·- शोधनपत्रम् । पृष्ठः पङ्क्ति अशुद्धम् शुद्धम् ८९ ३ -ज्ञाः -ज्ज्ञाः ९ -त तं ९० २१ ग्न् रन् ९१ १४ हेतु पर हेतुर- २० -तीन -तीन- २३ -- -थे- ९२ ७ द्य -य " १३ •न्नै- पृष्ठः पक्ति अशुद्धम् शुद्धम् । १७ १६ -टच- ३४ ८ -द्वय -द्वय ३९ १५ प्ररूपम मरूप- ४८ १४ -योः यः २३ दौ दौर- ४९ १५ परमाण परमाणव ५२ २६ -मुपे -मपे- २७ न्यः न्धम् ५८ १८ न्याय नान्य २ -स्तुती- -स्कुती- ६० २३ -मन -मान- २२ -ता -तो २ -यो यः १२ -यो यः १९ -यो यः ४ घपरि- -धेऽपर- ८७ १९ कुः ८८ पुनः २३ वीन्द्र द्यन्द्रि- २५ -का- -च्चे- -भूः -पद ## -ताव्या- ६ -भू- २४ -पदे ९९ ६ - २२ -ना- १०३ २५ -ता ठया- १०९ १८ -वन्ते २१२ १६ चोम ११३ ९ -वन्ध ९ -ला- ९ -ति- २१७ ८ -नान- -वन्त -व्योम बन्धः १७ पूनः -ना. पूज्यश्रीमद्धर्मविजयगुरुभ्यो नमः। 2 ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारस्य । ४५१ टिप्पणंपञ्जिकाचेतिद्वयालंकृतश्रीरत्नप्रभाचार्यसङ्कलित रत्नाकरावतारिका नाम्नी लघुटीका। (रत्नाकरावतारिका।) सिद्धये वर्द्धमानः स्तात्ताम्रायन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्करायते ॥ १ ॥ यैरत्र स्वप्रभया दिगम्बरस्यार्पिता पराभूतिः । प्रत्यक्षं विचुधानां जयंतु ते देवसूरयो नव्याः ॥२॥ स्वादादमुद्रामपनिद्रभक्त्या क्षमाभृतां स्तौमि जिनेश्वराणां। सन्न्यायमार्गानुगतस्य यस्यां सा श्री स्तदन्यस्य पुनःस दण्डः।। ३ ॥ (टिप्पणम् ।) एकांतमत्तमातंगसिंहमभ्युदयालयम् । प्रणिपत्यजिनं वीरं सर्वसम्पत्तिकारणम् ॥१॥ गुरूपदेशतः सम्यक् ज्ञात्वाशास्त्रार्थनिर्णयम् । रत्नाकरावतारिकाटिप्पणं रचयाम्यहम् ।। २ ।। इहेष्टदेवतानमस्यानन्तरं सुधियोविधेयमारभेरन् । श्रीरनप्रभाचार्य- ईहितार्थसिद्धये विनविनायकोपशान्तये चादौ श्लोकत्रयं रचितवान्। सिद्धयेइत्यादि । वर्दयति गर्भावतीर्णोजनकसदने राष्ट्रादिगजतुर गादिसमृद्धिं विस्तारयतीति वर्द्धमानः सिद्धये ऐहिकतर्वार्थसम्पत्तये मोक्षाय च अनेन वचनातिशयो भगवतः प्रकटीच नहिसद्गुरूपदेशमन्तरेण सिजि स्यात् अनेनैवज्ञानातिशयो पलादाक्षिप्तएव यतोज्ञानमन्तरेण सिन्युपदेशः सम्भवति ज्ञानातिशयेन पापाचापगमातिशयः प्रसभमभि- रित तदपिनाभादित्वात् पर्वते चरिंशदान परशोकाद्यष्टमहापाति- सायः समृद्धि युक्तोभपतीति प्याल्पया पूजातिशयोप्याविश्चक्रे शास्त्रादी - न ---- . स एवं"त्वरिपाटः।

·२
प्रमाणनयतत्त्वालांकालंकारः
हि भगवतश्चत्वारोतिशयावर्णनीयाः शास्त्रकारेणात्मनश्चतुरतिशयसिहयर्थ
श्लोकोत्तरपादद्वितयेन जैनमतानुगानामपि जिनपतिपदप्रसादनोपायापग-
मत्वं सूचयांचके दीप्रदीपाङ्कुरायतेइत्यनेनैतच्छास्त्राध्ययनकारिणामन्तवा-
सिनां मोहध्वान्तविनाशः सूचितः ॥ १ ॥
यैरत्रेत्यादि । यैः स्वप्रभयानिरुपाधिप्रज्ञयां दिगंवरस्य क्षपणककुमुद-
चन्द्रस्य विदुषां समक्षं पराभूतिः पराभवो दत्त राजसमाजे महाराजा-
धिराजजयसिंहदेवसमक्षं जित इत्यर्थः । नव्याइति णुक्स्तुतौ नवनं नवस्त-
वस्तमहन्तीति नव्याः अथ च नव्या मनुष्यावतारत्वात् नवीना बृहस्पतयो
बुद्धिवैभवेन तत्समानत्वात् वाचस्पतिना हि स्वकांत्या दिगम्वरस्य महेश्व-
रस्य परा प्रकृष्टाभूतिः ऋद्धिः समपिता ईश्वरस्य देवरूपत्वात् वृहस्पतेश्च
देवगुरुत्वाद् गुरुणा हि समृद्धिर्दीयतेभक्तजनस्य अथचबृहस्पतिना
नास्तिकमतप्रसिद्धशास्त्रसूत्रधारेण देवानांप्रत्यक्षं भस्म समपितं । नास्ति-
केनहि न मन्यते शिवः भस्मसमर्पणमतस्तस्योचितम् ॥ २ ॥
स्यादादेत्यादि । अपनिद्रभक्त्येति निरतिशयभक्त्या स्याद्वादमुद्रां
स्याद्वादमार्ग अन्येषामपि क्षमाभृतां राज्ञांमुद्रा जनैः स्तूयते अथच क्षमा-
भृतां विन्ध्यादीनां पर्वतानामुच्छृखलमुच्छ्वसितुमारब्धानां मुद्रा मर्यादा
वर्ण्यते मुद्रेतिपदंवावदूकवाव्यपाकरणेन साभिप्रायम् यस्यामिति। स्याद्वा-
दमुद्रायाम् सन्न्यायेति सत्तर्कपद्धतिमाश्रितस्य सेति स्याद्वादमुद्रा श्री-
लक्ष्मीहेतुर्भवति वादचत्वरें जयसिद्धिलाभात् । अथचसाऽनिर्वचनीयाश्रीः
परमपदप्राप्तिलक्षणा तदन्यस्येति स्याद्वादमुद्राव्यतिरिक्तस्य सएवेति सत्त-
कमार्गएपदण्डः स्यात्तस्यपराजयपात्रत्वात् अथच संसारपतनलक्षणोदण्डः
अस्यवक्ष्यमाणशास्त्रस्य स्वाभिमतस्य स्याद्वादमतमवस्थापयितुं पराभिप्रेत-
कांतमतमत्यसितुमेव प्रचिक्रसितत्वादादौ सूचनानिमित्तं श्लोकोत्तरांडमे.
तदुपन्यस्तम् ॥ ३॥
(पञ्जिका)
उद्दन्तांशुर्देशनायां पातुवः प्रथमोजिनः ।
परब्रह्मप्रकाशानां वर्णिकामिव दर्शयन् ॥ १॥
जयन्तुगौतमाद्यास्ते येऽपवर्ग गता अपि ।
शास्त्ररूपेण देहेनोपकुर्वन्ति जगन्यपि ।।२।।
नन्दन्ति गुरवोऽस्माकं वात्सल्यामृतसिन्धवः ।
मलयारिगणाधीशा श्रीश्रीतिलकसूरयः॥३॥
स्याद्वादरत्नाकर इत्यस्तितर्को महत्तमः ।
वादिवृन्दारकश्रीमद्देवमूरिविनिर्मितः ॥४॥

·तत्र टीका लघुश्चक्रे रत्नाकरावतारिका ॥५॥ ग्रन्धस्यतस्य भागौ द्वौ सुगमावन्तराऽन्तरा । भागास्त्रयस्तुविषमाः प्रायशो मन्दमेघसाम्॥ ६ ॥ अतोऽहं विवृति तत्र कर्तुमिच्छामि किञ्चन । तनोतु मयि सान्निध्यं श्रीमतीभापितेश्वरी ।। ७ ॥ व्याख्येयपदमत्यन्तं तद्व्याख्यानन्तु तत्पुरः। एपएवक्रम. शास्त्रे सर्वत्रास्मिन् भविष्यति ॥ ८॥ आधायपुस्तकं येऽनसर्वज्ञा. स्युर्जयन्तिते । किञ्चिजज्ञजनबोधेन सफलोऽयं ममश्रम ॥९॥ ग्रन्धारम्भे शिष्टसमयपरिपालनाय ग्रन्थकद्देवगुरुसिद्धान्तानां झमान्नमस्कारमाह सिद्धये वर्द्धमान स्तात्ताम्रायम्नखमण्डली ॥ प्रत्यूहशलभप्लोपदीपदीपाकुरायते ॥१॥ सिद्धये इति । मोक्षाय प्रारेप्सितकार्यसमाप्तिलक्षणायै वा, । प्रत्यूहा विघ्ना प्रति- कूलाऊहाश्च । दीप्रदीपाङ्कुरायते इति वर्तमाननिर्देश साभिप्रायः, तदातनी भगवतो नखमण्डली, इदानीं यावत् दीप्रदोपाकुरायते दीप्रत्वं दीपस्य रात्रावेव शलभप्लोषश्च प्रायेण तदैवेति रात्रि- सत्कप्रदीपाक्षेपस्तस्य च माङ्गलिक्याय जायमानत्वात् . यैरत्रेत्यादि देवसूरयः बृहस्पतय. पूज्यत्वात बहुवचनम्, स्वप्रभया स्वकान्त्या, दिशां अम्बरस्य च, परा प्रकृष्टाभूतिः प्रकाश- लक्षणाऽर्पिता, एतचापूर्वम् तेषां हि एतावत्मामर्थ्य न विद्यते, स्वप्रभयेतिप्रतिभया दिगम्ब- रस्योते कुमुदचन्द्रस्य । पराभूतिरिति पराभवः । विबुधानामिति विदुषां देवानाञ्च । नभ्याइति स्तुत्या अथवानूतनाः। (स्त्रा०)-इहहि लक्ष्यमाणाऽक्षोदीयोक्षिणाक्षरक्षीरनिरन्तरे ततइतो दृश्यमानस्यादादमहामुद्रामुद्रितानिद्रप्रमेयसहस्रोत्तुंगरंगत्तरंगभंगिसंगसौ- भाग्यभाजने अतुलफलभरभ्राजिष्णुभूयिष्ठागमाऽभिरामातुच्छपरिच्छेद- संदोहशाहलासन्नकानननिकुंजे निरुपममनीषामहायानपात्रव्यापारपरा- यणपुरुषप्राप्यमाणाप्राप्तपूर्वरत्नविशेषे वचन वचनरचनानवद्यगद्यपरं पराप्रवालजालजटिले वचन सुकुमारकांतालोकनीयास्तोकश्लोकमौ- क्तिकप्रकरकरविते बचिदनेकांतवादोपकल्पितानल्पविकल्पकल्लोलोल्ला- सितोद्दामदूषणादिविद्राव्यमाणानेकतीथिंकनकचकचकवाले कचिदपगता शेपदोपानुमानाभिधानोदर्तमानासमानपाठीनपुच्छच्छदाच्छोटनोच्छल- दतुच्छशीकरश्लेषसंजायमानमार्तण्डमण्डलप्रचण्डच्छमत्कारे (टि)-वचिदपगतेत्यादि । असमानागुरुतरा लक्षणयापरनीथिकास्तेषां पुच्उच्उटाच्छोटनेन लक्षणया करास्फालनादिपूर्व साहंकारवाक्यनोच्छ- ·- २ प्रमाणनयतत्त्वालांकालंकार: हि भगवतश्चत्वारोतिशयावर्णनीयाः शास्त्रकारेणात्मनश्चतुरतिशयसिद्धयर्थं श्लोकोत्तरपादद्वितयेन जैनमतानुगानामपि जिनपतिपदप्रसादनोपायापग- मत्वं सूचयांचके दीपदीपाङ्कुरायतेइत्यनेनैतच्छास्त्राध्ययनकारिणामन्तवा- सिनां मोहध्वान्तविनाशः सूचितः ॥ १ ॥ यैरत्रेत्यादि । यैः स्वप्रभयानिरुपाधिप्रज्ञयां दिगंवरस्य क्षपणककुमुद- चन्द्रस्य विदुषां समक्षं पराभूतिः पराभवो दत्तःराजसमाजे महाराजा- धिराजजयसिंहदेवसमक्षं जित इत्यर्थः । नव्याइति णुक्स्तुतौ नवनं नवस्त- वस्तमहन्तीति नव्याः अथ च नव्या मनुष्यावतारत्वात् नवीना बृहस्पतयो बुद्विवैभवेन तत्समानत्वात् वाचस्पतिना हि स्वकांत्या दिगम्वरस्य महेश्व- रस्य परा प्रकृष्टाभूतिः ऋद्धिः समपिता ईश्वरस्य देवरूपत्वात् बृहस्पतेश्च देवगुरुन्वादु गुरुणा हि समृद्धिर्दीयतेभक्तजनस्य अथचबृहस्पतिना नास्तिकमतप्रसिहशास्त्रसूत्रधारेण देवानांप्रत्यक्षं भस्म समपितं । नास्ति- केनहि न मन्यते शिवः भस्मसमर्पणमतस्तस्योचितम् ॥ २॥ स्वादादेत्यादि । अपनिद्रभक्त्येति निरतिशयभक्त्या स्थाद्वादमुद्रा स्याहादमार्ग अन्येषामपि क्षमाभृतां राज्ञां मुद्रा जनैः स्तूयते अथच क्षमा- भृतां विन्ध्यादीनां पर्वतानामुच्छृखलमुच्छपसितुमारब्धानां मुद्रा मर्यादा पर्यत मुद्रेतिपदंवायकवादव्यपाकरणेन साभिप्रायम् यस्यामिति। स्यावा. दमुद्रामाम् सन्यायति सत्तर्कपद्धतिमाश्रितस्य सेति स्याद्वादमुद्रा श्री- मी तुर्भयति वादचत्वरे जयसिद्धिलाभात् । अथचसाऽनिर्वचनीयाश्रीः परमपदमाप्तिलक्षगा तदन्यस्येति स्याहादमुद्राव्यतिरिक्तस्य सएवेति सत्त- सायदण्ड. स्यात्तस्यपराजयपात्रत्वात् अथच संसारपतनलक्षणोदण्डः आध्यमानशास्त्रम्य स्वाभिमतस्य स्याहादमतमवस्थापयितुं पराभिप्रेत- कलमलमलिनुमय प्रचिक्रसितत्वादादी सूचनानिमित्तं श्लोकोत्तर्राहिम- मानम् ॥ ३॥ (पत्रिका) दगंदानायां पातुः प्रथमोजिनः । परमात्माकागानां वर्णिकामिय दर्शयन ॥ १ ॥ जगन्दगीमापाने यऽपवर्ग गता अपि । द्वान्त्रण नापशुधन्त जगन्यपि ॥ २॥ नन्दति गम्याम्माकं बान्मल्यामृतमिन्धयः । मनवागणीसा श्रीश्रीनिलकमूग्य ॥ ३॥ न्य दादा याग्निदको महत्तम । द-टरन्यविनिर्मितः ·سع टि. पं. द्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः श्रीदेवसूरिशिष्येन्द्रैः श्रीरत्नप्रभसूरिभिः । तत्र टीका लघुश्चक्रे रत्नाकरावतारिका ॥५॥ ग्रन्थस्यतस्य भागो द्वौ सुगमावन्तराऽन्तरा। भागास्त्रयस्तुविषमाः प्रायशो मन्दमेघसाम्॥ ६ ॥ अतोऽहं विवृति तत्र कर्तुमिच्छामि किञ्चन । तनोतु मयि सान्निध्यं श्रीमतीभाषितेश्वरी ॥ ७ ॥ व्याख्येयपदमत्यन्तं तद्व्याख्यानन्तु तत्पुरः । एपएवक्रमः शास्त्रे सर्वत्रास्मिन् भविष्यति ॥ ८॥ आघायपुस्तकं येऽसर्वज्ञा स्युर्जयन्तिते । किञ्चिज्ज्ञजनवोधेन सफलोऽयं ममश्रम ॥९॥ ग्रन्धारम्भे शिष्टसमयपरिपालनाय अन्यकृद्देवगुरुसिद्धान्तानां क्रमान्नमस्कारमाह सिद्धये वर्द्धमान स्तात्ताम्रायन्नखमण्डली ॥ प्रत्यूहशलभप्लोपदीप्रदीपाड्रायते ॥१॥ सिद्धये इति । मोक्षाय प्रारप्सितकार्यसमाप्तिलक्षणायै वा, । प्रत्यूहा विघ्ना. प्रति- क्लाऊहाश्च । दीप्रदीपाङ्कुरायते इति वर्तमाननिर्देश साभिप्रायः. तदातनी भगवतो नखमण्डली, इदानी यावत् दीपदोपाङरायते दीप्रत्वं दीपस्य रात्रावेच शलभप्लोषश्च प्रायेण तदैवेति रात्रि- सत्कप्रदीपाक्षेपस्तस्य च माङ्गलिफ्याय जायमानत्वात् , यैरत्रेत्यादि देवसूरयः वृहस्पतयः पूज्यत्वात बहुवचनम्, स्वप्रभया स्वकान्त्या, दिशां अम्बरस्य च, परा प्रकृष्टाभूतिः प्रकाश- लक्षणार्पिता. एतचापूर्वम् तेषां हि एतावत्सामर्थ्य न विद्यते, स्वप्रभयेतिप्रतिभया दिगम्ब- रस्योते कुमुदचन्द्रस्य । पराभूतिरिति पराभवः । विवुधानामिति विदुपां देवानाञ्च । नन्याइति स्तुत्या अधवानूतनाः। (रत्ना०)-इहहि लक्ष्यमाणाऽक्षोदीयोऑक्षणाक्षरक्षीरनिरन्तरे ततइतो दृश्यमानस्याद्वादमहामुद्रामुद्रितानिद्रप्रमेयसहस्रोत्तुंगरंगत्तरंगभंगिसंगसौ- भाग्यभाजने अतुलफलभरभ्राजिष्णुभूयिष्ठागमाभिरामातुच्छपरिच्छेद- संदोहशादलासन्नकानननिकुंजे निरुपममनीषामहायानपात्रव्यापारपरा- यणपुरुषप्राप्यमाणापासपूवरत्नविशेषे वचन वचनरचनानवद्यगद्यपरं पराप्रवालजालजटिले वचन सुकुमारकांतालोकनीयास्तोकश्लोकमौ. क्तिकप्रकरकरविते वचिदनेकांतवादोपकल्पितानल्पविकल्पकल्लोलोल्ला- सितोदामदूषणादिविद्राव्यमाणानेकतीर्थिकनकचक्रवक्रबाले बचिदपगता शेपदोपानुमानाभिधानोदर्तमानासमानपारीनपुच्छच्छटाच्छोटनोच्छल दतुच्छशीकरश्लेपसंजायमानमार्तण्डमण्डलप्रचण्डच्छमत्कारे (टि)-बचिदपगतेत्यादि । असमानागुरुतरा लक्षणयापरतीधिकास्तेपां पुच्छच्छटाच्छोटनेन लक्षणया फरास्फालनादिपूर्व साहंकारवान्यनोच्छ- .

·प्रमाणनयतरवालोकालंकारः लदिल्लसद्भिः श्लेष रुत्पद्यमानो मार्तण्डमण्डले लक्षणयानवद्यविद्यावि- नोदतेजस्विविद्वज्जनचके छमत्कारश्चमत्कारोयत्र (६०)-आगमाभिरामेत्यादि। आगमाभिरामं काननपक्षे आगमावृक्षास्तैरभिरामम् । असमानपाठीनोति । अपरिमिता अथवा असमानादीपमाना ये पाठीनाः (रत्रा०)-कापितीर्थिकग्रंथग्रंथिसार्थसमर्थकदर्थनोपस्थापितार्थानवस्थि- तप्रदीपायमानप्लवमानज्वलन्मणिफणींद्रभीपणे सहृदयसैद्धांतिकतार्किक- वैयाकरणकविचक्रचक्रवर्तिसुविहितसुगृहीतनामधेयास्मद्गुरुश्रीदेवसूरि- भिर्विरचितस्यादादरत्नाकरे नखलु कतिपयतर्कभाषातीर्थमजानंतोऽपा- ठीना अधीवराश्च प्रवेष्टुंप्रभविष्णव इत्यतस्तेषामवतारदर्शनं कर्तु- मनुरूपं तच्च संक्षेपतः शास्त्रशरीरपरामर्शमंतरेण नोपपद्यते । (टि०)-नखल्विति । अपाठीनाः पठन्तीतिपाठिनोध्ययनकारिणोलेख- शालिनस्तेषामिनाः स्वामिनः पश्चान्नमासम्बन्धः । अधीवराइति । नधियावुयावरायेपाठीनाः सहस्रदंष्ट्रामहामत्स्यायेचधीवराः कैवर्तीपुत्राः समुद्रे तीर्थमवतारं विदांचक्रुः तएवान्तः प्रवेष्टुमुचितानान्ये तेषामिति । अपाठीनानामधीवराणांच तीर्थदर्शनम्। तच्चेत्यवतारदर्शनम् । (६०)-तिर्थिकग्रन्थग्रन्थीति । ग्रन्थयो विषमस्थानानि । अनुरूपमितियुक्तम् । (रत्ना०)-सोपि समासतः सूत्राभिधेयावधारणविनानेतिप्रमाणनय- तत्त्वालोकाख्यतत्सूत्रार्थमात्रप्रकाशनपरा रत्नाकरावतारिकानाम्नी लघी- यसी टीका प्रकटीक्रियते । तत्र चेह यत्रकचिदपि प्रवर्त्तमानस्य पुरुषत्वा- भिमानिनोनेकप्रकारतत्तद्गुणदोषदर्शनाहितसंस्कारस्याहाय दये स्मृति कोटिमुपढौकनीया भवन्त्युपकारिणोऽपकारिणश्च विशेषतो ये यत्र तदभि- मततत्त्वावधारणेनारिराधयिषितास्तदुपहितदोषापसारणेन पराचिकीर्षि- ताश्च दयेपि चामी देधापरापरभेदादाह्यांतरंगभेदाचेत्यास्मिन् प्रमाण- नयतत्वपरीक्षाप्रवीण प्रक्रमे कृतज्ञा स्तत्र भवंत स्तेषां प्रागेव स्मृतये श्लोकमेकमनमचिकीर्तन । (टि०)-सोपीति । शास्त्रशरीरपरामर्शः सूत्राभिधेयेति सूत्रार्थावधा- रणमन्तरेण नोपपद्यतेइति शेषः तत्सूत्रेति स्याद्वादनाकरसूत्राणामर्थ ·टि.पं. हृयोपेतरलकरावतारिकायुक्तः मात्रप्रकटयित्री यत्रेति प्रमेयादौ प्रवर्त्तमानस्येति प्रमातुः पुरुषत्वमा- त्मन्यभिमन्यते पुरुषत्वाभिमानी तस्य स्मृतीति स्मरणाग्रंनेयाः विशेषतइति येउपकारिणोपकारिणश्च यत्रेति शास्त्रारम्भादिकार्ये तदभिमतेति उप- कार्यभीत्वस्य संस्मरणेनाराधायितुमिष्टाः तदुपहीति अपकार्युत्पादि तदोषतिरस्कारेण तिरस्कर्तुमाभिलपिताः परापरेति उपकारिणोद्विविधाः तत्रपरे तीर्थकरा अपरे गौतमप्रभृतयो गणधरा निजसद्गुरुपर्यवसाना अपकारिणस्तु बाधा एकान्तमतानुसारिणः सौगतादयः अन्तरङ्गाश्च कामा- दिषड्वर्गः । यदुक्तं कामः क्रोधश्च लोभश्च मानोहर्षो मदस्तथा अन्त. रंगारिषड्वर्गः सर्वेषामापिकीर्तितः ॥ १॥ प्रक्रमइति प्रमाणनयतत्त्वालो. काख्यसूत्रव्याख्यारम्भे तत्रभवन्तइति पूज्याः श्रीदेवसूरयः तत्रभवान् भगवानिति शब्दो वृद्ध. प्रयुज्यते पूज्यइति वचनात् तेषामिति द्वेधो- पकारिणामपकारिणांच मया तद्व्यतिरिक्तास्मृतिर्नवितन्यते यतस्तत् कृतमेव सूत्रमत्रापिसमासतो विनियते अचिकीर्तन्निति कृतसंशब्दने चुरात्वादित् अद्यतनीत् णिभिदुभुकमीत्यादिना चण् कीतीषोक्तेश्चेति कीतिरादेशः विकल्पेनइनि चण्परक्रवर्णस्य ऋदिति ऋगावः द्विवचने सिद्धमाचकीर्तन् अचीकृतन्वा । (५०)-सोऽपीति। शास्त्रशरीरपरामर्शः। अह्नायति झटित्येव । द्वयेऽपीति पुरुषाः। ज्ञातारं विश्ववस्तुनः। । शक्रपूज्यंगिरामीशंतीर्थेशंस्मृतिमानय॥१॥ (रत्ना०)-तीर्थस्य चतुर्वर्णस्य श्रीश्रमणसंघस्येशं स्वामिनमास- नोपकारित्वेनात्र श्रीमहावीरमहमिह प्रक्रमे स्मृतिमानये इति संटंकः । रागद्वेषयोः प्रतीतयोविशेषेणापुनर्जेयतारूपेण जयनशीलमिति ताच्छी- । लिकस्तृन् ततोकतृजकाभ्यामिति तृवा षष्ठीसमासप्रतिषेधात्कथमत्रा- यमितिनारेकणीयम् । तथाविश्ववस्तुनः कालत्रयवर्तिसामान्यविशेषा- त्मकपदार्थस्य ज्ञातारममलकेवलालोकेन शक्राणामिंद्राणांपूज्यमर्चनी- यम् जन्मस्लात्राष्टमहापातिहार्यादिसंपादनेन गिरां वाचामीशमीशि- मू०-रागद्वेषविजेतारं - ·on. प्रमाणनयतत्वालोकालंकारः तारमवितथवस्तुवातविषयत्वेन तासां प्रयोक्तृत्वात् । अनेनच विशे- पणचतुष्टयेनामी यथाक्रमं भगवतो मूलातिशयाश्चत्वारः प्ररूपितास्तद्यथा अपायापगमातिशयो ज्ञानातिशयः पूजातिशयो वागतिशयश्चेति । एतेनैवच समस्तेन गणधरादेः स्वगुरुपर्यन्तस्य स्मृतिः कृतैव द्रष्टव्या तस्याप्येकदेशेन तीर्थेशत्वान्निगदितातिशयचतुष्टयाधारत्वाचेति परापर- प्रकारेण द्विविधस्याप्युपकारिणः सूत्रकाराः सस्मरुः । (दि०) नारेकणीयमिति नाशङ्कनीयम् । (रत्ना०)-अपकारिणस्तु तथाभूतस्येत्थमनेनैव श्लोकेन स्मृतिमकुर्वन् तीर्थस्य प्रागुक्तस्य तदाधेयस्यागमस्य वा ईंलक्ष्मी महिमानं वा श्यति तत्तदसतदूषणोद्घोषणैः स्वाभिप्रायेण तनूकरोति यः स तीर्थेश- स्तीर्थांतरीयो बहिरंगापकारी तं किं भूतं शकः पूज्योयागादौ हविर्दा- नादिना यस्य स तथा तं एतावता वेदानुसारिणो भट्टप्रभाकरकणभ- क्षाक्षपादकपिलाः सूचयाञ्चक्रिरे पुनः किंभूतं तीर्थेशं गिरामीशं वाचस्प- तिमिति नास्तिकमतप्रवर्तयितुर्वृहस्पतेः सूचा तथागिरांवाचामी लक्ष्मी शोभा श्यति य स्तं परमार्थतः पदार्थप्रतिपादनं हि वाचांशोभा तां च तासामपोहमात्रगोचरतामाचक्षाणस्तथागतस्तनूकरोत्येवेति विशेषणा- वृत्या सुगतोपक्षेपः । पुनः कीदृशंतं ज्ञातारंविश्ववस्तुनः नोऽस्माकंश्वे तभिक्षूणां संबंधि विश्ववस्तु समस्तजीवादितत्तं कर्मतापन्नं समानतं- त्रत्वात् ज्ञातारमिति दिगम्बरावमर्शः। ज्ञातारमितिच तृन्नन्तमिति तृन्नुदन्तेत्यादिना कर्मणिषष्ठीप्रतिपेधः । नन्वेकस्मिन्नेव वक्तरि खा- स्मानंनिर्दिशति कथमानये इत्येकवचनं न इति बहुवचनं च समगं- सातामिति चेन्नेतद्वचनीयं वचनीयम् । (टि०)-तदाधेयस्येति तीर्थतयाभिहिते संघे समारोप्यस्य । एतावतेति भटोजौमिनिष्कर्म्यमीमांसाकृत् प्रभाकरः सकर्ममीमांसाकृत् दुर्गासिंहा- परनामा कणभक्षो वैशपिकः अक्षपादो नैयायिकः कपिल. सांख्यः एते चिताः परमार्थतइति तत्त्वत शब्दानामर्थप्रकाशनमेय शोभा नहि निरर्थकं वाक्यमाभाति कार्यानुपयोगित्वादुन्मत्तविम्तवत् तामिति शोभा ·टि.पं.जयोपेतरवाकरावतारिकायुक्तः तनकरोतीति सम्बन्धः तासामिति वाणानां अपोहेति निर्णयमानं अयंघटः पटानभवतीति सामान्यं नतु विशिष्टस्य परमाणुलक्षणस्वलक्षणस्य वस्तुनो निर्णयः वाणीनां विकल्पविषयत्वात् स्वलक्षणांतः प्रवेशाभावाच यदुक्तं तेनान्यापोहाविषयाः प्रोक्ताः सामान्यगोचराः शब्दाश्चबुधयश्चैव वस्तु न्येषामसम्भवात् ॥ १ ॥ अस्यव्याख्या तेनाचार्यदिग्नागेनान्यापोह- विषयाविकल्पबुद्धिप्रतिभासविपयाः शब्दाघुयश्चप्रोक्ताः किं भूताबुद्धयः सामान्यगोचराः सविकल्पिकानतुसा निर्विकल्पाध्यक्षबुद्धीनां वस्तु- विषयत्वांगीकारात्सौगतैरपि वुद्धीनामेवैतद्विशेषणं नतुशब्दानां तेषां सामान्यविषयत्वाव्याभिचारात् विकल्पवत् किंकारणं वस्तुनि स्वलक्षणे एषांशब्दानां विकल्पानांचासम्भवादिति एतदर्थश्च विस्तरार्थना प्रमा- णवार्तिके कल्याणचन्द्रकृतटीकातोवसेयः । तथागतो बौद्धः समगंसाता- मिति गम् सम्पूर्वः समोगम्लित्यादिनात्मनेपदं सङ्गच्छतेस्म वचनीयमिति नदूषणं वक्तव्यम् । (रत्रा०)--नइत्यत्रापि वक्ता स्वस्यैकत्वेनैव निर्देशादहवचनं वेक- शेषवशात् तथाहि तेचान्ये सर्वे खेतवाससो ऽहंच प्रचिक्रसितशास्त्र- सूत्रधारो वयं तेषां नस्त्यदादिरित्यनेनास्मच्छब्दोवशिष्यते बहुवचनंच भवति ततोऽस्माकं श्वेतवासोदर्शनाश्रितानां सर्वेषां तत्वं योजानाति तंच स्मरामीत्युक्तं भवति । इत्थंचैकशेषशालिविशेषणं कुर्वाण स्तच्छब्दो- पदिष्टमार्गस्थाशेषश्वेताम्बरपारतंत्र्यं स्वस्याविश्चक्रे पुनः कीदृशं तंरागद्धे- पविजेतारं । इतं प्राप्तसंबंधमारं सांसारिकानेकक्लेशस्वरूपशत्रुसमूहो यस्मिंस्तीर्थेशे सतथा तंच कथमेतादृशंतमित्याह । रागद्वेषविजा राग- द्वेषाभ्यां कृत्वा यासौविक् श्रीमदर्हत्प्रतिपादितात्तत्वात्पृथग्भाव स्तया भगवदहमतिपादितं तत्त्वमनुभवन्तोपि हि रागदेषकालुष्यकलंकाक्रांत- स्वांततया परेऽपरथैव प्रलपन्तः सांसारिकलेशशात्रवगोचरतां गच्छन्त्येव अनेनचाशेषाणांशेषाणामपि संभवेतिह्यप्रमाणवादिचरकप्रमुखाणामा विष्करणम् । नखलु मोहमहाशैलूपस्यैको नर्तन-नकारो यदशेषतीर्थ- कानां प्रत्येकं स्मृतिः कर्तृशक्येत । (टि०)-प्रचिक्रसितेति प्रचिक्रमिपतेतिपाठः प्रारमिष्टः शास्त्रका ·विशेषणवादेते रेण व्याख्यां चक्रिरे ननुयदि- (रना०)-नन्वेवमेतान प्रतिक्षेपार्थ मुपक्षिपतोऽस्य रागढेपकालुष्य वृद्धिः स्यादिति श्रेयोविशेषार्थ मुपस्थितस्याश्रेयसि प्रवृत्ति रापन्नेति शंका निरसितुं रागद्वेषेति विशेषणं श्लिष्टमजीघटन अरमत्यर्थं रागदे- षयोविजयनशील स्तेषां स्मृतिमस्मिकरोमि नत्वन्यथेति तत्र भवदभि. प्रायः । प्रमाणनयतत्वं खल्वत्र शुचिविचारचातुरीपूर्वमालाकनीयम् । न चरागद्वेषकषायितांतःकरणैर्विरच्यमानो विचारश्चारुतामंचतीत्यंतरंगाप. कारि स्मरणं ननु तथापिकथमेतैर्दिव्यदृभिरवांगदृशोऽस्य तत्त्वविचारः साधीयानित्यारेकामपाकत्तुं श्लेषेणैवव्यशीशिषन् । ज्ञातारं विश्ववस्तु- नः। विमलकेवलालोकालोकितलोकालोकश्रीमदहत्यतिपादितागमव- शाखल्वहमपि कामं विश्ववस्तूनां ज्ञातैवेति । वृहद्वृत्तौतु स्वकर्तृकत्वा नामीषामपकारिणां निराचिकीर्षितत्वेन स्मरणं व्याख्यायि । नखलु- महतामीहश मर्थमित्थं प्रकटयता मौचिती नातिवर्त्तते फलानुमेयप्रारंभ- त्वात्तेषां मूचामात्रन्तु सूत्रे कतिपयात्यन्तसहृदयहृदयसंवेद्यमविरुद्धमिति। ननु यदिहज्वरप्रसरापसारिशेषशिरोरत्नोपदेशवदशक्यानुष्टानाभिधेयं जननीपाणिपीडनोपदेशवदनभिमतप्रयोजनं दशदाडिमादिवाक्यव- त्सम्बन्धवंध्यंच नतत्र प्रज्ञाचक्षुषः क्षोदिष्टामपि प्रवृत्ति प्रारभन्ते तद्य- दीदमपि तथा नतहितेषांप्रवृत्तीनिमित्तं स्यादित्यारेकामधरीकर्तुमची- कृतन् । (दि०)-नन्वेतानिति परतीथिकान्निराकर्तुं । उपक्षिपइति उपन्यासं कुर्वत. अस्येति आचार्यस्य । ननुतथापीत्यादि एतैरिति कणभक्षाक्षपाद- कपिलादिभिः । दिव्यति ज्ञानदृष्टिभिः सांगिति जडरूपस्य चर्मचक्षुषः जचन अस्यति आचार्यस्य तत्त्वेति साधुः आरेकामिति आशंका णविचार । निराकतुं व्यशीशिपनि हत्यादि तत्रेति प्रयोत दो नरभ्यमाणं शास्त्रं तथेति अशक्या- दान् ॥ नतहीति तेषां विदुषां । त्व । । क्षोदिष्टामपि स्वानादिरहिते शाम्ने र प्रज्ञाचक्षुपइति प्रेक्षातो विनाम: दृष्टानप्रयोजनानिपिइदमपीति भवद तं निष्कलहूं न स्यात ·टि. पं. हृयोपेतरताकरावतारिकायुक्तः । मू-प्रमाणनयतत्त्वव्यवस्थापनार्थमिदमुप- क्रम्यते इति । -- (रत्ना०)-प्रकर्षेण संशयाघभावस्वभावेन मीयते परिच्छिद्यते वस्तु येन तत्ममाणं नीयते गम्यते श्रुतप्रमाणपरिछिन्नार्थंकदेशो ऽनेनेति नय स्ततो योरपि बंदे बह्वचवेपि प्रमाणस्याभ्यर्हितत्वेन लक्षणहेत्वोरित्या दिवदल्पान्तरादपिनयशब्दात्मागुपादानं ततः प्रमाणनययोस्तत्त्व- मसाधारणं स्वरूपं तस्यव्यवस्थापनं यथावस्थिततत्त्वनिष्टकानं तदेवार्थ:- प्रयोजनं यत्रोपक्रमणे तत्तदर्थमितिक्रियाविशेषणमेतत् नपुनरिदमिति- निर्दिष्टस्य शास्त्रस्य आचार्योंहि शास्त्रण कृत्वा प्रमाणनयतत्त्वं व्यवस्थापयतीत्याचार्यव्यापारस्यैवोपक्रमस्य तद्विशेषणमनुगुणं । (टि०) प्रकर्षेणेत्यादि संशयादीति आदिशन्दाद्विपर्ययानध्यवसायौ ज्ञेयौ- बतचत्वेपीति यहुस्वरत्वेपि अभ्यर्हितेति पूजितत्वात् अल्पान्तरादिति 'स्तोकस्वरात् अच्शन्दः स्वरसंज्ञयाव्याकरणप्रसिद्धः । (५०)-बह्वचत्वपीति बहुस्वरत्वेपि । (रत्रा०)-नतु शास्त्रस्य तस्य करणतयैव तत्रोपयोगात् कर्तृत्वस्य तत्रौ- पचारिकत्वात् । इदंस्वसंवेदनप्रत्यक्षेणान्तस्तत्त्वरूपतया प्रतिभासमानं प्रकृतं शास्त्रमुपक्रम्यते । बहिः शब्दरूपतया प्रारम्यते । इदं च वाक्यं मुख्यतया प्रयोजनमेव प्रतिपादयितुमुपन्यस्तं तस्यैवप्राधान्येन प्रवृत्त्य- ङ्गत्वात् । अमिधेयसम्बन्धौतुसामर्थ्याडमयति तथाहि । प्रमाणनय- तत्त्वमभिधेयंप्रमाणनयतत्त्वेत्यवयवेनलक्षितं सुखानुष्ठेयंचैतदित्यशक्या- नुष्ठानाभिधेयाशङ्का निराकारि प्रयोजनं देधा कर्तुः श्रोतुश्च तत्र कर्तुः प्रयोजनं प्रमाणनयतत्त्वनिश्चयव्यवस्थापनं प्रमाणेत्यादिसूत्रावय- वेनण्यन्तेन साक्षादाचचक्षे श्रोतृप्रयोजनं च व्यवस्थेत्युपसर्गधातुसमुदाये- नैव तदन्तर्गतं प्रत्याय्यते । प्रमाणनयतत्वनिश्चयमिच्छचोहि श्रोतारोऽ. हंप्रथमिकयात्र शास्त्रप्रवरन् अभिमतञ्चैतत्प्रयोजनं द्वयोरपीत्यनमि- . २ ·८ प्रमाणनयतत्त्यालोकालंकारः (रत्ना०)-नन्वेवमेतान प्रतिक्षेपार्थ मुपक्षिपतोऽस्य रागद्वेषकालुष्य वृद्धिः स्यादिति श्रेयोविशेषार्थ मुपस्थितस्या श्रेयसि प्रवृत्ति रापन्नेति शंका निरसितुं रागद्वेषेति विशेषणं श्लिष्टमजीघटन् अरमत्यर्थं रागढे षयोविजयनशील स्तेषां स्मृतिमस्मिकरोमि नत्वन्यथेति तत्र भवदभि- प्रायः । प्रमाणनयतत्त्वं खल्वत्र शुचिविचारचातुरीपूर्वमालोकनीयम् । न चरागद्वेषकषायितांतःकरणैर्विरच्यमानो विचारश्चारुतामंचतीत्यंतरंगाप. कारि स्मरणं ननु तथापिकथमेतैर्दिव्यदृमिरांगदृशोऽस्य तत्त्वविचारः साधीयानित्यारेकामपाक श्लेषेणैवव्यशीशिषन् । ज्ञातारं विश्ववस्तु- नः। विमलकेवलालोकालोकितलोकालोकश्रीमदर्हत्प्रतिपादितागमव- शाखल्वहमपि कामं विश्ववस्तूनां ज्ञातैवेति । वृहद्वृत्तौतु स्वकर्तृकत्वा नामीषामपकारिणां निराचिकीर्षितत्वेन स्मरणं व्याख्यायि । नखलु- महतामीहश मर्थमित्थं प्रकटयता मौचिती नातिवर्त्तते फलानुमेयप्रारंभ- त्वात्तेषां मूचामात्रन्तु सूत्रे कतिपयात्यन्तसहृदयहृदयसंवेद्यमविरुद्धमिति। ननु यदिहज्वरप्रसरापसारिशेषशिरोरत्रोपदेशवदशक्यानुष्टानाभिधेयं जननीपाणिपीडनोपदेशवदनभिमतप्रयोजनं दशदाडिमादिवाक्यव- त्सम्बन्धवंध्यंच नतत्र प्रज्ञाचक्षुपः क्षोदिष्टामपि प्रवृत्तिं प्रारभन्ते तद्य- दीदमपि तथा नतर्हितेषांप्रवृत्तीनिमित्तं स्यादित्यारेकामधरीकर्तुमची- कृतन् । (दि०)-नन्येतानिति परतीथिकान्निराकर्तुं । उपक्षिपइति उपन्यासं कुर्वत अस्पति आचार्यस्य । ननुतथापीत्यादि एतैरिति कणभक्षाक्षपाद- कपिलादीभिः । दिव्येति ज्ञानदृष्टिभिः गळगिति जडरूपस्य चर्मचक्षुषः अस्यति आचार्यस्य तत्तति प्रमाणविचार साधुः आरेकामिति आशंका निराकर्नु व्यशीशिपनि लविशेषणहरण व्याख्यां चक्रिरे ननुयदि- हत्यादि तंत्रति प्रयोजनादिरहितं शाम्ने पन्नाचक्षुपइति प्रेक्षावंतो विद्वांमः सोदियामपि म्वल्पालपिइदमपीति भवदारभ्यमाणं शाम्नं तथेति अशक्या- दृष्टानप्रयोजनादियत निष्कलद्धं न स्यात् ॥ नतहीति तपां विदुषां । - - ·- - टि. पं. दयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः १२ तशास्त्रेति लक्षणसाहित्यतर्कादि तथाहीत्यादि अयमितिसम्बन्धः अन- योरिति शब्दार्थयोः विग्रहे इति समासेतादात्म्यशब्दादिप्रयुक्ततच्छन्दस्य शब्दएव वाच्यः । तदर्थोवेति शब्दार्थोवा यदिशब्दइति तच्छन्दवा- च्यश्चेच्छन्दः स्वस्ववाचकति आत्मानमात्मनाल्यापयेयुः शब्दात्मक- त्वादर्थानां । अथतदर्थइति तच्छन्दवाच्यश्चेदर्थः किञ्चेति अतीतकथानामु. चारणमयुक्तं स्यात् । नहीतिशिंशपाशब्दः तमिति वृक्षपदार्थमन्तरेण तथालेइति अवृक्षत्वे स्वरूपमिति शिंशपात्वं असाविति शिंशपा कुम्भ- स्तम्भति यदास्तम्भ स्तम्भस्वरूपएव न स्यात् तदापदार्थहानिरेवभवेत् तस्यासत्वातखपुष्पवत् । (पं०) तत्तदभिदधीतेति तदादिवाक्यं कर्तृ तत्प्रयोजनं कर्म । आदिवाक्यादेवेति एतस्सादेव । अनयोरिति शब्दार्थयोः । तदर्थोवेति तदभिधेयोघटादिः । चकास्या दिति प्रतिभालेत । स्वस्ववाचकस्वभावाइति स्वस्वंवाक्यं प्रति वाचकस्वरूपाः । बभूवांसइति भूताः। निभृतमिति निश्चलम् । तदर्थइति शब्दोऽर्थात्मकः। चतुरस्र- मिति शोभनम् । तमन्तरेणेति वृक्षात्मानमन्तरेण । तथात्वेहीत्यादि यदि वृआत्मा- नमन्तरेणापि शिंशपाभवेत् । अभिलाप इति शब्दः । प्रत्यक्षेणति श्रोत्रेण | कथ- मनयोरैक्यमिति एकः शब्दः आगत्यकर्णयोर्लगति । अर्थस्ताक्षतितलावलम्बी तथव तिष्ठति । अत. कथमनयोस्तादात्म्यमित्यर्थः । (रत्ना०)-तदुत्पत्तिपक्षेपि किम् शब्दादर्थउन्मजेदादाशब्दः प्राचिकविकल्पे कलशादिशब्दादेव तदर्थोत्पत्तेर्नकोपि सूत्रखण्डदण्ड- चकचीवरादिकारणकलापमीलनक्लेशमाश्रयेत् । प्रयोजनवाक्यमात्रा- देव च तत्प्रसिद्धेः प्रकृतशास्त्रारम्भाभियोगोपि निरुपयोगः स्यात् । द्वितीये पुनरनुभवबाधनमधररदनरसनादिभ्यः शब्दोत्पत्तिसंवेदनात् । वाच्यवाचकभावपक्षोपि न क्षेमकारः । यतोसौ वाच्यवाचकयोः स्वभाव भूत स्तदतिरिक्तो वा भवेत् । आवभिदायां वाच्यवाचकावेव न कश्चि. द्वाच्यवाचकभावोनाम सम्बन्धः द्वितीयाभिदायान्तु वाच्यवाचकाभ्या मेकान्तेन भिन्नोसोस्यात् कथञ्चिद्धा । आचभेदे भेदत्रयं त्रोकते किमयं ..

·?c प्रमाणनगाह मतप्रयोजनवारेकानिरस्ता। मानन्धपभिनगन मा नागवाना भावलक्षणः शास्त्रस्यावश्यम्भावीत्यनुक्तांपर्यादगम्पने इनि गम्वन्दर हितत्वाशङ्कानुत्थानोपहतैवेति । (टि०)-नतुशास्त्रस्यत्यादि तत्रेति गवस्थापन नत्रेनिशान इमिति शास्त्रं हि द्विविधं अर्थतः शन्दता अन्तरगम्यं नहि गन्दा तत्व पेति ज्ञानरूपतया तस्योति प्रयोजनस्य मुगन्यन प्रानि तुलनात् तदन्त- गतमिति आचार्यप्रयोजनान्तर्गतं प्रत्याय्यते प्रतीतिगोगरंनीगते । (५०)-अन्तस्तत्त्वरूपतयेति शास्त्ररूपनया। (रत्रा०)-अत्रधर्मोत्तरानुसारी प्राह । प्रयोजनमादिवाक्येन साक्षा- दाख्यायतइति न क्षमे यतः सम्बद्धमसम्बद्धंवा तत्तदभिदधीत यद्यसम्बद्ध- मेव तदादिवाक्यादेवसमस्तशास्त्रार्थसन्दर्भगाविर्भावसम्मवाप्रिकृत- शास्त्रोपक्रमक्लेशेन । सम्बद्धं चेत्तदसम्बद्धशब्दार्थयोः सम्बन्धासम्भवात् तथाह्ययमनयोर्भवस्तादात्म्यं तदुत्पत्तिर्वाच्यवाचकभावोवा भवेत् । प्राचीनपक्षेसएवात्मा यस्येति विग्रहे किंतच्छब्दस्य शब्दएव तदर्थोवा वाच्यतया वञ्चित्ते चकास्यात् यदिशब्दस्तहिंसमस्ताअप्यर्थाः स्वस्ववा- चकस्वभावा बभूवांसइतियुगपदशेपाणां तेषां निःशेषकालं यावदुगुमगुमा. यमानतापत्तेरयत्नोपनतपणववेणुवीणामृदङ्गसङ्गसङ्गीतकारंभनिभृतमिव - त्रिभुवनं भवेत् । अथतदर्थस्तहितुरगतरङ्गशृङ्गारभृङ्गारादिशब्दोचारणे चूरणप्लावनसम्भोगघट्टनादिप्रसक्तिः । किंचातीतानागतवर्द्धमानपद्म- नाभादिकल्पितकथादिवचसामुञ्चारणमचतुरस्रस्यात् । नहि वृक्षात्मा शिंशपा तमन्तरेणापि कापि सम्पद्यते। तथावे हि स्वरूपमेवासौ जह्यात् कुम्भस्तम्भाम्भोरुहादिवत् प्रत्यक्षमपिचैतयोस्तादात्म्यं न क्षमते कर्ण- ऐट्ररकुटुम्बी खल्लमिलापः प्रत्यक्षेण लक्ष्यते वितितलावलम्बी तु का लिशादिर्भावराशिरिति कथमनयोरैक्यं शक्येत वक्तुं तन्न कलश गोपपः सूक्ष्मः। तादात्म्यपक्षापात्तरेत्यादि तदिति आदिवाक्यं तदिति प्रयोजनं सम- (टि०)-अनश ·टि. पं. द्वयोपेतरताकरावतारिकायुक्तः सशास्त्रेति लक्षणसाहित्यतर्कादि तथाहीत्यादि अयमितिसम्बन्धः अन- योरिति शब्दार्थयोः विग्रहे इति समासेतादात्म्य शब्दादिप्रयुक्ततच्छन्दस्य शब्दएव वाच्यः। तदर्थोवेति शब्दार्थोवा यदिशब्दइति तच्छन्दवा- च्यश्वेच्छन्दः स्वस्ववाचकेति आत्मानमात्मनाख्यापयेयुः शब्दात्मक- त्वार्थानां । अथतदर्थइति तच्छन्दवाच्यश्चेदर्थः किञ्चेति अतीतकथानामु- चारणमयुक्तं स्यात् । नहीतिशिंशपाशब्दः तमिति वृक्षपदार्थमन्तरेण तथात्वेइति अवृक्षत्वे स्वरूपमिति शिंशपात्वं असाविति शिंशपा कुम्भ- स्तम्भति यदास्तम्भः स्तम्भस्वरूपएव न स्यात् तदापदार्थहानिरेवभवेत् तस्यासत्वात्रखपुष्पवत् । । (६०) तत्तदभिदधीतेति तदादिवाक्यं कर्तृ तत्प्रयोजनं कर्म । आदिवाक्यादेवेति एतत्सादेव । अनयोरिति शब्दार्थयोः । तदर्थोवेति तदभिधेयोघटादिः । चकास्या दिति प्रतिभासेत । स्वस्ववाचकस्वभावाइति स्वस्वंवाक्यं प्रति वाचकस्वरूपा । बभूवांसइति भूताः। निभृतमिति निश्चलम् । तदर्थइति शब्दोऽर्थात्मकः। चतुरस्र- मिति शोभनम् । तमन्तरेणेति वृक्षात्मानमन्तरेण । तथात्वेहीत्यादि यदि वृक्षात्मा- नमन्तरेणापि शिंशपाभवेत् । अभिलाप इति शब्दः। प्रत्यक्षेणेति श्रोत्रेण । कथ- मनयोक्यमिति एक. शब्दः आगत्यकर्णयोर्लगति । अर्थस्तुाक्षातितलावलम्वी तथव तिष्ठति । अत कथमनयोस्तादात्म्यमित्यर्थः । (रत्ना०) तदुत्पत्तिपक्षेपि किम् शब्दादर्थउन्मजेदर्थाद्धाशब्दः प्राचिकविकल्पे कलशादिशब्दादेव तदर्थोत्पत्तेर्नकोपि सूत्रखण्डदण्ड चक्रचीवरादिकारणकलापमीलनक्लेशमाश्रयेत् । प्रयोजनवाक्यमात्रा- देव च तत्मसिद्धेः प्रकृतशास्त्रारम्भाभियोगोपि निरुपयोगः स्यात् । द्वितीये पुनरनुभववाधनमधररदनरसनादिभ्यः शब्दोत्पत्तिसंवेदनात् । वाच्यवाचकभावपक्षोपि न क्षेमकारः । यतोसौ वाच्यवाचकयोः स्वभाव । भूत स्तदतिरिक्तो वा भवेत् । आवभिदायां वाच्यवाचकावेब न कश्चि- द्वाच्यवाचकभावोनाम सम्बन्धः द्वितीयभिदायान्तु वाच्यवाचकाभ्या मेकान्तेन भिन्नोसोस्यात् कथञ्चिदा । आचभेदे भेदत्रयं त्रोकते किमयं ·१२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः नित्यो ऽनित्योनित्यानित्योवेति नित्यश्चेत् सम्बन्धिनोरपि नित्यतापत्ति रन्यथा सम्बन्धस्याप्यनित्यत्वाऽनुषङ्गात् तत्सम्बन्धिसम्बद्धसम्बन्धस्वभा- वप्रच्युतेः। अथानित्यस्तदासर्ववाच्यवाचकेष्वेकः प्रतिवाच्यवाचकम्- भिन्नोवा एकश्चेत्तर्येकस्मादेव शब्दादशेषपदार्थप्रतिपत्तिप्रसङ्गः । द्विती. यपक्षेतु किमसौ तत्र सम्बद्धोऽसम्बद्धोवा भवेत् | असम्बद्धश्चेत्तर्हि घटशब्दादपि पटपतीतिः स्यात् पटशब्दाच घटप्रतीतियोरपि वाच्य. वाचकभावयोरुभयत्राविशेषात् । अथसम्बद्धस्तादात्म्येन तदुत्पत्त्यावा । नतावत्तादात्म्येन भेदपक्षकक्षीकारात् । नापितदुत्पत्त्या। यतः किमयं वाच्योत्पत्तिकाले जायेत १ वाचकोत्पत्तिकाले २ युगपदुभयोरुत्पत्ति- काले ३ एकस्य प्रथममुत्पादेपि यदैव च द्वितीय उत्पद्यते तदैववा। ४। नाद्यौपक्षावक्षुण्णौ द्वयाधारत्वेनास्यान्यतरस्याप्यसत्तायामुत्पनिविरो- धात् । तार्तीयीकविकल्पेतु क्रमेणोत्पदिष्णवः पदार्थाः शब्दाच बाच्या अवाचकाश्च भवेयुः । तुरीयपक्षेतु किमसौ वाच्यवाचकाभ्या- मेव सकाशादुल्लसेदन्यतएवान्यतोपिवा । आद्यकल्पनायामनाकलि. तस तस्यापि नालिकरदीपवासिनः शब्दोचारणानन्तरमेव पदार्थ. प्रतीतिः स्यात्तदानीमेव तस्योत्पादात् । (दि०)-तदुत्पत्तीत्यादि प्रयोजनेति आदिवाक्यादेव याच्यार्थप्रयोजन- मित्र: तत्प्रसिद्धरिति प्रयोजनप्रसिद्धः यतोसाविति सम्बन्धाशब्दार्थयोः समाव इति अभिन्नः तदतिरिक्तोवेति भिन्नोया । असाविति सम्बन्धः अन्यथेति मम्बन्धिनोरनित्यतायां। तत्सम्बन्धीति तोचसम्बन्धिनी च नसम्बन्धिनौ तन्मम्यधिभ्यां य. सम्य दः स्वभावः तत्प्रच्ययनात्तस्यभ्रं- आत अपचनः सम्बन्धिभिः मह यः सम्य दसम्यन्धमावस्तस्यपतनात् अमापिति मन्यन्धः तंत्रति पदार्थ भेदपक्षति तायत्तादात्म्यमभिन्नाभि- दहीगोजावट नि न मिन्नपक्ष मर्पयामिन्नन्यात् नालिकरकपित्थवत् अवारि प्रान भिन्नप्रकारम्वीकारपरेण वरीवर्यते । तार्तीयाकेति युगप- दम्पनिकाटीकागत क्रमांन्पत्तिविरोधः असाविति मम्पन्न कम्त इति मदनान अन्यतापनि सद्धताअपिगदाढाच्यवाणकाम्या .

·टि. पं. हयोपेतरनाकरावनारिकायुक्तः १५ कथमिदं भवेन्नहि स्वतन्त्रौ सामान्यविशेपो तदधिकरणमभिदध्महे । किन्तुतदुभयात्मकत्वेन जात्यन्तररूपं प्रत्यक्षप्रतीतिसिद्धं कथञ्जिदनुगम- व्यावृत्तिमद्धस्त्विति चेत् । तदिदमपूर्व किमपिकपटनाटकपाटवप्रकटनम् सामान्याविशेषोभयात्मकत्वस्य दुर्द्धरविरोधानुबन्धदुर्गन्धत्वात्। एतेनैवच कथञ्चिदेदनित्यानित्यत्वपक्षावपि प्रतिक्षिप्तौलक्षयितव्यौ । तन्नादि. वाक्यं साक्षात्प्रयोजनं जल्पितुमलं नहिशब्दाः श्वपाकाइव वराकाः स्वलक्षणं ब्राह्मणम् क्षणमपि स्पष्टुमर्हन्ति । विकल्पशिल्पिकल्पितार्थमात्र गोचरत्वात् तेषां विकल्पानांचोत्प्रेक्षालक्षणव्यापारपर्यवसितत्वात् । तदुक्तम् विकल्पयोनयः शब्दा विकल्पाः शब्दयोनयः कार्यकारणता- तेषां नार्थ शब्दाः स्पृशन्त्यपि । १ । तदेतदखिलमनिलान्दोलितार्कतू- लतरलम् । (टि०)-तदेवेति सामान्यम् कालान्तरेति विशेषभावाधिगामुकम् सामान्य हि नित्यं कालान्तरे व्यक्तिगामुकंच सामान्यस्यति सामान्यम् नमन्यन्ते बौद्धाः केवलविशेषाङ्गीकारात् तथाहीत्यादि दर्शनइति निर्वि- कल्पकप्रत्यक्षे प्रत्यक्षविषयस्य विविक्तपरस्परनिरपेक्षस्वलक्षणस्य तथागतैः प्रतिपन्नत्वात् अथसाधारणमिति प्रथमसामान्यदर्शने लोकव्यवहारोक्ती- वा विवेकेनेति विशेषरूपपरिज्ञानेन। तस्येति साधारणस्य । प्रतिव्य- तीति व्यक्ती २ श्वेतकृष्णरक्तरूपादिप्राप्तेः प्रवृत्तिरिति चाह दोहादिका क्रिया। ज्ञानमात्रेति सामान्यं ज्ञानमात्रं नत्वर्थक्रियासाधकं विशेषः क्रियाहेतुजैनैरप्यभ्युपगतः । तस्याइति सामान्यार्थक्रियायाः तदैवेति प्रथमगवादिदर्शनसमये वस्त्वनिश्चये असाविति वाच्यवाचकभावसम्बन्धः तदेवेति यत्सामान्याधारे दूषणं विशेषाधारे तदेव सामान्यविशषोभया- धारे तदेव स्वतन्त्राविति परस्परनिरपेक्षौ स्वच्छन्दावित्यर्थ । तदधिकेति वाच्यवाचकभावसम्वन्धाधिकरणं नाभिद्धमहे नप्रतिपादयामः वैशेषि- कादिवत् । तदुभयति सामान्यविशेषात्मकत्वन नकेवलं सामान्यं नकेवला- विशेषा अतएव जात्यन्तरं सामान्यस्य विशेषाणांचानुभवात् प्रत्यक्षसिद्धं कथञ्चिदिति अयंघटइत्यनुगमः घटः पटाद्व्यावृत्तइति व्यावृत्तिः तद्वत् ·१४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः सङ्केतान्तरं कर्त्तव्यम् । तथाचव्यवहाराभाव एव भवेत् । प्रतिवाच्यवाचक- विशेष सङ्केतकर्डरवश्यम्भावाभावात् । (टि०)-तदाधारस्येति वाच्ययाचकाधारस्य धर्मस्येति सम्बन्धस्य अन्यत इति सङ्केत्तात् अतिप्रसङ्गेति देशकालविप्रकृष्टेपिसङ्केतप्राप्तेः तत्वणिकेति तद्वाच्यं तस्यति वाच्यस्य नखल्वप्रतीतमिति प्रतीतविनाशा- नन्तरोत्पन्नासमानजातीयक्षणपरम्परा विद्यमानापि प्रतीतैव सा शब्दगो- चरा नस्यात् अतिप्रसक्तेरिति देशविप्रकृष्टसङ्कतप्राप्तेः एवंशब्दइति प्रतीताप्रतीतार्यवत्प्रतीताप्रतीतशब्देपि दोषोद्भवनम् भावनीयं स्तांवेति भवनाम् क्षणिकवेति अक्षणिकेस्थिरइत्यर्थः । तेएवेति शब्दार्थव्यक्ती मनाभावा पूर्वसङ्केतः पूर्वार्थदर्शनेनैव साकं विनष्टइति भावः। (२)-तदाधारधर्मस्येति तो याच्ययाचकायाधारोयस्येति विग्रहः। अति- प्रबहामनेरिति शकालतिप्रकृऐऽपि सकैतमाप्त । अतिप्रसक्तरिति देशादिविटे- । किन्नुनते एक्व्यवहारकालमित्यादि। ते इति ते शब्दार्थव्यक्ती (1.)-अथ गामान्यगोचर एव सङ्केतः क्रियते । तदेवच माणिकरणम् कालान्तरव्यक्त्यन्तरानुसरणनेपुण्यधरं च दकिनिम्मागतिचत्रमनीपिमान्यं सामान्यस्याभावात् । ५ भाममा जनपि ननाम्नातिचत् न तत्मतिभामामिन्द्रः । .. दर्शन परिम्पटलनागाधारणमेव रूपं प्रथते नमाधारणम् पनि रपमन मयन । गागाँगिति तदमाधीयः शावलय- दिनयतम्गांशब्दादिम्पनिकन तम्यापतिमागनात । हिमवमा पारणं प्रतिव्यकिमिन्नम्पापलम्मान । दिन r: बाल्यावकमावस्नदा न शब्दापतिः सात 27 मामाच्याकियायाम्नम्याथ तंदवानापन्नन्मान । मार्गमा म्यात तदापि नंदन दुप्पणम् । दर कथनम इति वचनात । + N . Man " * M 4 + 44 A- ·- टि. पं. द्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः १५ कथमिदं भवेन्नहि स्वतन्त्रौ सामान्यविशेषो तदधिकरणमभिदध्महे । किन्तुतदुभयात्मकत्वेन जात्यन्तररूपं प्रत्यक्षप्रतीतिसिद्धं कथञ्चिदनुगम- व्यावृत्तिमद्धस्त्विति चेत् । तदिदमपूर्वं किमपिकपटनाटकपाटवप्रकटनम् सामान्यविशेषोभयात्मकत्वस्य दुर्द्धरविरोधानुबन्धदुर्गन्धत्वात्। एतेनैवच कथञ्चिद्भेदनित्यानित्यत्वपक्षावपि प्रतिक्षिप्तौलक्षयितव्यौ । तन्नादि. वाक्यं साक्षात्प्रयोजनं जल्पितुमलं नहिशब्दाः श्वपाकाइव वराकाः स्खलक्षणं ब्राह्मणम् क्षणमपि स्पष्टुमर्हन्ति । विकल्पशिल्पिकल्पितार्थमात्र गोचरत्वात् तेषां विकल्पानांचोत्प्रेक्षालक्षणव्यापारपर्यवसितत्वात् । तदुक्तम् विकल्पयोनयः शब्दा विकल्पाः शब्दयोनयः कार्यकारणता- तेषां नार्थ शब्दाः स्पृशन्त्यपि । १ । तदेतदखिलमनिलान्दोलितार्कतू- लतरलम् । (टि०)-तदेवेति सामान्यम् कालान्तरेति विशेषभावाधिगामुकम् सामान्यं हि नित्यं कालान्तरे व्यक्तिगामुकंच सामान्यस्यति सामान्यम् नमन्यन्ते चौद्धाः केवलविशेषाङ्गीकारात् तथाहीत्यादि दर्शनइति निर्वि- कल्पकप्रत्यक्षे प्रत्यक्षविषयस्य विविक्तपरस्परनिरपेक्षस्वलक्षणस्य तथागते. प्रतिपन्नत्वात् अथसाधारणमिति प्रथमसा सामान्यदर्शने लोकव्यवहारोक्ती- वा विवेकनेति विशेषरूपपरिज्ञानेन। तस्येति साधारणस्य । प्रतिव्य- तीति व्यक्ती २ श्वेतकृष्णरक्तरूपादिप्राप्तेः प्रवृत्तिरिति चाह दोहादिका क्रिया। ज्ञानमात्रेति सामान्य ज्ञानमात्रं नत्वर्थक्रियासाधकं विशेषः क्रियाहेतुजैनैरप्यभ्युपगतः । तस्याइति सामान्यार्थक्रियायाः तदैवेति प्रथमगवादिदर्शनसमये वस्त्वनिश्चये असाविति वाच्यवाचकभावसम्बन्धः तदेवेति यत्सामान्याधारे दूषणं विशेषाधारे तदेव सामान्यविशषोभया- धारे तदेव स्वतन्त्राविति परस्परनिरपेक्षौ स्वच्छन्दावित्यर्थः। तदाधिकेति वाच्यवाचकभावसम्बन्धाधिकरणं नाभिद्धमहे नप्रतिपादयामः वैशेपि- कादिवत् । तदुभयेति सामान्यविशेषात्मकत्वन नकेवलं सामान्यं न केवला- विशेपा अतएव जात्यन्तरं सामान्यस्य विशेषाणांचानुभवात् प्रत्यक्षसिद्ध कथञ्चिदिति अयंघटइत्यनुगमः घटः पटाद्व्यावृत्तइति व्यावृत्तिः तद्वत् ·१६ प्रमाणनयतत्त्वालोंकालंकारः विकल्पशिल्पीति शिल्पीमालिनजातीयः कारुरिति साभिप्राय शिल्पीहि पदार्थरचयति तेषामिति शब्दानां तदेतत् सकलं निष्फलं कथञ्चित्सादा- त्म्यस्य शब्दार्थयोः स्वीकारात् नात्रविरोधावरोधः मोदकाचलकरवाला- दयुच्चारणमात्रेपि वदनपूरणचूरणपाटनाद्युपपातः स्यात् सचनदृश्यते ऽतो भेदः मोदकाचुच्चारणेन पदार्थप्रतीत्याऽभेदः अथानेकार्थत्वाच्छब्दानां कथंप्रतिनियतपदार्थप्रत्ययइतिचेद्विवक्षातोहि शब्दानां प्रवृत्तिनतुस्वच्छन्दतः अपिच यदिनकश्चित्सम्बन्धः तत्परमाणुरित्युक्ते स्वलक्षणं कथमभ्युपगम्यते सौगतैः वेद्यवेदकभावादिति चेद्वाच्यवाचकभावात् शब्दार्थयोरपि प्रत्ययः स्यात् विस्तरोन्यायावताराद्वसेयः । सूरयस्तु भङ्गयन्तरेण उत्तरयाञ्चक्रुः । (५०)-तदेवनिष्पन्नत्वादिति तदैवज्ञानमात्रे असाविति वाच्यवाचकभावः । उत्प्रेक्षालक्षणव्यापारपर्यवसितत्वादिति आरोपलक्षणव्यापारपर्यवासितत्वात् । (रत्ना०)-यतएवंवदतस्ते किमादिवाक्योपक्षेपप्रतिक्षेपः कातितः किंवा कारणान्तरं किमपि तत्करणेस्तीति विवक्षितं नायः पक्षस्तत्र तत्र- तावकैस्तस्य करणात् । नाप्युत्तरस्तस्य कस्यचिदसत्त्वात् । अथास्त्येव प्रयोजनार्थ प्रवृत्तिनिमित्तार्थसन्देहोत्पादनं तत् तथाहि । प्रेक्षितप्रयोजन- वाक्यानां प्रयोजनार्थिनां तदुपदर्शितप्रयोजनभावाभावपरामर्शपरः संशयः समाविर्भवति ततोऽपि च संशयतः सस्यसम्पत्त्यादिफले कृप्यादौ कृपीवलाइव ते तत्र प्रवर्त्तन्त इति चेत् तदप्राज्यं प्रयोजन- वाक्योपन्यासात् प्रागष्यस्यसाधकबाधकप्रमाणाभावेन भावात् । अथ तदासी प्रयोजनसामान्ये सत्तासत्ताभ्यां संशयः। प्रमातारश्च प्रायः प्रयोजनविशेषार्थिन एवेति तदिषयसंशयोत्पादनाय युक्तमेवेदामिति चेत् नास्यापि प्रागेवभावात् । तथाहि । प्रमाता शास्त्रमात्रमप्यालोक्या- नुभूतप्रयोजनविशेपेण शास्त्रेणास्य वर्णपदवाक्यकृतसाधर्म्यमवधार्य च किमिदमपिमप्रयोजनमप्रयोजनं वा । सप्रयोजनमपि किमस्मदभिमतेन तेन तदकिंवान्यनेत्यादि वाक्यालोकनं विनापि सन्दिग्धे । अपिच । वन्मते न बनिराभिधानधुरां दधाति । तत्कथंप्रयोजनविशेषविषय- सन्दहोत्पादनपि प्रत्यलः स्यात् ।

·टि. पं. प्रयोपेतरनाकरावतारिकायुक्त २७ (टि०)-यतएवमित्यादि किंवेति आदिवाक्यकरणे आचार्यकल्पित- प्रयोजनादन्यत् कारणमस्तीतितेवक्तुमि, तस्येति आदिवाक्यस्य नापि- तस्यति कारणान्तरस्य तदिति कारणान्तरं प्रेक्षितेति शास्त्रान्तरे विलो- कितादिवाक्यानां तदुपेति तेनादिवाक्येनोपदर्शितं तत्रेति शास्त्रे अर्थ- संशयः प्रवृत्त्यङ्गं अनर्थसंशयस्तुनिवृत्त्यङ्गं प्रयोजनेत्यादि अस्येति संश- यस्य असाविति संशयः सत्त्वेति अस्तिनास्तिवेति सन्देह. तद्विपयेति प्रयोजनगोचरसन्देहोत्पादनाय। इदमित्यादिवाक्यं अस्यापीति एवं विधस्यापि संशयस्य प्रमातेत्यादि अस्यति शास्त्रस्य साधमिति समा. नतां अस्मदिति विशेषशास्त्रेणसह तददिति प्रयोजनवत् सन्दिग्धेइति सन्देहंकुरुते । (६०)-संशयः समाविर्भवतीति अर्धसंशयोऽपि प्रवृत्यङ्गं अनर्थसंशयोऽपि निवृ- त्यङ्गम् । अस्यति प्रयोजनभावाभावस्य । अस्मदभिमतेन तेन तददित्यत्रतेनेति प्रयोजनेन । तद्वदिति प्रयोजनवत् । सन्दिग्धेइति सन्देहं कुरुते । प्रत्यलः स्यादिति स्वनि। - (रत्ना०)-अर्चटचर्चचतुरः पुनराह इह प्रेक्षावतां प्रवृत्तिः प्रयोजन- वत्तया व्याप्ता ततो यन्निष्प्रयोजनं न तत्तैरारम्भणीयम् । यथाकाकदन्त परीक्षा । तथाचैतदितिशास्त्रारम्भप्रतिषेधायप्रयुज्यमानाया व्याप- कानुपलब्धेरसिद्धतोद्भावनामादिवाक्यकर्त्तव्यमितितदप्यनुपपन्नं वा- क्यस्यप्रमाणवेनाऽनवस्थिततया प्रयोजनविशेषसद्भावप्रकाशनसामर्थ्य- शून्यत्वात् तदसिद्धिमुद्भावयितुमपर्याप्तत्वात् । (टि०)-तथाचेति निःप्रयोजनं । एतदिति प्रकृतशास्त्रं व्यापकेति इह- प्रतिपेध्यमानमारम्भणीयत्वं तस्य व्यापकं प्रयोजनवत्त्वं तस्यानुपलब्धि- निःप्रयोजनत्वादितिहेतुनोक्ता व्यापकं निवर्तमानंहि व्याप्यमादाय निव- तते प्रयोजनवत्त्वंच व्यापकं तन्निवर्त्तनेआदिवास्यस्यापिवैयर्यप्रसवात् । आदिवाक्यमिति सादात्म्यतनुत्पत्तिलक्षणसम्बन्धविकटतयादिवाक्य स्याप्रमाण्यं सर्वसौगतसन्मतमेवातः प्रमाणरहितमप्यादिवाक्यं विध ३ ·१८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः वाक्यस्येत्यादि प्रमाणेति प्रामाण्येन निश्चयाभावात् । तदसिद्धिमिति व्यापकानुपलब्ध्यासडिमाप । (५०) च्यापकानुपलब्धेरिति । इहप्रतिपेध्यमारम्भणीयं तस्यव्यापकं प्रयोजनवत्वं तस्यानुपलब्धिनिष्प्रयोजनत्वादिति हेतुनोक्ता । तदसिद्धिरिति व्यापकानुपलब्धेरसिद्धिः । (रत्रा०)-रामटस्तुप्रकटयति । यद्यपीदवाक्यमप्रमाणत्वात प्रयोज- नोपस्थापनाबारेणनिष्पयोजनत्वसाधनमसिद्धविधातुमधीरं । तथापि विदग्धंसन्दिग्धंकर्तुसन्दिग्धासिद्धमपिचसाधनमगमकमेव । यथास- मुच्छलद्धवलधूलिपटलं धूमत्वेन सन्दिह्यमानं धनञ्जयस्येति । तदप्य- शस्तमनुपन्यस्तैपिप्रयोजनवाक्येऽनुभूतपूर्वप्रयोजनविशेषशास्त्रान्तरसा- धर्म्यदर्शनेन शास्त्रमात्रादपि निष्प्रयोजनलगोचरसन्देहस्य सद्- भावात् । ननुयद्येवमादिवाक्यं पराक्रियते नतींदं भवद्भिरपि कर्त्तव्य- मितिचेत् नैवं । कर्तव्यञ्चतम्पति योनान्यथाप्रयोजनं विदाञ्चकार । वाच्यवाचकोत्पत्तिसमयसम्भूष्णुशक्तिस्वभावस्याबाधिततथाऽनुभवेन चि- त्रज्ञानरूपस्पष्टदृष्टान्तावष्टम्भेन च कृतविरोधपरिहारत्वान्नित्यानित्यस्य- वाच्यवाचकाभ्यां कथञ्चिद्मिन्नस्य सामान्यविशेषोमयस्वभाववस्तु- गोचरांपरचितसङ्केताभिव्यक्तस्य वाच्यवाचकभावसम्बन्धस्य बलेन शब्दानामर्थस्य प्रतिपादकत्वं प्रतिपद्य प्रामाण्यं चाङ्गीचकार । एतच यथास्थानं समर्थयिष्यते । यःपुनरन्यथापिप्रयोजनमजानाद्यश्च न शब्द. विशपं प्रमाणवेनामस्त तोप्रति नकर्तव्यञ्चत्यनेकान्तो विजयते । (टि०)-साधनमिति हेतुं अगमकमिति अनिश्चायकं धनञ्जयस्येति वहः तदात्यादिनोत्तरयति जैनः । यद्येवामिति संशयोत्पादकानभ्युपगमेन निराक्रियने यनोनेन संशयोत्पादनमन्तरेण नकिमपि प्रयोजनं कर्तव्यञ्चे- त्यादि अन्यथेति यःोता आदिवाश्यं विना यः प्रमाण्यं चाङ्गीचकारेति वाक्यसमन्वयः चित्रज्ञानेति पञ्चवर्णालेख्यज्ञानं वाच्यवाचकेति एतद्विशे- प्यपदं प्राच्यानि पश्यन्नान्यस्यविशेषणानि प्राक्गतकल्पितोत्तरसूच. कानि । प्रमाप्यमिति शब्दानामव । - ·टि. पं.हयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः १९ (०)-विदाम्चकाति यः प्रामाण्य मागीचकोनि वाफ्यममन्वयः। शक्तिस्व- भावस्ोति शक्तिस्यभायशिपम्य । चित्रज्ञानरूपस्य दृष्टान्तावष्टम्भनेति मोग- ताभिमतेन यथैम्मिन् चित्रपटेनानावर्णसङ्करऽपि नशाविरोधः। अङ्गीचकारेति शब्दा- नामेव अथ प्रमाणस्यादी लक्षणं व्याचक्षते । मू०-स्वपरव्यवसायि ज्ञानं प्रमाणमिति ॥ (रता०)-अत्रचादग्धदहनन्यायेनयावदप्राप्तं तावद्विधेयमिति विप्र- तिपन्नानाश्रित्यस्वपरेत्यादिकमव्युत्पन्नान्प्रति प्रमाणं प्रमाणप्रमेया- पलापिनस्तूद्दिश्य द्वयमपि विधेयं । शेष पुनरनुवाद्यं । तत्रप्रमाण- मितिप्राग्वत् । स्वमात्माज्ञानस्यस्वरूपं परःस्वस्मादन्योऽर्थ इति यावत् तौविशेषेण यथावस्थितस्वरूपेणावस्यति निश्चिनोतीत्येवं शालं यत्तत् स्वपरव्यवसायि ज्ञायते प्राधान्येन विशेषो गृह्यतेऽनेनेति ज्ञानं एतच विशेषणमज्ञानरूपस्य व्यवहारधुराधोरेयतामनादधानस्य सन्मात्रगो- चरस्य स्वसमयप्रसिद्धस्य दर्शनस्य सन्निकर्षादेश्वाचेतनस्य नैया- यिकादिकल्पितस्य प्रामाण्यपराफरणार्थ । तस्यापिच प्रत्यक्षरूपस्य शाक्यनिर्विकल्पकतया प्रामाण्येन जल्पितस्य संशयविपर्ययानध्यवसा- यानांच प्रमाणत्वव्यवच्छेदार्थव्यवसायीति । स्पष्टनिष्टङ्कायमानपार- मार्थिकपदार्थसार्थलुण्ठाकज्ञानाद्वैतादिवादिमतमत्यसितुं परेति नित्य. परोक्षवुद्धिवादिनां मीमांसकानामेकात्मसमवायिज्ञानान्तरप्रत्यक्षज्ञानवा- दिनां यौगानामचेतनज्ञानवादिनां कापिलानांच कदाग्रहग्रहं निग्र- हीतुं स्वेति । समग्रलक्षणवाक्यंत परपरिकल्पितस्यार्थोपलब्धिहेतुत्वादेः प्रमाणलक्षणत्वप्रतिक्षेपार्थम् । (टि०)-तत्रचेत्यादि यावदप्राप्तमिति अगृहीतं विप्रतिपन्नादिभिःस्वप- रेति स्वपरज्यवसायिज्ञानं व्यवस्थापनीयं अव्युत्पन्नानिति शिष्यान द्वय- मपीति प्रमाणञ्च मेयञ्च शेषमिति परेणप्रतिपन्नं स्पष्टार्थमनुवदीयं ज्ञायते- ·२० प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः इति ज्ञानेप्राधान्येन विशेषः गौणत्वेनतुसामान्यदर्शनेतुप्राधान्येन सामान्य गौणत्वेनतु विशेषोगृह्यते अज्ञानरूपस्यति ज्ञानाद्वयतिरिक्तस्य नतुजडरू- पस्य व्यवहारेति व्यवहारविमुखस्य विशेपसाध्यत्वाद्व्यवहारस्य सन्मात्रेति सत्तामात्र स्वसमयेति जिनसमयप्रख्यातस्य दर्शनस्यति सामान्यना. हित्वाद्दर्शनस्य तस्येति ज्ञानस्य तहि निर्व्यवसायं कल्पितं शाक्यैः स्पष्टेति प्रत्यक्षेण निर्णीयमानं ज्ञानाद्वैतेति ब्रह्मवादिमतं निराकतु नित्यपरोक्षति परोक्षा पराभासिनी स्वात्मनि जडा एकात्मेति नज्ञानमात्मानमात्मना. जानाति किन्तु ज्ञानं ज्ञानान्तरवेद्यमितिभावः । (५०)-स्पष्टनिष्टड्न्यमानेत्यादि गद्ये ज्ञानाद्वैतवादिमतमिति आदिश- 'दात शून्यवादिमतम् । एकात्मेत्यादि एकात्मसमवेतं यज्ञानान्तरं तस्यप्रत्यक्षं नपुन रात्मनः प्रत्यक्षज्ञानं वदन्तीत्येवं शीलास्तेषां । यौगानामिति नैयायिकानां कापिला- नामिति साहयानां । परपरिकल्पितस्येति नैयायिकादिपरिकल्पितस्य । अर्थोपल- ब्धिहेतुत्वादेरिति अर्थोपन्धिहेतुः प्रमाणम् ॥ (रत्रा०)-तथाह्यर्थोपलब्धेरनन्तरहेतुः परम्पराहेतुर्वा विवक्षांचके परम्पराहेतुश्चेत्तहीन्द्रियवदानादेरपिप्रामाण्यप्रसङ्गः अथानन्तरहेतुरि- न्द्रियमेव प्रमाणं । तत्किन्द्रव्यन्द्रियं भावेन्द्रियंवा । द्रव्यन्द्रियमप्युप- करणरूपं निर्वृत्तिरूपंवा। नप्रथमं तस्य निर्वृत्तीन्द्रियोपष्टम्भमात्रे चरि- तार्थत्वात् । नापिद्वितीयं तस्य भावेन्द्रियेणार्थोपलब्धौ व्यवधानादा- नन्तर्या सिद्धेः । भावेन्द्रियमपि लब्धिलक्षणमुपयोगलक्षणं वा । नपौ- रस्त्यं तस्यार्थग्रहणशक्तिरूपस्यार्थग्रहणव्यापाररूपेण तेन व्यवधानात् उदीचीनस्यतु प्रमाणत्वे ऽस्मल्लक्षितमेव लक्षणमक्षरान्तरैराख्यातं स्यात् नचनास्त्येवामूदृशमिन्द्रियमितिभौतिकमेवतत्तत्रानन्तरो हेतुरिति वक्तव्या व्यापारमन्तरेणात्मनः स्वार्थसम्वित्फलस्यानुपपत्तेः । नाव्याप्त आत्मास्पर्शादिप्रकाशकः सुपुप्तावस्थायामपि प्रकाशप्रसङ्गात् नच- तदानीमिन्द्रियंनास्ति यतस्तदभावः स्यात् । अथ नेन्द्रियं सत्ता- मात्रेण तदतुः किन्तु मनसाऽर्थेनच सन्निकृष्टमिति चेत् । ननु ·दि. पं. द्वयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्तः २१ सुषुप्तावस्थायामपि तत्तादृशमस्त्येव मनसः शरीरव्यापिनः स्पर्शना- दीन्द्रियेण स्पर्शनादेश्च तूलिकादिना सन्निकर्षसद्भावात् । नचाणु- परिमाणत्वात् मनसःशरीरख्यापित्वमसिद्धमितिवाच्यं तत्र तस्य प्रमाणेन प्रतिहतत्वात् । तथाहि । मनोऽणुपरिमाणंनभवतीन्द्रियत्वान्नयनवत् नचशरीरव्यापित्वे युगपत् ज्ञानोत्पत्ति प्रसङ्गः तादृक्षक्षयोपशमविशेषेणैव तस्य कृतोत्तरत्वादिति नैतत्प्रमाणलक्षणमषणं । आचक्ष्महिच मतपरीक्षा- पञ्चाशति । अर्थस्य प्रमितौ प्रसाधनपटु प्रोचुः प्रमाणं परे तेषामञ्जन. भोजनाद्यपि भवेद्वस्तु प्रमाणं स्फुटं ॥ आसन्नस्यतु मानता यदि तदा संवेदनस्यैव सास्यादित्यन्धभुजङ्गरन्ध्रगमवत्तीयैः श्रितन्त्वन्मतमिति ॥ (टि०)-अथानन्तरेत्यादि द्रव्यन्द्रियमिति द्विविधंद्रष्यन्द्रियं निर्वृत्ति- रूपं उपकरणरूपंच उपकरणेन्द्रियं विषयग्रहणसामर्थ्य च्छेद्यच्छेदनेकरवा- लस्येव धारा यस्मिन्तु पहतनिवृत्सिसद्भावपि विषयनगृह्णातीति उपकरणस्य निवृत्तीन्द्रियाधारकृतार्थत्वात् निवृत्तिराकारः साच बाह्याभ्यन्तरभेदाद्विधा तप्रवामाअनेकप्रकारा आभ्यन्तरापुनः क्रमेणोत्रादीनां कादम्बपुष्प १ धान्यमसूर २ अतिमुक्तकपुष्पचन्द्रिका ३ क्षुरप्र ४ नानाकारसंस्थाना ५ लब्ध्युपयोगेन भावेन्द्रियं लब्धीन्द्रियं पुनस्तदावरणक्षयोपशमरूपं उपयोगे- न्द्रियं यः स्वविषये व्यापारः तस्योति लब्धीन्द्रियस्य तेनेति भावेन्द्रियेण उपयोगरूपेण अर्थग्रहणेन अस्मल्लक्षितमिति स्वपरावभास्येव ज्ञानं अमू- दृशमिति भवदुक्तं भौतिकमिति महाभूतोद्भवमेव तदिति इन्द्रियं तत्रेति अर्थोपलन्धौ स्वार्थसम्विदिति स्वपरज्ञानं यतइति इन्द्रियाभावात् तद- भावइति प्रकाशाभायः तद्धेतुरिति प्रकाशहेतुः तदिति इन्द्रियं तादृश- मिति मनसार्थेनच संसृष्टं तत्रेति मनसि तस्येति अणुपरिमाणत्वस्य युग- पदिति समकालं मनोज्ञानेन्द्रियज्ञानयोरत्पादप्रसक्तिः अर्थस्वेत्यादि प्रमिताविति अर्थोपलन्धौ प्रसाधनेति साधनपटिष्टोहेतुः आसन्नस्येति सनिकर्पस्य । (पं.)-परम्पराहेतुति प्रामाप्दैन, अञ्जनादेरपीति तन्यापि चतुर्मत्य करणादिनाऽपरभिान्यात । उपकरणमिति इन्द्रियारिन् । निवृत्तिरूपमिति -- ·२२ प्रमाणनयतत्वालोकालंकारः निर्वृत्तिर्द्विविधावहिनिर्वृत्तिः अन्तर्निवृत्तिः । यहिनिवृत्तिः श्रोत्रादिषु कर्ण शकुल्यादिरूपा अन्तर्निवृत्तिस्त्वम् । कदम्बपुष्पगोलकाकारं श्रोत्रं मसूराकारंचक्षु अतिमुक्तकपुप्पाकारं घ्राणे- न्द्रियम् । क्षुरप्रसंस्थानं रसनम् । नानाकारं स्पर्शनम् । अर्थग्रहणशक्तिरूपस्येति क्षयोपशमरूपस्य। तेनेति उपयोगेन। तदिति इन्द्रियम् । तत्रेति अर्थोपलब्धौ । नाव्यापृतआत्मेत्यादि भवन्मतेऽपिस्पर्शादीनां फलन्तावदात्मनएव । प्रकाशप्रस- ङ्गादिति तदाप्यव्यापृतत्वात् । तदभावइति प्रकाशाभावः। तत्तादृशमस्त्येवेति मनसाऽर्थेनचसान्नकृष्टम् । तत्रेति मनसि । तस्येति अणुपरिमाणत्वस्य। प्रमाणेन प्रतिहतत्वादिति मूलपाठ क्वचित्प्रत्यक्षज्ञप्तिकरणत्वादिति प्रत्यक्षं पञ्चेन्द्रियग्राह्यं ब्रान- न्तस्य करण साधकतमम् । क्वचित्कारणत्वादिति पाठः सोऽपिरम्यः, तस्येति अणुपरिमाण- त्वस्य युगपत्ज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्गस्य । अञ्जनभोजनाद्यपीति तद्धिमञ्जनभोजनादिकं व्यव हितं कारणम् । (रत्ना०)-अनधिगतार्थाधिगन्तृप्रमाणमित्यपिप्रमाणलक्षणंन मीमां- सकस्यमीमांसामांसलतांसूचयति । प्रत्यभिज्ञानस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात् । अथात्रापूर्वोप्यर्थः प्रथते । इदानीन्तनमस्तित्वं नहि पूर्वधियाधिगत- मिति चेत् । इदमन्यत्रापि तुल्यं । उत्तरक्षणसत्त्वस्य प्राक्क्षणवत्तिसम्बेद. नेनावेदनात् पूर्वोत्तरक्षणयोः सत्त्वस्यैक्यात् कथन्तेन तस्यावेदनमितिचे प्रत्यभिज्ञागोचरेऽपि तुल्यमेतत् । रजतंगृह्यमाणंहि चिरस्थायीति गृह्यते इति वचनात्प्रागेवतवेदनेच तदिदानीमस्ति नवा कीदृग्वाऽस्तीति तदनन्तरं नकोपि सन्दिहीत । ततोऽपार्थकमेवानधिगतेतिविशेषणं व्यवच्छेद्याभावात् । नचाव्यापकत्वदोषः प्रकृतलक्षणे प्रत्यक्षपरोक्षलक्ष णव्यक्तिव्यापकत्वात् । नाप्य तिव्यापकत्वकलङ्कः । संशयाद्यप्रमाण- विशेषप्ववर्त्तनात् । नाप्यसम्भवसम्मवः प्रमाणस्वपरव्यवसायिज्ञानं प्रमाणत्वान्यथानुपपत्तेरित्यतस्तत्र स्वपरव्यवसायिज्ञानत्वसिद्धेः । (टि०)-प्रत्यभिज्ञति सएवायमिति अत्रेति प्रत्यभिज्ञाने इदमन्यत्रा- पीत्यादि अन्यत्रापाति अधिगतार्थाधिगन्तृषु धारावाहिज्ञानेषु तेनेति पूर्वक्षणेन तस्येति उत्तरक्षणस्य तवेदनेति पूर्वोत्तरक्षणयोर्ज्ञाने व्यवच्छेद्येति विशेषणहि व्यवच्छेदकमस्य व्यवच्छेद्यं नास्ति नचाव्यापकेत्यादि व्य तांति विशेषः अतस्तत्रेति प्रमाणे ।

·२३ । टि. पं. दयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः (६०)-प्रमाणत्वान्यथानुपपत्तेरिति भवातहि धर्मिविशेपेसाध्ये धर्मिसामान्यं हेतुः। तत्रेति प्रमाणत्वान्यथानुपपत्त्याल्येहेतौ । (रत्ना०)-अत्रचायंकण्टकोद्धारप्रकारस्तथाहि । नतावदत्रपक्षप्रति. क्षेपदक्षदोषसंश्लेषः । अयंहिभवन् किं प्रतीतसाध्यधर्माविशेषणत्वमन- भीप्सितसाध्यधर्माविशेषणता निराकृतसाध्यधर्मविशेषणत्वं वा भवेदिति भेदत्रयीत्रिवलीव तरलाक्षीणामुन्मीलति । तत्र न तावत् प्रतीतसाध्य. धर्मविशेषणत्वमत्राख्यायमानं संख्यावतां ख्यातये यतः प्रसिद्धमेव साध्यंसाधयतामेतदुन्मन्नति । आपोद्रवाइत्यादिवत् । नचैतत्प्रमाणलक्षण- मद्यापि परेषां प्रसिद्धिकोटिमाटीकिष्ट नाप्यत्रानभीप्सितसाध्यधर्मवि- शेषणताभाषणीया साहिस्वानभिप्रेतं साध्यं साधयतामधीमतां धावति- शौद्धोदनस्य नित्यत्वसाधनवत् । नचाहतानामेतत् प्रमाणलक्षणमना. काहितं । नापिनिराकृतसाध्यधर्माविशेषणत्वमत्रोपपत्तिपद्धतिप्रतिवद्धतां दधाति । तद्धि प्रत्यक्षेण अनुमानेनागमेनवा साध्यस्यनिराकरणाद् भवेत् । नचैतदनुष्णस्तेजोऽवयवी नास्ति सर्वज्ञो जैनेनरजनिभोजनं भजनीयमित्यादिवत् प्रत्यक्षानुमानागमादिभिर्वाधासम्बन्धवेधुर्यं दधान. मीक्ष्यते । तस्मान्नात्र दोषः पक्षस्य सूक्ष्मोप्युत्प्रेक्षितुं पार्यते। नापि- हेतोः स खल्वसिद्धताविरुद्धताव्यभिचारोवा भवेत् यदितावदसिद्ध- तातदापि किमन्यतरासिद्धिरुभयासिद्धिभिवेत् अन्यतरासिद्धिश्चेत् तदापि वादिनः प्रतिवादिनोगाऽन्यतरस्येयममिद्धिः स्यात् । यदि- वादिनस्तदा किंस्वरूपद्धारणाश्रयद्धारणभिन्नाधिकरणतादारेण पक्ष- कदेशद्वारेण प्रतिज्ञार्थंकदेशदारण वासौ स्यात् । स्वरूपदारेणचेत् तत्ति हेतुस्वरूपे विप्रतिपत्तेरप्रतिपत्तेः सन्देहाद्वाानप्राच्यः प्रकारः सारः प्रमाणत्वाख्यहेतुस्वरूपे समस्तप्रामाणिकपरिपदामविवादात् । नापि - द्वितीयः प्रमाणस्वरूपमप्रतिपद्यमानस्य वादिना प्रामाणिकत्व प्रसङ्गात् । है नापि तृतीयः सर्वथैवानिणीतप्रमाणस्वरूपस्यप्रतिपनस्तत्र सन्देहानु- । त्पादात् । नखलुसकलकालमनाकलितस्थाणुत्वस्य स्थाणुत्वपुरुषत्वो. लेखी सन्देहः कस्यापि सम्पद्यते तत्वरूपप्रतिपत्ती वा पत्रिकथं -- - ।

·सर्वथा प्रमाणस्वरूप मंशयः स्यान । आध्यामिन्द्रिविक्रमाणित वादिनो जेनस्य दोषावच नसम्मती अस्ति मानः ननिधितागाभा- दाधकप्रमाणत्वादुदेष्यतिशकलंकृत्तिकादयादित्यादर्गमकत्वेन बीत- वात् । सम्मतत्वेवा नतयोरऽवाचकाशशङ्काशमङ्गया । प्रमाण धर्मिणः सकलवादिनामविवादास्पदत्वात प्रमाणत्वहनास्तत्रनिनि र्णयाच । पक्षकदेशासिद्धतापि नामाधीयतां दधाति । माहि ममुण पक्षाव्यापकत्वे सति सम्भविनी। सचेतनास्तरवः स्वापादित्यादिवत नचैतदत्रास्तिनाप्यनित्य शब्दो नित्यत्वादित्यादिवत् प्रतिज्ञार्थकदेशा सिद्धताभिधानीया । तस्यास्तत्त्वतः स्वस्पासिद्धिम्पत्वादन्यया- धम्मिणोपि हेतुत्वे सत्प्रसङ्गात् । स्वरूपासिद्धिश्चात्र न यथास्येमान मास्तिध्नुते तथानन्तरमेवन्यस्पीतिनवादिनःसाधनममिद्धमेतत् नापि प्रतिवादिनस्तत्राप्येवं प्रकारकल्पनाप्रबन्धस्य प्रायः समानत्वात् । अन एव वादिप्रतिबाधुभयस्यापि नासिद्धमिदम् । (टि०)-अयंहीति दोषसंश्लेषः अत्रेति विद्धजनसदसि संख्यावतामिति विदुषां ताकिकाणां प्रसिद्धये तत्किंलित्यादि विप्रतिपत्तेरिति विप- र्ययात् अप्रतिपत्तेरिति अनध्यवसायात् तत्रेति प्रमाणस्वल्पे तत्व रूपेति प्रमाणस्वरूपप्रतिपत्तौ वा क्वचित्सन्देहेपि अस्तिसर्वज्ञइति विकल्पसिद्धस्थापि धम्मिणः सिद्धत्वार्जनस्य प्रमाणवेति प्रमाणत्वादिति लक्षणस्यहेतो. तत्रेति प्रमाणेवर्तननिश्चयात् पक्षकेत्यादि मेति पक्षकदशा. सिद्धता तस्याइति प्रतिज्ञार्थंकदेशासिघतायाः धर्मिणइति नित्यः शब्दोनित्यत्वादित्यत्र नित्यत्वस्य साधनत्वे प्रमाण स्वपरव्यवसाथि ज्ञानं प्रमाणत्वादितिवत् तत्प्रसङ्गादिति प्रतिज्ञार्थंकदेशासिद्धताप्रसक्तः आस्ति. नुतेइति ष्टिय्आस्कन्दनआइपूर्वः स्वादिः उपसर्गेणहिधात्वयोवलादन्य- वनीयते इतिवचनान् स्थिरत्वमाश्रयति स्वपरत्वमाश्रयति। (५०) क्वचित्कथंसर्वथा प्रमाणस्वरूपे संशयः स्यादिति अपित्येकदेशेनैव स्यात् । तत्पसङ्गादिति प्रतिक्षार्थंकदेशातिद्धताप्रसगात् ।

·टि. पं. हृयोपेतरसाकरावतारिकायुक्तः (रत्ना०)-एवंत्र कथमिदं साधनमसिद्धिसम्बन्धं दधीत । नापि विरुद्ध- तानन्धकीमम्पर्ककलङ्गितमेतत् । विपक्षादयावृत्तत्वात् । नापि व्यभिचार- पिशाचसञ्चारदुस्मञ्चरं । यतोनिणीतविपक्षवृत्तित्वेन सन्दिग्धविपक्षवृत्तित्वेन वाच व्यभिचारः प्रोच्यते । नतावदायेन । अनित्यः शब्दः प्रमेय- खादित्यादिवद्विपक्षे वृत्तिनिर्णयामावात् । स्वपरव्यवसायिज्ञानस्य हि विपक्षः संशयादिर्घटादिश्च । नच तत्र कदाचन प्रमाणतावरिवर्ति । नापि द्वितीयेन विवादापन्नः पुमान सर्वज्ञो न भवति वकृत्वादित्यादिवद्विपक्षे वृत्तिसन्देहस्यासंभवात् । संशयघटादिभ्यः प्रमाणत्वव्यावृत्तेनिीतत्वात् । तन्नानैकान्तिकत्वलक्षणमपिदूषणमत्रोपढौकत इति न हेतोरपि कलङ्ककलि- कापि प्रोन्मालति । निदर्शनं पुननोंपदार्शतमेवानेति न तद्दोषोद्धारसंरम्भः। भवतु वा तदपि व्यतिरेकरूपं संशयघटादि न चात्र कश्चिदूषणकणः । सखल्लसिद्धसाध्यव्यतिरेकोसिद्धसाधनव्यतिरेकोसिद्धोभयव्यतिरेकः सन्दिग्धसाध्यव्यतिरेकः सन्दिग्धसाधनव्यतिरेकः सन्दिग्धोमयव्यति- रकोऽव्यतिरकोऽप्रदर्शितव्यतिरेकोविपरीतव्यतिरेको वा स्यात् तत्र न ताचदाद्याः षघटादौसाध्यसाधनव्यतिरेकस्य स्पष्टनिष्टकनात् । नापि सप्तमः व्याप्त्यात्र व्यतिरेकनिर्णयात् । नाष्यष्टमनवमौ यत्र नस्व- परव्यवसायिज्ञानत्वं नतत्र प्रमाणत्वामिति व्यतिरेकोपदर्शनादित्यतो निष्कलङ्कादनुमानात् तल्लक्षणसिद्धेरनवद्यमिदं लक्षणम् । (दि०)-स्वपरव्यवसायीत्यादि संशयादिरिति स्वपरव्यवसायिनो वि. पक्षः संशयादिः ज्ञानस्यतु विपक्षो घटादिः नवतत्रेति संशयादौ घटादौवा सखल्लिति असिद्धः साध्याभावो यस्य व्यतिरेकोभाव उच्यते विपरीत- व्यतिरेको यथा यवनप्रमाणत्वं नतत्र स्वपरव्यवसायिज्ञानत्वमिति साधनो- पसंहरणपूर्वसाध्यस्योपसंहारः अनुमानादिति प्रमाणत्वलक्षणात् तल्लक्षणेति प्रमाणलक्षणसिद्धः लक्षणमिति स्वपरव्यवसायित्वरूपम् । (पक्ष-विपक्षेवृत्तिसन्देहस्यासम्भवादिति पिझे उपटसण्डे ।

·२८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकार छिदायां दात्रं नच नभसि नयनसन्निकर्षसम्भवेपि प्रमोत्पत्तिः । सस्य सहकारिणोऽभावात् तत्रतदनुत्पत्तिरितिवेत् । कथमसौ रूपेपि स्यात् । नहिरूपे रूपमस्ति निर्गुणत्वाद्गुणानां नापि तदाधारभूते द्रव्य रूपा- न्तरमस्ति याबद्रव्यमाविसजातीयगुणदयस्य युगपदेकत्र त्वया नभ्यु- पगमात् । अवयवगतं रूपमवयविरूपोपलब्धौ सहकारि समस्त्येवेति चेत् । कथं त्र्यणुकावयविरूपोपलम्भो भवेत् । नहियणुकलक्षणावयवत्रयवर्ति- रूपमुपलभ्यत । यतः सहकारि स्यात् । अनुपलभ्यमानमपितत्तत्रसहका- गतिवेत् । तर्हिकथंनतप्तपाथसि पावकोपलम्भसम्भवस्तदवयवेष्वनुपलभ्य मानस्य रूपस्य भावात् यदिचरूपंसहकारि कल्प्यते तदा समाकलित- सकलनेत्रगोलकस्य दूरासन्नतिमिररोगावयविनः कथनोपलब्धिः । (दि०)-अथास्येत्यादि साधनस्यति स्थार्थव्यवसितावसाधकतमत्वा- दित्ययं रूपस्य धुर्यमिति अभावं साधकतमत्वमिति प्रमाणत्वं यइत्थं- मिति गोचंतनः मस्वनिश्चिती करणं नभवति सन्निकर्षादिरित्यादि तत्रेति गनिमांदी कारकति कारकाणि सहकारिकारणानि उपादानादीनि च नगं मारनामाः तस्यति सन्निकर्षस्य अत्रेति पक्षे हेत्वेकदेशेति मागमितायमाधकतमत्वादावतुस्वव्ययसितावसाधकतमत्वं सन्निकर्प- मादयगितागाधकतमइति हेत्वकर्दशोऽसिद्धः तत्सिद्धाविति अर्थ- निविपगडमाधकतमन्यमिको तस्यति सन्निकर्षस्य प्रदीपस्य च यत्र हरि दायादी अन्यथति अव्यापारित तदिति दावादि तंत्रति कार्योत्पत्ती पनि माटगानादः तत्रेति नभमि तदनुत्पत्तीति प्रमानुपपत्तिः माति प्रमा यारद्रव्यात मंयोगमंच्यादयां गुणा अयाघद्रव्यमा t.:' द पिता यावद द्रव्यभाविनहत्यर्थः कथंत्र्यणुकति मात दयणकत्र येणयणकाम्यादित्याटक्यामिहानमः त्यादि नदिति दयाकलक्षणमवयवत्रयं तत्रंति ज्यणुकाय. र दोन पावति पाचपप्रत्यक्षेण ग्रहणाभावः तदवयवप्षिति दादरा पति अग्नः ममाकलिनेति आयस्टिनसमग्र- मान:: marne ·- अग्ने सत्फम्य। दि. पं दयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्तः २९ (पं०)-योक्तसाधनसम्पन्नश्चायमिति अयप्रयोगः । हेत्वेकदेशस्यासि- द्वेरिति तस्य म्यव्ययसितो साधकतमत्वं नास्त अथव्यवसितौ च सुतरामस्ति । तत्- सिद्धाविति अर्थव्यवसितिविषयेऽसाधकतमत्वमिद्धौं । अभ्यधुरिति भवन्त । तत्रति नभाने । तदनुत्पत्तिरिति प्रमानुत्पत्तिः । रूपान्तरमस्तीति रूपान्तरम् कृष्णादि । कथंत्र्यणुकावयविरूपोपलम्भइति त्रिभिर्यणुकैस्त्र्यणुक अवयवगतरूपानुपलम्भे साते कन्यणुकावयावरूपोपलम्भा भवेत् शतवाक्यभावार्थः । रूपस्य भावादिति (रत्ना०)-अथात्यन्तासत्त्यभावोपिसहकारी नचासौतिमिर स्तीति- चेत् । नन्वियमासत्तिरात्मापेक्षया शरीरापेक्षया लोचनापेक्षया तदधि- ठानापेक्षया वा विवक्षांचके प्रेक्षादक्षेण । आधेकल्पे कथं कस्यापि पदार्थस्योपलब्धिापकस्यात्मनः सर्वभावैरासत्तिसम्भवात् द्वितीयेकथं करतलतुलितमातलिङ्गादरुपलम्भः । तृतीये कथंक्वापि चाक्षुषप्रत्यक्ष- मुन्मजेत् चक्षुषः प्राप्यकारित्वकक्षीकारेण सर्वत्रस्वगोचरेणासत्तिसद्धा- वात् । तुरीयकथमधिष्ठानसंयुक्ताञ्जनशलाकायाः समुपलब्धिः । अथये- नांशेनतस्यास्तत्रसंसर्गः सनोपलम्यतएवनैवमवयविनानिरंशवेन स्वीका- रात् | अपिचकथमुदीचीप्रतिव्यापारितनेत्रस्य प्रमातुर्नकाञ्चन काञ्च- नाचलोपलब्धिमनुभवामः । नचदवीयस्वान्नतत्रनेत्ररशमयः प्रसतुं शक्तास्तेषां शशाङ्केपिप्रसरणाभावापत्तेः। अथ तदालोकमिलितास्ते- वर्द्धन्ते तहिखरतरकरनिकरनिरन्तरापूरितविष्टपोदरे मरीचिमालिनि सति सुतरां सुरादिमभिसर्पतां तेषां वृद्धिर्भवेत् । नच दिनकरमरीचीनां नितरां कठोरत्वेन तैस्तेषां प्रतिघातस्तदालोककलापाकलितकलशकुलि- शादिपदार्थानामप्यनुपलम्भापत्तेः । ततोनसन्निकर्पसद्भावेष्यवश्यं सम्बे- दनोदयोऽस्ति । नापितदभावेऽभावएव । प्रातिभप्रत्यक्षाणामार्ष संवेदनविशेषाणांच तत्कालाविद्यमानवस्तुविषयतया सन्निकर्पाभावपि समुद्भवात् । तन्नसन्निकर्षस्यसाधकतमत्वं साधुत्वसौधाध्यासधैर्यमार्जि- १ जत् । यञ्चप्रदीपन व्यभिचारमुदचीचरः सोपिनचतुरचेतश्चमत्कारचञ्चुः - प्रदीपस्यमुख्यवृत्त्याकरणत्वानुपपत्तेनेंत्रसहकारितयाकरणत्वोपचारात् । - ·प्रमाणATTIMIT यथाचोपचारादर्थव्यवमितीकरणमा नयाममामिण नदीपो. पलम्भप्रदीपान्तरान्वेषणमनि । किंवाम गामानमामाकागाताति- कव्यभिचारः। तन्त्रसन्निकर्षस्यार्थव्यनामिनानगावातमा ममिटम । अन यैवदिशा कारकसाकल्यादेरण्यर्थव्यवसितायसाधकतम समर्थनामिति नहेलेकदेशासिद्धिः। (दि०)-असाविति अत्यन्तामन्यभाषः कथंकस्यागीनि नाम्गानिक स्यापिप्राप्नोतीत्यर्थः कथंकापीति काक्वानरयापीमाः तम्याइति अजम शलाकायाः तत्रेति अभिष्ठाने सइति अंशः अपिचकथमित्यादि दवीयस्ता दिति दूरत्वात् तत्रेति काशनानले तपामिति नेत्ररश्मीनां तदालोकति तस्यशशांकस्या लोकेन सद्गताः तइति रश्मयः तेषामिति नगनकिरणानां तैरिति दिनकरमरीचिभिः तेपामिति नत्रांशतां तदालोंकेति दिनकर निकरालोककलापेन तदभाइति सन्निकर्षाभावे प्रातिभेति केवल ज्ञानादि संवेदनानां अयमिति प्रदीपः । (५०)-कथंकस्यापिपदार्थस्योपलब्धिरिति नकस्यापि प्राप्नोति। कयं कापि चाक्षुषप्रत्यक्षमन्मज्जेदिति नक्यापीत्यर्थः। चक्षुषः प्राप्यकारित्व- कक्षीकारेणेति भवद्भिः। तस्या इति अञ्जनशलाकायाः स्वीकारादित्यताऽप्रे। अपिचेति यद्यत्यन्तासत्त्यभाय सहकारीीतेगम्यम् । तदालोकमिलिता इति शशाङ्कालोकोमीलताः । तदभावेइति सन्निकर्षाभावे । करणमयमिति अयंदीपः । अथव्यवसायीतिविशेषणसमर्थनार्थमाहः। मू०-तव्यवसायस्वभावंसमारोपपरिपन्थि- त्वात्प्रमाणत्वाद्वेति । (रत्ना०)-तत्प्रमाणत्वेनसम्मतंज्ञानं व्यवसायस्वभावं निश्चयात्मक मित्यर्थः समारोपः संशयविपर्ययानध्यवसायस्वरूपोऽनन्तरमेव निरूप- यिष्यमाणस्तत्परिपन्थित्वं तबिरुद्धवं यथावस्थितवस्तुग्राहकत्वमिति यावत् प्रमाणत्वादातत्तथाविधं वाशब्दोविकल्पार्थः तेनप्रत्येकमेवामूहेतू- ·टि. पं. द्वयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्तः ३१ प्रमाणत्वाभिमतज्ञानस्यव्यवसायस्वभावत्वमिछौसमर्थावित्यर्थः । प्रयो- गौत, प्रमाणत्वाभिमतं ज्ञानं व्यवसाथस्वभावं समारोपपरिपन्थित्वात्म- माणत्वादा यत्पुन नतदेवं यथाघटः प्रोक्तसाधनद्धयाधिकरणं चेदं । तस्मादयवसायस्वभावमिति । अत्रैकदशेनपक्षस्य प्रत्यक्षप्रतिक्षेप- माचक्षतेभिक्षवस्तथाहि । संहृतसकलविकल्पावस्थायां नीलादिदर्शनस्य व्यवसायवन्ध्यस्यैवानुभवात्पक्षीकृतप्रमाणैकदेशस्य प्रत्यक्षस्य व्यवसाय- स्वभावत्वसाधनमसाधीयस्तदसाधिष्टं यतः केनप्रत्यक्षेणताहक्षस्य तस्या- नुभवोभिधीयते ऐन्द्रियेण मानसेन योगिसकेन स्वसंवेदनेन वा नायेन तत्रन्द्रियकुटुम्बस्य व्यापारपराङ्मुखत्वात् । नद्वितीयेन तस्यन्द्रियज्ञान- परिच्छिन्नपदार्थानन्तरक्षणसाक्षात्कारदक्षत्वात् । नतृतीयेन अस्मादृशां- योगिप्रत्यक्षस्पर्शशून्यत्वात् । योगीतुतथाजानातीतिकोशपानप्रत्याय- नीयं । नापि तुर्येण यतस्तत्स्वरूपोपदर्शनादेव प्रमाणं स्यादनुरूपवि- कल्पोत्पादकत्वादा । आद्यपक्षे प्रत्यक्षं क्षणक्षयस्वर्गप्रापणशक्त्यादावपि प्रमाणतामास्कन्देत् । द्वितीयपक्षोप्यक्षमः संहृतसकलविकल्पावस्थाभावि- नीलादिदर्शनानन्तरं नीलादिरयमित्यर्थोल्लेखशेखरस्यैव विकल्पस्य प्राये- णानुभवात् । यत्रापिनीलादिज्ञानं ममोत्पन्नमिति ज्ञानोल्लेखी विकल्प- स्तत्रापिज्ञानमात्रोल्लखित्वादस्यतत्रैवदर्शनस्यप्रामाण्यस्यान्नतुतन्निर्विक- ल्पकले । अपिच विकल्पस्यापिकथंसिद्धिः स्वसंवेदनप्रत्यक्षादितिचेत् । तस्यापिस्वरूपोपदर्शनमात्रात्प्रामाण्येतदेवदूषणं विकल्पान्तरोपजननात्- पुनरनवस्था । तथाच कथंस्वसंवेदनस्य प्रामाण्यसिद्धिर्यतस्तेन वाधा- पक्षांशेस्यात् । (टि०)-अत्रैकदेशेनेत्यादि नीलादीति निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य पक्षी- कृतेति पक्षोज्ञानं प्रत्यक्षपरोक्षरूपं तस्यैकदेशस्य प्रत्यक्षस्य तादृक्षस्यति व्यवसायवन्ध्यस्य तस्यति नीलादि दर्शनस्य तत्रेति निर्विकल्पकप्रत्यक्ष इन्द्रियति नहीन्द्रियाणांघटादिवत्प्रत्यक्षं प्रत्यक्षं भवति तस्येति मानसस्य ऐन्द्रियणपरिछिन्नेरूपादौ तदनन्तरंयपादि ततस्तत्रमनोज्ञानप्रवर्त्तते ६ नापितुयेंणेत्यादि तदिति स्वसंचेनं अनुरूपेति निर्विकल्पकामिदमिति ·चेतनत्वादिच विषयीकुर्वदनुरूपविकल्पोत्पादकत्वात्सत्वादिविषयेप्रमाणं बौद्धस्तत्स्वसंवेदनप्रत्यक्षं सचेतनत्वादी नमात्रस्य तत्रापिसद्भावात् नचबौद्धः क्षणक्षयादिविषये तत्प्रमाणमिष्यते प्रमाणनगरमालाकार आद्यपक्षइति प्रत्यक्षस्यम्पं दर्शयत क्षणक्षयं जागंन नामागदर्शनमा त्रेण प्रामाण्य क्षणिकत्वपि तस्य प्रामागप्रमकिः गदि म्यसपमा शयत् प्रमाणं तदामयाक्षणक्षषिणः परमाण योगृहीना इत्यम्गागाम रूपोपदर्शने प्रमाणतांगम्छेत् तथाच अणिकन्धानमाने वैकल्यन म्यात तमा हि यथा दानपरिणामचित्तानुभवः स्वसंवेदनाध्यक्षलक्षणम्तगत मद्रग चंतनादिकं विषयीकरोति तथास्वर्गप्रापणसामर्यमणि नतमसपा व्यतिरिक्तत्वाद् विषयी कुर्यादिति भावार्थ: क्षणक्षयज्ञानात् स्वर्गप्राप्ति स्थाजन्तोः क्षणिकाः सर्यसंस्काराः इत्येवं वासना यकाममार्गइहविज्ञेय इति वचनात् * चौहानांमतेऽध्यक्षेण क्षणीगृहाते नतुतन्क्षयों वस्तुनानिरंश- त्वेनाभिन्नापि नघयन्निरंशवस्तुप्रभवंज्ञानं तन्निरंशाग्राहि प्रत्यक्षप्रभवार्यक ल्पस्य तद्भावानुपपत्तौ वा हिंसाविरतिदानचित्तस्वसंवेदनाध्यक्षप्रभवनिर्ण येन तद्ग्रहणोपपर्तीनश्चयविषयीकृतस्य चानिभितम्पान्तराभायात् स्वर्ग प्रापणसामार्थ्यादेरपि तद्गतस्य निश्चयात्तत्र विप्रतिपत्ति स्वर्गानापितत्प्राप्ति हेतुःकश्चिद्भावइत्यादिरूपाचा कादर्नस्यात् किंतुस्वर्गप्रापणसामर्थ्यश्व दानचित्तादभिदावस्तुस्वरूपग्राहिणाचस्वसंबंदनाध्यक्षणानुभवे सदृष्य चंतनत्वादाविव विवादाभावोभवेदिति क्षणक्षयस्वर्गप्रापणेत्यादि और मतेहिनीलाद्यप्रत्यक्ष नीलाद्यर्थमिवतद्गतं क्षणक्षयमपि विषयीकरोति पर नीलाद्यर्थविषयेतत्प्रत्यक्ष अनुरूपविकल्पोत्पादकत्यात् बोहैः प्रमाणमि व्यतेतु नतत्प्रमाणमनुरूपविकल्पोत्पादकत्वाभावात् यत्रैवजनयदेनां तत्र वास्यप्रमाणतेतिवचनात् यत्रैवविषयेइमांकल्पनाञ्जनयेत्तत्रैवविषयेस्यप्रत्यः क्षस्य प्रामाण्यमित्यर्थः तथास्वसंवेदनप्रत्यक्षं चौडमतेस्वगतंक्षणक्षयं सत्व प्रतिपाद्यते क्षणक्षयविषयत्वप्रमाणं तदनुसारिवकल्पाजनकत्वात् तथा हि साविरतिचित्तं दानचित्तंचस्वर्गहेतुत्वादिनास्वर्गप्रापणसामायुपेतं बो. दामन्यन्ते तञ्चहिंसाविरतिदानचित्तस्वसंवेदनप्रत्यक्षं स्वगतसचेतनत्वादि कमिव स्वगतस्वर्गप्रापणसामर्थ्यादिकमपि गृह्णाति गृहीतस्यहि स्वस्वरूपस्य प्रमाणं मन्यते स्वर्गप्रापणसामर्थ्यादिविषयेत्वप्रमाणं तद्विपयेविकल्पाजन नात् एवं च सति हि यदि स्वरूपोपदर्शनादेव प्रमाणामिष्यते तदाक्षणक्षय विषयेपि स्वर्गप्रापणसामार्थ्यादिविषयपि च तत्प्रमाणं भवेत् स्वरूपोपदर्श ततः स्वरूपोपदर्शनादेवेति पक्षोपिनयुक्तहतिभाव * संहृतेति निर्विकल्पक ·टि. पं. मयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्तः ज्ञानावस्थायां भावि यन्नीलादिदर्शनं तत्रापीति निर्विकल्पकसविकल्पक- विचारे ज्ञानमात्रेति निर्विकल्पकसविकल्पकविचाररहितं ज्ञानमात्रं अस्येति ज्ञानोल्लेखिविकल्पस्य तत्रैवेति ज्ञानमात्रे दर्शनस्येति स्वसंवेदनप्रत्यक्षस्य दर्शनस्येति स्वसंवेदनस्य नतः संवेदनप्रामाण्येन नीलादिज्ञानमसोत्पन्नं इति- विकल्पएवसिद्धो ननु निर्विकल्पकत्वं तस्य जात्यााल्लेखरहिततया निर्देष्टुम- शक्यत्वात् तन्निर्विकल्पकत्वइति स्वसंवेदनप्रत्यक्षस्यनिर्विकल्पकत्वे तस्यापीति स्वसंवेदनप्रत्यक्षस्य स्वरूपति क्षणिकत्वोपदर्शनमात्रात् तदेवेति पूर्वप्रकान्तं क्षणक्षयस्वर्गप्रापणशक्त्यादावित्यादि विकल्पान्तरेति विक- ल्पान्तरस्यापि कथंसिद्धिः स्वरूपोपदर्शनमात्रात्तदेव दूषणं विकल्पा- न्तरोपजननादनवस्थाऽनया दिशा भावनीयं यतइति प्रामाण्यसिद्धेः तेनेति स्वसंवेदनेन । (१०) तादृक्षस्येति व्यवसायवन्ध्यस्य । तस्येति नीलादिदर्शनस्य । तस्येन्द्रि- यज्ञानेत्यादि । इन्द्रियेण परिछिन्ने रूपादौ तदनन्तरं यद्पादि ततस्तत्रमनोज्ञानं प्रवर्त्ततेो इतिश्लोकस्तर्कभाषासूत्रञ्चाव । स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणा इन्द्रियज्ञानेन समनन्तर- प्रत्ययजनितं मनो विज्ञानम् । प्रत्यक्षमिति स्वसम्वेदनम् । आस्कन्देदिति यथास्वरूपे अस्यति विकल्पस्य, तत्रैवेति विक्ल्पे एव । (रता०)-अथयन्ननिर्विकल्पकं तन्नैवविकल्पेनसहोत्पद्यते । यथावि- कल्पोविकल्पान्तरेण विकल्पेनापि सहोत्पद्यते च प्रत्यक्षं । नचेदं नसि- षेधसाधनं गन्धर्वविकल्पदशायामपि गोः साक्षात्करणादन्यथासमया- न्तरे तत्स्मरणानुत्पत्तिप्रसङ्गादित्यनुमानवाधितः पक्षकदेशइतिचेत्तदपि- कवलितंकालेन कालान्तरे स्मरणसद्भावाद्यवसायात्मकस्यैव प्रत्यक्षस्य प्रसिद्धेनिर्विकल्पकस्य संस्कारकारणत्वविरोधात्क्षणिकवादिवत् । अथा- भ्यासप्रकरणबुद्धिपाटवार्थित्वेभ्यो निर्विकल्पकादपि प्रत्यक्षाईवादी संस्कारः स्मरणं च समगस्त नतु क्षणक्षयादौ तदभावादितिचेत्तदप्यल्पी- योभूयोदर्शनलक्षणस्याभ्यासस्य क्षणक्षयादावक्षोदीयसः सद्भावात् पुनः पुनर्विकल्पोत्पादरूपस्य चान्यासस्य परंप्रत्यनिद्धत्वात्तत्रैव विवादात् ।क्षण- १ नीलादी त्यपि पावन्नम् । - । । ।

·प्रमाणनयतत्वालोकालंकार: भिदेलिमभावाभिधानवेलायां क्षणिकप्रकरणस्यापि भावात्। बुद्धिपाटवस्य क्षणिकत्वादी नीलादौच समानत्वात् । तत्प्रत्यक्षस्य निरंशत्वेन कक्षीकारा- दन्यथाविरुद्धधर्माध्यासेन तस्य भेदापत्तः ॥ अर्थित्वस्यापिजिज्ञासितत्त- लक्षणस्य क्षणिकवादिनः क्षणिकत्वे सुतरां सद्भावान्नीलादिवत् । अभि लपितत्वरूपस्य तु तस्य व्यवसायजननं प्रत्यनिमित्तत्वादनभिलपितेपि वस्तुनि कस्यापि व्यवसायसम्भवात्। ततो नाऽनशवस्तुवादिनः क्वचि- देवस्मरणं समगत । तथाच। यद्वयवसायशून्यं ज्ञानं न तत्स्मृतिहेतुर्यथा क्षणिकवादिदर्शनम् । तथाचाश्वविकल्पकाले गोदर्शनामतिप्रसङ्गस्तथा। तस्मृतिहेतुर्नस्याद्भवति च पुनर्विकल्पयतस्तदनुस्मरणं। तस्मात्तदयवसा- यात्मकमिति प्रसङ्गविपर्ययः। एवं चस्मरणात्तस्य व्यसायात्मकस्यैव सिद्धे- यवसायस्य च व्यवसायान्तरेण समानकालवाभावादिकल्पेनापि सही- पवमानत्वादितिहेतुरसिद्धिबन्धकीसम्बन्धबाधित इतिसिद्धम् । अथ न व्ययमायस्वभावत्वेन समारोपपरिपन्थित्वप्रमाणत्वहेत्वोाप्तिरुपापादि नदमानपि व्यवसायजनकत्वमात्रण तयोः क्वचिद्भावाविरोधात् । अनुमान त: गयमायस्वभावं मत्समारोपपरिपन्थि प्रमाणं च प्रत्यक्षन्तु व्यवसायज- नामनिकाग्गिंधइति चेत् । इहतावत्प्रमाणवतोाप्तिरुपदर्यते।प्रमाणं मनिंपादकमवादिषुः सांगताः अविसंवादकत्वं चार्थप्रापकत्वेन समीपापकम्याविगंवादित्वाभायानिपियज्ञानबत्तदपिप्रवर्तकत्वेन कामगिकस्याीपापकत्वात्तदव तदपि विषयोपदर्शकत्वेन व्या माय मगदर्शयतः प्रवर्तकत्वव्यवहारविषयवसिद्ध हि पुरुष हस्ते :: निकायति। यविषयंतूपदर्शयत्प्रवर्तकमुच्यतेऽर्थप्रापकथति। ': नेत्यादि प्रत्यक्षण पक्षांशस्य बाधामिन्हे पराक्तं तयाध: पदामाचार्यः अनुमानं चेदं प्रत्यक्षं निर्विकल्पर्क या विकल्प महापद्यमानत्यात नायनिर्विकल्पक 'मा यदिति प्रत्यक्षं निविकल्पकविकल्पन महापा विगतमहापाटामानन्यादित्यादि दक्षणं नमिति ....? - + गवति नाग; मामाकरणादिति निविकल्पकप्रय -- .

·टि. पं. दयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः क्षेण निष्टङ्कनात् अन्यथेति साक्षात्करणव्यतिरेके तत्स्मरणेति गोस्मृत्यनु- पादप्रसक्तेः क्षणिकति क्षणिकत्वादाविवसप्तम्यर्थ वतिःयथाक्षणिकत्वा- दिविषय निर्विकल्पकत्वाद् ज्ञानं नसंस्कारं जनयति एवं गोविपयेपि नजन- येदित्यर्थः तदभावादिति अभ्यालप्रकरणाचभावात् अक्षोदीयस इति यहुतरस्य परामिति जैनं प्रति तत्रैवेति विकल्पोत्पादकत्व बुद्धिपाटवस्यति चोप्यर्थे यार बुद्धिपाटवं निर्विकल्पके क्षणिकत्वेपि तादृगेव उभयोरपि निरंशत्वात् तत्प्रत्यक्षस्थति नीलप्रत्यक्षस्य अन्यथेति सांशत्वाहीकारे तस्यति नीलप्रत्यक्षस्य अर्थित्वस्येति अर्थित्वंद्विविधं जिज्ञासितत्वलक्षण- मभिलपितत्वलक्षणं च तस्यति अर्थित्वस्य अनिमित्तेति निमित्तनिश्च- याभावात् यद्यवसायेति अन्धविकल्पकाले गोदर्शनं न स्मृति हेतुर्व्यव- सायन्यत्वात् प्रग्रङ्ग इति परेप्टेनानिष्टापादनप्रसङ्गः तथाचेति तस्मा- देवं सति तदिनि गोदनं तदनुस्मरणमिति गोदर्शनस्मरणम् तव्यव- मायति गोदर्शनव्यवसायस्वभावं तद्धिपर्यति पाठे प्रनाविपर्ययः अश्वविकल्पकालान्पन्नं गोदर्शनं नरमृतिचित्र प्रमानुसार पक्ष व्यवसायशून्यज्ञानत्वादितिनुः चन्चबमाचल चन्यायाग्निान तस्येति गोदानग्य नदभावपीति व्यवसायवान्यामाप्रति क्यो- गिति समारोपपरिपन्थिन्य प्रमाणरमन्नामादियानाका अविनम्बादत्वादि यधावुझिपाटन पर नए पनि यहि पाटवरयनप्रापिचिगाना ::.. नप्रियदर निग्याना दिसायनि : विन्दनानि दिसामा नाति : -1 ༢ Giiའི ཡུག་དཀཾ ཀཱ་ཡཱ་ १५.) नंद नार्ममा रमिक " T27 Mr.": ':- - . ":- wer 74 - ·३३ प्रमाणनयतत्वालोकालंकार वांशेन तु क्षणिकत्यादौ । यद्यवसायशन्यमित्यादि अश्वविकल्पकालेगोदान न स्मृति हेतुः व्यवसायशून्यत्यान् , प्रसङ्गविपर्यय इति यस्मृतिहेतुस्तद्वयवसायात्मकं स्मृति हेतुश्चाश्वविकल्पकाले गोदर्शनामेत्यत्र च प्रसङ्गाविपर्ययानुमान व्याप्तिग्रहः प्रागुक्तप्रमादेव। अथ नखलु प्रन्यक्षस्य व्यवसायस्वभावतेति कन्वासमारोपपरिपन्थित्वं प्रमाणन्वं च किन्तु व्यवसायजनकमेतादेति तस्य तत्म्वरूपत्वमित्युक्तौ कानामात्र विरोधइतिचेदिति पराशहायामा सूरिरिहतावदित्यादि । तदेवेति निर्विषयज्ञानवदेव । (रत्ना०)-तत्रेदं चर्च्यते किदर्शनस्य व्यवसायोत्पत्तौ सत्यां विषयोपद- शकत्वं सञ्जायेत समुत्पन्नमात्रस्यैव वा सम्भवेत् । प्राचिकविकल्पे विकल्प- काले दर्शनस्यैव विनाशात वनामविषयोपदर्शकत्वं व्यवतिष्ठेत द्वितीयकल्प- नायां पुनः किमनेन कृतौरनक्षत्रपरीक्षा प्रायेण पश्चात्सोल्लसता नीला- दिविकल्पनापेक्षितेन कर्त्तव्यं तमन्तरेणापि विषयोपदर्शकत्वस्य सिद्ध- खात। तथाच । यत्रैवजनयेदेनान्तत्रैवास्य प्रमाणतेति राधान्तविरोधः । व्यवसायं विनैवविषयोपदर्शकत्वसद्भावे प्रामाण्यस्यापि तं विनेवभावात् । तन्मात्रनिमित्तत्वात्तस्यकथञ्चेवं क्षणक्षयस्वर्गप्रापणशक्त्यादावपि दर्शनस्य विषयापदर्शकत्वं न प्रसज्यत अथाध्यवसानपर्यवसानो व्यापारोदर्शनस्ये- व्यध्यवसायव्यापारबत एवास्य विषयोपदर्शकत्वमवतिष्ठत नपुनस्तमन्त- गोनि च तदष्यल्पं निर्विकल्पककार्यवन व्यवसायस्य तताभिन्नका- पनिन नस्य व्यापाग्यत्त्वानुपपत्तेः । अस्तु वैतत्तथापि तद्गपार- मगोगाव्यरमाया दर्शनगोचरस्यापदर्शकोऽनुपदर्शको वा स्यात् । भाग्नदा मण्य नत्र प्रवर्तकः प्रापकश्च स्यात् ततोऽपि संवाद दान प्रमाणं न पुनम्नकारणीभूयमाभजानं दर्शनं । अथानुपदर्शकः कोकीनं ननननान पविषयोपदर्शकमतिप्रमङ्गान् । मंशयविपर्यय- कमपि नन्य स्वविषयोपदणकन्यापनः दर्शनविषयमामान्यव्यव- भद्रकल्पस्य नजनक दर्शनं विषयोपदर्शकं नंतदिति चेत् - दानविषयमामान्यम्यान्यापोहलक्षणम्यावस्तुत्वात् तदिषय- वन्य वस्तुपदर्शकविगंधान । - राम ·, टि. पं. हृयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्तः (दि०)-तत्रेदमित्यादि दर्शनस्येति निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य व्यवसायेति विकल्पोत्पत्तौ तमन्तरेणति नीलादिविकल्पं विना यत्रैवेत्यादि अभ्या- सपाटवापत्तितारतम्यादिभेदतः इति पूर्वाई एनामिति संवृति विकल्पं यदुक्तं 'अनिरूपिततत्त्वार्थ-प्रतीतिः संवृतिमता' अस्यति निर्विकल्पकस्य तमिति विकल्पं तन्मात्रेति विषयोपदर्शकत्वमानहेतुत्वात् तस्यति प्रामा- ण्यस्य अस्येति दर्शनस्य तमिति अध्यवसायम् तेनेति निर्विकल्पकन तस्येति व्यवसायस्य तद्व्यापारेति दर्शनव्यापारस्वरूपः सएवेति व्यव- सायः तत्रति दर्शने तत्कारणीति विकल्पस्य कारणभावं भजमानं संशये- त्यादि तस्येति निर्विकल्पकस्य दर्शनविषयेति दर्शनस्य योसौ विषय- स्तस्य यत्सामान्यं तत्रवत्तित्वात् तज्जनकामिति व्यवसायोत्पादकं दर्शने. ति दर्शनस्य विषयो घटादिस्वलक्षणं तस्य यत्सामान्यं तस्य तद्विषयेति सामान्यगोचरविकल्पोत्पादकस्य दर्शनस्य । (५०) व्यवसायोत्पत्ताविति बिकल्पोत्पत्तौ । यत्रवेत्यादि श्लोकाई ग्रन्थे- ऽस्ति अपगर्द्धगुरुमुखालिख्यते, अभ्यासपाटवापत्ति-नान्तम्यादिभेदतः. अत्रैव च । अस्य निर्विकल्पकदर्शनम्य। व्यवसायविनवेत्यादि अत्रापान- निका नन्दनाभि प्रमाणतेन्युन भवांग्यविषयोपदर्शकचं व्यवस्थापयनीति कोऽय न्यारावं. रूपा ततइति दीनान् । तेनति व्यचनायन । तस्येति निसियदाय तत्कारणी. भूयमिति तत्काणन्यम् । आभेजानमिति प्राप्नम । तस्येति नः सविष- योपदर्शकत्वापत्तेरिति मायिनग्धाणुपुरषा रण: प्रदिप । दर्शनविषयमामा- न्यव्यवसायित्वादिति दर्शनविरसमामान्य ययपणे ५८ : "सर ! तजनकमिति चियापजनम् । (स्वा०)-अथदृश्यविकल्ययोरेवी करणाइस्तूपदर्शकएद खरमाय. इति चनन्यकीकरणमकरुपनापादनमकत्याबमाया का । माचिस ऽन्यतरस्यैव स तत्त्वं स्यात । मिनीपतृपनलिबानकोय । तयारम- अपव्यवसायांविषयोपदवः सालहि पाहः हाहामानवी पयमा पानी पूरपति। वि देवतादर्भमन गिनना- लोण नामदन । नापन दर्शन यात्रिम गनां कल्पनाम्।

·३८ प्रमाणनयतत्वालोकालंकारः वात् । नचतस्य विकल्प्यं विषयतामेति । न द्वितीयेन विकल्पकौणपस्य दृश्य दाशरथिं गोचरयितुमपर्याप्तत्वात् । नापि तृतीयेन निर्विकल्पकसवि- कल्पकविकल्पयुगलानतिक्रमेण दृश्यविकल्प्यद्धयविषयत्वविरोधात् नच- तदुभयागोचरं ज्ञानं तदुभयैक्यमाकलयितुं कौशलमालम्बते । तथाहि । यद्यन्नगोचरयति न तत्तदैक्यमाकलयितुं कुशलं यथा कलशज्ञानं वृक्षत्व- शिशपावयास्तथा च प्रकृतमिति । तन्न व्यवसायजननात् प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमुपपादकं कथंचैतत्क्षणक्षयस्वर्गप्रापणशक्त्यादावप्यनुरूपं वि- कल्पंकदाचिन्नोत्पादयति । स्वविकल्पवासनाबलसमुज्जृममाणाक्षणिक वादिसमारोपानुप्रवेशादितिचेत् तदपेशलं नीलादावपितद्धिपरीतसमा. रोपप्रसक्तः। कथमन्यथाविरुद्धधर्माध्यासात्तदर्शनभेदो न भवेत् नानशं दर्शनं कचित्समारोपाकान्तं कचिन्नेति वक्तुं युक्तं । अथ तत्तद्यावृत्तिा- शादनंशस्थापि दर्शनस्य तथापरिकल्पनाददोषः । समारोपाकान्तेभ्यो हि व्यात्तमसमारोपाक्रान्तमसमारोपाक्रान्तेभ्यस्तु व्यावृत्तंसमारोपाक्रान्तं नदन्यतइति । तदप्यमपपादं।यतो व्यावृत्तिरपि वस्त्वंश कंचिदाश्रित्यक येतान्यथावा। अन्यथाचेचित्रभानुरण्यचन्द्रव्यावृत्तिकल्पनया चन्द्रता. माहिशत । वस्त्वंशाश्रयणपक्षेतु सिद्धोविरुद्धधर्माध्यासस्तथाहि । तदर्शनं पनपमान गमागंपाक्रान्तभ्यो व्यावर्तिष्ट नतेनैवाऽसमारोपाक्रान्तम्या पियन नाउमान्याव्यावर्तत न तेनैव तेभ्यापि तयोदयोरपि व्यावृत्तयारे- यापनः । यदि पुनः स्वभावभेदापि वस्तुनोऽतत्स्वभावव्यावृत्त्याकल्पित- यान मां नदाकल्पितम्मभावान्तरकल्पनायामनवस्था स्थमानमास्तिन- मान व्यवसाय जननादम्य प्रामाण्यमनुगुणं किंतु व्यवसायस्वभा' । एवं प्रामाण्यमहन ममागेपपरिपन्थित्वमपि वाच्यम् । 23-अस्ताम्यति दयामध्यादकम्य मतत्त्यमिति म्यस्पं नप्रितीगम्य दि उपचीनकन्याध्ययमायः किमतदेकति तयोः दृष्यति व मदतम्यति दीनय विकायमिति यन्तु नदुर्भयति तत दाका भवन का विपर्यायन्य नथाहीत्यादि यदिति भानं कर्नु wear ·-- टि. पं. दांपतरमाकरावतारिकायुक्तः यदिति वस्तु कथंचैतदिति निर्विकल्पकं स्खविकल्पति स्वविकल्पार्थमनाद्य- विद्यावलेनोल्लसमानो योक्षणिकत्वादिसमारोपो भ्रान्तिज्ञानं तस्यानुप्रवंशात् नीलादावपीति निर्विकल्पकदर्शने ऽपि तद्विपरीतेति नीलादिदर्शनाद्विपरी- तोविकल्पस्तस्य कथमन्यथेति नीलादी क्षणक्षयादौ चेत्समारोपानुप्रवेशो न- तुल्यः तदर्शनेति नीलादिदर्शनं अथतत्तद्वयावृत्तीति अन्यापोहसामर्थ्यात् तथेति भेदपरिकल्पनात् अदोषइति भेदस्य वस्त्वंशमिति दर्शनं ततो नव्यवसायेति विकल्पोत्पादकत्वात् अस्यति निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य । (५०)-दृश्यविकल्प्ययोरिति दर्शनविषयविकल्पविषययो । निर्विकल्पकसवि- कल्पयुगलानतिक्रमेणेत्यादि । यद्विशानान्तरं परिकल्प्यते तान्नर्विकल्पकं वा भविष्यति सविकल्पकं वा भविष्यति। एतद्युगलं नाति कामात निर्विकल्पकं चेद् दृश्यंविषय सविकल्पकं वा तहिीवेकल्प्यांविषय । स्वविकल्पवासनाबलसमुज्जृम्भमाणेत्यादि मदीयेयं योपिदहमे- नामुद्वक्ष्यामि । अहमेनामुपभोक्ष्ये इत्यादि । तथापरिकल्पनादिति सांशत्वपरिकल्पनात् । (रत्ना)-समारोपपरिपन्थिवादित्युक्तमिति । समारोपं प्ररूपप्रयन्ति । मू०-अतस्मिँस्तदध्यवसायः समारोपइति। (रत्ना०)-अतत्प्रकारेपदार्थे तत्प्रकारतानिर्णयः समारोपइत्यर्थः । अथैनंप्रकारतः प्रकटयन्ति । मू०-सविपर्ययसंशयानध्यवसायभेदात्रेधेति। (रता०)-उत्तानार्थमदः । अथोद्देशानुसारेण विपर्ययस्वरूपं तावत्परूपयन्ति । मू०-विपरीतैककोटिनिष्टङ्कनं विपर्ययइति । (रत्ना०)-विपरीताया अन्यथास्थिताया एकस्या एवकोटेर्वस्त्वंशस्य निष्टहनं निश्चयनं विपर्ययइति । (टि०)-अथोद्देशेति उद्देशः समासतो निर्देशो व्यासतः ।

·मू-यथाशुक्तिकायामिदं रजतमितीति । तत्पुरस्सरपक्षेतु तथाविधवैपरीत्यं तस्य स्खेनैव पूर्वज्ञानेनोत्तरज्ञानेन तत्काले वैपरीत्यास्पदसंवेदनस्यासत्वात् । नापिद्वितीयेन ज्ञानयोयोग- विजातीयमप्येकसन्तानं मिन्नसन्तानं वा भेदद्यपि घटज्ञानं पटज्ञानस्य प्रमाणनयतत्वालोकालंकार: अत्रोदाहरन्ति । (रत्रा०) यथेत्युदाहरणोपन्यासार्थोऽपि सर्वत्रशुक्तिकायामरजता- कारायामिदं रजतमिति । रजताकारतया ज्ञानं विपर्ययो विपरीतख्याति रित्यर्थः । इतिशब्द उल्लेखार्थों ऽग्रेपिउदाहरणमूत्रं चेदमन्येषामपि प्रत्य क्षयोग्यविषयविपर्ययाणां पीतशङ्खज्ञानादीनां तदितरप्रमाणयोग्यविषय- विपर्ययाणां हेत्वाभासादिसमुत्थज्ञानानां चोपलक्षाणार्थम् । (टि०)-उदाहरणसूत्रमित्यादि तदितरेति प्रत्यक्षतरम् । (५०)-इतिशब्दउल्लेखार्थ इति उल्लेखोरीतिः। इतरप्रमाणेत्यादि इतरशम् नाच परोक्षस्याख्या, (रत्ना०)-अत्र विवेकाख्यातिवादीवदति विवादास्पदमिदं रजतमिति प्रत्ययोन वैपरीत्येन स्वीकर्तव्यस्तथाविचार्यमाणस्य तस्यानुपपद्यमानत्वाः द्यद्यथाविचार्यमाणं नोपपद्यतेन तत्तथाखीकर्त्तव्यं । यथा स्तम्भः कुम्मरूप: तयेति नचेदं साधनमसिद्धिमधारयत । तथाहि किमिदं प्रत्ययस्य वैपरीत्यं स्यादर्थक्रियाकारिपदार्थाप्रत्यायकत्वमन्यथा प्रथनं वा। आद्यभेदे विवा- दास्पदप्रत्ययप्रत्यायिते पदार्थे किमर्थक्रियामात्रमपि नास्ति तद्विशेषसा- ध्या वा सा नविद्यते । नाद्यः पक्षः शुक्तिसाध्यायास्तस्याभावात् । द्विती- येतु ज्ञानकाले सा नास्ति कालान्तरेऽपि वा । ज्ञानकाले तावत्तथ्यकलधौ- तबोधेपिकापि सानास्त्येव । कालान्तरेतु प्रचुरतरसमीरसमीरणाशुव्यपा- यिपयोबुवुदवोधेऽपिसान विद्यतएव॥तन्नार्थक्रियेत्यादिपक्षःक्षेमकारः। वाऽवसीयेत । नस्वेनैव तेन स्वस्य वैपरीत्यावसाये प्रमातुः प्रवृत्त्यभाव- प्रसङ्गात् । अथ पूर्वज्ञानेन किंस्वकालस्थेन तत्कालस्थेन वा । नाद्येन पद्यासम्भवात् । अथोत्तरज्ञानेन तम्कि विजातीयं सजातीयं वा स्यात् ।

·४२ टि. पं. द्वयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्तः वैपरीत्यावसायि भवेत् । सजातीयमप्येकविषयं भिन्नविषयं वा । एक- विषयमप्येकसन्तानं भिन्नसन्तानं वा । यमपीदं संवाददत्तहस्तावलम्ब कथंवैपरीत्यावबोधधुराधौरेयतान्दधीत । भिन्नविषयमष्येकसन्तानं भिन्न- सन्तानं वा। उभयत्रापि पटज्ञानं पटान्तरज्ञानस्य तथा भवेत् । अथ न सर्वमेवोत्तरज्ञानं प्राक्तनस्यान्यथावावबोधबद्धकक्षं किन्तुयदेवबाधकत्वे- नोल्लसति । ननुकिमिदन्तस्य तदाधकत्वं तदन्यत्वं तदुपमईकत्वं तस्य स्वविषये प्रवर्तमानस्य प्रतिहन्तृत्वं प्रवृत्तस्यापि फलोत्पादप्रतिवन्धकत्वं वा। प्राचिपक्षेमिथ्याज्ञानमपि तस्य बाधकं स्यादन्यत्वस्योभयत्राविशेषात् द्वितीयेघटज्ञानंपटज्ञानस्य वाधकं स्यात् तस्यापि तदुपमहेनोत्पादात् । तृतीये न प्रवृत्तिस्तस्य तेन प्रतिहन्तुं शक्या ॥ यत्रवचन गोचरे प्रागेव प्रवृत्तत्वात् । तुरीयेपि न फलोत्पत्तिस्तस्य तेन प्रतिबद्धं पार्यते । उपादा- नादिसंविदोऽपि प्रथममेवसमुत्पन्नत्वात् । किञ्च विपरीतप्रत्यये रजतमसच्च- कास्ति सदा । असच्चेदसत्ख्यातिस्वयं स्यात् । सञ्चेत् तत्रैवान्यन्त्रवा । यदितत्रैव तदा तथ्यपदार्थख्यातिरेवेयं भवेत् । अन्यत्रतु सतः कथं तत्र- प्रतीतिः पुरस्सरगोचर एव चक्षुरादापारात् दोषमाहात्म्यादितिचेन्न । दोषाणामिन्द्रियसामर्थ्यकदर्थनमात्रचरितार्थत्वेन विपरीतकार्योत्पत्तिं प्रत्य- किञ्चित्करत्वात् । ततस्तथाविचार्यमाणस्यतस्यानुपपद्यमानत्वमसिध्य- देव । नापि व्यभिचारि । विपक्षादत्यन्तं व्यावृत्तरत एव न विरुद्धमपि । ततः सत्यमैवैतत्संवेदनद्वयमिदमिति प्रत्यक्षं रजतमिति तु स्मरणं करणोद्भूतदोषवशाच्छुक्तिरजतयोः प्रत्यक्षस्मरणयोश्चभेदाप्रतिभासा - दाख्यातिरियमुच्यतइति। (टि०)-अत्रविवेकाख्यातिवादी प्रभाकरः तद्विशेषेति तेनपदार्थेन विशेषेण रजतलक्षणेन साध्या सार्थक्रिया तस्याइति अर्थक्रियायाः सेति अर्थक्रिया तत्पुरइत्यादि तथेति अन्यधाप्रथनरूपं तस्येति रजतज्ञानस्य स्वेनैवेति तत्कालोत्पन्नरजतज्ञानेन पूर्वज्ञानेनेति तस्मात्तत्कालपूर्वकालो- त्पन्नेन अथपूर्वेति भ्रांतिज्ञानपूर्वकालभावियत्रात्पदार्थविपर्यनज्ञानेन ६ ·४० मृ०-यथाशुक्तिकायामिदं रजतमितीति । तयति नचेदं साधनमामिद्धिमधारयत् । तथाहि । किमिदं प्रत्ययस्य वैपगत्वं येनुज्ञानकाले सा नास्ति कालान्तरेऽपि वा।ज्ञानकाले तावत्तथ्यकलयौ नमसम्पनेतु तथाविधवपरीत्यं तस्य स्खेनैव पूर्वज्ञानेनोत्तरज्ञानेन वावायत । नवनव तन स्वस्य वेपत्यावसाये प्रमातुः प्रवृत्त्यभाव- नकाल वागल्याम्पदमवंदनम्यासत्त्वात् । नापिद्वितीयेन ज्ञानयोयोग- विजातीयमकमन्नानं मिन्नमन्तानं वा भेदद्यपि घटज्ञानं पटनानस्य प्रमाणनयतत्वा लोकालंकार अत्रोदाहरन्ति । (रत्रा०) यथेत्युदाहरणोपन्यासार्थोऽपि सर्वत्रशुक्तिकायामरजता- कारायामिदं रजतमिति । रजताकारतया ज्ञानं विपर्ययो विपरीतख्याति रित्यर्थः । इतिशब्द उल्लेखार्थों ऽग्रेपिउदाहरणमूत्रं चेदमन्येषामपि प्रत्य- क्षयोग्यविषयविपर्ययाणां पीतशङ्खज्ञानादीनां तदितरप्रमाणयोग्यविषय विपर्ययाणां हेत्वाभासादिसमुत्थज्ञानानां चोपलक्षाणार्थम् । (टि०)-उदाहरणसूत्रमित्यादि तदितरेति प्रत्यक्षतरम् । (५०)-इतिशब्दउल्लेखार्थ इति उल्लेखोरीतिः। इतरप्रमाणेत्यादि इतरशम्हेगा परोक्षस्याख्या, (रत्ना०)-अत्रविवेकाख्यातिवादीवदति विवादास्पदमिदं रजतमिति प्रत्ययोन वैपरीत्येन स्वीकर्त्तव्यस्तथाविचार्यमाणस्य तस्यानुपपद्यमानत्वाः द्यद्याविचार्यमाणं नोपपद्यते न तत्तथाखीकर्त्तव्यं । यथा स्तम्भः कुम्मरूप: स्यादर्थक्रियाकारिपदार्थाप्रत्यायकत्वमन्यथा प्रथनं वा। आद्यभेदे विवा- दास्पदप्रत्ययप्रत्यायिते पदार्थे किमर्थक्रियामात्रमपि नास्ति तद्विशेषमा- ध्या वा सा नविद्यते । नाद्यः पक्षः शुक्तिसाध्यायास्तस्याभावात् । द्विनी- नापि कापि मानास्त्येव ।कालान्तरेतु प्रचुरतरसमीरसमीरणाशुव्यपा वियोवृद्धवृदयाघऽपि सान विद्यतएव ॥तन्नार्थक्रियेत्यादिपक्षःक्षमकार प्रमदान । अथ पूर्वज्ञानेन स्विकालस्थेन तत्कालस्थेन वा । नाद्यन पद्रामामवात । अथानग्जानन कि विजातीयं सजातीयं वा स्यात्।

·४१ दि. पं. द्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः वैपरीत्यावसायि भवेत् । सजातीयमप्येकविषयं भिन्नविषयं वा । एक- विषयमप्येकसन्तानं भिन्नसन्तानं वा । द्वयमपीदं संवाददत्तहस्तावलम्ब कथवैपरीत्यावबोधधुराधौरेयतान्दधीत । भिन्नविषयमप्येकसन्तानं भिन्न- सन्तानं वा। उभयत्रापि पटज्ञानं पटान्तरज्ञानस्य तथा भवेत् । अथ न सर्वमवोत्तरज्ञानं प्राक्तनस्यान्यथावावबोधबद्धकक्षं किन्तुयदेवबाधकत्वे- नोल्लसति । ननुकिमिदन्तस्य तदाधकत्वं तदन्यत्वं तदुपमईकत्वं तस्य स्वविषये प्रवर्तमानस्य प्रतिहन्तृत्वं प्रवृत्तस्यापि फलोत्पादप्रतिबन्धकत्वं वा। प्राचिपक्षे मिथ्याज्ञानमपि तस्य वाधकंस्यादन्यत्वस्योभयत्राविशेषात् द्वितीयेघटज्ञानंपटज्ञानस्य वाधकं स्यात् तस्यापि तदुपमर्दैनोत्पादात् । तृतीये न प्रवृत्तिस्तस्य तेन प्रतिहन्तुं शक्या ॥ यत्रक्वचन गोचरे प्रागेव प्रवृत्तत्वात् । तुरीयेपि न फलोत्पत्तिस्तस्य तेन प्रतिबद्धं पार्यते । उपादा- नादिसंविदोऽपि प्रथममेवसमुत्पन्नत्वात् । किञ्च विपरीतप्रत्यये रजतमसञ्च- कास्ति सद्धा । असच्चेदसत्ख्यातिरेवेयं स्यात् । सञ्चेत् तत्रैवान्यत्रवा । यदितत्रैव तदा तथ्यपदार्थख्यातिरेवेयं भवेत् । अन्यत्रतु सतः कथं तत्र- प्रतीतिः पुरस्सरगोचर एव चक्षुरादापारात् दोषमाहात्म्यादितिचन्न । दोषाणामिन्द्रियसामर्थ्यकदर्थनमात्रचरितार्थत्वेन विपरीतकार्योत्पत्तिं प्रत्य- किञ्चित्करत्वात् । ततस्तथाविचार्यमाणस्यतस्यानुपपद्यमानत्वमसिध्य- देव । नापि व्यभिचारि । विपक्षादत्यन्तं व्यावृत्तरत एव न विरुद्धमपि । ततः सत्यमैवैतत्संवेदनद्वयमिदमिति प्रत्यक्षं रजतमिति तु स्मरणं करणोद्भूतदोषवशाच्छुक्तिरजतयोः प्रत्यक्षस्मरणयोश्चभेदाप्रतिभासाद्दे- दाख्यातिरियमुच्यतइति । (टि०)-अत्रविवेकाख्यातिवादी प्रभाकरः तद्विशेषेति तेनपदार्थेन विशेषेण रजतलक्षणेन साध्या सार्थक्रिया तस्याइति अर्थक्रियायाः सेति अर्थक्रिया तत्पुरइत्यादि तथेति अन्यथाप्रथनरूपं तस्येति रजतज्ञानस्य खेनैवेति तत्कालोत्पन्नरजतज्ञानेन पूर्वज्ञानेनेति तस्मात्तत्कालपूर्वकालो- त्पन्नेन अथपूर्वेति भ्रांतिज्ञानपूर्वकालभावियत्तत्पदार्थविपयेनज्ञानेन ६ ·प्रमाणनयतत्त्वालाकालकार: तत्कालेति उत्तरज्ञानकालस्थेन तत्काले इति पूर्वज्ञानकाले ज्ञानयोरिति ज्ञानद्वयमेककाले न सम्भवति जुगवन्दोनत्थिउवओगाइति वचनात् आदी. चटज्ञानं पश्चात्पटज्ञानमिति विजातीयं आदौपटज्ञानं पश्चादपिपटज्ञान- मिति सजातीयं एकसन्तानमिति एकपुरुषस्थज्ञानसन्तानम् ॥. उभयत्रा- पीति तथेति पैपरीत्यावसायि जायेत इदंतस्येति पूर्वज्ञानस्य तदिति उत्तरज्ञानं तस्येति पूर्वज्ञानस्य उभयत्रेति मिथ्याज्ञाने सत्यज्ञाने च तस्यापीति घटज्ञानस्यापि तदुपमर्दैनति पटज्ञानोपमर्दैन तस्येति पूर्व ज्ञानस्य तेनेति वाधकस्वभावनोत्तरज्ञानेन नफलोत्पत्तिरित्यादि तस्येति पूर्वज्ञानस्य तेनेति उत्तरज्ञानेन उपादानेति अर्थग्रहणादिज्ञानस्प अन्यत्रति हट्टपादौ तत्रेति विपरीतप्रत्यये असिध्यदेवेति सिद्धमेवेत्यर्थः विपनादिति स्वीकर्तव्यलक्षणात् अतएवेति विपक्षादत्यन्तव्यावृत्तेरेष पतसंवेदनति एतत्प्रत्यक्षस्मरणज्ञानोभयम् । (e)-विवेकाख्यातिवादीति भेदाप्रतिभासनवादी अर्थक्रियाकारिपदार्या- मलायान्यमिति अक्रियाकारिण पदार्थ न प्रत्येति न परिच्छिनत्ति । पदार्थेइति तविशेषमाध्येति विपादास्पदप्रत्ययसाध्या। शुक्तिसाध्यायाइति पायाः। द्वितीयेविति तद्विशेषमाध्यैरयस्मिन् तावत्तथ्यकलधौत- मा नव रिपरीनगांधे। क्वापिसानास्त्येवेति साफिया । आशु- पायावादमाधीति तुयुदप्वपयम्मुतुबुदज्ञानमपि चाक्षुपं विनष्टम् । शनी- । तत्पुरम्मपनविति अन्यथा प्रथमपक्षे। वैपरीत्यावसाये म • पिगमरम्पनि कामवनि यि कलंप, पूर्वज्ञानेनेति विपरीतत्रानान कलस्थति पूरी कालम्भेन, तत्कालस्थनति गरीत्यकानयन टि ददनाम विजातीयमिति आदी घटनानं पधात परमान महातीमिति आदी पहानं पट्यादपि पटशानमिति गजानीगम --- गम्य । मिन्नमन्तानमिति भिन्नप्रमातृगतं । मापिदिति । यानरमान मननन पाशापण यगरी- 37.47 razzग पानवायायायमीतामा एक . T - + m M घटनानं -- meighrriong, a + ·तस्य तन नकासनं विपरीतकायोत्पात्त । दि. सं. गांपतलानारायनारिकायुक्तः विपाति र पर। भिन्न विषयमिति मन पदान पश्यति । संवाददत्त- हस्तावलम्वमिति निकितनम् । तथा भवेदिति वैगरी वावगायिभवन । सर्वमेवेति पटानम् । प्राक्तनस्येति पटान्तमानस्य । मियाज्ञानमपीति नजलं मन्यमानम्। प्रागेव प्रवृत्तत्वादिति उत्तरज्ञानात् प्राक। उपादानादि- सम्बिदोऽपीति यदेचतमानमुत्पन्नं तदयोन्पादिन्सापिजाना, तंत्रयोति विपरीत प्रन्यये अन्यत्रेति बागलादी. तदातथ्यपदार्थख्यातिरिति सत्यातिरेय, पुरस्सर- गोचरएवेति पुगेवत्तिपदार्धगोचरएव, विपरीतकार्योत्पत्तिमिति धन्यत्रसनोरज- तथाविचार्यमाणस्येति तथावैपरीत्येन विचार्यमाणस्य तस्येति विपरीतप्रत्ययस्य । व्यभिचारीति अनैकान्तिकम् । (रता०)-अत्राभिदध्महे । येतावत्साधनासिद्धिविध्वंसनाय व्यधा- यिपतविकल्पास्तत्रशुस्त्यादिरूपतयान्यथास्थितार्थस्यान्यथारजताद्यर्थप्र- कारेण यत्प्रथनं तत्स्वरूपं वैपरीत्यंनेदं रजतमित्येव तदुपमईतः पश्चादुज्जृम्भमाणेन वाधकेनायधार्यतइति चूमः । तथाचान्यथाप्रथनोत्तर- ज्ञानतदुपमर्दकत्वविकल्पास्यां शेषं तु विकल्पनिकुरुम्बं तुण्डताण्डवाडं- वरविडम्बनामात्रफलमेव । अपविजातीयं सजातीयं वा तदित्यादिप्रका- रेषु किमुत्तरं ते स्यान्ननुवितीर्णमेव । अस्तु यत्किञ्चित्तदुपमर्दैन चेदुत्पद्यते । तदा तदखिलं वाधकं सत् तस्यतथात्वमाविष्करोतीति उपमईश्चनप्र- ध्वंसोयतः पटज्ञानप्रवसेनोत्पद्यमानस्य घटज्ञानस्य वाधकत्वं स्यात् किन्तु तत्प्रतिभातवस्त्वसत्वख्यापनं । यन्मदीयवेदने रजतमिति प्रत्यभात् तद्रजनिभवत्येवेति । अपि च भेदाख्यातावपि प्रत्यक्षस्मरणयोर्भेदाख्यानं किंखेनैव वेद्यतइत्यादिसकलविकल्पपेटक माटीकत एवेतिस्ववधायकृत्यो- स्थापनमेतद्भवतः। (टिक)-अथविजातीयमित्यादि तदिति उत्तरज्ञानं तेइति हेसमा. धानवादिन तव तस्यति रजतमिति प्रत्ययस्य तथात्वमिति वैपरीत्यं किन्तुतत्प्रतीति तेनपूर्वज्ञानेन प्रत्तिभातं प्रतिभासितंयवस्तु तस्यासत्त्व- ख्यापनं अपिचेत्यादि भेदाख्याताविति विवेकाख्यातावपि ।

·No text on this page.

·- 2. पं व्यापार रायतारिकायुक्तः ४५ ग्मरणयों: तदिति प्रशंदे प्रवृतिजनकात्यं विपरीतकार्योत्पादकत्वं वा हपीकरयति इमियत्य तदिति पुरांदो प्रवृत्तिजनकत्वं तथति अविमर्ने तस्येति प्रत्यभिज्ञानस्य अनुमाननेत्यादिनत्रैवति शुक्तिकायामेच तत्र- वति यद्यन्नवप्रवर्तकं तत्तद्गाचं तदेवमिति शुक्तिगतं यथासत्येति शक्तिगतम् । (पं०)-अथप्रकृतज्ञाने रजतप्रतिभाने इति मौल' पाठः । पूर्वानुभूतरजतप्रति- भाने इति पाठान्तरम् । पूर्वानुभूतंटकाशलादिकम् । तेनेति विवादास्पदप्रत्ययेन, शुक्ति- कापेक्ष्यतेति शुनिकापेक्षानयुक्त्यर्थ. तस्मात्सत्यमेवैतत्सम्वेदनद्वयमिति भावार्थ । तत्रेति विपर्ययशानं रजतप्रतिभासनं न । अघ्र प्रतिभासनादित्यतोऽने एतदेव व्याख्यातीतिगम्यम् । कर्मतयेति देवदत्तः शुक्तिशकलं रजतरूपं पश्यति । शृङ्गाहिकयेति अङ्गुलीनिर्देशेन । त्वयापि चैतदङ्गीकृतमेवेति शुक्तरालम्यनत्वम् । तस्योत्पादादिति शुक्ति- गोचरत्वोत्पादात् । अनुमानेनेति शुक्तिगोचरत्वमवस्थाप्यते। तदेवमिति यद्यत्रैव- प्रवर्तकं तत्तद्गोचरम्। (रत्ना०)-यञ्चोक्तं शुक्तिरजतयोः प्रत्यक्षस्मरणयोश्च भेदाप्रतिभा- सादिति तत्रभेदाप्रतिभासस्तुच्छः कश्चिदुच्येत अभेदप्रतिभासोवा नाद्यः प्राभाकरैरभावानभ्युपगमात् । नापिद्वितीयो विपरीतख्याति- प्रसक्तेभिन्नयोरभेदेन प्रतिभासात् । अथभेदोव्यावर्त्तकधर्मयोगस्तस्य चाप्रतिभासः साधारणधर्मप्रतिभासइति चेन्न ।शुक्तिज्ञानेसत्यपि तस्य- भावाद्दीप्रतादेस्तत्रापि प्रतिभासात् । अथनतत्रतस्यैवप्रतिभासस्त्रिको- णतादिव्यावर्तकधर्माणामपि प्रतिभासादिति चेत् तर्हिसावधारणः सा- धारणधर्मप्रतिभासः प्रकृतरजतबोधेऽपि नास्त्येव रजतगतस्य रजतत्व- स्येव शुक्तिगतस्यत्वनियतदेशकालस्मर्यमाणरजतासम्भाविनियतदेश- कालत्वस्य व्यावर्त्तकधर्मस्य प्रतिभानादिति । ग्रहणस्मरणसंवित्ती अपि स्वसंविदिते प्राभाकराणां तेचयदिस्वरूपेणप्रतिभातस्तदानरज- तार्थिनस्तथाप्रवृत्तिः स्यात् । अथग्रहणं स्मरणरूपतया प्रतिभाति तदाविपरीतख्यातेरस्पष्टतया प्रतिभानमनुभूतरजतदेशे प्रवृत्तिश्चस्यात् ।

·20 प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः अथस्मरणंग्रहणरूपतथा तदापि विपरीतख्यातिरेव प्रभूतं चात्रवक्तव्यं । तचोक्तमेव वृहद्वृत्तौ वितत्य श्रीपूज्यैः । (टि०)-भेदाप्रतिभासइति प्रसज्यनज्ञाप्यम्प्रतिषेधमात्रम् तुच्छइति अभावरूपः व्यावतकेति व्यावतको धर्मस्त्रिकोणत्वादिः सत्यपि तस्येति साधारणधर्मप्रतिभासस्य चाकिचिक्यादिरूपस्य । अथनतत्रेति सत्यपि शुक्तिज्ञाने तस्यैवेति साधारणधर्मप्रतिभासस्यैव ग्रहणेत्यादि शुक्तिका- यामिदं रजतमिति मिथ्याज्ञानलक्षणे ऽयमर्थः यथासत्येशक्तिज्ञाने दीप्रता- दिसाधारणधर्माणां त्रिकोणत्वादिव्यावर्त्तकधर्माणांच प्रतिभासस्तयात्र- शक्तौ इदं रजतमिति मिथ्याज्ञानेपि उभयेषां प्रतिभासोनकेवला साधारण- धर्मप्रतिभास इति तेइति ग्रहणस्मरणसवित्ती येनैवस्वभावनेत्यादि शुक्ते ग्रहणं रजतस्यस्मरणं यदिग्रहणस्य स्मरणरूपता भवति तदास्मरणस्यैव ग्रह- णपर्यायस्य प्रत्यक्षस्य अस्पष्टतया प्रतिभासः स्पष्टश्चप्रतिभासः विशदंप्रत्य- क्षमिति वचनात् । अनुभूतेत्यादि प्रत्यक्षस्मरणयोरेकरूपतायां सत्यां प्रत्य- क्षस्य अनुभूतरजतदेशे स्मरणविषयप्रवृत्तिः प्राप्नोतीति भावः । (५०)-तुच्छइति निरुपाख्यः कोऽर्थअभावः अनेनप्रसज्यनलक्षितः । अभेदप्रति- भासोऽयेत्यनेन पर्युदासः । पर्युदास' सदृग्ग्राहीप्रसज्यस्तु निषेधकृत् द्वौनौहिसमाल्यातो पर्यु- दासप्रसज्यको । व्यावर्त्तकधर्मयोगइति व्यावतको धर्मस्त्रिकोणत्वादिः । तस्योति साधारणधर्मस्य । तस्यैवेति दीप्रतादरेव, सावधारणइति निश्चितः, साधारण- धर्मप्रतिमासइति दीप्रतादिः। अथ संशयं लक्षयन्ति। मू०-साधकबाधकप्रमाणाभावादनवस्थिता- नेककोटिसंस्पर्शिज्ञानं संशयइति । (रता०)-उल्लिख्यमानस्थाणुत्वपुरुषत्वाद्यनेकांशगोचरयोः साधक- वाधकप्रमाणयोरनुपलंभादनवधारितनानांशावलम्बिविधिप्रतिषेधयोरस- मर्थ सम्बेदनं संशयइत्यर्थः समिति समन्तात्सर्वप्रकारः शेतइवति व्युत्पत्तः । - ·४७ हि. पं जयोपेतरनाकरायतारिकायुक्तः (टि.)-शेतइति आत्माऽस्मिन्निति अनवधृतसाध्यसाधनसम्बन्धादप्य- नुमानात्साध्यसिद्धी सश्यामस्तत्पुत्रत्वात् धवलः प्रासादः काकस्यकाषा- दित्यादीनामपिगमकत्वप्रसंगः । (५०)-समिति समन्तात् सर्वप्रकारे शेतइवेति व्युत्पत्तेरिति । संसम्यक् शेते आत्मा- अस्मिन्निति तु मलयगिरिमिश्रा । उदाहरन्ति । मू०-यथार्यस्थाणुर्वापुरुषोवेति । व्यक्तम् । (रता०)-अयं च प्रत्यक्षविषये संशयः । परोक्षविषयेतु यथाकापि विपिनप्रदेशे शृङ्गमात्रदर्शनाकिङ्गौरयं स्याद्गवयोवेत्यादि । अथानध्यवसायस्वरूपम्प्ररूपयन्ति । मू-किमित्यालोचनमात्रमनध्यवसाय इति। (रत्ना०)-अस्पृष्टविशिष्टविशेष किमित्युल्लेखेनोत्पद्यमानं ज्ञानमात्र- मनध्यवसायः मोच्यते समारोपरूपत्वं चास्यौपचारिकमतस्मिंस्तदध्यव- सायस्य तल्लक्षणस्याभावात् समारोपनिमित्तंतु यथार्थापरिछेदकत्वम् । (५०)-समारोपनिमित्तमिति समारोपोऽपि किमपिनिमित्तमपेल्यप्रवर्तते । यथा- उदाहरन्ति । माणवकेतित्वं समारोपितम् । भू०-यथागच्छतृणस्पर्शज्ञानमिति । (रत्ना०)-गच्छतः प्रमावस्तृणस्पर्शविषयं ज्ञानमन्यत्रासक्तचित्तत्वा- देवं जातीयकमेवं जातीयकमेवं नामकमिदं वस्त्वित्यादिविशेषानुल्ले- खिकिमपि मयास्पृष्टमित्यालोचनमात्रमित्यर्थः प्रत्यक्षयोग्यविषयश्चाय- मनध्यवसायः एतद्दाहरणदिशाच परोक्षयोग्यविषयोप्यनध्यवसायोऽ- वसेयः । यथाकस्यचिदपरिज्ञातगोजातीयस्य पुंसः कचनवननिकुञ्ज सास्नामात्रदर्शनात् पिण्डमात्रमनुमाय कोनुखलन प्रदेशे प्राणी स्यादि- त्यादि।

·४८ सएवोन्मूलनीयस्तथाहि ॥ किमयमणुरूपः स्थूलरूपस्तदुभयस्वभावोनु- खेन तेः सहाविनाभावस्य कापिलिङ्गे ग्रहीतुमशक्यत्वात् । अनुमाने प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः अथ प्रमाणलक्षणसूत्रोपात्तं परशब्दं व्याख्यान्ति । मू-ज्ञानादन्योऽर्थः पर इति। (रत्ना०) ज्ञानाद्ग्राहकात्सकाशादन्यो ग्राह्यतया पृथग्भूतो ऽवे- तनः सचेतनोवाऽॉर्थक्रियार्थिभिरर्थ्यमानः परः परशब्दवाच्यः ॥ (५०)-परमतिकोपनत्वादिना तेक्षण्यं मनसि विमृश्य अचेतनः सचेत- नोवेति । अचेतनोघटादिः सचेतनोगवादि । (रत्ना०)-अत्र शून्यवादिनः कतिपयविकल्पाटोपोच्चण्डतुण्डमुत्स्व- प्नायन्ते । अहोआर्हताः किंज्ञानं कश्चार्थः । ग्राहकमन्तर्ज्ञानं ग्राह्यो. बाह्योऽर्थ इति चेत्कस्य ज्ञानं ग्राहकमर्थस्य चेदर्थ एवानर्थमूलं तर्हि भयस्वभावो वा । अणुरूपश्चेत् कुतोणूनामवधारणं । प्रत्यक्षादनुमाना- द्वा । प्राचिपक्षे किंयोगिप्रत्यक्षादस्मदादि प्रत्यक्षाद्वा । धुर्यः श्रद्धा- मात्रावधार्योः द्वितीयस्त्वनुभूतिपराभूतः। नहिवयमयं परमाणुरयं परमा- णुरिति स्वप्नेपि प्रतीमः स्तम्भोयं कुम्भोयमित्येवमेवनः सदैव संवेदनाद- यात् अथानुमानात्परमाणुप्रवेदनं किमयधृतसाध्यसाधनसम्बन्धात् तदि- तरस्माद्वा । नतावत्तदितरस्मादतिप्रसङ्गसङ्गमात् प्राचिकप्रकारे तु सम्बन्धावधारणं प्रत्यक्षणानुमानेन वा । नप्रत्यक्षेण । अणूनामतीन्द्रिय- ५ नापि तेनैवानुमानान्तरेण वा तदवधारणं । नतावत्तेनैव परस्पराश्रय- प्रसङ्गात् सतिसम्बन्धावधारणे तदनुमानोत्थानं सतिचास्मिस्तदवधा- रणमिति । अनुमानान्तरमपि गृहीतप्रतिबन्धमगृहीतप्रतिबन्धमेववा प्रव- तेंतेत्याद्यावृत्तावनस्थादौस्थ्योपस्थापनं तन्नानुमानादपि परमाणुप्रतीतिः किश्चामी प्रमाणवो नित्यावा स्युरनित्यावा नित्याश्चेकिमर्थक्रियाका- रिणो ऽकिंचित्करा वा उदीचीनस्तावत्पक्षः क्षोदीया नन्तरिक्षवृक्षव. तेपामसत्त्वापत्तेः । अर्थक्रियाकारित्वं तु तेषां क्रमेण युगपदा । क्रमेण ·रि. पं. पितरनाकरापतारिकायुक्तः बेकिस्खमावा देन तद्दन वा । स्वभावाभेदभिदायां ते येनैव स्वभा. वेन प्राम्यं कार्यमर्जयन्ति तेनैवोत्तरमपि यदा यनैवोत्तरं तेनैव माच्य- मपि । प्रथमे प्रथमकार्यकाल एवोत्तरस्याप्युत्पत्तिप्रसक्तिस्तद्वत् द्वितीये द्वितीयकार्यकालएव प्रथमस्यापि प्रभवप्राप्तिः । तदेवस्वभावभेद- पक्षे क्षणिकत्वापत्तिस्तल्लक्षणत्वात्क्षणभङ्गुरतायाः । युगपत्पक्षे सकृदेव सकलस्वकार्यकार्यपुञ्जस्यार्जितवाद् द्वितीयादिक्षणे तेषामसत्त्वं स्यात् । तन्नामी नित्याः । अनित्याश्चेत्क्षणिकाः कालान्तरस्थायिनो वा । क्षणिकाश्चेत् किमकस्माद्भवन्ति कारणाद्वाकुतोपि । अकस्माचेत् ननुकिमिहकारणप्रतिषेधमात्रं भवनप्रतिषेधः स्वात्महेतुकलं निरुपाख्य- हेतुकलं वा विवक्षितं । आये भवनस्यानपेक्षत्वेन सदा सत्तस्यासत्त्वस्य वा प्रसक्तिः । नित्यसत्त्वमसत्त्वंवाहेतोरन्यानपेक्षणादित्युक्तेः । द्वितीये प्रागिव पश्चादपि नामी भवेयुः तृतीये कथमुत्पत्तिस्तेषां स्वयमसतां वोत्पत्तौ व्यापार व्याहतेः । तुरीये प्रागपि सत्त्वापत्तेस्तेषां सनातनत्वं स्यात् कारणाद्भवनपक्षेतु स्थूलं किश्चित् तेषां कारणं परमाणएव वा । नस्थूलं परमाणुरूपार्थपक्षस्यैव कक्षीकारात् । परमाणवश्चेत्ते किंसन्तो ऽसन्तः सदसद्रूपा अनुभयस्वभावा वा स्वकार्याणि कुर्युः सन्तश्चेत् किमुत्पत्तिक्षणएव द्वितीयादिक्षणोपि वा । नाद्यस्तदानीमुत्पत्तिमात्रव्य- प्रत्वात् तेषां । अथ भूतियेषां क्रिया सैवकारणं सैववोच्यतइति वचनाद भवन मेव तेषामुत्तरोत्पत्तौ कारणतेति चेदेवं तर्हि रूपाणवो रसाणूनां तेच तेषामुपादानं स्युरुभयत्र भवनाविशेषात् नद्वितीयः क्षणक्षयक्षया- पत्तेः । अथासन्तस्ते तदुत्पादकास्तर्हितत्सत्ताक्षणमेकमपहायसर्वदात- दुत्पादप्रसङ्गस्तद्भवनस्य सर्वदाऽविशेषात् । सदसद्रूपपक्षस्तु दुनिरोध- विरोधानुबन्धदुर्द्धरः । यदिहि तेसन्तः कथमसन्तस्तथाचेत् कथंसन्तः । अनुभयस्वभावभेदोप्यसाधुर्विर्षिप्रतिपेधयोरेकतरप्रतिषेधेऽन्यतरस्यावश्य म्भावात् । तन्नाणवः क्षणिकाः सूक्ष्ममनीपामार्ग मैयरुः । नापि- कियत्कालस्थायिनः । क्षणिकपक्षोपक्षिप्तप्रतीकारस्यात्राप्यवतारात् ।

·४८ -- खेन तेः सहाविनाभावस्य वापिलिङ्गे ग्रहीतुमशक्यत्वात् । अनुमान प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः अथ प्रमाणलक्षणसूत्रोपात्तं परशब्दं व्याख्यान्ति । मू०-ज्ञानादन्योऽर्थः पर इति। (रत्ना०) ज्ञानाद्ग्राहकात्सकाशादन्यो ग्राह्यतया पृथग्भूतोऽके तनः सचेतनोवाऽथार्थक्रियार्थिभिरीमानः परः परशब्दवाच्यः ॥ (५०)-परमतिकोपनत्वादिना तैक्षण्यं मनसि विमृश्य अचेतनः सचेत- नोवेति । अचेतनोघटादि. सचेतनोगवादि । (रत्ना०)-अत्र शून्यवादिनः कतिपयविकल्पाटोपोच्चण्डतुण्डमुत्स्य- प्नायन्ते । अहोआहताः किंज्ञानं कश्चार्थः । ग्राहकमन्तान ग्राह्यो- बाह्योऽर्थ इति चेत्कस्य ज्ञानं ग्राहकमर्थस्य चेदर्थ एवानर्थमूलं तर्हि सएवोन्मूलनीयस्तथाहि ॥ किमयमणुरूपः स्थूलरूपस्तदुभयस्वभावोठ- भयस्वभावो वा । अणुरूपश्चेत् कुतोणूनामवधारणं । प्रत्यक्षादनुमाना द्वा । प्राचिपक्षे किंयोगिप्रत्यक्षादस्मदादि प्रत्यक्षादा । धुर्यः श्रद्धा मात्रावधार्योः द्वितीयस्त्वनुभूतिपराभूतः। नहिवयमयं परमाणुरयं परमा- णुरिति स्वप्नेपि प्रतीमः स्तम्भौयं कुम्भोयमित्येवमेवनः सदैव संवेदनोद यात् अथानुमानात्परमाणुप्रवेदनं किमवधृतसाध्यसाधनसम्बन्धात् तदि. तरस्मादा । नतावत्तदितरस्मादतिप्रसङ्गसङ्गमात् प्राचिकप्रकारे तु सम्बन्धावधारणं प्रत्यक्षणानुमानेन वा । नप्रत्यक्षेण । अणनामतीन्द्रिय- KW नापि तेनैवानुमानान्तरेण वा तदवधारणं । नतावत्तेनैव परस्पराश्रयः प्रसङ्गात् सतिसम्बन्धावधारणे तदनुमानोत्थानं सतिचास्मिस्तदवधा- रणमिति । अनुमानान्तरमपि गृहीतप्रतिबन्धमगृहीतप्रतिबन्धमेववा प्रव- तेंतेत्याद्यावृत्तावनस्थादौस्थ्योपस्थापनं तन्नानुमानादपि परमाणुप्रतीतिः किञ्चामी परमाणवो नित्यावा स्युरनित्यावा नित्याश्चेकिमर्थक्रियाका- रिणो ऽकिंचित्करा वा उदीचीनस्तावत्पक्षः क्षोदीया नन्तरिक्षवृक्षव. तेषामसत्त्वापत्तेः । अर्थक्रियाकारित्वं तु तेषां क्रमेण युगपदा । क्रमेण ·टि.पं. पोपेतरत्नाकराषतारिकायुक्तः चेतिकस्वभावामदेन तद्भदेन वा। स्वभावाभेदभिदायां ते येनैव स्वभा. वेन प्राच्यं कार्यमर्जयन्ति तेनैवोत्तरमपि यद्धा येनैवोत्तरं तेनैव प्राच्य- मपि । प्रथमे प्रथमकार्यकाल एवोत्तरस्याप्युत्पत्तिप्रसक्तिस्तद्वत् द्वितीये द्वितीयकार्यकालएव प्रथमस्यापि प्रभवप्राप्तिः । तदेवस्वभावभेद- पक्षे क्षणिकत्वापत्तिस्तल्लक्षणत्वात्क्षणभङ्गुरतायाः । युगपत्पक्षे सकृदेव सकलस्वकार्यकार्यपुञ्जस्यार्जितलाद् द्वितीयादिक्षणे तेषामसत्त्वं स्यात् । तन्नामी नित्याः । अनित्याश्चेत्क्षणिकाः कालान्तरस्थायिनो वा । क्षणिकाश्चेत् किमकस्माद्भवन्ति कारणाद्वाकुतोपि । अकस्माञ्चेत ननुकिमिहकारणप्रतिषेधमात्रं भवनप्रतिषेधः स्वात्महेतुकलं निरुपाख्य- हेतुकलं वा विवक्षितं । आये भवनस्यानपेक्षत्वेन सदा सत्त्वस्यासत्त्वस्य वा प्रसक्तिः । नित्यसत्त्वमसत्त्वंवाहेतोरन्यानपेक्षणादित्युक्तेः । द्वितीये प्रागिव पश्चादपि नामी भवेयुः तृतीये कथमुत्पत्तिस्तेषां स्वयमसतां स्वोत्पत्ती व्यापार व्याहतेः । तुरीये प्रागपि सत्तापत्तेस्तेषां सनातनत्वं स्यात् कारणाद्भवनपक्षेतु स्थूलं किञ्चित् तेषां कारणं परमाणएव वा । नस्थूलं परमाणुरूपार्थपक्षस्यैव कक्षीकारात् । परमाणवश्चेत्ते किंसन्तो ऽसन्तः सदसद्रूपा अनुभयस्वभावा वा स्वकार्याणि कुर्युः सन्तश्चेत् किमुत्पत्तिक्षणएव द्वितीयादिक्षणेपि वा । नायस्तदानीमुत्पत्तिमात्रव्य- प्रत्वात् तेषां । अथ भूतिर्येषां क्रिया सैवकारणं सेववोच्यतइति वचनाद् भवनमेव तेषामुत्तरोत्पत्तो कारणतेति चेदेवं तर्हि रूपाणवो रसाणूनां तेच तेषामुपादानं स्युरुभयत्र भवनाविशेषात् नद्वितीयः क्षणक्षयक्षया- पत्तेः । अथासन्तस्ते तदुत्पादकास्तर्हितत्सत्ताक्षणमेकमपहायसर्वदात- दुत्पादप्रसङ्गस्तद्वनस्य सर्वदाऽविशेषात् । सदसद्रूपपक्षस्तु दुनिरोध- विरोधानुबन्धदुर्द्धरः । यदिहि तेसन्तः कथमसन्तस्तथाचं कथंसन्तः। अनुभवस्वभावभेदोप्यसाधुर्विधिप्रतिपेययोरेकतरतिषऽन्वतम्स्यावश्य म्भावात् । तन्नाणवः क्षणिकाः सूक्ष्ममनीपामार्ग मेवाः । नापि- कियकालस्थायिनः । क्षणिकपक्षोपक्षिमप्रतीकारस्यात्राप्यवताराद ।

·किंन । किाकार वाहिनी को पा भवेयुः प्रथमिज्ञायामागहमागानगी . विकल्ये किगमपं गड़पमुगगन ना न करन अमरूपयेत् कथदरिकेसरकलापागप नकरण । महानाकामा करणं सतापि करणे कयं कदानिम्किलानिनिः । नतीगतमंदो तु मास्मोक्तसदमपादिभेदवजनीगो । ननाम्गाऽर्थः गवान्य- मानमातेनिवान् नापिस्थलरूपी गतनावशीयमी निन्गी जनिती वा स्यात् । नतापन्नित्यः परमाणुनिन्गतानिगकणानगांगणाम्यापि व्यपासितुं शक्यत्वात् । नानित्यः गतसम्ममामाद स्भूयमेव किचित्कारणमणयो वा प्रायः पक्षः स्थवीयान् शिलानवादल वा- वदूकानां वदितुमयुक्तत्वात । सूक्ष्मापायव स्थलस्यव्यस्थानात कुाला- पक्षया कुवलयस्येव । अथाणवस्तत्कारणं तर्हि तदननसदुभयस्वमा- वार्थपक्षः कक्षीकृतः स्यात् । अस्वयगति चंन । तर्हित निरतिशयाः सातिशयावा स्थूलमर्थ प्रथयेयुः । आद्यभेद भूर्भुवः सस्त्रयीकुहरकोण- कुट्टितैककपरमाणुभिर्विशकलितैरपि सदैव तदुत्पादनप्रमशः द्वितीयेतु, कस्तपामतिशयः एकदेशावस्थितिः संयोगः क्रियावा । प्रथमपक्ष क्षोणीमण्डलालम्बिपरिमण्डलेः स्थूलैककार्यक्रियाप्रसक्तिस्तस्यैकदेश- रूपत्वात् । अथ यावति प्रदेशे कतिपयपि परमाणवः कार्यमेकमर्ज- यन्ति तावानेवैकः प्रदेशो नसकलमिलामण्डलमिति चत्तहींतरेतरा- श्रयपिशाच प्रवेशः । सिद्ध हिकार्ये देशक्यसिद्धिस्तत्मिद्धोच तत्सि- चिरिति । संयोगश्चेदतिशयः सकिन्नित्यो ऽनित्योवा । यदिनित्यस्तदा- सदापितदुत्पाद्यकार्योत्पादप्रसङ्गः । अनित्यश्चेत् किमन्यतएव तेभ्योपि वा प्रादुःण्यात् नाद्योभेदस्तदाधारधर्मस्यान्यत एवोत्पत्तिविरोधात् । द्वितीयेतु तदुत्पत्चावपि निरतिशयाः सातिशयाना ते व्याप्रियेरन् । प्राचि प्राचीन एवदोषः द्वितीयेत्वतिशयोत्पत्तावष्यतिशयान्तरेण भाव्य तत्रापि तेनेत्यनवस्थाकदर्थनं किञ्चायं संयोगस्तत्स्वभावभूतस्तत्पृथग्भूतो ·टि. पं योपेतरताकराधतारिकायुक्तः वा । प्राच्ये परमाणवएव नकश्चित्संयोगो नाम द्वितीयेतु सर्वथापृथग्- भूतः कथंचिद्धा । कथंचित्पक्षस्तावद्विरोधबाधितः सर्वथापक्षेतु संबद्धो ऽसंबद्धोवा तत्रासौ स्यात् । असम्बद्धविधायां तेषामेषइति सम्बन्धा- योगः सम्बद्धस्तु संयोगेन समवायेन तादात्म्येन तदुत्पत्त्याऽ विष्वग्भावे- नवा । नसंयोगन तस्य गुणरूपेसंयोगे सम्भवाभावात् । निर्गुणागुणा- इतिवचनात् । नसमवायेन यतोयावदयमकं संयोगमेकत्र सम्बन्धयति तावदन्यत्राप्येनं किन्नसम्बन्धयेदस्य सर्वत्रैक्यात् । नतादात्म्येन भेद- पक्षकक्षीकारात् । नापितदुत्पत्त्या परमाणुभ्यः संयोगोत्पादस्य प्रागेव व्यपास्तत्वात् । नाप्यविष्वग्भावेन तस्य कथञ्चित्तादात्म्यरूपत्वात् तत्रचकचिदित्यन्धपदंविरोधावरोधदुर्द्धरत्वात् किंचायंसंयोगः सर्वा- स्मनैकदेशेनवाणूनाम्प्रणिगधेत प्रथमेपिण्डोणुमात्रः स्यात् द्वितीये पइकेन युगपद्योगात्परमाणोः षडंशतास्यादिति परमाणुकथाप्यस्त- मियात् । तन्नसंयोगोतिशयः। एतेन क्रियारूपातिशयपक्षोपि प्रति- क्षिप्तः किञ्चायंस्थूलो ऽवयवी निराधारः साधारो वा । नतावन्नि- राधारः साचारप्रतीतिविरोधात् । साधारश्चेत् किमेकावयवाधारो ऽते- कावयवाधागवा प्रथमे प्रतीतिविरोधस्तथाहि प्रतीतिरिहावयववस्य- वीति नावयवे ऽवयवीति । अथानकावयवाधारस्तत्राप्यविरोध्यनेका वयवधारी विरोध्यनकावयवाधारोवा नपाच्यश्चलाचलस्थूलास्थूलनीला- नीलादिरूपाणामवयवानां विराधप्रतीतेः । अद्वितीयता नरः स्थूलोऽवयवीस्याविरुद्ध धर्माध्यासात् । अपिचासौतेषु वर्तमानः नाम- स्त्वेनैकदेशेन वा वर्तेत । सामस्त्येनवृत्तावकस्मिन्नेवावयये पग्गिमान- स्वादनेकावयववृत्तित्वं नस्यात् एकदेशेन वृनी निगवं तम्योपगनं- विरुध्यत । सांशत्वेवा तष्यशासनाभिन्नाभिन्ना वा भवेयः भिन्न- वपुनरप्यनेकांशवृत्तेरेकस्य सामस्येकदंगविकल्पानतिकमादनवन्या अभिन्नत्वे न केचिदंशाः रवरिति न तदुभयसभावार्थपोषि महानिशा सङ्गमगान् । अनभवस्वभावभेदोयनाक्षेत्र प्रेक्षाणां परमान्यतयाः ·ry - - प्रमागरमतरवाटोकालंकारः भिनकिन्नुभिन्नः नगसर्वयाभिन्नः कथंचिदभिभाषिकर बगानमारिणमन्तिनपुनः संयोग यात्रा :--:--:गिनि पिरोननिरोध-पर्यायति कमभाविधा ने नारदूषणं तथेति पशताप्रकारतया नारा ----हीरान नास्त्याविनाभावइति अजयगुसराभाष मनः अवयवपरमाणुरात्मानं करोति नापापिन अभिः महाविवक्षितपरमाणार्यः सभ सप्रति निगति सासायामाशक्तिशात्तत्परमान अकि सातासित नसाक्षामा स्यात् कोडीकृतनुपमा त गालोगी उप्रेगनेडनि filmy एसियतिनि बहानामा ....: पाभितादान रागी लान ""t: Tari Aani Aft '. मादी भnिMusal 3.4 : गगाजा ! स, मानिस । 11 " सापामार' A TIME. [l{ " : { | "1111 111 HIR -par 40 के T । " + ३ , 1 ग . F . * T 1:५५-11-1 T ..... ." ............ ८ .

·५५ । -- टि. पं. द्वयोपेतरक्षाकरावतारिकायुक्तः तेस्तै परमाणुभिः सहविवक्षितपरमाणोर्यः सम्बन्धः सप्रतिषेमशक्य फेन सा सायाशक्तिस्त स्परमाणुसम्बन्धलक्षणा तन्मात्रेण कार्थः शक्तिरूपेण सावयवतास्ति न साक्षात् कथमन्यथ पश्वादाप इतरपरमाणुसम्बन्ध सावयवता स्यात् क्रोडीकृतचञ्चुनखपभाद्यवयवाण्डकरसन्या येन । कथञ्चिदनेकरूपत्वादिति नचैतत्तन्त्रान्तरीयैः सह विरुद्धं वैशेषिकैरपि एकस्मिर- न्यवयवषिनि यहूनां खण्डावयावेनामझीकारात् । शाब्दानुमाने त्रैकालिकस्यापीति साप्यमाधनयोहिप्रतियन्धं मनसिनिश्चित्यानुप्रयोक्तात्रिकालवेदी भवति । निराकारचे- तद्वयमपीति तत्प्रहणपरिणामश्चेदाफारस्तदभ्युपगच्छामः। निरस्ताशून्यतेत्यादि पोनिरस्तामया । कौतुकालोकनोत्सुक इति त्वयाहे शून्यं सर्वमिाते कृत्या गेोनि- मीलिते तशन यत. सर्वाऽपिदिशो वसन्ति ।। (रना०)-अथ ब्रह्मवादिवावका वदन्ति। युक्तं यदेष सकलापलापी- पापीयानपास्तः आत्मब्रह्मणस्तात्त्विकस्य सत्त्वात् । नच सरलसालर- सालप्रियालहिन्तालतालतमालप्रवालप्रमुखपदार्थसार्थोप्यहमहमिकया प्र- तीयमानः कथं न पारमार्थिकः स्यादिति वक्तव्यं तस्य मिथ्यारूपत्वात्। तथाहि प्रपञ्चो मिथ्या प्रतीयमानत्वाद्यदेवं तदेवं यथाशुक्तिशकलेकल- धोतं तथाचायं तस्मात्तथा । (टि०)-नच सरलेत्यादि तस्यनि तालतमालादितरुणतरतरुपर्वता- दिपदार्थसार्थस्य । (रना०)-तदेतदेतस्य न तर्कवितर्ककार्कश्यं सूचयति । तथाहि मिथ्यात्वमत्रकीहक्षमाकाक्षितं सूक्ष्मदृशा किमत्यन्तामत्त्वमुतान्यस्या- न्याकारतया प्रतीतत्वमाहोस्विदनिर्वाच्यत्वमिति भेदत्रयीत्रिन नेत्र- त्रयीव त्रौकतं । प्राचिपक्षद्धये त्वदनङ्गीकारः परीहारः । तार्तीयीकाविक- ल्पेतु किमिदमनिर्वाच्यत्वं नाम किं निरुक्तिविरह एव निक्तिनिमित- विरहो निःस्वभावत्वं वा। न प्रथमः कल्पः कल्पनाहः । नालोयं नालो- यमिति निश्चितोक्तेरनुभवात् । नापिद्वितीयः निरुक्तहिनिमितं ज्ञानं वास्यात् विषयो वान प्रथमस्यविरहः सरलसालादिमंवेदनस्य प्रतिपाणि- प्रतीतेः । नापिद्वितीयस्य यतो विषयः किंभावरूपो नात्यभादरपोका प्रथमकल्पनायामसत्ख्यात्यभ्युपगमप्रसङ्गः । द्वितीयकवनायन्तु मन- ·प्रमाणनयनरमालाकारार rtai wwer ख्यातिरेव उभावपि नस्त इतिचेत् । ननु भावाभावशब्दाम्यां तिसिद्धौ तापभिप्रेतो विपरीतौ वा । प्रथमपक्षे तावद्या मयों विधिर्नास्तिं तथाप्रतिषेधोपि परस्परविरुद्धधर्मयामध्यादेकतर्गवधिनिये धयोरन्यतनिषेधविधिनान्तरीयकत्वात् । द्वितीयपक्षेतु नकाविध क्षतिर्नवलौकिकविण्यसहस्रनिवृत्तावपि लौकिकज्ञानविषयनिवृत्तिस्ताक रुक्तिनिवृत्तिर्वा निःस्वभावत्वपक्षेपि निसप्रतिषेधार्थत्वे स्वभावशन्द- स्यापि भावाभावयोरन्यतरार्थत्वे पूर्ववत्प्रसङ्गः। प्रतीत्यगांचरत्वं निःस्व- मावत्वमिति चंदन विरोधः प्रपञ्चो नमतीयते चेत्कथं धम्मितया प्रतीय- मानत्वं च हेतुतयोपाददे । तथोपादाने वा कथन प्रतीयते । यथाप्रती- यते न तथेतिचेत् तहिविपरीतख्यातेरम्युपगमः स्यात् किश्चयमनिर्वाच्यता- प्रपञ्चस्य प्रत्यक्षेण प्रत्यक्षपि सरलोयमित्याद्याकारं हि प्रत्यक्ष प्रपञ्चस्व सत्यतामेव व्यवस्यति सरलादिप्रतिनियतपदार्थपरिच्छेदात्मनस्तस्यो- पादादितरेतरविविक्तवस्तूनामेव च प्रपञ्चवचोवाच्यत्वेन सम्मतत्वात् । अथकथमेतत्प्रत्यक्ष पक्षप्रतिक्षेपक तद्धिविधायकमेवेति नथातथाब्रह्मैवविद- धाति न पुनः प्रपञ्चसत्यतां प्ररूपयति साहि तदापरूपितास्याद्यदीतरस्मि- नितरेषां प्रतिषेधः कृतः स्याद् नचैवं निषेधेकुण्ठत्वात्प्रत्यक्षस्यति चेत् तदः युक्तं यतो विधायकमिति कार्थः इदमिति वस्नुस्वरूपं गृह्णाति न्यायवः रूपं प्रतिषेधति प्रत्यक्षमिति चेन्मेवं अन्यरूप निषेधमन्तरण तत्स्वरूपपरि- च्छेदस्याप्यसम्पत्तेः। पीतादिव्यवच्छिन्नं हि नीलं नीलमिति गृहीतं भवति। नेतरथायदेदमिति वस्तुस्वरूपमेव गृह्णाति प्रत्यक्षमित्युच्यत। तदाऽवश्यमयः रस्य प्रतिषेधपि तत्प्रतिपद्यत इत्यभिहितमेव भवति केवलवस्तुस्वरूपपति- पत्तेरेवान्यप्रतिषेधप्रतिपत्तिरूपलात्। अपिचविधायकमेव प्रत्यक्षमिति निय- मस्याङ्गीकारे विद्यावदविद्याया अपि विधानंतवानुषज्यते सोयमविद्याविवे- केन सन्मात्र प्रत्यक्षात्पतियन्नेव न निषेधकं तदिति बुवाणः कथंस्वस्थ- (१) विपरीताश्यातिरियमभ्युपगना स्यात् इत्यापाठान्नः ।

·शि.पं. दोपतरताकरावतारिकायुक्तः इतिसिद्धं प्रत्यक्षबाधितः पक्षइति । अनुमानवाधितश्च प्रपश्चो मिथ्या- नभवत्यसदिलक्षणत्वाधएवं नएवं साना तथाचायं तस्मात्तथेति प्रतीयमानत्वंचहेतुब्रह्मात्मना व्यभिचार्ग सहि प्रतीयते । नचमिध्या अप्रतीयमान वेवस्य तद्गोचरवचनानामवृत्ते कतैव तत्र वः श्रायसी स्थान् । दृष्टान्नश्च साध्यविकलःशुनिशकलकलधौतेपि प्रपञ्चान्तर्गतत्वेना- निर्वचनीयतायाः साध्यमानत्वात् । किञ्चदमनुमानं प्रपञ्चादिन्नमभिन्न वा । यदि भिन्न तर्हि मन्यमनन्यं वा । यदि सत्यं तर्हि नद्धदेव प्रपञ्चस्यापि सत्यत्वं स्यात् । अथानत्यं तत्रापि शून्यमन्यवाख्यातमनिर्वचनीय वा। आवपक्षद्धयेपि न माध्यमाघकन्यं नृशृङ्गवच्छुक्तिरलघौनाच । तृतीयपक्षाप्यक्षमः । अनिर्वचनीयस्यासम्भाषित्वेनाभिहितत्वात् । व्यव- हामन्यमिदमनमानमती जमत्यवाभागन खमाध्यमाथकमिति चेत् किमिदं व्यवहारमत्यं नाम व्यवहानयवहारो ज्ञानं केन वेपत्यं नई पारमार्थिकमेव ननत्र चोकोदोषः । अपव्यवहारः शब्दरतेन नत्यं नितु गन्दापिसत्यस्वरूपस्तदिनगे वा । यद्यापहि तन मन्यं तयारमाथि- कमति नदेवदूषणम् । अयायन्यसम्पः मन्नः तन्नन्य सन्यतं नाम नहिस्वयमसत्यमन्यस्य मत्त यन्यवस्था हेतुर्गनगडात । जब फुटकापापणे सत्यकापणं.चिनवित्रायव्यकारजनन सत्यापी. पणव्यवहारवदनत्येप्यनुमाने सत्यव्यकामानिमा मदन- मानं तत्रचीनांदापः । अनी न प्रपदाहिननमाना दानम् । नायभिनं प्रपदयमावला नापिकि " न तकपनामस्वनामा दिन कामपन्ताकि (दिला दंतदिति .se: .., पदनाम् एतरपति :- न ཀ་ན༑ ས པས་ག;ཁར༌ --- -- मादार."-:-: P भ A । Pre क ......."

·प्रमाणनयतरपालोकालंकारः - रेति भावाभाषयो:नान्तरीयेति अविनाभायित्वात् तन्निरुक्तीति लौकिकनि- चितोक्तिनिषेधः निसइति षष्ठयन्तंपदंकलापकेनिरितिसिस्वभावेति भाव- स्वरूपोऽभावस्वरूपो वा स्वभावः॥ अन्यतरेति भावाभावयोर्मध्यादेकनिषे- घेपरेण भवितव्यं तथोपादानइति धम्मित्वोपादाने यतःप्रसिहएयहि धी क्रियते प्रत्यक्षेपीति निराकारि तस्येति प्रत्यक्षस्य वाच्यत्वेनेति घटादिदि- वर्तरूपेण पक्षति प्रपञ्चोमिथ्याइत्येतस्य पक्षस्य तद्धीति प्रत्यक्षं विधाय- कमिति ब्रह्मलक्षणप्रकृतपक्षजनकमेव तथातथेति प्रत्यक्ष कर्तृ तेनतेन प्रकारेण विचार्यमाणं ब्रवकर्मतापघ्नं साहीति प्रपञ्चसत्यता तथेति नि- षिद्धा भवेत् यदीतरस्मिन्निति सरले इतरेषामिति समालादीनां नचैव- मिति प्रत्यक्षेण प्रतिपेधो नकृतः प्रत्यक्षस्य निषेधकुण्ठत्वात् तदाऽवश्य- मित्यादि तदिति प्रत्यक्ष प्रतिपद्यतइति मुण्डभूतले घटाभावग्रहण. रत् येनाहि पदास्वलनादिना मुण्डभूतलं गृहीनं घटाभायोपि तेन गृहीत: केवलेति प्रतिपत्तेानस्यय विवेकनेति निरासेन प्रतियन्निति जानन् तिपूर्वका रणगती प्रत्यतीति शतृप्रत्ययःगमनार्थाधातवः सर्वेपि ज्ञानार्धा ति पचनादधगच्छन्नित्यर्थः तदिति प्रत्यक्षं प्रपञ्चो मिथ्येत्यादि सहीति अमात्मा अस्येति ब्रह्मात्मनः तद्गोचरेति ब्रह्मविपयः तददेवेति सत्यानुमानयंदेव प्रतीयमानत्वादेव हेतोर्यथाऽनुमानमिदं सत्यं तथाप्रपत्रोपि यमानत्यादय मत्या स्त्रित्यर्थः नृशृङ्गति शून्यत्ये दृशृङ्गदृष्टान्तः •५५॥ ॥ ५ शुक्तिशकले कलधौतमिति निदर्शनं तत्तत्रचोक्तदोप- प्रपशमस्यतालक्षणः यद्यनुमान व्यवहारसत्येन सत्यंच्यवहारसत्येनप्रप- प्रापि मन्यः म्यान इतिभावार्थ: तदितरइति सत्यादितरोग्लीक इत्ययः तदे. वनिमयसत्यतालक्षणम् ततइति शब्दात् तस्येन्यनुमानस्य आपेदानमिति प्रपरेतन्यति अनुमानम्य तदित्यनुमानम् । १६.)- कयं धर्मितया प्रतीयमानलं च हेतुतयोपाददइति प्रसिद्धण्यहि धर्मी निदते । प्रत्यक्षेपानि प्रतिदिप्ता । तद्धिविधायकमवेति आर्थिधातृप्रत्यक्ष न निष- अविश्वनः कन्दमारामनेन प्रत्यक्षेपण प्रयाप्यते । तथातयति पटादियिवकपेण प्रश . -- ·६१ टि. पं. जयापतरमाकरातारिकायुक्तः कति कर्मनापन्नता अन्यप्रतिषधे प्रतिपत्तिरूपत्वादिति । मुण्डभूतले घटाभाय बहणवत् येनदि पदास्पलनादेना मुण्डभूतलं गृहीतं घटाभावोऽपि तेन गृहीत । नृङ्गन- दिति शून्यम् । शुक्तिकलधौतवदिति अन्यथाख्यातम् । प्रमाणत्वाभिमतज्ञानस्य स्वव्यवसायीति विशेषणं व्याख्यान्ति । मू०-स्वस्य व्यवसायः स्वाभिमुख्येन प्रका- शनं बाह्यस्येव तदाभिमुख्येन कारेक- लभकमहमात्मनाजानामीति । (रत्ना) यथाबाह्याभिमुख्येन बाह्यानुभवनेन प्रकाशनं बाह्यव्यवसायो ज्ञानस्य तथास्वाभिमुख्येन प्रकाशनं स्वव्यवसायः अत्रोल्लेखःकरिकलभक मित्यादि । यथाकरिकलभकमितिप्रमेयस्याहमिति प्रमातुर्जानामांति प्रमितेः प्रतिभासस्तथात्मनेति प्रमाणत्वाभिमतज्ञानस्याप्यस्त्येवेति भावः। (दि०) प्रमितेरिति परिच्छेदस्य प्रमाणवेति स्वपरव्यवसायिनः । स्वव्यवसायमेव स्पष्टदृष्टान्तप्रकटनेन निष्टड्कयन्ति । मू-कःखलुज्ञानस्यालम्बनं बाह्यं प्रतिभात- मभिमन्यमानस्तदपि तत्प्रकारं नाभि- मन्येत मिहिरालोकवदिति । (रत्ना०)-तदपीति ज्ञानमपि । तत्प्रकारमिति म प्रतिभातत्वलक्षणः प्रकारः प्रतिनियतं स्वरूपं यस्य तत्तत्प्रकारं प्रतिभातमित्यर्थः । यथैवाहि गिरिनगरगहनादिकं मिहिरालोकस्य विषयं प्रतिभातमभिमन्यमानैमि- हिरालोकोपि प्रतिभातोभिमन्यते लौकिकपरीक्षकैस्तद्धदज्ञानस्य विषय कुम्भादिकं प्रतिभातमभिमन्यमानस्तानमापि प्रतिभातं स्वीकर्तव्य- . मिति ।

·ܗܬ ܀ ·टि. पं. गोपनरवागराधनारिमायुक्तः नागः प्रकारः प्रभाकरकक्षापञ्जरप्रवेशप्रसङ्गात् । नदेतीयोंकः ज्ञानस्य. क्षणिकत्वेन तत्क्षणएव क्षीणत्वादुपरितनक्षणात्पदिष्णास्तस्य तद्धर्मत्व- विरोधात् नापिताीयीकस्तथात्वहि चैत्रस्यव मैत्रस्यापि सपदार्थः प्रकटः स्यात् । अथ यस्यैव ज्ञानेन जनयाम्बभूवे ऽसौ तस्यैव तत्प्रकटन तदुर्घटं घटस्य प्रतिनियतप्रमातृप्रबोधितप्रदीपाङ्गुरप्रकटितस्याप्यनियतेद- शनात् तन्नियमानुपपत्तेः । अस्तुवैतत्तथाप्ययमर्थधर्मोजडश्चिद्रूपो वा भवेत् । यदिजडः कथमर्थदर्शनं स्यात् । अर्थदर्शनं ह्यर्थदृष्टिरर्थज्ञप्ति- रुच्यते जंडवेतु प्राकट्यस्य कथमिदं घटेन ज्ञानप्रमाणशब्दयाश्चैवं सामानाधिकरण्यमसूपपादं यतोज्ञायते ज्ञप्तिर्जन्यते येन तत् ज्ञानमाम्ना- यते प्राकटयस्यचजडवेनाज्ञप्तिरूपत्वे कथंतजनकंप्रमाणं ज्ञानं व्यप- दिश्येत चिद्रूपश्चेत् स्वसंवेद्योवेदनान्तरवेद्यो वा यदि स्वसंवेद्यास्ताह. कृतश्च शीलविध्वंसोनचानङ्गःशमङ्गतइतिन्यायः समायातः स्वात्मनिकि- याविरोधाद्विज्ञाने स्वसंवित्तिप्रतिक्षेपपातकं कृत्वापि प्राकट्ये तस्याः स्वयं स्वीकारान् । वेदनान्तवेद्यत्वं पुनरस्य कुतस्त्यं । तथाहि किमयं यावदर्थ यावदक्षव्यापारं वा ऽवतिष्ठेत ज्ञानवत्क्षणिको वा भवेत् । नाद्यः पक्षः पदार्थमालोक्य निमीलितलोचनोत्पलयुगलस्य प्रकटतत्प्रतीति प्रसक्तीनद्वितीयोऽशादिव्यापारस्य ज्ञानोत्पत्तिमात्रे व्यापागत् प्राकट्यस्य तदपेक्षानुपपत्तेः नापितृतीयः क्षणजातनष्टस्य वेदनान्तरण वेदितुम- शक्यत्वाद्धेदनेतु द्वित्रिक्षणावस्थिति प्रसक्तः तन्न तबेदनमवदातं यतो ऽर्थापत्तिरुल्लमेदिति । (दि०)--अथज्ञप्तिरित्यादि तदात्मनेति ज्ञप्तिस्वरूपेणच प्रकाशात्मनेति प्रकाशस्वरूपेणैव आशिवानिति अशौटिव्याप्तौआत्मनेपदमनित्यमिति न्यायात् क्वसकानाविति क्वसप्रत्ययः एतावन्मात्रेणेति पदार्थम- काशनकारणसामग्येण किंतेनेतिप्रदीपेन आलोकान्तेति दीपपन्नोपपद्यंत विश्ववस्तुप्रकाशनं अनात्मवेदनेज्ञानेजगदान्ध्यं प्रसज्यते अस्येति प्रदीपा- १जवनयापपाट ।

·६२ प्रमाणनयतज्यालोकालंकार (रत्ना०)-अत्रेयं भट्टचट्टघट्टना । ननु न स्वमंवदनं वंदनस्य सुन्दरं स्वात्मनि क्रियाविरोवादित्यस्य पारोख्यमेवाषणं कक्षीकरणीय तदेतदरमणीयं । यतः किमुत्पत्तिनिवास्वात्मनि विरुध्येत । यात्प- तिः साविरुध्यतां नहिज्ञानमात्मानमुत्पादयतीति वयमध्यगीमहि । अथ ज्ञप्तिर्नेयमात्मनि विरोध मदीधरनदात्मनेत्र ज्ञानस्य स्वकारण- कलापादुत्पादात प्रकाशात्मनेव प्रदीपकलिकालोकस्य । अथप्रकाशात्म- नैव प्रदीपालोकोयमुदयामाशिवानिति परप्रकाशकोस्तु आत्मानमप्ये- तावन्मात्रेणैव प्रकाशयतीतितु कौतस्तुतीनीतिरिति चेत्तत्किं तेनाप्रका- र्शितनव वराकेण स्थातव्यमालोकान्तरादा प्रकारोनास्य भवितव्यं । प्रथमे प्रत्यक्षबाधा द्वितीयेपि सैवानवस्थापत्तिश्च । अथनासौ स्वमपेक्ष्य कर्मतया चकास्तीत्यस्वप्रकाशकः स्वीक्रियते प्रकाशरूपतया तूत्पन्न खात् स्वयंप्रकाशतएवेति चेदनेनैव सुधामद्धिनिहि वयमपि ज्ञानकर्म- तयैव प्रतिभासमानं स्ववेद्यमावेदयामहि । ज्ञानस्वयं प्रतिभासतइत्यादा- वकर्मकस्य तस्य चकासनात्। यथानुज्ञानानामीतिकर्मतयापि तानि तथाप्रदीपः स्वंप्रकाशयतीत्ययमपि तथाप्रथतएव अथावयवरालोकावयवी प्रकाश्यत इत्यस्वप्रकाशक एवायमिति चेत् ननुतेपिकेन प्रकाशनीयाः। अवयाविनति चत् नन्वऽमीषां परस्परगोचरज्ञानजनने सहकारित्वमेव तावत्प्रकाशकत्वमुच्यते । तच्चामीषामज्ञानानां ज्ञातानां वा स्यात् । नाज्ञातानामेवं ह्यनालोकित एव प्रदीपकुमलालोकोपि कदाचित्कलश- कुलिशादीन् ज्ञापयेत् । ज्ञातानाञ्चदितरेतराश्रयापतिताखल्ववयवा अवयविनं ज्ञापयेयुः सांपिच ज्ञातएव तान ज्ञापयेदिति। अथ तेपामध्य- वयवानामवयवित्वानिजावयवज्ञप्तिः करिष्यते तदानीमनवस्था अथ- पर्यन्ते केचिदवयवाः खयमेवात्मानं ज्ञापयेयुस्तहि ज्ञानमपि खय- मेवात्मानं निश्चिनातानि किनकक्षीकुरुषे । कथंचपारोक्ष्ये ज्ञानस्य वानं. स्यात् । अन्यथानुपपद्यमानार्थप्राकट्यरूपाथम मुत्थापितार्थापत्तेरिति- चत् । ननु तदर्थप्राकट्यमात्मधर्मोज्ञानधर्मो ऽर्थधर्मो वा भवेत् ।

·૩ दि. पं. दफारसाकरापतारिफागुतः नाथः प्रकार प्रभाकरकक्षापसरप्रवेशप्रसङ्गात् । नद्रेतीयोकः ज्ञानस्य, क्षणिकत्येन तत्क्षणएब क्षीणत्वादुपरितनक्षणात्पदिष्णास्तस्य तद्धर्मत्व- विरोधात् नापिताीयीकरतथावहि चैत्रस्येव मैत्रस्यापि सपदार्थः प्रकटः स्यात् । अथ यस्येव ज्ञानन जनयाम्बभूवे ऽसौ तस्यैव तत्प्रकटन तदुर्घटं घटस्य प्रतिनियतप्रमात्प्रवाधितप्रदीपाङ्गुरप्रकटितस्याप्यनियतेद- शनात् तन्नियमानुपपत्तेः । अस्तुवैतत्तथाप्ययमर्थधर्मोजडश्चिद्रूपो वा भवेत् । यदिजडः कथमर्थदर्शनं स्यात् । अर्थदर्शनं ह्यर्थदृष्टिरर्थज्ञप्ति- रुच्यते जंडवेतु प्राकट्यस्य कथमिदं घटेन ज्ञानप्रमाणशब्दयोश्चैवं सामानाधिकरण्यमसूपपादं यतोज्ञायते ज्ञप्तिजन्यते येन तत् ज्ञानमाम्ना- यते प्राकट्यस्यचजडत्वेनाज्ञप्तिरूपत्वे कथंतजनकंप्रमाणं ज्ञानं व्यप- दिश्येत चिद्रूपश्चेत् स्वसंवेद्योवेदनान्तवेद्यो वा यदि स्वसंवेद्यास्ताह. कृतश्च शीलविध्वंसोनचानःशमङ्गन्तइतिन्यायः समायातः स्वात्मनिक्रि- याविरोधाद्धिज्ञाने स्वसंचित्तिप्रतिक्षेपपातकं कृत्वापि प्राकट्ये तस्याः स्वयं स्वीकारात् । वेदनान्तवेद्यत्वं पुनरस्य कुतस्त्वं । तथाहि किमयं यावदर्थ यावदक्षव्यापारं वा ऽवतिष्ठेत ज्ञानवत्क्षणिको वा भवेत् । नाद्यः पक्षः पदार्थमालोक्य निमीलितलोचनोत्पलयुगलस्य प्रकटतत्प्रतीति प्रसक्ते नद्वितीयोऽशादिव्यापारस्य ज्ञानोत्पत्तिमात्रे व्यापागत् प्राकट्यम्य तदपेशानुपपत्तेः नापितृतीयः क्षणजातनष्टस्य वेदनान्तरण वेदितुम- शक्यत्वाद्धेदनेतु द्वित्रिक्षणावस्थिति प्रसक्तः तन्न तवेदनमवदातं यतो ऽर्थापत्तिालमेदिति । (दि०)--अथज्ञप्तिरित्यादि तदात्मनेति ज्ञप्तिस्वरूपेणच प्रकाशात्मनेति प्रकाशस्वरूपेणैव आशिवानिति अशौटिव्याप्तौआत्मनेपदमनित्यमिति न्यायात् क्वसकानाविति क्वसप्रत्ययः एतावन्मात्रेणेति पदार्थप्र- काशनकारणसामग्रंयण किंतेनेतिप्रदीपेन आलोकान्तेति दीपचन्नोपपद्यत विश्ववस्तुप्रकाशनं अनात्मवेदनेज्ञानेजगदान्ध्यं प्रसज्येते अस्येति प्रदीपा- १जवनयापपाट ।

·No text on this page.

·- राकानिमायन ममापि नागागागवानदान पदार्थपरामर्शस्वभावमे- आपन्नमामेय पदार्थप्रधामनोग्यग्यास्थितं कृतार्थयति प्रमातार सर्वज्ञानजिनामायां तत्रापिज्ञानमत्पद्यतरवति तदेतदेतषां मतेस्तरल- तां ननानि । प्रकटिनप्रयोगपक्षस्यानमानेन मानखण्डनात्तथाच ताव. काकूनन तत्रहनोः कालात्ययापदिष्टत्वनिष्टहानाच तथाहिविवादास्पदं जानं स्वविदितं ज्ञानवादीश्वरज्ञानवत् वाद्यसिद्धमेतन्निदर्शनं जैनरी- श्वगस्वीकारण तज्ज्ञानस्यतपामप्रसिद्धरितित्रत्तदचतुररस्त्रमनवद्यविद्या. विद्याधरीबन्धुरपरिष्वङ्गस्य पुरुषातिशपविशेषस्य खण्डपरशाःस्वीकाराव त्रिविष्टपघटनलंपटपटिम्नः सकलावलोकनकोशलशालिन एवचास्यतिर- स्कारान् व्यर्थविशेष्यश्चात्रहेतुः समर्थविशेषणोपादानेनैव साध्यसिद्धे धुमध्वजसिद्धौ धूमवत्त्वेसति द्रव्यत्वादितिवत् नहीश्वरज्ञानादन्यत् स्वसं. विदितमप्रमेयं चास्ति यदपाहाय प्रमेयत्वादिति क्रियेत अप्रयोजकश्चार्य हेतः मोपाधिकत्वात् साधनाव्यापकः साध्येनसमव्याप्तिकः खलूपाधिर- भिधीयते तत्पुत्रत्वादिना श्यामत्वे साध्ये शाकाद्याहारपरिणामवत् । कम्पुनरुपाधिरत्रसूक्ष्मेक्षणेरीक्षाञ्चक्रेइति चेदुच्यते निविडजडिमन्जडिम- लक्षणः । तथाहीश्वरज्ञानान्यत्वे प्रमेयत्वे सत्यपि यदेवजडिमपात्रं पात्रादि तदेव स्वस्मादन्येनैव प्रकाश्यते । स्वप्रकाशेपरमुखोत्प्रेक्षित्वं हि जडस्य लक्षणं नच ज्ञानं जडस्वरूपमिति सिद्धं साधनाव्यापकत्वं जाड्यस्य साध्येन समव्याप्तिकत्वं चास्य स्पष्टमेव । जाड्यं विहाय स्वप्रकाशाभावस्य तञ्च त्यक्त्वा जाड्यस्य कचिदप्यदर्शनादिति । (दि०)-अर्थावसायीत्यादिअर्थसिद्धेरितिनहिपूर्वज्ञानं जातमेव अकार्य- साधकं सदपि प्रमाणमिति वयं मन्यामहे फिन्तुकार्यसाधकमेव प्रमाण तद्धीति अर्थावसायिवेदनं तत्रापीति एकात्मसमवेतज्ञाने पूर्वज्ञान मे घटाकारमुत्पन्नमिति ज्ञानं ज्ञानान्तरेण वेद्यते नतुस्वेनैव तज्ज्ञानस्येति ईश्वरवेदनस्य तेषामिति जनानां अस्येतीश्वरस्य तत्पुत्रत्वादिनेत्यादि सश्यामस्तत्पुत्रत्वान्दश्यमानतादतरपुत्रवत् अत्रसाधने शाकाद्याहारपरि- ·प्रमाणनयतत्त्वालाकालंकार: लोकस्य असांविति प्रदीपालोकः कर्मतयेति यथादीपो दीपज्ञानाति तस्येति ज्ञानस्य ननुतंपीति अवयवाः नन्वमीषामिति अवयवानाम- अयविनश्च अवयवप्रकाशमन्तरेणावयव्यप्रकाशक: अवयवप्रकाशाइते अवयवानिस्तेजस्काः अतएवसहकारित्वं तचंति प्रकाशनं अमीषामित्य- वयवानां कथञ्चेत्यादि पारोक्ष्यति ज्ञानस्य परोक्षत्वेङ्गीकृते सति ज्ञानमेवकथं ज्ञायतइत्यर्थः अन्यथेति अन्यथा ज्ञानाविनाभाविनी उपपद्यमाना पदार्थप्राक- ट्यलक्षणाअर्थेन कार्येण निष्पादिताया अर्थापत्तिस्तस्याः प्रभाकरोति प्राकटंग स्यात्मधर्मत्वं प्रभाकरराश्रियेत नभः ज्ञानस्यक्षणिकत्व इति मीमांसकाहि ज्ञानं क्षणिकमभ्युपगच्छेयुः उपरितनेति द्वितीयक्षणात्पत्तिशीलस्य तस्य विनष्टस्य ज्ञानस्य धर्मस्तद्धर्मस्तस्य भावस्तत्त्वम् तस्येति अर्थप्राकट्यस्य तद्धर्मत्वेति ज्ञानधर्मत्वेविरोधात् तथात्वइति अर्थधर्मत्वे अथयस्येत्यादि असाविति अर्थप्राकटयरूपोर्थधर्मः कथमिति अर्थदर्शनं तजनकमिति प्राकट्य जनकं यतः कारणानुमानेन कार्यकार्यानुमानतः कारणमनुमीयते ज्ञानं तावद् ज्ञानरूपोत्पादकमेव जाघट्टि नजडजनकं विरोधप्रतिवन्धात् स्वात्मनीति तस्याइति स्ववित्तेः अस्येति अर्थधर्मस्य तथाहीत्यादि अय. मिति अर्थधर्मः तत्पतीतीति पदार्थप्रतीतिप्रसङ्गात् तदपक्षेति तस्याक्षव्या- पारस्यापेक्षातयाऽनुत्पादात् तदनमिति क्षणिकस्वार्थप्राकट्यस्य ज्ञानम्। (५०)-यतउत्पत्तिज्ञप्तिस्वात्मनि विरुद्ध्यतइति क्रियाविरोधादिति वक्तनत- स्तामेयोपजीव्यचर्चयति । तथाप्रदीपः स्वप्रकाशयतीत्ययमपि तथाप्रथतएवेति तथाकर्म तया, तस्य तद्धमत्वविरोधादिति तस्य अर्थप्राकट्यस्य । तस्य विनष्टस्य ज्ञानस्यधर्मस्तद्धर्मस्तभावस्तस्मात् । (रत्रा) अथ यौगाः सनिरन्ते । अहो आर्हता नास्मिन्मीमांसके वराके व्यपाकृतेपि संवेदने स्वसंवेदनदोहदः पूरयितुंपार्यते तथाहि ज्ञान र प्रकाश्यमीश्वरज्ञानान्यत्वे सति प्रमेयत्वाद्यदेवं तदेवं यथा घट स्तथचेदन्तस्मात्तथा समुत्पन्नं हि ज्ञानमेकात्मसमवेतान्तरसमयसमुत्प. दिष्णुमानसप्रत्यक्षेणेव लक्ष्यते न पुनः स्खेन नचैवमनस्थावल्लेरुल्लासः । ।

·it. Hinाताया पांगारिक नावादमावणवानिदरताच पदार्थपगमर्शस्वभावम- गन्नमागेय पदार्थप्रयागनाथग्यास्थितं कृतार्थयति प्रमातारं अज्ञाननिशानायां न नपि ज्ञानमुत्ययंतएवेति तदेतदेतेषां मतेस्तरल- तां ननानि । प्रकटितप्रयोगेपक्षस्यानमानेन मानखण्डनात्तथाच ताव. काकूनन तनाः कालात्ययापदिष्टत्वनिष्टहनाच तथाहिविवादास्पदं जान खमंििदनं ज्ञानत्वादीश्वरज्ञानवत् वाद्यसिद्धमेतन्निदर्शनं जैनरी- श्वगस्वीकारण तज्ज्ञानयंतपामप्रीमद्भरितित्रत्तदचतुरस्रमनवद्यविद्या. विद्याधरीबन्धुरपरिष्वङ्गस्य पुम्पातिशपविशेषस्य खण्डपरशाःस्वीकारात त्रिविष्टपघटनलंपटपटिम्नः सकलावलोकनकोशलशालिन एवचास्यतिर- स्कारात् व्यर्थविशेष्यश्चात्रहतुः समर्थविशेषणोपादानेनैव साध्यसिद्धे धूमध्वजसिद्धौ धूमवत्त्वेसति द्रव्यत्वादितिवत् नहीश्वरज्ञानादन्यत् स्वसं. विदितमप्रमेयं चास्ति यदपोहाय प्रमेयत्वादिति क्रियेत अप्रयोजकश्चार्य हेतुः सोपाधिकत्वात् साधनाव्यापकः साध्येनसमव्याप्तिकः खलूपाधिर- भिधीयते तत्पुत्रत्वादिना श्यामत्वे साध्ये शाकाद्याहारपरिणामवत् । कापुनरुपाधिरत्रसूक्ष्मेक्षणेरीक्षाञ्चक्रेइति चेदुच्यते निविडजडिमनजडिम- लक्षणः । तथाहीश्वरज्ञानान्यत्वे प्रमेयत्वे सत्यपि यदेवजडिमपात्रं पात्रादि तदेव स्वस्मादन्येनैव प्रकाश्यते । स्वप्रकाशेपरमुखोत्प्रेक्षित्वं हि जडस्य लक्षणं नच ज्ञानं जडस्वरूपमिति सिद्धं साधनाव्यापकत्वं जाड्यस्य साध्येन समव्याप्तिकत्वं चास्य स्पष्टमेव । जाड्यं विहाय स्वप्रकाशाभावस्य तञ्च त्यक्त्वा जाड्यस्य कचिदप्यदर्शनादिति । (दि०)-अर्थावसायीत्यादिअर्थसिद्धेरितिनहिपूर्वज्ञानं जातमेव अकार्य- साधकं सदपि प्रमाणमिति वयं मन्यामहे फिन्तुकार्यसाधकमेव प्रमाणं तद्धीति अर्थावसायिवेदनं तत्रापीति एकात्मसमवेतज्ञाने पूर्वज्ञान मे घटाकारमुत्पन्नमिति ज्ञानं ज्ञानान्तरेण वेद्यते नतुस्वेनैव तज्ज्ञानस्येति ईश्वरवेदनस्य तेषामिति जनानां अस्येतीश्वरस्य तत्पुत्रत्वादिनेत्यादि सश्यामस्तत्पुत्रत्वादृश्यमानतदितरपुत्रषत् अत्रसाधने शाकाद्याहारपरि- ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकार: लोकस्य असाविति प्रदीपालोकः कर्मतयेति यथादीपो दीपनानाति तस्थति ज्ञानस्य ननुतपीति अवयवाः नवमीषामिति अवयवानाम- वयविनश्च अवयवप्रकाशमन्तरेणावयव्यप्रकाशकः अवयवप्रकाशाइते अवयवानिस्तेजस्काः अतएवसहकारित्वं तच्चति प्रकाशनं अमीषामित्या वयवानां कयञ्चेत्यादि पारोक्ष्यति ज्ञानस्य परोक्षत्वङ्गीकृते सति ज्ञानमेवकथं ज्ञायतइत्यर्थः अन्यथेति अन्यथा ज्ञानाविनाभाविनी उपपद्यमाना पदार्थप्राक- व्यलक्षणाअर्थेन कार्येण निष्पादिताया अर्थापत्तिस्तस्याः प्रभाकरोति प्राकटय स्यात्मधर्मत्वं प्रभाकरैराश्रियेत नभट्टैः ज्ञानस्यक्षणिकत्व इति मीमांसकाहि ज्ञानं क्षणिकमभ्युपगच्छेयुः उपरितनेति द्वितीयक्षणोत्पत्तिशीलस्य तस्य विनष्टस्य ज्ञानस्य धर्मस्तद्धर्मस्तस्य भावस्तत्त्वम् तस्येति अर्थप्राकट्यस्य तद्भर्मवेति ज्ञानधर्मत्वेविरोधात् तथात्वइति अर्थधर्मत्वे अथयस्येत्यादि अमाविति अर्थप्राकटयरूपोर्थधर्मः कथमिति अर्थदर्शनं तजनकमिति प्राकटर जनकं यतः कारणानुमानेन कार्यकार्यानुमानतः कारणमनुमीयत मान तायद् ज्ञानरूपोत्पादकमेव जाघट्टि नजडजनकं विरोधप्रतिबन्धात् सात्मनीति तस्याइति स्वयित्तेः अस्येति अर्थधर्मस्य तथाहीत्यादि अय. मिति अर्थधर्मः तत्प्रतीतीति पदार्थप्रतीतिप्रसङ्गात् तदपेक्षेति तस्याक्षम्या- पारम्यापेक्षातयाऽनुत्पादात् तद्वेदनमिति क्षणिकस्यार्थप्राकट्यस्य ज्ञानम् । (५०)--यतउत्पचिप्तिस्वात्मनि विरुद्ध्यतइति क्रियाविरोधादिति हुक्तमत- वगमयोपडीध्यचर्य यति । तथाप्रदीपः स्वप्रकाशयतीत्ययमपि तथाप्रथतएवेति तमाम नगा, तस्य तद्धमत्वविरोधादिति तस्य अर्थप्राकट्यस्य । तस्य विनष्टव्य ग्राम्यहमनदभावम्तम्मान । (ग्ना) अथ योगाः मङ्गिान्ते । अहो आर्हता नास्मिन्मीमांसक वर्गक व्यपाहतपि मवेदन स्वसंवेदनदोहदः पयितुंपार्यते तथाहि ज्ञान र प्रकाश्यमावरनानान्यत्वं सति प्रमेयत्वाद्यदेवं तदेवं यथा घर. नगदन्ताततथा ममुत्पन्नं हि ज्ञानमकात्मसमवेतान्तरममयसमुन्प दिमानमप्रत्यक्षणव लटयन न पुनः स्वन नचवमनस्थावल्लरल्लामः ।

·टि पं. हयापेतरनाकरावतारिकायुक्तः प्रसङ्गः । तत्रापि चवमैवायमित्यपरापरज्ञानोत्पादपरम्परायामेवात्मनो व्यापारान्नविषयान्तरसञ्चारः स्यादिति न ज्ञानस्य ज्ञानान्तरज्ञयतापि युक्तिमार्गमवगाहते । (टि०) नवायोग्येति न विद्यते योग्योदेशोऽस्य तत् अस्येति ज्ञानस्य ज्ञानस्यत्यादि प्रमेयमव्यभिचारि यत्र तत्तस्यभावः अनभ्यासदशायामि- त्यादि तदिति सम्वादकबाधकज्ञानम् । प्रमाणं विवेच्यास्यैव प्रामाण्यस्वरूपंधर्ममाविष्कुर्वन्ति । मू०-ज्ञानस्यप्रमेयाव्यभिचारित्वं प्रामाण्य- मिति । (रत्ना०)-प्रमीयमाणार्थाव्याभिचरणशीलत्वं यज्ज्ञानस्य तत्प्रामाण्य- मित्यर्थः । प्रसङ्गायातममामाण्यरूपमपि धर्म प्रकटयन्ति । मू-तदितरत्त्वप्रामाण्यमिति । (रत्ना०)-तस्मात्प्रमेयाव्यभिचारित्त्वादितरत्प्रमेयव्यभिचारित्व- मप्रामाण्यं प्रत्येयं । प्रमेयव्याभिचारित्वं च ज्ञानस्य स्वव्यतिरिक्तग्राह्यापेक्ष- चैत्र लक्षणीयं स्वस्मिन्व्यभिचारस्यासम्भवात् तेन सर्व ज्ञानं स्वापक्षया प्रमाणमेव न प्रमाणाभासं बहिरापेक्षयात किञ्चित् प्रमाणं किञ्चित्प्र- माणामासम् । (प.-स्वास्मिन् व्यभिचारस्यासम्भवादिति संशयविपर्ययादीनामपि स्थवि. अयोत्पत्तो स्वनिश्चये च ज्ञानानां स्वतएव प्रामाण्यमप्रामाण्यन्तु परतएव यजैमिनीयाजगुस्तन्निराकुर्वन्ति । मु०-तदुभयमुत्पत्तौ परतएव ज्ञप्तौतु स्वतः परतश्चेति । पये प्रमाणवात् ।

·- ६६ प्रमाणनघतरवालोकालंकारः णामलक्षणस्य उपाधेः प्रयेशप्रयन्धः सुदुःप्रतिषेधः स्यात् साध्यं श्यामत्वं ज्याप्तं तेन तमन्तरेण श्यामत्वासम्भवात् तत्पुत्रत्वन्तु साधनं नव्यासं यत्ततः तनयाअपरेगौरकायाअपि प्रेक्ष्यन्ते क:पुनरित्यादि अत्रेति ईश्वरज्ञानान्यत्वे सतिप्रमेयत्वादित्येवं रूपे अस्यति उपाधेः शाकाद्याहारपरिणाम उपाधिः नहियेयेतत्पुत्रास्तेषांसर्वेषामपि शाकाद्याहारपरिणाम इति साधनाव्यापक यत्रयत्रश्यामत्वंतत्रतत्र शाकाद्याहारपारणामः यत्रयन शाकाद्याहारपरि णामस्तत्र तत्रश्यामस्थमिति साध्येन समवाप्तिकः तमिति स्वप्रकाशाभावं तदुत्पादेति संवेदनोत्पत्तिप्रतीतः । (६०)-नचैवमनवस्थावल्लरुल्लास इति यथाकिलार्थशानं मानसप्रत्यभेण ज्ञात- मेयं तदप्यन्येन तदप्यन्यनेत्यनवस्था। पदार्थप्रथामनोरथस्थितमिति प्रथाशम्डेन प्रकाशनम् । अनुमानेनेति प्रत्यनुमानेन । तथाचेति प्रत्यनुमानं वाधितत्वे तत्रेति प्रकटितप्रयोग। तजज्ञानस्येति इइवरज्ञानस्य । अनवद्यविद्याविद्याधरीत्यादि गधे विद्याशब्देनात्र केवलज्ञानं नपुनर्गिरिजतनयाश्लेघविश्लेपलालमस्य, व्यर्थविशेष्यइति प्रमेयत्वादित्ययं हेतुः । अन्यत्सासंविदितमप्रमेयमिति भवन्मते सर्वम्यापि ज्ञानस्य प्रमेयत्वात । साधनाव्यापकः साध्येनसमव्याप्तिकः खलूपाधिरभिधीयते इति यथातत्पुत्रत्वादिना झ्यामत्वेसाध्ये शाकाद्याहारपरिणामठपाधि । नहि ये ये तरपुत्रा- मेषां सर्वेषामापे शाकाद्याहारपरिणामः यत्रयत्र शाकाद्याहारपरिणामः । तत्पुत्रत्वमपि भार प्यात केपाश्चिच्छाकाद्याहारपरिणामश्च नभविष्यात इति साधनाध्यापक येये इयामास्तयां तपां शाकाधाहारपरिणामः यत्रयत्र झ्यामत्वं तत्रतत्र शाकाद्याहरपरिणाम: वयत्र शाकावा हारपारिणामस्वतत्र श्यामत्वमिति साध्यन समन्याप्तिक। (रत्ना०)-यञ्चोक्तं समुत्पन्नं हि ज्ञानमेकात्मसमवेतेत्यादि तदपि नावितमित्थमर्थज्ञानतज्ज्ञानयोरुत्पद्यमनयोः क्रमानुपलक्षणात् । आशृत्पादादत्र क्रमानुपलक्षणमुत्पलपत्रशतव्यतिभेदवदिति चेत्तद- चारु जिज्ञासाव्यवहितस्यार्थज्ञानज्ञानस्योत्पादप्रतिपादनात् नच जि- ज्ञासासमुत्पाद्यतं संवेदनानां सङ्गच्छते । अजिज्ञासितेष्वपि योग्य- देशेषु गोचरेषु तदुत्पादप्रतीतेनचायोग्यदेशमर्थज्ञानमात्मसमवेतस्यास्य समुत्पादादिति जिज्ञासामन्तरेणैवार्थज्ञाने ज्ञानोत्पादप्रसङ्गः । वाढमुत्य- द्यतां नामेदं कोदोपइतिचेत् नन्वेवमेव तजज्ञानज्ञानेष्यपरज्ञानोत्पाद- ·- टि, पं. इयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्तः मिरिकावलोक्यमानमृगाङ्कमण्डलद्वयदर्शिदर्शनेन व्यभिचारस्तद्धिचै- त्रस्य पुनः पुनमैत्रस्यचोत्पद्यतएव । तृतीये पुनरक्रियाज्ञानमन्यद्वा तद्भ- वेत् न पौरस्त्यं प्रवर्तकस्य प्रामाण्यानिश्चये प्रवृत्त्यभावेनार्थक्रियायाएवा- मावात् । निश्चितप्रामाण्यातुप्रवर्तकज्ञानात् प्रवृत्तौ चक्रकम् । निश्चित- पामाण्यात् प्रवर्तकात्मवृत्तिः । प्रवृत्तेरर्थक्रियाज्ञानं तस्माच प्रवर्तकज्ञा- नस्य प्रामाण्यनिश्चयइति । कथं चार्थक्रियाज्ञानस्यापि प्रामाण्यनिश्चयो ऽन्यस्मादर्थक्रियाज्ञानाचंदनवस्था । प्रवर्तकज्ञानाचेदन्योन्याश्रयः स्वत- श्चेत्प्रवर्तकज्ञानस्यापि तथैवास्तु । अन्यदपिविज्ञानमेकसन्तानं भिन्न- सन्तानं वा । इयमपिचैतदेकजातीयं भिन्नजातीयं वा । चतुष्टयमा चैतद्ध्यमिचाराभिचारदुस्सञ्च तथाोकसन्तानं भिन्नसन्तानं चेकजाती- यमपि तरलतरतुत्तरङ्गतरङ्गिणीतोयज्ञानं भिन्नजातीयञ्च कुम्भाम्भोराहा. दिज्ञानं मरुवसुन्धराचारिचतुरतरतरणिकिरणश्रेणिसङ्गिसलिलसंवेद- नस्य न संवादकमिति न ज्ञप्तावपि तत्परतः अप्रामाण्यन्तूत्पत्तो दोषा. पेक्षत्वात् । ज्ञप्तोतु बाधकापेक्षत्वात् परतएवेति । (दि०) असाविति प्रामाण्याप्रामाण्यनिश्चयः सर्वथोति उत्पत्तीशप्तीय तदुत्पत्तीति प्रामाण्योत्पादप्रयणा अतीन्द्रियति अतीन्द्रियमिन्द्रियगोपरा. तीतमिन्द्रिमाभ्यन्तरं निवृत्तिरूपमधिकरणमाधारो येषां तशापरतरया तेपा. मिति गुणानां तद्ग्रहणेति तेन्द्रिरेण ज्ञानाऽसन्मदात् तस्यचार्जिति अती- नियमत्यक्षरय अतीन्द्रियप्रत्यक्षसिद्धौ हि सर्वशः सिध्यतिनगामीतं मन्यन्त अनुमानेन तानिति गुणान् निरणेमहीति निभयपूर्वमन्यामरे तंत्रति तेषु गुणेषु नियमनिर्णयइति अनुमानादिनाभाएनिमयः तत्प्रवृत्तानि प्रत्यक्षमवृत्तः परास्तत्वादिति अपाकृतत्पात् दिष्टमम्बन्यति दयोः स्वरूपग्रहणेसनि सम्पन्धषेदनं ततएवेति गणसापदादेषानुमानान नन्नि যিনাদিন মানামায়নিহতী নহয দান तदन्तरादिति अनुमानान्तरात् तनिधितो तश्वियस्वित्यादि नन्यति १ पारि पिपि पाटापा ।

·दयस्वरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनम् । नाप्यनुमानात् ततएवतनिश्चित्ता. वितरेतराश्रयस्य तदन्तरात्युनरनवस्थायाः प्रसक्तः। ततोनगुणाःसन्ति केचिदिति स्वरूपावस्थेभ्य एवकारणेभ्यो जायमानं तत्कथमुत्पत्तौ परतः स्यात् निश्चयस्तु तस्य परतः कारणगुणज्ञानादाधकामावज्ञानात् सम्बादिवेदनाद्वा स्यात् तत्र प्राच्यं प्रकारं प्रागंव प्रास्थामगुणग्रहणप्रवीण. कस्याभावज्ञानं तनिश्चायकं स्यात्पौरस्त्यं तावत्कूटहाटकनिष्टकनेपि कारिरूपं सत् तन्निश्चयं विरचेयेद्ग्राहकं वा । नाघभिभिन्नका- सत्वेने तस्स सहकारितासम्मवात् द्वितीयपक्षेतु तस्यैवग्राहकमत्तद्विषयस्य नंमिन्नसन्तानं वा तत्स्यात्पक्षद्वयपि ते- प्रमाणन यतत्यालोकारार (रत्ना०) अत्र ल्यप्लोपे पश्चमी परं खं चापयेत्यर्थः । ज्ञान प्रामाण्यमप्रामाण्यं च द्वितयमपि ज्ञानकाग्णगतगुणदोषरूपं परमपन्य- त्पद्यते । निश्चीयते स्वभ्यासदशायां स्वतो ऽनभ्यासदशायां नु परत. इति । तत्र ज्ञानस्याभ्यासदशायां प्रमयाव्यभिचारि दिनम्नास्मानि प्रामाण्याप्रामाण्यनिश्चयः । सम्बादकबाधकज्ञानमनपथ्य प्रादुर्भवन खतोभवतीत्यभिधीयते । अनभ्यासदशायान्तु तदपेक्ष्य जायमानामा परतइति । अत्रैवं मीमांसका मीमांसामांसलतां दर्शयन्ति । स्वतएव सर्वथाप्रमाणानां प्रामाण्यं प्रतीतिकाटिमाटीकते तथाहि तदुत्पत्ति प्रगुणागुणाः प्रत्यक्षेणानुमानेन वा मीयेरन् । यदिप्रत्यक्षेण तत्किमन्द्रिये- गातीन्द्रियेण वा । नैन्द्रियेणातीन्द्रियन्द्रियाधिकरणत्वेन तेषां तद्ग्रहणा- योग्यत्वात् । नाष्यतीन्द्रियेण तस्यचारुविचारगोचरचरिष्णुत्वाभावात् । अनुमानेन तानिरणेष्महीति चेत्कुतस्तत्रनियमनिर्णयः स्यान्नप्रत्यक्षाद गुणेषु तत्प्रवृत्तेः परास्तत्त्वात् तथाच दिष्ठसम्बन्धसवित्तिनैकरूपप्रवेदनात् " प्रमाणपराकरणात् द्वितीयेतु तात्कालिकस्य कालान्तरमाविनो वा वाधः स्पष्टमस्त्येव द्वितीयन्तु नचर्मचक्षुषां सम्भवति । संवादिवेदनन्तु सह- घतां गन्तवा . .. पक्षः प्रवर्तकज्ञानस्य सुदूग्नष्टत्वेन ग्राह्य- ·टि.पं.हयोपेतरनाकरावतारिकायुक्त मिरिकावलोक्यमानमृगाङ्कमण्डलद्धयदर्शिदर्शनेन व्यभिचारस्तद्धिचै- त्रस्य पुनः पुनर्मत्रस्यचोत्पद्यतएव । तृतीये पुनरर्थक्रियाज्ञानमन्यद्वा तद्भ- वेत् न पौरस्त्यं प्रवर्तकस्य प्रामाण्यानिश्चये प्रवृत्त्यभावेनार्थक्रियायाएवा- भावात् । निश्चितप्रामाण्यात्तुप्रवर्तकज्ञानात् प्रवृत्तौ चक्रकम् । निश्चित- प्रामाण्यात् प्रवर्तकात्मवृत्तिः । प्रवृत्तेरर्थक्रियाज्ञानं तस्माच प्रवर्तकज्ञा- नस्य प्रामाण्यनिश्चयइति । कथं चार्थक्रियाज्ञानस्यापि प्रामाण्यनिश्चयो ऽन्यस्मादर्थक्रियाज्ञानाचंदनवस्था । प्रवर्तकज्ञानाचेदन्योन्याश्रयः स्वत- श्चत्पवर्तकज्ञानस्यापि तथैवास्तु । अन्यदपिविज्ञानमेकसन्तानं भिन्न- सन्तानं वा । इयमपिचैतदेकजातीयं भिन्नजातीयं वा । चतुष्टयमापे चैतद्वयमिचाराभिचारदुस्सञ्चरं। तथा कसन्तानं भिन्नसन्तानं चैकजाती: यमपि तरलतरतुङ्गत्तरङ्गतरङ्गिणीतोयज्ञानं भिन्नजातीयञ्च कुम्भाम्भोरुाहा. दिज्ञानं मरवसुन्धराचारिचतुरतरतराणिकिरणश्रेणिसङ्गिन्सलिलसंवेद- नस्य न संवादकमिति न ज्ञप्तावपि तत्परतः अप्रामाण्यन्तूत्पत्तौ दोषा. पेक्षत्वात् । ज्ञप्तौतु वाधकापेक्षत्वात् परतएवेति । (दि०) असाविति प्रामाण्याप्रामाण्यनिश्चयः सर्वथति उत्पत्तौज्ञप्तौय तदुत्पत्तीति प्रामाण्योत्पादप्रषणा अतीन्द्रियेति अतीन्द्रियमिन्द्रियगोचरा. तीतमिन्द्रिमाभ्यन्तरं निवृत्तिरूपमधिकरणमाधारो येषां तझावस्तस्य। तेषा. मिति गुणानां तद्ग्रहणेति तेन्द्रियेण ज्ञानाऽसम्भवात् तस्यचार्विति अती- न्द्रियप्रत्यक्षस्य अतीन्द्रियप्रत्यक्षसिद्धौहि सर्वज्ञः सिध्यति नचामीतं मन्यन्ते अनुमानेन तानिति गुणान् निरणेष्महीति निश्चयपूर्वमन्यामहे तत्रति तेषु गुणेषु नियमनिर्णयइति अनुमानाषिनाभावनिमयः तत्प्रवृत्तरिति प्रत्यक्षप्रवृत्तेः परास्तत्वादिति अपाकृतत्वात् द्विष्ठसम्बन्धेति दयोः स्वरूपग्रहणेसति सम्यन्धवेदनं ततएवेति गुणसाधकादेवानुमानात् तन्नि- श्चिताविति अदिनाभावलम्पन्धनिश्चिती इतरेतराश्रयस्य प्रतक्तिः तदन्तरादिति अनुमानान्तरात् तनिश्चितौ तन्निश्चयस्वित्यादि नस्येति १ "धारि"न्यपि पाठान्तरम् ।

·६८ स्यात निश्चयस्तु तस्य परतः कारणगुणज्ञानादाधकाभावज्ञानाद सम्बादिवदनादा स्यात् तत्र प्राच्यं प्रकार प्रागंव प्रास्थामगुणग्रहणप्रवीण. कस्याभावज्ञानं तनिश्चायकं स्यात्पौरस्त्यं तावत्कूटहाटकनिष्टकनेपि संखेन तस्म् सहकारितासम्भवात् द्वितीयपक्षेतु तस्यैवग्राहकपत्तद्रिययस्य दितीयत्वेकसन्तानं मिन्नसन्तानं वा तत्स्यात्पक्षद्रयेपि । प्रमाणनयतत्वालोकालंकार (रत्ना०) अत्र ल्यप्लोपे पञ्चमी परं स्त्रं चापेक्ष्येत्यर्थः । ज्ञानस्यहि प्रामाण्यमप्रामाण्यं च दिनयमपि ज्ञानकारणगतगुणदोपरूपं परमपेक्ष्या- त्पद्यते । निश्चीयते स्वभ्यासदशायां स्वतो ऽनभ्यासदशायां तु परत. इति । तत्र ज्ञानस्याभ्यासदशायां प्रमेयाव्यभिचारि तदितरचास्मीति प्रामाण्यापामाण्यनिश्चयः । सम्बादकबाधकज्ञानमनपेक्ष्य प्रादुर्भवन स्वतोभवतीत्यभिधीयते । अनभ्यासदशायान्तु तदपेक्ष्य जायमानोऽसौ परतइति । अत्रैवं मीमांसका मीमांसामांसलतां दर्शयन्ति । स्वतएव सर्वथाप्रमाणानां प्रामाण्यं प्रतीतिकोटिमाटीकते तथाहि तदुत्पत्ति प्रगुणागुणाः प्रत्यक्षेणानुमानेन वा मीयेरन् । यदिप्रत्यक्षेण तत्किमन्द्रिये- णातीन्द्रियेण वा । नैन्द्रियेणातीन्द्रियेन्द्रियाधिकरणत्वेन तेषां तद्महणा योग्यत्वात् । नाष्यतीन्द्रियेण तस्यचारविचारगोचरचरिष्णुत्वाभावात् । अनुमानेन तानिरणेमहीति चेत्कुतस्तत्रनियमनिर्णयः स्यान्नप्रत्यक्षात गुणेषु तत्प्रवृत्तेः परास्तत्त्वात् तथाच द्विष्ठसम्बन्धसवित्तिर्नेकरूपप्रवेदनात द्वयस्वरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनम् । नाष्यनुमानात् ततएवतनिश्चित्ता वितरेतराश्रयस्य तदन्तरात्पुनरनवस्थायाः प्रसक्तः । ततोनगुणाःसन्ति चदिति स्वरूपावस्थेभ्य एवकारणेभ्यो जायमानं तत्कथमुत्पत्तौ परतः प्रमाणपराकरणात् दितीयतु तात्कालिकस्य कालान्तरमाविनो वा बाध- सष्टमस्त्येव द्वितीयन्तु नचर्मचक्षुषां सम्भवति । संवादिवेदनन्तु सह- कारिरूपं सत् तन्निश्चयं विरचयेद्ग्राहक वा। नाद्यभिभिन्नका द्यतां गन्तस्ये वा । न प्रथमः पक्षः प्रवर्तकज्ञानस्य सुदूग्नष्टत्वेन ग्राह्य- ·, 1 दि. पं. द्वयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः अथाध्यक्षेणैव चक्षुरादिस्थान दोषानिश्चिक्यिरेलोकाः । किन्न नैर्मल्या. दीन गुणानपि । अथतिमिरादिदोषाभावमात्रमेव नैर्मल्यादिनतुगुण- रूपमिति कथमध्यक्षेण गुणनिश्चयः स्यादेवं तर्हि नैर्मल्यादिगुणामाव- मात्रमेव तिमिरादि नतुदोषरूपमितिविपर्ययकल्पना किं न स्यात् अस्तु- बादोषाभावमात्रमेव गुणस्तथापि नायं तुच्छः कश्चित्सङ्गच्छते भावान्तर- विनिर्मुक्तोभावात्रानुपलम्भवत् । अभावः सम्मतस्तस्य हेतोः किन- समृद्भवइति स्वयंभट्टेन प्रकटनात् तदपेक्षायामपि च कथं न परतः प्रामा- प्योत्पत्तिः । अथासतां नर्मल्यादयो गुणास्तथाप्यधिष्ठानप्रतिष्ठानेव ताम् प्रत्यक्षसाक्षात्करोति नकरणस्थांस्तेषां परोक्षत्वात्तर्हि तत एव दोषानपि तत्स्थानेवतत्साक्षात्कुर्यादितिकथंदोषाअपि प्रत्यक्षलक्ष्याः स्युः अथा- प्रामाण्य विज्ञानमात्रोत्पादककारणकलापातिरिक्तकारकोत्पाचं विज्ञान- मात्रानुवृत्तावपि व्यावर्तमानत्वात् नदनुवृत्तावपि ययावते तत्तन्मा. प्रोत्पादककारणकलापातिरिक्तकारकोत्पाचं यथापाथः पृथिवीपवनात. पानुवृत्तावपि व्यावतमानः कोद्वारस्तदतिरिक्तकाद्रवोत्पाद्यइत्यतुमाना- दोपप्रसिद्धिरिति चेचिरंनन्दतावानिदमेव ह्यनुमानमप्रामाण्यपदं निरस्य प्रामाण्यपदश्च प्रक्षिप्यगुणमिद्धारपि विदध्यादिति कथं न दोपदगणा- अपिसिद्धयुः । यतो नोत्पत्तो परतः प्रामाण्य स्थान प्रतिवन्धश्च यथादो. पानुमाने तथागुणानुमानपि निर्णयः कथंवादिन्यगत्यनुमान नन्निा यादृष्टान्तेत यथाऽत्र साध्यसाधनसम्बन्धोदबांध,ऽस्ति नमागुणानुमपि दि०)-तथापीति अयमिति गुणः तुच्छति अभावर प: भागमा भावान्तरेण विवक्षितयादिना रहितोभापांभूतनादिः सपाटामागोमा तमनलम्भावरूपसन्द अरापिभावाः सन्ति विन्न विपरित नि अनुपलम्भेति यथाप्रभूतलं पदस्यानुपनारमन्नधामापारि गया मिति दोषाभायापेक्षायाम् नेपामिति पानां मानविन निस्तान नदिति प्रत्यक्षम तदनुत्ताविति विधानानुनादपि - मरिनाभारः ननिर्णोनि अदिनाभारतिय ·प्रमाणनयतरवालोकालंकारः प्रामाण्यस्य प्रास्थामति क्षिप्तवन्तः तन्निश्वायकमिति प्रामाण्यनिर्णा. यकं भिन्नकालत्येन तस्येति संवादकज्ञानस्य तस्यैवेति प्रामाण्यस्य तद्विषयस्यति प्रामाण्यविषयस्य प्रवर्तकति संवादकज्ञानस्य तदिति संयादि वेदनम् पक्षद्रयेपीति तिमिररोगाभिभूतनयनो जनः चन्द्रमण्डल- द्वितयं पुनःपुनः पश्यति प्रथमालोकितशशियुगलस्य संवादकं पुन. २ विधुवीक्षणं भवे नथापि तद्ज्ञानं संवाददत्तहस्तापलम्पमपि नप्राज्ञप्रवृत्ति प्रतिपत्तिनिमित्तं विमलनयनजनविलोकनेन व्यभिचारात् । तस्यप्रामा- प्रयगोचराभावात् तद्धीति ननुएकपुरुषप्रतिष्ठं शंशियावलोकनमप्रमाणं भवतु पुनर्धनजननयनगोचरीभूतं तत्कथमप्रमाणं स्यात् मैवं यएकत्र. दोपः सर्ववापिसएव अन्यदपीति विषयान्तरसम्बन्धि किननर्मल्या- दीनिति उत्तरयन्तिमूरयः । --मीमांमामांसलतामिति मीमांसामन्यविशेषः । स्वतएव सर्वथा प्रमा पानामिति पलो नौ च तदिति प्रामाण्यम् तेषामिति गुणानां तद्ग्रहणाः मादिति इन्द्रियाणागोरगरणात । तत्रेति अनुमाने, नियमनिर्णयइति '': । नपत्यशादिति धूमधूगाजयायपिनाभाय प्रत्यक्षाग्निश्चिन्यान्तकृतिना एक "" नत्मगिति प्रत्यशाने । द्विष्ठसम्बन्धसम्पित्तिरिति orgarir गुणानामपरिझानात । विष्ठमबन्धहत्यादि पूर्व परित मानहानि गम्पन्धपत्नम् ॥ १॥ ततएवंति गुणनिर्णाययफानुमाना पादित मनमानाम्नगत तत्कथमिति तरप्रामाण्यम तनिश्चयं दिन गण नानिय प्रामाण्यानगर्थ.) तस्वग्राहक सदिति तम्मेव * र.." जयादति गोग तानि मिरिकायलोक्यमानगाङ्गमगलाग. न । त्रस्य पुनः पुनमंत्रम्यचौपद्यतावनि तीय Affक - मनमकमन्नान मत्रस्यापि गित भिनगाम। * ... ... : 4 मिश्रमात प्रामाणीनदयग गात्रापि प्रमाग नदी- अक्रियानानम्यापि प्रामानिम्नयति E६ • • * - Hद प्रमनियम मन, मिदमंद । यत्नाबद गुणाः प्रत्यक्षणानुमानन ना मादि दाबलं नाव नदोषप्रगगि प्रायनं, पार्य ११ w 14 प .

·--- . 4. *2 . --- . - - 4 - . मामाल, कामा . :. मंगल मनालग वया ianनगमलामा न्यानीमाया. पाया जाना र यादक प्रमन्यने । यदीनगनबाडका गम किन्नहिं यत्र पृथों- तमानगीनगीमान । किनबन पर प्रामानिर्णयवर्णन मनानमा आगाभागीयाणे वा कथ्यन । नाद्यः पक्षः मावलाविधाने यन्यायध्या स्वधर्मग्य प्रामाप्यन्य निर्णनुमशनः द्वितीय व प्रवकएनाटकपटनपाट्यं प्राचीकटत । प्रकारान्तरणा- सन्मनायणात । अनामिग्यागीयन ग्राहकण प्रामाण्यनिर्णयस्य खीयनयान । अथ यनव शानमा निणीयत तेनैव तत्प्रामाण्यमपीति रखनः प्रामाण्यनिर्णयों व नन्वर्थप्राकट्योत्थापितार्थापत्तः सकाशा- त्वया जाननिणीनिरताबदीप्यामाग । अर्थप्राकट यज्ञ यथार्थत्वविशेषण- विशिष्टं निर्विशेषणं वाऽर्थापत्तिमुत्थापयन् । प्राचिपक्षे तस्य तद्विशेषणग्रहणं प्रथमप्रमाणादन्यस्मात्स्वता वा भवेत् प्रथमपक्ष परस्पराश्रयप्रसङ्गः निश्चित- प्रामाण्याडिप्रथमप्रमाणादयथार्थत्वविशिष्टार्थप्राकटयग्रहणं तस्माच्च प्रथम. प्रमाणे प्रामाण्यनिर्णयइति । द्वितीयविकल्पे वनवस्था । अन्यस्मिन्नपि हिप्रमाणे प्रामाण्यनिर्णायकार्थापत्त्युत्थापकस्यार्थप्राकट्यस्य यथार्थत्ववि- शेषणग्रहणमन्यस्मात्प्रमाणादिति । अथस्वतस्तद्विशेषणग्रहणं तथाहि स्वविदितमर्थप्राकटयं तच्चात्मानं निर्णयमानं स्वधर्मभूतं यथार्थत्वमपि निर्णयते । नथाच ततोऽनुमीयमाने ज्ञाने स्वतः प्रामाण्यज्ञप्तिरिति तदे. तदनवदानमेवंसत्यप्रामाण्यस्यापि स्वतोज्ञप्तिप्रसक्तेः । स्वतोनिश्चित. तथ्यविशेषणादर्थप्राकट्यादिज्ञानमनुमीयमानमास्कन्दिताप्रामाण्यमेवा. । प्रामापयपि इत्यपिपाटान्तरम् ।

·* निर्णयइति ब्रूमः । भवतिहि तिमिरनिकुरुम्बकरम्वितालोकसहकारि प्रवर्तकमामाणश्रामाण्यनिर्णयादिप्रयोजनायाः प्रथमप्रवृत्तः संशयादपि प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः (५०)-तस्यैवतुकथमित्याह अभायः सम्मतः इत्यतोऽने त हेतोः कि (रत्रा०) यच्चावाचि निश्चयस्तु तस्य परतइत्यादि तत्र संवादिवे नादिति ब्रूमः कारणगुणज्ञानबाधकामावज्ञानयोरपि च संवादकज्ञान रूपत्वं प्रतिपद्यामहे । यादृशोऽर्थः पूर्वज्ञाने प्रथापथमवतीर्णस्ताहशएवासी येन विज्ञानेन व्यवस्थाप्यते तत्सम्बादकमित्येतावन्मात्रं हि तलक्षण माचचक्षिरे धीराः। यस्तु गुणग्रहणप्रवणप्रमाणपराकरणपरायणातिदेश- प्रयासः प्रयास एवकेवलमयमजनि भवतः दोषसन्दोहवद्गुणगणेपि. प्रमाणप्रवृत्तरनिवारणात् । यत्तुबाधकाभावज्ञानपक्षे विकल्पितं तात्कालिकस्य काला- न्तरभाविनो वेत्यादि । तत्राद्यविकल्पपरिकल्पनाल्पीयसी । नसल- साधननिर्भासिसंवेदेनोदयकाले कापि कस्यापि वाधकस्यादयः सम्भवी । उपयोगयोगपद्यासम्मवात् । भविष्यत्कालस्यतु बाधकस्या भावज्ञानात् प्रामाण्थनिर्णयो निवद्य एव न च चर्मचक्षुषां तदभावो भवितुमर्हति यदुदनसमग्रसामग्री सम्पाद्य संवेदनं न तत्र भाविवाधका- वकाशइत्येवन्तन्निर्णयात् । यदिचभाविवस्तुसंवेदनमस्मादृशां नस्यादव तदा कथं कृत्तिकोदयाच्छकटादयानुमाननास्तमियात् । (टि०) नखलुसाधनेति कारणावभासि यदुद्ग्रेत्यादि तत्रेति संवेदने तनिर्णयादिति प्रामाण्यनिश्चयात् । (रत्रा०) यत्पुनरवादि संवादिवेदनंत्वित्यादि तत्र संवादिवेदनात साधननि सिप्रतिभासविषयस्य विषयान्तरस्य वा ग्राहकात् प्रामाण्य कुम्भावभासस्य तत्रैकसन्तानं भिन्नसन्तानं च निरन्तरालोकसहकानि- सामर्थ्यसमुद्भूतं संवेदनं संवादक। न च तैमिरिकादिवेदनेपि तत्प्रसस्त त्रपरतोबाधकात् स्वतःसिद्धप्रामाण्यादुत्तरस्याप्रामाण्यानिर्णयात् विषया न्तरग्राहकमपि संवादकमेव यथाऽर्थक्रियाज्ञानं न चात्र चक्रकावकाशन ·-- - AMER- मेन माधान पर यांना योग्यान रमाया - साधर्नानागनापि तथैवायम्बिनि पन्यं ना निन्यान । अन्यायकमन्नानं भिन्नसनानं चेक मानायच कमानं माननीनस्य भिन्न जातीयं च यथा निशीथ तथाविधमान्यदननथमनरूपग्य संवादकम्भवत्यवान व मिश्या. पायः प्रयायाः पायोन्तर काभानी या मंद्रनं संवादकं प्रमन्यते । यतीन बनिन्विनं प्रागनं नवदनं संवादकं मनिरामहे किन्तर्हि यत्र पूर्वो- ताज्ञानगोवन्योन्यभिचाग्नत्रय । किंचम्बत एव प्रामाण्यनिर्णयवर्णन- मकर्णेनानन स्वशब्द आत्मार्थआत्मीयार्थी वा कथ्यत । नाद्यः पक्षः सावबोधविधानेप्यन्धयात्रुध्या स्वधर्मस्य प्रामाण्यस्य निर्णनुमशतः द्वितीये तु प्रकटकपटनाटकघटनपाटवं प्राचीकटत् । प्रकारान्तरेणा- स्मन्मताश्रयणात । अस्माभिरप्यामायेनैव ग्राहकण प्रामाण्यनिर्णयस्य लीकृततात् । अथ येनैव ज्ञानमात्रं निर्णीयते तेनैव तत्प्रामाण्यमपीति सतः प्रामापयनिर्णयो वर्णन नन्वर्थप्राकट्योत्थापितार्थापत्तेः सकाशा- लया ज्ञाननिीतिस्तावदभीप्सामासे । अर्थप्राकट्यञ्च यथार्थत्वविशेषण- विशिष्टं निर्विशेषणं वाऽर्थापत्तिमुत्थापयेत् । प्राचिपक्षे तस्यतद्विशेषणग्रहणं प्रथमप्रमाणादन्यस्मात्स्यतो वा भवेत् प्रथमपने परस्पराश्रयप्रसङ्गः निश्चित- प्रामाण्याशिप्रथमप्रमाणादयथार्थत्वविशिष्टार्थप्राकट्यग्रहणं तस्माच्चप्रथम. प्रमाणे प्रामाण्यनिर्णयइति । द्वितीयविकल्ये वनवस्था । अन्यस्मिन्नपि हिरमाणे प्रामाण्यनिर्णायकार्थापत्त्युत्यापकस्यार्थप्राकट्यस्य यथार्थत्ववि- शेषणग्रहणमन्यस्मात्प्रमाणादिति । अयस्ततस्तविशेषणग्रहणं तथाहि खसंविदितमर्थप्राकटयं तच्चात्मानं निर्णयमानं खधर्मभूनं यथार्थत्वमपि निर्णयते । तथाच ततोऽतुमीयमाने ज्ञाने स्वतः प्रामाण्यज्ञप्तिरिति तदे. तदनवदातमेवंसत्यप्रामाण्यस्वापि स्वतोज्ञप्तिप्रसक्तेः । स्वतोनिश्चित. नध्यविशेषणादर्थप्राकट्याद्भिज्ञानमनुमीयमानमास्कन्दिताप्रामाण्यमेवा. प्रामाचल्यपिटिनाम् ।

·प्रमागनगरपालीकालंकारः +A opm m RANA मीन : मनःक्यं प्रामान्यवदप्रामाण्यस्यापि खतो निर्णीतिर्न स्थान। बाधादामामाग्यनिर्णयोनपुन ननिर्णायकादेवं तर्हि संवार मायाति नियोस्थिति तदपिकथं स्वतोनिर्णीतं सार। नपाटनमधीयत्तत्यापकं तापामाणेपि प्रामाग्यनि- नातिनाकट मात्रस्य तत्रापि सहावादित मायामिदिमाधमध्यमवरुन । মানানহাণায়া লাগা मारियोनाम प्रथमः परिमोदः । परेशे सपालोकग संपूर्णालो भर - :: सम्पमडइति मंशालामाः । अर्थ .: + Tr गापननिर्भामिनहति ATT गिति पापानिपत iii of Inात अन्य e ripstritíus fiftit: :*TION ५. • IT II ११ सापा न SAN -4 Aman . प ४ है - - 3 41 - ४ 10 ARTHनिति - 1. व नाationfinition A . r २ f f + . .

·। अहम् द्वितीयः परिच्छेदः । एवं प्रमाणस्य स्वरूपंप्रतिपाद्य संख्यां समाख्यान्ति । मू०-तट्विभेदं प्रत्यक्षं च परोक्षं चेति । (रत्रा०)-अक्षमिन्द्रियं प्रतिगतमिन्द्रियाधीनतया यदुत्पद्यते तत्म- त्यक्षमिति तत्पुरुषः । नन्वक्षिशब्दादपि प्रतिपूर्वात् प्रतिसमनुभ्योक्ष्ण इत्यव्ययीभावसमासान्ते टचिप्रत्यक्षमिति सिध्यति तत्किन कक्षीचक्रिवांसः नचैवं स्पर्शनादिप्रत्यक्षं नैतच्छद्भवाच्यं स्यादिति वाच्यं । तत्प्रवृत्तिनिमि. त्तस्य स्पष्टत्वस्य तत्रापिभावेन तच्छन्दवाच्यतोपपत्तेः । व्युत्पत्तिनिमित्त- मात्रतया ह्यत्राक्षिशब्दः शब्द्यते कथमन्यथा ऽशशब्दोपादानेप्यनिन्द्रि- यप्रत्यक्षस्य तच्छन्दवाच्यता चतुरस्रा स्यात् । द्वितीयः परिच्छेदः । (दि०)-नन्वक्षिशब्दादित्यादि तदिति प्रत्यक्षम् किनकक्षीति कथे- नाङ्गीचकुर्भवन्तः एतच्छन्देति एतेनाव्ययाभावसमासकृतप्रत्यक्षशब्दन वाच्यम् तत्प्रवृत्तीति स्पार्शतप्रत्यक्षहेतोः स्पष्टत्वलक्षणत्वात् प्रत्यक्षस्य तत्रापीति अव्ययीभावकतप्रत्यक्षेपि तच्छब्दोति तेन अव्ययीभावसमा- सनिष्पन्न प्रत्यक्षशब्देनवाच्यत्वसम्भवात्तस्यस्पार्शनप्रत्यक्षस्येतिशेषः अनिन्द्रियेति मानसप्रत्यक्षस्य तच्छब्देति प्रत्यक्षशब्देन द्वितीय परिच्छेद । (पं)-एतच्छन्दवाच्यामिति प्रत्यक्षशब्दवाच्य भाशदरक्षेपरमध्यतिकधिन् । (रत्रा०)-अथकथमेवं प्रत्यक्षः प्रेक्षाक्षणः प्रत्यक्षापक्ष्मलाक्षीनि स्त्री- पुंसमावो ऽस्याव्ययीभावस्य सदा नपुंसकत्वान्नैवं प्रत्यक्षमस्यान्तीत्यर्श- आदिवेनादन्तत्वान् तद्भारमिद्धेः । (पं०-अथकथमित्यादि।

·प्रमाणनयनत्त्वालोकालंकार (रत्ना०)-अत्रोच्यते ॥ एवमपि प्रत्यक्षावाधः प्रत्यक्षावृद्धिरित्यत्र पोस्नं स्त्रैणं च न प्राप्नोति नात्र मत्वर्थीयाथों घटते प्रत्यक्षस्वरूपस्यैव वेदनस्य वोपत्रुद्भिशब्दाभ्यामभिधानात । अक्षाणाम्परमशव्यापानिर- पेक्ष मनोव्यापारेणासाक्षादर्थपरिच्छदेकं परोक्षमिति परशब्दसमाना- र्थेन परस्शब्देन सिद्धं । च शब्दो द्वयोरपि तुल्यकक्षतां लक्षयतस्तेन या प्रत्यक्षस्य कैश्चित् ज्येष्ठताभीष्टा नासौ श्रेष्ठति मूचितं द्वयोरपि प्रामाण्यंप्रति विशेषाभावात् । ननु कथमेतद्वैतमुपपद्यते यावता प्रत्यक्ष- मेवैकं प्रमाणमिति चार्वाकोऽवोचत । अपरेतु प्रत्यक्षानुमानागमोपमा- नार्थापत्त्यभावसम्भवतिह्यप्रातिभस्वभावान भूयसो भेदान् प्रमाणस्य प्राचुस्तत्कथमेतदिति चंदुच्यते । समयिष्यमाणप्रमाणभावनानुमा- नेन तावञ्चार्वाकस्तिरस्करणीयः अपरेतु सम्भवत्प्रमाणभावानामत्रैवान्त- र्भावेनबोधनीयाः । तत्रानुमानागमो परोक्षप्रकारावेव व्याख्यास्यते । उपमानन्तु नैयायिकमते तावत् कश्चित् . प्रेष्यः प्रभुणा प्रेपयांचक्रे गवयमानयेति सगवयशब्दवाच्यमर्थमजानानः कञ्च न वनेचरं पुरुष- मप्राक्षीकीदृग्गवयइति सप्राह यादृग्गौस्तादृग्गवयइति ततस्तस्य प्रेष्यपुरुषस्यारण्यानीं प्राप्तस्याप्तातिदेशवाक्यार्थस्मरणसहकारिगोस- दृशगवयपिण्डज्ञानमयं सगवयशब्दवाच्योर्थ इति प्रतिपत्तिफलरूपा- मुत्पादयत्प्रमाणमिति । मीमांसकमतेतु येनप्रतिपत्रागौरुपलब्धो नग- वयो नवातिदेशवाक्यं गौरिव गवयइति श्रुतं तस्य विकटाटवीपर्यटन- लम्पटस्य गवयदर्शने प्रथमे समुत्पन्ने सति यत्परोक्षे गवि सादृश्यज्ञान- मुन्मज्जत्यनेन सदृशः सगौरिति तस्य गोरनेन सादृश्यमिति वा तदुप- मानम् । तस्माद्यत्स्मयतेतत् स्यात् सादृश्येन विशेषितं । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा तदन्वितमिति वचनादिति तदुच्यते । (टि०)-ऐवमपीत्यादि अव्ययीभावसिडप्रत्यक्षप्रतिक्षेपाथमाचार्ये प्रत्यक्षप्रेक्षाक्षणइत्यादिकं परेण अर्शआदिना अंग्रत्ययेन अव्ययीभावता- ध्यसिद्धिमुपढौकांवभूचे तस्यापि निराकरणाय सूरयउत्तरयांमासुः प्रत्य-, ·७७ टि. पं. द्वयापेतरनाकरावतारिकायुक्तः क्षाबांधोत्रअर्शआदिप्रत्ययमन्तरेणापि प्रत्यक्षशब्दसिद्धेः अतोनाव्ययी- भावसमासप्रत्येक्षे घटामटाटयेत अपरेविति सांख्यमीमांसकप्रभाकर- कणभक्षाक्षपादसौगतंचरकाः सम्भवदिति घटमानप्रामाण्यानां अत्रैवेति प्रत्यक्षपरोक्षद्वये अथप्रमाणद्वैतमेवाभिमतमाहतानां तदन्येषामनुमांनादी- नामपि सम्भवत् प्रामाण्यं भवद्भिः कथमङ्गीक्रियतेति चेन्मेवमप्रमाणत्य प्रमाणान्तर्भावोपिदुरुपपांदः अन्यथाद्यन्धकारस्यालोकान्तर्भावोभवेत् अथ यादिसर्वेषाम्प्रमाणभावस्वीकार. सुविचारगोचरचरिष्णुतामञ्चति तत्मः माणद्वैतवादमदस्त्यज्यता नाः एतदिति मलिनिमानमावहति तेषांपरोक्षां शत्वेन प्रामाण्याङ्गीकारांत् ननुवै हिमानयं पर्वतनितम्ब इत्यत्रानुमानमन्त. रेण धनञ्जयसत्वं कथंसिद्धिपद्धतिमादधाति मैवं तदापरोक्षात्कथं चिद्भिन्ना. नामेवानुमानादीनां प्रामाण्याभ्युपगमात् स्याद्वादमताभिप्रायेण द्वैतस्यानु. मानादिभिः कथञ्चिद्भिन्नस्यैव सम्मतत्त्वात् तस्माद्यदीत्यादि तस्मादिति शानात् यदिति गवपिण्डदृश्यते अदव्यां पर्यटतापुंसतिशेषः सादृश्येनेति सादृश्यविशिष्टंपिण्डं विशिष्टंवासादृश्यंगोचरयत्संवेदनमुदीयेत तेन. विशेषितं सादृश्यवति गोगवयगत तदन्वितमिति गोगवपिण्डसम्बर तदुच्यते इति उपमानमभिधीयते । (46)-अत्रोच्यतेइति सूरिणा पोस्नमिति पुन्यम्। स्त्रैणमिति स्त्रोत्यम्। स्वभावानिति लक्षणांन् एतदिति प्रमाणाडेनन् । अत्रैवेति मगर म्मरणसहकारीत्यत्र । स्मरणं सहकारियस्थ, नचातिदेशेति गरेन चाहिदा. श्रुतमिति सम्बन्ध । अनेनेति गवयेन सगौरिति पि' विधामअनेनेति गयरन । यदिति गोपिण्ड. सादृश्यनेति गबदमारन प्रममिति गर । तदन्वितामिति गदयान्वितम्। (रत्ना०)-एनन परोक्षभेदरूपानं प्रत्यभितायवाननीति, (दि०)-एतति उपमानम्प्रामाण्येवादि । (ना.)-अपित्तिापि पमाणपटरपिज्ञातो :- पन् । अदृष्टं करवान्यं नाचिरहमा ! (2) पनि ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः पत्त्यभावलक्षणेन विज्ञातः अत्रतन्मतानुसारेण सामान्यतःप्रमाणपदकाः प्रयोगः प्रकृतामापत्तिं विहाय पञ्चकेनैवविज्ञातोऽर्थोदृष्टंकल्पयन्ना त्तिमुत्थापयति इति तात्पर्यायः अर्थइति पीनत्वादि अदृष्टमिति दिवा भुञानस्यादर्शनात् अन्यमिति रात्रिभोजनलक्षणं यथापीनोदेवदत्तो दि नभुक्त,अर्थापत्त्या यहुलान्धकारकरंयितदशदिशिनिशिसुंक्त । (५०)-अर्थइति पीनत्वादिः । अनन्यथा भवनिति भोजनंविना अन्यथा न भव न घटते। , , (रत्ना०)-अनुमानान्तर्गतैव तथाार्थापत्त्युत्थापकोऽर्थोऽन्यथानुपपर मानत्वेनानवगतो ऽवगतोवा दृष्टार्थपरिकल्पनानिमित्तं स्यात् । नतावद- नवगतोऽतिप्रसङ्गात् । अथावगतस्तबन्यथानुपपद्यमानत्वावगमोऽर्थापत्ते. खे प्रमाणान्तराद्वाप्राच्यप्रकारे परस्पराश्रयस्तथाह्यन्यथानुपपद्यमानत्वेन प्रतिपन्नादर्थादर्थापत्तिप्रवृत्तिस्तत्प्रवृत्तेश्वास्यान्यथानुपपद्यमानत्वप्रतिपत्ति- रिति । प्रमाणान्तरं तु भूयोदर्शनं विपक्षेऽनुपलम्भो वा भूयोदर्शनमपि साध्यम्मिणि दृष्टान्तम्मिणिवा । यदिसाध्यम्मिणि तदाभूयो- दर्शनेनैव साध्यस्यापि प्रतिपन्नवादापत्यर्थ्यम् । अथदृष्टान्तध- म्मिणि तर्हि तत्र प्रवृत्तं भूयोदर्शनं साध्यम्मिण्यष्यन्यथानुपपद्यमा- वं निश्वाययति तत्रैव वा तत्रोत्तरः पक्षो ऽसन्नखलुदृष्टान्तम्मिणि निश्चितान्यथानुपपद्यमानत्वो ऽर्थः साध्यम्मिणि तथात्वेनानिश्चितः स्वसाध्यङ्गमयत्यतिप्रसङ्गात् । प्रथमपक्षेतुलिङ्गार्थापत्त्युत्थापकार्थयोर्मेदा- भावः । विपक्षेऽनुपलम्भात तदवगमइति चेत् नन्वसावनुपलम्भमात्ररूपोऽ निश्चितो निश्चितो वा तदवगमयेत्। प्रथमपक्ष तत्पुत्रत्वादरपि गमकवा- पत्तिः। निश्चितश्चेत् तीनुमानमेवार्थापत्तिरापन्ना निश्चितान्यथानुपपत्ते- रनुमानरूपत्वात् । नच सपक्षसद्भावासद्भावकृतोऽनुमानार्थापत्त्योर्मेदः पक्षधर्मतासहितादनुमानात्तद्रहितस्य प्रमाणान्तरत्वानुपङ्गात् । नच पक्षधर्मत्ववन्ध्यमनुमानमेव नास्तीति वाच्यं । पित्राश्च ब्राह्मणवेन पुत्रब्राह्मणतानुमा सर्वलोकप्रसिद्धा नपक्षधर्ममपेक्षतइति मट्टेन स्वयम- भिधानात् । यदपि प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणाभावउच्यते । सात्मनों- ·टि. पं. हयापतरक्षाफरायतारिकायुक्तः परिणामोवा विज्ञानं वा ऽन्यवस्तुनि सेति प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिः। आत्मनो घटादिग्राहकतया परिणामाभावः प्रसज्यपक्षे पर्युदासपक्षे पुनरन्यस्मिन् घटविविक्तताख्ये वस्तुन्य भावे घटोनास्तीति विज्ञानमित्यभावप्रमाणम- मिधीयते तदपि यथासम्भवं प्रत्यक्षान्तर्गतमेव । (दि०)-अतिप्रसङ्गादिति अप्रतीतानां धामनोविषयातीतानामप्यर्था- पत्तेदनोत्पत्तेः तत्प्रवृत्तेरिति अर्थापत्तिप्रवृत्तेः अस्येत्यर्थस्य यदिसाध्ये. त्यादि साध्यस्येति भोजनस्य तर्हितत्रेति दृष्टान्तर्मिणि तत्रैवेति दृष्टान्त- धम्मिण्येव निश्चितेति निश्चितमन्यथानुपपद्यमानत्वं यस्य तथात्वेनेति अन्य- थानुपपद्यमानत्वेन लिङ्गेति हेतुः तदवगमइत्यन्यथानुपपद्यमानत्वावगमः तदित्यन्यथानुपपद्यमानत्वं तत्पुत्रादेरप्युपाधिप्रवेशदूषितोपि तत्पुत्रत्वादि हेतरपि देवदत्तादौ श्यामत्वं साधयेत् । नचसपक्षेत्यनुमाने सपक्षोस्ति सचा- पित्तौ नास्त्येवेति नवाच्यं तद्रहितस्यति पक्षधर्मवजितस्य यदपीत्य- भावप्रमाणमभिधीयतेइति सम्वन्धः । प्रसज्येति द्वौननौहि समाख्याती पर्यु- दासप्रसज्यको पर्युदासः सदृग्ग्राही प्रसज्यस्तुनिषेधकृत् इतिवचनात् । प्रसज्य आत्मनस्तदाकारपरिणामाभावाद्घटादिपदार्थसार्थोत्रनास्तीतिज्ञानमुद्य- मासादयति पर्युदासेति भूतलादिव्यतिरिक्त विवक्षितेघटादौ ।। (पं०)-अर्थइति पोनत्यादि । अन्यथेति रात्रिभोजनं यिना अदृष्टार्थपरि- कल्पनानिमित्तमिति रात्रिभोजनपरिकल्पना निमित्तम् । अर्थादिति पीनत्वरूपात् । (रत्ना०) तथाहि गृहीत्वावस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षया॥१॥इतीयमभावप्रमाणजनिका सामग्री।तत्रचभूतलादिकं वस्तुप्रत्यक्षेण घटादिभिः प्रतियोगिभिः संसृष्ट- मसंसृष्टंवा गृह्येत । नाद्यः पक्षः प्रतियोगिसंसृष्टस्य भूतलादिवस्तुनः प्रत्यक्षेण ग्रहणे तत्रप्रतियोग्यभावनाहकत्वेनाभावप्रमाणस्य प्रवृत्तिवि- रोधात् । प्रवृत्तौ वा न प्रामाण्यं प्रतियोगिनः सत्वेपि तत्प्रवृत्तेः द्वितीय- पक्षेत्वभावप्रमाणवैययं प्रत्यक्षेणैव प्रतियोगिनां कुम्भादीनामभापति- १ज्ञानमित्यापि पारम ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालकार: पत्तेः। अथ नसंसृष्टं नाप्यसंसृष्टं प्रतियोगिभिर्भूतलादिवस्तु प्रत्यक्षेण गृह्यते वस्तुमात्रस्य तेन ग्रहणाभ्युपगमादिति चेत् । तदपि दुष्टं संसृष्टत्वासंसृष्टत्वयोः परस्परपरिहारस्थितिरूपत्वे नैकनिषेधपरिविधानस्य परिहर्तुमशक्यता- दिति सदसद्रूपवस्तुग्रहणप्रवणेन प्रत्यक्षेणैवायं वेद्यते । कचित्तु तदघट भूतलमिति स्मरणेन तदेवेदमघट भूतलमिति प्रत्यभिज्ञानेन योनिमान्न- भवति नासौधूमवानिति तर्केण नात्रधूमोऽनग्नेरित्यनुमानेन गृहे गर्गो- नास्तीत्यागमेनाभावस्य प्रतीतेः क्वाभावप्रामाणं प्रवर्ततां सम्मवोपि समुदायेन समुदायिनो ऽचंगमइत्येव लक्षणः सम्भवति खायर्या द्रोणइत्या दिर्नानुमानात्पृथक् । तथाहि खारीद्रोणवती खारीत्वात् पूर्वोपलब्धखारी- बन् । ऐतिह्यं त्वनिर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रवादपारम्पर्यमितीहोचव॒द्धा यथेहवटे- प्रतिवसतीति तदप्रमाणमनिर्दिष्टप्रवक्तृकत्वेन सांशयिकत्वात् । प्तप्रवक्तृकत्वनिश्चयेत्तागमइति । यदपिप्रातिभमक्षलिङ्गशब्दव्यापा- गनपेक्षमकस्मादेवाद्यमे महीपतिप्रसादो भवितेत्याद्याकारं स्पष्टतया वेदन- मुदयंत नदप्यनिन्द्रियनिवन्धनतया मानसमिति प्रत्यक्षकुक्षिनिक्षिप्तमेव यत्पुनः प्रियाप्रियप्राप्तिप्रभृतिफलेन साङ्ग्रहीतान्यथानुपपत्तिकात्मनः जमादागादेलिनादेति तत्पिपीलिकापटलोत्सर्पणोत्थज्ञानवदस्पष्टम- नमानमनि न प्रत्यक्षपरोक्षलक्षण विध्यातिक्रमः शक्रेणापि कर्न . . (2.)-अभावम्पगृहीत्वेत्यादि गृहीत्वा जात्या वस्तुनोभृतलाद सरकार प्रतियोगिनमिति घटादिकमभावेन विवक्षितं अभावरूपन्याराम टतम गानममिनि मनाव्यापारद्रव्यसमुन अक्षानपायर्यात मामलाप तत्रंचति भृतलादी यत्र हिसाक्षात्प्रतियोगी ग्यि. रन बनवाभादोभवनम्य वस्तुमात्रम्यनि तन मन अमिन्यभावः अमेति शरमानाप्टपुपवचनं नवानगगादिप्रणातधर्मशाश्रम । -मादयति गमुदायेन ममुदायिनदान देगा, मासुमन ।

·टि. पं हांपतरनाकरावतारिकायुक्तः प्रत्यक्ष लक्षयन्ति । मू०-स्पष्टं प्रत्यक्षमिति । (रत्रा०)-प्रबलतरज्ञानावरणवीर्यान्तराययोः क्षयोपशमातक्षयादा स्पष्टताविशिष्टं वैशयास्पदीभूतं यत् तत्प्रत्यक्ष प्रत्येयम् । स्पष्टत्वमेव स्पष्टयन्ति । मू०-अनुमानाद्याधिक्येन विशेषप्रकाशनं स्पष्टत्वमिति । अनुमानादिभ्यो वक्ष्यमाणपरोक्षप्रकारेभ्योऽतिरेकेण यद्विशेषाणां नियतवर्णसंस्थानाद्यर्थाकाराणां प्रतिभासनं ज्ञानस्य तत् स्पष्टत्वमिति । प्रत्यक्षस्य प्रकारप्रकाशनायाहुः मू-तद्विप्रकारं सांव्यवहारिकं पारमार्थिक चेति । संव्यवहारो वाधारहितप्रवृत्तिनिवृत्ती प्रयोजनमस्येति सांव्यवहारिक वाह्येन्द्रियादिसामग्रीसापेक्षवादपारमार्थिकमस्मदादिप्रत्यक्षमित्यर्थः। पर- मार्थे भवं पारमार्थिकं मुख्यमात्मसन्निधिमात्रापेक्षमवध्यादिप्रत्यक्षमित्यर्थः। (१०)-वाधारहितप्रवृत्तिनिवृत्ती इति इष्टविषयेऽनिष्टविषये च । सांव्यवहारिकस्य प्रकारौ दर्शयन्ति । मू०-तत्राद्यं द्विविधमिन्द्रियनिबन्धनमनि- न्द्रियनिबन्धं चेति। (रत्ना०) इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि निवन्धनमस्येतीन्द्रियनिरन्धनमा नन्विन्द्रियज्ञाने मनोऽपि व्यापिपत्तीति कथं न तेन व्यपदेशः । उच्यते । इन्द्रियस्थासाधारणकारणत्वात्मनः पुनरनिन्दियवेदनेपि व्याप्रियताति

·No text on this page.

·टि. पं. हृयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः प्राकारकान्तारविहारहारसुख्योपलम्भो न भवेत् द्वितीये ।। ९ ॥ नखलु नखलु शस्त्रं स्वप्रमाणात्प्रथिष्ठे पटकटशकटादो भेदकारि प्रसिद्धं । अथ निगदसि तस्मिन् रश्मिचक्र क्रमेण प्रसरति तत एतत्स्यादनल्पप्रकाशम् ॥ १० ॥ तथाहि । प्रोद्दाममाणिक्यकणानुकारी दीपाकुरस्त्विट्पटलीप्रभावात् । किन्नैव कश्मीरजकजलादीन् प्रथीयसोपि प्रथयत्यशेषान् ॥ ११॥ नन्वेवमध्यक्षनिराक्रिया स्यात् पक्षे पुरस्तादुपलक्षितेऽस्मिन् । प्रौढप्रभामण्डलमण्डिनोऽयों नाभासते यत्प्रतिभासमानः ॥१२॥ अथाप्यनुभूततया प्रभायाः पदार्थसंपर्कजुपोप्यनीक्षा। सिद्धिस्तदानीं कथमस्तु तस्या बीपि चेत्तैजसताख्यहेतोः॥१३॥ रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकवे नच तैजसत्वं । प्रभाषसे चक्षुषि संप्रसिद्धं यथा प्रदीपाङ्करवि दादौ ॥ १४ ॥ तदिदं घुसणविमिश्रण मन्ध्रपुरन्ध्रीकपोलपालीनां । अनुहरते व्यभिचारापेक्षणसन्निकर्षेण ॥१५॥ द्रव्यत्वरूपेपि विशेषणे स्याद्धेतोरनैकान्तिकताञ्जनेन । तस्यापि चेत्तैजसतां तनोषि तन्वादिना किन्तु तदा पराद्धम् ।। १६॥ सौवीरसौवर्चलसैन्धवादि निश्चिन्वते पार्थिवमेव धीगः । कृशानुभावोपगमो ऽस्य तस्मादयुक्त एवं प्रतिभात्यमीषाम् ॥ १७॥ तथाच । सौवीरसौवर्चलसेन्धवादिकं स्यादाकरोद्भूतिवशेन पार्थिवम् । मृदादिवन्नव्याभिचारचेतनं चामीकरणानुगुणं निरीक्ष्यते ॥ १८ ॥ चामीकरादेरपि पार्थिवत्वं लिङ्गेन तेनैव निवेदनीयम् । शान्दप्रमाणेन न चात्रवाधा पक्षस्य यन्नालि तत्र सिद्धम् ।।१९ ॥

·८२ प्रमाणनयतत्यालाकालंकार: साधारणं तत् । असाधारणेन च व्यपदेशो दृश्यते यथा पयः पवनातपादि. जन्यत्वेप्यकुरस्य बीजेनैव व्यपदेशः शाल्यङ्करः कादवारोयमिति । अनि- न्द्रियं मनोनिबन्धनं यस्य तत्तथेति । इदमिदानीं मनाग्मीमांसामहे । प्राप्यकारीणीन्द्रियाण्यप्राप्यकारीणिवेति । तत्र प्राप्यकारीण्यवेति कण- भक्षाक्षपादमीमांसकसांख्याः समाख्यान्ति । चक्षुःश्रोत्रेतराणि तानि तथेति ताथागताः । चक्षुर्वर्जानीति तु तथा स्थादादावदातहृदया। तत्र प्रथमे प्रमाणयन्ति । चक्षुः प्राप्य मतिं करोति विपये बाह्येन्द्रियवादितो यदायोन्द्रियतादिना परिगतं तत्प्राप्यकारीक्षितं । जिह्वावत्प्रकृतं तथा च विदितं तस्मात्तथा स्थीयतां नात्रासिद्धिमुखश्च दूपणकणस्तल्लक्षणानीक्षणात् ॥ १ ॥ अद्रिचन्द्रकलनेषु यापुनर्योगपद्यधिषणा मनीषिणां । पद्मपत्रपटलीविलोपवत् सत्वरोदयनिवन्धनैव सा ॥२॥ प्रथमतः परिसृत्य शिलोच्चयं निकटतःक्षणमीक्षणमीक्षते। तदनुदूरतराम्बरमण्डलीतिलककान्तमपेत्य सितत्विषम् ॥३॥ कुर्महेऽत्र वयमुत्तरकेली कीदृशी गिह मितयोक्ता। किंतु मांसमयगोलकरूपासूक्ष्मताभृदपरा किमु कापि ॥ ४॥ आदिमा यदि तदापि किमर्थों लोचनानुसरणव्यसनी स्यात् । लोचनं किमुत वस्तुनि गत्वा संसजेत् प्रियइव प्रणयिन्याम् ॥५॥ प्रत्यक्षबाधः प्रथमप्रकारे प्राकारपृथ्वीधरसिन्धुरादिः। संलक्ष्यते पक्ष्मपुटोपटङ्की प्रत्यक्षकाले, कलयापि नो यत् ॥ ६॥ पक्षे परत्रापि सएव दोषः सर्पन्न वस्तु प्रतिवीक्ष्यते ऽक्षि। सेंसर्पणे वास्य सकोटरत्वप्राप्त्या पुमान किन्न जरवमः स्यात्।। चक्षुषः सूक्ष्मूतापक्षे सूक्ष्मता स्यादमूर्तता। यद्वाल्पपरिमाणत्वमित्येषा कल्पनोभयी ।। ८॥ स्याडोमवोपकताप्रसक्त्या सर्वोपलम्भः प्रथमप्रकारे । ॥

·८५ - टि. पं. यापतरनाकरावतारिकायुक्त लिति नखच्छेदनिकालूच्छेदने नखपूर्वानखान लुनातीतिक्विप च स्वरो इस्वो नपुंसके नखलु सिर तस्मिन्निति चक्षुपि ततइति रश्मिचक्रात् एत- दिति चक्षुः अनपेति प्राकारादिस्थुलप्रकाशम् नन्वेवामित्यादि पुरस्ता- दिति पूर्वप्रक्रान्ते चक्षुराश्मवदित्येवं रूपे यत्प्रतिभासेति यया दृशा गृह्यमाणः अथाप्यनुतेत्यादि तस्याइति प्रभायास्तैजसतति चक्षुः प्रभावत्तजसत्वात् प्रदीपवत् रूपादीत्यादि रूपेति द्रव्यस्य व्यवच्छेदः नियमेन मनसोव्यवच्छेदः संख्यासंयोगादिभिर्व्यभिचार स्यादिति रूपादी- ति पदं साभिप्रायं तदिदमित्यादि अनुहरते इति अनुकरोति श्यामत्वात्ता- सां स्वभाषकायाच्छ्यामशरीरे कुङ्कमशोभाभावान्निाश्रीकमित्यर्थ. रूपेक्षणेति रूपप्रकाशकनयनसंयुक्तसमवायेन सन्निकर्षस्तैजसं रूपादि- मध्ये नियमेन रूपप्रकाशकत्वान्नयनवत्सन्निकर्षः परंरूपप्राकशको न तेजसः अतएवव्यभिचारान्नशोभाभाजनमित्यर्थः द्रव्यत्वेति चक्षुस्तैजसं द्रव्यत्वे सति रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकत्वादित्येवं रूपस्य अञ्जनं तेजसं अतएवहेतोरिति वचनभङ्गप्रसङ्ग सङ्गतिं न गतौ तस्यापीति अञ्जनस्थापि तन्वादिनेति शरीरादिना शरीरमादिशब्दात् पृथ्वीपृथ्वीधरसिन्धुरादितै- जसमझीकुरु सौवीरेत्यादि कृशानुभावेति तेजसत्त्वाभ्युपगमः तैजसत्त्वं पावकानुभवः अस्येत्यजनस्य अमीषामिति धीराणां अञ्जनं सौवीरसौवर्च- लादितो जायते तानि पार्थिवाणि तत्कथमक्षन तैजसत्वघटनाहेतुहेतुमहिरो- धात् सौवीरेत्यादि आकरोद्भतेति सौवीरादिपार्थिवमाकरोत्पन्नत्यात सृथ- गैन व्यभिचारज्ञानमनुगुणं युक्तियुक्तं म चामीकरेत्यादि तेनैवेति सुवर्ण पार्थिवमाकरोद्भूतवशत्वात् सौवीरादिवत् अत्रेति सुवर्णस्य पार्थिवन्य- प्रसाधके साधने यदिति यस्मात्तदित्यागमप्रमाणन् अत्रेति वादिनि जने अतण्वसुवर्णस्य तैजसत्वसिपिवद्धप्रतिज्ञलि भवदभिप्रेतोऽन्यतरामिद्धि- नामदोषो अनुपज्यते अञ्जनमित्यादि असाविति पन्तै जनत्यसाधको द्रव्यत्वे सति रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशमादित्येवं रूप प्रयोगमा एय चक्षुर्नतेजसमित्यादि अमुप्येति नयनत्य प्रत्याभवायइत्यादि पने- ·प्रमाणनपतत्त्वालोकालंकार: अञ्जनं मरिचरोचनादिकं पार्थिवं ननु तवापि संमतम् । अञ्जनेपि तदसौ प्रवृत्तिमानप्रयोजकविडम्बडम्बरी ।। २० ॥ हनूमल्लोललाङ्गललम्बात् ते साधनादतः । नसिद्धिस्तैजसत्वस्य दृष्टसुस्पष्टदूपणात् ॥२१ ॥ चक्षुर्न तैजसमभास्वरतिग्मभावा दम्भोवदित्यनुमितिप्रतिषेधनाच्च । सिद्धिं दधाति नयनस्य न तैजसत्वं तस्मादमुष्य घटते किमु रश्मिवत्ता|२२|| अपि च। प्रत्यक्षबाधः समलक्षि पक्षे न रश्मयो यदृशि दृष्टपूर्वाः । तथा च शास्त्रेण तवैव कालातीतत्वदोषोप्युदपादि हेतोः ॥ २३॥ अनुद्भवद्रूपजुषो भवयुश्वे द्रश्मयस्तत्र ततो न दोषः । नत्वेवमेतस्य पदार्थसार्थप्रकाशकत्वं न सुवर्गवत् स्यात ॥ २४ ॥ आलोकसाचिव्यवशादथास्य प्रकाशकत्वं घटनामियति । नन्वेवमेतत् सचिवस्य किं स्यात् प्रकाशकत्वं न कुटीकुटादेः ॥२५॥ अथास्तु कामं ननु तैजसत्वमुत्तेजितं किंन भवेत्त्वया ऽस्य । तथा च नव्यस्त्वदुपज्ञ एषोऽद्वैतप्रवादोऽजनि तैजसत्ते ॥ २६ ॥ उत्पद्यन्ते तरणिकिरणश्रेणिसंपर्कतश्चेत तत्रोद्भूताः सपदिरुचयोलोचने रोचमानाः। यद्गृह्यन्ते नखलतपनालोकसंपत्यतानः तस्मिन हेतुर्भवति हि दिवा दीपभासामभासः ॥ २७ ॥ (टि०)-चक्षुः प्राप्येत्यादि नात्रेति चक्षुः प्राप्यकारीत्येवं लक्षणेऽस्मदाभि- मतेरसिद्धिप्रमुखः तल्लक्षणेति असिद्धिलक्षणानवलोकनात् १ अदिचन्द्रेत्या- दि यौगपद्येति युगपबुद्धिः मनीषिणामित्यत्र साभिप्राय जडबुडीनां विवे- कपराङ्मुखत्वात् पति कमलदलमूचीव्यतिभेदइव सेति धिषणार स्याद्रय मवदित्यादिव्यापकतेति चक्षुः सर्वव्यापकममतत्वाद्यदेवं तदेवं यथा गगनं तथा चायं तस्माथा द्वितीयेइति अल्पपरिमाणत्वे चक्षुः प्राकारकान्तारा द्ययाहकमल्पपरिमाणत्वाद्यदेवं तदेवं यथा परमाणुः३ नखलित्यादि नख- ·--- . टि. पं. श्योपेतरवाकरावतारिकायुक्त लिखति नखोनिका लूगच्छेदने नखपूर्वनखान लुनातीतिक्विप च स्वरो इस्वो नपुंसके नखलु सिवंतस्मिन्निति चक्षुषि ततइति रश्मिचक्रात् एत- दिति चक्षुः अनल्पेति प्राकारादिस्थुलप्रकाशम् नन्वेवामित्यादि पुरस्ता- दिति पूर्वप्रक्रान्ते चक्षुराश्मिवदित्येवं रूपे यत्प्रतिभासेति यया दृशा गृह्यमाणः अथाप्यनुद्भूतत्यादि तस्याइति प्रभायास्तैजसतति चक्षुः प्रभावत्तैजसत्वात् प्रदीपवत् रूपादीत्यादि रूपति द्रव्यस्य व्यवच्छेदः नियमेन मनसोव्यवच्छेदःसंख्यासंयोगादिभिर्व्यभिचारःस्यादिति रूपादी- ति पदं साभिप्रायं तदिदमित्यादि अनुहरते इति अनुकरोति श्यामत्वात्ता- सां स्वभावकााच्छ्चामशरीरे कुङ्कुमशोभाभावान्निःश्रीकमित्यर्थः रूपेशणेति रूपप्रकाशकनयनसंयुक्तसमवायेन सन्निकर्षस्तैजसं रूपादि- मध्ये नियमेन रूपप्रकाशकत्वान्नयनवत्सन्निकर्षः परंरूपप्राकशको न तेजसः अतएवव्यभिचारान्नशोभाभाजनमित्यर्थः द्रव्यत्वति चक्षुस्तैजसं द्रव्यत्वे सति रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकत्वादित्येवं रूपस्य अञ्जनं तैजसं अतएवहेतोरिति वचनभङ्गप्रसङ्ग सङ्गतिं न गतौ तस्यापीति अञ्जनस्यापि तन्वादिनेति शरीरादिना शरीरमादिशब्दात् पृथ्वीपृथ्वीधरसिन्धुरादितै- जसमगीकुरु सौवीरेत्यादि कृशानुभावेति तेजसत्वाभ्युपगमः तैजसत्वं पावकानुभव अस्येत्यानस्य अमीषामिति धीराणां अञ्जनं सौवीरसौवर्च- लादितो जायते तानि पार्थिवाणि तत्कथमञ्जन तैजसत्वघटनाहेतुहेतुमहिरो- धात् सौवीरेत्यादि आकरोद्भूतेति सौवीरादिपार्थियमाकरोत्पन्नत्यात् सृय- र्गेन व्यभिचारज्ञानमनुगुणं युक्तियुक्तं न चामीकरेत्यादि तेनैवेति सुवर्ण पार्थियमाकरोद्भूतवशत्वात् सौवीरादिदत् अत्रेति सुवर्णस्य पार्थिवन्य- प्रताधके साधने यदिति यस्मात्तदित्यागमप्रमाणम् अत्रेति वादिनि जने अतएपसुवर्णस्य तेजसत्पसिपियरुप्रतिलिडेभपदाभिमेतोऽन्यतसमिति नामदोषो अनुपश्यते अजनमित्यादि असाविति पुग्न समापसाधनों द्रव्यत्वे सति रूपादिम निरमेन स्पप्रकाशमादित्य र अमन "प चक्ष तेजसमित्यादि जगप्पेति नयनन प्रत्यावन्यादि पर इति पारानिदिदेव रूपे नवैकति नयतकाभिमान न्या.

·- तजमत्वं नयनस्य तवारूपेक्षणसन्निकर्षस्यापि तैजसत्वं प्राप्नोति सोऽपि रूपादि मध्ये नियमेन रूपप्रकाशकोऽस्ति सन्निकर्ष चिना रूपोपलन्धेरभावात् तस्य च तैजसत्वं भवतापि नेम्यत इत्यनै- कान्तिकोऽयं हेतुरूपादिमध्येनयमेन रूपप्रकाशकत्वमपि भविष्यति तैजसत्वमपि न भविष्यति रूपप्रकाशकं तदंव जसं सन्निकर्षश्च न द्रव्यं किन्तु गुणइति चेत् एवञ्चाञ्जनेन व्यभिचार. स्तदिव्यत्वेमति रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकमस्ति नैर्मल्यापादनद्वारेण न च तैजमम् । अस्येति मजनस्य अमीषामिति धीराणाम्। नव्याभिचारचेतनमिति माया- क्यम् 'चेतनमिति ज्ञानम् तेनैवेति आकरोद्भतिवशेन हेतुना । शाब्दप्रमाणेनेति दादिनां जनानां मते भवदागमो न सिद्विस्तम्याद्यापि विवादास्पदत्वात् तदमादिति ८६ आगमप्रमाणेन । यदिति यस्मात्कारणात् । तदत्रेति प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकार: विरु हे पक्षे हेतुः कालात्ययापदिष्टः अनुद्भवेत्यादि तत्रेति नेत्रे एत- स्थति नेत्रस्य आलोकेत्यादि आलोकसहकारिकारणवलात् अस्यति चक्षुषः एतत्सचिवस्योति आलोकसहकारिणः अथास्त्वित्यादिउत्तेजितमि- ति प्रकाशितम् अस्येति कुड्यादे तथाचेति कुड्यादिप्रकाशनेबदुपज्ञ- मिति तव उपज्ञा यत्र अद्वैतेति सर्वत्रतैजसवादः तथा अद्वैतवादे आलो. कसाचिव्यवशावतात्रिभुवनभवनकोणभाविभावानां तैजसत्वमेव प्रति- पन्नम्। (५०) तल्लक्षणानीक्षणादिति असिद्धादिलक्षणादर्शनात् । सत्वरोदयनिवन्ध- नैवेत्यत्र सत्वरोदयो ज्ञानस्य शीघ्रोत्पत्तिः। प्रथमप्रकारेइति लोचनानुसरणव्यमनमर्थ इत्येवं रूपे । सर्पदिति गच्छत् । खल्लिति निश्चये । नखलुशस्त्रमिति नसह रणिका। प्रथिष्ठे इति पृथुतरे। तस्मिन्निति महीयसि पदार्थे। रश्मिचक्रमिति चाक्षुषम् । तत्प्रकाशमिति तंमहीयांसम्पदार्थ प्रकाशयति तत्प्रकाशम् प्रमरति तनएनन् स्यादनल्पप्रकाशम् । पाठान्तरमेतत् पक्षेइति चक्षु. प्राप्यमतिं करोत्येवं रूपे । अनुभूत- तयेति सदपि वस्तुयदोद्भूतं भवति तदा झायते यथा देहान्तर्गता वातादयः। तस्याइति प्रभायाः। तैसजताख्यहेतोरिति चक्षु. प्रमावत्तैजसत्वात् प्रदीपवत् घुसृणति कुंकुमस्याख्या घुसृणः विश्रणनित्यत्र वाक्ये यथा न किञ्चिच्छोभाविशेषनावहति एवमयमि. ति हेतुः रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकत्वलक्षणो न किञ्चित्प्रायइति भावः । रूपेक्षणस- निकर्षण व्यभिचारादिति यदिकिलरूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशवेनैव हेतुमा यथा मन्निकर्षे । द्रव्यत्वरूपे इत्यादि चक्षुर्हिद्रव्यं द्रव्यत्ये सात यपादिमध्ये नियनेन सिद्धमिति शान्दप्रमाणम्। ।

·- टि. पं. दोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः कपादिमध्याहत्यादिनोत । हनूमल्लोललाङ्गललम्वात्ते साधनादत इति द्रध्यत्वे सति रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकन्वात् एवं रूपात् । दृष्टमुस्पष्टदूषणदिति मैनकान्तिकत्वारयात् । अभास्वरतिग्मभावादिति भास्वरस्य सतास्तिग्मभावो भास्व- रातेग्मभावो न सः असस्तस्मात् । पक्षेइति चक्षुरश्मिवत्तैजसत्वात् एवं उक्त पूर्वे । तत्रेति नयने अथास्तुकाममिति फुटीफुटादेराप प्रकाशकत्वं भवत्वितिभाव । अस्येति कुटीकुटादेः। तत्रेति नयने । चेदेवं ब्रूषे तत्र नयने तरणिकिरणश्रेणिसंपर्कतो रुचयउद्भू- ताउत्कटा उत्पद्यन्ते परं ता रुवयो यल्लोचने रोचमानाः खलु न गृहान्त इति योग तस्मिन्नग्रहणे तपनालोकसम्पत्प्रतानो हेतु रविकिरणहतानां तेषां चक्षूरश्मीनां न दर्शनमिति सम्बन्ध । (रत्रा०)-अत्रेयं प्रतिक्रिया। मुष्टियाह्ये कुवलयदलश्यामलिम्नाऽविलिप्ते स्फीते धान्ते स्फुरति चरतो घूककाकोदरादेः । किं लक्ष्यन्ते क्षणमपि रुचो लोचननैव यस्मात् आलोकस्य प्रसरणकथा काचिदप्यत्र नास्ति ॥२८॥ उत्पत्तिरुद्भूततयाथ तासां तत्रैव यत्रास्ति रविप्रकाशः। काकोदरादेरपि तर्हि नैताः कीटप्रकाशे कुशला भवेयुः॥२९॥ अविवरतिमिरव्यतिकरपरिकरितापवरकोदरे वचन । वृपदंशशि न दृष्टा मरीचयः किमुकदाचिदथ ॥३०॥ अतएवविलोकयन्ति सम्यक्तिमिराङ्करकरम्बितेपि कोणे । मूपिकपरिपन्थिनः पदार्थान् ज्वलनालोकविजृम्भणं विनेव ।। ३१|| (टि०) मुष्टीत्यादि अत्रेति निशीथे उत्पत्तिरित्यादि उद्भूततया पाहन्य- तरा तासामिति रुचीनाम् तत्रैवेति प्रदेशे काकोदरादेरिति सर्पप्रमापत्य एताइति रुचयः अविवरेत्यादि परपपनमेतत् दृपदोति दंशदाने वृषान पकान दशतीति कर्मण्यप् मार्जारस्तन्नेने न दृष्टाइति अपितुदयने पद अतएवेत्यादि अतइति मरीपिचयप्रभायादेव तिनिरति अन्धकारयन्टेपि मृपकारीति मार्जरः।

·m - ---- 14marati प्रमाणनयतत्वालोकालंकारः (५०) काकोदरादेरिति सर्पादेः। किंलक्ष्यन्ते इत्यादि किं नैव लक्ष्यन्ने इति सण्टसः । एताइति रुच्ययः । किमुकदाचित् अथेति अहो जैन किन्नदृष्टामरी- चय इति पृच्छा ।। (रवा०)-अत्रोत्तरम् । चाकचिक्यप्रतीभास मात्रमत्रास्ति वज्रवत् । नांशवः प्रसरन्तस्तु प्रेक्ष्यन्ते सूक्ष्मका अपि ।। ३२ ।। मार्जारस्य यदीक्षणप्रणयिनः केचिन्मयूखाः सखे विद्येरन्नतदा कथं निशि भृशं तच्चक्षुषा प्रेक्षिते। प्रोन्मीलत्करपुञ्जपिञ्जरतनो सञ्जातवत्युन्दरे प्रोज्ज़म्मेत तवापि हन्तधिषणा दीप्रप्रदीपाद्यथा ॥ ३३ ॥ नरतया तेषां नोचेदति मतिस्तव- ति कथं तस्याप्यस्मिन्नसो निरुपप्लवा। घटननिपुणा साक्षात्प्रेक्षाविधौहिततिस्त्विषां नखलु नसमाधीमन् सा चोभयत्र विभाव्यते ॥३४॥ अमूदग्मूपिकारीणां तस्मादस्ति स्वयोग्यता। यया तमस्यपीक्षन्ते न चक्रश्मिवत्पूनः ॥३५॥ इत्यं न चक्षुषि कथंचिदपि प्रयाति संसद्धिपद्धतिमियं खलु रश्मिवत्ता। तस्मात्कथं कथय तार्किकचक्षुपः स्यात् प्राप्येव वस्तुनि मतिप्रतिवोधकत्वं ॥३६ ।। वहिरर्थग्रहोन्मुख्यं वहिः कारणजन्यता। स्थायित्वं वा वहिर्देशे किं वाहीन्द्रेयता भवेत् ॥३७॥ तत्रादिमायां भिदिचेतसास्यादेतस्य हेतोयभिचारचिह्न । अप्राप्यकारिप्रकारोति यस्मान्मन्दाकिनीमन्दबुद्धिमेतत् ॥ ३८॥ दोपः मएवोत्तरकल्पनायां यदात्मनः पुद्गलएप वाह्यः। चंतश्चतस्मादुपजायमानमेतदवहिः कारणजन्यतामृत ॥ ३९ ॥ .

·टि. गोपतरताकरापनारिकायुक्त चेतः सनातनतया कल्तिस्वर पं सर्वापकष्टपरिमाणपवित्रितश्च । प्रायः प्रियः प्रणयिनीप्रणयातिरेका देतत्करोतिहृदये ननुतर्कतज्ञाः॥४०॥ एतदत्र विततीक्रियमाणं प्रस्तुततरदिव प्रतिभाति । विस्तराय च भवेदिति चिन्त्यं तद्रिलोक्य गुरुगृम्फितवृत्तिम् ॥ ११॥ यक्षे तृतीये विषयप्रदेशः शरीरदेशो यदि वा वहिः स्यात् । स्थायित्वमाये विषयाश्रितत्वं यदाप्रवृत्तिविषयोन्मुखी स्यात् ॥ ४२ ॥ प्राचीनपक्षे प्रतिवाद्यसिद्धिकलपङ्कः समुपैति हेतोः। स्थादादिना यत्पतिवादिनास्य नाङ्गीकृतमेयसमाश्रित्वम् ॥ १३ ॥ पक्षे तथा साधनशून्यतास्मिन् दृष्टान्तदोपः प्रकटः पटूनाम् । जिहेन्द्रियं नार्थसमाश्रितं यद्विलोकयामासु रमी कदाचित् ॥ ४४ ॥ द्वितीयकल्पे किमसौ प्रवृत्तिराभिमुख्येन विसर्पणं स्यात् । आश्रित्य किंवा विषयप्रपञ्च प्रतीतिसंपत्प्रतिबोधकत्वम् ॥४५॥ पक्षे पुरश्चारिणि सिद्धिवन्ध्यं स्यात्साधनं जैनमतानुगानां । यस्मान्न तैर्लोचनरश्मिचक्रमङ्गीकृतं वस्तुमुखं प्रसर्पत् ।। ४६ ।। निदर्शनस्य स्फुटमेव दृष्टं वैकल्यमत्रैवहि साधनेन । पदार्थसाथै प्रतियन्नसर्पजिह्वेन्द्रियं केनचिदिष्टपूर्वम् ।। ४७ ॥ पक्षान्तरेतु व्यभिचारमुद्रा किंचेतसा नैव समुज्जजम्भे । यस्मात्तदप्राप्य सुपर्वशैलस्वर्गे समुत्पादयति प्रतीतिम् ॥४८॥ शरीरस्य बहिर्देशे स्थायित्वं यदि जल्प्यते । वाह्येन्द्रियलमत्र स्यात् संदिग्धव्यभिचारिता ॥ ४९ ॥ अप्राप्तार्थपरिच्छेदेनापि साई न विद्यते । हेतोर्वाह्येन्द्रियत्वस्य विरोधो बत कश्चन ।। ५० ॥ क्वचित्साध्यनिवृत्यातु हेतृव्यावृत्तिदर्शनात् । प्रतिवन्धप्रसिद्धिश्चेत्तदाऽत्रापि कथं न सा ॥ ५१॥ रसनस्पर्शनघाणश्रोत्रान्येन्द्रियतावलात् । चक्षुरप्राप्यविज्ञात्मनोवत् प्रतिपद्यताम् ।। ५ ॥ " ·.. ९० प्रमाणनयतत्वालोकालंकार: साध्यव्यावृत्तितोऽत्रापि हेतुव्यावृत्तिरीक्षिता । न च कश्चिदिशेषोऽस्ति येनैकत्रैव सा मता ॥ ५३ ॥ बाह्येन्द्रियत्वं सकलङ्कमेवं न तार्किकान्प्रीणयितुं तदीष्टे । भ्रूविभ्रमोदुर्भगभामिनीनां वैदग्ध्यभाजो भजते न चेतः ॥ ५४ ॥ किंचात्र संसूचितमादिशब्दावृत्ते पुरश्चारिणिकारकत्वं । यत्माप्यकारित्वसमर्थनाय नेत्रस्य तत्काणगञ्जनामम् ॥ ५५ ॥ यस्मादिदं मन्त्रजपोपसप्पत्योहामरामाव्यभिचारदोषात् । उत्तालवेतालकरालकेलीकलङ्कितश्रीकमिवा वभाति ॥ ५६ ॥ तथाहि । कनकनिकपस्निग्धा मुग्धा मुहुर्मधुरस्मितां चटुलकुटिलभूविभ्रान्ति कटाक्षपटुच्छटाम् । त्रिजगतिगतां कश्चिन्मन्त्री समानयति क्षणा- तरुणरमणीमारान्मंत्रान्मनो भुवि संस्मरन् ।। ५७ ॥ कश्चिदत्र गदतिस्म यत्पुनमन्त्रमंत्रणगवीसमानयेत् । धुक्तमेव मदिरेक्षणादिकं तेन नाभिहितदूषणोदयः ॥ ५८ ॥ न्त्रस्य साक्षाद्घटनाप्रियादिना परम्परातो यदि वा निगद्यते । क्षिान्न तावद्यदयं विहायसोध्वनिस्वरूपस्तवसम्मतो गुणः॥५९॥ ततोऽस्य तेनैव समंसमस्तिसंसक्तिवार्ता नतुपक्ष्मलाक्ष्या। अथाक्षरालम्बनवेदनं स्यान्मंत्रस्तथाप्यस्त्वियमात्मनैव ॥६० ॥ अथापि मंत्रस्य निवेद्यते स्वया संसक्तिरेतत्पतिदेवतात्मना । सन्तो पोषप्रगुणाच सा प्रियां प्रियं प्रति प्रेरयति स्वयोगिनीम् ॥६१॥ ब त्मिना मन्त्रवर्णविसरस्य का घटा। तत्कथं देवतात्मनि भजेत सङ्गतिम् ॥६२॥ ससंगों नास्ति सर्वथा। नामुनामतः ॥ ६३ ॥ म आ ·टि. पं होपेतरताकरायतारिकायुक्तः ६१ व्यापकेषु वदति व्यनिपङ्ग यस्तु तेन मनसा ध्वनिना च । तीतवस्तुविषयेण विमृश्य स्पष्टएव विलसन् व्यभिचारः ॥ ६४ ।। अयस्कान्तादनेकान्तस्तथाऽत्र परिभाव्यतां । आक्षेपश्चसमाधिश्च ज्ञेयो रताकरादिह ॥६५॥ कारकत्वमपि तन्न शोभते प्राप्यकारिणि यदीक्षणे मतं । प्राप्यवस्तु वितनोति तन्मतिं नैव चक्षुरिति तत्वनिर्णयः ॥६६॥ अदिचन्द्रकलनेषु येत्यदः प्राक्प्ररूपितमुपैति नो घटां। रश्मिसञ्चयविपश्चितं हि तत्तेच तत्र नितरां व्यपाकृताः ॥६७॥ किंच। चक्षुरप्राप्यधीकृत्व्यवधिमतोऽपि प्रकाशकं यस्मात् । अन्तःकरणं यद्यतिरेके स्यात् पुनारसना ॥ ६८॥ अथद्रुमादिव्यवधानभाजः प्रकाशकत्वन्ददृशे न दृष्टौ । ततोऽप्ययं हेतु परसिद्धतायां धौरेयभावं विभराम्बभूव ॥६९॥ एतन्न युक्तं शतकोटिकाच स्वच्छोदकस्फाटिकभित्तिमुख्यैः । पदार्थपुञ्जन्यवधानमाजि सञ्जायते किं नयनान्नसंवित् ॥ ७०॥ दम्भोलिप्रभृति प्रभिद्यभिद्गश्चेद्रोचिषश्चक्षुषः संसगोपगताः पदार्थपटलीं पश्यन्ति तत्र स्थितां । एवं तहिंसमुच्छलन्मलभरं भिवाजलं तत्क्षणात् तेनाप्यन्तरितस्थिती ननिमिषानालोकयेयुर्न किम् ॥ ७१॥ विध्यातास्तेन ते चेद्धिमलजलभगत् किंभजन्ते न शान्ति किच्चांभः काचकूपोदरविवरगतं निष्पतेत् तत्तदानीं । दोषश्चन्नेषनूर्ण यदयमुदयते नूतनव्यूहरूपः सयु स्तर्हि नैताः कथमपिरुचयो लोचनस्यापि तस्मिन् ॥७२॥ . १ किमपि इत्यपि पाठ.। २ उदक इत्यपि पाठ ।

·२० प्रमाणनयतत्यालोकालंकारः Rap साध्यव्यावृत्तितोऽत्रापि हेतुव्यावृत्तिरीक्षिता । न च कश्चिदिशेषोऽस्ति येनैकत्रैव सा मता ॥ ५३॥ वाद्येन्द्रियत्वं सकलङ्कमेवं न तार्किकान्प्रीणयितुं तदीष्टे । भ्रूविभ्रमोदुर्भगभामिनीनां वैदग्ध्यभाजो भजते न चेतः ॥ ५४॥ किंचात्र संमूचितमादिशब्दाद्वृत्ते पुरश्चारिणिकारकत्वं । यत्माप्यकारित्वसमर्थनाय नेत्रस्य तत्काणगञ्जनामम् ॥ ५५ ॥ यस्मादिदं मन्त्रजपोपसर्पोद्दामरामाव्यभिचारदोषात् । उत्तालवेतालकरालकेलीकलङ्कितश्रीकमिवा वभाति ॥ ५६ ॥ तथाहि । कनकनिकपस्निग्धा मुग्धां मुहुर्मधुरस्मितां चटुलकुटिलभूविभ्रान्ति कटाक्षपटुच्छटाम् । विजगतिगतां कश्चिन्मन्त्री समानयति क्षणा- तरुणरमणीमारान्मंत्रान्मनो भुवि संस्मग्न् ।। ५७ ॥ काश्विन गदतिस्म यत्पुनमन्त्रमंत्रणगवीसमानयेत् । एकमेव मदिक्षणादिकं तेन नाभिहितदूषणोदयः ॥ ५८ ॥ मग माशावटनाप्रियादिना परम्पगतो यदि वा निगद्यते । मासान्न नानपदगं विहायसोधनिस्वरूपस्तवसम्मतो गुणः ।।५९॥ मननैव मर्मसमम्निमंसक्तिवार्ता नतृपक्ष्मलादया । याःगलम्बनवदनं स्यान्मंत्रस्तथाप्यस्त्वियमात्मनैव ।। ६० ।। मापि मंत्रम्य निवद्यते त्वया संसक्तिरेतत्पतिदेवतात्मना । मन्नारीपत्रगुणाच मा प्रियां प्रियं प्रति प्रेत्यति स्त्रयोगिनीम् ॥३१॥ अवध ननुदेवतात्मना मन्त्रवर्णविमरस्य का घटा। आशेयय गुण एव तत्कयं देवतात्मनि मजेत मङ्गतिम् ॥ ६२॥ साना उप्यस्य ममंर्गा नास्ति सर्वथा। योर्चस्मात गंमी नामुनामतः ।। ६३ ।। MAR x.

·११ टि. पं ज्यांपेतरताकरायतारिकायुक्तः व्यापकेषु वदति व्यतिपङ्गं यस्तु तेन मनसा ध्वनिना च । तीतवस्तुविषयेण विमृश्य स्पष्टएव विलसन् व्यभिचारः ॥ ६ ॥ अयस्कान्तादनेकान्तस्तथाऽत्र परिभाव्यतां । आक्षेपश्चसमाधिश्च ज्ञेयो रत्नाकरादिह ॥६५॥ कारकत्वमपि तन्न शोभते प्राप्यकारिणि यदीक्षणे मतं । प्राप्यवस्तु वितनोति तन्मतिं नैव चक्षुरिति तत्त्वनिर्णयः ॥३०॥ अदिचन्द्रकलनेषु येत्यदः प्राक्प्ररूपितमुपैति नो घटां । रश्मिसञ्चयविपश्चितं हि तत्तेच तत्र नितरां व्यपाकृताः ॥६॥ किंच। चक्षुरप्राप्यधीकृत्व्यवधिमतोऽपि प्रकाशकं यस्मात् । अन्तःकरणं यद्यतिरेके स्यात् पुनारसना ॥ ६८ ॥ अथद्रुमादिव्यवधानभाजः प्रकाशकत्वन्ददृशे न दृष्टा । ततोऽप्ययं हेतु परसिद्धतायां धौरेयभावं विभराम्बभूव १४: एतन्न युक्तं शतकोटिकाच स्वच्छोदकस्फाटिकमिनिम्न पदार्थपुओव्यवधानभाजि सञ्जायते किं नयनान्नान दम्भोलिपभृति प्रभिद्यभिदुगश्चेद्रोचिपश्चक्षुषः संसगोपगताः पदार्थपटली पश्यन्ति नलि एवं तहिंसमुच्छलन्मलभरं भित्वाजलं नका, तेनाप्यन्तरितस्थिती ननिमिषानाला विध्यातास्तेन ते चेद्रिमलजलमगन बिना किञ्चांभः काचकूपोर्दरविवरगत निक दोषश्चन्नैषपूर्ण यदयमुदयने नृतद्वार सयुस्तर्हि नैताः कथमपि १ किमपित्यापि पाठ.। सा:

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकार: भवतिपरिगमश्चेत् वेगवत्वा दमीषां कतिपयकलयास्तु क्षीरपातस्तदानीं । नच भवति कदाचिबुबुदस्यापि तस्मात् प्रपतनमिति युक्तस्तस्य नाशः किमाशु ॥ ७३ ॥ किंच। कलशकुलिशप्राकाराद्यत्रिविष्टपकन्दरा कुहरकलितं विश्ववस्तु प्रतिक्षणभङ्गुरम् । ज्वलनकलिकावकित्वस्मिन् निरन्तरताभ्रमः प्रभवतिवदन्नित्यंशाक्यः कथं प्रतिहन्यते ॥ ७४ ।। तस्थौ स्थेमा तदस्मिन् व्यवधिमदमुना प्रेक्ष्यते येन सर्व तत्सिद्धा नेत्रबुद्धिव्यवधिपरिंगतस्यापि भावस्य सम्यक । कुड्यावष्टब्धबुद्धिर्भवति किमुनचेन्नदृशीयोग्यतास्य प्राप्तस्यापि प्रकाशे प्रभवति न कथं लोचनाद्गन्धबुद्धिः॥७॥ किंवा न प्रतिभासते शशधरे कापि तद्रूपवत् दूराचेदिलसत् तदस्य हृदये लक्ष्येत किलांछनं । तस्माचक्षुपि योग्यतैव शरणं साक्षी च नः प्रत्यय- स्तत्तप्रगुणप्रताहिनयनेष्वप्राप्यधीकर्तृताम् ॥ ७६ ॥ (टि०)-चाकचिक्येत्यादि अत्र चक्षुपि कृशतरेत्यादि तेषामिति ग्रामीनां तस्यापीति विडालस्य अस्मिन्निति उन्दरे असाविति मतिः माचेति त्विषां सन्ततिः उभयत्रेति त्वच्चक्षुपि ओतुचक्षुपि च इत्थमि- त्यादि ताफिकेति पदतर्कभाषापरितकशमते इतिसोल्लुण्ठवचनं प्रतियोधकन्वमिति ज्ञानोत्पादकत्यम् तत्रादिमायामित्यादि तत्रेति याय- नियत्वादिनि हेती एतदिति मनः दोपःसएवेत्यादि एपइति येतो तस्मादिति पुद्गलात् अथवं मन्यसेतोनित्यं ततः कथंकार अन्य यादिन्याशंक्याह चतः सनातनेत्यादि सनातनेति नित्यतया चतानि त्यमित्यर्थः सर्वापकृष्टेति अणुपरिमाणं मनः प्राचीनत्यादि ·टि. पं. द्वयोपेतरनाकरायसारिकायुक्तः अस्येति विषया भितरवरूपस्य हेतोः पक्षपुरइत्यादिसाधनमित्यर्थाभिमुख्येन विसर्पण जैनानामसितम् तैरिति जैनैः अप्राप्तारैयादि चक्षुरप्राप्यविषये मतिं करोति वाहोन्द्रियत्वानिहावदित्यपि हेतोनविरोधः क्वचित्साध्येत्यादि तन्मतेहि विपक्षेव्यासावपि साधनस्य व्यावृत्ति पूर्व साध्यव्यावृत्तिरिष्यते अतः कचित्साध्येति प्राप्यकारित्वव्यावृत्त्या हेतोरिति वाधेन्द्रियत्वस्य अप्राप्तति यत्प्राप्यकारि न स्यात् तवायेन्द्रियमपि न यथा मनः एवं विधे- व्यावृत्तिप्रधान साधने प्रतिवन्धेति प्रतिवन्धस्याविनाभावस्य प्रसिद्धिः अत्रापीति चक्षुरप्राप्यकारीत्येवं रूपे सेति प्रतिवन्धप्रतिपत्तिः अस्मन्मतेग्य स्वभावो विपक्षे साध्यव्यावृत्तिपूर्वा साधननिवृत्तिः साध्यव्यावृत्तीत्यादि सेति प्रतिबंधप्रसिद्धिः तावकानुमाने आस्माकीने व समानाउभयोर्विशेषा- भावात् । यस्मादिदमित्यादि सकलङ्कामिति सन्दिग्धानकान्तिकत्वदू- पितम् कारकत्वमिति यत्कारकं तत्प्राप्यकारीतिव्याप्तिः यस्मादिति कार- णात् इदमिति कारकस्पं मन्त्रः प्राप्यकारी रामाद्याकर्षणकारकत्वात् अत- एवान कान्तिकोग्यं हेतु कश्चिदत्रेत्यादि युक्तमिति सम्बदमेष मदिरेति नारीप्रभृतिकम् तेनेति कारणेन भवद्भिरभिहितमुक्तं दूषणं तस्योदयो न मन्त्रस्येत्यादि विहायस इति आकाशस्य शब्दोदावरगुणोभवतः सम्मतायो पस्य गुणः सतनव सम्बद्धो भवति नान्येन ततोऽस्येत्यादि ततः कारणा- दस्येति यनिरूपस्य मन्त्रस्य अनेनेति आकाशेन वेदनमिति शानं इयमिति संसक्तिवर्ता ज्ञानमात्मगुणाः अतएवात्मसम्पद्धो भवतु अथापीत्यादि एतत्पतीति एतस्य मन्त्रस्याधिष्ठातृदेव्या सेति अधिष्ठात्री स्त्रयोगिनीमित्यात्मसम्यदां आश्रयेत्यादि परम्परापक्षस्य परिहारः आभयस्य गगनस्य द्वारेण मंत्रवर्णविसरी गगने संसज्यते आकाशं पक्ष्मालाक्ष्याइत्यपि नघटते व्यापकति आकाशात्मनोः अमु. नेति भवदाचार्येण व्यापकवित्यादि व्यतिषगमिति संयोग तेनति भवतांचतुणी मध्येकेनापि यइति मनसः प्राप्यकारित्ववादिवशेषिकादिः मनसेति अप्राप्यकार्यपिमनोध्यनिषकारकं व्यभिचारः कारकत्वाश्यरेतोः ·९४ प्रमाणनयतरवालोकालंकार: अद्रिचन्द्रेत्यादि कारकत्वहेतोरनकान्तिकत्वं कोभावः अतीतवस्तु विषयस्य मनसः शब्दस्य च यद्यपि चिंतकवेनार्थप्रकाशकत्वेन च कारकत्वमस्ति तथापि प्राप्यकारित्वं नास्ति विषयस्यातीतत्वात् अयस्कान्तोहिकारकम- स्ति परमप्राप्यकारी तेइति रश्मयः तत्रेति चक्षुषि व्यपाकृताइति पूर्वोक्त प्रकारेण निराकृताः चक्षुरप्राप्येत्यादि व्यतिरेकइति यत्माप्यकारिनभवति तद्वयवधिमत्प्रकाशकं न भवति यथाजिह्वा अथद्रुमेत्यादि ततोऽपीति अदर्शनादेव अयमिति व्यवधिमतोपि प्रकाशकत्वादित्यवं रूपः एतन्ने- त्यादि शतकोटिनिं हीरकश्च संविदिति ज्ञानं दभोलीति भिदुराइति भेद- नशीलाः तत्रेति व्यवधाने मलभरमिति कलपमित्यर्थः तेनेति सलिलन। अनमिपानिति मत्स्यान् विध्याताइत्यादि विध्याता!उपशान्ता तेनेति कलपजलेन तेइति नयनरश्मयः नूतनेति नव्यकाचकूपरचनाविशेषः एताइति नरुघयः तस्मिन्निति काचकूपेनव्यव्यूहस्य तत्कालोत्पद्यमानत्वात् अवतीत्यादि परिगमइति चेगेनगमनं अमीषामिति नेत्रकिरणानां कतिप- त लेशेनापि तस्मादिति काचकूपात् तस्येति काचकूपस्य कलशेत्यादि स्मन्निति कलशकुलिशादौ यथानधनवोत्पद्यमानापि ज्यालासवेयमिति प्रतीयते कलशकुलिशादिरपि तस्थावित्यादि अस्मिन्निति काचकूपादी धिरएपकाचकपः अमुनेति चक्षुपा अस्येति चक्षुष किंवानेत्यादि कर्मा- पानि गतिक्रियापि तद्पवदिति वर्तुलनिर्मलशशलांच्छनरूपवत् अस्येति नशाकरस्य नइत्यस्माकं तर्कप्रगुणेति न्यायतन्यायसारकन्दलीकिरण- मी प्रमाणप्रमाण ग्रन्थदीथीविचारणप्रवणप्रोल्लसत्प्रयुरप्रज्ञाप्रारभारबिस्फू. सगुनगणकलितति तज्जयात सोपहासवाक्यम् । दो-तमापति मानाग्चक्षुषा । अत्र कान्ये तयापिधिषणा कथन्नप्रोज्जृम्भत इति तम्यापीति भातोगपि । अस्मिन्निति मणिकमतिप्रबोधकत्वमिति माग्यशाल पमितरत्र । तर्कतबाइति नित्यानित्यमनः शुभाशुभचन्ताह तुत्यस्य मायाग । निगा या चनायित । प्रायः प्रयोगाय दुग अर्थसमाश्रित मिति माश्रित्यति उदिष्य । पुरधारिणीति प्रथमे । सम्बम् । अप्राप्नार्थपरिच्छेदेनापीति अप्राणकालियनापि । -- सन्दिग्धव्यभि- ·दि. पं. हयांपतरवाकरावतारिकायुक्तः ९५ कत्रिदितिगत प्राज्यकारि न मवति तद्दाहीन्द्रियमपि न भवाने गधामनः । विधेजैनोक्ते यावृत्तिप्रधानेसाधने ' अत्रापीतिउत्तरपयेन वक्ष्यमाणे प्रयोगे । सेतिप्रतियन्धप्रसिदिः स- कलङ्कमिति मन्दिग्धानकान्निकन्वपिनम् । पुरश्चारिणीति चहा प्राप्येत्यास्मन् आरा- दिति इरात युक्ततमिति सम्यहम् अस्येति शब्दस्या तेनैवेति विहायसा । अथापीति परम्पलपलत्योपलेपः स्वयोगिनीमिति स्वसम्बद्धा आश्रयदारतइति शम्दस्याययोता- काशःमचमर्वव्यापी। अस्येति मन्त्रवर्णविसरस्य। व्यापकेष्विति आत्मादिषु । यस्त्विति मनसः प्राप्यकारित्ववादवैिशेषिकादिः । व्यभिचारइति कारकत्यहेतोरनैकास्तिक को भायः भनीतवस्तुविषयस्य मनत शब्दस्य चयद्यपिचिन्तकत्वेनार्थप्रकाशकत्वेन चफारकत्वमसित तथा- पि प्राप्यकारित्वं नास्ति विषयस्य तीतत्वात्। अयस्कान्तादनेकान्तइति सहिकारफमस्ति पर अप्राप्यकारी । अत्रेति कारकत्वहेतौ। मतमिति भवतामिष्टम् । प्राप्यवस्वित्यादि चक्षु कर्तृवस्तुप्राप्यमानववितनोतीतियोजना । तत्रेति नयने । नूतनव्यूहरूपइति नवोन- रचनारूपः परिगमइति प्रेवशः क्षीरपातइति जलगलनम् कर्मापितद्रूपवदिति तद्रूपं प्रकाशते। एवं गगनमपिप्रकाशताम् न च प्रकाशते तस्माधोग्यतैव प्रमाणम्। अस्यति यथा शशधरस्य। (रता०)-वौद्धाः पुनरिदमाहुः श्रोत्रं नमाप्यवुद्धिमाधत्ते । दिग्देशव्यपदेशान् करोति शब्दे यतोहग्यत् ॥ ७७ ॥ तथाहि । पाच्या मत्र विजृम्भते जलमुचामत्यूर्जितं गजितं प्रोन्मीलत्यलमेष चातकरवो ऽक्षामः क्षणं दक्षिणः । केकाः केकिकुंटुम्बकस्य विलसन्त्येताः कलाः कानना- दिग्देशव्यपदेशवानिति न किंशब्देऽस्ति सम्प्रत्ययः।।७८|| प्राप्यकारि यदित श्रवणं स्यात् तर्हि तत्र न कथञ्चन सैपः । प्रस्तुतः समुदियाद्यपदेशः शक्करास्पृशियथारसनायाम् ॥७२॥ वेश्यानुरागप्रतिमं तदेतत् सुस्पष्टदृष्टव्यभिचारदोषात् । घ्राणयदेतदयपदेशभाज प्राप्तप्रकाशं कुते मनीपां ॥ ८० ।। - ·प्रमाणनयतरवालोकालंकार: अद्रिचन्द्रेत्यादि कारकत्वहेतोरनैकान्तिकत्वं कोभावः अतीतवस्तु विषयस्य मनसः शब्दस्यच यद्यपि चिंतकवेनार्थप्रकाशकत्वेन च कारकत्वमस्ति तथापि प्राप्यकारित्वं नास्ति विषयस्यातीतत्वात् अयस्कान्तोहिकारकम- स्ति परमप्राप्यकारी तेइति रश्मयः तत्रेति चक्षुषि व्यपाकृताइति पूर्वोक्त प्रकारेण निराकृताः चक्षुरप्राप्येत्यादि व्यतिरेकइति यत्प्राप्यकारिनभवति तयवधिमत्प्रकाशकं न भवति यथाजिहा अथहमेत्यादि ततोऽपीति भदर्शनादेव अयमिति व्यवधिमतोपि प्रकाशकत्वादित्यवं रूपः एतन्ने- त्यादि शतकोटिव हीरकश्च संविदिति ज्ञान दभोलीति भिदुराइति भेद- नशालाः तत्रेति व्यवधाने मलभरमिति कषमित्यर्थः तेनति सलिलन। अनमिषानिति मत्स्यान् विध्याताइत्यादि विध्याता:उपशान्ता तेनेति कलुपजलेन तेइति नयनरश्मयः नूतनेति नव्यकाचकूपरचनाविशेषः एताइति मोचनरचयः तस्मिन्निति काचकूपेनव्यव्यूहस्य तत्कालोत्पद्यमानत्वात् भवनीत्यादि परिगमइति वेगेनगमनं अमीषामिति नेत्रकिरणानां कतिप- मनि केनापि तस्मादिति काचकूपात् तस्येति काचकूपस्य कलशेत्यादि तम्मिमिति फल शकुलिशादौ यथानधनयोत्पद्यमानापि ज्वाला सैवेयमिति प्रभाग करा दिशादिरपि तस्थावित्यादि अस्मिन्निति काचकूपादी पकाचकृपः अग्नेति चाषा अस्येति चापः किंवानेत्यादि कर्मा- गनिक्रियापि तद्पवदिति वर्तुलनिर्मल शशलांच्छनरूपयत् अस्येति AMIT नटन्यम्माकं तर्कप्रगुणेति न्यायतकन्यायसारकन्दलीकिरण परमाणा ग्रन्थीयोविचारणप्रवणप्रोल्लसत्प्रचुरप्रज्ञाप्राग्भारयिर लिंतति तज्जयात सोपहासयाक्यम् । नापति गानचक्षुषा । अत्र काय तयापिधिषणा कथन्नप्रोमो इति न्यापति भाताप । अस्मिन्निति मर्षिक मनिप्रबोधकन्यमिति प्रगान नन्द । नमनबाडीत निगानित्यमनः शुभाशुभचिन्ताहतुन्यापमान -=-নন-নন- মিলা>অব। রাস' নসীমায় প্রথমসাগর नंद सागर आश्रित्यति इन्दिराय । पुरधारिणीति प्रथम मन्दिग्धाभि ग्निति । अयन: अप्राप्नार्थपरिच्छेदनापीनि समाmar ·टि. पं व्यापतरनाकरायतारिकायुक्त सकामनवकामिनीकलितघोलनाडम्बरा न किं निशि निशम्यते सपदि दूरतः काकली ॥ ८९ ॥ पटुघटितकपाटसंपुटौघे भवति कथं सदनेऽथ शब्दवुद्धिः। पटुघटितकपाटसंपुटौघे भवति कथं सदनंऽपि गन्धबुद्धिः ॥९॥ तथाहि कर्पूरपारीपरिरम्भमाजि श्रीखण्डखण्डे मृगनामिमिश्रे । धूमायमाने ऽपिहितेऽप्यगारे गन्धप्रबन्धो बहिरभ्युपैति ॥ ९१ ॥ द्वारावृतेपि सदने प्रणयप्रकर्षादेवं प्रिये स्फुरदपत्रपया स्खलन्ती । बारिस्थितस्य सरसाकुलबालिकायाः कर्णातिथीभवति मन्मनसूक्तिमुद्रा ९ एवं च प्राप्त एवैष शब्दः श्रोत्रेण गृह्यते । श्रोत्रस्यापि ततः सिद्धा निर्बाधा प्राप्यकारिता ॥ ९३ ॥ (टि०)-प्राप्यकारीत्यादि तत्रेति श्रवणे प्रस्तुतइति प्राच्यादिदिग्देश- लक्षणः मन्दमन्दमित्यादि यथा रसनायामिति कोऽर्थः शर्करास्वादे रस- नाशब्दे किमेवं जानाति यदेषा शर्करा पूर्वदिशआगता तथेति दिग्देश- व्यपदेशप्रत्ययः अथानुमानेत्यादि तेषामिति परिमलादीनाम् हेतूनिति माधवीमण्डपादीनि निमित्तानि तव्यपदेशिनीति परिमलादिव्यपदेशिनी दिग्देशानामित्यादि श्रुतविषयतेति कर्णगोचरता एषामिति दिग्देशानां दिग्देशा अपि शब्दरूपा भवेयुः भिन्नति अपरप्रमाणविषया येन प्रमाणेनन शब्दग्रहणं तेन न दिग्देशग्रहणं किंत्वपरेण ते इति दिग्देशाःविशिषन्तीति विशिष्टरूपं दर्शयन्ति गृह्यतइत्यादि सङ्गतिमिति सम्बन्धं विना अनु- गुणति अनुकूलवायौ शब्दे धिषणेति बुद्धिः समुन्मिपेदिति उल्लसेत् अन्यथेति प्रतिकूलपवने सेति बुद्धिः । (पं०)-काननेइति देशव्यपदेश । यदिति यन्मात कारपात् । एतद्यपदेश- भाजमिति टिन्देशव्यपदेशाधितम् । प्राप्तप्रकाशमिति प्राप्नं मन्प्रकाढायनि प्राय- फारीत्यर्थ । प्राय कर्तृ एतद्धयपदेशभाजं मनीपां कुरतात योग 'उपवनेइति देशानिर्देश वनभुवइति देशाधनम् । अथानुमानादियादि पवाक्यम् । तेषामिति ·दृष्टव्यलीकामपि कामीनी यत्संमन्यते कामुक एवसाधी ।। ८५॥ ९६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः तथा च । मन्दमन्दमुदत्ययम्परिमलः प्रागमाधवीमण्डपा- यः सौरभमुद्रमंत्युपवने फुल्लाः स्फुटमल्लिकाः। गन्धोबन्धुरएपदक्षिणदिशः श्रीचन्दनात्याप्तवा- नित्येवं ननुविद्यते तनुभूतां घ्राणात् तथाप्रत्ययः ॥ ८१॥ अस्ति त्वगिन्द्रियेणापि व्यभिचारविनिश्चयः। शेमुषी मादधानेन दिग्देशव्यपदेशिनीम् ॥ ८२ ॥ तथाहि । सेयं समीरलहरी हरिचन्दनेन्दुसंवादिनी वनभुवः प्रसमम्प्रवृत्ता। स्फीतस्फुरत्पुलकपल्लविताङ्गयष्टिं मा मातनोतितरुणीकरपल्लवश्च ।।८३|| अथानुमानादधिगम्य तेषां हेतूस्तंतस्तद्यपदेशिनी धीः । नघाणतः स्पर्शनतश्चतादृसत्यक्षरूपा प्रथतेमनीषा ॥ ८४ ॥ श्रोत्रेपि सर्वन्तदिदं समान मालोकमानोपिन मन्यसेकिम् । स्मृत्वायथैवप्रतिवन्धमाशुशंखादिशब्दोयीमीत प्रतीतिः। प्राच्यादिदूरादिगतेपि शब्दे तथैवयुक्ता प्रतिपत्तिरेषा ।। ८६ ॥ दिग्देशानां श्रुतिविषयताकिंच नो युक्तियुक्ता युक्तत्वेवा भवति नकथं ध्वानरूपत्वमेषां । तस्माद्भिन्न मितिविषयास्तेविशिषन्ति शब्द- सिद्धेचैवं भवतुसुतरां साधनेसाध्यसिद्धिः॥ ८७ ।। अपि व गृह्यते यदिविनैष संगतिं किंतदानुगुणमारुते ध्वनौ । दूरतोपिधिषणा,समुन्मिषदेऽन्यथा तु निकटेपि नैवसा ॥ ८ ॥ पर्मरतिआश्रिी स्फुरतिसानुलोमागमे समुल्ला स्तिकत्वम्ठकीक्वणकलाकलापप्लुता।

·९७ ९ टि. पं गोपेतरनाकरायतारिकायुक्त सकामनवकामिनीकलितघोलनाडम्बरा न किं निशि निशम्यते सपदि दूरतः काकली ॥ ८९ ॥ पटुघटितकपाटसंपुटोघे भवति कथं सदनेऽथ शब्दबुद्धिः । पटुघटितकपाटसंपुटौघे भवति कथं सदनऽपि गन्धबुद्धिः ॥१०॥ तथाहि कर्पूरपारीपरिरम्भभाजि श्रीखण्डखण्डे मृगनाभिमिश्ने । धूमायमाने ऽपिहितेऽप्यगारे गन्धप्रबन्धो बहिरभ्युपैति ॥ ९१ ।। दारावृतेपि सदने प्रणयप्रकर्षादेवं प्रिये स्फुरदपत्रपया स्खलन्ती । द्वारि स्थितस्य सरसाकुलबालिकायाः कर्णातिथीभवति मन्मनसूक्तिमुद्रा एवं च प्राप्त एवैप शब्दः श्रोत्रेण गृह्यते । श्रोत्रस्यापि ततः सिद्धा निर्वाधा प्राप्यकारिता ॥ ९३ ॥ (टि०)-प्राप्यकारीत्यादि तत्रेति श्रवणे प्रस्तुतइति प्राच्यादिदिग्देश लक्षणः मन्दमन्दमित्यादि यथा रसनायामिति कोऽर्थः शर्करास्वादे रस- नाशब्दे किमेवं जानाति यदेषा शर्करा पूर्वदिशआगता तथेति दिग्देश- व्यपदेशप्रत्ययः अथानुमानेत्यादि तेषामिति परिमलादीनाम् हेतूनिति माधवीमण्डपादीनि निमित्तानि तद्यपदेशिनीति परिमलादिव्यपदेशिनी दिग्देशानामित्यादि श्रुतविषयतेति कर्णगोचरता एपामिति दिग्देशानां दिन्देशा अपि शब्दरूपा भवेयुः भिन्नति अपरप्रमाणविषया येन प्रमाणेनन शब्दग्रहणं तेन न दिग्देशग्रहणं किंत्वपरेण ते इति दिग्देशाः विशिषन्तीति विशिष्टरूपं दर्शयन्ति गृह्यतइत्यादि सङ्गतिमिति सम्बन्धं विना अनु- गुणेति अनुकूलपायौ शब्दे धिपणेति वृद्धिः समुन्मिपेदिति उल्लसेत् अन्यथेति प्रतिकूलपवने सेति बुद्धिः । (५०)-काननेइति देशव्यपदेश । यदिति यन्मात् कारणान् । एतद्यपदेश- भाजमिति दिन्देशव्यपदेशाधितम् । प्राप्तप्रकाशमिति प्राप्नं मप्रकादायति प्राप्त दारीत्यर्घ । प्राय ह्ल एतापपदेशमाजं मनीषां पुरतानि योग 'उपवनेडति देशनिदें। वनभुवइति देशाधनम् । अथानुमानादित्यादिपन्यापदम् । तथामिनि ·९६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः - तथा च । मन्दमन्दमुदेत्ययम्परिमलः प्रागमाधवीमण्डपा- यः सौरभमुद्रमत्युपवने फुल्लाः स्फुटमल्लिकाः । गन्धोबन्धुरएपदक्षिणदिशः श्रीचन्दनात्प्राप्तवा- नित्येवं ननुविद्यते तनुभूतां घाणात् तथाप्रत्ययः ॥ ८॥ अस्ति त्वगिन्द्रियेणापि व्यभिचारविनिश्चयः । शेमुषी मादधानेन दिग्देशव्यपदेशिनीम् ॥ ८२ ॥ तथाहि । सेयं समीरलहरी हरिचन्दनेन्दुसंवादिनी वनभुवः प्रसभम्प्रवृत्ता। स्फीतस्फुरत्पुलकपल्लविताङ्गयष्टिं मा मातनोतितरुणीकरपल्लवश्च ।।८३॥ अथानुमानादधिगम्य तेषां हेतूस्तंतस्तद्यपदेशिनी धीः । नघ्राणतः स्पर्शनतश्चतादृप्रत्यक्षरूपा प्रथतेमनीषा ।। ८४ ॥ श्रोत्रेपि सर्वन्तदिदं समान मालोकमानोपिन मन्यसेकिम् । दृष्टव्यलीकामपि कामीनीं यत्संमन्यते कामुक एवसाधीं ।। ८५ स्मृत्वायथैवप्रतिबन्धमाशुशंखादिशब्दायमिति प्रतीतिः । पाच्यादिदूरादिगतेपि शब्दे तथैवयुक्ता प्रतिपत्तिरेषा ॥ ८ ॥ दिग्देशानां श्रुतिविषयताकिंच नो युक्तियुक्ता युक्तत्वेवा भवति नकथं ध्वानरूपत्वमेषां । तस्माद्भिन्नप्रमितिविषयास्तेविशिषन्ति शब्दं- सिद्धेचैवं भवतुसुतरां साधनेसाप्यसिद्धिः॥ ८७ ।। अपि च गृह्यते यदिविनैष संगतिं किंतदानुगुणमारुते ध्वनौ । दूरतोपिधिषणा ,समुन्मिषदेऽन्यथा तु निकटेपि नैवसा ॥ ८८ ॥ 'पहर्मनिआश्रिी स्फुरतिसानुलोमागमे समुल्ला न्तिकत्वमूठकीक्वणकलाकलापप्लुता ।

·-- टि. पं यापेतरदाकरायतारिकायुक्तः विषयः सामान्यविशेषात्मकोऽयों विषयी चक्षुरादिस्तयोः समीचीनो भ्रान्त्याद्यजनकत्वेनानुकूलो निपातो योग्यदेशाद्यवस्थानं तस्मादनन्तर- समुद्भूतमुत्पन्नं यत्सत्तामात्रगोचरं निःशेषविशेषवैमुख्येन सन्मात्रविषय दर्शनं निराकारो बोधस्तस्माज्जातमाद्यं सत्त्वसामान्यादवान्तरैः सामा- न्याकारैर्मनुष्यवादिभिर्जातिविशषैविशिष्टस्य वस्तुनो यद्गृहणं ज्ञानं तदवग्रहइति नाम्ना गीयते । मू०-अवगृहीतार्थविशेषाऽकाङ्क्षणमीहोति । अवगृहीतोऽवग्रहेण विषयीकृतो योऽर्थो ऽवान्तरमनुष्यत्वादिजाति- विशेषलक्षणस्तस्य विशेषः कर्णाटलाटादिभेदस्तस्थाकांक्षणं भवितव्यता- प्रत्ययरूपतया ग्रहणाभिमुख्यमीहेत्यभिधीयते । मू०-ईहितविशेषनिर्णयोऽवायइति । ईहितस्येहयांविषयीकृतस्य विशेषस्य कर्णाटलाटादेनिर्णयो याथा- म्येनावधारणमवायइति कीर्त्यते । मू०-सएवढतमावस्थापन्नो धारणेति॥ स इत्यवायो दृढतमावस्थापन्नोविवक्षितविषयावसाय एव सादरस्य प्रमातुरत्यन्तोपचितः कश्चित्कालं तिष्ठन् धारणेत्यभिधीयते। दृढतमावस्था- पन्नो ह्यबायः खोपढौकितात्मशक्तिविशेषरूपसंस्कारद्वारेण कालान्तरे स्मरणं करें पर्याप्नोतीति । नन्वनिश्चयरूपत्वादीहायाः संशयस्वभावतेवेत्यारेकामपाकुर्वन्ति । मू०-संशयपूर्वकत्वादीहायाः संशया द इति पुरुषावग्रहानान्तरं हि किमयं दाक्षिणात्य उतौदीच्य इत्यनेककोटि- परामर्शिसंशयस्ततोऽपि प्रमातुर्विशेषलिप्सायांदाक्षिणात्येनानेन भवितव्य- मित्येवमीता जायतइति हेतृहेतुमद्भावात् तन्तुपवयक्तमनयोः पृथक्त्वम्।

·अत्राप्यनुमाना- । अवग्रहश्वेहाचावायश्च धारणा चताभिर्भदोविशेषस्तस्मात् । प्रत्येक- ९८ प्रमाणनयतत्वालोकालंकारः गन्धादीनाम् । हेतूनिति माधवीमण्डपादीन्। तादृगिति दिग्टेशव्यपदेशवनी मनीषा न प्रवर्तते घ्राणतः स्पर्शनतश्च । श्रोत्रेऽपि सर्वमिति देवदिग्देशव्यपदेशवतीधीः प्रवर्तते न प्रत्यक्षरूपा प्रतिबन्धमिति प्रत्यक्षं हि शब्दोऽयमिति झात्वा कृतार्थ पश्चाच्छंखशब्दोऽयमिति या प्रतीतिर्भवति सा च प्रतिबन्धपूर्व कादनुमानादेव जायते यः किल शब्दो मया पूर्वमुपलब्धस्तत्सहशोऽयं उपलभ्यमान शर सच शङ्खशब्देआसीत् तस्मादनन शङ्खशब्देन भाव्यम् । तथैवेति अनुमानादेव प्रति- पत्तिरेषेति दिग्देशव्यपदेशवती । ध्वनिरूपत्वमिति योय श्रुतिविषयः स स शब्दो यया शङ्कशब्दः। भिन्नप्रमितिविषयाइति भिन्नानुमानलक्षणप्रमाणविषया'। ते इति दिग्देशाः। साधनेइति दिग्देशव्यपदेशवत्वे । सङ्गतिमिति थेति प्रतिलोममारते ध्वनौ। निकटेऽपीत्यादि यदि हदिमप्राप्यकारिस्यात्तदा मारत कृतानुकूल्यापेक्षा न स्याद्यथा चक्षुपः। पटुघटितेत्यादि पद्ये परो वक्ति । अपरा, सूरिवार क्यम् । द्वारस्थितस्येति कस्यचित्पुरुषस्य । अथास्य द्विविधस्यापि प्रकारान् प्रकटयन्ति । मू०-एतद्वितयमवग्रहहावायधारणाभेदा- देकशश्चतुर्विकल्पमिति । । सम्बन्धम् । अन्य - मिन्द्रियानिन्द्रियनिबन्धनप्रत्यक्षं चतुर्भेदमिति । अवग्रहादीनां स्वरूप सूत्रचतुष्टयेन स्पष्टयन्ति । मू०-विषयविषयिसन्निपातानन्तरसमुद्भू- तसत्तामात्रगोचरदर्शनाज्जातमाद्यम- वान्तरसमान्याकारविशिष्टवस्तुग्रहण- मवग्रहइति।

·टि. घं जयापनरलाकरायतारिमायुक्तः ९२ विषयः सामान्यविशेषात्मकोऽयों विषयी चक्षुरादिस्तयोः समीचीनो भ्रान्त्याद्यजनकत्वेनानुकूलो निपातो योग्यदेशाद्यवस्थानं तस्मादनन्तर- समुद्भूतमुत्पन्नं यत्सत्तामात्रगोचरं निशेपविशेषवैख्येन सन्मात्रविषयं दर्शनं निराकारो बोधस्तस्माजातमाद्य सत्त्वसामान्यादवान्तरैः सामा- न्याकारैर्मनुष्यत्वादिभिर्जातिविशेषविशिष्टस्य वस्तुनो यद्गृहणं ज्ञानं तदवग्रहइति नाम्ना गीयते । मू०-अवगृहीतार्थविशेषाऽकाङ्क्षणमोहति । अवगृहीतोऽत्रग्रहेण विषयीकृतो योऽर्थो ऽवान्तरमनुष्यत्वादिजाति- विशेषलक्षणस्तस्य विशेषः कर्णाटलाटादिभेदस्तस्याकांक्षणं भवितव्यता- प्रत्ययरूपतया ग्रहणाभिमुख्यमीहेत्यभिधीयते । मू-ईहितविशेषनिर्णयोऽवायइति । ईहितस्येहयांविषयीकृतस्य विशेषस्य कर्णाटलाटादेनिर्णयो याथा- त्म्येनावधारणमवायइति कीर्त्यते । मू०-सएवदृढतमावस्थापन्नो धारणेति॥ स इत्यवायो दृढतमावस्थापन्नोविवक्षितविषयावसाय एव सादरस्य प्रमातुरत्यन्तोपचितः कश्चित्कालं तिष्ठन् धारणेत्यभिधीयते। दृढतमावस्था- पन्नो ह्यवायः स्वोपढौकितात्मशक्तिविशेषरूपसंस्कारद्वारेण कालान्तरे स्मरणं कर्तुं पर्याप्नोतीति । नन्वनिश्चयरूपत्वादीहायाः संशयस्वभावतैवेत्यारेकामपाकुर्वन्ति । मू०-संशयपूर्वकत्वादीहायाः संशयाझेद इति पुरुषावग्रहानान्तरं हि किमयं दाक्षिणात्य उतौदीच्य इत्यनेककोटि- परामर्शिसंशयस्ततोऽपि प्रमातुर्विशेषलिप्सायांदाक्षिणात्येनानेन भवितव्य- मित्येवमीहा जायतइति हेतुहेतमझावात् तन्तुपटवद्यक्तमनयोः पृथक्तमा ·१०० प्रमाणनयतरवालाकालंकार: दर्शनादीनां कथंचिदव्यतिरेकेऽपि संज्ञाभदं समर्थयन्ति । म०-कथंचिदभेदेऽपि परिणामविशेषादेषां व्यपदेशभेदइति। यदप्येकजीवद्रव्यतादात्म्येन द्रव्यार्थादेशादमीपामैक्यम् । तथापि पर्यायार्थीदेशाद् भेदोऽपीति तदपेक्षया व्यपदेशभेदोऽपि सूपपादइति । अथामीषां भेदं भावयन्ति । मू.-असामस्त्येनाप्युत्पाद्यमानत्वेनाऽसङ्कीर्ण- स्वभावतया ऽनुभूयमानत्वादपूर्वापूर्व- वस्तुपर्यायप्रकाशकत्वात् क्रमभावि- त्वाच्चैते व्यतिरिच्यन्त इति ॥ असङ्कीर्णस्वभावतया परस्परस्वरूपवैविक्त्येनानुभूयमानत्वाद्दर्शना- दयो भिद्यन्ते । तथानुभवनमप्यमीषामसामस्त्येनाप्यकदिव्यादिसंख्य- त्पद्यमानत्वादवसेयम् । तथाहि । प्रमातुर्विचित्रक्षयोपशमवशात् चिद् दर्शनमेव कदाचिद्दर्शनावग्रहो कदाचिद्दर्शनावग्रहसंशयादयः ण समुन्मजन्तीति सिद्धमतोऽसङ्कीर्णतेनैव तेषामनुभवनम् अपूर्वापूर्व- वस्तुपर्यायप्रकाशकत्वक्रमभावित्वेऽपि प्रत्यात्मवेद्ये एवात्र प्रयोगाः पुन- खम् । ये ऽसङ्कीर्णस्वभावतयाऽनुभूयन्ते अपूर्वापूर्ववस्तुपर्यायप्रकाशकाः मभाविनो वा ते परस्परं व्यतिरिच्यन्ते यथा स्तम्भादयोऽनुमानादयो ऽङ्गुरकन्दलकाण्डादयो वा तथा चैतइति । अथामीषां क्रमनियमार्थमाहुः । मू०-क्रमोप्यमीषामयमेव तथैव संवेदनादेव ·टि. पं. हृयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः क्रमाविर्भूतनिजकर्मक्षयोपशमजन्य- त्वाच्चेति । अयमेव दर्शनावग्रहादिरमीषां क्रमस्तेनैव क्रमेणानुभवाद्यदेव हि सन्मात्रमैक्षि तदेव वर्णाद्याकारेण केनचिदवाग्राहि तदनन्तरमनिर्धारित- रूपतया सन्देहास्पदीचकेततोऽपिनियताकारणेहामासे। ततोऽपीहिताका- रेण निरणायि पुनः कालान्तरे स्मृतिहेतुत्वेन धारयाञ्चके इतिसर्वैरनुभूयते । दर्शनज्ञानावरणक्षयोपशमलक्षणकारणेनाप्येवमेव भूष्णुनाऽमीषामुत्पा- द्यत्वाचायमेवक्रमः। कमोत्पदिष्णुना हि कारणेन क्रमेणैव स्वकार्य जनयि- तव्यम् । यथा स्थासकोशकुशूलच्छवादिनति । व्यतिरेके दोषमाहुः ॥ मू०-अन्यथा प्रमेयानवगतिप्रसङ्गइति ॥ अन्यथेति यथोक्तकमानभ्युपगमे प्रतीयमानक्रमापह्नवे हि दर्शना- दीनां प्रमेयापह्नव एव कृतो भवतीति । उक्तमेवक्रमं व्यतिरेकद्वारा समर्थयन्त । मू०-नखल्वदृष्टमवगृह्यते । नचानवगृहीतं सन्दिह्यते नचासन्दिग्धमीह्यते नचा- नींहितमवयते नाप्यनवेतं धार्यतइति॥ स्पष्टम् । क्वचिदेपां तथा क्रमानुपलक्षणे कारणमाहः । मू०-क्वचित्क्रमस्यानुपलक्षणमेपामागृत्पा- दादुत्पलपत्रशतव्यतिभेक्रमवदिति ॥

·१०२ प्रमाणनगरमा कचिदित्यभ्यस्ते करतलादी गानो । शां व्यनर । पारमार्थिकप्रत्ययं लायन्ति । मू०-पारमार्थिकंपुनरुत्पत्तावात्ममात्रापेक्ष- मिति॥ क्षयक्षयोपशमविशेषविशिष्टमात्मद्रव्यमेवाव्यवहितं समाश्रित्य पार- मार्थिकमेतदवध्यादिप्रत्यक्षमुन्मज्जति न पुनः सांव्यवहारिकर्मिवेन्द्रि- यादिव्यवहितमात्मद्रव्यमाश्रित्येति भावः । अस्य भेदावपदिशन्ति । मू०-तद्विकलं सकलं चेति ॥ असम्पूर्णपदार्थपरिच्छेदकत्वादिकलम् । तद्धिपरीतं तु सकलम् । विकलं भेदतो दर्शयन्ति । मू० ०-तत्र विकलमवधिमनःपर्यायज्ञानरूप- तया द्वेधेति। सुगमम् । अवधिं लक्षयन्ति । मू-अवधिज्ञानावरणविलयविशेषसमुद्भवं भवगुणप्रत्ययं रूपिद्रव्यगोचरमवधि- ज्ञानमिति ॥ अवधिज्ञानावरणस्य विलयविशेषः क्षयोपशमभेदस्तस्मात्समुद्भवति यत् । भवः सुरेनारकजन्मलक्षणो गुणः सम्यग्दर्शनादिस्तौ प्रत्ययौ हेतू- यस्य तत्तथा।तत्र भवप्रत्ययं सुरनारकाणाम् । गुणप्रत्ययं पुनर्नरतिश्चाम् । रूपिद्रव्यगोचरं रूपिद्रव्याणि पृथिवीपाथ पावकपवनान्धकारच्छाया- 1 ·गायनानिमायुक्तः प्रभूतानि नदालयनगर्वाधतान जयम । सत्र न्यायमार्गानुयायिनः सङ्गि- नेनिनु पृथिव्यानिां वणी यकर्णा वर्णयन्तु द्रव्यताम् । तिमिरच्छाय" यात व्यता वाचायनितिरिक्तव भासामभावएव हि तमश्छाये गदतां सन्याय । तथाहि शशधरदिनकरकरनिकरनिरन्तरप्रसरासम्भवे मर्वनोऽपि सति तमइति प्रतीयते । यदान प्रतिनियतप्रदेशेनातपत्रा- दिना प्रतिवद्धलेजःपुचो यत्र यत्र न संयुज्यते तदा तत्र तत्र च्छायेति प्रतीयते । प्रतिवन्धकाभावंतु स्वरूपेणालोकः समालोक्यत इत्यालोकाभाव एव तमश्छाये। यदि च तमो द्रव्यं भवेत् तदा रूपवाव्यसंस्पर्शीव्यभिचारात स्पर्शवव्यस्य च महतः प्रतिघातहेतुत्वात्तरलतरतुङ्गतङ्गत्तरङ्गपरम्परोपेत- पारावारावतार इव प्रथमजलधरधाराधोरणीधौताअनगिरिगरीयः शृङ्ग- प्रतिवादिनीव निर्यनिर्झरझात्कारिवारिदुर्वारशीकरासारसिच्यमानाभि- रामाराममहीरुहसमूहप्रतिछन्द इव च प्रवृत्ते तिमिरभरे सञ्चरतः पुंसः प्रतिवन्धः स्याद्भूगोलकस्येवचास्यावयवभूतानि खण्डावयविद्रव्याणि प्रतीयेरन्नेवं छायायामपीति कथं ते द्रव्ये भवेताम्। अत्राभिदध्महे। तमसस्ता- वदभावस्वभावतास्वीकृतिरानुभाविकी आनुमानिकी वा। न तावदा- नभाविकी यतोऽभावानुभवो भावान्तरोपलम्भे सत्येव सम्भवी कुम्भाभा- वोपलम्भवत् न च प्रचुरतरतिमिरनिकरपरिकरितापवरकोदरे स्वकरतला- दिमात्रस्याप्युपलम्भः सम्भवति तत्कथं तदनुभूतिर्भवेत् । कथं वा प्रदीपादिप्रभामाग्भारप्रोज्जृम्भणमन्तेरणास्योपलम्भः कुम्भाधभावो हि तावे एवानुभूयमानो दृष्टस्तत्कथमेप न्यायमुद्रातिकमो न कृतः स्यात् । अथ यो भावो यावता सामग्येण गृह्यते तदभावोऽपि तावतैव तेन । तदिहालोकस्य स्वातन्त्र्येणालोकान्तरमन्तरेणैव ग्रहणमालोकित- मिति । तदभावस्यापि तत्किं न स्यादिति चेत् । अहो पीतविषस्थाप्य- ऽमृतोद्गारः । एवं वदता त्वयैव तमसि द्रव्यता व्याहारात् । किमिद. मीदृशमेवेन्द्रजालमिति चेत् इदमीदृशमिन्द्रजालमालोक्यताम् । आलोकः किल चक्षुषा संयोगाद्गृह्यते।यदि च तदभावस्यापि तत्सामग्येणैव ग्रहणं ·१०२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकार: मिति॥ अवधिज्ञानावरणस्य विलयविशेषः क्षयोपशमभेदस्तस्मात्समुद्भवति क्वचिदित्यभ्यस्ते करतलादौ गोचरे । शेपं व्यक्तम् । पारमार्थिकप्रत्यक्षं लक्षयन्ति । मू०-पारमार्थिकंपुनरुत्पत्तावात्ममात्रापेक्ष- क्षयक्षयोपशमविशेषविशिष्टमात्मद्रव्यमेवाव्यवहितं समाश्रित्य पार- मार्थिकमेतदवध्यादिप्रत्यक्षमुन्मज्जति न पुनः सांव्यवहारिकमिवेन्द्रि- यादिव्यवहितमात्मद्रव्यमाश्रित्येति भावः । अस्य भेदावुपदिशन्ति । मू-तद्विकलं सकलं चेति ॥ असम्पूर्णपदार्थपरिच्छेदकत्वादिकलम् । तद्विपरीतं तु सकलम् । विकलं भेदतो दर्शयन्ति । मू०-तत्र विकलमवधिमनःपर्यायज्ञानरूप- तया द्वेधेति। सुगमम् । अवधि लक्षयन्ति । मू०-अवधिज्ञानावरणविलयविशेषसमुद्र भवगुणप्रत्ययं रूपिद्रव्यगोचरमवधि- ज्ञानमिति ॥ A । भवः सुरनारकजन्मलक्षणो गुणः सम्यग्दर्शनादिस्तौ प्रत्ययौ हेतू- यस्य तत्तथा।तत्र भवप्रत्ययं सुरनारकाणाम् । गुणप्रत्ययं पुनर्नरतिश्चाम रूपिद्रव्यगोचरं रूपिद्रव्याणि पृथिवीपाथ पावकपवनान्धकारच्छाया ·टि. पं. द्वयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्तः प्रभृतीनि तदालम्बनमवधिज्ञानं ज्ञेयम् । अत्र न्यायमार्गानुयायिनः सङ्गि- रन्ते। ननु पृथिव्यादीनां चतुर्णा सकर्णा वर्णयन्तु द्रव्यताम् । तिमिरच्छाय.. योस्तु द्रव्यता वाचोयुक्तियुक्तिरिक्तैव भासामभावएव हि तमश्छाये गदतां सच्छाये । तथाहि शशधरदिनकरकरनिकरनिरन्तरप्रसरासम्भवे सर्वतोऽपि सति तमइति प्रतीयते । यदातु प्रतिनियतप्रदेशेनातपत्रा- दिना प्रतिबद्धस्तेजःपुञ्जो यत्र यत्र न संयुज्यते तदा तत्र तत्र च्छायेति प्रतीयते । प्रतिबन्धकाभावेतु स्वरूपेणालोकः समालोक्यत इत्यालोकाभाव एव तमश्छाये।यदि च तमो द्रव्यं भवेत् तदा रूपवद्व्यसंस्पर्शीव्यभिचारात् स्पर्शवद्रव्यस्य च महतः प्रतिघातहेतुत्वात्तरलतरतुङ्गतङ्गत्तरङ्गपरम्परोपेत- पारावारावतार इव प्रथमजलधरधाराधोरणीधौताअनगिरिगरीयः शृङ्ग- प्रतिवादिनीव निर्यन्निझरझात्कारिवारिदुर्वारशीकरासारसिच्यमानाभि- रामाराममहीरुहसमूहप्रतिछन्द इव च प्रवृत्ते तिमिरभरे सञ्चरतः पुंसः प्रतिबन्धः स्याभूगोलकस्येवचास्यावयवभूतानि खण्डावयविद्रव्याणि प्रतीयेरन्नेवं छायायामपीति कथं ते द्रव्ये भवेताम्। अत्राभिदध्महे। तमसस्ता- वदभावस्वभावतास्वीकृतिरानुभाविकी आनुमानिकी वा । न ताबदा- नुभाविकी यतोऽभावानुभवो भावान्तरोपलम्भे सत्येव सम्भवी कुम्मामा- वोपलम्भवत् न च प्रचुरतरतिमिरनिकरपरिकरितापबरकोदरे वकन्नला. दिमावस्याप्युपलम्भः सम्भवति तत्कथं तदनुभूनिभवन । मयं या प्रदीपादिप्रभाप्रारभारप्रोज्जृम्भणमन्तेरणारयोपलग्भः सम्भावभावो हि तझावे एवानुभूयमानो दृष्टस्तत्कथमेप न्यायमद्रातिकमा न हनः स्मन । अथ यो भावो यावता सामरन्येण गृह्यते तदभावी.पिकान । तदिहालोकस्य स्वातन्त्र्येणालोकान्तमन्नाव पारित- मिति । तदभावरयापि तरिकं न रादिति चेत् । अगदीनमिया:- ऽमृतादगारः । एवं वदता लव तमलिना बहमन दि. मीदशमेवन्द्रजालमिति पेत् इदमीटभभिनजारमा विल पक्षपा मंगानगा यदि र सदभावनामा ·१०४ प्रमाणनयतत्वालोकालंकार: स्यात् तदा तस्यापि ग्रहणे चक्षुः संयोगसद्भावादायाता द्रव्यतापत्तिः। संयोगस्य गुणत्वेन तदृत्तित्वात् । अथासंयुक्तोप्ययं प्रेक्ष्यते तदा कथं यो भावो यावतोत्प्याचं मृषाधं न स्यात् । कथं वा चक्षुषः प्राप्यकारिता प्रवादः सूपपादः स्यात् । विशेपणविशेष्यभावसम्बन्धबन्धुरस्यान्धका- रस्य ग्रहणादयमदोपइति चेत । कतमस्यैष विशेषणं न शरीरस्य तदन्यत्रापि प्रतिभासनात्। नापि भूतलकलशकुड्यादेस्तत एव। तर्हि भवतु नभसइति चेत्तदशस्यमेतस्य तदिशषणीवशेष्याभावेन कदाचिदप्रति- भासनात् । तन्नैतदभावतास्वीकृतिरानुभाविकी भव्या। नप्यानुमानिकी। यतः कतमोऽत्र हेतुराख्यायते सङ्ख्यावता । किं भाववैलक्षण्येन लक्ष्यमाणत्वम् । १ । भावविलक्षणसामग्रीसमुत्पाद्यत्व । २ । मसत्ये वा- लोके तत्प्रतिभासन।३। मालोकग्रहणसामग्या गृह्यमाणत्वम् ।४। तिमिर- द्रव्योत्पादककारणाऽभावो ५। द्रव्यगुणकातिरिक्तकार्यत्व । ६। मालोकविरोधित्वं । ७ । भावरूपताप्रसाधकप्रमाणाभावो वे । ८ । त्यष्टपक्षीराक्षसीव त्वत्पक्षभक्ष्यभक्षणविचक्षणोपतिष्ठते । तत्र न तावताद्यः पक्षः क्षेमङ्करः। कुम्भोऽयं स्तम्भोयमिति हि यथा कुम्भादयो भावा विधिमु- खेन प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यन्ते । तथेदं तमइति तमोऽपि । अभावरूपतायां तस्य प्रतिषेधमुखेन प्रत्ययःप्रादुःष्यात् । यथा कुम्भोऽत्र नास्तीति । ननु नाश- प्रध्वंसादिप्रत्यया विधिमुखेनापि प्रवर्त्तमाना दृश्यन्ते । नैवं नाशादि- शब्दानामेव भावप्रतिषेधाभिधायकत्वात् । अतएव हि कुम्भस्य प्रध्वंस इति सोपपदानामेषां प्रयोगोपपत्तिः यदितु तमः प्रभृतिशब्दाअपि तत्ममानार्थतामाविभ्रीरंस्तदानीं कुम्भस्याभाव इति वदालोकस्य तमइत्यपि प्रोच्येत । नचैवं कश्चिदिपश्चिदपि प्रवाक्ति । अथालोकाभावे मंतिनम्नमः शब्दो नामावमात्रे ततो न तथा व्यपदेशइतिचेन्नय यदिह्यन्धकाररूपोऽभावोऽपि विधिमुखेन वीक्ष्येत तदानी किमन्यदेतन्य मावलक्षण्येन लक्ष्यमाणत्वं स्याद्यता हेतुसिद्धिर्भवेत् । । । अथ भाव- विलक्षणमामग्रीममुत्पाद्यत्वं हेतुम्तथाहि समवाय्यऽसमवायिनिमित्त- ·१०८ टि. पं. यापतरनाकरावारिकायुक्तः कारणकलापव्यापाररूपाभावोत्पादिकासामग्री नैव तमसीयं समगस्त तदशस्तम् । यतः किमिदं समवायिकारणनाम्ना वमाम्नासीः । यत्र कार्य समवेतमुत्पद्यते तदिति चेत् तदसम्यक समवायस्य निरन्तरसुहृदो- छीषु गौरवाहत्वात् तत्प्रसाधकवाभिमतस्येह तन्तुषु पट इत्यादि प्रत्ययस्या- प्रसिद्धेः पटे तन्तब इत्यादिरूपस्याबालगोपालं प्रतीतत्वात् सिद्धौ वा इह भूतले घटाभाव इत्यभावप्रत्ययेन व्यभिचारात् सम्बन्धमात्रपूर्वता प्रसाधने सिद्धसाधनादविष्वरभावमात्रनिमित्ततया तदङ्गकिारात् । एकान्तकस्वरूपत्वेन चाऽस्यैकवस्तुसमवायसम्भवे समस्तवस्तुसमवायस्य विनश्यदेकवस्तुसमवायाभावे समस्तवस्तुसमवायाभावस्य वा प्रसङ्गात् । तत्तदवच्छेदकभेदात्तदुपपत्तौ तस्यापि कथञ्चिद्भेदापत्तेरनेक पुरुषावच्छि- नपर्षदादेरपि तावत्स्वभावभावेन कथं चिढ़ेदात् । अपच्युतानुत्पन्नस्थि- रैकरूपतया चास्याकाशसामान्यायेतादृग्वस्तुसमाश्रितत्वमेव भवेन्न- तु कार्यवस्तुसमाश्रितत्वम् । तत्तत्सहकारिकारणकलापोपनिपातप्रभावात कार्यसमवायस्वीकारोपि सनिकारस्तत्स्वभावप्रभावप्रतिवद्धानां तेषामपि सदा सन्निधानप्रधानत्वात तथा चास्तमिता समवायिकारणकिंवदन्ती) तदमत्वे किमसमवायिकारणं समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वं हि तल्लक्षणं तदसत्वे कथमेतत्स्यात् । तथाच तच्छेषभूतस्य निमित्तकारणस्यापि का व्यवस्था । सन्तु वा कारणान्यमूनि तथापि यथाकथंचिदालोककला- पस्योत्पादस्तथा तमसोऽपि भविष्यति किमरुचिविरचनाभिर्व्यपासितुं शक्यते । किमस्योत्पादकमिति चेदालोकस्य किमिति वाच्यम्। तेजोऽणव- इति चेदस्यापि तमोऽणव एव सन्तु सिद्धासावतजमास्ते विवादेन वादिप्रतिवादिनोरिति चेत् तामसा अपि नद्रदेव किं न सेत्स्यन्तीति- त्यज्यतामाग्रहः । २ असत्येवालोके तत्पतिभासनमष्यसम्यक नहि यस्मिन्नसत्येव यत्प्रतिभासते तत्तदभावमात्रमेव भवति अमत्येव व्यव- धाने प्रतिभासमानैर्घटादिभिर्व्यभिचागत् । कथंचनैव प्रतिवन्धक असत्येव समुत्पद्यमानस्य स्फोटस्यापि तदभावमात्रता स्यात् । अथ ·१०४ इति सोपपदानामेषां प्रयोगोपपत्तिः यदितु तमः प्रभृतिशब्दाअपि तत्समानार्थतामाबिभ्रीरंस्तदानीं कुम्भस्याभाव इति वदालोकस्य प्रमाणनयतत्यालाकालंकारः स्यात् तदा तस्यापि ग्रहणे चक्षुः संयोगमावादायाता व्यनापत्तिः। संयोगस्य गुणत्वेन तद्वृत्तित्वात् । अथासंयुक्ताप्ययं प्रध्यन तदा कर्य यो भावो यावतोत्पाद्यं मृषोद्यं न स्यात् । कथं वा चक्षुपः प्राप्यकारिता प्रवादः सूपपादः स्यात् । विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धबन्धुरस्यान्धका- रस्य ग्रहणादयमदोपइति चत । कतमस्यैष विशेषणं न शरीरस्य तदन्यत्रापि प्रतिभासनात्। नापि भूतलकलशकुड्यादेस्तत एव। तर्हि भवनु नभसइति चेत्तदशस्यमेतस्य तदिशषणविशेष्यीभावेन कदाचिदप्रति- भासनात् । तन्नैतदभावतास्वीकृतिरानुभाविकी भव्या। नष्यानुमानिकी यतः कतमोऽत्र हेतुराख्यायते सङ्ख्यावता । किं भाववैलक्षण्येन लक्ष्यमाणत्वम् । १ । भावविलक्षणसामग्रीसमुत्पाद्यत्व । २ । मसत्ये वा- लोके तत्प्रतिभासना३। मालोकग्रहणसामग्य गृह्यमाणत्वम् ।। तिमिर- द्रव्योत्पादककारणाऽभावो । ५। द्रव्यगुणकातिरिक्तकार्यत्व । ६ । मालोकविरोधित्वं । ७ । भावरूपताप्रसाधकप्रमाणाभावो वे ।। त्यष्टपक्षीराक्षसीव त्वत्पक्षमक्ष्यभक्षणविचक्षणोपतिष्ठते । तत्र न तावताद्यः पक्षः क्षेमङ्करः। कुम्भोऽयं स्तम्भोयमिति हि यथा कुम्भादयो भावा विधिमु- खेन प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यन्ते । तथेदं तमइति तमोऽपि । अभावरूपतायां तस्य प्रतिषेधमुखेन प्रत्ययः प्रादुःष्यात् । यथा कुम्भोऽत्र नास्तीति । ननु नाश- प्रध्वंसादिप्रत्यया विधिमुखेनापि प्रवर्त्तमाना दृश्यन्ते । नैवं नाशादि- शब्दानामेव भावप्रतिषेधाभिधायकत्वात् । अतएव हि कुम्भस्य प्रध्वंस तमइत्यपि प्रोच्येत । नचैवं कश्चिदिपश्चिदपि प्रवक्ति । अथालोकाभावे संकेतितस्तमः शब्दो नामावमात्रे ततो न तथा व्यपदेशइतिचेन्नै यदिह्यन्धकाररूपोऽभावोऽपि विधिमुखेन वीक्ष्येत तदानीं किमन्यदेतस्य भाववैलक्षण्येन लक्ष्यमाणत्वं स्याद्यतो हेतुसिद्धिर्भवेत् । १ । अथ भाव- विलक्षणसामग्रीसमुत्पाद्यत्वं हेतुस्तथाहि समवाय्यऽसमवायिनिमित्त- ·टि पं. यापतरताकगबतारिकायुक्तः १०५ कारणकलापव्यापारस्पाभावात्पादिकासामग्री नैव तमसीयं समगस्त तदशस्तम् । यतः किमिदं समवायिकारणनाम्ना त्वमानासीः । यत्र कार्य ममवेतमुत्पद्यते तदिति चेत् तदसम्यक् समवायस्य निरन्तरसुहृदो- ठीषु गौरवार्हत्वात तत्प्रसाधकत्वाभिमतस्येह तन्तुषु पट इत्यादि प्रत्ययस्या- प्रसिद्धेः पटे तन्तब इत्यादिरूपस्यावालगोपालं प्रतीतत्वात् सिद्धौ वा इह भूतले घटाभाव इत्यभावप्रत्ययेन व्यभिचारात् सम्बन्धमात्रपूर्वता प्रसाधने सिद्धसाधनादविष्वग्भावमात्रनिमित्ततया तदङ्गकिारात् । एकान्तकस्वरूपत्वेन चाऽस्यैकवस्तुसमवायसम्भवे समस्तवस्तुसमवायस्य विनश्यदेकवस्तुसमवायाभावे समस्तवस्तुसमवायाभावस्य वा प्रसङ्गात् । तत्तदवच्छेदकभेदात्तदुपपत्तौ तस्यापि कथञ्चिद्भेदापत्तेरनेक पुरुषावच्छि- नपर्षदादेरपि तावत्स्वभावभावेन कथं चिद्भेदात् । अप्रच्युतानुत्पन्नस्थि- रेकरूपतया चास्याकाशसामान्यायेतादृग्वरतुसमाश्रितत्वमेव भवेन्न- तु कार्यवस्तुसमाश्रितत्वम् । तत्तत्सहकारिकारणकलापोपनिपातप्रभावात कार्यसमवायस्वीकारोपि सनिकारस्तत्स्वभावप्रभावप्रतिवद्धानां तेषामपि सदा सन्निधानप्रधानत्वात तथा चास्तमिता समवायिकारणकिंवदन्ती तदसत्वे किमसमवायिकारणं समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वं हि तल्लक्षणं तदसवे कथमेतत्स्यात् । तथाच तच्छेषभूतस्य निमित्तकारणस्यापि का व्यवस्था । सन्तु वा कारणान्यमूनि तथापि यथाकथंचिदालोककला- पस्योत्पादस्तथा तमसोऽपि भविष्यति किमरुचित्रिरचनाभिर्व्यपासितुं शक्यते । किमस्योत्पादकमिति चेदालोकस्य किमिति वाच्यम्। तेजोऽणव- इति चेदस्यापि तमोऽणव एव सन्तु सिद्धास्तावत्तैजसास्तेऽविवादेन वादिप्रतिवादिनोरिति चेत् तामसा अपि तदेव किं न सेत्स्यन्तीति- त्यज्यतामाग्रहः । २ असत्येवालोके तत्प्रतिभासनमध्यसम्यक नहि यस्मिन्नसत्येव यत्प्रतिभासते तत्तदभावमात्रमेव भवति असत्येव व्यव- धाने प्रतिभासमानघटादिभिर्व्यभिचागत् । कथंचनैव प्रतिबन्धके असत्येव समुत्पद्यमानस्य स्फोटस्थापि तदभावमात्रता स्यात् । अथ + ·- १०६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः स्फोटोदाहकात्मकतया स्पार्शनप्रत्यक्षेणानुभूयते ! अभावमात्रतायां हि तस्य नेयमोपपत्तिकी स्यात् तर्हि तमोऽपि शैत्येन तेनैव प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यमाणं कथमभावस्वभावं भवेत् । ३ अथालोकग्रहणसामाग्या गृह्यमाणलं हेतुस्तथा च शङ्करन्यायभूषणौ यो हि भावो यावत्या सामग्य गृह्यते तदभावोऽपि तावत्यैवेत्यालोकग्रहणसामग्या गृह्यमाणन्तमस्तदभाव एवे- ति तदपि न किञ्चित् । तमो ग्रहणसामन्य गृह्यमाणस्यालोकस्यैव तद- भावताप्रसङ्गेनानैकान्तिकत्वात् । घटपटयोर्वा समानग्रहणसामग्रीकतया परस्पराभावत्वप्रसङ्गात् ४ । (टि०)-तदनुभूतिरिति अभावानुभवः अस्योपलम्भइति अभावस्याप- लब्धिः तद्भावइति प्रदीपप्रभाप्राग्भारप्रोज्जृम्भणएव तावतैव तेनेति साम- ग्येण तदभावस्यापीति आलोकाभावस्यापि तदिति भावान्तरोपलम्भ- मन्तरेण प्रदीपाद्यालोकाद्विना वा ग्रहणम् आलोकः किलेत्यादि तदभा- वस्यापीति आलोकाभावस्यापि तत्साग्येणेति आलोकसामग्या तस्यापीति आलोकाभावस्यापि तदृत्तित्वादिति द्रव्यवृत्तित्त्वात् संयोग- स्तावद्गुणः गुणाश्रयो द्रव्यमिति भवतापि स्वीकाशत् तमसश्चक्षुःसंयोग- ग्रहणे वलाद्व्यतासमायाता अथासंयुक्तेत्यादि अयमित्यालोकाभावः कतमस्येति नगनगरसागरागुरुकुरङ्गतुरङ्गत्तरइसारङ्गमातङ्गादि स्थावरत्रस- पद्विधजीवनिकाये स्फुरति सति तन्मध्ये कस्य एषहत्यन्धकार तदन्यत्रेति शरीरव्यतिरेकेपि तत एवेति तदन्यत्रापि प्रतिभासनादिति हेतोरेव एतस्येत्यन्धकारस्य तद्विशेषणेति नभोविशेषणम् एतदभावंतति एतस्य तमसः अभावताया आलोकाभावत्वस्य स्वीकारः सनिकारः यतःकतम- इत्यादि संख्यावतेति संख्यावद्विद्वज्जनमान्येनेत्युपहासवाक्यम् अभाव- त्यादि तस्येति तमसः पदार्थस्य वा ननु नाशेति नाशप्रध्वंसादिप्रत्यया हि अभावस्वभावा. तथापि घटस्य नाशोग्य विधिमुखेनापि प्रत्ययप्रतातिः प्रोज्जम्भेत कोऽर्थः तमोऽपि इदं तमइति विधिमुग्वेन प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यते तस्मा ·१०७ दि. पं दयापनरलागवतारिकायुक्तः नाभावस्तम एपामिति नाशप्रध्वसादीनां तत्समानार्थतामिति नागा- प्रध्वमादिसाम्यं अथालोकत्यादि तथेत्यालोकस्य तमः यदिसामान्येना- भावे तमः शब्दः सङ्केतितः स्यात्तदा घटावभावप्रचुरतया तमोयाहुल्याप- सारणाय आलोकस्य तम इति प्रोच्येत अत्र तु न तथा आलोकाभाव एव सङ्केतितत्वात् तमाशब्दस्य एतस्येत्यभावस्य यतइति भाववैलक्षण्येन लक्ष्यमाणत्वात् समवायीत्यादि विधाकारणं यत्राहि कार्य समवैति तत्समवाधिकारणं यथा व्यणुकस्याणुद्वय यच्चकायेकार्थसमवेतङ्कार्यकारण- कार्थसमवेतं वा कार्यमुत्पादयति तदसमवायिकारणं यथा पटावयवि- द्रव्यारम्भे तन्तुसंयोगः पदसमवेतरूपाचारग्भे पटोत्पादकतन्तुरूपादि च शेषं तूत्पादकं निमित्तकारणं यथा पटाकाशादि प्रतिषेधाभिधायकत्वादेव यनोभावोपि विधिमुखेन वीक्ष्यते ऽभावोपि तत्कथं हेतुर्घटते भाववैलक्ष- ण्येनेत्यादि एतदेव हि भावलक्षणं यद्विधिमुखेन प्रेक्षणं इयमिति कारण- त्रयरूपासामग्री यत्रकार्यमिति यत्रेति मृत्तिकादिके वस्तुनि कार्य घटादि समवेतमिति सम्बद्धं तदिति समवायिकारणं तत्प्रसाधकत्वेति समवाय- प्रसाधकत्वेनाभीष्टस्य कारणे कार्यस्य समवेतत्वात्समवायः सच्छायः कार्येतु पटादौ कारणं तन्त्वादि समवेतं प्रसिद्धमत समवायः शिश्राय- विच्छायताम् सम्बन्धमात्रेति तन्तूनन्तरेण पटः मृत्तिकामन्तरेण घटो न स्यात् इति सम्बन्धमात्राझीकारे सिद्धं साधनं कारणोत्पद्यमानत्वं तस्मान्न- समवायस्वीकारे अविष्वगिति तादात्म्यकारणतया तदङ्गीकारादिति सम्बन्धस्वीकारात् एकान्तकति एकान्तेनैकस्वभावत्वेन अस्यति ममवा. यस्य तत्तदवच्छेदेनेति तेषां तेषामवच्छेदकानां घटादीनां भेदात तदुप- पत्ताविति भेदोपपत्तौ तस्यापीति समवायस्यापि अपच्युतेत्यादि अस्यीन समवायस्य एतादृगित्येताहर अप्रच्युतानुत्पनस्थिर कस्वभावं वस्तु नत्तस- हकारीति तानि कार्य प्रति भिन्नानि सरकारीणि दण्डनचीवरदोरकाटीनि तुरीचेमप्रभृतीनि च तेषां कलापः समूहस्तसामग्यवशात् यथाकाहास्यापि अवच्छेदकभेदान्नानात्वं घटायाशं पदावाशमिन्देव समयायस्यापि नाना- त्वम् कायेंति कार्येए सनिकारइति सचिोपवः तत्स्वभावोति नन्य सम- ·१०६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः स्फोटोदाहकात्मकतया स्पार्शनप्रत्यक्षेणानुभूयते ! अभावमात्रतायां हि तस्य नेयमौपपत्तिकी स्यात् तर्हि तमोऽपि शैत्येन तेनैव प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यमाणं कथमभावस्वभावं भवेत् । ३ अथालोकग्रहणसामाग्या गृह्यमाणत्वं हेतुस्तथा च शङ्करन्यायभूषणौ यो हि भावो यावत्या सामग्या गृह्यते तदभावोऽपि तावत्यैवेत्यालोकग्रहणसामग्य गृह्यमाणन्तमस्तदभाव एवे- ति तदपि न किञ्चित् । तमो ग्रहणसामग्या गृह्यमाणस्यालोकस्यैव तद भावताप्रसङ्गेनानैकान्तिकत्वात् । घटपटयोर्वा समानग्रहणसामग्रीकतया परस्पराभावत्वप्रसङ्गात् ४ । (टि०)-तदनुभूतिरिति अभावानुभवः अस्योपलम्भइति अभावस्याप- लब्धिः तद्भावइति प्रदीपप्रभाप्राग्भारप्रोज्जम्भणएव तावतैव तेनेति साम- ग्येण तदभावस्यापीति आलोकाभावस्यापि तदिति भावान्तरोपलम्भ- मन्तरेण प्रदीपाद्यालोकाद्विना वा ग्रहणम् आलोकः किलेत्यादि तदभा- वस्यापीति आलोकाभावस्यापि तत्साग्येणेति आलोकसामग्या तस्यापीति आलोकाभावस्थापि तदृत्तित्वादिति द्रव्यवृत्तित्वात् संयोग- स्तावद्गुणः गुणाश्रयो द्रव्यमिति भवतापि स्वीकाशत् तमसश्चक्षुःसंयोग- ग्रहणे चलादद्रव्यतासमायाता अथासंयुक्तेत्यादि अयमित्यालोकाभावः कतमस्येति नगनगरसागरागुरुकुरङ्गतुरङ्गतरइसारङ्गमातङ्गादि स्थावरत्रस- पद्विधजीवनिकाये स्फुरति सति तन्मध्ये कस्य एषइत्यन्धकारः तदन्यत्रेति शरीरव्यतिरेकेपि तत एवेति तदन्यत्रापि प्रतिभासनादिति हेतोरेव एतस्येत्यन्धकारस्य तदिशेषणेति नभोविशेषणम् एतदभावतेति एतस्य तमसः अभावताया आलोकाभावत्वस्य स्वीकारः सनिकारः यतः कतम- इत्यादि संख्यावतेति संख्यावद्विद्वज्जनमान्य नेत्युपहासवाक्यम अभावे- त्यादि तस्येति तममः पदार्थस्य वा ननु नाशेति नाशप्रध्वंसादिप्रत्यया हि अभावस्वभावा. तथापि घटस्य नाशोग्यं विधिमुखेनापि प्रत्ययप्रतीतिः प्रोज्जृम्भत कोऽर्थः तमोऽपि इदं तमइति विधिमुग्वेन प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यते नम्मा ·in, " :मनः ...mr :--1 m.m.......---- ........... - 1 सम्मारिकारणति नातिनील- नल्ययावप्रभावप्रतिबद्धानां ननन्मा- MERIFY-.-: ---- समवाविकाराप्रत्यासन्नत्वमिति अमान व्यमिनि कामना । (रवा)-अब निमिन्द्रव्योत्पादककारणाभावो हेतुः तथा च श्रीधर- समःपरमाणवः पशवन्नम्नहिना वा । न तावत्स्पर्शवन्तः स्पर्शवत- म्नकार्यद्रव्यय कचिद्रप्यनुपलम्मान । अष्टव्यापागभावात् स्पर्शवत्कार्य- दव्या नारम्भका इनि चत । रुपचन्लोवायुपरमाणवो ऽदृष्टव्यापारबैगु- ण्याद् रूपवत्कार्य नारभन्त इति किन्न कल्प्येत किंवा न कल्पितमेक- जातीयादेव परमाणारदृष्टोपग्रहाच्चतु कार्याणि जायन्तइति कार्यक- समधिगम्याः परमाणवो यथा कार्यमुन्नीयन्ते न तद्विलक्षणाः प्रमाणा- भावादिति चन् । एवं तहि तामसाः परमाणवोप्यस्पर्शवन्तः कल्पनी- याः तादृशाच कथं तमोद्रव्यमारभेरन् । अस्पर्शवत्वस्य कार्यद्रव्या- नारम्भकत्वेन व्यभिचारोपलम्भात् । कार्यदर्शनात् तदनुगुणं कारणं कल्प्येत नतुकारणवैकल्येन दृष्टकार्यविपर्यासो युज्यतइति चेन्न वयमन्ध- कारस्य प्रत्यर्थिनः किंवारम्भानुपपत्तेर्नीलिममात्रप्रतीतेश्च द्रव्यामिदं न भवतीति मइति नैतदुपपत्तिपदवी प्रतिपद्यते । यतः स्पर्शवन्ते एवं तामसाः परमाणवः प्रोच्यन्ते यत्पुनस्तत्रोपादेशि स्पर्शवतस्तत्कार्यस्य क्वचिदप्यनुलम्भादिति । तदसत्यं शीतस्पर्शवतस्तमोदव्यस्यैव तत्कार्यस्य दर्शनात् । तत्र स्पर्शसावे किंप्रमाणमिति चेत् तदभावे किंप्रमाणमिति वाच्यम् । नहि तत्प्रतिषेधकप्रमाणमन्तरेणास्पर्शवत्वात् कार्यद्रव्यानारम्भ- स्त्वया प्रसाधयितुं शक्यते 'अस्माकं तु तद्भावे प्रमाणाभावेऽपि तावन्न : काचित्क्षतिः । नच नास्त्येव तत प्रत्यक्षस्यैव सद्भावात् तथाहि दिवादि- वाकरकरालातपप्रपातोपतप्तवापः पथिकास्तमिस्रासन्तमसशैत्यसम्पर्कात् प्रमोदन्ते न च तापाभावमात्रसूचित एव तेषां प्रमोदः प्रतीतिबाधात् तन्मात्रनिमित्ताहि घटोऽध नास्तीति वत तापः सम्प्रति नास्तीति प्रतिपेध-

·No text on this page.

·:- , १ SITERना। का ................ ..............: । नयाकरिकाम्णेति नीत. -:" :- ! लामाप्रभावीतवहानां पर MITTER:- समवायिकारणप्रत्यामनवमिति पEERITTEE मिति (स्वा०)-अथ निमिरव्योत्पादककारणाभावो हेतुः तथा च श्रीधर- समःपरमाणवः रपशवन्तम्नहिना वा । न तावत्स्पर्शवन्तः स्पर्शवत- स्नत्कार्यव्यस्य कचिदष्यनुपलम्मान । अदृष्टव्यापागभावात् स्पर्शवत्कार्य- दव्या नारम्भका इति चेत् । रूपवन्तोवायुपरमाणवो ऽदृष्टव्यापारवैगु- ण्यात् रूपवत्कार्य नारभन्ते इति किन्न कल्प्येत किंवा न कल्पितमेक- जातीयादेव परमाणोरदृष्टोपग्रहाच्चतुर्दाकार्याणि जायन्तइति कार्यक- समधिगम्याः परमाणवो यथा कार्यमुन्नीयन्ते न तद्विलक्षणाः प्रमाणा- भावादिति चेत् । एवं तर्हि तामसाः परमाणवोप्यस्पर्शवन्तः कल्पनी- याः तादृशाश्च कथं तमोद्रव्यमारभेरन् । अस्पर्शवत्वस्य कार्यद्रव्या- नारम्भकत्वेन व्यभिचारोपलम्भात् । कार्यदर्शनात् तदनुगुणं कारणं कल्प्येत नतुकारणवैकल्येन दृष्टकार्यविपर्यासो युज्यतइति चेन्न वयमन्ध- कारस्य प्रत्यर्थिनः किंवारम्भानुपपत्तेर्नीलिममात्रप्रतीतेश्च द्रव्यमिदं न भवतीति चूमइति नैतदुपपत्तिपदवीं प्रतिपद्यते । यतः स्पर्शवन्त एव तामसाः परमाणवः प्रोच्यन्ते यत्पुनस्तत्रोपादेशि स्पर्शवतस्तत्कार्यस्य क्वचिदष्यनुलम्भादिति । तदसत्यं शीतस्पर्शवतस्तमोद्रव्यस्यैव तत्कार्यस्य दर्शनात् । तत्र स्पर्शसद्भावे किंप्रमाणमिति चेत् तदभावे किंप्रमाणमिति वाच्यम् । नहि तत्प्रतिषेधकप्रमाणमन्तरेणास्पर्शवत्वात् कार्यद्रव्यानारम्भ- स्त्वया प्रसाधयितुं शक्यते 'अस्माकं तु तद्भाचे प्रमाणाभावेऽपि तावन्न काचित्क्षतिः । नच नास्त्येव तत् प्रत्यक्षस्यैव सद्भावात् तथाहि दिवादि- वाकरकरालातपप्रपातोपतप्तवपुपः पथिकास्तमिस्रासन्तमसशैत्यसम्पर्कात् प्रमोदन्ते न च तापाभावमात्रमूचित एव तेषां प्रमोदः प्रतीतिबाधात् तन्मात्रनिमित्ताहि घटोत्र नास्तीति वत् तापः सम्प्रति नातीति प्रतिषेध- ·२१० प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः मुखएव प्रत्ययः प्रादुःष्यान्नतु सम्प्रति शीतलीभूतं मे शरीरमिति विधिमुखः । तथात्वेहि तमोऽभावमात्रसूचित एवायमालोकप्रत्यय इत्यपि वावदूकस्य वदतो बदनं न वक्रीभवेत् । (टि०) तथाच श्रीधरः कन्दलीकारः तद्रहिताइति स्पर्शवियुक्तः तत्कार्येति परमाणुद्रव्यकार्यस्य रूपवन्त इति वायुपरमाणवामूर्ता- अपि कर्मवशात्कार्य नारभेरन्तिति कल्प्यतां ते स्वभावन कार्यमा रभमाणास्तिष्ठन्ति एकजातीयादिति रसाणोरूपाणोर्वा चतुर्डेति पृथ्व्यप्ते जोवायुरूपतया कार्यकेति कार्येण घटादिना एकेनरूपाणवो रसाणवो वा- समधिगम्यन्ते ते रसेहि रसाणवएव तेजसि तेजाणवएव तद्विलक्षणाइति रसे रसाणोविलक्षणास्तोणवो नेक्ष्यन्ते एवमित्यादि तादृशः परस्परम सम्बहाः अस्पर्शवत्वस्येति असंयोगवतः शीतस्पर्शेत्यादि तत्कार्यस्येति तमः कार्यस्य तत्रेति तमसि तदभावे इति स्पर्शाभावे तत्प्रतिषेधकेति स्पर्शनिषेधकं विना तत्सद्भावे इति शीतस्पर्शसद्भावे तदिति प्रमाण तेषामिति पथिकानां तन्मात्रेत्यभावमात्रहतुः तथात्वे इति अभावस्य विधिमुखप्रत्ययसद्भावे । (५०)-अदृष्टव्यापाराभावादिति अदृष्टं हि सर्वोत्पत्तिमतां निमित्तम् । चतुर्दाकार्याणीति पार्थिवादीनि। परवाक्यं कार्यंकेत्यादि (रत्ना०)-अथान्धकारनिबन्धत्वे शैत्यस्पर्शप्रत्ययस्य निविडतर- घटितकपाटसम्पुटे गवलकुवलयकलकण्ठीकण्ठकाण्डकृष्णान्धकारैकार्ण- वीभूते कारागारे क्षिप्तस्य पुंसः सुतरां तत्प्रत्ययो भवेदिति चेत् तापा- भावनिमित्तत्तायामपि सुतरां स किं तत्र न स्यात्तत्रात्यन्तं तापाभाव- सम्भवात् । तस्मान्मन्दमन्दसमीरलहरिपरिचय एव जलस्पर्शस्येव तत् स्पर्शस्याप्यभिव्यक्तौ हेतुर्न चासौ तत्रास्तीति नतत्र तत्प्रतीतिः प्रादुः भवति । अनुमानतोऽपि तत्र स्पर्शप्रतीतिः। तथाहि तमःस्पर्शवद्रूप- वत्वात् पृथ्वीवत् । नचरूपवत्त्वमसिद्धमन्धकारः कृष्णोऽयमिति कृष्णा- कारप्रतिभासात् । ननु यदि तिमिरं श्यामरूपपरिकलिनकलेवरं स्यात् ·.:: १? नदार पनि माय भान्टा कमशन कृपलयकोकिन्टनमान्दादिकृष्ण- बरतनामालाकापेक्षा नगन्यादिनि चनम्नाकलहमा उन्लू कादीनामालांक- मन्नगापि नानिमालान । अथार मदादिप्रतिभासमपेथ्यतनुच्यते । तपि न पशनम् । यता यपि कृयच्यादिकमालोकमन्तरेणालोकयितुं न शक्यते सदामिग्नथापि तिमिरमालोकयिष्यते विचित्रत्वादावा- नामिनरथा पानावदातादयोऽपि तपनीयमुक्ताफलप्रमुखा नालोकनिर- पेक्षवीक्षणा इनि प्रदीपचन्द्रादयोऽपि प्रकाशान्तरमपरन्निति सिद्धं तमारूपवत् । तथा नमारूपवत्कार्यवत्वेन प्रतीयमानत्वात्कुवलयवदि- त्यतोपि तत्र रूपवत्त्वमिद्भिः । नखल्वरूपं कुम्भाभावादि कृष्णाद्याकारेण कदाचित्प्रतीयमानमालोकितमिति रूपवत्वसिद्धौ च सिद्धं स्पर्शवत्त्वम् । तथा च तामसपरमाणूनां कार्यद्रव्यारम्भप्रतिषेधापन्यस्तमस्पर्शवत्त्वं स्वरूपासिद्धं परस्य तामसपरमाणूनामप्रसिद्धराश्रयासिद्धं चेति स्थितम्५ । द्रव्यगुणकातिरिक्तकार्यत्वमपि नहेतुव्यातिरिक्तकार्यत्वस्य तस्मिन्न- सिद्धत्वेनैकदेशासिद्धतापत्तेः । तत्प्रसिद्धिर्हि तस्याभावरूपतयान्यतो वा कुतोप्यभिधीयते नाद्यः पक्षः परस्पराश्रयप्रसंगात् अभावरूपता- सिद्धौ हि तस्य द्रव्यातिरिक्तकार्यवसिद्धिस्ततोऽपि सेति । अन्यहेतु- तस्तत्सिद्धौतु स एवास्तु किमनेन सिद्धोपस्थायिना कृतकभक्तिभृत्येनेव कर्तव्यम् । ३। आलोकविरोधित्वमपि न साधीयः । नहि योयतिरोधी स तदभावस्वभावे एव वारिवैश्वानरयोः परस्पराभावमात्रतापत्तेः । अथ सहानवस्थानलक्षणो विरोधस्तिमिरस्याभावस्वभावतासिद्धौ साधन- सेनाभिप्रेतो नवध्यघातकभावः । सचभावाभावयोरेव सम्भवी न पुनर्द्धयोरपि भावयोस्तदिहालोकानवकाशे सत्येव समुजृम्भमाणस्यान्ध- कारस्य अभावरूपतैव श्रेयसो कुम्भाभाववदिति चेत् । तदपवित्र मत्रापि वध्यघातकभावस्यैव भावात् घनतरतिमिरपूरिते पथि प्रसप्ता प्रदीपप्रभाषाग्भारेण तिमिरनिकुरम्बाडम्बरविडम्बनात् ।७। भावरूपता प्रसाधकप्रमाणाभावोप्यसिद्धः । तत्प्रसाधकानुमानसझावात् तथाहि ·११२ प्रमाणनयतत्वालोकालंकारः भावरूपं तमोघनतरनिकरलहरिप्रमुखशब्दैव्यपदिश्यमानत्वादालोकवत् । नचासिद्धिः साधनस्य । तथाहि । रहः सङ्केतस्थो घनतरतमः पुञ्ज- पिहिते वृथान्मेषं चक्षुर्मुहुरुपदधानः पथिपथि खटत्कारादत्पादपि निभृतसम्प्राप्तरमणीभ्रमभ्राम्यदाहुर्दमदमिकयोत्ताम्यति युवा । १ । पर्यस्तोदिवसस्तटीमयमटत्यस्ताचलस्यांशुमान् सम्पत्यंकुरितान्धकारनि- करैर्लम्बालकाद्यौरभूत् । एह्यन्तर्विशवेश्मनः प्रियसखि द्वारस्थलीतो- रणस्तम्मालम्बितबाहवालि रुदती किं त्वं पथः पश्यसि ।। तिमिरलहरी- गुर्वीमुवी करोतु विकस्वराम। हरतु नितरां निद्रामुद्रां क्षणात गुणिनां गणात नदपि तरणे तेजःपुञ्जः प्रियो न ममैष ते किमपि तिरयन ज्योतिश्चक्रं स्वजातिविराजितम् । ३। औपचारिकएवायं तत्र तदयपदेश इति चेत् । नैवमेतदभावरूपताप्रसिद्धिं विना घनतरादिव्यपदेशस्य भावरूपमुख्यार्थवाधाविरहेण तस्यौपचारिकत्वाऽयोगात् । तथात्वेपि वा तस्य तमसोभावरूपतैव प्रसिद्ध्यति नखल्लुकुम्भाद्यभावस्तथप्रका- रोपचारगोचरचारितामास्तिध्नुते । तत्र सादृश्याापचारकारणाभा- वात् । तथा नाभावरूपं तमः प्रागभावाद्यस्वभावत्वाद्योंमवत् । नचायमपि हेतुरसिद्धस्तथाह्यालोकस्य प्रागभावः । प्रध्वंसाभाव इतरे- तराभावोऽत्यन्ताभावो वा तमोभवेत् । आधएकस्यानेकस्य वार्य तत्स्यात् । न तावदेकस्यालोकस्य प्रागभावस्तमः प्रदीपालोकेनेव प्रभाकरालोकेनापि तस्य निवर्त्यमानत्वात्। यस्य हि यः प्रागभावः सते नैव निवर्त्यते ! यथा पटप्रागभावः पटेनैव । नाप्यनेकस्यैकेन निवर्त्य- मानत्वात्पटपागभाववदेव । नच वाच्यं प्रत्यालोकं स्वस्वनिवर्तनीयस्य तमसोभेदात्प्रदीपादिना निवतितेऽपि तमोविशेषे पूषादिनिवर्तनीयं तमोऽन्तरं तदभावान्ननिवर्तत इत्येकन निवर्त्यमानत्वादिति हेतुरसिद्ध इति प्रदीपादिनिवर्तिततमसि प्रदेशे दिनकरादिनिवर्तनीयस्य तमो. न्तरस्यापलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेः सम्प्रतिपन्नवत् । यदिचेदं पागभावस्वभावं स्यात्तदा प्रदीपप्रभाप्रवन्धप्रध्वंसे ऽस्योत्पत्तिस्यादना- ·११३ .. " मानायुनः दिव्यापागभानम नाण्यायो कम्य प्रध्यमाभावरतमा निवर्त्यमानत्वात नम्यत्र प्रागभावयन । नार्यातकरामावस्तम्य प्रपनेऽपि प्रचण्डे मान- ट्रीय नेनामि महावन नमिमायामिव वासरेऽपि तमःप्रतीतिप्रसङ्गात् । नाण्यालोकस्यात्यन्तामावरतमस्तस्य स्वकारणकलापोपनिपातकाले समु- त्पद्यमानत्वादिति पक्षाऽष्टकनाप्यघटमानत्वान् नानुमानिक्यपि तमसोऽ मावस्पतास्वीकृतिः ॥ एतत्सकलमपि प्रायेण छायायामपि समानमिति यथासम्भवं योज्यं विशेषतश्चैतव्यताप्रसिद्धिः परिपाटिमाप्तस्यादाद- रत्राकरादवधारणीया। यत्पुनरवाचि तमसि सञ्चरतः पुंसः प्रतिबन्धस्या- दित्यादि तदखिलमालोकेपि समानमिति स एव प्रतिविधास्यतीति किमतिप्रयतेन तत्रास्माकमिति सिद्धे तमश्छाये द्रव्ये । (दि०, कारागारइति तत्रात्यन्तं धर्मसम्भवात् तत्प्रत्ययइति शैत्यम- त्ययः अन्धकारनियन्धनाच्छीतत्वस्य स इति तापाभावः तत्रेति कारागार तत्स्पर्शस्येति तमःस्पर्शस्यापि अभिव्यक्ताविति प्रकटने असाविति मन्द- मन्दसमीरलहरिपरिचयः तत्रेति कारागारे तत्प्रतीतिरिति शीतस्पर्शप्र- तीतिः उलूकादर्दानामित्यादि तत्प्रतिभेति तमःप्रतिभानात् इतरथेति यदि भाववैचित्र्यं नाभिमतम् परस्येति शैवस्य तामसेति स्पर्शवत्वं क्व- वर्त्ततां वराकं आश्रयस्याऽसिद्धः द्रव्यातिरिक्तत्यादि तस्मिन्निति तमसि तत्मसिद्धिरिति द्रव्यगुणकातिरिक्तकार्यत्वसिद्धिः तस्येति तमसः तत्सिद्धाविति द्रव्यादिहेतुसिद्धौ स एवेति अन्यएवहेतुः अनेनेति द्रव्य- गुणकातिरिक्तकार्यहेतुना अथ सहेत्यादि सचेति वध्यघातकभावः तत्प- साधकेति तमसो भावप्रसाधकस्य अनुमानस्य सम्भवात् नैवमेतदित्यादि एतदभावेति तिमिराभावरूपता नहि तमसोऽवयमभावरूपतां प्रतिपद्यामहे तस्येति तद्यपदेशस्य धनतरादिरूपस्य तथात्वेऽपीति व्यपदेशोपचारयो- गेऽपि नखलुकुम्भादीति भावस्य भावउपचारो भवति नत्वभावे यथाग्नि- र्माणवकः तथा प्रकारेति घनतरादिव्यपदेशप्रकारः तत्रेति अभाषे नताव- दित्यादि तस्येति तमसः नाप्यनेकस्येति अनेकस्यालोकस्य प्रागभावस्तम- ·२१४ प्रमाणनयतत्वालोकालंकारः इति पाश्चात्येन सम्बन्धः तदातदभावादिति रात्री सूर्याभावात् यदिचंद मित्यादि इदमिति तमः प्रागभावति क्षीरे ध्यादि यन्नास्ति प्रागभावः स उच्यते अस्येति तमसः प्रागभावोहनादिः सान्तश्च नाप्यालोकस्येति नास्तिता पयसो दनि प्रध्वंसाभावलक्षणम् निवर्त्यमानत्वादिति आलोक- नेति शेषः यद्यालोकस्य प्रध्वंसाभाव एव तमः तदाऽलोकनिवत्यै न स्यात् तत्पूर्वमसत्वात् अत्रापि प्रागभावप्रसङ्गात् तस्येति आलोकस्य गवि योऽश्वाद्यभावस्तु सोऽन्योन्याभाव उच्यते नाप्यालोकस्यति तमसः शिरसोऽवयवा निम्ना वृद्धिकाठिन्यवर्जिताः शशशृङ्गादिरूपेण सोऽत्यन्ता- भावउच्यते॥१॥ निवर्तिततमहवऽनिवतितमपि तमो न दृश्यते दृश्यमान- स्येत्यर्थः तमसाप्रागभावोह्यनादिः सान्तश्चः आलोकनेति शेषः आलोक स्य यथा प्रागभावो निवर्त्यमानत्वात्प्रध्वंसाभावोन स्यात् योग्त्यन्ताभावो भवति स कदाचिन्न विवर्तते । (५०)-तत्प्रतिभासादिति कृष्णवस्नुप्रतिभावात् । प्रतिषेधोपन्यस्तमिति प्रतिषेधायोपन्यस्तम् । अस्पर्शवत्वं स्वरूपासिद्धमिति अस्पर्शवत्त्वत्य नायकप्रमाणा- भावात् यद्यत्र न भवति तत्तत्र स्वरूपासिद्धम् यथा अनित्यः शब्दः चानुषन्वादिति पचं पर- माणुष्वस्पर्शवत्त्वम् । परस्येति भवतः। आश्रयासिद्धमिति अस्पर्शवत्वं साधनम् तस्मिन्निति तमसि । तत्प्रसिद्धिरिति द्रव्यातिरिक्तकार्यत्वप्रासद्धिः। तत्सिद्धा- विति द्रव्यातिरिक्त कार्यवासिद्धौ स एवास्त्विति तमसोऽमावत्वसाधनाय अने- नेति द्रव्यानिरिक्तकार्यत्वेन । वृथोन्मेषमिति वृथोन्मेषो यत्र तत्तथा । दमदमिकयोति औन्मुक्येन। तत्रेति अभावरूपे तमसि । तथाले इति औपचारिकन्वे । तथा प्रकारोपचारादिति गद्ये घनतरादयस्तथा प्रकारा उपचारा शेयाः । तत्रेति कुम्भा- धमावे। प्रागभावइति यथा मृत्पिण्डो घटस्य प्रागभावः । बटे ममुत्पन्ने सनि घटण प्रागमावलमणो मृत्पिण्डो निवर्त्तते । एवं आलोके उत्पन्नं सति प्रागभावलक्षणं तमो निवर्तते। निवर्त्यमानत्वादिति आलोकस्य प्रध्वंसाभावस्तमो न भवति निवर्यमानन्चात् प्राग- भाववन् । यथाप्रागमावो निवयंमानन्वात प्रचंसामायो न भवति । नियय॑मानः पटासिय नस्यति आलोकस्य ।

·११० . प मागवमारिनागना मनःपर्यायं प्रापयन्ति । मू-संयमविशुद्धिनिबन्धनाहिशिष्टावरण- विच्छेदाज्जातं मनोद्रव्यपर्यायालम्बन मनःपर्यायज्ञानमिति । (ग्ना०)-विशिष्टचारित्रवशेन यो ऽसौ मनःपर्यायज्ञानावरणक्षयोप- शमस्तस्मादुद्भूतं मानुषक्षेत्रवत्तिसंज्ञिजीवगृहीतमनोद्रव्यपर्यायसाक्षात्कारि यत् ज्ञानं तन्मनःपर्यायज्ञानमित्यर्थः । सकलप्रत्यक्षं लक्षयन्ति । मू-सकलन्तु सामग्रीविशेषतः समुद्भूतस- मस्तावरणक्षयापेक्ष निखिलद्रव्यपर्या- यसाक्षात्कारि स्वरूपं केवलज्ञान- मिति । (रत्ना०)-सामग्री सम्यग्दर्शनादिलक्षणान्तरङ्गा बहिरङ्गा तु जिनका- लिकमनुष्यभवादिलक्षणा। ततः सामग्रीविशेषात् प्रकर्षप्राप्तसामग्रीतः समुद्भतो यः समतावरणक्षयः सकलघातिसंघातविघातस्तदपेक्षं सकल- वस्तुप्रकाशस्वभावं केवलज्ञानं ज्ञातव्यम् । यस्तु नैतदमस्त मीमांसको मीमांसनीया तन्मनीषा । तथाहि । बाधकभावात् साधकाभावाद् वा सकलप्रत्यक्षप्रतिक्षेपः ख्याध्यत । आद्यपक्षे प्रत्यक्षमप्रत्यक्ष वा वाधकमभिदध्याः प्रत्यक्षं चेत् पारमार्थिक- सांव्यवहारिकं वा पारमार्थिकमपि विकलं सकलं वा विकलमप्यवधिलक्षणं मनःपर्यायरूपं वा नैतत्पक्षद्रयमपि क्षेमाय दयस्यास्य क्रमेण रूपिद्रव्य मनोवर्गणागोचरखेन तदाधनविधावधीरत्वात् । सकलं चेदहो शुचि- ·११४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः इति पाश्चात्येन सम्बन्धः तदातदभावादिति रात्री सूर्याभावात् यदिचेद- मित्यादि इदमिति तमः प्रागभावति क्षारे ध्यादि यन्नास्ति प्रागभावः स उच्यते अस्यति तमसः प्रागभावोहनादिः सान्तश्च नाप्यालोकस्यति नास्तिता पयसो दन्नि प्रध्वंसाभावलक्षणम् निवर्त्यमानत्वादिति आलोके- नेति शेषः यद्यालोकस्य प्रध्वंसाभाव एव तमः तदाऽलोकनिवत्यै न स्यात् तत्पूर्वमसत्वात् अत्रापि प्रागभावप्रसङ्गात् तस्योति आलोकस्य गति योऽश्वाद्यभावस्तु सोऽन्योन्याभाव उच्यते नाप्यालोकस्यति शिरसोऽवयवा निम्ना वृष्डिकाठिन्यवर्जिताः शशशृङ्गादिरूपेण सोऽयन्ता- भावउच्यते॥१॥ निवर्तिततमइवऽनिवतितमपि तमो न दृश्यते दृश्यमान- स्येत्यर्थः तमसाप्रागभावोद्यनादिः सान्तश्चः आलोकेनति शेषः आलोक स्य यथा प्रागभावो निवर्त्यमानत्वात्प्रध्वंसाभावोन स्यात् योग्त्यन्ताभावी भवति स कदाचिन्न विवर्त्तते । तमसः । - (५०)-तत्प्रतिभासादिति कृष्णवस्तुप्रतिभासात् । प्रतिषेधोपन्यस्तमिति प्रतिषेधागोपन्यम्नम् । अस्पर्शवत्वं स्वरूपासिद्धमिति अस्पर्शवत्त्वस्य साधकप्रमाणा भायान यद्यत्र न भवति तत्तत्र स्वरूपासिद्धम् यथा अनित्यः शब्दः चाक्षुषन्वादिति एव पर- माणुसम्पर्शयन्यम् । परस्येति भवतः । आश्रयासिद्धमिति अस्पर्शयत्य साधनम् तस्मिन्निति तमसि । तत्प्रसिद्धिरिति द्रव्यातिरिक्तकार्यत्वप्रसिद्धिः। तत्सिद्धा- विति व्यातिरिक्त कार्य चामेडी स एवास्त्विति तममोऽभावत्यमाधनाय अने- नति व्यानितिकार्यन्येन । वृथोन्मेपमिति वृथोन्मेषी यत्र तत्तथा । दमदमिकयेति अंदमुक्येन। तत्रेति अभावरूप तमाम । तथावे इति औपचारिकन्ये । तथा प्रकागपचागदिति गद्य घनतगदयम्नथा प्रकारा उपचाग शेयाः । तत्रेति गरे । प्रागमावइति यथा मृपिण्डो घटम्य प्रागमावः । घंटे ममुन्पन्ने मति घटष्य रमादरममा मृपिण्टा निवर्तते । एवं आलाके उत्पन्न मनि प्रागभावलक्षण तमा नियन्ती निवर्वमानत्वादिति आलोकम्य प्रध्यमाभावम्नमो न भवति नियमानग्वात प्राण- द ययामागावी नियन्यमान्यात प्रवंगामायो न मयनि । नियमान पदानित नति राय. कुम्मा- ·17. गांधकामागवतारिशागत मनःपर्यायं प्रम्पयन्ति । मू०-संयमविशुद्धिनिबन्धनाहिशिष्टावरण- विच्छेदाज्जातं मनोद्रव्यपर्यायालम्बन मनःपर्यायज्ञानमिति । (पत्रा०)-विशिष्टचारित्रवशेन यो ऽसौ मनःपर्यायज्ञानावरणक्षयोप- शमस्तस्मादुङ्कतं मानुषक्षेत्रवत्तिसंज्ञिजीवगृहीतमनद्रव्यपर्यायसाक्षात्कार यत् ज्ञानं तन्मनःपर्यायज्ञानमित्यर्थः । सकलप्रत्यक्षं लक्षयन्ति । मू०-सकलन्तु सामग्रीविशेषतः समुद्भूतस- मस्तावरणक्षयापेक्ष निखिलद्रव्यपर्या- यसाक्षात्कारि स्वरूपं केवलज्ञान- DO मिति । (रत्ना०)-सामग्री सम्यग्दर्शनादिलक्षणान्तरङ्गा बहिरङ्गातु जिनका- लिकमनुष्यभवादिलक्षणा। ततः सामग्रीविशेषात् प्रकर्षप्राप्तसामग्रीतः समुद्भतो यः समस्तावरणक्षयः सकलघातिसंघातविघातस्तदपेक्षं सकल- वस्तुप्रकाशस्वभावं केवलज्ञानं ज्ञातव्यम् । यस्तु नैतदमस्त मीमांसको मीमांसनीया तन्मनीषा । तथाहि । बाधकभावात् साधकाभावाद् वा सकलप्रत्यक्षप्रतिक्षेपः ख्याप्येत । आद्यपक्षे प्रत्यक्षमप्रत्यक्ष वा वाधकमभिदध्याः प्रत्यक्षं चेत् पारमार्थिक- सांव्यवहारिक वा पारमार्थिकमपि विकलं सकलं वा विकलमप्यवधिलक्षणं मनःपर्यायरूपं वा नैतत्पक्षद्रयमपि क्षेमाय दयस्यास्य क्रमेण रूपिद्रव्यः मनोवर्गणागोचरलेन तदाधनविधावधीरत्वात् । सकलं चेदहो शुचि.

·प्रमाणनगतमालाबायकार: विचारचातुरी यत्केवलमेव केवलप्रत्यक्षस्याभावं विमावतीति वक्षि । वन्ध्यापि प्रसूयतामिदानी स्तनन्धयान । वान्थ्येयोऽपि च विधत्तामुतं. सान् । सांव्यवहारिकमप्यनिन्द्रियोद्भवामिन्द्रियोद्भवं वा न तावत् प्रथम. मस्य प्रातिभातिरिक्तस्य स्वात्माविष्वग्मूतसुखादिमात्रगोचरत्वात। प्राति. भन्तु तदाधकं नानुभूयतएव ऐन्द्रियन्तु स्वकीयं परकीयं वा स्वकीयम- पीदानीमत्र तद्भावे बाधेत सर्वत्र सर्वदा वा । प्राचिपक्ष पिष्टं पिनष्टि भवांस्तथा तदभावस्यास्माभिरण्यभीष्टेः द्वितीयतु सर्वदेशकालानाक लाय्येदं तदभावमुद्धावयेदितिरथा वा । आकलय्य चेदाकालं नन्दतान- वान् भवत्येव सकलकालकलाकलापाशेपदेशविशेषवेदिनि वेदनस्य ता- दृशः प्रसिद्धेः अनाकलय्यचेत् कथं सकलदेशकालानाकलने सर्वत्र सर्वदा वेदनं तादृग्नास्तीति प्रतीतिरुल्लसेत् । परकीयमपीदानीमत्र तद्भाव बाधेत सर्वत्र सर्वदा वेत्यादि विकल्पजालजर्जरीभूतं न तद्बाधनधुरांधार. यितुं धीरतां दधाति । कथं वा परगृहरहस्याभिज्ञो भवानेवमभूत् । तादृक्षप्रत्यक्षप्रतिक्षेपदक्षं प्रत्यक्ष प्रावर्तिष्ट ममेति तेन कथनाचेत् यदि कथिते प्रत्ययस्तर्हि तादृक्षाध्यक्षप्रतिक्षोपप्रत्यक्षं नास्त्येवेत्युत्तंभितहस्ता वयं व्याकुर्महइति किन्न तथानुमन्यसे । अथ न यौष्माकीणः प्रमाणप्रवीणः समुल्लापः परकीयः कथमिति वाच्यम् । नखल्वयं स्वप्रत्यक्षं त्वत्प्रत्यक्षं कर्तुं शक्नोति । वचसातु यथाऽ सौ कथयति तथा वयमपि । (दि०)-नैतत्पक्षदमित्यादि रूपिद्रव्योति अवधिः मनोवर्गणेति मनः पर्यायः तत्वाधने इति सकलप्रत्यक्षबाधने नतावत् प्रथमस्येति अनिन्द्रियो- द्भवस्य प्रातिभंत्विति फेवल नास्तीति अद्य मे महाप्रसादोभवितेत्यादि एतत् प्रातिभमदृढं मानसप्रत्यक्षं दृढतरं अवतदिति प्रत्यक्षं कर्म तदभा- वस्येति तस्य सकलमत्यक्षस्याभाष इदानीमत्र इदमिति स्वकीयं ज्ञानम् तदभावमिति केवलाभायं भवतीति त्वयि ताहक्षेत्यादि तेनेति जैमि निना परकीय इति जैमिनि सम्बन्धी ·semper - पर पी7 समन्लाप'। ir m कारिगागुन to... मनि । सर्वदनि मरिमन काले। इदमिति Kirar ! गवत्यवति । तादृश इति नागम्य । कथं वापर- गृहत्यादि गले मेल-मतान्या मात्र सर्वदा तनाव याधेत । परचे नानी भदाinimमटा न्याटने व्यर्थः । तेनेति परेण । नखलय. मिति (रत्रा०)-अथ तदुपदर्शित) संवादात् तद्वचः प्रमाणं नन्वेवं प्रत्यक्षमप्रत्यक्षं वा संवादकं स्यादित्यादि पूर्वोक्तावर्तनेनाननवस्थावल्लि- रूल्लसन्ती कथं कर्तनीया । किं च ॥ संविदामिन्द्रियागोचरत्वादैन्द्रि- यमध्यक्षं सकलप्रत्यक्षस्य विधौ प्रतिषधे वा मूकमेव वराकम् । न च त्वन्म- तेनाभावः प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यते तथावे हि किमिदानीमपहतसर्वस्वेन तपस्वि- नाभावप्रमाणेन कर्त्तव्यम् । तन्न प्रत्यक्षं तदाधविधानसंविधानोद्धरम् । अप्रत्यक्षमपि प्रत्यक्षाभावमात्रमपरप्रमाणरूपं वा प्रणिगद्यते आद्यं चेत् तर्हि निद्राणदशायामम्भस्तम्भकुम्भाभोरुहाम्भोधरादिगोचरप्रत्यक्षाभा- वात् तेपामभावो भवेत् । द्वितीयं चेद्भावस्वभावमभावस्वभावं वा भावस्वभावमप्यनुमानं शाब्दमर्थापत्तिरुपमानं वा अनुमानं चेत्कस्तत्र धर्मी सकलप्रत्यक्षं पुरुषो वा कश्चित् सकलप्रत्यक्षं चेत् तत्रोपादीयमानः समस्तो हेतुराश्रयासिद्धतामाश्रयेद्भवतस्तस्याप्रसिद्धः । पुरुषोऽपि सर्वज्ञ. सदन्यो वा धर्मी वयेत । सर्वज्ञश्चेत् किं सर्वज्ञत्वेन निर्णीतः पराभ्यु- पगत्तो वा निीतश्चेत्कथं तत्र तादृक्षप्रत्यक्षप्रतिक्षेपः प्रेक्षाकारिणः कर्नु मुचितस्तनिर्णायकममाणेनैव तदाधनात् । (दि०)-अथतदुपदर्शिते इति तेन जैमिनिनोपदर्शिते तहवइति तस्य जैमिनिमुनेर्वाक्यं तथात्वेइति अभावस्य प्रत्यक्षप्रेक्षत्वे परचेतोवृत्तीनां भवादृशां दुर्लक्ष्यत्वात् इत्यर्थः तेषामिति स्तम्भकुम्भाम्भोरुहादीनाम् अनु. मानंदित्यादि तन्नेति अनुमाने तत्रेति सकलप्रत्यक्षे तस्येति सकलपत्य- क्षस्य तदन्यइति तस्मात्सर्वज्ञादन्यो व्यतिरिक्तो मूर्खः कश्चित् तत्रति सर्वज्ञे ताहनेति सकलप्रत्यक्षनिरासः तन्निर्णायकेति सर्वज्ञनिश्चायकेन तदाधनादिति तादृश्यप्रत्यक्षप्रतिक्षेपयाधनात् ।

·११८ - - 1 वाचनात् । कती वयमात्र सर्ववित्वकार्ययम्याविगंधान । अनुपलाभ प्रमाणनयतत्स्वालोकालंकारः (५०) नववं प्रत्यक्षमप्रत्यक्ष वा संवादकं स्यादिति तच्चस प्रन्यभं संबादकमप्रत्यक्षं वेनि योगः। प्रत्यक्षाभावमात्रमिति सदपि इदानीं न दृदयते एताव- तैव नानाति गर्म । तस्यति सकलप्रत्यक्षस्य । तदाधनादिति तादृक्षप्रतिभेष- (रत्रा०)-अथ सर्वज्ञत्वेन परैरभ्युपगतः पुमान् बर्द्धमानादिधर्मी तहि किं तत्र साध्यं नास्तित्वमसर्ववित्वं वा न तावन्नास्तित्वं तथा विधपुरुषमात्रसत्तायामुभयोरविवादात् तथा व्यवहारपारमार्थिकापारमार्थि- कव एव विप्रतिपत्तेः। असर्ववित्तं चेत् कस्तत्रहेतुस्पलब्धिरनुपलब्धिर्वा । उपलब्धिश्चेदविरुद्धोपलब्धिविरुद्धोपलब्धिर्वा । अविरुद्धोपलब्धिस्ताव- दयभिचारिणी नित्यत्वनिषेधाभिधीयमानप्रमेयत्ववत् । विरुद्धोपलब्धि- तु किं साक्षाद्विरुद्धोपलब्धिविरुद्धव्याप्तोपलब्धिविरुद्धकार्योपलब्धि- विरुद्ध कारणोपलब्धिविरुद्धसहचराग्रुपलब्धिर्वा स्यात् । नाद्या सर्वज्ञ- वन साक्षादिकद्धस्य किंचिजज्ञत्वस्य तत्र प्रसाधकप्रमाणाभावात् । नातनविकल्पचतुष्टयमपि घटामटाट्यते । प्रतिषेध्यस्य हि सर्ववित्त्वस्य दिगद किंचिज्ञत्वं तस्य च व्याप्यं कतिपयार्थसाक्षात्कारित्वं २ कार्य कनिषार्थनापकत्वं ३ कारणमावरणक्षयोपशमः। ४ सहचरादि रागदपा- दिन च विवादापेदाने पुंसि तेषामन्यतमस्यांपि प्रसाधकं किंचित्प्रमाणं नमाना यतनदुपलब्धीनां सिद्धिः स्यात् वक्तृत्वरूपाविरुद्धकालिन्धि ननिय माधनं माधिष्टमिति चेत् ननु कीदृग़वक्तृत्वमत्र विवा च । यत्मविचविरुद्धस्य कार्य स्यात् प्रमाणविरुद्धार्थवक्तृत्व ? तर विद्रावर २ वकृत्वमात्रं वा ३ आद्यभिदायाममिद्धं साधन दानादी भगवति नथामूनार्थवत्कृत्यामावात् । द्वितीयभिदि तु ने जिदका पब्धिः किंतु कार्यापलब्धिग्य तद्विधिमावनी धुमनन मिद्धिनिदन्धनोपन्यम्नमापनधिवन तथा च विरुद्धा हेतुः । तृतीय H २ महिन्द्रागिः अविहानुपलब्धिया विरुद्धानुपलब्धिम्ना ·दि. 7 गोपनरलागयतारिकायुक्तः ११९ विधिमिद्धावेव साधायरतां दधात्यनेकान्तात्मकं वस्त्वेकान्तस्वरूपानु- पलब्धन्त्यिादिवत् । अविरुछानुपलब्धिरपि स्वभावानुपलब्धिाप- कानुपलब्धिः २ । कार्यानुपलब्धिः कारणानुपलब्धिः ३ सहचराउनुप- लब्धिर्वाभिधीयते स्वभावानुपलब्धिरपि सामान्येनोपलब्धिलक्षणप्राप्त- त्वविशेषणा वा व्याक्रियेत पौरस्त्या तावन्निशाचारादिना व्यभिचारिणी द्वितीया पुनरसिद्धा सर्ववित्त्वस्य स्वभावविप्रकृष्टत्वात् । व्यापकानुपल- ब्धिप्रभृतयोऽपि विकल्पा अल्पीयांसः। यतः सर्ववित्वस्य व्यापक सकलार्थसाक्षात्कारित कार्यमतीन्द्रियवस्तूपदेशः कारणमखिलावरण- विलयः सहचरादिक्षायिकचारित्रादिकं नच तत्र तदनुपलब्धीनां सिद्धौ साधनं किंचित्तेऽस्तीत्यसिद्धा एवामूः अथ सर्वज्ञादन्यः कश्चिद्धर्मी तर्हि तस्यासर्ववित्वे साध्ये सिद्धसाध्यता। तन्नानुमानं तदाधकम्।नापिशाब्दम्। यतस्तदपौरुषेयं पौरुषेयं वा स्यात् नतावदपौरुषेयमपौरुषेयत्वस्य वचस्सु सम्भवाभावात् । पौरुपेयमपि केवलालोकाकलितपुरुषप्रणीतं तदि- तरपुरुपप्रणीतं वा आद्यं कथं बाधकं विरोधात्। द्वितीयेत्वसौ पुरुषः कंव- लालोकविकलाः सकलाः पुरुषपर्षदः प्रेक्षते नवा । प्राच्यपक्षे कथं तत्मनिषेधस्तस्यैव तदाकलितत्वात द्वितीयेपि कथन्तरां तत्प्रणीतश- व्दस्य पांशुलपादकापदिष्टशब्दस्येव प्रमाणत्वासम्भवात् नाप्यर्थापत्ति- स्तदाधिका तदभावमन्तरेणानुपपद्यमानस्य प्रमाणषट्कनिष्टंकितस्या- र्थस्य कस्यचिदसत्वात् । नाप्युपमानं तस्य सादृश्यमात्रगोचरत्वात् तन्न भावरूपं प्रमाणं तद्वाधवद्धकक्षम् । नाप्यभावरूपं तस्य सत्तापरामर्शि- प्रमाणपंचकाप्रवृत्तौ सत्यां भावात् । नचासौ समस्ति विवादास्पदं कस्य- चित्सत्यक्ष प्रमेयत्वात्पटवदिति तद्ग्राहकानुमानस्य प्रवृत्तेः तन्न वाधक- भावात् सकलप्रत्यक्षाऽभावः । नापि साधकाभावादनुमानस्यैव तत्साध- कस्येदानीमेव निवेदनादिति सिद्धं करतलकलितनिस्तुलस्थूलमुक्ता- फलायमानाकलितसकलवस्तुविस्तार केवलनामधेयं संवेदनमिति सिद्ध- मेव केवलज्ञानम् । - ·१२० प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः (टि०) तथाव्यवहारेति व्यवहारस्य सर्वज्ञत्वस्य पारमार्थिकति वयं ब्रूमः परमार्थेन सर्वज्ञो ऽस्ति त्वं भणसि नास्ति सर्वज्ञ इत्यत्रैव विवादात् व्यभिचारिणीति वक्तृत्वपुरुषत्वादिभिः विरुद्धसहचरादीति आदि- शब्दाद् विरुद्धपूर्वचरोपलब्धिः विरुद्धोत्तरचरोपलब्धिश्च नायेत्यादि तत्रेति सर्वज्ञे तस्यचेति किंचिज्ज्ञत्यस्य विवादापेदाने इतिविवादपदाधिरूढे सर्व तेषामिति कतिपयार्थसाक्षात्कारित्वादीनां रागादीनां च अन्यतमस्येति एकस्यापि यतइति साधकप्रमाणात् तदुपलब्धीनामिति तस्य विरुडस्य किंचिज्ज्ञत्वस्य ब्याप्यायुपलब्धीनाम् तन्निषेधेइति सर्वज्ञत्वनिवारणे आ- द्यभिदायामित्यादि तथाभूतेति प्रमाणविरुहार्थस्य वक्तृत्वाऽसम्भवात् साध्यस्य सर्वज्ञत्वस्य कार्यमिदं प्रमाणाविरुद्धवक्तृत्वं तस्योपलब्धिः इय- मिति प्रमाणाविरुद्धार्थवक्तृत्वलक्षणा तद्विधीति सर्वज्ञविधिसाधनी सामान्येनेति नास्ति सर्वज्ञोऽनुपलब्धेः यतः सर्ववित्त्वस्येत्यादि तत्रेति सर्वज्ञे सर्वज्ञत्वेन सह यदविरुद्धं तस्योपलब्धिः सा व्यभिचारिणी कार्य प्रसाधिका नस्यादित्यर्थः यतो नास्त्यत्र शीतं वन्ापलम्भादिति वत् विरुडोपलधिनिषेधं गमयति न पुनरविरुद्धोपलन्धिः तदनुपलब्धीना- मिति सकलार्थसाक्षात्कारित्वाद्यनुपलब्धीनाम् अथसर्वज्ञादित्यादि तस्येति जडस्वभावस्य अस्माभिरप्यङ्गीक्रियतएवैतत् तदाधकमिति सकल प्रत्यक्षवाधनवडकक्षम् यतस्तदिति शाब्दम् तत्प्रतिषेधइति सकल- प्रत्यक्षनिषेधः तस्यैवेति पुरुषस्यैव तदाकलितेति केवलविकलसक- लपुरुषपर्पज्ञानात् कथन्तरामिति तत्प्रतिषेधइति सम्बन्धः तत्प्रणी- तेति तेन केवलालोकविकलसकलपुरुषपर्षदवलोककेनोपदिष्टध्वनेः पांशु- लेति पथिकेन पान्थवाक्यमप्रमाणं तस्याप्तस्वनिश्चयाभावात् द्यूतकारादि वाक्यवत् नाप्यर्थापत्तिरित्यादि तदभावमिति केवलाभावं विना तस्ये- त्युपमानस्य तबाधेति सकलप्रत्यक्षवाधने प्रवुभूपति तस्योति अभावस्य प्रमाणपंचकाभावे प्रवृत्तेः प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुस्वरूपेन जायते वस्त्ष सत्ताववोधार्थ तत्राभावप्रमाणतेति वचनात् नचासाविति प्रमाणपत्रका प्रवृत्तिः विवादास्पदमिति देशकालस्वभावविप्रकृष्टादिवस्तु कस्यचि- ·दि. पं. हृयोपेतरताकरावतारिकायुक्तः दिति वईमानादेः तद्ग्राहकेति प्रत्यक्षग्राहकम् तत्साधकस्येति केवल- ज्ञानसाधकस्य। (पं०)-तथाव्यवहारेति गद्ये सर्वशत्वस्य यत्पारमार्थिकत्वमपारमार्थिकत्वञ्च तत्रैव विमतिपत्तिः। अविरुद्धोपलब्धिस्तावयभिचारिणीति सर्वज्ञत्वेन सह यदविरुवं तस्योपलब्धिः सा व्यभिचारिणी कार्यप्रसाधिका न भवतीत्यर्थ , यतो नास्त्यत्र शीत वड्यु- पलम्भादिति विरुद्धोपलब्धिनिषेधं गमयति न पुनरविरुद्धोपलब्धिरिति यावत् । स्वभाववि- रुद्धोपलब्धिरिति अत्र प्रायः सर्वादशॆषु साक्षाद्विरुद्धोपलब्धिरािते हेतुनामास्ति तयाख्या चानेतनैवेति, निषेध्येन सर्ववित्वेन सहस्वभावविरुद्धं किञ्चिशत्वं तस्योपलब्धि । विरुद्धव्या. सोलब्धिरिति निषेध्येन सह विरुद्ध किञ्चिन्नत्वं तेन व्याप्त कतिपयार्थसाक्षात्कारत्वं तस्यो- पलब्धिरिति । नाघेति स्वभावविरुद्धोपलब्धि । तत्रेति वर्द्धमानादौ। वक्तृत्वरूपेत्यादि गद्ये वक्तृत्वरूपात विरुद्धकार्योपलब्धिस्तन्निषेधे सर्ववित्त्वनिषेधे साधिष्ठं साधनमस्त्येवेति- योग । सर्ववित्त्वविरुद्धस्येति किञ्चिज्ज्ञत्वस्य । द्वितीयभिदीति प्रमाणाविरुद्धार्थ- चक्तृत्वपक्षे किन्तुकार्योपलब्धिरिति विरुद्धं किञ्चिन्नत्वं तस्य प्रमाणाविरुद्धार्थवत्वं न कार्यम् यदुपलभ्येत अपितु साध्यस्य सर्वज्ञत्वस्य कार्यमिदं प्रमाणाविरुद्धार्थवकृत्वं तस्योप- लब्धिः। विरुद्धोहेतुरिति विपरीतसाधनात् । वक्तृत्वमात्र इति वक्तृत्वमा सर्ववित्व- स्य कार्य भवन्न विरुध्यते । विरुद्धानुपलब्धिरित्यादि अस्त्यत्र शीतं वानुपरु येस्नान निषेधोऽभीष्टः । असिद्धाएवामूरिति स्वभावानुपलब्ध्यादय । कथन्तरामित्यत्र फधन्तरां तत्प्रनिषेधइति योग.। सादृश्यमात्रगोचरत्वादिति समता व मार नोपर यते । विवादास्पदमिति सचराचर विश्यम्। निस्तुलेति निरनुल्दा मारा। किन्तु कतरं पूरुपमेतदास्पदीकरोतीत्यत्राहुः मू-तद्वान्नहन्निर्दोषत्वादिति । (रत्ना०)-तत्केवलं नित्यमस्यास्तीति नित्ययोगे मनुए। निशान दोपेभ्यो रागद्वेषाऽज्ञानलक्षणेभ्यो निदोपस्तहारलत्वं मान । अहन सर्वज्ञो निर्दोषत्वावरत नैवं स नैवं यक्षा र चारनार रमात्सर्वज्ञ इति । ।

·१२२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः निर्दोषत्वमस्य प्रसाधयन्ति । भू०-निर्दोषोऽसौ प्रमाणाऽविरोधिवाक्त्वा- दिति । प्रयोगः । अर्हन्निर्दोषः प्रमाणाविरोधिवात्वात्।यस्तु न निर्दोपःस न तथा यथा रथ्यापुरुषः प्रमाणाविरोधिवाक्चार्हस्ततो निर्दोष इति । प्रमाणाविरोधिवात्वमेवाहतः प्रसाधयन्ति । मू०-तदिष्टस्य प्रमाणेनाबाध्यमानत्वात् तद्वाचस्तेनाविरोधसिद्धिरिति । तस्याऽर्हत इष्टस्य प्रतिपाद्यतया सम्मतस्यानेकान्ततत्त्वस्य तद्राच- इत्यर्हद्राचः । अर्हन् सर्वत्र प्रमाणाविरोधिवाक् तत्र प्रमाणावाध्यमाना- भिमततत्त्ववाद्यस्याभिमतं तत्वं यत्र प्रमाणेन न बाध्यते। स तत्र प्रमाणा- विरोधियाग यथा रोगादौ भिषग्वरो न वाध्यते च प्रमाणेनाहतो ऽभि- मतमनेकान्तादितत्त्वं तस्मात्तत्राऽसौ प्रमाणाविरोधिवागिति सिद्धमर्हन्नेव सर्वन इति । (५०)-अर्हन्निति गये तत्रेति सर्वत्र । (ला०)-नन्वियं त्रिभुवनभवनान्तवर्तमानाऽन्तरितानन्तरितपदा- प्रया पनीर्थनाथवृत्तिर्न भवति । यतो भूभूधरप्रभृतिपदार्थप्रबन्धविधान- हाग प्रमथपतयेयमुपपद्यते । यदेतदनुमानमत्र प्ररूप्यते न्यायतात्पर्याव- बायप्रधानमनोवृत्तिविद्वद्वन्देन । विवादपदभूतं भभूधरादिबुद्धिमदिधेयम यता निमित्तानात्मलामं यनिमित्तावानात्मलाभं तदबुद्धिमदिधयं क्या मन्दिर तथा पुनग्तत्तेन तथा। नतावन्निमित्ताधीनात्मलामत्वं वादिनः प्रतिवादिना वा प्रतीतं यतो भूभूधरादेरात्मीयात्मीयनिमित्त- बानिननीयतामुवनाविभवमृत्प्रतीनैव नाऽपि दोलायमानबदनान- मिनिमन्निवनीयतगम्बरादिपदार्थना अत्यन्तव्यावृत्तत्वेन । नापि ।

·- शि.पं. गोपकानागपनारिकायुक्तः १२३ विन्दनावरीधरमम्बादिनोऽत्यन्तव्यायत्तत्वेनैव नाऽपि तुरीयव्याप्या- भताप्रतिबद्धमिन्द्रियबदनानुमाननाम्ना राद्धान्ताऽभिधानेन वा माने- नाऽवाधिताऽभिप्रेतधर्माधर्म्यनन्तरप्रतिपादितत्वेन । नाऽपि प्रत्यनुमा- नापमानतानिवन्धनमेतत्परिपन्थिधर्मोपपादनप्रत्यलानुमानामावेन ननु भवतीदं तावदनुमानं परिपन्धिधर्मोपपादनप्रत्यलम् । यथा भूताधि- भूर्भूभूधरादिविधाता न भवति वपुर्वन्ध्यत्वेन निवृतात्मवत् तदनवदातस् यतोऽत्र त्रिनेत्ररूपो धर्मी धीधनेन प्रतिपन्नो प्रतिपन्नो वा प्ररूपितः। न तावदप्रतिपन्नो यदेवमाधारद्धाराप्रतीततोपद्रवो वपुर्वन्ध्यताव्याप्योप- निपातीभवन निरोद्धं तीर्यते । यदि पुनः प्रतिपन्नोऽयं धर्मी तदा येन मानेन प्रतिपतिर्मन्मथप्रत्यर्थिनो ऽभिधीयते तेन तत्त्वादिविधानव्युत्पन्न- मतेरेवेयमिति तत्रोपादीयमाना वपुर्वन्ध्यता बाधितवमैवेति न नाम- प्रवर्तितुं पर्याप्नोति । तदेवं निमित्ताधीनात्मलामताव्याष्यमत्यन्तपूतरूपं पर्वतादे(मद्धतताप्रतिपादनावदातमेवेति । तत्राभिधीयते । यदिदं ताव- निमित्ताधीनात्मलाभवं व्याप्यमालपितं तद्व्यद्धारापर्यायद्वारा वेति भेदो भयो । यद्याद्यः पन्थाः प्रथ्यते तदानीमप्रतीतिर्नामव्याप्योपतापः । यतो द्रव्यरूपतया पृथ्वीपर्वतादेनित्यत्वमेव प्रतिवादिनाऽभ्युपेयते । (दि०)-त्रयोदशाक्षरवादविवरणमतः प्रारभ्यते परः शैवः प्रगल्भते पण्डितपर्षदि नन्विमित्यादि त्वत्तीर्थनाथेति तवजैनस्य संमते तीर्थकरे वईमानादौ स्थितिः प्रवन्धविधानति सम्बन्धोत्पादनद्वारेण प्रमथपतेरिति ईश्वरस्यवइयमिति पदार्थप्रथा यतइति निमित्ताधीनात्मलाभत्वात् कार्य- त्वादित्यर्थः अप्रतीतमिति अनिश्चितत्त्वादसिद्ध ततोऽपि दोलेति नान- कान्तिकत्वं पक्षसपक्षविपक्षव्यापकत्वाद्यहोलावदाचरणं तन्न मतिमन्निर्व. तनीयेति बुद्धिमन्निष्पायेभ्य इतरेन्ये येऽम्यरादय आकाशात्मप्रमुखा नित्याः पदार्थसार्थास्तेभ्यो नितरांव्यावृत्तत्वात् नापितरीयेति व्याप्यो हेतुस्तदा- भासता कालात्ययापदिष्टत्वम् इन्द्रियेति प्रत्यक्षेण ज्ञानेन राधान्तेति भागमप्रमाणेन प्रतिपादीति प्रतिपादितत्वात् नापिप्रत्यनमानेति नप्रकर.

·१२४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः णसमत्वदूषितम् एतत्परीति एतद्धतुतयोपादीयमानं निमित्ताधीनात्मला भत्वं तस्य परिपन्थीशत्रुभूतो धर्मोऽकर्तृकस्तस्योत्पादनप्रवणानुमानाभा- वात् ननुभवतीत्यादि इदमिति वक्ष्यमाणलक्षणम् परिपन्थीति शत्रुभूतस्य धर्मस्य अकर्तृकत्वस्य जननसमर्थम् भूताधिभूरिति भूतपतिरीश्वरः भूभू- धरेति पृथ्वी २ धरादिस्रष्टा न वपुरिति देहशून्यत्वात् निर्वृत्तिपरमात्मवत् यतोऽत्रेति अनुमाने त्रिनेत्रेति ईश्वररूपोधी धीधनेनेति बुद्धिमता भव. ता प्रतिपन्नइति ज्ञातः आधारेति आश्रयद्वारेणानिश्चितत्वव्याघातः वपुर्वन्ध्यतेति हेतुसमीपवतीभवन् तीर्यतइति शक्यते यदिपुनरित्या दि अयमिति त्रिनेत्ररूपः येनेति प्रत्यक्षादिप्रमाणेन मन्मथेति काम रिणोनीलकंठस्य तेनैवेति प्रमाणेन तत्वादीति शरीरजननकुशलयुडेरेव इयमिति वपुर्वन्ध्यता तत्रेति मृत्युञ्जये तत्राभिधीयते जैनैः निमित्तेति कार्यत्वं व्याप्यमिति हेतुः । आलपितमिति अभिहितम् तद्रव्येति तत्का- यत्वं द्रव्यद्वारेण पर्यायद्वारेण । (५०)-अन्तरिताइति मेवीदयः । अनन्तरिता इति घटपटादयः पदार्थाः । त्वत्तार्थनाथवृत्तिरिति स्वतीर्थनाथे वृत्तिवर्तनं यस्येति विग्रहः। भुवनमावि- मवमत् प्रतिति एतावता ते पदार्थाः कार्या यश्च कती स ईश्वर । नापि दोला. यगानवेदननिमित्तमिति अनैकान्तिकलक्षणदोषाफलुपितम् नापि तुरीयव्याप्या- भताप्रतिवद्धमिति कालात्ययापदिष्टहेत्वाभासत्वविवर्जितम् । इन्द्रियवेदनेनेति भयो । अनुष्णम्तेजोऽययातकत्वादिति वत् । अनुमानेनेति शुचितरशिरः कपालं सायद बाच्छंमतिबदिति वत् । राद्धान्ताभिधानेनेति आगमारयन ब्राह्मणेन सुग गा इरादान श्रीग्यादति वन्। अबाधिताभिप्रेतधर्मधर्म्यनन्तरप्रतिपादितत्वे. नतियाधिताभिप्रतधर्मच्चामो धर्मी च । अवायित: मन अभिप्रेतां धर्मो यस्यामापका शिव मत इन्येयं ममामः। नापि प्रत्यनुमानोपमानतानिवन्धनमिति निगः गनिन्यवानुपलब्धे. एए प्रकरणममतापगतप्रत्यनुमानसम्मवादयं प्रकारका परमटोज स्पष्टम् । पग्पिन्यिधर्मोपपादनप्रत्यलमिति अविधयवधर्मापपादनश्नमम । आधारदार्गन अभयदांग्णा। अप्रतीतत्वापदवइति आमद्धतापालय । तनति - - ·f. गांपतरनाकरायतारिकायुक्त मानेन । तत्वादीति ग्यागमवादीनि कायम् । धीमद्धत्तेति युरिमहिधयत्यम् । प्रतिवादिनेति जनेन । (रत्रा०)-ननु भभूधराद्यसुत्पादवदवयवित्वेन यदेवं तदेवं यथेन्दी- वरमवयविरूपं पुनरिदं तदुत्पादवदेवेत्यनुमानेन तन्नित्यता निर्मूलोन्मू- लितैवेति नैतद्धीमद्वृत्तिविधानप्रधानम् । यतो भूभूधरादेखयवित्वमवयवा- रभ्यत्वेन यदाऽवयवत्रातवर्तमानतया मन्यते। न प्रथमविधा विवुधाऽवधा. नधाम यतोन नामैतत्पृथ्वीपृथ्वीधरप्रभृतिद्रव्यमभूतपूर्वमवयववृन्देन निर्व- तितमिति प्रतिवादिनः प्रतीतिर्विद्यते। यदि पुनरवयववृत्तिभेदोऽभिधीयते तदानीमवयवत्वेन दोलायमानताऽत्र । यतो ऽवयवोऽयमवयवोऽयमितीत्थं बुद्धिवेद्यमवयवत्वमवयववितानवृत्ति भवति । न पुनरुत्पादपराधीनं नित्य- त्वेन । ननु नार्थोऽनेन दुर्भेदप्रबन्धप्रतिपादनेन । प्रतीतोऽयमवयवी तावद्धा- दिविततेरविवादेन पद्मपत्रपात्रदात्रादिरिति न नाम न प्रतीतोऽपि त्वात्मा- ऽपि तथा नियमेन प्रतीतोवर्त्तते । न पुनरुत्पादवानित्यनुमेयतत्तुल्यतबिरु- द्धवृत्तित्तोपद्वः। यदि तु पर्यायद्वारा निमित्ताधीनात्मलाभवं भूभूधरादेर- भिधीयते। तदा नरामरादिपर्यायद्धारोत्पद्यमानाऽत्मनोऽपि बुद्धिमदुत्पाद्य- स्वमापद्यते। ननु नरामरायुत्पादनप्रत्यलधर्माधर्मोत्पाद्यानुभवायतनभूता तथाविधा तनुरेवोत्पद्यते । न पुनरात्मा लबमात्रतोप्यनादिनिधनत्वेन यदि पुनरात्माप्युत्पत्तिविपत्तिधा भवति । तदानीं भूतमात्रतत्त्ववादिम- तापत्तिरात्मनः पूर्वोत्तरभवानुयायिनोऽभेदिनोऽनभ्युपेतत्वेनेति। तन्नवन्धुरं यतो यद्यात्मनो भिन्नरूपतैवाऽऽवेद्यते तदाऽन्यतरनरामरादिभववत्यैवाय- मपरिमेयात्मीयानुभवनीयतत्तद्भवपर्यायप्रबन्धानुभवनेन द्वितीयादिभवानु- भववान्न भवितुमुपपद्यते । वेद्यतेत्वनेनेयं भवपर्यायपरंपरेति तद्रूपतया- ऽयमुत्पत्तिमानिति नियम्यते । नाप्येवं भूतमात्रतत्ववादितापत्तिरात्मनो- द्रव्यरूपतया नित्यताभ्युपायेन पूर्वोत्तरभवप्रतीतितः । तन्मतेन तु न नाम द्रव्यतया नित्यं वेदनं वर्तते यतो भूतधर्मतयाऽनेन प्रतिपादित- मेतत् । तथैतदनुमानधम्मीन्द्रियोद्भूतवोधेनार्द्धतो वाध्यते । रूपं ध्वनिरपि ·१२६ प्रमाणनयनचालकालंकार: नयनोत्थप्रथाप्रत्येयमित्यादिवता यतोत्र दोलायमानविधानतत्परनव्या- पारः । पृथ्वीपृथ्वीधराभ्रतरुपुरन्दरधनुरादिर्मावतातो धमी प्ररूपितः । तत्रत्वभ्रतरुविद्युदादेरिदानीमप्युत्पद्यमानतया वेद्यमानतनोविधाता नोप. लभ्यते । ननु भवत्येव बाधेयं यद्यतद्विधानावधानप्रधानः पुमानिन्द्रिय- प्रभवप्रभालम्बनीभूतोऽभ्युपेतो भवतियावतातीन्द्रियोयामिति नायमुपद्रवः प्रभवति तदनभिधानीयम् । यतो व्याप्तिप्रतिपादनप्रत्यलं मानमन्द्रिय- द्वारोद्भूतं वेदनं तवाभिमतम् । धूमानुमानवत् धूमानुमानेपि न पारावारो- बौदर्यतनूनपात्तदितरतनूनपातुल्यत्वेन व्याप्तिः प्रतीतेतीन्द्रियो- द्भववेदनवेद्यभावालंबनेनैवाऽनेनाऽनुमानेन भवितव्यमन्यथातु तेन व्या. प्तिप्रतीतिर्दुरुपपादेव । ततोऽपि तत्र व्याप्त्यनालम्बनीमूतेन तेन बुद्धिमन्निमित्तेनानुमेयताऽपि नाद्वियते । तथात्वेन प्रतिपादितं स्वेतद- वेन्द्रियबोधावबाध्यतया नियमेनाभ्युपेतव्यम् यदितु तथाभ्युपेयते तदा नैतन्निमित्तं तरुविद्युदादेरुपलभ्यते । ततोऽनेन वेदनेनाऽत्र बाधो भवत्येव । ननु धूमानुमानप्रत्याय्यतनूनपातोऽप्येवमनेन वेदनेन बाधो भवति । यतो न तत्रापि विधीयमानानुमानेन प्रमात्रा तनून पादिन्द्रियवेदनेन वेद्यते । तदमनोरमं यतोवानुमातुर्व्यवधिर्विद्यते- व्यवधिमान्पुनः पदार्थो नेन्द्रियालम्बनीमवतीति तदनालम्वनीभूतः पर्व- ततनूनपान्न तेन बाधितुं पार्यते । यदा पुनः प्रमाता तत्र प्रवृत्तो भवति तदानीमव्यवधावानयं तनूनपात्तेनोपलभ्यते । तरुविदुल्लतामादि- बुद्धिमन्निमित्तं तु तत्र प्रवर्त्तमानेनापि नितरामवधानवतापि नोप- लभ्यते। ततो भवति तत्रेन्द्रियोद्भववोधवाधेति । ततोऽपि तथाविधधर्म्य- ऽनन्तरनिमित्ताधीनात्मलाभवरूपव्याप्यप्रतिपादनेन त्वन्मतेन तुरीय- व्याप्याभत्तोपनिपातः । मन्मतेन त्वन्तर्व्याप्तेरभावेनानियतप्रतिपत्ति- निमित्तताऽत्र व्याप्यपराभूतिः । तथेदं निमित्ताधीनात्मलाभत्वं यदि तन्मात्रमेव व्याप्यत्वेन प्रतिपाद्यते । तदा नामिप्रेतपदार्थप्रतीतिनिर्वर्त्त- नपर्याप्तमनुपलब्धपूर्वोत्पत्तिव्यापारेन्द्रमूर्दोमर्त्यपूर्ववप्रतीत्यर्थोपात्तमृन्मmarinex माता भन्मrs - ·टि. पं.हयोपेतरनाकरावतारिकायुक्तः १२७ यत्ववत् । न नाम निपेन्द्रमूोर्मुन्मयत्वमपि भियते । ननु यद्यपि मृन्मयत्वं तुल्यमेवोभयत्रापि तथापि नेन्द्रमूर्दोऽन्यो मानवपूर्वत्वेन प्रतीतो विद्यते। ततो विवादपदापन्नोऽप्ययं तत्तुल्यत्वेन न मर्त्यनिर्वयो भवति तन्ना- बदातम् यतोत्रापि न भूभूधरभुवनादिप्रायः पदार्थोऽन्योबुद्धिमन्निमित्तो- पेतः परिभावितो वर्तते । ततो विवादपद्धतिप्रतिबद्धोऽप्ययन तथा भवितुं लभते । ननु निपादिविद्यते बुद्धिमन्निमित्तोपेतः परिभावितो तो- विवादापन्नोऽपि तथाऽनुमातुमनुरूपः । तदवद्यं यतोऽन्यत्रापि निपा- दिख मानवनिर्बयो विभावितो विद्यते । ततः पुरन्दरमूर्द्धाऽपि तन्निवत्त्येन नितरांभावितव्यम् । ननु नरनिर्मितनिपादितः पुरन्दरमूोवैरूप्यमुपल- भ्यते । ततो न तत्र मर्त्यनिवर्त्यतानुमानमुपपन्नम् यद्येवं तदानीमेतद्वैरूप्यं निपादितो भूभूधरभुवनादेरपि परिभाव्यते यतो निपादिना ऽनुपलब्ध- बुद्धिमन्यापारात्मनाप्युपलब्धेन नियमतो निर्वर्तितोऽयं मतिमतेति बुद्धि- रुत्पाद्यते।न पुनर्भुवनादिना ततो न निमित्ताधीनात्मलाभत्वमात्रं बुद्धि- मद्धेतुत्वप्रतीतिविधानबन्धुरम्। यदातुधरित्रीधरित्रीधरत्रिभुवनादिविधानं नमतीतम् तदानीं त्रिनयनो भुवनभवनान्तर्भाविभावनातप्रद्योतनप्रवल- वेदनप्रदीपवानिति निद्धनदानमनोरथप्रथैवेयमिति । त्यादिवचनदयेन स्यादिकवचनत्रयेण वर्णेस्तु । त्रिभिरधिकर्दशभिरयं व्यधायि शिवसिद्धिवि- बंसः॥१॥ ति, ते, सि । टा । उस । तथदधन। पवभम। यरलव । (दि०)-अवयवित्वेनेति अवयवित्वात् इदमिति भूभूधरादि तन्नित्यतेत्ति पृथ्वीपर्वतादि सनातनत्वम् नेतद्वृत्तीति नैतच्चतुरचेतश्चमत्कारकारि अवयवेति अवयवैरारभ्यमाणत्वात्पर्वतादेः यथा तन्तुभिः पटः प्रियते अवयवसमूहे वर्तमानत्वात्तस्य यथा तन्तुपुपट पति वा यथा फिलामृतपूर्व घटाघवयववृन्देन निवरयंते तथा पर्वतायो नानादिलित्वात् तेषां अभूतपूर्वमविद्यमानम् प्रतिवादिनो जैनस्य यदिपुनरित्यादि अव्यवत्व- नेति अवयवसामान्येन या अवयववृत्तित्पेन दोलेति पक्षमपक्षविपक्ष- त्तित्वलक्षणानकान्तिकन्पन अवरती अनेनदुभेदेति इष्टदिशल्पोत्पादनेन ·१२८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः ननुनामति अवयवीप्रसिद्धएव पुनरात्मापि तथेति अवयवित्वेन अनु- मेयेति अनुमेयः पक्षः तत्तुल्यः सपक्षः तद्विरुडो विपक्षः तत्र वृत्तित्वं पक्षसपक्षविपक्षलक्षणानैकान्तिकत्वम् अनुभवेति आत्मनो भोगायतनभूता तथाविधेति नरामरादिरूपा भूतमात्रति भूतचतुष्टयवादिनो नास्तिकस्य मतप्रसङ्गः अमेदिनइति एकाकिनः अभ्युपेतेति अनङ्गीकृतत्वात् अभि- न्नरूपतति एकस्वभावता तदाऽन्यतरस्मिन्नेकस्मिन्नरभवेऽमरभवे वावर्स- मानः अयमिति आत्मा अपरिमेयेति अपरिमितानामपाराणां स्वकी- यानुभवनीयानां नरामरादिभवपर्यायाणाम् अनेनेति आत्मना तद्रूप तयेति भवपर्यायवेदनरूपतया अयमिति आत्मा नियम्यते इति निश्चीयते भूतमात्रेति नास्तिकत्वम् तन्मतेनेति चार्वाकाभिप्रायेण अने- नेति लोकायितेन एतदिति वेदनम् तथैतदित्यादि एतस्य नैयायिकप्र- तिपन्नस्याऽनुमानस्य धर्मी भूभूधरादिकं बुद्धिमद्विधेयमित्यत्र इन्द्रियेति प्रत्यक्षेण अर्द्धतइति अंशेनेत्यर्थः दोलायमानेति दोलायमानोविधान तत्परनरव्यापारो यत्र तथा सन्दिग्धकर्तृक इत्यर्थः भावनातइति पदार्थ संघातः तत्रेति भावनाते ननुभवतीत्यादि एतद्विधानेति भूभूधरादिजनक- इन्द्रियप्रभवेति प्रत्यक्षज्ञानविलोकनीयः मानमिति प्रमाणम् इन्द्रियदा- रेति प्रत्यक्षज्ञानमन्तरेण त्वन्मतेऽपि व्याप्तिः संभवति पारावाति पडयानलः औदउँति जठरसंभूतवहिस्तयांरितरः सामान्य. पर्वतावष्टन्धो वा तेषां सामान्येन इन्द्रियोद्भवेति प्रत्यक्षज्ञानज्ञेयपदार्थाधारश्रितेन अन्यथेति दृश्यत्वाभावे तेनेति ऐन्द्रियज्ञानेन ततोऽपीति ततभ तत्रेति साधने व्याप्त्यनालम्बेति अदृश्येन बुद्धिमत्की अनुमेयेति व्याप्न्यनालम्बनीभूतं साध्यं न भवतीत्यर्थः तथात्वेनेति अनुमेयतया एतदितियुडिमन्निमित्तं अत्रेति अनुमाने इन्द्रियबोधति प्रत्यक्षवेदना तया यदितुतथेनि प्रत्यक्षज्ञेयतया एतदिति बुद्धिमत्पूर्वकम् ततोऽनेनेति पन्द्रियप्रत्यक्षेण अत्रेति अनुमानम्मिाणि अंशेन अनेनेति ऐन्द्रिय प्रत्यक्षेण तत्रापति कृशानुविषयाऽनुमानपि विधायमानेति विधीयमानः ·टि. पं. हयोपेतरक्षाफरावतारिकायुक्तः १२९ मनुमानं येन स तथा तेनाऽत्र पहुव्रीहिः तदनालम्बेति इन्द्रियगोचरातीतः तेनेति ऐन्द्रियेण यदापुनरित्यादि तत्रेति पहिमपर्वतादिप्रदेशे तेनेति प्रमात्रा तत्रेति तामूलोपविष्टेनाऽपि तत्रेति वृक्षादौ घुद्धिमन्निमित्तपूर्वके- साध्ये इन्द्रियोद्भवोति प्रत्यक्षज्ञानयाधा तथाविधेति प्रत्यक्षबाधितधर्मध- नन्तरम् व्याप्येति हेतुप्ररूपणात् तुरीयेति त्वत्तांभिप्रायेण कालात्यया. पदिष्टहेत्वाभासोपद्रवः मन्मतेनेति ममतर्फपरितर्फणन्यायेन व्याप्यपरा- भूतिरिति अनैकान्तिकत्वमित्यर्थः तन्मात्रमेवेति निधिशेषणमेव तदा- नाभिप्रेतेति अभिप्रेतस्य घुदिमद्विधेयतयाऽभिलपितस्य पदार्थस्य भूभू. धरादेनिश्चयोत्पादनसमर्थम् अनुपलब्धः पूर्वमज्ञातः पूर्व उत्पत्तिव्यापारो यस्य एवं विधस्येन्द्रमू वल्मीकशृङ्गस्य मनुष्यनिष्पाद्यनिश्चयनिमित्तं गृही- तमन्मयत्ववत् यथा मूर्हामानवकृतः मृन्मयत्वात् कलशवत् एतदनुमानम- लीकम् निऐति घट: उभयत्रापि घटे इन्द्रमूर्ति च अयमिति इन्द्रमूडा तत्तुल्येति मानवपूर्वत्वात्प्रतीतान्येन्द्रमूईसाम्येन यतोऽनापीति भवत्प्रयुक्ता- नुमाने अयमिति भूभूधरादिः पदार्थप्रसरः तथेति बुद्धिमन्निमित्ताधी- नात्मलाभरूपः निपादिरिति घटादिः परिभावितइति विचारतः विवा- देति विवादपद्धतिसमारूढो भूभूधरादिरपि तथेति बुद्धिमन्निमित्तोपेतः पुरन्दरेति इन्द्रमुापि वल्माकेनापि तन्निवत्त्येति मानवनिष्पायेन न तत्रेति वल्मीकशृङ्गे यधेवमिति कुटपुरन्दरमूनाराकारवरूपादेव अन. निष्पाद्यानिष्पाद्यभेदः एतबैरूप्यइति वल्मीकोपदिएवरूप्य अग. पलब्धेति पूर्वमज्ञातमतिमच्चक्रजीविकव्यवसायस्वरूपेण शाभिर्य चनः मिति निपादिः शिवसिद्धीति त्रयोदशभिर्वर्गाभ्यां त्यादति स्पादनियमेन शैवाभिमतं विश्वस्य शिषकर्तृत्वं निरस्तं सूरि yिs (६०)-नैतद्धीमवृत्तीत्यादि प्रेयाफ्यम् । अभूतपूर्वमितितवादिन इति घटायवयववृन्देन निर्वय॑ते तधा न पर्वतावमादिलित्वात् तेषाम् । जैनस्य अवयवत्वेनेति अपयपत्यसामान्येन । दोलायमानते . १ च्यामि तदा पाउन । . + ·१२८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकार: ननुनामति अवयवीप्रसिद्धएव पुनरात्मापि तथेति अवयवित्वेन अनु- मेयेति अनुमेयः पक्षः तत्तुल्यः सपक्षः तद्विमन्द्रो विपक्षः तन्त्र वृत्तित्वं पक्षसपक्षविपक्षलक्षणानकान्तिकत्वम् अनुभवेति आत्मनो भोगायतनभूता तथाविधेति नरामरादिरूपा भूतमात्रेति भूतचतुष्टयवादिना नास्तिकस्य मतप्रसङ्गः अमेदिनइति एकाकिनः अभ्युपेतेति अनङ्गीकृतत्वातू अभि- न्नरूपतति एकस्वभावता तदाऽन्यनरस्मिन्नकस्मिन्नरभवेऽमरभवे वा वर्त- मानः अयमिति आत्मा अपरिमेयेति अपरिमितानामपाराणां स्वकी- यानुभवनीयानां नरामरादिभवपर्यायाणाम् अनेनेति आत्मना तद्रूप तयेति भवपर्यायवेदनरूपतया अयमिति आत्मा नियम्यते इति निश्चीयते भूतमात्रेति नास्तिकत्वम् तन्मतेनेति चार्वाकाभिप्रायेण अने- नेति लोकायितेन एतदिति वेदनम् तथैतदित्यादि एतस्य नैयायिकप्र- तिपन्नस्याऽनुमानस्य धर्मी भूभूधरादिकं वुद्धिमद्विधेयमित्यत्र इन्द्रियेति प्रत्यक्षेण अर्द्धतइति अंशेनेत्यर्थः दोलायमानेति दोलायमानाविधान- तत्परनरव्यापारो यत्र तथा सन्दिग्धकर्तृक इत्यर्थः भावनातइति पदार्थ संघातः तत्रेति भावनाते ननुभवतीत्यादि एतद्विधानेति भूभूधरादिजनक- इन्द्रियप्रभवति : मानमिति प्रमाणम् इन्द्रियदा- रोति प्रत्यक्षज्ञान व्याप्तिः संभवति पारावाति औद वा तेषां सामा- प्रत्यक्षज्ञानज्ञेयपदार्थाधारश्रितेन अन्यथति दृश्यत्व ऐन्द्रियज्ञानेन ततोऽपीति ततश्च तत्रेति साधने अदृश्येन बुद्धिमत्की अनुमति व्याप्त्यनालम्बनीभूतं . तथात्वेनेति अनुमेयतया एतदितिवुद्धिमन्निमित्त इन्द्रियबोधेति प्रत्यक्षवेदनवेद्य तया यदितुतथेति प्रत्य ऐन्द्रियप्रत्यक्षेण प्रत्यक्षेण तत्रापीति वडवानलः • सामान्यः पर्वतावष्टन्यो ततोऽनेनेति ऐन्द्रिय विधीयमान- ·मिति निपादिः शिवसिद्धीति त्रयोदशभिर्वाभ्यां त्यादेसिमौदारिक- स्पादोनियमेन शैवाभिमतं विश्वस्य शिवकर्तृत्वं निरस्तं सूरिभिः टि. पं. हांपतरसायरायतारिकायुक्तः १२९ मनुमानं येन स तथा तेनाऽत्र पहुव्रीहिः तदनालम्बेति इन्द्रियगोचरातीतः तेनति एन्द्रिमेण यदापुनरित्यादि तत्रेति पहिमपर्वतादिप्रदेशे तेनेति प्रमात्रा तत्रेति तामूलोपविष्टेनाऽपि तत्रेति वृक्षादौ घुद्धिमन्निमित्तपूर्वके- साध्ये इन्द्रियाद्भवति प्रत्यक्षज्ञानयाधा तथाविधेति प्रत्यक्षबाधितधर्मध- येनन्तरम व्याप्येति हेतुप्ररूपणात् तुरीयेति त्वत्तळभिप्रायेण कालात्यया- पदिष्टहेत्वाभासोपद्रवः मन्मतेनेति ममतर्फपरितर्फणन्यायेन व्याप्यपरा- भूतिरिति अनेकान्तिकत्वमित्यर्थः तन्मात्रमेवेति निधिशेषणमेव तदा- नाभिप्रेतेति अभिप्रेतस्य घुद्धिमद्विधेयतयाऽभिलषितस्य पदार्थस्य भूभू- धरादेनिश्चयोत्पादनसमर्थम् अनुपलब्धः पूर्वमज्ञातः पूर्व उत्पत्तिव्यापारो यस्य एवं विधस्येन्द्रमूर्योवल्मीकशृङ्गस्य मनुष्यनिष्पाद्यनिश्चयनिमित्तं गृही- तन्मयत्ववत् यथा मूर्हामानवकृतः मृन्मयत्वात् कलशवत् एतदनुमानम- लोकम् निपेति घटः उभयत्रापि घटे इन्द्रसू ि च अयमिति इन्द्रमूडा तत्तुल्येति मानयपूर्वत्वात्प्रतीतान्येन्द्रमूईसाम्येन यतोऽत्रापीति भवत्प्रयुक्ता नुमाने अयमिति भूभूधरादिः पदार्थप्रसरः तथेति बुद्धिमन्निमित्ताधी- नात्मलाभरूपः निपादिरिति घटादिः परिभावितइति विचारतः विवा- देति विवादपद्धतिसमारूढो भूभूधरादिरपि तथेति बुद्धिमनिमित्तोपेतः पुरन्दरेति इन्द्रमपि वल्माकेनापि तन्निवत्त्येति मानवनिष्पाद्येन न तत्रेति वल्मीकशृङ्गे ययेवमिति कुटपुरन्दरमूद्धाराकारवैरुप्यादेव ते सार्व. एतबैरूप्यइति वल्मीकोपदिपृवैरूप्यः क्षेपहेतोः पलब्धेति पूर्वमज्ञातमतिमच्चक्रजीविकव्यवसायस्वरूपेण ज्ञातेः विरोध- इलैर्विरोध- (पं०)-नैतद्धीमद्वृत्तीत्यादि सारेवाफ्यम् । अभूतपूर्वमिति र तरुणतर- घटाघवयववृन्देन निवयान पर्वतायनाटिसिद्धत्वात तपाम् प्रकनापि न तथा जैनत्य अवयवत्वेनेति अवयवत्वसामान्येन । नतेरिऽस्मदादीनामपि यदात्मन्यपि ना. । तत्प्रतिपतापाय- निष्पाद्यानिष्पाद्यभेदः . व्याप्ति इति या पाठम् । १७ ·। १३० प्रमाणनयतत्वालोकालंकार: ननामेति आचार्यवाक्यम् । तथेति अवयवित्वन अनुमेयेति भूभूधरादि । तत्तु- ल्येति घटादि । तबिरुद्धेति आत्मादि । वृत्तितोपद्रवइति पक्षसपक्षविपक्षेषु त्रि- ध्वपि वर्तमानोऽनैकान्तिकोऽनैकान्तिकत्वमित्यर्थ । ननुनरामरेति गये धमाधर्मशब्देना- दृष्टम् तथाविधातनुरिति नराणां तादशी तिरश्वा तादशी । तन्मतेति गद्ये वेदनमिति चेतना । अनुमानधर्मीति भूभूधरादिरूपो धर्मी अर्द्धतइति अर्द्धतएकदेशेऽभ्रतरुप्रमृती प्रत्यक्षबांधः दोलायमानेति गद्ये दोलायमानो विधानतत्परनरव्यापारो यस्मिन् स तथा- विधः सन्दिग्धकर्तृकइत्यर्थः वेद्यमानतनोरिति दृश्यशरीरस्य इन्द्रियप्रभवप्रभालं. वनीभूतइति नाथनरइम्याश्रयीभूत' । उपद्रवइति एकदेशे प्रत्यक्षयाधः । व्याप्तिप्रति- पादनप्रत्यलमिति अनुमान हि गृहीतव्याप्तिकं प्रवर्तते। व्याप्तिश्च प्रत्यक्षेण गृह्यते भव- ताम् । तवेति नैयायिकस्य। इन्द्रियोद्भवेत्यादि गद्ये वेद्यशब्देन दृश्यम्। अन्यथेति अदृश्यत्वाभावे तेनेति इन्द्रियवेदनेन। ततोऽपीति ततश्च । तत्रेति अनुमाने तेन- बुद्धिमन्निमित्तेनेति अदृश्येन घुद्धिमता क; । अनुमेयतानाद्रियत इति व्याप्त्यनालम्यनीभूतं साध्यं न भवतीत्यर्थः । तथात्वनेति व्याप्यालम्बनत्वेन एतदिति युद्धिमन्निमित्तम् । इन्द्रियबोधाववोध्यतयेति प्रत्यक्षग्राह्यतया। तथेति इन्द्रियबो- धावयोध्यतया। विधीयमानानुमानेनेति यहुव्रीहिः । तदनालम्बनीभूतइति रेति श्रियीभूतः । तेनेति इन्द्रियवेदनेन। बुद्धिमनिमित्तमिति युद्धिमञ्च तन्नि- तथाविधधर्मीत्यादिगो तथाविधइति प्रत्यक्षवाधितः । व्याप्यशध्देन रीयव्याप्याभत्वोपनिपातइति कालात्ययापदिष्टोपनिपातः । अनियत. निमित्ततेति अनैकान्तिकत्वम् । निमित्ताधीनात्मलामत्वमपि भविष्यति बुद्धि- प्रपे न भविष्यतीति भावः । तदानाभिप्रेतेति गधे अभिप्रेतपदार्थो बुद्धिम- मद्विधनुपलब्धपूर्वोत्पत्तिव्यापारेन्द्रमूर्द्धइति अनुपलब्धपूर्वउत्पत्तिव्यापारी ककत्यम् हि पिपीलिकादिमिनिःपाद्यमानो न दृष्ट, । इन्द्रमायल्मीकः । उटवल्मीकयोः समाहारद्वन्दकत्वात् । अन्यइति अनुपलब्धपुयो. न्यः कोऽर्थ उपलब्धपूर्वोन्यत्तिव्यापार इत्यर्थः। अयमिति तरुविध यस्योति ममा निपेन्द्रमू पत्तिापारंन्द्रमूद दादि ।

·o- टि. पं. द्वयोपेतरत्नाकरावतारिकायुक्तः पलायते तयोरिति ज्ञानकवलनीयाहारपुद्गलयोः अवबोधेइति विरोधज्ञाने सति तत्रेति सर्वज्ञत्वे तत्प्रतिपत्तौ विरोधप्रतिपत्तौ तस्येति विरोधस्य तारतम्येति अधिकाधिकाववोधः तस्येति सर्वज्ञत्वस्य उपायइति सम्बन्धः इतरेषामिति सामान्यकेवालिनां अस्मदादीनां वा तदिति पात्रादि समन. न्तरेति पात्रादिना सह सर्वज्ञत्वस्य विरुद्धत्त्वे सति अस्मदादिज्ञानमपि पा- त्रादिना सहविरोधमधिवसेत् निर्मोहवेन तेषामिति भगवतां तीर्थङ्कराणां सामान्यकेवलीनांचा तत्रेति पात्रादौ अनेनेति ममकारेण मोहेन वा तद्भावे- ति ममकारभावप्रसक्तेः उभयभावेऽपीति पात्रादिशरीरलक्षणढयसम्भवेऽपि तदर्शनादितिमसकारविलोकनान्मोहनिरीक्षणाद्वाऔदारिकेत्यादि तेनेति सर्वज्ञत्वेन अध्यूपिवत् इति अधिपूर्ववनिवासे वम् अध्युवास क्वन्सुकानौ वन्स् प्रत्ययः स्वपिवचीत्यादिनासम्प्रसारणं द्विवचनं अतीण्यसैक० इडन्तः प्र.सि नपुंस्का० सिलोपः विरामव्यञ्जनादावुक्तमिति देशवलादिति नलोपः विरामध्यञ्जना सस्य दत्वं वाविरोमेतत्त्वम् तदभावेति औदारिकशरीराभा- पप्राप्ते नाचस्तयोर्ज्ञानदर्शनावरणयोः तत्कारणत्वेतिकवलाहारकारणत्वम् तत्कारणत्वादिति कवलाहारकारणत्वात् नहन्तराये सति महाकुलमस्तस्या- ऽपि सद्गुरुदीक्षितस्यापि गुरुतपश्चरणभरधरणसमर्थस्यापि कवलप्राप्तिर्भ- वेत् ढण्ढणकुमारवत् ॥ यदुक्तं सिरिवासुदेवतणुओ सीसोतिअनुपासामिने- मिस्स सव्वगुणाणनिवालोधणकणयसमिसनयरीए । भममाणोषि न पावइ भिक्खामेत्तंपि दंदणकुमारी जामन्तरनिष्पति. पतिव्वमहाकम्मदोसेण । (५०)-समनन्तरपक्षप्रहारेणैवेति अरमदादिमा वा अननि (रत्रा०)-अथ या चेतनक्रिया सेच्छापार्विका यथा नरिमा नया च भुजिक्रियेत्यस्ति प्रमाणं । तथाहि प्रथम प्रमानाममिमानि काल नन्तरं यतते नतोऽपि करोतीति । - सुभमन तिदिमिनभिभ- चारात् । स्ववशतनामिति नदिप पदागि स्थितिनिपधादिवियाभियभिवागन् । हिती दिन लिनि वेदनीमादिकारपिता भने मिन्ट : F :- ममकारण।

·१३२ प्रमाणनयतत्वालोकालंकार: स्तस्याऽस्मदादीनामगोचरत्वाद्यथास्मदादौ ज्ञानतारतम्याववोधस्तस्य निःशेषविषयत्वस्य प्रतिपत्ताविति । पात्रादि पक्षोऽपि नाथूणः। भगवता- महतां पाणिपात्रत्वादितरेषामपि केवलिनां स्वरूपमात्रेण तत्तद्विरोध- दुर्द्धरं स्यान्ममकारकारणतया वा तत्रादिमः समनन्तरपक्षः प्रहारेणवो- पक्षीणः द्वितीयोऽपि नास्ति निर्मोहत्वेन तेषां तत्र ममकारविरहान नच पात्रादिभावे भवितव्यमेवानेनेत्यवश्यम्भावोऽस्ति शरीरभावेऽपि तद्भाव- प्रसङ्गादितरजनपूभयभावेऽपि तदर्शनात् । औदारिकशरीरमपि न तेन विरोधमध्यूषिवत्केवलोत्पत्तिसमनन्तरमेव तदभावापत्तेः । आभ्यन्तर. मपि तत्कारणं शरीरं कर्म वा । न तावत्प्रथम विरुध्यते । भुक्तिहेतोस्तै- जसशरीरस्य सार्वत्येन सार्द्ध त्वयापि सत्त्वस्वीकारात् । कापि घात्य- घाति वा घात्यपि मोहरूपमितरता । इतरदपि ज्ञानदर्शनावरण अन्त- रायो वा । नाद्यस्तयोीनदर्शनावरणमात्रचरितार्थत्वेन तत्कारण- त्वानुपपत्तेः । नापि द्वितीयोऽन्तरायविलयस्यैव तत्कारणत्वात्तस्य च साकल्येन केवलिनस्त्वयापि स्वीकारात् । मोहोऽपि वुभुक्षालक्षण- स्तत्कारणं सामान्येन वा । प्रथमप्रकारे सर्वत्रापीयं तत्कारणमस्मदादा- वेव वा। प्राच्यः प्रमाणमुद्रादरिद्रष्ट। (टि०)-तथाहीत्यादि अनयोरिति कवलाहारसर्वज्ञत्वयोः नहीकाः क्षपणकाः निर्लज्जा नग्नत्वात् तत्रेति पक्षद्वयमध्ये प्राचीनेत्यादि परस्परेति ज्ञाने कवलाहारो नास्ति कवलाहारे च ज्ञानं नास्तीतीतरेतराभावः तवाऽपि करतलगतकवलादिज्ञानसद्भावे कवलाहारो नयुक्तियुक्तः विरोधात् द्विती- यति सहानवस्थाऽनेन तत्रेति सर्वज्ञे तत्क्षेपेति कवलाहारक्षेपनिमित्तस्य कवलनीयमिति अन्नाद्यं शाकपानकाद्यम् तदुपहारेति कवलनीयवस्त्वा- नयनफारणम् तथास्यादिति अस्मद्ज्ञानमपि कवलाहारेण विरुद्धं भवेत् नतथेति अन्धकारनिकुरुवं प्रदीपेन समं विरुद्धं न तथाचेति केवलाहारज्ञा- नयोर्विरोधसद्भावे सति हस्तस्थितकवलज्ञानमप्यस्माकं न स्यात् स्वल्पम- प्यस्मत्ज्ञानं तधा निर्मूलनाशमासादयेत् अस्मदादावित्यादि केवला- २. अन्तरायक्षयात् प्राप्नोति आहर्तुं शक्नोति कंवलं न ·१ टि, पं. दगांपतरत्नाकरावतारिकायुक्तः पलायते तयोरिति जानकवलनीयाहारपुद्गलयोः अवबोधेइति विरोधज्ञाने सति तत्रेति सर्वज्ञत्वे तत्प्रतिपत्तौ विरोधप्रतिपत्तौ तस्येति विरोधस्य तारतम्येति अधिकाधिकाययोधः तस्येति सर्वज्ञत्यस्य उपायइति सम्वन्धः इतरेषामिति सामान्यकेवलिनां अस्मदादीनां वा तदिति पात्रादि समन. न्तरेति पात्रादिना सह सर्वज्ञत्वस्य विरुद्धत्वे सति अस्मदादिज्ञानमपि पा- त्रादिना सहविरोधमधिवसेत् निर्मोहत्वेन तेषामिति भगवतां तीर्थङ्कराणां सामान्यकेवलीनांवा तत्रेति पात्रादौ अनेनेति ममकारेण मोहेन वा तद्भावे- ति ममकारभावप्रसक्तेः उभयभावेऽपीति पात्रादिशरीरलक्षणद्वयसम्भवेऽपि तदर्शनादिति ममकारविलोकनान्मोहनिरीक्षणाद्वाऔदारिकेत्यादि तेनेति सर्वज्ञत्वेन अभ्यूपिवत् इति अधिपूर्ववन्निवासे वम् अध्युवास क्वन्सुकानी वन्स् प्रत्ययः स्वपिवचीत्यादिना सम्प्रसारणं द्विर्वचनं अतीण्घसैक० इडन्तः प्र० सि नपुंस्का० सिलोपः विरामव्यञ्जनादावुक्तमिति देशवलादिति नलोपः विरामव्यञ्जना० सस्य दत्वं वाविरोमेतत्त्वम् तदभावेति औदारिकशरीराभा. पप्राप्तेः नाद्यस्तयोर्ज्ञानदर्शनावरणयोः तत्कारणत्वेतिकवलाहारकारणत्वम् तत्कारणत्वादिति कवलाहारकारणत्वात् नान्तराये सति महाकुलप्रसूतस्या- ऽपि सद्गुरुदीक्षितस्यापि गुरुतपश्चरणभरधरणसमर्थस्यापि कवलप्राप्तिर्भ- वेत् ढण्ढणकुमारवत् ॥ यदुक्तं सिरिवासुदेवतणुओ सीसोतिअलुफसामिने- मिस्स सव्वगुणाणनिवासोधणकणयसमिद्धनयरीए । भममाणोवि न पावइ भिक्खामेत्तंपि दंढणकुमारो जम्मन्तरनिव्यत्ति- यतिव्वमहाकम्मदोसेण । (५०)-समनन्तरपक्षप्रहारेणैवेति अस्मदादिसंवेदनमपीत्यादिपेण। अनेनेति (रत्ना०)-अथ या चेतनक्रिया सेच्छापूर्विकैव यथासंप्रतिपन्ना तथा च भुजिक्रियेत्यस्ति प्रमाणं । तथाहि प्रथमं प्रमाता प्रमिणोति ततइच्छत्य.. नन्तरं यतते ततोऽपि करोतीति । नैवं सप्तमत्तमूर्छिनादिक्रियाभिभि- चारात् । स्ववशचेतनक्रियेति सविशेषणहेतूपादानेऽपि केबलिंगनगनि- स्थितिनिषद्यादिक्रियाभि-भिचारात् । दितीये तु सिद्धसाध्याः माकड लिनि वेदनीयादिकारणिकाया भुत्तेः सिद्धत्वात् । न सामान्यनापि ममकारण।

·१३४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकार मोहस्तत्कारणमेवं हि गतिस्थितिनिषद्यादीनामपि स एव कारणं स्यात् तथा च केवलिनि मोहाभावात् तासामप्यभावो भवेदिति कुतस्तीर्थप्र- वृत्तिः स्यात् । अथ गत्त्यादिकम्मैव तत्कारणं न मोहस्तहि वेदनीयादिकम्मैव कव. लाहारकारणं न मोह इत्यपि प्रतिपद्यताम् । अथाघातिकर्मतत्कारणं किमाहारपर्याप्तिामकर्मभेदो वेदनीयं वा न दयमप्येतत्प्रत्येकं तथायुक्तं तथाविधाहारपर्याप्तिनामकर्मोदये वेदनीयो- दयप्रवलपवलदौदर्यञ्चलनोपतप्यमानोहि पुमानाहारमाहारयति । एवं च समुदितं पुनरेतद्भवति तत्कारणं किन्तुन सार्वश्येन विरुध्यते सर्वज्ञे त्वयाऽपि तदुपगमात् । अथ मोहसहकृतं तत्तत्कारणं तदसङ्गतं गत्यादिकर्मणामिवा- स्यापि मोहसाहायकरहितस्यैव तत्र तत्कारित्वाविरोधात् । अथाशुभप्रकृतय एवैतस्य साहायकमपेक्षन्ते नान्यागत्यादयो ऽशुभप्रकृतिश्चेयमसातवेदनीयरूपेति चेत् । तत्किमियं परिभाषा । अस्मदादौ तथा दर्शनादेवं कल्प्यत इति चेत् ननु शुभप्रकृतयोऽप्यस्मदादो मोहसहकृता एव स्वकार्यकारणकौशलमवलम्बमाना विलोकयांचक्रिरे ततस्ता अपि तथा स्युस्ततो नैतद्वयस्य मोहापेक्षस्य तत्कारणत्वं किन्तु स्वतन्त्रस्य तच्च केवलिन्यविकलमस्त्येव । तन्नकारणं केवलित्वेन विरुध्यते। कार्य तु यदि विरुद्धं तदा तत्तत्र मोत्यादि । अविकलकारणस्तु तत्रो- सद्यमानः कवलाहारांनिवार्य एव किंच किनामाहारकार्य सर्विइयेन हन्यते रमनेन्द्रियोद्भवमतिज्ञानं ध्यानविघ्नः परोपकारकरणान्तराया विमू- चिकादिव्याधिरर्यापथः पुरीपादिजुगुप्सितं कर्मधातूपचयादिना रिरंसा निद्रा वा । नाद्यः पक्षस्तावन्मात्रेण रसनेन्द्रियज्ञानासम्भवादन्यथा 5मर- निकनिरन्तरनिर्मुक्तकुसुमपरिमलादिसम्बन्धात् घ्राणेन्द्रियज्ञानमपि भवेन । न दितीयः कंवलिनः शैलेशीप्रारम्भात्याग्ध्यानानभ्युपगमान १ नमामिन्यपि पाठान्तरम् । २ तैनन्यपि पाटान्तरम।

·टि. पं. इयोपेतरनाकरापतारिकायुक्तः तत्र च कवलाहारास्वीकारात् तद्यानस्य च शाश्वतत्वादन्यथा गच्छ- तोऽपि कथन्नतद्वितः स्यात् न तृतीयस्तृतीययाममुहूर्त्तमात्र एव भगवतां भुक्तेः शेपमशेषकालमुपकारावसरान्त चतुर्थः । परिज्ञाय हितमिताहारा- भ्यवहारात् । न पञ्चमो गमनादिनापीर्यापथप्रसङ्गात् । न षष्ठो यतस्त. स्मिन् क्रियमाणे तस्यैव जुगुप्सा सम्पयेताऽन्येषां वा । न तावत्तस्यैव भग. वतो निम्मोहत्वेन जुगुप्साया असम्भवात् । अथाऽन्येषां तत्किमनुजदनु- जामरेन्द्रतद्रमणीसहस्रसङ्कलायां समायामनंशुके भगवत्यासीने सा तेषां न सञ्जायते । अथ भगवतः सातिशयत्वान्नतन्नाग्न्यं तेषां तद्धेतुस्तहि तत एव तन्नीहारस्य मांसचक्षुषामदृश्यत्वान्न दोषः सामान्यकेलिभिस्तु विविक्तदेशे तत्करणाहोषाभावः । नाऽपि सप्तमाष्टमौ रिरंसानियोर्मोह- नीयकार्यत्वाद्भगवति तु तदभावात् । तन्न कार्यमपि तस्य तेन विरुध्यते । नापि सहचरादि यतस्तत्सहचरं छमस्थत्वमन्यद्वा निगदेत । न तावदाद्य- सुभयवाद्यविवादास्पदत्वेनासिद्धेः अस्मदादौ तथा दर्शनात् तत्साहच- यनियमोपगमे गमनादेरपि तत्सहचरं स्यात् । अन्यत्तु करवऋचालनादि भवति तत्सहचरं नतु केवलित्वेन विरुद्धं । एवमुत्तरचरादिकमपि न केव- लित्वेन विरुध्यत इति स्थितं कवलाहारसर्वज्ञत्वयोरविरोधादिति हेतु. सिद्धिवधूसम्बन्धवन्धुर इति । इति प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारेश्रीरत्नप्रभाचार्यविरचितायां रत्नाकराव- तारिकाख्यलघुटीकायां प्रत्यक्षस्वरूपनिर्णयो नाम द्वितीयः परिच्छेदः ॥२॥ (टि०)-तस्यति अन्तरायविलयस्य साकल्येनेति सकलतया सर्वथान्त- रायस्य नाशे केवलोत्पत्तिरिति भावः तत्कारणमिति कवलाहारकारणम् सर्वत्रापीति अस्मदादौ सर्वज्ञत्वे च इयमिति भोजनेच्छा द्वितीयविति अस्मदादावेवेति पक्षे अस्सदादी भोजनेच्छा पर्त्तते नवसर्वज्ञेइति नः पक्षकक्षाप्रविष्टो भवान सएवेति मोहएव तथाचेति मोहस्य गत्यादिकार- णत्वे सति तेषामपीति गतिस्थितिनिपद्यादीनाम् अवगत्यादीत्यादि तत्कारणमिति गतिस्थितिनिपधादिकारणम् तथायुक्तमिति कपलाहा. रकारणमुचितम् समुदितमिति मिलितम् एतदिति आरारपर्याप्ति- ·her Nagma MA 4 प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकारः वेदयामंदयम् तत्कारणमिति कयलाहारकारणम् तदुपगमादिति आ. कार्यान्विदनीयकर्म यस्याङ्गीकारात् अस्याम्पीति आहारपर्याप्तिपदनी वनति सर्वज्ञे तत्कारिवेति कवलाहारकारित्याविरोधात् एतस्येति में टम्म मितिआहाररूपा परिभाषेति सिमान्तभाणितम् तशादर्शना- बिन भागमालानारूपस्वावलोकनात् ततस्ताइति शुभप्रकृतमः तोनि ताउ भवेयुः तोति स्वतन्नं व्यं तदातदित्यादितदिति कार्यम निम्नकार्यमिति आहारकार्यम् तेनेति मर्पन तागन्मात्री मानेगा किन्तुक्षयोपशमनैव सर्पज्ञस्य नियन्त्रि गजानकम 7- अननिन्द्रियज्ञानमणि अक्षीणे गति तबयानी 2.7 किम जोशीपारम्भार मानानपगमात तय ... अनि भाशामा एतदिशाति गाताना राध - .....Fमत "राणा तपामिनि भगा माननादानाश .: HTTATTI शामिति गरन्द्रादीनाम मागित मादेन तनीसारगति जि.fir1 यात समादिति गनिहाभापात : "TITIति नामदादागात .'' 7 7:"पालनात गाती ५१. 11 दिन In ! 4, friffferifie द्वार 44. A far fil ... Tiffits-12164 । 1.} . 1 1111 aft - 4 MAN M TI . - 7 -- The " . . - . १ न , . 4 . . . 4 " , ३ . । + - ·समालोचना। श्री श्री विष्णुप्रिया व आनन्दबाजार पत्रिका । कलकत्ता। १ ली सेप्टेम्बर १९०५ ई० । सिद्धहमशब्दानुशासनम्। हम लोग काशीन्धिन 'न्यायविशारद महामहोपाध्याय श्रीयशोविजय नामानित श्वेताम्बर जैन संस्कृत पाठशाला' से प्रकाशित श्रीजैनयशोविजयनन्यमाला का प्रथम चार- खण्ड पाकर परम प्रसन्न हुए । श्रीजैनयशोविजयग्रन्धमाला वस्तुतः जैनसम्प्रदाय के म. दन्त गौरव के विषय में प्राट साक्षी है । जैन सम्प्रदाय में व्याकरण अभिधान, मलद्वार, पुराण, काव्य, नाटक,न्यायादिदर्शन इत्यादि नाना प्रकार शास्त्र के उत्तम ग्रन्थकार विद्यमान थे। काशीस्थ भीनयशोविजयपाठशाला उन्ही सब लुप्तप्राय प्रन्यों को प्रकाश करने के गपार में वश्परिकर हुई है, यह अत्यन्त आनन्द का विषय है। हेम को प्रमाणनयतत्त्वालोकालद्वार नामक न्यायशास्त्र का प्रन्य एक, गुर्वावली नामक जैन सम्प्रदाय का गुरुप्रणाली का ग्रन्थ एक. लिङ्गानुशासनम् नामक व्याकरण ग्रन्थ एक और हैमशम्दानुशासनम् नामक व्याकरण अन्य एक, ये चार ग्रन्थ प्राप्त हुए हैं। अति- उत्तम कागज और उत्तम अक्षर में यथेष्ठ शोभासौन्दर्य से सब ग्रन्थ सयत्न और शुस्ता पूर्वक मुद्रित हुए हैं। इस तरह सुमुद्राचन प्रकाशक महाशय के पक्ष में अत्यन्त गौरव का विषय है इस में कुछ सन्देह नहीं हैं। सब प्रन्थ के दर्शन शोभा संपादन के निमित्त प्रकाशक महाशय यथेष्ट यल और व्यय स्वीकार किया है, और उसकी अपेक्षा पुस्तक का दाम बहुत हो कम है। हम इन प्रन्यों में आज निद्धहेमशब्दानुशानम् का अपने पाठक गणों को परिचय रा देते हैं। इस देश के संस्कृतश पण्डितों के निकट अभिधानकार हेमचन्द्र का नाम विण्यात । क्तिी २ ग्रन्थ की टीका में 'इति हेमचन्द्र ' ऐसा अनेक स्थल में आप देपते होंगे। अमरसिंह की तरह हेमचन्द्र मी प्रामाणिक अभिधानकार हैं। सिद्ध हनशब्दानुशासनम् अन्य इन्दी अभिधान चिन्तामणि निर्माता पानावरी हेमचन्द्र का बनाया है । हेमचन्द्र जैन सम्प्रदाय के विधजन्मुराण अरेजों के मत से यह १०९२ ईस्वी में आदिभूत हुए हैं और १९७३ त में इनकी मृत्यु हुई। यह गाना वास्तविक में सत्य है या नही सो हम नहीं । रोग रत है कि ये मुबिरात देवचन्द्र सूरि के शिष्य और गजा मारपाल शिक्षक हैं। जाचार्य रेमचन्न जोक मदिरजात होप और कारण प्रत्यये निमार में सस जनद निम्नलिखित पन्यों का नाम उल्लेख पन्ने १सा कोप २ अभिधानचिनगमणि परमार सुमति दामि पनि आन्दोऽनुशासनम् देशीरदासपद दाग धानुपाट और गावर बौर उति धातुमाला १० निराम पाल्म नि । १३ दिनानाशासनम् सौर सोपार पनि -13, १५ व र सालार मरिजानाम् ।

·Ri.K......." Man...NKI [ २ ] आचार्यवयं हमचन्द्र के कोई २ कांप ग्रन्थ हम देदा में भी प्रचलित है किन्तु उनके व्याकरण ग्रन्थ का नाम सुनने पर भी हमने इस ग्रन्थ को पहले कमी नहीं देखा था । श्रीजैनयशाविजयसंस्कृतपाठमाला सं यह ग्रन्थ मुद्रित देखकर हम लोग प्रकाशक महाशय को अगण्य धन्यवाद देते हैं । वृत्ति सहित शन्दानुशासनम् ग्रन्थ ८ पेजी फग्मा फा ४८० पृष्ठ में सम्पूर्ण हुआ है। सम्पूर्ण सूत्र अति वृहत् अक्षर में और परिष्कृत रूप से मुद्रित हुए हैं। वृत्ति भी यई सुन्दर अक्षर में है । कागज भी उत्तम है । इस ग्रन्थ की वृत्ति की भाषा काशिका वृत्ति की तरह सरल सुगम और परिस्फुट है । हमको विश्वास है कि वृत्ति मह इस व्याकरण के पढ़ने से बहुत सहज में व्याकरण का बोध हो सकता है सूत्र की व्याख्या में बहुत ज्यादा उदाहरणों का उल्लेख किया गया है। अष्टाध्यायी के तरह इसके समास और तद्धित प्रकरण सुविस्तृत हैं । कृन्सूत्र और उसकी वृत्तिममूह भी अतीव प्राजल और शिक्षार्थिगण को हृदयंगम करने के लिये अत्यन्त अनुकूल है । धातु पाठ भी इस ग्रन्थ में अभिनिविष्ट है। मूल्य डाकमासूल व्यतीत २) रुपया मात्र है। इस अल्पव्यय में इस तरह सर्वांग सुन्दर व्याकरण ग्रन्थ प्रकाश करके प्रकाशक महोदय व्याक- रण के शिक्षार्थिगणों का महोपकार किया है । लिङ्गानुशासनम् स्वतन्त्र ग्रन्थ प्रकाशित हुआ है। यह ग्रन्थ भी कार्यतः जैमा प्रयोजनीय है दृश्यतः वैसाही सुन्दर है । सोलह पेजी १६० पृष्ठ में पूर्ण इस ग्रन्थ का मूल्य चार आना मात्र है। हमको मालूम होता है कि काशीस्थ श्री जैनयशोविजय पाठशाला एक कौड़ी के लाभ की आशा न करके एतादृश अतीव प्रयोजनीय ग्रन्थप्रचार में कृत संकल्प हुई है श्रीभगवान् इसके माधुसंकल्प के सहायक हो । श्रीयशोविजयजैनपाठशाला के इस महत्कार्य द्वारा कर्ताओं का यश चारो तरफ फैलेगा इस में अणुमात्र मी सन्देह नहीं है। जो संस्कृत व्याकरण अन्य के पठन पाठन के पक्षपाती हैं वे आचार्यवर्य हेमचन्द्र के स्वोपज्ञलघुवृत्तिभूषित इस शब्दानुशा. सनम् शास्त्र के पढ़ने से निश्चय सुखी होंगे एसा हमको विश्वास है। मिलने का ठिकाना-म्यनेजर श्रीयशोविजय जैनपाठशाला अहरेजी कोठी सूचना। विना सहायता से संसार के कोई भी कार्य कोई मनुष्य सिद्ध नहीं कर सकता है इस लिये इस यशोविजयग्रन्थमाला के प्रकाश करने के लिये सहायता आवश्यक है । वह सहायता आपही लोगों पर निर्भर है-यह द्रव्यवान मनुष्य का काम है अत एव इस के प्रकाशार्थ यथासाध्य धन से अथवा हस्तलिखित जैनप्राचीन ग्रन्थों से सहायता करनी उचित है। धन के द्वारा सहायता करने पर ही निम्नलिखित ग्रन्थ मुद्रित हो सकते हैं । १ क्रियारत्नसमुच्चय श्रीगुणरत्नसूरि कृत । ६ वृहत् न्यायमञ्जूषा-श्रीहेमहंसोपाध्याय । २ संस्कृतद्वयाश्रयकाव्य सटीक । ७ हेमशब्दानुशासनमूल । मू०-धीहेमचन्द्राचार्य। ८ धातुपारायण श्रीहेमचन्द्राचार्य। ३ हैमविभ्रम सटीक । ८ स्तोत्रसंग्रह-जिसमेंअपूर्व र स्तोत्रों का ४ सुकृतसागर काव्य धीरत्नमण्डनगणि। संग्रह है। ५ विजयप्रशस्ति काव्य सटीक १० रत्नाकरावतारिका श्रीरत्नप्रभाचार्य। मू-हेमविजयगणि। ११ हैमलिंगानुशासन सटीक । यनारस सिटी। । 'n't

·No text on this page.