·ਕੀਤਾ ਕਿ

·"অলল ,
অফার ঘট জাঙ্ক ফুধ্যাত্ব--
मनोरमा वृत्ति सहित
বাবা "
শ্রিী সুয্যি মৎস্নহ হি
স্বার্কল মি মাহেলীলা - রাত
জাতি হিংস্কঃ “মিলি অক্ষর হন
৪) গৃ০ল মুহিন।
* খাজা বাবা,
মৰ বিদ্যালয়, সাজ: পঞ্চাশ

·भूमिका । प्रन्थः । छन्दः शास्त्रं वेदस्य प्रथमाङ्गम्। तस्यायं मुख्यतमो अस्य निर्माता पिङ्गलाचार्यः पिङ्गलमुनिः पिङ्गलनाग रित्याख्याभ्यामपि प्रसिद्धः। पतञ्जलिरवाय मिति केचित् । अस्यास्मिन्नेव ग्रन्थे वैदिक लौकिक च्छन्दांसि बाभान्ति । अस्मिन्नष्टावध्यायाः सन्ति । तत्र प्रथमेसंशाप्रकरणम्। द्वितीये गायत्यादि वैदिकच्छन्दसा (५६) मुपभेदाः। तृतीये पादव्यवस्थयागायच्यादि व सप्त च्छन्दसामावान्तरभेदाः । उपसंहारोक्तप्राचीनपङ्क्तितो ऽन्त्येऽत्र त्रीणि सूत्राणि न दृश्यन्ते। चतुर्थे वैदिकच्छन्दसां नामान्यक्षर सङ्ख्यया समाप्यार्या वैतालीयादि लौकिक मात्रा छन्दसां कथनम्। अत्र सप्तम सूत्रस्य योग विभागः (४१ सू०त्पूर्व) षट् सूत्रस्याऽदृश्यता च वर्तते । पञ्चमे विषमार्द्ध समवृत्त कथनम् । अत्रैकस्यानुपलब्धिः । षष्ठे घडतर पादमारभ्य द्वादशाक्षर पादच्छन्दसामुक्तिः अत्र षट् सूत्राणि प्रक्षिप्तानि । सप्तमे त्रयोदशाक्षरमारभ्या वशिष्टानांकथनम्। अष्टमेगाथोक्तिपूर्वकं प्रस्तारादि प्रत्यय विस्तारः। अत्र द्वितीयाद्यष्टादश सूत्राणि प्रक्षिप्तानि । अन्तिम मनुपलब्धम् । अस्य मनोरमा नाम्नीयं टीका प्रिय मित्रगणकमातृप्रसादस्य प्रोत्साहनेन निर्मिता विद्वत्कर- स्पर्शन पता भवेदिति निवेदको। राधाकान्त पाण्डयः।

·* श्रीगणेशाय नमः * अथ पिङ्गल छन्दः सूत्रम्। ॥ तत्र प्रथमोऽध्यायः॥ धीश्रीस्त्रीम् । वरासाय। का गुहार । वसुधास् । सातेक्वत्' । कदासज्ः । किंव- दम् । नहसन् । गृल्। शेषभूयं शिवं नत्वा छन्दः सूत्रार्थकामिने । मनोरमा नाम सूक्ष्मा टीकेयं क्रियते मया ॥१॥ (१-८)अष्टमूर्तेरिवव्याप्तानष्टौगणानिर्दिशत्या- दौ लघुगुरुत्रिकोपादानोदाहरणपूर्षकम् । सर्वगुरो- त्रिकस्यम्संज्ञेत्यर्थः । तेषां देवताफलानि मम छन्दः शिरोमणी--भूर्वारग्निमरुयोमेनः ग्लौ गोमतः सुराः। फलानि श्रीवृद्धिान्तोयात्रानजरुग्यशःसुखम ॥१॥ मगणसूचकोऽयं मकारः तस्यफलं विद्युन्माला- दिषु। एवंद्वतीयादिसूत्रेषु यगणादिसंज्ञा शेया। (९) ग्रहणेन इस्वकाक्षर ग्रहणम्-लकारश्च लघुबोधार्थः। नामैकदेशेनामग्रहणमितिन्याया।

·पिङ्गल छन्दः सूत्र- १ गन्ते' धादि परः११ हेलौसःग्लो अष्टौ वसव इति५ । इति प्रथमोध्यायः॥ (१०) पूर्वेण गृ-अनुवर्तते । गकारश्च शुरुबो- धकस्तेन पादान्तस्थस्य हस्वाक्षरस्य वा गुरू संज्ञेत्यर्थः । (११) प्र-इति व्यञ्जनसंयोगस्योपलक्षणम् । ध्र-आदिर्थेषान्ते परे यस्मात् सध्रादि परः । आदि पदेन विसर्जनायादीनामपि गुरुसंज्ञेत्यर्थः । (१२) हे-इति द्विमात्रोप लक्षणार्थम् । ग--इत्य- नुवर्तते। तेन द्विमात्रस्य दीर्घाक्षरस्य गुरुसंज्ञेत्यर्थः। (१३) गकारपरामर्शकस्तच्छब्दः । सगकारः मात्रागणनायां द्विमात्रः द्वौ लधू कृत्वा गणनीयः। (१४) आशास्त्र परिसमाप्तरधिकारोऽस्य। (१५) लोकमसिष्पुपलक्षणार्थमिदंसूत्रम् । इति शब्दोऽध्यायसमाप्तिसूचकः सर्वत्र । ।

·द्वितीयोऽध्यायः । १ वैदिक छन्दःस्पष्टीकरण चक्रम् । छन्दांसि गा. उ. अ. वृ. पं. त्रि. ज. उदाहःसू.. दैवी २ ३-१२ २ आसु० १५ १४/१३ १२१११० ९ २ प्राजाक ८/१२/१६ २० २४ २८३२ याजु ६ ८ सानामू १२ १४ १६ १८ २०२२ २४ २६ १८ २३/२४ २७ ३० ३३ ३६ २० ऋचाम् २ ब्राह्मी ३६ ४२ ४८ ५४.६०६६ ७२ व आप २४ २८३२ ३६४०४४ ४८ m अथ द्वितीयोऽध्यायः। छन्दः गायत्री । देव्यकम् । आसुरी पञ्चदश । प्राजापत्याऽष्टौ । यजुषां षट् । (१) आशास्त्रपरिसमाप्तेरधिकारः । छन्दः शब्देनाक्षसंख्यावच्छब्दो गृह्यते । (२) आद्वादशसूत्रपरिसमातेरधिकारः। (३) गायत्र्यधिकारे दैवीत्येकाक्षरं छन्दः ।

·8 पिङ्गलबन्दः सूत्रे- - साम्नां दिः ऋचां त्रिः द्रौदी साम्नां- वर्द्धत । त्रीस्त्रीनृचाम् । चतुरश्चतुरः प्रा- जापत्यायाः। एकैकं शेषेर। जह्यादामुरी। तान्युष्णिगनुष्टुव-वृहती-पङ्क्ति-त्रिष्टुव -ज- गत्यः१४॥ (७) षडित्यनुवर्तते तेन द्विगुणिता षट् संख्या चैत् साम्नां गायत्री भवति । (८) पूर्ववदत्रापिषडनुत्तिः क्रियाभ्यावृत्तिश्च। () गायत्रीत्यनुवर्तते । सानांपङ्क्ती द्वीही संख्याको गृहीत्वा गायत्री वद्वैत । अग्रे त्रिषु सूत्रेषु वर्द्धतेत्यस्य संबन्धः कर्तव्यः। (१२) शेषशब्देन देवी याजुषी च गृह्यते । यत्र गायत्र्यां संख्या वृद्धिर्नास्ति तत्रैकैकमतगृही- त्वावद्वैतेत्यर्थः । तथैव याजुयी। (१३) एकैकमित्यनुवर्तते । तेन, आसुरी नाम गायत्रीत्यजेदेकैकमक्षरम् । (१४) तानीति छन्दांसि गायत्र्याः परस्ताद् भवन्ति।

·तीयोऽध्यायः ।
त्रिजस्तित्रः सनाम्न्यएकैका ब्राह्मयः ।
प्राग्यजुपामाी इति । इति द्वितीयोऽध्यायः॥
१
अथ तृतीयोऽध्यायः ।
पादः।इयादिपूरणः । गायत्र्या वसवः ।
(१५) याजुषी-साम्नी-आर्ची चेतितिस्त्रः
गायत्र्यः मिलितैकाषत्रिंशदक्षरा ब्राह्मी माम
गायत्रीस्यात् तिस्त्रातिस्त्र इति द्विरुक्त्योष्णिगा-
दीनां ग्रहणम् । तथैकैकेतिवीप्सया ता एव ब्राह्मयो
भवन्तीति विधीयते ब्राह्मय इति विशेषणं जगती
पर्यन्तानां गायत्र्यादीनामिति ।
(१६) तिस्रः तिस्त्र इत्यनुवर्तते । यजुषां पङ्-
क्तेः प्राक् प्राजापत्या-आसुरी-दैवीतियास्तिस्रो
गायत्र्यस्ताः संगताः सत्यश्चतुर्विंशत्यक्षरैकार्षी
गायत्रीभवतीत्यर्थः । एवमुष्णिगादिषु ।
(१) अध्याय परिसमातेरधिकारः ।
(२) इत्यादिः पूरणः यस्यसः। आदिनोवा-
दयः । यथा-त्रियम्बकम् ।
(३) परिभाषेयम् । अग्रेऽपित्रीणिसूत्राणि ।

·पिङ्गलछन्दः सूत्रे- जगत्या आदित्याः विराजोदिशः॥ त्रि- ष्टुभोरखाः । एकदित्रिचतुष्पादुक्तपादम् । आद्यं चतुष्पादृतुभिः । क्वचित् त्रिपादृषि- भिः । सा पादनिवृत् । षट्कसप्तकयोर्म- ध्येऽष्टावतिपादनिवृत"दौ नवको षट्कश्च सा नागी । विपरीता वाराही । षट्कस- प्तकाष्टकैर्वर्द्धमाना। (७) उक्तः पादः यस्य तत्। चतुर्भिलेलणैः । (८) षडक्षरैः पादैश्चतुष्पाद् गायत्र्यनाद्यं छन्दी भवति । एवं चतुर्विशत्यक्षराणि भवन्ति । (१०) सेव गायत्री पादनिदिति संज्ञांभजते । प्रयोक्तुरदृष्टाभ्युदयसूचिकेयं संज्ञा । ( १९) प्रथमेषड् द्वितीयेऽष्टौ तृतीयेपादे सप्त- वं पादैस्सातिपादनिवृत् । त्रिपादित्यनुवर्तते । (१२) तृतीयश्च पादः षडक्षरः त्रिपात्सा नागी। (१३) प्रथमःपादः षडक्षरः द्वितीय तृतीयौ नवाक्षरौ । सागायत्रीनागी-वाराही-नाम। (१४) एभिःपादैःक्रमेण बर्द्धमाना नाम ।

·हतीयोऽध्यायः । विपरीता प्रतिष्ठा"। तृतीयं द्विपाज्जागत- गायत्राभ्याम् ॥ त्रिपात झैष्टुः इति माय- यधिकारः॥ उष्णिा गायत्री जागतश्च । ककुम्मध्ये चेदन्त्यः१९ । पुर उष्णिक पुरतः परोष्णिक परः२१ । चतुष्पादृषिभिः२२ । इत्यु- ष्णिगाधिकारः। अनुष्टुब् गायत्रैः२३॥ त्रिपात् क्वचिज्जागताभ्याञ्च । ( १६ ) तृतीय शब्देन विराजग्रहणम् । (१७) ततीयमित्यनुवर्तते । (१८) अविवक्षितश्चाक्रमः। ( १९ ) गायत्रयोः पादयोर्मध्ये जागतः पाद- स्तदा सोष्णिकककुप नाम। (२०) पुरतोनागतश्च सा पुरउष्णिङ्नाम । (२१) पूर्वी च गायत्री परोजागतः पादस्तदा परोष्णिङ् नाम। (२२) सप्ताक्षरैश्चतुर्भिः पादैरुष्णिगेवास्ति । (२३) चतुष्पादित्यनुवर्तते । अष्टाक्षरैश्चतु- पाच्छन्दोऽनुष्टुप्स्यात्। (२४) वचन विपरिणामेन पूर्वसूत्र मनुवर्तते तेन प्रथमेष्टाक्षर: स्यात् ।

·पिङ्गल छन्दः सूत्रे- - मध्येऽन्वेच२५ । इत्यनुष्टुबाधिकारः॥वृहती जागतस्त्रयश्च गायत्राः२६ । पथ्यापूर्वश्चेत्तृ- तीयः२७ । न्यङकुसारिणी द्वितीयः२८ । स्कन्धोगीवीकोष्टके:२९ । उरादेहती यास्क- स्य । उपरिष्टाद् बृहत्यन्ते । पुरस्ताबृहप्ती पुरः३२ । क्वचिन्नवकाश्चत्वारः३३ ॥ (२५) जागतयोःपादयोर्मध्येऽन्ते च यदा गा- यत्रः पादः तदाप्यनुष्टुबेव । इत्यनुवधिकारः ॥ (२६) प्रथमे जागतः पादखयवाष्टाक्षरः। (२७ ) वहतीत्यनुवर्तते। (२८) पूर्वश्चेदित्यनुवर्तते। (२९)इयमेवन्यकुसारिणी स्कन्धोग्रीवी नाम। (३०) इयमेव भ्याकुसारिणी-उरोवृहती। ऋषि नाम ग्रहणं पूजार्थम् । (३९) अन्तेजागतः पादः शेषाश्चगायत्रा- स्तदोपरिष्टावहती नाम। (३२) जागतः पादः पूर्वश्चेत्तदा पुरस्ताद् वृहती नामछन्दः। (३३) नवाक्षराश्चत्वारः पादाः क्वचित वेदे सापि बहती नामा

·हतीयोऽध्यायः ।
वैराजो गायत्रौ च३४ । त्रिभिर्जागते-
महावृहती। सतो वृहती ताण्डिनः३६ । इति
वृहत्यधिकारः॥पङ्क्तिर्जागो गायत्रौ च ।
बाँचेदयुजौ सत पक्तिः३८ ।विपरीतौ च ।
आस्तारपङ्क्तिः परतः । प्रस्तारपङ्क्तिः
पुरतः । विष्टारपङ्क्तिरन्तः ।
(३४) पूर्वोदशाक्षरौ ततोऽष्टाक्षरौ च पादौ
सापि वृहती नाम छन्दः।
(३६) महावहत्याः नामान्तरं सतोयहती
ताण्डीमतेम । इति
(३८) प्रथमतृतीयौ, जागतौ द्वितीय चतुर्थीच
गायत्री पादौ तदा सतःपक्तिर्नाम ।
(३९) प्रथम तृतीयौ गायत्री द्वितीय चतुर्षांच
जागतौ तदा सतः पङ्क्तिरेवेत्यर्थः ।
(४०) परौ जागतौ पूर्वो गायत्री तदा आस्तार
पक्तिर्नाम।
(४२) अन्तर्मध्ये जागतावाद्यन्तौ च गायत्री
पादो, विष्टार पङ्क्तिः।

·१० पिङ्गल छन्द: सूधे- - संस्तारपङक्तिर्वहिः४३ । अक्षरपङ्क्तिः पञ्चका श्चत्वारः४४ दावप्यल्पशः५ । पदप- उक्तिः पञ्च । चतुष्कपटको त्रयश्च । पथ्या फचभिर्गायत्रः इति पङ्क्त्यधिकारःजगती पभिः । एकेन त्रिष्टुञ्ज्योतिष्मती । (४३) वहिर्जागतौ मध्ये च गायत्री तदा संस्तार पङ्क्तिः । (४४) पञ्चकाक्षराश्चत्वारः पादा पडित मछन्दः। (४६) पञ्चका इत्यनुवर्तते तेन पञ्चकाक्षराः पञ्चपादा "पदपङ्क्तिः। (४७) प्रथम द्वितीयौ चतुष्कषट्को यश्च पञ्चाक्षरा पङ्क्तिरेव । इदमपि पञ्च पाच्छन्दः । (36) त्रयोदशाक्षरैः पथ्यानाम पङ्क्तिरिति। (४९ ) गायरित्यनुवर्तते। तेन गायत्रैः षड्भिः पादैर्जगती। (५०) एके नत्रैष्टुभेन चतुभिर्गायत्रैः पञ्चपा. बिष्टुः ज्योतिकमती नाम। पूर्वण (४८) गायत्रपद- स्य प्रस्तुतत्वात्मत्यासत्ति न्यायेन संबन्धः कर्तव्यः।

·तीयोऽध्यायः।
५५
तथा जगती । पुरस्ताज्ज्योतिः प्रथमे-
न५२ मध्येज्योतिर्मध्यमेन५३ उपरिष्टाज्यो-
तिरन्तेन५४ । एकस्मिन् पञ्चके छन्दः
शकुमती
(५१) एकेन जागतेन चतुभिगोयः पञ्चपा.
ज्जगती ज्योतिष्मती।
(५२) श्राद्येन त्रैष्टुभेन शेषेर्गायत्रै पुरस्ता-
ज्ज्योति म त्रिष्टुप् । जगतीत्यनुवर्तनेन चायेन
जागतेन चतुर्भिश्चगायत्रैः पुरस्ताज्ज्योतिर्नाम
जगती चन्दः ।
(५३) मध्यम चन्दुभ:--उभयत्तश्च हौ द्वी
गायत्रो ध्येयोतिः । पूर्व दनुवनेन अध्ययो.
नागतस्तदा" मध्येज्योति मजगती।
(५४) पूर्ववत्रापि- अन्त्येन त्रैष्टुभेन जागते
ध छन्दसी, उपरिष्टाज्ज्योतिरिति नानी स्या-
ताम्।
(५५) एकः पादः पञ्चाक्षरस्नायव द्वादशाक्ष.
रा:शकुमतीनाम छन्दः पुनह छन्दोलासिद्-
ध्यर्थम् ।

·१२
पिङ्गल छन्दः सूत्रे-
षट्के ककुम्मती६ । त्रिपादाणष्ठमध्या
पिपीलिकमध्या५ । विपरीता यवमध्या।
ऊनाधिकेनैकेन निवृ रिजौ । द्वाभ्यां
विराट्स्वराजौ। आदितः सन्दिग्धे"।
(५६) एकस्मिन् षडतरेऽन्येषु पूर्वोक्लेषु ककु-
म्मसी मामछन्दः।
(५७) प्राधान्तो विशेषाक्षरी पादौ मध्यमोऽ.
शिष्ठोऽल्पतरः त्रिपादसा पिपीलिकमध्यानन्दः ।
(५) धाधन्तावल्पावरा वित्यर्थः। एवमु.
ठिणगादिग्बपि।
(५) चतुर्विगत्यशरा गायत्री न्यू नेनैका-
चरण "निवृत्त अधिवेम भूरिगिति संज्ञां भजते ।
उष्णिगादिवघ्येवम्।
(६०) जनाधिकम नुवर्तते । तेन द्वाभ्यामश.
राभ्यामूनाधिकाभ्यो प्रथाक्रमं गायत्री "विराट
स्वराट् * संभा स्यात्!
६१) स्वरण्ङ् गायत्री किंवा विरागडुष्णिगि.
सि सन्देहेमयमेन पादेन मियः कर्तव्यः। एवं
सर्वत्र

·वतीयोऽध्यायः । . देवतादितश्च६२ । अग्निः सविता सोमोबृहस्पतिरुणइन्द्राविश्वेदेवाः । स्व- राषइजादयः । सित--सारङ्ग पिसङ्ग-कृष्ण नील-लोहित-गौरा वर्णाः५५ । आग्निवेश्य काश्यप-गौतमाङ्गिरस-भार्गव-कौशिक-वाशि- छानि गोत्राणि इति५६ । इति तृतीयोऽध्यायः।। (६२) देवतादेरपि मिर्णयः कार्य: । आदिन. पणं स्वरादिग्रहणार्थ । (६३) गायत्र्यादीनां जगलीपर्यम्तानामम्या- दयो देखा यथाक्रमं निर्णायतारः । इदं वैदिष्वेव । ( ६४ ) निषादर्ष मगान्धारषामध्यमवताः पचमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकपठोस्थिताः स्परा ३सबद: । (६५) गायत्र्यादिषु क्रमेणेते वर्णाः स्युः । (६६) एतानि क्रमेण गायश्यादीनां गोत्राणि । २

·१४
पिङ्गलछन्दः सूषे-
१
२
अथ चतुर्थोऽध्यायः॥
चतुःशतमुत्कृतिः । चतुरश्चतुरस्त्यजे-
दुत्कृतेः । तान्यभिसंव्याप्रेभ्यः कृतिः ।
प्रकृत्या च । धृत्यीष्ट-शर्करी जगत्यः। पृथक्-
पृथक् पूर्वत एतान्येवैषाम् ।
(१) यत्रातराणां संख्या चतुरधिकं शतं
तदुत्कतिर्नाम।
(२) उत्कृतेरारभ्य (अष्ट चत्वारिंशदक्षरान्तं)
चतुरश्चतुरःसंख्याकानक्षरान् क्रमशः त्यजेत् ।
(३) तान्युत्कृतेन्यूनानि छन्दांसि-अभि-सं-
वि -आङ्-प्र-इत्युपसर्गेभ्यः पराणि कति संज्ञानि
स्युः । यथाशताक्षरसंस्थाकमभिकृतिरित्यादिः ।
(४) निरुपसर्गः कृतिशब्दःप्रकृत्यायुक्तः स्यात्।
यथाशीत्यक्षरं छन्दः कृतिः ।
(५) कृतेरनन्तरं-धृति-अष्टि-शर्करी-जगती
एताः स्युः।
(६) "एषां पूर्वोक्तानां घृत्यादीनाम् "पूर्वतः
पृथक्पृथक् एतान्येव" शब्दस्वरूपाणि स्युः । यथा
प्रतिपूर्व धृतिशब्दः।

·चतुर्थोऽध्यायः। द्वितीय द्वितीयमतितः। अत्रलौकिकम् । आत्रैष्टुभाञ्च यदार्षम् । पादश्चतुर्मागः । (७) द्वितीयं द्वितीयं शब्दस्वरूपमतिशब्दात परतः स्यात् । यथा धृतिरतिधृतिः । तत्र षट् सप्त. त्यक्षरमतिधृतिः । द्वासप्तत्यक्षरं धृतिरित्यादिः । इति सप्तसूत्रेणैतदुच्छ भवति-यथैकाक्षरादारभ्याष्टच- त्वारिंशदक्षरपर्यन्तं वैदिकछन्दतां पादव्यवस्था अथाचैतेषां लौकिकाध्यायोक्तत्वाल्लोकेऽपि तथैव- स्यादिति । (८) आशास्त्र परिसमाप्तरधिकारः। अत्र वैदिक छन्दसां प्रस्तावे लौकिकान्याह । तेनार्यादीनां चूलिकान्तानां लौकिकत्वमेव । () गायत्र्यादित्रिष्टुप् पर्यन्तंय दिकमुक्त - तल्लोकेऽपि छन्दः स्यात् । अर्थात्वाक्षरादारभ्य- चतुश्चत्वारिंशदक्षरान्तं लौकिकमपि छन्दोजातं तथैव भवतीति। पुनलौकिके प्रकरण "उक्तादीनां" छन्दसांत्वेकाक्षरं दैवीगायत्र्यं वीक्ष्य कल्पना केदारादीनामाचााणामितिशम् ॥ (१०) समवृत्तविषयमेतत् ।

·पिङ्गल छन्दः सूत्र- - यथावृत्तसमाप्तिर्वा लः समुद्रा गणः१२ । गौ गन्तमध्यादिलश्च । अथार्याधिकारः। स्वराअर्द्धश्चार्याद्धम् । (११) यस्य वृत्तस्य यादृशाः न्यूना अधिका क्षरावा तस्य तादृशाः पादा ग्राद्याः। विषमवृत्ता- र्थमेतत् । अस्मिन् सूत्रे निप्रकारक छन्दउक्त केन. चित्तन्न नात्राछन्दसि गगच्छसोध्यन्तर्भावात् । अत- एव वृत्तरमाकरे "मानावर्णविभेदेन छन्दस्त दिह कथ्यते। (१२) ल इत्येकमात्रिकोपलक्षणम् । अतः प्रभृति चतुर्णा लकाराणामेकोगणः । (१३) विस्पष्टार्थमिदं गणविन्यासभेदकं सूत्रम् द्वन्द्व कृत्वा बहुव्रीहिः । गकारस्य प्रत्येक संबन्धः । १ द्वौ गकारी (55) चत्वारोलघवः।२ गान्तः (us)। गमध्यः (11)। ४ गादिः (n) ५ नकारलकारौ भि- लितौ चत्वारोलघवः (m)। (१४) पूर्वेण "गण" इत्यनुवर्तते । स्वरा इति सप्तानां संशा । यत्र सप्तगणा अर्द्धश्च तदाायाः ·चतुर्थोऽध्यायः। अत्रायुङ् न ज्१५ । षष्ठोज ६ । न्यौ वा" । लौ चेत् पदंद्वितीयादि । सप्तमः प्रथमादिः१९१ अन्त्ये पञ्चमः। षष्ठश्च ल्२१ । अर्द्धम् । अर्धगण स्थाने गुरुरेकः कार्यो न लद्वय- मिति सम्प्रदायः। अर्धग्रहणेनार्यायामावान्तरपा- दव्यवस्था नसिद्धा। (१५) अत्र प्रथमतृतीयपञ्चमसप्तमइति "अयु- गगणः" जगणो न स्यात् । (१६) षष्ठस्तु जगणः स्यादेव । (१७) षष्ठ इत्यनुवर्तते । षष्ठः गणः (n) सर्व- लघुर्वा स्यात् (१८) चेत् षष्ठः गणः सर्वलघुस्तदा द्वितीया- मरादारभ्य पदं स्यात् । (१९) न्लौ चेत्पदमिति शब्दयमनुवर्तते । चेत्सप्तमोगणः सर्वलघुस्तदाप्रथमाक्षरादारभ्य पदं प्रवर्तताम् । ( २० ) उत्तरार्द्धं पञ्चमोगणः सर्वलघुस्तदापूर्व- वत् स्यात् (२१) अन्त्य इत्यनुवर्तते । उत्तराद्वै षष्ठःगण ·पिङ्गल छन्दः सूत्रे- एकमात्रिक एव । षष्ठोज-ब्लोवा-आभ्यामपवादः। अत्रोदाहरणंममछन्दःशिरोमणी । s ।।१5 5२ ।।। ।३ ।।४ऽऽ ५६ "ओमिति नित्यं विलसति पुरतो वेदस्य यस्य ।।।।७७॥55१ SS२ s७३ SS४ -- --- दुरितहरेः ॥ तस्याऱ्यार्थ्यच्छन्दः पादौ सततम- १६ । 15७S७॥ हमभि बन्दे" ॥१॥ अाधान्तर पादठयवस्थामावात विलसति' इत्यस्यान्ते 'गन्ते' इतिसूत्रेण गुरुत्वं न स्वीकृतम्। "दुरितह" इति सप्तमगणस्य “दु" इत्यस्मात्म- थमातरात यतिर्जाता । तथोत्तरा? "सततम" इतिपञ्चमगणस्य "स" इतिप्रथमाक्षरादारभ्यपद- प्रवृत्तिर्जाता। अत्र (१४-१५-१६-१६-२०-२१) सूत्राणां मुदाहरणानि । ।।5१ । S२७३३ 55४ 5 5५ ।।।। "निवसन्ति काशिकायां ब्रह्माद्यास्तस्य पशुप 5 5७॥७॥ तेः प्रीत्या" । अत्र सर्वलघुस्तस्मात् स्या" इतिप्रथमाक्षरं त्यत्तवा यतिर्जाता। अत्र (१७-१८) सूत्रोदाहणम् । स्यपशुप" इति षष्ठोगणाः

·প্রার্থীগ্রাম:।
त्रिषु गणेषु पादः पथ्याये च२२ । विपु-
लाऽन्या चपला द्वितीयचतौँ ग्मध्ये जौ२४
पूर्वे मुखचपला५ ।
(२२) चकारोऽन्त्यइत्यनुकर्षणार्थः। यत्राायां
पूर्वार्द्धअन्त्या? च त्रिषु त्रिषु गोषु पादः समाप्यते
सा पथ्यार्थ्या। पादग्रहणं यत्यपलक्षणार्थम् । यथा
"रघुपतिचरणे तथ्या भक्तिः पथ्या सदैव भवरोगे।"
अत्र तथ्या-सदैवेत्यत्र यतिः।
(२३) पूर्वोक्त विश्रामाभावे विपुलाा। सा
च विधाऽद्यन्तोभयपूर्वकत्वात् । आदिविपुला।
अन्त्य विपुला । उभयविपुलार्या ।
(२४) यन्त्र समस्तयोय॑स्तयोर्वोभयो रर्धयोः
द्वितीयचतुर्थों गणौ पश्चात्पुरः स्थितगुरुमध्यगौ
जगणौ स्यातां साऱ्या-चपला नाम । अर्थात्-
प्रथमो गणःद्विगुरुरन्त्यगुरुर्वा, तृतीयोद्विगुरुः,
पञ्चमोद्विगुरुरादिगुरुर्वा, द्वितीयचतुर्षों गयौ
मध्यगुरु स्याताम् । यथा “चपला न चेन्मुरारेः
पदजवाज्छा त्वदीयहृत्पद्म ।
(२५) यत्र केवलं पूर्वार्द्ध चपलालक्षणं सा
मुखचपला।

·२६ पिङ्गलछन्दः सूत्र- जघनपूर्वेतस्त्र । उभयोमहाचपला॥ आद्यर्द्धसमा गीतिः१ अन्त्येनोपगीतिः२९ । उत्क्रमेणोद्गीतिः । अर्द्ध वसुगण आर्या- गीतिः ॥३१ (२६) उत्तरार्द्ध चपला लक्षणं घेत्ता जघनचप. लाा। (२५) उभयोरद्धयोश्चपलालक्षणं सा महाचप- लाा। (२८) यत्रार्यायांपूधार्दुसलमन्या सागीतिः अस्योत्तराईषष्ठोगणः जकारः ललधुर्वा नकार्यः । (२९) अन्त्याईतुल्यं पूर्वार्द्ध यस्याः सोपगी- तिः । अत्राद्यषष्ठोगण एकमात्रिक एव । (३०) यन्त्र पूर्वार्द्धतुल्यमुत्तरार्द्धमुत्तरार्द्धतुल्यंपू. वाढे सा-उद्गीत्यार्या। (३१) यत्राायां पूर्वार्द्ध अष्टौ गणाः साया. गीत्याच्या पत्राष्टमोऽपिगणश्चतुर्मात्रिक एव। वि. शेषानभिधामादुत्तराद्वौ पिताश एवायथा "बारा- णसीतु मुक्तिः स्वातन्मयाद्वितरतीयमार्या गीतिः एतदुक्त भवति एका पथ्या तिखः विपुला(मिलि. ताश्चत खः) चपलामेदत्रयैः प्रत्येक विशेषिता द्वा.

·चतुर्थोऽध्यायः ।
दश्यान्याआयी सतः सस्मिता पोशाजा.
स्हा, एभिदेवि पिजा गीत्युपगोत्युगीष्टयागीतिः
प्रत्येकं पाराषोडशाः सर्वाश्चैतामिलित्वा
(८०) भगोलिर्जायन्ते । अपरे (११) एकादश गोलिभेडा:
प्रदर्शिताः तद्यथा-
सङ्गीतिः-यत्राय्यॆवदलद्वयेऽप्यधिकैकगुरुयुता । मुगीतिः-पूर्वाई
एवाधिकैकगुरूपेता। ३ प्रगीतिः-यदोत्तरार्द्धएव तादृक् स्यात् ।
४ अनुगीतिः-सुगीतिरेव विपरीतार्धा यदा । ५ मजुगीतिः-प्रगी-
तिरेव व्यत्ययार्धा यदा । ६ विगीतिः-यद्यधिकैकगुणार्योत्तरार्धन
पठिताद्वया भवेत् । ७ चारुगीतिः-ययुदतीतद्वयोरेप्यर्थयोराधिकगुरुयु-
८ वल्गुगीतिः-~-अर्यागीतिरेवैकगुरुहीनोत्तरार्धतायाम् । ९
ललिता-तस्या एव पूर्वार्धएवतथाभवेत् । १० प्रमदा-उपगीतिरे-
वाद्यार्धेऽधिकै गुरुबुता । ११ चन्द्रिका गीतिः-सेवोत्तरार्धेऽधिकैकगुरु-
युता स्यात् । इति ।
पूर्वोक्ताशीतिभेदरूपाणि । यथा-
१ पथ्यायी । २ आदिविपुलायर्या । ३ अन्त्यवि.। ४ उभयवि० ।
५ मुखचपला ! ६ मु. च. आ. वि. । ७ मु. च. अ. वि. ।
८ मु. च. उ. वि.।
९ जघन च. पथ्यायो। १.ज.च. आ.वि.। ११ ज. च. अ. वि.
१२ ज. च. उ. वि. । १३ महाच. प.। १४ म. च. आ. वि. ।
१५ म.च अ. चि. ।
१६ म ब.उ. वि. । १७ गी. प.1१८ गी. आ. पि.। १९ गी.
भ. वि । २० गी. उ. वि. ।
अन्यान्यपिरूपाण्युदाहरणान्यपि च स्वयमूह्यानि । अथान्येऽप्याा-
भेला गाथाप्रकरणे कथयिष्यत इति ।
।

·पिङ्गल छन्दः सूचे- वैतालीयं द्विः स्वरा अयुक्पादे युग्वसवोऽ न्तेलंगाः३२ । गौपच्छन्दसकम् ।। आपात- लिका भूगोग। शेषे परेण युङ् न साकम् ॥ (३२) ल इत्यनुवर्तते। यत्र प्रथमतृतीये पादे चतुर्दशलकारास्तथायुक्पादे षोडशल कारा. श्चतुर्णा धरणाणामन्ते रगण लघुगुरुवः स्युःतकै . तालीयं नामबन्दः। अर्थात्प्रथमततोये षट्मानान्ते तथा द्वितीय चतुर्थे ऽष्टमात्रान्तेरगाद्याः स्युः। यथा "रामानुजमेघनादयोवैतालीयतनूभूतो रणे ॥ (३३) वैतालीयस्यान्तेऽधिक एको गुरुःख्यात. दौपच्छन्दसकम् भवेत् । यथा "रघुनाथ सनीहितं हनूमानौपच्छन्दकं जगाद वाक्यम्" । (३४) द्विःस्वरा अयुध्यादे युग्णसवोऽन्ते इत्यनुवर्तनीयम् । पूर्वलक्षणयोरन्तेभगणो गकार - द्वयञ्च तक तालीयमापातलिशा स्यात् । रेफलमा. रगकाराणामपवादः। यथा “प्रापातलिना खलु वे. श्या विजहाति व्यसनोत्सन पेन्द्रम् ॥ (३५) अत्र वैतालीयाधिशारे प्रथमतृतीये यादे षडलकाराणांद्वितीये चतुर्थे च पादेष्टलका

·चतुर्थोऽध्यायः ।
पट् चामिश्रा युजि पञ्चमेन पूर्वः साकं
प्राव्यवृत्तिः३०॥ अयुक् तृतीयेनोदीच्यवृत्तिः।
राणां नियमोनोस: स"शेषः" तस्मिन् नियमः
सिंहावलोकनन्यायेन क्रियते "युगलकार: “परेण"
अक्षरेण "साकं न मिश्रीकार्यः। द्वितीयस्तृतीयेन ।
चतुर्थःपञ्चमेन । युश्पादे तु षष्ठश्च सप्तमेमापीत्यर्थः ।
एवमादिशज्छेषाणामिश्रीमावोऽप्यनुपातः ।
(३६) न इत्यनुवर्तते । अत्र षट्लकारा युक्पा-
दे चामिमा न कर्तव्याः । निरन्तरा षट् लघवः न
कार्याइत्यर्थः प्रथमतृतीये पादे तु स्वरुधिः । लक्ष्य .
मुदाहरणे दृष्टव्यम् ।
(३५) शेष इति सुत्रापवादः । युजीत्यनुव.
तते । द्वितीय चतुर्थ पादे पञ्च मेम साफ पूर्वश्चतुर्थः
लकारः संतिष्ठते तदा “प्राध्यवृत्तिः" स्यात् ।
अतःपूर्व रत्नाकरे दक्षियान्तिमा छन्दः यथा
"तृतीययुग दक्षिणान्तिका समस्तपादेषु द्वितीयला"
(३८) पूर्वः साकमित्यनुवर्तते । प्रथमततीये
पादे तृतीयेन साकं पूर्वः द्वितीयोलकारस्त दोदीच्या
वृत्तिनाम । सूत्रद्वयोहारणं प्रष्टत्तो दृष्टव्यम् ।

·२४
पिङ्गमाछन्दः सूर्ये-
-
आभ्यां युगपत् प्रवृत्तकम् । अयुक्
चारहासिनी । युगपरान्तिका । (अथ
मात्रासमकाधिकारः) गन्तादिवसवो मात्रा
समकं नवमः४२ ।
(३९) प्राध्यात्त्युदीच्यत्तिभ्यामाभ्यां युगपत्
प्रवत्तास्यां तदा प्रदत्तक नामबैतालीयं स्यात!
प्रथम ढलीये-टलीयेन द्वितीयः चतुर्थ पादे
पचन चतुर्थः लायो भोदित्यर्थः । यचा
"निषाद हत पक्षि दर्शनात आदिकाव्यादरणं
গ্রন্থ
कम्"।
(४०) यस्य चत्वारः पादा अयुग लक्षा
युक्तास्तदावार हासिनी मान । चतुर्दश मात्रित्वं
तीयेन पूर्वस्ययोग इत्यर्थः ।
(४१) यस्यं चत्वारः पादायुग ला या युक्ता.
स्तदा-अपरान्तिका नान पोष्टमा भिल्व पञ्च मेन
पूर्व योग इत्यर्थः।
(४२) वैतालीय मित्यादि सूत्रात् "पादे"
इत्यनुवर्तनीयम् "ल" इति सहाधिशारः। यत्र
चत्वारः पादा गुन्ताः सन्तः शोडश लकाराः स्युः

·चतुर्थोऽध्यायः । बादशश्च वानवासिका । विश्लोकः पञ्चमाष्टको चित्रा नवमश्च ! परयुक्त- नोपचित्रा। नव मो कला छ लघु चेत्तदा "मात्रासमकं " नाम छन्दः। अत्र शेषे परेण युङ् न साकमित्यप्यनुवर्तना द्विसममात्रया सममात्रा युक्ता न कार्या। नव मे लघुत्व मन्ते गुरुत्वमिति नियमाच्छेषे नियमा- भावः सूचितः । द्वौ लकारौ भवा द्विमात्रिकगुरु करणाय गन्तग्रहणमन्यथा गन्ते सिद्धेः॥ यथा “सीता प्रथम स्व गृहत्यागात, मात्रा समकं ललते कष्टम् ॥ (४३ यस्य मात्रासमकस्य द्वादशाक्षरः लक्षु स्वरूपेण चकारा वमोऽपि संलिपुले तदा वानवा पदाकुलकेऽस्याः वक्षमाणा मानच्युदाहरणानि। ( ४४ ) यत्र पञ्चलाष्टको लकारी भवेतां चतु- उपादेषु तदा विश्लोकः स्यात् । (४५) यवनवमोलघुः चकारात्पञ्चमाष्टाकाव वि तदन "चित्रा स्यात् । (४६) परयुक्त न दशमेन सह मिश्रीभूतेम इत्यानेनैव सिका स्वात् । ३ ·विछन्दः टूथे- -- एभिः पादाकुलकम् । (अथगी त्याऱ्यांछन्दोमेदोक्तिः) गीत्यार्या लः । शिखा विपर्यस्ता । नवमेन तदा “उपचित्रा नाम छन्दः। पूर्व लघुनि- यमेनेदन्तु गुरुनियमेनोक्तस् । (४७) एभिः पञ्चामा छन्दसांपादैः समावेशित "पादाकुलक" नाम छन्दः स्यात्। यथा -"द्वादश दर्शनकुलकज्ञान, वाइलबातिमधुरकविस्वम् । ज्ञातु विविधविध संस्थान हासि सम गुरु काव्यमधीताम् ॥ १॥ अन्न मधो मात्रासमक, द्वितीये वानवाशिक्षा : तृतीयविना, चतुर्थे पादे ৰি তাক ব্যথা ল নয়াদিল্পিকলবঙ্গ अच्युदाहरणम् । (४८) गन्तइत्यादि (४२) सूत्रात द्विवाद- त्यनुवर्तते। पत्र पोडशलकारशाला दोरायो स्यात् । यथा--"विलसति बुधततिरिड लपति दाख" (४९ ) सा की त्या विपर्यास्तशिखा। अर्द्ध सर्वलघु । अइँ सर्वगुप्रित्यर्थः । एवं तस्याः विनियोगभेदेन संक्षा शाह । a- ·নুঞ্জীয়াই । लः पूर्वश्चेज ज्योतिः५१ गश्वेत् सौम्या चूलिकैकोनत्रिशदेकत्रिंशदन्ते २ । (५०) पूर्वादशसर्वलघुः तपात गुरु- स्तदा ज्योतिनईम छन्दः। यथा- अमित निखिल নিম্ন লিখিত অহ অহঙ্কংস ই ফ । निस्तारासारामुरी ब्रह्मज्योतिस्वाक्षरत- कृत्यै" । ( ५१ ) पूर्वइत्यनुवर्तते । तस्याः शिखाया: पूर्वार्द्धं गश्चेत् उत्तरा? लघुस्तदा सौम्या स्यात् । अयमर्थः पूढे पोशाक्षरः। उत्तरदानिशदक्षरः शिखोदयहरपथ व्यत्ययामाठातोम्बोदाहरण लिति: (५२) मह ह न बर्तनोच ! पूढे गुलता एकोन निशान हारा उताईएक निशदम्लेच गुरुस्त दर चूलिशा जातिः । अतगिति विशेषोश्यान्येषां लघुत्वं सूचिनन् । यघा "दश- अदन रिपुकुल तिमिर ततिहर ! तब धिशद सुर. सरू घरो ॥ प्रणत बुध जन इय कमल विकसम मिहिर ! झटिति कुरु मयि करुणाम् ॥१॥ ल्यै. रम्यथैव पुनरिदंसूत्रं पठ्यते "जूलि काई मेझोन- त्रिं यदन्ते गिति तेषां मत हपोरप्य योगुंठयन्ता

·पिङ्ग छन्दः सूत्रे-
-
सा ग येन न समा लां ग्ल इति५३
॥ इति चतुर्थोऽध्यायः॥
एकोनत्रिंशमात्रा भवन्ति । तदोक्तोदाहरणेमयोति
पदं त्यक्त्वा पठनीयः श्लोकः ।
( ५३ ) येन यावद्भिरक्षः ला मात्र समाः
समसङ्ख्या: ग्लः वर्णाः न भवेयुः "तेषांया संख्या"
सा गुरु सङ्ख्या वात् ।
३
वर्ण-लयू
यंत्यवाः।
भेदविवरण चक्रम्।
पत्यकाः।
३ मात्रा-घणों
गुरु-लघु
२ मात्रा-लघू
वर्ण-गुरू ૨
३ वर्ण- गुरू
मात्रा-ल ३
४ वर्ण-लघू
मात्रा-गुरू
५ मात्रा-गुरून
५
६ गुरु-लघू
मात्रा वर्णी ६
आद्या दक्षिण भाग स्था,१, पक्तिः षष्ठी च धामगा ।।
सजातीयात्र विज्ञेया तथा दक्षिण वाम ॥ १॥
द्वैतीयीका तृतीये नसमे पंक्ती क्रमातूस्थिते, २, ॥
तथा दक्षिण वामस्थे तातीयीका द्वितीयके, ३, ॥२॥
तथा चतुर्थी पञ्चम्यौ.४, पञ्चमीतुर्य्यके तथा,५, ॥
घष्ठ्याद्ये,( ६ ) ताःसमा एक रेखया स्पष्ट मीक्षताम् ॥ ३ ॥
पंकी त्वंशद्वयस्थे ये संमुखस्थे विलक्षणे ॥
तयो रेकतरा ज्ञानमन्यस्या अवबोध कम् ॥ ४ ॥

·२ तत्वं तु मात्रा वर्ण लग चतुष्टयमयं वचः ।। युग्मलेदाः सं भवन्ति पडेवात्र विलक्षणाः ॥ ५ ॥ तेपायेटस्य विज्ञानेऽन्येषां ज्ञानं न दुर्लभम् ।। सूक्ष्म निरीक्षमाणानां चक्रमित्यवधार्यताम् ॥ ६ तथाहि- बागी विव संपृक्ता वित्यष्टा स्वक्षरेयु लौ २ ॥ गाः षण्मात्रा इन्द्र, १४, संख्याः पाद भानुष्टुभे स्थिताः ॥ ७॥ तत्र चेद्विदिते संध्ये रख ६, नेन्न २, मिते ग्लयोः । तदा तद्योगतो वर्ण संख्या वश्वात्मिका, ८, स्थिरा।। ८ ।। युग्मरूप २ ल संख्या या विनया गुरु संख्यया ।। द्वादशात्मिकया योगे मात्रासंख्या स्थिरा भवेत् ॥ ९ ॥ चतुर्दशात्मिकेत्येवं सर्वत्र ज्ञायतां बुधैः (१)॥ एवं वर्ग गयोः संख्ये ज्ञात वसु ८, रसा ६, त्मिके ॥ १० ॥ तदा तयोयुते या मात्रा संख्ये चतुर्दश, १४, रसात्मकेन, ६, गाड्वेन वर्णाशा अष्ट ८, तूनिताः ॥ ११ ॥ शिष्टौ लाङ्की नेत्र २ संख्यावित्थं सर्वत्र युद्धथताम् (२)॥ एवं मात्रा लयोरिन्द्र १४, नेत्र २, संख्यस्थिरे यदा ॥ १२ ॥ तदा लाक द्वयन्यूना मात्राका इन्द्र १४, संख्यकाः॥ शिष्टा द्वादश ते चार्थी कृता गाका रसात्मिका ६, ॥ १३ ॥ स्थिराः स्युसू, ते तु लादाभ्यां युक्ता अष्टाक्षराककाः (३)॥ एवमिन्द्र १४, रसा ६, त्मानौ मात्रागाहौ स्थिरौ यदा ॥ १४ ।। तदा रसात्म ६, गाहोना मात्राका इन्द्र १४, संख्यकाः ॥ शिष्ठा अष्टावक्षराकाः सुस्थिरा एव धीमताम् ॥ १५ ॥ रसात्म ६ गांक रहिता वर्णाकास्त्वष्ट .ख्यकाः ।। शिष्टौ लांकौ स्थिरावे वेत्येवं सर्वत्र योज्यताम् { ४)॥ १६ ॥ ..

·. एवं बरवा, क्षि, वाश्चेद दणं लांचा विनिश्चिताः । तदा नेत्रात्म २ लांकोना वर्माना वसु ८ संख्यकाः !! १७ ॥ शिष्टा रसात्म ६, गांकास्युल , ते हिन्ना द्वादशत्वनी ।। नेत्रात्म २, लांक सहिता मात्रांकाः सुश्चतुर्दश ( ५ ) ॥ १८ ॥ एव मिन्द्रा १४, ष्ट ८ । रूपाश्चेज हाता मात्राक्षरांककाः ॥ तदा वस्वात्म ८ वीको नामात्रांक.श्चतुर्दश (५) १९ ॥ शिष्टा गांका रसा ६, त्माजसू तदूनास्त्वक्षरांककाः ।। वसु ८ संख्यासू , सत्तः शिष्टौ लांकौ निश्चिनुतां बुधः (६) ॥२०॥ अयं प्रदर्शितः प्रकारो दक्षिणांशगतानां परस्परं विलक्षणायां षण्णां पकानां मध्ये, उपरित आरभ्यावरोहण कमेणैक पङक्तिस्थ भेद संख्या निश्चये सति तत्समुखस्थ तद्विलक्षणवामभागस्थ पंक्तिनिविष्ट भेदनिष्ठ सङ्ख्या ज्ञानोपयोगीति समक्षमेव सूक्ष्ममीक्षमाणानाम् । आरोहण क्रमेणतादृशसङ्ख्याज्ञाने पयोगी १) वामपाश्र्वगततादृशभेद सङ्ख्या निश्चये सति, अवरोहण क्रमेणारोहणक्रमेणच ३ दक्षिणभागस्थ तादृश- भेदसङ्ख्या ज्ञानोपयोगिनोच प्रकारौ, दक्षिणपाश्र्वस्थस्य वामभागस्थस्य वैकस्यकस्यचित् भेदस्य सङ्खयानिश्चयेसति-अशतः साकल्येन वा तद्विलक्षणानां भागद्वये भिनपंक्तिस्थितानामवशिष्टानां पञ्चानामपिभेदा नामनु क्रमेणव्युत्क्रमेगच व्यस्तानां संहतानांच सङ्ख्यायाज्ञानोपयोगिन प्रकाराश्च बहवः परस्परं बिलक्षणाः संभवन्ति, तेतूक्ष्वेक प्रकारेषुधी- मद्भिः शक्यन्ते निवेशयितुम् , अतिविस्तृताश्च प्रत्येक विषदीकृत्यदुर्वचा अल्यप्रयोजननिरूपणा अपीत्यपरोक्षमेवेति शम् । इति पिङ्गलछन्दः सूत्रस्यसनोरमा नाम टीकायाः पूर्वार्द्वसमाप्तम् ॥

·पशमोऽयम # ও জ্ঞানঃ वृत्तम्। समर्थ सम विषम । समसावत कृत्यः कृतमद्धतमा मनोरमा । ह गौरी कटाक्षयन शुल्क जटायां निवेशको क्रीडयर दक्षिणे पुत्रोसंवायर भालते विशुः॥१॥ (१) अधिकारोग्याशास्त्र पारिसमातेः। (२) सर्वन दमावयवत्वात् समन् । यस्य च- स्वारः पादाः तुल्या लक्षणलक्षिताः सल्ला वृताम् । भट्टै सम्झे यक्ष्यतर्द्धसमम् । यत्र पूर्वापनुहा सदई समन् । बिगत शुन्यस्य तहिणजन पत्र पर- स्परं भिन्न लक्षात विषम वितिनिधा उत्तम् । *(३) समं सनवृत्तसङ्ख्या गुणितं तावत्कृत्यः कृप्तमद्धं स्यात् । अयमधः-समवृत्त सङ्ख्या- गुणिते समवृत्तसंख्यायापिण्डे या संख्या विध्यते पादस्याष्टमाध्यायोक्तप्रस्तारप्रकारेण गर्व गुत्रादि सर्वलध्वान्ताः द्विशतपटपञ्चाशतेत्रभेदाः जायन्ते । तेषां मध्यात्- क्रमव्युत्क्रमप्रकारेण कञ्चिदपि भेदद्वयमादायासमवृत्ते कर्तव्य गुणनप्र. कार एष प्रदर्यत । यथा- * अष्टाक्षरस्त्य ·पिङ्गल छन्दः सूने-- मावरसंख्स नई सवं बुद्धभत्तामा अशारित वस्तु . लिशाल्ल मङ्गले प्रतिपादं गमवृत्तसङ्ख्या द्विश- तषट्पञ्चाशत् प्रस्तारक्रमेण तस्यां गुणितायाभई- समवृत्तसङ्ख्या पच षष्ठि सहस्त्राणि पञ्चशतानि घदबिंधत् । अतोऽपि ६५,५,३६ ॥ *(४) अर्धसनम तावत् कृत्यः कृतम्। "विष" स्यात् । अयमर्थः । अर्द्धसमवृत्तसया-भई सनवृत्त सङ्ख्यैव गुणिताविषमवृत्त सङ्ख्या निष्प- यते । चत्वायदान्येकोनत्रिंशतकोटय एकोनपञ्चा. गुणनप्रकारः। २,५६ गुण्याका:- २,५६ गुणकाकाः। -- १,५,३६ षडभिः षटपञ्चाशदधिकद्विशते गुणिते जाताताः । १,२,८० पञ्चभिः षटपञ्चाशदधिकद्विशते गुणिते जाताताः । ५,१२ द्वाभ्यां षटपञ्चाशदधिकद्विशते गुणिते जातामाः । - ६५,५,३६ सङ्कलनया जाताङ्काः । गुणनप्रकार:- ६५,५,३६ गुण्याङ्काः। ६५,५,३६ गुणकाङ्काः।

·पञ्चमोऽध्यायः । राश्यूनम् । शक्षाणि सप्तषष्ठि सहनणि शोषणवतिः। अतोऽपि ४,२९,४९,८७,२,९६ । *(५) अर्द्ध समं विषमं वा तद्वृत्तं राश्यूनं स्यात् । मूलराशिसमुदायादपनीय इत्यर्थः । यत्या. र्यधुशान्ये कोनत्रिंशत्कोष्टय एसोनपञ्चाशन कारयेक सहस्त्र' सप्तशतानिष्व्य तर शुद्धविषमं वृत्तप्त ख्या । अतोऽपि ४,२९,४९,०,१,१,६० । पञ्चषष्ठिसह- हाणि @ शतेशीति शुद्धार्द्धसम वृत्त सङ्ख्या । अनोऽपि ६५,२,८०। उभयावशिष्टोऽसौराश्यूनमिति ॥ ३,९३,२,१६ षभिः पञ्चषछि सहन पञ्चशत षद- त्रिंशद गुणिते जाताड़ाः। १,९६,६,०८ त्रिभिः। ३,२७,६,८० पञ्चभिः। ३,२७,६,८० पञ्चभिः । ३,९३,२,१६ षडभिः । - ४,२९,४९,६७,२,९६ सङ्कलनाया जाताङ्काः । * गुणितासमुदायादगुण्याङ्कससुदायोपनेतव्यप्रकारएष यथा- ·पिङ्गल छन्द: सूचे- रिजति समानी । लिगति प्रमाणी'। वितानमन्यत् । (६) गुरुलघुभ्यां यद् वृत्त समाच्येत तत्स- मानी स्यात् । पादस्पेत्यादि सूत्रेण (e) सिंहाच. लोकन न्यानेनानुष्टुब्याण मनुवर्तते । तेनानाष्टाक्षर: पादः। यथा-"पण्डिता; समानता न,जायते महीत लेन"। ७) लकार गकाराभ्यां यद्वृत्त स्यात्तत्मा माणी नामानुष्टुन छन्दः। यथा-"प्रमाणता प्रयातुते। (८) एताभ्यां समानीप्रमाणीभ्यामन्यत्सर्व चित्रपदादिकं छन्दोजातं वितानं स्यात् । यथा. ४,२९,४९,६५,२,९६ एतस्मादगुणिता समुदायात् । ६५.५,३६ एतदगुण्याङ्कसमुदायोपगते । ४,२९,४९,०१,७,६० एतेऽङ्का अवशिष्यते। एते चाई समवृत्त सङ्ख्या विगताःशुद्ध विषम वृत सङ्खया बोधकाः सन्ति । पुनः ६५,५,३६ एतस्माद गुणिताङकसमुदायात् २,५६ एतदगुण्याङ्क समुदायोपगते ६५,२,८० एतेऽङ्का भवशिष्यते । एते समवृत्त सङ्ख्या विगताश्शुद्धाई समवृत्तसङ्खकायबोधकाः सन्ति ।

·पभोऽध्यायः । OM १३ पत्। पादस्यानुष्टुब् वक्त्रम् । न प्रथमाव स्लो द्वितीयचयोरेश्च । वान्यत् ॥ य बात "पीताम्बरैर्वितानं यत्" । के चित्तु वो गुरु, द्वी- लघू, द्वौ लघू, द्वौ गुरू, द्वौ गुरू, ए को लघुः द्वौ लघू, एकोगुरुरिस्पादिनियमः कृतः तान्न यतः सूत्रशारे- ण नियमामावः सूचितः । (९) पादस्येत्यधिशारः सप्तमाध्याएपरिस- माप्तः । अनुष्टुब् बक्नलित्यस्य तु (०२०) पदचतु. रुद्राधिकार प्राक् स्या (१०) नत्र पादस्य प्रवाहार सूई ध्वं सगणन. गणौ म सपाला प्रानिदेशावेश । ( १९ ) द्वितीय चतुर्षयोः पादयोः सभाक्षरा- दूर्ध्व रबर एक न स्यात् । ( १२ ) यातिरिक्तमन्यम्मगणादिक वा स्यात। ( १३ ) चतुर्थाज्ञरादूचं यगणः पात् इतिलुप्तविभक्तिकं पदम् । यथा “धवल ताजायते नेछ कौमुदीमन्तरा मित्र!॥ व्याकृती प्रसिलो भूयाः सदा स्यात्तव ववित्रत्वम् ॥१॥ वश्त्र छन्द मिदम् ।

·- पिङ्गल छन्दः सूत्र- पथ्या युजो ज१४ । विपरीतकीयम्॥ चालाऽ युजो न्। विपुला युग्लः सप्तमः॥ (१४) यत्र घुजः पादस्य चतुर्थवर्णादूर्व जगमो भवेत् तद्वषत्रं पथ्यानाम । यस्योपवादः । चतुर्थादित्यनुवर्तते । यथा "काष्ट यस्य जनो नाप पथ्यां वाणी निशम्य च ॥ श्री १०८ ल गङ्गाप्रसाद तं देव नौमि सादरम्" ॥१॥ (१५) पूर्वोक्ता विपरीतलक्षणा, एकीयमते पथ्या स्यात् । यथा “विपरीता वलम्बिनि, देवेस पश्यास्वमायाति । ( १६ ) भयुक्पादस्य चतुर्थवर्णादूद्ध्वं नगणः युजि तु याणो अवेत्तदा चपला वक्त्रम् । थथा "लणः काम धपक्षाचाटुषाचं पुनः श्रुत्वा" । (१७) अधिकारोऽयम् । यत्र युक्या सप्तमो लघु क्षर्णः तदा लिपुला नाम । य चतुर्था दिल्यख्या- पवादः । युष्याई ससमेन लघुमा ध्रुवं सवित- व्यम् । अयुजि चैतावता यकारस्यापवादः तथा च वक्ष्यति । पथ्यायान्तु गण एवं संसिष्ठत इति विशेषः ।

·पशमोध्यायः । सर्वतः सैतवस्य । भ्रौ न्तौ च । प्रतिपादं चतुर्वृद्ध्या पदचतुरुवम् । ( १८) मैतवस्याचार्यस्य मतेन चतुष्पादेषु सप्तमोवर्णः लघुः स्यात् ! यथा-"वामदेव ? महेश्वर! शम्भो ! गिरिश ! शङ्कर ! । मुक्ति वितर मां हृतं गृहीत्वा भोतिकं तनुम् ॥१॥ ( १८ , चपलाग्युजो (१६) नित्यस्मादयुगप- समनुवर्तते । विपुला युग्नः सप्तम इत्यनुवर्तते च । सर्वत:तवस्येति निवृत्तम् । प्रथमतृतीयपाई चतुर्थवर्णात्परतः यकारं बाधित्वा "यत्र भगण- रगण-नगण-तगणा विकल्पेन भवेयुः चाम्मगणोड- पि तदाउमी विपुला नाम । तत्र भगणेम विपुलोदा- हरणम् । यथा "मनीषिपादाजरजः, प्रभाते मन्यते अयुज इति जाति पो द्वयोरपि पादयो- ग्रहणम् । ब्राह्मणं न स्यादितिवत् । शक्ति पाने पुनरेशस्य । एक पक्षे पुनः प्रथमस्य तृतीयस्य वा। क्वचित् सगणेनापि विपुला दृश्यते । सर्वमुदाहरणं. महाकधि प्रयोगेषु दृष्टव्यम् । प्रायेण सर्वासां विपुलाना चतुर्थीवर्णः गुरुरिति सम्प्रदायः । (२०) अनुष्टुभः पादादूप्यं प्रतिपाई चतुरक्षर मया ४ ·पिङ्गल छन्दः सूचे- मापीडः स्यात् । गावन्त आपीडः। आदौ चेत् प्रत्या- पीड:२२ । प्रत्यापीडोगवादो च। बृद्ध्या पदचतुरुध्वं छन्दः स्यात् । यथा-"का. श्यामसीसमेऽभूत, श्री १०८ मदम्बिकादत्त पाराशेय मातः । रामायण कवो मुक्तिधाम्मि याते पुन- रपि, पदचसद्ध्वं धर्म विद्या योगाद् भद्रपुरे संस्थानान् ॥ १॥ नेष्टिर गुरुलघुविभागस्य । ( २९ ) यस्यान्ते द्वौ गकारी तत्पदचतुरुध्य अम्ते गुरुकथनाच्छेषाणां लघुत्वं सूचितम् । यथा। "प्रथम वयसि शान्त्या. स्मितयुतविकृत ललित वाचा ॥ अधिगत बुधजम चरण कमल नम्त्या-निज जनक हृदय कुमुद विक- सन शशिधरोऽभूत्" ॥२॥ ( २२) चतुणां पादामामादौ द्वौ गुरु तदा प्रत्यापीडः स्यात् । अत्रापि शेवाणां लघुता । यथा-"पुष्पावधय समिध, मुत्साकुशनयननिपुण- इति ॥ श्रुत्वामभूति स गुरुकुलनिखिलभरण, मेत्यानिश मतिथियजन यश उरुपदमभजत ॥३॥ ( २३ ) चकारोऽन्त्य इत्यनुकर्षणार्थ: आदा- वतेच द्वौ गुरु तदापि प्रत्यापीडः स्यात् यथा ·पक्षमोऽध्यायः। । प्रथमस्य प्रथमस्य विपर्यासे मञ्जरीलवल्यमृत- धाराः । उद्गताकतः स्नौ स्लौ, सौ ज्गौ, भ्नो ज्लो ग, स्जो स्नोग्५ । "यः शिक्षकवचनान्ते-सद्यः स्वक हदय कलितयुक- त्या ॥ प्रश्नात्पुनरपि निखिलनिगम मिभृतार्थे- शिष्यासुलभ बुधवरपदमलभत मिजगुरुभ्यः ॥४॥ ( २४ ) प्रथमस्य विपर्यासे मज्जरी लवली अमृतधारा यथाक्रमं स्यात् । अयमर्थः प्रथमस्य- द्वितीयेन पादेन विपर्यासे मञ्जरी तृतीयेन लवली। तथा प्रथमस्य चतुर्थन-अमृतधारा नाम छन्दः स्यात् । तत्र मञ्जया द्वादशाक्षरा टावर षोडशाक्षर विंशत्यक्षरपादैः क्रमेण पटितेति फलितार्थः । एवं लवल्यां षोडशाक्षर द्वादशाक्षरा टाक्षरविंशत्यक्षराणीति तथैवामृतधारावां विंशत्यक्षरद्वादशाक्षरषोडशाराष्टाक्षराणीति सङ्क- लितार्थः। तिसणामुदाहरणानि पद चतुरुध्यो- दाहरणे व्यत्ययेम शेयमिति । ( २५ ) यत्र प्रथमे पादे सगण जगण सगण लघुभिर्दशाक्षराणि, द्वितीये नगण सगण जगण गुरुभिर्दश ॥ अथ तृतीये पादे भगण नगण जगण ·पिङ्गमहन्दः सूत्र- तृतीयस्य सौरभकं नौ गौ। ललित नौ सौ उपस्थितप्रचुपित पृथगाद्य म्सौ ज्भो लघुगुरु भिरेकादशाक्षराणि। चतुर्थे पादे च सगण जगण सगण जगण गुसभित्रयोदश वर्णाः सोद्गता माम, तामेकतः पठेत् । उपस्थितेत्यादिसूत्रेण (२८) सिंहावलोकन न्यायेनाद्यमनुवर्तते। तेन द्वितीयेन सह प्रथमं पादं शीघ्रतया वक्तव्यमित्यर्थः ॥ यथा--"स्तवनै र्धनादि विधिनापि, कृत गुरु पदाउन पूजनः ॥ आश्रममभिगमनाय परं सुकुलो. गतां द्विजसुतामुवोढ़ सः ॥ ५ ॥ ( २६ ) यत्रोद्गतायास्ततीयस्य पादस्य स्थाने रगण नगण भगण गुरु भिर्दशाक्षराणि तत् सौर भकं नाम छन्दः । तदोद्गतोदाहरणस्य तृतीय पाद स्थाने "शास्त्रभूषण सौरभको मिति पठित्वा पूर- णीयः श्लोकः॥ (२७) यत्र तस्या एवोद्गतायास्तृतीय पाद स्थाने द्वौ नगणौ द्वी सगणौ च भवेतां तमलितं नाम वृत्तम् ॥ तदोद्गतायास्तृतीये पादे 'ललितमनु- भवितुमाश्रमक' मिति पठित्वा परणीयः श्लोकः ।

·স্বমীয়ায় ४१ गौ, स्नौ नौ ग्, नौ म, नौ न ज्यो। वर्द्धमानं नौ स्नौ सौ । शुद्धविराऋषभ तुज्राः३० । । (२८) यत्र प्रथमे पादे मगण सगण जगण भगणाः गुरू च द्वितीये सगण नगण जगण रगण गुरु भित्रयोदशाक्षराणि तथा तृतीये नगणी सगणश्च चतुर्थे पादे नगणत्रयं जगण यगणौ च सदुपस्थितप्रधुपितं नाम वृत्तम्। प्रथमः पादो द्वितीये न सह पृथक पठेत् । विलम्शेन वक्तव्यमित्यर्थः । यथा "नित्यं नित्यमलञ्चकार शासिवरेण्यो, स्वगृहे निगमततीरुपस्थितेभ्यः ॥ अधिगत धरण रजः, प्रणति विभधिन इतिह यस्य बुधेन्द्राः ॥६॥ ( २९ ) तृतीयस्ये (२६) त्यनुवर्तते । यत्रोप- स्थितप्रचुपिते तस्मिन् तृतीयस्य पादस्य स्थाने नगणी सगण नगणी नगण सगणी च भवेतां तदा- बर्द्धमानं नाम वृत्तम् ॥ तत्रोपस्थित प्रधुपितस्य तृतीये पादे 'अधिगत सुरतरु रूप चरण कमलरजः' इति पठित्वा पूरणीया श्लोकः । (३० ) यत्रोपस्थित प्रचुपितस्य तृतीये पादे तगण जगण रगणाः स्युः तदा शुद्ध विराडषभं नाम ·पिसन्द सूत्र- ॥ अथ-अर्द्धसमच्छन्दो मेदोक्तिः॥ अर्द्ध उपचित्रकं सौ स्लोग, भौ भगौ ग्"। द्रुतमध्या मो भगो ग्,न्जो ज्योग वेगवती सौ स् गौ, भौ भगौ ग्। वृत्तम् । तदोपस्थितप्रचुपिते तस्मिन् "प्राप्ताङ्घि पयोज सद्जः" इति पठित्वा पूरणीयःतृतीयःपादः॥ (३२) अधिकारोग्यमध्याय परि समाप्तः । (३२) यत्र प्रथमे पादे त्रयः सगणाः लघु गुरू च तथा द्वितीये पादे यो भगणा गुरुद्वयञ्च तद् उप- चित्रकं नाम छन्दः । यथा "तरुणी वदनै रूपचित्रकं, केशव कायमिमं जमुनायाम् ॥ ( ३३ ) यत्र प्रथमे पादे यो अगणा गुरु द्वयञ्च तथा द्वितीये नगण जगणौ जगण यगणौ तद् द्रुत मध्या नाम। यथा “नग्नवती तटगा द्रुतमध्या, मधुरिपुपाद पयोजरताऽसीत्"। (३४) यत्र प्रथमे पादे त्रयः सगणा एको गुरुश्च तथा द्वितीये अयो भगणा गुरुद्वयञ्च तद् धेगवती माम वृत्तम् ॥ यथा “अति वेगवती जमुनासो, माधव पाद रुचा निजलीनामा

·पञ्चमोऽध्यायः ।
भद्रविराट् तजौ !,सौ ज्गौग केतुमती
स्नौ स्गौ, भ्रौ न्गौ ग्६ । आख्यानिकी तो
गौ ग्, तो गौ म्।
(३५) सत्र प्रथमे पादे तगणजगणी रेफगुरू
च तथा द्वितीये भगण सगण जगणा गुरू च तद् भद्र
विराट् वृतम् ॥ यथा “तं भद्रविराजमालिवन्दा,
न्यौपच्छन्दसकैः सुचाटु वाग्भिः" || अस्या समा-
धिकारे पाठः संघा विशेषार्थः। यतोग्दो गणत
औपच्छन्दसकम् ।
(३६) यत्र प्रपमे पाई सगण जगण सगर
गुरवः, द्वितीये मगण रगण नगमाः गुरुद्वपक्ष
तत् केतुमती नाम । यथा "म मुरारि चाप परिधेः
माक्, केतुमती जगाम म.पसेना।
(३७) यत्र प्रथमे पादे तगणी जगणः गुरु च
द्वितीये जगल तगम जगणाः गुरुद्वयञ्च तदास्यानि-
की नान वृत्तम् ॥ यथा “मास्यानिकी चेदुपजाति-
युक्ता, व्रजेच वातो रणाय रात्री । उपजाति
प्रस्तारस्यैकादशोऽयं भेदोऽपि ।

·४४ पिङ्गानन्दः सूत्र- - विपरीताख्यानिकी तो गौ ग्, तो ज्गो ग् । हरिणप्लुता सौ स्लो ग, न्भौ मौर । अपरखक्तं नौ लौ र, न्जो नौ । (३८) यत्र प्रथमे पादे जगण तगच जगणाः गुरू च द्वितीये तगणी जगणः गुरुद्वयञ्च सद् विपरी ताऽख्यामिकी वृत्तम् ॥ यथा “समान वृत्ताच्यसमान वृत्ता, दाख्यामिकीयं विपरीतवृत्तिः ॥ अतः समं गणतोऽर्द्धसमं वृत्तम् । उपजाति प्रस्तारस्य षष्ठोऽयं भेदोऽपि। संज्ञाविशेषार्थ मिहोपन्यस्तः। (३८) यत्र प्रथमे पादे त्रयः सगणाः लघु गुरू चद्वितीये नगण भगणौ भगण रगणी सद्, हरिश प्लुता नाम वृत्तम्। यथा 'मधुसूदनशान पुरःसरं, ब्रजति यातुयति हरिणप्लुताम* ॥ (४०) यत्र प्रथमे पादे मगणी रगणः लघु गुरु द्वितीये नगण जगणी जगण रगणी तद् वृत्तमपर वक्त नाम स्यात् ॥ यथा-"सकदपर वक्त दर्शन, रलमिह' कृष्ण मुखाहनमीज्ञताम्" ॥ यद्यप्यत्र युरूपादे रलगान पतितास्तथाप्येक देश विकृतम. मन्यदितिन्यायमई बैतालीयमपि । संजाविशे. पामिहोपयस्तः॥

·पशमोऽध्यायः॥ पुष्पिताण नौ यौ, न्जो नौ ग१ । यवमती जर्जी जौ, ब्रौ ब्रौ ग्" । शिखै- कोनत्रिंशदेकत्रिंशदन्ते ग्३ । ( ४१ ) यत्र प्रथमे पादे मगणी रगण यगणी । द्वितीये मगण जगणी जगण रगणी गुरुश्च तत पुष्पिताप्रा माम वृत्तम् । “यथा विलसति गण नाथ दस्तरेखा, सितशतपत्र कलीव पुष्पिताग्रा । अस्या भयौपच्छन्दसकामतः पातित्वेऽपि विशे. पसंतार्थमुपन्यस्तः। (४२) यत्र प्रथमे पादे रगण जगणौ पुमरपि. रगण जगणी द्वितीये जगण रगणी पुनरपि जगण रगणावेको गुरुश्च सद् यवमती नाम वृत्तम् ॥ यथा “पद्मशङ्ख चक छत्र धानिहस्ति, यवान्विता मनोरमा लभेत सद्यः ।। (४३) यत्र प्रथमे पाद एकोन त्रिंशदाराणि द्वितीये चेक त्रिंशत् द्वयोरपि पादयोरम्ते प्रत्येक गुरुः तदत्तं शिखा नाम । अन्ते गुरुकपमाछलेषाणां लघुत्वं सूचितम् । तेन प्रथमे सृतीये च पादेष्टाविंश- त्यतराणि लघून्यम्ते गुरुः । युजितु त्रिंशमोन्ते ।

·पिनसकन्दः सूत्र- खञ्जा महत्ययुजीति" ॥ इति पञ्चमोऽध्यायः॥ गुरुरेकः द्वृत्तं शिखा नाम । यथा “अधवल गिरिसममसिमुदाधिपुट अमर तरुवर लिपि कलम चयः, बदनमखिल जगदिदमयनिखिल युग समय उपकरण सकलसहिता । अर्द्ध श्लोकोऽयम् ॥ (४४) प्रतीयमेव शिखायुजि पादै महति बद्धक्षरे खजा स्यात् । अयमर्थः प्रथमे तृतीये। पाद एक त्रिंशदक्षरः तथा द्वितीये चतुर्थे च पादे त्रिंशदेवाहरः । तत्र शिखो दाहरणस्य व्यत्ययेन पाठादस्या उदाहरणमपीति । अथान्येऽपि मात्रा वात्मक छन्दांसि वर्तन्तेऽधसमवृत्ताऽधिकारे तद्यथा ललितपदम्-यत्रषोडश मात्रा विषमे, समे च पादे द्वादश कलाः स्युः । २ अनङ्गक्रीडा-पूर्वाऽटौ मगणाः, अन्त्याद्देऽष्टौ नगणाः । ३ चतुष्पदा-विषमे षोडश, समे चर्तुदश मात्राः स्युः । ४ मोहिनी-विषमे त्रयोदश, समे दश मात्राः स्युः । ५ हरिपदम् -विषमे षोडश, समे द्वादश मानाः स्युः । १ ·षष्ठोऽध्यायः । १ ॥ अथ षष्ठोऽध्यायः॥ यतिर्विच्छेदः । (१) अथ यतिरित्यधिकारः सप्तमाध्याय परि समाप्त विभिद्यते विश्राम्यते पदापाठोऽस्मिबि. तिविच्छेदः जिहवेष्ट विश्राम स्थानमित्यर्थः। पति शब्दस्याधिकरण व्युत्पत्या वस्वाद्यवभिनेषु दर्गेषु यतिः करणीया । तच्च कथयिष्यते । १ यत्रको गुरुःस्यात् । नोकं यद्यपि नागेनोक्तादीनां निरूपणम् ॥ तथाप्यात्रैष्टुभादाः लोकेऽपि स्यादितीरितम् ॥ १ ॥ तस्मादेक द्वि त्रिचतुःपञ्च वर्णाङघ्रि छन्दसाम् ॥ उक्ताऽत्युक्ता ततो मध्या प्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठिका ॥ २ ॥ इति सज्ञाः कृताः पूर्वैः सूत्रकार दिशैव तैः ॥ ता आदाय मया छन्दो लिख्यते कमशोऽक्षरात् ॥ ॥ १ उक्तायाम् -श्रीः २ मत्युकायाम्-स्त्री १ यत्रद्वौ गुरू। मही २ आयो लघुः द्वितीयो गुरुः । ३ मध्थायाम् -नारी यत्र मगण: स्यात् । रमणी द्वौ लघू-अन्त्योगुरुः । कमलिनी३ यत्र नगणः स्यात् । ४ प्रतिष्ठायाम -कन्या क्रीडा आयो लघुः त्रयो गुरवः । १ A- चत्वारो गुरवः। १ २

·पिनालछन्दः सूत्रे-
तनुमध्या त्यौ। कुमार ललिता सौ ग।
(२) गायत्रे खन्दति (क) या सगण यगणी
सा तनुमध्या। यत्र यतिः सूत्रे नास्ति सत्र पादान्ते
सतंब्या सर्वत्र । यथा “भूयात् तनुमध्या। चतुष्ष.
ष्ठिभेदेषु प्रयोदशोऽयं भेदः । तत्वष्टमायायोक्तो.
दिष्ट क्रियया ( ८ । २६ ) जेयः सर्वत्र ।
(३) उगिहि ( ख ) कुमार लालता
अस्याः गणः सूत्रे स्पष्टः पौनति मात्र फलस्वा.
दोला ३
द्वौ लघू द्वौ गुरू।
तृतीयो लघुः।
५ सुप्रतिष्ठायाम्-अक्षरपतिः१
द्वितीय तृतीयौ लघू।
कण्ठी प्रथम द्वितीयौ लघू।
कणिका ३ तृतीय चतुर्थों लघू ।
शिला ४
द्वितीय पश्चमी गुरु
पञ्चमो गुरुः केवलः।
(क शशिवदना-यत्र नगणयगणौ। १ । सङ्ख्या ६४ ।
विद्युल्लेखा-यत्र द्वो मगणौ । २ ।
वसुमती-यत्र तगण सगणौ। ३ ।
(ख) मदलेखा-मगण सगण गुरुभिः । १ । सनपा १२८ ॥
इंसमाला-सकार रकार गकारैः । २।
मधुमती-नगण नकार गुरुभिः । ३ ।
चूडामणिः-तगण भगण गकारैः। ४ ।
धरा
२

·६ षष्ठोऽध्यायः माणवकाक्रीडितकं भ्तो लगौ।। चित्रपदा भौ गो । विद्युन्माला मौगौ हंसरतं म्नौ गौ । भुजग शिशुसृता नौ म् । दपि गणतोवर्णतश्च विशदीक्रियते । यत्र जसगाः। द्वितीय षष्ठ सप्तमवर्णाः दीर्धाःसा कुमार ललिता नाम च्छन्दः । त्रिभिश्चतुर्भिर्यतिः। यथा “कुमारललितेयम्" (४) अनुष्टुबि। अष्टाक्षरः सर्वत्र। यत्र भतलगाः । प्रथम चतुर्थ पञ्चमाष्टम वर्णा दीर्घा तन्माणवकाक्रीडितकम् वृत्तम । चतुर्भिश्चतुर्भिर्यतिः। यथा माडवका क्रीडितकं । (५) यत्र भभ गगाः। प्रथम चतुर्थ सप्तमाष्टमा दीर्घा तच्चित्रपदा छन्दः। चित्रपदा नृपलक्ष्मीरित्युदाहरणम् । पञ्चमाध्यायोक्त- वितानादिना गतार्थमपि वैशद्यार्थमुक्तिरियम् । (६) यत्र मम गगाः । सर्ववर्णा दीर्घास्तदा विद्यु - न्माला नाम । लोला दोर्घा विद्यमालेत्युदाहरणम् । चतुर्भिर्यतिः । (७) यत्र मनगगाशश्चतुर्थ पञ्चम षष्ठवर्णा लघव स्तधंसरुतम यथा "श्राव्यं हंसरुतमेतत् । (८) बृहत्याम (8) यत्र नन माः सप्तमाष्टमनवमा रवस्त भजगशिशु भृ (स) ताछन्दः।

·पिङ्गलच्छन्दः सूत्र
-
स।
.
हल मुखी रनौ शुद्धविराण
मतो जगौ१० । पणवो' म्नौ य
गौ११ । रुक्मवती भूमौ स् गौ १२ ।
मयूरसारिणी र्जी !१३॥ मत्ता म्भौ
यथा "भुजगशिशुसृता तन्वी"। अत्र सप्तभि
भ्याञ्च यतिः।
(8) यत्र रनसाः प्रथम तृतीय नवमा गुरुवस
तद्धलमुखा नाम ।
यथा "स्वैरिणी
जहि हलमुखीम्" ।
त्रिभिः
षभिर्यतिः।
(१०) पङ्क्तौ ( १० )यत्र मस जगाश चतुर्थ
पञ्चम सप्तम नवमा लघव स्तच्छुद्ध विराड ।
यथा “देवश्शुद्धविराड, विराजते"।
(११) यत्र मनयगाश चतुर्थ पञ्चम षष्ठसप्तमा
लघवस्तत् पणवच्छन्दः। पञ्चभिः पञ्चभिर्यतिः । यथा
वारस्त्री पणवरवैः सार्द्धम्" ।
(१२) यत्र भम सगाद्वितीय तृतीय जनमाष्टमवर्जाः
इस्वाः तत् रुक्मवती च्छन्दः।
यथा "रुक्मवती तारुण्यवती चेत्" ।
(१३) यत्न रजरगा द्वितीय चतुर्थ षष्ठोष्टमालघवस
सन्मयूरसारिणीवृत्तमः ।
यथा “सा मयूरसारिणी निशान्ते ।

·षष्ठोऽध्यायः। सुगौ। उपस्थिता तजौ जगौ५ । इन्द्रवज्रा तौ ज्गौ ग्१३। उपेन्द्रवज्रा तो ज्गौ ग् १७ । आद्यन्तावुपजातयः ।। (१४) यत्र मभसगाःपञ्चम षष्ठसममाष्टमा लघवस तन्मत्ताः छन्दः । अत्र चतुर्भिः षड्भिर्य तिः। यथा "द्या रक्ता रमयति मत्ता"। (१५) यदि तज जगाः प्रथम द्वितीय पञ्च माष्टम दशमा गुरवस तदोक्तपस्थिता बृत्तम । अत्र द्वाभ्यामभिश्च यतिः। यथा-"प्रेमाप्रिय- पान्थमुपस्थिता"। (१६) त्रिष्टुवि ११ यत्र तत जगगास्तृतीय षष्ठ सप्तम नवमाः हम्बा स तद् इन्द्रवजाछन्दः । यथा-"तीक्ष्णेन्द्र वज्राभिहतिः परास्ता” । (१७) यत्र जतजगाः प्रथम तृतीय षष्ठ सप्तम नवमा हस्वा स्तदुपेन्द्रवजाछन्दः । यथा-उपेन्द्र वज्राभ्युदयेन चित्रम् ॥ ( १८ ) यत्र इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोः पादावाद्यन्ना वनन्तरोक्तो तौ विकल्पेन कामं भवेतां तदा प्रस्तार चशाचतुदशोपजातयः स्युः। तद्यथा-

·૫૨
पिङ्गलछन्दः सूत्र
दोधकं भौ भगौ ग्। शालिनी मतो गो
गसमुद्र ऋषयः॥
वातोर्मी म्भौ त्गौग्॥
१ कोर्तिः उ इ इ इ ।
वाला
वारणी इउइइ. 8 पार्दा उइइ उ
माला उउइइ। १० भद्रा
शाला इइ उइ। ११ रामा उ उ इउ
५ हंसी उउइ। १२ सिद्धिः इइ उ उ
६ माया इ उ उइ। १३ ऋद्धिः उ उ उ उ
जाया उ उ उ इ। १४ बुद्धिः इ उ उ उ
चतुरक्षर प्रस्तारस्य षोडशभेदा एव जायन्ते। तत्राद्यः
(इइइइ)
शुद्धन्द्र वज्रायाः। अन्त्यः ( उ उ उ उ ) शुद्धोपेद्रवज्राया
झातव्या। अयमर्थः यत्र प्रथमः पाद उपेन्द्रवज्राया
अन्ये त्रय इन्द्रवजायाः सा कीर्तिः। एवं सर्वा बोध्याः।
उदाहरणान्यूह्यानि। कैश्चिदिदं सूत्र न्यायोपलक्षण
मुच्यते । तदा बंशस्थेन्द्रवंशाभ्यां तथा शालिनी
वातोर्मी पादाभ्याश्चाप्युपजातयः स्युः ।
ता महा-
कवीनां प्रयोगानुसारेणोपजातयो दृष्टव्या इति ॥
(१६) यनभभभ गगाः प्रथम चतुर्थ सप्तम
दशौकादशवर्णा गुरवोऽन्त्येयति स्तद दोधकम ।
यथा-"दोन्धिनृपंखलुदोधक वृत्तम्” ॥
(२०) यत्र मतत गगाः षष्ठनवमौ ह्रस्वौ तच्छालिनी-

·षष्ठोऽध्यायः।
५.
भ्रमरविलसिता
म्भौ न लौ ग
रथोद्धता नौ लौ ग्२३ । स्वागता रनों
ग २२
भगौ गरे ।
वृन्ता नौ सगौ ग्। श्येनी औरौ ग्
वृत्तम । चतुर्षु सप्तसु यतिः। यथा-"प्रावैः श्छात्रै
शालिनी शालिकेयम्”।
(२१) यत्र ममतगगाः पञ्चमषष्ठनवमाः ह्रस्वास्तद
वातोर्मी वृत्तम ।
अत्र पूर्वोक्ता यतिः । यथा “वातोमर्मीभिर मिलित
भामिनीयम"
( २२ ) यत्र म भ न ल गा एक द्वित्रिचतुरेका कादः
वर्णा दोघा स्तद भ्रमर विलसिता छन्दः। सैव यतिः
यथा "मध्ये मध्ये भ्रमर विलसिला"।
( २३ ) यत्र र न र ल गा एकत्रि सप्तनवैकादशवरा
दीर्घा स्तत् रथोद्धता छन्दः। अन्तेयतिः।
यथा “प्रेजते यदि रथोद्धताश्वभिः ।
( २४ ) यत्र र न भ ग गा एकत्रिसप्तदशैकादश वरण
गुरव स्तव स्वागताछन्दः । अन्त्येयतिः ।
यथा “स्वागतानि कथयन्ति शकुन्ताः"
( २५ ) यत्र न न स ग गा नवदर्शकादशाक्षरा-
लिगुरूणि तद् वन्तावृत्तम ।

·पिङ्गलच्छन्दः सूत्र- विलासिनी जौ जगौ ग । जगती२८ | वंशस्थाजतो नौ। इन्द्रवंशा तो जौ३० द्रतविलम्बित नभौ भ्रौ३१ । तोटक सः३२॥ (२५) अत्र यत्यर्थः-मण्डूकप्लुत्या (२०सू०) समुद्र ऋषय इत्यनुवर्तते । यथा-"वनभुवि पतति सुमं वृन्तात् । (२६) यत्र र ज र ल गाः समवर्णा लघवोऽन्त्य यतिश्च साश्येनी । यथा “श्येनिकेव साऽददाति भूमिपम् २७) यस्यां जर ज गगाः समवर्णा अन्तिमश्च गुरवः सैव यतिः सा विलासिनी! यथा “विलासिनी विलोकनैः समूचे " (२८) [१२] अधिकारोऽस्याध्यायपरिसमाप्त। प्रोटका (३२ । ३८ । ३६) द्यर्थमिदं सूत्रम । (२६) यदि जतजराः द्विवेद पञ्चाष्टदशद्वादशवर्गा गुरव स्तदा सा वंशस्था। पादान्ते यतिः। यथा “गलेऽपि बंशस्थमहार्घमौक्तिका"। (३०) यस्यां ततजराः त्रिषष्टसप्तमनवमैकादशवर्णा दीर्घाः सेन्द्रवंशा यतिः पादान्ते। यथा “अस्तीन्द्र वंशाङ्कुर काकभञ्जकः । ३१) यस्यपादेषु न भ भ राः. तुर्यसप्तदिग- द्वादशवर्णा दीर्घा स्तद्रुतविलम्बितम । सैवयतिः । यथा “द्रुतविलम्बित-पाठपरायणः” (३२), जगत्यधिकाराञ्चत्वारः सगणा ग्राह्याः ।

·५५. षष्ठोऽध्यायः पुटो नौ म यौ वसु समुद्राः३। जलौद्धत- गतिर , जसौ सौ रसर्त्तवः३४। कुसुम विचित्रा न्यौ न्यौ३५॥ ततं नौ नौ३६।चञ्च- लाक्षिका नौ रौ३७ भुजङ्गप्रयातं यः३८ । (३२) तस्मात् प्रतितृतीयमक्षर गुरुस्यात् । सैवयतिः । यथा “हरिणावधि तोटक दैत्यगणः” । ३३ ) यस्मिन् ननमया सप्ताष्टनवैकादशद्वादशवर्णा दीर्घा सः पुटः। अत्राष्टभिश्चतुभिर्यतिः । यथा विकिरति पुटता सौ पुप्पराशिः" ( ३४ ) यस्यां पुनरपि जगण सगणे द्विषडष्ट सूर्यवर्णा दीर्घा षड भिःपड भिर्यतिः सा जलोद्धत गतिः । यथा "न पश्यति भवान जलोद्धतगतिम् । ( ३५ ) यस्यां द्विवारं नयोगणे पञ्चषडेकादशद्वा- दशवर्णा दीर्घा यतिश्चपूर्वोक्ता सा कुसुमविचित्रा। यथा "उपवनराजिः कुसुम विचित्रा"। (३६) यस्मिन् वृत्त ननमरा अर्थात्सप्तमादि चतुष्टयमन्ति मञ्चाक्षरं गुरुयतिरन्ते तत् ततं नाम । यथा "अभिलषति कटाक्ष लक्ष्मीततम् । ( ३७ ) यस्यां ननरराः सप्तनवदशद्वादशवर्णादीर्घा सैव यतिः सा चञ्चलाक्षिका । यथा "अभिसरति नु चञ्चलाक्षी सदा। ( ३८) अत्रापि चत्वारो यगणा जगत्यधिकाराद् ग्राह्याः । प्रथमचतुर्थसप्तमदशमालघवस्तदाभुजङ्गप्रयातम ·पिङ्गलच्छन्दः सूत्र- सग्विणी २:३६ प्रमिताक्षरा स्जौ सौ५० कान्तोत्पीडा भ्मौ स्मौ । वैश्वदेवी में याविन्द्रिय ऋषयः२। वाहिनी मो म्यावृषिकामशराः४३१ नवमालिनी न्जें भ्याविति४४ । षष्ठोऽध्यायः॥ (३८, यथा “भुजङ्गप्रयातेन खिन्नः खगेन्द्रः । (३६) यत्र चत्वारो रेफा: सास्रग्विणी। द्विपंचाट कादशवर्णा अत्र लघवः । सर्वत्रानुक्तस्थले पादान्ते यति.या । यथा-सृग्विणधि सुन्दरीदारिका दीप्यते। (४०) यस्यां सजससाः त्रिपंचनबान्त्या गुरवः सा प्रमिताक्षरा । यथा “प्रमिताक्षरापि विशदार्थवती" (४१) यस्यां भमयसमा द्वित्रिसप्ताष्टमालघवः सा कांतोत्पीडा । यथा-कामुकयोगेर्नश्यति कान्तोत्पीडा" । (४२) यस्यां ममययाः सप्तमदशमौ ह्रस्वौ पंचभिः सप्तभि श्चयतिः सावैश्वदेवी। यथा-कुर्याद्भदेवो वैश्वदेवी सदेष्टि म्” । (४३) यस्यां तममयाः तृतीय दशमौ ह्रस्वी सप्तसु पंचसु यतिः सा बाहिनी । यथा-स्वांवाहिनीमातस्थौश्रीकृष्णचन्द्रः ।।

·सप्तमोऽध्यायः।
५७
ܦܨ
॥ अथ सप्तमोऽध्यायः॥
प्रहर्षिणी म्नौ नौ त्रिक दशकौ ।
रुचिरा भौ स्जौ ग चतुर्नवको। मत्तमयूर
म्तौ यसौ ग समुद्र नवको । गौरी नौ
नसौ
ग।
(४४) यस्यां नजभयाः पंचसप्तकादश द्वादशवर्णा
दीर्घा सा नवमालिनी।
अत्राष्टाभिश्चतुर्भिर्यतिः । यथा-तव नवमालिनीति
बहुमान्या"॥ इति शब्दः षष्टाध्यायन्तसूचकः ।
(१) अतिजगत्याम (१३)
यस्यां मनजरगा वेदशर रसस्वर निधिरुद्राक्षराणि
गुरुणि त्रिभिर्दशभिश्चयतिः सा प्रहर्षिणी नाम ।
यथा-श्रीकृष्णो, ब्रजति मनः प्रहर्षिणी ताम !
(२) यस्यां जभसजगा द्वितुर्यनवैकादशत्रयोदशवर्णा
दीर्घा सा रुचिरा नाम । चतुभिर्नवभिचयतिः ।
यथा-न रोचते
खलु
रुचिरापि ते सिता" ।
(३) यस्य म त य स गा र साश्वदशैकादशवर्णादीर्घा
पूर्वोक्तायति स्तदा मत्तमयूरम । अत्र सूत्रे यतिश्चिन्या ॥
यथा--मेघभ्रान्त्या मत्तमयूरोऽपि ननर्त" ।
(यस्यां नननसगा अन्त्येद्वऽक्षरे गुरू सा गोग
यथा-शिवचरण सरसिजमिति गौरी" ।

·५८. पिङ्गलच्छन्दः सूत्र- असम्बाधा म्तौ सौ गाविन्द्रियनवको । अपराजिता नौ रसौ ल्गौ स्वर ऋषयः।६ प्रहरणकलिता नौ भनौ ल्गौ च७ । वसन्त- तिलकात्भौ जो गौच। सिंहोन्नता काश्य- पस्य: ॥ (५) शकाम (१३) यस्यां मतनसगगाः षष्ठतःषद लघवः पंचसु नवसु यतिः साऽसम्बाधा। यथा “शौरेरुच्छौर्यादवनिरियमसंबाधा"। [६] यस्यां ननरसलगा सप्तनव द्वादश चतुर्दशवर्णा गुरवः सप्तभिः सप्तभिर्यतिः साऽपराजिता। यथा “लसति हरिचमूः परैरपराजिता ॥ [७] यस्यां ननभनलगाः सप्तमात्ययौ गुरू चकारात् पूर्वोक्ता यतिः सा प्रहरण कलिता। यथा--प्रहरण कलिता प्रहरण कलिताम ॥ [=] यस्यां तभजजगगा एकद्वितूर्याष्ट कादशत्रयोदश चतुर्दशवर्णा गुरवः सा वसन्ततिलका। अनापभिः षड भिर्यतिरत्याम्नायः। यथा-सिंहोन्नतत्रिवलिका किल काश्यपस्य प्रोद्धर्षिणी पददृशां मधुमाधवी या ॥ व्याख्या मुदे कवि- जनस्य मनोरमेयं-भूयाद् वसन्ततिलकप्रमुखेन नि- म ॥२॥ [ पक्षविशेषमाख्यंयस्याः] । [8] काश्यपस्य सिंहोन्नता। इयमेव रामस्य मतेन धुमाधवी । अन्ये शोभावतीति नामाहुः ।

·स्११। मालतुं नवको सप्तमोऽध्यायः । ५६ उद्धर्षिणी सैतवस्य१०। चन्द्रावत नौ नौ चेत्१२ । मणि- गुणनिकरो वस्वृषयः१३। मालिनी नौम्यौय [१०] इयमेव वसन्त तिलका-उद्धर्षिणीति सैतवा- चार्यस्य मतेन। प्राचार्यादीनां ग्रहणं पूजार्थम । [११] अतिशकाम (१५) यन नगणचतुष्य सगणश्च अन्त्ये केवल गुरुः सा चन्द्रावर्ता!' यथा- "मधुरिपुचरण सरसिज नन विधुम" इत्युदाहरणम् । अत्र सप्तभिरष्टभिर्यतिः । [१३] चेत् षष्ठे नवमे च वर्णे यतिस्तदा सैव चन्द्रा- यर्ता-मालेतिनाम्नास्यात् । यथा "मनसि नमति तव चरण कुवलयम॥ [१३] चेदष्टभिः सप्तभिर्यतिस्तदा सैव मणिगुण निकर नाम्ना स्यात् । यथा-“यदि भजसि वपुषि मणि. गुणनिकरम"॥ [१४] यस्यां नन मयया सप्ताटनवैकादशद्वादश चतुर्दश पंचदशवर्णा दोर्धा अष्टभि सप्तभि पूर्वोक्ता यतिः सा मालिनी। यथा "विकसित सितपर्मानिनी मालिनी सा" ॥ अपिच- गणकगणगणेयश्रीलगङ्गाप्रसाद-प्रथमतनय पुराय श्लोक, काशीप्रसादात् । अधिगतभववित् , तात रामेश्वर श्रोचरणशरण राधाकान्तपाण्डेय शर्मा ॥ - ·पिङ्गलछन्दः सूत्र- ऋषभगजविलसितं भ्रौ नौ न गौ स्वर नवको१५ । हरिणी नसौ मरौ सलौगृतु समुद्र ऋषयः१६। पृथ्वी जसौ जसौ ग्लो ग वसुनवकौ१७।वंशपत्रपतित भरौ नभौ न लौ ग् दिगृषयः१८। मन्दाक्रान्ता म् भौ न्तो त्गौ ग समुद्र त॒स्वराः१६॥ [१५] अष्टौ(१६) यत्र भर नननगा आद्यतूर्यरसान्त्यवर्णा दीघाः सप्तसु नवसु यति स्तत् ऋषभगजबिलसितम । यथा “जानपदै जनस्त-दृषभग जविलसितम " [१६] अत्यष्टौ (१७) यस्यां नसमर सलगाः षष्ठतः पंच ततः द्वादश पुनःपंचदश ततोन्त्योवणोः दीर्घः षड् मिश्चतुभिः सप्तभिश्च यतिः सा हरिणी। यथा- "चकित हरिणी. नेत्र च्छाया, पपौ ब्रजभामिनी" [१७] यस्यां जसजसयलगा नेत्ररस नाग सूर्य मनु तिथि चरमा दोर्धा अष्टभिर्नवभिश्च यतिः सा पृथ्वी। यथा "निशाचर विनाशनैः स्थितिमती च पृथ्वीकृता!" [१८] यत्र भर नभ नल गाः चन्द्रवेद रस दश सप्तदश वर्णादीर्घा दशभि सप्तभिश्चयतिस्तत् वंशपत्र पतितम । यथा “पश्यति वंशपत्रपतितं हिममिह महिला।" [१६] यस्यां मभनततगगाः पंचतः पंचद्वादशपंचदशौच

·सप्तमोऽध्यायः
शिखरिणी यमौ न सौ भलो गृतुरुद्राः२०।
कुसुमितलतावेल्लिता मतौ न्यौ याविन्द्रि-
यतु स्वराः२१ । शार्दूलविक्रीडितं म्सौ
वर्णा लघव श्चतुर्भिः षड भिः सप्तभिश्चयतिः सा
मन्दाकान्ता ।
यथा “मन्दाक्रान्ता विकचकमले ति मन्दा.
किनीयम" ॥
२०] यस्यां यमनसभलगा द्वितीयतः पंच सूर्यत्रयोदश
सनदशवर्णा दीर्घा षभिरेकादशभिश्चयतिः
शिखरिणी। यथा “ध्रुवं चेवराग्यं भज सुरनदोस्थां
शिखरिणीम!" अपिच-"क्वचिन्मन्दाक्रान्ता त्वरित
गतिरपा क्वचिदपि, क्वचिद्ध सीश्रेणी भ्रमर लसिता
कुत्रचिदपि ! क्वचित् पृथ्वी दृष्टा क्वचिदपि चदृष्टा
शिखरिणी. समा मन्दाकिन्या भवति कविता केशबकवेः?
सा
मतनाः यकार त्रयाश्च,
[२१] धृतो [१८] यत्र
षष्ठतः पञ्च त्रयोदश षोडशवणी लघवः, पञ्चभिः
षड्भिः सप्तभिश्चयतिः तदा कुसुमित लता वेल्लिता
छन्दः । यथा “दूराद् भासन्ते कुसुमितलता, वेलिता
निष्कुटास्ते"

·६२ पिङ्गलच्छन्दः सूत्र- ज्सौ तौ गादित्य ऋषयः२२। सुवदना मरौ भनौ यभी लगावृषिस्वरर्तवः२३ । ग्लिति वृत्तम्२४ । स्रग्धरा मरौ भनौ यौ य त्रिः सप्तकाः२५ । भद्रकं श्रौ नरौ [२२] अति धृत्याम, [१६] यस्मिन् मसजसत तगाः, चतुः पञ्च-सप्त-नव-दशौकादश-पञ्चदशाष्टादश- वर्णा लघवो द्वादशभिः। सप्तभिश्च यतिस् तच्छार्दूल विक्रीडितम् । यथा "श्रीकृष्णेन तिरष्कृतं नृपरणे. शार्दूल विक्रीडितम"। [२३] कृतौ [२०] यस्यां मर भन यमलगा. प्राद्याश्चत्वारः षष्ठ-सप्तमौ चतुर्दशतस्त्रयोऽन्तिमश्च गुरुः सप्तभिः सप्तभिः षड्भिश्च यतिः सा सुवदना । " प्रायान्तं काशिकायां कृषति सुवदना गङ्गा प्रथ- यथा मतः ॥ [२४] यत्र पादेसु ग्लिति गुरु लघुरूपैः कृति प्रकारेण विंशत्यक्षरैर्वृत्त पूतिर्भवति तद् वृत्तं नाम छन्दः। यथा वृत्तमस्य रक्ष विश्वनाथ ढुण्डिराज शारदे शिवाय" । अनिर्देशादत्र पादान्ते यतिः । [२५] प्रकृती ( २१ अक्षर पादाः ) यस्यां मर ·सप्तमोऽध्यायः। नगौ दिगादित्याः२६ । अश्वललितं नजौ भजी भुजौ भलौ ग रुद्रादित्याः२७ । मत्ताक्रीडा मौ नौ नौ नलौ ग् वसुपञ्च- दशको२८ । तन्वी भतौ नसौ भौ न्या भनाः यकार त्रिकाश्व, अर्थात् पञ्चमोऽमृतः षट् ततः षोडशोन विंशति वा च लघुः सा स्रग्धरा। अरय त्रिवारं सप्तमाक्षरे यतिः। यथा विधनान् विध्वंस यन्ती जयति भगवती सग्धरा भद्रकाली ।" [२६] प्राकृतौ (२२) यत्र भर नर नर नगाः, प्रथम वेद षट् दश द्वादश षोडशाष्टादशद्वाविंशति वर्णा दोर्धा दशभिः द्वादशभिश्च यति स्तद् भद्रकम् । यथा 'भद्रक मञ्जुलं शममयं मनीषिवचनं पुनातु सततम्" । [२७] विकृती (२३) यत्र नज भज भज भलगाः, 'पञ्चम सप्तमैकादश त्रयोदश सप्तदशान विंशति त्रयो विंशति वर्णा दोर्धा एकादशभिदिशभिश्च यतिस्तद- श्वललितम् । यथा “प्रभवतु भूतये ऽश्व ललितं रमा भवन तोरणं गृहवताम्" । [२८] यस्यां मम तन ननंन लगा, 'अदितोऽष्टान्नि- मश्च गुरुरष्टभिः पञ्चदशमिश्च यतिः सा मत्ता क्रीडा ।

·६४ पिङ्गलच्छन्दः सूत्रे- विन्द्रियस्वरमासाः२६ । क्रौञ्चपदा भमौ स्भौ नौ नौ ग् भूतेन्द्रियवस्वृषयः३० । भुजङ्गविजृम्भितं मौ मौ त्नौ नौ सौ लगौ वसुरुद्रऋषयः३१ । अपवाहको मनौ नौ यथा “मत्ता क्रीडा दृष्टि लक्ष्मी चरण कमल नख विधु किरण लवैः'। [२६] संस्कृतौ (२४) यस्यां भत नस भभ नया, इन्दु वेद शर सूर्य त्रयोदश कला वर्णा अन्तिमौ च गुरू पञ्चभिः सप्तभि दशभिश्च यतिः सातन्वी ॥ यथा "निर्मल तन्वी वुधजलसमिती विश्वपते प्रभवतु मयि वुद्धिः ॥ [३०] अभिकृतौ (२५) यत्र भम सभ नन न नगा, श्राद्य तुर्य शर रस निधि दशान्तिमवर्णा दीर्धाः पञ्चभिः पञ्चभिरष्टभिः सप्तभिश्च यतिः सा क्रौञ्च- पदा । यथा “क्रौञ्चपदा सा भीषण जिह्वा शिव हृदय कमल धृतनिज चरणा" ॥ [३१] उत्कृतौ (२६) यत्र आदितोष्टोन विंशत्येक विंशति चतुर्विशति षड् विंशति वर्णाश्च दीर्घा अष्टभि रेकादशभिः सप्तभिश्च यति मम तन नन रस लगा,

·सप्तमोऽध्यायः।
६५
नौ सौ गौ नवर्तुरसेन्द्रियाणि३२ । इति
कृतयः॥
दण्डको नौ २ः३३ । प्रथमश्चण्डवृष्टि-
प्रपातः३४ । अन्यत्र रातमाण्डव्या-
स्तद् भुजङ्ग विजृम्भितम् । यथा “ह हो श्रास्ते नित्यं
रम्यं विष विशद, पशुपतिगले भुजङ्ग विजृम्भि
तम् ॥
[३२] यत्र मगणः षण नगणाः सगौ च तस्मात्-
आद्यऽन्ते च त्रयो वर्णा दीर्घा नवभिः पद्भिः पद्भिः
पञ्च भिश्च यति
अपवाहकः
"द्रौपद्यात निनदमयभवनवियतिलघुगतिहरिरपवाहो---
यथा
ऽभूत्।
यथा
[३३] षड विंशत्यक्षराया रुत्कृते रनन्तरं दण्डक
जातयो भवन्ति । तत्र नगण द्वयान्ते सप्त रगणा दातव्या ।
अनिदं शात् पादान्ते यतिः ।
विलससि दण्डकारण्यवासप्रिये रामसर्वस्वभूते विदेहा.
त्मजे" ||
[३४] अयं सप्तविंशत्यक्षरात्मकः प्रथमोदण्डकः
चण्डवृष्टि प्रपात नामकः । अतः परमेकरगणवद्ध या

·- पिङ्गलच्छन्दः सूत्र- भ्याम्३५। शेषः प्रचित इति३६ । इति दण्डकाः ।। इति सप्तमोऽध्यायः। प्रत्येकं त्रीण्यक्षराणि वद्धन्ते । यथा नगणाभ्यां रगणाष्टकेन-अर्णः। एवं-अर्णव-व्याल-जीमूत-लीलाकर- उद्दाम-शंख-श्राराम-संग्राम-सुराम-वैकुण्ट-सोत्कण्ठ सार-कासार-विस्तार-संहार-तीहार-मन्दार-केदार- साधार-सत्कार-संस्कार-माकद-गोविन्द-सानन्द- सन्दोह-नन्द-इत्यादय एकस्त्रिंशदधिक शतकत्रय रगए रचिता, एकोन सहसूवर्ण पर्यन्तं पञ्चविंशत्यधिक शतत्रय संख्याका दण्डकाः प्रादुर्भवन्ति ॥ [३५] रात-माण्डव्याचार्याभ्यां मतेन चण्डवृष्टि प्रपातनामक प्रथम दण्डकस्यान्यनामेति ।। [३६] कवीश्वर प्रयुक्त गण रचित दण्डक व्यति- रिक्ता भगणादिभिर्दण्डका यादृश कृत दण्डका वा शेष शब्देन वोद्धव्या ते प्रचित इति संझा भजन्ते । যান্তি दराडकाः सवें । काशी विश्वेश्वर प्रतिष्ठापकै नारायण भट्टैस्तु “यत्र रेफान् कविः स्वेच्छया पाठ सौभाग्य सापेक्षया रोपयत्येष धीरैः स्मृतो दण्डको मत्तमातङ्ग लीलापरः"" "लघु गुरुः क्रमेण यत्र वध्यते सुधीभिरिच्छया सदण्डक 5- वृत्तिकार मते ·अष्टमोऽध्यायः। ॥ अथाष्टमोऽध्यायः ॥ अत्रानुक्तं गाथा१ । कुड्मलदन्ती भतौ स्त्वनङ्गशेखरः स्मृतः” “यकारैः कवीच्छानुरोधान्नि- वद्धः प्रसिद्धो विशुद्धो परो दण्डकः सिंहविक्रान्तनामा" इत्यादि मेघमाला कुसुमास्तरणाद्याः समूचिरे। इति शब्दः सप्तमाध्यान्त सूचकः ॥ शमिति ।। (१) अत्रास्मिञ्छास्त्रेयदनुक्त तत् गाथा नाम- च्छन्दः। अर्थात् कविभिः प्रयुक्तानां विषमाक्षर पादानां षट्पदादीनां समपादानां गौर्शदीनां मात्रा छन्द सां [ दोहा चौपाई सोरठादीनां] च गाथा पदेन संग्रहः कार्यः। यथा-अस्यामेव मनोरमायां षष्टाध्यायारम्भ [ सूक्ष्माक्षरेण ] श्री-स्त्री-महीत्यादि च्छन्दः । तथा- पश्चमाध्यायान्त सूत्र वृत्तौ ललित पदादि च्छन्दः शिशुपाल वधादि काव्यप्रयुक्त विस्तृतादि च्छन्दः प्रस्तार वशादनन्त संख्याकं परिवर्तते। तेषु कुड्मलदन्ती त्याद्यष्टादशच्छन्दो झानार्थ प्रक्षिप्त सूत्राणि लिख्यन्ते नत्वेतानि सूत्रकार कृतीनीति सूत्रोक्तानुक्त पदादेव मायते ।

·६८ पिङ्गलच्छन्दः सूत्र- नगौ ग् इन्द्रिय रसाः२ । वरतनुर्-नजी नौ षड़ रसाः३ । जलधरमाला भूमौ स्मौ समुद्र वसवः । गौरी नौ रौ५ । ललना तो न्सा विन्द्रियर्षयः६। कनकप्रभा स्जौस्जोग। (२) त्रिष्टु भीदंवृत्तम् । अत्र भतनगाः पञ्चभिः षड् भिश्चयतिः। यथा “कुड्मलदन्ती निवसतु गेहें"। (३) जगत्यामिमानि । अत्र नज जराः षड्भिः२ यथा “वर तनु मां मुखरीकरोति वाक् । (४) अत्र मभ समा श्चतुभिरष्टभिर्यतिः । "ज्यश्रीका जलधर माला काले"। यतिः । यथा (५) प्रत्र ननरराः। यथा “स जयति चरणोऽस्य गौरी पतेः” । [एकैक रगणवृद्ध या चतुर्विधानि नामान्तराणीयमेव गौरी भजते । ] सर्वत्रानुक्तस्थले पादान्ते यतिः। (६) अत्र भतनसाः पञ्चभिः सप्तभिश्च यतिः। यथा सा मृग नेत्री विहरति ललना"। (७) अति जगत्यामिमे । अन लज सजगाः । यथा मुखपन मण्डलम्"। कनक प्रभेव ·अष्टमोऽध्यायः। कुटिलगतिर् नौ तौ ग् स्वरर्त्तवः | वरसन्दरी भुजौ सुनौ गौः । कुटिला मुभी न्यौ गौ वेदरस-समुद्राः१० । शैलशिखा नौ भौ भगौ भूतरसेन्द्रियाः११॥ वरयुवती श्रौ यनौ न्गौ१२ । अतिशायिनी () अत्र नन ततगाः यथा “कुटिलगति रियं- तारका युग्मके” । यतिश्चात्र सप्तभिः षड्भिः । प्रत्र भजसनगाः। यथा “याति (8) शक्कर्याम् । वर सुन्दरि शशी ब्रज विहारम्” । (१०) अत्र मभ नयगगा श्चतुभिः षड्भिः पुन- श्चतुभिर्यतिः । यथा “स्थाने स्थाने कुटिल गमन शीला शेते"। (११) अष्टौ । अत्र भर नभ भगाः पञ्चभिः षडभिः पञ्चभिश्च यतिः। यथा “शैलशिखासु शास्ति यतिराज सुचकमणम्”। (१२) अत्र भरयन नगाः। यथा “सा युवति भवे- निशीथे त्वयि वर युवती । - ·Se पिङ्गलच्छन्दः सूत्र- मी उभी जगौ ग दिक स्वराः१३ । अविनथं नजो भजो जलौ ग्१४ । वम्बिन्द्रिय ममुद्राश्चेत् कोकिलकम्१५ । विवधप्रिया रमौ जौ भ्रौ वसदिशः१६ । नाराचकं नो रो रौ१७ । विस्मिता यमौ १३. प्रत्यौ। मत्र सस जभ जगगाः, दशभिः सभिश्न यतिः । यथा "मयि भातु कृपाऽतिशायिनी मर्शद ने उन्नपूणे"। 2. अत्र नजभज जलगाः। यथा "अवितथवाका पनरसनोच्चरित प्रियगाम् । १. नम्मिन्नेवावितथे ऽधभिः पञ्चभि श्चतु- भिन यति इचंत्तदा कोकिलकम । यथा "श्रभि मुक्टवा स परिजति कोकिलकः" । ११.६: धृतो! अन रसजजभरा, अष्टभिर्दशभिश्च यथा "मुनिमण्डप मण्डिता यदि काशिका प्रिया यतिः । १७) अननन रर रराः। यथा “दशरथसुतवाह मुक्त स नाराच शक्तिभिः" ।

·अष्टमोऽध्यायः।
नसौ रौ ग
रसतु स्वराः१८ । शशि
वदना नजौ भ जौ ज् ब्रौ रुद्रदिशः१६ ।
(१८) अतिधृतौ । यम नस ररगाः, षड्भिार
सप्तभिश्च यतिः। यथा “चरन् वाराणस्यां सुरधुनितटे
विस्मृतोविस्मृताक्षः” ।
(१६) प्रकृती। यत्र नज भज जजरा, एकादशभि
देशभिश्च यतिः सा शशिवदना [ इयं षडक्षरादन्या ] !
पञ्चकावलीति केचित् । धृतश्रीरिति नारायणभः !
यथा "शशिवदना समागममहे कवितागत पञ्चकावली"
इति क्षेपक गाथा ॥
अथान्यान्यपि कवि प्रयुक्तानि प्रसिद्धानि च्छन्दां
सि श्रुतवोधवृत्तरत्नाकरादौ सन्ति तेषु यत् किश्चित्-
पिङ्गलसूत्र दिशा प्रदर्श्यन्ते. यथा पङ्तो हंसी म्भौ नगौर
चम्पकमाला भूमौ स्गौ वाणशराः २। मनोरमा नौ
जगौ ३। त्रिष्टु पि, यथा-साद्रपदं भूतौ नगौ ग ४
सुमुखी नजो जलौ ग् ५। श्रीः-भूतौ नगौ ग् पञ्च
रसैः ६ । भद्रिका ननौ रौ ग७ । जगत्याम् ,
यथा-चन्द्रवर्त्म रनौ भुसौ = ।
प्रमुदितवदना नौ
रौ । प्रियं वदा नभौ जरौ १०। मणिमाला त्यौ
त्यो रसरसाः ११ । ललिता त्भौ जुरौ १२ । मुक्तिक

·७२ पिङ्गलच्छन्दः सूत्र- दाम जजो जजौ १३ । पुष्प विचित्रा त्यौ त्यौ १४ । विभावरी जुरौ जरौ १५। उज्ज्वला ननौ भरौ १६ । अति जगत्याम् , यथा-मञ्ज, भाषिणी जतौ सौ ग १७ । चन्द्रिका ननौ त्तौ ग् स्वर्तवः १८ । शकर्याम् , यथा-इन्दुवदना भजो सनो गौ १६ । लोला मसौ म्भौ गौ द्विःस्वरा २० । एवं गाथाया मर्द्ध समवृत्त झानाय वंशस्थेद्र वंशयोर्मिश्रणा दुपजाते नामानि, यथा-वैरासिकी १ । रताख्यानकी। इन्दुमा ३। पुष्टिदा ४। उपमेया ५ । सौरभेयी ६। शीतातुरा वासन्तिका: मन्दहासा शिशिरा १०। वैधात्री ११ । शंखचूडा १२ । रमणी १३ । कुमारी १५ । यत्र प्रथमः पाद इन्द्रवंशाया अन्ये प्रयोवंशस्थायाः साऽद्या, एवं सर्वा वोडव्याः । प्रदर्शन चक्रमुपजातौ स्पष्टम् । प्रथास्मिन् गाथा प्रकरणे- भार्याधिकारे [ हिन्दी भाषायां सुप्रसिद्धानि ] दोहादीनि च्छन्दासि श्रीराधामाधव विलास काव्यादौ प्रसिद्धानि निर्दिश्यन्ते. तद्यथा-यस्या विषम चरणे प्रयोदश समेचे कादश मात्राः सा दोहा। [अस्यां विषम चरणादौ जगणोनकार्यः 1] लक्षणं रा० मा० कायटिप्पण्याम् । रसवेद त्रिक मित कला, विषम ·। अष्टमोऽध्यायः । पदेऽथ समेहि । हरमात्रादलविरतिगं, , लघु दोही सुविधेहि ॥१॥ वैषरीत्यात्तु सोरठा ॥२॥ अत्र द्वितीय चतुर्थयोस्त्रयोदश मात्रास्युरेकादश विषमे । यस्यां प्रतिपादं षोडश मात्राः स्युः,-अन्ते जगणतगणौ न स्यांतां सा“चौपाई" ज्ञेया, अस्याः पादाकुलकमिति नामान्तरम्। यत्र विषमे द्वादश मात्राः समे सप्त. तत् वरवै नाम । अस्य ध्रुवकुरङ्गी नामनी च। यत्र विषमे पञ्चदश, समे त्रयोदशमात्राःस उत्लोलः अस्यांप्राकृत (हिन्दी)भाषायां दण्डकः कवित्त इति पदेन कथ्यते।तत्सर्व हिन्दी भाषायाः पिङ्गले स्पष्टम् इत्यलम् । (२०) अथ जातिवृत्तात्मकं प्रसिद्ध छन्दोजात मुक्त्वा संप्रति तेषामुत्पनि प्रदर्शनाय कविप्रयुक्ताना मन्येषां ज्ञानाय च प्रस्तारादयः प्रत्ययाः कथयन्ते। "प्रतीयते ज्ञायते संख्याविशेषो यैस्ते प्रत्ययाः संख्या विशेषादि वोधका उपाय भेदाः प्रस्तार- प्रभृतयः । तत्र प्रस्तार्यन्ते विस्तार्यन्ते गुरुलघुरूपतया वर्णा अनेनेति प्रस्तारः, गुरुलघु वर्णादि ज्ञानोपाय क्रिया विशेष इत्यर्थः। यथा च मम च्छन्दश् शिरोमणौ-मात्राया मथवा वणे कीटक् कस्य कियद् विधम् , स्वरूपमिति विज्ञातु प्रस्तारः प्रत्ययोऽग्रजः ॥ तस्य प्रस्तारस्य सिद्धये सूत्राण्यु पन्यस्यति” (द्विकोग्लाविति ) गुरु लघू छिको विन्य- सेत् । उपरि गुरुं (ग) लिखित्वा, तदधो लघु (ल) .

·७४ पिङ्गलच्छन्दः सूत्रे- दिको ग्लौ२० । मिश्री च२१ । नीचे एक लघु स्थापयेत् । इत्येकाक्षरः प्रस्तारः । अयं प्रदर्शित एकाक्षर प्रस्तारो द्विकोऽतोव्यक्षर प्रस्तारे द्विको ग्लो स्थापयेत् । (२१) चकारः पूर्व समुच्चयार्थः । तेन द्विको ग्लो स्थापयित्वा मिश्रो ग्लो स्थापयेत् अर्थात्--एकाक्षर प्रस्तारं द्विधा स्थापयित्वा प्रथमभागे द्वितीयाक्षर स्थाने गकार, द्वितीयभागे द्वितीयाक्षर स्थाने लकारं न्यसेत् । तञ्च मातृभाषया विशदी क्रियते । (२०-२१) दो जगह गुरु लघु लिखै, अर्थात् एक अक्षर के प्रस्तार में एक गुरु लिख कर उसके लिखें यथा-(FE) एक अक्षर के प्रस्तार को दो जगह लिख कर उसके प्रथम भाग के दूसरे अक्षर के स्थान गुरु२ लिखै, और दूसरे भाग के दूसरे अक्षर के स्थान में लघुर लिखै। ऐसा करने से दो अक्षर का प्रस्तार सिद्ध होगा, यथा एक अक्षर का प्रस्तार (गल) ऐसा है इसको दो जगह लिखा पहिली जगह (गल) दूसरी जगह (गल) इसमें पहिली जगह गुरुर की वृद्धि किया तो गग-लग ऐसा हुआ, दूसरी जगह लघुर की वृद्धि किया तो गल-लल ऐसा हुआ, इनको एक जगह लिखने से दो वर्ण का प्रस्तार गग- लग-गल लल ऐसा हुआ) ॥ में ·अष्टमोऽध्यायः। ७५. पृथग् गला मिश्राः२२ । (२२) मिश्रा ग्लाः पृथक् स्थायाः । द्वय क्षरप्रस्तारं स्थान द्वये संस्थाप्य प्रथमभागे तृतीयाक्षर स्थाने गुरु गुरु दद्यात् द्वितीय भागे तृतीयाक्षर स्थाने लघुलघुरिति । पृथगिति पदनिर्देशात् प्रथमावृत्तौ न लकार प्रवेशो न च द्वितीयायां गकारस्येति । एवं त्र्यक्षरादि प्रस्तारं द्विः स्थापयित्वा पूर्वोक्त ग्ला मिश्रण क्रियया चतुक्षरादि प्रस्तारः पूर्वापेक्षया परःपरः सिद्धयति । (१२) दो अक्षरके प्र० को दोजगह रखकर उसके पहिली जगह तीसरे अक्षरके स्थानमें गुरु गुरु लिखै, और दूसरे भाग में तीसरे अक्षर के स्थान में लघु लघु लिखे, यथा दो अक्षरका प्रस्तार (गग-लग-गल-लल) ऐसा है इसको दो स्थान में लिखा पहिली जगह (गग-लग-गल- लल) । दूसरी जगह ( गग-लग-गल-लल ) इस प्रकार लिखकर गुरु गुरु की वृद्धि किया तो (गगग- लगग-गलग-ललग-) ऐसा हुआ। और दूसरी जगह लघु लघु की वृद्धि किया तो (गगल-लगल-गलल- ललल) ऐसा हुश्रा । इसको एक जगह लिखने से (गगग- लगग-गलग-ललग-गगल-लगल-गलल-ललल) ऐसातीन अक्षरका प्रस्तार हुश्रा । इसी प्रकार तीन अक्षरके प्रस्तार को दो जगह लिखकर क्रमसे गुरु लघु की वृद्धि करनेसे ·७६ - पिङ्गलच्छन्दः सूत्र- वसवस्त्रिकाः२३ । (२३) यक्षर प्रस्तारेऽष्टौ त्रिका जायन्ते । निदर्शनार्थ मिन्द्र सूत्रम् । বাঁৰ अक्षर का प्रस्तार होगा, इसी तरह अन्य भी ६-७- ८-६-१०-श्रादि वर्गों का जानना । (२३) तीन अक्षर के प्रस्तार में प्राठ त्रिक (तीनर के जोड़े ) होते हैं (यही तीन अक्षर का प्रस्तार - भेद में जो है वही भगणादि का वोधक है।) इसी प्रकार चार अक्षर के प्रस्तार में सोलह चतुष्क (चार२ के जोड़े) होते हैं। और पाँच अक्षर के प्र० में ३२ ठो पाँचर के जोड़े होते हैं। (एक एक वर्ष की वृद्धि से द्विगुणित २ संख्या होतो जावेगी ।) यह उदाहरण सूत्र है। इस प्रदर्शित पिङ्गल मुनि कृत प्रस्तार से किसी भी वर्ण के प्रस्तार जानने के लिये विना पूर्वोक्त सब प्रस्तार सिद्ध किए काम नहीं चल सकता, अतः प्रकारान्तर से भी सिद्ध किया जाता है। (छ. शि०) श्राद्यन्याधो गुरोन्य स्थ. लघु [१] शेषन्तु पूर्ववत् [२] रिक्त गुम्स् [३] तथा भूयो [३) यावतू सर्व लघुलिखेत्॥ ( जितने वर्ण का प्रस्तार जानना हो उतना गुरु का चिन्ह लिम्बै गुरुके नीचे लघ लिख [१, और दहिने जैसे ·अष्टमोऽध्यायः। लढे२४ । सैके ग२५ । (२४-२५) अक्षर च्छन्दः सु प्रस्तारे नियमाणे सर्वगुर्वादिसर्वलध्वन्त भेदेषु-इयत्सख्याकभेदः कीदृश इति जिज्ञासायां लघुगुरुसन्निवेश विशेष सामर्थन रूपो- त्तरं “ नष्ट" दर्शयति लद्ध इति प्रश्नकर्तुः संख्या विशेषेऽर्थीकृते सति लघुरेको लभ्यते, तं लिखेत्ततो वशिष्टा संख्या विषमत्वादर्धयितुं न शक्यते तदा सके। अर्द्ध इत्यनुवर्तनीयम् । विषमायां संख्याया मेकमधिकं निधाय ततो ऽर्द्धयेत् यावदभिमतः प्रस्तारः, तावदिदं लक्षणं पुनपुनरावर्तनीय मिति । यथा-षडक्षरे वृत्त सप्तमं समवृत्त कीदृश मिति प्रश्ने तस्य सप्तम संख्या विशेषस्य विषमत्वात् (सैकेग् इति ) सूत्रानुसारेणेव संयोज्य तस्मिन्नर्धीकृते गुरुरेको लभ्यते ततश्चतुः संख्य अवशिष्यते पुनस्तामर्द्धयेत् ततश्चैको लकारो लभ्यते ततो (२) संख्याऽवशिष्यते, ततः षट् संख्या पूरणाय वार त्रयं “स केम्” इति सूत्रमावर्तनीयम् ततश्च गकार त्रयं लभ्यते, एवञ्च षडक्षर च्छन्दसि सप्तमं समवृत्तम् । ऊपर हो वैसाही लिख [२],'और बाम भाग में गुरु लिखै [३], पुनः२ इसी क्रिया को करै, जब तक कि सब लघु न हो जावै ॥ जैसे तीन अक्षर का प्र० (गगग-लगग- गलग-ललग-गगल-लगल-गलल-ललल) ऐसा हुश्रा।

·पिङ्गलच्छन्दः सूत्र - “गलल-गगग” एतादृशमुत्पन्नम्। एवं संख्यान्तरेष्वपि योज्य मिति दिक् ॥ लिम्। करके एक लघु - अमुक छन्दका अमुक भेद कसा होगा इसका उत्तर- (२४) "लद्धे” इस सूत्रसे होगा प्रश्नकर्ता की पूछी हुई संख्या को श्राधा करै, श्राधा करके एक लघु (जहाँ जहाँ सम संख्या हो वहाँ सम संख्या को श्राधा लिखता जाय) और जहाँर विषम संख्या प्राप्त हो वहाँ तो- (२५) “सैकेग्” इस सूत्र के अनुसार विषम संख्या में एक जोड़ कर गुरु लिखे, फिर उस संख्याको आधा कर (इसका ध्यान रहे कि सैकेग से जब विषम संख्या में एक मिलाकर गुरु लिखा जाता है तब श्राधा करने पर लघु नहीं लिखा जाता है) इस प्रकार जव तक छन्द के अक्षर की संख्या पूरी न हो तब तक लिखता जाय। जैसे किसी ने पूछा कि छः अक्षर के छन्द का १०वाँ भेद कैसा होगा, तो दस संख्या सम है इससे इसको आधा करके एक लघु* लिखा, श्राधा करने पर (५) बचा है, यह आधा नहीं हो सकता, है इससे इसमें २५वं सूत्र की माज्ञासे :१ जोड़ कर एक गुरु* लिखा, पाँचमें १ संख्या जोड़ने पर ६ हुआ, इसको आधा किया तो ३ हुश्रा, यह प्राधा नहीं हो सक्ता है, इसमें १ संख्या

·अष्टमोऽध्यायः।
७६
जोड़ कर एक गुरु# लिखा तो ३ में १ जोड़नेसे ४ हुआ,
इसको माधा किया तो २ हुप्रा. फिर इस २ को प्राधा
करके एक लघु लिखा, आधा करनेसे १ हुआ, इसमें
एक जोड़ कर १ गुरु लिखा, फिर आधा किया तो एक
हुश्रा इसमें फिर १ मिलाकर एक गुरु* लिखा तो छ
अक्षर का दशवाँ भेद सिद्ध हुभा ॥ जहाँ इस प्रकार
फूल * है वहाँ का लघु गुरु का वर्ण लिख कर १०३
भेद का रूप देखा तो-
ल ग ग ल ग ग-ऐसा दशवें भेदका रूप हुश्रा।
नष्ट का प्रकारान्तर।
जिस वर्ण के प्रस्तार के जिस भेद का रूप जानना
हो कल्पित वर्ण के तुल्य लघु रूप (ल) ऐसा लिखकर
उसके शिर पर एक दो चार पाठ इस प्रकार
सब पर द्विगुणित अंक को लिखै फिर अन्त्य के
अङ्कको दूना करके उसमें पूछ हुए रूप की संख्या
को घटाव जो शेष बचै उसमें लघ रूप के ऊपर
का जो जो रूप घटै उसको घटाकर उसके नीचे लघु
वर्ण को गुरु कर दें, तो पूंछा हुआ भेद (रूप) निकल
आवेगा। किसी ने पूछा कि ६ वर्ण के प्र० में २६वाँ
रूप कैसा होगा, तो (उक्त प्रकार से) इस प्रकार लिखे

·पिङ्गलच्छन्दः सूत्र
प्रतिलोमगुणं द्विाद्यम्२६ । ततोऽप्येक
जह्यात्२७।
(२६-२७) इदृश गुरुलघु सन्निवेश विशेषवान् भेदः
कियत् संख्याक इति प्रश्ने तत्समाधानरूपोत्तर मुदिष्ट
प्रतिलोमेत्यादि सूत्रद्वयेनाह, जिझासिता वृत्तसंख्या भूमा
१६ ३२
-
ल ल ल ल
ल
.
ग
ग
ल ग
ल ल
मात्रा को
अन्त में ३२ है इसको दूना किया तो ६४ हुआ अतः पूछा
हुश्रा २६वाँ भेद है, इससे २६ को ६४ में घटाया
तो ३८ बचा, इसमें लघु वर्ण का अंक ३२ को पहिले
घटाकर उसके नीचे की
लघु
गुरु
किया,
बत्तीस घटाने पर ६ बचा है इसमें ४ को घटा कर
उसके नीचे के लघु को गुरु किया, चार घटाने पर शेष
२ वचा है इस में २ को घटाकर दो के नीचे के अंक को
गुरु किया, इस क्रिया से छः वर्ण का २६वाँ भेद ऐसा-
(लगगललग) हुआ, इसी प्रकार और भी जाने।

·अष्टमोऽध्यायः।
८१
स्थापनीया ततस्तस्यान्ते सजातीया पेक्षमा यो लकार
स्तमादौ कृत्वा प्रातिलोम्येन द्विरावर्त्तयेत्, तत्र निरा-
काराया आवृत्तेरभावात् प्रथमातिक्रमे कारणाभावादेका
संख्या लभ्यते, ततश्चैक संख्याङ्कमन्त्य लकारस्याधस्तात्
स्थापयित्वा द्विगुणयेत्, पुनस्तस्मादपनीय तत्पूर्वस्य
वर्णस्याधस्तान्निधाय पुन ढिगुणयेत् । पुनस्तपि
तत्पूर्वस्य यावन्ति प्रतिलोम्येन वृत्ताक्षराणि समाप्यन्ते,
तत्र याः संख्या स्तावतिथं
तद्वृत्त
मिति ।
वक्ष्यति । उपयुक्त कार्ये क्रियमाणे सा संख्या गुरु
स्थानगा चेत्तदा तां द्विगुणयित्वा ततः संख्या समु-
चया देकं त्यक्त्वा कार्य कुर्यात् । ततः पूर्णत्वात् तद्
संख्या सिद्धयति ।
यथा-कुमार ललिता वृत्तं कतमो
तन विशेष
उद्दिष्ट ।
यदि किसी छन्द के किसी भेद को लिख कर पूछ
कि यह कौन भेद है।
(२६-२७) तब उस भेद में
लघु
वर्ण जहाँ अपने सजा-
तीय के अपेक्षा से अन्त्य में देख पड़े उसके नीचे एक
लिखकर फिर प्रतिलोम ( उलटा) दूना दूना
जो
कुछ गुरु लघु वर्ण हो उनके नीचे लिखता जाय, परन्तु
जहाँ जहाँ गुरु वर्ण के नीचे अंक प्राप्त हो वहाँ वहाँ के
अंक को दूना करके उसमें फिर “२७ ततोह्य कं जहात्"

·- पिङ्गलच्छन्दः सूत्र- भेद इति प्रश्ने सतितदुक्त लघुगुरु रूपवर्णचिन्हानि भूमौ स्थापयेत् । तत्र च प्रथमापेक्षया पञ्चम स्थान स्थितो यो लकारः स एवान्त्य लकारः, तदनन्तरं लकारस्या- "भावात् । एवञ्च तस्य लकारस्याधस्तादेकाक्षरं स्थाप- यित्वा द्विगुणयेत् ततस्तं द्विगुणितं (२) अङ्क तत्पूर्व लघोः ( चतुर्थाक्षरस्य ) अधस्तात्स्थापयित्वा द्विगुणयेत् इस सूत्रके अनुसार १ घटाकर बाँय तरफ के वर्ण के नीचे लिखै, सब वर्गों के नीचे इस प्रकार दना दूना 'अंक लिखकर अन्त के अंक के नीचे का जो अंक है उसको दूना करने से जो संख्या हो वही संख्या वाला भेद जाने। जैसे किसी ने षडक्षर गायत्री का यह भेद (ले-ग-ग-ल-ग-ग) लिखकर पूछा यह कौन भेद है तो इस भेद के देखने से मालूम हुआ कि पहिला वर्ण और चौथा, लघु वर्ण है सजातीय के अपेक्षा चौथा वर्ण अन्त में है, इस चौथे वर्ण के नीचे १ लिखा और इस एक को दूना करके इसके पूर्व गुरु । (तृतीत वर्ण) के नीचे दो की संख्या लिखा, फिर इसको दूना किया तो ४ हुआ इसमें एक x घटाया तो ३ हुआ इसको उसके ४ गुरु वर्ण के नीचे का अंक जहाँ जहाँ दूना किया जायगा वहाँ वहाँ उसमें से एक एक घटा कर उसके वाम भाग में लिखा जायगा।

·सप्तमोऽध्यायः।
ततस्तमपि द्विगुणितं (४) अक्षरं तत्पूर्वलघोरभावात्
स्थापयित्वा पुन र्द्विगुणयेत्. ततस्तमपि द्विगुणितं (2)
अक्षरं तत्पूर्व गुरोरधस्तात् स्थापयित्वा द्विगुणीकृत्य तत
एकं जह्यात् तत स्तमकं (१५) तत्पूर्वलघोः प्रथमाक्षरस्या-
धस्तात् स्थापयित्वा द्विगुणयेत् ततश्च त्रिंशत् संख्या
लभ्यते । इत्थं सप्ताक्षरे छन्दसि त्रिंशत्तमो भेदः कुमार
ललितेति । एवमन्यत्राप्यूह्यम् ॥
पूर्व ( दूसरे ) वर्ण के नीचे लिखा, फिर इस (३) को
दूना किया तो (६) हुआ इसमें भी (१) घटाया तो (५)
हुश्रा इसको उसके पूर्व लघु (प्रथम) वर्ण के नीचे
लिखकर, प्रथम वर्ण के नीचे स्थित ५ को दना किया
तो १० हुभा इससे विदित हुआ कि छः अक्षर के छन्द
का यह दशवाँ भेद है।
प्रकारान्तर से उद्दिष्ट (२६.-२७ सूत्रोक्त विचार ।)
जितने वर्ण का प्रस्तार भेद पूछा हो उस पूछे हुए
भेद के शिर पर १, २, ४, ८, इत्यादि दूने२ अंक लिखे.
फिर लघु वर्ण पर जो जो अंक हो उनको जोड़कर
उसमें १ और मिलाने से भेद मालूम होगा । किसी ने
षडक्षर गायत्री का यह भेद लिखकर ल-ग-ग-ल-ग-ग
१२४-१६३२
पूछा कि यह कौन भेद है तो इस भेद ल-ग-ग-लग-ग

·४ पिकलच्छन्दः सूत्र- द्विरद्धे२८ । रूपे शून्यम२६ । द्विः शन्ये३०॥ पृथक् प्रस्तारयेत् । (२८-२९-३०) प्रस्तार मन्तरा वृत्तसंख्या परि. झानं दर्शयति, द्विरद्ध -अमुकच्छन्दसि कति वृत्तानि भवन्तीति जिज्ञासायां तच्छन्दोक्षर संख्यां भूमौ निधाय ततोद्ध मनयेत् ततो यत्लभ्यते तां यथा षडक्षरच्छन्दसि षट् संख्यां भूमौ स्थापयित्वार्थी कृते द्वौ लभ्येते (यस्याः कस्याश्चिदपि सम सङ्ख्याया अर्धापयन एव द्विसङ्ख्या लाभत्वात् ।) तां पृथक् प्रस्तारयेत् शेषास्त्रयोक्षर संख्यायां भवन्ति तेषांमद्धयितु मशक्यत्वा कि कार्य मत प्राह रूपे शून्यम् विषम सङ्ख्यातो रूपमेक सङ्ख्याकं वियोजयेत् तत श्शून्यं लभ्यते, तत् प्रथम लब्धाया द्विसङ्ख्याया अधस्तात्स्था- पयित्वा वशिष्टायां द्विसङ्ख्यायाम॰पनीते पुनर्लब्धां तो द्विसङ्ख्यां शून्यस्याधः स्थापयेत् ततो रूपे शून्यं लभ्यते ( यस्याःकस्याश्चिदपि विषम सङ्ख्यया रूपापनयन एव शून्य लाभत्वात् ) तत् द्विसङ्ख्याया अधस्तात् स्थापयेत् के ऊपर एक दो चार इत्यादि दनादना अंक लिखा, देखा तो मालूम हुआ कि पहिला चौथा लघु वर्ण है इसके ऊपर १ । = है इसको जोड़ा तो ६ हुआ इसमें १ और मिला दिया तो (१०) हुआ अतः विदित हुआ कि यह छः वर्ण के छन्द का दर्शवाँ भेद है।

·अष्टमोऽध्यायः॥ तनःकि कार्य मत प्राह द्विःशल्ये शून्यस्थाने स्थितस्याङ्कस्य द्विरावृत्ति कुर्यात् ततश्शून्याया श्रावृत्तेरभावात् प्रथमोति क्रमे कारणाभावाल लभ्यत एका संख्यैव, तामधः शन्य- स्थाने स्थापयित्या द्विगुण येत्, तदा द्वौ भवतः, तस्यो परिष्टादद्ध स्थानस्थितं द्वि लङ्ख्याङ्क तदपनीय, तस्य स्थाने तं शन्य स्थान स्थितं द्विगुणितं (द्विख्यात्मक रूपमङ्क) स्थापयेत्, अतः परं किं कार्यम् । . संख्या ४ प्रत्यय । (२८-२६) अमुक छन्द में कैठो वृत्तं होंगे? इस प्रश्नका उत्तर देने का प्रकार यह है कि-जै अक्षर का छन्द हो उसको श्राधा कर आधा करने पर (२) लिखै, फिर उस शेष संख्या को श्राधा करता जाय और दो लिखता जाय और जहाँर विषम संख्या मिले, वहाँ आधानहीं हो सकता है अतएव वहाँ (२६) सूत्र के अनुसार उसमें ( विषम संख्या ) में से १ घाय कर शून्य लिबै अतः जहाँ विषम संख्या मिले वहाँर एक घटा कर शून्य लिखता जाय, और प्राधा करके दो (२) लिखै जब तक वृताक्षर पूरा न हो तब तक यह क्रिया बराबर करें। जैसे छः अक्षर के की संख्या जानना हो तोछः को (२८) वे सूत्रकी माझानुसार प्राधा करके एक जगह दो लिखै फिर प्राधा करने पर जो (३) बचा है, वह .

·को श्राधा
पिङ्गलच्छन्दः सूत्रे-
तावद॰ तद्गुणितम्३१ ।
(३१) अर्द्ध स्थाने स्थितमङ्क तत् तावद् गुणितं.
तस्योपरि शून्य स्थाने तमङ्क स्थापयेत् ततो द्विश्शून्य
प्राधा नहीं हो सक्ता है इससे उसमें (२६) सूत्र
के
कथनानुसार १ घटा कर जिस जगह दो लिखा है उसी
के नीचे शून्य लिखा और तीनमें (१) घटानेसे २ बचा इस
करके
शून्य
के नीचे दो लिखा, और दो को
आधा करने पर जो एक बवा है उसमें (२६) सूत्र के
अमुसार १ घटा कर दो के नीचे
शून्य
लिखा-
२।०।२ । ०।
(३०) जहाँर शून्य का स्थान हो द्विरावृत्ति (दूना
करै, जहाँ अंकों के घटाने पर एक रह जाता है वहाँ
एक संख्या में एक संख्या को घटा कर शून्य लिख देने
पर भी एक संख्या विद्यमान रहती है. अतः उस १ को
नीचे के शून्य * स्थान में स्थापित करके दूना करे तब
दो होगा, इस दो को इसके ऊपर अर्द्ध स्थान में जो
दो (२) है उसको घटा कर लिखे ।
यथा
* जहाँ २ अंकों के आधा करने पर दो लिखा है.
वहाँ अर्द्ध स्थान * जहाँर एक घटाकर शन्य लिखा है
वहाँ शन्य स्थान जाने।

·अष्टमोऽध्यायः । इति द्विगुणिता-अष्टौ भवन्ति, तानप्यर्द्ध स्थाने निधाय तावद् गुणान् कुर्यात् ततोऽष्टावष्टाभिर्गुणिता चतुःषष्ठि र्भवन्ति गायत्री समवृत्तानि। एवं प्रकारेणाष्टाविंशत्यधिक- शतमुष्णिहः, षट् पञ्चाशदधिके द्वशतेऽनुष्टुभः, द्वादशो- ततराणि पश्चशतानि वृहत्याः, चतुर्विंशत्यधिकं सहस पड्क्तेः, अष्टचत्वारिंशदधिके सहसे त्रिष्टुभः, षण्णव- (३१) जो अर्ध स्थान में स्थित संख्या जायमान हो उसको उसी संख्या से गुणे तब (२) को (२) से गुणनेसे (४) होगा इसको इसके ऊपर जो शून्य स्थान है वहाँ लिखै फिर ३० सूत्र के अनुसार शून्य स्थान में स्थित ४) को २ से गुण ऐसा करने पर = हुआ, इसको इसके ऊपर जो अर्ध स्थान है वहाँ लिखै फिर इस (E) को इसी संख्या (= से गुणा तो गायत्रीका समवृत्त (६४) हुधा इसी प्रकार से- उष्णिक का समवृत्त-१२८ अनुष्टुप का २५६ वृहती का--- १०२४ त्रिष्टुप् का जगती का- ४०६६ होता है ऐसही भागे भी एकर अक्षर के वृद्धि से द्विगुणितवृत्त संख्या बढ़ती "जायगी। ५७२ पंक्ति का- - २०४८ ·पिङ्गलच्छन्दः सूत्र- द्विद्र्यूनं तदन्तानाम् ३२। - त्यधिकानि चत्वारि सहसाणि जगन्या, एब मति जग- त्यादीनामपि ज्ञातव्य मिति । (३२) एकक्षरादि-इयद ज्ञर पर्यन्त च्छन्दसा योगे कियती समवृत्त सङ्ख्या भवतीति प्रश्ले “विद्यन" मिति। गायत्र्यादि समवृत्ता सङ्ख्या समुदायं द्विगुणी कृत्य द्वाभ्यां हीनं कार्यम् । तत एव तदन्त च्छन्दसां परिमाणं लभ्यते, यथा षडक्षर वृत्तस्य समवृत्त संख्या साधनकार। :- - - अद्ध सथान २ शून्य स्थान अद्ध स्थान २ 0 ४ + - २ + ० शून्य स्थान एक अक्षर का भेद (३२) गायत्री आदि समवृत्तों की जो संख्या हो उसको दूना करके उसमें २ घटाने से उस छन्द का और इसके पूर्व एकाक्षरादि समवृत्तों की संख्या होती है। यथा-छः अक्षर की गायत्री का समवृत्त संख्या (६४) है इसको दूना किया तो (१२८) हुआ इसमें (२) ·अष्टमोऽध्यायः। परेण पूर्णम्३३ । परे पूर्णमिति३४ । इति अष्टमोऽध्यायः । ( ६४ x २ = १२८ - २ = १२६ ) चतुष्टि द्विगुणिताटा- विशत्यधिकं शतं भवति, तस्मिन् द्वाभ्यामने पड़ -- शत्यधिकं शतमेकानर प्रभात पडक्षा पर्यन्त चन्दना समवन्त संख्या समष्टिस्समुत्पद्यत. एव मन्यत्राधि सुधिभिर्विभाव्यम्। (३३) उठिण हादीनां समवृत्त संख्या "कियनोनि प्रश्ने परेऐत्रि दर्शयति । तत्पूर्ववर्ति पडनर गायत्री छन्दसः समवृत्त संख्या जातं द्विगुणितं पूर्वप्मेन्द्र निधेश- नीयं न य॒नम् । परे इन्दनि जिलालित तनसंख्या घटाया तो (१२६) यह एक अक्षर से लेकर छः श्राक्ष पर्यन्त छन्दों की समवृत्त संख्या हुई । संख्या का प्रकारान्तर । एक अक्षर के छन्द का दो भेद होता है, दो का, तीन का = इत्यादि प्रकार से द्विगुणित अंक बराबर जितन वर्ण की संख्या जानना हो वहाँ तक लिखता जाय तो उक्त वर्ण की सङ्ख्या विदित हो जायगो। वर्ण संख्या. २. ४१६३.ua १ . ६ ·६० पिङ्गलच्छन्दः सूत्र- जातं तद् द्विगुणितं परस्य च्छन्दसो वृत्तानां संख्या जायते । यथा षडक्षर गायत्री समवृत्त संख्या चतुष्टि द्विगुणिता सत्यष्टाविंशत्यधिकशतं पररयोपिणहः सम वृत्त संख्या प्रादुर्भवति ॥ (३४) अथ एक-दव्यादि लघुक्रियानिष्पत्तये मेरु दर्शयति पर इति । परेकोष्ठे यद् वृत्त संख्या जातं प्रथमे कोष्ठ व्यवस्थाप्यैको संख्यां पूर्व कोष्ठयोः पूर्ण स्थापयेत् (३३) उसके आगे के छन्द के जानने की जिज्ञसा हो तो पूर्व को सङ्ख्या जो हो उसको दूना करके पूर्ण स्थापित करै ( उसमें दोन घटाव ) तब उसके आगे की वृत्त सङ्ख्या होगी। जैसे-गायत्री का समवृत्त सङ्ख्या ६४ है इसको दूना किया तो १२८ हुश्रा यह गायत्री के पर (प्रागेको छन्द उष्णिक् का समवृत्त सङ्ख्या हुई । (३४) यह सूत्र एक द्वयादि लग क्रिया के सिद्धि के लिये ऊपर एक कोष्ट चौकोना लिखे उसके नीचे दोनो तरफ आधा निकला हुआ दो कोष्ठ लिखे नीचे ३ उसके नीचे ४ जै वर्ण की मेरु की इच्छा हो तहाँ तक लिखता जाय, इन कोष्ठों में अङ्क रखने का प्रकार यह है कि ऊपर के कोष्ठ में लिखे उसके नीचे के कोष्ठ में जो वृत्त संख्या है उसको पूरा लिखै, अर्थात् दोनों कोष्ठों में एक २ लिखै. तीसरी पंक्ति में प्रादि अंत्य के कोट ·अष्टमोऽध्यायः। तत्रोभयोः कोष्ठयोरेकैक मङ्क योजयेत् । ततः तृतीयायाँ पंक्तौ पर्यन्त कोष्ठयोः पर कोष्ठगतमेकैक मङ्क दद्यात् । मध्ये कोष्ठे तु पर कोष्ठ द्वयाङ्कपेकीकृत्य पूर्णमेव स्थापये दिति पूर्ण शब्दार्थः तत्राद्वि कोष्ठायां पङ्ता वेकाक्षरस्य प्रस्तारः । तत्रेकं सर्व गुरु-एकं सर्व लघु वृत्तं वर्तते। तृतीयायां (२)क्षरस्य प्रस्तारः। एवं यावदभिमतं मेरु ऊपर से एकर की संख्या लिख, और मध्यय के कोष्ठ में ऊपर के दोनों कोष्ठों की सङ्ख्या जोड़ कर पूर्ण २ लिख , ( यह सूत्रोक्त पूर्ण शब्द का अर्थ है कि ऊपर को संख्या से पूर्ण करै ) चौथी पंक्ति में भी प्रादि अंत्य के कोष्ठ में एक लिख और मध्य कोष्ठों में दो कोषठों की संख्या जोड़ कर पूर्ण (३) लिखे इसके आगे पञ्च- मादि पंक्तियों में भी इसी प्रकार न्यास करै, अर्थात् आदि अंत्य के कोष्ठों में एकर लिखे और मध्य के. कोष्ठों में ऊपर के कोष्ठों का जोड़ लिखें। एक अक्षर का प्रस्तार १।१।२ दो १।२।२।४ तीन १ । ३।३ । १ । पाँच १ । ५। १० । १० । ५ । १ । ३२ ·पिङ्गनच्छन्दः सूत्र- प्रस्तारं प्रथम प्रस्तार वल्लिखेत् । मेरु यन्त्राकारत्वादयं मेर रिति कथ्यते । अथोप संहारे। छन्दः सूत्राणां वर्गवन्धनाय प्राचीना पंक्ति लिख्यते । "मय द्वादश” । धीः पञ्चदश । पादः परोपिएक प्रस्तार पंक्ति विशति विशति रेक विंशतिः । देवता दितो ऽटौ । चतुः शतं षष्टो ( ऽत्र लौकिक माद्यद्ध समा) विंशति विंशतिः । युगपरान्तिका त्रयोदश । वृत्तं गाबादौ विंशति विंशतिः विंशति विशतिः। यबमती त्रीणि । यति विशतिः । वानोर्मी मयादश । प्रहर्षिणो विंशतिः । शार्दूल विक्रीडितं पञ्चदश। अत्रानुरू सप्तदश इति । ( सूनेन्यूनाधिका तु प्रक्षित शिरोभावतया वधारणीयेति समाप्तम् ॥ अस्या व्याख्या भूमिकायां दृष्टव्या) जहाँ दूसरी पंक्ति में एक अक्षर का प्रस्तार है वहाँ एक गुरु, एक लघु होता है, तीसरी पंक्ति में दो अक्षर का प्रस्तार है वहाँ १ सर्व गुरु का, २ एक लघु. और एक सर्व लघु का वृत्त है। चौथी पंक्ति में ३ अक्षरका प्रस्तार है, वहाँ १ सर्व गुरु का. ३ एक लघु का. ३ दो लघु का, १ सर्व लघु का वृत्त है इसी प्रकार से पंच- मादि पंक्ति में भी सर्व गुर्वादि सर्व लध्वन्त और ( १ २ ३) आदि लघ देख परेंगे।

·सप्तमोऽध्यायः। अनया पंक्त्या ज्ञायते सूत्रकार कृतमन्तिमम् तत् सप्तदश सूत्र मध्येति षष्ठ प्रत्यय बोधकं मृत सजीविनी निर्माणा- पूर्व दृगोचर मालीत् । अन्यथा (कुडमल दन्तीत्यादि १८ सूत्रातिरिक्त ) अष्टमाध्याये पोडशैव सूत्राणि भवन्ति । अस्य प्रत्ययस्य रीत्यैव गरुडसवञ्चयत्पिङ्गल नागः । अत एव केदार कविः पुरुच्छानु विधायित्वेनानियतत्वादपि च्छन्दाचार्यवाक्यगौरवात्प्रोवा चनिजवृत्तरत्नाकरे, यथा- "संख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः । वृत्तः स्याङ्गुलिकी व्याप्ति मधः कुर्या दथाङ्ग लीम् ॥ इतिषष्ठ प्रत्यय स्मृतिः समाप्ता। अथाचायण मात्रा प्रस्तार - संख्या को दूना करके एक घटानेसे अध्वा होता है । जैसे-तीन वर्ण को वृत्त संख्या (८) है इसको दूना किया तो १६ हुआ इसमें १ घटाया तो (१५) अध्वा का अंक मिला, तीन अक्षर का प्रस्तार १५ अंगुज भूमि में लिख परन्तु यह शेषजीके फणसे लिखा गया तो पंद्रह अंगुल अध्वा (मार्ग) को प्रस्तार छे का होगा, (गरुड भगवान से दूर होने के लिये) हम तो तीन अक्षर का प्रस्तार नीचे लिखते हैं देखकर श्राप विचार कर ले को इसका अध्वा क्या है। गगग-लगग-गलग-ललग-गगल--लगल--गलल- -- ललल ।

·।
पिङ्गलच्छ... सते
परित्यागादनु:
५.६ द्वारा तदानीं काले
जाति रचनाया अल्प विस्तार त्वान्मात्रा प्रस्तारादि
प्रत्ययो नोक्तः ( स मातृभाषायाद्यः प्रदर्श्यते ) इति शम् ।
विश्वनाथ स्वरूपश्री १०८मनीष्यानन्द योगिने।
इयं मनोरमा वृत्तिः प्रमोदाय समर्प्यते ॥
मात्रा प्रस्तार श्रादि में वर्ण प्रस्तार आदि से कुछ
विशेषता है। मात्रा प्रस्तार यदि सम मात्रा (अर्थात्
२-४-६-%) का हो तो सबके पूर्व मात्रा के अनुकूल
गुरु लिखे (दो मात्रा का एक गुरु होता है ) और जब
विषम (१-३-५-७-8) आदि का बताना हो तो पहिले
एक मात्रा वाली एक लघु रेखा देकर तब गुरु लिखें।
जैसे-पाँच के बनाने में प्रथम (लगग) ऐसा लिखें।
वर्ण प्रस्तार के समान यहाँ भी श्रादि गुरु के नीचे
लिख शेष जैसा ऊपर हो वैसाही लिखे, और
उबरी मात्रा को वाम भाग में लिख, यहाँ पर यह ध्यान
रहै कि यदि उबरी हुई मात्रा विषम हो सबके वाम
भाग में लघु रहेगा और उसके दहिने भागमें दोर मात्रा
का एक २ गुरु रहेगा। जैसे छः अक्षर के मात्रा का
प्रस्तार ऐसा हुआ।
गगग-ललगग-लगलग-गललग-ललललग-लगगल
गलगल-लललगल-गगलल-ललगलल-लगललल.
गलललललललललल
इति श्रीपिङ्गलसूत्रस्य मनोरमा वृत्तिः समाप्ता। ॐ ॥