) १६३२में प्राप्त PLATE I, 2nd side ॐ स्वस्ति श्रीपुराविक्रमोपनतसामन्तमकुटचूडामणिप्रभात- सेकाम्बुधौनपादयुगली रिपुविलासिनीसीमन्तोद्धरणहेनु- मुवसुधागोप्रद. परमभागवतो मातापितृपादानुध्यात ·४५ दोसलरनमाला श्रीमहाप्रवरराज तुण्डराष्ट्रियापाढके प्रतिपासिन समाज्ञा पयनि विदितमस्तु वो यथाम्माभिरय प्राम निदशपतिसदन सुखप्रतिष्ठाकरो याद्रविशशिताराकिरणप्रतिहतघोरान्ध PLATE II ist side फार जगदवतिष्ठने तानदुपभोग्य सनिधि सोपनिधिरचाटभटमाने श्य सारनिर्जिन मातापिनोरात्मनश्च पुण्याभिहये पराश रमगोत्राय वाजसनेयिने भट्टकपुरन्दरस्वामिने ताम्रशा सनेनानिसृष्टः । त यूयमनमुपलभ्यास्याज्ञाश्रवणविधेया भूत्वा यथोचित भोगभागमुपनयन्न सुग्र प्रतिवत्स्या भविष्यनश्च भू मिपालाननुशयति दानाद्विशिष्टमनुपालन पुगणा PLATL II 2nd side धर्मपु निश्चितधिय प्रयदन्ति धर्म । तम्माद्दिजाय सुविशुद्धफुल- श्रुताय दत्ता भुर भवतु वो मनिग्य गोप्तु ॥ तद् मनदिरप्येपादत्ति रनुपालयिन या। व्यासगीता श्लोकानुदाहरन्ति । अग्नरपत्य प्र- यम सुवर्ण भूर्वप्णपी सूर्यसुताश्च गाव । दत्तात्रयस्त न भवन्ति लोका। य काचन गा च महीं च दभात् ।। पष्टिं वप स हस्राणि स्वर्गे मोदनि भूमिद । मान्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नर PLATE III 1st side र वसेत् । बहुभिनसुधादत्तो राजमि सगरादिमि । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्यतम्यतदा फल । स्वदत्ता परदत्ता वा यजादा युधिष्ठिर । मही महोमना श्रेष्ठ दानाच्छेयोनुपाल नमिनि । स्वमुसाज्ञया प्रार्द्धमानविजयसवत्सर ३ मार्ग- शीप दि २। उत्कीर्ण शीलसिङ्घण । Seal (in good preservation) मानमात्र सुनस्येद म्वभुजोपार्जितक्षित । श्रीमतप्रवरराजस्यशासा शत्रुशासन ।

·No text on this page.

·हेहय अथवा चेदि-कलचुरि वश ।
लिपि-नागरी।
मुद्रा चनाकार-बैठीहुई (Seated) गजलक्ष्मी ।

·No text on this page.

·अमोदा ( जिला-विलासपुर ) में प्राप्त पृथ्वीदेव (प्रथम ) का ताम-लेख। चेदि सरत् ८३१-सन ई १०७६ । अनमो ब्रह्मणे । निर्गुणं व्यापक नित्य शिवपरमकारणम् । भावप्राह्य पर ज्योतिम्तम्म सब्रह्मणे नम ॥९॥ यदतदप्रेसरमम्बरस्य ज्योति स पूपा पुरुप पुराण । अथास्थपुनो मनुरादिराज तन्वयभूअनि मात्तवीर्यं ॥२॥ दव श्रीकार्तवीर्यः मिनिपतिरभना भूपण भूत पाया हलोमिमाद्रिनिभ्यत्तुहिनगिरिसुताशेपमन्नोपिनशम् । दोदण्डाकाण्डसेतुप्रतिगमितमहापारिरयाप्रवाह व्याधूनव्यथपूजागुरुजनितरप रागण यो वन्ध ।।३।। तद्वशप्रभा भूपा यभृवु नि हेहया । तैपावशे च चेद्यादिनितीश कोकलोभा फगाटनगपतिगुजरकोङ्कणेश शारम्भरीपनि तुरस्क रघुनानाम् । आदाय कोश हरिदन्ति चय हठन स्तम्भो जयस्य निहिनो भुषि येन राक्षा | अष्टादशारिपरिकुम्भविभङ्गासिंहा पुत्रारभूवुरनिशौर्यपराश्च नस्य । मनाप्रजो नृपवरनिपुरीश आमीत् शेषांश्च मण्डलपतीन्स चकार बन्यून ॥६॥ तपामनूजस्य कलिङ्कराज प्रतापरहिथपिनारिराज । जातोन्त्रये द्विष्टरिपुप्रचौर प्रियाननाम्भोरहपावणन्दु ॥७॥ तस्मादपि प्रततनिमल कीर्तिकान्नो जात सुन कमलराज इति प्रसिद्ध । यस्य प्रतापतरणादित रजन्या जातानि पवजानानि विकामभाति ॥८॥ क्षीणोन्मुत्कलनृप परिमथ्यधीरो गानय दर निभा शमहाच्छिय य । उच्च स्थिरप्रणवरन्नृपरन्नदान मन्नोपिनासुरसुर स हि मन्दराम ॥६॥ महीभर्तृ विभुषार्थ पयोधिग्वि कौस्तुभ । जिनशूरप्रताप हि रत्नराजमसून म ॥१॥ उप्सनिद्विप्ट सामन्तवात्तध्वसनमारकर । यस्य प्रतापनस्येव शन्यायाधित्रिता द्विप ॥१२॥ U ·स्वच्छीय ज्ञान मन्दिर, कोमलरत्नमाला नोजलाख्या प्रिया तस्य शूररयेत्र हि शृरना । कोमो मण्डलनाथरय सुना या बजुवर्मणः ॥१२॥ तनः पृथ्वीदवः सकलधरणी भूपणमणिः समुन्पन्नः श्रीमदबुधजनमनोम्भोजतरणिः । प्रतापानौ यस्य ज्वलति सननोत्ताहट. विलीनं सामात्यर्जनशरीररिवपरः ॥१३॥ यस्मिन्महीमवति नीति विचार सारे वानोप्यवत्मनि पदं न करोति कोन्यः । धर्मध्वनिस्थितमती च नदेवनोपि लोकेषु नृनमुपधानलबोटयोस्ति ॥१४॥ अनेन समस्त प्रतिपत्तिसमूह समुपेनमालङ्कार विभूपिनन शंखयुग्मध्वनियूरिन जग जयेश्वर रवत्रासिताराति चक्रण समधिगत पञ्चमहाशब्दन श्रीमहक्केश्वरवरलब्ध प्रसादक विंशति सहस्रकनाथमहाप्रचण्ड सकलकोसलाधिपतिना परममाहेश्वरेण कलचुरि वंशोद्भवेनेत्यादि समस्त राजावली विराजमान महामण्डलेश्वरेण हास्नियामठ निर्गताय आङ्गिरस गोत्राय उचथ्य गौतम वशिष्टेति त्रिप्रवराय बस च शास्विनं यशोदेव प्रणव उपाध्याय थिराइच नप्त्रे चासुनाय सुपकेशिवाय फाल्गुन कृष्ण साम्या रविदिन तुमाणके देव श्रीवकेश्वर चतुस्किका प्रतिष्ठाया श्रीमढकश्वर पट्टाधिलग्न हो पादौ प्रक्षाल्य कुशास्तहिरण्यसमन्वित वारितुण्डमात ययपर मण्डल वसहा ग्रामश्चतुः सीमा विशुद्धो मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोभिवृद्धये हस्तोदक शासनत्या प्रदत्तस्तदय चन्द्र- दिवाकरक्षितिपाथोधिपवनाम्बराणि यावन् अविछिन्नभुत्त्याभागकर xxxx पुत्रपौत्रा- दिभिश्च भोक्तव्यः ॥ x x x x Here occur some 7 (seven) Slokas गर्गेश्वरः सुकविरल्हण ईशभक्तस्तान्ने चकार रचना, लिखितं सुधाक्षिः । योद्धाशलः सकलशिल्पनिधिः सुबुद्धिमत्कीर्णवान्स शुभपतिसरं च ।।२२।। चेदीशस्य सं८३१ ।। . This inscription has been reproduced almost in full , the others of the Haihaya period, are given in extracts only with a view to introduce the poetical compositions of the poets whose names find a mention in my verse called gofrana: 1579' printed elsewhere in this volume, My esteemed friend Prof V V Mirăshi M A is dealing with the inscriptions of the Kalachuri, Ched, or Haihaya Princes of Tripuri (Chedi) and Ratanpur (Mahākösala) with fuller descriplions and critical notes LP.P. A ·शवरीनारायण के श्रीयुत प० रामचन्द्र भोगहा- वाले ताम्र-लेख से। चेनि सा८७८ ॐ नमो ब्रह्मणे। x x x x य कीडया म्यमुजसेतुनिसहरमा- वारिप्रवाहितहरार्चनवृद्धरोपम् । लामतोलनभयार्तभवानिगात्र- स्पतोपितशिन मिनधान दशास्यम् ॥३॥ x x X x त्रिपुरीशानुजस्यामीद्वकोनुमाणभृमुज । कलिगराजतत्सुनुराशीकमलराप ॥६॥ X x x y अनर्घवल्ली विपये तिणेरी ग्राम सदा रचितपृणपाणि । सोमप्रहै पञ्चणि रत्नदेव. तोयेन नारायण शम्मणेऽदार ॥१३॥ x x x This is given in decimal figures while in the Surkhon pliles a fine verse describes the date which 19880 Chedt era The scal found with this record contains the donor s name in two lines as महारागक श्रीमन्नान without the Gajalakshmi desicc which one finds inscribed on the seal of Amoda Plates of Pathvideva 11 (Chedt era 900) The seal of Amoda Plates of Prithudeva I is missing and we Are therefore in the dark about its desice and legend ·सरखों ( जॉजगीर ) में प्राप्त रत्नदेव (द्वितीय) का ताम्र-लेख + चदि सं ८८० The 1st three slokas are identical with those of Amoda Plates dated chedi era 831 तद्वंश प्रभवा नरेन्द्रपतयः ख्याता क्षिती हेहया. तेपामन्ययभूपणं रिपुमनो विन्यस्ततापानलः । धम्मध्यानधनानुसंचितयशा शश्वतसता सौख्यकृत प्रेयान्सचंगुणान्वितः समभवत् श्रीमानसी कोकलः ॥४॥ Kokkala' son Kalıngarāja, whose son was Kamalarāja. Ref. 7th and 8th Slokas of Amõda Plates तनाथ चन्द्रवदनोजनि रत्नराजो विश्वोपकारकरुणार्जितपुण्यभारः । येनखवायुगनिर्मितविक्रमेण नीतं यशस्त्रिभुवने विनिहत्य शत्रून् ॥८॥ नोनल्लाख्या प्रिया तस्य शूरस्येव हि शूरता तयोः सुनो नृपश्रेष्ठः पृथ्वीदेवो बभूव ह ॥६॥ X x X x इलावादि वर्पाणा मध्येभारतमुत्तमम् । मध्यदेशस्तु तत्रापि सोणभद्रोस्ति यत्र स. ॥१२॥ x X x X इन्दोम्मुक्तिं कुवतायं तदानी सादायमण्डलेनर्घवल्याम् । राजा तुप्टेनाथ चिंचातलाई ग्रामस्तस्मै शासनीकृत्य दत्तः ॥२०॥ x x x तस्यामेवानविल्यां श्रीमत्कीर्तिधरः सुधीः । जंडेर ग्रामनाथोयं लिलेखाक्षरशोभनम् ॥३५॥ The donor, Ratnadeva II is described in verse 11 asti मंडनश्रीः। Ref page 54 ·x x अकलतरा ( जिला विलासपुर ) मे प्राप्त रत्नदेव ( द्वितीय ) के सेनापति वल्लभराजका शिला-लेख (Un dated) श्रीरत्नदेव इनि वीरनरन्द्रगम्य- सर्चपप समरपण्डितपुण्डरीक । आमीदमीमाभुजपौरुप सम्भृनार्थ दानस्नानहदयस्तनयस्तदीय ॥६॥ Ratnades a II had a general named EHTIH who conquered the 581 country and subdued the king of its in Bengal मराशक्तवाधारो विरिपरिपन्थि प्रतिहानि- प्रमीण प्रोद्दामप्रमरशिसिविमान्त लडहा। रिल्यातमहिमा मतामित्य योऽसौ जनयति कुमार भ्रममिह ॥१५॥ य कृत्वा करिवन्धकौतुकरस बहादुरवातले निर्मातद्दामपण्डविन्ध्यविपिन पत्यापति दन्तिनाम् । गौडन्द्र मघात्सयमपृथू कुनापि प्रत्यह वीरोगेरिपुर व्ययत्त करिणा बन्ध्याय निन्थ्यम्थलीम ॥१७॥ तनेन्माभरणमारचित पृथिव्या पृथ्वीपतन्निजपतम्महिपोतिमत्वा । रेवन्त मन्दिरमिपान्नयनोपभोग्य भत्तोपचार चतुरण यशोधनेन ॥२१॥ दधदविलक्षणभङ्ग हतमामान्य प्रमाणरमणीयम् । सौगतमतमिवलोके 'वल्लभसागर'-शरोभाति ॥२४॥ धीमानिमा कमरिनीमिर देवपाणि सङ्ग भोग्यमुभगा नियुधैरम्याम् । वर्णात्तमा करिफदम्ममन प्रमोद-- चिन्तारिणी रसमयीमकरोत्प्रशस्तिम्- ॥२६॥ Text not yet published CP Inscriptions by RB Ref Hiralu!

·- असोदा (जि. विलासपुर) में प्राप्त ताम्लेख का कुछअंश । चेदि सं ११२ 4 " पृथ्वीदेव समुद्भवः समभवद्रानादेबीलुनः शूरः सजनवाछिनाथफलद. कल्पद्रुमः श्रीफट । सर्वेपामुचितोऽर्चने सुमनसां नीमापिकाटक पश्यत्कान्तनराशनान्ग मदनो जाजलद वो नृप ।।६।। तस्यात्मजः सकल कोसलमण्डनश्रीः श्रीमान् समाहृतनमस्ननराविपश्री । सर्वक्षितीश्वरशिगेविहिताबिलेव सेवाभृतान्निविरसी मुवि रत्नद वः ॥१०॥ पृथ्वी वस्ततो जान पोन कण्ठीरवादिव । सिहसंहननो योऽरिकरियूथमपोधयत् ॥११॥ तस्मात् त्र्यम्बकपादपद्ममवुपो जाजलदेवोऽभवन् । वीरारानिनितम्बिनोमुग्वपयोजन्मोपवीशोदय ॥1st half of verse no. 12 H स * धीरू महाग्राह गृहीनमुर्तिः जाजल्लद वो नृपतिः बभूव । यक्षेण मुक्तः समवाप्य राज्यं ग्रामं ददौ पुण्य दिने द्विजाभ्याम् ।।१६॥ --- -- वास्तव्यवंशकमलाकरचित्रभानुः शत्रुमवीरविकलेवनचित्रभानुः । श्रीवत्सराजतनय खलु धर्मराजो जडेरनाथ इह ताम्रमिदं लिलेख ।। सरसों तान्त्रपन्न (चदिम ८८०) Jandera village .

·रत्नपुर में प्राप्त वादल-महल वाले शिलालेख का कुछ अंश चति स:१५ उत्फुहाम्बुजमौरभातिगरिमोसदि रफापति रामाद्रे पानोरलमनफलिया रोचिष्णुभिर्भूपिनम् । उद्यान क्लरठयूजिनभरव्याशुध्धपुष्पायुध अस्ति श्रीतलहारि मण्टलमिद विवम्भराभूपणम् ॥५॥ उन्मीलन्नपनीलनीरजरने प्राय मग्न्दम्पृहा- भ्राम्यरिमधुननालिनिम्नवाचालदिहुमण्डरे । महीतिध्वनिपूर्ण वर्णकुहरध्यापक कौतुमा अन्तगामिगणम्य यत्र पठिन नानाद्य मा प्रयत ।।६।। इहफणिपतिरामानाचयपुरग प्रचुररजतरत नीरहीगदिकानाम् । म्पृशनि यशमिशुत्रं यम्य विद्वतकोरा शशधरपर ध्याऽऽत्यापि धावन्नि सो का ||७|| यहाटकररितधमननी स्मन्नी व्योमागण मदिति कोक्यधूपिलाक्य । नामारनन्ति शियिा अनिमार पाप मालोडिना जल्दजारपियट ध्वादि !! पृथ्वीपाल सनोऽभूत्वग्तलरटिनारपटगाना। समाम पन्धगतो रिपु धरणिमुजा शुरद वापिनी ॥ तपा नगरा मजात स्तुचिन गुणगणे गालिमामागताल्प म्पृष्टानापि क्षणाय नयनि निजन पात्रता भीरनाया ।। X X x मोडामनिरमिन्टुगोरयशम शौर्यम्य मिनार भू मग्दरियामणी मममी श्रीब्रह्मदेवान ।।

·कासलरनमाला निस्लिशाहनवरिवीरतरुणीसीमन्तचन्द्राम्बुद- प्रोद्यचक्रघनान्धकाररसितदीप्ति चिनी डिण्डिमम् ॥१२॥ + भ्राजिष्णुर्मदमत्तवारणगणे श्रीमन्तृसिंहोऽच्चुन: प्रोग्वधरो द्विजातिदायितासन्तापनुचन्द्रमाः ।। जित्वा कोटिकद्ववरिनृपतीन दानेपुकर्णोज्झित. श्रीमद्रत्नपुरे ररात्र मनिमान नागरकाण्डस्मृतिः ॥१३॥ + प्रासाद रम्य चन्द्राशु कुन्दसुन्दर शेवधिम् । पृथ्वीद वनरेन्द्राय पुण्यं पुण्यात्मने ददौ ॥२५॥ + नियूं ढः कविपद्धतौ धुरिसनां वहारपदं संतनम् यद्राकापति सुप्रसादिमतिमान साहित्यकाव्याम्बुधि । आसी द्विस्तृतकीर्तियस्तु पटलबाप्तप्रतिष्टाश्रियः नीहागारलसन् नृपाल विबुध गोविन्द पादोद्भवः ।।४०॥ विधुरिवदुग्ध पयोधि प्रसारिन गुणगणप्रसादिताशः फलविचित्रानुत्तमपालित सकल द्विजन्मनां पृगः ॥४१॥ घनरसमयी गंभोरा शुभ्रतरां विचाररमणीयाम् । सरसीमिव प्रशस्ति त्रिभुवनपालो व्यधान विबुधः ॥४२॥ यावन्मण्डलमम्बरेऽमरगणैश्चण्डीश चूडामणिः चन्द्रः सान्द्रकलाकलापरुचिरै यावन्मृडानीपतिः । गंगासूर्यसुत्तादि पद्म सदनः कौमोदकी लक्षणः तावत्कीर्तिरियं चकास्तु विशदा विश्वम्भरा मण्डले ॥

·रत्नपुर (जि विलासपुर) मे प्राप्त शिलालेस के कुछ श्लोक x x x x x गोविन्द चदिमण्डलान्। कृत्तिकालकमेणासो देशान तुम्माणमागत ।।८।। पुत्रस्तस्य जनानुरागजलविभूभृन सभाभूपणो ज्यायान पण्डितपुण्डरीक्नरणि मामेऽमिधानोऽभना।। यो धानी तिलको लङ्कारहारोपमो पिरयातत्रिपुरान्तक्नचरणाम्भोजेक भृङ्गो भुधि ।६॥ भ्रातात्रीराधयो मुरय कनीयान गुणमागर । नागरो भुवनाभागा भूपापूपोपमो नमो ॥१०॥ श्रीमामेतनय समस्त जगती कीणस्फुरत् कुन्दन्दुधु नि कोत्तिं सन्ननि लना व्यासक्तदिमण्डप गजत्युन्मदनादिवृन्ददलनो लीलाविहार प्रिय शोलाचायत्रिपकपुण्यनिलय श्रीरलसिह कनि ॥११॥ x x X x x x ताभ्यामजायत जगप्रयघुष्टकीर्ति । आसण्डिनारिबुधमण्डल चण्डदप । चण्डीशचारुचरणाम्बुजचश्चरीक (निधि) देवगणन्तनूज ॥१३॥ प्रज्ञा x x x चक्रे देवगणो धाम पिल्लपाणि पिनाक्नि शम्ना ग्राम तुपारादिशिखराभोगभासुरम् ॥२४॥ x x X x नि शेपागमशुदगोधनिभा काव्येषु यो भन्यधी सत्ताम्बुधिपारगो भृगुसुतो यो दण्डनीती मन । छन्गेलद्वृतिशब्मन्मथकला शास्त्राब्जचण्डा नि श्चम देवगण प्रशस्तिममलां श्रीरत्नसिहात्मज ॥२६॥ 5 ·मल्लार ( जि.विलासपुर ) में प्राप्त शिलालेखका अंश-विशेष । चदि सं६१६ -- आमीच्छीमध्यदेश विनतसुरनदीगाग्गेिम्मिमाला--- लकारे हारभृते निग्विलजनपदोद्दाम भृ-मण्डलग्य ।। ग्रामो रामोरुभूमिद्विजवरवसनिः "कुम्भटी" नामधेयो यत्नान स्वर्गकवण्डप्रतिनिधिरमलो निर्मिती यो विधात्रा ।। From the came to Faim one Gangādhar, son of Prithvidhar, whom king Ratnadeva gave a village named कोसाम्बी ततः कालक्रमणासी देशं तुम्माणमागतः । गुणग्रामार्जितग्रोढलक्ष्मीढिजशिरोमणिः ।।१२।। प्रक्षाल्य चरणाम्भोजे रत्नदेवो महीपतिः । कोसाम्बि ग्राममेतरमै उदकीसत्य दत्तवान् ॥१३॥ श्रीगङ्गाधरत सुनोऽजनि जगद्वन्धे कपाढोनुजः प्रौढ़ानन्दकरः कलङ्करहितः रफायन कलाना निधिः । विभ्राणो द्विजराजता हतजडान पोरुभूरित्रमा धात्रीमण्डलमण्डनो विधुरसौ श्रीसोमराजो परः ॥१४॥ मीमासाद्वय पारगो गुरुरसौ यः काश्यपोयेनये साख्ये च प्रतिमल्लनामदनिधि त्र्यमाक्षपादाक्तिक यश्चार्वाकविशालमानदलनो दुर्वारबौद्धाम्बुधः पाना नन्दिन कुम्भसम्भवमुनिर्दिवासलामन्तऽक ॥१५॥ अश्रान्तं ऋतुकुण्डमण्डलचलद् धूमावली श्यामल व्योमाशा वलयं विलोक्य विलसन नीलाम्बुदालीभ्रमान विप्राम्येरित वेदराशिविततोद्धोपोद्धरं यद् गृहे सत्पक्षप्रसरा नटन्ति, पटवा हृष्टा मुहुः केकिन. ॥१६॥ x x x ·कोमलरनमाला चाताहतिचलत्तूटनरल जोषित नृणाम् । चञ्चला च प्रिय मत्वा धर्म मतिमधादयुध । तन केदारटेवस्य धाम मल्लाल-पट्टने धीमता कारित रम्य स्वयशोराशि भासुरम् ।।२।। x x x x काश्यपीयानपादीय नयसिद्धान्तपदिना विपक्षमादिसिंहेन रत्नसिहेन धीमता ॥२३॥ श्रीराघव लब्धोदयप्रतनशासमहीरुहेण। वास्तव्यनशकमलाकरभानुनयम् मामे-सुतन रचिता रचिरा प्रशन्नि ॥२४॥ शवरीनारायण (जि. विलासपुर ) के महादेवमन्दिरका शिलालेख चेदि स ६१६ सुर्याचन्द्रमसौ सम हुनभुजा यम्य नयी चपाम उच्छासेषु महत्तनामुमती यम्योत्तमाङ्ग पय । व्योम गोत्रचरं चिराय परमानन्दात्मरूपाश्रयम् सर्वमगत शमीश्वरमदा व शेपमृत्ति शिनम् ॥ x x x + तपा कलिड्गराजोऽभून भूपतीना शिरोमणि । पालयन मवभूतानि प्रजापुत्रानिचौरमान ॥५॥ x x x ·६० कोसलरलमाला 2 प्रथमोऽत्र वभृव यः पृथ्वीद वः प्रज्ञानाथः तस्य श्रीसर्वदवोऽभूनिष्णोबिष्णुरिबानुजः ॥११॥ x x X दायादाशनया तेन प्राता सोण्ठिव पट्टिका । पुरन्नदेव श्रीमनिराश्रिन' चारु मन्दिरम् ॥१३॥ x x x आरुह्यमान सिद्धि करिणं करकलिन चण्डकोदण्ड । चेदीशसंन्यचक्र यश्चक्रे नाराचजर्जरम् ॥२८॥ x x x इनि वलममुना हुनावशेपी कृतमभिवीक्ष्य समाजगाम चेद्यः । उरग व्च पदाहता प्रकोपं दधदधिकं स्वयमेव पराक्रमेषु ॥३०॥ अकारि सोण्ठिवपुरे शम्भोग्भ्र कपं सदः । सरोपि स्फारमारामः सर्वद वेन सुन्दरः ॥३५॥ कुन्देन्दु धनिसोदरं पुरभिदः प्रासादमध्रकपं रम्यं चूतवनं तथा पथरिया ग्रामे कागत कोकिलम् । विस्तीर्णं च सरः सरोजविपिनं व्यासङ्गिभृङ्गागना- झङ्कार मुखिताध्वनीननिवहं श्रीराजदेवो व्यधान ॥३७॥ वणारी नाम्नि विदधे ग्रामे रम्यं सरोवरम राभल्लदेवी पजणी प्रामे चूनवनन्तथा ॥३८॥ x x X आमणदवः समभूदुल्हणदेवात्मजः क्षिती ख्यातः । पुत्रविशेपप्रेम्णा जाजल्लनरेश्वरेण यो दृष्ट ॥३६॥ इय सहस्रार्जुनंवंशजेन कुतूहुलात्क्षत्रिय पुङ्गवेन । कुमारपालेन गुणाभिराम रामेव रम्या रचिना प्रशस्तिः ॥४०॥ x x x ·कोसलरममाला प्रददौ चन्द्रचूगय चिंचोलीग्राममादरान नैवद्य धूपदीपादि सापकरणाय स ॥४२॥ अभूपन्भूपाला कतिन निसिलक्ष्मावरमुजो न तपामप्यासीदवनिरचलापि स्थिरतरा। चिमुच्य व्यामोह सततमिह दशाधिपतिमि भनियद्धि पाल्य स्वकृतमिन म कीर्तनमत ॥४४॥ खरौद (जि. विलासपुर) का शिलालेख । चेदिस ६३३ श्रीकोकल्लनृपस्तदन्त्रयभनम्नत्सुनपोष्टादश स्याताम्तपुर कलिङ्ग नृपतिर्वश्वराराधनान । तुम्माणाधिपति सुनोस्यकमल श्रीरत्नराजस्तन पृश्वीदेव नग्वरोऽभवदत क्षोणीशचूडामणि ॥५॥ जाजल्लद व नृपतिस्तत्सूनुरभत्सुवर्णपुरनाथम् भुजबलमवर चने निजमुजरलन समीर य ॥६॥ आसीत्तत्तनयो नयोचितपनि लोणीशचूडामणि- সীমাঘ श्रीरत्नदवो नृप । लोकालोक गिरीद्रमन्दरदरी चित्रान्त निद्याधरी वतन्दुति जाल मानस यशोराशि प्रीरामणी ॥७॥ यश्चोड़गङ्गनृपति कलिङ्गदशाधिप गजाधीशग । ममिनिजटेश्वरजनर क्नावगजान जितवान् ॥८॥ पृथ्वीदेव नृपस्तत ममभवद्यन्मौलि दशोल्सन् रजार्थिनिचयेन रश्चिनमुमाभत्तुं पदाजद्वयम् ।।

·६२ कोमलरनमाला जित्वायेन जटेश्वरो नरपनि. संख्यं स्वदीविक्रम धीराणा बलवीर्यबुद्धि विशद श्रेष्ठ पर प्राणिनाम् ॥६॥ .. तस्माज्जाजल्लदेवोऽभूननानां जनकोपम. अजस्त्र वनणग्राम वर्णयन्नि महीभुज ॥११|| ज्यायान्तरय जगवन्ननः प्राग्देशतोऽससा समेत्य राज्याधिपतिबभूवाद्भुतविक्रम ॥१३॥ X .4 ... पुत्रस्ताभ्या त्रिदशवनिना गीतकीनि : पृथिव्याम् रत्नवप्रवीर. ॥१६॥ संस्कृतादिपदन्याम चित्री चित्रदायिनी जिह्वारङ्गाङ्गणे यस्य नरिननि सरत्वनी ॥१८॥ ताभ्यामजायत गुणोत्कर रत्नसिन्धु गङ्गाधरोअनमतिः सुजनकबन्धु । धन्यास्य यत्क्षणमपीह परोपकारा- दन्यत्कदाचिदपि न व्यसनम्बभूव ॥२३॥ यावल्लीलावतीना नयनसरसिज प्रान्तसंस्थोमनोभू यावन्मनाकपक्षानिलचटुलचलहीचिमाल पयोधिः । चन्द्राकोयावदेतो गगनतल समुद्योतमानौ प्रभाभि स्तावगङ्गाधरस्य प्रवरगुणनिधे स्थैर्यतामेतुकी तिः ॥४१॥ दोलक्षणनिर्णये कविकला सर्वत्र विद्याप्रभु- च्छन्दासुन्दरखुद्धिरडुनमति साहिन्यचाणक्ययोः ख्याती हैहयवंशभूः कविशा यस्यानुजो जन्हुवान् तेनाऽकारि कुमारपाल कृतिना श्रेष्टा प्रशस्तिर्मुदा ॥४२|| चेदि सं ६३३. Meana ·खलारी (जिला रायपुर ) में प्राप्त श्रीनारायण- मन्दिर की प्रशस्ति वाला शिला-लेख । समग्दुरितहर्ताऽभीष्टसिद्धिमत्ता निगमसमुपगीन शप यनोपपीत । ललिनमयुराली सरितो गण्डपाली तट-मुषि गणराज पातु वो नितरान ॥१॥ वानाराध्यरया पठति भगरता यामनायम्तचित्त श्रीरण्ठस्यापि सादरपहरनि मन पारती स्निगेभि । हारा नारायणम्योरसि रहसि रण कणा यदुजा स्यु सद्य सपाय मिद्वौ स्फुरनि करिमुसाम्भोरह भारती मा ॥२॥ ब्रह्मादयो रिपिस श्रुतिकाव्यदृष्टया ध्यायन्ति य पुरपमात्मविनोप्यमूत्तम् । पापानि यत्म्मरणतो चिरय प्रयान्ति नारायण म्युरतु चेतमि स-बदा व ॥३॥ अहि-हय-नृपवशे शम्भुभत्तोऽपतीण कलचुरिरिति शाखां प्राप्य तीनप्रताप ॥ निजभुजगुरुदपाचारिदुगाण्यजेपी- द्रण भुनि दश चाष्टो सिम्हणभौणिपाल ॥४॥ अभवदरनिपालस्तत्सुतो रामदेव समरशिरसि धीरो यन भोणिन्दर । मणिरिय फणिवशम्यादत कोपहा नरणतरगिनज पुलगजन प्रताप ॥४॥ रान्पुर शहला जानि विजयन चन्दम्य भा. श्याम पामामिगमो मासि मृगशामुनगा कृतान्त । - ·कोमलरनमाला सर्वेषां याचकानां रफुग्दमरतमः वारुपति पण्डिनाना गीतमानाद्विनीयो भरन व नृप. श्रीहरिः ब्रह्मदं वः ॥६॥ तद्रानवानो नगरी गरिष्टा खल्वाटिका राजनि वाटिकाभिः । सूत्रालया यत्र हिमालयामा विभाति रतिव्रतुझ ॥७॥ भूदेवा यत्र वेदाध्ययनमनुग्ना स्वस्तिमन्नो कमान्न श्रीमन्न. श्रीविलार्मरमरपरिवद राजराज मन्तः । कामिन्यः कामदेव त्रिपुरहरदशादग्धगुजीवयन्यः प्रोद्यहोर्मल फ्रान्या स्मिन मधुरगिर 5 लनादम्बंग्ण ||८|| हरिचरणसरोजव्यानपीयूपसिन्धु प्रमरदलघुवेला रफालकलीरगंन । सरमविजनाना निम्मिनेयं प्रशस्ति. मनसि रसविधात्री मिश्र-दामोदरेण ॥११॥ X x स्वस्तिश्री संवत् १४७० वर्ष शाके १३३४ प्लवनाम संवत्सरे माय शुदि ६ शनिवासरे। हैहयवंशीय राजा बाहरेन्द्र के शासनकालका शिलालेख (१) सिद्धिः ॥ श्रीगणेशायनम ......लम्बोदरः पातु वः ॥१॥ आनन्दाम्बुधि.. ... ......भगवानडेंन्दुचूडामणि ॥२॥ या शश्वनवरात्रिपुप्रतिदिनं पूजाविधानै शुभ एकैकोत्तरवृद्धितः पशुगणैरन्तरनेकः फले ।

·योसलरनमाला सन्तुष्टा जननी जगत्रयहिता मग प्रसना च सा दुगा बाहरभूपते (रि-परतर)म्पाय-पायाचगन् ॥३॥ तशेऽजनि हेहयपिनिपतिमत्त प्रतापानल x x x आनन्दोऽसिलभूमिनाभिकमर श्रीकात्तनीय्यार्जुन ॥५॥ तन रिसघण ( भूपालो ) हव्वीरस्तदनन्तर तनोऽपि मदनब्रह्मा रामचन्द्रस्ततो भात ॥६ रत्नसेनस्ततो राजा रामचन्द्रात्मजो भगा (पारती) नाम तत्पनी गुणालङ्कार भासुरा ॥७॥ हरिश्चन्द्रश्चन्द्र चिनिनलमिनस्मयनिनहो महोदार शूर परपुरपुरासनिरतुल । कुमार स्म्मिार किमिह सहदव स नकुल कुमारस्तस्यासोदखिलरिपुहा वाहर-नृप ॥८॥ यनानीत स्वणमुष्ट्र पठाणान् जित्वा युद्धे धातोन्ये गमावर गावस्त्यातीनसख्या महिन्य स्मोय मन्त्री माधवो मन्त्रसिंह ॥१७॥ नानाशास्त्रनानिविमानधम्म बुद्धो सम्यक बोधया वाहग्न्द्रम् । सरबाय सामवाद पुरोधा विद्वानास्ते देवदत्त त्रिपाठी ॥२८॥ शानाय अतुशालिन निजयशस्तम्भाय समापिन कोसङ्गम्य च ( मागदशरगृह ) दव्या प्रशस्त मत ·দীলাম্বা कर्णाटागत नागनाथविद श्रीवारक्षमापनिः प्रादान्मत्तमतगमगानिपुणः मत्तेभमत्युननम् ॥१६॥ x x वादाहब(चिरख्यातः काव्यशाने सुपण्डिनः) नागनाथः सुधीरनां प्रशस्तिमतनोन्मुदा ॥२२॥ कोसङ्ग दुर्गेश्वर घाटमदेव का शिलालेख । x x x संवत १५७० विक्रम न शत्रुस्तम्भनयो नयेकानलयो येनैव दस्युर्वृतः दुगं स्वर्गसम........ विजयिना श्रीघाटमेनामुना ॥११॥ दानों वलिवहिशिष्ट चरितयोभोजवाहिकम- प्रायां विक्रमकारिताभिरिह य शीलच यः सिन्धुवन रूपैर्यः स्मरवत् यशोभिरमला रामचन्द्रोपर्म (वीर्ये वेरि-कुलाचलककुलिशः श्रीघाटमाथ्मानले ॥१२॥ x x x x श्रीमद्वाहरभूपतेरनुचरः कोसगदुर्गेश्वरः द्वारः कारित ...... घाटम्मदेवोऽधुना ।।१६।। * We are indebted to Babu Mahavira Prasad Shrivastava B Sc., for his kind help in finding this date from the damaged portion सं.. ..विक्रमनाम संवत्सरे आश्विन वदि सोमे. as given at the end of the record

·सिहावा (जिला-रायपुर ) के कर्णेश्वरमन्दिर का
शिलालेख।
शक सं १९१४ सन ई १९६१-६२
तत्पातुनिनयमीश्वरलोचनानाम् ।
अग्न्यवंसोममयमूर्तिचर समन्तात् ।।
यहोकदु साहनप्रमिलामनादि
स्वाप्यायनानि कृपयानुदिन करोति ॥१॥
In पुरुरवा s family there was one मिहराज whose son was वारराज,
from whom was born बोपदर whose son was ऋणराज | (stokas 2 to 5)
तस्मादभूनृपतिमण्डलमण्डनश्री
श्रीरराज नृपतिविदितप्रताप ।
यन्न्यायरत्तनपाणभयात्याटु
काकैरदशममल न फलि समर्थ ॥६||
x
x
x
तोथै दवहर न कृतं प्रासाद पञ्चश्म
स्वीयं तत्रय जान यत्र शङ्करपरानो
पितृभ्यां प्रन्दो चान्या कारयित्ना द्वयनृप
सदन दवदेवम्य मनोहारि शूिलिन ॥१८॥
रणरेसरिणे प्रागन्नृपायक सुराव्यम्म
तहश श्रीणता ज्ञात्वा भ्रातृस्नहेन अणराट् ॥११॥
x
x
x
x
चतुदशोत्तर सेयमेादशशत शर ।
यर्द्धन सपनोनिन्यं नृसिंह करिना ना ॥१३॥

·पुजारीपाली ( स्टेट सारंगढ़ से प्राप्त गोपाल वीर के
शिलालेख का कुछ अंश ।
Agc-Ilth Century AD on palaeographic grounds
slohus arc awfully damoyed
शचनवरा देवी रणनी गन्दामना ।
गोपालेन मा भत्त्या पुस्ता पूजिना ||
x
x
वाराही घोरसंरावाचायोवृधृतवसुन्धरा ।
नुता गोपाल वरण भक्तिमायन सर्वदा ॥७॥
X
X
सिद्धिः सरखनी गौरी कीतिः प्राऽपराजिता
आराधिता महाभत्त्या गोपाटेन दिने दिने ।।१४।।
कसदत्यवधायीय विष्णुना या रतुनास्वयम् ।
ना समाराध्य गोपाली वर्णनीय. सदाभव ॥३२॥
x
x
x
कोटि मन्त्र प्रभावण पुनदेवी वरं ददो।
अतुल नब गोपाल ! बलवीर्य पराकमम् ।।३।।
श्रीकंदार प्रयागे च पुष्करे पुस्पोत्तमे।
भीमेश्वर नर्मदाया श्रीगोपालपुरे नथा ॥३८।।
वाराणस्या प्रभासे च गगावागरमझमें।
बरेलासीपतग्रामे श्रीवैराग्यमंट तथा ॥३६॥
अष्टद्वारे शौरिपुरे पेडरा ग्राम एव च ।
कीर्तिर्गापालवीरस्य शरबन्द्रममा भुवि ॥४०॥
कन्दर्प इव स्पेण गोपालः शौयंसूचक ।
स्थान रथाने हयारढो रेवन्त इव दृश्यते ॥४१॥

·कोसलरनमाला यो मम कुलपरनशे मुमति सभानि मण्डठे लोक । पालयतु कीर्तिमता चरणगतो वदनि गोपाल ॥४२॥ श्रीनभश्चरणाजपूजनमनिारायण सत्कवि । श्रीरामाभ्युदयाभिध रसमय काव्य स तद्यो व्यघान ।। स्मृत्यारूढयदीय वाक्यरचना प्रादुर्भवन्निभर प्रेम्णोल्लामिनचित्तवृत्तिरमुचतवाग्दाना वल्कीम् ।।४।। - वरडा विपये निकायां गोपालन नमस्कृता । रत्नपुर ( जिला विलासपुर ) के कर्णार्जुनीतालावके तटस्थित शिवमन्दिरवाला शिला लेख । शम्भारम्भोधिनार्या शिरसि रसितपोदारधारातिबारा मारादारणमोसेश्वरसदा समुत्ताण्डन प्राम गम्यम् । म्तुत्वान्तत्य रमाम्य निदशना गणेवारिसंगाज्यमाण स्नानानतु सामान्तर्दिशतु गणगुरुग्रामणीश प्रिय व ॥१॥ श्रीमत्साह सुधास्पदानि जगतामुत्तापपापापह चेतन्य शनधिनिर्विजयत फाटागनामण्डन ।। यद्वशे समजीजनस्थितिभृतामीश म खाजा । नस्य श्रीमणिपत्तने नृपनयो तशा यवु शन ॥ x x x x मनोऽभवद्रत्नपुराधिनाया ताप्रध्वजायाधमयूरयनो । • It is un daled The text of the inscription has not yet been pub lished or edited any where LPP ·७० कोसलरत्नमाला सुरेशतुल्याः श्रुतिवद्मशीला मुकुन्दभक्ताः क्षितिपाग्रगण्या॥४॥ - x x X ततः कालक्रमेणैव कलौ महति चागते जग्मुररत महीपाला द्वापञ्चाशत्मितास्ततः । वक्रमेऽष्टादशशते तदाऽभूच्छूद्रभूमिप. श्रीमन्नागपुरीशानः सतारापनिपालितः ॥६॥ x x X X ततो गते द्वादशाब्दे देवानपुरेऽभवन् । विस्बाजी भूपतिः श्रीमान् नागपुर्यधिपानुजः ॥८॥ अष्टाविंशनिवपमेव बुभुजे राज्यं प्रजावत्सलः स श्रीरामगिरौ चकार भगवच्छ्रीरामधामाद्भुतम् । चुम्बच्चन्द्रविमानचारुकलसं राजन् पताकाकुलं कीर्ति क्षोणितले निधाय नियते रायाम्खमुर्चीपतिः ॥६॥ X X x श्रीमद्रत्नपुरे पद्माकराः सन्ति सहस्रशः । तेपु कर्णार्जुनीयाख्यः कणदेवेन निर्मितः ॥३४|| x X x x तस्य भीमस्य सदनं चाय वेश्येन धीमताः। महराख्येन रुचिरमकारि विधुसुन्दरम् ॥३६।। x x X x राधाकृष्णपदाम्भोजमकरन्दमधुव्रतः । रेवारामः सता दासो मुकुन्द-गुणकाव्यकृत् ॥४०॥ तेनाकारि सुधामयीवसरसी सत्काव्यरूपोल्लसत् नानालङ्कृतशब्दशक्तिमहदुल्लोलन्मरालारपदा । सद्वर्णाम्बुजभूपिता सुरसिता विद्वन मुदामोदिनी सानन्दाय सता प्रशस्तिरमला भूयात्सभामण्डले ।।४।। वियत कल्लोलिनी लोलत कल्लोल कुल सिचिता विन निघ्नन्तु हेरम्बपन्नखा. सद्भिरचिता ॥४२॥ स १६२७ विक्रमीय। क ·Appendıx

·No text on this page.

·महाकोसल-कीर्ति-कथनम् । In praise of Mahākosala महानदी, महामाया, महाशिर महाभवा । नृपा यत्र स देशोऽय महाकोसलसनक ॥१॥ महारत्ननिधिरिव्यो महाशक्तिधरो महान् । दीप्तोऽय दक्षिणाशाया दशो दक्षिणकोसर ॥२॥ शेरे राजति नाट्यमण्डपमथ श्रीरामदुर्गेशुभे- शृङ्गे। सिंहपुरे च चित्तूरचना-लीला शिल्गयामहो । नाना निर्मर-शैल गहर गृहा रयाता पुरातत्वनो यस्मिन मन्ति सुवर्णहीरकनिवि मोऽय महाकोमा ॥३॥ यस्मिन मालपरतस्मुनिमलो रम्याघ्रस्टोवरो भक्तिप्रेमविधायकोऽहि भगवान् श्रीशोरिनारायण । श्रीगन्यापति कुरवाशिनो राजीननेनो हरि नायो यत्र नृसिंहना। इति वै रयानो महामोमल ॥४॥ शस्यश्यामल मान्तिपूरितरमा, रम्या विहगारली यस्मिन काननवाटिका सुचिमला चित्रोत्पला तण्डुला । चिना भूधरशङ्गपर्वतपटा सोऽय सदा कार्तित श्रीमौन्दयकलाकलापशलो बन्दो महामोसळ ॥५॥ सौन्दयं शिवनाथ पुण्यपुलिने यनाम्निशान्तिप्रद नृत्ये यत्र रता सुतलनटिनी, हसोदा, मानदा- । * रामगढ (सरगुजाराज्य ) पहाडोपर प्राचीनतम नाग्यमण्डप है। + मिहनपुर or सिधनपुर (नहरपाली BN Ry-- रायगढ़राय ) + सम्नलपुर नगर के निकट महानदीगभम्यित हीराद स्थान । ६ तगडुला-नदीन्टुण्डला या तण्डुला river, which Aows through Raipur & Drug Dists CP # चित्रोत्पना (महानदी) सतल (तेल नदी वा तलवाहा नदी) & गिरना, A river by that name हसादका हमदो or हासदेव नदो। मानदा- मान or मान्द river ·( 4 ) रेवारामवसन्तकोकिलकलो यस्मिन सुधां वर्पनि पुण्यारण्यमयो महाकविकुलरपर्धा महाको सलः ॥६॥ यस्मिस्तिष्ठति पालोवन नि रुग्रानः सुनोर्थी महान वाशोणविधीतरनधरणीझाररामादिकः । यस्मिन राजति शम्भुसेवित जला चित्रोत्पला प्रोज्वला, सोऽय कोशलनाथकीर्ति कलिनो देशो महाफोमलः ॥७॥ लोचनप्रसाद पाण्डेय। प्रशस्तिकृतः कवयः। कोसल-कवि-नामावली चित्रोत्पलाचुम्बिनचारुदेश श्रीकोसले रवर्णपुरं च शुभ्र ये कोविदाः सत्कविवृन्दयुक्ता- मन्ति रम तेपामिह कीर्तिगानम् ॥१॥ रेवातटे रत्नपुरे च रम्ये तुम्माण-राज्ये तलहारि-भूमौ । महानदी-बारि-विधौत-देशे पुरा बभूवुः कविकोविदा मे ॥२॥ ईशान कविः ईशानः कविराजपण्डिनवरो विद्याकलापारग. श्रीलश्रीपुरगर्वगौरव-शशी चित्रोत्पला-चारणः । रानी श्रीशिवगुप्तभूपजननी श्रीवासटा धीसटा येन श्रीपतिसमकीर्तिरचनापुप्पः शुभै पूजिता ॥३॥ प्राक पृथ्वीश. शिवयुतमहागुप्तवालार्जुनाख्यों यस्य ने ही सहृदयकवि. सोऽयमीशानदेवः । जातो वंशे 'मुखर' इनि यो वर्मणां सूर्यवर्मा पुत्रीं तस्य स्वनृपजननी वासटा यः सिपेवे ॥४॥ भास्करभट्टः कविः प्राप्तो युद्धे नृपसदसि यः केसरिख्यातिमुच भव्यं भूपं भवयुतमहो देवनामाभिधं तम् ।

·तायिनदारनगुणिजनप्रेमपान शशस भट्टो नाम्ना कविकुलगुरुर्भास्कर कोमरेशम् ॥५॥ ईशानो भास्वरभट्टश्वर ईशान. कविराजराजनिलकश्चिन्तातुरावाभिध श्रीवालार्जुनकोसलेवरमस सत्काध्यचिन्तामणि ॥ भट्टारय श्रुतिमान मनीषिमुकुटो धोभास्करो भास्करो यस्य श्रीभवदेवराजकमल नियं परै कान्तिमत || कृष्णदण्डी वैध श्रीकृष्णदण्डी कुशलकविवर सजन शम्भुभक्त काव्यानन्द प्रमत्तो हरचरितरसास्वादने दत्तचित्त ॥ कोशलेन्द्रो ययाति भूपाल फोसलेन्द्रो पिधुकुलनिलक श्रीययातिप्रसिद्धो वाग्देवी पादसेवी बुधसुजनसय श्रोलिङ्गनयीश ७॥ महानदोमण्डितमजुभूमो पुरे विनीताभिध आदिपीठ । ताने प्रशस्ति विशनों चकार श्रीकोशरेन्द्रो नृपति ययाति ॥८॥ चित्रोत्पलाचरणचुम्बिनचारभूमी श्रीमान कलिङ्गविषयेषु ययाति पुयाम् । वाने चकार रचना नृपति ययाति श्रीमोसरेन्द्र इति नामयुत प्रमिद ॥६॥ श्रीमिहदत्त तातो यस्य विनीतनामकपुर चक्र पुर नूतन होरास्थान महानदीतटवर श्रीफोसरे दक्षिण । भूपो भीमरथ कलिगतिलो यम्य प्रभायां प्रभु सोऽय संमृतसन्धिविप्रहप- श्रीसिहदत्त कृती ॥१०॥ भूपो भीमरथो महाभन्युनो गुमाभिधानोवर. माम्तऽत्यन्त सुग्वे ययातिनगर चिनोत्पलाचुम्यित । ईशान (चि तातुरा ) नामक कविने महाधिय गुप्तकी माता यामगद्वारा प्रतिष्ठापित विष्णुमन्दिरको प्रयस्ति की रचना की है। भास्करभट्ट कपिने भरदव नामक फोममा राजाको प्रणेमा म विलासेख प्रस्तुत कियाहै। य उभय कवि सन्मयो १० - म । 1 ·यस्य ४मा-परिपालने नयगुणे मोऽयं महाकोसले, प्रख्यातो धृतसान्धिविग्रहपद. श्रीसिंहदत्तः कृती ॥११॥ सुमङ्गलदत्त वन्यो दन्त-सुमङ्गलः सुनिपुण श्रीतारदत्तात्मजो यस्मै कीर्तिमदान सुमञ्जुलशिलालेख. शिवल्यालये ॥ श्रीनारायणः श्रीरामाभ्युदयाभिधं रसमयं काव्यं कृतं येन । श्रीनारायणसत्कविविजयते गोपाल-बीर प्रिय ॥१२॥ अन्नातनामा गन्धर्वेश्वरपादपद्मजसुधासक्तन वै केनचित दिव्ये धाम्नि सदाशिवस्य रुचिरे काव्यं कृतं प्रस्तरे। मालापुप्पामुगन्धचन्दनसमा शब्दावली निर्मला सत्कीति वितनोति सत्कविकुले श्रीकोसले श्रीपुरे ॥१३।। अल्हण-कविः-(Haihaya Period) गर्गेश्वरः सुकविरल्हण ईशभक्तम् तुम्माणदेशपतिराजसभाप्रधानः । बकेश्वररय गुणकीर्तनपुण्यधामा विद्यानिधिः सकलकोसटकाव्यचन्द्रः ॥१४॥ कीर्तिधरः धर्मराजः मामे सुरगण रत्नसिंहः विद्वान श्रीवत्सराजो नृपतिगुणकथागायकः कीर्तिसूनुस तत्पुत्रो धर्मराजो निपुणकविवरश्चन्द्रचूडस्य भक्तः । मामेनामा कवीशः सुरगणजनको रत्नसिंहोऽस्य पुत्रः ख्यातो वास्तव्यवंशो नृपवरसदसि प्राप्तमानो मनीपी ॥१५॥ वत्सराजः * श्रीवनश्चरणाजपूजनमति!रायण. मत्कविः श्रीरामाभ्युदयाभिधं रसमय काव्य सतद्योन्यवात् ॥ समृन्यारूढ़ यदीय वाक्यरचना प्रादुर्भवन्निर्भर- प्रेम्णोल्लासितचित्तवृत्तिरमुग्न वाग्देवता वल्लकीम् ॥ Pujāripālı stone inscription of Gopāla Vira (unpublished) RB Hirālal s 'C.P. Inscriptions ·कुमारपाट श्रीमान सहस्रार्जुनवशदीप कुमारपाल मुकविप्रधान । महानौतारिविलाममुग्यो महागुणको भवभूतिभक्त ॥१६॥ विद्यानिधिओमपतिमनीषी चण्डीशपागम्युजचश्वरीफ । प्रासादकार शशिशेवरस्य धन्योऽस्नि य कोसलसाक्वीन्द्र ॥१७॥ त्रिभुवनपाल त्रिभुवनपाल सुकविमरार कीनिपिशान मुरपिदरे । सुकृतिरसालोऽचितशशिभारो जितमवजालगे भूमितले ॥१८|| दवपाणि नृसिंहो दामोदरमिश्र श्रीदवपाणि धन्दयन्ता श्रीमान नृसिहो रचाललाम । प्रशस्तिार कवितारसनो दामोदरारयो हरिभक्तिपून ॥१६॥ गोनमाधवसन्गीतिकाव्यमकृतमिष्टितम् । रेवारामहतिगंगानर्मदालहरीसमम् ॥२०॥ श्रीवास्तव्यकुले जान स्यान पण्डिन इत्यथ । प्रशस्तिफारशारो रेवारामो द्विज्ञानुग ॥२१॥ लोचनप्रमाद पाण्डेय । The Mahahosala Society's Plales of Mahabhavaguplarajadeva with a standing bull device on the Scal In October 1932 this important charter was presented to the Maha horrln Historical Society by a hind gentleman in whose family it had been lying for y cari The three plates are held in a circular copper ting containing the #ral which is perfectly round The ring joininy the plates and the scal was intact when the charter came to us ·( 8 ) The most important feature of this charter is the device on the seal, which contains the figure of a horned and humped bull in a standing position Above it, is a figure of the crescent moon. Below is the legend in two lines which reads श्रीमहाभवगुप्त राजदेवस्य So far I gather, this device on the seal is a departure from the devices of seals found attached to different charters of the Soma Vamsi Kings, Mahābhavagupta and Mahāśivagupta. In the absence of any strong ground, I attribute this charter to Mahābhava gupta I, who was the father of Mahāśıvagupta or Sivagupta, the first of the Kataka list As such the donor of the present charter can be aceepted as the grandfather of Mahābhavagupta Janamejaya and as the son of Mahā Śiva Gupta Bālārjuna of Sripur Lakshman temple stone inscription, The charter was issued from a village named FOCATEPE from the 'Great Victorious Army". किसरकेल्ला समावासित महाविजयकटकात् । The charter does not supply us any clue to determine the personal name of the donor's father as it omits it altogether and has 9THARAT Araraqqianggang The donor on the other hand calls himself HEICISTITATIST परमेश्वर परमभट्टारक सोमकुलतिलकस्त्रिकलिङ्गा- forafas, although he omits to add "Eyflaista. as found in somecharters of ययातिराजदेव On the contrary, no mention of his supremacy over the Kosala kingdom is found The village Foret granted, no doubt, can be located in this part of Bilaspur District included in Mahā Kösala country of old Three names of villages occur (१) किसरकेल्ला (R) लिजिर (3) There is a big village named E1 in the Padampur tract, District Bilaspur. About 20 miles from there, are two villages called forest one in the Raigarh State and the other in the Sarangarh State, cach on the opposite side about nine miles from the Mahānadı at Bālpur, Any of these two may be identified with the fafcat village granted to the Brahman ger may stand for fazilet in the prem Zamındari, Fratre may be the present day scotit village about six mile from Bolangir town in the Patna Feudatory State ESA The "कपिष्ठल" गोत्र and एकविशिष्ठ प्रवर of the grantee may also furnish some materials to ascertain the locality of the village granted. पृथुरा मुक्ति

·No text on this page.

·The present charter mentions P1717779ní aq llie H17, or maternal uncle of perizia177171, at whoso mstatice the prant was made in a Bhilshu Samgha The scal brors the figure of a couchant Lull with a lump facine; left. In front of this figure of bull so the representation of a tudent On the bacl: side is the figure of a Kala a-waler jar. These go to prove that the donor, 159 a q7a meat, i most desoul worshipper of the great god $14. Hahasagupta's mother Viraļā and his grand uncle Isvaradeva were an amma worshippers of the Lord Voslinu as is cvidcnt from thic charicri of the latter and from the devicc on lus acal bearing figuren of conch, dircur and Garuda and the construction of a temple of 927 at Sirpur by the former. Ths omission in the present charicr of any such title at FAT31117. गज or त्रिकलिनाधिपति as sc as we find in the charters of 7E117777777 and महाशिव ययानि 15 suggestive of the fact that upall the time of Mahā Sıvagupta, the kingdom of GFF was not conquered by the Śripur Somavamsi Kings. Not only this, we have an absence of the word FACTfagfa which is found on the scal of ilahi Siva-Tivora. Deva. It is still unknown as to whom each of these two lings succecded but both of them arc styled as Anita, which fact goes to suggest that neither was the immcdiatc successor of cither and there must have been a probable ruler with FADHU utic between the reign ol these two Mahasivas It is to be noted that no mention of an is found in the charter, as we find in some of the records of and of his son, eta i The copy of the text of the inscription is reproduced clscwhere Was Ujjain ever in Mahakosala? it is the firm belief of some people that the present Nimar District in CP's was never under the old llahākosala kingdom Cunningham in his 'Geography of Ancient India' mentions that Burhanpur in the Nimar District was the extreme west limit of Kösala desh' In the remote pre-historic or paurar.c age of the reign of Ling Kuśa, the son of Lord Ramachandra, Ujjain was undoubtedly within his rcalm and was a part of Kõsala, as different from Uttara Kosala or Ayodhyā When king Kusha removed his scat of Government from me ·( 11 ) to Ayodhyā Ujjain must have become the admistralive headquarters of the South Kosala the new capital city कुशमला or कुशारती being made over to Brahmang We find for Ujjain the name gaat or it in many Sanskrit works and this may account for the transfer of seat of administration from the capital Feria to Ujjain for convenience sahe as the ancient capital Ayodhya was far removed in the North Later in the time of the Mahābhārata the hala Titha 19 said to be within Kosala apparently Mahākosala To quote the text शोणस्य नमदायाश्च प्रभेद कुरुनन्दन । वशगुल्म उपस्पृश्य वाजपय फल लभेत ।। पभ तीथमासाद्य कोसलाया नराधिप । वाजपयमवाप्नोति त्रिरानो पोपितो नर ॥ गो सहन फल निन्याा कुल चंब समुदरत कोमठातु समासाद्य कालनीर्थमुपस्पृशेत ।। 84 canto Vana Parva This refers to Mahākāla of 3*** as being one of the holy places of pilgrimage in this country From the above it seems that ATSTAT was once included within the geographical limit of Kosala apparently HTFTTTT or fauna and Nimar was not outside Malwa It may be remembered that Mahā kogala was referred to in unscriptions simply as Kosala prior to the Visit of the Chinese Pilgrim The following quotation will not be out of place herc The name Mahākosala for Chhattisgarh Proper and the adjoin ing territories cannot claim very great antiquity As is well known to scholars of Indian History this name occurs in Huen Tsang 8 memoirs written between 629 A D and 644 A D Prior to that we find in stone and copper plate inscriptions simply the name Kosala used for the great and powerful kingdom cxtending from the Ganges in the North to the Godavari in the South and from Ujjain in the west to Palt on the castern seashore in the district of present Balasore in Ongsa The famons Rõjim and Balodā platcs of the Supreme Lord of the entire hosala Tivaradeva of Pandu Vamsa which are in the box headed characters attributable to the 6th century AD tions the major portion of C P & as hosala only without any attribute of Maha or Dakhina And the Allahabad pillar inscrip men ·( 12 ) tion of Samudra Gupta belonging to the 4th century AD. is as explicit as any other record It ennumerates our 'Kosala' country among the kingdoms of fruit and places it beyond doubt that the hero of the inscription never meant by it to refer to "Utiar Kösala" (Present Oudh in U. P) by which name the sacred land on the banks of the Sarayū, was called about the 4th century A. D The great Indian Bard immortal Kālıdāsa repeatedly describes the U. P. Kisala in the रघुवंशकाव्य as उत्तरकोशल which fact alone goes to prove that during his time there was a rival 'Kosala' in the South, with the glory and greatness of which, poet Kālıdāsa was not unaware The paper in It was India and America At the instance of my friend Mrs M P Albrecht, I contributed a short paper on 'India and America' to the 'Evangelical Tidings- A Weekly Paper, for young people, publıshed at St Louis, Mo. (North America) is thankfully reproduced here from the issue of that weekly dated December 10, 1933 (vol XIX Number, 50) India is a vast country and its history and civilization are the oldest the world The sacred Vedas, the pride of the Indian Pandıts, are universally acknowledged to be the oldest and earliest books available to the modern world Thousands of years ago there was an important kingdom named Mahālösala in Central India The famous river, Mahānadı, with its diamond mine, added to the glory of this beautiful land spread between the Ganges and the Godavari, carrying the major portion of Vindya valley and the Mekala Plateau, serving as a connecting link between North and South India. This Mahakosala kingdom is otherwise known to historian as 'Kosala' or South Kösala Its present representatives are the entire Chhattisgarh Division with its Feudatory areas, the major portion of the present Nagpur Division, and the western part of present Orissa This belt of land still abounds in dense forests and lofty mountains with artificial caves and natural caverns, with man-eating tigers and wild elephants, roaming in herds, with rock-paintings and rock-inscriptions of very remote antiquity. The whole of this area yet remains practically unexplored In 1921 our Mahā Kõsala Historical Society was fortunate in bringing to light the Vikram khol rock-inscription, believed by scholars and indologists to be about 4000 years old This rockinscription at Vikram khol (Vikram is the name of a valley, meaning ·(13) valley of strength) 18 believed to be the oldest and earliest specimen of Indian script to which Brahmi and Phoeincian scripts are supposed to owe their arigin This inscription is on the wall of a rock shelter l' measures 32 x7ft and has not yet been fully deciphered Along with the ancient writings and scripts I found a distinct hand mark on the top portion of the inscription It is at man s height from the raised floor-several feet above the level ground About ten miles from Vikram khol Hills there is another hill called Ulapgarh meaning the fort of Ulap (proper name) On the top of this hill there are the remains of an old fort There I found dug up marks or impressions on roch surface of a pair of human feet and several round and square and rectangular shallow pools or pits called kundas (in Sanskrit apparently meant for sacrifical pur noses) In this hill on a rock shelter known as Ushakute hundreds of feet above the plain there are inscribed letters prehistoric draw angs and figures and painted diagrams and a distinct hand mark wonderfully smooth on a plastered portion of the wall When I visi ted this jungly spot I had to face a living tigress which was just out from a neighbouring den Those who would have visited these two spots and other spots at Singhanpur and Nawagarh hills in the Raigarh State Chhatisgarh CP must have noticed on the walls of respective cave rocks there marks of figures and hands which no doubt stand for some auspicious symbol like Swastikas In some parts of the Mahāhosala kingdom especially towards the eastern portions, bordering on Orissa there still exists a religious custom of bedecking a newly built house or temple with hand marks which is the modern Chhatisgarhu dialect of the inhabitants is known Ilatha dena literally to give or put hand marks On the fifteenth day of the Hindu mouth Shravana corresponding to August the agriculturists and village people celebrate a puja (worship) called Hariyāli or Harch The main item of the worship consiste in collec ting at home all the agricultural implements after getting them properly and carefully washed in a tank river and applying hand marks to each Sweet are distributed to farm labourers and friends and a collective worship of the village derties is performed by the village priest In every famıly the head mistress applies the hand marks to her agricultural implements the plough the yohe etc In the case of newly built houses temples granaries etc the hand marks are put on by the mistress of the house after she has performed her ablution and offered her prayers to the family desty on the day as or ·( 14 ) of the opening ceremony of the structure. The icmale" prepare a special kind of pastc from rico put into a pot full of water the previous night This wet rice they take out from the water-pol and grind with a fat stone and pestic to make it into a thick whitelooking paste The right hand palm 14 dipped in this paste and 19 presscd against the walls having red-carth or cow-dung paint or whitewashing Darts of hands are put on ordinary walls of dwelling: houses and are sorshipped in the name of the goddes llansalū Diese' and arc cxpressive of the symbol of goddess of propitiousness and happiness This hard-mark may be a symbol incaning, the protec. ling and cver-hclping hand of the mother As stated clscwhere, I have myself seen such hand marks both at Vikram Khol and Ushakuli along with pre-historic rock-drawing, paintings and inscriptions of grcat antiquity and have put my own right hand palm on the marl.s to feel their smoothners. All these Indian hand-marks are put on the walls of rock-shelters, high up on the top of hills, hundreds of feet above the plain, It is no small wonder to find similar hand and finger maths on rocks in Arizon, USA To guote Albert Coles from his most inter: esting paper "Exploring America's Yesterdays," published in the "Evangelical Tidings". In our great South west region there lused at Mesa Verde an ancient race They built homes high up on what are now deep canyon walls .In onc room of a chf-dwelling the smooth covering of a much plastcred wall has fallen away. There in the coating beneath, are the marks of fingers and hands' as plan as though some one had carelessly pressed against the soft plaster of a new home before it was wholly hard These marks of human hands tell a story of individuals who lived hundreds of scars agoyoung people, laughter, good times Possibly the father of thc family had just plastered the walls and his wife and children had come to see how it looked and placed their hands on the fresh covering saying in their own language. 'Is it dry yet Dad' ? Were then the cliff-dwellers of North America and the care-men or rock-shcltcr inhabitants of Mahākösala (Chhattisgarh-India) of the same races Was there similarity of cultures between the ancient people of these two distant lands 3 None can say, but the existence of some handmarks in both these countries g ves one furiously to think There is perhaps no country in Europe there belief in the porter of the eril eye in more general than in Italy. X X X X In Naples there charnis usually of red coral, are commonly to be seen in the shop mindors, cren the mention of the word 'fascino' or 'jettature', is sufficient to give rise to suspiciou. In certain streets in the old quarter of the city tho saiter observed that a large red hand as sometimes to be seen hanging from a balcony to protect those who lived in the house from the crilerc Survival of Fitch craft in the 20th century by CJ.S Thompson, Illustrated lodia (Calcutta) April 5, 1937, ·Was Bhandah – The Capital of Rituparna? - The late lamented Rai Bahadur Dr Hirālāl in his paper enhtled Pre historic Berar published in the 1st Annual of the Sāradasrama os Yoetmal (Saka 1855) tried to prove that Bhandak in the Chanda Digrict of the Central Provinces had the honour of being the capital of hosala Culed over by Rituparna under whom the famous king Nala husband of Damayants had taken service as a charioteer He discussed the point in his own masterly way and came to the conclusion that the distance bet aveen Kundinapura in Berar (Vidarbha) and Bhāndak in Kosala (Dr Hiralal did mean it to be identical with South or Mahahcsala) which is about 80 miles was in favour of his locating Rituparna s cap tal In his paper on Thc Cxtent and capital of Dakshina Kosala published in the Indian Antiquary Sept 1933 the Ra: Bahadur sought to cstablish his theory in the following words RB Dr Hiralal Theory We shall now proceed to locate the capital of the ho ala country In the earliest time when Nala hing of Nishadha country was austed from his kingdom he started towards the South and leaving his wife Damayants in the forest to tale care of herself he moved on and arrived in the territory of the harkotala Nága who was evidently the ruler or the Nagpur country He afterwards reached the capital of Kosala and ook service ns a charioteer of Rituparana the king of the country The only ancient town which could have lain on the line of Nala & march having traditions of visits from the heroes of the Mahābhārata times is Bhāndak (old Bhadravatı) 16 miles north of Chāndā town the present hcad quarters of the district of the same name That this alone could be the residence of Rituparna is proved by the fact that Nala once drove the latter to his friend the king of Vidarbha whose capital was at haundinyapur in approximately 11 hours in a chariot with only four horses Now the distance between Bhandak and Laund nyopur is about 80 miles as the crow ftics Allowing 20 miles for the inevitably circuitous route taken by a horse-driven vehicle the speed of minc miles an hour 18 plauuble and creditable performance of the horses under a good driver The other known capitals of Dat hipa husala are Surpur (old Srípural in the Raipur Distinct and Tummana and Ratanpur in the Bilaspur district The first of thcec Sripur 18 the nearest to haundinyapurn but 14 lics as many as 250 miles away in a straight line on the map This ·( 16 ) a would give a run of 28 miles an hour for the chariot, and if the windings of the road are taken into account, in the same proportion as is the case of 'Bhāndak' the pace would amount to 29 miles an hour for continuous run of 11 hours without any change, which is impossible in fact, this rate would exceed the motor-car speed attainable in these days, if not beat a railway train Mr Palit's Contention Mr Akhil Chandra Pälıt, Vakıl High Court, Cooch Behar, who is a famous poet and antiquarian has thoroughly criticised Rai Bahadur Dr Hirālal's yiews as expressed in the above quotation Mr Pālıt has favoured our Society with a lcarned paper in which he has conclusively proved that the capital of King Ritupurna was Ayodhyā on the Sarayı river and not Bhāndak in the Chandā district in CP Commenting on the above quotation Mr Pālit goes to write Thus the learned R B (Dr. Hiralal) has dismissed the claim of Sırpur (Śrípur of old) to the honour of being the capital of Dakshina Kösala country, and given his judgment in favour of Bhāndak We, however, do not hold any brief for any of the rival claimants The whole burden of the argument, advanced by the Rai Bahadur in favour of Bhāndak, rests entirely on the ground, that the capital city cof Southern Ksõala must have been situated at such a distance from the city of Kaundinyapur, the capital of Vidarbha, that an expert chanoteer with a team of four horses of the highest speed, could reach the city from Rituparna's capital in 11 (eleven) hours We regret very much to say that the Rai Bahadur, in attempting to locate the capital of Dakshina Kosala basing his theory on the ancient story of Nala and Damayantı as related in the Mahābhārata, has fallen into confusion From the manner he has proceeded on his grounds, with an absolute confidence, it appears that he had not the time to peruse the original version First of all, Nala--the hero of the tale, was neither one of the Mahābhārata heroes, nor was he a contemporary of any of them On the other hand he (Nala) was many centuries anterior to Yudhistira to whom the story of Nala was narrated by a sage named 'Brihadāsua'. The Solar king reigning at Ayodhyā at the time of the Great War' was one Brihadvala, who met his death at the war at the hands of Abhimanyu (Arjuna's son) Secondly, Rituparna, with whom Nala took service and (Arjuna's so) Secondly, Rituparna, with whom Nala took service and shelter during the exile, was a king of the Solar line His capital was at Ayodhya in the Northern Kõsala The Nāga king who met Nala advised him to go to Ayodhyā and to meet king Rituparna Nala left the country of Nāga king and reached Ayodhyā on the 10th day The ·( 17 ) relevant portions of the text from Vana Parva of the Mahābhārata are as given below गच्छ राजनित सूनो वाहुकोऽहमिति ग्रुवन । समीपमृतुपर्णस्य स हि वै वामनपुण ॥ अयोध्यानगरी रम्यामद्य वै निषधेश्वर। सतेऽसहृदय दाता राजाऽश्वहृदये न ॥ इक्ष्वाकुकुलन श्रीमान् मिन चैव भविष्यति । तस्मिन्नन्तहिते नागे प्रययो नेपधोनल ऋतुपर्णस्य नगर परिशद्दशमऽहनि ॥ That the distance of Ayodhyā from the capital of Damayantı s father in Vidarbha was a hundred Yojanas (800 miles) 18 also mentioned clearly in the following verses राजाऽपिचस्मयन भीमो मनसा समचिन्तयन् अधिक योजनशत तस्यागमनकारणम् ।। प्रामान वहूनतिक्रम्य नायगछद् यथातथम् अल्पकार्य निनिर्दिष्ट तस्यागमनकारणम् ॥ Thus by quoting from the Mahābhārata and other Sanskrit works Mr Palit has proved that the capital of Rituparna was the famous cily of Ayodhya As stated by the sage Brihadasya the reciter of the romantic ancient story it 19 clear that (1) Rituparna Nala s Patron was a descendant of Ishvaku of the Solar line (11) His capital was at Ayodhyā on the Sarayū river (11) The city of Ayodhyā was some one hundred Yojans away from the capital of the Vidarbha country The words of Damayantı to her husband Nala are also very explicit on the point त्वामृते नहि लोकान्य एकान्हा पृथिवीपते । ममर्था योजनशन गन्तुमवर्नराधिप । Chap 76 Vana Parva When the capital of Rituparna is expressly stated to be Ayodhyā there remains no neecssity of putting forth the claim of Bhandak to have that honour In fact there has not yet been found any tangible proof to show that Bhāndal was ever the capital of Dakshina or Malakosala ·( 18 ) There is no evidence to show that the stone inscription of Bhavadeva Ranakesarı (now in the Nagpur Museum), did belong to Bhandak and was unearthed there Even if it did belong, there is nothing to prove that Bhāndak was, at the time of Chinese Pilgrim's Visit (during the 7th century AD) the capital of Mahākösala, or of a part of it It might, no doubt, have been a very important commercial centre in the 7th century AD and thereabcut, with a strong fort, and a Branch of the Ruling Dynasty would have liked to have its seat there But here too there has been found no proof till now. Excavations of undertaken might Teveal new facts The question as to what city of the known names Sripura, Sarabha. pura, Pravarapura or Padmapura was the capital of Mahākösala remains unsolved The location of old 'Kushāvati' city or Kuśasthalı, capital of Kuśa, son of Lord Rāmchandra of Ayodhya--the hero of the Rāmāyana-has never been attempted by any Kosalan antiquarian Recently some writers have tried to show that Kushävatı or Kuśasthali was the old name of Ujjain, but this too well known city can't be placed in the defiles of the Vindhya Kuśāvatı or Kśasthali was the capital of Dakshina Kõsala country under king Kuśa, who had to shift from there to settle at Ayodhyā his ancestral capital town as we know from Kālıdāsa's Raghuvamsa Kāvyam A Unique Andhra coin Attributed to Apilaka On 6-12-34 this most interesting copper coin was recovered by me from the band of gold-dust washers who periodically visit Bālpur One of the gold-dust washers came across it while washing earth and sand for gold-dust in the very bed of he Mahānadi within the village boundary of Bālpur (District Bilaspur CP) 1 partly deciphered the legend upon it and on 10-12-34 wrote to Mr K N Dikshit, MA, the then Superintendent Archäological Section, Indian Museum, Calcutta, about this discovery of our Society pliance with his wishes as contained in his D O dated 17th December 1934, this coin along with some more silver and copper coins were forwarded to Mr Dikshit on 21-12-34 for being exhibited at the annual meeting of the minusmatic Society which was to be held at Allahabad In com- ·( 19 ) Unfortunately due to delay in their transmission by post none of the coins under reference could be exhibited at Allahabad that year Later on the Andhra coin was cxhibited at the exhibition held in the Hall of the Asiatic Society of Bengal in 1935 to which the coin was lent by Mr Dikshit A short notice on the coin under the heading A New Āndhra Cain appeared in the Daily Papers soon after the exhibition Mr Dikshit has since prepared a paper on it for the Numusmatic Supplement A portion from it is thankfully quoted below In the Purānic lists of Andhra kings there occurs a name which with slight variants may be taken as Apılala with a reign period of 12 years Along with several other names of Andhra kings known from the almost unanimous testimony of the Purānas but not yet been con firmed by archäological evidence (eg Lambodara Nemi Krishna and Pravillasena or Purındrasena) this king has not yet been recognised as historical and but for the present find would have long remained so The authenticity of the Purānic tradition is thus strikingly confirmed but it is nevertheless true that the actual order in which the kings ruled as given in the Puranas cannot be followed In the present instance the place of Apılaka in the Purānas is almost immediately after Satakarnı and thus comparatively early in the dynastic list The present coin cannot however be ascribed to an early Ardhra suler on numismatic grounds and must rather be classed with the eastern issues of later rulers like Śn Rudra and Sri Yajña Satakarnı and relegated to the end of the second century AD The elephant type of the coin of Apilaka is quite distinct from the other types depicting this motif The early lead potin and copper coins of Malwā fabric show the animal either standing or walking left or a small figure standing right The nearest approximation in style to the present elephant is the figure on the round lead cains of Śrı Yaşña Satakarnı issued in Andhradesa (Rapson s bat PI VII 164) but in size art and execution the present type by far superior to the other The other details such as the coad in front and the symbol above are also unique Discussing the epithet Śivash Mr Dikshit has come to the con clusion that Sivasrı Āpilaka was a scion of the Andhra family but had an independent principality at the north easternmost limit of the R psori Catalogue of Andt and W Kshatrapa co as p IXVI The Vayu calls the king Apl to the M lsya Apil ka and the Vșnu Div laka while the Balmand correctly states the name as Ăp laka Pu an ·( 20 ) indhra Empire over which he ruled sometimes at the end of the secon r beginning of the third century A.D. Obucrsc Clephant standing right in front, elrphanst-foart Legend around the core of the coin alove the elephant figure commencing IX Rano S1V.191114 - Apilakas. Rcuci se Blank Mr Dil slut has desired me to get the coin lested in order to fun ut whether it is purc copper or contains somnc alloy.' Thc hitherto known copper coing of the Andhra dynasty are the cctangular Malwa picces based on the ancient Kärshapanan, on which he symbols and other moufs are obliqucly impressed The coins of Indhra kings found in the Chanda District CP are exclusively of potin or Icad Our present coin is of copper and its reverse ya blusal Coin with blank reverses are not unhonwn in Mohälösala (Chhattisgarh) The ound silver, coin of Sri Prasannainātra of Sarabharura dynnely 15 quite the Kings with 'Mahāśiva' cpithet arc I nown to have scigned in Mahailösala and, Trikalinga, but with thc cpithet 'Sivasri' we find no ling or ruler in Moháhösala yet. For fuller information, thc rcader is referred to the paper by Mr K N Dikshit. planh on reverse A Brief Survey of our Society's Activities. 1932 (Continued from Vol 1) A Lion and Sword type bigger copper coin of Sri Pratāpamalla Deva -Haihaya Prince of Ratanpur was received through the courtesy of a friend Raja Jawahir Singh Sahib Bahadur CIC, Ruling Chief of Sarangarh was kind enough to send through Pandit Purushottam Prasad Pandey one small stone image discovered at his capital town, for identification The Sculpture could not be identified definitely and it was thought proper to refer the matter to R B Pandit Daya Ram Sahnı D G of Archæology in India, Mr K N Dikshit informs me in his D o dated 22nd August 1936 - The Archacological Chemist says that the metal of the coin is copper (with a very slight admixture of tin and lead but is free from zinc, which I think is ncgligible) ·( 21 ) Eye copies of rock drawings and ancient script of very great antiquity found on cave walls in the Gangpur State (Dist Sambalpur Orissa) were received through the courtesy of Me HD Christian Superintendent Gangpur State ESA A fragmentary sculpture depicting a scene from the Buddhist Jataka story was found in the bed of the Mahănad, at Balpur What may be called the numismatic curiosity-one finest gold coin of Anant Varman Choda Ganga was found It is about 800 years old and bears carvings on both of its sides Ancther find of great value is the pentagonal tiny copper coin which could not be identified On 9 10 32 a set of three COPPER PLATES of Mahābhavaguptarājadeva Lord of Trikalinga was recovered It is in Kutila or acute angled type of Nagar Script This charter contains a seal with the crescent moon and horned bull standing-a device the like of which is not met with in the documents discovered in the Patna State Cuttach and Sambalpur districts reapectively As desired by the Deputy Commissioner of Bilaspur the Hon Secretary visited Champā and examined the two antiquated images dis covered at Pıthampur In Nov 1932 the Hon Secretary made a fresh visit to Ulapgarh and Vikramkhol rock shelters and took eye-copies of the ancient writing on cave walls H E Sir A E Nelson was pleased to become a Patron of our Society 1933 The copper inscription belonging to Mahābhavaguplarajadeva was deciphered by the Hon Secretary It was issued from Camp Kisarkella which place was identified with the village of the same name about 6 miles from Bolangir town in the Patna State E SA The Hon Secretary prepared a paper called The use of box headed characters in the Mahakosala country for the Shāradásram Annual of Yeotmal (Berar) which Mr Y K Deshpande MA LLB kindly accept ed with due appreciation A copper coin-archer type attributed to Jajalladeva Haihaya Pince of Ratanpur was found An eye copy of the Hand mark on a rock at Náwāgarh in the Raigarh State was procured The Hon Secretary wroe at the instance of Mrs M P Albrecht an article on India and America which was published in the Evangelical Tidings a weekly paper (St Louis Mo ) for December 10 1933 ·(22) The 1934 Paper-impressions of the Brāhmi inscription at Semarsc! (District Bilaspur) was obtained. At the request of the Hon Secretary H E Sir Hyde Gowan the Governor of C P's was pleased to become the Chicl-Patron of our Society Two big COPPER PLATES with a Gaja Lakchmi scal belonging to Pratāpamalladeva-Haihaya Prince of Ratanpur were received from the Pendrāband village in the Raipur Dist through Mr Gokul Singh This record is dated in Cedi cra 965 which is the latest linown date in that cra The Society has invited Prof V V Mirashi MA, Head of the Dept of Sanskrit, Nagpur University, to edit the charter, who is kindly cditing the Sarkhon Plates of Ccdi cra 880, in the possession of our Soc'cty Pendrāband plates record the grant of a village named 7777 to one TTTTTTT Brahman of Parāsar golra Kāyathā may be the present day Kaithā village in the Janjgir Tahsil-Bilaspur District Photographs of the Vikramkhol rock-inscriptions were kindly presented to our Society by Mr. K P. Jayaswal 01 A, (Ozon) Bar-at-Law, through Rai Sahib M M Ghosh MA, Curator, Patna Museum Correspondence with the DC of Raipur and with the Chairman, Dist Council, Raipur C P. was carried on requesting them to acquire the Arang Plates (with the widowed wife of Bhagirathi Sonkar) for the Raipur Aluseum, where there is a sad want of a copper charter Rai Sahib Babu Mukund Singh, Hon Magistrate (2nd class) was pleased to present a manuscript copy of the Sanskrit Pocm-'Gita Mādhawa' by the famous Sanskrit scholar-Pandit Rewa Ram Baboo of Ratanpur. A silver coin of small size belonging to Prithvideva-Haihaya Prince of Ratanpur was procured This is the only specimen of a silver coin issued by the Ratanpur Kings At the kind invitation of Rev N P Albrecht-missionary, Chandrapur, the Hon Secretary gave a talk on archäology to the Institute of the mission workers on 26-11-34 Dr. Gass D D and Rev Mr Seybold MA, Principa? St John High School Raipur who attended the gathering, were much interested in the histoncal decuments and finds shown to the audience in course of the 'talk Sıx stone beads of great antiquity together with manuscript copies of Khoaba Tamāsā' and Chhattisgarhı 'Gita Pravesh' were presented to Raja Chakradhar Singh Sahib Ruling Chief of Raigarh A well drawn essay in Hindi on 'Rock Paintings was also submitted to him A silver medal was presented to Vyākarnāchārya Pandıt Sada Shiva Dās Sharma for his proficiency in Sansknt literature To the courtesy ·( 23 ) of the aforesaid Pandit we owe the acquisition of two Sanskrit manu scripts of गङ्गालहरो & नमदालहरी by Pandit Rewa Ram Baboo A round copper coin with the legend Tat Fagfafcript in Brahmi characters was recovered from the bed of the Mahānadı at Balpur M K N Dikshit MA calls it a unique Andhra coin It is descrbed elsewhere 1935 An inscribed image of Buddha was discovered at Mallar The inscription is in Kulila script Mr G D Agarwal BA Executive Enginee of Bilaspur was pleased to present a number of excellent facsimiles of Sheonnarayan Aharoda and Akaltara inscriptions with their corrected transcripts Pt L P Pandeya had an interview with Colonel A S Meek C MG Agent to the Governor General at Deogarh in the Bamra State with a view to cnlist his sympathy with the Society An appeal was made to the Ruling Chief of Bamra Raja Bhanu Ganga Tribhuvan Deva to establish a small Museum of historical antiquities at Govindpur One gold coin of Ratnadeva Haihaya and two punch marked silver coins were presented to him In the Sonpur State a Brāhma inscription was discovered in the bed of the Mahānandı on a huge rock at Binkä old Vinilapit In March Mr Pandeya visited the Patna State and examined the 4 sets of copper charters in possession of the Maharaja Sahib The Maharaja of Patna Sri Rajendra Narayan Singh Deva 18 very keen over histonçal investigations and has made a special study of the Patna Chauhan annals It is hoped that the Group of Temples at Ranipur Jharia which are the best surviving specimens of Kosala architecture will receive his best attention and will be carefully repaired and protected We look up to him for the acquisition of coins of Trikalinga kings--Janamejaya and Yayatıraja Deva which are surc to be discovered in his State if only some excavations are ordered at hesarkella and Ranipur Jharia 1936 To Rai Bahadur Jagannath Prasad Retired LAC Bilaspur we owe the excellent eye-copy of the Vakāțaka plates discovered at Paftan village in the Betul Dist CP This charter belongs to Pravarasena II and menhong one halıdasa as the writer of the record Some writers try to identify this halidiss with the great bard kalıdása who is believed to have graced the court of Pravarasena II ·( 24 ) A unique copper coin belonging to Rano Āpilaka the Andhra King--was presented to the Archæological Dopl for being kept in the Calcutta Museum as a gift from the Society, The Hon. Secretary had an interview at Nagpur, with H. C Mr. Raghavendra Rao, Bar-at-law, Acting Governor of CP, who is a Patron of the Society for Life, in connection with the re-organisation of the Society A set of three copper plates with ring and scal attached to them was discovered at Mallar, District Bilaspur C P Mr. Sudha Ram Sno Local Board Member, Son of Mr Ayodhya Prasad Sao, Malguzar, Mallār, had the courtesy of sending this charter through Mr. P.L Gupta, Manager, Co-operative Central Bank, Bilaspur, our enthusiastic Joint Secretary, to the Hon. Secretary for cxamination and decipherment The Hon, Secretary deciphered the record and submitted a report on it with a full copy of the text and its translation to Mr. K N. Nagarkattı 1 CS Deputy Commissioner of Bilaspur, who takes keen interest in archæological and historical research and to whom the Society is much obliged for his kind support This charter is of very great importance for its having been recor ded in the box-headed characters and clcar mention of Sri Bhaskar Varman, the maternal uncle of king Mahāśivaguptarāja of Sripurthe donor of the grant A village named Kailāspur was granted to a भिनुसंध. The seal bears the figure of Nandi 'couchant bull' and expanded 'lotus' below, The most pleasing feature of this year's collection is the recovery of a coin belonging to Sri Prasanna-mātra It is the 2nd coin of the dynasty, yet found It is quite idential, in every respect, with the round silver coin of the same king, which our Society possesses It has a polish of gold and bears the same devices.discus, conch, bust of a deity or Garuda, mace, and the same legend in the box headed script The other side is blank Rev MP and Mrs. Albrecht of the American Evangelical Mission (Chandrapur CP) were instrumental in its recovery and deserve our best thanks It was obtained through Mr P. Das, Head master, Mission School at Nandaur-a village near Saktı Porthā, Dist Bilaspur C.P

·No text on this page.