·शापरस्यानुक्रमणिका. ... , ... ... " " ... ... ... " ... ... " विषय. पृष्ठ. विषय. पृष्ठ. मद, मदात्यय व दाहरोग ...५६ स्त्रीरोगांवर्गत आर्तवदोष उन्माद, भूतोन्माद व अपस्मार ..५७ मदर व योनिरोग ...८० आमवात,शूल, परिणामशूळ व उदावत ५८ योनिकंद व गर्भजरोग उरोग्रह, हृद्रोग, उदर व गुल्मरोग ...५९ स्तनरोग व त्रियांचे दोष बाळंतरोग व बालरोग मूत्राघात, मूत्ररुच्छू व अश्मरी ममेहरोग, सोमरोग व प्रमेहपिटिका ...६१ पंचकर्माचे मिथ्यात्वाने झालेले रोग ...८३ बालग्रह व अनुक्तरोगसंग्रहप्रकार २ ...८२ दोरोग व शोथरोग दि व अंडवृद्धि लेहादि० होनादियोगानी होणारे रोग डिमाला, गलगंड व अपचीरोग शीतादिकांपासून ४ उपद्रव थिरोग व अर्बुदरोग विषरोग ८४ लीपद, विधि,त्रण व आगंतुकवण...६४ विषाचे भेद पकार २ .... कोष्ठभेद, अस्थिभंग व वन्हिदग्ध ...६५ आगतुक ४ प्रकारचे उपद्रव व मद नाडीवण व भगंदररोग अय दितीयखंड. उपदंश, शुक व कुष्ठरोग ...६६ पंचकषायरूप औषध कथन क्षुद्ररोग, विस्फोट व मसूरिका ...६७ अंगरसलक्षण प्रकार ।।२।३ वसर्प, उदर्द व शीतपित्त ...६८ स्वरसात प्रक्षेप्यऔषध प्रमाण २ अम्लपित्त, वातरक्त व वातरोग ...६९ अमृतादिस्वरस प्रमेहावर पित्तरोग ...७०वासकादिअंगरस रक्तपित्तावर कफरोग व रक्तविकार ...७१ तुलसी व द्रोणपुप्पी अं. वि. ज्व. पुखरोगांतर्गत ओष्ठरोग ...७२ जबादि अंगरस रक्तातिसारावर दंतरोग व दंतमूलरोग स्थूलपवुल्यादि अंगरस अलिसारावर ३ जिव्हा,तालु,गलरोग व तोंडांतछे रोग ७३ आल्याचा अं० वृषणवानावर... कर्ण,कर्णपाली,कर्णमूल व नासारोग...७४ महालुंगीचा अंक पाचदि शूळांवर ... , शिरोरोग व कपालरोग ...७५ शतावरी अंपित्तशूळावर कन्या०टी० नेत्ररोगांतील प्रथम वर्मरोग.. असंधुषादिरस गंडमाळादिकांवर.. ३ नेत्रसंधि व पांढरे काळे बुचुरोग ...७६ सूर्यावर्व, उन्माद, मदरोग व काचबिंदु व मितिररोग व्रणांवर अंगरस विंगनाश, दृष्टिराग, अनि "पुटपाक कथन व रुती पंदच अधिमथरोग ....७८ कुटजपुटपाक सर्वाविसारांवर ... सर्वाक्षिरोग, पंढ व शुक्रधातु ...७९ तांदुळांचे धुणाची क्रिया ... १ ... " ... " ... .. ... " ...... ... ... ... ... ... ... " " ·शाईधरस्यानुक्रमणिका. ... ... ... ... ... ... " " ... ... क्या रक्षण ... ... " ... शुद्ध मंड ... ... " ... ... ... : विपय. वष्ठ. विषय. पृष्ठ. अलूरादि पुटपाक कथन यवागूचे विधान काढयाची कल्पना ... ८यपाचे निशान काठ्यांत साखर व मध प्रमाण. ९/पाना द कल्पना जिरें दूध इत्यादि घाटावयाचे प्रमाण ऊपाण्याचे विधान ३४ गुडून्यादि काढा सर्व ज्वरांवर दुधाचे पाकाचा विधि नागरादि पाचन सर्व ज्वरांवर अन्नस्वरूप पवागू क्षुदादि काढा अष्टविध ज्वरांवर ... १० विलेपी लक्षण दुसरे पांच काढे द्राक्षादि दुसरा काढा ११ भात करावयाचा प्रकार "३६ अन्यत्र काढे तीन पर्पटादि काढा वातपित्त जरावर १२/फांटकल्पना. कंटकार्यादि पाचन सर्व ज्वरांवर १३ मधाचा विधि. ..३५ दुसरा अष्टदशांग काढा १४ हिम कल्पना देवदाव्यादि काढा प्रसविदोषांवर १५ क्ल्काची कल्पना येकंदर १८ कल्क ४१ गुडूच्यादि काठा हतीयक ज्वरावर... १६] चूर्ण कल्पना.. दुसरा नागरादि काढा १७ | आपटक्पादिचर्ण सर्वज्वरांवर हारेरादि काढा अतिसारावर १८ यूपणचूर्ग कफादिकांवर इंद्रयवादि काढा सांविसारांवर १९ रघुगंगाधरचूर्ण सातिसारांवर ...५३ पासादिकाढा रनपिचादिकांपर २० पटककल्पना ( गोळ्या) विवादि काटा मोकारीवर २१ बाहुशारगुड महारालादिकादा संपूर्ण वायंवर मरीयादि गुटिरा ... नागरादि काढा वाटावर २३ गुहादिगुटिका बाराकासांवर वीरवादि कादा मूत्राघातादित २४व्योपादियटिका पीनसादिकांवर न्यग्रोधादि काटा योनियणादि वहारमग्णवटफ अनवर पुनर्नवादि काटा मुजेवर चंद्रपागुटिका प्रमेहादिकावर सापवणादि काटा कामेदादि. घोगराजगुग्गुर वादादिरोगांवर ...७४ उपादि गग २९ मारे कलना असल्गुनादि कावा श्वेदकुष्यावर १० सापांवट टचकौ श्वासावर...८० गृहन्मनिचादिकास मई कुटांवर महाबदेह रसारिनादिकांवर ममच्या विधान १२ अगमपहरोइनो क्षयादिसावर ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ...

·५ शाजघरस्यानुक्रमणिका. पृष्ठ. ... ... ... " ... ... . विषय. विषय. पृष्ठ. कुटजावलेह अर्थादिकांवर ...८४ श्रृंगराज व अरिमेदादितैल ....१०६ आर्दकुटजावलेह सर्वातिसारांवर ....८५ हिंगु, बिल्व व क्षार तैल कर्णरो० १०७ तूप व अवलेहइत्यादिस्नेहांचा पाठा व व्याघी नैलं पीनस रोगा....१०८ साधन प्रकार " कुष्ठ, गृहधूमादि व बजीतेलें घृताचा साधन प्रकार ...८८ करवीरादि तैल रोमशातनावर चांगेरीघृत अतिसारंसग्रहणीवर "आसव आणि अरिष्टकल्पना रक्तपित्तादिकांवर ...८९ उशीरासव रक्तपित्तादि० ... ..११२ पानीयकल्याणघृत अपस्मारादिकां० पिप्पल्यासव क्षयादिकांवर लोहासव पांडुरोगादिकांवर अमृताघृत वातरक्तावर ...११३ महावितघृत वातरक्तकुष्टादिकांवर ..९१ कुटजारिष्ट सर्व ज्वरांवर ....११४ सूर्यपाकसि. कुष्टदुपामाइत्यादिकांवर... " विडंगारिष्ट विध्यादि जात्यादित व्रणांवर.... ... ...१२ देवदारिष्ट प्रमेहादि०... ...११५ बिंदुधृत उदरादिकांवर "खदिरारिष्ट कुष्टादिकांवर... त्रिफलाकृत नेत्ररोगावर ....९३ बब्बुल्यारिष्ट क्षयादिकांवर गोन्याय घृत व्रणादि. ...९४ द्राक्षारिष्ट उरःक्षतादिकांवर ... १७ रोहितारिष्ट अर्शादिकांवर ...९४ फरघृत बंध्यादि० पुत्रहोण्यास ... १५ दशमूलारिष्ट क्षय प्रमेहादि. पटोलपंचकघृत विषमज्वरादिकावर ...९६ स्वर्णादिक धातूंची नावे व शोधणे...१२० सोन्याचे भस्म प्रकार ५ लघुफलघृत योनिरोगावर... तेलाचा साधनमकार लाक्षावेल. रुप्याचे भस्म प्रकार २ नारायणतेल वायुवर ताम्रमस्म १२३ बलातेल वातादिकांवर पितलभस्म मसारणीतेल वातकफ. ...१०० शिशाचे भस्म प्रकार २ वायमाणादितैल ग्रीवास्त... कथिलभस्म कृष्णात्रेय कथितल शूळवातादि० १०१ पोलादि लोहभस्म प्रकार ३ काशीसादितैल अशीवर ......१०२ सात उपधातु पिंड, अर्क व मरिचादितैल ....१०३ सोनामुखोचें शोधन व मारण त्रिफला वैल व्रणावर रौप्यमाक्षिकाचे शो. व मारण ...१०४ १२८ निचचीजल पलितरो०... मोरचुताचे शोधन. यष्टिमयु, करंज व नोलिकादितैल...१०५/अप्रकांचे शो० व मारण प्रकार २ " मयूरवृत शिरोरोगांवर " ... " १२२ ... ... ... १२४ ... ... ... ... .... १२६ १२७ ... ... ... ...

·शार्ङ्गधरस्यानुक्रमणिका. ... ... ... " ... ... ... ... ... विषय. पृष्ठ. विषय. पृष्ठ. सुरमा वगैरे आदिकरून यांचे शोधन १३० पंचवक्त्ररस सन्निपातावर. मनशीळाचे शोधन , उन्मत्त, अंजन, नाराच व इच्छाभेदीरस हरसाळाचे शोधन सन्निपात शूलादिकांवर. ... १५२ कलखापरी, शोधन राजमृगांक व स्वयमग्निरस क्षयादिकांवर१५३ धाचे सत्व काढावयाचे १५४ सूपवितरस श्वासावर १३१ स्वच्छंदौरखरस वावरोगावर ..१५५ हिन्याचे शोधन व मारण प्रकार ३ वैकांवाचे शोधन व मारण १ सपोटलीरस संग्रहणीवर... १३२ त्रिविक्रम रस अश्मरीरो० संपूर्णरलांचे शेधन व मारण "महातालेश्वर व कुष्टकुठार ....१५६ शिलाजिता, शोधन १३३ शिलाजित करावयाचा प्रकार उदयादित्य रस कुष्ठांवर ...१५७ १३४ सर्वेश्वर रस कुष्ठादिकांवर ..१५८ मंडूर करावयाचा प्रकार " स्वर्णक्षीरी रस सुप्तिकुवर क्षार काढावयाची कल्पना पायाची नांवे व सूर्यादिग्रहां० "मेहबदरस परम्यावर ...१५९ १३५ पान्याचें शोधन महावन्हि रस सर्वउदरांवर गंधकाचे शोधन "विद्याधर रस गुल्मादिकांवर १६० विनेवरस पंजिशूळादिकांवर हिंगुळांतून पारा का. कल्पना व शोधन १३७ केसरी रस शूळादिकांवर शुद्ध झालेल्या पापा मुख करणे प्रकार२,, अग्नितुंडी पटी रस मंदाम्पादि. कष्उपयंत्राने गंधरुजारण १३९ अजीर्णकंटक रस पाराभरम करण्याची एवीप. "धानीरव रस क्षयकासा. १६२ जरांकुश व जारिरस १४१ वादनाशन रस शीतयरारिरस १४२ कनक सुंदरम सन्निपादादि चरमी गुटिका १४३ सनिपावभैरव रस... रोकनाथरस क्षयादिकांघर यहणी कपाट रस ग्रहणीयर संघुटोकनाथरस क्षपा. १६४ १४६] महणी बना पाटर ग्रहणीपर सुगांपोटटीरस क्षया. हेमगरोस्टीरस पक्ष० ० २ ११७ पदनामदेव रम पानीकरणावर वंदपमुंदररम पानीकरणावर महाजरांकश विषमनगर १६७ आनंदरवरस अनिमादि. टोहरसायन क्षपादिकांवर १६८ स्युचिकाभरगरम सनि. अथ नूनीवयंटस्यान्नमणिका. टपटामगिरस सातात. १५. नेहपाननिधि व नह दोन पसारचे ... ... ... ... " " ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·शार्ङ्गधरस्थानुक्रमणिका. ... ... ... ३ अनुवासन तेल... ... . ... ... ... ... ११ दीपनवस्तो ... ..'४३ विषय. विषय. पृष्ठ स्नेहाचे भेद व ते प्यावयाचा कम "बस्ती योजण्याचा प्रकार ३२ लेह आहारासारिखा केव्हा होतो... २ बस्तिकर्म चां. झा. गुण लेहाच्या तीन मात्रा आहेत त्या "अनु. निरू. कोणास द्यावे ते आल्यादिक मानांचे गुण... जे तेल प्यावयास योग्य ते रोगी निरूह वस्तीचा विधि लेह केव्हां ध्यावा ते काळ ४निरूह वस्तीचे काल्याचे प्रमाण धारोष्ण दुधापासून तत्काळ धातु उत्स. ५ नि. ब. आला नाही त्यावर औषधे ३८ घाम काढण्याचा विधि व त्याचे भेद नि. ३. कितीवेळ घ्यावा तो प्रकार ३९ रोगविशेषेकरून घामाचा विशेष दोपहर बस्ती ९ घाम काढावयाचा देश व काल... पिच्छिल बस्ती- अल्प धाय काढावयाची स्थळे.. उपनाह संज्ञक घामाचे लक्षण सिद्ध वस्ती वसंज्ञक घामाचे लक्षण उत्तरवस्तीचा विधि भोकारीचा विधि व ओकारोचा काळ १४ वयोमानेकरून मात्रेचे प्रमाण जे ओकावयास योग्य ते पाळकांस बस्ति देण्याचे प्रमाण १५ ओकावयास विहितपदार्थ ते .... १६ वस्तिकर्म झाले असता लक्षण ओकारी वि. उ.म.क. वेगांचे प्रमाण १७ गुदाचे ठायीं फलवर्ती योजना ओकविण्याचे वासोपचार ओकतां जीभ बाहेर आली अ. उपचार १९ नस्याचे काळ ओकारीविषपी निषिद्ध पदार्थ रचननस्याचे प्रकार डाळकाश विधि १३२ अवपीडन व प्रधान यांचे लक्षण ढाळक देण्याविषयी जे योग्य ते २१ मधमन संज्ञक नस्य ढाळ देण्यास योग्य नाहीत ते २२ मतिमर्श नस्पाचे समय उत्तमादिदेकरून ढाळांचे प्रमाण अन्य औषधे करून ढाळांचे विधान २४ नस्पकर्यानंतर जें वर्जावयाचें तें भीष्म ऋतूचेठायीं ढाळकर अति लिग्ध लक्षण २५ ५४ डाळ फार झाले तर उपाय नस्याचेठायी पथ्य वस्तीचा विधि अनुवासन वसीविषयी योग्य ते २९ धुमसेवनाचा काळ रस्तीचा सेवनकाळ ३१ धूमाचेठायीं नळीचे विधान ... ... ... " ... १८/नस्यविधि ... ... ... ... ... २३ /नस्याचा विधि ... ... ... ... ... ... ... .4. ... २८ धमापन विधि ... ... " ।

·शाधरस्यानुक्रमणिका. " ... ... ... ... ... ... ... ... पिंडिकेचे लक्षण ... ... ... ... ... ... ... विषय. पृष्ठ. विषय. पृष्ठ. धूमाचे ठापी परिहार ५८ दाहकरून जे रोग दूर होतात ते गंडूष, कवल, मविसारण विधि , रक्तापासून देहाचे उत्पत्यादि पकार ९६ याचे औषधाचे प्र. ५९ रक्त चांगले झाले असवां लक्षण पित्तरोगावर शमनसंज्ञक गंडप ६० डोळे चांगले होण्याविषयों उपचार सेकाची मात्रा कवलाचा प्रकार प्रतिसारण चूर्ण रक्ताभिष्यंदावर सेक शुद्धगंडूष लक्षण आश्चोतनाचे मात्रेचे लक्षण १०१ लेपाचा विधि दशांगलेप अभिष्यंदाचे ठायीं किया १०२ विपनलेप विडालकाचे लक्षण १०३ नेवरोगावर तर्पण १०४ नाकातून रक्त प. त्यावर लेप ७३ तर्पणाचे विधान १०५ पित्तशिरो रोगावर लेप "तर्पणमात्रेचे प्रमाण साधारण पाविषयी निषेध तर्पणाचे तृप्तिलक्षण व्रण पिकण्याविषयीं लेप व्रणशोधन लेप पोटशूळावर नाभीचे ठा. लेप अंजनाचे भेद वातगलगंडावर लेप वातीकरून अंजनाचे प्रमाण सीपदरोगावर टेप सळईचे प्रमाण य ती कशी असावी ११० अमीने शरीर भाजल्यावर टेप चंद्रोदयापूर्वी लिंगवृद्धीवर लेप देखनी दंतवर्ती वशीकरणाविषयीं लेप नेवलावावर स्नेहनी वर्ती शिरोवस्तीचा प्रकार ८४ कानांत औषध घालण्याचा विधि... ८५ विमिदिरोगांवर रोपणी रसक्रिया फुलें दूर होण्याविषयी रसक्यिा ११३ ११४ कर्णशूलादिकांवरमूत्रपयोग ८६ नेप्रसावावर रोपणो रसक्यिा वर्णशूळावर दीपिका वेट. ११५ रक्तसावाचा विधि ११६ पत्यंजन करण्यानें विधान रक्तसावाना सामान्य काळ क्षीणरक्त भाटे असतां लक्षण "सपविष दूर होण्याविषयों अंजन जेणेकरून रक फार येऊ लागवे दोम. ९४ ... १०६ ... स्नेहन पुटपाक रोपण पुटपाक ... ... ... ... १११ ... ... ... ८३ ... ... ... ८७ लेखन चूाजन ... ... ... ९० ... ११८ ... ११ ग्रंथपार्टी फळ ................

·॥ श्री ॥ शाङ्गधरसंहिता. श्रीगणेशाय नम ॥ ॥ ग्रंथाचे आरमी, मध्ये आणि शेवटी मंगल असावे असा शाख ब शिष्टाचार आहे यास्तव ग्रंथकार शिवभवानीस्मरणरूप मंगल करितात. मंगलाचरण " श्रियंसदद्याद्भवतांपुरारिर्यदंगतेजःप्रसरे भवानी ।। विगजतेनिर्मलचंद्रिकायांमहौषधीवज्वलिताहिमाद्रौ॥१॥ हिमालयाचे ठायीं अत्यत दैदीप्यमान महौषधी चन्द्रज्योत्ला असता जशी शोभा पावत्ये त्या प्रकारें, ज्याचे अगतेनप्रसाराचेठायीं भवानी शोमते, असा जो शिव तो तुम्हास समीतें देवो.१ ग्रंथाला समूलत्व व ग्रंथाचे प्रयोजन. प्रसिद्धयोगामुनिभिः प्रयुक्ताश्चिकित्सकैर्येवहुशोऽनुभूताः॥ विधीयतेचाधरेणतेषांसुसंग्रहः सज्जनरंजनाय ॥२॥ चरकादिक मुनींनी कथन केले आणि वेद्यानी वारवार नामरूप योजनादिकेंकरून अनुभावले असे जे विख्यात योग त्याचा सुसग्रह साधूचे मनोरजनार्थ शागधराचार्य कथन करितात. २ रोगनिश्चयपूर्वक चिकित्सा. हेत्वादिरूपाकृतिसात्म्यजातिभेदैः समीक्ष्यातुर सर्वरोगान् ।। चिकित्सितंकणवृंहणाख्यकुर्वीतवैद्योविधिवत्सुयोगः ॥ ३ ॥ हेतु आदिरूप आकृति साम्य जाति या भेदाहीकरून रोग्याचे सपूर्ण रोगाते जाणून मग वैद्यानी यथाशास्त्र उत्तम प्रकारच्या प्रयोगकरून अतिप्रवृद्ध जे वातादिक दोप त्याची कर्षणरूप चिकि सा व अतिक्षाण दोषाची वृहणरूप चिकित्सा करावी, ३ औषधीचे प्रभाव. दिव्यौपीनांचव प्रगदारकाणागिचविस्फुरति ।। शानिमदेहमरास्पधीर :मभारतीयारिवि रममारा।

·प्रथमखंड. . जसे देवांचे भेद अपरिमित आणि उत्कृष्ट प्रभाव प्रगट आहेत, तसे दिव्यौपर्धेचे बहुत भेद आणि अनेक शक्ति प्रगट होतात असे जाणून संदेहाते टाकून गंभीरखुद्धी जे त्यांही आदरपूर्वक मानाव्या. ४ ग्रंथाचे प्रयोजन. स्वाभाविकागंतुककायिकांतरा रोगाभवेयुःकिलकर्मदोपजाः। तच्छेदनार्यदुरितापहारिणःश्रेयोमयान्योगवरान्नियोजयेत् ॥ ५॥r स्वाभाविक, आगंतुक, कायिक, आंतर असे चार प्रकारचे कर्मज आणि दोपज जे रोग उत्पन्न होतात त्यांचे उपशमनार्थ दुःखाते हरण करणारे आणि पुण्यस्वरूप असे जे श्रेष्ठप्रयोग त्यांची योजना करावी. ५. प्रयोगानागमात्सिद्धान्प्रत्यक्षादनुमानतः । सर्वलोकहितार्थायवक्ष्याम्यनतिविस्तरान् ॥ ६ ॥ ज्यामध्ये अतिविस्तार नाही असे वेदानी सांगितलेले जे सिद्धप्रयोग त्यात सर्व लोकांचे हितार्थ प्रत्यक्षंफरून व अनुमानेकरून बोलतों. ६ प्रथम खंडसंबंधी अध्यायांचा अनुक्रम. मथर्मपरिभाषास्याद्भपज्याख्यानकंतया ॥ नाटीपरीक्षादि विपिस्ततोदीपनपाचनम् ॥७॥ ततःकालादिफाल्पानमाहा. रादिगतिस्तथा ॥ रोगाणांगणनाचवपूर्वसंटोयमीरितः ॥८॥ प्रथमाध्यायाच्या ठायी परिभाषा कथन, द्वितीयाध्यायाचे ठायीं भैषज्याख्यान, तृती- याध्यायाचे ठायीं नाडीपरीक्षा, व दूत, व रथमादिकाचे कथन; नवथ्या अध्यायाचे ठायी दीपनपाचनादिक लक्षण, अनुरोमन विरेचन, स्तंभनादि कथन, पंचमान्यायाचे ठायीं फालादिकांचे आरयान आणि सटिझम, शरीरादिकांचे फयन, पष्ठाभ्यायाचे ठायीं माहारादि- कांची गति, आणि गोत्पति, कुमारपेोषोक्ति, प्रहनिलक्षण कथनः सप्तमाभ्याचे ठायी रोगांचे गणनेचे फयन या प्रकारे सात अप्यायहींकमन प्रथम संड कथन फेला. मध्यम खंडसंबंधी अध्यायांचा अनुक्रम. स्वरसःकायफाटाचाहिमाल्कवचूर्णकम् ।। नयेवगुटिकालेही दहमपानमार १ । निमारहायमध्यमारतः योन्या मित्राचं प्यन; सुगन्या अन्या- :: rm, आमाकान्याचे प्रयन .

·शाईधर. आठवे अ० . तसऱ्या अध्यायाचे ठायीं फांट, मंथ यांच्या विधीचे कथन, चवथ्या अ० हिमविधीचे कथन याचव्या अ० कल्क कथन; सहाव्या अ० चूर्णाचें कथन; सातव्या अ० गुटिकाचे कथन; अवलेहाचे कथन; नववे अ० घृते व तैलें याचं कथन; दहाव्या अ. मद्यभेद कथन, अकराव्या अ० स्वर्णादिक धातु व उपधातु याचे शोधन आणि मारमादिक याचे कथन, बाराव्या अध्यायाचे ठायी रस व उपरस यांचे शोधन व मारण आणि सिद्धरस याचे ऋथन. या प्रकारें बारा अध्यायेंकरून मध्यमखंट कथन केला. उत्तरखंडसंबंधी अध्यायांचा अनुक्रम. स्नेहपानस्वेदविधिर्वमनंचविरेचनं ।। १०॥ ततस्तुनेहवस्तिः स्यात्ततश्चापि निरूपणम् । ततश्चाप्युत्तरोबस्तिस्ततोनस्यविधिर्मतः ॥११॥ धूमपानवि- धिश्चैवगंडूषादिविधिस्तथा । लेपादीनांविधिःख्यातस्तथाशोणितवितिः१२ नेत्रकर्मपकारश्चखंडःस्यादुत्तरस्त्वयम् ।। पहिले अध्यायी नेहपानविधि, दुसरे अध्यायी स्वेदविधि; तिसरे अप्यायीं ओकारीचा विधि, चवथे अध्यायों डाळकाचा विधि; पांचवे अध्यायी खेहबस्ति कथन, सहावे अभ्यायीं निरूहणविधि; सातवे अध्यायी उत्तरबस्ति कथन; आटचे अध्यायीं नन्यविधि; नववे अभ्यार्थी धूमपानावधि: दहावे अध्यायीं गंडूषादि विधि; अकरावे अध्यायीं लेपादिकांचा विधि, वारावे अध्यायों रक्त काढावयाचा विधि; तेरावे अध्यायी नेत्रकर्म प्रकार, या प्रकारे तेरा अन्यायें- करून उत्तरखंड कथन केला. ग्रंथाची संख्या. द्वात्रिंशत्संमिताध्यायैर्युक्तेयंसंहितास्मृता ॥ १३ ॥ पड्विंशतिशतान्यत्रश्लोकानांगणितानिच ॥ ही शाघर संहिता बत्तीस अध्यायेंकरून युक्त असून हिचे ठायीं सन्नीसमें श्लोकांची संख्या आहे असे जाणावें. औषधांचे मानाची परिभाषा. नमानेनविनायुक्तिदन्याणांज्ञायतेकचित् ॥ अतःप्रयोगकार्यार्थमानमत्रोच्यतेमया ॥ १४ ॥ मानापाचन ओषधाची योगा वही होत नाही, यास्तव आप गिद्ध मरायाची मानं मागध परिमान्न सागनी.

·प्रथमखंड. त्रसरेणूचे परिमाण. त्रसरेणुर्बुधैःमोक्तस्त्रिंशद्भिःपरमाणुभिः ॥ १५ ॥ प्रसरेणुस्तुपर्यायनानावंशीनिगद्यते ॥ तीस परमाणूंचा एक त्रसरेणु व त्रसरेणूचा पर्याय शब्द वंशी जाणावा. परमाणूचे लक्षण. जालांतरगतेभानी यत्सूक्ष्मदृश्यतेरजः॥ १६॥ तस्यत्रिंशत्तमोभागः परमाणुः स उच्यते ॥ गवाक्षामध्ये सूर्याचे किरण पडते त्या किरणांत सूक्ष्म रजःकण दिसतात, त्यांतील एका रजाचा जो तिसावा भाग तो परमाणु जाणावा. वंश्यादिकांचे परिमाण. पड्वंशीभिर्मरीचिःस्यात्ताभिःपभिस्तुराजिका ॥ १७ ॥ तिसभीराजिकाभित्र सर्पपः पोच्यते बुधैः ।। ययोऽसर्पपैः प्रोक्तोगुंजास्यात्तच्चतुष्टयम् ॥ १८ ॥ साहा वंशींचा एक मरीची; साहा मरीचींची एक राई, तीन राईचा एक शिरस; आठ शिरसांचा एक यव. चार ययांची एक गुंज याप्रमाणे जाणावें. माशाचे परिमाण. पशिस्तरक्तिकाभिःस्यान्मापकोहेमधान्यको ॥ साहा गुजांचा एक मासा. माशाचे पर्यायशब्द हेम आणि धान्यक जाणाच. शाणाचें व कोलाचे परिमाण. मापैःयतुभिःशाणःस्यादरणःसनिगद्यते ॥१९॥ टंकासएचयथितस्तद्वयं कोलउच्यते । शुभद्रोस्टर पक्षणःसनिगयते ॥ २० ॥ चार मामाचा एक भाग, माणाचे पर्याय शन्न धरण व टंक जाणावे, व दोन शाणांचा एक पोल, कोलाचे पर्याय शब्द छुद्रग, वटक, क्षण जाणा. कर्याचं परिमाण. कोलदयंचकपः स्यात्स प्रोक्तः पाणिमानिता ॥ यक्षः पितृःपाणितलंकि- चित्पापियन्दुिकम् ।। २१॥ विद्यालपदकंवनयापोटनिकामना || परमपं इंसपदंनुवर्णकवलाहम् ॥ २२ ॥ उपायः करएपनिगयो । देर कानाकी न पानि च ३१ कि.

·शाङ्गधर. पाणि ५ तिदुक ६ बिडालपदक ७ षोडशिका ८ करमध्य ९ हंसपद १० सुवर्ण ११ कव- लमह १२ उदुंबर १३ हे कर्माचे पर्याय जाणावे. अर्धपळाचें व पळाचें परिमाण, स्यात्कर्षाभ्यामपलंशुक्तिरष्टमिकातथा ॥ २३ ॥ शुक्तिभ्यांच पलंज्ञेयंमुष्टि- रानंचतुर्थिया ।। प्रकुंचःपोडशीवित्वपलमेवात्रकीर्त्यते ॥ २४ ॥ दोन कर्षांचे अर्धपळ. अर्धपळाचे पर्यायशब्द शुक्ति व अष्टमिका जाणावे व दोन शुक्तींचे एक पळ व मुष्टि, आम, चतुर्थिका, प्रहुंच, पोडशी, निल्य हे पळाचे पर्याय शब्द. प्रसूति आदिकरून मानिकापर्यंत परिमाण, पलाभ्यांप्रमृतियामसूतश्चनिगद्यते ॥ प्रसातिभ्यामंजलिः स्यातकुडवोर्धशरावकः ॥ २५ ॥ अष्टपानंचसंज्ञेयंकुड वाभ्यांचमानिका ॥ शराबोष्टपलंतद्वज्ज्ञेयगत्रविचक्षणैः ।। २६ ॥ दोन पळांचा एक प्रसृति, प्रसृतीचा पर्याय शब्द प्रसृत जाणावा; दोन प्रसृतींचा एक अंजलि, व अंजलीचे पर्याय शब्द कुडव, अर्धशराय, अष्टमान जाणावे, दोन कुडवांची एक मानिका व मानिकेचे पर्याय शब्द शराव आणि अष्टपळ जाणावे. प्रस्थाचें व आढकाचे परिमाण, शरावाभ्यां भवेत्सस्थश्चतुः प्रस्थैस्तथाढकम् ॥ भाजनकंसपापंचचतुः पष्ठिपलंचनम् ॥ २७ ॥ दोन शरावांचा एक प्रस्थ; चार प्रस्थाचा पक आढक व आवाचे पर्याय, शब्द भाजन आणि कंसपात्र, त्याची पळे चवसष्ट होतात असें जाणावें. द्रोणापासून द्रोणीपर्यंत. चतुर्भिराढोण कलगोनवणोन्मनी ॥ उन्मानश्वरटो राशिोणपर्यायसंज्ञकाः ॥ २८ ॥ द्रोणाभ्यांशूर्पकभीच चतुः पष्ठिशरायकाः । शूर्पाभ्यांचभवेन्द्रोणाचाहोगोणीचसास्मृता २९ चार आडकाचा एक द्रोण, च द्रोणाचे पर्यायसन्द कलम, नन्वण, उन्गन, उन्मान, घर, राशि आणावे, दोन द्रोणाचा एक शूर्प आणि कुंभ, व त्या सूर्याचे चश्मा शराव होनात असे जाणा; दोन भूचिी एक द्रोणी, व द्रोणीचे पर्याय शब्द वाह, गोणी जाणावे. खारीचें परिमाण, द्रोणाचतुष्टयंखारीकथितामुक्ष्मादिभिः ।।

·प्रथमखंड. , चतुःसहस्रपलिकापण्णवत्यधिकाचसा ॥३०॥ चार द्रोणीची एक खारी, त्या स्वारीची पळे चार हजार शाण्णव होतात असे जाणायें. भाराचें व तुळेचे परिमाण. पलानांद्विसहसंचभारएकामकीर्तितः ॥ तुलापलशतंज्ञेयासर्वत्रैवैपनिचयः ॥३॥ दोन सहस पळांचा एक भार व शंभर पळांची एक तुळा असा निधय सर्वत्र जाणावा. सुवोधार्थ पूर्वी सांगितली जी माने ती सर्व एका श्लोकेंकरून सांगतो. मापटकाविल्वानिकुडवःमस्थमाढकम्।। राशिौणीखारिकेतियथोत्तर चतुर्गुणाः ॥ ३२ ॥ माशापासून सारीपर्यंत एकाहून एक चौपट जाणावे. उदाहरण-चार मापांचा एक शाण; चार शाणांचा एक कर्प; चार कर्षाचा एक विल्या चार दिल्यांचा एक अंजली; चार अंजलींचा एक प्रस्थ; चार प्रस्थांचा एक आढक; चार आढकांचा एक राशि. चार राशींची एक गोणी; चार गोणींची एक खारी या प्रकारे होतात. ओली वाळलेली औषधं व दृध आदिकरून पातळ औपधे यांचे योगाचें मान गुनादिगानमारभ्ययावत्स्यात्यस्थितिः ॥ वाईशुपदच्याणांतापमान समंगतं ॥ ३३ ॥ प्रस्थादिमानमाग्भ्य द्विगुणनकचिन्ममृतं ॥ ३४ ॥ पाणी आदिकरून पातळ पदार्थ व ओली बीप) व मुकी औषधे ही गुंजपासून कुडवपर्यन पानी; व पाणी आदिकरन पातळ पदार्थ व ओठी आप ही ध्यावयाची असनां प्रस्थाप'गून तुळेपर्यंत. यांचे मान मुत्या आपधापेक्षा दुप्पट प्यावे, तुपायन द्रोणीपर्यंत याचे मान दुप्पट प्या अंमें कोटेही नाही, याग्नय याचें गान क्या आपपांनी समान ध्यावे. दूध आदिकन्न पातळ ऑपधे मोजावयाची मा. मृदस्तुवाणुलोहादभांयच्चनुग्गुलंम् ।। चिम्नीगचनचोचनन्मानंशुटयंवदेन ।। ३५ ।। गार मा लोर व द व निनच पोट भी मानी अथरा बेड्ने नथवा लोय- सने पार निर्माण करा त्या पायाला मुडय ही मंदा जाणावी.

·शाधर. , प्रयोगाचे पहिल्या औषधाचें नाम विशिष्ट प्रयोगाला ठेवणे. यदोष,तुप्रथमयस्ययोगस्यक यते ॥ तन्नाम्न , वसयोगोहिकथ्यतेऽत्रविनिश्चयः ।। ३६ ।। ज्या प्रयोगामध्ये जे पहिले औषध असेल त्याच औषधाचे नामेंकरून तो प्रयोग जाणावा. उदाहरणकोहळेपाक, व रासादि काढा. कोहळे पाकाचे औषधामध्ये पहिल्याने कोहळा आहे म्हणून कोहळेपाक असे म्हणतात, राखाकान्याचे औषधामध्ये पहिल्याने रामा माहे म्हणून त्याला रास्ता काटा असे म्हणतात, या प्रकारे उदाहरणे जाणावी. भक्षणरूप मात्रेचा नियम. स्थिति स्त्येवमात्रायाःकालमनिधयोवल || प्रकृतिदोपदेशीचदृष्ट्वामात्रांप्रयोजयेत् ।। ३७ ।। औषधाच्या सेवनाचे प्रमाण निश्चयेंकरून.करता येत नाही. यास्तव काळ, जठरामि, क्य, वळ, प्रकृति, दोष, देश याचा विचार करून औषधाचे मानाची योजना करावी. षधांचे सेवनाचे प्रमाण कलिंगपरिभाषेकरून सांगतो. यतोमंदामयोन्हस्वाहीनसत्वानराः कलौ ।। अतस्तुमात्रातयोग्यामोच्यतेसुज्ञसंपता ॥ ३८ ॥ कलियुगाचे ठायीं मनुष्य मंदामि, व लहान व बलहीन जाहले यास्तव याचे उपयोगी व वैद्यास मान्य असें ओषधाचे प्रमाण सागतो. कलिंग परिभाषेची वजनें, यवोद्वादशभिगोरसप्पैःप्रोन्यतेवुधैः॥यवद्वयेनगुजास्यात् त्रिगुंजोवल्लउच्यते३९ मापागुंजाभिरष्टाभि सप्तभिर्वा भवेत्कचित् ।। स्याचतुर्मापः शाण सनि. कष्टक एवच ॥ ४० ॥ गद्यानोमापकै पनि कप स्पादशमाशकः ।। चतुःकः पलंमोक्तंदशशाणमितबुधैः ॥४१॥ चतुःपदैश्च कुटवंस्थायाःपूर्वमन्मताः॥ बारा पाहरे शिरसाचा एक यव, दोन यवाची एक गुज, तीन गुंजाचा एक चल, आठ गुंजाचा एक मासा, सात गुंजाचाही मासा पचिन जाणावा, व चार मागाचा एक शाण, शागाचे पर्याय शब्द निष्क व टंक जाणावे. सहा मामाचा एक गद्यान, दहा माशाचा एक कर्ष, चार पाच एक पळ, त्या पळाचे दहा माण होतात; व चार पळाचा एक कुडव, व प्रम्यादिकाची माने मागधपरिमापेच्या मानकरन ओपधमक्षणाविषयी घ्यावी আমমা জঙিমাখা নাগাৰ, - ·प्रथमखंट युक्तायुक्त विचार औषधांचा नवान्येवहियोज्यानिद्रव्याण्यखिलकर्मसु ॥ ४२॥ विनाविडंगकृष्णाभ्यांगुडधान्याज्यमाक्षिकैः ॥ संपूर्ण कार्याचे ठायीं नवीन औषधांचीच योजना करावी, परंतु वावडिंग, पिंपळी, गूळ, धणे, मघ, तूप, हे साहा पदार्थ पुराणे असावे. जी औपधे सर्वकाळ ओलीच घ्यावयाची ती सांगतों, गुडूचीकुटजोवासाकूष्मांडवशतावरी ॥४३॥ अश्वगंधा सहचरौशतपुष्पा प्रसारिणी ॥ प्रयोक्तव्यासदैवार्दाद्विगुणा नैव कारयेत् ॥ ४४ ॥ गुळवेल १ कुडेसाल २ अडूळसा ३ कोहळा ४ शतावरी ५ आसंध ६ कोरांटा ७ पडीशोष ८ प्रसारिणी ९ ही नऊ औषधे सर्वकाळ ओलींच घ्यावीं; बोली आहेत हाणून दुप्पट घेऊ नयेत. . साधारण औषधांची योजना. शुष्कननिद्रव्यंचयोज्यसकलकर्मसु ।। आदँचद्विगुणंयुंज्यादेपसर्वत्रनिश्चयः ॥ ४५ ॥ पूर्वश्लोकी नऊ औषधे सांगितली त्यांवांचून इतर औषधे संपूर्ण कार्याचे ठायीं सुकी असून नवीं अशी घ्यावी, व ओली असता दुप्पट प्यावी हाच निश्चय सर्वत्र जाणावा. अनुक्तकालादिकांची योजना. कालेऽनुक्तेमभातस्यादंगेऽनुक्तेजाभवेत् ॥ भागेऽनुक्तेतुसाम्यस्यात्पात्रेऽनुक्तेचमृन्मयं ॥ ४६ ।। ज्या प्रयोगाचे ठायीं फाळ सांगितला नाही तेथे प्रभातकाळ घ्यावा, व ज्या औष- घींचे अंग सांगितले नाही त्या औषधींचें मूळ घ्यावे, व ज्या प्रयोगी भाग सांगितला नाहा तेथें भाग समान ध्याचा, व जेथे पात्र सांगितले नाही तेथे मातीचे पान योजावे, ज्या प्रयोगांत एक ओपध दोन वेळा आले त्याची योजना. एकमप्यौप,योगेयस्मिन्यत्पुनरुच्यते ।। मानतोद्विगुणमोक्तंतन्द्रव्यंतचदर्शिभिः॥४७॥ प्रयोगामध्ये एक औषध दोन वेळ आले अमतां तें औषध वैद्यांनी दुप्पट ध्याच. चूर्णादिकांचे ठायी कोणता चंदन असावा. चूर्णस्नेहासवालेहाः प्रायशयंदनान्विताः ॥

·प्रथमखंड. . कषायलेपयोभायोयुज्यतेरक्तचंदनम् ॥ १८ ॥ चूर्ण, तूप, तेल आदिकरून स्नेहपदार्थ व अवलेह यांमध्ये बहुतकरून पांढरा चंदन योजावा, व काढे लेप यांमध्ये बहुतकरून रक्तचंदन योजावा. औषधे हीनवीर्य केव्हां होतात तो काळ सांगतों. गुणहीनभवेद्वर्षादूबैतद्रूपमौषधम् ॥ मासद्वयात्तथाचूर्ण हीनवीर्यत्वमाप्नुयात् ॥ १९॥ हानत्वंगुटिकालेहोलभेते . वत्सरात्परं ।। हीनाः स्युपततैलाथाश्चतुर्मासाधिकास्तथा ॥ ५० ॥ औषध्योलघुपाका स्युनिर्वीयावत्सरात्परं ।। पुराणा:स्युर्गुणर्युक्ताआसवाधातोरसाः ॥ ५१ ॥ व्याधे- रनुक्तंयतद्रव्यंगणोक्तमपितत्यजेत् ॥ अनुक्तमापियुक्तं यधुज्यतेतत्रतवुधैः॥ ५२ ।। एका वर्षानंतर औषधांचें तेज व त्यांचे गुण कमी होतात. त्यामध्ये दोन महिन्यांनी चूर्ण हीनवीर्य होते, व गुटिका आणि अवलेह ही वर्षानंतर हीनवीर्य होतात, व तूप आणि तैलादिक ही चार महिन्यांनी हीनवार्य होतात, व औषधी व हलके पाक हे एका वर्षानंतर होनवार्य होतात व आसव आणि सोने आदिकरून सर्व धातूंची भस्में व रसायनें ही जितकी जुनी होतात तितका गुण विशेष होतो असें जाणावें, व व्याधींचे ठायीं चूर्ण व कपायादिकांची योजना गणेकरून करावयाची असता त्या गणामध्ये एखादे औषध व्याधीला विरुद्ध असेल तें गणोक्त जरी आहे तथापि काढून टाकावे व एखादे औषध व्याधीला उपयुक्त असतां त्या गणांत नसले तरी स्वनुद्धीने घालावे. देशभेटेंकरून औषधांचे भेद. आग्नेयाविंध्यशैलायाः सौम्योहिमगिरिर्मतः ।। अतस्त- दोषपानिस्युरनुरूपाणिहेतुभिः ॥ ५३ ।। अन्येप्वपिपरी- हंतिवनेपवनेपुच ।। विध्याद्रि पर्वतादिकांचे ठायीं उध्यवीर्य औषधी राहात व हिमाद्रि पनांचे टायर्या सौम्य औपधी राहतात. यास्तव जशी जशी जमीन असेल तगा तशा औषधी राहतात व इतर वनाचे टाय व उपवनाचे ठायी राहतात असे जाणा. औषधी आणावयाचा प्रकार. गुणहीयाचानिसुमनाः शुचिःपातःगुवासरे ॥ ५४ ·१० शाईधर. आदित्यसन्मुखोमौनीनमस्कृत्यशिवहृदि । साधारणधराद्रव्यंगृण्दीयादुचराश्रितं ।। ५५ ।। चल्मीककुत्सितानूपश्मशानोपरमार्गजा ॥ जंतुवन्हिहिमव्याप्तानौपधीकार्यसिद्धिदा ।। ५६ ॥ औषधी आणावयाकरितां प्रात:काळी उठून, स्वस्थ चित्त करून शुचिर्भूत होऊन चांगला दिवस पाहून सूर्यापुढे उभे राहून त्याला नमस्कार करून, आणि हृदयाचे ठायीं शिवाचे ध्यान करून कोणाशी न बोलता जी औषधी आणावयाची असेल तेथे जाऊन त्या औषधीची उत्तरकेडील साल अथवा मूळ काढून आणावें च वारुळावर असते ती, व वाईट जाग्यावर असते ती व जलमय जाग्याचा आश्रय करून असते ती व श्मशानभूमीवर होते ती व ज्या जाग्यावर गवत होत नाही त्या जाग्यावरची व चव्हाट्यावरची च कीड लागलेली व अग्नीने जळालेली व थंडीने करपलेली अशा प्रकारची औषधी आणू नये, तिजपासून कांहींच कार्य होत नाही. ऋतुविशेषेकरून रोगविशेषांवर औषधी आणावयाचा काळ. शरद्यखिलकार्यायग्राासरसमौपधम् ।। विरेकवमनाथचवसंतांतेसमाहरेत् ॥ ५७ ।। आश्विन कार्तिक या महिन्यांत सर्व औषधी रसभरित होतात, यास्तव सर्व कार्याकरिता त्या दोन महिन्यांत औषधी आणून ठेवाव्या व ढाळ होण्याविषयी आणि ओकारी होण्यावि. पयीं वैशाख व ज्येष्ठ या दोन महिन्यांत आणाव्या. औपधीविशेषेकरून औषधींचे अंगविशेपाचे ग्रहण, अतिस्थूल जटायाःस्युस्तासांगाद्यास्त्वचोयुधैः ।। गृण्दीयारसूक्ष्ममूलानिसकलान्यपिघुद्धिमान् ॥ ५८ ॥ ज्या वृक्षाचे मूळ मोठे आहे त्याच्या मूळाची साल घ्यावी, जसे निंब, आंना इत्या- दिक जाणाव, व ज्या वनस्पतीचे मूळ लहान आहे त्या वनम्पतीचे मूळ घ्यावे व मूळ श्लोकांत सकळ अपि अशी पदे आहेत म्हणून ती वनस्पती पाने, फुलें, गुळेसुद्धाही घ्यावी; अगी रिंगणी, गोखरू इत्यादिक जाणावी; व कित्येक वैद्यांचे मते मुळ्या मात्र व्याव्या. न्यग्रोधादेस्त्वचोग्रायाः सारस्यात्वीजकादितः ।। तालीसादेवपत्राणिफलंस्पात्रिफलादितः ॥ ५९ ।। घातक्यादेवपुप्पाणिस्नुवादःक्षीरमाहरेत् ॥

·प्रथमखंड. वड आदिकरून पायरी, जावूळ, आबाडा पिंपळ इत्यादिकांची साल घ्यावी. व विवळा मादिकरून खैर आसाणा, मोहा, बाभुळ इत्यादिकाचा नार ( म्हणजे अंतरसाल ) घ्यावी तालीस आदिकरून तमालपत्र, कोरफड, नागवेली इत्यादिकाची पाने घ्यावी; त्रिफळा आदि- करून सुपारी, बोरी इत्यादिकाची फळे घ्यावी; धायटी आदेकरून पळस गुलार इत्यादि. काची फुले घ्यावी, निवडुंग आदिकरून ई, मादार इत्यादिकाचे चीक घ्यावे; याप्रकारे औषधीचे हरण करावे. इति श्री दामोदरसूनु शाधिरेण विरचितायां संहिताया स्त्रस्थाने प्रथमखंडे परिभाषाध्यायः " प्रथम. १ अथद्वितीयोऽध्यायः ओषधांचे भक्षणाचा काळ. भैषज्यमभ्यवहरेत्प्रभातमायशावुधः॥६०॥ कपायांश्वविशेषेणतत्रभेदस्तुदर्शित. वद्यानी रोग्यास बहुतकरन औषध प्रात काळी भक्षण करावयास द्यावें, व मगरस, फल, कांद, फाट, हिम हे तर विशेषकरून प्रात काळीच भक्षण करवावे. त्याविषयीं दुसरे काळ वक्ष्यणप्रकारेका मनो. औषध भक्षणाचे पांच काळ. श्रेय पचविधःकालोपज्यग्रहणेनृणाम् ॥ ६१ ॥ किंचित्सूर्योदयेमानेतथा दिवसभोजने ॥ सायतनेभोजनेनमुहुथापितयानिशि ॥ ६२॥ मनुष्याम पिध मक्षणाविषयी पाच पाळ आहेत ते सांगतो, किंचित् सूर्योदय बाहरा अमता त्यासमयीं ओपध मणे तो प्रथम काळ, दिपमास भोजनममयीं औषध घेणे तो द्विनीय. मायंकाळी भोननममयीं औपर पेगें तो तनीय; वाग्यार औषध घेणे तो चतुर्थ; रात्रीचे टायी औषध घणे तो पंचम शाळ; यारकारे पाच पाळ जागारे, ·शाबर. पहिला काळ. मायःपित्तकफोकविरकवमनाथयोः ॥ लेखनार्थेचभैपज्यंप्रभातेनानमाहरेत् एवंस्यात्मथमःकालोभैषज्यग्रहणेनृणाम् ॥ पित्त आणि कफ यांचा प्रकोप जाहला असतां पिताला विरेचन आणि कफाला वमन तसेंच लेखन ह्मणजे पत्तलीकरण यांविषयीं औषध प्रात.काळी घ्यावें व रोग्याला प्रातःकार्की भोजन देऊ नये. दुसरा काळ. भैपज्यं विगुणेऽपानेभोजनाप्रशस्यते ॥ ६ ॥ अरुचौचित्रभोज्यश्चमिश्र रुचिरमाहरेत् ।। समानवानेविगुणेमंदेमावाग्निदीपनम् ॥६५॥ दादोजन- मध्येचभैपज्यकुशलोभिपर ॥ ज्यानकोपेचभैपज्यंभोजनातेसमाहरेत् ।। ६६ ।। हिकाक्षेपफफंपेपुपूर्वमतेचभोजनात् ॥ एवंद्वितीयकालचमोक्तोपज्यकर्माण६७ गुदसंबंधी वायु क्रुद्ध जाहला असतां भोजनाचे किंचित् आधी औपध भक्षण करावें व अराच पडली असतां नानाप्रकारची अन्न व नानाप्रकारची रुचिकर तोंडीलावणी याचे- घरोवर औषध भक्षण करावें, व नामिसंबंधी वायु बुद्ध जाहला असता, व अमिमांध जाहले असता अमि प्रदीप्त होई असें औषध भोजनाचेमध्ये भक्षण करावें; व सकळ शरीर- व्यापी असा ब्यानवायु त्याचा कोप झाला असतां भोजनाचे अंती भक्षण फरावेंउचकी आणि आक्षेपक यायु व कंपवायु यांचा फोप जाहला असनां भोजनाचे पूर्वी व अंती औषध मक्षण करावे, याप्रकारे द्वितीय काळ जाणाया. तिसरा काळ. उदानेकुपितेवातेस्वरभंगादिकारिणि ।। ग्रासेग्रासांतरदेयंभैपज्यसांध्यभोनने६८ प्राणप्रदुऐसध्यायांभक्ष्यस्यांतेचीयते । औपचंमायशोधरिःफालोऽयस्यातृतीयक: फटमरंधी उदान वायूचा फोप होऊन स्वरभंगादिक रोग जाहले अमता सायंकाळाचे भोजनसमयीं ग्रासावरोवर व दोहों ग्रासांमध्ये औषध गक्षण फरारें; व हृदयस्थित प्राण यायूचा कोप जाहला अमता बहुतकरून सायाळचे भोजनांनी आपध भक्षण करावे, याप्र- फारें तृतीयकाळ जाणापा. चोथा काळ. मुहमुदृश्यदछर्दिहियावामगोपुच ॥ मानंचमेपनंदधादिनिकालयतुर्थक:७० ·प्रथमखंड. तृषा व ओकारी व उचकी व श्वास व विषदोष है रोग असतां वारंवार अन्नसहित औषध भक्षण करावें श्लोकांत चकार आहे म्हणून अन्नरहितही भक्षण करावें; या प्रकारे चतुर्थकाळ जाणावा. पांचवा काळ. अर्घनत्रुविकारेघुलेखनेव्हणेतथा । पाचनशमनंदेयमननभेषजंनिशि ॥७॥ इतिपंचमकालः स्यात्मोक्तोभैषज्यकर्माणि ।। जत्रूचे ऊर्ध्वमागी कर्णरोग, नेत्ररोग, मुखरोग, नासिकारोग, इत्यादिरोगाविषयीं व प्रवृद्ध वातादि दोषाचे हासनाविषयी, आणि अतिक्षीण दोषांचे वर्धनाविषयीं, रात्रीचे ठायीं पाचनरूप व शमनरूप औषध अन्नरहित भक्षण करावे; याप्रकारें पंचमकाळ जाणावा. औषधादिकांचे ठायीं रसादिक पांच अवस्था आहेत. द्रव्येरसोगुणोवीर्यविपाकः शक्तिरेवच७२सवेदनक्रमादेताः पंचावस्थाः मीर्तिताः द्रव्याचे ठायीं रस, गुण, वीर्य, विपाक, शक्ति ह्या पाच अवस्था आहेत यांचे ज्ञान कमेंकरून जाणावें. रसाचे स्वरूप. मधुरोऽम्लः पदुश्चैवकटुतिक्तकपायकाः ॥७३॥ इत्येतेषडूसा ख्यातीनानाद्रव्यसमाश्रिताः।। मधुर, अम्ल, क्षार, तिखट, कडू, तुरट हे सहा प्रकारचे रस नाना द्रव्याचे आश्र- यकरून राहतात अमें जाणावें. धरांचुक्ष्मानलजलज्वलनाकाशमारुतैः ।। ७४ ॥ वाय्वनिक्षमानिले तद्वयैरसभवः क्रमान् ।। पृथ्वी, उदक यापासून मधुर रस उत्पन्न होतो, व पृथ्वी आणि आमि यापासून अम्ल रस उत्पन्न होतो, जल आणि आनि यापासून क्षाररस उत्पन्न होतो, आकाश आणि वायु यापासून तिखट रस उत्पन्न होतो; वायु आणि अभि यापासून कडू रस उत्पन्न होतो. आणि पृथ्वी व वायु यापासून तुरट रस उत्पन्न होतो; याप्रकारे दोहों दोहों भूदेकरून एकेक रस उत्पन्न होतो, अशी सहा रसाची उत्पत्ति जाणाची. गुणाचे स्वरूप. गुरुःस्निग्यश्चतीक्ष्णश्वरुक्षोलघुरितिक्रयात् ॥ ७५॥ धरांबुवन्दिपवनव्योम्नां प्रायोगुणा स्मृता ।। एवेवांतर्भवतन्योगुणेषुगुणमचयः ॥ ७६ ॥ , - ·शाधिर. , पृथ्वीचा जड गुण, उदकाचा स्निग्ध गुण, अग्नीचा तीक्ष्ण गुण, वायूचा रुक्ष गुण, आकाशाचा हलका गुण याप्रकारे हे पांच गुण कमेंकरून पांच भूताचे ठायीं फारकरून जाणावे व या गुणाचे ठायीं दुसरेही सांद्र, मृदु, लक्ष्ण इत्यादिक गुण राहातात असें जाणावें. वीर्याचे स्वरूप. वीर्यमुष्णंतथाशीतंपायशोद्रव्यसंश्रयम् ॥ यत्सर्वमग्निषोमीयंदृश्यतेभुवनत्रये७७ अत्रैवांतर्भविष्यंतिवीर्योण्यन्यानियान्यपि ।। वीर्य प्रायशः द्रव्याचे आश्रयेंकरून राहते, ते दोन प्रकारचे एक शीत व एक उप्ण. यास्तव भुवनत्रयाचे ठायीं तें वीर्य अग्न्यात्मक आणि सोमात्मक दिसते, व या शीतोष्ण वीर्याचे ठायीं दुसरीही वीर्य निग्ध, रूक्ष, विशद, पिच्छल, मृदु, तीक्ष्ण इत्यादिक राहतात असें जाणावें. विपाकाचे स्वरूप. मिष्ट पटुश्चमधुरमम्लोम्लंपच्यतेरसः ॥७८ ।। कपायकतिक्तानांपाक.स्या- मायशःकटुः ॥ मधुराज्जायतेश्लेष्मापित्तमम्लाच्चजायते ॥ ७९ ॥ कटुका- जायतेवायुःकर्माणीतिविपाकतः ॥ मिष्टरस आणि क्षाररस यांचा मधुर पाक होतो; अम्ल रसाचा अम्लपाफ होतो; तुरट आणि तिखट व कडू यांचा फारफरून तीक्ष्ण पाक होतो; यास्तव त्या तीन पाकांची तीन फर्मे होतात ती सांगतो; मधुर पाकेंकरून कफ होतो व अम्ल पाकेंकरुन पिच होते, व तीक्ष्ण पाकेंकरून वायु होतो. याप्रकारे तीन प्रकारचे पाकेंकरून तीन प्रकारचे फफादिफ दोष उत्पन्न होतात. प्रभावांचे स्वरूप. प्रभावस्तुयथापात्रीलघुश्वापिरसादिभिः ॥ ८० ॥ समापिरुतेदोपत्रितयस्पविनाशनम् ।। कचितुकेवलंद्रव्यंकर्मकुर्यात्ममावतः ॥ ८१ ।। वरंइंतिशिरोवदासहदेवीजटायया ॥ आंनटी रस गुण वीर्य विपाकादि गुणेक्कन ममान अमतां व हलकी अमृता आपल्या प्रमाकन्न वाद न दोगमा नाघरेन, व रञ्चम्यग्रगदमिः 1अमाही शोमा पाल आहे, त्याचा अर्थ. सुद्रपनम रमादिकन्न ममान अमताही आपत्या पी. " ·प्रथमखंड. . मोतिशयेकरून त्रिदोषांला शमवितो. " एखादे औषध असे असते की, आपल्या प्रभाक- रूनच अचाट कर्म करिते. उदाहरण, सहदेवीची मुळी शेंडीला बांधली असतां .ज्वर दूर करिते, याप्रकारे जाणावें. रसादिकांची उत्कृष्टता. कचिद्रसोगुणोवीयविपाकःशक्तिरेवच ।। ८२ ॥ कर्मस्वस्वमकुर्वतिद्रव्यमाथित्ययस्थिताः।। कोठे रस व कोठे गुण व कोठे वीर्य व कोठें विपाक व शक्ति हे द्रव्याचे आश्रये- करून राहिले होत्साते आपआपली कर्मे करितात ती कर्मे. उदाहरणेकरून दाखवितों. " रसाचे उदाहरण. गुळवेलीचा रस कडू व उष्ण असता ती गुळवेल पिचाचे शमन करिते उष्ण व कडू रस आहे म्हणून, गुणाचे उदाहरण- तीक्ष्ण गुण मुळा असतां कफाची वृद्धि करितो, कारण स्निग्ध गुण आहे म्हणून, वीर्याचे उदाहरण-~-मोठे पंचमूळ तुरट च कडू असता वायूला शमविते कारण उष्णवीर्य आहे म्हणून. विपाकाचे उदाहरण-~-शूठी तीक्ष्ण असतां वायूचे शमन करिते, मधुर पाक आहे म्हणून. शक्तीचे उदाहरण---रस गुण वीर्य विपाकेंकरून जे कर्म होत नाही तें शक्ति म्हणजे प्रभावेंकरून होते. उदाहरण- खैर कुष्ठाचा नाश करितो, कारण त्याची विलक्षण शक्ति आहे म्हणून. याप्रकारे औषधांचा प्रभाव मचित्य आहे असें जाणावें. वातादि दोषांची वृद्धि, प्रकोप उपशम यांचे कारणीभूत सहा ऋतु, चयकोपशमायस्मिन्दोपाणांसंभवंतिहि ॥ ८३ ।। ऋतुषट्कंतदाख्यातस्तेस्वराशिघुसक्रमात् ॥ ज्या सहा ऋतूंचे ठायीं दोषांची वृद्धि, प्रकोप, उपशम यांचा संभव होतो ते ऋतु सूर्याचे बारा संक्रांतीकरून होतात असें जाणावें. सहा ऋतु दोहों दोहों राशीकरून ऋतूंची नांवें सांगतो. ग्रीमेमेषवृषौप्रोक्तोपावृणमिथुनकर्कयोः ।। ८४ ।। सिंहकन्येस्मृतावातुलावृश्चिकयोः शरत् ।। धनुग्राहोचहेमतोदसंतः कुंभमानयोः ।। ८५ । गेपमतातीचे जारंभापासून याममानि ममातीपर्यन बीमतु जापा, दिशुनर्म- मातीपसून मंगामा समातोपर्यंत प्रान्टातु, सिंहसंकानापासून समाजाने तमासा ।

·शार्गधर. , पर्यंत वर्षाऋतु जाणावा; तूळसंक्रांतीपासून वृश्चिक संक्रांति समाप्तीपर्यत शरदृतु जाणावा; धनसंक्रांतीपासून मकरसंक्रातिसमाप्तीपर्यत हेमंतऋतु जाणावा; कुंभसंक्रांतीपासून मीनसंक्रांति समाप्तीपर्यंत वसंतनु जाणावा, याप्रकारे दोन राशीकरून दोहों महिन्यांचा एक ऋतु होतो, असे साहा ऋतु जाणावे. ऋतुभेदेकरून वातादि दोषांचे संचय, कोप व शमन, ग्रीप्मेसंचीयतेवायुःभावृट्कालेभकुप्यति ॥ वर्षासुचीयते पित्तंशरत्कालेमप्यति ॥ ८६ ॥ हेमंतेचीयतेश्लेष्मावसंते चमकुप्यति ।। प्रायेणप्रशमंयातिस्वयमेवसमीरणः ।। ८७ ।। शरत्कालेवसंतेचपित्तप्रायडऋतौकफः ॥ ग्रीष्मऋतूचे ठायीं वायूचा संचय होऊन प्रावृट्कालाचे ठायीं प्रकोप होतो, व वषों- ऋतूचे ठायीं पित्ताचा संचय होऊन शरत्कालाचे ठायों प्रकोप होतो; तसाच हेमंतऋतूचे ठायीं फफाचा संचय होऊन वसंतऋतूचे ठायीं प्रकोप होतो; व वायु शरत्कालाचे ठायीं आपल्या आपणच शांत होतो व पित्तही वसंतमतूचे ठायीं आपल्या आपणच शांत होते, तसाच कफ प्रावृटकालाचे ठायीं आपल्या आपणच शांत होतो. ग्रामस्तु या ऋतूत वायु संचय होतो. मिथुन फर्क प्रावृतमतु या ऋतूंत वायु प्रकोप होतो. सिंह कन्या वर्षाऋतु या मातूंत पित्त संचय होतो. शरदृतु या ऋतूंत पिच प्रकोप होतो. हेमंतमतु या ऋतूंत श्लेष्म संचय होतो. कुंभ मीन पसंतमतु या फ्रन्त श्लेषा प्रकोप होतो. वैद्यशास्त्रामध्ये त्रिदोषांत वायूचे प्राधान्य आहे म्हणून मीप्मनस्तूपासून आरंम करून शेवटी वसंत सांगितला. गोदावरीचे दक्षिणभागी चार महिने सतन वृष्टि पालते म्हणून चातुर्मास्यांत प्रावृट् आणि वर्षा असे दोन मनु कल्पिले, हेमंत आणि शिशिर या दोन नातूंने गुणदोष समान आहेत यास्तय शिशिरऋतूचा परित्याग कन्टन येथे ऐमत मात्र मिला. ही सर्व कल्पना त्रिदोषाचे संचय मरोपाच्या अनुमत्राकान केली अाहे; देवपिलार्य निमिचाने अनुग्रहण मरार त्र, वैशान्य दमनतुम इत्यादिक धर्मगास्त्रात मागितले आहेत ते तसेच म्हटले पाहिजेत. भोजनादिकंकरन दोपाचा नयकोपोपाम. चयकोपनमान्नोपारिहागदाग्नानः ।। ८८ ॥ मेप वृषभ तळ वृश्चिक धन मकर ·प्रथमखड. १७ समानयोत्यकालपिविपरीतैविपर्ययम् ॥ वातादि दोषाचे जे गुण त्या गुणाचे समान ऋतु आहेत गुण ज्याचे असे विहार आणि भोजन याचे सेवन करून वातादि दोपाचे सचय, प्रकोप, उपशम होतात आणि वातादि दोषाचे गुणाशी विपरीत गुण करणारे असे विहार आणि गुरुशिग्धादि पदार्थ याचे सेवन करून अकालाच्या ठायींही वातादि दोषाचा नाश होतो. वायचा प्रकोप व शम. लघुरुक्षपिताहारादतिशीताळूमाचथा || ८९ ।। भदोपेकामशोकाभ्यांभीचिंतारानिजागरैः ।। अभिघातादपांगाहाजीणऽनेधातुसंक्षयात् ॥ ९ ॥ वायुःप्रकोपंयात्यभिःप्रत्यनाकैश्वशाम्यति ।। * रघु आहार व रुक्ष अहार व मित आहार याच्या सेवनेकरून व अति शीत काळ व अति शीत पदार्थांचे सवन व फार श्रम करणे व प्रदोषकाळी काम व धन बधुवियोगजानित दुःख व भय व चिता व रात्रींस जागरण व शस्त्र लगुडादिजन्य अभिघात व जळामध्ये फार पोहणे, इहीकरून व आहाराचा पाक जाहला असता व धातूचा क्षय जाहला असता इत्यादि कारणेकरून वायूचा प्रकोप होतो व इतक्या कारणाशी जे प्रत्यनीक ( म्हणजे विरुद्ध ) सण खिग्धादि पदार्थ याचे सेवन तेणेकरून वायु शात होतो. पित्ताचा प्रकोप व शम. विदाहकटुकाम्लोष्णभौज्यरत्युष्णसेवनात् ।। ९१ ।। मध्यान्हेक्षुत्तृषारोधाजीर्यत्यन्नेऽर्धरानके ॥ पित्तप्रकोपयात्यभिःप्रत्यनीकैश्चशाम्यति ।। ९२॥ विदाहि, तपिण, आपट व उष्ण या पदार्थाच्या सेवनेंकरून, व अमीचा शेक फार भेतला असता व दो प्रहरचे वेळेस क्षुधेचा व तृपेचा निरोध केला असता व दोन प्रहर रात्रीचे ठायीं अन्नाचा परिपाक होत असता इत्यादि कारणेकरून पिताचा प्रकोप होतो व कारणाशी जे विरुद्ध मधुर शीतादि पदार्थ त्याच्या सेवनेंकरून पित्ताचे शमन होतें कफाचा प्रकोप व शमन. मधुरस्निग्धशीतादिभोयेदिचसनिद्रया ।। । मदेनाचप्रभाते रभुक्तमातथाश्रमात् ।। ९३ ॥ श्लेष्याप्रकोपयात्यभिःप्रत्यनाथभाम्यति ।।

·मधुर, स्निग्ध, शीत, व आदिशब्दकरून जड या पदार्थाचे से ने करून, व दिवसास निद्रा केली असता, व जठरामि मंद असतां त्याजवर प्रातःकाळी मोजन केले असता, व शरीराला कांहींच श्रम न देतां उगेंच बसलें तर इत्यादि कारणेंकरून कफाचा प्रकोप होतो या कारणांशी जे विरुद्ध उष्ण, रुक्षादि पदार्थ यांच्या सेवनेंकरून कफाचा उपशम होतो.. इति श्री दामोदरसूनु शाईघरेण विरचितायां सूत्रस्थाने प्रथमखंडे भैषज्याख्यान] नाम-द्वितीयोऽध्यायः २ अथनाडीपरीक्षाध्यायः अथनाडीपरीक्षा. करस्यांगुष्ठमूलेयाधमनीमीयसाक्षिणी ।। ९४ ॥ तच्चेष्टयासुखंदुःखंज्ञेयंकापस्यपंडितः ।। जीवाची साक्षिणी अशी धमनी म्हणजे नाडी हलाचे अंगुष्ठमुलाचे ठायी आहे. तिच्या चेष्टेकरून शरीराचे मुखदुःख पंडितांनी नागावे. वातादिकांचा प्रकोप जाहला असतां नाडीची गति. नाढीपत्तेमरुत्कोपेजलौकासर्पयोर्गतिम् ।। ९५ ।। फुलिंगफाफमंकगतिपित्तस्यकोपतः ॥ इंसपारायनगतिधवेशप्मप्रकोपतः ॥ १६ ॥ वायूचा प्रकोप जाहला अमना नाडी, जळू आणि मर्प यांचे चालीप्रमाणे चालते व पियाचा प्रकोप जाता असतो बुलिंग, कारटा आणि येफ यांचं चालीप्रमाणे चालते व कफाचा प्रकोप जाहता अमना नाडी हम य पर याच चालीमारपी चालने. सन्निपान व द्विदीप रांचा कोप झाला असतां नाडीची गति. लाननिनिपन नंगमनसनिपातन पदाचिन्दामना ·प्रथमखंड, १९ कदाचिद्वेगवाहिनी ।। ९७ ॥ द्विदोषकोपतो या सन्निपात जाहला असतां नाडी, लावपक्षी व तित्तिर पक्षी व चर्तिक पक्षी यांचे चाली. सारखी चालते व दोहो दोषांचा कोप जाहला असतां नाडी हळू हळू चालते, व लागलीच फिरून झरझर चालू लागते. नाडीचें असाध्य लक्षण. इंतिचस्थानविच्युता ।। स्थित्वास्थित्वाचलतियासास्मृता प्राणनाशिनी ॥ ९८ ।। अतिक्षीणाचशीताचजीवितहत्यसंशयम् ।। जी नाडी स्थळापासून वल्ली ती, व राहून राहून चालले ती अशा दोन्ही नाड्या रोग्याच्या प्राणाचा नाश करितात, व जी नाडी फार क्षीण झाली ती नाडी निश्चय करून , प्राणनाश करिते. बरादिकांचे नाडीचे लक्षण, ज्वरकोपेनधमनीसोणावेगवतीभवेत् ।। ९९ ॥ कामक्रोधाद्भवेद्वेगा क्षीणाचिंताभयप्लुता ।। मंदानःक्षीणधातोश्रनाडीमंदतराभवेत् ॥ १०॥ अमृक्पूर्णाभवेकोष्णापुर्वीसामागरीयसी ॥ सामान्य ज्वराचा कोप जाहला असतां नाडी उष्ण असून मोट्या वेगाने चालते व स्त्रियादिकांवर इच्छा होऊन त्याचा लाम झाला नसतां व राग आला असतां नाडी मोट्या वेगेकरून चालते व चिंता आणि मय इहीं करून नाडो व्याप्त जाहली अतता क्षीण होते व ज्याचा अमि मंद आहे आणि ज्याची धातु क्षीण आहे. अशा मनुष्याची नाडी फार मंद होते व रक्ताचे कोकरून नाडी व्याप्त असना थोडी थोडी उष्ण असून पाषाणासारखी जड होते व आवेशयुस असतां फार जड होते. चांगल्या प्रकृतीचे लक्षण. लध्वीवदतिदीलामेस्तवावेगवतीभवेत् ॥१॥ सुखितस्यस्थिराज्ञेयातथालवतामता ॥ चपलाक्षुधिनस्यापितृप्तम्याहानस्थिरा ॥२॥ ज्या मनुष्याचा जठराग्नेि, प्रदीप्त आहे त्याची नाडी हलकी वाहते व वेगें करूनही वाहते, व स्म्य मनुष्याची नाडी स्थिर असून बलवंत असते. व जो मनुष्य कवन व्याप्त जाहला त्याचा नाई, चंच असूने व भोजनादेकचन तृप्त जाला असता त्या मनुष्याची नामा निधउ अमते, मानहार नाडीपसा जाणावी.'

·शाइधर.
दूतपरीक्षा.
दूताःस्वजातयोव्यंगाःपटवोनिर्मलांवराः ॥ सुखिनोऽश्ववृपारुदाः
शुभ्रपुप्पफलैर्युताः ।। ३ ।। सुजातयः सुचेष्टाश्वसजीवदिशि
संगताः । भियगंसमयेप्राप्तारोगिणःसुखहेतवे ॥ ४ ॥
दूत वैद्याप्रत बोलावण्याविषयीं अथवा प्रश्न करण्याविषयी कसे असावे. आपल्या
ज्ञातीमध्ये अथवा स्वगोत्राचे ठायीं उत्पन्न जाहलेले असे, व हात पाय इत्यादि अवयवेंकरून
हीन व दीनवाणे नसाये व सर्व कर्माविषयी कुशल असावे, व पांढरे वस्त्र धारण केलेले असे,
व घोड्यावर आणि चैलावर बसलेले असे, पांढरी फुलें व रसभरित फळं इहीकरून युक्त
असे, व उत्तम प्रकारचे ज्यांचे जन्म आहे अमे. व उत्तम प्रकारचा आहे शरीरकृत व्यापार
जो तो ज्यांचा असे, व श्लोकांत चकार म्हणून ज्यांचे उत्तम दर्शन आणि उत्तम वेप असे,
व नाकाचा वायु जिकडे वाहत असेल त्या बाजूस दूत आले असे, अथवा बृहस्पतीची पूर्व
आणि उचरदिशा त्या दिशांम आले असे प्रकारचे दूत वैद्याचे परी रोग्याकरिता चांगला
दिवस पाहून आले असता रोग्याचे कल्याण होते, व दक्षिण दिशेस आले असता रोग्याचे
फल्याण होत नाही याप्रमाणे वैद्यांनी दूतपरीक्षा जाणावी.
वेद्याला बोलाऊँ जाणारा जो दूत त्यास शुभाशुभ शकुन,
वैद्याव्दानायदतस्यगच्छतोरोगिणपते ।
नशुभंसौम्यानप्रदीप्तंचमुखावहम् ॥ ५॥
रोग्याचे निमिरे वैद्याला बोलावण्याविषयीं दूर मार्गाचे ठायी चालत असतां मेर
मृदंगादि जे सौम्य गहन ते रोग्याला शुभदायक होत नाहीत; व अंगार तेल कुलित्थे
इत्यादिक जे प्रदीप्त गशुभ शकुन ते शुभदायक होतात.
रोग्याकडे जाणारा जो वैद्य त्याचे शुभाशुभ शकुन.
चिमिसरोगिण कर्तुगच्छतोभिपनःशुभम् ।।
यात्रेयमाम्यशानंतोतंदमिनीमनम् ॥ ६॥
रोग्याला औषध दापावित्री मार्गाचे टाची चालणारा समा जो वैद्य त्याला यावि.
पया योग्य अमे जे भगदम देक गाय मजून ने शुभदायक होनान; ५ अंगार, तेल,
तुरिय स्यादिक ने प्रदीम महल ने शुभदायक होत नाहीत.
निजमानियागंतःमत्वेनसंपुनः ।। चिकितन्यो
भिषमागविधभत्तोनितंद्रिय ॥ ७ ॥

·प्रथमखंड. , ज्या रोग्याची मूळची प्रकृति सुटली नाही व ज्या रोग्याचे शरीराचा वर्ण फिरता - नाही व सत्वगुणेकरून युक्त व वैद्याचे आज्ञेनें वागणारा व इद्रियांचा निग्रह करणारा असा रोगी असल्यास वैद्याने त्याग औषध द्यावें; नाही तर देऊ नये स्वप्नाची लक्षणे त्यामध्ये प्रथम दुष्ट स्वप्ने. स्वमेषुनग्नान्मुंडांश्वरक्तकृष्णांवरावृतान् ।। व्यंगांश्च विकृतान्क गान्सपाशान्सायुधानपि ॥ ८ ॥ वनतोनिन्नतश्चापिदाक्षि- णांदिशमाश्रितान् ॥ माहिपोष्ट खरारूढावीपुंसोर्यस्तुपश्य- ति ॥ ९॥ सस्वस्थोलभतव्याधिरोगीयात्येवपंचताम् ।। पुरुषानी अथवा स्त्रियांनी स्वप्नामध्ये नागवे सन्यासी, व गोसावी इत्यादिक, मुडदे, व तांबडी च काळी पांघरुणे पापरलेले, व नाक कान कापलेले, व पांगळे व कुबटे व खुजे, व काळे व हातामध्ये पाश, तरवार; भाला वरची इत्यादिक धारण केलेले व चोरादि- काना बांधणारे, व त्याला मारणारे, व दक्षिणदिशेचे आश्रयेकरून राहिलेले, व झैस, उंट, गाढव यांजवर बसलेले इत्यादिकांला पाहिले असता ज्याची प्रकृति स्वस्थ आहे त्याला रोग होतो व ज्याग रोग आहे तो मरण पावतो. दुसरी दुष्ट स्वप्नं. अधोयोनिपतत्युञ्चाजलेऽनोवाचिलीयते ॥ ११० ॥ श्वापदै- ईन्यतेयोऽपिमत्स्यायगिलिताभवेत् ॥ यस्यनेत्रविलीयेतेदी पोनिर्वाणतांब्रजेत् ॥ ११ ॥ तैलसुरांपिवेद्वापिलोहवालभते तिलान् || पकान्लभतेऽनातिविशेकूपरसातलम् ।। १२ ।। सस्वस्थोलपतेव्यापिरोगीयात्येवपंचनाम् ॥ जो मनुष्य म्वनामध्ये आपणाला, पर्वत, झाडे इत्यादिक उंचम्थानावरून पडलों असे पहातो, व पाण्यामध्ये बुडालों व अग्नीने जळालों व कु-यांनी नखांहीकरून ओरबदलें, व मत्म्यांनी भक्षिलें, ब अकस्मात् टोले गेले व अकस्मात् दिवे मालवले अमें पहातो, व तेल, सुरा यातें प्यालों व लोखंद, तीळ यांचा लाभ जहाला, व शिजल्या अन्नाचा लाम होऊन भक्षिलें, व आडांत शिरलों, व पाताळात शिग्लो असे पहातो, या प्रकारची दुष्ट स्वमें पाहिली असतां ज्याची प्रकृति स्वस्थ आहे त्याला रोग होतो, व ज्याला रोग आहे तो मरण पावतो. N

·२१
शाईघर.
दुष्ट स्वप्नांचा परिहार.
दुःस्वमान्येवमादीनिदृश्याव्यान्नकस्यचित् ॥ १३ ॥ स्नानं कुर्या-
दुपस्येवदद्यामितिलादयः ॥ पठेत्स्तोत्राणिदेवानांरात्रौदेवाल.'
येवसेत् ॥ १४ ॥ कृत्वैवं त्रिदिनमत्योदुःस्वमात्परिमुच्यते ।।
पूर्वी सांगितली जी नग्न मुंडादिक दुष्ट स्वमें ती पाहून कोणा एकाजवळही न
बोलतां प्रात:काळी स्नान करून सोने व तीळ व लोखंड यांचा धर्म करून दुष्ट स्वमांची
नाश करणारी अशी देवांची स्तोत्रं पठण करावी, या प्रकारे दिवसास कृति करून, रात्रीचे
ठायीं देवळांत राहून जागरण करावे, याप्रमाणे तीन दिवस केले असतां तो मनुष्य दुष्ट
स्वमांपासून मुक्त होतो.
चांगली स्वप्ने.
स्वमेपुषःसुरानभूपान्जीवंतः सुहृदोद्विजान ।। १५ ।।
गोसमिद्धामितीर्थानिपश्येत्सुखमवाप्नुयात् ॥
जो मनुष्य स्वमामध्ये इंद्रादि देव, राजे, मित्र, ब्राह्मण यांना सजीव पाहतो व गाय
व दैदीप्यमान अग्नि व प्रयागादि तीर्थे इत्यादिकांना पाहतो तो सुख पावतो.
तीाकलुपनीराणिजित्वाशत्रुगणानपि ।। १६ ।।
आरुह्यसौधगोशैलकरिचाहान्सुखीभवेत् ॥
जो मनुष्य स्वप्नांमध्ये आपण, चिखलाने गढूळ झालेल्या पाण्याने उतरून गेली असें
पाहतो व शत्रूचे समुदायास जिंकिलें असे पाहतो, व पांढन्या रंगाने सारवलेली माडी, बैल
पर्वत, हत्ती, घोडे इत्यादिकांवर बसलों असे पाहतो तो मनुष्य मुख पवितो.
दुसरी चांगली स्वप्ने.
अगम्यागमनलेपोविष्टायांरुदितंमृति ॥ १७॥
आममांसाशनस्वमेधनारोग्यालयेविदुः ।।
नो. मनुष्य स्वमामध्ये आपल्याला जी स्त्री उपभोगाम योग्य नाही तिजपाशी गेलों
अथवा जे स्थान जाण्यास योग्य नाही, त्या म्थानी गेलो असें पाहतो व विष्ठकम्न अंग भरलें
व आपले रडणे, अथवा दुमन्याचे रडणे, व मरण पावला असे पाहणे, व फच्चे मांस भक्षण
केले इत्यादिकांता जो पाहतो तो मनुष्य रोगरहित होतो व त्याला धन प्राप्त होते.
दुसरी चांगली स्वप्ने.
जलौकाभ्रमर्रासपोमक्षिकायापिपंदशेन् ॥ १८ ॥

·प्रथमखंड. २३ रोगीसभूयादारोग्यःस्वस्थोधनमवाप्नुयात् ।। ज्या मनुष्याला स्वप्नामध्ये जल, व काळ्या मधावरच्या माशा, व सादिक, व दुसन्या लहान मघावरच्या माशा, व श्लोकांतल्या वा शब्दकरून गांधीलमाशा, व मशकादिक सतात तो मनुष्य रोगी असला तर रोगरहित होतो, व स्वस्थ आहे त्याला धन प्राप्त होते . याप्रकारे स्वप्नलक्षणे जाणावी. इति श्री दामोदरसूनु शाधिरेण विरचितायां संहितायां सूत्रस्थाने प्रथमखंडे नाडीपरीक्षादि विधिर्नामतृतीयोऽध्यायः L अथचतुर्थोऽध्यायः दीपनपाचनविधि. पनामंवन्हिकच्चदीपनंतद्यथामिशिः ॥ १९ ॥ पचत्यामनवन्हिचकु- र्याधत्तद्धिपाचनम् ॥ नागकेसरवद्विद्याच्चित्रोदीपनपाचनः ॥ १२०॥ जे औषध आवेचे पाचन करीत नाही आणि अग्नीस प्रदीप्त करिते ते औषध दीपन संज्ञक जाणावें; उदाहरणबडीशेप. व जे औषध आंवेचे पाचन करितं आणि अग्नि प्रदीत करीत नाही ते औषध पाचन संज्ञक जाणावें। उदाहरण-नागकेशर, व अमि प्रदीप्त कर- णारा व आवेला पचविणारा असा चित्रक जाणावा. संशम औषधे नशोषयतिनटिसमान्दापस्तिथोद्धतान् ।। शमीकरोतिविषपानशमनंतद्यथामृता ॥ २१ ॥ जें औषध वातादि दोष समान असतां त्यांचा द्वेष व त्यांचे शोधन करीत नाहीं आणि विषम भाव पावून शरीरांत माजलेले जे वातादि दोष त्यांचे मात्र शमन करितें तें औषध शमन संज्ञक जाणावें, उदाहरण---- -~-~गुळभेल.

·२४ शाईचर. अनुलोमन औषधे. कृत्वापार्कमलानायद्भित्वाचंधमधोनयेत् ।। - तच्चानुलोमनंज्ञेयंयथामोक्ताहरीतकी ।। २२ ।। जे औषध मल म्हणजे चातादि दोष यांचा पाक करून परस्पर बद्ध जाहलेले ने वातादि दोष त्यांना वेगळे वेगळे करून अधोभागी नेते अथवा वातमूत्रपुरीपादिकांचा जो बंध त्या बंधाला म्हणजे बद्धकोष्ठतेला मोकळे करून अधोभागी नेऊन गुदावाटे पाडित ते औषध भनुलोमन जाणाव; उदाहरण- हरीतकी. स्टेसन औषध. पक्तव्ययदपकत्वैवश्लिएकोप्टेमलादिकं ।। नयत्यधःप्रेसनंतद्यथास्यात्कृतमालकः ॥ २३ ॥ पुढे पाक होण्याविषयी योग्य असे जे यातादिक दोप ते कोष्ठाचे आश्रयेकरून राहिले होत्साते त्यांचा पाक न करितां त्यातें जे ओपध अधोभागी दडपून गुदावाटे बाहेर पाडिते ते औषध संपन संज्ञक जाणावें; उदाहरण-~पाहाव्याच्या शेंगेचा मगज. भेदन औपध. मलादिकमवद्धवायद्धपिडितमलैः ।। भित्वाधःपातयतितद्भेदनंकटुकीयथा ॥ २४ ।। चातादि दोपेंकरून अबद्ध अथवा बद्ध असे जे मळमूत्रादिक ते ग्रथित जाह असता त्यांचा भेद करून त्यातें जे औषध अधोभागी नेऊन गुदावा- पाडितें तें भेदन संज्ञव जाणावें उदाहरण---टुकी. (प्राकृतांत कुटकी असें नांव होय.) रेचन औपचें, विपकंपदपकंचामलादिद्रवतांनयेत् ।। रेचयत्यपितक्षेयंरचनंत्रिवृतायथा ॥ २५ ॥ पोटामध्ये विशेषेकरून अन्नादिकांचा चागला पाक जाहला असतां अथवा कार्ह कच्चे राहिले असता त्या अन्नादिकांस पातळ करून त्यांस जें आपध अधोभागी नेऊन गुदा बाटें दाळ करित ते औषध रेचन संतक जाणावेंउदाहरण--निमोवर. (याचे नांव निशो. तर असेंही आहे.)

·प्रथमखंड. २५ वमन औषध. अपकपित्तश्लेष्माणबलादूवनयेत्यत् ।। वमनतद्धिविज्ञेयंमदनस्यफलंयथा ॥ २६ ॥ पक्कदशेस आले नाही असें पित्त व कफ याना हटेकरून जे औषध तोंडावाटें ओकवितें तें औषध वमन सजक जाणावें, उदाहण-गेळफळ. ( कोणी मेणफळ असेंही म्हणतात.) संशोधन औषधे. स्थानाद्वहिर्नयेदूर्ध्वमधोवामलसवयम् ॥ देहेसशोधनतत्स्याद्देवदालीफलंयथा ॥ २७ आपल्या स्वस्थानी जो वातादिकाचा संचय जाहला त्याला ऊर्श्वभाग नेऊन त्यात में औषध तोंडावाटे व नाकावाटे बाहेर काढित अथवा त्या संचयाला अधोमागी नेऊन गुढावाटें ढाळाबरोबर किंवा शिश्नावाटें मूत्राबरोबर काढितें तें औषध देहाचे ठायी संशोधन जाणावें; उदाहरण -~-देवडगरी. ( देशात देवडागर असे म्हणतात.) छेदन औषध. श्लिष्टान्काफादिकान्दोषानुन्मूलयतियङ्कलात् ।। छेदनतद्यवक्षारोमरिचानिशिलाजतु ॥ २८ ॥ जें औषध परस्पर एकात एक मिळाले असे जे कफादि दोष त्यास आपल्या शक्ती- कान फोडून वेगळे वेगळे करिते ते औषध छेदन जाणावें; उदाहरण----यवक्षारादिक व मिन्ये श्लोकात बहुवचनेंकरून सुंठ, पिंपळी व शिलाजित. लेखन औषध. धातूम्मलान्वादेहस्यविशाप्योल्लेखयच्चयत् ।। लेखनंतद्यथाक्षौदनीरमुष्णवचायवाः ॥ २९ ॥ जी ओष रसादिधातु व वातादिदोष याचे शोषण करून याना पातळ करितात ती औषधं लेखन जाणावीं, उदाहरण--- मध, उप्णजळ, देखड, जव. ग्राही औषधे. दीपनपाचनंयत्स्यादुष्णत्वाद्वशोषकम् ।। माहितच्चयथाशुंठोजीरकंगजपिप्पली ॥ १३०॥ " ·शाईधर. जी औषधे आम प्रदीप्त करितात, व आमादिकाचे पाचन करितात, व उष्णवार्य आहेत ह्मणून जलस्वरूप जे कफादिदोष व धातु व मळ याचे शोषण करितात ती औषधे आही जाणावीं; उदाहरण-~-सुंठ, जिरे, गजपिंपळी. स्तंभन औपधे. रौक्ष्याच्छेत्यात्कषायत्वाल्लघुपाकाच्चयद्भवेत् ॥ वातकृत्स्तंभनंतत्स्याद्ययावत्सकटुंटुकौ ॥ ३१ ॥ जी औषधे रुक्षगणेकरून, व शीतवीर्येकरून, व तुरटरसेंकरून युक्त असतात व पाकेंकरूनही हलकी असतात अशा प्रकारची जी औषधे ती वायूला उत्पन्न करितात यास्तव वी औषधे स्तंभन जाणाधीं, उदाहरण--कुडा व टेंडें. रसायन औपधे. रसायनंचतज्ज्ञेयंयजराव्याधिनाशनम् ॥ यथामतारुदंतीचगुग्गुलुथहरीतकी ॥ ३२ ॥ जी औषधे शरीराची जरा व रोग यांस दूर करितात ती औषधे रसायनें जाणावी; उदाहरण-गुळवेल, रुदंती, गुग्गूळ, हरीतकी. वाजीकरण औषधे. यस्मातद्रव्याद्भवेत्स्त्रीपुहवाजीकरंचतत् ।। यथानागवलाद्यास्तुजिचकाईकन्छुजं ।। ३३ ।। जी औपर्धे धातूला वाढवून स्त्रियांविषयीं हर्षयुक्त शक्ति देतात ती आपधे वाजीकरण 'जाणावीं; उदाहरण--नागबला आदिशब्दकरून शतावरी साखर दुध इत्यादि व कवनबीज. धातूंची वृद्धि करणारी औपधे. यस्माच्छुकास्यवृद्धिःस्याफ्रलंचतदुच्यते ।। यथाश्वगंधामुसलीशर्कराचशतावरी ॥ ३४ ॥ ज्या औषधांपासून धातूची वृद्धि होते ती औपधे शुकट जाणावी; उदाहरण---आ- संघ, मुमळी, साखर, शतावरी इत्यादि जाणावी. धातूला चेतविणारी व त्याची वृद्धि करणारी औपधे, दुग्धमापाचभल्लातफलमज्जामलानिच ॥ प्रवर्तकानिकथ्यतेजनकानिचरंतसः ॥३५॥ , .

·प्रथमखंड. २७ शुक्र धातूला चेतविणारी व त्या धातूला उत्पन्न करणारी अशी औषधे दूध, उडीद, मिलाव्याचे फलाची मज्जा (झणजे मध्ये बी असते ती ) व आवळकठी इ. जाणावी. वाजीकरण औषधांचा निषेध. प्रवर्तनीस्त्रीशुक्रस्परेचनंबृहतीफलम् ॥ जातीफलंस्तंभकंचशोषकहरीतकी||३६॥ शुक्र धातूला चेतविणारी स्त्री आहे, व त्या धातूला रेचन करणारें मातेरिंगणीचे फळ अथवा रानवागे किंवा रिंगणीफळ आहे, व स्तभन करणारे जायफळ आहे, व शोषण कर- णारी हरीतकी ( म्हणजे हिरडा ) आहे असें जाणावें; " शोषणीचहरीतकी या ठिकाणी श्लोकांत कालिंगक्षयकारिच असाही पाठ आहे. त्याचा अर्थ, कलिंगडें वीर्याचा क्षय करिते असें जाणावें." सूक्ष्म औषधे. देहस्यसूक्ष्मछिद्रे विशेषत्सूक्ष्ममुच्यते॥ तयथासँधक्षौद्रनिवस्तैलरुबूद्भवम् ॥ ३७॥ शरीराचे ठायीं बारीक बारीक रोमरंध्रादिक छिद्रे आहेत त्याचे ठायीं जी औषधे प्रवेश करितात ती औषधे सूक्ष्म आणावी; उदाहरण---सैधव, मघ, कडूनिंब, तिळाचे तेल, एरंडतेल इत्यादिक जाणावी. व्यवायी औषधे. यस्मातद्रव्याद्भवेत्घोषुहोवाजीकरंचतत् ॥ यथानागवलाधास्तुवीजंचकपिकच्छुजं ॥ ३८ ॥ जी औषधे अपक्कच सान्या देहाला व्यापून मग मद्य व विष याचे सारखी पाकीमत जातात ती औषधे व्यवायी जाणावी, उदाहरण--मांग व अफु. विकासी औषधे. संधिबंधास्तुशिथिलान्यत्करोतिविकाशिनत् ।। विश्लेष्यौजश्रधातुभ्योयथाक्रमुककोद्रवाः ॥ ३९ ॥ जी औषधे सर्वांगाचे सधीचे बंधनास शिथिल करून रसादि धातूंपासून उत्पन्न जा- ले जे ओज ( लणजे बळ ) त्याला शिथिल करितात ती औषधे विकाशी जाणावी, उदा- हरण---सुपारी व कोदु धान्य. मदकारी पदार्थ, बुदिलुपतियद्रव्यमदकारितदुच्यते ।।

·२८
शाधर.
तमोगुणप्रधानंचयथामधंसुरादिकं ॥ ४० ॥
जो पदार्थ तमोगुण प्रधान असून बुद्धीला आच्छादितो तो पदार्थ मदकारी जाणावा
उदाहरण-सुरादिक मद्य.
प्राणहारक औषधे.
व्यवायिचाविकाशिस्यात्सूक्ष्मच्छेदिमदावहम् ।।
आग्नेयं जीवितहरंयोगवाहिस्मृतविपं ।। ४१ ॥
पूर्वी सांगितली जी व्यवायी औषधे व विकाशी औषधे व सूक्ष्म आपधे च छेदी
औषधे व मदकारी औषधे व आमेय औपये या गुणेकरून जे द्रव्य युक्त असते ते
द्रव्य प्राणहारि जाणा; उदाहरण-विप बचनागादिक. ते योगवाही जाणा, कारण,
कोणी
आचार्य श्लोकांत · योगवाह्यमृतंविपं । असाही पाठ म्हणतात त्याचा अर्थ, तेच विष योगवाहि.
( म्हणजे त्याला काही संस्कार विशेषेकरून ज्या ज्या अनुपानाशी योजिलें त्या त्या अनुपा•
नाचे गुण वाढवून अमृततुल्य ) होते.
प्रमाथी औपध.
निनवीयेणयतद्रव्यस्रोतोभ्योदोपसंचयं ॥
निरस्पतिममाथिस्यात्तद्यथामारचंवचा ॥ ४२ ॥
बी औषधे आपल्या प्रमावेकरून कान, तोंड, नाक इत्यादिकांचे छिद्रांमध्ये फफादि
दोपाचा संचय जाहला असता त्या संचयाला दर करितात, ती औषधे प्रमाथी जाणाधी; उदाहर-
ग--येवंड च मिन्य.
अभिष्यंदी पदार्थ.
पन्छित्याहारयाद्रव्यरु पारसयदाःशिराः॥
धत्तेयगोस्वतन्स्पादमिप्पंदिययादधि ।। ४३ ।।
जो पदार्थ आपल्या पिच्छल गुणेकरून व जड गुगंकरन रसवाहिनी गिना रोधन
शरीराला जड करितो तो पदार्थ अभिष्पदि (म. कफकारक ) आगाथा; उदाहरण---दही.
इति श्री दामोदग्गनु गाधरेण विधिनायां मूत्रम्याने प्रथम
दीपनपाचनाविधनुर्थोऽध्यायः ॥१॥

·अथपंचमोऽध्यायः वैद्याला शरीराचे विशेष ज्ञानावांचून चिकित्सा करितां येत नाही, यास्तव शारीर सांगतों. कलाःसप्ताशया सप्तधातवःसप्ततन्मला ॥ सप्तोपधातव सप्तत्वासप्तमकीर्तिताः ॥ ४४ ॥ त्रयोदोषानवशतस्त्रायूनांस धयस्तथा ॥ दशापिक्चद्विशतमस्थ्यांचत्रिशततथा ॥ ४५ ॥ सप्तोत्तरमर्मशतशिरापप्तशतंतथा ।। चतुर्विशतिराख्याता यमन्योरसवाहिकाः ।। ४६ ॥ मासपेश्य समाख्यातानृणा पंचशतंबुधैः ॥ स्त्रीणांचविंशत्यधिकाकडराश्चैवषोडश ॥ ४७ ॥ नृदेहेदशरध्राणिनारीदेहेत्रयोदश ।। एतत्समासतः प्रोक्तं विस्तुरेणाधुनोच्यते ॥४८॥ शरीराचे ठायीं रसादि धातूची जी स्थाने त्याच्या मर्यादाभूत अशा सात कला आहेत व कोष्ठामध्ये सात आशय मणजे स्थाने आहेत, व रस, रक्त, मास, मेद, अस्थि, मज्जा, शुक्र असे सात धातु आहेत व त्या धातूचे सात मळ आहेत, व धातूचे जवळ राहणारे असे सात उपधातु आहेत, व शरीराला त्वचा भणजे कातड्या सात आहेत, व वात, पित्त, फ हे तीन दोष आहेत, व शरीराल दोऱ्यासारखी व वेलीसारखी नऊशे बधने आहेत याना सायु असे म्हणतात व दोनशे दहा सधी म्हणजे साधे आहेत; श्लोकात चकार आहे हणून याहून काही अधिकही संधी आहेत असें जाणावें, व शरीराला आधारभूत व बळकट अशी तीनशें अस्थि म्हणजे हाडे आहेत, व जीवाची आधारभूत अशी एकशें सात मर्में आहेत, व टोप, धातु, मळ याना वाहणाऱ्या अशा सातशे शिरा आहेत, व चकारास्तव आणखीही शिरा आहेत; व रस वाणान्या चोवीस धमनी झणजे नाटी आहेत, व पुरुषाचे शरीरात मासपेशी झणजे मासाची स. राबट अशी पाचशे आहेत, व स्त्रियाना पाचशाहून वीस अधिक आहेत, व कडरा म्हणजे मोठे मोठे लायु सोळा आहेत, व पुरुषाच्या देहाचे ठायी दहा र| म्हणजे छिद्रे आहेत, व लियाना याहून अधिक तीन छिद्रे आहेत, याप्रकारें कलादिक सक्षेपेकरून सागितले आता विस्तारेकरून सागतो Via ·३० शाईघर. क कलांचे प्रकार. मांसासक्मेदसांतिस्रोयकृष्ठीन्होश्चतुर्थिका ॥ पंचमीचतांत्राणांपष्ठीचाग्निघरामता ॥ १९ ॥ रेतोघरासप्तमीस्यादितिसप्तकला स्मृताः ॥ पहिली कला मांसाला धारण करते तिला मांसधरा म्हणतात व दुसरी कला रक्ताला धारण करिते तिला रक्तघरा म्हणतात व तिसरी मेदाला धारण करिते तिला मेदोधरा म्हणतात व यकृत् व प्लीहा यांची चवथी कला ती या दोहोंचेमध्ये राहते म्हणून तिला कफधरा असें म्हणतात व अत्रे ( झणजे आंतडी ) यांना धारण करणारी जी पांचवी कला तिला पुरीषधरा असे म्हणतात, व अमीला धारण करणारी जी सहावी कला तिला पितधरा असें ह्मणतात. र सातवी कला शुक्रधातूला धारण करिते ती रेतोघरा जाणावी, या प्रकारे सात कला जाणाव्या. आशयांचे प्रकार. श्लेष्माशयः स्यादुरसितस्मादामाशयस्त्वषः ॥ १५०॥ ऊर्ध्वमान्याशयोनाभेर्वामभागव्यवस्थितः । तस्योपरिति- लंयंतदधः पवनाशयः ॥५१॥ मलाशयस्त्वधस्तस्यव. स्तिमूत्राशयास्मृतः ॥ जीवरकाशयमुरोशेयाः सप्ताश- यास्त्वमी ॥ ५२ ॥ पुरुषेभ्योधिकाश्चान्येनारीणामाशया- स्रयः ॥ धरागर्भाशयः मोक्तस्तनौस्तन्याशयौमतौ ॥ ५३ ॥ वक्षस्थलाच्या ठायीं कफाचा आशय म्हणजे स्थान आहे, व फफस्थानाचे किंचित् अथे भीगी आमाचे स्थान आहे; व नाभीचे वर डावेकडे अमीचे स्थान आहे. व त्या अमिस्था- नाचे वर तीळ आहे त्याला क्लोम असे म्हणतात तेंच पिपासास्थान होय; व अमिस्थानाचे अधोमागी मळाचे स्थान आहे त्या स्थानालाच पकाशय असे म्हणतात तो वाममागी आहे; त्याचे समीप दक्षिणमागी चर्मखत्यकाकार मूत्राला आधार असा बस्ती आहे; व जीवतुल्य रक्त आहे त्या रक्ताचे स्थान ऊर आहे. या प्रकारे सात आशय म्हणजे स्थाने जाणावी व पुरुषापेक्षा स्त्रियांना तीन स्थाने अधिक आहेत; एक गर्भाचे स्थान व स्तनमंबंधी दुधाची स्थाने दोन, अशी तीन स्थाने जाणावी. रसादि मानधातूंचे विवरण, रमारहमागम क्रानिपतयः !!

·प्रथमखंड.. AN जायन्तेन्योन्यतःसर्वेपाचिताः पित्ततेजसा ॥५॥ रस, रक्त, मांस, मेद, अस्थि, मजा, शुक्र हे सात धातु पिचतेजेंकरून पाचित व होत्साते कर्मेकरून एकापासून एक उत्पन्न होताहेत; उदाहरण, रसापासून रक्त, व मांस, मांसापासून मेद या प्रकारें, सात धातूंचे उत्पत्तीचा क्रम जाणावा. सात धातूंचे मळ: जिव्हानेकपोलानांजलंपित्तंचरंजकं ।। कर्णविडूसनाद- तकक्षामेदादिजमलं ॥ नखानेत्रमलंचक्त्रेस्निग्ध त्वंपिटिकास्तथा ।। जायतेसप्तधातूनांमलान्येतान्य' नुक्रमात् ॥ ५६ ॥ जीभ, डोळे व गाल यांचें जें जळ तें रसधातूंचा मळ जाणावा, व रसधातूस रंज- वेणारें में पित ते रक्तधातूचा मळ जाणावा, व कानाचा मळ तो मांस धातूचा मळ जाणावा, जीम, दांत, काखा व शिस्त्रादिक यांचे जे मळ ते मेदोधातूचे मळ जाणावे, व नखें अस्थि- भातूचा मळ जाणावा, व बहुवचनेंकरून केशलोमादिकही अस्थीचा मळ आहे असें जाणावें, व डोळ्यांचा मळ व मुखाची स्निग्धता म्हणजे चिकटपणा हे मज्जाधातूचे मळ जाणावे, यौवनोद्भव पिटिका ज्या त्या शुक्रधातूचा मळ जाणावा, व श्लोकांत तथा या पर्देकरून श्मश्रु म्हणजे मिशा त्याही शुक्रधातूंचा नळ आहे. या प्रकारे सात धातूंचे सात मळ कमेंकरून जाणावे. सात उपधातु. स्तन्यंरजश्वनारीणांकालेभवतिगच्छति ॥ शुद्धमासभव: स्नेहासावसापरिकीर्तिता ॥ ५७ ॥ स्वेदातास्तथाकेशास्तथैवी' जश्वसप्तमम् ॥ इतिधातुभवाञयाएतेसप्तोपधातवः ॥ १५८ ॥ स्तनसंबंधी में दूध तें रसधातूद्धव व उपधातु जाणावे, व रज म्हणजे स्त्रियांना विटाळ वाहतो तो रक्तधातूचा उपधातु जाणावा. हे दोन उपधातु नियास काळविशेषी उत्पन्न होतात वं नाहीसेही होतात व शुद्ध मासापासून उत्पन्न जाहला जो सेह तो मांसधातूचा उपधातु जाणावा, य दात अस्थिधातूचे उपधातू जाणावे, केश मज्जाधातूचे उपधातू जाणावे व ओज शुक्रधातूचा उपधातू जाणावा. या प्रकारे साता धातूंपासून सात उपधातु उत्पन्न जाहले असें जाणावें. साता त्वचांचे विवरण. ज्ञेयारभासिनीपुसिध्यानचतामता ॥ द्वितीयालोहिताशेपातिलकाका. .

·३२ • शाईधर. ** क च न्मभूः ॥ ५९ ॥ श्वेतातृतीयासंख्यातास्थानंचर्मदलस्यच ॥ ताम्राचतुर्थीवि- ज्ञेयाकिलासवित्रभूमिका ॥ ६॥ पंचमीवेदिनीख्यातासर्वकुष्ठोद्भवस्ततः।। विख्यातारोहिणीपष्ठीग्रंथिगंडापचीस्थितिः ।। ६१ ।। स्थूलात्वक्सप्तमख्यिा' ताविद्रध्यादेः स्थितिथसा ॥इति सप्तत्वचः प्रोक्तास्थूलाग्रीहिद्विमात्रया॥२॥ पहिल्या त्वचेचें नाम अवभासिनी ती खचा सिध्मरोगाची जागा होय, चकार आहे म्हणून पद्मकंटकादिक रोगांचीही जागा होय, व दुमन्या त्वचेचे नाव लोहिता ती तिलक व अलक या रोगांची जागा होय, व तिसन्या त्वचेचें नाम श्वेता ती चर्मदल रोगाची जागा होय, व चवथ्या त्वचेचें नाम ताम्रा ती किलासकुष्ठ व धिनकुष्ठ यांची जागा.. होय, व पांचव्या त्वचेचें नाम वेदिनी ती सर्व कुष्ठांची जागा होय, य साहाव्या त्वचेचे नांव रोहिणी ती ग्रंथि व गंडमाळा व गंडमाळेचा भेद अपची रोग याची जागा होय व सातव्या त्वचेचे नाम स्थूला ती विधदि रोग व आदिशन्देकरून अर्श व भगंदर रोग यांची जागा होय, या प्रकारे सात त्वचा सागितल्या त्या त्वचा साती मिळोन दोन साळीप्रमाणे मोटचा आदेत असें जाणावें. वातादि तीन दोपांचा भेद, वायुः पित्तंकफोदोपाधातवश्चमलास्तथा।। तत्रापिपंचधाख्याताः प्रत्येकंदेहधा- रणात् ॥ ६३॥ शरीरामध्ये वात, पित्त, कफ, हे तीन पदार्थ आहेत. ते रसादि धातूंस दृपित करि- तात, मणोन त्यांना दोष असे म्हणतात व तेच शरीर धारण करितात व पोपितात म्हणून त्यांना धातु असे म्हणतात. व रसादि धातूंना मलिन करितात, ह्मणोन त्यांना मल असे मण- तात. व से दोप शरीरधारणत्वेकरून एक एक पांच पांच प्रकारचे जाहले आहेत; उदाहरण- चायू पांच प्रकारचा व पित्त पांच प्रकारचे व कफ पांच प्रकारचा या प्रकारे जाणावें. यांची लक्षणे व नामें पुढील श्लोकीं सागेन, वायूचे प्राधान्यपूर्वक स्वरूप व पित्ताचे विवरण, पवनस्तेपुवलवानविभागकरणान्मतः ॥ रजोगुणमयः सूक्ष्मः शीतोरुक्षोलघु श्वलः ॥ ६४ ॥ मलाशयेचरकोष्टचन्हिस्थानेतधादि। कंठेसवागदेगेषुवायुः पंचप्रकारतः ॥६५॥ अपानः ५.५॥ पच ।। व्यानवे- तिसमीरस्यनामान्युक्तान्यनुकमान वात, पित, कफ, या तीन दोपामा विभागकर- प्या, व पित, कफ याना-जिकडे पा .

·प्रथमसंड. . , बावमध्ये रजोगुण फार आहे. व तो वायु सूक्ष्म आहे, व स्वभावेकरून शीतळ आहे; रूम, हलका, चंचळ आहे व तो वायु पांच स्थानांचेठायीं गमन करित होत्साता पांच प्रकारचा जाणावा ती पांच स्थाने व पांच नामें क्रमकरून सांगतो. मलाशय म्हणजे प्रकाशय त्याचे ठायीं जो वायु राहतो त्याला अपान वायु असें मणतात, व कोष्ठामध्ये अमीचे 'स्वान आहे त्या स्थानाचे ठायीं राहतो त्याला समानवायु असें प्रणतात, व हृदयाचे ठायीं राहातो त्याला प्राणवायु असे म्हणतात, व कंठाचे ठायीं राहातो त्याला उदानवायु असे म्हण- तात, व सर्व शरीराचे ठायीं राहातो त्याला व्यान वायु असे म्हणतात. या प्रकारे वायूची पांच स्थाने व पांच नामें कमेंकरून जाणावी. पित्ताचे विवरण. पिचमुष्णद्रवपीतंनीलंसत्वगुणोत्तरं ॥ कटुतिक्तरसंसयविदग्धंचाम्लतविजेत् ॥६७॥ अग्न्याशयमवत्पित्तमनिरूपंतिलोन्मितं ॥ त्वचिकांतिकरशेयलेपाभ्यं- गादिपाचकम् ॥ ६८ ॥ श्ययकृतियत्पिचंतादृशंशोणितंनयेत् ॥' यत्पित्तनेत्र युगुलेरूपदर्शनकारितत् ॥ ६९॥ यत्पिसंहृदयतिष्ठन्मेषाप्रज्ञाकरंचतत् ॥ पाचप्राजकंचैवरंजकालोचकेतथा ॥ १७० ॥ साधर्कचेतिपंचवपित्तनामा- न्यनुक्रमात् ॥ उष्ण व पातळ व पिवळे व निळे या प्रकारचे पित आहे व त्या पितामध्ये सत्वगुण कार आहे व त्यामध्ये तिखट व कडु हे दोन रस आहेत व ते पिच उष्णादि पदार्थाचे योगकरून विदग्ध मणजे विकृत झाले असतां आंबट होते अशा प्रकारचे पित्त आहे. ते पित्त पांच स्थानांचे ठायीं राहाते. ती पांच स्थाने व त्यांची पांच नामें कमेंकरून सांगतों; कोट्या. बये अमीचे स्थान आहे. त्या स्थानाचे ठायीं पित आहे ते अग्मिस्वरूप असून एक तिळ- प्रमाण आहे व ते पित्त त्या जागेवरील चार प्रकारचे अन्नाला पचविते म्हणून त्याला पाचक सणतात. व त्वचेचे ठायों में पित्त राहते ते पित्त शरीराचे ठायी काति उत्पन्न करिते चंदनादिकांचा लेप व तेलादिकांचा अभ्यंग, आदिशन्देकरून मानादिक यांना पचविते सा पिचाला प्राजक असें मणतात. व में पित डावीकडे प्लीहाचे स्थानी राहून जसें रसा- पातून रक्ताला उत्पन्न करितें, व ते पित्त दृश्य झणजे दृष्टिगोचर आहे. त्याला रंजक असे जाणतात. व दोहों डोळ्यामध्ये जे पित्त राहातें तें पित्त वेतनीलपीतादि रूपाचे दर्शन कर. विते, त्या पिताला आलोचन असे म्हणतात व में पित्त हृदयाचे ठायीं राहतें तें पित्त मेघा- रूप व प्रज्ञारूप बुद्धीला उत्पन्न करितें त्या पित्ताला साधक अप ह्मणतात, या प्रकारे पित्ताची पांच स्थाने व पांच नामें मेकरून जाणावी. ५ ·शाहघर. कफाचे विवरण कफःस्निग्धोगुरुःश्वेत-पिच्छिलम्गीतलस्तथा ।। ७१ ॥ तमोगुणाधिकास्वादुर्षि- दग्धोलवणोभवेत् ।। कफयामाशयमूनिकंटेटदिच संधिषु ।। ७२ ॥ तिष्ठन्करो. तिदेहेपुस्थैयसागपाटवं ।। क्लेदनः स्नेहनथैवरसनश्वावलंबनः ।। ७३ ।। श्ले. प्मकतिनामानिकफस्योक्तान्यनुक्रमात् ।। चिकट व पांढरा व बुळबुळीत व शीतळ या प्रकारचा फफ आहे व त्या फफामध्ये तमोगुण फार आहे व मधुर आहे व तो कफ विकृतीपन किंवा पफतेप्रत पावला पराता सारट होतो अशा प्रकारचा कफ आहे. तो पांच स्थानी राहून देहाची स्थिरता य पुष्टर करितो. ती पांच-म्याने व त्यांची पांच नामें फ्रमकग्रन सांगतो; आमाचे स्थानी जो कफ राहतो त्याला दन असे मणतान, व मस्तकाचे टावी राहतो त्याला सहन असें बणतात, व कंठाचे टायी राहतो त्याला रसन अमें मणतात, व हृदयाचे ठायी राहतो त्याला अवर्तवन अमें म्हणतान, य संधीचे टायी राहातो त्याला शेपमक असे म्हणतात, या प्रकारे काया पांच स्थान पांच नाम माम्न जाणावी. वायूचें कार्य- स्नायधनमोनाटेपांगास्थिमेदगा ।। ७४ ॥ मात्र गने देशाचे टार्थी माम पचाथि य द गाने पंधन सादत. संधीचं रक्षणः मंस्यधांगवानांदोमानाः पान्विताः ॥ नागरे या प्रसंग यांने मंधान जगने पर योग जिदी. पान त्यागा न. या यो परन गुमा मान, अरची लक्षण भामामामार यायाधीनियुतिः ॥ ७५ ॥ नपाल अपार . कारण. गगानगगुः ।। में पान कान ·प्रथमसह. . शिरांचे लक्षण. संधिबंधनकारिण्योदोपधातुवहाः शिराः ।। ७६ ॥ शिरा संघाचे बंधन करणान्या व वातादि दोष व रसादिधातु यति वाहणाऱ्या आहेत. धमन्योरसवाहिन्योषमंतिपवनतनी।। शरीराचे ठायी रसवाहिनी ज्या नाही आहेत त्या वायतें धमन करितात म्हणजे चायूला उडवितात म्हणून त्यांना धमनी असे लणतात, पेशीचे लक्षण. मांसपेश्योरलायस्पुरवष्टंभायदेहिनां ।। ७७ ॥ मांसपेशी म्हणजे मांसखंडे ती बलाकारणे व अवष्टंभ म्हणजे आधार त्याका- रमें आहेत. कंडरांचे कार्य. मसारणाकुंचनपोरंगानांकंडरा मताः॥ फंडरा म्हणजे मोठाले स्नायु ते हस्तपादादिफ जी अंगे त्यांचे प्रसारण व आकुंचन यांविषयी समर्थ आहेत. रंधांचे विवरण नासानयनकनविरंध्रेमकीर्तिते ॥ ७८॥ मेहनापानवक्त्राणामकरंधमुच्य- ते ॥ दशमस्तकेचोक्तरंभाणीतिणांविदुः ॥ ७९ ॥ मीणांत्रीण्यधिकानिस्युः स्तनयोगवरर्मनः ॥ सूक्ष्मछिद्राणिचान्यानिमतानित्पचिजन्मिनाम् ।।१८०|| नाक, नेत्र, पान याचे ठायी दोन दोन र| आहेत, व शिश, गुद, मुग याचे नगक रंभ आहे, य मस्तकाचे ठायों एक रं माहे त्याला प्रारंभ असें म्हणतात. या- मेरे पुरणाम दहा रे आहेत; व स्तनसंबंधों में दोन व गर्ममागाचे टायीं एक भी में मारेक्षां श्रियाला अधिक आहेत अमें जागा व मनुष्याचे वनेने टायीही दुमरी संरग में आदत ती सूक्ष्म गाहेत. याप्रकारे में जाणावी. फुप्फुसादिकांचे स्वरूपः साफसीदादक्षिगांगेयान्मतं । उदानवायोगपृष्फुमंगाच्योयुधः 11८१॥ रकाशिमिरापुरमोहारपानामपिभिः ॥ गाम्पिया- नरनास्वमंगा " ८२॥

·शायर . हृदयाचे वामभागी प्लीहा व फुप्फुस आहेतःव दक्षिणमागी यकृत् आहे त्याला कास- खंड असे म्हणतात. यांची कार्ये सांगतो. उदानवायूचे आधारभूत फुप्फुस आहे व शिराचें मूळ प्लीहा आहे व रंजक पिताचे स्थान व रक्ताचे स्थान यकृत् आहे असे तिलाचे लक्षण जलवाहिभिरामूलंतृष्णाच्छादनकतिलं ॥ शोणित कीटापासून उत्पन्न व दक्षिणभागी यकृताचे समीप तिळ आहे त्याला असे म्हणतात. तो तीळ जळवाही शिराचे मूळ आहे, यास्तव तृष्णा म्हणजे ताहान आच्छादन करितो असे जाणावें. वृक्काचे लक्षण वृक्की पुष्टिकरीमोक्तौजठरस्थस्यमेदसः ।। ८३ ॥ वृक म्हणजे कुक्षिगोला ते जठरस्य जो मेद त्याला पुष्ट करितात, या अमरावरून दुको पुष्टिकरी अमाही पाठ जाणावा. वृषण लक्षण. वीर्यवाहिशिराधारीवृपणीपौरुषावही ॥ वृषण म्हणजे अंड ते वीर्यवाहिनी शिराने आधार आहेत, यास्तर पीपावट : हेत. ( म्हणजे पुरपत्र देतात.) "भीजवाहि असाहि पाठ आहे." लिंगाचे लक्षण. गर्भाधानकरलिंगमयनंवीर्यम्त्रयोः ।। ८४ ॥ लिंग म्हणजे शिश्न तें धीर्यहारें गर्मारा उत्पन्न परिने; आणि वीर्य व मत्र यांचा मार्ग होय, भगेकांत वीजप्रयो बगाही पाठ आहे. हृदयाचे व्यापार. स्टपचेतनास्थानमोनमवाप्रयंमतं ॥ कमठाचे कसमामि किंचित् विकमित य योमुत्र में हृदय आहे तें स्थान होय, व आज दगडे पर धान, नेज त्याने आश्रय होय. गर पोपणार्थ लक्षग. शिरारमन्योनामियाःमान्यायम्गिताम्मनु । ८५१ प्रगतिबानियाँ मयोगान्मधातुभिः ।।..

·प्रथमखंड. 4 नाभीचे ठायीं राहाणाऱ्या अशा शिरा व धमनी आहेत त्या संपूर्ण शरीरातें त्यापन राहिल्या होत्साल्या रात्रंदिवस वायूचे संयोगेंकरून रसादि संपूर्ण धातूंना सर्व शरीरापत नेऊन शरीराचे पोषण करिताहेत. प्राणवायूचा व्यापार. नाभिस्थःमाणपवनःस्पृष्ट्वाहत्कमलांतरम् ॥ ८६ ॥ कंगहिर्विनिर्यातिपातुं विष्णुपदामृतं ।। पीत्वाचांवरपीयूषनरायातिवेगतः ।। ८७ ॥ प्रणयन्देहम- खिलंजीवंचजठरानलम् ।। नाभिस्थ जो प्राणवायु तो हृदयक्रमलाचे अभ्यंतरीं स्पर्श करून ब्रह्मरंभानित जे विष्णुपद त्याचे ठायीं अमृत आहे त्या अमृताचे पान करण्यासाठी कंठाचे बाहेर निघून मस्त- काचे ठायीं प्राप्त होऊन ब्रह्मराश्रित में अमृत त्याते प्राशन करून, मातश्यान वेर्णेकरून याच मार्गानं स्वस्थानी येऊन, संपूर्ण देहाते व जीवाते संतुष्ट करितो व जठरामीते पाचक- शक्ति देतो, अथवा हृदयस्थ जो वायु तोच विष्णुपदामृत पिऊन पुन्हां नाभिस्थानी येऊन मग संपूर्ण करितो, हृदयस्थ वायूलाच प्राण म्हणतात, त्या पक्षी हा अर्थ जाणावा. आयुष्याचे व मरणाचे लक्षण- शरीरमाणयोरेवसंयोगादायुरुच्यते ।। ८८ ॥ कालेनतद्वियोगाद्धिपंचत्वकथ्यतेबुधैः एवं म्हणजे क्ति प्रकारेफरून शरीराशी प्राणाचा जो संयोग त्याला आयुष्य असे म्हणतात व कालेंकरून शरीर आणि प्राण याचा वियोग जाहला असता त्याला पंचत्व झणजे मरण असे म्हणतात. नजंतुःकश्चिदमर पृथिव्यांजायते कचित् ॥ ८९ ।। अतोमृत्युरवार्य स्याकिंतुरोगानिवारयेत् ।। पृथ्वीचे ठायों कोणताही प्राणी कोठेही अमर नाही याम्तव मृत्यूचे निवारण करण्या- षयी कोणीच समर्थ नाही, परतु वैद्यानी रोग मात्र निवारण करावे. रोगनिवारणाविषयीं साध्यादिभेद लक्षण. याप्यत्वंयातिसाध्यवयाप्योगन्छत्यसाध्यतां ॥ १९० ।। जीवितंइत्यसाध्यस्तुनरस्याप्रतिकारिणः।। चिकि सा जाहरी नाही ज्याची असा रोगी त्याचा व्यापि सुखसाध्य असता का साध्य होतो, व त्या कष्टसाध्य व्याधीची उपेक्षा केली असता, असाध्य रोही बाहता म्हणजे प्राणहरण योपकारें पांच नामें जाणावी.

·. म . ३८ शापर. चार पदार्थकरून देहाची रक्षा. धर्मार्थकाममोक्षाणांशरीरंसाधनंयतः ॥ ९१ ॥ अतोरुग्भ्यस्तनुरक्षेन्नरःकर्मविपाकवित् ।। धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष यांचे साधन म्हणजे कारण असे शरीर आहे. यास्तव शुभाशुभ कर्माचे फळ जाणणारा अशा मनुष्याने रोगांपासून शरीराचे रक्षण करावें. धातवस्तन्मलादोषानाशयंत्यसमास्तनुं ॥ ९२ ॥ समाःसुखायविज्ञेयावलायोपचयायच ॥ रसादि सात धातु व त्यांचे सात मळ व वातादि. तीन दोष हे न्यूनाधिक जाहले. असतां शरीराचा नाश करिताहेत व सम म्हणजे म्वप्रमाणस्थित असतां सुख, बळ, शरी- राची वृद्धि यांत देताहेत. स्मृष्टिक्रमपूर्वक चतुर्विंशति तत्वनिरूपण. जगद्योनेरनिच्छस्यचिदानंदैकरुपिणः ।। ९३ ॥ पुंसोऽस्तिमकातर्नित्यामतिच्छायेवमास्वतः॥ महदादिरूप में जगत् म्हणजे पृथिव्यादि भूतें त्यांचे आदिकारण असून जो इच्छा- रहित व चिदानंद, ज्ञानमय असा पुरुष आहे त्याला ईश्वर असे म्हणतात, व त्या पुरुषाची संबंधिनी व सत्व, रज, तम यांचे साम्यावस्थेचे ठायी राहणारी व नित्य अशी प्रकृति आहे तिला अव्यक्त असे म्हणतात; या प्रकृतिपुरुषाचे संबंधाविषयीं दृष्टांत, सूर्याचे क्रियें: करून जशी मतिबिंबासही क्रिया होते त्या प्रकारे पुरुषाचे अधिष्ठानकरुन मणजे आश्रये - •करून प्रकृतीची चेष्टा जाणावी. प्रकृति कसें विश्व निर्माण करिते व पुरुषाला कर्तृत्व कसे तो प्रकार. अचेतनादिचैतन्ययोगेनपरमात्मनः॥ ९४ ।। अकरोद्विश्वमखिलमनित्यंनाटकाकृति ॥ चेतनारहित ह्मणजे जड अशी जी प्रकृति ती सृष्टीचे आधी परमात्म्याचे चैतन्यसंबध करून अनित्य महदादिरूप में विश्व त्यातें करिती जाहली; याविषयी दृष्टात, गानाने पानन टन प्रकारचे खोटे नाटक दाम्ववितो, . तो याप्रकार ·प्रवमर. प्रकृतिपुरुष चैतन्यकरून नानाप्रकारचे अनित्य भ७ चे विश्व त्यातें नर्तवून पुनः ती प्रकृति त्या पुरुषामध्ये स्वस्वरूपाने प्रविष्ट होऊन राहते अथवा पुरुषसंबंधाचा अभाव जाहला असतां प्रति स्वस्वरूपेंकरूनच राहते. प्रकृतिविश्वजननीपूर्वदिमजीजनत् ॥.९५ ॥ इच्छामयामहदूपामहंकारस्ततोभवत् ।। त्रिविधःसोपिसंजातोरजःसत्वतमोगुणैः ॥ ९६ ॥ विश्वाची जननी अशी जी प्रकृति ती पूर्व म्हणजे सृष्टीचे आधी बुद्धीने उत्पन्न करिती झाली, त्या बुद्धीला इच्छामयी व मद्रूपा असे म्हणतात व त्या बुद्धितत्वापासून अहंकार उत्पन्न होता जाहला, तोही रजोगुण, सत्त्वगुण व तमोगुण इहींकरून तीन प्रकारचा जाहला असें जाणावे. तीन प्रकारचे अहंकाराचे कार्य. तस्मात्सत्वरजोयुक्तादिद्रियाणिदशाभवन् ॥ मनवजाततान्याहुःश्रोत्रत्वदन यनंतया ।।९७ ॥ निव्हाघ्राणवचोहस्तपादोपस्थगुदानिच ॥ पंचबुद्धीद्रिया ग्याहुःप्राक्तनानीतराणिच ॥ ९८ ॥ कर्मेंद्रियाणिपंचवकथ्यतेसूक्ष्मबुद्धिभिः॥ राजस अहंकार आहे साहाय ज्याला व तमोमात्रेकरून अनुविद्ध झणजे मिश्रित असा नो साविक अहंकार त्यापासून श्रोत्र, त्वक्, नयन, जिव्हा, प्राण, वाक्, हस्त, पाद, उपस्थ, गुद, मन अशी इंद्रिये उत्पन्न होती जाहली, त्यांमध्ये पहिली पांच बुद्धीद्रिये बुद्धीचा आश्रय- भाहे झणून. व अवशिष्ट राहिली जी पांच ती कर्मेद्रिये जाणावी; कर्माचा आश्रय आहे आणून उभयतात्मक क्षणजे बुद्ध्यात्मक व कर्मात्मक मन आहे असें जाणावे. अथवा राजस अहंकारापासून इंद्रिये, व सात्विक अहंकारापासून इंद्रियांच्या देवता आणि मन असा पृथक्त्वेकरून उत्पतिक्रम जाणावा. तमःसत्वगुणोत्कृष्टादहंकारादयाभवत् ।।९०॥तन्मात्रपंचतस्यनामान्युक्ता- निरिभिः ॥ शन्दतन्मात्रकंस्पर्शतन्मात्ररूपमात्रकं ॥ २०० || रसतन्मात्र गंषतन्माचेतितद्विदुः ।। राजस अहंकार आहे सहाय ज्यास व सत्वमात्रेकरून अनुविद्ध मणजे युक्त असा जो तामस अहंकार त्यापासून तन्मात्र सणजे त्या त्या आश्रयावर मुख्य प्रमाणत्वेकरून राहणारे असे गुणपंचक उत्पन्न होते जाहले. त्याची नामें शब्दतन्मात्र, स्पर्शतन्मात्र, रूपतन्मात्र, रखतन्मात्र, गंधतन्मात्र याप्रकारे पांच नामें जाणावी. - ·शाधिर. तन्मात्रपंचकांचे विशेष. शब्दःस्पर्शश्वरूपंचरसगंधावनुक्रमात् ॥ १॥ तन्मात्राणांविशेषाःस्युःस्थूलभावमुपागताः॥ शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गध हे क्रौकरून तन्मात्रपंचकाचे विशेष जाणावे; यांचा मुख, दुख व मोह इहींकरून अनुभव होतो. यास्तव स्थूलभावाप्रत पावले असें जाणावें । तन्मात्रपंचकाचा अनुभव सूक्ष्म आहेत ह्मणून होत नाही. भृतपंचकाची उत्पत्ति. तन्मात्रपंचकाचस्मात्सजातंभूतपंचकम् ।। २ ।। व्योमानिलानलजलक्षोणीरूपंचतन्मतं ॥ शब्दादि पच तन्मात्रांपासून भूताचे पंचक उत्पन्न होते जाहले. त्याची नामें न्योम, अनिल, अनल, जल, क्षोणी याप्रकारे जाणावी. इंद्रियांचे विषय. युद्धींद्रियाणांपचवशब्दाचाविषयामताः॥३॥ कमंद्रियाणांविषयाभाषादानविहारता ॥ आनदोत्सर्गकाँचैवकथितास्तत्त्वदार्शभिः ॥ ४ ॥ श्रोत्र, त्वक्, चक्षु, जिव्हा, धाण ही बुद्धींद्रिये पाच, याचे शब्द, म्पर्श, रूप, रस, गध हे पाच विषय क्रर्मकरून जाणावे, उदाहरण, श्रोत्रंद्वियाचा शब्द विषय, व त्वगिंद्रियाचा स्पर्श विषय या क्रमाने जाणावें व वाक्, हस्त, पाद, उपस्थ, गुद ही कर्मेंद्रिये पांच, याचे भाषा, आदान, विहार, आनद व उत्सर्ग हे पाच विषय कमेंकरून जाणावे. उदाहरण, वागिंद्रियाचा भाषाविषय, व हन्तेंद्रियाचा आदान विषय या क्रमाने जाणावें, उक्तांचा संक्षेप. प्रधानमकृति शक्तिनित्याचाविकृतिस्तथा ॥ एतानितस्यानामानीशिवमाश्रित्य यास्थिता ॥५॥ महानहंकृतिःपंचतन्मात्राणिपृथक्पृथक् ॥ प्रकृतिर्विवतिरै- वसप्तैतानिधाजगुः ॥ ६ ॥ दशेंद्रियाणिचित्तंचमहाभूतानिपंचच ॥ विका- रा. षोडशायाः सर्वव्याप्यजगत्स्थिताः ॥७॥ प्रधान व प्रकृति व शक्ति व नित्या व अविकृति हे प्रकृतीचे पर्याय गन्द जाणावे, ती प्रकृति शिव (भणजे ईश्वर ) याचे आश्रयेकरून राहाते अमें जाणा व महत्तत्व व महं- कार व पंचतन्मात्रा ही सात इंद्रिया दिकांची कारणे आहेत. मणून प्रकृतिरूप जाणावी; - ·प्रथमसंड. सांख्यमताचे ठायीं ही आठ प्रकारची प्रकृति आहे, व प्रकृतीची कार्यरू आहेत झणून विकृतिरूप ही जाणाी, व इंद्रिये १० व उमयात्मक मन अशी ११ इंद्रिये व ५ महाभूते असे १६ विकार जाणावे, ते संपूर्ण जगातें व्यापून राहिले आहेत असें जाणावें. चोवीस तत्वराशी. एवंचतुर्विशतिभिस्तत्वैःसिदैहे ।। जीवात्मानियतोनित्यवसतिस्वांतदूतवान ॥ ८ ॥ सदेहीकथ्यतेपापपुण्यदुःखसुखादिभिः ॥ व्यासोबदशमनसाकृत्रिमः कर्मबंधनैः ॥ ९॥ अव्यक्त १ महान् २ अहंकार ३ शब्दतम्मात्र ५ स्पर्शतन्मात्र ५ रूपतन्मात्र ६ रसतन्मात्र ७ गंधतन्मात्र ८ श्रोत्र ९ त्वक्, १० चक्षु ११ माण १२ रसना १३ वाक् १४ हस्त १५ पाद १६ उपस्थ १७ पायू १८ मन १९ पृथ्वी २० आप २१ तेज २२ वायु २३ आकाश २४ या प्रकारें चोवीस तत्वे जाणावी. तिहींकरून सिद्ध झालें में शरीररूप गृह त्या गृहाचे ठायीं पंचविंशतिक मणजे पंचविसावा पुरुष सर्वकाळ राहातो त्याला जीवात्मा असे मणतात. त्याचा दूत मन आहे असे जाणावें, तो जीवात्मा महादादिकृत सूक्ष्मलिंग- शरीराचे ठायीं राहातो झणून त्याला देही असें ह्मणतात व कर्मपुरुषही म्हणतात; यास्तव पाप, पुण्य, सुख, दुःख इहीकरून बद्ध आहे असें जाणावें, व मनाशी सहवर्तमान अशी जी कृत्रिम कर्मबंधनें तिहींकरूनही बद्ध आहे असें जाणावें. अहंकारादिकांची गति. आमोतिबंधमज्ञानादात्मशानाच्चमुच्यते ।। तदुस्खयोगकृयाधिरारोग्यंतत्सुखावहम् ॥ २१०॥ पुरुष अज्ञानेंकरून क्लेशादिक बंधनाप्रत पावतो व आत्मज्ञानेंकरून मुक्त होतो, व शरीर व शरीरी यांस जो दुःख देतो तो व्याधी जाणावा, व यासजें सुख देते ते आरोग्य जाणावें- इति श्रीदामोदरसूनुशाणधरेणविरचितायांसंहितायांसूत्रस्थाने प्रथमखडे कलादिकाख्या नामपंचमोऽध्यायः .

·अथषष्ठोऽध्यायः आहाराची दोपावस्था. यात्यामाशयमाहारःपूर्वमाणानिलेरितः ।। माधुर्यफेनभावंचपदसोऽपिलभेतसः. ॥ ११॥ अथपाचकपित्तेनविदग्धश्वाम्लतांवजेत् ॥ ततःसमानमरुताग्रहणीम- भिधीयते ॥ १२॥ ग्रहण्यांपच्यतेकोष्ठचन्हिनाजायतेकटुः ॥ अन्नादिकांचा आहार प्राणवायनें प्रेरित होत्साना प्रथम आमाशयाप्रत येतो. नंतर तो आहार सहा रसेंकरून युक्त होत्साता माधुर्य हाणजे गोढपणा व फेनमाव यामत पावतो, कफस्थान आहे म्हणून मग तो आहार त्याच जाग्यावर असतां पाचक पितृकरून विदग्ध म्हणजे पच्यमानाभिमुख (म्हणजे वरून मात्र परिपक्क झालेला व आंतून कचा) असा होत्साता अम्ल दशेप्रत पावतो, नंतर त्या आमागयापासून समानवायूकरून ग्रहणी म्हणजे वन्हिस्थान त्या स्थानाप्रत येतो, नंतर त्या ग्रहणास्थानाचे ठायीं फोष्ठामकिरून त्या आहाराचा' पाक होतो, तो पाक कटू म्हणजे तीक्ष्ण होतो. आहाराची दोपावस्था. रसोभवतिसंपकादपकादामसंभवः ॥ १३ ॥ अमिस्थानाचे ठायीं स्थिर राहिला जो आहार त्याचा चांगला पाक जाहता असता त्यापासून रस होतो, कच्चा आहार राहिला असता त्यापासून आम होतो, रसांची कायें. बन्देलेनमाधुर्यकिरन्यात यातितहसः पुग्णातियातूनखिलान्सम्यक्पकोऽभूतो. पमः॥ १४ ॥ मंदवन्हिविदग्धश्चकटुयाम्लोभनेद्रसः ॥ विपभावंबजेदापिकर्या- द्वारोगसंकरं ॥ १५॥ त्या आहाराचा रस अमीचे फळे करन मधुरमाव व सिग्धता लगने चिकटपणा यांप्रत पावून संपूर्ण रसदिधातूंचे पोषण करितो यास्तव त्या रसाचा चांगला पाक जाहला असता त्याला अमृतासारखा जाणावा, व मंदामकिरुन तो रम विदग्ध झणजे विकारामत पावला असतां विषमावाप्रत पावतो, किंवा अतिमारादिक रोगसमुदाय टत्या करितो.

·प्रस्मसं. आहाराची अवस्था. आधारस्परसःसारःसारहीनोमलद्रवः ॥ शिराभिस्तज्जलंनीतंबस्तौमूत्रममा- प्नुयात् ।। १६॥ तत्कीटचमलंज्ञेयतिष्ठपकाशयेचतत् ॥ त्या आहाराचा जो रस त्याला सार असें ह्मणतात, व सारहीन जो पदार्थ त्याग मलद्रव असे ह्मणतात, व तो द्रव मूत्रवाहिनी शिराद्वारा बस्तीचे ठायीं जाऊन मूत्रसज्ञेप्रत पावतो.. व अवशिष्ट राहिलें में कीट तें पकाशयाचे एक.देशाचे ठायीं जाऊन मल संजेप्रत पावते. मलाचें अधोगमन. वलित्रितयमार्गेणयात्यपानेननोदित ॥ १७ ॥ प्रवाहिनीसर्जनीचग्राहिकेतिवलीत्रयम् ।। अपानवायर्ने अध.प्रेरित असा जो मळ तो वलित्रितयात्मक जें गुद त्या मागेंकरून बाहेर येतो त्या वळीची नामें प्रवाहिनी, सर्जनी, ग्राहिका याप्रकारे तीन नामें जाणावी, व त्याचा आकार शंखावर्तासारखा जाणावा. रसाचे कार्यत्वेकरून अन्यस्थानी गमन. रसस्तुहृद्ययातिसमानमरुलेरितः ॥ १८॥ रजितोयाचितस्तत्रपित्तेनायातिरक्ततां ॥ सारभूत जो रस तो समान वायर्ने प्रेरित होत्साता अभिस्थानापासून हृदयाप्रत येऊन रंजक पित्ताने रागयुक्त होऊन व पाचक पित्ताने पाचित होऊन रक्तदशेमत पावतो. रसाचे प्राधान्य. रक्तसर्वशरीरस्थजीवस्याधारमुत्तमम् ॥ १९॥ स्निग्गुरुचलस्वादुविदग्धपित्तवद्भवेत् ।। तें रक्त सर्व शरीर व्यापून राहिले होत्सातें जीवाचे उत्तम आधार होय, त्याचे गुण निध व गुरु व चंचल व स्वादु याप्रकारचे आहेत व तेच रक्त विदग्ध झणजे विकृत जाहले असता पित्तासारखें कटु ह्मणजे तीक्ष्ण व आबट होते. रसादि धातूंचे, उत्पत्तीचा क्रम. पाचिता-पित्ततापेनरसाधाधातवःक्रमात् ॥ २२० ॥ शुक्रत्वयांतिमासेनतथाखीणारजोमवेत ॥ रसादिक जे सात धातु ते पिचतापेंकरून परिपक होत्साते कमेंकरून एका महिन्यानें। शुक भातला उत्पन्न करितात. त्यान कमाने एका महिन्याने लियास रजस्वलात्व झणजे' रक्तरूप रज ते उत्पन्न कारतात.

·शापर. गर्भाची उत्पत्ति. कामान्मिधुनसंयोगेशुदंशोणतशुक्रजः ॥ २१ ॥ गर्भःसंजायतेनाःसजातोबालउच्यते ॥ मनाचे संकल्पेंकरून स्त्रीपुरुषांचा मिथुन संयोग ( झणजे रतिसंग ) जाहला असतां शोणित (भणजे आर्तव ) व शुक्रधातु यांपासून स्त्रियांचे ठायीं गर्भ उत्पन्न होतो. तो गर्म प्रगट जाहता असता त्याला जात असें मणतात. कन्यादिगर्भाची उत्पत्ति. अधिकारजसःकन्यापुत्राशुक्राधिकोभवेत् ।। २२॥ नपुंसकंसमत्वेनयवेच्छापारमेश्वरी ॥ गर्भाधानकाळी ऋतुसंबंधी रक्ताचे माधिक्य जाहले असता कन्या होते, व शुक्राचें माधिक्य जाहलें असतां पुत्र होतो, व आर्तवशोणिताचा व शुक्रधातूचा समयोग जाहला मसतां नपुंसक होतो, जशी परमेश्वराची इच्छा असते तसा योग होतो. वालाचे पहिले मासी. चालस्यप्रथमेपासिदेयाभेषनरक्तिका ॥ २३ ॥ अवलेहीकृतकैवक्षारक्षौदसिता- घृतैः । वर्धयेत्तावदेकैकांपावद्भवतिवत्सरः॥ २४ । मासैर्वृद्धिस्तदृ स्याया- वत्पोडशवत्सराः ॥ ततःस्थिराभवेत्तावद्यावद्वाणिसप्ततिः ॥ २५ ॥ ततोवा- लकवन्मात्रा-हासनीयाशनैःशनैः।। मात्रेयकल्कचूर्णानांकपायाणांचतुर्गुणा २६ बारकास प्रथम महिन्याचे ठायीं दूध व मध व सासर किंवा तूप यातून जे उपयुक्त असेल त्याची योजना करून त्यात एक गुंज प्रमाण मुवर्णादिक औषध घालून अवलेहीभूत अणजे चाटण करून द्यावे, व दुसन्या मासी २ गुंजा, तिमरे मासी ३ गुंजा याप्रमाणे गुंजानी औषधाची वृद्धि एक वर्षपर्यंत करावी झणजे माशाचे मान होते, व दुसरे वर्षी २ मासे, तिसरे वर्षी ३ मासे याप्रमाणे माशांनी औषधाची वृद्धि सोळा वर्षापर्यंत करावी, मग सोळा वर्षांपासून सत्र वर्षांपर्यन औषधभक्षणाविषयीं सोळा माशांचे मान जाणावें; नंतर ती मात्रा बालकास अशी वर्षित केली त्याप्रकारे त्या मात्रेचा अपकर्ष करावा म्हणजे ती उतरीत टतरीत यावे, कारण वात व वृद्ध यांची ममान चिकित्सा आहे. म्हणून ती मात्रा कलरूप व पूर्णरूप व कशायरूप समस्यास चनुर्गुणित योजावी.

·प्रथमखंड.
जन्मापासून वीस वर्षेपर्यंत अंजनादिक विचार.
अंजनचतथालेपःसानमभ्यंगकर्मच॥ वमनपतिमर्शवजन्ममभृतिवस्यते॥२णा।
कल पंचमादिष्टमानत्यकर्मच ॥ विरेक:पोडशादादिशतवमैथुनं ॥२८॥
बालकांचे डोळ्यांत अंजन झणजे कजलादिक घासणे व अंगाला हरिद्रालेप करणे व
भान झणजे न्हाऊ घालणे व अंगाला अभ्यंग म्हणजे तेत तप इत्यादिकांचा चोपड करणे
व मोकारी करविणे व प्रतिमर्श म्हणजे निरूहणवस्ती पणोन गुदाचे ठायीं चिपळ्या व चूळ
मारावयाचा प्रयोग आहे तो करणे, इतक्यांची योजना बालकाचे जन्मापासून प्रशस्त आहे
व पांचा वर्षानंतर कवल म्हणजे गंडूषभेद औषधादिवेकरून तोंडावाटे चूळ भरुन टाकावा
याचा प्रयोग आहे त्याची योजना करावी, व आठावर्षानंतर नस्य म्हणजे नाकांत मासण्या-
विषयीं औषधांचे प्रयोग आहेत त्यांची योजना करावी व सोळा वर्षांनंतर विरेक म्हणजे
टळक याची योजना करावी, व वीस वर्षांनंतर मैथुनाविषयी योजना करावी इतुक्या योजना
त्या त्या काळी प्रशस्त आहेत असे जाणावें.
बाल्यादिकांची वयोवस्था.
बाल्यवृदिर्वपुर्मेधात्वदृष्टिःशुक्रविक्रमौ ।
बुद्धिःकमैद्रियेचेतोजीवितंदशतोहसेत् ॥ २९॥
जन्मापासून दहा वर्षांनंतर बाल्यावस्था हीन होते, व वीस वर्षानंतर शरीराची वृद्धि
(म्ह. चाट) ख़ुटते व तीस वर्षानंतर शरीर मोठे होत नाही; “ श्लोकांत छविधा असाही
पाठ आहे, त्यापी तीस वर्षांपर्यंत कांति राहते पुढे रहात नाही" व चाळीस वर्षांनंतर
ग्रंथाचे अहणाविषयी सामर्थ्य रहात नाही व पन्नास वर्षांनंतर शरीराची त्वचा शिथिल होते,
व साठ वर्षानंतर दृष्टि मंद होते व सत्तर वर्षानंतर शुक्रनाश; ऐशी वर्षांनंतर पराक्रम रहात
नाही, व नव्वद वर्षानंतर बुद्धि जाते व शंभर वर्षांनंतर कर्मेंद्रियांचें चलनवलनादिक रहाते.
व एकशे दहा वर्षानंतर चैतन्य जाते व एकशे वीस वर्षानंतर जीवित्व जातें भणजे मरण
पावतो याप्रकारे दहा दहा वर्षांनंतर एकेकांचा हास मणजे हानी होते; साराश जात मात्र
बालकाची चिकित्सा रोगावांचून नाही. परंतु औषधादिकांनी शरीर दृढ होते म्हणून बाल्या.
वस्थेपासून औषधान्नादिकाचा उपयोगविचार करावा यास्तव धुटी व बालकमात्रा घावी.
वातप्रकृतिक मनुष्याची लक्षणे.
अल्पकेश कृशोरुक्षोचाचालवलमानसः ॥
आकाशचारीस्वमेषुवातामकृतिकोनरः ॥३०॥

·शाधर. ज्या मनुष्याचे केश अल्प असतात, व शरीर कृश असून रुक्ष भणजे निस्तेज असते व तो मनुष्य वाचाळ असतो, त्याचे मन चंचळ असते व स्वमामध्ये आकाशाचे ठायीं गम- नादिक विषय पाहतो इत्यादिक लक्षणेकरून जो युक्त असतो तो मनुष्य वातप्रकृतिक जाणावा. पित्तप्रकृतिक मनुष्याची लक्षणे. अकालेपलितैयाप्तोधीमानस्वेदीचरोपणः॥ स्वमेपुज्योतिषांद्रष्टापित्तप्रकृतिकोनरः ।। ३१ ।। जो मनुष्य पित्ताचे उष्णगुणेकरून अकालाचे ठायीं वार्धक्येकरून व्याप्त असतो व पिचाचे सत्वगुण बाहुल्येंकरून बुद्धिमान असतो व त्याचे शरीराचे ठायीं घाम असतो व तो मनुष्य रोषण झणजे रागीट असतो व स्वप्नाचे ठायीं नक्षत्रे अथवा अग्न्यादिक पदार्थ याला पाहतो, इत्यादिक लक्षणेकरून जो युक्त असतो तो मनुष्य पित्त प्रकृतिक जाणावा. कफप्रकृतिक मनुष्यांची लक्षणे. गंभीरबुद्धिःस्थूलांग:स्निग्यशोमहाबलः ॥ स्वमेजलाशयलोकश्लेिप्मप्रकृतिकोनरः ॥ ३२ ॥ गंभीर झणजे संपूर्ण कार्याविषयी क्षमाशील आहे बुद्धि ज्याची तो मनुष्य; व ज्याचें शरीर पुष्ट असून केश सिग्ध म्हणजे तुकतुकीत असतात, व ज्याच्या शरीरामध्ये महत् म्हणजे मोठे पळ असते, व जो स्वनाचे ठायीं नदी, नद, तडागादिक यातें पाहातो, इत्या- दिक लक्षणेकरून जो युक्त असतो तो मनुष्य कफपकृतिक जाणावा. द्विदोपज त्रिदोपज प्रकृतिक मनुप्याची लक्षणे. सातव्यामिश्रचिन्हैयद्वित्रिदोपोल्यणानराः ॥ दोहों दोषाचे मिलित लक्षणेकरून द्विदोषज प्रकृतिक मनुष्य जाणावा, व तिहीं दोषाचे मिलित लक्षणेकरून त्रिदोषज प्रकृतिक मनुष्य जाणापा, व असेच समप्रकृतिक मनुष्यही जाणावे. निद्रादिकांची उत्पत्ति. तमःकफाम्यांनिद्रास्थानान् पिचतमोभवा ।। ३३ ।। रनःपित्तानिलनीतिस्तंद्राप्मनमोऽनिलः ।। तम हागजे तमोगुण व कफ इही करून निद्रा येने निग स्वाप सणतात, व पिच व तम इहीकन्दन त्पादिकाचे अज्ञान होऊन नेतागहेन मनुष्य पडतो त्याला मूग अमे ·प्रथमखंड. १७ भणतात, व रज भणजे रजोगुण व पित्त व वायु इहींकरून, चक्रावर बसवून चाक फिर- बन मनुष्याला जशी अवस्था होते त्याला श्रम असें ह्मणतात, व कफ व तम व वायु इही- करून घट पटादि पदार्थांचे अज्ञान होऊन शरीर गुरु म्हणजे जड होते व जांभई व क्लम मणजे म्लानि ही लक्षणे होतात व रोग्यासारखी निद्रा येते तिला तंद्रा असें ह्मणतात. ग्लानीचें लक्षण. ग्लानिरोजक्षयान्दुःखादजीर्णाचप्रमाद्भवेत् ॥ ३४ ॥ संपूर्ण धातूंचे सारभूत जें जोज त्याचे क्षयेकरून व दुःख व अजीर्ण व श्रम इहीं- करून हस्तपादादिक विकळ होऊन हृदयास ग्लानि होते, व आयास न करितां शरीराला -अम होतात व अन्नावर इच्छा होत नाही त्याला ग्लानि असें ह्मणतात, व फ्लम म्हणतात व केणी हर्षक्षयही ह्मणतात. आलस्य लक्षण. यःसामध्येऽप्यनुल्लाहस्तदालस्यमुदीर्यते ।। शरीरांत सामर्थ्य असतां ज्यामुळे काम करण्याविषयी उत्सुक होत नाही त्याला आलस्य असे म्हणतात. जांभईचे लक्षण. चैतन्यशिथिलत्वायःपीत्वैकंश्वासमुद्वमेत् ।। ३५ ॥ विदीर्णवदनःश्वासंभासाकथ्यतेयुधैः ।। चेतनेचे स्थान शिथिल जाहलें असतां मनुष्य एक श्वासातें पिऊन मग विदीर्ण- बदन होत्साता (लणजे मुस पसरित होत्साता) त्याच श्वासावें मुखावाटे बाहेर राकितो त्याला जुभा असें क्षणतात, लोकांमध्ये जांभई, जांभळी असें ह्मणतात. शिकचें लक्षण. उदानप्राणयोरूर्ध्वयांगान्मौलिकफसवात् ।। ३६ ।। शब्दःसंजायतेतेनक्षततत्कथ्यतेपः ।। उदान पणजे कंठस्थित वायु व प्राण म्हणजे हृदयस्थ वायु यांचा गिरद्वारापासून ऊर्ध्वगम्तफाचे टायी संयोग होऊन त्यापासून मस्तकांतून कफाचा साव होऊन उमय- सांना संयोग होऊन शब्द निपतो त्या र असे म्हणतात, लोकांमध्ये शिक असे म्हणतात. टेकराचे लक्षण. उदानकोपादाचाररस्थितन्वान्चयद्भवेत् ॥ ३७॥ पपनस्योगमनंतनारंप्रचक्षते ।।

·४८ शाधिर. * उदानवायचा कोप होऊन जे उदान वाय- अर्ब गमन होते व अन्नादिकांचा आहार तो स्वस्थानी जाऊन मुस्थिर राहून वायूचें ऊर्ध्व गमन होते त्याला उद्गार म्हणतात, लोकांमध्ये टेंकर असें मणतात. इति श्री दामोदरसनु शार्डधरेण विरचितायां संहितायां सूत्रस्थाने आहारादिगतिर्नाम षष्ठोऽध्यायः ॥६॥ अथसप्तमोऽध्यायः रोगांची संख्या. रोगाणांगणनापूर्वमुनिभिर्याप्रकीर्तिता ॥ ३८ ॥ मयाऽत्रमोच्यतेसैवत दानवोमताः ज्वरादिकांची संख्या मुनींनी सांगितली तीच संख्या या ग्रंथाचे ठायी सांगतात काँस मान्य असे त्या रोगाचे भेद अनेक आहेत असें जाणावे. पंचविंशतिरुद्दिष्टाम्बरास्तद्भेदउच्यते ॥ ३९॥ पृथग्दोषस्तथाद्वंदभेदेन त्रिविधः स्मृतः ॥ एकश्वसनिपातेनत दाबहवःस्मृताः ।। २४० ॥ प्रायशासनिपातेन पंचस्युर्विषमज्वराः। तयाऽगंतुचरोऽप्येकत्रयोदशविधोमतः ॥४१॥ अभिचार प्रहावेशशौंपरागंतुकत्रिधा ॥ श्रमाद्दाहारक्षताच्छेदाच्चतुर्धाघातकज्वरः ॥४२॥ कामाद्रीतेःशुचोरोषाद्विपादौषधगंधनः ॥ अभिपंगवरा पदस्पुरवंज्वरविनिश्रयः पंचवीस प्रकारचे ज्वर आहेत. त्यांचे भेद सांगतो. वातवर १ पित्तज्वर २ काजर ३ वातपित्तन्नर ४ यातकफवर ५ पित्तकफवर ६ वातादि तीन दोष मिळून सनिपातन्वर ७ व त्या सन्निपात ज्वराचे भेद अनेक आहेत असे जाणावें, व त्या पातून बहुतकरून मंतत ८ व सतत ९ व अन्येधु १० व तृनीयक ११ व चातुर्थिक १२ असे पांच प्रकारचे विषमज्जर उत्पन होताहेत; व एक प्रकारचा आंगतुक वर त्याचे भेद १३ आहेत त्यात सांगतो. अमिनार जर १ व प्रहावेश जर २ व शापचर ३ है .

·*TPp4 प्रथमखत. तीन प्रकारचे ज्वर भागंतुक संशक जाणावे; व श्रमापासून उत्पन्न जाहारे जो ज्वर तो ५३ अम्न्यादि तापेंकरून उत्पन्न ५ व क्षतेकरून उत्पन्न ६ व शास्त्रदिकानी छेदनेकरून उत्पन्न ७ असे हे चार प्रकारचे ज्वर आघात संज्ञक जाणावे, व मनामध्ये इच्छिली जी स्वी ती प्राप्त न जाहली असता त्यापासून उत्पन्न जाहला जो ज्वर तो ८ व मीतीपासून उत्पन्न ९ व शोकेंकरून उत्पन्न १० व रोपेकरून ११ व स्थावर झणजे बचनागादिफ विष आणि जंगम झणजे सर्यादिकाचे विष याचे सेवनकरून १२ व तीन ओपयाचा जो गंध त्याच्या बासेंकरून उत्पन्न जाहला जो घर तो १३ असे हे सहा, प्रकारचे ज्वर अभिपंगसंज्ञक भाणावे; या प्रकारे तेरा आगतुक वर व पहिले बारा अस पंचवीस प्रकारचे जाणावे. आतिसार रोग. पृयकत्रिदोषे सर्वेश्चशोकादामाद्भयादपि ।। अतिसारः सप्तधा स्यात् अतिसार सात प्रकारचा त्याची नावे-वातातिसार १ पित्तातिसार २ कफातिमार ३ त्रिदोषातिसार ४ शोकातिसार ५ आमातिमार ६ भय होऊन होतो तो ७. या प्रकारे सात प्रकारचा भतिसार जाणावा. संग्रहणी रोग. प्राणी पंचधा मता ।। ४४॥ पृथग्दोपःसनिपातात्तथाचामेन पचमी ।। संग्रहणी रोग पाच प्रकारचा त्याची नावे-यातसंग्रहणी १ पितसग्रहणी २ ककस. हणी ३ सन्निपातसग्रहणी ४ आमसग्रहणी ५. याप्रकारे पाच प्रकार या सग्रहणी रोग जाणावा प्रवाहिका. प्रवाहिका चतुर्धा स्यात्पृथग्दोषस्तथास्त्रतः ॥ ४५ ॥ प्रवाहिका अतिसाराचा भेद आहे. ती चार प्रकारची, यातप्रवाहिका १ पित्तरा- हिका २ कफप्रवाहिका ३ रकप्रवाहिका ४. या प्रकारे जाणावी. अजीर्ण, अनीण त्रिविध मोक्त विष्टयवायुनामतापिचाद्विदनविशेपरफेनामतदुच्यते॥४६॥ विषानीर्णरसादक अगना परिपाक होत नाही त्याग अग म्हणतात, तीन प्रकार, वायपासून

·५०
शाईघर.
-
में अजीर्ण होते त्याला विष्ठन्धानीर्ण म्हणतात, व पितापासून होते त्याला विदग्धाजीर्ण
क्षणतात, फफापासून होते त्याला आमाजीर्ण म्हणतात; व चवथें अजीर्ण भन्नाचे रसापास्न
होते त्याला विषाजीर्ण असे म्हणतात. या प्रकारे चार प्रकारचे अजीर्ण जाणावें.
अलसक विषच्यादि रोग सांगतों.
दोपःस्यादलसस्त्रिया ॥४७॥ विचौत्रिविधामोक्तादोपैःसात्यात्पृथक्पृथक्
दंडकालसकश्चैवएकवस्याद्विलविका ॥ ४८॥
यात, पिच, आणि कफ या तीन दोषांच्या वेगळ्या वेगळ्या लक्षणेकरून अलसक
रोग सीन प्रकारचा. तो अजीर्णापासून होतो, तशीच विषूची वातादि दोपभेदेफरून वेगळी
वेगळी तीन प्रकारची जणावी तिला मोडशी असे म्हणतात, व दंडकाटसक आणि विलं-
विका हे दोन रोग त्या मोडशीचेच भेद आहेत असे जाणावें.
अर्शरोग.
अशीसिपदविधान्याहुवीतपिचकफास्रत ॥ सनिपाताच्चसंसानेपाभेदेति-
धास्मृतः ।। ४९ ।। सहनोचरजन्मभ्यांतथाशुप्फामेदतः ।।
अर्शरोग सहा प्रकारचा-वातार्श १ पिचार्य २ फफा ३ सन्निपाता१ रकाश ५
संसर्गार्श ६. या प्रकारे सहा प्रकारचा अर्शरोग जाणावा; याला लोकांमध्ये मूळव्याध
म्हणतात. या सहा प्रकारच्या अशीचे भेद दोन प्रकारचे आहेत; एक सहज म्हणजे देहारे
बरोबर उत्पन्न होतात; आणि दुसरे उत्तरजन्म म्हणजे जन्म झाल्यानंतर मिथ्याहारविहारादि,
केंकरून वातादिक कुपित होऊन हीकरून उत्पन्न होतात. ते व तसेच बाई व शुष्क मा
भेकरून दोन प्रकारचे, आई म्हणजे काहीं मोड कोरडे व रुक्ष राहतात व काही मोड सव.
तात असें जाणावें.
अशीचा भेद चमकील रोग.
त्रिधैवचर्मकीलानिवातापित्तात्कफादपि ॥ २५०॥
चर्मकील म्हणजे गुदोष्ठाचे जवळ चामसिळांसारखे मांसरूपी मोड होतात ते मोड ।
स्थिर असून कठीण असतात. ते तीन प्रकारचे, यातचमकील १ पिचचर्मकाल २ फफचर्म-
फील ३. या प्रकारे तीनप्रकारें चर्मकाल रोग जाणाचे.
कृमिरोग.
एकविंशात दनकृमयःस्युधिोच्यते । वाद्यास्तयाऽभ्यंतरेचतेपुयूकावहिविराः ॥५१॥

·अचमखंड लिख्याधान्येतरचराकफाचेहृदयादकाः॥ अंबादाउदरावेष्टाश्चुरवश्वमहागुहाः ॥५॥ मुगंधादर्भकुसुमास्तयारक्ताश्चमातराः ॥ सौरसालोमविध्वंसारोमदीपाउदुंबराः ॥५३॥ केशादाश्चतथैवान्येशकजातामकेरुकाः ॥ लेलिदाश्चसलूनाश्चसौरुरादा:फेरका ॥ ५४ ॥ तथान्यःकफरक्ताभ्यांसजातःस्रायुकास्मतः।। एकवीस प्रकारचे कृमि आहेत. ते कृमि देहाचे वर राहणारे व अभ्यंतरी राइमार पा भेदेकरून दोन प्रकारचे. त्यांमध्ये यूका म्हणजे उवा १ चिरा २ लिखा ३.हे तीन प्रकारचे ऋमि देहाचे वर राहणारे व अठरा प्रकारचे अंतरकृमि आहेत व त्यांना लोकांमध्ये जंत असे म्हणतात, त्यांचे भेद सांगतों-हृदयाद १ अंबाद २ उदरावेट ३ चुरव ४ महागुह ५ सुगंध ६ दर्भकुसुम ७, हे सात प्रकारचे कृमि कफजन्य जाणावे, व मातर १ सौरस २ लोमविध्वंस ३ रोमद्वीप ४ उदुबर ५ केशाद ६, हे सहा प्रकारचे कृमि रक्तजन्य जाणावे व मकेरुक १ लेलिह २ सलून ३ सौसुराद १ ककेरुक ५. हे पांच प्रकारचे कृमि मलजन्य जाणावे; याप्र- प्रमाणे अठरा प्रकारचे अभ्यतरकृमि व तीन प्रकारचे बाह्यकृमि वर सांगितले ते, असे एकवीस प्रकारचे कृमि जाणावे. तसाच कफरक्तापासून उत्पन्न होतो त्याला स्नायु असे म्हणतात, लोकांमध्ये नारू असे म्हणतात. पांडुरोग. पांडुरोगावपंचस्युर्वातपित्तकफैलिंग ॥ ५५ ॥ निदोपैमृतिकाभिश्व पाडुरोग पांच प्रकारचा, त्याची नावे वातपांडु १ पिचपांडु २ कफपाडु ३ त्रिदोषज पाडु ४ माती खाऊन खाऊन त्यापासून होतो तो मृचिकाज पांडु ५.या प्रकारें पांच मकारचा भाडुरोग जाणावा. कामला व कुंभकामला व हलीमकरोग, तथैकाकामलास्मृता ।। स्यात्कुंभकामलाचैकातथैवचइलीमकं ॥५६॥ कामलारोग एकप्रकारचा, त्याला काविळ किंवा कामिण भसें म्हणतात. तो रोग पाडुरोगाची उपेक्षा केली असतां होतो किंवा स्वतंत्रही होतो. त्या काविळीचे भेद दोन आहेत, एक कुंभकामला आणि दुसरा हलीमक असे जाणावें. रक्तपित्तरोग, रक्तपित्तत्रिधामोक्तंऊर्ध्वगंकफसंगतम् ॥अधोगमारलाइ यंतद्वयेनद्विमामगम्।।५णा रक्तपित्त तीन प्रकारचें. एक ऊर्ध्वगामी एक अधोगागी आणि एक दोहों मार्गानी पडते ते. ट 1945 ·५६ 'शाईघर त्यांमध्ये जे ऊर्ध्वगामी मुखादिकावाटे पडतें तें कफसंबंधे करून जाणावें अधोमार्गाने म्हपजे गुदादिकांवाटें जें पडतें तें वातसंबधेकरून जाणावे व दोहाँ मार्गानी में तें कफ आणि वायु यांचे संबंधेकरून पडते असें जाणावें. एवं तीन प्रकारचे रक्तपित्त होय. कासरोग, कासा:पंचसमुद्दिष्टास्तत्रयस्तुत्रिभिर्मलैः॥ उरःक्षताच्चतुर्थःस्यात्क्षयाद्धातोश्चपंचमः ॥ ५८ ॥ कासरोग पांच प्रकारचा, वातकास १ पित्तकास २ कफकास ३ व उरामध्ये कुठारा- दिकांनी प्रहार केल्यासारिखी पीडा होऊन त्या पीडेपासून होतो तो उर.क्षतकास ४ व धातु- सयकास ५. या प्रकार पांच प्रकारचा कासरोग जाणावा. याला लोक खोकला असे म्हणतात. क्षयरोग, क्षया पंचैवविज्ञेयासिभिदोपैस्त्रयश्चते ।। चतुर्थःसन्निपातेनपंचमःस्यादुरःक्षतात् ॥ ५९ ॥ क्षयरोग पांच प्रकारचा, वातक्षय १ पित्तक्षय २ फफक्षय ३ सनिपातक्षय ४ उ:- सतक्षय ५. या प्रकारे क्षयरोग ५ प्रकारचा जाणावा, त्याला राजयक्ष्मा असे म्हणतात. शोपरोग, शापाः स्युःपट्मकारेणस्त्रीप्रसंगाच्छुचोत्रणात् ।। अध्वश्रमाच्चव्यायामाद्वार्धम्यादपिजायते ॥ २६०॥ क्षयाचा भेद शोपरोग आहे तो सहा प्रकारचा, स्त्रियांचे अतिसेवनकरन जो शोष होतो तो १ व काहीएक शोक होउन त्यापासून होतो तो २ व शारीरव्रण अथवा आगंतुक वण होऊन त्यापासून होतो तो ३ व मार्गानं फार चालव्याचे श्रमेरुन होतो तो ४ व दारीराला फार श्रम होऊन त्यापासून होतो तो ५ व शरीर जरेकरून व्याप्त जाहलें म्हणजे होतो तो ६. या प्रकारे सहा प्रकारचा शोषरोग जाणावा. श्वासरोग. श्वासाचपंचविशेयाःक्षुद्रास्याचमकस्तथा ।। अर्घश्वासोमहाश्वासःछिन्नवासवपंचगः ॥ ६१ ॥ श्वासरोग पांच प्रकारचा, क्षुद्रश्वास १ समपश्वास २ उधास ३ महाश्वास १ निधाम ५. या प्रगरे पाच प्रकारचा श्वासरोग जाणावा, त्यारा रोक दमा असे म्हणनात ·-- ५ प्रथमखंड. हिकारोग. कथिता:पंचहिकास्तुतासुक्षुद्रानजातथा ।। गंभीरायमलाचैवमहतीपंचमीतिच ॥ ६२॥ हिवारोग पाच प्रकारचा, क्षुद्रहिका १ अन्नजाहिका २ गंभाराहिक ३ यमलाहिका महतीहिक्का ५ या प्रकारे हिकारोग पाच प्रकारचा नागावा त्याला लोकामध्ये उचकी असे म्हणतात. M ‘जठराग्नीचे विकार, चत्वारोऽग्निविकाराःस्युक्मियोवातसभवः।। तीक्ष्णःपिचारकफान्मदोभस्मकोवातपित्तकः॥६३ ।। जठरामीचे विकार चार प्रकारचे, वातदोपेंकरून विपमानि जाणावा १.. पित्तदोर्षे- करून तीक्ष्णाग्नि जाणावा २ व कफदोफरून मंदाग्नि ३ व वातपित्तदोपेंकरून भस्मकामि ४. याप्रकारें अमीचे चार विकार जाणामे. अराचक रोग, पचेवारोचका यावातपित्तकफैविधा ॥ सन्निपातान्मनस्तापात् अरोचक रोग पाच प्रकारचा,वातारोकप १ पित्तारोचक २ फफारोचक ३ सनिपाता- रोचक ४ व मनाला दुख होऊन त्या सतापेंकरून होतो तो मनस्तापकारोचक ५, याप्रकारे गाच प्रकारचा अरोचकरोग जाणावा, त्याला कामध्ये अबढणे असे म्हणतात. छर्दिरोग. छर्दयः सप्तधामताः ॥ ६ ॥ त्रिभिदोषैःपृथकतिस्राकृमिमि सनिपाततः॥ घृणयाचतथास्त्रीणामर्भाधानाच्चजायते ॥६५॥ छदिरोग सात प्रकारचा, वातादि पितछर्दि २ कफाप ३ व जताचे होते तो ४ व सन्निपाता ५ व अमेध्य व पूतिपदार्थाचे दुर्गकरून मनाला होते ती ६ व स्त्रियाना गर्भ राहिला म्हणजे होते ती ७. या प्रकारे नाणावी. तिला रोकामध्ये ओकारी असें म्हणतात. स्वरभेद रोग, वरभेदा पटेवस्युतिपित्तकफेस्रयः॥ मेदसास । स्वरभेद सहा प्रकारचा, वानस्वरभेद १ पित्तम्वरभेद।

·यापर- मेद दुष्ट होऊन त्यापासून होतो तो ४ व सन्निपातज ५ व क्षयरोगापासून अथवा धातुक्ष यापासून होतो तो ६ या प्रकारे सहा प्रकारचा स्वरभेद जाणावा.. तृप्णारोग. तृष्णाचपविधामोक्तावातापित्तात्कफादपि । त्रिदोपैरुपसर्गगक्षयादातोश्चपष्ठिका ।। ६७ ॥ तृप्णारोग सहा प्रकारचा, वाततृष्णा १ पित्ततृष्णा २ कफतृष्णा ३ विदोपतृष्णा १ य आगंतुक शस्त्रादिवेकरून क्षत होऊन त्यापासून होते ती उपसर्गतृष्णा ५ व धातुक्षया. पासून होते ती ६. याप्रकारे सहा प्रकारची तृष्णा जाणावी. तृष्णा म्हणजे मतुष्याला सर्वकाळ पाणी प्यावयाची इच्छा होते आणि पाणी प्यालें असतांही तहान रहात नाही, पुनः इच्छा होते तिला तृष्णा असे म्हणतात. व्यवहारांत तहान असेही म्हणतात. मूर्छाचतुर्विधाज्ञेयावातपिचकफैःपृथक् ॥ चतुर्थासन्निपातेन मूर्छा रोग चार प्रकारचा बातम» १ पित्ती २ कफमा ३ सन्निपातमूर्छा ४. याप्रकारे चार प्रकारची मूर्छ जाणावी. तो पित्त व तमोगुण यांपासून होते. जिला मोह असेही म्हणतात; मी म्हणजे संज्ञा व चेष्टा यांना वाहणा-या अशा या नाडी म्हणजे शिरा त्या सर्व वातादिकांनी आच्छादिल्या असतां अकस्मात् शरीरामध्ये तमोगुण वाढून सुखदुःस ज्ञान जाऊन मनुष्य काठपापाणासारिखा धरणीवर पडतो, त्या व्याधीला मूर्छा असे म्हणतात. ' भ्रमनिद्रातंद्रासन्यास या रोगांची लक्षणे. तयैन्यभ्रमःस्मृतः ॥ ६८॥ निद्रातंद्राच संन्यासोग्लानिश्चफैकशःस्मृतः॥ श्रम १ निद्रा २ तंद्रा १ संन्यास ४ ग्लानि ५ हे पांच रोग एकेका प्रका- रचे माहेत. यांची मांगेंफरन रक्षणे, रजोगुण पित्त व वायु या तिहींपासून होतो आणे चाफ फिरते त्या वेळेस त्याजवर बसून जो अवस्था होते तशी अवस्था होते त्याला प्रम असे म्हणतात, व तमोगुण च कफ या दोलौंपासून उत्पन्न, आणि इंद्रिये व मन यांना पटून पायें घटपटादिक पदार्थाचे ज्ञान रहात नाही तिला निद्रा असे म्हणतात व इंदि मोह पडून काही निजला व काही जागा असा असून डोळ्याला झापड पटते तिला. असे म्हणतात य वाचा म्हणजे याणी व देह व मन यांचा व्यापार राहन मेल्यासारखा चन होउन पडतो. त्याला संन्यास असे म्हणतात हीच गाढ निद्रेची अवस्था जाणावी भानांचे लक्षण याच खंडी सहावे अध्यायाचे शेवटीं सांगितले आहे त्याजवरून जाणावें. - ·प्रयमखंड. ५५ मदरोग. मदाः सप्तसमाख्यातायातपित्तकफैस्त्रयः ।। ६९ ॥ त्रिदोषैरसजामवाद्विपादपिचसप्तमः ।। मदरोग सात प्रकारचा, वातमद १ पित्तमद २ कफमद ३ त्रिदोषमद ४ रक्ताचे कोपकरून होतो तो ५ व मध घेण्याचे प्रमाणापेक्षा अतिरिक्त घेतले असता त्या- पासून होतो तो ६ व बचनागादिक दिपाचे सेवनेकलन होतो तो ७. याप्रकारे सात प्रका- रचा मदरोग जाणाया; गदरोग म्हणजे सुपारी व कोद्रुधान्य व धोतरा इत्यादिकांचे मक्षणे- करून जसा मद येतो त्याप्रकारे वातादि दोष दुष्ट होऊन मनाचा विक्रम करितात त्याला मदरोग असे म्हणतात, याचे ठायी ज्या दोषाचा कोप होतो त्या दोपाची तशी लक्षणे होतात अमें जाणावें. मदात्ययरोग. मदात्ययश्चतुर्धास्याद्वातात्पित्ताकफादपि ॥ २७० ।। त्रिदोषरपिदिशेयरकःपरमदस्तथा ।। पानाजीणतथा मद्य घ्यावयाचे प्रमाण, ते असें की प्रातःकाळी दंतधावनादिक शरीरसुद्धावी कुम करून मद्य आठ तोळे प्राशन करावे, नंतर दोन म्हरी जिग्धपदार्थ म्हणजे पृनाक्त गोधूमपिटकादिक व मांस इत्यादिसंसह्वर्तमान प्राशन कराने व रात्रीचे भारंमाचे वेळेस चतुर्गुणित प्राशन करावे तितकें प्रकृतीला सहन न होई तर जितके सहन होईल तितकेंच स्वस्थांतःकरण करून घ्या, यामकारें सेविले असता ते मद्य रसायनरूप होऊन मायुप्याची व शरीराची वृद्धि करितें व बळ देते व अमृतासारखें शरीरास हितकारक होते, आणि हा घेण्याचा नियम सागितला यात अंतर पडून घेण्याचे प्रमाणापेक्षा अधिक सेवन केले असतां बुद्धिअंश होतो व तेच मय विपामारणे होऊन दाहादिक उपद्रव करून नाना प्रकारची चिन्हें करित, लॉकरून माण लाकुळ होतो आणि प्राणहानही होते, त्याला मनात्यय रोग असे म्हणतात, तो मदात्यय वात, पित, कफ व त्रिदोष या मैंदेकरून चार प्रकारचा जाणावा व परपद व पानानि व पागनिमम व पाना यय हे चार मदात्यय रोगाचे भेद जाणावे. दाहरोग. चैतथैकापानविभ्रमः।। ७१ 11 पानात्ययस्तयाचको- ·शायर. दाहाःसप्तमतास्तथा॥७२॥ रक्तपित्ताचथारक्तातृष्णाया:- पित्ततस्तथा ॥ धातुक्षयान्मर्मघाताद्रक्तपूर्णोदरादपि ॥ ७३ देहाची आग होते त्याला दाह म्हणतात, तो रोग सात प्रकारचा. रक्त व पित्त यांचे कोपेंकरून होतो तो १ व रक्ताचे कोपेंकरून २ व तृप्णेच्या निरोधेकरून ३२ पित्ताचे कोकरून ४ व रसादि धातूंचे क्षयेंकरून ५ मर्मस्थळी आघात होऊन त्यापासून होतो तो ६ व मोठा गाढ शस्त्रादि प्रहार होऊन कोठ्यांत रक्त जमून त्यापासून होतो तो ७. याप्रकारे सात प्रकारचा दाहरोग जाणावा. उन्मादरोग. उन्मादाम्पसमाख्यातास्त्रिभिदोपैस्त्रयश्चये ॥ सन्निपाताद्विपाज्ज्ञेयःपष्ठोदुःखेनचेतसः ॥ ७४ ॥ उन्मादरोग सहा प्रकारचे, त्याची नां वातोन्माद १ पित्तोन्माद २ कफो. न्माद ३ सन्निपानोन्माद ४ विषाचे सेवनकरून होतो तो ५ व धनबंधवादिकांचे नाशेकरून मनाला दुःख होऊन होतो तो दुःसोन्माद जाणावा ६. उन्माद म्हणजे वातादिक दोष प्रवृद्ध होऊन आपला नित्याचा मार्ग सोडून अन्य मनोवाहिनी धमनी म्हणजे नाडी त्यांप्रत जाऊन चितविभ्रम करितात, याम्तय या रोगाला उन्माद असे म्हणतात. याप्रकारे सहा प्रकारचा उन्माद रोग जाणावा. भूतोन्माद. भूतोन्मादाविंशतिःस्युस्तेदेवादानवादपि ।। गंधर्वत्किन्नराद्यक्षापितृभ्यागुरु- पापतः ॥ ७५ ॥ मताच्चगुह्यकावृद्धात्सिद्धाभूतात्पिशाचतः ॥ जलादिदेवताया- अनागाच्चब्रह्मराक्षसात् ॥ ७६ ॥ राक्षसादपिकू मांडात्कृत्योवतालयारीप ॥ भूतोन्माद वीस प्रकारचे, त्यांची नावें, देवग्रह म्हणजे गणमातृकादिक १ दानव म्हणजे पापबुद्धि असे असुर २ गंधर्व म्हणजे देवगायकादि ३ त्यांचाच मेद किन्नर ४ मक्ष ५ पितर म्हणजे अमिप्याचादिक ६ गुरु ७ प्रेत ८ गुह्यक ९ वृद्ध १० सिद्ध, ११ भूत १२ पिशाच १३ जलाधिदेवता १४ नाग १५ ब्रह्मराक्षस १६ राक्षस १७ कूष्मांड- राक्षस १८ फ़या १९ वेताळ २०, याप्रकारे वीस प्रकारचे देवतानिग्रह सांगितले. त्यांतून न्या ग्रहाचा शरीरांत संचार होऊन त्याचे चेप्टेसारख्या जो मनुष्य चेष्टा करितो त्याला भूतोन्माद असे म्हणतात.

·प्रथमखंड, अपस्माररोग. अपस्मारचतुर्थास्यात्समीरात्पित्ततस्तथा ॥७७॥- श्लेष्मणोऽपिवत्तीय स्यातुर्थःस त्रिपाततः अपस्मार रोग चार प्रकारचा, त्याची नामें वातापस्मार १ पिचापस्मार २ कफापरमार ३ सन्निपातापस्मार ४, याप्रकारे चार प्रकारचा अपस्मार जाणावा. त्याला लोकांमध्ये फेंपरें असे म्हणतात. आमवातरोग. चत्वारश्चामवातास्युतिपित्तकफैविधा ॥७८ ॥ चतुर्थःसन्निपाताच आमवात चार प्रकारचा. तो वात, पित्त, कफ, सन्निपात या भेदेकरून जाणावा, त्याला आमवायु असे म्हणतात. शूलरोग. शूलान्यष्टायुधाजगु.।। पृथक्दोपैनिघाभेदेन- त्रिविधान्यपि ॥ ७९ ॥ आमेनसप्तमंप्रोक्तंसन्निपातेनचाष्टमम् ॥ शूळरोग आठ प्रकारचा, वातशूल १ पित्तशूळ २ कफशूळ ३ वातपित्तशळ ४ पित्तकफशूळ ५ कफवातशूळ ६ मामशूळ ७ सन्निपातशूळ ८. यामकारें आठ प्रकारचा अळरोग जाणावा या आठाचे ठायीं बहुतकरून वायु मुख्य कर्ता आहे असें जाणावें. परिणामशूळ. परिणामभवंशूलमष्टधापरिकीर्तितम् ।। ८० ॥ मलैःशूलसंख्यास्यात्तैरेवप- रिणामज || अन्नद्रवभवंशूलंजरपिचभवतया 1 ८१ ॥ एकैकंगणितंसुजैः भोजन जिरत असता जो शूळ होतो त्याला परिणाम शूळ असे म्हणतात, तो वातादि दोषेकरून आठ प्रकारचा सागितला आहे त्याच दोषकरून हा परिणामशूळ आठ प्रकारचा जाणावा, व अन्नद्रवमूळ हे दोन, एका एका प्रकारचे, जाणावे. उदावर्तरोग. उदावस्त्रियोदश्च ॥ एकान्निग्रहात्प्रोक्तस्तृष्णारोधाद्वितीयकः ॥ ८२ ॥ निद्राघातातृतीयास्याच्चतुर्थ श्वासनिग्रहात् ॥ छरोिधात्पंचमः स्यादषष्ठःक्षवथुनि- ·शापर. दाहाःसप्तमतास्तथा ॥ ७२ ॥ रक्तपित्ताचयारक्तातृष्णाया:- पित्ततस्तथा ।। धातुक्षयान्मर्मघाताद्रक्तपूर्णोदरादपि ।। ७३ ॥ देहाची आग होते त्याला दाह म्हणतात, तो रोग सात प्रकारचा. रक्त व पित्त यांचे कोकरून होतो तो १ व रक्ताचे कोकरून २ व तृप्णेच्या निरोधेकरून ३ व पित्ताचे कोफरून ४ व रसादि धातूंचे क्षयेंकरून ५ मर्मस्थळी आघात होऊन त्यापासून .. होतो तो ६ व मोठा गाढ शस्त्रादि प्रहार होऊन कोठ्यांत रक्त जमून त्यापासून होतो तो ७. याप्रकारे सात प्रकारचा दाहरोग जाणावा. उन्मादरोग. उन्मादाःपट्समाख्यातान्त्रिभिदोपैस्त्रयश्चये ॥ सन्निपाताद्विपाज्ज्ञेय पष्ठोदुःखेनचेतसः ॥ ७४ ॥ उन्मादरोग सहा प्रकारचे, त्यांची नावे वातोन्माद १ पितोन्माद २ कफो. न्माद ३ सन्निपातोन्माद ४ विषाचे सेव करून होतो तो ५ च धनवंध्वादिकांचे नाशेकरून मनाला दुःख होऊन होतो तो दुःसोन्माद जाणावा ६. उन्माद म्हणजे वातादिक दोष प्रवृद्ध होऊन आपला नित्याचा मार्ग सोडून अन्य मनोवाहिनी धमनी म्हणजे नाडी त्यांप्रत जाऊन चित्तविभ्रम करितात, यास्तव या रोगाला उन्माद असे म्हणतात. याप्रकारे सहा प्रकारचा उन्माद रोग जाणावा. भूतोन्माद. भूतोन्मादाविंशतिःस्युस्तेदेवादानवादपि ॥ गंधकिन्नराधक्षापितृभ्यागुरु- भापतः ॥ ७५ ॥ प्रताच्चगुह्यकावृद्धारिसद्धाभूतात्पिशाचतः । जलादिदेवताया- अनागाच्चब्रह्मराक्षसात् ।। ७६ ॥ राक्षसादपिकूष्मांडात्कृत्योवतालयोरीप ॥ भूतोन्माद पीस प्रकारचे, त्यांची नावे, देवग्रह म्हणजे गणमातृकादिक १ दानव म्हणजे पापबुद्धि असे असुर २ गंधर्व म्हणजे देवगायकादि ३ त्यांचाच मेद किन्नर ४ मक्ष*५ पितर म्हणजे अमिप्वाचादिक ६ गुरु ७ प्रेत ८ गुह्यक ९ वृद्ध १० सिद्ध ११ भूत १२ पिशाच १३ जलाधिदेवता १४ नाग १५ ब्रह्मराक्षस १६ राक्षस १७ कूष्मांड• राक्षस १८ कृया १९ वेताळ २०, याप्रकारे वीस प्रकारचे देवतानिमह सांगितले. त्यांतून ध्या प्रहाचा शरीरांत संचार होऊन त्याचे चेष्टेसारख्या जो मनुष्य चेष्टा करितो त्याला भूतोन्माद असे म्हणतात. .

·प्रथमखंड. अपस्माररोग. अपस्मारश्चतुर्थास्यात्समीरात्पित्ततस्तथा ॥७७॥- श्लेष्मणोऽपितृतीय स्थाचतुर्थःस निपाततः अपस्मार रोग चार प्रकारचा, त्याची नामें वातापस्मार १ पिचापस्मार २ कफापरमार ३ सनियतापरमार १, याप्रकारे चार प्रकारचा अपस्मार जाणावा. त्याला लोकामध्ये फॅपरें असे म्हणतात - आमवातरोग, चत्वारश्चामवातास्युतिपित्तकफैविधा ।। ७८ ॥ चतुर्थःसन्निपाताच आमवात चार प्रकारचा तो वात, पित्त, कफ, सन्निपात या भेदेकरून जाणावा, लाला आमवायु अस म्हणतात. शूलरोग. शूलान्यष्टौषुधाजगु ॥ पृथक्दोपैत्रिघावभेदेन- त्रिविधान्यपि ।। ७९ ॥ आमेनसप्तमंत्रोक्तंसनिपातनचाष्टमम् ।। शूळरोग आठ प्रकारचा, वातशूळ १ पित्तशूळ २ कफशूळ ३ वातपित्तशूळ ४ पिचकफशूळ ५ कफवातशूळ ६ आमशूळ ७ सन्निपातशल ८ याप्रकारे आठ प्रकारचा मूळरोग जाणावा, या आठाचे ठायीं बहुतकरून वायु मुख्य कर्ता आहे असें जाणावे. परिणामशूळ. परिणामभवंशूलमष्टधापरिकीर्तितम् ॥ ८० ॥ मलैयैःशूलसख्यास्यात्तरेवप- रिणामज । अन्नद्रवमवशूलजपित्तभवतया ॥ ८१॥ एकैकगणितसुझे भोजन जिरत असता जो शूळ होतो त्याला परिणाम शूळ असे म्हणतात, वो वातादि दोषेकरून आठ प्रकारचा सागितला आहे त्याच दोषकरून हा परिणामशूळ आठ प्रकारचा जाणावा, व अन्नद्रवाळ हे दोन, एका एका प्रकारचे, जाणावे उदावर्तरोग. उदावस्त्रियोदश ॥ एक हुन्निग्रहात्प्रोक्तस्तृष्णारोषाद्वितीयकः ॥ ८२॥ निद्रापातातीपापाच्चतुर्थःश्वासनिप्रदात् ।। छरोिधात्पचमः स्वाषष्ठःसवनि- ·. शार्ङ्गधर. ग्रहान् ॥ ८३ ॥ जंभारापात्सप्तमःस्यादुद्गारग्रहताऽष्टमेः ॥ नवमः स्यादथुराधारमा शुक्रधारणात् ।। ८४ ॥ मूत्ररोधान्मलस्यापिरोधाद्वातविनिग्रहात् ॥ उदावस्त्रियदे- योरोपद्रवकारकाः ॥८५ ॥ उदावत रोग तेरा प्रकारचा. तो क्षुधा १ तृपा २ निद्रा ३ श्वास ४ ओकारी ५ शिंक ६ जांभई ७ देकर ८ नेत्रसंबंधी जळ ९ शुक्रधातु १० मूत्र ११ मळ १२ वायु १३ ह्या तेरांचे प्राप्त जाहलेले वेग त्यांचा निरोध केला असता तेरा प्रकारचा उदात उत्पन्न होतो व त्यामध्ये मूत्र व मळ, वायु या तिहींचे निग्रहेकरून जो उदावर्त होतो तो मोठा घोर प्राणसंकट उपद्रव करितो. आनाहोद्विविधःमोक्तएकापकाशयोद्भवः॥ आमाशयोद्भवश्चान्यःप्रत्यानाहःसकथ्यते ॥ ८६ ॥ आनाहरोग दोन प्रकारचा, एक पक्षाशयाचेठायीं होऊन पोट फुगवितो, व दुसरा आमाशयाचेठायी होतो त्याला प्रत्यानाह असे म्हणतात, यामकारे दोन प्रकारचे आनाह जाणावे. उरोग्रह व हृद्रोग. उरोग्रहस्तथाचैकोहद्रोगाःपंचकीर्तिताः । वातादिभिखयःप्रोक्ताचतुर्थःसभि- पाततः ॥८७॥ पंचमः कृमिसंजातः ऊर ओढून घेतल्यासारखे वाटते त्या रोगाला उरोगह म्हणतात. तो एक प्रकारचा जाणावा, व हृद्रोग पांच प्रकारचा, वातहृद्रोग १ पिचह्दोग २ कफरोग ३ सन्निपातहद्रोग ४ व कृमिजन्यरोग ५. या प्रकारे पांच प्रकारचा हृद्रोग जाणावा. उदररोग. तधाष्टायुदराणिचावातापित्तात्कफास्त्रीणित्रिदोपेभ्योजलादपि ॥ ८८ ॥ प्लीन्दःक्षताब्दद्धगुदादष्टमंपरिकीर्तितम् ।। उदररोग आठ प्रकारचा, वातोदर १ पित्तोदर २ कफोदर ३ त्रिदोपोदर ४ जलो- दर ५शीहोदर ६ क्षतोदर ७ पद्धगुदोदर ८, याप्रसारें आठ प्रकारचा उदररोग जाणावा. गुल्मरोग. गुल्मास्त्वष्टौसमाख्यातावातपिचकफैस्त्रयः ॥८९|| द्वंद्वभेदात्रयःमोक्ताःसप्तमःसन्निपाततः ॥ रक्तादृष्टमाख्यातो ·प्रथमखंड. गुरुमरोग आठ प्रकारचा. त्याची नामें, वातगुल्म १ पित्तगुल्म २ कफगुल्म ३ वातपित्तगुल्म ४ पित्तकफगुल्म ५ कफवातगुल्म ६ सन्निपातगुल्म ७ रक्तगुल्म ८. यापकार आठ प्रकारचा गुल्मरोग जाणावा. मूत्राघात रोग. मूत्राघातात्रयोदश ॥ २९० ॥ वातकुंडलिकापूर्ववाताटीलाततःपरम् ॥ वात- बस्तिस्तृतीयःस्यान्मूत्रातीतचतुर्थकः ॥ ९१॥ पंचममूत्रजठरंपष्ठोयूत्रक्षयःस्मृतः ॥ भूत्रोत्संगः सप्तमास्यान्मूत्रग्रंथिस्तथाटमः ॥ ९२ ॥ मूत्रशुक्रंतुनवमंविधातोदशमः स्मृतः ।। मूत्रसादश्चोष्णवातोवस्तिकुंडलिकातथा ॥ ९३ ॥ त्रयोप्यतेमूत्राघाताः पृथग्योरा प्रकीर्तिताः॥ मूत्राघात तेरा प्रकारचा. त्याची नामें, वातकुंडालका १ चाताप्पीला २ वातवस्ति २ मूत्रातीत ४ मूत्रजठर ५ मूत्रक्षय ६ मूत्रोत्संग ७ मूत्रग्रंथि ८ मूत्रशुक्र ९ विट्यात १० मूत्रसाद ११ उप्णवात १२ बस्तिकुंडलिका १३. याप्रकारे तेरा प्रकारचे मूत्राघात जाणावे. त्यांमध्ये मूत्रसाद उप्णयात व बस्तिकुंडलिका हे तीन मूत्राघात मोठे घोर, प्राणसंकट उपद्रव करणारे आहेत असें जाणावें. " पीडा अल्प असून जो मूत्राचा प्रतिबंध फार होतो, त्या व्याधीला मूत्राघात म्हणतात; आणि मूत्रकृयामध्ये मूगाचा अवशेष अर असून पीडा फार असते; इतकाच मूत्राघात व मूत्रकर या उमयतांमध्ये भेद आणावा. मूत्रकृछू. मूत्रकृमाणिचाष्टौस्युर्वातपित्तकफैत्रिधा ।। ९४ ॥ सन्निपाताच्चतुर्थस्पाच्छुक- छंचपंचमं !! विद पष्ठमाख्यातंघातकछंचसप्तम् ॥ ९५ ॥ अष्टमंचाश्मरीकछु मूत्रकृछ आठ प्रकारचे, यातमूत्रकृछू १ पित्तमूत्रकृळू ३ सन्निपातमूत्र : शुक्र ५ विछ्र ६ कातक ७ अश्मरीकर ८. याप्रकारें आठ प्रकारचे मूव जागा. मूत्र म्हणजे वातादिक दोष आपल्या कारणेकरून वेगळे वेगळे अथवा मिळोन कुपित होऊन बस्ति म्हणजे मूत्राशय त्याचे ठायी प्रवेश करून मूत्रमार्गाने पीडा करितात, त्या काळी तो मनुष्य फार क्लेशेकरून मुततो, त्या रोगाला मूत्रकृष्ठ असे म्हणतात." अश्मरीरोग. चतुर्षाचाश्मरीमता । वातापितात्कफाच्छुकाद ·शापर. , अश्मरी चार प्रकारची, वाताश्मरी पित्ताश्मरी २फफाश्मरी ३ शुक्राइमरी ४. चार प्रकारची अश्मरी जाणावी; वायु कुपित होऊन वस्तीमध्ये जाऊन मूत्र व पित्त व कफ यांतें शोपून बस्तिमुखाचे ठायीं कमेंकरून पाषाणाचे गोटीसारखा ग्रंथि कारेतो त्या रोगाला अश्मरी म्हणतात. दृष्टांत, जसे गाईचे मस्तकसंबंधी पित्ताचे ठायीं करून गोरोचन होते त्याप्रकारे अश्मरी जाणावी, तिचे ठायीं वस्तीला फुगवटी व बस्ति शिश्न व वृपण यांचे ठायीं शूळ व मूत्रकृच्छ्र व अरोचक इत्यादिक उपद्रव होतात असे नाणावे व त्या अश्मरीचा पाक होऊन वाळूसारिखी मूत्रद्वारावाटे पडते तिला शर्कराश्मरी म्हणतात. प्रमेहरोग. तथामोहाचविंशतिः ॥ ९६ ।। इक्षुमेहः सुरामेहःपिष्टमेहश्वसांद्रकः ॥.. होदकाख्यौचलालामहश्चशीतकः ॥ ९७ ॥ सिकताव्हःशनैर्महोदशैतेकफसंभवाः ।। मंजिष्ठाख्योहरिद्राव्होनीलमेहश्चरक्तकः॥ ९८ ॥ मेह म्हणजे परमा, तो वीस प्रकारचा. इक्षुमेह १ सुरामह २ पिष्टमेह ३ सांद्रमेह ४ शुक्रमेह ५ उदकमेह ६ लालामेह ७ शीतमेह ८ सिकतामेह ९ शनैर्मेह १०. है दहा प्रकारचे मेह कफजन्य जाणावे; व मंजिष्ठमेह २ नीलमेह ३ रक्तमेह ४ कृष्णमेह ५ क्षारमेह ६. हे सहा प्रकारचे मेह पित्तजन्य जाणावे; व हस्तिमेह १ वसामेह २ मञ्जामेह ३ मधुमेह ४ हे चार प्रकारचे मेह वातजन्य जाणावे, एकंदर २० प्रकारचे मेह जाणावे. सोमरोग. सोमरोगस्तथाचैका सर्व शरीराचे ठायी उदक क्षुमित होऊन मूत्रमार्गकरून पडने त्याला सोमरोग म्हणतात, तो एक प्रकारचा जाणाया. प्रमेहपिटिका. प्रमेहपिटिकादश ।। ३०० शराविकाफच्छपिकापुत्रिणीविनतालनी ॥ मसारिकासपपिकाजालिनीचविदारिका ॥ ३०१ ॥ विद्रधिश्चदशैताःस्युःपिटिका मेहसंभवाः॥ परम्यासंबंधी पिटिका दहा प्रकारच्या. शराविका १ कच्छपिका २ पुत्रिणी ३ विनता .१ अलजी ५ मसूरिका ६ सर्पपिका ७ जालिनी ८ विदारिका ९ विद्वधिका १०- - ·प्रथमखड. प्रकारे दहा प्रकारच्या पिटिका परम्याची उपेक्षा केली असता होतात असें जाणावे. पेरिका म्हणजे परम्याचे चिकित्सेविषयी उपेक्षा केली असता त्यापासून दहा प्रकारच्या पेटिका म्हणजे पुळ्या उत्पन्न होतात. त्या संधीचे ठायीं व मर्मस्थळी व ज्या जाम्यावर स विशेष असते त्या जाग्याचे ठायीं होतात व शरीरांतील मेद दुष्ट होऊन त्यापासून होतात असें जाणावें. मेदारोग. मेदोदोषस्तथाचकः मेदोरोग एकप्रकारचा. त्याचे लक्षण, कफाला उत्पन्न करणारे असे आहार, अधुरान्न, मधुररस, स्नेहनान्न, म्हणजे घृतपक्क गोधूमपिष्टकादि लाइ, शंकरपाळे इत्यादिकाचे पवनेंकरून मेद वाढतो तेणेकरून, अस्थ्यादि शुक्रात ज्या अन्य धातु त्याचे पोषण होत नाही आणि मेद वाढल्यामुळे तो मनुष्य सर्व कर्माविषयी अशक्त होतो आणि अल्पवास, तृषा, मोह, निद्रा आणि श्वासावरोध, झोपेमध्ये फार घोरणे, शरीराचे ठायीं ग्लानि, शिंका, आमाला दुर्गंध, अल्पप्राण व अल्पमैथुन इत्यादिक उपद्रव होतात व तो भेद सर्व प्राणि. मात्राचे हृदयाचे ठायीं बहुतकरून रहातो. यास्तव ज्या मनुष्याला मेदोरोग आहे त्याचे उदराची बहुतकरून वृद्धि होते आणि त्या मेवेंकरून मार्ग रुद्ध झाल्यामुळे कोष्ठामीचे ठायीं विशेषेकरून सचार करू लागतो आणि अग्नीला प्रदीप्त करून आहाराला शोषितो, यास्तव अनुप्याने भाक्षिलेले अन्न लवकर जीर्ण होऊन तो दुसऱ्या आहाराची इच्छा करितो आणि कदा- चित् भोजनाची वेळ चुकली असता मोठा घोर विकार, प्रमेहपिटिका, ज्वर, भगदर, विद्वधि, वातरोग यातून कोणी एक रोग होतो आणि विशेषेकरून अग्नेि व वायु हे उपद्रव करीत रोत्साते मेदेरोिग्याचे शरीर जाळितात. याविषयी दृष्टात, जसा वनसमधी अमि वायूला साहाय्य ऊन वन जाळितो त्याप्रकारे जाणारे व तो भेद फार क्रुद्ध झाला असता एकाएकी वाता- देक दोष कुपित होऊन मोठा घोर उपद्रव करून मनुष्याला लवकर मारितात, व त्या दाचे योगकरून शरीर फार मोठे जाहले असता मनुष्याचे उदर, स्तन, -कुले हे चालते लेस लटलट हालतात व विसर्प, भगंदर, ज्वर, अतिसार, मेह, अर्श, श्लीपद इत्यादिक उप- व होतात याप्रकारे मेदोरोगी याची लक्षणे जाणावी. शोथरोग. शोथरोगानवस्मृताः ॥२॥दोपःपृधग्द्वयःसबैरभिघाताद्विपादपि ॥

·शाघर. शोथरोग नऊ कारचा, वातशोथ १ पित्तशोथ २ . कपश्चोभ ३ वातपित्तशोष । पित्तकफशोथ ५ कफवातशोथ ६ त्रिदोपशोथ ६ आभिघातशोथ ८ विषशोध ९. याप्रकारे शोधरोग नऊ प्रकारचा त्याला लोकांमध्ये सूज म्हणतात, शोथ ह्मणजे अस्पल्या स्वकार फरून वायु कुपित होऊन तसेच दुष्ट जाहले जे रक्त, विन, कफ यांतें बाह्यशिरांप्रत नेऊ मग तो वायु त्या रक्त, पित्त, कफेकरून रुद्धगति होऊन त्वचा च मांस यांचे आश्रित उसेध म्हणजे सूज तिला अकस्मात् उत्पन्न करितो त्या रोगाला शोथ रोग म्हणतात. वृद्धिरोग. वृद्धयःसप्तगदितावातापित्तात्कफेनच ॥१॥ रक्तनमेदसामूत्रादंवृद्धिश्वसप्तमः वृषण मोठा होतो नेणेकरून त्या रोगाला वृद्धि म्हणतात, तो रोग सा प्रकारचा. वातवृद्धि १ पित्तवृद्धि २ फफवृद्धि ३ रक्तवृद्धि मेदवृद्धि ५ मूत्रवृद्धि ६ अं वृद्धि ७. या प्रकारे भात प्रकारचा वृद्धिरोग जाणावा; म्हणजे वायु आपल्या स्वकारणेकरु मुद्ध होऊन सूज व शूळ यांतें फरीत होत्साता अघोगामी होऊन वंक्षण म्हणजे अंडस या द्वारानें वृपणामत जाऊन वृषणवाहिनी शिरांवें पित फरून फफ म्हणजे वृषणांतील गोळ व फोश म्हणजे त्यांजवरची त्वचा यांची वृद्धि फरितो त्या रोगाला वृद्धि म्हणतात. अंडवृद्धि. अंडवृदिस्तयाचका पणाची वृद्धि होते जेणेकरून त्या रोगाटा अंडवृद्धि म्हणतात किंवा कुर म्हणतात; तो कुरंड एक प्रकारचा. त्याची लक्षणे फार फरून अंत्रवृद्धीसारखी असर असे जाणावें. गंडमाला वगलगंड व अपचीरोग. तयैकागंडमालिका ॥ ४ ॥ गंडापचीतिचंकास्पाद गंडमाला व गंड म्हणजे गलगंड व अपची हे तीन रोग एका एका प्रकारचे अ भसें जाणावें. ग्रंथिरोग. मंपयोनवधामताः ॥ त्रिभिदपियोरक्ताच्छिरामिमंदसोरणात् ॥ ५॥ प्रथिरोग नऊ प्रकारचा, घातमाय १ पितथि २ फाथि ३ रकमंति ·प्रथमखंड शराजप्रथि ५ मंदोग्रथि ६ अमग्रंथि ७ अस्थिग्रंथि ८ मांसगांय ९. याप्रकारे नऊ प्रकारचे पथिरोग जाणावे; ग्रंथि म्हणजे वातादिदोष व मांस ब रक हे दुष्ट होकन मेद व शिरा पांतें दूषित करून, वाटोळी व उंचट आणि अथित म्हणजे गांठीसारिखी सूज उत्पन्न करि- तात त्या रोगाला ग्रंथि म्हणतात. अर्बुदरोग.' पविधस्यात्तथाव॒दं । वातापितात्कफाद्रतान्मांसादपिचमेदसः ॥ ६ ॥ ' अर्बुदरोग सहा प्रकारचा, वातार्बुद १ पिचार्बुद २ कफार्बुद ३ रक्तार्बुद ४ मांसार्बुद ५ भेदोर्बुद ६, याप्रकारे सहा प्रकारचा मसुंदरोग जाणावा, श्लीपदरोग. श्लीपर्दचत्रिधामोतंवातात्पित्चात्कफादपि ।। श्लीपदरोग घात, पित्त, कफ या भेदकरून तीन प्रकारचा जाणाधा. विद्रधिरोग, विद्रधिःपड्विधःख्यातोरातपित्तकफेस्त्रयः ॥७॥रकासवात्त्रिदोषेश विदधिरोग सहा प्रकारचा, वातविद्रधि १ पितविद्रधि २ कफविद्रधि ३ रक्तविधि । मतविधि ५ त्रिदोषविद्रधि ६, याप्रकारे सहा प्रकारचा विद्रधिरोग जाणावा. व्रणरोग. त्रणा:पंचदशोदिताः ।। तेषांचतुर्धाभेदःस्यादागंतुर्देहजस्तथा ॥८॥ शुद्धोदुष्टश्चविज्ञयस्तत्संख्याकथ्यतेपृथक् ॥ वातत्रणः पित्तजश्वकफ- जोरक्तजोवणः ॥ ९ ॥ वातपित्तभवश्वान्योवात श्लेष्ममवस्तथा ॥ तथापितकफाभ्यांचसन्निपातेनचाष्टमः ॥ १०॥ नवमोवातरक्तेन- दशमोरक्तपित्ततः ॥ श्लेष्मरक्तभवथान्योवातापिचासृगुद्भवः ॥ ११ ॥ ; वातश्लेमासृगुत्पन्नःपित्तश्लेष्मास्त्रसंभवः ।। सनिपातामुगद्भूताइतिपंच- दशवणः ॥ १२॥ व्रण पंधरा प्रकारचे आहेत, त्याचे भेद चार एक आगंतुकब्रग, देहजयण, शुद्धमण, प्रवण, या भेदेकरून चार प्रकारचे जाणावे. त्यांची संख्या वातत्रण १ पितवण २ कफवण प्रण ४ वातपित्तत्रण ५ वातकफम्रण ६ पिचकावण ७ सनिपातवग ८ वातरक्तयण ९रक:

·. शाईघर. शोथरोग नऊ कारचा, वातशोथ १ पित्तशोथ २ . कपाश्चोभ ३ वातपित्तशोष पिचकफशोथ ५ कफवातशोथ ६ त्रिदोपशोथ ६ आभघातशोथ ८ विषशोथ ९. यापकरें. शोथरोग नऊ प्रकारचा त्याला लोकांमध्ये सूज म्हणतात, शोध ह्मणजे अस्पल्या स्वकारणे फरून वायु कुपित होऊन तसेच दुष्ट जाहलें में रक्त, विन, फफ यांत बाह्यशिरांप्रत नेर मग तो वायु त्या रक्त, पित्त, कफेकरून रुद्धगति होऊन त्वचा व मांस यांचे आश्रित को उसेध म्हणजे सूज तिला अकस्मात् उत्पन्न करितो त्या रोगाला शोथ रोग म्हणतात. वृद्धिरोग. वृद्धयःसप्तगदितावातापित्तात्कफेनच ॥३॥ रक्तनमेदसामूत्रादंवृदिवसप्तमः।।' वृषण मोटा होतो नेणेकरून त्या रोगाला वृद्धि म्हणतात, तो रोग साव प्रकारचा. वातवृद्धि १ पितवृद्धि २ फफवृद्धि ३ रक्तवृद्धि मेदवृद्धि ५ मूत्रवृद्धि ६ अंत्र- वृद्धि ७. या प्रकारे सात प्रकारचा वृद्धिरोग जाणावा म्हणजे वायु आपल्या स्वकारणेकरून मुद्ध होऊन सूज व शूळ यांत करीत होत्साता अघोगामी होऊन वंक्षण म्हणजे अंडसंधि या द्वाराने वृपणामत जाऊन वृषणयाहिनी शिरांते दुषित करून कफ म्हणजे वृषणांतील गोळ्या व कोश म्हणजे त्यांजवरची त्वचा यांची वृद्धि करितो त्या रोगाला वृद्धि म्हणतात. अंडवृद्धि. अंडवृदिस्तथाचका वृपणाची वृद्धि होते जेणेकरून त्या रोगाया अंडवृद्धि म्हणतात किंवा फुः म्हणतात; तो फुरंट एक प्रकारचा. त्याची रक्षणे फार फस्न अंग्रवृद्धीसारिखी अस असे जाणावें. गंडमाला व गलगंड व अपचीरोग. तथैकागंडमालिका ॥४॥ गंडापचीतिकारयाद मंढमाला व गंड म्हणजे गलगंड व अपची हे तीन रोग एफा एका.प्रकारचे hea मसे जाणावे. ग्रंथिरोग. अंधयोनवधामनाः ॥ त्रिभिदापत्रयोरक्ताच्छिामि दसोरणात् ॥५॥ पातमाय १ वितथि २ फथि ३ रक्तप्रति प्रथिरोग नऊ प्रकारचा, ·प्रथमखंड विराजथि ५ मदोप्रथि ६ मणग्रंथि ७ स्थिग्रंथि ८ मांसग्रांय ९. याप्रकारे नऊ प्रकारचे अंथिरोग जाणावे; ग्रंथि म्हणजे वातादिदोष व मांस व रक्त हे दुष्ट होऊन मेद व शिरा यांत दुषित करून, वाटोळी व उंचट आणि प्रथित म्हणजे गांठीसारिखी सून उत्पन्न करि- तात त्या रोगाला ग्रंथि म्हणतात. अर्बुदरोग.. षड्विधस्यात्तथाव॒दं ।। वातात्पित्तात्कफाद्रक्तान्मांसादपिचमेदसः ।।६।। अर्बुदरोग सहा प्रकारचा, वातार्बुद १ पिचार्बुद २ कफार्बुद ३ रक्ताद ४ मांसार्बुद ६ दोर्बुद ६, याप्रकारे सहा प्रकारचा सुंदरोग जाणावा. श्लीपदरोग. श्लीपदंचविधाप्रोक्तवावारिपचारकफादपि ।। श्रीपदरोग वात, पित्त, कफ या भेदकरून तीन प्रकारचा जाणावा. विद्रधिरोग, विद्रधिःषड्विघाख्यातोवातपित्तकफैखयः॥ ७॥ रक्तात्मवास्त्रिदोषेश्व विद्रविरोग सहा प्रकारचा, वातविद्रधि १ पिचविद्रधि २ कफविद्रधि ३ रक्तविद्रधि : तविधि ५ त्रिदोषावेद्रधि ६, याप्रकारे सहा प्रकारचा विद्रधिरोग जाणावा. व्रणरोग. वणापंचदशोदिताः ॥ तेषांचतुर्धाभेदःस्यादागंतुर्देहजस्तथा ॥ ८ ॥ शुद्धोदुष्टश्चविज्ञयस्तत्संख्याकथ्यनेपृथक् ॥ वातत्रणः पिचजश्वकफ- जोरक्तजोमणः ॥ ९ ॥ वातपित्तभवश्वान्योपातश्लेप्पभवस्तथा ।। तथापिचकफाभ्यांचसनिपातेनचाष्टमः ॥ १०॥ नवमोवातरक्तेन- दशमोरक्तपितः।। श्लेप्परक्तभवश्वान्योवातपिचासगुद्भवः ॥ ११ ॥ - वातश्लेमासृगुत्पन्नःपिरश्लेष्मास्रसंभव. ॥ सनिपातामुगद्भूताइतिपंच. दशवणः ॥ १२॥ व्रण पंधरा प्रकारचे आहेत, त्याचे भेद चार एक आगंतुकब्रग, देहजनम, शुद्धयण, दुष्टमण, या भेकरून चार प्रकारचे जाणावे. त्याची संख्या वातव्रण १ पित्तव्रण २ फफत्रण किमण ४ वातपित्तत्रण ५वातकफमण ६ पित्तकावण ७ सनिपातबग ८ वातरक्तवग ९रकर ·है ,"शापर. पित्तयण १० कफरकवण ११ वातपित्तरकवण १२ वातकफरकरण १३. सन्निपातरक्तत्रण १५; याप्रकारे पंधरा प्रकारचे व्रण जाणावे. आगंतुक व्रण. सघोषणस्त्वष्टधास्पादवालिप्तविलंबितौ ॥ छिन्नभिन्नमचलिताविंद निपातिताः ॥ १३॥ सद्योवण म्हणजे आगंतुक व्रण ते आठ प्रकारचे. अलिप्त १ विलंबि २ भिन्न ४ प्रचलित ५ पृष्ट ६ विद्व निपातित८याप्रकारे आठ प्रकारचे आगंतुकवण कोष्ठभेद, कोष्ठभेदोद्विधाप्रोक्ताश्छिन्नांत्रोनिस्तांगकः ॥ कोष्ठभेद दोन प्रकारचे, एक छिन्नांत्रक आणि दुसरा निसृतात्रक. • अस्थिभंग. अस्थिभंगोअष्टधामोक्तोभग्नपृष्ठविदारिते ॥ १४ ॥ विपतित क्षिप्तस्त्वधोगतः ॥ ऊर्ध्वगःसंधिभंगश्च अस्थिमंग या शब्दकरून येथे हस्तादिकांच्या कांड्यांचा मग व संधिमंग या यतांचे ग्रहण जाणावें, तो ममपृष्ठ १ विदारित २ विवर्तित ३ विश्लिष्ट ४ तिर्यक्षिप्त अधोगत ६ अर्ध्वगत ७ संधिभंग ८. याप्रकारे आठ प्रकारचा जाणावा. वह्निदन्ध रोग. चन्दिदग्धवविधः ॥१५॥ प्लुटोऽनिदग्यो दुर्दग्धः सम्यग्दग्धश्चकीर्तितः अग्नीने शरीर माजते त्याला अमिदग्ध म्हणतात. तो रोग चार प्रकारचा. प्लुट अतिदग्ध २ दुर्दग्ध ३ सम्यवदग्ध ४. याप्रकारे अगिरधरोग चार प्रकारचा जाणावा., नाडीव्रण. नाध्य.पंचसमाख्यातावातपित्तकफैस्त्रिधा ॥ १६ ॥ त्रिदोषैरपिशल्येन- नाडीवण पांच प्रकारचा, वातनाडी पित्तनाटी २ कफनाटी ३ त्रिदोषनाडी ४ नाड़ी ५. याप्रकारें पांच प्रकारचा नाडीमण जाणाया. भगंदररोग. तथाऽष्टीस्युभगंदरा. ॥ शतपोतस्तुपयनामुष्टग्रीपश्चपिरातः ॥ १७ ॥ ६ ·है साकफारसालकफोनवः।। 'परिक्षेपीमरूविगारगोजककपिातः 1१८|| ५ जागाभागाखावास्त्रिदोपजः॥ 'भगाररोग आठ प्रकारचा, गतपोतक १ उष्ट्रग्रीव २ परिमागे ३ मजु ४ परि क्षयी ५ अशीज ६ उन्मार्गी ७ शखावर्त ८. याप्रकार अठ प्रकारचा मगदर जाणावा उपदंश. "मेपेचद्रोपदशा:स्पुर्वातपिकफैस्त्रिया ॥ १९ ॥ ससिपालेनरत्ताच शिश्नाचे ठायों उपदशरोग वात, पित, कफ, सन्निपात, व रक्त या भेटवरून पाच प्रकारचा जाणावा उपदश म्हणजे शिश्नाचे ठायी काही कारणेकरून हस्ताचा कठोर स्पर्श जाहला असता व मोठा काममीति प्राप्त होऊन नख व दात इहींकखन अभिधात जाहला असता व मेथुनानतर शिश्न चुतले नसता व दास्यादिकासहवर्तमान फार विषय फेला असता व दीर्घ, कर्कश केश व रोगादिक इहींकरून, दुष्ट योनि जी तिचे दोषेकरून व नमधातिनी म्हणजे रजस्वला तिचे ठायीं गमनादिकरून व वाजीकरणादिकाचे नाना उपचार जाहले असता, या सर्व कारणे करून शिश्नाचे ठायीं रोग उत्पन्न होतो त्याला उपदश म्हणतात. शूकरोग मेंदेशूकामयस्तथा ।। चतुर्विशतिराख्यातालिंगार्शोनाधिततथा ॥ २०॥ निव- समस्मयश्चमृदितशतपोतकः। अष्ठीलिकासर्पपिकात्वक्पाकश्चावपिटिका ।। २१ ॥ मांसपाकस्पर्शहानिर्विरुद्धमाणिरुद्भव ||मासार्बुदपुप्फरिकासमूढापिटिकालजी ॥२६॥ रक्ताबुंदविद्रधिश्चकुभिकातिलकालकःनिरुद्ध प्रकाशिःभोक्तस्तथैवपरिवर्तिका॥२३॥ शिश्नाचे ठायीं शूकरोग चोवीस प्रकारचे, लिंगार्श १ प्रथित्त २ निवृत्त ३ अवगथ । मुदित ५ शतपोतक ६ अप्टीलिका ७ सर्पपिका ८ स्वपाक ९ अवपीटिका १० गास पाक ११ स्पर्शहानि १२ विरुद्धमणि १३ मासावुद १४ पुप्फरिका १५ समूढपिटिका १६ मलजी १७ रक्तार्बुद १८ विद्रधि १९ कुभिका २० तिलकालक २१ विरुद्ध २२ प्रकाशा २३ परिवर्तिका २१ याप्रकारे चोवीस प्रकारचे शूरुजरोग जाणावे, कुष्टरोग कष्टान्यष्टादशोक्तानिवातात्कापालिकंभवेत् ।। पिनेनौदुबरमोक्तफान्महलच- विके ।। २४ ॥ मरुत्पित्ताधृष्यजिन्दश्लेष्मवाताद्विपादिका ॥ तथासिपककुष्ठचनि दिक्पाल सतथा ।। २५ । कफपितात्पुषामाविस्फोटक्तथा ॥ महादृष्टचर्मदल. हरीकताकम् ।। २६ ॥ विदोपै.काफणशेयतथान्यचित्रसजितम् ।। तथागतेन पिनेमलेप्रमाचत्रिधाभवेत् ॥ २७॥ १ ·६६ ७ चित्र- .. शाधर : कुष्ठरोग १८ प्रकारचा, त्यांची नामें, कपालिका १ औदुवर २ मंडल ३ विचार्विका ४ हृप्यजिव्ह ५ विपादिका ६ सिध्मकुष्ठं ७ किटिम ८ अलस ९ दद्.१०. भाका ११ . विस्फोटक १२ महाकुट..१३ चर्मदळ १४ पुंडलीक १५ शतारुक १६ काकण १७ कुष्ठ १८ याप्रकारे अठरा प्रकारची कुठे जाणावी. क्षुद्ररोग व विस्फोटक व मसूरिका. क्षुद्ररोगाःपष्ठिसंख्यास्तप्वादाशर्करा दें। इंद्रवृद्धापनसिकाविवृत्तांधालजीतथा ॥ २८ ॥ वराहदंष्टोवल्मीकंकच्छपीतिलकालकः॥ गर्दभीरकसाचैवयवप्रख्याविदा रिका ॥ २९ ॥ कंदरोमसकथैवनीलिकाजालगंदभा ।। इरिबेलीजंतुमणिर्गुदभ्रंशोऽग्नि- रोहिणी ॥ ३० ॥ सनिरुद्धगुद कोठाकुनखोनुशयातथा । पद्मिनीकंकटश्चित्यमल. सोमुखदूपिका ॥३१॥ कक्षापणकच्चगंधः पापाणगर्दभः॥ रानिकाचतथाव्यंग श्चतुर्धापरिकीर्तितः ॥३२॥ वातापित्तात्कफाद्रक्तादित्युक्तंव्यंगलक्षणम् ।। विस्फोटाः क्षुद्ररोगेपुतेऽप्टधापरिकीर्तिताः ॥ ३३ ॥ पृथग्दोपैसयोद्वंद्वसिविधासप्तमोऽसृजः ॥ अष्टमःसनिपतिनक्षुद्रराममूरिका ॥ चतुर्दशप्रकारेणत्रिभिदोपैस्त्रिधाचसा ॥ ३४ ॥ द्वंद्वजात्रिविधामोक्तासन्निपातेनसप्तमी ॥ अष्टमीत्वग्गताञयारक्तजानवमी स्मृता॥ ३५॥ दशमीमांसजाख्याताचतस्रोन्याश्चदुस्तरामेदोऽस्थिमज्जाशुक्रस्थक्षुद्ररोगाइतीरिताः३६ क्षुद्ररोग ६० प्रकारचा, त्याची नामें, शर्कराद १ इंद्रवृद्धा २ पनसिका ३ विवृता ४ अंधालजी ५ वराहदंष्ट्र ६ कछपी ७ वल्मी तिलफालक ९ गर्दभिका १० रकसा ११ । यवप्रख्या १२ विदारिका १३ कंदर. १४ मशक १५ नीलिका १६ जालगर्दभ १७ ईरि- वेल्ली १८ जंतुमणो १९ गुदग्रंश २० अग्निरोहिणी २१ सन्निरुदगुद २२ कोठ २३ - कु. नख २४ अनुशया २५ पामिनीकंटक २६ चिप्य २७ अलस २८ मुखपिका २९ कक्षा ३० वृपगकट ३१ गंध ३२ पापागगर्दभ ३३ राजिका ३४ व्यंग (म्ह ० चांग.) ३५ तो यांग वात, पित्त, कफ, रक्त या भेडेकरून चार प्रकारचा; एकूण चवनीस आणि हे चार असे अटतीस प्रकारचे इंद्रगंग जाहले व म्फोटरोगापासूनही अंगावर पुटफळ्या येतात न त्याचा क्षुदगेगामध्ये संगर फेला. तो निकोट आठ प्रकारचा, पातविम्फोट १ पित्तवि. स्फोट २ कफविम्फोट ३ यातिवितोट ४ इफपितविम्योट ५ यातकारिफाट ६ रक विस्फोट ७ मन्निपानविकी ८ याप्रकारे आठ प्रकारचा विमोट जागावा व दहावेळाया मरिकारोगापासूनही पुळ्या येतात पाणून भुदरोगामध्ये मकिनाही मंग्रह फेला. त्या मसूर रिका चवदा प्रकारच्या, आतमरिका १ पित्तमसरिका २ कफमसूरिका ३ कफपित्तमुरिया ·• प्रथमखंड. ३ ४ वातपित्तमसूरिका ५ वातकफमसरिका ६ सन्निपात मसूरिका ७ त्वक्शब्द करून रसधातु त्यापासून होतात त्या ८ व रक्तजा ९ व मासजा १० मेदोजा व अस्थिजा १२ व मज्जेपासून होतात त्या १३ व शुक्रधातूपासून होतात त्या १४ धालेवल्या चार कष्टमाध्य जाणान्या. याप्रकारे चवदा प्रकारच्या मसूरिका जाणाच्या एकूण पिर व मसूरिका व पूर्वीचे क्षुद्ररोग अडतीस मिळून साठ प्रकारचा क्षुद्ररोग जाणाया विसर्परोग विसर्परोगोनवधावातपित्तकफेखिधा । निधा चवभेदेनसन्निपातेनसप्तमः ३७ ष्टिवोमन्दिदाहेननवमश्चाभिघातज || विसर्परोग नऊ प्रकारचा, वातविसर्प १ पित्तविसर्प २ कफविसर्प ३ बातपित्तविसर्प४ फवातविसर्प ५ कफपित्तविसर्प ६ सन्निपातविसर्प ७ व जठरामीचे तापेंकरून होतो तो ८ अभिधातज ९ याप्रकारे ९ प्रकारचा विमर्परोग जाणावा उदर्द व शीतपित्त तर्यक श्लेश्मपित्ताभ्यामुदर्दःपरिकीर्तितः ।। ३८ ११ वातपिचेनचेकस्तुशीतपि- समयःस्मृतः।। शीतळ वायूचे सपक करून कफ व वायु हे दुष्ट होऊन पित्ताला मिळून अभ्यतरी कादिक धातूचे ठायीं व बाहेर त्वचेचे ठायी प्रवेश करून देहाचे ठायीं गांणिमाशा चावून शा गाधी येतात तशा गाधी उत्पन्न करितात, त्याना कड़, पीडा, दाह हे उपदव असतात, रामध्ये कफपित्ताचे कोपे करून ज्या गाधी येतात त्याना कडू फार असून व्यथा थोडी अ ते त्याला उर्दद ह्मणतात, तो रोग एकप्रकारचा व वातपित्ताच सोपे करून ज्या गाधी ये- ति त्याना कड्ड थोडी असून व्यथा फार असते त्याला शीतपित्त म्हणतात, इतका उभय. मध्ये भेद जाणावा, व ज्वर, मोकारी, दाह इत्यादि लक्षणे उभयताची साधारण जाणावी, आम्लपित्त. आम्लपित्तत्रिधाप्रोक्तंचातेनीमणातथा ॥ ३९ ॥ तृतीयश्लेप्मवाताभ्या आम्लपित्त तीन प्रकारचें, वातज आम्लपित्त २ कफन आम्लपित्त २ कफवातच अम्ल. पत्त ३ याप्रकारे तीन प्रकारचे आम्लपित्त जाणावें. वातरक्त. वातरक्तंतयाऽष्टधा ॥ वाताश्क्येिनपित्ताच्चकफादोपत्रणच ||३४०॥ रक्ता- येनदोषाणांद्वदेन त्रिविध स्मृतः ॥ वातरक्त आठ प्रकारचें, वायूचे आधिक्य आहे ज्या वातरक्तामध्ये ते वातज १ पि. A ·८ शापिर. .. . तजमातरक्त २ कफवातरक्त ३ त्रिवोपजवातरक्त ४ व रक्ताचे आधिक्येकरून होते रखतज ५ दोहों दोषापासून होतें तें द्वद्वज ६ ते तीन प्रकारचे एकूण आठ प्रकारचे रक्त जाणावे. वातरोग अशीतिर्वातजारोगामध्यंतेमुनिभापिताः ॥४१॥ स्तंभःशिराग्रहः ॥ बाह्यायामांतरायामःपाशुल कटिग्रहः ॥ ४२ ॥ खल्लीजिव्हास्तंभस्तथादितः ॥ पक्षाघातामोष्टशीषोमन्यास्तंभश्वपंगुता ॥ ४३ फलायखंजतातूणीप्रतितूणीच खंजता ॥ पादहीगृध्रमीचविश्वाचीचापबाहुकना अपतानोत्रणायामोवातकंठोपतंत्रकः॥ अंगभेदों गशोपश्चमिमिणत्वचकल्लता प्रत्यष्टीलाष्पीलिकाचवामनत्वंचकुब्जता ॥ अंगपीटांगशुलंचमंकोचः स्त अंगभंगोंऽगविभ्रंशोविग्रदोबद्धचिटुता ॥ मूकत्वमतिMभास्यादत्युद्गारौत्रकूजनं . वातप्रवृत्ति पुरणशिंगणापूरणतथा ॥ कंपाक-र्यशावताचप्रलापःक्षिप्रमूत्रता ॥ निद्रानाशःस्वेदनाशोदुर्बलत्पबलक्षयः॥ अतिप्रयशिशुक्रस्यकाश्यनाशश्चरेतसः अनवस्थितचित्तत्वकाठिण्यविरसास्यता । के ८मानत्या. ॥ ३५० ॥ रोमहर्पश्चभीरुत्वंतोदःकदरसाज्ञता ॥ दाशत क्षयः ॥ ५॥ वायु ऐशी प्रकारचे ऋषींनी सांगितले आहेत, त्याची नामें आक्षेपक हनुस्तंम ऊरूस्तम ३ शिरोग्रह ४ बाह्यायाम ५ अभ्यंतरायाम ६ वाचशूल ७ कार्टग्रह ८ नक ९ खल्ली १० जिव्हास्तभ ११ अदित १२ पक्षाघात १३ क्रोष्ठुशीर्ष १४ १५ पगु १६ कलायखंज १७ तुणी १८ प्रतितूणी १९ खंज २० पादहर्ष २१ २२ विश्वाची २३ अपबाहुफ २४ अपतानक २५ व्रणायाम २६ वातकटक २० तत्र २८ अंगभेद २९ अंगशाप ३० मिमिणव ३१ कल्लता ३२ अष्टालिका ३३ छा। ३४ यामनत्व ३५ कुजत्व ३६ गपीडा ३७ अगशूळ २८ मंकोच '३९ ४० रुक्ष ४१ अगभंग ४२ अंगविमश ४३ विडग्रह ४४ बद्धविट्कता ४५ मूकत्व अतिजभ ४७ प्रत्युद्भार ४८ अंकूजन ४९ वातप्रवत्ति ५० स्फूरण ५१ शिरापूरण फंवायु १३ वार्य १४ शावता ५५ प्रगप ५६ क्षिपमूना ५७ निशानाश ५८ ना ५२. दुर्धर । ६० बलशय ६५ शुमतिपय ६२ शुक्रमार्य ६१ शुक्रनाश अवधिना : ६५ काठिण्य ६६ विमत' ६७ कयायकत्रता ६८ भ्यान ६९ शाध्मान ७. मीन ७१ रोमहर्षण ७२ भीरु र ७३ तेोद ७४ पंटु ७५ रसाजता शब्दाशना ७७ प्रमु ते ७८ गंधाज्ञ व ७९ दशःक्षय ८० याप्रकारे एशी प्रकारचे जाणावे. . -- ·प्रथमत, १९ पित्तरोग. अपिछभवारोगाश्चत्वारिंशदिवोदिताः। मोद्गारोविवाहःम्यादुष्णांग से भ्रमः ।। ५२ ।। कांतिहानिः कठोपामुखोपोऽलशुक्रना । तितास्यनाम्लबक्र. स्वस्वेदनांचागपाकता ।। ५३ । लमोहरितवर्णत्वमाताप्तिःपीतकायता ॥ रक्तस्रावोग. दरणलोहगंधास्यतातथा ॥ ५४॥ दौर्गध्यपीतमूत्रत्वमरतिःपातविकता ॥ पता- वलोकनपीतनेत्रतापीतदतथा ॥ ५५ ॥ शीतेच्छापीतनखनाने जोडेपोल्पनिदता ॥ कोपश्चगात्रसादश्चभिन्नविट्कत्वपधता ।। ५६ ॥ उष्णोछासत्वमुष्यत्वमूत्रस्य चाल स्यच ।। तपसोदर्शनं पीतमडलांनचदर्शनं ॥ ५७ ॥ निःसरत्वपित्तस्य चत्वारिंशत्रु- नःस्मृताः॥ पित्तरोग चाळीस प्रकारचा, त्याची नामें धूमोद्गार १ विदाह २ उप्णगित्व ३ मति- प्रम १ कांतिहानि ५ कंठशोष ६ मुखशोप ७ अल्पशुक्रता ८ तिक्तास्यता ९ माम्लवक्त्रय • स्वेदस्राव ११ अंगपाकता १२ क्लम १३ हरितवर्णत्व १४ अतृप्ति १५ पीतकायना १६ रक्तस्राव १७ अंगदरण, १८ लोहगंधास्यता १९ दौर्गध्य २० पीतमूत्रत्व २१ अाति २२ पीतविकता २३ पीतावलोकन २४ पीतनेत्रता २५ पीनदनम' २६ जीछा २५ पीतनखता २८ तेजोद्वेष २९ अल्पनिद्रता ३० कोप ३१ गात्रसाद ३२ मिन पटकस्व ३३ मंधता ३४ उप्णोच्छवासय ३५ उष्णमूत्रत्व ३६ उप्णमलव ३७ तमोदर्शन ३८ पीतम. हलदर्शन ३९ निःसरत्व ४० याप्रकारे ४० प्रकारचा पितरोग जाणावा. कफरोग. कफस्यविंशतिःप्रोक्तारोगास्तंद्रातिनिद्रता ॥ ५८ ॥ गौरवमुखमाधुर्यमुखलेपः मसेकता ॥ श्वेतावलोकन श्वेतविकत्ववेतमूत्रता।। ५९ ॥ श्वेतांगवर्णताशैत्यमुणेन्छा. तितकामिता ॥ मलाधिक्यंचशुक्रस्यबाहुल्यंबहुमूत्रता ।। ६० ॥ आलस्यपदपुद्धित तृमिर्षयरवाक्यता । अचैतन्यंचगदिताविंशतिश्लेप्मनागदाः ॥६१ ।। कामे कीस कर लानी न बदफा १ अतिनिद्रता र सौर३३ पुरमाधुर्य ४ मुखलेप.५ प्रसेक ६ श्वेतावलोकन ७ श्वेतविट्कत्व ८ श्वेनमूत्रना ९ श्वेतागवर्णता १० उप्णेच्छा ११ तितकामिका १२ मलाधिक्य १३ शुक्रबाहुल्य १४ वहुमूत्रता २५ आलत्य १६ मंदबुद्धित्व १७ तृप्ति १८ घर्घरवाक्यता १९ अर्चतन्य २० याप्रकारे वीस प्रकारचे कफ जाणावे. रक्तविकार. रक्तस्यचदशमोकाव्याघयस्तस्यगौरवं । रक्तमंडलनारक्तनेत्रत्वरक्तमूत्रता ६२ कठीवनतारक्तपिटिकानांचदर्शनम् ।। उष्णचतिगंधित पाडापाकचजायते । ६५॥ । ।

·शार्गधर. । रक्तसंबंधी रोग दहा प्रकारचे, त्यांची नामें-गौरवरक्त १ रक्तमंडलता २ रक्तनेत्रत्व ३ रक्तमूत्रता ४ रक्तठीवनता ५ रक्तपिटिकादर्शन ६ उष्ण ७ पूतिगधित्व ८ पीडा ९ पाक १० याप्रकारे जाणावे. मुखरोगांतर्गत ओप्ठरोग, चतुःसप्ततिसंख्यातामुखरोगास्तथोदिताः॥ तेवोठरोग, धुधैः ॥ ६४ ॥ यातपित्तकफैस्नेधात्रिदोपैरमृजाच्या ॥ क्षतमांसाबंदचैव .. लापुदम् ।। ६५॥ मेदोर्बुदचायुदचरोगाएकादशौष्ठजाः ।। जवन्याहत्तरप्रकारचे मुखरोग आहेत. त्यामध्ये ओष्ठरोग ११ प्रकारचे त्याची वातज ओष्ठरोग १ पित्तज ओष्ठरोग २ कफज ३ सन्निपातज ४ रक्तज ५ क्षतन मासार्बुद ७ खंडोष्ठ ८ जलार्बुद ९ मेदोर्बुद १० अर्बुद ११ याप्रकारे अकरा ओष्ठरोग जाणावे. दंतरोग. १. दतरोगादशाख्यातादालन कृमिढतकः ॥ ६६ ॥ ५४९१. श्चशर्करा ॥ अघिदतःशावदतोदतभेदःकपालिका ।। ६७ ।। दंतरोग १० प्रकारचे त्याची नामें दालन १ कृमिदंतक २ दंतहर्ष ३ कराल दंतचालक ५ शर्करा ६ अघिदंत ७ शावदंत ८ दंतभेद ९ फपालिका १० याप्रकारे । रोग दहा प्रकारचे जाणावे. दंतमूलरोग. तथात्रयोदशमितादतमूलामया:स्गृताः ॥ ॥ ६८ ॥ अधिमांसो विदर्भश्चमहासौपिरसौपिरौ ।। ..... फादपि ॥ ६९ ॥ सन्निपातमतिश्चान्यारक्तनाहीचपचमी ॥ दाताचे मूलाचे ठायीं रोग तेरा प्रकारचे, त्यामध्ये वातादि दोपभेदेंफरून पांच प्रकारचा. त्या सर्वांची नाम-शीताद १ उपकुश २ दंतविद्रधि ३ पुप्पुट ४, ५.विदर्भ ६ महासौपिर ७ सौपिर ८ वातनाडी ९ पित्तनाडी १० कफनाडी ११ तनाडी १२ रक्तनाडी १३ याप्रकारे तेरा प्रकारचे दंतमूलरोग जाणावे. जिव्हारोग. तथामिन्हामया:पदम्युर्वातपित्तकफेस्त्रिधा ॥ ३७०॥ .. जिव्हाचपंचमः ।। पृष्ठश्चैवोपजिन्दास्यात् जिव्हारोग सहा प्रकारचे त्याची नाम-वातज १ पितज २ कफज ३ असर पिजिव्ही ५ उपजिन्हा ६ याप्रकारे सहा प्रकारचे जिभेचे रोग जाणावे.

·प्रथमखंड तालुरोग, तथाऽष्टौतालुजागदाः ।। ७१ ॥ अर्बुदतालुपिटिका कच्छपीतालुसहतिः ॥ गलातुहीतालुशोयस्तालुपाफश्चपुप्पुटः ।। ७२ ॥ तालुरोग आठ प्रकारचे त्याची नामें अर्जुद १ तालुपिटिका २ कछपी ३ तालुसंहति ४ गलातुंडी ५ तालुशोथ६तालुपाक ७ पुप्पुट८ याप्रकारे आठ प्रकारचे तालुरोग जाणावे. •गलरोग. गलरोगास्तथाख्याताअष्टादशामितायुधैः । वातरोहिणिकापूर्वद्वितीयापित्तरो- हिणी ॥ ७३ ॥ कफरोहिणिकामोक्तात्रिदोपैरपिरोहिणी ॥ मदोरोहिणकावृंदो गली घोगलविद्रधिः ॥ ७४ | स्वरहातुंडकेरीचशतघ्नीतालुफोर्मुदं ॥ मिलायुर्वलयश्चा- पिवातगंडः कफस्तथा ॥ ७५ ॥ मेदोगडस्तथैवस्थादित्यष्टादशकठजाः ॥ कंठरोग आठ प्रकारचे त्याची नाम, वातरोहिणी १ पित्तरोहिणी २ कफरोहिणी ३ त्रिदोषरोहिणी ४ मेदोरोहिणी ५ वृंद ६ गलौष ७ गलविद्रधि ८ स्वरहा ९ तुंडकेरी १० शतघ्नी ११ तालुक १२ अर्जुद १३ गिलायु १४ वलय १५ वातगड १६ कफ़गड १७ मेटोगंड १८ याप्रकारे अठरा प्रकारचे कंठरोग जाणावे. तोंडांतले रोग. मुखांतःसभवारोगाअष्टौख्यातामहर्षिभिः॥ ७६ ॥ सुखपाकोभवेद्वातापित्ताच. इस्कफादपि रक्ताच्चसन्निपाताच्चपूत्यास्यौर्यगुदायपि ॥७७|| अर्बुदचेति मुखजा- श्चतुः सप्ततिरामयाः॥ तोंडांतले रोग आठ प्रकारचे त्यांची नामें यातमुसपाक १ पित्तमुखपाक २ कफमुख, पाक ३ रक्तमुखपाक ४ सन्निपातमुखपाक ५ दुर्गधास्य ६ अर्वगुद ७ अर्बुद ८ याप्रकारें मुखपाक आठ प्रकारचा जाणाग. कर्णरोग. कर्णरोगा:समाख्याताअष्टादशीमतायुधैः ॥ ७८ ॥ वातपिचात्कफादक्ता. सभिपाताच्चविद्रधिः ॥ शोयो दपूतिकर्णः कशिः कर्णहल्लिका ।। ७९ ।। वाधि. यवत्रिकाकरः शकुलिः कृमिकर्णकः । कर्णवाद. मतीनाह इत्यष्टादशकर्णनाः ३८० कर्णरोग १८ प्रकारचे त्याची नामें वातकर्णरोग १ पितकर्णरोग २ कफकर्णरोग ३ रक्तजकर्णरोग मन्निपातकर्णरोग ५ विद्रषि ६ कर्णशोय ७ अर्बुद ८ पूनिकर्ग ९ पास १० हल्लिका ११ वार्यि १२ तनिका १३ कह १४ शकुलि १५ मिकर्णक १६ कर्मनाद १७ प्रतिनाह १८ याप्रकारे जाणावे. कणेपालीरोग. कर्मपालीसालारोगा सप्ताहोदिताः ॥ उत्पातः पालिभारिपारिवारीदुः ..

·७२ शारंगधर. खवर्धनः ॥ ८१ ॥ परिपोटश्चलेहीचपिप्पलीचेतिसंस्मृता ॥ कर्णपालीरोग सात प्रकारचे त्याची नामें. उत्पात १ पालिशोप २ विदारी ३ दुःस. वर्धन ४ परिपोट ५ हेही ६ पिप्पली ७ याप्रकारे जाणावे. कर्णमूल. द कर्णमूलामयाः पचवातापित्तात्कफादपि ॥ ८२, ॥ सन्निपाताच्चरक्ताच कर्णमूलरोग वात, पित्त, कफ, सान्नपात, रक्त या भेदेकरून पाच प्रकारचा जाणावा. नासारोग. तथानासाभवागदाः।। अष्टादशैवसख्याताः प्रतिश्यायास्तुतेप्वपि८३वातापित्ताक फादतात्सन्निपातेनपचमः ॥ अपीनसः पूतिनासोनासाभ्रिश्यथुःक्षवः ।। ८४ ॥ नासानाहः पूतिरक्तमवुददुष्ट पीनस ॥ नालाशोपोनाणपाकः पुटलावश्वदीप्तकः।।८५॥ नामारोग झणजे नाकातले रोग. ते अठरा प्रकारचे सांगून नंतर दुसरे सागतों, . नाम, वातप्रतिश्याय १ पित्तप्रतिश्याय २ कफप्रतिश्याय ३ रक्तप्रतिश्याय ४ सन्निपातपात. श्याय ५ अपिनस ६ पूतिनास ७ नासार्श ८ प्रश्यथ ९ क्षव १० नासानाह ११ पूति- रक्त १२ अर्बुद १३ दुष्टपानस १४ नासाशोप १५ प्राणपाक १६ पुटसाय १७ दीप्तक १८ याप्रकारे अठरा प्रकारचे नासारोग जाणावे. शिरोरोग. तथादशशिरोरोगामातेनार्धावमेदकः ॥ शिरतापश्चवातेनपित्तात्पीडातृतीयका ॥८६१ चतुर्थीकफनापीडारक्तनासन्निपातजा ।। सूर्यावर्ताच्छिर पाकात्कृमिभिःशखकेनन८० मस्त करोग दहा प्रकारचे त्याची नामें, अविभेदक १ वातजशिरोभिताप २ पितवः शिरोभिताप ३ कफजशिरोभिताप रस्तजशिरोभिताप ५ सन्निपातझिरोभिपात ६ सूर्यावर्त ७ शिरःपाक ८ कृमिजशिरोमिताप ९ शंखकर याप्रकारे दहा प्रकारचे मस्तकरोग जाणावे. कपालरोग. तथाकपालरोगाः स्युर्नवतेप्पशीर्पकम् ।। अरूपिकाविद्रधिवदारुणंपिटिकापुर ।। ८८ इंद्रलुप्तंचखालित्य पलितचेतिनय ।। कपालरोग नऊ प्रकारचे. त्याची नाम, उपभीर्षक अरूपिक २ विद्रधि ३ दान ४ पिटिका५अद६इद्रलुप्त खालित्य८ परितः याप्रकारे नऊ प्रकारचे कपालरत्ग जाणावे. नेत्ररोग त्यांमध्ये प्रथम वर्मरोग सांगतो. तथानेभवारयातायतुर्नवतिरामयाः ।। ८९ ॥ तेषुवमंगदाः प्रोक्तावतार तिसहिताः । कृच्छोन्मीला मपातः कपोन्स्टिचलोहित ।। ३९० ॥ अनि मेषःकथितोरतोष्टिककूणकः । पदमार्गःपदमरापेवपित्तीनिश्चपोथी ॥ ५९॥ सिवान:पक्ष्योत्सगस्तयाउँदः ।। फुभिासिनावालगणोजनननामिका ·प्रथमखंड.. -- ॥९॥ कदमःश्यावचमांचविसवातथाऽलजी। क्लिष्टवत्मेतिगदाप्रोक्तावर्त्म- समुद्भवाः॥ ९३ ॥ नेत्ररोग चबयाण्णव प्रकारचे त्यांमध्ये पापण्याचे रोग चोवीस प्रकारचे, त्यांची नामें . कृच्छोन्मील १ पक्ष्मपात २ कफाक्लिष्ट ३ लोहित १. अरुक्तिमेष ५ रतोक्लिष्ट ७ कुकू- शक ७ पक्षमा ८ पक्ष्मरोध ९ पित्तोक्लिष्ट १० पोथकी ११.श्लिष्टवा १२ बहल १३ पक्ष्मोत्संग १४ अर्बुद १५ कुंभिका १६ सिकतावा, १७ अलपण .१८ अंजनानमिका १९ कर्दम २० श्याववा २१ बिसवमा २२ अलनी २३ उक्लिष्टवर्मा २४ याप्रकारें चोवी. स प्रकारचे पापण्यांचे रोग जाणावे. ... नेत्रसंबंधींचे रोग- नसोधसमुन्दनानवेरागाःप्रकीर्तिताःजलस्रावः कफस्राबोरक्तस्रावश्चपर्वणी ॥९॥ । यसावः कमिग्रंथिरुपनाहस्तथालजी ।। पूयालसइतिप्रोक्तोरोगानयनसंधिजाः ९५ डोळ्यांचे संधीचे रोग नऊ प्रकारचे त्यांची नामें जलस्राव १ कफलाव २ रक्तप्ताव३ विणी ४ पूयसाव ५ कृमिप्रथिः ६ उपनाह ७ मलजी ८ पूयालेस ९ याप्रकारे नऊ प्रका- चे डोळ्यांचे संधीचे रोग जाणावे. डोळ्यांचे पांढरे बुबुळावरचे रोग सांगतो. तथाशुक्लगतारोगाबुपैः भोक्तास्त्रयोदश ।। शिरोल्पातःशिराहर्षःचिराजालपशु- क्लिकः ॥ ९६ ॥ शुक्लार्माचाधिमांसा प्रस्तार्यचिपिष्टकः ॥ शिरायःपिटिकाचैवक- कग्रंथितकोर्जुनः ॥ ९५ ॥ स्वाय्वर्माचाधिमांसस्यादितिशुक्लगतागदाः ।। डोळ्यांचे पांढरे जाग्यावरचे रोग तेरा प्रकारचे त्यांची नावें, शिरोत्पात १ शिराहर्षर राजाल ३ शुक्तिक ४ शुक्लार्मा ५ अधिमांसार्मा ६ प्रस्तार्या ७ पिष्टक ८ शिराजपिटि- का ९ प्रथितक १० अजुन ११ मावी १२ अधिमांस १३ याप्रकारे तेरा प्रकारचे हो- ध्यांचे पांढरे बुबुळावरचे रोग जाणावे. डोळ्याचे काळ्या बुबुळावरचे रोग तथाकृष्णसमुभूता-पंचरोगाःप्रकिर्तिताः ।। ९८ ।। डोळ्यांचे काळे बुबुळावरचे रोग ५ प्रकारचे त्यांची नाम, , शुद्धशुक्र १ शिराभुक्र २ क्षतशुक ३ मजक४शिरासंग५याप्रकारे पांच प्रकारचे काळ्या बुबुळावरचे रोग जाणावे. कोचविंदु. शुद्धभुक्रशिराकक्षतशुक्रतयाजकाशिरासंगश्वसर्वेऽपिपोकाकृष्णगतागदाः९९ कार्षतुपदिवघवयवातात्पिनात्कफादपि ॥ सन्निशताच्चरकाच्चषष्ठंसंसर्गसंभवं ४०० वातादिदोष कुपित होऊन दृष्टीचे पटलापत जाऊन त्यापासून काच प्रगजे मोतिबिंदु होतो तो सहा प्रकारचा त्यांची ना, यातजमोतिबिंदु १ पिरजमोतिबिंदु २काजमोतिबिंदु । . .

·७२ शारंगधर. + . खवर्धनः ॥ ८१ ॥ परिपोटश्चलेहीचपिप्पलीचेतिसंस्मृता ॥ कर्णपालीरोग सात प्रकारचे त्यांची नामें, उत्पात १ पालिशोष २ विदारी ३ दुःख वर्धन ४ परिपोट ५ हेही ६ पिप्पली ७ याप्रकारे जाणावे. कर्णमूल. कर्णमूलामयाः पचवातात्पित्तात्कफादपि ॥ ८२. ॥ सन्निपाताच्चरक्ताच कर्णमूलरोग यात, पित्त, कफ, सान्नपात, रक्त या भेदेंकरून पांच प्रकारचा जाणावा. नासारोग. तथानासाभवागदाः।। अष्टादशैवसंख्याताः प्रतिश्यायास्तुतेप्वपि८३वातापित्तात फादतात्सन्निपातेनपचमः ॥ अपीनसः पूतिनासोनासाशीभ्रश्यथुःक्षवः ।। ८४ ॥ नासानाहः पूतिरक्तमवुददुष्ट पीनस ॥ नामाशोपोनाणपाकः पुटस्रावश्वदीप्तकः।।८५ नामारोग झणजे नाकांतले रोग. ते अठरा प्रकारचे सांगून नंतर दुसरे सागतो, नामें, वातप्रतिश्याय १ पित्तप्रतिश्याय २ कफप्रतिश्याय ३ रक्तप्रतिश्याय ४ सन्निपातप्राति- श्याय ५ अपिनस ६ पूतिनास ७ नासार्श ८ अश्यथ ९ क्षव १० नासानाह ११ पूति रक्त १२ अर्बुद १३ दुष्टपानस १४ नासाशोप १५ प्राणपाक १६ पुटसाय १७ दीसक १८ याप्रकारे अठरा प्रकारचे नासारोग जाणावे. शिरोरोग. तथादशशिरोरोगामातेनार्धावभेदकः ॥ शिरस्तापश्चवातेनपित्तात्पीडातृतीयका ॥८६॥ चकिफनापीहारतजासन्निपातजा ।। सूर्यावर्ताच्छिर पायाकामिभिःशंखकेनच८० मस्तकरोग दहा प्रकारचे त्याची नामें, अर्धावभेदक १ वातजशिरोभिताप २ पितजा शिरोमिताप ३ फशिरोमिताप रतजशिरोभिताप ५ सन्निपातझिरोभिपात ६ सूर्याकडे ७ शिरःपा. ८ कृमिजशिरोमिताप ९ शंखक१०याप्रकारे दहा प्रकारचे मनकरोग जाणावे. कपालरोग. तथाकपालरोगाः स्युर्नवतेप्पशीर्षकम् ।। असंपिकाविद्रधिश्वदारुणपिटिकाईदै ॥ ८८दलुमंचखालित्यं पलितंचेतिनय ।। कपालरोग नऊ प्रकारचे. त्यांची नाम, उपशीर्षक १ अपिक २ विद्रधि ३ दान ४ पिटिका५अद६इंद्रलुप्त खालित्य ८ पलित याप्रकारे नऊ प्रकारचे कपालरेग जाणावे. नेत्ररोग त्यांमध्ये प्रथम वर्मरोग सांगतो. तथानेत्रभवारयातायतुवतिरामयाः ॥ ८९ ॥ तेषुवम॑गदाः प्रोक्तावतार तिसंहिताः ॥ छोन्मीला पक्षपात कफोन्सिएनलोहित ॥ ३९० ॥ अरुपनि पेषःकथितोरक्तान्टिष्टःकर्णकः ।। पक्ष्माःपक्ष्मरापेवपिनोमिइचपीयकी ।। ९१॥ सिवचिवालयमोत्सगस्तयाबुदः ॥ भिकासितावत्मालगणोजनननामिका 14 + ·प्रथमखंड. ७३ ॥९॥ कदम श्यायवाचविसवातथाऽलजी उक्लिहवत्मेतिगदा मोक्कावर्त्म- समुद्भवाः॥ ९३ ॥ नेत्ररोग बक्याण्णव प्रकारचे त्यामध्ये पापण्याचे रोग चोवीस प्रकारचे, त्याची नाम कृच्छोन्मील १ पक्ष्मपात २ कफाक्लिष्ट ३ लोहित १ अरुनिमेष ५ रक्तोक्लिष्ट ७ कुक्कू गक ७ पक्ष्मा ८ पक्ष्मरोध ९ पित्तोक्लिष्ट १० पोषकी ११ श्लिष्टवर्मा १२ बहल १३ पक्ष्मोत्सग १४ अर्बुद १५ कुंभिका १६ सिकतावा १७ अलपण १८ अजनानमिका१९ कर्दम २० श्याववमा २१ बिसवा २२ अलनी २३ उक्लिष्टवा २४ याप्रकारे चोवी. स प्रकारचे पापण्याचे रोग जाणावे. नेत्रसंबंधींचे रोग- नत्रसघिसमुन्नानवेरागा:प्रकीर्तितागाजलस्रावः कफसायोरक्तस्रावश्चपर्वणी ॥९॥ पूयसाच कृमिग्रथिरुपनाहस्तथालजी ।। पूयालसइतिमोत्तोरोगानयनसधिजाः ९५ डोळ्याचे सधीचे रोग नऊ प्रकारचे त्याची नामें जलसाव १ कफसाव २ रक्तताव३ पर्वा ४ पूयसार ५ कृमिमंथि ६ उपनाह ७ मलजी ८ पूयाल्स ९ याप्रकारे नऊ प्रका- रचे ओव्याचे सधीचे रोग जागाने डोळ्यांचे पांढरे बुबुळावरचे रोग सांगतो. तथाशुक्लातारोगाबुरै मोक्तास्त्रयोदश || शिरोत्पातःशिराहर्पःशिराजालश्वशु. तिकः ॥ ९६ ॥ शुक्लार्माचाधिमांसानिस्तार्याचपिष्टकः ॥ शिरायःपिटिकाचैवक- फग्रंथितकोर्जुनः ॥ ९७ ॥ नारवर्माचाधिमांस स्यादितिशुक्लगतागदाः ॥ डोळ्याचे पाढरे जाग्यावरचे रोग तेरा प्रकारचे त्याची नावें, शिरोत्यात १ शिराहर्षर शिराजाल ३ शुक्तिक ४ शुक्लार्मा ५ अधिमासार्मा ६ प्रस्तार्यमा ७ पिष्टक ८ शिराजपिटि- का ९ प्रथितक १० अर्जुन ११ सावर्मा १२ अधिमाम १३ याप्रकारे तेरा प्रकारचे डो- ळ्याचे पाढरे चमुळावरचे रोग जाणाये. डोळ्याचे काळ्या बुबुळावरचे रोग तथाकृष्णसमुभूता:पंचरोगाःकिर्तिताः ॥९८ ॥ डोळ्याचे काळे बुबुळावरचे रोग ५ प्रकारचे त्याची नाम, शुद्धशुक्र १ शिराशुक २ क्षतशुक्र ३ मजक४शिरासगण्याप्रकारे पाच प्रकारचे काळ्या बुबुळावरचे रोग बाणावे. काचबिंदु. शुदशुक्रशिराशुक्रक्षतशुक्रतयाजकाशिरासगवसर्वेऽपिभोक्ताकृष्णगतागदा ९९ कावतुपविधवयंवातापित्तात्कफादपि ॥ सन्निपाताच्चरकाच्यषष्ठससर्गसमव ४०० वातादिदोष कुपित होऊन दृष्टीचे पटरामत जाऊन त्यापासून काच झणजे मोतिविद् होतो तो सहा प्रकारचा त्याची नामें, वानजमोतिबिंदु १ पिउनमोनिदि २काजमोतिबिंदु । * ·७२ शारंगधर. -- । - खवर्धनः ।। ८१ ॥ परिपोटश्चलेहीचपिप्पलीचेतिसंस्मृता ॥ कर्णपालीरोग सात प्रकारचे त्यांची नामें, उत्पात १ पालिशोप २ विदारी ३ दुःख. वर्धन ४' परिपोट ५ हेही ६ पिप्पली ७ याप्रकारे जाणावे. कर्णमूल. कर्णमूलामयाः पंचवातापित्तात्कफादपि ॥ ८२ ॥ सन्निपाताच्चरक्ताच कर्णमूलरोग वात, पित्त, कफ, सन्निपात, रक्त या भेदेंकरून पांच प्रकारचा जाणावा. नासारोग.. तथानासाभवागदाः॥ अष्टादशैवसंख्याताः प्रतिश्यायास्तुतेप्वपि८३वातापित्ताक फाद्रक्तात्सन्निपातेनपंचमः ॥ अपीनसः पूतिनासोनासाझेभ्रश्यथुःक्षवः ।। ८४ ॥ नासानाहः पूतिरक्तमवुददृष्टपीनस ।। नाशोपोनाणपाकः पुटस्रावश्वदीप्तकः।।८५॥ नासारोग झणजे नाकांतले रोग. ते मठरा प्रकारचे सांगून नंतर दुसरे सांगतो, नामें, वातप्रतिश्याय १ पित्तप्रतिश्याय २ कफप्रतिश्याय ३ रक्तप्रतिश्याय ४ सन्निपातपात. श्याय ५ अपिनस ६ पूतिनास ७ नासार्श ८ अश्यथ ९ क्षव १० नासानाह ११ पूति रक्त १२ अर्बुद १३ दुष्टपीनस १४ नासाशोप १५ प्राणपाक १६ पुटसाव १७ दीपक १८ याप्रकारे अठरा प्रकारचे नासारोग जाणावे. शिरोरोग. तथादशशिरोरोगामातेनार्धापमेदकः ॥ शिरतापश्यातेनपितात्पीडातृतीयका ।।८६।' चतुर्थीकफजापीटारक्तनासन्निपातजा । सूर्यावर्ताच्छिरपामिभिःशंखकेन८७ मस्तकरोग दहा प्रकारचे त्यांची नामें, अर्धावभेदक १ वातजशिभिताप २ पितजः शिरोभितापं ३ फफजशिरोभिताप रक्तजशिरोमिताप ५ सन्निपातझिरोभिपात ६ सर्यावर्त ७ शिरःपाक ८ कृमिजगिरोभिताप ९ शंखक याप्रकारे दहा प्रकारचे मानकरोग जाणावे.. कपालरोग. तथाकपालरोगाः स्युर्नवतेप्पशीर्षकम् ॥ अहंपिकाविधिवदारुणपिटिकाईदै ॥८८ इंद्रलुमंचखालित्यं पलितंचेति नष ॥ कपालरोग नऊ प्रकारचे. त्यांची नाम, उपीपक १ अरूपिक २ विद्रधि ३ दाला ४ पिटिकापअर्बुद६इंद्रलुप्त खालित्य८ पलित याप्रकारे नऊ प्रकारचे पालरेग जापाके. नेत्ररोग त्यांमध्ये प्रथम वर्मरोग सांगतो. तयानेभवाख्यातायतुनर्वतिरामयाः ॥ ८९ ।। तेपुवमंगदाः प्रोक्तावतार तिमंशिताः । कृच्छोमील पमपातः कफोन्टिनलोहित ।। ३९० ॥ अरुपनि मेषःकथितोरक्तान्तिष्टःकुणकः । पक्ष्मान:पक्ष्मरापेपित्तालिष्टश्चपोथी ।। ९१ भिवावपाल पक्ष्योत्संगस्तथाव॒दः ॥ भिकासिमनावमालगणोंजनननामिका .. - ·प्रथमखंड . ॥ ९२ ॥ कदमःश्याववाचविसवातथालजी ।। उक्लिष्ठवत्में तिगदा-प्रोक्तावम- समुद्भवाः ।।९३ ॥ नेत्ररोग चवन्याण्णव,प्रकारचे त्यांमध्ये पापण्याचे रोग चोवीस प्रकारचे, त्यांची नामें कृच्छ्रोन्मील १. पक्ष्मपात २ कफाक्लिष्ट ३ लोहित ४ मरुक्तिमेष ५ रतोक्तिष्ट ७ कुकू- णक ७ पक्ष्मा ८ पक्ष्मरोध ९ पित्तोक्लिष्ट १० पोथकी ११ श्लिष्टवर्मा १२ बहल १३ पक्ष्मोत्संग १४ अर्बुद १५ कुंभिका १६ सिकतावा १७ अलपण १८ अंजनानमिकार कर्दम २० श्याववमा २१ बिसवर्मा २२ अलनी २३ उक्लिष्टवर्मा २४ याप्रकारें चोवी. स प्रकारचे पापण्यांचे रोग जाणावे. नेत्रसंबंधीचे रोग- नसोधसभुनानवेरागाःप्रकीर्तिताः॥जलस्रावः कफस्रावोरक्तस्रावधपर्वणी ॥९॥ पूयसावः कमिग्राधिरुपनाहस्तथालजी ॥ पूयालसइतिप्रोक्तोरोगानयनसंधिजाः ९५ डोळ्यांचे संघीचे रोग नऊ प्रकारचे त्यांची नामें जलसाव १ कफलाव २ रक्तस्राव पर्वणी ४ पूयस्राव ५ कृमिग्रंथि ६ उपनाह ७ अलजी ८ पूयालस ९ याप्रकारे नऊ प्रका- रचे डोळ्याचे संधीचे रोग जाणावे. डोळ्यांचे पांढरे बुबुळावरचे रोग सांगतो. तथाशुक्लगतारोगाचुरैः मोक्तास्त्रयोदश ।। शिरोत्पातःशिरहिर्पःशिराजालश्वशु. क्तिकः ॥ १६ ॥ शुक्लार्माचाधिमांसापिस्तार्यचिपिष्टकः ॥ शिरायःपिटिकाचैवक- फप्रथितकोर्जुनः ।। ९० ॥ नायवर्माचाधिमांसःस्यादितिशुक्लगतागदाः ॥ डोळ्याचे पांढरे जाग्यावरचे रोग तेरा प्रकारचे त्यांची नावें, शिरोत्यात १ शिराईर्षर शिराजाल ३ शुक्तिक ४ शुक्लार्मा ५ अधिमांसार्मा ६ प्रस्तार्या ७ पिष्टक ८ शिराजपिटि- का ९ अंथितक १० अजुन ११ मारवी १२ अधिमांम १३ याप्रकारे तेरा प्रकारचे डो- व्यांचे पांढरे बुबुळावरचे रोग जाणावे. डोळ्याचे काळ्या बुबुळावरचे रोग तथाकृष्णसमुभूता-पंचरोगा प्रकिर्तिताः ॥ ९८ ॥ डोव्याचे काळे बुबुळावरचे रोग ५ प्रकारचे त्यांची नामें, शुद्धशुक्र १ शिराशुक्र २ क्षतशुक ३ मजकशिरासंगल्याप्रकारे पांच प्रकारचे काळ्या बुबुळावरचे रोग जाणावे. काचबिंदु. शुदगुफशिरागुशतकंतयानकाशिरासंगश्वसर्वेऽपिपोकाकृष्णगतागदा:९९ कातरविचंद्रयातापित्तात्कफाढपि सनिशाताच्चरक्ताच्चपष्टंसंसर्गसंभवं ४०० वातादिदोप कुपित होऊन दृष्टीचे पटलाप्रत जाऊन त्यापासून काच झणजे मोतिबिंदु होतो तो सहा प्रकारचा त्यांची नामें, बातजमोतिबिंदु १ पितजमोतिबिंदु २कफजमोतिबिंदु ।

·ya शारंगधर. सन्निपातजमोतिबिंदुधरतजमोतिबिंदु५ संसर्गजमोतिबिंदु याप्रकारे सहा मोताबंदु जागा तिमिररोग. तिमिराणिपडवस्युर्वातपित्तककौस्त्रधा। संसर्गेण चरक्तनपष्ठस्यात्सन्निपाततः। लिंगनाशःसप्तधास्याद्वातापित्तात्कफेनच ॥ त्रिदोपैरुपसर्गेणसंसर्गणासजातंथा डोळ्यांची पटले म्हणजे पडदे त्यांमध्ये वातादिक दोष गेले असतां तिमिररोगात उत्पन्न करितात, तेणेकरून मनुष्य नानावर्ण व विपरीत स्वरूपें पाहतो. त्या दोषांची लक्षणे दष्टीचे जवळचे जे पहिले पटल म्हणजे पडदा त्याचे ठायीं वातादिक दोष गेले असत मनुप्याला रूपवंत पदार्थ भुरकट भुरफट दिसतात व वातादिक दोपांचे वर्णासारखे त्य पदार्थांचे वर्ण दिसतात म्हणजे वातेकरून काजव्यासारखे पदार्थ दिसतात व पिकरून नी लवर्ण व कफेंकरून श्वेतवर्ण, रक्तेकरून रक्तवर्ण, सन्निपातेंकरून नानावर्ण दिसतात. अश लक्षणे सर्व पटलांचे ठायीं जाणावी. व दुसरे पडद्यांत दोष गेले असता दृष्ठि विव्हळ होते डोळ्यांपुढे माशा, भुरकुट, केश, मंडलें, पताका, कुंडलें, पाऊस पडत आहे असें, अz, आ धेराचा समुदाय, जाळी इत्यादि पदार्थ दिसतात व दूरचे पदार्थ जवळ दिसतात व जवळचे पदार्थ दूर आहेत असे दिसतात व मोठा यत्न केला तरी सुईचे छिद्रांत दोरा ओवतां ये नाही इत्याश्कि लक्षणे जाणावी. तिसरे पडद्यांत दोष गेले असतां वरचे पदार्थमात्र दिस तात, खालचे दिसत नाहीत, ते वरचे पदार्थ वस्त्रांनी आच्छादित असे दिसतात, नाक का नहीन अशी स्वरूपे डोळ्यापुढे दिसतात इत्यादि तृतीय पटलगत दोपजन्य तिमिराची लक्ष जाणायी. ते तिमिर वात, पित,कफ,संसर्ग,रक्त,सन्निपात या भेदेकरून सहा प्रकारचे त्यांची लक्षणे पूर्वी फाच ह्मणजे मोतिबिंदु सहा प्रकारचा सांगितला आहे त्याचे लक्षणांवरून जाणावी लिंगनाश- तिमिराख्य टोळ्याचे चवथ्या पडद्यात गेला असता संपूर्ण दष्टीला व्यापून दिसत नाहींसें करितो त्याला लिंगनाश म्हणतात. तो लिंगनाश सात प्रकारचा त्याची नामें, वात, लिंगनाश १ पिलिंगनाश २ कफलिंगनाश ३ त्रिदोपलिंगनाश ४ संसलिगनाश ५ रक्तव लिंगनाश ६ उपसर्गलिंगनाश ७ याप्रकारे सात प्रकारचा लिंगनाश जाणावा. दृष्टिरोग अष्टधाष्टिरोगाःस्यस्तेषुपित्तविदग्धकम् ॥ अम्लपित्तविदग्धंचतथैवोप्णविदग्धकम्।३। ॥ नकुलाध्यं धूसराध्यंराज्यध्यन्हस्वदृष्टिक गंभीरदृष्टिरित्येतरोगाष्टिगतागदाः ॥७॥ दृष्टिमडळाचे ठायीं जे रोग होतात त्याना दृष्टिरोग म्हणतात, ते आठ प्रकारचे त्यांची नाम, पितविदग्धदृष्टिरोग १ अम्लपित्ताविदग्धदृष्टिरोग २ उप्णविदग्म ३ नलवुध्यि ४ थूसरांध्य ५ राज्यंध्य ६हृम्वदृष्टि गंभीरदृष्टि ८ याप्रकारे दृष्टिरोग आठ प्रकारचे जाणावे. अभिप्पंद अभिष्पंदाश्चत्वारोरक्तादोपैत्रिभिस्तथा ।।

·प्रथमखंड. संपूर्ण नेत्ररोगाचे कारणभूत असे अभिप्पंदरोग चार प्रकारचे, त्यांची नामें, रक्ता- भप्पंद १ वाताभिप्पंद २ पिचामिप्पद ३ कफाभिप्पंद ४ याप्रकारे चार प्रकारचे अभिप्पंद जाणावे. 'अधिमंधरोग. रवारश्चाधिमंयास्युतिपिचकमानतः ॥ ५॥ अर्थ-त्या अभिप्पंदरोगाची उपेक्षा केली असता त्यापासून वात्, पित्त, कफ, रक्त या भेदकरून चार प्रकारचे अधिमथरोग उत्पन्न होऊन त्याचे ठायीं निस्तोदस्तंभ इत्यादिक पूर्वोक्त अभिष्पद रोगाची लक्षणे होतात. विशेष लक्षणे तर डोळ्यांची बुबळें गळून पडल्याप्रमाणे वाटतात, डोळ्यांत मंथन केल्याप्रमाणे वाटने,अर्धे मस्तकास फार पीडा होतात आणि अधिः मंथ वातज असतां वातलक्षणे शूळादिक होतात, पित्तज असता पित्ताची लशणे दाहार्दिक होतात अशा सर्व लक्षणेकरून युक्त असतात असें जाणावें. या अमिमथाचे ठायीं अंजनादिक मिथ्या उपचार केले असता ते दृष्टि नष्ट करितात तो प्रकार सांगतो. कफाधिमथ मिथ्याउ- पचार करून कुपित होऊन सात दिवसात दृष्टि नष्ट करितो.रक्ताधिमंथ मिथ्या उपचार करून कुपित होऊन सात दिवसांत दृष्टि नष्ट करितो. रक्ताधिमंथ मिथ्या उपचार करून पांचा दिवसांत दष्टि नष्ट करितो. वाताधिमंथ सहा दिवसांत दृष्टि नष्ट करितो. पिचाधिमंथ कुपित झाला असतां तत्काळ दृष्टि नष्ट करितो. याप्रकारें अधिमंथाची लक्षणे जाणावी. सर्वाक्षिरोग. सर्वाक्षिरोगाश्चाष्टौस्युस्तेपुवातविपर्ययः॥अल्पशोफोन्यतोवातस्तथापाकात्ययः स्मृतः ॥ ६ ॥ शुष्काक्षिपाकश्चतथाशोफोध्युपितएवच || हताधिमधइत्यतेरोगाः सर्वाक्षिसभवाः ॥ ७॥ व्यापून ले रोग होतात त्यांना सर्वाक्षिरोग झणतात. ते आठ प्रकारचे त्याची नाम, पातविपर्यय १ अल्पशोफ २ अन्यतोवात ३ पारात्यय ४ गुफाक्षिपाक ५ शोफ ६ अध्युपित ७ हतातिमंथ ८ याप्रकारे सर्वाक्षिरोग आठ प्रकारचे जाणावे. पंढ. पुंस्त्वदोषाचपवैवमोक्तास्तत्रेयॆकस्मृतः॥आसेक्यथैवकुंभीकः सुगधिःपहसहकः ॥८॥ पुंस्वदोष म्हणजे धातुजन्य विकार, तेणेंकरन मनुष्याला नपुंसकत्व प्राप्त होते ते पांच प्रकारचे. त्याची नावें ईप्यफ १ आमस्य २ कुंभिक ३ सुगंधि ४ पंट ६ याप्रकारे जाणावे. शुक्रधातुः शुकदोपास्तमाशेस्पुर्वातापित्तात्कफेनच ॥ युगपचासपित्ताभ्यांपूगामंश्लेय' - सारा डोळा ·4 . वारंपर. पितः॥९॥ क्षीणंच वातपिचाभ्यांमथिलं श्लेष्मवाततः।। मलाभंसनिपाताप' क्रदोपाइतीरिताः॥ ४१० ॥ पुरुषाचे शुक्रधातूचे ठायीं दोष आठ प्रकारचे आहेत त्याची नामें, वातशुक्रदोष १ पितशुक्रदोष २ कफशुक्रदोप ३ कुणप ४ प्रयाभ ५ क्षाण ६ अंथिल ७ मताभ ८ याप्र. कारें शुक्रदोष आठ प्रकारचे जाणावे. स्त्रियांचे रोग त्यांमध्ये प्रथम आर्तवदोष सांगतो. अथस्त्रीरोगनामानिनोच्यतेपूर्वशास्त्रतः ॥ अष्टावार्तवदोपाःस्युर्वातपितफैविधा ॥ ११ ॥ पूयाभ कुणपंग्रथिक्षीणमलसमतथा ॥ स्त्रियाचें आनव ह्मणजे रजस्वलात्व त्याचे ठायीं दोष आठ प्रकारचे आहेत. नाये, वातज आर्तवदोष १ पित्तज आर्तवदोप २ फफन आनवदीप ३ पूयाम आर्तवदोष ? कुणप ५ मंथि ६ क्षीण ७ मतसम ८ याप्रकारे आठ प्रकारचे आर्तवदोष आणावे. प्रदररोग- तथाचरक्तमदरंचतुर्विधमुदाहृतम् ॥१२॥ बातपिचकफैधाचतुर्थसभिपाततः।। रक्तप्रदर म्हणजे दुपार्तवप्रवृत्ति तिला धुपणी म्हणतात, ती स्त्रियाना होते. नो रोग चार प्रकारचा वातप्रदर १ पिचपदर २ फफपदर ३ सन्निपातप्रदर ४ याप्रकारे चार प्रका. रचा प्रदररोग जाणाया, योनिरोग- विंशतियोनिरोगाः स्युर्वातपित्तकफादपि ॥ १३ ॥ सन्निपाताच्चरक्ताच्या लोहितक्षयकस्तथा ॥ शुष्काचवापिनीचैवपढि मातर्मुखीतथा विप्लुताचजातप्नीचपरिप्लुताउपलुप्तामाक्चरणा महायोमिश्चकर्णिका ॥१५॥ स्यात्र दाचातिचरणा योनिरोगा.तीरिताः ।। योनिरोग वीस प्रकारचे त्याची नामें, वातला १ पिचला २ श्लेष्मला ३ सन्निपातमा ४ रक्तजा ५ लोहितक्षया ६ शुष्का ७ वामिनी ८ पंढिता ९ अंतर्मुसी १० सूचीमुखी ११ विप्लुता १२ पुत्रनी १३ परिप्लुता १४ उपप्लुता १५ माक्चरणा १६ महायोनि १७ फर्णिका १८ नंदा १९ अतिचरणा २० याप्रकारे वीस प्रकारचे योनिरोग जाणाने. योनिकंदरोग- चतुर्विधयोनिकदवातपिनकफैमिधा ॥ १६ । चतुर्थमत्रिपातेन योनिकंदरोग वात, पित्त, कफ, सन्निपात या भेदेंकरून चार प्रकारचा जाणावा. गर्भजरोग तयाधौगर्भजागदाः ।। उपपिएकगर्भ- स्थानथानागोदरः ॥ १७॥ माहो' 4 १४ ॥ सुचीमुखी ·प्रयाड मुदगर्भश्चाचष्टभोगूढगर्षक ॥ जगयुदोपोगर्भस्यपातश्चाष्टपकः स्मृतः ॥१८॥ गर्भसंबधी रोग आठ प्रकारचे त्याची नामें, उपपिष्टकगर्न १ नागोदर २ मक्कल ३ मूढगर्म ४ विष्टंभ ५ गूढगर्भ ६ जरायुदोष ७ गर्भपात ८ याप्रकारे आठ प्रकारचे गर्मज रोग जाणावे. स्ननरोग, पचैवस्तनरोगा. स्युर्वातापित्चात्कफादपि ।। सन्निपाताक्षतास्वतयास्तम्यो.. वागदाः ॥ १९ ॥ बालरोगेषुकथिताः स्तनरोग वात १ पित्त २ कफ ३ सन्निपात ४ व क्षत ५ धा भेदेकरून पांच प्रका. रचे जाणावे, व जसजसे स्तनाचे रोगाचे भेद सागितले तसतसे स्तनाचे ठायीं दूध उत्पन्न होते. ते दूध वातादि दोषेकरून विकाराने पावून त्यापासून रोग उत्पन्न होतात, ते बालरो- मारे ठायीं सागितले आहेत. स्त्रियांचे दोष, स्त्रीदोषाश्चत्रयःस्मृताः ।। अदक्षपुरुषोत्पन्नः सपत्नीविहितस्यथा ॥ २० ॥ देवाज्मातस्तृतीयस्तु स्त्रियास दुःख उत्पन्न करणारे असे तीन दोष आहेत त्याची नामें. अदक्षपुरुषोत्पन्न ? सपत्नीविहित २ दैविक ३ यामकारें त्रियाचे ठायीं तीन दोष जाणावे. वातरोग, तथाचसूतिकागदाः । ज्वरादयश्चिकित्स्यास्तेयथादोषयथावलम् ॥ २१ ॥ बाळंतपणामध्ये ज्वरादिक रोग उत्पन्न होतात त्याना बाळतरोग म्हणतात. त्या रो- गावें बलाबल पाहून चिकित्सा करावी. बालरोग. द्वाविंशतिलिगेगास्ते पुक्षारभयास्त्रय ॥ वातापित्ताकफाचवदतोद्देश्यतु- र्थक ॥ २२ ॥ दंतधातोदतशब्दोलदतोऽहिपृतनः ।। मुखपाकोमुखावो गुदपा. कोपशीर्षके ॥ २३ पाश्चारुणस्तालुकठोविच्छिन्नंपारिगर्भिकः ॥ दौर्बल्यागाशशोपत्र शय्यामूत्रंकूणकः ॥ २४ ॥ रोदनंचाजगाल्ल स्यादितिद्वाविंशतिस्पतः। बाळकांचे ठायी रोग होतात यास्तव त्याना बालरोग मणतात. ते रोग बावीस म. कारचे. त्यामध्ये स्त्राचे स्तनसंव/ दूध दुष्ट होऊन त्यापासून जे रोग होतात ते तीन प्रा. रधे त्याची नावें वातज १ पित्तज २ फज ३ दतोद्भेद ४ दतपात ५ दंतशब्द ६ मका. लदंत ७ अहितूतनरोग ८ मुरापाक ९ मुखस्राव १० गुदपाक ११ उपशीर्षक १२ पार्था. रूण १३ तालकंठ १४ विछिन्न १५ पारिगर्भिक १६ दोबल्य १७ गात्रशोष १८ शय्या. मूत्र१९ कुणक २० रोक्न २१ मजगल्ली २२ याप्रकारे बावीस प्रकारचे नासरोग जाणावे.

·७८ शारंधरः वालग्रह, तथावालग्रहाख्याताद्वादशैवमुनीश्वरैः ।। २५ ॥ स्फंदेग्रहोविशाखःस्यात्स्वम- इश्वपितृग्रहः ॥ नैगमेयग्रहस्तद्वत्शकुनीःशीतपूतना ॥ २६ ॥ मुखमडिनिगातद्वत्पूतना चांगपूतना ॥ २७ ॥ रेवतीचैवसंख्यातातथास्याच्छुकरवती ॥ २८ ।। वालग्रह बारा प्रकारचे त्याची नावें, स्कंदग्रह १ विशाखाग्रह २ स्वग्रह ३ पितृप्रह ? वैगमेय ५ शकुनि ६ शीतपूतना ७ मुखमंडिनिका ८ पूतना ९ अंधपतना १० रेवंती ११ शुप्फरवती १२ याप्रकारे बालग्रह जाणावे. अनुक्तरोगांचा संग्रह, तयारणभेदास्तुवातरक्तादिकाश्चय।।द्विचत्वारिंशदुक्तास्तेरोगे वेवमुनीश्वरैः । जे वातरक्तपादः मुप्तिपाद, स्तंभपाक, स्फुरण इत्यादि पायाचे रोग ऋषींनी घेचाळीस प्रकाराचे सांगितले ते रोग त्या श्लोपदादिक रोगाचे ठायीं संगृहीत केले असें जाणावें. दुसरा प्रकार- विपष्टिदोपभेदाःस्युः सन्निपातादिकाश्चये ॥ तेपिरोगेपुगणिताः पृथक्मोक्ताव तेकचित् ॥ ३० ॥ सन्निपातादिक जे बासष्ट प्रकारचे वातादि दोषांचे भेद ते कोठेही वेगळे वेगळे सा. गितले नाहीत. परंतु त्या रोगांचे ठायीं कथिजेलें असें जाणावें. पंचकर्माचे जे मिथ्यादि योग यांपासून रोग होतात, हीनमिथ्यातियोगानांभेदैःपचदशोदिताः ॥ पंचकर्मभवारोगारोगेष्वेवप्रकी तिताः ॥ २१॥ वमन १ विरेचन २ निरूपणबस्ति ३ अनुवासनयस्ति ४ नस्य ५ ही पाच करें उत्तरखंडाचे ठायीं सागितली आहेत. ह्या पांच कर्माचा एकेकाचा हीनयोग, मिथ्ययोग, म. तियोग ह्या तीन भेदेकरून पंधरा प्रकारचे भेद होतात आणि त्यांपासून जे रोग उत्पन्न हो. तात ते रोग उक्तरोगाचे ठायीं संगृहीत केले असे जाणावे, यमन म्हणजे औषधादिकेकरून ओकारी करविण्याचा प्रयोग. विरेचन म्हणजे औपधादिकंफन्दन ढाळ करविण्याचा प्रयोग निरूहणास्ति आणि अनुवासनबस्ति म्हणजे औषधादिफेंकरून गुदादिकांचे ठायीं चिपळ्या भरावयाचा प्रयोग आहे. नस्य म्हणजे नाकात औषध घालावयाचा प्रयोग आहे. याप्रकारे पांच में जाणावी. यांचा हीनयोग व मिथ्यायोग व अतियोग झाला असता यापासून शरी. रास नानाप्रकरचे उपद्रव होतात असें जाणावें. स्रहादिकांपासून जे रोग होतात त्याचा उक्तरोगांमध्ये संग्रह. स्नेहस्वेदौतथाधूमागडूपोजननपणे ।। अष्टादशैतज्जाःपीटासाथरोगेपुलक्षिताः।। ३२ नहपान १, स्वेद २. धूम्रपान ३, गंडूष ४, अंजन ६. तर्पण ६ या ग्रहांचा पर H .

·है। काचा हीनयोग, मिध्यायोग, अत्तियोग या तीन भेदेंकरून अठरा प्रकारचे भेद उत्पन्न होतात आणि त्यांपासून जे रोग इत्पन्न होतात तेही रक्तरोगामध्ये संगृहीत केले असें जाणावें; लेह- रान, स्वेद, धूमपान, गंडूष व अंजन यांचे अर्थ प्रथम परिमापेचे अध्यायीं टिपेमध्ये सुमारे ५ थे पृष्ठांत लिहिले आहेत त्याजवरून जाणावे. औषधादिवेकरून धातूची वृद्धि करण्या- विषयी प्रयोग आहे त्याला तर्पण म्हणतात अथवा नेत्राची तृप्ति करण्याविषयी प्रयोग आहे यालाही तर्पण म्हणतात. शीतादिकांपासून चार प्रकारचे उपद्रव. शातोपदवएकाम्यादेकोष्णोपतापकः ।। शन्योपद्रवएकअक्षाराश्चकैतमृतस्तथा।॥३३॥ बहुत थंडीचे योगेकरून मनुष्यास फार थंडीचा उपद्रव होतो; फार उप्णेकरून मनु. प्यास फार उप्णाचा उपद्रव होतो; शल्य म्हणजे नख, फेश, खडा, कांटा, हाड, शिंग हत्यादिक पदार्थ यांतून एकदा पदार्थ पोटात गेला अजतां त्यापासून जो रोग होतो तो शल्योपद्रव जाणावा; व मूढ वैद्यांनी सोमलखाराचा प्रयोग केला परंतु तो कच्चा राहून तसाच मनुप्यास दिला असता त्यापासून रोग होतो अथवा तो सोमलखार मनुष्यास विप, अमि, शस्त्र, व वन यांचेसारिखें मारितो याप्रकारे चार प्रकारचे उपद्रव जाणावे. विपयोग. स्थावरंजंगमंचैवकृत्रिमंचत्रिधाविपं ।। तेपांचकालक्टार्निवधास्थावरंचि ॥३४॥ जंगबहुधाप्रोक्तंतत्रलूताभुजंगमा ॥ वृश्चिकामूपिका कीटा:प्रत्येकंतेचतुर्विधाः ॥३५॥ दष्टाविपनखविषवालशृगास्थिभिस्तथा ।। मूत्रापुरीपाउछुक्राचदृष्टेनिश्वासतस्तथा ।३६ : 'लालायाः स्पर्शतस्तद्वत्तथाशंकाविपंमत ।। कृत्रिमंद्विविधपोक्तंगरदूपीविभेदतः ॥३७॥ स्थावर, जंगम, व कृत्रिम या भेदेंकरून तीन प्रकारची वि जाणावी. त्यामध्ये स्थावर विष कालकूटादि विषाचे भेदेकरून नऊ प्रकारचे जाणावें. जंगमविप बहुत प्रकारचे आहे त्यामध्ये लता, सर्प, विंचु, उंदीर, कीटक यांचे वात, पित्त, कफ, सन्निपात या भेदे करून एकेकाचे चार चार भेद जाणावें. व कोणाचें दाढेचे ठायीं विष असते, कोणाचे नखाचे ठायीं असते, व कोणाचे शिंग, अस्थि, मूत्र, मळ, शुक्रधातु, दृष्टि, श्वास, लाल, स्पर्श इतक्यांचे 'ठायीं जातिभेदेकरून वेगळे वेगळे विष असते असें जाणावें, मनामध्ये काहीएक विषाची शंका येऊन त्यापासून वायु कुपित होऊन सर्वागाला सूज व ज्वरादिक उपद्रव होतात त्याला शिकविष म्हणतात. बचनागादिक विप व दूपिविए या भेदेकरून कृत्रिमविष दोन प्रकारचें. त्यांमध्ये बचनागादिक विषाचा प्रकार सांगतो. संतती व संपत्ती प्राप्त व्हावी या हेतूकरून स्त्रिया नानाप्रकाचे विषारी प्राणी त्याचे अंगाचा स्वेद, रज, मळ, मूत्र यांतें अन्नामध्ये घालून मनुप्यास देतात, व जे शत्रु बचनागादिक विष घालितात तेणेकरून मनुष्य पांडुरघर्ण होऊन ज्वगदिक उपद्रव होतात हा एक कृत्रिम विषाचा प्रकार. विष काहीएक काळेकरूम, शरी- रामध्ये जीर्ण होऊन मुरून राहते व त्या विषाचे अन्य वीर्य असते यास्तव प्राणनाश करीत ·शारंगधर.. नाही, परंतु ज्वरादिक उपद्रव करीते; देश पाल, अन्न व दिवा निद्रा इहोकरून दापित हो. त्साते रसादि मात धातूंला दर्पित करते यास्तव यारा दृषीविष म्हणतात. याप्रकारे । प्रकारचे कृत्रिमविप जाणावे. विपाचे भेद. सप्तधातुविपंज्ञेयंतथासप्तोपधातुजम् । तथैवोपविपेभ्यश्चनातंसप्तविधततः सुवर्णादिक सक्षधातूंची शुद्धि फेलेली नव्हत अशी भम्में भक्षण केली असतां व वालादिक सात उपधातूंची मम्में य अर्कादिक अशुद्ध उपवि ही भक्षण केली असता । सारिसी पीडा फरितात म्हणून विपसना त्यांना बाहे अमें जागा, दुसरा प्रकार. दुष्टनीरविपंचकतदिग्धनविपम् ।। ज्या पाण्यामध्ये चिखल, गेपाळ, पाने, गवन, रातादिक जंतने मळ, मत्र, मासे भेइक मेलेले इनकी पहन पाणी सराय रोने त्या पाण्याला दुष्टनीर म्हणतात. त्यात बान असतां अथवा प्याले असता त्यापासून विपामारनी पीरा होते असे जाणा. रा. विषाचा लेप करून चार पेला असता त्यापासून पाड परत्ये ती सपकर परी होत मामि विपासारन्ये अरादिक उपदर होतात दिग्धन विप नाणायें. आगंतुक चार प्रकारचे उपद्रव. कपिरुभचारहरिमयानपा १३९ 14 मा। साली, दुष्टाणी, कटवा मुग्ण या निदाग भंगागपजादला असता फार कंडू मुटन्ये मागि माग दोय य मिरान्याचा पर्म डाला सरानां अंगारा अब आणि फंड साने पाममा चार पाने उपदानालायें, आगंतुक चार प्रकारचे मद. मदमधिमान्यःगभंगाकोवः ४४० धनुर्विषो .... सुपारी, मांग, बार फटाचा भारतीपंधाय (Kricin) पाचं भान फेटे न यारमन का प्रभावानात सारा माज से, मदरोग निगम ने अन्य 1. अी, यानि यात्री सत, मग चले सरकारने मद उत्पन्नान अमें इनिसिदागणितान्त्रिीपाद अगस्त्यावराटनाबादिसंपरा: मामा :याची मानिन चरा गेदन दुमो धार, उपचार, FATEममी, ईरान ने द्रय अब वारी सस्था द रनरी अपर माम ·श्रीः 19695- अथद्वितीयखंडप्रारंभः . पंचकषायरूप औषधकथन. श्रीगणेशायनम ।। अथात :स्वरसाकल्क कायश्चहिमफांटकौ ॥ झेयाःकपाय:पंचैतेलघवःस्युर्यथोचरम् ।। १ ।। आगरस १ कल्क २ काथ ३ हिम ४ फाट ५ या पाचाना काढे ह्मणतात व हे एका- ‘ी एक हलके जाणावे. उदाहरण, आगरसापेक्षा कल्क हल्का, कल्कापेक्षा काढा ठका, याप्रमाणे जाणावे. रोग गणने नंतर, कापायादिकाचे कथन युक्त झणून अर्थात असे कात पद घातले आहे त्या पांचांमध्ये प्रथम अंगरसलक्षण. महतात्तत्क्षणाकष्टातूद्रव्यात्क्षुणात्समुद्धरेत् ।। वस्त्रनिप्पीडितोय:सरसास्वरसउच्यते ॥ २॥ कीड, अमि इत्यादिकें करून दूषित नव्हे अशी वनस्पती आणून त्याच वेळेस कुटून, उक्यात गाळून जो रस निघतो तो अगरस जाणावा अंगरसाचा दुसरा प्रकार. कुडवंचूर्णितंद्रव्यक्षिप्तंचद्विगुणेजले ।। अहोरात्रस्थितंतस्मात्भवेद्वारसउत्तमः ॥३॥ कुडव प्रमाण सुके औषध आणून, चूर्ण करून त्याचे दुप्पट मडक्यात पाणी घालून त ते चूर्ण दिवसरात्र भिजत घालावें, नतर दुसन्या दिवशी पाणी गाळून घ्यावे साही एक प्रकार अगरसाचा आहे तिसरा प्रकार. आदायशुष्कद्रव्यवास्वरसानामसंभवे ॥ जलेऽष्टगुणितेसाध्येपादशिष्टच गृह्यते ॥ ४ ॥ स्वरसस्यगुरुत्वाञ्चपलमप्रयुज्यते ॥ निशोषितंचाग्नि । सिद्धंपलमारसंपिवेत् ।। ५ ।। । भोली वनस्पती मिळाली नाही तर, शुष्क वनस्पती आणून त्यात अष्टगुण म्हणजे आठ हे पाणी घालन चश्या हिस्सा पाणी राही तोपर्यंत कांदा करून घ्यावा, व अगरस जड 1015 - ·y . . शारंगधर.. नाही, परंतु ज्वरादिक उपद्रव करीते; देश काल, अन्न दिवा निद्रा इहीकरून दषित हो. साते रसादि सात धातूंला दुर्पित करतें यास्तव याला दीविप म्हणतात. याप्रकारे दोन प्रकारचे कृत्रिमविष जाणावे. विषाचे भेद. सप्तधातुविज्ञेयंतथासप्तोपधातुजम् ।। तथैवोपविपेभ्यश्चजातंसप्तविधततः सुवर्णादिक सप्तधातूंची शुद्धि केलेली नव्हत अशी भम् भक्षण केली असतां व तोलादिक सात उपधातूंची भस्में व अर्कादिक अशुद्ध उपविणे ही भक्षण केली असता : सारिखो पीडा फरितात म्हणून विषसंज्ञा त्यांना आहे असे जाणावें. दुसरा प्रकार. दुष्टनीरविपंचकं तथैकंदिग्धनविपम् ।। ज्या पाण्यामध्ये चिखल, शेवाळ, पाने, गवत, सूत्गदिक जंतूंचे मळ, भूत्र, मासे बेडूक मेलेले इतकी पडून पाणी खराब होते त्या पाण्याला दुष्टनीर म्हणतात. त्यांत मान असतां अथवा प्यालें असतां त्यापासून विपासारखी पीटा होते असें जाणावे. विपाचा लेप फरून वार फेला असतो त्यापासून पाड पडत्ये ती व्यफर घरी होत न आणि विपासारखे ज्वरादिक उपद्रव होतात तें दिग्धन विप जाणावें. आगंतुक चार प्रकारचे उपद्रव. कपिकच्छूभवाफइर्दुष्टनरिभवातथा (३९। तथासूरणकदृश्यशोधोभल्लातजस्ता खाजकुइली, दुष्टपाणी, फटवा मुरण या तिहीचा अंगाला स्पर्श जादला असता : फार कंडू सुटत्ये माणि आग होत्ये व मिलाव्याचा स्पर्श झाला असतां अंगाला मूज आणि फंड साते याप्रकारे चार प्रकारचे उपद्रव जाणावें, आगंतुक चार प्रकारचे मद. मदश्चतुर्विधमान्यःपूगभंगातकोवः ४४० पायो सुपारी, मांग, पेहव्याचे फटाची आतली थी, फोदुधान्य (म्हणजे हरीक) है पदार्थ भक्षण केले असता यांपासून चार प्रकारचे मद उत्पन्न होतात त्याला माज ते, मदरोग सांगितला आहे त्याहून अन्य जाणावे. आणग्दी औपधी, वनस्पति यांची साल, मुळे, पाने या चहूं, मक्षण केलें अमवां चार प्रकारचे गद उत्पन्न होतात असे इनिसिदागणितायेकिलोपदनामुदि १४१॥ असरन्यायपरथातुमूल नीरादिसंबराः मामकारें पृथ्वीरे ठायी प्रसिद्ध गेगर उपद्रा त्यांची संन्या निश्चकम्न . चारायांनी सांगितली पाभिमाय सुमेर म्यादिक धातु, दरिन लादिक धानु, उपधातु, प्रारया वनपनि, सीधी, वडापादिक या मन उस हा ने उपद्रव अन्य त्याची संख्या होत नाही ते अनुमानेकरून दागार. प्रथमवंट समान. .

·द्वितीयखंड. ३ जांभूळ, आंबा व आंवळी, या तिहींच्या पानाचे अंगरसांत मध, तूप व दूध मेळवून पाले असतां महान् रक्तातसिार दूर होतो. स्थूलबब्बूल्यादि भांगरस सर्वातिसारावर. स्थूलबब्बूलिकापत्ररसःपानाट्यपोहति ॥ सर्वातिसारान्श्योनाककुटकजत्वकरसोऽयवा ॥ १२॥ निःकंटक थोर बाभुळीचे पानांचा अंगरस प्याला असतां सारे अतिसार दूर होतात; वा टेटूचे सालीचा अंगरस, अथवा कुझ्याचे सालीचा अंगरस यातील कोणताही अंगरस तला असतां सारे अतिसार दूर होतात. भाल्याचा आंगरसवृपणवातावर व श्वासादिकांवर. भाईकस्वरसःक्षौद्रयुक्तोवृषणवातमित् ।। वासकासारचिंति प्रतिश्यायव्यपोइति ॥ १३ ॥ आल्याचे रसांत, मध मेळवून प्यालें असतां वृषणाचा वायु दूर होतो; व श्वास भणजे 'मा व खोकला व अरोचक व प्रतिश्याय ह्मणजे पडसे हेही रोग दूर होतात. महालंगीचा भांगरस पार्थादिभूलांवर. बीजपूररस:पानान्मधुक्षारयुतोजयेत् ।। पार्थहवस्तिशूलानिकोठवायुचंदारुणम् ॥ १४ ॥ महालुंगीचे फळाचा अथवा मूळांचा अंगरस' मध, जवखार मेळवून प्याला असतां कक्षि- धळ, हृदयशूळ, बम्तिशूळ व दारुण असा कोठ्यांत वायु होतो, तो हे सारे रोग दूर करितो. शतावरीचा आंगरस पित्तशूळावर व कन्यारस प्लीहासचीवर. सतापर्याश्चमधुनापित्तशूलहरोमतः॥ निशाचूर्णयुतःकन्यारसप्लीहापचीहरः ॥१५॥ शतावरीचा अंगरस, मध मेळवून प्याला असतां पित्तशूळ दूर करितो, कोरफडीचा रस हळद मेळवून प्याला असता कवल आणजे पाथरी रोग व गंडमाळेचा मेद भपची रोग यातें दूर करितो. अलंचुपादिरस गंडमाळाईकांवर. अलंबुषायाःस्वरसःपतिोद्विपलमात्रया ।। अपचीगंडमालानांकामलायाचनाशनः ॥६॥ -- है ·४ . शाघर. मुंडीचा अंगरस दोन पळप्रमाण प्याला असतां, अपची रोग व गंडमाळा व काविळ रोग यांतें दूर करितो. शशमुंडरस सूर्यावादिरोगांवर. शशमुंडरसःकोप्णोमरिचैरवधूलितः॥ जयेत्सप्तदिनाभ्यासात्सूर्यापर्वार्धभेदकौ ॥१७॥ सशाचे मस्तकाचा रस, थोडा गरम करून मिन्यांचे चूर्ण मेळवून प्याला असता सूर्या- वर्त रोग व अर्थ भेदक मणजे अर्धशिशी रोग यांतें दूर करितो. बाम्हयादिस्वरस उन्मादरोगावर. ब्राम्हीकूष्मांडपग्रंथाशंखिनीस्वरसाःपृथक् ।। मधुकुष्टयताःपतिा:सर्वोन्मादापहारिणः ॥ १८ ॥ ब्राझी, कोहळा, वेखंड व शंखिनी, यांचे अंगरस वेगळे वेगळे काढून त्यांत मध व कोष्टकाचे चूर्ण मेळवून प्यालें असतां सारे उन्माद रोग दूर होतात. कूप्मांडकरस मदरागावर. कूप्मांडकस्यस्वरसोगुडेनसहयोजितः । दुष्टकोद्रवसंजातंमदंपानाधपोहति ॥ १९ ।। कोहळ्याचा रस गुळ मेळवून घेतला असतां दुष्ट अमें कोद्र्यान्य झणजे हरीक, त्या- पासून जाहाला जो मद त्यातें दूर करितो. गांगेरुकीस्वरस व्रणावर. खगादिच्छिन्नगात्रस्यतत्कालंपूरितावणगांगेरुकीमूलरसैजीयतेगतवदनः॥२०॥ खङ्गादिकरून मनुप्याचे शरीरावर पाय पडला असतां, तो घाय त्याच वेळेस गांगे रफीन्या मूळाचे रसाने भरला असता तो मनुष्य वेदनारहित होतो. अथ पुटपाक कयन. पुटपाकस्यकल्कस्यस्वरसोगृह्यतेयतः ।। अतस्तुपुटपाकानांयुक्तिरत्रोच्यतेमया ॥२१॥ पुटपाक व कल्क या दोहोंचेही अंगरस घेतात, यास्तव पुटपाकाची युक्ति सागतो. पुटपाकाची कृती. पुटपाकस्यमात्रेयलेपस्यांगारवर्णता ॥ लेपंचांगुलंस्थलकुर्याद्वांगुष्ठमात्रया ॥२२॥ काश्मरीबटनंन्यादिपर्वेष्टनमुत्तमम् ॥ पलमात्ररसोग्राह्यःकर्षमात्रं मधुक्षिपेत् ॥ ॥ २३ ॥ कल्कचूर्णवाद्यास्तुदेयाःस्थरसवयुधैः॥ ओली वनस्पती आणून कुटून गोळा बांधून नंतर शिवणीवे अथवा बहाचे अथवा जांभुळीचे पानानी तो गोळा गुंडाळून मग दोन अंगुळ अथवा अगुष्ठप्रमाण त्याजवर ·द्वितीयखंड, तीचा लेप करून नंतर त्या गोळ्याचे खालवर गोवन्या घालून लेपाची अंगार वर्णता झणजे पा गोळ्याचे लेपाची माती ताबडी होईतोपर्यंत अग्नि द्यावा, नंतर तो गोळा बाहेर काढून ने व माती दुर करून तो गोळा पिळून रस काढाया, जर कोरडी वनम्पती आहे, तर ती ण्यात अथवा जे द्रवद्रव्य सागेल त्यात वाटून याच रीतीने कृती करून रस काढावा, पाचे घ्यावयाचे मान एक पळप्रमाण जाणावें व त्या रसात मध घालणे ती अर्धपळ प्रमाण घालावी, कल्क, चूर्ण, दूध आदिकवन जी द्रवद्रव्ये, याचे मान जसे अंगरसात घालावयाचे गगितले आहे, त्या मानाने या रसात घालावी या प्रकारे पुटपाकाची कृती जाणाधी. कुटजपुटपाक सर्वातीसारांवर. तत्कालाकृष्टकुटजत्वचंतंडुलवारिणा ॥ २४ ॥ पिष्टांचतुःपलमितांजंबूपल्लव वेष्टितां ।। सूत्रेणबद्धांगोधूमपिष्टेनोपरिवोष्टिताम् ॥२५॥ लिप्ताचघनपंकेन गोमयैर्वन्हिनादहेत् ।। अंगारवाँचमृदंदृष्ट्वाइन्हे समुद्ररेत ॥२६॥ ततोरसं गृहीत्वाचशीतक्षौद्रयुतंपिवेत्।।जयेत्सर्वानतीसारान्दुस्तरान्सुचिरोत्थितान्॥२७॥ चार पळ प्रमाण कुड्याची साल आणून त्याच वेळेस तादुळाचे धुणात वाटून गोळा करून जाभुळीचे पानानी तो गोळा गुंडाळून सुताने बाधून वरती गव्हाचे पिठाचा लेप करून त्याजवर घणरस मातीचा लेप करावा, नंतर त्या गोळ्याचे खालपर गाईचे शेणाच्या गोव-या घालून गोळ्याची माती ताबडी होईतोपर्यंत अग्नि द्यावा. नंतर गोळा बाहेर काढून पाने व माती दूर करून पिळून रस काढून तो थंड झाल्यावर त्यात मध मेळवून प्यावा, तेणे करून बहुत काळचे दुर्घट असे जे अतिसार ते दूर होतात. तांदुळांचे घृणाची क्रिया. कंडिततंडुलपलंजलेष्टगुणितेक्षिपेत् ॥ भावयित्वाजलंग्राचंदेयंसर्वत्रकर्मसु ॥२८॥ एक फळ प्रमाण सडीक तादूळ घेऊन त्यात आठगुण पाणीपालन हाताने धुवावे, नंतर ते पाणी सर्व कर्माचे ठायीं योजावें दुसरा भलूर पुटपाक. मलरत्वकृतश्चैवपुटपाकोमिदीपनः॥मधुमोचरसान्यांचयुक्तःसर्वातिसारजित॥२९॥ टेंट्ची साल ओली आणून त्याच वेळेस कुट्टन गोळा करून पूर्वी पुटपाकाची कृती सागितली आहे, त्या रीतीने कृती करून अग्नि द्यावा, नंतर तो गोळा बाहेर काढून ·शाघिर. पिळून रस काढून त्यांत मध व मोचरसाचे चूर्ण घालून घ्यावा. तेणे करून सर्व प्रकारचे अतिसार दूर होतात. तिसरा न्यग्रोधादि पुटपाक. न्यग्रोधादेश्वकल्केनपूरयेटौरतित्तिरेः ।। निरंत्रमुदरंसम्यक्पुटपाकेन । तत्पचेत् ।। ३० ॥ तत्कल्कःस्वरसः क्षौद्रयुक्तःसर्वातिसारनुत् ।। वड १ उंबर २ पिंपळ ३ पायरी ४ जुलवेतस ५ यांच्या सालीचे चूर्ण करून पाण्यात वाटून कल्क करून,तो कल्क पाढरे तित्तिरपक्षी याचे पोटामध्ये भरून, पूर्वी पुटपाकाची कृती सांगितली आहे, त्या रीतीने कृती करून अग्नि द्यावा; नंतर तो तितिर बाहेर काढून त्याचे उदरात कल्क असतो, त्याचा रस काढून त्यांत मध मेळवून प्याले अमतां सारे अति सार दूर होतात. चवथा दाडिमपुटपाक सर्वातीसारांवर. पुटपकिनविपचेत्सुपकंदाडिमीफलं ॥ ३१ ॥ तद्रसोमधुसंयुक्तःसर्वातीसारनाशनः ॥ पिकलेलें डाळिंब आणून, पूर्वी सागितली जी पुटकापाची कृती त्या रीतीने कृती करून अग्नि द्यावा, नंतर ते डाळिंब बाहेर काढून पिळून रस काढून त्यांत मघ मेळवून प्यालें असतां' सारे अतीसार दूर होतात. वीजपूरादि पुटपाक भोकारीवर. वीजपूराम्रजंबूनांपल्लवानिजटाःपृथक् ॥ ३२॥ विपचेन्पुटपाकेनौद्र युक्तश्वतद्रसः ॥छर्दिनिवारयेद्घोरांसर्वदोपसमुद्भवाम् ॥ ३३॥ महाळुग व आंबा व जामूळ, यांची ओली पानें क. मुळे आणून, त्यच वेळेस कुटून गोळा करून पूर्वरीतीने अग्नि द्या; नंतर तो गोळा बाहेर काढून पिळून रस काढून त्यांत मध मेळवून प्यालें असतां मान्या दोषांपासून उत्पन्न जाहली जी दुर्घट ओकारी ती दूर होते. वासापुटपाक रक्तपित्तज्वरावर. विष्टानांवृपपत्राणांपुटपाकरसोहिमः ।। मधुयुक्तोजयेद्रक्तपित्तकासज्वरक्षयान् ॥३४॥ अडूळशाचों औली पाने आणून त्याच वेळेम कुटून गोळा करून पूर्वरीनीने अगि देऊन नंतर तो गोळा गहेर काढून त्यात मध मेळवून प्यावा, तेणें कम्न रक्त, पित्त व श्वास व ज्वर व क्षयरोग हे दूर होतात.

·द्वितीयखंड. , कंटकारीपुटपाक कासश्वासावर. पचेत्क्षुद्रांसपचांगापुटपाकेनतद्रसः पिप्पलीचूर्णसंयुक्तःकासश्वासकफापहमा३५।। लहान रिंगणीचे सगळे झाड फळासुद्धा आणून त्याच वेळेस कुठून गोळा करावा; मग पूर्व रीतीने अमि देऊन नंतर तो गोळा बाहेर काढून पिळून रस काढून त्यात पिंपळीचे चूर्ण मेळवून प्यालें असता श्वास, कास व कफ हे दूर होतात. विभीतकपुटपाक श्वासकासावर. विभीतकफलंकिंचितघृतेनाम्यज्यलेपयेत् ॥ गोधूमपिष्टेनागारैविपचे त्पुटपाकवत् ॥ ३६॥ ततःपकंसमुद्धृत्यत्वचंतस्यमुखेक्षिपेत् कास श्वासप्रतिश्यायस्वरभंगाञ्जयेचतः ॥ ३७॥ ब्याहडमाचे फळ आणून त्याला थोडे तूप लावून ते फळ गव्हाचे पिठाने लेपून पु. टपाका सारिखें निखान्यावर भाजावें; चागले भाजले झणजे बाहेर काढून त्याची साल तों- डात धरावी तेणेकरून श्वास, कास व पडसे व स्वरभग इतकी दूर होतात. शुंठीपुटपाक आमातीसारावर. चूर्णकिंचित्धृताभ्यक्तंशुट्याएरंडजैदलै वेटितंपुटपाकेनविपचेन्मंद वह्निना ॥ ३८॥ ततउद्धृत्यतच्चूर्णग्राह्यप्रातःसितासमम् ॥ तेनयांति शर्मपीडामामातीसारसंभवाः॥ ३९॥' सुंठीचे चूर्ण करून त्यात थोडे तूप मेळवून गोळा करून एरडाचे पानानी तो गोळा बाधून त्यावर मातीचा लेप करून पूर्वरीतीने हलका अभि द्यावा, नतर तो गोळा बाहेर काढून ते चूर्ण साखरे बराबर मोठ्या प्रात.काळी घ्यावे, तेणेकरून आमातीसारा पा- सून उत्पन्न जाहल्या ज्या पीडा त्या दूर होतात. दुसरा शुंगीपुटपाक मामवातावर. शुठीकल्कविनिक्षिप्यरसैररंडमूलजैः॥ विपचेत्पुटपाकेनतद्रसःक्षी संयुत- ॥४०॥ मामवातसमुद्भूतांपीडांजयतिदुस्तरां ॥ एरडाच्या मूळाचे रसात, सुंठीचे चूर्ण कालवून गोळा करून पूर्वी पुटपाकाची कृती । सागितली आहे, त्याप्रमाणे कृती करून अमि देऊन नतर ते गोळा बाहेर काढून पि- ळून रस काढून त्यात मध मेळवून प्याले असता, आमवायूपासून मगास ज्या पीडा उत्पन्न होतात त्या दूर होतात. ३ ·शापर सुरणपुटपाक अशरोगावर. सौरणकंदमादायपुटपाकेनपाचयेत् ॥४१॥ सतेललवणस्तस्यरसश्चार्मोविकारनुत सुरणाचा फंद आणून कुटून त्यात तिळाचे तेल व सैधवचूर्ण मेळवून गोळा करून पूर्वी पुटपाकाची कृती सांगितली आहे, त्या रीतीने कृती करून अनि द्यावा; नंतर तो गोळा बाहेर काढून पिळून रस काढून प्यालें असतां अर्शरोग दूर होतो, अर्श रोगास मुळव्याध असें ह्मणतात. मृगशृंगपुटपाक हमलावर. शरावसंपुटेदग्धं गहरिणअंपियेत् ॥ ४२ ॥ गन्येनसपिपायुक्तंतच्छूलंनश्यतिधूवम्।। इति श्रीदामोदरमूनुशाङ्गधरेण विरचितायां संहितायां सूत्रस्थाने द्वितीयखंडे स्वरसादि कल्पना प्रथमोध्यायः ॥१॥ मातीचे पणती मध्ये हरिणाच्या शिंगाचे तुकडे करून घालावे; त्याजवर दुसरी प. णती उपडी घालन गोवऱ्याचा अग्नि देऊन भस्म करावें तें भस्म गाईचे तुपांत घेतले असता हृदयशूल दूर होतो पुटपाकात व स्वरसांत भेद आहे, तो असा की, चूर्ण, भस्म, रस इत्यादि करून पुटपाक होतो व स्वरस तो अंगरसाचा मात्र जाणावा. इति प्रथमोध्यायः , । अथ द्वितीयाध्याप्रारंभः काढन्याची कल्पना. पानीयंपोडशगुणक्षुण्णेद्रव्येपलेक्षिपेत् ॥४३॥ मृत्पात्रेक्वाथयेतग्राह्यमष्टमा शावशेपितं ॥ तज्जलंपाययेद्धीमानकोष्णंमृमिसाधितं ॥४४॥ शृतः क्वाथः कपायश्चनियूहःसनिगद्यते ॥आहाररसपाकेचसजातेद्विपलोन्मितम् ॥४५॥ वृद्धवैद्योपदेशेनपिवेत्वार्थमुपाचितम् ॥ एकपल प्रमाण औषध आणून थोडे थोडे कुटून त्या औषधाचे सोळापट पाण घेऊन औषध ध पाणी दोन्ही मडक्यात घालन आठवा हिस्सा पाणी राही तोंद र्यंत हलका हलका अग्नि देऊन काढा करावा; नंतर तो काढा खाली उतरून गाळू थोडा थोडा गरम आहे तोच रोग्यास द्यावा व रोगी याने चागले अन्नाचे पचन जाद ख्या नंतर, वृद्धवैद्यास विचारून काढा घ्यावा व श्रृत १ काय २ कपाय ३ नियूह हे च्यार काढ्याचे पर्यायशब्द जाणावे.

·द्वितीयसंड. . काड्यांत साखर व मध घालावयाचे प्रमाण. काथेक्षिपत्सितामशेश्चतुर्थाष्टमपोडशैः॥४६॥ वातपित्तकफातंकेविपरीतंमधुस्मृतम् ।। काढ्यामध्ये साखर घालावयाची ती, यात रोग अमतां फाढ्याचे चवथाई घालावी पित्तरोग असतां आठवा हिस्सा घालावी; कफ रोग असता सोळावा हिस्सा घालावी; व मध पित्तरोग असतां काढयाचे सोलाचा हिस्सा घालावी; वातरोग असता आठवा हिम्सा घालावी; कफरोग असतां चवथाई घालावी. काढ्यांत जिरे आदिकरून पदार्थ व द्ध आदिकरून पातळपदार्थ घालावयाचे प्रमाण. ज़ीरकंगुग्गुलंक्षारंलवणंचशिलाजतु ॥ ४७ ॥ हिंगुत्रिकटुकंचैवकाथे शाणोन्मितक्षिपेत् ॥ क्षीरंघृतंगुडतैलमृत्रंचान्यद्गचत्तथा ।। ४८॥ कल्कंचूर्णादिकंकानिक्षिपेत्कर्षसमितम् ॥ जिरे, गुग्गुळ, जवखार, सैधव, शिलाजीत, हिंग, त्रिकटु, झणजे सुंठ मिन्ये पिंपळी, पदार्थ काढ्यांत घालावयाचे असतां गाण प्रमाण घालावे व दूध, तूप, गूळ, तेल, त्र आणि पातळ पदार्थ कल्क, चूर्णादिक हे पदार्थ फर्ष प्रमाण घालावे. अपिधानमुखपात्रेजलंदुर्जलतांबजेत् ।। ४९ ॥ तस्मादावरणत्यक्त्वाकाधादीनांविनिश्चयः॥ कादा होते वेळेस मडक्यावर झांकण ठेविले असतां, काढा गुण करीत नाही; या. व काट्याचे मडक्यावर झाकण ठेवू नये, असा निश्चय सर्वत्र जाणावा. गुहच्यादि काढा सर्वज्वरांवर. गुडूचीधान्यकारिष्टदप्रकारक्तचंदन ॥५०॥ गुडूच्यादिगणकाथः सर्वज्वरहरः स्मृतः॥ दीपनोदाहाल्लासकृष्णाच्यरुपीर्जयेत् ॥ ५१ ॥ गुरवेल १ थणे २ फर्निवानी माल ३ पथकाष्ठ १ रक्तचंदन ५ था पांच बापधांचा जादा प्याला अनना जठरामा दीपन करून सर्व मर दर करितो व दाद, लाल, पहने, र प्याम, ओकारी, अरोचक इतकी दूर होतात. नागरादि पाचन मर्यवरांवर. नागरदेवकाष्ठंचधान्याहनीद्वयम् ॥ दद्यापाननकंपन्यग्निानांनगपहम् ॥ ५२ ।।

·शाङ्गंधर. मुंठ १ देवदार २ धणे ३ रिंगणी ४ मोतरिंगणी ५ या पांच औषधांचा काढ प्रथम ज्वरास पाचन प्रणोन द्यावा; तणेकरून ज्वर दूर होतो. क्षुद्रादि काढा अष्टविधज्वरांवर. क्षुद्राकिराततिक्तंचशंठीछिन्नाचपौष्करम् ।। कपायएपशिमयेत्पीतश्चाएविधज्वरम् ॥ ५३॥ रिंगणी १ किराईन २ कुटकी ३ सुंठ १ गरूळ ५ एरंडमूळ ६ या साहा औष- धांचा काढा प्याला असतां आट प्रकारचे ज्वर दूर होतात. गुहच्यादिपाचन वातज्वरावर. गडूचीपिप्पलीमूलनागरैःपाचनस्मृतम्दद्यादातज्वेरपूर्णलिंगसप्तमवासरे ॥५४॥ गरूळ १ पिंपळमूळ २ सुंठ ३ या तीन औषधाचा काढा, वातवर पूर्णलिंग जाहला असतां, साता दिवसा नंतर पाचन ह्मणोन द्यावा; तेणेकरून वातज्वर जातो. शालिपादि काढा वातज्वरावर. शालिपविलाद्राक्षागुडूचीसारिवातथा ॥ आसांक्वार्थपिवेत्कोप्णंतीव्रवातन्वरच्छिदम् ॥५५॥ रानगांजा १ चिकणामूळ २ द्राक्ष ३ गरूळ ४ उपलसरी ५ या पांच औषधांचा काढा, थोडा गरम असतां प्यावा; तेणेकरून तीव्र वातवर नाश पावतो. दुसरा काश्मर्यादि काढा. काश्मरीसारिवादाक्षात्रायमाणामृताभवः ।। कपायःसगुडःपीतोवातज्वरविनाशनः ॥ ५६ ॥ शिवणीची साल १ उपलसरी २ द्राक्ष ३ त्रायमाण १ गरूळ ५ या पांच औषधांचा काढा गूळ मेळवून घेतला असतां वातमर नाशातें पावतो. कट्फलादिपाचन पित्तज्वरावर. कट्फलेंद्रयवांचष्ठातिक्तामुस्तैःभृतंजलम् ।। पाचनंदशमेह्निस्यात्तीत्रपित्तज्वरनृणाम् ॥ ५७ ॥ कटफळ १ इंद्रजव २ पाहाडमूळ ३ कटुकी ४ नागरमोथे ५ या पाच औषधाचा काढा, तीन पित्तज्वरास दहा दिवसां नंतर पाचन ह्मणोन द्यावा; तेणेंकरून पित्तज्वर जातो. पर्पटादिकाढा पित्तज्वरावर. पर्पटोवासकस्तिताक्षरातोपन्वयासकः ॥ प्रियंगुवकृतः ·द्वितीयखंड. कायएषांशर्करयायुतः ॥ १८॥ पिपासादाहपित्तात्रयुतं पित्तज्वरंजयेत् ॥ पित्तपापडा १ अडुळसा २ कटुकी ३ किराईते ४ घमासा ५ वाघांटीचे मूळ ६ रा सहा औषधांचा काढा, साखर मेळवून प्यावा; तेणेकरून प्यास दाह व पित्तरक्त पांसहवर्तमान जो पित्तज्वर तो दूर होतो. दुसग द्राक्षादि काढा. द्राक्षाहरीतकीमुस्तंकटुकाकृतमालकः ॥ ५९ ॥ पर्पटश्चरुतःकाथएषां पित्तज्वरापहः ॥ तृण्मू दाहपित्तासृक्शमनोभेदनःस्मृतः॥६० ॥ दाद १ बाळहिरडे २ नागरमोथे ३ कटुकी ४ बाहव्याचे शेंगेतला मगज ५ पित्तपा- पडा ६ या सहा औषधांचा काढा पित्तज्वर दर करितो व तृपा, मछी, दाह, रक्तपित्त याचें गमन करितो व मलादिकांचा भेद करितो. वीजपुरादिपाचन कफज्वरावर. बीजपूरशिवापथ्यानागरग्रंथिकैःश्रुतम् ।। सक्षारंपाचनश्लेष्मञ्चरेद्वादशवासरे ।। ६१ ॥ महाळुगीचे मूळ १ बाळहिरडे २ सुंठ ३ पिंपळमूळ ४ या औषधांचा न त्यात जवखार मेळवून, बारा दिवसा नंतर कफवरावर पाचन ह्मणोन धावा; तेणे- इन कफज्वर दूर होतो. भूनिवादिकाढा कफवरावर. भूनिंबनिवापिप्पल्यासठीशुंठीशतावरी ॥ गुडूचीबृहतीचेतिकाथोहन्यात्कफज्वरम् ॥ ६२ ॥ किराईत १ कडुनिंब २ पिंपळी ३ कचोरा ४ सुंठ ५ शतावरी ६ रामळ ७ रिंगणी या आठ औषधांचा काढा, कफज्वर दूर,करितो. दुसरा पाटोलादि काढा. पटोलत्रिफलातितसठीवासामृताभवः।। कायोमधुयुत्तःपीतोहन्यात्कफकृतज्वरम्॥६३।। १ हिरडारच्याहडा३आवळकाठीष्टकटुकीपकचाराअडूळसागबळ ८ मा आठ औष- काडा, मघ मेळवून प्यावा तेणेकरून कफज्वर दूर होवो. 'चार काढा ·शापर. " . वाहत्याचे शेंगेंतला मगज ७ अडुळसा ८ या आठ औषधांचा काढा, मध व साखर घालन प्यालें असतां प्रतिदिवगी जो ज्वर येतो तो दूर होतो. पटोलेंद्रयवादारात्रिफलामुस्तगोस्तनः ॥ मधुकामृतवासानांक्वार्थक्षाद्रयुतंपिवे त् ॥ ९२ ॥ संततेसततेचैवद्वितीयकतृतीयके ॥ ऐकाहिकेवाविषमेदा हपूर्वनवज्वरे ।। ९३॥ पटोळ १ इंद्रजव २ देवदार ३ हिरडा ४ बाहडा ५ आंवळकाठी ६ नागरमाथे ७ द्राक्ष ८ ज्येष्ठीमध ९ गुळवेल १० अडळसा ११ या अकरा औषधांचा काढा करून मध मेळवून प्याले अमतां संततज्वर, सततज्वर, द्वितीयकज्वर, तृतीयकन्वर, ऐकाहिकज्वर, विषमज्वर, दाहपूर्वकज्वर, नवज्वर, इतक्या रोगातें दूर करितो. गुडूच्यादिकाढा तृतीयकन्वरावर. गुडूचीधान्यमुस्ताभिश्चंदनोशीरनागरैः ।। कृतवार्थपिवेत्क्षौद्रसिता युक्तंज्वरातुरः ॥ ९४ ॥ तृतीयज्वरनाशायतृप्णादाहनिवारणं ॥ गरूळ १ धणे २ नागरमोथे ३ रक्तचंदन ४ वाळा ५ सुंठ ६ या सहा औषधांचा काढा मध, साखर घालन घेतला असतां तिसऱ्या दिवशी जो ज्वर येतो, तो दूर होतो. देवदादिकाढा चातुर्थिकज्वरावर. देवदारुशिवावासाशालिपर्णीमहौषधैः ॥ ९५॥ धात्रीयुतंकृतशीतं दद्यान्मधुसितायुतं ॥ चातुर्थिकज्वरेश्वासेकासमंदानलेतथा ॥९६ ॥ देवदार १ बाळहिरडे १ अडुळसा ३ रानगाजा ४ सुंठ ५ आंवळकाठी ६ या सहा औषधांचा काढा, थंड झाल्यावर त्यांत मध व साखर घालन प्यालें असतां, चवथे रोजी जो ज्वर येतो तो दूर होतो व श्वास, कास दूर होतात व अग्नि प्रदीप्त होतो. दुसरा गुट्टच्यादिकाढा बरालिसारावर. गुहचीधान्यकोशीरशुंठीवालकपर्पटैः।। बिल्वप्रतिविपापाठारक्तचंदनव त्सकैः ॥ ९७ ॥ किरातमुस्तेंद्रयवैकथितंशिशिरंपिवेत् ॥ सक्षोदर क्तपित्तनंञ्चरातीसारनाशनम् ॥ ९८॥ गरूळ १ धणे २ वाळा ३ सुंठ ४ कृष्णवाळा ५ पिचपापडा ६ कोवळंबेलफळ ७ अतिथीप ८ पाहाडमुळं एं रक्तचंदन १० कुड्याचे मूळ ११ किराईत १२ नागरमोथे १३ इंद्रजय १४ या चौदा औषधाचा काढा क्रन थंड झाल्यावर त्यात मध घालून प्यावा, तेणे करून रचपित्त व सरानीमार हे हातान..

·द्वितीयसं दुसरा नागरादिकाढा. नारिंकुटनोमुस्तममृतातिविषातया ॥ एभि.कृतंपिवेत्वार्थज्वरातीसारनाशनम् ॥ ९९।। सुंठ १ कुडयाचे मूळ २ नागरमोथे ३ गबन ६ अतिवीप ५ या पाच औषधाचा का प्याला असता ज्वरातीसार नाशात पावतो. धान्यपंचक आमशूलावर. धान्यवालकबिल्वान्दनागरैःसाधितंजलं ॥ भामशूलहरंपाहिदापनंपाचनंपरम् ॥१०॥ धणे १ वाळा २ कोवळे वेलफळ ३ नागरमोथे ४ सुंठ ५ या पाच औषधांचा काढा प्याला असता आमशळ दूर करितो व मळाचा अवष्टंम करितो, आणि दीपन करितो असें जाणावे. धान्यकादिकाढा पाचनदीपनावर. धान्यनागरजःकाथापाचनोदीपनस्तथा ॥ एरंमूडलयुक्तश्वजयेदामानिलव्यथाम् ॥ १०१॥ धणे १ सुंठ २ या दोन औपधाचा काढा प्याला अमता, दीपन पाचन करितो व स्या काढ्यात एरंडमूळ मेळवून घेतला असता आमवायतें दूर करितो. वत्सकादिकाढा आमातिसारावर व रक्तातिसारावर. वत्सकादिविषाविल्वमुस्तवालकजम्भृतः ।। अतिसारंजयेत्सामंचिरजरक्तशूलाजित् ॥ २॥ कुड्याचे मूळ १ अतिथीप २ कोळे बेलफळ ३ नागरमोथे ४ बाळा ५ या पांच औषधाचा काढा आम आहे. ज्या मध्ये असा जो बहुत दिवसाचा अतिसार ५ शकसहित रक्तातिसार यातें दर करितो. दुसरा कुटजाष्टकसंज्ञक काढा. कुटजातिविपापाठापातमीलोधमुस्तकैः ॥ होवेस्टाडिमयुतैःकृतःकायः समाक्षिकः ॥ ३ ॥ पेयोमोवरसेनैवकुटनाष्टक्संज्ञकः॥ अति सारानुजयेदाहरक्तमूलामदुस्तरान् ॥ ४॥ कुलभाचे मूळ १ अतिवीप २ पान ३ धावटीपुल ४ लोभ ५ नागरमोथे ६ मवाळा ७ हालिंबाची साल ८ या आठ औपधाचा फादा, मध व मोचरस मेळवून ·१८ शापर. प्याले असतां ज्या अतिसारामध्ये दाह व रक्तशूल, व आम हे असतात, तसले अति- सार दूर होतात. न्हीरादिकाढा अतिसारावर. हीवेरधातकीलोध्रपाठालज्जालुवत्सकैः ॥ धान्यकातिविषामुस्तगुहू चीबिल्वनागीः ॥ ५॥ कृतःकपायःशमयेदतिसारंचिरोत्थितम् ।। अरोचकामशलास्रज्वरनःपाचनः स्मृतः ॥६॥ काळा १ धायटीफुल २ लोध्र ३ पाहाडमूळ ४ लाजरी ५ कुडयाचे मूळ ६ घणे ७ अतिवीप ८ नागरमोथे ९ गरूळ १० कोवळे बेलफळ ११ सुंठ १२ या वारा औष. धांचा काढा प्याला असतां बहुत दिवसांचा अतिसार व अवढणे व आमशूल व ज्वर यातें दूर करितो व पाचन करितो व बेलाची साल व मोठ्या आंब्याची साल यांना फाढा करून, त्यांत मध व साखर घालून घेतला असतां सर्व अतिसार दूर होतात, असें ग्रंथांतरी सागितले आहे. धातक्यादिकादा पालकाचे सर्वातिसारांवर. धातकीबिल्वलोध्राणिवालकंगजपिप्पली ॥ एभिःकृतभृतंशीतशिशुभ्यः क्षीद्रसपुतम् ॥ ७ ॥ प्रदद्यादवलेहवासीतसिारशांतये॥ घायटीफुल १ कोवळे वेलफल २ लोध्र ३ वाळा ४ गजपिंपळी ५ या पांच औषधांचा काढा करून थंड झाल्यावर, त्यात मध मिळवून प्यावा; अथवा चाटण करून द्यावे तेणे करून बालकाचा अतिसार दूर होतो. शालिपादिकाढा संग्रहणीवर. शालिपीपलाविल्वंधान्यशुठीकृतः भृतः ॥८॥ आध्मानशूलसहितांवातजांग्रहणीजयेत् ॥ सनगांजा १ चिकणामूळ २ कोवळे बेलफळ ३ धणे ४ सुंठ ५ या पांच औषधांचा काढा करून प्याल असतां पोटफुगी व शूळ यांशी सहवर्तमान जाहली जी संग्रहणी तीत दूर करितो. दुसरा चतुर्भद्रादिकाढा. गुदच्यतिपिपाशुंठीमुस्तैःकायाकृतीजयेत् ॥९॥ आमानुपक्तांग्रहणींग्राहीपाचनढीपनः॥ . .

·+ द्वितीयसंड. गुळवेल १ अतिविष २ सुंठ ३ नागरमोथे ४ या च्यार औषधाचा काढा, प्याला असता आमयुक्त जी संग्रहणी तीते दुर करितो. व ग्राही म्हणजे मळाचा अवष्टंभ करणारा असून पाचन व दीपन करितो. इंद्रयवादिकाढा सर्वातिसारांवर. यवधान्यपटोलानांवावासक्षीदशर्करः॥ ११०॥ योज्यासर्वातिसारेपुबिल्वाम्रास्थिभवस्तथा ।। इंद्रजव १ धणे २ पटोल ३ या तीन औषधांचा काढा, साखर व मध मेळवून प्यावा, तेणे करून सारे अतिसार दूर होतात. तसाच, कोवळे बेलफळ व अव्याची कोय या दोन औषधांचा काढा साखर व मध मेळवून प्यालें असतां सारे अतिसार दूर होतात. त्रिफलादिकाढा रुमिरोगावर. त्रिफलादेवदारुश्चमुस्तामूषककर्णिका ॥ ११॥ शिरेतःकृतःकाथ: पिपलीचूर्णसंयुतः॥ विडंगचूर्णयुक्तश्चकृमिघ्न कृमिरोगहा ॥ १२ ॥ हिरडे १ बेहेडे २ आवळकठी ३ देवदार.४ नागरमोथे ५ उंदिरकानी ६ शेगल्याची साल ७ या सात औषधांचा काढा पिंपळीचे चूर्ण मेळवून प्याले असता अंत व ज्वर आणि विवर्णतादिक अंतविकार हे दूर होतात. त्रिफलादिकाढा कामलादिकांवर. फलत्रिकामृतातिक्तानिकरातवासकैः ।। जन्मधुयुतःक्वाथ:कमलांपांडुतांतथा ॥१३॥ हिरडे १ बेहेडे २ आवळफ्ठी ३ गरूळ ४ कटुकी ५ कदुनिंबाची साल ६ किरा- ईत ७ माडुळसा ८ या आठ औपधाचा काढा मघ नेम्वन प्यारा; तेणें करन डोश्यांत कावीळ रोग होतो, तोच पाडुरोग हे दूर होतात. पुनर्नवादिकाढा पादुशोफादिकांवर. पुनर्नवाभयानिवदा तिक्तापटोलकः ॥ गुहचीनागग्युतःकायोगौमूत्र संयतः ॥ १४ ॥ पांडुकासोदरश्वासशूलसर्वांगशोथट्टा ॥ पुनर्नवा १ माळहिरहे २ कडनिंब ३ दारद ४ कटुकी ५ पटोट ६ गरळ ७ ८ या आठ औषधाचा काटा, गाईचें मूत्र मेरवून घेतला अरानं पंडगेग व कामला, उदररोग, श्वास, शूल व सान्या अंगास सूज येते ती इनको दर होतात, ·शाघर. वासादिकाढा रक्तपित्तादिकांवर. वासाद्राक्षाभयाकायापीतःसक्षौद्रशर्करः ॥१५॥ निहतिरक्तपित्तातिश्वासकासानसुदारुणान् ।। आडळसा १ द्राक्ष २ बाहिरडे ३ या तीन औषधांचा काढा, मध व साखर मेळवून प्यालें असतां रक्तपित्त दूर होते व दुर्घट असे श्वास व कास दूर होतात. दुसरा केवळयासककाढा. रक्तपित्तक्षयंकासंश्लेप्मपित्तज्वरंतथा ॥ १६ ॥ फेवलोवासककाथापीतःक्षौद्रेणनाशयेत् ।। नुसत्या आडूळशाचा काढा मध मेळवून प्याला असतां रक्तपित्त, क्षय, कास, कफ व पितजन्य ज्वर हे दूर होतात. चासादिककाढा कासज्वरावर, वासाक्षुद्रागृताकाथःौद्रेणज्वरकासहा ॥ १७ ॥ आडुळसा १ रिंगणी २ गरूळ ३ या तीन औषधांचा काढा प्याला असता ज्वर व कास हे दूर होतात. रिंगण्यादिकाढा कासश्वासांवर. क्षुद्राकुलित्यवासाभिर्नागरेणचसाधिवः ॥१८॥ काय पीकरचूर्णाट्यश्वासकासौनिवारयेत् ॥ रिंगणी १ कुळीथ २ आडुळसा ३ सुंठ ४ या च्यार औषधाचा काढा करून पो. खरणीच्या मुळाचे चूर्ण मेळवून प्याला असतां श्वास व कास दूर होतात. रेणुकादिकाढा उचकीवर. रेणुकापिप्पलीका?हिंगुगलेनसंयुतः ॥ १९ ॥ पानादेवहिपंचापिहिकांनाशयतिक्षणात् ।। रेणुकावीज पिळी २ या द न आपधांचा काढा फरून त्यांत हिंग भाजलेला मेन्यू प्याल्याबरोबर पाचा प्रकारची उचपी दूर होते. दशमूठादिकाढा गृध्रसी वायूवर. हिंगुपुप्फरपुर्णायोदशमूलभूतोजयेत् ।। १२० ।। गृध्रसीकेवल कायःशेफालीपत्रजस्तथा ।। 1 ·द्वितीयखंड, . रानगांजामूळ १ रानमालमूळ २ रिंगणीमूळ ३ मोतगणीमूळ ४ वेलमूळ ५ गोखरू- मूळ ६ ऐरणमूळ ७ टेंहमूळ ८ शिवणमूळ ९ पाडळमूळ १० या दशमुळांचा काढा, भाजलेला हिंग व पोखरमूळ यांचे चूर्ण मेळवून प्याला असतां गृध्रसी संज्ञक वायु दूर होतो. तसाच एकट्या निर्गुडीच्या पानांचे काट्यांत भाजला हिंग व पोखरणाच्या मुलाचे चूर्ण मेळवून प्यालें असतां तेणे करूनहीं गृध्रसी वायु दूर होतो. बिल्बादिकाढा ओकारीवर. बिल्वत्वचोगुडूच्यावाकाथाक्षौद्रेणसंयुतः ॥ २१ ॥ जयेतत्रिदोपजांछदिपपट:पित्तांतथा ।। बेलाचे सालीचा काढा, अथवा गरुडीचा काढा, मध मेळवून, यांतून कोणचाही एक काढा प्याला असतां त्रिदोपा पासून उत्पन्न जाहली जी ओकारी, ती दूर होते. तसाच पित्तपापड्याचा काढा मध मेळवून प्याला असतां, पित्त संबंधी ओकारी दूर होते. रास्नापंचक वायूवर. रास्नामृतामहादारुनागरैरैडजशृतम् ॥ २२ ॥ सप्तधातुगतेचातेसामेसीगजेपिवेत् ।। रास्ना १ गरूळ २ देवदार ३ सुंठ ४ एरंडमूळ ५ या पांच औषधांचा काढा प्याला असतां सप्तधातुगत वायु व आमवायु व सर्वांगवायु हे दूर होतात, रास्नासप्तक, रास्नागोक्षुरकैरंडदेवदारुपुनर्नवा ॥ २३ ॥गुडूच्यारग्वधश्वकाथए पांबिपाचयेत् ॥ शंठीचूर्गनसंयुक्तं पिबेग्जंघाकटिग्रहे ॥२४॥ पार्श्व पृष्ठोरुपीडायामामवातेसुदुस्तरे ॥ रास्ना १ गोखरू २ एरंडमूळ ३ देवदार ४ पुनर्नवा ५ गुळवेल ६ वाहत्याचे शें- गैतला मगज ७ या सात औषधाचा काढा करून, सुंठीचे चूर्ण मेळवून प्यालें असतां, पोटन्यांमध्ये, कंबरेत, कुशीत, पाठीत, माड्यांत इतक्या स्थानी वायूचा प्रकोप होतो तो व आमवायु तोही दूर होतो महारास्नादिकाढा संपूर्णवायूवर. रास्नाद्विगुणभागास्यादेकभागास्ततःपरे ॥ २५ ॥ धन्वयासबलैरंडदेव दाहसठीपचाः । वासकोनागरंपथ्याचव्यामुस्तापुनर्नवाः ॥२६॥ गुडूचीकृद्धावारुश्वशतपुष्पाचगोक्षुरः । अश्वगंधाप्रतिविषाकृतमाला ·शाघर. शतावरी ॥ २७ ॥ कृष्णासहचरश्चैवधान्यकंबहतीद्वयम् ॥ एभिःकृतं पिवक्वार्थVठाचूर्णेनसंयुतम् ।। २८ ॥ कृपणाचूर्णनवायोगराजगुग्गु लुनाऽथवा ॥ अजमोदादिनाचापितैलेनैरंडजवा ॥२९॥ सांगकंपकुब् जत्वेपक्षाघातेऽपयाहुको गृध्रस्यामामयातेचश्लीपदेचापतानके ॥१३०॥ भंत्रवृद्धौतथाध्मानजंघाजानुगतेर्दिते ॥ शुक्रामयेमेंद्ररोगेवंध्यायोन्या भयेपुच ॥३१॥ महारास्नादिराख्यातोत्रम्हणागर्भकारणम् ॥ रास्ना १ साऱ्या औषधाचे दुप्पट घ्यावा व धमासा २ चिफणामूळ ३ एरंडमूळ. ४ देवदार ५ कचोरा ६ वेसंड ७ आडूळसा ८ सुंठ ९ बाळहिरडे १० चवक ११ नागरमोथे १२ पुनर्नवा १३ गुळवेल १४ विघारा १५ यडिशोप १६ गोखरू १७ आ. संप १८ अतिवीप १९ बाहव्याचे शेंगेतला मगज २० शतावरी २१ पिंपळी २२ फोलिन्ता २३ धणे २४ रिंगणी २५ मोतरिंगणी २६ या सम्धीस औषधांचा काढा करुन, सुंठीचे चूर्ण, अथवा पिंपळीचें. चूर्ण, किंग योगराज गुग्गूळ अथवा अजमोदा अथवा एरंडेल तेल यांतून में अनुपान ज्याचे प्रकृतीला उपयोगी पडेल तसे योजून ते त्या काढयांत पालन प्यावा; तेणेकरून सान्या शरीराचे ठायीं कंपवायु होतो व कुपडा वायू व अर्धागवायू व बाहूच्या शिराचे आकर्षण करून स्तंभ फरितो तो अपनाहुक वायू व कंबरे पासून पायां पर्यंत पीडा फरितो, तो गृध्रसी वायु व आमवायु व श्लीपदरोग व उदरामध्ये राहून दृष्टीचे ' स्तंभन करून संज्ञेचा नाश फरितो तो आपतानक वायु व अंत्रमृद्धी व पोट फुगवितो तो वायु व पोटन्यांत व ढोपरात वायु होतो तो व तोंड वाकडे करितो तो व अर्दितवायु व धातु- विकार व गिभरोग व बाझोटो स्त्रीचे विकार व योनीचे विकार हे दूर होतात. व हा फाढा गर्भ होण्याविषयी कारण आहे अमें ब्रह्मदेवाने सांगितले आहे. एरंडसप्तक स्तनादिगतवायूंचर. पुरंदोषीजपूरथगोक्षुरोवृहतीद्वयम् ॥ ३२ ॥ अश्मभेदस्तथापिल्वएन न्मूल कृतःमृतः एरंडतेलाहिंन्यादयःसयवक्षारसंधयः ॥ ३३ ॥ स्त नस्कंधरुटीमेंहदयोत्थव्यथांजयेत् ॥ एरडमूळ १ महाहूंगीचे मळ २ गोम्बर ३ रिंगणी ४ मोनारगणी ५ लकडा पापाणभेद ६ बलम ७ या मात आपधाचे मुळांचा काढा करून परटेल तेस ६ हिंग भाजरेला व संथय व जयपार याचें नृण त्या पायांत नेवून प्यालेणेकरून स्तन य खादे व पंचर शिश्न व छानी याचे टायी दानमंधी या पीटा होना त्या दरातात. "

·द्वितीयसंड
नागरादिकाढा वातशूलावर.
नागरैरंडयो काथ क्वाथइंद्रवस्यवा ॥ ३४ ॥
हिंगुसौवर्चलोपेतोवातशूलनिवारणः ॥
सुंठ १ परंडमूळ २ य दोन औषधांचा काढा करून त्यांत भाजलेला हिंग व पादेलोण
मेळवून घ्यावा, तसाच इंद्रजवाचा काढा करून त्यात पादेलोण व हिंगमाजला मेळवून
प्यावा; तणेकरून वायुसंबंधां शळ दूर होतो.
त्रिफलादिकाढा पित्तशूळावर.
त्रिफलारग्वधक्वाथःशर्कराक्षौद्रसंयुतः ॥३५॥
रक्तपित्तहरोदाहपित्तशूलनिवारणः॥
हिरडा १ बेहडा २ आवळकाठी ३ बाहव्याचे शेंगेतला मगज ४ या च्यार औषधांचा
काढा करून त्यांत साखर व मध घालून प्यावा; तेणेकरून रक्तपित्त व दाह पित्तशूळ हे
दूर होतात.'
एरंडमूलादिकाढा कफशूलावर.
एरंडमूलंद्विपलंजलेटगुणितेपचेत् ॥ ३६ ॥
तत्काोयावशूकाठ्यःपाहृत्कफशूलहा ।।
एरंडमूळ १ दोन पळे घेऊन त्यांन पाणी आठगुण घालून आठवा हिस्सा पाणी राही
। पर्यंत काढा करून त्यांत जवखार मेळवून प्यावा; तेणेकरून उरामध्ये व पाठीत कफा-
सून शूळ होतो तो दूर होतो.
दशमूलादिकाढा हद्रोगादिकांवर.
दशमूलकृतःक्वायःसयवक्षारसैंधवाः ॥ ३७॥
हृद्रोगगुल्मशूलार्तिकासंश्वांसचनाशयेत् ।।
रानगांजाचं मूळ १ रानमालमूळ २ रिंगणीमूळ ३ रानवागी किंवा मोतरिंगणीमूळ ४
खरणमूळ ५ येलमूळ ६ ऐरणमूळ ७ टेंटुमूळ ८ शिवणमूळ ९ पाडळमूळ १० या
शिमळाचा काढा करून त्यात जवखार व सैंधव मेनून प्यावा, तेणेकरून उरांत रोग
हातो तो व श्वास, कास यांचा नाश होतो.
हरतिक्यादिकाढा मूत्रकृच्छ्रावर.
हरीतकीदुरालंभालतमालकगोक्षुरैः॥ ३८॥ पापाणभेदसहितैःकायो
माक्षिकमपुतः॥ विधेत्रकृच्छेचसदाहसमजार्हतः ॥ ३९ ॥

·शापरं. बाळहिरडे १ धमापा २ बाराव्याचे गेंगेंना मगज ३ गोवरू ३ लकडया पाषाणभेद ५ या पांच औषधांचा काढा करून त्यांत मध मेळवून प्यावा; तेणेकरून दाह व तिडीक व वायूचा अवरोध हे उपद्रव आहेत ज्या मूत्रच्छ्रामध्ये ते दूर होते. वीरतादिकाढा मूत्राघातादिकांवर. वीरतरुवृक्षवंदाकाशःसहचरत्रयम् ।। कुशद्वयनलोगुंद्रायकपुप्पोनिमं थकः ॥ ४९ ॥ मूर्वापापागभेदश्चश्योनाकोगोक्षुरस्तथा । अपामा गश्चकमलंब्राह्मीचेति गणोवरः॥४१॥ वीरतादिरित्युक्तः शर्क राश्मरिकृच्छ्हा ॥ मूत्राघातवायुरोगानाशयनिखिलानपि ॥ ४२ ॥ अर्जुनवृक्षाची साल १ बादांगूळ २ फर्सइ झणजे कसाडव ३ पांढरा को हांटा ५ पिं वळा कोहाटा ५ काळा कोहाटा ६ मोठादर्भ ७ लहानदर्भ ८ देवनळ ९ गोदणीगवन १० शिवलिंग ११ ऐरणीमूळ १२ मोरवेल १३ लफड्यापाषाणभेद १४ टेंमूळ १५ गोखरू १६ आघाडा १७ कमळ १८ ब्राझीचा पाला १९ या एकुणीम औषधांचा वाद्य करून प्याला असतां मूतखडा व मूत्रकृच्छ्र व मूत्राघात आणि वायूचे रोग हे दूर होतात. एलादिकाढा अश्मरीशर्करादिकांवर. एलामधुकगोकंटरेणुकैरंडवासकाः ॥ कृष्णाश्मभेदसहिता वाथएषा सुसाधितः ।। ४३ ।। शिलाजतुयुतःपेयः शर्कराश्मरिकृच्छाहा ॥ इलायची १ ज्येष्टमध २ गोखरू ३ रेणुकधीज ४ एरडमूळ ६ आडुळसा ६ पिंपी ७ पापाणभेद ८ या आठ औषधांचा काढा करून त्यांत शिलाजीत मेळवून प्यावा, तणेकरून मूतखडा व मूत्रकृच्छ है दूर होतात. गोक्षुरादिकाढा मूत्राच्छापर. समूलगोक्षुरक्वाय:सितामाक्षिकसंयुतः ।। ४४ ।। नाशयेन्मूत्रकृच्छाणितथाचोप्णसमीरणम् ॥ मुळांसुद्धा गोखरूचे झाडाचा काढा करून त्यात सासर व मध मेळवून प्यावा, तेणे- करून मत्रकृच्छ्र व उग्णवायु हे दूर होतात. त्रिफलादिकाढा परम्यावर. बरादाय॑न्ददारणाकाथःक्षाद्रणमहहा ॥४५॥ वत्सरुत्रिफलादारूमुस्तकोचीजरूस्तथा ॥ .

·द्वितीयखंड. ३५ हिरडा १ बेहडा २ आंवळकाठी ३ दारुहळद ४ नागरमोथे ५ देवदार'६ या सहा औषधांचा काढा, मध मेळवून प्यालें असतां परमा दूर होतो. कुडेसाल १ हिरडे २ बेहडे ३ आंवळकाठी ४ दारुहळद ५ नागरमोथे ६ विबळा ७ या सात औषधांचा काढा, मध मेळवून प्यावा; तेणेकरूनही परमा जातो. दुसरा फलत्रिकादिकाहा परम्यावर. फलत्रिकाब्ददाणांविशालायाःशृतंपिवेत् ॥ ४६॥ निशाकल्कयुतंसर्वप्रमेहविनिवृत्तये ॥ हिरडा १ बेहडा २ आवळकाठी ३ दारुहळद ४ नागरमोथे ५ कंवडळमूळ ६ या सहा औषधांचा काढा करून त्यांत हळद मेळवून प्यावा; तेणेकरून अवघे परमे दूर होतात. दाादिकाढा धुपणीवर. दावीरसजिनमुस्तंभल्लातःश्रीफलंवृपः॥४७॥ कैरातश्चपिवेदेषां क्वार्थशीतंसमाक्षिकम् ॥ जयेत्सशूलंप्रदरंपीतःश्वेतासितारुणम् ॥४८॥ दारुहळद १ रसांजन २ नागरमोथे ३ चिया ४ लहानबेलफळ ५ अडूळसा ६ कराईत ७ या सात औषधांचा • काढा करून थंड झाल्यावर, त्यांत मध मेळवून प्याले असता, शूल सहित पिवळा, पांढरा, काळा व ताबडा हे रंग आहेत ज्या मध्ये अशा प्रकारची स्त्रियांस जी धुपणी लागते ती दूर होते. न्यग्रोधादिकाढा योनिरोग व प्रणादिरोगांवर. न्यग्रोधप्लक्षकोशाम्रवेतसोबदरीताणः ।। मधुयष्टीप्रियालुश्चलोध्रद्वयमु दुपर ५१ मिनाक्षापूनस्तथाप्नागिसपिपलः । सलक्की तिंदुकीजंबूद्वयमाम्रतरुःशिवः ।।१५०॥ कदंषककुभौचैवभल्लातकफला निच ।। न्यग्रोधादिगणकार्थयथालाभंचकारयेत् ॥५१॥ अयंकायो महाग्राहीबण्योमग्रंचसाधयेत् ॥ योनिदोपहरोदाहमेदोमेहविपापहः ५२ ॥ बडाची साल १ पायरी २ आंबाडा ३ वेनस ४ बोरीची साल ५ नंदीवृक्ष ६ ज्येष्ठमध चारोळ्या ८ तांबडालोध्र ९ पांढरालोध १० उंबर ११ पिंपळाची साल १२ मोहाची पाल १३ पारोसापिंपळ १४ साळई १५ टेंट १६ लहानजांमूळ १७ थोरजांबळ १८ भांबा १९ बाळहिरडे २० कळंगाची माल २१ अर्जुनवृक्ष २२ विघा २३ या देबीस औषधांतून जी मिटतील ती मेजवून त्याचा काढा करून प्यालें असता हा मलाचा

·२६
शाङ्गंधर.
अवष्टंभ करणारा असून व्रणरोग व अस्थिभंग हे दूर करितो. व योनिदोप व दाह
मेदोरोग व विपदोप हे दूर होतात.
पिल्वादिकाढा मेदोरोगावर.
विल्योऽमिमंथःग्योनाकाकाश्मरीपाटलातथा ।
कायएपजियेन्मेदोदोपक्षौद्रेणसंयुतः ॥ ५३ ॥
लहान वेलफळ १ ऐरणमूळ २ टेटुमूळ ३ शिवणमूळ ४ पाडळमळ ५ या पांच औष-
जी
“धांचा काढा करून, त्यांत मध मेळवून प्यालें असतां साऱ्या शरिरांत मेद वाढून
फुगवटी येते ती दूर होते; तिला मेदोरोग असें ह्मणतात.
दुसरा त्रिफलादिकाढा.
क्षौद्रेणत्रिफलाफाथ-पीतोमेदहरःस्मृतः॥
शीतीभूतंतथोप्णांवुमेदोहृत्क्षौद्रसंयुतम् ॥ ५४॥
हिरडे १ घेढे २ आंवळकाठी ३ या तीन औषधांचा काढा करून त्यांत मघ मे.
ळवून प्यावा; तेणेकरून मेदोरोग दूर होतो; तसेंच कढत पाणी थंड करून त्यांत मा'
मेळवून प्यालें असतां तेणेकरूनही मेदोरोग दूर होतो.
चव्यादिकाढा उदररोगावर.
चव्यचित्रकविश्वानांसाधितोदेवदारुणा ॥
क्वानिवृवर्णयुतागोमूत्रेणोदराअयेत् ॥ ५५ ।।
चवक १ चित्रक २ सुंठ ३ देवदार ४ या च्यार औषधाचा काढा करून त्यात
निशोत्तराचे चूर्ण व गोमूत्र मेळवून प्यावा; तेणेकरून सारे उदररोग दूर होतात.
पुनर्नवादिकाढा शोथोदरावर.
पुनर्नवामृतादाम्पथ्यानागरसाधितः ।।
गोमूत्रगुग्गुलुयुतःक्वाधाशोथोदरापहः ॥ ५६ ॥
पुनर्नवा १ गुळवेल २ देवदार ३ बाळहिरडे ४ सुंठ ५ या पाच औषधांचा काय
करुन त्यांत गुग्गुळ व गोमूत्र मेळवून प्यावा, तेणेकरून सूज आहे ज्या उदरास में
उदर दूर होते.
पथ्यादिकाढा यहनप्पीहादिकांवर.
पथ्यारोहीतककाधंयवक्षारकरणायुतम् ।।
प्रातःपित्यकृत्प्लीहगुल्मोदरनिवृत्तये ॥ ५७ ॥

·. द्वितीयखंड. २७ बाळहर्तकी १ रोहिडा २ या दोन औषयाचा काढा करून, त्यात पिंपळीचे चूर्ण व जवखार मेळवून प्यावा, तेणेकरून पोटात डाव्या बाजूस कालू होते ती, आणि उजव्या बाजूस यकृत् होतें तें व गुल्मोदर हे रोग दूर होतात. पुनर्नवादिकाढा सुजेवर. पुनर्नवादारुनिशानिशाशुंठीहरीतकी । गुडूचीचित्रकोभार्गीदेवदारु चतै भृतः॥५८॥ पाणिपादोदरमुखमासशोर्फनिवारयेत् ।। पुनर्नवा १ दारुहळद २ र ३ सुठ ४ बाळहरीतकी ५ गुळमेल ६ चित्रक ७ भारगसाल ८ देवदार ९ या नऊ औषधाचा काढा कन्दन प्यारे अमता साऱ्या अ. गाची सूज दूर होते. त्रिफलादिकाढा वृपणशोथावर. फलत्रिकोद्भवंक्वाथगोमंत्रणवपाययत् ॥ ५९॥ वातश्लेप्मकृतइतिशोथंवृपणसंभवम् ।। हिरडा १ बेहडा २ आवळकाठी ३ या तीन ओपधाचा काढा करून त्यात गोमूत्र ळवून प्यालें असता, वातकफापासून वृषणास सूज येते ती दुर होते. रास्नादिकाढा अंत्रवृद्धीवर. रास्नामृताबलायष्टीगोकंटैरंडजः शृतः।।१६० ।। एरंडतसंयुक्तोवृद्धिमंत्रोद्भवांजयेत् ।। रास्ना १ गुळवेल २ चिकणामूळ ३ ज्येष्ठमध ४ गोखरू ५ एरडमूळ ६ या सहा औषधाचा काढा करून, त्यात एरडेल तेल मेळवून प्याले जसता वृद्धि मणजे अत- गळवायू जेणे करून वृषण मोठा होतो, तो रोग दूर होतो कांचनारादिकाढा गंडमालांवर, कांचनारत्वच काय शूठीचूर्णननाशयेत् ॥ ६ ॥ गंडमालातथाकाथः क्षौद्रेणवरुणत्वचः। काचनवृक्षाचे सालीचा काढा करून त्यात सुंठीचे चूर्ण मेळयून प्यालें असता, तसाच वासवाचे सालीचा काढा करून त्यात मध मेळवून प्याले असता गडमाळा दूर होतात. शाखोटककाढा श्लोपट द मेदोरोग यांवर. शारलोटवल्कलक्काथगात्रेणयुतपिरेन ।। ६२ ।। सीपदानांविनाशायमेदोदोपनिवृत्तये ।। ।

·૨૮ शापर. सागाचे सालीचा काढा करून त्यांत गोमूत्र मेळवून प्यालें असतां श्लोपदरोग विशेषे करून पायांस होतो, त्यास वारळरोग असे म्हणतात. तो व मेदोरोग हे दूर होतात. पुनर्नवादिकाढा अंतर्विधीवर. पुनर्नवावरुणयोकार्थातर्विद्रधीनजयेत् ॥ ६३ ॥ तथाशिग्रुभवकाथोहिंगुकल्केनसंयुतः ॥ पुनर्नवा १ वायवर्णा २ या दोन औषधांचा काढा प्याला असतां व शेवग्याचे सालीचा काढा करून त्यांत हिंगाचा कल्क घालन प्यालें असतां अंतर्विद्रधिरोग दूर होतो. वरुणादिकाढा मध्यविद्रधीवर. वरुणादिगणकाथमपक्केमध्यविद्धौ ॥ ६४ ।। ऊपकादिरसोयुक्तंपिवेच्छमनहतवे ॥ परणादिफ औषधांचा गण पुढे सांगावयाचा आहे त्याचा काढा करून व श्रीपाचे पूर्ण पुढे सागावयाचे आहे, त्याचे चूर्ण करून त्या काढ्यांत घालून प्याले असता प जाहला नाहीं जो विभिरोग तो दूर होतो. वायवर्णादिकाढा कफमेदादिकांवर. पग्णापफपुप्पश्चावल्यापमार्गाचत्रकाः ॥६५॥ अग्रिमंथद्वयंशि प्रायंचटनीद्वयम् ॥ सेरेयकत्रयंमूर्यामेपशृंगीकिरातकः ॥६६॥ भगशृंगाचवियचिकरंजनशतावरी ।। वरुणादिगणकाथःकफमदोहरः रमृगः ॥६७ ॥ हंतिगुल्मंशिर झाल्नथाभ्यंतरविद्रधीन ।

·द्वितीयखंड. ऊषकादिगण. ऊपकस्तुत्यकहिंगूकाशीसदयसैंधवम् ।। ६८ ॥ सशिलाजतुकच्छ्राश्मगुल्ममेदःकफापहम् ।। खारीमाती १ मोरचूत शुद्ध करून २ व भाजला हिंग ३ पादरा हिराकशी ४ पिवळा हिराकशी ५ ते शुद्ध करून घ्यावे व सैधव ६ शिलाजीत ७ या सात औषधांचे चूर्ण घेतले असतां मूत्रकृच्छा व मूतखडा व गुल्म व मेदोरोग हे दूर होतात. हे ऊपाकादि चूर्ण होय सदिदिकाढा भगंदररोगावर. खदिरत्रिफलाक्वाथोमहिपीतसंयुतः ॥ ६९ ॥ विडंगचूर्णयुक्तश्चभंगदरविनाशनः ॥.. खैरसाल १ हिरडा २ बेहडा ३ आंवळकाठी ४ या च्यार औषधांचा काढा करून त्यांत मशीचे तूप व वावडिंगांचे चूर्ण मेळवून प्यालें असतां भगंदर रोग दूर होतो. पटोलादिकाढा उपदंशावर. पटोलत्रिफलानिंरकिरातखदिरासनैः ॥ १७॥ कायःपीवोजयेत्सर्वानुपदंशान्सगुग्गुलुः ।। • पटोल १ हिरडा २ वेहडा ३ आवळकाठी ४ कडूनिंब ५ किराईत ६ खैरसाल ७ विबळा ८ या आठ औषधांचा काढा करून त्यांत गुग्गुळ मेळवून प्यालें असतां सारे गरमीचे रोग नाश पावतात. उपदंश असें ह्मणतात. अमृतादिकाढा वातरक्तावर. अमृतरंडवासानक्वायएरंडतलयुक् ॥ ७१ ॥ पीतः सर्वांगसंचारिवातरक्तजयेध्रुवम् ॥ गुळवेल १ एरंडमूळ २ अडूळमा ३ या नीन औपयांचा काढा करून त्यांत एरंडेल तेल मेळवून प्यालें असतां सान्या अंगांत संचार करणारे असे जे वातरक्त तें दूर होते. दुसरा पटोलादिकाढा. पटोलेंत्रिफलातिक्तागुड्चीचशतावरी ।। ७२।। एतत्त्वाथोजयेत्पीतोवातानंदाहसंयुतम् ॥ पटोले १ हिरडा २ वेहडा ३ आंपळकाठी ४ कटुकी ५ गुळवेल ६ शतावरी ७ या सात औषधांचा काढा करून प्याले असता दाहयुक्त अमें जें वातरक्त ते दुर होते.. i ·" शापिर. सागाचे सालाचा काढा करून त्यात गोमूत्र मेळवून प्यालें असतां श्लीपदरोग करून पायांस होतो, त्यास वारुळरोग असे म्हणतात. तो व मेदोरोग हे दूर होतात. पुनर्नवादिकाढा अंताधीवर. पुनर्नवावरुणयोकाथांतर्विद्रधीनजयेत् ॥ ६३ ॥ तथाशिमुभवकाथोहिंगुकल्केनसंयुतः ।। पुनर्नवा १ वायवर्णा २ या दोन औषधांचा काढा प्याला असतां व शेवग्याचे सालीचा काढा करून त्यांत हिंगाचा कल्क पाटन प्यालें असतां अंतर्विद्रधिरोग दूर होतो. वरुणादिकाढा मध्यविद्रधीवर. घरुणादिगणकाथमपक्केमध्यविद्रधी ।। ६४ ।। ऊपकादिरसोयुक्तपिरेच्चमहतवे ।। वरुणादिक औषधाना गण पुढे सांगावयाचा आहे त्याचा पाढा करून व श्रीपघाचे पूर्ण पुढे सागाययाचे आहे, त्याचे चूर्ण कग्न त्या पाढ्यांत पाउन प्याले अमठ परु जाहला नाहीं जो शिभिरोग तो दूर होता. पायवर्णादिकाढा कफमेदादिकांवर. परणारफपुप्पयायित्वापमार्गचित्राः ।। ६५॥ अशिमयद्यशि प्रायंचतीदयम् ।। मेरेयकत्रयंगामेपशृंगीफिगनकः ॥ ६६ ।। गनगंगानपिचिरंजगतापरी ॥ पग्णादिगणकायफ.फमेदोहरः निगुन्ममिन्दतथाभ्यंगरिधीन् ।। - , ·द्वितीयखंड. ऊपकादिगण. ऊपकस्तूत्थकहिंगूकाशीसदयसँधचम् ।। ६८ ॥ सशिलाजतुकृच्छ्राश्मगुल्ममेद:कफापहम् ।। खारीमाती १ मोरचूत शुद्ध करून २ व माजला हिंग ३ पांढरा हिराकशी ४ पिवळा हिराकशी ५ ते शुद्ध करून घ्यावे व सैंधन ६ शिलाजीत ७ या सात औषधांचे चूर्ण घेतले असतां मूत्रकृच्छ्रा व मूतखडा व गुल्म व मेदोरोग हे दूर होतात. हे ऊपाकादि चूर्ण होय खदिरादिकाढा भगंदररोगावर. खदिरत्रिफलाक्काथोमहिपीघृतसंयुतः॥ ६९ ॥ विडंगचूर्णयुक्तश्चभंगदरविनाशनः ।।. खैरसाल १ हिरडा २ वेडा ३ आवळकाठी ४ या च्यार औषधाचा काढा करून त्यात झाशीचे तूप व वावडिंगांचे चूर्ण मेळवून प्याले असता भगंदर रोग दूर होतो. पटोलादिकाढा उपदंशावर. पटोलत्रिफलानिवकिरातखदिरासनैः ॥ १७ ॥ कायापीतोजयेत्सर्वानुपदंशान्सगुग्गुलुः ॥ पटोल १ हिरडा २ वेहडा ३ आवळकाठी ४ कडूनिंब ५ फिराईत ६ खैरसाल ७ विबळा ८ या आठ औषधांचा काढा करून त्यात गुग्गुळ मेळवून प्यालें असतां सारे गरमांचे रोग नाश पावतात. गरमीला उपदंश असें ह्मणतात. अमृतादिकाढा वातरक्तावर. अमृतैरंडवासानकाथएरंडतेलयुक् ॥ ७१ ॥ पीतः सर्वांगसंचारिवातरक्तजयेयम् ।। गुळवेल १ एरंडमूळ २ अडूळमा ३ या नीन औषधाचा काढा करून त्यांत एरंडेल तेल मेळवून प्यालें असता साऱ्या अंगात संचार करणारे अमें में वातरक्त ते दूर होते. दुसरा पटोलादिकाढा. पटोलत्रिफलातितागुडूचीचशतावरी ।। ७२।। एतत्त्वाथोजयेत्पीतोवानानंदाहसंयुतम् ॥ पटोल १ हिरडा २ चेहडा ३ आनकाटी फटकी ५ गुळगेल ६ शतावरी ७ या सात औषधांचा काढा करून प्याले अमता दाहयुक्त अ जें वातरक्त ते दूर होते.

·शाइधर. अवल्गुजादिकाढा श्वेतकुठायर. क्वाथोवल्गुनचुर्णाढचोधात्रीसदिरसारयोः ।। ७३ ॥ जयेत्गुशीलितोनित्यं चित्रपथ्याशिनांनृणाम् ॥ आंवळकाठी १ खैराचे आंतला नार २ या दोन औषधांचा काढा करून त्यांत बांवचाचे चूर्ण मेळवन पालें असतां पथ्य करणाऱ्या मनुप्याचे पांढरे कोड दूर होतं. लघुमंजिष्ठादिकाढा वावरक्तयुठादिकांवर. मंजिष्ठात्रिफलातितावचादारुनिशामृता ॥ ७४ ॥ निवथैषांकृतः वायोवातरक्तविनाशनः॥पामाकपालिकाकुष्ठरक्तमंडलजिन्मतः॥ ७५ ॥ मंजिष्ठ १ हिरडा २ बेहडा ३ आवळकाठी ४ कटुकी ५ वेखंड ६ दारुहळद ७ गुळवेल ८ कडूनिंब ९ या नऊ औषधांचा काढा करून प्याला असतां, वातरक्त व खरूज व कपालिकारोग कुष्ठाचा भेद आहे तो व कुष्ठ व रक्तविकार हे दूर होतात. बृहन्मंजिष्ठादिकाढा सर्व कुष्ठादिकांवर. मंजिष्ठामुस्तफुटजोंगुडूचीकुष्टनागरैः॥ भार्गीक्षुद्रावचानिंदनिशाद्वय फलत्रिकैः ॥ ७६ ॥ पटोलकटुकीमूविडंगासनचित्रकैः ॥ शता वरीत्रायमाणाकृष्णेंद्रयवयासकैः ॥ ७७ ॥ श्रृंगराजमहादारुपाठाख दिरचंदनैः ।। त्रिवृद्वारुणकरातयाकूचीकृतमालकैः ।। ७८ ।। शा खोटकमहानिंबकरंजातिविपाजलैः॥ इंद्रवारुणिकानंतासारिवापर्पटेः समैः ॥ ७९ ॥ एभिस्तंपिवेतकायंकणागुग्गुलुंसंयुतं ॥ अष्टादशे पुकुष्ठेपुवातरक्तादिततथा ॥ १८० ॥ उपदेशश्लीपदेचप्रसुप्तापक्षघात के ॥ मेदोदोपेनेत्ररोगमंजिष्ठादिःप्रशस्यत ।। ८१ ॥ भंजिष्ठ १ नागरमोथे २ कुड्याचं मूळ ३ गुळवेल ४ कोष्ठ ५ मुंठ ६ भारंगमूळ ७ रिंगणी ८ वेखंड ९ कडुनिंब १० हळद ११ दारहळद १२ हिरडा १३ बेहडा १४ आवळकाठी १५ पटोल १६ कुटकी १७ मोरबेल १८ वावडिंग १९ चिचळा अथवा असाणा २० चित्रक २१ शतावरी २२ त्रायमाण २३ पिंपळी २४ इंद्रजब २५ अ. डूळसा २६ माका २७ देवदार २८ पहाडमूळ २९ पैरसाल ३० रक्तचंदन ३१ नि- शोत्तर ३२ वायवर्णा ३३ फिराईत ३४ यांयच्या ३५ याहव्याचे शेगतला मगन ३६ सागाची साल ३७ बाणानिव ३८ कग्ज ३९ अतिविप ४० चाळा ४१ कंबडळमूळ ४२ धमासा ४३ उपलसरी ४४ पित्तपापड़ा ४५ या पंचेचाळीस औपयांचा काढा करून ·द्वितीयखंड. त्यांत पिंपळीचे चूर्ण व गुग्गुळ मेळवून प्यालें असतां अठरा प्रकारचे कुष्ठ, वातरक्त व उपदंश झणजे गर्मीचा रोग, श्लीपदोग, अंग शून्य होते तो रोग, पक्षघात वायु, मेदो- रोग व नेत्ररोग हे दूर होतात. पथ्यादिकाढा नेत्ररोगावर. पथ्याक्षधात्रीभूनिंबनिशानिवामृतायुतैः ॥ कृतःक्वाथःपडंगोयंसगुडः शीर्पशूलहा ।। ८२ ॥ भूशंखकर्णशूलानितथाशिरसोरुजम् ।। मू विशंखकंचदंतपातंचतद्रुजम् ॥ ८३॥ नक्तांध्यंपटलंशुक्रंचक्षुः पीडांव्यपोहति ॥ हिरडा १ बेहडा २ आंवळकाठी ३ किराईत ४ हळद ५ कडूनिंब ६ गुळवेल ७ या सात औषधांचा काढा करून त्यांत गुळ मेळवून प्यावा; तेणे करून मस्तकशूळ व मि- वया व शंखकर्ण याचे ठायीं शूळ, अर्धशिशी व सूर्यावर्त झणजे सूर्योदयापासून दोन प्रहर पर्यंत जो शूळ मम्तकाचे ठायीं चढत जातो व शंखकशूल व दांत हालत असतां जो छूळ होते तो व साधारण दंतशूळ व रातांधळे व डोळ्यांचे पटलगत रोग होतात ते व डो. व्यांत फूल पडतें तें व डोळे दुखतात ते इतके उपद्रव दूर होतात. वासादिकाढा नेत्ररोगावर. वासाविश्वामृतादावरिक्तचंदनचित्रकैः ॥ ८४ ।। भूनियनिंबकटुकी पटोलविफलांबुदैः ॥ ययकालिंगकुटजैकाथ.सर्वाक्षिरोगहा ॥८५॥ वैस्वयंनिसंश्वासनाशयेदुरसःक्षतम् ।। अडूळसा १ मुंठ २ गुळवेल ३ दारुहळद ४ रक्तचंदन ५ चिनक ६ किराईत ७ कडुनिंब ८ कुटकी ९ पटोळ १० हिरडा ११ बेहटा १२ आवळकाठी १३ नाग- रमोथे १४ जब १५ इंद्रजव १६ कुडेसाल १७ या सत्रा औपयांचा काढा करून प्यालें असतां सारे नेत्ररोग, व स्वरभंग, पानसरोग, श्वास व उर.क्षत रोग हे नाश पावतात. दुसरा अमृतादिकाढा. अमृतात्रिफलाकाथः पिप्पलीचूर्णसंपुनः ॥८॥ सक्षीदाशीलितानित्यंसर्वोत्रच्यांजयेन ॥ गुळवेल १ दिरडा २ रडा ३ पटसाठी ४ या च्यार औषधांना काढा करन स्वांत पिंपळीचे चूर्ण व मथ मेयून प्याया; नयन सार नेत्ररोग र होतात, ·a ३२ शाघर. व्रणादिप्रक्षालन करण्याचा काढा. अश्वत्थोदुंबरप्लसवटवेतसजागृतः॥८॥ व्रणशोथोपदंशानांनाशनःक्षालनात्स्मृतः ॥ पिंपळ १ उंबर २ पायरी ३ वड ४ वेतस ५ या पाच औषधांचे सालीचा फरून मग व्रण व सूज व गर्मीचा रोग शिश्नास होतो तो हे तीन रोग त्या काढ्याने धुतले असतां दूर होतात; या प्रकारे करून कान्याचे प्रकरण सांगितले आहे. या नंतर प्रमथ्या व यवागू इत्यादिक सांगतो. प्रमथ्याचे विधान. प्रमथ्यानोच्यतेद्रव्यपलात्कालीकृताच्छ्रितात् ।। ८८ ॥ तोयेऽष्टगुणितेतस्याःपानमाहुःपलद्वयम् ॥ • एक पळप्रमाण औषध आणून चाटून कल्क करावा, सुके औषध असल्यास पाण्यात वाहून कल्क करावा; त्यांत आठपट पाणी घालून दोन पळ प्रमाण पाणी राही तो पर्यंत फढवावेयाला प्रमथ्या ह्मणतात; हिचे घ्यावयाचे प्रमाण दोनपळ जाणावें. मुस्तादि प्रमथ्यारक्तातिसारावर. मुस्तकेंद्रयवैःसिद्धा प्रमथ्याद्विपलोन्मिता ।। ८९ ॥ सुशीतामधुसंयुक्तारक्तातीसारनाशिनी ॥ नागरमोथे १ इंद्रजब २ ही दोन औपधे प्रळप्रमाण आणून वाटून फल्क करून न्यांत अठपट पाणी घालन दोनपळ पाणी राही तो पर्यंत कढवून थंड करून त्यांत मध मेळवून प्यावा; तेणे करून रक्तातीमार दूर होतो. यवागूचे विधान. साध्यंचतुःपलंद्रव्यं चतुःपष्टिपलेजले ।। १९० ।। तत्कायेनार्धशिष्टेनयवागूमाधयेत्यनाम् !! प्रमाण औषध घेऊन थोडे कुटून त्यांत ६४ पळे पाणी पाचन अर्धे पाणी राही तो पर्यंत कढवून गाळून त्यांत दुसरे द्रव्य तंदुलादिक जे सोगेल हे मेळवून फिरून कढवून घणसर फरावे याला यवागू ह्मणतात. आम्रादियवाग संग्रहणीवर. आम्रानातकर्जवृत्वकापायविपचेतयुधः ।। ९१ ॥ ययागुंशालिभिर्युक्तांतांभूपत्याग्रहणीजयेत् ॥ च्यारपळ १ ·द्वितीयखंड. F प्रमाण करावे त्याला यूप आंबा १ आवाडा २ जायूळ ३ या तिहींची साल च्यारपळ प्रमाण घेऊन त्यात ६४ पळे पाणी घालून अर्वे पाणी राही तो पर्यंत काढा करून गाळून त्यात च्यार पळ तादूळ घालन फिरून कढवून घणसर करावे, त्याला आमादि यवागू लणतात, ती यवागू 'मेक्षण केली असता सग्रहणी रोग दूर होतो. यूपाचे विधान. कल्कद्रव्यपलंशंठीपिप्पलीचार्धकार्पिकी ॥ ९२ ॥ वारिप्रस्थेनविपचेत्सद्रयायपउच्यते ॥ कल्काचे औषध सामान्य एक पल प्रमाण घ्या व ज्या प्रयोगी सुंठ व पिंपळी आहेत त्या प्रयोगी ती तिखट आहेत ह्मणोन अर्धा अर्धा कप प्रमाण ध्यानी, अथवा दोन्ही मिळोन अर्धा कप घ्यावी, नंतर त्यात पाणी एक प्रस्थ घालून कढवून किंचित घणसर पेजे सारखें असें म्हणतात. सप्तमुष्टिकयूप सन्निपातादिकांवर. कुलित्थयवकोलश्चमुर्मूलकग्रांथिकैः ।। ९३ ॥ शुंडीधान्यकयुक्तैश्चय पाश्लेप्मानिलापहः ।। सप्तमुष्टिकइत्येपःसन्निपातज्वरंजयेत् ॥ १४ ॥ भामवातहर कंठहृद्रत्राणांविशोधनः।। कुळीथ १ जव २ वोरीचे फळ ३ मूग ४ लहान मुळ्याचे देठाच्या गाठी ५ सुंठ ६ धणे ७ ही सात औपधे एकेक पळ घेऊन, त्यात सोळा गुण पाणी पालन घणसर पेजे सारिखें होई तो पर्यंत कढवावे, याला सप्तमुष्टिकयूष हा यूप प्याले असता, कफवायु, सन्निपातन्वर व आमवायु हे दुर होतात. व कंठ हृदय व मुख, याचे शोधन होते. पानादिकल्पना. क्षुण्णद्रव्यपलंसाध्यंचतुःपष्टिपलेंचुनि ॥ ९५ ॥ अर्थशिष्टचतदेयंपानेभक्तादिसंविधा। एक पळ प्रमाण औषध आणून थोडे कुटन त्यात ६४ पळे पाणी घान्त अर्धे पाणी राही तो पर्यंत कदयन, नंतर गाळून तहान लागरी अमना थोडे थोडे द्या व भोजन समय या तो प्रकार सारी सांगतान, उशीरादिपानक पिपासावगवर. उशीरपटोदीयमुम्ननागरचंदनः ॥ ९॥ जस्तहिमंपपिपासान्वग्नाशनम् ।। मणतात.

·शाघर. वाळा १ पित्तपापडा २ नेत्रवाळा ३ नागरमोथे ४ सुंठ ५ रक्तचंदन ६ ही सहा औषधे मिळून एक पळ प्रमाण वजन घेऊन, थोडी कुटून त्यांत पाणी ६४ पळे घालन अर्धे पाणी राही तो पर्यंत कढवून नंतर गाळून थंट करून ज्या ज्वरामध्ये तहान फार, असते, त्या ज्वराम थोडे थोडे द्यावें तेणेकरून तहान व ज्वर हे दूर होतात. उप्णपाण्याचे विधान ज्यरादिकांवर. अष्टमेनांशशेपेणचतुर्थेनार्धकेनवा ।। ९७ ॥ अथवाकथनैनवसिद्धमुप्णोदकंवदेत् ।। पाणी कढवून आठवा हिस्सा, अथवा चवथा हिस्सा, किंवा अर्धा हिस्सा शेप राखावे अथवा चांगले कढवावे; त्याला उष्णोदक असें ह्मणतात. उप्णोदकपानविधि कासादिकांवर. 'श्लेष्मामवातमेदोन्नबस्तिशोधनदीपनम् ॥ ९८ ॥ फासवासज्वरहरंपीतमुष्णोदकानशि ॥ रात्रीस ऊन पाणी प्याले असता कफवायु व मेदोरोग हे दूर होतात व धम्ती शोधन व अग्नीचे दीपन होते व कास, श्वास व जर हे दूर होतात व ग्रंथांतरी असे आहे की, ( कफवातज्वरेदेयंजलमुष्णपिपावसे, पित्तमद्यविशेषोत्थेपर्डंगैःसृतशीतल ) या श्लोकावरून सहा पदार्थाची ऑर्गे पाण्यात घालून कढवून ते पाणी पित्त आणि मद्य यां पासून उत्पन्न जाहला जो ज्वर, त्याजवर द्यावे, ह्मणजे तहान दूर होते व कफज्वरावर व वातज्वरावर व कफवातज्ञरावर, किंवा वातकफज्यरावरही पडंगश्रृत पाणी द्यावे. नागरमोथे । पित्तपापडा २ वाळा ३ चंदन ४ कृष्णवाळा ५ सुंठ ६ ही पड़ेंगे जाणावी. दुधाचे पाकाचा विधि आमशृलावर. क्षीरमष्टगुणंद्रच्यावक्षीरानीरंचतुर्गुणम् ।। ९९ ।। क्षीरावशेषतत्पीतंशूलमामोद्भवंजयेत् ॥ औषधाचे आठगुण गाईचे दूध व दुधाचे चौपट पाणी घेऊन सारी एका जागी करून, दृध राही तो पर्यत कढवून, नंतर ते दूध प्यावे; तेणेकरून आमशूल दूर होतो. पंचम्लक्षिरिपाक सर्व जीर्णज्वरांवर. सर्ववराणांजीर्णानांक्षीरंभैपज्यमुत्तमम् ॥ २०० ॥ यासात्कासा- च्छिरःशूलातूपार्श्वशूलात्सपीनसात् ।। मुच्यनचरितःपीत्वापंचमली भृतपयः॥१॥ . . में ·द्वितीयखंड. निगाजा १ रानमाल २ रिंगणी ३ मोतरिंगणी ४ गोखरू ५ या पाच ओषधांच्या | आणून थोड्या कुटून, त्यात त्या मुळ्याचे आठपट दूध व दुधाचे चारपट पाणी घेऊन एका जागी करून दूध राही तोपर्यंत कढवून ते दूध प्यावे, तेणेकरून श्वास, कास, मम्तकशूळ, पाठीचा शळ, पडसें, जीर्णज्वर हे दूर होतात व संपूर्ण जीर्णजगस दुधाचे औषध उत्तम आहे असे जागा. त्रिकंटकादिक्षीरपाक कफज्वरीवर. त्रिकंटकालाव्यात्रीगुइनागरसाधितम् ॥ व मूत्रविबंधनंकफज्वरहरंपयः ॥२॥ गोखरू १ चिकणामूळ २ रिंगणीमूळ ३ गूळ ४ सुठ ५ या पाच औषधाचे आठ- र दूध व दुधाचे चौपट पाणी घेऊन, सारी एक जागी करून दूध राही तोपर्यंत कढवून तें दूध प्यावें, तेणेकरून मळ व मूत्र हे साफ होतात व कफजर दृर होतो अनस्वरूप यवागू अथानप्रक्रियावप्रोच्यतेनातिविस्तरा ॥ यथागःपड्गुणजलेसिट्टास्यात् कृसराधना ॥ ३ ॥ तंडलैपिमुदैश्चतिलैर्वासाधिताहिता ।। यवागूह णीबल्यातर्पणीवातनाशिनी ॥४॥ अन्नप्रक्रिया मणने अन्नम्वरूप यवागू च विपी आणि पेया याची क्रिया संक्षेपें फरून सागतो. तादृळ अथया मूग किंवा उडीद नाहीतर तीळ यातून ज्या द्रव्याची यवागू करावयाची ते द्रव्य घेऊन त्यात सहा गुण पाणी घालून घण होई तो पर्यंत कढवायें, स्थाला अन्नयवागू असें ह्मणतात त्या यवागचीं नामें दोन,-कृसरा व धना जाणावी व ती यवागू मरादिकाचें स्तभन करणारी व बल देणारी व शरीरास पुष्ट करणारी व वायूचा नागं भरणारी अभी आगया विलेपीलक्षण. विलेपीचयनासिक्यासिद्धानीरेचतुर्गणे ।। बृहणीतार्पणीयामधुरापित्तनाशिनी ॥ ५॥ द्रन्याचे चतुर्गुणित पाणी पालन फहसून लपगीमारसा पण व चिट अशी करावी, तिला विरेपी असे अणतात, ती रिलेपी धातूची वृद्धि करणारी व गरीर पुष्ट करणारी व यास हितकारक व मपुर होमाती पिचाचा नाग पग्णार्ग जगा जाणापी पेयालक्षण. प्रवाधिकास्वल्पसिक्थाचतुर्दशगुणेजले || सिद्वापेयाधयायपाकि ·शाघर. चित्यनःस्मृतः॥४॥ पेयालघुतराज्ञेयायाहिणीधातुपुष्टिदा ।। यूपो बल्यस्ततःकंट्योलघुपाक.कफापहः ॥ ७ ॥ द्रव्याचे चतुर्गुण पाणी घालून पातळ पेजे सारखें व थोटें चिकट होई तो पर्यंत कढवावे, त्याला पेया असें ह्मणतात. पेयेपेक्षा किंचित् में घण असते त्याला यूप ह्मणतात ३ ती पेया बहुत हलकी असून मलांदिकांचे स्तंभन करणारी व धातु पुष्ट करणारी अशी जाणावी. व तो यूष बल देणारा, कंठास हितकारक, हलका व कफाला दूर करणारा असा जाणावा. भात करावयाचा प्रकार. जलचतुर्दशगुणेतंदुलानांचतुःपलम् ॥ विपचेत्स्रावयेन्मइंसभक्तोमधुरोलघुः ॥८॥ चार पळ प्रमाण तांदळ घेऊन त्यांन चददा गुण पाणी घालून शिजवून पेज काढावी, तो भात मधुर व हलका होतो. शुद्धमंड. नीरेचतुर्दशगुणेसिद्धोमंडस्त्वसिक्थकः॥ शुंठीसैंधवसंयुक्तः पाचनोदीपनः परः ॥९॥ तांदुळाचे चवदा गुण पाणी घालून शिजवून शिते न येतां पेज काढावी, त्या पेजेला शुद्धमंड मणतात; त्यांत सुंठ व सैधव मेळवून प्यालें असतां अन्नाचे पचन व अग्नीचे दीपन होते. अष्टगुणमंड. धान्यत्रिकटुसिंधूत्थमुद्गतंडुलयोजित.॥भृष्टवाहिगुतैलाभ्यांसमंडोऽष्टगुणः स्मृतः ।। २१० ॥ दीपनःप्राणदोबस्तिशोधनोरक्तवर्धनः । ज्वरजि सर्वदोपघ्नोमंडोऽष्टगुणउच्यते ॥ ११॥ धणे १ सुंठ २ मिन्ये ३ पिंपळी ४ सैधव ५ मूग ६ तादृळ ७ हिंग ८ तेल नऊ औषधामध्ये प्रथम तेलांत हिंग मेळवून त्यान मूग एक पळ व तांदळ दोन पळे घेऊन दोन्ही भाजावे. मग दुसरी औषधं राहिली ती थोटी थोडी खारट व तिखट न होता त्या मुगांतांदुळांत मेळवून त्यांत चवदा गुण पाणी घालून शिजवून नंतर ते पाणी गाळून प्यावे तेणेकरून अग्नि प्रदीप्त होउन प्राणाम तेज येते वन्ती, शोधन होऊन रक्ताची वृद्धि होते व ज्वर व बातादिक तीन दोप हे दूर होतात. या प्रकारे हा मंड अष्टगुणे करून युक्त म्हणोन याला अष्टगुणमंड असें ह्मणतात. ९ था आहे ·द्वितीयखंड. ३७ वायमंड कफपित्तावर. सुकंटितैस्तथाभष्टायमंडोयवर्भवेत ॥ कफपित्तहर-कंठयोरक्तपित्तप्रसादनः ॥ १२ ॥ जव चागले कुटून कोंडा काढून त्यात चवदागुण पाणी घालन शिजवून नंतर ते पाणी गाळून घ्यावे; याला वाद्यमंड ह्मणतात. हा मड प्यालें असतां कफपित्ताचा प्रकोप दूर होऊन कंठाम हितकारक होतो, व रक्तपित्ताचा प्रकोप दूर होतो. लाजामंड कफपित्तन्वरादिकांवर. लाजैर्वातंडुलै टैाजमंडाप्रकीर्तितः ॥ श्लेप्मपित्तहरोग्राहीपिपासावरजिन्मतः ॥ १३ ॥ साळीच्या लात्या अथवा तादूळ भाजून त्याच्या सात्या घेऊन त्यात चवदा गुण पाणी घालून कढवून मग गाळून घ्यावे, याला लाजमंड ह्मणतात. हा लाजमंड प्याले अ- सता कफपित्ताचा प्रकोप दूर होऊन संग्रहणी व अतिसार याचे स्तमन होतें, व ज्या ज्व- रामध्ये ताहान आहे तो ज्वर दूर होतो. इति श्रीदामोदर सूनु शाधिरेण विरचिताया चि- कित्सास्थाने बायादि कल्पना द्वितीयोध्यायः २ ro तृतीयोध्यायः । फांटकल्पना. क्षुण्णेद्रव्यपलेसम्यक्जलमुणविनिक्षिपेत् ॥ मृत्पात्रकुडवोन्मानवतस्तु सावयत्पटात् ॥ १४॥ सत्याच्चूर्णवःफांटस्तन्मानंदिपलोन्मितम् ।। मधुश्वेतागुदादींश्चक्वाथवत्तत्रनिक्षिपेत् ॥ १५ ॥ एक पळ प्रमाण औषध आणून चागले कुटून एक कुडचप्रमाण पाणी मडक्यात घा- लून चागले उष्ण झाल्यावर त्यात ते औषध टाकून चागले ढवळून नतर ते पाणी वस्त्राने गाळून प्यावे याला फाट व चूर्णद्रव असें ह्मणतात. त्या फाटाचे प्यावयाचे मान दोन पळ प्रमाण जाणाचे व त्या फाटात मध व साखर व गूळ आदिकरून आणखी पदार्थ घालावयाचे असता ज्या प्रमाणे सात्यांत घालावयास सागितले आहेत त्या मानाने घालावे. मधुकादिफांट वातपिचचरावर. पधुपुष्पंमधूकंचचंदनंसपरूपकं ।। मृणालंकमलेठोधेगंभारीनागकेश ·३६ शाईघर, चित्यनःस्मृतः॥ ६॥ पेयालघुतराज्ञेयाग्राहिणीधातुपुष्टिदा ।। यूको बल्यस्ततःकंट्योलघुपाय कफापहः ॥ ७ ॥ द्रव्याचे चतुर्गुण पाणी घालन पातळ पेजे सारसें व थोडे चिकट होई तो पर्यंत यढवावें, त्याला पेया असें ह्मणतात. पेयेपेक्षा किंचित् जे घण असते त्याला यूप ह्मणतात व ती पेया बहुत हलकी असून मलादिकाचे स्तभन रणारी व धातु पुष्ट करणारी अशी जाणावी व तो यूप बल देणारा, कंठास हितकारक, हलका व कफाला दूर करणारा असा जाणावा. भात करावयाचा प्रकार. जलचतुर्दशगुणेतदुलानांचतुःपलम् ।। विपचेतस्रावयेन्मंडंसभक्तोमयुरोलघुः ॥८॥ चार पळ प्रमाण तादृळ घेऊन त्यान चददा गुण पाणी घालून शिजवून पेज काढावी, तो भात मधुर व हलका होतो. शुद्धमंड. नीरेचतुर्दशगुणेसिहोमंडस्त्वसिक्थकः ॥ शुंठीसैंधवसंयुक्तः पाचनोटीपनः परः ॥ ९॥ तादुळाचे चयदा गुण पाणी घालून शिजवून गिते न येता पेज काढावी, त्या पेजेला शुद्धमंड ह्मणतात, त्यात सुठ व सैधव मेळवून प्यालें असता अन्नाचे पचन व अग्नीचे दीपन होते अष्टगुणमंड धान्यनिकहसिंधृत्यमुद्गतंडुलयोजित ॥भृष्ठश्चहितेलान्यांसमंडोऽष्टगुणः स्मृतः ॥ २१०॥ दीपनःप्राणदोशस्तिशोधनोरक्तवर्धनः॥ ज्वरजि सर्वदोपनोमहोऽष्टगुणउच्यते ।। ११॥ धणे १ सुंठ २ मिन्य ३ पिंपली ४ सैयद ५ मूग ६ तादृळ ७ हिंग ८ तेर ९ या नऊ औपधामध्ये प्रथम तेलात हिंग मेळवून त्यात मूग एक पळ व ताळ दोन पळ घेऊन दोन्ही भाजावे. मग दुसरी औषधे राहिली ती थोटी थोडी खारट व तिसट न होता त्या मुगातादुळात मेळवून त्यात चवदा गुण पाणी घालून शिजवून नंतर ते पाणी गाळून प्यावे तेणेकरून अग्नि प्रदीप्त होऊन प्राणाम तेन येते वस्तीचे शोधन होऊन रक्ताची वृद्धि होते व ज्वर व वातादिक तीन दोष हे दूर होतात. या प्रकारे हा मंद अष्टगुणे करून युक्त आहे म्हणोन यारा अष्टगुणमड असे क्षणतात.

·द्वितीयखंड. ३७ . , वायमंड कफपित्तावर. मुकंडितैस्तथाष्टिाद्यमंडोयवैभवेत्त ।। कफपित्तहर-कंटयोरक्तपित्तप्रसादनः ॥ १२ ॥ जब चांगले कुटून कोंडा काढून त्यांत चादागुण पाणी घालन शिजवून नंतर ते पाणी गाळून घ्यावे; याला वाद्यमंड ह्मणतात. हा मंड प्यालें असतां कफपित्ताचा प्रकोप दूर होऊन कंठास हितकारक होतो; व रक्तपित्ताचा प्रकोप दूर होतो. लाजामंड कफपित्तन्वरादिकांवर. लाजतिंडुलै टैर्लाजमंडप्रकीर्तितः ॥ इलेप्पपित्तदरोग्राहीपिपासावरजिन्मतः ॥ १३॥ साळीच्या लात्या अथवा तांदूळ भाजून त्यांच्या लाया घेऊन त्यांत चवदा गुण पाणी घालून कढवून मग गाळून घ्यावे; याला लाजमंड ह्मणतात. हा लाजमंड प्यालें अ- सतां कफपित्ताचा प्रकोप दूर होऊन संग्रहणी व अतिसार याचे स्तंभन होते, व ज्या ज्व- रामध्ये ताहान आहे तो ज्वर दूर होतो. इति श्रीदामोदर सूनु शाघिरेण विरचितायां चि- कित्साम्याने काथादि फल्पना द्वितीयोध्यायः २ तृतीयोध्यायः । फांटकल्पना. क्षुण्णेद्रव्यपलेसम्यकजलमुष्णविनिक्षिपेत् ।। मृत्पाकुडयोन्मानंततस्तु नावयत्पटात् ॥ १४ ॥ सत्याच्चूर्णद्रवःफांटस्तन्मानद्विपलोन्मितम् ॥ मधुश्वेतागुडादींश्चक्काथवचत्रनिक्षिपेतू ॥१५॥ एक पळ प्रमाण औषध आणून चांगले कुटून एफ कुडचप्रमाण पाणी मडक्यांत घा- लून चांगले उप्ण झाल्यावर त्यांत ते औषध टाकून चांगले ढवळून नंतर ते पाणी वस्त्राने गाळून प्यावे याला फांट व चूर्णद्रव असे मणतात. त्या फांटाचे प्यावयाचें मान दोन पळ प्रमाण जाणाचे व त्या फांटांत नध व साखर व गूळ आदिकरून आणखी पदार्थ घालावयाचे असतां ज्या प्रमाणे काढ्यांत घालावयास मागितले आहेत त्या मानाने घालावे. मधुकादिफांट वातपित्तज्वरावर. मधुपुप्पंमधूकंचचंदनसपरूपकं ।। मृणालंकमलंबोधगंभारीनागकेश ·शाजघर. १३ द्राक्षे १४ साळीच्या - . रम् ॥१६॥ त्रिफलांसारिवांद्राक्षांलाजान्कोप्णेजलेक्षिपेत् ॥ सिता मधुयुतःपेयःफांटोवाऽसौहिमोथवा ।। १७ ॥ वातपित्तज्वरंदाहंतृ प्णामृर्छारतिभ्रमान् ॥ रक्तपित्तमदहन्यानाकार्याविचारणा ॥ १८ ॥ मोहाची फुलें १ ज्येष्टमध २ रक्तचंदन ३ फालसा ४ कमळाचा देठ ५ कमळ ६ लोध ७ शिवण ८ नागकेशर ९ हिरडा १० बेहडा ११ आंवळकाठी १२ उपलसरी लाया १५ या पंधरा औषधाचे एक पळ मान घेऊन चांगले कुटन चार पळे पाणी मटक्यांत घान्दन चांगले उप्ण झाल्यावर त्यांत ती औषधे टा. कून चांगली ढवळून. नंतर ते पाणी गाळून घ्यायें; याला मधुकादिफांट असे मणतान. हा फांट सासर व गध मेळवून प्यालें असतां वातापित्तचर व दाह, तहान, पदार्थावर प्रीती नसते तो रोग, व श्रम व रक्तपिच व मदरोग हे दूर होतात या विषयी संशय नाही. व ही पंधरा औपयें रात्रीस पाण्यात निजत घालन प्रातःकाळी ते पाणी गाळून प्यावं हाला हिम असे म्हणतात, तो हिम प्यालें असतां या फांटाचे गुणा प्रमाणे गुण होतात. आम्रादिफांट पिनज्वरांदिकांवर, आम्रजंयूकिसलयर्यटशृंगमरोहवः ।। उशीरणत:कांटःसक्षौद्रोग्य रनाशनः ॥ १९॥ पिपासान्छzतीसारानमृच्छजियतिदुस्नराम् ।। आंबा व जांमृळ यांची कोवळी पाने य वटाचे पायच्या पानान्या कच्या व त्यांच्या फोवळ्या पारंव्या व वाळा या औषधांचा पूगिने फांट फन प्याले असतां ज्वर. ताहान व ओकारी व अतिगार व पष्टमाथ्य अभी मूछो ही दूर होतात. मधुकादिफांट पिनतृप्णादिकांपर. मधुकपुष्पगंभारीनंदनोशारयान्यकः ।। २२० ॥ द्राक्षयाचसनाफांटः शीनाग्यायुनः । तृष्णापिगहनापोनोटारमन्चभ्रमाअयन् ॥ २१ ॥ मोहानी फुलें १ मिण • रजनंदन ३ बाळा ४ प ५ द्राक्ष ६ या महा औषधांचा काढा करन पाने असतां तहान. पिल, दाट, मर्ग व अम हे दर होनात या प्रकार फार जाणारे, मंय. मंयोपिफांटभेट म्यानेनगावकम्यने ।। मंभ हा फांदाचाच मंद आहे; म्हणून दो व मांगनों. Fh.

·द्वितीयखंड.
मंथाचा विधि.
जलेचतुःपलेशीतेक्षुणंद्रव्यपलंक्षिपेत् ॥ २२ ॥
- मृत्पात्रेमंथयेत्सम्यक्तस्माचदिपलंपियेत् ॥
एक पळ प्रमाण औषध आणून, चागले कुटून मग च्यार पर्ने थंड पाणी मडक्यात
धालून त्यात ते औषध टाकून चागले मथन करावे नतर ते पाणी गाळून घ्यावे, त्याला
मथ असें ह्मणतात. त्या मथा प्यावयाचे मान दोन पळ प्रमाण जाणावें.
खर्जरादिमथ सर्व मद्यविकारांवर.
खर्जूरंदाडिमंद्राक्षातितिडीकाम्लिकामलैः ॥ २३ ॥
सपरूपै कतोमंथःसर्वमद्यविकारनुत् ॥
खजूर १ डाळिंबाचे दाणे २ द्राक्ष ३ कोझमसाल ४ चिंच ५ आवळे ६ फालसा
७ ही सात औषधे एक पळ प्रमाण आणून चागली कुटून मग चार पळे थंड पाणी मड-
क्यात घालून त्यात ती औषधे टाकून चागले मथन करून ते पाणी गाळून प्याले
असता सारे मद्यविकार दूर होतात व सुपारीचा मद व कोद्रूधान्याचा मद व आसवाचा मद
हेही दूर होतात.
मसूरादिमंथ ओकारीवर.
क्षौद्रयुक्तामसूराणांसक्तवोदाडिमांभसा ।। २२४ ॥
मथिताचारयंत्याशुछदिदोपत्रयोद्भवाम् ।।
मसुरा भाजून पीठ करून मग पिकल्या डाळिंबाचे दाण्याचे पाणी करून त्यात ते पीठ
कालवून प्यालें असता वातपित्त कफा पासून उत्पन्न जाहली जी ओकारी ती दूर होते.
यवांचा मंथ तृष्णादिकांवर.
पावितैःशीतनीरेणसघृतैर्यवसनुभिः ॥२५॥
नातिसांद्रमथस्तृष्णादाहाम्रपित्तहा।
अव भाजून पीठ करून थड पाण्यात नहुन पातळ न होता व घाण न होता ते पीठ
कालवून त्यात तृप मेळवून प्यालें असता तहान दाह व रक्तपित्तविकार हे
दूर
होतात,
इति श्री दामोदर स्नु शाहघरेण विरचिताया मंहिताया चिकित्सास्थाने
फाटादिकल्पनाभ्यायस्तृतीय ॥३॥

·१० शाजघर. . चतुर्थोध्यायः । हिमकल्पना. क्षुण्णंद्रव्यपलंसम्यकपडभिनीरपलैःशृतं ॥ २६ ॥ निशोपिहिमःस स्यात्तथाशीतकपायकः ॥ सन्मानंफांटबज्नेयंसर्वत्रैपविनिश्चयः ।। २७ ॥ एक पळ प्रमाण औषध आणून चागले कुटून मग सहा पळे पाणी मडक्यात घालून त्यात ते औषध मेळवून, रात्रीस भिजत ठेवून, प्रात काळी ते पाणी गाळून घ्यावे, त्याला हिम व शीतकादा असें ह्मणतात, त्याचे प्यावयाचें मान फाटा सारिखें दोन पळ प्रमाण जाणावे. आम्रादिहिम रक्तपित्तावर. आम्रवृश्चककुभंचूर्णीकृत्यजलेक्षिपेत्॥ हिमंतस्यपियत्मातःसक्षौद्ररक्तात्तिजित् ॥ २८ ॥ आव्याची साल १ जामळीची साल २ अर्जुन वृक्षाची साल ३ या तीन सारी एक पळ प्रमाण घेऊन चूर्ण करून मग सहा पळे पाणी मडक्यात घालून त्यात ते चूर्ण टाकून, रात्रीस भिजत घालन प्रात काळी ते पाणी गाळून त्यात मध मेळवून प्याले असता रक्तपित्त दूर होते. मरीच्यादिहिम तृष्णादिकांवर. मरीचंमधुष्टिंचनाकोदुंबरपल्लवैः ।। नीलोत्पलंहिमस्तम्जस्तृष्णाच्छर्दिनिवारणः ॥२९॥ मिन्ये १ ज्येष्टमध २ कात्या उंबराची पाने ३ नि मळ ४ या चार पिधाचे एक पळ मान घेऊन चागरी कुटून मग महा पळे पाणी मडक्यात पालून त्यात हा रात्रीम मिजत घारन प्रान काळी ते पाणी गाइन प्यालें असता तहान व जोगरी है रोग दूर होतात. नीलोत्पलादिहिम वानपिचचरावर. नीलोत्पलंपलाद्राक्षामधूमधुकंतथा ॥ उम्पिद्मांचववादमरीचपरापर्व ॥ २३० ॥ एतन्छीतापायश्चमानपित्तन्यगन्जयन् ।। मप्रलापभ्रमच्छ दिमोहतप्णानिवारणः ॥३१॥ निळे पमळ १ चिमणामुळ२ वाम ३ मोहा ४ ज्येष्ठमध ५ वाळा ६ पद्माष्ट - शिवण ८ फाल्मा • या नऊ औपधाना पुगताने रिम करन प्यार अगना बान पित्तज्वर, वडाड, भ्रम, औजारी, भूच्या व नान हे गेम दूर होनान, .

·द्वितीयखंड. अमृताहिम जीर्णज्वरावर. अमृतायाहिम पेयोजीर्णज्वरहरःस्मृतः ।। पूर्वी सागितल्या प्रमाणे गुळवेलीचा हिम करून प्यालें असता जीर्णज्वर दूर होतो. वासाहिम रक्तपित्तज्वरावर. वासायाचहिमःकासरक्तपित्तज्वराञ्जयेत् ॥ ३२ ॥ अडूळशाचा हिम करून प्याले असता काय व रक्तपित्तज्जर हे दूर होतात. धान्याकहिम अंतर्दाहावर. प्रातःसशर्कर पेयोहिमोधान्याफसंभवः। अंतर्दाहंतथातृष्णाजयेत्स्रोतोविशोधनः ॥ ३३ ॥ रात्रीस पाण्यात धणे भिजत घालून प्रात काठी ते पाणी साखर मेळवून प्याले असता शरीरातला दाह व तहान ही दूर होतात व मूनादि मार्गाचे शोधन होते. धान्यकादिहिम रक्तपित्तादिकांवर. धान्याकधात्रीवासानांद्राक्षापर्पटयोहिमः॥ रक्तपित्तज्वरंदाहंतृष्णांशोपंचनाशयेत् ॥ ३४ ॥ धणे १ आवळकाठी २ अड्डुळसा ३ द्राक्ष ४ पित्तपापडा ५ या पाच औषधाचा म करून प्याले असता रक्तपित्त व जर. दाह, तहान व शोष हे दूर होतात या कारें करून हिमकल्पना जाणावी. इति श्रीदामोदरसूनुशाधिरेणविरचितायाहिमकाल्पनाध्यायश्चतुर्थ ॥ ४ ॥ अथ पंचमोध्यायः। कल्फाची कल्पना. व्यमाशिलापिष्टंशुष्कवासजलंभवेत् ।। प्रक्षेपावापरल्फास्तेतन्मानक समितम् ॥ ३५ ॥ कल्केमधुघृतंतैलंदेयंद्विगुणमात्रया॥ सितागुडी समौदद्यावादेयाश्चतुर्गुणाः ॥ ३६ ॥ ओलें औषध आणून घटणी सारिसे बारीक वाटाचे व मुकें औपध अमल्यास पाणी लिन बारीक वाटावें, त्याला कल्क असे म्हणतात, त्यांचे घ्यावयाचे मान कर्ष प्रमाण गाचे व त्याची नामें दोन-प्रक्षेप आणि आवाप अशी जाणाधी, कपात मध व तूप १ ·१२ शाधर. व तेल ही घालावयाची असतां, कल्काचे दुप्पट घालावी व साखर आणि गूळ हे पदार्थ घालावयाचे असतां फल्काचे समान घालावे व दूध पाणी आदिकरून पातळ पदार्थ घालावयाचे असतां कल्काचे चतुर्गुणित घालावे. वर्धमानपिंपळी पांडुरोगावर. त्रिद्धयापंचवृद्धयावासप्तवृद्धयाथयाकणाः ॥ पिवेतपिष्टादशदिनंता स्तथैवापकर्पयेत् ॥ ३७॥ एवं विंशद्दिनःसिद्धंपिप्पलीवर्धमानकम् ॥ अनेनपांडयाताम्रकासश्वासारुचिज्वराः ॥ ३८ ॥ उदराशःक्षयः श्लेप्मवातानश्यंत्युरोग्रहाः॥ आज तीन, उद्यां सहा, परवां नऊ, अशी तिहींची वृद्धि करुन, अथया पांचाची वृद्धि अथवा सातांची वृद्धि करून, पिंपळ्या नारीक वाटून कल्क करावा; त्यांत कल्काचे चतुर्गुपित दूध, अथवा पाणी घालन दहा दिवस पर्यंत घ्यावा, मग ज्या क्रमाने बाद विल्या त्याच क्रम करून दहा दिवस पर्यंत उतराव्या, या प्रमाणे वीस दिवस पिंपल्या ध्याव्या; तणेकरुन पाडुरोग, वातरक्त, कास, श्वास, अवदणे, मूळव्याध, क्षय, कफ, वायु, उरोग्रह हे रोग दूर होतात व या पिंपळाच्या औषधागा वर्धमानपिंपळी अमै ह्मणतात. निंबकल्क प्रणादिकांवर. लेपानिबदलै कल्फोव्रणशोधनरोपणः॥३९॥ भक्षणाच्छर्दिकुष्टानिपित्तश्लेप्मकर्माअयेत् ।। फदुनिंबाची पाने पाण्यांत वाटून कल्क करून त्या फल्काचा लेप प्रणास व खांदुकान फेला असता, त्या व्रणाचे शोधन होऊन क्षेने भरतात व हा फल्क प्याले असना ओ. कारी व कुष्ठ व पित्तकफ संबंधी जंत हे दर होतान. महानियकल्क गृध्रमीवायूवर. महानिवजटाल्कोगृध्रसीनाशनम्म्मृतः ॥ २४०॥ याणा निवाच्या मुळ्या आणून पाण्यात वाटून पल्क करुन प्याले अमता गृभूमी- वायु वानरांगामध्ये आहे तो होतो. रगोनरुल्क वायु व विषमन्यर यांजवर. शुद्धकल्कोग्मानम्यनिल्ललनमिश्रितः ।। बानगेगाउयेनीगानविपमन्वग्नागनः ॥ ४ ॥ ज्वर, उदररोग,

·द्वितीयखंड.
लसुणीचा कल्क करून, त्यात तिळाचे तेल मेळवून प्यावा, तेणे करून वायूचे रोग
विषमज्वर हे दूर होतात.
दुसरा रसोनल्कक वातरोगावर.
पककंदरसोनस्यगुलिकानिस्तुपीकृता । पाटायत्वाचमध्यस्थदूरीकुर्या
नदंकुरम् ॥ ४२ ॥ तदुग्रगंधनाशायरात्रौतक्रेविनिक्षिपेत् ॥ अपनीय
चतन्मध्याच्छिलायांपेषयेत्ततः॥४३ ॥ तन्मध्येपंचमांशेनचूर्णमेपा
विनिक्षिपेत् ॥ सौवर्चलयवानीचीजतंहिंगुसैंधवम् ॥४४॥ कत्रि
कंजारकंचसमभागानिचूर्णयेत् ॥ एकीकृत्यततःसर्वंकल्कंकर्पप्रमाणतः
।। ४५ ।। खादेदग्निवलापेक्षाऋतुदोपाद्यपेक्षया । अनुपानंततःकुर्या
देरंडभृतमन्वहम् ॥ ४६ ।। सर्वांगकांगजवातमर्दितंचापत्रकम् ॥
अपस्मारमथोन्मादमुरुस्तंभचगृध्रसीम् ॥ ४७ ॥ उरः पृष्ठकटीपार्श्वकु
क्षिपीडांकमीञ्जयेत् ॥ अजीर्णमातपरोपमतिनीरंपयोगुडम् ॥ ४८ ॥
रसोनमश्नन्पुरुषस्त्यजेदेतन्निरंतरम्।।मद्यमासंतथाम्लंचरसंसेवेतनित्यशः ॥४९॥
चागली पक्की लसूण घेऊन वरची सालपटें काढून त्या बियांतील अंकूर काढून मग त्या
सुणीचा वास येतो ह्मणोन रात्रीस ताकात भिजत घालून प्रातःकाळी ती लमूग काढून
व्यावर बारीक वाटून कल्क करावा; मग पादेलोण १ अजमोदा २ भाजला हिंग ३
धिव ४ सुंठ ५ मिरे ६ पिंपळी ७ जिरे ८ या आठ औषधाचे चूर्ण त्या लसुणीचे
फरकाचा पांचवा हिम्सा घेऊन त्या कल्कात मेळवून एकत्र करून मग एरंडाचे मुळ्यांचा
काढा करून त्यांत तो कल एक कर्ष प्रमाण टाकून प्यावा; व आपली शक्ति पाहून,
ऋतु कोण आहे ! ते पाहून, जसा सोमेल तसा ध्यादा; तेणे करून सर्वागवायु व एकांग-
वायु, तोड वांकडे होते जेणे करून तो अर्दित वायु, धनुर्वायु, फेंपरें, उन्माद, रोग,
मांब्यांचा स्तंभ करितो तो उरुस्तंभवायु, गृध्रसीवायु, ऊर व पाठ व कंबर व कुशी
बांचा शूळ व जंतविकार हे दूर होतात. हा क्ल्क सेवन करणान्याने अतिभोजन,
अति-
उन्ह सोसणे, क्रोध, पाणी, दुध व गुळ ही अतिसेवन करू नये. आणि मद्य, मांस व
बांबट पदार्थ नित्य शक्तयनुसार सेवन करावे.
पिप्पल्यादिकल्क ऊरुस्तंभावर.
पिप्पलीपिप्पलीमुलंभल्लातकफलानिच ॥
तत्कल्कवसक्षाद्रजरस्तंभनिवारणः ॥ २५० ॥

·शाघर. पिंपळी १ पिंपळमुळ २ बिबवे ३ ही तीन औपधे पाण्यात वाटून कल करून मध मेळवून प्याले असता ऊरुस्तंभ वायु दुर होतो. विष्णुकांताकल्क परिणामशळावर. विष्णुकांताजटाकल्कः सिताक्षौद्रघृतैयुतः॥ परिणामभवंशुलंनाशयेत्सप्तभिर्दिनः ॥ ५१ ।। विष्णुकाता प्रसिद्ध आहे तिचे मुळ्यांचा कल्क करून त्यांत साखर, मध व मेळवून प्याले असता पोटांत सारावेळ शूळ राहतो तो दूर होतो. त्याला परिणाम असें ह्मणतात. दुसरा शुंठीकल्क. शुंठीतिलगुडे कल्लंदुग्धेनसहयोजयेत् ।। परिणामभयंशूरमामवानचनाशयेत् ॥ ५२ ।। सुठ १ तिळ २ गुळ ३ या तीन औषधाचा कल्क करून गाईचे दुधांत प्योले असर परिणामशूळ सारावेळ पोदान होतो तो व आमवायु हे दूर होतात. अपामार्गकल्क रक्तार्शावर. अपामार्गस्यबीजानांकल्कस्तंडुलवारिणा ॥ पीतोरक्तार्शसांनाशंकुरुतेनात्रसंशयः ।। ५३ ।। आघाड्याचे बियांचा फरक करून तादुळाचे धुणात प्यालें असतां ज्या र धीला रक्त पडते ती मूळन्याध दूर होते. पदरीमूलकल्क रक्तमूलव्याधिवर. यदरलिमृलफल्कनतिलकल्यश्चयोजितः।। मधुक्षीरयुतःकुर्याद्रक्तातीसारनाशनः ॥ ५५ ॥ रहान बोरीच्या मुव्या व तीळ याचे कल्क वेगळे वेगळे एके ठिकाणी समभागाने वून त्यात मध मेळवून गाईचे दुधात अथवा शेळीचे दुधात प्याले असता ज्या पासून रक्त पडतें तो अतिसार दूर होतो. लाक्षाकल्क रक्तक्षयावर. कुष्मांडकरसोपेतालाक्षांकर्पद्वयंपिवेत् ॥ रक्तक्षयमुरोघातक्षयरोगंचनाशयेत् ॥५५॥ चोरीची अथवा पिंपळाची कर्पप्रमाण राख पाण्यात वाटून फल्लाचे चतुर्गुणित ·द्वितीयखंड. ळ्याचे रसांत प्यावी तेणेकरून रक्तक्षय व जेणेकरून उरांत दुखतें तो रोग व क्षयरोग हे रोग दूर होतात. तंदुलीयकल्क रक्तप्रदरावर. तंदुलायाजटाकल्कासक्षौद्रःसरसांजनः।। तंदुलोदकसंपीतोरक्तप्रदरनाशनः ॥ ५६ ॥ तांदुळजाच्या मुळ्या वाहन कल्क करून त्यांत मध व रसांजन मेळवून तांदुळाचे धूणात प्यालें असतां वियांस जी रक्ताची धुपणी लागते ती दूर होते. अंकोलकल्क अतिसारावर. अंकोलमुलकल्कश्चसक्षौद्रस्तंदुलांबुना ॥ अतिसारहरःप्रोक्तस्तथाविपहरःस्मृतः ॥ ५७ ॥ अकोल वृक्षाच्या मुळ्या वादन कल्क करून त्यांत मध मेळवून तांदुळांचे धुणात प्यालें असतां अतिसार दूर होतो व वचनागादि विष व सर्पदिकांची विर्षे दूर होतात. कर्कोटीकल्क विषावर. वध्याकटिकामुलंपाटलायाजटातथा । घृतेनबिल्वमूलवाद्विविधनाशयेद्विपम् ॥ ५८ ॥ वांश कोलीचे मूळ १ पाहाडमूळ २ चेलाचें मूळ ३ या तीनमुळ्यांतून जी मिळेल ती आणून वाहन करुक करून तुपात घालून प्यावा तेणें फरून बचनागादि विष व सर्पा- देकांची विष ही दूर होतात. अभयादिकल्क दीपनपाचनावर. अभयासँधवकणाशंठीकल्कनिदोपहा ॥ पभ्यासेंधवYठीभिःकल्कोदीपनपाचनः ।। ५९ ।। बाळहरीतकी १ संधर २ पिंपळी ३ मुंठ ४ या चार आपधाचे चूर्ण करन पाण्यात घादन कल्क करून प्यावे. तेणें कन्न वात, पित्त, कफ, याचा प्रकोप दूर होतो तसाच माळहिरडे संघव २ सुंठ ३ या तीन औषधांचा पल्क फन प्याले अमतां अन्नाचे पचन होते व अमि प्रदीत होतो. त्रिवनादिकल्क अंतावर नित्यानीजानिपार माययवामिया ॥ पिल्लविडंगचगुइनसम भागकः ॥ २६० ॥ तकेणकल्कमेतेमांपिकमिगगापहम् ।। १

·शाघर.
निसोत्तर १ पळसवीज २ किरमाणीओंवा ३ कापिला ४ वावडिंग ५ या पाच औष-
धांचे चूर्ण करून त्याचे बराबर गुळ घालून एका जागी कालवन कल्क करून ताकामध्ये
प्यावा तेणेकरून जंतविकार दूर होतो. ग्रंथांतरी अमें आहे की, किर्माणी ओंवा प्रातः-
काळी शिळ्या पाण्यात घेतला असतां कृमिरोग दूर होतात.
नवनीतकल्क रक्तावर.
नवनीततिलै कल्कोजेतारक्तार्शसांस्मृतः॥६१ ॥
नयनीतसितानागकेशरश्चापितद्विधः॥
तीळ
वाहन लोण्यांत कल्क करून घ्यावा अथवा नागकेशर वाढून लोणी व खडी-
साखर यांत कल्क करून झणजे कालवून घ्यावे तेणेकरून ज्या मूळव्याधीपासून रक्त
पडते ती मूळव्याध दूर होते.
मसूरकल्क संग्रहणीवर.
पीतोमसूरयूपेणकलकाठीशलाटुजः ॥ १२ ॥
जयेत्संग्रहणीतत्तक्रणहतीभवः ।।
सुंठ १ च लहान कच्चे बेलफळ २ या औषधांचा फल्क करून मग जुरांचा यूष
पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे करून त्यांत करा टाकून प्यावा. याप्रमाणे रिंगणीचे फलांचा
कल्क करून मसुराचे यूपांत घ्यावा तेणेकरून संग्रहणी दूर होते.
इति श्रीदामोदरमूनु गाधिरेण पिराचतायां संहितायां
चिकित्सास्थाने कल्ककल्पनाध्यायःपंचमः॥५॥
षष्ठोध्यायः ।
चूर्णकल्पना.
अत्यंतशुष्कयव्यंसुपिष्टवस्खगालतम् ।। ६३ तत्स्याच्चूगरजःक्षाद
स्तन्मात्राकर्पसमिता ॥ चूर्णेगुडःसमोदेयःशर्करा द्विगुणाभवेत् ॥४॥
चूर्णेपुभर्जितंहिंगुंदेयंनोक्लेदकुद्भवेत् ॥ लिहेचूर्णद्रवःसर्वनादिगुणो
मितैः ॥ ६५ ॥ पिवेचतुर्गुणैरेवर्णमालोडितंद्रवः ॥ चूर्णावलेहगु
टिकाफल्कानामनुपानकम् ॥६६॥ पित्तवातकफातंत्रियफफलमा
हरेत् ।। यथावलंजलेमाप्तक्षणेनैवमसर्पति ।। ६७ ॥ अनुपानपलादंगे
नथासतिभपनम् ॥ द्रवेणयावतासम्यक्चुर्णसर्वपतंभवेत् ॥ ६८ ॥
भावनाया:प्रमाणंतुचूर्णप्रोक्तंभिपग्वरैः ॥ १९ ॥

·- द्वितीयखंड. चांगले सुके औषध आणून कुटून बारीक वस्त्रगाळ करावे. त्याला चूर्ण असें ह्मणतात व त्या चूर्णाची नामें दोन रज व क्षोद ही जाणावी. त्या चूर्णाचे भक्षणाचे माम कर्षप्रमाण जाणावे. चूर्णामध्ये गुळ घालावयाचा असतां चूर्णाचें समान घालावा, साखर दुप्पट घालावी, हिंग भाजला घालावा, तूप व मध व आणखी चिकण पदार्थ यांमध्ये चूर्ण घ्यावयाचे असतां ते पदार्थ चूर्णाचे दुप्पट घ्यावे व दूध, गोमूत्र, पाणी व आणखी पातळपदार्थ हे चूर्णाचे चतुर्गुणित घेऊन त्यांत चूर्ण टाकून प्यावे. चूर्ण व अवलेह व गुटिका व कल्क यांचे अनुपान में सागेल ते पित्तरोग असतां तीन पळ प्रमाण घ्यावें, वात- रोग असतां दोनपळ प्रमाण घ्यावे, व कफरोग असतां एक पळ घ्यावें तेणेकरून औषध चांगले पसरते. याविषयी दृष्टांत जसा पाण्यांत तेलाचा विंदु टाकतांच तो पसरतो , तसे औषध अनुपानाचे बळे करून शरीरांत पसरतें असें जाणावें. चूर्णास निंबूचे रसाचे अथवा दुसऱ्या वनस्पतीचे रसाचे पुट द्यावयाचे असतां चूर्ण रसांत बुडे तो पावेतो पुट द्यावें या प्रकारे चूर्णाची कल्पना जाणावी. आमलक्यादिचूर्ण सर्वज्वरांवर. भामलचित्रक:पथ्यापिप्पलीसेंधवंतथा ।। २७० ॥ चूर्णितोयगणोज्ञेयः सर्वज्वरविनाशनः ॥ भेदीरुचिकरःश्लेष्मजेतादीपनपाचनः ॥७१,।। आवळकाठी १ चित्रक २ बाळहिरडे ३ पिपळी ४ सैधव ५ ही पांच औषधे सम- मान घेऊन चूर्ण करून घेतले असतां सारे ज्वर दूर होतात व मलादिकांचा भेद होतो । रुचि येते व कफ दूर होतो व अमी प्रदीप्त होतो आणि अन्नाचे पचन होते. पिप्पलीचूर्ण ज्वरावर. मधुनापिप्पलीचूर्णलिहेकासञ्चरापहम्।। हिक्कावासहरकंठयप्लीहनंबालकोचितम् ॥ ७२ ॥ एक मासा पिंपळीचे चूर्ण करून मधांत चाटावें तेणेकरून कासज्वर व उचक्री व पास हे दूर होतात व हे चूर्ण कंठास हितकारक होते व कवलरोग दूर होतो व पालकांम उपयोगी पडते. त्रिफलाचूर्ण महादिकांवर. एकाहरीतकीयाज्यावौचयोज्यौरिभीतको ।। चत्वार्यामलकान्येवात्रिफ पाप्रकीर्तिता ।। ७३ ॥ त्रिफलाशोथमेहनीनाशयेविषमज्वरान ॥ दी- पनीश्लेष्मपितघीकुष्टहंत्रीरसायनी ॥ ७४ ॥ सपिर्मधुभ्यांसंयुक्तास नेत्रामयाञ्जयेत् ।।

·४८ शाघर. हिरडा एक बेहडे दोन आंवळे ४ या तीन औषधांचे चूर्ण करावे याला त्रिफला अ ह्मणतात. ही त्रिफला घेतली असतां परमा, सूज, विषमज्वर, कफ, पित कुष्ट हे दू होतात व अग्नि प्रदीप्त होतो व ही त्रिफला रसायनी आहे. असे जाणावें व तूप आणि म ही एकत्र करून त्यांत त्रिफला मेळवून घेतली असतां सारे नेत्ररोग दूर होतात. यूपणचूर्ण कफादिकांवर. 1 पिप्पलीमरिचंशुंठीत्रिभित्रयूपणमुच्यते ॥ ७५॥ दीपनंश्लेष्ममदोमं कुष्टंपीनसनाशम् || जयेदरोचकंसाममेहगुल्मगलामयान || ७६|| पिंपळी, मिन्ये, सुंठ या तीन औषधांस त्र्युपण असे ह्मणतात. यांचं चूर्ण करून घेतले असतां अनि प्रदीप्त होतो व कफ, मेदा, कुष्ट, पीनस, अबढणे, आंव परमा, गुल्मरोग आणि कंठरोग हे दूर होतात. पंचकोलचूर्ण रुच्यादिकांवर. पिप्पलीचव्यविश्वाव्हपिप्पलीमूलचित्रकैः ॥ पंचकोलमितिख्यातंरुच्यं पाचनदीपनम् ॥ ७७ ॥ आनाहलाहगुल्मनशूलश्लप्मोदरापहम् ॥ पिंपळी, चवक, सुंठ, पिंपळमूळ आणि चित्रक या पांच औपचास पंचकोल असें ह्मणतात याचे चूर्ण करून घेतले असता तोंडास रचि येते व अनि प्रदीप्त होतो, अन्नाचे पाचन होते, मलबद्व, कवल, गुल्म, शूळ, कफोदरादिक हे दूर होतात. त्रिंगंध व चतुर्जातचूर्ण. त्रिगंधमेलात्वपत्रैश्चतुतिसकेसरैः ।। ७८ ॥ निगंधंसचतुर्जातरक्षा प्णलघुपित्तकृत् ।। वयेरुचिकरतीक्ष्णंपित्तश्लेप्मामयाअयेत् ॥ ७९ ।। विलायची, दालचिनी, तमालपत्र या तीन औषधांस त्रिगंध असें ह्मणतात. त्यांत चय नागकेशर मिळविले असता त्यालाच चतुर्जात असें ह्मणतात. ते त्रिगंध व चतु। र्जात यांची चूर्णे वीर्य करून रुक्ष व उष्ण असून पारकाली हलकी, पिताला वाढविणारी काति फरणारी, रुचि करणारी आहेत. आणि तीक्ष्ण असून पित्तकफसंबंधी रोग दूर करणारी आहेत, असे जाणावे. कृष्णादिचूर्ण पालकांचे ज्वरातिसारावर. कृष्णारुणामुस्तकशृंगिकाणांतुल्येनचूर्णेनसमाक्षिकेण ॥ ज्वरातिसारःप्रशमंप्रयातिसवासकासँःसवमिःनिशूनाम् ।। २८० ॥ पिंपळी, अतिविष, नागरमोथे, काकडशिंगी या चार औषधाचे चूर्ण मघांत बाल- काम द्यावे तण करून ज्वरातिमार, कास व ओकारी ही दूर होनाल.

·द्वितीयखंड. .. . जीवनीयगण व अष्टवर्गगण गर्भाधानादिकांवर. कांकोलीक्षीरकांकोलीजीवकर्पभकौतथा ।। मेदाचान्यामहामेदाजीवति मधुकंतथा ।। ८१ ।। गुट्टपणीमापपर्णीजीवनीयोगणस्वयम् ॥ जीवनी योगणःस्वादुगर्भसंधानकृतगुरुः ॥ ८२ ॥ स्तन्यकृढहणोवृन्यःस्निग्धः शीतलपापहः ॥ रक्तपित्तक्षतंशोपंज्वरदाहानिलाञ्जयेत् ॥ ८३ ॥ मदे द्वेचकांकोल्यौजीवकर्षभकौतथा ॥ अादिवृद्विश्वतःम(रष्टवर्गउदाहृतः ॥ ८४ ॥ अष्टरगांयुधैःप्रोक्तोजीवनीयसमोगुणः ।। काकोली, क्षीरफाकोली, जीवक, ऋपमक, भेदा, महामेदा, हरणवले, ज्येष्ठमध, रान- मूग, रानउडदी, या दहा औषयांचे समुदायाला जीवनीयगण असे मपातात, मेदा १ महा- मेदा २ काकोली ३ क्षीरकाकोली ४ जीवक ५ अपभक ६ वाद्धि ७ वृद्धि ८ या आठ औषधांचे समुदायाला अष्टवर्ग ह्मणतात. ही आठ औषधे जवळपास मिळत नाहीत. काही काश्मीर देशांत काही हिमादिपर्वतावर प्रसिद्ध आहेत यान्तय यांचे अभावीं औपधैं सांगतो. मेदा व महामेदा या दोहोंचे अभावी ज्येष्ठमध घ्यावी व काकोली, क्षीरकाकोली या होहोंचे अभावी आसंध घ्यावा. व जीवक, ऋषभक या दोहोंचे अभावी विदारीकंद घ्यावा आणि ऋद्धि व वृद्धि या दोहोंचे अभावी वाराहीकंद घ्यावा. याचे गुण सागतो. जीवनीय- . ण मधुर आहे व गर्भाला उप्तन्न करितो. जड आहे, स्तनाचे ठायी दूध देतो. शरीरास ष्टि, स्त्रीगमनाविषयीं हर्प देतो व स्निग्ध, थंड आहे. तहान, रक्तपित्त, क्षत, शोष, ज्वर, हाह. वायु हे यापासून दूर होतात याप्रकारे अष्टवर्गाचे गुण जाणावे. लवणपंचकचूर्ण सृष्टविण्भूत्रादिकांवर. सिंधुसौवर्चलचैवविडंसामुद्रिकांगडम् ।। ८५ ॥ एकद्वित्रिचतुःपंचलपणा निक्रमाद्विदुः॥ तेपुमुख्यसंधर्वस्यादनुक्तेतत्रयोजयेत् ॥ ८६ ॥ सैंधवा द्यरोमकांतंज्ञेयंलवणपंचकम् ।। मधुरसृष्टविण्मूत्रंस्निग्धंसदमंपलापहम् ।। ८७ ।। वीर्योष्णंदीपनंतीक्ष्णंकफपितविवधनम् ।। सैंधव, पादेलोण, विडलोण, समुद्रमीठ, सांवरमीठ, या पांच क्षारास लवण असें मण- तात, या पांचांमध्ये सैधव मुख्यं आहे मणून जेथे लवण असे बोलेल तेथें सैधर घ्यावे, हे लवणपंचक मधुर आहे. यापासून मूत्र व मळ नांगले होतात. हे लवणपंचक स्निग्ध व सूक्ष्म असून बलहीन करितें, ऊष्णवीर्य आहे. अजून अनि प्रदीप्त करित व तीक्ष्ण आहे अणून कफपिताला वाढविते.

·शायर. क्षारकथन गुल्मादिकांवर. स्वर्जिकायावशूफश्चधारयुग्ममुदाहृतम् ॥ ८८ ॥ ज्ञेयौवन्हिसमीक्षा स्व जिंकायावशूकसौ ॥ क्षाराश्चान्येपिगुल्मार्शीग्रहणीरुछिदःसराः ॥ ।। ८९ ।। पाचना:कृमिपुंस्त्वनाशर्कराऽदमरिनाशनाः ।। साजीखार, जवखार हे दोनखार अमिसारखे दैदीप्यमान आहेत असें जाणावे व रुई, चिंच, आघाडा, निवडुंग, केळी, शेवगा इत्यादि जे दुसऱ्या औषधांचे क्षार ते गुल्म व मूळन्याध व संग्रहणीरोग हे दूर करितात व सारक असून अग्नि प्रदीप्त करितात. जंतविकार, पुरुषत्व व मूतखडा यांचा नाश करितात. सुदर्शनचूर्ण सर्व ज्वरांवर. त्रिफलारजनीयुग्मंकंटकारीयुगंसटी ॥ २९ ॥ त्रिकटुग्रंथिकंमूर्वा . गुड्चीयन्वयासकः ॥ कटुकापर्पटॉमस्तंत्रायमाणाचवालकम् ॥९१ ।। निंबापुष्करमूचमधुयष्टीचवत्सकम् ॥ यवानींद्रयवोभागीशिबीजंसुरा पूजा ।। ९२ ।। पचत्विक्षनकोशरिचदंनातिविपाबलाः ।। शालिपर्णी पृष्ठिपणीविडंगतगरंतथा।।९३॥चित्रकोदेवकाष्ठंचचयपत्रपटालजम् ॥ जीवकर्षभकाचवलंवंगवंशलोचना ॥ ९४ ॥ पुंडरीफंचकाकोलीपत्र जातिपत्रकम् ॥ तालीसपत्रंचतथासमभागानिर्णयेत् ॥ ९५॥ सर्व चुर्णस्यचाधेशिंकरातप्रक्षिपेत्सुधीः॥एतत्सुदर्शनंनामचुर्णदोपत्रयापहम् ।। ९६ । ज्वरांश्चनिखिलानहन्यात्नात्र कार्याविचारणा ॥ पृथक्द्धं द्वागंतुनाश्चधातुस्थानविषमज्वरान् ॥ ९७ ॥ सनिपातोपद्भांश्चापि मानसानपिनाशयेत् ।। शीतञ्चरेकाहिकादीनमोतंद्रांभ्रमंतृपाम् ॥९८॥ यासंकासंपांइतांचलोगहतिकामलाम् ॥ त्रिकष्टकटीगानुपात निवारणम् ।। ९९ ।। सीनांचुनापिंबद्धीमानसर्यज्चरनिवृत्तये ॥ गुदर्श नंपदाचयानवानांविनाशनम् ।। ३०० ॥ तहतूज्यराणांसर्वेपामिदं चूर्णविनाशनम् ॥ हिरडा, बेहडा, आवळकाठी, हळद, दारुटळा. रिंगणी. कचोग, मानरिंगणी, मिन्य, पिंपळी, पिंपळमळ, मारवेल. गुळवेल, धमामा, कुटकी, पिनपापडा, नागरगोन त्रायमाण, नेत्रनाळा, फडुनिंब, पुपरमूल, ज्येष्ठमध, युध्याचे मूळ, अजमोदा. इंद्रजई, ने बीज, मोटोमानी अथवा ही ली तुष्टः, गंड, दालचिनी, ·द्वितीधखंड. - - पद्मकाष्ठ, वाळा; पांढराचंदन, अतिविप, चिकणामूळ, रानगांजा, रानमाल, वावाडंग, तगर, चित्रक, देवदार, चक, पटोलपत्र, जीवक, ऋषभक हे दोन मिळत नाहीत म्ह- णून यांचे अभावी विदारीकंद, लवंग, वंगलोचन, पांढरे कमळ, काकोली मिळत नाही निचे अभावी ज्येष्ठमध, तमालपत्र, जायपत्री, तालीसपत्र ही बावन्न औषधे समसमान ध्यावीं व सान्या औषधांचे निमे किराईत घेऊन सान्याचे चूर्ण कगवे. या सुदर्शन चूर्ण हमणतात. हे चूर्ण थंड पाण्यात घ्या. चेणेकरून वातपित्त, कफ व सारे पुराणज्वर हे दूर होतात. याविषयी संशय नाही व वातवर, पित्तज्वर, कफज्वर, वातपित्तज्वर, चातकफ- ज्वर, पित्तकफवर, आगंतुकज्वर, धातुगतज्वर, विषमज्वर, सन्निपातज्वर, मानसर, तज्वर, एकाहिकादिकज्वर हे दूर होतात. मोट ब ज्यांवर झापड पडते ती ब भ्रम, तृषा, श्वास, कास, पांडुरोग, रोग व कावीळ हे दूर होतात. पाठीचा माज व - पाठ, कंपर, गुडघे, कुशी यांचा शूळ दूर होतो याविषयी दृष्टांत जमें, दानवांचा नाश करणारे सुदर्शनचक्र आहे तसा सान्या ज्वरांचा नाश करणारे हे चूर्ण आहे असे जाणावें, ''त्रिफला पिप्पलीचूर्ण कास, श्वास ज्वरांवर. कासश्वासज्वरहरात्रिफलापिप्पलीयुवा ॥१॥ चूर्णितामधुनालीदाभेदिनीचाग्निबोधिनी ।। हिरडा, बेहडा, आंवळकठी, आणि पिंपळी या चार औषधाचे चूर्ण करून मधींत चाटावें तेणेकरून मळाचा भेद होऊन अनि प्रदीप्त होतो. श्वास, क्रास व ज्वर हे दूर होतात. कट्फलादिचूर्ण ज्वरादिकांवर... कट्फलंमुस्तकतिक्तागुंठीभृगीचपौष्करम् ॥२॥ चुर्णमेपांचमधुनाभंग वररसेनवा ।। लिहतूज्वरहरफठयकासवासारुचीर्जयेत् ॥३॥ वायुंछ- दितथाशूलंक्षयंचैवव्यपोहति ॥ कटफळ, नागरमोथे, कटुकी, सुंठ, काकडशिंगी, पोखरणीमूळ या ६ औषधाचे चूर्ण करून मधांत अथवा आल्याचे रसांत घेतले असता ज्वर दूर होतो व कंटाम हितकारक, श्वास, कास, अबढणे, वायु ओकारी, शुल व क्षयरोग हे दूर होतात. दुसरें कट्फलादिचूर्ण कफशूलादिकांवर. कटफपीकरंशृंगीमुस्तकंकदुकंगटी ॥४॥ समस्तानकगोवापीम् क्ष्मवृर्णानिकारयेत् ।। आर्दकस्सरसादलित्याकफविनाशनम् ॥५॥ मूलानिलारुपिछर्दिकासवासंक्षयापहम् ॥ . " + , ·द्वितीय - . -, पाकाष्ठ, वाळा; पांढराचंदन, अतिविष चिरुणामूळ, रानगाजा, रानभाल, वावडिंग, तगर, चित्रक, देवदार, चवक, पटोलपत्र, जीवक, ऋषभक हे दोन मिळत नाहीत म्ह- णून यांचे अमावी विदारीकंद, लवग, वंशलोचन, पाढरे कमळ, कामोली मिळत नाही निचे अभावी ज्येष्ठमध, तमालपन, जायपत्री, तालीसपत्र ही बावन्न ओपधे समसमान ध्यावी व साया औषधाचे निमे किराईत घेऊन सायचे चूर्ण करावे. याला सुदर्शन चूर्ण मणतात. हे चूर्ण बंट पाण्यात घ्या. वेणेकरून वानपित्त, कफ व सारे पुराणज्वर हे दूर होतात. याविषयी संशय नाही व वातज्वर, पित्तज्वर, कफज्वर, वातपित्तज्वर, वातकफ- बर, पित्तकफन्नर, आगंतुझज्यर, धातुगतज्वर, विगमज्वर, सन्निपातज्जर, मानमज्वर, मीतन्नर, एकाहिकादिकज्वर हे दूर होतात. मोह व डोळ्यांवर झापड़ पडते ती च श्रम, तृषा, श्वास, कास, पाडुरोग, हृद्रोग व कावीळ हे दूर होतात. पाठीचा माज व . पाठ, कंदर, गुडघे, कुशी यांचा शूळ दूर होतो याविषयी दृष्टात बसें, दानवाचा नाश करणारे सुदर्शनचक्र आहे तसा सान्या ज्वरांचा नाश करणारे हे चूर्ण आहे असे जाणावें. • त्रिफला पिप्पलीचूर्ण कास, श्वास ज्वरांवर. कासवासज्वरहरात्रिफलापिप्पलीयुता ॥१॥ चूर्णितामधुनालीढाभेदिनीचामिबोधिनी ॥ हिरडा, बेहडा, आवळकठी, आणि पिंपळी या चार औषधाचे चूर्ण करून मधीत चाटावें तेणेकरून मळाचा भेद होऊन अग्नेि प्रदीप्त होतो. श्वास, कास व ज्वर हे दूर होतात. कट्फलादिचूर्ण ज्वरादिकांवर- करफलंमुस्तकतिक्ताशुंदीश्रृंगीचपौष्फरम् ॥२॥चूर्णमेपांचमधुना ग वेररसेनवा ।। लिहेतूज्वरहरकंठ्यकासवासारुचीर्जयेत् ॥३॥ वायुंछ दितथाशूलंक्षयंचैवव्यपोहति ।। कटफळ, नागरमोथे, कटुकी, सुंठ, काकडशिंगी, पोखरणीमूळ या ६ औषधाने चूर्ण करून मधांत अथवा आल्याचे रसात घेतले असतां ज्वर दूर होतो व कंठास हितकारक, श्वास, कास, अबढगे, वायु ओकारी, शुल प.क्षयरोग हे दुर होतात. दुसरें कदफलादिचूर्ण कफशूलादिकांवर. कटफपीकरंशृंगीमुस्तफंकदुकंशटी ॥४॥ समस्तानकगोवापीम् मचूर्णानिकारयेत् ।। आईफसरसौदलित्याकफविनाशनम् ।।५।। शूलानिलामपिछर्दिकासश्वासंक्षयापहम् ।। A ·द्वितीयखंड. - बाळहिरडे, अतिविष सैंधव, पादेलोण, वेखंड, भाजलाहिंग. या सहा औषधांचं चूर्ण करून ऊनपाण्यात घेतले असतां आमातिमार दूर होतो व मळाचा अवष्टंग होऊन अनि प्रदिप्त होतो. लघुगंगाधरचूर्ण सर्वातिसारावर. मुस्तमिंद्रयवंदिल्वलोधमोचरसंतथा ॥ धातकीचूर्णयेत्तक्रगुडाभ्यांपाय येत्सुधीः ।। १२ ॥ सर्वातिसारशमनंन्यरुणद्धिप्रवाहिकाम् । लघुगंगा धरनामचूर्णसंग्राहकंपरम् ॥ १३ ॥ नागरमोथे; इंद्रजव, कावळे बेलफळ, लोभ, मोचरस, धायटी फूल. या सहा औ- षधांचे चूर्ण कलन ताकात गुळ मेळवून त्यात ते चूर्ण टाकून घ्यावें तेणे करून सारे अति- सार दूर होतात, व प्रवाहित झणजे पातळ मसा इगतो ते बंद होते या चूर्णाला लघु. गंगाधर चूर्ण असे म्हणावे व हे चूर्ण मळाचा अवष्टंभ करणारे चांगले आहे असे जाणावें. वृद्धगंगाधरचूर्ण सर्वातिसारांवर. मुस्तारलकशुंठीभितिकीलोध्रवालकैः॥विल्वमोचरभ्यांचपाउँद्रयवव सकैः ॥ १४ ॥ आम्रपीजप्रतिविपालज्जालुरितिचूर्णितं ॥ क्षौद्रतंदु लपानीयैःपीतैर्यातिप्रवाहिका ॥ १५ ॥ सर्वातिसारग्रहणीप्रशमंयातिवे गतः ॥ वृद्धगंगाधरंचुणैसरिद्वेगविधकम् ॥ १६ ॥ नागरमोथे, रेट्, सुंठ, धायटीफुले, लोध, वाळा, कोवळे बेलफळ, मोचरस, पहाडमूळ, जय, कुडेमाल, आंब्याची कोय, अतिविप, लाजेरी या १२ औषधाचे चूर्ण तांदुळाचे गांत मध मेळवून प्यावे तेणेकरून प्रवाहिका मणजे पातळ हगवण लागते ती दूर होते, रे अतिमार व संग्रहणी ही लवकर दूर होतात या चूर्णाला वृद्धगंगाधर चूर्ण से हे चूर्ण अतिसाराचा चेग नदीचे वेगासारखा असला तरी त्याला थावविते. अजमोदादिचूर्ण अतिसारावर. अजमोदामोचरसंसशृंगवेरसधातकीकुसुमम् ।। गोदधिमथितयुक्तंगंगामपिवाहिनीरुध्यात् ॥ १७ ॥ अजमोदा, मोचरम, आले, धायटीफुले या चार औषधांचे चूर्ण पाण्यावांचून घुम. लेल्या गाईच्या दधात घोळून प्यावे तणेकरून गगेचे प्रवाहा सारिता प्रवाह ज्या तिसाराचा आहे तोही रंद होतो. - 'णतात. ,

·शाधर.
.
कटफळ, पोखरामूळ, काकडशिंगी, नागरमोथे, सुंठ मिन्ये, पिंपळी, कचोरा, ही ८
औप वेगळी वेगळी कुटा अप सारी एकाजागी करून कुटन चूर्ण करून आल्याचे
रतात अथवा मधात ध्यादें तेरन कफ दूर होतो. शूल 7 वायु, अबढणे, ओकारी,
कास श्वास, क्षयरोग हे दूर होतात.
तिसरे बृहत् कटफलादिचूर्ण कफशलादिकांवर.
कट्फलपोकरंकप्णाशृंगीचमधुनासह ॥ ६॥
श्वासकासज्वरहर श्रेष्ठोलेहःकफांतकृत् ।।
कटफ ठ, पोखरामूळ, पिंपळी, कापडशिंगी ह्या चार ओपधाचे चूर्ण करून मधात
घ्यावे तेणेकरून श्वार
फास व ज्वर ह दूर होतात कफ दूर होण्याविषयी हे चूर्ण
बहुत उत्तम आहे
शृंग्यादिचूर्ण पालकांचे कासज्वरावर.
शृंगीप्रतिविपासणाचूर्णितामधुनालिहेत् ॥ ७ ॥
शिशो कासज्वरउदिशांत्यैवाफेवलाविया ।।
काकडशिंगी, अतिविप, पिंपळी, या तीन औषध चे चूर्ण करून मधात बालकास द्यावे
अथवा एकले अतिविष मधान धावें तेणें न कास, ज्वर व ओकारी ही दूर होतात.
यवक्षारादिचूर्ण बालकाचे पंचकासावर
यवक्षारविपाश्रृंगमिागवीपोफरोद्भवम् ॥ ८॥
चूर्णक्षौद्रयुतंटीढपंचकासाञ्जयच्छिशोः॥
जवखार, अतिविष, कामडशिंगी पिंपळी व पासरामू या पाच औषधींचे बाल
कास मधात द्या तेणेकरुन पाच प्रकारचे कामगेग दूर होतात
गुंठ्यादिचूर्ण आमातिसारावर.
शुंठीप्रतिविपाहिंगमुस्ताकुटजचित्रः ॥ ९ ॥
चुर्णमुप्णांवुनापीतमामातीसारनाशनम् ॥
सुंठ, अतिविष, हिंगभाजून, नागरमोथे, इद्रजव व चित्रा या ६ औषधाचे चूर्ण क
रून चूर्णाचे चौपट ऊनपाण्यात घेतले असता नामातिमार दूर होतो.
दुसरे हरीतक्यादि .
हरीतकीप्रतिविपासिंधुसौवर्चलंबचा ॥ ३१०॥ हिंगुचेतितंचूर्णपिये
दुष्णेनवारिणा ॥ भामातिसारशमनंग्राहिचामिप्रसोधनम् ॥ ११ ॥

·, द्वितीयखंड. बाळहिरडे, अतिविष सैंधव, पादेलोण, वेखंड, भाजलाहिंग, या सहा औषधाचं चूर्ण करून ऊनपाण्यात घेतले असना आमातिमार दूर होतो व मळाचा जवष्टंग होऊन अमि प्रदिप्त होता. लघुगंगाधरचुर्ण सर्वातिसारापर. मुस्तमिंद्रयदरिल्वलोभ्रंमोचरसंतथा ॥धातकीचूर्णयेत्तमगुडाभ्यांपाय येत्सुधीः ॥ १२॥ सर्वातिसारशमनंन्यरुणद्धिप्रवाहिकाम् ॥ लघुगंगा धरनामचूर्णसंग्राहकंपरम् ॥१३॥ नागरमाथे, इंद्रजव, कोवळे बेलफळ, लोध्र, मोचरस, धायटी फूल. या सहा औ- षधांचे चूर्ण करून ताकांत गुळ मेळवून त्यांत ते चूर्ण टाकून घ्यावें तेणे करून सारे अति- सार दूर होतात, व प्रवाहित झणजे पातळ भस्रा इगतो ते बंद होते या चूर्णाला लघु- गंगाधर चूर्ण असे म्हणावे व हे चूर्ण मळाचा अवष्टंभ करणारे चांगले आहे असे जाणा. वृद्धगंगाधरचूर्ण सर्वातिसारांवर. मुस्तारलकशूठीभितिकीलोभ्रवालकैाविल्वमोचरभ्यांचपाउँद्रयवव सकैः ॥ १४ ॥ आम्रपीजप्रतिविपालज्जालुरितिर्णितं ॥ क्षौद्रनंदु लपानीयैः पीतैर्यातिप्रवाहिका ॥ १५ ॥ सर्वातिसारग्रहणीप्रशमंयातिवे गतः ॥ वृद्धगंगाधरंचुर्णसरिद्वेगविबंधकम् ॥ १६॥ नागरगोथे, ह, सुंठ, धायटीफुले, लोभ, वाळा, कों बेलफळ, मोचरस, पहाडमूळ, द्रमव, कुडेमाल, आंब्याची कोय, अतिविप, लाजेरी या १२ औषधाचे चूर्ण तांदुळाचे चुणांत मध मेळयून प्यावें तेणेंकरून प्रवाहिका मगजे पातळ हगवण लागते ती दूर होते, सारे अतियार व संग्रहणी ही लवकर दूर होतात या चूर्णाला वृद्धगंगाधर चूः से हणतात. हे चूर्ण अतिसाराचा वेग नदीचे वेगासारखा असला तरी त्याला थांबविते. अजमोदादिचूर्ण अतिसारावर. अजमोदामोचरसंसशृंगरंसधातकीकुममम् ॥ मोदधिमथिनयुक्तंगंगामपिवाहिनीरुध्यात् ।। १७ ।। मोदा, मोचरम, आले, भायटीफुलें या चार औषधांचे चूर्ण पण्याचुन पुन स्या गाईच्या दुखात घोळून प्यावं तरन गंगेचे प्रयाहा मारिमा प्रवाह ज्या पतिसाराचा आहे तोही बंद होतो.

·५४ शाघिर. • मरीच्यादिवर्ण संग्रहणीवर. तक्रेणयापिवेन्नित्यंचूर्णमरिचसंभवं ॥ चित्रसौवर्चलोपेतंग्रहणीतस्यनश्य ति ॥ १८॥ उदरप्लीहमंदामिगुल्मा नागनं भवेत् ।। मिन्ये, चित्रक, पादेलोण या तीन औषधाचे चूर्ण ताकांत नित्य प्यालें असतां संग्र- हणी रोग दूर होतो व उदर रोग, कवर, मंदामि, गुल्म, मुळव्याध हीही दूर होतात. कपित्थाटकचूर्ण संग्रहणीयर. अष्टौभागाःकपित्थस्यपड्भागाशर्करामता ॥ १९ ॥ दाडिमंतितिडी कंचश्रीफलंघातकीतथा ।। अजमोदाचापिप्पल्यःप्रत्यकस्पुत्रिभागिकाः ॥ ३२० ॥मरिचंजीरकंधान्यग्रंथिकंवालकतथा ॥ सौवर्चलंय वानीचचातुर्जातंसचित्रकम् ॥ २१ ॥नागरंचकभागाः स्युःप्रत्येकंमूक्ष्म चूर्णितम् । कपित्याष्टकसंज्ञस्यापूर्णभेतशलामयान ॥२२॥ अतिमारं क्षयगुलांग्रहणींचव्यपोद्दति ॥ कंवठ आठ भाग व् मासर सहा भाग, डाळिंब गाल, चिंचची साल; कोवळे घेल्फळ, घायटी फुलें, अजमोदा, पिंपळी ही सहा गोषधे तीन तीन भाग व मिन्ये, जिरे, धणे, पिंप ळमळ, वाळा, संचळ, अजमोदा, दालचिनी, विलायची, तमालपत्र, नागकेशर, चित्र, सुठ, ही १३ औषधे एक एक भाग घ्यावी. मग सान्या औषधाचे वारीक चूर्ण करावे या चूर्णाला कपित्थाष्टक चूर्ण असें ह्मणतात. हे कपित्थाप्टक चूर्ण घेत असतां कंठारे रोग, अनिसार, क्षय, गुल्म व संग्रहणी हे दर होतात. दाडिमाप्टक ग्रहण्यादिकांवर. दाडिमीदिपलाग्रात्याखंडाचाप्टपलापिच ॥ २३ ॥ त्रिगधस्यपलंचे कंत्रिकटुस्यात्पलत्रयम्।।एतदेकीकृतंसबै चर्णस्याहाडिमाष्टकम् ॥२४॥ रुचिकृद्दीपनंकंठयग्राहिकासन्वरापहम् ।। डाळियमाल दोन पळे, सासर ८ पहें दालचिनीर व विलायची आणि तमालपत्र या तिहीं मिळून एक पळ. सुंठ, मि, पिंपळी हों तीन औपधै एक एक पळ घ्यावी. मग सारी औपरे कुटून चूर्ण करावे. याला दाडिमाष्टक खणतात. हे चूर्ण घेतले असता तोंडास गये येते अमि प्रदिप्त होतो व कंठाम हितकारक होते व मळाचा अवष्टंभ करणारे अमून कामम्मर दूर करित. - ·द्वितीयसर तमाल- बृहदाडिमाष्टक अतिसारादिकांवर. दाडिमस्यफलान्यष्टौशवरायाःपलाष्टकम् ॥ २५ ॥ पिप्पलीपिप्पली मूलंयवानीमरिचंतथा ॥धान्यकंजीरकंशुंदीप्रत्येकंपलसमितम् ॥२६॥ कर्षमात्रातुगोक्षीरीत्वपत्रलाश्चकेसरम् ॥ प्रत्येकंकालमात्रास्पुस्तजू णदाडिमाटकम् ॥ २७ ॥ अतिसारंक्षयंगुल्मंग्रहणींचगलग्रहम् ।।मंदा ग्निपीनसंकासंचर्णमेतद्यपोहति ॥ डाळिंबसाल आठ पळे, साखर आठ प, पिंपळी, पिंपळमूळ, अजमोदा, मिन्ये धणे, जिरे, सुंठ ही सात औषधे एक एक पळ व वंशलोचन एक कर्प, दालचिनी, पत्र, विलायची, नागकेशर ही चार औषधे कोल कोल प्रमाण घ्यावी. मग सारी औषधे कुटून चूर्ण करावें याला मोठे दाडिमाष्टक असे मणतात. हे चूर्ण घेतले असतां अतिसार, क्षय, गुल्म, संग्रहणी, कठरोग आग्निमांद्य, पडसें व कास हे दूर होतात. तालिसादिचूर्ण अरोचकादिकांवर. तालीसमरिचं दीपिप्पलीवंशरोचना ।। एकद्वित्रिचतुःपंचक गान प्रकल्पयेत् ॥ २८ ॥ एलात्वचोस्तुकधिप्रत्येकंभागमायहेत् ॥ मृतवं गंमृतता समभागानिकारयेत् ॥ २९ ॥ द्वात्रिंशत्कर्षतुलितापदेयाश करायुधैः । तालीराथमिदंचूर्णरोचनंपाचनस्मृतम् ।।३३० ।। कासश्वा सज्वरहरंछतीसारनाशनम्।।शोपाध्मानहरप्पोहग्रहणीपांडरोगजित।। ३१ ।। तालीसपत्र एक कर्प, मिन्ये २ कर्प, सुंठ ३ कर्ष, पिंपळी ४ कर्ष, वंशलोचन ५ कर्ष, विलायची व दालचिनी अर्धा अर्धा कर्ष, वंगभरम व ताम्रभस्म ही दोन्ही आठ आठ कर्ष व साखर ३२ कप घ्यावी. मग सारी औषधे कुटून चूर्ण करून त्यात ती पाखर मेळवून घेतले असता तोंडास रचे येते व अन्नपचन होते व कास, श्वास, ज्वर, ओकारी, अतिसार, गोप, पोटफुगी, काल, संग्रहणी व पाड्डरोग हे दूर होतात. लवंगादिचर्ण क्षयादिकावर. लवंगराद्धकर्पूरयेलावनागकेसरम् ।। जातीफलमुशीरंचनागरंकृष्ण जारकम् ॥ ३२॥ कृष्णागरुस्तुगोक्षीगमांसीनीलोत्पलंकणा।। चंदनंतगग्वालालंचतिचूर्णयेत् ॥ ३३ ॥ समभागानिसर्वाणिमर्दै भ्योर्धासिताभवेत् ।। लवंगायमिदंणराजहिचन्हिदीपनम्॥३४॥रो चनतर्पगंवष्यनिदापत्रंबलपदम् ।। हृद्रोगकठरोगंचकासंचिकाचपनिसम् ·शाधर. , . ३५ ॥ यक्ष्माणंतमकवासमतीसारमुरःक्षतम् ।। प्रमेहारुचिगुल्मादी नग्रहणीमपिनाशयेत् ॥ ३६ ।। लवंगा, शुद्धकापूर, विलायची, दालचिनी, नागकेशर, जायफळ, वाळा, सुंठ, शाहा- जिरे, कृष्णागर, वंशलोचन, जटामांसी, निळं कमळ, पिंपळी, पांढरा चंदन, तगर, नेत्र- वाळा व कंकोळ ही अठरा औषधे समभाग घेऊन चूर्ण करून त्याचे अर्धी साखर घेऊन एका जागी मिळवावी या चूर्णाला लवंगादि चूर्ण असें ह्मणतात. हे चूर्ण राजास देण्याविषयी योग्य आहे व या चूर्णैकग्न अग्नि प्रदीप्त होतो, तोंडास रुचि येते, शरीर पुष्ट होते. स्त्रीविषयी इच्छा होते. वात, पित्त, कफ, यांचा प्रकोप दूर होतो, शक्ति येते. रोग, कंठरोग, श्वास, उचकी, पडसे, क्षय, तमकश्वास, अतिसार, उरांत क्षतरोग होतो तो. परमा, अरुचि, गुल्म व संग्रहणी हे रोग दूर होतात. जातिफलादिचूर्ण ग्रहण्यादिकांवर. जातीफललचंगैलापत्रत्वकनागकेसरैः ॥ कर्पूरचंदनतिलैम्त्यकक्षीरीना गरामलैः ॥ ३७॥ तालीसपिप्पलीपथ्यास्थूलजीरकचित्रकैः ॥ शुंठी विडंगमरिचैःसमभागेनचणितैः॥३८॥ यावत्येतानिसर्वाणिकुर्याद्भगा चतावतीम् ॥ सर्वणसमादेयाशर्कराचभिपग्वरैः ॥ ३९ ॥ कर्पमात्रं ततःखादेन्मधूनाप्लायितंसुधीः ॥ अस्यप्रभावानुग्रहणीकासश्वासरु चिक्षयाः ॥ ३४० ॥ वातश्लेप्मप्रतिश्यायाःप्रशमंयांतिवगतः ॥ जायफळ, लवंगा, विलायची, तमालपत्र, दालचिनी, नागकेशर, कापूर, श्वेतचंदन, काळेतीळ, वंशलोचन, तगर, आवळकाटी, तालीसपत्र, पिंपळी, हिरडे, काळे जिरे. चि. त्रक, सुंठ, यावाडंग, मिरे ही वीस औपधैं समभाग घ्यावी व या औषधाचे समभाग भाग शोधून घ्यावी. मग साऱ्यांचे चूर्ण करून त्या चूर्णाचे ममभाग साखर 'घेऊन त्यांत मेळ वावी मग ते चूर्ण एक कर्म प्रमाण मांत घेतले असतां संग्रहणी, कास. श्वास, अबढणे, क्षय, वातकफाचा विकार व पडसे हे रोग लवकर दूर होतात. महाखांडवचूर्ण अरुच्यादिकांवर. मरिचनागपुप्पाणितालीसनवणानिच ।। ४१ ॥ प्रत्येकमेकभागाःस्युः पिप्पलीमूलचित्रकैः ॥ त्वकणातितई.कंचजीरकंचद्विभागिकाः ॥ ४२ ॥ धान्याम्लयतसाविश्यभट्टैलाबदगणिच ॥ अगमोदागलवर प्रत्येकंसु मिभागकाः ॥ ४३ ॥ सर्वोषधचतुर्थाशंटाडिमम्यफलंभवेत् ॥ टो " ·द्वितीयखंड. ५७ भ्योनिखिलेभ्यश्चसितादेयार्धमात्रया ॥ ४४ ॥ महारखांडवसंज्ञस्या चूर्णमेतत्सुरोचनम् ॥ अग्निदीप्तिकरंयकासातीसारनाशनम् ॥ ॥ ४६॥ हृद्रोगकंठजठरपुखरोगपणाशनम् ।। विपूचिकांताध्मान मझेगुल्मकमीनपि ॥४७॥छदिपंचविधांश्वासंचूर्णमेतद्वयपोहति ।। मिन्ये, नागकेशर, तालीसपत्र, सैघय, संचळ, बिडलोण, समुद्रमीठ, बांगडखार ही आठ औषधे एकएक भाग व पिंपळमूळ, चित्रक, दालचिनी, पिंपळी, चिंचेची साल, जिरे ही सहा औषधे दोन दोन भाग व धणे, आम्लवेतस, सुंठ, वेलदोड्याचे दाणे, लहान बोरें, अजमोदा, नागरमोथे ही ७ औषधे तीन तीन भाग व साया औषधाचे चवथा भांग डाळिंबाचे फळ घ्यावे, मग सान्या औषधाचे पूर्ण करून त्या चूर्णाचे अर्धी साखर घेऊन एका जागी मिळवावी या चूर्णाला महाखाडवचूर्ण असें ह्मणतात. हे चूर्ण घेतलें असतां तोंडास रुचि येते व भग्नि प्रदीप्त होतो. हृदयास हितकारक, कास, अति- सार, हृद्रोग, कंठरोग, उदररोग, मुखरोग, मोडशी, पोटफुगी, मूळव्याध, गुल्म, तवि- कार या पांच प्रकारची ओकारी व श्वास हे दूर होतात. नारायणचूर्ण उदररोगावर. चित्रकत्रिफलाव्योपंजीरकंहपुपावचा ॥४८॥ यवानीपिप्पलीमूल शतपुष्पाजगंधिका ॥ अजमोदाशठीधान्यविडंगस्थूलजारकम् ॥४९॥ हेमाव्हापौष्करमूलंक्षारौलवणपंचकम्।।कुष्टंचेतिसमांशानिविशालास्या विभागिका ॥ ३५० ॥ त्रिवृत्रिभागाविज्ञेयादंत्याभागत्रयंभवेत् ॥ चतुर्भागासातलास्यात्सर्वाण्यकत्रचूर्णयेत् ॥५१॥ पाचनस्नेहनायैश्च स्निग्धकोष्ठस्परोगिणः ॥दद्याचूर्णविरेकायसर्वरोगप्रणाशनम् ॥ ५२॥ हृद्रोगेपांडरोगेचकासेश्वासे भगंदरे ॥मदेऽनौचज्वरेकुष्ठेग्रहण्यांचगलय हे ॥ ५३॥ दद्याधुक्तानुपानेनतथाध्मानेसुरादिभिः ।। गुल्मवदरनी रेणविट्संगेदधिमस्तुना ॥५४ ॥ उष्णांयुभिरजीर्णचवृक्षाम्लै परिक तिषु ।। उष्ट्रीदुग्धेनोदर तथातक्रेणवागवाम् ।। ५५॥ प्रसन्नयावात रोगेदाडिमांभोभिरशसिाद्विविधेचविपेदद्यात्घृतेनविपनाशनम् ॥५६॥ चूर्णनारायणनामदुष्टरोगगणापहम् ॥ चित्रकमूळ, त्रिफळा, सुंठ, मिथे, पिंपळी, जिरे, शेरणी, वेसंड, अजमोदा. पिंपळ. ळ, बडीशोफ, रानतुळस, ओवा, कचौरा, धणे, बावडिंग, काळी जिरे, चोख, पोखरा- ८ ·। , शाघर. मूळ, साजीग्वार, नापार, सैघा, मंचळ, पिडखार, समुद्रमीठ, बागडखार, कोष्ठ ही सत्तावीस औपधे एक एक भाग. पहिले ओषधाचे दोन भाग, पावडळीमूळ त्याप्रमाणे ३ भाग, निशोत्तर तसेच ३ भाग दातींचे मूळ व चार भाग पिवळ्या निवडुगाचे मूळ अथवा पारा ते न मिळेल तर त्याचे अभावीं निपटुग घ्यावे आणि ही सारी औषधे कुटन चूर्ण करावे. मग ते चूर्ण पाचने करून व से गदि करून ज्या मनुष्याचा कोठा स्निग्ध झाला आहे त्या मनुष्यास ढाळ होण्याविषयीं द्यावे तेणे करून सारे रोग दूर होतात दोग, पाडुरोग, श्वास, कास, भगदर व अग्निमाय इतक्या रोगाचे ठायीं हैं चूर्ण अनुपानाची योजना करून द्यावे. पोटफुगीवर मधात कालवून द्यावे. गुल्म रोगम योरीचे गाड्या परांवर धावे मळबद्धास दह्याचे पाण्याबरोबर द्यावे अजीर्णास ऊन पाण्यात द्यावे. गुदाचेठायीं कातरल्यासारखी इजा होते तीस चिंचेच्या काठ्यात द्याचे उदररोगास उटणीचं दुधात द्यावे अथवा गाईचे ताकात द्यावे. वातरोग स प्रसन्ने बरोबर द्यावे. मूळव्याधीस डाळिंबीचे पाण्यानरोघर द्या. तेणेंकरून हे सारे रोग दूर होतात. हे चूर्ण तुपात घेतले असता म्थावर विष व जगम विष ही दोन प्रकारची विर्षे दूर होतात या चूणाला नारायणचूर्ण असें ह्मणतान या चूर्णापासून सारे दुष्ट रोग दूर होतात हपुपादिचूर्ण अजीर्णउरादिकांवर. हपुपात्रिफलाचैवत्रायमाणाचपिप्पली ॥५१॥ हेमक्षीरीत्रिवृचैवसात लाकडकावचा ॥ नीलिनीसँधष्णलवणंचेतिचूर्णयेत् ॥ ५८ ॥ उप्णोदकेनमुनेणटाडिमत्रिफलारसैः ॥ तथामांसग्सनापियथायोग्य विपन्नरः ॥ ५९ ॥ अजीर्णप्लीन्हिगुल्मपुशोफाशीविपमानिषु ॥ हलीमामलापांकुशाध्मानोदरेपपि ॥ ३६० ।। गरणी, येरडा, आपकाठी, नायमाण, पिंपळी, चोय, निशाचर, पिवळे निया (न मिळेर तर निवटुग) कटुकी, येयड, नौक, मंधव, मंचळ या १५ ऑपधाचे चूर्ण करन ऊन पाण्यान अश्या गोमृत्रात अथवा टाकिंगाने रमात जथवा त्रिपळेने कात्यात जथवा रानातीर हरिणादिकाचे मानाचे रमान या माराम स्या रोगास अनुपाराका उपयोग पडेर नमें यचे तेणेकरून अर्णि व कवर, गुरम. सूत्र मुळव्याध, अनिमाच, हीमरगग, कावीळ पाटुगेग, गुप, पेटपुगी, उदरंगंग हे नारे रोग दूर होनात पंचसमपूर्ण मांदिकांवर. शुठीहगतसरणानिसन्मापलंनया ।। समभागानिमाणिमा ·द्वितीयखंड, - निकारयेत् ॥ ६ ॥ ज्ञेयपंचसमंचूर्णमेतच्छूलहरंपरम् ॥ आध्मानज ठरार्शीघ्रमामयातेहरंस्मृतम् ।। ६२ ।। सुंठ, बाळहिरडे, पिंपळी, निशोत्तर, संचळ ही पाच औषधे समभाग घेऊन बारीक चूर्ण रावे, याला पंचसम चूर्ण ह्मणतात. हे चूर्ण घेतले असता शूळ, पोटफुगी, अग्निमाध मूळ- याध, आमवायु हे रोग दूर होतात. पिप्पल्यादिचूर्ण आध्मानादिकांवर. कर्षमात्राभवत्कृष्णात्रिवृतास्यात्पलोम्मिता ॥ यंडापलंचधिज्ञेयंचूर्ण मेकत्रकारयेत् ।। ६३ ।। कर्पोन्मितंलिहेदेतत्क्षौद्रेणाभ्याननाशनम् ।। गादविट्कोदरकफापित्तशुलंचनाशयेत् ॥ ६४ ।। पिंपळी एक कर्ष,निशोत्तर एक फळ व साखर एक पळ यांचे चूर्ण एकाजागी करून मवात घेतले असतां पोटफुगी दूर होते व मलबद्ध, उदररोग, कफ, पित्त, शूळ हे दूर होतात. लवणत्रितयादिचूर्ण यकृत्प्लीहादिकांवर. लवणत्रितयंक्षारौशतपुष्पाद्वयवंचा।।अजमोदाचगंधाचहपुपाजीरकद्वयम् ॥६५॥ मरिचंपिप्पलीमूलंपिप्पलीगजपिप्पली ॥ हिंगुश्चहिंगुपत्रीच साठीपाठोपकुंचिका॥६६॥शंठीचित्रकचव्यानिविडंगचाम्लवतसम् ।। दाडिमंतितिडीकंचत्रिवदंतीशतावरी ॥ ६७ ॥ इंद्रवारुणिकामार्गीदे बदायवानिका । कुस्तुबुरुस्तबुरुणीपौष्फरवंदराणिच ॥ ६८॥ शिवाचतिसमांशानिचूर्णमकत्रकारयेत् ॥ भावयेदाईफरसजिपुररसै स्तथा ॥ ६९ ॥ तत्पिबेत्सर्पिषाजीर्णमयेनोष्यगोरफेनवा ॥ कोलांभ सावातकणदुग्धेनौष्ट्रणमस्तुना ॥ ३७० ॥ यकृत्प्लीहकटीशूलगुदकुक्षि हृदामयान् ॥ अशीविष्टंभमंदामिगुल्माष्ठीलोदराणिच ।। ७१ ।। हिकाध्मानश्वासकासाजयेदेतानसंशयः ॥ एतैरेचौपधैःसम्यक्तवा साधयेद्भिक ।। ७२ ॥ सैंधव, संचळ, विडलोण; साजीखार, जवखार, बडीशोफ, बाळंतशोफ, वेखंड, अजमोदा, रानतुळस, शेरणी, जिरे, शाहाजिरे, मिन्ये, पिंपळमूळ, पिंपळी, गपिंपळी, हंग भाजलेला, बाफव्या, कचौरा, पाहाडमूळ, काळीजिरे, सुंठ, चित्रक, चक्क, चावडिंग, भाम्लवेतम, डाळिसाल. चिंचेचासाल, निशोत्तर, दांतीचें मूळ, शतावरी, कडूवृंदावन, नारंगमूळ, देवदार, अजमोदा, धणे, चिरफळ, पोखरामूळ, बोर, बाळहिरडे ही एकेता- ·शाघर. . हे ळीस औपधै समभाग घेऊन चूर्ण करावें. मग त्या चूर्णास आल्याच्या रसाचे पुट व महालूंगाच्या रसाचे पुट अशी दोन प्रकारची पुटं देऊन वाळवावे. मग हे चूर्ण तुपांत अथवा जुन्या मद्यांत अथवा ऊन पाण्यांत अथवा बोरीचे काढ्यांत अथवा गाईचे ताकांत अथवा उंटिणीचे दुधांत अथवा दह्याचे निवळीत घालून प्यावे. या प्रमाणे ज्या अनुपानाचा ज्या रोगास उपयोग पटेल तसें अनुपान योजून द्यावे. तेणेंकरून पोटांत उज. वेकडेस यकृतरोग होतो तो व डावेकडे कवलुरोग होतो तो व कंबरेचा शूळ, गुदरोग, "शीचा शूळ हृद्रोग, मूळव्याध, मळाचा अवरोध, अग्निमांद्य, गुल्म, अष्ठीला या नामेंकरून, वायूचा रोग होतो तो व उदररोग, उचकी, पोटफुगी, श्वास, कास, रोग दूर होतात अथवा त्याच औषधाचा काढा करून त्यांत तूप घालून फिरून तूप राही तो पर्यंत कढवून गाळून ते तूप घेतलें असतां वर सागितले जे रोग ते येणेकरू- 'नही दूर होतात. तुंवरुण्यादिचूर्ण शूळादिकांवर. तुंवरुणात्रिलवणंयवानीपुष्कराव्हयम्॥यवक्षाराभयाहिंगुडिंगानिसमा निच ॥ ७३ ॥ त्रिवृत्रिभागाविज्ञेयामूक्ष्मचूर्णानिकारयेत् ॥ पियेदुष्णे नतोयेनयवक्वाथेनवापिवेत्।।७४॥जयत्सर्वाणिशूलानिगुल्माध्मानोदराणिया। तुबरु किंवा चिरफळ, सैंधव, संचळ, विडलोण, अजमोदा, पोखरामूळ, जवखार, वाळहिरडा, भाजलेला हिंग, वावडिंग ही दहा औपधे सभमाग घ्यावी व निशोत्तर तीन भाग घ्यावे. मग सान्या औषधांचे बारीक चूर्ण करून ऊन पाण्यात अथवा जयाचे फाट्यात ध्यावे. तेणेकरून सारे शूळ व गुल्म, पोटफुगी, उदररोग हे दूर होतात, चित्रकादिचूर्ण गुल्मादिकांवर. चित्रकोनागरंहिंगुपिप्पलीपिप्पलीजटा ।। ७५ ॥ चव्याजमोदामरि चंप्रत्येकंकपसमितम् ॥ स्वर्जिकाचयवक्षारःसिंधुसौवर्चलंबिडम् ॥ ७६ ।। सामुद्रकंरोमकंचकोलमात्राणिकारयेत् ॥ एकीकृत्यासिलचर्णभावयेन्मा तुलिंगजैः ॥ ७७ ।। रसैडिमापिशोपयेदातपेनच ॥ एतपूर्णजये दुल्मंग्रहणीमामनांरुजम् ॥ ७८ ॥ अग्निचकुरुतेदीप्तरुचिरकफनाशनम् ॥ चित्रक, सुंठ, हिंग भाजून, पिंपळी, पिंपळमळ, चक्क, अजमोदा, मिन्य, ही आठ औषधे एक एक कर्ष प्रमाण घ्यावी व साजीग्वार, जबसार, सैंधव, संचळ, बिडलोग, समुद्रमीठ, वांगडखार हे सात सार एक एक फोल प्रमाण घ्यावे. मग सान्या औषधाचे . , - ·द्वितीयखंड. F चूर्ण करून महालुंगीच्या फळाच्या रसाचे एक पुट द्यावे अथवा डाळिीच्या फळाच्या रसाचे एक पुट देऊन मग उन्हात वाळवून हे चूर्ण घेतले असता गुल्म सग्रहणी, आंव ही दूर होतात व अग्नि प्रदीप्त होतो. तोंडाला रुचि येते व कफ दूर होतो. वडवानलचूर्ण मंदाग्न्यादिकांवर. सैंधवंपिप्पलीमुलंपिप्पलीचब्यचित्रकम् ।। ७९ ॥ शुंठीहरीतकीचेतिक्रम वृद्धानिचूर्णयेत् ॥ वडवानलनामैतच्चूर्णस्यादग्निदीपनम् ॥ ३८० ॥ सैंधव १ भाग , पिंपळमूळ २ भाग, पिंपळी ३ भाग, चवक ४ भाग, चित्रक भाग, सुंठ ६ भाग, बाळहिरडे ७ भाग. या अनुक्रमें भाग घेऊन चूर्ण करावे. या चू- र्णाला वडवानल चूर्ण अमे ह्मणतात. हे चूर्ण घेतले असता अनि प्रदिप्त होतो. अजमोदादिचूर्ण आमवातादिकांवर. अजमोदाविडंगानिसैंधवंदेवदारुच ॥ चित्रकःपिप्पलीमूलंशतपुप्पाच पिप्पली ॥ ८१॥ मरिचंचेतिकशिंप्रत्येकंकारयेदुधः॥ कर्पास्तुपं चपथ्यायादशस्युर्वृद्धदारुकात् ॥८२॥ नागराच्चदशैवस्युःसर्वाण्येक त्रकारयेत् ॥ पिवेत्कोप्णजलेनैवचूर्णश्वयथुनाशनम् ॥८३ ।। आम वातरुजहंतिसंधिपीडांचगृध्रसीम् ।। कटीपृष्ठगुदस्थांचजंघयोश्वरजंजयेत् १८४ातुणीप्रतूणीविश्वाचीकफवातामयाञ्जयेत् ॥ समेनवागुडेनास्यवट कानकारयेत्सुधीः ॥ ८५॥ अजमोदा, वावार्डंग, सैंधव, देवदारु, चित्ररमूळ, पिंपळमूळ बडीशेफ पिंपळी, मिन्ये ही नऊ औषधे एक एक कर्ष प्रमाण घ्यावी व पांच कर्ष बाळहिरडे, वरधारा दहा कर्ष, सुध दहा कर आपी. ना मात्रा अपपाचे चूर्ण करून जर पाण्यात पोतलें समता सूज, आमवायु, संधि दुखतात त्या व गृध्रसी वायु (कचरेपासून पायापर्यंत होतो तो) व कंबर, पाठ, गुद व पोटया याचे ठायीं शूळ होतो तो व तूष्णीवायु, प्रतूणीवायु, विश्वाची वायु कफवायुचे विकार हे सारे रोग दूर होतात. अथवा या चूर्णाचे सममाग गुळ धालन गोळ्या करून घेतल्या असता चूर्णापासून जे रोग दूर होतात ते या गौव्यापा. , सून ही दूर होतात असें जाणारे. हिंग्वादिचूर्ण शूळादिकांवर. हिंगुपाठाभयाधान्यंदाडिमंचित्रकःसटी ।। अजमोदात्रिकटुकंहपुपाचा म्लवेतसम् ।। ८६ ॥ अजगंधातितिडीकंजीरकंपौकरवचा ॥ चन्य I ·शाघर. . १ अथवा , क्षारद्वयंपंचलवणानीतिचूर्णयेत् ॥ ८७ ॥ प्राम्भोजनस्यमध्येवाचूर्णमे - तत्प्रयोजयेत् ।। पियेद्वाजीर्णमयेनतक्रेणोष्णोदकनवा ।। ८८ ।। गुल्म वातकफोन्दुतेद्रोगेऽष्टीलिकासुच ॥ हस्तिपार्श्वशूलेपुशूलेपुगुदयोनिजे ।। ८९ ।। मुत्रकृच्छ्रेतथाऽऽनाहेपांडरोगेऽरुचौतथा।हिक्षायांचयकृत्प्लीन्हि कासेश्वासेगलग्रहे ॥ ३९० ॥ ग्रहण्यऑविकारेपुचूर्णमेतत्प्रशस्यते॥ भावितमातुलिंगस्यबहुशःस्वरसेवना ॥ ९१ ॥कुर्याच्चगुटिकायका वातश्लप्मामयापहाः ॥ ९२॥ भाजलेला हिंग, पहाडमूळ, बाळहिरडे, धणे डाळिंबाची साल, चित्रक, कर, अ. जमोदा, सुंठ, मिन्ये, पिंपळी, शेरणी, आम्लवेतस, रानतुळस, चिंचेची साल, जिरे, पोखर- भीमक, वेखंड, चक्क साजीखार, जवखार, मैंधन, संचळ, विडलीण, बांगडखार, समुद्र- मीठ ही सब्बीम औषधं कुटून चूर्ण करून भोजनाचे आधी अथवा मध्ये घ्यावे. बहुत दिवसाचें मद्य अमेल त्यांत ध्यायें अथवा गाईचे ताकांत अथवा ऊन पाण्यात घ्यावें तेणेकरून वातकफापासून, उत्पन्न झाले जे गुल्म तें व हृद्रोग व अष्ठीला या नामेकरून पोटांत वायुचा रोग होतो व हृदय, वस्ति, कुशी यांचे शूळ व गुदगुळ, गोनिशळ, मूत्र- कृच्छू, मळबद्ध, पांडुरोग अवदणे, उचकी. उजवेकडे पोटांत यकृत् रोग होतो तो य डावेकडे कवल. रोग होतो तो, श्वास, कास, कंटरोग, संग्रहणी, मुळव्या । हे सारे रोग दूर होतात, अथवा या चूर्णाला महाळुगीचे फळाचे रसाचे पुट देऊन गोळ्या करून घेतल्या असतां वातकफापासून उत्पन्न झाले जे रोग ते दूर होतात. यघानीखांडवचूर्ण अरोचकादिकांपर. यवानीदाडिमशुंठीतितिडीकाम्लयेतसौ ॥९३ ॥ पदरान्लंचकुर्वतिचतुः गाणमितानिच ॥ साद्विशाणंमरिचंपिप्पलीदशशाणिका ।। ९४ ॥ त्वक्सौवर्चलधान्याकंजीरकंद्विद्विशाणकम ॥ चतुःपष्टिमितःशाणः शर्करामत्रयोजयेत्॥९५॥ चूर्णितंसर्वमेस्त्रयवानाखांडवाभिधम् ।। चूर्णजयेत्पांडुरोगहन्द्रोगग्रहणींवरम् ॥ ९६ ॥ छर्दिगोपातिसारांश्च प्लीहानाहायबंधनाम् ।। अरुचिंशूलमंदामियांनिव्हागलामयान ॥९७१ अजमोदा, डारिमाल, मुंठ, चिंचेचीसाल. आम्लतम, आंनदबोर ही महा भीषधे चार चार गाण घ्यावी, अडीच शाण मिन्ये, पिंपरी १० शाण घ्यावी, दालचिनी, संचळखार. धणे, जिरे ही चार औषधे दोन दान माण घ्यावी, माघर ६४ शाण घ्यावी, मग सारी औपधे कुटून चूर्ण करावें या चूर्णला ययानीसांटव चूर्ण अमें अण- ·द्वितीयखंड. , तात. हे चूर्ण घेतले असतां पंडुरोग, हृदोग, संग्रहणी, ज्वर, ओकारी, शोष, अतिसार, पोटांत डावीकडे कवलरोग होतो तो व मलबद्ध, अबढणे, शूळ, मंदाग्नि, मूळव्याध, जिमेचे रोग, कंठाचे रोग हे सारे रोग दूर होतात. तालीसादिचूर्ण अरोचकादिकांवर. तालीसंमरिचंझुठीपिप्पलशिरोचना ॥ एकद्वित्रिचतुःपंचकर्भागान प्रकल्पयेत् ।। ९८ ॥ एलात्वचोस्तुकार्द्धमत्येकंभागमावहत् ॥ द्वा त्रिंशत्कर्पतुलितापदेयाशर्करायुधैः ॥ ९९ ॥ तालीसाद्यमिदंचूर्णरोच नंपाचनस्मृतम् ॥ कासवासज्वरहरंछर्यतीसारनाशनम् ॥ ४०० ।। शोपाध्मानहरप्तीहग्रहणीपांडरोगजित् ।। पक्त्वावाशर्करांचूर्णक्षिपेत्स्या तगुटिकाततः ॥ १॥ तालीसपत्र १ कप, मिन्ये २ कर्ष, सुंठ ३ कर्प, पिंपळी ४ कप व वंशलोचन ५ कर्ष, विलायची व दालचिनी अर्धा कर्ष, साखर ३२ कप घ्यावी. मग सागै औषधे कुटून चूर्ण करून ते घेतले असता तोंडास रुचि येते व अन्न पचन होते. कास, श्वास, ज्वर, ओकारी, अतिसार, शोप, पोटफुगी, कवल, संग्रहणी पंडुरोग हे सारे रोग दूर होतात. अथवा साखरेचा पाक करून त्यांत हे चूर्ण टाछ्न गोळ्या करून घेतल्या असतां चू- र्णासारखेच गुण होतात, सितोपलादिचूर्ण कासक्षयपित्तादिकांवर. सितोपलापोडशस्यादष्टौस्याद्रंशलोचना।। पिप्पलीस्याचतुःकर्षास्यादे लाचद्विकार्पिकी ॥ २॥ एककर्पस्त्वचःकार्यंचूर्णयेत्सर्वमेकतः ॥ सि तोपलादिकंचूर्गमधुसपिर्तुलिहेत् ॥ ३॥ श्वासकासक्षयहरंहस्तपादा गदाहजित् ॥ मंदाग्निसुप्तजिव्हत्वंपार्धशूलमरोचकम् ॥ ४ ॥ ज्वर मगतरक्तपित्तमाशुब्यपोहति ।। खडीसाखर १६ कर्ष वंशलोचन ८ कप, पिंपळी ४ कर्ष, विलायची २ कप, दाल- चिनी एक कप ही सारी औषधे कुटून चूर्ण करावे, या चूर्णाला सितोपलादि चूर्ण अमें म्हणतात. हे चूर्ण मध व तूप एके जागी करून त्यांत घेतले असतां, कास, श्वाम, क्षय, हातपायाचा दाह होतो तो व अमिमाद्य व जीभ शून्य पडते ती, पाठीचा शूल, अव. दणे, ज्वर, मस्तकांत रक्तविकार होतो तो व पित्तविकार हे रोग दूर होतात. भास्करलवणचूर्ण ग्रहणीगुल्मादिकांपर. सामुद्रलवणकार्यमष्टकमितंयुधः ॥५॥' पचमावर्चलमायविडसधय ·१४ शाघर. शाण प्रमाण धान्यकम्।।पिप्पलीपिप्पलीमूलंकृष्णजीरकपत्रकम्।।६।।नागकेशरता लीसमम्लवेतसकतथा ॥ द्विकर्पमात्राण्येतानिप्रत्येकंकारयेहुधः ॥॥ मरिचंजीरकविश्वमेकैकंकर्पमात्रकम् || दाडिमस्याचतुःपत्वगेलाचार्द्ध फर्षिकी ॥८॥ एतचूर्णीकृतंसलवणंभास्कराभिधम् ॥ शाणप्रमाणेदे यंतुमस्तुतक्रसुरासवेः ॥ ९ ॥ वातश्लेप्मभवंगुल्मंप्लीहानमुदरक्षयम् ।। असिग्रहणींकुटयिवंधंचभगंदरम् ॥ ४१०॥ शोर्फशूलवासकासमा मदोपचहट्ठजम्।।मंदामिनाशयदेतद्दीपनंपाचनपरम् ।।११ ॥सर्वलोकहि तार्थायभास्करणोदितपुरा ।। समुद्रमीठ आठ कर्ष, सचळ पाच कर्प, निडखार, सैधय, धणे, पिंपळी पिंपळमूळ, कृष्णजिरे, तमालपत्र, नागकेशर, तालीसपत्र आम्लेवेतस ही दहा औपधे दोन दोन कर्ष व मिन्थे, जिरे, सुंठ ही तीन औषधे एक एक कर्प व डाळिंबाचे फळाची साल चार कर्य, दालचिनी व विलायची अर्धा अर्धा कप ही सारी औषधे कुन चूर्ण करून द. त्याचे निनळीत, ताकात, मद्यात किंवा जासवाचे अनुपानात एक द्याने तेणेकरून वातकफापासून उप्तन्न झाले में गुरम तें व पोटात डावेकडे क- वल रोग होतो तो व उदररोग, क्षय, मूळव्याध, संग्रहणी, कुष्ठ, मळबद्ध, भगदर, शूळ सूज आणि श्वास, कास आमवायु, दोग, अग्निमाद्य हे रोग दूर होतात व अग्नि प्रदीप्त होतो व अन्नाच पचन होते व हे चूर्ण लोकाच्या हिताकारणे सूर्याने सागितले आहे. याम्तव याचे नाव भास्करलवचूर्ण असे जाणावें एलादिचूर्ण ओफारीवर. एलाप्रियंगुमुस्तानिकोलमज्जाचपिप्पली ॥१२॥ श्रीचंदनंतथालाना लवंगनागकेशरम् ।। एतचूर्णीकृतंस.सिताक्षीद्रयुतलिहेत् ॥ १३॥ वा तपित्तकफोद्धतांछदिदंत्यतिवेगतः।। विलायची, वाघार्टीचे मूळ, अथवा राठे, नागरमोथे, वोराचे आतला मगज, पटी, पाढरा चंदन, साळीच्या राया, लगा, नागकेशर, ही नऊ औषधे फुटन दूर्ण फम्न मधसाखरेत घेतले असता, वातपित्त कफ यापासून उत्पन्न झारी जी ओकारी ती स्वकर दूर होते. पंचनिंगचूर्ण कुष्टादिकांवर. मूलंपफलंपुप्पत्वचंनियात्समाहरेत् ॥ १४ ॥ मृत्मचूर्णमिदंकुर्यात् ·६७ द्वितीयखंड. बकुलत्वचूर्ण दंतढीकरणावर. चकुलत्वभवंचूर्णवर्पयेतपंक्तिप । वत्रादपिदृटीभूतादंतास्युश्चपलात्रुवम् ॥ बकुळीच्या मालीच्या वर्णान दात घासावे म्हणजे हालणारे दात वन्नासारव वळकट होतात. इति श्रीदामोदरसनु गाईघरेण विरचिताया संहिताया चिकित्सास्थाने चूर्णकल्पनाध्याय षष्ठ ॥६॥ सप्तमोध्यायः वटककल्पना. वटकाचाथकथ्यतेतन्नामगुटिकावटी ॥ मोदकोवटिकापिडीगुडोवर्तिस्त थोच्यते ॥ ३२ ॥ लेहवत्साध्यतेनन्हीगुडोवाशर्कराथवा ॥ गुग्गुलुर्चा क्षिपेत्तत्रचूर्णतनिर्मितावटी ।। ३३ ॥ कुर्यादवह्निसिद्धेनक्वचितगुग्गु लुनावटी ॥ द्रवेणमधुनावापिगुटिकांकारयेदुधः ॥ ३४ ॥ सिता चतुर्गुणादेयावटापुद्विगुणोगुडः ॥ चुर्णाचूर्णसम कार्यागुग्गुलुर्मधुत त्समम् ॥३५॥ द्रवंचद्विगुणदेयंमोदकेपुभिपग्गैः ॥ वर्पप्रमाणातन्मा त्राबलंदृष्ट्वाप्रयुज्यते ॥ ३६ ॥ गुटिका, वटी, मोदक, वटिका, पिंडी, गुड, वर्ति हे सात वटकाचे पर्यायशब्द जाणावे याची कृती गुळाचा अथवा साखरेचा किंवा गुग्गुळाचा पाफ करून त्यात चुर्ण टाकून गोळ्या कराया व पाक केल्यावाचून गो या कगवयाच्या असता गुग्गुळ शाधून वाटून त्यात चूर्ण मेठवून गोच्या कराया, अथवा पाणी मय, दृध इत्यादिक द्रवद्रय जी त्यात चूर्ण टाकून गोळ्या कराव्या व माखंगत गोळ्या करावयाच्या असल्या तर तो चर्णाचे चौपट साखर घालन करा या व गुलात गोळ्या कगवयाच्या असल्या तर तो चुर्णाचे दुप्पट घेऊन गोच्या कराया व गुग्गुळ किंचा मध या दोहोंत गोज्य कराया च्या असल्या तर ते चूर्णाचे समभाग घेऊन गोच्या कराव्या व पाणी, दृध इ याटिक द्रव पदार्थात गेल्या कगाया असल्या तर ते चूर्णाचे दुप्पट घेऊन त्यात गोया गया गाना कपZमाण जाणाच्या जथवा रोग्यांच मतितारतम्य पाहन योजना करानी बागालगुड अर्गादिकांवर इद्रवारणिकामुस्तंशंठीदनीहरीतकी ॥ त्रिवृतसटीविडगातिगाक्षरिश्चि त्रकस्तथा ॥ ३७॥ तेजोव्हाचद्विकर्माणिपृथक्द्रयाणिकारयेत् ॥

·शाधर. मुरणस्यपलान्यष्टोवृद्धादारूचतुप्पलम् ॥ ३८ ॥ चतुःपलंस्यात्भल्लातः क्वाथयेत्सर्वमेकतः ।। जलद्रोणेचतुर्थाशंगृण्ठीयातक्वाथमुत्तमम् ॥३९॥ क्वाधद्रव्यात्रिगुणितंगुइंभित्वापुनःपचेत् ॥ सम्यकपक्कंचविज्ञात्वाचूर्ण गेतत्प्रदापयेत् ।। ४४० ॥ चित्रकसिवृतादंतीतेजोन्हापलिकापृथक् ॥ पृथकत्रिपलिकाःकार्याव्योपैलामरिचत्वचः ।। ४१ ॥ निक्षिपेम्मधुशी तेचतस्मिन्प्रस्थप्रमाणितम्।।एवंसिद्धोभवेश्रीमत्तनवाहुशालंगुडःशुभः ॥ ४२ ॥ जयेदगाँसिसर्वाणिगुल्मंचानोदरंतथा ॥ आमवातंमतिश्या यंग्रहणीक्षयपनिसान् ॥ ४३ ॥ हलीमकंपांडरोगप्रमेहंचरसायनम् ॥ कडवृंदावन, नागरमोथे, सुंठ, दांतीमूळ, वाळहर्तकी. निशोत्ता, कचोरा. वावडिंग, गोखरू, चित्रक, तेजवळ ही अफरा औपधैं दोनकर्ष घ्यावी व सरण आठ पळे व वरधारा चार पळे व विववे चार पळे घ्यावे मग ही सारी औषधे कुटून त्यात दोन द्रोनप्रमाण पाणी घालून चवथाई पाणी राही तोपर्यंत काढा कम्न सान्या औषधांचे तिप्पट गूळ घालून फिरून कढवून पाक करावा. त्यांत चूर्ण टाकावयाचें तें येणं प्रमाणे. चित्रक, निशोत्तर, दांतीमूळ, तेजबळ ही चार औपधे एक एक पळ प्रमाण घ्यावी. व सुठ, मिन्थे, पिपली, आवळ, दालचिनी, ही पाच औषधं तीन तीन पळ प्रमाण घ्यावी. मग सान्या औष- ‘ाचे . चूर्ण करून त्या पाकात टाकावे व मध एक प्रस्थ प्रमाण घालून पासला मेळ- वावी. ज्याला पाहुशालगुड से ह्मणतात. हा गुड घेतला असतां भाऱ्या मूळव्याधी गुल्म, वातोदर, वायूनें जंग जग्गडून रहाते में व पडमे, संग्रहणी, क्षय, पीनस, हलीमक, पाडुरोग, परमा हे रोग दूर होतात. व हा बाहुगालगुट रसायन आहे, अमं नाणाने. मरीचादिशुटिका कासादिकांवर. मरिचकर्षमात्रंम्यापिप्पलीकपसमिता ॥ ४४ ॥ अर्धकायवक्षारः कर्षयुग्मंचदाडिममू ।। एतचीकृतयुंज्यादष्टकर्पगुडेनहि ॥ ४५ ॥ शाणप्रमाणांगुटिकाकृत्वावसनिधारयेत् ॥ अस्या:प्रभावात्सपिरा सायांत्येवमक्षयम् ॥ ४६॥ मिन्ये एक कप, पिपळी एक कपं. जवसार अर्धा कप, दाळिंबमाल २ कर्ष या चार औषधाचे चूर्ण कम्न माठ फर्ष गुळ घेउन त्यात ने चूर्ण टान गोच्या शाणप्रमा कराया. आणि गेली मुखात धरावी तेणेकरून मारे फाम दर होतात. याविषयी संगय नाही . दूर होतान. , ·, - - . द्वितीयखंड. व्याघ्रीजीरकादिगुटिका ऊर्ध्ववातादिकांवर. व्याघ्रीजीरकपात्रीणांचूर्णमधुयुतलिहेत् ॥ ऊर्ध्ववातमहाश्चासतमकैर्मुच्यतेक्षणातू. ॥ ४७ ॥ रिंगणी, जिरे, आंवळकाटी या तीन औषधाचे चूर्ण कम्न मधांत घेतले अमना ऊर्चवायू, महावास व तमकश्वास हे रोग क्षणांत दूर होतात. गुडादिगुटिका श्वासकासावर. गुडगुंठीशिवामुस्तैर्गुटिकांधारयेन्मुखे ।। श्वासकासेपुसर्वेपुकेवलंवाविभीतकम् ॥ ४८ ॥ मुट, बाळहर्तकी, नागरमोथे ही तीन औषधे कुटून मग त्यात दुप्पट गुळ घालन गोळ्या रुगया मग एक गोळी तोंडांत धरली असतां मारे कास व पास है दूर होतान. अथवा एकल्या बेड्याची साल तोंडांत धरली असतांही श्वास व कास दूर होतात. आमलक्यादिगुटिका तृप्णादिकांवर. आमलंकमलकुष्टलाजाश्चवटरोहकम् ॥ एतच्चूर्णस्यमधुनागुटिकांधार्ये न्मुग्वे ॥ ४९ ॥ तृष्णांप्रवृद्धाहत्येपामुखशोपंचदारुणम् ॥ आंवळकटी, कमळ, कोष्ठ, साळीच्या ला द्या व वडाच्या कोवळ्या पाराव्यात्या डिन्या या पाच औषधाचे चूर्ण मधात मेळवून गोळी करून तोंडात धरली अमता तहान फार लागते ती व ताटाम कोन्ट फार पटने नी ही दोन्ही दूर होतात. संजीवनीगुटिका सन्निपातादिकांवर.' विडंगनागरंकृष्णापथ्यामलविभीतकौ।। ४५० ॥वचागुडूचीभवातंस विषाचानयोजयेत् ॥ एतानिममभागानिगोमूत्रेणैवपेपयेत् ॥ ५५ ॥ गुंजाभागुटिकाकायार्वदद्याढाढकजैरसैः॥एकामजीर्णगुल्मेपुटेवियां चदापयत् ।। ५२ ॥ तिवश्वसर्पदप्तुचतस्त्रामनिपानिके ॥ वटीसंजी वनीनाम्नीसंजीवयतिमानवम् ।। ५३॥ वावडिंग, मुंठ, पिंपळी, बाळहिरटे, आंवळकटी, वेहटा, वेग्ड, गुळवेल, भिलावा व बचनाग चांगला शुद्धकरून ही दाहा औपधे समभाग घेऊन गाईचे मूत्रांत वाटून गो- या गुंजप्रमाण करून मग आल्याचे रमात अजीर्णाम व गुल्मरोगाम एक गोळी घ्यावी. मोडशीम दोन, सर्पाचे विपास तीन, मन्निपातास चार गोठ्या प्यान्या व ही गोळी मनुष्याम संजीवन करिते झणून हिला मंजीवनी गुटिका ह्मणतात. . .

·गाईघर. - , व्योपादिगुटिका पीनमादिकांवर. व्योपाम्लवेतसंचव्यंतालीसंचित्रकस्तथा ॥ जीरकंतितिडीकंचप्रत्येक कर्पभागिकम् ॥ ५४॥ सुगंधंनिशाणस्यावगुडःस्यातकर्पविश निः॥ व्योपादिगुटिकामामगीनसञ्चासकासमित् ॥ ५५ ॥ रुचिस्व रकराग्याताप्रतिश्यायप्रणाशिनी ॥ सुंठ, मिन्य, पिपळी, आम्लतम, चरा, तालीमपत्र, चित्रक, जिरें. चिंचेची साल ही नळ ओपधे एक एक कर्ष प्रमाण व्यावी व दालचिनी. किरायची, तमालपत्र ही तीन जाप, नीन तीन माण प्रमाण घ्यावी. मग सारी औषधे कुटन एका कम्न वीम कर्ष प्रमाण गुळ घेऊन त्यात में चर्ण गळयून गोळ्या करून घ्यान्या. तेणे करून जाप. पीनसगेग, बास, कास हे रोग दूर होतात व ताराम रुचि येते, पर चागला होता व पदम दर होते. गुटचतुष्टयवटिका आमादिकांवर. आमेषुसगुडांशुंटीमजीर्णगुडपिप्पलीम् ॥ ५६ ॥ कृन्छेजीरगुडंदद्यादर्शःसुचगुडाभयाम् ॥ सुटीचे चूर्ण करून त्यात गुळ मेळवून गोळी करून ध्याची तणेकरून जान दूर होते व अजीर्ण झाले असता गुळ व पिण्ळी एकाजागी करून घ्यावी तेणकरून अ जीर्ण दृर होते, गूळ व जिरे एमाजागी करून घेतले असता मूसा दर होते, गुळ व बालहिण्टे एका जागी करून घेतले अमना मूळ याध दूर होते ब्रह्मादारुमोदक अर्थावर. वृद्धदारुफगात टीचर्णेनयोजितः ॥१७॥ मोटकःसगुडोहन्यात्पष्टिधार्गःकनांजगम् ॥ उरधारा. भिलाला, मुठ ही तीन जोपर्थ ममान नेऊन चर्ग कान त्यात त्याचे दु प्पट गुळ घारन गोव्याकन न्याया तेणेकरून माहा प्रकारची मुळव्याध दर होने. मृरणवटक अवर. शुष्करमरणयुर्णम्यभागानद्वात्रिंशदाहरेन ।। ५८ ॥ भागानपोडशचि यस्यशुंठ्यामागचतुष्टयम् !! द्वौभागीमरिचम्यापिसण्येफरकारयेन् ॥ ५९॥ गुडेनापिंडिकांकुर्यादसांनाशि पराम्॥ मूरणवाळवून चूर्ण करून ते बत्तीस भाग, चित्रक, १६ भाग. मुठ चारभाग, मिय ·द्वितीयखंद. - / शेन भाग घ्यावी. मग सारी औषधे चूर्ण करून त्यात गुळ सान्या औषधाचे दुप्पट बालून गोळगा करून त्याच्या वेणेकरून सहाप्रकारची मुळव्याध दूर होने: बृहत्मरणवटक अर्शावर. सूरणोवृद्धदारश्चभाग:पोडशभिःपृथक् ॥ ४६० ॥ मुसलीचित्रको नेयावष्टभागमितौपृथक् ॥ शिवाविभीतकौधानीविडंगनागरंकणा ॥६३ ॥ भल्लातापिप्पलीमूलंतालसिंचपृथक्पृथक् ।। चतुर्भागप्रमाणा' नित्वमलापरिचंतथा।।६२||विभागमात्राणिपृथस्ततस्त्वेकत्रचूर्णयेत् ।। द्विगुणेनगुडेनाथवटकान्कारयेहुधः ॥६३॥ प्रथलानिकराएतेतथाशी नाशनाःपराः।। ग्रहणीवातकफजांश्वासंकासंक्षयामयम् ॥ ६४ ॥ प्पीहानलीपदेशोफैहिकांमेहंभगंदरम् ॥॥ निहन्युःपलितवृष्यास्तथा मेध्यारसायनाः ॥ ६५॥ सुग्ण १६ भाग, वरधारा १६ भाग, सुमळी ८ भाग, चित्रक ८ भाग, हिरंड, हटे, आंवळकटी, वावडिंग, सुंठ, पिंपळी, मिलाया, पिंपळमूळ, तालीसपत्र, ही नऊ प्रॉपर्धे चार चार भाग व दालचिनी, विलायची, मिथे ही तीन औषधे दोन दान भाग यावी, मग सारी औषधे कुट्न चूर्ण करून त्यांचे दुप्पट त्यांत गुळ धारन गोळ्या करून घ्यावा. तेणेकरून अग्नि प्रदीप्त होतो. मूळव्याध व नाफापासून उत्पन्न झाली नी संग्रहणी ती व श्वास, कास, क्षय, पोटांत डावेकडे कबलू रोग होतो तो, श्रीपद ग, सूज, उचकी, परमा, भगंदर व जेणेकरून पाढरे केश होतात ता व पलितरोग हे गारे रोग दूर होतात व ह्या गोळ्या ब्रीगमनाविषयी इच्छा देतान व बुद्धि देतात, शरीराची रा दूर करितात. मंहरवटक कामलादिकांवर. त्रिफलाञ्युषणंचव्यंपिप्पलीमूलचित्रको । दारुमाक्षिधातुस्त्वदा वीमुस्तविडंगकम् ।। ६६ ॥ प्रत्येकंकर्पपात्राणिसर्वद्विगुणितंतथा|मंह रंचूर्णयेत्सर्वंगोमुत्रेष्टगुणेक्षिपेत् ॥६७ ॥ पक्त्वाचवटकानरुत्वादद्यातू तक्रानुपानतः । कामलापांडमेहार्गःशोधकुष्टकफामयान् ॥ ६८॥ अरुस्तंभमणिचप्तहिाननाशयति ।। हिरडा, बेहदा, आवळकटी, सुंठ, मिन्ये, पिंपली, चरस, वहार, सोनामुमने गम्म लिचिनी, दाम्हलद, नागरमोये, वाडिग ही तेरा बाप एक एक कप प्रमाण घे. - क ·७२ शाइधर.. ऊन चूर्ण करून त्याचे दुप्पट मंडूर घ्यावा आणि सान्यांचे आठ गुण गोमुत्र घेऊन त्यांत ते चूर्ण व मंडूर टाकून कढवून गोळ्या करून ताकांत घ्यावा नणेकरून ओव्यात कावीळरोग होतो तो, पांडुरोग. परमा, मूळव्याध, मृग, कुष्ट, कफविकार व जेणेकरून मांदलांचा नभ होता तो व वायु, अजीर्ण कवन हे सारे रोग दूर होतात. चंद्रप्रभागुटिका प्रमहादिकांवर. चंद्रप्रभावचामुस्तंभूनिवामृतदारुकम् ॥६९॥ हरिद्रातिविपादापि 'पलीमूलचित्रको । धान्याकांत्रिफलाचव्यविडंगंजपिप्पली॥४७॥ व्योपैमाक्षिकधातुश्चद्वौक्षारौलवणत्रयम् एतानिशाणमात्राणिप्रत्येक कारयेद्धः॥ ७१ ।। निवृहतीपनकचत्वगेलावंशरोचना ॥ प्रत्येक कर्षमात्रंचकुर्यादेतानियुद्धिमान ॥ ७२ ॥ द्विकर्पहतलोहास्याचतुः कर्पासिताभयेत् ।। शिलाजित्त्वष्टकर्पस्यादृष्टीयर्पास्तुगुग्गुलाः ।। ७३॥ एमिरेकत्रसंक्षुण्ण कर्तव्यागटिकाशुभा ॥ चंद्रप्रभेनिविख्यातासर्वरोग प्रणाशिनी ॥ ७४॥ प्रमेहविंशतिहच्छंभूत्राघातंतथाश्मरीम्॥विधा नाहशूलानिमेहनग्रंथिमवुदम् ॥ ७५ ॥ अंडवृद्धिंतथापांडुकामला चहलीमकम् ।। अंत्रवृद्धिंकटीशलंश्वासंकासंविचचिंकाम् ॥ ७६ ॥ कुष्टान्यशसिकंदंचप्लीहोदरभगंदरम् ॥ दंतरोगनेत्ररोगंस्त्रीणामातंव जांरुजम् ॥ ७७ ॥ पुंसांशुकगतानदोपानमंदाग्निमचिंतथा । वायुपित्तंकफहन्यातवल्यावृप्यारसायनी ॥ ७८ ॥ चंद्रप्रभायांकर स्तुचतुःशाणोविधीयते ।। कचारा. वेखंड, नागरमोथे, किराईत, गुळवेल, देवदार, हळद. अनिविष, दाहळद पिपळमळ. चित्रक, धणे, हिरडा. बहटा, आंवळकटी, चयक, चायडिग. गाईपढ़ी. मुंठ, मिथे. पिंपळी, मोनामुखीचे भम्म, जयगार, माजीसार, मधय, मंगळवार, सार ही मत्ताविस ऑपधे शाण शाण प्रमाण व निशोत्तर, दातीमळ, तमालपत्र, दाल चिनी, विलायची, बंगलोचन ही सहा औपचें एक एक कर्ष घेऊन मान्यांचे पूर्ण करावे व लोहभम्म दोन कप व खटीसाम्वर चार कप, पिराजित आठ की, गुन्गुळ ८ घ्यावा. मग ही सारी औपधे एका जागी वाढून त्यांत ते चर्ण धान कपंप्रमाण मणजे ४ शाण प्रमाण गोळ्या बांधाल्या, कारण या रसायनाचे ठायीं कर शब्द नाही ना. णांना बोधक जाणारा, या मानेला चंद्रप्रभा अमें मननान. ही नद्रामा मारे गंग- करण्याविषयी विप्यात आहे. जपासून पीय प्रकारने परंगे व मृता. मनात वर्ष ·७३ द्वितीयखंड. मुतखडा, मळबद्ध, पोटफुगी, शूल, प्रमेहपिटिका, अर्बुद (जेणेकरून वृषण मोठा होतो तो रोग ) पाडुरोग, कावीळ, हलीमकरोग, अंतगलवायु, कंबरेचाशूळ, श्वास, कास, पाय फुट- तात तो विचर्चिकारोंग, कुष्ट, मूळव्याध, कवल, कडू, भगंदर, दतरोग, नेत्ररोग, स्त्रियांस धुपणी लागते ती व पुरुषाचे धातुगतविकार व अभिमाद्य व आवढणे व वात, पित्त, यांचा प्रकोप हे सारे रोग दूर होतात. ही चद्रप्रभा बल देणारी व स्त्रीगमनाविषयी इच्छा देणारी रसायनी आहे असे जाणावें. - कांकायनगुटिका गुल्मादिरोगांवर यवानीजीरकंधान्यंमरीचंगिरिकर्णिका ॥७९॥अजमोदोपकुंचीचच तुःशाणाःपृथक्पृथाहिंगुपदशाणिककार्यक्षारौलवणपंचकौ॥४८०॥ त्रिवृच्चाष्टमितैःशाणैः प्रत्येकंकल्पयेत्सुधीः॥दंतीसठीपौष्करंचविडं गंदाडिमंशिवा ।। ८१॥चित्रोम्लवेतसःशुठीशाणै.पोडशभिःपृथक् ॥ बीजपूररसेनैपांगुटिकांकारयेयः ॥ ८२ ॥ घृतेनपयासामोरम्लैउ ष्णोदकेनवा ।। पिवेतूकांकायनमोक्तांगुटिकांगुल्मनाशिनीम् ॥ ८३ ।। मद्येनवातिकंगुल्मगोक्षीरेणचपैतिकम् ॥ मूत्रेणकफगुल्मंचदशमूलैत्रिदो पजम् ॥ ८४ ॥ उष्ट्रीदुग्धेनमारीणांरक्तगुल्मतिवारयेत् ॥ हृद्रोगग्रह णीशूलकमीनीसिनाशयेत् ॥ ८५॥ ओवा, जिरे, धणे, मिन्ये, विष्णुक्रांता, अजमोदा, कलोजी ही सात औषधे चार चार शाण प्रमाण व हिंग भाजून सहा शाण प्रमाण, जवखार, साजीग्वार, सैधव, संचळसार, विडलोण, समुद्रमीठ, बांगडखार, निशोत्तर ही आठ औपधे आठ आठ शाण व दांतीमूळ, कचोरा, पोखरामूळ, वावडिंग, डाळिवसाल, वाळहिरडे, चित्रकमूळ, आम्लवेतस. सुंठ ही नऊ औषधे सोळा सोळा शाण प्रमाण घ्यावी. मग ही सारी औषधे कुटून चूर्ण करून महाळु- गाच्या रसांत गोळ्या कगव्या. याला काकायनगुटिका असें ह्मणतात. ही गुटिका तुपांत अथवा गाईचे दुधात अथवा आवट मद्यात अथवा ऊन पाण्यात गुल्म रोग दूर होण्याविषयी ध्यावी. ही गोळी मद्यात घेतली असता वातगुल्म दूर होते. गाईचे दुधात घेतली असता पित्तगुल्म दूर होते व गोमूनांत घेतली असतां कफगुल्म दूर होते व दगमुळाचे काढ्यांत घेतली असता त्रिदोषगुन्म दूर होते व उटिणीचे दुधान घेतली असता स्त्रियांस कगुल्म होते तें दूर होते व हदोग, सग्रहणी, शूल, जंतविकार, मूळव्याध हे रोग . , होतात. १० ·७४ शाधर. - योगराज गुग्गुळ वातादिरोगांवर. नागरंपिप्पलीचव्यापप्पलीमूलचित्रकैः ॥ भृष्टहिंग्वजमोदंचसर्पपाजीर कद्वयम् ॥ ८६ ॥ रेणुकेंद्रयवाःपाठाविडंगंगजपिप्पली ॥ कटुकालिीव पामार्गावचामूतिभागतः ॥ ८७ ॥ प्रत्येकंशाणिकानिस्युव्याणीमा निविंशतिः॥ द्रव्येभ्यःसकलेभ्यश्चत्रिफलाद्विगुणाभवेत् ॥८८ ॥ एभिश्चणीकृतैःसर्वैःसमोदेयस्तुगुग्गुलुः ॥ बंगरोप्यंचनागंचलोहसारं तथाऽभ्रकम् ॥८९॥ मंडूरंरससिंदूरंप्रत्येकंपलसंमितम्।।गुडपाकसमंक । त्वाइमंदद्याद्यथोचितम्।।४९०॥एकपिंडंततःकृत्वाधारयत्घृतभाजने ॥ गुटिकाःशाणमात्रास्तुकृत्यायायायथोचिताः ॥ ९१ ॥ गुग्गुलुयाँ गराजोयत्रिदोपनारसायनः ॥ मैथुनाहारपानानांत्यागौनवात्रविद्यते ॥ ९२ ॥ सन्विातामयानकुष्टनिशासिग्रहणीगदम् ॥ प्रमेहंवातरक्तं चनाभिशूलंभगंदरम्।।९३।।उदावतक्षयंगुल्ममस्मारमुरोग्रहम्।।मंदाग्नि श्वासकासांचनाशयेदसचिंतथा ॥ ९४ ॥ रेतोदोपहर पुंसारजोदापह रमस्त्रियां ॥ पुंसामत्यजनकोषध्यानांगर्भदस्तथा ।। ९५ ॥ रास्नादि क्वाथसंयुक्तोविविधहतिमारुतम्।।काकोल्यादिशृतातपित्तकफमारग्वधा दिना ॥ ९ ॥ दाभृितेनमेहांश्चगोमूत्रेणैवपाहताम् ॥ मेदोवृद्धिचम धुनाकुष्टेनिवेशृतनवा ॥ १७ ॥ छिन्नवाथेनयातासंशोधलंकणा श्रुतात् ॥ पाटलाकाथसहिताविपंमतजंजयेन् ॥९८ ॥ त्रिफला क्वाथसहितानेप्रातिदारुणाभू ॥ पुनर्ववादेवानहन्यास दराण्यपि ॥ ९९ ॥ सुंठ, पिंपळी, चवक, पिपळमळ, चित्रक, भाजलेला हिंग, अजमोदा, शिरस, जिरें शहाजिरे, रेणुकचीज, इंद्रजव, पहाडमूळ, वावडिंग, गजपिंपळी, कटुकी, अतिविष, भारंगमाल वेखंड, मोरवेल ही विस औपधे शाण माण प्रमाण घ्यावी व या औषधांचे दुपट त्रिफळा ध्यावी. मग ही सारी औषधं कुटून चूर्ण करून त्याचे सपभाग शुद्ध केलेला गुग्गुळ घेऊन बारीक वाटून गुळाचे पारामारिसा पातळ करून त्यांन है चूर्ण घालावें मग वंगभस्म व रौप्यमम्म, नागमम्म, लोभम्म, अग्रकमस्ग, मंदरभम्म व रसमिंदर ही सातमस्में पळपळ प्रमाण त्या गुग्गुळांत घालून मान्याचा एक डि कम्पन त्याच्या गोळ्या शाणमाण प्रमाण यापून नुपाचे गवल्या महापान टाच्या ग्राग योग , ·1 ७५ द्वितीयखंड. आव.. राजगुग्गुळ असें ह्मणतात. हा गुन्गुळ घेतला असतां त्रिदोष दूर करितो. व हे रमा- यन आहे याला मैथून व खाणे, पिणे यांचा निषेध नाही. पथ्य केल्यावांचून गुण होतो. या पासून’ सारे वायूचे रोग, कुष्टं, मूळव्याध, संग्रहणी, परमा, वातरक्त, नाभीचा शूळ, भगंदर, उदावर्तवायु, क्षयरोग, गुल्म फेंपरे, उरोगहरोग, अमिमांद्य, कास, श्वास, दणे हे रोग दूर होतात. हा योगराजगुग्गुळ पुरुषाचे धातूचा विकार दूर करितो. स्त्रियांच्या विटाळाचा रोग दूर करितो. पुरुषाची -धातु वाढवून पुत्र देणारा होतो. वां- प्रोट्या स्त्रियांना गर्भ देतो. रास्नादिकाढ्यांत घेतला असतां नानाप्रकारचे वायु दूर होतात. कांकोल्यादि काट्यात घेतला असतां पित्तरोग दूर होतो. आरम्वधादिकाव्यांत घेतला असता कफ दूर होतो. दारुहळदीचे काढ्यांत परमे दूर होतात. गोमूत्रांत घेतला अमतां पांटुरोग जातो. शरीरात मेदा दुष्ट होऊन शरीर वाढले असतां मधांत घ्यावा. कुष्टरोगास कटुनिंबाचे काड्यांत घ्यावा. रक्तवायूवर गुळवेलीचे काढ्यांत. शूळ व सूज यांजवर पिंपळीचे काढ्यांत. उंदिराचे विषावर पाडळीचे काढ्यांत. डोळ्याचे रोगांवर त्रिफळेचे काढ्यांत. पुनर्नवादिकांचे काढ्यांत सान्या उदर रोगांवर घ्यावा. याप्रमाणे । अनुपाने जाणावी. कैशोरगुग्गुळ वातरक्तादिकांवर. त्रिफलायास्त्रयःप्रस्थाःप्रस्थैकाचामृताभवेत् ॥ संकुट्यलोहपात्रेतुसार्ध द्रोणांयुनापचेत् ॥ ५०० ॥ जलमर्धशृतज्ञात्वाग्रहीयादखगालितम् ॥ कायक्षिपेत्तुशुद्धंचगुग्गुलुप्रस्थसमितम् ॥१॥ पुनःचेदयःपात्रेदव्यास घट्टयेन्मुहुः ।।सांद्रीभूतंचतंत्रात्वागुडपाकसमाकृतिम् ॥२॥ चूर्णिकृत्य ततस्तत्रद्रव्याणीमानिनिक्षिपेत् ॥ त्रिफलार्धपलाञयागुचीपलिकाम ता ॥ ३ ॥ पडसंयूपणंप्रोक्तंविडंगानांपलार्धकम् ॥ दंतीकर्पमिताका यांत्रिवृत्कर्षमितास्मृता ॥४॥ ततःपिंडीकृतसपैघृतपात्रे विनिक्षि पेत् ।। गुटिकाःशाणिकाःकार्यायुंज्यादोपाद्यपेक्षया ॥ ५ ॥ अनुपाने भिषक्दद्यातूकोणनीरंपयोथवा ॥ मंजिष्ठादिशृतंवापियुक्तियुक्तमतः परम् ॥६॥ जयेत्सर्वाणिकुष्टानिवातरक्तनिदोपजम ॥ सर्वत्रणावगु ल्मांश्चप्रमेहपिटिकास्तया ॥७॥ प्रमहोदरमंदाग्निकास वय थुपांड जान ॥ हंतिसर्वामयानित्यपमुपयुक्तरसायनः ॥ ८॥ कैशोरकाभि धानोयंगुग्गुलुःकांतिकारकः ॥ वासादिनानेत्रगटानगुल्मांदीनवरुणा दिना ॥ ९॥ हाथेनखदिग्म्यापित्रणइष्टानिनाशयेत् ।। भाग्लनी ·७६ शाधिर. . क्षणमजीर्णंचव्यवायंश्रममातपम् ॥ ५१०॥ मयंरोपंत्यजेत्सम्यकगुणा पुरसेवकः ।। हिरडे, बेहेडे, आवळकटी, गुळवेल ही चार औषधे एक प्रस्थ घेऊन थोडी कुट्न रो खंडाचे कढयीत दीड द्रोण पाणी धालन त्यात ती औषधे टाक्न अधे पाणी राही तो पर्यत काढा कढवून गाळून घ्यावा. मग शुद्ध केलेला गुग्गुळ एक प्रस्थ प्रमाण घेऊन बारीक वाटून त्या काढ्यात मेळवून फिरून लोहाचे कढयींत घालून रोहाचे पळीने पा- रंवार घाटून गुळाचे पाकासारग्या घण होई तोपर्यंत पाक करावा. त्यात दुसरे चूर्ण टाका वयाची औषधे येणेप्रमाणे. हिरडा, नेहडा, आयळकटी, गुळवेल ही चार ओपधे अर्ध अर्ध पळ प्रमाण. सुंठ, मिन्ने, पिंपळी ही तीन औषधे दोन दोन अक्ष प्रमाण, वावडिंग अर्धेपळ, दातीचे मूळ एक कप निशोत्तर एक कप या सान्या ओषधाचे चूर्ण करून त्या पाकात टाकून मेळवून गोळा करून शाण शाण प्रमाण गोळ्या बाधून तुणचे रापल्या मडक्यात ठेवाव्या. याला केगोरगुग्गुळ म्हणतात हा गुग्गुळ कोमट पाण्यात अथवा दुः धात अथवा मंजिष्ठादिकाढयात ध्यावा या गोव्या रोग्याचे शक्ती, तारतम्य च रोग तारतम्य पाहून अनुपान योजून द्याव्या तणेकरुन सारी कुष्टें व विदोपापासून जाहाले जे वातरक्त तें व सारे व्रण, गुल्म, प्रमेह, पिटिका, परगा, उदर, अग्निमाध, कास, पाडु रोग हे रोग दूर होतात हा कैशोर गुग्गुळ काति करणारा आहे. वासकादि काढ्यात घेतला असता डोव्याचे रोग दूर होतात. वरुणादिकाढ्यात घेतला असता गुल्मादिक रोग दूर होतात सदिरादिकाढ्यात घेतरा असता व्रणरोग, पुष्टरोग हे दूर होतात आवट, तिखट, अजीर्ण, प्राजवळ जाणे, मेहनत करणे, ऊन घेण, मद्य पिणे, रागें भ रणे ही सारी ज्याला गुणाची इच्छा आहे त्याणे वरून चागले पश्य करावे ह्मणजे मनाजोगा गुण येतो. त्रिफलागुग्गुळ भगंदररोगादिकांवर. त्रिपलंत्रिफलाचूर्णकृष्णाचर्णपलोन्मितम् ।। ११ ।। गुग्गुलु पंचपलिर: क्षोदयेत्सर्वमकेतः॥ ततस्तुगुटिमकत्यामयुज्यावहत्यपेक्षा ॥ १२॥ भगंदरगुल्मभोयावशासिचविनाशयेत् ।। हिरडा, बेहडा, आरळकटी व पिंपनी ही चार आप पर पळ प्रमाण घेऊन चूर्ण पायें मग शुद्ध फेरेरा गुग्गुळ पाच पळ प्रमाण घेउन चागला वाहन त्या में चूर्ण मेळघून गोच्या पकन रोगिया गतितारतम्य पाहन द्याच्या नेणेकरून मगंदर, गुल्म, मन, मूळव्याध हे रोग दूर होतात.

·৩৩ द्वितीयखंड. गोक्षुरादिगुग्गुळ ममेहादिकांवर. अष्टाविंशतिसंख्यानिपलान्थानीयगोक्षुरात् ॥१३॥ विपचेत्पड्गुणे नीरेक्वायोग्रात्योर्द्धशेपितः ॥ ततःपुनःपचेचत्रपुरंसप्तपलक्षिपेत्॥१४॥ गुडपाकसमाकारंज्ञात्वातत्रविनिक्षिपेत् ॥ त्रिकटुत्रिफलामुस्तंचूर्णितंप लसप्तकम् ॥ १५ ॥ ततःपिंडीकृतंचास्यगुटिकामुपयोजयेत् ॥ हन्यात्प्रमेहंकृच्छंचवदरसूत्रघातकम् ॥ १६॥ वातासंगातरोगांश्च शुक्रदोषतथाश्मरीम् ॥ अट्ठावीस पळे गोखरू आणून थोडे कुटून त्यांत पाणी सहा गुण घलून अर्धे पाणी राही ते पावेतो काढा कढवावा. मग शुद्ध केलेला गुग्गुळ सात पळ प्रमाण घेऊन चां- गला वाटून त्या काढ्यांड घालून फिरून गुळाचे पाकासारखा घण होई तोपर्यंत पाक करावा. त्यांत चूर्ण टाकावयाची औपधे येणेप्रमाणे. सुंठ, मिन्य, पिंपळ हिरडा, मेहेडा, आंवळकटी, नागरमोथे ही सात औपधे पळ पळ प्रमाण घेऊन चूर्ण करून त्या पाकात मेळवून एक पिंड करून मग त्याच्या गोळया बाधून ध्याव्या. तेणेंकरूत परमा, मूत्र- कृच्छ्र, स्त्रियांस धुपणी लागते ती व मूत्रघात, वातरक्त, वातरोग, धातूचा विकार, मूतखडा हे रोग दूर होतात. त्रिफलामोदक कुष्टादिकांवर. त्रिफलाऽपलाकार्याभल्लातानांचतुःपलम् ॥१.७॥ याकुचीपंचपलिका 'विडंगानांचतुःपलम् । हतलोहंत्रिवृश्चैवगुग्गुलुश्चशिलाजतु ॥ १८॥ एकैपलमात्रस्यात्पलार्धपोकरंभवेत् ॥ चित्रकस्यपलाधैस्याहिपाणं मरिचंभवेत् ॥१९॥ नागरंपिप्पलीमस्तत्वगेलापत्रकुंकुकम् ॥ श,णोन्मितस्यादेकैकंचूर्णयेत्सर्वमेकतः ॥ ५२०॥ ततस्त प्रक्षिपेच्चूर्णपक्कखंडेचमत्सते ॥ मोदकान्पलिकान्छत्वाप्रयुजीतयथो चिताम् ॥२१ हन्युःसर्वाणिकुष्टानित्रिदोपप्रभवामयान् ॥ भगंदर पीगुल्मानजिव्हातालुगलाययान् ॥ २२ ॥ शिरोक्षिभूगवानरागान्म न्यापृष्ठगतानपि ॥ प्राग्भोचनस्यदेयंस्यादधःकायस्थितेगदे ॥ २३ ॥ भेषजभक्तमध्येचरोगेजठरसस्थित भोजनस्योपरिग्रात्यम_चत्रुगदेपुज२४॥ हिरडा, बेहडा, आंवळकटी ही तीन औप) आळ पळ प्रमाण व मिलावे चार पळ प्रमाण, बांवन्या पाच पळ प्रमाण, वावडिंगें चार पळ प्रमाण व लोहभस्म, निगोचर, -- ·७८ शाधर. , गुग्गुळ, शिलाजित ही चार भोपधे पळ पळ प्रमाण. पोखरामळ अपळ, चित्रक अधें पळ, मिन्ये दोन गाण प्रमाण व सुंठ, पिंपळी, नागरमोथे, , दालचिनी, विरायची, तमा. लपन, नागकेशर ही सात औषधे एक एक शाण घ्यावी. मग सारी औषधे फटून चूर्ण कान त्याचे सगमाग साख घेऊन पाक करत त्यात तें चूर्ण टाकून त्याचे मोदक एक पळ प्रमाण करून घ्यावे. तेणेकरून सारी कुष्टें दूर होतात व त्रिदोपांपासून उत्पन झाला जो भगंदर रोग, कौल, गुल्म जिभेचा रोग, टाळूचे व माथ्याने रांग, डोळयाचे रोग, मिंग्याचे रोग, मानेचे रोग, पाठींचे रोग हे रोग दूर होतात, फरेपासून पायापावेतो, रोग आहे नर प्रात काठी औषध घ्या व पोटांत रोग आहे तर जेवते वेळेम भाताय रोमर या छातीपागन माग्यापातों रोग आहे तर भोजन झाल्यावर ध्यावे. कांचनारगुग्गुळ गंडमाळादिकांवर. कांचनागत्वचोग्रात्यंपलानांदशकंयुधः॥ त्रिफलापटपलाकार्यात्रिकटु स्यात्पलत्रयम् ॥ २५ ॥ पलकवरणर्यादलात्वत्तपत्रांतथा । एक कर्पमा स्यान्सण्यकत्रचूर्णगेत् ॥ २६ ॥ यापच्चूर्णमिदमयंतापमा गुग्गुलुः ॥ गट यसर्वमेकापिटकन्याचधाग्येत् ॥ २७ ॥ गुटि काम्गाणिकाःकार्याप्रातात्यायोचिनाः ॥ गंठमालांजयत्युग्रामपची मयुदानिच ॥ २८ ॥ ग्रंथीननणाचगुन्मांश्चकप्टांधष्टानिपभगंदरम् ॥ प्रदेय श्वानुपानायकायोमुंडिनिकाभयः ॥ २९ ॥ काय:ग्यदिरगाम्पपच्या कायोगजलम् ।। पाचनमानी मार दादापर्ने प्रमाण य दिग्टा, बेटा, आपाटी, Pika आप न दान पळ प्रमाण पूण महा प, मुह. मिन्ये, पिपली मान भय पळ. पळ प्रमाा य या पर्ग पर पर यशियनी, दागिनी, नगापमान प्रदेश वर्ग माया. मग मार्ग आपधे बटन पूर्ण करून या समभाग गुग्गुर मात्र पाटन गन में मलयन पर गाया पम्न मग यान्या गाण्या TETTET वाचन प्रानी मीने पाणन मा गच्या गटाचा नार गांव वादया। आया हर पारा 44 रन गोटी 4.1 माटमा दुर गंटम'71 गंदमानी मंग. प्रद, पाया, गृम. ए, भगवर हे गगन. मापादिमोदद पातु पृष्टीवर. निम्नुपमापनुर्णम्यानयागमनभवम् ।। ५३० ॥ निम्नपंपावर्णचना ·७ ९ द्वितीयखंड. लितंदुलजंतथा ॥ सूक्ष्मंचपिप्पलीचूर्णपलिकान्युपलल्पयेत् ।।३१ ॥ एतदेकी कृतंसवैभर्जयेत्गोघृतेनच ॥ धर्ममात्रेणसर्वेभ्यस्ततःखंडंस मंक्षिपेत् ॥३२॥ जठंचद्विगुणंदत्वापाचयेच्चशनैःशनैः ॥ ततःपक्कंस मुद्धत्यवृत्तानकुर्वीतगोदकान ॥ ३३ ॥ भुत्कासायंपलेकंचपिवेत्क्षीरंच तुर्गुणम् ।। वर्जनीयोविशेषणक्षाराम्लौदौरसायपि ॥३४॥ कृत्वैवरम येनारीवहीनक्षीयतेनरः॥ उडदांच्या डाळीचे चूर्ण व गव्हाचे चूर्ण व जवांचा कोंडा काढून त्याचे चूर्ण व तांदु. लाचे चूर्ण व पिंपळीचे चूर्ण ही सारी चूर्णे एक एक पळ प्रमाण घेऊन एकाजागी करून त्यांचे अर्धे तूप त्यांत धालून चांगली भाजून मग सान्यांचे समभाग साखर व साखरचे दु- प्पट पाणी त्यांत घालन पाक करून त्याचे लाडू एकपळ प्रमाण बांधून मग रात्रीस तो लाडु एक खाऊन त्यावर चार पळ प्रमाण दुध प्यावे. आंबट, सारट हे पदार्थ वर्ज करावे. याप्रमाणे केले असतां मनुष्य बहुत स्त्रिया भोगीत असतांही क्षिणबळ होत नाही. इति श्रीदामोदरसूनु शाङ्गधरेण विरचितायां संहितायां चिकित्सास्थाने वटककल्पनानाम सप्तमोध्यायः ॥७॥ ܙܝܣ अष्टमोध्यायः अवलेहकल्पना क्वाथादीनांपुनःपाकात् घनत्वंसासरक्रिया ॥३५॥ सोपलेहचलेहः स्यातूतन्मात्रास्यात्पलोन्मिता॥सिताचतुर्गुणाकार्याचुर्णाच्चद्विगुणोगु डः ॥३६॥ द्रवंचतुर्गुदद्याहितिसर्वत्रनिश्चयः॥ सुपक्केतंतुमत्वस्याद वलेहोप्सुमज्जति ॥३७॥ खरत्वंपीडितेमुद्रागंधवर्णरसोद्भवः ॥ दुग्ध मिक्षुरसंयूपंचपम्लकपायजम् ॥ ३८ ॥ वानाक्वार्थयथायोग्यमनु पानंप्रशस्यते ॥ औषधाचे काढे आदिशब्दकरून फाटादिक हे फिरून आटवून साखरेचे पाकासारिखा घण करितात त्याला रसक्रिया असे म्हणतात. त्या रसक्रियेचे पर्यायशब्द अवलेह व लेह । असे जाणावे व त्या अवलेहाचे मान एक पळ प्रमाण जाणावे. त्या अवलेहात सासर बाला वयाची असतां चूर्णाचे चौपट घालावी. गूळ घालावयाचा असतां चूर्णाचे दुप्पट घालावा पाणी, दूध, मूत्र व दुसरे पातळ पदार्थ हे चूर्णाचे चौपट घाला अमा अवलेहविषयी निश्चय अवलेहाचा आल्याची पाक चांगला त्या सर्वत्र जाणावा, ·शाघिर. परीक्षा पाक झाला हाणले अवलेहाला तार येते व पाण्यात टाकला असतां बुडतो व तो अवलेह बोटाने चेंपला असतां कठीण व चिकट लागतो. त्या पाकाचे अपूर्व गंध व वर्ण व रस होतात. या प्रकारे चांगला पाक झाल्याची लक्षणे जाणावी. त्या अवलेहाची अनुपाने दूध व उसाचा रस व पंचमुळकाढ्यांचा युप व अडुळशाचा काढा इत्यादिक आहेत. ती रोगतारतम्य पाहून योजावी- कंटकाविलेह उचकीश्वासकासावर. कंटकारीतुलांनीरद्रोणेपक्त्वाकपायकम ॥३९॥ पादशेपंगृहीत्वाचत स्मिन्चुनिदापयेत ॥ पृथक्पलानिचैतानि गुडूचीचव्यचित्रकाः।। ॥५४०॥ मुस्तकर्कटशृंगीचव्यूपणंधन्वयासकः।भार्गीरास्नासटीचैवशर्क रापलविंशतिः॥४॥प्रत्यकंचपलान्यष्टौप्रदद्यातततैलयो पक्त्वाले -हत्वमानीयशीतेमधुपलाप्टकम् ॥४२॥ जतुःपलंतुगाक्षीर्याःपिप्पलीनां चतुःपलम | क्षित्वानिदध्यात्सुदृढेमून्मयेभाजनेशुभे ॥४३॥ लेहोयं हंतिहिकार्तिश्वासकासानपेतः ।। रिंगणी एक तुळा प्रमाण वजन घेऊन थोडी कुटून त्यांत पाणी एक द्रोण प्रमाण घालून चवथाई पाणी राही तापर्यंत काढा करून गाळून घ्यावा. मग त्यांत चूर्ण टाका- घयाची औषधे ती येणेप्रमाणे. गुळवेल, चवक, चित्रक, नागरमोथे, काफडशिगी, मुंठ, मिन्थे, पिंपळी, धम सा, भारंगसाल, राखा, कचोरा ही चारा औषधे पळपळ प्रमाण घेऊन चूर्ण करून त्या काढ्यांत घालावे. साखर वीसपळे, तूप आठप व शिरसेल तेल आठपळे ही सारी काढ्यांत घालून फिरून कढवून लेह करून थंड झाल्यावर त्यांत मध आठपळे घालून मा वशलोचन १ पळे व पिंपळी चारपळे यांचे चूर्ण त्या आवलेहांत मिळवून चांगले वळकट मडके घेऊन त्यांत तो अवलेह ठेवून मग तो अबलह नित्य घेत जावा. तेणेकरून उचकी, सारे श्वास व कासरोग दूर होतात. च्यवनप्राश्यावलेह क्षयादिकांकर. पाटलारणिकायर्यविल्वारलकगोक्षुराः ॥४४ ॥ पण्यावृहत्यापिप्प ल्यु.भंगीद्राक्षामताभयाः ॥ बलाभूम्यालीवासामुद्धिजीवांतिकासटी ॥ ४५ ॥ जीवकर्पभकौमुम्तंपौफरकाम्नासिका ॥ मुद्गपर्णीमापपर्णी विदरीचपूनर्नवा ।। ५६ ।। कांकोल्योकमलंमेदेश मलागरचंदनम् ।। एकैकंपलरामानस्थूलचूर्णितीपधम् ॥ ४७॥ एकीकृत्यबृहत्पात्रपंचा .

·द्वितीयखड. मलशनानिच ॥ पचेतद्रोणजलेक्षित्वाग्राह्यमष्टांशशेपितम् ॥ ४८ ॥ ततस्तुतान्यामलानिनिष्कुलीसत्यवाससा ॥ दृहस्तेनसंमक्षिावाता प्रततोवृतम् ॥ ४९ ॥ पलसप्तमिततानिकिंचित्भष्वाल्पवन्हिना ॥ ततस्तत्रक्षिपेत्वार्थखंडंचार्धतुलोन्मितम् ॥५५०॥लेहवत्साधयित्वाच चूर्णानीमानिदापयेत् ।। पिप्पलीपलाञयातुगाक्षीरचितुःपला॥५१॥ प्रत्येकंचत्रिगाणाःस्युस्त्वगेलापत्रकेशरांः। ततस्त्वेकीकृतेतस्मिनक्षिपे तक्षौचपट्पलम् ॥५२।। इत्येवंच्यवनप्रोक्तंच्यवनमाशसंजिकमालेह वन्हिबलंदृष्ट्वाखादेत्क्षीणोरसायनम् ॥५३॥ बालवृद्धक्षतक्षीणानारी श्रीणाश्चशोषिणः ॥ हृद्रोगिणःस्वरक्षीणायेनरास्तेपुयुज्यते ॥ ५४॥ कासंश्वासंपिपासांचवातासमुरसोग्रहम् ।। वातपित्तंशुनदोमनदोपंच नाशयेत् ॥५५।। मेधास्मृतिस्त्रीपुहर्षकांतिवर्णप्रसन्नताम् ॥ भस्मातम योगादानोतिनरोरोगविवर्जितः ॥ ५६ ॥ पाडळ, एरण, शिवण, वेलमूळ, टेटू, गोखरू, रानगाजा, रानभाल, रिंगणी, मांतर गणी, पिंपळी, काकडशिंगी, द्राक्ष, गुळवेल, हर्तकी, चिकणामूळ, भृयआयळी, अड़- ळमा, ऋद्धि वृद्धि य दोन मिळत नाहीत याचे अमार्ग बाराहीकंद व हरणवेल, कचोरा, जीरक, मपभक या दोहाचे भावी विदारीकंद. नागरमोथे, पोखरणी, मूळ कावळ मूळ, रानभुगी, रानउडदी, विदारीकंद पुनर्नवा, काकोली क्षीरकाकोली या दा होंचे अभावी आसध, कमळ, मेदा, महा मेदा या दोहोंचे अभावी. ज्येष्ठमध, रिलायची कृष्णागर ही सारी आप एकएक पळ प्रमाण घेऊन थोडी थोडी कुटून एका जागी करून मग मोठे माठे आगळे पाचशें मोजून घेऊन मोठ्या मडक्यात ते आवळे व नीं सारी आपधे घालन त्यात पाणी एक द्रोण प्रमाण टाकून आठवा हिम्सा पाणी गही तो पावेतों काढा कढवून गाळून ठेवावा मग त्या औपघातील आवळे काढून घ्याने व आ- टाकानी मग चागले वळकट पर घऊन त कल्हेच्या भाड्याचे ताडाला बायन त्या घर ते आवळे ठेचून हाताने वळक्ट मर्दन करून खाली चिसासारसा बावल्याचा गज पडेल तो घ्यावा मग सातपळ प्रमाण तूप घेऊन त्यात तो भारव्याचा मगज हरक्या मीवर थोडा थोडा परतवून पहिला काहा टेविला आहे त्यत तो मगज व साग्वर अ तुलाप्रमाण दाहन पण होई तोपर्यत पाक करावा त्यात चूर्ण टाकारयानी आपधै येणे माणे पिपठी दोन पॐ वालोनन नारप.. दालचिनी. रिलायची तमालपत्र. नाग- गर ही चार ऑप तीन तीन गाण न्या. मग या गानें जूणे म्न त्या पाकात ·८२ भाधर. . , धालन व मध सहा पळ प्रमाण घेऊन पाकाला मेळवावी. या प्रकारचा हा अवलंह च्यवन नामक ऋपीनी मांगितला ह्मणून याला च्यवनप्राग अमें ह्मणतात. हा च्यवन- प्राग क्षीण मनुष्यांनी आपली शक्ति व अमीचे वळ पाहून ध्यावा. तेणेकरून क्षणित्व दूर होते व वाल, वृद्ध व क्षतें करून जे क्षीण मनुष्य ते व बीसंग फार करून करून ज्यांची धातु नष्ट होते ते गनुप्य व ज्या मनुष्यांना शोष आहे ते मनुष्य व ज्यांना छातीचा रोग आहे ते व ज्यांच्या कंठाचा स्वर क्षीण आहे ते इतक्या मनुष्यांस हा अवलेह योजावा. घास, कास, तहान, वातरक्त, उरोग्रह, वातपित्त विकार, धातुदाप, गृत्रदोष, हे रोग दूर होतात व या अवलेहें करून बुद्धि वाढते, स्मरण चांगले राहते व स्त्रीसंगाविषयी इच्छा होते. गगराची कांति व वर्णही चांगले होतात. मन प्रसन्न राहाते व मनुष्य सान्या रोगाणसून दूर होतो. कृप्मांडकावलेह रक्तपित्तादिकांवर. निष्कुलाकृत्यकूष्मांडखंडानुपलगतंपचेत्।।निक्षिप्यद्वितुलंनीरमर्धशिष्टं चत्द्यते ।। ५७ ॥ तानिकृष्मांडखंडानि पीडयेत्दृढवाससा ॥ आत पेशोपयेस्किंचितशुलाहुशोव्यधेतू ॥ ५८ ॥ क्षित्वाताम्रकटाहेच दद्यादष्टपलंपृतम् ॥ तेनकिंचितभर्जयित्वापूर्वोक्तंतजलक्षिपेत् ॥५५॥ खंडापलशतंदत्वासर्वमेकत्रपाचयेत् ।। मुपक्वैपिंपलीशुंठीजीरकंद्विपलं पृथक् ।। ५६० ॥ पृथरुपलार्धधान्याकंपौलामरिचत्वचम् ॥ चूर्णी कृत्यक्षिपेत्तत्रघृताधक्षौद्रमावहत् ॥६१ ॥ खादेदग्निबलंदृक्षारक्तपित्ती क्षयीज्वरी॥शोपतृपातमच्छर्दिकासश्वासनतातुरः॥६२।। कूष्मांडकाव लेहोयंबालवृद्धेपुयुज्यते ॥ उरःसंधानकट्टप्योवृंहणोवलकृन्मतः ॥६३|| चांगला कोहळा जून आणून वरची साल काढून त्याचे बारीक बारीक तुकंड ते शंभर पळे प्रमाण वजन घेऊन त्यांत पाणी दोन तुळा प्रमाण घालून अर्धे पाणी तो पावेतों काढा करून गाळून ठेवावा मग त्या कोहळ्याचे तुकडे घट्ट फटक्यांत । पिळून त्यांतील पाणी काढून मग त्या तुकड्यानां किंचिन् ऊष्ण देऊन सुयांनी बहुत छिद्रे पडत अमें टोचून मग तांब्याच भाट्यांत आट पळ प्रमाण तृप पालन ते तुकडे थोडे थोडे परतवून मग पहिल्याने कोहळ्याचा काढा टेविला आहे तो टाकून व साखर १०० पळ प्रमाण वजन घेऊन त्या काट्यांत घारग पण हाई पर्यंत पाक करावा. त्यांत चूर्ण टाकावयाची आप येणेप्रमाणे. पिंपळी, मुंठ, जि नीन आप दान दोन पz व धणे, नमालपत्र, रिलायन, गिन्यं, नारनिनी ही ·, द्वितीयखंड. औषधे अर्ध अर्ध पळ प्रमाण घ्यावी. मग साऱ्यांचे चूर्ण करुन पाकांत टाकावे व मध चार पळ प्रमाण त्यांत मेळवावी. याला कुप्मांडकावलेह हाणतात. हा लेह रोग्यांनी आ- ने शक्ति व अग्नीचे वळ पाहून घ्यावा. तेणेकरून रक्त, पित्त, क्षय, ज्वर, शोष, शन, डोळ्यांपुढे अधारी येते ती, ओकारी, श्वास, कास, उरःक्षत हे रोग दूर होतात हा अवलेह बाळकांस व वृद्धांस उपयोगी पडतो व उरांत अन्नाचा रस येतो त्याला धक होतो व त्रीसंगाविषयी इच्छा देतो, धातूची वृद्धि करितो व वळ देतो. कूष्मांडवंडावलेह अर्शरोगावर. युत्क्याकुष्मांडखंडस्यमृरणविपचेत्सुधीः॥ अर्शसांमूढवातानांग्लंडानीनांचशम्यने ।। ६४ ॥ कोहळ्याचे बारीक बारीक तुकडे व सुरणाचा कीस हे दोन्ही एकत्र करुन तुपांत परतवून त्याचे दुप्पट साखर घेऊन पाक करून त्यांत तो कीस मेळवून लेह करून ध्यावा. तेणेकरून मूळव्याध व सर्वांग जखडून राहते तो मूढवायु हे दूर होतात व जगणी प्रदीप्त होता. अगस्त्यहरीनकी क्षयादिकांवर, हरीनकीशतंभद्रयवानामाढकंतथा ॥पलानिदशमुलस्यविंशतिश्चनियो जयेत् ॥६५॥ चित्रकःपिप्पलीमूलमपामार्गःसटीतथा ॥ कपिकच्छः शंखपुष्पीभार्गीचगजपिप्पलि ॥ ६६ ॥ बलापुप्फरमुलंचपृथद्विप लमात्रया ॥ पचत्पंचाढफेनीरेयवैःम्विनैःशृतंनयेत् ॥ १७ ॥ तच्चा भयागतंदद्यात्क्वायतस्मिन्विचक्षणः ॥ सपिस्तटाप्टपल कंक्षिपेनगुडतु लांतथा ।। ६८ ॥ पात्वालेहत्वमानीयमिद्धेमतिपृधापथर । क्षौद्रं चपिप्पलीचूर्णदद्यात्लुडवमात्रया ॥६९॥ हरीतकीद्वयंपादनेनलेहेन नित्यशः । क्षयंकासंचरं वासहिकामचिनसान ॥५७०॥ग्रहणी नाशपेटेपवलीपलितनाशनः ॥ वलवर्णकर पुंसामवलेहोरसायनः ॥ ॥ ७१ विहितोगम्त्यमुनिनासर्वरोगप्रणाशनः॥ जब एक आहरु प्रमाण वजन घेऊन थोडे कटन त्यांन पाणी चौपट घालून नपाई भी गही तोपर्यंत पाढा करून गाळून ठेगाना व ज्व टाकान द्यावे. मग दगमळांनी 50 ती बीम पळ प्रमाण. निक, पिंपलमळ, आघाटा, कचोरा. कवचीज, भारंगमाल, गजपिंपळी. विपणामळ. पोखरणीनं गळ ही दहा आफ्धे दोन - ·शापर. दोन पळ प्रमाण एकंदर वीस ऑपधे या प्रमाणे घेऊन थोडी थोडी कुटन त्यांत पाण पांच आढक प्रमाण घालन चवथाई पाणी राही तो पर्यत काढा करून गाळून त्या जवा काढयांत मिळवून त्यांत थोर थोर हिरडे शंभर घालन तूप व तिळांचे तेल आठ आ पळ प्रमाण व एक तुळा प्रमाण गुळ त्या कायात टाकून घण होई तोपावेतों पार करून थट जाहल्यावर पिपळीचे चूर्ण व मध ही कुडव कुटव प्रमाण घेऊन पर मेळवावी. या प्रकारे हा अवलेह अगम्त्यकपीनी सागितला ह्मणोन याला अगत्यह रीतकी मणतात. यातून रोग्यांनी दोन हिरटे लेहाबरोबर खावे. तेणेकरून क्षय, काम ज्वर, श्वाम. उचकी, मूळन्याव, आबढणे, पानसरोग ( नाकात होनो तो ) व मंग्रहणी । रोग दूर होतात. अगाला वळकुट्या पडतात त्या मोडोन केश पांढरे असतात ते का होतात, वळ व काति यने हा अवलेह रसायन आहे. या पासुन मार गेग दर होतात. कुटजकावलेह अादिकांवर. कुटजत्वक्तुलांद्रोणेजलस्यविपचत्सुधी. ॥७२॥ कपायंपादशेपंच गृण्हीयाद्वस्खगालितम् ॥ त्रिंशत्पलंगुडस्यात्रदत्वाचविपचेत्पुनः ॥७३॥ सांद्रत्वमागतनात्वाचुर्णानीमानिदापयेत् ॥ रसांजनमोचरसंत्रिकदृमि फलांतथा ॥७४॥ लज्जालुंचित्रपाठविल्वमिंद्रयवानवचां ॥ भल्ला तकंपतिविपाविडंगानिचवालकम् ॥ ७५ ॥ प्रत्येकंपलसंमानंतरय कुडवंतथा ॥ सिद्धशीतेततोद्यान्मधुनःकुडवंतथा ॥ ७६ ॥ जयेद पावलेहस्तुसण्यिासिनेगतः ।।दुनामप्रभवानरोगानतीसारमरोचक म् ।। ७७ ॥ ग्रहणींपांडरोगंचरक्तपित्तंचकामलाम् ॥आम्लपिनतथा शोपं काश्यचैवप्रवाहिकाम् ।।७८ ॥ अनुपाने प्रवक्तव्यमानंतकंपयोट धि ।। घृतंजलवामीणचपध्यमोनीभवेन्नरः ॥ ७९ ॥ कुड्याची साल एक तुला प्रमाण घेऊन थोडी कुटून त्यात पाणी एक द्रोण प्रमाण धान्न चवथाई पाणी राही तोपर्यंत काढा करून फटक्यात गाळून त्यात गुळ तीय पळ प्रमा, टाकून फिरून घण होई तोपर्यंत पाक करून नतर त्यात चूर्ण कम्न टाकावयाची औषधं घेणेप्रमाणे. ग्माजन. मोचरम, सुंठ, मिन्ये. पिंपळी, हिरटा, बेहडा, आवळकटी, लाजेरी, चित्रक, पाहाडमर. रहान बेलफळ. जयवेय. भिलावा. अतिरिष. बावडिंग, वाळा ही १८ औषधं पळ पळ प्रमाण घेउन नूनं यमन यासान टाकावी व तृप एक बुडवप्रमाण टाकून पाफ धड झाल्यावर त्यात मग एक वुडव प्रमाण मेळवून भगा - ·८५ . द्वितीयखंड. + + . अवलेह शेळीचे दुधांत अथवा ताकांत किंवा दशांत, तुपांत अथवा पाण्यात घ्यावा व अन्न जिरणी पडतें असतां घ्यावा व चांगले पथ्य करावें तेणेफरून संपूर्ण मूळव्याधी लवकर दूर होतात व दुष्टनाम आहे ज्यांना असे भगंदरादिक रोग, अतिसार, अवढणे, संग्रहणी, पांडुरोग, रक्तापित्त, डोळ्यांत कावीळ होते ती, अम्लपित्त, सूज, कृमता प्रवाहिका- रोग, अतिसाराचा भेद आहे तो व हे रोग दूर होतात. आर्द्रकुटजावलेह सर्वातिसारादिकांवर. कुटजत्वक्तुलामाद्रौद्राणनोरीवपाचयत् ॥ पादशेपंधृतनीत्वाचूर्णान्ये तानिदापयेत् ॥ ५८ ।। लजालुर्धातकीवित्वंपाठामोचरसस्तथा ॥ गुस्तप्रतिविपाचैवप्रत्यकस्यालपलम् ॥ ८१ ॥ ततस्तुविपचे द्योया वीप्रलेपनम् ॥ जलनछागदुग्धनपीतोमंडनवाजयत् ।। ८२ ।। सर्वातिसारानघोरांस्तुनानावर्णानसवेदनान ॥ असक्दरंसगस्तंचसर्वा शांसिप्रवाहिकाम् ॥ ८३॥ कुड्याची साल ओली एक तुलाप्रमाण आणून थोडी कुंटुन त्यांत पाणी एक द्रोण प्रमाण घालून चवथाई पाणी राही तोपर्यंत काढा करून गाळून घ्यावा. त्यान चूर्ण टाकावयाची आप ती येणे प्रमाणे. लाजेश, धायटीपूल, कोवळे वेटफळ. पाहाडमळ, मोचरस, नागरमोथे, अतिविप ही सात औषधे पळ पळ प्रमाण घेऊन चूर्ण करून त्या काझ्यात टाकून फिरून- लोखंडाचे पढीला लेप लागे अमा कढवून धण कमवा. भग ! लेह पाण्यांत अथवा शेळीचे दुधांत किंवा मंडांत व्यावा तेणेकरून गेदनायुक्त व नीलपी नादिक नानाप्रकारचे वर्ण ज्या अनियारामध्ये आहेत व पारम्प अमे संपूर्ण अतिसार ते दर दोनान व स्त्रियांम संपूर्ण प्रकारनी शुपणी लागते ती व गंपूर्ण मूळव्याधी य प्रवाहि- कागेम अतिमाराचा भेद आहे नो हे सारे गेग दूर होतात. इनि श्रीदामोदरसूनु गाईभरेण विरचितायां सहितायां चिकि-मा. स्थाने अवलेहाल्पनानामाष्टमोभ्यायः ॥८॥ - नवमोध्यायः । तृप व अवलेह इत्यादिस्नेहांचा साधनप्रकार. कन्कारतुर्गुणीकृत्यघृतंवानेलमेवदा ॥ चतुर्गुणेष्वमाध्यतम्यामात्राप ·शाधर. लोमिता ॥८४॥ निक्षिप्यक्वाथयेत्तोयंक्वाथद्रव्याच्चतुर्गुणम् ॥ पादशि टंगृहीत्वाचस्नेहंतेनैवसाधयेत् ।। ८५॥ चतुर्गुणंमृदुद्रव्येकटिनेष्टगुणं जलम् । तथाचमध्यमद्रव्येदद्यादष्टगुणंपयः ॥ ८६ ॥ अत्यंतेकठिने द्रव्येनीपोडशिकंमतम् ॥ कर्पादितःपलंयावक्षिपतपोडशिकंजलम् ।। ८७ ॥ त कुडवंयावक्षिपेदष्टगुणंपयः ।। प्रस्थादिनःक्षिपेनी रंखारीयावच्चतुर्गुणम् ।।८८ ॥ अंयुक्वाथरसैर्यत्रपृथकस्नेहस्यसाधनम् ।। कल्कस्यांशंतत्रदद्यातूचतुर्थं पष्ठमष्टमम् ।।८९॥दुग्धदधिरसतक्रेकल्को देयोष्टमांशकः ॥ कल्कस्यसम्यम्पाकातोयमत्रचनुर्गुणम् ॥ ५९० ॥ द्रव्याणियत्रस्नेहपुपंचादीनिभवंतिहि ॥ तत्रस्नेहसमान्याहुर्यथापूर्वच तुर्गुणम् ॥११॥वाथेनकवलेनैवपाकोयत्रेरितःक्वचित् ॥ क्वाथद्रव्यस्य कल्कोपितत्रस्नेहप्रयुज्यते ॥५२॥ कल्कहीनस्तुयःस्नेहःससाध्य केवल द्रवे । पुष्पकल्कस्तुयःस्नेहस्तत्रतोयंचतुर्गुणम् ॥१३॥ स्नेहेस्नेहाष्टमां शश्चपुष्पकन्कःप्रयुज्यते ॥ वर्निबतूकल्कस्नेहास्याचदांगुल्यांविमतिः ॥ ९४ ॥ शब्दहीनोमिनिक्षिप्तःस्नेहःसिद्धोभवेत्तदा ।। यदास्नेदोभये तेलेफेनशांतिश्चमपिपि ॥ ९५ ॥ गंधवर्णरमोत्पत्तिःस्नेहसिद्धिस्तदा भवेत् ।। म्नेहपाकविधाप्रोक्तोमृदुमध्यःखरस्तथा ॥ ९६ ॥ ईपत सर सकल्कस्तुस्नेहपाकोमृदुर्भवेत् ॥ मध्यपाकस्यसिद्धिश्चकल्केनीरसको मले ॥ ९७ ।। ईपत्कठिनकल्कश्चस्नेहपाकोभवेतूखरः । तदृवं दग्धपाकास्याद्दाहकनिष्प्रयोजकः ।। ९८ ॥ आमपाकचनिवार्यों वन्हिमांद्यकरोगुगः ॥ नस्यार्थेस्यान्मुदुःपाकोमध्यमःसर्यकर्मम् ।।१९।। अभ्यंगार्थेपर-प्रोक्तोयुंज्यादेवंयथोचितम ॥ घृततलगुडादीश्वसाधयेने कवासरे ॥६०० ॥ प्रकुर्वत्युपितात्येविशेषाद्णसंचयम् ।। कल्काची जी औपये साचे चौपट तृप अथवा तेल प्या व त्या तुपा तलाने चौपट दूध, गवादिमूत्र इत्यादिक द्रवपदार्थ घेऊन सर्वाना एकत्र करून अमिसंयोगाने ते द्रव पदार्थ आटवून तूप व तेल शेप राखावें. तमल्या मिद्ध जाहलेल्या तुपाची व तेलाची पोटांत घ्यावयाची मात्रा यानादिरोगांवर एक पक प्रमाण जाणावी. व काढयांची जी औषधे त्यांचे चौपट पाणी घालून चवथाई पाणी राही तापावती फाढा करून त्यांत नूप अथवा तेल घालन कढवून तृप व तेल मेष रासावें व नरम जी गुहच्यादि आप नी अम- ल्याम न्यांत पाणी नापट घालावे व बाह्वा आदिकम्न कठीण जी आपधे ती व दशमू- ·. द्वितीयखंड. लादि मध्यम औषधे असल्यास पाणी आठगुण घालावे व पद्मकाष्ठादि अत्यंत कठिण औषधे आहेत तर त्यांत पाणी १६ गुण घालावें व कर्षा पासून पळमानपर्यंत औष- धांचा काढा करावयाचा असतां पाणी १६ गुण घालावे व पळापासून कुडवमानपर्यंत औषधांचा काढा करावयाचा असतां पाणी आठगुण घालावे व प्रस्थमानापासून खारी. मानपर्यंत औपधांचा काढा करावयाचा असतां पाणी चौपट घालावे. केवळ पाण्यांत संह सिद्ध करावयाचा असता त्यांत स्नेहाचे चतुर्थांश कल्क घालावा व काढ्यांत लेह सिद्ध करावयाचा असता त्यांत नेहाचे पष्टांश कल्क योजावा व . मांसाचे रसांत नेह .. सिद्ध कराषयाचा असता त्यात स्नेहाचे अष्टमांश कल्क योजावा व दुधांत अथवा 'दह्यांत अथवा धतूरादिकाचे रसांत लेह सिद्ध करावयाचा असतां त्यांत स्नेहाचें अष्टमांश कल्ल घालावा व कल्काचा पाक चांगला होण्याविषयी पाणी स्नेहाचे चौपट घाला व स्नेहाच ठायीं दूध, गोमूत्र इत्यादिक पांच द्रवपदार्थीपासून अधिक द्रव पदार्थ असतां स्नेहाचे सम- भाग घ्यावे. पांचांहून उणे द्रवपदार्थ असतो स्नेहाचे चौपट घ्यावे व काढ्यांत स्नेह करावयाचा असतां कल्क द्रव पाण्यांत वाढून कल्क करून स्नेहांत घालन त्यांत स्नेहाचे औपट पाणी घालावें व ऋचित् प्रयोगाचेठायीं काढयांत स्नेह सिद्ध करावयाचा असतां ढ्याच्या औषधांचा कल्क करून स्नेहांत मेळवून त्यात पाणी चौपट घालावे व ज्या नेहांत कल्क नाहीं तो-स्नेह द्रवपदार्थात घालन कढवून द्रवपदार्थ जाळून नह शेप रा. वावा, ज्या स्नेहांत फुलांचा कल्क आहे त्यांत पाणी स्नेहाचे चौपट घालावे व फुलाचा ल्क स्नेहाचे अष्टमांश घालावा. या नंतर स्नह चांगला सिद्ध झाल्याची लक्षणे स्नेहांत कल्क असतो तो बोटांनी चंपला असता त्याची वात होते व तो कल्क अमीवर टाकला असतां फुरफुर शब्द करीत नाही व तेलाचे पाकायर फेण आला असतां व तुपाचे पाकावर फेण येऊन गेला असतां व तो पाक सुगंधेकरून व रक्तादिवर्णकरुन व , मधु- गदि रसंकरुन युक्त जाहला असता तो स्नेह चांगला सिद्ध जाहला, अमें जाणावे. व स्या -स्नेहाचे पाक तीन प्रकारचे आहेत. ते नरग, मध्यम, कटीण त्यांची लक्षणे-स्नेहांत कलक असतो त्याला पाण्याचा ओलावा राहिला असतां तो पाक नरम जाणावा, क- काला मृदुपणा असून पाण्याचा अंग राहिला नाही. तो पाक मध्यम जाणावा व : किचिन तीन कल्क जाहला असता तो पाक जळफा दाह करणारा निप्पयोजक जा. । पावा व कच्चा पाक राहिला असता त्यामध्ये पराक्रम राहत नाहीं, अग्नि मंद करितो, वह होता. स्नेहाचा पारु नरम जाला असतां तो स्नेह नाकांत नस्य देण्याविषयी योजना व म-यम पाक जाहला अमनां तो स्नेह मई कर्माचे टायी योजावा. कठिण Haz ·दर शाधिर. तुपाने पाक जाहला अमता तो म्नेह अगाला लेप करण्याविषयी योजावा. तूप, तेल, गुडादिक हे १ दिवसात मिद्ध करू नयेत. तर सर्व में एकत्र करून एकरात भिजन टवून दुसरे दिवशीं मिद कराने. या प्रकारे स्नेहाची साधनक्रिया जाणावी त्यामध्ये प्रथम तुपे सागून नंतर तेले सागेल. घृताचा साधनप्रकार त्यामध्ये प्रथम क्षीरवृत. पिपप्लीपिप्पलीमुलचव्यचित्रकनागरैः ॥ १॥ ससैधवश्वपलित प्रस्थविपाचयेत् ॥क्षीरंचतुर्गुणंदत्वातत्सिद्धप्लीहनाशनम् ॥२॥विप मज्वरमंदाग्रिहरंकचिकरंपरम् ।। पिपळी, पिंपळमूळ, चवक, चित्रक, सैधव ही साहा औषधे, पळ प्रमाण घे- ऊन कल्क करून एक प्रम्य प्रमाण गाईचे तूप घेऊन त्यात तो फ्ल्क घालन, चौपट गाईचे दृध त्यात मेळवावे. कल्काचा पाक चागला होण्याविषयी तुपाचे नापट पाणी घारन तृप शेष राही तोपर्यत पाक करन नतर ते तूप गाळून पोटांत प्यावे तेणेकरून पोटात डावकडे कवल, रोग होतो तो, व विषमज्वर व अमिमाद्य हे रोग दूर होतात, व तोंडाला रुचि चागली येते. चांगेरीघृत अतिसारसंग्रहणीवर. पिप्पलीपिप्पलीमूलचित्रकोहस्तिपिप्पली ॥ ३॥ श्ववंटानागरंधान्य पाठविल्वयवानिकाः ॥ द्रव्यैश्चपलिरतैश्चतुःपष्टिपलंघतम् ॥ ४ ॥ वृताच्चतुर्गुणदद्यातूचांगेरीस्वरसंबुधः वाचतुर्गणंदत्वाधिसपिवि पाचयेत् ।।५।। शनःशनैविपदंचचांगेरीघृतमुत्तमम्।।तत्यतंकफवातघ्नं ग्रहण्यशाषिकारनुत् ॥६॥ हत्यानाहंगुदभ्रंशंमृत्रकाईमवाहिकाम।। पिंपळी, पिंपळमळ, चित्रक. गजपिंपळी, गोखरू, मुट, धणे, पाहाडमूळ. बलफळ, अजमोदा ही दाहा औषधं पळपळ प्रमाण घेऊन कल्क करन चौमष्ट तृप घेऊन त्यात तो कल्क टाकून व तुपाचे चौपट चुक्याचा रस व दह्याची निवळ धालुन हाया अग्नीचे तुप शेष राही तोपर्यंत पार करून तृप गाळून घ्या. । चागेरी घृत ह्मणतात. हे तुप पोटात घेतले जमता कफ, वायु, संग्रहणी, मूक आगेरू आपनद्वारी येते ने, मृत्रहन्छ, प्रवाहिका राग, अतिमागना साहे ना रे रोग दर हातात ममरत अनिसागदिकांवर, ममरणापलगतनीरद्रोणेविपाचन ॥ ७ ॥ पादपंचतनीलादला मलपद्ध, ·द्वितीयखंड. बिल्वफलाष्टकम् ॥ धृतप्रस्थंपचेत्नेनसर्वातीसारनाशनम् ॥ ८॥ ग्रह णीभिन्न विट्कंचनाशयेच्चप्रवाहिकाम् ।। मसुरा शंभर पळे घेऊन त्यांत एक द्रोण पाणी घालून चवथाई पाणी राही तो त काढा कन्दन गाळून त्यांत लहान वेलफळे आठपळ प्रमाण घेऊन बारीक वाटून लावी व तूप एकपस्थ प्रमाण घालून तूप शेषराही तोपर्यंत पाक करून नंतर ते तूप ळून पोटांत घ्यावे, तेणेंकरून सारे अतिसार, संग्रहणी, मळाचे चिथडे पडतात ते, । प्रवाहिका रोग आहे तो हे सारे रोग दूर होतात, कामदेवघृत रक्तपित्तादिकांवर. अश्वगंधातुलैकास्यात्तद|गोक्षुरःस्मृतः ॥ ९॥ बलामूताशालिपणी विदारीचशतावरी॥पुनर्नवाश्वत्थYठीकाश्मर्यास्तुफलान्यपि।।६१०॥ पद्मवीमापबीजंदद्याद्दशपलंपृथक।। चतुदोणऽभसापकत्वापादशेषभृतं नयेत् ।। ११ ।। जीवनीयगणःकुष्टंप करक्तचंदनम् ॥ पत्रकंपिप्पली द्राक्षाकपिकच्छुफलंतथा ॥ १२॥ नीलोत्पलंनागपुप्पंसारियेद्वेवले तथा ॥ पृथक्कर्पसमाभागाःशर्करायाःपलद्वयम् ॥१३॥ रसश्चपौंड्रकै vणामाढकैकंसमाहरेत्।।धृतस्यचाढकंदत्वापाचयेन्मृदुनाऽग्निना॥१४॥ घृतमेतनिहत्याशुरक्तपिक्तमुरक्षतम्॥हलीमकंपांडरोगंवर्णभेदस्वरक्षयम् ॥१५॥ वातरक्तंमूत्रकृच्छ्रपार्श्वशूलंचकामलाम् ॥शुक्रक्षयमुरोदाहंका यमोजक्षयंतथा ॥१६॥ स्त्रीणांचैवाप्रजातानांगर्भदशुक्रर्दनृणाम् ॥ कामदेवघृतनामदृयंबल्यंरसायनम् १७ ॥ आसंध एक तुळा प्रमाण व त्याचे अर्ध गोखरूं प्यावे. चिकणामूळ, गुळवेल, रान- जा, विदारीकंद, शतावरी, पुनर्नवा, पिंपळमूळ, मुंठ, शिवणीचे फाळ, कमळवीज, ती ही अकरा औषधे दहा दहा पळ प्रमाण घेऊन थोडी थे डी कुटून सारी एका गी करून त्यांत पाणी चार द्रोण घालून वधाई पाणी राही तोपर्यंत काढा करून गाळून त कल्क करन टाकावयाची औपधै येणेप्रमाणे. ज्येष्टमध, विदारीकंद, आगंध, हर- बेल, ज्येष्ठीमध, रानमुंगी, रानउडीद ही जीवनीयगणाची औषधे जाणावी. योष्ठ, पद्य. ME, रक्तचदन, तमालपत्र, पिंपळी द्राक्षे, फवचीज, निकमळ, रानफैक्षर. फाठी इसरी, पांढरी उपमलरी, चक्रमेंड नागवला ही वाम ऑप कर्म का प्रमाण घेऊन करन काढगांत घालाया व सासर दोनपळे पालापी, पांग्न्या उमाना रम, नहीं एकक जाहरु प्रमाण त्या कामांन घालन हलल्या अग्नीने तृप शेष गही नपर्यन - " - १२ ·शापर. , । पाक करून नंतर ते तूप गाळून पोटांत घ्यावे तेणेकरूंन रक्तपित्त, उरःक्षतरोग, पांडुरोगा- चाभेद हलीमक रोग, स्वरक्षय. वातरक्त, मूत्रकृच्छ्र, पाठीचाशूळ, डोळ्यांत कावीळ होते तो, धातुक्षय, उरांत रोग होतो तो, शरीराची कृशता, शरीराचे तेजाचा क्षय हे सारे रोग दूर होतात, हे त्प ज्या स्त्रियास मुले होत नाहीत त्यास मुलें देते, व पुरुषांस धातु उ. पन्न करिते. हृदयास प्रियकर होते व बळ देत व हे तूप रसायन आहे याला कामदेवधृत अंस झणतात. पानीयकल्याणघुत अपस्मारादिकांवर. त्रिफलादेनिशेकौंतीसारिवेद्दप्रियंगुका शालिपणींपृष्ठपणीदेवदाय लवालुकम् ॥ १८ ॥ नविशालादंतीचदाडिमनागकेशरम् ।। नीलोत्पलै लामंजिष्ठाविडंगंकुष्ठपद्मकम् ॥१९॥ जातिपुप्पंदनंचतालीसंबृहतीत था । एतैःकर्पसमैःकल्कैर्जलंदत्वाचतुर्गुणम् ॥६२०॥ घृतप्रस्थंपचेद्धी मानपस्मारेग्यरेक्षये ॥ उन्मादेवातरक्तचकासेमंदानलेतथा ॥२१॥ प्रतिश्यायकटीशूलेतृतीयकचतुर्थक ॥ मत्रविसर्पचकंडपांड्डमयेत था ||२३|| विपद्दयेप्रमेहे सर्वथैवोपयुज्यते । वंध्यानांपुत्रदंभूतय क्षरक्षोहरंस्मृतम् ॥२३॥ हिरडा, बेहटा, आंवळकटी. हळद, दाम्हळद, रेणुकीज, काळी उपलमी, पांढरी. उपलसरी, वाघांटीचे मूळ अथवा राळे, रानगाजा. रानमाल. देवदार, एलवालुक, तगर, कायडळमूळ. टाळिंबाची साल, दातीमूळ, नागकेशर, निळंकमळ, विलायची, मंजिष्ठ, याव- डिंग, कोष्ठ, पद्मकाठ, जाईची फुलें, चंदन तालीसपत्र, रिंगणी ही अठावीस औषधे कर्प प्रमाण घेऊन कल्क करुन त्याचे चौपट पाणी व एक प्रस्थ तप घालुन तूप शेष राही तोपर्यंत पाक करुन नंतर ते तूप गाळून पोटात घ्यावे तेणेकरुन फंपरे. ज्वर क्ष. यरोग, उन्मादरोग, वातरक्त खोकला, अप्रिमाय, पडसें, कंबरेचा शूल, तृतीयकज्वर, चातुर्थीक ज्वर, मूत्रकच्छ, इसब, पायाना होतो तो, फंड, पाटुरोग, सादिकाचे विषविकार 'बचनागादिक विपविकार, परमा हे राग दूर होतात व हे तूप वांझोटया बायकांस पुत्र देते व या तुपापामन भतावाधा दूर होनें. अमृनान वानरत्तापर. अमृताक्कथान्काभ्पांमक्षीविपचेन घृतम् ॥ वातरतं जयन्याभुकुटनगतिदुम्नग्म् ॥२४॥ -- - --- ·-बियांना धुपणी लागते ती, गंडमाळा, क्षुद्ररोग, ज्वर हे रोग दूर होतात. द्वितीयखंड. कवेत आणून थोडी कुटून त्यांत निचे चौपट पाणी घालून चवथाई पाणी राही तोप- काढा करून त्यांत काढ्याचे चतुर्थाश तूप घालावे व तुपाचे चतुर्थाश गुळवेलीचा करून व दूध तुपाचे चौपट त्यांत घालून तुप शेष राही तोपर्यत पॉफ करूम नंतर प्प गाळून पोटांत घ्यावें तेणेकरून वातरक्त व कुष्ट हे रोग लवकर दूर होतात. महातिक्तकवृत वातरक्तकुष्टादिकांवर. सप्तछदःप्रतिविपाशम्याकःकटुरोहिणी ॥ पाठामुस्तमुशीरंचत्रिफला पर्पटस्तथा ॥ २५ ॥ पटोलनिवमंजिष्ठापिप्पलीपद्मकंसठी ॥ चंदनं धन्वयासश्चविशालाइनिशेतथा ॥२६॥ गुडूचीसारिवंदेचमूर्वावासा शतावरी ॥त्रायंतीद्रयवायष्टीभूनिवाश्चाक्षभागिकाः ॥ २७ ॥ घृतं चतुर्गुणंदद्यात्घृतादामलकीरसः ॥ द्विगुणःसार्पपश्चात्रजलमष्टगुणंभ वेत् ।। २८॥ तत्सिद्धंपाययेत्सपिर्वातरक्तेपुसर्वथा ।। कुष्टानिरक्तपितं चरक्ताशीसिचपांडुताम् ॥ २९ ॥ दोगगुल्मवीसर्पप्रदरानगंडमालि काम् ॥ क्षुद्ररोगान्ज्वरांश्चैवमहातिक्तमिदंजयेत् ॥ ३३०॥ सातव", अतिविष, वाहवा, कटुकी, पाहाडमूळ, नागरमोथे, वाळा, हिरडा, बेहडा, आवळकाठी, पित्तपापडा, पडवळ, कडूनिव, मंजिष्ठ, पिंपळी, पद्मकाष्ठ, कचोरा, पांढरा- चंदन, धमासा, कांवडमूळ, हळद, दारुहाळद, गुळवेल, काळी उपलसरी, पांढरी उपल- सरी, मोरवेल, अडूळसा, शतावरी, त्रायमाण, इंद्रजय, ज्येष्ठमध, किराईत ही ३२ औषधे एक एक अक्ष मणजे कर्ष प्रमाण घेऊन कक करून त्याचे चौपट तूप घेऊन स्वांत तो कल्क घालून व तुपाचे दुप्पट आवळ्याचा रस व आठपट पाणी घालन तृप लेप राही तो पावेतों पाक करून तूप गाळून पोटांत यावें तेणेकरून यातरक्त निश्चय कलन दूर होने व कुप्टें, रक्तापित्त, रक्तमूळव्याध, पांडुरोग, हृद्रोग, गुल्म, विमर्प रोग. . - सूर्यपाकसिद्ध काससिादिघृत कुष्टदद्रुपामा इत्यादिकांवर. काशीसंदनिशेमुस्तहरितालंमनःशिलाम् ॥ कपिलकंगंधकंचविडगंगुग्ग ढुंतथा ॥३१॥ सिक्यकमरिचंतत्यकंगोरसपान ॥ रसांजन चसिंदूरंश्रीवासारक्तचंदनम् ॥ ३२ ॥ इरिमेदनिवपत्रंकरंजंसारिवाय साम् ॥ मंजिष्ठांमधुकंपांसीशिरीपलोधपरकम्॥३३॥ हरीतकंप्रपुन्ना टंचूर्णयेत्कापिकानपृथक ॥ नतम्नच्चूर्णमालोचत्रिंगत्पलमितेने ॥ ३४ ॥ स्थापयेताम्रपात्रेचधर्मेसप्तदिनानिच ॥ अस्याभ्यंगेनकुटा ·शाङ्गधर. . , निष्पामावि चका ॥ ३५ ॥ शूकदोपाविसपश्चिविस्फोटावातर तजा ॥ शिररफोटोपदंशाश्चनाडीदुष्टवणानिच ॥ ३६॥ गोयोभ गंदरश्चंवलताःशास्यतिदोहनाम् ॥ शोधनरोपणंचेवसवर्णकरणंघुतम् ॥३७॥ हिराकशी, हळद, दारुहाउद, नागरमोथे, हरताठ, मनशीळ, पिला, गंधक, वाव डिंग, गुग्गुळ, मेण, मिन्ये, कुष्ठ, पाढरे शिरस, रसाजन, शेंदूर, गधाविरोज, रक्तचदन खेराची साल, कडुनिंबाची पाने, करजवीज, उपलसरी वेखंड, मजिष्ट, ज्येष्ठमध, जटा- माश, शिरस, लोध, पद्मराष्ट, बाळहिरडे, टाकळ्याचे चीज, ही बत्तीस औषधे कर्म कर्प प्रगाण घेऊन चूर्ण करून तीसपळे प्रमाण तूप ताव्याचे भागात घालन त्यात ते चूर्ण मेळवून सात दिवस उन्हात ठेऊन नतर ते तूप अगास रावावें तेणेकरून सर्व कुष्टे, दाह, खरूज, पायफुटतात तो विचर्चिकारोग, शिश्नास शूक सजक रोग होतो तो व विसर्परोग, वातरक्तापासून विस्फोटरोग होतो तो, मस्तकाचे फोड, उपदशरोग त्यार। गमी ह्मणतात व नाडीचेठायी जें दुष्ट नण होतात ते, सूज, भगेंद्र, रता हे रोग दूर होतात व हे तूप वणादिकाचे शोधन परितें व व्रणादिक भरून आणिते जात्यादिघृत वणांवर. जातीनिंवपटोलश्चद्वेनिशेगटुकीतथा ॥ गंजिष्ठामधुकंसिक्थःकरंजोशी रसारिवाः ॥ २८ ॥ तुत्थंचविपचेत्सम्यकपरेमिर्तबुधः ॥ अस्य लेपातूमरोहतिसूक्ष्मनाडीनणाअपि ॥ ३९ ॥ मर्माश्रिताःयेदिनश्चगं भाराःसरजोत्रणाः ॥ जाईची पाने, कडूनिंबाची पाने, पटोळीची पाने, हळद, वारहाळर, कुटनी, मजिप्ट, ज्येष्ठमध, मेण, करंजनीज, वाला उपर सरी, मोरचूत ही तेरा औप कर्प कर्प घेऊन कल्क करून त्याचे चोपट तूप घेऊन त्यात नो फन्क मेळवून उन्हात एक दिवम ठेवून पचवून नतर त्या तुपाचा सूक्ष्म जे नाडीव्रण त्याम लेप करावा व मम्यती असन पुवादिके करून ओले व खोल पीडायुक्त असें जे व्रण त्याम नेप फरापा, तेणेकरून ते मण भरून येउन बरे होतात दुिघृत उदरादिकांवर. चिरागविनीपव्याकंपिल्लनिवृतायुगम् ।। ६४० ॥ वृद्धदारश्चन म्यागोडतीदंतीफलंनथा । योभादेवटालीनीलीगिरिरर्णिया ।। ॥४ासातलापिप्पलीमूलगिडवानीनधा ।। हेमक्षीगचपिपंचतरलै ·९३ द्वितीयखंड. रेतैःपिचून्मितै ॥४२॥घृतमस्थंस्नुहीतीरेपट्पलेतुपलद्वये ॥ अर्कक्षीर स्यमतिमानतत्सिद्धंगुल्मकुष्ठनुत् ॥ ४३ ॥ हतिशूलमुदावतशोथाध्मा नंभगंदरम् ॥ शमयत्युदराण्यष्टौनिपीतविंदुसंख्यया ॥४४॥ गोदुग्धे नोष्ट्रदुग्धेनकौलत्थेत,तेनवा ॥ उप्णादफेनवापीत्वाविंदुवेगेविरिच्यते ॥ ४५ ॥ एतबिंदु तनामनाभिलेपाद्विरेचयेत् ।। चेत्रक, शंखपुप्पी, हिरडे, कपिला, पांढरें निशोत्तर. काळे निशोत्तर, वरधारा, व्याचे शेंगेतला मगज, दांतीमूळ, तिचे फळ, जेपाळ, कडदोडके, देडवंगरी, नीळ, पुकांता, पिवळे निवडुंग, पिंपळमूळ, वावडिंग, कटुकी, चोक ही एकुणीस औषधे, कर्ष प्रमाण घेऊन कल्क करून एक प्रस्थ प्रमाण तूप घेऊन त्यांत तो कल्क मे- न व निवडुंगाचे दूध सहापळे त्यांत टाकून व कल्काचा पाक चागला होण्या- यीं त्यांत तुपाचे चौपट पाणी घालून तूप शेष राही तोपर्यंत पाक करून तूप गाळून में याला बिंदुन्न ह्मणतात. हे तूप पोटांत घेतले असतां गुल्म, कुष्ट शूळ, उदा- वायु, सूज, आध्मान, भगंदर आठप्रकारचे उदररोग हे सारे रोग दूर होतात. चीं अनुपाने माईचे दूध अथवा उंटिणीचे दूध अथवा कुळित्यांचा कादा अथवा ऊन- णी इतक्या अनुपानातून रोग तारतम्य पाहून अनुपान योजून त्यात या तुपाचे जितके दु सोडून पोटात घ्यावे तितके ढाळ होतात व या तुपाचा नाभीचे ठायीं लेप केला सताही ढाळ होतात. . त्रिफळाघृत नेत्ररोगांवर. त्रिफलायारसप्रस्थमस्थवासारसोद्भवम्॥४६॥श्रृंगराजरसमस्यंमस्थमा जपयःस्मृतम् ।। दत्वातत्रघृतप्रस्थंकल्कैःकर्षमितैःपृथ ॥४७॥ त्रि फलापिप्पलीद्राक्षाचंदनंसेंधवंबला ॥ कांकोलक्षिीरकाकीलीमेदामरिच नागरम् ॥४८॥ शर्करापुंडरीकंचकमलंचपुनर्नवा ॥ निशायुग्मंचम धुकंसदेरेभिर्विपाचयेत् ॥४९॥ नक्तांध्यनकुलाध्यंचकुंडूपिळतथै वच ॥ नेनमावंचपटलंतिमिरंचानकंजयेत् ।। ६५० ।। अन्यपिप्रशम पांतिनेत्रगेगा सुदारणागत्रिफलंघृतमेतद्धिपानेनस्यादिपूजितम्।।५१॥ हिरडा, बेहडा, भोपळकटी, या तिरींचा, अंगरस बंगळा वेगळा एक एक प्रस्थ का व अंगरस न मिळेल तर त्याचे आठगुण पाणी घानन चक्र्याई पाणी राही तों न का फगमा त्याला अंगरम संज्ञा आहे. तो रस एकेक स्थ प्याना व अदुळगाचा । एक प्रश, माक्याना रस एक प्रथ, शेळीचे दूध एक प्रस्थ हे सारे रम व दूध एका जागी क.

·, शाधर. रून त्यांत तूप एक प्रस्थ प्रमाण घालावे व त्यांत कल्क करून टाकावयाची औषधे येणेप्रमाणे, हिरंडा बेहडा आवळकटी, पिंपळी, द्राक्ष, पांढरा चंदन, सैधव, चिकणामूळ, कांकोली व क्षीरका- कोली, या दोहोंचे अभावी आसंध, भेदाचे अभावी ज्येष्ठमध, मिथे, सुंठ, साखर, पाढरें कमळ, इतर कमळ, पुनर्नवा, हळद, दारुहळद, ज्येष्ठमध ही एकुणीस औषधे कर्ष कर्ष प्रमाण घेऊन कल्क करून त्या तुपांत घालून तूप शेष राही तोपर्यंत पाक करून तूप गाळून घ्यावे, याला त्रिफलाघृत म्हणतात. हे तूप पोटांत घेतले अससा रातांधळे व मुंगसासारखे डोळे चकचक फिरून पुढे काजवे येतात तो रोग व डोळ्यांचा कड़, डो- व्याचे रोगाचा भेद पिल्लरोग, टोळ्यांतून पाणी येतें तो रोग, डोळ्याचे पटलांत तिमिर रोग होतो तो, मोतिबिंदु, नेत्ररोगाचा भेद अजक रोग हे सारे दूर होतात. यांशिवाय दुसरे जे लहान मोठे डोळ्यांचे रोग तेही दूर होतात. हे तूप नाकांतही घालावयाचे उपयोगी पडते. मतांतरी त्रिफळेचा रस एक प्रस्थ, माक्याचा रस एक प्रस्थ, अडुळ• शाचा रस एक प्रस्थ, शतावरीचा रस एक प्रस्थ, शेळीचे दूध एक प्रस्थ, गुळवेलीचा रस एक प्रस्थ. आवळीचा रस एक प्रस्थ या सर्व रसांमध्ये एक प्रस्थ प्रमाण तूप घालन पक करावे हे घृत वंगसेनानी सांगितले आहे. तें पूर्वोक्त नेत्ररोगावर योजित करावे, गौर्याय घत व्रणादिकांवर. देहरिद्रेस्थिरामूर्खासारिवाचंदनद्वयैः ॥ मधुपर्णीचमधुकंपाकेशर पद्मकैः ॥ ५२ ॥ उत्पलोशीरमेदाभित्रिफलापंचवल्कलैः॥ कल्कैः कर्पमितरतैर्युतप्रस्थंविपाचयेत् ॥ ५३ ॥ विसर्पलताविस्फोटविपकी टवणापहम् ।। गोर्यायमितिविग्व्यासपिर्विपहरंपरम् ।। ५४ ॥ हळद, दारुहळद, रानगांजा, मोरवेल, उपर सरी, पांढगचंदन, रक्तचंदन, रानउददी, ज्येष्ठमध, कमळाचे आतले केशर, पद्मकाठ, कमळ, वाळा, मेदाचे अभावी ज्येष्टमध, हिरडा, बेहटा, आंवळकटी, पडाची साल, उंबराची साल, पिंपळाची साल, पायरीची साल व परळ ही बावीस ऑपधे कप की प्रमाण घेऊन कल्क करून त्याच चापट पाणी घेऊन त्यांत तो कल्क मेळवून व तूप एक मस्थ घालून तूप मेष गही तोपर्यंत पाक करून नंतर ते तूप गाळून पोटात घ्यावे. तेणेकरून पिसपेरोग, लता, विस्फोट, विपदोष, लहान कुष्ठ, व्रण हे रोग दूर होतान व या तुपापासून बहुनकम्न विषनाधा दूर होतात. मयूरयन गिरोरोगादिकांवर. बलामधुकगनाभिर्दमूलफलाः ॥ पृथद्विपटिलरेभिद्रोणनीण . - ·द्वितीयखड. पाचयेत् ॥५५॥ मयूरपक्षपित्तात्रयकृत्पादास्यवर्जितम् ॥ पादशेष भृतनीत्वाक्षीरंदत्वाचतत्समम् ॥५६॥ घृतप्रस्थपचेत्सम्यक्जीवनीयः पिचून्मितःगातत्सिदशिरसः पीडांमन्याग्रीवाग्रहंतथा।।५णाभदितंकर्ण नासाक्षिजिव्हागल्लरुजोजयेत् ।। पानेनस्येतथाभ्यंगेकर्णपुरेपुयुज्यते ॥ २८ ॥ हेमंतकालेशिशिरेवसंतेपुचसेव्यते ॥ चिकणामूळ, मोहाची साल, रास्ना, दशमूळाची औषधं, त्रिफला, एकदर सोळा थे दोन दोन पळे घेऊन थोडी थोडी कुटून एक द्रोण प्रमाण पाणी घेऊन त्यात ती वर्षे घालन व मोर आणून मारून त्याचे पख व काजळात पित असते तें व आतडी, वे बाजूस यकृतू आहेत ती, पाय, तोंड सारी टाकून मोराचे शुद्धमास ऊन त्या ण्यात घालून चवथाई पाणी राहीतोपर्यंत काढा करून गाळून त्यात दूध काढ्याचे सम- ग घेऊन व तूप एक प्रस्श प्रमाण घालावें व जीवनीय गणाचे औषधाचा कल्क करून गत तो घालून नूप शेष राही तोपर्यंत पाक करून नंतर ते तूप गाळून पानकरण्याविषयी | नाकात घालण्याविषयी व अंगास लेप करण्याविषयीं, कानात घालण्याविषयी रोग तार- म्य पाहून योजावे व याचे सेवन हेमंतकाळी व शिशिरकाळी व वसत काळी करावे तेणें करून मस्तकाची पीडा दूर होते. भान व गळा याचा स्तभ व तोंड वाकडे होते जेणेकरून तो अर्दितवायू, व कर्णशूल नाक, डोळे, जीभ गाल याचे ठायी ज्या पीडा होतात त्या व हे सर्व रोग दूर होतात. .. फलघृत वंध्यादिकास पुत्र होण्याम. त्रिफलामधुफंकुएंदनिशेकटुरोहिणी ॥ ५९॥ विडंगंपिप्पलीमुस्तं विशालाकटफलंवचा ॥ द्वेदेवेचकांकोल्योसारिवद्वोप्रियंगुका ।। ६६ ॥ शतपुष्पाहिगुरास्नाचंदनंरक्तचंदनम् ॥ जातीपुप्पंतुगाक्षरीक्मलंश रातथा ॥६१॥ आजमोदाचंदतीचकल्यैरेधाषिः । जीवद्वत्स कवर्णायाघृतमस्थंचगोःक्षिपेत् ॥६२॥ चतुर्गुणेनपयसापचेदारण्यगो मयः ॥ सुतियौपुप्यनक्षत्रेमृद्धांडतान्जेतथा ॥६३॥ ततःपित्रेछुभदि नेनारीवापुरुषोऽथा ॥ एवत्सर्पिनर पीत्वाखीनित्यंवृपायते ॥६॥ पुत्रानुत्पादयेद्धीमान्वंध्यापिलभतेमुतम् ॥ अनायुपंयाननयेत्याचस तापुनःस्थिता ॥ ६५ ॥ पुत्रप्राप्नोतिसानारीवुद्धिमतमतायुपम् ।। पतफघृतनामभारद्वाजेनभार्पिनम् ॥६॥ भनुक्कलक्ष्मणमुलंक्षिपे तत्रचिकित्सक।

·शाघर. रून त्यांत तूप एक प्रस्थ प्रमाण घाला व त्यांत कल्क करून टाकावयाची औपधै येणेप्रमाणे. हिरंडा बेहडा आवळकटी, पिंपळी. द्राक्ष, पांढरा चंदन, सैधव, चिकणामूळ, कांकोली व क्षीरकां. कोली, या दोहोंचे अभावी आसंध, भेदाचे अभावी ज्येष्ठमध, मिन्ये, सुंठ, साखर, पांढरें कमळ, इतर कमळ, पुनर्नवा, हळद, दारुहळद, ज्येष्ठमध ही एकुणीस औषधं कर्फ कर्ष प्रमाण घेऊन कल्क करून त्या तुपांत घालून तूप शेष राही तोपर्यंत पाक करून तूप गाळून घ्यावे. याला त्रिफलाघृत म्हणतात. हे तूप पोटांत घेतले अससा रातांधळे व मुंगसासारखे डोळे चकचक फिरून पुढे काजवे येतात तो रोग व डोळ्यांचा कंड, व्यांचे रोगाचा भेद पिल्लरोग, डोळ्यांतून पाणी येतें तो रोग, डोळ्यांचे पटलांत तिमिर रोग होतो तो, मोतिबिंदु, नेत्ररोगाचा भेद अजक रोग हे सारे दूर होतात. यांशिवाय दुसरे जे लहान मोठे डोळ्यांचे रोग तेही दूर होतात. हे तूप नाकातही घालावयाचे उपयोगी पडतं. मतांतरी त्रिफळेचा रस एक प्रस्थ, माक्याचा रस एक प्रस्थ. अडुळ• शाचा रस एक प्रस्थ, शतावरीचा रस एक प्रस्थ, शेळीचे दूध एक, प्रस्थ, गुळवेलीचा रस एक प्रस्थ. आवळीचा रस एक प्रस्थ या सर्व रसांमध्ये एक प्रस्थ प्रमाण तूप घालन पक करावे हे घृत वंगसेनानी सांगितले आहे. तें पूर्वोक्त नेत्ररोगावर योजित करावे. गौर्याय घत व्रणादिकांवर. देहरिद्रेस्थिरामूर्खासारिवाचंदनव्यैः ॥ मधुपर्णीचमधुकंपाकेशर पद्मकैः ।। ५२ ॥ उत्पलोशीरमेदाभित्रिफलापंचवल्कलैः ।। कल्कैः कर्पमितरेतैर्युतप्रस्थंविपाचयेत् ।। ५३ ॥ विसर्पलत्ताविस्फोटविपकी टवणापहम् ॥ गौर्याद्यमितिविग्यातंसपिपिहरंपरम् ॥ ५४॥ हळद, दारुहळद, रानगांजा, मोरवेल, उपलसरी, पांढराचंदन, रक्तचंदन, रानउडदी, ज्येष्ठमध, कमळाचे आंतलें केशर, पद्मकाठ, कमळ, वाळा, मेदाचे अभावी ज्येष्टमध, हिरडा, बेहडा, आंवळकटी, बडाची साल, उंबराची साल, पिंपळाची साल, पायरीची साल च परळ ही बावीस औषधे कप कर्य प्रमाण घेऊन कल्क करून त्याच चौपट पाणी घेऊन त्यांत तो कल्क मेळवून व तूप एक प्रस्थ घालून तूप शेप गही तोपर्यंत पाक करून नंतर ते तूप गाळून पोटांत प्यावे. तेणेकरून विसर्परोग, लूना, विम्फोट, विपदोप, लहान कुष्ठ, वण हे रोग दूर होतान व या तुपापासून बहुतकरून विषबाधा दूर होतात, मयुरघृत शिरारोगादिकांवर. बलामधुकरामाभिर्दशमूलफलानिकः॥पृथद्विपलिलरेभिणिनीरण ·द्वितीयखंड. पाचयेत् ॥५५॥ मयूरंपक्षपित्तात्रयकृत्पादास्यवर्जितम् ॥ पादशेष भृतंनीत्वाक्षीरंदत्वाचतत्समम् ॥५६॥ घृतप्रस्थंपचेत्सम्यक्जीवनीयः पिचून्मितातत्सिद्धंशिरसः पीडांमन्याग्रीवाग्रहंतथा॥५७ाभदितकर्ण नासाक्षिजिव्हागल्लरुजोजयेत् ॥ पानेनस्येतथाभ्यंगेकर्णपुरेपुयुज्यते ॥ २८ ॥ हेमंतकालेशिशिरेवसंतेपुचसव्यते । चिकणामूळ, मोहाची साल, रास्ना, दशमूळांची औषधे, त्रिफला, एकंदर सोळा औषधे दोन दोन पळे घेऊन थोडी थोडी कुटून एक द्रोण प्रमाण पाणी घेऊन त्यांत ती पालन व मोर आणून मारून त्याचे पंख व काजळांत पित्त असते. ते व आंतडी, बाजूस यकृतू आहेत ती, पाय, तोंड ही सारी टाकून मोराचे शुद्धमांस ऊन त्या घालून चवथाई पाणी राहीतोपर्यंत काढा करून गाळून त्यांत दूध काढ्याचे सम- घेऊन व तूप एक प्रस्श प्रमाण घालावें व जीवनीय गणाचे औषधांचा कल्क करून त्यांत तो घालून नूप शेष राही तोपर्यंत पाक करून नंतर ते तूप गाळून पानकरण्याविषयी १ नाकांत घालण्याविषयी व अंगास लेप करण्याविषयीं, कानात घालण्याविषयी रोग तार- तम्य पाहून योजावे व याचे सेवन हेमंतकाळी व शिशिरकाळी व वसंत काळी करावें तेणें करून मस्तकाची पीडा दूर होते. भान व गळा यांचा स्तंभ व तोंड वांकडे होते जेणेकरून तो अर्वितवायू, व कर्णशूळ नाक, डोळे, जीभ गाल यांचे ठायीं ज्या पीडा होतात त्या व 'हे सर्व रोग दूर होतात. ܟܢܙ फलघृत वंध्यादिकास पुत्र होण्याम. त्रिफलामधुकंकुष्ठद्वेनिशेकटुरोहिणी ॥ ५९॥ विडंगंपिप्पलीमुस्त विशालाकट्फलंबचा ॥ द्वेदेवचकांकोल्यौसारिवद्रोप्रियंगुका ॥६६॥ शतपुष्पाहिगुरास्नाचंदनंरक्तचंदनम् ॥ जातीपुष्पंतुगाक्षरीकमलंशर्क रातथा ॥६१॥ आजमोदाचंदतीचकल्कैरेतैश्चकापिकः ॥ जीवद्वत्स कवर्णायाघृतमस्थंचगोःक्षिपेत् ॥६॥ चतुर्गुणेनपयसापचेदारण्यगो मयः ॥ सुतियौपुष्यनक्षत्रेमृद्धांडेतान्जेतथा ॥६३॥ ततापित्रेन्छुभदि नेनारीवापुरुषोऽया ॥ एवत्सर्पिनर पीत्वाखीपुनित्यंवृपायते ॥६॥ पुत्रानुत्पादयेद्धीमान्वंध्यापिलभतेसुतम् । अनायुषयाजनयेत्याचसू साधुनःस्थिता ॥ ६५ ॥ पुत्रप्राप्नोतिसानारीवुद्धिमंतंशतायुपम् ।। एतत्कधुननामभारद्वाजेनभाषितम् ॥६६॥ अनुक्तलक्ष्मणमुलंक्षिपे पत्रचिकित्सकः ॥

·'शाईधर. - , - , हिरडा, बेहडा. आंवळकाटी, ज्येष्ठमध, कोष्ठ, हळद, दारुहळद, कुटकी, वावडिंग, पंपळी, नागरमोथे, कांवडळी, कंटुफळ, वेखंड, मेदा व महामेदा या दोहोंचे अभावी ज्येष्ठमध, काकोली व क्षीर काकोली यांचे अभावी आसंध व पांढरी उपलसरी, काळी उपलसरी, वाघाटीचे मूळ अथवा 'राळ, बडीशोफ, हिंग भाजून, रास्ना, पांढराचंदन, रक्त- चंदन, जाईची फुलें, वंशलोचन, कमल, साखर, अजमोदा, दांतीमूळ ही तीस औ. पधे . कर्ष कर्प प्रमाण घेऊन कल्क करून ज्या गाईला वासरूं आहे व एकवर्णी अशा गाईचे तूप एक प्रस्थ घेऊन त्यांत तो कल्क टाकून व पाक चांगला होण्या- विषयी तुपाचे चौपट गाईचे दूध घालून ते सर्व पदार्थ तांब्याचे भाड्यांत अथवा मडक्यात घालून ज्या दिवशी पुष्य नक्षत्र असेल अथवा चांगला दिवस असेल त्या दिवशी रानगोवन्यांचा अग्नि देऊन सूप राही तो पर्यंतपाक करून तूप गाळून घ्यावे. याला फलघृत ह्मणतात. हे तूप भारतद्वाज ऋपीनी सांगितले आहे ते चांगला दिवस पाहून पुरुषांनी अथवा स्त्रियानी घ्यावें. पुरुपाने घेतले असता त्याचा काम वाढोन स्त्रीसंग नित्य करील, त्याला पुत्र होतील ते बुद्धिवान् होतील व वांझोटया बायकोनं घेतले असता तिला मुले होतील व ज्या स्त्रियास मूल होऊन लागलेच मरते व पुस्हां दुसरे होते तेही मरतें अशा स्त्रियेस मूल होईल ते शंभर वर्षे जगेल व बुद्धिमंत होईल या तुपांत लक्ष्मणामू- ळ सागितले नाही परंतु हे गर्भ देणारे आहे ह्मणून योजायें, - पटोलपंचकवृत विपमज्वरादिकांवर. वृपनिवामृताव्याघ्रीपटोलानांतनेच ॥६७॥ कलेनपक्कंसर्पिस्तुनि हन्यादिपमज्वरान् ॥ पांडकुष्टविसर्पचकमीनऑसिनाशयेत् ॥६८॥ अडुळसा, कहानंच, गुळवेल, रिंगणी, पटोल ही पांच औषधे घेऊन फल्क करा त्याचे चौपट तूप घेऊन त्यांत तो मल्क घालून व कल्काचा पाक चांगत होण्याविषयी तुपाचे चौपट पाणी त्यांत घालून तूप शेप राही तोपर्यंत पाक करून नृप गाळून पोटांत ध्यायें. तेणेकरून विषमज्वर. पांढरोग, कृष्ठ, विमर्प, जंत, भन्याध रोग दूर होतात. लघुफलमृत योनिरागावर. सहचरेदारेदेत्रिफलांगुहचीसपुनर्नवाम् ॥ शुकनासाहन्द्रिद्वेगनांमदांगना चरीम् ॥१९॥ कल्कीकृत्यघृतप्रयंपचारचतुर्गुणे । नत्सिद्धपाययेमा योनिशूलानिपीडिताम् ॥६७०॥ पीडिनाचलिनायाचनिःसनाविना चया ॥ पिनयोनिश्वविधांतापंढयोनिश्चयाम्मृना ||७|| प्रपनोहि ·द्वितीयखड. ताः स्थानंगभंगण्हतिचासकृत् ॥ एतत्फलघृतनामयोनिदोपहरंपरम्।। ७२॥ विळा कोळिस्ता, काळा कोळिम्ता, हिरडा, बेहडा, भावळकटी, गुळवेल, पुनर्नया, हळद, दारुहळद, राम्ना, मेदाचे अभावीं ज्यष्ठमध, शतावरी ही तेरा औषध घेऊन करून एक प्रस्थ प्रमाण तूप घेऊन तो कल्क मेळवूनच गाईचे दूध तुपाचे चौपट, बचा पाक चागला होण्याविषयी तुपाचे चापट पाणी प्यान पारन तूप शेष र ही ति पाक कान नंतर ते तूप गाळन या नियेम यानिशूल आहे तिला द्यावे व बादिके करून योनि पीडित आहे, ज्या स्त्रियेची योनि चळून फुल म्धानम्रष्ट झाले व रे तोंड मोठे झाले तिला द्यावे, पित्तयोनी, विभानयानी, घटयोनी, जीपासून गर्भधारण ( नाही अशा बियेला हे तूप दिले अमता मारे योनीचे गेग दर होऊन योनि ठिकाणी न गर्भ धारण लवकर करिते या तुपाला लघुफलघृत म्हणतात ह तूप योनीच दोप ककरण्याविषर्य, श्रेष्ठ आहे असे मणारें तेलांचा माधनप्रकार त्यामध्ये प्रथम लाक्षातल लाक्षाढकंक्वाथयित्वाजलस्यचतुराढकैः ॥ चतुर्थाशंभृतंनीत्वातैलप्रस्थं विनिक्षिपेत् ॥७३॥ मस्त्वाढवचगोदध्रस्तत्रैवविनियोजयेत् ॥ शत पुण्यामश्वगंधाहरिद्रांदेवदारुच ॥७४॥ कटुकीरेणुकामांकुष्ठंचमधु यष्ठिकाम् ॥ चंदनंमुस्तकरावापृथकूकर्पप्रमाणतः ॥७॥ चूर्णयेत्त त्रनिक्षिप्यसाधयेन्मृदुवन्हिना ॥ अस्याभ्यंगातप्रशाम्यतिसपिविषम ज्वरा ॥७६॥ कासश्वासप्रतिश्यायत्रिकपृष्ठग्रहांस्तथा । वात पित्तमपस्मारमुन्मादयक्षराक्षसान् ॥७७॥ कडूंशूलंचदौगध्यंगात्रा गांस्फुरणंजयेत् ॥ पुष्टग भवेदस्यगविण्याभ्यंगतोभृशम् ॥७८॥ पोरीची अथवा कुड्याची लाख एक आढक प्रमाण घेऊन त्यात पाणी चार आढक श्रण घालन चवाई पाणी रा । तोपर्यंत काढा करून गाळून लावा त्यात तिळाचे तेल प्रस्थ प्रमाण घालून गाईचे दह्याची निवळी एक आढक घालावी मग त्यात सूर्ग सावयाची औषधं येणें प्रमाणे बाळंतशोफ, आसघ, हळद, देवदार, कटकी, रेणुकनीज पाखेल, कोष्ठ, ज्येष्टमघ, पाढराचदन, नागरमोथे राम्ना ही वारा आपथै कर्ष वर्ष प्रमाण किन चूर्ण करून त्या तेलात हल्क्या आपने, तेल गेप राही पूरीत पाक करून नंतर तेल गाळून अगास लावावें तेणेंकन्न सारे विषमज्वर होतात व कास, श्वास, पडसें, कारचा व पाठीचा छ, वातप्रकोप, पित्तप्रकोप, उन्मादरोग, क्षयरोग, रात्रयादिक यानी पीडा झंडू, अंगाला दुर्गंध येतो ता घालून ·द्वितीयखंड. व ज्या वायूनें बहिरेपणा येतो तो वायु, गतिभंग वायु कटिंग्रह, हस्तपादादि के शोषण करणारा वायु, चक्षुरादिक इंद्रियांचा नाश करणारा वायु, रक्तविकार, धा- सिंग, अत्रवृष्टि, कुरंट मणजे जेणेकदन वृषण मोठा होतो तो वायु, दंतरोग, म. चा वायु, व पार्श्वशूल, व जेणेकरून पागुळपणा येतो तो, बुद्धिभंग व • कबरे पा- पायापर्यंत गृध्रमी या नामें करून वायु होतो तो हे सारे वायु दूर होतात. या शि- दुसरे विषमवायु लहान, मोठे वायु अथवा सर्वागाचे ठायीं जे असतील [दूर होतात व या तेलाचे प्रभावेकरून बाझोट्या स्त्रियेग मुले होतात व हे अंगास लाविलें असता मनुष्याय मुख होते. हत्तीचे व घोड्याचे अगास लाविले सता त्यांनाही सुख होते याविषयी दृष्टात जसा नारायण देव दुष्ट दैत्याचा नाश करितो हे तेल सर्व वायूचा नाश करित. बलातेल वातादिकांवर. बलामूलकषायणदशमूलभृतेनच ॥ ८९ ॥ कुलात्थयवकोलांनांक्वाथेन पयसातथा ।। अष्टाटभागयुक्तेनभागमेकंचतलकम् ।। ६९० ॥ गणेन जीवनीयेनशतावर्षेद्रदारुणा ॥ मंजिष्ठाकुष्ठशैलेयतगरागरसेंधवैः॥ ॥ ९१ ।। वचापुनर्नवामांसीसारिवाद्वयपत्रकैः॥ शतपुप्पाश्चगंधाभ्या मेलयाचविपाचयेत् ।।९२॥ गर्भार्थिनीनांनारीणांपुंसांचक्षीणरेतसाम् ।। व्यायामक्षीणगात्राणांतिकानांचयुज्यते ॥ ९३ ॥ राजयोग्यमिदतलं . सुखीनांचविशेषतः ।। बलातैलमितिख्यातसर्वदातामथापहम् ॥ ९४ ॥ चिकणामूळ आठ प्रस्थ घेऊन त्यात पाणी वत्तीस प्रम्थ घालून चवथाई पाणी तोपर्यंत काढा करून गाळून घ्यावा. दशमूळाची औषधे दहा आहेत ती सारी अन आठ प्रस्थ घेऊन त्यात पाणी बत्तीस प्रम्थ घालन चवथाई पाणी राही तोपर्यंत करून गाळून घ्यावा. कुलित्थ, जव, योगच्या आठ्यातील बीज ही तीन औषधे वेगळी आठ प्रम्थ घेऊन त्या एकेकात पाणी वत्तीस बत्तीस प्रम्थ घालून चव- पाणी गरी तोपर्यंत काढे करून वेगळे वेगळे गाळावे. मग ते पाचही फाढे एका- फादन त्यात गाईचे दूध आठ प्रस्थ घालून व तिळाचे तेल एक प्रस्थ घाला. चूर्ण टाकावयाची औषधे ती येणेप्रमाणे. जीवनीयगणाची औषधे, शतावर्ग, मजिष्ठ, कोष्ठे, पत्थरफूल तगर, अगर, सैधव, येवंद, पुनर्नया, जटामासी, पांढरी जरी, काळी उपलसरी, तमालपत्र, पडीगोफ, आमध, विलायची ही चौीम ओपों बतुर्थाश घेऊन कल्क कान या तेलात घावन तेल शेष राही तोपर्यंत पाक 4 . " ·शाधिर. ब वास करने नंतर तेल गाळून घ्याय. याला बलातेल ह्मणतात. हे तेल ज्या स्त्रियांस गर्भा इच्छा आहे त्यांचे अंगांम लावावे व या पुरुषांची धातु क्षीण आहे त्यांस व दूर जाण्या यण्याच्या परिश्रमेकरून भीम आहेत गात्र ज्या पुरुषांची त्यांस त्रियांस योजावे व हे तल विशेषेकरून राजास व मुखी ममुप्यास योग्य आहे यापासुन सारे वायूचे प्रकार दूर होतात. प्रसारणीतेल वातकफन्यविकार व वायु यांजवर. प्रसारणीपलशनजलद्रोणेनपाचयत् ॥ पादारीष्टोतोग्रामस्तैलंदाधि चतत्समम् ।। १५ ।। कांजिकंचसमंतैलाच्चतुर्गुणम् ।। लात्तथाष्टमांशे नसर्वकल्कानियोजयेन् १९६|| मधुकंपिप्पलीमूलीचत्रकःसैंधवंवचा।। प्रसारणीदेवदारास्नाचगजपिप्पली ॥९॥ भल्लातःशतपुप्पा 'चमांसीभिर्विपाचयेत् ॥ एततलंवरंपकंवातश्लप्मामयानजयेत्।।९८॥ कोजत्वसंजपंगुत्वंगृघसीमदितंतथा ।। हनुपृष्ठशिरोग्रीवाकटीस्तंभचना शयेत् ॥ ९९ ॥ अन्याश्यविपमानवातानुसानागुण्यपोहति ।। चांदवेल शंभर पळे वजन घेऊन त्यांन पाणी एफ द्रोण प्रमाण घालून चवथाई पाणी राही तोपर्यंत काढा करून गाळून घ्यावा. त्यांत तेल व दही व कांजी काठ्यांचे समभाग घालून त्यान नेलाचे चौपट गाईचे दूध घालावे व त्यांत कल्क करून घालावयाची भौषधे येणेप्रमाणे ज्येष्ठमध, पिंपळमळ, चित्रक. भंघर, खद्ध, चादवेल देवदार, राना, गजपिंपळी मिलाव, बदीगोफ, जटामांगी ही यारा आप तेलाचे अष्टमांग घेऊन करता करून तेलांत घालून सेल गेप राही तोपर्यंत पाक कान ननर तल गाळून अंगास लावावे. तेणेकरून यानालेप्मजम्य विकार व मनुष्य जेणेकरून कुबडा होतो, तो वाय व संजका व जेणेकरून पांगळा होतो तो वाय. गृध्रसीवाय अर्दितवायु, हनु, पृष्ट, गिर, प्रीवा कर याचा स्तंभ करितात ते सर्व वायु दर होतात य यामिवाय दुसरे विपमवायु, नहान मोठे में अमतील तेही या नेलाने दूर होतात, मापार्तिल ग्रीवाम्तंभनादिकांवर. मापायातमीक्षुद्रामकंटीनकुटकः ॥७००॥ गोटटुटुकशपांकर्या स्मापलंपृथक् ।। चतुर्गुणांबुनापक्वापाशेषननयेत् ॥१॥ पापा साम्धीनियरिंगाची जंकृलिन्याम ।। पृथकचतुर्दशपलंचतुर्गुण लपवत ॥ २॥ चतुर्यागावशिष्टंगगहायातकायमूनमम ।। प्रयागगांम म्यचतुःषष्टिपलेन ॥३॥ निक्षिप्यपाचयन्द्रिमानपादशेपरमनयेत ।।

·19695 , . . द्वितीयखंड. १०१ लप्रस्थेततःकाथान्सर्वानेतानविनिक्षिपेत् ॥ ४॥ कल्कैरेभिश्च विपचेदमृतांकुष्ठनागरैः ॥ रास्नापुनर्नवैरंडैःपिप्पल्याशतपुप्पया ॥५॥ बलाप्रसारणीभ्यांचमांसीकटुकयातथा ॥ पृथगर्धपलैरेतैः साधयेन्मृदुवन्हिना ॥६॥ हन्यात्तैलमिदशीघंग्रीवास्तंभापबाहुकौ ॥ अर्धांगशोषमाक्षेपमूरुस्तंभापतानको ॥ ७ ॥ शाखाकंपंशिरकंपविश्वा चीमर्दितथा || माषादिकमिदंतैलंसर्ववातविकारनुत् ॥ ८॥ उडीद, जव, आळशीचे बांज, रिंगणी, कवचबीज, कोहाटा, गोखरूं, टॅटू ही आठ मौर्षे सात सात प घेऊन त्यांत पाणी सान्या औषधाचे चौपट घालन चवथाई पापी राही तोपर्यंत काढा करून गाळून घ्यावा व कापसान्या सरक्या, बोराच्या आल्या, तबगाचे बीज, कुलिन्ध ही चार औषधे चवदा चवदा प© घेऊन त्यात पाणी चौपट घालून चलाई पाणी राही तोपर्यंत काढा करून गाळून घ्यावा व तो बोकडाचे मास एक प्रस्थ प्रमाण घेऊन त्यांत पाणी चवसष्ट पळं घालन चवथाई पाणी राही तोपर्यत क ढा करून गाळावा. मग तिळाचे सेल एक प्रम्य प्रमाण घेऊन त्यात ते सारे काढे मिळ- बावे. त्या कल्कात टाकावयाची औषधे ती येणेप्रमाणे. गुळवेल, कोष्ठ, सुंठ, रामा, पुनर्नवा, एग्डमळ, पिंपळी, बडीशोफ, चिकणामुळ, चादवेल, जटामासी, कुटकी ही गरा औषधे अर्धे अर्धे पळ घेऊन कल करून तेलात घालन हलक्या अमीने तेल शेष राही तोपर्यंत पाक करून नंतर तेल गाळून घ्यावे. याला मापादितैल म्हणतात. हे तेल अगास लागले असता ग्रीवास्तभ वायु, अपाहुकवायु, अर्धागवायु, आक्षेपक वायु ऊरुस्तम पाशु, अपतानकवायु, हस्त पादादिक शाखा कांपवितो तो वायु, मस्तक कापवितो तो वायु, विश्वाची वायु अर्दितवायु हे सारे वायु दूर होतात. कृष्णायकथिततैल शलवाय्वादिकांवर. शतावरीबलायुग्मपण्याँगंधर्वहस्तकः ॥ अश्वगंधाश्वदंष्ट्राचविल्वःका शाकुरंटकः ॥ ९॥ एषांसार्धपलान्भागानुकल्पयेच्चविपाचयेत् ।। चतुर्गुणेननीरेणपादशेशृतंनयेत् ॥ ७१० ॥ नियोज्यतेलप्रम्येचक्षीर प्रस्थंविविक्षिपेत् ॥ शत.वरीरसप्रस्थंजलप्रस्थंचयोजयेत् । ११ ॥ शतावरीदेवदामांसीतगरचंदनम् ॥ शतपुप्पाबलाकुष्ठमेलाशैलेयमुत्प लम् ॥ १२ ॥ ऋद्धिर्मदाचमधुकंकांकोलीनीवकस्तथा ॥ एपाकर्षसमः कल्कैस्तैलंगोमयवन्हिना ॥१३॥ पचेत्तेनैवतैलेनखीपुनित्यंपायते ।। नारीचलभतेपुत्रंयोनिशुलंचनश्यति ॥ १४ ॥ भंगशूलंभिर शूलं 4695- ·१०२ शाघर. कमलांपांहुतांगरम् ।। गृध्रसीप्लीहशोपांश्चमहानदंडापतानकम् ॥ १५ ॥ सदाहंवातरक्तंचवातपित्तगदार्दितम् ॥ अमृदरंतथाध्मानंरक्तपित्तंचन श्यति।शतावरीतलमिदंकृष्णात्रेयेणभाषितम्॥नारायण्यैस्वाहा ॥ उत्तराभिमूखोभूत्वाखनेत्खदिरशंकुना ॥१॥ सर्वव्याधिनाशिन्यैस्वा हा।।इतिउत्पाटनमंत्रः ॥ कुमारजीवनीयैस्वाहा ।। इतिपाचनमंत्रः ।। शतावरी, चिकणामूळ, चक्रभेडमूिळ, रानगांजा, रानमाल, एरंडमूळ, आसंध, गोखम्म, बेलमूळ, कमई म्हणजे कसाड, कोन्हांडा ही अकरी आपधैं दीड दीड पळ प्रमाण घेऊन त्यांत पाणी चौपट घालून चवाई पाणी राही तोपर्यंत काढा करून गाळून तिळांचें तेल एक प्रस्थ प्रमाण घालावे व गाईचे दूध एक प्रस्थ प्रमाण व शतावरीचा रस एक प्रस्थ व पाणी एक प्रस्थ प्रमाण ही त्या तेलांत पालन त्यांत कल्क करून घालावयाची औषधे ती येणेप्रमाणे. शतावरी, देवदार, जटामांसी, तगर, पांढराचंदन, बडीशोफ, चिकणामूळ, कोष्ठ, विलायची, फत्तरफुल, कमळ, ऋद्धीचे अभावी वाराहीकंद, मेदाचे अभावी ज्येष्ठमध, मोहाची साल, कांकोलीचे अभावी आसंध, जीवकाचे अभावीं विदारी कंद ही सोळा औषधे कः कर्ष प्रमाण घेऊन कल्क करून त्या तेलांत घालून गाईच्या शेणाच्या गोवन्यांचे अमीनें तेल शेप राही तोपर्यंत पाक करून तेल गाळून घ्यावे. शतावरीतेल म्हणतात. हे तेल कृष्णात्रेय ऋषीनी सांगितले आहे. हे पुरुषाने अंगास लावलें असता तो पुरुष स्त्रियांना नित्य फार प्रीति करून भोगितो व स्त्रियांनी अंगास लावले मसता त्यांना मुले होतात. व योनिशुल, अंगशूल, मम्तकशूळ, डोळ्यांस कावीळ रोग होतो तो, पांडुरोग, विषयाधा, गृध्रसीवायु, पोटांत डावेकंड कवलु रोग होतो तो, गोष, परमा, दंडासारखें मनुष्यास लववितो तो दंडापतानकवायु, दाहयुक्त वातरक्त व वात. पित्तज्वरे करून स्त्रियांना धुपणी लागते ती, पोटफुगी, रक्तपित्त हे सारे रोग दूर होतात. आतां रातांतून शतावरी आणावयाचा प्रकार.-नारायणी असें मणून नमस्कार करन उत्तरेकड तोड करून खराने खिच्यासारख्या लोकटाने शतावरी बणावी व सर्व च्याधि. नाशिनी असे म्हणून नमस्कार करून उपटावी व कुमारजीवनी असे म्हणून नमस्कार याला करून पाक करावा. काशीसादितल थर्शावर, काशीसलांगलीकुष्ठंशुंठीकृष्णाचमधवम् ।। मनःशिलाचसारंचविहंगचि प्रकोपः ॥१८॥ नीकागानकोवीनद्देमाव्हाहरितालाः ।। क्ल्कः कर्ममिनरैतेस्तैलपस्थंविपाचयेत् ॥ १९ ॥ मुधापयदिद्यातूपथक ·. द्वितीयखंड, दिपलसमिते ॥ चतुर्गुणंगवामूत्रदत्वासम्यक्प्रसाधयेत् ॥ ७२० ॥ कथितंखरनादेनतैलमर्शविनाशनम् ॥ क्षारवत्पातयत्येतदीस्थभ्यंगता भृशम् ॥ २१ ॥ वलो पयत्येतत्क्षारकर्मकरस्मृतम् ॥ हिराकशी, कळलावी, कोष्ठ, संठ, पिंपळी, सैधव, मनशीळ, कण्हेर, वावरिंग, बेत्रक, अडुळसा, दातीमूळ, कडुदोडक्याचे बीज, चोक, हरताळ ही पंधरा औषधे मेकर्ष 'माण घेऊन करक करून तिळाचे तेल एक प्रस्थ प्रमाण घेऊन त्यात तो कि टाकून व निवडुंगाचा चीक व रुईचा चीक हे दोन्ही दोन दान पळे घेउन त्या सात टाकावे व तेलाचे चौपट गाईचे मूत्र त्यात टाकून तेल गेप गही तोपर्यंत पाक करून तेल गाळून घ्या. हे तेल खरनाद ऋषीनी सागितले आहे. हे मूळव्याधीचे मोडांस सोमलादिक क्षार लावितात त्या प्रमाणे लावावे तेणेकरून क्षाराचे लेपापरी गुदाचे आत तीन वळी आहेत त्यांना उपद्रव न होता मोढ गळून मूळव्याध दूर होतें. पिंडतैल पातरक्तावर. मंजिष्ठासारिवासर्जयष्टी सिक्थैःपलोन्मितैः ॥ २२ ॥ पिंडाख्यसाधयेत्तैलमैरंडवातरक्तनुत् ।। मंजिष्ठ, उपलसरी, राळ, ज्येष्टमघ, मेण ही पाच औपधैं पळ घेऊन कल्क करून त्याचे चौपट एरंडेल तेल घेऊन त्यांत तो कल्क टाकून व पाक हो- ज्या विषयीं करकाचे चौपट पाणी त्या तेलात घालून तेल शेष राही तोपर्यंत पाक करून गाळून ध्यांव. हे तेल ज्या मनुष्यांस वातारक्त आहे त्या मनुष्यानी अंगास लावा- वे तेणेकरून वातारक्त दूर होते. अर्कतैल खरूज फोड इत्यादिकावर. अर्कपत्ररसेपक्वंहरिद्राकल्कसंयुतम् ॥ २३ ॥ नाशयेत्सर्पपंतैलंपामांकच् विचर्चिकाम् ॥ हळदीचा कल्क करून त्याचे चोपट शिरसेल तेल घेऊन त्यात तो कल्क घालून त्या तेलाचे चौपट रुईचे पानाचा रस घालून तेल शेष राही तोपर्यंत पाक करून तेल गा. कून आगास लावावें तेणेकरून वरूज, फोड, पाय फुटून उकलन भेगी पडतात तो विच- चिंकारोग हे दूर होतात. मरिचादितल कुष्टादिकांवर. परिचंहरितालचत्रिवृतरक्तचंदनम ॥ २४ ॥ मुस्तमनशिलामांसीदनिगे पळ प्रमाण ' नतर तेल ·१०४ शापर. देवदारुच ॥ विशालाकरवीरचकुष्ठमपयस्तथा||२५|| तथैवगोमयरसं . कुर्यात्कर्षमितानपृथक् ॥ विपंचार्धपलंदेयपस्थंचकटुतेलकम् ॥ २६ ॥ 'मोमूत्रंद्विगुणदद्यातजलचद्विगुणंभवेत् ।। मरिचाद्यमिदंतेलसिध्पकुष्टहरं परम् ॥२०॥ जयेत्कुष्टानिसर्वाणिपुंडरीकविचचिकाम् ।। पामांसिध्मा निरक्तंचकंड्रंकच्छपणाशयेत् ।। २८ ।। मिथे, हरताळ, निशेत्तर, रक्तचंदन, नागरमोथे, मनशीळ. जटामासी, हळद, दार- हाळद, देवदार, कांवड मूळ, कण्हेराच्या मुळ्या, कोष्ठ, रुईचा चीक. गाईचे शेणाचा रस ही पंधरा औषधे कर्ष कर्प प्रमाण च शुद्ध केलेला बचनाग अर्ध पळ प्रमाण घेऊन सान्यांचा एकाजागी कल्क करुन शिरशेल तेल एक प्रस्थ प्रमाण घेऊन त्यांत तो कल्क टाकून त्यांत तेलाने दुप्पट गोमत्र व पाणी घालन तेल शेष राही तोपर्यत पाक ककन तेल अगास लावावे. तेणेकरून सिध्मकुहुँ आदिकरून सारी कुठे दूर होतात च पुंडरीक या नामेकम्न कुष्ट आहे ते व पाय फुटून उकलून भेगी पडतात तो विनींचका रोग खरूज, चित्रकुष्ट, रक्तकुष्ट, कंडू फोड हे सारे रोग दूर होतात. त्रिफलातैल व्रणावर. त्रिफलारिष्टभूनिबंदोनिशेरक्तंचदनम् ॥ एतैःसिद्धमरूपीणांतैलमभ्यंजनहितम् ॥ २९ ॥ हिरडा, बेहडा, आवळकटी, कडूनिंब, किराईत, हळद, दारुहळद, रक्तनंदन ही आठ औपधे कल्क करून त्याचे चौपट तिळाचे तेल घेऊन त्यांत नो कल्क टाकून व कल्काचा पाक चांगला होण्याविषयी तेलाचे चौपट पाणी त्यांत घालत तेल शेष राही तोप- यंत पाक करून तेल गाळून ज्या मनुष्याचे अंगावर बहुत व्रण आहेत त्या व्रणास लावायें तेणे करून व्रण दूर होतात. निबबीजल पलितरोगांवर. भावयेनिंवबीजनिभंगराजरसेनहि ॥ तथासनम्यतोयनतत्तलहंनिन स्यतः ॥ ७३० ॥ अकालपलितंसद्यःपुंभांदुग्धान्नभोजिनाम् ।। कडूनिंबाच्या बिया आणून त्यांना माझ्याचे रसाचे पुट देऊन नंतर दुमरें, अथवा आसाण्याचे सालीचा रस काढून पुट देऊन त्या दिव्याचे तेल काढून नाकात घालावे पश्यास गाईचें घ व भान द्यावा तेणेकरून ज्या मनुध्याचे अकाली पांढरे केश होतान में तवकर काळे होतात. विव्याचे ·द्वितीयखंड. यष्टीमधुतैल केश येण्यास. यष्टीमधुकक्षीराभ्यांनवधात्रीफलैःभृतम् ॥ ३१ ॥ तैलंनस्यकृतंकुर्यातूकेशान्श्मभूणिसर्वशः ॥ ज्येष्टमध व नवे ओले आवळे या दोहोंचा कल्क करून त्याचे चौपट तिळाचे तेल घेऊन त्यात तो कल्क पालन व तेलाचे चौपट गाईचे दुध व कल्लाचा पाक चागला होण्याविषयी तेलाचे चौपट पाणी त्यात घालून तेल शेष राही तोपर्यत पाक करून ते माळून नाकांस नम्य द्यावे. तेणेंकरून मनुष्याच्या मस्तकाचे व मिशाचे व दाढीचे, जे केश गेले असतील ते येतात. करंजादितैल इंद्रलुसरोगांस. करंजभित्रकोजातीकरवीरश्चपाचितम् ॥ ३२ ॥ तैलमेभिर्द्धतहन्यादभ्यंगादिंद्रलुप्तकम् ॥ करंजसाल, चित्रक, जाईचा पाला, कण्हेरमूळ ही चार औषधे घेऊन कल्क करून त्याचे चौपट तिळाचें-तेल घेऊन त्यांत तो कल्क घालून व कल्काचा पाक चांगला हो- ग्याविषयी तेलाचे चौपट पाणी त्यांत घालून तेल शेष राही तोपर्यंत पाक करून तेल गाळून घ्यावे. हे तेल ज्या मनुष्याच्या मस्तकाचे अथवा मिशांचे अथवा वाढीचे केश जाऊन जागा गुलगुळीत होते त्याम इद्रलुप्तरोग ह्मणतात. त्या जाग्यावर तेल लावावें तेणें- करन लवकर केस येतात. नीलिकादितैल पलितदारुणा इत्यादिरोगांवर. नीलिकाकेतकीकंदभृगराजःकुरंटकः ॥ ३३ ॥ तथार्जुनस्यपुष्पाणि बीजकात्कुमुमान्यपि ॥ कृष्णास्तिलाश्चतगरंसमलंकमलंतथा ॥३४॥ अयोरजःप्रियंगुश्रदाडिमत्व गुडूचिका ॥ त्रिफलाप अपंकश्चकल्कैर भिःपृथक्पृथक ॥ ३५ ॥ कर्षमात्रपचत्तलंत्रिफलाक्वाथसंयुतम् ।। श्रृंगराजरसेनैव.सद्धकेशस्थिरीकृतम् ॥ ३६॥ अकालपलितहतिदारु पंचोपजिन्हिकाम् ।। नीलपुप्पी, केवड्याचा कंद, माका, कोन्हाटा, अर्जुनवृक्षाची फुलें, विरळ्याचे अथवा साण्याचे वृक्षाची फुलें, काळेतीळ, तगर, गुळवेल, कंदसहित कमळ, लोहचूर्ण, डाई- ल, वाघांटीचे मूळ, हिरडा, बेहडॉ. आवळकटी, कमळ संबंधी चिखल ही सतरा वर्षे कर्ष कर्ष प्रमाण घेऊन कल्क करून त्याचे चौपट तिळाचे तेल घेऊन त्यांत तो .

·औष- शाघर. कल्क घालन तेलाचे चौपट त्रिफळेचा काढा व माक्याचा रस त्यांत घालून तेल शेष राही तोपर्यंत पाक करून तेल गाळून केसास लावावे. तेणेकरून केशाची स्थिरता होऊन केश बळकट होतात व अकाली ज्या मनुप्याचे केश पाढरे होतात ते या तेलाने काळे होतात व मस्तकाचे ठायीं दारणा होतो तो उपजिव्हरोग हे रोग दूर होतात. भृगराजतैल पलितादिरोगांवर. गराजरसेनैवलोहकीटंफलत्रिकम् ॥ ३७॥ सारिवांचपचेत्कल्कैस्तैलं दारुणनाशनम् ।। अकालपलितंकडूमिंद्रलुप्तंचनाशयेत् ॥ ३८ ॥ लोहाचे काट झणजे मळ, हिरडा, बेहडा, आवळकटी, उपलसरी या पाच धाचा कल्क करून त्याचे चौपट तिळाचे तेल घेऊन त्यात तो कल्क घालून माक्याचा रस त्यात घालून तेल शेप राही तोपर्यंत पाफ करून तेल गाळून घ्यावे. हे तेल मस्त- काचेठायीं लापिलें असता दारणारोग दूर होतो व ज्या मनुष्याचे अकाली केस पाढेर हातात ते या तैलेंकलन काळे होतात व कंडूरोग दूर होतो व मस्तकाचे अथवा दाढीचे अथवा मिशाचे केश झडून जागा गुळगुळीत झाली आहे त्या जाग्यावर केश येतात इरिमेदादि तैल मुखदंतादिरोगांवर. इरिमेदत्वचक्षुण्णांपचेतशतपलोन्मिताम्॥जलद्रोणेततःक्वायंगृहीयात्पा दशेपितम् ॥३९ ।। तैलस्यार्धाढकंदत्वाकल्कैःकर्पमितःपचेत् ॥ इरि मेदलवंगाभ्यांगैरिकागरपद्मकैः ॥७४०॥ मंजिष्ठालोध्रमधुफैलाक्षा न्यग्रोधमुस्तकैः ॥ त्वक्जातिफलकपूरकंकोलखदिरैस्तथा ॥ ४१ ॥ पतंगधातकीपुप्पमूमलानागकेशरः॥ कहफलेनचसंसिद्धंतैलमुखरज जयेत् ॥४२॥ प्रदुष्टमांसंचलितशीर्णदंतंचसीपिरम् ॥ भावदंतप्रहपंच पिद्रधिकामिदंतमौ ॥४ा दंतस्फुटचदागध्यजिव्हाताल्यवोष्टनारुजम्।। काळ्याखैराची साल शभरपळे घेऊन थाटी कुटून पाणी एक द्रोण प्रमाण घालून चवाई पाणी राही तोपर्यंत काढा करून गाळून घ्यावा. त्यान तिळाचे तेर अर्धा आ. ढक प्रमाण घालून त्यात टाकावयाची औषधे. ती येणेप्रमाणे.' काळ्या खैराची साल, स्यग, गेरू, आगर, पद्मकाप्ट, मंजिष्ट, रोध, ज्येष्ठमध, राय, नागरमोथे, वडाची साल, दालचिनी, जायफळ, कापूर, ककोळ, पाटरे खराचीसार, पतग, धायटीप्ल, विरायची, नागकेशर, , फटुपळ ही एकवीस औषधे कप वर्ष प्रमाण घेऊन फल्क करून त्या ते रास घालून तेल शेषराही तोपर्यंन पाक कमन तेल गाळून मुखमबंधी पाडवर रावावें ·द्वितीयखंड. १०७ व दाताचें मास दुष्ट जाहले असेल त्याजवर लावावे व दात हालत असता व दाताचे हिरस्याना भेगी पडून दुखत असता व दाताचे हिरड्याना सूज येऊन लाळ पडत अ. सतां लावावे व शावदतरोग व दाताना शीतळ, रुक्ष, व आवट, पदार्थ मोठा वायु स हन होत नाही. असा प्रहर्ष ह्मणून दंतरोग आहे तो व दंतविद्रधी व दंतसंबंधी रक्त व कमी हे दुष्ट होऊन हिरड्याना काळी छिद्रे पडून पुवादिकेंकरून वाहतात तो कृमिदस- करोग व दंतस्फुटरोग, व दाताना दुर्गधीपणा येतो तो रोग असे नानाप्रकारचे दतरोग दूर होतात. व जीभ, तालू, ओष्ठ याचेही रोग दूर होतात. हिंग्यादितैल कर्णशूळावर. हिंगुतुंबरुशुंठीभिःकटुतैलंविपाचयेत् ॥ ४४ ॥ तस्यपूरणमात्रेणकर्णशूल प्रणश्यति ॥ हिंग, तुवरुफळ सुठ या तीन औषधाचा क्रूक करून त्याचे चौपट शिरसेल तेल घेऊन त्यात तो कल घालून व कल्काचा पाक जागला होण्याविषयी तेलाचे चौपट पाणी त्यात घालून तेल शेष राही तोपर्यंत पाक करून तेल गाळून कानात घालावें तेणें- करून कर्णशूल दूर होतो. बिल्यादितैल बधिरपणावर बालबिल्वानिगोमूत्रपिट्नातैलविपाचयेत् ॥ ४५ ॥ साजक्षारंचलिंचवाधिर्यकर्णपूरणात् ।। कोवळी वेलफळे घेऊन गोमूत्रात वाहन करक करून त्याचे चोपट तिळाचे तेल घेऊन त्यात तो कल्क घालून व तेलाचे चौपट शेळीचे दूध व क्लाचा पाक चागरा होण्याविषयी ते गचे चौपट पाणी त्यात घालून तेल शेप राही तोपर्यंत पाक फ्रन तेल गाळून कानात घालावें तेणेकरून बहिरेपणा दूर होतो क्षारतेल कर्णस्रावादिकांस. बालमूलकशुटीनाक्षार क्षारयुगंतथा॥४॥ लवणानिचपंचैवहिंगुशि ग्रुमहौषधम् ॥ देवदारवचाकुष्टशतपुष्पारसांजनम् ॥४७ ग्रंथिकंभद्र मुस्तंचकल्कैःकर्पमितैःपृथक् ॥ तेलप्रस्थंचविपचेत्क्दलीपीजपूरयो : ॥४८॥ रसाभ्यांमधुसूक्तेनचातुर्गुण्यमितेनच ॥ ययावंकर्णनादंशू लंबधिरताकमान् ॥ ४९ ॥ भन्याकणेजानरोगान्मुखरोगांश्चना शयेत ॥ जजीराणांफलरस प्रस्थेकाकुडवोन्मितम् ॥७५०॥ माक्षि ·शाधर. . , , कंतत्रदातव्यंपलैकापिप्पलीस्मृता ।एतदेकीकृतसमृद्भांडेचनिधापये तु ॥ ५१ ॥ धान्यराशिस्थितंमासमधुसूक्तमूदाहृतम् ।। मुळ्याचे कोवळ्या शेंगांचा क्षार, साजीखार, जवखार, सैधव, संचळ कोष्ठ, बिडलोण, बांगडखार, हिंग, शेवग्याचीसाल, सुंठ, देवदार, बडीशोफ, वेखंड रसांजन, पिंपळमूळ. नागरमोथे ही मतरा औषधं कर्ष कर्ष प्रमाण घेऊन कल्क करून त्याचे चौपट तिळांचे तेल घेऊन त्यांत तो कल्क घालून व तेलाचे चौपट केळीचे कांद्याचा रस व महालंगाचे फळाचा रस व मधुसूक्त ही त्यांत घालन तेल शेपराही तोपर्यंत पाक करून तेल गाळून ते ज्या मनुष्याचे कानांतून पु वाहतो त्याचे कानांत घालावें तेणेकरून पू बंद होतो. व कर्णनाद, व कर्णशूळ, बहिरेपणा हे रोग दूर होतात. याशिवाय दुसरे नानाप्रकारचे कर्णरोग उत्पन्न होतात ते या तेलेकरूनच दर होतात व मुखरोगही दूर होतो. पाठातितल पीनसरोगावर. पाठगद्वेचनिशेमूवापिप्पलीजातिपल्लवैः ॥ ५२ ॥ दत्याचतलससिद्धंनस्यस्यातूदष्टपीनसे ।। पाहाडमूळ, हळद, हारुहळद, मोरवेल पिंपळी, जाईची पाने, दांतीचे मूळ, ही सात औषधे समभाग घेऊन कल्क करून त्याचे चौपट तिळाचे तेल घेऊन त्यांत तो कल्क घालून व कल्काचा पाक चांगला होण्यास तेलाचे चौपट पाणी त्यांन घालून तेल शेष- राही तोपर्यंत पाक करून तेल गाळून नाकांत नम्य द्यावे. तेणेकरून मोटा पीनस रोग दूर होतो. व्यानीतैल पु व पीनलरोगावर. व्याघ्रीदनीवचाशिग्रतुलसीन्योपमैंधवैः ।। ५३ ।। कल्कश्चपाचितंतलपूतिनासागदापहम् ।। रिंगणी. दांतीमुळ, वेखंड, शेवग्याची माल, तुळशीची पाने, व्योप म्हणजे सुंठ, मिन्में पिंपटी, सैंधव ही नऊ औषधे समभाग जन कल्क करून त्याचे चौपट तिळाचे तेल घेऊन त्यांत तो कल्क गलून व कल्लाचा पाक चागला होण्याविषयी तेलाचे चौपट पाणी त्यांत घालून तेल शेषराही तोपर्यंत पाक करून नेल गाळून ज्या मनुप्याचे नाकांत पीनस रोग होऊन पू वाहनो त्याने नागत है नेल पालावे. तेणेकरून पानम गेग दूर होतो.

·द्वितीयखंड. कुष्ठतैल शिंकेवर. कुष्ठविल्वकणाशुंठीद्राक्षाकल्ककषायवत् ॥ ५४ ॥ साधिततैलमाज्यवानस्यात्क्षवथुनाशनम् ॥ कोष्ठ, कोवळे बेलफळ, पिंपळी, सुंठ, द्राक्ष ही पांच औषधं समभाग घेऊन कल्क इन त्याचे चौपट तिळांचें तेल, अथवा तूप घेऊन त्यांत तो फल्क घालून व कलाचा क चांगला होण्याविषयी तेलाचे चौपट पाणी त्यांत घालून तेल शेष राहीतापर्यंत पाक रून तेल गाळून ज्या मनुप्यास बहुत शिंका येतात त्याचे नाकांत घालावे. तेणेकरून का दूर होतात. गृहधूमादितल नासार्शावर.. धूमकणादारुक्षारनक्ताव्दसैंधवैः॥ ५५ ॥ सिद्धशिखरिवीजैश्चतैलंनासार्शसाहितम् ॥ जुलविरचा घेरोसा, पिंपळी, देवदार, जवखार, करंजसाल, सैंधव आघाड्याचे बीज ही सात औषधे समभाग घेऊन कल्क करून त्याचे चौपट तिळांचे तेल घेऊन त्यांत तो कक पालन व कल्काचा पाक चांगला होण्याविषयी तेलाचे चापैट पाणी घालन तेल शेष राही तोपर्यंत पाक करून तेल गाळून ज्या मनुष्याचे नाकांत मांसरूपी मोड आहे त्याचे नाकांत घालावें तेणेकरून मोड दूर होतो या मोडास नासार्श ह्मणतात. वञील सर्वकुष्टांवर.. वनीक्षीररविक्षीरंद्रवंधत्तुरचित्रकम् ॥५६॥ महिपीविभवंद्रावसवी शीतलतैलकम् ॥ पचेत्तैलावशेषंचगोमूत्रेथचतुर्गुणे ॥ ५७ ॥ तैलावशे पक्त्वाचतत्तमस्थमात्रकम् ॥ गंधकाग्निशिलातालविडंगातीविषाविष- म् ॥ ५८॥ तिक्तकोशातकीकुष्ठंवचामांसीकटुत्रयम् । पीतदारुचय .ट्याव्हंसजिंकाक्षारजीरकम् ॥ ५९ ।। देवदारुचकपशिचूर्णतैलोविनि क्षिपेत् ॥ वयतलमितिख्यातमभ्यमात्सर्वदुष्टनुत् ॥ ७६० ॥ निवडुंगाचा चीक, रुईचा चीक, धोत्र्याचा रस, चित्रकाचा रस, मपि शेणाचा स हे सारे रस समभाग व तिळांचे तेल सान्यांचे समभाग. घेऊन त्यांत ते सारे रस तेल शेषराही तोपावेतों पाक करून नंतर तेलाचे चौपट गोमूत्र घेऊन त्या 'तेसांत पालन फिरून तेल शेषराही तोपर्यंत पाक करून तेल गाळून घ्यावे. त्यांत औषधे टाका. साची ती येणे प्रमाणे. गंभक, चित्रक, मनशील, हरताळ, बावडींग, अतिविष, शुद्ध .

·, ११० शाधर. केलेला बचनाग पडदोडके, कोष्ठ, वेखंड, जटामासी, ज्येष्ठमध, साजीसार, सुंठ, मि पिंपळी, दारहळद, जिरे, देवदार ही एकुणीस ओपधे कप कर्ष प्रमाण घेऊन व बा रीक चूर्ण करून त्या तेलात मेळवून तेल अगास लावावे. तेणेकरून सारी कुष्टें दूर होतात करवीरादितल लोमशातनावर. करवीरशिफांदतींत्रिवत्कोशातकीफलम् ॥ रंभाक्षारोदकेतलप्रशस्तंलामशातनम् ॥ ६१ ।। कण्हेराचें मूळ, दातीचे मूळ, निशोचर, कडुदोडकीचे फळ या चार औषधांचा कल करून त्याचे चौपट तिळाचे तेल घेऊन त्यात तो कल्क घालन व केळीचे पानाची राख करून त्याचा क्षार काढून त्या क्षाराचे पाणी तेलाचे चौपट त्यात घालन शेष राही तोपर्यंत पाक कम्न तेल गाळून ज्या जाग्यावरचे केंश काढावयाचे आहेत त्या जाग्या वर लावावें तेणेकरून केश जातात. इति श्रीदामोदरसूनु गाधिरेण विरचिताया सहिताया चिरित्साग्थाने तेर कल्पना नाम नवमो यायः ॥९॥ दशमोध्यायः। आसव आणि भरिटादिक यांची परपना. वेपुचिरकालस्थंद्रव्यंयत्साधितंभवेत् ॥ आसवारिष्टभेर्दस्तत्प्राच्यतेभे पजोचितम् ॥३२॥ यदपक्कापधांधुभ्यांसिद्धमद्यसभासवः॥ अरिष्टका थसिद्धःस्यात्तयोर्मानंपलोन्मितम् ॥ ६३ ॥ अनुनमानारिष्टेपुद्रवद्रोणे तुलागुडम् ।। क्षौदंक्षिपद्गुडादर्धप्रक्षेपंदशमांगरम् ॥ ६४ ॥ ज्ञेयाशी तरसःसिंधुरपकमधुरद्र । सिद्धपक्चरमःसिंधुसंपामधुररमा ६५ ॥ परिपक्वानसंधानममुत्पन्नांमुरांजगुः ।। मुरामंडःप्रसन्नास्याचतामा वर्गयना ॥६६॥ नदधांजगलो योमेदयोनगलादनः ॥ पक्कोमा हुनसार स्यात्मुरापीनचरवकम् ।। ६७ ॥ यनालबर्जररमःसाधिना साहिबामणी ॥ कदमूलपलादीनिसनेहलवणानिच ।। ६८ ॥ यद्र पेभियंतेनन्सूनमभिधीयताविनष्टमम्लनांयातमधुपामधुरद्रवः ।। ६९ ॥ विनष्टःसंधितोयम्नुनसुत्रमभिधीयते ।। गुडांपुनामनेलेनवंदमूलफल स्तथा ॥ ७७० ॥ मंधितंचाम्लनांयानगुटमुन्नन्यने ।। गवर्मा ·द्वितीयखंड. १११ सूतस्यान्मृद्दीकासंभवंतथा ॥ ७१ ॥ तुषांबुसंधितंझेयमामैर्विदलित यवै ।। यस्तुनिस्तुपैःपक्कैःसौवीरसंधितंभवेत् ॥७२॥ कुल्मापधान्य मंडादिसधितकाजिकंविदुः॥ संडाकीसंधिताज्ञेयामूलकैःसर्पपादिभिः॥७३॥ उदकादि द्रव पदार्थामध्ये औषधै घालून पात्राचे तोंडाला मुद्रा देऊन मास पक्ष पर्यंत की झणजे उत्कृष्ठ औषध होतें तें आसव आणि अरिष्टं या भेदेकरून दोन प्रकारचे पावें. आसव आणि अरिष्ठ यांचा भेद असा की, उदक व औषधे यांचा पाक' केल्यावांचून क रीतीने सिद्ध करितात त्याला आसव ह्मणतात, व काढा सिद्ध करून त्यामध्ये वर्षे घालून पूर्वोक्त रीतीने सिद्ध करितात त्याला अरिष्ट ह्मणतात. त्या दोहोंची पोटांत वयाची मात्रा पळ प्रमाण जाणावी व ज्या अरिष्ट प्रयोगाचे ठायीं जलादिकांचे न सागितले नाही त्या प्रयोगांत उदकादि द्रव पदार्थ एक द्रोण प्रमाण घेऊन त्यांत । एक तुळा प्रमाण घालून व गुळाचे अधैं मान मध घालावी, त्यात औषधाचे चूर्ण कावयाचें तें गुंळीचे दशमाश घालून अरिष्ट सिद्ध करावा. आता सिंधु मद्यांचे भेट सांगतो. पक अते जे उसादिकाचे रस आदिकरून मधुरद्रव' पदार्थ तिहींकरून सिद्ध झाले जे व त्याला सीतरससिंधु झणतात व सपक्कं असे जे मधुर द्ववपदार्थ तिहींकरून सिद्ध गले में मद्य त्याला पकरससिंधु झणतात. सुरा' प्रसन्नादिक मयांचे भेद' सांगतो. तंदु- धान्य शिजवून अमिसंयोगें करून यंत्रद्वारा में मर्थे उत्पन्न करितात त्याला सुरा जतात व त्या सुरेचा जो मंड ह्मणजे फेन त्याला प्रसन्ना ह्मणतात व त्या प्रसन्ने मध्ये जो धन भाग लणजे घट्ट त्याला कादबरी मणतात व त्या सुरेचे अधोभागी- द्रव भाग आहे त्याला जनल मणतात व त्या जगलामध्ये जो धन भाग आहे त्याला मेवक रणतात. तो मेदक पक' करूम त्यांतील सार काढून शेष राहिलें में त्याला सुराबीज व वक मणतात. ताडाचा रस व खजुराचा रस यांपासून अमिसंयोगें करून यंत्रद्वारा उत्पन्न रितास जे मद्य त्याली वारुणी ह्मणतात व कंद, मुळे, फलादिक, तैलादिक, स्नेह व व ही सारी उदेकादि द्रवपदार्थांमध्ये घालून अमिसंयोगेंकरून यंत्रद्वारा जे मय का- तात त्याला सूक्त ह्मणतात. व नासून आम्लतेप्रत पावलें जें मद्य अथवा मधुर द्रव या पात्रात घालून तोंडाला मुद्रा देऊन मास पक्ष ठेऊन सिद्ध झालें जें मद्य त्याला मणतात व गूळ व पाणी व तेल व कंद मूळ फळे ही सारी पात्रांत घालून तोंडाला देऊन मास पक्ष ठेवून आम्लतेप्रत पावली असता त्याला गुटसुक्त मणतात याम- उसाचे व द्राक्षाचे सूक्त करावे व कच्चे जब भरडून त्यात पाणी पातून पात्राचे म मुद्रा देऊन काही एक दिवस ठेवावे त्याला तुषांव मणतात ६ जवाचा कोंडा पदिक .

·शापर. काढून शिजवून त्यांत पाणी घालून पात्राचे तोंडाला मुद्रा देऊन काही एक दिवस ठेवा याला सौवीर भगतात. कुळिथ अथवा तांदूळ घेऊन त्यांत पाणी घालून शिजवून त्या तील मंड झणजे पेज काढून त्यांत सुंठ, राई, जिरे, हिंग, सैधव, हळद इत्यादिक धा- लून पात्राचे तोंडाला मुद्रा देऊन तीन चार दिवस ठेवावे त्याला कांजी ह्मणतात व मु. ळ्याचे काप काढून त्यात पाणी घालून हळद, हिंग शिरीष म्हणजे मोहन्या, सैधव, जिरे, सुंड इत्यादिकांचे चूर्ण त्यांत घालून पात्राचे तोंड झाकून तीन चार दिवसपर्यंत ठेवावे. त्यात्म संडाकी म्हणतात. या प्रकारे आसव आणि अरिष्टादिक यांची कल्पना जाणावी उभीरासव रक्तपित्तादिकांस. उशीरंबालकंपनकाश्मरीनीलमुत्पलम् ॥ प्रियंगुपद्मकंलो,मंजिष्ठाधन्व यासकः ॥७४॥ पाठाकिराततिक्तंचन्यग्रोधोदुंबरंसटीपर्पटपुंडरीकंच पटोलेंकाचनारकम् ॥७५|| जंबूशाल्मलिनिर्यासंप्रत्येकंपलसंमितान्॥ भागानसुचूर्णितान्रुत्वाद्राक्षायाःपलविंशतिः।। ७६ ॥ धातकीपो शपलांजलद्रोणव्येक्षिपेत् ॥ शर्करायास्तुलांदत्वाक्षौद्रस्यैकतुलांतथा ॥७७ ॥ मासंत्तस्थापयेत्भांडेमांसीमरिचधुपिते ॥ उशीरासबइत्ये परक्तपित्तनिवारणः ॥७८ ॥ पांडकुष्टप्रमेहाःकमिशीपापहस्तथा ॥ वाळा, नेत्रवाळा, तांबडेकमळ, शिवण निळेकमळ, बापांरीचे मूळ अथवा राळ, पद्मकाप्ट, लोध, मंजिष्ठ, धमासा, पाहाडमूळ, किराईत, कटुकी, वडाचीसाल, उंबराची साल, कचोरा, पित्तपापडा, पारेकमळ आणि पटोळ, कांचनवृक्षाचीसाल, जांभळीची साल, सावरीचा डिंक, ही बेवीस औषधे पळपळ प्रमाण व द्राक्षे २० पळे, धायटीची फुले १६ पळे घेऊन साऱ्याचे चूर्ण करून दोन द्रोण प्रमाण पाणी घेऊन त्यांन पूर्ण घालून व साखर एक तुळा प्रमाण त्यांत घालून मडक्यास जटामांसी व मिन्ये यांची धुरी देऊन त्यांन ती सारी औषधे घालून मड याचे तोडाला मुद्रा देऊन एक महिना ठेवून नंतर मुद्रा काढावी याला उशीरासव ह्मणतात. हा आसय पोटात घ्याया येणेकरून रक्त, पित्त, पांडुरोग, कुष्ट, परमा, मूळव्याध, जंतविकार, गोष है रोग दूर होतात. पिपल्यासव क्षयादिकांवर. पिप्पलीमरिचंचव्यहरिद्राचित्रकोधनः ॥७९॥ विडंगंक्रमकोलोनःपा ठाधात्र्यैलवालुकम ॥ उशीरचंदनंकुष्ठलवंगतगरंतथा ॥७८०॥मांसी वगेलापत्रंचप्रियंगुर्नागकेशरमाएपामधपलानभागानमध्यनूणींकता . , ·११४ शाधर. व पांडूरोग, सूज, पोटांत गुल्में होतात ती, मूळव्याध, कुप्ट, पोटांत डावेकडे होतो तो, कंडू, श्वास, खोकला, भगंदर, आवढणे, संग्रहणी देोग हे दूर होतात. कटजारिष्ट सर्व ज्वरांवर. तुलांकुटजमृलस्यमृहीकार्धतुलांतथा ॥ मधुकंपुष्पकाश्मयोभागानूदाप लोन्मितान।।७९०॥चतुद्रोणभसःपक्त्वाकाथेद्रोणावशेपितधातक्या विंशतिपलंगुडस्यचतुलांक्षिपेत् ॥ ९१ ॥ मासमात्रंस्थितोभांडेकुटजारि पृसंज्ञितः ॥ ज्वरानभशमयेत्सर्वानकुयांतीक्ष्णंधनंजयम् ॥ ९२ ।। कुड्याचे मूळ एक तुळा प्रमाण, द्राक्षे अर्ध तुळा प्रमाण, मोहाची फुलें, 'ही दहा दहा पळे याप्रमाणे सारी औषधे घेऊन थोडी कुट्टन चार द्रोण प्रमाण घेऊन त्यांत ती औषधे घालून एक द्रोण पाणी राही तोपर्यंत काढा करून त्यांन धायीचे फुलांचे चूर्ण वीस पळ प्रमाण घालन व गूळ एक तुळा प्रमाण मेळवून मारी मडक्यात घालून त्याचे तोंडाला गुद्रा देऊन एक महिनापर्यत ठेवून मुद्रा काढारी, याला कुटजारिष्ट म्हणतात. हा अगि पोटांत घ्यावा येणेारन गारे दर होतात व अग्नि प्रदीरा होता, विडंगारिट विध्यादिकांस. विटंगग्रंथिराम्नाकुटन्चत्वकफलानिच ॥ पविलवालुकंधात्रीभागान पंचपलानपृथक् ॥१३॥ अष्टद्रोणभसःपक्त्वाकुर्यातद्रोणावशेषितम् ॥ पूर्तशीनेक्षिपेत्रक्षाद्रपलशनत्रयम् ॥९॥ धानकीचिंतिपर्वत्रिनान निपलंनया ॥ प्रियंगुकांचनाराणांसलोध्राणांपलंपलम् ।। १५ ।। व्यो पस्वचपलान्यष्टाची हत्यप्रदापयेत् ॥ घृतभांडविनिक्षिप्यमासमकवि धारयत् ॥ ९३ ।। नतःपियथानुजयविधिमाछतम् ।। उगम्भा गरीमेहानप्रत्यष्ठीलाभगंदरान ॥ १७ ॥ गंडमालांदनम्नभविडंगा रिएसंन्नितः ।। वावटिग, पिंपळमळ, गन्ना, अंडमाल, इंद्रजव, पाहाडमक. लवादा, हो आठ औषधे पांच पांच प. पऊन थोडी कुट्न न्यांत आठ द्रोण प्रमाण पाणी लन एन्ड द्रोण प्रमाण पाणी राही तोपर्यंत माहा कम्न गाळून थंड त्यांत तीनों पहें मध घान्याची व शायटीची फुले बीम पढ़ें निलायनी, तमालपत्र, ही तीन आप पळपळ प्रमाण, गाला, कांचन । स्रोध ही एकेके पळ प्रमाग व मुंठ, मिन्य, पिंपटी या नीन आप-पामिन ·. . द्वितीयखंड. ११५ प्रमाणे सारी औषधे घेऊन चूर्ण करून त्या काढ्यांत मेळवावे आणि सारी स्या तुपाचे मडक्यांत घालन त्याचे तोंडाला मुद्रा देऊन एक महिनापर्यंत ठेवावें मुद्रा काढावी. याला विडंगारिष्ट ह्मणतात. हा अरिष्ट पोटात घ्यावा येणेकरून रोग व अरुस्तंभरोग, मुतखडा, परमा, पोटांत बेंबीचेखाली प्रत्यष्ठीला या नामें- न वायूचा रोग होतो तो, गंडमाळा, हनुस्तंभवायु हे सारे रोग दूर होतात. देवदाारिष्ट प्रमेहादिकांवर. तुलाधैदेवदारुःस्याद्वासाचपलविंशतिः ॥ ९८ ॥ मंजिऐंद्रयवादंतीत गर्ररजनीद्वयम् ॥ रास्नाकमिनमुस्तंचशिरीपंखदिरार्जुनौ ॥ ९९ ॥ भागान्दशपलानदद्यात्यवान्यावत्समस्यच ॥ चंदनस्यगुहच्यावगे हिण्याश्चित्रकस्यच ॥८००॥ भागानष्टपलानेतानष्टद्रोणभसःपचेत् ॥ द्रोणशेषेकषायेचपूतेशीतेप्रद्रापयेत् ॥१॥धातक्या पाडापलंमाक्षि कस्यतुंलात्रयम् ॥ व्योपस्यद्विपलंदद्यावत्रिजातंचचतुःपलम् ॥२॥ चतुःपलं प्रियंगुश्वंद्विपलंनागकेशरम् ॥ सर्वाण्येतानिसंचूर्ण्यधृतभांडेवि धारयेत् ॥३॥ मासायपिवेदेनप्रमेहहतिदुर्जयम् ।। यातगेगानग्रहण्य शोमूत्रकृच्छाणिनाशयेत् ॥४॥ देवदाादिकोरिष्टःकंडकुष्टविनाशनः ॥' देवदार अर्ध तुळा प्रमाण, अडूळसा पीस पळे प्रमाण, मंजिष्ठ, इंद्रजय, दांतीचेमळ, गर, हळद, दारुहळद, राम्ना, वावटिंग. नागरमोथे, शिरीप, खराचीसाल, अर्जुनव- लाची साल ही वारा औपधे दहा दहा पळ प्रमाण घ्यावीं अजमोदा, गुटसाल, पादरा. दन, गुळवेल, कटुकी, चित्रक ही सहा औषधे आठ आठ पळ प्रमाण घ्यावी. मग मारी औषधे थोडी थोटी कुट्न त्यात आठ द्रोण पाणी घालून एक द्रोण पाणी राही Aalपर्यंत काढा करूड गाळून थंड जाहल्यावर त्यांत औषधे टाकावयाची ती येणेप्रमाणे- अपरीची फुले मोठा पळे व मध तीन तुळा प्रमाण व सुंठ, मिन्ये, पिंपळी या विहीं किन वोन पळ प्रमाण व दालचिनी पिलायची, तमालपत्र ही तीन औपणे चार पळ माप व वाघाटीचे मूळ अथवा राळे चार पळ प्रमाण व नागफेगर दोन पळ प्रमाण ही ही औषधे घेऊन चूर्ण करून त्या कादयात पाला व मध मागितल्याप्रमाणे पालन सारी शाजागी मेळवून नुपाने गरलेल्या मडक्यान पान त्यांच तोंडाला मुद्रा देऊन एक "- अपर्वत ठेवून नंतर मुद्रा काढावी. याग देवदारिष्ट मगनगन. हा अरिष्ट पोटात येणेकरून मोठा दुर्पट परमा दर होतो व यायुरोग, मृत्याध, संमreft, मनकार को रोग दूर होतात. - ·शाप्रघर. . खदिरारिष्ठ कुष्टादिकांवर. खदिरस्यतुलार्धेतुदेवेदारुचतत्समम् ॥५॥ वाकुचीद्वादशपलादस्यिा त्पलविंशतिः॥त्रिफलाविंशतिपलान्यष्टद्रोणेभसःपचेत्॥६॥ कपायद्रो णशेपेचपूतेशीतविनिक्षिपेत्।।ताद्वयमंलाक्षिकस्यतुलैकाशर्करामता॥७॥ धातक्याविंशतिपलंककोलंनागकेशरम् ।। जातीफलंलवंगलात्तपत्री णिपृथरुपृथक् ॥वा पलोम्मितानिकृष्णायादद्यातूपलचतुष्टयमू॥धृत भांडेमिनिक्षिप्ययासायपिबत्ततः॥९॥ महाकुष्टानिदृद्रोगपाहुरो गार्युदतथा ॥ गुल्मग्रंथिकमीश्वासंकासपीहोदरंतथा ४१०॥ एप खदिरारिष्टःसर्यकुटनिवारणः॥ सैराचीसाल अर्ध तुळा प्रमाण, देवदार अर्धतुळा, यांवच्या बारा पर्ने, दारुहळद बीर पळे हिरडा, बेहडा, आवळकटी, या तिही मिळून वीस पळे याप्रमाणे सारी औषधे घेऊन थोडी थोडी कुटन त्यांत आठ द्रोण प्रमाण पाणी घालन एक द्रोण, पाणी राही तोपर्यत काढा करून गाळून थंट जाहल्यावर त्यांत दोन तुळाप्रमाण मध घालावी. व साखर एक तुळा प्रमाण घालाची व घायटीची फुले वाम पळे, कंकोळ, नागगर, जायफळ लवंगा, विलायची, दालचिनी, तमापत्र ही यात औषधे एक एक पळ, पिंपळी चारपळे का माणे घेऊन सान्यांचे चूर्ण करून त्या काढ्यांत मेळयून मारी तुपाचे राबल्या मडक्यांत पाउन त्याचे तोंडाला मुद्रा देऊन एक महिनापर्यंत ठेवून नंतर मुद्रा काढावी. याला ख. दिरारिष्ट छाणनान. हा अरिष्ट प्यालें असता महायुष्टें, द्रोग, पाटुरोग च अर्बुदरोग ! गुल्म, प्रथि, जनविकार, श्याम, बोकला पाटांत टावेकडे कवल गेम होतो तो. हे सार रोग दूर होतात पपुल्याग्टि क्षयादिकांवर. तुलाद्वयंचवम्युल्याश्चतुद्रणिनलेपचेद ॥११॥ टोणपेरसेशीनेगुठस्य रितुलांक्षिपेत् ॥ धानकी पोशालांकृष्णांच रिलांतथा ॥ १२॥ जा तीफलानिककोलमेलात्यपत्रकेशरम् ।। लयंगंमरिचंचेवपलिकान्युप कल्पयेत् ॥१३॥ मागंभदिन्थिनस्त्वषयल्यारिष्टगोजयंन । क्षयंकृष्ट मनीसारंप्रमेहश्वासकामनुत् ॥ १४ ॥ वामनीची माल दान तुटा प्रमाण आरन थोडी थाटी कुटन यांन चार दोष RAN पादन एक द्रोण पाणी राही नोपर्यंत काढा करन गाळून थंद आस्थावर र ·११७ द्वितीयखंड. . . कि तीन तुळा प्रमाण घालून व घायटीची फुले १६ पळे पिंपळी दोन पळे, जायफळ, कं. बेक, विलायची, दालचिनी, तमालपत्र, नागकेशर, लवंग, मिन्ये ही आठ औपधे पळ पळ माण घेऊन सान्यांचे चूर्ण करून त्या काढ्यांत मेळवून सारी मडक्यांत घालून त्याचे वोडासा मुद्रा देऊन एक महिना पर्यंत ठेवून तंतर मुद्रा काढावी. याला बब्बुल्यारिष्ठ झण- तात. हा अरिष्ट पोटांत घ्यावा. येणेकरून क्षयरोग, कुष्ट, अतिसार, परमा, खोकला, श्वास, हे रोग दूर होतात. द्राक्षारिष्ट उरःक्षतादिकास. द्राक्षातुलाधुद्रिोणेजलस्यविपचेतूसुधीः ॥ पादशेपेकपायेचपुतेशीतेवि निक्षिनेत् ॥१५॥ गुटस्यदितुलांततत्रत्वगेलापत्रकेशरम् ॥ प्रियंगुरि चंकृष्णाविडंगचेतिचूर्णयेत् ॥१६॥ पृथक्पलोन्मितैर्भागस्ततोभा डेनिधापयेत् ।। समंततोघाटयित्वापियेज्जातरसंततः ॥१७॥ उरः क्षतंक्षयंहतिकासश्वासगलामयान् ॥ द्राक्षारिष्टाव्हयःप्रोक्तोबलकुन्मल .. शोधनः ॥१८॥ , द्राक्ष अर्ध तुलो प्रमाण घेऊन त्यांत पाणी दोन द्रोण प्रमाण घालन नयाई पाणी राही वोपर्यंत काढा करून गाळून थंड जाहल्यावर त्यात गूळ दान तुळा प्रमाण घालन दालचिनी विलायची, तमालपत्र, नागकेशर, वाघांटीचे मूळ अथवा राजें, मिथे, पिंपळी वावडिंग ही माठ औषधे पळ पळ प्रमाण घेऊन चूर्ण करून त्या काढ्यांत पालन ढवळून सारी एक- जागी मेळवून मडक्यात घालून तोंडाला मुद्रा देऊन मास किंवा पक्षपर्यंत ठेवून त्या औषधाचा चांगला रस जाहला असे जाणून नंतर मुद्रा काढावी. याला द्राक्षारिष्ट अमे पणतात. हा अरिए पोटांत घ्यावा येणेकरून उर.क्षत रोग, क्षयरोग, खोकग, श्वास, फटोच रोग हे सारे रोग दूर होतात, शक्ति येते व मळ साफ होतो, रोहितारिष्ट अर्शादिकांवर. रोहीतकतुलामेकाचतुोणजलेपचेत् ।। पादशेपेरसेशीतेपुतेपलशगद यम् ॥१॥ दद्यादगुइस्यधातस्याःपलपोहाशिमता ॥ पंचमोल विजानंचत्रिफलांचशिनिक्षिपेत ॥ ८२० ॥ चूर्णयित्वापलांनोभां डेविधापयेत् ॥ मासादृवचपिवतांगुदनागांनिसंक्षयम् ॥ २१ ॥ प्राणीपांडुरोगप्रीमुल्मोदगणिच ॥ भोफारुचिहरोरादिनारिष्ट संझकः ॥ २२॥ रनरोडा एक तळा आणून थोरा मोटा कटुन स्मांन पर दोष पाणी पाटन बाई ·शाघिर. द पाणी राही तोपर्यंत काढा करून गाळून थंड जाहल्यावर त्यांत गूळ दोनशे पळे घालन धायटीची फुले सोळा पळे घालून व पंचकोल औषधे ५ व त्रीजात औषधे ३ व त्रिफळा औप तीन ही अकरा औषधे एक एक पळ प्रमाण घेऊन सान्याचे चूर्ण करून त्या काढ्यांत मेळवून सारी मडक्यात घालून त्याचे तोंडाला मुद्रा देऊन एक महिन्यापर्यंत ठेवून नंतर मुद्रा काढावी. याला रोहितारिष्ट म्हणतात. हा अरिष्ट पोटांत ध्यावा. येणेकरून मूळव्याध, संग्रहणी, पाटुरोग, हृद्रोग, पोटांत डावेफडे कवलुरोग होतो तो, गुल्म उदर, कुष्ट, सूज, आवढणे हे रोग दूर होतात. दशम्लारिष्ट क्षयप्रमेहादिकांवर. पण्यावृहत्यागोकंटोविल्बोग्निनाथकोरलुः॥ पाटलाकाश्मरीचेतिदश मुलमिहोन्यते ॥२३॥ दशमूलानिकुर्वीतभागःपंचफ्लैःपृथक ॥ पंच विशत्पलं कुर्यातचित्रपौफरतथा ॥२४॥ कुर्यादिशत्पललाधंगुहाची तत्समाभवेत् ।। पले.पोडशभिर्धात्रीरविसंख्यर्दरालभा ॥२५॥ खदि रोपीजसारश्चपथ्यातिपृथकपलेः ॥ अष्टभिर्गणिताष्ठमंजिष्टादेव" दारुच ॥२६।। विडंगमधुकंभार्गीकपित्योक्षःपुनर्नवा ॥ चव्यंगांसी प्रियंगुश्चसारिवाकृष्णजीरकम् ॥२७॥ त्रिवृतारेणुकारास्नापिप्पली क्रमुकःसटी॥ हरिद्राशतपुष्पाचपद्मकनागकेशरम् ॥ २८ ॥ मूस्तमि द्रयवा शृंगीनीवकर्पभकौतथा ॥ मेदाचान्यामहाभेदाकांफोल्यो कति वृद्धिये ॥२९॥ कुर्यात्पृथकहिपलिकानपचेदष्टगुणेनले ॥ चतुर्थाशं शृतंनीप्पामृझांटेसनिधापयत् ॥ ८३० ॥ चतुःषष्टिपलानद्राक्षापचे नीरेचतुर्गणे ॥ त्रिपादपंगीतंचपूर्वकायेशृतीक्षिपत् ॥ ३१ ॥ द्वात्रिं शत्पलिकंक्षाददद्यात गुचतःगतम् ॥ त्रिंशत्पलनिधातम्या:कोलं, जलचंदनम् ॥ ३२ ॥ जातीफललवंगचत्वेगलापत्रकेशरम् ।। पिप्पली', चेतिसंचप्पभागविपलिंफ:पृथर ॥३३॥ भाणमात्राचकस्तूरीसर्वमे कत्रानक्षिपेत् ।। भूमौनिखानयद्भांदननोजानरसपिवेत् ॥ ३ ॥ तकम्यफलंक्षिवारमंनिमलतांनयेत् ॥ ग्रहणीमा याम कामगुल्मभग दरम् ॥ ३५ ॥ वातव्याधिक्षयंजदिपांडुरोगच मलाम ॥ पृष्टान्यशा सिमेहांश्चमंदामिमुदराणिच ॥३६॥ गगमम्मरीमान्धातुक्षयं जयेत् ।। रुगानांपुष्टिजननोच्यानांगभंट परः ॥ ३७॥ यरिणांट शमलाग्न्यस्तेजशुक्रबलमदः।।

·द्वितीयखंड. " . , , . - रानगांजा, रालभाल, रिंगणी, मोतारंगणी, · गोखरू, बेलमूळ. ऐरणीमूळ, शिवणमूळ, डळमूळ, टेटूमूळ या दहा औषधानां दशमूळ असें ह्मणतात. हे दशमूळ अर्घ अर्ध प. प्रमाण घ्यावें व चित्रक पंचवीस पळे व पोखरामूळ पंचवीस पळे व लोध्र वीस पळे व गु- उवेल बीस पळे व आवळकटी १६ पळे व धमासा १२ पळे व झरसाल आठ पळे । विबव्याची साल अथवा आसाण्यांची साल आठ पळे व हिरडे आठ पळे व कुष्ठ, मं जेष्ठ, देवदार, वावडिंग, ज्येष्ठमध, भारंगसाल, कवठ, बेहडा, पुनर्नवा, चवर्क, जटामांसी वाघांटीचे मूळ अथवा राळे, उपलसरी, शाहाजिरे, निशोत्तर, रेणुकबीज, रास्ना, पिंपळी सुपारी, कचोरा, हळद, बडीशोफ, पद्मकाष्ठ, नागकशेर, नागरमोथे, इंद्रजव, कांक्ड- शिंगी, जीवक ऋषभक या दोहोंचे अभावीं विदारी कंद व मेदा व महामेदा या दो- होंचे अभावी ज्येष्टमध, व कांकोली, क्षीरकांकोली या दोहोंचे अभावी आसंध, व ऋद्धि, वृद्धि या दोहोंचे अभावीं वाराहीकंद ही एकवीस औपधे दोन दोन पळे प्रमाण घ्यावी. मग ही सारी औपधे घेऊन थोडी कटून त्यांत सान्या औषधांचे आठपट पाणी घालून चवथाई, पाणी राही तोपर्यंत काढाकरून गाळून मडक्यांत ठेवावा मग द्राक्षे चवसष्ट पळे घेऊन त्यांत पाणी चौपट घालून तीन हिसे पाणी राही तोपर्यंत काढा करून गाळून पहिले काढयांत मेळवावा. त्यांत बत्तीस पळे मध घालून चारशेपळे गुळ घालावा व घायटीची फुलें तीस पळे, व कंकोल, वाळा, पांढराचंदन, जायफळ, लवंग, दालचिनी, विलायची, तमालपत्र, नागकेशर, पिंपळी ही दहा औषधे दोन दोन पळे घेऊन चूर्ण करून त्या काठ्यांत मेळवावे. व कस्तूरी शाण प्रमाण घेऊन चूर्ण करून त्यांत मेळ- वून मडक्याचे तोंडाला मुद्रा देऊन मासपक्ष पर्यंत भुईत पुरून त्या औषधांचा चांगला रस जाहला असें । जाणून • नंतर त्याला बाहेर काढून मुद्रा दूर करून त्यांत निर्मळीचे वियांचे चूर्ण थोडे टाकावे, ह्मणजे तो रस निर्मळ होतो. याला दशमूलारिष्ट असें ह्मण- तात. हा आरिष्ट पोटांत घ्यावा येणेकरून संग्रहणी, आवढणे, श्वास, खोकला, गुल्म, भगंदर, वायूचे रोग, क्षयरोग, ओकारी, पांडूरोग, डोळ्यांत कावीळ रोग होतो तो, कुष्टे, मूळव्याधी, परमा. अमिमांद्य, उदररोग, मूतखडा, मूत्रकृच्छ्, धातुक्षय हे सारे रोग दूर होतात व हा अरिष्ट दुर्बल मनुष्याला पुष्टि देतो, व वांझोट्या स्त्रियांना पुत्र देतो व तेज, धातु, बळ यांना देतो. इति श्रीदामोदरसूनु शार्ङ्गधरेण विरचितायां संहितायां चिकित्मास्थाने आसवारिष्टकल्पना नाम दशमोध्यायः ॥ १० ॥ - ·“१२० हे शाधर. एकादशोध्यायः। स्वर्णादिकधातूंची नांवे व शोधणे. स्वर्णतारंताम्रमारंनागवंगौचतक्षिणकम् ॥ ३८॥ धातवःसप्तविज्ञेया स्ततस्ताञ्छोधयेहुधःस्वर्णतारारताम्राणांपत्राण्यग्रौप्रतापयेत्।।३९।। निर्पिचत्ततप्तानितैलेतकेच कांजिके ॥ गोमुत्रेचकुलत्थानांकपावेचत्रि धात्रिधा ॥ ८४०॥ एवंस्वर्णादिलोहानांविशुद्धिः संप्रजायते ॥ नाग वंगौमतप्तौचगलितौतौनिपेचयेत् ॥ ४१ ॥ विधात्रिधाविशुद्धिःस्या द्रविदुग्धेनचत्रिधा ॥ सोने, रुपे, तावे, पितळ, शिस, कथिल, पोलादिलोह या सातांना धातु असें ह्मणतात सप्तधातु पर्वतादिकांपासून होतात यांचे शोधन-सोने, रुपे, पितळ व तांब याचे पत्रे करून अमीत तापवून तेलांत, ताकांत, कांजीत व गोमूत्रांत व कुळित्यांचे काढ्यांत तीन तीनवेळ विझवावे या प्रकारे सोने आदिकरून साऱ्यांची शुद्धि करावी. व झिं आणि कथील यांची विशेष शुद्धि करावयाची रीति या दोहोंला अगीवर तापवून सर फरून तेलादिकांत तीन तीन वेळ ओतावी व रुईचे चिकांत तीन तीन वेळ रस करून ओतून शुद्ध करावी. सोन्याचे भस्म. स्वर्णस्यद्विगुणस्तमम्लेनसहमर्दयेत् ॥ ४२ ॥ तत्गोलकसंमंगधंनिद ध्यादधरोत्तरम् ॥ गोलकुंचततोमंध्याच्छरावेदृढसंपुटे ।। ४३॥ त्रिंशद नोपलैर्दद्यात्पुटान्येवंचतुर्दग ॥ निरुत्थंजायतेभस्मगंधोदेयः पुनःपुनः॥४४॥ सोन्याचे वारीक चूर्ण एक भाष व शुद्ध केलेला पारा दोन भाग घेऊन निवृचे रसात दोहोंचा यल करून गोळा करावा मग त्या गोज्याचे सममाग आंवळमरा गंधक घेमन गोधून यागंक करून मातीचे वळकट त्याजोगे दोन गराय झणजे परळ आणून सा एक शरावांत अर्धा गंधक घालून त्याजवर नो गोळा ठेवून अर्धा गंधक गहिती तो त्या गोळ्यावर घालून दुसग शराव त्याजवर उपटा ठेवून कापटमानी करून र रानगोवन्या घेऊन त्याचेजागी खळी म्हणून अर्ध्या गोवऱ्या माली व अर्ध्या पर भी तो शरावसंपुट ठेवून अमि द्यावा. थंड जाहल्यावर याहेर फाहन -फिरून याच रीतीने कृती कम्न नवदावेळ अग्नि पावा तेणेकरून मोन्याचे भम्म चांगले होते किरन मिल होत नाही.

·१२१ : द्वितीयखंड. दुसरा प्रकार, कांचनेगालितेनागपोडशांशेन निक्षिपेत्॥चूर्णयित्वातथाम्लेनघृष्ट्वाकृत्वा चगालकम् ॥४५॥ गोलकेनसमंगधंदत्वाचैवीधरोत्तरम् ॥ शराव संपुटेदत्वापुटेत्रिंशदनोपलैः ॥ ४६ ॥ एवंसप्तपुरैर्हमानिरुत्थंभ स्मजायते ॥ सोन्याचा रस करून त्यांत सोळावा हिस्सा शिसे घालून धांसून त्याचे चूर्ण करून लिंबूचे रसांत खलून गोळा करून त्याचे समभाग गंधक घेऊन बारीक करून मातीचे पोन शराव मणजे परळ आणून त्या एकांत अर्धा गंधक घालून त्याजवर तो गोळा ठे- जून अर्धा गंधक राहिला तो त्यावर घासून दुसरा शराय वर उपडा ठेवून कापडमाती कलन तीस रानगोवन्या आणून त्यांचे जोगी खांच करून अर्ध्या गोवन्या वर व अर्ध्या गोवऱ्या खाली करून मध्ये तो शरावसंपुट ठेवावा आणि अमि द्यावा. याप्रमाणे अ- मीची सात पुढे दिली. असतां सोन्याचे भस्म चांगले होते पुनः जिवंत होत नाही. तिसरा प्रकार. कांचनाररसैणूंष्ट्वासमसूतकगंधयोः ॥४७॥ कज्जलीहेमपत्राणिलेपये त्सममात्रया।।कांचनारत्वचःकल्कोमूषायुग्मंप्रकल्पयेत् ॥४८॥ धृत्या तत्संपुटेगोलंमृन्यूषासंपुटेचतत् ॥ निधायसंधिरोधचकृत्वासंशोण्यगोम यैः ॥ ४५ ॥ वन्हिंखरतरंकुर्यादेवंदद्यात्पुटत्रयम् ॥ निरुत्थंजायते भस्मसर्वकार्येषुयोजयेत् ॥८५०॥ कांचनारमकारेणलांगलीहंतिकांच नम् ।। ज्वालामुखीतथाहन्यात्तथाहतिमन शिला ॥ ५१ ॥ पारा व गंधक समान भाग घेऊन कांचनवृक्षाच्या सालीचे रसांत खलन बारीक जली करून त्या कजलीचे समभाग सोन्याचे पत्रे घेऊन त्या पत्र्यांस कजलीचा लेप भरावा. मग कांचनवृक्षाची साल वाटून कल्क करून त्याच्या दोन मुसा कराव्या त्या एका मुशीत ते सोन्याचे पत्रे ठेवून त्याजवर दुसरी मूस घालून संवि मिळवून एक गोला करन मातीचे शराव आणून त्यांत तो गोळा ठेवून दुसरा शराव त्याजवर उपडा ठेवून अपडमाती करून वाळवून रानगोवऱ्याचा मोठा प्रखर अमि द्यावा. याप्रमाणे तीन अग्नि- दिली असता सोन्याचे भस्म चांगले होते. फिरून जिवंत होत नाही. हे भस्म मान्या भागावर योजावे. या प्रकारे कळलावी वनस्पती आहे तीमध्ये सोन्याचे भस्म होते व गरजांमळीमध्ये होते व मनशिळामध्येही होते. .

·. आहेत व हे भस्म बुद्धि व विद्या य स्मरण यांना देणारे आहे व विषबाधा दर करणों १२२ शाधिर. चवथा प्रकार. शिलासिंदूरयोभ्रूणसमयोरर्कदुग्धकैः ॥ सप्तैवभावनादद्यात्शोषये चपुनःपुनः॥५२॥ ततस्तुगलितेहेम्निकल्कोयंदीयतेसमः ॥ पुन धमेदतितरांयथाकल्कोपिलीयते ॥ ५३ ॥ एवंलात्रयंदद्यातूलल्कहे ममृतिर्भवेत् ॥ मनशील व शेंदूर समभाग घेऊन वारीक चूर्ण करून रुईचे चिकांत खलून वाळवावे या प्रमाणे सात पुढे त्या चूर्णाला देऊन नंतर सोन्याचा रस करून त्याचे समभाम चूर्ण त्यांत घालून मिळवून नाहीसे होई तोपर्यत भात्याने अतिशयित फुकून फिरून त्या रसांत चूर्ण पालन फिरून फुकावे. या प्रमाणे तीन वेळ केलें असतां सोन्याचे पांचवा प्रकार. पारावतगलैलिपेदथवाकुक्कुटोद्भवैः॥५४॥ हेमपत्राणितेपांच प्रदद्या दधरोत्तरम् ॥ गंधचूर्णसमंदत्वाशरावयुगसंपुटे ॥५५॥ प्रदद्यात्कुकु टपुटंपंचभिगाँमयोपलैः ॥ एवंनवपुटंदद्यातूदशमंचमहापुटम् ॥५६॥ त्रिंशद्वनोपलैयजायतेहेमभस्मकम् ।। सुवर्णचभयेत्स्वादतिक्तस्सिग्धहि मंगुरु ॥ ५७ ।। बुद्धिविद्यास्मृतिकरंविपहारीरसायनम् ॥ सोन्याचे पत्रे करून त्यांना पारव्याचे अथवा कोंबड्याचे पुरीपाचा लेप करून त्या पत्र्यांचे समभाग गंधक घेऊन चूर्ण करून मातीचे शराव आणून त्यांत अर्धा गंधक धान त्याजवर सोन्याचे पत्रे ठेवून अर्धा गंधक राहिला तो त्याजवर घालन दुसरा शराव स्थान घर उपडा ठेवून कापडमाती करून गाईचे शेणाच्या गोवऱ्या पांच धेऊन अमि द्याय अशी नऊ पटें देऊन दहावे महापूट ३० गोवन्यांचें चायें. या प्रमाणे दहा पुटे दिल असतां सोन्याचे भान होते. या भस्माचे गुण मधुर व तिक्त व स्निग्ध व थंड व जर भस्म होते. . व रसायन आहे. रुप्याचे भस्म. भागैफंतालकंमयाममम्लेनकनचित् ।। ५८ ॥ तनभागत्रयतारप त्राणिपरिलेपयेत् ॥ धृत्वामूपापुटेरुध्वापुटोत्रिंशद्धनोपलेः ॥ ५९ ॥ समुद्धृत्यपुनस्तालंदत्वारुवापुटेपचेत् ॥ एवंचतुर्दशपुर्टस्तारंभरमप्र जायत ।। ८६०॥

·अग्निपुट दिली असता पितळाचे भरम निश्चय करन होत व या 'प्रगाणेन काशाचर १२४. शाङ्गधर. ते पत्रे खलांतून काढून त्याचे दुप्पट गंधक घेऊन तो गंधक निंबुचे रसांत धाटून त्या पायांना लेप करून एक गोळा करावा नंतर मीनाक्षी अथवा चुका अथवा या तिहींतून जी वनस्पती मिळेल ती आणून वाटून त्या गोळ्याचे भोवता एक प्रमाण लेप देऊन मडक्यामध्ये तो गोळा ठेवून त्यावर मातीचा शराब उपडा त्याजवर वाळू मडक्याचे तोपर्यंत घालून नंतर राख व मोठ पाण्यात कालवून त्याची मडक्याचे तोंडाला मुद्रा देऊन ते मडकें चुलविर ठेवून क्रौकरून हलका, मध्यम, मोठा या प्रमाणे चार प्रहर अग्नि देऊन थंड जाहल्यावर तो गोळा बाहेर काढून सुरणाचे रसांत एक दिवस पर्यंत खलून त्याचा गोळा करून त्याचे अर्धा गंधक घेऊन तुपांत वाटून त्याचा त्या गोळ्याला लेप करून मातीचे दोन शराव आणून त्या एकांत तो गोळा ठेवून त्यांजवर दुसरा शराव उपडा घालून कोपडमाती करून रानगोंयन्यांचा गज. पुट अग्नि द्यावा, थंड जाहल्यावर तो शरावपुट बाहेर काढून त्यांतून ताम्रभस्म का दून घ्यावे. हे भस्म फार चांगले गुण देणारे आहे यापासून ओकारी व भ्रांति व म्लानी प मूर्छा ही कधीही होत नाहीत. पितलभस्म, अर्कदारेणसंविधिकस्तनलेपयेत् ॥ ८७० ॥ समनारस्यपत्राणिशु द्धान्यम्लद्रवैर्मुहुः ॥ ततोभूपापुटेधृत्वापुटेद्गजपुटेनच ।। ७१ ॥ एवंपुट द्वयेनैवभरमारंभवतिध्रुवम् ।। एतद्वत्झांस्यमप्येयभस्मतायातिनिश्चितम् ।। ७२ ॥ अक्षीर्रवटक्षीरनिगुडीक्षीरिकातथा ।। ताम्ररीतिध्वनिवधे सम्गंधक्षयोगतः ।। ७३ ॥ पितळाचे परे करून तापवून निंबूचे रसांत सातवेळ अथवा तीन वेळ शिजवून से करून त्या पन्याचे समभाग गंधक घेऊन रुईचे दुधांत सलन त्या पत्र्यांना लेप कराव नंतर मातीच्या दोन मुसा कम्पन त्या एका मुशीत ते पत्रे ठेवून उपडी घारन कापटमाती करून रानगांपन्यांचा त्याजवर दुसरी मत गजपुट आग्नि द्यावा याप्रमाणे दोन होते. ताने, पितळ, कासे यांचे मारण्याविषयी दुसन्या प्रकारची राति सागतो. या निहिचे समभाग गंध घेऊन रुईचे चित्रांत अधना वडाचे चित अथवा गाईचे दुधार अथवा निर्गुडीचे रसांत तो गंधक बाट्न त्या तिहींचे पत्रयांना वेगळा वेगळा लेप करन वेगळी वेगळी रानावन्यांची अग्निपुटें दिली असता त्या तिहाची भस्में होतात. क ·१२५ द्वितीवसंह. शिशाचे भस्म. तांबुलीसरसंपिष्टशिलालपात्पुनःपुनः॥ द्वात्रिंशद्भिःपुटै गोनिरुत्थोयातिभस्माताम् ॥ ७४ ॥ विडयाचे पानांचा रस काढून त्यात मनशीळ वाटून त्याचे समभाग शिशाचे पत्रे करून त्या पत्र्याना त्या मनशीळाचा लेप करावा. आणि मातीचे दोन शराव आणून त्या एकांत ते पत्रे ठेवून त्याजवर दुसरा शराव उपडा घालून कापडमाती करून खाडा ख- पून रानगावयाचा गजपुट अमि द्यावा. या प्रमाणे ३२ अमिपुटे दिली असता शिशाचें भस्म होतें. फिरून जिवंत होत नाही याला नागभस्म ह्मणतात. दुसरा प्रकार. अश्वत्थचिंचात्वक्चूर्णचतुर्थांशेननिक्षिपेत् ॥ मृत्पात्रेणद्रावितेनागेलोह द्रापचायेत् ॥ ७५ ॥ यामैकेनभवेद्भस्मतत्तुल्यांचमन शिलाम् ॥ कांजिकेनद्वयंपिष्ट्वापचेतदृढपुटेनच ॥ ७६ ॥ स्वांगशीतपुनःशिष्टाशिल याकांजिकेनच ॥ पुनःपुटेच्छरावाभ्यामेवषष्टिपुटैर्मृति ॥ ७७ ॥ मातीचे खापर चुलीवर ठेवून त्यात शिसे घालून रस करावा नंतर पिंपळाची साल व चिंचेची साल या दोहों सालीचे चूर्ण शिशाचे चवथा हिस्सा करून त्या शिशाचे रसावर थोडे थोडे टाकीत जा आणि रोखंडाचे पळीने घाटीत जावे याप्रमाणे एक प्रहर केले असता शिशाचे भरग होते त्या भस्माचे समभाग मनशीळ घेऊन काजीत दोहोंचा खल करून मातीचे दोन शराव आणून त्या एकात तें भस्म घालन त्याजवर दुसरा शराव उपडा ठेवून कापटमाती करून खाडा खणून रानगोवन्याचा मोठा अमि गजपुटाप्रमाणे वावा. मग थंड झाल्यावर बाहेर काढून किरून त्याचे समभाग मनशीळ घेऊन दोहोंचा काजीत खल करून मातीचे शरावसंपुटात घालून कापडमाती करून रानगाव याचा अमि द्यावा या प्रमाणे साठ पुढे दिली असता शिशाचें भस्म चागले होते. कथिल भस्म. मृत्पात्रेद्रावितेवंगेचिंचाश्वत्थत्वचोरज | क्षित्वातेनचतुर्थाशमयोद याप्रचालयेत् ॥ ७८ ॥ ततोद्वियाममानेणपंगभस्मप्रजायते ॥ अय भस्मसमंतालक्षित्वाम्लेनप्रमईयेत् ॥ ७९ ॥ ततोगजपुटेपक्त्वापुनर । म्लेनमईयेत् ।। तालेनदशमांशेनयाममेकततःपुटेन ॥ ८८० ॥ एवंदशटैः पक्रोवंगस्तुम्रियतेधुवम् ॥

·१२६ शाघिर. मातीचं खापर चुलीवर ठेवून त्यांत कथिलाचा रस करावा मग चिंचेची साल व पिं- पळाची साल या दोहों सालीचे चूर्ण कथिलाचे चवथा हिस्सा करून त्या कथिलाचे रसावर थोडे थोडे टाकीत जावें आणि लोखंटाचे पळीने घाटावे याप्रमाणे दोन प्रहर करावे - म्हणजे कथिलाचे भस्म होते त्या भस्माचे समभाग हरताळ घेऊन निंबूचे रसांत दोहोंचा खल करून मातीचे शरावसंपुटांत घालन कापडमाती करून खाडा खणून रानगोवन्यांचा गजपुट अग्नि द्यावा. मग थंड जाहल्यावर त्या भस्माचे दाहवा हिस्सा हरताळ घेऊन निंबूचे रसांत दोहोंचा खल करून मातीचे शरावसंपुटांत घालून कापडमाती करून रान- गोवन्यांचा गजपुट अमि द्यावा. याप्रमाणे दाहा पुटे दिली असतां कथिलाचे भस्म निश्चय करन होते. याला वंगभस्म असें ह्मणतात. पोलादि लोहभस्म. शुद्धलोहमवंचूर्णपातालगाडीरसैः ॥ ८१ ॥ मर्दयित्वापुटेद्वन्हौदया देवपुटत्रयम् ॥ पुटत्रयंकुमार्याश्चकुठारच्छिन्नकारसैः ॥ ८२ ॥ पुटप टकंततोदद्यादेवंतीक्ष्णमृतिर्भवेत् ॥ पोलादि लोहाचे चूर्ण फरून चानसवेलीचे रसांत खल करून शरावसंपुटांत पालन कापडमाती करून रानगोवन्याची अमिपुढे तान द्यावी व कोरफडाचे रसाची अमिपुटें तीन व रानतुळशीचे रसाची अमिपुटं सहा याप्रमाणे धारा अगिपुटं दिली अमता पोलादानें भस्म चांगले होते. दुसरा प्रकार. क्षिपेतद्वादशमांशेनपादंतीक्ष्णचूर्णतः ॥ ८३ ॥ मर्दयेकन्यकाद्राचे यमियुरमंततःपुटेत् ।। एवंसप्तपुटर्मुत्पुलोदचूर्णमवाप्नुयात् ।। ८४ ।। रसैःकुठारच्छिन्नायाःपातालगरुडीरसै. ॥ स्तन्यनचाहग्धेननक्षिण स्पैमृतिर्भवेत् ।। ८५॥ तित्याचे चूर्ण करून त्याचे बारावा हिम्सा हिंगूळ घेऊन फोरफडाचे रसांन दोहोंना दोन प्रहर सल करून मातीचे शरारमंपुटात घालन फापटमाती करन रानगोवन्याचे अमिपुट द्यावे. याप्रमाणे सात अग्निपुटे दिली असता पोरादि रोहाचं भम्म चागले होते व दुसऱ्या प्रकाराने लोहमाम क्गयांची रति. वासनगचे रसांत य मीने स्तनाचे दुधांत व रईचे चिरात पोलादाचे चूर्ण बहन एकाची वेगळी वेगळी मान अग्नि दिली असता तिम्च्याचे मम्म होते. X4 ·१२७ द्वितीयखंड. तिसरा प्रकार. तकहिगुणगंधंदत्वाकुर्याच्चकज्जलीम् ॥ द्वयोःसमंलोहचूर्णमईयेत्क यकाद्वैः ॥८६॥ यामयुग्मंततःपिडंकृत्वाताम्रस्यपात्रके ॥ धर्मे हत्वाकव्यस्यपत्रराच्छादयेद्बुधः ॥ ८७ ॥ यामार्धेनोप्णतांभूयात्धा त्यराशौन्यसेत्ततः ॥ दात्वोपरिशरावंतुत्रिदिनांतेसमुद्धरेत् ॥ ८८॥ पिष्वाचगालयेद्वखादेवंवारितरंभवेत् ॥ एवंसर्वाणिलोहानिस्वर्णादीन्य पिगालयेत् ॥६९॥ शिलागंधार्कदुग्धाक्ताःस्वर्णवासर्वधातवः ॥ म्रियते हादशपुटैःसत्यंगुरुवचोयथा ॥८९०॥ पारा एक भाग व गंधक दोन भाग घेऊन दोहोंचा खल करून कज्जली कराधी मग कजली समभाग पोलादचूर्ण घेऊन कोरफडाचे रसांत त्या कज्जलीचा व पोलादचूर्णाचा (काजागी खल दोन प्रहर करून एक एक गोळा करावा. नंतर तांब्याचे ताम्हानांत गोळा वून त्याजवर सूर्ती एरंडाची पाने दोन अथवा तीन घालून उन्हांत चार घटकापर्यंत ठेवून वेत्तर तो गोळा उप्ण जाहल्यावर मातीचा शराव उपडा पालन धान्याचे राशीमध्ये तीन विवस पर्यंत पुरून ठेवावा नंतर चघये दिवशी बाहेर काढून वस्राने गाळून त्याची इड पाण्यावर टाकावी ती तरली असतां तें भस्म चांगले जाहले असें जाणावें याप्रमाणे खाया लोहाची भस्में व सोने आदिकरून भस्हें फडक्यांत घालून पाण्यावर टाकून पाहावी वरती असता ती चांगली भस्में जाहली असें जाणावें. आतां दुसन्या प्रकाराने साया मातूंची भस्में करावयाची रीति. मनशील व गंधक या दोहोंना रुईचे दूधांत याहून सोने भाविकरून साऱ्या धातूंना लेप करून रानगोवन्यांची बारा गजपुटं अमि द्यावा. तेणेकरून साया धातूंची भस्में होतात. याविषयीं दृष्टांत-जसे गुरूचे वचन सत्य असते तशी या करून सान्या धातूंची भस्में निश्चय करून होतात. सात उपधातु. माक्षिकंतुत्याकाभ्रांचनीलांजनशलालकाः ॥ रसकश्चेतिविज्ञेयायतेसप्तोपधातवः ॥ ११ ॥ सोनामुखी, मोरचूत, अम्रक, सुरमा, मनशीळ, हरताळ, कलस्वापरी हे सात उपधानु मसें जाणावें. सोनामुखीचें शोधन व मारण, माक्षिकस्यत्रयांभागाभागेकसैंघरम्पच ॥ मातुलिंगवायनंगीरोन्य म A ·१२८ शाघर. वैःपचेत् ॥९२॥ चालयेल्लोहजेपात्रेयावत्पात्रंसलोहितम् ॥ भवे ततस्तुसंशुद्धिस्वर्णमाक्षिकमृच्छति ।। ९३ ।। कुलस्थस्यकमायेण वातैलेनवापुटेत् ॥ तक्रणवाथगोमूत्रेम्रियतेस्वर्णमाक्षिकम् ॥ १४ ॥ मुवर्णमुखी तीन भाग व सैंधय एक भाग घेऊन दोहोंचे चूर्ण करून दोन्हीं लोखंडाचे कढईत घालून चूलीवर ठेवून खाली जाळ घालन महालुंगीचे फळांचा रस त्याजवर पालन लोसंटाचे पीने कढई लाल होईतोपर्यंत घालून नंतर ती कढई साली उतरून अंड जाहल्यावर सोनामुखो वाहेर काढुन घ्यावी. याप्रमाणे शोधन झाल्यावर सोनामुखीसा कुळित्याचे काढ्यांत अथया तिळाचे तेलांत अथवा ताकांत अथया गोमूत्रांत सलन मातीचे शरावसंपुटांत घालून कापडमाती फरुन रानगोपन्यांचे अमिपुट चा तेणेकरून सोनामूम्बी : है भस्म होते. गौप्यमाक्षिकाचें शोधन व मारण. ककोंटीमेपास्त्थवैजवीरजर्दिनम् ॥ भावयेदातपेनीग्रेविमलाशुद्धयतिधुवम् ॥ ९५॥ रौप्पमाक्षिकेचे पूर्ण करून करटवली य मेषश्रृंगी व जंबीर या तिहींचे रसात एक दिवस सदन उन्हांत तापविले असता प्यमाक्षिा शुद्ध होते. याचे मारण सोनामन्दी प्रमाणे जाणाचे. मोरता शोधन. मिष्ठयामर्दय सुन्धमाजीफफपीनयोः ॥ दशांशंटकणंदत्वापचे मृदूपुटेततः ॥१६॥ पुटंदमापटमाद्रिदयंतुन्यविशुद्धये ।। मांजर व कोतपक्षी या दोहोंची विष्ठा मोरचुताने समभाग व मोरघुनाचे दहाया रिमा संकणगार घेऊन मोरगुतामहवतमान सारी पदाजागी मदन मातीच शगयमंटन पा স্নাঘমাণ ফল যানায়না তো নয়ি খায়, লং মাকে ধারণ ঝি বল্পর মন আৰম জা আ. লণৰ মুখত্তাল ঋণ বা নগদ্য মানুষ गुदि होते. मभ्रकानें गोधन व मारण. कृष्णाभ्रथमेद्वन्होंननःसीविनिक्षिपन् ॥१७॥ भिनपत्रंतुनामा नटीयालयोवैः ।। भावयेटयासतदेवंगुस्त्यविचाधाम् ।।९८॥ न्वाधान्याभ्रकंदननोपयिवारमईगन् । सानिम्बदनाका ·द्वितीयखंड. चकारयेत् ॥ ९९ ॥ वेष्टयेदर्कपश्चसम्यगजपुटेपचेत् ॥ पुनर्मधषु नामाच्यंसप्तवारंमपत्नतः ॥ ९९० ॥ ततोवटगटाकायैस्तदेयंपुट त्रयम् ॥ नियतेनात्रसंदेहःसर्वयोगेषुयोजयेत् ॥१॥ मृतल_हरेन्मृत्यु जरापलितनाशनम् ॥ अनुपानश्चसंयुक्तंतत्तद्रोगहरंपरम् ॥२॥ काळें अभक आणून कोळगांत घालून भात्याने अथवा कुंकणाने फुकून तापवून दुधांत कून विझवायें नंतर त्याचे वेगळे वेगळे पने करून तादुळजाचा व निचूचा रंग एकाजागी रून त्यांत ते पत्रे आठ प्रहरपर्यंत भिजत घालावे तेणेकरून अग्रक शुद्ध होते ते अभ्रक # रसांतून बाहेर काढून मग त्याचे धान्यानक यरून नंतर त्याला रुईचे चिकांत एक हर खलून त्याची वाटोळी चक्राकार वडी करून त्याचे भावी रईचे पाने गुंडाळून मातीचे रावसंपुटांत पालन कापडमाती करून रानगोवन्यांचा गजपुट अगि द्यावा. याप्रमाणे ईचे चेकांत एकेक दिवस सलून सात गजपुटे यावी नंतर वडाच्या पारांव्याचा काढा करून यांत अभ्रक एकेकदिवस खलून तीन गजपुटं चार्वी. याप्रमाणे अग्निपेट दिली असता अम्रकाचे भस्म चांगले होते यांत संशय नाही. यापासून संपूर्ण रोग दूर होतात. व मृत्यूचेही निवारण होते. जरा दूर होते व पांढरे केशाचे काळे केंग होतात, व जसजशा अनुपानांत धावा तसतसे गुण होतांत. प्रकार दुसरा. शुद्धंधान्याभ्रकमुस्तंशुंठीपभागयोजितम् ॥ मईयेत्कांजिकेनैवदिनचित्र कजैरसैः ॥२॥ ततोगजपुटंदद्यात्तस्मादुद्धृत्यमईयेत् ॥ त्रिफला वारिणातहतूपुटेदेवंपुटैखिभिः ॥४॥ वलागोमूत्रगुसलीतुलसीमूरणद्र • वैः॥ मदितपुटितवन्हौत्रित्रियेलबजेन्मृतिम् ॥५॥ धान्याम्रक करावयाची रीति पूर्वील अभकगम्मावर सांगितलीच आहे त्याप्रमाणे धान्यासक बिन त्याचे सहावा हिस्सा नागरमोथे व सुंठ यांचे चूर्ण करून त्यांत मेळवून कांजीन एक दिवस पर्यंत खल करून नंतर चित्रकाचे रसांत राल करन त्याला मातीचे अगसंपुटांत कापडमाती करून रानगांवांचा गजपुट आम द्यावा. मग थंड जाइल्यावर यादेर काठ्यांत नित्याने नित्य मा तिन दिवस सल करून तीन गजपुटे चावी नंतर रस अथवा त्याचा काढा व गोमूत्र व गुसळीचा काढा व तुळगीचे पाल्याचा व सुरणाचा रस हे पांच रम त्या अग्रकांत वेगळे वेगळे घालावे व खल मदन कहानी तीन गजपुटं द्यावी त्याप्रमाणे गजपुटं दिली असता अनकाने मग चांगले होते, गुरमा बंगरेआदिकरून यांचं शोधन. नीलांजनंचूर्णीयत्वाधीरद्रयभावितम्।। दिनकमानपेशुन्दंभवत्कार्यप योजयेत् ॥३॥ एवंगैरिककाशीसंटकणानिवराटिका ।। नुवरीशंग्य कंकुएंशुद्धिमायातिनिश्चितम् ।।७।। फरन धीराने रमान मनन एक दिवस उन्हात टेपिले, अमना मुरमा 'अब होतो मग त्यानी गेगारिना मारी. यामागेर व निगालीग 1 मुम्म्याचे चूर्ण ·फाढावयाचे आहे त्याचे आठवा हिस्मा एकेक औषध घेऊन मान्यांने चूर्ण करून ज्याने १३० शापर. सारच कलही व तुरटी व शंख व मुरदाडशिंग यांची मुरम्या सारखी शुद्धि करावी. मनशीळाचं शोधन. पचेश्यहमजामृत्रीलायंत्रेमनःशिलामाभावयेत्सप्तधापिरजाया-गुद्धिमृन्छति।। याडे आदिन जी द्रवद्रग सागेल ती मोठ्या मडक्यांत घालून जे औषधे बोलाव याचे असेल त्यानी पोताडी बांधून मटायामप्ये लोंबती टांगावी त्याला दोलायंत्र म्हणतात. त्या यंत्रांत गनशीळ घालन शेळीचे मुतागभ्य तीन दिवस शिजवून नंतर बाहर काहुन खलांत घालन गळीचे काळजात पित्त असते त्या पित्तानी सात पुटे द्यावी. तेणेकरून मन.. शीळ गुद्ध होतं. हरताळाचे शोधन तालकंकणशःकृत्वाच्चुचूर्णकांजिकेक्षिपेतु।।दालायंत्रणयामैकंततःकमांड - वः ॥९॥ तिलतलेपचेद्यासयामंचत्रिफलाजलः । एवंयं चतुर्यामंपाच्यशुदय- तितालकम् ॥ ९१० ॥ हरतळाच बारीक बारीक तुकडे करून त्यांची फटक्यांत पोतांडी बांधून दोलायनात चालन कांजीमध्ये एक प्रहरपर्यंत शिजवावा. तसाच कोरल्याचे रसामध्ये एफपहर व तिळाचे तेलामध्ये एकमहर व त्रिफळाचे काढ्यामध्ये एकमहर शिजवाया याप्रमाणे दोलायंत्रांत हर- ताळ चार प्रहर शिजवला अमता शुद्ध होतो. कलखापरी, शोधन. नमंत्रयाथगोमुत्रेसप्ताहरसकंक्षिपेत् ।। दोलायंत्रेणशुद्धःस्यात्ततःकार्ययोजयेत्।।११। कलयापरी दोलायंत्रांत घालून मनुप्याचे मुतामध्ये मात दिवस व गोगतामध्ये साल दिवस अशी चवदा दिवस भिजत ठेवली अमता शुद्धि होते मग रोगादिकांवर योजावी धातूंचे सत्व काढावयाचे. लाक्षामीनपपश्छागकणंमृगशृंगकम् ॥ पिण्याकंसर्पपा शिग्रगुंजोगु डसेंधवाः ॥ १२ ॥ ययतितानंतक्षौद्रंगथालाभंवितर्णयेत् ।। एभि विमिश्रिताःसर्वधातवोगाढवन्हिना ॥ १३ ॥ मृपाध्मालाःप्रजायतेमु क्तसल्वानसंशयः॥ राख, लहागमागा, दुध, बोकडाचे मांस, टांकणग्यार, हरणाचे शिंग, निळाची पेंड, शिरस, गेगाचं बीज, गुंजा, मेंढयाचे केग, गुळ, मधव, जब, कुटकी, तुप, मय ही सतरा औषधे प्रयत्नकम्न जी मिळतील तो यथालाभ मेळवून या धानुने सन् मत्व काढावयाचे नो धातु व ते चुर्ण एकाजागी कम्न मुगीन धान्न कोळशात ती मूग छेयन भात्यागे फुकायें धणजे धातूपासून सत्व निपते, याप्रमाणे या धान, मत्व पाहिजे त्या धातूचे काढा.

·द्वितीयखंड. हिन्याचे शोधन व मारण. कुलित्यकाद्रवक्वाथेदोलायंत्रेविपाचयेत् ॥ १४ ॥ व्याघीकंदगतंव अत्रि- ऐनंशुद्धिमृच्छति ॥ तप्ततस्तुतद्वखरमुनिपेचयेत् ॥ १५॥ पुनस्तप्यपुनःसेच्य- वकुर्यात्रिसप्तधा ।।-मत्कुणैस्तालकषिष्ट्वायावद्भव तिगोलकम् ॥ १६ ॥ तदोलेनि: हेतवजंतगालवन्हिनाधमेत् ॥ सेचयेदश्वमूनेणतगालेचक्षिपेत्पुनः ॥ १७ ॥ रु बामातंपुनःसेच्यमेवकुर्याचसप्तधा ।। ठयंचम्रियतेवजंचुर्णसर्वत्रभोजयेत् ॥ १८॥ व्याघ्रीकंद आणून वाढून त्यामध्ये हिरा घालन त्याची वस्त्राने पुर्चुडी बांधून त्याला दो- शायंत्रात घालन कुळित्यांचे काढ्यात तीन दिवस व कोद्रूधान्याचे काढ्यात तीन दिवस शि- अवावा तेणेकरून हिरा शुद्ध होतो नंतर तो हिरा अनोमध्ये तापवून ताववून गाढवाचे मुवाच एकवीस वेळ विझवून नंतर ढेकणामध्ये हरताळ वाटून त्याचा गोळा करून त्यामध्ये वे हिरा घालन तो गोळा मुशीत ठेवून कोळशामध्ये घालन मात्याने कुंकून तापल्यावर त्याजवर थोडे घोड्याचें मूत्र शिंपून नंतर तो हिरा बाहेर काढून फिरून ढेकणामध्ये हरताळ वाढून त्याचा गोळा करून त्यात तो हिरा घालून पहिल्या कृतीप्रमाणे भात्याने फुकून त्याज- पर घोडयाचें मूत्र शिंपावं याप्रमाणे सात वेळ कृती केली अमतां हिन्याचे भस्म चांगले होते. मग ते मम्न संपूर्ण रोगार योजावे. दुसरा प्रकार. हिंगुसैंधवसंयुक्तक्वाथेकौलत्येजोक्षपेत्।।तप्ततसंपुनर्वभूयाच्चुत्रिसप्तधा ॥१९॥ हिंग, सैधव, कुळिथ या तिहींचा काढा करून हिरा तापवून तापवून एकवीम. वेळ शि- अमावा. मणज हिन्याचं भस्म होतें. तिसरा प्रकार महककास्यपात्रेनिगृत्यस्थापयेत्सुधीः ॥ सभीतोगत्रयेत्तत्रनन्मत्रंब जमावपेत ॥ ९२० ॥ तप्ततमंचबहुधावजस्यवंमृतिर्भवेत् ।। बेडूक आणून कांशाचे पात्रात धरून ठेवावा "नंतर न्यारा भीति जाहली अमना तो मुनतो त्या मूत्रांत हिरा बहुतवेळ तापवून तापवून विझवला अमतां हिन्यांचं भन्म होते चक्रांताचे शोधन व मारण. वैक्रांतवववन्योध्यनीलंवालोहिततधा ॥ २१॥ यात्रेतुतनसेच्यना। नदिमप्तधा ॥ तनस्तुमेपशृंग्युतपंचांगेगोलकोक्षिपेत ॥ २२ ॥ पुटेन्मूपापुटेग्ध्वाकदिवंचसप्तथा ॥ वैकलिभम्मनायांयानिवनम्यान कांतमणि व नीलगणिवा लोहितगणि याचं गोधन दियासारमे कग नंतर तो नापवन घोड्याचे मुतांत चढाळ विझाया. नंतर मेंडशिंगीचे पंचांग आणून त्यारा गोळा करून त्यात तो वैकात धालन मातीचे गरायमंपुटान टेवून कापड- करन रानावन्यांचा गजपुट अणि याचा. याप्रमाणे सात व अमिपुटे दिली अमता होतं ते भम्म हिप्याने अगावी मोजावं. नियोजयेत् ।। २३ ॥

·१३०. शाईपर. खार व कावडी व तुरटी व शंख व मुरदाडशिंग यांची सुरम्या सारखी शुद्धि करावी. मनशीळा शोधन. पत्र्यहमजागूत्रदोलायंत्रेमनःशिलाम्॥भावयत्सप्तधापित्तरजाया-गुद्धिमृच्छति।।दा काढ़े आदिकन्न जी द्रवद्रव्ये सागेल ती मोठ्या मडक्यांत घालन जे औषों गांधाव याचे असेल त्यानी पोनाडी बांधून मडक्यागप्ये लोंबती टांगावी त्याला दोलायंत्र म्हणतात. त्या यंत्रात मनशीळ घालन शेळीचे मुतागध्य तीन दिवम शिजवून नंतर वाहर काहुन खलांत घालन गळीचे काळजात पित्त असते त्या पित्तानी सात पुटे द्यावी. तेणेकरुन मन- शीळ शुद्ध होतं. हरताळाचं शोधन तालकंकणशःकृत्वाच्नुचूर्णकाजिकेक्षिपत।।दोलायंत्रणयामकंततःकप्पांडजै- यः ॥९॥ तिलतलेपचेद्यामयामंचत्रिफलाजलैः । एवंयं चतुर्यामंपान्यंशुद्धयः तितालकम् ॥ ९१० ॥ हरतळाचे बारीक बारीक तुकडे करून त्यांची फटक्यांत पोतांडी बांधून दोलायंत्रांत घालन कांजीमध्ये एक प्रहरपर्यंत शिजवावा. तसाच कोहळ्याचे रसामध्ये एकमहर व तिळाचे तलामध्ये एकप्रहर व त्रिफळाचे काड्यामध्ये एकाहर शिजवावा याप्रमाणे दोलायंत्रात हर- ताळ चार प्रहर शिजवला असता शुद्ध होतो. कलखापरीच शोधन. नमूत्रपाथगोमुत्रेसप्ताहरसकंक्षिपेत् । दोलायंत्रेणशुद्धःस्यात्ततःकायेषुयोजयेत्।।११।। कलग्वापरी दोलायंत्रांत घालून मनुष्याचे मुतामध्ये सात दिवस व गोमूत्रामध्ये सात दिवम अशी चवदा दिवस भिजत ठेवली असता शुद्धि होते मग रोगादिकांवर योजावी. धातूंचे सत्व काढावयाचे. लाक्षामीनपपञ्छागंटंकणंमृगभंगकम् ॥ पिण्याकंसर्पपा शिग्रगुजोागु डसेंधवाः ।। १२ ।। यवतिक्तातंतक्षौद्रयथालाभंविचूर्णयेत् ।। एभि विमिश्रिताःसर्वधातयोगाढवन्हिना ॥ १३ ॥ मृपाध्माताःप्रजायतेषु क्तसन्वानसंशयः॥ लाख, लहानमासा, दूध, बोकडाचे मांस, टांकणग्वार, हरणाचें जिंग, निळांची पेंड, शिरस, गेग याचं बीज, गुंजा, मेंढयाचे केग, गुळ, संघव, जव, कुटकी, तुप, मप, ही सतरा औषधे प्रयत्न करून जी मिळतील ती यथालाभ मळवून या धातू, सल काढावयाचे आहे त्याचे आठवा हिस्सा एकेक औषध घेऊन सा-यांचे चूर्ण करून ज्याचे . मत्य काढावयाचें तो धानु व ते चुर्ण एकाजागी करून मुगीत घालन कोळगांत तो मम ठेवन भात्याने फुकाव धणजे घातपासून सत्य निपते. याप्रमाणे ज्या धातू, मन्त्र पाहिजे त्या धातूचे काढावे. * , ·द्वितीयखंड. हिन्याचे शोधन व मारण. कुलित्यकाद्रवकाथेदोलायंत्रेविपाचयेत् ॥ १४ ॥ व्याघ्रीकंदगतंत्र अत्रि- दिनंशुद्धिमृच्छति ।। ततप्तुतनखरगुत्रनिपेचयेत् ॥ १५॥ पुनस्तप्यंपुनःसेच्य- मेवकुर्यात्रिसप्तधा ॥ मत्कुणस्तालकंपिष्टवायावद्धव तिगोलकम् ॥ १६ ॥ तद्रोलेनि- हितवजेतद्दोलवन्हिनाधमेत् ।। सेचयेदश्वमृत्रेणतगोलेचक्षिपेत्पुनः ॥ १७॥ रु. ध्वाध्मातंपुनःसेच्यभेवकुर्याचसप्तधा ।। ठवचम्रियतेवर्जचुर्णसर्वत्रभोजयेत् ॥१८॥ व्याघ्रीकंद आणून वाटून त्यामध्ये हिरा पालन त्याची वस्त्राने पुर्चुडी बांधून त्याला दो- लायंत्रांत घालून कुळित्यांचे काढ्यांत तीन दिवस व कोदूधान्याचे काड्यांत तीन दिवम शि- जवावा तेणेकरून हिरा शुद्ध होतो नंतर तो हिरा अमोमध्ये तापवून ताववून गाढवाचे मुतांत एकवीस वेळ विझवून नंतर ढेकणामध्ये हरताळ वाटून त्याचा गोळा करून त्यामध्ये तो हिरा पालन तो गोळा मुशीत ठेवून कोळशामध्ये घालन भात्याने कुंकून तापल्यावर त्याजवर थोडे घोड्याचे मूत्र शिंपून नंतर तो हिरा बाहेर काढून फिरून ढेकणामध्ये हरताळ वाटून त्याचा गोळा करून त्यात तो हिरा घालून पहिल्या कृतीप्रमाणे भात्याने कुंकून त्याज- वर पोड्याचे मूत्र शिंपावे याप्रमाणे सात वेळ कृती केली असतां हिन्याचे भस्म चागले होते. मग ते मस्न संपूर्ण रोगांवर योजावे. दुसरा मकार. हिंगुसैंधवसंयुक्तकायकौलत्यक्षिपेत्तप्तसंपुनर्वभूयाच्चुर्णत्रिसप्तथा ॥१९॥ हिंग, सैधव, कुळिथ या तिहींचा काढा करून हिरा तापवून तापवून एकवीम वेळ शि- वावा. मणज हिन्यांचे भस्म होते. तिसरा प्रकार मंटकंकास्यपात्रेनिगृत्यस्थापयेत्सुधीः ।। सभीतोमृत्रयेत्तत्रतन्मय अमावपेत ।। । तप्ततमंचबहुधावजस्यमृतिर्भवेत् ।। चेडूक आणून कांशाचे पात्रांत धरून ठेवावा नंतर याला भीति जाहली असता तो एक मुततो त्या मूत्रांत हिरा बहुतवेळ तापवून तापवून विझवला असतां हिन्यांचे मम्म होते वैक्रांताचे शोधन व मारण. वैनांतवज्रवन्शोध्यनलंबालोहिततथा ॥ २१॥ हयात्रेतुतत्सेच्यता नप्रद्विसप्तधा वनस्तुमेप,ग्युतपंचांगेगोलकोधिपत ॥ २२ ॥ पुटेन्मूपापुटेरध्वाकुर्यादेवंचसप्तथा ॥ वैक्रतिभम्मनायांगनिनजस्थान नियोजयेत् ॥ २३॥ वैकांतमणि नीलमणि व लाहितगाण यांचं शोधन हियासारय फग नंतर तो तमणि तापवून घोड्याचे भुतांत चपदावेळ विझवावा. नंतर मंदानगीचे पंचाग आणून न त्याचा गोळा करून त्यांत तो वैकांत पालन मातीचे शरायमंपुटात टन कापड- डी करून रानगारन्यांचा गजपुट अशि द्यावा. याप्रमाणे सात वे अमिपुटें दिली असता तमस्म होते ते भस्म हिण्याने अभाची गोजायें.

·शापिर.. संपूर्णरत्नांचे शोधन व मारण. स्वेदयेदोलिकायंत्रेजयंत्यारवरसेनच ॥ मणिमुक्तापवालानांयामैकंशो धनंभवेत् ॥ २४ ॥ कुगार्यास्तंदुलीयेनस्तन्येनचनिपेचयेत् ।। प्र त्यसप्तवलंचतप्ततप्तानिकृत्स्नशः ॥ २५।। मौक्तिकानिप्रवालानितथा रत्नान्यशेपतः ॥ क्षणाद्विविधवर्णानिनियंतेन.नसंशयः ॥ २६ ॥ उक्तमाक्षिकवन्मुक्ता.प्रवालानिचमारयेत् ।। वजवतृसर्वरत्नानिशोधये न्मारयेत्तथा ॥ २७ ॥ सूर्यकांतमणि, मोती व पोवळी यांला दोलायंत्रांत घालन जाईचे रसामध्ये एक प्रहर शिजविली असता यांचे शोधन होत. नंतर याचे मारण कोरफडाचा रस व तादुळजाचा रस व स्त्रीचे स्तनाचे दूध या तिहींमध्ये तो मणी व मोती व पोवळी तशीच नानाप्रका- गची रत्ने ही सारी तापवून एककांत सातसात वेळ विझविली असता क्षणागध्ये सा- पाची भस्में होतात. याविषयी संशग नाही व याचे मारण दुणयाप्रकाराने सांगतो. सोनामुखींचे गारण सांगितले आहे त्याप्रमाणे गोत्याचे व पावळ्याचे मारण करावे व हिन्याचे गारण व शोधन सागितले आहे त्याप्रमाणे संपूर्ण रत्नांचे शोधन व मारण करावे, शिलाजिता, शोधन. शिलाजतुसमानीयमितप्तशिलान्युतम् ॥ गोदुग्धैत्रिफलाकाथुग द्रविश्वमर्दयेत् ॥ २८ ॥ आतपेदिनमेककतत्शुष्कंशुद्धतांबगेनू ॥ अमिऋतूचे ठायीं ताप फार असतो यास्तव पर्वतावर मोठगा मोठ्या शिळा असतात त्या उन्होंने बहुत तापून तापून त्याना बहुत पाझर येऊन त्यापासून रस गळून जमतो त्याला गिलाजि ताणतात. तो शिलाजित आणून त्याचा गाईने दुधात व विफळेचे काढ्यात व मा याचे रसाल नेगळा वेगळा एकेक दिवस रा : फरन उन्हात ठेवून कोरटा तो शिलाजित गुम जाणावा. शिलाजित करावयाचा प्रकार. मुरगांशिलाजतुशिलांगृक्षावकल्पिताम् ॥ २९ ॥ निक्षिप्यान्य पानीगेयामकस्थापयत्रीः ॥ भयित्वाततोनीरंगहीयादवगा लिलम् ॥ ९३० ॥ गायिलाचमृत्पात्रेधारयेशातपेबुधः ॥ उरि स्थंनंचस्यातूतरिक्षपदन्यपानो ॥ २१ ॥ धारयदातपेधीमानुपरिस्थं धनंजयतामवंपुनःपुनर्णत्वाद्विमारामांशिलाजतु ॥६शाभूयारहार्य समनन्हनिर्मलिंगोपीभवेत् ॥ निमंचापुरावा मंगोजगेत धर्मपितूचवतनरेत ॥ २४ ॥ ET ME पायन सिलाजित होगा नो पापा र चागला पग भाणून त्या पाषाणाचे सारी बात: नुडे डाडा पाण्यंत एक प्ररपर्यन मिजन पान गनर ते. ताडे त्या पाण्यात बारीक पाटन ते पाणी मानाचे नांदीत गळून घ्या. नंतर ती नांद iत ठेवून वर पाणी घण फंसा सारिसे होते हैं पाणी दुसऱ्या नादीन घेऊन त्यात दुसरे

·द्वितीयखंड.
१३३
णी घालन ती नांद उन्हांत ठेवून त्याजवरचे पाणी घण होते तें तिस-या नांदीत घ्यावे
त्यांत दुसरे पाणी घालून ती नांद उन्हांत ठेवावी. याप्रमाणे क्रम करीत जावा, व पहिल्या
नादीत खाली गाळ राहिला तो पाग्यांत वाटून गाकुन ते पाणी उन्हात ठेवून त्यावरचे
दाणी घण होईल ते दुसऱ्या नांदीत घेऊन त्यांत दुसरे पाणी घालन उन्हात ठेवा याप्रमाणे
दोन महिने कृती केली असतां जिलाजित चांगला तगार होतो. साची परीक्षा अग्नीवर टो
किला अमतां त्याचा पिंडा सारसा आकार होतो व वूमरहित असतो तो शिलाजित जाणावा
मग तो संपूर्ण कार्याचे ठायीं योजाना.
मंडूर करावयाचा प्रकार.
'अक्षांगारैर्धमेत्किठ्ठलोहततूगवाजलः ॥ सेचयेत्तप्ततततत्राप्तवारंपुनः
पुनः ।। ३५ ॥ चूर्णयित्वाततःकार्तिगुणैत्रिफलाभवैः ॥ आलो यमर्जये
इन्होमहरंजायतेवरम् ॥ ३६॥
बेहङगाचे लाकडाचे कोळसे करून त्यात पुराणे हाचे कीट पारग भात्याने कुंकून
लाल जाहल्यावर ते कीट गोमूत्रांत विझवावे याप्रमाणे सातवेळ तापवून तापवून
गोमूत्रात
विझवून नंतर त्या कीटाचे बारीक चूर्ण करून त्याचे दुप्पट त्रिफळेचा काढा करून मड-
क्यांत घालन त्यांत तें कीटाचे चूर्ण टाकून चांगले ढवळून मडक्याचे तोंडाला कापडमाती
करुन रानगोवन्यांचा गजपुट अनिद्यावा. थंड जाहल्यावर ते मडकें बाहेर काढून त्यांतून
त्या कीटाचा शुद्ध मंडूर होतो तो काढून घ्यावा. तो मंडूर उत्तम जाणावा.
क्षार काढावणची कल्पना.
क्षारवृक्षस्यकाष्टानिशुष्मान्यमीप्रदीपयेत् ॥ नीत्वातदस्ममृत्पात्रेक्षि
स्वानीरेचतुर्गुणे ॥३७॥ विमर्यधारयेद्रात्रौप्रातरच्छजलंनयेत् ।। तन्नी
रंकाथयेहन्होयावत्सर्वविशुष्यति ॥ ३८ ॥ नतःपात्रात्समुल्लिख्यक्षा
रोमात्यःसितमगः ॥ चूर्णामःमतिसार्यःस्यात्पेय रयातूकाथवतरिथतः
॥ ३९ ॥ इतिक्षारयधीमानयुक्तकार्येपुयोजयेत् ॥
ज्या वृक्षाचे क्षार होतात त्या वृक्षाची काटें आगून वाळनून जाठन त्याची राम
करुन मातीचे महफ्यात घालन त्या रायेचे चोपट त्यात पाणी घालून दोन्ही एकाची
कालपून मारीरान भिजत ठेवून प्रान काळी वरचे निमळ पाणी रोहाचे सहईत काहन
साही जाळ करून सारे पाणी जाटवून दईचे सुडाला पाइरा सफेद चूर्णामारम्वा भर
लागून राहतो तो नाहन ध्यावा. या क्षाराल प्रतिमार्य असें हागतात. ही क्षार श्वासा-
दिशांवर योनाग न काठगामारमा पातळ जो क्षार गाना त्याला पेय व म्हणतात.
तो क्षार गुल्मारिका र योगमा. याप्रमाणे पातळ व चूर्णासारिता में दोन प्रकारचे क्षार जाणारे.
इति श्रीदामोदरसनु शाधिरेण विरचिताया संहितायाचिकित्मास्थान
भातुगोधनमारणो नाम एकादशोन्याय. ॥ ११ ॥

·१३४ शाई घर. द्वादशोध्यायः॥ पान्याची नांवे व सूर्यादिनवग्रहांच्यानोमकरूनतामादि नव धातूंची नावे. पारदःसर्वरोगाणांतापुष्टिकरःस्मृतः॥९४०॥ सुझेनसाधितःकुर्यात् संसिदिंदेहलो- हयोः॥ रसेंद्रःपाइर:भूतोहरजः सूतकोरसः॥४१॥मुकुंदश्चेतिनागानिज्ञेयानिरसकर्मसु ताम्रतारारनागाचहेमवंगौचतीक्ष्णकम् ॥४२ ॥ कांस्यकंवृत्तलोहचधातवानवये- स्मृताः ॥ सूर्यादीनांग्रहाणांतकथितानामभिःक्रमात् ॥ ४३॥ सान्या रोगाम जिंकणारा, गरीर पुष्ट करणारा असा पारा आहे. तो पारा सुञ पुरुषानी साधिला असतां देहाची व लोहाची सिद्धि करितो.त्यांची नामें रसेंद्र,पारद,सूत,हरज, सूतक,रस, मुकुंद ही. सात नामें रसकर्माचे ठायीं जेथे येतीत तेथें पान्याची जाणवी व ताम्र,रुपे, पितळ शिसे, सोने, कधील, पोलाद, कांसें, कातिलोह हे नऊ धातु क्रमाने सूर्यादिनवग्रहांचे नामें- करून जाणावे. उदाहरण, जी सूर्याची नामें ती तामाची जाणावी व जी-सोमनहाची नामें ती रुप्याची जाणावी व जी मंगळाची नावें ती पितळेची जाणावी. या क्रमाने जी नवग्रहांची नांग ती नयां धातूंची जाणावी, पान्याचें शोधन. राजीरसोनगपायारसंक्षिधाविबंधयेत् ॥ वणदोलिकायंत्रेस्वेदये कांजिकै- स्त्रयहम् ॥४४॥ दिनकंमईयेत्सूतंकुमारीसंभवैवैः । तथाचित्रककार्थभर्दयेदफे- वासरम् ॥ ४५ ॥ काकमाचीरसैस्तद्वन्दिन मकंचमईयेत् ॥ त्रिफलायाम्ततः काथैरसोमर्थःप्रयत्नतः ॥ ४६॥ नन म्तेभ्यःपृथकुर्यात्मप्रक्षाल्यकानिः । नतःक्षिप्त्वारसखल्वरसाद चर्सधवम् ॥ ४७ ॥ मध्येग्निंयुकरसदिनमेमनारतम।। ततोराजी रसोनश्चसुग्यश्चनवसादरः ।। ४९ ॥ एतरससमस्तद्वतगतोमर्थम्तुपायुवा।। ततःसंशोप्यचक्रामकन्याक्षिप्त्यानीहंगुना ॥ ४९ ॥ विस्थालीसपुटे धृत्वापरयल्लव- णेनच ॥ अवस्थालीनतोमुद्रांदद्यादृढतरांषुधः ।। ९५० ॥विशीप्यनिधोयाधानि- पिचेदंयुनोपरि ।। नतस्तुकुर्यात्तीवानितद ध.प्रहरत्रयम् ॥ ५५ ॥ एवंनिपातयेद- धरसोदोपविवर्जितः । अथोपिटरीमध्येलामोगायोग्सोनमः ॥ ५२ ॥ राई व नमृण एकाजागी वाहन त्यांची मृम करून त्यांन पारा पालन, त्याची धमान पातांदी बांधून दोलायंत्रान पांजीमध्ये तीन दिवस शिजवाया ननर तो पाग त्यांना मादन खलान घाटन कोरफटाचे रमान एक दिवस यल फगस तर चित्रकाचे रमान | पांगा. णीचे रमात व त्रिफळ कान्यात एकेक दिवम यल फगवा. गनर फाजी घेहन त्यांन नो पारा भुगन भुजून त्या थोपांचे रसापामन निगळा कान मलान पान त्या पान्यांचे अर्धा संवा त्यांन मिळयन दोहाचा नियूच रमांत गल एफ डियम कगा. नतर मोहान्या व लसूण नवसागर ही तीन औषधे पायाचे समभाग घेऊन न्यान मेन्यून माळीच कांडयाचा काटा करून त्या वनांन पालन सारी एकजागी गान भक जारल्यावर त्याचा बाटोzा असा त्याचा वाटोटा अमा चाफार गोटा कम्न त्याचे भावता हिंगाचा लेप दउन ती गोळा ·द्वितीयखंड. १३५ मडक्यांत ठेवून त्याजवर मीठ घालून मडक्याचे तोंडावर दुसरे मडके उपडे घालून कापडमाती चांगली बळकट करून वाळल्यावर ते मडके चुलीवर ठेवून खाली जाळ करूंन वर मडके तापले अमतां पारा गळून पडेल यास्तव वरल्या मडक्याचे बुडावर पाण्याचा शिडकाव देव जावा. तो अग्नि मोठा प्रखर तनि प्रहरपर्यत करावा मग थंड जाहल्यावर मढक्याचे ताडाचे कापडमाती हलक्या हाताने काढून वरचे मडक्यांत पारा लागून राहतो तो काढून घ्यावा तो पारा शुद्ध व दोषरहित जाणावा. गंधकाचे शोधन. लोहपात्रेविनिक्षिप्थघृतमनौप्रतापयेत् ॥ ततेतत्समानक्षिपेत्गंधकर्ज जः ॥५३॥ विद्रतगंधकज्ञात्वादुग्धमध्यविनिक्षिपेत् ॥ एवंगंधक शुद्धिःस्यातूस- र्वकार्येषुयोजयेत् ।। ५४ ॥ लोखंडाचे कढयीत तूप घालून चांगले तापवून त्याचे समभाग गंधक घेऊन बारीक करून त्या तुपांत घालावा. मग गंधक विरून तुपाला मिळाला ह्मणजे तें तूप दृधांत ओतून त्यांतून गंधक काढून घ्यावा तो गंधक शुद्ध जाणावा नंतर तो संपूर्ण कार्याचे ठायीं योजावा. हिंगुलांतून पारा काढावयाची कल्पना. नियूरसैर्निवपत्ररसैयांममात्रकम् ॥पिष्टवादरदमूचंचपात्यत्सतयुक्तियत् ।५५। ततःशुद्धरसंतस्मानीत्वाकार्येपुयोजयेत् ॥ निंबूचे रसांत अथवा निवाचे पानांचे रसांत हिंगुळ एक प्रहर खलन डमरूयंत्रांत घालून खाली जाळ करून त्यांतील पारा वरती जाऊन जमतो तो शुद्ध जाणावा. त्याला संपूर्ण का- यांचे ठायीं योजावा. हिंगुळाचे शोधन. मेषीक्षीरेणदरदयम्लवगैश्चभामितम ॥ ५६ ॥ सप्तवारंप्रयत्नेनशुद्धिमायातिनिश्चितम ॥ हिंगुळ खलांत घालून मेंढीचे दुधाची पुढे सात व निंबूचे रसांत पुटं सात अशी चवदा पुढे द्यावी नेणेकरून हिंगूळ निश्चय करून शुद्ध होतो. शुद्ध जाहलेल्या पायाला मुख करावयाचा प्रकार. कालकूटोवत्सनाभःशृंगकश्चमदीपकः ॥ ५७ ॥ हालाहलोब्रह्मपुत्रो हारिद्रःस- स्कुकस्तथा । सौराष्ट्रिकइतिप्रोक्ताविपभेदाअगिनव ॥५८॥ अर्कसहुंडधत्तरलांग- लीकरवीरकम.।। गुंजाहिफेनावित्येताःसप्तोपविपजातयः ॥५९॥ एतविंगतिःमू- तश्छिन्नपक्ष प्रजायते ।। मुखंचजाय तेतस्यधातूंचनसतेक्षणात ।। ९६० ॥ कालकुट. वत्सनाभ, श्रृंगक, प्रदीपक, हालाहल, ब्रम्हपुत्र, हारिद्र, सक्तक. सौराष्ट्रिक ही नऊ महावि व रुई, निवडुंग, धोतरा, कलाबी, कण्हेर, गुंज, अफीण ही सात उपविष -१ अशी सोळा विपं जाणावा. यामधून एकाला घऊन पायागी सात दिवस खलून पारा धुवावा नंतर दुसऱ्यागी सात दिवस सहन धुवावा असा वेगळा वेगळा सवीशी खनन धुवावा तेणें करून पान्याचे पक्षछेदन होते मणजे उडून जात नाही व त्यारा, मुम्ब फुटून स्वर्णादिधा- ·शाधर. तूंना ग्रारिता आता त्या काल्कुटादि महारिपाची लक्षणे अथातरी सागितलीं आहेत ती या पा याचे गोधन ।मगे करून टीकाकार सागतों कालकुट विषवणेकरून पाढरे असतं य त्यानार ताडे बिंदु वहुत असतात व रसला सारखे मृदु असते व हे विष देव याणि देत्य त्याचे युद्धाम य गति नगमा जो दत्य त्याचे रक्तापासून उत्पन्न जाहलें व हे विष पिंपळाचे वृक्षासारसा एक वृक्ष आहे त्याचा चीक आहे व अहिछत्र व मलय, कोकण, शंगवेर या पर्वताचे ठायीं फारकरून असते असें जाणावें. वसनाभ विषाची गिडीचे पानासारशी पान असून वचनागासारसी आवृति असते व त्याचे समीप वृक्ष,व्ही,गात ही वाटत नाहीत व ६ विपद्रोणागिरि पर्वताचेठायीं पार करून असते असे जाणार वैशृंगकनिन गाईचे शिंगासाग्- असून त्याला दान फाटे असतात व गाईचे शिंगाला वाधिल असता गाईने दृध विपासारखे होत व त्याची पाने आल्याचे पानासारखी असतात व नदीचे डेरा जेथे चिसल असतो तेथे पार, करून हे असते अमें जाणावे व प्रदीपक विप जळजळीत निन्यान्या सारसे असते त्याची काति रक्तवर्ण असते व मोठा दाह करणार असते व त्याची पाने खजुराचे णनामारी असतात याचा वास घेतला असता अंगाचा दाह होतो आणि मनुष्य तात्काळ मरतो हे विष फारकरून समुद्राचे तीरावर असते असे जाणावें हालाहलविर तादाचे पानासारखं असून त्याची पाने नीलपर्ण असतात व त्याचे फळ गाईचे स्तनासारखे व पाढरे असते व त्याचा रद गाईचे स्तनासारमा असतो. व त्याचे आसपास क्षादिक होत न हीत. याचा वास घेतला असता मनुष्य तात्काळ मरतें असें जाणावं. ब्रह्मपुत्रविष व्रातपुत्रनामफ नद आहे त्याचे कडेला फारकम्न असते. व त्याची पाने पळसाचे पानासारखी असतात व त्याचें पळ पळसांच निवासारव असतं, कद मोठा व पराक्रम मोठा असतो व हे विष रोग हरण्याविपयों व रसायनाविषयी समर्थ आहे असे जाणावें. व हारिद्ररिप हळपाचे शेतामध्य उत्पन्न होते व त्याची पान उदीचे पानासारगी असतात व त्याच गाठ हळदीचे गाठीसारखी असते व हे विष रसायनाविषयी समर्थ आहे असे जाणांव व सक्त यपि जवासारसे आकृतीने असून आन पाढर जसते व लोटपर्वताचे टायी पारवरून असते असें जाणावे व सौराणिकविष सोरट देशामध्ये उत्पन होतो त्याचा पद पासवाने गम्त गस्त कासारखा असून मोठा असनो व कृष्णागामारग्या वर्ण असतो व त्याची पानं पढमाच पानासारसी असतात व त्याचा परारम मे टा असतो. याप्रकारे ही नऊ रिपे जाणावा दुसरा पार. अषयानिकदृक्षारारानीलवणपंचम्म ॥ रसोनोनयमारश्चभिग्नश्रावणिर 1101 ॥ समाश पारदादेतेजवारणद्रोणमा || निनायःमांनिसोष्णवादि मयत ॥ ६२ ॥ अहोरात्रत्रयणम्यारसो धातुचरमुग्वम ।। अथवात्रिंदुलीपोर्टरमी मर्यनियासरम ॥ ६३ ॥ लपणाम्लर्मग्यतग्मजायंनपानुपम्मरम् ।। मुठ, मिये, पिंपळी, जन्मार मानीयार मेपर मनर, बिटमार गमुद्रपार ·द्वितीयखंड. वांगडखार, लसून, नवसागर, शेवग्याची साल ही तेरा औषधं समभाग घेऊन चूर्ण करून पान्याचे समभाग घेऊन दोहोंना तप्त खलात पालन जंबीर रसान जया निमूने रसात किंवा काजीत अरोरात्र तीन दिवमपर्यत खल करावान्तेणेकरून म्वर्ण घातु भक्षणाविषयी पान्याला चोंच फुटते. अथवा निग्बोटी या नामेकरून मृगकिडा असतो त्याला आणून त्यागी मत्य- तमान पान्याचा तीन दिवस खल करून नंतर नियूचा रस व मैवव एका जागी करून त्यान तीन दिवस राल करावा तेणेकरून पायाला मुस फुटते. कच्छपयंत्रेकरून गधकजारण पान्यास. मृत्कुंडेनिक्षिपेत्रीरंतन्मभ्येचशरावकम् ॥ ६४ ॥ महत्कुंडपिधानाभं मध्यमेख- लयोयुतम् ॥ लिसवाचमेखलामध्यचूर्णनास्त्ररसंक्षिपत् ॥ ६५ ॥ रसस्योपरिगंधस्य रजोदद्यात्समांशकम् ॥ दत्वोपरिशरावंचभस्ममुद्रांमदापयेत् ।। ६६ ।। ततोपरिपु- टेदद्यातूचतुर्भिर्गोमयोपलैः । एवंपुनः पुनर्गंधपड्गुणंजारयेत्वृधः ॥ ६७ ॥ गंधे- जीर्णेभवत्सूततीक्ष्णाग्निःसर्वकर्मकृत् ।। मातीचे मडके कुंड्यासारखे रुद तोडाचे मोठे नेऊन त्यात पाणी घालून त्या कुंडयाचं झाकण होई अशी मातीची कुंडी घेऊन पाण्याला लागे अशी उताणी ठेवावी. नंतर त्या कोडीन मा तीचे वाटोळें एक अंगुळ उच आळे करून त्यामध्ये चुना सारवून त्यात पारा घालून त्याचे समभाग गंधकाचे चूर्ण त्या पायावर घालाव नंतर मातीची दुसरी कोंधी त्याजवर उपडी घालून त्याचे सधीला राखेंत थोडे सैधव मिळवून त्या राखेची मुद्रा देऊन त्याजवर गाईचे शेणाच्या रानशेणी चार घालून अग्नि द्यावा याप्रमाण त्या पा यावर राहावेळ गंधक घालून सागितल्या कृतीने अमि देऊन पान्यास गंधकाचे जारण कराने मग तो पारा दैदीप्यमान अमिसारिखा होऊन सर्व कार्ये करितो. पाराभस्म करावयाची कृती धुमसाररसंतोरीगंधकनवसादरम् ॥ ६८ ॥ यामेकंमध्येदम्लेर्भागंकृत्वासमं समम् ।। काचकुप्यांविनिक्षिप्यतांचमृद्वसमुद्रया ॥ ६९ ॥ विलिप्यपरितोवक्त्रेमु द्रांदत्वाचशोशोषयेत्।।भधःसच्छिद्रपिठरीमध्यकुपी निवेशयेत् ॥ ९७० ।। पिठ- रीवालुकापूरैभृत्वाचपिकागलम् ॥ निवेश्यचुल्यांतदधःकुर्याइन्हिंगनैशने ॥७॥ तस्मादप्यधिककिंचित् पावकंजालयेत्क्रमात् ॥ एवंद्वादशभियमिनियतेमतकोत्तमः ॥७२॥ स्फोटयेतस्त्रांगशीतंचऊर्ध्वगंगंधकंजयेत् ॥ अधःम्यंमृतसूतंचसर्वकर्म सुयोजयेत् ॥ ७३ ॥ घेरोसा, पारा, तुरटी, गंधक, नरसागर, ही पाच आपने समभाग घेऊन निचे ग्मात * एक प्रहर खन्न काचेचे कुपीत पालन तिला सापटमातीचा लेप करन अपाचे तोटाला गु उदी बसवून तोंड बुजवावे. मग वाळल्यावर मग मातीच मोठे मडके घेऊन त्यांचे युद्धाल दामण जाईसें छिद्र पाडून त्या मडक्यात ती युपी ठेवून त्यात वाळू उपीचे गळ्यापर्यंत मा सन कुपीची नवी मोकळी ठरावी या यंत्राला वालुकायंत्र गेमणतान गग गड चु ·शाघर. लीवर ठेवून खाली जाळ हलका लावून त्याहून काही मोठा करावा याप्रमाणे कमेंकरून बारा प्रहरपर्यन अग्नि द्यावा. नंतर थंर जाहल्यावर ती कुपी बाहेर काढून युक्तीनं फोन तिचे तोंडाला गंधक लागून राहतो तो टाकून द्यावा. बाल पान्याचं भम्म राहते ते घेऊन का- चि ठायीं योजाव. दुसरा प्रकार अपामार्गस्यवीजानांमपायुग्मंप्रकल्पयेत् ।। तत्संपुटेन्यसेत्सूतमलयुग्घमि- श्रितम् ॥ ७४ ।। द्रोणपुप्पीप्रमनानिविडंगमिरिभदकः ॥ एतच्चूर्णमधोवंचद- न्यामुद्रांप्रदापयेत् ।। ७ ।। तंगोलसंधयेत्सम्यक्मृन्मृपा सयुंटेसुधाः ॥ ७६ ।। F- द्रांदत्वांभोरपित्याननोगजपुटेपचन् । बगेकपुरैनैवजायनेभस्ममृतकम् ॥ ७७ ।। आघाउचाचे नात आणून नार्गक वाटग त्याच्या दोन मुसी कम दोगपुपाची पुल व वागि, पगी माल, या तीन आषधाच चूर्ण करून त्या एका मुशीत अर्धे पूर्ण त्याजवर पारा टवन त्याजवर काव्या उंबराना चीक घालून त्याजदर अर्धे पूर्ण राहिले ते घालावं. मग दुसरी मृग्न त्यावर उपदी पाउन संधी चागल्या '. गवून गोळा करून मानीनं गगसंपुटात पालग पापड़गाती करन वाळवन रागावयाचा गजपुट अनि द्यावा. त्या एका पुटानंच पान्याचे भम्म हात, घालून तिसरा प्रकार. काछोयरिकादग्धरसंकिंचिद्विमईयेत् ।। ७८ ॥ तदुग्धंघृष्टहिंगोश्चम्पा- युग्मंगकल्पयेत् ।। क्षिप्यानन्संपुटमुतनत्रमद्रांप्रदापयेत् ॥ ७९ ॥ धृन्यातंगोलक- प्रानोहमपासंपुटेधियः ॥ पचेन्मृदुपुटेनैवमनकांयानिभम्मनाम् ॥ ९८०|| कामा उबगचा चीक जाणून त्यांन पान्याना यादा सल करुन ननर त्याच बरान चिकात हिंग घालन वाटून त्याच्या दोन मुसा करत त्या एका मुशीत ती पारा ठेवून त्या- जवर दुरारी हिंगाची भूम उपटी घालून चांगल्या गंधि मंळयून गोळा करून माती, मग- संपुटात पालन कापडमाती करून गनगोयांचा परा अनि धागा देणेकरून पान्याचे चश्या प्रकार. नागवल्लीरसंधुटककॉटीकेंदगर्मिनः ।। मन्मृपासंपुटेपस्त्वामृतायात्येवभम्मनाम् ।। ८१॥ विडयान पानाने रमांत पाचाग चल करन रग्टवलीचा काढा आणून एम. रहानगर व एक मांदी जमा देन नकन्या दोन जमल्यास कायन त्या मोठया चमनीय योगन त्यान पारा घालुन त्याजदर त्या पांद्याचा चंग बमवन साजर दुर्ग एक चपनी देवन मंधि गिलान सापटमाति भन्न न्याग.माने अगसंपुटांउ पानmar गनगा वगाना हरपाशिवापानापमा पान्याने भाग ·द्वितीयखड. . . ज्वरांकुश. खडितहरिणशृंगंज्वालामुग्यारसैःसमम् ॥ रुध्वाभांडेपचेच्चुल्यांयामयुग्म नतोनयेत् ।। ८२ ॥ अष्ठशिंत्रिकटुंदद्यान्निष्कमात्रंचभक्षयेत् ॥ नागवल्यारसैःसा- धवातपित्तज्वरापहम् ॥ ८३ ।। अयंज्वरांकुशोनामरसःसर्वश्वरापहः ॥ हरणाचे शिंग आणून त्याचे वारीक तुकडे करून गडक्यांत ठेवून त्यांत भारजांभळीचा रस घालून त्याचे तोंडावर दुसरे लहानसर मडके उपडे घालून कापडमाती करून चुलीवर दान प्रहरपर्यत अग्नि द्यावा. मग थंड जाहल्यावर त्या तुकडयांचे भस्म होते ते बाहेर काढून त्याचे आठवा हिस्सा सुंठ, मिन्ये, पिंपळी याचे चूर्ण करून त्या भस्माला मेळवून ते चूर्ण निष्कप्रमाण विड्यांच्या पानाचे रसांत ध्यावं तेणेकरून हा अरांकुग मारे ज्वर दूर करितो. परंतु विशेषे करून वात, पित्त ज्वर हे दूर करितो. ज्यशरिरस. ताईरसकतालतुत्थंटंकणगंधकम् ॥ २४ ॥ सर्वमतत्समशुद्धंकारवल्यारसै- दिनम् ॥ मईयल्लेपयेत्तेनताम्रपानोदर्गमिषक् ॥ ८५ ॥ अंगुल्याप्रमाणेनततोरुध्या- सनपुखम् ।। पचेत्तवालुकायंत्रशिवाधान्मानिनन्मने ॥ ८६ ॥ यदाम्फुटंतिभा- न्यानिनदासिद्धविनिर्दिशेत् ॥ ततोनये स्वांगशीतताम्रपानोदराद्भिपक ॥ ८ ॥ रसंज्वरारिनामानं विचूर्ण्यमारचे समम् ॥मापपर्णखडेनभक्षयनाशयेज्ज्वरम।।८८॥ त्रिदिनविषमंतीवमेकद्वित्रिचतुर्थकम् ॥ पारा, कलखापरी, हरताळ, मारचून, टाकणसार, गंधक ही महा औषधे आणून शोधून मारी समभाग घेऊन कारलीच्या पाल्याचे ग्मांत एक दिवस राल करून - तांब्याा करंडा संद तोंडाचा घेऊन त्यांत त्या औषधांचा अधी अंगुळ प्रगाण लेप करून करंडयाचे प्रांकण बसवून त्याला चालुका यंत्रात घालून ते यंत्र चुलीवर ठेवून गाली जाळ करून त्या यंत्राचे तोडावर साळीचे भात टाकुन त्याच्या लाया जाहल्या अमना ते ऑपध जाहले अंस जाणवे, मग अभि पुरे कराया. नंतर थंड जाहल्यावर बाहेर काढून त्या करंट्यांतील औषध काढून ध्यावं याला यशरिरस मणतात. त्याचे समभाग मिन्य घेऊन बारीक बाटन दोन्ही एकाजा- गी करून एक मासाप्रमाण विड्याच्या पानाचे तुकड्यात हा ज्वरारिरस घ्यावा येणेकरून ऐकाहिकज्यर व्याहिक, व्याहिक व चातुर्थिक हे विषमज्वर दारुण असताही दूर होतात. शीतज्वराग्रिस. तालकंतुत्यकंतानंरसंगधमनःगीलाम ॥८९॥कपैकप्रयोक्तव्यमईयेतूत्रि फ- लांबुभिः ।। गोलन्यसेत्संपुटकेपुटंदद्यात्प्रयत्नतः ॥ ९९० ॥ ततोनी स्वार्कदुग्धेन- व दुग्धेनसप्तधा ॥ कानदंन्याश्यामायाभावयेत्सप्त धापूनः ॥ ९१ ।। मापामा- वरसंदिव्यपंचाशन्मरिचयुनम् ॥ गुटगद्याणचवतुलसीदलगुम्मकम् ॥ १२ ॥सक्ष- ई येत्रिदिनभक्त्याशीतारिदुर्लभः परः ॥ पथ्यंदग्पादनंदयंधिगमशीनपूर्वकम् ॥१३॥ दाहपूर्वहरत्याशुतृतीगकचतुर्थको ॥ व्याहिकनन चवदेवण्यचनियच्छति ॥ १४ ॥ हरताळ, मोरचूत, तानभम्म, पारा, गंधक, मनशीळ ही सहा औषधं महा महा कर्णप्र ·१४० शाधर. माण घेऊन त्रिफळेचे काढ्यात खलून गोळा करून मातीचे शरावसंपुटांत घालन कापट- माती करून रानगोव-यांचा गजपुट आणि द्यावा. थंड जाहल्यावर बाहरे काढुन खलांत पा. लुन रुईचे चिकाची पुटे सात व निवडुंगाचे चिकाची पुढे सात व दांतीचे मुळांचा काढा फरून त्याची पुटं सात व निशोत्तराचे काढ्याची पुटं सात याप्रमाणे पुटें देऊन मासाप्रमाण गोच्या वाचन पन्नास भिन्ये व गुळ सहामासे व तुळशीची पाने दोन अशी सारी एकाजा- गी करून त्यांतील एकेक गोळी घालन भक्तीकरून तीन दिवस घ्यावी तेणेकरुन शीतपूर्वक विषमज्वर व दाहपूर्वकचर व तृतीयकज्वर व चातुर्थिक व अहोरात्रांत दोनवेळ येतो तो द्वयाहिकन्नर व एकसारखा बसून राहता तो ज्वर विलक्षण वर हे सारे दूर होतात. ज्वरन्धीगुटिका. भागकैःस्याद्रसःशुद्धएलीयःपिप्पलीशिया ॥ आकारकरभोगधः कटुतैले- नगोधितः ॥ ५५ ॥ फलानिचंद्रवासण्याचतुर्भागमिताअमी ॥ एक्तत्रमईयेत- चूर्णमिंद्रवारुणिकारसः ॥ ९६ ॥ मापोन्मितांगुटीरत्वादद्यात्सर्वचरबुधः ।। छिनारसानुपानेनज्वरनीगुटिकामता ॥ ९७ ॥ शुद्ध केलेला पारा एकभाग, एव्यावोळ, पिंपळी, बाळहरीतकी, अकलकरा, शिरशेल- तेलांत शोधलेला गंधक, फड्दावनाची फळं ही सहा औपधे चार चार भाग घेऊन चूर्ण कान पान्यासुद्धा खलांत पालन कडवृंदावनाचे फळाचे रसांत सल करुन गासा मासा प्रमाण गोळ्या कराव्या नंतर ती एकेक गोळी गुळवेलीचे रसांत प्यावी. तेणेकरून सारे वर दर होतात. लोकनाथ रस भयादिकांवर. शुद्धोबुभुक्षितःगौभागद्वयमिताभवेत् । तथागंधस्यभागाद्वीकुर्यान्क अलिकतियोः॥९८ ॥नूनाच्चतुर्गुण्वेचकपर्दे विनिक्षिपेत् ।। भाग कंटंकणंदत्वागाक्षारेणविमर्दयत् ।। ९९ ॥ तथाशरसस्यवंडानांभागान टीप्रकल्पयन् ॥ शिंपरसवपुटम्यांतचलिमगरावयोः ।। १०००॥ गर्नेह म्तोम्मितेधृत्वापनेह नपुटेनेच ॥ स्वांगीतसमुत्सृत्यटिष्ट्वातत्सर्वमेकतः ॥१॥ पगुंजासंमिनंचूर्णमकान त्रिंशदृपणः ॥ तनवानजेदद्यान् नवनिनपिनजे ॥ २ ॥ क्षौद्रेणासम्मनदद्यादतीमागक्षयेतथा ॥ अरु चोग्रणीगंगे काश्यमंदानलेवया ॥३॥ कामेवामगुल्मेपुलोक नाधाग्याहिनः ।। नम्योपग्गिनानंच मुनीनम्पलत्रयण ॥ ४॥ मंग मणेयाम गाना गातानुपधानके ॥ अनम्लमग्नमतमंजीनमधुरंदधि ॥ ५॥ प्रायणनांमलंमांसपटेयं घृनपारितम् ॥ सन्धमतंदयाचना नग्नामांध्यभांजने ॥ ६॥ सघृतान्मुघटकानन्यंजनप्ववचारयेत् ।। निलामलकाल्नानापयेत्सपिशायया ।। ७ ॥ अभ्यंजनपिपान म्नानकोणादफनच ॥ कचिनलंनष्ठीयातुनरिवंकारवटकम ।। ॥८॥ वानाकंगफगचिंचांन्यनेनच्यापाममैचनम् ॥ मयगंधानही ·द्वितीयखंद. १४१ गुशुठीमापानमसरकान् ॥ ९॥ कुष्मांडरजिसकोपकांजिकांचेववर्न येत् ॥ त्यजेदयुक्तनिद्रांचकांस्यपात्रेचभोजनम् ॥१०१०॥ ककारादियुतं सर्वत्यजेत्शाकफलादिकम् प योयलोकनाथस्तुशुभनक्षत्रवासरे ॥ ॥ १३ ॥ पूर्णातिथौशुक्लपक्षजातेचंद्रबलेतथा ।। पूजयित्वालोकनार्थकुमा री जयेत्तत ॥ १२ ॥ दानंदद्याहिधटिकामध्येग्रात्योरसोत्तमः ॥ र सात्संजायतेतापस्तदाशर्करयायुतम् ॥ १३ ॥ सत्वंगुडुच्यागृण्हीयाहूं शरोचनयायुतम् ।। खर्जरंदाडिमंद्राक्षामिभुखंडानिचारयेत् ॥ १४ ॥ अरुचौनिस्तुपंधान्यघृतभृष्टसशर्करम् ॥ दद्यात्तथाज्वरधान्यंगुइचीक्का थमाहरत् ।। १५ । उशीरवासकवार्थदद्यात्समधुशर्करम् ॥ रक्त पित्तेकफेवासेकासेचस्वरसंक्षये ॥ १६॥ अनिभृष्टजयाचर्णमधुना निशिदीयते ।। निद्रानाशतिसारेचग्रहेण्यांमंदपावके ॥ १७ ॥ सोच चलाभयाकृष्णाचूर्णमुष्णजलैःपिवेत् ॥ शुलेऽजीर्णतथाकृष्णामधुयुक्ता ज्वरोहिता ॥ १८॥ प्लीहादरेवातरक्तव्यांचेवगुदांकुरे ॥ नासिका दिपुरक्तपुरसंदाडिपुष्पजम ॥ १९ ॥ दुर्वाया स्वरसेनस्येदद्याच्छकर यायुतम् ॥ कोलमज्जाकणावहिपक्षभस्मसफ़रम।। १०२० ॥ मधुनाले हयेन्छदिहिक्काकोपस्यशांतये ॥ विधिरेपप्रयोज्यस्तुसस्मिन्पोटलीरसे ॥ २१ ॥ मृगांकेहेमगर्भचमौक्तिखास्यरसेपुत ॥ इत्ययंलोकनाथो तोरसःसर्वरुजोजयेत् ॥ २२ ॥ शुद्ध हो साता जो बुभुक्षित असा पारा ता दोन भाग व शुद्ध कलेला गंधक दोन भाग या दोहोना एकाजागी खलन कजली करून पायाचे चौपट कवड्या घेऊन त्यात नी कज- से भरारी. नंतर टाकणखार एक भाग घेऊन गाईचे दुधात घालन त्या काट्याचे तोंडाला त्याची मुद्रा द्यावी. नतर शंखाचे तुकडे आठभाग वनन घेऊन मातीचे दोन शराय आणून त्या एकात चुना सारवून त्यात शखाचे तुकडे अधे खाग घालन त्यानवर त्या वड्या ठेवून त्यानवर अर्धे तुकडे र हिले ते घालन त्याजवर दुसरा शराब उपडा घालन कापडमाती करून एक हात खाटा खणून रानगाव याचा गजपुट जग्नि द्यावा मग थड जाहल्यावर बाहेर काढून त्या शरार संपुटाचे आत सान्याचे भस्म होते ते एकाजागी सलन ठेवावे. याला लोकनाथरस असे म्हणतात हा रोक्नाथरम सहा गुनाप्रमाण एकुणतीम मियाचे चूर्ण करुन त्यात मेळवून गायचा रोग असता तुपात द्याग व पित्तरोग असता रोज्यात धारा 7 करोग असता धावा अतिसार व क्षय, आवढणे, सग्रहणी, कृशता, अग्मिगाव रा, याग. गुला इत रोग दर होण्याविषयी हा रोकनाथरस प्रगम्त आहे याची मात्रा घेऊन त्याजवर तुपाभाताचे तीन घास घ्यावे नतर माच्यावर विद्याना न घालता क्षणमा उताण निजाय आरट पदार्थ वर्य करून तुपाशी भोजन करावे व चागल मधुर गोड दहीं अमन्याम तही भोजनाबरोबर याचे व रानातील हरिणादिकाचे मास तुपात तन यारे व सध्याकाळी भूक लागली अमता दूधभात खावा व तोंडी लावण्यास मुगान्या वड्या तुपात तल्न खाल्या तीळ व , ·. १४२ शाघर. आंवळकाटी याना कल्क करून अंगास लावून म्नान करावे अथवा तूप लावून करावे ते म्नानाशिवाय अंगास लावणं ते तृपच लावावें व स्नानास पाणी कोमट कोमट ध्यान, तेलाचा स्पर्श कर नये व बेलफळ, कारले, वागे, वारीक मासळी, चिंच, श्रम करणे, मैथून, मद्य. संधान, हिंग, सुंठ, उडीद, मसूर. कोहळे, राई, कांजी यांचा त्याग करावा रोप सोटावा दियमाम निवू नये, कांशाचे ताटांत भोजन करू नये. ककार ज्यांना आदि आहे अशा भाज्या व फळे इत्यादि पदार्थ वर्य कगवे. याप्रमाणे लोकनाथ रमाचे पश्य करावें. चांगला दिवस व चांगला वार व पूर्णा निधि व शुनपन पाहून व आपलं चांगले चंदनळ पाहून लोकनाथरमाची पूजा करून नंतर कुमारी मीस भोजन द्यावे नंतर काहीएक सुवर्णादि दान दंऊन लोकनाथरम ध्यावा. नंतर दोन घटिकांनी गरीराचा संताप जाहला असतां साखर व गुळंबलीचे सत्य व वंशलोचन ही तिन्ही एकाजागी करून घ्यावी. तणेकरून संताप दूर होतो. खजर व टालिब, द्राक्ष व उंमाचे तुकटे हे पदार्थ थोडे म्वावे. तेणेकरून संताप. आढवणे दर होते, व धणे त्यांचा काँटा भादन तुपांत भाजन त्यात साखर घालून त्यात लोकनाथ रम यावा तेगकरन आढवणे दर होतं. धणे गुळवेल यांचा काढा करून न्यांत हा म व्यावा. तेणेकरून वर दूर होता र वान्ता व अढळमा या दोहोंचा काढा कर मयमायर गेळबन त्यांन रोकनाथरम ध्याना तेणेकरून त्तपित्त व कफ, बास, पाग. भवन्भंग ह रोग दर होतात. गांग योदी माजून चूर्ण करून त्यात हा रस घालन मर्धान रात्रीम ध्यावा तेणेकरून निद्रा येत नसली तर यने व अनिमार संग्रहणी हे रोग दर हातात अमि प्रदीप्त रोता, पादेलोण' बाळहिरटे, पिंपटी या तीन औषधांचे चूर्ण करन त्यांत लोकनाथरम धारन गण पाण्यात यावा नेणेकम्न शूल, अजीर्ण ही दर हातान. मधपिपलीगी लोकनाथरम घेतला असता र दूर होतो, दाळिंबाच्या फळाचे ग्मांग घतला असनां पोटात टायको कवलुगेग होता तो. वातरक्त, ओकारी, मुटव्यार, नाकाताट ग्ता पड़ने से हे मारे गंग दर होतात. याचा रस काढून त्यांत मावा य लोकमागरम पलन नाकात नम्य दिले जसनां नाकातून रक्त पढ़नं ते द होने. पोरांच आंटनिला मगज. पिंपळी, मोरांच पिगांचं भम्म ही तीन श्राप एकाजागी कम्न माग्नर मध मेळयग त्यात तोरनाथग्म पाटन घेतला असता आवारी व उनी ही दूर होतान. याप्रमाणं पूर्ण जितके पोटलारम भात त्यांचे ठायीं व मृगांक व हेगगर्म व गौक्तिकार ग्मायन याने टायी याप्रमाणेच विधि कगया. याप्रकारे लोमनापरग मांगिनला हा लंबगान मपर्ण रंग दर कम्तिो. अंग जा. लघुलोकनाथ रस भयावर. वराटभस्ममहरंवयित्वाघृतपनत् ।। ननममयरिचंचूर्णनागल्याविभा वितम् ।। २३ ॥ नच्चूर्णमधुनालेन्यमयचाटननीनकः ॥ मागमाक्ष, नियामयामेनभनिनम् ॥२सालोकनायरमोन्यपमंटलातरानश्यनुन ।। फबयांन भन्म एक भाग व मंदर एक भाग य मिये दाहीन गमभाग ही मान औप एका जागी मन्न तुपान मग्न नृप पोरडे जाव्यावर विश्वान पानांचे ग्मांत गलन ·.. द्वितीयखंड. ' मासा मासा प्रमाण गोळ्या बांधाव्या. याला लघुलोकनाथरस असे म्हणतात. हा लोकनाथ मीत अथवा लोण्यांत प्रहरा प्रहरांनी घेतला अमतां सामान्यमय दूर होतो. याप्रमाणे एक. मंडळ घेतला असतां राजयक्ष्माही दूर होतो. मृगांकपोटलीरस क्षयांदिकांवर. भूर्जवत्तनुपत्राणिहम्रनमाणिकारयेत् ॥२५॥ तुल्यानितानिमृतन खल्वक्षित्वाविर्द- यत्।। कांचनाररसेनैवज्वालामूख्यारसेनवा ॥२६॥ लांयल्यापारसस्तावद्यावद्भवति- पिष्टका ॥ ततोहेनश्चतुर्थाशंटंकणं तत्रनिक्षिदेत् ॥ २७ ॥ पिष्टमौक्तिकचुर्णचहेमाहि- गुणमावत् ॥ तेषुसर्वसमंगधंक्षित्वाचेकेत्रर्मदेयते ॥२८॥ नेपांकृत्वानतोगोलेवा- सोभिः परिवेष्टयेत् ॥ पश्चान्मृदायेष्ठयित्वाशोपयित्वाचधारयेत् ॥२०॥ शवरासंपु- दस्यांनतत्रमुद्रांप्रदापयेत् ॥ लवणापरितेभांडेधारयनेचरांपुटं ॥ १०३० ॥ मुद्रांद- लाशोपयित्वाबद्दभिगीमगैःपुटेत ॥ततःशीतेसमाह त्यगधंमृतयमंक्षिपेत् ॥ ३१ ।। पृष्टाचपूर्ववतखल्वपुठेद्गजपुटनन ॥स्वांगशीतंततानात्वागुंजायुग्मग्रंकल्पयत् ।। ६२।। अष्टभिर्मारिचर्यु तोकृष्णात्रययुताथमा ॥ विलोक्यदयादापानिककारसरक्तिका ॥ ३३ ॥ सर्पिशामधुनावापिदद्याहोपादपेक्षया । लोकनाथरसर्मपथ्यं कुर्यात्स्वस्थ- मनाःशुचिः ।। ३४ ॥ श्लप्माणंग्रहणीकासंश्वासंक्षयमरोचकम् ॥ मृगांकोयरसो- न्यातशत्वंबलहानताम् ॥ ३५॥ सोम्याचे भूर्जपत्रांमारखे पातळ पत्र करून त्याचे समभाग शुद्ध पारा घेऊन दोहोचें । माजागी कंचनाचे रसांत अथवा भारजांभळीचे रसांत जोपर्यत एकाजागी मिळोन चांगले गंठ होई तोपर्यंत स्खल कगवा. नंतर सोन्याचं चतुर्थाश टाकणखार. व सोन्याचे टुप्पट मो न्याचें म्बल केलेले चूर्ण व सोन्याचं बगवर गंधक घेऊन मारी एकाजागी खलुन एक गोळा करून त्यांचे भोवते कपडे गुंडाळून त्याजवर पातीचा लेप करून वाळल्यावर मातीचे दोन शराब आणून त्या एकांत तो गोळा ठेवून त्याजवर दुसरा गराव उपडा घालून त्याला का. पडमाती कम्न मातीचे मटक्यांत मीठ घालून त्यांत तो शरावसंपुट ठेवून त्याजवर दुमरें मोट घालन मडक्याचे तोंडावर दुसरे लहानसर महक उपडे घालन त्याचे संधीला कापड- नी करून गजपुट गीपेक्षा काही अधिक गाईचे शेणाच्या गोवऱ्या घेउन जमि द्यावा. थंड भाल्यावर बाहेर काढुन फिरून त्या पायाचे यरोवर गंधक घेऊन मारे औषध म्बलांत धा- लन पहिल्याने ज्या वनस्पतीने रमान खल केला आहे त्या वनस्पतीचे रमान सल कन्न पहिल्या कृतीप्रमाणे कृती करन गजपुट अग्नि द्यावा. थंट जाहल्यावर बाहर काढून त्यांतील औपच काढून घ्यावे. याला मृगांक पोटलीरस अमें म्हणतात. हा पोटली ग्स दोन गुजा प्र- माण आठ मिन्यांनी अधया तीन पिंपळ्यांशी ध्याना व दोषांनं तारतम्य पाहुन एक मुंजही पावा व जमी दोषांची अपेक्षा असेल तसा तुपांत अधवा मीन त्याचा य अतःण न. करन मुनिर्गन होऊन लोकनाथ रसासार- पन्य करावं याप्रमाणे आपण कलें अगतां मा रमायनापागन हारोग, गंगाणी गाय, म. क्षगगंग, आरवणे, नगगनी मतान पहानी गंग दर हातान.

·शापर. हेमगर्भ पोटलीरस कफ क्षयादिकांवर. मनात्पादप्रमाणेनहेम्नमपिष्टंप्रकल्पयत ॥ तयोःस्यादिगुणोगधोमर्दयत्कांच- नारिणा ॥ ३६ ॥ कृत्वागोलंक्षिपेन्मूपासंपुटेमद्रयत्ततः ॥ पचेद्भूधरयंत्रणवासर- त्रितयंबुधः ॥ ३७॥ ततउद्धस्यतत्सर्वदद्याद्र्धचतरामम् ॥ मईयेच्चाकरसैश्चि- वकस्वरसेनच ।। ३८॥ स्थुलपीतवरा टांश्चपुरयेत्तेनयुक्तितः ॥ एतस्मादौपधा- कुर्यादृष्ठमांशेनटंकणम ।।.३९ ॥ टंकणार्धविपदत्यापिष्ट्वासेदुंडटुग्धकैः ॥ गद्रयत्ने- नकल्केनवराटानांभुखानिच ।।१०४०॥ भांडेचुर्णप्रलिप्यधृत्वामुद्रांप्रदापयेत ।। गतहस्तोन्मितेधृत्वापुटेदजनच ॥४१॥ स्वांगशीनरसज्ञात्वाप्रदद्यातलोकनाथवत ।। पथ्यमृगांकवनेयंत्रिदिनलवणत्यजेत ॥ ४२ ॥ यदाच्छदिर्भ वेत्तस्यद्याछिनाधृत तदा ।। मधुयुक्तंतधाश्लप्मकोपेदद्याद गुडाईकम ॥ ४३ ॥ विरकभर्जिताभंगापदे- यादधिसंयुता ॥ जयेत्कासंक्षयंचासंग्रहणीमचिंतथा ॥४४॥ अग्निचकुरुतेदी संकफवातनियन्छति ॥ हेमगर्भःपराजेयोग्स.पाटलिकाभिधः ॥४५॥ शुद्धपारा एक भाग व त्याचे चक्या दिसा गल केलेला सोन्याचा चुरा व दोहनि टुप्पट गंधक घेऊन तिन्ही कंचनाचे रसांत गगन त्याचा गोळा करून मातीचे शरावसं. पुटांत घालन कापडमानी फम्न हातभर खाडा ग्वणून त्यांत दुमरी लहान खळगी फरन, त्या सळगांत तो भरायसपुट टेवून त्याजवर बोटभर माती घालून त्याजवर रानगांवन्याने चारीफ पारीक तुकडे घारन तीन दिवग अणि द्याया याला पश्यत्र में अणनात, मग थण जाहल्यावर बाहेर काढून त्याचे समभाग गंधक घेउन दोहाचा आल्याने समान खल करन नंतर चित्रकाचे रसात बल करावा. मग माया पिंपळ्या कबड्या आणून त्यांत ती औषधं युक्तीने भरून मान्या औषधाचा आठवा हिम्मा टाकणगार व किया, राने निम्मे बचनाग घेऊन दोहाचा निबटुंगाचे दुधांत पल कम्न त्या कायच्याच नोगत त्याची मुद्रा धावी. नंतर मध्ययाचे बुडाला चुना मारयन त्यांत त्या कपड्या ठेवून मह- क्याने तोटायर दुमरे मडके उपडे घालून त्याचे संधीला फापरमानी कम्न हातभर साटा खणून रानगोवन्यांचा गजपुट आमि धावा. थंट जाहल्यावर यादर काढून त्यांनास्ट फादन प्यावं. याला हेगगर्भ पाटेलीग्म अगं पणतात. हा मगर्भ, लोकनाथराव रीनीने घ्यावा. पाय मृगांक ग्मायनामाग्में फगरे व याहन विशेष पथ्य नान दिवस अलवण करा. मग या ऑपधापागून ओगार्ग येऊ लागली तर गुळवेलीचा पाढा कम्न त्यांत मध घालून प्यावा. नशंकन्न ओकारी दूर न य गफाचा प्रकाप जादा अपना गळ व अल एकाजागी फन्न यावे. नकरन क दर होती य दाज हो मरे अमतां भांग धोटी भाजन द्वापान शादी, नेकन दाल बट होतात व या मगर्भ पट गमापासन खोकला, भय, धाम. गंमहणी, भावणं हे गेग दर हानान व अभिप्राr होतो व वायूचा प्रताप दर होती. दमग प्रसार गमध्यभागाशनारम्नानःसनयम्यन । नयाअपिटियांलागधाहात्र- औषध ·द्वितीयखंड. ११५. मागिकः ॥ ४६॥ कुर्यात्कजलिकांतेषांमुक्ताभागाश्वशोडश ॥ चतुर्विंशच्चशंख- स्वभागैकंटकणस्यच ॥.४७ ॥ एकत्रमर्दयेत्सर्वपानिवृकजैरसैः ॥ कृत्वातेपांततो- मोलमपासंपुट केन्यसेत ॥४८॥ मुद्रांदत्वाततोहस्तमात्रेगतचगोमयः।।पुटेजपुटे- नैवस्वांगशीतसमुद्धरेत ॥ ४९ ॥ पिष्वागुंजाचतुर्मानंदप्राद्व्याज्यसंयुतम् ॥ एको- नत्रिंशदुन्मानमःसह दीयते ॥ १०५० ॥ राजतेमृन्मयपत्रिकाचजेवावलेहयेत् ॥ लोकनाथसमपथ्यंकुर्याच्छुचितमानसः ॥५१॥ कासेश्वासेक्षयेवातेकफग्रहणिका पदे ॥ भतिसारेप्रयोक्तव्यापोटलीहेमगर्भिका ॥ ५२ ।। पारा चार भाग व सोन्याचे वारीक चूर्ण चार भाग घेऊन दोन्ही एकाजागी चांगले श्रेठ होई तोपर्यंत सलून पायाचे बारा भाग गंधक घेऊन त्यात घालन तिहींचा सल क- रून कजली करावी नंतर पायाचे सोळा भाग मोती, चोवीस भाग शंख, एक भाग संकणखार घेऊन त्या औषधांत मेळवून पिकल्या निंबाचे रसांत सलून त्याचा गोळा करून मातीचे शरावसंपुटांत घालून त्याला कापडमाती करून एक हात साडा खणून त्यांत गाईचे शेणाच्या गोवऱ्या घालून त्यांत तो शरावसंपुट ठेवून गजपुट अनि यावा, थंड, जाहाल्यावर बाहेर काढून त्यांतील औषध घेऊन खलून ठेवावे. याला हेमगर्ग पोटलीस असें म्हणतात. हा हेमगर्थ चार गुंजाप्रमाणे एकुणतीस मिन्यांचे चूर्णाशी रुप्याचे पात्रांत अथवा मातीचे अथवा कांचेचे प्याल्यांत गाईचे तूप घालून घ्यावा व अंतःकरण स्वस्थ करून लोकनाथ रसासारखें पथ्य करावे. तेणेंकरून श्वास, कास, क्षयरोग, वातविकार, कफ, संग्रहणी व अतिसार हे रोग दूर होतात. महाज्वरांकुश विषमज्वरांवर. शुद्धमतोविपंगंधःप्रत्येकंशाणसंमितः ॥ धूर्तबीजत्रिशाणस्यात्सर्वे भ्योद्विगुणाभवेत् ॥ ५३॥ हेमाव्हाकारयेदेपांसूक्ष्मचूर्णप्रयत्नतः॥ देयंजबीरमजाभिचूर्णगुंजायोन्मितम् ॥५४॥ आईकस्वरसैर्वापिज्य रहंतित्रिदोपजम् ॥ एकाहिकंदुचाहिकंवात्र्याहिकंवाचतुर्थकम् ।।१५।। विषमंचज्वरंहनगाद्विख्यातोयंज्वरांकुशः॥ शुद्धपारा तीन मासे प्रमाण व शुद केलेला वचनाग तीन मासे व गंधक तीन मांस व भोतन्याचे बीज नऊ मासे (व चोक म्हणजे पिसोव्याचे मूळ, अथवा काटे घोतयाचें मूळ हे सर्वांचे दुप्पट) घेऊन सान्यांचे एकाजागी चांगले बारीक चूर्ण करून जवीगचे रमांन मावा आन्याचे रसांत दोन गुंजप्रमाण घ्यावे. तेणेकरुन त्रिदोपापासून जो वर येतो तो दूर होतो व रोज येतो तो य दिवसरात्री दोनवेळां येतो तो य एका दिवमा आड येतो तो व चवथ्या रोजी येतो तो हे सारे जर दूर होतात. य हा ज्वगंकुश विषमज्वर दूर करण्यादि. मी विम्यान आहे अमें जागावे. आनंदर्भश्वरस अतिसारादिकांवर. दग्दंवत्मनाभंचमरिचंटरपंकणा ॥५६॥ नूर्णयन्समभागनरमान्या नदर्भग्वः ।। गुंजांबाद्विगुंजवाबलंनान्वामयोजयेत् ॥५०॥ मधुना .

·शापर. लेहयच्चानुकुटजस्यफलंत्वचम् ॥ चूणितकर्पमात्रंतुत्रिदोपोत्थातिसार नुव ।। ५८ ॥ दध्यन्नंदापयेत्पथ्यंगवाज्यंतक्रमेवच ।। पिपासायां जलंशीतविजयाचहितानिशि ॥ ५९॥ हिंगुळ, शुद्ध केलेला बचनाग, मिन्ये, टाकणसार, पिपळी ही पाच औषधं समभाग घेऊन सान्याचा एका जागी खल करून बारीक चूर्ण करावे, याला आनंदभैरवरस अमें म्ह- णतात. हा आनदभैरवरस इद्रजव व कुडेसाल ही दोन्ही एक कप प्रमाण घेऊन चूर्ण करून त्याशी रोगाचे वळानळ पाहून एक गुजाप्रमाण अथवा दोन गुजाप्रमाण मधीत घ्यावा रेणें- करून निदोपापासून जाहला जो अतिसार तो दूर होतो आणि पथ्याला गाईनें दहीभात अथवा तूपभात अथवा ताकभात घ्यावा व तहान लागली असता थंड पाणी प्यावे व गतीस थोडी भाग शुद्ध करून घ्यावी. ती भाग अतिसार याम हितकारक होते असें जाणायें. लघुसूचिकाभरणरस सन्निपातावर. विपंपलमितमूतःशाणिकंचूर्णयद्वयम् ॥ तच्चूर्णसंपुटोक्षिावाकाचलिप्तश रावयोः ।। १०६० ॥ मुद्रादत्वाचसंशोप्यतथल्यांनिवेशयेत् ॥ वन्हि शनैशनैःयातूमहरद्वयसंख्यया ॥ ६१॥ ततउद्धाटयनमुद्रामुपरिस्था शरावकात् ॥ संलग्नोयोभवेत्सतस्तंग्रहीयाच्छनःशनैः ॥६२॥ या युस्प यथानस्यात्तथाकुप्यांनिशयेत् ॥ यावत्सूच्यामुखेलमःकुप्या निर्यातिभेपजम् ॥ ६३ ॥ तायन्मात्रारसोदेयोपूर्छितेसन्निपातिनि ।। क्षीरेणप्रस्थितेमर्मितत्रांगुल्याचघर्पयेत् ॥ ६४ ॥ रक्तंभपजसंपर्कातूम छितोपिहिजीवति ॥ तथैवसर्पदष्टस्तमृतावस्थोपिजीवति ॥१५॥ यदातापाभवेत्तस्यमधुरंतनदीयते ॥ बचनाग एक पळ व शुद्ध केलेा पारा तीन मासे घेऊन दोहोंचा एका जागी सल करून चूर्ण कराने नतर मातीचे प्याल्यास, पाच वाहन लेप करून सिद्ध केलेले अमे काचेचे मोठे मोठे दोन प्याले आणून त्या एकात तें चूर्ण पारन कापडमाती करन था. ळल्यावर चुलीवर ठेवून हल्का हल्का अमि दोनप्रहरपर्यंत देऊन नतर पारी उतरून त्या पेल्याची मुद्रा काढून वरचे पेल्यात पारा रागून राहिला तो हलक्या हाताने युक्तीने चारा न लगता काढून कुपीत भरत ठेवावा. नतर कुपीत मुया घाटन जितका सुईचे अग्राला पारा यईल तिता बाहेर काढून ज्या मनुष्याला मन्निपान होऊन मूछी येते त्या मनुष्याचे मस्तकाचेठायीं टाळचे जाग्यावर वन याने चागर केश काढून ते लापध त्या जाग्यावर लावून बोटानी जोपर्यत औषध रक्तालग मिले तोपर्यंन चोळांग, भग रताचा य ओपधाना संबंध जाहल्यानर मनुष्याम मूझ येऊन मरणावस्थेप्रत जातो तोच मनुष्य या उपायफम्न वाचतो व या उपायकम्न शरीगन दाह विशेष होऊ रागला अमता गुरक्द, डाळिंब, द्राक्ष इत्यादिक मधुर पदार्थ भक्षणाम पावे. तेणेकरुन दाह शान होनो. जलचूडामणिरस सन्निपातावर. मृतभम्मसमंगधंगंधात्याटमनःमिला ।। ६६ ।माक्षिकपिप्पलीव्याप प्रत्ये- कशिलयासमम् ।। चर्णयेद्भावयेपितमत्म्यमायरमभव ॥६७॥ समधाभाषयेच्छ- ·१४५ द्वितीयखेड. कदेयगुंजाद्वयोहितम् ॥ तालपणीरसथानुपंचकोलशृते नवा ॥ ६८॥ जलचूडोर- सोनामसन्निपातनियच्छति ॥ जलयोगश्च कर्तव्यस्तेनवीयभवेद्रसे ॥ ६९॥ पायचें भस्म एक भाग, गंधक एक भाग, गंधकाचे चवथा हिस्ता मनशीळ, सोनामु- खाचे भस्म, पिंपळी, सुंठ, मिन्ये, पिंपळी ही पांच औषधै मनशिळाचे समभाग घेऊन सान्याचे चूर्ण करून खलांत घालून माशाचे काळजांत पित्त असते त्याची पुटें सात द्यावी, नंतर मोराचे काळजांत पित्त असते त्याची पुढे सात देऊन वाळवावें. याला जलचूडामणिरस असें ह्मणतात. हा जलचूडामणि दोन गुंजाप्रमाण मुसळीचे रसांत अथवा पंचकोलाचे काढ्यांत द्यावा व रोगी याचे जवळ थंड पाण्याचा योग करावा तेणेकरून रसायनाला वीर्य येऊन सन्निपात दूर होतो. पंचवक्त्ररस सन्निपातावर. शुद्धसूतविपंगंधमरिचंटकणंकणा ॥ मर्दये जिद्रावैर्दिनमेकंतुशोपयेत् ॥ १०७० ॥ पंचवक्त्रोरसोनामद्विगुंजः सन्निपातहा ॥ अर्कमूलकपा यंतुसत्र्यूषमनुपाययेत् ॥ ७१ ॥ युक्तंदध्योदनपथ्यंजलयोगंचूकार येत् ॥ रसेनानेनशाम्यतिसक्षौद्रेणकफादयः ॥ ७२ ॥ मध्वाकरसं चानुपिवेदनिविवृद्धये ।। यथेष्टंघृतनांसाशीशक्तोभयतिपावकः ॥७३॥ शुद्ध कलेला पारा, शुद्ध केलेला बचनाग, गंधक, मिन्ये, टांकणखोराची लाही, पिंपळी सहा औषधांचा धोतन्याचे रसात एक दिवस खल करून दान दोन गुंजाप्रमाण गोळ्या रून वाळवाव्या. याला पंचवक्त रस असें ह्यणतात. हा पंचवक्त्र रस रुईचे मुळांचा काटा रून त्यांत सुंठ, मिन्ये, पिंपळी यांचे चूर्ण घालून द्यावा व पथ्याला दहीभात योजावा. ग्याजवळ थंड पाण्याचा योग करावा, तेणेकरून सन्निपात दूर होतो व हा रस मधींत बेतला असतां कफादिरोग दूर होतात व आल्याचे रसांत मध मिळवून घेतला असता जठरा- मीची वृद्धि होते. तूप व मांस यथेष्ट भक्षण केले असतां जठरामि त्यांना पचवून प्रदीप्त होतो, उन्मत्तरस सन्निपातावर. रसगंधकतुल्यांशंधत्तूरफलजरसैः ॥ मईयेदिनमेकंचतत्तुल्यंत्रिकटुक्षिपेत् - ॥ ७४ । उन्मत्ताख्योरसोनामनस्यस्यात्सन्निपातजित् ।। शुद्धपारा एकभाग, गंधक एकभाग, मुंठ, मिन्ये, पिंपळी ही तीन औषधे त्या दोहोंचे ममभाग घेऊन सारी एकाजागी धोतयाचे फळाचे रसांत एक दिवम खलून वाळवून पूट कराधी. याला उन्मतरस असे म्हणतात. याची पूड ज्या मनुष्यास सन्निपात होतो त्या मनु- प्याचे नाकात घालावी. तेणेंकरून सन्निपात दूर होतो. अंजनरस सन्निपातावर- निस्त्वक्जपालबीजंचदशनिष्कविचूर्णयेत् ॥ ७५ ॥ मरिचंपिप्पली मूतप्रतिनिष्कविमिश्रयेत् ॥ भाव्योजबीरजीवःसप्ताहसंप्रयत्नतः ॥७६ ॥ रसोयमंजनेदत्तःसन्निपातविनाशयेत् ॥ जेपाळचे बियांची साल काढून ते बीज दहा निष्कप्रमाण व मिथे, पिंपळी, पारा ही औषधे निष्क निष्फ प्रमाण घेऊन या चोहोंचा जबीराचे रसांत सात दिवस साल करून ·१४८ शाघर. गोळ्या बांधून ज्या मनुष्याला सन्निपात होतो त्याचे डोळ्यांत ती गोळी उगाळून घालावी. तेणेंकरून सन्निपात दूर होतो. नाराचरस शूलादिकांवर. मृतटंकणकंतुल्यंमरिचस्ततुल्यकम् ॥ ७७ ॥ गंधकःमिप्पलीशुंठीद्वौद्वौभागो- विचूर्णयेत् ।। सर्वतुल्यंक्षिपेत्दंतीवीजनिस्तुपितंभिषक् ॥ ७८ ॥ द्विगुंजरेचनंसिद्धं नाराचोयमहारसः॥ आध्मानमूलविष्टंभमुदावर्तचनाशयेत् ॥ ७९ ॥ पारा एकभाग, टांकणखाराची लाही एकभाग, यि एकभाग, गधक, पिंपळी, सुठ हीं तीन औषधे पान्याचे दोन दोन भाग, शुद्ध केलेलें जेपाळवीज साऱ्याचे समभाग घेऊन साया औषधांचा एकाजागी खल करून पूड करावी; याला नाराचरस असें ह्यणतात. हा रस ढाळ होण्याविषयी दोन गुंजा घ्यावा तेणेकरून ढाळ होतात. पोटफुगी, शूल, मळाचा अवरोध, वायूची ऊर्ध्वगति होते ती, हे सारे रोग दूर होतात. इच्छाभेदीरस शुळादिकांवर. दरदटंकणंYठीपिप्पलीचोतिकापिंकाः॥ हेमाव्हापलमात्रास्याइतीची- जंचतत्समम् ॥ १०८९ ॥ विशोप्यैकत्रसर्वाणिगोदुग्धेनैवपाययेत् ॥ त्रिगुंजरेचनं- दद्यानविष्टंभाध्मानरोगिषु ॥ ८॥ हिंगुळ. टाकणसाराची लाही, सुंठ, पिंपळी ही चार औपर्धे कप कर्प प्रमाण, चोक एक पळ व शुद्ध केलेलें जेपाळचीज एक पळ घेऊन सारी औपधे एका जागी खळून पूड करावी. य ला भेदीरस असे म्हणतात. हा रस ढाळ होण्याविषयीं गाईचे दुधात तीन गुंजा प्रमाण द्यावा, तेणेकरबन ढाळ होऊन मळाचा अवरोध, पोटफुगी हे रोग दर होतात. राजमृगांकरस क्षयरागावर. तभस्मत्रयोभागाभागहमभस्यकम् ॥ मृताभ्रस्यचभागैकंशिलागंधकता. मालकम् ॥ ८२ ।। प्रतिभागद्वयंशुद्धमेकीकृत्यविचूर्णयेत् ॥ बराटान पुरयेत्तेन छागीक्षीरेणटंकणम् !! ८३ ॥ पिटातेनमुखरुद्धामुद्भांडेत निरोधयेत् ।। शुष्कंग- जपुटेपफ्त्वाचूर्णयेत्स्यांगशीतलम ॥८४॥ सो गजमृगांकोयंचतुर्गंज क्षयापहः॥ दशपिप्पलिकाक्षाद्ररेकोनत्रिंशदूपणैः ॥ ८५ ॥ पायाचें मम तीत भाग, सोन्याचे भन्म, अभकाचे भम्म, एकेक भाग, मनशीक, हर- ताळ, गधरू ही तीन औपये शुद्ध करन दोन दोन माग घेऊन सान्यांचा एकाजागी खल कम्न पुर करावी. नंतर मोठया मोठ्या कवड्या आणून त्यांचे तोंडांत त्या औषधांची पूड भरून नंतर टांकणखार शेळीच्या दुधांत ग्वन्दुन त्या कयदयांचे ताटाला त्याची मुद्रा देउन त्यांना मडक्यांत घालून त्याजवर दुसरे टान मटकें उपटें घालन न्याचे मंधीसा कापटमानी फरमन वाळल्यावर गनगाँव-याचा गजपुट अशि द्यावा. थंड जाहल्यावर बाहेर काढून त्यांती- ल औषध सलून ठेवावे. याला गजमृगाकरस असे म्हणतात. हा राजमृगांक चार गुंजाप्रमाण रहा पिपज्या व एकूणनीस मिन्ये या दोहोंचे चूर्ण कम्पन मर्धात धान प्यावा. तेणेकरून क्षयरोग दूर होतो. . 7 ·द्वितीयखंड. १४९ स्वयमनिरस क्षयादिकांवर. शुद्धमूर्तद्विधागंधंकुर्यात्खल्वेनकजलीम् ॥ तयोःसमंतीक्ष्णचूर्णमुर्दयेत्कन्य- काद्वैः ॥ ८६ ॥ द्वियामांतकृतंगोलताम्रपात्रेविनिक्षिपेत् ॥ आच्छाद्यैरंडपत्रेण- यामाःत्युष्णताभवेत् ।। ८७॥ धान्यराशौन्यसेत्पश्चादहोरात्रात्समुद्धरत् ॥ संच- मेगालयेदखेसत्यवारितरंभवेत् ॥ ८॥ भावयेत्कन्यकाद्राव सप्तधा गजस्तथा ।। काकमाचीकुरंटोत्थडचा पुनर्नवैः ॥ ८९ ॥ सहदेव्यामृतानील्यानिगुंडयाश्चि- जैस्तथा ॥ सप्तधातुपृथक्द्रावैर्भाव्यशोप्यंतथातपे ॥ १०९० ॥ सिद्धयोगोत्ययं रूयातःसिद्वानांचमुखागतः । अनुभूतोमयासत्यंसर्वरोगगणापहः ॥ ९१ ॥ स्व- र्णादीन्मारयेदेवंचूर्णीकृत्यतुलोहवत् ॥ त्रिफलामधुसंयुक्त सर्वरोगेषुयोजयेत ॥२२॥ त्रिकदुत्रिफललाभिर्जातीफललवंगकैः ॥ नवभागोन्मितैरेतैःसमःपूर्वरसोभवत् ।। ९३ ॥ संचूर्ण्यलोडयेत्क्षौर्भक्ष्यनिष्कद्वयंढये ॥ स्वयमग्निरसोनाम्नाक्षयकासनि- कृतनः ॥ ९४ ॥ शुद्ध पारा एक माग व गंधक दोन भाग घेऊन दोहोला एकाजागी खलून कज्जली क- रून त्याचे समभाग पोलादी लोहाचे चूर्ण घेऊन त्यात मेळवून कोरफडाचे रसात दोन प्रहर खलून त्याचा गोळा करून नंतर तान्याचे ताम्हनात तो गोळा ठेवून त्याजवर सुरती एर- डाची पाने झाकण घालुन चार घटकांपर्यंत ठेवावा. तेणेकरून तो गोळा फार उष्ण हातो त्याला धान्याचे राशीमध्ये एक आहोरात्र पुरुन ठेवून दुसरे दिवशी बाहेर काढावा, तो त्याच भस्म होते. त्याचा सल करून फडक्यात गाळून पाण्यावर टाफिलें असता निश्चयेंकरून तरतें यात संशय नाही. मग त्या भस्माला सलात घालून ज्या वनस्पतीची पुटं द्यावयाची ती ये- णेप्रमाणे. कोरफडाचे रसात खलून उन्हात तापवून वाळल्यावर, फिरून त्याच रसात खलून उन्हात नापसून वाळल्यावर याप्रमाणे सात पुढे कोरफडाची द्यावी. तशीच माक्याचे रसाची पुढे सात व कागोगांचे रसानी पुटं सात व कोहाट्याचे रसाची पुढे सात व मुंडीचे रसाची पुटें सात व पुनर्नव्याचे रजाची पुढे सात व सहदेवी व गुळवेल व नीली व निर्गुडी व चित्र- क याचे रसाची पुढे वेगळी वेगळी सात सात द्यावी, तेणेंकरून हे रसायन सिद्ध होनों, यारा स्वयमभिरस असे म्हणतात. हा रस विख्यात आहे. महान् महान् सिद्ध पुरुषानी सागितला यास्तव म्या अनुभव घेऊन कथिला. हा स्वयमग्निरस सारे रोग दूर करण्याविषयी त्रिफळेचें चूर्ण व मध या अनुपानाशी दोन निष्कप्रमाण ध्यावा. तेणेकरून सारे रोग दूर होतात, सुंठ, मिन्ये, पिंपळी, हिरडा, बेहटा, आवळकटी, विलायची, जाळफळ, लवग ही औषधं सम- माग घेऊन चूर्ण करून त्याचे समभाग हा सयममिरम घेऊन दोन्ही एक करून मति में- लवून दोन निष्कप्रमाण ध्याना. तेणेकरून क्षयरोग व कासरोग हे जातात व रमायनचे री. तीने स्वर्णादिक धातूचे लोहासारखें चूर्ण करून क्षस्में करावी ती होतात सूर्यावर्तरस श्वासावर. सूता|गंधकोमर्योयामैकंकन्यकाद्वैः॥ योस्तुल्यंताम्रपत्रपूर्वकल्के नलेप- ·: १५० शाघर. येत् ॥ ९५ ॥ दिनकंस्थालिकायंत्रेपक्त्वाचादायचूर्णयेत् ॥ सूर्यावर्तोरसोत्येपोद्वि- गुंजः श्वासजित्भवेत् ॥ ९६ ॥ शुद्ध पारा एक भाग व गंधक पान्याचे अर्धाभाग घेऊन दोहोंचा एकाजागी कोरफडाचे रसांत एक प्रहरपर्यंत खल करून कल्क करावा. मग दोहोंचे समभाग तांब्याचे पत्रे घेऊन त्यांना त्या करकाचा लेप करून ते पत्रे मातीचे मडक्यांत ठेवून त्याचे तोंडावर दुसरे लहा- नसर मडके उपडे घालन त्याचे संधीला कापडमाती करून ते मडके चुलविर ठेवून एक दिवस अग्नि द्यावा. याला स्थालिकायंत्र अमें म्हणतात. मग थंट जाहल्यावर ते पत्रे बाहेर काढून वलून बारीक पूड करावी. याला मूर्यावर्तरम असे म्हणतात. हा रस दोन गुंजाप्रमाण ज्या मनुष्याला श्वास आहे त्याला द्यावा तेणेकरून श्वास दर होतो. स्वच्छंदभैरघरस पातरोगांवर. शुद्धस्तंमतलोहताप्यगंधकतालकम् ॥ पश्यामिगंथनिर्गुडीयूपणंटंकणविपमू९७ नुल्यांशंमर्दयेतखल्लदिननिर्गुडिकाद्रवैः ॥ मुंडीद्रावर्दिनकंतुद्विगुजंवटकी रुतम् ९८ भक्षयेद्वातरोगातानाम्न स्वच्छंदभैरवः ॥रानामृतादेवदामगुंठीवानारिजशृतम्॥१९॥ सगुग्गुलंपियेत्रकोप्णमनुपानंसुखावहम् ।। शुद्ध पारा, लोरमस्म, स्वर्णमाक्षिक गम्म, गंधक, हरताळ, वाळहिरडे, ऐरण, निरगुड, सुंठ, मिन्ये, पिंपळी, टांकणग्याराची लाही, शुद्ध केलेला वचनाग ही तेरा औपर्धे मममाग पेउन निर्गुडीचे रसांत एक दिवस यल कगरा. नंतर मुंडाचे रसांत एक दिवस खलून दोन दोन गुंजाप्रभाण गोच्या बांधाव्या. याला म्वच्छंदभैरव रस अमें म्हणतात. हा स्वच्छंदभैरवग्म राम्ना, गुडेक्ल, देवदार, सुंठ, परंडमुळ, या, पांच औषधांचा फाढा करून त्यांत गुग्गुळ मेळवून व्याना नेणेकरून यापूचा रोग दूर होतो. हंसपोटलीरग मंग्रहणीवर. दग्धान्कपर्दिकानपिष्टवान्यूपर्णटंकणंविषम् ॥ ११०० ॥ गंधकंशुद्धमतंचतुल्यंग धीरजयः ।। मर्दयेद्भक्षपेन्मापंगग्चिान्यदिनु ॥ १॥ निहनियहणीरोगपत्यंत मोदनहितम् ।। फवडयाचे मम्म, मुठ, मिन्थे, पिंपटी, टांरणमाराची लादी, शुद्ध केलेला रचनाग, गंधक. शुद्ध फेलेला पारा ही आठ आपधे जंबीगचे ग्मान गर्न मामामामा प्रमाण गोळ्या बांधाल्या. याला स्मपाटलीरस असे म्हणतात. हा पोटलीरम मिन्याचे तणावगर ध्यावा व याला पल्याला ताफमात मावा; लेंगफम्न मंग्रहणी गेग होता. त्रिविक्रमग्म अश्मरोगावर. मृतताप्रमजानीर पान्यंगुल्यर्गनट्रयम् ॥२॥ ननाघ्रशुद्धमनचगंधकचमसमम॥ निगुडिस्वरसमंदिननदोलकंसनम ॥३॥ यामपंचान्गुफापाच्यांग्यदिगंज- कम् ।। बीजपूरस्थमृतुमजलंचानुपाययेत् ॥ ४ ॥ ग्ममिविरमोनानाममिक- नाम्मरीप्रत् ॥ ५॥ ताप्रमम्माचे समभाग मोदीचे दूध घेऊन शांत नाप्रमन्न पाइन उठवून बाहें पराय, ते तापमम्म व पद लग पाग व गंपर ही मिन्हीं ममभाग मन निरीच रसांत एक - ·द्वितीयखंड. हिवसपर्यंत खलून त्याचा गोळा करून त्याला वालुकायंत्रांत घालून एक प्रहर अमि द्यावा. थंड झाल्यावर बाहेर काढून त्यांतील औषध काढून घ्यावे, याला त्रिविक्रमरस असें मणतात. हा रस दोन गुंजा प्रमाण महालुंगीचे मुळ्यांचा रस अथवा काढा करून त्यांत घ्यावा, तेणें- करून अश्मरीरोग एका महिन्याने दूर होतो. महातालेश्वररस कुष्ठादिकांवर तालताप्यंशिलासृतंशुद्धसैंधवटकणम् ॥ समांशंचूर्णयेत्खल्येसूताद्विगुणगंध कम् ॥ ६ ॥ गंधतुल्यंमृतताम्रजंबीरैर्दिनपंचकम् ॥ मर्यपद्दभिःपुटैःपाच्यभूधरसंपु- टोदरे ॥ ७ ॥ पुटेपुटेवैमसर्वमेतञ्चपट्पूलम् ॥ द्विपलंमारितताम्रलोहभस्मचतुः पलम् ॥ ८॥ जंबीराम्लेनतत्सदिनमपुटेल्लघु ॥ त्रिंशदंशेविपंचास्यक्षिप्त्यासर्व विचूर्णयेत् ॥ ९॥ माहिषाज्येनसमिश्चनिएका भक्षयेत्सदा ॥ मध्वाज्यैर्वाकुचीचूर्ण कर्षमात्रंलिहेदन ॥ १३१०॥ सर्वकुष्ठान्निहत्याशुमहातालेश्वरोरसः।। हुरताळ, स्वर्णमाक्षिक भस्म, मनशीळ, शुद्ध केलेला पारा, सैंधव, टाकणखार ही सहा औषधं समभाग व पायांचे दुप्पट गंधक व गंधकाचे समभाग ताम्रभस्म घेऊन सारी खलांत घालून, जंबीराचे रसांत पांच दिवसपर्यंत खलन त्याचा गोळा करून त्याला मातीचे शराव- संपुटांत पालन कापडमाती करून भूधर यंत्रांत तो शरावसंपुट ठेवून रानगोवऱ्यांचा अमि द्यावा मग थंड झाल्यावर बाहेर काढून त्याला खलांत घालून फिरून पांच दिवसपर्यंत जंबीराचे रसांत खलून पहिल्या रीतीने भूधरयंत्रांत घालून अग्नि द्यावा. याप्रमाणे सहा वेळ जबीराचे रसांत खलून व सहा वेळ भूधरयंत्रात घालन अग्नि द्यावा. नंतर भस्म होतें तें भस्म सहा पळे व ताम्रभस्म दोन पळे व लोहभस्म चार पळे ही तिन्ही भस्में एका जागी करून खलांत घालन जंबीराचे रसांत एक दिवसपर्यंत खलून मातीचे शरावसंपुटांत घालून कापड माती करून रानणोंवांचा हलका अमि यावा. थंड झाल्यावर बाहेर काढून त्याचे तिसावा भाग बचनाग शुद्ध केलेला बारीक करून त्यांत मेळवावा याला महातालेश्वररस असें ह्मण- तात. हा तालेश्वर रस अर्ध निष्क प्रमाण म्हशीचे तुपांत ध्यावा व त्याजवर लागलेच तूप व मध ही दोन्ही एका जागी करून त्यांत बांवच्यांचे चूर्ण एक कप प्रमाण घालून घ्यावें तेणें- करून संपूर्ण कुठे लवकर दूर होतात. कुटकुठाररस. मतभस्मसमोगंधोमृतायस्ताम्रगुग्गुल ॥ ११॥ त्रिफलाचपहार्निवश्चिवकश्वशि लाजतु ।। इत्येतच्चणितंकुर्यात्प्रत्येकंशाणपोटश ॥ १२ ॥ चतुःपष्टिकरंजस्यबीज स्यबीजचूर्णप्रकल्पयेत् ॥ चतुःपष्टिमृतंचाभ्रमध्वाज्याभ्यांविलोढयेत् ॥ १३ ॥ स्निग्धांडेघृतखादेतद्विनिप्कसर्वकुष्टनुत् ॥ रसःकुष्ठकुठारायंगलत्कुष्ठनिवारणः४॥ पायाचें भस्म, गंधक, लोहभस्म, ताम्रमम्म, गुग्गुळ, हिरडा, बेहडा, आंवळकटी, पका- णानिंब, चित्रक, शिलाजित ही अकरा औषधे एकेक सोळा सोळा शाण प्रमाण घेऊन व चवसष्टशाण करंजवीज घेऊन सान्यांचे चूर्ण करून अम्रकमम्म चवसष्टशाण घेऊन त्या चूर्णाला मिळवून तुपानें गवलेलें मडके घेऊन न्यांत तूप व मध घालून त्यांत ·१५२ शाधर. चूर्ण कालवून तुपधीला मेळवावें याला कुटकुठाररस असे म्हणतात. हा रस दोन नष्कप्रमाण ध्यावा. तेणेकरून सारी कुष्टं व गलत्कुष्ठं ही दूर होतात. उदयादित्यरस कुष्ठांवर. शुद्धंसुतंद्दिधागं,मर्चकन्याद्रवौर्दिनम् ॥ तद्गोलपिठारीमध्येताम्रपाणरी धयेत् ॥१५॥ सूतकादिगुणेनैवशुद्धेनाधोमुखेनच ।। पाश्चभस्मनिधाया थपात्रोवंगोमयंजलम् ॥ १६ ।। किंचित्मदातव्यमानचुल्यांयामद्दयं पचेत् ॥ चंडागिनातदुहृत्यस्वांगीत विचूर्णयेत् ॥१४॥ काष्ठोदुवरि. कावन्हित्रिफलाराजवृक्षकम् ।। विडंगंवाकुचीवजिक्वाथयेत्तेनभावयेत् ॥१८॥ दिनकमुद्रयादित्योरसोदेयोद्दिोजकः ॥ विचत्रिकांद्रकुट वातरक्तंचनाशयेत् ॥१९॥ अनुपानंचकर्तव्यंयाकुचीफलचुर्णकम् ॥ खदिरस्यकपायेणसमेनपरिपाचितम् ॥ ११२० ॥ त्रिपाणतत्गवां क्षीर काथै त्रिफलैःपिवेत् ॥ त्रिदिनातभवस्फोटःसप्ताहाहाफिलामके ॥ २१ ॥ नीलीगुंजाश्चकासिंधतूरहंसपादिकम् ।। सुर्यभक्ताचचांगे रीपिष्टतामूलानिलेपयत् ।। २२ ॥ स्फोटस्थानप्रशांत्ययसतरानंपुनः पुनः ॥तकुष्टानिहंत्याशुसाध्यासाध्यंनसंशयः ॥ २३ ॥ अपर चित्रलेपोपिकथ्यतेत्रभिपग्यरः ॥गुनाफलाग्रिचूणचप्रलेपाश्चेकृष्टानुत् ॥ २४ ॥शिलापामार्गमस्मापिलिप्सचित्रविनाशयेत् ।। शुद्ध फेलेला पारा एक भाग व गंधक दोन भाग घेऊन फोरफटाचे रसांत दाहोंन! खलून त्याचा गोळा करून मडक्यात ठेवून पान्याचे तिप्पर शुद्ध फेलेलें सावे घेऊन त्या वाटी करून त्या गोज्यावरती उपडी पालन त्याचे संधीला गोपन्यांनी राग्य दटपून गाई शेण व पाणी एकाजागी काल्यून त्या वाटीला थोटा लेप करन में मटके चुलीवर ठेवून त्या साली मोट्या अमीचा जाळ दोनप्रटरपर्यन कराया मग थंट झाल्यावर बाहेर काढून सलांत घालून त्याला पुढे धावयाची औपधै काठा उंबर, चित्रक, हिग्टा, बेहटा, आवळ. फंटी, बाहान्याचे शगतला मगज, वावडिंग, यावच्या या आठ औषधांचा फाढा करून त्या रमायनांन पादन दिक्सपर्यन सल करन ते रमायन कोरटे करावे याला उदयादित्य रस असे म्हणतात. हा रस दोन गुंजाप्रमाण मैराने सालीचा पाढा करून त्यांत वारपाचे चूर्ण तीन गाण प्रमाण पालुन त्यात घ्यावा अथवा गाईचे दुधांत अथवा त्रिकलेचे वाटपांन यावा तेणेकरून विचार्यकारोग, दाह, राष्ट. वानररत हे रोग दूर होतात. हा उदयादिन्यरम तीन दिवम पेनल्यानंतर त्यापासून चार्थ गेजी अथवा मानवे गेजी या मनुष्याग पादर दुष्ट आहे त्याचे अंगावर फोड उत्पन होनात. ने बरे होण्याविषयी सीपनासपुप्पी, गुंगा, हिराकथि, धोतरा. हमपादी, मर्यफुल, चुका या मान आपधाच्या मुख्या समभाग घेऊन पारीक बाहन त्याचा त्या फोटारा मान विधमपर्यंत निन्य रेप वगवा न मन पोट वर होऊन पाढरे को माध्य रिका अमान्य अमने तग दृर होने यात संशय नाही. लपाना दुसरा प्रसार गुंजा व चित्र याच दार्गक पूर्णकान पायान कानबून अंगांत लादिन पी ·FA द्वितीयखंड. १५३ असतां व मनगीळ आणि आघाड्याची राख ही दोन्ही पाण्यात खलन अंगाला लेप फेला असतां पाढरे कोड दर होते. सर्वेश्वररस कुमादिकांवर. शुद्धमृतं चतुर्गधंपलंयामविचर्णयेतू ॥२५॥ मृतताम्राभ्रलोटानादरदं -चरलपलम् ।। गुवर्णरजतंचवप्रत्येकंदशनिष्ककम् ॥ २६ ॥ मागेक "मृतवचंचतालंयुद्धपलद्वयम् ॥ जंबीरोन्मत्वासाभि.स्नृत्यर्कविपमुष्टि- भिः॥२७ ।। मर्यहयारिजःप्रत्येकेनदिनंदिनम् । एवंसप्तदिनम बैतदोलबखवेष्टितम् ॥२८॥ वालुकायंत्रगंस्वेद्यत्रिदिनल युवन्हिना ।। आदायचुर्णयत्श्लक्ष्णंपलकंयोजयेदिपम् ॥ २९ ॥ विपलंपिप्पलीचूर्ण मिश्रंसवेश्वरोरस. ॥ द्विगुजोलित्यतेक्षाने सुप्तिमंडलष्टनुत् ॥११३०|| बाकुचीदेवकाष्ठंचकर्पमात्रंमुचुर्णयेत्॥ लिहेदेरंडतलाक्तमनुपानं सुखावहम् ॥ ३१ ॥ गुद्ध केलेला पारा चार पळे व गंधक एक पळ प्रमाण घेऊन दोहोंचा एकाजागी एक यहर सकराना नंतर ताबमम्म व अभकभम्म व लोहभस्म व हिंगूळ ही चार पळ पळ प्रमाण घेऊन, सुवर्णभस्म, रोप्यभम्म ही दोन दहा दहा निष्कपमाण व हिराभस्म एक मासा व हरतळाचें मत्व दोन पळ प्रमाण ही सारी त्या पायात व गधकात मेळनून जंजीराचे रसात एक दिवसपर्यंत खलून धोतन्याचे रमात एक दिवस खल करावा. नंतर अडुळशाचा रस व निवडुंगाचा चीक व दचा चीक व बकाणानियाचा ग्स व कण्हेराचे मुळ्याचा रस या रसांत एकेक दिवस सल करावा याप्रमाणे सात दिवस सल करून त्याचा गोळा कम्न मग त्याचे भोवतें फडके गुडाळून त्याला वालकायंत्रात मान चुलीवर ठेवून तीन दिवस हलका अभि द्यावा. मग थंड झाल्यावर त्यातील रमायन साढन घ्या नंतर गोपलेल्या वचनागा- चे चूर्ण एक पळप्रमाण व पिंपळीचे चूर्ण दोन पळं ही दोन्ही त्या रमायनाला मेळवावी याग सर्वेश्वररस असे म्हणतात. हा रस दोन गुंजा माण मघांत व्यावा त्याजवर लागलेच बावच्या व देवदार याचे चूर्ण एक वर्ष प्रमाण घेऊन पडेल तेलात मिळवून ध्यान तेणं- करून सुप्तिकुष्ट व मंडळकुष्ट ही दूर होतात. स्वर्णक्षीरीरस मुप्तिकुष्ठावर. हेमाव्हापंचपलिकांक्षिप्वातक्रघटपचेत् ॥ तक्रेजीणसमाहत्यपुनःक्षीर- घटेपचेत् ॥ ३२ ॥क्षीरेजणिसमुद्धत्यक्षालयित्वाविशेषतः ॥ तच्चूर्ण पचपलिकमरिचाणांपलद्वयम ॥ ३३ ॥ पलैकमूर्छिनंमृतएकीकृत्यतुभ क्षयेत् ॥ निप्फेकतुप्तिकुष्टातःस्वर्णक्षीरीरसोन्ययम् ॥ ३४ ॥ चोक पाच पळे घेऊन मस्त्यात ताक घालून त्यान चेक टासन बनता आटल्यावर पानून काढून फिम्न त्याला दुधात घालुन कढनून दुध आटल्यानर बाहेर काढून धुन बयान ध्या मग त्याचे चूर्ण पाच पळे व मि याचे चूर्ण दोन पळे व पायाचे गम्म एक का प्रमाण घेऊन तिन्ही एका जागी कगयीं, गाना स्वगंधारो रस संग मनान. हा रन निक प्रमाण पतला समना मुप्तिरष्ठ दूर होते.

·१५४ शाधर. मेहबहरस परम्यावर. भस्मसूतंमृतकांतमुंडभस्मशिलाजतु ॥ शुद्धताप्यांशिलान्योपत्रिफलांग लपीज कम् ॥ ३५ ॥ पित्थरजनीचूर्णभंगराजेनभावयेत् ।। चिंगरारंविशोप्याथमधुयु- लिहेत्सदा ॥ ३६ ॥ निफमात्रंहरेन्मेहान्मेहबद्धरसोमहान ॥ महानियस्यबी- जानिपिठापटसमितानिच ।। ३७ ।। पलंतंदुलतोयेनघृतनिष्कद्वयेनच ॥ एकीकृत्य- पिच्चानुहतिमहंचिरंतनम् ।। ३८ ॥ पन्यांचे भस्म, कातलोहाच भस्म, लोहभस्म, शुद्ध फेलेला शिलाजित, स्वर्णमाक्षिकभम्म, मनशीळ. सुंठ, मिन्ये, पिंपळी, हिरटा, चेहटा, आवळकाटी, अंकोलीबीज, कंवठीचे फळ, हळद ही पधरा ओपधै समभाग घेऊन भस्म खेरीज जी औपधे आहेत त्याने चूर्ण करून ती व ते चूर्ण एका जागी करून माक्याचे रसात खलन बाळवून फिरोन माक्याचे रमात खरन वाळवावें याप्रमाणे माक्याचे रसाची वीस पुटें द्यावी याला मेहबद्ध रस असें म्हणतात हा रस निष्क प्रमाण मधात घेतला असता महान् परमे दूर होतात व बाणा निंगाच्या बिया सहा आणून चूर्ण करून तादुळाचे धृण एक पळ प्रमाण घेऊन त्यात तें चूर्ण व दोन निष्क प्रमाण तुप मेळवून त्यात हे मेहबद्धरसायन घालन घनले असता बहुत दिवसाचे परमे असले तरी तेही दूर होतान महावन्हिरस सर्यउदरांवर. चतुःशृतम्यगंधाष्टौरजनीनिफलाशिवा ।। प्रत्येकंचद्विभागस्यातनिवृतजेपालचि. त्रकम् ॥ ३९ ॥ प्रत्यकचत्रिभागस्यात्न्यपणंदंतिजीररम् ॥ प्रत्येकमष्टभागस्यातू- एकीकृत्यविचर्णयेत् ॥ ११४० ॥ जयतीस्नुपयोगावन्हिवातारितैलकः॥ प्रत्ये केनक्रमातूभाव्यंसप्तयारंपृथकपृथक् ॥ ४१ ॥ महावन्दिरसोनामनिकमुष्णजल: पिवेत् ॥ विवेचनंभवेत्तेनतत्रभक्तंससंधवम् ॥ ४२ ॥ दिनांतेदापयेत्पथ्यवर्जयेच्छी- तलजलम् ॥ सर्वोदरहर प्रोक्तोमूढवातहरःपरः ॥४३॥ पारा चार भाग व गधक आठ भाग व हळद, हिरडा, बेहडा, आवळसटी, हर्ती ही पाच ओपधं दोन दोन भाग व निशोत्तर, शोधलेलें जेपाळ, चित्रक, ही तीन औपचें तीन तीन भाग व सुंठ, मिये, पिंपळी, दातीचे मूळ, जिरे ही पाच औषरें आठ आठ घेऊन सा या औषधाचे चुण छान लहान ऐरणीचे रसात सरन वाळवून फिरून त्याच रसात खलन वाळयावें याप्रमाणे ऐरणीचे रमाची पुटे सात व माझ्याचे रसाची सात व चिकाचे रसाची मात व एरडेर तेलाची पुट सात याप्रमाणे सात मात पुरे देऊन निक निक प्रमाण गोव्या बाधून त्यातील एक गोळी उष्ण पाण्यागेर घ्यावी तणय न ढाळ होतात त जाहल्यावर सायंकाळी पन्यारा ताक्भात साया व मिठाचे ऐवजी सैघर व उष्ण पाणी प्यावे या रसायनाळा महायन्टिग्म असे म्हणताण या ग्गायनापागन डाळ होऊन संपूर्ण उदररोग दृर हातात न मावातही दर दोनो, ·द्वितीयखंड. १५५ विद्याधररस गुल्मादिकांवर गंधकतालकंताप्यमृततानमनःशिलाम् ॥ शुद्धसतंचतुल्यांशमर्दयेत्भाव येदिनम्॥४४॥पिपल्यास्तापायेणपत्रीक्षीरेणभावयत्।।निप्कर्धियनयेत्ता देगुल्मप्लीहादिकंजयेत् ॥ ४५ ॥ रसोवियाधरोनामगोमूत्रंचपिवेदनु । गधक, हारताळ, म्वर्णमाक्षिकभस्म, तामभम्म, मनशीळ, शुद्धकेलेला पारा ही 'सहा औषधं समानभाग घन खलात घालम पिंपळीचे काढयात एक दिवसपर्यत वर करून नंतर एक दिवस निवडुंगाचे चिकात गल करावा. याला विद्याधररस असे म्हणतान हा रस अर्थ निष्कप्रमाण मधीन ध्यागा तेणेकरून गुल्म व प्लिहादिकरोग हे दूर होतात. त्रिनेत्ररस पंक्तिशूलादिकांवर- टंकणहरिणशृंगंस्वर्णशुल्बमृतरसम् ॥४६॥ दिनैकमाईक्टावैर्मधरध्वापुटेप- चेत ॥ त्रिनेत्राख्यरसस्यमापंमध्वाज्यकैलिहेतु ॥४७॥ सधजीरंकहि गुमध्वाज्याभ्यालिहेदनु ॥ पंक्तिशूलहरःग्यातोमासमानान्नसशयः ॥४८॥ टाकणग्यार, हरिणाचे शिंग, सुवर्णभस्म, तागमम्म, पायाचे भम्म ही पाच आपों राज्याचे रसात एक दिवस खरन मातीचे गरायमपुटात धान कापडमाती कम्न गाटा पणून रानगोर याचा हर का अनि चाना घड जाहल्यावर बाहेर काढून त्यातीर ओषध तदन ध्याचे यारा निनेवरस असे हाणतात हा रम एक मामाप्रमाण मध र तृप पकानागी का त्यात घ्यावा त्याजवर रागच सैधव, जिरे, हिंग गानून गा तीन अपधाचे चूर्ण कम्ग तुपात र गधात कालवून प्यारे तेणेकन पत्तिशुऊ एकमहिन्याने दूर होतो यान समय नाही, गजसरीरस शूठादकांवर. शुद्धमूतंविधागंधयामांमईयेत्दृढम् ॥ योस्तुल्यंशुद्धताम्रसपुटेतीनरी- धयेत् ॥ ४९ ॥ उर्वाधोलवर्णदत्तामृगांडेधारयेद्भिपर ॥ ततोगन पुटेपस्वास्यांगशीतंसमुद्वरेत् ॥११५० ॥ संपुटंचूर्णयेत्सूक्ष्मपणखेडे गिगुंजकम् ॥ भक्षयत्सर्यमूलाहिगुशंटीसजीराम ॥५१॥ वचाम रिचचूर्णकर्पमुष्णजल पिवेत्॥असाध्यनाशयेचलंग्सोयंगजसगा। शुद्ध पेलेरा पारा एक भाग व गंधर न भाग या दोहाँगा जागी एर प्रहरपनि पर कसा त्या ताहाचे गमभाग शुद्ध ता घेन त्याचा पगडा करून त्य न ने अंध पान त्याच झाकण बमान मातीच गट आणून त्यानीठ य| यानी व बाबाली मध्ये तो करंटा टयून गटरयाने ताटावर उमर रहाग मयं उपई पाउन स्याने सधीय पापदमातोम्बन साटा सणून पान गनगायी जा पारी व सदा बरनी मग ने मा टेसून गापुट अपि पाया. मग नंद माल्य पर त बाहेर पाहन ने रहा बारीफ मदन त्याने पूर्ण एरा यारा गनगरीम्म भी मणतात. हा रंग दीन गुज प्रमाण ज्या मनुष्याना सा-या प्रकारचे गर अहेन स्सा मनुष्याने विचारया पा- ·शाहंघर. नाने तुकड्यांत व्यावा व त्यानमा रागलं च हिंग गाजन, मुंठ, " देशंट, मि ये या पाच ओपधाचे चूर्ण एक प्रमाण ण पाण्यात पाय गारे तण काम जो अशा गळ आहे तोही दूर होतो. अमितुंडरिस मंदाग्न्यादिकांवर. शुद्धगतविपगंधमजमोदाफलत्रयम्वनिक्षारयवक्षारंपन्हिसैंधवजीरकम्।।३।। सौवर्चलविडंगानिसाम यूपणसमम् ॥ विपटिसर्वतुल्यांजबीसम्लेनमर्दयेत् ॥ ५४॥ मरिचाभावटींखादेत्सर्वाजीर्णप्रशांतये ॥ शुद्ध केलेला पारा, शुद्र केलेला वचनाग, गंधक, अजमोदा, हिरडा, बेहटा, आंपळ- स्टी, साजीगार. जनसार, चित्रक, जिरे, पादेलोण, यावडिंग, समुद्रमीट, सुंठ, मिये, पिंपळी ही जठरा आप समभाग व वाणानंकने वीज साया औपाचे समभाग घेउन सान्याचे काजागी नृर्ण करून संगीराचे रसात खला मिन्याप्रमाणे गोळ्या वाचून त्यातून एकेक गोळी घ्यावी नान सागा प्रकारची अजीण दूर होतात. अजीर्णकंटकरस. शुद्धस्तंपिंगधंसमसर्वविचूर्णयेत् ॥ मरिचसईतुल्यांगटकार्याफलद्रवः ॥५५॥ मर्दयेत्भावयेत्सर्वमेकाशतिवारकम् ॥ पटीगुंजात्रयंसादेत्माजीर्णप्रशांतये ।। ५६ ॥ अजीर्णकंटकश्शायरसोहंतिविचिकाम् ॥ शुद्ध केलेला पारा, शुद्ध करेला बचनाग व गंधक ही तीन जौपधं समभाग व मिर्य तिहींचे समभाग घेऊन सारी खलांत पाउन रिगतीचे फळाच्या रसान सल करन वाळ- ज्यानर फिदान त्याच रगात राउन वाळरा याप्रमाणे एकवीस पुटं रिंगणीचे फळाच्या रसाची देऊन तीन मुंजा प्रमाण गोव्या नाधा या या अनर्णिकटक ररा में मणतात. या रसाची एक गोळी घेतली असा सा-या प्रकारची अजीर्ण व मोटगीही दूर होते. मंथानुभैरवरस क्षयकासादिकांवर. मृतमतमृतंताग्रंहिंगुपुष्करमल कम् ॥५॥ संधर्वगंधतालकटुकीचूर्णयेत्समम् ॥ पुनर्नवादेवटालोनिगुंडोतदुलीयकैः॥५८॥ शतकोशातकीदाददिने गर्दथेत दृढग ।। मापमा लिहतक्षाहरसमंथानुमेरयम ।।५९॥ करोगप्रशांत्ययनिरझायपिवेदनु ।। पान्याचे गम्म ताय भस्म, गि, पोग्वगमूळ, संघर, गधा, हरताळ, सरीता बाट औषधे समभाग घेऊन भम्मायेरीत जी आप पात त्याचे चूर्ण का ते चूर्ण य मी गरम एकाजामी सात घान पुन याचे रमान एक विस सल करावा नतर देवडगरी व निर्गुडी व तादुळजा व कड दोटी या लोकांचे रसात के दिवग पर कान गोठ्या प्राधा या याग मंथानुमेरपरस में म्हणतात. हा ग्म एफ मामा प्रमाण गीत ध्याचा त्याचा राग व स्टुनिमाचे मालीचा काटा प्यारा ते करन करतो. सातनाशनरस. मृतहाटकपत्राणिनाम्रलोहंचमाक्षिाम् ॥११६०॥ तानीलांननंतु स्थमहिफेनसमांशकम् पंचानालवणानांचभागमेकविमईयेत् ॥६॥ न ·१५७ .. द्वितीयखंड. वत्रीशीरैनिकंतुरध्वाधोभूधरेपचेत् ॥ मापैरमान्द्रावलयित्वात नाशनम् ॥ ६ ॥ पिप्पलीमूलजंकायंसकृष्णामनुपाययेत् ॥ सर्वा न्वातविकारांस्तुनिहंत्याक्षेपक्षादिकान् ।। ६३॥ पायाचे भम्म, सुवर्णभम्ग, हिरामम्म, ताम्रमम्म, रोहभस्म, स्वर्णमाक्षिकभम्म, हरताळ भस्म, शुद्ध केलेला पुरमा, मोरचूतभस्म, अफू ही दहा ओपधै समभाग व संधर व संचळ, प्रिडलोण, बागडसार, समुद्रमीठ या पाच क्षारामिळून एक भाग म्हणने ती दहा ओषधे एकेक तोळा आहेत तर पाच क्षारामिगेन एक तोळा ध्याना याप्रमाण सारी एकाजागी करून निवडगाचे चिकात एक दिवस सलन मानीचे गरावसपुटात घारन वापडमाती करून भूधरयनात ठेऊन अनि द्यावा मग तं बड जाहल्यावर बाहेर काढून त्यातील ओषध काढन प्यार याला वातनाशनरस असे म्हणतात. हा रस एप मासा प्रमाण पाल्याच्या रसात घ्यावा व त्याजपर लागलच पिंपरमुलाचा काढा करून त्यात पिंपनीच पूर्ण घाग्न ध्याता. तेणकरून सपूर्ण आक्षेपकादिक वायु दूर होतात, कनरसुंदररस सन्निपातादिगावर पनवस्याष्टशाणाःस्युःमतोद्वादशभिर्मतः ॥ गपिद्वादशमोक्तस्तानं शाणद्वयोन्मितम् ॥६४ा भ्रकस्यचतु.गाणमाक्षिकंचद्विशाणिकम् ॥ वगोशाण सोचीरत्रिशाणलोहमष्टकम् ॥६५॥ विपत्रिशाणिकंतु यातलागलीपलसंमिता ॥ मर्दयेदिनमेचरसेरम्लफलोग्नवेः ॥ ६६ ॥ दद्यान्मृदुपुटेवन्हाततःमुक्ष्मविचूर्णयेतु मापमात्रोरसोदेयःसन्निपाते सदामणे ॥ ६७॥ आक्स्वरसेनेदरसोनस्यरसेनवा ।। किलासंस वैकुष्टानिविसर्पचभगदरम॥६वावग्गरमजीर्णचजयद्रोगगरेसः॥ भेतन्याचे पान आठ शाण व पारा चारा शाण व गंधा याग शाण व ताग्रगम्म दो पण व अभ्रमभम्म चार शाण व वर्णमाक्षिक भस्म दोन गाण व वगभस्म दोन शाण सुरमा शुद्ध रून तीन शाण व लोहभस्म आठ शाण व शुद्ध वचनाग तीन शाण व ळलावीच्या मुळ्या एक पळप्रमाण घेऊन सारी बारीक करून खलात घालन निाचे रसात क दिवसपर्यंत खरन मातीचे शरायपुटात पारन कापडमाती कन्टन रानगावयाचा इलका अगे यापा थर झाल्यावर पाहेर काढन बारीक करून टेवावा याला क्नकसुदररस असे म्हणतात हा रस एक मासा प्रमाण आल्याचे रसात अथवा रमणीचे रमात पालन प्यावा तेणेकरून मोठा दुर्घट मनिपात दर होतो व क्लिासपुश च दुसरी सारी गुण, विसर्प, भगदर -म, विपदोप, अनीण हे रोग दूर होतात सापातभैरवरस. सागविनिरूपापुर्यातमन्नलिकांदयाः ॥ ६९ ॥ नारातामुभ्रांगा हिसारायफेककाकाः ॥ शिग्रज्वालामुखीशुठविल्येभ्यस्तदुलीपका तु ॥ ११७० ॥ प्रत्येक्स्वमेरकुर्यायामकीवर्मयत् ॥ कन्वागो लंघृतंरखेलवणापूरीतन्यसेत ॥ ७१ ॥ पाचभाटेतन म्याल्यापाचापी ·"१५८ शार्ङ्गधर. निवेशयेत् ।। वालुकाभिः पूर्याथवान्हयामद्वयंभवेत् ॥ ७२ ॥ ततउ द्धृत्यनंगोलचूर्णयित्वाविमिथयन् ॥ प्रवालचूर्णकर्षणशाणमात्रविपेणच ॥७३॥ कृष्णसर्पस्यगरलैदिवसंभावयेत्तथा ॥. नगरंसमुलीमांसीहेमा- व्हावेतसःकणा ॥४॥ नलिनपिनकंचलाचित्रकश्चकुठेरकः ॥ शनपुप्पादेवदालीतरागन्यमंडिका ॥ ७५ ॥ मधृकजातिमदनरसै रंपांविमईयेत् ॥ प्रत्येकमेकवेलंचततःसंशोप्यधारयेत् ।। ७६ ॥ बीज पूराईकद्रावभरिचःपोडशोन्मितैः॥ रसोद्विगुंजाममितःसन्निपानस्यदी यते ॥ ७७ ॥ प्रसिद्धोयरसोनानासन्निपातस्यभैरवः ॥ शुद्ध, पारा तीन फर्ष व गंधक तीन कप घेऊन होहोंचा एकाजागी राल करून कजली करावी. नंतर रुप्याचे माप व अम्रकमम्म व तानभस्म व वंगभम्म व नामभम्म व लोहमम्म ही सहा भम्में एकेक कर्प प्रमाण घेऊन त्या पायागंधकाचे कजलीत घालन मेळवावी मग शेवग्याचे सालीचे रसांत खल एक प्रहर करावा. नंतर भारजावळीचे रसांत व सुंठीचे काड्यांत व बेलफळाचे रसान व तादुळज्याचे रसात एकेकाचा वेगळा वेगळा खल एकेक प्रहर करून त्याचा गोळा करून त्यावे भोवन फटके गुंडाळून तो गोळा काचेचे प्याल्यात ठेवून त्याजवर दुसरा प्याला उपटा पालन कापडमात्री करून मातीचे मटक्यात मीट अ खाती व अर्धे वरती मध्ये तो काचेचा संपुट ठेवून ते महकें तुलीवर चढगून ग्याली जाळ दोन प्रहरपर्यंत कराना मग ते थंड झाल्यावर बाहेर काढून त्या गोळ्याचे चूर्ण बन्यन त्यांन पॉवळ्याचे चूर्ण एक कर्य व शोधलेला वचनाग एक शाणप्रमाण पालन कृष्णसर्पाची गरळ आणून त्या रसायनांत घालून एक दिवमर्गत सल करून नंतर ते रसायन काचेचे कुपीत घालन कुपीला कापडमाती करून तोंडाला मातीची गुडदी यमसून ती कुपी चालुकायंत्रात घालत चुलीवर ठेवून दोन प्रहरपर्यत फिल्म अनि द्यावा. थंड झाल्यावर त्या कुपीतून औषध बाहेर काढून खलात घालून त्या दुसरे औपपाची पुढे द्यावयाची ती औषधं येणेप्रमाणे -जगर, मुमळी, जटामासी, चोक, परळ, पिंपळी. नीलपुप्पी, तमालपत्र. विलायची, वित्रक, रानतुळस, नदीगोफ, देवडंगरी, धोत्रा, अगम्ता, मुंडी, मोहा, जाई, मणफळ या एकुणीस जापधावे आंगरस वेगळे वेगळे काढून त्यातून प्रथम त्या रसायनात एका औष- धाचा रस घालन राल करुन वाळल्यावर दुमन्या औषधांचा रस घारन खल करावा या प्रमाणे मान्या औषधांचा फेगळा वेगळा पर करावा. ज्या औषधांचा रस निघत नाही त्यांचा काढा करून त्या रसायनान घालन पल करन वाळल्यावर त्याच्या गोळया बांधून ठेवाव्या गाला सन्निपातभैरवरम असे म्हणतान, हा स दाग गुजाप्रमाण महागीने फळा- चा व आल्याचा रस हे दोन्ही एकाजागी करून त्यात सोळा मिन्याचे चूर्ण पाटन ज्यारा सन्निपात होतो त्याला द्यावा तकन्न सनिपात दृर होतो हा सन्निपानमररग प्रसिद्ध आहे असे जाणावे, ग्रहणीकपाटरस ग्रहणीर. वारमाक्तिकहेमानिसारचकैकभागिकाः ॥ ७८ ॥ द्विभागागंधरःमूत- .

·द्वितीयखंड.. - १५९ खिमागोमदयोदमान ॥ पित्यस्वरसमृगबॅगेततःक्षिपते ॥७९ ॥ पुटेन्मध्यपुटेनैवततउद्धृत्यमर्दयेत् ॥ बलारसे सप्तवेलमपामार्गरसेविधा ॥ ११८ । लोप्रतिविपामुरतंधातद्रियवामृता । प्रत्येकमेपां. 'स्वरसेर्भावनास्यातूनिधात्रिया ।। ८१॥ मापमानोरसोदेयोमधुनाम- रिचैस्तथा ॥ हन्यात्सर्वानतीसारानग्रहणीसर्वजामपि ॥ ८२॥ क- पाटोग्रहणीरोगरसोयंवन्हिदीपनः । रुप्याचे भम्म, मोती व सुवर्णभम्म, लोटभस्म ही चार एकेक भाग व गधक दोन भाग व युद्ध पारा तीन भाग घेऊन सारी सलात घारन कनठाची फळाचे रसात खल करून त्याला इग्णिाचे शिंगात दडपून भरून त्या शिंगाला कापडमाती करून रानगोवन्याचा मध्यम अग्नि यावा. मग थंड जाहल्यावर ते बाहेर काढून सरात घालून चिकण्याचे रसाची पुढे सात द्यावी. नतर आघाटा व लोध्र, अतिविप, नागरमोथे, धायटीपूल, इद्राजा, गुळवेल याचे वेगळे वेगळे आगरस काढून एकेकाची वेगळी वेगळी तीन तीन पुढे द्यावी व ज्या औषधाचे आगरस निघत नाहीत त्याचे काढे करून त्या रसायनात घालन पुटं द्यावी. नंतर वाळल्यावर त्याच्या मासा मासा गोज्या बाधाव्या याला प्रीपाटरस असे, म्हणतात. याची एकेक गोळी मिऱ्याचे चूर्णानरोबर घ्यावी तेणेकर न सारे अतिसार व सारे संग्रहाणीरोग दूर होतात व अमि प्रदीप्त होतो. ग्रहणीवनकपाटरस संग्रहणीवर. मतमूताम्रकंगंधंयवक्षारसटंकणम् ॥ ८३ ॥ अग्निमयवचांकुर्यात्स्त- ल्यानिमान्सुधी ॥ ततोजयंतीजवीरभृगंद्रायविमर्दयेत् ॥ ८४ ॥ त्रि- वासरंततोगोलंकृत्वासंशोप्यधारयेत् ॥ लोहपात्रशरावंचदत्वोपरिविमु- द्रयेत् ॥ अधोवन्हिंशन कुर्यात्यामार्धेततउद्धरेत् ॥ रसतुल्यां- प्रतिविपांदद्यान्मोचरसंतथा ॥८६॥ कपित्थविजयाद्रावर्भावयेत्सप्त- धाभिषक् ॥ धातकीयवामुम्नालोधबिल्वंगुचिका ॥ ८७ ॥ एतद्र- सैंर्भावयित्वावेलेकैकंचशोषयेत् ॥ रसंवत्रूफपाटाख्यंशाणेकंमधुनालिहे त्॥८८॥ वन्हिशुंठीविडविल्वलवणंचुर्णयेत्समम् ॥ पिवेदुष्णांबु नाचानुसर्वजांग्रहणींजयेत् ॥ ८९ ॥ पान्याचे भम्म, अभ्रकभस्म, गंधक, पखार, टाकणसार, ऐरणमाल, वेखंड ही सात औषधे समभाग घेऊन ऐरणीचे रसात एक दिवस खल करारा नतर जंगीराचे ग्सान एक दिवस व मक्यांचे रसात एक दिवस याप्राण तिहीचे रसात तीन दिवस खरज त्याचा गोळा करून वाळल्यावर तो गोळा लोसडाचे कढयींत ठेवून त्याजवर मातीचा सराव याचे सधीला मातीची मुद्रा देऊन ती कढयी चुलीवर ठेऊन नारी जाळ हलका हलका चार घटकापर्यंत करावा मग थंड झाल्यावर तो गोळा बाहेर काढून त्याचे समभाग अति- विषाचे चूर्ण व मोचरसाने चूर्ण घेऊन तिन्ही सलान घाटन कंठीच्या मळाच्या रसाची पुरे सात व भागेचे रसाची पुटं सात द्यावी. नतर धायटीफूर व इंद्रजय व नागरमोथे, रोध, " . उपडा घालून ·* शावर V P4 A बेलफळ, गुळवेल या औषधाचे वेगळे वेगळे रस कांदन त्या रसायनाला एफेमाचे वेगळे वेगळे एकेक पुट देऊन वाळल्यावर त्याच्या शाण शाण मंगाग गोळया बाधा या. बारा ग्रहणीवजापाटरम असे म्हणतात याची गोळी ज्याला संग्रह धागगे आहे त्याला मीन धावी, त्याजवर लागलेन चित्रक व सुट, बिडखार, कोक्ने वेलफळ व संधय या पा7 औषधाचे चूर्ण करून ऊनपाण्यात ध्धा तेणफलन सान्याप्रकारची सग्रहणी दूर होते. मदनकामदेवरस वाजीकरणावर. तारंवत्रंमुपणचताम्रसूतकगंधरम् ॥ लाइंक्रमविवृद्धानिकुर्यादेतानि मानया ।। १९० ॥ विमर्यकन्यकाद्रावन्यसेतुकाचमयघटे । विमु न्यपिठरीमध्येधारयेतसैंध्यावृतेः ॥ ९१ ॥ पिठरींमद्येत्सम्यक्ततश्च: ल्यांनिवेशयेत् ।। पन्हिंशनै शनैःकुर्यान्दिनकंततउद्धरत् ।। ९२ ॥ स्वां । गशीतंचसंचूर्ण्यभावयेदर्कदुग्धः । अश्वगंधात्रकाकोलीवानरीमुसली क्षुरा॥ ९३ ॥ त्रिविलरसैरेपांशतावर्याश्चभावयेत पायं दकसे रूणारस काशस्यभावयेत् ।। ९४ ॥ कस्तुरीव्योपकपूरकोललाल गकम् । पूर्वचूर्णादष्टमांशमेतच्चूर्णविमिश्येत ॥ ९५॥ सर्वसमाभ- रांचदत्वाशाणोन्मितंपियेत् ॥ गोदुग्धद्विपलेनधमधुराहारसेवकः १९६॥ अस्यप्रभावात्सादयरालभेन्नानसंशय ॥ तरुणीरगयेत्यन्हीः शुक्रहानिर्नजायते ॥ १७॥ रप्याने भस्म एक भाग व हिरामस्म दोन भाग, 'सुवर्णभम्म तीन भाग च तोग्राम चार भाग व शुद्ध पारा पाच भाग व गंधक सहा भाग व लोहसम्म सात भाग याप्रमाण मार्ग ओपधे घेऊन रसलात घालन कोरफंडाचे रसात स्खलन काचेचे कुपीत धाउन तिला कापडमाती करून कुपीचे तोंडाला मातीनी गुडदी देऊन वाळल्यावर ती कुपी मडक्यात ठेवून उपोचे गळ्यापर्यंत त्या मडक्यात सैधव घालन कुपीची नळी मोकळी ठेवानी - नतर मडक्याचे तोंडावर मातीचा पग्ळ उपडा घालून त्याच संधीला कापडमाती करून ते मडकें चुलीवर ठेवून खासरी जाळ हलका हलमा एक दिवसपर्यंत कराया. मग थट झाल्यावर त्या कुपीतून, ते. औषध बाहेर काढून, राहात घालून, रईने निकाली पुरे नील पी. नंतर आसंध व काकोरीचे अभावी आसंध काचीज, मुरळी, तालीमसाना, गतायरी कमळकंद * चोग, सई या नऊ औषधाचे वेगळे वेगळे रस काढून एकेकाची तीन तीन पुट द्यावी मग रसयान सिद्ध झाले असे जाणाने त्यात चूर्ण मेळवावयाची औषधं कस्तुरी मुठ, मिन्ये, पिंपळी, कापूर, कमोळ, निरायची, त्या या आठ ओषधाचे चूर्ण रसायनाचे आठवा हिम्मा घेऊन त्यात मळसन मग ते रमायन एक माण प्रमाण घेऊन त्याचे समभाग. सायर त्यात मेळवून दोन पळ प्रमाण गाईचे दय घेऊन त्यात 'या. तेणेकरून गुगर बहन सुंदर, वळवत व तेजस्वी होते व त्या पुरपाने घहुन तमण बियाचा उपभोग मेरा जगना धातृना क्षय होत नाही. या रसायनाग पाय आनट वकिरन मयुर मपुर ददार्थ म्याचे ·2 द्वितीयखंड. कंदपसुंदररस वाजीकरणावर सूतोवज्रमहिर्मुक्तातारहेमसिताभ्रकौ ॥ रसैकपीशकानेतानमर्दयेदिरिमेदजैः ॥९॥ वालचूर्णगंधश्वद्विद्विकर्कविमिश्रयेत् । ततोश्वगंधास्वरसैविमर्थमृगशृंगके।।९९ ॥ विप्वामृदुपुटेपस्वाभावयेहातकीरसैनिकांकोलीमधुकेमांसीबलात्रयविशेगुदम् ॥ १२०० ।। द्राक्षापिप्पलिवंदाकंवरीपण चतुष्टयम् ।। परूपकंकसेरुश्चमधुकवानरी तथा ॥ १ ॥ भावयित्वारसैरेपांशोपयित्वाविचूर्णयेत् ॥ एलात्त्वपत्रकंवाशीलवं गांगरुकेशरम् ||२|| मुस्तमृगमदःकृष्णाजलंचंद्रश्चमिश्रयेत् । एतच्चूर्णःशाणमि तैरसंकंदर्पसुंदरम् ॥ ३ ॥ खादेच्छाणमितंरात्रौसिताधात्रीविदारिका की एतेषाकर्ष चूर्णेनापीकर्षेसुसंयुतम् ॥ ४॥ तस्यास्तुद्विपलंसीरपिबेत्सुस्थितमानसः ।। रमणीरमयेव्दही कहानिर्नजायते ।। ५॥ • पारदभस्म, हिराभस्म, नागर्भस्म, मोती, रौप्यभस्म, सुवर्णभस्म, पदिया अंधकाचे स्म ही सात औषधे कर्यकर्ष प्रमाण घेऊन सारी खलांत घालून खैराचे सालीचे रसतिः लून नंतर पोवळ्यांचे चूर्ण व गंधक ही दोन दोन वर्ष घेऊन त्या औषधात मेळवून यात 'आसंधाचा रस घालून खल करावा नंतर ते ऑपधे हरिणाचे "शृंगांत भरून त्याला काडमाती करून रानगावांचा हलका अग्नि द्यावा. मग ते थंड झाल्यावर बाहेर काढून. बळांत घालून, त्या रसायनाला पुढे द्यावयाची ती येणेप्रमाणे.- धायटीफूल, कोकोलीचे 'आसंध, ज्येष्ठमध, जटामांसी, चिकणामूळ, लेची, चाभेड, कमळाचा देंट, हिंगणचेट, द्राक्ष, पिंपळी, बादांगुळ, शतावरी, रानगांजा, रानमाल, गनगुंगी, रानउडदी; कचोरा, मोहा, कवचबीज या एकवीस औधषांचे वेगळे वेगळे रस काढून रसायनाला एकेकाची वेगळी वेगळी पुढे .देऊन वाळवून त्याचे चूर्ण करावे याली कंदर्पसुंदररस असें ह्मणतात. याचे बरोबर चूर्ण करून घ्यावयाची. औषधे ती-विलायची, तमालपत्र, वंशलोचन, लवंग, अगरु, केशर, नागरमोथे, कस्तूरी, पिंपळी, बाग, कापूर या बारा औषधांचे चूर्ण एक शाण प्रमाण व हूँ रसायन एक शाण प्र- . अशी - दोन्ही एकाजागी करून एक कर्ष प्रमाण तूप घालून त्यांत : कालवून विकारीकंद यांचे चूर्ण व साखर अशी तिन्ही एकेक कपप्रमाण घेऊन त्या मेळवून रात्रीस घ्यावे व त्याजवर लागलेंच प्रसन्नचित्त करून दोन पळ प्रमाण दूध तेणेकरून पुरुषांनी बहुत स्त्रिया भोगिल्या असतां धातूचा क्षय होत नाही. लोहरसायन क्षणादिकांवर. सुदरसेंट्रभागदिमागःशुगंधकम् ॥ क्षितत्कजलिकांकुर्यात्तत्रतीक्षणभवंरजः ॥६॥ क्षिप्त्वाकजलिकातुल्यमहरेक विमर्दत् ।। तत्रकन्यावासल्वेत्रिदिनपरिमर्दयेत् ॥७॥ ततःसंजयतेततस्यसोणोधूमोद्रवोमहान् ।। .अत्यंतपिडितकृत्वाताम्रपात्रे निघायच ॥ ८॥ मध्येधान्येक शूकस्यत्रिदिनंधारयेदयः । उद्वत्यतस्मात्सल्वेचति है ·शाधर. प्पाघनिधापच ॥९॥ रसै:कुठारछिन्नायाखिवलंपरिभावयेत् ॥ संशोप्यधर्मकायै श्वभावयेत्रिकटोस्निया॥१०॥ वासामृताचित्रकानारसैर्भाव्यंक्रमात्रिधा । लोहपात्रे ततःक्षिप्त्वाभावयेविफलाजलैः ॥ ११ ॥ निगुडीदाडिमत्वग्मिविस,गकुरंटकैः ॥ पलाशकदलीद्रावैर्वोजकस्यगृतेनवा ॥१२॥ नीलिकालंबुपादावुलफलिकारसैः।। त्रित्रिवेलंयथालाभंभावयेदेभिरौपधैः ॥ १३ ॥ ततःमातलिइतक्षौद्रघृताभ्यांकालमा त्रकम् ।। पलमानवरकापंपिवेदस्यानुपानकम् ॥१४॥ मासत्रयंशीलितंस्याद्वलीपलि तनाशनम् ॥ मंदानीश्वासकासाचपांडुतांब.फमारुती ॥ १५ ॥, पिप्पलीमधुसंयुक्तं हन्यादेतन्नसंशयः ॥ वातासंमूत्रदोपाश्चग्रहणीतोपजांरुजम् ॥ १६ ॥ अंडबॉईजये देतच्छिन्नासत्यमधुप्लुतम् ॥ वल्वर्णकरंवृष्यमायुषांपरमंस्मृतम् ॥ १७ ॥ कुमांडं तिलतैलंचमापानराजिकात्या। मद्यमम्लरसंचैवत्यजेत्लोहस्यसेवकः ॥ १८ ॥ शुद्ध केलेला रसेंद्र ( पारा ) एक भाग, शुद्ध गंधक दोन माग यांची क्जली करून तिचे सममांग तिख्याचे चूर्ण करून त्यात घालून एक प्रहरपर्यंत खल करावा. मग कोर- 'फटाचे रसांत तीन दिवस खल करावा ह्मणजे त्यांतून कढत कढत असा धूर येऊ लागतो. नंतर त्याचा घट्ट गोळा करून तो तांब्याचे भांड्यांत ठेवून तोंड बंद करून ते मा सा- ळीचे मातांत तीन दिवस पुरून ठेवावे. मंग चौथे दिवशी तो गोळा बाहेर काढून ख- लात घालून उन्हांत ठेवावा; नंतर त्याला रानतुळशीचे रसाच्या भावना ( पुटें ) देऊन - उन्हांत वाळवावा असे तीन वेळां करावें. यानंतर-सुंठ-मिरे व पिंपळी या तिहींचा काढा करून त्याच्या पण अशाच भावना द्याव्या. नंतर अडुळशाचे रसाच्या तीन, गुळ- वेलीचे रसाच्या तीन व चित्रकाचे रसाच्या तीन अशा नऊ भावना द्याव्या. मग ते रसा यण लोखंडाचे पावांत ठेऊन त्रिफळा काढयाची तीन पुटें,निर्गुडी डाळिंबसाल,कमळाचादेठ, माका, पिवळा कोन्हांटा, पळस, केळीचाक्द, विवळा किंवा आताणा, नीलपुष्पी, मुंडी, बाभळीच्या शेंगा या बारा औषधांतून मिळतील त्यांचे रसांची वेगळी वेगळी तीन तीन पटें द्यावी. शुष्क औषधाचे काढ्यांची पुढे द्यावी. तेव्हां हें लोहरसायण सिद्ध झाले असे समजावे. हे रसायण प्रातःकाळी एक्त्र मधतुमांत कोलप्रमाण घेऊन त्याजवर लगेच त्रिफळेच, कादा ४ तोळे घ्यावा. असें तीन महिने के असतां, वलीपन्ति (आंगास कन्या पडून व केश पांढरे झाले असतात ते ) काळे होऊन वळटया मोडतात. मध - पळी बरोबर घेतल्याने अनिमांद्य, दमा खोकला, पांडुरोग, कफवायु हे निःसंशय नाहीस होतात. मध व गुळवेळीचे सत्व यांसह घेतले असता दातरक्त; मूत्रदोप, संग्रहणी, पाण्याचे सर्व विकार, अंडवृद्धी हे रोग दूर होतात. हे रसायण घेतल्याने शरीरास बळकटी व कांति येते, काम वाढतो आणि आयुष्यवृद्धी होते. कोहळा, तिळांचे तेल उदांचे पदार्थ, मो. हया, मद्य, आंबट, पदार्थ हे याचे सेवन करणागनें खाऊं नयेत. द्वितीयखंड समाप्त.

·॥श्री॥ ॥ अथ तृतीयखंड प्रारंभः॥ + 19695 अथ स्नेहपानविधिः श्रीगणेशाय नमः ।। उत्तरखंडमारंभः ।। नेहश्चतुर्विधःमोक्तोतंतैलंबसातथा ॥ मज्जाचतंपिवेन्मपकिंचिदम्युदितेरची ॥१॥ स्नेह चार प्रकारचे आहेत. ते तूप तेल, चरबी ( मांसन्नेह ) मज्जा ( हाडांचे तेल ) हे पार स्नेह यकंचित् सूर्योदय जाहला न जाहला त्या वेळेस प्यावे. ते स्नेह दोन प्रकारचे स्थावरजंगमवद्वियोनिःनहउच्यते ॥ तिलतैलंस्थावरेपुजंगमेपघृतंबरम् ॥ २ ॥ स्थावर व जंगम या मेकरून स्नेह दोन प्रकारचे, त्यांमध्ये स्थावर पदार्थाचे स्नेह अनेक आहेत, त्यांमध्ये तिळांचे तेल श्रेष्ठ आहे असे जाणावें, व जंगम पदार्थाचे तूप आदिकरून वसादिक स्नेह अनेक आहेत त्यांमध्ये तूप श्रेष्ठ आहे याप्रकारे स्नेहाचे दोन प्रकार जाणावे. स्नेहावे भेद. द्वाभ्यांत्रिभिश्चतुर्भिस्तैर्यमकनिवृतोमहान् ।। तूप व तेल, ही दोन एकाजागी जाहली असतां त्याला यमक असे गणतात व तूप व वेल व मासस्नेह ही तीन एकाजागी जाहली असता त्याला विवृत असें ह्मणतात, व तूप व तेल व मांसनेह व हाडांचे तेल ही चार एकाजागी जाहली असता त्याला महान् । असे मणतात. याप्रकारे स्नेहाचे तीन भेद जाणावे. स्नेह प्यारयाचा क्रम. पिबेत्त्र्यहंचतुरहपंचाहपडहंतथा ॥३॥ तूप तीन दिवस प्यावे; व तेल चार दिवस; व मासस्नेह पाच दिवस; व हाडांचे तेल साहा दिवस प्यावे; याप्रमाणे क्रौकरून घृतादि स्नेह प्यावयाचा क्रम जाणावा. स्नेह प्याग्याचा क्रम सप्तरात्रात्परस्नेहासात्मीभवतितेरिः । सात दिवसांनंतर घृतादिक सेह प्याले असतां आहारस रिखे होतात, त्यापासून गुण व अवगुण काही एक होत नाही. स्नेह माहारालारिखा -हां होतो ते दोषकालाग्निवयसांपलंदृष्ट्वाप्रयोजयेत् ॥४॥ हीनांचमध्यमांज्येष्ठांमात्रांनेहस्पबुद्धिमान् ।। वातादिक दोष काल, अग्नि, वय, यावें बलाबल पाहून घृतादिक मेहाची पोटांत ध्यावयाची मात्रा हीन झणजे अन्न व मध्यम व ज्येष्ठ यांतून शत्तितारतम्य डून योजावी. स्नेहाच्या मात्रेचे प्रमाग सोडून स्नेह घेतला असतां दोप होतोलें भमात्रपातयाकालेमिय्याहारविहारतः ॥६॥ मेहकरोतिशोफाशस्तंद्रानिद्राविसंजिताः ।। Mos । , ·शाईघर. घृत दिक स्नेह प्यावयाचे प्रमाण सागितले आहे, त्यापेक्षा कमी अथवा अधिक प्यालें असत्त व प्यावयाचा काळ सोडून भलत्याच काळी प्याले असता व घृतादिक स्नेह पिऊन मिथ्याहार व मिथ्य विहार केले असता, त्या स्नेहापासून सूज व मूळव्याध हे रोग हेतात, व डोळ्यावर झापड पडोन फार निद्रा येते आणि सज्ञेचा नाश होतो दातानि, मध्यमाग्निच अल्पानि याचे ठापों स्नेहाची माना किती द्यात ते प्रमाण देयादीप्तामयेमात्रास्नेहस्यपलममिता॥६॥ मध्यमायत्रिवपास्याजान्यायद्विवार्षिकी। ज्या मनुष्याचा अग्नि प्रदीप्त आहे, त्या मनुष्यास घृतादिक स्नेह एक पळप्रमाण प्याव- यास द्यावा, व ज्याचा मध्यम अग्नि आहे त्या मनुष्यास तीन प्रमाण द्यावा, व ज्याचा मंद अमि आहे त्या मनुष्यास दोन वर्ष प्रमाण द्यावा दुसऱ्या स्नेहाच्या तीन माना आहेत त्या अधवास्नेहमात्रास्युस्तिस्रोऽन्या:सर्वसमताः ॥ ७ ॥अहोरात्रेणमहतीजीर्यत्यनित्तुम- ध्यमा । जीर्यत्यल्पादिनार्धनसाविज्ञेयासुरसावहा ।। ८॥ सान्या ऋषीस मान्य अशा दुसन्या घृतादिक स्नेह प्यावयाच्या मात्रा तीन प्रकारच्या आहेत त्या सागतो, जो मात्रा आठ प्रहरानी पचन होते तिला महती ह्मणतात, ती एक पळ प्रमाण जाणावी, व जी मात्रा एका दिवसाने पचन होते तिला मध्यमा ह्मणतात, ती तीन वर्ष प्रमाण जाणावी, व जी मात्रा दोन प्रहरानी पचन होते तिला अल्पा झण- तात; ती दोन कप प्रमाण जाणावी व ही सुख देणारी जाणावी अल्पादिकमात्राचे गुण अल्पास्यादीपनीवृष्यास्वल्पदोपुपूजिता ॥ मध्यमास्नेहनीज्ञेयावृहणीभ्रमहारिणी ॥९॥ ज्येष्ठाकुष्ठविपोन्मादग्रहापस्मारनाशिनी ॥ घृतादिक स्नेह प्यावयाची जी दोन कप प्रमाणाची अल्प मात्रा आहे, ती जठरामि प्रदीप्त करून स्त्रीसगापिपयों इच्छा देते; व वातादिक दोषाचा अल्प प्रकोप दूर करिते, व तीन कर्ष प्रमाणाची जी मध्यम मात्रा आहे ती शरीराला पुष्ट करून धातूची वृद्धि परिते व भ्रम दूर परिते व पल प्रमाणाची जी ज्येष्ठ मात्रा आहे ती कुष्टरोग व विपदोष व उन्माद व भूतादिग्रह व अपस्मार हे रोग दूर करिते. टोपाचे ठायीं अनुपान विशेष केवलपैत्तिरेसापर्वातिरेलवणान्वितम् ॥ १० ॥ देयबहुप फेवापिन्योपक्षारसमन्वितम्।। पित्ताचा कोप असता नस्ते तूप प्यावयास घावे व वायूचा कोप असता तुपात सैंधव मेळवून द्यावे व कफाचा फार कोप असता व्योप व जवखार याचे चूर्ण करून तुपात मेळवून ते तूप घावें ज्याना तूप चापयाचे ते रुक्षक्षतविपार्तानांवातपित्तविकारिणाम्॥११॥ीनमेधास्मृतीनाचमर्पि.पानप्रशस्यते ॥ रक्ष व उरक्षतरोग व विषदोष इहीक्सन पीडित आहे शरीर ज्याचें, अशा मनुष्यास ·तृतीयखंड 콜 व ज्या मनुष्यांस वातपित्ताचा विकार आहे त्यांस, व हीन आहे वारणरूपा व स्मरणरूपा बुद्धि ज्यांची, इतक्या मनुष्यांस तुपाचे पान प्रशस्त आहे. में तेल प्यावयास योग्य ते रोगी., कृमिकोष्ठानिलाविष्टा:मवृद्धरफमेधसः ॥१२॥ पिवेयुरतैल.सात्म्यायतैलंदीप्तानपरतुये। जंतविकार आहे पोटामध्ये ज्यांच्या, व वायूकरून व्याप्त आहे शरीर ज्यांचें, व प्रवृद्ध जाहला आहे कफ व मेद ज्यांचा अशा मनुष्यांनी तेल प्यावे व ज्यांच्या प्रकृतीला तेल भावतें, त्यांणी व प्रदीप्त आहे अनि ज्याचा त्या मनुष्यांनी प्यावे. जे मांसस्नेह प्यावयास योग्य ते. व्यायामपिताःशुप्फरतोरतामहारुजः ।।१३।। महानिमारुतमाणावसायोग्यानराःस्मृताः।। मल्लादि युद्ध व धनुरादिकांचे आकर्षण इहवरून पीडित आहे शरीर ज्यांचे व क्षीण आहे धातु व रक्त ज्यांचे, व शरीराचे ठायों मे.ट्या आहेत वेदना ज्यांच्या, व अग्नि व वायू हे आहेत प्रबळ ज्यांना अशा प्रकारचे मनुष्य मांसाचा लेह प्यावयास योग्य आ- हेत असें जाणावें. हाडांचे तेल प्यावयास योग्य ते. राशया क्लेशसहावालातादीतबन्हयः ॥ १४ ॥ मज्जानंचपिवेयुस्तसर्पिसर्वतोहितम् ॥ दुष्ट आहे कोष्ठ ज्यांचा व दुःख सहन करणारे मनुष्य, व जे मनुष्य वायूनें. पीडित , आहेत ते, व प्रदीप्त आहे अमि ज्यांचा, अशा मनुष्यांनी हाडांचे तेल प्यावे, अथवा तूप प्यावे, तेणेकरून शरीरास हित होते. स्नेह केव्हां घ्यावा ते. शीतकालेदिवास्नेहमुप्णकालेविबेनिशि ॥१५॥वातपित्ताधिकेरात्रौवातश्लेप्मादिकेदिवा।। शीत कालाचे ठायी घृतादिक स्नेह दिवसास प्यावे, व उष्ण कालाचे ठायीं वातपित्त प्रबळ असतां रानीस प्यावे; व कफवायू प्रबळ असतां दिवसास 'प्यावे, याप्रमाणे स्नेह प्यावयाचा क्रम जाणावा. स्नाची स्थळविशेषी योजना.. नस्याभ्यंजनगडूपमूर्ध]क्षितर्पणे ॥ १६ ॥ तैलंघृतंबापुंजीतदृष्ट्वादोपबलाबलं ।। नाकांत घालण्याविषयी व अंगास मर्दन करण्याविषयी व चुळा टाकण्याविषयी व मस्तक व कर्ण व डोळ्यांचे तृप्तीविषयों वातादिक दोषांचे बलाबल पाहून तेल अथवा तूप यांची योजना करावी. स्नेहाची वेगळी वेगळी अनुपाने. धृतेकोप्णजलंपैयंतैलयूषःप्रशस्यते ॥१७॥ वसामज्जयोःपिवेन्मंडमनुपानमुखावहम् ।। तूप पिऊन त्याजवर कोमट पाणी घ्यावे व तेल पिऊन त्याजवर यूप प्यावा; व मांस स्नेह व हाडांचे तेल पिऊन त्याजवर मंड प्यावा; तेणेकरून मुखावह होते. याप्रमाणे अनुपाने जाणावी.

·शाधिर. भाताबरोबर स्नेह द्यावयाचा तो. स्नेहद्विपःशिशन्वृद्धानसुकुमारान्कृशानपि ॥१८॥ तृष्णातुरानुष्णकालेसहभक्तेनपाययेत् ॥ घृतादिक स्नेहाचा द्वेष आहे ज्यांस, व बाल व वृद्ध व नाजुक मनुष्य तृपेनें पीडित अशा मनुष्यांस उष्ण काळाचे ठायों भाताबरोबर घृतादिक स्नेह द्यावे. स्नेहायांचून यवागूपासून सद्यःस्नेहन होते ते. सर्पिप्मतीबहुतिलायवागःस्वल्पतंदुला ॥१९॥ मुखोष्णासेव्यमानानुसद्यःस्नेहनकारिणी तोळ कुटून त्याची कोंद करून त्यांत थोडके तांदूळ मेळवून तूंप व पाणी त्यांत घालून चुलीवर कढवून पातळ लापशी करावी, तिला यवागू असें ह्मणतात. ती यवागू कोमट कोमट घेतली असता त्याच वेळेस शरीराचे ठायों धातु उत्पन्न होते असें जाणावें. धारोष्ण दुधापासून तत्काल धातू उत्पन्न होते ते. शर्कराचूर्णसंभृष्टेदोहनस्थेघृतेतगाम् ॥२०॥ दुग्धासारंपिवेदुष्णसद्यःस्नेहनमुच्यते ॥ खडीसाखरेचे चूर्ण तुपांत घालून ते तूप चुलीवर थोडे गरम करून दूध काढावयाचे 'मांड्यांत घालावे; मग त्या मांड्यांत गाईचे दूध काढून त्याच वेळेस गरम गरम आहे तोंच प्यावे तेणेकरून त्याच वेळेस शरीराचे ठायीं धातु उत्पन्न होते. मिथ्याचारकरून स्नेह जिरला नाही त्याचा प्रतीकार. मिथ्याचाराब्दहुत्वाद्वायस्पोहोनजीति ॥२१॥ विष्टभ्यवापिजीतवारिणोष्णनवामयेत् ॥ घृतादिक स्नेह पिऊन त्याजवर व्यायामादिक परिश्रम जाहले असतां, व कफकारक पदार्थ खण्यांत आले असतां तेगेंकरून ते स्नेह जिरले नाहीत अथवा फार पिण्यांत आले यास्तव जिरले नाहीत, अथवा मळाचा अवरोध करून जिरले अशा मनुष्याला उष्ण पाणी देऊन ओकवावें तेणेकरून अजीर्णाचा दोष दूर होतो. दुसरा स्नेहाचे अजीर्णाचा प्रतीकार. स्नेहस्याजीर्णशंकायांपिवेदुष्णोदकंनरः ॥२२॥ ततोद्गारोभवेछुद्धोभक्तंपतिरुचिस्तथा ॥ घृतादिक स्नेह पिऊन अणि जाहलें अशी शंका प्रात जाहली असता, त्याजवर उप्ण पाणी प्यावे, तेणेकरून शुद्ध चांगला ढेकर येऊन अनावर इच्छा गेली असतां अजीर्ण दूर जाहलें असें जाणावें. स्नेहेंकरून पित्ताचा कोप होऊन तहान वाढली असता उपाय. नेहपत्तिकस्यामिर्यदातीक्ष्णतरकृितः ॥ २३ ॥ तदास्योदीरयेतृष्णांविषमांतस्पपा- ययेत् ।। शीतंजलंबामयेच्चपिपासातेनशाम्यति ॥ २४ ॥ ज्या मनु याची आच पित्ताची प्रकृति त्यांत तो मनुष्य घृतादिक स्नेह प्याला तेणेकरून त्या मनुष्याचा अग्नि फार तीक्ष्ण होऊन त्यापासून तहान फार वाढली असतां तिचे शमनार्थ मनुष्यास थंट पाणी द्यावे, व ओकारी करवावी, तेणेकरून तहान दूर होते. जे स्नेह प्यावयास योग्य नाहीस ते. अजीर्णीवर्जपत्तेहादरीतरुणवरी ।। दुर्बलोरोचकीस्थलोमाामदपीडित.||२५|| दत्तवस्तिावरिक्तधांतितृष्णासमन्वितः ।।अकालपसवानाद्विदिनेचविवर्जपत्।।२६।। .

·- तृतीयखंड. . अजीर्णाचा विकार, व उदररोग हे आहेत ज्यांस ते, व तरुणज्वरी, व दुर्बळ मनुष्य, व आवढणे आहे ज्यांस तो, व ज्याचे शरीर मोठे आहे तो, व मूर्छा व मद इहीकरून पीडित व वस्तिकर्म केलेला मनुष्य, व ज्याला ढाळ होतात तो, व ओकारी व तहान, इहीक- रून, युक्त, व बाळंत होण्याचा काळ सोडून भलत्याच काळी बाळंत जाहलेली स्त्री, इतक्या रोग्यांस धृतादिक स्नेहपान करवू नये व ज्या दिवशी अभाळ येते त्या दिवशी देऊ नये. जे स्नेह प्यावयास योग्य ते. स्वेद्यसंशोथ्यमद्यखीव्यायामासक्तचित्तकाः ॥ वृद्धाबालाकृशारुक्षाक्षीणालाक्षी गरेतसः ॥ २७॥ वातातितिमारात येतेपास्नेहनमुत्तमम् ।। औषधादिवेकरून ज्यांचे आगाचा धाम काढिला आहे असे मनुष्य व रेचक औषधे- करून शोधन केलेले मनुष्य, व मद्य पिणारे, व स्त्री, व परिश्रम जाहलेले, व चिते' करून व्याप्त, व वृद्ध, व बाळ व,कश, व रुक्ष, व क्षीण आहे रक्त ज्यांचे असे मनु य व . धातुक्षीण मनुष्य, व वायूकरून पीडित, व तिमिर रोगानी ,व्याप्त अशा प्रकारचे मनुष्य घृतादिक स्नेह प्यावयास योग्य आहेत असें जाणावें. स्नेह पिऊन चांगला स्निग्ध जाहला त्याचे लक्षण. वातानुलोम्यदीप्तोनिर्वचःस्निग्धमसंहतम् ।। २८ ।। मृदुस्निग्धांगताग्लानिःस्नेहोवे- गोषलाधवम् ॥ विमलेंद्रियतासम्यस्निग्धैरुक्षेविपर्ययः ॥ २९ ॥ घृतादिक स्नेह पिऊन अंगाचा स्क्षपणा जाऊन मनुष्य चागला स्निग्ध जाहला असता त्याची लक्षणे, वायु शरीरांत चांगला वर्ततो, व अमि प्रदीप्त होतो, व मळ सचिक्षण असोन मोकळा होतो. व शरीर मृदु असोन सचिक्कण होते. व ग्लानिरहित होते व धृतादिक स्नेहाचे सेवन केले असता त्याचे उपद्रव होत नाहीत. व शरीर हलकें होते. व इंद्रिये निर्मळ होतात याप्रमाणे लक्षणे जाणावी, व रुक्ष मनुष्य जो त्याची याल- क्षणांहून विपरीत लक्षणे जाणावी; तात्पर्य शरीराचे ठायी घृताचे यथार्थ स्नेहन झाले न- सतां जो रुक्ष झणजे भस्मरोगी त्यास विपरीत लक्षणे जाणावी. स्नेहपान फार फेले त्याचे उपद्रव. . भक्तद्वेपोमुखघावोगुदेदाहाप्रवाहिका ॥ तंद्रातिसार-पांडत्वंभृशंस्निग्यस्यलक्षणम् ॥३गा जो मनुष्य घृतादिक स्नेह फार प्याला त्याची लक्षणे, अन्नाचा कंटाळा करितो, व तोडावाटे लाळ पडते, व गुदाचे ठायी दाह होतो, व मळाचे भले हगतो, व होळ्यांवर झापड पडते, व अतिसार होतो. शरीर पांदुरके होते, याप्रमाणे लक्षणे जाणावी. रक्षाला लिग्ध करणे स्निग्माला रक्ष करणे त्याचा प्रतिकार. रुक्षस्यस्नेहनस्नरतिस्निग्धस्यरुक्षणम् || श्यामापवणाधैयत्क्रपिप्पारमतुमिः ॥ ३१॥ रक्ष मनुष्य जो त्यास स्निग्ध पदार्थ जे, लोणी काहिल्या वेगळे ताकाचा मटा, व तिळांचा कल्क व जवांचे सत्व इहीरवन स्निग्ध क्रास व स्निग्ध मनुष्य जो त्यास रुक्ष पदार्थ जे सांवा धान्य व चणे इत्यादिक्सन क्ष क्गवा.

·. -- . ६ शार्ङ्गधर. स्नेहाचे सेवन केले असतां प्रकृति कशी होते ती. दीप्ताग्निःशृद्धकोष्ठश्चपुष्टधातुर्जितेंद्रियः । निर्जरोवलवर्णाढ्यःस्नेहसेवीभवेन्नरः ॥३२॥ धृतादिक स्नेहाचे सेवन करणारा मनु य जो त्याची लक्षणे. अग्नि प्रदीप्त होतो व कोष्ठ शुद्ध असतो व शरीरांत रसादिक धातु पुष्ठ होतात, व तो मनुष्य जितेंद्रिय असतो, व नरारहित असतो, व बळ, व कांति इहकरून युक्त असतो, याप्रमाणे लक्षणे जाणावी. स्नेहपानाचे ठापी वर्ज पदार्थ. स्नेहेव्यायामसंशीतवाघातप्रजागरान् ।। दिवास्वममभिष्पंदिक्षानंचविवर्जयेत् ॥३३॥ स्नेह पिणारा जो मनु य, त्याने परिश्रम करूं नये, व अति शीत पदार्थ; व मळ- मूवादिकांचे संधारण, व जागरण दिवसास नीज व कफकारक पदार्थ, व रुक्षान्न इतके पदार्थ वर्ज करावे. इतिश्री दामोदरसूनु शार्ङ्गधरेण विरचितायां चिकित्सास्थाने उत्तरखंडस्य प्रथमोऽध्यायः द्वितीयोध्यायः। स्नेहापानानंतर घाम काढावयाचा विधि. प्रथम त्याचे भेद. स्वेदश्चतुर्विधःमोक्तस्तापोमोस्वेदसंज्ञितौ ॥ उपनाहोद्रवःस्वेदःसर्वेवातातिहारिणः ॥ ३४ ॥ चार प्रकारचे घाम आहेत त्यांची नामें-ताप १ उ-ण २ उपनाह ३ द्रव ४ हे चार गकारचे घाम वायूची पीडा दूर करणारे आहेत, असें जाणावे. स्नेहपानानंतर घाम काढापयाचा विधि प्रथम त्यांचे भेद. स्वेदौतापोष्मजौपायःश्लेष्मन्नौसमुदीरिती ॥ उपनाहस्तुवातनःपित्तसंगेद्रवोमतः ॥ ३५ ॥ ताप या नामें करून जो घाम आहे तो व ऊप्म या नामेंकरून जो घाम आहे . तो हे दोन्ही घाम बहुतकरून कफाचा नाश करणारे आहेत, व उपनाह या नामेंकरून जो धाम आहे तो वायूचा नाश करणारा आहे, व द्रव या नामेंकरून जो घाम आहे तो पित्तवायूचा नाश करणारा आहे असे जाणावें. घायूचे तारतम्य करून अधिक, न्यून, मध्यम याची योजना. महावलेमहाव्याघौशीतस्वंदोमहानुस्मृतः ।। दुलदुर्बलास्वंदोमध्येमध्यतमीमतः ॥३६॥ ज्याचे शरीरांत मोठा वळस्ट वायूचा रोग आहे त्याचे अंगांतून फार घाम काढावा व हलका रोग आहे त्याचे आंगांतून थोडा घाम काटावा व मध्यम रोग आहे त्यांचे अंगांतून मध्यम धाम काढावा. रोगविशेषरुम्न घामाचा विशेष. बलामेरुक्षणःस्वेदोरुक्षस्निग्याकफानिले ॥ कामदावृत्तवातेकोष्णहरवाकरान् ॥३७॥ नियुद्धमार्गगमनं गुरुमावरणंम्वम् ।। चिनाव्यायाममारांबसेवेवास्यमुक्तये॥३८॥ कफाचा रोग असतां मम पदार्थ जे वालुकादि इहावरून अंगाचा पाम वाढावा व कफवायूचा रोग असतां स्निग्ध व क्ष या दोहों पदावरून घाम कराया व कफमे- - ·- तृतीयखंड दोयुक्त वायूचा, रोग असतां घरांत ज्या जाग्यांत गर्मी असेल त्या जाग्यांत बसून अंगा- बा सहन होई अशी थोडी थोडी गर्मी घ्यावी व सूर्याचे किरण अंगावर घ्यावे व कुस्ती करावी व काही थोडा मार्ग चालावा व कांबळे व धाबळ इत्यादिक पांघरावों व काहीएक चिंतन करावें, उगेच बसू नये व परिश्रम करावा व काहीएक अंगावर भार घ्यावा.इतके उपाय याम निघण्याविषयी करावे. तेणेंकरून कफमेदोयुक्त जो वायूचा रोग आहे तो दूर होतो. ज्यांचा पूर्वी घाम काढावयाचा ते. येषांनस्पंविधातव्यबस्तिश्चापिहिदेहिनाम् ॥ शोधनीयाश्चयेरेचित्पूर्वस्वेद्याश्चतमताः ॥३९॥ नस्यकर्माविषयी जे योग्य ते, बस्तिकाविषयी जे योग्य ते व ढाळक देण्याविषयी ने योग्य ते इतक्या मनु यांचे अंगाचा पहिल्याने घाम काढून नंतर नस्यादिक उपाय करावे. स्वेद्याःपूर्वत्रयोपीहभगंदर्यर्शसीतथा । अश्मर्याचातुरोजंतुःशमयेच्छनकर्मणा ॥४०॥ ज्या मनुष्याला भगंदर रोग आहे तो व मूळव्याध आहे तो व अश्मरी रोगें- ककन पीडित आहे तो अशा तीन प्रकारचे रोग्याचे अंगाचा पहिल्याने घाम काटून नंतर शत्रकमकरून हे गेग रामवावे. ज्यांचा उत्तर घाम काढावयाचा ते. पश्चात्स्वेद्यागत्तेशल्पमूढगर्भगदेतथा ।। कालेप्रजाताकालेवापश्चात्स्वेद्यानितंबिनी ॥४१॥ ज्या स्त्रीचे पोटांत गर्भाचें सल असते त्याचे पतन जाहलें असतां व नऊ महिन्यांनंतर अथवा नऊ महिन्यांचे आलीकडे बाळंत जाहली असतां तिचे अंगाचा घाम काढावा. थाम काढाययाचा देश काल, सर्वान्स्वेदान्निवातेवजीहारेचकारयेत् ॥ हे चोही प्रकारचे घाम मनुष्याचे आहाराचे पचन झाल्यानतंर ज्या जाग्यांत वायूचा देश नसेल त्या जाग्यांत काढावे. धाम काढल्यावर कोणत्या मार्गाने दोष दूर होतात. स्वेदाहातस्थितादोपाःस्वेदःस्विन्नरयदेहिनः ॥४२॥ द्रवत्वंमाप्यकोष्ठांतर्गतायां- तिविरेकताम्॥ औषधादिङकरून मनुष्याचे अंगाचा घाम काढला असता त्या मनुष्याचे व मोठ्या भां- न्यांत तेल घालून त्यांत मनुष्य बसविला असता त्याचे वातादिक दोष रसादि सत धातूंचे ठायो राहात होत्साता कोटामध्ये गेले असता ते दोष पातळ होऊन गुदावाटे ढाळ होऊन पडतात. अंगाचा घाम काढल्यावर ढाळ जाहले असता त्याची चिकित्सा. विधमानशरीरस्यहृदयंशीतलैःस्पृशेत् ॥४३||मेहाभ्यक्तशरीरस्यशीतराच्छाधचक्षुषी ।। मनुष्याचे अंगाचा घाम काटिला असता त्या योगाने त्याचे पोटांतील दोष पातळ शेऊन गुदावाटे ढाळ होऊन पडले असता त्याचे छातीला चंदनाचा लेप करावा तण- करून प्रकृति स्वच्छ होते व जो मनुष्य तेलात वसविला त्यायोगाने त्याचे दोष पातळ २ ·शाधर. 'होऊन गुदावाटे ढाळ होऊन पडले असता त्याचे डोळ्यांवर कमळाची पाने अथवा केळीची पानें थंडाईकरितां ठेवावी. त्या थंडाईकरून ग्लानी दूर होऊन प्रकृति स्वस्थ होते. जे घाम काढण्याविषयी योग्य नाहीत ते. अजीर्णीदुर्बलोमेहीक्षतक्षीणीपिपासितः ॥४४ ॥ अतिसारीरक्तपित्तीपांडुरोगितधो- दरी ॥ मदातॊगर्भिणीचैवनहिस्वेद्याविजानता ॥ ४५ ॥ एतानपिमृदुस्वेदैःस्वेद- साध्यानुपाचरेत् ॥ ज्या मनुष्याला अजीर्ण आहे तो व दुर्बळ मनु-य व ज्याला परमा आहे तो व उर- क्षतेकरून पीडित व ज्याला फार तहान आहे तो व अतिसार व रक्तपित्त व पांडुरोग उदररोग व मदरोग हे रोग ज्या मनुष्यास आहेत ते व गर्भिणी स्त्री हे इतके रोगी घाम काढण्याविषयी योग्य नाहीत; यांचे अंगाचा घाम काढू नये. जर हे रोगी घाम काडून 'साध्य होत असले तर हलक्या उपायेंकरून थोडा घाम काढावा. अल्प घाम काढावयाची स्थळे. मृदुस्वेदंभयंजीततधाहन्मुष्कदृष्टिषु ॥ ४६ ॥ हदय व अंड व नेत्र यांचा घाम काढणे तो हलका काढावा. घाम फार निघाला असता त्याचे उपद्रय. अतिस्वेदातसंधिपीडादादतृष्णाक्लमोभ्रमः॥ पित्तायपिटिकाफोपस्तत्रशीवरुपाचरेत् ॥४७॥ अंगांतून फार घाम निपाला असतां सर्व संधींना पीडा व तृष्णा व ग्लानि व भ्रम व रक्तपित्त हे उपद्रव होतात व अंगावर घटकुळ्या उत्पन्न होतात, याचे शमनाविषयी शीतळ उपाय करावे; तेणेकरून उपद्रव दूर होतात. चार प्रकारचे धाम त्यामध्ये तापममक जो घाम त्याचे लक्षण. तेपुतापाभिधास्वेदोवालावधपाणिभिः । कपालांडयांगरियायोग्यप्रजापन ॥४८॥ चार प्रकारचे पाम आहेत त्यांमध्ये तार या नामेंकरूग जो धाम आहे तो पाळू वस्त्र २ हात ३ सापर ४ चिरगुटांचा गेंद ५ व निखारे ६ इहीन चालुवादिका मधून ज्यामध्ये जशी जशी शक्ति आहे तसा तसा उत्पन्न होतो. हे सहा प्रकार मागितले पांची क्रिया कशी क्गवी ती सांगा. मैगचे अथवा कणसर लांसाचे धृमरहित व ज. ळजळीत असे निखारे करून त्याजवर वाळू तापवून ती वाळू मुर्ती एराचे पानांत पातून रया पानांची पुरचुंही करून त्या पुराने मनुन्याचे अंग शेगा. तेणेकरून अंगाचा धाम निघतो. हा एक प्रकार व निगाचार आपले हात जन पस्न रोग्यांचं अंग हाताने शेकावे. व चिरगुटाचा गेंद मन निम्बान्याजवळ धरून फन मन त्या गटान गंग्याचे अंग शेकावें नुन पर निग्मायानरळ धन ऊन वन्न त्या फटक्याने अंग शकावे. व निम्बारे खात घालून ते गार गेग्याचे अंगान र लागे अमें टंगा या इतक्या एपायकमन दाम काटावा.

·"- तृतीयखंड. उप्रसंशक,जो घाम त्याचे लक्षण. उष्मास्वदःप्रपोक्तव्योलोहपिंडेष्टिकादिभिः ॥ मतप्तरम्लसिक्तैश्चकापेरल्लकवेष्टिते ॥४९॥ अथवावांतनिर्माशीद्रव्यक्वायरसादिभिः ।। उष्णेचैट पूरयित्वापाछिद्रं- निधायच ॥५०॥ विमुयास्यंत्रिखंडांचधातुजांकाष्ठवंशजाम् ॥ पहंगलास्यांगो- पुच्छांनलीयुज्याद्विहस्तिकाम् ।।५१ ॥ मुखोपविष्टंस्वभ्यतंगुरुपावरणावृतम् ।। हस्तिशृंडिकयानाड्यास्वेदयेद्वातरोगिणम् ॥ ५२ ॥ पुरुषायाममात्रांवाभूमिमुत्की- पंखादिरैः ॥ काष्ठेर्दग्ध्वावधाभ्युक्ष्पक्षीरधान्याम्लयारिभिः ॥ ५३ ॥ वातघ्नपत्रैरा- च्छाद्यशपानंस्वेदवेन्नरम् ।। एचमापादिभिःस्विनैशयानःस्वेदमाचरेत् ।। ५४॥ उष्मा या नामेंकरून जो घाम आहे त्याची क्रिया लोखंडाचा गोळा अथवा विटकर पवून त्याजवर थोडा आंबट पदार्थाचा शिडकाव देऊन रोगी यास कांबळे पांघरवून । गोळ्याने किंवा विटकराने रोग्याचे अंग शेकावें तेणेकरून घाम निघतो, हा एक कार अथवा दशमूळादिक अशी जी वायुहारक औषधे त्यांचा काढा अथवा त्या औ- रांचा रस उष्ण करून मातीचे घागरीत भरून घागरीचे तोंडाला मुद्रा देऊन तोंड बुजवून घागरीचे कुशीला भोक पाडून धातूची अथवा लाकडाची अथवा बांबूची दोन हात ली करावी; त्या नळीला तीन संधी करून तिचे तोंड सहा अंगुळे लांब रुंद करावें अथवा ईचे पुच्छासारखे करावें.या नळीचा आकार हत्तीचे सोंडेसारखा होतो यास्तव हिला हस्ति- डिका नाडी असें हणतात. मग ती नळी घागरीचे कुशीस त्या छिद्राला लावून संधिरोग रावा. मग वायूने पीडित जो मनुष्य त्याने स्वस्थ बसून अंगाला तूप अथवा तेल लावून प किंवा रजई अथवा कांबळा पांनझन त्याचे आंत त्या नळीचे तोंड घालून अंगाचा घाम रढावा अथवा मनु याचे साडेतीन हात अथवा चार हात लांब जमीन खणोन त्यांत खै- ची लांकहें घालून जाळून कोळसे लवकर बाहेर काढून नंतर ती जमीन दूध व धण्याचे णी व ताक अथवा कांनी इहीकरून शिंपून त्या जमिनीवर वायुहारक औषधींची पाने तिरुन त्याजवर रोगी यास निजवून अंगाचा घाम काढावा. याप्रकारें उडीद घेऊन त्यांना ही वाफ टेऊन अर्धकच्चे शिजवून त्या तापलेल्या खाणात पसरून त्याजवर सुर्ती एरंड दिकरून वातहारक औषधींची पाने घालून त्याजवर रोग्यास निमवून वरतें कांबळे घरवून त्याचे अंगाचा घाम काढावा. यामकारें उप्मसंज्ञक घामाची लक्षणे जाणावी. उपनाहसंझक घामाचें लक्षण. अयोपनाहस्वेचंचकुर्याद्वातहरौपधीः ।। प्रदियदेवावाक्षीरमांसरसान्वितैः ।।५५ ॥ अम्लपिष्टेःसलवणे:मुखोप्णःस्नेहसंयुतः ।। उपनाह या नाकरून जो घाम आहे त्याची क्रिया दशममूळादि वायुहारक औषर्षे णून कुटून चूर्ण करून त्यांत दूध व हरिणादिकांचे मांसाचा स्नेह हे दोन्ही मेळवून है गरम करून वायूनें पीडितले अंग त्या अंगाला सहन होर्ड असा दार लेप करून वस्त्रा- कानी बांधून अंगाचा धाम काढावा अथवा वायुहारक औषधे आणून कुटन चूर्ण करून ·शाइधर- " व वृद्धि व अपस्मार व ज्वर व उन्माद व रक्तातिसार व नासापाक व तालुपाक व ओष्ठपाक व कर्णलाव व द्विजिव्हक व गलशंड व अतिसार व पित्तश्लेष्मरोग व मेदोरोगव अरुची है रोग आहेत. व इतक्या रोगांतून एखादा रोग ज्यास आहे त्या रोग्यास वैद्यांनी ओकवावे. जे ओकावयास योग्य नाहीत ते. नवामनीयस्तिमिरीनगुल्मीनोदरीकृशः .॥ ७५ ॥ नातिवृद्धोगर्भिणीचनचस्थूल:- सतातुरः । मदा”वालकोरुक्षाक्षुधितश्वनिरूहितः ॥ ७६ ॥ उदावत्यूर्ध्वरक्तीच दुश्छदि केवलानिली ॥ पांडुरोगीकृमिव्याप्तःपठनात्स्वरघातकः ॥ ७७ ॥ एतेप्य- जीर्णव्यथितावाम्यायेविपपीडिताः॥ कफव्याप्ताश्चतेवाम्यामधुक्वाथपपानतः ॥७८ ॥ तिमिररोग व गुल्मरोग व उदररोग हे आहेत ज्या मनुष्यांस ते व कृश व अतिवृद्ध व गर्भिणी स्त्री व मोठे अंग आहे ज्याचें तो व उरक्षतेकरून पीडित आहे तो व बाल व रुक्ष व क्षुषित व निरूहित झणजे गुदावाटें चिपनळ्या मारलेल्या आहेत ज्यास तो व ज्याला उदावर्तरोग आहे तो व ऊर्ध्वरक्ती व ज्याला ओकारी सहन होत नाही तो व ज्याला केवळ वायूचाच रोग आहे तो व पांडुरोगी व जंताचे उपद्रवेंकरुन व्याप्त आहे तो व वेदशास्त्राचे अतिघोकरून ज्याच्या कंठाचा स्वर फुटला आहे तो इतक्या रोग्यांस ओकाराचे औषध देऊ नये. जर हे रोगी अजीणेकरून व विपदोकरून व कफेंकन व्याप्त आहेत तर यांना ज्येष्ठामधीचा अथवा मोहाचे सालीचा काढापाजून ओकवावें. विशेपेकरून भोकावयास योग्य नाहीत ते. मुझमारंकगंवालंवृद्धंभीमनवामयेत् ॥ नाजूक मनुष्य, कृश, बाल, वृद्ध व भित्रा या पांचा मनुष्यांस ओकारीचे औषध देऊ नये. ओयाययास जे निहित पदार्थ. पीत्वायवागमारंटंक्षारतकदीनिश ॥ ७९ ॥ अमापःश्लेष्मलोज्यौपानुरिहश्य- देहिनः ॥ स्निग्धस्विन्नायवमनंदचंसम्परुपवर्तते ॥ ८० ॥ ज्या मनुष्याला ओरुवावयाचा त्याला पहिल्याने पोटभर ययाग पाजावी अथमा दूध अयवा ताक अथवा दहीही पोटभर प्यारयास घावी. व प्रकृतीला भावत नाही ते पदार्थ व कफकारक पदार्थ खावयास देऊन मनु याचे दोष उचंबळमाये; तेणेकरून मनुष्य चांगला ओकतो व ज्या मनु यानें घृतपान केले आहे त्या मनुष्यास एका दिवसानंतर ओकारीचा प्रयोग केला असता उत्तम प्रकारचा ओकतो. ओशारीविषयी माद्य पदार्य. वमनेषुचममेघमाहितम् ॥ वीमत्वमनंदद्याद्विपरीतविरेचनम् ॥८१ ॥ जितके ओकारीचे प्रयोग आहेत तितक्या प्रयोगांमध्ये सैंधव अया मध यांचे मेलन कावें हितकारक होतात. व बीमरस वमन घाय- मनु याला दाळ देणे ते पावन धावे. मोकण्याविषयी काढा करावयाचे प्रमाण. काय्यद्रव्यस्परसंपपिवाजलाटके । अर्थमागावशिष्टनवमनासारवाला .

·- " तृतीपखंड- काम्याची औषधे एक कुडव प्रमाण घेऊन थोडी कुटून त्यांत एक आढक प्रमाण पाणी घालून अर्धे पाणी राही तोपर्यंत काढा करून ओकारी होण्याविषयों प्यावयास घावा. ओकण्याविषयी काढा प्यारयाचे प्रमाण. काथपानेनवपस्थाज्येष्ठामात्रामकीर्तिता ॥ मध्यमापमितामोक्तात्रिमस्थाचकनीपसी ॥८॥ ज्या मनुष्यास ओक्वावयाचा त्या मनु यास नऊ प्रस्थ काढा पाजिला असतां ती मोठी मात्रा जाणावी व सहा प्रस्थ काढा पाजिला असतां मध्यम मात्रा जाणावी व तीन प्रस्य काढा पाजिला असतां हलकी मात्रा जाणावी. ओकारीविषयी कल्कादिकांचे प्रमाण. कल्कवर्णावलेहानांत्रिपलं श्रेष्ठमात्रया॥मध्यमंद्विपलंविद्यास्कुनीयस्तुपलंभवेत्।।८।। वल्क व चूर्ण व अवलेह ही तीन पळें मनुष्यास दिली असता ती मोठी मात्रा जाणावी. व दोन पळे दिली असता मध्यम मात्रा जाणावी व एक एक पळ दिली असतां हलकी यात्रा जाणावी. ओकारी विपपी उत्तम, मध्यम, कनिष्ठ घेगाचे प्रमाण. रमनेचापिवेगाःस्पुरष्टौयित्तांतमुत्तमाः॥पड़वेगामध्यवेगाश्चचत्वारस्त्ववरामताः||८|| मनुष्यास ओकारीचे औषध दिले असता सात वेगपर्यंत सारे दोप पडोन आठव्ये वेगास पित्त पडले असता ते उत्तम वेग जाणावे. तसेच पांच वेगपर्यंत सारे दोष पडोन सहावे वेगाचे ठायों पित्त पहले असता ते मध्यम वेग जाणावे व तीन वेगपर्यंत दोष पडोन चवथ्या वेगाचे ठायीं पित्त पडले असता ते कनिष्ठ वेग जाणावे. ओकारीविषयी प्रस्टाचे प्रमाण. वमनेचविरकंचतथाशोणितमोक्षणे ॥ साधत्रयोदशपलंपस्छमाहुर्मनीषिणः।। ८६ ॥ ओकारी होण्याविषयों व ढाळ होण्याविषयी जे औषध प्रस्छ प्रमाण घ्यावयास सागेल तेथे साडेतेरा पळाचा प्रस्छ घ्यावा व शिरा देऊन एक प्रच्छ प्रमाण रक्त काढावयाचें असता तेथेही साडेतेरा पळाचा प्रस्थ जाणावा. ओकारीचे ठायीं ओषध विशेषेकरून कफादिकाचा जप- कफैक्टुक्तीक्ष्णेन पित्तस्वादुदिमर्जपत्।सस्वादुलवणाम्लोष्णःसंशष्टवायुनावफम्।।८७॥ तीक्ष्ण औपधेकरून कफ जिकावा व मधुर असोन में यंट औषध तेणेकरून पित्त जिंकावे व मधुर व सार अम्ल व उष्ण इकरून वायूला मिळाला जोकफ त्याने जिंकावें. फफादिकांना ओकवून पाडावयाची औषधे कृष्णाराठफलैःसिंधुफफेकोप्णजलैःपियेत् ॥ पटोलवासानिवैश्वपित्तशीतजलंपिवेत् ८८ सश्लेष्मवातपीडायांसक्षीरंमदनं पिवेत् ॥ अजीर्णरोप्णपानीसिपीत्वावमेत्सुधीः ।।८९॥ कफदोषाचे गयी पिंपळी व गेळफळ व सेंगर याचे पूर्ण करून योमट पायांत मेळ प्यालें असतां ओकारीपरोवर कफ पडतो व पित्तदोपाचे ठायी पटोल व अहटसा महानवाच्या पानाचे वर्ण करून थंट पायात घालून प्यालें असता ओकारीबरोबर पि में व पवायची पीडा असता गेळफळाचे चूर्ण दुधात घालून प्यावें तेणेकरून मम ·शाईधर- + ओकून कफवायूची पीडा दूर होते व अजीर्णाचे ठायों कोमट पाण्यात सैंधव घालून प्याले असतां मनुष्य ओकून अजीर्ण दूर होते. ओकविण्याचे बाह्योपचार. वमनंपाययित्वाचजादुमात्रासरिछतम् ॥ठमेरंडनालेनस्पृशतवामयेद्भिप॥१०॥ ललाटवमतःपुंसःपाश्चाद्वीचमबोधयेत् ॥ मनु यास ओकारीचे औषध देऊन मुईला गुढघे टेकवून बसवावा आणि एरंडाचे मूळ बारीक लांब असेल ते घेऊन त्याचे तोंडात घालून ते मूळ कंठाला स्पर्श होई तो हलक्या हाताने पुढे सारावें; याप्रमाणे मार्गेपुटें सारून सारून वैद्यांनी मनुष्य ओकवावा व त्या ओकणाराचे कपाळाचे ठायी व दोन्ही कुशीचे ठायों हलक्या हाताने चोळावे. बोकारी विकोपास गेल्याची लक्षणे. प्रसेकोहृद्ग्रहाकोठाकंडू(छर्दितात्भवेत् ॥ ९१ ॥ ज्या मनुष्याला ओकारीचे औषध देऊन त्यामध्ये काही विकार जाहला असता त्याचे तोंडावाटे लाळ पडते व हदयास पीडा होते व अंगावर कोठ व कंडू होतो. ओकारी फार जाहली असतां तिचे उपद्रव. अतिवांते भवेत्तृष्णाहिकोद्वारौविसंज्ञिता ॥ जिव्हानिःसचाणोवृिचिनुिसंह- तिः ॥ ९२ ॥ रक्तछर्दिष्ठीवनचकंठेपीडाचजायते ॥ मनुप्यास ओकारी फार जाहली असता त्याला तहान फार लागते व उचकी व अंग । जड होते व संज्ञेचा नाश होतो व जीभ वाकडी पत्ते व नेत्र ताटून चळ होतात व भ्रम पडतो व हनुवटीचा स्तंभ होतो अथवा पीडा होते व तोंडावाटे रक्त पत्तें व वारंवार शंका येतो व कंठाचे ठायों पीडा होते याप्रकारची लक्षणे होतात. ओकारी फार जाहली असतां चिकित्सा. वमनस्पतियोगतुमृदुपुर्याद्विरेचनम् ॥ १३ ॥ मनुप्यास ओकारी फार जाहली असता त्याला हलकें ढाळक धावे. ओफ्ता ओरतां जीभ खोल गेली असतां चिकित्सा वमनांतःप्रविष्टायांजिव्हायांक्वल ग्रहः ॥ स्निग्धाललवणेतहीररसहितः॥९॥ फलान्यम्लानिखादेयुरतस्यचान्यग्रतोनराः ।। फार ओकून ओकून मनुष्याची जीम आत गेली अरतां मनाला प्रियकर असे आंबट, तिखट, गोड व खारट पदार्थ भाताबरोबर खाल्यास घावे व तूप व दूध ही भातावरोषर खावयास द्यावी व त्या रोग्याच्या पुढे दुसन्या मनुष्यांनी लिं अथवा नारिंग चोरून चोखून खावें. तेणेकरून मनुष्याची जीम टिकाणी येऊन प्रकृति स्वस्थ होते. थोरतां योपताजीम बाहर थाली असता उपचार. निःमृतांतुतिलगातावल्वंलिप्वामवेशयेत् ।। ९५ ॥ मनुष्याची जीम ओकून ओन बाहेर आली असता तळ व द्राक्ष याचा वाक करून त्या जिभेला वैचानी लेप करून जीम आंत न्यावी.

·.
तृतीयखंड.
१५
"ओकारीने डोळ्यांस विकार जाहला असतां उपचार..
व्यावृत्तादिणधुताम्यक्तेपीडयेशनैःशनैः ॥
ज्या मनुष्याचे ओकून ओकून डोळे ताठले असता त्याचे डोळ्यांना हलक्या हाताने
तूप लावून डोळे ठिकाणी आणावे.
ओकून ओकून हनुवरीचा स्तंभ जाहला असतां उपचार.
हनुमोक्षस्मृतःस्वेदोनस्यंचम्प्लेष्मवातहृत् ॥ ९६ ॥
मनुष्य फार ओकून ओकून हनुवटीचा स्तंभ जाहला असता त्याचे अंगाचा घाम का
गवा. व कफवायुहारक नाकात औषध घालावें, तेणेकरून हनुवटीचा स्तंभ दूर होतो.
आतां मोकतां रक्त पडो लागले असतां उपचार.
रक्तपित्तविधानेनरकाछर्दिमुपाचरेत्॥
मनुण्य फार ओकून ओकून रक्त ओकू लागला असतां जे उपाय रक्तपित्तावर सांगि-
तले आहेत ते उपाय करून रक्ताची ओकारी बंद करावी.
मोकारी फार होऊन तहान लागली असतां उपचार.
धात्रीरसांजनोशीरलाजाचंदनवारिभिः ॥ ९७ ॥ मंधकृत्वापापयेचसघृतसौद्र
शर्करम् || शाम्पत्यनंततृष्णाद्या:पीडाश्छदिसमुद्भवाः ॥ ९८ ॥
आंवळकाठी १ रसांजन २ वाळा ३ साळीच्या लाह्या ४ रक्तचंदन ५ नेत्रवाळा ६
या सहा औषधांचे, मंथ करून त्यांस तूप व मध व साखर घालून प्यालें असता 'ओकारी-
पासून जे तृणादिक उपद्रव होतात जे दूर होतात.
ओकारी चांगली जाहल्याचे लक्षण.
हत्कंठशिरसांशुद्धिदीप्ताग्नित्वंचलाघवम् ।। कफपित्तविनाशश्वसम्पक्वांतरयचेष्टितम् ॥१९॥
जो मनुष्य उत्तमप्रकारे चांगला ओकला त्याचे लक्षण हृदय व कंठ व मस्तक यांचे
ठायी जे फकादिक दोपं असतात ते दूर होऊन त्यांची शुद्धि होते व अग्नि प्रदीप्त व
अंग हलके होते घ कफदोष व पित्तदोष हे दूर होतात.
ओकारी चांगली झाल्यानंतरचे पथ्य.
वसोपरान्हेदीप्ताग्निमद्पष्टिकशालिभिः ॥ हृद्यैश्चजांगलरकृत्वायूपम्चभोजयेत् ॥ १०॥
मनुष्य चांगला ओक्ल्यानंतर तिसऱ्या प्रहरी अग्नि प्रदीप्त होई असा मूग व साठी
तांदूळ यांचा व मनाला प्रियकर असे रानांतील हरिणादिकांच्या मांसाचे रस यांचा यूए
कान त्या यूषाबरोबर भोजन करावें..
योकारी चांगली जाहली असतां जे होत नाहीत ते.
तंद्रानिद्रास्यदोगध्यक्डूश्चग्रहणीविपम् ।। सवांतरयनपीडायभवत्येतेपदाचन ॥१०१॥
जो मनुष्यं उत्तमप्रकारचा ओकला त्याला डोळ्यांवर झापड व निद्रा व तोंडाला दुर्गधि
कंडू व संग्रहणी रोग व विषदोष हे उपद्रव काही होत नाहीत.
ओकागविपर्ण निषिद्ध पदार्थ.
अजीणशीतपानीपंव्यापामधुनंत्या ॥ स्नेहाभ्यंगकांपचदिनयंवर्जपेत्सुधीः ॥ १०२॥

·१६ शाङ्गधर. जड पदार्थ व थंड पाणी व परिश्रम व मैथुन व अंगाला तेल लावणे व रागें भरणे हे विषय ज्यादिवशी ओकारीचे औषध घ्यावें त्यादिवशी वर्ज करावें. इति श्री दामोदरसूनु शाधिरेण विरचितायां संहितायां उत्तर- खंडे वमनविधिर्नाम तृतीयोध्यायः समाप्तः ॥ ३ ॥ चतुर्थोऽध्यायः वमनानंतर ढाळकाचा विधि. निग्धस्विन्नस्यवांतस्पदद्यात्सम्पविरेचनम् ॥ अर्वातस्यत्वधारस्तोग्रहणींछादये- कफः ॥ १०३ मंदाग्निंगौरवंकुर्याजनयेद्वाप्रवाहिकाम् ॥ अधापाचनैरामंबला संचविपाचपेत् ॥ १०४ ॥ -पूर्वी मनुष्याला स्निग्ध करावा झणजे उक्त प्रकार स्नेह पाजावा व नंतर स्वित्र करावा झणजे अंगाचा धाम काढावा. नंतर वांति करवून झणजे ओक्वून उत्तम प्रकारें विरेचन द्यावें झणजे ढाकळ द्यावे. कारण अवात मनुष्याला ढाळक दिले असतां तेणें- करून अंधोभागी गळला जो कफ तो ग्रहणी ह्मणजे साहाची पित्तथरा व अमिधरा जी कला तिचे आदिन करितो त्यामुळे अभिमाद्य व गौरव प्रणजे अंगाला जडपणा व प्रवाहिका रोग अतिसाराचा भेद आहे तो हे रोग उत्पन्न होतात अथवा अधःस्रस्त जो कफ व आम त्याने पाचनैःह्मणजे शुष्क एरंडमूलादिक जी तिहींकरून पाचयेत् झणजे पचवावे. दाळकाचा दुसरा विधि स्निग्धस्नेहनै कार्पस्दै स्विन्नस्परेचनं ।। घृत दुग्धादिक स्नेह द्रव्ये नी तिहींवरून स्निग्ध मनुष्य जो त्यास व पिंडेष्टिका- दिकरून स्विन्न ह्मणजे अंगाचा घाम काढिला असा मनु य जो त्यास ढाळक याद हा वात केल्यावाचून विरेचनाचा दुसरा प्रकार. अरहतीवसतेचदेहराध्पविरेचपेत् ॥ १०५ ॥ अन्यदात्पपिकेकालेशोधनशीलपत्बुधः ।। शरत्कालाचे ठायीं वसंतमालाचे ठायीं मनु यानी शरीराच्या शुद्धीकारणे दाळक घ्यावे; तेणें- करून देहाची शुद्धि होऊन शरीर चांगले वागरें व उक्त कालांशिवाय दुसरे कालाचे ठायी रोग उत्पन्न जाइला असता त्या कालाचे ठायींही वैद्याने रोगी यास विचार करून ढाळक द्यावे. विशेषेकरून ढाटक देयाविषयी जे योग्य रोग ते पितेविरेवनंदद्यादामोडुसेगदेतथा ॥ १०६ ॥ उदरेचतघामानेकोठागदौविशेषतः ।। पित्तविकार व आमवायु व उदर रोग व आध्मान वायु व बद्धकोष्ठ या रोगाचे टायाँ देधानी विशेकरून दाळक घावे. दोष दूर करण्याविषयी दाळकाची उत्कृष्टता दोषाःकदाचित्वम्पतिजितालंघनपाचनैः ॥१०७॥ पेतुमंशोधनः डानतेपांपुनरुद्रवः ।।

·तृतीयखंड. वातादिक दोष लंघन र पाचन इहाँकरून शमन जाहले असता एखादे वेळेस कोपातें प्रवतात व जे दोष डाळक देऊन शुद्ध जाहले त्या दोषाचा फिरून उद्भव होत नाही असें जाणावें. ढाळक देण्याविषयी जे योग्य ते. जीर्णज्वरीगरव्याप्तोवातरक्तीभगंदरी ॥ १०८॥ अर्श:पांडूदरग्रंथिहृद्रोगारुचिपी- डिताः ।। योनिरोगप्रमेहा गुल्मलीहविणार्दिताः ॥ १०९ ॥ विधिदिविस्फोट- विषूचीकुष्ठसंयुताः । कर्णनासाशिरोवक्त्रागुदमेंद्रामयान्विताः ॥ ११० ॥ यकृत्- शोधोतिरोगाता:कमिक्षारानिलार्दिताः शूलिनोमूत्रधातार्ताविकाहनिरामताः ॥११॥ जीर्णज्वर व बचनागादिक विषदोष व वातरक्त व भगंदर इहोकरून व्याप्त असा मनुष्य व अर्श व पाडुरोग व उदररोग व ग्रथिरोग व हद्रोग व अरोचा व परमा व योनिरोग व गुल्म व प्लीहा झणजे बालू व व्रणरोग व विद्रधि व ओकारी व विस्फोट व विषूची व कुष्ठ व कर्णरोग व नासारोग व मस्तकरोग व मुखरोग व गुदरोग व शिस्नाचे ठायीं उपदं- शादिकरोग व यकृत व सूज व नेत्ररोग व कृमिरोग व सोमल व क्षारजन्य विकार व वातरोग व शकरोग व मूत्राघातरोग इतक्यातून एखाद्या रोगकरून व्याप्त जे मनुष्य ते गळक रेण्याविषयी योग्य जाणावे. दाळक देण्याविषयी जे योग्य नाइति ते बालवृद्धावतिस्निग्यक्षतमीणोभयान्वितः ॥ शांतस्तृपातःस्थूलश्चगर्भिणीचनवज्वरी॥१२॥ नवरसूतानारीचमंदाग्निश्चमदात्ययी। शाल्यार्दितश्वरुक्षश्चनविरेच्याविजानता ॥१३॥ बाल वृद्ध व अति स्निग्ध मनुष्य व उरक्षतेकरून क्षीण मनुष्य व मयेकरून युक्त व अमित मनुष्य व तृपेंकरून पीडित व स्थूळ झणजे शरीरेंकरून मोठे मनुष्य व गर्भिणी व नवन्चरेकरून पीडित व नूतन बाळत झालेली स्त्री व मंदाग्नि मनुष्य व मदात्ययरोगेकरून पीडित व शरुयक्रून पीरित व रुक्ष झणजे निस्तेज मनुष्य इतक्या मनुष्याना सूज्ञ वैचानी गळक देऊ तये. डाळक देण्याविषयी मृदु, मध्यम, कर असे काष्ठ बहुरित्तोमृदुःप्रोक्तोबहुश्लेप्माचमध्यमः ॥ वहुवातावरकोष्ठोदुरेच्यासक्थ्यते ॥१४॥ मृद्धीमात्रामृद्राकोष्ठेमध्यकोष्ठेचमध्यमा ।। रेतीक्ष्णामतातज्ज्ञैर्मुदुमध्यमतीक्ष्णः ॥१५॥ ज्या मनुष्याचा कोठा फार पित्तकरून व्याप्त आहे तो मनुष्य मृदुकोष्ट जाणावा प न्याचे कोठ्यामध्ये फार क्फ आहे तो मध्यमकोष्ठ जाणादा, व ज्याचे कोल्यात फार वायु आहे तो मनुष्य क्रूरकेष्ठ जाणावा; तो क्रूरकोष्ठ ढाळकाविषयों दुःखदायक होय, प्रणने गलक दिले असता लवकर ढाळ होत नाही असें जाणावें. आणि ज्याचा मृदु कोठा आहे त्याला मृदु औषकरून मृदु माना चावी व ज्याचा कोग मध्यम आहे त्याला मध्यम जोषकरून मध्यम मात्रा द्यावी व ज्याचा जर कोण आहे त्याला तीक्ष्ण ऑपकरान तीक्ष्म मात्रा द्यावी; ती औषचे पुढील श्लोकात सागतो.

·१८ शार्ङ्गधर. मृदुमध्यमादि कोष्टाचे ठायीं मृदुमभ्यमादिक औपर्धे. मृदुर्द्राक्षापयश्चंचुवेलैरपिविरिच्यते ॥ मध्यमनिवृतातिताराजवृक्षविरिच्यते ॥१६॥ क्रूरःस्नुपयसाहेमक्षीरीदंतीफलादिभिः ॥ मृदु आहे कोठा ज्याचा त्याला द्राक्षे व दूध व एरंडेल तेल इहींकरून ढाळक द्यावें च मध्यम आहे कोठा ज्याचा त्याला निसोत्तर व कटुकी व बाहव्याचे शेंगेतला मगज या तीन औषधेकरून ढाळक द्यावें व क्रूर आहे कोठी ज्याला त्याचा निवडुंगाचे दूध व हेमक्षोरी ह्मणजे पिसोळा अथवा कांटेधोतरा व जेपाळबीज आदिशन्देकरून कावंडळीचे मूळ झणजे इंद्रवारुणीचें मूळ इत्यादिक इही करून ढाळक द्यावें; तेणेकरून ढाळ होतात. उत्तमादि भेदेकरून ढाळांचे प्रमाण. मात्रोत्तमाविरेकस्यत्रिंशद्वेगैःकफांतिका॥१७॥ वेगैर्विशतिभिर्मध्याहीनोक्तादशवेगिका ।। ढाळकाचे वेग तीस होऊन शेवटले ढांळकाचे अंती कफ पडूं लागला असतां ती उत्तम मात्रा जाणावी व ढाव्याचे वेग वीस होऊन कफ पड़ों लागला असतां ती मध्यम मात्रा जाणावी व दहा वेग होऊन अंती कफ पडूं लागला असता ती हीनमात्रा जाणावी. ढाळ होण्याविपयी कपायादिकांच्या मात्रेचे प्रमाण. द्विपलं श्रेष्ठमाख्यातंमध्यमंचपलंभवेत् ॥१८॥ पलाधंचकपायाणांपनीपरतुविरेचनम् ॥ ढाळ होण्याविषयों दोन पळे प्रमाण कषाय झणजे काढा तो दिला असतां तें ढाळक उत्तम जाणावें. व एक पळ प्रमाण काढा दिला असतां तें ढाळक मध्यम जाणावें, व अधैं पळ काढा दिला असतां तें ढाळक कनिष्ठ जाणावें. ढाळाविषयी फल्कादिकांचे प्रमाण. कल्कमोदकचूर्णानांकपमध्वाज्यलेहतः ॥१९॥ कर्पद्वयंपलंवापिवयोरोगाद्यपेक्षया । क्ल्क व मोदक व चूर्ण ही प्रत्येक मधा तुपांत मेळवून ढाळ होण्याविषयी चावी. अथवा वय व रोग यांचे तारतम्य पाहून दोन वर्ष प्रमाण अथवा पळ प्रमाण धावी. पाळकाचे ठायी निसोत्तर आदिकरून औषधे घ्याययाचा प्रार. पित्तोतरेत्रिवृच्चूर्णद्राक्षाकाधादिभिःपिवेत् ॥ २०॥ त्रिफलाकाधगोमूत्र पिवेद्वन्यो- पंकफार्दितः ॥ त्रिवृत्सधवशृंटीनांचूर्णमम्लैःपिवेन्नरः ॥ २१ ॥ वातादितोविरेकाय- जांगलानांरसेनवा ॥ पित्ताचे आधिक्य असता निसोत्तराचे चूर्ण करून द्राक्षाचे काढन्यांत घालून द्यावे. आदिशब्देंकरून गुलद गलायफूल बडीशोप इत्यादिशांचे काढयांत धावें व कफाचा प्रकोप जाहला असतां विफळेचा काढा व गोमूत्र एका जागी करून त्यांत व्योष अमजे सुंठ, मिन्ये, पिंपळी यांचे चूर्ण घालून घावे व मनुष्य वायूने पीडित असतां दाळ होग्या- विषयों निसोत्तर व सेंधव व मुंठ यांचे चूर्ण करून लियूच्या रसांत द्यावे अथवा अरण्य- संबंधी मांसाचे रसांत द्यावे, तेणेकरून दाळ होतात. अन्य औषधकरून ढाळकांचे विधान. एरंडतेलंत्रिफलाक्कायेनद्विगुणेनच ॥२२॥ युनंपीत्वापयोभिवानचिरेणविरिन्यते ।। .

·तृत्तीपखंड. एरंडेल तेलाचे दुप्पट त्रिफळेचा काढा करून त्यांत एरंडेल तेल घालून काढा द्यावा. अथवा तें तेल दुधात घालून द्यावें तेणेकरून लवकर ढाळ होतात.' ऋतुभेकरून ढाळके त्रिवृताकौठवीजंचपिप्पलीविश्वभपजम्।।२३।।समृद्वीकारसक्षौद्रवर्पाकालेविरेचनम् ।। निसोत्तर व इंद्रजव व पिंपळी व सुंठ व द्राक्षांचा रस व मध ही औषधे डाळ होण्या- विषयों वर्षाकाळी योजावी. शरत्कालाचे ठायी टाळक त्रिवृतदुरालभामुस्ताशर्करादिव्यचंदनम् ॥२४॥ द्राक्षांबुनासयष्टींकशीतलंचयनात्यये । निसोत्तर धमासा व नागरमोथे व उत्तम पांढरा चंदन व व्येष्ठीमध या औषधांचे चूर्ण करून द्राक्षांचे पाण्यांत मेळवून शरत्कालाचे ठायी घ्यावे. तेणेंकरून ढाळ होतात. हे डाळक शीतळ आहे असे जाणावें- हेमंतऋतूचेठा दाळक त्रिवृताचित्रकंपाठामजाजीसरलावचा ॥२५॥ हेमक्षीरीचहेमंतेचूर्णमुष्णांबुनापिबेत् ॥ निसोत्तर व चित्रक व पहाडमूळ व जिरें व देवदार व वेखंड हेमक्षीरी ह्मणजे पिसोळा अथवा कांटेधोतरा याचे चूर्ण करून उपण पाण्यात घालून हेमंतऋतूचेठायों घ्यावे. तेणें- करून ढाळ होतान. शिशिर व वसंत यांचेठायी ढाळक पिप्पलीनागरंसिंधुशामानिवृतपासह ॥२६॥ लिहत्झौद्रेणशिशिरेवसंतेचविरेचनम् ॥ पिंपळी व सुंठ व सैंधव व वरवरा व निसत्तर या औषधांचे चूर्ण करून मधांत कालवून शिशिर व वसंत या ऋतूचे गयी चाटावें तेणेकरून ढाळ होतात. ग्रीष्मऋतूचे ठायी दाळा. निवृताशर्करातुल्याग्रीष्मकालेविरेचनं ।। २७ । निसोत्तराचे चूर्ण करून त्यात साखर घालून ढाळ होण्याविषयी ग्रीष्मकाली घ्यावें. सुर्खकरून दाळ होण्याविषयों यमयादिमोदक अभयामरिचंशुंठीविडंगामलकानिच ॥ पिप्पलीपिप्पलीमूलंत्वपत्रंमुरतमेवच॥२८॥ एतानिसमभागनिदंतीचद्विगुणाभवेत्॥ त्रिवृदष्टगुणाक्षेपापड्गुणाचात्रशर्करा ।। २९ ॥ मधुनामोदकंचत्वाकर्षमात्रप्रमाणतः ॥ एफैकंभक्षयेत्भातःशीतंचानुपिवेज्जलं ॥३०॥ तावद्विरिष्यतेनुर्यावटुप्णेनसेव्यते ॥ पानाहारविहारेपुमवेन्नियंत्रणंपदा ॥ ३१ ॥ विषमज्वरमंदाग्निपांडुकासमगंदरान् ॥ दुर्नामकुष्ठगुल्मा गलगडवणोदरान् ॥३२॥ विदाहप्लीहमेहांश्चयक्ष्माणंनयनामयान् ॥ वातरोगंतथाध्मानमूत्रकृयाणिचाश्मरीं ॥३३॥ पृष्टपार्योरूजघनकटदररुजंजयेत् ।। सततंशीलनादेपपलिताविनाशयेत् ॥३४॥ अभयामोदकात्येतेरसापनवराःस्मृतः ॥ हरितकी १ मिन्य २ सुंठ ३ वाडिंग ४ आंवळकाठी ५ पिळी ६ पिंपळमळ ५ ३ 1 .

·२० शाङ्गधर. दालचिनी ८ तमालपत्र ९ नागरमोथे १० ही दाहा औपचे समभाग घ्यावी व दांतीचे मूळ ह्यणजे दांतुणीचें मूळ ते तीन भाग व निसोत्तर आठ भाग व साखर साहाभाग याप्रमाणे भाग घेऊन सान्यांचे चूर्ण करून मधांत मेळवून एक एक कर्ष प्रमाण मोदक झणजे गोळ्या कराव्या. मग तो एक मोदक प्रातःकालाचे गर्यो 'ढाळ होण्याविषयों भक्षण करावा. त्याजवर थोडे थंड पाणी प्यावे आणि जोपर्यंत ढाळ होतात तो काळपर्यंत उष्ण पदार्थांचे सेवन करूं नये व पान आणि आहार व विहार झणजे श्रमादिक यांचे ठायीं सर्वकाळ नि- यमित असावें. तेणेकरून विषमज्वर व अग्निमांद्य व पांडुरोग व खोकला व भगंदर व कुष्ठ व गुल्म व अर्श व गलगंड व भ्रम व उदर व विदाह व कवलू व परमा व राज- यक्ष्मा व नेत्ररोग व वातरोग व पोटफुगी व मूत्रकृडू व अश्मीरीरोग व पाठ व पार्ध व कंबर व मांड्या व पोटन्या व उदर यांचे ठायीं ज्या पीडा होतात त्या हे सर्व रोग दूर होतात. या मोदकाला अभयामोदक .ह्मणतात. हा अभया मोदक निरंतर सेविला अ- सतां पलित झणजे मनुष्याचे पांढरे केश होतात ते येणेकरून काळे होतात. व हा मोदक उत्तम रसायनरूप आहे असें जाणावें. दाटकास साध करणारे उपचार. पीत्वाविरेचनेशीतजले संसिच्यचक्षणी ॥ ३५ ॥ सुगंधकिचिदाघापतांबूलंगीलपेन्नरः॥ मनुष्याला ढाळकाची मात्रा देऊन त्याजवर त्याचे डोळ्यांना पाणी लावून डोळे पुसावे आणि काही एक सुगंध वास घ्यावयास अर्गनादिक द्यावें व भक्षयास विडा द्यावा. है योग्य जाहलें असतां उत्तम प्रकारचे ढाळ होतात, असे जाणावें. दाळ जाहल्यावर कसे राहावे ते लक्षण. निर्वातस्पोनवेगाश्चवारपन्नस्वपत्तथा ।। ३६ ॥ शीतयुनिस्पृशेतकपिकोणनीरपिचे मुहुः ।। ढाळ जाहल्यानंतर वा-यांत बसू नये व यातमून इत्यादिराचे संधारण कर नये च झोप घेऊ नये; व थंड पाग्याचा सर्श अगदी कसं नये व दाळांमध्ये कोमट पाणी पार• पार पीत असावें तेणेकरून चांगले ढाळ होतात. हालांवरोर जे पदार्थ पडतात से. बलासोपपित्तानिवापर्वतियधावत् ॥३॥रेकामधामलंपिनंभेषजंकफोरजेन् ।। बोमागचे औपय घेतले असता त्यापासून कफ व जे औषध घेतले असेल ते व पित्त व वायु हे पदार्थ जसे ओकारीवाटे यांदर पडतात तमें दाळर घेतले असता त्यारास्न मळ व रित्त बोध व कफ हे पदार्थ टाळापरोपर गुदाला बाहेर पटतात. दाळ चांगले जाहले नम्मनां जे उपद्रय होतान ने. दुविरक्तस्पनाभस्तुस्तब्धवक्षिधारता ।। ३८॥ पुरीपधानसंगधाडमंटनगौरवाः ।। विवाहोरुचिरामानंभ्राविज्ञापन ॥ ३१॥ दाळ चांगले जाहले असतां मनुप्याचे नामीचे टाया म्नलता व वृक्षाचे टायी घट व मळ आणि वाय याची प्रवृत्ति दगगचे टायों दंड, व मंटले ही इसन होलान । अंगाला नारणा व दाद व अचि व पोटगी व भन व ओकारी है उसका तात.

·" तृतीयखंड. ज्यास चांगले दाळ झाले नाहीत त्यास उपचार तंपुनःपाचनःस्नेह पक्त्वासनहरेचयेत् ।। तेनास्योपद्रवायांतिदीप्तोग्निलघुताभवेत् ।।४।। ज्या मनुष्याला चांगले ढाळ जाहले नाहीत त्याला आरग्वधादि पाचन देऊन आ- वेचे पचन करावे व नंतर त्याला स्नेहपान झणजे तूप प्यावयास देऊन त्याचा कोठा स्निग्ध करून फिरून ढाळक द्यावें, तेणेकरून त्याचे सारे उपद्रव दूर होऊन जठरामि प्रदीप्त होते। आणि अंग हलके होते. ढाळ फार जाहले असतां जे उपद्रव होतात ते विरेकस्यातियोगेनमूळभ्रंशोगुदस्यच ॥ शूलंकफातियोगःस्यान्मां- सघावनसंनिभम् ।। ४१ ॥ मेदोनिभंजलाभासंरक्तंचापिविरिच्यते ॥ ज्या मनुष्याला फार ढाळ जाहले असता मूर्छा व गुदाचे ठायों पीडा व शूळहे उपद्रव होतात आणि कफ फार पडतो व मासाचे धुवणासारखें व मद्यासारखे व पाण्या- सारखें असें गुदावाटे रक्त पडते. डाळ फार होऊन जे उपद्रव होतात त्यावर उपाय. तस्यशीतांबुभिःसिक्तंशरीरंतंदुलांबुभिः ॥४२॥ मधुमित्रैस्तथाशीतै कारयेद्वमनंमृदु ।। ढाळ फार जाहले असता मनुष्याचे शरीर थंड पाण्यात भिजवावे, त्याप्रकारें यह नांदुळाचे धुवणात मध मेळवून मनुष्याला प्यावयास देऊन हलकी ओकारी करवावी तेणेकरून उपशम होतो. बाळ बंद होण्याविषयी उपाय सहकारत्वचारल्कोदनासौवीरकेनवा ॥४३॥ पिष्टोनाभिप्रलेपेनहत्यतीसानमुल्बणम् ।। आंब्याची साल गाईचे दशांत अथवा सौवीरात वाटून कन्क करून नाभीचे ठायीं लेप करावा तेणेकरून ढाळ बंद होतात. दाळ चंद होम्याविषयों अजाक्षी रेपिबद्वापिवैविहारिणतया ॥ ४४ ॥ शालिभिःपष्टिकैःस्वल्पमसूरोपि- भोजयेत् ॥ शीतैःसंग्राहिभिव्पै कुर्यात्संग्रहणभिपक् ॥ ४५ ॥ ढाळ बद होण्याविषयों शेळीचे दूध प्यावें अथवा शकुनी पक्षी याचा रस व हरिणाचे मासाचा रस याचे सेवन करावें व साठी तादुळाचा भात करून थोडा खावा अथवा मसूर शिजवून थोडे खावे आणि डाळिंब आदिकरून शीतळ आणि ग्राहक अशा पदार्थांचे सेवन करावें तेणेकरून ढाळ बद होतात. ज्याला चागले टाळ जाहले त्मचे लक्षण लाघवमनसस्तुभ्यामनुलोमेगतेऽनिले । मुविरक्तंनरंज्ञात्वापाचनंपाचयनिशि ॥४६॥ डाळ होऊन त्या योगानें देहाला हलकेपणा व चित्ताचे ठायी प्रसन्नता व वावचे सस्थानी गमन इतकी लक्षणे झाली असता त्या मनुष्याला चागले ढाळ जाइले असें जाणून रावीचे ठाया त्याला पाचन शा.

·૧૨ शान्धर- दाळत घेतले असतां काय होते ते इंद्रिपाणांवलंबुद्धेःमसादोवन्दिता । धातुरधैर्यवपरभवंद्रेचनसेवनात् ।। ४७ ।। मनुष्याने टाळकाचे सेवन केले असतां इंद्रियाना रळ येते व बुद्धि प्रसन्न होते व जटगनि प्रदीप्त होतो व धातु आणि वय यांना स्थिरपणा येतो. टास घेतले असतां पर्व पदार्थ प्रवानमेवाशीतांयुम्नेहाभ्यंगमर्ज नाम् ॥ व्यायाममैथुनं वन सेवेतविरचितः॥४८॥ मनुप्याने दाळ इल्यानंतर फार वाग घेऊ नये व थंड पाणी व तलाम्पंग व अजीर्ण व परिश्रम व मैथुन याचे सेवन करू नये. द्वारशाचे टा पर शालिपष्ठिरमदाबागंभीजयननमजांगलावराणांवारसै.शात्योदलितम् ॥४९॥ टाळ जायल्यानंतर पायान साटी तांदळ व मृग आदिरसन जी धान्ये यांची या करून प्यावी व अरण्य संधी परिणदिराचे मासाचा रस अपरा शत पक्षी आणि मोबडे इत्यादिशं मांसाचा रस पायगेवर तांदळाचा भात गाना. पंचमोऽध्यायः ·तृतीयखंड. २३ - जे अनुवासनवस्तीविषयी योग्य नाहीत ते. नानुवास्पस्तुकुष्ठरस्यान्महीस्थलस्तथोदरी ॥ आस्थाप्यानानुवास्यास्युरजीर्णोन्माद- तृड्युताः ॥ ५५ ॥ शोकमूरुिचिभयश्वासकासभयानुराः ।। कुष्ठी व मेही अणजे परमा आहे ज्यास तोव स्यूळ व उदरी झणजे उदररोग आहे समास तो हे अनुवासन बस्तीविषयी योग्य नाहीत व अजीर्ण व उन्माद तृषा शोक, मूछी अरुची, मय, श्वास, खोकला, व क्षय इहीकरून पीडित जे मनुष्य , ते आस्थाप्य गणने * निरूह बस्तीविषयी योजावे. त्याची अनुवासन बस्तीविषयी योजना करू नये. वस्तीच मुख स्थापनाविषयी सुवर्णादिकांची नळी. मैत्रकार्यसुवर्णादिधानुभिवृक्षवेणुभिः ॥१५६॥ नलैदेतविपाणामणिभिर्वा विधीयते ॥ नेत्र अणजे गुदाचे ठायों चिपनळ्या मारावयाची नळी ती सुवर्णादि धातूची अथवा बांबूची अथवा देवनळ, हस्तिदंत व शिंगाचे अम व बिलोर अथवा सूर्यकांतादिक मणी याची नळी करावी. रोग्याच्या वयाचे प्रमाणावरून नळाचे प्रमाण करावे. एकवर्षांतुषट्वर्षायवन्मानपटंगुलम् ॥ ५७॥ ततोद्वादशकंयावन्मानरयादष्टसंयुतम् ।। ततःपरंद्वादशभिरगुलैत्रदीर्घता ॥ ५८ ॥ 'बस्तीची नळी एका वर्षापासून ६ वपर्यंत ६ अंगुळ प्रमाण लांब व ६ वर्षांपासून बारी वपर्यत आठ अंगुळ प्रमाण लाव बारा वर्षांनंतर बारा अंगुळे प्रमाण लांब असावी. नळीचे छिद्राचे प्रमाण. मुद्रछिद्रकलायाभंछिद्रकोलास्थिसन्निभम् ॥ यथासंख्पभवेन्नेत्रंश्लक्ष्णगोपुच्छस- निभम् ॥ ५९ ॥ आतुरांगुष्ठमानेनमूलस्थूलेंविधीयते ॥ कनिष्ठिणापरीकाहममेच. गुटिकामुखम् ॥ ६० ॥ तन्मूलेकार्णद्वेचकार्येभागाच्चतुर्धकात् ॥ योजयेत्तत्र वास्त चबधद्धविधानतः॥६१॥ जी महा अगुळ प्रमाण नळी आहे तिचे छिद्र मुगाच्या दाण्याप्रमाणे व जी आठ मंगुळ प्रमाण नळी आहे तिचे छिद्र लाकेचे दाण्याप्रमाणेच जी बारा अंगुक प्रमाण नळी बाहे तिचे बोराचे आंठीप्रमाणे याप्रमाणे क्रौकरून नळीची छिद्रे करावी आणि ती नळी चिकण असून गाईचे पुच्छासारखी करावी व त्या नळीचें मूळ रोग्याचे आगट्या इतकें मोठे अणि असमागी करंगळी इतकी जाडी असून तिचे तोंड वाटोळे करावे व त्या नळीचे तीन माग टाकून चवथे मागी मूळाचे ठायी दोन कर्णिका क्मळपत्रासारिख्या करून हरि- गादिकाचे अंदाचा बस्ति तेथे योजून त्या कार्णवेशी वस्तीला दोहों बंधनेंकरुन वांधून संधि मिळवाव्या. घस्ति कोणाचे अंटाचा अलावा तो प्रकार. भृगाजमूकरगवांमहिपस्यापिवाभवेत् ॥ सूत्रकोशस्यबस्तिस्तुतदलाभेनचजः ॥ ॥ ६२॥ करायरक्त मुदुर्वस्तिःस्मिन्योहदोदितः।।

·२४ शार्ङ्गधर. हरीण व बोकड व डुक्कर व बैल अथवा टोणगा यांचे अंडाचा बस्ती योजावा. ते न मिळेल तर यांचेच अंगाच्या कातड्याचा बस्ती योजावा आणि तो बस्ती बोर व तरवह इत्यादिकांचे सालीचे काढन्यांत रंगविलेला असून मृदु व चिकण व वळकट असा असावा. व्रण यस्तीचे प्रमाण. अणवस्तेस्तुनेत्रंस्यात्श्लक्ष्ममष्टांगुलोन्मितम् ॥ ६३ ॥ मुद्गछिद्रंगृधपक्षनर्मलकापरिणाहिच ॥ व्रणावियों जो बस्ती योजावयाचा त्याची नळी ती आठ अंगुळ प्रमाण लांच व चिक्कण व तिचे छिद्र मुगा इतकें व गिधाडाचे पक्षाला नळी असते तितकी मोठी जाणावी. यस्तीचे गुण. शरीरोपचयंवर्णवलमारोग्यमायुपः ॥ ६४ ॥ कुरुतेपरिवृद्धिचवस्तिसम्यगुपासितः ॥ बस्तीचे उत्तम प्रकारें सेवन केले असतां शरीराची वृद्धि व कांति व बळ प आरोग्य व आयुष्याची वृद्धि हे गुण उत्पन्न होतात. यस्तीचा सेवनकाल. दिवसांतेवसंतेचस्नेहेवस्तिःमदीयते ॥६५॥ ग्रीष्मवशरत्कालेरात्रौस्यादनुवासनम् ।। नचातिस्निग्धमशनभोजयित्वानुवासयेत् ॥ ६६ ॥ मदंमूछाँचजनयेतद्विधारनेह:- प्रयोजितः ।। रुसँभुक्तवतोत्यनंबलंवर्णचहीयते ॥ ६७ ॥ वसंतऋतूचे ठायो स्नेहबस्ती ह्मणजे अनुवासनबस्ती तो सायंकाळी योजावा. भीष्मऋतु, वर्षाऋतु व शरदृतु यांचे ठायी रात्रीस योजावा व रोग्यास फार स्निग्ध भोजन देऊन अनुभवासन बस्तीचा प्रयोग करूं नये. तेणेकरून मद . व मूर्छा हे उत्पन्न होतात. व फार रुक्ष भोजन देऊन बस्तीचा प्रयोग केला असतां बल व कांति यांची हानि होते. याप्रकारे दोहों प्रकारचा बस्ती योजिला असतां हे उपद्रव होतात असें जाणावें. यस्ताचे टापी ही मात्रा व अतिरिक्त मात्रा त्यांचे फळ. हीनमात्रावुभौवस्तीनातिकार्यकरौस्मृतौ ॥ अतिमात्रीतधानाहलमातीसारकारको ।। ६८॥ अनुवासनबस्ती व निरूहबस्ती याची अल्प मात्रा जाहली असतां यांजपासून फार कार्य होत नाही झणजे रोग चांगले दूर होत नाहीत व यांची फार मात्रा जाहली असता आनाहरोग व ग्लानि व अतिसार हे रोग उत्पन्न होतात. उत्तमादिकांची मात्रा. उत्तमस्पपलै पड्भिर्मध्यमस्यफ्लेविभिः॥पलाद्यर्धनहीनस्पयुक्तामात्रानुवासने ॥१९॥ उत्तमप्रकारचे आहे बळ ज्याला त्याची मात्रा अनुवासना वस्तीचे टायी सहा पळ प्रमाण जाणावी. व मध्यम बळ मनुष्य जो त्याची मात्रा तीन पळ प्रमाण जाणावी. व हीन बळ मनुष्य नो त्याची मात्रा दौड पळ प्रमाण जाणावी. स्नेहाचे ठायीं सैंधादि मात्रै मान. शतान्हासैंधवाभ्यांचदेयंस्नेहेचचूर्णकम् ।। तन्मात्रोत्तममध्यांत्या पश्चनयमाषः १७०॥ शतावरी व सैंधव यांचे चूर्ण अनुवासनवस्तीचे टायों द्यावयाचे त्याची मात्रा ·तृतीयखड. आणि कुशळ ची सहा मासे प्रमाण ती उत्तम व जी चार मासे प्रमाण ती मध्यम व जी दोन मासे प्रमाण ती कनिष्ठ याप्रकारें मात्रा जाणाव्या. ढाळकादि दिल्यानंतर अनुवासन बस्ती द्यावयाचा प्रकार विरेचनात्सप्तरात्रेगतेजातबलायच ॥ भुक्तान्नायानुवास्पायबस्तियोऽनुवासनः॥ ७१॥ मनुष्याला ढाळक देऊन सात दिवस गेल्यानंतर बळ आल्यावर त्याला भोजन दे- ऊन अनुवासन नामक बस्तीविषयी योग्य जो मनुष्य त्याला अनुवासन बस्ती योजावा. अथवानुवास्पस्वभ्यक्तमुष्णांबुस्वेदितंगनैः ॥ भोजयित्वायथाशास्रकतचंक्रमणंततः ॥ ७२ ॥ उत्सृष्टानलविण्मूत्रंयोजयेत्स्नेहवस्तिना ॥ सुप्तस्यवामपार्चेनवामजंघाम- सारिणः ॥७३॥ कुंचितापरजंघस्यनेत्रस्निग्धोगदेन्यसेत् ।। बध्वाबस्तिमुखसूत्र वामहस्तेनवारयेत् ॥ ७४ ॥ पीडयेदक्षिणेनैमध्यवेगेनधीरधीः ।। जृभाकासक्षवादीच बस्तिकालेनकारयेत् ॥ ७५ ॥ अनुवासनबस्तीविषयों जो योग्य मनुष्य त्याचे अगाला तेल लावून उप्ण पा- पाण्याने अंगाचा हलका घाम काढून त्याला यथाशास्त्र भोजन देऊन अंमळसा इकडे तिकडे हिंडवून त्याला मुतायाला व शौचाला होत असल्यास बसवून व वायु सरत असल्यास सरवून व बस्तीचे ठायी योजावा. आणि त्याला डावे कुशीस निजवून डावा पाय लाय पसरवून उजवा पाय आखडून धरवावा, आणि गुद स्निग्ध करून वस्तीची नळी बस्ति मुखाचे ठायों दोयनों बाधून त्या नळीला गुदाचे ठायी ठेवावी, वैधानी ती नळी डावे हाताने धरून उजवे हाताने मध्यम वेगेंकरून पीडन करावें ह्मणजे चिपनळ्या माराव्या व बस्तीकाली जामई व खोकला व शिकादिक ही रोग्यास येऊ देऊ नयेत. चिपनळ्या मारण्याविषयी काळ त्रिंशन्मानामितःकाल मोक्तोवस्तेस्तुपीडनेततःप्रणिहितःस्नेहउत्तानोवाक्शतंभवेत् ७६ चिपनळ्या मारण्याविषयी तीस मात्रापर्यत काळ जाणावा आणि तो स्नेह अ- म्यंतरी प्राप्त जाहला असता शमर आख 'मोजे तोपर्यंत उताणे निजावें. त्या मात्रेचे प्रमाण पुढील श्लोकात आहे. किती काळाची मात्रा होते त्याचे प्रमाण जानुमंडलमावेष्टयकुर्याच्छोटिक्यायुतम् ॥ मकापात्राभवेदेपासर्वत्रैपविनिश्चयः ॥७७|| गुडघ्यामवता स्पर्श लागे असा हाताचा फेरा फिरवून चिटकी मारावी इतक्या काळाची एक माना जाणावी, असा निश्चय सर्वत्र आहे असें जाणावें चिपनळ्या मारल्यानंतरची क्रिया प्रसारितैःसर्वगात्रैर्यधावीर्यप्रसर्पति ॥ ताडयेत्तलयोरेनत्रीन्वारांश्चशन.शनैः ॥ ७८ ॥ फिजश्चैवततःश्रोणींशय्पांचवोक्षिपेचतः ॥ जातेविधानेतु ततःकुर्यानिद्रांयधामुख ॥ ७९ ॥ चिपनच्या मारल्यानतर रोग्यावरवून हस्तपादादिक सर्व गा दिली सोडवून लाव करावी. तेणेकरुन रसादिक धातु आपल्या स्थानाप्रत जातात व रोग्याचे हातापायांचे ·शाईन्धर- तळव्यांना तीन वेळ हलक्या हलक्या ढाळ्या माराव्या. तशांत मांड्यांचे ठायों व कटि पश्चातूभागाचे ठायों तीन वेळ टाळ्या मारून त्याला पलंगावर वसवावा. याप्रकारचा विधि जाहल्यानंतर रोग्याने स्वस्थ निद्रा करावी. वस्तिकर्म चांगले जाहले असता त्याचे गुण. सानिलासपुरीपश्चस्नेहम्मत्येतियस्यतु ।। उपद्रवंविनाशीघ्रससम्यगनुवासितः ॥८॥ गुदाचे आंत गेला जो स्नेह तो वायु व मळ इहींशी सहवर्तमान उपद्रवावांचन लवकर बाहेर आला असता त्या मनुष्यास वस्तिर्म चांगलें जाहलें असें जाणावें. स्नेहाचा विकार दूर होण्याविषयी उपाय. जीर्णान्नमवसायान्हेस्नेहेमत्यागतेपुनःलघ्वन्नंभोजयेत्कामंदीप्लामिस्तुनरोपदि ॥८॥ अनुवासितायदेपंस्यादितरेन्हिमुखोदकं॥ धान्यशृंठीकपायोवास्नेहव्यापत्तिनाशन।।८।। गुदावा? स्नेह निःशेष बाहेर आला असतां आणि जर मनुष्याचा अग्नि प्रदीप्त आहे तर त्याला सायंकाळी जुनें अन्न असून किंचित मितीचें आहारापेक्षा कमी असें पथ्यास द्यावे आणि अनुवासित मनुष्य जो त्याला इसऱ्या दिवशी मुखोदक द्यावें प्रणजे कोमट पाणी प्यावयास द्यावे अथवा धणे व सुंठ यांचा काढा करून द्यावा तेणेकरूव स्नेहाचा विकार दूर होतो. वातादि दोपांचे ठायी चिपनळ्या मारावयाचे प्रमाण. अनेनविधिनापड्वासप्तचाष्टौनवापिवा ॥ विधेपावस्तयस्तेषामंतेचैवनिरूहणं ॥८॥ पूर्वोक्त विधीकरून वातादिक दोषांचे ठायीं सहावेळ अथवा' सातवेळ अथवा आठवेळ अथवा नऊवेळ चिपनळ्या माराव्या त्या चिपनळ्याचे अंती निरुह पस्ति योजावा. दत्तस्तुप्रधमोवस्तिस्नेहयेद्भस्तिवंक्षणः ॥ सम्पक्दत्तोद्वितीयस्तुमूर्धस्थनिलंजपेत् ॥ ८४ ॥ बलंवणंचजनतृतीयस्तुपयोजितः ॥ चतुर्धपंचमौदत्तौस्नेहपेतारसामजि ॥८५||पष्ठोमांसंस्नेहयतिसप्तमोमेदएवच अष्टमोनवमश्चापिमज्जानंचयधामम्॥८६॥ एवंचक्रगतान्दोपान द्विगुणःसाधुसाधयेत् अष्टादशाष्टादशकान्वस्तीनांयोनिपेवते८७ सऊंचरवलोप्पश्वजयेत्तुल्योऽमरमभः ॥ प्रथम चिपनळी मारली असतां ती बस्ती क्षण हणजे अंड संधिद्वारा शरीराचे ठायीं लहन करिते झणजे धातु वाढविते. दुसरी चिपनळी दिली असतां मस्तकांतील वायू दर होतो, तिसरी चिपनळी दिली असतां शरीराचे ठायों बळ व कांति ही येतात, चव ग्याने, पांचव्याने, चिपनळी मारली असता रस व रक्त यांची वृद्धि होते, सहाव्याने, सातव्याने विपनळी दिली असतां मासाला व मेदाला स्निग्धपणा येतो, आठव्याने व नवन्याने, चिपनळी दिली असतां मजेला व श्लोकांत चार आहे तेणेकरून शुक्रधातूला स्निग्धपणा येतो. याप्रकारे द्विगुण झणजे अठरा जिपनळ्या दिल्या असतां शुक्रधातुगत ने दोष त्यांचा नाश होतो व जो मनुष्य छत्तीस चिपनळ्यांचे सेवन करितो त्याला रत्तीसारखें बळ येऊन वेगानें अश्वाला देखील निकाल आणि देवासारखी कांति होते. वस्तीचे गुण.

·तृतीयखंड. अनुवासन वस्ती व निरूह वस्ती हे कोणास द्यावयाचे ते प्रकार. रुक्षायबहुवातायस्नेहबस्तिदिनेदिने ॥ ८८ ॥ दद्याद्वैद्यस्तधान्येपामन्यांबाधामपा- हरेत् ।। स्नेहोल्पमात्रोरुक्षाणांदीर्घकालमनत्ययः ॥ ८९ ॥ तधानिकहस्निग्धाना- मल्पमात्र प्रशस्यते ॥ रुक्ष असून जो फार वायूने पीडित मनुष्य त्याला वैद्यानी दिवसादिवसाचे ठायीं महबस्ती द्यावा ह्मणजे स्नेहाच्या चिपनळ्या नित्य माराव्या. त्याप्रकारे अन्येषा ह्मणजे स्निग्ध व स्थूलादिक मनुष्य जे त्यास अन्या ह्मणजे निरूहण वस्ती तो दिवसादिवसाचे ठायी द्यावा तेणेकरून बाधा झणजे रोग तो दूर होतो व रक्ष मनुष्य जे त्यास स्नेहबस्ती थोड़ा द्यावा ह्मणजे स्नेहाची हलकी चिपनळी मारावी, परतु रोगी बहुत दिवस वाचायाचा आहे बर स्निग्ध मनुष्य जो त्यास निरूह वस्ति थोडा धावा. एकलाच स्नेह बाहेर आला असतां उपाय अथवायस्यतत्काल स्नेहोनिर्यातिकेवलः ॥१०॥ तस्यान्योन्यतरोदेयोनहिस्निग्धस्यतिष्ठति॥ स्निग्ध मनुष्य जो त्याचे गुदावाट चिपनळ्या मारिल्यावर लागलाच स्नेह बाहेर येतो, ठरत नाही, यास्तव स्नेहबस्ती देऊन लागलाच निरूह बस्ती द्यावा असे पालटून दोहों प्रकारचे बस्ती द्यावे स्नेह बाहेर येत नाही त्याचे उपद्रव व उपाय अशुद्धस्यमलोन्मिश्रास्नहोनैतियदापुनः ॥ ९१ ॥ तदाशैथिल्यमाध्मानं- शूलभ्वासश्चजायते ॥ पक्वाशयोगुरुत्वचतन्नदद्यानिकहणं ॥ ९२ ॥ तीक्ष्णती- क्ष्णौषधियुताफलवतिर्हितातथा ॥ यथाढलोमनंवायुमलस्नेहश्चजायते ॥ ९३ ॥ तथाविरेचनंदद्यात्तीक्ष्णनस्पंचशस्यते ॥ ढाळक व वमन इत्यादिक होऊन ज्या मनुष्याची शुद्धि केली नाही त्याचे गुदावाटे मळमिश्रित स्नेह जर बाहेर आला नाही तर शरीराला शिथिलपणा व आध्मान मणजे पोटफुगी व शूळ व श्वास व पक्वाशयाचे ठायों जडपणा हे उपद्रव होतात. हे दूर हो- च्याविषयी तीक्ष्ण असा निरूहण बस्ति योजावा पाप्रकारे तीक्ष्ण औषधेरून युक्त अशी फलवर्ती जेणेकरून वायु अधोगामी होऊन ममिश्रित स्नेह गुदावाटे बाहेर येई अशी यो- जावी व तसेच तीक्ष्ण ढाळक व तीक्ष्ण नस्ये ही योजावी. स्नेहवरती च्याला उपद्रव करीत नाही त्याचे विधान यस्पनोपद्वंकुर्यात्स्नेहबस्तिरनिःमतः।।९४॥सर्वोल्पोव्यावृतैरोक्ष्यादुपेक्ष्यःसविजानता ॥ स्नेहवस्ती झणने स्नेहाची चिपनळी ती गुदात घातल्यानतर गुदाचा संपूर्ण भाग च्यावृत भणजे व्यापून राहिली होत्साती अथवा मनुष्यास स्क्षपणा आहे पणोन गुदाचा एक देश व्यापून राहिली होत्साती शलादिक उपद्रव करीत नाही तो चिपनळी झणजे स्ले- हवस्ती तो बहुत वेळ तसाच ठेवावा. अहोरात्रीत स्नेह बाहेर आला नाही तर त्याजवर उपाय अनायातत्वहोरात्रहत्यामंशोधनहरेत्।।९५||स्नेहवस्तावनायातेद्वाग्यांस्नेहोविधीयते ॥ है ·+ २८ शार्ङ्गधर. स्नेहाची चिनपळी मारिली असतां जो स्नेह बाहेर येत नाही त्याला दोन वेळ चिप- नळ्या मारून स्नेह बाहेर येईसे करावें व जो स्नेह अहोरात्रांमध्ये बाहेर येत नाही त्याला ढाळक देऊन बाहेर येईसा करावा. अनुवासन तेल. गुडूच्पेरंटपूतीकभागीवपकरोहितम् ॥९॥ शतावरीसहचरंकाकनासापलोन्मितम् ।। पवमापातसीकोलकुलित्यान्ममृतोन्मितान् ।। ९५॥ चतुणांभसापत्वाद्रोण शे- पेणतेनच ॥ पत्तैलाढकेपेप्यजीवनीयैःपलोन्मितैः ।। ९८ ॥ अनुवासनमेतत्विस- वैवातविकारनुत् ॥ गुळवेल १ एरंडमूळ २ करंजसाल ३ भारंगमूळ ४ आडुळसा ५ रोहिसतृण ६ शतावरी ७ कोन्हांटा ८ कावळी ९ ही नऊ औपधै पळ पळ प्रमाण, जव, उटीद, आळशी, पोरीचे चीज, व कुळित्य ही पांच ओपधे दोन दोन पळे ही सारी ओपधे कुटून त्यांत पाणी चार द्रोण घालून एक द्रोण पाणी राही तोपर्यंत काढा करून त्यांत तिळाचे तेल एक आदक परिमित घालावे आणि जीवनीय गणाची औषधे पळ पळ प्रमाण घेऊन चूर्ण करून बारीक वाटून त्या तेलांत घालून फिरून कटवावे आणि काढा आटून तेल राहिलें झणजे खाली उतरून ते गाळून घ्यावे. याला अनुवासन तेल घागतात. हे तेल संपूर्ण वायूचे रोग दूर कग्नेि, असें जाणावें. अनुयासन रस्तीमध्ये विपर्यास होऊन से रोग होतात ते. पट्सप्तविव्यापदरजायतेवस्तिकर्मणः॥१९॥ दूपिनात्ममुहायेनताश्चिकिरपारनुसुश्रुतात् ।। यति कमांमध्ये दोषरूप काही विपर्यास होऊन त्यापासून शहात्तर प्रकारचे रोग उत्पन होतात. त्यांची चिकित्सा सुश्रुत मंयाचे टायी आहे त्यानवान करावी. यम्निर्माचेटायी पध्य. पानादारविहारश्चपरिदारश्चकम्नशः॥२००|| म्नेदपानममाःकार्यानानाविचारणा ।। अन्नपान आणि विहारादिक यांचे आचरण जमें स्नेहपानाचे ठायीं सांगितले आहे त सर्व प्रकारे या स्नेहवस्तीचे टायों कगये; याविषयों पिचार क नये. पष्ठोऽध्यायः। निमइयम्नीया रिधि. निरुद्धचस्तिबंदुवाभियनेम्मरणांतरः ॥ २०१ ।। नेवनापनामानिनानिनिपुगः ।। निरूह पनि कारण देशमन अनेक प्रकारचाहता आणि जरी नस कारणा नामें अमतील तशी ती त्याची नाम होतात. उदाहरण उलटर पनि दानि समनपनि इत्यादिव ग जागावी.

·२९ तृतीयखंड. निसहयस्तीचे दुसरे नाम. निकहस्यापरंनाममोक्तमास्थापनबुधैः ॥२०२॥ स्वरधानस्थापनादोषधातून स्थापनमतम् ।। निरूह बस्तीचे दुसरे नाम आस्थापन असें जाणावें. त्याची व्युप्तत्ति दोष व रसादिक धातु यांना आपल्या स्वस्थानी बसविते झणोन त्याला आस्थापन झणतात व वातादिक दोष अथवा रोग यांना दूर करितो ह्मणोन त्याला निरूह ह्मणतात. निरूहवस्तीचे ठायी काढ्यादिकांचे प्रमाण. निरूहस्यप्रमाणतुमस्थःपादोत्तरंमतम् ॥ ३ ॥ मध्यमेप्रस्थमुद्दिष्टहीनस्यकुब्वास्नयः॥ निरूहबस्ति देण्याविषयी कषायादिकाचे प्रमाण सवाप्रस्थ उत्तम व एक प्रस्थ सत्यम, तीन कुडव कनिष्ठ याप्रकारे जाणावें. जे निरूह यस्ताविपर्या योग्य नाहीत ते. अतिस्निग्धोत्कृिष्टदोपौक्षतोरस्काकशतथा ॥ ४ ॥ आध्मानछर्दिहिवाशःकासश्वा- सपपीडितः॥ गुदशोफातिसाराताविपुचीकुष्ठसंयुतः ॥ ५ ॥ गामणीमधुमेही- चनास्थाप्यश्चजलोदरी ॥ फार स्निग्ध जो मनुष्य तो व ज्याचे ऊर्ध्वगामी दोप जाहले आहेत तो व उरक्षतेवरून पीडित, कृश, आध्मान ह्मणजे पोटफुगी रोग, ओकारी, उचकी, अर्श, खोकला, श्वास इहीवरून पीरित जो मनुष्य तो गुदाचे गयीं, पीडा, मूज अतिसार, मोशी, कुष्ट, इहीवरून पारित गर्भिणी स्त्री, मधुमेही व जलोदरी हे रोगी आस्थापन हणजे निरुद्द बस्ती त्याविषयों योग्य नाहीत. निरूहवस्तीविषयी जे योग्य ते वातव्याधाबुदापर्तवातासविषमज्वरे ॥६॥ मुतृष्णोदरानाहमूत्रवृद्धाश्मरीपुच ।। वृहासक्दरमंदाग्निपमेह पुनिरूहणम् ॥णा शूलम्लपित्तेहृद्रोगेयोजयेद्विधिवद्वधः ॥ वातरोग, उदावर्त, वातरक्त विषमज्वर, मूर्छा, तृपा, उदर, आनाहरोग, बछ, अश्मरीरोग, बहुत दिवसांचे असृक्दर झणजे धुपणी, अमिमाद्य, परमा, शूलरोग, आम्ल पित्त, व हृद्रोग हे रोग निरूह बस्तीविषयी योग्य जाणावे. निरूहवस्ती दण्याचाप्रकार. उत्सृष्टानिलविमूत्रस्निग्धविन्नमभौजिनम्॥८॥मध्यान्हेगृहमध्येचयथायोग्यनिरुतयेत् ॥ स्नेहबस्तिविधानेनबुवाकुर्यान्निरूहणम् ॥ ९ ॥ जानिरूहेचततोभवेदुत्क्टकासनः।। तिष्ठेन्मुहूर्तमात्रंचनिरूहागमनेच्छया ॥ १० ॥ अनायातमुर्तेतनिरूहशोधनहरेत् ।। निम्ह बस्ती ज्या मनुष्याला द्यावयाचा त्याला मृतायास व शौचाण होत असल्यास जाऊ नये असे सागून व त्याचे कोट्यात वायूचा फुगारा अस्ला-तर तो सरवून कोठग शुद्ध करून त्याचे अंगाला स्नेह पदार्थ लावून थोडा अंगाचा-घाम काढून त्याला जोबन न देता दोन प्रहरी घरामध्ये यथायोग्य झणजे जसा ज्या रोगावर रस्ती द्यावयाचा असेल जसा स्नेह वस्तीचे विधानेकरून निरूहण बस्ती द्यावा. बणजे तेलादिकांच्या चिपनळ्य गुदावाटे माराव्या आणि निरूह वस्तीचे कर्म नाहल्यानंतर तो निरूह बाहेर यावया- गर ·शान्धर. करितां एक मुहूर्तमात्र झणजे दोन घटिकापर्यंत उकिडवें वसावें. जर एका मुहूर्तात तो निरूह बाहेर आला नाही तर त्याला शोधन करून बाहेर येईसा करावा. निरूह बाहेर आला नाही त्याच्या शोधनाची औषधे. निरूहरेवमतिमाक्षारमूत्राम्लसेंधवैः ॥ ११ ॥ निरूह बस्ती गुदातून बाहेर आला नसतां जवखार व गोमूत्र व लिंबूचा रस अथवा जैबीराचा रस व सैंधव ही चार औषधे एकत्र करून गुदाचे ठायों पुनः निरूह योजावा. तेणेकरून निरूह बाहेर येतो ज्याला निरूह वस्ती उत्तम झाला त्याचे लक्षण. यस्यक्रमेगणच्छंतिविपित्तकफवायवः ।। लाघवंचोपजायतमुनिकहतमादिशेत् ॥१२॥ ज्या मनुष्याला निरूह बस्ती दिला असता त्याचे मळ व पित्त व कफ आणि वायु हे क्रौकरून गुदावाटे बाहेर आले असतां व शरीराला हलकेपणा असता निरूह बस्ती, कर्म चांगलें झालें असें जाणावें. ज्याला निरूह वस्ती उत्तम झाला नाही त्याचे लक्षण. यस्पस्यादस्तिरल्पाल्पवेगोहीनमलानिलः ।। मूत्रार्तिजाड्यारुचिमान्दुर्निकहतमादिशेत्॥१३॥ ज्याला निरूह बस्ती दिला आणि त्या वस्तीचा बाहेर येण्याचा वेग अल्प यास्तव मळ व वायु हे जितके बाहेर यावयाचे तितके न आले आणि व थोडे आले, मूत्राचे ठायों पीडा व शरीराला जडपणा व अरोचक इतक्या लक्षणेकरून युक्त जो मनुष्य त्याल निरूह बस्ती चांगला झाला नाही असें जाणावें, निरूह यस्ती व म्नेहवस्ती यांचे चांगले देण्याचे लक्षण विविक्ततामनस्तुष्टिःस्निग्यताव्याधिनिग्रहः ॥ आस्थापनस्त्नेहबस्योः सम्परुदानेतुलक्षणम् ।। १४ । अनेनविधिनायुज्यानिबस्तिदानवित् ।। रोग्याचे अंगास हलकेपणा व मनाचा संतोष व अंगाला घामाचा चिक्टा व रोगाचा नाश हे 'आस्थापन प्रणजे निरूहवस्ती व स्नेहवस्ती यांचे चांगले दिल्याचे लक्षण नाणावें. आणि पूर्वोक्त विधीकरून बस्तिकर्म जाणणारा जो वैध त्याने निरूह बस्ति योजावा. निरूहण वरती किती वेळ द्याना रणचा प्रकार. द्वितीयंत्रातृतीयवाचतुवायोचितम् ॥१५॥ सस्नेहएका पवनपितेद्वौपयसाप्सह ॥ कपापस्टुरुक्षाद्या क्फेकोप्णास्रयोमताः ॥१६॥ पित्तश्लेष्मानिलाविष्टंक्षीरद्वीपयूरसेः क्रात् || निरूहये,जयित्वाचततस्तदनुवासयेत् ॥ १७ ॥ निरूह बस्ती दोन वेळ, अथवा तीन वेळ अथवा चार वेळ जसा दोप असेल तसा योजावा. व वातरोग असतां स्नेहयुक्त निरूह वस्ती एकवेळ द्यावा व पित्तरंग असता दुग्धयुक्त दोन वेळ द्यावा व कफरोग असतां पाय व कटु व स्क्ष इत्यादिक पदार्थ एकत्र करून किंचित उन तीन वेळ निम्यम्नी चावा. प्रणजे या औषधाच्या तीन वेळ चिपनळ्या मा- राव्या अया कफ व पित्तवायु इहाकरुन मनुष्य पीडित असतां दूध व यूप व रस मणने ।

·तृतीपखंड. - मांसरस याचे कमेंकरून गुदादिकांचे ठायो बस्ती द्यावे. नंतर अनुवासन बस्ती धावा झणचे स्नेहाच्या चिपनळ्या मारव्या- सकुमारादिक मनुप्पांस निरूहवस्तीची योजना. सुकुमारस्पवृहस्पबालस्यचमर्हितः ॥ चरितरतीक्ष्णमयुक्तम्नुतेषांहन्या द्धलायुपी ॥१॥ सकुमार झणजे नाजूक मनुष्य वृद्ध व बाल यांना मृदु बस्ती धावा झणजे हलक्या चिपनळ्या मारव्या आणि यांचे ठायीं तीक्ष्ण हणजे दरुण असा बस्ती योजिला असता यांचे चळचा व आयुप्याचा नाश होतो. आदि मध्य व अत्य यांचे टायी यस्तीची योजना. दद्यादुरक्लेशनंपूर्वमध्येदोपहरंततः ॥ पश्चात्संशमनीयंचदद्यादरितविचक्षणः ॥ १९॥ प्रथम दोष उचंबळत अशा औषधांचा बस्ती योजावा व मध्ये देोपनाशक अशा औषधांचा बस्ती द्यावा-अंती संशमनीय ह्मणजे आपले स्वस्थानी दोष बसत असा बस्ती द्यावा. झणजे अशा औषधांच्या चिपनळ्या माराव्या. दोप उचंबळघायाचा वस्ति. एरंटीजमधुकंपिपली एवंदचा ॥ पापल्वरुवश्वरितसलेइ न.रमृतः ॥ २० ॥ एरंडाचे बीज १ मोहाची साल २ पिंपळी ३ सैधव ४ वेखंड ५ शेरणीची फ६ ही ६ औषधं समभाग घेऊन वाटून वल्लवरून देोप उचंबळवावयाकरिता हा उरलेशन बरित योजावा. दोपहरयस्ति. शताव्हामधुकविल्वकैटजंफ्लमेश्च ।। सवांजिय.गोमूत्रोवरिपहरामृतः ॥२१॥ शतावरी १ ज्येष्टमध २ बेलफळ ३ कटज ४ ही चार औपधे रुममाग घेऊन वानीत बरेक वाटून त्यांत गोमूत्र मेळवून गुदाचे ठायी चिपनव्या माराव्या. तेवरून व तादिक दोषांचे शमन हे ते. शोधनवस्ति. शोधनद्रव्यनिक्वाधर तत्वयैरनार धवैः॥ रचय जेनम्तिाबरत्यशोधनारमृता.२२ निसत्तरदिक जी शोधनद्रव्ये त्यांचा वढा वरुन आणि त्याच औपचा रुक त्या कान्यांत व सैधव त्यांत मेदून इत्तीने खज झणजे रवी त्या रवी ने मन वरून दोषांचे शोधन विषयों बस्ति द्यावे. झणजे चिपनळ्या द्याव्या. दोपशमनास्ति. भियंगुमधुकौमुरत तथैवचरसजिनम् । क्षाराशरपतवरिन्दोपाय नमृतः ॥२३॥ वाघाचे मूळ अथवा राळे १ मोहाची साल २ न.गरमाये ३ रसांजन ४ ही चार औषधे समभाग घेऊन दुधात पारीक वाटून दोपशमन देण्य विषयों पस्ति योजावा; पच्छे लैसनरस्ति. त्रिफला कायगात्रौद्रशारस्माताः ॥ उपयादिमतीवावरतपोलेसनाःस्मृताः॥२४॥ निफळेचा कहा वरन त्यांत गेख व मध अणि नवसार घल्म अणि उपकादिक चिपनळ्यामाराव्या.

·६२ शार्ङ्गधर. गणाचे औषधांचे चूर्ण त्यांत मेळवून लेखन झणजे मेदोरोगादिकांचे जे कृशीकरण स्याविषयी बस्ति योजावा. हणवस्ति. 1 बृहणद्रव्यनिक्कायाकल्कैर्मधुरकैर्युतः ॥ सर्पिमांसरसोपेताबस्तयोवृहणामताः ।। २५ ॥ }. मुसळी, गोखरूं, कवचबीज इत्यादि जी बृंहणद्रव्ये झणजे धातुवर्धनद्रव्ये त्यांचा काढा करून त्यांत मोहाची साल व द्राक्षे व डाळिंब इत्यादिक मधुर द्रव्ये जी त्यांत कल्क व तूप व मांसरस ही सारी घालून वर्धन होण्याविषयी बस्ति योजावा. पिच्छिलवस्ति. बदरावतीसेलशाल्मलीधन्वनागराः क्षीरसिद्धाःक्षौद्रयुक्तानाम्नापिच्छिलसंज्ञिताः२६ ३. अजोरभ्रणरुधिरैयुक्तादेयाविचक्षणैः॥ मात्रापिच्छिलवस्तीनांपलैदशभिर्मताः ॥२७॥ चोरीची साल १ नारंगी २ भोकरीची साल ३ सांवरीची साल ४ धमासा ५ सुंठ ६ ही सहा औषधे समभाग घेऊन दुधांत वाटून त्यांत बोकड व मेंढा व हरीण यांचे रक्त मिश्रित करून कुशलवैद्यांनी दोप पातळ होण्याविषयी बस्ति योजावे. याला पिच्छिलबस्ति झणतात. या वस्तीच्या मात्रेचे प्रमाण बारा पळे जाणावें. निरूणमात्रेचा विधि. • ' दत्वादौसेंधवस्पाक्षेमधुनःमसृतिद्वपम् ॥ विनिमथ्यततोदद्यात्स्नेहस्पपत्तित्रयम् ॥ २८ ॥ एकीभूतततःस्नेहेकल्कस्यप्रतिक्षिपेत् ॥ संमूर्छितेकपायेतुचतःप्रसूति- संमितम् ॥ २९ ॥ क्षिप्त्वाविमथ्यदद्याच्चनिरूहंकुशलोभिपक् ॥ बातेचतुःपलक्षौ. द्वंदद्यात्नेहस्यपट्पलम् ॥ ३० ॥ पित्तेचतुःपलक्षौद्रस्नेहस्पचपलत्रयम् ॥ कफे- पट्पलक्षौद्रस्नेहस्मेवचतुःपलम् ॥ ३१ ॥ प्रथम सैधव एक अक्ष प्रमाण प्रणजे कर्ष प्रमाण व मध दोन प्रसृति झणजे चार पळे या' दोहोंचे एकाजागी मर्दन करून नंतर त्यांत तूप अथवा तेल साहा पळे प्रमाण घालून एका जागी मेळवून त्यांत क्ल्काची जी औषधे सांगेल त्यांचा कल्क करून त्या स्नेहांत मेळवावा अथवा त्या कल्काची संमूर्छित झणजे कढवून काढा करून त्या स्नेहांत मेळवून कुशल वैद्यांनी निरुहबस्ति योजावा. झणजे गुदाचे ठायों चिपनळ्या माराव्या. हा निरूहयस्तीचा साधारण विधि जाणापा. विशेष विधी तर वातरोग असतां चार पळ प्रमाण मध व स्नेह साहा पळें प्रमाण ही एकत्र करून बस्ति योजावा व पित्तरोग असतां मध चार पळे आणि स्नेह तीन पळे प्रमाण ही एका जागी करून बस्ति योजावा व कफरोग असतां मध सहा प व स्नेह चार पळे ही एकत्र करून बस्ति योजावा. मधुतैलक यस्ति. एरंडकायतुल्यांशंमधुतैलंपलाष्टकम् ।। शतयुष्यापलार्धेनमेंधवार्धेमंयुतम् ।। ३२ ।। सधुतलकसंज्ञोयंबस्तिःसजविलोडितः । मेदोगुल्मकृमिलीदमलोदावर्तनाशनः॥३३॥ क्लवर्णकरश्चैववृप्योबृदणदीपनः ॥ - ·-- तृतीयखंड. एरंडाचे मुळाचा काढा आठ प. व मध आणि तेल हो चार चार प. व बडीशोप माणि सैधव ही अर्धे अर्धे पळ सारी एकाजागी खज ह्मणचे रवी त्या रवीने ढवळावी ला मधुतैलकबस्ती झणतात. हा बस्ती गुदाचे ठायीं योजिला असतां येणेकरून मेदोरोग गुल्मरोग व कृमिरोग व कवलू व उदावर्तवायु यांचा नाश होतो बल, कांति व बी. वषयों प्रीति, धातूची वृद्धि यांतें देतो व प्रदीप्त होतो. दीपनवस्ति. सौद्राज्यवीरतैलानांमसृतिःमसतीभवेत् ॥३४॥ हयुपासैववाक्षांशोवस्ति स्याहीपनापरः।। । मध, तूप व दूध ही दोन दोन पळे व शेरणी आणि सैंधव ही दोन औषधे कर्ष प्रमाण ऊन बारीक वाटून त्या मधांत तुपांत दुधांत कालवून जठराग्नि प्रदीप्त होण्याविषयों स्ती योजावा. युक्तरथयस्ति. एरंडमूलनिःक्वाथोमधुतैलंससैंधवम् ॥३५॥ एपयुक्तरथोवस्तिःसवचापिप्पलीफलः॥ एरंडमुळाचा काढा करून त्यांत मध व तेल घालून आणि सैधव व वेखंड व पिंपळी गेळीचे फळ ही चार औषधे समभाग घेऊन चूर्ण करून त्या काढन्यांत मेळवून गुदाचे, यी बस्ती योजावा ह्मणजे चिपनळ्या माराव्या याला युक्तरथबस्ती ह्मणतात हा बस्ती व रोगांवर आहे असें जाणावें. सिद्ध यस्ती. पंचमूलस्पनिकायस्तेलंमागधिकामधु।। ३६ || ससैंधवःसमधुकःसिद्धवस्तिरितिस्मृतः। थोर पंचमुळाचा काढा करून तेल व पिंपळीचे चूर्ण व सैधव मोहाचे लांबडाच्या आतला र झणजे गामा अथवा ज्येष्ठमध ही सर्व त्या काढयांत घालून वस्ती योजावा त्याला सिद्ध स्ती ह्मणतात, हा बस्ती सर्व रोगांवर द्यावा. यस्तीचे ठायी सेव्य पदार्थ व निपिद्ध पदार्थ. स्नानमुष्णादकै कुर्याद्दिवास्वममजीर्णताम् ॥३७॥ वर्जयेदपरंसर्वमाचरेतस्नेहवस्तिवत् ।। चिपनळ्या घेणारा मनुष्य जो त्याने ऊन पाण्याने स्नान करावे व दिवसां निजू नये व जीर्ण होऊ देऊ नये. दुसरी सर्व आचरणें स्नेहबस्तीसारखी करावी. सप्तमोऽध्यायः। उत्तरवस्तीचा विधि. अतःपरंपवक्ष्यामिबस्तिमुत्तरसंज्ञितम् ॥ ३८ ॥ द्वादशांगुलकनेत्रंमध्येचकृतक- णिकम् ।। मालतीपुष्यवृता छिद्रसर्षपनिर्गमम् ॥ ३९ ॥ यानंतर उत्तरवस्तीचे प्रमाण सांगतो. वारा अंगुळ प्रमाण नेत्र प्रणजे नको लांबीची ·शाईधर- असून त्या नळीचा मध्यभाग कमळपत्राचे कर्णिकेसारखा असावा आणि ती नळी मोगरीचे फुलाइतकी मोठी असून तिचे छिद्र आंत मोहरी जाई इतके असावें. वयोमानेकरुन मात्रेचे प्रमाण. पंचविंशतिवाणामधोमात्राद्विकार्पिकी ॥ तदूर्वपलमानंचस्नेहस्योक्ताविचक्षणैः॥४॥ मनुप्याला पंचवीस वर्षे होत तोपर्यंत बस्तीविषयों स्नेहाची मात्रा दोन वर्ष प्रमाण विचक्षण वैद्यांनी योजावी; व पंचवीस वर्षांनंतर पळ प्रमाण योजावी. उत्तरवस्तीची योजना कशी करावी तो प्रकार. अधास्थापनशृद्धस्यतृप्तस्यस्नानभोजनैः ॥ स्थितस्यजानुमात्रेणपीठेत्विष्टशलाकया ।। ४१ ।। स्निग्धयामेंद्रमार्गेचततोनेत्रंनियोजयेत् ।। शनैःशनैधृताभ्यक्तंमेंदूरंधेगुला- निषट् ॥४२॥ ततोवपीडयेद्वस्तिशनै त्रंचनिहरेत् ।। ततःप्रत्यागतेस्नेहेस्नेहवस्ति- क्रमोहितः ॥ ४३॥ आस्थापन झणजे निरूहबस्ती त्या बस्तीकरून शुद्ध झाला आणि स्नान व भोजन इहीकरून तृप्त झाला असा जो त्याला आसनाचे ठायीं गुढगे टेंकून बसवून इष्ट शलाका हणजे यथायोग्य सळई ती सचिक्कण असून नेत्र झणजे ती सळईची नळी तिला तूप लावून शिश्नमार्गाचे ठायी योजून त्या नळीचा शिश्नरंधाचे आंत हलका हलका सहा अ- गुळ प्रमाण प्रवेश करून वस्तीचे पीडन करावें झणजे चिपनळी मारावी. नंतर ती नळी हलकी हलकी बाहेर काढावी. नंतर तो स्नेह बाहेर आला असता उत्तम बस्तिम होय. याप्रकारे स्नेहबस्तीचा क्रम जाणावा. स्त्रियांस वस्ती देण्याचा प्रकार. मीणांकनिष्ठिकास्थूलंनेत्रंवादशांगुलम् ॥ मुद्प्रवेशंयोज्यंचयोन्यंतश्चतुरंगलम् ॥ ४४ ॥ द्वचंगुलंपूत्रमार्गेचसूक्ष्मनेत्रंनियोजयेत् ॥ स्त्रियांस बस्ती देण्याविषयों नेत्र झणजे बस्तीची नळी ती करंगळी इतकी मोठी असून दहा अंगुळ प्रमाण लांब व तिचें छिद्र मूग जाई इतकें बारीक करून त्या न- ळीच्या योनीचे आंत चार अंगुळ प्रमाण प्रवेश करून नंतर चिपनळी मारावी. व स्त्रि- यांचे मूनमार्गाचे ठायों सूक्ष्म नेत्र भणजे पारीक नळी ती योजून त्या नळीचा दोन अंगुळ प्रमाण त्या मूत्रमार्गत प्रवेश करून चिपनळी मारावी. पाळकांस यस्ती देण्याविषयी प्रमाग. मूत्रविकारेपुवालानांत्वेकर्मगुलम् ॥४५|| शनैनिःकंपमाधेसुक्ष्मनेत्रं विचक्षणः ।। बालकांस मूत्रविकार झाला असता वैद्यांनी निःकंप झणजे हात न कापतां बात रीक नळी योजून हलका हलका त्या नळीचा शिश्नाचे आंत एक अंगुळ प्रमाण प्रवेश परून चिपनळी मारावी. स्त्रियांस व पाळकांस वस्ती देण्याविपी स्नेहाचे मानेचे प्रमाण. योनिमार्गेपुनारीणांस्नेहमात्राद्विपालिकी ॥ ४६ ॥ मूत्रमार्गेपलोमानावालानांच- ·- तृतीयखंड. द्विवार्षिकी ।। उत्तानापैत्रियदद्यादूर्वजान्वैविचक्षणः ॥ ४७ ॥ अपत्यगच्छति- भिषक्चस्तावुत्तरसंडिके॥ स्त्रियांस योनिमार्गचे ठायी बस्ती देण्याविषयों स्नेह मात्रा ह्मणजे स्नेहाचे प्रमाण तें दोन पळ प्रमाण जाणावें. व स्त्रियांच्या मूत्रमार्गचे ठायीं ती स्नेहमात्रा एक पळ प्रमाण जाणावी. व बाळकांस दोन कर्ष प्रमाण जाणावी आणि उत्तरसंज्ञक बस्तीचे ठार्थी कुशल वैद्यांनी त्या स्त्रियेला उताणी निजवून आणि तिचे गुडघे वरती उचलून धरून नंतर तो स्नेह बाहरे न येई अशी चिपनळी मारावी. शोधनद्रव्येफरून वस्तीचे विधान. भूयोबस्तिनिदघ्याच्चसंयुक्तःशोधनैर्गणैः ॥४८॥ फलवर्तिनिदध्याद्वायोनिमार्गेढां- भिषक् ।। सूत्रैर्विनिर्मितास्निग्धांशोधनद्रव्यसंयुताम् ।। ४९ ॥ दह्यमानेतथावस्तौद- चाइस्तिविचक्षणः ॥ क्षीरवृक्षकपायेणपयसाशीतलेनच ॥ ५० ॥ वस्तिःशुक्ररुजः पुंसांत्रीणामार्तवजारुजः ॥ हन्यादुत्तरवस्तिस्तुनोचितामोहिनांकचित् ।। ५१ ॥ मूत्रकृछ्।दिक जे रेग त्याचे ठायो शोधनद्रव्ये जी एरंडेल तैलादिक जी औषधे त्यांचा समुदाय जो तिहींकरून योनिमार्ग:चे ठायी बस्ती द्यावा, अणजे चिपनळ्या माराव्या. अथवा फलवर्ती झणजे एरंडबीजादिक जी औषधे त्याची घट्ट वात करून अथवा सुताची वात करून त्या वातीला एरंडबीजादिक जी औषधे त्यांचा चोपड करून ती वात योनीचे ठायों योजावी. जर त्या वातीचे अधोभागी बस्तिस्थान आहे ते विदग्ध ह्मणजे विकृत झालें असतां उंबर, वड आदिकरून क्षारवृक्ष जे त्यांचा काढा करून वस्ती योजावा. अथवा थंड इधाचा योजावा. तेणेंकरून बस्तिस्थान शुद्ध होते. आणि हा बस्ती शुक्रधातुसंबंधी ज्या पीडा होतात त्यांतें व स्त्रियांस विटाळशीपणासंबंधी ज्या पीडा होतात त्यातें दूर करितो व मनुप्यांना परमा आहे त्यांना उत्तरबस्ताचा कचित् उपयोग होत नाही असें जाणावें. वस्तिकर्म झाले असता त्याचे लक्षण सम्पादत्तस्यलिंगानिव्यापदःक्रमएवच ।। बस्तेरुत्तरसंज्ञस्यशमनस्नेहवस्तिना ॥१२॥ उत्तरसंज्ञकबस्ती स्नेहबस्तीकरून उत्तमप्रकारे योजिला असता त्याचे लक्षण कमेंकरून शुकधातुसंबंधी ज्या प्रमेहादिक पीडा त्या दूर होतात. गुदाचे ठायी फलवर्ति योजता. धृताभ्यक्तेगुदेक्षेप्याश्लक्ष्णस्वांगुष्ठसंनिभा।। मलमवर्तिनीवर्तिःफलवर्तिश्चसास्मृता ॥५३॥ गुदाचे ठायीं तूप लावून रोग्याचे अंगुष्ठ प्रमाण चांगली घट वात करून मळ होण्या- न विषयों एरंडवीजादिक जी रेचक औषधे त्यांचा त्या वातीला लेप करून ती गुदाचे ठायों योजावी. हिला फलवत असें प्रणतात. ज्या - - ·my शायर. अष्टमोऽध्यायः। नस्याचा विधि. नस्यविधि. नस्पतत्कथ्यतेधीरेनासाग्राण्यदौपधम् ।। नाव नस्पतितस्पनाम द्वयमतम् ॥५४॥ जे औषध नाकांत घालावयाचें त्याला नस्य ह्मणतात. त्या नस्याची नामें नावन आणि नस्यकर्म अशी दोन जाणावी. नस्याचे भेद. नस्यभेदोद्विधाप्रोक्तोरेच स्नेहनतथा ॥ रेचकरणंमोक्तनेहनंबृंहणंमतम् ॥ ५५ ॥ या नस्याचे भेद दोन. एक रेचन आणि एक स्नेह. त्यामध्ये जे नस्यरेचन तें कर्षण जाणावें झणजे वातादि दोषांचे छेदन करणारे होय व जे स्नेहन तें बृहण जाणावें मणने धातुवृद्धि करणारे होय. नस्याचे काळ. कफापिचानिलंधेपूर्वमध्यापराण्हके । दिनस्यगृह्यतेनित्यरात्रौवाप्युत्कटगदे ॥१६॥ कफाचे नाशाविषयी नाकांत औषध प्रातःकाळी घालावें व पित्ताचे नाशाविषयी दोन प्रहरी घालावें व वायूचे नाशाविषयों सायंकाळी घालावें व रोगाचे फार बळ , ,असले तर नाकांत औषध रात्रीसही घालावें. नस्पत्यजेदोजनांतेदुर्दिनेचापतर्पणे ॥ तथानवप्रतिश्यापीगर्भिणीगरदू पितः ॥१७॥ अजीर्णीदत्तवस्तिश्चपीतस्नेहोदकासवः ॥ क्रुहःशोकाभिभूतशतृपातोवृद्धवालको ५८ वेगावरोधीस्नातश्चस्नातुकामश्चवर्जयेत् ॥ नाकांत नस्य घालावयाचे तें भोजन केल्यावर लागलीच वदुर्दिन झणजे अकार्की अमाळ आले असतां व लंघन केले असतां घालू नये, ज्याला नूतन पानसरोग आहे तो मनुष्य व गर्मिणी स्त्री व विषदोकरून व अजीणेकरून पीडित मनुष्य व ज्याला वस्तिप्रयोग केला आहे तो व तूप तेल इत्यादिक स्नेह व पाणी व मध यांचे सेवन केलेला मनुष्य व फोषिष्ट व शोकेंकरून व तृर्षेकरून पीडित व वृद्ध व बाल व वातमूत्र मळ यांचा निरोधी व स्नान केलेला व स्नान करावयाचे आहे तो मनुष्य इतक्या मनुष्यांस नस्य देऊ नये. नस्पकर्माचे ठायी योग्य व अयोग्य, अष्टवर्पस्पबालस्यनस्यकर्मसमाचरेत् ॥१९॥ अशीतिवर्षाध्वंचनावनंनवदीयते ॥ आठ वर्षांचे बालकास नस्यकर्म करावें झणजे नाकांत औषध घालावे आणि ऐशी वर्षापलीकडे मनुप्याचे नाकांत औषध घालूं नये. रेचकनस्याचे विधान. अवेरेचनंनस्यंगायतलैःसृतीक्ष्णः ॥६०! तीक्ष्णभेपजसिद्धवास्न वाधैरसैस्तथा ॥ जे रेचनाविषयों औषध नाकांत घालावयाचे ते ओंवा मोहल्या इत्याटिकांचे तीक्ष्ण तेल ·तृवीयखंड. काढून नाकांत घालावे अथवा तीक्ष्ण औषध में तेणेंशी सह स्नेह सिद्ध करून अथवा तीक्षण औषधाचा काढा अथवा रस त्यांत स्नेह सिद्ध करून नाकांत घालावा. रेचननस्याचे प्रकार. नासिकारंध्रयोरप्टौपट्चत्वारश्चबिंदवः ।।६।। प्रत्येकरेचनेयोज्यामुख्यमध्यांत्यमात्रया ॥ रेचनावियपी नाकाचे दोहों छिद्रांमध्ये औषधांचे आठ बिंदू घातले असतां ती उत्तम मात्रा जाणावी. व साहा बिंदू घातले असतां ती मध्यम मात्रा जाणावी. व चार बिंदू थातले असता ती कनिष्ठ मात्रा जाणावी. नस्यकावे ठायीं औषधाचे प्रमाण. नस्यकर्मणिदातव्यंशाणैकंतीक्ष्णमापधम् ॥६२॥ हिंगुस्याद्यवमात्रनुमापैकसैंधवंमतम् ।। क्षारंचैवाष्टशाणस्यात्पानीयंचत्रिकार्पिकम्।।६३||कापिकंमधुरंद्रव्यंनस्यकर्मणिपोजयेत् ।। नस्यकांचे ठायीं जें तीक्ष्ण औषध असेल तें एकशाण प्रमाण योजावें. व हिंग एक यवप्रमाण व सैंधव मापप्रमाण व दूध आठ शाण व पाणी तीन कर्ष व साखर, डाळिंब इत्यादिक मधुर द्रव्ये जी ती प्रत्येक एक कर्ष प्रमाण याप्रकारे याची योजना करावी. विरेचननस्याचे दुसरे दोन भेद. अवपी अधमनंद्वीभेदावपरौस्मृतौ ।। ६४॥ शिरोविरेचनस्थानेनौतुदेयौपयायथम् ।। त्या विरेचननस्याचे भेद दोन. एक अवपीड व एक प्रधमन असे जाणावे. हे मस्त- काचे रेचनाविषयी योजावे. अवपीडन य प्रधमन यांचे लक्षण. कल्कीकृत्वादौपधाद्यापीडितोनिःसृतोरसः ॥६५॥ सोवपीडासमुद्दिष्टस्तीक्ष्णद्रव्यसमु- द्भवः ।। पडंगुलाद्विवक्रायानाडीचूर्णतयाधमेत् ।। ६६ ॥ तीक्ष्णकोलमितवस्त्रचौतः मधमनंहितत् ॥ तीक्ष्ण औषध वाटून त्याचा कल्क करून पिळून जो रस निघतो त्याला अवपीड झणतात व सहा अंगुळे प्रमाण लांब आणि सरळ अशी नळी करून त्यामध्ये तिखट असें चूर्ण कोल प्रमाण घालून तोंडाचे वाऱ्याने नाकांत फुकावें त्याला प्रधमन ह्मणतात. रेचन व स्नेहन याचे नस्याविषयी जे योग्य ते. ऊर्धजत्रुगतेरोगेकफजेस्वरसंक्षये।। ६७ ॥ अरोचकेपतिश्यायेशिरःशूलेचपीनसे ॥ शोफापस्मारकुठेपुनस्यवरैचनंहितम् ।।६८॥भीरुश्रीकृशवालनांनस्यस्नेहेनदीयते ।। ऊर्ध्वजत्रुगत रोग व कफसंबंधी स्वरांचा क्षय व अरोचक व पडसें व मस्तकशूळ व पिक्स व सूज व अपस्मार व कुष्ठ या रोगांचे ठायी रचक नस्य हितकारक जाणावे व मित्रा मनुष्य व स्त्री व कृश मनुष्य व पाल याचे गयी स्नेहयुक्त नस्य धावें. अवपीडन नस्पाविपर्ण जे योग्य ते, गलरोगेसन्निपातेनिद्रापांविषमज्वरे ॥ ६९ ॥ मनोविकारेकृमिपुज्यतेचावपीडनं ।। गलरोग व संनिपात व फार झोप व विपमज्वर व मनोविकार व कृमिरोग यांचे टाय। मवपौरन नस्य योजावें.

·शाघिर
प्रधमननण्यापियाँ जे योग्य ते.
अत्यंतोत्कटदोषेविसंज्ञेषुचदीयते ॥७०॥ चूर्णप्रधमनंधीरैरतद्धितीक्ष्यतरंयतः॥
अत्यंत उत्कृष्ट दोष झणजे मूर्छा अपस्मारादिक व संज्ञा नष्ट झाली आहे ज्यांपासून
असे संन्यासादिक रोग यांचे ठायीं अत्यंत त.क्ष्ण असें प्रधमनसंज्ञक चूर्ण नस्या-
निषयों योजावें.
रेचनसंज्ञक नस्य.
नस्यस्याङगुडुंठीभ्यांपिप्पलीसैंधवेनच ॥ ७१ ॥ जलपिष्टेनतेनाक्षिकर्णनासाशिरो.
गदाः ॥ हनुमन्यागलोद्भतानश्यंतिभुजपृष्ठजाः ।। ७२ ॥
सुंठ कोमट पाण्यात उगाळून त्यांत गूळ मेळवून नवांत घ.ल.वी व पिंपळी व सैंधव
ही कोमट पाण्यात उगाळून नस्य द्यावें. हहणजे न,कांत घला; तेवरून .ळे व वर्ण
व मस्तक व हनुवटी व मान व भुज व पाठ यांचे ठायीं ज्या पीडा हेत त त्या दूर हेत.त.
रेचननस्याचा दुसरा प्रयार,
मधूरसारकृष्णाभ्यांवचामरिचसंधवैः ॥नस्यकोष्णजलेपिष्टंदद्यारसंवोधनं ॥७३॥
आस्मारेतधोन्मादेसंनिपातेपतंत्रके ॥
मोहाचे लांकडाचे आंतला सार झणजे गाभा व पिंपळी व देखंड व मिन्ये व संधव
ही औषधे कोमट पाण्यांत वांटून नस्य घावें येणेंकरून आरमार उपजे फेपरें व उन्माद
व सन्निपात व अपतंन वायु यांप सून संज्ञा झणजे चेष्टा व प्रबोध हय.जे ज्ञान ही नष्ट
होतात ती दूर होऊन मनुष्य लवकर सावध होतो असें जाणावें.
रचननस्याचा तिसरा प्रयार.
सैंधबंश्वेतमरिचंसर्पपाःकृष्टमेवच ॥ ७४ ॥ वरतमूत्रेणपिष्टानिनरयंतंद्रानिवारणं ॥
सेंधव व शेगव्याचे बीज व पांढन्या महिन्या व ४ ही अपधे वडाचे मृतांत
पांटून नस्य चावें. तेणेकरून तंद्रा झणजे यार झापट परते ती दूर होते व पूर्वोक्त
अपस्मारादिक रोग दूर होतात.
प्रधमनसंाक नस्प.
रोहीतमत्स्यपित्तेनभावितमधवचा ।। ७५ ।। मरीचंपिप्पलीश्रृंठी कोलेलशुनपुरम् ।।
पटफलंचनिताचूणदेयंमधमनंबुधैः ।। ७६ ॥
सैंधव, वेखंद, मिन्य, पिंपळी, सुंठ, बल, लगुण, गुग्गुळ व बटुफळ यांचे पूर्ण
करत रोहितसंज्ञक मस्य जो त्याच्या पित्ताचे त्या चर्णाला पुट पायें; आणि पाळल्यार
पूदी नळीचे मान सांगितले आहे त्या रत. नळी घेऊन त्य मध्ये हे चूर्ण घालून
नवांत फुकावे. येणेकरून पूर्वोक्त तंद्रादिक रेग दूर ऐत.त. या चूर्णला प्रधान असेहणतात.
घृहणनन्याची कनपना.
अधहणनस्पस्पकाल्पनाश्य्यनेऽधुना ॥ मविपतिमश्चद्धाभेदारननिमती ||७७||
मर्शस्यतर्पणीमात्रापुर यशामृताष्टभिमध्यमाचचदम्भाणटीनाशाणमिनारमृता॥८८
एकस्मिस्टमायदेवानामाष्टेयः ।। मारयादत्रिवेलगाव देवलदलम् ॥९॥
एकांवरद्धयंतरंवानस्पदद्याद्विचक्षणः ॥ पहचाम्यवासमाईबासत्रितः ॥८॥

·- तृतीयखंड- बृंहण झणजे धातुवृद्धि करणारे असे नस्य झणजे नाकांत औषध घालावयाचे त्याची कल्पना सांगतो. त्या बृंहणनस्याचे भेद दोन. मर्श व प्रतिमर्श. हे स्नेहनाविषयों योग्य जाणावे. त्यामध्ये मर्शनस्याची तर्पणी मात्रा जाणावी. ती आठ शाण प्रमाणाची मुख्य मात्रा होय व चार शाणाची मध्यम मात्रा व एक शाणाची हीनमात्रा जाणावी; आणि ती मात्रा दोषाचे बळाबळ पाहून मनुष्याला वस्त्रादिकांनी वेष्टित करून एक्क्या नाकपुडींत दोन अथवा तीन वेळ अथवा एका दिवसाआड अथवा दोहों दिवसांआड अथवा तीन दिवसा आड अथवा पांचवे दिवशी अथवा सातवे दिवशी घालावी. मर्शसंक्षक नस्य व विरेचनसंज्ञक नस्प यांचे आधिक्य होऊन जे रोग होतात त्यांजवर उपाय. म शिरोविरेकेवब्यापदोविविधाःस्मृताः॥ दोपोत्क्लेशात्क्षयाच्चैवविज्ञेयास्वाययाक्रमम् । ॥ ८१॥ दोपोक्लेशनिमित्तासुयुंज्याद्वमनशोधनम् ॥ अधक्षयनिमित्तामुपधास्वं- हणमतम् ॥ ८२॥ मर्शनस्याची मात्रा धात्वादिकाची तृप्ति करणारी आहे. तिचें आधिक्य होऊन दोषांचा उत्कर्ष झाला असतां व मस्तकाच्या विरेचनाविषयी विरेचनसंज्ञक नस्याची मात्रा आहे, तिचे आधिक्य होकन मस्तकातील मेदादिकांचा क्षय झाला असता त्यापासून अनेक प्रकारच्या पीडा होतात त्यामध्ये ज्या दोषाचे उत्कर्षनिमित्त पीडा होतात त्या दूर होण्याविषयी ओकारीचें व ढाळकाचे औषध द्यावे. व क्षय निमित्त ज्या पीडा होतात त्या दूर होण्या- विषयों बृहंण झणजे धातुवृद्धि करणारे औषध नाकांत अथवा पोटांत द्यावें. जे हणनस्याविषयी योग्य ते. शिरोनासाक्षिरोगेषुसूर्यावधिभेदके ॥ दंतरोगबलेहीनेमन्याबाव्हंसजेगदे ।। ८३ ॥ मुखशोपेकर्णनादेवातपित्तगदेतधा ॥ अकालपलितेचैवकेशश्मश्रुमपातने ॥४॥ युज्यतेव्हणंनस्यस्नेहैर्वामधुरद्रवैः ।। मस्तरोग व नासारोग व नेनरोग व सूर्यावर्तरोग व अर्धभेदकरोग झणजे अर्धशिशी व दंतरोग व दुर्बळ मनुष्य व मान व खादे द बाहू यांचे ठायों ज्या पीडा होतात त्या व मुखशोष व कर्णनादरोग व वातपित्तसंबंधी विकार व अवकाळी मनुप्याचे पांढरेस होतात तो पलितरोग व मस्तकाचे केस व मिशाचे केस गळून पडतात तो इंद्रलुप्तरोग या सर्व रोगांचे ठायी तूप आदिकरून स्निग्धपदार्थ व साखर आदिकरून जे मधुर पदार्थ आहेत इहीककत्त बृहणनस्याची योजना करावी झणजे धातुवर्धन असें नस्य द्यावें. पक्षघातादिक रोगांवर नस्प मापात्मगुप्तारास्नभिबलाचुरोहिपैः ॥४५॥ कृतोश्वगंधयाक्वाधोहंगुसैधवसंघृतः ॥ कोष्णोनस्यमयोगेणपक्षाघातंसकंपन ॥ ८६ ॥ जपंदर्दिवातंचमन्यास्तंभापया की । उडीद १ क्वचबीज २ राता ३ चिकणामूळ ४ एरंटमूळ ५ रोहितृण ६ आसंघ ७ या सात औषधाचा काढा करून त्यांत भाजला हिंग व सैंधव पातून कोमट कोमट त्या काढ्याचे नस्य द्यावे; तेणेकरून कंपसहित पक्षघात वायुव आदतवाय च मन्यास्त्र- वायु व अपबाइक्वायु हे दूर हतात. ६ ·शाईधर- प्रतिमनस्याची दोन विदुरूप मात्रा प्रतिमर्शनस्पमात्रातद्विद्विबिंदुमितामता||८७मत्येकशोनरतकयोस्नेहेनेतिविनिश्चितं ॥ तूप आदिकरून जे स्निग्ध पदार्थ त्यांचे दोन दोन बिंदु एका एका नाकपुडीत घातले असतां ती प्रतिमर्शनस्याची दोन बिंदुरूप मात्रा जाणावी. विदुसंशक मात्रा. स्नेहयधिद्वयंयावन्निमग्नाचोधृताततः ॥८८|| तर्जनीयंत्रवेविसामात्राबिंदुसंज्ञिता ॥ एवं विधबिंदुसंज्ञैरष्टभिःशाणउच्यते ॥ ८९ ॥ सदेयोमर्शनस्येतुमतिमौद्विबिदुकः ॥ तूप व तेल आदिवरून जे स्नेह पदार्थ त्यांमध्ये तर्जनीची दोन पेरें बुडत अशी तर्जनी बुडवून बाहेर काढून त्या पेरांपासून जो बिंदु पडतो त्याला बिंदुमात्रा ह्मणतात. याप्रकारे बिदुसंज्ञक आठ माग ज्या त्याचा एक शाण होतो. ती एक शाण मात्रा मर्शनस्याचे ठायीं द्यावी आणि प्रतिमर्शनस्याचे ठायों दोन बिदूंची माग धावी. इतका मर्शनस्य व प्रतिमर्शनस्य यांचा विशेष जाणावा. प्रतिमर्शनस्पाचे समय. समयाःपतिमर्शस्यबुधैःमोक्ताश्चतुर्दश ॥९॥ प्रभातेदंतकाष्ठांतेगहानिर्गमनेतया ॥ व्यायामाध्वव्यवायांतेविण्मत्रांतेजनेकते ॥ ९१ ॥ क्वलांतेभोजनांतदिवारवास्थि. तेतथा ॥ वमनांततधासायंप्रतिमशःप्रयुज्यते ॥ ९२ ॥ प्रतिमर्शनस्याचे समय झणजे वेळा त्या चौदा आहेत. एक प्रभातकाळ व तोंड धुतल्यावर व घरातून बाहेर निघत असता व परिश्रमाचे अंती व मार्ग चालून आल्यावर व मनाचे अंती व मळ व मून याचे अंती व डोळ्यात अंजन केल्यावर व ग्रासाचे व भोजनाचे अंती व दिवसासच निजून उठल्यावर व ओकारीच्या अंती व सायंकाळी प्रतिमर्शसंज्ञक नस्य द्यावे. प्रनिमर्शनस्य करून जो तृप्त झाला त्याचे लक्षण. ईपदुन्छिन्ननात्स्नेहोपदावस्त्रंपदह्यते ॥नस्पेनिपिक्तंतविद्यात्पत्तिमर्शप्रमाणतः॥९३|| उच्छिदंनपिवेच्चेतन्निष्टीवेन्मुम्बमागतम् ।। मनुप्याला नस्य दिले असता इपत् प्रणजे अल्प शिक येऊन तो स्नेह तोडांत उतरला असला तो मनुष्य प्रतिमनस्यारुन तृप्त झाला असे ना. त्या मनुष्याने लोंदात उतरला जो स्नेह तो गिळू नये; थुकून बाहेर टाकावा. प्रतिमर्शनस्पाचे ठायी योग्य ते. क्षीणेतृण्णास्यशोपातेगालेवृद्धेवपुज्यते ॥ ९४ ॥ प्रतिमशेनशाम्पंतिरोगावोर्ध्व- जवजाः ।। वलीपलितनारायवलामंद्रियजभवेत् ॥ १५ ॥ धातुर्माण मनुष्य व तृष्णकमन व मुग्नशोबान पीटित मनु य व बाल व वृद्ध यावे ठायी प्रतिमसिनक नस्य द्यावें. येणेकरून उपयोग होतो आणि ऊर्वजनुन रोग लगने मानेच्या मूळाचे ऊधमागी जे रोग शेतात ते व त्वचेला मिथिलपणा येतो तो व माळी पाढरे केस होतात तो परितरोग हे सारे रोग हे प्रतिमर्शनस्यकान दर होतात व चतरादिक इंद्रियांना बळ येते.

·, तृतीयखंड. अकाळी पांढरे केस होतात ते काळे होण्याविषयी नस्प. विभीतनिंबगंभारीशिवाशेलुश्चकाकिनी। एकैकतैलनस्येनपलितनश्यतिभुवम् ॥१६॥ वेहळा, कडुनिंब, शिवण, हर्तकी, भोवरी, कावळी इतक्या बियांचे आंतले मज्जेचे तेल वेगळे वेगळे काढून एकेकाची वेगळी वेगळी नस्य द्यावी. तेणेकरून मनु याचे अवकाळी ने पांढरे केंश होतात ते तरुणावस्थेसारखे काळे निश्चयेंकरून होतात. नस्याचा विधि. अथनस्यविधिवक्ष्येनस्यग्रहणहेतवे ॥देशेवातरंजोमुक्तकृतदंतनिघर्षणं ।। ९७ ॥ विशु- इधूमपानेनस्विन्नभालगलंतथा ॥ उत्तानशायिनंकिंचित्पलंबशिरसंनरं ॥ ९८ ॥ आस्तीर्णहस्तपादंचवनाच्छादितलोचनम् ॥ समुन्नमितनासाग्रंवैधोनस्पेनयोजयेत् । ॥ ९९ ॥ कोष्णमूच्छिन्नधारंचहेमतारादिशक्तिभिः ॥ शुक्त्यावायत्रयुक्त्यावाप्लौतै- निस्यमाचरेत् ।। ३०० ॥ नस्य द्यावयाविषयों नस्याचा विधि सांगतो. ज्या स्थानी वायु व धुरळा नसेल त्या स्थानाचे ठायों मनुष्याने दंतधावन करून आणि धूमपान करून कपाळ व गळा हे शुद्ध करून धर्मयुक्त करावे. नंतर उताणे निजवून मस्तक लोंबतें ठेवून हात पाय लांब पसरून वस्त्रांनी डोळे झाकावे आणि वैद्यांनी हस्तेकरून मनुष्याचेंनाक उंच उचलून. धरून जें नस्य वालावयाचें तें कोमट असून त्याची धार एकसारिखी आणि तें नस्य सोने व से यांचे पात्रेकरून व शिंपी व कवडी अथवा पोतंडी इत्यादि करूननाकांत घालावें. नस्पघातल्यावर कसे असावे ते. नस्येवासिच्यमानेषुशिरोनवैप्रकंपयेत् ।। नकुप्येन्नप्रभापतनोच्छिदेन्नहसत्तथा ॥१॥ एतार्ह विहितःस्नेहोनैवांतःसंप्रपद्यते ॥ ततःकासमतिश्यायशिरोक्षिगदसंभवः ॥२॥ मनुष्यानी नस्य घेतले असतां मस्तक कांपवू नये व कोप करूं नये व कोणाशी भाषण करू नये व काही एक पदार्थाचे सेवन करूं नये व हसू नये. जर याप्रमाणे आचरण केलें नाही तर तो स्नेह मस्तकाचे अभ्यंतरी चांगला जात नाही आणि त्यापासून खोकला व पडसें व मस्तक व नेत्र यांना पीडा इत्यादि उपद्रव होतात. नस्पाचे संधारणाचा प्रकार. शंगांटकमभिप्लाव्यस्थापयेन्नगिलेन्द्रवम् ॥ पंचसप्तदर्शवस्पुर्मात्रानस्यस्पधारणे ॥ ३ ॥ उपविश्याघनिष्ठीवेन्नासारवज्ञगतंद्रवम् ॥ वामदक्षिणपाश्र्वाम्यांनिष्ठीवेत्सन्मुखेनहि॥४॥ मनुष्याला नस्य देऊन शृंगाटक मणजे नासावंशाची पुढे भ्रूमध्यदेशी चतुष्पय आहे त्यानं त्या नस्यातें भिजवून ते नस्य ठेवावे. त्याचें धारण पांच मात्रा सात मात्रा अथवा दहा मात्रा काळपर्यंत करविं. नंतर बसलें राहून नानांतून तोंडांत उतरला जो द्रव तो डावेकडे अथवा उजवकडे धुंकावा, समोर थुकू नये. नस्पकर्म जाहल्यानंतर जे वर्जाश्याचे ते. नस्येनीतमनस्तापरजाकोघंचमत्यजेत् ॥ शपीतनिद्रात्यक्त्वाचउत्तानोवादशानिरः- ॥५॥ तथावरेचनस्पांते मोवाकवलोहितः॥

·४२ शाईघर. नस्याचे कर्म जाहल्यानंतर मनाला संताप येऊ देऊं नये व रज झणजे धूळ जेथे उपळत असेल तेथे बसू नये व क्रोष क नये व झोप येऊ न देतां शंभर आंख होत नों काळपर्यंत उताणे निजावे. याप्रकारे विरेचननस्याचे अंती धूर व ग्रास हे घेऊ नये. नस्पाचे ठापी शुद्धादिक भेद. नस्पैत्रीण्युपदिष्टानिलक्षणानिसमामतः॥६॥ शुद्धिहीनातियांगानिविशेषाच्छायाचिंतकैः ।। नस्याचे ठायों शुद्धिलक्षण व हीनयोगलक्षण ही तिन्ही लक्षणे विशेषेकरून शाखन्न- चैद्यांनी सांगितली आहेत ती वक्ष्यमाणलक्षणे संक्षेपेंकरून सांगतो. उत्तमशुद्धीचे लक्षण. लाघवमनसःशुद्धिःस्रोतसाव्याधिसंक्षयः ॥णा चित्तेंद्रियपसादश्चशिरसाशुद्धिलक्षणम् ।। नस्येंकरून मस्तकाची चागली शुद्धि जाहली असतां शरीर हलके होते व मनाची शुद्धि व स्रोतस झणजे मुख, नासा, कर्ण, गुद इत्यादिक बहिरक मार्ग जे याचे शोधन होते व शिरोरोगादिक रोग दूर होतात. व अंतःकरण व चक्षुरादिक इंद्रिये ही प्रसन्न राहतात. हीनशु चे लक्षण. कंडूपदेहोगुरुतास्रोतसांरुफसंस्रवः ॥ ८ ॥ धिहीनविशुद्धेनुलक्षणंपरिकीर्तितं ॥ नस्येंकरून मस्तकाची अल्प शुद्धी जाहली असतां देहाचे ठायी कडू व चिकटपणा ही लक्षणे होतात. व स्रोतस हणजे मुख नासादिक बहिरिक मार्ग जे त्यांतून कफाचा स्राव होतो. अतिशुद्धीचे लक्षण. मस्तुलंगागमोवातवृद्धिरिद्रियविभ्रमः ॥९॥ शून्यताशिरसयापिनिगादविरचिते ॥ नस्येकरून मस्तकाची फार शुद्धि जाहली असतां मस्तुलुंग झणजे मस्तकाचे आंतला मगज त्याचा आगम होतो झणजे नासिकादिकांचाटें स्राव होऊ लागतो; व वायूची वृद्धि होते व इंद्रियांना विभ्रम होतो व मस्तकाला शून्यपणा येतो. होनशुद्धधादिकांचे ठायी चिकित्सा. हीनातिशुद्धेशिरसिक्फवातघ्नमाचरेत् ॥१०॥ सम्पविशुद्धेशिरसिसपिनस्पेनिश्चयेत्।। नस्येंकरून मस्तकाची अल्पशुद्धि व फार शुद्धि जाहली असतां कफ व वायुहारक अर्शी नस्य द्यावी; व चांगली शुद्धि जाहली असता त्याचे नाकांत तुपाचें नस्य धावें. अतिस्निग्धलक्षण. कफपसकाशिरसोगुरुतेंद्रिपविभ्रमः ॥ ११ ॥ लक्षणंतदतिस्निग्धेरुसंतत्रपदापयेत् ॥ नस्य करून मनु याचा मस्तक फार स्निग्ध जाइला असता कफाचा स्राव व मस्तकाका जडपणा व इंद्रियांना भ्रांति ही लक्षणे होतात. यांचे ठायी रक्षपदार्थाचे नस्य चायें. नस्पाचेठायी पथ्य. भोजपञ्चानमिप्यदिनस्याचरिकमादिशेत् ॥ १२ ॥ अभियदि पदार्थ प्रणजे अशीचे दही आदिकरून कफकारक पदार्थ हे भक्षण कर्क तयेत; आणि नस्याचे ठायीं जसें शिष्ट आचरण करीत आले तसे आचरण करावे.

·तृतीयखंड- पंचकमांची संध्या वमनरचननस्यनिकहमनुवासनम् ॥ एतानिपंचकर्माणिकधितानिमुनीश्वरः ॥१३ ॥ वमन १ रेचन २ नस्य ३ निरूहबस्ति ४ अनुवासनबस्ति ५ या पाचाना पचक्में 'असे झणतात. नवमोऽध्यायः। धूमपान विधी धूमस्तुषइविधःमोक्तशमनोबृहणस्तथा ॥ रचनःकामहाचैववामनोत्रणधूपनः ॥१४॥ धूम सहा प्रकारचे त्याची नामें, शमन १ बृंहण २ रेचन ३ कासहा ४ वामन ५ व्रण- धूपन ६ याप्रकारे सहा प्रकारचे धूम जाणावे. शमनादिकधूमाचे पर्यायशव शमनस्पतुपर्यायोमध्यमायोगिकस्तथा ॥ बृंहणस्यापिपर्यायौस्नेहनोमृदरेवच ॥१५॥ रेचनस्याविपर्यायौशोधनस्तीक्ष्णएवच ।। त्या शमनधूमाचे पर्याय शब्द मध्य आणि प्रयोगिक असे दोन जाणावे, व वृंदण धूमाचे पर्याय शब्द स्नेहन आणि मृदु जाणावे व रेचनधूमाचे पर्याय शब्द शोधन आणि तीक्ष्ण जाणावे धूमाचे सेवनाविपी योग्य नाहीत ते. अधूमाश्चिखल्वैतेश्रांतामेसिश्चदुःखितः ॥ १६ ॥ दत्तबस्तितिरिक्तश्चरात्रौजागरित- स्तथा। पिपासितश्चदाहातस्तालशोपीतयोदरी॥१७॥ शिरोभितापीतिमिरी- ध्यानमपीडितः ॥क्षतोरस्कममेहातःपांडुरोगीचगर्भिणी ॥ १८ ॥ रुक्षाक्षीणोभ्यर- हृतःक्षीरक्षाघृतासवः । भुक्तानदधिमत्स्यश्चबालोवृद्धःकृशस्तथा ॥ अकालेचा- तिपीतश्चधूमाकुर्यादुपद्रवान् ॥ १९ ॥ अमित मनुष्य व मित्रा व दुःखेंकरून पीडित मनुष्य व ज्याला बस्तिप्रयोग केला आहे तो व ज्याचा कोठा ढाळेकरून तिक्त जाहला आहे तो व रात्रीचे ठायीं जागरण करणारा मनुष्य व तृर्षेकरून व दाहेंकरून पीडित मनुष्य व तालुशोषी व उदररोगी व 'शिरोमितापेंकरून पीडित व तिमिररोगी व ओकारी व आमान मणजे वायूने पोट फुगत तो रोग व उरक्षतेरोग व परमा व पांडुरोंग इहीक्रून पीडित मनुष्य व गर्भिणी स्त्री व रक्ष व क्षीण मनुष्य व दूध मध तूप व आसव मणजे मद्य व अन्न व दही व मासळी यातें अक्षण केलेला मनुष्य व बाल व वृद्ध व दुर्बळ मनुष्य हे धूमपानाविषयी योग्य नाहीत व अवकाळी फार धूमपान केले असता त्यापासून उपद्रव होतात असें जाणावें. धर्मरून उपद्रव जाहले असता त्याजवर काय धारे ते तत्रैष्टमर्पिपपाननावनाजनतर्पणम् ॥ सपिरिक्षरमद्रासांपयोवाशरांवदा ॥२०॥ मधुराम्लौरसपापिशमनापपदापयेत् ।।

·४४ शार्ङ्गधर. धूमपानेकरून उपद्रव झाला असता त्या मनुष्याला तूप प्यावयास द्यावे, व नाकांत नस्य द्यावे व डोळ्यांत अंजन घालावे. व तर्पण झणजे देहाचे ठायों तृप्ती करणारा असा द्राक्षादि मंड आहे तो द्यावा व तूप व उसांचा रस व द्राक्ष व दूध साखरेचे पाणी अथवा पाणी अथवा मधुर आणि आंबट पदार्थ हे भक्षणास घावे तेणेकरून धूमसंबंधी उपद्रव दूर होतात. धूमाचे सेवन कोणत्या काळी करावे ते व त्याचे गुण. धुमश्चद्वादशाद्वपत्गृिह्यतेशीतिकान्नच ।।२१।। कासश्वासप्रतिश्पायान्मन्याहनुशिरो- रुजः ॥ वातश्लेष्मविकांराश्चहन्याद्मःसुयोचितः ॥ २२ ॥ धूमा सेवन बारा वर्षांपासून ऐशी वर्षांपर्यंत करावे. नंतर करूं नये. आणि धूमाची योजना चांगली झाली असतां श्वास व खोकला व पडसें व मान हनवटी व मस्तक यांचे आयी पीडा होतात त्या व वातकफसंबंधी विकार हे सारे रोग दूर होतात धूमाचा उपयोग झाला असतां प्रकृति कशी होते ती. घूमोपयोगात्पुरुप प्रसन्नेंद्रियवाङ्मनः ।। दृढकेशद्विजःश्मश्रुःसुगंधिवदनोभवेत् ॥२३॥ धूमाचा उपयोग जाहला असतां मनुष्य चक्षुरादिक इंद्रिये व वाचा व अंतःकरण इहीकरून प्रसन्न राहतो. आणि केस व दांत व श्मश्रु ह्मणजे मिशा व दाढी यांना बळ येते. धूमाचेठापी नळीचे विधान. धूमनाडीभवेत्तत्रत्रिखंडाचत्रिपत्रिका | कनिष्ठिकापरीणाहाराजमापागमांतरा ॥२४॥ धूमनाडीभवेदीर्घाशमनेरोगिणोंगलैः ॥ चत्वारिंशन्मितस्तद्वतद्वात्रिंशद्भिदौस्मृता • ॥ २५ ॥ तीक्ष्णेचतुर्विंशतिभिःकासघ्नेपोडशोन्मितैः ॥ दंशांगुलैमिनीयतथास्या- न्त्रणनाडिका ॥ २६ ॥ कलायमंडलस्थूलाकुलित्यागमरंधिका ॥ धूमसेवनाविषयों नळी तिहीं खंडेकरून व तीन ग्रंयीकरून युक्त आणि कनिष्ठिका झणजे करंगळी तिचे एवढी जाडी व तिचे छिद्र चवळीचा दाणा आंत जाई असें पोकळ असावें. अशा प्रकारची नळी सामान्य धूमसेवनाविषयी, ती नळी रोग्याचे चाळीस अंगुळ प्रमाण लांब घ्यावी, व मृदुसंज्ञक जो धूम त्याचे सेवनाविषयों बत्तीस अंगुळ प्र. माण लांबी घ्यावी व काससंज्ञक धूम जो त्याचे सेवनाविषयों सोळा अंगुळ प्रमाण घ्यावी, व वामनीयसंज्ञक धूम जो त्याचे सेवनाविषयों दहाअंगुळ प्रमाण घ्यावी. त्या प्रकारें प्रणाचे धुरीविषयी जी नळी ती दहा अंगुळे लांब घ्यावी आणि ती नळी लाकेचे दाण्याप्रमाणे जाडी व तिचे छिद्र कुळित्याचा दाणा आंत जाई इतकें बारीक असावे. या प्रकारची नळी व्रणाचे धुरीविषयों जाणावी. धूमपानार्थ ईपिकेचे विधान. अथेपिकांमलिपच्चतुश्लक्षणांद्वादशांगलाम् ॥२७॥धुमद्रव्यस्पपल्केनलपश्चाष्टांगुल: स्मृतः ॥ कल्ककर्पमितंलिप्त्वाछापाशुष्कंचकारयेत् ॥ २८ ॥ ईपिकामपनीपाय- स्नेहातांवर्तिमादरात् ॥ अंगारैदापितांकृत्वाधृत्वानेत्रस्परंभके ॥ २९ ॥ वदनेन- पिवेडूमंवदनेनैवसंत्यजेत् ॥ नासिकाम्यांवतःपालामुखनैववमेत्सुधीः ॥ ३० ॥ " ·तृतपिखंड. शरावसंपुटेक्षिप्त्वाक्ल्वंमगारदिपितम् ॥ छिद्रेनेत्रसुवेश्याधनणांतेनैवधूपयेत् ॥ ३१ ॥ ईषिका झणजे लाव्हयाची काडी ती बारा अंगुळ प्रमाण व्यावी आणि धूम घ्यावयाची औषधे असतील त्याचा क्ल्क करून तो फ्ल्क एक कर्ष प्रमाण घेऊन त्या काडीचे गया आठ अगुळ पर्यंत लेप करावा लेप वाळल्यावर त्या कल्कातून ती काडी काढून घ्यावी आणि त्या कल्काचे छिद्रात दुसरी स्नेहयुक्त वात घालून अंगारेकरून पेटवून नळीचे छिद्राशी धरावी मग त्या नळीकरून तोडात धूर घेऊन तोंडावाटेच सोडावा. आणि नासिकरून धूर घेतला असता तोही तोंडावाटे सोडावा, व शराव सुपुटाचे वरले अगी छिद्र पाडून त्यात जळजळीत निखारे घालून त्याजवर व्रणाचे धुरीविषयी कल्क केला असेल तो घालावा आणि त्या छिद्राचे तोंडावर नळीचे छिद्र ठेवून व्रणाचे ठायीं धुरी द्यावी. । कोणत्या पंधाचा क्रक कोणत्या धूमाचेठार्थी द्यावा तो प्रकार एलादिवल्क्शमनस्निग्धसर्जरसमृदौ ॥ रचनेतीक्ष्णवल्वंचकासनेद्रिकोपणम् ॥३२॥ वामनेस्नायुचर्माद्यदद्याडूमस्यपानकम् ॥ व्रणे िववचायचधूपनसमचक्षते ॥ ३३ ॥ शमनसज्ञक धूम जो त्याचे ठायीं एलादिक औषधाचा गण आहे त्याचा कल्क करून तो द्यावा व मृदसज्ञक धूमाचे ठायीं स्निग्ध झणजे घृतादिक जे स्नेह पथार्थ त्यात शिला रस घालून करुक करून तो द्यावा व रचनसज्ञक धूमाचे ठायीं तीक्ष्ण औषध झणज शिरिष मोहन्या इत्यादिक जी औषधे त्याचा करुक करून द्यावा. व कास्नधूमाचे ठायीं रिंगणी , मिन्ये इत्यादिक औषधाचा क्रुक करून द्यावा व वाम नधूम मण्जे ओकारी रविण्याविषयीं जो धूम त्याचे ठायीं स्नायु आणि चर्मादिक याचा कल्क करून तो धूमपानार्थ द्यावा व व्रणाचे ठायीं निंब आणि वेखड इत्यादिकाचा कल्क करून त्याचा' धूम द्यावा. . यारग्रहादिक रोग दूर हो याविषयी धुरी अन्यपिधूमागेरे पुतन्यारोगतये ॥ सयधामयूर पिच्छनिवरयात्राणिवृत्तीफ्लम् ॥३४|| मरिचाहिँगुमासचिबजियासिसभवम् ॥ छागरोमाहीनिमाविष्ठावारिवी तथा ॥३५॥ गजदत्तश्चतचनविचित्प्रतविमिश्रितम् ॥ गेहेधूपनदत्तसन्बिाल- ग्रहान्त्यजेत् ।। ३६ ॥ पिशाचानक सानजित्वासर्वज्वरहरभवेत् ॥ ग्रहाचे ठायीं बार ग्रहादि रोग दूर होण्याविषयी आणखीही धूम करावे त्यामध्ये मयूरपिच्छादि धूम सागतों मोराचे पीस १ निवाचा पाला २ रिंगणाचें फळ ३ मिचे ४ हिंग ५ जटामासी ६ कापशीचे बीज ७ बोकडाचे उस ८ सापाची मेंग झणजे कात ९ माजराची विष्ठा १० हत्तीचा दात ११ या अक्रा औषधाचे चूर्ण करून त्यात किंचित तूप मिश्रित करून घरामध्ये त्या चूर्णाची धुरी दिली अस्ता सपूर्ण वालग्रह व पिशाच्च व राक्षस याचे सर्व उपद्रव दूर होतात व सपूर्ण ज्वर दूर होतात ·शाङ्गघर. धूमाचे ठायों परिहार परिहारस्तृखंडेपुकारचननस्यवत्॥३७|| नेत्राणिधातुजान्याहुनलवंशादिजान्यपि ।। . रेचकसंज्ञक नस्याचे ठायी रोगांचे परिहाराविषयों जे उपाय सांगितले तेच उपाय य धुमाचे ठायी करावे व नळीचेंतोंड सुवर्णादिधातूचे अथवा देवनळ व बांबू इत्यादिकांचे करावें. दशमोऽध्यायः। गंडूप य कवल घ प्रतिसारण याचा विधि चतुर्विधःस्पानंडूपास्नैहिकःशमनस्तथा ॥३८|| शोधनोरोपणश्चैवकवलश्चापितद्विधः ।। गंडूप चार प्रकारचा. एक नैहिक व शमन व शोधन व रोपण या भेदेकरून जाणावा. व कवलही याच भेटँकरून चार प्रकारचा जाणावा. स्नेहिकादिक गंडूपांची दोषभेदेकरून योजना. स्निग्धोष्णःस्नैहिकोवातेस्वादुशीतैःप्रसादनः॥३९॥ पित्लेक्ट्बम्ललवणैरुष्णैसंशाधनाकाम् ।। कपायतिक्तमधुरैःकदुष्णोरोपणंत्रणे ॥ ४० ॥ चतुःप्रकारोंगंडूपाक्वलथापिकीर्तितः ॥ स्निग्य आणि उप्ण या पदावरून जी चूळ भरणे ती हिकगडूप जाणावा, तो वायूचे ठायी योजावा. व मयूर आणि शीतळ या पदार्थकरून प्रसादन प्रणजे शमनगंडप जाणावा. तो पित्ताचे ठायी योजावा. व तिखट, आंबट, खारट. उष्ण या पदावरून शोधनगंडूष तो कफाविषयी योजावा. व तुरट कडू व मधुर या पदावरुन रोपणगंडूप जाणावा, तो कोमट असतां व्रणाचे ठायों योजावा. याप्रकारे कवलही चार प्रकारचा जाणावा. असंचारीमुखेपूर्णगंडूपाकवलश्वरः ॥ ४१ ॥ तत्रद्रव्येणगंडपःकाल्नकवलःस्मृतः ॥ काढे आदिकरून जे द्रव पदार्थ त्या पदार्थकरून तोंड भरून येई असा आणि इके तिकडे फिरवता येईना अशी चूळ भरून टाकणे त्याला गंडूप झणतात व क्ल्कादि पदार्थ तोंडामध्ये इकडून तिकडे फिरत असे धरणे त्याला काल ह्मणतात. गंड्रप य करल यांचे औषधाचे,प्रमाण. दद्यातद्रव्यपुचूर्णचगंडूपेकोलमात्रम् ॥ ४२ ॥ कर्पप्रमाणामान्यश्चदीयतेक्वलेवधः ।। गंडूपाविषयी जे काढे आदिवरून द्रव द्रव्ये त्यांचे ठायों चूर्ण एक कोल प्रमाण द्यावे.. व क्वलाचे टायी क्ल्क प्रमाण योजावा. शेगन्या वान गंटूप धारण करावे य मिती यग त्या प्रमाण धातसंचमाझंड्यालादयः ॥४३॥ गंडपान्मुस्थिनाट्यात्सिन्नमालगलादिका मनुत्यवीनतथापंचममवादोपनाशनात् ॥ ४४ ॥ गंदप र कवलादिव याचें पांच वर्षांनंतर ग्रहण रगों व मनुष्यांनी म्बस्थचित्तकात बसून रोग दूर हेण्याविषयों का ळ व गळा व अदिकरुन मग याचे ठायों पोटा पाम यह तारयत नीन, पांच अगस्त गंडूष करते. अथवा दोष दाहत तोपर्यंत करावे.

·तृतीयखंड. हुसरे गंडूपधारणाविषयी प्रमाण कफपूर्णस्यतायावत्छेदोदोपस्यवाभवेत् । नेत्रघ्राणयुतिर्यावत्ताबद्पधारणे ॥४५॥ कफाने तोंड भरून येई तोपर्यंत अथवा दोषाचें छेदन होईपर्यंत, व नेत्र व नाक यांना वि सुटे तोपर्यंत गंडूष धारण करावें. घातरोगाचे ठायी स्नैहिकगंडूप. तिलकल्कोदवंक्षीरस्नेहोवाहिकहितः ।। तिळाचा क्ल्क व पाणी व दृध व तेल आदिकरून स्नेहपदार्थ हे नैहिक्गंडूषाचे गयों योजावे. पित्तरोगावर शमनसंज्ञकगंडूप तिलानीलोत्पलंसा:शर्करातीरमेवच ॥ सक्षौद्रोनुवक्त्रस्योगहूपोदाहनाशनः॥४६॥ तीळ व निळे कमळ व तूप व साखर व दूध हे पदार्थ एका जागी करून त्यांत मध घालून गरूक करावे, तेणेकरून पित्तसंबंधों हनुवटी व मुख यांचे ठायी जो दाह होतो तो दूर हेतो. प्रणादिकरोगांपर मधुगंडूप. वैशाजनयत्यास्य-दवातिमुखमणान् ॥ दातृष्णाप्रशमनंमधुगंदूपधारणम् ॥४७॥ मधाचे गंडूष धारण करावे. तेणेकरून तोंडांत व्रण व चट्टे पडतात व दाह, तृपा हे रोग र होऊन मुखाला स्वच्छता येते. विपादिकाचे ठायी गंडूप विपक्षारामिदग्धेचसपिर्याययोधवा ।। विषदोष व से मल क्षारादिजन्यविकार व अग्निदग्धजन्यविकार याचे ठायीं तूप अथवा दूध यांचे गहूष करावे. दंत हालत असता गंडूप. तैलमैधवगडूपोदंतचालेमशस्यते ॥ ४८ ॥ तिळाचे तेल व सैंधव ही एकत्र करून गंदूप करावे. तेणेकरून दान हालत असतात ते यह होत.त. मुखशोगरगंड्रप. शोपमुखरपवैररांगडूष यांजियोजयेत् ।। मुखशोष व मुखाला विरसपणा याचे टायी कानी, गप कफायर गंदूप. सिंधुत्रिक्टुराजी भिरायणरफैहितः॥ ४२ ॥ सेंधव अणि विक्ट प्रणजे सुट मिन्य पिपळी व मोहोन्या याचे वर्ण कान झाल्याचे ति मेळवून त्याचे गंरूप फेलें बसता कफदोष दूर होतो. करावे, ७ ·शाधर. फफावर च रक्तपित्त यांजवर गंडप. त्रिफलामधुगंहूपःकफासपित्तनाशनः ।। निफळेचे चूर्ण मधांत मेळवून त्याचे गंडूष केले असतां कफ व रक्तपित्त हे दूर होतात. मुखपाकावर गंडूष. दार्शीगुडूची त्रिफलाद्राक्षाजात्याश्चपल्लवाः॥ ५० ॥ यवासश्चेतितत्वाथापष्ठांश क्षीस- युतः ।। शीतोन्मुखेघृत्तोहन्यामुखेपाकंत्रिदोषजम् ।। ५१ ॥ दारूहळद, गुळवेल, विफळा, द्राक्षे, जाईचा पाला, धमासा, ही औषधे समभाग घेऊन यांचा काढा करून त्या काढ्याचा सहावा भाग मध घालून काढा थंड करून त्याचे गंडप करावे. तेणेंकरून विदेोपजन्य जो मुखपाक तो दूर होतो. यस्योषधस्यगंडूषस्तथैवप्रतिसारणम् ॥ कवलश्चापितस्यैवज्ञेयोऽत्रफुशलैनरैः ।। ५२॥ ज्या औषधांचा गंडूप त्याच औषधांचे प्रतिसारण जाणावें व कवलही त्याच औषधांचा कुशल वैद्यांनी जाणावा. - कवलाचा प्रकार. केशरंमातुलिंगस्यसैंधवव्योपसंयुतम्।हिन्यात्क्वलतोजाड्यमरुचिकफवातजाम् ॥ ५३॥ महाळगीचे फळाचे आंतलें केशर व सैंधन व विकट झणजे संठ, मिन्ये, पिंपळी ही औषधे एकर करून याचा कवल केला असतां तोंड जड होतें तें व कफवातजन्य अरोचक ही दूर होतात. प्रतिसारणाचे भेद. कल्कोवलेहश्नूर्णचत्रिविधंपतिसारणम् ॥ अंगुल्पग्रगृहीतंचयथारवंमुखरोगिणाम् ॥५४॥ कल्क व अवलेह व चूर्ण या भेटेंकरून प्रतिसारण तीन प्रकारचें तें मुखरोगी मनुष्य जो त्यांस जसा दोष असेल तसे पोटाचे अग्राने घेऊन जिभेला व सगळ्या तोंडभर चोळावे. प्रतिसारण चूर्ण कुठंदावसिमंगाचपाठातिक्ताचपीतिका ।। तेजनीमुस्तलोभंचवर्णरयात्मतिमारणम् ॥२५॥ रक्तसतिदंतपीठांशोधनाचनाशयेत् ।। कोट १ दाम्हळद २ धायटीफूल ३ पहाडमूळ ४ क्ली ५ हळद ६ तेजवळ ७ ना. गरमोथै ८ लोध्र ९ या नऊ औषधांचे चूर्ण करुन जिमेला व सारे तोरात बोटाचे अमान घेऊन चालावें. तेणेंकरून दांतांचे हिरड्यांतून रक्त पडतें तें व दांतांचे ठायों पीड़ा होते ती, सूज व दाह हे रोग दूर होतात. या चर्णाला प्रतिसारण प्रणतात. गंपादिकांचा हीनयोग जाहला यमतां लक्षण. हीनयोगात्रफोरशोरमाज्ञानारुचीतथा ॥ ५६ ।। अतियोगान्मुपाकशोर प्णासमोभवेत्॥ गंडूपादिकांचा हानयोग झणजे अन्नयोग जाइला अमतां कफांचे आविस्य होते मधुरादिक रसाचे ज्ञान होत नाही मगजे यथार्थ स्वाद कळत नाही व अनादिकांवर अM ·तृतीयखंड. | ष गंडूषादिकांचा फार योग जाहला असतां मुखाचा पाक होतो झणजे तोंड पिया- खें उतून येते व शोष व तहान ही लक्षणे होतात. शुद्ध गंडूप लक्षणे. व्याधेरपचयस्तुष्टिवैशवक्त्रलाघवम् ॥२७॥ इंद्रियाणामसादश्चगंडूपेशद्धिलक्षणम् ॥ गंडूषादिकांचा चांगला योग जाइला असतां व्याधीचा नाश व अंतःकरणाचे ठायाँ गोप व मुखाचे ठायी निर्मळपणा व हलकेपणा व रसनादिक इंद्रियांचे ठायी प्रसन्नता ही क्षगे होतात असें जाणावें. इति श्रीदामोदरसुन् शाईचरेण विरचितायां चिकित्सास्याने उत्तरखंडे गंडूपादिविधिर्नाम दशमोऽध्यायः एकादशोऽध्यायः लेपाचा विधि. आलेपस्पचनामानिलिप्तोलेपश्चलेपनम् ॥५८॥ दापनोविपदावोमुखलेपविधामतः ।। त्रिममाणश्चतुर्भागाविभागाधौगुलोन्नतः ॥ ५९॥ आर्दोव्याधिहरःसस्यायेदू- षपविछविम् ।। लिप्त व लेप व लेपन ही तीन नामें आलेप जो त्याची जाणावी. तो आलेप दोपन्न विषन व वर्ण्य या भेटेंकरून मुखलेप झणजे मुखास लेप तो तीन प्रकारचा जाणावा व त्या लेपांची प्रमाणे तीन. एक अंगुळ प्रमाण जो उंच लेप तो दोपन जाणावा व पाऊण अंगुळ प्रमाण उंच लेप तो विषघ्न जाणावा व जो अर्धे अंगुळ प्रमाण उंच लेप तो वर्य नाणावा. अशा तीन प्रमाणे जाणावी व जो आई झणजे ओला लेप तो रोग हरण करणारा जाणावा व जो शुष्क क्षणजे कोरडा लेप तो शरीराचे कांतीला दूषण देणारा जाणावा. दोपनलेप. पुनर्नवादारुशुंठीसिद्धार्थशिवमेवच ॥ ६० ॥ पिष्वाचैरनालेनमलेपःसर्वशोथहा ।। पुनर्नवा १ देवदार २ सुंठ ३ शिरिस ४ शेवग्याची साल ५ हो पाच औषधं समभाग बेऊन कांजीत वांटून मुजीवर लेप क्गवा. तेणेकरून नवां प्रकारची सूज दूर होते. दाहरामनाविषयी लेप. विभिनफलमज्जापालेपोदादातिनाशनः ॥ ६१ ।। हन्याचे फळाचे आंतली मजा अपने मगन तो पारीक वांटन अंगाला लेग केला जस्ता दाहसंपनी पीडा दर होते.. शांगलेप. शिरीषंमधुपटीचतगररक्तचंदनम् । एलामांमीनिशायुग्मंकुवालकमेवच ॥ १२॥ .

·" ५० 4 शाईधर- इतिसंचूMलेपोयंपंचमांशवृतप्लतः ॥ जलेनक्रियतेमुर्दशांगइतिसंज्ञितः ॥ ६३ ॥ विसपान विपविस्फोटान्शोधदुष्टनणान्जयेत् ।। शिरिस १ज्येष्ठमध२ तगर ३ रक्तचंदन ४ इलायची ५ जटामांसी ६ हळद ७ दारुहळद काष्ठ ९ बाळा १० ही दाहा औषधे समभाग होऊन बारीक चूर्ण करून पाण्यांत कालवून रोगस्थलावर लेप करावा. तेणेंकरून विसर्परोग व विपदोष व विस्फोट व सूज व दुष्टत्रण हे रोग दूर होतात आणि या लेपाला दशागलेप ह्मणत.त. विपन्नलेप. अजादुग्धतीले पोर्नवनीतेनसंयुतः ॥६४ ॥शोधमारुष्करंहतिलेपोवाकृष्णमृत्तिकैः।। शेळीच दुधांत तीळ वाटून त्यांत लोणी मिश्रित करून लेप करावा अथवा काळी माती व तीळ ही दोन्ही एकाजागी वाटून त्यांत लोणी मिश्रित करून लेप करावा. तेणेंकान मिलावा ह्मणजे विषवा तत्संबंधी जी ती सूज दूर होते. दुसरा प्रकार. 'लांगल्यातिविपालाबूजालिनीवीजमूलकैः ॥ ६५ ॥ लेपोधान्पांसंपिष्टःकीटवि- स्फोटनाशनः ।। कळलावी १ अतिविष २ कडुदुधी भोपळीचे बीज ३ कडदोडकीचे बीज ४ मुळ्या वीज ५ ही पाच औषधे समभाग घेऊन धान्यां ह्मणजे काजी त्यांत वांटून कीटविशेषा पासून जाहला जो दंश त्याजवर हा लेप करावा व विस्फोट रोगावर करावा तेणेकरून विकार दूर होतात. मुखाचेठापी कांति फरणाग लेग. रक्तचंदनमंजिष्ठालोभकुष्ठपियंगवः ॥ ६६ ॥ वटांकुरामसूराश्चश्यंगधामसतिदाः॥ रक्तचंदन १ मंजिष्ठ २ लोध ३ कुष्ठ ४ कांग ५ वडाचे पारंब्याचे अंकुर ६ मसूरा हे सात वाने समभाग घेऊन पाण्यांत वाटून लेप करावा तेकरून वांगरेग दूर हे तो आff हा लेप मुखाचे ठायों कांति देतो. दुसरा प्रकार मातुलिगजटामर्पिःशिलागोशकतोरसः ॥६७ ॥ मुसरांतिकरीलपैःपिटिकाव्य- गकालजित् ।। महाळुगीचें मूळ व तूप व मनशीळ व गाईचे शेणाचा रस ही चार आपचे एकत्र कर मुखाचे ठायीं लेप करावा, तेणेकरून मुखाला काति येत्ये आणि पुटकुळ्या व वांगवीडिय हे रोग दूर होतात. तारुण्यपिटिकवर लेपं. लोभधान्यवचालैपरनारुप्यपिटिनापहः ॥६८|| तगारोचनायुक्तमरीचंबलेपनात् ॥ मिद्धार्थस्वचालोभसवेश्वपलेपनम् ॥ ६९ ।। प ·. ८ तृतीयखंड ५१ लोन व धणे व वेखंड ही तीन औपचे समभाग घेऊन पाण्यांत वांटून लेप करावा व रोचन व मिय ही देन औषत्रं पाण्यांत वाटून लेप करावा. व शिरिस ह्मणजे मोहन्या । वेखंड व लोध्र व सैंधव ही चार औषधं पाण्यांत वांटून लेप करावा, असे हे तीन कारचे लेप मुखाचे ठायीं तारुण्यपिटिका झणजे मुरुमाच्या पुटकुळ्या होतात त्या दूर होण्याविषयी जाणावे. वांगरोगावर औषध. व्यंगे चार्जुनत्वग्वामंजिठावासमालिकः ॥ लेपःसनवनीतोवाश्वेताश्वखरजामधी ॥ ७० ॥ अर्जुनवृक्षाचे सालीचे चूर्ण अथवा मंजिष्ठ.चे अथवा पांढरे घोड्याचे खूरसंबंधी हाडाचा राख ही तीन औषधे वेगळी वेगळी मध व लोणी यांत कालवून वेगळे वेगळे लेप करावे तेणेकरून बांगरोग दूर हे,तात. ताडावर काळेपणा असतो त्याजवर लेप. अर्कक्षीरहरिद्राभ्यांमर्दयित्वाविलेपनात् ।। मुखकाप्प्यशमयातिचिरकालोद्भवंध्रुवम् ॥७॥ रुईचे दुधांत हळद वाटून लेप करावा तेणेकरून मुखाचे ठायीं बहुत दिवसाची काळिमा असते ती दूर होते. तारुण्यपिटिकादिकांवर लपे. वटस्यपांडुपत्राणिमालतीरक्तचंदनम् ॥ कुष्ठंकालियबलोधीभिर्लेपं प्रयोजयेत् ॥७२॥ तारुण्यपिटिकाव्यंगनीलिकादिविनाशनम् ॥ वहाची पिकलेली पाने व चमेली व रक्तचंदन व कोष्ठ व दारुहळद व लोध ही औषधे एका जागी वांटून लेप करावा; तेणेकरून तारुण्यपिटिका व वांग व नीलिकादिक रोग हे दूर होतात. अरूपिकारोगांवर लेप पुराणमयपिण्यापुरीपंकुक्युटस्यच ॥७३॥ मत्रपिष्ठःपलेपोयंशीघ्रंहन्यादरूपिकाम् ।। जुनी तिळांची पेंड व कोंबड्याची विष्टा ही देन औषधे गोमूत्रात वाटून लेप करावा तेणेकरून अरूंपिका ह्मणजे व्रणविशेष रोग आहे तो दूर होतो. दुसरा प्रसर खदिरारिष्टजंबूनांत्वग्भिव मूत्रसंयुतैः ॥७४॥ कुटजत्वसैघवालेपोहन्यादरूंपियां ॥ खैर व कडुनिंब व जांभूळ या तिहीच्या सालीचे चूर्ण करून गोमूत्रांत वाटून लेप करावा, तेणेकरून अपिका रोग दूर होतो; अथवा कुडेसाल व सैंधव ही दोन औषधे गोमूत्रांत वादन लंप.करावा झणजे तो रोग दूर होतो. दारणरोगावर लेप मिपालबीजमधुस्कुष्ठमापैःससेंधवैः ॥७५ ॥ कार्योदारुणा मूभिमलेपोमधुमंयुनः ।। चारोळ्या १ ज्येष्ठमध २ कोष्ठ ३ उडीद ४ संघव ५ ही पाच औषधे सममा ·शाईधर- घेऊन बारीक चूर्ण करून मधांत कालवून मस्तकाचे ठायी दारुण मणजे दारुणा रोग तो रोग दूर होण्याविषयी लेप करावा. दुसरा प्रकार. दुग्धनखास्वसंधीजपलेपाहारुणंजयेत् ॥ ७६ ॥ आम्रबीजस्यपूर्णतुशिवाचूर्णसम- द्वयम् ।। दुग्धपिष्टः प्रलेपोयंदारुणहतिदारुणम् ।। ७७ ।। खसखस दुधांत वांटून मस्तकाचे गयी लेप करावा व आंब्याची कोय व बाळहिरहे ही दोन्ही समभाग घेऊन चूर्ण करून दूधांत वांटून लेप करावा तणेकरून मोग दुर्धर असा जो दारुण रोग तो दूर होतो. इंद्रलुप्तरोगावर लेप. रसस्तिक्तपटोलस्पपत्राणांतद्विलेपनात् ॥ इंद्रलुशमंपातित्रिभिरेवदिनैर्भुवम् ॥ ७८॥ कडू पडवळाचे पानांचा रस काढून त्याचे तीन लेप करावे तेणेकरून इंद्रलुप्तरोग निश्चर्येकरून दूर होतो. इंद्रलुप्त झणजे ज्या जाग्यावरील केस जातात तो रोग. दुसरा प्रकार. इंदलुप्तापहोलेपोमधुनाबृहतीरसः ॥ गुंजामूलफलवापिमल्लातकरसोपिया ॥ ७९ ॥ रिंगणीचा रस काढून त्यांत मध घालून लेप करावा अथवा गुंजेचे मुळाचा अथवा फळाचा रस काढून त्यांत मध घालून लेप करावा अथवा मिलाव्याचे पानाचा रस काढून त्यांत मध घालून लेप करावा, तेणेकरून इंद्रलुप्तरोग दूर होतो. केसांची वृद्धि होण्याविषयी लेप. गोक्षुरस्तिलपुष्पाणितुल्येचमधुसर्पिषी ॥ शिरःमलेपनंतेनफेशसंवर्धनंपरम् ।। ८०॥ गोखरूं व तिलपुष्पी ही दोन औषधे सममाग घेऊन चूर्ण करावे आणि मध व तूप ही दोन्ही सारखी घेऊन त्यांत ते चूर्ण कालवून मस्तकाचे ठायीं लेप करावा तेणेकरून वेस वाढतात. केसामआणण्याविपी लेप. हस्तिदंतमपीकृत्वाछागीदुग्धरसांजनम्॥रोमाण्पननजातेलेपात्पाणितलेप्वपि ॥२॥ हस्तिदंत जाळून त्याची राख व रसाजन ही दोन्ही शेळीचे दुधांत वांटून ज्या जाग्या- परचे केस गेले असतील तेथे लेप करावा, तेणेकरून केस येतात, हा लेप हाताचे तळव्या. वर केला असतां फेस येतात. इंद्रलुप्तरोगायर लेप. पष्ट/दीवरमृबीकातेलाज्यक्षीरलेपनैः ॥ इंद्रलुप्तःशयंपातिकशास्प:सघनादाः ॥ २॥ ज्येष्ठीमध व कमळ व द्राक्षं ही तीन औषधे तिळाचे तेल व गाईचे दूध व • तृप यांत बादल लेप करावा, तेणेकरून इंद्रलुप्तरोग दूर होतो आणि केंश घण व बळकट होतात कश आणण्याविषयी दुसरा प्रकार. चतुष्पदानांत्वनोमनखशृंगास्थिभस्मभिः ॥ तेलेनसहलेपोरोमसंजननःपरः।। ८३॥

·५३ - तृतीपखंड शेठी आदिकरून जी चतुष्पदे यांची त्वचा व देश व नखे व शिंगे व हाडे यांचे में करून तिळांचे तेलांत कालवून लेप करावा. हा लेप नवे केश येण्याविषयों फार गला आहे असे जाणावें. फैश काळे होण्याविषयी लेप. इंद्रवारुणिकाबीजतैलेनाभ्यंगमाचरेत् ॥ प्रत्यहंतेनकालाग्निसन्निभाःकुंतलाअलम् ॥४॥ कंवडळीचे बियांचे तेल पातळयंत्रेकरून काढून पांढरे केंशांचे ठायों नित्य लेप करावा णेकरून कॅश फार चांगले काळे होतात. दुसरा प्रकार. अयोरजोशृंगराजत्रिफलाकृष्णमृत्तिका ॥ स्थितभिक्षुरसेमासलेपनात्पलितंजयेत्८५ लोहाचे चूर्ण १ माका २ त्रिफला झणजे हिरडे ३ बेहडा ४३ आंवळकठी ५ काळी माती ६ ही सहा औषधे समभाग घेऊन चूर्ण करून उसाचे रसांत घालून एक महिनापर्यंत ठेवावे. नंतर अकाळी जे पांढरे केंश होतात त्यांचे गयीं हा लेप करावा, तेणेकरून काळे कश होतात. तिसरा प्रकार. धात्रीफलत्रयंपथ्येद्वेतथैकंबिभीतकम् ।। पंचाम्रजालोहस्यककंचपदीयते ॥ ८६ ॥ पिष्टालोहमयेभांडेस्थापयेदुषितंनिशि ॥ लेपोयंतिनचिरादकालपलितंमहत् ॥८॥ आवळीची फळें तीन, हिरडे दोन, बेहव्याचे फळ एक, आंब्याचे बाट्यांतील कोया च, लोहचूर्ण एक कर्ष प्रमाण, ही सारी औषधे लोखंडाचे कढईत बारीक वाटून सारी- व तशीच ठेवून दुसन्ये दिवशी लेप करावा, तेणेकरून ज्या मनुष्याचे अकाळी फार पांढरे श होतात ते या लेणेंकरून लवकर काळे होतात. त्रिफलानीलिकापुष्पलोह,गरजःसमम् ।। अजामूत्रेणसंपिष्टलेपात्कृष्णीकरस्मृतम् ॥८॥ त्रिफळा व निळीची पाने व लोहचूर्ण व माका ही सारी औषधे समभाग घेऊन शेळीचे मुतांत वाटून लेप करावा, हा लेप पांढरे केंशाचे काळे कॅश होण्याविषयी उत्तम जाणावा. पांचया प्रकार. त्रिफलालोदचूर्णचदाडिमवविसंतथा । प्रत्येकपंचपलियंचूर्णकुर्याद्विचक्षणः।।८९॥ ६. भंगराजरसस्यापिपस्थपट्कंपदापयेत् ॥ लिप्त्वालोहमयेपात्रेभूमिमध्येनिधापयेत् . . ॥९०॥ मासमेकंततःकुर्याच्छागीदुग्धेनलेपनम् ।। फूशिरसिरात्रौचसंवेष्टयरंडपत्रके ॥ ९१ ॥ स्वपेत्मातस्ततःकुर्यात्स्नानंतेनचजायते ।। पलितस्पविनाशश्चत्रिभिलेपनसं- "शयः॥ ९२ ॥ निफळा, लोहचूर्ण, साळिंबसाल व कमळाचा देट ही औषधे एकेक पांच पांच 'पळे चवथा प्रकार.

·शाईधर- घेऊन बारीक चूर्ण करून माक्याचा रस सहा प्रस्थ प्रमाण काढून लोखंडाच्या पात्रामध्ये तो रस व ते चूर्ण-घालून एक महिनापर्यंत जमिनीमध्ये पुरून ठेवावे. नंतर बाहेर काढून ते औषध शेळेचे दुधांत कालवून मस्तकाचे केशांचे मयों लेप करावा. रया लेपावर सुरती एरंडाची पाने बांधून निद्रा करावी. प्रातःकाळी उठोन स्नान करावें. याप्रमाणे तीन लेप करावे, तेणेकरून ज्या मनुष्याचे अकाळी पांढरे केश होतात ते नि- खकरून लवकर फाळे होतात. . केश जाप्याविषयी लेप. शंखचूर्गस्यभागौद्वौहरितालंचभागिकम् ॥ मनःशीलाचार्धभागास्वर्जिकाचैकमागिका ।। ॥ ९३ ॥ लेपोयंवारिपिष्टस्नुकेश नुवाध्यहीयते ॥ अनयालेपयुक्त्या वसतवलं प्रयुक्तया ॥ ९४॥ निर्मूलकेशस्थानस्य क्षरणस्पशिरोयया ॥ शंखचूर्ण दोनभाग व हरताळ एकमाग व मनशील अर्धभाग व साजीखार एकभाग हो जप, प.ण्यांत वांटून ज्या जाग्यावरचे केंश निर्मूळ करावयाचे त्या जाग्यावरील वस्तध्यान केंश काढून लेप करावा. याप्रमाणे युक्तीने सात लेप करावे, तेणेकरून केश येण्याचे स्थान निर्मूळ हेते झणजे फिरोन केश येतच नाहीत. या विषयों टांत जसें ह- जामत केल्याने मस्तक गुळगुळीत हे.तें तमें या लेकरून होते असें जाणावें. दुसरा प्रकार. : तालकंशाणयुग्मंस्यात्पशाणशंखचूर्णकम्॥१५॥ द्विशाणिकंपलाशरपक्षारंदत्वाप्रम- दयेत् ॥ कदलीदंडतापेनविपत्ररसेनवा ॥ ९६ ॥ अस्यापिसप्तमिलेपैलोमांशात- नमुत्तमम् ॥ . 'हत देनशाण प्रमाण व शंखाचे चूर्ण सहा शाण प्रमाण व पळसाचा खार दोन शाण प्रमाण ही औपधे केळीचे से.प.चे रसांत अथवा रईचे पान.चे रसांत रुतून उश कढण्याचे जाग्यावर सात वेळ लेप करावा. हा लेप केश जाण्याविषयी उत्तम आहे, असें जाणावें. श्वेतकुछ दूर होप्याविषयी लेप. सुवर्णष्पिकाशीसंचिडंगानिमनःशिला ॥ १७ ॥ रोचना धवंचवलेपनातश्वि- नाशनम् ।। पिवळी जाई १ हिराकशी २ वावरिंग ३ मनी.ळ ४ गेरेचन ५ संधव ६ही. औषर्षे समभाग घेऊन गोमूत्रांत वांटून लेप करावा, तेणेकरून विष्ट दूर है.. कि प्रणने श्वेतकुष्ठ. दुसरा प्रकार वापरपेडगजामुष्ठकृष्णाभिटिकाकृता ॥ ९८ । वस्तमूत्रेण पिष्टामलेपातचित्र- नाशिनी।।

·। . तृतीयखंड- कावळी १ टाकळ्याचे बीज २ ४३ पिंपळी ४ ही औषधे समभाग घेऊन बोक- डाचे मुतांत वाटून लेप करावा, नेणेकरून श्वित्रकुष्ठ दूर होते , तिसरा प्रकार बाकुचीवेतसोलाक्षाकाकोदुंबरिकावणा ॥ ९९ ॥ रसांजनमयणतिला कृष्णास्त- देवतः ।। चूर्णयित्वागवांपित्तैःपिष्टाचगुटिकाकता ॥ ४०० ॥ अस्पाःमलेपाश्चि- त्राणिपणश्यत्पतिवेगतः॥ बावच्या १ आम्लवेतस २ लाख ३ काळाउंबरा ४ पिंपळी ५ सुरमा ६ लोहाचे चूर्ण ७ काळे तीळ ८ ही आठ औपचे समभाग घेऊन चूर्ण करून गई, पित्तांत वाटून गोळ्या करून लेप करावा, या लेपाच्या प्रभावेकरून श्वित्रकुष्ठ ते फार लवकर दूर होते. शिव्यांवर लेप धात्रीसर्जरसश्चैवयवक्षारश्चचूर्णितैः ॥ १ ॥ सौवीरेणपलेपोयंप्रयोज्यःसिध्पनाशने ।' आवळकाठी १ राळ २ जवखार ३ ही तीन औषधे सौवीरात अथवा काजीत वाटून सिध्म झणजे शिवी ती दूर होण्याविषयी हा लेप योजावा दुसरा प्रकार दावीमूलकबीजानितालकसुरदारुच ॥था तावलपत्रंसर्वाणिकार्पिकाणिपृथक्पृथक् ॥ शंखनगंशाणमात्रेसर्वाण्येकत्रचूर्णयेत् ॥शा लेपोपंवारिणापिष्ट.सिध्मनांनाशनःपरः।। दारुहळद १ मुळ्याचे वीज २ हरताळ ३ देवदार ४ विड्याची पाने ५ ही पाच औषधे कर्ष वर्षप्रमाण व शंखाचे चूर्ण शाणप्रमाण या सोन्या औषधाचे चूर्ण करून पाण्यात वांटून लेप करावा, तेणेकरून सिध्मरोग दूर होतो नेत्ररोगावर लेप. हरीतकी संघवंचगैरिकंचरसांजनम् ॥ ४॥ विडालकोजलेपिष्टःसर्वनेत्रामयापहः ।। हर्तको १ सैंधव २ गेरु ३ रसाजन ४ ही चार औषधे समभाग घेऊन प ण्यात वाटून विहालक करावा झणजे डोळ्याचे बाहेरले आगी लेप करावा याला विडालक प्रणतात, य करन सरे नेत्ररोग दूर होतात. दुसरा प्रकार रसांजव्ये पयुक्तंमंपिष्टंक्टकीकृतम् ॥ वंडूपाकान्वितांहविलेपादंजननामिवां ॥ ५॥ रसांजन १ व्ये प झणजे मुठ २ मिन्ये ३ पिंपळी ४ ही चार औषधे समम ग घऊ भाग्यात वाटून गेली करून इक्त व पाक्क्त अशी अंजननामिका झणून अंजा गेल्याचे के रेला होते ती दूर होण्याविषय ती गेली पाण्यात उगाळून लेप करावा. कड़वादिकांपर रेप प्रयुन्नाटस्यवीजानिवाची सर्पप स्न्लिा: ॥ कुष्ठनिशाद्रपंमुरतंपिट्टावक्रेणपतः ॥ ६॥ प्रलेपादस्पनश्यतिबविचचिंगाः ।। . wr ८ ·-- शाईधर- टाकळ्याचे पोज १ बावच्या २ शिरीस ३ तीळ ४ कोष्ट ५ हळद ६ दाहळद ७ नागरमोथे ८ हौ आठ औषधे समभाग घेऊन चूर्ण करून ताकांत चांटून लेप करावा. तेणेकरून कंहू व दाद व विचचिका झणजे पादस्फोट रोग हे दूर होतात. खरुज दाह इत्यादिकांवर लेप हेमक्षीरीविडंगानिदरदंगंधकस्तदा ॥ ७ ॥ दद्रुघ्नःकुष्ठसिंदूरसञ्ण्येकत्रमर्दयेत् ॥ धतूरनिंबतांबूलीपत्राणांस्वरसै पृथक्॥ ८ ॥ अस्यमलेपमात्रेणपामादद्रुविचार्चकाः।। कंडूश्चरकसश्चैवमशमंयांतिवेगतः ॥ ९॥ पिसोळा अथवा पिवळेफुलाचा काटेधोत्रा १ वावडिंग २ हिंगूळ ३ गंधक ४ टाक ळ्याचे बीज ५ कोष्ठ ६ शेंदूर ७ ही सौत औषधे समभाग घेऊन धोतन्याची पानें व कडुनिंबाची पाने व विड्याची पाने या तिहाचे वेगळे वेगळे रस काढून त्या एकेकात ती सारी औषधे वाटून लेप करावा. तेणेंकरून खरूज व दाद व विचर्चिका झणजे पाय फुटून मेगी पडतात तो रोग कंडू व घरकस गेग कुष्ठाचा भेद आहे तो हे सारे रोग . दूर होतात. - - 4 दुसरा प्रकार 'दूर्वाभयसिधवंचचक्रमर्दःकुठेरक ॥ एभिस्तऋयुतोलेपःकंडूददू विनाशनः ॥ ४१०॥ दूर्वा १ वाळहिरटे २.सैंधव ३ टाकळ्याचे बोज ४ रानतुळस ५ ही पांच औपधे समभाग घेऊन ताकात वाटून लेप करावा. तणेकरून कंडू व दाद है रोग दूर होतात. रक्तपित्तादिकांवर लेप चंदनोशीरयष्टयान्हबलाव्याघ्रनखोत्पलैः ॥ . क्षीरपिष्टैःपलेपःस्पातपित्तशि- रोरुजि ॥ ११ ॥ रक्तचदन १ वाळा २ ज्येष्ठीमध३. चिकणामूळ ४ वाघाची नसे ५ कमळ ६ ही सहा औपचे समभाग घेऊन षांत दाटून लेप करावा, तेणेकरून रक्तपित्तसंबंधी प्रगतक- पीडा दूर होत्ये. उदर्दरोगावर लेप ...सिदार्यरजनीकुष्ठमपुन्नाटतिले सह ॥ कटुतैलेनसंमिश्रमदर्दभ्रमलेपनम् ॥ १२ ॥ शिरिस १ हळदं २ कोष्ठ ३ टाकळ्याचे चीन ४ तोळ ५ ही पाच औषधे समभाग घेऊन बारीक चूर्ण काल शिरसेल तेलात कालवून लेप करावा. तेणेकरून शीतपित्तामा वेद उदरोग बाहे तो दूर होतो. घातविसावर लेप रास्लानीलोत्पलंदारुचंद मधुकंबंका । घृतक्षारयुतोलपोगतवीसर्पनाशनः ॥ १३ ॥ रास्ता १ निळे कमळ २ देवदार ३ रक्तचंदन ४ ज्येष्ठीमध ५ चिकणामूळ ६ ही A ·. तृतीपखंड. हा बोष समभाग घेऊन बारीक चूर्ण करून दुधांत तुपात कालवून लेप करावा, बेकान वातविसरोग दूर होतो. विसविसर्पपेगावर लेप मृणालचंदनलोभमुशीरंकमलोत्पलं । सारिवामलकापल्यालेपःपिचविसर्पनुत् ॥१४॥ कमळाचा देठ १ रक्तचंदन ३ लोध्र ३ वाळा ४ कमळ ५ लहान कमळ. ६ उपट- सुलीचे पाळ ७ आवळकाठी ८ बाळहिरडे :९ ही औषधे समभाग घेऊन पाण्यांत वाटून लेप करावा, तेणेकरून पित्तविसर्प दूर होतो.. कफविसावर लेपः त्रिफलापनकोशीरंसमंगाकरवीरकम् । नलमूलमनंताचलेपःश्लेष्मविसर्पहा ॥ १५ ॥ त्रिफळा झणजे हिरहे बेहडे आवळकाठी ३' पद्मकाष्ठ ४ वाळा ५ धायटीफूल ६ हो ७.देवनळाचे फूल ८ धमासा ९ ही नऊ औषधे सममाग घेऊन पाण्यांत वाटून प करावा, तेणेकरून कफविसर्प दूर होतो. पित्तवातरकावर मूर्वानीलोत्पलंपद्मशिरीषकुमुमैःसह ॥ मलेपपित्तवातास्टेशंतधौतघृतप्लुतः ॥ १६ ॥ :: मोरवेल १ निळे कमळ' २ पद्मकाष्ठ ३ शिरसाची फुले ४ ही. चार औषये, समभाग घेऊन चूर्ण करावे आणि शंभर वेळ पाण्याने तूप धुवोन त्यांत ते चूर्ण कालवूई लेप करावा, तेणेंकरून पित्तवातरक्त दूर होते. 'नाकांतून रक्त पडते त्याजवर लेपः आमलंघृतभृष्टंतपिष्टंकांजिकवारिभिः। जयेन्मूनिमलपेनरक्तनासिकयामृतं ॥ १७ ॥ आवळकाठी तुपात भाजून कांजीत वाटून मस्तकावर लेप करावा तेणेकरून नाकातून में स्त पडतें तें दूर होतें. F वातसंबंधी मस्तकपीडेवर लेपः . कुष्ठरंडतेलेनलेपात्कांजिकपेपितम् ॥ शिरोवर्तिवातमाहत्यात्पुप्पामुचुकुंदजम् ॥१८॥ कोष्ठ अथवा. मुचुकुंदाचे फूल कांजीत वाटून त्यात एरंडेल तेल मेळवून पासंबंधी मस्तकपीडा दूर होण्याविषयों लेप करावा. दुसरा प्रकार देवदारुनतंकुनलदंविश्वभेषजम् ॥ सकाजिकःस्नेहयुक्तोलेपौवातशिरोतिनुत् ॥९॥ देवदार १ तगर २ कोष्ट ३ वाळा ४ सुंठ ५ ही पांच औपचे समभाग घेऊन कांनी गंटून त्यांत एरंडेल तेल मेळवून लेप करावा, तेणेकरून वौइसंबंधी मस्तकीमा दूर होते. पित्तशिरोरोगावर लेप धात्रीकसैरुन्हीबेरपभपयकवंदनैः ॥ दूाशीरनलाबांचमुलैःकुर्यात्मलेपनः ॥ २० ॥ शिरोतिपित्तजाहन्याद्रक्तपित्तरुजतां ।'

·। शाईधर- आवळकाठी १ भद्रमुस्ता २ वाळा ३ कमळ ४ पद्मकाष्ठ ५ रक्तचंदन ६ पूर्वीची मुळे. ७ वाला ८ देवनळाचे मूळ ९ ही नऊ औषधे समभाग घेऊन पाण्यांत वाटून मस्तकाचे गयी जी पित्तसंबंधी पीडा होते तिजवर व रक्तपित्तसंबंधी पोडेवर हा लेप करावा. कफसंबंधी मस्तकांडेवर लेप. हरेणुनतशैलेपमुस्तैलागरुदारुमिः ॥ २१ ॥ मासीरास्नाकैश्चकौष्णेलेप कफातिनुत् ॥ रेणुका १ तगर २ पत्थरफूल ३ नागरमोथा ४ वेलची ५ अगरु ६९देवदार ७ जटामांसी ८ रास्ना ९ एरंडमूळ १० ही दहा औषधे समभाग घेऊन कोमट पाण्यांत वांटून कसं- बंधी मस्तकपोडेवर लेप करावा. दुसरा प्रकार, शूठीकुष्ठमपुन्नाटदेवकांटेसरोहिंपैः ॥ २२॥ मूत्रपिष्टैःमुखोष्णैश्चलेपाकफशिरोतिनुत् ॥ सुंठ १ कोष्ठ २ टाकळ्याचे चीज ३ देवदार ४ रोहीसगवत ५ ही पांच औपधैं सम- माग घेऊन गोमूत्रांत वाटून सुखोष्ण हणजे किंचित् गरम करून लेप करावा, तेणेकरून कफसंबंधी पीडा दूर होत्ये. सूर्यावर्त च अर्धभेदफरोग यांजवर. •सारिवाकुष्ठमधुकंवचाकृष्णोत्पलैस्तथा ॥ २३ ॥ लेपःसकांजिकानेहःसूर्यावधिभेदयोः ॥ उपटसुळी १ कोष्ठ २ ज्येष्ठीमध ३ वेखंड ४ पिंपळी ५ निळे कमळ ६ ही सहा औषधे सममाग घेऊन कांजीत वांटून त्यांत एरंडेल तेल मेळवून लेप करावा, तेणेकरून सूर्यावर्तरोग व अर्धशिशी हे रोग दूर होतात. शंखक अनंतचात च सर्व शियोग मांजवर लेप. वरीनीलोत्पलं तिला कृष्णापुनर्नवा ॥ २४ ॥ शंखकेऽनंतवातेचलेपासर्वशिरोर्तिजित् ।। शतावरी १ निळे कमळ २ वा ३ काळे तीळ ४ पुनर्नवा ५ ही पांच ऑप. सममाग' घेऊन पाण्यांत वाटून लेप करावा, तेणेंकरून शंखक व अनंतवात व सर्व शिरोरोग हे न दूर होतात. . दुसरा प्रकार. अपलेपविधिश्वान्यामोच्यतेसजसंमतः ॥२५॥ द्वौतस्यय धितोभदामलेपास्यपदेहको ।। यानंतर मुनास मान्य असा दुसरा लेपाचा विधि आहे, त्याचे एक प्रलेपास्य व एक प्रदेहक असे दोन भेद जाणावे. त्या दोहों लेपांचे रंचीविषण प्रमाण, चौमाहिपंपद्वत्मोन्नतंतामितिरतपोः ॥ २६ ॥ शीतस्तनिर्विपीचप्रलेपः- परिकीर्तितः ॥ आदोंघनस्तथोप्यास्यात्मदेवःश्लेष्मवातहा ।। २७ ।। ते प्रलेपक व प्रदेहक दे दोन लेप अशीची ओली कातही जितकी उंच असते तितके मिती प्रणजे मर्यादारूप उंच असावे व त्याचे गुण, शतवीर्य व तन मणने ·- । तृतीयखंड- सूरुम स्रोतमांमध्ये प्रवेश करणारा व वाधरहित असा प्रलेपक जाणावा व आर्द्र ह्मणजे अवयुक्त आणि जड व उष्ण व कफवायु दूर करणारा असा प्रदेहक लेप जाणावा. ते दोहों प्रकारचे लेप कोठे तो प्रकार. रोमाभिमुखपादेयौपलेपाख्यपदेहको । वीर्यसम्पविशत्पाथुरोमकूपैःशिरामुखैः ॥२८॥ ते प्रलेपास्य व प्रदेहक हे दोन लेप रोम सन्मुख करून द्यावे झणजे रोम समोर उभे करून लेप करावे, कारण शिरोमुखरूप जी रोमरंध्रे त्या द्वारेकरून त्या लेपांचे वीर्य उत्तम- प्रकारे शरीरात प्रवेश करित. • साधारण लेपाविषयी निषेध. नरात्रौलेपनंबुर्यादृष्यमाणंनधारयेत् ॥ शुष्यमाणमुपेक्षेतपदेहंपीडनप्रति ॥२९॥ रावीचे ठायीं लेप करूं नये आणि तो लेप वाळल्यावर त्याचे धारण करूं नये, कारण | लेप वाळल्यावर ठेविला असतां देहास फार पीडा करतो. पत्रीस लेपाचे निषेधाविषयी हेतु. तमसापिहितोत्शुष्मारोमकूपमुखेस्थितः । विनालेपेननिर्यातिरात्रौनोलेपयत्ततः ॥३०॥ रात्रीचे ठायीं तमोगुणेकरून शरीरसंबंधी उष्मा आच्छादित होऊन रोमरंध्र मुखाचे यी येऊन राहतो आणि लेप केल्यावांचून बाहेर निघतो यास्तव रात्रीस लेप करू नये. रात्रीचे ठायी प्रलेपादिकाचा विधि व जे योग्य ते रात्रावपिमलेपादिविधिःकार्योंविचक्षणः ॥ अपाकिशोगंभीररक्तश्लेष्मसमुद्भवे ॥३॥ त्या सुजेचा पाक झाला नाही तिचे ठायों व गंभीरसंज्ञक जो व्रण त्याचे ठायी व त कफापासून उत्पन्न जी सूज तिचे ठायीं सूज्ञ वैद्यांनी रात्रीस प्रलेपादिकांचा विधि रावा झणजे लेप करावा. व्रण दूर होण्याविषयी सात प्रकारचा क्रम. आदोशोधहरोलेपोद्वितीपोरक्तसेचनः ॥ तृतीयस्यांपनाहास्याञ्चनुर्धःपाटनक्रमः ॥३२॥ पंचमाशोधनोभूयात्पष्ठोरोपणइष्यते । सप्तमोवर्णकरणीव्रणस्यैतक्रमामताः ॥ ३३ ॥ प्रथम व्रणसंबंधी जी सूज येते तो दूर होण्याविषयों लेप करावा व दुसरा लेप व्रणाचे यों में रस्त जमून राहते ते विरळ होई असा लेप करावा व तिसरा लेप उपनाह मणजे म काढावयाचा प्रयोग आहे तशी औषधे घेऊन व्रण पिके असा लेप करावा व चवथा प व्रण फुटे असा करावा पांचवा लेप पुवादिकांचे शेोधन होई असा करावा व सहावा प लेपण प्रणजे व्रण भरून येई असा करावा व सातवा लेप प्रणाला कांति येई असा रावा याप्रकारे व्रण बरा होण्याविषयी सात क्रम जाणावे, ती औपचे पुढील ग्रंथांत सांगतो. Uणसंबंधी जी वायूची सूज त्यांजवर लेप. बीजपूरजटाहिसादेवदारुमदीपधम् ।। राम्नाग्निमंथोलेपोपंवातशोपविनाशनः ॥ ३४॥ महाळगीचे मूळ.. जटामांसी २ देवदार '३ मुंठ ४ राना ५ ऐरणीचें मूळ ६ ही - ·शाईधर. सहा, औपचे समभाग घेऊन पाण्यांत वांटून व्रणसंबंधी जी वायची सूज येते ती दूर हो- ण्याविषयों हा लेप करावा. साधारण लेपाविषयी निषेध. मधुकंचंदनमूर्वानलमूलंचपनकम् ॥.उशीरंवालकंपनपित्तशोथेमलेपनम् ॥ ३५॥ ज्येष्ठीमध १ स्तचंदन २ मोरवेल ३ देवनळाचें मूळ ४ पद्मकाष्ठ ५ बाळ ६ नेत्रवाळा ७ पद्मकमळ ८ ही आठ औषधे समभाग घेऊन पाण्यात वाटून' व्रणसंबंधी पित्तसुजेवर लेप करावा. - 4 - रात्रीस लेपाचे निषेधाविषयी हेतु. कृष्णापुराणपिण्याकंशिमुस्वसिकताशिवा ॥ मूत्रपिष्टःमुस्खोष्णायंमदेह श्लेष्मशोधहृत् ३६ पिंपळी १ जुनी पेंड २ शेगव्याची साल, ३. वाळू अथवा साखर ४ हर्तकी ५ ही पार्च औपचे समभाग घेऊन गोमूत्रांत वाटून घौटी गरम करून कसंबंधी सूज दूर हो- ण्याविषयी हा प्रदेहसंज्ञक लेप करावा. मांगतुक सूज व रक्तजन्यसूज यांजवर लेप द्वनिशेचंदनद्वचशिवादूर्वा पुनर्नवा ॥ उशीरपालो गैरिकंचरसांजनम् ॥ ३७ ॥ आगंतुजेरक्तजेचशोधेकुर्यात्मलेपनम् ॥ हळद १ दारुहळद २ चंदन ३ रक्तचंदन ४ हतको ५ दुवा ६ पुनर्नवा ७ लोध प- प्रकाष्ठ ९ वाळा १० गेरु ११ रसांजन १२ ही बारा औषधे "समभाग घेऊन पाग्यांत वाटून आगंतुक सूज व रक्तजन्य सूज ह्या दोन सुनी दूर होण्याविषयी हा लेप करावा. व्रण पिकण्याविपी लेप. शणमूलकशिपूर्णाफलानितिलपर्पपा ||३||सक्तवः किण्यतमसी प्रदेदःपाचनःस्मृतः।। : वागाचे बीज १ मुळ्याचे बीज २ शेगण्याचे बीज ३ तील ४ शिरिस ५ जव ६ लाहकोट ७ अळशीचे बीज ८ ही आठ औपधे समभाग, घेऊन पाण्यांत वाट्न व्रण पिकण्यासाठी हा प्रदेहसंज्ञक लेप करावा. पिकाला व्रण जो तो फोडण्याविषयी लेप. दंतीचित्रकमूलत्वकस्नुपयसीगुडः ॥ ३९ ॥ भल्लातरश्चकामीसमेघवंदारुणस्मृतः ॥ दांतुणीचंमूळ १ चित्रकाचे मुळीची साल २ निवडुंगाचे दृव ३ रईचे दुध ४ गूळ विधवा ६ हिराक्शे ७ सैधव ८ या आठ ओषधांतून सहा औषधाचे चर्ण करून मा निवडुंगाचे व ईचे दुधांत कालवून पिक्ला जो मृण त्याला फोटण्याविषयों हो लेप करावा. इसरा प्रकार. चिरबिल्वोमिकादतीचित्रयांहपमारकः॥४॥ पोतबाधाणां मलंलपनदारणम् ।। करंजबीज १ पियवा २ दातृणो मृळ : चित्रक ४ कहेंगे मुळ ५ या पांच', - ·तृतीपखड भारताचे चूर्ण करावे आणि कपोतपक्षी व पक्षी गिधाड या तिघाचे मळ समान शेऊन त्यात ते चूर्ण कालवून जो व्रण पिकला आहे तो कुटावगाकरिता हा लेप करावा तिसरा प्रकार स्वर्जिकायावशकायाःक्षारलेपेनदारणाः॥४१॥ हेमक्षीर्यास्तथालेपोवणेपरमदारणः॥ साजीखार व जवखार याचा लेप व्रण फोडण्याविषयी करावा, तसाच हेमसौरी हणजे पिसोळा त्याचा लेप व्रण फोटण्याविषयों परम उत्तम जाणावार वण शोधनाविषयी लैप तिलसैधवयष्ट्यानिवपत्रनिशायुग.॥ ४२ ॥ त्रिवृत्घृतपुते.पिष्टःपलेपोव्रणशोधनः । तिळ १ सैव २ ज्येष्ठीमध ३ कडुनियाची पाने ४ हळद ५ दारूहळद ६ निसे त्तर ७ ही सात औषधे समभाग घेऊन बारीक चूर्ण करून तुपात कालवून लेप करावा तेणेकरून व्रणाचे शोधन होते व्रणाचे शोधन आणिारोपण याविषयी लेपः निबपत्रघृतक्षौद्रदावामधुकसयुतः ॥ ४३ ॥ तिलेश्चसहसयुक्तोलेपशोधनरोपणः ॥ कडुनिवाची पाने १ तूप २ मध ३ ज्येष्ठमध ४-तीळ ५ या पाच औषधातून तीन औषधाचे चूर्ण करून ते तुपामधात कालवून व्रणाचे शोधन करावे व रोपण मणजे व्रण उन्न येणे याविषयी हा लेप करावा. व्रणसवधी कृमि दूर होग्याविषयी लेप करंजारिष्टनिगुदीलेपोहन्यात्व्रणकभीन् ॥४४॥ लशुनस्याथवालेपोहिंगनिवभवोधवा॥ करज १ कड्डानब २ निर्गुडी ३ या तिहींची पाने वाटून व्रणसबर्धी कृमि होणजे किडे [ दूर होण्याविषयों हा लेप करावा अथवा एकलीच लसूण वाटून लेप करावा ,अथवा इंग व कड्डनिंबाची पाने ही दोन्ही एकाजागी वाटून लेप करावा वणाचे शोधन व रोपण याविषयीं दुसरा लेप निवपत्रतिलादतीनिवृत्तसैधवमासिकम् ॥४५॥ दुष्टत्रणपशमनोलेपःशोधनरोपणः ॥' कडुनिवाचा पाला १ तोळ २ दौतुणीचें मूळ ३ निसोत्तर ४ सैंधव ५ ही पाच औषधे समभाग घेऊन बारीक चूर्ण करून मधात कालवून दुष्ट व्रण जो त्याचे शमना- विषयों व शोधन रोपण प्रणजे व्रण भरून येणे याविषयी हा लेप करावा पोटशूळावर नाभीचे ठायी लेप 'मदनस्यफलतितापिष्टायाजिकारिणा || कोष्णकुन्निाभिलेपशलशातिर्भवेत्ततः४६ गेळीचे फळ १ कटुकी २ ही दोन औषधे समभाग घेऊन काजीत वाटून किंचित् ग- रम कान नाभीचे ठायीं लेप करावा. तेणेकरून पोटशूळ दूर होतो वातविधिरोगावर लेप शिवशेफालिकरडपवगेग्धममद्कैः ॥ सस्योष्णोबहलोलेपासपोज्योदातविद्यौ ।। 14 , ·शाधर शेवग्याची साल १ निर्गुडीचा पाला २ एरंडमूळ ३ जव ४ गहूं ५ मूग ६ ही सहा औषधे समभाग घेऊन पाण्यांत वांटून वातविद्रधिरोग दूर होण्याविषयों ही दाट लेप सहन हाई असा गरम करून लावावा. पित्तविद्रधीवर लेप. पैत्तिकेसर्पिपालाजामधुकैःशर्करान्वितैः ॥४७॥ पॉलपत्क्षीरपिष्टैपियरयोशीरचंदनैः ।। साळीच्या लाह्या व ज्येष्ठमध या दोहोंचे चूर्ण व साखर ही तुपांत कालवून लेप करावा अथवा पयस्या झणजे क्षारकांकोली तिचे अभावी आसंध व वाळा व रक्तचंदन ही तीन औषधे दुधांत वांटून लेप करावां तेणेकरून पित्तविद्रधि दूर होतो. कफविद्धीवर लेप. इष्टिकासिकतालोहकीटंगोशकृतासह ॥४८॥ मुखोप्याश्चपदेहोयंमूत्रैःस्यावश्लेष्म- विद्रधौ ॥ विटकर १ वाळू २ लोहकीट ३ गईचे शेण ४ ही चार औपचे गोमूत्रांत वांटून हा प्रदेहसंज्ञक लेप कफविद्रधि दूर होण्याविषयी करावा. आगंतुकविद्रधीवर लेप. रक्तचंदनमंजिष्ठानिशामधुक्गैरिवः॥ ४९ ॥ क्षरणविद्रधौलेपोरक्तागंदनिमित्तजे ॥ रक्तचंदन १ मंजिष्ठ २ हळद ३ ज्येष्ठीमध ४ गेरू ५ ही पांच ऑपधे समभाग घेऊन दुधांत वाटून अभिघात निमित्तेकरून रक्त दुष्ट होऊन जाहला जो विद्रधि त्याजवर हा न । लेप करावा. पानगलगंडावर लेप. निचल:शिबीजानिदशमूलमयापिवा ॥ ५० ॥ प्रदेहोवातगंडेपुरखोष्णःसंमदीयते । जलवेतस १ शेवग्याचे बीज २ ही दोन ऑपधे पाप्यांत वांटून वातगलगंडावर दूर होण्य विषयों हा प्रदेहसंज्ञक लेप सहन होई असा योडा गरम करून करावा. दशमूळ 'वांटून लेप करावा. कफगलगंडार लेप. देवदारुविशालाचकफगटप्रदेहेकः ।। ५१ ॥ देवदार १ कांवरळीचे मूळ २ ही दोन ऑपधे पाण्यांत वाटून कफगलगंड दूर होगा विषयों हा प्रदेहसंज्ञा लेप करावा. याचीयेगारलेष. मर्पपारिष्टपत्राणिदग्वाभल्लातःसह ॥ अगसूत्रेणसंपिष्टमपचिनंमलपनम् ।। ५२ ॥ शिरीस १ क्यानिवार्ची पाने २ विबने ३ ही तीन अंपधे समभाग घेऊन जावून राव : करून याकडाचे 'मृतात वांटून अपचीरे गावर गंडमाळाचा भेद आहे तो दर होण्याविषय हा लेप करावा. ।

·क न तृतीयखंड- गंडमाळा व अर्बुद व गलगंड यांजवर लेप. सर्पपाःशिनुवीजानिशणवीजातसीयवा, ॥ मूलकस्यचबीजानितॠणाम्लेनपेययेत् ॥ ५३ ॥ गंडमालाव॒दंगडलेपेनानेनशाम्पति ।। शिरीस १ शेवग्याचें बीज २ तागाचे बीज ३ जवसाचे बीज ४ जब ५ मुळ्याचे चीज ६ ही सहा औषधं समभाग घेऊन आंबट ताकांत वांटून, गंडमाळा व अर्बुद व गलगंड हे रोग दूर होण्याविषयी हा लेप करावा. अपबाहुकादिक जे वातरोग त्यांजवर लेप. तक्षयित्वाक्षुरणांगकेवलानिलपीडितम् ।। ५४ ॥ तत्रमदेहंदद्याच पिष्टंगुंजाफलैःकृत। तेनापबाहुजापीडाविश्वाचीगृभसीतथा ॥५५॥ अन्यापिवातजापीडापशमपांतिवे अब केवळ वायूने पीडित मनुष्य जो त्याचे अंगाचे ठायों जिकडचे अंगी वायूचा काप असेल ती जागा वस्तयाने खरवडून केंश काढून त्या जाग्यावर गुंजा पाण्यांत वांटून लेप करावा. तेणेकरून अपबाहुकवायु व विश्वाची वायु बाहूचे ठायी होतो तो व गृध्रसीवायु जंधारोग विशेष आहे तो, हे वायू दूर होतात; व आणखीही दुस-या वायुसंबंधी ज्या पीडा होतात त्या याच लेणेंकरून लवकर दूर होतात. श्लीपदरोगावर लेप. 'धत्तरैरंडनिगुंडीवर्षाभूशियसर्पः ॥५६॥ प्रलेपःश्लीपर्दहतिचिरोत्थमपिदारुणम् ।। धोतन्याचा पाला १ एरंडाचा पाला २ निर्गुडीचा पाला ३ पुनर्नवामुळासुद्धा ४ शेव- ग्याची साल ५ शिरीस ६ ही सहा औषधे वांटून बहुत दिवसांचा व दाम्ण असा जो श्लीपदरोग तो दूर होण्याविषयों हा लेप करावा. कुरंडरोगावर लेप. अजाजीहपुपाकुष्ठमेरंडबदरान्वितम् ॥ ५७॥ कांजिकेनतुसंपिष्टंकुरंडघ्नंमलेपनम् ॥ जिरें १ शेरणी २ कोष्ठ ३ एरंडमूळ ४ बोरीची साल ५ ही पांच औषध समभाग' घेऊन कांजीत वांटून कुरंड ह्मणजे अंडवृद्धि रोग तो दूर होण्याविषयों हा लेप करावा. उपदंशावर लेप. करवीरस्पमूलेनपरिपिष्टेनवारिणा ॥५८|| असाध्यापिजरत्यालिंगोत्यारुक्मलेपनात् ॥ कण्हेरीचे मूळ १ पाण्यात वांटून लेप करावा तेणेंकरून शिश्नाचे ठायों उपदंशसंबंधों पोडा होते ती असाध्य असतांही लवकर दूर होते. उपदंशावर दुसरा लेप. दहेक्टाहेत्रिफलांसामपीमधुसंयुता ॥ ५९ ॥ उपदंशेपलेपोयंसद्योरोपयतित्रणम् ॥ त्रिफळा कढईत जाळून तिची राख,मधेत कालवून लेप करावा तेणेकरून शिश्नाचे ठायों उपदंशसंबंधी जे व्रण होतात त्याचे सघारोपण होतें झणजे अण भरून येतो तिसरालेप. रसांजनंशिरीपेणपथ्ययाचसमन्वितम् ॥६० ॥ सक्षौद्रलेपनंयोज्यमुपदंशगदापहम् ॥ . । ९ ·शाईधर- दुसरा लेप. रसांजन १ शिरिस २ हर्तकी ३ ही तीन औषधे समभाग घेऊन चूर्ण करून मर्चेत कालवून शिश्नाचे ठायीं उपदंशसंबंधी जे व्रणादिक उपद्रव होतात त्यांजवर हा लेप करावा. अग्नीने शरीर भाजते त्याजवर लेय. अग्निदग्धेतुगाक्षीरीप्लक्षचंदनगैरिकैः।।६शासामृतैःसपिपास्निग्धैरालेपेकारयेद्भिपक् ।। तंदुलीयकपायैर्वातमित्रैःमलेपयेत् ॥ ६२ ॥ वंशलोचन १ पायरी २ रक्तचंदन ३ गेरु ४ गुळवेल ५ ही पांच औषधे समभाग घेऊन चूर्ण करून तुपांत कालवून ज्या मनुष्याचे शरीर अग्नीने भाजते त्याजवर हा लेप करावा अथवा तांदुळजाचा काढा करून त्यांत तूप घालून त्यांचा लेप करावा. यवान्दग्ध्यामपीकार्यातैलेनयुतयातया ॥ दद्यात्सर्वामिदग्धेपुपलेपोव्रणरोपणः ॥६३।। जब जाळून राख करून तिळाचे तेलात कालवून मनुप्याचे शरीर अमीने माजतें त्याचे चार प्रकारचे निदानोक्त भेद आहेत त्याजवर हा लेप करावा तेणेकरून भाजल्या- संबंधी जे व्रण होतात ते भरून येऊन शरीर पूर्ववत् होते. योनी घट्ट होण्याविपी लेप पलाशोदुंबरफलैस्तिलतैलसमन्वितैः ॥ मधुनायोनिमालिपेद्रादीकरणमुत्तमम् ॥६४|| पळसाची फळे १ उंबराची फळे २ या दोहोंचे चूर्ण करून तिळाचे तेलात कालवृन त्यात मध मेळवून योनीचे ठायीं लेप करावा तेणेकरून जी योनी शिथिल झाली असते श्री या लेकरून घट्ट होते. दुसरा लेप माइफलमंयुक्तमधुम्र्परलेपनात् || गतेपिपौवनेत्रीणांयोनिर्गाढातिजायते ॥६५॥' मा रुळ व कापूर या देहाचे चूर्ण करून मधात कालवून योनीचे ठायीं लेप करावा. तणेकरून स्त्रियांचे यौवन गेले असताही योनी घट्ट होते. लिंग व स्तनादिक यांचे वृद्ध रिपपी लेप मरीचंसधवंकृष्णातगरंवृहतीफलम् ॥ अपामार्गस्तिला.पुष्टयवामापाश्वसर्पपाः ॥६६॥ अश्वगंधाचतच्चूर्णमयनामहयोजयेत् ।। अस्पसंततलेपेनमर्दनाचप्रजायते ॥ ६ ॥ लिंगवृद्धि स्तनोत्सेधःसंहतिर्भुजबर्णयोः ।। मिन्ये १ सैधव २ पिपळी ३ तगर ४ रिंगणीची फळे ५ आघाड्याचे बीज ६ काळे तीळ ७ कोष्ठ ८ नव ९ उडीद १० शिरीस ११ आसंघ १२ ही चारा औपचे समभाग घेऊन चूर्ण कम्न मधात कालवून शिश्नाचे ठायों संतत झणजे दररोज लेप करून मदन करावें तेणेकरून शिश्न मोठे हेते. याप्रकारे स्त्रियाचे स्तनाचे ठायीं व मुज आणि वर्ण याचे ठायी हा लेप कान मर्दन केले असता त्याची वृद्धि होते. लिंग पर दुमरा लेए. श्वगंवामित्यागनीरघृतपवेत् ॥६८ातल्लेपानान्मदनाल्लिंगहिःसंजायतेपरा ।।

·तृतीयखंड- ६५ पांढरे फुलांचे आसंध व सैंधव ही दोन औषधे बारीक करून यांचे चौपर तूप व तुपाचे चौपट मेंढीचें दूध घेऊन सारी एकत्र करून चुलीवर ठेऊन खाली आं- लातूर पाक करून त्यांतील त्या जाळल्यावर तूप राहिले ह्मणजे ते तूप घेऊन शिश्नाचे ठायीं लेप करून मर्दन करावें तणेकरून शिश्न फार मोठे होते. योनि-द्रघण्याविषयी लेप. इंद्रवारुणिकापत्ररसैःसूतंविमर्दयेत् ॥ ६१॥ रक्तस्पकरवीरस्पकाष्ठेनचमुहर्मुहुः ॥ तल्लिप्तलिंगसंयोगात्योनिद्रावोभिजायते ॥ ४७० ॥ कांवडळीचे पानाचा रस काढून त्या रसांत पारा घालून तांबडे फुलांची जी कण्हेर असेल तिचे लांकडाने खल करावा आणि मुहुर्मुहु ह्मणजे तो रस आटल्यावर पुनः पांच सात वेळ पायावर घालून जाखून शिश्नाचे ठायी लेप करावा. नंतर शिश्नाचा व योनीचा संयोग झाला असतां पुरुषापेक्षा स्त्रियेचें वीर्य लवकर पतन होऊन स्त्री हतवीर्य होते. गात्रसंबंधी दुर्गधी दूर होण्याविषयी लेप. तांबूलपत्रचूर्णेनुचूर्णकुष्ठशिवाभवम् ।। वारिणालेपनंकुर्याद्गात्रदौगंध्यनाशनम् ॥ ७१ ॥ विड्याची पानें १ कोष्ठ २ हर्तकी ३ या तिहींचे चूर्ण करून पाण्यांत कालवून २. राचे ठायीं लेप करावा तेणे करून गात्रसंबंधी दुर्गध दूर होतो. दुसरा लेप. कुलियसक्तवाकुष्ठंमांसीचंदनजरजः ॥ सक्तवश्वणकस्यैवत्वक्वैवैकत्रकारयेत् ॥७२॥ स्वेददोगधनाशश्चजायतेस्यावधूलनात् ।। कुलित्य माजून त्यांचा सत्तु ह्मणजे पीठ १ व कोष्ठ २ जटामांसी पांढराचंदन ४ हरभरे भाजून त्यांचा सत्तु ५ या सान्यांचे चूर्ण करून शरीराचे ठायीं त्या चूर्णाचें अवधू- लन करावें हणजे अंगाला चोळावे. तेणेकरून अंगाचा घाम व दुर्गंध दूर होतात. वशीकरणाविपर्यो लेप. पचासौवर्चलंकुष्ठरजन्यौमरिचानिच ।। ७३ ॥ एतल्लेपमभावेनवशीकरणमुत्तमम् ।। वेखंड १ संचळ २ कोष्ठ ३ हळद ४ दारुहळद ५ मिन्ये ६ ही सहा औपधै समभाग घेऊन पाण्यांत वाटून शरीराचे ठायों लोक वश होण्याविषयी हा लेप करावा. उत्तम आहे . असें जाणावें. मस्तकाचे ठायीं तेल धारण करण्याचे चार प्रकार. अभ्यगःपरिपेकश्वपिर्वस्तिरितिक्रमात् ॥७॥ मूर्धतेलंचतुधास्यादलवच्चययो .रम् ॥ अभ्यंग ह्मणजे मस्तकाचे ठायीं तेलाचे मर्दन व परिपेक झणजे मस्तकाचे ठा, वेलाचा वोपड करणे व पिचु झणजे कापसाची पोळी अथवा फडका तेलांत भिजवून जस्तकाल धारण करणे व बस्ति झणजे कातड्याचा वस्ति करून मस्तकाचे ठायों तेल धारण कर- प्याचा प्रयोग आहे तो पुढील श्लोकांत सांगेल. याप्रकारे मूर्ध तेलाचे झणजे मस्तकाचे ठायीं तेल धारण करण्याचे भेद चार जाणावे. ते कमेंकरून एकापुढे एक बलवान आहेत.

·गाईघर.
.
शिरोवस्तीचा विधि
प्रायोभ्यंगादयापूर्वपसिद्धाःसर्वतःस्मृताः ॥७॥ शिरोवस्तिविधिश्वात्रमोच्यतेसुज्ञसंमतः
मागील श्लोकांत सागितले जे अभ्यंग परिपेकादिक तीन प्रकार ते सर्वत्र स्थळाचे ठायी
प्रसिद्ध आहेत आणि शिरोबस्तीचा विधि मात्र सागितला नाही तो मुज्ञांस मान्य असा सांगा
शिरोवस्तीचा प्रकार.
शिरावस्तिश्चर्मणःस्यातद्विमुसोद्वादशांगुलः । ७६ ॥ शिरःप्रमाणतंबध्वामस्तके-
मापपिष्टकैः मंविरोधंविधायादौस्नेहै कोणैःप्रपूरयेत् ॥ ७७ ॥
ठस्तकाचे ठायीं धारण करावयाचा जो बस्ती त्याला शिरोवस्ति ह्मणतात. तो हरिणा-
दिकांचे कातड्याचा करावा आणि त्याचा आकार वारा अंगुळ प्रमाण उंच टोपीसारिखा
करून त्याला दोन मुखें करावी. त्यांतून खालचे तोंड मस्तकावर मावे असे मोठे करून
वरचे तोंड बारीक करावे आणि तो बस्ती मस्तकावर बांधून त्याचे भवता प्रथम उडदाचे
पिठाचा संधिरोध करून नंतर स्नेह सहन होई असा थोडा गरम करून वस्तीचे वरचे
मुखावाटे तो स्नेह मस्तकावर सोडावा.
शिरोवस्तीचे धारणाविषयी प्रमाण
तावद्धार्यस्तुयावत्स्पान्नासानेत्रमुखस्रुतिः ॥ वेदनोपशमोवापिमात्राणांवासहस्रकम् ॥७८॥
नाक घ नेय व मुख यातून साव येई तोपर्यंत अथवा मस्तसंबंधी पीटा दूर होईतोपर्यंत
अथवा पस्तीचे अध्यायों अनुवासन बस्तीची मात्रा काळ या प्रमाणेकरून सागितली आहे
तशा मात्रा एक सहस्र होत तोपर्यंत मस्तकाचे ठायी बस्ती धारण करावा.
शिरोवस्तीचा धारणाविषयी काळ.
विनाभोजनमेवात्रशिरोवस्तिःप्रशस्यते ।। मयोज्यस्तुशिरोबस्तिःपंचसप्ताहमेववा ॥७९॥
ज्या मनुष्याला शिरोवस्ति योजावयाचा त्याला भोजन दिल्यावांचून योजावा प्रशस्त
आहे आणि हा शिरोवस्ती पांचवे दिवशी अथवा सातवे दिवशी योजावा.
शिरोरस्तीचे कर्म जाहल्यावरची किया
विमोच्यशिरमोवस्तिगृहीयाचममंततः ।। अलकायेततःकोणनीरैःस्नानसमाचरेत्।।८०॥
मस्तकाचे ठायों धारण केला जो बस्ति त्यात आसमंतात् भागाचे ठायीं ग्रहण करून
ह्मणजे सारखा उचलून धरून काढून टाकावा नंतर ऊर्वकाय झणजे मस्तक त्याजवर
कोमट पाणी घालून स्नान करावें.
शियास्ती दिल्याने जे रोग दूर होतात ते
अन्नदुर्जयारोगावातजायांतिमक्षयम् ॥ शिरकंपादयस्तेनसर्वकालेपयुज्यते ।। ८१॥
दुर्जय झणने दूर करावयास अशक्य असे शिरकंपादिक जे वातरोग ते या अस्ति-
टानेमन दृर होतात. यास्तव याचे ठायौं हा बस्ति सर्वकाळ योजावा
कानात मौषध घालावयाचा विधि
स्वेदयत्वर्णशंतुरिचिन्नुःपार्श्वगापिनः ॥ मत्रैग्नेहरसे योष्णस्ततःणप्रपूरयन् ॥८२॥

·३७ तृतीयखड. मनुष्याला किचित् कुशीस निजवून कानाचा आसमंतात् भाग घामयुक्त करावा. तर गोमूत्रादिक व तैलादिक व औषधाचे रस हे सहन होत असे थोडे गरम करून ‘कानात घालावे. कानांत औषध घालन किती वेळ ठेवावें तो काळ कर्णतुपूरिफरक्षेत्तंशपंचशतानिवा ॥ सहसवापिमात्राणांश्रोत्रशिरोगदे ॥८३ ॥ र्णरोग व कंठरोग व मस्तकरोग हे दूर होण्याविषयों कानामध्ये जे औषध घातले तें भर मात्रा अथवा पाचशें मात्रा अथवा सहस्र मात्रा होत तो काळपर्यंत ठेवावें मात्रेचे क्षण पुढील श्लोकात सागितले आहे त्याजवरून जाणावें. मात्रेचे लक्षण. स्वजानुनःकरावतंकुर्याच्छोटिकयायुतम् ।। एपामात्राभवेदेकासर्वत्रैवैपनिश्चयः ॥८४॥ आपल्या गुडघ्यामोंवता स्पर्श लागे.असा हाताचा फेरा फिरवून टिचकी मारादी इतक्या काळाची एक मात्रा जाणावी. असा निश्चय सर्वत्र आहे असें जाणावें. रसादिक व तैलादिक याचा कानात घालावयाचा काळ रसाथैःपूरणकर्णेभोजनात्माप्रशस्यते ॥ तैलाद्यैःपूरणकर्णेभास्करअस्तमुपागते॥५॥ रस आदिकरून जी औषधे कानांत घालावयाची ती भोजनाचे पूर्वी घालावी व तेल आदिकरून जी औषधे कानांत घालावयाची ती दिवस मावळल्यानंतर घालावी. कर्णशूळावर औषध. पीतार्कपत्रमाज्येनलिप्तमनौप्रतापयेत् ॥ तद्रसःश्रवणेक्षितःकर्णशूलहरःपरः ॥८६॥ सईचे पिकलें पान आणून त्याला तूप लावून अमिवर तापवून त्या पानाचा रस काढून कानात घालावा तेणेकरून कर्णशूळ दूर होतो. कर्णशूलादिकांवर मूत्रप्रयोग कर्णशूलातुरेकोष्णंबस्तसूत्रससैधवम् ॥ निक्षिपेत्तेनशाम्पतिशलपाकादिकारुजः ॥८॥ बोकडाचे मूत आणून त्यात सैंधव घालून किंचित् गरम करून कानात घालावें तेणें- कान वर्णशळ व व्रणसंबंधी पाकादिक उपद्रव हे दूर होतात कर्णशूलावर तिसरा प्रयोग शृंगवेरंचमधुकंमधुसंधवमामलम् ॥ तिलपणारसस्तैलटवणनिबुकंद्रवम् ॥ ८८ ॥ कदुष्णकर्णयोर्देयमेतद्धावेदनापहम् ।। आल्याचा रस १ ज्येष्टीमध २ मथ ३ सेंधव ४ आवळकाठी ५ तिलपर्णीचा रस ६ शिरसेल तेल ७ टाक्णखार ८ निबूचा रस ९ ही नऊ औषधे एकत्र करून किंचित् उष्ण करून कानात घालावी तेणेकरून कर्णसंबंधी वेदना दूर होतात. कर्णशूळावर चवथा प्रयोग कपित्थमातुलुगाम्लगृगवेररमैःशुभैः ।। ८९ ॥ सुखोष्णैःपयेत्रणकर्णशूलोपशांतये ।।

·६८ शाईधर- . कंवठीचे फळाचा रस १ महाळुगीचे फळाचा रस २ आम्लवेतसाचा रस ३ आल्याचा रस ४ हे चार रस एकत्र करून आणि सुख वाटे असे किंचित् उष्ण करून कर्णशूळ दूर होण्याविषयी कानांत घालावे. कर्णशूळावर पांचवा प्रयोग. अकांकुरानाम्लपिष्ठानतलाक्तानलवणान्वितान् ॥ ९० ॥ सन्निध्यात्स्नुहीवांडेको- रितेतच्छदावृते ॥ पुटपाक्क्रमंकृत्वारसैस्तचापूरयेत् ॥ ९१ ।। सुखोप्णैस्तेनशा- पंतिकर्णपीडाःसुदारुणाः ॥ रुईचे अंकुर ह्मणजे पुढच्या कोवळ्या बारीक बारीक बोंच्या आणून निंबूचे रसांत वांटून त्यांत थे. तिळांचे तेल व सैधव घालून गोळा करावा. नंतर निवडुंगाचे ओलें काडे आणून कोरून त्यांत तो गोळा घालून त्याचे भावी त्या निवडुंगाची पाने गुंडाळून बांधून त्याजवर थोडी माती लावून पुटपाकाचे रीतीने त्या औषधांचा पाक होई असा हलका अमि द्यावा. नंतर तो गोळा बाहेर काढून पाने दूर करून ते कांड औषधांमुद्धां पिळून रस काढून सुख वाटे असा किंचित् ऊष्ण करून कानांत घालावा. तेणेकरून वर्णाचे ठायी ज्या मोठ्या दारुण पीडा असतात त्या दूर होतात. कर्णशूळावर दीपिका तेल. महतःपंचमूलस्यकांडान्यष्टांगुलानितु ॥९२॥क्षौमेणावेष्ट्यसंसिच्यतैलेनादीपयेत्ततः ॥ यत्तैलंच्यवतेतेभ्यःमुखोप्णतेनपूरयेत् ॥१३॥ यंतीपिकातैलंसद्योगृह्णातिवेदनाम् । एवंस्याद्दीपिकातैलंकुष्ठेदेवतरौतथा ।। ९४ ॥ महत् मोठे असें पंचमूळ ह्मणजे पांचा औषधींची मुळे ती आठ अंगुळ प्रमाण घेऊन त्या मुळांना सोवळ्याचे फडकें अथवा कापूस गुंडाळून तेलांत भिजवून अनीने चेतवावी आणि ती मुळी उभी धरून त्यांपासून जें तेल खाली गळेल तें सुख वाटे असे किंचित् ऊष्ण कानांत घालावें. येणेकरून कानाची तिडीक तत्काळ दूर होते याला दीपिकातेल प्रणतात. याप्रकारे कोष्ठ व देवदार यांना वेगळे फडकें गुंडाळून याच रीतीनें तेल काढून - कानांत घालावें. येणेकरूनही कर्णशूळ दूर होतो. कर्णशूळावर स्पोनाक तेल. तैलंस्योनाकमूलेनमदग्नीपरिपाचितम् ।। हरेदाचत्रिदोषोत्चंपर्णशुलंभपरणात् ॥ १५ ॥ टेटूचे मूळ आणून वाटून कल्क कराया आणि त्या क्ल्काचे चापट तिळाचे तेल घेऊन दोन्ही एकत्र करावी आणि त्या तेलाचा पाक होण्याविषयों लांत पाणी याच चौपट घालून चुलीवर ठेवून हलका हलका अग्नि देऊन पाक करून शद्ध तेल राहिले हणजे तें तेल घेऊन कानांत घालावे तेणेकरून विदोपापासून उत्पन्न जाहला जो वर्णशूळ तो लव- कर दूर होतो.

·- तृतीयखंड- कर्णनादावर तेल. कल्काक्कथनयष्ट्याहकाकोलीमापधान्यकैः ।। सूकरस्यवसांपक्त्त्वाकर्णनादातिहारिणी ९६ ज्येष्ठीमध १ काकोलीचे अमावी आसंध २ उडीद ३ धणे ४ या चार औषधांचा काढा करून त्यांत याच औषधांचा कल्क करून घालावा आणि डुकराची वसा झणजे त्याचे मांसाचा स्नेह तो त्या काढ्यांत घालून चुलीवर ठेऊन स्नेह राही तोपर्यंत पाक करावा. नंतर कानात घालावा येणेकरून कर्णनाद दूर होतो. कर्णनादादिकांवर तेल. सर्जिकामूलकंशुष्कंहिंगुकृष्णासमन्वितम् ॥ शतपुष्पाचतैस्तैलंपक्कंसूक्तंचतुर्गुणम् ॥९॥ पणादशूलबाधियंसावंकर्णस्पनाशयेत् ॥ साजीखार १ वाळलेला मुळा २ हिंग ३ पिंपळी ४ बडीशोप ६ ही पांच औषधे समभाग घेऊन वांटून कल्क करावा आणि त्या कल्काचे चौपट तिळांचे तेल घेऊन त्या कल्कांत घालावे आणि सूक्त झणजे आम्लविशेष पदार्थ आसवाचा भेद आहे त्याची कृती मध्यम खंडी आसवाचे अध्यायी लिहिली आहे तें सूक्त त्या कल्काचे चौपट घेऊन त्या तेलात मेळवून चुलीवर ठेऊन खाली अनि देऊन तेल राही तोपर्यंत पाक करावा आणि तें तेलांत घेऊन कानांत घालावें. तेणेकरून कर्णप्रणाद व कर्णशूळ व बैन्हेपणा य पुवा- दिकांचा नाव हे रोग दूर होतात. वैन्हेपणावर अपामार्गक्षार तेल. अपामार्गक्षारजलतत्लारंकल्कितक्षिपेत् ॥९८॥ तेनपकंजयेत्तैलंबाधिर्यकर्णनादकम् ॥ आघाड्याची राख करून मडक्यांत घालून त्यांत पाणी त्या राखेचे चौपट घालून रात्रीचे चार प्रहर ठेवून प्रातःकाळी ते वरचे पाणी निवळ असेल तें लोखंडाचे कढईत गाळून घेऊन त्यांत तिळाचे तेल पाण्याचा चवथा हिस्सा घालून तेल राही तोपर्यंत पाक करून तें तेल कानांत घालावें. तेणेकरून कानाचा बधिरपणा व कर्णनाद हे रोग दूर होतात. कर्णनाडीवर शंबुक तेल. शंबूकस्यतुमांसेनपचेतैलंतुसार्पपम् ॥ ९९ ॥ तस्यपूरणमात्रेणकर्णनाडीपशाम्यति ॥ शंदूक झणजे शिंपी अथवा काल व त्यांतील मास व शिरसेल तेल त्या मांसाचे चौपट घेऊन त्या तेलात ते मास घालून तळावे, नंतर तें तेल कर्णनाडी झणजे कर्णसंबंधी व्रण तो दूर है,ण्याविषयी कानांत घालावें. कर्णनापार औपध. नूर्णपंचकपायाणांकपित्थरसमेवच ।। ५०० ॥ कर्णस्रावेमशंसंति पूरणंमधुनासह ।। पंच कषायसंज्ञक पाच औषधे आहेत त्यांची नावे पुढील श्लोकांत सांगेल. त्यांचे चूर्ण कराने आणि कंठीचा रस काढून त्यांत ते चूर्ण व थोडी मध घालून पुवादिकांचा स्राव दूर होण्याविषयी कानांत घालावें. 1 ·६८ . . शाईधर- कंवठीचे फळाचा रस १ महाळुगीचे फळाचा रस २ आम्लवेतसाचा रस ३ आल्याचा रस ४ हे चार- रस एकत्र करून आणि सुख वाटे असे किंचित् उष्ण करून कर्णशूळ दूर होण्याविषयों कानांत घालावे. कर्णशूलावर पांचवा प्रयोग. अकांकुरानाम्लपिष्टान्तै लाक्तानलवणान्वितान् ।। ९० ॥ सन्निध्यात्स्नुहीयांडेको- रितेतच्छदावृते ॥ पुटपाक्क्रमंकृत्वारसैस्तञ्चमपूरयेत् ।। ९१ ।। सुखोप्णैस्तेनशा- म्पंतिकर्णपीडाःसुदारुणाः ॥ रुईचे अंकुर ह्मणजे पुढच्या कोवळ्या बारीक बारीक बोंच्या आणून निंबूचे रसांत वाटून त्यांत थोडे तिळांचें तेल व सैधव घालून गोळा करावा. नंतर निवडुंगाचे ओलें कांडे आणून कोरून त्यांत तो गोळा घालून त्याचे भोवती त्या निवडुंगाची पाने गुंडाळून बांधून त्याजवर थोडी माती लावून पुटपाकाचे रीतीने त्या औषधांचा पाक होई असा हलका अग्नि द्यावा. नंतर तो गोळा बाहेर काढून पाने दूर करून तें कांडे औषधांसुद्धां पिळून रस काढून सुख वाटे असा किंचित् ऊष्ण करून कानांत घालावा. तेणेकरून वर्णाचे ठायीं ज्या मोठ्या दारुण पीडा असतात त्या दूर होतात. कर्णशूळावर दीपिका तेल. महतःपंचमूलस्यकांडान्यष्टांगुलानितु ॥९२॥ क्षौमेणावेष्ट्यसंसिच्यतैलेनादीपयेत्ततः ॥ यत्तैलंच्यवतेतेभ्यःमुखोप्णतेनपूरयेत् ॥९३॥ ज्ञेयंतदीपिकातैलंसद्योगृह्णातिवेदनाम् ।। एवंस्यादीपिकातैलंकुष्ठेदेवतस्तथा ॥ ९४ ॥ महत् मोठे असें पंचमूळ झणजे पांचा औषधीची मुळे ती आठ अंगुळ प्रमाण घेऊन त्या मुळांना सोवळ्याचे फडकें अथवा कापूस गुंडाळून तेलांत भिजवून अमीनें चेतवावी आणि ती मुळी उभी धरून त्यांपासून जें तेल खाली गळेल ते मुख वाटे असे किंचित् ऊष्ण कानांत घालावें. येणेकरून कानाची तिडीक तत्काळ दूर होते याला दीपिकातेल झणतात. याप्रकारें कोष्ठ व देवदार यांना वेगळे फडके गुंडाळून याच रीतीने तेल काढून कानांत घालावें. येणेकरूनही कर्णशूळ दूर होतो. कर्णशूटार स्पोनाक तेल. तैलंस्योनाक्मूलेनमंदग्रौपरिपाचितम् ।। हरेदाब्दिोपोत्थंवर्णशुलंमपूरणात् ॥ ९५ ॥ टेटूचें मूळ आणून वाटून कल्क करावा आणि त्या कन्काचे चौपट तिळांचे तेल घेऊन दोन्ही एकत्र करावी आणि त्या तेलाचा पाक होण्याविषयी त्यांत पाणी काच चौपट घालून चुलीवर ठेवून हलका हलका अग्नि देऊन पाक कम्न शद्ध तेल राहिले ह्मणने ते तेल घेऊन कानांत घालावें तेणेकरून विदोपापासून उत्पन्न जाहला जो वर्णशूळ तो लव- कर दूर होतो. -- ·द्वादशोऽध्यायः। . रक्तस्त्रावाचा सामान्य काळ रक्तस्रावाचा विधि गोणितंत्रावयेज्जतीरामयाममीक्ष्यच ॥ प्रस्थंप्रस्थाधक्यापिपस्थाधीम्यापिका ॥७॥ ' मनुष्याचे शरीराचे ठायीं आमय ह्मणजे रक्तजन्य कुष्ठादिक जे रोग त्यातें अवलोकन करून रक्तस्राव करावा ह्मणजे शरीरातील रक्त काढावे. त्याचे प्रमाण एक प्रस्थ अथवा अर्धा अस्य अथवा अर्धाचे अर्धा प्रस्थ झणजे कुडवप्रमाण जणाावें. शरत्कालेस्वभावेनकुर्याद्रक्तस्तुतिनरः ॥ त्वग्दोपगंधिशोधाद्यानस्यूरक्तसुतेर्यतः ॥ ८ ॥ शरीरातील रक्त काढिले असता त्वचेसंबं| दाप व व्रणादिक ग्रंथि व सूज इत्यादिक । दूर होतात, यास्तव शरत्कालाचे ठायी स्वभावेंकरून मनुष्यानी रक्तस्राव करावा. रक्ताचे रसादिकाचे स्वरूप. मधुरंवर्णतोरक्तमशीतोष्णतयागुरु ॥ शोणितंस्निग्धविस्रस्याद्विदाहश्चास्यपित्तवत् ॥९॥ रक्तरसेंकरून मधुर झणजे गोडिळ आहे व वर्णेकरून तांबर्डे व गुणेकरून अशीतोष्ण झ- जे मंदोष्ण व जड व चिकण व आमगंधि आहे व त्या रक्ताची दाहशक्ति पित्तासारखी आहे याप्रकारे रक्ताचे रस व वर्ण व गुण जाणावे. रक्ताचे ठायीं पृथिन्मदिभूताचे गुण आहेत से वित्रताद्रवतारागश्चलनंविलयस्तथा ॥ भूम्पादिपंचभूतानामेतेरक्तगुणाःस्मृताः ॥१०॥ विसता झणजे आमगंधता हा पृथ्वीचा गुण व द्रवता उदकाचा गुण व राग झणजे रक्तता अग्नीचा गुण व चलनवायूचा गुण व लीनता आकाशाचा गुण याप्रकारें पृथिव्यादि पंचभूताचे पांच गुण रक्ताचे ठायीं आहेत असें जाणावें. रक्त दुष्ट जाहले असतां लक्षण. रक्तदुष्टेवेदनास्पात्पाकोदाहश्चजायते ॥ रक्तमंडलताकडूःशोधयपिटिकोद्गमः ॥ ११ ॥ मनुष्याचे रक्त दुष्ट' जाहले असता शरीराला वेदना होतात व अंग पिकल्या- सारिखें होऊन दाह होतो आणि शरीराचे ठायी रक्ताची मंडळे, कडू, सूज व पुटकुळ्या होतात असें जाणावें. रक्त वृद्ध जाहले असता लक्षण वृद्धेरक्तांगनेत्रत्वंशिराणांपूरणतथा ॥ गात्राणांगौरवंनिद्रामदोदाहश्चजायते ।। १२॥ रक्त वृद्धीप्रत गेले असता शरीर व नेत्र आरक्तवर्ण होतात व धमन्यादिक शिराचें पूरण होते ह्मणजे फुगतात व गावाला जडपणा व निद्रा व मद व दाह हे उपद्रव होतात. क्षीणरक्त जाहले यसता लक्षण. भीणम्लमधुराक्षामूळचत्वचिरुक्षता॥ शैधिल्यंचशिराणांस्याद्वातादुन्मार्गगामिता ॥१३॥ मनुष्याचे क्षीण रक्त जाहले असता आवट व गोट या पदार्थीवर इच्छा होत्ये व " ·शाईधर- १ पंचकपायसंशक वृक्षांची नाम. तिदुकान्यभयालोधारमंगाचामलक्यपि ॥शाज्ञया पंचकपायास्तुकर्मण्यस्मिन्भिपग्वरः ।। तेंदु १ हर्तकी २ लोध ३ मंजिष्ठ ४ आवळी ५ हे कर्णस्राव दूर होण्याविषयी पंच- कपायसंज्ञक वृक्ष जाणावे. यांमध्ये ज्याची साल घ्यावयाची त्यांची साल घ्यावी आणि ज्यांची फळे घ्यावयाची त्यांची फळे घ्यावी. हा विचार प्रथमखंडी परिभाषेचे अध्याय- आहे त्याजवर जाणावा. कर्णनावावर औषध. सर्जिकाचूर्णसंयुक्तंवीजपूररसंक्षिपेत् ॥ २॥ कर्णनावरुजादाहाःप्रणश्यतिनसंशयः ॥ साजीखाराचे चूर्ण महाळुगाचे रसांत घालून कानांत घालावें, तेणेकरून वर्णसावसंबंधी पीडा व दाह, हे निश्चयेंकरून दूर होतात. फानांतून पू वाहतो त्यावर औषध. आम्रजमवालानिमधुकस्पबटस्यच ।। ३ ।। एभिःसंसाधितंतैलंप्रतिवर्णोपशांतिकृत् ॥ आंबा व जांभूळ व मोह आणि वड या चोहोंची कोवळी पाने आणून वांटून कल्क करून त्यांत तिळांचे तेल त्या कल्याचे चौपट घालून अनीवर पाक करावा. नंतर ते तेल कानांतून जो पुवाचा साव होतो तो दूर होण्याविषयी कानांत घालावें. कर्णकीट दूर होण्याविषयी तेल. पूरणहरितालेनगवांमत्र युतेनच ॥ ४ ॥ अधवासापतैलंकर्णमीटहरंपरम् ॥ हरताळ गोमूनांत उगाळून कानांत घालावा अथवा शिरसेल तेल कानात घालावें, करून वर्णसंबंधी कीट झणजे कृमि हे दूर होतात. कर्णफीट दूर होग्याविषयी दुसरा प्रयोग. स्वरसशिनुमूलस्यसूपोवतरसन्था ॥ ५॥ त्र्यूपर्णचणितेचैवपिन्टरसंतथा पत्र- तिपत्कर्णेकर्णकीटहरंपरम् ॥ ६॥ शेवग्याचे सालीचा रस व सूर्यफुलाचा रस, त्र्यूषण प्रणजे मुंट, मिन्ये, पिंपळी यांचे चूर्ण व ग्वाजकुइलीचे मुळाचा रस हे सारे रस एकाजागी करून त्यांत ते चणं धान वर्ण- संबंधी कृमि दूर होग्याविषयों कानांत घालावे. इति श्री दामोदरमू शाईभरेण विरचिनायां संहितायां चिकित्सास्थाने उनग्यो लेपादिवर्णपूरणविविनाम एकागोऽन्यायः ।। तेणे.

·. क " तृतीयखंड. पाणिरोगेलीपदेचविपदुष्टेचशोणिते ॥२०॥ ग्रंथ्यर्बुदापचीक्षुद्ररोगरक्ताधिमंथिषु ।। विदारीस्तनरोगेपुगात्राणांसादगौरवे॥२१॥ रक्ताभिप्पंदतंद्रायांतिघ्राणास्यदेहके। पकप्लीहविसपुचिद्रधौपीटकोद्गमे ॥ २२ ॥ कटियाणवत्राणांपाकेदादेशिरा- रुजि ।। उपदोरक्तपित्तेरक्तस्राव प्रशस्यते ॥ २३ ॥ दाह व सूज व ज्याचे अंगाचा पाक व शरीरही रक्तवर्ण असा मनुष्य व ज्याचे नासिकादिकावाटे रक्तस्राव होतो तो मनुष्य व वातरक्त व कुष्ठ व पीडायुक्त असून, जिंकावयास अशक्य असा वायु व पाणीरोग व श्लीपद रोग व विषाने दुष्ट झाले असें रक्त व ग्रंथिरेरोग व अर्बुद व गंडमालेचा भेद अपचीरोग व क्षुद्ररोग व रक्तावधिमंथरोग नेत्रां- मध्ये आहे तो व विदारीरोग व स्तनरोग व गानांना शिथिलपणा व शरीराला जडपणा येतो तो व रक्ताभिष्पंद नेत्ररोगांमध्ये आहे तो रोग व तंद्रा ह्मणजे डोळ्यावर झापड पडते तो व दुर्गंधयुक्त आहेत नाक व मुख व देह ज्याचे तो मनुष्य व यकृत् ह्मणजे कालखं- रोग काळजाचे उजवेक्डे होतो तो व प्लीहा ह्मणजे क्वलु व विसर्प व विद्रधि व अंगावर पुटकुळ्यांची प्राप्ती व कान व ओंठ नाक व तोंड यांचा पाक व दाह व मस्तकपीडा व उपदंश व रक्तपित्त हे इतके रक्त काढण्याविषयों योग्य जाणावे. कोणत्या प्रकाराने रक्त काढावयाचें तो प्रकार सांगतों पपुरोगेपशृंगाजलौकालावुकैरपि ॥ अधवापिशिरामोक्षःकुर्याद्रक्तश्रुतिनरः ॥२४॥ रक्त काढण्याविषयी जे योग्य रोग त्यांचे शिंगाने अथवा जळवानों अथवा तुंबडीने अथवा .शिरा देऊन रक्त काढावें. जे शिरा देण्याविपी योग्य नाहीत ते. नकुर्वीतगिरामोक्षंकृशस्यातिव्यवायिनः।। क्लीवस्यभीरोगभिण्यासूतिकापांडुरोगिणाम् ॥२५॥ पंचकर्मविशुद्धस्यपीतस्नेहस्यचार्शसाम् ॥ सांगशोधयुक्तानामुदरिश्वासका- सिनाम् ॥२६॥ छर्घतीसारयुक्तानामतिस्विन्नतनोरपि ॥ ऊनपोडशवर्पस्यगतसप्त- तिकस्यव ॥ २७ ॥ आघातखुतरक्तस्यशिरामोक्षोनशस्यते ॥ एपांचात्ययियोगे जलौकाभिस्तुनिहरेत् ॥ २८ ॥ तथापिविपयुक्तानांशिरामोक्षोपिशरयते ।। कृश मनुष्य व स्त्रीचे ठायों फार विषयासक्त मनुष्य व नपुंसक व भित्रा व गर्भिणी श्री व वाळंत झालेली पांडुरोगी व वमनादिक पंचक्म जी तिह करून शुद्ध झाला असा मनुष्य व ज्याने स्नेहपान केलें तो मनुष्य व अर्शरोगी व ज्यांचे सुजे सर्वांग व्यान असा मनुष्य व उदररोगी व श्वास व खोकला व ओकारी व अतिसार इहीवरून पीडित मनुष्य व ज्याचे अंगाचा घाम फार निघाला आहे तो मनुष्य व ज्याचे वय सोळा वर्षांआ. लोकडे आहे तो मनुष्य व ज्याचे वयाला सत्तर वर्षे झाली असा मनुष्य व आपातेरसन नासिकादिकावाटे झाला आहे रक्तस्राव ज्याचे असा मनुष्य इतक्या गेग्यांस शिरा देऊन ·९ ७२ शाईधर- मूर्छा आणि वायूकरून त्वचेला रुक्षपणा व शिराचे ठायी शिथिलपणा येतो व वायु ऊर्च मागी गमन करितो. वायूने दुष्ट रक्त जाहलें असतां लक्षण. अरुणफेनिलंरूसंपरुपंतनुशीघ्रगम् ।। अस्कंदिसूचिनिस्तोदरक्तस्याद्वातदूपितम् ।।१४॥ वायूफरून दुष्ट रक्त जाहले असता तें रक्त अरुणवर्ण व फेंसासारिखें व रक्ष व कश व हलकें शीव्र वमन करणारे व पातळ असे होते आणि सुया टोचल्यासारिखी पीडा देते असें जाणावे. पित्तकरून दुष्ट रक्त जाहले असतां लक्षण. पित्तेनपीतंहरितनीलश्यावंचविस्रकम्।।अस्कंधुणंमक्षिकाणांपिप्पलीनामनिष्टकम् ॥१५॥ पित्तेकरून रक्त दुष्ट जाहलें असतां तें रक्त पीतवर्ण व हरितवर्ण व नीलवर्ण व शाम वर्ण व आमगंधि व ऊष्ण आणि चाचल्यरहित असे होते व माशा आणि मुंग्या यास भक्ष- णाविषयों उपयोगी पडत नाही असे होते. कफान दुष्ट रक्त जाहले असतां लक्षण. शीतंचबहलंस्निग्गैरिकोदकसन्निभम् ।। मांसपेशीमभंस्कंदिमंदगंकफपितम् ॥१६॥ कफेंकरून दुष्ट रक्त झाले असता तें रक्त स्पर्शेकरून फार शीतळ भासते व स्निग्ध असून गेरूचे रंगासारखे दिसते व मांसपेशी ह्मणजे मासाचे बारीक बारीक ग्रंथि त्याचे- सारखे होते व स्कदि मणजे घण व मंद गमन करणारे असे होते. द्विदोष च त्रिदोष इहींकरुन रक्त दुष्ट झाले असतां लक्षण द्विदोपदुष्टंसंसृष्टंत्रिदोषपूर्तिगंधकम् ॥ सर्वलक्षणमयुक्तंगंजिकाभंचजायते ॥ १७ ॥ दोहों दे.करून दुष्ट झाले में रक्त तें दोषांचे लक्षणेकरून युक्त असते व विदोकरून दुष्ट झाले में रक्त त्याला पुवाचा गंध येतो आणि तिहीं दोपाचे लक्षणे करून युक्त असते व कांजीसारखे दिसते. विकरून दुए रक्त झाले असता लक्षण. विपदुष्टंभवेत्श्यावनासिकोन्मार्गगंतथा ॥ विसंवांजिकसंकाशंसर्वकुष्ठरंबहु ॥१८॥ विकरून दुष्ट रक्त झ लें असतां तें रक्त कृष्णवर्ण हेते अणि ऊर्वमार्गी होऊन नाकांतून पडते व आमगंधि असून कांजीसारसें दिसते व अतिशयकरून सर्व कुष्टाना उत्पन्न करित. विकाररहिम जे रक्त त्याचे लक्षण. इंद्रगोपमभंज्ञेयंक्रनिस्थपसंदतम् ।। काहीएक विकार नसतां में रक्त प्रकृतीचे ठायों राहतें तें रक्त इंद्रगोप झणजे घिरबोटी या नाक्रून तांबडा किडा आहे त्याचेस रखें आरक्त असुन पातळ असते असे जाणावे रक्तस्रामाविषयी योग्य ते. वर्णेमुजःमुतौ ॥ १९ ॥ वातरक्ततपासपीडेदुर्जपेनिले ।

·७५
तृतीयखंड.
दिळी शीर फार टोचली असतां आगातून रक्त फार येऊ लागते तें चंद होण्याविषयों
पाय पुढील श्लोकांत सांगेल.
रक्त फार नियूं लागले असतां उपाय. !
अतिवृत्तेरक्तेचलोभसर्जरसांजनैः ॥ यवगोधूमचूर्णवधिवधन्वनगैरिकैः ।। ३७ ।।
मर्पनिमोकचूर्णैवमिस्मनाक्षौमवनयोः।। मुखंत्रणस्पबध्वाचशीतैश्चोपचरेद्पणम् ॥३८॥
विध्यदूर्वशिरांतांवादहेल्लारेणवाग्निना ॥ वर्णकपाय संधत्तेरक्तस्पंदयतेहिमम् ॥३९॥
वृणास्पंपाचयेक्षारोदाहःसंकोचयेच्छिराम् ॥
शिरांतून रक्त फार येऊ लागले असतां तें बंद होण्याविषयी लोध्र व गळ व रसांजन
मा तिहीचे चूर्ण अथवा जव आणि गहूं यांचे चूर्ण अथवा धावडा व धमासा व गेरु या
तिहींचे चूर्ण अथवा सापाचे मेंगेचे चूर्ण अथवा सोवळे व चिरगूट या दोहोंची राख यां-
तून समयीं जें औषध असेल तें व्रणमुखाचे ठायीं दडपून बांधून त्या व्रणावर चंदना-
दिक शीतळ लेपादिक उपचार करावे. तेणेकरून रक्त बंद होते. जर इतक्या उपायानें बंद
होईना तर तीच शीर वरले अंगी पुनः द्यावी अथवा त्या व्रणमुखाचे ठायीं टांक्णखा-
रादिक अमिस्वरूप जे खार त्या ख़ारांचा लेप करावा अथवा ते मुख अमोनें डागावें. र.
तक्या उपायंकरून रक्त बंद होते. कसें बंद होते ते सांगतो. कपाय झणजे तें लोपादिक
चूर्ण व्रणाचे तोंड आंवळून धरितें व शीतोपचारेकरून रक्त थांबतें व क्षारेकरून व्रणाचे पा-
चन होतें व अमयादिक दाहकरून शिरांचा संकोच होतो.
दाईकरून जे रोग दूर होतात ते.
वामांडशोधेदक्षस्यकरस्यांगुष्ठमूलजा॥४०॥ दच्छिरांव्यत्ययेतुवामांगुष्ठशिरादहेत् ।।
शिरादाहमभावेनमुष्कशोधःप्रशाम्यतिम४१॥विपूल्यांपाददाहेनजायतेने मदीपनम् ॥
संकुचंतिपतस्तेनरसश्लेष्मवहाःशिराः ॥ ४२ ॥ यदावृद्धिकृतष्टीन्होःशिशोःसंजा-
यतेसृजः ॥ तदातत्स्थानदाहेनसंकुचंत्यसृजःशिराः ॥ ४३ ॥
मनुष्याचे डावे वृषणाला सूज आली असतां उजव्ये हाताचे आंगठ्याची शीर डागावी.
जव्ये वृषणाला सूज आली असता डाव्ये हाताचे मुळाची शीर डागावी. तेणेकरून वृप-
साची सूज दूर होत्ये. मोडशी झाली असतां लोखंडाची कोयती अथवा पळी तापवून
गयांचे तळवे ओरपावे झणजे शेकावे. तेणेकरून रसवाहिनी व फकवाहिनी ज्या शिग त्यांचा
संकोच होऊन अमि प्रदीप्त होतो; आणि मोडशी दूर होत्ये. ज्याकाळी याटकाचे पोटात
उजव्येकडे यत् झणजे कालखट व डाव्येकडे प्लीहा यणजे क्वलू यांची वृद्धि रोत्ये त्या-
काठी त्या जाग्यावर ग द्यावे तेणेकरून ते यकृत् च प्लीहा हे मागे मरतात.
दुष्ट रनः फादन किंचित् भवशिष्ट राहिले असता त्याचे गुण
रकदृष्टवशिष्टेपिव्याधिनवभकुष्पति ॥ अतःयाव्यंगावशेषरक्तनातिकमोहितः ॥
आध्यमाक्षेपरंतृष्णांतिमिरंशिरसोरुजम् ॥४४॥ पक्षाघान चापरामौरिकांदाचपां-
डुवाम् ।। पृरुतेवियतरक्तंमरणंवाररोतिच ॥ ४५॥

·शाइधर रक्त कार्दू नये. समयी अगत्यच पडल्यास जळवांनी रक्त काढावे कदाचित् हे रोगी विषप्र- योगाने व्याप्त झाले असतां शिरा देऊन रक्त काढावे. यातादिकांनी दुष्ट रक्त झाले असतां काढावयाचा प्रकार. गोश्रृंगेणजलौकाभिरलाबुभिरपित्रिधा ॥ २९ ॥ वातपित्तकर्दुष्टशोणितसावपेद- बुधः ॥ द्विदोपाभ्यांतुसंसृष्टंत्रिदोपैरपिपितम् ॥ ३० ॥ शोणितंबावयेात्याशिरा- मोक्ष पदैस्तथा।। वायूने दुष्ट जाहले जे रक्त तें गाईचे शिंगाने काढावे व पित्ताने दुष्ट जाहलें जे रक्त ते जळवांनी काढावें व फेंकरून दुष्ट जाहलें में रक्त ते तुंबडीने काढावें व दोहों दोकरून अथवा तिहीं दोपेंकरून दुष्ट जाहलें में रक्त में युक्तीने शिरा देऊन अथवा फांसण्या मारून काढावें. शिंगादिकाचे रक्त घेण्याविषयी प्रमाण. गृह्णातिशोणितंशृंगंदशांगुलयितंबलात् ॥ ३१ ॥ जलौकाहस्तमात्रंचनुबीचद्वाद- शांगुलम् ॥ पदमंगुलमात्रेणशिरासांगशोधिनी ॥ ३२ ॥ शिंग लाविले असता आपल्या बळेंकरून दाहा अंगुळप्रमाण रक्त ओढून घेते व जळू लाविली असतां एक हस्त प्रमाण व तुंबडी बारा अंगुळप्रमाण व फांसणी एक अंगुळप्रमाण रक्त ओदन घेतात व शीर दिल्ही असतां सर्वांगाचे रक्ताचे शोधन होते. ज्यांचे अगांतून रक्त निघत नाही त्यांचे कारण. शीतनिरन्नेमूर्णचतंद्राभीतिमदश्रमः ॥ युतानांनसवेद्रतधाविष्णूत्रसंगिनाम् ॥३३॥ शीतकाळ असतां व मनुप्य उपोपित असता व मृर्छ व डोळ्यांवर झापड व भौति व मद व श्रम इहीकम्न युक्त असतां व मळ व मृन हे साफ जाइले नसता मनुप्याचे शरीरातून रक्त निघत नाही. शिगदिक देऊन रत्ता नियाले नमतां उपाय. अमवर्तिनिरत्तेचष्ठचित्रकसेंधवैः ॥ मर्दपेद्मणवक्त्रंचतनसम्पम्मवर्तते ॥ ३४ ॥ शिरादिक देऊन रस्त बाहेर आले नसतां कोष्ठ व चित्र व सेंधव या तीन पटार्थीचे चूर्ण करून व्रणाचे तोटावर चोळावे, तेणेकरून उत्तम प्रकारे रस्त बाहेर येते रक्त काढण्यारिपची काळाचे विधान तस्मान्नशीतेनात्युप्णेनस्विन्नेनातितापिते ॥ पीत्वायवागहमम्पशोणितमापदबुधः ॥३५॥ शीतकाळ व फार ऊष्णकाळ हे नसतां व मनुष्याचे अंगाचा घाम कादिला नसा आणि शगैर फार तप्त जाहलें नसता अना मनुष्याने यवाचा यवाग पिऊन तृघ जाहन्ना जो त्याचे वैद्यांनी रस्त काढावे. जेगकरून रत फार येऊ लागतं नो प्रकार. अविस्विन्नस्योष्णम्मलेनधैवातिभिगव्ययात् ।। अतिभव नेरनंतत्रापात्मतिक्रियाम् ॥': मनुष्याचे अंगाचा पार घाम काट्न उम्णवालाचे ठायी र काहिले असनां वशी ·त्रयोदशोऽध्यायः। डोळे चांगले होण्याविषयी उपचार. सेकश्चायोतनपिडीविडालस्तर्पणतया ॥५१॥ पुटपाकॉजनंचैभिःक्ल्यैर्नेत्रमुपाचरत् ।। सेक १ आश्चोतन २ पिंडी ३ विडाल ४ तर्पण ५ पुटपाक ६ अंजन ७ हे सात प्रकार नेत्ररोगाविषयी सांगितले याचे क्लक करून ज्या गतीने नेत्ररोगावर उपचार कराव- वयास सागेल तसे करावे. सेकाचे लक्षण. सेकस्तुमुक्ष्मधाराभिःसर्वस्मिन्नयनेहितः॥५२॥मीलिनाक्षस्यमय॑स्यमदेहशतुरंगुलात् ॥ मनुष्याचे डोळे मिटवून दूध तूप रस इत्यादिकांची सारे डोळ्यांवर चार अंगुळाचे अतराने बारीक धार धरावी याला सेक ह्मणतात. त्या लेकाचे स्नेहनादि भेदेकरून तीन प्रकार सचापिस्नेहनेवातरक्तेपित्तेचरोपणः ॥५३॥ लेखनश्चकफेकार्यस्तस्यमात्राधुनोच्यते ॥ वातरोग असतां स्नेहन सेक योजावा व रक्तपित्ताचा कोप असता रोपण सेक योजाना व कफरोग असतां लेखन सेक योजावा सेकाची मात्रा. पड्वाक्शतैःस्नेहने चतुभिश्चैवरोपणे॥५४॥ वाक्शतैश्चत्रिभिःकार्य-सेकोलेखनकर्मणि ॥ स्नेहनकर्म असता सहाशें आख हेत तोपर्यंत डोळ्यांवर धार ज्या औषधांची सांगेल न्याची धरावी, रोपणकर्म असतां चारशें आख होत तोपर्यंत धार धरावी, लेखनर्म असतां तीनशे आंख होत तोपर्यंत धार धरावी. सेक केन्हां कराना तो काळ कार्यस्तुदिवसेसेकोरात्रौचात्ययिकेगदे ॥ ५५ ॥ जो डोळ्यांवर सेक करावयाचा तो दिवसासच करावा. जर रोगाचे आधिक्य आहे तर पत्रीसही करावा. वाताभिप्पंद रोगावर सेक. एरंडत्वपत्रमूलैःसनमाजपयोहितम्।। मुखोष्णंसेचनने।वाताभिप्पंदनाशनम् ॥५६॥ सुरती एरंडाची साल व पाने व मुळे ही सारी शेळीचे दुधात क्दवून नंतर तें दूध सहन होई असे कोमट कोमट असून त्याची धार वाताभिप्पंदरोग दूर होण्याविषयी डोळ्यावर धावी.

·शाईधर-
शरीरांतील दुष्ट रक्त काढून थोडे अवशिष्ट राहिले असतां रोगाचा प्रकोप होत नाई
यास्तव में रक्त काढणे ते थोडे राखून काढावें हितावह होते; आणि सारें रक्त कढिले अ
सतां, अंधता आक्षेपक्वायू, तृष्णा, तिमिर, मस्तकपीडा, पक्षघातवायु, श्वास, कार
झणजे खोकला, उचकी, दाह व पांडुरोग हे उपद्रव होतात ,आणि मनुष्य मरणावस्थेप्रत
जातो, यास्तव सारें रक्त काढू नये.
रक्तापासन देहाचे उत्पत्त्यादिकांचा प्रकार.
देहस्योत्पत्तिरमजादेहस्तेनैवधार्यते । विनातेनत्रजेजीवोरक्षेद्रक्तमतोबुधः ॥ ४६ ॥
रक्तापासून देहाची उत्पत्ति आहे व त्या रक्तकरूनच देहाचे धारण होते आणि रक्ता.
वाचून जीव रहात नाही. यास्तव सूज्ञानी रक्ताचे रक्षण करावें.
रक्त काढल्यावर दोषप्रकोप झाला असतां उपाय.
शीतोपचारैःकुपितेनुतरक्तस्पमारुते ।। कोष्णेनसर्पिपाशोधसव्यधंपरिपेचपेत् ।। ४७ ॥
रक्त काढिल्यावर व्रणस्थानाचे ठायीं पित्ताचा प्रकोप झाला असता चंदन दिक शी-
तळ उपचार करावा. वायूचा प्रकोप होऊन त्यापासून त्या व्रणस्थानी पीडायुक्त अशी सज
आली असतां तिचे ठायीं तूप थोडे गरम करून लावावें.
रक्त काहिले असतां पथ्य.
सीणस्यैणशशोरभ्रहरिणच्छागमासजः ।। रसःसमुचितःपानेक्षीरंवापष्टिकाहिता ॥४८॥
शरीरातील रक्त काढिले असतां त्यापासून क्षीण झाला असतां मनुष्य जो त्याने हरिण,
ससा, मेंढा, काळा हरिण, बोकड याचे मासाचा रस प्यावा आणि साठी तादळ गाईचे
दुधात घालून खीर करून खावी. अथवा गाईचे दूध प्यावे आणि साठी तांदुळांचा भात
खावा. याप्रमाणे हे पदार्थ सेरिले असता हितकारक होतात.
रक्त चांगले
असतां लक्षण.
पीडाशांतिलघुत्वंचव्याघेरुद्रेक्मक्षयः।। मनःस्वास्थ्यंभचिन्हसम्पावित्रावितेऽसजि ॥४९॥
पीडेचा नाश व देहाचे ठायी हलकेपणा व रोगाचा जो उलप त्याचा उत्तम प्रकारें-'
करून नाश व मनाचे ठायी प्रसन्नता ही लक्षणे उत्तमप्रकारे रक्त निघाले असतां जाणावी
रक्त फाढिले असतां निषेध
व्यायाममैथुनक्रोशीतस्नानप्रवातान् ॥ एकाशदिवानिद्राक्षाराम्लस्टुभोजनम्॥५०॥
शोकंवादमजीणचत्यजेदाबलदर्शनात् ॥
परिश्रम, मैथुन, मोध, थंड पाण्याने स्नान करणे, बहुत वारा घेणे, एक्च धान्य साणे.
दिवसास निजणे, जवखारादिर खार, आंबट व तिग्वट हे पदार्थ भक्षण करणे, शोक
आणि वाद हे करणे, बहुत मोजनजन्य अजीर्ण करून घेणे, असे जोपर्यंत शरीरात बन
येई तार्पयत वर्ण्य करावे.
इति श्री दामोदरसनु शधरेण विरचितायां संहितायां चिकित्सा-
स्थाने उत्तरखंडे रत्तमोक्षविधिर्नाम द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥

·तृतीयखंड. लेखनादिक आश्रीतनाचे ठायी किती बिंदुधा वेि त्याचे प्रमाण. विदवोष्टौलेखनपुस्नेहनेदशबिंदकः॥ रोपणेद्वादशमोक्तारतेशीतेकोष्णकपिणः॥६४|| उष्णेचशीतरूपा स्युःसलवेनिश्चयः ।। लेखनकर्म असतां डोळ्यांमध्ये आठ बिंदु सोडावे व स्नेहनकर्म असतां दहा बिंदु सोडावे व रोपणकर्म असतां बरा विंदु सोडावे आणि ते विंदु शतकाळ असता डोळ्यां- ना सहन होत असे कोमट कोमट सोडाले. उष्णकाळ असतां शतरूप सोडावे, हा निश्चय. वातादिकांचे ठापी आश्चोतन द्यावयाची योजना. बातेतिक्ततधास्निग्धपित्तेमधुरशीतलम्!६५/तिक्नोष्णरुक्षचकफेक्रमादाश्चोतमंहितम् ।। वातरोग असतां कटु आणि स्निग्ध असें आश्चोतन योजावे व पित्तरोग असतां मधुर व शीतळ. असें योजावें व कफरोग असतां कटु व उष्ण असें योजावे. याप्रकारें आश्चोतन योजिलें असतां हितकारक होते. आश्चोतनाचे मात्रेचे लक्षण. आश्चोतनानांसर्वेषांमात्रास्याद्वाक्शतंहितम् ॥ ६६ ॥ निमेषोन्मेपर्णपुंसामंगुल्योश्छो- टिकाधवा ॥ गुर्वक्षरोचारणवावाङ्मात्रेयेस्मृताबुधैः ।। ६७ ॥ - मनुष्याचे डोळ्याचा निमेषेन्मेष ह्मणजे पापणी मिटून उघडणे अथवा टिचकी मारणे अथवा गुरु झणजे मोठे अस जे अक्षर त्याचे उच्चारण करणे झणजे एक आंख मोजणे इतका जो काळ त्या काळाची एक व.इमाना जाणावी. अशा शंभर वाइमात्रा संपूर्ण आश्चोतनें जो त्यांस हितकारक होतात. वाताभिप्पंदावर आश्चोतन. बिल्वादिपंचमूलेनबृहत्यरंडशिशुभिः ॥ क्वाथआहोतनकोप्योवाताभिप्पंदनाशनः६८ वेल आहे आदि ज्यांना अशी पांच औषधांची मुळे व रिंगणी एरंडमूळ व शेवग्याचे मुळाची साल त्या सान्या औषधांचा काढा करून त्या काढ्याचे सहन होई असे टेण्या- मध्ये बिंदु सोडावे, तेणेकरून वाताभिप्पंद रोग दूर होतो. वायूपासून व रक्तपित्तापासून झाला'जो अभिप्पंद त्याजवर आश्चोतन. अंबुपिष्टीनवपत्रैस्त्वचंलोधस्यलेपयेत् ॥ मताप्यवन्निापिष्वातद्रसो नेत्रपूरणात् ।। ६९ ॥ वातोत्यरक्तपित्तोत्यमभिष्पंतविनायेत् ॥ कडनिवाची पानें पाग्यांत वांटून ले.धाचे सालीला त्याचा लेप करून अभंवर तापवून नंतर वांटून त्याचा रस काढून त्या रस.चे गेळ्यांमध्ये विदु सोडावे, तेणें कान कतजन्य रक्तपित्तजन्य जो अभिप्पंद तो दर हे तो. संपूर्ण आभप्पंदांवर माधोतन. त्रिफलाधोतनंनेसर्वा भिष्पंदनाशनम् ॥ ७० ॥ मिफळेचा काढा करून त्या काठयाचे कोमट कोमट बिंदु अळयामध्ये सोट,वे तेणे कान सर्वप्रकारचे अभिष्पंट दूर होत त.

·शाईधर- वाताभिप्पंदरोगावर दुसरा सेक. परिषकोहितनेत्रपयःकोणससेंधवम् ॥ रजनीदारुसिद्धिवासेंधवेनसमन्वितम् ॥५॥ वाताभिस्पंदशमनंहितमारुतपर्यये ॥ शुष्काक्षिपाकैचहितमिदंसेचनकंतधा ॥ ५८ ॥ शेळीचे दृधांत सैंधव घालून उष्ण करून सहन होई असा कोमट कोमट त्या दुधाचा डोळ्यांवर सेक करावा ह्मणजे त्या दुधाची धार धरावी अथवा हळद व देवदार व सैवव यांचे चूर्ण करून त्या दुधात घालून ऊष्ण करून कोमट कोमट डोळ्यांवर धार धरावी, तणेकरून वाताभिष्पंद रोग व वातविपर्यय व शुष्काक्षिपाक हे रोग दूर होतात. पित्तरक्त व अभिघात यांजवर. साबरंमधुकंतुल्यंघृतभृष्टंसुचणितम् ॥ छागक्षीरेघृतंसकातपिचरक्ताभिघावजित् ॥ ५९॥ लोध्र व ज्येष्टीमध ही दोन औषधे समभाग घेऊन तुपांत भाजून चूर्ण करून शेळीचे दुधांत घालून डोळ्यांवर सेक करावा ह्मणजे त्या दुधाची कोमट कोमट डोळ्यांवर धार ध- रावी. तेणेकरून पित्तविकार व रक्तविकार व अभिषातजन्य हे विकार दूर होतात. रक्ताभिप्पंदावर सेक. त्रिफलालोधपष्टीभिःशर्कराभद्रमुस्तकैः ॥ पिष्टेःशीतांचनासेकोरक्ताभिटपदनाशनः ॥६॥ त्रिफळा झणजे हिरडे, बेहडे, आवळकाठी, लोध्र, ज्येष्ठमध, साखर व नागरमोथ्याचा भेद भद्रमुस्ता ही औषधे समभाम घेऊन थंड पाण्यात वाटून त्या पाण्याचा डोळ्यांवर सेक करावा झणजे डोळ्यांवर धार धगवी तेणेकरून रक्ताभिप्पंद दूर होतो. रक्ताभिप्पंदावर दुसरा सेक. लाक्षामधुकमंजिष्ठालोधकालानुसारिवा ॥ पुंढरीफ्युतःसेकोरक्ताभिप्पंदनाशनः ॥६॥ लाख १ ज्येष्ठीमध २ मंजिष्ठ ३ लोध्र ४ उपलसरी ५ पांढरे कमळ ६ ही सहा औषः पाण्यांत वांटून त्या पाण्याची डोळ्यांवर धार धरावी, तेणेकरून रक्ताभिप्पंद दूर होतो. नेत्रशूल दूर होण्याविषयी सेक. श्वेतलो,घृतभृष्टंचणितंपटविघुतम् ।। उष्णांबुनाविमृदिसिकातलनमंबकं ॥ १२॥ पांढरा लोध्र तुपांत भाजून चूर्ण करून फरक्यांत गाळून ऊन पाण्यांत वांदन त्या पाण्याची डोळ्यांवर धार घरावी तेणेकरून नेत्रशूळ दूर होतो. आश्चोतनाचे लक्षण. अधआयातनंकार्यनिशायांनक्धंचन ।। उन्मीलितेणिमध्येनिंदुभि गुलाद्वितम् ॥६॥ मनुष्याचे डोळे उघडून डोळ्यांमध्ये दोन अंगुळांचे अंतराने दूध काढे इत्यार दिकांचे बिंदु सोडावे याला आश्चोतन मणतात. हे आश्चोतनम्मं रात्रीचे ठायीं कदापि करूं नये. है ~ ·, तृतीयखह शेवग्याचा पाला वादन वही करून फाभिष्पद नाशाविषयी मेळ्यावर बाधावी कफपित्ताभिप्पदावर पिंडी निवपत्रकृतापिंडी लष्मपितहराभवेत् ॥७७॥ त्रिफलापिंडिकामोक्तानाशनेश्लेष्मपित्तयो ।। कफपित्ताभिष्पद दूर होण्याविषयी कडुनिबाची पाने वाट्न वडी करून डोळ्यावर वा- घावी व विफळा वाट्न वडी करून डोळ्यावर बावावी रक्ताभिप्पदावर पिडी पिष्टाकाजिकतोयेनधृतभृष्टिचपिडिका ॥७८ालोभस्पहरतिक्षिममभिष्पदमसन्दरम् ।। लोध्र काजीत वाटून तुपात भाजून वडी करून डोळ्यावर बाधावी, तेणेकरून रक्ताभि- पट दूर है तो सूम कडू इत्यादिकावर पिंडी शुठीनिंबदलैःपिंडीसुखोष्णास्वल्पसैधवा ७९ धायर्याचक्षुषिमयोगात्शोधक पथापहात् ॥ सुठ व निवाची पानें ही एकत्र वाटून त्यात थोडें सैधव घालून वडी करून सूज व कडू दूर होण्याविषयी ती वडी किंचित् गरम डोळ्यावर बाधावी विडालकाचे लक्षण विडालगंबहिलंपोनेत्रपक्षमविवर्जित 11८०॥ तस्यमात्रापरिशेपा मुखलेपविधानवत् ॥ डोळ्याच्या पापण्या झाकृन डोळ्याचे बाहेरले अगी आसमतात् भागी लेप करावा याला विडालक मणतात त्याचे लेपाची मात्रा मुखलेपाचे विधान सागितले आहे त्या- प्रमाणे जाणावी सर्व नेत्ररोगावर लेप यष्टीगैरिकमभूत्धदार्वितासमाशकै ॥८॥ जलपिष्टैबहिर्लप सर्वनेत्रामपापह ॥ जेष्ठीमध १ गेरू २ सैधव ३ दारुहळद ४ कलखापरी ५ ही पाच औषधे समभाग घेऊन पाण्यात वाटून डोळ्याचे बाहेरल्या आगी आसमतात् भागों लेप करावा, तेणेकरून सर्व अभिप्पद नेत्ररोग दूर होतो सर्व नेत्ररोगावर दुसरा लेप रसाजनेनवालेप पथ्याविश्वदलैरपि ॥ ८२॥ कुमारिकामिपत्रैर्वादाडिमीपल्लवैरपि । वचाहपिद्राविश्वैर्वातथानागरगैरिकः ॥ ८३ ॥ रसाजन पाण्यात वाटून लेप करावा तसा हिरडे, सुठ, तमालपत्र, ही तीन औषः पाण्यात वाहन लेप अथवा कोरेफर आणि चित्रकाची पानें ही देन औषधे एकाजागी वाहन लेप अथवा डाळिवीची पाने वाटून लेप अथवा वेखद, हळद, व सुट ही तीन औपर्थे पाण्यात व दृन लेप तस च मुठ व गेरू ही दोन औषधं पाण्यात वाहन लेप हे सहा प्रकरचे लेप रोख्याचे व हेरले अगी असमतान् मगों केले असता सर्वप्रकारचे नेवरोग दर हेतत ·शायर. रक्तपित्तादिजन्य जे अभिष्पंद त्यांजवर आश्चोतन. स्त्रीस्तन्याश्चोतनंनेत्रेरक्तपित्तानिलातिजित् ।। क्षीरसर्पितंवापिवातरक्तरुजंजयेत् ॥१॥ खीच्या स्तनाचें दुग्ध त्या दुधाचे थेंब डोळ्यांमध्ये सोडिले असतां रक्तपित्त व वायु यांपासून जी पीटा होते ती दूर होते. तशीच दुधावरली साय व तूप याचे थेंब डोळ्यां- मध्ये सोहिले असतां वातरक्तसंबंधी पीडा दूर होते. पिंडिकेचे लक्षण. पिंढीकवलिकामोक्तावध्यतेपट्टवस्त्रकः ॥ नेत्राभिष्पंदयोग्यासाव्रणेष्वपिनिवध्यते ॥७२॥ औषध वांटून वडी करून डोळ्यांवर ठेवून सोवळ्याचे पट्टीने बांधावी हिला पिंडी अथवा कवलिका असें ह्मणतात. ही पिंडी नेत्राभिप्पंद रोगावर योग्य आहे आणि प्रणाचे गयाही बांधितात. नेत्राभिष्पंदरोगावर शिरोविरेचन., अभिष्पंदेधिमंधेचसंजातेश्लेष्मसंभवे ॥ स्निग्धस्विन्नोत्तमांगस्यशिरस्तीक्ष्णविरेचयेत् ॥७३॥ फकसंबंधी अभिप्पंद व अधिमंथ हे रोग ज्या मनुष्याला आहेत त्याचे उत्तमांग ह्मणजे मस्तक त्याला स्निग्ध करून झणजे तेल लावून सिग्ध करावा झणजे मस्तकाचा धाम काढावा. नंतर मस्तकाचे शोधन होण्याविषयी तीक्ष्ण औषधे करून नाकांत नस्य द्यावे. अधिमंथरोगावर दुसरा उपचार. अधिपंधेषुप्सर्वेपुललाटेवेश्येच्छिराम् ॥ अशानेसर्वधामधेनुवोस्तुपरिदाहपेत् ॥७४॥ संपूर्ण अभिमंथाचे ठायीं ललाटसंबंधी शीर टोंचन रक्त काढावे आणि सर्व प्रकारे अ- धिमंध शांत होत नाही तर भृकुटीचे ठायों डाग द्यावा. अभिप्पंदाचे ठायी क्रिया.. वाताभिप्पंदशांत्ययंस्निग्धोष्णापिडिकोभवत् ।। संपूर्ण अभिष्पंद रोगाचे ठायी डोळ्यांवर जे औषध सांगेल त्याची वडी करून बांधावी आणि वात भिष्पंद शमनाविपयों स्निग्ध झणजे चिकण असून उष्ण अशी वही बांधावी. वाताभिप्पंद च पित्तामिप्पंद यांजवर पिंडी. एरंडपत्रमूलत्वनिर्मितावातनाशिनी ॥७॥ पित्ताभिष्पंदनाशायधात्रीपिंढीमुखावहा ।। मुरती एरंडाची पाने मुळे व साल ही एका जागी वांटून वही करून वाताभिप्पंदना- शाविषयों टोळ्यांवर बांधावी आणि पित्ताभिप्पंद नाशाविषयों आंवळकाठी वांटून वही करून डोळ्यांवर बांधावी. पित्ताभिपदावर दुसरी पिंडी. महानिवफलौद्भूतापिंडीपित्तविनाशिनी ॥७६ ॥ बकनिनाची फळे वांटून वडी करून पित्ताभिप्पंद नाशाविषयी डोळ्यांवर बांबावी. लेप्माभिप्पंदायर पिंडी. शिपत्रकृतापिटीप्लेष्माभिप्पंदनाशिनी ।।

·दिवसपर्यत करावा उत्कृष्ट प्रमाण जाणावें. तृतीयखंः तर्पणाचे विधान. बावातपरजोहीनेदेशचात्तानशायिनः ॥ आधारीमापन नक्किनेनपरिमंडलौ ॥१२॥ समोहडावसंवाधाकर्तव्यौनेत्रकाशयोः ॥ पूरयेत्तमंटेनविलीनेनमुखोदकैः ॥१३॥ अथवाशतधौतेनसर्पिपाक्षरिजेनवा निममान्पक्षिपक्ष्माणियावत्स्यस्तावदेवहि ॥१४॥ पूरयेन्मीलितेनेत्रेवतउन्मीलपेच्छनैः ।। वायू, उष्ण व धुरळा ज्या जाग्यात नाहीत त्या जाग्याचे ठायी मनुष्याला उताणे जिवून नेत्रकोशाचे ठायी प्रणजे डोळ्यांचे भोंवती, उडीद मिजवून वाट्न चांगले सा- रखे वाटोळे असून वळकट असें आळे करावें. नंतर डोळे मिटुन धरवून त्याचे ठायों पतळ तूप अथवा मंड झणजे पेज अथवा कोमट पाणी अथवा शतधौत केलेले तूप अ- वा दूध हे पदार्थ जोपर्यंत डोळ्याच्या पापण्या बुडत तोपर्यंत पूरण करावें अणजे डोळ्यां- र सोडावें, नंतर हलकं हलके नेत्र उघडाने. तर्पणमात्रेचे प्रमाण. धारयेद्वमरोगेषुवाइमात्राणांशतंबुधः।।९५||स्वच्छेक्फेसंधिरोगेमात्रापंचशतंहितम् ॥ शुक्लेचषट्शतंकृष्णरोगेसप्तशतमतम् ॥ ९६ ॥ दष्टिरोगेष्वष्टशतमधिमंथेसहस्रकम् ।। सहसंवानरोगेषुवार्यमेवंहितर्पणम् ॥ ९७ ॥ नेत्रसंबंधी पापण्याचे रोग जे त्याचे ठायी शंभर वाइमात्रा होत तोप.वेतों तर्पणरूप विध डोळ्यांवर धारण करावें एकलाच कफरोग असता डोळ्याचे संधिगतरोग असतां चरों, डोळ्यांचे पांढचे नाग्यावर रोग असतां सहाशें, काळे पुबुळावर रोग असतां सातशे टिरोग असतां आठशें, अधिमंथरोग असतां एक सहस्र व वातरोग असता एक सहस्र याप्रमाणे मात्रा होत तोपर्यंत तर्पण झणजे तृप्ति करणारे औषध ते डोळ्यांवर धारण करावे. तर्पण करून स्नेहाचे योगाने कफाचे आधिषय झाले असतां उपाय. स्विनेनयवपिष्टेनलेवीरितंततः ॥ यथास्वंधमपानेनकफमस्पविशोधपेत् ॥९८ ॥ तर्पणाचे स्नेह वीर्येकरून उत्पन्न जाइला जो कफ त्याचे जव भिजवून वांटन धूमपान करून शोधन करावे. तर्पणप्रयोग किती दिवस कराया त्याची मर्यादा एकाहवाम्यहंवापिपंचाईचेष्यतेपरम् ।। नेत्राचे ठायीं तर्पणप्रयोग करावयाचा तो एक दिवस किंवा तीन दिवस अथवा पाच . तर्पणाचे तृप्तिलक्षण. सर्पणेतृप्तिलिंगानिनेत्रस्पैमानिभावपत् ॥९९॥ मुखस्वभाववोयत्ववैशवर्णपाटवम् ।। निवृत्तियाधिशांतिश्चक्रियालाघवमेवच ॥ १० ॥ मुखेंकरून झोप येत्ये, सुखेंरून जागा होतो, डोळ्यांना निर्मळपणा येतो, होळ्याची भाति चांगली होत्ये. नजर साफ होत्ये. रोगाचा नाश हेतो आणि प्रियलय ने ·शाईपल . सर्व नेत्ररोगांवर तिसरा लेप. दग्ध्वामाधवलोधमच्छिपतेघृते । पिष्टमंजनलेपाभ्यांसद्योनेत्ररुजापहम् ।।८४॥ सैवव आणि लोभ ही दोन औषधे अमीवर भाजन मेण व तृप एकाजागी करून त्यांत ती अॅपधे दांटन डोळ्यांमध्ये अंजन करावे आणि बाहेरल्ये अंगी त्या औषधांचा ले करावा तेणेकरून नेत्र संबंधी पीडा तत्काळ दूर होते. चवथा लेप. लोहस्पपात्रेसंपृष्टोरसोनिवृफलोद्भवः ॥ किंचित्धनोबहिर्लेपान्नेत्रवाधांव्यपोहति ८५ लोखंडाचे पात्रांत निंबूचा रस घोटन किंचित् षण जाहल्यावर डोळ्यांचे बाहेरले अंगों लेप करावा तेणेकरून नेत्रसंबंधी रोग दूर होतो. भर्मरोगावर लेप. संचूपमरिचकेशराजस्वरसमदनात् ॥ लेपनादर्मणानाशंकरोत्पेपपयोगराट् ॥ ८६ ॥ मिन्ये मास्याचे रसांत वांटून डोळ्यांवर लेप करावा तेणेकरून शुकर्म व अधिमांसा इत्यादिक नेत्ररोगांमध्ये अर्मरोग आहेत ते दर होतात. भांजणी पुळीवर प्रतिसारण. स्विन्नांभित्वाविनिःपीड्यभिन्नामंजननामिकाम् ॥ शिलैलानतसिंप्रत्यैः सौसिसारयेत्८७ रोळ्याचे कोरीघे ठायीं अंजननामिका मान पुळी होते तिला आर्जणी झणतात या पुळला स्वेदयुक्त करून झणजे वाफान्याने घाम काढून फोहन पिळावी. नतर मनशीळ, एलची, तगर, सैंधव या चार वान्याचे चूर्ण करून मधीत कालवून त्या पळेचे ठायों प्रतिसारण करावें प्रणजे ते औषध त्या पुळीवर चोळावें. नेत्ररोगांवर सर्पण. अपतर्पणवच्मिनेत्रतृप्तिकरंपरम् ।। पटुसंपरिशुष्वंचनेत्रंटिलमाविलम् ।।८८याशी- र्णपक्षशिरोल्पातकच्ट्रोन्मीलनसंगुतम्।।तिमिराईनशुक्राधैरभिष्पंदाभिमययः ।।८।। शुक्र. क्षिराकशोधाभ्यांयुक्तंबातविपर्ययः ।। तन्नेनंतपणेयोज्यनेत्रकर्मविशारदः॥९॥ नेत्रांचे ठायीं तृप्ति करणारे असें तर्पण सांगते. ज्या नेत्रांना रुक्षपणा, शुकपणा, वाडेपणा व गढूळपणा आहे अशा प्रकारचे नेत्र, ज्या पापण्यांचे फॅश शरन गेले असे, शिरोत्पात, कृच्छोन्मीलन, तिमिर. अर्जुन, शुक्र प्रणजे फल, अभिप्पंद, अधिमंथ, शुक्रा- क्षिपक, सज र वातविपर्यय इतक्या रोगकरून व्यास नत्र त्याचे टायौं तर्पण योजावें. मणजे तृति करणारे औषव योजावें. ज्यांचे टाव तर्पण पोग्य नाही ते. दुदिनात्युग्णशीतशावतापासभ्रमैन । अशांनोपचाणितपर्णनप्रशस्पते ॥ ९१ ॥ दृर्दन अपने मळभ आले असतां, फार शेत व उष्ण वाळ असना, शरीराचे टायी चिंता, परिश्रम, व भम, हे उपद्रव असता आणि संबंधी समादिक उपद्रव शान झाड नस्ता ही तपोमात्रा यांजं नये 1 है .

·स्नेहन पुटपाक तृतीयखंड. सक्ष नेत्र जे त्यांस स्निग्ध पुटपाक योजावा, स्निग्ध नेत्र जे त्यांस लेखन पुटपाक यो- मावा, दृष्टीस बळ येण्याविषयी इतर ह्मणजे रोपण पुटपाक योजावा- तो पुटपाका नेत्र- ची दुष्ट झाले जे पित्त, रक्त, व्रण व.वायू हे दूर करितो. या पुटपाकाची वेगळी वेगळी जना पुढील श्लोकांत सांगेल. मांसवसामज्जामेदःस्वाद्वौपधैः कृतः ॥७॥ स्नेहनापुटपाकस्तुधाद्वेिवाकशतेदृशोः ।। तूप, हरिणादिकांचे मांस. मन्ना व मेद ही सारी तूपमिश्रित करून वाटावी आणि वाद् औषधे झणजे .कांकोल्यादिगणाची औषधे यांचे चूर्ण करून त्या मांसादिकांत मिळ- दून एक गोळा करून भोवताली जांबुळ आंबा इत्यादिकांची पाने गुंडाळून त्याजवर माती गवून पुटपाकाचे रीतिने अनि द्यावा. नंतर तो गोळा बाहेर काढून माती व पार्ने दूर करून पिळून रस काढून डोळ्यांमध्ये घालून नेत्रांच्या दोनशे वाइमात्रा होत तो काळपर्यंत धारण करावा याला स्नेहनपुटपाक ह्मणतात. जांगलानांयकृन्मांसलेखनद्रव्यसंयुतः ॥८॥ कृष्णलोहरजस्ताम्रशंखविद्रुमसिंधुजैः ।। समुद्रफेनकाशीसस्रोतोजदधिमस्तुभिः॥९॥लेखनोवाक्शतंधार्यतस्यतावद्विधारणम् ॥ हरिणादिकांचे काळजाचे मांस, लोहचूर्ण, तान्यांचे चूर्ण, शंखोवळी, सैंधव समुद्रफेन, हिराकशी सुरमा व शेळीचे दह्यावरली निवळी ही नव लेखन द्रव्ये जाणावी. याचं चूर्ण करून त्या मांसांत मिळवून त्यांत दह्याची निवळी घालून वांटून गोळा करावा आणि पुटपा- काची कृती पूर्वी सांगितली आहे त्या कृतीने तो गोळा भाजून नंतर बाहेर काढून पिळून रस काढून डोळ्यांमध्ये घालून शंभर वाइमात्रा होत तो काळपर्यंत धारण करावा. . याला. लेखन पुटपाक. सेखनपुटपाक झणतात. रोपण पुटपाका स्तन्यजांगलमध्वाज्यतिक्तकद्रव्यपाचितः ॥ १० ॥ लेखनात्रिगुणोधार्य पुटपाक- मुरोपणः ॥ वितरेत्तर्पणोक्तांतुक्रियांव्यापत्तिदर्शने ॥ ११ ॥ खीच्या स्तनाचे दुध, हरिणादिकाचे मांस, मध, तृप व कटुकी ही सारी त्या मासांत मेळवून गोळा करून पूर्व पुटपाकरीतीनें तो गेळा भाजून नतर बाहेर काढून पिळून रस काढून टोळ्यांमध्ये घालून तीनशें वाइमात्रा होत तोंकाळपर्यंत धारण क्गवा. याला रोपण पुटपाक ह्मणतात. जर पुटपाकाचे आधिक्य अथवा कमीपणा होऊन डोळ्यांना जडपणा र निस्तेजपणा इत्यादिक उपद्रव प्राप्त झाले तर तर्पणाचे ठायीं जशी क्रिया सांगितली आहे तशी करावी घणजे तसे उपाय करावे. संपक दोष झाला असतां यंजन घ साधारण जनाचे विधान. अधपकदोषस्पप्राप्तमंलनमाचरेत् ॥ हेमवेशिशिरचेवमध्यान्हेंजनमियते ॥ १२ ·शाईधर- . . डोळे उपटणे मिटणे या क्रियेला हलकेपणा येतो ही लक्षणे तर्पणेकरून नेत्रतृप्ति असता होतात असें जाणावें. तर्पण फार झाले असतां लक्षण. अधसाश्रुगुरुस्निग्धनत्रस्यादतितर्पितम् ।। तपणेकरून नेत्र तृप्त फार झाले असतां डोळयांतून पाणी येते, डोळ्यांना जडपणा व चिकटपणा येतो. तर्पणहीन झाले असतां लक्षण. रुक्षमस्राविलंरुग्णनेत्रंस्पाडीनतर्पितम् ॥ १ ॥ तपणेकरून नेत्र तृप्त झाले नसता डोळ्यांना निस्तेजपणा येतो व रक्तवर्ण होऊन व रोगकरून व्याप्त होतात. तर्पण करून नेन अतिलिग्ध व हीनस्निग्ध झाले असतां उपाय. रुक्षस्निग्धोपचाराभ्यामतयो स्यात्पतिक्रिया ॥२॥ तर्पणेकरून अतिस्निग्धनेत्र जो त्याचे ठायों रुक्षोपचारेकरून चिकित्सा करावी, हीन- स्निग्धनेत्र जो त्याचेठायों स्निग्धोपचारेकरून चिकित्सा करावी झणजे उपाय करावा. पुटपाक. अतऊर्ध्वमवक्ष्यामिपुटपाकस्यसाधनम् ॥ द्वौबिल्वमात्रौमांसस्य पिंटोस्निग्धौमुपे- पितौ ॥ द्रव्याणांचिल्वमानंन्द्रवाणांडवोमतः ॥ ३ ॥ तदेकस्थसमालोड्यपत्रैः मुपरिवेष्टितम् ।। पुटपाकेनतत्पक्त्वाग्रहीयात्तद्सं बुधः ।। ४ ।। वर्पणोक्तविधानेनप- थावदुपचारयेत् ॥ यानंतर पुटपाकाची साधनक्रिया सांगतो. हरिणादिकांचे मांस दोन बिल्व प्रमाण घेऊन तें मांस घृतादिक पदार्थ स्नेह याणे युक्त करून बारीक वाटावें. शुष्क औषध जी सांगेल त एक बिल्वप्रमाण व दूध पाणी इत्यादिक द्रव द्रव्ये एक कुडव प्रमाण ही सारी त्या मांसांत मेळवून मांसाचा गोळा करावा. नंतर जांयूळ अथवा आंबा इत्यादिकांची पाने आणून त्या गोळ्याभोवती गुंडाळून .त्याजवर मातीचा लेप करावा. नंतर पुटपावरीतीनें तो गोळा 7- जून नंतर बाहेर काढून माती व पाने दूर करून तो गोळा पिळून रस काढावा, आणि त- पंणाचे विधीची कृति वर सांगितली आहे वशी कृति करून तो रस डोळ्यांमध्ये पालावा. पुटपाकासंबंधी ग्स डोळ्यांत घालारपाचे विधान, दृष्टिमध्पेनिपेन्पःस्यान्नित्यमुत्तानगायिनः ||१॥ स्नेहनोलेम्वनश्चैवरोपण्यतिसत्रिधा । तो पुटपासंबंधी रस स्नेहन, लेग्वन व रोपण या भेदेक्छन तीन प्रकारचा आहे. हा मनुष्याला उताणे निजवन डोळ्यांत दृष्टीचे मध्यभागी नित्य घालावा. स्नेहनादि भेदकरून पुटपाकाची योजना. हितःस्निग्योतिरुक्षयस्निग्धस्यापिहिलम्बनः ||६|| दृष्टचलामिततर:पिताम्रपत्रणवातनन ।। .

·तृतीयखंट. अंजनाविषया रसाचे प्रमाण. रसक्रियानूत्तमास्यात्रिविहंगमिताहिता ॥ मध्यमाद्विविहंगास्पात मात्वेकविडंगिका ॥ १९॥ रसक्रिया झणजे द्रवरूप अंजन त्याची मात्रा तीन वावडिंगाचे बियाइतके प्रमाणाची, न्यांत घातली असता ती उत्तम रसक्रिया जाणावी. दोन वावगांइतके प्रमाणाची वा मेळ्यांत घातली असतां ती मध्यम रसक्रिया जाणावी एक वावडिंगाइतके प्रमाणाची, विहीन रसक्रिया जाणावी ह्मणजे कनिष्ठ जाणावी. वैचिन अजनाविपी चूर्णाचे प्रमाण. रेचनिकचूर्णतुद्विशलाकविधीयते ॥ मृदौतुत्रिशलाकस्याच्चतस्रःस्नेहिकेजने ॥२०॥ वैरेचनिक चूर्ण में तें द्विशलाक झणजे सळईला दोन वेळ लावून ती सळई दोनदा मेळ्यांत आडवी फिरवून काढावी मृदु अंजनाचे ठायीं औषधाचे चूर्ण तीन वेळ सळई लावून तीनदा डोळ्यांत घालून काढावी, तूप आदिकरून जे स्नेह पदार्थ तिहींशी युक्त असे अंजन असतां सळईला चार वेळ चूर्ण लावून ती सळई चार वेळ डोळ्यांत घालून काढावी. सळईचे प्रमाण व ती कशी असावी ते. मुखयोः कुठिताप्लक्ष्णाशलाकाष्टांगुलेन्निता|अश्मजाधातुजावास्यात्वलायपरिमंडला २१ पाषाणाची अथवा सुवर्णदि धातूंची अशी सळई आठ अंगुळ प्रमाण करून तिची तो? गोळदार करावी, बारीक करूं नये, आणि ती लाचे दाण्याप्रमाणे सुंदर व.टे.ळी करावी. लेखनादिकांचेटायी सळईचे प्रमाण. ताम्रलोहाश्मसंजाताशलाकालेखनेमता ।। सुवर्णरजतोद्भूताशलाकास्ने नेमता ॥२२॥ अंगुलीचमृद्धत्वेनकथितारोपणेबुधैः ।। लेखन अंजनाचेठायीं ताब्याची अथवा लोहाची अथवा पाषाणाची अशी सळई योजावी व स्नेहन अंजनाचे ठायी सोन्याची अथवा स्प्याची अशी सळई योजावी व अंगुळीला मृदुपणा असतो यस्तव रोपण अंजनाचेठायों अंगुळी योजावी झणजे अंगुळ ने डोळ्यांत अंजन करावें. कोणत्या समयी व कोणत्याभागी अंजन करा तो प्रकार. सायंमातर्वाजनंस्यात्तत्लदानवकारयेत् ।। २३ ॥ नातिशीतोष्णवाताभ्रवेलायांसंप्र- शस्यते ।। कृष्णभागादधाकुर्यादपगियावदंजनम् ॥ २४ ॥ सायंकाळी व प्रातःकाळी अंजन करावें, सर्वकाळ करूं नये. फार शीतराळ व फार ऊष्णकाळ व वायु व मळभ असता अंजन करूं नये. डोळ्याचे काळ बुबुळाचे अधे,मार्गी कोरीचे ठायी अंजन करावे. चंद्रोदयात शंखनाभिविभीतस्पमज्जापथ्यामनःशिला ॥ पिप्पलीमरिचंगुष्ठंवचाचेतिमनांशकम् ।। २५ ॥ गीतीरेणसपिण्यवतिकुर्यापोन्मिताम्। हरेणुमात्रांपजलै बाद- - १२ ·আঘ, .पूर्वाण्हेचापराचग्रीष्मेशरदिचंप्यते ॥ वर्षासनाद्मनात्युष्णेवसंतचतदेवहि ।। १३ परिपाकास गेले आहेत दोष ज्याचे असा मनुष्य, जो त्याचे डोळ्यांना अंजन प्राप्त झाले असतां पांच दिवसांनंतर घालावे व अंजनाचा साधारण विधि तर शिशिरऋतु ह्यांचे गया माध्यान्हकाळी झणजे दोन प्रहर दिवस.स डोळ्यांत अंजन लावें, प्रीष्मऋतु व शरहतु यांचे दोन ठायी प्रहर दिवसास व त्याचे अर्ल करे घालावें व मळभ असतां व फार उष्ण काळ असतां अंजन करूं न्ये, वसंतऋतूचे सर्वकाळ अंजन प्रशस्त अहे. अंजनाचे भेद. लेखनरोपपंचैवतयात्रस्नेहनांजनम् ॥ ले.स्वक्षारतीक्ष्णाग्लरसरंजनमिप्यते ॥१४॥ स्पायतितरम् युत्सरनेहरोपणंमतम् ॥ मधुरस्नेहसंपन्नजनंचप्रसादनम् ॥ १५ ॥ लेखन, रोपण व स्नेह या भेदेकरून अंजन तीन प्रकारचे, त्यामध्ये खारट, व आंबट हे रस ज्या अंजन,मध्ये आहेत ते लेखनांजन जाणावे व कषाय झणजे तिक्त झणजे कडू या दे.हों रसेंकरून युक्त असून जें अंजन स्नेहयुक्त असें तें .. जाणावें. मधुर रसेंकरून युक्त असून में अंजन स्नेहयुक्त असतें तें प्रसादन स्नेहनांजन जाणावें. गुटिकादि भेदेकरून अंजन तीन प्रकारचे. गुटिकारसचूर्णानित्रिविधान्पंजनानिचाकुच्छलाक्यांगुल्याहीनानिचपयोत्तरम् १ गुटिका झणजे गेळी व रसरूप, अंजन व चणे अशी तीन प्रकारची अंजने जा ती अंजनें, टिकेपेक्षा गुणाला कमी व रसापेक्षां चूर्ण गुणाला कमी अशी ७.. गुणाला हलकी जाणावी आणि ती अंजने शलाका ,जे सळई तिणेकरून अथवा लोकरून डोळ्यांत घालावी. जे अजनाधिपया योग्य नाहीत ते. नेपरुदितभीतपीतम्येनववरे ॥ अजीवंगपातचनांज-संपचक्षते ॥ १७ ॥ अमित मनुष्य, रुदन केलेला, भय पावलेला, मधान केलेला, नवग्यरी, न असतां, मूनादिकांचा अवरोध असतां यांचे ठायीं अंजन करूं नये. यतीकरून अंजनाचे प्रमाण. हरेशुभत्रांकुवतियातेतीक्ष्णांजभिषक् ।। प्रमाणंमध्यमध्य_द्विगुणंतुमृतीभवेत्॥१८|| तोष्ण अंजन जे त्याचे उपयों हरेणुकेचे पियाइतके प्रमाणाची अंजनाची गोळी वातीस रखी करावी, तशीच मध्यम अंजनाचे ठायों हरेएकेचे वियोला जस्तो बजे चियेइतके प्रमाणाची गोळी क्गवी व मृदु अंजनाचे ठयों हरेएक्चे दोहों क. प्रमाणाची गोळी वातीसारखी लांव क्गवी. 4 + ·₹ . - तृतीयखंड .पेरणी कुसुमितावति. 1. ॥ ३२ ॥ जातीकुसुमपंचाशत्मरि- । सूक्ष्मंपिष्टाजलेवतिकताकुसमिकाभिधा ॥ ३३ ॥ तिमिरार्जुनशु- • ॥ एतस्याश्यांजनेमात्रामोक्तासार्धदरेणुका ॥ ३४ ॥ पुलें ऐंशी, पिंपळीचे आंतले दाणे साठ, जाईची फुलें पन्नास व मिन्ये सोळा, पूंर्ण कान पाग्यांत वांटून गोळी करावी हिला कुसुमिकावर्ति प्रणतात ही रंजकेचे वियांइतकी पाण्यात उगाळून डोळ्यांत मंजन केले असतां तिमिर इलें व मांसवृद्धि हे रोग दूर होतात. रांतांधळे दूर करण्याविषयी वति. ...... गोशकद्रससंयुक्तावर्तिनक्तांध्यनाशिनि ॥ ३५॥ .. १ हळद २.दारुहळद ३ चमेलीचा पाला ४ निंबाचा पाला ५ हे पांच वाने घेऊन गाईचे शेणाचे रसांत बारीक वाटून गोळी करून रातांधळे दूर होण्या- पोळ्यांत अंजन करावे. नेत्रनावावर स्नेहनदिति प्राध्यापय्याबीजानिएकद्वित्रिगुणानिच ॥ पिष्टवावर्तिजलै फुर्दिजनंद्विहरेणुकम् ३६ नवसाबहरत्याशुवातरक्तरुजतथा ॥ आवळ्याचे आंतलें बीज एक भाग, वेहळ्याचे फळाचे आंतलें वीज दोन भाग, आंतलें बीज तीन भाग ही सारी बीजे एकत्र करून पाण्यांत वारक वांटून गोळी करावी. नंतर तो गोळी रेणुकेचे दोन बियांइतकी. पाण्यांत. उगाळून. हो- अंजन करावें तेणेकरून नेत्रांतून जलस्राव होतो तो लवकर दूर होतो व वातरक्त- पीडा दूर होरये. रसक्रिया. तत्यपाक्षिकसिंधूत्यसतिशस्वमनःशिला ॥ ॥ गरिकोदधिफेनंचमरिचेचति- पूर्णपेत् ॥ संयोज्यमधूनाफर्यादेजनार्थरसक्रियाम् ॥३८॥ वमरोगार्मतिमिरकाचY- पोरबूत १ स्वर्णमाक्षिक २ सैंधव ३ खडीसाखर ४ शंख ५ मनशीळ ६ गेरु ७ समुद्रफेण, मिच्चे ९ हे नऊ वाने समभाग घेऊन बारीक चूर्ण कान मत कालवून डोळ्यांत: करावें. येणेकरून पापण्याचे रोगव अर्मरोग,तिमिर,काचबिंदू, फुलें के रोग दूर होतात-- फुलं दूर होण्याविषयी रसक्रिया. स्वीरेणसंयुक्तोमुख्याकरजःकणः ॥३९॥ तिप्रमजनतोहंति कुमुमचद्विमासिकम् ॥ विकांत कापूर वाटून गेळ्यांत अंजन केलें असतां दोन महिन्याचे फूल असले. आपकर दूर होते. 'भारांपराम् ॥

·शाधर- भाजनम् ॥२६॥ तिमिरंमांसद्धिचकाचंपटलमर्बुदम् ।। रात्र्यंधवार्षिकंपुष्पंवर्तिपद्रो दयाजयेत् ॥ २७ ॥ शंखनाभि १ वेहळ्याचे फळाचे आतली वी २ हिरटे ३ मनशीळ ४ पिंपळी मिप्ये ६ कोष्ठ ७ वेखड ८ ही आठ औषधे समभाग घेऊन शेळीचे दुधांत बारीक जव प्रमाण गोळ्या वातीसारख्या लांबे च्या करव्या ह्यास चंद्रोदयावर्ति असें नाव नंतर एक गोळी रेणकेचे वीइतकी पाण्यात उगाळून डोळ्यात अजन करावें तिमिर, मासवृद्धि, काचबिंदु, पटलगत गेग, अर्बुद, रातांधळे व एक वर्षांचे फुल, है । " दूर होतात फुले भर इत्यादिक रोगांवर लेखनीवर्ति पलाशपुष्पस्वरसैर्वहुशःपरिभाविता ॥ करंजवीजवर्तिस्तुशुक्रादीन शस्त्रवल्टिस्खेत २८ करंजाचे बियाचे चूर्ण करून पळसाचे फुलाचा रस काढून त्या चूर्णाला त्या रस. बहुत वेळ पुढे देऊन बारीक खलून वातीसारख्या लापट गोळ्या यावाव्या. नतर. गोळी पाण्यात उगाळून टोळ्यात अंजन करावे. तेणेकरून शुक्र प्रणजे फुलें आदिशब्द करून मासवृद्धि भर इत्यादिक रोग शस्त्राने कापून काढिल्यासारखे दूर होतात दुसरा प्रकार समुद्रफेनासधूधशंखदक्षांडवल्पलैः ॥ शीग्रुवीजयुतैर्वतिःशकादीन शस्त्रवल्लिखेत २९ समुद्रफेण १ सेधव २ शंख ३ कोवळ्याचे अध्याचे वरची टरफले ४ शेवग्याचे बीज ५ ही पाच औषधे समभाग घेऊम पाण्यात वाटून पात सारखी लास्ट गोळी कगी आणि होष्यात अंजन करा तेणेकरून फुले भर इत्यादिक रोग शखाने कापून पाहिल्या सारये दर हेतात लेखनीदंतवनि दर्द तिवराहोष्टगोय.जसरोद्वैः। शरसमुक्तांभोधिफेनपुत्तेमवविताणतः ॥ ३ ॥ दंतवर्तिःक्ताचक्षणाशुक्राणांनाशिनीपरा॥ हत्ती, हुक्कर. उंट, चेल. घोर, बांक्ट आणि गाढव याचे दांत, शस्त्र, मोती व समुद्रफेण या सान्याचे चूर्ण करून पाप्यात ग्वलून वातीसारम्वी गोळी फरावी या गे लीला दतति प्रणतात नतर ती गोळी पाण्यात टगालन डोळ्यातील फुलें दूर होण्यात पी अंजन क्ग तदा दोण्याविषयी लेखनी शनि. नीलोत्पलंशिवीजनागकेशरपंतपा||३||एतत्यल्पःतावतिरनिन्द्राविनागयत निळे कमळ, शेवग्याचे बीज व नागकेशर हे तीन याने समभाग घेऊन पाण्यात गलन लाये ही गोळी करन पाल्यात उगावून होळ्यावर झापा परते ती दा होण्यावि पयों अंजन करावें ·तृतीयखंड गुळवेलीचा अगरस १ कर्ष प्रमाण काढून त्यांत मध व सैधव एकेक मासा घालून चा- ॐ मर्दन करून डोळ्यांत अंजन करावें. तेणेंकरून पिल्ल म तिमिर काचबिंदु कंडू लिंगनाश डोळ्याचे पांढरे जाग्यावरील व काळे युबुळावरील हे सर्व रोग दूर होतात. भैजनाविषयी पुनर्नवेची अनुपाने. दुग्धेनकडूझौद्रेणनेत्रस्रावचसर्पिपा । पुष्पंतैलेनतिमिरंकांजिकेननिशांधताम् ॥५०॥ पुनर्नवाजयेदाशुभास्करस्तिमिरंपथा ॥ पुनर्नवा दुधात उगाळू डोळ्यांत अंजन केले असतां डोळ्यांची कंडू दूर होते. मधांत गळून अंजन केले असता नेत्रस्राव दूर होतो. तुपांत उगाळून अंजन केले असतां फुलें भातात. तेलात उगाळून अंजन केले असतां तिमिर जाते. काजीत उगाळून अंजन केले मसता रातांधळे दूर होते. याविषयी दृष्टांत, सूर्य जसा काळोखाचा लवकर नाश करितो बशी ही पुनर्नवा अनुपानाचे भेर्देकरून हे सर्व रोग दूर करिते. नेत्रनावापर रोपणी रसाक्रिया. बच्चूलदलनिःक्वाथोलेहीभूतस्तदंजनात् ॥५१॥ नेत्रसावंजयत्येपमधुक्तोनसंशयः ॥ बाभुळीचे पानांचा काढा लेहीभूत झणजे घण होईतोपर्यंत करून त्यांत थोडी मथ घा- सून डोळ्यात अजन करावे. तेणेकरून नेत्राचे ठायीं जो जललाव होतो तो खचित दूर होतो. दुसरा प्रकार. . हिज्जलस्पफलंघृष्ट्वापानीयेनित्पमंजनम् ॥५२ ॥ चतुःस्रावोपशांत्यर्थकार्यमेतन्हौषधम् ॥ हिंगणबेटाचे फळ पाण्यात उगाळून नेत्रखाव दूर होण्याविषयी नित्य डोळ्यात अंजन नेत्र प्रसन्न होण्याविषयी प्रेहनीरसक्रिया क्तकस्पफलंघृष्ट्वामधुनानेत्रमंजयेत् ॥ ५३ ॥ ईपत्कर्पूरससितस्मृतनेत्रप्रसादनम् ।। निर्मळीचें फळ मर्धीत उगाळून त्यांत थोडा कापूर मिश्रित करून नेत्र प्रसन्न होप्या- विषयों अंजन करावें. शिरोत्पात रोगावर अंजन सार्पःक्षौद्रचांजनंस्पाशिरोत्पातस्पशांतये ॥ ५४ ॥ तूप व मध ही एकत्र करून याचे डोळ्यांत अजन करावें, तेणेकरून नेत्ररोगामध्ये शि- रानात रोग आहे तो दूर होतो. आधळेपण दूर होण्याविषयी रसमिया कृष्णपर्पवसाशंखक्तकाफलमंजनम् ॥ रसक्रिपेयमचिराएंधानांदर्शनमदा ॥ ५५ काळे सर्पाची वसा झगजे मासस्नेह, शंख र निर्मळीचे वीज ही तिन्ही एकत्र सलून बोरयात अंजन करावे. येणेकरून आधळे मनुष्याला लवकर दिसं लागते. लेखन चूर्णीजन दक्षांडत्वकशिलाकाचैः शंस्वचदनगैरिकैः॥द्ररंजनपोगोयपुष्पार्मादिविलेखनः ५६ ।

·.
शार्ङ्गधर.
फार झोप येते ती दूर होण्याविषयी लेखनी रसक्रिया.
बलालासंघष्टमरिचनत्रमंजपेत् ॥४०॥अतिनिद्राशमंयाति तमःसूर्योदयेविनम् ॥
मध व घोड्याची लाळ या दोहोंत मिन्ये वाटून फार झोप येत्ये ती दूर होण्याविषयी
रोळ्यांत अंजन करावे. याविषयों दृष्टांत, सूर्योदय झाला असतां नसा अंधार दूर होतो
तशी या अंजनेकरून झोप लवकर दूर होत्ये.
डोळ्यांवर प्रांपड पडते ती दूर होण्याविषयी रसक्रिपा.
' जातीपुष्पंपवालंचमरिचंबटुकीवचा ॥ ४२ ॥ सैधवास्तमूत्रेणपिष्टतंद्रानमंजनम् ॥
जाईची फुलें, तिचे अंकूर आणि मिन्ये, कटकी, वेखंड व सैंधव ही औषधे समभाग
घेऊन बोकडाचे मृतांत वाट्न डोळ्यांत झापड पडत्ये ती दूर होण्याविषयी अंजन करावें.
सन्निपातावर लेपनी रसक्रिया.
शिरीपबीजगोमूत्रकृष्णामरिघसैधवैः॥ ४२ ॥ अंजनस्यात्मबोधायसंरसौनशिलावचैः।
शिरिस १ पिंपळी २ मिन्ये ३ सैंधव ४ लसूण ५ मनशीळ ६ वेखंड ७ ही मात
भोप समभाग घेऊन गोमत्रांत वाटून संनिपातापासून जी संज्ञा नष्ट होत्ये ती दूर होऊन
मनुष्य सावध होण्याविषयी हे डोळ्यांत अंजन करावें.
दाहादिकांवर रसक्रिया
दापिटोलमधुकंसनिवपयकोत्पलम् ॥४३॥ मपौंडरीकंचैतानिपचेत्तोयेचतुर्गणे ॥
विपाच्यपादपंतशृतंनीत्वापुम पचैन ॥ ४४ ॥ शीते तस्मिन्मधुसितांदद्यात्पार्दा-
शकांनरः ॥ रसक्रियपादाहाश्चरक्तरागरुजोहरेत ॥ ४५ ॥
दारुहळद १ पटोळ २ ज्येष्टीमध ३ कडूनिंब ४ पद्मकाष्ठ ५ कमळ ६ पांढरेकमळ ७
हे सात वाने समभाग घेऊन थोडे कुटन त्यांत पाणी त्या औषधाचे चौपट पालन पवभा.
हिस्सा पाणी राही तोपर्यंत काढा करावा. नंतर तो क.ढा गाळून फिरून पण होई तोपर्यंत
कावून या करावा. नंतर त्यांत त्याचे चवथाई मध व खडीसाखर घालून डोळ्यांत अंजन
कगवे. येणेकरून दाह, साव, रक्तविकाराने डोळ्यांना रात येतो तो रोग दूर होतो.
होळपाच्या पापण्यांचे फेश पेप्याविधी व कंह इत्यादिकांपर रोपपी रसक्रिया.
रसांजनंसर्जरसोनातीपुप्पंमनःशिला ॥ समुद्रफेनालवणंगैरिमरिचानिच ॥ ४६॥
एतत्समांशंमधुनापिष्टामलिनवर्त्मनि ॥ अंजनंदकंड पक्ष्मणांचमरोदणम् ॥ ४ ॥
रसांजन १ राळ २ नाईची फुले ३ मनशीळ ४ समुद्रफेण ५ सेंधव ६ गेरु ७ मियेट
है बाठ काने समभाग घेऊन चर्ण करून मधात वांटन डोळ्यांत अंजन करावे. तेणेकरून
पापण्यांचे रेग मध्ये उल्लिष्ट वर्मरोग आहे तो व डोळ्यांचा चिकटपणा व हा गेगा
होतात व पापण्यांचे वेश झडून गेले असता ते फिरून येतात.
निभिरादिक रोगांवर रोपण रमक्रिया
गुहूचीम्बरमाकपःक्षा,स्यान्मापकोन्मितम् । संघसौदतुल्यंस्पातलमकत्रमदंपता॥४८॥
अंजपनपनतेनपिल्लामतिमिरंजन ॥ याचाहलिंगनाशंकृष्णगतानुगदान ॥४९॥