·OGRADEpps
GGuicipa
इस कार्यालय द्वारा "चौखम्बासस्कृतमीरिज" के अलावा भार भी ३ सारिज
यथा "शांसंस्कृतसारिज" "बनारससंस्कृतसारिज" "हरिदाप्रसंस्कृतसारिज" प्रध.
मालायें निकलता है तथा इन ४ सौरिजों के पश्चात् और भी विविध पान की पुस्तके
प्रकाशित की गई है तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए संस्कृत तथा भाषा-माम्य के
मन्य विक्रयायं प्रस्तुत रहते है, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देखें । इसके अलावा हमारे
यहा सर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी,अङ्ग्रेजी की मुन्दर छपाई होती है, परीक्षा प्रायनीय है ।
पत्रादि प्रेषणस्थानम्-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः-
"चौखम्बा संस्कृतसीरिज़” आफिस, विद्याविलास प्रेस,
गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, यनारस सिटी।
fee

·श्री सद्गुरुः शरणम् । उपोद्घातः। 'ओमित्येदत्तरमुद्गीथमुपासीत' इति छान्दोग्य(१॥१॥१) श्रुतायो- ङ्कारस्योपास्यत्वम्प्रदर्शितम् । निखिलधुतिशिरशाखामु प्रथितत्यादोङ्का- रोपासनायां न कोऽपि विवाद आस्तिकानाम् । तत्कीदृशीतस्योपासना, को वा तस्यार्थ? इति यद्यपि तत्र तत्र वेदान्तनियन्धेपूपपादितन्तथापि निर्गुणोपासनाविधिस्सगुणोपासनाविधिवद्विस्तरेण कुत्रापि विस्तरेणोप- नबद्धो न घा? इति तदर्थमन्वेषमाणैरस्माभिर्महता सौभाग्येन स्कन्दपुरा- णान्तर्गतस्सभाष्यः प्रणयकल्पाख्यो निबन्धः श्रीमतांस्वर्गवासिनांम०म० पण्डितविन्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदिमहोदयांना पुस्तकालये समुपलन्धस्तन- भवतां पाठकानामग्रे मुद्रापयित्वोपस्थापितः । अत्र च सगुणमूर्युपासकेषु विष्णवादिदेवतोपासकानां कृते यथा त- तद्देवतानां फवचरहस्यपसराद्यद्गसहितमुपासनमन्यत्र निवद्धन्तथाऽभा- पि निर्गुणोपासकानां कृते प्रणवकवचाद्यङ्गसहितन्तदुपासनमुपनियद्धम् । प्रथमतश्वास्य पणवकल्पपीठिकाप्रकरणे 'यत् ब्रह्मविद्यया सर्वे भविष्यन्तो मनुष्या न मन्यन्ते किमु तत् ब्रह्मायेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति,बस या इमा आसीत्तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति, तस्मात्तत्सर्वमभवत्' इति श्रुतो या ब्रह्मेत्यज्ञातस्वतत्त्वं प्राक् ब्रह्मविद्याधिकारि तदेव च प्रमाणसाक्षी- एतस्वतत्वं ब्रह्मविद्याफलं दर्शितं, तथाऽत्रापि प्रागुपासनादिनाऽनायि. भूतस्वतत्त्वा साधकथुद्धिरूपा प्रणयात्मिकोमैव प्रणयविद्याधिकारिणी पश्चान्य प्रणवोपास्त्यादिनाऽऽविर्भूतस्वतत्वा सैव स्योपास्त्यादिफलमिति प्रदर्शनाय प्रणवाक्षरद्योतिताभिधानां ब्रह्मविधिदेवतां पार्वर्ती प्रष्ट्रीत्वेन मएवार्यभूतं शङ्करं च वक्तृत्वेन प्रकल्प्य साङ्गप्रणवकलापधारोपासन. फलावाप्तिपर्यन्तव्यापारानुवर्णनानादिकालप्रवृत्ताऽऽस्यायिका प्रस्तुता. नुवर्णनसिद्ध्यर्थमुपनियता । यत्र तयोस्सम्वादप्रश्नोत्तराभ्यां प्रणयो- पासनाधिकारिविश्यचर्यापि शता। तत्र-- अजाननाशनद्वारा प्रणवो मोक्षदायकः । न तत्र योग्यता तेस्ति यतो नारी भवस्यहो।। गायत्र्यां द्विजसङ्घानां यतीनां मणवे रतिः । नारीणां भर्तशुभ्रपा न जपो न सपो ब्रतम् ॥ इत्यादिशिवधाक्येन धर्मस्कन्धभूतस्याऽऽधमत्रयस्यापि यदाऽत्र ना. धिकारस्तदा स्त्रीशुदादीनां कथं स्यादित्यस्तचर्णिकानामेव चतुर्था- भ्रमिणामोद्वारोपासनायामधिकारो नान्येषामिति स्पटमेव । यद्यप्यने- ·उपाद्धातः। पलीयय पुरुषो योपा चरं चाचरमेव च । सर्वे ब्रहा न तद्भिन्नमद्वैतं परमार्थतः ॥ चतुष्टयं साधनाख्यं यत्र तत्रैव योग्यता । इत्यादिपार्यत्युकयचनेन स्त्रीशु द्रादीनामपि मुमुक्षा चेत्प्रणयोपा- स्तापधिकार इति विभाययितुं शक्येत, तथापि कर्मणा मनसा वाचा ये त्यजन्ति यतीश्वरोः । गायत्रीमय सावित्री तेषां प्रणवयोग्यता ॥ इत्यादिशिययाक्येभ्यः सर्वकर्मत्यागपर्यन्तं येषां सातकर्मकर्तृणां चित्तशुध्या सर्वानं पश्यतामधिकारः संजातस्नेपामेय प्रणवयोग्यतेति सिद्धान्तेन नैव यस्य कस्यचिद्वर्णस्य यस्य कस्यचिद्वाऽऽश्रमस्याऽधि. कारोऽतो न स्त्रीशद्वादीनामत्राधिकारः। पार्वत्याश्च स्त्रीत्वेऽपि देवता. त्यान्न दोपः, अत एव माधयेन्द्रसरस्वत्यापि उक्तश्लोकव्याख्यायाम 'अयं भावः संन्यासिनामेव प्रणवाधिकारो न स्वीणामिति नियमो म. नुष्येप्येव न देवेषु, सर्वसाधनविशुद्धिस्पा साक्षात्मणवात्मिका ब्रह्म- विद्या देवता चाऽहं लोकानुग्रहाय शुश्रूपादिसदाचारव्यवहारेण प्रश्नो- त्तरानुव्यापारण त्वन्मुखान्मत्स्वरूपामेव प्रणववियां जगति प्रकटीकर्तु प्रपत्ता न स्वार्थम् इत्यादि वदता ढोनोऽयमर्थस्तस्मादाधुनिकानां वि. दर्यमन्यानां कपांचित्साधारण्येन प्रणवोपासनाधिकार प्रदानं सर्वथा- ऽनुचितमेवेति कृतं पल्लवितेन । ततश्चागस्तुतिकवचवर्णनान्ते सर्ववेदसारमृते प्रणव हृदयेऽध्या- रापापवादाभ्यां निष्प्रपञ्च नहींव प्रणवन घोध्यत इति प्रणवनवांशाऽका- रादिविस्तृतार्थवर्णनया व्यक्तमुपपादितम् । एवंभूनहदयपाठाऽन्ते प्रण- योपासकेन प्रणयजपं विधाय पुरश्चरणं कार्यमिति पुरश्चर्याविधिरथ- यादसनाथः प्रथमाध्यायान्ते नियद्धः । ततश्च द्वितीयाध्याये सर्वात्मकन्वादनन्तनामकस्य प्रणवस्य सारभूता- नान्यष्टोत्तरशतनामानि निर्गुणोपासनोपयोगिश्रुतिशित्प्रसिद्धार्थवन्ति निरूप्यान्तेऽथर्ववेदरहस्यभूतानि प्रणवशोडपनामान्याख्यातानि सार्थवा- दम् । वज्रपारमिवाभेद्यमभेद्यब्रह्मस्वरूपं प्रणवपञ्जरमुक्त्या गद्यमय्या काव्यगुणवत्या च याचा चमत्कारविधायिन्या नाममालामन् वर्णयि- त्या प्रणयगायत्रीरहस्यार्थस्तद्यन्त्रलेखनोद्धारश्च प्रणयस्तवराजसहितस्तु- तीयेऽध्याये सुनिरूपितः। अन्ते चास्याध्यायस्य प्रणवाक्षरनवांशानां ·उपोद्धातः। प्रत्येक गुणमाहात्म्यादिप्रकाशकं वेदान्तप्रसिद्धार्थाभिधायकमक्षरमा- लिकास्तोत्रं शार्दूलविक्रीडितछन्दसा नवमिः पद्यैर्विदुषां मनोमोदायह प्रणयानुस्मृत्यङ्गोपासनफलसहितं सुसम्पादितम् । चतुर्थेऽध्याये ओङ्कारोपासिकायाः श्रीमत्या गौर्या आकाशवाणीद्वा- रोकाररूपब्रह्मसाक्षात्कारप्रतिपादिकामतीयचमत्कारकार्याख्यानकस- हितामाद्वारगीतां निखिलगीताप्रधानां गीतार्थशब्दनिर्वचनसहिता- म्प्रतिपायोक्ताकाशवाणीश्रवणसंजातविस्मययोः शिवपार्वत्योस्तनिश्च- यपूर्वकमोङ्कारोपासनविधानं वर्णितम् । अन्तिमे च पञ्चमाध्याये प्रणवदिव्यसहस्रनामस्तोत्रं तदपिछन्ददेव- ताचीजशक्तिकीलकध्यानाद्यङ्गकथनपूर्वक चेदान्तार्थप्रतिपादकं कथि- नम् । यत्र नामसंख्यासम्पूर्तये रुद्राध्यायस्थनाम्नामपि सङ्ग्रहः कतिप- यानां कृतो, येनाऽधाऽऽर्थद्योतनद्वारा ब्रह्मभूयस्त्वसंपत्तिरुदृकयते । अन्ते चाऽत्र 'यदहरेव विरजेत्तदहग्य प्रव्रजेत् इति श्रौतन्यायेन सर्याध- मिणां वित्तशुद्धिसद्भाचे प्रणवोपासनाधिकार इति सहस्त्रनामाया- दनन्य सम्यगुपपादितम् । पर्व साङ्गप्रणवोपासनाविधायको घेदान्तसारग्राहकोऽयं प्रणवक- पाभिधान सभाप्यो निवन्धोऽस्माभिर्महता श्रमेण संशोधितोऽपि एक- स्यैधादर्शपुस्तकस्याशुद्धिबहुलस्य सद्भावेन सीसकाक्षरसंयोजनादो- पादृष्टिदोबादा संजाता अशुद्धोः शुद्धिपत्रसाहाय्येन प्रमाज्योऽध्येतन्यः पाठकैरिति मुहुर्मुहुः प्रार्थये । संस्हताविद्योद्धारे वद्धपरिकराणां श्रेष्ठिकुलावतंसजयकृष्णदास- गुप्तमहोदयानां च महता समुत्साहेनैवेदशां प्राचीनगुप्तप्रायापूर्वविषय- नियन्धानामुहार ईदृशेऽपि धर्मलुम्पके समये भवतीनि बिना तेभ्यो धन्यवादप्रदान नैवास्माकं मनःप्रमोदप्रवाहाः स्थिरोभवन्ति । ईदृशोऽयं नियन्धचूडामणिस्सर्वाश्रमिप्रधानानां परिवाजकपदामि. धेयानां सन्यासिनो तु ब्रह्मनिष्टानामतीयोपकारक इति तैरवश्य सङ्ग्रह- पीय इति विज्ञाप्यतेऽन्ते चैतत्कर्मणा भगवान् सर्वज्ञः सर्वान्तर्यामी स- चजगद्रूप ओङ्कार एवं प्रसीदतामिति च प्रायन्- यदीयकरुणालेशघशगेयं जनुर्मम । सफला नांगोपिकायां मातर मनसा स्मरन् । पियोश्चरणयोरेनमोद्वारकुसुमाञ्जलिम् । शास्त्र्युपादो दुएिलराजः समर्पयति मुक्तये ।। मातुनरमी १९९० अगस्स्याप्रमः कानी।

·सभाष्यमणक्कल्पसंगृहीतमकरणानां
सूचीपत्रम् ।
८
१३
१९
२१
१ प्रणवकल्पपीठिफामकरणम् ।
२ अगस्तुतिप्रकरणम् ।
३ प्रणवकवचप्रकरणम् ।
४ मणवहृदयप्रकरणम् ।
५ प्रणचपुरश्चर्याविधिप्रकरणम् ।
६ प्रणयाप्टोत्तरशतनामप्रकरणम् ।
७ मणवशोडपनामाकरणम् ।
८ प्रणवगायत्रीप्रकरणम् ।
६ मणक्यन्त्रप्रकरणम् ।
१० प्रणवस्तवराजमकरणम् ।
११ प्रणवातरमालिकास्तोत्रप्रकरणम् ।
१२ प्रणवानुस्मृतिप्रकरणम् ।
१३ प्रणवगीतामकरणम् ।
१४ प्रणवसहस्रनामप्रकरणम् ।
६५
000-00-

·समाध्यप्रणयकल्पस्य विषयसुचपिनम् । १ अध्याये-- विषयः। . १ ६ " २१ २ " ३ १८ ३ १४ ४ " ६ " १ १४ २२ ८ " टीकार्नुमंगलाचरणम् । प्रणयमपादी मारणानामेधाधिकार इति प्रदर्शनायाण्यायिकाप्रस्तावः। तन्न शौनकप्रश्नः । आमाह्मणस्यापि मूतस्य कृष्णद्वैपायनप्रसादामाह्मण्यादिकथनम् । शौनकप्रश्न सूतप्रतिवचनम् । प्रष्टूनां श्चयणाधिकारकपनम् । प्रणवस्यैवापवर्गप्रदत्येन प्रशंसा। प्रस्तुत सिद्ध्यर्थमुमामहेश्वरसम्वादप्रदर्शनम् । स्त्रीशूद्रादीनां प्रणवोपासनेऽनधिकारवर्णनम् । कन्याविधयोः पितृपुत्राज्ञयैव व्रतादावधिकारः । प्रणवोपासनाधिकारिकथनम्। मानवीनामुपनयनायनाधिकारेऽपि देवीनान्तदधिकार इति वर्णनम् । ६ प्रणवाङ्गवर्णनम् । सन्मन्त्रसाधारणाकथनम् । अङ्गहीनमनुजपस्प धैयाभिधानम् । अगस्तुविवर्णनम् । प्रणयकवचारम्भः। मप्याद्यर्थवर्णनम् । कवचन्यासास्तयान च। प्रणवशनार्ध.. प्रगयाकारकथनम्। करवायफलवर्णनम्। १० प्रणवदयारम्भः। सालवेदान्तार्थप्रतिपादकनवांशयुतप्रणवोद्धार. । प्रणवनवांशेव(१)कारांशार्थवर्णने जागरितावस्थब्रह्मस्थनम् । (१)उकारांशा लिङ्गशरीरोपहितम्वभादब्रह्मवर्णनम् । १४ मकारांशार्थकथने जगतो मायाराबलम्वकथनम् । (8)अधिष्टानचिन्मात्ररूपविशार्थः । (६)अखाडैकरसस्पनादाशार्थः । (६) परमपुरुषार्थसिद्धिरूपकलांशवणेनम् । १६ ब्रह्मतत्वसमर्थनार्थक(शक्त्यशकथनम् । नामरूपदृष्टयपास्तिग्रह्मरूपा(e)र्धमात्रांशवर्णनम् । निरतिशयानन्दभृमाख्य(९)शान्तशिक्थनन् । प्रणवहदयपाटफर कथनम् । १ १९ २ १० १६ ४ १४ २४ ११ २३ " २८ १७ १४ ३ १६ "

·यतिप्रवरगङ्गाधरेन्द्रसरस्वतीविरचितेन प्रणवकल्प-
प्रकाशाख्य-प्रणवभाष्येन समलङ्कृतः
प्रणवकल्पः।
-
श्रीगणाधिपतये नमः।
गुरुगणपतिशम्भुश्रीशचाणीशदुर्गा
रविशशिशुचिमुख्यान्सर्पगीर्याणनाथान् ।
प्रणवमपि च वेदान् च्यासपूर्वाग्ध नत्वा
प्रणवहृदयकल्पं व्याचिकी शियोक्तम् ।
प्रणवजपध्यानार्थविचारादौ यशदानतपोयिशोधितचित्तानां ती-
अमुमुक्षापर्यवसितसाधनसम्पन्नानां ब्राह्मणानामेवाधिकार इति प्रदर्श
नार्थमाख्यायिकां पस्तौति-
सत्रान्ते नैमिषारण्ये शौनकस्य महीयसः ॥
प्रासीनं मुनिशार्दूलं मूतं पौराणि कोत्तमम् ॥१॥
समान्त इत्यादिना 1 महीयसः महत्तरस्य कुलपतेरिति यावत् ।
अग्राह्मणस्य सूतस्य फयं ब्राह्मणेभ्यः प्रणवतत्त्वोपदेश अधिकार पनि
आशङ्कावारणाय विशिनटि मुनिशार्दूलमिति, पौराणिकोत्तममिति च।
यावत्पुराणोपदेशकालव्यासपरप्रसादप्राप्तग्राह्मणोत्तमस्यसाश्यादिमर्य-
कल्याणगुणसम्पन्नमिति भावः ॥ १ ॥
समागत्य परीत्य शौनकाया महर्षयः ।।
पथेष्टाः सत्कयाः पुण्याः पर्यपृच्छन् मुमुक्षया ॥२॥
समागत्य विधिवदुपगम्य, परिवृत्य परिचार्य, 'उपसर्गस्य धन्यम-
नुप्ये पहुलम्" इत्यन पहुलग्रहणादन्यत्रापि दीर्घः । यथेष्टाः यथामिल.
पिताः । मुमुक्षयेति साधनचतुपये उत्कटमुमुक्षाया एय सर्वसाधनसम्पा
दने शरणादिशानफलान्ले व्यापार प्रसय प्रवर्चकन्यमदर्शनार्थम् ॥२॥
मन्त्रान्मसञ्जयस्तत्र शौनकः प्रत्पभापत ।।
शौनक उवाच-
मूत सूत महामाश व्यासशिष्य महामते । ॥३॥

·मणवकल्पप्रकाशाख्यभाष्ययुतः ।
तत्र तेषु पृच्छत्सु मुनिपु मध्ये,सर्वाभिप्रायशः शौनको
यन् अवश्यवर्णनीयतया प्रस्तावयन् , प्रत्यभापत अपृच्छत् ॥३॥
तत्रादौ स्याभिलपितमन्नानुवर्णने तव सामर्थ्यमस्येवेत्याशयेनाह-
श्रुताः पुराणसंसिद्धाः मन्त्रगोप्याश्च तत्कथाः ॥
कृष्णद्वैपायनाद्विष्णोस्तत्कटाक्षस्त्वयि प्रभो। ॥४॥
*श्रुता इति सार्धेन*, साक्षाद्विष्णोः कृष्णद्वैपायनात् श्रुतास्त्वयेति
शेषः ॥ तस्य कृष्णद्वैपायनस्य कृपाकटाक्षश्च ब्राह्मण्यसार्वयादिसम्पाद-
कत्वस्य प्रसृतः । अतः प्रभो समर्थ ॥४॥
अज्ञातं तव नास्त्येव तस्मात्पौराणिकोत्तम ! ।।
सप्तकोटिमहामन्त्राः साङ्गोपाङ्गा जयन्ति वै ॥५
जयन्ति जपितुः पापदुःखाद्यभिभवन्ति फलोत्कर्येण सर्वोत्कर्ष
च प्रापयन्ति ये, इत्यर्थः । पेशन्दः प्रसिद्धौ ॥ ५ ॥
अपवर्गप्रदः को वा तत्र नो वद भूसुराः ।।
पज्जपान्मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारयन्धनात् ॥ ६ ॥
नत्र तेपु मन्त्रेषु, भूमुराः अधिकारिणः विप्णोः, परं पदं मोक्ष यान्ति
प्राप्नुवन्ति । पाठान्तर हे भूसुरति सूतसम्बोधनं व्यासानुग्रह लम्या
बाह्मण्यसूचनार्थम् ॥ ६ ॥
इत्युक्तो मुनिभिः मृतः प्रोवाच मुनिसत्तमान ।।
,
मृत उवाच-
भो भो हे मुनरः श्रेष्ठाः ! साधु पृष्टं महात्मभिः ॥७॥
*मुनिभिगिति: ॥ उक्तप्रकारेण शौनकमुग्न उक्तः पृटः स्मृतः ।
भी भी नि पूजापचनस्य भयच्छन्दम्य "धिभारा भयभगवदघय-
सामागायस्येति ( यात्तिफेन ) रतौन्यम्य भाभीक्षायद्योतनान् 'नित्य-
पापमयोरिति एतद्विययनस्य मम्मुध्यन्तम्य प्रयोगा, न तु संयो.
धनमायोतिनो निपातम्य, नेन पम्पोधनधोतिनो हंगदम्य न पौनमः
क्यम् , पाचकानामेयोनार्थानामप्रयोगो न तु धोनकानां, बहुभिरपि
दीपकस्याम्य पातनदर्शनादिति या न पोनरपन्या दोषः । अश्या
भाभीति प्राधान्यान्ट्रोनकम्य सम्शंधनम् , हे मुनय त्यन्येषाम् |
महामभिर्यात माधु पृष्टम् ॥ ७ ॥

·..तेषां मुमुक्षापयवसितसर्वसाधनसम्पत्त्या श्रवणाधिकारलक्षणं श्रे. प्ठ्यमुक्तमुपपादयति- संसारासारबुद्धीनां मोतेच्छा भवति ध्रुवम् ॥ शार्दूलपशुजातीनामाश्रमप्रान्तवर्तिनाम् ।।८।। *संसारेत्यादिना संसारः न विद्यते सारः सत्यनित्यपरमानन्द लक्षणः पुरुषार्थों यस्मिस्तथाविधः सारसुखविरुद्धदुःखप्रचुरश्चति बुद्धि- पाम् । अनेन नित्यानित्यवस्तुपियेफ इहामुत्रफलभोगविरागच ते दर्शितः । शमदमादिसम्पत्ति दर्शयति-शार्दूलेति ॥ यदा घः आश्रम- मान्तवासिनां शार्दूलगवादिपशुजातीनां नैसर्गिकमपि परस्परबैरं नास्ति तदा यस्तत्कुतोऽस्ति, अतः यो वाञ्छितं प्रणयरहस्यं घच्यामीति परेणान्चयः ॥ अपवर्गप्रदः को या मन्त्र इति प्रश्नस्योत्तरत्वेन प्रणवमेवावधार्य F- नास्ति चैरं कुतो वोऽस्ति ततो वक्ष्यामि वाञ्चितम् ।। अपवर्गमदो नूनं प्रणवान्न परो मनुः ॥ ६ ॥ अपवर्गप्रद इत्यादिना ॥En ततो यूयं तमेवेत्थं मन्त्र जपत सत्तमाः ! ।। नृसिंहमन्वराजाधास्तारतम्यफलपदाः ॥१०॥ तारतम्यफलप्रदाः सकामानां काम्यफलप्रदा, निष्कामानां प्राममुक्ति- प्रदाः॥ १०॥ तस्मानपत तं यूपं साङ्गं मनुमनुचमम् ॥ अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ॥११॥ (ब्रह्म वै सत्यं सत्यं पुनः सत्पम् ) तं प्रणयं, साधक्ष्यमाणाङ्गसहितं मर्नु मन्त्रम्। “यत् ब्रह्मविद्यया सर्य भविष्यन्ती मनुष्या न मन्यन्ते, किमु तत् ब्रह्मायेद्यस्मात्तत्सर्यममयदिति, ब्रह्म घा इदमन आसीत्तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति, तस्मात्तत्मघम- भयदिति" श्रुतौ यथा प्रोत्यज्ञातस्यतत्यं प्राक् ग्रहपिधाधिकारि तदेय प्रमाणसाक्षीतस्वतत्यमालघिद्याफलमिति दर्शितं, तथा अप्रापि मार उपासनादिना अनाविर्भूतस्यतत्वा साधकयुधिरूपा प्रणयामिका उमेय प्रणयपियाऽधिकारिणी पश्चांच प्रणयोपास्न्यादिना माविभूतस्यतत्यामेघ । मोपास्त्यादिफलमिति प्रदर्शनाय मणवासरघातितामिधानां प्राविधिद.

·भावकल्पमकाशारल्यमाप्ययुतः ।
पता पार्वती प्रष्टोत्येन प्रणयार्थभूतं शङ्करं च धन्येन परिफल्य साद
प्रणयफलायधारणापासनफलायाप्तिपर्यन्तव्यापारानुवर्णननानादिकालप्र.
गृत्तामाण्यायिका प्रस्तुतानुवर्णनसिद्ध्यर्थमयतारयति अवेति ॥११॥
पुरा गौर्या महादेवः पृष्टो व्याचष्ट भूमुराः ।।
कदाचिदीश्वरः शम्भस्तपस्तेषु हिमाचले ॥ १२ ॥
व्याचट विविधानकलापसहितमाचष्टेति संक्षिप्याक्तिः, तां विस्त.
रंग विवृणोति-कदाचिदित्यादिनार । ईश्वरः सर्वशक्तिसम्पन्नः
शम्भुः मर्यसुखकरः, अनेन गिप्यानुग्रहसमर्थः परमदयालुश्च गुफा
म्यादिति सूचितम् । तपश्चरणादिकथनं तु तपस्विन पय गुरवः शुश्र-
पापरानेय शिप्यानुपदिशेयुरिल्याचारशिक्षणार्थम् ॥ १२ ॥
पार्वती कन्यका भूत्वा देवं शुश्रूपया सदा ॥
तोषयामास तान्देवस्तुष्टः प्रोवाच सस्मितम् ॥ १३ ॥
कन्यका भूत्वेत्युक्तिर्वाल्यात्प्रभृति मोक्षाय यतितव्यमिति सूचनाय ।
सदा शुश्रूपया देवं तोपयामास । ब्रह्मविद्याधिदेवतायाः ब्रह्मविश्ष्या गु-
रुशुश्रूपादिविडम्बनमाचारशिक्षणपूर्वकं सकलात्मविद्याप्रकटनेन लोकानु-
ग्रहमानं प्रयोजनम्-इति देव्याशयपरिज्ञानसूचनाय सस्मितम् ॥ १३ ॥
अत एवेश्वरो देयोमुखेनैवममर्थ प्रकटीचिकीर्षुः कौतुकाथं ब्रह्मधि-
यायां देव्या अनधिकाराभिसन्धिरिय तां प्रथमं धनधान्यादिक्षुद्रफलेन
प्रलोभयति-
ईश्वर उवाच-
वरं वृणीष्व हे गौरि ! प्रीतोस्मि तव सेक्या ।।
नासाध्यं विद्यते मेऽत्र धनधान्यगृहादिषु ॥ १४ ॥
*वरमिति ॥ १४ ॥
इत्युक्ता वचनं माह मेघगम्भीरया गिरा ॥
पार्वत्युवाच-
भवं त्यजामि येनाई मोक्षं ब्रह्माप्तिलक्षणम् ॥ १५ ॥
मेघगम्भीरया गिरा इति उक्ता सती प्रसन्ने शिवे संसाररांगमूलोप-
च्छेदोपलक्षितनित्यनिरतिशयानन्दप्रात्युपाय,एव प्रार्थनार्हो न क्षुद्रफल-
मिन्याशयेन पार्वत्युवाच भवमिति ब्रह्माप्तिराभूतब्रह्मस्वभावेन स्थिति
सलक्षणम् ॥ १५॥

·। प्राप्नुयां तमिमं देव ! मन्त्रं मामुपादिश ॥ आह पृष्टस्तया देवो मैवं वद श्रुभेक्षणे । ॥ १६ ॥ सकलापमुपादिश अर्थविवरणन आदिश । कौतुकाभिसन्धिमाविष्कु- नीश्वरः प्रएपाधिकारको निरूपयितुं देव्याः मन्त्रं मह्यमुपादिशेत्युक्तिर- युक्तेति निराचष्टे-*मैयमिाते* ॥ शुभं शास्त्रानुसारि क्षणं यस्यास्तथा- विधे॥१६॥ अयुक्ततामेव दर्शयति- अज्ञाननाशनद्वारा मणवो मोतदायकः ॥ न तत्र योग्यता तेऽस्ति यतो नारी भवत्यहो ॥ १७ ॥ *अज्ञानेत्यादिना योग्यता अधिकारः ॥ १८ ॥ यत्र धर्मस्कन्धभूतस्याश्रमत्रयस्यापि नाधिकारस्तद्दूरे स्त्रीशूद्रादी. नामधिकारप्रत्याप्सेत्याशयेनाह- गायच्यां द्विजसंघानां यतीनां प्रणवे रतिः । नारीणां भर्तश्रुश्रूषा न जपो न तपो व्रतम् ॥१८॥ गायत्र्यामिति ॥ फेषां तर्हाधिकारस्तवाह यतीनामिति ॥ मो. क्षाय यतनशीलानां चतुर्थाश्रमाणां, रतिः प्रीतिरधिकार इति यावत् ॥ स्त्रीणां तर्हि काधिकारस्तमाह भर्तृशुश्रूषेति । यद्यपि चिरण्टीनां तपो- प्रतादौ भर्ना सहाधिकारोऽत्येव तथापि स्वातन्त्र्येण निषेधः । कन्या- विधवयोः पितृपुत्राद्याशयेवाधिकारः ॥ १॥ ततो परय राज्यादिमाति यस्ति ते मनः ॥ फर्मणा मनसा वाचा ये त्यजन्ति यतीश्वराः ॥ १६ ॥ ततः प्रणवे अनधिकारात् । किश्च विधिना परिगृहीतानि संध्यावन्द. नाग्निहोत्रादिनित्यनैमित्तिकदिवाकर्माणि तत्फलविविदिपावैराग्यादिस- म्पत्त्यनन्तरं विधिनैव त्यक्तवतां प्रणवेऽधिकारः, नच स्त्रीणां तत्परिग्रहः परित्यागोया युधोस्तीत्याह- फरगति ।। गायत्रीमय सावित्री तेषां प्रणवयोग्यता। आह पृष्टैवमीशान मैवं भापस्व शङ्कर ! ।। २० ।। गायत्रीसावित्रीमहणे त्रिकालसम्यादिसर्पफर्मोपलक्षणम् । एवं कौ- नुकादोश्यरेण निरस्ताधिकारा अधिकारे हेन्वन्तरमस्ति चेद्वदेति पृटा पार्वती स्वाशयमाविष्फर्नु कौनुकोक्तिरार्जन भपन्या पृच्छत्स माहशे.

·प्रणवकल्पप्रकाशाच्यभाप्ययुतः ।
प्पयुक्तत्याशयेनाह मयं भाषस्वति ॥ अयं भावः । पासिल
प्रणयाधिकारी न स्त्रीणामिति नियमो मनुष्येप्येव न देयेपु, सर्वसाधनयि-
शुद्धिरूपा साक्षात्मणवात्मिका ब्रह्मविद्याधिदेवता चाहं लोकानुग्रहाय
शुधूपादिसदाचारव्यवहारण प्रश्नोत्तरानुन्यापारण त्यमुखान्मत्यरूपा-
मेव प्रणयविद्या साहा जगति प्रकटीकतुं प्रवृत्ता न स्वार्थम् । भवं पजामि
येनाहं मोक्षं ब्रह्मासिलक्षगमि.ते मदुक्तिरपि स्त्रीपुंनपुंसकादिसर्यरूपा या
मम साधकानां जनानां भवतरणविषयेति सर्वशस्त्वं जानास्येव । अतोन
कौतुकोक्तिमात्रेण ममानधिकारस्त्यया आपादनीयः । किञ्चदमनधिकारा-
पादनं न त्यन्कर्तृफे प्रणयोपदेशे अविमुक्तोपासकस्याविमुक्त म्रियमाणस्य
च स्त्रीनपुंसकस्थावरादिजन्तुमात्रस्य त्वया प्रणवरहस्योपदेशनात् ॥
तथा च श्रुतिः 'अन हि जन्तोः प्राणपूरकममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्या.
चष्टे, येनासायमृतीभूत्या मोक्षोभवतीति, तस्मान्म भापस्वेति मुष्ट-
क्तमिति ॥ २०॥
यदि तु 'ब्रह्म या इद्मन आसीत्तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति त.
स्मात्तत्सर्वमभवदिति श्रुतिदर्शिनदिशा ब्रह्मैव स्वाज्ञानात्स्त्रीपुन्नपुंसक-
स्थावरादिदेहेषु ससरदयिमुक्तमरणकाले प्रारब्धकर्मक्षयकाले वा त्वद
नुग्रहदग्धपापमुपदेशाधिकारीति मन्यसे, ताहमप्यन्ततो विशुद्धा ब्रह्मैवा-
स्मीनि सदय तवाङ्गिभागिनी प्रेयसी कुतो नाधिकारिणीत्याशयेनाह--
क्लीवश्च पुरुषो योपा चरं चाचरमेव च ॥
सर्व ब्रह्म न तद्भिन्नमद्वैतं परमार्थतः ॥२१॥
क्लीवश्चेति ॥ २१ ॥
तस्मान्मनुष्यस्त्रीणामुपनयनाध्ययनासंस्कृतत्वान्मनुष्यफर्तृके प्रणवा-
पदेशेऽस्त्यनधिकारः । देवानां तु 'न ह वै देवान्पापङ्गच्छेदिति श्रुतः
स्वतःसिद्धविशुद्धत्वात्साधनचतुष्टयसम्पत्यैव प्रणयादिविद्याधिकारः
सिद्ध इत्याशयेनोपसंहरति--
चतुष्टयं साधनाख्यं यत्र तत्रैव योग्यता ।।
ततो बद मया पृष्टं नारकं भवतारकम् ।। २२ ॥
*चतुष्टयमिति । विविक्तवैराग्यमुमुक्षाशमादयश्चेत्येघमाल्य सा.
धतानां चतुष्टयम् ॥ २२॥
साक्षाद्ब्रह्मतत्योपदेश एच कुतो न प्रार्थ्यते तत्राह--
तारक रूपमास्थाय ब्रह्म प्रामोत्यसंशयम् ॥
तुतोप वचनं श्रुत्वा वाक्यं प्रोवाच शङ्करः ॥ २३ ॥

·प्रणवकल्प
:
तारकमिति । यतः साधकस्तारकोपासनात्तारफस्वरूपं स्वयमा-
स्थाय तदाविर्भूतज्ञानामिनिर्दग्धकामकर्मवासनादिमलो निःसंशयं ब्रह्म
प्रामाति नोपायान्तरणेत्यर्थः । तथाच श्रुतिः--
"प्रणवो धनुः शरो हात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते ।
अप्रमत्तेन घेदयं शरबत्तन्मयो भवेदिति ॥
आत्मानमरणिं कृत्वा प्रणवं चातरारणिम् ।
ज्ञाननिर्मथनाभ्यासात्पाशं दहति यरिडतः॥
इति च । देव्युतं मप्रमाणं सोपपत्तिकं घाफ्यं श्रुत्वा शंफरस्तु.
तोप ॥ २३ ॥
ईश्वर उवाच-
कृतार्यासि कृतार्थासि मुमुक्षा यचवाऽस्ति भो ।।
इत्युक्त्वोपदिदेशनां तारकं भवतारकम् ।। २४ ।।
कृतार्थासीति देवीप्रशंसापि अधिकारिबुद्धिप्रशंसैव ॥ २४ ॥
अङ्गान्यपि तथा तस्यै भापते परमेश्वरः ।
प्रथमं कवचं दिव्यं पजरं तदन्तरम् ॥ २५॥
*मान्यपीति ॥ यद्यपि सूतोतकमे अगस्तुतिः प्रपम दृश्यते,
तथापीश्वरोतमामः फवचादिरेष ॥ २५ ॥
हृदयं पण वाख्यं नाम्नामष्टोत्तरं शतम ।
अगस्तुति तथा मन्त्र पुरथरणपद्धतिम् ।। २६॥
मण्यार्य भाख्याति प्रफपयतीति प्रणवार्याख्यम् ॥ २६ ॥
प्रमहात्सन्मन्यसाधारणान्यतान्याह---
अान्यास करन्यासं माहात्म्य तदपेक्षितम् ।
नाम्नां सहस्र दिव्यानां प्रवणस्प शुचिस्मिते ! ॥ २७ ॥
*भान्यासमिति द्वाभ्याम् तेन मन्त्रमाण प्ररोगनार्थमपेक्षितम् ,
भत पय प्रणवस्येति मन्त्रमानोपलक्षणम् ॥ २७ ॥
स्तवराजादिसर्वाणि मालामन्त्रमनुस्मृतिः
मन्त्रमात्रस्य सर्वस्याप्येतान्यङ्गानि पार्चति ! ॥२८॥
गादिपदेन भापिच्छन्दोदेयताप्यानयोजशक्तिकीलफाक्षरन्यासपूजा.
विधानादि ॥ २८॥

·८
प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाप्ययुतः ।
अङ्गहीनो मनुर्जप्तो भस्माहुतिसमो भवेत् ।
ॐकारजजपूकानां जप्यान्यङ्गानि दण्डिनाम् ।। २६ ॥
जअपूकानां पुनःपुनर्जपशीलानां, जपेः 'क्रियासमभिहारे यङ्, जप-
जभेन्यभ्यासस्य नुस् , यजजपदां यङ्, इत्यूकप्रन्ययः, पष्ठीतत्पुरुषः ।
अङ्गानि कयचादीनि, दण्डिनामेकदण्डिनामपि ॥ २६ ॥
इत्येवं सफलैरङ्गः पार्वत्या उपदिष्टवान् ।
जनाप च महादेवी मोताय कमलेतरा ॥३०॥
सकलैरङ्गैः सह प्रणयमुपदिष्टयानीश्वर इति शेषः ॥ ३० ॥
आचरन्तु भवन्तोपि लभन्तां मोक्षमुत्तमम् ।
तथोपदिश सूत ! त्वं यथेशो रोमहर्पण ! ।। ३१ ॥
आचरन्तु साङ्गप्रणवोपासनमिति शेषः। यथा ईशः पार्वत्यै उपदि-
एवं त्यमस्मभ्यं प्रणवरूपिणं मन्त्र तथा सकलान्यगानि च उप-
दिशेति परेणान्वयः ॥ ३१ ॥
तमेतराङ्गसहितप्रणयोपास्तेः प्रथमत्यादङ्गविशुद्धिपूर्वकत्यादीशो.
तपाठक्रमादार्थक्रमवलीयस्त्वमाश्रित्य सूतः प्रथममगस्तुतिं यत्तं
प्रतीजानीते-
अङ्गानि सकलान्येवं मन्त्रमोङ्काररूपिणम् ।
इति प्रणवकल्पपीठिका ।।
टवान्,
अङ्गानां च विशुद्धयर्थमङ्गस्तुतिमदं ब्रुवे ।। ३२ ॥
*अहानामिति ॥ मस्तकादीनां सर्वाङ्गानां स्वस्वोचितचेष्टा-
भिः प्रणवैकप्रवणताप्रार्थनेन तत्परत्वलक्षणगुणोत्कर्षकताप्रतिपायनम-
गस्तुति अवे ॥ ३२॥
मस्तक ! त्वं देवतानि नम प्रणावरूपिणम् ।
युवां च भृगुतं श्रोत्रे ! प्रणवार्थं च नान्यथा ॥ ३३ ॥
हे मस्तक ! त्वं पृथक दृष्टौ प्रयस्त्रिंशत्कोटिदैवतानि एकत्यदृष्टी
प्रणवरूपिणमेकमीश्वरं नम प्रणामैः सदा तत्प्रयणो भव ॥ हे श्रोत्रे !
युवां च प्रणयार्थ वक्ष्यमाणं माण्डूक्यादिश्रुन्युपपादितं चकारात्तदुपपा- :
दकन्यायांश्च श्रृणुतं, श्रवणप्रवणतामन्तरेण मा वृथा तिष्टतमित्यर्थः ॥३३॥

·च प्रणवकल्सः । युवां च पश्यत नेत्रे ! प्रणवार्थविलेखनम् ॥ युवां च यहतं हस्तौ ! मणवार्थस्य पुस्तकम् ॥ ३४ ॥ विलेखनं लिखिताक्षरजातमिति यावत् , यहतं धारयनम् , दर्शनयो. ग्य प्रापयतमिति या॥ ३४॥ युवां च गच्छतं पादौ ! योधको पन तस्य ॥ मनो ! मनुष्य भद्रन्ते प्रणवार्थ शुभपदम् ।। ३५।। तस्य प्रणवार्थस्य धोधको गुरुर्यवास्ति तत्र गच्छतम् । मनुष्य सदैव मननप्रयणं भव ॥ ३५ ॥ बुद्धे । निश्चय तस्माच नान्यदस्तीति चित्तक ! ।। चिन्तयोहारतात्पर्य भेदबुद्धिनिरासकम् ।। ३६ ॥ हे युद्धे तस्मादर्थात् ब्रह्मण अन्यमास्तीति निश्चय । छान्दसो विफर- पन्यत्ययः। हे चित्तफ ! त्वं 'गातः प्रसमित्यादिश्रुतिदर्शितरीत्या अय. स्थात्रयनिषेधेन भेदबुद्धिनिरासमोदारतात्पर्य चिन्तय ॥ ३६ ॥ अहङ्काराऽहङ्कुरुप्य प्रणवार्थविशोधने ।। मया तुल्यो न चास्तीति संसारार्णवनाशने ॥ ३७ ॥ प्राणान् धारय मद्देहे यावदोकारशोधनम् ।। किमत्र यहुनोत्तोन, सर्वारयङ्गानि मे सदा ।। ३८ ॥ संसारार्णयशोपणे प्रणयार्थधिशोधने चकाराद्विशोधितात्मस्वभा. येऽपि मया तुल्यं नास्तीति माहदुरुष्व दृढामिमान धत्स्य । अगुक्तान्य- प्याकरणान्यत्रोक्त्या तत्प्रयणीपुर्षनुपमहरति मितिः ॥ ३७॥३८॥ रमन्तां प्रणवे दिव्ये न तु मन्त्रान्तरे भ्रमात् ॥ इदं व्याप्तं यतस्तेन ब्रह्मरूपेण सर्वशः ॥ ३९ ॥ मन्त्रान्तरे युत्तो ने रमन्तान्तवाह-दमिति इदं शब्दार्थात्मक सपं जगस् , यता शब्दार्थप्रारूपेण तेग प्रणवेन शकुना परमिष रज्या मर्प य घ व्याप्तम् , अतः सर्वमन्यतदर्थतत्फलानां प्रणयतदर्थयोरन्त - पादित्यर्थः ॥ ३६॥ इत्यर्वोचमह विमा ! अगस्तुतिमनुत्तमाम् ॥ इतिशम्दा अस्तुतिसमाप्तियातनार्थः ॥ इत्यगस्तुतिः । भस्तुत्या सम्पादिता भन्मानां प्रणवैफमणधता पूरतः पिघाति मेऽानि सुरक्षितानि निष्ठनियत्यहस्तुल्यनन्तरं यायचे. २प्रणय

·प्रणवकल्पः ।
तारक मे भ्रुवोर्मध्यमाज्ञाचक्रविराजितम् ।।
प्रणवः श्रोत्रयुग्मं च नेत्रयुग्मं प्रपञ्चगः ॥३॥
संसारमहाभयात्तारयतीति तारकम् , आज्ञाचक्रेण द्विदल पद्मन
विराजितं, मे भ्रुवोर्मध्यं पातु । ब्रह्म प्रगमयतीति प्रणवः । वैखरीभाये
सर्वशब्दप्रपञ्च व्याप्य तत्प्रतिपाद्य सर्वार्थप्रपञ्चगः ॥ ३ ॥
नासिकां नासिकाध्यतस्तालू पातु परात्परः ।।
चिबुकं सर्वदः पातु दन्तान्दानवनाशकः ॥ ४ ॥
नासिकासञ्चारात्माणात्मना नासिकाध्यक्षः। परात् कार्यप्राणो
परीसर्व सर्वात्मकं ब्रह्म ददातीति सर्वदः। दानवानाममुराणामासङ्ग-
पाप्मनां नाशकः ॥४॥
श्रोष्ठद्वयं सदा पायाकण्ठं पातु ममाऽव्ययः ।।
भुजयं भुवोध्यतः करौ पातु कराकृतिः ॥ ५ ॥
सदा सर्वकाल भोप्ठद्वयं पायात् । व्ययो उपक्षयस्ताहितत्वादव्ययः ।
भुयो भूमेरध्यक्षोऽधिष्ठाता । प्रसारिताङ्गुलिकवितस्त्याकारकरस्याकृति-
रिव आकृतिर्यस्य, नागराक्षरे तथा कौश्चिदोङ्कारलेखनात् । सर्वशिल्प-
रचनाहेतुस्याहा कराकृतिः ॥५॥
कुति मे पातु सततं पृष्ठं पातुः पुमुत्तमः ।।
कुचद्वयं सदा रक्षेद्वेदान्तवनगोचरः ॥६॥
सततं शाश्वतं प्रल । पुमुत्तमः पुरुषोत्तमः ॥ ६॥
नाभिं पातु नराकारो जघने परमेश्वरः॥
गुह्यस्थानं गुह्यरूप ऊरू पातु स्वयंभवः ॥ ७॥
नराकारः पुरुषाकृतिः । गुह्यरूपः अतिरहस्यत्यागोप्यरूपः । स्थय.
मेव परमार्थतो भवति नान्यादिति स्वयंभवः ॥ ७॥
अवाच्यो जानुनोर्मध्यं जघे जम्भारिसेवितः ।।
पादद्वयं तथा विष्णुः पुनर्भवहरो नखान् ॥८॥
महिमेयत्तया तात्त्विकरूपेण च अवाच्यो वक्तुमशक्यः । नखान्पाद-
नखान्सर्वनखान्या ॥॥
सारपङ्गानि सर्वात्या पातु वाणीमन:प्रियः ॥
प्राचीनदेशतः पातु मामवाचीनदेशतः ॥६॥

·AU भण्वकल्यः । आमुष्मिकमपि फलं महत्तममित्याह-- जपित्वा कवचं नूनं तरन्ति भवसागरम् । कवचेन युतो राजा शनिव दुरासदान ॥ १६॥ जपित्वेति: फयचेन युतः पुरुष राजेय दुरासदान् शनपि तर- तोति विपरिणामेन योज्यम् ॥१६॥ तस्मात्पउन्तु सततं त्रिषु कालेषु योगिनः ॥ ॐकारकवचं गौर्या इत्येवं शंभुरब्रवीत् ॥ १७ ॥ इति प्रणवकवचं समाप्तम् ॥ तस्मादिति ॥ योगिनः यतयः । इत्येवं अनेनाभिप्रायेण, शंभुः गौर्य ॐकारकवचमग्रवीदित्यन्वयः ॥ १७ ॥ इति प्रणयकवचच्याएया समाप्ता। अथातः संप्रवक्ष्यामि प्रणवत्रामणो द्विनाः !!! हृदयं सर्ववेदानां सारभूतं भवाएहम् ॥ १ ॥ अथ फवचानन्तरं प्रणवार्थस्यावश्यानुसन्धेयत्वात् , हदयं परमर हस्यभूततात्पर्यार्थप्रतिपादक मन्यम् ॥ १॥ इदमेवाह- ॐकारायाँ विशेषेण यत्र शक्स न वीक्षितुम् ।। अकारश्च उकारच मकारश्च सविन्दुकः ॥२॥ ॐकारार्थ इतिः ॥ तप्राध्यारोपापवादाभ्यां निष्पपञ्चं ग्राम प्र. गयेन योग्यते इति प्रदर्शयियस्तदर्थ तन्मन्त्रान घिभजते अकार- त्यादिना ॥२॥ नादः फलाशक्तिरर्धमानाशान्तनांशकः ।। तेपामय भपक्ष्यामि पार्थक्येन शुचित्रताः ! ||३|| नयांशा अययघा यस्य स तयांकः। तपामफारादीनां नपानाम- सरता पायो प्रोत्रं सपा प्रवक्ष्यामीत्यर्थः॥३॥ नत्र पियदादिभूनपश्चोत्पचितत्पश्चीरतमामेण प्रामागहादिचतुर्यि- धशरीरान्तसमष्टिस्यूलप्रपश्चाप्यारोपेरा तदुपहितं जागरितारस्थ ग्राम अफारांशार्य इत्याशयेनाह- प्रपञ्चो नायते यस्माचराचरविभागनः ।

·प्रणवकल्पः
१५
अयसः संनिधानेन तन्मणेश्वलनं यथा ।।
तथाऽविद्यापि चलति जगहेतुत्वकारणम् ॥ ८॥
तन्मणेः अयस्कान्तमणे सविधानेन अयसः यथा चलनम्, तथा
चित्सन्निधानेन अघिद्यापि चलति, तञ्चलनमेव ब्रह्मणो जगद्धेतुन्वारोपे
कारणमित्यर्थः ॥८॥
निश्चले निर्विकारे च यथा संसार इप्यते ।।
इत्याह तत्तृतीयोऽपि, अविद्या न च वास्तवी ॥ ६ ॥
पतावांस्तु विशेषः-यदयश्चलनं मणौ नेप्यते, अविद्याया: स्पन्दप-
रिणामोभयरूपा संसारस्तु निश्चले निर्विकारंऽपि ब्रह्मणि आरोपदृष्टया
इप्यते, तथाचाविद्यामात्रमेवालातचनातयेव जगद्भावेन भासते न ततोऽ.
न्यत्किञ्चिदिति ज्ञानेनाऽविद्यावाधे संसास्वाधसिद्धिरिति मकारशिार्थ
इत्याह इत्याहेति ॥ इदानीमविद्याशवलात्पृथकतम् अविद्यातत्कार्य-
बाधेप्युपाध्या शोधिततत्त्वपदार्थरूपमधिष्टा नचिन्मानं विद्वेशार्थ इति
दर्शयति *अविद्या नचेत्यादि, तश्चतुर्थोऽपीत्यन्तेन ॥६॥
ननु तत्वज्ञानेन शवलान्तर्गताविद्याशस्येच निरंशस्यापि वाधः किन्न
स्यात्तत्राह---
ब्रह्म विम्बात्मकं सत्यं जगन्नेतरदीदृशम् ।।
अधिष्ठानमाध्यं स्यादधिष्ठेयस्य बाध्यता ॥१०॥
ग्रहोति । शानं हि सत्यार्थावलम्मनयलेग मिश्याभूतमेव पावते
सत्यस्य वाध्यत्यायोगादित्यर्थः। सत्यत्वे हेतुगर्भविशेषणम् *विम्बात्मक-
मिति यया विम्पप्रतिविम्बभेदाधाराधिष्ठानं मुखं न भेदवन्मिथ्या,
तथा जीवेश्वरभेदकल्पनाधिष्ठानं ब्रह्मापि न मिथ्येत्यर्थः। ब्रह्मण इत.
रज्जगत्तु न ईदशं न सत्यम् सत्यान्यत्वादेवेत्यर्थः । फलितमाह अधि.
धानमिति ॥ अधिष्टेयस्य,आरोग्यस्य ।। १०
रज्चादिरिव सादेः सर्वाधारः परेश्वरः॥
इत्याह तचतुर्थोऽपि, आधारत्वं न वास्तवम् ॥११ ।।
सर्वाधार सर्वस्य वियदादेवस्थात्रयस्य च आधार अधिष्ठानम् ,
परेश्वरः परम्बामा, शोधिनत्वंपदलक्ष्यार्थफ्यमखएडेकरसचिदानन्दरूप-
पाल्यार्थो नादांशार्थ इत्याह गाभारत्वमित्यादि, पञ्चमस्तप्रेत्यन्तन:
वियदादेरवस्थात्रयस्य च आधारस्वमधिष्टानन्यमपि अधिष्ठेयमिथ्या.
स्खे न पास्तयम्, नहि पुत्राभाये पन्ध्या तन्माना न भवति ॥ ११ ॥

·१६ प्रणवकल्पमकाशाख्यभाप्ययुतः - ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या भेदो न ब्रह्मजीवयोः ।। ईश्वरः संसरत्येवं जीवरूपमा जन्तुषु ॥ १२ ॥ यदा दर्पणस्थानीयं भेदकापाधिभूतं जगन्मिथ्या उभयत्राप्यधि पानं ब्रह्मैव सत्यं, नदा निरुपाधिमुखस्येय ब्रह्मजीवयोरपि भेदो ना स्ति । यदाप्ययं संसारीवाऽभूत्तदापि जन्तुपु चतुर्विधभूतजातिपु ईश्वर मायोपहित एच जीयरूपेण संसरति मायाकार्योपाधीनां कारणानन्यत्वा दुपहितभेदासिद्धेः॥ १२॥ यदा राजभोगसम्पन्नः मुखशय्याशयानो राजैव परितः परिजनैः पदमहिप्या च चामरव्यजनपादसंवाहनादिभिः मेव्यमानी राजरूपेण भोगी स्वात्माशानपरिकल्पितभिक्षुकश्च स एव भवतीति उपाधिसद्भावद शायामपिन वास्तवैकत्वविरोधः, ततो दूर उपाधिवाघदशायां तत्सम्भ' नेत्यखण्डेक्यमव्याहतमित्याशयेनाह-- राजरूपेण भोगी च भितुरूपेण भिनुकः ।। इत्याह पञ्चमस्तत्र, जीवरूपं न वास्तवम् ॥ १३ ॥ राजरूपेरगति* ॥ त्वंपदलदये ब्रह्मभावसाक्षात्कारज्ञानेन सम्रप ञ्चजीवभाववाधे सर्वानर्थनिवृत्तिरूपः परमपुरुषार्थः सिद्ध इति कलां शार्थ इत्याशयेनाह *तत्र जीयरूपमित्यादि, पष्ट इत्यन्तेन* ॥ १३ ॥ यदा चन्द्रतत्कलानां व्यावहारिक अवयवावयविभावे सूर्यतत्करणा नां संस्थानस्थानभेदेऽपि सति अमृततेजःस्वभावो न भिद्यते तदा निर. वयवसंस्थाननिष्प्रदेशचिन्मात्रस्वभावे उपाध्यपगमे छ. भेदानथसम्भा- यनेत्याशयेनाह- चन्द्राकला न भियन्ते मर्यादिव च भानवः ।। तथा जीवा न भियन्ते ब्रह्मणश्च उपाधितः ॥ १४॥ *चन्द्रादिति ॥ १४ ॥ नन्ववत्साधेनुरानीयतामित्यत्र वत्सनाश इव कार्यकारणापाधिना शायेव जीवब्रह्मणोर्भेदकोपाधी स्याताम् , विशेषगतिहेतुरिति, नत्राह- उपाधिमाशे मोपपिस्ता यस्तो महान् । इत्याह पष्ठ,स्तत्रापि जीवभेदो न वास्तवः ॥ १५ ॥ *उपाधिनाश इति । उपाधिनाश उपाधिन भवति या दकघंटोपाधिनाशस्याकागभेदकत्यादर्शनात् मुखभेदकद यथाहुः-विनिमय N 4 ·प्रणवकल्पः। - स्य मुखभेदकत्वादर्शनाशन्द्रभेदफतिमिररोगनाशस्य चन्द्रभेदकन्याद्- शनाथ, यत्सतन्नाशौ हि न धनुभेदकोपाधी किन्तु जातिप्रयुक्तमेदस्य प. रिचायको, न चात्रोपाधिव्यतिरिक्तं भेदप्रयोजक किश्चित्केनचितपतुं शस्यम् असङ्गमायान्यतिरिक्तस्योपाधिकल्पकस्य चादिभिः दुनिरूपत्वा. दभायस्प प्रतियोगित्तदरच्छेदफभेदसिद्ध्यधीनमेदतया निरुपाल्पत्तया च स्त्रभेदसिद्धाचप्यसमर्थस्य स्वाश्रयमेदोपाधितया दूरनिरस्तत्यायोपा- धिनाशस्य भेदकोपाधित्वसाधने प्रवृत्तस्य तय थैच महान् यत्नः परिथमो भवेदित्यर्थः । तत्रैतच्छपवं वक्तुम-न याक्यार्थसाक्षात्कारेणा- विद्यानिवृत्तौ भात्यन्तिकसोपाधिनिवृत्तिःशक्या प्रतिज्ञातुं तत्पशजी- वनाभायप्रसङ्गेन प्राविधासम्प्रदायप्रवर्तकाभावप्रसङ्गात् जीवन्मुक्ति- शास्त्रविरोधप्रसङ्गात् , 'तस्य नाघदेव चिरं यावन विमोक्ष्येऽथा इत्यादि- श्रुतिकोपात् प्रारब्धकर्मशेषवैयात् 'भोगेन वितरक्षपयित्वा सम्पद्यत' (००४११६) इति सूत्रपिरोधाचेति तत्परिहारेण जीवन्मुक्तिदशायां (न) ब्रह्मतत्त्वसमर्थनार्थः शक्त्यश इत्याह तथापीत्यादि, सप्तमीत्यन्ते. न। तप तस्यामविद्यातत्कार्ययाधदशायामपि जीवन्मुक्तिव्यबहारमा- सार्थमभ्युपगम्यमानो जीयभेदो न पूर्ववद्यास्तपः सत्यफामकर्मवासना- रूपजन्मयीजोत्पादनसमर्थ इति यावत् ॥ १५ ॥ तत्कुतस्तमाह- स्थूलसूक्ष्मादिदेहेषु दग्धेषु ज्ञानवहिना ।। दग्धवस्त्रमिवाभासशक्तिरेकानशिप्यते ॥ १६ ॥ स्थूलेति । भाभासो बाधिनजगदाकारप्रतिभासस्तच्छफिरकेय प्रारम्भशेपभोगायाऽवशिष्यते न जगढूपमणुमात्रमपीत्यः । तत्र धुभ्या- रोहायानुरूपं दृष्टान्तमा दग्धयनमियेति ॥ १६॥ सयाऽभासः प्रतीयेत ययापूर्व घ संस्मृतिः ॥ इत्याह सप्तमी तत्र, पाभासो न च वास्तवः ।। १७ ।। मनु यथा दग्धपरे पटाकार प्रतियन्तोऽपि प्रेक्षावन्नो न प्राधरणपरि. धानाय तत्र प्रवर्तन्ते यया पूर्व मदीयः पटोऽयं शीतनिवारणादिक्षमाति संस्मृत्यभायात्तथा जीवन्मुक्तावपि पटादि नादधुरित्याशंफ्याह ययापूर्व वेतिकशानवाधितस्यापि प्रशस्य प्रारम्धभोगार्यत्यावयपदारापंकि- याप्रतिभाससामायाघापावजीचे यथापूध संस्मृतिशफाराद्धपयहारो भोगध सिब्बतीत्यर्यः । तस्यां च दशायर्या जीवन्मुक्तः 'मस्ति भाति मिय रूपं नाम चेयशपशफारमफे जगत्यर्य मस्तिभातिप्रियमित्यत्रय प्रसा. ३प्रणय

·-
प्रगावकल्पप्रकाशाख्यभाप्ययुतः ।
स्मनैव मीयते तत्वतो ज्ञायते, नामरूपमित्य शो यथापूर्व भ्रान्तपदेव
प्रतीयते न याथार्येन मीयत इति तदृष्टयुपहितं ब्रह्म अर्द्धमात्रेत्युन्यन
इत्यर्द्धमानांशार्थ इत्याह *तत्राभास इत्यादि, अष्टमी यत इत्यन्तेन ॥१७
जीवन्मुक्तिदशां प्राप्य स्वानन्दमुनुभूय च ॥
अर्द्ध च मीयते यस्मात् ब्रह्माभिन्नं च सर्वशः ॥ १८॥
यतः अंशपञ्चकमध्ये नामरूपात्मके आभासांशो न यास्तवः प्रमावि.
पयः सञ्चिदनन्दस्तु वास्तवः अन्यांशो भ्रान्तिमात्रसिद्धा, यतश्च जीव.
न्मुक्तिदां प्राप्य वास्तवं स्वानन्दमनूभूय स्थितेनैतत् ब्रह्माभित्र-
मर्द्धमेव मीयते तस्मादर्द्धमात्रेति सा प्रोक्तोति परेणान्ययः ॥१॥
अभावस्तस्य विज्ञानमहिम्नाऽनुमितिर्भवेत् ॥
अर्द्धमात्रेति सा मोक्ता माहैवं चाष्टमी यतः ॥ १६ ॥
विज्ञानमहिला तु सर्वशः सर्वनामत्यांशश्च अभावो बाधश्च परमर-
र्थतो ब्रह्माभिन्नमधिष्ठानमात्रमिति ढनिश्चयो भवेत् , अतः सा मात्रा
अर्द्धमात्रेति प्रोक्तति स्वनामनिर्वचनरूपमष्टमीमात्रा एवं प्राहेत्यर्थः ॥१६॥
शान्ताख्यो नयमोऽशस्तु मुक्तानां संन्यासिना निर्विकल्पसमाधौ वि.
देहकैवल्ये च प्रथमानं शान्तसर्वप्रपञ्चपरमपुरुषार्धभूतं निरतिशयानन्द.
भूमाप्यं स्वरूपमाहेत्याह-
कर्मणां न्यायतो न्यासे स्थूलमूदमादिदेहके ।।
नष्टे जन्मान्तराभावे गुरुवेदान्तमानतः ॥ २० ॥
व्यतिरिक्तं जगत्स्वस्माद्यतो नास्ति ततः स्वयम् ।।
शान्तं निर्मलमाकाशं नित्यानन्दं च सर्वगम् ।। २१ ।।
स्वे महिम्नि च संसिद्धं पर्यवस्थति केवलम् ।।
नात्र भेदो न चाकारो न विकल्पो न कल्पना ॥ २२ ॥
*कर्मणामिन्यादि, नवमस्तेनेत्यन्तेन । विहितानां कर्मणां न्यायतो
चिहिते न्यायेनैव संन्यासे कृते गुरुवेदान्तमानतो जानेन तत्यसाक्षात्का-
रेण स्थूलसूनमफारणदेहके नष्टे सति घीजाभावादेव जन्मान्तराभाये
सति पेहिकमामुप्मिकं च जगद्यतः स्वतो व्यतिरिक्तं नास्ति, ततः स्वयं
यतिः शान्तं नित्यानन्दं सद्पूर्ण स्वे महिम्नि स्वतःसिद्ध निर्मलमा-
काश पर्वतः स्वप्रकाश केवलनीय पय॑यस्यतीति सार्द्धद्वयार्थः ॥
तत्र शान्तनन्दप्रनिनिमिचानि प्रपञ्चयति नाति: ॥२०॥२५॥२६॥

·प्रणयकल्पः ।.. न किञ्चिन्नैव किञ्चिच सिद्धमद्वैतमुत्तमम् ।। इत्याह नवमस्तत्र ततः श्रद्धत्स्व शौनक ! ॥ २३ ॥ 'न किञ्चिदिति द्वैतनिपेधे तदभावपरिशेपमाशंक्य नव किञ्चिदिति* तस्याप्यधिष्ठानव्यतिरिक्तस्य प्रतिषेधार्थ तत्र तासां नवांशानां मध्ये नव- मोऽश इत्याह वर्णितप्रणवार्थः ॥ श्रद्दधानैरेव मुबोधो नान्यरित्याशयेन तदङ्गतया श्रद्धां विधत्ते तत इति ॥ २३ ॥ ज्ञात्वेदं गुरूमूलेन नानावेदान्तसंग्रहम् ।। मुच्यते जन्मपाशेन नरो नाबास्ति संशयः ॥ २४ ॥ नानावेदान्तानां तात्पर्यसमहरूपमिदं प्रणयहृदयं गुरुमूलेन गुरुम. धानेन श्रवणादिना ज्ञात्वा नरो जन्मपाशेनांमुच्यते, अत्र संशयो नास्ति संशयोन कार्य इत्यर्थः ॥ २४ ॥ शिखां सूत्रं च गायत्री गृहं दारान्कुमारफान् ।। परित्यज्य जपन्त्येतं प्रगावं साङ्गमुत्तमम् ॥ २५ ॥ ॐकारहृदयं गौर्या इत्येवं शम्भुरप्रवीत् ।। इति प्रणवहृदयम् ॥ प्रणवहृदयशानमधाने प्रणवजपे परमहंसपरिव्राजकानामेवाधिकार इति दर्शयति शिखामिति ॥ २५ ॥ ॐ कारहदयमित्युपसंहारः। इति प्रणवहदयव्याख्या समाप्ता ॥ सूत उवाच- साङ्ग प्रणयमाजप्य पुरथों ततश्चरेत् ॥ दशलक्षं जपः प्रोक्तस्तद होम उच्यते ॥१॥ नित्यं प्रणवजपनिष्ठस्य तत्पुरश्चर्याप्रकारे संक्षिप्याह साहमित्या. दिना प्रजप्य किञ्चित्काल जप्त्या, स्पष्टयू(१) ॥ १॥ तर्पणं स्याचद च सहस्रं दिनभोजनम् । एवं कृला सनियम प्रणवात्मा प्रसीदति ॥२॥ किमा पहुनोक्तेन प्रणवेन तुला न हि ।। (१) अन्यदिति शेषः।

·२० प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाप्पयुतः । गायन्ति श्रुतयः सर्वा जपन्ति मुनयस्तथा ॥३॥ सनियमं पयःफलसत्तुपायकभिक्षाशनस्थण्डिलशयनादिसर्वपुरश्च- यांगनियमसहितम् , एवं पुरश्चरणं कृत्या स्थितस्य पुंस इति शेषः, प्रण- यस्वरूप यात्मा प्रसीदति पापदुर्यासनादिकालुप्यं हित्वा प्रकाशत इत्य- र्थः । सगुणनिर्गुणब्रह्मप्रसादे अन्तरङ्गसाधनेप्यन्येषां साधनानां प्रणवेन तुला न हीत्यर्थः । श्रुतयः सर्वाः-ॐ मिति ब्रह्म । ॐ मिति सर्व । एतद्वै सत्यकाम परञ्चापरं च ब्रह्म यदोद्धारो, रसानां रसतमः परायः अमि- त्येतदक्षरमिदं सर्वमित्याद्याः । मुनयः व्यासयसिष्ठसनकाद्याः ॥२॥३॥ तिष्ठन्धन्ये गुणाः साक्षात्परब्रह्मतत्त्वस्य सर्वप्रपञ्चवाधेन करतलाम- लकवदपरोक्षतया प्रतिपादकत्वमेयास्य सर्वोत्कर्ष ख्यापयतीत्याह-- वाच्यं ब्रह्म परं वस्तु महिमा केन वार्यते ॥ शुकादयोऽपि यं जप्त्वा मोक्षमापुनिरत्ययम् ॥ ४ ॥ वाच्यमिति । ये ये प्राट मुक्तास्ते सर्वे प्रणयप्रभावावेत्याह *शु. फादय इति निरत्ययं पुनरावृत्तिरहितम् ॥ ४॥ सर्वोपासनासत्कर्मफलावाप्तिरपि अकाराद्यवयवैः सर्घवाग्व्यापि. नः प्रणवस्यैव सामर्थ्यादित्ययमेवैकः सर्वपुरुषार्थसिद्धिहेतुरित्याश- येनाह--- लौकिकी चैदिकी वाक्च व्याप्ता येन पलाशवत् ॥ इत्यवोचमहं सर्वं यत्पृष्टं मुनिसत्तमैः ॥५॥ *लौकिकीति पलाशयत् वृन्तेन पत्रवत् । 'तद्यथा शकुना सर्वाणि पर्णानि सन्तीर्णान्येवमोकारेण सर्वा वाग् सन्तीर्णेति श्रुतेरिति भावः । मुनिसत्तमः भवद्भिर्यत्पृष्टं तत्सर्वम् इति वर्णि-प्रकारणायोचमित्युप- संहारः॥५॥ एवं सरहस्यं महामहिमप्रणवस्वरूपं श्रुत्वा कृतकृत्याः सन्तुष्टाः मुनयः स्वं सूतं च प्रशंसन्ति- मुनय उदुः- अहो भाग्यमहो भाग्यमहो फलमहो फलम् ॥ पिता त्वं मुनिधौरेय मूत ! त्वन्मुखसागरात् ।। ६ ॥ *अहोभाग्यमित्यादिना अनन्तजन्मसञ्चितमुरतं परिपक्कभाग्यम् । तत्फलं तत्त्वज्ञानम्, अहो इत्याश्चर्ये, कल्पितात्मनः शरीरस्य संपादयिता यदि पिता नहिं पारमार्थिकस्य परमात्मनः उपदेशेन सपादयिता त्वं कर्य .

·। प्रणवकल्पः। २१ न पितेति भावः । सर्वमुनीनामुपदेशधुरं बहसीति मुनिधौरेयः 'धुरो यढकावितिः (पा० अ०४ पा०४ सू०७७) ढक् ॥ ६॥ ॐ फारफल्पमोक्तेयमणिं वध्वा वयं मुदा ।। स्वकीयकण्ठदेशेषु धारयाम प्रसादतः ॥७॥ ॐ कारकल्पलक्षणो मौक्तयो मुनानायका मणिस्तं वयं स्वकीयक- एठदेशेषु यद्ध्वा त्वत्प्रसादतो धारयामः ॥ ७ ॥ भासा तस्य तमो नष्टं हृदयस्थं तपोधन ! ॥ इत्युक्त्वा मुनयः सर्वे नेमुः सूताख्यदेशिकम् ॥८॥ तस्य मरोर्मासा तात्पर्यार्थप्रकाशलक्षणप्रभया हृदयस्थमज्ञानं तमो नष्टम् , नेमुनमश्चक्रुः ॥ ८॥ पठन्तु भृण्वन्तु च वाचयन्तु लिखन्तु गायन्तु च योधयन्तु ।। ॐ कारकल्पं मुनिन्दसेव्यं सूतोक्तमोशोक्तमनिन्दितं च ॥ ६ ॥ इति थी स्कन्दपुराणे वैपावसंहितायां यन्नमस्तावे भणवकल्पे प्रथमोऽध्यायः ।।१।। आदौ ईशोक्तं तथा सूतोक्तम् , न विद्यते निन्दितं जन्ममरणादिदुः यस्मात्तदनिन्दितम् ॥ ४॥ इति प्रणवकल्पप्रकाशं प्रथमोऽध्यायः॥१॥ सर्वात्मकत्वादनन्तनामकस्य प्रणवस्य सारभूतान्यष्टोत्तरशतनामा. न्याचिख्यासुः सूतस्तदनुरूपमङ्गलाचरणरूपां तभूमिकां रचयति- प्रणवः परमं ब्रह्म प्रणवः परमः शिवः ।। प्रणवः परमो विष्णुः प्रणवः सर्वदेवताः ॥१॥ प्रणय इति परमस्य ब्रह्मणः प्रतिपादकत्वात्प्रतीकत्याच परमं ग्रह, पर्व परमस्य शिवस्य ब्रह्मविद्याशरीरस्य शुद्धचिन्मानस्य पाचकरवा- प्रतीकत्वाश्च परमः शिवः, एवं सर्पजगदुपादानमायाशक्तिशरीरस्य चिन्मानम्य पाचकत्यादिना परमो विष्णुः ततो हिरण्यगर्मादिसर्वदेव- तात्मना अभिन्यक्तफार्यवाक्षणो याचकत्यादिना सर्वदेवताः॥१॥ मुनय ऊचुः- मूत मूत महामाज्ञ व्यासशिष्य महामते ! ।। यस्य देवस्य नामानि लोकयु मुनिसचम ! ॥२॥ - ·२२ प्रणवकल्पसकाशाख्यभाष्ययुतः सूनमूनत्यादराय द्विवचः, लाम्पु प्रख्यातानीति शेषः ॥ २॥ प्रथम नामभिर्यस्तु सर्वदेवोऽभिपूज्यते ।। सर्वदेवतरन्दानां पूजने यानि नो वद ॥ ३ ॥ साधारगयेन सर्वज्ञ ! लोकानुग्रहकाङ्क्षया । मृत उवाच- नामानि यानि लोकेषु प्रणवस्य मुनीश्वरैः ॥४॥ सर्वेषां देयः सर्व देवः, सर्वदेवतात्मकत्वाद्वा सर्वदेवः ईश्वरः अभिपू. ज्यते, सर्वदेवतयन्दानां प्रत्येक पूजनेऽपि यानि नामानि साधारण्येन भय. न्ति तानि नामानि लोकानुग्रहकाझया नः अस्मभ्यं वदेति परेण सहा- न्वयः । मूनवाक्ये 'नामानि यानीत्यादिमुनिपृष्टार्थस्यानुवाद उत्तरस्य पृष्टार्थकनिष्टताद्योतनार्थः ॥ ३॥ ४॥ कीर्त्यन्त नामभिस्तैस्तु सर्वदैवतपूजनम् ॥ सर्वदेवात्मको यस्मात्मणवः परिकीर्तितः ॥५॥ यस्मात्प्रणवः सर्वदेवतात्मकः परिकीर्तितस्तस्माचैः प्रणवनामभिः सर्वदैवतपूजन युक्तमित्यर्थः॥ ५॥ अस्य श्रीप्रणवाष्टोत्तरशतनामस्तोत्रमहामन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः, पर- मात्मा देवता, अनुष्टुप् छन्दः, अंबीज, उं शक्तिः, मकीलकं मोतार्थे जपे विनियोगः। ब्रह्मा ऋषिः इति परं ब्रह्मेत्यर्थः । यद्यपि पार्वत्यै शियेनोपदिष्टत्यान्स एव ऋपिर्युक्तस्तथापि प्रणयस्य परब्रह्मऋषिप्रसिद्धेस्तनाम्नामपि स | एच ऋषिः, शिवस्यापि परब्रह्मत्वेन ऋपित्वलाभादिति भावः ।। ध्यानम्- ॐ कारं प्रणवात्मवोधविलसत्साम्यं चिदानन्ददम् सत्यं ज्ञानमनन्तमूर्तिममलं सिद्धात्मकं सर्वगम् ।। प्रत्यञ्च पुरुषोत्तमाजभवनं व्योमाभरोमावलि वाणीलक्ष्मिजगज्जनो कुशलया गौर्या समेतं भजे ॥१॥ *ॐकारमिति। ॐकारकतेनैव परमात्मबोधेवाविद्यापरणनिरा. , सात्परमात्मभावेन विलसद्भिरधिकारिभिः स्वात्मतया प्राप्यम् । तथापि धस्वात्मदानेनैव चिदानन्दप्रदम् , स्वप्रकाशनिरतिशयानन्दप्रदम् । अन. न्तमूर्तिमपरिच्छिन्नस्वरूपम् । सिद्धात्मकं स्वतःसिद्धं स्वसिद्धायन्यानिर. .

·प्रणवकल्प: २३ 1 ५ पेक्षमिति यावत् । सर्वा सर्वाधिष्ठानम्, अत एव प्रत्यञ्चम् , क्षराक्षगतो- तत्वात् । पुरुषोत्तमं सर्वप्राणिहृदयाजभवनम् । अथवा पुरुषोत्तमो वि. पणुः अन्जस्य चन्द्रस्य भवनमावासभूतो रुद्रः, अन्जं पद्म भवन स्थान यस्य स ब्रह्मा, पतेषां समाहारामा यः परमशिवस्तद्रूपम् । व्योमवन्नी- लत्वाव्यासत्याहा व्योमाभरोमावलिम् , अत एव वाणी चईच ल. क्ष्मीश्च तासां समाहारो वाणीलदिम, तस्य जगतश्च जनो कुशलया गौ- र्या परमशक्त्या समेतम्, कारं भजे जपध्यानार्थविचारादिमिनिरन्तर सेवेत्यर्थः ॥ १॥ एवं ध्यात्वा ततो भक्त्या नाम्नामष्टोत्तरं शतम् ।। प्रणवस्य जपेदिमाः । शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥२॥ समाहितः अव्यमवित्तः॥२॥ ॐफारस्तारक सूक्ष्मं मणवः सर्वगोचरः दिव्यमेकातरं शुभं शुद्धं निर्मलमव्ययम् ॥ ३ ॥ उशार्यमाणः सर्व शरीरमूर्ध्वमुवामयतीत्योङ्कारः। संसारमहाभया- तारयतीति तारकम् । सूदमीभूय परशरीराण्यनुप्रविशतीति सूचनम् । ब्रह्म ग्राह्मणेभ्यःप्रणामयतीति प्रणवः। सर्वगोचरःसर्वव्यापी। द्योतनस्वभावं दिव्यम् । एकमेव न क्षरत्यश्नोतीति या अक्षरम् । शुन शुभम् । अशुद्ध- देहत्यनिरासित्वाच्छुद्धम् । अविद्यादिमलरहितत्वानिर्मलम् । व्ययः अप- क्षयस्तभावादश्ययम् ॥३॥ सत्यो निरत्ययो देवो विश्वव्यापी प्रपञ्चगः ॥ विपुर्ब्रह्मा शिवो धाता विश्वको जगद्गुरुः ॥ ४ ॥ अबाध्यत्वात्सत्यः। अत्ययोनाशस्तद्रहितत्वानिरत्ययः । दीव्यति भ. पस्थात्रयेण सगादिना व झोडतीति देवः । विश्वव्यापनशीलस्यात् वि. श्वव्यापी । स्वाध्यस्तं प्रपशमधिपानसरूपेणानुगच्छुतोति प्रपञ्चगः । सर्वे देया पिशन्त्यस्मिमिति विष्णुः । य॒हयति जगदिति ब्रह्मा । निरति- शयानन्दत्वादनन्तकल्याणगुणनिधित्यान्च शियः। जगद्धारयति पोष- यति चेति धाता । विश्वस्य फर्ता निर्माता । जगतः परमहितोपदेपद- स्यात् जगद्गुरुः॥४॥ स्था पालपिता गोता येदकर्तामाकृतिः ।। येदान्तवेथों निलय दैवतं भवनासफम् ।।५।।

·33 उ २४ प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाप्ययुतः जगतः आदौ स्रष्टा । ततः पालयिता पोषयिता। गोप्ता उपघातकम्यो रक्षिता । वेदानां फर्ता कल्पादावाविष्कर्ता । आगमा रहस्यविद्यास्तदा कृतिः। वेदान्तरुपनिषत्प्रमाणेद्यः। प्रलये निलीयतेऽस्मिन्जगदिति निलयम् । देवतानां समपिर्दैवतम् । भवनं भवः पुनर्जन्म तस्य नाशक मूलाच्छेदकम् ॥५॥ अतःपरं मातृकापर्णक्रमेण यथासम्भवं अकारादिनामान्याह-- अकारादिक्षकारान्तमातृकावर्णवाचकः ।। आलोचनतपसिद्धनगदुत्पत्तिकारणम् ॥ ६ ॥ *अकारादीति । अकारादिसर्वमातृकावर्णात्मना प्रकृतिप्रत्ययपद- वाक्यमहावाक्याद्यात्मना सर्वार्थवाचक इत्यर्थः । 'तपसा चीयते ब्रह्म, स तपोऽनप्यत, स तपस्तत्प्वा इदरी सर्वमसृजतेत्यादिश्रुतिप्रसिद्धं यत् आलोचनात्मकं तपस्तावन्मात्रेण सिद्धस्य जगत उत्पत्तराविर्भावस्य कारणम् ॥ ६॥ इनपायकवातेन्द्रमृत्युधावनकारणम् ॥ ईश्वरब्रह्मविष्णूनां रजःसत्त्वतमोभिदा ॥ ७ ॥ इनस्य सूर्यस्य पायकस्य पन्हे,तस्य वायोरिन्द्रस्य देवराजस्य मृ. त्योर्यमस्य च यद्भीत्या नियतकालं धावनं स्वस्वव्यापार प्रवर्तनं तत्र प्रशासितत्वेन कारणम्, भीपास्माद्वातः पचते भीपादेति सूर्यः । भीपास्मादग्निश्चेन्द्रश्च मृत्यु‘वति पञ्चमः ॥ इति श्नुतेरित्यर्थः । ईश्वरो गद्रः ब्रह्मा विष्णुश्चेत्येतेषां यथोचितकमेण रजःसत्यतमागुणेमपाधिभिभिद्यत इति भिदा विभिन्ना या मूर्तिस्तद्रूपः इत्यर्थः।। ७॥ उमावाणीविष्णुपत्नीशक्तिरूपेण संस्थितः ।। उरूमस्तककर्णादिनानाङ्गविकलस्तथा ॥८॥ तेषामेव क्रमात् उमा पार्यनी याणी सरस्वती विष्णुपत्नी लक्ष्मीरिति प्रसिद्धा याः संहारसृष्टिपालनशक्तयस्तद्रूपेणापि संस्थितः । अरू मस्तई कर्णी चेत्यादिनानाविधैरङ्गैर्व्यवहरन्नपि वस्तुतोऽशरीरत्वात्तद्विकला अशरीरः 'अपाणिपादा जयनो गृहोते त्यादिश्रुतेः ॥ ८॥ 36 ३७ ·30 १ मणपकल्पः। २५ मृताप्रभृतिरोगाणामालयानालयाभिधः । अपिवृन्दसहस्राणां ज्ञानमोक्षदायकः ।। १ ।। ऋक्षा अशों रोगा, तत्प्रभृतीनां रोगाणामालय आश्रयो देहस्तदात्म- मानान्त्या प्रतीयमानोऽपि वस्तुनस्तदनालय इत्यभिधाश्रुत्यादिप्रसिद्धि- यस्य, 'स पर्यगाच्छुकमकायमवणमस्नाविर शुद्धमपापविद्धमित्यादिश्रु- तेः । सहस्रशब्द आनन्त्यपरा, स्वजपादिनिष्ठानां पिवृन्दसहस्राणा- मिह देहे ग्रहालोके वा ज्ञानस्य क्रमाकममोक्षस्य चोपासनापरिपाकनार- तम्येन प्रदायकः॥६॥ रूताविदुरप्रज्ञानसम्पन्नस्यापवर्गदः ।। लुप्तलुम्पकलौपन्यत्रितयप्रतिपादकः ॥ १०॥ ऋकारादिनाम्नो लोफे अदर्शनात्सादृश्यात् रूकारादि गृह्यते, ये तपोनिर्जितरसनेन्द्रियत्वाक्षस्य भैक्षस्य रसं न विदुस्तेषु स्वार्थविक्षा. नसम्पन्नस्य सद्योऽपवर्गदः । लुकारादिनाम्नोप्यप्रसिद्धस्तत्सदशलुका- 'रादिनामनिर्देशः, नुप्तः नएः अतीतः, लुम्पको लोपकर्ता वर्तमानः, लोप- न्यो लोपनाहः भविष्यत्पदार्थः, एतस्मितयप्रतिपादकः सर्वार्थप्रकाशक इति यावत् ॥ अथवा लुप्तो पाध्याऽविद्यादिस्तस्य लुम्पकश्चरमवृत्या रूढः परमा- स्मा लोपन्यो लोपनफरणीभूतश्वरमसाक्षात्कारस्तत्रिनन्यस्य प्रतिपा- 'दकर प्रापक इत्यर्थः ॥१०॥ एलादिवासनायुक्तपानीयोत्थानलालसः । ऐश्वर्याप्टकभूयिष्ठसिद्धापुरुषसेवितः ॥११॥ एला प्रसिद्धा आदिपदादुशीरकर्पूरादि, तद्वासनायुक्तस्य पानीय स्थोत्थाने सर्वमुकृतिनामुपभोगायोत्पादने लालसा वाञ्छा यस्यसापेश्व. यांप्टकमणिमादिकं प्रसिद्धं, तद्भूयिष्ठस्तत्प्रचुरैर्देवैः सिद्धर्योगमन्त्रादि- सिद्धरापुरुपैः ईशापुरुषाकारैः किनरादिभिश्च सेषितः॥ ११ ॥ ॐमादिनिखिलाम्नायमूर्खन्याम्नायोधितः ॥ औनत्यगर्वसंनद्धदेयकुलघातकः ।। १२ ।। ॐकारादिभिर्निखिलामामाम्नापानां मूर्धनि भवैन्यैर्महामन्त्रै रामायैश्च जपोपासनस्याध्यायजन्यचित्तद्विद्वारा तात्पर्यवरप्रमाण- ४२ ४३ . ४५ ४ प्रणय ·YE ४८ ४. २६ मगणवकल्पनकाशाख्यभाप्ययुतः । तया च तस्यतो योधिनः । श्रौनत्यमेश्यर्यबलादुत्कर्षस्तत्प्रयुक्तंन ग. चंण युद्धाय मन्नस्य देतेयकुलस्य विष्णयादिरूपण घातकः ॥ १२ ॥ अज्ञानतिमिराप्लुटनगदाभासदीपकः ।। अः कंजजहरेंद्रादिसर्वदेवतकारणम् ॥ १३ ॥ अशानलक्षणेन निमिरेणान्धकारणाशानेन तिमिरेण च प्लुप्रस्य दग्धप्रायस्य जगतः आभामे प्रकाशने योधन च दीपकः। साक्षादन. स्यारादेनाम्नोऽत्यन्ताप्रसिद्धरोपच्छतिसाम्येनामानेत्यादिनामांतिः । यः इतिविसर्गात्मकमेव नाम । अथ ककारादीनि नामानि । काजातः कअजो ब्रह्मा हरिविष्णुरिन्द्रादयश्चेति सर्वेषां देवतानां कारणम् ॥१३॥ कार्यकाराणसंघातदेहावासमनोरयः ।। खादिभूतादिभूतात्मा गम्यागम्यविचक्षणः ॥ १४ ॥ कार्याणां भौतिकानां कारणानां महाभूतानां च संघातरूपा ये व्यष्टि- समधिदेहास्तेषु स्वसृष्टेषु जीयभायेन प्रविश्य आवासे मनोरथो चान्छा यस्य सः । 'हन्ताहमिमास्तिरो देवता अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपेन्याकरवाणोत्यादिश्रुतेः । ख आदिउँपां नेपां महाभूनानां आदि भूतः कारणत्वेन स्थितः आत्ता । चक्षुरादिप्रमाणगम्ये लौकिकविपये तद- गम्ये अलौकिके धर्म ब्रह्मविषये च करतलामलकवदसंदिग्धापरीक्षादिहेतु. त्वाद्विचक्षणः ॥१४॥ धर्मरश्मिप्रभाकर्ता बहिर्मुखपराङ्मुखः ।। चराचरस्वरूपी च छेतृछेद्यादिदूरगः ॥ १५ ॥ धर्मरश्मः सूर्यस्य प्रभायाः प्रकाशनशक्तः कर्ता, “येन सूर्यस्तपति तेजसेद्ध" इत्यादिश्रुतेः । बहिर्मुखेप्यध्यात्मतत्त्वविचारविमुखेषु विषया- सक्तजनेषु पराङ्मुखः । चरा जगमाः, अचराः स्थायरास्तदात्मत्वात्त- स्वरूपी । तथान्ये प्रसक्तं दोष निवारयति छेत्रितिभा दि ६०५ क्लेदयितृक्लेद्यं भेतृभेद्यमित्यादिप्रपंचरूपं, तस्य दूरगः, अध्यस्तधर्माणा- मधिष्ठानास्पर्शित्वादिति भावः ॥ १ ॥ जपतृसाहस्रजप्यश्च झडितिप्रतिपादितः ॥ सर्वज्ञोऽभिज्ञवज्ञेयटकवास्यभिसाधितः ॥ १६ ॥ जप्तारः सहस्रमेव साहस्राः असंख्याताः यतयो यस्य, सुलोए ६५७ ·२७. EE भणवकल्पः । श्वान्दसः,'मुमुक्षुभिर्जपितुं योग्यो जप्यः याचिकमानसजपाई। जन्यमा- नेन स्वेनैव झटिति अविलम्बेनाऽऽविर्भूतग्रह्मात्मभावेन प्रतिपादितः अनुभावितः। तथाप्रतिपत्त्या सर्व स्वात्मतया जानातीति सर्वशः । अभि- झरनुभवनिष्टैरव विज्ञातुं शक्यो विज्ञेयः! इमानि नामानि उकारादिना. मालाभात्पूर्ववत् । टङ्कः पाषाणदारणः,याशी काप्टतक्षणी ताभ्यां वैतबन्ध: विच्छिा मुक्तरूपेण साधितो न, किन्तु ज्ञानेनाशानबन्धं विच्छिध नित्य- सिद्धस्वरूपेणैध परिशेषितः इत्यर्थः ॥ १६॥ निष्ठुराकत्तिसम्पृक्तो दम्भेतरविशेपितः ।। ढकानिदादसम्पृक्तः प्राणिवाणपरायणः ॥ १७ ॥ ठकारादिनाम्नायप्रसिद्धस्तन्मध्यं नामाह निष्ठुरेति ॥ दृढतर- संसारबन्धच्छेदे निष्ठुराकृत्या निर्दयाकारया चरमसाक्षात्कारवृत्त्यासम्प- त: मिश्रितः । यतो दम्भेतरै दम्भो दो भिमानश्चेत्यादिभगवदर्शिता- मुरसम्पद्विलक्षणे'रभयं सत्त्वसंशुद्धिर्शानयागव्यवस्थितिरित्यादिदैव- सम्पद्भिर्विरोपितः समर्पितः । ढकाउन सकार्याषिद्याविजययशापटहस्त- निनादसदशैः 'निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरपद्यं निरञ्जनम्, अमृतस्य पर सेतुर्दग्धेधनमिधानलमित्यादिश्रुतिभिः स्वतात्पर्योद्धाटनाय सम्पृक्तो मिलितः । स्वोपासकादिप्राणिनां त्राणे परायणस्तत्परः ॥ १७ ॥ तरुणारुणसन्दीप्तजदामण्डलमण्डितः ।। स्थाणुः फूटस्थलक्ष्मा च दानादानविचक्षणः ॥ १८ ॥ शिवरूपत्वात्तरुणारुणेन प्रततकनकवत्सन्दीप्तेन जटामण्डलेन म. ण्डितः । सर्वसंसारशाखास्कन्धच्छेदपरिशिष्टपुरुपाकृतिस्वारस्थाणुः । कूटमिव निर्विकारं स्थितस्वरूपमेव लदम स्वरूपलक्षणं यस्य । सृष्टिस्थि- तिकालयोः सर्ववस्तुपु तत्तदर्थक्रियाशक्तीनां दाने प्रलयकाले उपसंहारण पुनरादानाच विचक्षणः ॥ १८॥ धनाधिपसमाराध्यो नक्षत्रोडपमंडनः ।। पूज्यपूजकपूना च फलरूपी फलात्मनाम् ॥ १६ ॥ धनाधिन कुबेरैण समाराध्यः । निशाकाररूपेण नक्षत्रोडुपमण्डनः। पूज्यः पूजनाहः । पूजकः पूजाकर्ता पूजा पूजनक्रिया तत्तद्रूप इत्यर्थः॥ पर्व काम्यकर्मानुष्ठानेन स्वर्गादि फलासफरया फलात्मनां फलरूपी ॥१६॥ ३ ·२६ । C ८२ प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाध्ययुतः। विम्बिनीशतसम्पूज्यो भयाभयमुकोविदः ।। पर्यादास्थापनाध्यक्षो यायजूकाभिवाञ्छितः ॥ २० ॥ ध्येयाकारप्रतिविम्बवत्पश्चिमवृत्तवृत्तयो विम्विन्यस्तासां शान यह संपूज्यः। याहये द्वैताभिनिवेशस्तन्मूलमज्ञानं भयहेतुत्याद्भयं ब्रह्मात्मै क्यप्रतिष्ठा ह्यभयहेतुत्वादभयं तयोःपादशो विभागेन स्फुटम्प्रतिपादकत्वा दयाभयमुकोविदः। 'भोपास्माद्वातः पयते, तत्त्वेय भयं विदुषोऽमन्यान स्येत्यादिश्रुतेः। अत एव जगन्मर्यादास्थापने अध्यक्षः स्वामी । यत्रादि- साधनत्यात्तत्फलदत्याश्च यायजूकैरभिवाञ्छितः ॥ २० ॥ रम्भावनविहारी च लावण्यकमनीयदः ।। चन्दारुवन्दनीयश्च शङ्करो लोकवासिनाम् ॥ २१ ॥ यशादिफलभोक्तृत्वरूपेण रम्भाद्यप्सरसां सम्बन्धिनि नन्दनादिवने विहारी। स्वर्गिणां लावण्यकमनीयं चन्द्रकलामयं शरीरं ददातीति लावण्यकमनीयदः। अत एव चन्दारुभिनतिस्तुतिपरैर्भक्तचन्दनीयः नम्यः स्तुत्यश्च । स्वर्गादिलोकवासिनां तद्विपयभोगवृतितारतम्यानुसारेण मानुपानन्दादिहिरण्यगर्भानन्दान्तं गं सुखं करोतीति शङ्करः, 'एतस्यै- वानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुतेः ।। २१ ।। पडाननजनौ हेतुः सङ्कल्पितपदार्यदः ।। सर्वात्मा सर्वसंपदः सर्वसाक्षी च सर्वदः ॥ २२ ॥ शङ्करत्यादेव पडाननस्य स्कन्दस्य जनौ जन्मनि हेतुः । भक्तसङ्क- ल्पितधर्मार्थकाममोक्षपदार्थदः । शानिनां सर्वात्मा । सम्पदर्थिनी सर्व- सम्पदः । सर्व साक्षात्पश्यतीति सर्वसाक्षी । सर्व ददाति यतीति या सर्वदः ॥ २२॥ सर्वका सर्वभोक्ता सर्वेश्वरनियामकः ।। सर्वभूतहृदावासः सर्ववस्तुस्वरूपकः ॥ २३ ॥ सर्वस्य कर्त्ता । सर्वस्य भोज्यस्य भोक्ता । सुरेश्वरनरेश्वरभुजगे. श्वरादीनां सर्वेषामीश्वराणां नियामको नियन्ता। सर्वेषां भूनानां प्राणि नामात्मत्वात्सर्यभूतहदावासः । सर्घनामरूपकल्पनास्पदत्वात्सर्यव. स्तुस्यरूपकः ॥ २३॥ ८५

·SE
1.8
मणक्कल्पः।
२६
इन्यकन्यादिभोक्ता च कृपालुजनप्शेखरः ।।
क्षितिनीराग्निपवनख सोमरविधुकृतिः ॥ २४ ॥
दै यो हव्यानां पित्रे फव्यानाम् , आदिपदान्मानुपे हन्तकारान्नानां
च भोक्ता । लकारादिनामदौर्लभ्यातदुपान्त्यं नामाह कृपालुजनशे-
खर इति । कृपालनां जनानां शेखरः शिरोभूषणयच्छिरसा मान्यः पर-
मरूपालुरित्यर्थः । क्षित्याद्यष्टमूर्तिरूपत्याक्षित्यारुतिरित्यायष्टौ नामानि
समस्य निर्दिष्टानि । कृतिशब्द आकृतिपरः प्रत्येक सम्बध्यते ॥२४ ॥
शब्दब्रह्म परब्रह्म कार्यब्रह्म च ब्रह्म च ।।
सूत उवाच-
इतीदं मणवस्यास्य नाम्नामष्टोत्तरं शतम् ।।
सर्वदैवतपूजायै निमित्तं वेदसंमतम् ॥ २५ ॥
नामाख्यातोपसर्गनिपातप्रकृतिप्रत्ययादिघटितमूर्तिवेदव्याइतिसार.
स्वाच्छब्दब्रह्मा विरादहिरण्यगर्भाद्यात्मकापरब्रह्मोपेक्षया कारणत्वेन पर-
त्वात्परब्रह्म मकारार्थः। तत्सर्वसूक्ष्मस्थूलसृष्टयुपहितं कार्यब्रह्मेति
अकारौकारार्थः । एतावेव तत्त्वंपदार्थों तयोः कार्यकारणोपाधिपरित्या.
गेन शोधने अखण्डै फरसं समस्तप्रणवलक्ष्यमईमात्रालदयं वा ब्रह्म, स
एच प्रणवार्थो महावाक्यार्थश्च तद्रूप इत्यर्थः । अत्र आदौ एकत्रिंश-
मामानि, अन्ते एकादश नामानि मातृकाक्षरममं विनय निर्दिष्टानि,
मध्ये पद्पष्टिनामानि यथासम्भवं मातृकाक्षरक्रमेण निर्दियानि । इति-
शब्दः समाप्तौ । वेदानां सारत्वेन सम्मतम् ॥ २५ ॥
चिद्विलासविलासाय ॐकाराय नमो नमः ॥
यः पठेत्सततं जन्तुर्मुच्यते सर्वपातकः॥
यतिभिः पठनीयं च नियमेन त्रिकालतः ॥ २६ ॥
यो जन्तुरधिकारी सततं नित्यं पठेत्सः। तत्र यतीनां नित्यः
अन्येषां काम्यो तत्पाठ इति दर्शयति यतिभिरित्यादिना ॥ २६ ॥
सर्ववेदसलं प्रति ब्रह्मचारी स्टेदि ।।
वनस्थस्तापसी सिद्धि गृहस्थः कर्मणां फलम् ॥ २७ ॥
सर्घवेदफलमेफैकशाखाध्ययनफलम् ।' एवं वनस्थ एकतप.
सापि सर्वतपसम्बन्धिनी:सिद्धिम्। पयं गृहस्थोऽपि सर्वत्र निर्विग्नतया
तत्फलसिद्धिमिति घा॥२७॥

·१० मणवकल्पमफाशाख्यभाप्ययुतः नित्यं निर्दःखमानन्दं सन्यासी लभते तदा । यस्मिन्देवे यस्य भक्तिस्तेन नामभिरतकः ॥२८॥ एतक:-पतः, सर्यनामत्यात्प्रशसायामकच् ॥ २८ ॥ चतुर्थीनम कारपूर्वर्देवः स पूज्यताम् ।। नामान्येतानि पार्वत्य इत्येवं शंभुरब्रवीत् ।। २६ ।। *चतुर्थीनमश्कारपूर्वरिति चतुथ्यतेनम ॐकारपूर्वरित्यर्थः। चतु थोनमोन्तैरोङ्कारपूर्वरिति वा शाकपाथिवादित्यकल्पनया मध्यमपदलोपी समासः । उपसंहरति नामान्यतानीति ॥ २६ ॥ इति प्रणवाष्टोत्तरशतनाम समाप्तम् ।। मूत उवाच- अथर्वरहस्यप्रणवपीडशानामानि यक्तं प्रति जानीते-- अथातः संप्रवक्ष्याभि रहस्यं देवदुर्लभम् ।। साङ्गोपाङ्गागमानां च पठंने तुल्यदं फलम् ॥ १॥ *अथात इति । सागोपाहानामागमानां वेदानामगानि शिक्षादीनि पट , उपाङ्गानि पुराणादीनि चत्यारि, वेदाश्चत्वारोऽगिन इति । चतुर्दशविद्यास्थानानां पठने यत्फलं तत्तुल्यफलमिति वक्तव्ये तुल्यदं फलमिति छांदसम् ॥१॥ ॐकारः प्रणवोऽनन्तः सर्वव्यापी च तारकम् ॥ शुक्लं सूक्ष्म वैद्युतं च परं ब्रह्म तथैव च ॥ २ ॥ ॐकारइत्यादीनि पञ्चदशनामान्यथ कस्मादुच्यन्ते? ॐकारायस्मादु- वार्यमाण एव सर्व शरीरमूर्ध्वमुन्नामयतीत्यादिना अथर्वशिरसि श्रुत्यैव व्याख्यातानि तत एवावगन्तव्याति ॥२॥ एकच एकरुद्रश्य ईशानो भगवांस्तथा । महेश्वरी महादेवः प्रत्यगात्मा तथैव च ॥३॥ प्रत्यगात्मेति नाम तु तापनीयादौ प्रसिद्धं सर्वान्तरसाक्षिचैतन्यं परम्। पोडशैतानि नामानि प्रणवब्रह्मणो द्विजाः ।। मुमुक्षोर्मोक्षदानाय जगादाथर्वणो श्रुतिः ॥ ४ ॥ आथर्वणी अथर्वशिरस्तापनीयादिरूपाश्रुतिः॥४॥ ५ 18

·प्रणवकल्पः
यः पठेत्रिपु कालेषु ज्ञात्वा माहात्म्यमेषु सः ।।
अपवर्ग शुभं 4ति जन्तुस्तेनाऽभिवोतितः ॥५॥
माहात्म्यमथर्वशिरांद्युक्तं ज्ञात्वा यः पठेत्सः जन्तुः जन्तुप्रायः अ-
ल्पज्ञानतपस्कोऽपि तेन प्रणवात्मना महेश्वरण अभियोक्षितः सन् अपव-
र्गफलोपहितं शुभं तत्त्वज्ञानम् प्रेति ॥ ५॥
इदि प्रणवपोडशनाम समाप्तम् ।।
ईदृशं नामादिरहस्यगर्भ कल्पमेव पठनादिना परिशीलनीयं परम-
पुरुषार्थिभिरिति परोचयन्नुपसंहरति-
पठन्तु मृण्वन्तु च पाचपन्तु लिखन्तु गायन्तु च बोधपन्तु ।
ओङ्कारफल्पं यतिरन्दसेव्यं मूतोक्तमीशोक्तमनिन्दितं च।।६।।
इति श्री स्कन्दपुराणे वैष्णवसंहितायां मन्त्रप्रस्ताव प्रणव-
कल्पे द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
पठन्विति ॥ अन्ते सूत्रात आदी ईशोक्तमिति शुद्धसांप्रदायिका
दर्शितम् । अनिन्दितमिति प्रमाणन्तराविरुद्धत्वं दर्शितम् ॥ ६॥
इतिश्रीप्रणयकल्पप्रकाशे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥
प्रणवः परमं ब्रह्म मणवः परमः शिवः ॥
प्रणवः परमो विष्णुः प्रणवः सर्वदेवताः ॥१॥
प्रणवः परमं ब्रह्मति प्राध्याख्यातम् ।। १ ।।
इदानी प्रणवोपासकानां जपादिपिनकारिभ्यो रक्षःपिशाचादिभ्यो
वाधा माभूत् इति सर्यविमनिवारकं सर्वतोरक्षाकरं प्रणवपक्षरं वक्तव्य
सूतः प्रतिजानीते-
सूत उवाच-
अथातः संभवक्ष्यामि परं वजूपञ्जरम् ।।
प्रगावनाहरणो विHA L पापघ्नं शंभुरव्रवीत् ॥ २॥
*अथात' इति ॥ वजपसरं वजमयं पसरमिवामेघम् । यद्यपि
प्रथमपलरपदस्य ऋतुनामश्येनादिपवत्सादृश्यगर्भगोण्यैव प्रवृत्तः पुनः
पजरपदं पुनरुक्तमिव, तथापि 'उदपेपं पिनष्टोत्यत्र पिपरिवापौनरुक्त्यं
योध्यम् ॥ २॥

·३२ प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाप्ययुतः
ॐकारः पातु तिष्ठन्तं शयानं प्रणवोऽवतु ।।
गायन्तं पात्वनन्तो मां भुञ्जानं परमेश्वरः ॥३॥
अत्र द्वितीयान्तानि मामित्यनेन संबध्यन्ते, प्रथमान्तानि प्रणव इत्य.
नेनो तिष्ठन्तम्-उपविष्टम् । शयानं निद्रोचिताङ्गविन्यासम् , भंजानमभ्य-
यहरन्तम् ॥३॥
सर्वव्यापी सर्वदिनु सर्वाण्यङ्गानि सर्वगः ।।
सम्यकर्मसु मां देवः सर्वशास्त्रेषु मायिकः ॥ ४ ॥
सम्यकर्मनु शास्त्रविहितकर्मोपासनेषु देवस्तत्तत्कर्मोपासनाराध्यदे.
वतास्वरूपः शास्त्रेषु ज्ञानोपायेपु प्रमाणेपुमायिको मायाधिष्ठाता, माया.
शब्दान्मत्वोंयेण् । मायानिवृत्तिलक्षणस्य शास्त्रफलस्य तद्धीनत्वा.
दिति भावः ॥४॥
निद्राणं पातु मां भद्रः करोतु शुभमव्ययम् ॥
पादादिमस्तकान्तानि रतत्वङ्गानि रक्षकः ॥ ५॥
भदो मद्गलरूपः, म एव प्रमादप्रसक्तदिवासभ्यादिकं निद्रामसक्तं
शुभकर्मणो व्ययं निवार्य तदव्ययं करोत्वित्यर्थः । रक्षकस्तत्तदहाधिष्ठा-
तृदेवतारूपेण तत्तदङ्गरक्षकः ॥ ५ ॥
विनाशयेदवार बुद्धिमात्मनि चोदयेत् ।।
करोतु निर्मलं चित्तं निर्ममत्वादिचिन्तितः ।। ६ ।।
अहङ्काराद्युपहितचिद्रूपेण तत्तुदधिष्ठातृदेवतात्मना या चिन्तितः।।
दौर्जन्यं वर्जयेद्रं मयि सर्ववलं वनः ।।
सुखीकरोतु मामात्मा पैशाच्यादिभयं हरेत् ॥ ७ ॥
दोर्जन्यं दुष्टयोजयोनिकालदेशादिजन्मयुक्तं दुर्बुद्धिदोपं घर्जयदिति,
चुरादिण्यन्ताद्धेतुमणिचि प्रार्थनायां लिट् । पैशाच्यादिभयं दुष्कर्मयशा-
दायि पैशाच्यादिप्रयुक्तं साम्प्रतिकपिशाचादिवेष्टरप्रयुक्तं च भयम् ॥3
सम्पन्नः सम्पदो दद्याद्विपदो विनिवर्तयेत् ।।
मूलाधारादिषट्चक्रं पातु पट्चक्रगोचरः ॥८॥
अणिमाघेश्वर्यसम्पन्नः सम्पदः ऐहिकीः पुत्रधनादिसम्पदः, आमु-
मिफोरणिमादिमम्पदश्च विपदोप्यहिकोरामुप्मिकोश्च । गणपत्यादि
देवतारूपेण मूलाधारादिषट्चक्रगोचरः, योगबलोत्थापितकुण्डलिनीरूपए
समान्मूलाधागदिपट्चक्रगोचरः सन् इति या ॥ ८ ॥

·प्रणवकरसः। ३३ भवाब्धिपोवान्मान्तत्र पतन्तमभिरक्षतु ॥ यमभीतिकरस्तस्मादव्यान्मामतिघोरतः ॥६॥ यमस्यापि भीतिकरो भीपयिता 'मीपास्मादमिश्चेन्द्रश्य मृत्युद्धा पति पञ्चम' इति श्रुतेः । अतिधोरतस्तस्माद्यमात् ॥ ६॥ पुनर्जन्म निराकुर्यादानन्दं स प्रयच्छतु । पापकर्मसु मां शुभ्रो विमुखं विदधातु च ॥१०॥ शुनः शुलः, मां विमुर्ख पराङ्मुखम् ॥ १० ॥ सन्धिभ्यो मां सन्धिकर्ता पायान्मर्मसु मर्मगः ॥ निर्ममत्वं सदा दद्यात्मण्वः सर्वगोचरः ॥११॥ सन्धिभ्यः सन्धिप्रभवेभ्यो रोगेभ्यः, सर्वदेहाययक्सन्धीनां निर्माण- फो। सर्वगोवरः सर्वममताविषयावभासचैतन्यरूपः ॥ ११॥ राज्ञो भयात् मन्त्रराजोराजभीत्या अराजकः ॥ पादाक्रान्तानरीन्कुर्याच्छत्रुसङ्घभयङ्करः ॥ १२ ॥ अराजभीत्या इति पदच्छेदः । अराजकप्रयुक्ताद्भयादित्यर्थः । न विद्यते नियन्ता यस्य स अराजकः ॥ १२॥ सर्व वश्यं करोत्वार्यः सर्वदा मयि तिष्ठतु | सूत उवाच- इतीदं पञ्जरं दिव्यं प्रणवब्रह्मणो द्विजाः ! ॥१३॥ आर्यः पूज्यः । मयि रक्षकत्वेन सर्वदा सङ्गेिषु पारीभूतस्तिष्ठतु १३ यः पठेत्सततं जन्तुर्महापातकनाशनम् ।। कान्यानां नाटकानां च दर्शनानां च सर्वशः ॥ १४॥ महापातकनाशनमितीदं पचरंजन्तुरधिकारिजन्मयान्यो भवेत्स म- हामतिः सन्कान्यादिवेदपर्यन्तानां सर्वस्य च ग्रन्थजालस्य, अर्थ वेदेति व्यवहितेन सम्बन्धः । दर्शनानां न्यायवैशिपकसांख्ययोगमीमांसाहयल- क्षणानां पदर्शनानाम् ॥ १४ ॥ अलङ्कारमतानां च पुराणानां च सर्वशः ।। वेदान्तानां च वेदानां गुरुशिक्षा विना स्वतः ॥ १५ ॥ 'अलङ्काराणां प्रसिद्धानां मतानां याह्यपरमतानाम्, चकारादश्वगजर- लादिपरीक्षाशास्त्राणाम् , पुराणानां चकारात्स्मृतीनाम्, वेदान्तानामु ·३४ प्रणवकल्पकाशाख्यभाप्ययुतः । पनिषदा, चकाराव्याससूत्रभाष्यादीनाम्, वेदानां कमोपासनाका. ण्डानाम् ॥ १५ ॥ ग्रन्थजालस्य सर्वस्य स वेदार्थ महामतिः ॥ ज्ञात्वा ग्रन्थार्थमेतैपां व्याख्याय छात्रकान्मति ॥१६॥ ग्रन्थजालस्य सर्वस्येति शिक्षाघहानामायुर्वेदधनुर्वेदगान्धर्वार्थ- शास्त्राणां निधिमन्त्रशिल्पादिविद्यानां च संग्रहार्थम् । एतेषां सर्व- वाङ्मयानां ग्रन्यायं ज्ञात्वा छात्रकान शिप्यान्प्रति व्याख्याय ॥ १६ ॥ अन्ते वेदान्तसिद्धान्तब्रह्म मामोत्यनुत्तमम् ।। ॐकारपञ्जरं गौय इत्येवं शम्भुरब्रवीत् ॥ १७ ॥ इति प्रणवपञ्जरं सम्पूर्णम् ॥ अन्ते प्रारब्धभोगावसाने ॥ ७ ॥ इति प्रणवपसरव्याख्या सम्पूर्णा ॥ मूत उवाच- अथातः सम्प्रवक्ष्यामि प्रणवब्रह्मणो द्विजाः ।। मालामन्त्र पुरा शम्भुर्यथा प्रोवाच पार्वतीम् ॥१॥ मालामन्त्रं नाममालान्वितं मन्त्रम् ॥१॥ ॐ नमो भगवते ॐकाराय निखिलवेदविदिताय वेदस्वरूपिणे अ- खिलवायूपिणे वागभिन्नप्रपश्चरूपाय परब्रह्मणे करुणाकरविग्रहाय श- ब्दब्रह्मणे प्रतीचे पराचे संसारपारावारतारकाय सकलकर्ने सकल- भोक्त्रे सुरासुरस्वरूपाय चराचरकलेवरायाऽत्यन्तपुरुषार्थाप समस्तमु- निपाप्याय प्रणवाय सर्वभूतहृदयाय अरूपिणे अदेहापाऽद्वैत्तात्मने । भगवते षड्गुणेभ्यर्ययुत्ताय, ॐ कारायेति विशेष्यम् । अन्यानि चतु- यन्तपदानि विशेषणानि ! निसिलानां वेदानां सारत्येन कारणत्वेन घेद्य- त्वेन उपास्यत्वेन च विदिताय । अत एव वेदस्वरूपिणे । परात्मकस्य प्रण- वस्येव प्राणसहानाभ्युरस्कगठादिदेशेषु पश्यतीमध्यमावैखरीभाषेना. खिलबापिणे 'सर्व हीदं नामतीत्यादिश्रुतेः । घटोय पटीयमिति नाम तादात्म्यानुभवाच्च नामाभिन्नः प्रपातपाय । 'एतद्वै सत्यकाम परं । चापरं च ब्रह्म यदोडाम, यमान्यत्रिकालातीतं तदप्योहार एयेत्या दिश्रुतेः परप्रामणे । गुम्देवतादिरूपेणानुप्राहकत्यात्करणाकरविप्रहाय ।

·+ प्रणवकरसः । सर्वशब्दात्मना हणाच्छन्दब्रह्मणे । प्रत्यग्दृशां प्रतीचे । पराग्दशा पराचे 1 संसारलक्षणस्य पारावारस्य तारकाय । सकलस्य जगतः कन्ने निर्माने । तथा सकलस्य भोक्ने उपभोक्ने। तत्र सद. सत्कर्म कर्तुं च क्रमासुरासुरस्वरूपाय । अत एव सदसन्मि- श्रकर्मजनितचराचरकलेचराय । अत्यन्तं पुरुषैरयते इत्यत्यन्तपु. रंवार्थः परमपुरुषार्थस्तस्मै शानफलाय । समस्तैर्मननशीला मुन- यस्तैः माप्याय । स्वोपास्तिजपयक्षपराणां ब्रह्म प्रणामयति बव्होकरो. तोति प्रणवस्तस्मै । सर्वभूतानामात्मत्वाद्रहस्यत्याच हृदयाय । अरूपिणे इति चक्षुराधिपयत्वोक्तिः । अदेहायेति स्थूलसूदमकारणदेहप्रतिषेधः । भत पयाद्वैतात्मने । एतदन्तानां ॐ नमो भगवते ॐ कारायेत्यमान्वयः ।। भो भो नित्यशुद्धमुक्तस्वरूप ! भेदयुद्धिपदायिनी ग्रहणाग्रहणरू- पिणी सकार्यों सविलासिनी महामायां विनाशय विनाशय, कामक्रो- घलोमादिशत्रून्मारय मारय, शमदमादीन् सचिवान्संयोजय संयोजय, मुधर्मिणी महाजायां मोक्षलक्ष्मी विवाहय विवाहय, अपवर्गसाम्राज्ये मामभिपंचयाभिषेचय, स्वरूप प्रकटय प्रकटय, जरापरणादिपिशाचा. नुच्चाटयोचाटय, शब्दादिवृश्चिकभयं निवारय निवारय, मातृयोनिय- न्त्रप्रपीडन निवर्तय निवर्तय । इत ऊचे सम्युभ्यन्तानां पदानां वियये तत्तत्कियास्वन्धयः। भोभो इति आदरंण सम्योधनादिर्घचनम्। नित्यं शुद्ध वुद्धं मुक्त स्वरूपं यस्येति घटुबीहिः । नित्येत्यादि प्रत्येकसम्बोधनानि वा। 'नाई ब्रोति' स्यात्मनि भेदबुद्धिप्रदायिनीम् । ग्रहणमन्यथा ग्रहणं देहादावात्मबुद्धिः, अग्रहण ब्रह्मस्वभावास्फूर्तिस्तदुभयरूपिणीम्। सकार्या' वियदादिकार्यसहिताम् । जामदादिविलासैः सपिलासिनीम् । सर्वाविद्यासमष्टिरूपत्वान्महती मा. याम् । स्वार्थतत्वसाक्षात्कारजननेन धिनाशय, भृशार्थे द्विर्वचनम् । तदर्थ प्रथम फोमादीन शवन्मारय । शमादीन् सचियान सहायान्संयोजय । शमदमोपरतितितिक्षाश्रद्धासमाधानानि शमादयः। अनपायित्वात्सुध. मिणीम् । महान् विविधपरिच्छेदशून्यो जायते अस्यां स्वयमिति महाजा- था तथाविधाम् । मोक्षलक्ष्मी विवाहय । अपवर्गश्चरमप्रमाणफला नि- रतिशयानन्दायाप्तिस्तदूपे साम्राज्ये मामभिपेचय । स्वस्य पारमार्थिक रूपं प्रफटय । जरामरणान्ताः पटूर्मयो जरामरणादयः पिशाचाः शब्दा. दयः पञ्च श्रोत्रादीनां विषयास्त एव वृश्चिकास्तेभ्यो भयम् । मातृयोनि- ·३६ भणवकल्पप्रकाशाख्यभाष्ययुतः । यात्रपीडनं जरायुजेपु प्रसिद्ध जन्मपीडामात्रोपलक्षणम् । महाभाचैकगम्यनिरुपद्रवा निरतिशयैश्वर्या बहुभयसंरक्षक! सान्त सलक्षणं साङ्गोपाङ्ग सोपनिपत्कं सरहस्यं वेदं वोधय वोधय, मूर्तित्रय! मूर्तिरहित शक्तित्रय! शक्तिरहित ! आशापाशं छिन्धि छिन्धि, त्रिलो- चनस्यापि व्यामोहैकनिदानं भगवन्तं मकरध्वज भिन्धि भिन्धि, चतुर्दश- भुवनात्मक ! निःसीमदर्शनदर्गदृश्यमान! चतुःपष्टिकलापराङ्मुख! नि- खिलमन्त्रयन्त्रप्रवर्तक मातृकावर्णस्वरूप ! कलिमलमध्वंसिन ! काल- भयपरावर्त! विषयविपिने पतन्तं मागादर्शिनं मार्गमाणं त्रातारमाक्रोश. न्तक्षुत्तृष्णाव्याघ्रादिभिः पेपीयमानमा मुमुक्षु मामुद्धरोद्धर, आत्मन् ! प्रत्यक्शब्दवाच्य ! निरुपमवैभव ! नित्योत्सव ! अतीतद्वन्ददुःख ! मूढ- जनदुःखपद ! भक्तजनकल्पद्रुम ! उपनिपदेकदेद्य ! समस्तवेदयन्दिस्तु- त्य ! ब्रह्मादिसमाराध्य ! स्वात्मानं मां प्रापय प्रापय स्वाहा ।। महान्भावनं भावश्चित्तैकाप्रये निर्विकल्पसमाधिपर्यन्तं तदेकगम्य! नि. रुपद्रय ! हरण्यगर्भान्तानामैश्वर्याणोसोपद्यताप्रसिद्धः। निरतिशयैश्वर्य! यहुभ्यो भयेभ्यः संरक्षक! सान्तं वेदान्तसहितम् । सलक्षणमूहादिलक्षण- थसहितम् । अझैः शिक्षादिषडङ्गैरपाः पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रल. क्षणैरएभिर्विद्यास्थानः सहितम् । उपनिषदो गुह्यविद्या तत्सहितम् । सर: हस्पमित्यादिना मन्मरहस्यसहितम्। चेदं मां योधय। सांदिव्ययहारार्थ हे ब्रह्मविष्णुमहेश्वरायमुर्तित्रय ! परमार्थतो मूर्तित्रयरहित ! शानेच्छा. फ्रियाग्यशक्तित्रया परमार्थतस्तु तद्रहित ! भाशापाशं दिन्धि त्रिलोच. नस्य कृशानुरंतसः सर्वशस्य रुद्रस्यापि व्यामोहे फिमुतान्येषामेक निदानम् । भगवन्तं जगज्जयैश्वर्योद्धतं मकरध्वजं फामं भिन्धिर । हे च तुर्दशभुवनात्मक ! अत एव निरतिशयसार्यश्यलक्षणेन निःसीमदर्शनेन अपरिच्छिन्नसर्यपस्तुनत्वसाक्षात्कारण दरीदृश्यमान स्फुट सर्वतः सयं पश्यन् ! दृशेर्यडताच्यानचि अभ्यासस्य रीगृदुपधस्य चेति रोगा गमः । नित्यसिझे सार्यध्ये चक्षुलिङ्गशब्दादिप्रमाणापंश्नाभायाचतुःष. टिकलाचतुःषष्टिविद्यास्तत्पराङ्मुख, अष्टादश विद्यास्थानानि चतु: दशोपविधाः द्वात्रिंशच्छिल्पविद्याचेति चतुःपष्टिकलास्तदयप्रथार्या तम्निरपेक्षति यावत् । निखिलमन्त्राणां यन्त्राणां तत्प्रतिपादकतन्त्रा प्रयक! मातृकावर्णानां चैखरीप्रभयत्वात्परापश्यन्तीमध्यमायखरीति - ·प्रणवंकल्पः। क्रमेण तत्प्रवत्तक ! कारणस्यैव कार्यात्मनावस्थानान्मातृकापर्णस्वरूप ! स्वोपासकानां कलिमलप्रध्वंसिन्! कालाद्भये फालभयं तत्परावर्त्तयतीति फालभयपरावर्त ! कर्मण्यण । चोरापनीतबद्धाक्षगांधारपुरुपयद्विपयलक्ष. णेविपिने गिरिप्रपातारण्ये पुनः पुनरधोधः पतितम् , मोक्षमार्गादर्शिनम् , अत एव मार्गप्रदर्शकंत्रातार मार्गमाणमन्विष्यन्तं, तमेवाकोशन्त, क्षुत्तृपा- लक्षणैाघवृश्चिकदशकीटादिभिः रक्तशोषणात्पीयमानम्, आमत्यन्त- भीतं, ग्रहातिमहादिसंसारयन्धान्मुमुक्षु मां संसारारण्यगर्तादुद्धरोद्धर । हे आत्मन् ! भूतात्मा चेन्द्रियात्मा चेत्यादाविधामुख्यात्मता पारयति प्रत्यक्शब्दवाच्येतिका 'फश्चिद्धीर: प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्य. मिच्छनिति श्रुत्युक्तप्रत्यक्शब्दवाच्येत्यर्थः । तर्हि किं परिमितविभयो जीवः नेत्याह निरुपमवैभवेति ॥ तदुपपत्तये *नित्योत्सव अतीतद्वं- द्वदुःवेति । यद्येवंविध आत्मा कुतस्तहि जनानां दुःखं तत्राह #मूढजन- दुःखप्रदेति । 'तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्येतिश्रुतेः । मन्वानस्य तर्हि कि तबाह *भक्तजनकल्पद्रुमेति । आर्तजिशास्वार्थिज्ञानिलक्षणानां चतुर्विधभक्तजनानां कल्पद्रुमवत्तत्तदभिलपितफलपूरकेत्यर्थः । तत्र द्वि. तोयस्य तज्ज्ञानोपायप्रमाणमाह उपनिपदेकवेद्येति । 'सर्वे घेदा यत्पदमामनन्तीतिश्रुतेः । सर्पश्रुतीनामपि तत्रैच परमतात्पर्यपर्यव- सानमित्याशयेनाह समस्तवेदयन्दिस्तुत्येति ॥ सर्वदेवाराध्यत्वेन सर्वोत्कर्पोऽपि तस्यैवेत्याह ब्रह्मादिसमाराध्येनि । अत :स्वात्मतया तमाभमेव प्रार्थयन् 'यथोदकं शुद्ध शुद्धमासिक्त ताद्गेय भयत्येयं मुनेथि- जानत आत्मा भवति गौतमे तिथुतिदर्शितदिशा स्वात्मानं तत्र जुहोति- ब्रह्मादिसमाराध्य स्वात्मानं मा प्रापय स्वाहेति ॥ उक्तमुपसंहरंस्तत्फलमाह- सूत उवाच- ॐ कारमालिकामन्त्रमित्येवं शंभुरब्रवीत् ।। स्मरन्नेतन्मन्त्रराजमनिच्छन्नपि मुच्यते ॥१॥ इति प्रणवमालामन्त्रः॥ *कारमालिकामन्त्रमिति ॥ १ ॥ इति प्रणवमालामन्त्रः ॥ अय प्रणयगायत्रीमाह- 'ॐकाराय विद्महे भवताराय धीमहि तन्नः प्रणवः प्रचोदयात् ।। इति प्रणवगायत्री ॥ . -- ·- मणवकल्पः संहितायां प्रणवानिष्पत्ती, "मादायकारमथ ॐप्रणवेन सन्धि वि- न्दुद्वयं तदनु वेष्टनलेखनं च। हङ्कारतश्च यरवान् लमधः पृथिव्यां यन्नं नवस्य मुनिभिः परिकीर्तितं चेति कल्पोक्तप्रकारविरोधाञ्च नायं प्रकारो युक्त इति । पट्कुक्षिमितिश्लोककल्पोक्तप्रकारानुरोधेन व्याख्यायते-पीठमाधारः, पृथिवीचक्रं चतुरस्र तत्संस्थं पटकुतिम- र्द्धचन्द्राकारं जलचक्रमाद्यः कुक्षिरिति लिङ्गस्याधस्तनं पीठम् । तदु. परि त्रिकोणाकारं पहिचक्रं द्वितीयः कुक्षिस्तदुपरि पटकोणं वायु- चक्रं तृतीयः कुक्षिरिति लिङ्गख्योपीठम् । तत्पार्श्वयोलिङ्गमूलरेखा- द्वयेन ,कोष्ठद्वयनिप्पत्तेी कुक्षी, तदुपरि बिन्द्वात्मवर्तुलमाकाशचक्रं लिङ्गमेकं 'कुतिरिति पट्कुक्षिम् । तदुपरिविलसत्सोमसूत्रमिति । द्वितीयपीठोपरि लिङ्गमूले तिर्यग्रेखाद्वये चोत्तरतः सोमसूत्राकारो लेख्यः, तस्य लिङ्गस्य मध्ये नादसंझं घामत एकोयरेखा तत्समीपे व्योमसंस्थं हकारकुक्षिगतं प्रणवं पुच्छेन सर्व सपीठं लिङ्गमभिवृतं लि- खेत् । तच्छिरसि सूक्ष्मविन्दुं तद्वामतश्च पुननादाख्यां पूर्ववदूर्ध्वरेखां पुनश्च लिखेदित्यर्थः । शेषः स्पष्टः॥ ॐ ॐ ॥ अत्र कल्पोक्तप्रकारकवाक्यसिद्धथे वायुचके यकारोदरे मकारम् भ. ग्निचके रेफोदरे उकारं जलचके चकारोदरे अकार, तत्रितयगर्भसंहित- मोङ्कारं च लिखेत् । पृथिवीचके केवल लकारमेवेति ॥ आदावकारमित्यस्य आद्यकुक्षौ अकारमथ द्वितीयकुक्षौ उकारम्, उ. मिति मकारनिर्देशस्य विवक्षितत्वात्तृतीयकुक्षौ मकारम्, त्रयाणां प्रणय. भावेन संहितायां सन्धि ॐकारं विन्दुद्वयमिति द्वयोः प्रणवयोबिन्दुद्वयम् , अवशिष्टकुक्षिद्वये वा चन्द्रसूर्यात्मकविन्दुव्ययोः प्रणवयोरन्यन्तरस्य वा पुच्छेन सपीठलिङ्ग वेष्टनम् । आकाशादिकाप्ठेषु यरवं इति लिखित्वा अधः पृथिव्यां पृथिवीचके चतुरस्र लं लिखेत् । इति नवस्य प्रणवस्य यन्त्र परिकीर्तितमित्यर्थः ॥ १॥ अथातः संप्रवक्ष्यामि स्तवराज भयापहम् ।। प्रणवब्रह्मणो विप्राः ! साक्षान्मोक्षकदायकम् ॥१॥ अथ यन्त्रकथनानन्तरम् , अतः अस्माद्यन्त्रवत् स्तवराजस्याप्युपास. कानामावश्यकत्यात् , साक्षान्मोतस्यैकं मुख्य दायक, कर्तरि घु- ल्यातो युक्॥१॥ उत्पत्तिस्थितिभङ्गानि जायन्ते जगतो यतः ॥ कार्यकारणकरिमोङ्कारं प्रणमाम्यहम् ॥२॥ .

·३६ भणवकल्पमकाशाख्यभाष्ययुतः *ॐकारायेति ॥ ॐ मित्यवस्थात्रयातीतं तुरीयं परं ब्रह्मोच्यते तत्स्वं योधेन करोतीत्योङ्कारः स एव, कर्मण्यण । ॐ कृतिरोद्वारा प्रतीच. स्तरभावापत्तिः। करोतेर्भाये घन । भवतारपदेप्येयम् । शब्दपदत्वे तु वर्णात्कार इति स्वार्थे कारप्रत्ययानुशासनादोमेवोङ्कारः। शब्दार्थ योरभेदकल्पनादात्मना शब्दो ध्येयः।अर्थतत्त्वात्मना तु ज्ञेयः । तत्रार्था- नुसन्धानप्रकर्षजं साक्षात्कारज्ञानं फलम् । तदुहिश्यार्थात्मकशब्दानुस्म- रणधारात्मकं ध्यानमनुष्टीयमानं प्रकाश्यते। ध्यानाविन्दित्यै च तदा. त्मा परमेश्वरःप्रेरयत्विति प्रार्थ्यते । इति प्रणवगायत्रीतात्पर्यार्थः ॥ तत्राक्षराणि योज्यन्ते-ॐ काराय घनन्तपक्षे तुमर्थाच भावयुचना- दिति चतुर्थी ॐ कर्तुम् । अणन्तादिपक्षे तु क्रियार्थोपपदस्येति । ॐ का- रात्मकं प्रत्यगभिन्नं परं ब्रह्म प्राप्तुं विद्महे साक्षात्स्याभेदेन जानीमः । तदुपायतया सकार्याविद्यालक्षणं भवं तर्तुं भवतारकं तं साधयितुं या यथाशारत्रं धीमहि ध्यायेमहि, ध्यायतेलिङि छान्दसो विफरण- नुक्संप्रसारणं च । तत्तादृशेन ध्यानेन अस्मान् प्रणयः प्रणवात्मा परमे. श्वरः प्रचोदयात् प्रचोदयेत् । छान्दसत्वादतोयेय इत्यस्याप्रवृत्तिः । प्रार्थनायां लिट्र मन्त्रार्थपर्यालोचनैनैव जपोपासनफलयोधसिद्धः पृथक तत्फलं न फीर्तिनम् ॥ इति प्रणवगायत्रीव्याख्या। अथ प्रण्ययन्त्रम् । तलक्षणं तु शियोक्तमेव मन्नदेवताप्रकाशिका. यामुक्तम्- पकुर्ति पोठसंस्थ तदुपरिविलसत्सोमसूत्रं सबिन्दु तन्मध्ये नादसंशं प्रणयमभित बिन्दुनादौ पुनश्च ॥ एवं सचिन्त्य योनिप्रणयमनुदितं तारकं व्योमसंस्थ मर्याधारं मद्देशं सरादपि मनसा संस्मरेधः स मुनः ॥ इति ॥ अस्यार्यस्तधोक्तः। पट्कुतिरित्यकारोऽन्यर्थरशः । पीठमिन्युफारः । मोमसूत्रमिति तिर्यग्भूतरेखाइयम् । नादमिति नत्र दीर्घरेखा । तारक प्रायः । तदुपरि च विन्दुनादौ । व्योम कारः । शेयं प्रसिद्धमिति । तोवनप्रकारस्तु संप्रदायतोऽयगन्तव्य इत्याहुः । प्रादायकारमय ॐ प्रणवेन सन्धि विन्दुद्रयं तदनुपेष्टनलेखनं च ॥ इंकारतभ यरवान् लमयः पृधिव्यां यन्त्र नवस्य मुनिभिः परिकीर्तितं ॥१॥ अन्ये नु मन्यन्ते । उकारांपर्यकारस्य तदुपरिमकारस्य च पिन्यास ·मणवकल्पः हितायां प्रणवानिष्पत्तो, "भादावकारमथ ॐप्रणवेन सन्धि वि- दुद्वयं तदनु चेष्टनलेखनं च । हङ्कारतश्च यरवान् लमधः पृथिव्यां .न्नं नवस्य मुनिभिः परिकीर्तितं चेति कल्पोक्तप्रकारविरोधाच नायं प्रकारो युक्त इति । पटकुक्षिमितिश्लोककल्पोक्तप्रकारानुरोधेन व्याख्यायते-पीठमाधारः, पृथियोचक्रं चतुरनं तत्संस्थं पट्फुतिम- ईचन्द्राकारं जलचक्रमाद्यः कुक्षिरिति लिङ्गस्याधस्तनं पीठम् । तदु. परि त्रिकोणाकारं घद्विचनं द्वितीयः कुक्षिस्तदुपरि पटकोणं वायु- चक्रं तृतीयः कुक्षिरिति लिङ्गख्योर्ध्वपीठम् । तत्पार्श्वयोलिङ्गमूलरेखा- द्वयेन कोष्ठद्वयनिष्पत्तेौं कुक्षी, तदुपरि विन्द्वात्मवर्तुलमाकाशचर्क लिङ्गमेकं कुतिरिति पट्कुक्षिम् । तदुपरिविलसत्मोमसूत्रमिति । द्वितीयपोठोपरि लिङ्गमूले तिर्यग्रेखाद्वये चोत्तरतः सोमसूत्राकारो लेख्या, तस्य लिङ्गस्य मध्ये नादसंझं चामत एकोयरेखा तत्समीपे व्योमसंस्थं हकारकुतिगतं प्रणवं पुच्छेन सर्व सपीठं लिङ्गमभिवृतं लि. खेत् । तच्छिरसि सूक्ष्मविन्दं तद्वामतश्च पुनर्नादाण्यां पूर्ववदूर्ध्वरेखां पुनश्च लिखेदित्यर्थः । शेषः स्पष्टः ॥ ॐ ॐ ॥ अत्र फल्पोक्तप्रकारैकवाक्यसिद्धये यायुचके यकारोदरे मकारम् अ. ग्निचके रेफोदरे उकारं जलचके चकारोदरे अकारं, तत्त्रितयगर्भसंहित- मोङ्कारं च लिखेत् । पृथिवीचके फेवलं लकारमेवेति ॥ आदायकारमित्यस्य आद्यकुक्षौ अकारमय द्वितीयकुक्षौ उकारम्, मिति मकारनिर्देशस्य विवक्षितत्वात्तृतीयकुक्षौ मकारम्, प्रयाणां प्रणय. भावेन संहितायां सन्धि ॐ कारं विन्दुद्वयमितिद्वयोः प्रणवयोविन्दुद्वयम् , अवशिएकुक्षिद्धये वा चन्द्रसूर्यात्मकविन्दुग्ययोः प्रणवयोरन्यन्तरस्य या पुच्छेन सपीठलिङ्गं वेष्टनम् । आकाशादिकोप्ठेषु यंरचं इति लिखित्वा अधः पृथिव्यां पृथिवीचके चतुरस्र लं लिखेत् । इति नवस्य प्रणयस्य यन्त्र परिकीर्तितमित्यर्थः॥१॥ अथातः संप्रवक्ष्यामि स्तवराज भयापहम् ।। प्रणवब्रह्मणो विमाः ! साक्षान्मोतैकदायकम् ॥१॥ अथ यन्त्रकथनानन्तरम् , अतः अस्माद्यन्त्रवत् स्तवराजस्याप्युपास- फानामावश्यकत्यात् , साक्षान्मोतस्यैकं मुख्य दायर्क, कर्तरि ण्यु- ल्यातो युक् ॥१॥ उत्पत्तिस्थितिभङ्गानि जायन्ते जगतो यतः॥ कार्यकारणफरिमोकारं प्रणमाम्यहम् ॥२॥ .

·४०
प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाप्ययुतः
उत्पत्तिश्च स्थितिश्च भनथैषां समाहार उत्पत्तिस्थितिमनम् , कल्पा-
नन्त्येन समाहाराणामपि बहुत्वादुत्पत्तिस्थितिमङ्गानि, अनन्तानां जग-
तां यतो जायन्ते । सर्यक्रियाणाम् कायं फलं कारणमस्वतन्त्रम् अचेतन
कारकान्तरम् , फर्चा स्वतन्त्रश्चेतनस्तदात्मकम् , कार्यकारणयोः कार.
मिति या, यच्छन्ददर्शनात्तमिति सर्वत्राध्याहार्यम् ॥ २॥
यो गृहः सर्वभूतेषु सर्वभूतानि शास्ति यः ।।
सर्वभूतस्वरूपी च ॐकारं प्रणमाम्यहम् ॥ ३॥
सर्वभूतोपादानाशानावृतत्याद्गुढः । अत एव यावदशातस्तावत्प्रभु
भूत्वा सर्वभूतानि शास्ति । सर्वभूतस्वरूपी च यावन्मोतं स्वयमेवास्ते
विश्वं चराचरं सृष्ट्वा तदन्तः प्रविवेश यः ।।
तिलेषु तैलवत्सूक्ष्मः प्रणवं प्रणमाम्यहम् ॥ ४ ॥
तदन्तरधिष्ठानभान जीवभावेन च यः प्रवियेश ॥४॥
अग्रे सृष्टेः प्रपञ्चस्य य आस्ते वटवीजवत् ॥
स्रष्टारं च पुनस्तस्य प्रणवं प्रणतोस्म्यहम् ॥५॥
सृष्टेः भने प्राक् पुनःसृष्टिकाले तस्य प्रपञ्चस्य स्रष्टारम् ॥ ५ ॥
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं भूतानि व्याप्य जीववत् ॥
यः संसरति भूतात्मा प्रणवं प्रणतोस्म्यहम् ॥६॥
भूतानि तत्प्राणिशरीगणि भूतात्मा तत्तद्देहात्मभावापन्नो यः सं स.
रति देहाद्देहान्तरं सञ्चरति ॥ ६॥
ईश्वरब्रह्मविष्णूनां रजःसच्चतमोगुणैः ।।
जनकं यत्परं वस्तु तारकं पातु नः सदा ॥७॥
ईश्वरब्रह्मविष्णूनां पञ्चमुखचतुर्भुजशरीराणां जनकं स्वेच्छया क.
रूपकम् ॥ ७॥
सर्वभूतहदाकाशे काशते निर्मलं परम् ॥
आकाशवत्सर्वगं यत्तारकं पातु सर्वदा ॥६॥
काशते-अहमिहमित्यात्मभावेन सर्वान्तः बहिःकरणव्यापारसाक्षित.
या च प्रकाशते, हृदयपरिच्छेदस्य मिथ्यात्वात् । आकाशवत्सर्वगतम् ॥८॥
वेदा यस्य शिरः प्रोक्तं शास्त्राण्यङ्गानि यस्य च ॥
अङ्गानि यस्य रोमाणि प्रणवः स विराजते ॥६॥

·प्रणवकरसः।
पुराणं वाचकं यस्य ज्ञापकं धर्मशास्त्रकम् ॥
इतिहासा यस्य हासाः प्रणवः स विराजते ॥१०॥
वांचकं सुहृत्संमितत्वान्मनोरखनेन हितवक्तृ । झापकं प्रभुवदाशाप
फम् । इतिहासा भारतादिसत्काव्यानि यस्य कान्तासस्मितेहितोप.
देशकत्वाद्धासाः स्मितानि । विराजते सर्वोत्कर्षण शोभते ॥ १०॥
वेदान्ता यस्य सर्वेऽपि शरीरथुतिमस्तकम् ॥
वाग्जालं येन संव्याप्त प्रणवः स विराजते ॥ ११ ॥
यस्य प्रणवस्य सर्वेऽपि घेदान्ताः शरीरवन्मुख्याभिव्यक्तिस्थानं
श्रुतयो मस्तकानि यस्य तथाविधम् , सर्व वाग्जालं येन सम्यग् व्याप्तं
'तद्यथा शंकुना सर्वाणि पर्णानि संतृण्णान्येवमोङ्कारेण सर्वा घाफ्स.
हपणेति श्रुतेः ॥११॥
यज्जप्त्वा परमात्मानं विश्वामित्रादयो द्विनाः ।।
ब्राह्मण्यं लेभिरे ब्रह्म तारं दिशतु नः फलम् ॥ १२ ॥
यं मत्वा विभुमीशानं दुःखं नोपैति साधकः ॥
सर्वदुःखौघसंहर्त तारं दिशतु नः फलम् ॥ १३ ॥
यत्तारं ब्रह्म जप्त्या विश्वामित्रादयः, आदिपदाद्विश्वामित्रगोत्रजा
अन्ये च गृह्यन्ते, ब्राह्मण्यं मयां जातिम् 'अमौनं च निविद्याथ घायण'
इतिथुतिप्रसिद्ध ब्रह्मनिष्ठत्वं च लेभिरे। तत्तादृशं तार नस्तादृशं ब्रह्म-
घेदनफलं दिशस्वित्यर्थः ॥ १२ ॥ १३ ॥
आलोडय सर्वशास्त्राणि निश्चिन्वन्ति मुनीश्वराः ॥
ध्येयं तारकमित्येव तारकं तदुपैम्यहम् ॥ १४ ॥
मुनीश्वराः सर्वशास्त्राण्यालोङय सम्यङ्यायैर्यिचार्य यत्तारफमे.
धैफ ध्येय निश्धिन्वन्ति । 'शिव एको ध्येयः शिघंकरः सर्पमन्यत्परिक
त्यज्य ॐ मित्येवं ध्यायय आत्मानमित्यात्मानं युञ्जीतेत्यादिश्रुतिनिक-
पांदिति भावः ॥ १४॥
वेदान्ताम्भोजसहाना भास्कराय प्रकाशिने ॥
निर्मलाय स्वरूपाय प्रणवाय नमो नमः ॥१५॥
घेदान्ताम्भोजसहाना प्रकाशिने विकासिने भास्कराय, स्थमात्मा
नदपाय ॥५॥

·४२
प्रगावकल्पप्रकाशाग्यभाप्ययुतः ।
जीवा जीवन्ति येनैव मागापानादिचेष्टया ।।
यमाश्रिता उभौ तस्मै प्रणवाय नमो नमः ॥ १६ ॥
जीयाः सर्वे येनैवात्मना जीवन्ति चेनयन्ति, उभी धाणापानौ य पर.
मात्मानमाधितौ, तथा च श्रुतिः-
न प्राणेन नापानेन सन्यो जीवति कश्चन ।
इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेनावुपाश्रितो ॥ इति ।
ऊर्ध्व प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।
मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ इति च ॥ १६ ॥
इतरस्य महामन्त्रजालस्य फलदोऽपि यः ।।
सर्वमन्त्रादिरूपाय प्रणवाय नमो नमः ॥ १७ ॥
इसरस्य स्वातिरिक्तस्य वैदिकस्य तान्त्रिकस्य या महामन्त्रजालस्य
तत्तद्देवतालयेष प्रसनस्तत्तत्साधकामिलपितफल्टप्रदोऽपि यः प्रणय
एय, अतः सर्वमन्त्रदेवतादिरूपाय प्रणवाय नमो नमः पुनः पुनर्नम
इत्यर्थः ॥ १७॥
प्रत्यग्रूपाय दिव्याय रविमण्डलवासिने ॥
पुरुषेप्वधिवासाय तारकाय नमो नमः ॥१८॥
सर्वप्राणिनां हृदि प्रत्यगात्मरूपायेत्यध्यात्मम् । दिव्यायेत्यधिदेव-
तम् । रविमण्डलवासिने ‘स यश्चायं पुरुष यश्वासाचादित्ये स एक'
इति श्रुतेः । अत एव व्यटिसमष्टिपुरुषेप्वधियसतीत्यधिवासस्तस्मै।॥१८॥
रज्जुर्यथा सर्परूपा भ्रान्त्या भाति तथाऽव्ययम् ।।
तारकं विश्वरूपेण भाति तस्मै नमो नमः
१६ ॥
यथा रज्जुनान्त्या सर्परूपा भाति तथा यदव्ययं तारकं विश्वरूपेण
भाति तस्मै तारकाय नमो तमः ॥ १२ ॥
विश्वस्य यं हि गायत्रीं त्यजन्ति यतिपुङ्गवाः ।।
ॐकाराय नमस्तस्मै ॐकाराय नमो नमः ॥ २० ॥

·१३ प्रणवकल्पः । स्नुपसंहरति- आरोपयन्ति वाचायौ गायत्रीं यदिक्षया । ॐकाराय नमस्तस्मै श्रोङ्काराय नमो नमः ॥ २१ ॥ *आरोपयन्तीति* * ॥ याचा वाक्सामान्यात्मा ॐकारस्तलक्षणे स- कार्याविद्यादाहकत्वादनौ सव्याहृतिकां गायत्री संन्यासकाले आरोप- यन्ति समारोपयन्तीत्यर्थः ॥ शेषं पूर्ववत् ॥ २१ ॥ सूत उवाच- स्तवराजं स्तवश्रेष्ठं श्रृण्वन्ति च पठन्ति च ।। ये मानवा विपापास्ते यान्ति मुक्ति सुदुर्लभाम् ॥ २२ ॥ सर्वस्तयानां राजा अधिपतिः, न केवलमाधिपत्यमेव किन्तु गुणप्र. भायादिना श्रेष्ठयमप्यस्तीति स्तवधेष्ठम् ॥ २२ ॥ मुनीन् संयोध्याह- तस्मात्पठन्तु सर्वेऽपि मोक्षवाञ्छास्ति वो यदि ।। स्तवराज महादेव्यै इत्येवं शम्भुरब्रवीत् ॥ २३ ॥ इति प्रणवकल्पे मणवस्तवराजः समाप्तः ।। तस्मादिति । इत्येवमित्युपसंहारः ॥ २३ ॥ इति प्रणवस्तवराजव्याख्या समाता इदानी मागुक्तप्रणयनवांशानां प्रत्येक गुणमाहात्म्यादिप्रकाशकम- क्षरमालिकास्तोत्रमाह- सूत उवाच- ॐकारातरमालिकामनुमिमं वक्ष्यामि हे भूसुरा ! मोक्षमाप्तिकर विशेपसुखदं नित्योत्सवं शाश्वतम् ।। पार्वत्यै सुरसेवितांधिकमलः शम्भुर्यया भापते यो मन्त्रो यतिपापनाशकरणोपायाय सनिर्मितः ॥ १॥ ॐ फाराक्षरेत्यादिना हे भूसुरा ब्राह्मणाः! अहमिदानी अंका- राक्षरमालिकास्तवलक्षणं मनु यत्मयतजप्यं स्तोत्रं पक्ष्यामि । मुमुक्षा मोक्षप्राप्तिका, भोगसुखाधिना विशेषसुखदम्, उभयेगां नित्यं प्रतिदिनम्। त्सयो दयानन्दीयस्मात्तथायिधम्, शश्वद्य शाश्वतं सदैयाविहतमाम. र्यम् । मचान यिप्रतिपसन्यमित्याह पार्घन्यै इति: जगदीश्वरसर्पस- पचनत्वादग्याहतशक्तियामित्यर्थः । विश्व यो मन्त्री रहस्यमूनस्तयः य. .

·निर्मितः प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाष्ययुतः। तीनां प्रमादप्रसक्तब्रह्मचर्यापरिग्रहाहिंसादिधर्मविप्लवप्रयुक्तपापानां मा. शकरणाय शमदमादिशानोपायसिद्धयेच जगदीश्वरेणेव सम्या न मया स्वयुद्ध्योहित इत्यर्थः ॥ १ ॥ तष नवांशविशिष्ट ॐकारो प्रथममेवं प्रभावा ध्येय इत्याशयेनाह- ॐकारं परमीशत्तत्वमखिलं वेदार्थतत्वमदं नित्यं निर्मलमव्ययं निरुपमं निःशेषवीजाभिधम् ।। कार्य कारणमात्मनिष्ठमखिलं प्रोत्साहपूर्व स्मृतं भेदाभेदविवर्जितं श्रुतिशिरोमानं सदा ध्यायति ।। २ ।। *ॐकारमिलि* ॥ यतोऽयमोटारी यतीनां मोक्षप्राप्तिकरः सर्वपाप- हरश्च अतः आत्मन्येय निष्टा विधान्तिर्यस्य तथाविधमखिलं कृत्स्न- मारुरुक्षुमारूढं च यतिवृद्धम् प्रोत्साहपूर्व प्रकृष्टोत्साहपूर्वकं त्रिसंध्यं नियमेन स्मृतम् ॐकारमेवं सदा ध्यायतीति सम्बन्धः । कीदृशं कारं वेदार्थतत्यप्रदं कर्मोपासनाज्ञानकाण्डात्मकचेदानमा प्रयोजनानि स्वर्गा- दीनि तेषां यत्तत्वं निरतिशयानन्दरूपं यत्र काण्डनयफलमन्तर्भवति तन्मद 'सोऽश्नुते सन्किा नसामथ्यं तबाह परमुत्कृष्टम् ईशस्य · .. स्वरूपम्, अत एव नित्यं कालापरिच्छेद्यम्, निर्मलमविद्यारागादिमलर. हितम् , अव्ययं पड्भावविकारशून्यम् , निरुपमं ताशतत्त्वान्तराप्रसि. द्धरुपमातुमशक्यम् । तत्कुतः तत्राह *भेदाभेदविवर्जितमिति कैश्चि- द्धमैर्भेदे कैश्चिदभेदे च मुखं चन्द्रेणोपमीयते न चायं तथेत्यर्थः । कुतो भेदाभेदविवर्जितं ? तत्राह *कार्य कारणं निःशेषवीजाभिधमिति ॥ यतः अफारोकारमात्राद्धयोपाचं स्थूलसूक्ष्मकार्य मकारार्थभूतं कारणं च । 'नान्तःप्रज्ञ न बहिःप्रशं नोभयतः प्रज्ञम्' इत्यादिना अवस्थात्रयेण सह निषेधानिःशेषाभिधेयसद्वैतयाजसहिता अभिधा यस्मिस्तथाविधम् । अत एव न तत्र मानान्तरप्रसर इत्याह #श्रुतिशिरोमानमिति श्रुतिशिर सां मौनसङ्कल्पवाफ्यात्मसहितसर्वद्वैतनिरासकत्वसम्भवादिति भाषः॥२॥ समनप्रणवथ्यानानन्तरं तत्प्रथमांशोऽकारः प्रथमं विगुरूपौष ध्येय इत्याशयेमाह- अकारं करुणकरूपममलं कारुण्यपूर्णेक्षणं कपरप्रचुरोत्यचूर्णविमलं कर्पूरसम्पादकम् ॥ ... - ·४५ . - भंणवकल्पः । कामाकामविभीतिभीतिकृपिकासिन्धूरसोधुलनं सिन्धूद्भुतरसातलेशमनिशं विष्णुं भजे सुन्दरम् ॥३॥ अङ्कारमिति सानुस्वारनिर्देशः सर्वत्र संहारक्रमेण ध्येयता- घोतनार्थः । यद्यपि 'अकारं ब्रह्माणं नाभौ उकारं विष्णु हृदये। इत्या- दिश्रुतिपु अकारो विराडात्मा ब्रह्मा उकारस्तु हिरण्यगर्भात्मा तत्कारण विष्णुः प्रसिद्धस्तथाप्यत्र 'यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठित' इत्यादिश्रुतिषु 'अकारो वासुदेवः स्यात् , अक्षराणामकारोऽस्मीत्यादि- 'स्मृतिषु च वासुदेवस्याकारात्मत्वप्रसिद्धः सत्त्वरजस्तमोगुणक्रमानुरो. धाचात्र अकारो विप्पवात्मना ध्येय उक्तः। अङ्कारं विष्णु भजे इति सम्बन्धः । विष्णोः शुद्धसत्त्वावच्छिन्नचिद्रूपत्वात्तदनुरूपं विशिष्टि *करुणेकरूपमित्यादिना विष्णोर्जगत्पालनस्य दयैकसाध्यात्वात्करुणे- कमूर्तिम् । रागद्वेषमोहादिमलविरोधित्वादमलम् । सर्वप्राणिसुखार्थित्वा- । स्कारुण्यपूर्णेक्षणम् । 'अजामेकां लोहितशुक्ल ष्णामिति श्रुतौ सत्वगुणस्य शुक्लत्योतः कर्परप्रचुरोत्थचूर्णविमलम् । अत एव तस्योपासनं हत्तापो. पशमन विवेकनेत्रानन्दनसद्वासनासौरभ्यजननशानदीपोज्यलनकर्पूरस्य चित्तैकाग्रयस्य सम्पादकम्। क्षुद्रविषयतत्साधने चेय कामः, परमपुरुषा- र्थतत्साधने प्वकामः, जन्ममरणनरफायनर्थसाधनेभ्यः पापेभ्योऽविभी- तिरभीरता, द्रव्यव्ययायाससाध्येभ्यो दानयशतपःप्रभृतिभ्यः संन्यास:- क्षवर्याश्रयणमननध्यानादिभ्यश्च भीति रुता, कृपिका लाभकार्पण्याम- त्यादिदोषसिन्धोः संसारसमुद्रस्य यो रसः जर्म कामकर्मवासनाशानल- । क्षणं तस्य निःशेषशोषणेन उद्भूलनमुषं धूल्युद्गमहेतुम् । तथा सिन्धू. भूतायाः क्षीरसमुद्रकन्यायाः सर्वकर्मफलाधिदेवतायाः रसायाः भूमेः सर्वप्राण्यन्नरूपायाः तलस्य तदुपभोगस्थानचतुर्दशभुवनतलस्य च ईश स्वामिनम् । सुन्दरं कन्दर्पकोटिफमनीयविग्रहम् । विष्णु भजे सदा ध्यानेन सेये। सिन्धूरसेत्यत्र दीर्घश्वान्दसः ॥ ३॥ उङ्कारं पिशितानाशकरणं पीयूपपानारतं पीयूपपदविचनाथभनितं पीयपकर्युत्सवम् ।। पेय वेदविभागभूसुरकपासंयुक्तविद्वज्जनः कार्याकारविचारदं विधिमई ब्रह्माणमाघं भजे ॥ ४ ॥ अहम् उङ्कारं ब्रह्माणं भजे इति सम्बन्धः । तस्य सर्गानुकलरजःप्रधा. नसत्वमूर्तित्वात्तदनुरूपवेदभागैस्तदधिकारिभिः कर्मठेश्योपास्यत्वमाह ·प्रणवकल्पमकाशाख्यभाप्ययुतः वेदविभागभूमुररूपासंयुक्तविहजनद्यमिति । वेदानां कर्मोपासना शानकाण्डात्मकानां कर्मकागदात्मको यो विभागः तेन भूमुरंषु ग्राह्मणेषु दानपापु कृपासंयुक्ताः अन्नगोमूहिरण्यादीनां सदैव यशेषु च दातारो ये कर्मठा विद्वज्जनास्ता सदैव विभागणी शेयं सत्कर्मभिरपास्यं चेत्यर्थः । कथं होयं तमाह कार्याकार्ययि- चारदं विधिमिति । कतु योग्यं कार्य सत्कार्म ज्योतिपोमादि, अकार्य कर्तुमयोग्यं फलसभक्षणादि, तयोः परिग्रह परिहारसिद्धये तत्त्व निर्णयाय प्रवृत्तो यः 'अथातो धर्मजिशामेत्यादिना जैमिन्यादिभिः कृती विचारस्तं ददातीति विचारदस्तम् , विधि प्रवर्तकनियकोतस्मार्च- वाक्यसन्दर्भरूपमित्यर्थः । कथं वोपास्यं तत्राह पिशिताशनाशकरण- मित्यादिविशेषणचतुष्टयेन । पिशिताशाः अमुरराक्षसपिशाचादयो निपिद्धकर्माचरणपरिणतिप्रामशरीरास्तामसयोनयस्तेषां नाशकरण धवन्धाऽधोगत्यादिदुःखफलप्रदम् । सत्कर्मपरिपाकप्राप्तशरीरदेवग्यर्णि- कादिभायेन तु पीयूपस्याग्निहोत्राद्याहुतिपरिणतिरूपामृतभावेन सूर्य चन्द्रमण्डलाश्रितस्य सत्कर्म फलस्य विद्ययाऽमृतरूपस्य च पाने उपभोगे आ समन्ताहेयलोकपु च रतमासक्तम् । अत एव देवानां पीयूषप्रदाभ्यां चन्द्रसूर्याभ्यां त्रैवर्णिकानां वित्तप्रदवित्तनाथकुवेरेन्द्रादिभियानामती. भजितं सेचितम् । इदछान्दसः। पीयूपकतुरमृतजनयितुः क्षीराएक्स्यि उत्सवं उदीयमानचन्द्ररूपेण नयनागन्दोन्सेकहेतुमित्यर्थः । अथवा यशा. दिना आहुतिपरिणामरूपपीयूपकर्तृणां कर्मटानां स्वर्गादिफलभायोत्सन- हेतुमित्यर्थः ॥ ४॥ मकार मितिमानमेयविधु' मेयं सदावेदिभि- मन्दोत्साहमशेपजन्तुकृपणं मन्दान्धकारापहम् ।। मन्दामन्दममत्सरं करुणिकाकान्तं शिवं शङ्करं कर्पूरस्फटिकाभकान्तिकलितं कर्णोत्सवेशं भजे ॥५॥ अत्रापि अहम् महारं शिवं शङ्करं भजे इति सम्बन्धः । तस्य जग. संहाराधिकारित्वादल्पसंहाराणां नित्यदैनन्दिनप्राकृतप्रलयानां कारणे महातमसि जगदुपसंहाररूपाणां तमोगुणसाध्यन्धेऽपि समूलसर्वजगदु- न्छेदलक्षणस्य वैज्ञानिकस्य महाप्रलयस्य विशुद्धतमसत्त्वचरमपरिणतिरू- पब्रह्मविद्यामात्रसाध्यत्वाद्विद्याधिपतित्वं तच्छरीत्यं चेति तदनुरूपं विशि- नष्टिकोत्सपेशं करणिकाकान्तमिति साधनचतुष्टयसम्पन्नानां श्रव. पादिपराणामधिकारिणां श्रांत्रानन्दजनकत्वात्कोत्सवभूता या औपनि

·४७
प्रणवकल्पः
पदी ब्रह्मविद्या उमा तस्याः ईशं स्वामिनम् । करुणा दया सैय करुणि-
का विद्यैव तया दिव्यमङ्गलविग्रहात्मना परिणतया कान्तं मनोहरम् ,
तथा चाहुः--
शक्तिः शरीरमधिदैवतमन्तरात्मा
ज्ञानं क्रिया करणमासनजालमिच्छा ॥
ऐश्वर्यमावरणमायतनानि च त्वं
किं त्यं न यद्भवसि देवि ! शशाङ्क-मौलेः॥ इति ।
तन्मूः शुद्धसत्यानुरूपं वर्णमाह *कर्परस्फटिकाभकान्तिकलितमि-
तिम् ॥ ब्रह्मविद्याश्रयत्वमिव तद्विषयत्वमपि तस्यैयेत्याह मेयं सदावे.
दिभिरिति ॥ सद्ब्रह्म आ समन्तादपरिच्छिन्नानन्दप्रत्यगैकरस्येन वि.
दन्ति साक्षादनुभवन्ति तच्छीलाः सदावेदिनस्तैमेयं महावाक्यमानज-
न्यवृत्तिव्याप्यम् । कथं मेयं तदाह *मितिमानमेयविधुरमिति ॥ मि-
तिर्वृत्तिर्मानं तदुपादानमन्तःकरण मेयाः विषयाः पतत्रिपुटीरूपसर्वप्रप-
शरहितं निष्प्रपञ्चमित्यर्थः। किं तन्मितिफलं तदाह *मन्दान्धकारा-
पहमिति । मन्दानामज्ञानां जन्ममरणायनर्थहेतुर्यो मृलाविद्यारूपोऽन्ध-
कारस्तनिवारकमित्यर्थः । नन्यविदितमेव तदात्मतत्वं स्वप्रकाशाप-
रिच्छिन्नचिद्रूपत्वात्स्वयमेव स्वाज्ञानं निवर्तयतु किं तत्त्वज्ञानतत्साध-
नोद्योगलक्षणेन तदुत्साहेन तत्राह मन्दोत्साहमशेरजन्तुकृपणमिति ।।
नाविदितं तत्स्याज्ञानं निवर्तयति यतस्तत् मन्दोत्साहंज्ञानतत्साधनोत्सा-
हरहितम् । भशेषजन्तुपु सत्तत्त्वप्रख्यापने अज्ञाननाशे च रूपणम् , कृपण.
घरपरिमितकर्मफलमात्रप्रदं नापरिच्छिन्नानन्दतत्स्वरूपप्रकाशकमित्यर्थः ।
तहिं कितन्मन्देप्चनूत्येति(?) येन तेपुरूपणम्, नेत्याह *मन्दामन्दममत्स.
रमिति । मन्दमशम् अमन्दं तत्त्वशं च स्वयमेव, नहि स्वात्मनि मात्सर्य-
प्रसक्तिः । साधनोद्योगाभावे फलादानं तु न मात्सर्यापादकं किन्तु सा.
धने फलनैयत्यप्रदर्शनेनोत्साहजननेन प्रवर्चकमेवेति भावः ॥ ५ ॥
एवं गुणत्रयाधिष्ठातृब्रह्मविष्णुरुद्वारमना प्रणयमात्रप्रयमुपयर्य त.
समुदायात्मकमायाधिष्ठातृचैतन्यरूपप्रपञ्चमूलं विन्दुरीश्वर उच्यते, ना-
मप्रपञ्चमूलं तु नादः सदाशिवः इति विभागमभिप्रेत्य विन्दशं धर्णयति-
विन्दु विन्दुशतकधारमनिशं विन्दुद्भवं विन्दुर्ग
बिन्दुब्रह्मविशेपशोभनमतियाटचदेहं शुभम् ॥
नित्यानित्यविवेकवस्तुसहितं कर्मातिदूरस्थित
कार्योदर्तनकर्मदेशविवरं सौषुप्तिकं तं भजे ॥६॥

·४८ प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाप्ययुतः *बिन्दुमिति ॥ अहं विन्दुं सौपुप्तिकं सुपुप्तिसमष्ट्यात्मकरूपप्रपञ्च- कारणं तं जगदीश्वरं भजे इति सम्बन्धः। तत्र विन्दुशब्दस्य "विदि अवयवेत्येतद्धातुनिष्पन्नस्य निरवयवेऽपि प्रवृत्तिनिमित्तं दर्शयति वि- न्दुशतकधारमनिशमिति अनिशंसदेच, सर्वप्रपञ्चवैचित्र्यहेतुविचित्रया- सनाः बिन्दुशतशब्देनोच्यन्ते, तासां मायावयवप्रायत्वात्तदुपहितं ब्रह्म विन्दुशतकधारम् । तदेव ब्रह्मवासनाविन्दूनां समष्टिव्यटिलिङ्गस्थूलदेहा- कारणोद्भवेतदुपहितहिरण्यगर्भाद्याकारणोद्भवात् बिन्दूद्भयम् । सुप्तिप्र- लययोस्तद्वासनामात्र जीवावस्थिते विन्दुगम् । थनिशमिति त्रिष्वपि स. म्यध्यते । तदेय ब्रह्म नित्यानित्यविवेकोपलक्षितसाधनचतुष्टयवस्तुसहितं सर्पकर्मसंन्यासेन कर्मातिदूरस्थितं सत् , श्रवणादिना कार्योद्वर्तनस्य सर्वकार्यनिवर्तकस्य असताकर्तृकृटस्थात्मविवेकवतो मनसः कर्मदेशस्य सर्वकर्मात्पत्तिस्थानस्य प्राणस्य च विवरं छिद्रमाकाशवदसङ्गाधारभूत सत् , स्वतत्ववोधेन मवासनमायानिवृत्ती अतिव्यावृत्तस्थूलसूक्ष्मदेह, वि. न्दुब्रह्मणोयों विशेषः व्यावृत्तिः विन्दोनिःस्वरूपता ब्रह्मणो निर्वासनता व तेन शोभमानं शुभं निरतिशयतत्प्रकाशानन्दैकरसं भजे इत्यर्थः ॥६॥ उक्तं नादांशं वर्णयति- नादं नादितशास्त्रटन्द .रणं शास्त्रैकवेद्यं शुभं शाखावादिकृपालुपादरसिकैः साक्षात्कृतं सर्वदा ।। शास्त्रं शासनरूपदिव्यममलं प्रोत्साहनोदण्डनं शब्दब्रह्म निरस्तदोपममलं नित्योत्सवेशं भजे ॥७॥ नादमिति* ॥ अत्रापि अहं नादं शब्दब्रह्म भजे इति सम्बन्धः । तस्यानुग्राहकसदाशिवरूपत्वात्तदनुरूपं विशिनष्टि *नित्योत्सवेशमि- ति* । नित्यमुत्सवो निरावरणनिरतिशयानन्दाविर्भावो यस्याः सकाशा न्सा नित्योन्सवाऽविद्या तस्याः ईशं स्वामिनम् । अत एव निरस्ताविद्याव. रणवितेपदोपम् । अमलं कामकर्मचासनादिमलरहितम्। कथं निरस्तदोष कथं चामलं ? तत्राह *शास्त्रं शासनरूपदिश्यममलमिति तदेव परारूपं नादब्रह्म पश्यन्तीमध्यमावैखरीतिकामेण वेदादिविद्यास्थानात्मनाऽभिव्यक्त शास्त्रं सत्, तच्छासनरूपेसा कर्मोपासनश्रवणमननादिना साक्षात्कारान्त. व्यापारणाभिव्यक्तस्वतत्वं दिव्यं द्योतमानस्वरूपम् , अविद्यादिदोषमल निरासादमलमित्यर्थः । न केवलं शासनरूपमेव शास्त्रं किन्तु प्रोत्साहनी. इण्डनम्-विहितेषु ज्योतिष्टोमादिकर्मसु पुरुषप्रवृत्तिसिद्धये विचित्रैः स्व. र्गादिफनै दुविधस्तोत्रशस्त्रमन्त्रार्थवादैश्च पुरुषप्रोत्साहनम् , निपिद्धग्रह्म- ·प्रवकल्पः । हत्यकलसभक्षणादिपु प्रवृत्तानां यमतद्भयादिरूपेण रौरवादिनरफैश्च शकरादिजन्मभिश्चोत्कृष्टदण्डनप्रवर्तकमित्यर्थः । कथं तन्नाम ब्राह्मशास्त्रं कयं वा शासनरूपं दिव्यं ? तत्राह नादितशास्त्रवृन्दधरणं शास्त्रैकवेद्य. मिति ॥ यतः सर्वशास्त्रवृन्दं नादितं नादव्याप्तमुपलभ्यते अतो नाद एव शास्त्रात्मना स्थित इति तद्धरणं गम्यते, यथा स्वर्णविकारकुण्डलकट- कादिभावेन स्वर्णमेय तद्धरणं तद्वत् । यतश्च तच्छुभं ब्रह्म शास्त्रैकवेयं सदभिन्यज्यते मतः शासनरूपं दिव्यमित्यर्थः । कोदशैरधिकारिभिस्त- च्छात्रवेद्यं तत्राह #शास्त्रायादीति* ॥ शास्त्र आसमन्ताद्वदन्ति व्यक्त व्याचक्षते तच्छीलाः कृपालवश्व ये कृतसाक्षात्कारा गुरवस्तदीयपाद- रसिकैः साधनचतुष्टयसंपन्नैरधिकारिभिः श्रवणादिक्रमेण सर्वदा सा. क्षात्कृतं स्यात्मरूपेणेत्यर्थः ॥७॥ शक्ति शक्तिनिरासमीशनिलयं विश्वस्य निर्भेदकं विश्वोत्पत्तिविनाशजीवनकर विश्वाभिधं शाश्वतम् ।। विश्वत्राणपरायणं पिमलसन्मानुष्यचित्तस्थितं सत्यं नित्यमशेषजन्तुवियुधं चोङ्कारमाद्य भजे ॥८॥ अत्रापि परारूपस्य नादात्मकस्य शब्दब्रह्मणः कारणीभूतां कुएडलि. नीरूपां शक्ति सार्द्धत्रिमात्राधिष्ठानसाईत्रिवलयाकारचिढूपमाघम्कार भजे इति सम्बन्धः ॥ स च शचयात्मक ॐकास भोगासक्तानां कर्मका- एडारमना प्रवृतिशक्तिरूपो विश्वगः सन् विश्वोत्पत्तिविनाशजीयनकरो विश्वाभिधः प्रपञ्चनामक एव, मुमुक्षणां तु ईशनिलयः विश्वेश्वरचिदा. स्मनिष्ठः सन् जगद्धोजमायाशक्तिनिरासात्कार्यस्य विश्वस्य निभेदको विनाशक इति योधनाय तथा तथा विशनष्टि-विश्वगं विश्वोपत्तिवि. नाशजीवनकरमीशनिलयं शक्तिनिरासं विश्वस्य निर्मदकमिति च । अत एव सर्वप्राणिकर्मज्ञानफलदानाय अशेपजन्तून्विबुध्यत इति अशेष. जन्तुवियुधम्। विश्वस्य प्राणे तत्तदनुरूपलक्षणे तत्तदनुरूपलक्षणैः परा. यणाः सन्तो मनुप्या पव मानुप्यास्तेपामुपास्यतया शेयतया च चित्त. स्थितं परमार्यतः सत्यमाचं तं भजे इत्यर्थः ॥ ८ ॥ अर्द्धमात्राममात्रां च देवतां विजनोज्वलाम् ॥ अंकाररूपिणी देवी नित्यं वन्दे सुनिर्मलाम् ॥१॥ तादृशविद्याशक्तिफलजीवन्मुक्ती दग्धपटवजगदाभासस्याप्यया. स्तपस्यानुसन्धाने साभास्यामिवावशिष्टा ग्रामचिद्देयता मीयत इत्य- ७प्रणय ·प्रणवकल्सः । ५१ इत्यर्थः ॥२॥ सूत उवाच-- अथातः सम्प्रवक्ष्यामि प्रणवब्रह्मणो द्विजाः ।। अनुस्मृति मोक्षदात्री स्मृत्वा यान्त्यपुनर्जनिम् ॥१॥ अनुस्मृति चय॑मानतत्तद्गुणविशिष्टतया स्मरणहेतुं ग्रन्थम् । अपुनर्जनि पुनर्जन्माभावं मोक्षमिति यावत् ॥ १॥ अग्ने सृष्टेः प्रपञ्चस्य य आस्ते चवीजवत् ॥ सर्वभूतमयो दिव्यः प्रणवं संस्मरेतिः ॥२॥ प्रपञ्चस्य सृष्टेरने प्राक् वटवीजयत्सूक्ष्मायस्थापनसर्पभूतमयो यः आस्ते तं प्रणवं संस्मरेदिति सम्यधः । तस्याचेतनप्रधानात्मकत्वव्यु: दासाय विशिनष्ठि दिव्य इति । स्वप्रकाशचिदेकरसतया घोतमान तहि स किं घटचीजवत्परिणामी नेत्याह- यथा रज्जुरहेर्विमा ! विश्वस्यापि तथा नवः ।। आधारोऽतो विभिन्नस्तं प्रणवं संस्मरेद्यतिः ॥३॥ “यथेनि॥ यथा रज्जुः स्वविवर्त्तस्याः तथा सर्वस्याधारः अधिष्ठा-॥ नम्, अत एव विभिन्नः अत्यन्तं जगतो विलक्षणः सत्यः, नवः अजरः॥३ 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिश्रुतय पतदर्थपरा इति दर्शयस्तदज्ञानरुतानथस्य तद्ध्यानेन निवृत्त्युपपत्तः प्रमाणसाफल्यमप्येयं सति सिध्यतीत्याशयेनाह- यद्विवर्त्तः प्रपञ्चोऽयं येन जीवति सर्वतः ।। यद्ध्यानानाशमायाति प्रणवं संस्मरेद्यतिः॥४॥ भ्यद्विवर्त इति । यद्ध्यानात् यत्साक्षात्कारामाश वाघम् ॥ ४ ॥ एवं च तस्य जगदुपादानत्ववादोऽप्यसदृष्ट्यैय सत्यदृशा तु नि. कले निष्क्रिय शान्तं निरवद्यं निरसनमित्यादिश्रुतियादा इत्यारानाह- उपादानं महादिव्यं यमाहुर्मुग्धमानसाः ॥ निष्कलं विभुमात्मानं प्रणवं संस्मरधतिः॥५॥ *उपादानमिति महानपरिच्छिमो यो दिघि पोतनात्मके चि- स्वभावे दिव्यस्त, निष्फलं निरषययम् ॥ ५॥ 'स य इमारतीन्लोकान्पूर्णानतिगृद्धोयात् सोऽस्या एतत्मपर्म पद. मानुपादियादिश्रुतियोधितमहाप्रभायां गायत्रीमपि सम्यक् परित्पन्य प ·प्रणवकल्यमकाशाज्यभाष्ययुतः । यतीश्वराः यं प्रणवं जपन्ति, यतः प्रणयः साक्षान्मांक्षस्वरूपः, गाय- श्री तु साक्षात्कर्मोपासनफलात्मकसगुणब्रह्मप्राप्तिहेतुरित्याशयनाह- गायत्री सम्परित्यज्य यं जपन्ति यतीश्वराः ॥ सातान्मोक्षस्वरूपं तं प्रणव संस्मरेद्यतिः ॥ ६॥ *गायत्रीमिति ॥ ६॥ गायत्र्यादिक्षुद्रमन्त्राः कलां नार्हन्ति पोडशीम् ।। यत्प्रभावमहाम्भोधेः प्रणवं संस्मरेद्यतिः ॥ ७॥ अत एव प्रणवप्रभावमहार्णवस्यापारस्वात् गायत्र्यादयः मायिक क्षुद्रसगुणब्रह्मभावफलत्याद्यपेक्षया क्षुद्रमन्त्राः पोडशीमपि कलां ना- ईन्तीन्युत्तिरपि अल्पोक्तिः ॥ ७ ॥ यस्माते न चेदं स्याते रज्जु यथा फणी ॥ यत्सत्वाती जगत्सवा प्रगाचं संस्मरेधतिः ॥ ८॥ अज्ञाताद्यस्मादृते अज्ञातं यं चिनेत्यर्थः । व्यतिरेकोक्तमन्धयेनाह “यत्सत्तात इति ॥८॥ शाते विशेषणाभाषप्रयुक्तविशिष्टाभावरूपन्यतिरेकसिद्धिरित्याश. येनाह- साक्षात्कृत्य यमात्मानं न पश्यन्ति यतीश्वराः ।। जीवभेदं विश्वभेदं प्रणवं संस्मरेचतिः ।।१।। साक्षात्कृत्येति ॥४॥ अनादिमाप्तकर्माणि शिखामूत्रादिकान्यपि ॥ यस्मै त्यजन्ति सावित्री प्रणचं संस्मरेद्यतिः ।। १०॥ यस्मै मोक्षरूपं यमुद्दिश्य त्यजन्ति ॥ १० ॥ 'सर्व वेदा यत्पदमामनन्ति, तत्तु समन्वयादित्यादिश्रुतिसूत्रदर्शितः सर्ववेदवेदान्तानां परमपुरुषार्थावसानलक्षणस्तात्पर्येण समन्वयोऽपि यत्रैव नान्यति स्मरेदित्याशयेनाह- पत्र प्रतिष्ठिनो विप्राः सर्ववेदसमन्वयः ।। तात्पर्येण न चान्यत्र प्रणवं संस्मरेघतिः ॥११॥ योति* ॥ अन्यत्र नानातार्किकवादिप्रविकल्पितप्रधानपरमाणु. विज्ञानशून्यकालस्वभावमितियदृच्छाभूतपुरषादौ ॥१६॥ - ·प्रणवकल्पः । नानावादिभिः प्रधानपरमारवादिभावेन विकल्पमान जगत्कारणं हत्त्वता विमृश्यमानं प्रणयग्रीव पर्यवस्थतीत्याशयेनाह-- स्वस्वाभिमतमार्गण यं वदन्ति विवादिनः ।। जगदादिमनादि तं प्रणवं संस्मरेद्यतिः॥१२॥ स्वस्थाभिमतमार्गेणेति । मार्गेण तत्तत्प्रक्रियया यं प्रणवमेव जगदादि जगत्कारणं वदन्तिा घस्तुतस्तु "तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तर- मयाहामित्यादिश्रुतेरनादिम् ॥ १२ ॥ तस्य तटस्थतां विहाय सर्वमदायाश्यार्थभूतः परमपुरुषार्थोपयो- गिप्रत्यगभेदः स्मर्तव्य इत्याह- वेदा बदन्ति येनैक्यं यस्य जीवस्य नो भिदा ॥ जीवो यो यत्परं ब्रह्म प्रणवं संस्मरेद्यतिः ॥ १३ ॥ स्वेदा इति ॥ वेदाश्चतुर्वेदगतसर्वमहावाक्यानि येन प्रणवब्रह्मणा सह जीवस्यैक्यं वदन्ति, यतो यस्य जीवस्य च विरुद्धापाधिद्वयशोधने चिदेफरस्थपरिशेपानी भिदा । अज्ञानवाथपर्यन्तमेव भ्रान्त्या जीवः, ज्ञान- दशाऽवेक्षणे तु यत्सदैव परं ब्रह्मेति प्रणवं यतिः संस्मरेदित्यर्थः ॥१३॥ श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो यदैक्यज्ञानसिद्धये ॥ गायत्र्यादिपरित्यागः मणचं संस्मरेद्यतिः ॥ १४ ॥ मुमुक्षूणां मोतसाधनस्य यदेक्यज्ञानस्य सिद्धये पारमहंस्यविधा- यकभुतिस्मृतिभ्यां गायत्र्यादिसर्यवेकर्मवित्तपुत्रादिपरित्यागो चिहि- तस्तं प्रणवम् ॥ १४॥ ब्रह्मविष्यवादिभेदेन यो भाति जगतां पतिः ।। ब्रह्मादयो यं जपन्ति प्रणवं संस्मरेधतिः ॥ १५ ॥ कि यहुना ब्रह्मविष्णुरुद्रादिसर्वदेवभेदेन यः प्रणयो भाति, य पप सजगतां पतिः स्वामी,ब्रह्मादयः सर्वे देवा ऋपयो यतयध यं जपन्ति, एषं महाप्रमायोऽयं प्रणय इति संस्मरेदित्यर्थः ॥ १५ ॥ मूत उवाच-- य इमामनुसन्धत्ते यतिनित्यमनुस्मृतिम् ।। ऐन्द्र सारस्वतं प्राप्य शाश्वतं फलमश्नुते ।। १६ ।। यतिधोक्तं तदनुरूपं फलमश्नुते प्राप्नोति, इन्दः परमेश्वरस्त सम्प-

·५४
पाणचकल्पपकाशाख्यभाप्ययुतः
धि ऐन्द्र, सरस्वत्याः विषयं सारस्वतं सर्वगावतदर्थशानं प्राप्य
शाश्वतं नित्यं निरतिशयानन्दं मोक्षफलमश्नुते प्राप्नोति ॥ १६ ॥
अनुस्मति महादेव्यै इत्येवं शम्भुरब्रवीत् ॥ १७ ॥
इति प्रणवानुस्मृतिः ॥
इत्येवंरूपामनुस्मृति शम्भुमहादेव्यै अब्रवीदिति साम्प्रदायिक
मप्यनुस्मर्त्तव्यमित्याशयः ॥ १७ ॥
इति अनुस्मृतिब्याख्या समाप्ता ॥
ॐझारजनपूकानां जप्यान्यङ्गानि सर्वशः ।।
मूतेन सम्यगुक्तानि ईश्वरेणैव पार्वतीम् ॥ १ ॥
पूर्वोक्तान्यगस्तुत्याद्यनुस्मृत्यन्तानि प्रणवोपास्यङ्गानि यस्मात्सा.
शादीश्वरेणैव पार्वती प्रति सम्यगुक्तानि, सतेन च शौनकादिमुनिभ्यः
सम्यगुक्तानि, अतः ॐकारजञ्जपूकानां तान्यवश्यं जप्यानीत्यन्वयः ॥१॥
पार्वत्यङ्गानि सर्वाणि जप्त्वा दिव्यानि सर्वशः ॥
यानन्दं परमं प्रापुर्यथैते मुनिसत्तमाः ॥ २ ॥
हे पार्वति! पूर्वोक्तानि दिव्यानि इमानि सर्वाण्यङ्गानि शौनकायो मु-
नयो जत्वा प्रणयोपास्त्या सर्वशः सर्वप्रकारेण तच्चिन्तनतत्स्मरणतन्प्र.
योधनसमाधिसाक्षात्कारान्तः सर्वप्रकारैरिति यावत् , परमं निरतिशया.
नन्दं यथा प्रापुस्तथा ते वर्णयिप्यामीत्यर्थः । ननु उपक्रमे मुनिभिः
पृप्टेन सूतेन
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पुरा
गौर्या महादेवः पृष्टो व्याचष्ट भूसुराः ॥
इति सूक्तोत्यपेक्षया गौर्य ईश्वरकृतः उपदेशः पृर्यकालः प्रतिपादि.
तः, इह तु तद्वैपरीत्यमिति पूर्वापरविरोधः। सत्यम् । प्रतिद्वापरं ध्यासा.
पतारसूतमुन्युपदेशादिव्यवहारस्य समाननामरूपस्याऽनादेः सम्भवाद.
दोपः ॥ २॥
श्रुत्वेदं मुनिशार्दलाः सन्तोपमतुलं ययुः ॥
केचिस्मृतं प्रशंसन्ति चक्रुरालिङ्गन परे ॥ ३ ॥
सन्तोपं निरतिशयानन्दम् ॥ ३ ॥
मेनिरे केचिदेतेन तुल्यो नास्तीति सर्वशः॥
केचिद्व्यासस्य माहात्म्यमिदमित्याहुरादरात् ॥ ४ ॥

·- प्रणवकल्पः दं सूतस्य प्रणवतत्त्वज्ञानम् ॥ ४ ॥ अन्येऽप्योङ्काररूपेण निश्चिन्वन्ति स्म सूतकम् ॥२॥ अशातः सूतः सूतकस्तम् ॐकाररूप एवायमिति प्रागज्ञातं सूतमि- त्यर्थः । अज्ञात स्वार्थे फन् ॥ ५ ॥ पठन्तु शृण्वन्तु च वाचयन्तु लिखन्तु गायन्तु च योषयन्तु ।। ॐकारकल्पं यतिन्दसेव्यं मूतोक्तमीशोक्तमनिन्दितं च ॥६॥ पठन्तु एपन्त्यिति प्राग्व्याख्यातम् ॥६ ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे वैष्णवसंहितायां मन्त्रास्तावे प्रशवकल्पे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ इतिश्री प्रणवक० प्रकाशे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ प्रणवः परमं ब्रह्म प्रणावः परमः शिवः ॥ प्रणवो परमो विष्णुः प्रणवः सर्वदेवताः ॥१॥ प्रणवः परमं ब्रह्मेति प्राग्ख्यातम् ॥ १ ॥ मुनय ऊचुः- पुरश्चर्या चरित्वा तु पार्वती जप्तनायिका ॥ अलभिष्ट महानन्दमित्यवोचद्भवान्किल ॥ २ ॥ कथं प्राप महानन्दं पार्वती तां विधां वद ॥ आनन्द कीदृशं माप कथं प्रामोति वा वद ॥३॥ इत्युक्तो मुनिभिः सूतस्तं मकारमभोपत ।। सूत उवाच- अथातः सम्प्रवक्ष्यामि यतीनां मुक्तिदायिनी ॥४॥ जप्तृणामुपासफानां जपफरामासविद्याधिदेवतात्यान्नायिफा प्रापि- घाफलमाप्तिका स्वामिनी अलभिष्ट लम्धवती, लमेरनिदफन्यादि दोघीं घान्दसौ। तां विधां तं प्रकार घद । यादशमानन्दं पार्वती प्राप तादृशं मस्मदादिरप्युपासफः कथं प्राप्नोति तद्वदेत्यर्थः । तं प्रकार पक्ष्यमाण- मणवगीतामुन अभापत व्यक्तमुक्तयान। प्रणयगोतामेयता पत्तुं प्रनिजा- नीते भयात इत्यादिना ॥२॥३॥४॥ ॐकारगीता या गीता गीता मुक्ति प्रयच्छति ।। जेगीयतां गीयमाना गायतसायते सदा ॥शा ·प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाष्ययुतः या ॐकारगीता पठिता सती मुक्तिं प्रयच्छति सा जेगीयतां पुनः पुनः रतिशयेन गीयताम्। गीतेः क्रियासमभिहारे यङ्, कर्मणि लोटि ईत्वे द्वि. त्वे अभ्यासस्य गुणः । यतो गोयमाना गायतः पुरुषांस्त्रायते सदा ॥५॥ प्रतिज्ञ तार्थ वक्तुमाख्यायिकामुग्वेनोपक्रमते-- कदाचिदीश्वरी गौरी विजने शुचिबुद्धिदे ॥ गुहायां हैमवत्यां च ध्यायन्ती ब्रह्म तारकम् ॥ ६॥ *कदाचिदित्यादिना* ॥ शुचिबुद्धिदे बुद्धिप्रसन्नताहेतुत्वाद्ध्याना. नुकूले इनि यावत् , चकरात्स्यहृद्गुहायां च, तारकं ब्रह्म प्रणवम् ॥६॥ निर्गुणं स्वात्मरूपेण तिष्ठति स्म सदा शुचिः ॥ ध्यायं ध्यायं संस्थिताया प्रणवं ध्यानचेतसः ॥७॥ प्रणयं ध्यायं ध्यायं पुनः पुनरतिशयेन ध्यात्वा, भाभीदण्ये णमुल् । नित्यवीप्सयोरिति द्विवचनम् । ध्यान एय आसक्तं चेतो यस्यास्तथा विधायाः महन्महः आविरासेति परेणान्वयः ॥ ७ ॥ विश्वं ब्रह्ममयं सर्वमभिन्नं निर्विभेदकम् ॥ पश्यन्त्यास्तत्र पार्वत्या आविरास महन्महः ॥ ८ ॥ तत्र तस्मिन्ध्याने सर्व विध्वं जगत्स्वात्माभिन्न ब्रह्ममयं ब्रह्मस्वभावेन परिणतम् , अत एव निविभेदकं परस्परव्यावर्तकसर्वधर्मशून्यं पश्यन्त्याः महत् अपरिच्छिन्नं महः प्रणवब्रह्म ज्योतिः साक्षादाविरास ॥ ८॥ तदेव वर्णयति- सर्वत्रगं सर्वरूपं निर्मलं निरुपद्रवम् ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं च मनोवाचामगोचरम् ॥ ३ ॥ *सर्वत्रगमितिमा देशकालतपरिच्छेदाभावात्सर्वरूपम् ,आवरणक्ष- यान्निर्मलम्, विक्षेपाभावान्निरुपद्रवम् , अवाध्यत्वात्सत्यम्, जाड्याभा. चात् ज्ञानम् , अतः सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितत्यादनन्तम् , अत एव मनोवानामगोचरम् ॥३॥ अद्वैतं मोक्षरूपञ्च प्रत्यग्रुपममेयकम् ।। चिद्रूपमंशहीनं च जीपेशादिभिधापहम् ॥ १० ॥ यतः द्वैतात्मकसर्यवन्धशन्यत्वादद्वैतं, तत एव मोक्षरूपम् । तत्र स. द्वतैः सह प्रतीचोऽपि निवृत्तौ अपुरुषार्थत्वशङ्कां वारयति प्रत्यपमि. ति। मेयांशस्य जडस्यैव निवृत्तिने चिदंशस्येति दर्शयितुमाह अमेय कमितिगतर्हि किंमातू रूप? नेत्याह चिद्रूपमिति नहि तत्किं शोधित जालन ·प्रणवकल्पः । ५७ जीवतत्त्वमात्रं सांख्याभिमत ? नेत्याह जीयेशादीतिर । परिच्छेदपारो- यादिविरुद्धधर्मपरित्यागेनापरिच्छिन्नस्वप्रकाशनिरतिशयानन्दात्मका- खण्डमहावाक्यार्थस्वरूपमित्यर्थः ॥ १० ॥ प्रपञ्चे दृश्यमाना ये पदार्था मानुपादयः ।। सुरासुरमभृतयो भेददर्शनगोचराः ॥११॥ अतत्त्वज्ञातृदशायां भेददर्शनगोचरा ये मानुपादयः सुराऽसुरप्रभृ. तयश्च ते तस्यां तत्त्वदर्शनदशायां रुद्राण्या दृष्टिपथं नागता इति परेणा- न्वयः ॥११॥ तस्यां दशायां रुद्राण्या न दृष्टिपथमागताः ॥ यथा पश्यन्ति नानार्थानविद्याग्रस्तचेतसः ॥ १२॥ उक्तमेवाथै स्पष्टं पुनराह क्यथेति। अविद्यायां ग्रस्त चेतो मानसवि- 'चेको येषां ते जना यथा नानार्थान्पश्यन्ति तथा नेत्यनुपङ्गः ॥ १२ ॥ कर्य ते पश्यन्ति ? तदाह- जीवोऽन्य ईश्वरोऽप्यन्य इत्येवं ध्वस्तदृष्टयः॥ विदेहमुक्तिवेलायां जीवन्मुक्तौ च तापसाः !॥ १३ ॥ * जीयोऽन्य इति* ॥ जीवः प्राणानां धारक इति संसारी अन्यस्तन्नि यन्ता ईश्वरोऽपि अन्य इत्येवं पश्यन्ति, ततस्ते अविवेकश्वस्तदृष्टय इत्यर्थः । विवेकिनां तत्त्वचिदां तहि कीदृशी स्थितिस्तामाह विदेहमुक्ति- येलायामिति ।* हे तापसाः विदुषां तु विदेहमुक्तिवेलायां जीवन्मुक्तो ध्यानकाले समाधिदशायां यादस्थितिस्ताद्गेव सदा स्थितिरिति परे- णान्ययः ॥१३॥ ध्यानकाले स्थितिकदृक् तागेव स्थितिः सदा ॥ भभार्यादिसम्भेदो गुरुशिष्यादिभिन्नता ॥ १४ ॥ विदेहमुत्यादौ हि कीदृशी स्थितिस्तामाह भनिति ॥ १४ ॥ वेदशास्त्रादिभेदो वा तदा नो भाति किञ्चन ॥ एतनिदानमज्ञानं यतो नष्ट विवेकतः ॥१५॥ तदा-तस्यां दशायाम् । कुनो नो भाति ? तनाह म्पतदिति । वि. घेकतः-तत्त्वंपदार्थघियेकसाभ्यतत्वसाक्षात्कारतः ॥ १५ ॥ उपादाननाशेन तत्कार्यविनाशे दृष्टान्तव्यमाह- मृद्विनाशे घटो यद्रज्जुनाशे यया फणी ॥ एतस्मिन्नेव काले तु प्रादुरास शुचिश्रवाः ॥ १६ ॥ , प्राय

·.
+
.
मगावकल्पप्रकाशापभाप्ययुतः ।
लोकोपकारकाराय दिव्या वागशरीरिणी ॥
*मृदिति ॥ एतस्मिन्नेव देव्यास्तत्त्वसाक्षात्कारविश्रान्तिकारले
शुचिश्रवाः विशदश्रवणयोग्या, अशरीरिणी दिव्या चार, लोकानां श्रय
णादितत्परजनानामुपकारं तत्त्वप्रतिष्ठानलक्षणं करोतीति लोकोपकार-
कारो दृढ़विश्वासस्तस्मै प्रयोजनाय प्रादुरास ॥ १६ ॥
वागुवाच-
भो भो देवि ! कृतार्थाऽसि गुरुकारण्यलेशतः ॥ १७ ।।
अधिकारिखुद्धिकृतार्थतादिरेवान देव्याः कृतार्थत्वेनोत्प्रेक्ष्योच्यते १७
नष्टाज्ञाना नष्टकार्या नष्टजीवादिभेदिमा ।।
नष्टकामादिदौगया असि त्वं परमेश्वरि !॥ १८ ॥
मज्जपप्रभवादेवं मादुरास महन्महः।।
एवंप्रभावो मज्जप्ता तस्मान्मामेव सञ्जपेत् ॥ १६ ॥
मज्जपप्रभयात्तत्वसाक्षात्कारादिति शेषः । मजपो यस्मादेवं प्रभाव
स्तस्मान्मामेव मुमुक्षुः सअपेत् ॥१८॥१६॥
यतीश्वराश्व गायत्रीं त्यक्त्वा भेदावलम्बनम् ।।
मामेव सर्वदा शुद्धा जपन्त्यालोचयन्ति च ॥ २० ॥
यो देयो भर्गवः नः धियः प्रचोदयात्प्रेरयति तस्य देवस्य सवितुर्वरे-
एयं वरणीयं तत्परब्रह्मात्मकं ज्योतिधीमहीति ध्यातृध्यानध्येयत्रिपुटी.
रूपभेदावलम्बनां गायत्रों त्यक्त्या जपनिष्ठा यतीश्वराः मामेव जपन्ति,
तत्वविचारनिष्ठास्तु आलोचयन्ति, विच रयन्ति पश्यन्ति च ॥ २० ॥
मदर्थ चापि मामेव सर्वभेदविनाकृतम् ॥
गायत्रीमपि सावित्री शिखां मूत्रं च कर्म च ॥ २१ ॥
यद्यपि ते मदर्थं पर्यालोचयन्ति, तथापि सर्वभेदविवर्जितं मदर्थ
भूत मामेवाग्वेषयन्ति नान्यमित्यर्थः । यस्मात्पूर्वयतीश्वराः मां जप्तवन्तः
पर्यालोचितवन्तश्च, तस्मादिदानीन्तनैरपि अधिकारिभिर्मोक्षधाच्छा भवे.
द्यदि, तर्हि गायशदिनि स्यया संन्यस्य अहं जन्य इति परेणान्ययः २१
त्यस्ता संन्यस्य जन्योऽहं मोक्षवाञ्छा भवेद्यदि ॥
इदं कल्पं तु सर्वेषां गृहिणां ब्रह्मचारिणाम् ॥ २२ ॥
वनस्यानां यतीनां च पारायणफलं समम् ॥
सकमण्डलुदगडानां यतीनामेव मनः ॥ २३ ॥

·प्रणवकल्पः । ५६ तत्र प्रणयजपे संन्यासिनामेवाधिकारः तत्कल्पश्रवणाध्ययनादौ तु चतुर्णामप्याश्रमाणामित्याह *इदमिति । पारायणमात्रादगस्तुत्यादौ प्रागुक्तं फलं यस्य तथाविधमिदं कल्पं सर्वेषां समं साधारणम् ॥ २२ २३ कल्पं साधारणं प्रोक्तं पुराणत्वेन हेतुना ।। सर्व च मन्मयं देवि ! विश्वस्माच विलक्षणः ॥ २४ ॥ पुराणत्वेन हेतुना पौराणिकरहस्यशाने त्रैवर्णिकानामधिकारादि. त्ययः । शुद्रस्य तु न रहस्यश्रवणेऽधिकारः, 'न शुदाय मतिं दधादि'- त्यादिनिपिद्धत्वात् । इदानी प्रणवः स्वस्य सर्वात्मतां ब्रह्मतद्विद्यात्मता चाह #सर्वश्चेत्यादिना ॥ २४ ॥ निर्गुणो निर्विकारोऽहं तद्रूपः सर्वरूपवान् ।। मत्तोत्पन्नं च यत्किञ्चित्सर्व च मयि कल्पितम् ॥ २५ ॥ तपो ब्रह्मविद्यारूपः ॥ २५ ॥ अहमेव विलासेन बद्धो मुक्तथ सर्वगः ॥ मायावीव स्वयं सर्व सृष्ट्वा तत्र प्रविश्य च ॥ २६ ॥ संसरामि भूमामीच गच्छामीव नमामि च ॥ मूढानां च तथा भामि न गुर्वायत्तचेतसाम् ॥ २७ ॥ विलासेन मायापिलासक्रीडामौतुफेन यावदशा पद्ध इव स्वतत्त्वं मात्या मुक्त इव च, मायावी पेन्द्रजालिक इव, तत्र स्वस्टचतुर्विधशरी- रे प्रविश्य च, संपादिविषयेषु संसरामीय, विसंवादिषु भ्रमामीय, मार्ग. भेदेषु गच्छामीय, अल्पतरेषु सूचिच्छिद्रादिमार्गेषु नमामि समाविशामि। किं सर्वत्र एवमेव ? नेत्याह मूढानामिति । गुरुप्वेवायत्तमधीनं चेतो येषां, गुर्यनुप्रहफलसाक्षात्कारफलशालिचित्तानामिति यावत् ॥२६॥२७॥ यन्मुढानां जगद्मान्तिदर्शनं यश तत्त्वयिदा तत्त्वदर्शनं तत्सचं दर्शन चिदारमैश्यनिर्याह्यमिति द्वएतत्यनिष्कर्ष चिदात्मय सर्व पश्यतीति पर्य- यस्यतीत्याशयेनाह- इदं भ्रान्तं जगवस्तु पश्यत्येप स पश्यति ॥ लोकभेदं समुद्दिश्य वक्ता प्रतिवक्त्ता ॥ २८॥ इममिति । यस्तु जीय इदं म्रान्तं जगत्पश्यतीति प्रसिद्ध तदेष मागुक्तोऽहमेय स जोयो भूत्वा पश्यति नान्यः-'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टेत्या- दिथुतेः । एवं गुरुशिष्यादिलौफिकोदकल्पनया पफ्तृता प्रतियन तापि ·६० प्रणवकल्पप्रकाशाज्यभाष्ययुतः । तस्यैवेन्याह लोकभेदमिति । अथवा यदि द्रष्टादितत्त्वमात्मैव तर्हि तस्यैव वक्ता प्रतिवक्तृता च कथम् ? न हि स एव तमेव प्रतिपृच्छति समाधत्ते चैत्यादिव्यवहार उपपद्यते, तबाह लोकभेदमिति । व्याय. हारिकप्रसिद्धशरीराद्यौपाधिकभेदं सम्यग् उद्दिश्य सिद्धयत्कृत्य गुरु शिष्यादिसंवादरूपा वक्तृता प्रतिवक्तृता च प्रवर्तत इत्यर्थः ॥ २८ ॥ सर्वात्मभूतस्य मम इन्द्रादिदेवशरीरेषु पृथक्पृथगभिमानकल्पनेन स्वतत्वाहानगर्वादिकं यक्षरूपणाविर्भूय तृणदहनचालनच्छेदनेवाय. ग्न्यादीनामसामर्थ्यप्रकटनेन गर्वभगोत्तरं तिरोधाने शान्तदर्पेभ्य इन्द्रा. दिभ्यो जिज्ञासुभ्य उमामुखेन स्वतत्वोपदेशनं च तलवकारशाखिनामु. पनिषदि प्रसिद्धमित्याह- देवि ! केनोपनिपदि एवं संवादिकोमया ॥ इन्द्रादिना पुरा जातो गर्वनिर्वापणाय वै ॥ २६ ॥ *देवोति ॥ हे देवि ! अहं पुरा पूर्वकालं मच्छफ्त्याऽसुरविजयानन्त- रमिन्द्रादीनामस्माकमेयायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेत्यद्भुतगर्वनि. पणाय एवं यक्षरूपेणाचिर्भूय तेपामसामय प्रकटीकृत्य पुनस्तिरोभूय च पुनस्तत्राविर्भूतया इन्द्रेण सह संवादिकया उमया हैमवन्या तेषां ग. चहत्त्वज्ञाननाशने निर्मूलं गर्वनिर्धापणायाह जात रति कनोपनिपदि बै प्रसिद्धमित्यर्थः ॥ २६ ॥ पारमार्थिकदृष्टौ तु नैवं पर्युपपचते ॥ एतादृशं स्वरूपं त्वं लक्ष्यसे देहपाततः ॥ ३० ।। पारमार्थिकदृष्टिदशायां तु नवं वक्तृता प्रतियक्तृता च पर्युपपद्यने, 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तकैन के पश्यदित्यादिध्रुनेरित्यर्थः ॥ देह- पाततः-देहस्य मिथ्यात्वबुझ्ययाधतः ॥ ३०॥ एवमेव हि यो पेद लभते सोऽपि मां शिवम् ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मदर्थ प्रविचारयेत् ॥ ३१ ॥ मां प्रणयतत्त्वात्मकं, शिवं निरतिशयानन्दम् ॥ ३१ ॥ शुखीत चापि मन्वीत निदिध्यासनमाचरेत् ।। मदयों यत्र विस्तारा वर्णिता घुघसनमः ।। ३२ ॥ मदर्थ प्रपमं गुरुमुपाच्ण्योत, नतः धृतार्थदााय मन्योतापि, नतो निदिध्यासनं विपरीतभावनाच्छेदार्थमाचरेत् इत्यर्थः । यत्र येषु धुति- स्मृतिपुराणसूत्रभाष्यादिषु, पिस्तीर्यन इसि पिरतारः, पर्मणि घन.

·प्रणवकल्प।
चेन्यनुपज्यते।। ३२॥
त्याद-
उपपचिभिविस्तारिनो मदर्थो वर्णितस्तान् ग्रन्थान् ऋएधीत मन्योत
तनावस्थात्रयान्वयव्यतिरेकावधारितसदेकस्वभावत्वात्पुरुषस्यैव
पारमार्थिकसत्त्वं नावस्थात्रयस्य पुरुषसंसर्गाध्यासेनैव तात्कालिकस.
चापत्ययोपपत्तेरत पय विद्वद्भिानकाले जीवन्मुक्तिरनुभूयते . देह-
पाते विशेषतः प्रतिमासस्याविच्छेदाटूमानन्दैकरसा मुक्तिः परिशिप्यते
सद्भावो यस्य पुंसोऽस्ति तस्यावस्थात्रयं भवेत् ।।
जीवन्मुक्तिनिकाले देहपाते विशेषतः ॥ ३३ ॥
सद्भाय इति ॥ यस्य पुंसः स्वसत्यैव सद्भायोऽस्ति तस्यैव स-
तया यायज्जीवं पर्यायेणायस्थाप्रयं भवेत् । ध्यानकाले आविर्भूतेना-
परोक्षसाक्षात्कारेण जीवन्मुक्तिश्च भवेत् , देहपाते विशेषतो विदेहमु-
किश्च भवेन्नात्यन्तासतः परतः सतो घेत्यर्थः ॥ ३३ ॥
न तस्य जन्म दुःखं वा भेदो वा सम्भवत्युमे ।।
मुद्यन्ति मूढाः सर्वत्र गुरुशास्त्रपराङ्मुखाः ॥ ३४ ॥
अत एव सदसतोः सम्बन्धायोगादसङ्गस्य तस्य पुंसो जन्म दुःश्वं
ग्रहलगेदो या न सम्भवत्येव । एवं स्वाध्यवसाग्ये परात्मतत्त्वे गुरुशास्त्र.
पराङ्मुखाः मूढा मुहान्ति ॥ ३४ ॥
कर्य मुद्यन्ति ? तदाह-
अन्यो जीवस्तथा ब्रह्म प्रपञ्चोज्य इतीश्वरि ! ।।
नैव पश्यन्ति सचित्ता यतो ब्रह्माद्वयं स्मृतम् ।। ३५॥
अन्य इति: गुरुशास्त्रानुगतसत्रितास्तु नै मुधन्ति, यतो गुरु-
शास्त्रोपदेशाधिस्मृतफण्ठचामीकरमिय स्मृतं स्वतत्यमेव प्रसादय-
सर्वोपनिपदो देवि ! गुरुवाक्यं सतां वचः ॥
स्वानुभूतिर्विचारच प्रमाणं यदि पार्वति । ॥ ३६॥
अत पप गतिसामान्यपरिक्षानाय विचारिताः सयां उपनिपरा,
तत्तारपर्यप्रदश्यर्फ गुण्याझ्य, तदुपहकस्मृतिपुराणसूत्रमाप्यादिरूप
सता पूर्णाचार्याणां यचा, तदनुगुणा स्वानुभूतिः, सदावर्याय पुनः पुनपि.
पारश्चेत्येतरपञ्चक यदा स्थूणानिसननन्यायेन तत्र दृढतरप्रतिष्ठाकारण-
मस्ति तदा स्यारमेव प्रसाद सिममित्युपसंहारः ३६॥
मित्यर्थः ॥ ३५॥

·६२ प्रणवकल्पपकाशांख्यमाध्ययुत: उक्तमयं प्रशिशंसिपुः मृत आख्यायिकाशेषमुपवर्णयति- इत्युत्का विररामासौ दिव्यागमशरीरिणी ।। सूत उवाच-- गौरीदं वाक्यमाकर्य पाचर्य परमं ययौ ।। वृत्तान्तमिममीशानी ज्ञापयामास शङ्करम् ।। ३७ ।। *गौरीत्यादिना* ईशानस्य स्त्री इशानी, पुंयोगादाख्यायां ङीप्॥३७॥ श्रुत्वा वाक्यं तथा शम्भुः सन्तोपं परमं ययौ।। निश्चयामासतुर्विप्राः ! तथेति गिरिजाशिवौ ॥ ३८ ॥ निश्चयामासतुनिश्चिक्यतुः । निश्चयशब्दाचत्करोतीति णिचि लिरि 'कास्प्रत्ययादियामि 'अयामन्ताल्बाय्येन्वियित्ययादेशविषये णिलुक्छान्दसः। अशरीरिण्या वाचा ययुक्तं तत्तथैवेति निश्चिक्यतुरि- त्यर्थः ॥ ३८॥ कुर्वात प्रत्यहं ध्यानं प्रणवब्रह्मणः शिवौ ।। तस्माज्जपन्तु चोङ्कारं साङ्गं तु मुनिसत्तमाः । ।। ३६ ॥ ध्यानग्रहणं जपस्याप्युलक्षणम् , जपग्रहणमप्येवम् , यस्मागिरिजा- शिषौ प्रत्यहं प्रणवब्रह्मणो जपं ध्यानं च कुर्वाते तस्माद्भवन्तोऽपि साङ्गमोङ्कारं जपन्तु ध्यायन्तु चेत्यर्थः ।। ३६ ॥ ताहि कि कुटीचकादिभिरिय परमहंसेनापि गायत्री जपचा प्रणयो जन्यः ? नेत्याह- त्रिकरण्या च गायत्री पित्रा मूढेन देशिताम् ।। त्यक्त्वा सर्वज्ञगुरुणा दिप्ट तारञ्जपन्तु च ॥ ४० ॥ निकरण्येति । त्रीणि फरणानि पाङ्मनःकायास्तेषां समाहारर त्रिकरणी, द्विगोरिति डीप , तया, मूढेन अनात्मशेन पुत्रवितादिस्नेह मूढेन च पित्रा देहजनकेन देशितां साक्षादाचार्यद्वारा वा उपदेशिता गायत्रों व्याहृत्यादिप्रदर्शनक्रमेण विधिना त्यक्त्वा सर्वक्षेन सर्यात्मक ब्रह्मविदा गुरुणा परमहंसपरिव्राजकाचायण दिष्टं तारं जपन्तु चकारा- व्यायन्तु च ॥४०॥ उक्तमुक्तं दृढयितुं यतैर्गायत्रीजपे इतरंषां तारजपे प्रणवजपे स्त्रीणांच दोपमाह- यतिर्गायनीजपिता वटवायास्तारजायकाः ।।

·६३
प्रणवकल्पः
मन्यजाप्यश्च नार्यश्च सर्वे निरयगामिनः ॥४१॥
यतिरिति । थटुः ब्रह्मचारी तदाद्यास्त्रयः आश्रमिणः तारजा-
पकाः केवलप्रणवजपपराः । प्रणवघटितमन्त्रान्तरजपे तु तेषां न
दोषः । मन्त्रं जपन्तीति मन्त्रजाप्यः, कर्मण्यए । 'टिढ्ढाणमित्यादिना
डीप् ! सर्व इति पुमान् स्त्रियेति पुंशेषः । आद्यश्वकारो निरयगामिपु
स्त्रीणां समुच्चयार्थः । द्वितीयस्तु मन्त्र जपे अनुक्तशुद्रपतिताधनधिकार्य.
न्तरसमुशयार्थः ॥४१॥
इत्यवोचमहं गीतां दिव्यां प्रणवनामिनीम् ।।
यो गायति सदा शुद्धः सोऽन्ते मुक्तिं च विन्दति ॥ ४२ ॥
प्रणवेतिनामिनी नामवती प्रणवगीताख्यामिति यावत् । इतोति
व्यवहितोपसंहारस्तत्पठनफलकीर्तनार्थः ॥ शुद्धः-स्नानाचमनादिप्रयतः ।
अन्ते मुक्ति, चकारादिह वाच्छितार्थोश्च विन्दति ॥ ४२ ॥
पठन्तु भृगवन्तु च वाचयन्तु लिखन्तु गायन्तु च योधयन्तु ।
ॐकारकल्पं यतिन्दसेव्यं सूतोक्तमीशोक्तमनिन्दितं च ॥ १३ ॥
इति श्रीमणवकल्पे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
पठन्त्विति । प्राग्व्याख्यातम् ॥ ४३ ॥
इति श्रीप्रणवकल्पप्रकाशे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
मणवः परमं ब्रह्म मणवः परम: शिवः ॥
मणवः परमो विष्णुः प्रणवः सर्वदेवताः ॥१॥
प्रणवः परमं ब्रह्मति प्राग्व्याख्यातम् ॥१॥
मुनय ऊचु:-
मृत सूत महामाश द्वैपायनकृपालय ।।
सत्यवत्याः सुतात्सर्व ज्ञातं वैदिकलौफिकम् ॥२॥
यमुनाडीपरूपं यदयनं स्थानं तत्र जातो द्वैपायनः, द्वैपायनस्य
व्यासस्य कृपायाः आलय आयासभूतेति सर्वरहस्योपदेशशालिस्यद्यो.
तनार्थम् । तदेय स्पटमाह-- सत्यवत्या इति । पैदिकं घेदरहस्य
लौकिक लोफरहस्य वेदातिरिक्तयिधास्थानरहस्यं चेत्यर्थः ॥ २ ॥
अस्माकं कृपया पूर्वमोङ्कारकवचं शुभम् ।।
ॐकारहृदयं पुण्यमोझाराङ्गस्तुतिस्तया ॥३॥

·- प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाप्ययुतः फवचादीनां पजराधन्तानां समुचितानां त्वया उक्तानीत्युचर घान्वयः॥३॥ ॐकारनाम्नां दिव्यानां शतमप्टोत्तरं मुने! ॥ ॐकारपञ्जरादीनि सर्वागयुक्तानि भो! त्वया ॥ ४ ॥ आदिपदागीतान्तसग्रहः ॥ ४ ॥ श्रुत्वैतानि मुनिश्रेष्टलब्ध कार्यिमुत्तमम् ।। वाच्यं श्राव्यं पुनः किश्चिदस्ति वद तत्पभो ! ॥५ कृतः अर्थः पुरुषार्थो जन्मसाफल्यं व यैस्ते कृतार्थास्तयां भावः का. यिं 'गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः इति प्यम् । त्वया वक्तुं योग्यं वाच्यम्, अस्माभिः अवश्यं श्रोतुं योग्यं श्राव्यम् , 'ओरावश्यके' इति ण्यत् , श्चित्सहस्रनाम अस्ति तत् नः अस्मभ्यं वद ॥ ५ ॥ यच्छुत्वा मुनिधौर्येय । श्राव्य लोके न विद्यते ॥ ॐकारनाम्नां साहसं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ ६ ॥ यत् ॐ कारनाम्नां साहनं श्रुत्वा प्रणवापास्तिविषये अन्यत् श्रोतन्य न विद्यते नावशिष्यते ॥६॥ नानारोगहरं नृणां नानाकामार्थदायकम् ॥ नानाश्रमफलाकारं नानास्तोत्रफलपदम् ॥ ७ ॥ नानाकर्मणामष्टाचत्वारिंशन्संस्काररूपाणां सर्वकर्मणामर्थः पर मप्रयोजनमात्मतत्त्वज्ञानं तहायकम् , नानाश्रमसाध्यान्यन्यान्यपि यानि काम्यफलानि तान्यप्याकिरति वर्पतीत्याकारम् ॥ ७॥ अस्मभ्यं वद लोकानां हितं कर्तुं महामते ।। सकृच्छुत्वा पठित्वा वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥८॥ अस्मन्मुखेन प्रख्यानात्सर्वेपामधिकारिलोकानां हितं कर्तु, यत्सक च्छुत्वा पठित्या वा ॥ En सूत उवाच- भो भो हे मुनयः श्रेष्ठाः ! साधु पृष्टं महात्मभिः ।। यथा शम्भुः पुरा गौर्या मेधगम्भीरया गिरा ॥ पुरा गौर्या शम्भुर्यथा पृष्टस्तथा भवद्भिरपि मेधगम्भीरया गिरा सम्यक्पृष्टमित्यन्वयः ॥६॥ प्रश्नेनानेन तुलया न पृष्ठं केनचित्पुरा ॥ .

·प्रणवकल्पः ।
प्रतो वक्ष्यामि युष्मभ्यं यतो मुक्तिर्भवेद्धवम् ॥१०॥
यनो यस्मानामसहस्रान्मुक्तिधूपं भवेत तद्वदयामि ॥ १० ॥
इत्युक्त्वा वक्तुमारेभे मूतः पौराणिकः प्रभुः ।
ॐ अस्य श्रीमणवदिव्यसहस्रनामस्तोत्रमन्त्रस्य परब्रह्मऋषिः,
अनुष्टुप् छन्दः, परमात्मा देवता, अकारो बीजम् , उकारः शक्तिः,
पकारः कीलकं, मोक्षार्थे जपे विनियोगः ।
ज्यकारोकारमकारन्यासं कुर्यात्करादिपु । अष्टोचरनामवद्-
एव्यम् ।।
ऋषिः फल्पादौ द्रष्टा स एव चास्य सहस्रनाम्रोऽपि, एवं प्रणवदेव-
तेव देवता तद्विनियोगे विनियोगश्च, छन्दस्त्वष्टाक्षरपादैः श्लोकैर्नाम्नां
मामनियन्धादनुष्टुप्॥
अय ध्यानम्-
कारं निगफवेद्यमनिशं वेदान्ततत्त्वास्पदम् ।
चोत्पत्तिस्थितिनाशहेतुममलं विश्वस्य विश्वात्मकम् ॥
विश्वत्राणपरायणं श्रुतिशतैः सम्मोच्यमानप्रभम्
सत्यं ज्ञानमनन्तमूर्तिममलं शुद्धात्मकं तं भजे ॥११॥
निगमानां सर्ववेदानामेकं वेचं 'सर्वे चेदा यत्पदमामनन्तीतिश्रुतेः ।
निशा अशानान्धकारस्ततिरोधित्वादनिशम् , घेदान्ततत्त्यस्य परप्रालणः
याचकत्यात्प्रतीकत्याच आस्पदम् । विश्वस्योत्पत्यादेः अकाराद्यर्यमुखेन
हेतुः अभिन्ननिमित्तोपादानकारणम् अत एव विभ्यात्मकम् ,विश्वस्य सर्वस्य
अधिकारिजनस्य छानादिसम्पादनेन घाणेर क्षणे परायणम् , श्रुतिशतैः
सम्यरमोच्यमाना ज्यायमाना प्रभा तात्पर्यविषयः ब्रह्मज्योतिर्यस्य,
अनन्ता अपरिच्छिन्ना मूर्तिस्तात्विकस्वरूपा यस्य । अमलमिति प्रथम
कामकर्मयासनामलवारणाय. द्वितीयं त्यविद्यामलनिरासाय विशेषणम् .
कारणमलनिरासाच्युद्धात्मकं तं प्रपाय भजे इत्यर्थः ॥ ११ ॥
एवं न्यस्य ततो ध्यात्वा नामानि मजपेत्सुधीः॥
ॐकारस्तार मूक्ष्मः प्रणवः सर्वगोचरः ॥ १२ ॥
तरमेकाक्षरं क्षारं तितिरुत्पत्तिहेतुफः ।।
नित्यो निरत्ययो शुद्धो निर्मसात्मा निराकृतिः ॥ १३॥

·: प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाष्ययुतः कवचादीनां पजराधन्तानां समुचितानां त्वया उक्तानीत्युत्तर त्रान्वयः॥३॥ ॐकारनाम्नां दिव्यानां शतमप्टोत्तरं मुने ! ॥ ॐकारपञ्जरादीनि सर्वाणयुक्तानि भो ! त्वया ॥ ४ ॥ आदिपदादीतान्तसङ्ग्रहः ॥ ४ ॥ श्रुत्वैतानि मुनिश्रेष्टलब्धं कार्यिमुत्तमम् ॥ वाच्यं श्राव्यं पुनः किञ्चिदस्ति नो पद तत्पभो ! ॥५॥ शतः अर्थः पुरुषार्थो जन्मसाफल्यं च यैस्ते कृतार्थास्तेषां भावः का- यिं गुणवचनब्राह्मणादिभ्य' इति प्यम् । त्यया वक्तुं योग्यं घाच्यम् , अस्माभिः अवश्यं श्रोतुं योग्यं श्राव्यम् , 'ओरायश्यके' इति एयत् , कि- चित्सहस्त्रनाम अस्ति तन् नः अस्मभ्यं वद ॥ ५ ॥ यच्छुत्वा मुनिधौर्येय । श्राव्यं लोके न विद्यते ॥ ॐकारनाम्नां साहसं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ।। ६ ॥ यत् ॐ कारनाम्नां साहस्रं श्रुत्वा प्रणयोपास्तिविषये अन्यत् श्रोतव्य न विद्यते नावशिष्यते ॥ ६ ॥ नानारोगहरं नृणां नानाकामार्थदायकम् ॥ नानाश्रमफलाकारं नानास्तोत्रफलप्रदम् ॥ ७॥ नानाकर्मणामष्टाचत्वारिंशन्संस्काररूपाणां सर्वकर्मणामर्थः पर- मप्रयोजनमात्मतत्त्वज्ञानं तहायकम् , नानाश्रमसाध्यान्यन्यान्यपि यानि काम्यफलानि तान्यप्याकिरति वर्षतीत्याकारम् ॥ ७ ॥ अस्मभ्यं वद लोकानां हितं कर्तुं महामते ! ॥ सकृच्छुत्वा पठित्वा वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ८॥ अस्मन्मुखेन प्रख्यानात्सर्वेषामधिकारिलोकानां हितं कर्तुः, यत्सर च्छुत्या पठित्वा या॥॥ सूत उवाच- भो भो हे मुनयः श्रेणाः साधु पृष्टं महात्मभिः ॥ यथा शम्भुः पुरा गौर्या मेधगम्भीरया गिरा।। पुरा गौर्या शम्भुर्यथा पृष्टस्तथा भवद्भिरपि मेधगम्भीरया गिरा सम्यक्पृष्टमिन्यन्वयः ॥६॥ प्रश्नेनानेन तुलया न पृष्टं केनचित्पुरा ॥

·अधिकारिजनस्य ज्ञानादिसम्पादन घाणेर क्षणे परायणम् , श्रुतिशतैः . प्रणवकल्पः । अतो वक्ष्यामि युष्मभ्यं यतो मुक्तिर्भवेद्धवम् ॥ १० ॥ यतो यस्मानामसहस्रान्मुक्तिधूपं भवेत् तद्वदयामि ॥ १० ॥ इत्युक्त्वा वक्तुमारेमे मूतः पौराणिकः प्रभुः । अस्य श्रीमणवदिव्यसहस्रनामस्तोत्रमन्त्रस्य परब्रह्मऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, परमात्मा देवता, अकारो वीजम् , उकारः शक्तिः, मशारः कीलकं, मोक्षार्थे जपे विनियोगः । अकारोफारमकारन्यासं कुर्यात्करादिषु । अष्टोचरनामवद्र- एन्यम्॥ ऋषिः कल्पादौ द्रष्टा स एव चास्य सहस्रनाम्रोऽपि, एवं प्रणयदैव. तेर देयता तद्विनियोगे विनियोगध, छन्दस्त्वयाक्षरपादैः श्लोफैर्नासा , " शमनिबन्धादनुष्टुप्॥ - अथ ध्यानम्- फार निगमैकवेद्यमनिशं वेदान्ततत्त्वास्पदम् । चोत्पत्तिस्थितिनाशहेतुममलं विश्वस्य विश्वात्मकम् ।। विश्वत्राणपरायणं श्रुतिशतैः सम्मोच्यमानमभम् सत्यं ज्ञानमनन्तमुर्तिममलं शुद्धात्मकं तं भजे ॥११॥ निगमानां सर्ववेदानामेकं येद्य 'सर्व वेदा यत्पदमामनन्तीति श्रुतेः निया यशानान्धकारस्तशिरोधित्यादनिशम् ; घेदान्ततत्त्यस्य परमलणः पाचकत्यात्मतीकत्वाश पास्पदम् । विश्वस्योत्पत्यादेः अकाराचर्यमुखेन हेतुः अभिन्ननिमित्तोपादानकारणम् अत एव विभ्यात्मकम् ,विध्यस्य सर्वस्य सम्परमोच्यमाना स्थायमाना प्रभा तात्पर्यविषयः प्राह्मज्योतिर्यस्य, अनन्ता अपरिच्छिन्ना मूर्तिस्तात्विकस्वरूपा यस्य । अमलमिति प्रथम कामकर्मपासनामलयारणाय. द्वितीय त्यविद्यामलनिरासाय विशेषणम् , काररामलनिरासाच्छुद्धात्मकं तं प्रणयं भजे इत्यर्थः ॥ ११ ॥ पर्व न्यस्य ततो ध्यात्वा नामानि मनपेत्सुधीः ।। ॐकारस्तारफ मूक्ष्मः प्रणवः सर्वगोचरः ॥१२॥ तरमेकाक्षरं तारं तितित्यत्तिहेतुफः ॥ नित्यो निरत्ययो शुद्धो निर्मलामा निराकृतिः ॥ १३ ॥ प्रणव ·प्रणवकल्पः । मनसो गनिहन्ता व गम्यानामुत्तमोत्तमः ।। घण्टानिनादो घण्टेयो घण्टेयपरनन्दनः ॥ १६ ॥ विभूतिमत्वान्मनसोऽपि गति हन्ति तिरस्करोतीति मनसो गतिहन्ता, 'अनेजदेको मनसो जवीय' इति श्रुतेः । गम्यानां प्राप्याणां फोपास्ति- झानफलानामुत्तमोत्तमो निरतिशयोत्कर्षकाष्ठा प्राप्त इत्यर्थः, 'आत्मला. भान पर विद्यत' इत्यापस्तम्ववचनात् , अपिभूपरमाणुभूरिसहयेप्वपयातेषु चतुर्मुखेष्वलन्धात् । अपदुःखनिरन्तसौख्यसिन्धान च लाभोऽस्ति परोनिजात्मलाभात् ।। इत्यभियुक्नोक्तेश । घण्टादिनादः प्रसिद्धः। घण्टेयो घएटानादस. दृशोऽनाहत इत्यर्थः । नादलाक्षणिकादण्टाशदादुपमेये दश्चान्दसः । घण्टेयपरान् अनाहतनादसमाधिनिष्ठान्नन्दयत्यानन्दयतीति घण्टे. यपरनन्दनः॥१६॥ घरटानादकरो घण्टानादवानादवान् घुणः ।। घस्रो घनितचिद्रूपो धनानां जलदायकः ॥ २० ॥ पूजकादिरूपेण घण्टानादकरः, घण्टारूपेण प्रणवो घण्टानादवार , घण्टादिरूपेण सर्वनादवान् , कालरूपेण स घुण इच जरयतीति घुणः । दिनरूपत्वात्सदा प्रकाशत्वाद्वा धनः । घनिता सैन्धवशिलोदरचना चिदेव रूपं यस्य तद्यथा सैन्धवघन' इत्यादिश्रुतेः ॥ २० ॥ चम्पापूज्यविदानन्दचिराच्चिरतरश्चितिः ।। चितिदश्चितिगन्ता च चर्मवान् चलनाकृतिः ॥ २१ ॥ चम्पाशब्दः पुष्पपरा, नित्यत्वादनादित्याधिराच्चिरतर, चीयतेऽ. स्मिअगदितिः चितिः, वितिरूपचमतं ददातीति चितिदः । चितिरूपत- याऽस्य गन्ता प्रामा। शिवरूपत्वाधाप्रेमचर्मधान ॥२१॥ चञ्चलचालफयाल्पग्छाप्यावान् छादनात्मकः ॥ छापा छाया प्रतिछाया जअपूको महामतिः ॥ २२ ॥ दाया कान्तिा, बाया:प्रसिक्षा, प्रतिमाया प्रतिविम्यः । मर्यभेदाना- ममेदाः । ॥ २२॥ जलगायो जलाकारो जाली जालविनायकः ॥ झारितिप्रतिशेरेया मम्मामारुतसवितः ।। २३ ।। जासस्य विगुणमायाजालरय विनायको नियन्ता, भटिनि शीघ्र -

·भर ख्यिा
प्रतिहताः सर्वे धौरेयाः भारवाहाः येन, देवावगम्यगतिप्रापकन्यादिति
भाषः । झन्झामारतेन प्रलयमारतेन सेवितः ॥२३॥
टकञ्च टवकर्चा च टरकार्यवंशानुगः ।।
ठिठ्ठलो निष्टुरः कृष्टममठः पृष्टगोचरः ॥ २४ ॥
टंकः पापाणदारणा, टङ्ककार्याणि शिलादिप्रतिमास्तम मन्निधाना.
तद्वशानुगः, टिटलः शिलादिकठिणस्थूलरूपः, सर्वभूम्याधारवा-
स्कमटः, अत एव स्वपृष्ठस्थभूम्यात्मना पृष्टगोचरः ॥२४॥
काठिन्यात्मा कठोरात्मा कौटः कोटीरगोचरः ।
डमरुध्वानसानन्दो डाम्भिकानां पराङ्मुखः ।। २५ ।।
शिलादिकाठिन्यामा, बजादिरूपेण कठोरात्मा, कुटयां भवः कोटः।
अल्पा कुटो कुटीरस्तव भवाः कौटोराः यतयस्तेगमुपास्यत्येन गोचरः ।
डमरुभ्यानेन नृत्यपरत्वात्सानन्दः। डाम्भिकानां धर्मध्वजिना फला.
भावात्पराङ्मुखः ।। २५ ॥
डम्भेतरसमाराध्यो डाम्भिकानां विडम्वनः ॥
ढक्काफलकलवानोऽणिमाणुत्तममुन्दरः ॥ २६ ।।
इम्भेतरैरदांभिर्क सभ्यगाराध्यः, डांभिकानां तु लोकवञ्चनफलमाण
बिडम्बनः वञ्चक इति यावत् । दया यशःपटहः तेन सर्वदिक्षु प्रसिद्धः
कलकलध्यानः कोलाहलध्वनिर्यस्य । अणिमासिद्धिरूपः अणिमा पर-
मसौदम्येण अणु, तेभ्यः सूक्ष्मतमेभ्योऽप्याकाशपरमाण्वादिभ्यः सुन्दरः
परमसूदम इति यावत् ॥ २६ ॥
तारतम्यफलं तल्पं तल्पशायी वितारकम् ।।
तर्त्तव्यं तरणं तारं तारकानाथभूपणः ॥ २७ ॥
फलस्य फर्मोपासनतारतम्यानुसारित्वात्तारतम्यफलम् । मलयादि-
कालरूपेण सर्वप्राणिसुखनिद्राविधान्तिहेतुत्यातल्पम् शेपतल्पशयनशी-
लत्यात्तल्पशायो संसारार्णवतारणहेतुन्याद्विशिष्ट तारकं वितारकम् ।
सर्वकर्मोपास्तिफलवितरणादा वितारकम् , तत्तन्यं संसारोत्तरणात्मा.
प्यम् । तारणं तत्साधनम् । तारयतीति तारम् । तारकानाथचन्द्र-
स्तद्भूषणः शिवः ॥ २७ ॥
हिरण्यवाहुः सेनानोर्देशानां च दिशां पतिः ।
पीतवर्णों महारतो हरिकेशोपवीतवान् ॥ २८ ॥

·प्रणवकल्पः।
दह
अन हिरण्यवाहुरित्यादिग्रहणं श्रीरुद्राध्यापस्यार्पनामोपलक्षणम् ,
तेन सहस्रनामसंख्यासम्पतिरनुत्तरपि तैः कर्तव्या, तदर्थश्च तदाप्या-
देवावगन्तव्यः । तेषु केपाश्चिदनुवाद उदाहरणार्थ । 'दिशां च पतये
गमः' इति श्रुतौ चकारो देशानां पतये इति नामान्तरसमुच्चयार्थ इति
दर्शयति देशानामिति । स्वर्गादिरूपेण पीतवर्णः ॥ २८॥
स्तायूनाममणीः श्रीमान्निरः परिचारकः ।।
पिल्मी च फवची वर्मी मत्तेभगवख्थवान् ॥ २६ ॥
स्तायनां चोराणा, विल्म बिलवालोहमुद्रिकारचिनशिरस्त्राणं तद्वान् ।
मत्तैरिभैर्गच्छन्तीति मत्तेभगा गजारोहास्तस्प्रधानो यरूयो रथगुप्तिः
सेनेति यावत् तवान् ॥ २६ ॥
वश्चकः परिवञ्ची च कारः कुम्भकारकः ।।
पक्षिपुञ्जोपजीवी च मृगयुः शुनको नयः ।। ३ ।।
नयति नियच्छतीति जगदिति नयः। भकानां पारिनुपयाताय महा-
घजकवच इति घा॥३०॥
भक्तपापमहादाविर्दरिद्रो नीललोहितः ।।
मीद्वान्पीढुष्टमः शत्रुव्याधी च यभ्लुशः ॥ ३१ ॥
भक्तानां पापानां महादाविनिःशेषेण विद्रावणः, मीढ्वान् मे.
धादिरूपेण जगत्सेचका, स एव प्रकृष्टो मीढुष्टमः । शत्रु विध्यति
तच्छीलः शत्रुष्याधी, यम्लुर्घपस्तस्मिञ्छेते यशः ॥ ३१ ॥
तोकादिरक्षकः कर्ता खल्प अर्य एव च ।।
अलाधनाथ: सूधश्च हेतिसाहस्रसंयुतः ॥ ३२ ॥
तोकान्यपत्यानि तदानीनां रक्षकः, सले पलालधान्यवियोधनस्थाने
भवः खल्यः, उर्वरा सर्वसस्याढया भूमिस्तस्यां भर अर्यः, भल्ल पर्याप्त
कर्मफलमत्तीत्यलादो जीवस्तवान्तर्यामितया भपतीस्यलायः, स चा सौ
नायश्च, सूद्यः शोभनोदकदेशभवः, हेतय मायुधानि तत्साहनसंयुता३२
सकाइस्तो महापद्मः शरन्यायुतमण्डनः ॥
शोमहर्जुकामच गरिनस्या मतारका ॥ ३३ ॥
सकाहस्तः शत्रहस्तः, शरल्याणां इपुधीनामयुतं शतसहस्र मण्डन-
मलारो यस्य, भक्तानां पापदुःखाद्यपहतुकामः, 'तुममनसोरपोति
मलोपा, अरिवं जरणशीलं शरीरं तत्रस्था, जीवरूप इत्यर्थ, प्रक
संस्मरतां तारकः प्रतारकः॥३३॥

·प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाप्ययुतः
अन्नवाणो वातवाणो वर्षवाणकरोम्युनः॥
दशमाच्यादिवन्धश्च सस्पिञ्जरफलेवरः ॥ ३४ ॥
अन्नयातयःप्राणिसंहारकन्चात्तद्वाणः,दशाङ्गुलिफरसम्पुटेन प्राच्या-
दिदिक्षु चन्द्यः, सस्पिलतृणं तद्वपिलरकलेबरः कोमलहरितशरीरः,
पृषोदरादित्यकल्पनात्पूर्वपदे पिशब्दलोपः, अथया सस्पयो दुर्वृत्ता.
स्तान् जरयति क्षिणातीति सस्पिसरं तथाविधं कलेवरं यस्य ॥ ३४ ॥
जपैकशीलः सञ्जप्यः समजन्धिः सपीतकः ॥
एमादिकुशलो गौरो दिवाराकदृष्टिदः ॥ ३५ ।।
समं युगपदेव सकलाऽविद्यानासित्वात्सत्वं जगत्संहर्तृत्वाचा सम-
अग्धिः, घसेर्यलुकि क्तिनि 'घसिभसोहलि चेत्युपधालोप 'झपस्तथो.
रिति धत्वे घिचेति सलोपे जग्धिरिति रूपम् , अतिथिप्रभृतिभिः समं स-
ह जग्धिर्भोजनं यस्य गृहस्थस्य तद्रूप इति घा, एवं समानं पीतं
क्षारसोमादिपानं यस्य ससपीतकः, 'समानस्य छन्दस्य मू_प्रभृत्युदके
विति सादेशः, एतुर्भावः कर्म वा एमा सर्वत्र गमनशक्तिस्तदादिसर्व-
क्रियाकुशलः, पतृशन्दादिमनिचि 'तुरिटेमेयस्थिति स्मरःशः, तुलोपः,
नीहारादिरूपेण गौरो, महामघरूपेण कालविशेपे दियारात्रैकवृष्टिदः ॥३५॥
पञ्चाविश्च व्यविश्चापि दित्यवाट तुर्यवाट तथा ॥
पृष्टवाट हेहतूनाथो द्युम्नवाजादिदायकः ॥ ३६ ॥
पञ्चाविः पञ्चवत्सरो गौः, व्यविस्त्रिवत्सरो गौः, दित्यवाट् द्विवत्सरी
वृषभः, सात्रियत्सरी वृपमस्तुयर्वाद , चतुःसंवत्सरः पुनयः पृष्टयाट् :
हहन गर्भपातिनी गौस्तस्या नाथा, द्युम्नं सुवर्ण याजमन्नं तदादीनां
दायकः॥३६॥
आमीवत्को विचिन्वत्को देवानां हृदयाजगः ॥
आनितश्च विक्षीणो लोप्य चोलेप्य एव च ॥३७॥
आसमन्तान्मीवति स्थूलो भवति जुम्मने व्याप्नोति चा आमीयत्को,
मीय म्यौल्ये। अनुग्रहीतुं भक्तानिग्रहीतुमभक्तांश्च विचिनोतीति विचिः
न्यत्कः, मासमन्ताद्दुष्टान्निहन्तीत्यानिईतः,विशंपण क्षिणाति पापानीति
विक्षीणः, लिप्यते तृणादिकं यस्मिस्तल्लोपं फठिनोपरादिस्थलं तत्र भयो
लोप्यः, उलपा यल्यजा नवनृणानि पा तेपु भय उलप्यः ॥ ३७ ॥
गुरुमाणः पर्णशयो मूर्य अन्यों मयस्तमः ॥
शिवः शिवतमः शास्ता घोराघोरतनुद्वयः ॥ ३८ ॥

·७१ प्रणवकल्प गुरुमाणः अभक्तेषु फ्रोधादुद्यतायुधः, पर्णशदाः शुश्कपर्णचयास्तेषु भयः पर्णशद्यः, सूर्मयः प्रतिमा शोभना ऊर्मयो यासु ना नद्यो वा तत्र भवः सूयः, उन्या भव ऊर्यः, मयस्तमः सुखतमो निरतिशयानन्द- रूप इति यावत्, समेधयति यं नित्यं सर्वार्थान्सर्वजन्तुषु । शिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्माद्देवः शियः स्मृतः ॥ अथवानन्तकल्याणगुणैकनिधिरीश्वरः। शिव इत्युच्यते सद्भिः शिवः शब्दार्यपारगैः॥ नित्यकल्याणनिरतिशयानन्दरूपत्वाच्छियतमः , शास्ता सर्वप्रश.- सिता 'पतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गागि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः, भीपास्मा द्वातः पवत' इत्यादिश्रुतेः, प्राणिनां पापफलप्रदा घोरा तनुः पुरपफलप्रदा त्वघोरा शिया तनुस्तदुभयवान् ॥ ३८॥ गिरिपर्वतनाथश्च शिपिविष्टः पतिः पशोः ॥ ३६॥ शिपयो रश्मयस्तैर्विष्टो वेष्टितः सूर्यात्मा शिपिविष्टः, पश्यतीति प. शुर्यप्टिसमष्टिीवस्तस्य पतिः ॥ ३६॥ अमगल्भः प्रगल्भश्च मल्लानां नायकोचमः॥ प्रहितममृशो दूतः क्षता स्पन्दनमध्यगः ॥ ४० ॥ प्रकर्पण सर्यप्राणिनां हितः कार्यार्थ प्रेपितः पुरुपो चा, प्रमशः भक्तः परामर्शकुशला, दूतो चार्ताहरो देवानामग्निः 'अग्निं दूतं वृणीमह' इति मन्त्रवर्णात् , क्षत्ता सारथिः ॥ ४० ॥ स्थपतिः ककुभश्चैव वन्यः कक्ष्यः पतञ्जलिः ॥ सूतो हंसो निहन्ता च कपी च पिनाकवान् ॥४१॥ स्थपतिः खेटग्रामाद्यधिपतिः, ककुभः श्रेष्ठः दिशो या, धनेषु भवो. चन्यः, कक्षेषु तृणस्तम्येषु भवः कक्ष्यः,पतन्ति अञ्जलयो यस्मिन्सर्वजना. नां नमस्कार्यत्वादिति पतञ्जलिः, सूतः सारथिः, पारदो घा,हंसः परमा- मा 'हिरएमयः पुरुष एकहँस' इति इति थुतेः॥ ४१ ॥ आयुधः स्वायुधश्चैव कृत्तिवासा जितेन्द्रियः॥ यातुधानी निहन्ता च कैलासे दक्षिणे स्थितः ॥ ४२ ॥ यातुधाना राक्षसा अस्य जगत्संहाराय सन्तीति यातुधानी, दक्षि. कैलासे कालहस्त्यादिस्थाने ॥४२॥ सुवर्णमुखीतीरस्थो वृद्धाचलनितम्बगः ॥ . , ·प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाष्ययुतः . मणिमुक्तामयोद्भासी काव्योऽकाटयो महाद्रिधृक् ॥ ४३ ॥ मुवर्णमुखी मुवर्णमुखरीसंता नदी तस्यास्तीरे कालहस्तीश्वर. रूपेण स्थितः, मणिमुक्तामयै हारादिभिश्वोद्भासी, मणिमुक्तास्यनदी. तीरवासिन्यादा तन्मयः सन् उद्भासी, काटेषु शिवलिङ्गेपु भवः काट्यः, अलिङ्गत्वादकाट्यः, मेरुकोदण्डधारित्यान्महाद्रिधृक ॥ ४३ ॥ हृदय्यश्च नियेप्यश्च हरित्यः शुप्क्य एव च । सिकत्यच वाद्यश्च भवरुद्रादिनामवान् ।।४४ ॥ हृदेपु भयो हदय्यः, निवेप्यं हि मोदकं तत्र भयो निवेप्यः, हरि तेषु नवतृणगैयालादिपु भयो हरिल्या, शुष्केषु समित्करीपादिपु भवः शुष्क्यः, सिकतामु भयः सिकत्यः, प्रवाहेपु प्रयजलेषु भवःप्रवाहा, रुद्राध्यायस्थभवरुद्रादिसर्वनामवान् , अतएवोक्तमस्माभिः सहस्रनामसु न्यूना संरया रुद्राध्यायस्छिननामभिः पूरणीयेति ॥ ४४ ॥ भीमोऽभीमोऽपरिकान्तो विक्रान्तः सपराक्रमः । शूरशूरः निहन्ता च मन्युमान्मन्युनाशनः॥४५॥ अभक्तानां भयानकन्यागीमः, भक्तानां तु सौम्यतमत्यादभीमः, विभुत्या परिच्छेदाप्रसिद्धः केनापि न परितः कान्तोऽपरिकान्तः अप्रामपार इति यावत् ,स्वयं तु सर्वत्र विकान्तः सर्ववस्तुपारग इत्यर्थः, सर्वेभ्यो घलवत्तमत्वात्सर्वसंहतृत्वाच सपराक्रमः ॥ ४५ ॥ भामितो भामवान्भाम उक्षा नोतितरक्षकः। हविष्मान्मयवांश्चैव मखानां फलदायकः ।। ४६ ।। अशास्त्रमार्गप्रवृत्तेषु सदा भामितः मुद्धः, यतो भामयान प्रशासना र्थ क्रोधवान् ,भामः क्रोधम्वरूपः,उता धर्मवृपस्वरूपः, उक्षितानां मातृ. कुक्षिनिषक्त गर्भाणां मेघसिक्तसस्यादीनां च रक्षकः, यजमानमूर्त्या देवेभ्यो हविःप्रदातृत्वात् हविष्मान् , हविरिज्येन्द्रादिरूपत्यान्मघवान् पूजावान् , मगानां यशानां फलदायकः ॥ ४६॥ अघम्नो दोपजालघ्नो व्याध्यामयविनाशनः । मुम्नरूपोऽगुम्नरूपो जगन्नाथोधिवाचकः(२)॥४७॥ भक्तानामघानि पापानि हन्तीत्यघनः,दुर्व्यसन कुलक्षणादिदोपजालं हन्तीति दोपजालना, विध्यन्तीति व्याधयः सद्यः प्रामरोगाः, भामया दीर्घरोगास्तेषां निवारकः, मुम्नं धनं तद्पोऽभक्तानां तु अमुम्नं दार- ·प्रणवकल्पः । ७३ दयं तद्रूपः, अभक्तानां स्वभक्तानां च वियादे स्वभक्तानधिकान्यक्ति भक्तपक्षपातित्वादित्यधिवाचकः ॥ ४७॥ मातश्च वातनाथश्च प्रात्यो व्रात्यादिदूरगः ।। ब्रह्मदत्तश्चेकितानो देवदत्तोऽतिसम्मतः॥४८॥ नानाजातीयजनानां समूहो वातस्तद्रूपः, तस्य नाथः स्वामी च, असङ्गनिर्विकारचिद्पत्वेन अनाधेयसंस्कारत्याग्रात्यः, गर्भाधानादि- संस्कारहीना प्रात्याः, आदिपदेन श्रौतस्मातविपरीततत्पमुद्रादिसंस्क- ताश्च जना गृह्यन्ते तेषां दूरगः, ब्रह्मणा हिरण्यगर्भेण मुनिभ्यो दत्तो ब्रह्मदत्तः, उपासनया प्राणात्मभूतत्वेन श्रुतिप्रसिद्धो मुनिर्वा चेकिताना, सर्वाधिष्ठानत्याज्जगन्निवासभूतः, भवरोगचिकित्सको या, 'चेकिज निवासे रोगापनये चेति धातोर्यलगन्तादधिकरणे कर्तरि वा अन्ये- भ्योपि दृश्यत' इति चानश् , सर्वशिष्टानामतिशयेनोपास्यतया सम्मतः॥४॥ श्रमणोऽश्रमणः पुण्य ग्राश्रमाणां फलप्रदः ।। फालः कालयिता कालः कालकालो कलाधरः ॥ ४६॥ श्रमणस्तपोध्यानजपादिश्रमपरपरिवाजका, अश्रमणम्तव्यतिरि- तगृहस्थाधाश्रमवयस्वरूपः,कालः कृष्णवर्णः,कालयिता पभाययिकार: सर्वजगतः परिणामयिता, कालः संवत्सराविरूपा, कालकालो गुप्यु. संह , फलाधरश्चन्द्रः ॥४॥ घनुप्मानिपुमांश्चैव धन्या विश्वाततावनः ।। सत्यादिनिरयाधारः काकुरः कायाग्वलः ॥५०॥ धन्या मदेशः धनुर्वा, विश्वस्य अनियिम्तीगयुधा या पक्ष- का, सत्यादीनां निरयान्तानां लोकानां सत्यादिधर्माभयपुराण मधा. धार माश्रयः, काकुः शोकमीत्यादिप्रयुगाम्यनियिफारा गोऽग्यारतीति काकुरा, काकुवाचां फलमापिणां पागामुग्धापीगागगि पालकरयात. भृतः॥५०॥ राका कालविधाता च विश्वरतीफदक्षिणः॥ अग्रेवधो दूरवध्यः शन्तपथ मपरकरः ॥५१॥ राका पूर्णिमा, सूर्यचन्द्रादिगण नियादिकारय कालस्य विधाता, मने स्थित्या स्वमाजियांग मीत्यपधा, मि मा मलजि- घांसयो पध्या यमय माया, शामा पुग्यतमा निरतिशयानन्दरूपः, बत एप भत्ता गपरका विचित्रगुण्यकरः ॥ ५॥ १०प्रण

·७४
प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाज्ययुतः
कालभारः कालकर्ता अचां भावकवेदनः ।।
यजुपां सर्वमध्यस्थः साम्नां सारैकगोचरः ॥ ५२ ।।
कालं विभर्ति धारयति पोपयतीति या कालभारः,चांऋगुपलक्षि-
तसर्ववेदानां भावं तात्पर्यार्थमेक एव वेदयतीति भावकवेदनः, एवं यजु-
वेदादिरूपाणां सर्वेषां वेदानां मध्यस्थो मध्ये विराजमानः, 'यश्रन्दसा-
मृपभो विश्वरूप' इत्यादिश्रुतेः, सान्नां सार उद्गीथस्तदेकगोचरस्तत्र
प्रधान इत्यर्थः, 'साम्नां उद्गीथो रस' इति श्रुतेः ॥ ५२ ॥
अङ्गिराश्च तथा पूर्वावेद्यो ब्राह्मगामध्यगः ।।
मुक्तानां च गतिः पुण्यः पुण्यापुण्यहरो हरः ५३ ॥
अद्गिराः अद्गानां रसभूतः प्राणः, पूर्वैराचार्यरावेयः शिप्येभ्य उप.
देश्यः, ब्राह्मणानां वर्णोत्तमानां चेदभागानां च मध्यगः हृत्संस्था, पुण्यो
धर्नरूपः॥ ५३॥
उक्थमुक्थकरयोक्थी ब्रह्मतत्रविडन्तिमः ।।
धर्माधर्महरो धो धर्मी धर्मपरायणः ।। ५४ ॥
उक्थं शस्त्रधिशेषः, प्राणरूपेण उक्थं करोन्युचारयतीत्युक्थकरः, उ.
क्यरूपशनयानुफ्थी, ब्रहा ब्राह्मणजातिः, एवं क्षत्रविद् , अन्तिमः शब्दः,
अधर्मस्य हरो निवारणः, धर्मी नियतधर्मः ॥ ५४॥
नित्योऽनित्योऽक्षरः क्षान्तो वेगवानमिताशनः ।।
पुण्यवान् पुण्यकृत्पूतः पुरुहूतः पुरुष्टुतः ॥ ५५ ॥
अक्षरः अपक्षयरहितः, क्षान्तः क्षान्तवान, वाय्वादिरूपेण वेगवान .
सर्वसंहर्तृत्वादमिताशनः, पुरभिर्बहुभिजनैः स्तोत्रशस्त्रमन्त्रैश्च स्तुतः पुरु-
पटुतः, 'स्तुतस्तीमयोश्छन्दसीति पन्यम् ॥ ५५ ॥
अर्चिप्मानर्चितः कुम्भः कीर्तिमान्कीर्तिदोऽकलः ।।
स्वाहाकारो वपट्कारो हन्तकारः स्वाभि
न विद्यन्ते कलाः अययथा यस्य स अकला, स्वाहा वषट्कारो
दययपु, हन्तकारी मनुष्ययझे, स्वधाभिधः पिठ्यपु ॥ ५६ ॥
भूतकृद्भूतभृद्भर्ता द्विवर्हा द्वन्दनाशनः ।।
मुनिः पिता विराट् वीरो ब्रह्मा देवो दिनेश्वरः ।। ५७ ॥
हे ऐहिकामुष्मिकसुये हयनि पर्द्धयनीति रिवर्हा, शीतोष्णादि।
द्वन्द्वस्य नाशनः, मनगगीलो मुनिः, पातीनि पिता, सर्यस्थल प्रपञ्चसम-
हिरुपए च विराजत इति विराट् ॥ ७ ॥

·प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाष्ययुतः नूपुरं मजीराभरणरूपः, तद्भूपितो नुपुरी, नेयं प्रापणीयं परमपदं, नारायणनरौ यदर्याध्रमे प्रसिद्धौ तायेवोत्तमौ तपाविति यावत् , मुरादी. नमृतपायिता, तृच इडभावश्चान्दसः, पेयममृतादि, देवादिरूपेणामृतादि पियन् , सागराणां पूर्णन्दुरूपेण वर्द्धनन्यात्पूर्णिमा पूर्णता पा ॥ ६३ ॥ पूर्य पूर्ण पूर्णिमा च पुण्यमानसलालितः ।। पेपीयमानः पापद्यः पञ्चयज्ञमयः पुरुः ॥ ६४ ॥ जगदादित्वात्पूर्यम् , अपरिच्छेदत्वात्पूर्ण, पूर्णिमा राका, पुण्यति. मानसे लालितः पृजितः, कृष्णपक्ष देवैः पेपीयमानश्चन्द्ररूपः, पु. रुहुः ॥ ६४ ॥ परमात्मा परेशानः पावनात्मा परात्परः ।। पञ्चबुद्धिमयः पञ्चप्रयाजादिमयः परः ॥ ६५ ॥ पञ्चज्ञानेन्द्रियजन्या बुद्धयस्तन्मयः, इडादिस्वाहाकारान्ताः पञ्च प्र. याजाः, आदिपदात्तत्प्रधाना यज्ञास्तन्मयः ॥६५॥ पाणभृत्लाणहा प्राणः पाणहत्प्राणचेष्टितः ।। पञ्चभूतमयः पञ्चकरणाश्योपबृंहितः ।। ६६ ॥ प्राणान्विभर्तीति प्राणभृत् , प्राणान्हन्तीति प्राणहा, प्राणान्हरतीति प्राणहत् , प्राणो मुख्यप्राणः समष्टिसूत्रात्मा तष्टितमिव चेष्टितं यस्य, उष्ट्रासादिवन्समासः, पञ्चभिश्चक्षुरादिकरणाश्वैरुपहितः बहिर्विषये प्रवर्तितः॥६६॥ प्रेयान्मेमतमः मेयः प्रेयसी प्रेयसीरतः ।। पुरुषार्थः पुण्यशीलः पुरुपः पुरुपोत्तमः ॥ ६७॥ प्रेयान्प्रेयतरः, 'तदेतत्प्रेयः पुत्रादित्यादिश्रुतेः, प्रेमतमो निरतिशय- प्रेमा, प्रेयः प्रेयतरं भोग्यजातम् , प्रेयसी भार्यादिः, प्रेयसीपु रत आसक्तः, धर्मादिचतुर्विधपुरुषार्थः । ६७॥ फलं फलस्य दाता च फलानामुत्तमोत्तमः ।। विम्ब विम्यात्मकं विम्बी विम्बिनी मानसोल्लसः ॥ ८॥ फलानां मानुपानन्दादीनामुत्तमं हरण्यगर्भ- मुखं तस्मादप्युत्तमो निरतिशयानन्दरूपः, विम्यं सूर्यचन्द्रादेः, तद्विम्बा रमक ज्योतिः, विम्यो तद्विम्बाधिष्ठाता पुरुषः, तद्विम्बिनी तद्भासिका चित , तदैव सर्वमानसेषु साक्षिप्रतिविम्बादिभावेनोल्लसतीति मान- सोल्लासः॥ ६॥ सर्वकर्मणां फलं तदपः, ·७७ "मणवकल्पः। पधिरोऽवधिरो वालो वाल्यावस्यो वलमियः ।। एकोऽदयी दशवलः पञ्चकी चाप्टकी पुमान् ॥ ६६ ॥ धोत्रादीन्द्रियाभायाधिरस्तथापि सर्यशब्दमाहित्यादवधिरः, 'प- श्यत्यचक्षुः सणोत्यकर्ण' इति श्रुतेः, 'सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्पन्द्रियवि- पर्जितमिति स्मृतेश्च, एवं देहधर्मवाल्यारोपागालः, देहधर्मवाल्याद्य. वस्थारोपाधिष्ठानत्वात् याल्यावस्थायुक्तः, यलो हलायुधः प्रियो यस्य स बलमियः, सर्वशरोरेग्वेक आत्मा, अत एव द्वितीयस्य मिथ्यात्वादव- यो, समष्टिव्यष्टिभेदेन द्विपञ्चसंख्या प्राणो वलं यस्य स दशवलः, पञ्च. भूतैः पञ्चकी, अष्टमुर्तिभिः पुर्यष्टफेन चाटको ॥६६॥ भगश्च भगवान्भल्गुर्भाग्यं भल्लच मण्डितः ।। भवांश्च भावदायादो भवो भूरादिदैवतम् ॥ ७० ॥ भग ऐश्वर्यादि:- ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः धियः । शानविज्ञानयोश्चैव पराणां भग इतीरणात् ॥ सोऽस्यास्तीति भगवान् , भल्गुःसंबरीता संवरिता च, 'भल भल्ल- संघरणे चेति धात्वर्थयोगात, भाग्यं संपत सुकृतं घा, भन्नः शरवि- शेरः, मण्डितः सुखितः, मातीति भवान् , भातेर्डवतुः, भायो रसस्तस्य दायादो भ्राता, ब्रह्मणो वक्वात्प्रणयोत्पत्तः, भायो तस्य सगोत्रो ब्रह्म पुच्छक इति शौनकोक्तश्च, भवः शियो जगश, भूलोकान्तायाः भूमेः पृधिव्या दैवतं उपास्यः ॥७॥ भवानी भवविद्वेपो भूतनित्यपचारितः ॥ भापा भापयिता भाप्यं भावकृद्धाभ्यवित्तमः ॥ ७१ ।। भवस्य पती भवानी, पुंयोगादाण्यायां डीपीन्द्रवरुणेन्यादिना भा- नुफ्, भवं संसारं विशेषण देष्टीति भवविद्वेषः, भूतैर्महाभूतैः प्राणिमिः प्रमथैर्या नित्यप्रचारितो व्यवहारितः, भाषा भारती संस्कृतवार, मन्त- फ्रिणेन सर्वयाग्मिनां भापयिता केनेपितां याचमिमां यदन्तीति श्रुतेः, भाप्यं श्रुतिसुभविवृतिः, भावो मानसधिकारस्तं करोतीति भायसव, 'फेनेपितं पतति प्रेपितं मन' इति श्रुते, भाग्यमुक्तलक्षणं विदन्तीति भाग्यविदः, सर्वशत्यात्तष्ठः ॥१॥ मन्दो मलिनविच्छ ठो माली माला मरुद्गरम् ।। मूचिमानपुनर्वेद्यो मुनिन्दो मुनीश्वरः ।। ७२ ॥

·७८ मणवकल्पमकाशाख्यभाप्ययुतः मन्दः शनैश्चरः, मलिनं दुष्एं चित्तेन्द्रियादि नद्विदां श्रेष्ठः सर्वसाक्षि- त्यात् , सर्वरोचराणां गसत्पक्ष इयाकागगमनहेतुः, सद्विदितो वि. दित एव प्रथयेदनेनैव मूलासाननाशात्पुनवेदनकृत्यामायादपुनपेंद्यः ॥७२॥ मर्मरुजलं मेर्मरगणनिपेवितः ।। मर्यादास्थापनाध्यक्षो मर्यादापविभजनः ।। ७३ ॥ जगन्मृगतृप्णिकारोपस्थानत्यान्मा, जगदपेण तु मजलं, मरा. वगाधकूपजलमियातिप्रयत्नलभ्यत्वाहा सर्वनन्यात्सर्वदेवाश्रयत्वादा मेसः, जगन्मर्यादास्थापने अध्यक्षः नियन्ता, 'एप सेतुर्विधरण' इ. न्यादिश्रुतेः, कलिकालादो वेदमर्यादाप्रविभअनः असन्मर्यादाविना- शको वा ॥ ७३॥ मान्यो मानयितामान्यो मानदो मानगोचरः।। यास्को युवा यौवनाढ्यो युवतीभिः पुरस्कृतः ॥ ७४ ॥ न विद्यते मान्यो यस्मादित्यमान्यः, अपरिच्छिन्नत्वान्न लोक्येऽपि न मानीत्यमान्यः इति या, श्रुत्यादिमानगोचरः, यस्कस्य गोत्रापत्य यास्को निरुक्तहत् , यौयनेन आट्यः संपन्नः, अत एव युवती- भिः पुरुस्कृतः ॥ ७॥ वामनी मनीरचैव भारूपो भास्करद्युतिः ।। संयद्वाग्मो महावामः सिद्धिः संसिद्धिकल्पनः ।।७५ ॥ वामानि प्राणिभ्यः सर्वकर्मफलानि नयनि प्रापयतीति वामनीः, भानि सूर्यचन्द्रादितेजांसि नयत्युदयास्तमयमिति भामनीः, 'एप उ वा भामनीरिति' श्रुतेः, सम्यग्यन्ति वा मान्युक्तलक्षणानि यं स संयद्वा- मः, महान्ति अश्वमेधादिफलानि यस्मात्त महावामः, सिद्धिरणिमाद्य- एसिद्धिः, सर्ववस्तूनां संसिद्धिः स्वभावः यथाऽग्नेरोष्ण्यं जलस्य द्रवशी- ततेत्यादिः तां कल्पयतीति संसिद्धिकल्पनः ।। ७५ ॥ सिद्धसङ्कल्प एणाहयस्त्वनूचानो महामनाः ।। वामदेवो वसिष्ठश्च ज्येष्ठश्रेष्ठो महेश्वरः ॥ ७ ॥ पणाढयो मृगाङ्कश्चन्द्रः मृगपाणिः शिवश्च, अनचानः गुरुकुलया- सनियमादिना सागवेदाध्यायी, महामनाः मानोर्जितचित्तः ।। ७६ ॥ मन्त्री च वाणिजो दिव्यो भुवन्तिरिवस्कृतः । कार्यकारणसद्धातो निदानं मूलकारणम् ॥ ७७ ॥ , ·अनेको व्ययदारता, पर श्रेष्ठ, पीडया कर्माधीनगुणादों जीपा, शता- पमिति थुते, परजभूपमा२. ७६ प्रणवकल्यः । दिया, गुनसम्मापणीयत्वान्मन्त्रः पञ्चाक्षरादिःसोऽस्यास्तीति मन्त्री, पाणि जो पणिन्धनवर्द्धनस्तद्रपः, भुवं महीन्तनोति विस्तारयतीति भुवन्तिः, परियो धनं तत् करोतीति परिवस्कृतः स एव वारिचस्कृतः, परियो संवा तत्सत्सुयल्सलो पा, कार्यकारणसंघातो देहादिः ॥ ७७ ॥ अधिष्टानं विश्रमाढयोऽविवों बल केवलम् ।। अणिमा महिमा वेत्ता प्रथिमा पृथुलं पृथुः ।। ७८ ॥ जगत्कल्पनाधिष्ठान, जन्मादिपरम्पराभ्रान्तिविश्रमेण नितिशयानन्देन अवियतः सर्वविवर्त्तयाधापधिः, अणिमाद्याः सिद्धयः, इमनिचि टिलोपः सर्वत्र, पृथोर्भावःप्रथिमा, 'भूतोहलादेलघोरिति रादेशः ॥ ७॥ जीवो जैवः प्राणघर्ता करुणो मैत्रिको बुधः ॥ सुचां जलमृचा कर्ता ऋल्मुखो रविमण्डलः ।। ७६ ।। चां जलं समूहः वेदरूप इति यावत् ॥ ७ ॥ रूढोऽरूढी रूढिनिष्ठो रुतू रूपवर्जितः ।। स्वरो हलच हल्यश्व स्पर्शचोप्मा तथाऽन्तरः॥ ८०॥ सन्दा प्रसिद्धः, रूढिः प्रसिद्धिः प्रादुर्भूतिब्ध, रोढुं प्रादुर्भयितुमई- पदमारोढुं पा इच्छु काः, स्वरः अफारादिग्दासादिक, हलः प्र- सिद्धः, हलं घहतीति हल्पा, अथवा हलो प्यअगानि तेषु भयो हल्या, स्पर्गः कादिपञ्चवर्गरूपः, शसह उमाणः, तेजसि प्रसिौ स्पर्शोमा- अन्तरोऽन्तस्था यलयाः, सर्पभूतान्तरो या ॥०॥ विशोकय विमोदय यः स एव जगन्मयः ।। एकोऽनेकः परः पीडयः शतार्दै च शतं वृहत् ॥८॥ विशोको विगतशोकः, 'शोया मोई जरां मृत्युमत्येतीति श्रुतेः । यतो रिमोहो विगतगोहः, या उद्देश्यास प्रतिनिईश्या, एषः परमार्गतः, पश्चाशत् ॥१॥ पोया, सहसा सहसप इन्द्रगोपथ पकनम् ॥ पमनाभः सुराध्यतः पयगर्भः सामान् ॥ २ ॥ रागादिरसितत्यादिन्द्रगोपसया, 'पधेन्द्र गोपी पपा पागलपि- ·मणवकल्पमफाशाख्यभाप्ययुतः संसारलक्षणस्य वासुदेवो जगन्मृत्तिः सन्याता धातुरुत्तमः ।। हरस्यं परमं गोप्यं गुह्यमद्भुतविस्मितम् ॥८३ ॥ सन्धाता फालेनासुरादिभिधोच्छिन्नाया जगन्मर्यादायाः पुनःसन्धा- नकर्ता, धातुः सारः, धातुहिरण्यगर्भादप्युत्तम इत्यैकपद्यं या, अद्भुना- दपि विस्मितं विस्मतविषयः अत्यद्भुतमिति यावत् ॥ ३ ॥ पाथर्यमतिगम्भीरं जगद्युबुदसागरः ॥ संसारविपपीयूपं भवदृश्चिकमान्त्रिकः ।।८४ ॥ जगन्ति ब्रह्माण्डानि तलक्षगानां बुबुदानां सागरः, विपस्य निवर्तकं पीयूपममृतम् ॥ ४ ॥ भवगर्तसमुद्धर्ता भवव्याघवशङ्करः ॥ भवग्रहमहामन्त्री भवभूतविनाशनः ॥८५ ॥ भवो जन्मादिस्तल्लक्षणादाच्छ वभ्रात्संमुद्धर्चा भक्तानाम् , एवं भवल्यानं घशं करोतीति वशङ्करः, बाहुलकात्कृत्रः खग, भवलक्षणो ग्रहः पिशाचभेदस्तदुधाटने महामन्त्रः ॥ ५ ॥ पद्ममित्रं पद्मवन्धुर्जगन्मित्रं जगद्गुरुः ।। कविर्मनीषी परिभूर्याथातथ्यविधायकः ॥ ८६ ।। कविः कान्तदर्शी, मनसा ईपिरिच्छातो नियन्ता विद्वांश्व, परिभव- नीति परिभूः सर्वगतः, यथातथाभावो याथातथ्यं सर्वपदार्थानां स्व- भावो नियतिस्तस्य विधायकः॥६॥ दूरस्थोऽप्यन्तिकस्थश्च शुभ्रो कार्य तथाऽत्रणम् ।। फौपीतकीतल्वकारो नानाशाखापवर्तकः ॥ ७ ॥ शुभ्रः शुद्धः, अकाय स्थूलादिदेहरहितं दक्तत्त्वम् , अत एवाऽवणम् , कुपीतकस्यापत्यं कौषीतकिस्तेन दृष्टा वेदशाखा कौपीतकी, एवं स्तल्व- कारस्तेन दृष्टा शाखा ॥८॥ उद्गीथं परमौद्गानं शस्त्रं स्तोमं मखेश्वरः ।। अश्वमेघः ऋतुच्छ्रायः ऋतुः ऋतुमयोऽक्रतुः ॥८॥ उद्गीथं सामभक्तिविशेषः प्रणवघटितः, अमित्येतदक्षरमुद्गीथ- मुपासीतेति श्रुतेः, औद्गात्रमुद्गातुः कर्म, अप्रगीतमन्त्रैर्देवताश्रुतिः शस्त्र प्रस्तोतुः कर्म, स्तुतिपरमन्त्रसंघःस्तोमः, मखाः यज्ञास्तेपामी श्वरः ·स्मात्स चित्रवैचित्र्या, यतो मायायी मायानियन्ता, मायया मावृतोऽपि, - प्रणवकल्पः। तूग्छयः फतुश्रेष्ठः, कत्वनुष्टानरुतो यजमानस्योत्कों वा, अक्रतुर- एप 'तमकतुं पश्यति चीतशोक' इति श्रुतेः॥८॥ पृपदाज्यं वसन्ताज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥ ब्रह्मतातो विराड्तातो मनुतातो जगत्ततः ॥८६॥ पृपदाज्यं दधिविन्दुमिश्रितमाज्यम्, पुरुषस्य यशत्वकल्पने श्रुतौ 'व- सन्तोऽस्यासीदाज्यमिति वसन्तत्तोंराज्यत्वकल्पनात् , एवं प्रोप्म इध्मः शरद्धविः, ब्रह्माऽऽदिहिरण्यगर्भस्तस्य तातः पिता, एवं विराजो ब्रह्मा- एडशरीरस्यापि तातः, मनोस्तातो मनुतातः, जगदात्मना ततो विस्तीर्णो जगत्ततः॥8॥ सर्वतातः सर्वधर्ता जगबुध्नो जगनिधिः ।। जगदीचितरङ्गाणामाधारं परमं पदम् ॥१०॥ जगत्कल्लोलपायोपिनगदगुरफन्दरः॥ जगदल्लीमहावोजं जगत्कन्दरमुद्धरः ॥ ११ ॥ जातो युघ्नो मूलम् , जगन्ति व्यष्टिसमष्टिस्थूलसूक्ष्मप्रपञ्चास्तल्लक्ष- पानां वीचीनामल्पतराणां गृहतरङ्गाणां च आधारः, जगतो निलयन. स्थानभूतं फन्दरो गिरिगुहा, उद्धृता धरा येन स उद्धरः ॥६० ॥ ६१ ॥ सर्वोपनिपदां कन्द मुलकन्दं मुकुन्दकः॥ एकाम्रनायको धीमाजम्बुकेशो महातटः ॥ १२ ॥ सर्वासामुपनिषदा रहस्यविद्यानां कन्दं मूलम् , जगन्मूलस्य अव्यय- स्याप्यधिष्ठानत्वान्मूलकन्दम् , मुकुन्द एव मुकुन्दका, एकानं का- चीपुर्यामुल्कलेषु या प्रसिद्धस्थानं तस्य नायकः स्वामी एकाभ्रेशः भुव. नेशय तिघा प्रसिद्धः, महातटः समुद्रः स्थानविशेषो वा ॥ ४२ ॥ न्यग्रोधोदुम्बरोश्वत्यः कूटस्था स्थाणुरद्भुतः॥ अतिगम्भीरमहिमा चित्रशक्तिर्विचित्रवान् ॥१३॥ कूटस्थो निर्विकारः, स्थायुनिफिया, अतिगम्भीरो दुरवगाहो महि- मा यस्य, चित्राः शक्तयो यस्य स चित्रशक्तिः, अत एप पिचिप्रतत्कार्य- पान् ॥ ६३॥ विस्मितं चित्रवैचित्र्यो मायावी माययातः । फपिझलः पिञ्जरथ चित्रकूटो महारयः ॥ १४ ॥ स्वेनैव स्वयं विस्मितमद्भुतरसं प्राप्तम् , चित्राणि वैचित्र्याणि य- , ११ प्राप ·- ८२ प्रणवकल्पप्रकाशाख्यभाप्युतः कपिजलः पक्षिभेदः, पितरः शवलवर्णः, चित्रकूटो गिरिविशेषः, चित्राणि फूटानि मायाकापटयानि यस्येति वा, महारथः प्रसिद्धः- महारथोऽसौ यस्त्वेकः सहनैः प्रतियुध्यति इति ॥ ४ ॥ इत ऊ भात्यतिशयाच्चतुर्थ्यन्तानि चित्सम्युध्यन्तानि च नामानि नमस्कारसहितान्याह-- जगन्मयाय दिव्याय देवाय परमात्मने ॥ जगन्मायाय जगते प्रतीचे ते नमो नमः ॥ १५ ॥ *जगन्मयायेति* । जगत्प्रचुरायेत्यर्थः । दियि द्योतनात्मके स्वरूपे स्वर्गे च भयो दिव्यः, दीव्यति समर्मादिभिः कोडतोति देवः, परमाय उत्कृष्टाय आत्मने, देहप्राणमनइन्द्रियबुद्ध्याद्युपहिताः आत्मानः प्रसि. द्धास्तेभ्यो निष्कृष्टः परम मात्मा, जगदेव माया यस्य स जगन्मायः तस्मै, जगते जगद्रूपाय, प्रतिवस्वधिष्ठानभानाञ्चतीति प्रत्यक् तस्मै प्रतीचे, प्रति उपपदे अश्च: किनि नलोपे ङयि भसंज्ञायामच इत्यल्लोपे चावि- तिप्रतेदर्दीर्घः, ते तुभ्यम् ॥ १५ ॥ जीवाय जीवरूपाय जीवकर्मकसाक्षिणे । जीवाजीवभिन्नाय प्रतीचे ते नमो नमः ॥ १६ ॥ जीवाय, प्राणधारणात् जीयान् रूपयति स्वप्रतिविम्यनेन प्रकटयतीति जीवरूपः, जीवाः सप्राणामाणास्तत्प्रभेदेन भिन्नाय, देहे- न्द्रियप्राणमनोबुद्ध्यादिभ्यः प्रातिलोम्येनाञ्चति प्रथत इति प्रत्यक् तस्मै प्रतीचे । अर्थभेदादपौनरुक्त्यम् ॥ १६ ॥ कालाय कालकण्ठाय कालकण्ठाय तेजसे ॥ योजसे भ्राजसे तस्मै यस्मै कस्मै नमो नमः ।। १७ ॥ कलयति जगत्परिणामयतीति कालः, कालं कण्ठयति दिनरात्रिपक्ष- मासर्चयनसम्बत्सरात्मना अतिवायतीति कालकण्ठः, कालवर्णः कगठो यस्य स कालकण्ठः 'नीलग्रीयो घिलोहित' इति श्रुतेः भेदः प्राग्यत् । तेजः स्वाभाविको कान्तिः, देहपुष्टयध्ययनतपःप्रभृति- साध्या देहकान्तिरोजः, सक्चन्दनयत्रालङ्कारादिप्रयुक्ता शोभा माजा, तस्मै परोक्षाय, यस्मै प्रसिद्धाय, कस्मै जिशासिताय । नमस्काराभ्यासो भत्यतिशयात् ॥ ७॥ किरीटिने मुगदिने शहिने चक्रिणे नपः ॥ शूलिने चन्द्रमूर्दै च पाय पवाहिने ॥१८॥ .

·शाय, ते तुभ्यं, नमउक्तिं वाङ्मयनमस्कार विधेम फुर्मः । चिन्तयितुम.
महिमा स्वरूपयिस्तारः, ऐश्वर्य च सोऽपिचिरयो यस्य सोऽयि-
चिन्त्यमहिमा, जगतो धाता उत्पादको नियामकश्च, तस्मे सहस्रकृत्यो
यन्दनदरियामीति परेणान्ययः । भूपयेत्यनन्तनामत्वात्सर्वनामभिर्व-
८३
प्रणवकल्पः।
किरीटिने इत्यादि चत्वारि विष्णुनामानि । शलिने इत्यादीनि शिव-
नामानि । नृपो धर्मो वृपभश्च, वृष वाहयति तच्छीलो वृषवाही तस्मIER
हंसिने दिन तस्मै चतुर्वक्त्राय ब्रह्मणे ।।
नमो ऋचाय ब्राह्माय ब्रह्मणे परमेष्टिने ॥६॥
* हंसिने इत्यादीनि हिरण्यगर्भनामानि । सोऽस्यास्तीति हंसी,
वेदा अस्य सन्तीति घेदी, नमस्कारप्रतिपादका चो यस्य स नमो-
ऋचस्तस्मै, ऋक्पूरब्धूः पथामिति समासान्तोऽप्रत्ययः, अयत्यो वा, (१)
सन्धयश्छान्दसाः, ब्राह्मो ग्रामप्रतिपादको वेदभागः ॥ 8 ॥
लक्ष्मीपते ! धीपते ! त्वं पाहि नः पुरुषोत्तम ! ।।
दिव्याय दिव्यपुरुप ! पावनायातिपावन ! ॥१०॥
विष्णुत्वालक्ष्मीपते ! शिवत्वाचीपते! पुरुपश्चासौ उत्तमश्च पुरुषोत्तमः,
पुरि शयनात्पूर्णत्वाद्वा पुरुषः, स एष क्षराक्षरपुरुषव्यतिरिक्तत्यादुत्तमः,
दिवि धुलोके भयः सूर्यो दिव्यस्तस्मै, तदन्तर्गतपुरुषो दिव्यपुरुषः, है
दिव्यपुरुप, पवनो वायुस्तदाधारः पाचनः, गतिशयेन पावयसि पवित्री-
करोपीत्यतिपावनः ||
रामाय रामदेहाय पावनाय पवित्रिणे ॥
यस्यकस्यस्वरूपाय जगदूपाय ते नमः ॥१॥
रामः रमणीयो देहो यस्य स रामदेहस्तस्मै, पायगः पवित्रीकरणः,
पवित्राण्यस्यसन्तीति पवित्री, यस्यकस्यापि येन केनचिद्रूपेण प्रसिद्धस्य
हाताशातसर्ववस्तुनः पारमार्थिकस्वरूपाय, गच्छति पड्भावविकारा-
न्माप्नोतीति जगत् तस्य स्वरूपभूताय ॥१॥
महादेवाय देवाय नमक्ति विधेम ते ।।
सर्वेश्वराय सर्वाय अचिन्त्यविभवाय च ॥२॥
महत्यात्मज्ञानयोगैश्यये महीयते इति महादेवः, देवाय स्वप्रका-
शस्यो अचिन्त्योविभयो विविधमपनं यस्य ॥२॥
अविचिन्त्यमहिम्ने ते जगद्धाने नमो नमः ।।
सहस्रकत्वो भूपच वन्दन परमात्मने ॥ ३ ॥

·प्रणवकल्पप्रकाशाख्याप्युत्तः । न्दनाशक्या भूयो भूयस्तत्प्रत्याम्नायेन सर्वदिक्षु चन्दनं करिष्यामि ॥३॥ मङ्गलं जगतां नाथ ! नमनं विश्वपालक ! | आराधनं करिष्यामि तव नान्यस्य कस्यचित् ॥ ४॥ मङ्गलं नाम मानसैQिमहोत्सवादि करिष्यामि, नमनं शिरसः ग्रहीकरणम् , आराधनं मानसं घायब सर्वोपचारः सम्यक्पूजनं तव करिष्यामि सदैवेत्यर्थः । अन्यस्य तव्यतिरिक्तस्य परिच्छिन्नस्य न करि- प्यामि सर्वदेवान्त्वदात्मनैव पूजयामीत्यभिप्रायः ॥ ४॥ सहस्रनामानि समाप्य मनस्तत्फलमाह- मूत उगच- प्राप्तये सर्व विद्यानां लब्धये सर्वसम्पदाम् ।। इतीदं प्रणवस्याऽस्य नाम्नां साहस्रमीरितम् ।। ५ ।। *प्रासय इति । प्राममुक्तिफलानां साक्षान्मुक्तिफलानां च सगुणनि- गुणगोचरसर्व विद्यानां वेदपुराणायटादश विद्यानां च यथाकामं प्राप्तये, तथा पेदिकामुप्मिकभोगसाधनलक्षणानां सर्वसम्पदा लब्धये, इति वणितप्रकारमिदं भवता पृएं नाम्नां सहस्रमेव साहस्रमीरितं कथित मयेन्यर्थः ॥ ५॥ कृतये सर्वयज्ञानां सन्ततः पर्पयाप्तये ।। लन्धये सर्वकामानां निग्रहानुग्रही कृते ॥ ६ ॥ एवं प्रष्टकामानां निर्विघ्नतया सर्वयशाना एतये अनुष्ठानसिऽथापि मापनुष्ठान तत्फलप्रामये या, साततेयंशम्याऽविच्छिन्नस्य परिताऽयाये, लोकिकानां पशुपुपादिशुदमर्यकामानां लम्धये, निमहानुग्रही शमियो- दामोनेपु एते फतुं यदीच्छनि तदर्थं चेत्यर्थः । पाहुन्टफासुगर्थे कि १६॥ इतीदं प्रणवस्याऽस्य नाम्नां साहसीरितम् ।। लन्धये सर्वतरसां पेदानां पर्यवाप्तये ॥७॥ इनी श्रीसन्दपुराणे मरणवकल्पे पश्चमाध्यापः समाप्तः ॥५॥ ॐ नमो ब्रह्मम्पाय शान्ताय समरसेन सदोदिताय पूणां- यचिद्विलापाय ॐकाराय नमः ।।

·प्रणवकल्पः।
एवं सर्वतपसां देहमनःशुद्ध्यर्थानां च फलतो लन्धये वेदानामृगा-
दीनां परितः साङ्गतयाऽक्षरशः प्रयोजनवदाययोधतश्चावाप्तये इति प्रा-
गुक्तफलस्यैव वयुत्याऽनुवादः ॥ तस्मात्सर्वपुरुषार्थदः शिवोतपरमरह-
स्यभूतोऽयं सपरिकरः प्रणवकल्पो भौगमोक्षार्थिभिः सदैव शन्दतोऽर्थ.
तश्च परिशीलनीय इति सिद्धम् ॥७॥
वासुदेवेन्द्रयतिनां प्रीत्यर्थ शिवतुष्टये ॥
मया प्रणवकल्पोऽयं यथामति विकासितः॥१॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीसर्वशसरस्वतीपूज्यपाद-
प्रशिष्येण श्रीरामचन्द्रसरस्वतीपूज्यपादशिष्येण धीगङ्गा-
धरेन्द्रसरस्वत्याख्यभिक्षुणा विरचितः प्रणव
कल्पप्रकाशः सम्पूर्णः ॥
श्रीशिवयोः पादाम्जयोरर्पितः ॥
अज्ञानाद्वा प्रमादाहा स्खलितं यन्मया कृतम् ।
प्रार्थिताः प्रणता धीराः तन्तुमईन्ति साधयः॥१॥