·विषयानुक्रमणी। पृष्ठम् पृष्ठम्. ११६ १ १२८ ६ ११ २० १३९ १४८ १५४ १६४ २६ ३४ ४१ १५३ . पटल विषय १ तन्त्रोदेश २ तन्यध्याख्या ३ विष्णुवैभवम् ४ क्षेत्रनिर्णय ५ मात्रोद्धार ६ अर्चना विधि ७ मुद्रालक्षणम् ८ अप्रिसस्कार मण्डललक्षणम् १. दीक्षाविधि ११ दीक्षिताभिषेक १२ भूमिलक्षणम् १. प्रासादविधि १४ बिम्बलक्षणम् ५५ प्रतिष्ठापनकम् पटल विषय , १६ बिम्बशुद्धि १७ अधिवास १८ प्रतिष्ठाविधि १९ प्रतिष्ठानन्तरक्रिया २. उत्सवावधि २१ यात्रा २. बलिदानविधि २३ विश्वाचनम् २१ जीर्णोद्वार १५ प्रायश्चित्तविधि २६ सपन विधि २७ प्रोक्षणविधि २८ कर्मशेष २९ समयाचारलक्षणम् ३. भागवतो योग १८१ १८८ - १९७ ६२ ७१ ७८ २२२ ८७ ·॥ श्रीः॥ श्रीगणेशाय नमः। विष्णुसंहिता। अथ प्रथमः पटलः । श्रीशैलशिखरे सिहमासीन तन्त्रपारगम् । प्रणम्यात्युज्ज्वलाकारं पृष्टवानापमन्यवः ।। १ ॥ भगवन् ! दुर्निरीक्ष्योऽर्क जित्वेवासि स्थितस्त्विषा । ने जात्वहं रूपं दृष्टवानरिम करकचित् ॥२॥ किं देवानां भवानेको मुनीनामथवा नृणाम् । त्वामहं प्रष्टुमिच्छामि तव विस्मापितस्त्विपा ॥ ३ ॥ तेजसोऽत्युज्ज्वलस्यास्य श्लाघनीयः समुद्भवः । कुतोऽत्रागाः किमर्थ वा कतमे जन्म वा कुले ॥ ४ ॥ कृतकृत्योऽस्पृहो वा समतुल्यमहिमा ध्रुवम् । त्वद्गोत्रनामकर्मादि याथातथ्येन सर्वश. ॥५॥ महत् कौतूहलं श्रोतुमविज्ञेयं नचन्मया । इति पृष्टोऽब्रवीत् सिद्धो हरि ध्यात्वा कृपालिः ॥ ६ ॥ हर्षगद्गदया वाचा सरोमाञ्चाश्रुविक्रियः । श्रूयतामखिलं वक्ष्ये मायैवैपा हि वैष्णवी ॥७॥ १. 'त्यद्भुतस्या' स. ग. घ. पाठ 60013899 ·- विष्णुसंहितायां बुद्धयाद्यक्षार्थनानात्वैर्या मोहयति देहिनः । सुमति म बैदोऽहमृपेरिध्मवतः सुतः ॥ ८ ॥ साङ्गेपु त्रिपु वेदेषु तन्त्रेषु च कृतश्रमः । बाल्येऽहं ब्रह्मचर्येण शैलेऽस्मिन् विमलोदके ॥ ९ ॥ रै-यस्य जपतोऽभ्याशे चिरं शुश्रूपकोऽवसम् । चिरदृष्टं दिक्षुस्तमिमं पूर्वोपकारिणम् ॥ १० ॥ इहागतोऽस्मि भद्रं ते विष्णुलोकाद् विहायसा । औपमन्यवः- को नु मन्त्रस्त्वया लब्धः पुरेह जपतो गुरोः ॥ ११ ॥ किमन्यहा यदभ्यासात् परिणामोऽयमशिः। सिद्धः तस्मिन्ननुपदिश्यैव मन्त्रसिद्धया तिरोहिते ॥ १२ ॥ रुदन का गतिरित्युच्चैरश्रीपं खेऽस्फुटा गिरम् । गतिस्तारनमोनामेत्यनया दुर्गमार्थया ॥ १३ ॥ शिवमन्त्रं स्मृतं जप्त्वा तत्सियाद्राक्षमीश्वरम् । तेनोक्तो ब्रह्ममन्त्रं त्वं जपेत्येनं ततोऽजपम् ॥ १४ ॥ ततश्चाविरभूद् ब्रह्मा वरदो लोकभावनः । तेनाप्युक्तोऽस्मि नम्रोऽहं विष्णुमन्नस्तु जप्यताम् ॥१५॥ ततो जटाक्षमालादितपोलिङ्गधरावुभौ । मन्यानस्तावपर्याप्ती पर्याप्तं विष्णुमेव च ॥ १६ ॥ १. 'वैदेह' ख. ग. प. पास ·प्रथमः परल: षडक्षरं जपन् मन्त्रमहर्निशमनाकुलम् । विश्वरूपमरूपं तं दृष्टवानस्मि रूपिणम् ॥ १७ ॥ शङ्खचक्रगदापाशासिशरखेटकैः । श्रीवत्सकौस्तुभापीतकौशेयैर्वनमालया ॥ १८ ॥ किरीटहारकेयूरकुण्डलादिविभूषणैः । अलङ्कृतमुदाराङ्गमप्रमेयं सुरोत्तमम् ॥ १९ ॥ दिव्यरूपं खगारूढं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सहस्रादित्यसंकाशं दुनिरीक्ष सुरासुरैः ॥२०॥ . ऋग्यजुस्सामजैर्मन्त्रैः स्तोत्रैश्च विविधैरैपि प्रसाद्यैनं ततो भक्या व्यज्ञापयमहं पुनः ॥ २१ ॥ भगवन् ! देवदेवेश! वासुदेव! जगत्पते!! तज्ज्ञानं मेऽनुगृह्णीप्व येन स्यात् कृतकृत्यता ॥ २२ ॥ इत्युक्तो भगवान् प्रीतः प्राह गम्भीरया गिरा । दिष्टया ते वत्स! धीः.शुद्धा सुमत्याख्या तवामृपा ॥२३॥ परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते तस्माद् वक्ष्यामि ते हितम् । शृणु त्वं दीक्षितों भूत्वा पूर्वमीश्वरसंहिताम् ॥ २४ ॥ ईश्वराद ब्रह्मणः पश्चात् तथैव ब्रह्मसंहिताम् । मद् विष्णुसंहितां श्रुत्वा ततो ज्ञानमवाप्स्यसि ॥ २५ ॥ त्रयो मन्त्रारत्वया जप्ताः शिवस्य ब्रह्मणो मम । तस्मादनुग्रहेणापि निभ्यो भाव्यं तव क्रमात् ॥ २६ ॥ इत्युक्त्यान्तर्हिते देवे स्मृतः प्रादुरभूच्छिवः । स नतं प्राह मां प्रीतो विष्णूक्तं क्रियतामिति ॥ २७ ॥ १. 'क्ष्य' घ. पाट. २. 'विभुम् ॥' ख. ग. पाठः, , - ·। विष्णुसंहितायां ततो दीक्षाविधिं कृत्वा तस्मादीश्वरसंहिताम् । अवाप्य द्वादशाध्यायां निर्वीजा_विधायिनीम् ॥ २८ ॥ ततः स्मृतागताद् देवाद् ब्रह्मणो ब्रह्मसंहिताम् । श्रुत्वा द्वात्रिंशद्ध्यायां वीजाबीजार्चनाश्रयाम् ॥ २९ ।। ततः स्मृतागतं देवमष्टवाहुमधोक्षजम् । पूर्ववत् प्रणिपत्याहं व्यज्ञापयमिदं पुनः ॥ ३० ॥ देवदेव! नमस्तेऽस्तु वासुदेव! सुरोत्तम! । ईश्वराद् ब्रह्मणश्चाहं श्रुतवानस्मि तत्कृते ॥ ३१ ॥ संहिते सर्वलोकेश! त्वन्नियोगाद् यथाविधि । अतस्त्वमनुगृह्णीप्य यथावद् विष्णुसंहिताम् ॥ ३२ ॥ इति विज्ञापितो भक्त्या भगवान् विष्णुरव्ययः । आचष्टाखिलसिद्धयर्थी विस्तीणां विष्णुसंहिताम् ॥ ३३ ॥ अष्टोत्तरशताध्यायामप्टैश्वर्यादिसिद्धिदाम् । ज्ञानचर्याक्रियायोगशुभपादचतुष्टयाम् ॥ ३४ ॥ बीजाबीजसबीजा_विधानादिसमन्विताम् । ततो नष्टः क्षणान्मोहः कामेपूपरता स्पृहा ॥ ३५ ॥ छिन्ना मे संशयाः सर्वे प्रसन्ना चाभवन्मतिः । प्रकाशं चाभवत् साक्षात् तद् विष्णोः परमं पदम् ॥३६॥ दिव्यतूर्यरवो जने पुष्पवृष्टिश्च शोभना । समन्तात् सुखसंस्पर्शः सुगन्धिश्व-समीरणः ॥ ३७॥ १. 'प्रणम्य प्राञ्जलिर्भूता त क. पाठः. २ 'साद चाम' म. ग. पाठः.

·प्रथमः पटलः। ५ ततश्चान्तर्हिते तस्मिन् भगवत्यखिलेश्वरे । जपा_दिपरो भूत्वा कश्चित् कालमिहावसम् ॥ ३८ ॥ जपतो मे कदाचित्तु पुप्पवृष्टयादि पूर्ववत् । सुनिमित्वान्वितं जज्ञे सर्वाश्चक्षुभिरे दिशः ॥ ३९ ॥ ततो द्रुतमुपागम्य ताक्ष्यों मां हरिशासनात् । आदाय दिव्यया गत्या विष्णुलोकमुपानयत् ॥ ४० ॥ तत्रै साक्षान्महाविष्णुं ब्रह्मादिभिरभिष्टुतम् । दिव्यरूपं पुनदृष्ट्वा प्रणम्यातिष्ठमग्रतः ॥ ११ ॥ स प्रीतो मत्समीपे त्वं वमेति वरदोऽब्रवीत् । सुसुख तत्समीपेऽहमुपित्वा बहुवत्सरम् ॥ ४२ ॥ प्राप्याप्टगुणमैश्वर्यं तत्प्रसादादनत्ययम् । धुति चेमामिह प्राप्तश्चरडोकान् यदृच्छया ॥ १३ ॥ त्वं तु भक्तो विनीतश्च श्रोतव्यं चैव तेऽखिलम् । अशक्याल्पेन कालेन सा श्रोतुं विष्णुसंहिता ॥४४॥ वक्ष्याम्युद्धृत्य सारं ते यथा न स्यादिहाश्रुतम्। मया पृष्टो यथा भूयो भगवान् सङ्ग्रहेन्छेया॥ ४५ ॥ सारभूतां ममावोचत् संक्षिप्ता विष्णुसंहिताम् । तन्त्रोदेशोथ तयाख्या वैभवं क्षेत्र निर्णयः ॥ १६ ॥ मन्त्रोद्धारोऽर्चना मुद्रा संस्कारोऽमेन मण्डलम् । दीक्षाभिषेचनं भूमिः प्रासादो बिम्बलक्षणम् ॥ ४७ ॥ १. 'रतो भूख. ग. पाठ . २. 'त. फ. पाठ, ३, 'मन्वय' स. ग. पाठः. ५. 'यथेच्छया' प., 'यथेप्सया' क. पाठः, ५. 'स' घ. पाटा, ·wr विष्णुसंहिताया प्रतिष्ठापञ्चकं चैव बिम्बशुद्धिक्रमस्तथा । अधिवासः प्रतिष्ठा च प्रतिष्ठानन्तरक्रिया ॥४८॥ उत्सवश्च तथा यात्रा बलिविश्वार्चनं तथा । जीर्णोद्धारो महोत्पातशमनं स्वपनं तथा ॥ ४९ ॥ प्रोक्षणं कर्मशेषश्च समयाचारसङ्ग्रहः । योगो भागवतश्चैवमध्यायास्त्रिंशदेव तु ॥ ५० ॥ याष्टोत्तरशताध्याया महती विष्णुसंहिता। तत्रोक्तानां तु सर्वेपामर्थानामिह सङ्ग्रहः ॥ ५१ ॥ सेयं गुह्यतमा पुण्या स्पष्टार्था विष्णुसंहिता । भुक्तिमुक्तिपदा ज्ञेया विष्णुना स्वयमीरिता ॥ ५२ ।। इति विष्णुसहिताया प्रथम पटल ।

·द्वितीयः पटलः ।
अभिवाद्य गुरु शिष्यः सुखासीनः प्रयत्नवान् ।
पठेत् प्रणवपूर्व तु शृणुयाच पुनर्गुरोः ॥ ६॥
अभ्यसेच्च हिजैरेव तादृशैक्षितैः सह ।
ज्ञात्वैवमभिषिक्तस्तु परेभ्यः प्रतिपादयेत् ॥ ७ ॥
दीक्षयेच्च ततः शिष्यान् कुर्याच्च स्थापनादिकम् ।
दीक्षितोऽपि न शूद्रस्तु पठेच्च शृणुयात् तथा ॥ ८ ॥
गुरुदत्तं जपेन्मन्त्रमर्चयेत् स्थण्डिले च सः ।
व्याख्यास्थापितदेवा_होमेष्वस्य न कर्तृता ॥ ९ ॥
दीक्षितस्यापि किन्त्वेप कामं विप्रैस्तु कारयेत् ।
सर्वेऽर्था येन तन्यन्ते त्रायन्ते च भयाज्जनाः ॥ १० ॥
इति तन्त्रस्य तन्त्रत्वं तन्त्रज्ञाः परिचक्षते ।
वेदमूलतया तन्त्रमाप्तमूलतयाथवा ॥ ११ ॥
पुराणवत् प्रमाणं स्यात् तथा मन्वादिवाक्यवत् ।
दृष्टानुमोपमाशाब्दैरर्थापत्या च पञ्चधा ॥ १२ ॥
सर्वेऽप्यर्थाः प्रतीयन्ते यदि नाभासता भवेत् ।
दृष्टमक्षोद्भवं ज्ञानं शब्दादिविषया. मतिः ॥ १३ ॥
प्रमाणं विषयाक्षादिदोपैराभासता स्मृता
ततः सामान्यतो दृष्टं पूर्ववच्छेपवत् त्रिधा ॥ १४ ॥
अनुमानं भवेद् भाविभूतार्थज्ञानसाधनम् ।
उपमा यत्र सादृश्यादुपमेयार्थदर्शनम् ॥ १५ ॥
यार्थादापद्यते सेयमर्थापत्तिरिहेप्यते ।
वेदतन्त्रादिभेदेन शाब्दं तु बहुधा स्मृतम् ॥ १६ ॥

·८ विष्णुसहिताया स्वयंप्रकाश एकेपामात्मान्यैरनुमीयते । प्रकृतिश्च विकृत्योभावागमैर्विविधैरपि ॥ १७ ॥ निष्कलः सकलैर्भावेः सृष्टैः स्रष्टानुमीयते । ज्ञात्वैवं मृज्यते सर्वमिति सर्वज्ञ एव सः ॥ १८ ॥ आप्तप्रोक्ततया तन्त्रं प्रमाणमिति ये विदुः । वेदप्रामाण्यमप्याहुराप्तमूलतयैव ते ॥ १९ ॥ तच्छैचवैष्णवब्राह्मसौरकौमारभेदतः। पञ्चधा भिद्यते तन्त्र वक्तृणा च विशेषतः ॥ २० ॥ विष्णोर्धर्मप्रवक्तृत्वात् तत्प्रोक्त मनुराक्यवत् । ब्रह्माविष्णू हि धर्माणा प्रवक्तारो बुधैः स्मृतौ ॥ २१ ॥ यथा तु वेदवृक्षस्य शाखाभेदा ह्यनेकशः । तथा भेदाः समाख्याताः पञ्चरात्रस्य सूरिभिः ॥ २२ ॥ नियापाठविशेषस्तु भिद्यन्ते ते पृथा पृथक् । तन्मानि च तन्माणि मुनिभिर्देवमानुपैः ॥ २३ ॥ बहुधा सम्प्रणीतानि तेनेद बहुधा स्मृतम् । तथा बहुविधऽप्यस्मिन् पञ्चगनेऽतिपिरनरे ॥ २४ ॥ अभेदेन स्थित तत्त्वमेकमेव तु नान्य था। गोचर कुलमित्युत्तमनुष्ठानविशेषत. ॥ २५ ।। तदेव ज्ञापक तेपा देशिय न नशयः । वैवानसाः माचताभ दिशग्ययान्तिर मूल्या. ॥ २६ ॥ .

·द्वितीयः पटलः । गोचरास्तु समाख्याता वासुदेवायजाश्रयाः । भिद्यन्ते पञ्चधैते तु गोचराः पारमार्थिकाः ॥ २७ ॥ अर्चनं सर्वकालं तु देवदेवस्य नित्यगः । अयाचितोपपत्तेन कुटुम्बस्य च पोपणम् ॥ २८ ॥ वृत्तिभेदः क्रिया चेति यत्र वैखानसं कुलम् । एककालं द्विकालं वा विष्णोराराधनं स्फुटम् ॥ २९ ॥ क्षत्रवृत्त्योपपन्नेन कुटुम्बस्य च पोपणम् । नावर्तनं च सङ्ग्रामे सर्वशास्त्रेषु कौशलम् ॥ ३० ॥ एतैस्तु लक्षणैर्युक्ताः सात्त्वतास्ते प्रकीर्तिताः। कृषिवाणिज्यगोरक्षा द्विकालं विष्णुपूजनम् ॥ ३१ ॥ एतच्च दृश्यते यत्र शिखिनरते प्रकीर्तिताः। शुश्रूषणं द्विजातीनां भैक्षवृत्त्या च वर्तनम् ॥ ३२ ॥ सकृचाराधनं येषां ते तथैकान्तिकाः स्मृताः। एककालं द्विकालं वा त्रिकालमथवा पुनः ॥ ३३ ॥ अर्चनं देवदेवस्य मनोवाक्कायकर्मभिः । अयाचितोपपनेन वर्तनं येषु दृश्यते ॥ ३४ ॥ खशिष्या वर्तनं वापि ते ज्ञेया मूलसंज्ञकाः । प्रत्येक पञ्चभिर्भदेस्तोन्यासन पञ्चविंशतिः ।। ३५ ।। तन्त्राणि पुनरेतेपामपर्यन्तः प्रविस्तरः। भक्ताश्च भगवद्भक्ता दासाः पा(र्ष? रिष दास्तथा ॥ १. 'दा' ग. पाठः १. 'स्तभ्यास' ख. ग. पाठः,

·१०
वै नैष्ठिकाः स्मृताः ।
विष्णुसंहितायां
इति भागवतान्तोऽन्यो विभागश्रेह कीर्तितः ।
भक्ता वर्णरताः शान्ता वैष्णवा ये त्वदीक्षिताः ॥ ३७॥
दीक्षिता भगवद्भक्ता दामा
पार्पदास्तत्क्रियैकस्थास्तनिवेदितवृत्तयः ॥ ३८ ॥
नित्यमातोद्यवाद्यैस्तु पूजका ब्रह्मचारिणः ।
विप्रा भागवता ज्ञेयाः सर्वोत्कृष्टतमास्तु ते ॥ ३९ ।।
समयी पुत्र कश्चैव साधको देशिको गुरुः ।
इति दीक्षितभेदोऽन्यो विहितश्चेह विष्णुना ॥ ४० ॥
मण्डलं विधिनालिख्य परिवारवदर्चितम् ।
दर्शयेद् यमिहाचार्यः समयी नाम स स्मृतः ॥ ४१ ॥
मण्डले देवमाराध्य साङ्गमूर्ति यथाविधि ।
दर्शयेत् स्वयमाचार्यः पुत्रको नाम स स्मृतः ॥ ४२ ॥
प्रदर्य मण्डलं हुत्या मन्त्रानग्नौ यथाविधि ।
दीक्षयेद् यं गुरुः शिप्यं साधकः स तु मन्त्रभाक् ॥४३॥
मण्डलाराधनाहोमविधानैरखिलैः क्रमात् ।
दीक्षयेद् यं गुरुः शिष्यं स तन्त्रज्ञस्तु देशिकः ॥ ४४ ॥
दीक्षितः समयाचारशीलवान् सर्वतन्त्रवित् ।
अभिषिक्तरतु विज्ञेयो गुरुानार्चनादिकृत् ॥ ४५ ॥
वर्णेपु विप्रा विप्रेषु वैष्णवास्तेषु दीक्षिताः ।
तेषु मन्त्रविदस्तेषु तन्त्रज्ञास्तेपु पूजकाः ॥ ४६ ॥
तेषु च ग्रन्थवन्तोऽत्र पाठकास्तेपु तद्विदः ।
तेषु सिद्धाथ तेप्वेवमभिषिक्तो विशिष्यते ॥ ४७ ॥

·तृतीयः पटलः। ततोऽनुग्रहकर्तास्माद् व्याख्यातास्मात् स्वयं हरिः । सङ्ग्रहादेवमाख्याता मया ते तन्त्रगोचराः ॥ ४८ ॥ सेव्यास्तत् प्रेप्सुभिनित्यं विष्णोर्यत् परमं पदम् । रात्रयो गोचराः पञ्च शब्दादिविपयात्मिकाः ॥ १९ ॥ महाभूतात्मका वात्र पञ्चरात्रमिदं ततः। अवाप्य तु परं तेजो यत्रैताः पञ्च रात्रयः ॥ ५० ॥ नश्यन्ति पञ्चरात्रं तत् सर्वाज्ञानविनाशनम् । अध्येतव्यमतः श्राव्यमनुष्टेयार्थमादरात् ॥ ५१ ।। प्रमाणप्रवरं तन्त्रं पञ्चरात्राख्यमीदृशम् । एताभ्यः पञ्चरात्रिभ्यो व्यतिरिक्तं निरञ्जनम् ॥५२॥ यदा पश्येत् परं तत्त्वं तदा मुक्तः स नान्यथा । स एव देशिको ज्ञेयः संसारार्णवतारकः॥ ५३॥ स एव भगवान् विष्णु फलस्तदनुग्रहः । इति विष्णुसंहिताया द्वितीय पटल. अथ तृतीयः पटलं। सिद्ध:- अथ वक्ष्यामि संक्षेपाद् विष्णोवैभवमुत्तमम् । येन ज्ञातेन शुद्धात्मा वैष्णवं पदमाप्नुयात् ॥१॥ देवतेह परं ज्योतिरेक एव परः पुमान् । स एव बहुधा लोके मायया भिद्यते स्वया ॥२॥ पुरुपाख्यः स्वयं मायां प्रकृति व्यज्य स द्विधा । स्थितस्त्रिधा च सत्त्वादिगुणभेदात् प्रतीयते ॥३॥ १. 'त्रा''ख. पाठः. २. 'ने', ३. 'तं त्रि' ख. ग. पाठः. * ·१२ विष्णुसंहिताया विष्णुब्रह्मशिवाख्योऽसौ स्थित्युत्पत्त्यन्तकृन्मतः । मूर्तयो वासुदेवाद्या धर्मज्ञानादिभेदतः ॥ ४ ॥ चतस्त्रस्तस्य विज्ञेया वेदवर्णयुगाश्रयाः । परमेष्ठी पुमान् विश्वो निवृत्तिः सर्व इत्यसौ ॥ ५ ॥ पञ्चधोपनिषड़ेदान्महाभूतत्वमागतः। मनःश्रोत्रादिभिः पड्भिरङ्गैश्च हृदयादिभिः ॥ ६ ॥ पडक्षरात्मको नित्यमृतुभिश्चैप भिद्यते । सप्तव्याहृतिभिर्लोकैश्छन्दोभिः ऋतुभिस्तथा ॥७॥ सप्तधा भिद्यमानोऽसौ विज्ञातव्यो विचक्षणैः। अष्टप्रकृतिभिश्वासावष्टमूर्तिभिरेव च ॥ ८॥ अष्टाक्षरमयो नित्यमष्टधा चैप भिद्यते । नारायणो नृसिंहव वराहो वामनस्तथा ॥ ९ ॥ रामब्रह्मेन्द्रसूर्याश्च चन्द्रस्तैनवधा स्थितः। इन्द्रोऽग्निश्च यमश्चैव नितिवरुणस्तथा ॥ १० ॥ वायुश्च सोम ईशानी ब्रह्मानन्तश्च ते दश। एकादशेन्द्रियैर्भिन्नस्तथा द्वादशमासपैः ॥ ११ ॥ स त्रयोदशधा चैव विश्वेदेवादिभिः स्मृतः । स चतुर्दशधा भिन्नो मनुभिश्चाक्षुपादिभिः ॥ १२ ॥ तिथिभिश्चैव विज्ञेयः स पश्चदशधा स्थितः । स्वरैः पोडशधा भिन्नो दिक्कोणावान्तरैस्तथा ॥ १३ ॥ ३ ४ १. '', २. 'या', ३. 'स्म', ४. 'श्चैव तथा' स, ग. पाठ.

·तृतीयः पटलः। १३ मूर्त्यन्तरै विज्ञेयो बहुधा तस्य विस्तरः । एकहित्रिचतुष्पञ्चपडाद्या विश्वतोमुखाः ॥ १४ ॥ मुखभेदाः समाख्यातास्तस्य विश्वात्मनो हरेः । ह्यादयो विश्वतःपाणेर्भुजभेदास्तथा स्मृताः ॥ १५ ॥ विविधाभरणा दीर्घा विविधायुधधारिणः । मूर्धानश्चैव तस्योक्ता लसन्मकुंटकुण्डलाः ॥ १६ ॥ सहस्रं पौरुपे सूक्ते पादाश्चाक्षीण्यनेकशः । हिरण्यगर्भोऽनेकात्मा विमलः श्याम एव च ।। १७ ।। नीलः पीतश्च रक्तच नानावर्णश्च कीर्तितः। चन्द्रादित्यौ स्मृतौ तस्य वामदक्षिणलोचने ॥ १८ ॥ ब्रह्माणमाहुर्मूर्धानं केशांश्चास्य वनस्पतीन् । भुवोर्मध्यं तथा रुद्रं सोमं च मनसि स्थितम् ॥ १९ ॥ एकादशास्य विज्ञेया रुद्राः कण्ठं समाश्रिताः । नक्षत्रग्रहताराश्च दशनास्तस्य कीर्तिताः ॥ २०॥ धर्माधर्मों तथो धरोष्ठसम्पुटमाश्रितो । इन्द्राग्नी तालुके तस्य जिहा चैव सरस्वती ॥ २१ ॥ दिशश्च विदिशश्चैव श्रोत्रयोः संव्यवस्थिताः । वायुः प्राणेषु विज्ञेयो मरुतोऽङ्गुलयः स्मृताः ॥ २२ ॥ ऋषयो रोमकूपस्थाः समुद्रा वस्तिगोचराः । नद्यश्च वसुधा चास्य नागाश नलके स्थिताः ॥ २३ ॥ १. 'स्तु', २. 'कर' ग. ग. पाठः,

·विष्णुसंहिताया
जानुस्थावश्विनौ देवौ पर्वताश्चोरुसंश्रिताः ।
गुह्येऽस्य गुह्यका ज्ञेया वसवश्वोरैसि स्थिताः॥ २४ ॥
नखाग्रेषु च विज्ञेया दिव्या ओषधयः स्थिताः ।
नासिकायाः पुटौ ज्ञेयावयने दक्षिणोत्तरे ॥ २५ ॥
ऋतवो बाहुमूलस्था मासास्तस्य करेषु च ।
ललाटाग्रे स्थिताः सिद्धा भ्रुवोर्मेघाः सविद्युतः ॥ २६ ॥
यक्षकिन्नरगन्धर्वा देतेया दानवान्तथा ।
राक्षसाश्चारणाश्चास्य जठरं तु समाश्रिताः ॥ २७ ॥

·तृतीयः पटलः । तहद् बहुत्वं मन्यन्ते विष्णोस्तस्याल्पचेतसः । यथाम्भसीन्दुबिम्बानि प्रतिशब्दाश्च नैकधा ॥ ३४ ॥ एकोऽप्यात्मा बहुम्वेवामित्याहस्तत्त्वदर्शिनः । परमार्थमजानन्तो मूढारत्वज्ञानमोहिताः ॥ ३५ ॥ क्षेत्रज्ञस्य बहत्वं हि बदन्तीह रमन्ति च । ब्राह्मणा यस्य मुखतः क्षत्रिया यस्य बाहुतः ॥ २६ ॥ वैश्या यस्योरुतो जातास्तद्विष्णोः परमं पदम् । ईदृशं तं महाविष्णुमप्रमेयमनामयम् ॥ ३७ ।। तत्प्रसादाहते वक्तुं ज्ञातुं वा नैव शक्यते । सर्वदेवाथयो विष्णुः सर्वे देवास्तदात्मकाः ॥ ३८ ॥ अशेपं वाङ्मयं चेदं लोकालोकं चराचरम् । व्याप्तं विष्णुशरीरेण वायुनेयाम्बरं सदा ॥ ३९ ॥ सर्वे विष्णुपरा देवाः सर्वशास्लेषु कीर्तिताः। यतो जाताखिला सृष्टिरन्ते तछयभागिनी ॥ ४० ॥ ततोऽन्यः पुण्डरीकाक्षात् को विश्वं व्याप्य तिष्ठति । आधाराधेयभावेन द्विधावस्थो जनार्दनः ॥ ४१ ॥ सर्वभूतहितायासी स्थितः सकलनिष्कलः । एवं चोभयरूपोऽती जेयो विष्णुः परीत् परः ॥ १२ ॥ स्थूलसूक्ष्मपरत्वेन त्रिधा च भगवान् स्थितः। प्रभविष्णुमहाविष्णुः सदाविष्णुश्च स स्मृतः ॥ १३ ॥ 'रावर: क. पाठः.

·विष्णुमंहिताया स ह्यात्मा चान्तरात्मा च परमात्मा च से स्मृतः। वैराज लैङ्गिकं चैशं बहिरन्तश्च सर्वशः॥४४॥ शब्दादिश्चिन्मयं रूपं जाग्रत्स्वप्नसुपुप्तिगम् । मन्त्रानुस्वारनादेपु त्रयमन्वेपयेद् बुधः ॥ ४५ ॥ • वेदे साङ्ख्ये च योगे च पञ्चरात्रे च केवले । धर्मशास्त्रे पुराणे च मुनिभिदेवमानुपैः ॥ ४६ ॥ पठ्यते निखिलैनित्यं विश्वं विष्णुमयं जगत् । अतीतानागतं चैव वर्तमानं च किञ्चन ॥ ४७ ॥ इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च भूतान्तःकरणानि च । अव्यक्तं त्रिगुणा माया विद्या धर्मादयस्तथा ॥ १८ ॥ नियतिश्च कला कालः सर्वमन्यच्च तन्मयम् । विष्णुरेव परो देवः सर्वभूतेप्यवस्थितः ।। ४९ ॥ सर्वभूतानि चैवासौ न तदस्तीह यन्न सः । देवासुरादयो माः पशवश्व सरीसृपाः ॥ ५० ॥ तरुवल्लीतृणौषध्यो महाभ्राशनिविद्युतः । शैलाधिसरिदारामनगराणि सर्रामि च ।। ५१ ॥ लोकाश्चानन्तकालाग्निप्रेताचासोरगालयाः। सप्त भूरादयो ब्राह्मशैववैष्णवसंज्ञिताः ॥ ५२ ।। मर्वे च विष्णुनैकेन व्याप्ता इत्यवधारय । वराहो भार्गवः सिंहो रामश्रीधरवामनाः ॥ ५३॥ १. 'कीर्तित' स्व. ग. घ. पाठ . २. "वि' ख, ''ग. ३. 'ल', ४. 'घ' व. ग. घ. पाठः. पाठ' ·१७ तृतीयः पटल। अश्वकृष्णौ च दिवेषां लोकैरण्डं सहाखिलम् । यच्चानुक्तमशेपेण विष्णोरेता विभूतयः ॥ ५४ ॥ विश्वव्यापितयैवैप विष्णुत्वं प्राप्तवान् प्रेभुः। वसनात् सर्वभूतेषु वासुदेवत्वमेव च ॥ ५५ ॥ आदिमूर्तेः समाकृष्ट इति सङ्कर्पणः स्मृतः । प्रद्युम्नो घुम्नपुष्टत्वादनिरुद्धोऽनिरोधनात् ॥ ५६ ॥ अच्युतोऽच्यवनाद् योगात् विधामा धामभिस्त्रिभिः । विलोमेन्द्रियगम्यत्वाज्ज्ञेयोऽन्तर्याम्यधोक्षजः ।। ५७ ॥ वैकुण्ठामलवर्णत्वाद् वैकुण्ठश्चायमुच्यते । केशी सर्गान्तयोरस्य स्त इत्येवैप केशवः ॥५८ ॥ नरनारीप्रकर्तृत्वान्नराणां चायनादयम् । नारायणो नरोत्थानामयनत्वादपांच सः॥ ५९ ॥ माधवो मधुपूत्पत्त्या धवत्वाद् वा श्रियः स्मृतः । गां विन्दतीति गोविन्दो दुःखाना हरणाइरिः ॥ ६ ॥ मध्वाख्यासुरघातित्वादुच्यते मधुसूदनः । त्रिभिः स्वैविक्रमाप्त इति ज्ञेयस्त्रिविक्रमः॥ ६१ ॥ वामनो इस्वतायोगाच्छ्रीधरो वहनाच्छ्रियः । हृषीकाख्येन्द्रियेशत्वाद्दपीकेशोऽयमीरितः ॥ १२ ॥ पद्मं नाभेरभूद् यस्य पद्मनाभस्ततः स्मृतः । उदरालम्बि दामास्येत्युक्तो दामोदरश्च सः ॥ ६३ ॥ स रुद्रो रोदनाज्जातो ब्रह्मा श्रृंहणकर्मणा। इन्द्रश्च परमैश्वर्याद् बहना बहिरुच्यते ॥६४ ॥ १. 'त' क. पाठः. २. 'वि' ख. ग. घ. पाठ.. २. ३' क. ग, पाठः, क ·14 विष्णुसंहितायां यमः संयमनात् पुंसां बरणाद् वरुणस्तथा । बायुर्वानात् सवात् सोम ईशश्चेष्टो जनेप्वतः ॥ ६५ ॥ आदित्योऽदितिपुत्रत्वाञ्चन्द्रश्चन्दयतीति सः। इत्येवं गुणवृत्त्योद्यैः शन्देरेकोऽप्यनेकधा ॥६६॥ प्रतीयतेऽम्भसीवेन्दुर्बहुत्वं नास्य तावता । यथा सर्वगतो वायुरतिसूक्ष्मो न दृश्यते ॥ ६७ ॥ तथा सर्वगतो विष्णुरस्तज्ज्ञैस्तु दृश्यते । इच्छाज्ञानक्रियाभेदात् तिम्रो वै तस्य शक्तयः॥ ६८ ॥ याभिट्टादशधा भिन्नाश्चतस्रस्तस्य मूर्तयः । सा तु शक्तिः परा सूक्ष्मा येच्छाख्या कामरूपिणी ॥ ६९ ॥ ओतं प्रोतं यया सर्व दृश्यते सचराचरम् । द्विधा विभज्य सात्मानं क्रियाज्ञानप्रवर्तनम् ॥ ७० ॥ प्रफरोति जगत् कृत्स्नं स्वतन्त्रमिव तशात् । क्रियाशक्त्यापरो विष्णुः ज्ञानशक्या खगेश्वरः ।।७१ ॥ तं यज्ञपुरुष प्राहुस्तपश्छन्दोमयं खगम् । इच्छाशक्त्या तु विज्ञेयः पुरुपो यः परोऽव्ययः ॥७२॥ ज्ञानपूर्व प्रवर्तेत क्रिया कर्ता ततः पुनः । ज्ञानाधारा क्रिया ज्ञेया न चैका मंप्रवर्तते ॥ ७३ ] क्रियाज्ञानमभेदेन शक्तिरेका परस्य नुः । द्विधा व्याप्य जगत् कृत्स्नं चराचरमवस्थिता ॥ ७ ॥ शक्तिशक्तिमतोर्यस्मान्न भेदोऽस्ति परस्परम् । अभिन्नं तेन बोद्धव्यं कियाज्ञानद्वयं बुधैः ।। ७५ ॥

·तृतीयः पटल.
एक एव निधारूपो भेदेनानेन संस्थितः ।
क्रिया ज्ञानं तथेच्छा च त्रितयं चैकमेव हि ॥ ७६ ।।
उपचारः स्मृतो भेद एकस्यैव महात्मनः ।
खगोपेन्द्रशिवाश्चैवमभिन्नास्तेन कीर्तिताः ॥ ७॥
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च बुद्धेरेव विभूतयः ।
अहङ्कारविकाराब्ध जलबुहृदवन्मताः ।। ७८ ।।
गोष्वप्यनेकवर्णासु यथा क्षीरैकवर्णता।
तथाश्रयेयु मिन्नेष्वप्यकरूपमवेक्ष्यताम् ॥ ७९ ॥
क्षणभङ्गि जगत् सर्व विद्धयेतत् सचराचरम् ।
तदभड्ग्येकमेवेह यद् विष्णोः परमं पदम् ॥ ८० ॥
तस्येश्वरस्य चैश्वर्यात् सर्वमेतत् प्रवर्तते ।
सेश्वरं हि जगत् कृत्स्नं नानीश्वरमिदं भवेत् ॥ ८१॥
क्षेत्रज्ञस्य बहुत्वं च वदन्त्यज्ञानमोहिताः ।
न क्षेत्रज्ञबहुत्वं तु तत्त्वज्ञानां तु सम्मतम् ॥ ८२ ॥
उपाधिभेदाद ये वाहुर्बहुत्वं परमात्मनः ।
संसरन्त्येव ते मूढा नाप्नुवन्ति परं पदम् ॥ ८३ ॥
येषां विश्वसृजोऽप्यस्य सर्वज्ञत्वमनीप्सितम् ।
तैः प्रमाणप्रमेयानां सम्बन्धो नोऽवधारितः ॥ ८४ ॥
संस्थानिनां समुत्पत्त्या जगतो जन्म यन्मतम् ।
तदीशकृतमन्योऽलं प्रकृतेन हि चोदने ।। ८५ ॥
तस्मादीशकृतं विश्वं तदूढं तन्मयं तथा ।
तत्पालितं तदर्थं च तदीयं चेति गृह्यताम् ॥ ८६ ॥

·२० विष्णुमहिताया । तस्येदृशस्य देवस्य प्रभावो नन्वदुर्गमः । स्वयमेव स तं वेद यदि वा न तथा श्रुतेः ।। ८७ ॥ यतो जाताखिला सृष्टिरियं को वेद तत् परम् । अर्वाग्देवा हि तत्सृष्टा ब्रह्माद्या अपि मूर्तयः ॥ ८८ ॥ तथापि महिमोद्देशस्तस्योक्तोऽचिन्त्यरूपिणः । बक्ति यन्महिमानन्त्यं न ते विष्णविति श्रुतिः ॥ ८९ ॥ इति विष्णुसंहिताया तृतीयः पटलः ।। अथ चतुर्थः पटलः। अथ वक्ष्यामि संक्षेपात् क्षेत्रक्षेत्रज्ञनिर्णयम् । सृष्टिसंहारयोगं च भोक्तृभोज्यत्वसंयुतम् ॥ १॥ क्षेत्राख्या प्रकृतिज्ञेया तद्वित् क्षेत्रज्ञ ईश्वरः । उभयं चेदमत्यन्तमभिन्नमिव तिष्ठति ॥ २ ॥ अव्यक्तं बुद्धयहङ्कारौ तन्मात्राणीह पञ्च च । एकादशेन्द्रियैर्भूतैः क्षेत्रमेवं प्रकीर्तितम् ॥ ३ ॥ स्थूलसूक्ष्मविभागेन द्विधा क्षेत्रमवस्थितम् कार्यपोडशकं स्थूलं सूक्ष्मं बुद्धयादिमात्रजम् ॥ ४ ॥ तदनित्यं च नित्यं च शरीरं सर्वदेहिनाम् । पुर्यस्यामुपितो भोक्ता पुरुषश्चैप कथ्यते ॥ ५॥ चिन्मात्रः पुरुपो व्यापी व्याप्यो पूस्निगुणा जडा। तन्नियोगात् स्वतन्त्रव सूते भावान हरत्यपि ॥६॥ १. 'यां वैभव प', २. प्य पुंस्त्रीगु' ख. ग. पाठः.

·चतुर्थः पटलः । परार्थाचेतनासूक्ष्मा त्रिगुणा नित्यविक्रिया । प्रकृतिर्गुणभेदात् तु बुद्धयादिविकृतिस्त्रिधा ॥ ७ ॥ सत्त्वं सुखं रजो दुःखं तमो मोहच ते गुणाः । तेऽन्योन्याभिभवव्यक्तमिथुनाश्रयवृचयः ॥ ८॥ लघुप्रकाशकं सत्त्वं क्रियानिवन्धकृद् रजः । तमो गुरुनिरोध्येते सितरक्तासिताः स्मृताः ॥ ९ ॥ त्रिभिरेव गुणैरेतैः प्रकृतिस्थैः समन्विताः । सवें भावा भवन्त्येते श्रेष्ठमध्यमकन्यसाः ॥१०॥ प्रकृतेर्गुणसंयोगभेदैरेकोऽप्यनेकधा । निर्गुणोऽपि पुमान् भाति स्फटिकोऽन्यैरिवान्वितः ॥११॥ सात्त्विकैरर्चयेन्मुक्त्यै भावै गाय राजसैः तामसैः परपीडादौ मिश्रितैमिश्रसिद्धये ॥ १२ ॥ तस्मात् तं प्रत्युपासीनः सर्वान् भावानतन्द्रितः । कुर्याच्च सात्त्विकानेव भाधानन्योपमर्दनात् ॥ १३ ॥ महदाख्याप्टधा बुद्धिर्जाताव्यक्ताद् गुणैस्त्रिमिः । चतुरेकत्रिभेदा सा बुद्धिरष्टविधा स्मृता ।। १४ ।। धों ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं सत्वयुद्धयः । अवैराग्य रजोबुद्धिरधर्माद्यास्तमोधिकाः ॥ १५ ॥ यमश्च नियमो धर्मों मनोवाक्कायजक्रियः । देवप्रसादनायासौ कर्तव्यो मोक्षकाक्षिभिः॥ १६ ॥ १. ख. ग. पाठः, ·विष्णुगंहिताया श्रन्हा धृतिः प्रमादाख्या मानमो धर्म उत्तमः । सत्यप्रियहितालापो वाग्धर्म इह कीर्तितः ॥१७॥ शारीरः परिचर्याशुन्यनुग्रहमयस्त्रिधा। एत धर्मारतु कर्तव्या वर्णाश्रमगताश्च ये ॥१८॥ वैदिकाम्तान्त्रिका बास्य मिद्धिर्भवति नान्यथा । ज्ञानं तु मोक्षधर्मार्थकामाङ्गत्वाच्चतुर्विधम् ॥ १९ ॥ द्विधा विवेकनिर्वेदकृतं वैराग्यमिप्यते । आद्यमाभ्यन्तरं मुक्त्यै बाह्यमन्यत्तु बन्धनम् ।। २० । जातो बुद्धेरहङ्कारस्त्रिविधस्त्रिगुणात्मकः । येन जन्तुरनात्मानमात्मानमिव मन्यते ॥ २१ ॥ वैकृतः सात्त्विको गर्यो राजसस्तैजसाहयः । भूतादिस्तामसो नाम्ना गर्वभेदा इमे स्मृताः ॥ २२ ॥ वैकारिकादहङ्कारात् पस बुद्धीन्द्रियाणि चै। समुत्पन्नानि यैर्ज्ञानं नरस्यार्थेषु जायते ॥ २३ ॥ कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव कर्मार्थानि च तैजसात् । मनो जातं द्विरूपं च ततः सङ्कल्पसाधनम् ॥ २४ ॥ मनः श्रोत्रादिपु ज्ञेयं चित्तं वागादिपु स्मृतम् । भूतादेः पञ्च जातानि तन्मात्राणि यथाक्रमम् ॥ २५ ॥ शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः । परमेष्ठयादयो ज्ञेया विष्णोस्ताः पंच्च शक्तयः ॥ २६ ॥ १. 'यं त्रिधा', २. 'तु' ख, ग. पाठः, ·चतुर्थः पटलः । याभिरे परो देवः परमे व्योम्नि तिष्ठति । चिच्छत्तिः सर्वकार्यादिकूटस्था परमेष्ठ्यसौ ॥ २७ ॥ द्वितीया तस्य या शक्तिः पुरुपाख्यादिविकिया। विश्वाख्या विविधाभासा तृतीया करणात्मिका ॥ २८॥ । चतुर्थी विषयं प्राप्य निवृत्त्याख्या स्थिता पुनः। पूर्णज्ञानक्रियाशक्तिः सर्वाख्या तस्य पञ्चमी ॥ २९ ॥ एताभिः शक्तिभिर्युक्तः परमात्मा निरञ्जनः । उत्पत्तिस्थितिसंहारहेतुः स्यादकियोऽपि सन् ॥ ३० ॥ निग्रहानुग्रहौ चौपि करोति जगतः प्रभुः । एकैकोत्कर्षभेदेन पञ्चधा पञ्चशक्तिभिः ।। ३१ ।। पश्चात्मानः स्मृता ह्येते सूक्ष्मरूपा व्यवस्थिताः । संसारविषयातीता योगगम्याः सनातनाः॥ ३२ ॥ एतत् सूक्ष्मशरीरं तु कथितं मूर्तिकारणम् । तन्मात्रेभ्यस्तु भूतानि क्रमाज्जातानि पञ्च वै ॥ ३३ ॥ व्योम वायुश्च तेजश्च जलं पृथ्वी च पञ्चमी। एतत् स्थूलशरीरं तु सर्वाधारं प्रजायते ॥ ३४ ॥ श्रोत्रं त्वक्चक्षुपी जिहा घाण बुद्धीन्द्रियाणि तु । कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिगुधपायवळ्यः स्मृताः ॥ ३५ ॥ एवं सृष्टिः शरीरान्ता स्थूलसूक्ष्मविभागतः। कीर्तिता ते मया सर्गविपरीतो लयक्रमः ! ३६ ॥ १. 'व', २. 'दिः कू' क. पाट ३. 'या', ४. स्थ' ख. ग.' पाठः. ५. स्थूलश' ख. पाठ . ६. 'मुक्तिका' स. ग. पाठः. .

·विष्णुसंहितायां यथैकसूक्ष्मदेहोऽपि देही जन्मनि जन्मनि । देहैरनेकतामेति तथा देवोऽपि मूर्तिभिः॥ ३७॥ परस्य पुरुषस्यैव शक्तयः कोटिशोऽपराः । जातिनामस्वरूपाणां भेदाद् निन्ना इव स्थिताः॥ ३८ ॥ शरीरं भौतिकं प्राप्य कर्मभिः स्वरुपार्जितैः। दीर्घ भ्रमन्ति मंसारे ते वै संसारिणो जनाः ॥ ३९ ॥ शुभेन कर्मणा यान्ति गतिमृर्ध्वमुखीं शुभाम् । अशुभेनाशुभां चैव तथा गतिमधोमुखीम् ॥ ४० ॥ पुमांसो व्याकृते मनाभिद्रूपा अपि ते स्वतः । अशक्ताः स्वं परं ज्ञातुमाश्रयध्वान्तमोहिताः ॥ ४१ ॥ रागद्वेपादयन्तेषां दोषाः प्रकृतिमम्भवाः । संसारवासनामेव कुर्वन्त्यस्य पृथग्विधाम् ॥ ४२ ॥ तेषां मत्त्वगुणोद्रक गनिर्देवत्वमिप्यते। मानुप्यं रजमा प्रोक्तं निर्यक्त्वं तममा तथा ॥ ४३ ॥ एवं शरिणः सर्वे गच्छन्ति विविधां गतिम् । कालचक्र समागध भ्रमन्त्यज्ञानमायया ॥ १४ ॥ यत्र व्यग्नाः समन्ता वा धर्माद्याः मात्त्विका गुणाः। म प्रियोऽस्यामियान्यो यत्राधर्मादयः स्थिताः ॥ १५ ॥ प्रलयान्त तु नम्प्राप्त निर्यापारः परः पुमान् । विज्ञानघनरूपोऽमी परमं व्यानि तिष्ठति ॥ ४६ ।। यत एवमतो लब्ध्या शरीरं नवमाधनम् । शुभं कर्मय कर्तव्यं नयनादाय मानधः ॥ १७ ॥ १. स.ग.प. पाठः, ·२५ चतुर्थः पटलः । प्रसादितेऽस्मिन् सर्वेपां स्ववर्णाश्रमकर्मभिः । सर्वे हस्तंगताः कामा मुक्तिधान्ते न दुर्लभा ॥ १८ ॥ कार्यार्थी मूर्तयस्तस्य लोकानुग्रहहेतवः । अतः साकारमिष्ट्वेमं भक्त्याप्याः सर्वसिद्धयः ।। ४९ ॥ भक्त्यैव परया तुष्टो देवदेवः स योगिनाम् । पूजाद्यनुग्रहायादौ रूपं भेजे चतुर्भुजम् ॥ ५० ॥ तस्मात् तेनैव रूपेण ध्येयोऽय॑श्च सदा बुधैः । आकारेऽस्मिन् कृता पूजा स्तुतिर्वा ध्यानमेव वा ॥ ५१ ।। विधिना शास्त्रदृष्टेन देव एव कृता भवेत् । उदयायापरः पूज्यो निर्वाणाय परः पुमान् ॥ ५२ ।। पूर्वाह्ने चापराले च पूजनं शस्यते तयोः। श्याममष्टभुजं देव कल्पयित्वा मवाहनम् ॥ ५३ ।। सायुधं सपरीवारमुदयार्थी प्रपूजयेत् । शुद्धस्फटिकसङ्काशं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ५४ ॥ चतुर्भुजमनन्तरथं यजेन्मोक्षाय भक्तितः । सृष्टिबीजं विदुः पद्मं चक्रं स्थितिनिबन्धनम् ॥ ५५ ॥ गदाशौ च संहारमुक्त्यों सर्वदा स्मृतौ । सर्वतत्त्वयुतस्यैव पूजा संहारमार्गतः ॥ ५६ ॥ ध्यानं फलानपेक्षित्वमिति मोक्षार्थिनां क्रमः । उत्तरोत्तरभूयिष्ठं कर्मवाग्बुद्ध्युपासनम् ।। ५७ ॥ तामसं राजसं चैव सालिक च तथा भवेत् । समयोऽग्रे समाचारः स्वाध्यायो डव्यसङ्ग्रहः ॥ ५८ ॥ १.क.पाठ ·२६ विष्णुसंहितायां शुद्धिर्यागः स्तुतिर्ध्यानमित्येवं विधिरष्टधा । द्विविधः पुरुषो भक्तो दीक्षितोऽदीक्षितस्तथा ॥ ५९ ।। दीक्षितः सर्वकर्तान्यः समयार्चनमात्रभाक् । नित्यार्चा समयो भक्तविश्वासः पूजनादरः ॥ ६ ॥ यत्नः कथाश्रुतिः शान्तिरनाजीवो व्रताष्टकम् । स्वारामोत्पादितैः पुप्पैर्वन्यैः क्रीतैस्तु वार्चयेत् ॥ ६१ ॥ प्रतिग्राह्यं न पूजार्थं दातुरेव फलं यतः। अलाभे गन्धपुष्पाभ्यां पुप्पैरपि सेमर्चयेत् ॥ ६२ ॥ पुप्पालाभे तु तोयेन तोयालाभे तु चेतसा ॥ ६२३ ॥ इति विष्णुसहिताया चतुर्थः पटलः । अध पञ्चमः पटलः। अथ वक्ष्यामि संक्षेपान्मन्त्रोद्धारविधि परम् । यस्मिन् सम्यक्कृते मन्त्रा वीर्यवन्तः स्युरिष्टदाः ॥१॥ विविक्ते सुसमे देशे शुचौ स्निग्धे मनोरमे। पुप्पप्रकरसंकीणे मन्त्रोद्धारं समाचरेत् ॥ २ ॥ नावाचान्तः कृतन्यासो गन्धपुप्पाद्यलंकृतः। सानुगः प्रयतो मन्त्री सूत्रपातं प्रकल्पयेत् ॥ ३ ॥ चतुष्पष्टिपदं कृत्वा चन्दनेन सुगन्धिना। भाविहान्तां समालिख्य मातृकामटवर्गिणीम् ॥ ४ ॥ आदिपझौ द्विशो वर्ग वर्गशोऽन्यत्र चान्ततः । नादात् सर्वगतादृष्टवोत्पत्तिमनुस्मरेत् ॥ ५॥ १. 'तैव्यैव प. पाठः. २. 'त' रा.ग.प. पाठ:. 5. पाठ, ·पञ्चमः पटलः । नादोऽकारः स्वयं जातो वासुदेवात्मकस्ततः । संकर्षणाख्ययाकार इकारश्च शिवाख्यया ॥ ६ ॥ ईकारश्च ततो जातस्तौ च संकर्षणात्मको। ब्रह्मोकारोऽत ऊकारः प्रद्युम्नाख्यौ च तौ स्मृतौ ॥७॥ हंसाख्योऽस्माकारोऽत ऋकारश्वानिरुद्धकः । लुकारो महदाख्योऽज लृकारश्च ततोऽजनि ॥ ८ ॥ ततो रुद्राख्य एकार ऐकारश्चाप्यनन्तरः। प्राजापत्याख्य ओकार औकारश्च तदात्मकः ॥९॥ बिन्दुस्तस्माद्धरीशात्मा विसगोऽस्माच ते स्वराः । तस्माद्धरीशाद् ब्राह्मयादिमातृभेदेन सप्तधा ॥ १० ॥ कादिवर्गा यशादी च न्यस्तव्यास्तेऽन्यपरिपु । एवं सरस्वती देवीमप्टवर्गात्मिकां शुभाम् ॥ ११ ॥ गन्धपुप्पैर्यजेद् वर्णदेवतानामभिः क्रमात् । ततो गारुडमश्विभ्यामुद्धृतं वर्णहारकम् ॥ १२ ॥ यमाख्यमोहयं चेष्ट्वा तेन मन्त्रान् समुद्धरेत् । प्रणवाष्टाक्षरोद्धारे वासुदेवः स्वयं भवेत् ॥१३॥ पटके संकर्षणो ब्रह्मा गायच्या चाक्रिके हरः । प्रद्युम्नस्त्वजितोद्धारे नारसिंहेऽनिरुद्धकः ॥ १४ ॥ वासुदेवादिभिः स्वे स्वे बीजमन्त्राश्च हेतयः । आदित्येनैव तूहार्याः पञ्चोपनिषदादयः ॥ १५ ॥ आधादिमुद्धरेत् पूर्व पुनस्तत्रैव पन्चमम् । पष्ठान्तं चादिवर्गोनं त्रयमेकत्र योजयेत् ॥ १६ ॥ १. 'दीर्घत्तदात्य' स. ग, पाठ, २. 'मोद्वय' क. पाठः. ३. 'सर्वान् ख, ग, घ, पाठ.

·૨૮ विष्णुसंहितायां एतत् तत् परम तत्त्वमक्षरं परमं पदम् । अनेनैवार्चन विष्णोर्जपो होमश्च मोक्षदः ॥ १७ ॥ त्रिदेवगुणवेदाग्निसन्ध्यालोकदशास्वयम् । वेदादिरलरव्याप्त्या सर्वमन्त्रादितां गतः ॥ १८ ॥ पञ्चमान्तं परं तारात् पष्ठान्तं सत्रयोदशम् । देवनाम चतुर्थ्यन्तमित्येतन्मन्त्रलक्षणम् ॥ १९ ॥ एवं पडक्षरो मन्त्री निवींजोऽष्टाक्षरस्तथा । द्विपट्के भगवच्छन्दा नमस्कारात् परो भवेत् ॥ २० ॥ बीज तारादिनत्यन्तं सर्वत्राख्या न चेत् परा । यत्राख्या तु चतुर्थ्यन्ता नमस्कारस्तदान्ततः ॥ २१ ॥ चतुर्थमष्टमे बीजमादिपष्ठान्तबिन्दुकम् । हृदयं तदबीजस्य विष्णुवीजं च यद् विदुः ॥ २२ ॥ द्वितीयायं शिरश्चास्य बिन्द्रन्तमुपकल्पयेत् । अष्टमायं शिखाबीजं तृतीयम्वरभेदितम् ॥२३॥ चतुर्थ कवचं चान्त्ये पञ्चमस्वरबिन्दुमत् । तदेवास्त्रं भवेत् तस्य पोडशम्बरसंयुतम् ॥ २४ ॥ एतत् पञ्चाङ्गमुद्दिष्टं निजस्य पडात्मनः । यदाख्याजातिभिर्युक्तं सर्वकामप्रदं विदुः ॥२५॥ हहीजं मूलमङ्गानि द्विचतुष्पाठयोगतः। नेवान्तानि पडप्याहु दशान्त्यचतुर्दशैः ॥ २६ ॥ नमोन्तानि निराख्यानि साख्यानि तु सीजके प्रणवानन्तरं बीजमनन्ते चेन्नमोन्वितम् ॥ २७ ॥ १. 'तु प. पाठः. २. 'तम्', ३. 'जता' ग. पाठः. १. 'मत् ५. 'दम्य' स. ग. पाठ . 1 ·१ पञ्चमः पटलः सीजस्येदमुद्दिष्टं मूलमन्त्रस्य लक्षणम् । तारात् ममिन्दुकैर्वर्णः स्वरभेदितबीजकैः ॥ २८ ॥ नमोन्ताख्यैः पडङ्गानि नेत्रान्तं तत् प्रकल्पयेत् ।' हृदयं कुन्दसङ्काशं शिरो भिन्नाञ्जनप्रभम् ॥ २९ ॥ शिखा तु पिङ्गला ज्ञेया कवचं हेमसन्निभम् । विद्युदाकारमस्त्रं स्यान्नेत्रं ज्वलनसन्निभम् ॥ ३० ॥ ज्ञानसन्तोपनित्यत्वस्वातन्त्र्याविनवैभवैः । हृदयादिगुणैर्युक्तः सकलोऽनुग्रहादिकृत् ॥ ३१ ॥ स्वाहाकारवपट्कारी होमे शान्तिकपौष्टिके । नमस्कारो जपार्चादावैश्वर्य प्रणाऽन्ततः ॥ ३२ ॥ आदौ तारनमोमध्ये बिन्दन्ताः पोयरावलाः । पराय भगवत्स्थाने पञ्चोपनिपदादिपु ॥ ३३ ॥ प्रथमः परमेष्ट्यात्मा पुरुपात्मा तथापरः । विश्वात्मार्थ निवृत्त्यात्मा सर्वात्मा पञ्च ते स्मृताः।।३॥ आवाहने विसर्गे च योज्याः पञ्च क्रमोरक्रमात् । प्रोक्षणे शान्तिहोमे च द्रव्यशुद्धौ च कीर्तिताः ॥३५॥ पुरुषः प्रकृतिश्चोभौ जीवप्राणसमायौ । युद्धयंहकारसङ्कल्पास्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ॥ ३६॥ भूतानि चेति बिन्दन्तैर्मादिकान्तैरनुक्रमात् । पञ्चविंशतितत्त्वानि विज्ञातव्यानि देशिकैः ॥ ३७॥ अष्टमान्त्यं स्वरान्त्याभ्यां कालदिङ्मन्त्रयोः क्रमात् । खकारो वैनतेयस्य विमेशस्य ततः परम् ॥ ३८ ॥ १. तान्यस्य क' ख. ग. ५. पाठः. २. 'वे', ३. 'च', १. 'क', ५, 'तः स्वरान्ताभ्यां ख, ग. पाठः, ·विष्णुसंहितायां कालबीजमनन्तस्य दी(रङ्गानि तस्य पट् । अक्षवीजं तु वर्णान्त्यं चक्रमण्डलकल्पने ॥ ३९ ॥ पास्य प्रणयोऽस्यांशाः पत्रकेसरकर्णिकाः । हस्वाक्षराणि वीजानि नाभिस्थे सवनत्रये ॥ ४० ॥ , असंवृत्तस्वरैः कालमरेमासेपु योजयेत् । अविसर्गः स्वरैराद्यैर्वामदक्षिणपार्श्वयोः ॥ ४१॥ राशीनां तैर्विसर्गाद्यैरप्यूह्यास्तिथयो द्विधा । अश्वयुक्प्रभृतीन्येपु नक्षत्राणि यथाक्रमम् ॥ ४२ ॥ विन्द्वन्तरादिकान्तैस्तु हादिमान्तैर्नव ग्रहाः । अर्कादयः स्वराशिस्था राहुकेतू च यद्गतौ ॥ १३ ॥ सकारश्च पकारश्च नेम्योरन्तवहिष्ठयोः । प्रकृत्यादीनि तत्त्वानि योज्यानीह पृथक् क्रमात् ॥ १४ ॥ द्वादशाक्षरवीजैस्तु योज्या विष्ण्वादयोऽरगाः । ऋतयो मूलबीजैस्तु वसन्ताया यथाक्रमम् ।। १५ ।। चक्रमण्डलयागे तु विशेषोऽयमिहोदितः । भद्रकस्थण्डिलाचीहुँ न मन्त्राः कालसंश्रयाः ॥ १६ ॥ नामाष्टकेंद्विपट्कस्थं विद्महेधीमहेन्वितम् । क्रमेण कल्पयेत् तन्नो विष्णुरन्ते प्रचोदयात् ॥ १७ ॥ गायत्री वैष्णवी ज्ञेया सर्वपापहरा त्वियम् । यद् दत्तमनया सर्व प्रतिगृह्णाति देवराट् ॥ ४८ ॥ १, 'चक्रस्य', २. मासे', ३. 'नि प्रथिपु के ख. ग. पाठा, १. 'या', ५. 'के क. पाठः, ३ ·पञ्चमः पटलः । उपचारे चे योक्तव्या पक्वे पूर्णाहुतौ च सा । सहस्रारेति संकीर्त्य हुंकारं फट् च योजयेत् ॥ ४९ ॥ षडक्षरमिदं ज्ञेयं सुदर्शनमखण्डितम् । क्षुद्रभूतपिशाचादिवारणं रोगनाशनम् ॥ ५० ॥ सचतुर्वशविन्द्वन्त्यं नारसिंहं च तादृशम् । विलोमाष्टमवर्गार्गस्तारपूर्वैरविन्दुभिः ॥ ५१ ॥ वासुदेवादयो योज्या नमोन्ता दिक्षु मूर्तयः । दीर्धेस्तैरेव कोणेपु शान्तिः श्रीश्च सरस्वती ॥ ५२ ॥ रतिश्चेति क्रमाद् योज्याश्चतस्रो मूर्तिशक्तयः । अष्टमस्यादिवीजं तु द्विसप्तान्तेन संयुतम् ॥ ५३ ॥ सप्तमस्य द्वितीयं च तृतीयं च तथा भवेत् । द्वितीयस्य तृतीयं च तृतीयावरणे क्रमात् ॥ ५६ ।। दीर्घोऽन्त्यादिस्तु बिन्दन्तौ द्वितीयस्य द्वितीयकः । बिन्देकादशसंयुक्तः सोऽन्त्यादिश्च सचिन्दुकः ॥ ५५ ॥ दिक्कोणेपु क्रमादष्टौ बीजानि कथितानि च । वर्गादिभिः क्रमाद् बीजैरिन्दाद्याः परितः स्मृताः ॥ ५ ॥ बजादयोऽस्त्रमन्त्राश्च तद्वितीयैः सबिन्दुभिः विष्वक्सेनोऽन्तवौंकारो नमोन्तः परिकीर्तितः ॥ ५७ ॥ सर्वासां देवतानां तु गुणशक्तिसमन्वयात् । वीजानि कल्पयेद् विद्वान् पञ्चरात्रविशारदः ॥ ५८ ॥ १. 'प्रक, घ, पाठः. २. तौ' ख. ग. पाठः, ·विष्णुसंहिताया अक्षराणि तु वाक् प्रोक्ता न मा प्रक्षीयते किल । - तस्माद् वर्णे गृहीतेऽपि न शून्यं पुटमुच्यते ॥ ५९ ॥ व्यञ्जनानि स्वरानत्र गृहीयाञ्च पृथक् पृथक् । तद् गृहीतं गृहीतं च सन्धयित्वान्यदुहरेत् ॥ ६॥ -सकलीकरणं नाम मन्त्रसंस्कार उत्तमः । तस्मादुहरणं कार्यमिष्ट्वा कोष्ठेषु मातृकाम् ॥ ६१ ॥ अनक्षरेषु कोष्ठेषु पूजयेन्मन्त्रमुद्धृतम् । एवं समुद्धृता मन्त्राः प्रणवोद्दीपितोक्षराः ॥ ६२ ॥ वीर्यवन्तो भविष्यन्ति भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः । गत्वैकान्ते शुचौ देशे नाताचान्तो जितेन्द्रियः ॥ ६३ ॥ मण्डले देवमाराध्य साङ्गं सावरणं कमात् । जपेत् पड्विंशति लक्षान् व्रतस्थोऽनन्यमानसः ॥ ६४ ॥ तिलानां घृतमिश्राणां सहस्रं चैव होमयेत् । ततस्तु सिध्यते मन्त्री वरदश्वापि जायते ॥ ६५ ॥ सप्तलोक्यां यदिष्टं स्यादात्मनः सुखसाधनम् । तडोग्यत्वमनेनाशु याति ध्यानप्रयोगतः ॥ ६६ ॥ देवशक्तिरमोथैषा न कचित् प्रतिहन्यते । देवदानवयक्षेपु किम्पुनर्मानुपे जने ॥६७ ॥ यक्षिणी किन्नरी चाथ दिव्ययोषा च मानुषी । तस्य पटूपयसतैकमासतः किंकरी भवेत् ॥ ६८ ॥ १. 'तु', २, 'ताः क्रमात् ॥ वी' ख. ग. पाठः. ३ 'क्ष' का पाठः. १. 'मान्य ख. ग. पाठ:. ५. च्या या या च' क. पाठः, ·पञ्चमः पटलः । नाम संकीर्त्य साध्याया बीजान्ते वशमेत्विति । बीजमन्ते च योक्तव्यं ज्वलढद्विस्फुलिङ्गमुक् ॥ ६९॥ कुठं नुतप्रयोगेण साधयेदचिराद् बलात् । एवमेवाभिचारेषु फटकारान्त प्रयोजयेत् ॥ ७० ॥ नामान्ते नाशमायातु विशेषोऽयं च विद्यते। नामान्ते नम इत्युक्त्वा ततो बीजं विचिन्तयेत् ।। ७१ ।। आकर्षे च क्शीकारे विशेषोऽयमिहोदितः । विसंझं विहलं साध्यमायान्तं चिन्तयेदलम् ॥ ७२ ॥ कलशो हेमरत्नाढ्यरतद्धृतोऽविरतां वहन् । ध्येयः स्वपुरतो धारां धनस्यापरिमाणतः ॥ ७३ ॥ भूतिकामस्य योगोऽयं नाम्ना वैश्रवणस्य हि । प्रयच्छत्विति नामान्ते वसुनाम सनामकम् ॥ ७४ ॥ वशीकारे परां कन्यामाप्नोति चिरमभ्यसन् । लभ्यतामिति नामान्ते तस्याः संपरिकीर्तयेत् ॥ ७९ ॥ उच्चाटे गच्छतु ज्ञेयमायात्वानयनेऽभ्यसेत् । प्रीतावावहतु प्रीतिं विद्वेपे द्वेपमृच्छतु ॥ ७६ ॥ यत् सिसाधयिपुर्विद्वानिदं सिद्ध पुनर्जपेत् । तस्य सिध्यति तत् क्षिप्रं किन्तु श्रद्धाभियोगतः॥ ७७ ॥ हृद्वा तु प्लुतं चिन्त्यं चलष्टतनौ स्थितम् । अनेनैवात्मनः कृत्या सकलीकरणं तनौ ॥७८ ॥ १. 'ह' क. पाठ, २. 'हेरित. स. ग. पाठा. . ।

·विष्णुसंहितार्या कनिष्ठां कर्णयोर्दस्रौ वाहोरङ्गुष्ठकेन च । शकशैलाश्च तृप्यन्ति नाभी विष्णुश्च मध्यया ॥२०॥ महाविष्णुः सदा विष्णुश्चतुर्भिहदि केऽखिलैः। एतदाचमनं प्रोक्तं दीक्षितस्य विशेषतः ॥ २१ ॥. यागस्थानं समासाद्य देवं संस्मृत्य वाग्यतः । अस्त्रेण गृहमालोक्य वेदि स्थण्डिलमेव च ॥ २२ ॥ ततः प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य समाहितः। कृत्योपवीतवहस्त्रमुत्रं प्राङ्मुखः शुचिः ॥ २३ ॥ नारसिंहेन दिग्बन्धं कृत्वा पद्मासनस्थितः । परतत्त्वं समुच्चार्य कृत्वा ब्रह्माञ्जलिं शुभम् ॥ २४ ॥ प्राणायामत्रयं कुर्याद् धारणात्रयसंयुतम् । नाभिमण्डलमध्ये यं धूमं चण्डानिलात्मकम् ॥ २५ ॥ विश्लेपयदधं देहात् सर्वगात्रोपशोपकम् । धारयेद्धृदये चाग्नि तारेणार्कादुपादतम् ॥ २६ ॥ ज्वालाभिस्तिर्यगूर्वाधो दहन्तं काष्ठवत् तनुम् । शिखान्ते जीवमायोज्य बीजेन सुसमाहितः ॥ २७ ॥ गत्वा सुषुम्नारन्ध्रेण ततोऽर्कस्योपरिस्थितात् । चन्द्रादमृतमानीय स्वतनुं भस्मसात्कृताम् ॥ २८ ॥ प्लावयित्वा नवं देहं पार्थिवैः परमाणुभिः । जलवुहुदमध्यस्थं प्राजापत्यं तु कल्पयेत् ॥ २९ ॥ आत्मानं योजयित्वात्र सर्वशं गतकल्मषम् । अस्त्रशोधितयोर्मूलं करयोापकं न्यसेत् ॥ ३०॥ १. सूर्यात्मानं योजयित्वा स' ख. ग. पाठः ·३७ पहः पटल, दक्षिणेऽडगुष्ठमारभ्य बीजानि कमशो न्यसेत् । ताराधन्तानि वामेऽपि तलान्तमुभयत्र तु॥ ३१॥ अङ्गानि च तयोर्यस्य सर्वाङ्गे व्यापकं न्यसेत् । प्रथमं मूर्ति विन्यस्य ललाटे च द्वितीयकम् ॥ ३२॥ तृतीयं हृदये चैव चतुर्थं नाभिमण्डले । पञ्चमं तु न्यसेंदूर्वोः पादावस्थं तु पष्ठकम् ॥ ३३ ॥ सृष्टिन्यासोऽयमासाने कर्तव्यः काम्यसिद्धये । स्थिते कुर्यात् स्थितिन्यासं नाभ्यादि हृदयान्तकम् ॥ ३४ ॥ शयिते संहृतिन्यासं पादादि प्रतिलोमतः । स्थितिन्यासो गृहस्थस्य सृष्ट्याख्यो ब्रह्मचारिणः ॥ ३५॥ मुमुक्षोः संहतिन्यास एवं न्यासस्त्रिधा स्मृतः । एवं न्यासविधि कृत्वा ताराद्यन्तै. पडक्षरैः ॥ ३६ ॥ हृदयादीनि चाङ्गानि खैस्थानेषु नियोजयेत् । जप्त्वा मन्त्रं ततोऽस्त्रेण संविध्य शकलं त्यजेत् ॥३७॥ पुष्पमस्त्रेण च क्षिप्त्वा सम्भारानुपकल्पयेत् । अस्त्रक्षालितपात्रस्थे गन्धपुष्पान्विते जले ॥३८॥ मन्त्रं न्यस्याष्टकृत्वस्तु प्रणवेनाभिमन्वयेत् । ततस्तु प्रोक्षणं कुर्यादत्रमन्त्रेण सर्वतः ॥ ३९ ॥ फट्कारान्तेन मेधावी ततः पठिं प्रकल्पयेत् । मण्डले स्थण्डिलेऽर्चायां पूजयेद्धृदि वा बुधः ॥ ४० ॥ १. सवसाने नि १. 'णा', २. 'म' स ग. प. पाठः, रा.ग.पाठ..

·विष्णुसंहिताया स्थण्डिलाधर्चनात् सिद्धो हृत्पझे मनसार्चयेत् । धर्माधर्मादिपादेषमनन्तमयमासनम् ॥११॥ त्रिगुणाकलितं मायाविद्यासितसितास्तरम् । विपुलं स्थण्डिले भ्यर्च्य गन्धपुप्पैर्यथाक्रमम् ॥४२ ॥ तस्योपरि तथा पद्मं प्रणवेन समाहितः । तदंशैः सूर्यसोमाग्निमण्डलात्मत्रयं पुनः ॥ ४३ ॥ उपर्युपरि सङ्कल्प्य पत्रकेसरकर्णिकाः । विमलोत्कर्पिणी ज्ञाना क्रिया योगों यथाक्रमम् ॥ ४४ ! प्रही सत्या तथेशा च केसरेप्वष्ट शक्तयः । मध्यतोऽनुग्रहा चान्ते पूज्याः सर्वार्थसिद्धये ॥ ४५ ॥ हधेवं योगपीठस्थं ध्यात्वा विष्णुमतन्द्रितः । क्षालिते तैजसे पाने गन्धपुप्पयुतोदके ॥ ४६ ॥ प्रणवेन स्मरेद् विष्णुमव्यक्तस्योपरिस्थितम् । विष्णुमूर्ति ततो ध्यात्वा सर्वतेजोमयं विभुम् ॥ ४७ ॥ कर्णिकोपरि सञ्चिन्त्य निरुध्य सकलीकृतम् । पूजयेत् साङ्गमव्यग्रो भक्त्याादिभिरच्युतम् ॥ १८ ॥ पूर्वेण हृदयं न्यस्य दक्षिणेन शिरस्तथा । पश्चिमेन शिखां चैव कवचं चोत्तरेण तु ॥ ४९ ॥ आग्नेयादिषु कोणेपु पूजयेदस्त्रमुत्तमम् । वासुदेवादिकान् न्यस्य दिक्षु शक्तीश्च कोणतः ॥ ५० ॥ तबहिः शङ्खचक्राब्जगदा दिक्षु निवेशयेत् । कोणेषु च ततः शाखेटखड्गशरान् न्यसेत् ॥ ५१ ॥ १. 'तां तनुम्', २. 'गेति शक्तयः, ५. 'अमृत तु त' ख. ग., 'ममूत तं त' घ. पाठ . ३. 'ना' ख. ग. पाठः, ·पष्टः पटलः । इन्द्रमग्नि यमं चैव नितिं वरुणं तथा । वायुं सोम तथेशानं स्वासु दिक्षु क्रमान्न्यसेत् ॥ ५२ ॥ वजं शक्तिं च दण्डं च खड्गं पाशं ध्वजं तथा । गदां त्रिशूलं च बहिस्तेपामस्त्राणि कल्पयेत् ॥ ५३॥ अग्रतो वैनतेयं तु तृतीयावरणाद् वहिः। विष्वक्सेनं तथैशान्यां द्वितीयावरणाद्' बहिः ॥ ५४॥ सर्वेपामपि चैतेषां प्रत्येकं पद्ममासनम् । नामभिः कल्पयेद् विहानय॑ देवाय भक्तितः ॥ ५५ ॥ पाद्यमाचमनीयं च स्नानमालेपनं तथा। वस्त्रालङ्कारपुष्पाणि धूपदीपनिवेद्यकम् ॥ ५६ ॥ तत्सर्व विष्णुगाय या दातव्यं तु यथाक्रमम् ।। दत्त्वा देवाय भूपान्तं स्नानाद्यङ्गेपु कल्पयेत् ॥ ५ ॥ गायत्र्या च ततः पुष्पं देवायान्येभ्य एव च । व्यस्तेन मूलमन्त्रेण समस्तन च तैः सह ॥ ५८ ॥ यागोऽयं तस्य विज्ञेयः सदान्येऽाः स्वनामभिः । परतत्त्वेन व्याप्यान्ते पूजयेत् तं सनातनम् ।। ५९ ॥ धूपं दीपं निवेद्यं च दत्त्वास्मै विधिपूर्वकम् । यथासम्भवतोऽन्येपा निवेद्यमुपकल्पयेत् ॥ ६॥ , अग्नौ च कल्पयेत् साङ्गं योगपीठस्थमुज्वलम् । परिस्तरणपर्युक्षापवित्रकरणादि यत् ॥ ६१ ॥ प्रणवेनैव सर्व तत् कृत्वाथाज्येन होमयेत् । दशांशमङ्गमूर्तीनामन्येषामेकशः क्रमात् ॥ १२ ॥ १. 'क्रमात्' स. ग. पाठः. २. 'न चाप्यन्ते' ख. ग. प.. पाठः.

·विष्णुसहिताया नमः पारिपदेभ्यश्चेत्यष्टदिक्षु बलिं हरेत् । आचम्य सकलीकृत्य जप्त्वा स्तुत्वा प्रणम्य च ॥ ६३ अयं दत्त्वा क्षमस्वेति संहत्य हृदि योजयेत् । ध्यायेज्ज्योतिर्मयं देवं शङ्गचक्रगदाधरम् ॥ ६४ ॥ पीतवस्त्रमुदाराङ्गं सर्वाभरणभूपितम् । शुद्धस्फटिकसङ्काशं वासुदेवं चतुर्भुजम् ॥ ६५ ।। शङ्खचक्रगदापाणिं धृतश्रीवत्सकौस्तुभम् । तथा सङ्कर्षणं ध्यायेज्जातरूपसमप्रभम् ॥ ६६ ।। दूर्वामरकतप्रख्यं प्रद्युम्नं च तथा स्मरेत् । नीलाम्बुदप्रतीकाशमनिरुद्धं तथैव च ।। ६७ ॥ शान्तस्फटिकसङ्काशां श्रियं पद्मरजःप्रभाम् । सरस्वती तथारूपां रतिं श्यामां तु चिन्तयेत् ॥ ६८ ॥ शुक्लवर्ण तथा शङ्खं चक्रमग्निसमप्रभम् । गदां चैव हरिद्राभां सुवर्णाभं तु पङ्कजम् ॥ ६९ ॥ गदा स्त्रीलक्षणयुक्तां सर्वसंहारकारिणीम् । खड्गमाकाशसंकाशं ध्यायेच्चक्रसमाकृतिम् ॥ ७० ॥ शा: च तत्समं पीतमधोभागे गदासमम् । शरं च धनुराकार खेटकं खड्गसन्निभम् ॥ ७१ ॥ चक्रमुग्रं प्रभूताक्षं नाभ्यरप्रथिनेमिकम् । लेलिहानं दुरालोक भ्रमहह्निरफुलिङ्गमुक् ॥ ७२ ॥ चतुर्बाहुं द्विवाहुं वा दंष्ट्रिणं पिङ्गमूर्धजम् । लम्बोदरं तथा शहं हूस्वकुञ्चितमूर्धजम् ॥ ७३ ॥ १. 'मय प्रभुम्' ग. पाठ . २. 'चला ग., 'ज्वलद् ख. पाट ।

·सप्तमः पटलः। ४१ इन्द्रः श्यामो यमः पीतो वरुणः श्याम एव च । शङ्खामलरुचिः सोमो वाह्नः शोणस्तु कीर्तितः॥७४ ॥ सदंष्ट्रो नितिः श्यामो वायुधूम्रः प्रशस्यते ! . ईशानस्तु भवेद् रक्त एवं ध्यायेत् क्रमादिमान ।। १५ ।। इन्द्राकारं भवेद् वज्र चित्रशास्त्रोदितं तु वा । एवमस्त्राणि दिक्पानामन्येषां च प्रकल्पयेत् ॥ ७६ ॥ अग्निवर्णश्चतुर्बाहुस्ताक्ष्यों लूनागनासिकः । प्रसन्निव दृशा ध्येयो महापक्षो महाबलः ॥ ७७ ॥ विष्वक्सेनोऽभ्रवर्णस्तु शङ्खचक्रगदाधरः । पञ्चमूर्धा चतुर्याहुरनन्तः पृष्ठतो हरेः ॥ ७८ ॥ ध्येयोऽन्ये पार्षदारतरय ज्ञातव्याचागमान्तरे । योऽनेन विधिना विष्णुं पूजयेद् भक्तिमान् नरः ॥ ७९ ॥ तस्य हस्तगताः कामा इहामुत्र च योगिनः ॥ ७९ ॥ इति विष्णुसंहितायां पष्ठ. पटलः ॥ अथ सप्तमः पटलः। अथ वक्ष्यामि संक्षेपान्मुद्राणां लक्षणं परम् । न्यासादिपु प्रयुज्यन्ते यथा मुद्राः सुगोपिताः ॥ १ ॥ अञ्जलिः प्रथमा मुद्रा क्षिप्रं देवप्रसादनी । वन्दनी हृदयासक्ता किञ्चिद्-दक्षिणतो नेता ॥ २ ॥ १. 'हुरनन्तः पृष्ठतो हरेः' ख. ग. पाठः, २. 'अनाध्यायः ॥' घ. पाठः ३. न. स. ग. राठः ·विष्णुसहिताया नमः पारिपदेभ्यश्चेत्यष्टदिक्षु बलिं हरेत् । आचम्य सकलीकृत्य जप्त्वा स्तुत्वा प्रणम्य च ॥६३ अर्घ्य दत्त्वा क्षमस्वेति संहत्य हृदि योजयेत् । ध्यायेज्योतिर्मयं देवं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ६ ॥ पीतवस्त्रमुदाराङ्गं सर्वाभरणभूषितम् । शुद्धस्फटिकसङ्काशं वासुदेवं चतुर्भुजम् ॥ ६५ ।। शङ्खचक्रगदापाणि धृतश्रीवत्सकौस्तुभम् । तथा सङ्कर्षणं ध्यायेज्जातरूपसमप्रभम् ।। ६६ ।। दूर्वामरकतप्रख्यं प्रद्युम्नं च तथा स्मरेत् । नीलाम्बुदप्रतीकाशमनिरुद्धं तथैव च ॥ ६७ ।। शान्तस्फटिकसङ्काशां श्रियं पद्मरजःप्रभाम् । सरस्वती तथारूपां रति श्यामां तु चिन्तयेत् ॥ ६८ ॥ शुक्लवर्ण तथा शखं चक्रमग्निसमप्रभम् । गदां चैव हरिद्राभां सुवर्णाभं तु पङ्कजम् ॥ ६९ ॥ गदा स्त्रीलक्षणयुक्तां सर्वसंहारकारिणीम् । खड्गमाकाशसंकाशं ध्यायेच्चक्रसमाकृतिम् ॥ ७० ॥ शाङ्गं च तत्समं पीतमधोभागे गदासमम् । शरं च धनुराकारं खेटकं खड्गसन्निभम् ॥७१ ॥ चक्रमुग्रं प्रभूताक्षं नाभ्यरप्रथिनेमिकम् । लेलिहानं दुरालोक भ्रमहहिरफुलिङ्गमुक् ॥ ७२ ।। चतुर्बाहुं हिबाहुं वा दंष्टिणं पिङ्गमूर्धजम् । लम्बोदरं तथा शझं हस्वकुञ्चितमृर्घजम् ॥ ७३ ॥ १. 'मय प्रभुम् ' ग. पाट.. २. 'चर' ग., 'ज्वलद' ख. पाटः - ·सप्तमः पटलः। ४३ योनिमुद्रा-त्वियं प्रोक्ता वैष्णवी भुक्तिमुक्तिदा । दर्शयेद् देवदेवस्य बद्ध्वा पद्मासनं पुरः ॥ १३ ॥ दृष्ट्वं दर्शितां सद्यः प्रणाम यान्ति देवताः । यक्षविद्याधराद्याश्च भ्रमन्ति भयमोहिताः ॥१४॥ वामहस्तमोत्तानं कृत्वोत्तानं च दक्षिणम् । संश्लिप्य भ्रामयेत् पश्चाद् ग्रथित्या चाङ्गुलीः क्रमात् ॥ कोटिमुद्रा स्वियं प्रोक्ता देवदेवस्य च प्रिया । अनामामध्ययोर्मध्ये निवेश्याङ्गुष्ठमायतम् ॥ १६ ॥ दक्षिणस्य तु हस्तस्य मुद्रेयं हृदये स्मृता । निवर्त्य मुष्टिमाहन्यादङ्गुष्ठाग्रेण तर्जनीम् ॥ १७ ।। स्थापयेत् तु ललाटान्ते मुद्रेयं शिरसि स्मृता । वर्तयित्वा दृढ मुष्टिं कुर्यादङ्गुष्ठमूर्ध्वगम् ॥ १८ ॥ स्थापयेत् ता शिखादेशे शिखामुद्रा प्रकीर्तिता। सम्प्रवेश्यान्तरङ्गुष्ठ, वेष्टयित्वा समन्ततः ॥ १९ ॥ संहरेत् तत्प्रदेशिन्यौ मुद्रेयं कवचे स्मृता । अग्रहस्तं परावृत्य बद्ध्वा नाराचमुष्टिवत् ।। २० ॥ विसृजेत तिर्यगायम्य मुद्रास्त्रस्येयमीरिता । भूमध्ये स्थापयेद् बद्ध्वा शिखामुद्रामधेामुखीम् ॥२१॥ नेत्रमुद्रेयमाख्याता पडेतारत्वगमुद्रिकाः । आत्मरक्षणमेताभिः कर्तव्यं साधकैः सदा ॥ २२ ॥ कृत्वाङ्गुष्ठौ समावर्ध्व बद्ध्वा हस्तौ परस्परम् । योगसम्पुटमुद्रेयं ध्याने सर्वत्र युज्यते ॥ २३ ॥ १. 'ता' ख. ग. घ. पाठ..

·४२ विष्णुसंहितायां ऊर्ध्वाङ्गुष्ठो वाममुष्टिदक्षिणोऽङ्गुष्ठबन्धनः । वोमस्य तस्य चाङ्गुष्ठो भवत्यूर्ध्वमुखः स्थितः ॥ ३ ॥ . तिस्रः साधारणा मुद्रा मूर्तीनामिह कीर्तिताः । पद्मासनगतो मूनि कुर्यादजालिबन्धनम् ॥ ४ ॥ मुद्रा ब्रह्माजलि म देवसान्निध्यकारिणी। अनया बडया चैव नित्यं तुप्यन्ति देवताः ॥ ५ ॥ तस्मात् तु सर्वदेवानां मुद्रामेनां प्रदर्शयेत् । सम्मुखौ प्रसृतौ कृत्वा किञ्चिदाकुञ्चिताङ्गुली ॥ ६ ॥ अङ्गुष्ठाभ्यां लिखेदन्तर्मुद्रपावाहिनी स्मृता। कृत्वा नताङ्गुली हस्तावृङ्गुष्ठौ तु चालयेत् ॥ ७ ॥ सान्निध्यमुद्रिका ज्ञेया न्यस्तयत् स्थापनी भवेत् । उभावन्तर्गताङ्गुष्ठौ मुष्टी कुर्यान्निरोधिनी ॥ ८ ॥ संहतौ तु करौ कृत्वा मध्येऽङ्गुष्ठौ निपीडयेत्.। प्रसार्य चाङ्गुलीः सर्वा मुद्रेयं परमेष्ठिनः ॥९॥ एकैकस्य कमादन्या अगुलीश्च नियोजयेत् । पुरुषादिकमेणैव सर्वमुद्राः प्रकल्पयेत् ॥ १० ॥ सप्तजन्मकृतं पाप यच्च पातकपञ्चकम् । मुद्रापञ्चकविज्ञानान्नश्यत्येव न संशयः ॥ ११ ॥ वामहस्तेन मुष्टिं तु कृत्याङ्गुष्ठ समुच्छ्रितम् | हदि संयोजयेदेतां गृहीत्वेतरमष्टिना ॥ १२ ॥ १. 'सव्यम्य', २. 'हस्तौ कि 3. 'ष्टिं', ४. 'धनीम', ख. ग. पाठ.

·सप्तम. पटलः । योनिमुद्रा त्वियं प्रोक्ता वैष्णवी भुक्तिमुक्तिदा । दर्शयेद् देवदेवस्य बद्ध्वा पद्मासनं पुरः ॥ १३ ॥ दृष्ट्वं दर्शितां सद्यः प्रणामं यान्ति देवताः । यक्षविद्याधराद्याश्च भ्रमन्ति भयमोहिताः ॥१४॥ वामहस्तमोत्तानं कृत्वोत्तानं च दक्षिणम् । संश्लिप्य भ्रामयेत् पश्चाद् अथित्वा चागुलीः क्रमात् ॥ कोटिमुद्रा विय प्रोक्ता देवदेवस्य च प्रिया । अनामामध्ययोर्मध्ये निवेश्यागुश्मायतम् ॥ १६ ॥ दक्षिणस्य तु हस्तस्य मुद्रेयं हृदये स्मृता । निवर्त्य मुष्टिमाहन्यादगुष्ठाग्रेण तर्जनीम् ॥ १७ ॥ स्थापयेत् तु ललाटान्ते मुद्रेयं शिरसे स्मृता । वर्तयित्वा दृढा मुष्टिं कुर्यादगुष्ठमूर्ध्वगम् ॥ १८ ॥ स्थापयेत् ता शिखादेशे शिसामुद्रा प्रकीर्तिता। सम्प्रवेश्यान्तरङ्गुष्ठ वेष्टयित्वा समन्ततः ॥ १९ ॥ संहरेत् तत्पदेशिन्यौ मुद्रेयं कवचे स्मृता । अग्रहस्तं परावृत्य बद्ध्वा नाराचमुष्टिवत् ॥ २० ॥ विमृजेत तिर्यगायम्य मुद्रास्त्रस्येयमीन्तिा । भूमध्ये स्थापयेद् बवा शिवामुद्रामधोमुखीम् ॥ २१ ॥ नेत्रमुद्रेयमारयाता पडेतारत्वङ्गमुद्रिकाः । आत्मरक्षणमेताभिः कर्तव्यं माधकैः सदा ॥ २२ ॥ कृत्याङ्गुष्ठा ममा बद्ध्वा हस्तौ परम्परम् | योगमापुटमुद्रयं ध्याने सर्वत्र युज्यते ॥ २३ ॥ १. 'ता' स. ग. प. पाठ, ·. ४४ विष्णुसंहितायां तथैवच्छिद्रवत् कृत्वा कुर्यान्मूर्धन्यधोमुखीम् । अभिषेके प्रयोक्तव्या मुद्रेयं पावनी परा ॥ २४ ॥ मणिबन्धसमौ हस्ताबू शाखाः प्रसारिताः । अन्तःप्रवेशिताङ्गुष्ठौ पद्ममुद्रासने स्मृता ॥ २५ ॥ मणिबन्धसमौ हस्तौ तिर्यक् सम्भ्राम्य चक्रवत् । पर्यायेण प्रयोक्तव्या चक्रमुद्रा महोदया ॥ २६ ॥ -मुष्टिं कृत्वा तु हस्ताभ्यामङ्गुष्ठौ विनतावुभौ । युक्त्वा सम्भ्राम्य निर्मुक्ती गदाख्या विघ्ननाशिनी ॥२७ निबध्य दक्षिणाङ्गुष्ठं वामहस्तस्थमुष्टिगम् । कृत्वा चाङ्गष्ठतर्जन्यौ संयुक्त प्रसृते समे ॥ २८ ॥ तिस्रस्तु दक्षिणस्यान्या बनीयुर्मुष्टिमूर्ध्वतः । शङ्खमुद्रेयमुद्दिष्टा द्रव्याणां स्थापने परा ॥ २९ ॥ धनुपस्तु धनुर्मुष्टिः शरमुष्टिः शरस्य च। खड्गस्य कोशविश्लेपो मुद्रा खेटस्य मण्डलम् ॥ ३० ॥ उभे कनिष्ठिके बद्ध्या प्रदेशिन्यावुभे तथा। हस्तावुभौ परावृत्तावङ्गुष्ठौ सहितावधः ॥ ३१ ॥ मध्यमानामिके युक्ते चालयेत् पक्षयुग्मवत् । बद्धा गरुडमुद्रेयं वाहनादौ वलावहा ॥ ३२ ॥ विरलो;ङ्गुलि हस्तं कृत्वायामेन दर्शयेत् । मुद्रानन्तस्य विज्ञेया शयनादौ प्रयुध्यते ॥ ३३ ॥ कृत्वोत्तानावुभौ हस्तौ सम्पुटानौ प्रसारितो कुर्वीत प्रार्थनामुद्रां सान्निध्यादिपु सर्वदा ॥ ३४ ॥ १. 'ता' रू. ग. घ. पाठ.. २. 'ली' क. पाठ.

·सप्तमः पटलः ।
.४५
श्रीवत्सकौस्तुभार्थः स्यादुरःस्पर्शी हिपार्श्वगः ।
ऊर्ध्वमुद्रां प्रयुज्यादावुत्तानीकृत्य तां पुनः ॥ ३५ ॥
मुञ्चेद् वामकनिष्ठादिक्रमान्मूर्तिचतुष्टये ।
किञ्चिदाकुञ्चितापास्तु योजयित्वाङ्गुलीः शनैः ॥ ३६ ॥
तर्जन्यौ मध्यमापृष्ठे योजयित्वा विचक्षणः ।
अङ्गुष्ठाभ्यां लिखेदन्तः शक्तीनां योनिसंज्ञिता ॥ ३७॥
वामहस्तेन सङ्गृह्य कर तिर्यप्रसारितम् ।
संहतं चालयेदेपा ध्वजमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ३८ ॥
मध्यानामान्तरेऽङ्गुष्ठो निर्गतो मध्यमानता।
दक्षिणस्य तु मुष्टौ स्यान्मुद्रा वैनायकी स्मृता ॥ ३९ ॥
अर्ध्वाङ्गुष्ठो भवेन्मुष्टिलिङ्गमुद्रा शिवे स्मृता ।
तर्जयेद् वामतर्जन्या नासायासन्नया जगत् ॥ ४० ॥
विष्वक्सेनस्य सा मुद्रा जीर्णोद्धागदिपु स्मृता ।
मानसो रूपसङ्कल्पो मुद्रा मोक्षार्थिनां रमृता ॥ ४ ॥
इतरेषां तु हस्ताभ्यां प्रयोगः शस्यते बुधैः ।
नान्यसन्दर्शने मुद्रा नानिमित्तं च बन्धयेत् ॥ ४२ ॥
गुह्यमेतद्धि तन्त्रेषु तस्माद् रहसि योजयेत् ।
मुदं कुर्वन्ति देवानां राक्षसान् द्रावयन्ति च ॥ ४३ ॥
इत्येवं सर्वमुद्राणां मुद्रात्वं तान्त्रिका विदुः ।
पटान्ते बन्धयेन्मुद्रा नचापि कथयेद् बुधः॥ १४ ॥
कधनाज्जायते संसरतस्माद् गोप्याः सदा बुधः।
आनन्त्यादखिला मुद्रा वक्तुं ब्रह्मन् ! न शक्यते ॥ १५॥

·. विष्णुसंहिताया देवतानां बहुत्वाच्च मुद्रोद्देशो मयेरितः । प्रणामप्रार्थनाद्यास्तु मुद्राः सर्वदिवौकसाम् ॥ १६ ॥ अच्युतस्यापि पूजायःमज्ञानां कल्पयेदिमाः। अलाभे रावमुद्राणामञ्जलिहदि मूर्ध्नि वा ॥ ४७ ॥ सामान्यमुद्रा विज्ञेया सर्वेषां च दिवौकसाम् । मन्त्रश्च प्रणयो योज्यः सिद्धिरेवं भविष्यति॥४८॥ पूर्व कृत्वा करन्यारां सुद्राबन्धः शुभो भवेत् । अन्यथा विफलाः सर्ता भविष्यन्ति न संशयः ॥ १९ ॥ वृथान्यदर्शने वापि प्रयुक्ता विफलास्तथा । कुप्यन्ति देवताश्चास्य सिधिमाशु हरन्ति च ॥ ५० ॥ गुप्तं मुद्रागणं यस्तु यथाकालं प्रदर्शयेत् । कामाः सर्वेऽस्य सिध्यन्ति प्रीयन्ते चास्य देवताः ॥५१॥ सामान्याख्या विशेपाख्यास्तथाङ्गाख्याश्च कीर्तिताः । तथैव परिवाराख्या मुद्रा छताश्चतुर्विधाः ॥ ५२ ॥ -मध्यमानामिके विहानगुटायां तु पीडयेत् । कनिष्ठा तर्जनीयोज्या श्रीवत्सस्य प्रदर्शयेत् ॥ ५३ ॥ अनामा पृष्ठसंलग्ना दक्षिणस्य कनिष्ठिका । कनिष्ठया तु सङ्ग्रह्य तर्जन्यानाभिका तथा ॥ ५४॥ गृहीत्वानामिकां मध्यामङ्गुष्ठं चोछूितं कुरु । तस्मिन्नङ्गुष्ठके श्लिष्टा वामहस्तस्य तर्जनी ॥ ५५ ॥ १. 'शान्मयरिता', २. 'प्त' रा. ग. पाठ . एतत्पद्यात् पूर्वमहालातत्थितम् एवं चतुर्विधा इत्यादिपद्य पठनीयमिाते व्याख्यात. प्रायते । . * ·अष्टमः पटल.1 मध्यमे मध्यमां कृत्वा चाङ्गुष्ठं मणिबन्धने कौस्तुभस्य वियं मुद्रा दर्शनीया च साधकैः ।। ५६ ॥ सम्मखावुन्छितौ हरतो व्योममध्ये विमोचयेत् । तर्जन्यङ्गुष्ठको लिप्य मालामुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ ५७ ॥ एवं चतुर्विधा मुद्रा गोप्या यत्नेन सर्वदा । प्रयोज्याच यथाकालं साधकैः सिाईकाइक्षिभिः॥ ५८ ॥ इति विष्णुसंहिताया सप्तम पटल ॥ अथ अष्टमः पटलः । अथ वक्ष्यामि संक्षेपादग्निसंस्कारमुत्तमम् । प्राच्यां कुण्डमुदीच्यां वा स्थाण्डिलं वाप्यसम्भवे ॥ १ ॥ हिहस्तमेकहस्तं वा चतुरथं निमेखलम् । हिमेखलं वा कुण्डं स्यादेकमेखलमेव वा ॥ २ ॥ एककुण्डस्य मानार्ध खातमन्यत्र तत्समम् । द्वादशाष्टचतुर्भिः स्यादङ्गुलैमेखलोन्नतिः ॥ ३ ॥ सात्त्विकी राजसी चात्र तामसी मेखलाः स्मृताः। चतुरङ्गुलविस्ताराः सर्वास्ता हरतमात्रके ॥ ४ ॥ द्विगुणे द्विगुणा ज्ञेया योनिः पश्चिमतो भवेत् । चतुर्दशाङ्गुला पथात् तन्नालं चतुरङ्गुलम् ॥ ५॥ अष्टाङ्गुलं भवेद् वृत्तं निर्वाहस्तु पडङ्गुलः । गजोष्टसदृशोऽश्वत्थपनायाकार एव वा ॥६॥ १. 'मान्म', २. 'म', क. पाठः, ३. 'या', १, स्य' ख. ग. पाठ . ५. 'णा' के, पाटा.

·.. ta विष्णुसहितायां प्राजापत्या गजोष्टाग्रा योनिग्न्या त वैष्णवी । कुण्डस्था वैष्णवी शक्तिः प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका ॥ ७ ॥ सा योनिः सर्वभूतानां सिद्धीनां च विशेषतः । प्राच्यां शिरः समाख्यातं बाहु दक्षिणसौम्ययोः ॥ ८ ॥ उदरं कुण्डमित्युक्तं योनिः पादौ च पश्चिमे । पदान्येकोनपञ्चाशत् कुण्डे सप्तविभाजिते ॥ ९॥ आदिहान्तां कमात् तेषु पदेपु परिकल्पयेत् । प्रणवं पूर्वमद्दिश्य मेखलात्रितयेंऽशकान् ॥ १० ॥ व्यापिनं पुरुष नादं स्मरेद् व्याप्तां च मातृकाम् । विसर्ग योनिमध्ये च ध्यात्वाग्नीपोमबिन्दुकम् ॥ ११ ॥ गर्भरूपा तु सा योनिर्मातकेयं तदुहवा । पितृमर्त्यसुरांशस्थां प्रादाक्षिण्येन पूजयेत् ॥ १२ ॥ हकारं मध्यकोठेऽन्त्यं विष्णुं जीवात्मकं तथा । गर्ताकारोदरा सेयं प्रकृतिर्गर्भभागिनी ॥ १३ ॥ ज्ञातव्या साधकैनैवं परा सिद्धिमभीप्सता । गायत्री कुण्डरूपेयं चतुर्विशतिधा स्थिता ॥ १४ ॥ तारात्मकः पुमान् विष्णुराधिष्ठातात्र कीर्तितः । नाभिगुह्यान्तरं विद्यादग्निस्थानं तु देहिनाम् ॥ १५ ।। तत्रैवाधीयते गर्भस्तत्र होमश्च मिद्वये । चतुर्विंशाङ्गुलं कुण्डं गायत्रीसंख्यया स्मृतम् ॥ १६ ॥ चतुर्विंशतितत्त्वानि द्विहस्ते ह्यङ्गलानि तु स्वराः पञ्चदशाधस्ताद् योनिः पञ्चदशाङ्गुला ॥ १७ ।।

·अष्टमः पटलः। पोडशः सविसोंऽन नाभ्यन्ते संव्यवस्थितः । सैव शक्तिः परा विष्णोः परमामृतवाहिनी ॥१८॥ अग्नीपोमात्मिका दिव्या सर्व ज्ञेयं च तन्मयम् । साग्निरूपेण संहारं सोमरूपेण चोदयम् ॥ १९ ॥ करोति बिन्दुयुग्मस्था नित्यमेपा मदिच्छया। ब्रह्मलोकं स्थिता भित्त्वा गता मूर्धा ममालयम् ॥ २० ॥ पितृयानं च वामे स्याद् देवयानं च दक्षिणे । मध्यमे ब्रह्मणो मार्गों मुक्तये सैवीरिता ॥ २१ ॥ साग्निरूपा बजत्यूर्व सोमरूपा ब्रजयधः । वामदक्षिणतो हित्वा स्थिता व्याप्य जगत्रयम् ॥ २२ ॥ इडा च पिङ्गला नाड्यौ वामदक्षिणपार्श्वयोः । सुपुम्नोगता नाडी मोक्षमार्गस्तु स स्मृतः ॥ २३ ॥ तत्र चित्रं समाधाय धर्माधर्मविवर्जितम् । सर्वरोगविनिर्मुक्तो लयमायात्यसंशयम् ॥ २४ ॥ एवं कुण्डशरीरं तु ज्ञातव्यं मातृकामयम् । लीयते विश्वमोति कुण्डं तद्विश्वकुण्डनात् ॥ २५ ॥ तस्मात् कुण्डेऽत्र होतव्यं विधिदृष्टेन वर्मना । सुसंस्कृते यथा क्षेत्रे फलं प्राप्नोति कर्षकः ॥ २६ ॥ हुतभुक् च तथा ज्ञेयः संस्कृतः फलदो नृणाम् । यवैवाज्यस्य संस्कारः कर्तव्योऽमेस्तथैव च ॥ २७ ॥ होतव्यं संस्कृते तस्मादग्नौ नासंस्कृते बुधैः । शिप्यस्यैव तु संस्कारो बढेराज्यस्य वात्र यः ॥ २८ ॥ १. 'अ' घ. पाटः. २. 'ध्ये च न' क. प. पाठ . ३. 'म:' ख. ग, प.पाट.

·विष्णुसाहतायाम् चतुरझुलविस्तार मुखं पञ्चाङ्गुलं तथा । समायामं तु कर्तव्यं शुभं हंसमुखाकृति ॥ ५० ॥ धौराकुल्या च तन्मध्ये वृत्तगर्तप्रवेशिनी । कण्ठे कनीयसी नाहं सुपिरं तस्य कल्पयेत् ॥ ५१ ॥ धारा स्यात्तधोभागे दण्डमूले च युक्तितः । शेष दण्डं सुवृत्तं च क्रमेणाग्रं तनूकृतम् ॥ ५२ ॥ प्रादक्षिण्याद् बिलस्यान्तय॑स्तव्याः पोडश स्वराः। दण्डेऽन्ये कोणतोऽन्तःस्था बिलपाङग्रगाः परे ॥ ५३ तया पूर्णात्र दातव्या स्रुवसम्पुटगुप्तया । स्रवेण केवलेनापि होमरतत्सहितेन च ॥ ५४ ॥ स्रुचा नो खुवया तारः केवलोऽपि हि सिद्धिदः । सृष्टयर्थोऽयं सुवस्तस्मात् तेनासीनस्तु होमयेत् ॥ ५५ ॥ स्थित्यर्थ मुक् तया पूर्णा तिष्ठन्नेव तु दापयेत् । गायत्री तु जुहूर्ब्राह्मी स्याचतुर्विंशदगुला ॥ ५६ ।। दण्डाग्रेऽस्यां मुखाग्रेऽन्तर्गण्डयोराज्यवर्त्मनि । हृदयादीनि नेत्रान्तान्यङ्गानि परिकरपयेत् ॥ ५७ ॥ तारोपस्तीर्णया नित्यं तया पक्कं तु होमयेत् । प्राणापानस्वरूपौ च स्रस्रवौ कथितावुभौ ॥ ५८ ॥ कर्तव्यौ नाभिसंलग्नौ माणस्थानं तु तद्विदुः । धूमस्तु नासिका ज्ञेया पार्श्वयोः कर्णचक्षुपी ॥ ५९ ॥ पूर्वापरं ललाटास्यं वह्रिस्थानमिदं भवेत् । कृत्वोल्लेखादि गायत्र्या परिधायार्चितेऽनले ॥ ६ ॥ १. 'मुख ह' स. ग. पाठ. २. 'कार्यकु' फ. घ. पाठ... 'ना' ख.ग. पाठन ·अष्टमः पटलः । पूर्ववत् पङ्कजं ध्यात्वा सर्वतत्त्वान्यनुक्रमात् । मध्ये जनार्दनं ध्यायेत् सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ ६१ ॥ आहुतीनां सहस्रेण तर्पयेत् तं शतेन वा । दश पूर्णाहुतीस्तत्र मूलमन्त्रेण होमयेत् ।।६२ ।। दशांशेनेतरांचैव तर्पयेञ्चरुणैव वा । नैत्यकेतुविधिहाँप कर्तव्यो दीक्षितैहिजैः ॥ ६३ ॥ शोपदाहामृतप्लावकाठिन्यपरिकल्पनैः । तत्तहीजकृतैः'शोध्यं वढेरायतनं सदा ॥ ६ ॥ यत्परिस्तीर्यते दर्भयत्प्रणीता निधीयते । यहला कल्प्यते चात्र सर्व तद्विमशान्तये ॥ ६५ ॥ स्निग्ये प्रदक्षिणावर्ते सुसमिद्धे हुताशने । विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये ॥ १६ ॥ अल्पतेजाच रुक्षत्र शुक्लः कृष्णश्च योऽनलः । भूलेही विफुलिङ्गी च दुर्गन्धश्च न शस्यते ॥ ६७ ॥ रूपादिभेदतः काळी कराळी च मनोजवा । लोहिता चार्धधूम्मा च वाला चाथ स्फुलिङ्गिनी ॥ विश्वरूपेति सप्तता जिहा शेया हविर्भुजः । ताभिरस्य मुखं पूर्ण विदर्णि सप्तजिहकम् ॥ ६१ ।। लेलिधमानमुंज्ज्वालं सदा ध्येयं जुहूपता । कधि जुहुयादाज्यमन्नं ग्रासार्धमात्रकम् ॥ ७० ॥ शुक्तिमात्राहुतीर्दनः क्षीरस्य मधुनस्तथा । यवतण्डुलशालीनां प्रसूतिः पृथुकस्य च ॥७१ ॥ १. काम्यसि', २. 'सातजिहरुम् स. ग. पाठः, ·५५ विष्णुसहिनाया लाजानां मुष्टिमानं तु फलानां स्वप्रमाणतः । भक्ष्याणामभयामात्रं मूलानां खण्डनत्रयम् ॥ ७२ ।। दूर्वाणां च त्रयं साग्रं सक्तूनां कर्पमात्रकम् । तिलानां सर्पपाणां च मुद्गानां चैव पञ्चकम् ।। ७३ ॥ एकैकं चैव होतव्यं पुप्पाणां समिधां तथा । चतुर्ग्रहीतमापूर्य सुवेणाज्यं महास्रुचा ॥ ७४ ।। पुर्णाहुतिस्तु दातव्या नित्यमच्छिन्नधारया । अरत्निमात्रमिध्माख्यं समित्पूगं घृताप्लुतम् ॥ ७५ ॥ पालाशं युगपन्नित्यं होतव्यमविकम्पितम् । सुवेणाज्यमुपस्तीर्य जुह्वां पिण्डद्वयं चरोः ॥ ७६ ॥ घृताभिघारितं पक्वं यत् सायन्त वाहुति । एवमेकैकपिण्ड तु पुनर्दिरभिधारितम् ॥ ७७ ॥ प्रधानाहुतिहोमान्ते होतव्यं स्विष्टकृद् भवेत् । अन्यत् सर्व घृताभ्यक्तं दक्षिणस्य करस्य तु ॥ ७८ ॥ जुहुयादेवतीर्थेन कनिष्ठामूलवर्तिना । सुवेणैव द्रवद्रव्यं दधिक्षीरादि सर्वदा ॥ ७९ ॥ होतव्यं विधिना मर्वमन्यथा दोषमाप्नुयात् । पूर्व त्रिः क्षालितैः शालितण्डुलैरमलैश्चरुम् ॥ ८० ॥ यन्त्रेणानावधिश्रित्य श्रपयेद् व्यजनानिलैः। संस्कृत्य विधिना चाज्यं दर्भेः सम्मृज्य च स्रुवम् ।। निधाय परिधीनह्निः परिपिच्यामिमर्चयेत् । इध्माघाराज्यभागेषु हुतेप्वाहूय देवताम् ॥ ८२ ॥ १. 'कमेव', २. 'ल्पि' ख. ग पाठ . ३. 'दाद्य' क. प. पाठः , ·नयमः पटल पक्कमन्यच्च होतव्यं समिदादि यथाक्रमम् । आधारवत् क्रमो ह्येष कर्तव्यः सिद्धिमीप्सता ॥ ८३ ॥ आधायाग्नि परिस्तीर्य संस्कृत्याभ्यर्च्य च क्रमात् । होतव्यमखिलैव्यैरयमापूर्विको विधिः ॥ ८४ ॥ होमशेष समाप्याथ विधिनाद्वास्य देवताम् । स्वशक्त्या दक्षिणां दद्यादेवं सिद्धयन्ति सिद्धयः ।। सामान्येन समाख्यातममिकार्यमिदं मया । विशेपतस्तु कर्तव्यं तत्र तत्रैव वक्ष्यते ॥ ८६ ॥ इति विष्णुसंहितायाममिकार्योऽष्टमः पटलः ।। - . अथ नवमः पटलः । अथ वक्ष्यामि संक्षेपान्मण्डलं सार्वकामिकम् । यद् ज्ञात्वा मुनयः सम्यक् परां सिद्धिमितो गताः ।। यागमूमि परीक्ष्यादौ सर्वदोपविवर्जिताम् । शल्यैविमोचितां यत्नात् समां पूर्वोत्तरप्लवाम् ॥२॥ शोधयित्वा यथान्यायं मण्डपं तत्र कारयेत् । चतुरश्रं चतुहरमेकहारमथापि वा ॥ ३ ॥ तोरणध्वजसंयुक्तं वितानादिविभूषितम् । समङ्गला दुरादर्शलाजकुम्भाष्टमङ्गलम् ॥ ४ ॥ अग्न्यायतनसंयुक्तमादर्शसमवेदिकम् । संस्कृत्य मार्जनालेपगव्यगन्धाक्षतादिभिः॥५॥ १. इत्यभिकार्यपटोऽएम ख. ग. पाठ. .

·विष्णुरोहितायां सूत्रपातं ततः कुर्यात दिग्विभागानुरूपतः । प्रापश्चिमायते सूत्रे मध्याकोभयपार्श्वगौ ॥ ६ ॥ कृत्वावी लान्छयेत् ताभ्यां मत्स्यौ दक्षिणसौम्ययोः । तयोथ सूत्रमारफान्य लान्छयेद् दिक्षु मानतः ॥ ७ ॥ हाभ्यां दाभ्यामथाङ्काभ्यां लान्छयेत् कोणमत्स्यकान् । बाहुसूत्राणि चास्फाल्य चतुरश्रं प्रमाधयेत् ॥ ८ ॥ समं पोडशधा भड्क्त्वा सूत्राण्यारफात्य भद्रकम् । आलिखेन्मण्डलं तत्र चतुरश्रं सुशोभनम् ॥ ९॥ पञ्चवर्णैश्चतुर्दारं सिताजं तत् सपीठकम् । चतुभिर्नवकैः पद्मं पीठं पतयैकया वहिः ॥ १० ॥ द्वाभ्यां वीथीं तथा द्वाराण्यजस्थानं तु वर्तयेत् । तदर्थे द्वादशांशोने चतुर्धावर्तितेऽशकैः ॥ ११ ॥ पृथिव्यादीनि तत्त्वानि कर्णिकादिपु कल्पयेत् । कर्णिकां केसरान् सन्धीन् दलान्यग्राणि च क्रमात् ॥१२॥ कोणसूत्रं समारफाल्य कुर्यादष्टदलं यथा । क्षिप्तेपु सन्धिसृनेषु दलसन्ध्यन्तरेण तु ॥ १३ ॥ दलान्यग्राणि मानेन पार्श्वस्येन च वर्तयेत् । पीठे त्रिभिश्चतुर्भिश्च पादगात्राणि कल्पयेत् ॥ १४ ॥ द्वान्तवहिश्य चत्वारि हारे द्वारे तु मार्जयेत् । त्रीण्येकं चैव शोभार्यमुपशोभार्थमन्यधा ॥ १५ ॥ पड्भिः कोणं लतापत्रवितानैवींथिरुग्ला । एकहस्तं द्विहस्तं च चतुर्हस्तं च भद्रकम् ॥ १६ ॥ १. चत्वारि वाघानि द्वा' फ. घ. पाट::

·नवमः पटलः ५७ ततोऽधिकं तु चक्राब्जमष्टहस्तान्तमिप्यते । द्वादशारत्निका वेदिर्दशाटारनिरेव वा ॥ १५॥ तस्या द्वादशभागेन मध्यतोऽक्ष प्रकल्पयेत् । नाभिं च तावती क्षेत्रमराणां द्विगुण बहिः ॥ १८ ॥ नाभिवन्नेमिवीथ्योश्च कमात् क्षेत्राणि कल्पयेत् । अक्षभूमि त्रिधा कृत्वा कर्णिकादि यथाक्रमम् ॥ १॥ वर्तयेन्नाभिसंस्थानि दलान्यग्राणि कल्पयेत् । विनाभि द्वादशारं तचक्राव्जं शुभवीथिकम् ॥ २० ॥ कल्पयेद् विदिशोऽरस्था दिशोऽरान्तग्गोचराः । तुल्यमेवोभयोर्माने सर्वत्र परिकल्पयेत् ॥ २१ ॥ अरं हादशधा कृत्वा सूत्राण्यूर्ध्वगतानि च । मूलाग्रयोरराः स्थला वृत्तरूपाश मध्यतः ॥ २२ ॥ पिपीलिकोदराः कार्या विपरीता यवोदराः । नेमिक्षेत्रं द्विधा कृत्वा प्रथयबाधरोत्तराः ॥ २३ ॥ चतुर्विशतिधा कार्यास्ते चारामान्यसन्धयः । बहिरावरणं चान नेमिमानेन कल्पयेत् ।। २४ ॥ - - तत्र स्थानानि कप्प्यानि दिक्पालानां यथाक्रमम् । चतुरश्राणि सर्वाणि तालमात्राणि कम्पयेत् ॥ २५ ॥ बहिर्दारादि कर्तव्यं चतुरथं यथोदितम् । एवं मण्डलमालिख्य रजोभिः पूरयेत् कमात् ॥ २६ ॥ सितरक्तासितापातश्यामरेवान पञ्चभिः । सर्वत्र कर्णिका पीता सितान्यजदलानि च ॥ २७॥ १. 'दिर।' ग. पाठः, २. नाशारा', ३. 'त् निकागितात' सं. ग. पटः ·५८ विष्णुमहितायां पृथुलारुणमध्यानि पतिान्येव यथाक्रमम् | केसराण्यच्छविन्द्वग्राण्युज्ज्वलानि प्रकल्पयेत् ॥ २८ ॥ दलान्तराणि श्यामानि व्योमबाह्येऽश्रयोऽरुणाः । सिता धर्मादयः श्यामास्तथाधर्मादयः स्मृताः ॥ २९ ॥ द्वाराणि तु सितान्येव चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत् । उत्तरादीनि सर्वाणि विप्रादीनां यथाक्रमम् ॥ ३० ॥ शोभा रक्तोपशोभा तु पीता नीलं च कोणकम् । भद्रकेऽन्यद्यथाशोभं सर्ववर्णैस्तु कल्पयेत् ॥ ३१॥ चक्राब्जेऽपि तथा पद्मं त्रिधा नाभिमथालिखेत् । सितरक्तासितैः पीताः सर्वेऽराः सितसन्धयः॥ ३२ ॥ प्रथयः शुक्लकृष्णाः स्युर्व्यत्ययात् पीतसन्धयः । नानावर्णानि कार्याणि दिक्पानां स्वस्तिकानि तु ॥३३॥ पीताच्छपाटलश्यामकृष्णरेखास्तु तद्वहिः। सितरक्तासितास्तिस्रो भद्रके विहिताः क्रमात् ॥३४॥ द्वारादि भद्रके यत्तत् चकाजेऽपि वहिस्तथा । कल्पनीयं प्रयत्नेन दीक्षायां देशिकोत्तमैः ॥ ३५ ॥ येन रूपेण यल्लेख्यं विधिवेच्चक्रमण्डलम् । तहणेनैव रजसा तत्तत्पूरणमत्र तु॥३६॥ रत्नैरोपधिभिर्लोहर्गन्धै जैश्च धातुभिः । ण्त्रैश्च याज्ञिकैर्वृक्ष रजांस्येतानि कल्पयेत् ।। ३७ ।। मुत्यै न्यासोऽपसव्येन देवतीर्थन तु श्रियै। सर्वकामसमृद्धयर्थ कर्तव्योऽङ्गुलिभिस्तु सः॥ ३८॥ १. 'ह्या', २. 'शुक्लपीतारणश्या', ३. '', ५. 'स्य ५, ६. विद्वान् र स. ग. पाठः. २ ·नवमः पटलः । प्रन्थिवक्रशस्थूलनिनोन्नतविमिश्रणैः। छिद्रश्च बहवो दोपा रेखाच्छेदो न सर्वथा ॥३९॥ प्रमादायत्र शिष्याणां मण्डलस्य तु लेखने। ग्रन्थ्यादि स्यादतन्द्री तु समये कुशलो गुरुः॥ ४०॥ कर्णिकाकेसरादीनि ललितानि प्रयोजयेत् । सकृदर्पणमात्रेण न पुनः परिवर्तनैः ॥ ४१ ।। कर्णिकामुच्छ्रितां कुर्यात् पत्ररेखाश्च सर्वतः। कनिष्ठामध्यमाङ्गुष्ठमिता रेखास्त्रिधोच्छ्रिताः ॥ ४२ ॥ मुख्ये मध्येऽधमेऽन्जादिक्रमादूह्यश्च तत्क्षयः । तन्मध्येपु रजोन्यासरतत्तत्पादोच्छितो भवेत् ॥ १३ ॥ ग्रन्थ्यादिपरिहारेण प्रयत्नाद् देशिकोत्तमः। सर्वत्र समरूपाणि रजांसि विकिरेत् क्रमात् ॥ ४४ ॥ कुड्ये पटे च तचक्रं लिखितं मानयोगतः । पूजनीयं गृहे नित्यं क्षुद्रभूतादिशान्तये ॥ ४५ ॥ काले स्वयं तु सम्पश्येन्न तत् साधारणो जनः ।, तत्यानुध्यानमात्रेण सर्वमेनो विशीर्यते ॥ १६ ॥ तस्यान्तिके न तिष्ठन्ति वेताला ब्रह्मराक्षसाः । इदं चक्रमुपारुढो विष्णुः सर्वजगत्प्रभुः ॥ ७ ॥ पूज्यो भक्तः प्रयत्नेन सदा सर्वार्थसिद्धये । असम्भवे द्विहस्तादिमानेनाप्यर्चनादिषु ॥ १८ ॥ चमाज वर्तयेद्विद्वानरपं नानापसम्भवे । । असम्भवेऽपि स्थानानि नेम्यन्तानि न हापयेत् ॥ १९ ॥ १. 'तत् मन्येत् कु', २. 'नश्यने, ३. 'कल्पये क.प. पाठः, ·विष्णुसंहितायां बहिरावरणं त्वल्पे कल्पनीयं यथेप्सितम् । वर्णाः सितारुणाः पीताः कृष्णाः शान्त्यादिदेवताः ।। योज्या युगेषु वेदेषु वर्णेषु च यथाक्रमम् । युगान्तरानुलोमाङ्गरूपं श्यामं तु पञ्चमम् ॥ ५१ ॥ पञ्चवर्णमयं विश्वं तन्मात्रा मूर्तिभेदतः । विषयेन्द्रियभेदाच्च पञ्चधेदमवस्थितम् ।। ५२ ।। नादरूपेण विज्ञेयं व्याप्तमाद्यक्षरेण तु। वर्णादिकल्पनातीतं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ५३ ॥ व्यापिनी तु परा शक्तिररूपा सर्वतोमुखी । अविमुक्तस्तया देवो द्रष्टव्यः साधकैः सदा ॥ ५४ ॥ अवर्णा सा समाख्याता सर्ववर्णा च साधकैः। तही सा परा माया प्रकृतिः सा गुणात्मिका॥ ५५ ॥ एकैव सा परा सूक्ष्मा गुणभेदात् त्रिधा भवेत् । त दाद्देवभेदोऽपि ब्रह्मोपेन्द्रहरात्मकः ॥ ५६ ॥ पञ्चधा सा भवेत् पश्चाद् यथा पूर्व मयोदितम् । तहेदानुविधायित्वं देवस्य श्रुतिदर्शनात् ॥ ५७ ॥ कल्पितं मुनिभिर्भेदारत्वसंख्येया गुणोद्भवाः । पुरुष मण्डलं विद्यात् पमं हृदयमस्य तु ॥ ५८ ॥ बावन्तरगतं मध्यं नाभिमूलेऽन्जनालकम् । पदे द्वे पश्चिमहारे ज्ञातव्ये दक्षिणोत्तरे ॥ ५९ ॥ पद्मनालं नवच्छिद्रं विमलादिकलाश्रयम् । तस्य मूलं भवेत् सूक्ष्मो बीजरूपो जनार्दनः॥ १. योचित' ग. पाठः. २. 'देवा क. पा..

·नवमः पटलः। आधारभूतं सर्वस्य महिम्नि स्वे व्यवस्थितम् ।। पदामूलं विजानीयायतोऽकारादयोऽभवन् ॥ ६१ ॥ मरुतः कण्टका नाले ग्रन्थिर्गुणमयो महान् । बुद्धिभेदा दलान्यष्टौ धर्माधर्मादयस्ततः ।। ६२ ॥ नालान्तेऽहंकृतोऽनन्तस्तन्मात्रेन्द्रियभूतभृत् । पद्मोऽव्यक्तमकारादिभेदोऽर्केन्द्रग्निमण्डलम् ॥ ६३ ।। बुद्धिगर्वमनोमात्रा दक्षिणादिदलाष्टकम् । इत्यन्ये विमलाद्यष्टशक्ति चापरे विदुः ॥ ६ ॥ अण्डमध्यगतं पद्मं विश्वस्यायतनं महत् । मायाण्डाधः कपालस्था विद्या चोर्ध्व व्यवस्थिता ॥६५॥ पुरीततं हदब्जस्य कल्पयेत् प्रतिवारणम् । तहाह्यतः पुराकारो वैराजो देव उच्यते ।। ६६ ।। पीताच्छारुणकृष्णेपु श्यामे च क्षमादयः स्थिताः । वसवोऽब्जदलायस्था रुद्रादित्याश्च केसराः ॥ ६७ ।। मरतो दलसन्धिस्था रेणवो ग्रहतारकाः । दलान्तरामरेखासु सरितः सागरास्तथा । ६८ ॥ मेरुस्तु कर्णिकान्तस्थो बीजेपु मुनयः स्थिताः। सूर्येन्ह मिगतो विष्णुस्तानतीत्य स्थितस्विषा ।। ६९ ॥ तत्स्वरूपं परं नित्यं यः पश्यति स पश्यति । आत्मानमन्तरात्माने परमात्मानमित्यपि ॥ ७० ॥ १. 'त:', २. 'त:' क. पाठः. ३. 'मा' स. पाठः. ४. 'चा', ५. 'तम्', ६. 'हो तत्पुरा', ७. 'इप्यते' क. घ. पाठः. ८. 'स्तथा', ९. 'स्य रू', १०. 'दिव्य यः', ११. 'मस्यति' ख. ग. पाठः - ·विष्णुसंहिताया तस्य तुर्य परं रूपं यः पश्यति स एव सः । यक्षाद्याः कण्टका नाले रोमाण्यप्सरसः स्मृताः ॥७१ ॥ सूत्रं प्रजापतिः पत्रमूले प्राणादिवायवः । चक्रमण्डलमध्यस्थ आत्मा सर्वेश्वरो हरिः ॥ ७२ ॥ निष्कलस्तु समाख्यातः परमे व्योम्नि संस्थितः । एवं यो वेत्ति देवं तं मण्डलान्तर्गतं तथा ॥ ७३ ।। स हित्वा वैष्णवी मायामाप्नुयात् परमं पदम् । अविधानेऽपि-यो देवं मण्डलान्तःस्थितं यजेत् ॥ ७४ ।। पश्येद् वा तेन देवेशः साक्षाद् दृष्टो भवेद् ध्रुवम् ।। मण्डलेऽत्र भवेन्नित्यं सान्निध्यं सर्वरूपिणः ॥ ७५ ॥ तस्मात् तीर्थादिपुण्येभ्यो विशिष्टं मण्डलेऽर्चनम्। इति विष्णुसंहिताया नवमः पटलः ॥ २ अथ दशमः पटलः। अथ वक्ष्यामि संझपाद् दीक्षापूजाद्यनुग्रहम् । शिष्याधिकारसिव्यर्थं निर्वाणार्थं च योगिनाम् ॥१॥ दीयन्ते सिद्धयः सर्वाः क्षायन्ते ग्रन्थयोऽप्यतः । दीक्षात्वमेवं दीक्षाया धर्माधर्महदात्मनः ॥ २ ॥ वसन्तग्रीष्मयोदीक्षा कार्या वा कार्तिकादिपु । शरदापाढयोश्रोक्तो वर्णजानामनुग्रहः ॥ ३ ॥ १. णि', २. 'न', ३. 'ला' क. घ. पाठ'. ण्डलपटलो नवम . ख. ग. पाट , ४. ति म. .

·दशमः पटलः । जातिशौचगुणान् पूर्व परीक्ष्य स्वयमादरात् । शुद्धान् गुरुर्विजानीयात् स्त्रीशूद्रांस्तु विशेषतः ॥ ४ ॥ ते तु भक्तिं ततो ज्ञात्वा कर्तव्यां परमेश्वरे । देववद् भक्तिमन्तोऽस्य कुर्युः शुश्रूषणं चिरम् ॥ ५ ॥ भगवंस्त्वत्प्रसादेन संसारार्णवतारणम् । इच्छामश्चैहिकी सिद्धि विशेषेण तपोधन ! ॥ ६ ॥ इति विज्ञाप्य सन्तोष्य दानानुगमसान्त्वनैः । तदिच्छयोक्तसम्भारानाहरेयुर्यथाबलम् ॥ ७ ॥ द्रव्याण्यानाय्य संशोध्य पूर्वेधुरधिवास्य च । द्वादश्यां दीक्षयेच्छिशप्यानिष्वा देवं विधानतः ॥ ८ ॥ देवालयनदीतीर्थगोठारामादिसन्निधौ । ब्राह्मणादिविभागेन यागस्थानं प्रकल्पयेत् ।। ९ ।। दीक्षार्थिनस्तु यावन्तः सम्भवन्त्यत्र वैष्णवाः । ते सर्वे. सममेवान यतेरन्नात्मशक्तितः ॥ १० ॥ यत्नोऽर्थो वाधिको यस्य फलं तस्याधिकं तथा । वित्तशाठ्यं तु यः कुर्यान्नरके स पतेद् ध्रुवम् ॥ ११ ॥ वैष्णवैरभ्यनुज्ञातो दीक्षितैः कुशलैः सह । स्नात्वाचम्य शुचिर्भूत्वा कृतनित्यः स्वलंकृतः ॥ १२ ॥ यागार्थ कल्पिता-भूमिमाचार्यः स्वयमाविशेत् । सञ्चिन्स मनसा देवं सकलं मण्डलात्मकम्॥ १३ ॥ संस्कृत्य विधिना बेदि कलशन्यासमारभेत् । नृसिंहजप्तान् सिद्धार्थान् फडन्तेन विकीर्य तु ॥ १४॥ १. समीक्ष्य' ख, ग पाठः. २. '' क. घ. ग. पाठः ३. "नीय संस. पाठः. १. 'म' फ.प. पाठः ·॥ ६४ विष्णुसंहिताया मूलेन विकिरान् जप्त्वा पञ्चगव्यं तु साधयेत् । गोमूत्र प्रणवेनैव विसर्गेण तु गोमयम् ॥ १५ ॥ विन्द्वन्तेन पयो दद्याद् दधि दीर्घेण विष्णुना । घृतमाधन शुद्धेन विष्णुवीजेन पूजयेत् ॥ १६ ॥ गोमूत्राद् गोमयं त्वधै क्षीरमष्टगुणं ततः । दधि सप्तगुणं दद्यादाज्यं चैव चतुर्गुणम् ॥ १७ ॥ त्रिबीजेन कुशैः प्रोक्ष्य मूलेन विकिरान क्षिपेत् । त्रिरेव प्राङ्मुखस्तिठस्तं ध्यात्वोत्तानपाणिना ॥१८ ॥ पीठन्यासक्रमादीशे कलशं कर्करीयुतम् । सरत्नं निर्बणं रम्यं लोहजं सूत्रवेष्टितम् ॥ १९॥ पूरयित्वार्चयेद् विद्वान् गन्धपुष्पैर्यथाक्रमम् । धर्माधर्मादिपीठस्थं पङ्कजं कलशे न्यसेत् ॥ २० ॥ क्षादिमूर्तिशिफानाळसर:कण्टकरन्धकम् । धर्माचन्तास्थयुग्नन्थिसाधादिनपुंसकम् ॥ २१ ॥ कायॆस्त्रिभित्रिभिः पत्रैः कर्णिकान्तः समन्वितम् । विसर्गविन्दुदीप्तानपूर्वादिस्वरकेसरम् ॥ २२ ॥ तारांशत्रितयोपेतमात्मविद्यापरक्रमात् । नादशक्तियुतं मध्ये तत्रावाधार्चयेत् प्रभुम् ॥ २३ ॥ पर्धन्यां चासने सिद्धे तस्मादावाहनं भवेत् । आज्येऽयं च प्रणीतायां सुस्वेषु विशेषतः ॥ २४ ॥ पागव्ये चरौ कुण्डे मण्डले विष्णुहस्तके । पूजयित्वा तथा साङ्गं कलशस्थं तु केशवम् ॥ २५ ॥ १. 'रा' क. प. पाठः ·४ दशम पटलः अग्रतोऽस्त्रेण वर्धन्या मण्डपस्य समन्ततः । अच्छिन्नां पातयेद् धारामीशाद्यन्तं प्रदक्षिणम् ॥ २६ ॥ पश्चात् तेनैव मार्गेण साधकः कलशं नयेत् । संहत्य विकिरान सर्वान् विकीर्णान् पानगैः सह ॥ २७ ॥ सर्वधान्यस्थितं कुम्भं पूजयेद् वर्धनी नथा। नवेनांशुकयुग्मेन वेष्टयेत् नं सितेन तु ॥ २८ ।। घेटिकां च तथैकेन रक्षा चास्त्रेण कल्पयेत् । विकिरदस्त्रजप्तश्च सर्वधान्यैः समन्ततः ॥ २९ ॥ सम्मृज्य स्थण्डिले देवमर्चयित्वा यथाविधि । मूलेन मूर्तिभिश्चानौ संस्कृते अपयेच्चरुम् ॥ ३० ॥ क्षालिताज्याक्तसक्षीरामुखामारोप्य तण्डुलान् । क्षालितान् समुपस्तीर्णान् न्यस्यालोड्यावघट्य च ॥३१॥ उपरतीर्योदगुहास्य क्षालितं प्रोक्ष्य पूजयेत् । कुर्याद् भस्मोर्ध्वपुण्ड्रं च तत्पार्धेऽष्टाक्षरेण तु ॥ ३२ ॥ उपस्तीर्य शुभे पाने क्षिप्तं प्रत्यभिचार्य च । अभिघार्य क्षतं चाय भागं देवाय कल्पयेत् ॥ ३३ ॥ द्वितीयं कलशस्थाय बहिस्थाय तृतीयकम् । धृताप्लुतं तु मूलेन जुहुयादाहुतित्रयम् ॥ ३४ ॥ तच्छेषेण वलिं दद्यात् पार्षदेभ्योएदिकसात् । प्रणवेन पुरा पीत्वा पञ्चगव्यं चतुर्थकम् ॥ ३५ ॥ भागं शिष्यैः सहानीयाद् गुरुः कायधिशोधनम् । सप्ताभिमन्त्रितं प्राच्यां निखातं द्वादशाङ्गुलम् ॥ ३६ ॥ १. 'संगृह्य वे', २. ' ख, पाठ , ३. 'खण्डिका', ४. 'स्तु क' क.घ. पाठ.. A ·। विष्णुसंहितायां भक्ष्यं तैर्दन्तकाष्ठं च क्षीरवृक्षजमवणम् । शुभं परीक्षयेत् तेन शान्तिहोमोऽशुभे स्मृतः ॥ ३७ ॥ आचान्तः सकलो भूत्वा प्रार्थयेद् गुरुरच्युतम् । प्रदक्षिणमुपावृत्य नमस्कृत्य प्रसाद्य च ॥ ३८ ॥ संसारार्णवमनानां पशूनां पाशमुक्तये । त्वमेव शरणं देव! सदा त्वं भक्तवत्सल ॥ ३९ ॥ देवदेवानुजानीहि प्राकृतैः पाशबन्धनैः । पाशितान् मोक्षयिष्यामि त्वत्प्रसादात् पशूनिमान् ।। लब्धानुज्ञस्तु संशोध्य धारणाभिरुपोपिलान् । अस्त्रेण प्रोक्ष्य लिङ्गस्थान् पशून स्वात्मनि योजयेत् ॥ सम्प्रोक्ष्य तं पुनर्देह वातानिधृतनग्रतः । भस्मकूटमिव ध्यात्वा प्लावयेद् वारिणाखिलम् ॥ ४२ ॥ उदकैकनिधिं सम्यग् ध्यात्वा संसारमण्डलम् । कल्पयेत् पार्थिवीं शक्ति ब्रह्माण्डैकस्वरूपिणीम् ॥ ४३ ॥ तन्मात्रासम्भृतां शुभ्रां वृत्तां बुहुदसन्निभाम् । लिने संक्रामिते ध्यायेत् पुरुष प्रणात्मकम् ॥ ४४ ॥ विभक्तेन्द्रियसंस्थानं वृद्धयान्देनाण्डभेदिनम् । शकले रोदसी मध्ये प्रजापतिमिमं स्मरेत् ॥ ४५ ॥ प्रणवेन पुनः प्रोक्ष्य सकलीकृत्य देशिकः । स्वहस्ते सकलं ध्यायेन्मण्डलादिकमादरात् ॥ ४६ ॥ चतुर्दारं पुरं तच ब्रह्मतीर्थाद्यनुक्रमात् । मध्ये पद्नं यथाप्रोक्तं पत्राण्यङ्गुलयः स्मृताः ।) ४७ ॥ १. 'ह' ख. पाठः. २. 'त्र' ग. पाठः, ३. 'वाम' क.घ, पाठः

·७
।
दशमः पटलः।
कार्णिका तलमध्यं तु पर्वाण्यस्य तु केसराः ।
अग्निस्थानं च मध्येऽन्न तन्मध्ये केशवः स्थितः ॥४८॥
मण्डलत्रितयस्यान्तः सूर्यकोटिसमप्रभम् ।
ते ध्यात्वा पूजयेन्मध्ये गन्धपुप्पैर्यथाक्रमम् ॥ १९ ॥
तं हस्तं दापयेन्मूर्ध्नि शिष्यस्य सुसमाहितः ।
हस्ते विष्णुः स्थितो यस्मिन् विष्णुहस्तस्तु स स्मृतः ॥
जन्मान्तरसहस्रेस्तु यत् पापं सञ्चितं पुरा ।
सर्व तत् स्पर्शमात्रेण विलयं यात्यसंशयम् ॥ ५१ ॥
एवमेकं बहून् वापि जनयेद् ध्यानयोगतः।
एवं संशुद्धदेहं तं गन्धपुष्पैः प्रपूजयेत् ।। ५२ ।।
करौ सम्मृज्य मूलेन ने बद्ध्वा सुवाससा ।
नेत्रमन्त्रेण मेधावी सदशेनाहतेन तु ॥ ५३ ॥
शिष्यं पुष्पाञ्जलिधरं प्राङ्मुखं तु प्रवेशयेत् ।
ब्राह्मणादिक्रमेणैव बह्वथदे विविक्षवः ॥ ५४ ॥
द्वारं तु दक्षिणं श्रेष्ठं मण्डपस्य प्रवेशने ।
उत्तरादीनि चत्वारि विप्रादीनां विशेषतः ॥ ५५ ॥
पुरप्रवेशनं कार्य शिष्यकामानुरूपतः ।
प्रजाबलार्थसौभाग्यं रत्नान्नविजयस्त्रियः ॥ ५६ ॥
धृतिमोक्षायुरारोग्यं पशुपुत्रसुखादि च ।
पूर्वादिपु प्रवेशे स्यात् करं दत्त्वा प्रवेशयेत् ॥ ५७ ।।
कृतप्रदक्षिणं शिप्यं क्रमाद् वन्दितदिक्पतिम् ।
देवाभिमुखमानीय प्राङ्मुखं स्थापयेत् ततः ॥ ५८॥

·विष्णुसंहितायां तूप्णी स गुरुणोद्दिष्टो यतवाकायमानसः । जानुहयेन भूमिं तु विष्टभ्य नतिपूर्वकम् ॥ ५९ ॥ ध्यात्वा देवं हरि भक्त्या सूर्यकोटिसमप्रभम् । लक्ष्म्या समन्वितं सौम्यमष्टबाहुमलङ्कृतम् ॥ ६ ॥ समाहितः क्षिपेन्माल्यं गुर्वादेशप्रतीक्षया । तन्नेत्रावरणं मुक्त्वा पुष्पपातं विलोकयेत् ॥ ६१ ॥ पुप्पपातानुरूपेण मूर्तिनाम्ना तमाह्वयेत् । अमन्त्रमचनं तत्र कारयेद् देवमूर्तिपु ॥ ६२ ॥ देवान्तं ब्राह्मणस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य तु । गुप्तान्तं नाम वैश्यस्य शूद्रे दासान्तमुद्दिशेत् ॥ ६३ ।। स्त्रीणां देवीति नाम स्यात् सा मूर्तिस्तस्य कामदा । दृष्टमात्रे प्रणश्यन्ति मण्डले पापसञ्चयाः ॥ ६४ ॥ धूपं दीपं क्रमाद् दत्त्वा निवेद्यं चात्र कल्पयेत् । प्रकृत्यादिपृथिव्यन्तं साधिभूताधिदैवतम् ॥ ६५ ॥ अध्यात्मसंहत सर्व क्रमाच्छिष्यतनी न्यसेत् । दक्षिणेनोपवश्यैनं दर्भपाणिं तु वाग्यतम् ॥ ६६ ॥ अन्वारब्धेन होतव्यमाचार्येण विजानता । अग्नौ सम्पातविधिना तत्त्वानां तु शतं शतम् ॥ ६७ । दत्त्वा पूर्णाहुतिं सर्न कुम्भेशाय निवेदयेत् । करणी कर्तरी चाथ रजांसि घटिकां तथा ॥ ६८ ॥ यच्चान्यदुपयोगि स्यात् सर्वं तद् वायुगोचरे । साङ्गेन मूलमन्त्रेण परामृश्याधिवासयेत् ॥ ६९ ॥ 'स' क. घ. पाठ . २. ',' ख. पाठः. ३. 'मिप्यते है. 'श्याथ क. प. पाठः ·दशमः पटलः। ६९ ततः शयीत तैः शिष्यैः कुशानास्तीर्य तं स्मरन् । दुःस्वप्नादिपु शान्तिः स्यान्नान्यथा सिद्धिरैहिकी ॥ ७० ॥ प्रातः स्नात्वा विसृज्येशं मण्डले पुनरर्चयेत् । प्रवालमुक्ताभरणहमपुप्पमनोहरैः ।। ७१ ॥ निवेद्यैर्विविधैश्वान सन्ताहूय तान् क्रमात् । पूर्ववत् कृतदेवार्चानने पद्मासनस्थितान् ॥ ७२ ।। सम्प्रोक्ष्य सकलीकृत्य विष्णुहस्तेन के स्पृशेत् । प्रकृत्यादिपृथिव्यन्तां सृष्टिं ध्यात्वाखिला क्रमात् ।। तन्मात्रभूतां तदेहे जीवेन समतां गताम् । तारेणात्मनि संयोज्य ध्यात्वा समरसीकृतम् ॥ ७ ॥ जीवं तदेहकालानिशक्तियोनिसमर्पणात् । गर्भ जन्माधिकारं च भोगं नाशं च पञ्चभिः ॥ ५ ॥ अष्टाष्टाहुतिभिर्हत्वा नरके च तथा पुनः। पाताले भुवि संशोध्य स्थावरत्वादिजन्मभिः ।। ७६ ॥ विलोमं शूद्रविक्षनब्राह्मणत्वेषु योजयेत् । क्रियाः पोडश मूलेन पाकयज्ञादिभिः कमात् ॥ ७७ ॥ शोधयित्वाश्वमेधान्तैः कल्पयेदन्त्यमाश्रमम् । कृत्वान्त्येष्टिं पिशाचादियोन्यष्टकविभागतः ॥ ७८ ॥ त्रिसुरान्तं क्रमानीत्वा नाशयेत् कर्मबन्धनम् । ततः सम्प्रोक्ष्य तदेहमाहुतीनां शतेन तम् ॥ ७९ ॥ सृष्टीश्वरमुदासीनं पूर्णाहुत्या च कल्पयेत् । मूलजप्तेन शुक्लेन रजसा हृदि ताडयेत् ।। ८० ॥ १. शन्' स. ग. पाठ.. 'गे नियो' स. पाठ २. 'मि. कृत्वा क. ५. पाठ ४. 'यित्वान्स्य क. घ. पठः, ·विष्णुसंहितायाम वियुवहुंफडन्तेन नाम्ना तत्त्वाक्षरादिना । विश्लेप्यायाहिहामन्तवीजाद्यामन्त्रितेन च ॥ ८१ ॥ आदाय समतां नीत्या युद्ध्वहुंफडिति क्रमात् । प्रकृत्याकृत्य तेनैव संहरान्तेन होमयेत् ॥ ८२ ।। बहावखिलतत्त्वानामालयेऽव्याकृते हरौ । लीयमानं क्रमात् सर्व तत्त्वाव्यानं स्मरेद् बुधः ॥ ८३ ।। शुद्ध परेण तत्त्वेन पूर्णाहुल्या च सन्धयेत् । एवं तत्त्वानि संशोध्य प्रकृति परमात्मनि ॥ ८४ ।। विलाप्य ज्ञानयोगेन दद्यात पूर्णाहुतिं बुधः । निर्वाणे प्रकृति दम्ध्या सन्दध्यात् पूर्णया परे । ८५ ॥ अधिकारे समादध्यानरं प्राकृतमीश्वरे । इष्ट्वा देवमशक्ती तु सर्वोपकरणान्वितम् ॥ ८६ ॥ सद्योऽधिवास्य द्वादश्यां दीक्षयेत् स्थाण्डिलेऽपि वा। अष्टाष्टाहुतिभिः पूर्व क्रमात् तत्त्वानि शोधयेत् ॥ ८७ ॥ मनसो वासना येयं सा मुक्तेः परिपन्धिनी। तन्छुद्धया शुध्यति क्षेत्री दुष्टया दूयते च सः॥८८ ।। मनसो वासनोच्छेदः कर्मबन्धविमोचनात् । निर्बीजकरणं तस्य शोधनं समुदाहृतम् ॥ ८९॥ गुरुणा योजितो नित्यं योगी योगं समभ्यसेत् । न सिध्यति विना तेन योगो नास्त्यत्र संशयः ॥ ९ ॥ दग्धाङ्ग विस्फुलिङ्गाभमाकृष्य स्वौजसा गुरुः । नाभिदेशात् परे तत्त्वे पूर्णाहुत्या नियोजयेत् ॥ ९१ ॥ १. रिन् चु',२. 'मा' क. घ. पाट .

·एकादशः पटलः। ततः संसारविषयः स्वभावाद् विनिवर्तते । ततस्ताछिक्षयेत् सर्वान् समयाञ् श्रीवयेद् गुरुः ॥ ९२ ॥ शिष्योऽपि गुरुपादाची कृत्वा दद्याच्च दक्षिणाम् । शत्त्या हिरण्यवस्त्रादि भत्त्यात्मानं च सर्वथा ॥ १३ ॥ तत्तुष्टयेशो भवेत् तुष्ट एवं सर्वार्थसिद्धयः॥ ९३३ ॥ इति विष्णुसंहिताया दशमः पटलः ।। अथैकादशः पटलः। अथ वक्ष्यामि संक्षेपाद् दीक्षितस्याभिपेचनम् । पुत्रको देशिको वापि येनाचार्यत्वमृच्छति ॥१॥ प्रथमं समये दीक्षा तन्त्रज्ञाने ततोऽर्चने । तिस्रो ह्येताः प्रयोक्तव्या दीक्षा धर्मविवृद्धये ॥ २ ॥ आलिख्य मण्डलं पूर्व परिवारसमायुतम् । दर्शयेच्छिष्यमाचार्यों यमसौ समयी स्मृतः ॥ ३॥ मण्डले देवमाराध्य पुष्वालिपुरत्सरम् । दर्शयेद् विधिना यं तु स भवेत् तन्त्रदीक्षितः॥ ४ ॥ अमौ हुत्वाखिलान् मन्त्रान् पूजयित्वा च तं प्रमुम्। दर्शयेद् विधिना यं तु स ज्ञेयो देशिकोऽर्चकः ॥ ५ ॥ पुत्रकोऽधीत्य तन्त्राणि द्वितीयं मन्त्रमाप्नुयात् । तृतीयं पूजयेद् देवभित्से विविधः नमः ॥ ६ ॥ एकेनैव प्रयोगेण तिस्रो दीक्षा हानुग्रहे । समयानन्धपूजार्थाः कर्तव्यास्तत्त्ववेदिना ॥ ७ ॥ १. सपये' क. , पाउ:. २. "त्रा' स्व. ग. पाठ, ३. 'शा क. घ. पाठः, ५., ५. 'यग्नु रु. ५.८. ६. 'i, ७. 'मान्', ८. रत्व' क. प.पाठः, ·७२ विष्णुसंहितायाम् पूर्वं कृत्वा तु संस्कार गर्भाधानादिकं क्रमात् । व्रतवन्धान्तमाचार्यरतत्त्वेन परमेण वै ॥ ८॥ एकैकं दशहोमेन ततस्तत्त्वानि संहरेत् । वेकारादीनि तत्त्वानि पञ्चभूतात्मकानि वै ॥ ९ ॥ ध्यात्वा शिप्यशरीरे तु पष्ठं क्षेत्रज्ञलक्षणम् । होमेन शोधयित्वान्ते पूर्णया योजयेत् परे ॥ १० ॥ पञ्चभूतस्वरूपेण तत्र माया व्यवस्थिता । पष्ठं तु परमं तत्त्वमवद्धं परमार्थतः ॥ ११ ॥ न स्वभावस्य विच्छित्तिर्भवेदग्न्यौप्ण्यवद् यतः । तस्माद् घंटादिवद् बद्धो व्योमवत् परमं पदम् ॥१२॥ एवं ज्ञात्वा तु मेधावी व्यतिरिक्तं निरञ्जनम् । घटवद् यः स्मृतो बन्धस्तं होमेन विनाशयेत् ॥ १३ ॥ पृथिव्यादि समारभ्य वेकाराद्यैस्तु पञ्चभिः । एकैकं शतहोमेन क्रमात् तत्त्वानि शोधयेत् ॥ १४ ॥ पञ्च पूर्णाहुतीर्तुत्वा बन्धच्छेदं च भावयेत् । . क्षेत्रज्ञं शतहोमान्ते मायाबन्धविवर्जितम् ॥ १५ ॥ ध्यायन पूर्णाहुतिं दद्यान्मुक्तिदीक्षेयमुत्तमा । समयादिविभागेन कर्म यस्य यदीरितम् ॥ १६ ॥ तदेवास्य पुनः कार्य प्रायश्चित्तविधावपि । अब्देऽब्देऽपि च कर्तव्या दीक्षा शिष्येप्वनुग्रहात् ॥१७॥ यागैादशभिर्यस्तु दीक्षितोऽसौ हरिः स्वयम् । यं तु शिष्यं गुणोपेतमाचार्य कर्तुमिच्छति ॥ १८ ॥ १. 'यत् स्मृ', २. दत्त्वा ब' क. प. पाठ . ३. 'यापि काख, पाठः.

·एकादशः पटलः। तस्याभिपेचनं कुर्याद विधिनानेन मन्त्रवित् । राज्ञोऽभिषेचनं कुर्याद् विधिनानेन मन्त्रिणः ॥ १९ ॥ साधकस्यानपत्यस्य दरिद्रस्य च रोगिणः । पूर्वबन्मण्डलं कृत्वा सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ २० ॥ समभ्यया॑त्र देवेश हुत्वानौ च यथाविधि । कलशान् स्थापयेदने निदोपान सूनवेष्टितान् ॥ २१ ॥ पञ्चरत्नसमायुक्तान सहिरण्यान सपल्लवान् । वेष्टितान वस्त्रयुग्मैस्तु चतुरो विक्षनुक्रमात् ॥ २२ ॥ मध्यतः पञ्चमं चैव सर्च सापिधानकम् । प्रणवं कलशे पूर्वे सर्वमन्त्रात्मकं न्यसेत् ॥ २३ ॥ अकार दक्षिणे चैव सर्वतन्त्रात्मकं त्रुधः । पश्चिमे विष्णुगायत्रीमधिकारमयीं तथा ॥ २४ ॥ उत्तरेऽपि न्यसेद् विष्णुं सर्वर्ग ज्ञानविग्रहम् । मध्यमे वैष्णवं पीजं शब्दब्रह्म सनातनम् ॥ २५ ॥ - ततस्तानर्चयेत् सर्वान गन्धपुष्पाक्षतैः ममात । योगाधिकारतन्वार्थसर्वविद्यासमन्वितान् ॥ २६ ॥ यथोक्तमातृकाजस्थतारादिज्योतिषोऽसिलोन् । मन्त्रतन्त्रादिरूपेण ध्यासा देवं पृथत कमात् ।। २७ ।। सहस्रावर्तितं कुर्याच्छतावर्तितमेव था। एकैकं कलशं त्वेवमाचार्यः सुसमाहितः ॥ २८ ॥' ततो होमं चै मुति यधापद माधभरः । उपसंहारमार्गेण निर्वाणास्यं यगोदितम् ॥ २९ ॥ १. विरस, पादः. २. ग. पाठ:: ..ये ६.प्र. पाठः, L ·विष्णुसंहितायाम् एवं योगविधानेन कृत्वा तत्राधिवासनम् । अभिषेकं ततः सम्यक् कुर्याद् वै साधकस्य तु ॥ ३० ॥ मण्डपस्योत्तरे पार्श्वे पूर्व कृत्वा सुशोभनाम् । एकहस्तां हिहस्तां ना चतुर्हस्तां तु वेदिकाम् ॥ ३१ ॥ तालोच्छ्रितां चतुःस्तम्भे मण्डपे छदनान्विते । वितानवस्त्रसन्छन्ने नग्दामादिविभूपिते ।। १२ ।। अलंकृते यथाशोभं लाजकुम्भश्चतुर्दिशम् । लिखित्वा स्वस्तिकं मध्ये चतुरनं सुशोभनम् ॥ ३३ ॥ सितेन रजसा तत्र श्रीपर्णीद्रुमसम्भवम् । भद्रपीठं तु संस्थाप्य चतुरनं नवं शुभम् ॥ ३४ ॥ अनन्तं साम्खुजं तस्मिन् धर्मादिमयमर्चयेत् ।

·५ एकादशः पटलः ततोऽभिषेचयेत सार्ध ब्रह्मघोपेण देशिकः । पूर्वोक्तिरेव मन्त्रैस्तु ध्यात्वा मन्त्रात्मकं जलम् ॥ ४१ ॥ प्रतिकुम्भं तथान्यW धूपयित्वा यथाक्रमम् । चतुर्भिः पशमेनाथ परज्ञानात्मकेन च ॥१२॥ नीराजनं पुनः कृत्वा पूजयेद् गन्धपुष्पकैः । परिधाप्य नवे वस्त्रे शोभने तमुपागतम् ।। ४३ ॥ आचान्तमुपवेश्याग्रे वृसी दत्त्वा स्वयं गुरुः । सोऽपि प्रणम्य देवेशं तस्यामासीत वाग्यतः ॥ १४ ॥ सकलीकृत्य मन्त्रैरतं पूजयेत् पूर्ववत् पुनः । योगपट्टकमुष्णीपं चक्रं चैवाङ्गुलीयकम् ॥ १५ ॥ अधिकार स्वकीयं च तत्त्वं चास्मै निवेदयेत् । दद्याच्च वैष्णवं ज्ञानं संसारच्छेदकारणम् ।। १६ ॥ श्रावयेत् समयांश्चैतारतन्त्रोक्तान देशिकोतमः । अनुप्राधारस्त्वया शिष्या वैष्णवाः शुभचारिणः ॥ १७ ॥ बाह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शुद्रा योपित एव वा अन्यदेवरता ये तु चातुर्वर्णाच ये पहिः ॥ ४८ ॥ डाम्भिकाः पापकर्माणो देवब्राह्मणनिन्दकाः । तेषामनुग्रहो नैव कर्तव्यो वैष्णवं । त्वया । ५९ ॥ समीपे तु गुरुयंत्र न कर्तव्या वतन्यता । पहुयोजनमाने तु आचार्यों यत्र तिष्ठति ॥ ५० ॥ तत्र दीक्षा न कर्तव्या अनुक्तेन त्वयानय!! गुरुपूजा च कर्तव्या यथा विष्णोराया त्वया ॥५१॥ १. ग. पाट:. ३. 'ततः, 1. रोगका', '. 'पर 'च'.. पा3. ERA...

·७६ विष्णुसंहितायाम् व्याख्यानादिपु कालेपु स्मर्तव्यश्च सदा गुरुः । न कदाचित् त्वया कार्यमप्रमाणं गुरोर्वचः ॥ ५२ ॥ कृते प्रमादे कर्तव्यं प्रायश्चित्तं तदाज्ञया । न कदाचिध कर्तव्यो लोकोदेगस्त्वयानध! ॥ ५३ ।। वैष्णवानां च वैभाप्यं यच्च लोकेऽपि गर्हितम् । प्रतिपत्तिश्च वृद्धानां कर्तव्या शास्त्रतरत्वया ॥ ५४ ॥ अभिमानो न कर्तव्यः स्वप्नेष्वपि कदाचन । समयाश्च त्वया वत्स! आचाराध मयोदिताः ॥ ५५॥ पालितव्याः प्रयत्नेन यावज्जीवं ममाज्ञया । आचार्यों वैष्णवे तन्त्रे त्वं भव प्राणिनां प्रियः ॥ ५६ ॥ शिप्यास्त्वामुपसर्पन्तु तेषु वर्तस्व शास्त्रवत् । नार्थलोभेन वर्तथा नाशया न भयेन वा ॥ ५७ ॥ पञ्चरात्रे विशेपेण देवं च सततं स्मर । अयनादिपु कालेषु यष्टव्यो विष्णुरव्ययः ॥ ५८ ॥ गुरवः पूजनीयाश्च मनोवाक्कायकर्मभिः । वृथा हिंसा न कर्तव्या भर्तव्याच स्वशक्तितः ॥ ५९ ॥ दीनानाथास्तथान्धाश्च पूज्या विप्राश्च सर्वदा । उद्युक्तः सर्वदा तिष्ठेन्नित्यकर्मण्यतन्द्रितः ॥ ६ ॥ स्वल्पमही जपं कुर्यात् स्वल्पममौ च होमयेत् । स्वल्पं वै ध्यानमातिष्ठेत् सत्रमेतत् सदा गुरोः ॥ ११ ॥ एवमुक्त्वा गुरुः शिष्यं देवाग्रस्थं सुचेतसम् । तन्त्रं चैवाखिलं दद्यात् साधके मन्त्रमेव तु ॥ ६२ ॥ २. 'दि', २. 'न' क, घ, पाठः, ३. 'को' क. पाठ:.

·एकादशः पटलः। देवस्य पुरतो गन्धपुष्पाक्षतयुतै लैः । चुलुकं पूरयित्वा तु मन्त्रमुच्चार्य तत्करे ।। ६३ ।। प्रदद्यात् सिध्यतां शीघ्रं तवेष्टं मन्त्र फलम् । इत्युक्तः स्वयमुत्थाय कृत्वाचार्य प्रदक्षिणम् ॥ ६४ ॥ आसने स्थापयित्वास्य पादौ प्रक्षाल्य भक्तितः । । तोषयेद् धनधान्येन शक्तिभक्तिवशाद् गुरुम् ॥ ६५ ॥ परितोष्य तु पाणिभ्यामुपसगृह्य पादयोः । प्रार्थ्य पूजय देवं त्वमित्यनुज्ञापयेद् गुरुम् ॥ ६६ ॥ लब्धानुज्ञः स शिष्योऽपि ततः प्रभृति पूजयेत् । एवं तेनाननुज्ञातो यः पूजां कुरुते नरः ।। ६७ ॥ न तस्य पूजया सिद्धिरिति शास्त्रस्य निश्चयः । तस्मान्मण्डलमध्यस्थं देवमाचार्यपूजितम् ॥ ८ ॥ दृष्ट्वानुज्ञां गुरोः प्राप्य पूजयेत् पुरुषोत्तमम् । एवं यो वैष्णवी दीक्षां कुर्यात् कारयिता च यः ॥ ६९ ॥ तावुभौ गच्छतः स्वर्ग नरकं च विपर्यये । विष्वक्सेनं च यागान्ते दिश्यैशान्यां प्रपूजयेत् ॥ ७० ॥ पिङ्गदमझुं विवृत्ताक्षं गदापाणिं चतुर्भुजम् । शकुचक्रधरं देवं जगत्संरक्षणे स्थितम् ॥ १ ॥ तर्जयन वामतर्जन्या नासायासन्नया जगत् । चारुणे मण्डले साङ्गं शिष्टद्रव्यैस्तु पूजयेत् ।। ७२ ॥ विमृज्योक्तेन विधिना मण्डलस्थमधोक्षजम् । निर्माल्यं सकलं तरमै समाहत्य निवेदयेत् ॥ ७३ ॥ १. दानेन' फ. प. पाठः, ·! विष्णुसंहितायां तस्य वि वां नमः प्वं वीं स्वाहेति च यथाक्रमम् । क्से बूं वपट् तथा विष्वं वै हुमित्यपि कल्पयेत् ॥७४॥ क्सेन वः फडितीमानि पञ्चाङ्गानि तदर्चने । प्रणीतास्थं जलं सिक्त्वा प्रस्तरोपरि तेन तु ॥ ७५ ॥ आत्मानं.सह शिप्यैस्तु प्रोक्ष्याग्नि च विसर्जयेत् । विष्वक्सेनं विसृज्यास्मै निर्माल्य सकलं ततः॥ ७६ ॥ पूर्वदत्वं जलेगाधे धृतमन्यैर्निधापयेत् । वैष्णवान् पूजयेच्छक्त्या ब्राह्मणांस्तु विशेषतः ॥ ७७ ॥ अनिवारितमन्नायं सार्वजन्यं च कारयेत् । एवमाचार्यतां प्राप्तो दीक्षितो धर्मवत्सलः ॥ ७ ॥ वर्णाश्रमरतो भक्तो विनीतः समयान्वितः। एककालं द्विकालं वा त्रिकालं वार्चयेद्धरिम् ॥ ७९ ॥ शिप्यानथानुगृह्णीयाद् दीक्षापूजाभिषेचनैः। स्थापनादिक्रियायां च तथाचार्यत्वमर्हति ॥ ८॥ दीक्षान्ते चाभिषेकान्ते शक्त्या सम्पूज्य वैष्णवान् । प्रभातेऽवभृथं गच्छेद् यन्न तीर्थ परं भवेत् ॥ ८१ ॥ तत्र स्नात्वार्चयित्वा च ब्राह्मणैः स्वस्ति वाचयेत् ॥८॥ इति विष्णुसंहितायामभिषेको नामैकादशः पटलः ।। अथ द्वादशः पटलः। अथ वक्ष्यामि संक्षेपाद् यागभूमेस्तु लक्षणम् । यरेष्ट्वा विधिवद् देवं लन्यन्ते सर्वसिद्धयः ॥ १॥ १. 'समर्चयेत्', २. 'कपटल एकादशः ।।' ख. ग. पाठः, 'ना देख, ग, घ. पाठः . - ·द्वादशः पटलः । निधोधमाधमा मध्या चतुर्धा जातिभेदतः । मुपद्मा भद्रिका पूर्णा धुन्नेत्सपि तथैव भूः ॥ २ ॥ बहुपांसुरशुष्काम्युः क्षिमं ब्रीधादिरोहणा । प्रदक्षिणजला श्रेष्ठा समा शीतोष्णकालयोः ।। ३ ।। नदी पूर्ववहा यन्त्र क्षीरपुष्पफलद्रुमाः। रमन्ते यत्र गोमाः समा स्निग्धा च सोत्तमा ॥ ४ ॥ शहाम्रादिस्वरा चेष्टा सवर्णा सर्ववर्णिनाम् । भलामे कृत्रिमैवं स्यादधमा स्यादतोऽन्यथा ॥ ५ ॥ सर्वप्लवा च मध्योक्ता लक्षणैश्च शुभाशुभैः । चतुरधाष्टपड्भागपादाधिकसमायता ॥ ६ ॥ विप्रादीनां स्मृता भूमिः सर्वेषां वोचमस्य या । सिता रक्ता च पीता च कृष्णा विप्रादिभूस्तथा ॥ ७ ॥ मधुरा च कपाया च तिक्ता च कटुका घृतास्क्चरविड्गन्धा बहुवर्णा तु वर्जिता ॥ ८ ॥ धान्यपूर्णामकुम्मस्थवर्धमानाज्यवर्तिभिः। सितादिभिर्निशि ज्ञेया प्रज्याल्यावृत्य दर्शनात् ॥ १॥ खाते राज्युपितैः पुप्पैस्तथा ज्ञेया सितादिभिः । वल्मीकशर्करारन्धतुपाङ्गारास्थिभस्मभिः ॥ १० ॥ केशकर्दमकोटेश्च संयुक्तां वर्जयेन्महीम् । धूम्रतारौक्ष्यदौर्गन्ध्यकाठिन्यैभाशुभा मही ॥११॥ अदिवस्था जलहीना च कुटिला द्विगुणायता । वृत्ता पञ्चत्रिपट्कोणा चार्धचन्द्रा च शूर्पिता ॥१२॥ 1. 'रामा', २. 'तथा । ', ३. 'येत् विनिम्' स्व. ग. पाठः क्रमात । ३ ·विष्णुसार तायां पीलुशेल्वक्षवेवर्कस्नुकीपशाचकटुझुमैः। श्येनगृध्रर्भगोमायुसूकरध्वारक्षवानरैः ॥ १३ ॥ रक्षोयमाभिवाताप्यनिम्नखेन च निन्दिता । मध्यनिन्ना सगर्मा च प्रतिलोमा च नेप्यते ॥ १४ ॥ कुशैः शरैश्च दूर्वाभिः काशैश्च ब्राहाणादिभूः । पुप्पै-पैश्च विज्ञेया नत्वा विज्ञाप्य तं प्रभुम् ॥१५॥ निमित्तं ब्रूहि मे देव कल्पप्रोक्तं द्विजादिकम् । वार्थ तु प्रयुक्ते तु ततो वर्तिचतुष्टये ॥ १५ ॥ मुहूर्ते गमिते यस्य दीपो ज्वलति तस्य भूः । वास्तु संकीर्णमिष्टं च सर्वेषां सर्वभासनात् ॥ १७ ॥ न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षाः पूर्वादयः शुभाः। एते व्यस्ताः समस्ता वा शस्ता वामास्त्वकामदाः ॥१८॥ नादेयं तु जलं श्रेष्ठं दिक्षु सर्वास्ववस्थितम् । कूपमैन्द्रशसौम्येषु न चैकसलिलं शुभम् ॥ १९ ॥ जलाद्रिवृक्षगुल्माश्च पूर्वादिषु शुभाः स्थिताः शिग्रुनिम्बादयश्छेद्यारतत्र हस्तशतान्तरे ॥ २० ॥ बहिःस्थिता न दोषाय मध्ये कार्यास्तु वा शुभाः। द्विगुणं गृहवृक्षोधं त्यक्त्वा दोपाय न स्थिताः॥ २१॥ गृहोच्चद्विगुणाद् बाह्ये फलपुष्पगुमास्तथा । बकुलाशोकपुन्नागनागचन्दनचस्पकाः ॥ २२ ॥ बिल्वाम्रपनसायाश्च पलाशाचाश्च शोभनाः । अन्तस्सारं बहिस्सारं निस्सारं सर्वसारकम् ॥ २५ ॥ १. 'मिन्द्रेश ख, ग, पाठ..

·"द्वादशः पटलः ! चतुर्धा स्थावर तेषामसारं न गृहाग्रतः। कदल्यादि बहिर्धार्य गृहपृष्ठान्तपक्षतः ॥ २४ ॥ सर्वसारं तु सर्वत्र चिञ्चादि परिकीर्तितम् । 'अन्तस्सारं तथा विद्याद् बहिस्सारमसारवत् ॥ २५॥ अपि सौवर्णकं वृक्षमुपगेहं न धारयेत् । गुल्मवल्ल्योपधीनां तु नैकान्तो विधिरीदृशः ॥ २६ ॥ चन्दनागरुकर्पूरकदम्वतिलकार्जुनैः । कमुकर्नालिकेरैश्च कुशैर्दर्भः समावृता ॥ २७ ॥ पद्मोत्पलवनाकीर्णा तोयाबैन्द्रोत्तरप्लया। केतकीक्षुसमाकीर्णा सुपमा शान्तिदा मही ॥ २८ ॥ नदीसागरपर्यन्ततीर्थायतनमाश्रिता । क्षीरवृक्षसमाकीर्णा फलवृक्षसमाकुला ॥ २९॥ उद्यानोपवनोपेता फुल्लगुल्मलताकुला । पश्चिमे याज्ञिकैर्वृक्षेत्रीहिक्षेत्रेण दक्षिणे ॥ ३० ॥ . भद्रिका भूमिराख्याता सुखदा तत्र यज्वनाम् । किंशुकाशोकवकुलैरकोलैश्चैव निम्बकैः ॥ ३१ ॥ . खदिरै रोहितः प्लक्षमाधवीचम्पकासनैः । कुलस्थतिलनिप्पावकोद्रवैश्य समाकुला ॥ ३२ ॥ . गिरिपार्थाश्रिता चैव गिरेः शिखरमाश्रिता । अप्रभूतोदका भूमिः सौ पूर्णेति च पुष्टिदा ॥ ३३.॥ पीलुवेणुवनाकीर्णा स्नुहिश्लेप्मातकान्विता । विभीतकार्कसङ्कीर्णा कठिना शर्करान्विता ॥ ३४ ॥ १. 'रास्तेपा' स. ग. पाठः. २, 'त्रं तु द' ग., 'त्रं च द ख. पाठः. ३. ' हि पूर्णति पु' रा. ग. पाठः. ।

·८२ विष्णुसंहितायो श्येनगृध्रर्भगोमायुसूकरध्वाङ्क्षसङ्कुला । सोपरा गर्भयुक्ता च क्षयदा धूमिका भवेत् ॥ ३५ ।। एवं परीक्ष्य यत्नेन गन्धवर्णरसादिभिः । गुल्मादि परिशोध्यात्र कर्पयेल्लाङ्गलैः शुभैः ।। ३६ ॥ पञ्चधा दशधा वापि सर्वधान्यानि वापयेत् । कर्षयित्वाथ भूयोऽपि कुर्यात् पुप्पफलान्विताम् ।। ३७ ॥ अत्यन्तोपहता या तु तस्याः शुद्धिरयोच्यते । . शतशः कर्पयित्वा तु गोकुलं तत्र वासयेत् ॥ ३८ ॥ ततो वर्षोपिते कृष्ट्वा तिलादीन्यत्र वापयेत् । यदा सस्येपु पुप्पाणि फलानि च भवन्ति हि ॥ ३९ ।। तदा कृष्टा पुनर्भूमिः शुद्धिमृच्छत्यसंशयम् । भूतक्रूरवलिं तत्र पूर्व दत्त्वा विचक्षणः ॥ ४० ॥ यावत् प्राकारपर्यन्तं तावत् कुर्यात् परिग्रहम् । भूतानि राक्षसा वापि यत्र तिष्ठन्ति केचन ॥ ४१ ॥ ते सर्वे हापगच्छन्तु स्थानं कुर्यामहं हरेः । इत्यनुज्ञाप्य भूतादीस्ततस्तं विधिमाचरेत् ॥ १२ ॥ इन्द्रादीशावसानं तु शङ्कुद्विगुणवेष्टनात् । निमित्तैः शोभनमन्त्री कुर्यात् सूत्रप्रसारणम् ॥ ४३ ॥ पुनामकतरूमृता निघृणाः शयो हटाः । प्राङ्मुखेनाप्रधा तात्याः पृजिता लोहमुद्गरः ॥ ४४ ॥ खात्वा पुरुषमानं तु जला-मान्तमथापि वा । ततो न्यस्य घटं मध्ये विधिनापूर्णमर्चितम् ॥ ४५ ॥ १. 'या म., 'प्य' ग, प. पाठः, २, 'मान्नंग' म. ग. पाठ ·द्वादशः पटलः । सरलं धान्यराशिस्थं मुहत्ते मङ्गलान्विते । मुमृद्धिः खातमापूर्य हस्तपूरं ततोऽश्मभिः ॥ १६ ॥ पादोन प्लावयित्वाहिः पालाशाश्वत्थमुद्गरैः । आकोट्य घर्षयित्वा च सुदृढं कारयेत् तलम् ॥ १७ ॥ द्वारदेशेऽर्चयेद् देव स्थण्डिलेऽमिं च तर्पयेत् । चतुरनं समं कृत्वा तत्र वास्तुं च पूजयेत् ॥ १८ ॥ सूत्रपातं पुनः कुर्यादेकाशीतिपदं यथा । सुसमः सुखदो वास्तुविषमो न सुखावहः ।। ४९ ॥ दध्यक्षताज्यपुष्पाम्बुहेमरत्नैः प्रदक्षिणम् । मङ्गलार्थं लिखेत् पूर्व नाङ्गुल्यायैः कदाचन ॥ ५० ॥ ईशमूर्ति निर्ऋत्यचौ तत्रोत्तानशये स्थितान् । कुशपुष्पाक्षताबाहिर्गन्धपुप्पैः प्रपूजयेत् ॥ ५१ ॥ ब्रह्मा नवसु मध्ये स्याद् दिक्षु पटके द्विकेऽन्यतः । द्वात्रिंशद् वहिरीशादिक्रमादर्यास्तु देवताः ॥ ५२ ।। ब्रह्मा मध्यपदे पूज्यः तत्त्राच्यामार्यकरततः । सावित्रः सविता चामौ ततो द्विपदगौ स्मृतौ ।। ५३ ।। विवस्वान् दक्षिणे पटके जयन्तेन्द्रौ हिकहये । पटके तु पश्चिमे मित्रो वायव्यद्विकयोः पुनः ॥ १४ ॥ राजयक्ष्मा च रुद्रश्च पीके क्षितिभृदुत्तरे । आपैवत्सस्तथापन हिकयोस्तहहिः शिवः ॥५५॥ १. 'करपये', २. 'कृत्वा एका' ख. ग. पाठः, ३. 'तः।' स. पाठः. १. 'ना' फ. पाठः, ५, 'पत्तथापवत्सश्च ख. पाठः ·विष्णुसहितायां पर्जन्यश्च जयन्तन्द्रसूर्यसत्यभृशाम्बराः । प्राच्यामग्न्यादिकान् वदये पूपा च वितधस्तथा ॥ ५६ ॥ गृहक्षतो धर्मराजो गन्धर्वो भृङ्गराजकः । मृगश्च नैश्ते कोणे पूजयेच पितृस्ततः ॥ ५७ ॥ दौवारिकं च सुग्रवि पुष्पदन्तं जलाधिपम् । असुरं चैव शोपं च पापयक्ष्माणमेव च ॥ ५८ ॥ वायुं नागं तथा मुख्यं भल्लाटं सोममेव च । अदिति दिति कुरै व बहिरीशादिपु कमात् ॥ ५९ ।।

·द्वादशः पटल; प्रलिप्य पद्ममध्यस्थमुदकुम्भं निवेशयेत् । सर्वोपधियुतं भद्रं रत्नगर्भ सपळुवम् ॥ ६६ ॥ सितचन्दनदिग्धाङ्गं पद्ममालाविभूषितम् । सितवस्त्रयुगच्छन्नमव्ययं स्वस्तिकान्वितम् ॥ ६७ ॥ तन्मुखे प्रणवेनादौ ध्यात्वा कमलमुज्ज्वलम् । साङ्गुलीयकरो मन्त्री ग्रहांस्तत्र प्रकल्पयेत् ॥ ६८ ॥ बद्धपद्मासनान् हृष्टान् पूजयेच स्वनामाभिः । सूर्यं रक्तं सितं सोम रक्तमङ्गारकं पुनः ॥ ६९ ॥ बुधं चामीकरप्रख्यं कृष्णवर्ण शनैश्वरम् । पीतं वृहस्पति शुक्र शुक्लमेव तु कल्पयेत् ॥ ७० ॥ राहुं चासितपीताभं कृष्णं केतुं यथाक्रमम् । स्ववर्णलक्षितैः पुप्पैः सर्वेऽास्तु विधानतः ॥ ७१ ।। कुर्याद्धोमं बलिं चान्ते गीतवादिनसंयुतम् । स्तुति कृत्वा ग्रहाणां तु पवित्र स्तोत्रमारयेत् ॥ ७२ ॥ शुभाशुभमहार्थानि निमित्तानि ग्रहाधिप!। दिव्यान्तरिक्षभौमानि पृच्छतो मे प्रकाशय ॥७३ । इत्युक्त्योद्धृत्य तं कुम्भं शाकुनं सूक्तमुच्चरन् । परितो भ्रामयेद् यनाजयशब्दादिसंयुतम् ॥ ७४ ॥ भनिष्टदर्शनेऽप्येवं भूमौ स्थापितपूजितम् । उद्धृत्य भ्रामयेद् भूयस्तदा खे दृश्यतेऽद्भुतम् ।। ७५ ॥ सिद्धानां दर्शनं शब्दः सातपा वृष्टिरेव वा । रनपुप्पफलान्नानां धान्यमध्वाज्यवाससाम् ॥ ७६ ॥ १. 'पुष्पमा', २. '' स. ग. प. पाठः. ३. किश' सा. ग. पाठः. १. 'येदेवं तदा' स. ग. पाठः - ·विष्णुसंहितायां दधिपाठीनभेकाना सूत्रस्य पिशितस्य च । कूर्मस्य वा महीपृष्ठे प्रपातो नभसः शुभः ॥ ७७ ॥ नृपब्राह्मणकन्यानां पूर्णकुम्भस्य दर्शनम् | हस्त्यश्वशिखिहंसाभ्रशङ्खवेणुसमाः स्वरः ॥ ७८ ॥ इत्येवमादयो ज्ञेयाः कर्मकाले विचक्षणैः। स्पृष्टे घाते श्रुते दृष्टेऽप्यनिष्टे वर्जयेत् क्षितिम् ॥ ७९ ॥ दिनमन्यत् समासाद्य प्रागुक्तविधिवर्त्मना । सुनिमित्तं च विज्ञाय कैर्ता वै कर्म कारयेत ॥ ८ ॥ तथेष्ट्वामि क्षमेत्युक्त्वा ब्राह्मणैः स्वस्ति वाच्य च । वलिं दत्त्वा खनेत् प्राग्वत् तां धरां पूरयेत् पुनः ॥ गृहमध्ये तु मेधावी शुभां पूर्वप्रकल्पिताम् । न्यसेत् कूर्मशिलां चैव यस्यां कूर्मों निवेश्यते ॥ ८२ ॥ राजतं विन्यसेत् कूर्म सौवर्ण तहदेव तु । पूर्ववत् कल्पयेत् पद्मं साष्टवर्गां च मातृकाम् ॥ ८३ ॥ आधारशक्तिमत्रेष्ठा नत्वा विज्ञापयेत् ततः। त्वमेव परमा शक्तिस्त्वमेवासनधारिका ॥ ८४ ॥ सन्तृप्तया त्वया देवि ! स्थातव्यमिह सर्वदा। कूर्मराजमकूपारं तथा विश्वस्य धारकम् ॥ ८५ ॥ ध्यात्वा पूर्वोक्तपद्मरथं वनानैव तु पूजयेत् । नमस्ते कूर्मरूपाय विष्णवे विश्वधारिणे ॥ ८६ ॥ १. 'ना' ख. ग. पाठः २. 'तत्र चै' क. पाठः. ३. 'चयेत्' स.ग, प.ह.पाठः.

·- त्रयोदशः पटलः । करिष्यमाणं प्रासादमिह त्वं धर्तुमर्हसि । इति विज्ञाप्य तं भक्या गणेशं चात्र पूजयेत् ॥ ८७ ॥ कूर्मस्य दक्षिणे पार्श्वे पद्मं कृत्वा तु पूर्ववत् । नामयुक्तेन बीजेन गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ८ ॥ कुर्याद् बीजरय पञ्चाङ्गं त्रिदीर्घ द्वादशान्तगैः । निवेद्य लड्डुकापूपपृथुकादि विशेषतः ॥ ८९ ॥ ध्यायेद् गजाननं रक्तं बृहत्कुक्षि चतुर्भुजम् । पाशाङ्कुशधरं भक्ष्यं दधानं दन्तमेव च ॥ ९ ॥ एवं सम्पूज्यते नित्यं गणेशो यत्र भक्तितः। विनास्तन न जायन्ते वर्धन्ते चात्र सम्पदः ॥ ९१ ॥ मण्डले स्थण्डिले चैनं यागे यागे च पूजयेत् । . गणेशं विधिना योऽसौ सम्यक् सिद्धिमवाप्नुयात् ।। सुसमं स्थण्डिलं कृत्वा शङ्खचान यथाविधि । छायायोगेन विज्ञाय दिग्विमागमसंशयम् ॥ १३ ॥ दिकचिहान्यश्मसूलिख्य जगतीक्षेत्रवाह्यतः । रक्ष्याण्यागृहसिद्धेस्तु प्रासाई कारयेत् ततः ॥ ९४ ॥ इति विष्णुसंहितायो वास्तुपटलो द्वादशः ॥ अथ त्रयोदशाः पटलः। अथ वक्ष्यामि संक्षेपात प्रासादविधिमुत्तमम् । यलियाव्यवसायोऽपि सधः सर्वाधनाशनः॥१॥ १, न्या' ख. ग. पाठ.. २. 'यो म्पट' प. पाठ:

·"८८ विष्णुसंहितायां अष्टेष्टकानिधानेऽपि फर्ल वक्तुं न शक्यते ।। अनुमेयं हि तैनैव फलं प्रासादविस्तरे ॥ २ ॥ सर्वयज्ञतपोदानतीर्थवेदेषु यत् फलम् । तत् सर्व कोटिगुणितं यजमानस्य जायते ॥ ३॥ द्रव्यसंस्थानभेदाच फलं भूयोऽस्य वर्धते । हितं नातःपरं तरमाच्छक्तैः कार्य तु सर्वथा ॥४॥ वृपाभ्यां कपिलाभ्यां तु समाभ्यां प्राङ्मुखो गुरुः । कृष्ट्वासनमयैरेव यष्टीयुगहलैर्भुवम् ॥ ५ ॥ हादशाक्षरमन्त्रेण नबवलाचलंकृतः। शम्यासमीकृते गोभिः सस्यमुत्पाद्य खादयेत् ॥ ६ ॥ पुनः कृष्लेष्टकाधानं कुर्याद् द्वारे तु कल्पिते । द्वारस्य दक्षिणे भागे कर्तव्या प्रथमेष्टका ॥७॥ उल्लेखाद्याज्यभागान्तं कृत्वोदस्थण्डिले क्रमात् । पकं च विष्णुगायच्या हुत्वाथाज्याहुतीः क्रमात् ॥ ८ ॥ व्यस्तैरष्टाक्षरैरष्टी व्याहतीन्द्रादिभिस्ततः । अग्नये चैव सोमाय आहेभ्योऽपि यथाक्रमम् ॥ ९ ॥ नक्षत्रेभ्यध भूतेभ्यो नागेभ्य इति चैव हि। देवताभ्यक्ष सर्वाभ्यो विश्वेभ्यश्चेति देशिकः ॥ १० ॥ विष्णवे चेति हुत्वान्ते व्याहृतीर्जुहुयात् ततः । समिदाज्यचरून हुत्या गायन्याष्टोत्तरं शतम्॥११॥ ततः विष्टकृतं हत्या होमोपं समाप्य च । इष्टकामु च मूलेन सम्पातायं नमर्पयेत् ॥ १२॥ १. ग ग. पाठ . २. 'याने तुग. ग घ... पाठ 1. म्योऽय स. ग. प. पाठ::

·प्रयोदशः पटलः। अश्वत्यशङ्कुना रेखाः पूर्वाग्राश्चोत्तराप्रकाः। तारेणाप्टौ समालिख्य प्राङ्मुखः सुसमाहितः ॥ १३ ॥ चतुरने चतुष्कोठे न्यस्याग्न्यनिलकोप्टयोः । पूर्वानसूत्रे सौम्याग्रे तथैव नितीशयोः ॥ १४ ॥ स्थित्वा कृताञ्जलिः पश्चाद् ध्यात्वा देवमधोक्षजम् । मूलमष्टशतं जप्त्वा द्वादशाक्षरमेव च ॥ १५ ॥ ततः स्वाक्षरसङ्ख्यातो जपेदष्टाक्षरं बुधः । प्रभु तं प्रणतो ध्यात्वा कोष्ठेप्वष्टभिरक्षरैः ॥ १६ ॥ अग्न्यादीन्द्रन्तिमष्टौ ता इष्टका विन्यसेत् क्रमात् । उपानड्वत् प्रयुजीत वर्जयेन्निम्नमुन्नतम् ॥ १७ ॥ इष्टकास्तु निधायैवं श्वनं सम्पूर्य वारिभिः । सम्पातरत्नगन्धायैर्विमलैस्तु सुगन्धिभिः ॥ १८ ॥ कलशे पूरितैः पूर्वमर्चितैर्मन्त्रसंस्कृतैः । शुक्लपुप्पाक्षतान् न्यस्य तारेणावर्तमीक्षयेत् ॥ १९ ॥ शुभाशुभाविहावत ज्ञातव्यौ दक्षिणोत्तरौ । शाल्यादिक्षत्रमृत्साभिर्गत प्रच्छादयेत् ततः ॥ २०॥ विस्ज्य शिल्पिनोऽत्रापि कल्पयेत् स्वमदर्शनम् । शुभे लाभोऽशुभे मोक्षः शान्तिः कार्या त्वदर्शने ॥ २१॥ गर्भाधान ततः कुर्याजागर्भ धाम्नि सम्पदः । मृचिका दश सलाह्या मूलानि जलजानि च ॥ २२ ॥ धातयो रत्नवीजानि लोहादि च यदिप्यते । अष्टाहुलं तद|चं पादहीनोत्तरन्छदम् ॥ २३ ॥ १. शास. ग.. पाठः.

·विष्णुसंहिताया सान्द्रं तानमयं लक्ष्णं गर्मपात्रं च शोभनम् । सुगुप्तं तद्यथा भित्तौ भित्तिमानेन वा भवेत् ॥ २४ ॥ पादुकोपरि विप्रस्य भुवि राज्ञोऽन्ययोरधः। . द्वारस्य दक्षिणे भागे तृतीयांशे विशेपिते ॥२५॥ गोमूत्रेणाप्लुते न्यस्येद् द्वारमूलस्य पार्श्वतः । क्षालिते पञ्चगव्येन पात्रेऽस्मिन् परिशोधिते ॥ २६ ॥ धारणाभिर्यथान्यायं ध्यात्वा पीठेऽक्षराम्बुजम् । भूमण्डलमनन्तस्थं सशैलाम्भोधिदिग्गजम् ॥ २७ ॥ प्रादक्षिण्येन कृत्वान्तः पूर्व सागरमृवृतिम् । दिग्विदिक्षु च मध्ये च गायच्या विन्यसेन्मृदः ॥ २८ ॥ गिरितीर्थनदीभ्यश्च हुदात् कर्कटकालयात् । वल्मीकखलदन्त्युक्षशृङ्गेभ्यश्चाहृतोः कमात् ॥ २९ ॥ पङ्कजोत्पलयोर्मूले कुमुदस्य च देशिकः । दिक्षु लोहितकस्यापि चत्वार्येव क्रमान्न्यसेत् ॥ ३० ॥ मनश्शिला हरतिालमञ्जनं श्यामसीसके । सौराष्ट्रीं रोचनां चैव गैरिकं पारतं तथा ॥ ३१ ॥ वज्रमौक्तिकवैडूर्यशहरफटिकपुप्यकान् । चन्द्रकान्तं महानीलं पारागं तथा पुनः ॥ ३२ ॥ शालिनीवारको चैर कटकुमाषकुलस्थकान् । निप्पावतिलमुद्गांश्च पाकपूर्णान् ससर्पपान् ॥ ३३ ॥ दिक्षु काञ्चनरूप्यागसपूण्यय हिरण्मयम् । सुवर्ण कूर्मरूपं च शसं चक्रं च कोणतः ॥ ३४ ॥ १. 'श्वरसफ' प पाठ २ 'ल' प.ग. घ.र. पाठ ·प्रयोदशः पटलः । धनुर्गदाम्बुज मध्ये प्रत्येकं च हिरण्मयम् । एतत् सर्व समानीय न्यस्तव्यं गर्भभाजने ॥ ३५ ॥ कृत्वैवं पञ्चगव्येन प्रोक्ष्य द्वादशविद्यया । अग्नेर्दक्षिणतः कृत्वा जुहुयात् पूर्ववत् क्रमात् ॥३६ ॥ घृतं हादशभिर्वणर्दिक्पैर्नारायणेन च । तारादिना हुतान्तेन वक्ष्यमाणैश्च नामभिः॥ ३७॥ वीजानि सर्वधातुनि सर्वलोकाश्च पर्वताः। समुद्राः सर्वतीर्थानि नद्यश्वाथ दास्तथा ॥ ३८ ॥ पातालाश्चाथ नागाश्च दिगाजा वृषभास्तथा । व्याहृत्यन्तं ततो हुत्वा सम्पातविधिनैव तु ॥ ३९ ॥ आज्यं समर्प्य तत् पानं विधायाप्रकरस्थितम् । जप्त्या मन्त्रं भुवं ध्यात्वा प्राङ्मुखो निशि देशिकः ॥१०॥ सुमुहर्ने द्विजानुज्ञां प्राप्य तूर्यादिनिस्वनैः । शक्तिं ध्यात्वार्चयित्वास्यों गर्भभूतमिदं स्मरन् ॥ ३१ ॥ ब्रह्माण्डं पार्थिवं शुभ्रं गृहमूर्तिप्रसूतये । ध्यात्वास्मिन् पूर्ववचोर्वी शनैर्मन्त्रमुदीरयेत् ॥ ४२ ॥ सर्वभूतधरे! कान्ते! पर्वतस्तनमण्डिते। समुद्रपरिधाने! त्वं देवि! गर्भ समाश्रय ॥ १३ ॥ एवं न्यस्ते तु गर्भेऽस्मिन् सर्वत्र व सुर्ख भवेत् । हिरण्यं दक्षिणां दैत्वा प्रासादं कारयेत् ततः ॥ ॥ द्वार्थीपनादधः प्रापदिष्ट्वा वास्तुं यथाक्रमम् ॥ कृत्वा होमं च सरपृश्य शक्त्या रत्नादि विन्यस्त । १. 'इच', २, 'म्या' क. पार'. ३. 'दयात मा... १. 'स्यास, ग.प., पाठ - ·विष्णुसहितायो द्वारमाच्छाद्य वस्त्राभ्यां गव्यादिक्षालितं शुभम् । गन्धादिभिः समभ्यर्च्य शान्तिहोमादिसंयुतम् ॥ ४६॥ मुहूर्ते स्थापयेद् विद्वान् मध्यान्मध्यं विमुच्य तु । आत्मतत्त्वमधो न्यस्य विद्यातत्वं च शाखयोः ॥ ४७ ॥ परतत्त्वं च मध्ये तत् सुशिरस्संव्यवस्थितम् । स्थापयेत् प्रणवेनाथ पूजयेञ्च पुनः कमात् ॥ १८ ॥ स्थिराप्रमेयव्यापित्वबोधनित्याविनाशिताः । तृप्तिश्च सप्त होतव्याः क्रमादाहुतिसप्तकैः ॥ ४९ ॥ प्रतीहारादयो देवा ये तस्मिन् संव्यवस्थिताः। नामभिस्तेऽत्र होतव्यास्ततो देयश्च तहलिः ॥ ५० ॥ भित्तिस्तम्भादिविन्यासे सिरामर्मादिपीडनम् । सर्वथा परिहर्तव्यं वास्तुकोपोऽन्यथा भवेत् ॥५१॥ -किञ्चिदुत्तरतो नीत्वा पूर्वतो वा सिरादिवित् । स्तम्भादीन् विन्यसेदेवं वेधदोपो न जायते ॥ ५२ ॥ प्रारद्वारमृषभस्थं स्याद् ध्वजस्थं पश्चिमामुखम् । अन्यथा सर्वनाशः स्यादायदोपान मंशयः ॥ ५३ ॥ माग्द्वारं ग्राममध्ये स्यात् पश्चिमे चोत्तरे तथा । दक्षिणन्द्राग्मियु प्रायः पश्चिमहारमिप्यते ॥ ५४ ॥ त्रिंशदन्तं त्रिहस्तादि सप्तान्तकादिभूमिाम् । वृत्तं वा चतुरनं या दर्शनीयं तु कारयेत् ॥ ५५ ॥ भूवृद्धया वायुवहीन्द्रवरुणान्दुविष्णवः । गृहाणां देवता ज्ञेया भृमाना मूर्तयोऽपराः ॥ ५६ ॥ १. 'सु', 'त. मुर, पाठ २. नर एस. ए. पाठ ३.स'ए.५२ . ५.पाट.

·प्रयोदशः पटलः । - शयानासीनतिष्ठन्तो गच्छन् पूर्वे चं योगिनः । भूमीनां देवता ज्ञेया दिक्कोणस्थास्ततोऽपराः ॥ १७ ॥ वराहो नारसिंहश्च श्रीधरश्च हयाननः । जामदग्न्यश्च रामश्च वामनः कृष्ण एव च ॥ ५८॥ तत ऊर्ध्वं चतुर्दिक्षु वैनतेयं प्रकल्पयेत् । मध्ये ब्रह्मा शिवोऽन्ते स्यात् कलशे तु स्वयं हरिः ।। ५९ ॥ कलशान्ते महाविष्णुः सदाविष्णुस्तदग्रतः। ज्ञातव्या गृहगर्भार्चाः स्थूलसूक्ष्मपरात्मिकाः ॥ ६ ॥ अनन्तं पादुकं विद्यादात्मतत्त्वेश्वरं प्रभुम् । विद्यातत्त्वमधिष्ठानमित अर्ध्वं परं तथा ॥ ३१ ॥ वेद्यामिन्द्रादयो दिक्स्था विप्वक्सेनः प्रणालके । पादुकाघनिजबोरु पट्टिकान्तं प्रतिः कदिः ॥ ६२ ॥ मेखला रशना कुक्षिगर्भः स्तम्भाश्च वाहवः । मध्यं नाभिश्च हत् पाठमपानं जलनिर्गमः ॥६॥ पादाधाररत्वहंकारः पिण्डिका बुद्धिरुच्यते । तदन्तै प्रकृतिः पद्म प्रतिमा पुरुषः स्मृतः ॥ ६४ ॥ घण्टा जिला मनो दीपो दार सायुः शिलास्थि च । त्वक् सुधा लेपनं मांसं रुधिरं तर यो रसः ॥६५॥ चक्षुः शिखरपाचे तु ध्वजाग्रं च शिखा भवेत् । तलकुम्भो भवेत् पाणिरि प्रजननं स्मृतम् ॥ ६६ ॥ शुकनासय नासोक्ता गवाक्षं श्रवणं विदुः। कपोतालि तथा स्कन्धं कण्ठं चामलसारकम् ॥ ६७ ।। १. 'म' स. ग. प. २. टा. २. स. म. माटः, ·विष्णुसंहिताया घटं शिरो घृतं मज्जा वाङ् मन्त्रः सेचनें पयः । नामशैत्यादिवर्णान्नधूपेषु विषयाः स्थिताः ॥ ६८ ॥ रन्धे वातायने धाम्नि लेपे स्थैर्ये च खादयः। पर्वाणि सन्धयो ज्ञेया लोहबन्धास्तथा नखाः॥६९॥ केशरोमाणि चैवास्य विज्ञेया दुग्धकूर्चकाः । प्रासादपादमात्रोच्चः प्राकारः परितो भवेत् ॥ ७० ॥ गोपुरं पादहीनोच्चं तत्समं मण्डपं विदुः। पाठद्विगुणविस्तारो गरुडस्य च मण्डपः ॥ ७१ ॥ तावन्तो लोकपालानां विष्वक्सेनस्य चालयाः। पृष्ठेऽनन्तस्य चाग्नेय्यां हविश्शाला च तावती ॥ २ ॥ मातृणामालयाः कार्या दक्षिणे चोत्तरे तथा । इन्द्राग्नीशगताः कार्याः सर्वे प्रत्यड्मुखा गृहाः ॥७३॥ रक्षोवरुणवायव्यगताश्च प्राङ्मुखास्तथा । दक्षिणोत्तरयोः कार्याः प्रासादाभिमुखा यथा ॥७४ ॥ तुपहीनैरनुत्तानैरष्टभिर्मध्यमैर्यवैः । उत्तम सप्तभिर्मध्यमधर्म पभिरगुलम् ॥ ७५ ॥ गायत्र्यक्षरसंख्योतैरङ्गुलेरेव साधितः । यो हस्तस्तेन मातव्यं सर्व विविधमिप्यते ॥ ७६ ॥ शिलाभिरिष्टकाभिर्वा काष्ठैवी मृहिरेव था। कुर्यात प्रासादविस्तारं सदोपं तु विवर्जयेत् ॥ ७७॥ वृद्धा बालां च चण्डाली गर्भिणी दुष्टभूमिजाम् । शिलां त्यक्त्या शुभामन्यां गृहीयाद् वर्णयोगतः ॥७८|| १. स. ग. पाठ. २. भा' स. ग. पाठ ·है " प्रयोदशः पुहिङ्गे प्रतिमा प्रोक्ता स्त्रीलिङ्गे पीठिका स्मृता । रत्नन्यासादधरतात्तु नपुंसकशिलेप्यते ॥ ७९ ॥ कार्या गृहानुरूपार्चा गृहं वा नुरूपतः । न्यायोऽयं पीठिकादीनामपि ज्ञेयो विचक्षणैः ॥८॥ न जीर्णरुपयुक्तैवा शिलाद्यैवैष्णवं गृहम् । कारयेत् पीठिका वा माभिचारोऽन्यथा भवेत् ॥ ८१ ॥ पुरातन्यो विवर्णाः स्युरपक्वाश्चात्र नष्टकाः । गर्भवन्तः स्वयं शुष्काः पतिता वाग्निदुषिताः॥ ८२ ॥ असारा दुष्टदेशस्था दूपिताश्चापि न द्रुमाः । कटुकण्टकिपैशाचक्षुद्रचैत्यादयस्तथा ॥ ८३ ।। शूलसूचिध्वजस्तम्भचक्रयष्टिकृतानि च । न युज्याच्छास्त्रविद्'गेहे नोत्तमं योजयेधः ॥ ८॥ घटीयन्त्रादिदारूणि न कपित्याक्षजानि च । वाहयेन्मूलमग्रेण नोत्तमं सन्धयेन्नो ॥ ८५ ॥ नाधोमुखं नियुञ्जीत न तथा दक्षिणामुखम् । अनुयागे नवान्येव द्रव्याणि शुभदानि तु ।। ८६ ॥ प्रासादेऽधःशिलादीनि शुभान्यन्यानि वेश्या । यदाचत्पिाटिता रथाप्या तदा पूर्व पीठिका ॥ ९ ॥ इति विष्णुसंहिताय त्रयोदशः पटलः । १. 'पसंयुकै. मी' स. ग. पाठ:. २. 'शा स. पाठ'. ३. 19' पं. स. ग. पाठ. १. 'कोस. ग. पाठः, ५..'यो प्रामा विपिमयोदशः ।... पाइ..

·विष्णुसहितायां पवित्रकुण्डिकादर्शमृगहंसादयः शुभाः । एकदिबहुविच्छेदे पुत्रेशगृहिणीक्षयः ॥ २१ ॥ वक्रस्थूलकृशा रूक्षाश्छिन्नाग्राश्च न शोभनाः । सङ्कीर्णा बहुवर्णा च यस्यां नेष्टा च सा शिला ॥ २२॥ अ वृद्धिकृदि शत्रुघ्न, संवृतमशोभनम् । सन्ध्यक्षरेषु वृद्धिः स्यात् कादिमान्तेषु सम्पदः ॥ २३ ॥ * यायोगवाहेपूच्चाटो रादौ भीपुष्टिशान्तयः। सिद्धिरूप्मसु मोक्षोऽन्त्ये तिर्यग्रेखास्त्वशोभनाः ॥ २४ ॥ सग द्वाट्यमाना या भिद्यते शिथिलध्वनिः । मण्डलादियुतोष्णा वा विवर्णा वापि तां त्यजेत् ॥ २५॥ शिलायां क्षालितायां तु यदि किञ्चिन्न लक्ष्यते । मध्यमा सा शिला ज्ञेया होना युक्ता शुभाशुभैः ।। ध्वनिर्घण्टानिभो यत्र स्फुलिङ्गाश्छेदने सदा । दृश्यन्ते तच्छिरस्तस्याः पृष्ठमूमधोमुखम् ॥ २७ ॥ द्विजो वा शिल्पिना कन्या यद् ब्रूयादधिवासिता । तच्छिरः स्यात् ततो वक्र कल्पयेदविकल्पितम् ॥ २८॥ प्राक्पश्चिमशिरा ग्राह्या प्राक्प्रत्यग्द्वारवेश्मनोः । अलाभे याम्यसौम्याग्रा कोणाग्रा तु न शस्यते ॥ २९ ॥ स्थण्डिले देवमिष्टवादी ब्राह्मणैः स्वस्ति वाचयेत् । मुदिने प्राश्य दध्यन्नं रक्षामङ्गलपूर्वकम् ॥ ३० ॥ १. 'णा' ख. ग, पाठ, २. 'म' क, ख, ग, पाठ, ३. 'स धिरू' क. घ. पाठः. ४. 'ते' स. ग पाठ. ७. 'टचा क. पाठ.. अयोगवाही निन्दुविसगौं। ५. क. स.ग, 'जा' ड. पाठ.. ६. 'न'च. पाठ:.

·चतुर्दशः पटलः । शस्त्राण्यस्त्रेण सम्पूज्य शोभनान्यभिधाय च। अयाकूटादि सगृह्य प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ॥ ३१ ॥ मङ्गलानि च सन्दृश्य निमित्तानि परीक्ष्य च । प्रतिमार्थ तु निर्गच्छेदाचार्यः शिल्पिमिः सह ॥ ३२ ॥ विद्याराज्ञी सदा ध्यायन्नग्रतोऽर्यकरः स्थितः । निमित्तैः शोभनैर्गच्छेत् कृत्वैवं पुनरन्यथा ॥ ३३ ॥ निर्गतस्तु शिला पश्येत् तदाप्रभृति नित्यशः । प्रतिमां कारयेत् कर्ता तत्कर्मान्तं हविष्यभुक् ॥ ३४ ॥ सोमेशेन्द्रेषु न स्याचेत् तादृशी शोभना शिला। सिहं शिलाकरं गच्छेत् कृत्वा दिग्यजनं पुनः ॥ ३५ ॥ दिशो विरोच्य वास्त्रेण रक्षामङ्गलपूर्वकम् । तनाधिवासनं कुर्यादावार्यः प्रयतो निशि ॥ ३६ ॥ शिलाया मण्डपं कृत्या परिश्रित्य समन्ततः। चतुर्दिक्षु पताकाभिवतुर्वर्णाभिरन्वितम् ॥ ३७ ॥ दृष्ट्वा हरिं च दिग्देवान भूतकूरबलिं हरेत् ।' देवाने दर्भशय्यायामुपोप्य नियतेन्द्रियः ॥ ३८ ॥ आचार्यः सुस्थितो विष्णुं ध्यात्वा मन्त्रमुदीरयेत् । नमः सकललोकाय विष्णवे प्रभविष्णवे ॥ ३९ ॥ विश्वाय विश्वरूपाय स्वमाधिपतये नमः । तेनाष्टशतजप्तेन ततः स्तमं स पश्यति ॥ १० ॥ शोभनं त्याच्छुभे स्वप्ने कर्तव्या शान्तिरन्यथा । शोभनां तु शिलां ज्ञात्वा वर्ण लिङ्गं शिररतथा ॥ ४ ॥ १. 'या' ख. ग. पाठः. २. होरप या प. स. प. अ. पाठः, ·विष्णुसंहितायां उहुध्यखेति मन्त्रेण लाञ्छयेत् तत्र तत्र तु । आचार्योऽस्त्रेण कृत्वैवं शिल्पिभि हयेत् ततः ॥ ४२ ॥ देवमिष्ट्वा बलिं दत्त्वा कृत्वाथ स्वस्तिवाचनम् । शिलां रथे समारोप्य प्रयत्नादानयेत् ततः ॥ ४३ ॥ रधशिल्पिविकारादौ शतमस्त्रेण होमयेत् । ध्वजादिघोषैः पर्येत्य शालायामुत्तरे न्यमेत् ॥ ४४ ॥ संकल्प्य प्रतिमामेकां शिलायां वृक्ष एव वा । नान्यां तु प्रतिमां कुर्यात् कृता भवति निष्फला ॥४५॥ स्वयमुत्पादिता मुख्या क्रीता द्रव्यैस्तु मध्यमा । विदितावयवैः शुद्धा या हूदादिपु साधमा ॥ ४६ ॥ शिलायामिव संस्कारः कर्तव्यो दारुकर्मणि । दारुचन्दनशम्याकमधूकासनविल्बकाः ॥ १७॥ सरलः स्पन्दनः सालः स्तबकः स्तम्भकस्तिमिः। वरणस्तिन्दुकाशोकपणीपनसशिंशपाः ॥ ४८ ॥ अन्येऽपि याज्ञिका वृक्षाः सारयन्तन शोभनाः । ऋजुः स्निग्धः समोऽशाखः शुभदेशोहयो घनः ॥ १९॥ • अगर्भवणरन्ध्रादिटमूलः शुभो मतः । दक्षिणप्रवणः शुप्को दग्धः पक्षिग्रहाश्रयः ॥ ५० ॥ पतितत्सवल्मीकचितादिस्थध नेप्यते । अधोभागं तु संशोध्य दर्भानास्तीर्य मर्वतः ।। ५१ ।। गायत्रीपरिपूतेन सर्वतः प्रोक्ष्य वरिणा । हुत्वानेनैव मन्त्रेण क्षीरवृक्षसमिच्छतम् ।। ५२ ॥ ..

·चतुर्दश पटलः । यत्परं वैष्णवं तत्त्वं यच भागवतं पुनः । तत्सर्वमेकसलीनमस्मिन् देहे विबुध्यताम् ॥ ५३ ।। धर्म पुण्यं तथा सत्यं सर्वमेकन वर्तताम् । वृक्ष! लोकस्य शान्त्यर्थ गन्छ देवालयं शुभम् ॥ ५ ॥ देवत्वं यास्यसे तत्र दाहन्छेदविवर्जितम् । जलपुष्पप्रदानेन सधूपैर्वलिभिस्तथा ॥ ५५ ॥ लोकास्त्वां पूजयिष्यन्ति ततो यास्यसि निर्वृतिम् । गन्धपुष्पैश्च संपूज्य बलिं दत्त्वा च पूर्ववत् ॥ ५६ ॥ स्वभ दृष्ट्वा द्विजायोक्त्वा शोभनान्यभिधाय च । पूर्वोत्तरमुखो मन्त्री जप्त्वेदविष्णुरित्यृचम् ॥ ५७ ॥ मध्वाज्याक्तकुठारेण स्मृत्वासं छेत्तुमारभेत् । दिवा वारेभिरेत्येवं पातं तस्य समुद्धरेत् ॥५८ ॥ सोमेन्द्रेशेषु तत्पातः शुभोऽन्यत्र न शस्यते । भनेऽस्मिन् कारयेच्छान्ति महान्याहतिहोमतः ॥ ५९ ॥ अमआयाहिमन्त्रेण पतितं शोधयेद् दुमम् । चतुरधं ततः कृत्वा रथेनाश्मवदानयेत् ।। ६० ॥ मृत्तिकाप्येवमानेया सवर्णा दोपवर्जिता। पुण्यादायतनाट् रम्यादुद्धृतासीति चाहता ॥६॥ अपक्वं पार्थिव शस्तं पक्यमत्र विगर्हितम् । कपिलाज्यातसीतलकपायदचूर्णसंयुताम् ॥ ६२ ॥ श्रीवेष्टकादिसंयुक्त पेपयित्वा पुनःपुनः । मासपक्षोषितां कृत्वा कारयेत् प्रतिमां ततः ॥ ६३ ।। 'या' व. पाठ ·२ १०२ विष्णुसंहिताया संस्कृतं प्रतिमाशूलमधिवास्याग्रमण्डपे रत्नन्यासं पुरा कृत्वा महूर्ते स्थापयेद् गुरुः ॥ ६४ ॥ लोहे सिक्थमयीमर्ची कारयित्वा मृदावृताम् । सुवर्णादीनि संशोध्य विद्राव्याङ्गारवत् पुनः ॥ ६५ ॥ कुशलैः कारयेद् यत्नात् सम्पूर्णा सर्वतोधनाम् । पुष्टिदार्चा तु सौवर्णी राजती कीर्तिदा स्मृना ॥ ६६ ॥ ताम्रजा धनपुत्रार्था मणिजा सुखदा भवेत् । दारुजा श्रीकरी ज्ञेया मृन्मयी सर्वकामदा ॥ ६७ ॥ एकबेरं शिलालोहरत्नधातुमयं भवेत् । बहुबेरं तु मृदारुकृतमालेख्यमेव च ॥ ६८ ॥ प्रासाद एव तु स्थाप्या या शिलादारुमृन्मयी । प्रतिमान्या गृहे पूँज्या प्रासादे च यथाविधि ।। ६९ ॥ अङ्गुष्ठादिवितस्त्यन्तं गृहे संस्थाप्य पूजयेत् । प्रासादे चोर्ध्वमाहस्तात् परं प्रासाद एव तु ॥ ७० ॥ जङ्गमं पूजयेन्नित्यमावाहनविसर्गतः। नावाहनविसर्गाभ्यामेकबेरं प्रतिष्ठितम् ॥ ७१ ॥ कर्माी लोहजां कृत्वा पादमात्रां शुभाननाम् । मूलानुरूपसंस्थानां शोधयित्वा यथाविधि ॥ ७२ ॥ तस्यामावाह्य सम्पूज्य लेप्यादौ विसृजेत् पुनः । द्वारोच्चेऽष्टांशहीने स्यात् त्रिभक्तेऽर्चा द्विभागिंका॥७३॥ १. 'वसुदा' ख. ग. पाठ. २., ३. 'वा' ख. ग. ह. पाठः ४. 'यो' ख. ग. पाठ. ५. 'विनावारिस' क, ख. ग. ह. पाठ. ६. 'दू द्वि' ख. ग. पाठः.

·१३ चतुर्दशः पटलः। नवांशोने समस्ते वा पादोना वापि तत्समा उत्तम पार्थिवे मानं दारवे मध्यमं भवेत् ॥ ७४ ॥ मणिजे चाधर्म ज्ञेयमिच्छयान्यत्र कल्पयेत् । उत्तमा दशतालार्चा नवताला तु मध्यमा ॥ ७ ॥ अष्टतालाधमा ज्ञेया देव्यः स्युचाटतालिकाः । दशधा नवधा चेष्टं मानं कृत्वकमंशकम् ॥ ७६ ॥ भक्त्वा द्वादशधा ज्ञेयं स्वाङ्गुलं येन मीयते । ग्रीवाहनाभिमेदान्त मुखमानेन कल्पयेत् ॥ ७७ ॥ तद् भक्त्वा मूर्ध्नि कण्ठाधिजानुदेशे समं न्यसेत् । जोरू द्विगुणौ कार्यों बाहू चाजानुलम्बिनौ ।। ७८ ॥ किश्चिदूनाः प्रमाणेन ज्ञेयाश्चैवोपबाह्यः । किरीटमधिक कुर्यात् पद्मं नालं च मानतः ॥ ७९ ॥ तिर्यक् षोडशसूत्राणि सप्तो_नि च कल्पयेत् । तिर्यगूर्ध्वगतैः सूत्रैर्मुखे द्वादशधा कृते ॥ ८० ॥ केशपञ्चमसूत्रस्थं मध्यकान्तरितं द्वयोः । पदयोरक्षिणी कार्ये पदमानेन विस्तृते ॥ ८१ ॥ तयोर्मध्ये शुभा नासा कार्याक्षिद्विगुणायता । तारे सूक्यान्तसूत्रस्थे कंवारी पुटसंमिती ।। ६२ ।। कुर्याद भ्रसूत्रगौ कर्णी नेने नेत्रान्तरायते । तारके तविभागस्थे ज्योतिषी तविभागतः ।। ८३ ।। नेत्रवनासिकागोच्चं निम्नं मूलं तदर्धतः । निप्पावाभौ निम्नपुटी भूमध्यं नेत्रमध्यवत् ॥ १४ ॥ १. 'पुरा निष्पापबीजाभी भ' क. पाठः ·विष्णुसंहिताया अधरंस्तत्समोऽन्योष्ठगोजिकामानमर्धतः। कर्णायामस्तु नासावद् विस्तारश्च तदग्रवत् ॥, ८५ ॥ तुटुकौ नेत्रसूत्रस्थौ तद्विस्तारेण सम्मितौ । ललाटकण्ठविस्तारो नासिकाद्विगुणो मतः ॥ ८६ ॥ चिबुको कर्णेमूलात् तु नासिकाद्विगुणायता । स्तनान्तरं मुखं विद्याद् द्विगुणं चैव कक्षयोः ॥ ८७ ॥ कण्ठोद्विगुण एवेष्टो नाभिदेशे तु विस्तरः । कटौ नेत्राधिकरत्र्यंशं स्तनकक्षान्तरं विदुः ।। ८८ ॥ तावत् कक्षांसमध्यं च कारयेत् स्कन्धमुन्नतम् । कटिवत् सन्धिकक्षान्तं प्रकोष्ठं नासिकाधिकम् ॥८९ ॥ तत्र मध्यमयोर्मानं नासिकाधरयोगतः । कल्पयेदर्धपोंने तथा तर्जन्यनामिके ॥ ९० ॥ तयोरप्यर्धपर्वोने तथाङ्गुष्ठ कनिष्ठिके । तले नेत्राधिकायामे मध्यमायामविस्तरे ॥ ११ ॥ तत्राङ्गुष्ठप्रदेशिन्योर्नत्रसम्मितमन्तरम् । अन्तरं मध्यमातुल्यं कनिष्ठामणिबन्धयोः ॥ ९२ ॥ मणिबन्धस्तु नासावत् ततोऽङ्गुष्ठान्तरं तथा । हिगुणो बाहुविस्तारो नेत्रोनं चैव कोपरे । ९३ ।। सर्वत्र त्रिगुणोनाहो वाहू गोपुच्छवच्छुभौ । मध्यमापर्वणी पूर्व समे शेषं तदर्धकम् ॥ ९४ १. 'को' ख. ग. पाठः, २. र्णियामध्यं कण्ठं सा नेत्रसम्मिता स्तना' ड. पाठः ३. 'तं ना', १. णो मतः । ख. ग. पाठः, "०ठा'च. पाठः, , ·चतुर्दशः पटलः । अष्टाशोनानि पर्वाणि ततो देशिन्यनामयोः। पादोनानि कनीयस्या योक्तव्यान्यनुरूपतः ॥ ९५ ॥ तर्जनीमध्यभापर्वसमे चाङ्गष्ठपर्वणी । सर्वाङ्गुलीषु कार्याः स्युरनपर्वार्धतो नखाः ॥ १६ ॥ नाहोऽङ्गुष्ठस्य नासाबदष्टांशोनस्ततोऽन्ययोः । ततश्चैवं कनिष्ठायो वृत्ते भुजसमे स्किजो 1] ९७ ।। उरू मुखवट्यूनं जानु जवा मुखार्धतः । मुखायततलौ पादौ पुरस्ताज्जक्या समौ ।। ९८ ॥ कमोन्नती क्रमोनोचौ तबाङ्गुष्ठौ तदर्धकौ । प्रदेशिन्यौ च तत्तुल्ये हीनाः शेपा नखान्नखम् ॥ ९९ ॥ अनङ्गुष्ठापिर्वाण' नखा रक्तार्धचन्द्रवत् । नाहोऽगुरोऽन्यमध्यावत् तर्जन्यमुष्टदर्यवत् ॥ १० ॥ अष्टांशोनाः क्रमादन्याः कारयेद्नुरूपतः । कर्णपाशौ च केशाय भूपावलायुधानि च ॥ ११ ॥ सन्निवेशाश योक्तव्या यथाशोभं विजानता। विशालधवलाताने पक्षमले चैत्र लोचने ॥१२॥ साधारणीय दृष्टिः स्यात् पश्यता नाधऊर्धगा। पटे वा लेखयित्वैवं तं पटं साधकः स्वयम् ॥१.३॥ एकान्ते तु प्रतिष्ठाप्य पूजयेशित्यमादरात् । वियोगाध तु पीठोमायामो बिम्बमानतः ॥ १०४ ॥ १. '' 7. ग. पाठः. २. पो.' इ. पाठ; 3. 'को ग. म., मामांची र. 18 - ·१०६ विष्णुसंहितायां केशान्तमुखमानो वा पद्मतुल्यो जलाश्रयः । नाधिकं पीठमिष्टं तु जङ्गमस्य पडङ्गलात्॥ १०५॥ अङ्गलाभ्यां नच न्यून लोहजस्यैकयोनिकम्। शैलमन्यत्र विज्ञेय रत्नजानां तु लोहजम् ॥ १०६ ॥ इति विष्णुसंहितायां चतुर्दशः पटलः ।।

·पञ्चदशः पटल । ०७ पार्श्वयोर्ब्रह्मरुद्राभ्यामन्दु:यां तदन्तिके । पृष्ठे श्रिया सरस्वत्या शान्त्या रत्या च पार्श्वयोः ॥ ८ ॥ वराहहयशीभ्यां तत्पृष्ठे दशभिः स्थितः । पार्थेऽजभृगुदद्वेश्च रुद्रामिमनुभिस्तथा ॥ ९ ॥ सनत्कुमारस्कन्दाभ्यां धीस्थानस्थितसिद्धिभिः । आसीनचामरव्यग्रकराभि दशावृतः ॥१०॥ प्रद्युम्नेनानिरुद्धेन नाभिपद्मस्थितेन च । पञ्चभिः शयितोऽप्रस्थमार्कण्डेयमहीयुतः ॥ ११ ॥ निधोक्तानां तु सर्वेषामेषामन्यतमान् क्रमात् । यानगस्य परीवारान् यथाकामं प्रकल्पयेत् ॥ १२ ॥ तथा धनुर्गदाचकशलासिशरलाङ्गलैः । खेटकेन च पद्मेन वृतः साधारणैर्भवेत् ॥ १३ ॥ चतुर्मुजः स्थितो देव आसीनोऽभुजो भवेत् । शमानस्येच्छया योज्या भुजाः सर्वत्र वेच्छया ॥ १४ ॥ पञ्चोपनिपदस्वेताः सुसूक्ष्मा देवशक्तयः। पञ्चतन्मात्रशब्देन कीर्तिता वेदवादिभिः ॥ १५ ॥ पशैताः संहता यस्माच्छक्तयः सर्वहेतवः । पञ्चभिर्युक्त एवाभिः स सर्गादौ प्रवर्तते ॥ १६ ॥ निग्रहानुग्रहौ चापि करोतीशः स्थतोऽक्रियः । स्थापनादिपु सर्वत्र पूर्णश्चर्यस्तु नान्यथा ।।.१७ ।। गुणप्रधानतो भेदात् संहतास्व शक्तिषु । विभागः पशधा ज्ञेयो नैकशः पृथगास्थितेः ॥ १८ ॥ १. दसनामाभ्यां स. ग. पाठः, ·विष्णुसंहिताया. विचित्र कार्यकरणसम्बन्धो भोगकारणम् । इत्यन्ये शक्तयश्चास्य सकार्यकरणास्तथा ॥ १९ ॥ अतः प्रतिष्ठानिपुणैराचायैस्तन्त्रपारगैः । संहतास्ताः प्रयोक्तव्या विम्वैश्वर्यप्रसिद्धये ॥ २० ॥ स्थापनादिविभागः स्याद् बिम्बविन्यासजोऽप्यतः । प्राधान्यख्यापनार्थैव भेदोक्तिरिति तद्विदः ॥ २१ ॥ पञ्चशक्तिमये सूक्ष्मे देहे साधारणे पुनः । मूर्तयस्तस्य मूलाङ्गविशेषाद् बहुधा स्मृताः ॥ २२ ॥ - वृत्तायते च प्रासादे चतुरश्रायते तु वा । स्थाप्यं शयनमन्यत्र स्थितासीनयियासवः॥ २३ ॥ यत्र वा तत्र वा काले प्रतिष्ठा मुक्तये कृता । उत्तरे त्वयने कार्या शुक्लपक्षे च मुक्तये ॥ २४ ॥ पुनर्वस्वश्विनीश्रोणापुष्यहस्तोत्तरत्रये । रेवतीरोहिणीरवातीभरणीपु च शस्यते ॥ २५ ॥ प्रतिपञ्च द्वितीया च पञ्चमी च त्रयोदशी । दशमी पौर्णमासी च द्वादशी तिथयस्त्विमाः ॥ २६ ॥ सोमो बृहस्पतिथैव भार्गवोऽथ बुधस्तथा । एते सौम्यग्रहा योज्या वारोदयनिरीक्षणः ॥ २७ ॥ सप्तमान्नवमाद् वापि प्रागेव त्यान्भेऽहनि । पञ्चमाद् वाङ्करारोपस्त्रिकालो मार्चनान्वितः ॥ २८ ॥ त्रिविधं पात्रमुदिष्टं मङ्गलारोपणे । पालिका घटिका चैव शरावश्चति भेदतः ॥ २९ ।। १. 'तल्लिा पाठः ·पञ्चदशः पटल विष्णुब्रह्मशिवाधीशा निदोपाः सर्वकर्मसु । प्रत्येकं द्वादश ग्राह्याः पालिकाः पोडशैव वा ॥ ३० ॥ पश्चविंशाङ्गुलोञ्चास्तास्तद्वक्त्रं षोडशाङ्गुलम् । पडगुलं चतुष्कोचं पठिं तत्सन्धिरगुलम् ॥ ३१ ॥ घटिकामानमगुल्यः पोडश द्वादशैव वा। पश्च वक्त्राणि दिशूर्व मितानि चतुरङ्गुलैः ॥ ३२ ॥ पालिकापाठवत् पीठं नालं तु चतुरङ्गुलम् । तालारयोचं शरावं तु चतुरगुलपीठकम् ॥ ३३ ॥ त्रिपङ्कीकृत्य पात्राणि सुगुप्ते स्थान उत्तरे । अग्न्यादीशानपर्यन्तं स्थापयित्वा प्रयत्नतः ॥ ३४ ॥ मृहालुकाकरीपैस्तु पूरितान्युत्तरोत्तरम् । दूर्वादिभिरलंकृत्य धान्यकूर्चस्थितानि च ॥ ३५ ॥ यवमुद्दतिलग्रीहिमापशिम्बकुलुस्थकान् । प्रियङ्गसर्पपश्यामराजमापाढकीयुतान् ॥ ३६ ॥ हादाशाक्षरमन्त्रेण क्षालये शुभानिगान् । पुण्याहं वाचयित्यादौ ब्राह्मणैः स्वस्ति वाच्य च ॥ अष्टाक्षरेण वीजानि क्रमात तेषु विनिक्षिपेत् । प्रादक्षिण्येन पूर्वोक्तकमादहितो गुरुः ॥ ३८ ॥ जितं ते पुण्डरीकाक्ष ! नमस्ते विश्वभावन! । सुब्रह्मण्य ! नमस्तेऽस्तु नमः पुरुष! पूर्वज ! ॥ ३९ ॥ त्रितारकनमोऽन्तेन तेनैव मवनत्रये । कुर्चपाणिः क्रमात् सिन्चेद् गन्धहारिद्रयारिणा ॥ ४० ॥ १. शुभसारिण1 च, पाट.. २. स. ग. पाठ, ·११० विष्णुसहिताया. देवतानामभिस्तानि गन्धपुप्पैश्च पूजयेत् । पात्राणां देवताः प्रोक्ता वीजानामधुना शृणु ॥ ४१ ॥ यवसर्षपमुद्नेषु ब्रह्मा रुद्रो हरिः क्रमात् । वायुः पूज्यस्तु निप्पावे स्कन्दश्चैव प्रियङ्गुके ॥ ४२ ॥ माषेविन्द्रः कुलुस्थेऽग्निः शालिप्वों यमस्तिले । वरुणो राजमापे श्रीराढक्यां श्यामगः शशी ।। ४३ ॥ मण्डलेपु सकूर्चेपु पूजयित्वाष्टदिक्क्रमात् । रात्रीशेभ्यो बलिं दद्यात् पार्षदान्तं जलान्वितम् ।। पललं रजनीचूर्ण सलाजं दधिसक्तुकम् । भूतकूरवलिं दद्यात् पूर्व भूतप्रहर्पणम् ॥ ४५ ॥ द्वितीयं पैतृकं चैव दद्यात् सतिलतण्डुलम् । धानोडुम्बिकलाजैस्तु ततो यक्षवलिं हरेत् ॥ १६ ॥ नालिकेरपयस्सक्तुशालिपिष्टविमिश्रितम् । चतुर्थ निशि वै दद्यात् ततो नागवलिं बुधः ॥ १७ ॥ पञ्चमं तु बलिं दद्याद् ब्राह्म पद्माक्षतैर्युतम् । चरुणापूपयुक्तेन षष्ठं शवबलिं हरेत् ॥ ४८ ॥ गुलान्नं वैष्णवं चैव सप्तमं तदनन्तरम् । पायसं कृसरं दद्यादृष्टमं नवमं तथा ॥ ४९ ॥ शुद्धवासाः शुचिर्भूत्वा नियतात्मा हविष्यभुक् । प्रतिरानं बलिं दद्यात् ततः सानं समाचरेत् ।। ५० ॥ प्रातः कर्मदिने दत्त्वा पपात् कर्मणि योजयेत् । प्रविशेत् गुरुरेवात्र नान्यः कोऽपि कथञ्चन ।। ५१ ॥ १. 'च । ', २. '. । धा', ३. ऽहनि वै' ख. ग. पाठ . १. 'धाप' क. स. ग. पाठः, ·पम्चदशः पटलः । उच्छिष्टाघशुभं सर्व वर्जयेच्च प्रयत्नतः । अदत्त्वा तु बलि तत्र न कुर्यात् पालिकाक्रियाम् ॥५२॥ वल्यदाने तु नैष्फल्यात सर्वथाङ्कुररोपणम् । बलिना कर्तव्यं प्रयत्नाद् देशिकोत्तमैः॥५३॥ मण्डपे स्तम्भमूलेपु धान्ययुक्तेषु विन्यसेत् । कर्मारम्भेपु पात्राणि सम्यगूढाकुराणि तु ।। ५४ ।। क्यामेषु द्रव्यनाशः स्याद् रक्तेषु कलहो ध्रुवम् । तिर्यग्गतेषु रोगः स्यादप्ररूढे मृतिर्भवेत् ॥ ५५ ॥ शुभं पीतेषु शुक्लेषु समेपूर्वेष्वृजुष्वपि । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सदा रक्ष्याण्यतन्द्रितैः ।। ५६ ॥ यदाकुराणि रोहन्ति तदाप्रभृति नित्यशः । मार्जनं ग्रामवाथीनां कृत्वासिच्य समन्ततः ।। ५७ ॥ नास्तिकोन्मत्तपापण्डिपतिनादीक्षिताशुचीन् । ततो निर्वास्य यत्नेन यागद्व्याणि सहरेत् ॥ ५८ ॥ प्रासादस्याग्रतः कृत्वा मण्डपं चतुरश्रकम् । चतुर्दार वितानादिशोभितं सुपरिच्छदम् ।। ५९ ॥ तोरणान्यथ चत्वारि पञ्चहरतोच्छ्रितानि च । ध्वजानष्टो पताका नवमं तायलक्षणम् ॥ ६ ॥ प्रासादविस्तरोत्सेधान दशद्वारायतं ध्वजम् । घटा हैमादयो ग्राह्या मात्रिका वा नयाः शुभाः।। ६६ ।। लोहजं च महत् पात्रं कुम्भं द्रोणवहं तया । मरथोदहानि चत्वारि चरुस्थालीश्च शोभनाः ॥२॥ १. सभी स. ग. पाठः ·विष्णुसंहिताया आज्यस्थाली प्रणीती च समिदर्भकुशास्तथा । सौवर्णराजते चान्ये पात्र हे प्रसृतोहहे ॥ ६३ ॥ अाद्यर्थानि चान्यानि लौहान्यजनिभानि च। आयुधानि तथान्यानि जातिहेममयानि च ॥ ६४ ॥ कृर्म गरुडमजं तु रत्नानि विविधानि च । लोहान् धातूंश्च बीजानि दर्वीसुवजुहूस्रुचः ॥ ६५ ॥ मृत्तिकाघटिकाः सूत्ररजांसि कुसुमानि च ! गन्धगुग्गुलुतैलानि दधिक्षीरगुलं मधु ॥ ६६ ॥ गव्यं घृतं च होमार्थ गोमयं मूत्रमेव च। कम्बलाजिनखट्वाश्च शयन च नवं शुभम् ॥ ६७ ।। उपधानद्वयोपेतं सकपोलस्थलद्वयम् । शुक्लास्तरणसंयुक्तं वसाणि विविधानि च ॥ ६८ ॥ सवत्सां कपिलां चैका हेमशृङ्गी पयस्विनीम् । सुरभीश्च चतम्रोऽन्या दोहनानि शुभानि च ॥ ६९ ॥ कपायास्त्वचश्चैव होमद्रव्याणि सर्वशः। भूपणानि च रम्याणि चक्रिकापल्लवांस्तथा ॥ ७० ॥ दुर्वाद्योपधिजातानि फलानि मधुराणि च । मूलान्युहर्तनादीनि हैमं यज्ञोपवीतकम् ॥ ७१ ॥ मङ्गलानि शुभान्यष्टौ कुण्उिका वर्धनी तथा । शुप्केन्धनानि दीपांश्च स धान्यानि तण्डुलान् ।। ७२ ।। चतुर्विधं तथा वाद्यं गाया नर्तकांस्तथा । विप्रान् वेदविदः शान्तान वष्णवांस्तु विशेषतः ।। ७३ ॥ १. 'ताच य. ग. पाट. 1 ·पञ्चदशः पटलः । शब्दन्यायनिमित्तज्ञान प्रयोगज्ञांच वैदिकम् । मुहूर्तज्ञांश्च कालज्ञान् बतिनो मन्त्रपाठकान् ।। ७४ ॥ यतीक्ष विमलज्ञानांस्तक्षकांश्च विशेषतः । उक्तानुक्तं च यत् सर्व कार्ये दृष्ट्वा तदाहरेत् ॥ ७९ ॥ यागोपकरणं सर्व स्थानादि च विशेषतः । सैवै भोगेन दुष्टं स्यात् तस्मात् सर्वं नवं शुभम् ।। ७६ ॥ मलक्षालनमान्नेणे शुद्धिर्भवति लौकिकी । देवपूजासु शास्त्रोक्तं स्नानं स्यात कायशोधनम् ॥ ७७ ॥ लोकसंव्यवहारेपु धर्मशास्त्रान्तरषु च । विहिताः शुद्धयो ग्राह्या विष्णुभक्तेन धीमता ५ ७८ ।। खननादीनि दुष्टायाः शोधनानि विदुर्भुवः। शुद्धामपि तु यागार्थ गोमयेनोपलेपयेत् ॥ ७९ ॥ तद् धेनुजं नवं भूस्थ क्षीरायपि सुगालितम् । घृतं विलीनमुत्पूतं सुगन्धीष्टं विशेषतः ॥ ८० ॥ गां लिप्यास्त्रेण संविध्य हस्तं प्रक्षाल्य सम्मृशेत् । प्रोक्ष्याक्षतैः ससिद्धाधैः किरेत् तत् स्थानशोधनम् ॥८१॥ तोयेन साम्लकल्केन ताम्नं हैमं तु वारिणा । राजतं गृहधूमेन पलालाङ्गारकेण वा ॥ ८२ ॥ लोहर्ज भरमना शुध्येछल्लादि लवणेन च । मृदतिः फलपात्राणि बारवाणि तु तक्षणात् ॥ ८३ ॥ पार्थिवानि तु दाहेन नवान्येवावदीत वा । लेपगन्धापनोदेन शुद्धिः सर्वत्य कीर्तिता ॥ ६५ || १. सन् एमाहाक. ५. पाठ. २. पि. पाठ'. ३. लपन का ए.ग. ह. पाठ. - ·विष्णुसहिताया सकूर्चे गन्धपुप्पाट्ये जले ताराभिमन्त्रित । ध्यात्वा मन्त्रमयं ज्योतिः प्रोक्षणं द्रव्यशोधनम् ॥ ८५॥ अक्षाराकलुपं शुद्ध भूरि नद्यादिसम्भवम् । सुरसं दुर्जनास्पृश्यमम्भः स्यात् सर्वकर्मसु ।। ८६ ॥ लाही पात्रवदर्चापि शोध्या चूणैस्तु शैलजा। शोधनं दारवस्यैवं चित्रस्य मलहोनतः ॥ ८७ ।। मार्जनं मणिजाना तु धातुजानां तु शैलवत् । एवं संशोध्य सहृत्य सृष्ट्वाङ्गै सकलीकृतम् ॥ ८८ ॥ शुध्यत्यरथावर बेरं स्थावरं स्नपनादिभिः । मार्जनादेव शुध्यन्ति क्षालनाद् वा कुशादयः ॥ ८९॥ सदर्भासन आसीनः पूजास्थानादध. सुधीः । दर्भपाणिः सकृर्चेन वारिणा मन्त्रतेजसा ।। ९० ॥ प्रोक्षणाच्छोधयेत् सर्वमात्मान धारणादिभिः । न्यासश्च प्रणवो दर्भाः प्रशस्ता मन्त्रशोधने ।। ९१ ॥ आवृत्तिगणन मुद्रा ध्यान च परिकीतितम् । सत्यप्रियहिनर्वाचो ज्ञान तुप्टिन चेतसः ॥ ९२ ।। सर्वेपामपि विजेया भक्तिरेग रिशोधिनी। स्थलज करवीरादि जलज भलादि च ॥ ९३ । अवर्जितं नव पुष्पं मुगन्धि विनिवेदयेत् । यत्किश्चित् पीतवर्ण तु सित शुचिनाहतम ॥ ९१ ॥ अवसाहतमम्लानं पुष्प स्वाद बाह्यमापदि । सच्छिद्रं मुकुलं जीण पतित पानपजितम् ॥ ९५ ॥ १. 'पा' पाठ २ 'दात '६ ग ग. पाठ.

·पञ्चदश पटल 1 भुक्तशेषमगन्धं च केशकीटादिमिश्रितम् । पुष्पमापद्यपि त्याज्यमर्कपत्रगतं तथा ॥ ९६ ॥ प्रतिषिद्धानि पुप्पाणि सुस्नातोऽपि यदि स्पृशेत् । सायात पुनरशक्तश्चेदुपस्पृश्यार्चयेत् प्रभुम् । ९७ ॥ स्वयं पन्यथवा पुत्रः शिष्यो वा पुष्पमाहरेत् । शुद्धपाणिः सुपात्रस्थं पिधायानातये न्यसेत् ॥ ९८ ।। रात्रिपुष्पैर्यजेद् रात्रौ दिवापुप्पैर्दिवा तथा । आपत्काले यथायोग प्राप्तकालं तु शस्यते ॥ १९ ॥ निर्गन्धमपि मन्दारपीतकोरण्डकादि यत । प्रशस्तं तदपि ग्राह्य गिरिकादिवर्जितम् ॥ १० ॥ दुर्वापामार्गभद्राणां तुलसीगन्धपूर्णयोः । तमालाश्त्यबिल्वानां शम्याः कुशपलाशयोः ॥ १०१ ॥ पत्राणि धातकीब्राझीभृङ्गाणामपि पुष्पवत् । यवप्रियङ्गुनिष्पात्रमुगमापचणाङ्कुरान् । १०२ ।। सुसंभृतानलूनाग्रान पुप्पालाने प्रेकल्पयेत् । पुष्पं स्वारामज मुख्यं मध्यमं वन्यमाहतम् ।। १०३ ।। अधमं क्रीतमयां फलं दातः प्रतिग्रहे । पृथग्वा सह या पिष्टैः सितानेन्दुरुगायसः ॥ १० ॥ कृत्रिमैर्चियेद् गन्यैः प्राण्यडरहितः शुभैः । सालसर्जपुराणां वा दारव्येन्द्वयोरुजाम् ॥ १०५ धूपमाज्यादिसंयुक्तं दाभ पात्रे निवेदयेत् । तैलेनायेन वा दीपं दारुलेहेन वापदि।। १०६ ।। १. निवेदयेत् ' न. पा.. २. 'ि, ३. 'तुं, ५. 'बा' प.ग. पाटा, ·विष्णुसंहिताया सूत्रवर्तियुतं दद्यादमुखानिलदीपितम् । त्रिः क्षालितैरनुत्स्विन्नरमलैः शालितण्डुलैः ।। १०७ ।। भृतं घृतोपदंशादियुतमन्नं निवेदयेत् । कालपक्वान्यदुष्टानि फलानि मधुराणि च ॥१०८ ॥ अलाभे केवलैः पुप्पैर्जलै मनसार्चयेत् ॥ १०८५ ।। इति विष्णुसंहिताया पञ्चदशः पटल ॥ १ अथ पोडशः पटलः । अथ वक्ष्यामि संक्षेपाद् बिम्बशुद्धिं यथाक्रमम् । आचार्य वरयेत् पूर्व ततः कर्माणि कारयेत् ॥ १ ॥ देवस्तु द्विविधो ज्ञेयः स्थावरो जङ्गमस्तथा । प्रतिमा स्थावरो देव आचार्यों जगमस्तथा ॥ २ ॥ भक्तानुकम्पी भगवान् विधिमन्त्रपुरस्कृताम् । पूजां तयोः प्रगृह्णाति याज्यो नान्यथा हरिः ॥ ३ ॥ आचार्यानुमतादेव क्रिया कार्या विजानता । तत्पूजयैव देवश्च वरदो नान्यथा भवेत् ॥ ४ ॥ दीक्षादिसंस्कृतः शान्तो विद्वानक्रोधनो युवा । समयाचारकृद् बाग्ग्मी वर्णाश्रमगुणान्वितः ॥ ५॥ आचार्यः सर्वधा ग्राह्यः स्थापनादिषु यज्वना । सर्वरोगोपशान्तेन भद्राकारेण धीमता ॥ ६ ॥ 'या प्रतिष्ठापटल पञ्चदशः ॥' च. पाठ: २. 'वेशो व १. ख. ग. पाठः.

·। पोडशः पटलः । श्रोत्रियेण गृहस्थेन स्थाप्यो देवस्तु सिद्धये । कुलीनाः शुचयो दक्षा दीक्षितीस्तन्त्रपारगाः ॥ ७ ॥ भक्तो दक्षा विनीताश्च विप्रा मूर्तिधराः स्मृताः। देवागारे गृहे नधास्तीरे गोठे तरुस्थले अन्यत्र वा शुभे रथाने दुर्जनालोकजिते। गोमयेन समालिप्ते पाचगव्यादिशोधिते ॥९॥ आसने वस्त्रसंवीते सदर्भ प्रार्थितं गुरुम् । चतुनिर्तिपैः सार्धमष्टद्वादशभिस्तु वा ॥१०॥ उपवेश्य यथान्यायं पायादिभिरथार्चयेत् । पूर्वोचरदिशामागे प्रागग्रेषु कुशेषु च ॥११॥ यजमानः शुचिर्भूत्वा पूजाद्रव्याणि सादयेत् । प्रणावेन सकूर्चानि पात्राणि तु शुभानि च ॥ १२ ॥ वस्त्रकुण्डलयुग्मानि भूषणानि शुभानि च । कूर्चसंस्कृततोयेन प्रोक्ष्योत्तानानि वै क्रमात् ॥ १३ ॥ कूर्चेष प्रणवेनैव चिन्यस्वार्ष्यादि योजयेत् । कुशाग्रयवसिद्धार्थतिलमापफलाक्षतैः ॥ १४ ॥ सक्षीरगन्धपुप्पैश्च योजयित्वाच॑मर्चयेत् । पाचमाचमनीयं च पात्रयोरन्ययोस्तथा ॥ १५ ॥ मन्त्रयेत् पुनरेतानि मूला मूर्तिभिरतु था। दत्त्या कूर्चान्यथैतेपामासनार्थ तु वाग्यतः ॥ १६ ॥ सपवित्रैजलैः पादौ क्षालयेदृदयेन तु । शिरसाचमनं दद्याच्छिखया चार्घ्यमेव च ॥ १७ ॥ १. ता येदपा, २. 'क्तियुक्ता वि च. पाठः. ३. 'क्षयेत् नानि च. पारा, ५. सिलसि', ५. 'ययमा' स. ग. पाठ:

·११८ विष्णुमंहिताया वस्त्रयुग्मानि भूपाश्च शेपाभ्यां तु निवेदयेत् । पायसं भोजयेत् साज्यं प्रणम्य विधिनाय॑ च ॥ १८॥ सोप्णीपं गुरुमाचान्तमाभिवाद्य प्रसाद्य च । यथालाभं सुवर्णादि दद्याद् देवमनुस्मरन् ॥ १९ ॥ ऋत्विग्भ्योऽपि तथा दत्त्वा वरयेत् प्रणिपत्य तान् । कार्यमुक्त्वा विधानेन पूजयेच्च पुनः पृथक् ॥ २० ॥ सन्तोप्य प्रियवादैश्च प्रणम्य प्रार्थयेत् ततः । मया सम्पूजितैरत्र दक्षिणाभिश्च तोपितैः ॥ २१ ॥ क्रियतां विष्णुयागो मे प्रार्थयामि प्रमीदतु । इत्युक्त्वा दक्षिणे पाणावालम्व्य वरयेत् क्रमात् ॥ २२॥ तत्रों तथा करियामीत्याचार्यस्तु समीरयेत् । एवं वै सर्वयागेपु गुरुं सम्पूज्य यत्नतः ॥ २३ ॥ प्रणिपत्यत्विजस्तेभ्यो दत्त्वार्घ्य बरयेद् बुधः । पुनरेवं तु तन्त्रज्ञान दीक्षितान् होमिनस्तथा ॥ २४ ॥ वेदाध्ययनकर्तश्च शुद्धान् वै मन्त्रपाठकान् । कल्पयेद् यजमानस्तानाचार्यवचने स्थितान् ॥ २५ ॥ वास्तुसङ्ग्रहमारभ्य तीर्थस्नानावसानिकम् । कारयेत् सर्वमेतेन भक्त्या हरिमिवायेत् ॥ २६ ॥ शयने सन्निवेश्यादौ बिम्वं तु सुपरीक्षितम् । गृहीत धनदौनेन पूजयित्वात्र शिल्पिनः ॥ २७ ॥ . नयनोन्मीलनं तुष्टैः कारयेच यथाविधेि । प्रणवेन तु कर्तव्यः प्रतिमालोकलङ्ग्रहः ॥ २८ ॥ १. 'म' क. पाठ . २. 'यन्', ३. 'धान्येन' स. ग. पाठ, ·पोडशः पटलः । . प्लुतं प्रणवमुच्चार्य पादयोस्तां तदा स्पृशेत् । प्रक्षाल्य बारिभिः पूर्व दरैः संघृप्य सर्वतः ॥ २९ ॥ स्पृष्ट्वा गोवालकैश्चनां घृताक्तां क्षालयेत् ततः । शमीपल्लवसंयुक्तानक्षतान् संस्कृतेऽनले ॥ ३० ॥ भूरादिसत्यपर्यन्तैः प्रत्येकं जुहुयाछतम् । स्थूलदेहो यतो विष्णुबैराजश्रुतिदर्शनात् ॥.३१ ।। तस्मादेव हुते विष्णोः सम्पूर्णा प्रतिमा भवेत् । ब्राह्मणैः स्वस्ति वाच्याथ शाकुनं सूक्तमुच्चरन् ॥ ३२ ॥ दत्त्वा दूर्वाक्षतान् मूर्ति प्रणवेन समाहितः । नीराजनं ततः कुर्यात्मङ्गलानि च दर्शयेत् ॥ ३३ ॥ अपराहे तु सम्प्राप्त मूर्तिपैः सहितो गुरुः । गत्या नद्यां तटाके वा देवखाते मनोरमे ॥ ३४ ॥ तोयपूर्णेऽथवा पात्रे सम्पूज्य वरुणं पुनः । सपताकं तट कृत्वा शोधितं सर्वतो वृतम् ॥ ३५ ॥ संहत्यामिमयं ध्यात्वा बिम्बं संहारमार्गतः । दर्वस्वैश्च संछाद्य फलकायां निवेश्य च ॥ ३६ ।। शङ्खदुन्दुभिनि|पैर्जयशब्देश संयुतम् । योगपीठं स्मर ज्योतिबिम्बमप्सु निवेशयेत् ॥ ३७॥ लोकपालान् चहिात्वा पञ्चमन्त्रैध रक्षयेत् । प्राक्शिरः शाययित्वैवं विग्यं तोयेऽधिवासयेत् ।। ३८ ॥ "निरानमश्मनो लोहमेकरानं मणिं निशाम् । स्नात्वाचम्य शुचिर्भूत्वा वस्त्रालङ्कारभूपितः ॥ ३९ ॥ 'पुनः।', २. तम्', ३. 'पुनः कु, ४. 'न्दपुरस्सर । रा. ग. पाठः, ५. 'जच. पाठः, ·॥ १२० विष्णुसंहितायां मूर्तिपैः सार्धमागम्य प्रासादं सप्रदक्षिणम् । न्यासादिकं क्रमात् कृत्वा दक्षिणे प्राङ्मुखः शुचिः ॥ प्रासादं शोधयेत् सम्यक् मुक्तमानं तु तक्षकैः । सूत्रेण दर्भदाम्ना च वेष्टयित्वा समन्ततः ।। ४१ ।। अस्त्रदृष्टया समालोक्य गर्भागारं पुनस्तथा । कुशास्त्रमार्जितं तोयैः प्रोक्ष्य गन्धैश्च लेपयेत् ॥ ४२ ॥ सर्षपाक्षतर्वाभिः समन्ताद् विकिरेत् पुनः । ततश्चास्त्रेण सम्प्रोक्ष्य कुर्यात् तालत्रयं तथा ॥ ४३ ॥ दूर्वाक्षतकुशाग्रैस्तु विकिरेत् पञ्चशक्तिभिः । सर्जश्रीवेष्टलाक्षाजश्वेतलोध्रफलादिभिः ॥ १४ ॥ अष्टाक्षरेण सर्वत्र धूप दत्त्वा सदीपकम् । पूर्णकुम्भं च धान्यं च न्यस्य पुप्पास्त्रमोचनम् ॥ ५॥ कृत्वा राक्षोमसूक्तेन पञ्चगव्यन सर्वतः । चक्रमन्त्रेण च प्रोक्ष्य गोमयेनोपलेपिते ॥ ४६॥ आग्नेय्यां स्थण्डिले होममारभेत यथाविधि । रक्षोहणादिमन्त्राभ्यां पक्कैमाज्यं च होमयेत् ॥ ४७ ॥ कृणुप्याष्टादशैर्भूयो येदेवा इति पञ्चभिः । जातवेदादिभिश्चैव क्रमाद् व्याहृतिभिरतर्थों ॥ ४८ ॥ अपामार्गसमिद्भिस्तु शतमष्टोत्तरं ततः । चक्रमन्त्रेण चै हुत्वा हविराज्यं समापयेत् ॥ १९ ॥ १. 'मव्यम' क. पाठ . २. 'पुन', ३. 'कं द्वाभ्या च', १. 'त. ख, ग, च. पाठः ·पोडशः पटलः । १२१ वस्त्रेणानीय पाने तु होमभस्मसमायुतम् । आज्यशेपमपां शेषमयामागैरसैर्युतम् ॥ ५० ॥ मन्त्रयेचकमन्त्रेण शतमष्टोत्तरं ततः । पलाशाश्वत्थशाखाभिः प्रोक्ष्य सर्वत्र मन्दिरे ॥ ५१ ॥ कृणुष्वेत्यादिभिः पश्चाद् विकिरेद् यवसपैः । तालत्रयं पुनः कुर्यादग्निप्राकारमेव च ॥ ५२ ॥ पुनरष्टशतं जप्त्या चक्र श्वन च पूजयेत । एवं कृत्वाथ राक्षोनं निशि विप्राश्च भोजयेत् ॥ ५३॥ तमेवैशेऽग्निमाधाय स्वण्डिले बीहितण्डुलैः । तत्पूचे स्थण्डिले क्लुप्ते वास्तीणे घटं न्यसेत् ॥ कुशदूर्वाशमीपर्णकूर्चस्थ जलपरितम् । जातिहेम न्यसेत् तस्मिन् विधिना शान्तिमर्चयेत् ॥ पाचादिभिः क्रमाद द्रव्यै शन्नोदेवीत्यूचा ततः । वास्तोष्पतेतिमन्त्राभ्या पक्कं हुत्वा धृताहुतीः ।। ५६ ।। वास्तोप्पतेभुवेत्यायै. पनिजातादिपञ्चभिः । शन्नवर्गेण जुहुयात् पुनाह तिभिस्तथा ॥ १७ ॥ शमीसमिद्धृतान्नान्य तयैवर्चा तु होमयेत् । दुर्वाभिनाथ मूलेन संगव्याभि, समापयेत् ॥ ५८ ॥ हुतशेष ततो दद्यादग्रेणाग्नि कुशेषु च । नमोरुद्रेति तोयाज्यरत्वं विप्रयजुपोक्षणम् ॥ ५९ ॥ १॥ अपामार्गसमित्सपिरनमाय च होमयेत् । अयमन्त्रण होत- व्यमष्टोत्तरशत पुन || तत स्विष्टात हुत्ला प्रोदय सर्वन मन्दिरे । वृणुष्वे' क. पाठ, २. गव्य नाथ सस.ग पाट.

·१२२ विष्णुसंहिताया शान्तितोयसमायुक्तं कुर्याच्च स्वस्तिवाचनम् ।। पुण्याहं मूर्तिपैः माध शिवं वास्त्विति वाचयेत् ॥ ६ ॥ ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चात् पायसं द्वादशोत्तमान् । मण्डपे शोधिते स्थाप्या अन्तस्तम्भेष्वृगादयः॥ ६१ ॥ द्वारेपु च समालानि तोरणानि यथाक्रमम् । सुशोभनाख्यमाश्वत्थं सुभद्राख्यमुदुम्बरम् ॥ ६२.।। नैयग्रोधं सुकर्माख्यं सुहोत्रं प्लाक्षमेव च । स्योनापृथिवीमन्त्रेण प्रक्षिपेत् साक्षतांस्तिलान् ॥ ६३ ॥ उच्छ्रयस्वेति संस्थाप्य प्रादक्षिण्येन पूजयेत् । दिक्षु पीतोऽरुणः T: श्यामः कृणोऽच्छः कृष्णपाण्डरः ॥ पद्मवर्णश्च चित्रोऽष्टौ ध्वजाः स्थाप्या यथाक्रमम् । कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुण्डरीकोऽथ वामनः ॥ ६५ ॥ शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः। इत्येते पूजनीयान ध्वजानामधिदेवताः ।। ६६ ॥ अनेककोटिसंघेच भूतैः प्रत्येकशो वृताः । पूर्णकुम्भान् प्रतिद्वारं टो द्वौ विन्यस्य पूजयेत् ॥ ६७ ॥ पद्मरागप्रवालाप्सु प्राक् पूच्या पूर्णपुष्करौ । वैडूर्यपुष्यतोयस्थौ तथैवानन्दनन्दनौ ॥ ६८ ॥ वीरसेनसुपेणौ च नीले मरतके तथा । सम्भवप्रभवी चैव मुक्तास्फटिकतोययोः ॥ ६९ ॥ वास्तुपूजा पुरा कृत्वा तोरण-बजपूजनम् । भूमेः परिग्रहोऽग्नेश्च संस्कारोऽनन्तरः स्मृतः ॥ ७० ॥ १. 'ता' स. ग, पाठ. २. 'रुष' क. पाठ:.

·पोदशः पटल. त्रातारं यदुलूकोऽथ इमं मे सन्त इत्युचः । दिक्पालकलशाचीयां तन्मन्ना इह कीर्तिताः ॥ ७१ ।। बचोऽध्वर्यवश्थैव छन्दोगाथर्वणा द्विजाः । धर्मशास्त्रार्थतत्त्वज्ञा दिक्षु पारायणे स्मृताः ।। ७२ ।। ऐतिहासिकवाक्यार्थतत्वज्ञा ब्रह्मवित्तमाः। कोणेपु मूर्तिपा एवं कल्प्या होमप्वनुक्रमात् ।। ७३ ॥ स्वां स्वां विद्यां पठन्तस्ते तश्चित्ता निशि जागृयुः । स्वस्तिके मूलविन्यस्तधान्येऽष्टककुशान्धिते ।। ७४ ॥ द्वादशाक्षरमन्त्रेण शयनं तत्र कल्पयेत् । कलशान् स्थापयेदष्टौ पीठस्य परितः कमात् ।। ७५ ।। अद्भिः सम्पूरितान् सर्वान् धान्यगशिगतान् शुभान् । सपल्लवमुखान् सूत्रवेष्टितान बसवेष्टितान् ॥ ७६ ।। व्यस्तरष्टाक्षरतान् गन्धपुष्पैच पूजयेत् । योगपीठं प्रकलयात्र शक्तिपर्यन्तमर्चयत् ॥ ७ ॥ सर्वधान्यैश्च पुप्पैश्च निवपत् पीठपर्ययात । विद्याधिपतयश्चात्र पूजनीयाः समन्ततः ।। ७८ ॥ विष्णुमैन्द्रे ततस्तत्र दक्षिणे मधुसूदनम् । त्रिविक्रमं तु धारुण्या वामनं तु तथोत्तरे ॥ ७९ ॥ श्रीधरं तु तथाग्नेच्या हृषीकेशं तु नैकते। पद्मनाभं च वायव्यां दामोदरमथापरे ॥ ८ ॥ ऐशान्यां तस्य पीठस्य स्थापयेजलभाजनम् । सोणीप: सोत्तरीयश्च वाग्यतो वारि गालयेत् ॥ ८१॥ १.चा, २. ३. पाट , ३. "FAILET' म. ग. पाट:

·१२४ . विष्णुसंहितायां नवेनारोमवस्त्रेण प्रोक्षितेन च मन्त्रतः। पूरयेत् प्रणवेनैव पात्रं कुसुमवारिणा ।। ८२ ।। पूजयेत् पूरयित्वा तु द्वादशाक्षरविद्यया । रक्षितव्यं वितानाद्यैः सम्यगाच्छाद्य सर्वतः ॥ ८३ ॥ मङ्गलाङ्कुरपात्राणि मङ्गलानि च विन्यसेत् । शङ्खचक्रं पताकां च श्रीवत्सं दर्पणं वृपम् ॥ ८४ ॥ मत्स्ययुग्मं च कुम्भं च मङ्गलानि प्रचक्षते । कुर्यान्मण्डपमैशान्यां चतुरथ समन्ततः॥ ८५ ॥ चतुर्हस्तं चतुःस्तम्भं मध्ये पीठसमन्वितम् । स्नानद्रव्यैश्च संयुक्त क्रमात् कुम्भेपु पूरितैः ॥ ८६ ॥ अष्टोत्तरशतं हुत्वा घृतमष्टाक्षरेण तु । सम्पाताज्येन संस्पृश्य कलशानभिमन्त्रयेत् ।। ८७ ॥ हिरण्यवर्णा हरिणीमिति सर्वान् यथाक्रमम् । तत्रा तु समानीय स्नापयेदेकबेरके ॥ ८८ ।। रत्नन्यासं पुरा कृत्वा लेप्यार्चा क्रियते यदा । प्रतिमान्या तु कर्तव्या लोहजा कर्मकारणात् ॥ ८९ ॥ प्रतिष्ठान्यासमुद्रादि मैलार्चायां प्रकल्पयेत् । स्नानादिशेपकर्माणि कर्मार्चायामिति स्थितिः ॥ ९० ॥ मूला! वापि कर्मार्चा तथा तोयेऽधिवासिताम् । उद्धृत्य विधृतां यत्नाच्चतुर्भिमंतिधारकैः ॥ ९१ ।। दर्भपाणिः स्थितो विज्ञानुपतित संस्थिताम् । नमस्तेऽर्च ! सुरेशानि ! प्रतीक विश्वकर्मणः ।। ९२ ।। १. 'पी' स. ग. पाट . २. 'लप्यारी' क. पाठः. ३. 'दीन क' त.ग.पाठ..

·.. घोडशः पटलः । प्रभाविताशेषजगद्दानि ! तुभ्यं नमो नमः । वयि सम्पूजयामीशं नारायणमनामयम् ॥ ९३ ॥ रहिता योनिदोषैरत्वमृद्धियुक्ता सदा भव । विज्ञाप्यैवं दुकूलांशुसिद्धार्थकयुतं शुभम् ॥ ९४ । ऊर्णासूत्रेण बध्नीयात् कौतुकं दक्षिणे करे । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु सारयित्वा जितादिना ॥ १५ ॥ अष्टाक्षरेण संजप्तं सप्तधा विनशान्तये । ततोऽर्चा तु सुवस्त्राढ्या ब्रह्मयानेन तां नयेत् ॥ ९६ ।। शाकुनेनैव सूक्तेन वितानाद्युपशोभिताम् । बीणीत्यास्थाप्य पीठे तां भद्रं कर्णेति कीर्तयेत् ॥ ९७ ॥ तेजोऽसीति समालिप्य गव्येनाज्येन साधकः । चूर्णरतोयैश्च संक्षाल्य स्नापयेत् तैर्यथाक्रमम् ॥ ९८ ॥ मृत्कपायौषधीतीधैर्गव्यैर्व्यस्तैः समस्तकः । नद्यास्तंटाभ्यां सङ्ग्रह्य मृदं वल्मीकजां तथा ॥ ९९ ॥ कुलीरवासतः क्षेत्राद् विपाणायाच वेदितः । शमीपलाशखदिरविल्याश्चत्यविकङ्कताः ॥ १० ॥ उदुम्बराश्च न्यग्रोधकपायाङ्गानि चैव हि। शलपुप्पी प्रियङ्गु च विष्णुकान्तीं शतावरीम् ॥१०॥ दुर्वा चैवामृतां चैव गृह्णीयाद रजनी वचाम् । हिरण्यवर्णाः शुचयः समुद्रज्येष्ठेति च क्रमात् ।। १०२ ।। इदमाप इमं मे च तीर्थ तं विनियोजयेत् । गायत्रया चैव गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् ॥ १०३ ॥ १. 'दाली च क. पाठ. २. 'न्तिं विस.ग. पा३: २ ·विष्णुसंहिताया आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति वै दधि । तेजोऽसि शुक्रमित्याज्यं देवस्यत्वा कुशोदकम् ॥ १०४॥ पञ्चगव्यं पयस्वत्या यासां गन्धोदकं तथा। आपोहिष्ठेति वै दद्यात् स्वच्छतोयं ततः परम् ॥ १०५ ॥ परमेश्वरमन्त्रेण स्नापयेत् सकलेन च । मधुवातेति संयोज्य तैजसे मधुसर्पिपी॥१०६ ॥ उद्घाट्य नयने चास्य ततो हेमशलाकया । चित्रं देवेत्युचा चैकमाप्यायस्वेत्यूचापरम् ॥ १०७ ॥ यजमानश्च गां दद्याद् गोविन्दः प्रीयतामिति । स्नापयेत् कलशैः पश्चात् चतुर्भिः कोणगैरपि ॥१८॥ ब्रह्मश्रीचम्पकक्षीरनीपानबकुळार्जुनैः । साशोकैः पल्लवैमन्त्री हंसः शुचिषदित्यूचा ॥१०९॥ पद्मकं रोचनां दूर्वा दर्भस्तम्बाच्छसर्पपान् । चन्दने जातिरावर्त्त कुन्दं विष्णोरराटया ॥ ११ ॥ यवत्रीहितिला हेम रजतं कूलमृद्वयम् । गोमयं भूम्यसंस्पृष्टं सोमं राजानमित्यूचा ॥ १११ ॥ शमीवर्यमृताक्रान्तिसहाभृङ्गमहौषधीः । श्यामाकं विश्वतश्चक्षुरिति तैः स्नानमाचरेत् ॥११२ ॥ आवाहयेत्ततो देव पीताम्बरधरं हरिम् । एोहि भगवन् ! विप्णो! लोकानुग्रहकारक! ॥ ११३ ॥ यज्ञभागं गृहाणेमं वासुदेव! नमो नमः । पाद्यमाचमनं चाय॑ दद्यान्मूलेन व ततः ॥ १४॥ १. 'नोऽम्य गा', २. 'मि', ३. 'यी' ख. ग. पाठ . , ·. पोडशा पटल। अहते वाससी दद्यात् पवित्रं चाप्टकेन तु । सौवर्ण दापयेत् सूत्रं विष्णुगायत्रिया पुनः ॥ ११५॥ भूषणानि ततो दद्याद् द्वादशाक्षरविद्यया । नीराजनं ततः कुर्याद् गन्धपुप्पाक्षतादिभिः ।। ११६ ॥ सम्मिश्च धूपदीपैश्च फलगोरोचनाजनैः । पादुकव्यजनच्छन्नमधुपश्च पूजयेत् ॥ ११७ ॥ धारिधारां च मूलेन पातयेद देवपादयोः। आचामं च पुनधूपं मुखवासं च दर्पणम् ॥ ११८ ॥ अङ्गरागं च मालां च दद्यात् पुष्पाञ्जलिं ततः। सामभिश्च ततः स्तुत्वा पवित्रं स्तोत्रमीरयेत् ॥ ११९ ।। पुण्याहं चात्र कुर्वीत वैष्णवैः सह मन्त्रवित् । तिलाश्च दक्षिणा देया वैष्णवेभ्यो यथाविधि ॥ १२० ॥ समाहितः स्मरेत् पश्चाद् भल्या तु पुरुषोत्तमम् । एवं कृत्वा तु तामचर्चामानयेच्छयनं प्रति ॥ १२१ ॥ पौरुपेण तु सूक्तेन शलभेर्यादिनिस्वनैः । हादशाक्षरमन्त्रेण शयने सन्निवेशयेत् ॥ १२२ ॥ अयं स इति चोक्त्वान्ते सर्वयोगेश्वरीमिति । जपेदष्टाक्षर मन्त्र मङ्गलानि च विन्यसेत् ॥ १२३ ॥ हेमपाने घृतं पूर्ण शिरःस्थानेऽत्य विन्यसेत् । राजतं मधुपूर्ण च पादस्थाने विचक्षणः ॥ १२५ ॥ मक्षीरं तामपानं च दक्षिणेने प्रत्ययेत् । लोहपात्रगतं बामे शान्तितीयं च विन्यसेत् ॥ १२५ ।। १. 'गे', २. सम्यगईथे व ग. पाठ. *

·सादशः पटलः।
१२६
सबिन्दुकतलौ सर्गपृष्ठगौ वामदाक्षिणौ ।
व्यञ्जनानि पृथङ न्यस्य नादमङ्गुष्ठयोर्यसेत् ॥ ३ ॥
रेचयित्वा ततो वायं प्रविशत् तत्र पूरके।
विद्याकोशं ततः पश्चादानुपूर्येण मन्त्रवित् ॥ ४ ॥
महाभूतमयं देह धर्माधर्मसमन्वितम् ।
शुष्कं दग्धं क्रमाद् ध्यात्वा प्लावितं च स्वबीजकैः ॥५॥
चिन्दुरूपयुत ध्यायेदात्मानं व्योम्न्यवस्थितम् ।
यथा सिक्ताद् भवेद् बीजाद१रस्तद्वदात्मनः ॥ ६ ॥
प्रभवं चिन्तयेद् दिव्यं प्रणवत्वमुपागतम् ।
त्रिगुणागष्टधीयुक्तां प्रकृति तां विदुर्बुधाः ॥ ७ ॥
आद्यावकारौ बुद्ध्याख्यौ इकारी चाप्यहङ्कृतिः ।
मनो हौ तत्परौ व्योमपञ्चतत्वं स्वरान्तिकम् ॥ ८॥
आत्मजीवोदरथोत्रजिवाशाक्षित्वानः .क्रमात् ।
ऊष्मान्तस्याः शिरकूटं बाहुजङ्ग्रे च वर्गशः ॥ ५ ॥
कवगोंऽझुलयः सर्वाः स्थूलदेहोऽयमीदशः ।
सूर्याम्बजस्थं वागीयं वागीश्वर्या समन्वितम् ॥ १० ॥
सर्वशक्तियुतं गन्त्रमष्टबाहुं हरि स्मरेत् ।
दिवाकरसहसा दुनिरीक्ष्यं सुरापुरैः ॥ ११ ॥
बहारोण देहान्तः प्रविशन्तं विनिन्तयेत् ।
व्यापकं विन्यसेन्मूलमडानि च यथाक्रमम ।। १२ ।।
आत्मानं सर्वगं च्यात्या सर्व विष्णुमव्ययम् ।
कुर्याद् भावान्वितो विष्णोरधिनासनमुत्तमम् ॥ १३ ॥

·विष्णुसंहितायां
बिम्बाभिमानिनं जीवं तारकल्पितमाहृतम् ।
ध्यानेनात्मकतां नीत्वा पृथिव्यादीनि संहरेत् || १४ ॥
शुष्कदग्धाप्लुतोळप्सु ता वह्नौ सोऽनिले से खे ।
पञ्चतत्त्वमयं विश्वं विलीनं व्योम्नि भावयेत् ॥ १५ ॥
तन्मनोगर्वधीमायाक्रमात् तारेश्वरं नयेत् ।
तां स्वामव्याकृति मायामधिष्ठाय सिसृक्षया ॥ १६ ॥
नादात्मा परमष्ठयादिपञ्चकं सकलं सृजेत् ।
प्रणवात्मा स्वयं विष्णु कारादिपु मूर्तयः ॥ १७ ॥
वासुदेवादयः कान्ताः खादि क्ष्मान्तं च पञ्चकम् ।
स्थूलदेहोऽयमाख्यातस्तस्य विष्णोः पडात्मनः॥ १८ ॥
सोऽनिरुद्धाजसम्भूतः पृथिव्यात्मा प्रजापतिः ।
सर्गभिन्नादतो विष्णोर्जात इत्यज उच्यते ॥ १९ ॥
स सृष्ट्वा पूर्वमप्तत्त्वं ससर्जाण्डं च पार्थिवम् ।
एवं सृष्टिरियं जाता चतुर्दशजगन्मयी ॥ २० ॥
तदण्डं पञ्चभूतात्मभूतं शुभ्रं हिरण्मयम् ।
बिम्बं ध्यात्वा स्वयं विष्णुजींवं संक्रामयवृतम् ॥
स विष्णुस्तारजीवात्मा नादिभिः पञ्चशक्तिभिः।
लिपिमूलाङ्गविन्यासैः सकलोऽटभुजो भवेत् ॥ २२ ॥
शयने स्थापयित्वा; ततो हुत्वा घृतं कमात् ।
कुर्यात् पोडशकं न्यासं नाहुत्वा न्यास इप्यते ॥ २३ ॥
तारव्याहृतिलिप्यूक्षकालवर्णज(ला ?लं) श्रुतिः ।
वैराजदेवतायज्ञगुणास्त्राणि यथाक्रमम् ॥ २४ ॥

·रासदशः पटलः। तैः शक्तिमन्त्रजीवान्तासः पोडशधा स्मृतः। होमयेत् प्रणवं पूर्व मात्रात्रयविभेदितम् ॥ २५ ॥ ब्रह्माणं केशवं रुद्रं पादहन्मस्तके न्यसेत् । आहुत्सष्टशतं चान होतव्यं तैरनुक्रमात् ॥ २६ ॥ व्याहतित्रितयं चैव त्रैलोक्यप्रीणनाय वै । अकाराविक्षकारान्तं मातृकां होमयेत् ततः ॥ २७ }} ताल्वास्यवीक्षणभोत्रदन्तोष्ठेषु कजियोः । असंवृता नसांगण्डद्वितये त्रैव संवृताः ॥ २८ ॥ नाभिहन्छोणिजठरेश्रोत्रदन्ताननामिकाः। दृष्टित्वगिति कूटाद्या दोर्जाङ्गुलयस्तथा ॥ २९ ॥ नक्षत्रग्रहताराश्च हुत्लाङ्गेषु निवेशयेत् । दृशोरुरोधीवातोललाटाविकचे ग्रहाः ॥ ३० ॥ रोहिण्यादिक्रमादेवं नक्षत्राणि च होमयेत् । हत्ककेशललाटास्यनासिकादशनेष्वयं ॥ ३१ ।। श्रुत्यो होः करदन्हे स्तनयोः कुक्षिपार्श्वयोः । कट्या चक्षुपि लिङ्गप्डे पायावूर्वोश्च जलयोः ।। ३९ ।। पादयोश्च क्रमादेवं कृत्तिकान्तोडुकल्पना । भुवो नाभ्यां स्थितस्तस्य कण्ठे सतर्पयस्तथा ॥ ३३ ॥ कटिदेशे स्थितं तस्य विज्ञेयं मातृमण्डलम् । . पदानि त्रीणि पादेऽस्य बनमाला तु वीथिका ॥ ३४ ॥ रोमाणि तारकासंघा अगरत्यः कौस्तुभो मणिः । कालरूपं यजेत् पूर्व संवत्सरत हरिम् ।। ३५ ..! १. 'रेस. ग. पाठः, ·१३२ - विष्णुसहितायां कास्यह विस्तनकोडकटिव्यूरुनलाधिषु । चैत्रादयः स्थिता मासा द्वादशैवं सफाल्गुनाः ॥ ३६ ॥ उत्पूर्वश्चानुपूर्वश्च परिपूर्वश्च वत्सरीः । सम्पूर्वश्चेति विज्ञेयाः चत्वारस्तस्य वाहवः ॥ ३७ ॥ पर्वाण्यस्याङ्गपर्वाणि ऋतवश्वाङ्गसंजकाः । अहोरात्राणि चास्थीनि रोमाण्यल्पाः क्षणादयः ॥ ३८॥ कृतादि मुखहच्छोणिपादे युगचतुष्टयम् । मन्वन्तराणि वाहोभ विभागेन प्रकल्पयेत् ॥ ३९ ॥ परार्धहितयं जडे महाकल्पं शिरो विदुः । अयने हे पदे चैवमुक्तः संवत्सराकृतिः॥ ४० ॥ मुग्ववाहरुपादस्था वर्णाश्च ब्राह्मणादयः। पादाङ्गुलीषु विज्ञेया वर्णाः सङ्करजातयः ॥ ४१ ॥ सर्वाङ्गसन्धिषु तथा उत्कृष्टाः सङ्करास्तु ये । गावो मुखेऽस्य विजेयाः स्तनयोश्चाप्यजाविकाः॥४२॥ पदोरेकशफा ऊोम्यारण्या व्यवस्थिताः । केशेषु मेघा विज्ञेया रोमाण्यभ्राणि तस्य ॥ ४३ ॥ सर्वागावयया नद्यः समुद्राः कुक्षिसंस्थिताः । यजारतम्य गिगे नेयमृग्वदी दक्षिणो भुजः ॥ ४४ ॥ मामवेदः स्मृतो वामः सर्वोपनिषदो हृदि । इतिहासपुगणानि जर यजुगरः स्मृतम् ॥ ४५ ॥ अथर्वाङ्गिरसो नाभिः य पत्राणि पादयोः । शीक्षा व्याकरणं व तः कण्ठं ममाश्रितः ॥ ४६ ॥ ये ·: सप्तदशः पटलः। मीमांसा हनिरक्तं च छन्दो ज्योतिश्च चक्षुपी । गारुडं भूततन्त्रं च श्रोत्रयुग्मे व्यवस्थितम् ॥ ४७ ॥ इस्तयोश्च धनुर्वेद आयुर्वेदश्च कीचितः । योगशास्त्राणि हृधेव नीतिशास्त्राणि पादयोः ॥ १८ ॥ वाग्गीतं करयोत्तं कला विद्याश्च रोमसु । धौ धन्डर्कनेत्रस्य प्राणे प्राणात्मकोऽनिलः ॥ ४५ ॥ नाभ्यां व्योमाब्धयो बस्तौ पादे भूः सचलाचला । हिरण्यगर्भ मूय॑स्य सर्पान केशेषु विन्यसेत् ॥ ५० ॥ रुद्र ललाटे भृकुटाबन्तकं श्रवणेऽधिनी । मुखे वैश्वानरं न्यस्य जिवायां च सरस्वतीम् ॥५१॥ रुद्रान् दत्सु वसून् कण्ठे दृश्यादित्यान् निवेशयेत् । बाहोरिन्द्रं बलिं चैव प्रहाद वामके स्तने ॥ ५२ ।। दक्षिणे विश्वकर्माणं नारदं कुक्षिसंस्थितम् । अनन्तं वामकुक्षिस्थं वरुणं बस्तिसंस्थितम् ॥ ५३ ॥ मिन्नं पायौ कटौं ताय विधान देवान तथोरगान । पितॄन जानुद्दये यक्षान् नले गुल्फे तु राक्षसान् ॥ ५४ ॥ पिंशाचान् प्रपदे पायोन्य॑सेद विद्याधरांस्तथा । महारतले नखेष्वेव अम्भकादीन् सपूतनान् ॥ ५५ ॥ भगुल्योऽप्सरसः कट्यां कात्तिकेयगणेश्वरी । गन्धर्वानोष्ठयोन्य॑स्य सर्वभूतानि पृष्ठतः ।। ५६ ॥ मत्स्यं के पादयोः कूर्म वराहं जश्योन्यसेत् । नरसिंह ललाटे तु वामनं मुखमध्यतः ॥ ५७ ।।

·विष्णुसंहितायां नाभिहत्कटिगुह्येपु रामान कृष्णं च विन्यसेत् । कल्किनं जानुदेशे तु नरनारायणौ पदे ॥ ५८ ।। न्यसेद् बाहुपु चैवास्य तथा बाहुसहस्रिणम् । अश्वमेधः शिरस्तस्य नरमेधो ललाटकम् ॥ ५९ ।। राजसूयो मुखं चैव गोसवः कण्ठसंस्थितः । हादशाहश्च हृदयमहीनो नाभिसंस्थितः ॥ ६ ॥ विश्वजिद विश्वमेधं च कटिदेशे व्यवस्थितौ । अग्निष्टोमोऽस्य लिङ्गस्थो वृपणे चातिरात्रकः ।। ६१ ।। अप्तोर्यामस्तथोरुस्थः पोडशी जानुगोचरे । उक्थ्यश्च वाजपेयश्न नले त्वग्निस्तु पादयोः ॥ ६२ ॥ चातुर्मास्यानि चैवात्य बाहुप्वेव नियोजयेत् । सौत्रामणिं तले न्यस्य पश्विष्टिं चाङ्गुलीगताम् ॥.६३ ॥ दर्शश्च पौर्णमासश्च दृशो रोमाणि चेष्टयः । म्वाहाकाग्वपट्कारौ स्तनयोः संव्यवस्थितौ ॥ ६ ॥ बाहोरङ्गुलयः पञ्चमहायज्ञाः प्रकीर्तिताः । हृदयं दक्षिणा तस्य दर्भाः केशास्त्वगम्बरम ॥६५॥ मुखमाहबनीयामिहनाभी दक्षिणापगै। प्रवर्यो भूपणं तस्य सवनानि गतित्रयम् ॥ ६६ ॥ पाकयज्ञा हविर्यज्ञाचरणाङ्गुलयः स्मृताः । आज्यभागी दृशौ शेयौ वेदी श्रोणी मुग्यं हविः ॥ ६ ॥ होमेन प्रीणयेत् पूर्व तनुं तस्य गुणात्मिकाम् | धर्म तु विन्यमेन्मृर्भि दशधा मंव्यवस्थितम् ॥ ६८ ॥ १. 'ये', २. 'के', ३. 'माय. पाठः.

·सतदशः पटलः। ज्ञानं हृद्यष्टधा गुह्ये वैराग्यं नवधा न्यसेत् । ऐश्वर्य चाष्टधा पादे सेयं गुणमयी तनुः ॥ ६९ । शङ्खचक्रगदापद्मन्यासः साधारणः स्मृतः। विशेषा ये च तन्त्रोक्त मूर्चिभेदेन तान्यपि ॥ ७० ॥ हृदि शान्तिललाटे श्रीमुखे चास्य सरस्वती । रतिर्मुह्ये नले प्रीतिः कीर्तिस्तु परितो भवेत् ॥ ७१ ।। कुक्षौ तुष्टिस्तनौ पुष्टिः शत्तिन्यासोऽयमारितः। मन्त्रन्यासोऽक्षराङ्गात्मा पूर्वमेव समीरितः ॥७२ {१ श्रीवत्समुरसि न्यस्य कौस्तुभं नाभिमण्डले । वनमालां गले न्यस्य मुद्रान्यामोऽयमीरितः ॥ ७३ ॥ नाभेरधस्तादुत्थाप्य करणैश्च समन्वितम् । तन्मात्रदेहषाणैश्च पश्चभियाप्य विग्रहम् ।। ७४ ।। ऐश्वर्यधर्मज्ञानैश्च वैराग्येण च संयुतम् । स्फुरदरिमप्रतानेन व्याप्ताशेषदिगन्तरम् ॥ ७५ ॥ दिवाकरसहस्राभामिडया ब्रह्मरन्ध्रगम् । स्थित्वा किञ्चित् ललाटेऽन्तः प्रविशन्तं विचिन्तयेत् ॥ शीर्षण्यास्तु दश प्राणान् तत्रस्थोऽपि नियोजयेत् । कर्णिकाद्वारमार्गेण प्रविश्य हृदयाम्बुजम् ।। ७७ ।। वृत्तिपयकभेदेन प्राणादौस्तत्र योजयेत् । पादनासान्तरे प्राणमपानं पृटतो न्यसेत् ॥ ७८ ॥ व्यानं सर्वगतं चैव उदानमुदरोर्ध्वगम् । समानं नाभिहृदये नागादौन्यथ पञ्च वै ॥ ७९ ॥ १. 'ख. ग. पाठ.

·सप्तदशः पटलः] ततो ब्रह्मशिलां बान शोधितामधिवासयेत् । अनन्तासनविन्यासो नपुंसकशिलोपरि ।। ९२ ॥ नपुंसकं परं ब्रह्म सर्वाधार तदुच्यते । आलिखेन्मण्डलं चात्र तण्डुलैः पञ्चरङ्गिकैः ॥ ९३ ॥ चतुरनं चतुरि मध्ये पद्मसमन्वितम्। पूर्व तु सकलीकृत्य प्रतिमां देशिकोत्तमः ॥ ९४ ॥ अङ्गप्रत्यङ्गभेदेन खकल्पोदितवर्मना। साङ्गं प्रपूजयेद्देवं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ९५ ।। अलङ्कारैनियेथैव यधाविभवविस्तरम् । मण्डलेऽभ्ययेद्विद्वान साङ्गं देवमधोक्षजम् ॥ ९६ ॥ अर्चायां या तु विन्यस्ता मूर्तिस्तां तत्र कल्पयेत् । साङ्गं सपरिवारं च तत्रैष्ट्वा विधिनायुतम् ॥ ९७ ॥ हुत्वानि च यथान्यायं पार्षदेभ्यो बलि रेत् । आयाश्च कर्मजाश्चैव ये भूताः प्राग्दिशि स्थिताः ॥९८॥ प्रसन्नाः परितुष्टास्ते प्रतिगृह्णन्त्यिम बलिम् । दक्षिणे पाश्चिमे चैव उत्तरे च नियोजयेत् ॥ ९९ ॥ गन्धयुप्पाणि धूपं च दीपमन्न जलं क्रमात् । विदिक्षु च यथान्यायं दद्याञ्चैव ततो बलिम् ॥ १० ॥ वृक्षेषु पर्वतापु ये विदिक्षु च संस्थिताः । भूमौ व्योम्नि स्थिता ये च तेऽपि गृह्णन्त्विमं बलिम् ।।१०।। विनायकाः क्षेत्रपाला ये चान्ये वलिकाक्षिणः । पूर्वाधाः पार्षदाश्चैव प्रतिगृह्णन्त्विमं बलिम् ॥ १.२॥ १. भयित्वापिस.ग. पाठ. T ·-- विष्णुसीहतार्या परितोऽनेन वै दद्यात् परिभ्रम्य प्रदक्षिणम् । आचम्यान्तः प्रविश्याथ कृतन्यासः समाहितः ॥ १०३ ॥ शान्ति व्याहृतिभिर्तुत्वा ततो देवं क्रमात् स्पृशेत् । घृतं भूरिति हुत्वा द्वौ पादौ देवस्य संस्पृशेत् ॥ १० ॥ दना च भुव इत्येवं ततो नाभ्यन्तरं स्पृशेत् । क्षीरं स्वरिति हुत्वाथ ततोऽस्य हृदयं स्पृशेत् ॥ १०५ ॥ भूर्भुवः स्वश्च हुत्वैवं मधुना मूर्मि संस्पृशेत् । सर्व मूलेन हुत्वान्ते सर्वगात्रं तु संस्पृशेत् ॥ १०६ ॥ अष्टाष्टाहुतयश्चात्र निर्दिष्टाः शान्तिकर्मणि । सुवेण द्रव्ययुक्तेन स्पर्शनं चात्र कीर्तितम् ॥ १०७ ॥ द्रव्ये द्रव्ये तथा स्पृष्टे गन्धपुष्पैः समर्चयेत् । क्षालयित्वा स्रुवं पैश्चात् कार्या द्रव्यान्तराहुतिः ॥१८॥ चतस्रो धेनवः स्थाप्या दक्षिणद्वारसन्निधो । उत्तराभिमुखाः शान्ता रज्जुबद्धाः सवत्सकाः ॥ १०९ ।। गङ्गा च यमुना चैव तथा गोदा सरस्वती । नामभिः पूजयित्वा ता गन्धपुप्पैर्यथाक्रमम ॥ ११० ॥ दुहेत्ता विष्णुगायत्त्या तव श्रपयेचरम् । निवेदयेत् तया चन तयैवान्त वलि हरेत् ॥ १११ ॥ भोजयेद् ब्रामणांस्तत्र भक्तान द्वादश पायसम् । मण्डपरयोत्तरे पाचे हिरण्यं दक्षिणा भवेत् ॥ ११२ ॥ 'दी' रा. ग. पाठः. २. 'युयात् पधात द' क. पाठः. २. मीयास्ना' क. घ. पाठ:. १. व भ' फ., 'धात्र भ' प. उ. पाठ.. . ३ ·अष्टादशः परलः। सुरभीश्च गुरोर्दद्याद् विष्णुमें प्रीयतामिति । एवं कृत्वा ततः पश्चाद् रात्रौ जागरणं भवेत् ॥११३ ॥ शवतूर्यादिसंयुक्तं नृत्तगीतादिसंयुतम् । सेतिहासपुराणाभिः कथाभिथ नयन्निशाम् ॥ ११४ ।। प्रभाते सुदिने बारे पुण्यराश्युदये तथा । मौहर्तिकोपदिष्टेन लग्नेन स्थापयेत् सुधीः ॥ ११५ ।। इति विष्णुसंहितोयामधियासपटल. सप्तदश ॥ अथाष्टादशः पटल। अथ वक्ष्यामि संक्षेपात् प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम् । वास्तुयागं पुरा कृत्वा मुहत् स्थापनं भवेत् ॥ १ कृत्वा नान्दीमुखं शक्त्या पडष्टौ द्वादशाथवा । भोजयेद् ब्राह्मणान् शान्तान् वैष्णवांस्तु विशेषतः ॥ दद्यादनाङ्गुलीयादि हिरण्यं च स्वशक्तितः। प्रासादस्य तु सर्वस्य मार्जनं कारयेत्ततः ॥ ३ ॥ तथाचाभ्यन्तरं दर्भः सशलाकैः प्रयत्नतः । पञ्चगव्येन गन्धैश्च प्रोक्ष्य मूलाभिमन्त्रितैः ॥ ४ ॥ होमा वालुकाभिस्तु प्रासादस्य समन्ततः । कारयेच्चतुरश्राणि स्थण्डिलानि यथाक्रमम् ॥ ५ ॥ दिक्षु चाष्टासु कृत्वैवमष्टौ च कलशान न्यसेत् । कुसुमोदकसम्पूर्णान् सपिधानान् सपल्लवान् ॥ ६ ॥ सप्तसप्तविभागेन गर्भागारे विभाजिते । ब्रह्मदेवमनुष्याणां पिशाचानां पदानि तु ॥ ७ ॥ १. 'शस्तान्' स. ग. पाठः ·विष्णुसंहितायाम् मध्यादारभ्य यत्नेन क्रमाद् ज्ञेयानि सर्वतः । ब्राह्मः पञ्चदशांशः स्याद् देवभागास्त्रयोदश ॥ ८॥ एकादश नवांशाश्व शिष्टयोः पृष्ठभागतः । गमनं त्रिविधं प्रोक्तं पृष्ठसौम्येशभेदतः ॥९॥ कल्पनीयं यथान्यायं द्रव्यसंस्थानयोगतः। स्थितासीनशयानाना स्थानानि परिकल्पयेत् ॥ १०॥ ब्रह्मांशे मध्यमं त्यक्त्वा द्वितीयं चापि पृष्ठतः। स्थितैकबेरबिम्बस्य तृतीये स्थानमिप्यते ॥ ११ ॥ त्रिभक्ते हारविस्तारैत्रिसप्ताशेपु मध्यमे । मध्यार्धेनोत्तरे सूत्रं गमनार्थ प्रकल्पयेत् ॥ १२ ॥ पश्चिमोत्तरसंयोगे कर्णसूत्रं प्रकल्प्य तु । बिम्बाङ्गुलियवेनैशे गमयेद् द्वियवेन वा ॥ १३ ॥ ब्रह्मभागं परित्यज्य स्थानारी स्थाप्यते यदि । तन्मण्डलाधिपो राजा स्थापकच विनश्यति ॥ १४ ॥ क्रिया च निष्फलैव स्यात् तस्माद्यत्नेन मापयेत् । किञ्चिन्मानुपमाश्रित्य कुर्यादासनकर्म च ॥ १५ ॥ देवमानुपभागाभ्यां कुर्याच शयनं बुधः। अर्चनापीठिका ब्राझे स्थापना देविके यदा ॥ १६ ॥ मानुपेऽस्य परीवाराः पैशाचे त्वायुधानि च । कृत्वा पादशिलास्थानं वृत्तं वा चतुरश्रकम् ॥ १७ ॥ पादपीठस्य चाधस्तात् ततो ब्रह्मशिलां न्यसेत् । त्वमेव परमा शक्तिरत्वमेवासनधारिका ॥ १८ ॥ १. 'रे', २. 'श तु म ।' ख. ग. पाठ'. .

·1 + मारादेशः पटलः । देवाज्ञया त्वया देवि! स्थातव्यमिह सर्वदा । इति विज्ञाप्य तां पूर्व गन्धपुष्पैः प्रपूजिताम् ॥ १९ ॥ ध्यात्वोची स्थापयेद्त्त मन्त्रेणानेन देशिकः । स्थितं चराचरं यस्यां रलानां निधिरव्ययः ॥ २० ॥ सा त्वं ब्रह्मशिलारूपा तिष्ठात्र घरणिः स्थिरा। एवं संस्थाप्य तां भूयो गन्धपुष्पैः प्रपूज्य च ॥ २१ ॥ रत्लन्यासं ततः कुर्याद् विधिदृष्टेन वर्मना । गर्ताश्च निम्नावरणाश्चत्वारो चिहिताः क्रमात् ॥ २२ ॥ मध्यान्तमष्टदिक्ष्यष्टौ न्यस्तव्यानि यथाक्रमम् । सेषु बीजानि रत्नानि धातुलोहायुधानि च ॥ २३ ॥ सर्वद्रव्याणि संयोज्य ब्रह्मस्थाने तु विन्यसेत् | ये गुणाः प्रथिता विष्णोरैश्वर्याष्टकसंज्ञया ।। २४ ॥ तानि रत्नानि दिक्स्थानि न्यासकाले विचिन्तयेत् । वायुन्योमान्तरस्थानि येषां वीजानि ते गुणाः ॥ २५ ॥ ईशित्वादिकमात् सम्यक् पूर्वाद्याशाविह स्मृताः । मध्ये तु प्रणयो ज्ञेयो गुणाष्टकयुतः पुमान् ।। २६ ।। शोधयेत् पञ्चगव्येन गमष्टाक्षरेण तु । प्रोक्षयेद् गन्धतोयैश्च द्वादशाक्षरविद्यया ॥ २७ ॥ होमकर्म ततः कुर्यात् प्रासादोत्तरपार्थतः । लौकिक चाग्निमानीय शरावेऽभिनये ततः ॥ २८ ॥ वैष्णवीकरणं कुर्यात् संस्कृतं वह्निमानयेत् । अष्टाक्षरेण जुहुयादाज्याहुतिसहस्रकम् ॥ २९ ॥ १. 'जयेत् || य ख, ग, पाठ:

·१४२ विष्णुसंहितायाम् ततः समित्सहस्रं च द्वादशाक्षरविद्यया ।। हुत्वाज्यं चाथ गायत्रया रत्नानि समुपस्पृशेत् ॥ ३० ॥ आज्याहुतिसहस्रं वा गायत्त्यैवात्र होमयेत् । अथवाष्टशतं मुख्यं मध्यमं चाधर्म भवेत् ॥ ३१ ॥ । तया संस्पृश्य रत्नानि गर्नुपु विनिवेशयेत् । न गर्नादधिकं द्रव्यं न हीनं च प्रकल्पयेत् ॥ ३२ ॥ कचिद्रव्यसमं गर्त कारयेत् कुशलो गुरुः । अष्टाक्षरस्य वर्णैस्तु व्यस्तैरेव यथाक्रमम् ॥ ३३ ॥ यवादीन् दिक्षु विन्यस्य मध्ये सिद्धार्थकं न्यसेत् । ततो वज्रादिरत्नानि पद्मरागं च मध्यतः ॥ ३४ ॥ मनःशिलादिधातूंश्च पारतं तं तथा न्यसेत् । सुवर्णादीनि दिक्ष्यष्टी मध्ये पद्मं हिरण्मयम् ॥ ३५ ॥ संस्पृशेद् विष्णुगायल्या ततो गर्तं सदक्षिणम् । बीजादीनामलामेऽपि तत्स्थानेषु यथाक्रमम् ।। ३६ ।। शालिमुक्ताहरीतालसुवर्णानि न्यसेद् बुधः। पुण्याहं वाचयेत् पूर्व वैष्णवैः सह मन्त्रवित् ॥ ३७॥ रत्नन्यासं ततः कृत्वा पिण्डिका तत्र विन्यसेत् । प्रणीय वैष्णवं वह्निमैशान्यां मूलविद्यया ॥ ३८ ॥- जुहुयात् समिधो ब्राह्मीः सहस्रं शतमेव वा। अष्टोत्तरमथाज्येन गायल्या विष्णुसंज्ञया ॥ ३९ ॥ मूर्तिशक्तिभिरङ्गच घृतमेव वधाक्रमम् । हुत्वा च शक्तितो विद्वान् शान्तितोयं समाहरेत् ॥ ४०॥ १. 'तुं च पा' य, ग., 'तूनि पा' ट. पाठ.. ..

·अष्टादशः पटलः। ततेश्चामि समानीय वैष्णवैमन्त्रवित्तमैः। ' होतव्यमष्टदिक्ष्वेवं समिहिर्मूलविद्यया ॥४१॥ पलाशैखदिराश्वत्थाप्लक्षन्यग्रोधजास्तथा । काश्मयों रोहिताश्चैव विल्वोदुम्बरजाः क्रमात् ॥ ४२ ॥ हादशाङ्गुलमानारताः समिधस्तु प्रकीर्तिताः । कनिष्ठिकाप्रमाणाश्च पृथगष्टसहस्त्रिकाः ॥ १३ ॥ एवं कृत्वा दिशाहोमं शान्तिवारि समाहरेत् । वैष्णवे ताम्रपाने तु सर्वकुम्भोपसंभृतम् ॥ ४४ ॥ शतवारं तु मूलेन मन्त्रयित्वाथ देशिकः । अष्टाक्षरस्य वर्णैस्तु पूरयित्वा प्रदक्षिणम् ॥ ४५ ॥ प्रणवेन तु सर्पूज्य गन्धपुष्पैर्यथाक्रमम् । करगुतं तदादाय सपिधानं सवस्त्रकम् ॥४६॥ ध्यात्वात्र परमं विष्णुं तेजोरूपमनामयम । कर्मा यारततो मूनि सिश्चेदोमित्युदाहरन् ॥ ४७ ॥ सिक्त्वा तु प्रतिमामूनि सर्वतीर्थमयं जलम् । विसृज्य वाससी पूर्वे वस्त्राभ्यां छादयेत् पुनः ॥ २८ ॥ गन्धपुप्पादिभिः सम्यग् यथाविभवमर्चयेत् । उत्तिष्ठति समुत्थाप्य शहादुन्दुभिनिःस्वनैः॥ १९ ॥ प्रतिमामानयेद् विद्वान् प्रासादस्य प्रदक्षिणम् । अतो देवेति सूक्तेन मूर्तिपैः सहितो गुरुः ॥ ५० ॥ १. ३, २. रा. ग. पाठः. १. "पृश्य गल.ग. पाठः ५. 'वीयस्तरम्' क. ग. पाठ पा ·विष्णुमंहितायाम् द्वारदेशे च दत्त्वार्य मुहूर्ते शोभने ततः । प्रवेशयत प्रयत्नेन प्रासादं देशिकोत्तमः ॥ ५२ ॥ प्रवेश्यान्तर्यथा किञ्चिद्धचोर्ध्व न संस्पृशेत् । पीठं प्रदक्षिणीकृत्य ततः सर्वेण विन्यसेत् ॥ ५२ ॥ ध्यायेच्च परमं विष्णुं निष्कलं मन्त्रवित्तमः । मुलग्ने स्थापयेद् ध्यात्या सर्वतत्त्वमयं सुधीः ॥ ५३ ॥ लोकानुग्रहहत्वथ स्थिरीभव मुखाय नः । सान्निध्यं हि सदा देव ! प्रत्यहं परिवर्तय ॥५४॥ मा भूत् प्रजाविरोधोऽस्मिन् यजमानः ममृद्धयताम् । सभूपालं तथा राष्ट्रं सर्वोपद्रववर्जितम् ॥ ५५ ॥ क्षेमेण वृद्धिमतुला सुखमक्षयमश्नुताम् । इत्युक्त्वाग्रे पठच्चाम्य विश्वतश्चक्षुरित्यूचम् ॥ ५६ । सजीवकरणं कृत्वा पञ्चोपनिषदा क्रमात् । शान्ति हुत्वा यथान्यायं देवं तमभिपेचयेत् ।। ५७ ।। ध्यात्वा तु निष्कलं विष्णुं सकलं भावयेत्ततः । आकाशं तस्य मूर्तिः स्यात् पृथिवी तस्य पीठिका ॥५८ ॥ विग्रहं कल्पयेत् तस्य तेजसः परमाणुभिः । तेजोमयं ततो ध्यावा शचक्रगदाधरम् ॥ ५९॥ मन्त्रन्यासं ततः कुर्यात् मर्गस्वित्यन्तभेदतः । तेजोमय ततो ध्यात्वा सकलं सकलेश्वरम् ॥ ६० ॥ निरुध्य प्रणवेनाथ विभक्तेन्द्रियविग्रहम् । सर्वशक्तिसमायुक्तं सर्वावयवसुन्दरम् ॥ ६१ ॥ 'त्तस्य' रा. ग. पाठ. । १.

·२१४५ . अष्टादशः पटल] पीताम्बरकिरीटादिप्रोज्ज्वलं प्रोज्ज्वलायुधम् । अर्चयेत् सकलीकृत्य साङ्गं सावरणं ततः ॥ ६२ ॥ दर्शयित्वाथ मुद्रां च प्रणमेद् दण्डवत् क्षितौ । ब्रह्मादिपरिवारांस्तु खनाम्रास्त्राणि विन्यसेत् ॥ ६३ ॥ अर्चयित्वा स्वमुद्राश्च-दर्शयेत् पार्षदान् पृथक् । पूजयित्वा ततो देवं प्रणम्याञ्जलिमुद्रया ॥ ६४ ॥ जपेदष्टशतं मूलमनुज्ञाप्य तमीश्वरम् । निर्गम्याभिमुखों भूत्वा पुष्पतोयादिसंयुतम् ॥ ६५ ॥ हारि चण्डं प्रचण्डं च देवदौवारिकावुभौ । नमोन्तेन स्वनाम्ना तु स्थापयित्वा बलिं हरेत् ॥ ६६ वैनतेयमनन्तं च गणेशं दक्षिणेश्वरम् । लोकपालांश्च संस्थाप्य विष्वक्सेनं च पूजयेत् ।। ६७ ॥ लेप्येऽधिवास्य कर्माची प्रवेश्य सुरमन्दिरम् इयं सा देव ते मूर्तिरोमित्युक्त्वात्र विन्यसेत ॥ ६८ ।। जीवन्यासादि सर्व तु कर्तव्यमिह पूर्ववत् । लानादीनि तु कर्माणि कर्मार्चायां प्रयोजयेत् ॥ ६९ ॥ तत्त्वन्यासादि सर्वे तु मूलार्चायामिति स्थितिः । विष्णुपारिपदान् सर्वान् बलिपीठे प्रकल्प्य तुं॥ ७० ॥ उपस्पृश्य कृतन्यासः प्रविश्यान्तहं सुधीः । मूलमष्टशतं जप्त्वा देवं तमभिवादयेत् ॥७१ ॥ स्तौनानाविधः स्तुत्या महापुरुषपूर्वकैः । प्रणाममुद्रया पश्चाष्टाङ्गं प्रणिपत्य च ॥ ७२ ।। १. स.ग. पाठः. ए ·अष्टादशः पटलः । बलिं च विकिरे यत्नाद ब्राह्मणैः स्वस्ति वाचयेत् । एवं कृतेऽत्र तिध्यक्षवाराशिग्रहोइयाः ॥ ८४ ॥ नश्यन्ति सकला दोषास्तस्मात् कार्य तु मर्वथा । यजमानं ततः पश्चाद् विष्णुकुम्भजलेन तु ॥ ८५ ।। स्नापयित्वार्चन कुयादाचार्यः स्वयमेव च ।। ततः स गुरुणा सार्ध पत्त्या पुवैस्तथानुजैः ।। ८६ ॥ सितवस्त्रधरो भक्त्या देवं तमभिवादयेत् । विधा कृत्यात्मनो वित्तं भागं देवाय कल्पयेत् ।। ८७ ॥ भागं भार्यासुतादीनां भागमाचार्यदक्षिणाम् । प्रीतिदानं च दातव्यं पूजोपकरणानि च ।। ८८ ।' यो ददाति तदा किञ्चित् सर्व बहुफलं भवेत् । धूपदीपादि संस्थाप्य देवागारं तु घट्टयेत् ।। ८९ ॥ नोढाटयेत् ततः पश्चात् वीण्यहानि तु कश्चन । दक्षिणानाद्यहोमैस्तु पूजा तन्त्र विधीयते ॥ ९० ॥ मन्त्रस्य प्रीणनं कुर्यात् स्थापित पुरुषोत्तमे । धृतेन पयसा दध्ना शुद्धतोयेन वा सकृत् ॥ ५१ ॥ स्नापयित्वा तु कर्माची चन्दनायैः समालमेत् । भूषणर्गन्धपुष्पैश्य धूपदीपैश्य शक्तितः ॥ ९२ निवेधैर्विविधश्चापि ब्राह्मणानां च पूजनैः । प्राणयेत् प्रयतो भक्त्या तमाचार्य प्रसादयेत् ॥ ९३ ॥ दद्याच्च दक्षिणां तन विष्णुर्मे मीयतामिति । प्रतिष्ठापश्चकेऽप्येवं विधिः साधारणः स्मृतः ॥ १४ ॥ १. कृत्वा आक. पाठ:, ·१४८ विष्णुसंहितायाम् मन्त्रसंयोगभेदस्तु पूर्वमेव मयोदितः । ग्रामं परिभ्रमेद् रात्री दीपिकाशतसंयुतम् ॥ ९५ ॥ केतुभिर्विविधाकारैर्वितानैर्विविधैरपि । भेरीशङ्खनिनादैश्च जयशब्दैश्च संयुतम् ॥ ९६ ॥ बलि च मर्वतो दद्यात् ततः शान्तिर्भविष्यति ॥ ९६३ ॥ इति विष्णुमहिताया प्रतिष्ठापटलोऽधायश ॥ अधकोनविंशः पटलः। अथ वक्ष्यामि सक्षेपात् प्रतिष्ठानन्तरक्रियाम् । पूर्ववत् स्थण्डिलान्यष्टौ होमार्थ दिक्ष कल्पयेत् ॥ १ ॥ उल्लेखनादिकं कृत्वा पूर्वोक्तविधिना क्रमात् । प्रणीय वैष्णवं वह्नि जुहुयुर्दिक्षु दीक्षिताः॥ २ ॥ इन्द्रक्रतुमिति प्राच्यामग्मिदूतं हुताशने । नाकेसुपर्ण याम्यायां नैर्ऋत्या मोपुणःपरा ॥ ३ ॥ यंरक्षन्तीति वारुण्यां वायवायाहि पावने । मोमंराजानमित्येवं सौम्ये शार्वे त्रियम्बकम् ॥४॥ पञ्च तारान् पुरोऽनूच्य प्रत्येकं पूर्वतः क्रमात् । अमीभिर्जुहुयुमन्त्रैः पक्वं विधिवदृत्विजः ॥ ५॥ पलाशखदिराश्वत्थप्लक्षन्यग्रोधबिल्वजाः । औदुम्बराश्च काश्मयः समियोऽष्टशतं पृथक् ॥ ६ ॥ तावदाज्यान्नलाजादीन् हुत्वा शेष समापयेत् । समिदादि यथालाभमिन्द्राद्यस्त्रैश्च होमयेत् ॥७॥ १. 'वाय' क ख ग. पाठ .

·एकोनविंशः पटलः ।। इन्द्रादीन् होमयित्वैवं स्वमन्त्रैरष्टदिक्षु च । सम्पाताध्ययुतैस्तोयैर्घटस्थैर्मन्त्रसंस्कृतैः ।। ८ ॥ संस्थाप्य पीठिकास्वेतान् गन्धाधैः पूजयेत् क्रमाव । स्कन्दमन्यां प्रतिष्ठाप्य पण्मुखायेति विद्यया ॥ ९ ॥ शास्तारमग्नौ भांबीजं भूताधिपतये नमः । मागी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ॥ १० ॥ बाराीन्द्री च चामुण्डी याम्ये वै सप्त मातरः । वीरभद्रगणेशाभ्यां सह प्राकारपार्थतः ॥ ११ ॥ वीरभद्रः स्वराः सर्वे सप्तवर्गास्तु मातरः । कूटो गणपतिश्चेति क्रमाज्ञया च मातृका ॥ १२ ॥ प्रणवेन स्वमन्त्रैर्या नेत्यां तु दिवाकरम् । घषोत्कायेति मन्त्रो वा हुतान्तस्तद्विधौ भवेत् ॥ १३ ॥ पश्चाद् ब्रह्मा स्वषट्केण तथान्यस्तत्सदित्यपि । ततो भूरिति बीजेन वराहो वायुगोचरे ।। १४ ॥ दुर्गा हीङ्कारपूर्वेण सा नानोत्तरतस्तथा। सश्रीधरहयास्या वा वागीश्चर्यादिमातरः ॥ १५ ॥ बागीश्वरी किया कीर्तिलक्ष्मीः सृष्टिश्च पञ्चमी । विद्या कान्तिरिति ज्ञेयाः शङ्खचक्रगदाधराः ॥१६॥ चतुर्थपष्टौ विन्दन्तौ द्वादशोऽथ त्रयोदशः । आधश्कादशो शेयो द्वितीयश्चन्द्रगाः स्वराः ॥ १७ ॥ विष्वक्सेनोऽदितौ स्थाप्यः शङ्खचक्रगदाधरः । तर्जयन् चामतर्जन्या नासायासन्नया जगत् ॥ १८ ॥ + ·१५० विष्णुसंहितायाम् गन्धपुप्पैः समभ्यर्च्य शिष्टद्रव्यैस्तु याज्ञिकैः । देवोपयुक्तं पुष्पादि यत् प्रासादान्तरस्थितम् ॥ १९ ॥ तत् सर्वमस्मै दत्त्वान्ते वस्त्राभ्यां परिवेष्टयेत् । ईशानं चेशदिग्भागे स्वमन्त्रैः स्थापयेत् ततः ॥२०॥ कुमुदाद्याचे पीठेपु पूर्वादिध्वजदेवताः। प्राकारांत्तु बहिः स्थाप्याः पूज्याश्च वलिभिःक्रमात् ॥२१॥ बलिपीठे बलश्चाग्रे सगणो भूतनायका : स्थापयित्वार्चयित्वा च सर्वान् विज्ञापयेत् ततः॥ २२ ॥ यावदत्र जगन्नाथो बिम्बमाश्रित्य तिष्ठति । तावदत्रैव रक्षार्थ यूयं तिष्ठत सर्वदा ॥ २३ ॥ अन्तर्मण्डलदण्डार्धदण्डे स्यादन्तहारका । मध्यहारा द्विदण्डा च चतुर्मर्यादभित्तिका ॥ २४ ॥ सप्तदण्डायता कार्या मर्यादाभित्तिका ततः । मुखायामरित्रभागेन पादेनार्धन वा ऐनः ॥ २५ ॥ बलिपीठसमुत्सेधो गर्भागारपतेः समः। पूजापीठसमो वापि पड़नो वा प्रकीर्चितः ॥ २५ ॥ उत्सेधं दशधा कृत्वा सप्तांशस्तस्य विस्तरः । सप्तविंशतिधा कृत्वा सममेन तदुच्छ्रयम् ॥ २७ ॥ एकांशं पादुकं विद्यात् चतुर्गिर्जगतीं पुनः । त्रिभागं कुमदं चैव तधैकांशेन पट्टिकाम् ॥ २८ ॥ दशांशं कण्टमित्याहुरंशाभ्यां कम्बुनिद्रवी । त्रिभिः कपातमित्याहुरेकांशेनामपष्टिकाम् ॥ २९ ॥ १. च भूतशा. पू', २. 21', ३. 'धर्मा' 4. ग. पाठ..

·एकोनविंश. पटलः । वंशकं पामन्ते स्यादेतत् पीठस्य लक्षणम् । उत्तमाधममध्यत्वं विम्बयोगात् प्रकल्पयेत् ॥ ३० ॥ उत्तमानां तु विम्बानां वर्जिने मध्यमाधमे । वर्जिता पीठिकाघाटी मध्यमाधमयोस्तथा ॥ ३१ ॥ पीठिकानां विपर्यासे कुलनाशो भवेद् यतः । स्वानां स्वाना विपर्यासो न कार्योऽतः सुखाथिभिः ॥ ३२ ११ उत्सेधनिर्गमी तुल्यौ पादुकस्य प्रकीर्तितौ । जगतीकुम्भयोः सन्धौ तावदन्तर्गतं भवेत् ॥ ३३ ॥ भागं कुम्भोतरे कृत्वा भागाध पटिका ततः । भागमेकं निभागैकं कुर्याद्वै कण्ठपादुकम् ।। ६६ ।। भागान्तिर्गतं कण्ठं पादमात्रौ तु मेग्वला । विस्तारादष्टभागैकं पादविस्तार उच्यते ॥ ३५ ॥ चत्वारो द्वादशैवं या कर्तव्याः कण्ठपादुकाः । कण्ठाग्रपट्टिका कुर्याद् यथावत् कुम्भपट्टिकाम् ॥ ३६ ॥ भागं बाह्यगतं चैव बलभ्यर्ध तु भगुरम् । अन्तर्भङ्गुरवद् भागं सलिलं सर्वतो भवेत् ।। ३७ ॥ ऊर्ध्वं तु पट्टिका ज्ञेया पदाकृतिरथान्तरे । तत्पीठं मध्यतः कृत्वा मण्डपं लक्षणान्वितं ॥ ३८ ॥ वीजाङ्कुरध्वजारोहयलिमङ्गलपूर्वकम् । उत्सवालाधपुण्याहस्थानशुद्ध्यादिसंयुतम् ॥ ३९ ॥ समन्तात् पाठविस्तारं लिखित्वा भद्रकाष्टकम् । कलशान पूरयित्वाप्टौ घृतैर्घान्यैस्तु वाम्बुभिः ॥ १० ॥ १.क.पात ·१५२ विष्णुसंहितायाम मर्वरत्नसमायुक्तं वस्त्रयुग्मंस्तु वेष्टयेत । लोहजं मृण्मयं वान्यं पीठस्योपरि कल्पयेत् ॥ ४१ ॥ भूतनाथस्य चारभ्य भूतानां च प्रदक्षिणम् । गन्धादिनार्चयित्वा तु फलैः पुप्पैश्च सर्वतः ॥ ४२ ॥ भक्ष्यभोज्यादिसंयुक्त कलशाश्चैव पूर्ववत् । वस्त्रैः संवेष्टयेत सर्वान् नवैः केशादिवार्जितैः ॥ ४३ ॥ होमार्थ तु द्विजा प्राधा अष्टौ चत्वार एव वा । स्वयं वैकं प्रकुर्वीत पूर्वोक्तविधिना गुरुः ॥ ४४ ॥ वेदाध्ययनसंयुक्तं तथा जागरणं निशि । प्रासादाभ्यन्तरे देवमाराध्य विधिपूर्वकम् ॥ ४५ ॥ बलिदानं यथाशक्ति सर्व कृत्वा तु पूर्ववत् । सर्वेषां मूर्तिपानां तु होमयेन्मूलविद्यया ॥ ४६ ॥ यथा स्वनाममन्त्रेण समिदाज्यहवींषि च । लाजांश्च सर्षपश्चैिव तथा सक्तून् यवास्तिलान् ॥ ४७ ॥ दधि क्षीर तथा क्षौद्रं पुष्पाणि तु फलानि च । सर्व साज्यं तु होतव्यं सर्वशान्तिकरं शुभम् ॥ ४८ ॥ अष्टोत्तरसहस्रं वा शतं वा होमयेत् पृथक् । दद्यात् पूर्णाहुतिं चात्र प्रतिद्रव्यं विधानतः ॥ १९ ॥ शड्खतूर्यादिसंयुक्तं दिक्षु भूतबलिं हरेत् । ओन्नमः प्राच्येभ्यो भूतेभ्यो विश्वभूतेभ्यः, नमोऽस्तु विश्वरूपेभ्यो विरूपेभ्यश्च वो नमः ॥ ५० ॥ ओम् नमोऽस्तु दक्षिणेभ्यश्च भूतेभ्यः शाईधन्वनः । नमो हाहाभ्यो भूतेभ्यः सर्वेभ्यो वो नमोनमः ॥ ५१ ॥ १. वरूपेभ्यश्च वो' क. पाठ .

·१५३ एकोनविंशः पटलः । ओन्नमः पाश्चात्त्येभ्यो भूतेभ्यो भैरवेभ्यो विष्णुपाल- केभ्यो वियग्रहोदरवर्तिभ्यो हुं फटु मो गच्छत ठठ । विष्णु- गणानामतो बलिमुपाहरामि भद्रं नो ददत प्रीणयत स्वाहा । ओनमो विष्णुभूतेभ्य उदीच्येभ्यः सकलजन्तुहित- करेभ्यो विश्वपालकेभ्यो वो नमः स्वाहा । सुस्नातः स्वस्तिवाच्याथ ब्राह्मणानामनुज्ञया। देवस्य महती पूजां कृत्वा भक्त्या समाहितः ॥ ५२ ॥ वैनतेयं च सम्पूज्य परिवारं च शक्तितः । भूतनाथमधाराध्य मूर्तिपान पूजयेत् कमात् ।। ५३ ॥ अपूपसक्तुभिर्धानाफलभक्ष्यसमन्वितैः । एतत्सर्वं क्रमात् कृत्वा ब्राह्मणानां च तर्पणम् ॥ ५४ ॥ दक्षिणा चात्र दातव्या ब्राह्मणेभ्यः स्वशक्तितः । गन्धपुष्परथायर्य बलिपीठं समाहितः ॥ ५५ ॥ भूतमार्थ प्रतिष्ठाप्य कुम्भतोयेन सेचयेत् । इतरान सेचयेद् दिक्षु मूर्तिपानां यथाक्रमम् ॥ १६ ॥ आचार्यों यजमानश्च बलिपीठं प्रदक्षिणम् । अभ्यर्य गन्धपुष्पायैः प्रणमेद् भूतनायकम् ॥ ५७ ।। पायस कुसरं चैव गुंलान्नं धृतसंयुतम् । दना मधुर्फलैर्युक्तं पूजयेद् भूतनायकम् ।। ५८ ।। १. 'दहनोदार' क, 'बहनोद' स. ग. पाठ. २. 'ई' ग, पाठः, ३. 'त गच्छत छ' ख. पाठ:. १. 'पो हुं फट् । औं नमो विष्णुभूतेभ्य उ. पाठः, ५. 'मन्वितः " क. पाठः, ६. 'गन्धतो' स. ग. पाठः, ७. 'निवाने स्व. ग. ह. पाठः ८. 'समायुक्तं' क. पाठः. - - ·विष्णुसंहितायां आचार्यो मूर्तिपालेभ्यो दक्षिणां दापयेत् नतः । पूर्ववत् स्नपनं कुर्याद् देवदेवस्य शक्तितः ।। ५९ ।। स्वानशेषैस्तु कुम्भस्थैराचार्यों मूर्तिपैः सह । प्रोक्षयेत् परिवारांस्तान गन्धौदिभिरथार्चयेत् ॥ ३० ॥ इंति विष्णुसंहितायाम् एकोनविंशः पटलः ।। - अथ विंशः पटलः। अथ वक्ष्यामि संक्षेपादुत्सवस्य विधि परम् । स्थापितोऽपि विना येन प्रसीदति न केशवः ॥ १ ॥ अब्दमर्धं त्रिमासं वा मासं पक्षमसम्भवे । नवाहं वापि सप्ताह पश्चाहं नेप्यते परम् ॥ २॥ माघे वा मार्गशीर्षे वा चैत्रे वैशाख एव वा । पौषे वा फाल्गुने कुर्यादुत्सवं बहुविस्तरम् ॥ ३ ॥ प्रत्यब्दं नियतं कुर्याच्छक्त्या सर्वार्थसाधनम् । पुण्याहेनोत्सवारम्भे ध्वजस्थापनमाचरेत् ॥ ४ ॥ सप्ताद्विकचतुष्कादौ मङ्गलाङ्कुररोपणम् । श्रवणान्तं तु संकल्प्य तीर्थस्लानावसानिकम् ॥ ५ ॥ कारयेदुत्सवं भक्त्या विष्णोर्विष्णुपरायणः । स्थापयेदुत्सवारम्भे ध्वजं गरुडलक्षणम् ॥ ६ ॥ दिक्षु चाप्टौ यथान्यायं पताकादीन् समुज्ज्वलान् । ध्वजोत्थाने कृते किञ्चिन्न विनैरभिभूयते ।।७।। कलशेन समं कार्य ध्वजस्यारोहणं तदा। पूर्ववन्मण्डपं कृत्वा वेदिं च सुपरिश्रिताम् ॥ ८ ॥ १. 'य', २. 'न्धपुष्पर' स. ग. पाठः, ·विंशः पटलः अग्नेश्च जननं कुम्भमूर्तिपानां च कल्पनम् । ध्वजदण्डः समः कार्यो दृढो बणविवर्जितः ॥ ९ ॥ कर्मान्तरानियुक्तच् न शुष्कः पतितः स्वयम् । पुष्यादियोगे सङ्ग्राह्यः सुलमे शकुनैः शुभैः ।। १० । ब्राह्मणैः स्वस्तिवाच्यादौ शुचिः स्नातः स्खलङ्कृतः । तथाविधैर्हिजैर्युक्तो जयशब्दादिसंयुतः ॥ ११ ॥ मध्वाज्याक्तकुठारेण पूर्वोत्तरमुखो गुरुः ।। छित्त्वा वंशमुपानीय कलशैः स्नापयेच्छुभैः ॥ १२ ॥ मृत्कषायौषधीतीधैर्गन्धपुष्पैश्च पूजयेत् । पताका च शुमा कार्या सिता तदवलम्बिनी ।। १३ ।। स्याद् देवागारशिखरत्रिभागसमलम्बिनी। 'दभैरावेष्टिता घण्टाचामरादर्शसंयुता ॥ १३ ॥ सम्मुख लेखयेत् तत्र विनताकुलनन्दनम् । आजानुनाभिकण्ठानं सितपीतारुणासितम् ॥ १५ ॥ दुर्निरीक्षं सुरैदैत्यैर्चालान्वितविलोचनम् । अनन्ताधटनागेन्द्रधरं नीलामनासिकम् ।। १६ ।। सहस्रादित्यसंकाशं मनसावाह्य विन्यसेत् । पूजयेद् गन्धपुष्पैश्च मन्त्रेणानेन मन्यविद ॥ १७ ॥ तारादिः पक्षिराजायहुतान्तोऽष्टाक्षरस्तु यः । सम्बुद्धिरूप एव स्यादावाहनविसर्गयोः ॥ १८ ॥ चन्दनक्षम्पलि ध्यानैः शयनेऽभ्यर्च्य वासयेत्। होमं च विधिवत् कुर्याद् वर्गायैः कादिशान्तर्गः ॥ १. 'ममाजेनी' इति मूलपाट ·विष्णुसहिताया हुतान्तैः प्रणवाद्यैश्च तिलान् ब्रीहिसमन्वितान् । चतुर्भिरक्षरैर्दिक्षु चवर्गानन्तरविना ॥ २० ॥ अष्टोत्तरसहस्रं तु वैनतेयपदान्वितैः आज्याक्तं होमयेत् सर्वं निवेद्यं च चतुर्विधम् ॥ २१ ॥ बलिं च परितो दद्याद् भूतानां ध्वजवासिनाम् । अनेककोटिसंख्यानां भूतानां चापि पार्पदाम् ॥ २२ ॥ प्रभातेऽभ्यर्चयित्वैव ब्राह्मणांश्चैव तर्पयेत् । ध्वजवाहनभूतोऽसौ विष्णोर्विष्णुपराक्रमः ॥ २३ ॥ सुपर्णः प्रीयतां मह्यं विनताकुलनन्दनः । इत्युच्चार्य ततो गच्छेद् देवतायतनं प्रति ॥ २४ ॥ ध्वजमादाय तैः सार्धं देवमूर्तिधरैर्दिजैः। वेदतूर्यादिनि|पैः सुलमे स्थापयेद् ध्वजम् ॥ २५ ॥ मुक्तागारुडहेमानि गर्ने विन्यस्य रोहयेत् । ओन्नमोऽष्टकुलनागभूषणाय नागशोणितलिप्ताङ्गाय सप्तपातालवासिजनविक्षोभणकराय महाशैलसञ्चालनायारुण- कनीयसे पुरुषोत्तमवाहनाय विनतानन्दकराय त्रैलोक्यवि. क्षोभणाय देवदानवगन्धर्वोरगमथनायामृतमथनाय मातुरर्थे नागमोहनाय हन हन विमान् नाशय स्वाहा । अनेन स्तुतिमन्त्रेण स्तुत्वा ते विहगेश्वरम् ॥ २६ ॥ सान्निध्यं कल्पयेत् तस्य पक्षिराजस्य सर्वदा । ततः प्रभृति तत्स्थानं नोपसर्पन्ति राक्षसाः ॥२७ ॥ पिशाचा दन्दशूकाय तस्मात् कार्यों ध्वजोच्छ्रयः । स्नपनं चात्र कर्तव्यं प्रासादस्य तथैव च ॥ २८ ॥ १. 'वा' क . ख. पाठ २. धजस्य च ख. ग. घ. पाठः, ·विंशः पटलः। कला पूरयेच्छुभ्र फलैर्नानाविधैः शुभैः। सर्वधान्यैस्तथा शुक्लैः कुसुमैश्च सुगन्धिभिः ॥ २९ ॥ तत्त्वानां तु ग्रथा न्यासस्तदुक्तं प्रथमं तय । यजमानोऽनुगैः सार्ध ध्वजमन्दिरयोः पुनः॥३०॥ प्रदक्षिणं त्रिधा कृत्वा गच्छेदवभृथं ततः शुभं तीर्थं प्रविश्यात्र गङ्गामावाहयेत् पुनः ॥ ३१ ॥ देवि। विष्णुपदे ! शुद्धे ! सर्वपापव्यपोहिनि । नन्दनीत्येव ते नाम नलिनी मालिनीति च ॥ ३२ ॥ दक्षापत्या च विहगी सर्वभूतप्रियेति च । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि पापान्मोचय मा चिरम् ॥ ३३ ॥ प्यात्या जपनि मन्त्रं वारि विक्षोभ्य पाणिना। मजेद् येऽन्येऽत्र मन्जन्ति सर्वे ते स्युरकल्मषाः ॥ ३४॥ मूलाङ्गैरतर्पयेत् तन्न मुनीन् देवान् ऋषींस्तथा । पार्षदांश्च भवेत् तृप्तिस्तेषां द्वादशवार्षिकी ॥ ३५ ॥ दीक्षान्ते च प्रतिष्ठान्ते कुर्यादवभृथं तथा । सर्वतीर्थसमं पुण्यं भवत्येव न संशयः ॥ ३६ ।। ध्वजानन्यांस्तथा स्थाप्य दिशापालाङ्कचिह्नितान् । स्वमन्त्रैः पूजयेद् दिक्षु सर्वेभ्यश्च बलि हरेत् ॥ ३७ ॥ प्रामवीधीश्च सम्मृज्य प्रोक्ष्य गन्धोदकैरततः । समन्ताद विकिरेत् पुष्पैः शोभनैश्च सुगन्धिभिः ॥ ३८ ॥ १. 'मिः । तपनं तेन कर्तव्यं प्रासादस्य ध्वजस्य च । तत्वा', पाठः २. 'सं तदु' क. स. ५. पाठ:. ३. 'पुन.' क. रु. पाठः... 'ततः । र, पाठ ५. 'सर्वान', ६. यमपं पुख, ग. पाठ:.

·विष्णुसंहिताया ग्रामपर्यन्तदेशे च ग्रामान्तश्चत्वरेपु च । चैत्यारामेपु गोठेपु देवतायतनेषु च ॥ ३९ ॥ तोरणैश्च पताकाभिर्मण्डलैश्चोपशोभयेत् । कदलीनालिकेरेक्षुपूगपुप्पफलद्रुमैः॥ ४० ॥ दीपप्रासादयन्त्रैश्च कुर्याच्छोभा समन्ततः । सवनेषु वलिं दद्याद् गन्धपुप्पादिसंयुतम् ॥ १ ॥ पूजयित्वा यथान्यायमुत्सवेषु विशेषतः । संस्नाप्य शुद्धतोयैश्च पयोदध्याज्यगन्धकैः ॥ ४२ । गव्यैश्च नालिकेरादिलिप्त्वा गन्धैः सुयोजितैः। हृद्यैः सुपितैश्वित्रैः परिधाप्य नवांशुकैः ॥ ४३ ॥ पुप्पैर्मनोहरैः पुण्यैर्विविधैध विशेषतः । मालासग्भिः समन्ताच सन्धूप्यायःपुरादिभिः ॥४४॥ सरत्नहेमभूषाभिर्भक्त्या दीपैश्च पूजयेत् । स्वादुभिः सोपदंशैश्च प्रभूतैराज्यसंयुतैः ॥४५॥ चतुर्विधैर्दधिक्षीरगुलाबैश्च निवेद्यकैः । गीतसङ्गीतवादित्रबहुलं भक्तहर्षणम् ॥ ४६॥ विविधान्नाद्यभूयिष्ठमुत्सर्व कारयेत् ततः । कृत्वा नित्यबलि दद्यात् तनोत्सवबलिं पुनः ॥ ४७ ।। विशेषेण च कर्तव्यं सर्वमङ्गलसंयुतम् । स्त्रियो द्विजाश्च हृष्टाश्च भक्ताश्च जयपाठकाः ॥४८॥ देवस्य परितो गत्वा मुच्यन्तेऽखिलपातकैः । नृत्तगीतादिभिश्चात्र विशालं कुर्युरुत्सवम् ॥ १९॥ १, 'योजिते', २. 'थी स. ग. पाठ .

·विंशः पटलः । . शनैः प्रदक्षिणं गच्छेद् बलिं देवाच्च देशिकः । यावन्त्युत्सवक्लप्सानि दिनान्येवं समाचरेत् ॥ ५ ॥ गन्धपुष्पाक्षतैः लम्भिः फलैच विविधैः शुभैः। किरेयुः कौतुकं मक्ताः कालचक्रमथापि वा ।। ५१ ॥ एवं निघा परिभ्रम्य पडहानि यथाविधि । सप्तमेऽधि ततः कुर्यात् पुष्पयागं हरिप्रियम् ॥ ५२ ।। पूर्वेचुर्भूयो भूत्वा नियतात्मा हविष्यभुक् । उपोष्य निशि देवस्य कुर्यात् कौतुकबन्धनम् ॥ ५३ ॥ कर्मा! तु समाराध्य मण्डपे समलकृते । प्ररोहघटिकाभिस्तु शरावैदिग्विदिग्गतैः ॥ ५४ ।। वैष्यावैः कारयित्वा तु घृतारोपणमादितः । जयमङ्गलघोषैस्तु प्रदर्यादर्शमङ्गलम् ॥ ५५ ॥ जितं त इति बनीयात् कौतुकं दक्षिणे करे । आचार्यस्यापि कर्तव्यं तदा कौतुकबन्धनम् ॥ ५६ ।। चामरैस्तालवृन्तैन वीजयेन्मङ्गलान्वितम् । शयने सनिवेश्या मनिर्वाणपदीपकैः ॥ ५७ ॥ रात्रिशेष समासीत सन्धूप्यायापुरादिभिः । प्रातः स्नात्वार्चयित्वा च कृत्वा मङ्गलवाचनम् ॥ ५८ ॥ माममदक्षिणं चात्र पिष्टचूर्णानि कारयेत् । उलूखले नवे शुद्धे दुर्वादिभिरलंकृते ॥ ५५ ॥ वैष्णवी भिस्तु दासी भिदिजै; सुशुभानि तु । लिप्वाग्यन तु तामचर्चा मूलबिम्बमथापि वा ॥ ६ ॥ १. 'कुर्याच' स. ग. पाठः.

·१६० विष्णुसंहितायां हेमचूर्णादिभिः सम्यक् परिमृज्य समन्ततः । हरिद्रामुद्गसम्मित्रैर्भक्तानां मूर्ध्नि विन्यसेत् ॥ ६१ ॥ गन्धचूर्णैश्च विमृजेत् प्रतिमा तहदेव तु । स्नापयेद् वेदिकामध्ये पूरितैस्तीर्थवारिभिः ॥ ६२ ।। गन्धतोयैश्च दातव्यं भक्तानां मूर्ति तज्जलम् । दत्त्वा सुवर्णचूर्ण च पूजयेद् विधिना पुनः॥ ६३ ।। स्नात्वाचम्य पुनर्वेद्यां शोधितायां समन्ततः । चतुस्तोरणयुक्तायां विकिरेत् सर्पपाक्षतैः ॥ ६४ ॥ कलशैरङ्कुरैदीपैर्दर्पणाद्यैश्च भूषयेत् । दामानि लम्बयेत् तत्र मुक्तादामानि चाभितः ॥ ६५ ।। कुम्भेशवर्धनीभ्यां तु कृत्वादौ भूपरिग्रहम् । पूर्ववत् सूत्रयित्वात्र कारयेत् पुप्पमण्डलम् ।। ६६ ।। पञ्चवर्णः शुभैः पुप्परम्लानै सुगन्धिभिः । मन्दारपीतकोरण्डैः पद्मबिल्वदलैरपि ॥ ६७ ॥ जपादिवर्जितैः शु?यथावर्णविभागतः । मध्ये सकर्णिकं पद्ममष्टपत्रं सुशोभनम् ॥ ६८ ।। पड्भिर्वादशभिवापि दलैर्युक्तं प्रकल्पयेत । पीतैस्तु कणिका कार्या रक्तवर्णस्तु केमराः ॥ ६९ ॥ हरितैः सन्धयश्रात्र शुक्लैग्य दलानि तु । भद्रकं वा लिखेत् तत्र चनाजं वा यथामचि ॥ ७॥ पहिरावरणे चाष्टौ पद्मान्यष्टदलानि तु | भूतीनां चाथ देवीनां तथा पुप्पमयान्यव ॥ १ ॥ १. ''. पाठः. २. 'रष्टद' म. ग. पाट , ·विशः पटलः। मुद्राणां लोकपालानां तथैवावरणहये। आदिपद्मार्धमानेन मूर्तिपद्मानि कल्पयेत् ॥७२॥ तदर्धेन तु मुद्राणामिन्द्रादीनां प्रकल्पयेत् । तावता वैनतेयस्य विष्वक्सेनस्य चैव हि ॥३॥ पश्चिमं वाहयेद द्वार वीथीश्च परितो भवेत्()। पुप्पदन्तप्रदेशे स्यात् सञ्चारो मूर्तिधारिणाम् ॥७॥ एवं पुप्पमयान्येव कुर्यात् पद्मानि सर्वशः । द्वारादिक वहिः सर्व यथाशोभं प्रकल्पयेत् ॥७५ ॥ योगपीठं तु सम्पूज्य सगात्रं सपरिच्छदम् । प्रतिमामादिपद्मास्य कर्णिकायां निवेशयेत् ॥ ७ ॥ पूजयेत् पूर्ववद् देवं न्यासं कृत्वा यथाविधि । मूर्तिशत्यस्त्रलोकेशाः पूज्याः पद्मेषु तेषु च ॥ ७० ॥ गन्धैः पुष्पैश्च धुपैश्च दीपैरनैश्च शोभनैः। पूजयित्वा यथान्यायमग्निकार्य समारभेत् ॥७८ ॥ चतस्रः पालिकाः पूर्वमनेः कृत्वा चतुर्दिशम् । चतुरश्च चरून कृत्वा यथावित्चानुसारतः ॥७९॥ पूर्ववत संस्कृते वही चतुधैंक विभज्य था। कृत्वोपस्तरणादीनि प्रथमं तु निवेदयेत् ।। ८० ॥ द्वितीयं जुहुयादग्नौ घृताक्तं प्राग्यदेव तु । तृतीय परिवारेन्यो दत्त्वान्ते बलिमेव च ॥ ८१ ॥ चतुर्थं प्राशयेत् साज्यं शेपं कृत्वा तु पूर्ववत् । हिरण्यं दक्षिणां दद्याद् बामणांश्रय भोजयेत् ॥ १२ ॥ १. '' क. स. पाठ .

·- . १६२ विष्णुसंहिताया नृत्तगीतादिभिः स्तोत्रैवेदनादैश्च पुष्कलैः । पूजनैवैष्णवानां च प्रीणयेदखिलेश्वरम् ॥ ८३॥ द्वादश्यां श्रवणेऽप्येवं कुर्याद् यागं विचक्षणः । सप्तमे सप्तमे कुर्याद् विष्णुयागमतन्द्रितः ॥ ८४ ॥ संवत्सरं तथा कृत्वा विष्णुलोके महीयते । अयने विपुवे चैव सोमसूर्यग्रहे तथा ॥ ८५ ।। संक्रमे विष्णुपञ्चम्यां कृत्वेष्टं प्राप्नुयात्.फलम् । प्रथमे दिवसे रात्रौ कुर्याद ग्रामप्रदक्षिणम् ॥ ८६ ॥ अह्नि प्रदक्षिणं कुर्याच्छेपेषु दिवसेषु च। बलिं च सर्वतो दद्याद् भूतेभ्योऽन्तर्बहिस्तथा ॥ ८७ ॥ परिभ्रमणकाले च मण्डलेषु बलि हरेत् । कौतुकस्य पुरस्तात् तु गन्तव्यं बलिदायिभिः ।। ८८ ।। गन्धपुप्पादिसंयुक्तं जलदानसमन्वितम् । बलिविक्षेपणं कुर्याद् बलिमुद्रां च दर्शयेत् ।। ८९ ।। कुमुदादिध्वजेशानां पञ्चाशद्गणनायकाः । भवन्ति शतशस्तेपा तथैव च सहसशः ॥ ९० ॥ तेपामयुतशस्तेषां लक्षशः कोटिशस्ततः । असंख्येयाश्चरन्त्येत ग्रहाशाप्टविधा भुवि ॥ ९१ ।। देवासुराच गन्धर्वा यक्षाः पितृगणास्तथा । नागा रक्षःपिशाचाथ कुमदादिगणाः क्रमात् ॥ ९२ ॥ १ ३. पञ्चपञ्चा 'या', २. 'भूक. रा. पाठ. ४. ग्रा' ग पाठ. ड. पाठ.

·विगः पटलः । तत्र पञ्चाशदाख्या ये चतुशनमहागणाः । चत्वारिंशत्सहस्रं तु ये तेषां परिचारकाः ॥ ९३ ।। . तेपां तु पूजया सर्वे शमं यान्ति न संशयः । विविधा विविधे स्थाने तिष्ठन्तो विविधायुधाः ॥ ९ ॥ विविधैर्भयरोगाद्य धन्तेऽतिक्रमे नरान् । वैष्णवीभिस्तु विद्याभिर्निवा नान्यथा कचित् ॥ ९५ ॥ कुमुदादिगणेशानां बलिं दद्यात् तु नित्यशः । गणानां परिवाराणामुत्सवेपूरसंवेषु च ॥ ९६ ॥ चत्वारिंशत्सहस्राणों दत्वा पीठे समापयेत् । ओं नमः पादेभ्यश्च दद्याच्छेपं जलाप्लुतम् ॥ ९७ ॥ भूमौ प्रतिदिशं चात्र दद्याच्छान्तिकरं सदा । तीर्थस्नानदिनात् पूर्वदिने कृत्वा महोत्सवम् ॥ १८ ॥ विनेशं देवताश्चान्यास्तत्र यलेन पूजयेत् । तत्र सायं परिभ्रम्य दत्त्वा चैव महाबलिम् ॥ ९९ ।। प्रविश्य देवमाचार्यः प्रार्थयेत् सुसमाहितः । तीर्थयात्रा त्वया देव! श्व कर्तव्या सुरेश्वर! ॥ १०० ॥ तत्र प्रतिसरारम्भं त्वमनुज्ञातुमर्हसि । लब्धानुज्ञस्तु निर्गम्य यजमानसमन्वितः ॥ ११ ॥ ततः कौतुकवन्धादि कर्त्तव्यं सर्वमाचरेत् ॥ १०१५ ॥ इति विष्णुसंहितायामुत्सयपटलो विंशः ।। P -- १. 'या' क. म, पाठा. २. 'शा बलिपीठ क' पाठ'. ३. " क.ख..ग.ड, पाठ..

·- विष्णुसंहितायाम् अथैकविंशः पटलः । अथ वक्ष्यामि संक्षेपाद् यात्रामस्य शुभाशुभाम् । तीर्थयात्रा शुभा ज्ञेया साशुभा या स्वमन्दिरे ॥ १ ॥ पूर्वेयुरुत्सवं कृत्वा निशि दद्यान्महाबलिम् । विष्णुपारिपदेभ्यश्च प्रमथेभ्यो नमोनमः ॥ २ ॥ मातृभ्यस्तद्गणेभ्यश्च सर्वेभ्यो वै नमोनमः । इत्येवं सर्वतो दत्त्वा प्रविश्य प्रार्य पूर्ववत् ॥ ३ ॥ पीठे सास्तरणे देवं पुण्याहस्वस्तिवाचनैः । कृतकौतुकमाराध्य ततः स्तोत्रादि कीर्तयेत् ॥ १ ॥ सातः स्वलकृतः प्रातः कृत्वा यागं पुरोदितम् । पभिः कनिक्रदत्पूर्वेर्तुत्वा स्वस्त्यादिपञ्चकैः ॥ ५ ॥ मूलेनाप्टर्शतं चैव समिदाज्यचरून कमात् शकुनानि परीक्ष्याथ स्नानयात्रां प्रयोजयेत् ॥ ६ ॥ रथं वा कुञ्जरं वास्य यात्रावाहनमानयेत् । नानावादिनकुशलान् बहूंथ परिचारकान् ॥ ७ ॥ छत्रध्वजपताकाश्च भटान दासांश्च भक्तकान् । ब्राह्मणांश्च समानीय मुहूर्ते शोभने गुरुः ॥ ८ ॥ पुण्याहं वाचयित्वात्र प्राप्तानुज्ञो विजोत्तमैः। देवं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य पुरः स्थितः ॥ ९ ॥ पीठे विन्यस्य कर्माची कार्य विज्ञापयेच्छनः । कर्मार्चा तीर्थयात्रार्थ तयेयं कल्पिता हरे ! ॥ १० ॥ १. 'जयेत्' ग. पाठः, २. ः कृत्वा' म्व. ग. पाठः. ३. 'मि.' ५. 'दि'फ, पाठः, ·एकविंशः पटलः । तीर्थयात्रां कुरुष्वास्यां संक्रम्यानुग्रहाय नः । ततः संहत्य तोमर्चामुत्पाये विधिपूर्वकम् ॥११॥ तस्यामावाहयेद् देवं पञ्चोपनिषदैः क्रमात् । । आवाहितमनुस्मृत्य दत्त्वायं प्रतिपूज्य च ॥ १२॥ सदशेन नवेनैव वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत् | सोष्णीषः सोत्तरीयथ कृतन्यासः समाहितः ॥ १३ ॥ दक्षिणेन तमादाय पाणिना वान्यतः स्वयम् । शिष्यैः परिवृतो गच्छेन्मण्डपं ममलंकृतम् ।।, १४ ॥ तत्र मङ्गलवादं तु सर्वमङ्गलसंयुतम् । कुर्यादत्र द्विजाः सर्वे वदेयुश्च तथास्त्विति ॥ १५ ॥ मण्डपहारमासाद्य दत्त्वाध्य सह मूर्चिपैः । गेहं प्रदक्षिणीकृत्य ततो गच्छेद् बहिः पुनः ॥ १६ ॥ उदकुम्भं हविश्छनं यांगोपकरणानि च । प्ररोहपटिकाश्चान्ये धारयेयुर्द्विजोत्तमाः ॥ १७ ॥ बहिनिर्गम्य घोपेण महता वाग्यतः स्वयम् । वाहनं गरुडं ध्यात्वा पूजयित्वाधिरा तम् ॥ १८ ॥ गच्छेत् तु योजनादाङ् नदी वान्यजलाशयम् । दिङ्मन्त्रेण बहिस्सालं कृत्वा पूर्व प्रदक्षिणम् ॥ १९ ॥ गच्छेयुर्वान्यताः सर्वे सोत्तरीयाः स्वलंकृताः । पथि घोपं जना वाद्यैीतनृत्तरवैस्तथा ॥ २० ॥ वाहनर्विविधैश्चापि कुरिन् देवतुष्टये। तोरणाभ्यन्तरे गत्वा मण्डपं तीर्थपार्श्वतः ॥ २१ ॥ 1. 'कर्मा' क. ख. पाठ.. २. '' . पाठ . ३, 'यो' क. स. . ५.,पाठः, ·विष्णुसंहितायाम् वेदिं परिश्रितां कृत्वा पीठे देवं निवेशयेत् । दीक्षितैः पाचयित्वात्र पायसं विजने क्वचित् ॥ २२ ॥ दत्त्वा पाद्यादि सर्वेण तमादाय नदी ब्रजेत् । वारिणा तीर्थमावाह्य वैष्णवं तत्र पावनम् ॥ २३ ॥ तीर्थे त्रिधा निमज्ज्यास्मिन् मन्त्रेण परमेष्ठिना। निवेश्य पीठे दत्त्वार्य पाद्यमाचमनं तथा ॥ २४ ॥ आपोहिष्ठादिभिः प्रोक्ष्य पञ्चभिश्च समाहितः । तमादाय पुनर्मजेत् तोये कृत्वाघमर्पणम् ॥ २५ ॥ तत्र स्नानं महापुण्यं सर्वपापहरं विदुः । पीठे निवेश्य वस्त्रे हे परिधाय नवे स्वयम् ॥ २६ ॥ आचम्य तु कृतन्यासः पूजयेद् विधिना पुनः । आज्ययुक्तं निवेद्यं च दत्त्वास्मै विधिपूर्वकम् ॥ २७ ॥ तीर्थेऽस्मिन् वैष्णवे पुण्ये स्नातोऽसि पुरुषोत्तम ! । अतस्त्वमनुगृहीप्व स्वस्थानोपाश्रयेण नः ।। २८ ॥ इति प्रार्थ्य तमादाय पूर्ववद् वाहनं नयेत् । तमारुह्य यथापूर्व प्रासादमशनैनयेत् ॥ २९ ॥ यात्रायेव गृहं प्राप्य विम्ये सकामयेत् ततः। दापोऽन्यथा महानत्र कर्तृणां भवति ध्रुवम् ॥ ३० ॥ गत्वा गर्भगृहं पीठे निवेश्य सुसमाहितः । तोयेन गन्धपुप्पैश्च बुद्धयावाह्य समन्त्रकम् ॥ ३१ ॥ मूलबिम्बे यथान्यायं सर्वेण प्रतिरोपयेत् । यात्रादावन्ततश्चैवमावाहनविधिः स्मृतः ॥ ३२ ॥ १. 'मापनोपा' इ. पाठ, २. 'त्रा येवं गृ', ३ 'ये सग न्धपुष्पे तु बु' ह. पाट.

·एकविंशः : पटल. सकलीकृतमाराध्य दत्त्वायं प्रणिपत्य च । निर्गच्छेद्द्वारमावृत्य ब्राह्मणांश्चात्र भोजयेत् ॥ ३३ ॥ निशि दद्याद बलिं चैवं शुभयात्रा मयोदिता । अशुभा वास्तुसिद्धयर्था कथ्यमानावधार्यताम् ॥ ३४ ॥ प्रासादे शिथिले जीणे मृद्विम्बे चित्र एव वा । निष्कामयेन्नवे गेहे विधिनानेन देवताम् ॥ ३५ ॥ पर्जन्ये या जयन्ते वा दिपेदियोश्च सम्भवात् । प्रारद्वारे पश्चिमहारे मृगदौवारिकस्थितम् ॥ ३६॥ प्रासादाभिमुखद्वारमल्पगेहं नवं शुभम् । एकभूमिकमग्रीवं मृद्रिः काष्टैरथापि वा ॥ ३७ ॥ पीठं काष्ठमयं रम्यं सश्वभ्रं कारयेत् ततः। कुर्याल्लोहमयं बिम्बं दारवं वास्त्रमापदि ॥ ३८ ॥ कृते कालावधी सम्यक् संक्रामणमिहेप्यते । मासादि द्वादशाब्दान्त कालमत्र प्रचक्षते ॥ ३९ ॥ नवं गेहं तु संशोध्य सर्वं कृत्वाथ पूर्ववत् । राक्षोप्नमादितः कृत्वा सर्वकर्माण्यतश्चरेत् ॥४०॥ स्थापनोक्तविधानेन मण्डपं कारयेत् पुनः । ध्वजतोरणसंयुक्तं मण्डयेदरादिभिः ॥ ४१ ॥ गव्यरस्त्रेण सम्प्रोक्ष्य मध्ये स्वास्तिकमालिखेत् । वीहिभिः स्थाण्डिलं कृत्वा तरिमन् वासोभिरास्तरेत् ॥ तण्डुलान् निक्षिपेत् तस्मिन् कम्बलादिभिरास्तरेत् । कुशैर्वस्त्रैश्च पुप्पैच गन्धादिभिरथार्चयेत् ॥ ४३ ॥ १. 'त्यु' है. पाठ ·१६८. विष्णुसहितायां जलेऽधिवास्य कर्माचा प्रक्षाल्य सलिलैः शुभैः । मृत्तोयैः पत्रतोयैश्च कपायगव्यपञ्चकैः ॥४४॥ गन्धपुप्पैरलंकृत्य वस्त्रैराच्छाद्य शाययेत् । शङ्खभेर्यादिनादेन गन्धपुप्पादिसंयुतम् ॥ ४५ ॥ आ सप्तरात्रात् सन्ध्यासु देवताभ्यो चलि हरेत् । शृण्वन्तु देवताः सर्वाः प्रासादमिममाश्रिताः ॥ १६ ॥ यदुच्यमानमरमाभिरनुगृह्णन्तु तेन नः। पूर्वैः पूर्वं कृतमिदं देवालयमसारवत् ॥ १७ ॥ प्राप्त कालवशाद् भूयो वयं तत् कर्तुमुद्यताः । कालेनैतावता भूयः प्रासादेऽस्मिन् पुनर्नवे ॥ १८ ॥ प्रापयामो वयं सत्यमित्युक्त्वा घोषयेद् बुधः । मासादाक् तु कालश्चेत् तत्र संकोच इप्यते ॥ १९ ॥ प्रासाददेहसंस्थानि सर्वतत्त्वान्यनुक्रमात् । देवताश्च तथा हृत्वा परिवारसमायुतम् ॥ ५० ॥ ध्यात्वा संहारमार्गेण यथावद् देशिकोत्तमः । तेजोरूप तु तत् सर्व मूलबिम्बे नियोजयेत् ॥५१॥ तदूर्ध्व च तथा कृत्वा संक्रामायितुमारभेत् । प्रविश्य गर्भगेहं तु मूर्तिपैः सहितो गुरुः ॥५२ ॥ पुण्याहं वाचयित्वाथै ब्राह्मणैः स्वस्ति वाचयेत् । देवस्य महती पूजां कृत्वा भत्त्या यथाविधि ॥५३ ॥ प्रणिपत्यं पुरः स्थित्वा कार्य विज्ञापयेच्छनैः । भगवन् ! वास्त्वभिनवं विम्बं च तव शोभनम् ।। ५४ ॥ १. 'शोधये उ, पाठः, २. 'त्र' ख. ग. पाठः ३. 'चं तव सुशो' क. स. पाठः.

·एकत्रिंशः पटलः। कारयिष्यन्ति ते भक्तास्तदनुज्ञातुमर्हसि । केशवासरत्वया देव ! रोचनीयोऽल्पके गृहे ॥५५॥ यावन्नवं शुभं कृत्वा पुनः संस्थापयामहे । ततो लोहमयं कुम्भ शोधित सूत्रबोष्टितम् ॥ १६ ॥ देवस्य पुरतो न्यस्य सपवित्राक्षतादिकम् । ततो निर्गम्य तैः सार्ध बिम्बसंस्कारमारभेत् ॥ ५७ ॥ संहारष्टियोगेन ध्यात्या तत्वान्यनुक्रमात् । जननादिक्रमाद्दुत्वा तत्त्वान्यग्नौ यथाविधि ॥ ५८ ॥ निर्गल्य पृच्छेदाचार्यः कर्तृन कालावधिं पुनः । कियन्तं कालमत्रेशः प्रवासवसतिं वसेत् ॥ ५९ ॥ मासादूर्ध्वं हादशाब्दार्वाक् कालावधिः स्मृतः । नार्वाङ् नोय क्लेशवासं वासुदेवोऽनुमन्यते ॥ ६० ॥ इति पृष्टास्तु ते चूयुः कालावधिमसंशयम् । विश्राव्य कालानियम देवता नीयते बहिः ।। ६१ ।। विज्ञापयेत् ततो देवं प्रविश्य सुसमाहितः। कालं कर्तृभिरुद्दिष्टं ततः कुर्यादिमं विधिम् ॥ ६२ ।। यात्राहोमादिसंयुक्तं मुहते शोभने गुरुः । हुत्वा वास्तोप्पतिं सद्यो देवं निष्कामयेद् बहिः ॥ ६३ ॥ कलशं पूजयित्वाने पूरितं वस्त्रवेष्टितम् । कुम्भे तस्मिन् विधानेन योगपीठं प्रकल्पयेत् ।। ६४ ॥ सहेमरत्नगन्धाम्भोजाम्बूनदमयाम्बुजम् । आवाह्य विधिना तस्मिन् देवदेवं सनातनम् ॥ ६५ ॥ २. नि च ' ग. पाठ:. २. थापयि' क.स. पाठः, ३. 'सत्रये' क. गभ. पाठ'. १. 'जे' उ. पाठः.

·विष्णुसहितायाम पञ्चोपनिषदैर्मन्त्रमन्त्रमतिममन्वितम । दत्त्वार्य पूजयित्वात्र गन्धपप्पैः प्रणम्य च ॥ ६६ ॥ वस्त्रादिवेष्टितं बिम्वं प्रयत्नात् परिकल्प्य च। कलशं धारयन् मर्धा निर्गच्छेद वाग्यतो गुरुः ॥ ६७ ॥ शङ्खदुन्दुभिनि?पैर्जयशब्दैश्च पुष्कलैः । गेहं प्रदक्षिणीकृत्य ब्रह्मघोपसमन्वितम् ॥ ६८ ॥ शनैः शनैर्बजेद् यत्नाद् वस्खालङ्कारभूषितः । शाकुनस्वस्तिसूक्ताभ्यामतोदेवादिना तथा ॥ ६९ ॥ अन्तर्मण्डपमानीय स्थापयेच्छयने हरिम् । द्वादशाक्षरमन्त्रेण न्यासं मूलेन कल्पयेत ॥ ७० ॥ सूक्तेन च स्तुति कृत्वा पौरुषेण विचक्षणः । विष्णुसूक्तेन मूलेन द्विषट्केनाष्टकेन च ॥ ७१ ॥ नामभिः केशवाद्यैश्च दद्यात् पुष्पाणि भक्तितः । शालितण्डुलसम्पूर्णाञ् जलपूर्णानथापि वा ॥ ७२ ॥ घटान् प्रागादि विन्यस्य केशवादीन् प्रपूजयेत् । प्रणवेनैव तान् सर्वान देवादाहृत्य विन्यसेत् ॥ ७३ ॥ मूर्तिदेव्यो बहिः पूज्या मुद्रा दिक्पाच तहहिः । स्तुत्वानुज्ञाप्य तं देवं प्रथमां शान्तिमभ्यसेत् ॥ ७४ ।। दिक्कुण्डेप्वग्निमाधाय पूर्ववन्मुर्तिधारकाः । आधिवासनिकान् होमानारभेरन् यथापुरम् ॥ ७५ ॥ हुत्या देवमनुज्ञाप्य कुर्याच्छान्ति च देशिकः । मन्त्रैस्ततो जप्त्वा क्षालयेद् गव्यपञ्चकैः ।। ७६ ॥ स्पृष्ठा " 'त पाठ.

·१७ एकविंशः पटलः। व्यस्तैश्चैव समस्तैश्च कपायामलकाम्बुभिः । हेममिश्रजलैः पश्चात् स्नापयेच्छुद्धवारिभिः ॥ ७७ ॥ सूक्तैः स्तुत्वार्चयेद् देवं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । कलशान स्थापयेत् पश्चाद् द्वारदेशेषु सर्वतः ।। ७८ ॥ द्रव्याणि पूजनार्थानि होमार्थानि च संभैरते । तूर्यवादिनहरतांश्च कल्पयेत् कुशलान् बहून् ॥ ७९ ।। एतत् सर्वमुपानीय निमित्तान्युपलक्ष्य च । स्थानानि देवतानां च कल्पयित्वा यथाक्रमम् ।। ८० ॥ दुःस्वप्नादिपु जातेपु प्रायश्चित्तानि कारयेत् । मूलेन जुहुयांदाज्यं सहस्रं शतमेव वा ॥ १ ॥ पुण्याहजयघोपैश्च मुहूर्ते शोभने गुरुः ।। देवं प्रदक्षिणं कृत्वा लब्धानुज्ञः कृताञ्जलिः ॥ ८२ ॥ सम्पूज्य विधिना देवं पुण्याहजयमङ्गलैः । प्रणवेन तमुत्थाप्य शाकुनेन तु देशिकः ।। ८३ ॥ स्वस्तिसूक्तेन चानीय प्रविशेत् सप्रदक्षिणम् । प्रविश्य तैः समादिष्टं कालं विज्ञाप्य विष्णवे ॥ ८४ ॥ स्थापयेत् प्रतिमा तन मन्त्रमेतमुदीरयेत् । भगवन्नल्पगेहेऽस्मिन् वासः क्लशोऽपि ते हरे! ।। ८५ ॥ वस्तव्यो भगवस्तावद् यावद् गेहं समाप्यते । कारकस्य परामृद्धिमनुजानन महोदयाम् ॥ ८६ ॥ भक्तानामनुकम्पार्थमिह त्वं स्थातुमर्हसि । इत्युक्त्या किञ्चिदानन्य सिञ्चत् तहारि मूर्धनि ॥ ८ ॥ १. नह' क. पा. २. १, ३. कलशान्' र, पाट, Coffeल' क. रा. ग. पाठक, 2 ·-- विष्णुसंहिताया पञ्चोपनिषदान् मन्त्रान् ध्यात्वा संर्वण देशिकः । सृष्टिन्यासं ततः कुर्यात् पौरुपं सूक्तमुच्चरेत् ।। ८८ ॥ ततो मूर्त्या तु संयोज्य पूजयेत् कल्पवर्त्मना । कल्पयेत् परिवाराश्च दिशाहोमान् प्रकल्पयेत् ॥ ८९ ।। दक्षिणां च ततो दद्यादन्नाद्यं चात्र कारयेत् । यन्नोक्तं तच्च वै कुर्यात् प्रतिष्ठाविधिना सुधीः ॥ ९० ॥ निष्कामादिप्रवेशान्तं कर्ता स्यान्नियतो व्रती। जीर्णे विम्बेऽधिवास्यैवं विष्वक्सेनात्मना स्वयम् ॥ ९१ ॥ विधिनोहास्य यानेन नीत्वागाधे जले क्षिपेत् । नवं बिम्बं तु संस्थाप्य तत्रावाद्यार्चयेत् पुनः ॥ १२ ॥ गृहे जीणे हयोवैवं कृत्वा शीघ्रतरं पुनः । नवीकृत्य यथान्यायं लेप्याम् गृहमेव वा ॥ ९३ ॥ संस्कृत्य सकलं कृत्वा पुरादिष्टेन वर्मना । आवाह्य पूर्ववद् विद्वान् पञ्चोपनिषदैहरिम् ॥ ९४ ॥ अधिवास्याग्रतश्चैवं पुनर्मुले नियोजयेत् । बिम्बं यदि नवं तत्राप्यर्वागावाहनात् क्रियाम् ॥ ९५ ॥ सर्वां पूर्वोक्तविधिना कृत्वास्थाप्याभिपेचयेत् । पूर्ववत् सकलीकृत्य पूजयेत् पुरुषोत्तमम् ॥ ९६ ] प्रतिष्ठाविधिना सर्व ततः कुर्याद् विचक्षणः । तद्विम्बमपि संस्कृत्य कौतुकत्वेन कल्पयेत् ॥ ९७ ॥ इति विष्णुसहितार्यामेकविश पटल ॥ १. 'दि', २. 'शो' क स. प. पाठः. 'कल्पयेत्' छ. पाठ. १. पाद्य या' क स ग इ. पाठ. 'ये चै' स. ६. 'या यात्रापटल एकविंश.।' उ. पाठ. ३. पाठ.

·१७३ द्वाविंशः पटलः । अथ दाविंशः पटलः। अथ वक्ष्यामि संक्षेपाद बलिकर्म यथाक्रमम् । त्रिसन्ध्यमुचितं नित्यमुत्सबादौ विशेषतः ॥१॥ आराध्य विधिना देवं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । संस्कृतं संस्कृते वह्नौ देवायान्नं निवेदयेत् ॥ २ ॥ तच्छेपेणैव कर्माचापीठं पात्रे प्रकल्पयेत् । विना मन्त्रेण लोकानौ बल्यर्थमपि पाचयेत् ॥ ३ ॥ स्थाल्या तु तण्डुला शुद्धान् निरुप्तान मूलविद्यया । प्रोक्ष्य त्रिधा परिक्षाल्य प्रज्वाल्यानि च तेजसा ॥ ४ ॥ पचे व्यजनवातेन हविर्न स्कन्द्यते यथा । अभिघार्यावतार्याथ विन्यसेत् पात्रट्टितम् ॥ ५ ॥ पात्रेऽन्यरिमन्नुपस्तीर्य क्षिप्तं प्रत्यभिधार्य च । साज्यं निवेदयेद् भागं देवायान्यं च होमयेत् ॥ ६ ॥ गोमयेनोपलिप्यैशे पानं दर्भपु सादयेत् । हैमं वा राजतं तानं रत्निमात्रं तु मण्डलम् ।। ७ ।। अष्टाक्षरेण सम्प्रोक्ष्य सम्यक् प्रोत्तानितं जलैः । अभिधार्य हविशेष हृदा तस्मिन् विनिक्षिपेत् ॥ ८ ॥ पीठं प्रकल्पयेत तेन कर्माची यत्र नेप्यते । अन्यदा मसृणीकृत्य दध्यायक्वेदितं शुभार ॥ ९ ॥ शिवकं कारयेत् तेन चतुरगुलविस्तरम् । द्वादशाष्टाङ्गुलोत्सेधं पडगुलमथापि वा ॥१०॥ विन्यस्य काञ्चनं मूर्ध्नि शक्तिमाबाह्य पूजयेत् । परमेश्यात्मिकी मध्ये पुरुषादिसमावृताम् ॥ ११ ॥ १. 'येषु नि', २. 'त्य' क. रा. पाटः. ३. 'शा, ५. 'पष्टि' का पाठ ·१७५ विष्णुसंहिताया तस्मिन् संस्थापयेदा सर्वेणाबाह्य पञ्चभिः । मूलेनाबाह्य वा हेम्नि वर्णमूर्तिवृतं हरिम् ।। १२ ॥ गन्धपुप्पैस्तेमभ्यर्च्य ध्यात्वा सवनभेदितम् । तत्पात्रं स्थापयेन्मूर्ति दीक्षितस्य हिजन्मनः ॥ १३ ॥ उप्णीपादियुतो मौनी गृहीत्वा व्याहृति जपेत् । देवस्य पुरतः स्थित्वा प्रणम्य तु बैहिर्बजेत् ॥ १४ ॥ शङ्खदुन्दुभिनि?पैर्जयशब्दैश्च पुष्कलैः । अष्टमङ्गलसंयुक्तं वितानाद्युपशोभितम् ॥ १५ ॥ देवनागाप्सरोयक्षमुनिगन्धर्वकिन्नराः । सर्व चानुगमिप्यन्तो ध्येयाः स्वगुणसंव॑ताः ॥ १६ ॥ गन्धं पुप्पं जलं धूपं दीपं छत्रं च चामरम् । मङ्गलानि हविर्घण्टां गृह्णीयुस्तत्र दीक्षिताः ॥ १७ ॥ निर्गम्य शमित|पाह्मणानामनुज्ञया । मङ्गलानि गुरुयाद् द्वेिजाश्चान्ये तथारित्वति ॥ १८ ॥ जगन्निर्माणसंहारस्थित्यनग्रहहेतवः । देवानामीश्वरा देवा मङ्गलं प्रदिशन्तु नः ॥ १९ ॥ विष्णुब्रह्मा च रुद्रश्च प्रचण्डचण्ड एव च । गरुत्मान् ऋपभोते मङ्गलं प्रदिशन्तु नः ॥ २० ॥ इन्द्रभाग्निर्यमथैव नितिर्वरुणस्तथा । 'वायुर्वैश्रवणेशानी मङ्गलं प्रदिशन्तु नः ॥ २१ ॥ ६. १ 'म्तमाराध्य ध्या' स ग. पाट. २. 'त' पाट. न स.ग. पाठ. ५. 'युता.' . रा. ग. पाट , ५ 'त्य', ७. 'ना' स.ग, पाठः, ·--- । विष्णुसंहितायां प्रत्यूपश्च प्रभातश्च मङ्गलं प्रदिशन्तु नः । यज्ञाश्च पञ्चयज्ञाश्च पाकयज्ञास्तथैव च ॥ ३३ ॥ सर्वयज्ञमहायज्ञा मङ्गलं प्रदिशन्तु नः । कुमार्यश्च कुमाराश्च गणेशाश्च विनायकाः ॥ ३४ ॥ साथ किन्नराभौपि मङ्गलं प्रदिशन्तु नः । मृगव्याधथ शर्वश्च निऋतिवाज एकपात् ॥ ३५ ॥ अहिर्बुनिः पिनाकी च भवनोऽथेश्वरस्तथा । स्थाणुर्भवश्व पौंपारिर्मङ्गलं प्रदिशन्तु नः ॥ ३६ ।। धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा । इन्द्रो विवस्वान् पूपा च पर्जन्यत्वष्ट्रविष्णवः ॥ ३७ ॥ एते वै द्वादशादित्या मङ्गलं प्रदिशन्तु नः । यवक्रीतश्च क्रीतच अर्वा वसुविभावसू ॥ ३८ ॥ कक्षीवान् नारदः कण्वो मङ्गलं प्रदिशन्तु नः। उन्मुचिः प्रमुचिश्वैव आत्रेयोऽगस्त्य एव च ॥ ३९ ॥ दृढायुश्चमवाहन मङ्गलं प्रदिशन्तु नः । दृषद्गुह्यमहद्गुह्यपरिबाजारूव च ॥ १० ॥ एकहित्रिसमाख्याता मङ्गलं प्रदिशन्तु नः। कश्यपोऽनिर्वसिष्ठश्च भाग्हाजोऽङ्गिरास्तथा ॥ ४१ ॥ कौशिको भगवांधते मङ्गलं प्रदिगन्तु नः । आवहो विवहश्चैव उद्वहः मुवहन्तथा ॥ ४२ ॥ परीवहो विवहश्ते मङ्गलं प्रदिगन्तु नः। श्वेतकेतुश्च व्यासच वाल्मीकिः मुयशाम्तथा ॥ ४३ ॥ 'ते' के ग्व. प. पाट. थिय म' स. ग. पाठ . १. 'ना' है. पाट . २ ३ 'म'7. स. पाट. १ ·विष्णुसंहितायां येन संरक्ष्यते सर्व यस्मिन् सबै प्रतिष्टितम् । अमोघपाशहस्ताय तस्मैपांपतये नमः ॥ ५५ ॥ पूर्यन्ते च ह्रियन्ते च येन प्राणादयः क्रमात् । भूतानां पतये नित्यं नमस्तस्मै मरुत्पते ! ॥ १६ ॥ यत्प्रसादाजगत् कृत्यं धनेन परिपूर्यते । यक्षगुह्यकनाथाय धननाथ ! नमोऽस्तु ते ॥ १७ ॥ येन कालाग्मिना लोको युगान्तेप्ववगृह्यते । तस्मै ते ब्रह्मणः पुत्र ! विरूपाक्ष ! नमोऽस्तु ते ॥ ५८ ॥ वीरभद्र ! नमस्तेऽस्तु नमो विनेश्वराय च । ब्राह्मयादिन्यश्च सप्तभ्यो मातृभ्यो वै नमो नमः ॥ ५९ ॥ श्रीधराय नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽश्चमुखाय च । वागीश्वर्यादिमातृभ्यः सर्वाभ्यो वै नमो नमः ॥१०॥ विष्वक्सेन ! नमस्तेऽस्तु देवनिर्मात्यधारिणे । शङ्खचक्रगदापाणे! महापारिपदेश्वर! ॥ ६१ ॥ ये समस्तं जगद् व्याप्य तिष्ठन्ति वलिकाक्षिणः । विष्णुपारिपदाः सर्वे गृह्णन्तु वलिमुत्तमम् ॥ ६२ ॥ इत्याघोप्य वहिदिक्ष गणैरष्टविधैः सह । कुमुदादिवलिं दत्त्वा बलिपीठे वलि हरेत् ॥ ६३ ॥ ये भूता इति दिक्षु भूतनाथाय मध्यतः । मुष्टिना मुष्टिना सर्वान् प्रीणवेद् विष्णुपार्पदान् ॥ ६४ ॥ गृह्णन्तु बलिमेतं तु बासस्था विहगाननाः । ये क्रूरा येऽल्पसत्त्वाश्च भूतप्रेतनिशाचराः ॥ ६५ ॥ १. 'सर्व ध' ख. ग. ड, पाठः, ·8 द्वाविंशः पटलः । वेतालाश्चैव मातङ्गा हीनाहीनाथ ये गणाः । सर्वेपामेव तेषां च हरामि बलिमुत्तमम् ॥ ६६ ।। सर्वेभ्यथैव भूतेभ्यः सगणेभ्यो नमो नमः । त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य वलिना तोपयेद् गणान् ॥ १७ ॥ सवने सबने चैव नृत्तगीतादिसंयुतम् । गन्धपुष्पादि दत्त्यान्ते बलिशेपं जलाप्लुतम् ॥ ६८ ॥ निहरेदों नमो विष्णुपार्षदेभ्य इति ब्रुवन् । आचम्य प्रयतो विष्णुं स्मरन्नेत्य समाहितः ।। ६९ ॥ सर्वेगारोप्य तामची पुनमले नियोजयेत् । विष्वक्सेनाय तत् सर्व समाल्यं दापयेद्धविः ।। ७० ॥ पिण्डे तु बलिपात्रे वा पतिते दूपितेऽपि वा । तने प्रक्षाल्य तत् स्नात्वा कृत्वा न्यासं यथाक्रमम् ॥ परिश्रित्याशु तां भूमि गोमयेनोपलेपयेत् । पायसं श्रपयित्वान्न घृतमिश्नं सुशोभनम् ।। ७२ ॥ लिखित्वा स्वस्तिकं तत्र चूणै: शालिनिशामयैः । श्रीहिभिः स्थण्डिलं कृत्वा तस्मिन्नास्तीर्य चाम्बरम् ॥ तण्डुलैया कुशैः पुप्पः प्रोक्ष्यास्त्रेण समाहितः । मूलेन विन्यसेत् पात्रं प्रणवेन स्पृशेत् ततः ॥ ७ ॥ पुनथालेण सम्प्रोक्ष्य दक्षिणे शान्तिमर्चयेत् । उल्लेखनादिकं कृत्वा संस्कृत्यामि यथाविधि ॥ ७५ ॥ १. नागाश्च च, पाठः. २. निर्मात्य' स. पाठ:. ३. विधे बाक.स. ग. पाठ ५. 'तु' रा. ग. पाट. पाठ ६. नानुले' का पाठक ·विष्णुसंहितायां हुत्वान्नं मूलन्त्रेण प्रणवेनाज्यमेव च । अष्टोत्तरशतं वापि सहनं या यथाक्रमम् ।। ७६ ।। हविश्शेपं ततः पक्षाद् बलिपाने तु निक्षिपेत् । तत् कृत्वा पूर्ववत् प्रोदय मूलेनावाहनं भवेत् ।। ७७ ॥ पाधमयं ततो दत्त्वो गन्धपुपैरथार्चयेत् । नमस्कृत्य ततः स्तुत्वा स्तोत्रैरेवं निवेदयेत् ॥ ७८ ॥ भगवन् ! बलिपातस्य प्रायश्चित्तविधिर्मया । कृतोऽयं त्वत्प्रसादेन सम्पूर्णः शान्तिदोऽस्तु नः ॥ ७९ ॥ पुण्याहं वाचयित्वा च ब्राह्मणैः स्वस्ति वाचयेत् । नमस्कृत्य ततः स्तुत्वा सोत्तरीयः समाहितः ॥ ८० ॥ उद्धृत्य व्याहतीर्जप्त्या मूनि तारण विन्यसेत् । शङ्खतूर्यादिसंयुक्तं शनैर्गत्वा प्रदक्षिणम् ॥ ८१।। अन्तः प्रवेशयेत् पश्चादेशान्यां स्थापयेद् बुधः। उदास्यान्नं बहिस्त्यक्त्वा विष्वक्सेनाय कल्पयेत् ।। ८२ ।। पात्रं प्रक्षाल्य तोयेन विधिनाचम्य च स्वयम् । प्रासादे विन्यसेत् पात्रं ततः कुर्याच शान्तिकम् ।। ८३ ।। राशिचक्रविधानेन केशवादीन् यथाक्रमम् । चक्राब्जे पूजयेद् विद्वानभिकार्यसमन्वितम् ॥ ८४ ॥ बलिपातदिगीशं च तन्मासाधिपमेव च । तिथ्वृक्षवारराशीनां देवताथापि तर्पयेत् ।। ८५ ॥ इति विष्णुसहिताया बलिदानविधिर्नाम द्वाविंशः पटलः ।। १. यात् ग' ख. ग. पाठः, ·विष्णुसंहितायां हुत्वान्नं मूलन्त्रेण प्रणवेनाज्यमेव च । अष्टोत्तरशतं वापि सहस्रं वा यथाक्रमम् ।। ७६ ।। हविश्शेपं ततः पश्चाद् बलिपाने तु निक्षिपेत् । तत् कृत्वा पूर्ववत् प्रोक्ष्य मूलेनावाहनं भवेत् ।। ७७ ॥ पाघमर्थ्य ततो दत्त्वा गन्धपुप्पैरथार्चयेत् । नमस्कृत्य ततः स्तुत्वा स्तोत्रैरेवं निवेदयेत् ॥ ७८ ॥ भगवन् ! बलिपातस्य प्रायश्चित्तविधिर्मया । कृतोऽयं त्वत्प्रसादेन सम्पूर्णः शान्तिदोऽस्तु नः ॥ ७९ ॥ पुण्याहं वाचयित्वा च ब्राह्मणैः स्वरित बाचयेत् । नमस्कृत्य ततः स्तुत्वा सोत्तरीयः समाहितः ॥ ८० ॥ उद्धृत्य व्याहतीर्जप्त्वा मूर्ति तारण विन्यसेत् । शखतूर्यादिसंयुक्तं शनैर्गत्वा प्रदक्षिणम् ॥ ८१॥ अन्तः प्रवेशयेत् पश्चादेशान्यां स्थापयेद् बुधः । उद्दास्यान्नं वहिरत्यक्त्वा विप्वक्सेनाय कल्पयेत् ।। ८२ ॥ पात्रं प्रक्षाल्य तोयेन विधिनाचम्य च स्वयम् । प्रासादे विन्यसेत् पात्रं ततः कुर्याञ्च शान्तिकम् ।। ८३॥ राशिचक्रविधानेन केशवादीन् यथाक्रमम् । चक्राब्जे पूजयेद् विद्वानग्निकार्यसमन्वितम् ॥ ८४ ॥ बलिपातदिगीशं च तन्माताधिपमेव च । तिध्यक्षवारराशीनां देवताथापि तर्पयेत् ।। ८५ ॥ इति विष्णुसंहितायां वलिदानविधिर्नाम द्वाविंशः पटलः ।। १. स्यात् ग' ख. ग. पाठः, ·त्रयोविंशः पटलः। १८१', अथ त्रयोविंशः पटलः। अथ वक्ष्यामि संक्षेपाद विश्वार्ची सर्वभूतिदाम् दिग्विभागसमायुक्तां सर्वलोकहिताय वै ॥१॥ विधिवत् स्थापिते देवे यथान्यायं प्रपूजयेत् । कर्तव्या विश्वदेवार्चा वृद्धयर्थं सर्वदौपि वा ॥ २ ॥ मध्ये सारं यजेद् विष्णुं दिग्विदिक्षु ततः सुरान् । पूर्वादी पुरुष सत्यमच्युतं चानिरहकम् ॥ ३ ॥ विश्वरूपं च वैकुण्ठं सर्व भावनमेव च। विद्याधिपतयश्चैते शङ्खचक्रगदाधराः ॥ ४ ॥ विष्णुरूपाः सदा पूज्याः सगणास्तु पृथक् पृथक् । शक्तयोऽष्टौ भृशादिस्थाः सुरूपाः सर्वकामदाः ॥ ५ ॥ प्रज्ञा बुद्धिः स्मृतिः कीर्तिः श्रुतिर्मेधा धृतिः क्षमा । शसः सुदर्शनहलौ गदामुसलखड्गकाः ॥ ६ ॥ धनुः स्रगुत्तमा चाष्टौ दिग्विदिक्षु च तद्वहिः । वज्रदण्डत्रिशूलानि पाशोऽस्त्राणि तथैव च ॥ ७ ॥ ततः शक्तिश्च शस्त्राणि वैष्णवावं भृशादिषु । अस्त्रावरणमेवं तु शूलं सपरशु.यजेत् ॥ ८ ॥ इन्द्रो यमश्च वरुणः सोमोऽमिनि तिस्तथा । वायुरीशान इत्यष्टौ लोकपालास्त तहहिः ॥९॥ आदित्या विश्वदेवाश्च मरुतो विभनायकाः । स्कन्दो रुद्राश्च वसवश्वाश्विनौ च भृशादिपु ॥ १० ॥ १. सिद्धिदाम्', २. 'या', ३. 'दु', '४. 'श्व ख. ग. पाठा.

·१८२
विष्णुसंहितायो
बहिर्ग्रहगणाः पूज्याः पितृयक्षगणास्तथा ।
गन्धर्वाः सर्वभूतानि चाम्बिका राक्षसास्तथा ॥ ११ ॥
विद्याधराश्च सिद्धाश्च पूज्याः सर्वे खनामभिः ।
ततोऽप्सरोलोकमातृकूष्माण्डाश्च पिशाचकाः ॥ १२ ॥
नागाश्च किचराः सा व्याधयश्च भृशादिपु ।
नन्दनः कुमुदश्चाथ हाःस्थौ दक्षिणवामयोः ॥ १३ ॥
गृहगोपुरमध्येऽच्यों ध्वजोऽश्वस्तभृशान्तरे ।
रथो गृहेन्द्रमध्ये स्यात् पर्जन्येन्द्र खगेश्वरः ॥ १४ ॥
पुंशसमध्यगः पूज्यः सुवर्चाः कलशाधिपः ।
पुरप्रासादमध्येऽर्यो बलाख्यो मण्डपाधिपः ॥ १५ ॥
भाण्डागारेऽक्षयः पूज्यो जलस्थाने तथा नरः ।
सभास्थानेऽहुतो वृद्धिकरवाथ महानसे ॥ १६ ॥
उन्मादः पचनागारे तर्पणो भोजनालये ।
कुन्दरः कुसुमागारे निर्गमे विक्षरस्तथा ॥ १७ ॥
बलश्चातिवलश्चोभी पीठेऽच्यो बलिरक्षको।
विकटश्च विरूपाक्षः पूर्वगोपुरपालकौ ॥ १८ ॥
द्वाःस्थौ दक्षिणवामस्थो भीमरूपी गदाधरौ ।
सनातनश्च सनको दक्षिणद्वारपालकौ ॥ १९॥
पूजनीयौ प्रयत्नेन खड्गमुद्गरवारिणौ ।
दण्डपाशधरौ शान्तप्रमोदौ चैव पश्चिमे ॥ २० ॥
उत्तरे सर्वदः सर्वदमनचापतुणिनौ ।
चरको वहिरीशाने विदारोऽनौ तु पूतनः ॥ २१ ॥

·अयोविंशः परलः । नैते वायुवाह्ये तु राक्षसः पापचारकः । बलिपीठाधिपः प्राच्या देवो नन्दिकरो यमे ॥२२॥ पश्चाद विभीषणः सौम्ये सुलभस्थानपालकाः। येऽनुक्ता मातरोऽनन्तो विष्वक्सेनो ध्वजाधिपाः॥ २३ ॥ वन्तः क्षेत्रपालाश्च ते पूज्यास्तत्र तत्र वै। स्थितासीने चतुष्पष्टिः सुप्ते तेऽशीतिरेकिनी ॥ २४॥ सामान्यं तु शतं श्रेधा प्राकारान्तर्विभाजनम् । अन्तश्चतुष्कं प्रासाद द्विगुणं च प्रकल्पयेत् ॥ २५ ॥ दक्षिणे नन्दनं हाःस्थं चतुर्बाहुं गदाधरम् । तथैव कुमुदं कुर्याद वामे पट्टसपाशिनम् ॥ २६ ॥ अमुल्यर्धाधयुग् वामे कुर्यादालयमासने । शने पादप्रविष्टाः स्युः परिवारालयाः पृथक् ।। २७ ।। यथैव ते चतुष्पष्टौ संगमस्थाः सुराः पृथक् । तथा शतपदे प्रोक्ता गर्भादिपरिकल्पना ॥ २८ ॥ चतुर्थे सङ्गमेऽर्यम्णो विवस्वन्मित्रभूभृताम् । पुरुपाद्यालयं कुर्यात् सावित्राद्याद्यसङ्गमे ॥ २९ ॥ विश्वादीनां मादेवं स्थानानि परिकल्पयेत् । तृतीये सङ्गमेऽर्यग्णः पञ्चमे तु विवस्वतः ॥ ३० ॥ तृतीये तस्य मित्रस्य पञ्चमेऽत्य तृतीयके । भूभृतः पञ्चमे तस्य तृतीयेऽर्यमपञ्चमे ॥ ३१ ॥ १. 'म'च, पाठ, २. 'तु' स. प. पाठः, २. 'च' क. पाठ:: ५. 'पदानि स्युस्तद्वत् सङ्गेन्द्ररुद्रयोः । रिभाषनालय चात्र कुर्याद् वत्साय- सामे। फ.स. ग..च. पाठ.. - ·. विष्णुसंहिताया प्रज्ञादीनां क्रमादेवमालयाः परिकीर्तिताः । शासादयोऽर्यमादीनां चतुर्णीमाद्यसङ्गमे ॥ ३२ ॥ मुसलाचालयाचैवं सावित्राद्याद्यसङ्गमे । सङ्गेऽर्यमसवित्रादिद्वादशानां योईयोः ॥ ३३ ॥ किश्चित्सूत्रं विमुच्याथ वज्राद्यस्त्राणि कल्पयेत् । वज्रदण्डादयोऽस्त्रैः स्वैः स्थाप्या भूतगणैः सह ॥ ३४ ॥ भान्विन्द्रसङ्गमाद्यष्टरयानेविन्द्रादिलोकपाः । सेले भृशखयोगेंहक्षतवैतथयोस्तथा ॥ ३५ ॥ गन्धर्वभृङ्गयोचव द्वाःस्थसुग्रीवयास्तथा । श्वासशोपणयोनांगमुख्ययोदित्यूकाख्ययोः ॥ ३६ ।। जयपर्जन्ययोश्चान्ये सम्पूज्या देवतागणाः । बाोऽयमवारीशमोमानां तु ग्रहादयः ।। ३७ ।। अग्नेः पितृणां रोगेशोर्बहिः स्युश्चण्डिकादयः । खवाद्येऽप्सरसः पणि पितृमद्रविनायकाः ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डास्तु मृगे द्वारथै पिशाचाः शोपणेऽहयः । मुख्य तु किन्नराः सर्पा व्याधयस्त्वर्गळे शिवे ॥ ३९॥ सत्ये रङ्गं जलस्थानं पर्जन्ये कारयेद् बुधः । चरकस्य विदारस्य पूतनस्य च रक्षसः ॥ ४० ॥ ईशाग्निपितृरोगाणां बाये कोणे स्मृता गृहाः । तहाद्यतस्तु मर्यादाभित्तिच्छितगोपुरा ॥४१॥ बलिपीठं तु कर्तव्यं शाखतो गोपुराद बहिः । शक्रगोपुरमध्ये तुध्वजस्थाने विधीयते ॥ ४२ ॥ १. 'मन्त्य स' का पाठः. २. 'स्थाने च सत्यभृशयोः पूपावितथयो- स्तथा' क. ख. पाठः. ३. 'यत्तप' ख. पाठः, ४, 'स' स. ग. प. पाठः.

·त्रयोविंशः पटलः । तत्राश्वरथतााणामालयाः परितः क्रमात् । शैखगोपुरमध्यस्थः कर्तव्यः कलशाधिपः ॥ ४३ ॥ तथा पुरुषासादान्तः स्थितः स्यान्मण्डपाधिपः । भल्लाटसङ्गमे चैव भाण्डागारं प्रकल्पयेत् ॥ १४ ॥ माहेन्द्रे तु सभास्थानं सत्ये स्याद् भोजनालयः। पूष्णि पाको मृगे पुष्पं पुष्पदन्तेऽम्बुनिर्गमः ॥ १५ ॥ सत्से वा स भवेत कूपः कर्तव्योऽदितिगोचरे । असुरे तु बलिस्थानं गन्धो रोगे प्रकीर्तितः ॥ ४६ ॥ ईशोऽग्निः पितरो रोग इति देवास्तु कोणगाः। अर्गले क्षेत्रपालस्य भृङ्गे वै शास्तुरालयः ॥ १७ ॥ एष पूर्वमुखस्योक्तो विधिविश्वार्चने हरेः। ध्वजादि विपरीतं स्यात् पश्चिमाभिमुखस्य तु ॥ ४८ ॥ असुरे स्यात् तदा रङ्गं सत्से च बलिमण्डपः । महेन्द्रे जलमार्गः स्यादयं शतपदे विधिः ॥ ४९ ॥ सङ्गमस्थास्तु चत्वार इतरे सङ्गमेश्वराः । एतावास्तु चतुष्पष्टौ विशेषोऽत्र प्रकीर्तितः ॥ ५० ॥ कुमुदः करवीरश्च द्वारपालौ चतुर्भुजौ । पुरतः सङ्गमेऽयम्णश्चतुर्थे गरुडालयः ॥ ५ ॥ सुभद्रस्य सुबाहोश्च विजयस्य बलस्य च । कुमुदस्य मुनेश्चैव विष्वक्सेनस्य चालयाः ।। ५२ ॥ आग्नेयादिषु कर्तव्या गणेशानां प्रकीर्तिताः। सर्वे चतुर्भुजाः कार्या गदाचकासिधारिणः ॥ ५३॥ १. 'कीर्तिता !' . ख. पाठ:. २. 'कमात् पुंशसम' स. ग. पाठः... 'पूरुपम' क. पाठः.

·विष्णुसंहितायां सुवर्णशङ्खनीलाभ्रकृष्णपिञ्जरगौरकाः । श्यामश्च तेऽर्यमादिस्था लोकपालाश्च कीर्तिताः॥५॥ प्राकारस्थास्तु कर्तव्याः क्षेत्रपर्यन्तदेवताः । भानोस्तु पुरतश्चक्रं ततो गोपुरपीठके ॥ १५ ॥ ततश्चतुर्ष कोणेषु रक्षसां स्थानमुच्यते। एकाशीतौ च परितः पदं त्रित्रिकसंख्यया ॥ ५६ ॥ गणेश्वरा दिगीशाश्च कर्तव्याः स्वपदस्थिताः। शेपं कुर्याद् यथोद्दिष्टं विष्णोरावरणक्रमम् ॥ ५७ ।। बहिः प्राकारकोणस्थाः कर्तव्या रक्षसां गृहाः । गोपुरादि च कर्तव्यं बलिपीठान्वितं तयों ॥५८ ॥ एवमेव विधानेन कृत्वा विष्णोरिहालयम् । सर्वकामानवाप्नोति गच्छेद् विष्णुपदं पुनः ।। ५९ ॥ शङ्खचक्रगदाखड्गमुसलं हलमेव च । चापोऽङ्कुशं स्रगेतेषामालयाश्चात्र कीर्तिताः ॥ १० ॥ पयोहेमखनीलासपशभ्राग्नितडित्प्रभाः। मूर्ति खाङ्कसमायुक्ताः कर्तव्या हरिहेतयः ॥ ६१ ॥ पूर्वास्त्वप्रतिचाल्याः स्युरितराश्चास्थिराः शुभाः । अन्योन्याभिमुखाः कार्यास्तथान्ये दक्षिणोत्तराः ॥६॥ स्थानेश्वरस्य देवस्य यत् पूर्वकृतमास्पदम् । तस्य प्रतिमुखे कार्य नान्यारपद्मशत्रुभिः ।। ६३ ।। अज्ञानादिह यः कुर्यान्नश्येत् स्थानं श्रिया सह । अन्योन्याभिमुखे चोभे न कार्ये देवतागृहे ॥ ६४॥ १. 'ताचे', २. 'थेष्टं हिवि' क. पाठः, ३. 'त.' प. पाठ

·प्रयोविंशः परः।
अन्योन्यपृष्ठसंस्थे च राजराष्ट्रादिनाशने ।
नानुपृष्ठं तथा कुर्यात् कृते चान्यो निषिच्यते ।। ६५ ॥
व्यत्यस्तमेकसूत्रस्थं न कुर्यादेव सर्वथा ।
यतोमुखः प्रधानः स्याद् देवाश्चान्ये ततोमुखाः॥६६॥
कर्तव्याः परिवारास्तु प्रधानाभिमुखाः सदा ।
एकसूत्रं तथाक्रम्य विपरीतं न कारयेत् ॥ ६ ॥
अन्योन्यं दक्षिणाक्षिभ्यां प्रशस्तं दर्शन द्वयोः ।
अप्रशस्तं च विज्ञेयं तथा वामाक्षिदर्शनम् ॥ ३८ ॥
परिवारविधौ चापि सूत्रमाक्रम्य नाचरेत् ।
भङ्गुलं गोलकं वापि परिहत्यैव कारयेत् ॥ ६९ ॥
आसनं ग्राममध्ये तु पूर्वतोमुखमिप्यते ।
प्रामस्याभिमुखं त्वेवं स्थानं पूर्वे च पश्चिमे ॥ ७० ॥
शयनं दक्षिणस्यां तु कर्तव्यं पश्चिमामुखम् ।
उत्तरस्यां तु शयनं पूर्वतोमुखमेव च ॥ १ ॥
क्षेत्रभागवशादेव कर्तव्यं त्वन्यथामुखम् ।
देवाने दक्षिणेनाथ सर्वतो वा जलाशयाः ॥ ७२ ॥
न रुद्राभिमुखं कुर्याद ग्राम नगरमेव वा ।
नोच्चस्थानगतं चैव दुर्गादिस्थानमिप्यते ॥ ७३ ॥
यत्र नीचे स्थितो विष्णुरचैरन्याश्च देवताः ।
विनश्येदचिरादेव तत् स्थानं राष्ट्रमेव वा ।। ७४ ।।
अरण्ये पर्वते तीर्थे नदीतीरे च सङ्गमे।
क्षेत्रे च श्रद्धया कुर्याद् युक्त्या भुन्यादिसङ्ग्रहम् ॥५॥

·१८
विष्णुसंहितायां.
देवभागस्थितं देवं स्वयं तद्भागसंस्थितः।
अर्चयीत प्रयत्नेन पैशाचासुरवर्जितम् ॥ ७६ ।।
ब्रह्मस्थानगतं वापि देवदेवं समर्चयेत् ।
देवभागस्थितरत्वेव द्रव्यैस्तद्भागसंस्थितैः ॥ ७७ ॥
विदिक्सूत्रं परित्यज्य दक्षिणं पार्श्वमाश्रितः।
अर्चयेत् तं प्रयत्नेन यस्तु सिद्धिमभीप्सति ॥ ७८ ॥
जपं सम्पुटविन्यस्तं देवपाधै निधापयेत् ।
अथवा जप्तमात्रं तु दद्याद् भगवते सदा ॥ ७९ ॥
ब्रह्मसूत्रं परिहरेत् पूजनाजपकालयोः ।
अविनो भवति ह्येष जपार्चनविधिः सदा ॥ ८ ॥
एवं क्रमेण यो विष्णुमर्चयेद् भक्तिसंयुतः ।
स भोगानीप्सितान् भुक्त्वा विर्णोर्याति सलोकताम् ॥
एवमिष्ट्वा यथान्यायं सर्वदेवगणान्वितम् ।
ततः स्वशक्तियोगेन विष्णोः स्नानं समाचरेत् ।। ८२ ॥
सर्वदेवार्चना होमः कर्तव्यश्च स्वनामभिः ।
सर्वेषां समिदाज्यान्नहविषाज्येन वा पृथक् ॥ ८३ ।।
भूतेभ्यश्च बलिं दद्यारछक्तया विप्रांश्च भोजयेत् ।। ८३३॥
इति विष्णुसहितायां विश्वार्चनं नाम त्रयोविंशः पटलः ।।
अथ चतुर्विशः पटलः।
अथ वक्ष्यामि संक्षेपाजीर्णोद्धारविधि परम् ।
स्थापनात् सर्वथा कार्यों यस्मिन् दशगुणो विधिः॥१॥

·चतुर्विशः पटलः । सर्वात्मनो हरेविम्बे भन्ने जीणे चले स्थिते । प्रोमराष्ट्रादिनाशः स्यात् तस्मात् कार्या तदुद्धृतिः ॥ २॥ देहं देही यथा जीर्ण त्यक्त्या देहान्तरं बजेत् । त्यक्त्वा जीर्ण तथा बिम्ब देवोऽपि भजते नवम् ॥ ३॥ अची त्यजति देवेशो जीर्णा जीर्णामिव सजम् । मा विक्षन यातुधाना इत्युटरेदविलम्बितम् ॥ ४ ॥ विप्रान् सद्यः समाहूय तन्त्रज्ञान वेदपारगाने । शतं सहस्रमयुतमधिकं वा यथावलम् ॥ ५ ॥ तानचितान् यथाशक्ति भक्त्या कृत्वा प्रदक्षिणम् । नमोब्रह्मण्यमन्त्रेण प्रणिपत्य समाहितः ॥ ६ ॥ आशिपो वाचयेद् वहीराचार्यस्तु समूर्तिपः । जितं त इति नत्वा तान पुनरुत्थाय वाग्यतः ॥ ७॥ देवं च मनसा ध्यात्वा बद्धाञ्जलिरिदं वदेत् । पूजाबिम्बमिदं विष्णोः स्थापितं पूर्वसूरिभिः ॥ ८ ॥ अनेन दूषणेनाद्य दूपितं चेह वर्तते । 'दुष्टबिम्यस्य चोद्धारः कर्त्तव्य इति शामनम् ॥९॥ आगमस्य वयं कर्तुं व्यवसायमुपास्महे । तन्नेदं यदि कर्तव्यमागमार्थतया भवेत् ॥१०॥ भयन्तो गोऽजालन्तु भवेशाज्ञाकर क्यम् । क्रियतामिति निश्शक्षामनुज्ञातो द्विजोमैः ॥ ११ ॥ निवेदयेत् पुनश्चेदं तेभ्यो लोकहितेप्सया। यथैव देवपूजायां विनियुक्तमनिन्दितम् ॥ १२ ॥ १. 'राजरा क. स. पाठः. २. 'म' प. पाठः- ·विष्णुसरिताया द्रव्यं पुप्पादिकं पधान्निर्माल्यमिति निन्धते एवं बिम्बमदुष्टं यत् पूजायां विनियुज्यते ॥ १३ ॥ तदेव दूपिनं पश्यान्निर्माल्यमिति निन्द्यते । तस्माद् दुष्टमिदं बिम्बं भवद्भिर्मुक्तसंशयैः ॥ १४ ॥ निर्माल्यबुद्धया त्यक्तव्यमिति शास्त्रस्य शासनम् । तत आघोषयेयुस्ते ब्राह्मणा मुक्तसंशयाः ॥ १५ ॥ शान्तये यजमानस्य गुरोक्रत्विग्जनस्य च। राज्ञो जनपदस्यास्य ग्रामस्य नगरस्य च ॥ १६ ॥ ततो निष्क्राम्य देवेशमात्मसात्कृत्य वा गुरुः। आवाह्य कलशे वाथ विम्बोद्धारविधि चरेत् ॥ १७ ॥ प्रासादस्याग्रतः कुर्याच्छान्तिहोमं यथाविधि । दूर्वास्त्रिमधुराक्ता या समिधः क्षीरिणां तु वा ॥ १८ ॥ साविच्या तत्र होतन्याः सौज्याचाष्टसहस्रशः। व्याहृत्युपनिपहिश्व शान्ति पश्चात् तु याचयेत् ॥ १९ ॥ शान्तिरस्तु शिवं चास्तु पुष्टिररत्वस्तु मङ्गलम् । खस्ति चास्तु समृध्यस्तु सर्वेषां सन्तु सम्पदः ॥ २० ॥ गोब्राह्मणेभ्यः क्षत्रेभ्यो विट्छुद्रेभ्यस्तथैव च । लोकेभ्यः सर्वभूतेभ्यो राज्ञे जनपदाय च ॥ २१॥ राष्ट्रायास्मै विशेषेण ग्रामाय नगराय च । अस्मै च यजमानाय सभृत्याय सबन्धवे ॥ २२ ॥ बिम्बोडारविधेरस्तु साकल्यमिति घोपयेत् । आचार्य यजमानोऽन प्रणिपत्य प्रसाद्य च ॥ २३ ॥ १. 'सर्वश्वा' इ. पाठः, ·पटले १९१ 1 चतुर्विशः हेमरत्नादिदानेन महता परितोषयेत् । आत्मीयं च धनं सर्वमात्मानं च निवेदयेत् ॥ २४ ॥ हिरण्यं गां महीमश्वान् रत्नं वासथ कुञ्जरम् । भूपणानि स्त्रियो दासानासनं शयनं तथा ॥ २५ ॥ यच्चान्यदे दयितं शक्यं तचद् दद्यादिति स्थितिः । मूर्तिपेभ्यश्च दातव्यं तत्पादमधिकं तु वा ॥ २६ ॥ देहन्यासं ततः कृत्वा प्रलयोदयसंयुतम् । आचार्यः सगणो बिम्बमलङ्कुर्यात् प्रयत्नतः ॥ २७ ॥ ततस्ते कृतपुण्याहा बद्धोणीषाः समाहिताः । वाग्यताः कृतरक्षाश्च तिष्ठेयुर्वडकौतुकाः ॥ २८ ॥ भाचार्यो यजमानस्य हेमजं कङ्कणं करे । चक्रमन्त्रेण वप्नीयादलाभे पीतमालिकाम् ॥ २९ ॥ जप्त्वा सिद्धार्थकान् दद्यादाचार्यः स्थपतेरपि । ततस्तूर्यरवैदिक्षु वेदनादैश्च घोषयेत् ॥ ३० ॥ ऋपमं कुञ्जरं याने स्थापयेत् समलङ्कृतम् । पालरज्ज्वादिभिर्बद्ध्वा यन्त्रयोगं च कल्पयेत् ॥ ३१ ॥ उच्छञ्चस्व तथा नासत्सूक्तमा ते पितस्तथा । अनन्तसूक्तं स्वादिष्ट तथान्यानि शुभानि च ।। ३२ ।। यौधाजयं रौरवं च वृहत्साम रथन्तरम् । क्याशुभा ज्येष्ठसाम बैराजं यच्च शोभनम् ॥ ३३ ॥ यजुष्पवित्रं सकलं वरिष्ठ विष्णुदैवतम् । पौरुपं पापमान व पशोपनिषदस्तथा ॥ ३४ ॥ १. 'दुचित' फ. स. पाठ ·विष्णुसहितायां चक्रशासिविद्याश्च रूपविद्याथ मूर्तयः । गुणत्रयमहंकारो भूतादीन्यपराणि च || ३५ ॥ आवर्तयहित्विग्भिराचार्यः सहितः स्वयम् । विसृज्य पीठिकावन्धं सौवर्णैर्लाङ्गलैः शुभैः ।। ३६ ॥ अष्टाक्षरेण निर्माल्यं विष्वक्सेनोऽहमुद्धरे । इति कृत्वा स्थिरां बुद्धि भूर्भुवः सुवरोमिति ॥ ३७ ॥ गर्तादुत्थापयेद् बिम्बं यन्त्रयोगेन साधकः । वेदस्तोत्रजपैस्तथैर्जयशब्दैश्च पुष्कलैः ॥ ३८ ॥ नृत्तगीताट्टहासैश्च ततो बिम्ब नयेद् बहिः । अहतैर्वसनैः श्लक्ष्णैः समन्तात् परिवेष्टय तु ॥ ३९ ॥ कृत्वोपचारं गायल्या प्रणवाद्यन्तरुद्धया । दक्षिणे स्थण्डिलं कृत्वा सैकतं चतुरश्रकम् ॥ १० ॥ तिलान् विकीर्य दर्भाव प्रतिमा तत्र शाययेत् । क्षालयेत् तत्र तां तोथैर्गन्धपुप्पैश्च पूजयेत् ॥ ११ ॥ त्रिरप्रदक्षिणं कृत्वा सतिलैस्तण्डुलैः किरेत् । ततोऽन्यैर्वसनैः श्लक्ष्णैराच्छाधारोप्य वाहनम् ॥ १२ ॥ छत्रध्वजपताकाभिभामरैश्चोपशोभितम् । महाजनरवैर्युक्तं नदी सागरगों नयेत् ॥ १३ ॥ तत्रागाधे ततो ध्यात्वा विप्वक्सेनं चतुर्भुजम् । तन्मन्त्रेण नमोन्तेन विम्यमप्मु विनिक्षिपेत् ॥ १४ ॥ पीठं वशिला चौपि निर्माल्यामिति चिन्तयेत् । तत्र लात्वा ततो गत्वा प्रासादं सर्व एव ते ॥ १५ ॥ १. 'वैत' क. पाठ २. 'माग, ग य पाठ'. ३. का' स.ग, पाठ..

·१ ९३ चतुर्विशः पटलः । शोधयित्वा बहून् विप्रान् भोजयित्वा यथावलम् । गो निवास्य चतूरात्रं त्रिरात्रं वापि यत्नतः ॥ १६ ॥ प्रभूतैयवसं तोयं ताभ्यो दद्याच रात्रिषु । त्रिदिनं कारयित्वैवमन्नायं स्वस्तिवाचनम् ॥ ४ ॥ राक्षोनं वाखहोमं च वेदस्तोत्रादिकीर्तनम् । आदौ कृत्वात्र पुण्याहं ततो मन्त्रैः पृथग्विधैः ॥ १८ ॥ प्रोक्षयेद् बहिरन्तच तोवैगन्यैस्तथाक्षतैः । होमयेत् पञ्चदुर्गाभिर्मूलोपनिपदादिभिः ॥ १९ ॥ मन्त्रैरपि च राक्षोप्दस्तूयश्च नादयेत् । जलेऽधिवासितं विम्बमाहृत्य सह मूर्तिपैः ॥ ५० ॥ कृत्वा शुद्धि यथान्यायं मण्डपे शाययेद् गुरुः । मूर्तिपा जुहुयुर्दिा जपेयुश्चैव मन्त्रिणः ॥ ५१ ।। वैदिकारतान्त्रिका मन्त्रान नामानि च सहस्रशः । ओंकारमग्रतः कृत्वा पठेद् वैष्णवमन्त्रकान् ॥ ५२ ॥ प्रणवेन च संस्पृश्य हृदि सञ्चिन्त्य माधवम् । हृदयं देवदेवस्य विष्णोविक्रमणेन च ॥ १३ ॥ इति मन्त्रेण संरदृश्य मुखं चक्षुच नासिकाम् । हिरण्यगर्भमन्त्रेण सर्वाइं संस्पृशेत् पुनः ॥ ५४ ॥ पौरुपेण च सूक्तेन तमादायाधिवासितम् । रत्नन्यासादिसंयुक्तं पूर्ववत् त्रिः प्रदक्षिणम् ॥ ५५ ॥ १. 'गा', २. 'त', ३ रच. पाठ . ४. त स्पृष्टवा हे क. च पाठ . ५. 'न ॥ एव पुरगम', ६. 'दि कर्तव्य पू' च. पाठ.

·विष्णुसंहिनायो गत्वा वेदजयस्तोत्रवृत्तगीतपुरस्सरम् । ध्रुवा यौरिति संस्थाप्य वपट् त इति कीर्तयेत् ॥ ५६ ॥ प्रणवेन तु संयुक्तं परमेष्ट्यादिविद्यया । एकैकं विन्यसेद् ध्यात्वा पञ्चोपनिषदात्मकम् ॥ ५७ ॥ क्रमान्मूर्धास्यहन्नाभिपादेवोमिति सर्वतः । नारायणेन सूक्तेन पौरुपेण च सर्वतः ॥ ५८ ॥ विश्वतश्चक्षुरित्येनं सकलं भावयेत् नतः । कलशस्थं नवे बिम्बे सङ्काम्यैवं समाचरेत् ॥ ५९ ॥ प्रतिष्ठाविधिना सर्वमुत्सवान्तं प्रयोजयेत् । सावित्र्या पञ्चभिश्चात्र शान्तिहोमं प्रकल्पयेत् ॥ ६० ॥ बाहुच्छेद परित्यागः प्रतिमायाः करे तथा । यस्मिन्नवयवे भग्ने वैरूप्य तत्र ता त्यजेत् ॥ ६१ ॥ योककरशाखा तु भमा हे वात्र न त्यजेत् । अतःपरं परित्यागैत्रिच्छेदे कैश्चिदिप्यते ॥ १२ ॥ पादशाखापरिच्छेदेऽप्येवमन्यत्र करपयेत् । स्फुटिते च परित्यागो भिन्ने च परिकीर्तितः ॥ ६३ ॥ सौवर्णी साङ्गुलिः कार्या या भग्ना द्वे च ते तथा । लोहादौ चेच्छिलाबिम्बे ताम्रेण रजतेन वा ॥ ६४ ॥ हेतिच्छेदे तु सर्वत्र सौवर्ण तत् प्रकल्पयेत् । मकुटे कुण्डले चैव वस्त्रादिषु च शस्यते ॥ ६५ ॥ १. 'क' डच पाठ २ 'व', ३ 'सकरस्थ' च पाठ. ४. 'जय' च, 'ज्य त्रिच्छे', ५ 'त्यागेऽप्ये ख ग पाठ ६ 'ये' च पाठ ·. . चतुर्विशः पटलः । १९५ प्रतिमायाः परित्यागे चोराहतिवदिष्यते । स्थापनं पूजनं चात्र न ग्राह्यं पीठमक्षतम् ॥६६॥ अनुयागे नवान्येव द्रव्याणि शुभदानि तु । पिण्डिकापच्छिलादीनि द्वयोः पीठ तु गीते ।। ६७ ॥ गहने निखनेछैलं दारवं वतिना दहेत् । दद्याद् रत्नं च लोहं च कुर्याद् विद्राव्य वा पुनः ॥ ६८॥ पार्थिवं निक्षिपेदप्सु सबै पार्थिवमेव वा। भने बिम्बेऽपि देवस्य प्रासादो यत्र लक्ष्यते ॥ ६९ ॥ तत्रापि कारयेद् विन्ध सौवर्णमपरं पुनः । लोहजं रत्नजं वाने स्थापितं विधिनार्चयेत् ॥ ७० ॥ तदप्यमन्त्रकं पूज्यमिति चाहुर्मनीषिणः । पौराणिकेषु विम्बेषु देवादिस्थापितेष्वपि ॥ ७१ ॥ न्यायोऽयमेवे विज्ञेयः स्वयं वा यत्र जायते। संशये बहुभिः सार्ध वैष्णवैवेदपारगैः ॥ ७२ ॥ देवस्य महती पुजां कृत्वा भक्तिपुरस्सरम् । वेदतूर्यादिनिपिदिश्यां श्रवणेऽपि वा ॥ ७३ ॥ उपोप्य दर्भशय्यायां स्वपेयुदेवसन्निधौ। आचक्ष्व देव ! देवेश ! प्रपन्नोऽस्मि तवान्तिकम् ॥ ७ ॥ स्वप्ने सर्वाणि कार्याणि हृदयस्थानि यानि नः। इति विज्ञाप्य सुप्तानां स्वप्नोऽत्रानुगुणो भवेत् ॥ ७५ ॥ द्विस्तिर्वापि तथा कृत्वा कृत्यं निश्चिनुयाद् बुधः । प्रासादं तु नवं कुर्याद् वृत्तं वा चतुरश्रकम् ॥ ७६ ॥ १.पिच्छ क. य. ग. पाठ.. २. 'व', ३. 'नच. पाठ.. . १. 4. क. पाठः.

·। विष्णुसंहितायां पूर्ववच्चतुर वा वृत्तं वृत्ते तु नान्यथा । भूमिहानिर्न कर्तव्या नाङ्गहानिश्च तत्र, वै ॥ ७७ ॥ देवतारहित स्थानमाश्रयन्त्येव नारकाः । तस्मात् तत्परिहारार्थ रक्षां कुर्याद् विशेषतः ॥ ७८ ॥ गोवासं पुरधूपं च दीपमग्निं च संस्कृतम् । पञ्चगव्यं द्विजान दर्भान सर्पपांश्च न हापयेत् ॥ ७९ ॥ राक्षानं च जपेत् सूक्तं नारसिंहं सुदर्शनम् | स्तोत्राणि च प्रदोषेपु कुर्याच्च स्वस्तिवाचनम् ॥ ८ ॥ स्वस्तयेऽस्तु सदा विष्णुः स्वस्तयेऽस्तु चतुर्मुखः । स्वस्तयेऽस्तु सदा रुद्रः स्वस्तयेऽस्तु शतक्रतुः ।। ८१ ॥ स्वस्तयेऽस्तु सदा वह्निः स्वस्तयेऽस्तु यमः सदा । स्वस्तये नितिः ख्यातः स्वस्तये वरुणः सदा ॥ ८२॥ खस्तयेऽस्तु सदा वायुः स्वस्तयेऽस्तु धनेश्वरः । स्वस्तयेऽस्तु सदेशानः स्वस्तयेऽस्तु मरुद्गणः ॥ ८३ ॥ स्वस्तये सन्तु वसवो रुद्राश्च स्वस्तये सदा । आदित्याः स्वस्तये सन्तु मुनयः स्वस्तये सदा ॥ ८४ ॥ गन्धर्वाः स्वस्तये सन्तु स्वस्तये सन्तु किन्नराः । स्वस्तये सन्तु नागाश्च स्वस्तये सन्तु पन्नगाः ॥ ८५ ॥ स्वस्तये सन्तु विद्यशाः स्वस्तयेऽप्सरसः सदा । नद्यश्च स्वस्तये सन्तु सरितः स्वस्तये सदा ॥ ८६ ॥ १. 'स्वस्तये सन्तु नधश्च स' च. पाठ , ·पञ्चाशः पटलः। सागराः स्वस्तये सन्तु शैलाश्च स्वस्तये सदा ! स्वस्तये मातरः सन्तु पितरः स्वस्तये सदा ॥ ८७ ॥ देवपारिपदाः सर्वे स्वस्तये सन्तु नः सदा स्वस्ति भागवतानां तु स्वस्ति चास्त्वग्रजन्मनाम् ।। ८८ ॥ खरत्यस्तु पूजकानां तु स्वस्ति चास्तु गवामपि। स्वस्त्यस्तु स्थावराणां तु जङ्गमानां तथैव च ॥ ८९ ॥ स्वस्ति चास्तु च मन्त्राणां स्वस्ति वै कर्मणामपि । बलिदानं हि देवस्य विष्णोरस्मै नमो नमः ॥ ९० ॥ यद्यहा क्रियते कर्म तत्तदुक्त्वा विशेषतः । स्वस्तिवाचनमाचार्यः कुर्यादेवं शुभं भवेत् ॥ ९१ ॥ यलिं चाष्टविधेभ्योऽथे भूतेभ्यो दिक्षु दापयेत् । स्थापयित्वा नवं विम्ब सपनं चोत्सवं तथा ।। ९२ ॥ पूजयेत् पूर्ववन्नित्यमेवं सिद्धिर्भविष्यति ।। ९२६ ॥ इति विष्णुसंहितायां चतुर्विंशः पटलः । अथ पञ्चविंशः पटलः । अथ वक्ष्यामि संक्षेपादुत्पातेषु च निष्कृतिम् । संशोधनक्रमं चैव स्थानप्रतिमयोः कमात् ॥ १ ॥ उत्पतन्ति पुरस्तादित्युत्पाता भयशंसिनः। दिव्यान्तरिक्षभौमास्ते ज्ञेयास्तन्त्रेषु कीर्तिताः ॥ २ ॥ प्रासादगर्भपीठार्चाः शरीरत्वेन शाङ्गिणः । कल्पिताः सर्वदा रक्ष्या विप्रैरुत्पातशङ्कया ॥ ३ ॥ १. २. 'च'. ३. 'पि. ४. 'यां और्णोद्धारपटलशवायशः ।। प. पाठ.. ५. चिप च, पाठ.

·विष्णुसहितायां उत्पातेपूपजातंषु न कार्या पूजना हरेः । अस्पृश्याः प्रतिमापीठमासादाः साङ्गदेवताः ॥ ४ ॥ अकृतायां तु निष्कृत्यां स्पृष्टाः कुप्यन्ति देवताः । पूजिता वा ततो यत्नान्निप्कृति कारयेद् द्रुतम् ॥ ५ ॥ वितानाग्निनिभं विष्णोविम्बमुत्पानदूपितम् | अकृतायां तु निष्कृत्यामपूज्यं सर्वथा बुधैः ॥ ६ ॥ विलम्बने तु निष्कृत्या विनश्येद् देवसन्निधिः । तत्स्थाः प्रेता भयं कुर्युर्व्याधिशोकादिभिर्नृणाम् ॥ ७ ॥ पतनं चलनं खेदो हासनं चैव रोदनम् । उत्पाटनं हतियोरैर्दाहः प्रध्वंसनं बलात् ॥ ८ ॥ पीठप्रासादकत्वस्त्रतोरणानां च पार्षदाम् । भङ्गश्छनाकवल्मीककृमिकीटादिसम्भवः ॥ ९ ॥ श्वचोरव्रात्यपापण्डिदेवलादिप्रवेशनम् । अर्चनं चाप्यमन्त्रज्ञैरन्यभक्तैरदीक्षितैः ॥ १० ॥ क्षुद्रान्यमन्त्रसंयोगः कालजीर्तिर्दिगाश्रयः । उपितैनीरसैर्दुष्टैः प्रतिपिदैश्च पूजनम् ॥ ११ ॥ अनाराधश्च निर्दोषः कालोपेक्षा प्रमादतः। कलहो मरणं जन्म रक्तश्लेप्मावपातनम् ॥ १२ ॥ एते चान्ये च विज्ञेया उत्पाता बहुदोपदाः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यमविलम्बितम् ॥ १३ ॥ प्रायश्चित्तं यथोत्साहमन्यथा सर्वनाशनम् । महद् बहुषु चोग्रेषु निमित्तेपु विशेषतः ॥१४॥ १. 'न भङ्ग स्वे', २ 'सश्च रो' च. पाठ . ३. 'त चौरे' ख .. , ग. पाठ..

·पञ्चविंशः पटलः । निमिचेष्वल्पमल्पेषु सद्यो वा यत्र निष्कृतिः। . बिम्बपीठगृहालिन्दप्राङ्कणेषु यथातथम् ॥ १५ ॥ खननादिविधि कुर्याद् यथादोषचलावलम् । खननं हरणं दाहः पूरणं गोनिवासनम् ॥ १६ ।। विमोच्छिष्टं च गव्यं च सप्तैताः स्थानशुद्धयः । खादिरस्पयेन चास्त्रेण खात्वा हरतादिमानतः ॥ १७ ॥ सदोषानखिलान् पात्रैर्हत्वा पांसून बहिः क्षिपेत् । कुशदर्भादिभिर्दग्ध्या तहस्मादि पुनहरेत् ।। १८ ॥ सुमृद्धिः खातमापूर्य हस्तिपादैरतु याशिकः । गोमूत्रसिक्तमाकोट्य विमपादोदकैस्तथा ॥ १९ ॥ गां निवारयाशयेद् विधान पायसं वैष्णवान बहून् । तदुन्छिष्टे हते सिश्चेद् गव्यैश्च विकिरैः किरेत् ॥ २० ॥ स्थानशुद्धिरियं प्रोक्ता बिम्बशोधनमुच्यते। क्षालनप्लायनस्तानमार्जनानि यथाक्रमम् ।। २१ ।। धारावगाहनं पश्चादभिषेकोऽत्र सप्तमः । क्षालनं दर्भमृत्त्वग्मिरतूष्णीं तोयैत्र शोधनम् ॥ २२ ॥ गन्धपुप्पाक्षतोपेतैरमन्त्रैः प्लायनं जलैः । सकूचै व्ययुक्तस्तैर्मन्त्रवत् स्नानमम्युभिः ॥ २३ ॥ पाने यथोक्तमापूर्य तोयं मन्त्रैः प्रपूयं च । कुर्चानः प्रोक्षयेद् विम्ब मन्त्रैस्तदिह मार्जनम् ॥ २६ ॥ १. 'य', २. 'च. पाठः ३. 'व्यसंयुक्तम स. ग. पाठ'. । कुशमिरिति व्याख्यानुसारी पाठ .

·विष्णुसंहितायां संस्थाप्य धान्यकूर्चस्थमैशान्यां लोहसम्भवम् । वारुणं पात्रमापूर्य सकूर्च सलिलैः शुभैः ॥ २५ ॥ मत्स्यौ कूमौ च सौवर्णी राजतौ चात्र निक्षिपेत् । समृणालां सपुष्पां च पद्मिनी क्षालितां तथा ॥ २६ ॥ वरुणं तत्र सम्पूज्य तीर्थ चावाह्य वैष्णवम् । पालाशादित्रिपादस्थं धारापात्रं तु लोहजम् ॥ २७ ॥ सहेमच्छिद्रमापूर्य सकूर्च प्रतिमोपरि । धाराच्छिद्रा च कर्तव्या याममात्र दिने दिने ॥ २८ ॥ समन्नं वारुणात पात्रात् तोयं हत्वात्र पूरयेत् । पञ्चोपनिपदो जप्या वाग्यतैर्दर्भपाणिभिः ॥ २९ ॥ स्पृशतिः पात्रमव्यायद्भिर्विष्णुमव्ययम् । पौरुपं पावमानं च सूक्तमन्यच्च वैष्णवम् ॥ ३० ॥ संहिता चाखिलान्येपां कार्योऽत्राचन्तयोर्जपः । धारान्ते पूजयेद् देवमुद्दास्य वरुणं पुनः ॥ ३१ ॥ न चाल्यं वारुणं पानं त्रिरानं यत्र जप्यते । हत्वाम्भः पुनरापूर्य पूर्ववत् सर्वमाचरेत् ॥ ३२ ॥ गन्धतोयैः पयोभिर्वा धारायेनापि चोत्तमा । कार्यात्रापि च कर्तव्यं तथा वरुणपूजनम् ॥ ३३ ॥ सम्छाधारी मुगासोभिर्दभैरव समन्ततः । संस्थाप्य याज्ञिकः काटैः कृतं पात्रं प्रमाणतः॥ ३४ ॥ गव्यैर्व्यरतः समस्तैध गन्धोदान्तैर्यथाक्रमम् । दिनेदिने यथान्यायं कर्तव्यमरगाहनम् ॥ ३५ ॥ पञ्च कुम्भास्तु मंस्थाप्य सहर्चान सूत्रवेष्टितान् । गन्धपुष्पाक्षताम्भोभिः पूर्णानुपनिषत्कमात् ||३॥ म्मान समारया' य. पाट, ·पञ्चविंशः पटलः सपल्लवमुखान न्यस्य चक्रिकाश सतण्डुलाः । सम्पूज्य बाससावेष्टय तैरेव त्वभिमन्वयेत् ॥ ३७॥ पञ्चभिः स्नापयेदेवमभिषेकविधिः स्मृतः। पोडश द्वादशाटो वा दीक्षिता वैष्णवा द्विजाः ॥ ३८ ॥ वेदैविभिभभिर्वा नादयेयुर्दिवानिशम् । नववस्त्रपरीधानाः स्वाचान्ता गुरुमूर्तिपाः ।। ३९ ॥ पुण्याहं वाचयित्वात्र यथाविधि समाहिताः । प्रोक्षयेयुश्च राक्षोर्मन्त्रैः शान्तिकपौष्टिकैः ॥ ४० ॥ वैदिकैस्तान्त्रिकैश्चैव सर्वे दर्भागपाणयः । तच्छिष्टाद्भिगृहं प्रोक्ष्य बहिरन्तश्च सर्वतः ॥ ११ ॥ विकिरेत् पञ्चभिमन्त्रैः सगन्यैः सर्पपाक्षतैः । मण्डपे शोधिते वह्नि संस्कृत्य विधिवत् ततः॥४२॥ जुहुयुर्मूर्तिपाः सर्वे कुण्डेप्याचार्यसंयुताः । कृत्वा प्रधानहोमान्तं सर्वत्राभिमुखं क्रमात् ॥ ४३ ॥ ध्यायन्तो विष्णुमव्यमा वह्निस्थं साङ्गमव्ययम् । पञ्चभिस्त्रिसहस्राज्यं जुहुयुः सर्ववहिपु ॥ १४ ॥ ततः समिद्धृतबीहितिललाजसहस्रकम् । क्रमादष्टाक्षरेणैव जुहुयुः सर्व एव ते ॥ ४५ ॥ पालाशीनां घृताकानां समिधा द्वादशोत्तरम् । शतं व्याहृतिभिः पनात सर्व ते जुहुयुस्ततः ॥ १६ ॥ क्षीरेणाप्टशतं दधा मधुनाज्येन च क्रमात् । सावित्र्यैव तु ते सबै जुहुयुः सर्वशान्तये ॥ ४७ ॥ १. 'पंचय' स. ग. पाठ. २. 'तुधिर्नाद' न. पाठ ·विष्णुमहिलाया होमावसान एतेभ्यो यजमानः स्वशक्तितः । हिरण्यं दक्षिणां दद्यात् ततम्तैः स्वस्ति वाचयेत् ॥ ४८ ॥ स्नपनं च यथोत्साहं कुर्यादधमजितम् । पादौ प्रक्षाल्य सम्पूज्य दद्यादाचार्यदक्षिणाम् ॥ ४९ ॥ शत्या हिरण्यं क्षेत्रं च गां च विष्णुं विचिन्तयन् । शतमष्टोत्तरं विप्रान् वैष्णवान् सम्यगचितान् ॥ ५० ॥ प्रणम्योनातिरिक्तादिशान्त्यर्थ वाचयेच्छियम् । चत्वारो मूर्तिपा हीने मध्येऽष्टौ हादशोत्तमे ॥ ५१॥ । सवस्त्राभरणा योज्या यथादोपबलाबलम् ! होमाध्ययनकर्तेश्वं सदरयान् वैष्णवान् द्विजान् ॥ ५२ ।। स्वशक्त्या पूजयेत् सर्वानन्नपानादिभिः शुभैः । अहुतेप्वीशकोणेऽग्निं संस्कृत्य विधिवद् गुरुः ॥ ५३ ॥ कृत्वा प्रधानहोमान्तं कुर्यादाज्याहुतीः पुनः । पञ्चभिट्टादशाष्टार्णगायत्रीजितपौरुपैः ॥ ५४ ॥ चतुर्विशतिशो हुत्वा शतशो वा सहस्रशः। अपामार्गसमिच्छिन्ना सहैन्द्री भद्रिकाञ्जलिः ।। ५५ ॥ दूर्वा सिद्धार्थकबीहियवारितलहविघृतम् । इति हुत्वा ससम्पातं सगव्यं पञ्चमन्वितम् ॥ ५६ ॥ - तोयशेप हुदा सिञ्चेद् यत्र मध्वादिसम्भवः । सपनं च ततः कुर्यादष्टोत्तरशतादिकम् ॥ १७ ॥ श्वस्पृष्टां शोधयित्वाची बहुशो गव्यशोधिताम् । शुद्धानिस्त्वग्रसैर्गन्धैस्तीर्थतोयैश्च शोधयेत् ॥ ५८ ॥ १. 'द् विद्वान' स. ग. पाठः.

·पञ्चविंगः पटलः । पञ्चरात्रं त्रिरात्रं वा गवां वासं च कल्पयेत् । ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चात् पुण्याहं चात्र वाचयेत् ॥ ५९॥ वेदेव नादयेदिष्ट्वा निवेद्यानं बलिं हरेत् । नादयेत् तुर्यघोपैश्च ततो होमादि कारयेत् ॥ ६० । अश्वत्यैः खदिः प्लः पलाशैः पाटलैवटैः । नारायणेन सूक्तेन श्रीसूक्तेन तथैव च ॥६१ ॥ अतो देवेति सूक्तेन नासदहोमुचा तथा । संसमिद्रपादेन तथारायित्यनेन च ॥ १२ ॥ गायच्या पञ्चभिश्चान होतव्यं विधिनैव तु। समाप्ते स्नपने दद्यात् पूर्वयचैव दक्षिणाम् ॥ ६३ ।। अनिमित्तेन निष्कान्तं पुनरौशु प्रवेश्य तु । शान्तिहोमं च कुर्वीत म्मपनं स्वस्तिवाचनम् ॥ ६४ ॥ उत्सवं तीर्थयात्रां च ब्राह्मणानां च भोजनम् । प्रसुते श्वसृगालाथैः शून्यं कृत्वा त्रिरात्रकम् ॥६५॥ पूर्वोक्तां कारयेच्छान्ति स्थानशुद्धिं च भूयसीम् । दाहे पयस्विनी धेनुं शान्तिनामा समाहयेत् ॥ ६६ ॥ दिकं निवेद्यास्यै पद्मपन्ने पयो दुहेत् । आतप्य दधि निर्मथ्य तत संस्कृत्याज्यमाहरेत् ॥ ६७ ॥ अपरेास्तथा दुग्ध्या दधि चैवं प्रकल्पयेत् । तृतीयेऽद्धि शफन्सून श्रीरं चैव तथाहरेत् ।। ६८ ॥ पापत्रेसम्पूज्य कमान्मुत्रादिपञ्चकम् । पञ्चमन्त्रैस्तु संयोज्य मयित्वा प्रणरेन च ॥ ६९ ॥ १. 'एमा'. २. 'या'च, पाल . ३ 'अन्य', ४. 'तु. ग. पाटः, ·पाँवंशः पटलः । २०५ संक्रान्तस्य विनाशेऽपि कर्तव्यं मूलनाशवत् । तदङ्गदेवतानाशे तददेव प्रकीर्त्यते ॥ ८१ ॥ यतस्तु देवताः सर्वा मन्त्रात्मानः प्रकीर्तिताः । एवमेव विसर्गः स्यान्नाशे तासामिति स्थितिः ।। ८२ ॥ कर्तव्या पञ्चभिः शान्तिरपूजायां तु भूयसी । शतहोमोऽटकनाथ वैष्णवानां तु भोजनम् ॥ ८३ ॥ दशानां पायसेनान देया शक्त्या च दक्षिणा । द्वादशान्तमहःसंख्यागुणितः स्यादयं विधिः ॥ ८ ॥ स्नपनं चोचतुर्मासोन्महास्नानमतः परम् । वत्सरे -शान्तिहोमेन युक्तं विप्रार्चनेन च ॥ ८५॥ अभिमन्य हविः स्कन्न दक्षिणेन तु पाणिना। अष्टाक्षरेण होतव्यं शतमाज्येन पञ्चभिः ।। ८६ ।। दुःशृताद्यप्सु निक्षिप्य तथा हुत्या पैरं पचेत् । उपितेऽम्बुपयोमिथ्रगव्यगन्धादिशोधनम् ॥ ८७॥ पुण्याहं शान्तिहोमं च बलिमन्नाधमाचरेत् ।। ८७१ ॥ इति विष्णुसंहितायां पञ्चविंशः पटलः ।। अथ पड्विंशः पटलः। अथ वक्ष्यामि संक्षेपात् स्नपनस्य विधि परम् । उत्तमादिविभागेन कर्तव्यं तु विचक्षणैः ॥१॥ स्थापितस्य चतुर्थेऽति यात्रान्ते ग्रहणादिषु । उपसर्गेऽन्त्यसंसर्गे प्रधानपुरुषक्षये ॥२॥ 1. 'ब', २. मा', ३. 'नं ततः'. ४, मस्तु . स. ग. पाठः, ५. 'चरंप च. पाट . ६. 'श्रयमा' य. ग. पाठः.

·विष्णुसंहितायां दीक्षाभिषेकयागान्ते मङ्गल्ये मन्त्रसाधने । क्षुद्रान्यमन्त्रविन्यन्ते चिरलुप्ते च पूजने ॥ ३ ॥ असान्निध्येऽभिपेके चं राज्ञां वृद्ध्यर्थमेव च । अज्ञातदोपशान्त्यर्थ प्रत्यब्दं च यथाविधि ॥ १ ॥ कर्तव्यं स्नपनं भक्त्या निमित्तानुसारतः । हादश्यां श्ररणे पुण्ये व्यतापातेऽयनादिपु ॥ ५ ॥ जन्मः यजमानस्य पौर्णमास्यां च कारयेत् । मण्डपं पूर्ववत् कृत्वा तोरणध्वजशोभितम् ॥ ६ ॥ मुक्तादामादिसङ्कीर्ण कुसुमोत्करमण्डितम् । कर्तव्या वेदिका मध्ये द्वात्रिंशद्यवमुच्छ्रिता ॥ ७ ॥ यावन्तः कलशा ग्राह्यास्तावान् वै वेदिविस्तरः । कुण्डानि कारयेद् दिक्ष मङ्गलानि च विन्यसेत् ॥८॥ ऐशान्यां स्थापिते पात्रे धान्यस्थे नववाससा । नदीतीर्थादिजं तोयं दीक्षितोत्पूतमाहरेत् ॥ ९॥ सम्पूज्य विष्णुगायच्या सपवित्रेण पाणिना। शतमष्टोत्तरं विद्वान् सकूर्चमभिमन्त्रयेत् ॥ १० ॥ इमा आपः शिवाः सन्तु शुभाः शुद्धाश्च निर्मलाः । पावनाः शीतलाव पूताः सूर्यस्य रश्मिभिः ॥ ११ ॥ इत्युक्त्वा शोधितां वेदिमापोहेठादिभिलिभिः । प्रोक्ष्य गन्धाक्षतर्गव्यैर्विकिय समन्ततः ॥ १२ ॥ द्विपट्कैनैन्द्रमौम्याग्राण्यथ सूत्राणि पातयेत् | कोष्ठानि चतुरश्राणि तालमात्राणि कल्पयेत् ॥ १३ ॥ १. रैश्च स क. घ. द. पाटा.

·पशिः पटल । पूरयेदगुलोत्सेधा रेखाः सर्वाः सिताः समाः । विकिरेन्मध्यतः किश्चित् तेनैव रजसा समम् ॥ १४ ॥ व्यत्ययात् पञ्चवर्णा कर्तव्यं पदपूरणम् । चतस्रो वीथयः कार्याः पूर्वाग्रा इतरास्तथा ॥ १५ ॥ शुद्धोदकान्विते पक्षे द्रव्यस्नाने न बीथयः । मध्यमं तु पदं ब्राझं देविकं तदनन्तरम् ॥ १६ ॥ परितो मानुपं वाराः पोडशात्राष्ट दैविके । ब्राझे चाटदलं पा कल्पयेत् कर्णिकोउञ्चलम् ।। १७ । सर्वत्र पीठिकाः कार्याश्रतुरङ्गुलमुच्छ्रिताः । शालिभिः कूर्चसंयुक्तैर्मध्ये सनिलतण्डुलैः ॥ १८ ॥ गायत्र्याष्टशतं हत्वा पूर्ववत् संस्कृतेऽनले । ततोऽधिवासयेच्छुद्वान् कलशानुक्तलक्षणान् ॥ १९ ॥ सुत्रेण बेष्टितान् सर्वानङ्गुलाङ्गुलमानतः । तारेणाधोमुखान न्यस्य पश्चिमे दर्भसंस्तरे ॥ २० ॥ अग्नयादीशानपर्यन्तं पङ्कीकृत्य विचक्षणः । दर्भानुपरि विन्यस्य दर्भमुद्रा च दर्शयेत् ॥ २१ ॥ प्रोक्ष्य गन्धोदकैः सर्वान् विकिरदक्षतैः शुभैः । उत्चानीकृत्य चोद्धृत्य पन्चभिः क्रमयोगतः ॥ २२ ॥ बाहामानुपदेवेषु पदेषु विनिवेशयेत् । अष्टाक्षरेण कुम्भेषु ततः कूर्चानि विन्यसेत् ।। २३ ।। शान्तिकेऽधोमुग्लान्येव पौष्टिक तृन्मुगानि च । मूलेन तान् पुनः प्रोदय सपवित्रेण पागिना ॥ २४ ॥ १. 'प्राशद ख. ग, पाट. :

·विष्णुसहितायां प्रयतः प्राइन्मुखः पूर्व ब्राझे स्नानोदकं न्यसेत् । मुलेन सर्वमूर्त्यङ्गपारेवार हरि स्मरन् ॥ २५ ॥ गन्धपुप्पैस्तमाराध्य वस्त्राभ्यां वेष्टयेत् पुनः । पायादीनि क्रमाद् द्रव्याण्यावाह्यावाह्य दीक्षितैः ॥ २६ ॥ पूरेयेद् बहिरन्तश्च दिग्विदिक्षु समाहितः । पाचमैन्द्रे यमे बोर्यमाचामं वारुणे न्यसेत् ॥२७॥ पञ्चगव्यं तथा सौम्ये घृतमाग्नेयगोचरे । नैऋते दधि विन्यस्य वायव्ये क्षीरमेव च ॥ २८॥ क्षौद्रमीशानदिग्भागे द्वादशाक्षरविद्यया । उष्णोदकं भृशे चाथ कपायं वितथे तथा ।। २९ ।। मार्जनं भृङ्गराजे तुं पुष्पदन्ते फलोदकम् । शोपे यवोदक रत्नं मुख्ये लोहं तथादितौ ॥ ३० ॥ कुशोदकं तु पर्जन्ये यथावद् विनिवेशयेत् । गायच्या शेपकुम्भास्तु पूरयेच्छुद्धयारिभिः ॥ ३१॥ गन्धारभ.ऽयमदेशेऽथ पुप्पतोयं विवस्वति । तथीपमानिक मित्रे सुगन्धामलकं धरे ॥ ३२ ॥ सावित्रेऽक्षततायं तु नालिकेरकमिन्द्र के । ऐक्षवं रीसे तु तथापे तण्डुलोदकम् ॥ ३३ ॥ अष्टाक्षरेण सवारतान् देविकान पूरयेत् क्रमात् । पूरितान् पूरितान् सद्यः पल्लदैरुपशोमितान् ॥ ३४ ॥ १. ना. २. 'ज'. ३, 'चा. ४. व. ५. 'त्र', ६. 'च पा' च. पाठ . ७. 'थ' म. ग. पाट . ८. 'भाग सु. ९, वै', भयेत ॥ च. पाठ:.

·पविश. पटल। चक्रमन्त्रेण विन्यस्य चक्रिकाश्च सतण्डुलाः । वासोभिर्वेष्टयेत् सर्वान् नवैः केशादिवर्जितैः ॥ ३५ ॥ दर्भान न्यस्याक्षतांश्चैव मूलेन विकिरत क्रमात् । अष्टाक्षरेण सम्प्रोक्ष्य स्वमन्त्रैः पूजयेद् गुरुः ॥ ३६ ॥ प्रणवेन पुनः प्रोक्ष्य गन्धतोयेन चैव हि । दीक्षितैर्दिक्षु होमांश्च कारयित्वाधिवासयेत् ॥ ३७ ॥ शान्ति च पञ्चभिर्तुत्वा कारयेत् स्वस्तिवाचनम् । देवसन्निधये चात्र मङ्गलायाधशान्तये ॥ ३८ ॥ आशिषो वाचयेद् विहीन कर्माविकलमस्विति । शान्तितोयमथानीय सम्पाताज्यसमायुतम् ॥ ३९ ॥ प्रोक्षयेत् कलशान् सर्वान् कूर्चाग्रेण पुनर्गुरुः । शुद्धा भवन्त्विमे कुम्भा सकुशाः सापिधानकाः ॥ ४० ॥ वातातपपरीताश्च शुभलक्षणसंयुताः । पञ्चविंशतिधा विष्णोस्तत्त्वभेदेन तिष्ठतः ॥ ४१ ॥ द्रव्येयत्ताश्रयाः सर्वाः सङ्गच्छन्तां विभूतयः । शास्त्रोदितमिदं चास्तु लपनं देवनिर्मितम् ॥ ४२ ।। अनेन नपनेनास्तु प्रसनो भगवान हरिः । इत्युक्त्वान्यैः कृतानुज्ञो मूर्तिपैः सहितो गुरुः ॥ १३ ॥ सोप्णीपः सोत्तरीयम कृतन्यासः स्वलकृतः । नीराजनादिसंयुक्तो गच्छेद् गर्भगृहं ततः ॥ ४ ॥ 1. are , २. 'प्रै क', ३. 'यं समानी न. पाट. ११. 'दीक्षित. रा', ५. 'पुन ' रा. ग पाठ . .

·. २१० विष्णुसंहितायां अष्टोत्तरशतं जप्त्वा मूलमन्त्रं पुरःस्थितः । द्वारं च वायुनोहाट्य दत्त्वार्य वाग्यतः शुचिः ॥ ४५ ॥ विश्वेनाच्छादनं हत्वा प्रक्षाल्य प्रणवेन च । सृष्टिक्रमेण तत्त्वैस्तु युक्तं ध्यात्वा सुरेश्वरम् ॥ ४६ ॥ सकलीकृत्य पाद्याये पुनर्दत्त्वा जितादिना । गायच्या कौतुकं छित्त्वा दद्यादाचमनं पुनः ॥ १७ ॥ मूय॑क्षतान् सदूर्वाग्रान् पादयोचोमिति क्षिपेत् । नीराजयेत् त्रिरस्त्रेण मङ्गलानि हृदोदिशेत् ॥ ४८ ॥ शुभे तु तैजसे पाने शालितण्डुलपूरिते। अरश्वत्थपन्नस्थैर्नवगोमयकल्पितैः ॥ ४९ ॥ 'वर्णोज्ज्वलैर्यधाशोभं वर्धमानाज्यवर्तिभिः । उज्ज्वालाभिर्युतं मध्ये कुर्यान्नीराजनं विदम् ।। ५. ॥ पूजाद्रव्याणि कल्प्यानि शोभनान्यत्र दीक्षितैः । शालिपिष्टं निशाचूर्ण हेमरत्नाक्षतानि च ॥ ५१ ।। स्नानोदकस्य चाङ्गानि मंयोज्यानि समासतः । दुर्वाश्यामाकपद्मानि विष्णुपर्णीति पाचकम् ॥ ५२ ॥ सिद्धार्थ गन्धपुप्पं च फलं यवतिलाक्षतम् । कुशाग्रं चाऱ्यामष्टाङ्गं कल्पयेच समासतः ।। ५३ ॥ तकोलजातिकर्पूरलवङ्ककुसुमान्वितम् । चतुरङ्गं तथाचामं कल्पयेत् तत्र साधकः ।। ५४ ।। अश्वत्थोदुम्बरावटबिल्वविकङ्कतैः । शमीभिः खदिरैः कुर्यात् कपायं त्वम्भिरेव व ॥ ५५ ।। १. 'जि' क. ग. घ. ड. पाठ . २. 'पू'. ३. यि च. पाठ. १. 'शमीवरवमवि', ५. 'मविल्यम' प. ४, पाठः. ६. "द्रि' च, पाठ , ·पड्विंशः पटलः । २११ सहा निशा सदाभद्रा शिरीषं सूर्यवर्तिनी । कुशानं च पडङ्गानि मार्जने कथितानि तु ॥ ५६ ॥ कदलीनालिकेराम्रधात्रीपनसडाडिमैः । सभेव्यविल्रष्टाई फलतोयं चे कल्पयेत् ॥ ५७ ॥ वज्रमौक्तिकवैडूर्यपद्मरागप्रवालकैः। पश्चाङ्गं रत्नतोयं स्याल्लाहं हेमादिपञ्चकम् ॥ ५८ ॥ सेव्याम्बुजटास्रायोमुरशीतैस्तु गन्धकम् । जातिस्त्रीमलिकाकुन्दनन्यावर्ताब्जचम्पकैः ॥ ५९ ॥ यूथिकावकुलाभ्यां तु कर्तव्यं कुमुमोदकम् । शख़ारितायकूमैच लोहजैरोपमानिकम् ॥ १० ॥ आद्याङ्गमितरालाभे पाचादीनां प्रशस्यते । पितरः श्रीसरस्वत्यौ दक्षविष्णूशनेन्दवः ॥ ६१ ॥ इन्द्रार्कयमविश्वाख्याः कुबेरो वायुरप्यजः । वसवथैव सावित्री पायादिद्रव्यदेवताः ॥ १२ ॥ गन्धयों वरुणस्ताक्ष्यों भूमिनिमतिरेव च । श्रीधरश्च नृसिंहोऽश्वमुखो मध्ये परः पुमान् ॥ ६३ ॥ इदं विष्णुर्हिरण्यवर्णा आपोहिष्ठा प्रजापते । तेजोऽसि च दधिकाण आप्यायस्व तथा मधु ॥ १४ ॥ अधाकृष्णेन चाश्वत्यै भद्रं कर्णेभिरेव च । गणानां वायवायाहि ब्रह्मजज्ञानमेव च ।। ६५ ॥ १. ८, २. '', ३. 'त्य'. ५. 'मा', ५. ', इ. स. ७. 'मी नाग २. पाठ , 2. ग. ग. पाठ.

·२१२ विष्णुसंहितायां उपत्वाने देवस्यत्वा बहिर्मन्त्राः प्रकीर्तिताः । विष्णोरराट तत्त्वों च सुवर्ण स्योनापृथिव्यपि ॥ ६६ ॥ शन्नो यादिव्या यासां च परोमात्रेति दैविके । मध्येऽतोदेवसूक्तं च सर्वत्रान्ते स्वपूरणम् ॥ ६७ ॥ पाचादिमध्यपर्यन्तं स्नानमत्र प्रकीर्तितम् । प्रतिद्रव्यं समभ्यर्च्य धूपयित्वा निवेदयेत् ॥ ६८ ॥ सकलीकृत्य मूलाङ्गमुद्राः सम्यक् प्रदय च । नीराज्यार्थ्यादिभिः साङ्गं यथान्यायं प्रपूजयेत् ॥ ६९ ॥ एभिरेवाखिलँद्रव्यैः : स्नापयेदङ्गदेवताः। चतुर्विधं निवेद्यान्नं सोपदंशं घृताप्लुतम् ॥ ७० ॥ बलिं च सर्वतो दद्याद् भूतेभ्यः सार्वकामिकम् । सार्ववर्णिकमन्नाद्यं कुर्याच्चैवानिवारितम् ॥ ७१ ॥ आचार्य पूजयेत् कर्ता दक्षिणाभिः समूर्तिपम् । होमाध्ययनकर्तश्च सदस्यान् वैष्णवांस्तथा ॥ ७२ ।। ब्राह्मणान् वैष्णवाञ् शान्तान् सम्पूज्य द्वादशावरान् । शत्त्या च दक्षिणां देद्यात् कुर्यात् तैः स्वस्तिवाचनम्॥ व्यत्यस्तोनातिरिक्तादिदोषशान्तिस्ततो भवेत् । द्रव्यैरूनशतार्धन सैकाशीत्या शैताप्टभिः ।।७४।। पडध्यर्धशतैः सप्तदशायद्विशतेन च । सद्विपञ्चाशता तेन त्रिभिर्वा पञ्चभिः शतैः ॥ ७५ ॥ १. 'नेच दे', २. 'म्य ब' ड. च. पाठ . ३. 'त्वं क. पाठ. १. 'व्य', ५. 'मेवं म', ६. 'पूजयि', ७. 'लैव्यै' ८. 'ताम्', ९. 'दत्या कु', १०. 'तथाष्ट' च. पाठ , ·सप्तविश पटल कुम्भोत्तरसहस्रान्त मानमेवं प्रकल्पयेत् । इति सम्यक् समाख्यातं विष्णोः स्नपनमुत्तमम् ॥ ७६ ॥ ऐहिकामुत्रिकान् कामान् सम्यक् कृत्वा यदाप्नुयात् ॥ इति विष्णुसहिताया पविश पटल ॥ अथ सप्तविंशः पटलः । अथ वक्ष्यामि संक्षेपात् प्रोक्षणोदिविधिक्रमम् । नवीकरणमुद्दिश्य कार्य सर्वं यथाक्रमम् ॥ १॥ सम्मृज्य सर्वतो गेहं कपिलागोमयेन च तन्मूत्रेण च तेनान प्रोक्षयेच्छामिति ब्रुवन् ॥ २ ॥ चतुर्दिक्षु तथा कृत्या सगर्भगृहमादितः । तूष्णी मन्त्रैश्व सम्प्रोक्ष्य शुद्धोदैर्मन्त्रवारिभिः ॥ ३ ॥ इमा आपः शिवा गव्यैः पञ्चोपनिषदेन च । सर्वतश्चक्रसञ्जतैर्विकिरेत् सर्पपाक्षतैः ॥ ४ ॥ संशोध्य मण्डपं चागे तोरणध्वजमण्डितम् । शयनं कल्पयेत् सम्यक् कुसुमोत्करसंयुतम् ॥ ५ ॥ ततः सुरक्षितं कृत्वा पुण्याहं तत्र वाचयेत् । कर्मार्था स्थापयित्वाद्विः सरत्नाभिश्व पञ्चभिः ।। ६ ॥ तीचोदेश त्रयीसारसूक्तैः सपनमाचरेत् । नवाभ्यां शुक्लवस्त्राभ्यां वेष्टयित्वाक्षरेण तु ॥ ७ ॥ १. 'सैन्तु म्ना' क. स. पाठ:. २. 'गम्य वि', ३. 'तु'. ५. 'य'. ५ रसोभित' च. पाठ . ६ 'यासयि' क. प. ४. पाठ, ·२ २११ विष्णुसंहितायां उपवीतमथायेन मकुटं मध्यमेन तु | उत्तरीयं तृतीयेन पुंबीजेन च भूषणम् ॥ ८ ८1- सर्वेण गन्धपुप्पाद्यौरिष्ट्वा पुण्याहमाचरेत् । ओङ्कारं भगवन् सर्वव्यापिन् सर्वपदं पुनः ॥ ९ ॥ भूताधिपत इत्येवं सर्ववेदपदं पुनः । सारमैयेत्यतः सर्वदेवाधिपत इत्यपि ॥ १० ॥ एोहि पुरुषेत्येतन्महापुरुषशब्दवत् । अन्तादिमध्यभूतेति परात्परतरेति च ॥ ११ ॥ व्यक्ताव्यक्तपदं पश्चात् स्थूलसूक्ष्ममहापदम् । योगिन् नम इति स्वाहाशब्दान्तेन तेमाह्वयेत् ॥ १२ ॥ सकलीकृत्य मूलेन हृदयादिभिरोमिति । दद्यात् पाद्यं तथाचाममिमेगन्धानुलेपनम् ॥ १३ ॥ इमाः सुमनसः पुष्पं धूपं चैव वनस्पतः । शुभं ज्योतिः प्रदीपं च दद्यादर्घ्य दशाङ्गवत् ॥ १४ ॥ आपः सिद्धार्थका दुर्वा अक्षतास्तिलतण्डुलाः । क्षीरं यत्राश्च माषाश्च कुशाग्राणीति तद् विदुः ॥ १५ ॥ ओन्नमःपदमादौ तु ततः पुरुषोत्तमाय च । ततः समस्तलोकाधिपतयेऽयमनन्तरम् ॥ १६ ॥ निवेदयामिसंयुक्तो नमःस्वाहेत्ययं मनुः । भूयश्वाचमनं दद्यात् पञ्चभिः स्नापयेत् पुनः ॥ १७ ।। १५ 'मे' च. पाठ. ३. 'स' स.ग. १. 'ति'. ५. 'मे' स. ग. पाठ . ६. 'बृहस्प... ७. "ति' ज., 'त' ख. पाठ , २. 'त'घ. ड. पाठ. ह. पाठ, पाठ.

·" सप्तविंशः पटलः । पूर्ववद् वस्त्रभूषादि पायाचमनमर्चनम् । बहाथ कौतुकं धेनुप्रदानं स्वस्तिवाचनम् ॥ १८ ॥ कृत्वाधिवासयेद्दोमान पूर्ववद् दिक्षु कारयेत् । ऋग्यजुस्सामाथर्वज्ञा जुहुयुर्दिक्षु दीक्षिताः ॥ १९ ॥ क्रमाच्छाब्दिकनरुक्तच्छन्दश्शिक्षाविदोऽन्यतः । ज्योतिःकल्पेत्तिहासज्ञाः पुराणज्ञाः सदस्यकाः ॥ २० ॥ मीमांसान्यायसायज्ञा वेदान्तज्ञाच साक्षिणः । गायच्या तु मथित्वाग्निमक्षरैः प्रोक्ष्य चाष्टभिः ॥ २१ ॥ सद्युक्तैस्तैनिकादि कृत्वा पूर्णा प्रदाय च । विहत्याग्निमुखं कृत्वा जुहुयुः सर्व एव ते ॥ २२ ॥ समिधः क्षीरिजा ब्राह्मीरथ पालाश्य एवं वा । पृथगष्टसहस्राणि घृताक्ता मन्त्रसम्मिताः ॥ २३ ॥ ततः प्रोक्ष्य जलविम्ब सदस्येन्यो निवेदयेत् । सुहुताः समिधः पूर्वमस्माभिः शास्त्रदृष्टिभिः ॥ २५ ॥ शं भवन्तो वदन्त्वत्र प्रीयतां च जनार्दनः । तत ओं स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्त्यिति विधानतः ॥ २५ ॥ ओं स्वरित शान्तिरित्यष्टौ सदस्या ब्रूयुरादराद । ओं स्वरित शान्तिः सुहृतं भवत्विति गुरुवदेत् ॥ २६ ॥ सदस्यानुमताः पश्चादाज्येन जुहुयुस्तथा। आज्यभागा हुतास्तावदित्युक्त्वा शं युवन्विति ॥ २७॥ . निवेदयेयुरष्टौ ते वदेयुन शमस्त्विति । आचार्य ओं शं सुहुतं भवचिति तदा वदेत् ॥ २८ ॥ १. धमाच', २. 'नाच', ३. ' यद्धो', ४. र, ५. 'तार, ६. साधादरवाज्ये', ७. लि. न. पाठ .

·२ २१६ विष्णुसहितायां चरुं हुत्वा निवेद्यं तु चरहोमः कृतस्त्विति । ओं मङ्गलं ब्रुवन्त्वन्ते तेऽपि मङ्गलमस्त्विति ॥ २९ ॥ ओं मङ्गलं च सुहृतं भवत्विति गुरुर्वदेत् । पुनराज्यं तथा हुत्वा निवेयं प्राग्वदेव तु ॥ ३० ॥ शमित्यत्र सदस्यैश्च वक्तव्यं गुरुणा तथा । सर्वव्याहृतिभिहोंमाः कर्तव्यास्तैर्विधानतः ॥ ३१ ॥ आद्यन्तयोः परीषेकः कार्यः पूर्णा तथान्ततः । एवं हुत्वा तथा सर्वे जुहुयुधावसानिकम् ॥ ३२ ॥ इन्द्रविष्णुमरुद्भयोऽग्निधर्मनेतृभ्य एव च । साध्येभ्यश्च दिशापालैः सर्वदेवगणैः सह ॥ ३३ ॥ व्याहृत्याग्निवायुशक्रवरुणब्रह्मविष्णुभिः । अश्विभ्यां गोपतियमाग्निविष्णुवसुभास्करैः ।। ३ ।। विश्वभूतदिशापालनिर्गतीरौद्ररूपकैः। विष्णवे च पुनः शूलपाणये च यमाय च ॥ ३५ ।। सकालधर्मो दण्डी च त्र्यम्बको वरुणः पुनः । विष्णुर्मिनोऽथ परमेष्ठयादित्यभूतसमुद्रवान् ॥ ३६ ।। आपगावायुविष्णुभ्यो मरुद्भयो जातवेदसे । इन्द्राय सर्वलोकेभ्यो ब्रह्मणे विश्वकर्मणे ॥ ३७ ।। सोमाय सोमपार्पयो ग्रहनक्षत्रसंयुतैः । तारागणैर्भूतभौमदिव्यनागैश्च होमयेत् ॥ ३८ ॥ सर्वाथ देवता रुद्रविश्वरूपाख्यविष्णवः । ब्रह्मा रुद्राः सर्वदेवाः सहविनगणाधिपैः ॥ ३९ ॥ १. 'दा' स. ग. पाट . २. व्या' क.ग्य. पाटः. ३. ते विधा क. पाठः, ४. रूपस' च. पाठ. ५. भगणा' क, पाठ .

·सतविंशः पटलः । आदावन्ते च योक्तव्यास्तथा व्याहतयः पृथक् । समपातस्ततः कुम्भं पूरयेच्छान्तिवारिभिः ।।६० ॥ देवस्योत्तरतो विद्वान् संस्थाप्य सकमण्डलुम् । सर्वतीर्थाहतैः सर्वसमुद्रादाहृतैरपि ॥ ११ ॥ प्राक्त्रोतसीभ्यो बापीभ्यः प्रत्याहतैरथाम्बुभिः । सरत्नकैः सपवित्रः कलशं पूरयामि च ॥ ४२ ॥ सर्वद्वयं ततो व्यापिन् सर्वलोकाधिसंयुतम् । पतये नमः स्वाहेति तारादिः पूरणे मनुः ॥ १३ ॥ अनेन मन्त्ररूपेण पूरयित्वा कमण्डलुम् । वेष्टयेत् क्षौमपट्टेन सापिधानमलङ्कृतम् ॥ १४ ॥ शेपैः शान्त्युदकैः पूर्ण पूरयित्वान्यमादितः । सापिधानमलङ्कृत्य क्षौमाभ्यां परिवेष्टय च ॥ ४५ ॥ गन्धादिभिरथाभ्यर्च्य कलशं च कमण्डलुम् । कलशं सर्वकल्याणं गृहीत्वा प्रोक्षकः शुचिः ॥ १६ ॥ सर्वमङ्गलसंयुक्तो नवाम्बरधरो हरिः। स्वयं भूत्वा जन्मन्त्रं शनैर्गच्छेत् प्रदक्षिणम् ॥ १७ ॥ आधाय सकुशे हस्ते सव्ये तूपरि दक्षिणम् । तथा कमण्डलु चान्यो गृहीत्वा च तदग्रतः ॥४८॥ सकुशा पातयेद् धारामविच्छिन्नामनुत्कटाम् । शन्नोदेव्यणोरणीयान्मन्त्रद्वयमुदाहरेत् ॥ ४९ ॥ प्रासादान्तश्च संशोध्य तथा कृत्वा विचक्षणः । कारयेद् बिम्बशुदि च युतितो मूर्तिपैर्गुरः ॥ ५० ॥ १. 'सेच. पाठः. २. कृ. ३.पे. ४. 'तुस. ग. पाठः, IDD ·२१८ विष्णुमहितायां शान्ति कृत्वा तदने तु कौतुकस्नानमाचरेत पीठे निवेश्य तच्छय्यामनुगैरपनाययेत् ॥ ५१ ॥ क्षालितं शुद्धतोयेन स्नापयेन्मन्त्रवारिभिः । शिष्टैः शान्त्युदकैश्चैव स्नापयेत् प्रणवेन तु ॥ ५२ ॥ पाद्याचामाम्बरं भूपामुपवीतं च वेष्टनम् । पूर्ववत् सम्प्रदातव्यं दीपान्तं पुनरेव च ॥ ५३ ॥ ब्रह्माणमीश्वरं विप्राननुमान्य यथाविधि । अनुज्ञादक्षिणां दत्त्वा कुर्याच्च स्वस्तिवाचनम् ॥ ५४ ॥ शयने रुद्रसूक्तेन पीठाचोत्थापनं भवेत् । स्थाने पुरुपसूक्तेन ब्राह्मणासनकर्मणि ॥ ५५ ॥ पुरुषेऽक्षरराजं वा मध्यमं शाङ्करे तथा । अन्त्यं ब्राह्मे यथायोगं युक्त्या चोत्थापनं चरेत् ॥ ५६ ॥ शान्तिकुम्भं पुरस्कृत्य धारां चैव कमण्डलोः । कर्मार्चामानयेद् विद्वान् वाग्यतोऽन्तः स्मरन् हरिम् ॥५७॥ तत्त्वज्ञेन धृतं कुम्भं सम्यगुवाहयेत् पुरः । शाकुनस्वस्तिसूक्ताभ्यां जयशब्दादिसंयुतम् ॥ ५८ ॥ साग्नि प्रदक्षिणीकृत्य प्रासादं प्रविशेत् पुनः । दत्त्वार्य कौतुकं पीठे स्थापयेद् ब्राह्ममुञ्चरन् ॥ ५९ ॥ शिखाशिरोमुखग्रीवाद्विवाहुहृदये तथा। नाभावुपस्थ ऊर्वोश्च करयोः पादयोन्यसेत् ॥ ६ ॥ १ 'नुगम्य', २. 'भये ३ रो । दत्त्वा' च पाठ 'ह, ५ 'प्रा' ख, ग पाठ . ३ , ·सप्तविंगः पटलः। २१९ ऐन्द्रे तु पृष्ठतः कार्यमेवं न्यासविधिः स्मृतः । ततस्तु प्रोक्षयेद् विद्वान् तं सम्यग् द्विपडक्षरैः ।। ६१ ॥ कर्मार्चागतमावाह्य गन्धपुप्पोदकेन तु । स्नापयेन्मूलबिन्यं तु ततः शान्त्युदकेन च ॥ ६२ ॥ सर्वान्तः कास्यहृद्गुह्यपादस्थैः कल्पयेत् तनुम् । हृदयादीनि चाङ्गानि यथास्थानं निवेशयेत् ।। ६३ ।। पाद्यादि पूर्ववत् कार्य पुण्याहं वाचयेत् ततः । गन्धपुप्पादिभिः सम्यक् पूजयित्वा च भक्तितः ॥ ६४ ॥ पायसं यावक चौन्नं गौळ वात्र निवेदयेत् । तद् भक्ष्यक्षीरसंयुक्तं साज्यं स्वादूपर्दशकम् ॥ ६५ ।। अनुक्तमन्त्रकार्येऽत्र गायत्री वैष्णवीं वदेत् । तच्छेपेण ततो दद्यात् पार्षदेभ्यो बलि क्रमात् ॥ ६६ ॥ आचम्याचमनीयं च दत्त्वा चान्नं विसृज्य तत् । दक्षिणां च ततो दद्यादन्नायं चानिवारितम् ॥ ६७ ।। चक्रादीनां तु मन्त्राः स्युः स्वनामपदलक्षिताः। यदुक्तं स्थापने कर्म तत् सर्व कारयेत् ततः ॥ ६८ ॥ स्थापनोक्तविधानेन नपनं कारयेत् तेतः । उत्सवं च तथा यात्रां मप्ताहं भक्तिपूर्वकम ।। ६९ ॥ दिनत्रयं तु वा कुर्यादेकामधवापदि । तथावश्यं तु कर्तव्या शान्त्यर्थ चोत्सबक्रिया ॥ ७० ॥ १. 'न्स'. २. 'रिदिप'. ३. 'या' च. पा. ४. 'स्वान्न तु विसर्जयेत् ' स्व. ग., 'स्थान तु विक. ६. पाटः. ५. 'पुन.'च. पार' ६. 'संयुतः ॥' रा. ग. पाठः.

·२ २२० विष्णुसंहितायां प्रोक्षणं सद्य एवेष्टं प्रायश्चित्ते विशेषतः। स्पर्शश्च विष्णुसूक्तेन सहस्राष्टाक्षरान्वितः ॥ ७१ ॥ शुद्धौ कृतायामिष्टोऽयं विधिः पञ्चाज्यहोमवान् । न तिथिर्न च नक्षत्रं न कालस्य परीक्षणम् ॥ ७२ ॥ प्रायश्चित्तेपु कर्तव्या सद्य एव च निष्कृतिः । चतुस्लियेकवेदाः स्युम्तन्त्रज्ञाश्चाधिकारिणः ॥ ७३ ॥ सद्यश्चेदेकवेदोऽपि बहुबेदो विलम्बने आचार्यः सर्वतन्त्रज्ञस्तदा स्याचोत्तमो विधिः ॥ ७४ ॥ अधमोऽपि विधिः कार्यः सद्योऽशक्तैरिति स्थितिः। पदवाक्यप्रमाणहर्वेदयज्ञव्रतस्थितैः ॥ ७५ ॥ दक्षैर्जितेन्द्रियैः शान्तैर्मूर्तिपैः सहितो गुरुः । एवं कुर्याद् विधानेन जलसम्प्रोक्षणं हरेः ॥ ७६ ॥ आढकत्रयसम्पूर्णमन्छिद्रं कलशं शुभम् । सकूर्च वस्त्रयुग्मेन वेष्टितं रत्नसंयुतम् ॥ ७७ ।। शालिकूर्चस्थितं पूर्ण पुरुषसूक्तेन पूजयेत् । मूलेनाङ्गचतुर्मूर्तिविधिनाादिभिः क्रमात् ॥ ७८ ॥ तत्र विष्णुं महाविष्णुं सदाविष्णुं च विन्यसेत् । उल्लेखनादिकं कृत्वा संरकृत्यानि च होमयेत् ॥ ७९ ॥ पौरुपं विष्णुसूक्तं च चित्तितरसप्तहोमम । चतु)ता च पट्टोता पोपनिपढ़ो जितम ॥ ८० ॥ सावित्री व्याहृतिश्चैत्र नःशुचिपदित्यपि । मूलत्रयं च गायत्रीं जुहुयात् मुसमाहितः ॥८१ ॥ १. 'प्रतीक्ष' स. ग. पाठ . ३. या २. में ग. घ. पाठ ४. 'म' न. पाठ. क.ख. पाठ.

·, सप्तविंशः पटलः । २२१ हुत्ला हुत्वा स्पृशेद बिम्बं कलशं भवनं तथा । मूलत्रयेण होमान्ते स्पृशेत् प्रसृतिमुद्रया ॥२॥ सम्पातहुततोयेन कलशस्थेन सर्वतः ।। परिभ्रम्याग्रतो धारां कृत्वा सम्प्रोक्षयेत् कुशैः ॥ ८३ ॥ वास्तुहामे कृतेऽन्तब वास्तोष्पदशपञ्चकैः । हुनेदष्टसहस्रं तु पालाशं खादिरं तु वा ! ८४ ॥ तथा पञ्चशतं वापि कुर्यादष्टशतं तु वा । तावदाज्यं चरुं लाजास्तिलाञ् शालींश्च होमयेत् ॥८॥ प्रत्येकमेवमेवं तु मन्त्रे मन्त्रेच होमयेत् । यथालाभं तु होतव्यं शास्त्रदृष्टेने वर्त्मना ॥८६॥ वैदिकाना हुनेदाज्यं शेषं वै मूलविद्यया । एवं कृत्वा विधानेन कौतुकं बन्धयेठ ततः ॥ ८७ ॥ द्वादशाक्षरमन्त्रेण पद्मसूत्रेण चैव हि । रात्रौ महोत्सवं कुर्याच्छहतूर्यरवैः शुभैः ॥ ८८ ॥ रात्रौ होमस्तु कर्तव्यो जलसम्प्रोक्षणं दिवा । प्रभाते सुमुहर्ते च प्रोक्षणं कर्तुमारभेत् ।। ८९ ।। आवाय पूजयेद् देवं शङ्खचकादिलक्षणम् । साङ्गं द्वादशभिश्चैव दशभिर्तिभिः सह ॥ ९० ॥ आदित्यरुद्रवस्वायैः किन्नराद्यैश्च संवृनम् । वामयादि सबिन्दुं च नमस्कारान्तमुत्तमम् ।। ९१ ।। ३. 'न कर्मणा ॥', १. 'त' क. पाठः. २. 'भेन' ख. ग. पाठ . ५. गवै बहु ॥, ५. 'क' च. पाठः, ·२२२ विष्णुसंहितायां प्रणवादिकमन्त्रेण म्नापयेत सुसमाहितः । शेपोदकेन मन्त्रज्ञः ग्नापयेद् भुवनेश्वरम् ॥ ९२॥ सूक्ताभ्यां पूर्वमुक्ताभ्यां सकलध्यानमंयुतम् । पीठं गर्भमलिन्दं च कपाट भित्तिमेव च ॥ १३ ॥ मण्डपं प्रारणं चैवै सर्वत्रं प्रोक्षयेत ततः। मुक्ताभ्यां मूलमन्त्रैश्च परिवारान् स्वमन्त्रकैः ॥९४ ॥ अर्चयेच्च क्रमात सम्यग् गन्धपुप्पादिभिः शुभैः । दिशाबलिं ततो दद्यान्छहादुन्दुभिनिस्वनैः ॥ ९५ ॥ प्रदक्षिणं ततः कृत्वा प्रणिपत्य क्षमापयेत् । ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चात तेभ्यो दद्याच दक्षिणाम् ॥९६॥ स्नपनं चोत्सवं कुर्यादन्नाद्यं च स्वशक्तितः । आचार्यदक्षिणां दद्यान्मूर्तिपेभ्यश्च पूर्ववत् । ९७ ॥ कपिलां च गुरोर्दद्यात् प्रणिपत्य क्षमापयेत् । वैष्णवान् पूजयेत सर्वानाशिपो वाचयेच्च तैः ।। ९८ ॥ एवं कृते विधानेन सर्वसम्पद् भविष्यति ।। ९८१ ॥ इति विष्णुसंहिताया सप्तविश पटल ॥ अथ अष्टाविंशः पटलः । अथ वक्ष्यामि संक्षेपात् कर्मशेपार्नेहं तव । यद्योगाज्जायते सर्व कर्माविकलमुत्तमम् ॥ १ ॥ लेपादिदूपिते बिम्बे शुद्धिं कृत्वा यथोदिताम् । अभिषेकात् पुरा कार्याः शुद्धयोऽन्याश्च युक्तितः ॥ २ ॥ १. 'व प्रोक्षयेत् सुसमाहित ' क, पाठ . २. 'त'ड. पाठ. ३. 'या प्रोक्षणपटल सप्तविंश', ४. 'ननन्तरम् ।' च. पाटः.

·अष्टाविंश. पटलः । २२३ वैष्णयानलनिर्दग्धनात्यग्भस्ममिश्रितम् । तीर्थतोयं समालोड्य पन्धपत्ररसं तथा ॥३॥ गोशृङ्गेणाभिषिच्या! तत्पिप्टैलेंपयेत् पुनः । सहादूर्वासदाभद्रासिद्धार्थरजनीयुतम् ॥ ४ ॥ दोषनं क्षीरिणी त्वग्भिर्धर्षणं लेपनं तथा । दुर्वासिद्धार्थकल्केन सगव्येन च लेपनम् ॥ ५ ॥ चन्दनागरुकर्पूरक्षोदधूपैः पुरेण च । परितो दीपमाला च कपिलाज्याजसूत्रजा ॥ ६ ॥ पिप्पलत्वक्सहालक्ष्मीगन्धनागाब्जकेसरैः क्षीरित्रग्रससम्पिष्टैलेपनं पञ्चभिस्तथा ॥ ७ ॥ खानप्रकारमालेपं धूपनं च विशेषतः। सर्वदोपहरं कुर्यात् स्थानवृद्धिकरं परम् ॥ ८ ॥ पूरणं त्रिविधं प्रोक्तमन्नपुष्पजलैः शुभैः । पुष्टिदं जयदं पुण्यमपमृत्यहरं तथा ॥ ९ ॥ सर्वदोपहरं श्रेष्ठं पायसान्नेन पूरणम् । कन्दाज्यशर्करापूपकदलीफलसंयुतम् ॥ १० ॥ शुद्ध्यर्थ पुष्टिदं प्रोक्तं प्रायश्चित्तार्थमेव च । उत्सवेष्वपि कर्तव्यमात्माभ्युदयकातिभिः ॥ ११ ॥ धान्यतण्डुलवस्त्रस्थान घटान् पञ्चाम्बुपूरितान् । हेमरत्नादिसंयुक्तान सकूर्चान् पल्लवाञ्चितान ॥ १२ ॥ 'न', २. ' च. पाठ . ३. रक्षाणा लम्भिर्पणपेनम्' शोधू क. घ. पाठ . ६ , ७. सयुआई ग पाठ . ८. 'मर्चाभ्यु' ९. 'वि' क. प. पाठ . ग. पाठ, १. 'णाले च. पाठ.

·अष्टाविंश पटल । २२५ द्विजानां भोजनं चात्र सपनं चैव कारयेत् । --सुरापैरपि संस्पृष्टे जलसंप्रोक्षणादिकम् ॥ २४ ॥ गोदानं बहुविप्राणामन्नाचं स्नपनं तथा । ब्रह्महत्यादिसंसृष्टैर्यदि स्पृष्टो जनार्दनः ॥ २५ ॥ जलसंप्रोक्षणस्नानहोमाध्ययनभोजनैः । भूहेमकपिलादानपारायणशतं तथा ॥ २६ ॥ एकसंपर्कविप्रेण प्रमादाद यदि गम्यते । गेहं वा देवबिम्बं का जलसंग्रोक्षणं तथा ॥ २७ ॥ बहुसंपर्कविप्रैस्तु स्पृष्टे बहुगुणं तथा । चण्डालवपचैः स्पृष्टे प्रासादे विम्ब एव वा ॥ २८ ॥ अर्चाद्रव्ये च संस्पृष्टे जलसंप्रोक्षणादिकम् । पञ्च पट् सप्त वाहानि महास्नानं द्विजार्चनम् ॥ २९॥ सप्तकारजनैः स्पृष्टे बिन्चे प्रासाद एव वा । जलसंप्रोक्षणलानगोदानान्नाद्यविस्तरः ॥ ३० ॥ चोररूपेण शूद्रैस्तु संस्पृष्टा प्रतिमा यदा । जलसंप्रोक्षणान्नाग्रस्नपनैः शुद्धिरिप्यते ॥ ३१ ॥ चोररूपेण वैश्यैस्तु जलसंप्रोक्षणं कमात् । सपनं भोजनं चैव कारयेत् सुसमाहितः ॥ ३२ ॥ मोहादथार्थकामाद् वा चोररूपेण चेन्नृपः । जलसंप्रोक्षणेनैव शुद्धिः स्यान्नान संशयः ॥ ३३ ॥ २. ससगे ज' क., 'मयोगे ज्ञ' च. पाठ.. २. ये'. ३. 'श दान गरेर स. ग. पाठः. १. देण संप. य. ग. च. पाठ . ५. 'यो जनक, 'श्यश्न जलद, न. पाट , २ नृपेः' ग. ग. पाठ.

·निष्णुमरियायाम वर्णोत्तमन चेत स्पृष्टभोग्म्पेण केगवः । मपनं कारयेत तत्र पोडीव घटाः स्मृताः ॥ ३४ ॥ अम्नात्वा यदि भक्त्या तु मन्त्रसंस्कारबजितम् ।। द्विजोत्तमेन स्पृश्येत पञ्चगव्येन शोधयेत ॥ ३५ ॥ नपेण यदि भक्त्या तु स्पृष्टो देवो जनार्दनः । यथोक्तैनवभिः कुम्भैः नपनेनैत्र शुध्यति ॥ ३ ॥ वैव्येन यदि सम्पृष्टो भक्त्या मन्त्रविवर्जितम् । पञ्चाशत्कलशेरेव स्त्रपनन विशुध्यति ॥ ३७ ॥ स्पृष्टः शूद्रेण भक्त्या तु मन्त्रसंन्कारवर्जितम् । अष्टोत्तरशतेनैव कर्तव्यं सपनं पुनः ॥ ३८ ॥ सप्तकारुजनथापि भक्त्या स्पृष्टे जनार्दने । जलमंप्रोक्षणेनात्र सपनेन चे शुध्यति ॥ ३९ ॥ एतेषां चेत् स्त्रिया स्पृष्टो मोहाद् वा यदि कामतः । पूर्वोक्ता निष्कृतिः कार्यां शेषं ब्राह्मणपूजनम् ॥ ४० ॥ गोदानं च पुनः कुर्याद् गव्यस्नानं च युक्तितः । बाह्मण्या चोरमार्गेण स्पृष्टे तु मधुसूदने ॥ ११ ॥ स्लपनं कारयेन्छक्तच्या ब्राह्मणानां च भोजनम् । राजन्यवैश्ययोः स्पर्शे मोहाद् बा चौर्यकेण वा ॥ ४२ ।। जलसंप्रोक्षणं स्नानं विप्रभोजनसंयुतम् । शुद्रा यदि स्पृशेच्चौर्याद गर्भगेहं तु वा विशेत् ॥ ४३ ॥ १. 'टे'. २. 'तु' च. पाठ . ३ 'भो' हु. पाट स. ग पाट , ५. ना' च पाठ.

·अष्टाविशः पटलः । जलसंप्रोक्षणं कुर्यान्महास्नपनसंयुतम् । अन्त्यजानां शुनां वापि गर्ने कारस्त्रियापि वा ॥ १४ ॥ प्रसूते प्रोक्षणं कुर्याद् द्वादशाहं दशैव वा । महास्नानं च कर्तव्यमुत्सवान्नाद्यसंयुतम् ॥ ४५ ॥ वर्णजा यदि सूयेत प्रमादाद् देवमन्दिरे । जलसंप्रोक्षणं कृत्वा महास्नानेन शुध्यति ॥ ४६ ॥ क्षत्रिया वाथ वैश्या वा यद्यज्ञानात् प्रसूयते । जलसंप्रोक्षणं कुर्यात् त्रिदिनं वा चतुर्दिनम् ॥ १७ ॥ द्विगुणं सूतशावर्तुसूतिकादाहकैः कमात् । एवंमार्गेण वै कुर्याज्जलसंप्रोक्षणं बुधः ॥ १८ ॥ पारायणं चाध्ययनं गोदानं भोजनं तथा । बलिभ्रमणवेलायां तत्पात्रं यानमेव वा ॥ १९ ॥ पतेद् यस्मिन् दिशामागे तन्मन्त्रेणात्र होमयेत् । घृनेन हविषा चैव पालाशाष्टशतेन च ।। ५० ॥ तथा नित्यबलिरपर्श कृत श्वानहिकादिभिः । मूलमन्त्रहयेनैव पञ्चोपनिषदा तथा ।। ५१ ।। विष्णुसूक्तेन चैबात्र होमं कुर्यात् समाहितः । प्रायश्चित्तेषु सर्वेषु जपहामेषु शस्थत ॥ ५२ ।। अष्टाक्षरं स्त्रसंख्यानं द्वादशाक्षरमेव वा। पानं प्रक्षाल्य तु स्नात्वा कृत्वान्यासं यथाविधि ।। ५३॥ सम्यगात्य तां भूमि गोमयनोपलिप्य च । पायसं श्रपयेन्मन्त्री घृतमिनं सुशोभनम् ॥ ५४ १६ 1, ग. ग. गायः.२ 'ना'. ३. न. पाट. • हिक म्याग यानि मंदिनी ।

·. २२८ विष्णुमंहितायाम् वीहिभिः स्थण्डिलं कृत्वा तस्मिन् वासोऽथ तण्डुलान् । कुशपुष्पाणि विन्यस्य प्रोक्ष्यास्त्रेण समाहितः ॥ ५५ ॥ मूलेन विन्यसेत् पानं प्रणयेन स्पृशेत् पुनः ततश्चास्त्रेण संप्रोक्ष्य दक्षिणे शान्तिमर्चयेत् ॥ ५६ ॥ हुत्वान्नं मूलमन्त्रेण प्रणवेनाज्यमेव च । अष्टोत्तरशतं वापि सहस्रं वा यथाक्रमम् ।। ५७ ।। हविःशेपं ततः पश्चाद् बलिपाने विनिक्षिपेत् । तत् कृत्वा लिङ्गवत् प्रोक्ष्य मूलेनाबाह्य पूर्ववत् ।। ५८ ।। कर्मार्चा शोधयित्वा वा तस्यामाबाह्य पूजयेत् । पाद्यााचमनं दत्त्वा गन्धपुप्पैरथार्चयेत् ॥ ५९ ॥ नमस्कृत्य ततः स्तुत्वा सोत्तरीयः समाहितः । उद्धृत्य व्याहतीर्जप्त्वा मूर्ति तारेण विन्यसेत् ॥ ६० ॥ शहतूर्यादिसंयुक्तं शनैर्गत्वा प्रदक्षिणम् । अन्तः प्रविश्य तत् पात्रमैशान्यां स्थापयेद् बुधः॥६१ ॥ उद्धास्य क्षालितं त्यक्त्वा पात्रमन्यत् समाहरेत् । अनुयागे नवं बिम्ब शोधयित्वाधिवासयेत् ॥ ६२ ।' वैष्णवाग्नौ तु जुहुयात् प्रायश्चित्तं विशेषतः । पञ्चोपनिषदैर्मन्त्रैराचार्यः सुसमाहितः ॥ ६ ॥ पूर्णाहुति ततो दद्याद् द्वादशाक्षरविद्यया । अष्टाक्षरेण जुहुयात् मनिदान्यचरन् क्रमात् ॥ ६४ ॥ -सहस्रं वा शतं वापि पञ्चविंशतिमेव वा । लोहकुम्भं तु संगृह्य मुटुं मृत्रवेष्टितम् ॥ ६५ ॥ २ १. 'ततः ॥ गुनधा' य. ग. पाठ... निज'घ..च. पाट . ३. 'ततः स. ग. पाठ . . 'चप. द. न. पाट , ५. 'न न. पाट , ·अष्टाविश. पटलः । २२९ पूरयित्वा तु विधिना मरत्नं हेमसंयुतम् । बीजैः सर्वैः समायुक्तं स्थापयेत् तत्र सुस्थितम् ।। ६६ ।। तत्राबाह्य हरि पश्चात् पूजयेञ्च विधानतः । पूर्वोक्तेनैव मार्गेण शेष कर्म समाचरेत् ॥ ६७ ॥ स्नपनं चोत्सवं कुर्याद विधिदृष्टेन कर्मणा । संवत्सरं नरो भक्त्या समभ्ययं जनार्दनम् ॥ ६८ ॥ यत् फलं समवाप्नोति पवित्रारोहणेन तत् । न करोति विधानेन पवित्रारोहणं तु यः ॥ ६९ ॥ तस्य सांवत्सरी पूजा निष्फला कथिता बुधैः । तस्मात् कर्तव्यमब्देऽब्दे पवित्रारोहणे हरेः ॥ ७० ॥ श्रावणस्य सिते पक्षे द्वादश्यां तु यथाविधि । सिंहस्थे वा रवी कार्य कन्यायां तु स्थितेऽथवा ॥ ७१ ।। कन्यया कर्तितं सूत्रं कार्पासं पैद्मजं तु वा । क्षौमसूत्रं तु वा कुर्यादलाभे दर्भसम्भवम् ॥ ७२ ।। नोपयुक्त क्रियायां स्यादन्यभक्तादिदृषितम् । त्रिगुणेन तु कर्तव्यं हीनमध्योत्तमं विधा ।। ७३ ॥ तत् सप्तविंशकं कुर्याचतुप्पञ्चाशकं तथा । अष्टोत्तरशतं वा स्याद् वनमाला सहस्रिका ।। ७४ ॥ फलं च मानुषं दिव्यं सालोक्यं मुक्तिरेव च । नाभ्यूरुजानुमात्रं स्यात् परं विम्वप्रमाणतः ॥ ७५ ॥ ग्रन्थयो द्वादश प्रोक्ता द्विगुणात्रिगुणास्तथा । कर्तव्य वनमालायां शतमष्टोत्तरं मंदा ।। ७६ ॥ १. जनमा २. 'त' न. पाठ, ३ पाइन' '.. "तुवा ।' के, पाठ. ग. पाठ . ४. 'त्या' च. पाट.

·३० । विणुसंहितायाम् अधिवासनमूत्र तु ग्रन्थयो द्वादशव तु । मन्त्री हिजेप्विदंविष्णुग्न्यपु हादशाक्षरम् ॥ ७० ॥ ताबदावर्तयन्मन्त्रं यावन्तो ग्रन्थयः कृताः । एकधा च हिधा चैव विधा चापि पत्रित्रके ॥ ७८ ॥ कुङ्कुमाशीरकर्पूरचन्दनादिविलेपनः प्रन्थिमध्ये विलिप्याथ तत्त्वन्यासं तु योजयत् ॥ ७९ ॥ अधिवास्य पवित्राणि चकाव्यामुपोपितः। गन्धपुप्पैः समभ्यर्च्य न्यसन देवाग्रतो निशि ॥ ८ ॥ तत्त्वज्ञानपरैः कार्य पवित्रारोहणं हरेः । एकादश्यां तदभ्यर्च्य मूलमन्त्रेण भक्तिमान् ।। ८१ ॥ भूपादामनिवेद्यैश्च संपूज्य गरुडध्वजम् । नृत्तगीतादिसंयुक्तं जागरं तत्र कारयेत् ॥ ८२ ॥ सोपवासः शुचिर्भूत्वा कृतजप्यो जितेन्द्रियः । दद्याद् दानं द्विजायेभ्यो भक्त्याभ्यर्च्य हरि स्मरन्।।८३।। तत्राधिवासितं प्रातस्तदादाय पवित्रकम् । अतोदेवेति सूक्तेन बिष्णोमनि निवेशयेत् ॥ ८४ ॥ शुद्रस्तु मूलमन्त्रेण येन वा पूजयेद्धरिम् । वेधोपैयस्तोत्रगीतमङ्गलनिस्वनैः ।। ८५ ।। पवित्रारोहणं कुर्याद् देवं विज्ञापयेत् ततः । मणिविट्टममालाभिर्मन्दारकुसुमादिभिः ॥ ८६ ॥ इयं सांवत्सरी पूजा नवास्तु गरुडध्वज!। मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन ! ॥ ८७ ।। चाय त्रि' २. ॥ ३ १. ग'. ३ 'र' चे पाट ·एकोनत्रिंग पटलः । यत् पूजितं मया देव! परिपूर्ण तदस्तु ते । वनमालां यथा देव ! कौस्तुभं सततं हदि ॥ ८ ॥ तहत् पविनतन्तूंथ पूजां चेमा हृदा बह । इति विज्ञाप्य देवेशं भक्त्यानम्य क्षमापयेत् ॥ ८९ ॥ ततश्च दद्याद् विप्रेभ्यो हरिमुद्दिश्य दक्षिणाम। ततोऽनुपूजयेद् भक्त्या गुरुमन्यांश भक्तितः ॥ ९० ।। मूलमन्त्रेण जुहुयाद् वह्रौ सघृतयोवकम् । ततश्च पूजयेद् भक्त्या विप्रान् दद्याच दक्षिणाम ।। सर्वाशैवार्थिनः शक्त्या पूजयेदोदनादिभिः। यावत्तत्वयुता पूजा तावत्योऽङ्गुलयोऽत्र या ।। ९२ ।। यावन्तो ग्रन्थयथोक्तास्तत्त्वैस्तैग्नुमन्त्रयेत् । सांवत्सरी शुभां पूजां संपाय विधिवन्मम ॥ ९३ ॥ वं पवित्र ! बजेदानीं विष्णुलोक विमर्जितः । इत्यहास्य द्विजे दद्यात् तोये चा तद् विमर्जयेत् ॥ ९ ॥ इनि विष्णुमहितायांम् अष्टापिग पटल || अथैकोनत्रिंशः पटलः। अथ वक्ष्यामि संक्षेपात समयाचारलक्षणम् । दीक्षितानां तु सर्वेषां यद्योगात सर्वसिद्धयः ॥ १ ॥ ब्राह्मणायामतुर्वर्णान्मयस्त्वषां च दीक्षिताः। भक्ता जितेन्द्रियाः शान्ताः सर्वे नमयिनः स्मृताः॥२॥ समयी दीक्षितः पश्चाचकवर्सभिषेकनान् । गुरुक्षेत्र सधाचार्यों भगवान् सप्तमः स्मृतः ॥ ३ ॥ १. 'पायसम्' ग. ग. पाट. २. या कर्मपरिवानपदी- ऽशामिंगोऽयाय }} च. पाठा. इ. ग. ग. न. पाठा

·विष्णुसंहितायाम्
यामः स्तोमो महायागबाध्वरोऽथ सवः क्रतुः । *
हरिस्तोम इति ज्ञेयाः सप्त यागाः समासतः ॥ ४ ॥
बसन्ते च तथा ग्रीमे शरवर्षासु च क्रमात् ।
वर्णिनां विहिता दीक्षा सर्वेपा बोत्तरायणे ।। ५ ।।
सकृद् द्वित्रिश्चतुदीक्षा सप्तकृत्वा वर्णिनाम् । ।
तथा द्वादशकृत्वन कार्या वा प्रतिवत्सरम् ॥ ६ ॥
पुष्पपीतवशान्नाम पूर्वमेव तु गृहाते ।
तन्छमनर्मगुप्तान्तं दासान्न रह वर्णिनाम् ॥ ७ ॥
केवलं समयीत्यादि द्रष्टव्यं केशवादिवत् ।
स्त्रीणां तु केशबाधारल्या देव्यन्तानिपु कीर्तिताः ॥ ८ ॥
शुद्राणां दासदास्यन्ताः मर्वेषां यागभेदतः ।
सर्वेऽपि दीक्षिताः सम्यक् सदा गुरुपरायणाः ॥ ९ ॥
वर्णाश्रमगतान धर्मान् रक्षेयः ममयांस्तथा ।
गुरुदेवद्विजानीनां सर्वदा परिचर्यया ॥१॥
व्रतोपवासनियमभक्त्या चेन्छेयुग्न्नतिम ।
नानिष्ट्वा देवमनीयान्नचादीक्षितवेदमनि ॥ ११ ॥
निर्माल्यं न स्पृशेद दवाटतयेद बाशनं कुतः ।
संपामेव देवानां निर्माल्यमशुचि स्मृतम ॥ १२
विष्णभुकं तु पुष्पादि शुचीत्याददन परे ।
कांग्यपान न भोक्तव्यं न बन्यां चान्यदयता ॥१३॥

·एकोनत्रिंशः पटल.! अदीक्षिताद्ययोग्येषु सिद्धान्तं न प्रकाशयेत् । नोदक्ययाभिभाषेत न चण्डालैनचान्त्यजैः ॥ १४ ॥ न कुदेशे वसेन्नित्यं न च पापण्डिभिः सह । तिर्यक् पुण्ड्रं न कुर्वीत नो हिटकारं न सङ्करम् ॥१५॥ शाठिं लशुनं शिग्नु धान्याम्लं चाविकं पयः। पिण्याकं कोरदूपं च छत्राकं वर्जयेत् सदा ॥ १६ ॥ आसनं शयनं यानं नातिष्ठेचकरूपकम् । प्रतिमासन्निधौ नान्यप्रतिमारतुतिमाचरेत् ॥ १७ ॥ शृणुयान्न परीवादं नच कालं वृथा नयेत् । चक्राको विष्णुनामाङ्कपुत्रभृत्यपशुभवेत् ॥ १८ ॥ तत्रैव तु शिरः कृत्वा स्वपेद् यत्र रविगतः। नामिगोगुरुविप्रार्चाधान्येप्वध्री प्रसारयेत् ॥ १९ ॥ मत्स्यकूर्मवराहाणां नच मांसानि भक्षयेत् । विप्राग्निवैष्णवाश्वत्थान गाव कुर्यात् प्रदक्षिणम् ॥२०॥ विष्णोहाणि सर्वाणि दृष्ट्वा भत्त्याभिवादयेत् । न बाहुभ्यां तरेत् सिन्धुं न गवा नान्यवाससा ।। २१ ॥ न नग्नो वा विशेत् तोयं न धावेद वर्षसंभवे ऊर्ध्वपुण्ड्रास्तु ये मास्तान सर्वाञ्छक्तितोऽर्चयेत् ॥२२॥ अग्रभिक्षा सदा दद्याद् ग्रासमुष्टिं गवां तथा । नाधात् पर्युपितं चान्नं नागतं परगेहतः ॥ २३ ॥ शिरस्पृष्टेन तैलेन नाङ्गं किञ्चिदुपस्पृशेत् । नानन्तर्घाय चासीत नान्यभक्तं प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥ १. 'गुमपाणि य. द. घे पार.

·विष्णुसंहितायाम् प्रत्यक्षलवणं नाद्यान्निर्यासामध्यजानि वा । वैष्णवैदीक्षितैविप्रेर्विवाद न समाचरेत् ॥ २५ ॥ अन्त्यजं वा श्वपाकं वा नावमन्येत वैष्णवम् । विष्ण्वर्थान्येव कर्माणि सर्वाणि मनसा स्मरेत् ॥ २६ ॥ अपि प्राणपरित्यागं कुर्याद् विष्णुनिमित्ततः। कृतेन कर्मणा येन भगवान् भुवनेश्वरः ॥ २७ ॥ प्रसीदति हि तत् कार्य कर्मेदं वैष्णवैः सदा । सत्पथे मनसि न्यस्ते वाणी तिष्ठति सत्पथे ॥ २८ ॥ इन्द्रियाणि च सर्वाणि तस्मात् तच्छिदयमादितः। उपकारः परो धर्मः सर्वेपामिति निश्चयः ॥ २९ ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सर्वेषां हितमाचरेत् । दानानि कीर्तिभूयांसि मध्यमानि फलेप्वतः ॥ ३० ॥ रहस्यदानं कर्तव्यं पात्रकालादियोगतः । पाने सर्वाणि देयानि दातव्यानि मनस्विना ।। ३१ ॥ देवमेव समुद्दिश्य यशस्तत्रानुपङ्गिकम् । जितेन्द्रियस्य भक्तस्य मानसो धर्म उत्तमः ।। ३२ ।। कायिकः प्राकृतस्योक्तो मध्यमस्य तुं वाचिकः । 'क्रियारूपः स्मृतो धर्मो ज्ञानरूपं तु तत्परम् ॥ ३३ ॥ ज्ञानेन मोक्षमासोति ज्ञानार्था चेप्यते क्रिया । केवलं लिह विज्ञानं धर्मस्यानुग्रहाहते ॥ ३४ ॥ नालं चेतो भवाविष्टं प्रसादयितुमजसा । तदिष्ट्वानन्तरायार्थ प्राप्य ज्ञानमनुग्रहात ॥ ३५ ॥ १. 'च' रा. ग. पाठ. २. पम्तु तत्पर' ड., प तत परम् । ग्व.ग. पाठ.

·एकोननिश पटल ! ततः साध्यो भवेन्मोक्षस्तद्वक्तैरेव नापरैः । प्रासाद स्थापित देव, सर्वदा न प्रकाशयेत् ॥ ३६ ॥ अन्यत्रार्चनवेलायां पूजनान्ते प्रकाशयेत् । अशुचिद्रव्यसंसर्ग जनसम्मर्दमेव च ॥ ३७ ॥ प्रासादे वर्जयेन्नित्यं लोकोपकरणानि च । वैदिका चैष्णवा मन्त्राः शान्तिकाः पौष्टिकास्तथा ॥३८॥ यथायोगं प्रयोक्तव्यास्तन्त्रमन्त्रारतदन्तरे । ऋक्षु ये पावना मन्त्रा यजुप्प्वपि च सामसु ।। ३९ ॥ अथर्वणेषु चादेया देवपूजादिकर्मसु ।। ये मन्त्राः परमं देवं साक्षालक्षेण वाश्रिताः ॥ १० ॥ साड़ाः पृथगुपादेयास्तान विचार्यात्र योजयेत् । नहि तेभ्यः परं किञ्चिद् वाङ्मयं भुवि विद्यते ॥ ११ ॥ कामदं च पवित्रं च ये मन्त्रा वैदिकाः स्मृताः । तैरेव कृतसंस्कारे वंशे जातः स्वयं पुनः ॥ १२ ॥. तानुपेक्ष्यापरान मन्त्रान् नानुवर्तितुमर्हति । कर्मकाण्डप्रधानास्तु वैदिका विषयः स्थिताः ।। ४३ ।। कामकामैनियोक्तव्यास्तां तामाश्रित्य देवताम् । मन्त्रास्ते वैदिकाः सिद्धाः संभूय पृथगेय वा ॥ १४ ॥ कर्मसिटौ प्रवर्तन्ते प्रायो नानाफलाश्रयाः । केन्वीक्ष्यान्वीक्ष्य संग्राह्या वैष्णवैदवादिभिः ॥ १५ ॥ तत्पूजायामिदं तन्वं भवत्येत्र निबन्धनम् । तज्ज्ञात्वा वैदिकान् मन्त्रानन्यानुद्धृत्य च स्त्रयम् ॥४६॥ १. च. पाट. .. 'नाम.ग. पाठ ३ ·. विष्णुसंहितायाम् इदं च तन्त्रमालम्व्य पूजयेत् पुरुपोत्तमम् । यो जपस्तुत्युपस्थानं तैः कृत्वानुस्मरन् हरिम् ॥ १७ ॥ पठेन्मन्त्रान् यथान्यायं स मुख्यो विष्णुयाजकः । जपयज्ञं विशेषेण ये तु कुर्वन्ति वैदिकैः ॥४८॥ - काले पूजां च कुर्वन्ति तेषु संग्रीयते हरिः । ध्यात्वार्कमण्डले विष्णुं वेदमन्त्रैरभिष्टुतम् ॥ १९ ॥ धार्यमाणे तथैवाग्नौ जुहुयात् कार्यसिद्धये । तत्र यत् केवलं ध्यानं वेदान्तोक्तमनाश्रयम् ॥ ५० ॥ न तत्रेन्द्रियदौर्बल्यात् कर्मस्थस्याधिकारिता । यथा गिरितटाग्रस्थवनस्पतिफलेच्छया ।। ५१ ॥ उपाये वर्ततेऽश्रान्तस्तथामौ यत्नमाचरेत् । सर्वत्र क्रमवान् यत्नः कार्यों नेच्छैव केवला ॥ ५२ ॥ तत् कायवाङ्मनोयोगैः क्रमादिच्छेत् पैरां गतिम् । निराकारे तु या भक्त्या पूजेष्टा ध्यानमेव वा ॥ ५३ ॥ रमणीयमिवाभाति तदनर्थस्य कारणम् । स्थूलभावप्रसङ्गीनि जन्मनास्येन्द्रियाणि हि ॥ ५४ ॥ सूक्ष्मार्थ न प्रपद्यन्ते चिराञ्च किमुताचिरात् । नच रूपं विना देवो ध्यातुं केनापि शक्यते ॥ ५५ ।। सर्वरूपनिवृत्ता हि बुद्धिः कुत्रास्य तिष्ठति । निवृत्ता ग्लायते बुद्धिन्द्रिया वा परीयते ॥ ५६ ॥ तस्माद् विद्वानुपासीत बुद्ध्या साकारमेव तम् । अस्ति तस्य परोक्षं तदिति किञ्चिद्नुस्मरेत् ॥ ५७ ॥ १. 'योग स' ख. ग. पाठ . २. 'गतिं पराम् ।', ३. 'ना' ४. 'तु', ५. 'वसं ग पाठ ३ ४ क.पाठ.

·१.पश्येत सच. पाट: २. 'मा' स.ग.च. पाटः. ३. 'यन् एकोनविंशः पटलः । सर्वथाकारमुद्दिष्टं न परित्यज्य पण्डितः । परं देवमुपासीत मुक्तये वा फलाय वा ॥ ५८ ॥ मन्त्रैरावय॑मानस्तु विष्णुपादसमाश्रयैः । स्वरूपं लक्ष्यते बुद्धौ तत्प्रसादेन नान्यथा ॥ ५९ ।। भक्त्याः सर्वमन्त्राः स्युः स्तोत्राणि ध्यानमर्चनम् । सा यस्य हृदये तीघा स भक्तो नान्य इप्यते ॥ ६ ॥ प्रियाणि देवदत्तानि कर्मजान्यप्रियाणि च । यः पश्येत् सततं बुध्या स भक्तो नेतरो जनः ॥ ६१ ॥ तस्य योगमयं विद्यादाकारं सार्ववस्तुकम् । नित्यं भक्तानुकम्पार्थ ध्येयो मन्त्रमयस्तु सः ।। ६२ ।। यदा निवृत्तकर्मासौ निर्वाणे रमते युधः । तदा सूक्ष्मशरीरं तं पूजयेत् पुरुषोत्तमम् ।। ६३ ॥ शक्तयोऽस्यायुधाकारा विज्ञेया वाहवो दिशः। द्यौर्मूर्धा पृथिवी पादौ दृष्टिरकों मनः शशी ॥ ६४ ॥ अच्छेद्योऽयमदायोऽयमक्लेद्योऽशोप्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुः पूज्यो नित्यं मनीषिभिः ॥६५॥ यदा यदा प्रसन्ना धीयायेत् सूक्ष्म तदा तदा । ... सीदन्ति संशयेनैव यतयोऽप्यत्र विल्लयाः ॥ ६६ ।। आगमार्थ दृढं कुर्यात् सर्वविद्यामिरात्मवान् । विवेकेन च शुद्धेन नागमस्यैव संप्लवम् ॥ ६७ !! स्वगृह्ये धर्मशास्त्रे च यदुक्तं तत् सदाचरेत् । मन्त्रोक्तमविरुद्धं च कुलवणीश्रमानुगम् ॥ ६८ ॥ कुरा. ग. राठः, ·२३८ विष्णुसहितायाम् स्त्रीशूद्राणां तु सर्वेषां नौपनायनिकक्रिया । दीक्षोपनयनं तेषां तान्त्रिकश्च मनाविधिः ।। ६९ ॥ तान्त्रिकास्तन्त्रमन्त्राः स्युर्विधयश्च तदाश्रयाः । मूलमन्त्रैश्च गायच्या वैदिकैश्च निधा क्रिया ॥ ७० ॥ विळूयोर्नृपे विप्रे सर्व वा विप्र इप्यते । होमादिपु स्वमन्त्राः स्युरनुलोमास्तु वा सदा ।। ७१ ॥ चतुर्वर्णोद्भवाः सर्वे प्रतिलोमानुलोमजाः । तन्त्रानुलोमजाः श्रेष्ठा वास्तु प्रतिलोमजाः ॥ ७२ ॥ प्रतिलोमेपु सर्वेपु सूत एकस्तु गृह्यते। नाहन्त्येवेतरे दीक्षां वर्णाश्रमबहिष्कृताः ।। ७३ ॥ ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा । चतुर्धाश्रमिणो भिन्नाः पुनश्चाचारभेदतः ॥ ७४ ॥ तत्राद्यो ब्रह्मचारी च लिङ्गी शिप्य उपासकः । अक्षारलवणाशी यो भैक्षाहारो मिताशनः ॥ ७५ ॥ स्थण्डिलाजिनशायी च ब्रह्मचारी स उच्यते । एवं कर्माणि यः कुर्याच्चकादिकृतलक्षणः ॥ ७६ ॥ देवताराधने सक्तः स लिङ्गीति प्रकीर्तितः । भैक्षमात्रेण जीवन् यः पठेच्छुथ्रपुरर्चकः ॥ ७० ॥ नान्यकार्यपरो नित्यं स शिष्यः परिकीर्तितः । त्रिसन्ध्यं पूजयन् देवं नान्यकार्यपरश्च यः ।। ७८ ।। त्रिः सात्वानुचरेन्नित्यं गुरुं स स्यादुपासकः । व्रती गृहस्थ एवाढर आचार्यो गृहिणस्त्विमे ॥ ७९ ॥ १. यन्' क. ख. च. पाठ , २ 'येद्दे क पाठ .

·एकोनत्रिश पटल । चत्वार इह सम्प्रोक्तास्तथैवाचारभेदतः। व्रतोपवासी नक्ताशी नियताचों जितेन्द्रियः ॥ १० ॥ ऋतुगामी मिताहारो व्रती मूलपरः सदा । यज्ञाध्ययनदेवांशिष्यादिभरणोद्यतः ॥ ८१ ॥ गृहस्थ इति विज्ञेयः स्वदारबतिको नरः । सर्वातिथ्यपरो नित्यं कामभोजी सुखान्वितः ॥ १२ ॥ देवोत्सवपरो भक्तः पर्वयाज्यात्य उच्यते । याजनाध्याएने युक्तो यागे वैदिकतान्त्रिके ।। ८३ निर्पयाजी जितक्रोध आचार्योऽनुग्रहोन्मुखः। तथा वैखानसस्तन्त्री गुरुर्निकल एव च ॥ ८४ ॥ वानप्रस्थाश्चतुधैव तन्त्रेऽस्मिन् परिकीर्तितः । अक्षारलवणाशी यो व्याख्याता पुत्रटारवान् ॥ ८५ ॥ स्थण्डिलाजिनशायी च ध्यायन् वेखानसः सदा । वन्यवृत्तिस्त्रिसन्ध्याची जपहीमपरायणः ॥ ८६ ॥ वल्कलाजिनवांस्तन्त्री दर्भशायी जपन् सदा । निस्नायी नियतावासधारी मूलफलाशनः । ८७ ॥ तीर्थस्नातोऽर्चयन ध्यायन द्विपक्जपवान् गुरः। यहच्छालाभसन्तुष्टो नक्तमोजी दृढमतः ।। ८८ ।। चौरी विमत्सगे मौनी निष्कलोऽस्त्रिरचयन् । हसः परमहंसश्च भगनान् प्रभुरित्सपि ।। ८९ ॥ चतुर्विधः समास्यातस्तन्त्रेऽस्मिन् दीक्षितो यतिः । शङ्खचक्रधरी नित्यमेकदण्ड्येक भक्षमुक् ॥ १० ॥ . यो' च पाठ - २ दिनिए इ. पाद M ·विष्णुसंहितायां सदाची कर्मविद् ध्यानी हंसो जपपरः सदा । अद्वैतनिरतो दण्डी ज्ञानध्यानपरायणः ॥ ११ ॥ शान्तोऽशिखोपवीतश्च भैक्षाहारो व्रतस्थितः । यतिः परमहंसः स्यात् तन्त्रकणि निष्ठितः ॥ ९२ ॥ शङ्खचक्रवृसीशिक्यकमण्डलुपवित्रवान् । निदण्डी पायवान् भिक्षुर्भगवान् योगपट्टभृत् ॥ ९३ ॥ एतान्येव बहन नित्यं छनं प्रतिकृति तथा । चक्रयागेन देवेशमर्चयन् नियतात्मवान् ।। ९४ ॥ त्रिसन्ध्याराधने युक्तः सत्त्वस्थो जपवान् प्रभुः । विपुत्रायनयोर्जन्मद्वादशीश्रवणेषु च ॥ ९५ ।। अष्टश्यां च नवम्यां च पञ्चम्यां न स्त्रियं व्रजेत् । मूलेन परिपिच्यान्नं स्पृष्ट्वा पीत्वा जलं तथा ॥ ९६ ॥ ध्यास्यान्तः पुरुपं मौनी दीप्तवैश्वानरं तथा । प्रणवेनाहुतीः पञ्च कुर्यात् पञ्चात्मने ततः ॥ ९७ ॥ वक्रमात्रं असेत् पिण्डं न हसेनोविजेत था। त्यजेत् सर्वत्र चापल्यं भोक्तव्यं शब्दवर्जितम् ॥ १८ ॥ वोदक्यान्त्यजपापपिटकाकदेवल कुक्कुटान् । कारकान् वा तदा पश्यन् मायात त्यक्त्वाजमजसा || पञ्चोपनिषदो जप्या प्रोक्षात प्रणवेन च। विष्णुभाध महाविष्णुः मदाविष्णुरिमे प्रयः ॥१०॥ सबने नमात् पूत्या जपध्यानादिभिः सदा । प्रातस्तु विष्णुगायत्री मध्याह हादशाक्षम् ॥ १० ॥ 2. माजी ?', : ... पाट३. सेच. पठः न. पार, .. .:. पाट 3.

·सायमष्टाक्षरं नित्यं मूलं वा सर्वदा जपेत् । उत्थायानु गुरुं स्नात्वा ध्यात्वा देवं प्रपूजयेत् ॥ १० ॥ निर्गच्छेत् सव्यपादेन प्रविशेचालयं पुनः । गुरोरनुज्ञया भैक्षं चरेत् पात्रेण शं वदन् | १०३ ॥ गुरवे दर्शयित्वा तु विन्यसेत् तदनुज्ञया । आचम्य मूलमन्त्रेण हुत्वाग्नौ समिधः शुचिः ॥ १०४ ॥ आसने सुखमासीनः पादौ विन्यस्य भूतले । पात्रं च वामहस्तेन स्पृशन् प्राणाहुतीवरेत् ॥ १०५ ॥ यद्युत्तिष्ठदनाचान्तो भुक्तवानासनाद् द्विजः । मानं सद्यस्तु कर्तव्यं तस्मात् तत्रैव चाचमेत् ॥ १०६ ।। सन्ध्यामुपास्य भूयोऽपि हुत्या च समिधस्तथा। अर्चयित्वा हरि भिक्षां चरेत् पूर्ववदेव च ॥ १० ॥ एवं प्रातच सायं च गुरोर्वचनमास्थितः । गुरोरनुज्ञया पश्चाद् गृहस्थाश्रममाश्रितः ॥ १८ ॥ लात्या तमर्चयेन्नित्यं ततः कर्माणि चाचरेत् ॥ १०॥ इति विष्णुसदिलायामेकोनविंश पटर ।। -- अथ त्रिंशः पटलः । अथ वक्ष्यामि संक्षेपाद योगं भागवतं परम् । यदन्यैरश्रुतं पूर्व हितानां परमं हितम् ॥ १ ॥ युक्ताहारविहारस्तु युक्तचेष्टः समाहितः । योग भागरतं नित्यमन्यसेन्नियतात्मवान् ॥ २ ॥ तु स ग घ.. पार १ या सगयाचरमणपटर एकोनत्रिशन. पाद ३ प.ग.पाठ ·२४२ विष्णुसंहितायां पञ्चकालविभागज्ञो मितभापी मिताशनः। कामक्रोधादिजिद् भक्तः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ३ ॥ समयाचारसंयुक्तो जपध्यानपरायणः । एकान्ते विजने स्थाने निवाते शब्दवर्जिते ॥४॥ बद्ध्वा योगासनं मौनी योगं युजीत योगवित् । पूजयित्वा हरि पूजां तत्रैव प्रतिपादयेत् ॥ ५ ॥ किङ्करत्वेन चात्मानं कृताजलिरधोमुखः । न याचेत फलं किञ्चित् प्रसन्नो दास्यति स्वयम् ॥ जानात्येव हि कालं स भक्तिपूजागुणागुणान् । प्रसन्नस्त्वनुगृहीयात् त्वरया न कदाचन ॥ ७ ॥ नत्वेव नानुगृहीयाज्जन्मान्तरशतेष्वपि । कर्मणां पंच्यमानानामपरेषां परिक्षये ॥८॥ प्रकाशयति भक्तानां हरिः कुर्वन्ननुग्रहम् । ततस्तु संपदेवास्य पुरस्तादुपलक्ष्यते ॥ ९ ॥ क्षीयन्तेऽस्यारयो नित्यं बर्धन्ते संपदः स्वयम् । फैलं त्वयत्नाद् भूयः स्यान्नश्यन्ति व्याधयः स्वयम् ॥ न कचिच्चास्य संक्लेशो वर्धन्ते पशवः प्रजाः । दीर्घ चास्य भवेदायुर्जायन्ते सुभगाः प्रजाः ॥ ११ ॥ प्रशंसन्ति जनाबैनं चोरयेयुर्न दस्यवः । अनुपद्रवमैश्वर्य चिरं तिष्ठत्ययन्त्रितम् ॥ १२ ॥ धर्माद्यभिमुखी धीः स्यादधर्मादिपराड्मुखी । सुखेनैवापरान्तश्च पुण्यकाले भविष्यति ॥ १३ ॥ १. 'चिन्त्यमा', २. 'फरन्ति यना भूयोऽस्य नश्य' क.व. ग. 'फलन्ति यत्ला भूयस्यो नस्य' उ. पाठ . ."

·निशः पटलः । जन्मोत्कृष्टकुले भूयो भक्तिश्च पुनरच्युते। उत्कृष्टतम एव स्यात् तथा जन्मनि जन्मनि ॥ १४ ॥ अक्लिष्टमाटधैश्वयं तत्प्रसादाद् भविष्यति । विहरेदिच्छया दीर्घ निर्वाणं वा तथाप्नुयात् ॥ १५ ॥ भक्तेष्वस्य प्रसादेन भवितव्यं तु सर्वथा । भ्रष्टोऽपि विविधान् कामानाप्नुयान्न विमुच्यते ॥ १६ ॥ किन्तु कर्मानुबन्धेन संसारे क्लेशसम्भवः । तस्मात् तद्भक्तिरेवास्य संपदा कारणं भवेत् ॥ १७ ॥ तज्ज्ञानेन नृणां भक्तिर्वर्धनीया प्रयत्नतः । वर्धिता तु विशेषेण सैनं नयति सत्पथम् ॥ १८ ॥ तस्मात् कार्यों विवेकोऽत्र गुणदोया यथा स्थिताः। चिन्तयेदखिलान दोपानेकान्ते शुद्धमानसः ॥ १९ ॥ कामकोपादिभिर्मुक्तं मनः शुद्धं भविष्यति । अभ्यासेन भवेच्छुद्धिर्मनसो योगवर्मनि ॥ २० ॥ शुद्ध मनसि तद्भक्तिर्जायते तस्य निश्चला । तस्यां समुपजातायां तत्त्वे चेतोऽवतिष्ठते ।। २१ ॥ रागद्वेपपरीतस्य विफलं तत्त्वदर्शनम् । तस्मात् तौ पूर्वमुत्सायौं तत्त्वं सम्यग् दिक्षुणा ॥२२॥ पुण्यदेशेषु दृष्टेषु भयेषु मरणषु च । तथा रोगावमानेषु वैराग्यमुपजायते ॥ २३ ॥ . .. मरणादिषु दृष्टेपु स्वयमेव समाहितः। बुन्या विवेकमातिष्ठेन्नित्यं वैराग्यकारणम् ॥ २४ ॥ १. 'फ्रोधादिर, च. पाठ.. २. सत्यं च. पाठः, । .

·२४४ विष्णुसंहिताया विवेकाज्जायते भक्तिवैराग्यं चास्य सर्वदा । ततस्तत्त्वगता बुद्धिर्भविष्यत्यनपायिनी ॥ २५ ॥ न भोगेषु प्रसक्तः स्यान्न कुर्याद् दुर्लभे मतिम् । अल्पेन परितुष्टः स्यान्नित्यं भागवतो बुधः ॥ २६ ॥ विपीकं कर्मणामेव पश्येत् पश्यन् प्रियाप्रिये । इदं युक्तमिदं नेति नानुशोचेत् कदाचन ॥ २७ ॥ प्रभुत्वं नात्मनः किञ्चिदिति पश्येद विवेकवान् । घोषयेन्नैव कृत्यानि न कुर्यात् संभ्रमं क्वचित् ।। २८ ।। न चाकाक्षेद् यशः किञ्चिद् देवदेवस्य पूजनात् । यथा मनः प्रियेप्वेवं सक्तं देवे च भावयेत् ॥ २९ ॥ नित्यं भक्तौ तु जाताया जायते तत्त्वदर्शनम् । तत्त्वविद् यत्र तत्रस्थो मुक्तसङ्गः परिव्रजेत् ॥ ३. ! एक एव पुनस्तीर्थ क्षेत्रं चानुनजेत् सदा । भक्त्या देवमनुध्यायेत् तन्निष्ठस्तत्परायणः ॥ ३१ ॥ अन्तकाले च तं स्मृत्वा तत्सायुज्यमवाप्नुयात् । विरक्तोऽखिलनत्त्वानि विलाप्य परमात्मनि ॥ ३२ ॥ कृत्वा निर्विपयं चित्तमुदासीनो विमुच्यते। ऐश्चर्येऽपि स्थितो योगी न देवं जानु विस्मरेत् ।। ३३ ।। यतः कालक्रमेण स्यादुपघातोऽन्यथा ध्रुवम् । सायुज्यं प्रतिपन्नास्तु ये भक्ताः शुरचेतसः ॥ ३५ ॥ ते विष्णोः किङ्करा निन्यं भवन्ति निरुपद्रवाः । तेषां भक्त्यपराधेन संसारः संभवेत् पुनः ॥ ३५ ॥ १ . 'पा'. पाट.

·विशः पटल अन्यथा स्थितिरेव स्याद् वैराग्यान्मुक्तिरेव वा । निवृत्तास्तु विशिष्यन्ने सर्वेभ्यस्तत्वदर्शिनः ।। ३६ ।। नैव तेषां भयो भूयः प्रमादो चेह कश्चन । मुक्तिरेव तु विज्ञेया गतीनामुत्तमा गतिः ॥ ३७॥ अन्यास्तु गतयः सर्वाः सप्रमादा. स्युरध्रुवाः । तथापि मतिचिच्यादुभयं संमतं नृणाम् ॥ ३८ ॥ ऐश्वर्यमपवर्गो वा कस्यचित् किञ्चिदेव तु । तद्गता भक्तिस्वैपामुभयस्यापि साधनी ॥ ३९ ॥ समाधवर्धमानस्य विभागाद् भेदकारिणः । सत्त्वस्थे यत्नतश्चिचे योगाङ्गानि निषेवते ॥ ४० ॥ तेपु स्थित्वा स्मरेद् विष्णुमेकाग्रेण तु चेतसा । तमः क्षरति तेनास्य रजश्व वशिन. क्रमात् ॥ ११ ॥ ततो जन्मभिरुत्कृटः सिडिमेवाधिगच्छति । यदा तु सत्त्वमातिष्ठेदस्पृष्टो रजसा कचित् ॥ १२ ॥ ततोऽस्य मुक्तिरेव स्यात् सायुज्यं वा महात्मनः । तरमाद् भक्ति सदान्विच्छेद यास्य सर्वस्य कारणम्॥ भक्तावच्यवमानायां भवेच्छ्रेयोऽस्य नान्यथा । अन्तरापास्तु ये नित्यं योगाभ्यासस्य दूपकाः ॥ २ ॥ तेषु प्रसज्यमानेषु तत्त्वदर्शनमाश्रयेत् । नातियेले सदाभ्यस्येन्न शरीरं च पीडयेत् ॥ ४५ ॥ विषयेभ्योऽपि यलेन नितेत शनैः शनैः। अपूर्वदर्शने चैर लोकरामाश्रये तथा ॥ वस्यादुम' स. म पाट. २. 'यिन. पाठ, १. एस. पाठ ३.धा बटमा' स. ग. पाठ.

·लिगहिवा
मोषचिन्तामसङ्केच योगमिच्छेन्नरो बुधः ।
निवृत्तेवेषु सर्वेषु भक्तिः पुंसो विवर्धते ॥१७॥
विषया दुस्पजाः सेव्या धर्मशास्लाविरोधिनः।
वहपायत्ययोगेन यवाद् वेच्छां निवर्तयेत् ॥ १८ ॥
येम्यो निवर्तमानस्य मनः शुदं भवेत् सदा।
निवृत्चेरन्युपायम शुटिरेव परात्मनः ॥ १९॥
शुद्धावाद्रियमाणायां वीभत्सुर्विषयेप्वयम् ।
जायते नाशुचिष्वेव संसर्गोऽस्य भविष्यति ॥ ५ ॥
अशुचीनामसंसर्गाचितमस्य प्रसीदति ।
प्रसादे निःस्पृहस्यास्य भक्तिमुक्तिस्ततो ध्रुवा ।। ५ ।।
शम्दादिविषयाञ् जित्वा रुट्टा द्वाराणि सर्वशः।
प्रविलाप्येन्द्रियाण्यन्तश्चिन्तयेत् परमं पदम् ॥ ५२ ।।
संयम्य मारुतान् पश्च योगाभ्यासेन योगवित्
स्थिरीकृतमना निलं ध्यायेत् तत् परमं पदम् ॥ ५३ ॥
वर्णीश्च पश्वायूनामन्तस्थानां विचिन्तयेत् ।
मध्ये मध्ये तु पूर्वेषां क्रमाद् ध्येयाः परे परे ॥ ५ ॥
काशवों भवेत् प्राणो रक्तोऽपानोऽस्य मध्यगः।
विद्युत्फुरितभा व्यान उदानः कुन्दसन्निभः ॥५५॥
समानस्तु ततो ध्येमा शुहरफटिकसनिमः ।
एवं ध्याता निरभ्यान्तः क्रमशः पथ मारतान ॥५॥
पडलानि च विज्ञाय प्रयुञ्जीत यथाविधि ।
प्राणायामोऽत्र पूर्व तु प्रत्याहारोऽप धारणा ॥ ५ ॥

·₹ विश पर । २४७ ततस्तर्कः समाविश्व ध्यान चाहानि पट कमात् । ये प्रोक्ता योगिभिः पूर्वं पूररेचककुम्भकार ।। ५८ ॥ प्राणायामास्तु विज्ञेया मात्राभिरते पृथक् क्रमात् ।। जानु प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुत न निलम्बितम् ॥ ५९ ॥ क्रियते योऽङ्गलिस्फोट- सा मात्रेह प्रकीर्तिता।" यदा द्वादशमानाभिः पूरक क्रियते तदा ॥ ६ ॥ रेचको द्विगुणाभि स्यात् त्रिगुणाभिश्च कुम्भका । । प्राणाना यरित्वहायामः क्रमादेव प्रकीर्तित. १ ६१ ॥ सर्वशास्त्रेषु शास्त्रज्ञैः प्राणायाम स उच्यते । धोरणा तु भवेद् या सा प्राणायामेस्त्रिाणि स्मृता ॥६२ ।। श्यामा पीतारुणा शुक्ला क्रमा-ज्ञेया च धारणा ! नाभिमध्यगतेनादौ बीजेन पुरुषात्मना वायव्या धारणा कार्या सा श्यामा पूरकात्मिका । ततो विश्वात्मबीजेने रक्तेन हृदि या कृता । ६४ आमेयी सा समुद्दिष्टा द्वितीया रेचर्को मता। कण्ठे निवृत्तिबीजेन पीतेन क्रियते तु या ॥१६॥ माहेन्द्री सा समुद्दिष्टा धारणा कुम्भकात्मिका । मूर्ति सर्वात्मबीजेन शुक्लेनैतैत्रिभित्रिभिः ॥ ६६ ॥ कियते धारणा यान्त्या वारुणी सा प्रकीर्तिता।। स्थितेषु तेषु बीजेषु चैतन्यं धार्यते यदा ॥ ३७॥ । तद्गुणान्वितमित्येवं जगत् सर्वं तदा मोदक नाभ्यादिषु यथोदिष्ट बीज भूतगुणात्मकम् । ६८) १ भिस्तु नि' च. पाठ २ 'भूधारणा भ', १ मा, ५ की स्मृता', ६ 'सा', ७ 'ब' ख ग पाठ AN ·विष्णुसहितायां कियाभिर्धार्यते याभिस्तक्रिया धारणा मता। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यस्माद् यदुपलभ्यते ॥ ६९ ॥ धारणादिपु कालेपु सतर्कः सम्प्रकीर्तितः । आवयासरूपेण यथाकर्म गुणात्मकम् ॥ ५० ॥ समाधिश्वेह विज्ञेयो धारणाभिस्त्रिभित्रिभिः । ध्यातृध्येयस्वरूपं यत् तत्र रुन्ध्यात् प्रदर्शनम् ॥ ७१ ॥ समाधित्रिगुणं यावदेवं ध्यानस्य लक्षणम् । एवं सर्वात्मना यस्य ज्ञेयैस्तुल्यः कथञ्चन ॥ ७२ ॥ योगोऽसौ योगिभिः प्रोक्तो विज्ञानक्रमयोगतः। गुणानां यः समाहारः सहायस्य च चेतसः ।। ७३ ।। सद्भावभावतो बुद्ध्या म योगधेह कीर्तितः । स च ज्ञानक्रियाभेदाद् ज्ञेयो योगो द्विधा बुधैः ॥७४ ।। अन्तःकरणवृत्त्या या तेपामात्मैकता मता। ज्ञानयोगः म उदिष्टः कर्मयोगः क्रियात्मकः ।। ७५ ॥ इष्टवादौ कर्मयोगेन ज्ञानयोगेन तं यजेत् । कायिकैर्वाचिकैचैव मानसैश पुनः क्रमात् ।। ७६ ॥ स्थूले निवेशितं चित्तं पुनः मृक्ष्मे निवेशयेत् । पररूपं यदा युक्तस्तदासो मुक्त उच्यते ।। ७७ ॥ , परात्परतरं व्यातिभिट्टपमचलं ध्रुवम् । यः प्रपश्यति बुद्धासौ न पुनर्भुवि जायते ॥७॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन भक्तो योगी भवेत् सद'। ' युक्तो देवमुपासीत सिाईग्य भविष्यति ॥ ७९ ॥ 'चनम् १. मि' क. पाठ. - य, ग. पाठः, ·३ कचित् ॥ ८३ ॥ विशः पटलः । एवं ते सकलाख्याता मयाल्पा विष्णुसंहिता । साक्षाद्विष्णुमुखादेपा मया प्राप्ता युगान्तरे ॥ ८०॥ ज्ञानानां परमं ज्ञानं गुह्यानां गुह्यमुत्तमम् । हितानां च हितं नान्यदतो रक्ष्यमिदं त्वया ॥ ८१ ।। यथाहं श्रुतवान् पूर्व साक्षाद् भगवतो मुखात्। तथेदमखिलं तन्वं मया तुभ्यं निवेदितम् ॥ ८२ ॥ नादीक्षिताय दातव्यं नासंवत्सरवासिने । नाभक्तायाविनीताय नान्यभक्ताय कृतज्ञाय विनीताय शुचये ब्रह्मचारिणे । वक्तव्यं सर्वथाचारित्येवं विष्णुशासनम् ॥ ८४ ॥ गुप्तं हि स्थापयेत् सर्वमगुप्त नाशयेन्नरः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गोप्यमेतत् सदा बुधैः ।। ८५ ॥ यः पठेच्छणुयानित्यं श्रावयेद् वा समाहितः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥ ८६ ॥ तरमाद् भक्तैरिदं नित्यमध्येयं श्राव्यमेव च । पुस्तके लिखितं नित्य पूजनीयं प्रयत्नतः ॥ ८७ ॥ यत्रेदं प्रयतैनित्यं पूज्यते पुस्तकैस्थितम् । न तत्र व्याधिचोरादिभयं किश्चित् प्रजायते ॥ १८ ॥ तस्मात सर्वप्रयत्नेन गृहे सततमर्चयेत् । स्थापयेद् गोपयेचात्र वर्धते श्रीरचञ्चला ॥ ८९ ॥ इति विष्णुसंहितायां त्रिंशः पटलः ॥' शुभं भूपात् । १. कर्मज्ञा' च. पाठ.. २. त्यमर्चनीयं प्रयत्नतः, ३. के ४. 'यां योगपटलखिशा' च. पाठः, ख.ग. माठ.. - ।

·विशः पटलः । एवं ते सकलाख्याता मयाल्पा विष्णुसंहिता । साक्षाद्विष्णुमुखादेपा मया प्राप्ता युगान्तरे ॥ ८० ॥ ज्ञानानां परमं ज्ञानं गुह्यानां गुह्यमुत्तमम् । हितानां च हितं नान्यदतो रक्ष्यमिदं त्वया ॥ ८१ ॥ यथाहं श्रुतवान् पूर्व साक्षाद् भगवतो मुखात् । तथेदमखिलं तन्वं मया तुभ्यं निवेदितम् ॥ ८२ ॥ नादीक्षिताय दातव्यं नासंवत्सरबासिने । नाभक्तायाविनीताय नान्यभक्ताय वा कचित् ॥ ८३ ॥ कृतज्ञाय बिनीताय शुचये ब्रह्मचारिणे । वक्तव्यं सर्वथाचार्यरित्येवं विष्णुशासनम् ॥ ८४ ॥ गुप्तं हि स्थापयेत् सर्वमगुप्तं नाशयेन्नरः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गोप्यमेतत् सदा बुधैः ॥८५ ॥ यः पठेच्छृणुयान्नित्यं श्रावयेद् वा समाहितः। सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥ ८६ ॥ तस्माद् भक्तैरिदं नित्यमध्येयं श्राव्यमेव च । पुस्तके लिखितं नित्यं पूजनीयं प्रयत्नतः ॥ ८७ ।। यत्रेदं प्रयतैनित्यं पूज्यते पुस्तकेस्थितम् । न तत्र न्याधिचोरादिभयं किश्चित् प्रजायते ।। ८८ ।। तलमान सईयनेन गृहे सततमारेन । स्थापयेद् गोपयेचात्र वर्धते श्रीरचञ्चला ॥ ८९ ॥ इति विष्णुसंहितार्यों त्रिंशः पटल.॥ शुभं भूयाद । १. 'कर्मज्ञा' च. पाठा. २. त्यमर्चनीयं प्रयलत.), ३. 'के' १. 'यां योगपटलसिंशः च. पाठः,