·FAAN
अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः
PH
ग्रन्थाङ्का १३८,
श्रीचित्रोदयमञ्जरी
UBRAB
Sd
ग्रन्थाङ्कः २७.
श्रीहरदत्तमिश्रविरचिता
आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्या।
पौरस्त्यग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षण
के. साम्यशिवशास्त्रिणा
संशोधिता।
अनन्तशयने
महोन्नतमहामहिमश्रीचित्रावतारमहाराजशासनम
राजकीयमुद्रणयन्वालये तदध्यक्षेण
मुद्रयित्वा प्रकाशिता ।
हम्मादा: ut. स्वादा 14.

·DYA DE
LIBRARI:
॥श्रीः॥
श्रीमूलावनिपालमौलिमणिना सङ्कल्पितश्रीरिव
श्रीमूलात्मजनिस्तथा सहजया लक्ष्या च सम्भावितः।
स्वातिज्योतिरिवादितः समुदितश्चित्रावतारः स्वयं
मार्ताण्डामसरो विराजति महाराजः स रामाभिधः ।।
भास्ववर्णमणिः प्रवालमृदुला श्रुत्याघलकारिणी
श्रीमदधिवसुन्धरानवयशोराशिप्रकाशात्मिका।
उत्फुल्लत्सुकृतिप्रसाधनधृतामोदोनदहिण्डिमा
श्रीचित्रोदयमञ्जरी सुमनसां सर्वस्वमुज्जृम्भताम् ।।
के. साम्यशिवशास्त्री.

·PREFACE This commentary on Aartlarınagrhyamantra goes & long wiv towards the fulfilment of a long left desideratum in the I edic world Sri Haradattımıára has won celebrity as the author of Anavılı, a commentary on Asvalayanagphya Again he easily tops the long line of men of letters by the publication of his Käsikavftti The following couplet "भाश्वलायनगृह्योक्तपाकयज्ञेषु कर्मसु । मन्त्रा ये विनियुक्तास्ते व्याख्याताश्चक्रपाणिना ।। at the close of the 1st chapter discloses another appellation of the author ? Cakrapani The first three chapters of Aøv lavanngıhyn deal with religious functions and the fourth with the obsequies Res, dantras and Brāhmaṇas regarding Pálagajña etc are quoted profusely in illustration of the principles enunented therein A classification of the Pra karañas contuned herein is superfluous in spite of its mani fold cbarıcter An index to the Rbs and other citations 19 furnished at the close This edition is based on the following minuscripts belonging to - Messrs: Narayanan Nílakınthan lûttatu, Patakasberi Ettumanur 2 Paramesvarav Nārāyanan Bhattatırı Tukalabberi, Tiruvalla 8 & 4 Tuppin Tuppan Nampúrippad, Pun forkottu mana, Kunnattunad 5 Kunjia Errumulpad, Cernittal, Mavelikkara. This manuscript is 300 Preliminary to the publication of the Devaśvāmybhäsyn and other allied composit ons I have great pleasure in pre senting this work to the enl ghtened public A SAMBASIVA SASTRI, 25-11-1113 Curator 1 years old ·॥ श्रीः ।। निवेदना। इयंम् आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्या चिरतरप्रतीक्षिता वैदिकलोकः। श्रीहरदत्त मिश्राश्चाश्वलायनगृह्यव्याख्याम् अनाविला विरचय्य विल्लोकस्य सुपरिचिताः । न केवलमनेन पथान्येनापि वृत्तिव्याख्यादिना शास्त्रमन्येन कृत- प्रतिष्ठा अनुष्ठानशिष्टाश्चैते किमपि परमं भूषणं प्रामाणिकेषु प्रथन्ते । साप्य- नाविलास्मंदधिकरणादेव प्राक् प्राकाशि । तत्र च क्रिस्त्वन्दीयद्वादशशतक. जीवितामीपां यथावनिर्धारिता सर्वसम्मता । परन्तु प्रथमाध्यायपरिसमासावत्र कृती "आधलायनगृझोकपाकयज्ञेषु कर्मसु । मन्त्रा ये विनियुक्तास्ते व्याख्याताश्चक्रपाणिना" इति दर्शनाद व्याख्यानामधेयमन्यदपि चक्रपाणिरूपमुपलभ्यमानमन्यतरदु- पपदं गमयति । चतुरध्याय्यामाश्वलायनगृह्ये प्रथमया त्रय्या पूर्वकर्मणामन्तिमेन चतुर्थेनाध्यायेनापरकर्मणां च विधयः प्रवर्तन्ते । तत्र सर्वत्र पाकयज्ञादिकर्मो- पयोगिन आर्चा ब्राह्मणाश्च मन्त्रा इह समुद्धृत्य प्रकरणोपयोगादिप्रदर्शनेन व्याख्यायन्ते । अतो गृह्यमन्त्रव्याख्यायाः खण्डशः प्रकरणबाहुल्येऽपीह तादृशः संविभागो नापेक्षितः । ऋचां च समुद्धृतानां प्रदेशाध विशिष्येह प्रसाधने समुकिताः॥ अस्य च प्रसिद्धीकरणस्यावलम्चभूता मातृकाः १. एत्तुमानर पाटकश्शेरि नारायणन् नीलफण्ठन् भूततु- स्वामिका । २. तिरूवला तुकलश्शेरि परमेश्वरन् नारायणन् भद्दतिरिस्वामिका । ३, ४. कुनतुनाडु पुनोकर्कोट्टमन तुप्पन तुप्पन नम्पूरिप्पाडु- स्वामिके। ५. मालिकर चेन्निवल कुञ्जनुजन् तिरुमुल्पाडुस्वामिका च । मच्चाप्यमूः प्रायलिशतवत्सरीवृद्धाः।

·नचिरादेतदादिपु ग्रन्थेषु प्रसाधनप्रकाशनयोः कृतदृष्टिरहं देवस्वामि- भाप्यादीन्यपि प्रसिद्धीकृत्य धन्यमात्मानं चिकीर्षुः सद्यस्तत्कृते पूर्वरङ्गायित- मिमं महाजनसमक्षमवतारयामि ॥ अनन्तशयनम्, २५-११-११३. के. साम्बशिवशास्त्री.

·BHAHA ॥ श्रीः॥ LIBRA श्रीहरदत्तमिश्रविरचिता आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्या। प्रथमोऽध्यायः। आश्वलायनगृधोक्तपाकयज्ञेषु कर्मसु । मन्त्राणां विनियुक्तानां व्याख्यानं क्रियतेऽधुना ॥ अत्युक्तानि दुरुक्तानि यान्यनुक्तानि च स्फुटम् । समादधतु विद्वांसस्तानि सर्वाणि बुद्धिभिः ।। तत्र प्रथम मन्त्रविनियोगो वक्तव्यः । तत आपकथनम् । ततश्छन्दो- निदेशः । ततो देवताभिधानम् । विनियोगादिचतुष्टयाज्ञाने दोप. समयते श्रूयते च । तत्र स्मृतिः "मन्त्राणां ब्राह्मणायच्छन्दोदैवत विन्न यः । याजनाध्यापनादेति छन्दसा यातयामताम् ।। स्थाणुमिच्छति वा गर्ने पात्यते मीयते प्रवा।" पापीयान् भवतीत्यर्थः । एवं ब्राह्मणमाह तमिति । अथ श्रुतिः -- "यो हवा अविवितायच्छन्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण या जयति वाध्यापयति वा स्थाj वर्च्छति गत वा पद्यति प्रवा मीयते पापीयान् भवति यातयामान्यस्य छन्दासि भवन्तीति । अथ यो मन्त्रे मन्त्रे वेद स सर्वमायुरेति श्रेयान् भवति । अयात. यामान्यस्य छन्दांसि भवन्ति । तम्मादेव देवतादि मन्त्र विद्यादि"ति। अतो मन्त्रे मन्त्र विनियोगादिचतुष्टयं बोद्धव्यम् । तत्र ऋषिज्ञाने दैवतज्ञाने चार्थ- गतिरुपयुज्यते । अतश्च मन्नविवरणमर्थवत् ।। २. ' विक , 'विज्ञान वामी' ग, पाठ.. मन' ग. पाठ क.पाठ.. GP.T. 2811500 25-0 1109 ·आधलायनगृधमन्योल्यायां संग प्रथमं तावत् पाकयनप्रशंसामुदाहताश्चतस्र रचौ बचायायन्ते- यासमिधाय हुतीयोवेदेनददाशमतोअग्नये : योनममास्वध्वरः ।। (अष्ट० ६. अ० १. सू० १९ ऋ० ५.) तस्येदर्वन्तोरंयन्तआशवस्तस्याम्नितमयशः । नतमहादेवकृतंकुतश्चननमर्त्यकृतनशत् ।। (अष्ट० ६ अ० १. सू० १९. ०१) तत्र यस्समिधा य आहुती इति द्वे । अनयोः सौभरिः काण्व ऋषिः । प्रथमा ककुप् । द्वितीया सतो वृहती । द्वे अप्यामेय्यौ । यो मतों मनुष्यः । अमये समिधा । द्वितीयार्थे तृतीयैषा । समिघम् । ददाश । दानकर्मायम् । ददाति । अध्वरो यज्ञः । स्वध्वरः शोभनोऽध्वरः सोमयाग उच्यते । समिधमेवापि श्रद्दधानोऽमावादधद् यो मन्येत, स्वध्वरोऽहं सोमेन यज इत्यर्थः । यच्छ्रुतेस्त- च्छन्दोऽध्याहर्तव्यः । तत्र गृह्यकार आह नमस्तस्मा इति । नमस्तस्मै तदेव भवति । तस्यैवं पश्यतः समिदाधानाद् देवयज्ञो भवतीत्यर्थः । ततः य आहुती यो वेदेनेति चौभयत्र द्वितीयार्थे तृतीया । अन्यामप्याहुतिं जुहद् यो गन्येत । स्वध्वरोऽहमिति शेपः पूर्ववदेव द्रएव्यः । वेदशब्दश्च स्वाध्याय द्रष्टव्यः । स्वाध्यायमपि योऽनये ददाश । स्वाध्यायं कुर्वन् यो मन्येत स्वध्वरोऽहमिति, स्वाध्य याभावेऽपि यो नमो ददाश अमये नमस्कारमपि कुर्वन्नमये यो मन्येत ग्यध्वरोऽहमिति, तस्य यज्ञो भवतीत्यर्थः । यतो 'यशो चे नमः' इति हि मामणं भवति । अतो यो नमन इत्याह स यज्ञस्त इत्येव तदाहेति । तस्येदर्वन्तः । इदं च तस्य भवति । योsit समिदाधानादि कराति । मर्वन्तोऽयाः । श्रादयः क्षिप्रगामिनः । रंयन्तं गमयन्ति । किम् । सामान रभम् । तसाचा रथे नियुक्ताः सन्तोऽभिमतं देशं शीघं गमयन्तीत्यर्थः । किन सस यशव मिनर्म शुतिमन् , उगवलं भवतीत्यर्थः । अथवा पुग्नं धनमन्न पोच्यते । तदस्यानाति पुग्नि । अतिशयन पुग्नि घुम्नितमम् । तस्य यशोऽति- 'मी ६.पा.

·.4 प्रथमोऽध्यायः। शयेन धनवदन्नवद् वा भवतीत्यर्थः ! किञ्च तं मनुष्यम् अंहः पापम् । किं. विशिष्टम् । देवकृतं देवानपरिचरतो यद् भवति, तद् देवकृतम् । देवैः कारित. मित्यर्थः । तथा मनुष्यकृतं पूजनीयान् मनुप्यानपूजयतो यद् भवति, तन्म. नुप्यकृतम् । मनुष्यैः कारितमित्यर्थः । तदुभयविधमहः। न नशत् । व्याति- कर्मायम् । न व्याप्नोति च । कुतः कस्मात् । चनशब्दोऽप्यर्थे । यतः कुत. श्चिदपि हेतोः । बुद्धिपूर्वमधुद्धिपूर्व चाह इत्यर्थः । तदेतत् पश्यन्नृपिस्वाच- - अगोरुधाय गविषेयुक्षायदम्यवचः । घृतात्स्वादीयोमधुनश्चवाचत ॥ (अष्ट... अ० २. सू. १४. १२.) अगोरुधाय गविष इति । विश्वमना वयश्व ऋषिः । उप्कि छन्दः । इन्द्रो देवता । गां रुणद्धीति गोरुधः । न गोरुधो अगोरुधः । तस्मै अगोरु. धाय । गोग्रहणं चात्र गवादिपुरुषार्थोपलक्षणं दृष्टव्यम् । गवादिपुरुषार्थानों दान इत्यर्थः । गविपे । गोशब्दोऽत्र सोमवचनः गोपाथाय प्रयम' इति यथा । गामिच्छतीति गविद् , तस्मै सोममभिलपत इत्यर्थः । अथवा स्तुति- लक्षणवाम् गौः । सुतिमिच्छत इत्यर्थः । अथा गोगनेनात्र 'अधाप्यम्यां तद्धितेन कृत्स्नवनिगमा भवन्तीति गव्यं पयो दधि वोच्यते तदन्नं यम्य स गविट् । तम्मै दधिपयोगायेत्यर्थः । द्युक्षाय । दिवि क्षीयन इाते घुक्षः । तम्ने द्युनिगसाय ! अथवा दीसिनिवासाय । तादर्थ्य एताश्चतुर्यः । एवं. गुणविशिष्टस्पेन्द्रस्यायेत्यर्थः वच ऋग्यजुःसामलक्षणम् । दस्म्यमुपक्षपणीयं हृदा तष्टमित्यर्थः । अथवा दर्शनीय सुप्रियमित्यर्थः । तादाज्यात् । मधुनच ! माद्यते अनेन मधु सोम उच्यते । सोमा वादीयः म्यादुतरं योचत ऋलिजा. मयं संप्रेषः । हे मदीया ऋत्विजः । अथवा लकारपुरुषाचनव्यत्ययः । अब वोच इत्यर्थः । एतच्च वच आग्यसोमलमगाद् हविषः पादुतरमस्तियर्थः ।। आते अनचाहबिहदानटभरामसि । लेतेभयन्तृक्षणऋपभासोनशाजन ॥ (भ... ४.५ म्.... 'समिरा.ग. पाठ. २ गमिवर्ष...

·- आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां आते अग्ने । भरद्वाजो वार्हस्पत्य ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । अगि- देवता । हे अमे! 1 ते तुभ्यम् ऋचा स्तुत्या । हविः पुरोडागादि । हृदा हृद- येन । तष्टं, तक्षतिः करोतिका । कृतं, मनमा सङ्कल्पितमित्यर्थः । निर्धनत्वात् • सङ्कल्समानेण कृतमित्यर्थः । आ भरामसि । आहरामः । ते ते एवं सकल्पमात्र- - कृताःते तब भवन्तु । उक्षणः उक्षाणः सेचनसमर्था वलीवर्दाः । उक्षपशुफेषु योगेषु । ऋपभासः । सन्धौ य उत्सृष्टः स ऋषभ उच्यते । ऋपभासः ऋपभद्रव्यकेषु योगेषु । वशा उत । उतशब्दः समुच्चये । वन्ध्या वशोच्यते । वशा । वशाद्रव्यकेषु योगेषु । यानि कानिचित् तव यागद्रव्याणि सङ्कल्पमात्र- कृतानि, तान्यस्माकं भवान्वित्यर्थः ।। अध वैश्वदेवहोममन्ना बलिहरणपितृपक्षमन्याश्च 'मूर्याय स्वाहा' इत्यादयो मन्त्राः याजुपाः । तत्र सूर्याय स्वाहेत्यादयो याजुपाः । एपामापर्वामदेवः, कल्पत्यात् । • तथाच शौनकः- "अनुकृष्टस्तु यः कश्चित् कल्पेऽथ बामणेऽपि वा । मन्त्रः पद्योऽथवा गो वामदेव्यं निबोधत ॥" इति । यजुषां छन्दाज्ञानं नेप्यते । अच्छन्दस्त्वादेव । कथमच्छन्दस्वमिति चेत् । श्रुतौ दर्शनात् । 'जामि स्याद्यद्यजुपाद्यं यजुषाप उत्पुनीयात् छन्दसा उ- स्पुनाति अजामि त्याय'ति । तस्मात् सर्वेषु यजुःपु छन्दोज्ञानमनङ्गम् । अयं न्यायः सार्वत्रिकः । एवमेव यत्र यत्र मन्त्रः सर्वः पश्यते कल्पे ब्राह्मणे वा, तत्र सर्वत्र वामदेवापत्वं बोद्धव्यम् । सूर्याय स्वाहेत्यादयो मन्त्रा निगदसिद्धाः । स्वाभिधेयदेवताः एकोनविंशद देवताः ॥ अभाग्योम्पयनमन्त्रः- सवितुष्टया प्रमय उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रण बसोः सूर्यस्य रश्मिभिः । 'सवितृष्ट्वा प्रसव उन्पुनामी'ति । वामदेयो गौतम ऋषिः । पुर उष्णिक छन्दः । उत्पूयमानमाज्यमभिधेय समिता या । सवितुरभ्यनुज्ञातुः 1. सदर, २. 'तर एवर. पा., :, it. 'यो' . ग. पार: ५ : गसम: पमता': पा.. t..'या' ग.पा. .. पति थुप. ग. पार:.

·. प्रथमोऽध्यायः। आदित्यस्य प्रसवेऽभ्यनुज्ञाने सति । सवित्राभ्यनुज्ञातः सन्निस्यर्थ । हे आज्य ! वा त्वामुत्पुनामीति । उत्पवनं नाम दृष्टादृष्टार्थः संस्कारः। तदापादयामि । केन । पवित्रेण । जात्यपेक्षयकवचनम् । पवित्राभ्यामित्यर्थः । किविशिष्टाभ्या! अच्छिद्रेणाच्छिन्नेन अप्रच्छिन्नामाभ्यामित्यर्थः । न च केवलान्याम् । कि तर्हि । सूर्यस्य रश्मिभिः । कीदृशस्य । बसोः । प्रशस्यनामैतत् । प्रशस्यस्य । अथवा वप्तुशब्दोऽन्तीतमत्वर्थः । वसुमतः धनवतः । अथवा, 'वस आ- च्छादन' इत्यस्य क्रियाशब्दोऽयम् । स्पेन ज्योतिपा सर्वस्याच्छादयितु- रित्यर्थः । रश्मिभिभानुभिः । ते प्रत्यन्तशुद्धिहेतवः । अदृष्टसाधनं चैतत् ।। अम मायूपिपयसआसुवोर्नमिपंचनः । आरेपिस्वदुच्छुनाम् ।। (म०७. अ. भू. ६१.१५) अग्निपिपवमान-पाश्चजन्यापुरोहितः । नतमीमहेमहागयम् ॥ (अष्ट. ७. १.१.सू.......) अमेपर्यस्वस्वपाअस्मैव भृवीर्यम् । दयिमयिपोपम् । (अष्ट.. भ. २. मु.५६ .....) तेषां पुरस्ताचतस आज्याहुतीर्जुहुयात् । अन्न मायूपि पवस इति तिभिः । अस्य नृपस्य शतं वैखानसा ऋषयः । गायत्री छन्दः । अग्निद वता । हे भग्न! आपूपि चिरकालजीविनानि । पबसे । पतिरत्र सामथ्याद दानार्थः । लट् लोडेर्थे । पवस्व देहीत्यर्थः । किध, आमुच अभ्यनुजा. नीहि । ऊ रसं पयादिकम् इपं चान्नं २ । नः अस्मभ्यम् । किय आरे । दृत्नागतत्, देरे सप्तमीनिर्देशाद् अपनीयति याक्यशेषः बापाल नागय। १ .. Main पर:

·.. आश्वलायनगृहमन्त्रन्याख्यायो दुच्छना दुर्भिक्षजातिम् । अनावृष्ट्यादिकृतं दुझिं मत्समीपे कदाचिदपि मा भूदित्याशास्महे ।। अमित्रपिः द्रष्टा शुभाशुभस्य, लोकपालत्वात् । पवमानः 'पूड पवने' । कृत्स्नं जगच्छोघयन् । पाश्चजन्यः पञ्चभ्यो जनेभ्यो हितः । पञ्चजना देवमनुप्यादयो ब्राह्मणोक्ताः, चत्वारो वा वर्णाः निपादपञ्चमाः । पुरोहित पुरोहितस्थानीयः । यथा शान्तिकपुष्टिककर्मभिः राजानमापद्भ्य- स्वायते, तथा यजमानानां हविर्वहनादिव्यापारेण बातेत्यर्थः । अथवा पुरो- हितशब्दः कियावचनः । पूर्वस्यां दिश्याहवनीयात्मनां निहितः स्थापित इति पुरोहितः। यं इत्थम्भूतोऽमिः तमीमहे । याच्लाकर्माय; याचामहे । महागयम् । गयगब्दोऽपत्यनाम, धननाम, गृहनाम वा । महदपत्यं महद् धनं महद् गृहं वा । अपत्यमहत्त्वं विद्यैश्वर्यादिभिः । धनमहत्वमपरिमाणतः । गृहमहत्त्वमसंबाध- स्वेन । अथवा महागयशब्दोऽमिविशेषणम् । न तु यानाकर्म । अस्मिन् पक्ष यात्रायाः कर्माध्याहर्तव्यम् । तच्च सामर्थ्यात् पुत्रपेश्चन्नादि द्रष्टव्यम् ।। अग्ने पवस्य । पवस्वेति मध्यमपुरुपयोगादमे इति च सम्बुद्धिदर्शनात् प्रत्यक्षीकृतोऽयं मन्त्रः । स्वपा इत्येतदामन्त्रितम् । अतो यत्तच्छब्दाव- ध्याहत्यकवाक्यता नेया । यस्त्वम् । स्वपाः । अप इति कर्मनाम । सुकर्मा । स त्वम् । हे अग्ने ! पवस्व दहि । अस्मे अस्मभ्यम् । वर्चः दीसिम् । सुवीर्य शोमन बीयं च । अथचा वर्च इत्यन्ननाम । अस्मिन् पक्षे मुवीर्यशब्दो वचों- विशेषणम् । शोभनवीय वर्न इति । किं कुर्वन् । उच्यते । दधत् स्थापयन् । रयिम् । धननामैतत् । धनं हिरण्यादिलक्षणम् । गयि अधिकारिणि पोपं पुष्टि- साधनं च गोमहिपाश्चादिकम् ।। प्रजापतेन त्वदेतान्यन्यो विधाजातानिपरितापभूव । यत्कामाम्नेजुहुमस्तनोअनुययस्यामपतयोरयीणाम् ।। • भए०८ २५.मू. १२२. *. १.." प्रजापते न वदेतान्यन्य इति च । हिरण्यगर्भः प्राजापत्य अपिः । त्रिष्टुप् छन्दः । प्रजापतिर्देवता । हे प्रजापते । । नशब्दः परिवभूवैत्यनेन - - 'भिमन्या समीपे' य. ग. पाट:. २. 'प्रजापति क. पाठ ·८ प्रथमोऽध्यायः। संबध्यते । त्वत् । युष्मत्पञ्चम्येकवचनस्यायमादेशः । त्वत्त इत्यर्थः । अन्यः कश्चित् । एतानि भूतानि । विश्वा विश्वानि सर्वाणि । जातानि उत्पन्नानि । सत्त (इति) वाक्यमेषः । यानि भूतानि त्वत्सकाशादुत्पन्नानि तानि न परिवत्र । परिपूर्वो भवतिः परिग्रहे परिरक्षायां या वर्तते । परिगृहाति परिग्रहीतुं श- क्नोति परिरक्षितुं घेत्यर्थः । त्वमेव परिगृहासि रक्षसि, वा । यत ईदृशोऽसि, अतो ब्रूमः । यत्कामा वयं ते तुभ्यं त्वदर्थमित्यर्थः । जुहुमः होमं कुर्मः । तत् काम्यमानं वस्तु न. अस्माकम् अस्तु भवतु सर्वदेवं च वयं स्याम भवेम { पतय. स्वामिनः । रयीणां धनानामित्याशास्महे ।। भूः स्वाहा भुवः स्वाहा स्वः स्वाहा भूर्भुवःसः स्वाहा । व्याहृतिभिर्वा चतस आज्याहुती हुयादित्यनुपन । भूः स्वाहा, भुवः म्बाहा, स्व. स्वाहा, भूर्भुव स्वः स्वाहेति । चतरणा व्यावतीनापिः प्र. जापतिः । पूर्वपरमेष्ठिकल्पजत्वाद् व्याहृतीना बामदेवापत्ये प्राहे तदपवादः स्मयते भगवता शौनकेन "प्रजापते ! व्याहृतयः पूर्वस्य परमेष्ठिनः । व्यस्ताश्चैव समस्ताश्च ब्राझमक्षरमोमिति ॥". प्रथमा तृतीया च देवीगायत्र्यो । द्वितीया दैव्युणित् । समता देवी वृहती । यपि चैतानि चत्वारि । अमिवायुसूर्यप्रजापतयः क्रमेण देवताः । भूः स्वाहा । अत्रकवाक्यतापसिद्धयर्थ यचच्छब्दावध्याहृतंत्र्यो । योऽमि । भरतेः विवन्तमेतत् पदम् । सर्वत्र भवतीति भूः । तस्मै स्वाहा । स्याहा- शब्दस्य निर्वचनं 'स्वाहेत्येतत् मु आहेति वा, स्वा वागाहेति या' इत्यादि भगवता यास्केनोक्तं द्रष्टव्यम् । स्वाहुतं हविर्भूयत इत्यर्थः । कचित्तु स्वा. हाशब्दं प्रदानवाचिनं मन्यन्ते । तलिन् पक्षे हविदीयते ददामीति वास्ताः। एवं सर्वत्र । भुवः साहा । यो वायुर्भुवः। भवतेर्धातोर्ण्यन्तस्यताम् । इत्यं जगद् भावयतीति भुयः । ती स्वाहेति । स. स्वाहा । सूर्यः स्वः । स्व.रान्नस्य 'स्वरादित्यो भवति । मु अरण सुईरण' इत्यादि यथाभाष्य निर्वचनं द्रष्टव्यम् । म भरणं शोभनगमन, स्वरिणो वा, सोमनोरण इत्ययः । ती त्यांनी भूर्भुवःस्य स्वाहेति व्यस्तय्याइसिध्यास्यानेन समातम्यादानाम्न्याना । मर्यान १ मा भू नानासा 0.1. TI, ·A- - आश्वलायनगृहमन्त्रयारूपायां विभक्तिषु व्याहतीनां तुल्यरूपत्वं द्रष्टव्यम् । अव्ययत्वात् । वास्यशेषश्च यथाविनियोग तत्तद्विमक्तयनुरूपः कार्यः ।। त्वमयमाभवसियत्कनीनांनामस्वधावन्गुमंत्रिमर्षि । अञ्जन्तिमित्रंसुधितनगोभिर्यदम्पतीसमनसाकृणोपि ॥ (भर० ३. अध्या० ८. सू. २.० २.) 'त्वमयमा भवसि यत् कनीनामिति विवाहे चतुर्थीम् । वसुश्रुतस्या- श्रेयस्य त्रिष्टुप् छन्दः । अभिर्देवता'। 'हे. अमे स्वधावन् ! स्वधेत्येतदन्न. नाम । हविलक्षणेनानेन अस्मभ्यं मदेवलक्षणेन च। तद्वन् । यद् यस्मात् फनीनां कन्यकानां त्वमर्यमा भवसि । 'यः खलु चै ददाति सोऽर्य'ति श्रु- तेर्यमशब्दो दातृवचनः । अथया कन्यकानां वरसम्बन्धे शत्रुभूतानां विमाना नियन्तृत्वादर्यमशब्देन अमिरेयोच्यते । अर्थमा अरीन नियल्छतीति । यस्मात् त्वं कन्यकानामभीष्टवरदाता भवसि, वरसम्बन्धे विरोधिनिराकर्ता या भ- वसीत्यर्थः । यस्माच्च गुवं नाम विभर्षि । गुह्यं संवृतगप्रकाशं वेदैकसमधि- गम्यं जातवेदा द्रविणोदा इत्यादिकं धारयासे । यत् यस्माच दम्पती जाया. पती । समनसा समानचिचौ । कृणोषि करोपि । यस्मादिति वचनात तस्मादित्यध्याहार्यम् । तस्माद् भवन्तमञ्जन्ति म्लक्षयन्ति गोभिः । 'मथा- प्यस्यां तद्वितेन कृत्सवनिगमा भवन्ती'त्येवमत्र गोविकार आज्ये गोशब्दो द्रष्टव्यः । गोविकारैराज्यहविर्लक्षणैः । किमिव । मित्रं मुधितं न । यथा लोके मित्रं निग्धं सुधितं मुघु हितं गोविकारैः पयआदिमिमोजनसाधनैः परिच. रन्ति, तद्वत् ॥ भनी पिन्डार रुपया --- तममे प्रथमं जन्न.ते सत्यं प्रतिष्ठितंयदियं कुमार्गमिनाता तदियामह प्रतिपद्यतां यद सत्यं तद् दृश्यतामिति । कतम प्रथमं जा इत्यनेनमन्त्रेण पिण्डानमिमन्त्रयेत . यामदेव अपिः। त्रिष्टुप् छन्दः। 'अक्षरापयेय सर्वत्र निमित घरमचामिति बनान- फ्लसिनियता । मृत्पिण्डालमिया मातम् । अतंर्गतिकर्मणो निठान्स- .. .. 1. R'-पाठ: २. 'या स्यात् ।', ३. 'ना पापन' स.ग.631 ·प्रथमोऽध्यायः । मेतत् पदम् । सर्वत्र गतत्वाहतशब्दनात्र सामान्मन उच्यते । यया मनः। भने पूर्व प्रथमं मुख्य मनसो मुख्यत्वमन्येषामिन्द्रियाणां तदपेक्षत्वात् । जडे जायत उत्पद्यते । ऋते मनसि सत्यं प्रतिष्ठितम् । विद्यमानवस्तुविषयं वचनं सत्यमित्युच्यते । एतदुक्तं भवति -~~ यथा वाक् च मनश्च विपयं गृहीतः, तथा यदर्थसतत्त्वमभि प्रतिजाता इयं कुमारी तदर्थसतत्त्वम् । इयं कुमारीह कर्मणि लोके वा प्रतिपद्यतां संश्रयतु यत्सत्यं परमार्थतत्त्वं तद् दृश्यताम- भिव्यज्यताम् । विवाहोत्तरकालं यथा भवति तथा पिण्डान् गृहात्विति समस्तार्थः । अथवा ऋतशब्देन मनस्सत्यतोच्यते । सत्यशब्देन वाक्सत्यतेति । मन्त्रशेषः पूर्ववत् ॥ अभिमन्व्य कुमारी यादेपामेकं गृहाणेति ॥ अभिमन्त्र्य कुमारी व्यादेपामेकं गृहाणेति । मेषरूपत्वाद् वैधा- मित्रोऽयं निगदः । कन्याभिधेया । हे कन्यके ! एषां पिण्डानां मध्ये एक पिण्डं गृहाणोगदत्स्व ॥ प्रामुख्या भासीनाया 'गृभ्णामि त सीभागवाय इस्तमिति इस गृहणीयात् । गृभ्णामितेसौभगत्वायइस्तमापत्यानरदष्टिर्ययासः । मगोअर्यमासवितापुरन्धिर्मांत्वादुर्गाईपत्यायदेवाः ।। (अष्ट. ८. भध्याय. ३. पर्ग २७. २०१२., सूर्यायाः सावित्र्या आर्प, त्रिष्टुप् छन्दः, मेधेया । हे वधु। गृभ्णामि गृहामि । ते तव हस्तं सौमगत्वाय सौभाग्याथम् । एतज्ज्ञात्वा मया पत्या सह । जरदष्टिः, जरच्छन्दन जरोच्यते, अश्नोतरष्टिः । जरत जरोसा अहिः कर्तर्ययं क्तिन् । अष्टिः च्याप्ती नहींत्री जरद्रष्टिः । अथवा जरन्ती कार्यमाणावयवा सती मष्टिः व्याप्त्री मृत्योर्जरदष्टिः । अनेन चिरजीवि. खमाशास्यते । यथा असः भवसि, तथा मवेति वाक्यशेपः । कस्मादेवं - वीपि । यस्माद्, भगः अर्यमा सविता च पुरन्धिः बहुपको बहुकर्मा या म वराय त्वा वा वधूमदुर्दत्तवन्तः । गाईपत्याय गृहपतिमावाय गाईस्याये- त्यर्थः । देवाः पूर्वोका मगादयः ।। १. नोमुरु. पाठ. , १ सय ग पाठ:. 1. सिन. पाठः, C ·माश्वलायनगृशमन्त्रव्याख्यायां । निःपरिणयन जपति अमोहमस्मि सा त्वं सात्वमस्य मोहम् । चौरई पृथिवी त्वं. सामाहमुक्त्वम् । तावह विवहावई प्रजा प्रजनयावहै । संप्रियो रोचिष्णू सुमनस्यमानौ जीवेव शरदः शतम् ।। इति । 'अमोऽहमस्मि सा त्वमिति' । करपजत्वाद् वामदयार्पम् । भमोहम- स्मीत्यादि सामाहमुक्त्वम् इत्यन्ता अनुष्टुप् । सावेह विवहावहा इत्याचा वृहती । एकं वेदं यजुः । वरवध्वायभिधेयौ । वधू प्रत्याह वरः -अमोऽह- मसि । अमशब्देन सामाच्यते । 'अमो नाम सामेति श्रुतेः । हे वधु! । सा स्वमसि, साशब्देन सामाश्रयभूता ऋगभिधीयते । 'सेव नाम ऋगासी- दिति लिद्वात् । अहं सामास्मि, त्वमृगसीत्यर्थः । अक्सामसंस्तवेन च दम्पत्योरपृथगमाव आगास्यते । सा त्वमस्यमोऽहमित्यादरार्थः पुनरुपन्यासः । धौरहं पृथिवी त्यम् । द्यावापृथिव्यात्मकतया दम्पत्योरितरेतरसंश्लेष आशा- स्यते । एतदुक्तं भवति -- आरा यावापृथिव्याधिवात्यन्तं संलिटी भूयास्वे. त्यभिप्रायः । सागाहमुक्त्वम्, अमोऽहमस्मि सा त्वमित्यस्य विवरणमेतत् । सामगि तदनन्तरमेवं द्रष्टव्यम् । यापित्थंभूतौ स्वः, तावावामिह लोके आविवहावहै आमिमुख्यन वियाहक्रियां निर्वतयावेत्यर्थः । न्यूह्य च प्रजा जाल्पमिमायमेकवचनम । दशसहयाकाम् पुत्रानित्यर्थः । प्रजनया- है । उत्पादयाय इत्ययः । तथासाशास्य 'दशास्या पुत्रानाघेही ति मन्त्र- लिशात् । सप्रियो । समित्येकोभावे एकभियौ । यद्यहं प्राणामि तद त्वमपि प्राणीहीत्यर्थः । रोचिष्णू दीपनालो । सुमनत्यमानी कल्याणमनस्त्व- भाचरन्ती । सदृष्टमनसावित्यर्थः । जीवेव शरदः शतं शरच्छन्दः संवत्सर- पर्याय. । संवत्सरशते त्वं चाहं च जीवावल्याशास्महे ॥ पभमरमानमारोहमधि--- इममदमानमारोहायमेव त्वं स्थिग भव । सहस्व पृतनायतोऽभितिष्ठ पृतन्पत्तः ।। 'इमगदमानमारोहे 'ति । यामदेयो गौतम ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । वपूरभिधैया । हे वधु ! । इमनमानम् अमेः पश्चिम देशे प्रतिष्ठापितमारोह । 1 1. गर ।'

·भ- 'प्रथमोऽध्यायः । भारुष ६ अश्मा इव त्वं स्थिरा भव । यथाश्मा सुस्थिरः, तद्वत् स्थिरा भव । अश्मवत् स्थैर्येण चारोग्यं लक्ष्यते । अरोगा भवेत्यर्थः । किक्ष सहस्व सहि- रभिभवादौ । अभिभवस्व । पृतनायतः । पृतनेति सामनाम । समा- ममभीच्छतोऽस्माभिः सह समाम कर्तुमिच्छतः । अस्मच्छन्नित्यर्थः । अभितिष्ठ अभिमय तिष्ठ । पृतन्यतः 'कप्यध्वरपृतनस्यर्चिलोपः' इति पृतना- शब्दस्याल्लोपो द्रष्टव्यः । पृतनायत इत्ययमेवार्थः । अतः पौनरुक्त्यपरिहारायं मागभावविषयमेकं प्रध्वंसाभावविपयमपरं द्रष्टव्यम् । एतदुक्तं भवति श्मारोहणसंस्कारेणास्मच्छत्रवोऽस्माभिः सह समागं कुर्वन्तो नश्यन्तु, रिष्यन्तः पलायन्तामिति ॥ लाजहोमे विनियुक्ताः-- अर्यमणं नु देवं कन्या अग्निमयक्षत स इमां देवो अर्यमा प्रेतो मुञ्चानु नामुतः स्वाहा । यरुणं नु देवं कन्या अग्निमपक्षत स इमां देवो वरुणः प्रेतो मुञ्चातु नामुतः स्वाहा । पूपणं नु देवं कन्या अग्निमयक्षत स इमां देवः पूपा प्रेतो मुञ्चात नामुतः स्वाहा । 'अर्यमणं नु देवमित्याचास्तितोऽनुष्टुभः । वामदेवार्यः । अर्यमवरुण- पूपदेवत्याः । अर्यमणमिति स इमामित्युत्तरार्धर्च तच्छन्दश्रवणाद् यच्छब्दो- ऽध्याहर्तव्यः पूर्वस्मिन्नर्धर्चे । यमर्यभणम् । नु पादपूरणः । देवं दानादिगुण. युक्तम्, अमिममण्यं, कन्या अपक्षत । एकस्यामेव कन्यायां पूजायां बहुवच- नम् । लुङ् च लट्स्थाने । येयं वधूर्यमणं यजत इत्यर्थः । सोऽर्यमा देव- स्तामिमां वधूमितः पितृमावसकासात् प्रमुखातु, मचिरत्र सामादन्तीत- ण्यर्थः । मोचयतु मत्सकाशं गमयत्वित्यर्थः । अगुतः अमुष्मात् मत्सकासात् न अमुचालित्यनुपरः । मत्तोऽनपायिनी करोत्वित्यर्थः । इतः प्रमोसो नाम पित्र्योत्रपरित्यागः । अमुतोऽप्रमोक्षो नाम भर्तृगोत्रापरित्यागः । वरुणं न, पूषणं नु, द्वावप्येतो मन्त्री पूर्वेणैव व्याख्याती ॥ भयास्य शिरो विमुञ्चति - प्रत्यामुञ्चामिवरुणस्यपाशापनत्वावधानमवितासुरः । 'मनस्पयोनौमुकृतस्यलोकरिष्टांत्यामहपत्यादधामि । (भा. ८.म.व.२० ... . स' प. पा... लोयान्विति', ३. स. पा:, 'तू'प. पाठः. ५. 'हो', . प.ग. पार.

·१२ आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां प्रेतोमुञ्चामिनामुतासुबदाममुतस्करम् । यथेयमिन्द्रमीदवासुपुत्रासुभगासति ।। (अट० ८. म. 1. प० २४. मा. १५) 'प्रत्वा मुञ्चामि वरुणस्य पाशादिति द्वाभ्याम् । दक्षिणां शिक्षा पूर्वयोतरामुत्तरया । उभयोरपि सूर्या ऋषिः । पूर्वी त्रिष्टुप् , अनुष्टुबुतरा । द्व- योरपि वधूरभिधेया । म त्या मुञ्चामि । हे वधु । त्वा त्वामहं प्रमुञ्चामि । मुचिरत्र सामर्थ्यादन्तीतण्यर्थः । मोचयामि । कुतः । वरुणस्य पाशात् । येन वरुणस्य पाशन त्वा त्वामध्नात् स्वगृहे बद्धवान् । सविता प्रसवितोत्सा- दयिता, तय पिला । कीदृशः । सुशेवः । शेव इति सुखनाम ! सुसुखः तवा- त्यन्तं सुखयितेत्यर्थः । किश्च ऋतस्य यज्ञस्य सत्यस्योदकस्य वा । योनी स्थाने । पुकृतस्य च कर्मणः लोके स्थाने मदीयगृहलक्षणे । अरिष्टाम् अर्हिसिता केनचिदपि वा त्वां सह पत्या मया दधामि धारयामि । प्रतो मुनामीति । इतः पितृगृहादिमां वधू प्रमुञ्चामि अहं प्रमोचयामि । निर्गमयामीत्यर्थः । अमुतः अमुप्मान्मदीयगृहान्न प्रमुञ्चामि न प्रमोचयामि । किं तर्हि । सु- रद्धा । सुष्टु बद्धामनपायिनीम् । अमुतः । सक्षम्यर्थे पञ्चम्येषा । अमुस्मिन् मदीय गृहे करमकरवं करोमीत्यर्यः । उत्तरार्धनेन्द्रः प्रार्थ्यते । हे इन्द्र! मीदवः । 'मिह सेचने' । वृष्टयुदकेन कृत्स्नत्य जगतः सेक्का ! अथना मीठ इति धननाम, तद्वान् मीद्वान् । तस्य सम्बोधनं, हे धनवन्नित्यर्थः । यथा येन प्रकारेणेयं वधू : सुपुत्रा शोभनापत्या, सुभगा भगशब्दो धननाम सुचना न असति अस्ति भवतीत्यर्थः । तथा तामनुगृहाणेति वाक्यशेषः ।। अयनामपराजितायां दिशि सप्तपदान्यम्पुरकामपति - इप एकपद्यूर्जे द्विपदी रायस्पोपाय विपदी मायोमव्याय चतुष्पदी प्रजाभ्यः पञ्चपतम्यः पदपदी सखा सप्तपदी भव सा मामनुग्रता भव पुत्रान् विन्दावहै यहस्ते सन्तु जरदष्टयः इति । 'इप एकपदी'त्यादिभिर्वामदेवार्षाभिः सप्तभिरसुष्टुभिः । सप्तानामपि वरेवाभिधेया । इस एकपदी । हे वधु! इथे अन्नाय अन्नसिद्धये एकपदी ए- कपदमभ्युत्क्रान्तं यस्याः, यया या, सा भव । एकं पदमभ्युत्नामयेत्यर्थः । या त्वं मयाभ्युत्कामितपदा, सा त्वं मामनुव्रता । प्रतमिति फर्मनाम । अन्वि- पत्युसर्गयुतेर्योग्यक्रियापदाध्याहारः । अनुगमनानकल्यं गढ़ प्रतं यस्याः सा .. - ·प्रथमोऽध्यायः। भव । मयैकचिता भवेत्यर्थः । किश्च पुत्रान् बहुन् । दशसयाकानित्यमि- मायः । विन्दावहे लभावहै । ते च पुत्राः सन्तु भवन्तु । जरदष्टयः । जरा. ज्याप्या चिरजीवित्वमाशास्यते । वर्षशतं जीविनो भवन्वित्पभिप्रायः । बर्ने द्विपदी । ऊशब्दो रसवचनः । रसाय त्वं द्विपदी भव । रससिद्धये द्वितीय पदम् अभ्युकामयेत्यर्थः । भव सा मामित्यनुपर. । यस्ता पाय त्रिपदी धनस्य पुष्टय त्रिपदी । भवेत्याद्यनुपर, पूर्ववत् । मायोभन्याय चतुष्पदी। मय इति सुखनाम । भवनमेव भव्यम् । उभयत्र स्वार्थिकस्तद्धितः । सुखभवनाय सुखस्योत्पत्तये इत्यर्थः । चतुष्पदी, भवेत्याद्यनुपरः पूर्ववत् । प्रजाभ्यः प चपदी । प्रजासिद्धयर्थ पञ्चपदी । भवेत्यायनुपङ्गः । ऋतुभ्यः षट्पदी । अतु- शब्देन तत्रस्था भोगा लक्ष्यन्ते । तत्कालीनानामृत्वाश्चयफलाना सिद्ध्यर्थ- मित्यर्थः । षट्पदी । भवेत्यायनुषः पूर्ववत् । सखा सप्तपदी भव सखा समानाख्याना समानप्रकाशा । मया समानख्यातिरित्यर्थः । सप्तपदी । भये- स्यादिमन्त्रशेषो व्याख्यातः । सप्ततेऽनुष्टुभो मवाधनुषण ।। जीवपत्नी प्रजा विन्दयति । ध्रुवमरुन्धती सप्तपोनिति दृष्ट्वा वाचं विसृजेत । जीवपली प्रजा वि न्देयेति वामदेवार्पम् । यजुरिदम् । विष्णुदेवता, अभिर्वा प्रजापति । ए. वमनादिष्टदेवतेषु मन्नेषु सर्वत्र देवताकल्पनम् । कुत एतत् । तद् येऽनादिष्टदेवता मन्त्राः' इत्युपक्रम्य 'याजदैवतो मन्त्रः' इति भगवता यास्केन सिद्धान्तितत्वात् । याजदेवत इति कोऽर्थः । याज्ञो यज्ञदेवता 'वि. प्णु यज्ञ' इति श्रुतेर्विष्णुदैवत इत्यर्थः । 'प्रजापति यज्ञ' इति श्रुते' प्रजापतिर्देवतेति वा । देवताशब्देनामिरुच्यते । तद्देवतोऽमिदेवत इत्यर्थः । स मन्त्रो वैष्णवो वामेयो पा माजापत्यो वा भवितुमर्हति इति वस्यार्थ। मलमनेन । प्रकृतानुसृतिः क्रियते । जीवपत्नी । नीवस्य पत्नी जीवतः पली जीवपली । पलीशन्दस 'पत्सुनों यशसंयोगे' (५. १, ३३) इति मकिया द्रष्टव्या । आयुष्मता भवता म; सह यज्ञसंयुक्तेत्यर्थः । प्रजा पुत्रपौत्रादि- लक्षणां विन्देय लमेय । विष्णोः प्रजापतेरमेवी प्रमादेनेति पाश्यपः । केचिदिम मन्त्रमाध्यात्मिकं मन्यन्ते । विन्देयेत्युतमपुरुषसंयोगात् । तलिन परे वरेवामिषेया ॥

·आश्वलायनराधमन्त्रच्याख्यामां प्रियाण उपपवमाने पूपावेतोनयतुहस्तगृहाविनावाप्रबहतारयेन । गृहानगच्छगृहपत्नीयथासोवाशिनात्वविदयमारदास ।। (अष्ट. ८. भ. प. २५ *. १५) 'पूपा त्वेतो नयतु हस्तगृधेति यानगारोहयेत् । सर्याया मात्र, त्रिष्टुप् छन्दः । वपूरभिधेया । हे मधु ! । पूपा त्या त्यामितः पितृगृहात पतिगृहं नयतु, बहिर्हस्तं गृह्य हस्ते वा गृहीत्वा ! पूष्णा बहिनीता सतीम- विना अश्विनी वा त्वां रथमारूढां प्रवहता मदीयगृहं प्रापयताम् । रयेन त्वं पितृगृहात् पतिगृहान् , गच्छ । गत्वा च त्वं गृहपली मदीयानां गृहाणां स्वामिनी यथा असः भवसि । तथा भवेति वाक्यशेषः । वशिनी भात्म- पशवर्तिनी सर्वप्रजाविषयमनुरागं कुर्वतीत्यर्थः । अनुरागेण हि सर्व वशीफ्रि यते । किश्श त्वं विदथम् । यज्ञनामैतत् । श्रौतस्मातलक्षणं यज्ञमावदासि । लोडर्थेऽयं पञ्चमो लकारः । आभिमुख्येन वद । यशवदनेन चान तत्कारणं लक्ष्यते । श्रौतस्मातलक्षणानि कर्माणि कुर्वित्यर्थः । एतदुक्तं भवति- मदीयान् गृहान् प्राप्य मया साध श्रौतस्मातलक्षणेषु कर्मस्वधिकुर्वित्यर्थः ।। अश्मन्वतीरीयतेसरंभध्वमुत्तिष्ठतमतरतासखायः । अाजहामयेप्रसपशेवा:शिवान्वयनुत्तरेमामिराजान ॥ (अष्ट. ८.भ.१.५. 17.3... 'अश्मन्वतारीयते संरमध्यामित्यर्घन नावमारोह्येत् । उत्तरेणोत्कम- थे। "साँचीकोऽमिः समवदत्सूक्तर्महदिति त्रिभिः । विश्वेदेवनियोलिगमन्यलेष्ठुमकैः परेः ।। इति वचनात् अमेरापम् । त्रिष्टुप् छन्दः । विनियोगवशाद् 'वधू. रभिधेया । संरभध्वमित्यादिगध्यमपुरुषसंयोगात् प्रत्यक्षकृतोऽयं मन्त्रः । भश्मन्बतीत्येतदनामन्त्रितम् । अत्तो यवच्छन्दाध्याहारेण पकवाक्यता योज्या । या त्वम् भइमन्वती । 'यश भोजने' इत्यायाश्मन्छन्दोश. सद्रव्यवचनः, तद्वती । नीहिमुदायशनसाधनसम्पनेत्यर्थः । सा वरीयते । १मद भरा ए ग. पाठ..

·। प्रथमोऽध्याय । गविकर्मायम् । लट् च लोडर्थे । प्रथमपुरुषश्च मध्यमपुरुषस्य स्थाने ।रीयस्व मम गृहं प्रतिगच्छ । तदर्थं च, संरमध्वम् । एकवचनस्य स्थाने बहुवचनम् । संस्मस्व-आरोह नावमित्यर्थः । आरुध च प्रतरत । अत्रापि वचनव्यत्ययः । नदी प्रतरेत्यर्थः । हे सखायः।। वचनलिङ्गव्यत्ययः । हे सखीत्यर्थः । अयो- चरा! ब्याख्यायते । हे वधु ! अवास्यां नयां ये असन् भवन्ति । मशेवाः शेव इति सुखनाम , अमुखाः । के ते । सामान्मार्गाः आव- तादिदोषदुष्टाः । यच्छुतेस्तच्छन्दाध्याहारः । तान् मार्गान् वयं जहाम । 'ओ हार त्यागे' । बहुवचनं द्विवचनस्य स्थाने । आवां जहाव परित्यजा- वेत्यर्थः । परित्यज्य च शिवान् सुखान् । तृतीयार्थे च द्वितीया । मुसैः सन्मार्गः अभिवाजान् । वाजयतिरर्चयतिकर्मा । इयमपि द्वितीया तृतीयार्थ एव । अभ्यर्चितैरभिपूजितरावर्तादिदोपरहितैरित्यर्थः । उत्तरेम अत्रापि वचन- व्यत्ययः । उत्तरेव नदीमित्यर्थः । सहायापेक्षं वा नहुवचनं सर्वत्र ।। जीवरुदन्तिविर्मपन्नेअवरेदीर्घामनुप्रसितिदीधिपुर्नरः वामपितृभ्योयहदसमेरिरेमयापतिम्योजनयःपरिवने ॥ (अष्ट. ७..44..१९..." 'जीवं रुदन्ती'ति । रुदत्यां जपेदिति वाक्यशेपः । घोपायाः कमीवत्मा मार्षम् । जगती छन्दः । विनियोगसामर्याद् वधूमात्रादयोऽमिषेयाः । अर्थ- क्रमादुचरोऽर्धर्चः मथमं व्याख्येयः । वामं, मीलिङ्गस्य स्थाने नपुंसकता । वामां वननीयां सम्भजनीयाम् । इद , अत्रापि लियत्ययः । इमां, काम् । सामाद् वर्धम् । 'यो वामाश्विने जागते जगाविति वचनादाश्विने मासे विनियोगवशाद् वधूमात्रादयो ये जनयः जनयत्यपत्यमिति निर्मातात्रोच्यते । महुवचनात् पितृमात्रादयो गृपन्ते । मातृपितृमात्रादयो बन्धुवर्गा इत्यर्थः । समरिरे। ईर गतौ । सहमितवन्तः, ऐकमस्येन सम्मूय दचयन्त इत्यर्थः। फस्मै । पतिभ्यः । एकस्मिन्नात्मनि बहुवचनम् । पत्ये मर्य । पहिशाय । पितृभ्यः । उत्सत्स्यमानापत्यापेक्षया पितृशन्दः । पूर्ववत् बहुवचनमकस्य क्याने, पुत्रानुसादमिप्यते मपमित्यर्थः। अथवा पितृशब्दः क्रियावरनो .. 'नम् । भा', १. ते भए प. प. 'धूम् । ये नय.' प ..

·८ " . आधायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायो द्रष्टव्यः , पालयित्रे मामिति पत्ये । किमर्थ समेरिरे इत्युच्यते । मयः परिष्वजे । मय इति सुखनाम ! परिप्वजनक्रियाविशेषणं चैतत् । परिप्वज इति तु मत्वींमप्रत्ययान्तमेतत् पदम् । सुख परिप्वक्तुमित्यर्थः । यच्छब्द- श्रुतेस्तच्छन्दमध्याहृत्य पूर्वार्ध) व्याख्यायते । ते मात्रादयः, जीवम्, अत्राधि लिङ्गव्यत्ययः । जीवामित्यर्थः । तथाचं तैत्तरीयागां पाठः 'जीवां रुदन्तीति । मुखजीविनीमिमां रुदन्ति । रुदतिरत्र सामादन्तीतष्यर्थः । लट् च लोडथे । वीत्युपसर्गश्च सामर्थ्यादत्र प्रतिषेधार्थीयः । विरोदयन्तु, मा रूरुदन इत्यर्थः । किन्ताह, मयन्ते, सुखनामसु मयश्शब्दस्य पाठात् सर्वनामा चाख्यातजवा- न्मयतिः मुखार्थ इति गम्यते । अत्र सामर्थ्याद् भयतिरन्ततिण्यर्थः । ल्ट व लोडर्थे । माययन्तु सुखयन्त्वित्यर्थः । किञ्चावरे यज्ञनामैतत् । यो श्रौतस्मातलक्षणे आवाभ्यामधिकर्तव्ये दीर्घा प्रसिति, 'पिन् बन्धने' । दीर्घ बन्धनमा शतसंवत्सरात् श्रौतस्मातलक्षणकर्मविषयानुष्ठानमित्यर्थः । अनु- दीधियुः, 'ध्यै चिन्तायामि'त्यत्त्यैतद्रूपम् । आनुपूर्येण चिन्तयेयुः । अपवा 'दीधीर दीप्तिदेवनयोरि त्यस्यैतद्रूपम् । अनुदीधियुरनुदीपयेयुः । आनुपूल्येण कर्मास्तिक्यं वर्धयेयुरित्यर्थः । नरो मनुप्या मात्रादयः॥ 'विवादाभिमप्रतोऽजनं नयन्ती'ला'समारोपणाभ्युपगमाद् कल्पान्तरे गृह्यामे: समारोपणदर्शनाय विवाहामः समारोपणमभ्युपगच्छन्ति केचित् । अपेदाना समारोपण- मन्त्राध्यापयामन्ते । तत्र 'गाते अग्ने यक्षिया तन्'रिल्यात्मनि समारो'प्योपावरोदनातवेद, इति लौकिकामावरोम जुहुयात् ॥ या ते अग्ने यझिया तनूप्तयेशारोहात्मात्मानमन्छा पनि कृपयन्नस्मे नर्या पुरूणि यज्ञो भूत्वा यत्रमासीद वा योनि जातवेदो भुव आजायमानः सक्षप एहि ॥ विश्वेदेया क्रपयः । अतिशकरी यजुर्वा । अभिर्देवता । हे अमे! व्य स्वमूता या तन्ः शरीरं यज्ञिया यज्ञसम्पादिनी । तया तन्वा आ इहि नागच्छ । आगम्य चारोह । यारमा स्वयमेव । आत्मानं स्वकीयां तनम् । अच्छशब्दोऽत्राभेरथे । स चारोहेत्यनेन सम्बन्धयितव्यः अभ्यारोहेति । कि कुर्वन् , यसनि धननामतत् । धनानि नर्या नणि नृभ्यो हितानि । पुरुणि बहनि । भस्मे सम्प्रदानचतुर्यन्तमेतत्, 'अस्मे प्रयन्धि मपवन्तीवि यथा । 1. 'मी. पाठा. 'वभ.प पार:

·१७॥ प्रथमोऽध्यायः। बस्मभ्यम् । कृण्वन् । क्रियासामान्यवचनः करोतिरिह सामर्थ्यात् क्रियाविशेषे दाने वर्तते । सामर्थ्य चात्र वसुशब्दग्रहणं सम्प्रदानचतुर्थीश्रवणं च । दद- दित्यर्थः । किञ्च यज्ञो भूत्वा यज्ञसाधनो भूत्वा यज्ञं यज्ञसाधनभूता स्वां योनि स्वकीयां तनुं मम शरीरलक्षणाम् । अथवा योनिशब्दः कारणवचनः, 'अस्माद्वै स्वमजायथाः' इति लिमात् । स्वोत्पत्तिकारणं मम शरीरमित्यर्थः । आसीद आभिमुल्येन गच्छ आरोहेत्यर्थः । आदरार्थं पुनर्वचनं द्रष्टव्यम् । हे जातवेदः: जातधन ! जातप्रज्ञ! वा । मुवः । भवति उत्पद्यत इति भूशब्देन शरीरमुच्यते। मम शरीरादाजायमान आमिमुख्येनोत्पद्यमानः सक्षयः क्षयो निवासः साश्रय इत्यर्थः । एयागच्छ कर्मनिर्वतको भवेत्यर्थः । अथवा मूशब्देनात्र पृथिव्ये- वोच्यते । पृथिव्या उत्पद्यमानः पृथिवीमधितिष्ठन्नित्यभिप्रायः । शेष पूर्ववत् । उपावरोहजातवेदःपुनस्त्वंदेवेभ्योहव्यंवहनःप्रजानन् । आयुःजारयिमस्मासुधेहिअजस्रोदीदिहिनोदुरोणे ॥ विश्वेदेवा ऋपयः । त्रिष्टुप् छन्दः । अग्निर्देवता । हे जातवेदः! जा- तपन ! जातप्रज्ञ! या अमे! उपावरोह । उपेत्ययमुपसर्गः प्रतीत्येतस्य स्थाने । लौकिकमामि प्रति, पृथिवीं प्रत्यवरोहेत्यर्थः । अवरुह्य च, पुनः। मन धीप्सा- लोपो द्रष्टव्यः । पुनः पुनरित्यर्थः । त्वं देवेभ्य. तादर्थ्यचतुर्थ्यन्तमेतत् । दे- वानां कर्माङ्गभूतानामर्थाय हव्यं चर्वाज्यादिहविः वह प्रापय । नोऽस्माकं प्रभूतं प्रजानन् प्रकर्षेण जानन् । किम् । सामर्थ्यात् स्वमधिकारमस्मद्भक्तां वा । किञ्च आयुर्जीवितं शतसंवत्सरलक्षणम् । प्रजां पुत्रपौत्रादिलक्षणां रयिं धनं च सर्वप्रकारमस्मासु अधिकारिषु । धेहि दधातिर्घारणार्थः । धारय स्था- पयेत्यर्थः । दानार्थों या दधातिः । अस्मिन् पक्षेऽस्मास्थिति सप्तमी सम्प्रदान- चतुर्थ्यथें द्रष्टव्या । आयुः प्रजां रयिमस्मभ्यं देहीत्यर्थः । किञ्च अजसः अवि- च्छिन्नः अनुपशाम्यन् । दीदिदि दीप्यस्व । न. अस्माकं स्वमते दुरोणे । दु- रोण इति गृहनाम । गृहे देवयजनलक्षणे ॥ अयंतेयोनि+वियोयतोजातोअरोचथाः। संजानन्नमआरोहाानोवर्धयारयिम् ॥ १. 'वः । शे', १. "किं वा' प. ग. पाठः. D ·-- विशि पाचलायनगृखमलव्याल्यायां FEENA योनिऋत्वियः इति सामधि समारोप्य 'आजुहानः' 'उबु- या लौकिकेऽमौ समिधर्मभ्याधाय जुयादिति । अगिः ऋषिः पा देवता च त्रिष्टुप् छन्दः । सादरण्योश्च "साधारणा व्याख्या । हे अमे! ते तव स्वभूतोऽयमरण्याख्यः समिदाख्यो वा काष्ठविशेषो योनिः । योनिशब्द उभयलिग। स चात्र कारणवचन स्यानवचनो वा । उत्पत्ति- फारा स्वान वेत्यर्थः । ऋत्वियः ऋतुकाल अगतिकर्मणस्तत्प्रभवः । योनि यतों यस्माद योनेररण्यादेजांत उत्पनस्त्वमरोचवाः दीप्तवा- नसि-"तं योनिमरण्याख्य समिधास्य वा जानन् । किम् अधिकारमस्मद्कता चारोह । आरुह्यच, अथानन्तरं नोऽस्माकं स्वन्तं रयिं सर्वप्रकारं रयिं वर्धय प्रवृद्धं कुरु । प्रभूतं धनमस्मभ्यं देहीत्यमिमायः ।। आजुहानानुगतीकापुरस्तादग्नेस्वायोनिमासीदसाध्या । अस्मिन्सधस्थेअध्युत्तरस्मिन् विश्वेदेवायजमानयसीदत। IF SH IFE" मानहानः सुमतीक इति अमिनषिदेवता च । त्रिष्टुप् छन्दः । आ- प्रत्यक्षीकृतोऽयं मन्त्रः । अम इति सबुद्धिदर्शनादासीदेति मध्यम- पुरुपयोगाचं । सुपतीक इति चानामन्त्रितम् । अतो यचच्छब्दावध्याह्त्यै वा- क्यता योज्या हे अमे ! यस्त्वं सुप्रतीकः । प्रतीकशब्दो मुखवचनः । गुमुखः । स समाजहान आयमानः, मयति वास्यशेषः । पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि, सा योनि स्वकीयं सागमासीदाविश ! साध्या । द्विती- येकवचनस्य 'सुपा सुलगि त्याकारो द्रष्टव्यः । द्वितीयाथै वा प्रथमा । योनि- विशेषण तत् । साध्या साधनीयां योनिमित्यर्थः । किच, अस्मिन् सधस्थे । सामापिकमिदमधिकरणम् । कूपे गर्गकुलमिति यथा । सधस्थशब्दः स्थानव- 'अस्मिन् स्थानेऽधि । अधिशब्दः 'अधिपरी अन- र्यका वित्या कर्मप्रवननीयः पादपूरणः उत्तरसिन्नुत्कृष्टे । हे विश्वेदेवाः ! सर्वे देवा जमानश्च सर्व यूय सीदत उपविशतेत्यर्थः । एव व्याल्यायमानेऽस्या- चम्य वैश्वदेवत्वं प्रसज्येन । तचानिएम् । आमेयत्व चेप्यते । अतोऽमे. प्रमादिति वाक्यशेषेण भवितव्यम् । एवं वाक्यशेषाध्याहारे विश्वेषां देवा- 1 IHARI ममाश इत्यर्थः चनः सह तिष्ठन्त्यति 'ता। भाष, १. 'स्मिन् हे न ग पाठ ·III प्रथमोऽध्यायः -- 1- -- - -- नामप्रीधान्यम् अमेरेव प्राधान्यं भवति । 'शं नो मित्रो वरुणो मामहन्तामिति- 'वत् । यथास्मिन्नर्धचे मित्रादीनाममाधान्यम् । 'सत्वममेस्सौभगवसे ति अमेः प्रकृतत्वादमेरे प्राधान्यम् । तद्वत् ।। 1 "उद्बुध्यस्यांप्नेप्रतिमांगृह्येनमिष्टापूर्वेससृजेथामयंच'। 'पुनाकृण्वंस्त्वापितरंयुवानमन्वातासी त्वयितन्तुमेतम् ।' उबुध्यस्खामे इति । अग्मित्रपिः देवता च त्रिष्टुप् छन्दः। उबुध्यस्व हे अमे। उच्चै नीहि । किम् । सामादस्माभिः क्रियमाणं कर्म ।। कर्म । प्रतिजा- गृहि ! प्रतिशब्दोऽत्र धात्वर्थानुवादी । लम्बते प्रलम्बत इति यथा । 'जाग निद्राक्षये जागरणे(न) चात्र क्रियमाणे कर्मणि सादरत्व लक्ष्यते । अस्माभि. क्रियमाणे कर्मणि सादर भवेत्यर्थः । त्वत्प्रसादादेन यजमानमिष्टापूर्ते इष्टं श्रोत- कर्मफलं, पूर्त सातकर्मफलम् । केमित् पूर्तशब्द। पकदानचनमाहुः । तु- स्मिन्नपि पक्षे तत्फलमेवाभिप्रेयते, उभे इष्टापूर्ते । अथवा, इष्टापूर्ते इति तृ- तीयार्थे प्रथमा द्वितीया वा । संसजेथामिति तु मध्यम एव पुरुषः । किन्त्वे- 'वचनस्य स्थाने द्विवचनम् । सजिश्चात्रान्तीतण्यर्थः । एनं यजमानमि- धापूर्ताभ्या 'संसर्जय संयोजयेत्यर्थ । अयं च यजमानः । पुनःशब्दस्यात्र धीप्सालोपो द्रष्टव्यः । पुनःपुनरित्यर्थः । कृण्वन् कुर्वन् त्या त्या पितर स- स्य जगतः पितरं पितृभूर्त पातारं वा युवानं तरुणम् । अमिर्हि पुनः पुन. काठसंयोगांद् युवैव भवति । अत इदमुच्यते पुनः कृण्वस्त्वा पितरं युवान- 'मिति । अथवा युवानमिति ' मिश्रण इत्यस्य क्रियाशब्दोऽयम् । मिश्र- पितारमात्मनः कर्मणा । कारभूतमित्यर्थ । अन्वातासीत् । अनु आ मतांसीत् । अन्वाडुपसृष्टस्य तनोवरेतद्रूपम् । लङ् च वर्तमाने द्रष्टव्यः । अन्वातनोति अनुपूर्वेण चाभिमुख्येन च करोतीत्यर्थः । त्वयि । निर्मिच ऐषा सहमी । 'धर्मणि द्वीपिनं हन्तीति यथा । त्वदर्थ त्वत्पूजनार्थमित्यर्थः । ते. न्तुम् । तन्तुशब्दोऽत्र यज्ञवचन तन्यते विस्तार्यत इति । यज्ञम् एतम् ॥ माविदन्परिपन्धिनोयआसीदन्तिदम्पती । सुगेभिर्दुर्गमतीतामपान्त्यरातयः ॥ (4g. ८.०३.१० २९.१) ·पाश्वलायनगृधमन्त्रन्याख्यायां एवं तावत् प्रासनिकमुक्तम् । अथेदानी प्रकृतमनुसरामः । कल्या- णेषु देशवृक्षचतुष्पथेषु 'मा विदन् परिपन्थिनः' इति जपेत् । मा विदन् सूर्याया आर्यम् । अनुष्टुप् छन्दः। अनादिष्टदेवतामन्त्रन्यायेनास्य मन्त्रस्य देवताकल्पनम् । पिशाचादिसद्धा वा । ये आसीदन्त्यागच्छन्ति पथि मोष- गायामिभवाय च, ते परिसन्यिनो मा विदन् । 'विद ज्ञाने' । मा झासिपुः । पथि गच्छन्तौ दम्पती वधूवरौ । किञ्च सुगेभिः सुगमनैः पथिभिः दुर्ग दुर्गमं देशमतीताम् अतीत्य गच्छेता दम्पती । किञ्चापदान्तु । 'द्रा, कुत्सितायां गतौ' । अपसारिताः सन्तः कुत्सितं गच्छन्तु पथः सका- शात् । अरातयोऽस्मच्छत्रयः । अस्य मन्त्रात्यागादिष्टदेवतात्वे विष्णोः प्रजापते- रमेवी प्रसादादिति वास्यशेषः ॥ मुमालीरियंवधूरिमांसमेतपश्यत । सौभाग्यमस्यैदत्त्वायाथास्तविपरेन ॥ (AZ०८. सध्या ३.५० २३. ह. १३) बासेवासे सुमनलीरियं वरिति ईक्षकानीक्षेत । सुमालीः सूर्याया भापम् । अनुष्टुप् छन्दः। दम्पतिदिक्षयो जना उच्यन्ते । हल्झ्यादिलोपा- भावः छान्दसत्वात् । सुमालीः शोभनवस्त्रालारानुलेपनादिमङ्गला इयं पधूरचिरोदा एवं शाला यूयं हे दिक्षुजनाः । समेत सङ्गच्छध्वम् । समेत्य चेमा पy सुमङ्गला पश्यत कौतूहलापनोदनार्थम् । दृष्ट्वा च सौभाग्यम् । भगशब्दो धनवचनः । सौपन्यम् । अथवा मगशब्द उपस्य- पर्यायः । सूपस्थत्वमस्यै वध्वं दत्त्वाय दत्त्वा अथानन्तरमस्तं गृहनामैतत् । स्वं स्वं गृहं वि परा इतन । विशब्दो वैविध्ये । विविध नानाप्रकारं परतन नशब्दब्योपजनः । परेत परामखा गच्छत यूयम् ।। इहप्रियंप्रजयात्रेसमृध्यतामस्मिन्गृहेगाई पत्यायजागृहि । एनापत्यान्विसंमृजस्वाभाजिबीविदयमापदाथः ।। (म ..भमा ३. प. ३५.१.१.)

·प्रथमोऽध्यायः। 'इह मियं प्रजया ते समृध्यतामिति गृहं प्रवेशयेत् । इह प्रियं सूर्याया आर्यम् । जगती छन्दः । गृहं प्रवेश्यमाना वधूरभिधेया। इहास्मिन् पति- गृहे मदीये वेश्मनीत्यर्थः । प्रियं प्रीतिः प्रजया भाविन्या पुत्रपौत्रादिकया ते तव समृध्यतां सम्यग् वर्धताम् । अस्मिन् गृहे । सप्तमीनिर्देशात् स्थितेति वाक्य- शेपः । अस्मिन् मदीये गृहेऽवस्थिता गार्हपत्याय गृहपतित्वाय गृहस्य स्वामिनी. त्वाय जागृहि क्षीणनिद्रा यत्नवती भव, व्यापियस्वेत्यर्थः । एना अनेन मया पत्या । तन्वं गरीरमात्मीयं संसृजस्व संयोजय मां परिष्बजेथा इत्यर्थः । एवमुक्तेन प्रकारेण यौवनमननीय अथानन्तरं जिबी जीणों सन्तौ आवा दम्पती विदथम् । यज्ञनामैतत् । यहम् आरदाथः ।लोडथै पञ्चमोऽयं लकारः उत्तमस च स्थाने मध्यमः। आवदाव । श्रौतस्मातकर्मविषयां कथां कीर्त- यिष्याव इत्यर्थः ॥ अथ गृहप्रवेशनमन्त्रध्यारयायन्ते- आना जाननयतुप्रजापतिराजरसायसमैनवत्वर्यमा । अदुमङ्गली:पतिलोकमाविशशनोमवाद्विपदेशचतुष्पदे ॥ अपौरचक्षुरपतिध्न्येषिशिवापशुम्पःसुमनासुपर्चाः । चीरसर्देवकामास्योनाशनोभवद्विपदेशचतुप्पदे ॥ इमांत्वमिन्द्रगीदवासुपुत्रांमुभगांकृणु । दास्यांपुत्रानाघेहिपतिमेकादशंकृधि ।। सम्राशीश्मरेमवसम्राज्ञीश्वश्वोभव । ननान्दरिसम्राज्ञीभवसम्राज्ञीअधिदेवृy ॥ (अष्ट. ८ अध्या० ३.५० २८. २०४५-४५) 'आनः प्रजां जनयतु प्रजापति'रिति चतभिः प्रत्यूचं जुहोति श्रा नः प्रजा सूर्यायाश्चतमोऽपि । आद्या जगती। द्वितीया त्रिष्टुप् । तृतीया- चतुावनुष्टुभौ । प्रथमायाः पूर्वाधनस्य प्रजापतिधार्यमा च देवता । , येत् । म, * गायी प', 'ति ग. पाम: - - ·२२ माधशयनगृथमन्त्रन्मात्यायो उत्तरार्धर्चस्य वधूरेव । द्वितीयाचतुर्योश्च वव । तृतीयाया इन्द्रः। आ नः प्रजाम् । 'अस्मदो द्वयोश्चेति द्विवचनस्य स्थाने बहुवचनम् । नो आवयोः प्रजां पुत्रपौत्रादिकाम् आजनयतु मर्यादयोत्पादयतु प्रजापतिः । किन्च, आ जरसाय आ जराया यावजीर्णो तावत् समनक्तु सरमयतु मैथुनयोग नयतु अर्थमा देतः । किश हे वधु! अदुशलीरकुत्सितमाला कल्याणमहला सती पतिलोकं मम पत्युहम् आविश । शं मुखं भव नः अस्माकम् , आवयोरित्यर्थः । द्विपदे भनुप्यादिकाय शमेव, चतुष्पदे पश्वादि- काय च सुखकरी भवेत्यर्थः ।। अघोरचक्षुरैकुटिलचक्षुरभयङ्करदृष्टिः प्रसन्नदृष्टिरित्यर्थः । अंपतिघ्नो पत्युर्ममाइन्त्री च वैधव्यापापकं कुर्वन्तीत्यर्थः । एघि भव । शिवा ' सुखा च भव । पशुभ्यो गवादिभ्यः पानीयभक्षणपदानेन सुमनाः फल्याणनिता भव । सुवर्चाः कल्याणदीप्तिश्च भव । निर्मलदेहेत्यर्थः । 'किञ्च वीरसूः, वीरशब्दः पुत्रवचनः । वीरानसूयत इति वीरसः पुप्रसूतिरित्यर्थः । देव- फामा । देवशब्दः पितृमनुप्याणामप्युपलक्षणार्थः । देवपितृमनुष्येषु परि- चर्येच्छा यस्याः सा देवकामा । देवपितृमनुष्यपरिचरणपरा च भवेत्यर्थः । स्पोना । सुखनामैतत् । सर्वेषां मुखकरी न भव ! किश्श शन्नो भव द्विपद शं चतुप्पदे इति व्याख्यातः पादः ।। इमां त्वम् । इन्द्रः प्राध्यते वरेण । इमां वधं त्वं हे इन्द! मीवः । 'मिह सेचने' । पृष्टयुदकेन कृत्स्नस्य लगतः सेक्तः! | समवा गीदन इति बननाम तद्वान् मीद्वान् तस्य सम्मायनमिदं मीट इति । धनमनित्यर्थः । सुपुत्रां चोभनपुत्रां मुभगां कस्याममना च कृणु कुरु । अस्मां वध्वां दश पुत्रान् दशसहपान पुत्रान् भाषेहि माभिमुरुगन मर्यादया वा मापय । पति भतारं मानेकादशं कृषि, आवाभ्यां दरापुत्रान् देदीत्यर्थः ।। समाशी श्वशुर । वधूवरणोच्यते । ३ वधु ! समासी । राजतिरताय- कर्मा सम्यगीश्वरी, स्वामीनपपिरित्यर्थः । श्वशुर मम पितरि मय । सम्राज्ञी- धश्रवां मम मातरि । ननान्दरि समात्री भव । मातृभागी भर्तृभगिनी च मनान्दोच्यते । मातृभाविपर भागनी विपये वेश्वरी भव । समानी मारि पुदेवरेवियर्थः । अस्मद्भातविपर्य चंचरी भव । अभिशब्दः पादपूरमः ॥ १.५७'. ८. पार:

·प्रथमोऽध्याय 1 । समजन्तुविश्वेदेवासमापोहदयानिनौ । संमातरिश्वासंधातासमुदेष्ट्रीदधातुनौ । (मट. ८ अध्या. १.५० १८ 'समञ्जन्तु विश्वेदेवा' इति दन प्राश्य प्रतिप्रयच्छेदाज्यशेषेण मा. नक्ति हृदये । सूर्याया आर्यम् । अनुष्टुप् छन्द । विश्वेदेवा देवता । सम- म्जन्तु सहमयन्तु । विश्वेदेवा नौ आवयोहदयानि हद्गतानि मनासि मनो- पूचीरित्यर्थ । जापश्च समुपसगीभ्यासारजन्तित्यनुषन । समचन्तु । मातरिश्वा गायुश्च समनक्तु पाता च समनक्तु । समु देष्ट्री दधातु नौ देष्ट्री नामान्तरिक्षस्थाना वास्वादिनिी इहामिता । सा च न आवा सन्दपाठ सहितौ करोतु । यावजीवमनग्मूतौ करोत्लित्यर्थ । उकार पादपूरण. ॥ अमानुगतिमायधिवम् । 'यदि तूपशाम्मे पन्युपवसेदि'त्येके । अपरे तु 'अपिनोत्तरया जुहुयानोपसदि'त्यापस्तम्बीया । अयायागेऽस्यनमिशिस्तीनमत्यमित्वमासि । अयसामनसावृतोऽयमाहव्यमूहिज्यानोरेहिमेपनम् ।। स्वाहेत्येकामाहुतिं जुहोति । विश्वेदेवा अपय । स्वराद पति- श्छन्द । अभिर्देवता । असि, ऊहिपे, घहि, इति मध्यमपुरुपयोगात् त्यमिति युष्मदपदसमन्वयाच्च प्रत्यक्षातोऽय मन्त्र । मया अनभिशम्ती धृत इति चानामन्त्रितानि । अनो यतच्छब्दावध्याहत्येकवाक्यता योज्या । हे अमे ! सम्तमया । अयनेगतिकमण आणादिकमेतद्रूपम् । सवा गन्ते- स्पर्थ । भोगत्व कथामिति चेद् , दृतत्वश्रुते । तमाहि-त्या दृतमा । अमृत', 'युगे ला दूनगरर्ति हव्यवाद' 'दता व नामसि मत्यांनानि त्या दिषु बहुपु मन्त्रेषु दूतल भूयते । अतो गन्द्रत्वमुपाने । हविर्यटनदेवता- हानापर्य सदा गन्तेत्यभिप्राय । नकार समुच्चयायि । वक्ष्यमाणापेक्षय समुच्चय असि मवसि । अनामिशनीय आन्दसो दी । कर्मनि राम लिन्मलयो दृष्टन्य । भिगम्तिी निन्देत्यनान्तरम् । अनमि- यसनीयम्पासि । यस्त्वमनिन्धश्चासि नापीलमपाय । सत्यमित्तर २.बारसग पाड ·भावामनगृशमन्त्रन्मामामो इच्छद एनायें संशब्दात् परो द्रष्टव्यः । सत्यशव्यो जगत्कारणमचनः । तपाहि क्षणवाक्यं "सत्यं ज्ञाममनन्तं ब्रह्मेति । तमेव सत्यशब्दो मगवता पारकेन निरुक्तः, 'सत्य कस्मात् । सत्स तायते सत्मभवे मेति । त्वमेव सर्व वगत्कारणमित्यर्थः । कयममेर्जगत्कारणत्वमिति घेदुच्यते । जगत्कारण- कार्यत्वात् । अतः कार्यकारणयोरमेदोपचारनिबन्धनोऽयं न्वपदेश द्रष्टव्यः । यथा सुवर्ण कुण्डलमिति । अबदा वैधानरोऽग्निर्जगत्कारणम् । कथं पैश्वानरस्य जगत्कारणत्वमिति चेदुच्यते । मन्त्रवर्णात् । 'नाहं तन्तुं न विजानाम्योतुं' 'स इत्चन्तुं स विजानात्योतुमिति मन्त्रद्वयेन वैश्वानरस्य बगत्कारणलं प्रतिपादितम् । वैश्वानरोऽमिर्जगत्कारणमस्तु । पाकिस्मामे- नंगत्कारणत्वे किंगामातमिति चेदुच्यते । पार्थिव एवागिश्वानर इत्य- मिमायः । तथाहि भगवता यास्केन सिदान्तितम् - 'अयमेवारिवैश्वानरः इस्पादिना मायेण । अतः पार्थिवोऽमिस्त्वमेव सत्यमिति वक्तुं युक्तम् । अया असि । अयतिरत्र पौनरुक्त्यपरिहाराय ज्ञानायों द्रष्टव्यः । गतिकर्मणां पातूनां ज्ञानकमत्वं शब्दविनिरभ्युपगम्यते । ज्ञातासि सर्वशोऽसीत्यर्थः । यश्च खमयसा मनसा जात्रा मनसा ज्ञानपूर्वमित्यर्थः । धृतः आहबनीमादिरूपेण पारितः । भयसा अत्रापि मनसेत्यनुपक्तव्यम् । ज्ञानयुक्तेन मनसा सादरेण मनसत्ययः । हन्य हवनाई चरुपुरोडाशादि हविः । ऊहिये । 'वह मापण' इत्यस्य सम्प्रसारणे कृते लटि मध्यमपुरुषैकवचनम् । यहसीत्यर्थः। स त्वम्, अया। तृती- चैकवचनान्तमेतत् । अया वे अग्ने स समिधा विधेमे तियेत् । अगा। कया।साम. व्दाज्याहुत्या । हेताविर्य तृतीया । प्रयोजनस्य च हेतुत्वेन विवक्षा । इमा- भाज्याहुतिमुपगोक्तुमित्यर्थः । नः अस्मभ्यं, धेहि । दधातिदीनार्थः । देहि । भे- बजमनुगतस्याः सन्धानलक्षणमौषधम् । अभिविच्छेददोपं नाशयेत्यभिमायः ।। अपाणउनहोममन्ना:- 'अमये स्वाहेति सायं जुहुयात् । 'सूर्याय स्वाहेति मातः । उभयत्र मजापतमे (पतये?) स्वाहेति द्वितीयो मन्त्रः । एते निगदसिद्धाः ॥ १. किमिति' ग. पाटः .. "ति यथा ।'

·प्रथमोऽध्यायः । अथ पार्वगरपालीगकः । तन ब्रह्मणः परिमहा मझा मामदगात तणे प्रत्य- ग्दक्षिणा निरसत्- 'निरस्तः परावसुरिति । वामदेवाएं यजुरिदम् । परावमुरभिधेयः । निरस्तः । 'असु क्षेरगे' निरुपसों बहि:शब्दपर्यायः । निर्गत इति यथा । पहिः क्षिष्ठः । अस्मात् स्थानादपगतः । अस्त्विति वाक्यशेषः । परावमुः परावसुर्नामासुरः फश्चित् । स चार्वजां स्थाने वास्ते । तृणनिरासेन च तन्निरासः क्रियते । तस्मात् तृणे निरस्यमाने परावस्वध्यारोपं कृत्वा नरसिः कर्तव्यः ।। इदमहमविसोः सदने सीदामीत्युपविशेन् । वामदेवाएं यजुरिदम् । अर्वावसुरभिधेयः । महमिदं सदने । इदमिति सप्तम्या लक् । आस्मिन् सदने स्थाने । अविसोः अर्वावसुर्नाम कश्चिद् देवविशेषः । स चर्विजां स्थानेषु सीदति । अत एवमुच्यते पर्वावसोः सदन इति । सामापिकं चैतदधिकरणम् । अर्यायसुस्थाने समीप इत्यर्थः । सादाभ्युप- विशाम । स्वसमीपमुपविशन्तं मामविसुरनुयहात्वित्यभिप्रायः ॥ दक्षिणत. पुगेपूपविश्य जपत्ति घृहस्पतिर्बोति । वामदेवस्य गायत्री छन्दः । वृहस्पतिर्देवता । वृहस्पतिः देवपुरोहितः ममा नाम ऋत्यिम् भूत्वा नमसदने ब्रह्मस्थाने आसिप्यते । व्यत्ययेनायं लाई लट् । आस्ते । नाहं मनुष्य इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति वृहस्पतिरेवाह ममत्वं करोमि न मनुष्य इत्यात्मनि वृहस्पत्यध्यारोपः कर्तव्य इति । अतो वृहस्पतिरवाहं ब्रह्मा मृत्वा ब्रह्मसदन आस इत्यर्थः प्रदर्शितो भवति ।। बृहस्पते । यज्ञ गोपाय। उल्वेडर्चिः प्रत्यक्षकृतः । अतो भिगं समरहे हवे ! महम् । 'तत् करोति तदारप्टे' (ग. सू० ३-२.२५) इति णिन् । प्यन्तादपि किए । परनिटि' (६-१५) इति जिलोपः । यज्ञराब्दः कर्तरि एन्यः । यज्ञकनारं त्वदात्मनावस्थितमित्यर्थः । गोपाय रश || तस्य तस्य देवता चनुरधनुरो मुटीन नांगी पवित्र मनमान याप्प रखा जुष्टं निपामीति । E ·- थापक्षायनगृपमन्त्रल्यापार्या वामदेवार्ष यजुः । निरुप्यमाणं हविरभिधेयम् । उद्देश्यदेवता वा । हे हविः! ब्रीहियवादिरूप! । अमुष्मै । अदरशब्देनात्र चतुर्थ्यन्तेनोद्देश्यदेवता- नामभिधेयमभिप्रेतममये सूर्याय प्रजापतय इत्यादि । त्वा त्वाम् । निर्वामि निर्वापो नाम संस्कारो देवतासात्कारलक्षणः । देवतासात्करोमि । देवतायै सकल्पयामीत्यर्यः । कथम् । जुष्टम् । 'जुषो प्रतिसेवनयोः' । क्रियाविशेषणं चैतत् । यथा देवता प्रीणाति सेवते वा, तथा निर्दपामीत्यर्थः ।। अथैनान् मोक्षति यथानिरुतमाम त्वा जुएं प्रोक्षामीति प्रोक्षणमन्त्री निर्वापमन्त्रेण व्याख्यातः ॥ इममभ्यादादा? धाति 'भयं त इम' इायनेन मन्मेण । अयं त इध्म आत्मा जातवेदस्तेनेध्यस्व वर्धस्व चेद्ध वर्धय पास्मान् प्रजया पशुभित्रावर्चसेनानायेन समेधय स्वाहा ।। पामदेवाप गजुरिदम् । अमिर्जातवेदा देवता, शुद्धो वा । हे जातवेदः ! जातविध ! जातपनो वा । अयमिध्मः पन्चदशदात्मकः काठकलापः । ते तवात्मा शरीरम् । साकाक्षत्पादभ्याधीयत इति वाक्यशेषः । योऽस्माभि- रभ्याहितः, तेनाभ्याहितेन इध्यस्व । 'भि इन्धी दीप्तौ । दीप्यस्व । वर्धस्व च । बहुज्वालय भवेत्यर्थः । अस्मानपीद्ध । णिज्लोपो द्रष्टव्यः । इन्धय दीपय वर्धय च । ग केवलान् , कि तर्हि । प्रजया पशुभिर्बावर्चसेनानायेन । सहयोगलक्षण एतास्तृतीयाः। प्रजया पुत्रपौत्रादिकया सह । पशुभिगोमहिया- जादिभिः । नक्षवर्चसेन । ब्रह्म वेदः, तज्जन्यं वर्गों प्रझवर्चसं, तेन । एतदुक्तं भवति-वेदाध्ययनेन तदर्थज्ञानेन तदर्थानुष्ठानेन च या श्रीस्तयेत्यर्थः । अ. लाधिन शालिगोभूमादिलक्षणेन च । सभषय सम्यक् च । उपक्रमवशात् समिद्धय चेति द्रष्टव्यम् । अथवा मजया पशुभिरित्यादि फरणे तृतीया । अनादिमिरस्मान् संवर्षय पेति ।। भप होममन्त्राः 'ममये स्याहां सोमाय स्वाहेति भाज्यमागमात्रौ निगदन्याख्याती। 'माये स्वाहा अग्नीपोमाम्यां स्वाहेति पर्णिमास्यां प्रधानहोममन्त्री । 'भप्रये स्वाहा इन्द्रामिम्पां स्वाहेत्यमावास्यायाम् । एते च निगदव्या- - - स्पाताः । १. 'दामिस.ग, पा, ·प्रथमोऽध्यायः विदोममन्त्र:- यदस्य कर्मणोऽत्यरीरिच यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अमिष्टव स्विष्टकृद् विद्वान् सर्व स्विष्टं सुहतं करोतु मे ॥ अग्नये स्विष्टकृते सुहुतहुते सर्वप्रायश्चित्नाहुतीनां कामानां समर्ध- पित्रे सर्वान् ना कामान् समर्धय स्वाहा । 'यदस्य फर्मणोऽत्यरीरिचमिति वामदेवार्ष यजुरिदम् । समिः स्विष्ट- कृद् देवता । अस्य पक्रान्तस्य कर्मणः सम्बन्धि यदत्यरीरिचम् अतिरेचित- वानस्मि यदाधिकं कृतवानित्यर्थः । यद्वा । वाशब्दश्वार्थे । यच्च न्यूनमपरि- पूर्णमिह कर्मणि ! अकरम् । वकारलोपो द्रष्टव्यः । अकरवं कृतवानस्मि । तद सर्वममिः स्विष्टकृत् । दुरिष्टमपि स्विष्टं करोतीति स्विष्टकृत् । विद्वान् जानन् । किम् । सामर्थ्यात् स्वमधिकारं हविर्वहनादिकमस्मद्भक्ततां वा । स्विष्टं दुरिटमपि सु इष्टं सुपूजितं सगुणमित्यर्थ । तया मुहुतं दुर्हतमपि सुहुतं यथाशास्त्र हुतं करोतु । मे मम स्वाहुतं मयानुष्ठितमित्याशासे । इत उत्तरं यच्छब्दाध्याहारेणैकवाक्यता योज्या । योऽमिरस्माभिराशासितः स्विष्टं सहुतं करोविति, तस्मा अममे स्विष्टकृते सुहुतहुते । दुईतमपि सुहुतं जुहो. तीति करोतीति सुहुतहुत् , तस्मै । यागहोमकर्तृत्वमग्नरुपपतं, होतृत्वात् । सर्वप्रायश्चिवाहुतीनां सर्वस्य न्यूनातिरिक्तस्य कर्मणः प्रायश्चितार्थाहुतिः सर्यप्रायश्चित्ताहुतिः। प्रायो विनाशः, चित्तं सन्धान, विनष्टस्य पुनः सन्धायिका आहुतिरित्यर्थः । तासां सर्वपायश्चित्ताहुतीनाम् | कामानाम् । काम्यत इति कामः कर्मफलमभिप्रेतम् । कर्मफलाना चेत्यर्थः । समर्धयित्रे । समर्धनं नाम सगुणीकरणं, सगुणीक इत्यर्थः । सम्प्रदानचतुर्थ्य एताः, न तादर्थ्यचतुर्थ्यः । अतो मन्त्रान्तेन स्याहाकारेण सम्बन्धः कार्यः । कामानां समयित्रे स्वाहेति मन्त्रशेषः प्रत्यक्षातः । अतो यतच्छन्दाध्याहारेण मान्यमेकवाक्यताये। मोऽपमस्माभिरित्यं प्रार्यते, स ल नोऽस्माकं स्वभूतान् सर्वान् कामान् सर्वाः फलाभिलपा इत्यर्थः। समर्धय सम्यग् वर्षय | प्रवृद्धान् मुसम्पूर्णान् कप्रित्यर्थः॥ .. । २ . 'तासन् विद.ग पाठक, १. से, पाम:

·मायायनशमन्त्रग्याल्पायां मनंग्रामशिहोममन्त्रा:- भयाथारोऽस्यनभिशस्तीश्वसत्यमित्वमया असि । अयासापयसातोश्यासन्हव्यमूहिपेऽयानोधेहिमेपजस्वाहा ॥ 'भयाश्चामेऽसि' वागदेवापः खराट्, पतिश्छन्दः । अभिर्देवता । पूर्वार्धोऽन्यनुगतिमायश्चित्तहोममन्त्रेण व्याख्यातः । उत्तरस्तु व्याख्या- यते-यध त्वमोसा । छान्दसो दीर्घः । अयसा । अयश्शब्दो हिरण्यनाम । सादृश्याद् ययाविशेषणं च । हिरण्यसहशेन । हिरण्यसादृश्यं चोज्ज्वलत्वममृ- तत्वं च । तथाच श्रूयते -- 'अमृतं याज्यम् अमृतं हिरण्यमिति । हिरण्य- पदुज्ज्वलेनामृतत्वहेतुना चेत्यर्थः । केन । वयसा । अन्ननमितत् । आज्याहुति- लक्षणं चात्राममभितम् । भाज्याहुतिलक्षणेनान्नेन । कृतो निर्मितः, वर्धित इत्यर्थः । यश्च त्वम् अया सन् । विसर्जनीयलोपो द्रष्टव्यः । अयाः सन् । तथाच फौषीतकिना पाठ:--- -'मयाः सन् हन्यमूहिपे' इति । ज्ञाता सन् 1 किम् । सामात् स्वमधिकारमत्मदक्तता वावबुध्यमानः सन्नित्यर्थः । हव्यं हवनाई परुपुरोडाशादि हविः ऊहिषे वहसि । स त्वम् । अया । तृतीयैकवचनान्तमेतत् । 'जया ते अमे समिधा विधेम' इति यथा । मनया । कया । सामादाज्माहुत्या। हेतो तृतीया । प्रयोजनस च हेतुत्वेन विवक्षा । इमामाज्याहुतिमुपभोवतुमि- स्ययः । मोऽस्मभ्यन् । पहि देहि । भेषजं वैगुप्पे समाधानलक्षणमौषधम् । पुरुषापराधकृतं वैगुण्यं नाशयेत्यभिप्रायः । "तो देवा भवन्तु ना" इति द्वाभ्याम् । अौदेवायवन्तुनोयतोषिष्णुपिंचकमे। पृपिन्यासप्तपापभिः॥ (भर.१ला.....१.१५) उमयामधातिथिः फाप्य प्रापिः । गायत्री छन्दः । विष्णुदेवता । तो विष्णुभंगवान् वासुदेयो विचममे पिकान्तयन् । किम् । सप्तधामभिः । विगया हतीया । सछ धामानि । पामशव्योऽत्र स्थानवचनः । मुरादीनि सत्यान्तानि स्थानानि । कुन्त थारभ्य । पृथिव्याः । आरभ्येति वाक्यशेपः । कपाट. जर, ३. करमा गएटः. तारा रा रा. म. १३. । . ४,'या ·एतदुक्त भवति प्रथमोऽध्याय । २९ - यो विष्णुर्भगवान् वासुदेवो बलिबन्धनकाले सुरै समय कृत्वा निभिरास्मीय पदै पृथिव्यादीन् सत्यान्तान् लोकान् विक्रान्तवान , स विष्णुर्वैगुण्यजनिताद् दोपादस्मान् रक्षत्विति । तस्मे स्वाहा । अथवा, सप्त- धामानि सप्तच्छन्दासि गायत्र्यादीनि जगत्यन्तानि वेदितव्यानि । अस्मिन् पक्षे सति तृतीयाबहुवचनस्य लग् द्रष्टव्य । सप्तभिर्धामभि । तृतीयानिर्देशात् स्तूयमान इति वाक्यशेष । पृथिव्या इति च द्वितीयार्थे पञ्चमी यष्ठी वा । जात्यभिप्राय चैकवचनम् । किं पृथिवीव्यक्तयो बढ्य । ओमित्युच्यते । 'यदिन्द्रामी अवमस्या पृथिव्या', 'यदिन्द्रामी परमस्या पृथिव्यामि ति च मन्त्र वर्णात् पृथिवीबहुत्व प्रतीम । तथा द्वितीयस्या पृथिव्या तृतीयस्या पृथिव्या- मिति च तिस पृथिवी ।त्रीन् लोकान् विचक्रम इत्यर्थ । एव हि पौराणिका आहु. बलिमखे वर्तमाने विष्णुर्वामनरूपमास्याय यज्ञवाट गत्वा तत्रस्थ त्रैलोक्य त्रिभि पदै प्रक्रान्तवानिति । अत उपपन्नतर सप्तमि छन्दोमि स्तूयमानो विचक्रम इति । य इत्यभूतो विष्णुस्तस्मै स्वाहेति ।। इदंविष्णुर्विचक्रमेधानिदधेपदम् । समूळमस्य पांसुरे ॥ . (म.१ अध्या. ३ ५.७.१७) "द विष्णु" । इदमिति सर्वस्य प्रतिनिर्देश । समिद त्रैलोक्य विष्णुर्जगत्कारण परमात्मा वासुदेवो परिबन्धनकाले पलियज्ञराटे स्थित्वा विचक्रमे विक्रान्तवान् । केन प्रकारेण । धा स्थानभेदेन विमफारम् । निदधे निहितवान् । पदमात्मीय पद त्रिषु स्थानेषु कृतवानित्यर्थ । प्रथिन्यामन्तरिक्ष दिवि चेत्येके । समारोहणे विष्णुपदे गयशिरसि चेत्यन्ये । तच विविधमपि समूहळम् । 'वह प्रापण' इत्यस्य सम्पूर्वस्यैतद्रूपम् । सम्यमूद प्रापित सम्यक प्रतिष्ठापितमित्यर्थ । अस्य विष्णो स्वभूत पद पासुरे । पासो यस्मिन् देशे सन्ति स पासुर । रो मत्वर्थीय । लुप्तोपम चैतद् द्रष्टव्यम् । पामर इव । स्था पामुमति देशे मप्रतिष्ठापित पद भवत् , तद्वदित्ययः । य इत्यम्मूतो विष्णु- स्तस्मै स्वाहेति ॥ स्वाहेत्याद्या व्याहतयो व्याख्याता ॥ 'पन्यां पृ' क पाठ ३ 'म्स ग. पाठ 4 '' ·आपलायनगृयमन्त्रव्याख्यामा हुत्ता संस्थापनोपस्थानम् । संस्थागपो नाम "मोच मे स्वरथ में" इस्य आँचमेस्वरैचमेयज्ञोपंचतेनमश्च । यत्तेन्यूनतस्मैतउपयत्ततिरिक्तंतस्मेतनमः ।। वामदेव ऋपिः । उपरिष्टाद् बृहती छन्दः । अगिर्देवता । हे यज्ञ! यज्ञसाधनत्वाद् यज्ञशन्देलान तत्कर्मसम्बन्ध्यमिरुच्यते । हे भगवनले । यज्ञसाधनमूत ! । ओं च । ओशब्देनात्र प्रणवादिविकारविकृतं ऋतुविनियुक्तं मन्त्रजातमभिप्रेतम् । तेन च। तत्साध्य कर्म । ऋतुविनियोगविकृतमन्त्रसाध्य फर्मेत्यर्थः । चकारः समुच्चयार्थः । वक्ष्यमाणापेक्षश्च समुच्चयः । मे मम स्वगते, मयानुष्ठितमित्यर्थः । स्वरश्च । स्वरशब्दे स्वर्येण यथासमा म्नायमविकारेण प्रयुक्तं मन्त्रनातमभिप्रेतम् । अत्रापि चकारः समुच्यार्थः । पूर्वापेक्षश्च समुच्चयः । मे मम स्वमूतं मयानुष्ठितमित्यर्थः । मन पदा- न्वयसामर्थ्याद् यच्छन्दाध्याहारः कर्तव्यः । यत् कर्म विकृताविकृतमन्त्र- साध्यं विगुणं मयानुष्ठितं, तद्गतदोषांपनुनुत्सया ते तुभ्यं त्वदर्थम् । उप- शब्देनार्थसामर्थ्यादुपस्थानमुच्यते । उपस्थानं च नमस्कारश्च । क्रियत इति याक्पशेषः । तत्रोपस्थाननमस्कारयोर्विषयभेदमाह-यत् ते तव सम्बन्धि फर्म न्यूनमपरिपूर्ण मयानुष्ठितं, तस्मै । तादर्थ्यचतुर्थी । तादर्थ्य व नाशः, मशकेभ्यो धूम इति यथा । तन्नाशाय । न्यूनकृतदोपनाशायेत्यर्थः। ते तुभ्यम् उपस्थानं, क्रियत इति वाक्यशेपः । यच ते तव सम्बन्धि फौतिरिक्तं मया- नुष्ठितं, तस्मै तन्नाशाय अतिरेकदापनाशायेत्यर्थः । ते तुभ्यं नमः । क्रियत इति वाक्यशेषः । एतदुकं भवति- यच्छीतस्मार्तलक्षणं फर्म प्रणवादिविकार- विकृतमन्त्रसाध्यमविकृतमन्त्रसाध्यं च न्यूनातिरेकदोपं मयानुष्टितं, तद्गत. न्यूनातिरेकदोपनिीतार्थमुपस्थानं च नमश्च क्रियते । व्यवस्थया न्यूनत. योपनिर्धातार्थगुपस्थानम् । अतिरेकदोषनिर्घातार्य नमस्कार इति ।। अय परम्पमन्या प्यारयायन्ते तपाग्याहुतिहोममन्त्री 'अग्निं दूतमिति द्वाभ्यो पे'ति । अग्निदुतंदृणीमहेहोतारंविश्ववेदसम् । भस्ययनस्यसुक्रतुम् ।। (भट.. अध्या...३.२२. E." १. 'पानुरणारयते' प. प. पाठा, 'म उपरा' क. पाठा,१. मात्र प, . ' एपा .ग. पा.

·। प्रथमोऽध्यायः ।, अग्निमसिंहवीमभिःमाहवन्तविपतिम् । हन्यवाईपुरप्रियम् ॥ (42. १. माया• १.१० २२ "९०१) द्वयोरपि मेधातिथिः काण्व ऋपिः । गायत्र्यौ । अगिर्देयता। अनि दूतम् । सन्देशेन यः प्रेप्यते, स दूत इत्युच्यते । अग्नि दूतं देवान् प्रति सन्देशेन गन्तारम् । वृणीमहे । परणमभ्यर्थना । अभ्यर्थयामहे । न केवल दूतमेव, कि तर्हि । होतारं च । तथाच श्रुतिः 'अमि देवानां होतासीदिति । तेन पाधिष्ठितो मानुषो होता होनं कर्तुं शक्नोति, नानाधिष्ठितः । क्रियाशब्दो होदृशब्दः । आहातारं च देवानाम् । कीदृशम् । विश्ववेदसम् । वेद इति धननाम, प्रज्ञानाम वा । सर्वधनं सर्वप्रनं वा । कस्य होतारम् । अस्य प्रक्रान्तस्य यज्ञस्य । सुकतुं सुकर्माणं सुप्रशं वा । यत इत्यंभूतोऽमिः तस्मै स्वाहेति वापयशेषः । अमिममिम् । यापन कश्चिदमिः तं सर्वमनिम् । हवी- मभिः आहानैः। सदा सर्वदा । हवन्त आयन्ति, यष्टार इति शेषः । विश्पनि मनुष्याणां स्वामिनम् । हन्यवाहं हविषां वोदारम् । पुरमियं बहनामिष्टम् । य इत्यम्भूतोऽमिस्तस्मै स्वाहेति वास्यशेपः ।। 'सपलाशमाईशाखया पादुपस्टशेदगुण त्या जुष्टमुणकरोमी'ति । वामदेवापं यजुरिदम् । पशुरभिधेगा । पशुर्देवता था | अमुष्मै त्या जुष्टमिति पदत्रयं हविर्निर्यातमन्त्रेण व्याख्यातम् । उपाकरोमि । उपार्वः फरेति- रिहोपस्पर्शनार्थः । शाखयोपस्पृशामीत्यर्थः । प्रोक्षणमन्त्रोऽनेन व्याम्न्यात. । अन्यत् सर्व निगदसिद्धम् ॥ भय प्रत्ययाममा । 'ययुगदेवस्थं पगाइनेन यन मेरा पनाया नोण्डिा हरवा चौधेऽन्य धाय दताय प्रयर'। यत्रवेत्यवनस्पतेदेवानो गुयानामांनि । तहव्यानिगामय ॥ (म2.1. भा. ६.११.१.१.) यमुश्रुत आग्रेय मापिः । गायत्री छन्दः । पलादता देयना । 'वाम्बारे पर 47 या प. पाठ.. तु नि' ग. पर 'शोदे' रा ग, पाठ ·३२ पाश्वलायनशमन्त्रन्याख्यायां पलाशदूते च हविर्वहनाधग्निधारोपो द्रष्टव्यः । बनस्पतिशब्देनापि अग्निरेवो- च्यते । तथैव भगवतो यास्कस्य वचनं -'को वनस्पति!प इति । कार्थक्यो- मिरिति शाकपूणिरि'ति । एतदपि वचो वनस्पतिशब्दवाच्यस्य देवान् प्रति हविर्वहनदर्शनादिति मन्तव्यम् । कस्मिन् मन्त्रे दर्शनमिति चेत् । 'वनस्पते रशनयानियूये'त्यस्मिन् । हे वनस्पते ! भगवनमे ! यत्र देशे । सप्तमीनिर्देशात् स्थितानामिति वाक्यशेषः । देवानां नामानि । कीदृशानि । गुह्या गुणानि गूढानि अवैदिकैरज्ञातानि यविष्ठो पुत्रहा पूपा अर्ममा अंश इत्यादीनि । चेत्थ जानासि । नामज्ञानेन चात्र नामवतामेव देगानां ज्ञानं लक्ष्यते । यत्र देशे स्थितान् देवान जानासीत्यर्थः । तत्र देशे । हव्यानि हवींषि गमय प्रापय । वान् देवान् प्रति हविः प्रापयेत्यर्थः ।। इमं तस्मै चलिं हरेति चैनं घूयात् । मामदेवर्षों निगदोऽयम् । दूतोऽभिधेयः । हे दूत! इमं बलिं तस्मै स्याय देवाय । कस्मा इति चेत् , यो मया पार्थितोऽस्मिन् कामे प्राप्ते त्यामनेन हविषा यक्ष्य इति, तस्मै हर प्रापय गमय प्रयच्छेत्यर्थः ।। अयं तुभ्यमिति यो दूताय । वामदेवाप यजुरिवम् । दूत एवाभिधेयः । हे दूस! अयं पिण्डस्तम्भ- मस्मामिः पदीयत इति पाश्यशेपः ।। 'माल्या चेनयन्तरा प्लवरूपमपि फिशिदनेन तरितन्पमित्यनेन मन्त्रेण। वामदेवार्य गर्नुः । दृत एवाभिधेयः । हे दूत! मनेन प्लवेन तरितव्यं नपा उतरणं कर्तव्यं, भवतेति वाक्मशेषः ॥ अथ पुरानानवलोभनयोर्मन्त्रः किं पिपसि किं पिवसीति पृष्टा पुंसवनं पुंसवनामिवि त्रिप्रति- जानीयात् । एतद्यजुर्द्वयं प्रश्नपतिवचनरूपम् । वामदेवार्पम् । अन्तर्मनीदेवतः मनः । मर्तृदेवतः प्रतिवचनः । हे अन्तर्वलि! किं कस्यापादक, स्त्रीखापादक- मुत्र घुम्लापादकमिति प्रश्नापः । पिवति । एतदुकं भवति-लया पीयमान- 1. 'भ्यारो', ९. सद को, .. 'रिदम् । दु' स. न. पा.

·. प्रथमोऽध्यायः । मिदं वस्तु गर्भस्य सीत्वकारणमाहोम्वित् पुंस्त्वकारणमिति । पुंसवनम् । पुमांसमनेन सूर्यत इति करणे ल्युट् । आहितस्प गर्भस्य पुंस्त्वापादकमि- त्यर्थः। पियामीति वाक्यशपः ।। अथवास्य मण्डलागारच्छायाया दक्षिणस्यां नासिकायामजीतामोषधी मस्त करोति, प्रजायज्जीवपुत्राभ्यो हैके। आतेगर्भोयोनिमेतुपुमान्वाणइवेपुषिम् । आवीरोअत्रनायतांपुत्रस्तेदशमास्यः ।। 'आते गर्म' इति पश्चर्चमानुष्टुभं सूक्कं मनावान् प्राजापत्यो ददर्श । प्रथमाद्वितीये अन्तर्वनीदेवते । तृतीयायाः पूर्वाध!ऽन्तर्वलीदेवतः, उच्चरस्त वैश्वदेवः । चतुर्थ्यन्तनीदेवत्या । पञ्चमी वायव्या ।हे अन्तनि! ते तव स्वभूतां योनि गर्भाशयस्थानम् । गर्भः । कीदृशः । पुमान् भविष्यन् । बा एत आगच्छतु प्रविशतु । किमिव । याण इवेपुषि, तद्वत् । यथा बाणः इपुषिम् । अत्र तव योनौ । सप्तमीनिर्देशात् माविष्ट इति वाक्यशेषः । गर्भो दशमास्यः । दशमासेपु त्वदुपरे परिवृद्धः सन् । जायतामुत्पद्यताम् । वीरः पुत्रः शत्रुनिरसन- समर्थः । स्वचोदितफर्मानुष्ठानदक्षो वा। अथवात्रेति ससमी पञ्चम्यर्थे । अस्मिन् पक्षे जायतामित्यनेन सम्बन्धोऽस्माद् मोनेर्जायतामिति ॥ करोमितेप्राजापत्यमाग(योनिमेतुते । अनून:पूर्णोजायतामनन्धोऽश्रोणोऽपिशाचधीतः।। हे अन्तर्वनि! ते तव मम च । प्रदर्शनार्थत्वात् तेग्रहणस्य आवयो- स्त्यिर्थः । प्राजापत्यं पजायाः पातृत्वं करोमि । गर्भध तब योनिमा एतु प्रविशतु । प्रसववेलायां स गर्भोऽनूनः अन्यूनागः, पूर्णः अनतिरिकामश्वेत्यर्थः । जायतामुत्पद्यताम् । अनन्धः चक्षुरिन्द्रिययुकः । अप्राणः श्रोणशब्दो मधि- रपर्यायः । 'मॉन्धं श्रोणचक्षस एतवलयः' इति यथा । अपधिरः समप्रभोरे- न्द्रिय इत्यर्थः । अपिशारधीतः । धीत इति 'धेट पाने' इत्यस्य 'प्यै वि. न्तायामि'त्यस्य वा रूपम् । अपिशावधीतः । पिशानेः अधीतः अपीतः अभ- क्षितः अदिसित इत्यर्थः । अपवा पिशारचिन्तितोऽस्मृत इत्यर्थः ।। गमांस्तेपुचोऽनादितपुपाननुनायताम् । निभद्राणिवीजान्युपमाननयन्तिनः ॥ 1. 'प्रार्थ ग पा: ..

·.. । आश्वलायनगृक्षमन्नव्याख्यायों हे अन्तर्वलि ! ते तव खचो वा पुमान् पुत्रः पुरुमनाः पुत्रः समा- नायमानः । मनादि । नदतेः स्तुतिकर्मणश्चिण्प्रत्ययान्तमेतद्रूपम् । अस्तावि स्तूयतामित्यर्थः । तं च पुमांसं जायमानं पुगानेवानुजायताम् । किञ्च, यानि चौमानि शुक्लशोगितलक्षणानि भद्राणि भजनीयानि । भन्दनीयानि वा । पच्छन्दश्रुतेस्तच्छव्दाध्याहारः । तानि बीजानि । ऋषभाः कामानां वर्पितारः प्रधाना वा । के ते । सामाद विश्वे देवाः । जनयन्ति । लोड लट् । जनमन्तु उत्पादयन्तु । नः 'अस्मदो द्वयोध' (१.२.५२) इति द्विवचनस्य स्थाने बहुवचनम् । आवयोः स्वभूतानीत्यर्थः ।। तानिभद्राणिधीजान्वृषभाजनयन्तिनो। तैस्त्वपुत्रान् विन्दस्वसाप्रसधेनुकाभव ।। तानि । इह व्याख्यातोऽयमर्धर्चः पूर्वेण । अयं तु विशेषः-तैस्त्वमि- त्सुतरार्ध तच्छन्दश्रवणात् पूर्वार्धर्षे तानीति तच्छब्दो यच्छब्दार्थे । तानि भद्राणि । यानि भद्राणीत्यर्थः । पूर्वार्धन प्रार्थितस्यार्थस्यानुवादोऽयम । ते. हालक्षण जेस्त्वं पुत्रान् विन्दस्व लभस्व । सा ख प्रसूः प्रकृष्टसूः मकृष्टा. पत्योत्पादिका भव । धेनुका च । 'घट पाने' । पानयोग्यस्तगा च । बहुक्षीरा चेत्यर्भः । भव ॥ काम (स? प्रोमृध्यतांमद्यमपराजितमेवमे । यंकामकामयेदेववंगेवायोसमर्धय ।। कामः पुत्रविषयामिलापः । प्रमृध्यताम् । मृपिः सयामार्थोऽन्यत्र । इह तु पूर्वसामर्थ्यात् संपत्त्यर्थः । सम्पयतामित्यर्थः । मधमपराजितमेव में। भाषे निछ । श्वशब्दश्चार्य । शत्रुभिरपराजयश्च मे ममप भवतु । हे कायो। भगवन् ! देव ! दानादिगुणयुक्त ! (ये) कामं पुत्रपौत्रादिलक्षणं कर्मफलम् । कामये प्रार्थये । तं कामं समर्धय सम्पादय | आवाभ्यां देहीत्यभिप्रायः ।। अमिरेतुप्रथमोदेवनानांसाऽस्पैमजांमुञ्चतुमृत्युपाशात् । तदयंराजायरुणोऽनुमन्यतापयंत्रीपौत्रमघनरोदात् ।। अमिरविति । पन्चर्चमुचरं सूक्तम् । आहिरसो जीवपुत्रोऽपश्यत् । प्रथमापन्चायो त्रिष्टुभौ । द्वितीया जगती । तृतीयातिजगती । चतुर्थ्यनुष्टुप् । मयमामिपारणी । द्वितीयाचतु-वामय्यौ । तृतीयापञ्चम्यावन्तलीदेवत्ये । 'दादा' ग म... समानमिर' ग. पा: १ ·। . प्रथमोऽध्याय । अग्निरैतु आगच्छतु कर्माङ्गभावाय । कीदृश । प्रथमो मुख्य देवतानामिन्द्राधानाम् । एत्य च सोअग्ने अस्यै अस्या । पाठयर्थे चतुर्थी । अस्या अन्तर्वल्या प्रजा पुत्रपौत्रादिलक्षणा मुञ्चतु मोचयतु । कुत । मृत्यु- पाशाद् गर्भव्यसनलक्षणात् । यदिद मया प्रार्थ्यते, तदयमपि राजा वरुणोऽनु मन्यताम् अनुजानातु । यथा चेय स्त्री पौत्रमय पुत्रनिमित्तमघ दु खम् , प्रतीति वाक्यशेष । न रोदात् न रोदिति, तथाच सपादयविति वाक्यशेष ।। इमामग्निस्त्रायतांगाई पत्याप्रजामत्यनयतुदीर्घमायुः । अशून्योपस्थाजीवतापस्तुमातापौनमानन्दमभिप्रमृ यतामियम् ।। इमामन्तर्वत्नीन् । अमिनायता रक्षतु गर्भानवरोभनेन । गार्हपत्य गृहा दारा , पतिर , तत्मयोगनिमित्तमापासनागिरित्यर्थ । किञ्च, प्रजामस्ये अस्या नयतु गमयतु । दीर्घमायु शतसवत्सरलक्षण जीवनम् । किश्चामिप्रसादादे- चेयमशून्योपस्था अरिक्तोपस्था प्रजासयुक्ता । का | जीवतामायुप्मता में पुत्राणा माता निर्मात्री उत्पादयित्री अस्तु भूयात् । फिञ्चामिप्रसादादेव पौत्र पुननिमित्तमानन्द हर्पम् अभिप्रमृध्यताम् । मृधिरत्र सामर्थ्याद् गत्यर्थ । आमि- मुल्येन प्राप्नुयादित्यर्थ । इय गर्मिणी स्त्री ।। मातेगहेनिशिधोपउत्पादन्यनत्यदत्यःसंविशन्तु । मात्वविकेश्युरभावधिष्ठाजीवपत्नीपविलोविराजपश्यन्तीप्रमा सुमनस्यमाना ॥ मा ते गृ । हे अन्तलि । ते तव स्वमूते गृहे वेश्मनि । निशि मध्यरात्रे । घोप शब्दो रोदनरक्षण मा उत्यात मोस्थिष्ठतु । रोदनध्व निनात्पद्यतामित्यर्थ । तथा रुदत्यो रोदन कुर्वत्य स्त्रिय त्वत् लणेऽन्यत्र स्वत्समीपाद् देशान्तर इत्यर्थ । सविशन्तु सह प्रविशन्तु । किञ्च ख त्वमपि विकेशी रिमुक्तकेशी सती उरो भुतमध्यमात्मीय व इत्यर्थ । मावपिठा मावधी । केशान् विकीर्योरस्ताटननिमिच दु स कदाचिदपि मा मदित्य । अपरेऽपरथा पाठ कुर्वन्ति-- मा त्व विकेशिनमावधीष्टे'नि । तम्मिन् पक्षे एव. मर्ययोजना- विफेशिनम् । छान्दस पुसिनिर्देश । द्वितीया च प्रथमाएँ । सारासममिरा ६८। स्पा पाठ १ ग पाट १ ·. आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायो क्रियाविशेषणं चैतत् । विकेशी मावधीट । वचनव्यत्ययः । माषाधिष्ठा इत्यर्थः । मस्मिन् पक्ष उर इति वाक्यशेषः । आत्मानमिति वा । किञ्च जीवपत्नी । चहुनीहिसमासान्तमेतत् पदम् । जीवः पतिरस्याः सा जीवपली । अथवा धष्ठी- समासान्तमेतत् । जीवतो मम पत्नी यज्ञसंयुक्ता । 'पत्युनों यज्ञसंयोगे' (४.१- ३३) इति स्मृतेः । जीवता सता गया साधं यज्ञेऽधिकृता सतीत्यर्थः । पति- लोके । लोकशब्दः स्थानवचनः । पत्युर्मम इत्यर्थः । विराज विविधं दी- प्यस्व । पश्यन्ती प्रजा पुत्रपौत्रादिलक्षणां, सुमनस्यमाना शोभनमनस्त्वमाचरन्ती कल्याणमनस्केत्यर्थः ।। अप्रजस्तापात्रमृत्युपाप्मानमुतवायम् । शीर्णःसजामियोन्मुच्यदिपपःमविमुश्चामिपाशम् ।। अपजस्तामनपत्यत्वम् । पौरमृत्यु पुत्रस्येदं पौत्रं मृत्यु मरणं पुरनाश- मित्यर्थः । पाप्मानम् । पापं वाचिकं पार्म, बुद्धिपूर्व वा । उत वा । उतशब्दो- ऽध्यर्थे । पाशब्दश्वाथे । अपिचाधं कायिकं पापं वुद्धिपूर्व वा कृतम् । शीर्णः शिरसः। सजमिव भुक्तपूर्वी मालामिव ! उन्मुच्य आच्छिद्य द्विपञ्चः । तादय्ये पपा चतुर्थी । तादर्थ्य च नाशः । मशकेभ्यो धूम इति यथा । शत्रूणा नाशार्थमित्यर्थः । प्रतिमुञ्चामि मतिमोक्ष्यामि । पाशम् । 'पश बन्धन' इत्य- स्यैतद्रूपम् । पाशयतेर्वा । शत्रूणां बन्धकमित्यर्थः ।। देवकृतंब्रह्मणंकल्पमानतेनहन्मियोनिषदःपिशाचान् । ऋव्यादोमृत्यूनधरानपातयामिदीर्घमायुस्तवजीवन्तुपुत्राः ॥ देवकृतं देवार्थ कृतं देवतृप्त्यधं कृतमुपान्तमित्यर्थः । बेक्षणम् । देहर्यद्धिकर्मण एतद्पम् । प्रवृदं, समममित्यर्थ । कल्पमानम् । 'कपू सामध्ये' इत्यस्य कर्मणि छान्दसो पालोपो द्रष्टव्यः । करप्यमानं समर्थ्यमानं, सगुणमनुष्ठीयमानमित्यर्थः । किं तत् । सामाद् यदिदमनवलोमनलक्षणं कर्म । तेनानेन कर्मणा इन्मि नाशयामि । योनिषदः योनौ गर्भाशये सीदन्तीति योनिपदः । तान् पिशाचान् गर्भध्वंसनकरान् कुमारमहान् । कीरशान् । फव्यादो मांसादान् । मृत्यून् गर्माणां मारयितुन् । हला पधरान् भूतले शपादान् , निर्यानित्ययः । पातयामि । एवं सगुणेऽस्मिन् १. 'ard' ग. पा 'ब्रा' प.पा.

·प्रथमोऽध्यायः । कर्मण्यनुष्ठिते हे अन्तर्वनि! दीर्घमायुः सुचिरं कालं शतसंवत्सरलक्षणम । तव पुत्रा आवयोः पुत्रा इत्यभिप्रायः । जीवन्तु प्राणान् धारयन्तु ॥ हृदयदेशमस्या आलभेत 'यत्ते सुसीम' इति । यत्तेसुसीमेहृदयेहितमन्तःप्रजापती ।। मन्येऽहमांतद्विद्वांसमाईपौत्रमपंनियाम् ।। वामदेवार्षम् । अनुष्टुप छन्दः, अन्तर्वलीदेवता । हे अन्तर्वनि । यत् ते तव । स्वभूते हृदये हृदयसमीपे कुक्षावित्यर्थः । कीडशे । सुसीमे शोभनमर्यादे निर्व्यसन इत्यर्थः । हितं निहितं मया । किं तत् । साम- ाच्छुक्लम् । अन्तःप्रजापतौ । लापममेतत् । प्रजापतिमध्य इव मुक्षेम इत्यर्थः । अथवान्तःशब्दो हृदय इत्यनेन समानाधिकरणः तेन शब्देन सम्ब. ध्यते । प्रजापतिशब्दश्य क्रियावचनपत्यभिधानो हितमित्यनेन सम्बध्यते । सप्तमी च तृतीयार्थे । कोऽर्थः । तवान्तर्हदये सुसीम मया प्रजानां पालयित्रा पत्या निहितं यच्छुक्लमिति । तयशुक्लमहं मां विद्वांसमेव मन्ये, मदोभ्यः सम्भूतत्वात् । तथाच मन्त्रवर्णः 'सावनात् सम्भवसी'ति । अतः पात्रम पुत्रनिमिच्दुःखम् । अहं मा नियां मा गां मा प्राप्नुयामित्याशासे ।। चतुर्थ गर्भमास सीमन्तोनयनमिति प्रकला समन्वारन्यायां 'धाता ददातु दाशुष' इति दाभ्याम् । जुहुयादिश्यध्याहारः। धाताददानुदागुपेमाचींजीवातुमक्षिताम् । पयंदेवस्यधीमहिसुमतिंवाजिनीवतः ।। धाता ददातु । वामदेवार्पम् । अनुष्टुप् छन्दः । पाता देवता । पाता मध्यस्थानो देवः ददातु । दाशुपे । व्यत्यपेनायं वर्तमाने पवसुदटव्य. । हवीपि बदते यजमानाय मह्यम् । किं ददातु, माची प्रागमवित्री मवृद्धामित्यर्थः । को पुनः ताम् । जीवातुं जीवनकर्म जीविकामित्यर्थः । कीदृशीम् । अक्षिता सयव- जिंतामविच्छिन्नामित्यर्थः । तस्मादेवं भूमः-यसाद् वयं देवस्य दानादिगुण- युक्तस्प तस्य धातुर्थीमहि ध्यायामः । ध्यानेनात्र तत्पूर्वकं करणं लक्ष्यते । कर्म इत्यर्थः । किम् । मुमतिम् । मन्यतेरर्चतिकर्मत्वान्मतिः स्तुतिरिहाभिमता । शोभनां स्तुतिम् । कीदशस्य वाजिनीवतः । वाजो हविर्लक्षणम् । तद्वती वाजिनी यागसन्ततिः, तद्वान् वाजिनीवान, वस्य ।। 'वः ॥पाता' . पा. ।

·। पाचलायनगृह्यमन्तव्याल्यायो धाताप्रजानामुतरायईरोधातेदं निश्वंभुवनजजान | धाताकृष्टीरनिमिपाभिचरोधात इयंघृतवन्जुहोत ॥ धाता प्रजानाम् । वामदेवस्य । त्रिष्टुप् छन्द । पाता देवता । अत्रैक- याश्यताप्रसिद्धयर्थ यत्तच्छन्दावध्याहार्यो । यो धाता प्रजानाम् । मजायन्त इति प्रजा मनुष्पादिप्राणिन इहामिप्रेयन्ते । स्थावराणामप्युपलक्षण प्रजामण द्रष्टव्यम् । कृत्स्नस्य चराचरस्य जगत इत्यर्थ । उत्तेत्यप्यर्थे । राय मम धनस्य च ईशे ईष्टे । धाता धातैव । इद विश्व सर्वं भुवन जजान वृष्ट्याद्यनुप्रदानेन जनितवान् । धाता धातैव । कृष्टी । रुष्टय इति मनुष्यनाम | मनुष्यादि- प्राणिजाती । अनिमिषा अनिमेपेण अनुपरमेण सततमित्यर्थ । अभिचष्टे मभिपश्यति, रोकपालत्वात् । तस्मै धाने लोकपालाय । इत् पादपूरण ।हन्य हवि । पुरोडाशलक्षणम् ाज्यलक्षण या । घृतवत् । यदि पुरोडाशलक्षणम्, उपस्तरणाभिधारणे घृतेन । तद्वत् । अयाज्यलक्षण, क्षरणवद्, विलीनमित्यर्थ । जुहोत । अखिजामय सम्प्रैष पुरोडाशपक्षे । ययाज्य, पुरुपवचनलकार . व्यत्यय जुहोमीति ॥ राकामहसुइयाँसुपुतीहुँचेशृणोतुंनासुभगायोधतुत्मना । सीष्यत्वासूच्याच्छिद्यमानयाददातुवीरशतदायमुक्थ्य॑म् ।। (अर. २ अध्या. ७ च.१५ ३.४) राकामहम् । आरिसो भार्गवो वा गृत्समद ऋपि । जगती छन्द । राका देवता । राका मध्यस्थाना कालविशेषलक्षणाम् | मधिदेवता वा। अह गृत्समद । सुहवा सुहाना शोभनस्तुतिकाम् । सुष्टुती । अत्र तृतीयैकवचनस्य पूर्वसवर्ग । मुष्टुत्या शोभनया स्तुत्या । हुवे । हयतेलेरि पात्मनपदोत्तमपुरु चैकवचने 'बहुल छन्दसि' (६१-३४) इति सम्प्रसारणे शपश्च लकिहते सत्येतन्यम् । हयामीत्यर्थ । सा चाहूयमाना शृणोतु, आहानमिति शेष । नोऽस्माक स्वभूतम् । कहिशी । मुभगा सुधना । श्रुत्वा च बोधतु बुध्यताम् । मना आत्मनव यदस्माक कर्तव्यम् । किं पुनस्तदुच्यते । सीव्यतु सन्त मोतु । अप । कर्मनामेतत् । प्रनोत्पत्तिर क्षणम् । सूच्या पुनौत्रादिसन्तति लक्षणया। अच्छिद्यमानया सन्ततया । ददातु वीरम् । वीरशब्द पुनवचन । 'स्यै थाने इक पाठः 'एतद' प ग पास १ ·प्रपमोऽध्यायः। 'धत्तं रयिं सहवारमि'ति यथा । शूरं पुनम् । कीदृशम् । शतदायम् । शत. मिति बहुनाम । बहूनां दातारमार्थभ्य इत्यर्थः । उक्थ्यम् । प्रशस्यनामैतत् । प्रशस्यं वक्तव्यं प्रशस्यमित्यर्थः ।। पास्तेराकेसुमतयासुपेसोपाभिर्ददासिदाशुपेवमूनि । ताभितॊभयसुगाउपागहिराइसपोपसुभगेराणा ॥ 12.३ अध्य... घ. १५.५) यास्ते राके । गार्समदीयम् | जगती (छन्दः) । राको देवता । हे राके! यास्ते तव च स्वभूताः सुमतयः शोभनमतयः अनुमहारिमका बुद्धयः । सुपेशसः । पेश इति रूपनाम । सुरूपाः । यामिः सुमतिभिर्ददासि प्रयच्छसि दाशुषे यजमानाय वसूनि धनानि । ताभिः सुमतिभिर्युक्ता स्वं नोऽस्मभ्यम् । सहसपोपम् । सहसमिति बहुनाम । पापं पुप्यत्यनेनेति पुष्टिहेतुर्धनधान्यादिः । तं रराणा ददती दातुमित्यर्थः । अद्य इदानीमेव सुमनाः सोमनमनस्का । भस्मान् प्रति प्रीयमाणा सतीत्यर्थः । हे सुभगे। शोभनयने ।। उपागहि भस्म- समीपमागच्छ॥ नेजमेपपरापतसुपुत्रःपुनरापत । अस्यैमेपुत्रकामागर्ममाघहियापुमान् । उत्तरसूक्तं 'नेजमेपे ति म्युचमानुष्टुभं नेजमेषः प्रजापत्यो ददर्श । मयमा नेजमेपदेवत्या द्वितीयान्तर्वस्नीदेवत्या । तृतीया विष्णुदेयत्या । नेजमेप। परापत भाविना पुत्रेण दुप्पुत्रश्येत् मत्तः परामुखो गच्छ : अपसरेत्यर्थः । भयवा भाविना पुत्रेण सुपुत्रश्चेत् त्वं पुनरापत पुनः पुनमा प्रत्यागच्छ । सुपुत्रदानायागत्य अस्य अन्तर्वल्यै मे मम पुत्रकामाये अपत्यार्थिन्य गर्भमादि भास्थापय यः पुमान् गर्भः तम् ।। ययेयंपृथिवीमत्तानागर्भमादधे । एवंत्वंगर्भमाधेहिटशमेमासिमुतये ।। ययेयं पृथिवी मही महती उठाना अनपोमुग्नी मनियमसी या समस्थल वृष्टयुदस्य सहहीनी नाप सागयित्री गर्भगोपपियनस्पत्यादिरशन- मादधे यास्यवस्यमाधणे, एवं स गर्भमरश्यमाहि आत्मनि धारय दराने मासि सूतषे पुत्रमुत्पादयितुम् ।। 1. प.प.स्टर ·४. भाधलायनगृहमन्त्रव्याख्या विष्णोश्रेष्ठेनरूपेणास्यांनायांकविन्याम् । पुसिंपुत्रामधेहिदशमेमासिमूतवे ।। हे विष्णो ! सकलजगद्याप्त । वासुदेव ! । श्रेष्ठेनातिशयेन प्रशस्येन प्रधानेन रूपेणाकारेण । युक्तमिति शेषः । अस्यां नायर्या स्त्रियाम् । कविन्याम् । 'कमु कान्तावि'त्यस्य वर्णागमविपर्यासादिना कविनीशब्दो द्रष्टव्यः । कामिन्या सन्दर्शनार्थीयामृतुमत्यामित्यर्थः । पुमांस पुत्रम् । पुमांसमिति पुत्रविशेषणम् । 'पुमान् पुरुमना भवति । पुंसते'ति निर्वचनात् पुरुमनसं पुत्रमित्यर्थः । भाषेहि आगिमुख्येन स्थापय । दशमे मासि सूतवे प्रसये प्रसवकाल एवो- त्पादयितुमित्यर्थः ।। 'प्रजापते नत्वदेतान्यन्य' इति च व्याल्यातैषा चतुथें खण्डे । भयात्य युग्मेनेति प्रकृत्य मीमन्तं म्यूहति भूर्भुव: स्वरोमिति त्रिचतुर्वा । भूर्भुवः स्वरोम् । वामदेवापं यजुरिदम् । परमात्मा देवता । मः । सर्वत्र भवतीति भूः । भुवः । सर्व जगद् भावयतीति भुवः । सुष्टु प्रेरयत्यन्तर्यामिरपेणेति स्वः । ओं अनुज्ञावा सर्वस्य । अथवा ओतं प्रोतं जगद् यस्मिन् स ओम् । इत्यंभूतः परमात्मा, कर्म समर्धयत्विति वाक्यशेपः। अथवाग्निवायुसूर्यपरमात्मानो देवता!! वीणागाथिनी संशास्ति सोपं राजानं सहायतामिति । निगदोऽयं वामदेवापः । वीणागायिनावभिधेयौ । हे वीणागायिनी। सोमं राजानं स्वामिनम् । केपाम् । औषधीनाम् । कुत एतत् । 'सोम भोप- धीनामधिपतिरिति मन्त्रवर्णात् । 'या ओषधीः सोमराजीरिति च । सहा- यतम् । सम् इत्येकीभाये, सह गायतं सम्यग् वा गायतमित्यर्थः ।। तो वोतरस्यामृचि गायत:- सोमो नो राजावतु मानुपीः प्रजा निविएचका असौ ॥ पामदेवापः । द्वैपदं छन्दः । सोमो देवता । सोमो नो राजा अस्माकं स्वभूताः प्रजा मानुपीमनुप्यसम्बन्धिनीः । मनुष्यमहणं प्रदर्शनार्य, मनुष्यादिमजा इत्यर्थः । निविष्टचक्राः । प्रजाविशेषणमेतत् । निविशतिरत्रा- न्तहिंतण्यर्थः । चक्रशब्दः समूहवचनः । ब्राह्मणचक्र क्षत्रियचझमिति यथा । मा सम्परम, १. 'भैन् । नि' य. ग. पाठ: .

·। प्रथमोऽध्याय । ४१ नद्यास्तीरे निवेशितसमूहा सद्दीभूय निविष्टो इत्यर्थ । असो । अदश्श- ब्दस्य स्थाने नदीति नाम प्रथमया निर्देष्टव्यम् । यो नदी समाश्रिता अधि- फारिण । यथा मा कावेरी सरस्वती यमुनेति । भववित्यनुपक्तव्य । स्वतीरनिवासिनी प्रजा गला रक्षत्विति ।। धुमारभ्य नानकम उमार जात हिरण्येन प्रासयत् 'प्र ते ददामी स्यनन । प्र ते ददामि मधुनो धृतस्य वेदं सविना प्रसूत मघोनाम् । आयुप्मान् गुप्तो देवताभिः शतं जीव शरदो लोके अस्मिन् ॥ वामदेवार्पम् । त्रिष्टुप् । कुमारोऽभिधेय । विधेदेवा पा । हे कुमार ते तुभ्य प्रददामि । किम् । मधुनो धृतस्य वा । उभयत्र द्वितीयार्थे षष्ठी । वाशब्दश्चार्थ । मधु च घृत च । इद रसद्वय हिरण्यनिकापयुक्तम् । स- वित्राभ्यनुज्ञाता देवेन प्रस्तमभ्यनुजातम् । मघोनाम् । निर्धारण एपा पष्ठी । पहुवचननिर्देशाध मघवदादयो देवा सर्वे रक्ष्यन्ते । मघवदादीना देवाना मध्ये सवित्रेति सम्पन्ध । त्वचेद माश्य आयुष्मान् । भूया इति वाक्य शेष । कथम् । गुप्तो रक्षित सन् । देयताभि सवित्राद्यामि । शत शरद रात सवत्सरान् । जीव अस्मिन् लोके पार्थिवे लोक इत्यर्थ ॥ कायोपनिधाय मधाजनन जपति 'मर्धा ते दय सरित ति । मेधा से देवः सविता मेधा देवी सरस्वती। मेधा ते अश्विनी देवावाधता पुष्करमजी ।। वामदेवस्यानुष्टुप् । वैश्वदेवी । मेघाम् । सहच्छुतमन्यधारणाशक्तिर्मधे युच्यते, ताम् । हे कुमार । ते तुभ्य देव सविता । आधचामित्युपरिटा. ध्छ्यमाणमाख्यातमेकवचनीभूतमत्रानुपक्तव्यम् । मादधातु । दधातिर्दा. नार्थ । आभिमुग्येन ददावित्यर्थ । मेघा मेषामेव देवी दानादिगुण युक्ता सरस्वती वानोऽपिष्ठात्री नदी वा । आदधास्वित्यनुपा । मेध मेधामेव ते तुभ्यमापनामाभिमुख्येन दत्ताम् । को । मश्विनौ देवो । कीदशौ । पुकरमजी कमलमथितमा रहनी ॥ अमावाममाति-अ भा पराभवति । अश्मा भर परशुर्भव हिरण्यपस्तृतं भव । वेदो वै पुजनामासि स जीर शरदः शतम् ।। ''रा पाठ २ कथा' 0 ·आश्वलायनराधमन्त्रन्यारत्यायो वामदेवस्यानुएम् । कुमारोऽभिधेयः । हे कुमार ! पश्मा भव । दो- पेममेतत् । अशेष भवात्यन्तदृढगात्रो भवेत्यर्थः । परशुर्भव । इदमपि जुत्तो- पमम् । परशरिव शत्रूणां छेना भवेत्यर्थः । अथवा परशुशब्दः क्रियावचनः । परशब्दात शदेश्च धातोश्वान्दसमेतद् रूपम् । परशब्दः शत्रुपर्यायः । शदिश्च शातनार्थः । शातनं च नाशनं, शत्रूणां नाशयितेत्यर्थः । किञ्च, हिरण्यम् । भस्तृतम् । 'स्तु हिंसायाम् । अहिसितं, लक्षोपममेतत् । अदिसित हिरण्यमि- वैति । हिरण्यसादृश्येनाविनाशिस्वमाशास्यते । तथाच ध्यते----'अमृतं वाज्यम अमृतं हिरण्यमिति । हिरण्याशिवाविनाशी भवेत्यर्थः । अथवा हिरण्यास्तुतश ब्दापि क्रियाशब्दाथेय । तया सनि लिङ्गव्यत्ययो द्रष्टव्यः । हिरण्यो हितर- मणो हृदयरमणो या ! अस्तृतोऽहिंसितः केचिद् भवेति । किञ्च, वेदो वै। शब्दः पादपूरणः । वेद इति धननाम | विन्दत्तेल भार्थसासुम्भत्ययान्तमेतद् रूपम् । पुननाम । दोविशेषणमेतत् । पुत्र इति नाम यस्य तत् पुत्रनाग । तदसि मातापिनादिकामुभिकपुरुषार्थसाधनभूतं पुत्रसंज्ञधनमसि स्वमित्यर्थः । यस्त्वमाशोऽसि, स त्वं शारदः शतं जीव संवत्सरशतं जीवेत्यर्थः ।। संसभिमर्शक एवात्तरे अप्यूची। इन्द्र श्रेष्ठानिद्रविणानिहिनितिदक्षस्पमुमगत्वमस्मे । पोपरीणामरिष्टितन्नास्वादानेपाच सुदिनत्वमहाम् ।। . (आर.२.या०६.१.२८ .." मन्द्र श्रेष्ठानीति गृत्समदार्यम् । त्रिष्टुप् छन्दः । इन्द्रो देवता । इन्द्र। मानि गतिशयेन प्रमत्यानि । द्रविणानि । धननामैतत् । धनानि । अमे अस्मासु धेहि स्थापय । अगभ्यं धनानि देहीत्यर्थः । किव चितिम् । 'चिती संशने । दक्षस्य । दक्षशब्दः परमालवयनः 'दक्ष दावि'त्यस्म । श्रेयांस दक्ष मनसा जगृभ्मादिति यमा । मर्यस्माद् बद्धो पसी, जगतः कारण- स्यात् । तद्विपयामदगतिम् । आमजानमित्यर्थः । अस्मे पेहीत्यनुपरः । मुमगवं कल्याणधगत्यं न होति । किश, पोषं स्थाई भगाना परि पुहिं च । अरिष्टिं तनाम । माहुरचनं करसरमाध्ययादशम् । मरिटियरे- 1. मो. ग ...

·प्रथमोऽध्यायः। पणमहिंसनमनाशनमित्यर्थः । तेन चारोग्यं लक्ष्यते । शरीरस्यारोग्यं च । स्वामानं वाचः वाचः स्वादुत्वं, सुवाक्त्वमित्यर्थ । सुदिनत्वमहाम् । अहर्महणं रात्ररपि प्रदर्शनार्थ द्रष्टव्यम् । अहोरात्राणां सुखत्वं च सर्वत्रास्मे घेहीति सम्बन्धः ॥ अस्मेन्धिमघवन्नृजीपिन्निरायोविश्वारस्य॒भूरेः । अस्मेशतंशरदोजीवसेधाभस्मेवीरान्छयतइन्द्रशिपिन् । (भष्ट. ३. अध्या० २. व. २०.०१०) 'अस्मे प्रयन्धि' घोरस्याहिरसस्यार्पम् । त्रिष्टुप् । ऐन्द्री । हे इन्द्र। मघवन् । धनवन् ! ऋजीपिन् । यत्तत् ए॒यमानस्य सोमस्यातिरिच्यते तद् ऋजी. पम् । तद्वानृजीपी । तद्वत्ता चेन्द्रस्य तदीयो यो भाग इति कृत्वा, बाजीपद- क्षाहर्यश्वेत्यर्थः(१) । शिपिन् । । शिप्रे हनू नासिके वा शिरःपट्टको वा । प्रशंसायां च मत्वर्थीयप्रत्ययः । प्रशस्तहनो! प्रशस्तनासिक! प्रशस्तशिरःपट्टक! इति वा । अस्मे अस्मभ्यम् । प्रयन्धि प्रयच्छ । रायः धनस्स । विश्ववारस्य सर्ववरणीयस्य । भरेः । बहुनामैतत् । वहुनः, प्रभूतस्येत्यर्थः । षष्ठीश्रुतेरंशमिति वाक्यशेषः । किच, असे अस्मभ्यमेव । शतं शरदः शतं सवत्सरान् । धाः धेहि । शतसंवत्सरमायुप्यमस्मभ्यं .देहीत्यभिप्रायः । किमर्थम् । जीवसे जीवितुं जीवनायेत्यर्थः । फिञ्चास्मे अस्मभ्यमेव । वीरान् । वीरशन्द' पुत्रवचनः । 'धत्तं रयिं सहवीरं वचस्यवे' इति तैचिरीये दर्शनात् । पुत्रान् । शश्वतः । बहुनामैतत् । बहन् । दशसंख्यानित्यर्थः । तच्च दशत्वं 'दशास्यां पुत्रानाधेहि' इति पुत्रदशत्वदर्शनालिसात् ॥ प्रवासादेस पुनस्य शिर परिगृय जपति । प्रवासप्रसार प्रभासदागतिनिमित्ता मन्त्रा म्याझ्यायन्ते या सूने-गृहानीक्षेताप्यनाहितामि. 'गृहा मा विभीते ति । गृहामात्रिभीतोपवस्यस्त्येवास्मासुचप्रजायध्वंमाचौगोपतीरि- वामदेवार्षम् । पश्लिष्टपाठाद् यजुरिदम् । गायत्री वायवमध्या वा। गृहा अभिधेयाः । हे गृहाः! मा विभीत भयं माकाट । मद्वियोगजनितं •पी' स.ग पाठः ३ 'यो', 1. 'माय' क पाठ. 'भौतोपवामिति'. ग. पाठा. ४. "त्यर्थः, .

·४४ । आश्वलायनगणमन्नव्याख्यायां भयं परित्यजतेत्यर्थः । उः पदपूरणः । पव । पतिरत्र सामात् भरणार्थः । 'पवस्य सोमधारयति यथा । व्यत्ययेनैकवचन बहुवचनस्य स्थाने द्रष्टव्यम् । गेलोपन्धात्र द्रष्टरुपः । पावयत क्षारयतेत्यर्थः । किम् । सामाद बीहाद्युपभो- गान् । स्वस्ति एच । एक्कारधार्थः । अविनाशं च । अस्मासु । चकारः पद- पूर्णः, एवार्थे वा । चतुर्थ्यथे वा सप्तमीयम् । 'नमःस्वस्तिस्वाहा --(२-३-१६) इति भगवतः पाणिनेः स्मरणात् । अस्मभ्ममेव । मजायध्वम् । जानरत साम- ादन्तींतण्यर्थः । जनयत, दतेत्यर्थः । किश, वो युष्माकम् । प्रसादेनेति वाक्यशेषः । गोपतिः । गोग्रहणमत्र प्रदर्शनार्थम् । गोमहिपाजाविकादीनां पतिः सनहमित्यर्थः । गा च रिपत् । चशब्द एवार्थे । रिमतिहिंसाकर्मा । व्यत्यये- नायं प्रथमा उतमस्य स्थान । मैव रिपं, युप्माकं प्रसादेनेव कामे विना- शिषमित्यर्थः । अथवा गोपतिः सन् युष्मान् मा हिंसीत् ।। गृहान् प्रपयेत 'गृहानई रामनस' इति । गृहानसुमनसःप्रपयेचीरमोवीरवतासुवीरान् । इरावहतोपतमुक्षमाणास्तेभ्यइंसुमनासविशानि ।। वामदेवाचं त्रिष्टुम् । गृहा पवाभिधेयाः । गृहानहं सुमनसः । गृहा एव सुमनस इत्युच्यन्ते । तात्स्थ्यादत्र ताच्छव्यम् । मन्चकोदानवत् । कल्याणमनस्कप्राणिभिरविष्ठितान् गृहानित्यर्थः । मपये प्रविशामि । किंवि. शिष्टान् । अवीरमः । वीरशब्दः पुत्रवचनः । तद्ग्रहणं च प्रदर्शनार्थम् । पुत्रादीनामहन्तनित्यर्थः । वीरवत उत्पापैस्तद्वतः ! पुत्राणामुत्पादयितृनित्यर्थः । सुवीरान् । वीरशब्दोऽयं दाराभृत्यादिपरिचारकवचन । शोभनदासभृत्यादिपरि. चारकमनुप्रोपेतानित्यर्थः । किन्च, हरां वहतः । हरेत्यन्ननाम । सर्वप्रकारमन्नं विनतः । नानाविधासोपेतानित्यर्थः । किञ्च, तमक्षमाणाः । धृतमहणं प्रदर्शनार्थम् । प्रथमा द्वितीयार्थे । 'उक्ष सेचने' । पृतदधिक्षीरतक्रादि सिधतः क्षरतः । क्षरणेन चात्र तेषां प्राभूत्यमभिप्रेतम् । प्रभूतघृतानित्यर्थः । प्रपद्य च तेषु गृहेषु मई मुगनाः कपाणचित्तः । संविशानि, संवेशनमुपवेशनं, पुख- मुपविशानि मुखमास इत्याशास इत्यर्थः ।। १.पाकिस' स. ग. पार:

·8 प्रथमोऽध्याय । गृहाइवामप्यमान शिवं शमं शंयो शेयोरिति त्रिरन्वीक्षमाण । वामदेवार्य यजु । गृहा एवाभिधेया । शिव शम्मम् ।ढे अप्पेते सुख नामनी । 'अभ्यासे भूयासमर्थ मन्यन्त' इति वास्कवचनात् सुखभूयस्त्व प्रतिपाद्यते द्वाभ्यान । अत्यन्त सुखमित्यर्थ । गृहा प्रयच्छन्विति वाक्यशेष । अथवा कालमेदेन पौनरुणस्यम् । ऐहिक सुसमाप्मिक चेत्यर्थ । यो आयो । रोगादी- नामुत्पन्नाना शमन शम् । उस्पिरसूना भयादीना रोगादीनां यापन पृथग्भावन यो । गौते पृथग्भावार्थत्वात् । अभ्यासस्य पूर्ववत् प्रयोजन द्रष्टव्यम् । गृहा प्रयच्छनिवति पूर्ववद् वाक्मशेर्पे । गृहाणा प्रसादादस्त्विति । अथवा शयोरिति प्रथम पश्यन्तमधिकारिविशेषणम् । श सुखम् इच्छतीति शयु । तस्य शयो सुखकामस्य मम शयोश्च स्यातामिति । अथ प्रकृतमनुसराम ।। प्रवासादेस्य पुत्रस्य शिर परिणय जपति भन्नादमात् गम्भवधी ति म्धान रियाय । अमादबाव सम्भवसि हृदयादपि जायते । आत्मा वै पुननामासि स जीव शरदः शतम् ।। घामदेवस्यानुष्टुप् । कुमारोऽभिधेय । स जीव शरद शतमिति उत्तर- सिन्नर्थ तच्छन्दथवणात् पूर्वस्मिन्नर्धच यच्छन्दोऽध्याहार्य । हे कुमार! पस्वमहादशात् । सर्वानपरिमहायं वीप्सावचनम् । सर्वेभ्योऽभ्य इत्यर्थ । सम्भवसि शुकशोणितरूपेणोत्पपसे । हृदयादपि । अपिशब्द पादपूरण । चार्थे वा । हृदयाच, हरस्साद् बुद्धितत्त्वावित्यर्थ । जायसे प्रादुर्भवसि । एवं सुक्न् कारणस्य बोधस्य कार्येऽनुवृत्रिं दर्शयति । य एवम् , अत आत्मा के अहमेव पुत्रनामासि भवसि । स त्व जीव शरद शत सवत्सरातमित्यर्थ ॥ पछ मायनप्राशनम् । इधिमधुत्तमिधा प्रासायद् अनरतभनय देवी नि। अन्नपतेऽमस्य नो देशनमीवस्य शुष्मिणः । मदातार तारिप कर्म नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे ।। न। वाम' क पाठ २ जरिदम् । ए, ३ 'मभ्यस्त गु' राग टरपनाना प । अपवास ग पर स्था', 'सि हुदयाच म' क प. ना पाहा ४ ·४६ आश्वलायनगृधमन्नन्मात्यायो वामदेवार्षम् । उपरिष्टाद् वृहत्ती । अभिर्देवता । अन्नपतिशब्दस्या- ग्न्यमिधानस्वात् । कुत एतत् । 'अन्नायो वा एपोऽन्नपतिर्थदगिरि ति श्रुतेः । हे अमे! अन्नपते ! भन्नस्वामिन् ! ! अनस्य । द्वितीयाथै षष्ठी । अन्नम् । नो ऽस्मभ्यं देहि । कीदृशमन्नम् । अनमीवस्य । अत्रापि द्वितीयार्थे पष्ठी । अनमीवमरोग, रोगस्यानुत्पादकमित्यर्थः । शुष्मिणः । शुष्म इति बलनाम । तद्वच्छुटिम । बलकरमित्यर्थः । किञ्च, प्रदातारम् अन्नस्य प्रदातृभूत माम् । प्रता- रिपः । प्रपूर्वस्तरतिवद्ध्यर्थः । प्रवर्धय । ऊ रसं रसभूतमन्नं मोऽस्माकं स्व. भूताय द्विपदे पुत्रपौत्रादिमनुष्याय चतुप्पदे गवादिकाय च घेहि देहीति ।। तृतीय वर्षे चालं यथाक्लधर्ग येति । तत्र शीतोष्णा अप: समानीय । उष्णेन वायवुदकेनेहीति ।। बामदेवाघ यजुः । वायुर्देवता । हे वायो ! उणेनोदकेन शीतेन च । सहयोगलक्षणा तृतीयेपा । शीतोष्णाभिरद्विः सहहि आगच्छ । उप्णाभि- रद्भिः शीता अपः संसर्जयन्नागच्छेरयभिप्रायः ।। प्रदक्षिणं सिनिन्दति - 'अदितिः केशान् वपत्याप उन्दन्तु वर्चसे' इति । घामदेवापी द्विपदेयं पोशाक्षरा | अदितिरापम्प देवता । अदिति- मंगमस्थाना देवमाता या। केशान् वपतु । पपिरत्रान्ततिण्यर्थः । यापयतु । करायपनमनुदानित्यर्थः । आपश्चगाः संशया उन्दन्तु शिरः क्लेदन्वित्यर्थः । किमर्थम् । वर्चसे दीप्तये 1 दीप्त्यर्थ प्रजाया इत्यर्थः ।। सुपर गलियो, पत्र:- "भोपधे! प्रायस्पैनमिति । वागदेवा यजुः । कुशपिजूला औषधिदेवता । हे ओपधे ! कुशपि- जूलामिके। त्रामस्य रान कुमारम् ।। धुरमयोजनमान 'वधिते मैनं हिंसीरिति। घामदेवापं यजुः । शुरदेवत्यम् । हे स्वधिते! । स्वधितिशब्द आयुष- मनोऽन्यत्र । इद तु छेदनसाधनत्वसामान्यात् क्षरे वर्तते । हेर ! एनं १. 'भा म.म.पा.

·प्रथमोऽध्यायः । कुमारम् | मा हिंसीरिति । तीक्ष्णत्वात् क्षुरस्य तरस्पर्शने हिंसा प्रामोतीति तदभाव आशास्यते ॥ देशप्रच्छेदनमन्त्रः- येनावपद सविता क्षुरेण सोमस्य राज्ञो वरुणस्य विद्वान् । तेन ब्रह्माणो वपतेदमस्यायुष्मान् जरदष्टिर्यथासत् ।। 'येनावपत् सविता पुरेगे'ति वामदेवार्पम् । त्रिष्टुप् । सदस्या ब्राह्मणा अभिधेया । येन पुरेणावपत उप्तवान् छिन्नवानित्यर्थः । सविता मादित्यः । सोमस्य राज्ञ यरुणस्य च । केशानिति शेषः । राजसूयादिषु तुषु । किंवि. शिष्टः । विद्वान् जानन् । किम् । सामर्थ्यात् स्वमधिकार, लोकपालत्वात् शुभा- शुभं वा प्राणिनाम् । तेन क्षुरेण । हे ब्रह्माणो ब्राह्मणाः! सदस्याः । वपन । यपिरत्रान्ततिण्यर्थः । वापयत । क्रियमाणं वपनमनुज्ञापयतेत्यर्थः । इदं शिरः । तात्स्थ्यादत्र ताच्छन्यम् । शिर.स्थानिमान् केशानित्यर्थः । अस्य कुमारस्य । कथं वापयामः । उच्यते । आयुष्मान वर्षशतं नीवी । जरदष्टिः । जरा जीर्यते (इति) वार्धक्यमिहाभिप्रेतम् । अप्टिरिति 'अशू व्याप्तावि'त्यम्य फर्तरि तिन्प्रत्यये रूपम् । जराया अष्टिर्जरदष्टिः, जराया व्याप्त्यर्थः । यथा असद् भवेत् । एतदुक्तं भवति - अयं कुमारी मयोप्यमानकेशो वृद्ध- वयाः शतसंवत्सरजीवी यथा स्यात् , तथा वापयतानुजानीत हे ब्राह्मणा ! इति । तथाच प्रसिद्धिरायुष्यफर्मेति ॥ विनीयप्रच्छेदनमन्त्र पेन धाता गृहस्पतरप्रेरिन्द्रस्य चायुगेऽवपन् । तेन ते आयुपे वपामि सुश्लोक्याय स्तस्तये ॥ 'येन धाता बृहस्पतेरिति वामदेवार्पम् । अनुष्टुप् । कुमारोऽभिधेयः । येन क्षुरेण । धाता नामादित्यानामन्यतमः । बृहस्पतेरिन्दम्य च । केशानिति शेषः । आयुपे चिरजीवित्वाय ! अवपद् उप्तवान् । तेनैव धुरेण हे कुमार ! ते तव । केशानिति शेषः । वपामीति । किमर्थम् । मायुपे वर्षशतजीवनाय । सुलोक्याय । लोक इति वाद्नाम । शोभनलोकः सुशेक, । तदापः सु. लोक्यम् । किं तत् । सामर्थ्याद् यश । यशसे च । स्वम्तयेऽनुप्रहाय च ॥ 'ये भविनाशाय '. पाटः " ·येन क्षुरे- मावरुणयनगृह्यमन्त्रन्यात्यायां सृतीयप्रच्छेदनमन्त्रः- येन भूयथ राश्यां ज्योक् च पश्याति सूर्यम् । तेन ते भायुपे वपामि सुश्लोक्याय स्वस्तये ॥ 'येन भूयश्चेति वामदेवार्षम् । अनुष्टुप् । कुमारोऽभिधेयः । येन क्षुरेण । उप्यमान इति शेषः । भूयः। वीप्सालोपो द्रष्टव्यः । भूयोभूय इत्यर्थः । चकारी राज्यामित्यस्मात् परो द्रष्टव्यः । स च समुच्चयार्थः । राज्यां च पश्याति । लडर्थः पञ्चमो लफारः । पश्यति । किम् । सामर्थ्यान्नक्षत्रादीनि ज्योतीपि । राज्यामिति व(च)नादहनि चेत्यध्याहारः । अहनि च । ज्योक् । चिरपर्यायोऽयम् । सुचिरं कालं सूर्य पश्यति । एतदुक्तं भवति - पोप्यमानकेशो दीर्घकालं राभ्यां नक्षत्रादीनि ज्योतीपि पश्यति, अहनि च सूर्यमिति । एतेनाविकलेन्द्रिययहुत्वापादकतया क्षुरस्तुतिरुच्यते । तेन त इत्याविरुक्तार्थः ॥ पुरते जो निमजेद् 'यत् क्षुरेगति । यत् पुरेण मर्चयता सुपेशसा पप्ता पसि केशान् । शुन्धि शिरो मास्पायुः प्रमोपीः॥ पिः वामदेवः । दशिनीविराट् छन्दः । क्षुरधाराभिधेया । यत् यदा क्षुरेण त्वया । मर्चयता । अपठितोऽपि सामर्थ्यान्मयतिर्वधकर्मा द्र- टव्यः । 'यो नो अमे अररिवा अपायुररातीवा मर्चयति द्वयेने ति यथा। तीक्ष्ण- स्वाद् वधहेतुम्तेन । मुपेशसा । पेश इति रूपनाम । सुरूपेण फर्भारपरिमार्जि. तेनेत्यर्थः । यता नापितः । वपसि । प्रथमपुरुषस्य स्थाने मध्यमपुरुषः । वपति । केशान् । यदेति वचनात् तदेत्यच्याहार्यम् । तदा। शुन्धि शोधय । निकेशं कुर्वित्यर्थः । गिरः अस्य कुमारस्य । मायुर्जीवितं मा प्रमोषी: मा हा(रित्यर्थः । तीक्ष्णलादायुपः प्रमोपाध्या तदभावः मार्यते ॥ नापिनं शिपारीतोगामिद्भिरिति । शीतोष्णाभिरद्भिव कुर्वाणोऽक्षयन् कुशष्ठी केशान् फुरु । बामदेवापं यजुः । नापितोऽभिधेयः । हे नापित। शीतोष्णाभिरद्धिः शीतामिरुष्णाभिध संसृष्टामिरित्यर्यः । भवर्थमुदकप्रयोजनमुन्दनादि कुर्वाणः 1. 'महार', २. 'मः।', .. 'मिरिति', ४. मिः समिरित्ययः।' । प...पामा ·प्रथमोऽध्यायः । कुर्वन् । क्षण्वन् । 'क्षणु हिंसायाम्' । अहिंसन् , सदमकुर्वनित्यर्थः । कुशलीकुरु । कुशलीकरणं नाम वपनम् । 'कुशलीकृतशिरसमिति लिगात् । फेशान् वपेत्यर्थः ॥ गोदानमन्त्रा नि गर्वसिद्धा व्याल्माताध ॥ अथेदानी क्रमप्राप्ता उपनयनमन्त्रा व्याख्यायन्ते । तन माणवकस्याजन्यवक्षारण. मन्त्रः-- तत्सवितणीमहे वयं देवस्य भोजनम् । श्रेष्ठं सर्वधातमं तुरं भगस्य धीमहि ।। 'तत्सवितुणीमह' इति । श्यावाम आत्रेय ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः। सविता देवता । यदुदकं सर्वाणि भूतानि उपजीवन्ति, तत् सवितुः सम्बन्धि । तन्मण्डल आहितमित्यभिप्रायः । कीदृशम् । भोजनम् । अननामैतत् । तत्कार- णत्वात् तद्व्यपदेशः । असकारणम् । श्रेष्ठमतिशयेन प्रशस्यम् । सर्वधातम सर्वेषां भूतानामतिशयेन धारयितमम् । तुरम् । तुर्वतेहिसार्थस्यैतद् रूपम् । तुर्वितृ हिसितृ । व्याध्यादीनां नाशकरमित्यर्थः । कीरशस्य सवितुः । देवस्य दानादिगुणयुक्तस्य । भगस्प भजनीयस्य, सर्वैः प्राणिभिः सेन्यस्य । वयम् । वृणीमहे । 'वृह सम्भक्तौ' । सम्भजामहे । सम्भजनं चात्र पृथिव्या सम्बन्धः । पृथिव्या सम्बन्धयामः, पृथिव्यामवक्षारयाम इत्यर्थः । अक्षार्य, भीमहि । 'ध्ये चिन्तायाम्' । चिन्तयामः । किम् । सामान्माणवकनिःश्रेयसम् ।। हस्तमहणमन्त्रः-- देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताम्या हस्त पुलाम्यसौ। 'देवस्य स्वेति । वामदेवस्य यजुः । माणवकोऽभिषेयः । हे माणवक ! देवस्स दानादिगुणयुक्तस्य सवितुरादित्यस्य । प्रसवेऽभ्यनुबाते सति, सवित्रा- भ्यनुज्ञातोऽहमित्यर्थः । त्वा । षष्ठ्यर्थ एपा द्वितीया । तव स्वभूतं हस्तं गृहामि । केन । उच्यते । अधिनो हुभ्याम् । माहुशब्देनात्र तत्संरद्धौ हस्तौ लक्ष्यते । हस्ताभ्याम् । नच केवलाभ्यां, किं तर्हि । पूणो हस्ताभ्यां नतु मदीर्याभ्याम् । एतदुक्तं भवति हस्तग्रहणवेलायामाचार्येणात्मन्यश्चिपूपाध्यारोपः कर्तव्य 1. 'इस्या', २. 'त्यर्थः।', १ 'कमि स. ग. पा.. ४. 'वश्यायुधा' 'यहस्ताभ्या' ब. ग. पाठ: - 5. पाठ 'म: पा', - 11 ·लावलायनगृहमन्त्रन्याल्यायो इति । असौ । सर्वत्रादःप्रयोगे नाममहणं वेदितव्यम् । इह तु सामर्थ्यात् सम्बुद्धयन्तं द्रष्टव्यम् । यथा हे चक्रपाणे! इति ।। हस्तग्रहणे द्वितीयो मन्त्रः-- सविता ते हस्तमग्रभीदसौ। 'सविता त' इति । वामदेवार्प यजुः । माणयफोऽभिधेयः । हे माण. वक! ते तव हस्तं सवितादित्योऽप्रभीत् अमहीत् । लडथे लह । गृद्धाति । नाहम् । एतदुक्तं भवति भनापि पूर्ववदाचार्येण सवित्रध्यारोप' फर्तव्य इति । असौ देवदत्तः ॥ "हसमहगे तृतीयो गन्त्र.. अमिराचार्यस्तवासी। 'अमिराचार्य' इति । पूर्ववदृप्यादयः । हे माणवक! अमिराचार्यस्तव, भाहम् । पूर्ववदध्यारोप. । हस्तं गृहामीति वाक्यशेषः । असौ यशदत्तः ॥ मादित्यमीक्षयेद् 'देव सवितरि'ति देव सवितरेप ते प्राचारी तं गोपाय स मा मृत । पामदेवः । यजुः । द्विपदा पा । सविता देवता । हे देव! दानादि- गुणयुक्त ! सवितः! सर्वस्य यसवितः आदित्य एष प्रमचारी ते तव स्वभूतः । समेनास्याचार्यों नादमित्यर्थः । अतस्तमिमं गोपाय रसस्व । स च लया रक्ष्यमाणः मा मृत मा प्रियेत, मा विनरशीदित्यर्थः ।। परिदानमन्त्रः फस्य ब्रह्मचार्यसि माणस्य ब्रह्मचार्यसि फस्त्वा फमुपनपते फार त्वा परिददामि। 'कस्य नक्षचार्यतीति । वामदेवार्थम् । माणवकोऽभिधेयः । हे माणवक! फस्य प्रजापतेः ममचारी । ब्रह्मचारिशब्देन प्रथमायमोऽभिधीयते । सोऽसि । किविशिष्टस्य प्रजापतेः । प्राणस्य कृस्तस्य जगतः पाणभूतस्य । तपाच मगवान् यास्कः 'अभ्यासे भूयोसमयं मन्यन्ते' इति । फ: । फशब्द १. एषामि'. पाठ २. पति शामदयाम् । मापक एवाभिधेयः ३', ३. 'प:-था' स. ग पाठ. - ·मथमोऽध्यायः ।। एकः प्रजापतेरमिषानार्थः । अपरस्तु तद्विशेषणार्थः । कथं विशिनष्टि । क. मिति सुखनाम । निरतिशयसुखः प्रजापतिरित्यर्थः । त्वा वामपनयते आचार्य फुलं प्रापयति, नाहम् ।, प्रजापत्यध्यारोपार्थमिदं वचनम् ।। किञ्च फाय त्वा प्रजापतये त्वा त्वां परिददामि । परिदानं नाम रक्षणार्थ दानम् । त्या प्रजापतये ददामीत्यर्थः॥ 'युवा सुवासाः परिवीत आगादिवर्धनैनं प्रदक्षिगमावर्तयेत् । युर्वासुवासा परिवीतआगात्सउर्यान्भवतिजायमानः ।। विश्वामित्रस्य त्रिष्टुप् ! माणवकोऽभिधेयः। स उ श्रेयानिति तच्छन्दश्रवणाद यच्छब्दोऽध्याहार्यः । यो माणवको युवा । 'यु मिश्रणे मिश्रणमनुष्ठानम् । अनुष्टातेत्यर्थः । केपाम् । सामाद् ब्रह्मचारिधर्माणा समिदाधानमिक्षाचर्या- दीनाम् । सुवासाः शोभनवासाः शुद्धवस्त्र इत्यर्थः । परिखीतः परिवेष्टितः । केन । सामर्थ्यात् कृष्णाजिनादिना । आगात् आगच्छति,, प्राप्नोति । ब्रह्म. चर्यमिति शेषः । उशब्द' पदपूरणः । सोऽय माणवकः श्रेयान श्रेष्ठो विद्यया भवति । लोडर्थे लट् । भवतु । जायमानो ब्रह्मचारिलेनोत्पद्यमानः । तथाच मर्यते - 'तेषा मातुरमेऽधिजननं द्वितीयं मौजीबन्धनम्' इति ॥ तस्यायंसी पाणी हत्वा हृदयदेशमालभेतोत्तरेग । सारास:फवयउभयन्तिस्वाध्योऽमनसादेवयन्तः । (अष्ट.1. सध्या१ व.३३४), तं प्रकृतं माणवकं, पीरासः । पीरिति प्रज्ञानाम । रो मत्वर्थीयः । प्रशावन्तः । कवयः । मेधाविनामैतत् । मेधाविन. तत्त्वदर्शिनः । उन्नयन्ति लोड लट् । ऊर्ध्वं नयन्तु उत्कृष्टतां गमयन्त्वित्यर्थः । किविशिष्टाः कवयः । खाध्यः शोभनाध्यानाः । कल्याणचिना इत्यर्थ । मनसा, देवयन्तो देवान् राष्टुमिच्छन्तः । श्रौतस्मातफर्मनिरतमानसा इत्यर्थः ।। भय समिदाधानमन्त्र अपये समिधमाहा बृहते जातवेदसें । तया त्वमग्ने वर्धस्व समिधा ब्रह्मणा वयं स्वाहा !! 'अग्नये समिधमाहार्पमिति । वामदेवार्षम् । मुरिगमनुष्टुप् छन्द । १ मि रक्षणा स्वा प्र ल. ग पाठः १. भमिति', ३ . पा. , ·५२ मामलामनगृह्यमन्त्रव्याममायो अभिर्देवता । समये या समिपमाहार्पमाहतवानस्मि । थाहरामि वा । किविशिष्टायामये । वृहते महते जातवेदसे जातप्रज्ञानाय, जावधनाय था। तया समिधा त्वं हे ममे! वर्षस्व नक्षणा वेदेन पयं, वर्धिषीमहाति वाक्यशेषः । स्वाहा इति प्रदानार्थः॥ अमिमुपस्पृश्य मुसं निमार्टि निस्तेजसा मा समनग्गीति । तेवसा मा समनामि। वामदेवार्य यः । अनादिष्टदेवतलादभिर्देवता । तेजसामः स्वभूतेन तेजसा मा मां, समनज्मि । अञ्जित्योऽन्तीतण्यर्थः । ससमयामि सं- योजयामि । अग्नेः प्रसागत् तदीयेन तेजसा मामपि तेजस्विनं करोमीत्यर्थः ।। ममि मेधामिरसादयः घडग्न्युपस्थानमन्त्राः । मयि मेषां मयि प्रजा मय्यग्निस्तेजो दयातु । मयि मेपो ययि मां मयोन्द्र इन्द्रियं दधातु | मयि मेधा मयि प्रजा मयि सूर्यो भ्राजो पातु । यत् ते अग्ने तेजस्तैनाई तेजस्वी भूयासम् । यत् ते अग्ने वर्षस्तेनाई पर्चस्वी भूयासम् । यत् ते अग्ने हरस्तेनाहं हरस्वी भूयासम् । वामदेवाः पोडशाक्षराः द्विपदाः । यजूपि वा । पण्णामप्यभिर्देवता । मादितमपः परोक्षकृताः । उपरे त्रयः प्रत्यक्षकृताः । मयि ब्रह्माचारिणि मेभी मन्यधारणपजाम् । दधात्विति मन्त्रान्वे यूयमाणेनाख्यातेन सम्बन्धः । दधातिश्च पारणार्थः । पारणं च स्थापनम् । मां मेधाविनं करोस्वित्यभिपापः । न चेताव- देव । कि तर्हि । मयि मजा पुत्रपौत्रादिलक्षणाम् । वधावित्यनुपमः । प्रभावन्तं मांकरोत्तित्यर्थः । प्रजाशासनेन प गृहस्थाश्रमाशंसा गम्यते । चि मयि वेजः दीक्षिं दधातु । कोऽसौ । अमिः । मयि मेधा मयि प्रजामिति गतम् । मन्त्र. भेदात् पौनरुफ्त्यमदोपः । मयि, इन्द्रः । इन्दशन्दैनावामिरेयोच्यते । जान्यु- पस्थाने विनिमोगात् 'पेन्द्या गार्हपत्यमितियत् । तथा कृत्वा इन्द्रतश्चर्यकर्मण इन्द्रोऽमिः । एषः सर्वेषां मूतानामीश्वरः । इन्द्रियं धननामैतत् । तथाच स्म- 'मोरपत्यं प्रथमं सुवर्णमिति 1 'धनमिच्छेनुताशनादिति च । धातु । मयि मेधा मयि मजामिति गतम् । मयि, सूर्यः । अत्रापि सूर्यशब्दो योगादगी पर्वते । तमसा स्वीकरणात् सूर्योऽमिः । प्राजो दीसिं दधातु । यत् . 'हरिदम्, २. 'मि भमे ... पार:

·मममोऽध्यायः।
५२
ते । हे अमे! मद् ते तव स्वमूतं तेजो दीप्तिस्तेन तेजसाई तेजस्वी भूयास-
मित्याशासे । त्वदीयेन तेजसा मामपि तेजस्विनं कुर्वित्यभिप्रायः । उत्तरी
मन्त्रावनेनैव व्याख्याती । हरोप शन्दयोस्तेजोऽभिधानत्वात् ।।
जान्वाच्योपसद्ध भ्रूयादधीहि भो:
सावित्री भो अनुहोति ।
यामदेवाएं यजुरिदम् । बाचार्योऽभिधेयः । हे भोः! मवन् । आचार्य!
सावित्री सवितृदेवत्यामृनं तत्सवितुर्वरेण्यमित्येताम् । कुत एतत् । निरुपाधिक-
प्रयोगे तस्या एव प्रसिद्धः । अनुब्रूहि । अनुगृयोपदिशेत्यर्थः ॥
तस्य वाससा पाणिभ्या च पाणी सङ्ग्रा साविगोमन्वाद पच्छोऽशि: गरी.
मिति ।
तत् सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचो-
दयात् ।
.
विश्वामित्रो गाधिपुत्र ऋषिः । निन्द् गायत्रीच्छन्दः । सविता
देवता । यच्छन्दसम्बन्धादुतरोऽर्धर्चः प्रथमं व्याख्यायते यः सविता
सर्वस्य प्रसविता, उदयास्तमयाभ्यां सर्वमवृत्तेरभ्यनुज्ञातेत्यर्थः । धियः परिति
कर्मनाम, प्रज्ञानाम वा । श्रौतस्मातकर्मविषयाः प्रशाः, तानि या फर्माणि
प्रतीति वाक्यशेषः । नोऽस्मान् । प्रचोदयात् । लरऽयं पथमो लकारः ।
प्रचोदयति प्रेरयति । अस्मान् श्रौतस्मार्वलक्षणेषु कर्मस्वधिकारयतीत्यर्थः । य-
च्छन्दश्रुतेस्तन्छब्दः षष्ठयन्तः प्रथमेऽर्धऽध्याहार्यः। तस्य सवितुः स्वभूतम् ।
अगापि तदिति तच्छन्दश्रुतेर्यच्छन्दोऽध्याहार्यः । यद् गर्गः । 'प्रस्जो पाक'
इत्यस्माउन्मत्ययान्तस्यैतद्रूपम् । पापाना भर्जनहेतुत्वाद् भर्गशमेन मण्डल.
मिहाभियो । विनिरिएम् । वरेण्यं करणीयम् । मुमति पासपनिमः।
देवस्य दानादिगुणयुक्तस्य । तन्मण्डलं धीमहि चिन्तयामः, उपास्मह इत्यर्थः ।
अधवा पूर्वमिसर्च सवितृदेवशब्दो षडयन्तौ व्यत्ययेन द्वितीयान्तौ द्रष्टन्यो ।
तदिति च सवितुर्विशेषणत्वेन पॅल्लिमो द्रष्टव्यः । तं सवितारं वरेण्यं भर्गः
पापानां मयितारं दानादिगुणयुक्तमुपास्मह इत्यर्थः । होमे तु यदा विनियुम्पने,
देवं योजना--उत्तरोऽधर्चः पूर्ववत् । सवितृदेषशन्दी वष्ठचन्नी चतुयन्ती
१. 'पूर्व प्या' ५ ॥ ५॥

·आचामनगृह्यमन्त्रस्याप्यायो द्रष्टव्यौ । ध्यायतिः सामाज्जुहोत्यर्थः । भर्गश्शब्दध हविर्वचनः, भृज्यते पाकादिना संस्क्रियत इति । वरेण्यशब्दस्तद्विशेषणम् । तदिति चतुर्थ्यन्दै सवितृविशेषणं नएव्यम् । कोऽर्थः। यो देवः सवितास्मान् श्रौतस्मातफर्मः विषयानु प्रज्ञासु तेषु वा प्रवर्तयति, तस्मै सविने दानादिगुणयुताय वरेण हविर्जुहुम इति । उदकामिमन्त्रणे तु, ध्यायतिरमिमन्त्रणार्थः । वरेण्यमर्गश्शब्दो उदकाभिधायकौ । तत्सवितृदेवशब्दाम्य सामर्थ्यात् चतुर्थ्यन्ता द्रष्टव्याः । उत्तरोऽर्धः सर्वसाधारणयोजनः । तस्मै सविने देवाय वरण्यं भर्जन रक्षस नाशनम् । किं तत् । सामर्थ्यादुदकं, प्रक्षेप्तुमिति वाक्यशेषः । धीमझभिमन्त्र- यामहे । जलपाने तु ध्यायतिः पानार्थः । पाठी च सम्बन्धलक्षणे वेदितव्या । सच्छन्दम्य सवितृसमानाधिकरणः । वरेण्यमर्गशब्दावुदकवचनावेव । तस्य सवितुर्देवस्य त्वभूतं वरेण्यमुदकम् । कुत एतद् गम्यते तवीयमदकमिति । तथाच स्मर्यते श्रूयते च--'आदित्याज्जायते वृष्टिरि'ति स्मृतिः । 'यदा खल वा असापादित्यो न्या रश्मिभिः पर्यावर्ततेऽय वर्षती'ति श्रुतिः । धीमहि पिनाम इत्यर्थः । एवं सर्वत्र सर्वेषु मन्त्रेषु विनियोगानुरूपमर्ययोजना कार्या ।। हृदयदेशेऽयोजिलि पाणिमुरदधाति 'मम प्रव' इति । मम व्रते हृदयं ते दधामि मम चित्तमनु चितं ते अस्तु । पम वाचमेकयतो जुपस्व गृहस्पतिष्ट्वा नियुनक्तु महम् ॥ माजापत्यो हप पापिः । त्रिष्टुप् । माणवकोऽभिवेयः । हे माणवक! मम स्वमते, व्रते । कर्मनामैतत् । कर्मण्यापारलक्षणे । हृदयं, तारस्प्यादर ताच्छव्यम् । हृद्वतं मन इत्यर्थः । अथवा क्रियाशब्दोऽयं मृदयमिति । वय त्वम्तं दधामि धारयामि, मन्मनोवृत्त्यनुसारिरूपमानसं त्वां करोमीत्यर्थः । किथ मम चित्तमनु चिठं ते । चितं, ततेनिमिहाभिप्रेतम् | मनुः सारश्ये । 'गन्वर्जुनं योबार' इति यया । मम ज्ञानसह ते तव चित्तं ज्ञानमस्तु । किछ मम वाचं शब्दम् । एकातः, एकमेवाटपग्भूतं कर्म यत्त्य सः एकातः । स मूत्येति शेषः । जुषस्व सेपस्व । पतदुकं मवति---यच मनसा घ्यापामि, यप जानामि, मच्च पदामि, तदेवानुतिष्ठ । मा विरोरसारिति । एवम्भूतं ला पदस्पतिर्देवपुरोहितो नियुनक्तु । निपूर्वो पुजिरत्र सामाद् दानार्थः । ददातु मखम् । अथवा युजिः स्वार्थ पवान्तांतपयर्थः । नीत्युपसर्गः समित्येतस्य स्माने । ममिति च एतीया पती । मया संयोजमलियर्थः ।।

·- प्रथमोऽध्यायः । ब्रह्मचर्यमादिशेत् । ब्रह्मचार्यस्यपोऽशान कर्म कुरु दिवा मा स्वाप्सीराचार्याधीनो वेदमधीप्येति ॥ वामदेवार्षम् । उणिक् । मलिष्टपाठात् यजुर्वा । माणवकोऽभिधेयः । हे माणवक! अमचारी । अझ चरतीति ब्रह्मचारी | मम वेदस्तस्य चरणं प्राचरणं, वेदाध्ययनमित्यर्थः । तत्कारी ब्रह्मचारी, वेदाध्ययनाह. हत्यः । असि भवसि । अनेनाश्रममातिर्लक्ष्यते । ब्रह्मचार्याश्रमं मासवानसीत्यर्थः । अत एवाप उदकानि भशान पिन । अपामशनेनाचमनं शक्ष्यते । मक्षणादिषु प्रासेषु आचम्यैव भक्षयेत्यर्थः । फर्म पाश्रमधर्मरक्षणमुक्तमुदकुम्भसमित्पुप्प- कुशाहरणादि कुरु । दिवा अहनि मा स्वाप्सीः निद्रा मा कृथाः। पाचार्याधीन आचार्योक्तकारी, न स्वतन्त्र इत्यर्थः । मेदमधीप्य वेदाक्षराणि स्वीकुरु । आचार्याधीनो वेदमपीप्येत्येवं त्रुवतोऽयमभिप्राय:- मदपीनोऽधीप्व मम विरोधे सति मयानुज्ञातांधीनोऽपीव्येति । एतदुक्तं भवति - माचार्येणाध्ययने क्रियमाणे तस्याध्यापनविरोधे सति तदनुज्ञातेनैव पुरुषान्तरेणाध्ययनं कर्तव्यं, न येनकेनचिदिति ।। अनुप्रवचनीयमिक्षाचरणमन्त्री निगदव्यास्त्यातौ ।। अयानुप्राचनीय होमगन्त्राः । आचार्यः समन्यारम्धे जुहुयात् 'सदरारतिमद्भुत. मिति। सदसस्पतिमद्भुतंनियमिन्द्रस्यकाम्यम् । सनिमेधामयासिषम् ॥ (अ2.1 अप्पा.1..३५ .." मेधातिथिः काण्व ऋषिः । गायत्री छन्दः । सदसस्पतिदेवता । सदसस्पतिम् । अद्भुतम् । मैहलामैतत् । मान्तम् । मियमिष्टर इन्द्रस्य तदायत्तस्वात् सर्वयज्ञानां काभ्यं प्रार्थयितव्यम् । सर्वेः स्तोतृभिर्यटभिन्ध । सनिम् । 'इणु दाने । घनदानन् । मेघा प्रन्यधारणप्रज्ञा च नयासिषम् । ईमहे यामीति याध्याकर्मसु पाठार मातियाँधाकर्मा । याचे ।। १. 'ना', .. मनियाभुतं' ज. प. पाठ . १. '. पाठ: ने मभिधानम्' . पाठा.

·साधापनगृवमन्त्रयाझ्याया साविश्या द्वितीयम् । सावित्री व्याख्याता । शिE मन्त्रा निगदम्यान्माताः ॥ 'चरितव्रताय मेधाजननं करोती'ति प्रकृत्य 'प्रदक्षिणमुदकुम्भेन त्रिः परिविम्वन्त पाचयति 'मुश्रवः शुश्रवा भाति । सुश्रवः सुश्रवा असि यथा त्वं सुश्रवः सुश्रवा अस्येवं मां सुश्रवं सुनवसं कुरु । यथा त्वं देवानां यज्ञस्य निधिपोऽस्येवमहं मनु- प्याणां वेदस्य निधिपो भूगासम् । कुर्वियन्तमेको मन्त्रः । तत ऊर्ध्वमपरो मन्त्रः । द्वानपि वामदेवार्ने । अक्षरसंख्यया चानुष्टुभौ ! पादक्लप्त्यनवगमावेकं ना यजुः । पलाशो- ऽभिषेपः । हे सुथवः ! 'देवा वै ब्रह्मन्नववन्त तत् पर्ण उपाशृणोत् मुश्रवा यै नामेति अतिदर्शनात् सुअवा इति सुभवान्दः पलाधवचनो द्रष्टव्यः । तस्म संवोभनं सुभवः इति । शोभनात्य ब्रह्मवादस्म श्रोतरित्यर्थः । सुश्रया असि भवसि यथा त्वं हे सुश्रवः। सुश्रवा असि, एवं मां हे सुश्रवः । मुश्रयसं शोभनस्म वेदशब्दस्य बोतारं कुरु । अत्र बद्रवः संबोधन- मादरार्थमिति मन्तव्यम् । किन यथा खं देवानां संबपिनो यज्ञस्म, निधीयत इति निधिः । यज्ञफलमुच्यते । तस्य पाता रक्षिता निधिपः । यज्ञनिर्तिकतया यशफल दातेत्यर्थः । कयं पलाशस्य यज्ञनिर्वर्तकरणमिति चेत् । उच्यते । तथाहि श्रूयते ---- 'तृतीमस्यामितो विवि सोम पासीत् । तं गाय- ध्यारत् । पर्णमसियत । तत् पर्णोऽभवदिति पलायोस्पतिः सोमादव- गम्यते । सोमो हि मजनितफः पराशकारणम् । अतः कारणधर्मण कार्यभूत- पलाशः स्तूमते यशस्य निधिप इति अपि भवसि । एवमहं मनुष्याणा यर्णिकानां संबन्धिनो वेवस्य निधिपः । अत्र निधिशम्देन वेदार्यज्ञानमुध्यते वेदेषु निधीयत इति । तस्य पाता रक्षिता निधिपः । त्वमसाबाद वेदमधील्स पैदा श्रोता च भूपासमित्याशासे ॥ 'तपाईजोगह' इति सावित्रीम् । तत्सवितुणीमहे वयं देवस्य भोजनम् । श्रेष्ठ सर्वधातमं तुरं भगस्य धीमहि । १. पनपने न्या'. २. 'देशा ये सारमबदन्तः । तदवारगोल' 1. 'प', ४. भोननस्य', ५. ता.ग. पाठः, निधिपः ।

·प्रथमोऽध्यायः। आत्रेयः श्यावाश्च ऋषिः । अनुष्टुप् । सावित्री । तदिति तच्छुतेर्य- च्छब्दोऽध्याहार्यः । यन्मण्डलं सर्वे प्राणिनः संभजन्ते, तत् । सवितुः सर्वस्य प्रसवितुरादित्यस्य स्वभूतम् । किं तत् । सामर्थ्यान्मण्डलम् । वृणीमहे । 'वृद्ध संभसी' । संभजामहे । वयम् । कीदृशस्य सवितुः । देवस्य दानादिगुण- युक्तस्य । कीदृशं मण्डलम् । भोजनं, भुजिरत्र पालनार्थः । सर्वप्राणिनां पालयितृ । अथवा भुजिरभ्यवहारार्थ एव । भुज्यते उपजीव्यते हि तच्चरा- चरेण । किच, श्रेष्ठं भतिशयेन प्रशस्यं च सर्वधातम सर्वेषां प्राणिनामति- शयेन धारयितृ च । अथवा सर्व इत्युदकनाम । दधातिर्दानार्थः । श्रृष्ट्युद- कस्याशियेन दातृ च । तुरं तुर्वतिहिंसाकमा तुव॒तृ हिंसितृ च तमसाम् । भगस्य भजनीयस्य सवितुः । किं सकृदेव संभजामहे, न । किं तर्हि । धीमहि । सततं चिन्तयामः मण्डलोपासनेन । अत्र तदन्तर्गतपुरुषोपासनं विव- क्षितम् । सवितृमण्डलमध्यवर्तिनं हिरण्मयं, पुरुषम् । उपासह इत्यर्थः । अस्या ऋची होमे विनियोगे भोजनशब्देन हविरभिप्रेयते देवतया भुज्यत इति । वृणीमहे इत्यनेन च हविस्संस्कार उच्यते । सवितुरिति सम्प्रदान- चतुर्थ्यर्थ षष्ठी द्रष्टव्या । धीमहीति च ध्यानेनात्र होमः प्रतिपाद्यते । एतदुक्तं भवति यद् देवताह हविस्तद्रोजन देवतोपयोगाईमित्यर्थः । श्रेष्ठमतिशयेन प्रशस्य, सर्वधातमं देवतामीतिद्वारेण सर्वस्य जगतोऽतिशयेन धारयितृ, तुरम् अनर्थस्य हिंसितृ, त्वरयितृ वा कर्मफलागमे । वृणीमहे संस्कुर्म इत्यर्थः । संस्कृत्य च सचित्रे देवाय दानादिगुणयुक्ताय भगाय भजनीयाय धीमहि जुहुम इत्यर्थः ॥ 'एतेन वापनादिपरिदानान्तं बतादेशनं व्यारयातमितीह गये प्रतादेशन विधानात सूने च 'एतद्विदं ब्रह्मचारिणमनिराकृलिन संवरसरावम चारयित्वा व्रतमन्युज्यानुक्रोशीने प्रयादुतरमहर्मुटानाम्नीरम' इति महानाम्न्यादीनां प्रवचनविधानात् तेषां प्रवचनप्रकृति- भूतस्य महानाम्नीवनस्य मन्त्रा इहाकृष्य व्यास्यायन्ते "अन्वारन्धे जुहुयादमावम्मिरिति-- अनावनिश्वरति प्रविष्ट ऋपीणां पुत्रो अधिराज एपः। १. 'मित्यु', २. 'महरिति महा' स. ग. पाठ, ३. 'न्यस्त्र मक पाठः 1 ·यास्कः -- आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां तस्मै जुहोमि हविपा घृतेन मा देवानां मोमुहद्भागधेयं मो अस्माकं मोमुहद्भागधेयं स्वाहा ॥ वामदेवार्पम् । अतिजगती शायरी वा छन्दः । अग्निदेवता । तरस जुहोमीयुत्तरार्धच तच्छन्दश्रवणात् पूर्वस्मिन्नर्धचें यच्छब्दोऽध्याहायः । यो- ऽग्निनिर्मन्थ्यात्मा। आवाहयनीयात्मनि प्रविष्टः संचरति । कीदृशः । ऋपीणां पुनः । पिशब्देनात्र ऋत्विज उच्यन्ते, कर्मणां दृष्टत्वात् । तथाहि भगवान् - 'ऋपिर्दर्शनादिति । अध्यादीनामृविजां पुत्रः । तैमथ्यमाने यस्मान्जायते तस्मात् तत्पुत्रव्यपदेशः । अधिराजः । अधीत्युपरिभावे । 'राज़ दीप्तौ । अधिकदीप्तः । अथवा राजतिरैश्चर्यकर्मा । सर्वपामीश्वर इत्यर्थः । अस्मिन् पक्षऽधीत्युपसर्गो धात्वर्थानुयादी । लम्बते प्रलम्बने इति यथा । तथाचोक्त "धात्वर्थ नाधते कश्चित् कश्चित् तमनुवर्तते । तमेव विशिनटवन्य उपसर्गगतिस्त्रिधा " इति । एपः । अध्याहृतेन यच्छब्देनारय सम्बन्धो य एष इति । तस्मै अगये । तादर्थ्य एपा चतुर्थी । आन्यर्थ जुहोमि होम निर्वतयामि । फैन । हरिपा चरु- स्वक्षणेन । घृतेन धृतवता । उपस्तीणाभिधारितेनेत्यर्थः । अथया तसा दति सम्प्रदानचतुर्थी । अलिन् पक्षे जुहोतिरपि दानार्थः । हरिपा घृतेनेति च गृतीयाँ द्वितीयार्थे । तस्मा गये मृतसंयुकं हविर्ददामीत्यर्थः । किञ्च देवाना- मन्येपामपि भागधेयम् । भागश्वासो धेयश्चेति भागधेयः । भागशब्देनान हविरभिप्रेयते, देवभज्यते सेव्यत इति । दधातिर्दानार्थः । भागशब्दम्य पूर्व- निपातश्चान्दसः । धेयभागं हविरित्यर्थः । अधया भागशब्दोऽशवचन एव । हविपोंऽशं देयम् । अस्मिन् पक्षे नपुंसकलिङ्गनिर्देशश्चान्दसः । अर्को मक्षित सदिति वाक्यशेषः । मोनुहत् । मिश्रणेन मोहं मा गमत यथायथं देवता गच्छत्वित्पभिप्रायः । मो। उकारश्चार्थे । मा नास्माकं भागधेयं कर्मफललक्षणं मोमुहत् मोहंम्म गमत् । यशायथं तद् गच्छवित्यभिप्रायः । अनेन प्रकारेण कर्मफसमाधिकारिकमिति दर्शितं भवति । अन्यथा चदन्यस्य फलमन्यस्यापि 1. 'पामदेवः अमि जगति पयरी या पदयता', २ १. 'ये', ४. 'धयति' प. ग. पाठ.. 'दाप्तिरिल.. पाठ:.

·। दुक्त भवति प्रथमोऽध्यायः । भवेत् । आधिकारिकत्वे तु य एवाधिकारी, तस्यैवाधिकारनियोगस्य सिद्धये फलमाक्षिपतीत्यसकर सिध्यति अमे प्रददादिति वाक्यशेषाध्याहाराद् अमे प्राधान्यम् । स्वाहेति प्रदानार्थो निपात ॥ या तिरश्ची निपद्यतेहं विधरिणी इति । तां त्वा घृतस्य धारया यजे संराधनीमहं स्वाहा ।। 'यातिरस्थीति' वामदेवर्षि , अनुष्टुप्छन्द सराधनी नाम देवता । नेरु- क्तपक्षे सराधनी माध्यमिका वाफ् । घृष्टिप्रदानद्वारेण सर्वं जगत् सराधयतीति । देवपक्षे देवतान्तरम् । सा च स्त्री। या त्व सराधनी तिरश्ची तिर्यग्गामिनी निपद्यते । मध्यमस्य स्थाने प्रथमपुरुप । तथाच तैत्तिरीयाणा पाठ । निपद्यसे शेपे । केनाभिप्रायेण । उच्यते । अह विधरिणीति । विपूर्वो धरतिनि- चारणार्थ । निवारयन्ती । निवारण च सामर्थ्याद् रक्ष पिशाचादीनाम् । एत- कर्मसाधनार्थ कर्मविरोधिना रक्ष पिशाचादीनामप्रवेशाय द्वार- देशे रक्षेत्यर्थ । ता त्या त्या घृतस्य धारयोपस्तरणाभिधारणलक्षणया युक्तेन विषेति शेष । यजे पूजयामि सराधनी देवतामहम् । स्वाहेति प्रदानार्थ । यस्मै स्वा काम कामाय वयं साम्रा यजामहे । तमस्मभ्य काम दचाथेदं त्व घृतं पिब स्वाहा ।। 'यम्मै स्वा' वामदेवार्षम् , अनुष्टुप् छन्द , कामो देवता । कामश्च नैरुक्तपक्षे पार्थिवोऽमिर्मध्यमो वा । ऐतिहासिकपक्षे मन्मथ । हे काम ! यस्मे कामाय । काम्यते इति काम फरमुच्यते । यस्मै फलाय त्या त्या वय सम्राट हे सम्राट् । कामविशेषणमेतत् । सम्यग् दीप्त! दीपयितर्वा विपयरागस । यजामहे पूजयाम । हविपेति वाक्यशेष । त काम तत्करमसभ्य दत्त्वा । अथानन्तरमिद घृत घृतसयुक्त हविरित्यर्थ । त्व पिन भक्षय । स्वाहे. युक्तार्थ ॥ अयं नो अग्निरिवः कृणोत्वयं मृधः पुर एतु प्रभिन्दन् । अय शञ्जयतु जहपाणोऽयं वाजं जयतु वाजसातौ स्वाहा ॥ 'अय नोऽग्नि' । अयमग्निर्नोऽस्मभ्य, वरिख । धननामैतत् । धनम् । कृणोत्विति । न इति सम्प्रदानचतुर्थाश्रवणाद् वरिप इति च सम्प्रदेयश्रवणात् नि अग्ने प्राधान्यम् ' क पाठ 'भेदपः' स ग पाठ , १ १ ·६० आश्वलायनगृहमन्त्रव्याख्यायां करोतिरिह क्रियासामान्यवचनः क्रियाविशेपे दाने वर्तते । करोतु ददात्वि- त्यर्थः । अयमेवामिः मृधः। मृधं करोति मृधयतीति तत् करोति तदाचष्ट' इति णिच् । ण्यन्तात् किम् । फिपो लोपे द्वितीयावहुवचनान्तमेतद्रूपम् । मृधः सझामकारिणः शनित्यर्थः । प्रभिन्दन् प्रकर्षण विदारयन् । ज्वालाभिनि- दहन्नित्यर्थः । पुरः अस्माकमग्रत एतु गच्छतु । अयम् अयमेवामिः शत्रून- स्मदीयान् जयतु । जहपाण: अत्यर्थ हृप्यन् लीलयैवेत्यर्थः । अयमेवामिः । वाजम् । अन्ननामैतत् । अन्नं शब्णां स्यभूतं जयतु । वाजसातौ । सझामनामैतत् सङ्कामे । स्वाहेति गतार्थः ।। 'अयन्त्यै चानुमत्यै च स्वाहा । वामदेवाएं यजुरिदम् । असूयन्ती चानुमतिश्च देवते । अनुमति- मध्यमस्थाना स्त्री । असूयन्त्यपि तत्साहचर्यात् तस्थानैवेति नैरुक्तसिद्धान्तः । उभयं देवतान्तरम् ऐतिहासिकपक्षे । ताभ्यां स्वाहुतमस्तु ।। 'प्रदाने स्वाहा। प्रदाता देवता । प्रदाता मध्यमस्थानेन्द्रः । देवतान्तरं वैतन्नामकम् । तस्मै स्वाहुतमस्तु ।। व्याहतयो व्याख्याताः॥ "हुत्वाईत स्थालीपाकं सर्वमशाने"ति । वामदेवो वा विश्वामित्रो वा भापिः । यजुरिदम् । माणवकोऽभिधेयः । एतं स्थालीपा हुतशिष्टं सर्वमशान मक्षय । हे माणयक! सर्व कृत्वमशान मुद्धयेत्यर्थः । 'आदित्यमुपस्थापयेत् सं मतानां प्रवातिरिति । त्वं ब्रतानां प्रतपतिरसि व्रतं चरिप्यामि तच्छकेयं तेन शकेयं तेन राध्यासम् ॥ वामदेवार्य यजुरिदम् आदित्योऽभिधेयः । हे आदित्य ! स्वम् । ग्रतानामित्येतत् यतपतिरित्येतेन सम्बध्यते । मतपतिशब्दश्च यद्यपि मतानां पतित्रतपतिरित्येवमन्यात्यायते । तथापि यथा प्रवीणदादः माटो 1. 'पप्पतीति यन्' रा. पाट.. २. 'साक्ष पाए.ग, पाठ. १. काहु' क. पा. बामदेवाएं यजुः, 1 ·- . ". प्रथमोऽध्यायः । चीणायामित्येवमन्वाख्यायमानः प्रकृष्टमात्रस्य वाचको न वीणायामेव प्रकृष्टस्य एवमयमाधिपतिमात्रस्य वाचको न सतानामेवाधिपतेः । तेन व्रतानामित्येतस्य व्रतपतिरित्येतेनापौनरुक्त्यम् । अत एतदुक्तं भवति - व्रतानां पतिरिति । इयमेव प्रक्रिया 'गणानां त्वा गगपति', 'विशां कविं विश्पति', 'वामने वसुपतिं वसूनाम्', 'वसूयवो वसुपते वसूना', 'गोपतिः शूरगोनामित्ये- यमादिपु मन्त्रे' द्रष्टव्या । व्रतानां कर्मणां पतिः पालयिता । असि लोड लट् । भवेत्यर्थः । व्रतं चरिष्यामि त्वत्प्रसादादहं महानाम्न्यध्ययनशेपभूतं कर्म चरिष्यामि । तत् कर्म शकेयमनुष्ठातुं शक्नुयामित्या शासे । तेन व्रतेनानुष्ठितेन शक्नुयामध्ययनं कर्तुमिति वाक्यशेपः । तेनाधीतेन वेदभागेन, राज्यासम् । 'राध साध संसिद्धौ' । सिद्धो भूयासम् , अध्ययनपारमाविनेनाप्नुयामित्यर्थः ॥ "आचार्योऽहतेन वाससा त्रिः प्रदक्षिणं शिरसः सम्मुखं वेधयित्वाहैतं कालमेवम्भूतोऽस्वपन् भवे"ति । वामदेवो विश्वामित्रो वर्षिः । यजुरिदम् । माणवकोऽभिधेयः । एतं कालमेतावन्तं कालमित्यर्थः । यावान् कालस्त्वया सङ्कल्पितः, एकरात्रं त्रिरात्रं वा तावन्तं कालमेवंभूतः परिवष्टिताशिरस्कः अस्वपन् स्वापमकुर्वन् भव । एवंभूतशब्देनास्य भवतेः सम्बन्धः ॥ पृष्ठेन पृष्ठं सन्धाय महानाम्नीभों! अनुयूहीति मनसा यात् । वामदेवार्ष यजुः । आचार्यों देवता । 'सावित्री भो' इत्यनेन व्याख्यातम् ॥ 'पुन पृष्ट्वानुकोशन' इत्यारभ्यादित्यक्षियेद् 'मित्रस्य वे'त्यनेन । मित्रस्य त्वा चक्षुपा प्रतीक्षे मित्रस्य त्वा चक्षुपा समीक्ष मित्रस्य त्वा चक्षुपानुवीक्षे॥ वामदेवा द्वैपदम् , आदित्यो देवता । हे आदित्य ! मित्रस्य देवस्य चक्षुपा न मदीयेन । त्वा त्वां प्रतीक्षे प्रतिपश्यामि । आत्मनि मित्राध्यारोपं 1. 'धु व्रताना' क. पाठ.. २. 'पृष्ठं सन्धाय' रा. ग. पाठः, ·आश्वलायनगृहमन्त्रव्याख्यायां कृत्वा त्यो प्रतिपश्यामीत्यर्थः । अनेनैव प्रथमपादव्याख्यानेन द्वितीयपादो व्याख्यातः ॥ "मित्रस्य वचक्षुपानुवीक्ष" इति दिशः ससम्भाराः। दिवसम्भारा देवत्या । चामदेवापैकपदा दशाक्षरा । मित्रस्य चक्षुपा वो युष्मान् दिशः सम्भाराचानुवीक्षे आनुपूर्येण क्रमेणाहं पदयामीत्यर्थः ।। पुनरादिस्य मिनस्य त्वेत्यादिना । ईक्षयेदित्यनुपङ्गः । मित्रस्य त्या चक्षुपा प्रतिपश्यामि योस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तं चक्षुपोहती ऋच्छत् ॥ वामदेवार्प यजुरिदमादित्यदैवतम् । हे आदित्य ! मित्रस्य चक्षुपा त्वा त्यां प्रतिपश्यामि त्वत्प्रसादाद् योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः तं शत्रु चक्षुपोः गोलकाभिप्रायं द्विवचनम् । हेतिः । आयुधनामैतत् । आयुधं शस्त्रमृच्छतु गच्छतु । अमच्छरोश्चक्षुर्द्धये तीक्ष्णं शस्त्र पततु । अस्मच्छत्रुरन्धो भूयादित्यमिमायः ॥ "भूमिमुपस्पृशेदम इलेस्यादिभिः स्योनापविधी मत्यन्ताभिर्नपभिः" । तासु प्रथमाद्वितीगयो: पाध्यादेपुगस्य वामदेव ऋषिः । नवन्या कामो मंधातिविपिः । तृतीयाया रागणो गीतः । चनुथ्या वसिष्ठः । पञ्चम्या यषिक्ष भारद्वाजः । प्रममा काविराट नामानुष्टुप । यजुर्वा । द्वितीया पाठपायाश्वतमय गाययः । तृतीया- द्यानिमाविष्टुभः । प्रधगा पवदेवी । द्वितीया सारस्वती । तृतीयायास्तियो पैश्वदेव्यः । पापायास्तिर ऐन्दधः । नवमी पाधियी । सर्वासा भूम्युपस्पर्शने विनियोगात् भूमेरेय माभान्यं दरम्यम् । तथा च म्याण्यायन्ते । अस इळा नम इळा नम ऋापिभ्यो मन्त्रद्भ्यो गन्त्रपतिभ्यो नमो वो अस्तु देवेभ्यः॥ मग इला । हे अगे! , इला पृथिवीनागैतत् । दत्र ताच्छब्धम् । प्रथमा च सयुद्धी द्रष्टव्या । भगेर्विशेषणमेतत् । हे पृथिवीस्थामे ! नमः । अस्त्वित्युत्तरत्र थूयमाणमिहानुपक्तव्यम् । तुभ्यमिति चाफ्यशेषः । तुभ्यं नमोऽस्तु । इला, इदमपि सम्बुद्धयन्तं द्रव्यम् । हे इले! पृथिवि! तुभ्यं नमोऽन्त्यिति शेपः । नम ऋषिभ्यो मन्त्राभ्यः मन्त्राणां २. 'च्या '. ३. 'शोल' प्र. ग. पार. तास्थ्या- 1. 'या' फ. पाठ:.

·प्रथमोऽध्याय । ६३ नित्यत्वात् करोतिरिह सामर्थ्याद् दर्शने वर्तते । मन्त्रदृग्भ्य इत्यर्थ । नमो ऽस्त्वित्यनुषन । मन्त्रपतिभ्य मन्त्रस्वामिभ्य । मन्त्रस्वामित्वमस्ति देवाना तद्वोधकत्वान्मन्त्राणा नमोऽस्तु । हे देवा व युप्मभ्य देवेभ्य दानादि गुणयुक्तेभ्य । अत्रानिशब्दस्य भूमेरधिष्ठातृवचनत्वादधिष्ठानाधिष्ठानोरभेदो- पचारादमिशब्देनापि भूमिरेवाभिधीयत इति बोद्धव्यम् । अथवाग्निशब्द कियावचन पृथिव्या वर्तते । अग्रणीत्वादिक्रियायोगात् । एवमृप्यादय शब्दा क्रियायोगात् पृथि या वर्तयितव्या । वचनव्यत्ययस्तु कार्य । एवमुत्तरेप्वपि मन्त्रेषु ॥ शिवा नः शन्तमा भव सुमृलीका सरस्वति मा ते व्योम सन्दृशि॥ शिवान ।हे सरस्वति ! सर उदकम् | सर्धातो । तद्वति! उदकवति । माध्यमिके ! चाक् । वागिन्द्रियदेवते! इति वा । अथवा नद्यभिमानिनि! नो ऽस्माक शिवा सुखाय सुखकरी भव । कीदृशी त्वमिति चेदुच्यते । शन्तमा सुखतमा अतिशयेन सुखिनी । सुमृलीका । 'मृड सुखन' इत्येतस्यैतद्रूपम् । सुमुखा कृत्लस्य जगत शाभनस्य सुसस्य कर्नीत्यर्थ । किञ्च ते तन, सदृशीति पञ्चम्यर्थे सप्तमी । सन्दशि सन्दर्शनात् । मा व्योम । विपूर्वादोतर्गत्यर्थत्येद रूपम् । मा विगच्छेम । सर्पदैव तवानुमाह्या स्यामत्यर्थ । भूम्यामप्यविशिष्टा योजना॥ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवासस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः ।। भद्र कर्णेभि । हे देवा । भद्र भजनीय श्रवणीयमित्यर्थ । कमि कर्णे शृणुमाम । भद्र भजनीय दर्शनीयमित्यर्थ । पश्येम अक्षभिश्चक्षुर्भि । हे यजत्रा । देवाना विशेषणमेतत् । यष्टव्या इत्यर्थ । किञ्च स्थिरैरङ्गै दैर- शिथिले करचरणाद्यवयवै । तनूमि शरीरे. । स्थिराभिरित्यनुपज्यते । तृती. यानिर्देशायुक्ता इति शेष । जरयानुपहतशरीरतदवयमा सन्त इत्यर्थ । तुष्टुवास । शत्रर्थेऽय क्वसुप्रत्यय । युप्मान् स्तुवन्त इत्यर्थ । व्यशेम विविध १ 'प्रदर्शिभरा ग. पाठ ·आंधलायनगृक्षमन्त्रव्याख्यायो प्राप्नुयाम । देवहितं देवहितं दत्तं देवैर्वाभिहित स्थापितमुपकल्पितं यदा- युर्जीवितं वर्षशतपरिमाणम् । तत् सर्व युष्मान् स्तुवन्तो युष्मत्प्रसादेन प्राप्नुयाम । मान्तरा मृत्युरित्यभिप्रायः । भूम्यां तु देवाः यजत्राः इति पद- द्वयमेकवचनस्य स्थाने बहुवचनान्तं द्रष्टव्यम् । देवशब्दस्य डीवन्तता च द्रष्टव्या॥ शंनइन्द्राग्नीभवतामवोभिशनइन्द्रावरुणारात हव्या । शमिन्द्रासोमासुचितायशयोशनइन्द्रापूपणावाजसातौ ॥ (अष्ट० ५. अध्या० ३.३० २८.६.१) 'शन्न इन्द्रामी' । नोऽस्माकं इन्द्रानी शं सुखनामैतत् । इन्द्रामिविशेप- णम् । सुखौ मुसकरावित्यर्थः । भवताम् । अवश्शब्दः सुखसंवेदनवचन एव, न तत्कर्तृवचनः । अस्मिन् पक्षे भवतिः सामर्थ्यात् करोत्यर्थः । सुखं कुरु- तामित्यर्थः । अवोभिः । सहयोग एपा तृतीया पालनैः सह । अथवा अवोभि- रिति करणे तृतीया । एतदुक्तं भवति- इन्द्राग्नी भगवन्तारस्मान् पालयन्ती सुखकरौ भवतां सुखमस्माकं कुरुतामिति । एवं सर्वत्र । शं सुखं नोऽस्माक- मिन्द्रावरुणौ । कीदृशौ । रातहल्या रातहन्यो । दतहविष्कौ । भवतामित्यनुष- तव्यम् । शं सुखमिन्द्रासोमी नो भवतामिति चानुपङ्गः । किन्च, सुवि- साय, मुक्तिशब्दोऽत्रापत्यवचनः । तथाच भगवता यास्केन निरुक्तम् 'मुविते सु इते सूते सुगते प्रजायामिति वेति । अस्माकमपत्याय शं श- मनं रोगादीनामुत्सन्नानां नाशनम् । योः, यो रिति पृथग्भावार्थः । यापनं च पृथग्भावनम् , उत्पन्नः भयादिभिरनिष्टैरसंयोगं च इन्द्रासोमो कुरुतामिति शेपः । शं सुख नः अस्माकमिन्द्रापूपणौ भवतां कुरुताम् । वाजसातौ, स- वामनामैतत् । सदामे । एतदुकं भवति-युद्धे वर्तमानानामस्माकं शत्रुजय- लक्षणं सुखं कुरुतामिन्द्रापूपणी । शत्रुजयेन सुखकरौ वा भवतामिति । भूम्य- मिधाने तु इन्द्रादयः शब्दाः क्रियायचनाः यथासम्भवं योजयितव्याः ॥ स्तुपे जनसुव्रतनव्य॑सीभिगोभिर्मित्रावरुणामुम्नयन्ता । तआर्गमन्तुतश्रुवन्नुसुक्षत्रोसावरुणोमिनो अग्निः ॥ (अष्ट. ४. भ. १. म उपिमुभिर्भपा', पाठः, व.

·प्रथमोऽध्यायः॥ 'स्तु जना स्तुपेः इतिाव्यत्ययेनायं मध्यम उत्तमस्थाने । स्तौमीति । जनम्, अरण्योर्जायमानत्वाद् यागद्वारेण कृत्स्नस्य जगतो जनयितृत्वाद्वा जन-, शब्देनाग्निरुच्यतेः । अरण्यार्जातं यागद्वारेण जगतो जनयितारं वाभिम् । सुनतं, प्रतमिति कर्मनाम शोभनं हविर्नयनादिकर्म कुर्याणम् | नव्यसीमिरन्यैरममुक्त- पूर्वाभिगीमिभिः। न च केयलमात्मनः सुखमिच्छन्ती, किं तर्हि । मित्राव. रुणामित्रावरुणौ च। मुग्नयन्ता ।सुग्नमिति सुखनाम तमिच्छन्ती सुम्नयन्ती, स्तुतिनिर्मित सुखमात्मन इच्छन्तौ । ते चान्यादय आगमन्तु आगच्छन्तु । आगत्यः च ते। देवा' इहास्मदीये यज्ञे । सप्तमीनिर्देशात् स्थिताः सन्त इति वाक्यशेषः । श्रुवन्तु शृण्वन्तुः ।' स्तुतिलक्षणा गिरः इति शेषः । कीशा देवाः । सुक्षत्रासः । क्षत्रमिति धननाम चलनाम वा। सुधनाः मुबला वा । वरुणमित्रौ अग्निश्च । भूम्यभिधाने वचनव्यत्ययो लिङ्गव्यत्ययश्च ।। कानचित्रमा वदूतसिदाधःसखा । फयाशचिष्ठयाता ॥ । (अष्ट. ३. अध्या०.०२४ ...) 'कया न. 1,ऊती, तृतीयैकवचनस्य पूर्वसवर्णादेशः। ऊत्या। केन पालने नेत्यर्थः । नोऽस्माकं. सदा वृधः सर्वदा वर्धयिताभिलषिताधैः । स्तोतॄणां य- तृणां च सर्वदा.वर्धनीयो वा हविर्भिः स्तुतिभिश्च । आभुवदाभिमुख्येन भवति । चित्रः चायनीयः पूजनीय इन्द्रः । सखा समानख्यानः कया था शचिष्ठयाति. शयेन कर्मवत्या वृता, वर्ततेर्गतिकर्मणो रूपमेतत् । वृद् गमनम् । सामर्थ्या- दनुपूर्वो वर्ततिद्रष्टव्यः । केनागमनेनास्मद्यागादिकर्मफलर हितेनास्मान् प्रत्या गच्छेदित्याशास्महे । भागमन विलम्पननिर्वेदोक्तिरियम् । भूम्यमिधाने लिङ्ग- ज्यत्यया। फस्त्वासत्यामदानांमंहिष्ठोमत्सदन्धसः । दृष्हाचिदारुजेवसु ॥ (अष्ट. ३. अध्या. ६: व. २४. ऋ० २.) T, 'यादिना, २. 'मिः स्तुतिलक्षणाभिर्वाग्भि' स. ग. पाठक, ·. आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां 'कस्त्वा सत्य. । हे इन्द्र! कः यष्टा वा त्वां सत्यः भविसंवादी । मदानां, निर्धारण एषा षष्ठी । मदकराणां द्रव्याणां मध्ये । अन्धसः । अन्नना- मैतत् । तृतीयार्थे पष्ठी । अन्धसा हविलक्षणेनान्नेन । अथवा अन्धस इति पष्ठीनिर्देशादेकेशेपेण स्वलक्षणेनेति शेपः । मत्सद् मादयति, तर्पयति था। मंहिष्ठः, महतिर्दानकर्मा अतिशयेन दाता । अस्मद्यहं प्रत्यागच्छन्तं त्वां को यष्टा निवार्य विपा तर्पयतीत्यागमनविलम्वनात् परिदेवनैवेयम् । हाचिद् दृढान्यपि वसूनि धनानि भाण्डागारे शत्रुभिः मुगुप्त निक्षिप्तान्यपि सन्ति धनानीत्यर्थः । आरजे आमिमुख्येन मिनत्ति । भाण्डागारं विमृद्य तत्स्थं धनमाहरतीत्यर्थः । अत्रैकवाक्यतायै यत्तच्छब्दावध्याहार्यो । यो भवान् शत्रूणां स्वभूतानि सुगुप्ता- न्यपि धनानि तान् हत्वापहरति, तं त्वां को मष्टा हरिपा मत्सदिति । भूम्पा. मप्यविशिष्टा योजना ॥ अभीषण सखीनामविता रितॄणाम् । शतंभवास्यूतिभिः ॥ (अष्ट० ३. अध्या०६. व. २४. म. २) 'अभीपुणः' । प्रत्यक्षकृतोऽयं मन्त्रो मध्यमपुरुपयोगात् । हे इन्द्र! नः अस्माकं सखीनां समानख्यानानां जरितॄणाम् । स्तोतृनामैतत् । शतम् , तृतीयकय चनस्य लुक् । शतेन । ऊतिभिर्बहुभिः पालनैर्नानाप्रकारे रक्षणोपायै- रस्मान् स्तोतॄन् पाहीत्यर्थः । सुः पादपूरणः । मूम्यभिधाने लिम्व्यत्ययः ॥ स्योनापृथिवीभवानृक्षरानिवर्शनी । यच्छनिःशर्मसप्रधः॥ (भए. अध्या. २. घ. १५.) 'स्योना पृथिवी' । हे पृथियि ! स्याना सुखनामैतत् । मुखा, सुखकरी- त्यर्थः । भव । अनृक्षरा अक्षरं कण्टकं, तद्वर्जिता भव । निवेशनी निवे. शयत्येतस्यामिति निवेशनी । अधिकरणे ल्युड़ टव्यः । निवेष्टुं योग्या सूप- सर्पणा च भव । फिन्च यच्छ प्रयच्छ देहि नोऽस्मभ्यं शर्म मुसम् । किंवि. शिपम् । सप्रथः सर्वतः पृथु विस्तीर्णम् असंवाघम् ।। 1. देशालय'श. ग. पाठ ·प्रथमोऽयाय । प्रकृतमगुमरामो वयम् । प्रवितो गीत ! तर सदायप्रसमा नो 'यगृ लिनो बहुधा कपयन', एक याग्निदुधा समिद्ध' इयनी । दुतमा यम् -- 'र मुखिनो बहुधा कल्पयन्न' शत हरिष्यातीय गृत कल्यगया कति गुर्याग व पारा क्युस्विदिनि प्रश्न । एस एवाग्निरियस्थ प्रतिसनप्रतिपाययम् । मृत्वजो बहुगु तरी । अनन क्रमग मिलमन्त्रदय पठिया या यातमुद्गीथचा। सहता या पान कुर्वद्भि । इह तु विनियागप्रमेण मन्तद्वय व्य स्यायते - यमृत्विजोपहुधाकल्पयन्तःमचेतसोयशमिमंवहन्ति । योअनूचानोब्राह्मणोयुक्तमासीत्कास्थित्तयजमानस्यसवित्।। आहिरसस्य मूर्धन्वत आर्षम् । शिष्टुप् छन्द । सूक्तस्य वश्वानरीय. त्याद् वैश्वानरीयले प्राप्ते विनियोगसामर्थ्यादिह सदस्योऽभिधीयते । यम् इम यज्ञमृत्विजो होगादय संचेतस चेतोयुक्ता मन्त्रनासणार्थज्ञानिन इत्यर्थ । बहुधा नानाप्रकार कल्पयन्त , विचारोऽत्र कलान विवक्षितम् । विचारयन्त वहन्ति प्रापयन्ति निर्वर्तयन्तीत्यर्थ । तत्र यज्ञे यो बाहाण सदस्यान्य अनूचान वेदेवदार ज्ञानीत्यर्थ । युक्तोऽलीकृत । आस्ते उपविटाति । तस्मिन् सतीति वास्यशेप । तस्मिन् सदस्य एवलक्षणे सति यजमानस्य काम्वित् काबन, काचिदपीत्यर्थ । सविन समिति कर्मनिष्पादनशक्ति नान्यस्य । कस्य तर्हि सामर्थ्य, सदस्यस्यैवेत्यभिप्राय ॥ एक एपानिर्वहुधासमिद्धएकसूर्योविश्वमनुमभूतः । एवोपासर्पमिदंविभात्य कंधाइटेरि भूमिर्वम् ।। 'एक एवाग्नि' एक एव बहुधा यहुप्रकारमादित्या मना गर्दपन्य- न्याहाहवनीयात्नना च ममिद मन्दीप्तो रोमानुपदाय भाति । यथान सूर्य एक एव विश्व सर्व चराचरात्मक जगदनुपगत जनुमही गमों भ- वति । यथाच एकरोषा मर्वमिद चगवरात्मक जगद् विभनि विविध दीपयति । यथाच वृष्टिलक्षणमे मेमोदकमिद सर्व चगचगनक जगद् विनम्व । वीत्युपसर्ग उदित्यम्य स्थाने । भवति मामध्यांदनीनग्यर्थ । उद्भावयति उत्सादयतीत्यर्थ । लिद न रड।। एउमेवान पान मदर एक रा। यार मात्र मत्तमा। ग ॥ पा' ·आश्वलायनगृथमन्त्रव्याख्यायां एव सर्व यज्ञं जानाति ज्ञापयति चान्यानि सर्याणि । सदस्यस्तुतितया च व्याख्याता ॥ होतारमेव प्रथमं वृणी"ऽग्निमें होता समे होते"ति । यजुरिदं प्रश्लिष्टपठितत्वात् । वामदेव ऋपिः होतोत्राभिषेयः । अग्निः पार्थिवो में मम होता ऋग्वेदविहितस्य पदार्थस्य मुख्यस्य कर्ता। स्यादिति वाक्यशेप. । यथाचायेंगोक्तं- स मे होता स एच मम होता स्यान्न गानुप इति । आदरार्थमभ्यासः । अतस्तमेव होतारं त्वामु घृण इति । स र्वत्र चादमब्दप्रयोगे नामनिर्देशः । विभक्तिस्तु यथावाक्यम् । देवदत्तं वृणे प्रार्थये । एतदुक्तं भवति - यः पार्थिवोऽग्निर्देवानां होता तं त्वय्यध्यारोप्य तदधिछितं त्वा होतारं वृण इति । अनेनैव सर्च चरणमन्त्रा व्याख्याताः ।। चन्द्रमा मे ब्रह्मा स मे ब्रह्मा ब्रह्माणं त्वामुं वृण इति ब्रह्माणम् । आदित्यो मेऽध्वर्युरित्यध्वर्युम् । पर्जन्यो-मे चन्द्रातेत्यद्गातारम्। आपो मे होनारासिन्य इति होत्रकान् । रश्मयो मे चमसाध्वर्यत्र इति चमसाध्वर्युन । आकाशो मे सदस्य इति-सदस्यम् ।। बमवरणमन्त्रवदितम्यां मन्त्राणां यथालिङ्गं यथावचनं च वाक्यशेषो. अनुपक्तव्यः सामर्थ्यात् ।। स वृतो जपेद् महन्मेऽयोचो भर्गो मे चोचो भगो मेऽवोचो यशो मेयोचः स्तोम मेयोचः पलाहिं मेऽत्रोचस्तृप्ति मेयोचो भुक्ति मेयोचः सर्व मेयोच इति । वामदेवाप यजुः । यियक्षुरभिधेयः । हे यियौ ! महद् मूतम् । किं तत् । सागीत् दक्षिणा द्रष्टव्या । मे मद्यमवोचः । लोडर्योऽयं लुड्। हि । भर्गः भजनीयः । अथवा भरेतद्रूपम् । पापानां मर्जनम् ।। 'प्रागुक्त. द्रव्यमेव विशेप्यम् । विहितोपायार्जितमित्यर्थः । यशः यशोनिमित्तम् । स्तोम स्तोमाई, नित्यमित्यर्थः । ल िपदृप्तिसाधनं, सामर्थ्यप्रतिपादकमित्यर्थः ।। मुक्ति मोजनसाधनं, मालनसाधनं वा । सर्वं सर्वपुरुषार्थस्यापादकम् । एततुझं भवति - द्वादशमतादिपभूतद्रव्यदक्षिणाकसं मा हि, नास्पद्रव्यमिति समस्तार्थः॥ 'ताना. ग. पार ·प्रथमोऽध्यायः। . अग्निप्टे होता सन्ते होता अहंन्ते मानुप इति होता प्रति- जानीतेगा 'वामदेवर्षि यनुरिदम् । यियक्षयोऽभिधेयाः । हे यियक्षो! अग्निः ते तप होता । यथा त्वयाभ्यर्थितः, तथैव स होता गवतु । अहं ते तव मानुषः मनुष्यो होता भविष्यामीति वाक्यशेषः । एतदुक्तं भवति -देवाना होता योऽग्निः, स एवास्मीति तद्भावनया तव हौत्र करिष्यामीति ॥ चन्द्रमास्ते ब्रह्मा स ते ब्रह्मा । ब्रह्मवास्मि ॥ एवमितरे यथादेशम् । होतुः प्रतिवचनमन्त्रेण इतरे प्रतिवचनमन्त्रा व्याख्याताः । यथालिङ्गं वाक्यशेपोऽनुषकव्यः॥ 'तन्मावतु तन्मा:विशतु तेन भुक्षिपीयेति च याजयिप्यन् ।। जपतीति शेषः । वामदेवापं यजुरिदम् । अधिक्रियमाणकर्म दैवतम् । तवितित्तच्छुतेर्यदध्याहारः । येन कर्मणा याजयिष्यामि, तत् कर्म मा माम् अवतु । अवतिरत्र गत्यर्थः गच्छतु । कर्मगमनेनात्राविज्ययोग्यत्वं प्रतिपाद्यते । प्रक्रान्ते कर्मण्याविज्ययोग्यो भूयासमित्यभिप्रायः । तदेव कर्म मा विशतु । प्रवेशनावत्र तदङ्गभूतदक्षिणाद्रव्यप्रवेशो लक्ष्यते । कर्मानभूतं दक्षिणादन्यं मा प्रविशस्वित्यपः । तेन द्वितीयार्थ एपा तृतीया । तत्कर्माणभूतं दक्षिणाद्रव्यं भुक्षिषीय भुन्जीयेत्याशास इत्यर्थः ॥ "को 'यज्ञ' इत्यादिप्रभमन्या वामदेवाी निगदव्याख्याताः । सोम. प्रवाकोऽभिधेयः । कुत एतत् । 'सोमप्रवाकं परिपृच्छेदिति वचनात् ।। माहितामेत्विनः संस्थानोत्तरसाल स्वकीये दक्षिणामावाग्याहुति: कर्नमा 'एते. माइति। पुतैनामवणाराधरवर्धक्तीवायसेचकमाविदायाँ । -उत्तप्रणेप्याभियस्योझस्मान्सन सूजसुमत्यावानवत्या ।। ("भर... भल्या.१, प.स. १.१.)

·७० शाश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्याया हिरण्यस्तूप आहिरस ऋषिः । बिष्टुप् छन्दः । दक्षिणाग्निर्देवता । एतेन् ब्रह्मणा । अन्ननामैतत् । आज्याहुतिलक्षणेनान्नेनामे ! दक्षिण ! वावृधस्व अत्यर्थ वर्धस्व । शक्ती वा । तृतीयैकवचनस्यायं पूर्व सवर्णः । वाशब्दश्चार्थे । शक्त्या च यत् ते तुभ्यं चक्रम । करोतिः सामर्थ्याद् दानार्थः । दत्तवन्त इत्यर्थः । विदा बा, अयमपि वाशब्दश्वार्थे । विज्ञानेन यद् वयं दसवन्त इत्यर्थः । उतापि च त्वमेवाभिप्रणेपि अभिप्रणयसि होमं करेण प्रापयसीत्यर्थः । कीदृशः। वस्यः वसीयान् वसुमतरः । कान् । अस्मान् । एतदुक्तं भवति--त्वां यष्टुं तो नः शक्तिर्ज्ञानं था। त्वदनुग्रहादेव वयं तव होमं कृतवन्तो न स्वमहिम्नेति । अथवोतेत्येतत् प्रणेपोत्यस्मात् पर द्रष्टव्यम् । लट् च लोडर्थे । अभिप्रणेप्युत भभिप्रणय च । एतेन ब्रह्मणात्यर्थ वर्धस्व । प्रापय चास्मानित्यर्थः । किम् । वस्यः । द्वितीयाबहुवचनमेतच्छान्दसम् । वसूनि धनानि चास्मभ्यं देहीत्यर्थः । किश्च स नः सन । सृजिरवान्ततिण्यर्थः । संसृज संसर्जय सम्बन्धयास्मान् सुमत्या शोभनया मत्या युद्धया पाजवत्यानसहितया । ज्ञागमन्नं चास्माकं जन- येत्यर्थः ।। एवमनाहितामिगुंग "इमाम शरण मीभूपो नः" इत्येतयों । ऋचेति चाभिक- पचनात् स्नातसादीनामपि लोकि मामी तिन्य इति । इमामोशरणिमीमृपोनड्मयध्यानपमगामदूरात् । आपिःपिताप्रतिःसोम्यानांभ्रमिरस्पृपिकृन्म-नाम् ।। (अz. १. अध्या. २. ध.३५.३.१६.) हिरण्यस्तूप ऋपिः । त्रिष्टुप् छन्दः । अभिर्देवता । इमां शरणिम् । हा हिंसायाम्' । आत्मनो हिंसा परिचरणाभावकृतां हे ओ ! मीमृपः । 'मृप- तितिक्षायामि त्यस्य स्वार्थिक णिचि चडि लोडथे लुड् । मृप्य मृप्यस्व । नः अस्माकं स्यभूताम् 1 फतमाम ! उच्यते । इममध्वानं मार्ग परयज्ञवास्तुलक्षणं, यम् । पश्चम्य) द्वितीयेपा यस्माद् अगाम गतवन्तो वयं द्रव्यलोभात् । इराद्, अध्वविशेषणमेतत् । अतो द्वितीयार्थे पञ्चमी । दूरम् । कस्मात् । क्षमेति । उच्यते । यस्मादापिः शातिरत्वम् । कीदृशः । पिता सोन्याना सोमसंवादिनां सर्वयजमानानान् । फिच, प्रमिरसि छोकत्रयं भ्रमितासि लोकत्रयगन्तासि । १. म प. पाठः महा. क. पाटा २, ·प्रथमोऽध्याय । त्रिप्वपि रोकेप्पप्रतिहतगतिरित्यर्थ । ऋपिकृत् तमोपनयनद्वारेण दर्शनकृत् मांना मनुष्याणाम् । अन एवमुच्यते शरणि मीमपो न इति ॥ अथ मधुपम ना व्याख्यायने । अर विष्टगोपवाने नदारमणमामा । अह वर्ग राजातानां विद्युतामिव सूर्यः। श्द तमधितिष्ठामि यो मा कथाभिटामति ।। 'अह वप्मति' । यामदेवार्पम् । अनुष्टुप् छन्द उपवेष्टाभिधेय । यह वर्म । वर्मशब्दो वरिष्ठपचन । वरिष्ठ , भूयासमिति वास्यशेष । केपार । सजाताना ब्राह्मणादीनामित्यर्थ । विद्युतामिर सूर्य । विद्युच्छब्देनान विछो- तनस्वभावा अग्निचन्द्रादय पदार्थी अभिप्रेयन्ते । यथा सूयोऽग्निचन्द्रादीना प्रभासधर्माणा वरिष्ठ , तद्वत् । यो मा कन्ध य फश्चिच्छनुर्माम् । अभि- दासति । दसिरुपयार्थ । सामर्यादन्तीतश्यर्थ । आभिमुख्येनोपक्षापयति । इदम्, द्वितीये कवचनस्य लुक् , रिव्यत्ययो वा । इम ते शनुमधितिष्ठामि । एतदुक्त भवति -विष्टर शत्रुबुद्धिं कृत्वोपवेशने ते गायो नश्यन्तीत्यभि- प्रायः ॥ अथा यमनमन्त्र अमृतोपस्तरणमसि। वामदेवा यजु । पीयमान जरमभिधेयम् । मृतशब्देनार मधुपर्क उच्यते । अमृतम्य मधुपर्फम्योपम्तरणम् । लुप्तोपममेतत् । उपम्नरणमिव । अमेि । रोडर्थे रट् भवेत्यर्थ । एतदुक्त भवति - यथा पुरोडाशादिदविए माज्य- मुपस्तरण, तद्वत् । जयवा अमृतशब्देन पीयमान जर मेवोच्च, न मधुरः । उदफनाममु पठितत्वात् । अस्मिन् पसे सम्बुद्धयन्न चैन । हे अमृत ! जर । उपस्तरण भर । क्म्य सामान्मधुपर्कस्यति । मधुपंक्षिणप्रतिमहणमन्त्री व्याप्यातो- गपुर " गायन पनि विश्व । मधु याता प्रतायते मधु क्षरन्ति मिन्यः मा चीनः मन्यांमधी। मधु नक्तगुतोपतो मधुमन पापियरमा मधुधारस्तु नः पिता। मधुमान् नो वनस्पतिमधुमाँ अस्तु गर्यः माधोगा भान्तु नः ॥ (मर ! पप्पा.

·७२ । आश्वलायनगृहमन्त्रव्याल्यायो गौतमो राहुगण ऋषिः । गायत्री छन्दः । विश्वेदेवा देवताः ।.मधु वाताः, मधुशब्दा रसविशेषवचनः सनिह विनियोगसामर्थ्यान्मधुपर्कद्रव्ये वर्तते । वाता वायवः, भातायते । ऋतशब्दा कर्मवचनः । श्रौतस्मातलक्षणं कर कामयमानाय मह्यमित्यर्थः ।।क्षरन्तीत्युत्तरत्न श्रूयमाणमनुषक्तव्यम् । लंट च लोडर्थे । क्षरन्तु । सिन्धवो नद्यः मधु, क्षरन्तु,। माध्ीः, मध्वेव माध्वम् । स्वार्थिकस्तद्धितश्चान्दसलात् । तद्वत्यो माध्या 'ईद्वनिपोश्छन्दसि' इतीकार- प्रत्ययः । मधुमत्य इत्यर्थः । प्रथमार्थे द्वितीयैषा । ओषधयः सन्तु भवन्तु, नोऽस्माकम् ओषधयोऽपि मधुमदा भवन्त्वित्यर्थः । मधु नक्तम् । नक्तमिति नेदमव्ययम् अधिकरणभूताया रात्रैर्वाचकं रात्रेरिहाधिकरणत्वासम्भवात् । किन्तर्हि 1. प्रथमान्तस्येदं छान्दसं हस्वत्वं नपुंसकलिङ्गलं च साकांक्ष: त्वाच. अस्तु न-इति पदद्वयं सर्वत्रानुपक्तव्यम् । मधु नतमस्तु,नः मधुशब्दो, ऽन्ततिमत्वों रात्रिविशेषणम् । मधुमती. रानिरस्तु नः । मधुमत्त्वेन चान तदातृत्व लक्ष्यते । रानिर्मधुप्रदास्माकं भववित्यर्थः । उत उपसः उपसोऽपि मधुपदाः सन्तु । मधुमत् मधुमदं पार्थियं रजः । रजश्शब्दोऽत्र लोकवचनः। 'लोफा अपि रजांस्युच्यन्त' इति भास्कवचनात् पृथिवीलोक इत्यर्थः । मधु धौरस्तु नः । कीदृशी द्यौः उच्यते । पिता । विवाहकाले 'धौरहं पृथिवी त्व'- मिति परे पुरवाध्यारोपात् सर्वमनुष्याणां च वरयितृत्त्वात् तद्धर्मेणैचैप दिवो व्यपदेशा धो. पितेति च । मधुमान्नो वनस्पतिः । वनाना- पतिर्वनस्पतिः । वनम्मतिशब्देनान सूर्यसाहचर्याचन्द्रमा अभिप्रेतः । यनशब्देन चौपपया । ओपधीशश्चन्द्रमा इत्यर्थः । मधुमानस्तु भवतु सूर्यः । सूर्योऽपि मधुमदोऽस्माकं भवतु 1 माचीमधुपदा गाव आदित्यरश्मय., सास्नादिमत्यो यार। भवन्तु नः ।। अम मधुर निमार्जनमा यसवस्त्या गायत्रेण छन्दसा भक्षयन्तु। रुद्रास्त्या त्रैष्टुभेन छन्दसा भक्षयन्तु ॥ आदित्यास्त्वा जागतेन छन्दसा भक्षयन्तु । विश्वे त्वा देना आनुष्टुभेनाछन्दसा भक्षयन्तु ।। १. 'मामासमनु म. ग. पार २ 'पचम' के. पाठः. - ·प्रथमोऽध्याया। 'यसपरत्वे'त्यादयश्चत्वारो चामदेवार्या याजुयो । मधुपर्कोऽभिधेय । वसवो रद्रा मादित्या विश्वे देवा कमेण देवता । हे मधुपर्क | वसव पृथिवी- स्थाना प्रात सघनदेवता यमुसज्ञा अष्टौ । ते च गायत्रेण छन्दसा, युक्ता इति याक्यशेष तयोगश्च प्रातम्सवनच्छन्दस्त्वात् । गाय-या त्वा भक्षयन्तु प्राश्नन्त, मया प्राशिप्यमाणमनुजानन्त्वित्यर्थ । रुद्रा अन्तरिक्षस्थाना माव्यन्दिनसवन- देवता एकारय । ते च त्रैष्टुमेन माध्यन्दिनसवनच्छन्दसा युक्ता भक्षयन्विति । मादित्या घुस्थाना तृतीयसवनदेवता द्वादश । ते घ जागतेन तृतीयसवन च्छन्दसा युक्ता भक्षयन्त्विति । विश्वे देवा तार्तीयसवनिका एव त्या । आनुष्ट- भेन छन्दसा युक्ता भक्षयन्त्विति । ननु विधेपा देवाना जगत्या सह सम्बन्धो ना नुष्टुमा, 'विश्वान् देवान जगत्याविवेशेति मन्त्रालिमाद्, 'जगतीं विश्वेभ्यो देवेभ्य' इति ब्राह्मणलिशाच । सत्य मन्त्रवर्णो ब्राह्मणवर्णश्च । जगरया पावर्णसम्बन्धा बहव । अय तावदेक --'विश्वे त्या देवा आनुष्टुभेन छन्दसा भक्षयन्तु' इति । विधे त्वा देवा आनएभेन छन्दसा रोहननु तान-वारोहामि' अयमपि 'विश्वे त्या देवा भानुष्टुभेन छन्दसकलिङ्गेन स्तोमेन पराजेन सानारोहन्तु तानारोहामि वेराज्याय' इत्यपर विश्वेपा देवानामनुष्टुभा सम्बन्ध । बहुपु मन्त्रवणषु दृश्य- मानेपु सत्सु ब्राह्मणवादो नोपरभ्यत इति युनोयमेतत् । तुष्टुभा च सम्बन्ध ब्राह्मणवादाश्च कल्पनीयों ॥ उद्ग्रहाति भूतेभ्यस्त्वेति । वामदेवापं यजु । उद्गृह्यमागो रसोऽभिधेय । भूनेभ्य । भान्ति उत्पद्यन्त इति भूताव्दनान चराचराणि अभिप्रेयन्ते । तादर्थ्य एषा चतुर्थी । चगणाम् आराणा च भूतानामर्थाय त्या ला हे मपर्व। उद्गृहामीति वाक्योष ॥ । प्राशनमजात निराजो दोहोऽमि । विगनी दोहागीय । मयि दोहः पचाय यिराजः ॥ 'विरानी दोहोऽसी त्यादया पाम या याजुपा । प्रश्यमाना अमि धया । विराशब्देनानानमभिप्रेयने । 'अनविगदिति नितात भगम्य पा । १ पत्वनय पाठा गाप्राय L ·७४ आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां दोहः सारो रसोऽसि ।यस्त्वं भवसि, तं त्वां प्राम्भामीति शेषः । विराजः अनस्य दोहं रसम् । अशीय, 'अश भोजने', भुजीयेत्यर्थः, मयि । पष्ठगर्थे सप्तमीयं मम | विराजो दोहः अन्नस्य रसः । प्राश्यमान इति शेषः । पचाय। 'पद गता'- वित्यस्य । पद्या गतिः । गत्यर्थाश्च बुद्ध्यर्थाः । पद्यायै गतये ज्ञानायेत्यर्थः । अस्त्पिति वाक्यशेषः । एतदुक्तं भवति मया प्राश्यमानो रसो मम ज्ञानो- त्पादको भवस्विति ॥ अमतापिधानमसि ॥ वामदेवाएँ यजुः । आचम्यमानमुदकमभिधेयम् । अमृत ! अपिधानम् । अपिपूर्वो दधातिः प्रच्छादनार्थः । अपिधीयतेऽनेनेत्यपिधानम् । करणे ल्युट् द्रष्टव्यः । अपिधानशब्देन चाभिधारणं लक्ष्यते । शेपो व्याख्यात आचमन- मन्त्रेण ॥ द्वितीयाचगनगन्म. सत्यं यशः श्रीमयि श्रीः श्रयताम् ।। 'सत्यं या' इति वामदेवार्प यजुः । आचम्यमानमुदकमभिधेयम् । सत्यम् । उदकनामैतत् । अन्वाचम्यमानमुदकम् । मयि श्रयतां ममोदरे प्रविंश- स्वित्यर्थः । किञ्च यशः प्रख्यातियि, अयतामित्यनुपगः सर्वत्र । श्रीविभूति लक्षणा । श्रीविद्यालक्षणा । तथाच श्रूयते - 'ऋचो यपि सामानि सा हि श्रीरमृता सतामिति । एतदुक्तं मयति - अनेन पीयमानोदकेन यशस्वी धनवान वेदत्रयाध्यायी तदर्थज्ञानी च भूयासमिति ॥ अपति- हतो में पाप्मा। पाप्मा मे हतः । 'हतो मे पाप्मेति वामदेवार्प यजुः । प्राजापत्यमामेयं वैष्णवं वा । में मम पाप्मा याचकगेदेनापनिरुक्त्यम् ।। अथ विशरानातानमन्त्रः ओं कुरुत। नों कुरुत' । वागदेवाएं यजु. । मधुपर्कदातुः परिकर्मिणोऽभि- धंयाः । ओमनुज्ञानाक्षरमिदम् । अनुजानामि पश्वालम्भनमित्यर्थः । कुरुत । सामान्पवाचिना करोतिनात्र सामर्थ्या क्रियाविशेषो विशसनं लक्ष्यते ।

·-- - प्रयमोऽध्यायः। ७५ पशुमालभ्य वपोद्धरणादि कत्लाङ्गान्युत्कृत्य मे भोजनार्थ हे परिफर्मिणः । कुरुतेत्यर्थः ॥ पशोपसर्गपक्षे जपति मातारुद्राणांदुहितावस्नास्वमादित्यानाममृतस्यनाभिः। अनुवोचचिकितुपेजनायमागामागामादतिवधिष्ट ।। (अ... अध्या०७, २०१५) 'माता रुद्राणामिति । जमदमिर्मार्गव ऋपिः । त्रिष्टुप् छन्दः । गो- देवता । अत्रैकवाक्यताप्रसिद्धयर्थं यत्तच्छन्दावध्याहार्यो । या गौः । रुद्राणाम् । रुद्राणामिति निर्देशः सामर्थ्यादेवावगम्यतां, मन्त्रान्तरे दर्शनाञ्च । 'गोमातरो यच्छुभयन्तेऽजिभिरिति । दुहिता वसूनां स्वसादित्यानाम् । गोर्वस्यादित्यदुहित- स्वसृत्वे इतिहासो मृग्यः । अमृतस्य । एकवचनं जात्यभिप्रायं प्रदर्शनार्थ च । अमृतानां देवानां मनुप्याणां च । नाभिर्नाभिस्थानीया । यथा नाभिः सर्व- प्राणानामाधारभूता, तद्वद् देवानां मनुष्याणां चाधारभूतेत्यर्थः । कथं देव- मनुष्याधारत्वं गोरिति चेत् , तदधीनत्वाद् यज्ञस्य यज्ञनिमित्तत्वाद् दृष्टेर्दृष्टय- धीनत्वान् जगत्स्थितेः । अथवामृतशब्देनाज्यमभिप्रेयते । 'अमृतं याज्य- मिति श्रुतेः । चिकितुपे ज्ञानवते । जनायातिथिप्रमृतये मनुप्याय। निवेद्यत इति वाक्यशेपः। तामिमां गाम् । अनागामनपराधादपापाम् । अदितिमदीनाम् अक्षी- भोगामित्यर्थः । मा वधिष्ट मा हिसिष्ट है परिकर्मिण.! । नुशब्दः पादपूरणः । क्षिप्रार्थों पा । एवं युष्मान् प्रत्यहं प्रकोचं प्रत्रवीमि गां मा वधिष्टेति ।। उरिससृक्षोरनुज्ञानमन्तः श्रोम् उत्सृजत । 'ओम् उत्सृजत' इति वामदेवाएं यजुः । परिफर्मिणोऽभियेयाः । ओम् भनुजानामि पशोरुत्सर्गम् । तस्मादुत्सृजत मोचयत गां हे परिकर्मिण इत्यर्थः ॥ आश्वलायनगृमोक्तपाकयज्ञेषु कर्मसु । मन्त्रा ये विनियुक्तास्ते व्याख्याताश्चक्रपाणिना ॥ इति गृधमन्त्रय्यास्याया प्रथमोऽध्यायः ।। 1, सवा नवभूता क. पाटा. १. 'म'.ग. पाट..

·पाचशयनगृशमन्त्रव्याल्मायो अथ द्वितीयोऽध्यायः। धावाण्यां गर्णमास्यां श्रवणाझति प्रकृय अस्तमित स्थालोपा अपयित्वककपाल पुरोडासं रमे लय मुपधाराये अरमानिति चतसृभिः प्रत्यूचं जुहुयान । भनयसुपारायेअरमानपिचानिदेववयुनोनिविद्वान् । योध्यस्मज्जुहुराणमेनोभूयिष्टांतेनम॑उक्ति विधेम ।। (अष्ट. २. अध्या० ५. ३.१० R1.) आगस्त्यो मैत्रावराणः मषिः । चतस्रोऽपि त्रिप्टुभः । अनिदेवता । हे अमे। अस्मान् नय प्रापय ! सुपथा शोमनेन मार्गेण श्रौतस्मानलक्षणेन । राये। धननामैतत् । द्वितीयार्थे चतुर्युपा । धनम् । देव! दानादिगुणयुक्त ! । विश्वानि सर्वाणि । वयुनानि । प्रज्ञाननामतत् । प्रज्ञानानि । सर्वपां प्राणिनागिति शेपः । विद्वान, जानन् । लोकपालत्वात् सर्वप्राणिनां शुभाशुभवृत्तं जानन्नित्यर्थः । किञ्च युयोधि । यौतिः पृथग्भावार्थः । पृथग्भावय पृथक् कुरु । अपनयेत्यर्थः । अस्मत् अस्मत्तः । किम् । एनः पापम् । किविशिष्टम् । जुहुराणम् । 'कौटिल्ये' इत्यस्य माभ्यासस्यैतद्रूपम् । अत्यन्तकुटिलम् । अधःपातहेतुमूतगित्यर्थः । वयं च भूयिष्ठामतिगयेन भूयसी यहोमित्यर्थः । नगउक्ति नम इत्येतामुक्तिम् । समये नम इत्येवमादिकां स्तुतिमित्यर्थः । अथवा नमःशब्दोऽननाम | उत्ति. शब्दोऽपि समवायवचनः 'उच समवाय' इति । हविलक्षणेनानन समवायः समातिनमचिः । तां गमउक्ति हविषा संयोगमित्यर्थः । ते तव विधेम पुर्यामेल्यासास्महे । अमेत्वपारयानव्योअम्मानस्वस्तिमिरतिदुर्गाणिविश्वा । पूर्वापृथ्वीबहुला उभिवातोकायतनयाययोः । 'अष्ट... अध्या.. 10 आ!वं पारय । हे अगे । द्वितीये पादे श्रूयमाणोऽतिशब्द पारये- स्पनन सम्बन्धयितव्यः । अतिपारय अतिगमय । अतिनागयेत्यर्थः । नन्यः । प्रत्यक्षरतोऽयं मन्नः । न चेदमामन्त्रितम् । अतो यरच्छदाध्याहारणक- 'भासा जा' घ. पा. ३ पशामि' मा ''ग. पार:. .. पाठः ·द्वितीयोऽध्याय । घाश्यता नेया । यस्व नव्यस्तुत्य स त्वम् । अस्मान् स्वास्तिभि अविनाशने । कान्यतिपारयाणि । उच्यते । दुर्गाणि दुर्गतिहेतुभूतानि पापानि । रिचा विश्वानि सर्वाणि । किच पूश्च पृथ्वी । त्वमसादारियसभूत नगर विस्तीर्णमसम्याथम् । अन्त्यिति पाराशेप । बहुला न उर्मा उर्वी च बहुरास्माकमस्तु । उर्वी शब्देनान सम्यसम्पना पृवी भभिप्रेता । मा च बहुरा नही प्रभूता । अथवा पला पहुरा बहन् भोगान् रातीति बहुरा ! गतेदीनार्थस्य रेफ्स्य वा पत्त्या रूपम् । यहना भोगाना दानी प्रसवित्रीत्यर्थ । फिच भवा तोमाय तनयाय ! द्वे प्यपत्यनामनी जत पातरक्त्यपरिहारार्थ पुरविषयमेक पान विषयमपर द्रष्टव्यम् । एकाचन न जात्यभिप्रायम् । अस्मत्युनेभ्यः अस्मत्पोत्रेभ्यश्चत्यर्थ ।शयो । उत्पनाना रोगादीना शमन शमित्युच्यते । उत्पत्म्यमानादीना भयाना च पृथग्भावन योरित्युच्यने । रोगादीना प्रागभाव प्रध्वसाभाव च सम्पादयेत्यर्थ ॥ अग्नतमस्मयुयोध्यमीवा जनमित्रानभ्यमन्त उष्टीः । पुनरस्मभ्यंगनितायदेवशानिधेभिरमृतेभियंजन ।। (अz० २ अग्ने त्वम् । हे अग्ने ! वम । भस्मत् पसार । गुयोधि पृथपुर । आनयेत्यर्थ । किम् । अमीना गेगनाती ।विगिरा । अनग्निना । अग्नि नायन्त इत्यगिता तदितरेऽनमित्रा । आदरस्याग्नेसारयित्री हद राग्निमान्यकारिणीरित्यर्थ । अभ्यमन्न । अकवाक्यतार्य यचदध्याहार । या जभ्यमन्त । 'अम रोगे'। आभिमुख्यन र नन्ति पीडयन्तीत्यर्थ । कृष्टी गनुप्य नामेतत् । मनुष्यजाती । ता अमीया अम्मच युयाधि। पुन रोगापनत्त्युचर कालम् । अस्मभ्य मुविताय मुगमनाय यथेष्ट राय हे देव दानातिगुण युक्त! । यता यष्टव्य' । क्षा पृथिव जामता क्षयत्यम्या भूतानीति । पृथिवी, सस्यसम्पामिति शेष । विवेभिरगतेभि । सहयोगर भणपा तृतीया । विदय स । अम्गभ्यमिति सम्मानधुने शामिति च धुनेयायरिया- पदाध्याहार । अम्गभ्य पृषिक्षा नहीनि । 101 य-१० १ रमन रागानां भ पानना एन ·T २. अध्या वर्ग.. ० आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्याया पाहिनोअमेपायुभिरजरुतप्रियेसर्टनआशुशुक्कान् । माते भयंजीरतारयविष्ठनूनविदन्मापरसंहस्वः ।। (अर पाहि नो अग्ने । हे अग्ने! 1 न. अस्मान् । पाहि रक्ष । पायुमि पालनैः सर्वप्रकारे । अजसेः अविच्छिन्ने । के । सामर्थ्यात् ज्यालासमूहै. । अथवा अजसैरिति पायुविशेषणम् । अविच्छिन्नै पालनरिति । उत भपि । प्रिये सदने स्थाने । आशुशकान् । 'शुच दीप्तो' । वर्तमाने कसुद्रष्टव्य । आभिमु. रख्येन मर्यादया वा दीयत् अत्यर्थ दीप्यमानरत्यमित्यर्थ. । किश्य मा ते तव भ्वभूतम् । जरितारम् । स्तोतनामतत् न्तोतारम् । हे यविष्ठ ! युवतम! । भयम् । निभेत्यस्मादिति गयशब्देन पापगुच्यते । चागन कायकृतं निप्रकारं पापम् । मा विदत् । विन्दते भार्थस्वतद्रूपम् । मा मापत् । मा गमदित्यर्थ. । नुनम् इदानी इह रोक इत्यर्थ. । मा च अपरम् अपरस्मिन्नागामिनि अमुमिन् लोक इत्यर्थ । एतदुक्त भरति तव स्तोतारं मन्तमुभयोरोंकयो पापं मौमि. भत्विति । हे सहस्व । बलवन् । । पानरसपारम्। अच्युताय भौमाय स्वाहेति । वामदेवार्ष यजु । अगिर्दवता, अनादिष्टदेवतात्वात् । अच्युताय । च्युतिनीश तद्रहिताय । अनागाय नित्यायेत्यर्थ । गोमाय । भोमशब्देना- गामिरभिप्रेयते भूमेरधिष्ठामृत्वात् । पार्थिवायाग्नय इत्यर्थ । स्वाहेत्युक्ता- र्धम् ॥ 'गानो ओम पपा स्यायेमामालि- मानो अपमुजोअयातिप्परिपवेदुटुनाय । मादत्वदर्शतेमाननामारीपतेमहगावन्परादाः ।। २ अच्या. अगम्त्यम्य मैत्रावरुणेरापम् । तृष्टुप् छन्दः । अग्निदेवता । हे अग्ने।। न अस्मान् मा नवराज । अअपूर्व जिर्दानार्थ. । मा दा । अपाय पापाय । 'माम'य, प..

·- द्वितीयोऽध्याय । अविष्यवे । 'विष्ल याप्तापित्यम्य भावप्रत्ययान्तस्य क्यन्पत्यये तदुपरि उप्रत्यये भावप्रत्ययरोपे च वियुरिति रूप भवति । व्याप्तिकाम इत्यर्थ । तद्विपरीतोऽविप्यु तसे अविष्यो । अम्मदव्याप्तिमनिच्छते । अमत्समृद्धि- मसहमानायेत्यर्थ । रिपवे शत्रवे । किञ्च दुच्छुनाय । दुटुनाशब्दो दुर्भि क्षवचन । दुर्भिक्षाय । अथवा शुनमिति सुखनाम | दुश्शुन दुच्छंना वर्ण न्यापचिद्रष्टव्या । असुखमित्यर्थ । तस । जस्मान् मानसून इत्यनुपङ्ग । एतदुक्क भवति - पापानामस्मत्समृद्धिमसहमानानामस्मच्छन्नूणा च दुर्भिक्ष- ममुख वास्मान्मा जीगम इति । किञ्च मा दत्वते दन्तवते । दशते सादते । अदते भक्षयते । कस्मे । सामर्थ्याद् व्याघ्रादिकाय प्राणिने । परादा इति मन्त्रान्ते श्रूयमाणमाख्यातमिहानुपक्त यम् । अथवा मा अदते दन्तवर्जिताय प्राणिनेन अस्मान् । मा च रिपते हिंसते करचरणादिभि । हे सहसावन् । सह इति बरनाम । तस्मात् प्रथमेकवचनम्य स्थाने सुपामुलगित्याकारे कृते तस्माचोपरि मतुप्प्रत्यये कृते सबुद्धो सहस वन् इति रूप भवति । सहस्वन् ! बलवनित्यर्थ । परादा । पराशब्दोऽन धात्वानुवादी रम्यते परम्पत इति यथा । मा दा इत्यर्थ । एतदुक्त भवति दशाप्रधानाना निगरणप्रधा- नाना करचरणादिभिहिंसाप्रधानाना च वशमस्मान् मा जीगम इति । शमा भरत बानिना हर विस्यक्त धा। अनलिना जुहोतीय उपर । शंनोभान्तुवाजिनोहपुदेवता तामितद्रयाम्पकोः । जम्भयन्तोकिरक्षासिसनेम्यस्पद्यययनमीवाः ।। (अए. ५ अध्या. ४ प. ५ मह ...) वसिष्ठस्यार्पम् । त्रिष्टुप छन्द । देवाश्चाभिधेया । शम् । सुसनामै- तत् । वाजिना च साध्यविशेषणमेतत् । सुसा न अस्माक भवन्तु । के। वाजिन । ते देवाश्वा ।हवेपु आहानेषु सत्लु, स्तूयमाना सन्त इत्यर्थ । देव- ताता। यज्ञनामैतत् । यज्ञे । मितद्रव । मितमल्प पदानि न्यस्यन्तो द्रवन्ति येते मितद्रव । लघुगमना शीघ्रगतय इत्यर्थ । सर्का । अञ्चतेर्गत्यर्थस्यार्च तेवा पूजार्थस्यार्क शब्द 1 मुगमना स्वर्चना वा । कल्याणगतय कल्याण- स्तुतयो वेत्यर्थ । फिञ्च जम्भयन्त प्रतिबनन्त । हिंसाकर्मा चा। जम्भयन्त વધ ४ १, भामा, बताया' पार ·आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां हिंसयन्तः । कम् । अहिं सर्पम् । पूर्फ श्वानं व्याकं वा । रक्षांसि च । सनेमि । पुराणनामैतदन्यत्र । इह तु पदान्तरसम्बन्धसामर्थात् क्षिप्रार्थम् । क्षिप्रम् । अस्मत् असत्तः । युयवत् । यातिः पृथग्भावार्थोऽतीतण्यर्थश्च । पृथग्भावयन्तु अम- सकाशादपनयनिवत्यर्थः । न केवलं सपदीन् । किं तर्हि । अगीवाः रोगान हिंसितव्यान् । स्त्रीलिङ्गनिर्देशो जात्यभिप्रायः । रोगजातीरित्यर्थः ।। अब सर्पवली बलिटणमन्त्र:- सर्पदेवजनेभ्यः स्वाहेति ॥ वामदेवाएं यजुः । सर्पदेवमनुष्या जगियाः । सर्पाश्च देवाश्च जनाश्च सर्पदेवनामाः । सर्पाः नागाः । देवा अमराः । जना मनुष्याः। तेभ्यः स्वाहा हुतमस्तु । हुरया नमाकरोति- - ये सर्पाः पार्थिवा ये आन्तरिक्ष्या ये दिव्या ये दिश्यास्तेभ्य इमं बलिमाहापै तेभ्य इमं बलिमुपाकरोगीति ।। ये सी. पार्थिवाः इति वागदेवाएं यजुः । सर्पदेवत्यम् । ये सर्पाः ये नागाः । पार्थिवाः पृथिव्यां भवाः । ये न आन्तरिक्ष्याः अन्तरिक्ष भवाः । ये दिव्याः दिवि मवाः । दिश्याः दिक्षु भवाः । तेभ्यः सभ्य इमं बलिमाहार्पम् आइतवानस्मि । प्रदरावानस्मीत्यर्थः । तेभ्य इमं पलिमुपा. करोमि । छपाकरणं नाम देवतासात्कारः । देवतासाकरोमि । आदरार्थ पुनर्व- चनम् ॥ यः पपादपायश्य प्रपात -- सोऽमि मर्पता माणामधिपनिरस्यनेन गनुष्यांसायसेऽपूपेन सर्पान् योन देवांस्त्वयि मा मन्तं त्वयि सन्नः सर्प मा हिंसिपुः ।। सपेऽसीत्यादि वामदेवाप यजुः । सर्पदैवत्यम् । वलिमुपभोक्तुमागतः सर्पः मार्यते । यस्तं सर्पः अमि भवसि । सर्पतामधिपतिरसि के च पाणिनः सर्पन्ति तेषां सर्वेषां स्वामी भवसि । अन्नन मगुप्यांमायसे रक्षसि । अपेन सपान रक्षसि । यशेन देवान् । यज्ञराब्देग यामाधनं हविरभितम् । १. शन गाना effमा प्रानुगनियम्य शनी दानाम' ग. - पाट:

·- । द्वितीयोऽध्यायः । हविषा देवांसायसे । तस्मिंस्त्वयि सन्त मा तव स्तोतारं ' मामित्यर्थः । त्वयि स्थिताः तब मृत्यम्ता इत्यर्थः । सर्पाः मा हिंसिपुः ।। परिदानमन्त्रः 'वान् ते परिददामी'त्यादि । ध्रुवान् ते परिददामि भुषामुं वे ध्रुवामुं ते परिददामि ।। वामदेवाएं यजुरिदम् । ध्रुवसंज्ञः सर्प एव पार्थ्यते । हे ध्रुव! तुभ्यं मत्सुत्रान् मा च ध्रुवान् परिददामि । परिदान नाम निक्षेपः । यथा ध्रुवा भवन्ति तथा त्वयि निक्षिपामीत्यर्थः । समाश्रितानां ध्रुव(त्वं) सिध्यति हि । अत एवं पार्थ्यते । कं च कं च परिददामीति चेत् । उच्यते । ध्रुव! अमुम् । नामनिर्देशार्थोऽदश्शब्दः । देवदतम् । ते तुभ्यम् । परिददामी- त्यनुपरः । सर्वत्र मन्त्रादौ मन्त्रान्ते च श्रुतत्वात् । तत्र ध्रुवान् ते परि- ददामीति सामान्योक्तिः । भुवा ते इत्यादिविशेपोक्तिः ।। अयाश्वयुजीकमाणे स्थालीपोममन्तः ।आश्वयुज्यो जुहुयुः 'पशुपतय' इत्यादिना । पशुपतये शिवाय शङ्कराय पृषातकाय स्वाहा ।। वामदेवा यजुः । रुद्रो देवता । पशुपतये । पश्यन्तीति पशवः । पशुशब्देनात्र सर्व प्राणिन उच्यन्ते । पतिशब्दः पालयितृवचनः स्वामि- वचनो वा । सर्वेषां प्राणिनां पालपित्रे स्वामिने वा । अथवा पशुशब्दश्च- तुप्पात्पशुवचन एव । शिवाय। सुखनामतत् । सुखाय, नित्यमुखिने । शङ्कराय । शमिति सुखनाम । शं करोतीति शङ्करः तस्मै शङ्कराय, स्तोतॄणां यष्ट्रणां च सुखपदायेत्यर्थः । पृषातकाय । पृपातकशब्देन पयश्चाज्यं च संसृष्टं हविरुच्यते। तत्सम्बन्धात् तद्वानत्र पृपातकशब्देनोच्यते । तत्सम्बन्धश्चात्र पृपातकहोममन्त्रे पृषातकायेति दर्शनात् । एतदुक्तं मवति । स्थालीपाकहोममन्त्रेऽस्मिन् पशुपतय इत्यादिभिः शब्दैः पृषातकशब्दस्य सामानाधिकरण्यवर्शनात् पृपातकहोममन्त्र रुद्र एव देवतेति। पृषातकहोममन्त्रः पृपातकमजलिना जुहुयाद् 'ऊनं मे पूर्यतामि' त्यादिना । ऊन मे पूर्यता पूर्ण मे पोपसदव पृपातकाय स्वाहा । वामदेवार्ष यजुः । रुद्र एव देवता । उनम् अपरिपूर्ण वस्तु । मे मम स्वमूतम् । पूर्यतां परिपूर्यताम् । पूर्ण वस्तु मे मम स्वम्तम् । मा उपसदत् ।

·- । ८२ आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां सदिरुपक्षयार्थः । उपक्षयं मा गमत् । तदर्थं च पृषातकाय पृपातकवते, पृपातकहविष्कायेत्यर्थः । स्वाहेति स्वाहुतं हविर्जुहोमात्यर्थः ।। सजूर्ऋतुमिः सजूविधाभिः सजूरिन्द्राग्निम्यां स्वाहा । सजू- मातुभिः सविधाभिः सजूविश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा । सजू-तुभिः सर्विधाभिः सवाष्टथिवीभ्यां स्वाहा ॥ अथाग्रयणस्थालीपाकहोममन्त्राः सर्वतुमिरित्यादयो वामदेवार्याः । प्रीणि यजूपि । ऐन्द्रामं प्रथमम् । वैश्वदेवं द्वितीयम् । द्यावापृथिवीयं तृती- यम् । सजूः । जूतिरत्र प्रीत्यर्थः । समानप्रीतिः सह सम्पीयमाणः । अहमिति वाक्यशेषः । केन सह । उच्यते । ऋतुभिः । ऋतुभिः सह सम्प्रीणनं नाम ऋतुपु सुखजीपनम् । न च केवलैः किं तर्हि । सर्विधाभिः । विधीयन्ते- ऽनुष्ठीयन्ते इति विधाः श्रौतस्मार्तलक्षणाः क्रिया इहाभिप्रेयन्ते । ताभिः सह समानप्रीतिः श्रौतस्मातलक्षणाः क्रियाः कुर्वन्नित्यर्थः । फिञ्च, सजूरिन्द्राभि- भ्याम् । इन्द्रामिभ्यां च सह सम्प्रीयमाणः । इन्द्रामी स्तुवन्नित्यर्थः । स्वाहा। इन्द्राभिभ्यामित्यत्रापि सम्बध्यते अविशेषादपेक्षितत्वाच । उपरितनमन्त्रद्वयम- नेनैव व्याख्यातार्थम् । मध्यमे तु मन्त्रे सर्विश्वैर्देवैरिति व्यत्ययेन तृतीयया मान्यम् । स्वादाशब्दसम्बन्धे तु यथाम्नातं चतुर्थ्यन्तमेव ॥ गृयान्तरप्राप्तस्याप्रयणस्थालीपाकशेपभक्षणस्य वैकल्पिरस्य करणपक्षेऽभिमर्शन- प्राशनाम्यालभनमन्याः प्राप्नुवन्ति । एतेन भक्षिणी भक्षा सर्वन नवभोजन' इति पर- नात् । तर भक्ष्यद्रव्याभिमर्शनमन्यः -- सय्ये पाणी इत्येतरेणाभिमृशेत् । 'प्रजापतये खेति । प्रजापतये त्वा ग्रहं गृहामि मनं श्रियै । महा यशसे महामनायाय ॥ वामदेवापं पुरः। उष्णिक् छन्दः। प्रश्लिएपाठाद यजुर्वा । मक्ष्यद्रव्यम- मिधेयम् । हे मक्ष्यद्रव्य ! त्या त्वां गृहामि अभिमशामीत्यर्थः । किमर्थमिति चेत् । मयं प्रजापतये । पष्ठयर्थ एपा चतुर्थी । मम प्रजापतेः प्रजानां पालयितुः गृहस्थस्येत्यर्थः 1 प्रिय विम्त्यर्थ। कीदृशं लाम् । महम् । गृह्यत इति महः । सव्येन हस्तेन गृहीतम् । नच फेवलाय निये, किं वर्हि । मां यशसे मम प्रल्यानाय च । मघमन्नाधाय ममानायसिद्धये च ॥ - ·। द्वितीयोऽध्यायः । 'भद्रानःश्रेय' इति प्राश्नाति । भद्रान्नः श्रेयस्समनेष्ट देवास्त्वया. चसेन समशीमहि त्या। स नो मयोभूः पितवाविशहा शमो भय द्विपदे चतुष्पदे ।। वामदेव ऋषिः । त्रिष्टुप् छन्दः । मक्ष्यमाणद्रव्यमभिधेयम् । हे पिता । पितुरित्यन्ननाम । तस्य सम्बोधनं पितो इति । हे भक्ष्य! त्वयावसेन । अवसशब्दो भक्ष्यवचनः । अवसायवद्वतेरुदमुळेति यया । स्वया भक्ष्येण । कीदृशेन । भद्रात् । तृतीयार्थ एपा पञ्चमी । भद्रेण भजनीयेन स्वया । हेतावियं तृतीया । भजनीपेन भक्ष्येण त्वया हेतुना । नः अस्मान् देवाः अनचादयः । श्रेयः कल्याणं समनष्ट । प्रथमपुरुषस्य स्थाने मध्यमः । लङ् च लोटस्थाने । सन्नयन्तु सम्यक् पापयन्वित्यर्थः । तदर्थ च स्वा स्वां समशीमहि । 'भश भोजने । सम्यक् भक्षयेमेत्याशास्महे । स त्वं नः अस्माकं मयोमः । मय इति मुखनाम । भवतिरन्ततिण्यर्थः । मुखस्य भावयिता सन् । माविश प्रविश । क विशानि । इह भस्मदीये कुझौ । आविश्य प शम् । सुख- नामैतत् । मुखं सुखकर इत्यर्थः । भव । नः अस्माकं स्वभूताय द्विपदे । जात्यभिप्रायमेकवचनम् । द्विपाद्भ्यश्च । शं सुखो भव चतुष्पदे चतुप्पाभ्यश्च । एतदुक्तं भवति त्वद्भक्षणेन हेतुनास्मान् देवा. श्रेयः सनमयन्तु । भक्षितप त्वमस्माकमस्मत्सम्बन्धिमनुष्याणां पशूनां च सुखो भवेति । केचित्तु देवशब्दं पितविशेषणं मन्यन्ते । तस्मिन् पक्षे देवाः समनैप्टेति बहुवचनमकव. चनस्य स्थाने द्रष्टव्यम् । एवं च योजना--हे पितो। देव । येन त्वया भक्षितेन सवें प्राणिनो जीवन्ति, यं च त्वां वयं समशीमहि, स स्वमसान् श्रेयः सन्नय कुक्षौ च प्रविश्येत्यादि पूर्ववत् ।। आचम्य नाभिमालभेत 'अमोऽसि प्राणेति । अमोऽसि प्राण तवं ब्रवीमि अमासि सर्वानसि प्रविष्टः। स मे जरां रोगमपनुद्य परीरादमा म एघि मा मृया म इन्द्र ।। क ·माश्वलायनगृहमन्त्रव्याख्यायां वामदेवार्षम् । त्रिष्टुप् छन्दः । भक्षितद्रव्यमभिधेयम् । स मे जरामि- स्युतरस्मिन्नर्धचें तच्छन्दश्रवणात् पूर्वमिन्नर्धचे यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यस्त्वं है प्राण ! माणस्थितिहेतुत्वात् प्राणशब्देनात्र भाक्षतः पितुरेबोच्यते । हे पितो! अमः असि । 'अम रोगे' इत्यस्य कर्तर्यप्रत्ययान्तस्यैतम् । रोगकर्ता भवसि । तहतं भवामि । रोगकररत्वमिति यत्तदेतत् सत्यमेव ब्रवीमि । ममासि।प्रथमैकवचनस्यायमाकारः। अमोऽसीत्यर्थः । दायार्थ पुनर्वचनं गच्छ गच्छेति यथा । सर्वानसि प्रविष्टः । यश्च लं सर्वानवयवान् मम प्रविष्टोस। स वं मे मम खभूतात् शरीरात् जरा वार्धक्यवयःकृतां रोगम् अभक्ष्यमक्षण व्याधि च । अपनुद्य अपगमय्य । अमा मे। तृतीयाथें पषा चतुर्भी षष्ठी वा। मया सहेत्यर्थः । एधि भव । सर्वदा मत्संयुक्तो भवेत्यर्थः । अथवा अमेति गृहनाम । अस्मिन् पक्षे मे इति सम्बन्धलक्षणा पष्ठी । मम सम्बन्धिनि स्वकीये गृह भव । मदुदरे तिष्ठेत्यर्थः । स्थित्वा मा मृथाः । 'मृङ् प्राणत्यागे' । इह सामर्थ्यावन्ततिण्यर्थः । मा मारय । मे । द्वितीयार्थ एषा षष्ठी चतुर्थी वा । माम् । हे इन्द्र! । इन्धी दीप्तावित्यिस्यैतद्रूपम् । सर्वेषां भूतानां दीपयितरित्यर्थः ।। मार्गशीभ्याम् अस्तमिते पायसस्य जुहुयुः 'अप श्वेत पदा नहीति द्वाभ्याम् । बप श्वेत पदा जहि पूर्वेण चापरेण च सप्त च वारुणीरिमाः सर्वाश्च राजबान्धवीः स्वाहा। नवै श्वेतस्याध्याचारेऽहिर्जधान किश्मन श्वेताय वैदाय नमः स्वाहा । वामदेव माषिः । अनुष्टुप्गायत्र्यो । श्वेतो देवता । श्वेतो नाम कश्चित् सर्प- राजः। तस्य सम्बोधन हे श्वेत ! सर्पराज ! | पदा पदेन । किविशिष्टेन । पूर्वण चापरेण च ।गमनावस्सामभिप्रेत्यैतदुच्यते । पूर्वापरवचनात् पुरुषाकृतिः श्वेत इति गम्यते । उमाभ्यां पादाभ्यामित्यर्थः । अपजहि । किमपहनानि । उच्यते । सप्त च । सससहयाताश्च । वारुणी: वरुणसम्बन्धिनीः कान्ताः । स्त्रीलिङ्गसाम- यात् पाशसंइतीः । वारुणान् पाशानित्यर्थः। न चैतावतीः, किन्तहिं सर्वाश्य राजपान्धवीः । राजा वरुणः, तत्सम्बन्धिनीः । सर्ववरुणपाशानित्यर्थः । जलवासी हि श्वेतः । अत एवं प्रार्यते जलव्यसनानि नाशयति । पै भत्रैकवाक्यतामसिद्धयर्थ यतच्यव्दाध्याहारः । मस्य वेवस्याध्या. ।

·1 . द्वितीयोऽध्यायः। चारे उप-चारे अनुशासन इत्यर्थः । अहिः सर्पः न जघान न हिसितवान् न दष्टवानित्ययः । किचन किमपि भूतजातम् । वैशब्दः पादपूरणः । तस्मै श्वेताय वैदायि । विदर्वपुत्रो वेदवः । वैदर्व एव वैदावः । छान्दसो दीर्घः । तस्मै वैदायि । नमः । अन्ननामैतत् । नमो मरन्त एक्मसीति यथा। पायस- हविलक्षणमन्नम् । स्वाहा खाहुतमस्तु जुहोमीत्यर्थः । 'अभयं नः प्राजापत्येभ्यो भूयात्' इति अग्निमीक्षमाणो जपति ।। भामदेवार यजुः आमेयम् । अग्निमीक्षमाण इति वचनात् । अनादिष्ट- देवतत्वाचामेयत्वम् । हे अमे! नः अस्मभ्यं प्राजापत्येभ्यः । प्रजापतय एव माभापत्याः । स्वार्थिकस्तद्धितः। प्रजापतिभ्यः प्रजाना पालयितृभ्यः । गृहखेभ्य इत्यर्थः। अभयं मयाद अभयहरो मवेत्यर्थः ।। 'शिवो नः सुमना भवेति हेमन्तं मनसा ध्यायेत् । वामदेवापं यजुः । विनियोगसामयाद्धमन्तोऽभिधेयः । हे हेमन्त ! ऋतो ! नः अस्माकं शिवः । सुखनामैतत् । मुखः मुखकरः सुमनाश्च । अस्मदुपरि शोभनमनाश्च भवेति ॥ 'स्योना पृथिवी'त्येषा महानाम्नीपकरणे व्याल्याग । 'अतो देवा अवन्तु न' इत्येषा स्यालीपाके व्याख्याता ।। संहाय सौर्याणि स्वरययनानि च जपिचेति । यत्र सीयांणि प्रतिपाद्यन्ते । 'सूयों नो दिवः' 'उद्यं जातवेदसमिति नप, 'चित्रं देवाना' 'नमो मित्रस्य' एतानि सौर्याणि । स्वस्त्ययनानि तु 'अनो भद्रा' इत्येतत् सूक्तं च । 'स्वस्ति नो मिमीतामिति 'पराधतो ये दिधिपन्त आप्यमित्येतत् सूतं च । एताने त्रीणि स्वस्त्ययनानि । तत्र 'सूर्यो नो दिव' इति पञ्चचे गायत्रं सूर्यदैवतं सूर्यपुप्रश्चक्षुर्ददर्श । सूर्योनोदिवस्पातुचातोअन्तरिक्षात् । अग्निर्न पार्थिवेभ्यः॥ (भष्ट. .. मधा. ८. य. १६. *•..) सूर्यो नः । दिवः । तात्स्य्यात् ताच्छब्धं मशकोशनवत् । घुस्खेभ्यो भूतेभ्य इत्यर्थः । पातु रक्षतु । वातो अन्तरिक्षात् सूर्यानुझ्या बातोऽप्यन्तु. १. 'पा' प, पाठ . । - 'भ्यः पाख. पाठः ·भाचायनगृह्यमन्त्रन्याल्यापा रिक्षस्थेभ्यो भूतेभ्योऽस्मान् पात्थित्यनुपरः । अमिनः अमिरपि नः भस्मान पार्थिवेभ्यो भूतेभ्यः पातु ॥ जोपासवितर्यस्यतेहरशतंसवॉअर्हति । पाहिनोदितःपतन्त्याः॥ (अष्ट...अप्या.८.५.११.१०२.) जोपा सवित्तः।हे सवितः ! सर्वस्यानुज्ञातः ! सूर्य। अपवा देवतान्तरं सविता । अस्मिन् पक्षे सूर्यस्यानुज्ञयेति भाव्यम् । जोपर्यकारलोपो द्रष्टव्यः । जोपय सेवय अस्मान् । किम् । सामात् पुनपश्चन्नाद्यादिभोगान् । यस्य ते तव सवितुः स्वरूपम् । हरः । कोषनामैतत् । अवैदिकविषयः क्रोधः । अथवा तेजा- शब्दः । 'यत्वे अमे हरस्तेनाहमिति यथा । सकलजगत्यापि तेज इत्यर्थः । शतं बहुनामैतत् । बहूननन्तान् । सवान् । सूयते अस्मिन् सोम इति सवशब्दो यज्ञवचनः । अथवा सवनशब्दस्य यज्ञनाम्नो नकारलोपो द्रष्टव्यः। सवनान बइन् यज्ञान् । मर्हति पूजयति लभत इत्यर्थः । हरसा चात्र लक्षणया तदानेवोज्यते । यस्त्वं हरस्वी इह सोमयागानईसि हत्ययः । यस्येति श्रुते. स्तच्छब्दोऽध्याहार्यः स त्वं पाहि रक्ष नः अस्मान् । कुतः दिद्युतः। वजना- मैतत् । इह त्यायुधमानोपलक्षणं द्रष्टव्यम् । शत्रोः स्वमूतादायुधाव । पतन्त्याः अस्माकमुपरि पनत इत्यर्थः ।। चटनोंदेव सविताचक्षुर्नउतपर्वतः। नक्षुर्धातादधातुनः ।। (अट. ८ अध्या. ८.५०६ द. ३.) चक्षुर्नः । चक्षुः सर्ववस्तुदर्शनसमर्थ नयनेन्द्रियं ज्ञानं वा । नः अस्मभ्यं देवः सविता दधातु इत्यपकष्टव्यम् । सूर्यानुमतो, दयातु । चक्षुर्नः मसभ्यम् उत पर्वतः पर्वतोऽपि । पर्वतशब्दः शिलोधययननः मेदिभूधर- वचनः । ऋपिर्वा पर्वतः । पर्वतनारदो सोमकायेति नारदसाहचयांत । अथवा देवतान्तरमेतजामकम् । दधात्वित्यनुपर. । सूर्यनुमत. पर्वतो. ऽप्यस्मभ्यं चक्षुर्ददालित्यर्थः । चक्षुः चक्षुरेख धागा देवः दधातु ददातु नः भस्मम्मम् । पूर्वानुमत एव । .

·द्वितीयोऽध्यायः । चक्षुपिहिचक्षुपेच विख्यैतनूभ्यः । संचदंविपश्येम ।। (अष्ट.. 4. व. १६. प्र...) चक्षुर्नः । चक्षुः दर्शनशक्तिम् । नः अस्माकं स्वभूताय घेहि देहि । चक्षुषो गोलकाभिप्रायमिदं वचनम् । इन्द्रियाधिष्ठानभूताभ्यामक्षिभ्यामित्यर्थः । अथवा पक्षुष इति चतुर्थ्यन्तमृप्याभिधानं द्रष्टव्यम् । अस्मिन् पक्षे न इति बहुवचनमेकवचनस्य स्थाने द्रष्टव्यम् । मह्यं चक्षुर्देहीति । किञ्च विस्यै विविधाख्यानाय नानाविधपदार्थदर्शनाय । तनूभ्यः अत्र तनूशब्दस्य ज- कारकोपो द्रष्टव्यः । तनूजेभ्यः । अस्मत्पुत्रपौत्रादिभ्य इत्यर्थः । किञ्च इदं कार्यभूतं प्रपञ्चं हे सूर्य। तव प्रसादात् सं च पश्येम । समित्येकीभावे । कार- णात्मना त्वया एकमभिन्नं पश्येम । वि च पश्येम विमिन्नं च पश्येम । चीत्यनेकीभावे । कारणात्मना स्त्रया समस्तं जगद् भिन्नाभिन्न पश्येमेत्याशास्मह इत्यर्थः॥ सुसन्दृर्शत्वाश्यंमतिपश्येमर्य। विपश्येमनृचक्षसः॥ (अष्ट. ८.० ८.६० १६.० ५.) सुसन्हशं मुष्ठु सम्यम् भकानुप्राहकतया लोकपालतया वा द्रष्टारं शुभाशुभप्रत्यवेक्षितारमित्यर्थः । त्वा वा वयं प्रतिपश्येम स्तुतिमिर्हविर्भि- धाराधयेमेत्यर्थः । अथवा प्रतिपश्येम कारणात्मकत्वेनोपास्मह इत्यर्थः । हे सूर्य! किच विपश्येम विविधं पश्येम । स्तुतिभाक्त्वेन हविर्माक्त्वेन चेत्यर्थः । नृच. क्षसः स्तोतृयष्टनराणामनुग्रहबुद्ध्या द्रष्टन् । कान् । सामादन्यान् देवान् । एतदुक्तं भवति -- त्वदनुज्ञयैवान्यानपि देवान् स्तुमो यनामश्चेति ॥ पदुत्यजातवेदसंदेवंवहन्तिकेतवः। दृशेविश्वायसूर्यम् ॥ (अट. १. अ.४.व. ७.०१.) उदृत्यं जातवेदसमिति ना प्रस्कण्वः कण्वपुत्र ऋषिः सर्वा गायत्र्यः । सूर्यो देवता चिन्छन्दपर्यायस्त्यच्छन्दः। तच्छन्दश्रुतेग्यिार्थसम्बन्धो यच्छ- ·८८ आपलायनगृपमन्त्रव्याख्यायां ब्दोऽध्याहार्यः । यं सर्वे प्राणिनो नमस्यन्ति यं तम् । जातवेदसं जातधनं जा- तप्रज्ञं वा । देवं दानादिगुणयुक्तम् । उहन्ति । के सामादचा रश्मयो वा। फीदृशाः । केतवः विद्वताः । अथवा केतुरिति मज्ञानाम । सूर्यस्य प्रज्ञानरू- पत्त्वात् तदीयाश्वादीनामपि प्रज्ञानरूपत्वमुपपन्नम् । तथा च भगवता यास्केनो- कम् – 'भात्मवैषां रथो भवत्यात्माश्या आरमायुधमात्मेषव आत्मा सर्वमिति । किमर्थमुवहन्ति । दृशे द्रष्टुं दर्शनार्थमित्यर्थः । कस्य । विश्वाय । षष्ठयर्थे एषा चतुर्थी । सर्वत्य प्राणिजातस्य । उदिते सूर्ये सर्व प्राणिजातं द्रष्टुं प्रभवति नानुदिते । कमुद्हन्ति । सूर्यम् आदित्यम् ।। अपत्येतायवोयथानक्षत्रायन्त्यक्तुभिः । सुरायविश्वचक्षसे । (अष्ट. १. अ. ५. अपत्ये । त्ये इत्यस्य पदस्य नक्षत्रसामानाधिकरण्याद् व्यत्ययेन नपुं. सकलिङ्गस्वम् । तानीत्यर्थः । तच्छब्दश्रुतेश्च योग्यार्थसम्बन्धो यच्छब्दोऽध्या- हार्यः । यानि राबावदृश्यन्त तानि । तायवो यथा । तायुरिति स्तेननाम । चौरा इव । नक्षत्रा नक्षत्राणि अपयान्त अपगच्छन्ति । अदृश्यतां प्रतिपयन्त इत्यर्थः । नच केवलानि, किं तर्हि । अक्तुभिः । रात्रिनामैतत् । सहयोगलक्षणा चैपा तृतीया । रात्रिभिः सह । कुतोऽपयन्ति । सूराय । सूरशब्दः सूर्यशब्द- पर्यायः । पञ्चम्यर्षे चतुर्थी । सूर्यात् सूर्योदयोचरकालं हि नक्षत्राणि रात्रयश्च न दृश्यन्ते । कीदशात् सूर्यात् । विश्वचक्षसे सर्वचक्षुपे स्वेन ज्योतिपा सर्वस्य द्रधुर्वा लोकपालत्वात् ।। अदृश्रमस्यकेतवाविरश्मयो जनाँअर्नु । भ्रान्तोअग्नयोयथा ॥ च. ५. १०२. (अष्ट. १. अ. ४. व० ५.०३.) महश्रम् । लडथै लुङ् । 'छन्दसि लड्लङ्लिटः' (३-४.६) इति कर्मणि च प्रयमपुरुपबहुवचनस्य स्थाने व्यत्ययेनेदमुत्तमस्यैकवचनम् । दृश्यन्ते इत्यर्थः । कुत एतत् । केतव इत्यादिष्वभिहितकर्मत्वनिमित्तामाः प्रथमाया दर्शनात् । के दृश्यन्ते । उच्यते । अस्य सूर्यस्य केतवः रश्मयः प्रज्ञानस्वरूपाः किरणाः। विश ब्दस्य प्राजन्त इत्यनेन सम्बन्धः। दृश्यन्ते । मनुष्यान् जनान्। (मनु) पति।

·द्वितीयोऽध्यायः । ८९ मनुष्यलोकं व्याप्य स्थिता इत्यर्थः । किं कुर्वन्तः । विम्राजन्तः । विविध आजमाना दीप्यमानाः । किमिव । अमयो यथा, अनय इव मथवा अहश्रम् इत्युचमपुरुषश्रुतिसामर्थ्याद् रश्मीनां च दर्शनकर्मत्यात् केतब इत्यादिषु द्वितीयार्थे प्रममा । भदर्शमहमस्य केतून छसान् अमीनिव ।। तरणिविश्वदर्शतोज्योतिप्कदसिसूर्य । विश्वमाभासिरोचनम् ॥ (अष्ट० १. अध्या० ४, व. झ...) तरणिः क्षिप्रनामैतत् । क्षिप्रस्त्वम् । विश्वदर्शतः सरस्य दर्शनीयो दशा वा । ज्योतिष्कृत् ज्योतिषां च कर्ता त्वमसि । हे सूर्य ! विश्वं सर्व जगत । आभासि। णिज्लोपो द्रष्टव्यः । आभासयसि । रोचनं प्रकाशस्वभावम् ॥ प्रत्यङ्देवानां विशःमत्यदेपिमानुपान् । प्रत्यविश्वस्वदेशे। (भष्टः १. गया. प्रत्यड् देवानाम् उदेषीत्यनेन सम्बन्धः । उदेतुश्चेदं सूर्यस्य विशेषणं नोदयक्रियायाः । कुत एतत् । पुल्लिग्नत्वात् । प्रतीच्या दिशि सूर्योदयस्यासम्भ- यात् । प्रत्यद् उदेषि प्राच्यां दिशि प्रत्यङ्मुखः स्थित्वा त्वमुदेषीत्यर्थ.1 किम- र्थम् । देवानां विशः । साकांक्षत्वात् दृश इत्येतत् परस्ताच्छुतं सर्वत्रानुषक्तव्यम् । दृशब्दो द्रष्टुमित्यस्य स्थाने वर्तते । 'दृशे विख्ये च (३-४-११) इति तुमर्थे निपातनात् । देवाना स्वभूता या विश, ताः दृशे द्रष्टुम् । पुरस्तादुदितस्य भवत पश्चादवस्थितान् देवान् द्रष्टुमित्यर्थः । न च देवविश एव केवलाः, किन्तर्हि, प्रत्यड्डदेपि मानुषान् । मनुप्यानपि द्रष्टुम् । प्रत्यद् विध सर्व जगद् द्रष्टुम् । स्वदृशे । स्वशब्दोऽत्र धुनामा । द्युलोकं द्रष्टुम् । यावदिदं किञ्चित् पधादवस्थितं सर्व द्रष्टुं सर्वत पूर्व प्रत्यङ्मुखस्त्वमुदेशति समस्तार्थः ।। येनापावकचक्षसामुरण्यन्तंजनाँभर्नु । स्वंवरुणपश्यसि ॥ " - (अष्ट. च. 1. 'यकम्प.. पाठ.. 'भाव' म ग. पार: N ·आश्वलायनगृहमन्त्रव्याख्यायां येनापावक । येन चक्षसा दर्शनहेतुना ज्योतिपा । हे पावक ! करस्नस्य जगतः शोपवितरित्यर्थः । भुरण्यन्तम् । गतिकर्मायम् । गच्छन्तं सूर्यम् । जनान् भनु मनुप्यान् प्रति मनुप्यलोकं च्याप्नुवन्तमित्यर्थः । त्वं हे वरुण! पश्यसि । यच्छन्दश्रुतेः साफाइत्वाद् वाक्यस्य तद् वयं स्तुम इति वारम- शेषः । एवमत्र सत्यपि वरुणस्यामन्त्रणे, अथापि प्रत्यक्षता हि स्तोतारो भवन्ति । परोक्षकृतानि स्तोतल्यानीत्यनेनैव न्यायेन सूर्यस्यैव प्राधान्यं न परुणस्य । सौर्य हीदं सूक्तं न वारुणम् । अववा सूर्यस्य सूक्तभाक्त्वाद् वरुणेति क्रियायोगात् सूर्यस्यैवामन्त्रणम् । भुरण्यच्छब्दः क्षिप्रकारिवचनः क्षिपनामस भुरण्यच्छब्दस्य पाठात् । सर्वनाम्नां चाख्यातजत्वाद् भुरण्यतिः क्षिप्रार्थोऽपि न गतिकमवेति गम्यते । हे पावक ! येन चक्षसा अनुमहात्मकेन दर्शनेन भुरण्यन्तं क्षिप्रं यागात् स्तुतीप्य कुर्वन्तं मनुष्यं जनान् अनु मनुप्यान् प्रति वर्तमान मनुष्यमध्यगतमित्यर्थः । त्वं हे वरुण । ज्योतिषा कृरतस्य जगत आवारितः! सूर्य! पश्यसि । साकाक्षत्वात् तत् ते वयं स्तुम इति वाक्यशेषः । अथवा तेनास्मानपि पश्येति वाक्यशेषः । अथवा तच्छन्द- मानमध्याहृत्य पूर्वयकवाक्यता योज्या, येन चक्षुषा भुरण्यन्तं पश्यसि सेन प्रत्यङ्मुख उदेषीति । परया वा । येन चक्षसा भरण्यन्तं पश्यसि तेन विद्यामेषीति ॥ विद्यामेपिरस्पृथ्वदामिमानोभक्तुभिः । पश्यन्जन्मानिसूर्य ॥ (भष्ट. १. अध्या. द.८....) विद्यामपि । घां युलोकम् । न्येपि विविध गच्छसि । रजः पृथु । रज- शब्दोऽत्र लोकवचनः सामर्थ्यादन्तरिक्षलोके वर्तते । पृथु विस्तीर्ण चान्तरिक्षम् । महा अहानि । मिमानः कुर्वन् । केन । अक्तुभिः । अक्तुशब्दोऽयं ज्योति- बचनः । 'अक्तुनाहां वयुनानि साघदिति यथा । आत्मीयज्योतिर्भिः रश्मि- भिहिं सूर्योऽहानि करोति । अथवा अक्तुशब्दो रात्रिवचनः । सहयोग- लक्षणेषा तृतीया । अक्तुभिः रात्रिभिः सह । केन मिमानः । सामर्थ्यादुद- यास्तमयाम्याम् । उदयेन हि सूर्योऽहानि करोति, अस्तमयेन रात्रिम् । पश्यन् अनुभाहकतया, अनुराधातीत्यर्थः । जन्मानि जननपर्माणि भूतजातानि, हैसूर्य! ।।

·द्वितीयोऽध्याय । सप्त्वाहरितोरयेवहन्तिदेवसूर्य । शोचिकेशविचक्षण। (अष्ट० । माया० ४ व. ० . ८) सप्तत्वा । सप्त सप्तसख्याका । त्वा त्वाम् । हरित ।हरिच्छन्दो हरित शब्दपर्यायो नीलवर्णवचन । हरितवर्णा बडवा । रथे । सप्तमीनिर्देशात् स्थितमिति वाक्यशेप । रथे स्थित वहन्ति हे देव सूर्य।। कीदृशम् । शोचिष्फेशम् । शोचिदीप्ति रस्म्याख्या केशस्थानीया यस्य स शोधिकेश स शोचिकेश दीप्तिरश्मिकमित्यर्थ । हे विचक्षण! सर्वस्य विविध द्रष्ट ।। अयुक्तसप्तशुन्ध्युवासूरोरथस्यनप्त्यः । ताभिर्यातिस्वयुक्तिभिः। (अ.१ अध्या.४ व०८ न.१) अयुक्त । ताभिर्यातीति तच्छन्दश्रुतेर्यच्छब्दोऽध्याहार्य । या अयुक्त युक्तवान् । सप्तसख्या बडबा ! शुन्ध्युव । शुन्ध्युरादित्यो भवति शोधनात्, तस्स स्वभूता आत्मन एव स्वभूता इत्यर्थ । अथवा उदफचरो मद्गुनामा य शकुनि स शुन्ध्युरुच्यते । द्वितीयाबहुवचन चेदम् । शुन्ध्युर इव शुन्ध्युव । मद्गुसटशीरित्यर्थ । क्रियाशब्दो वा शुन्ध्युशब्द । शोधयित्री शुन्ध्युव । को युक्त । उच्यते । सूर सूर्य । रथस्य नप्त्य । नपाच्छन्दस्यापत्यनाम्नोऽय नप्त्यादेश रथस्यापत्यभूता ( अतिहासमाचक्षते-पुरा किलानश्च सूर्यस्य रथ आसीत् । सोऽहास्त गन्तु यावन्नाशनोत् त सूयोऽहास्त ग(च्छन्तु)मैच्छत् । तस्माप्रथात् सप्त हरितवर्णा पडवा अजायन्त । ता एनमहास्त नयतीति । तदेतदुक्त रथस्य नप्त्योऽपत्यभूता इति । अथवा रथस्येति सप्तम्यर्थे पछी। भयुक्तेत्येतेन सम्बन्ध स्थेऽयुक्तेति । नप्त्य इति तु नप्तृशब्दपर्याय प्रथमैक पचनान्त सूर्यस्य विशेषणार्थ नप्ता इति । कस्य नक्षा सामर्थ्यादपाम् । अद्भ्यो हि वैद्युतामिर्जायते । अमे सूर्य । 'अमेर्यादित्यो जायते' इति श्रुते । अथवा नप्त्य इति क्रियाशब्दो द्वितीयारहुवचनान्तो वडयानामेव विशेषणार्थ । मन पतन्ति पतन्त्येव यास्ता नप्त्य । सततगामिनीरित्यर्थ । ताभिर्याति । कीदृशीमि । स्वयुक्तिमि । या स्वयमेव रथे युज्यन्ते । स्वमुक्तय , तामि स्वयुक्तिमि ॥

·भावजयनगृशमन्त्रग्याज्यायो चित्रदेवानामुदगादनीकंच मित्रस्यवरुणस्याने। भापायावापृथिवीअन्तरिक्षसूर्यआत्माजगतस्तस्थुषश्च ॥ (बर १, अध्या... वर्ग: ५. . १.) चित्रं देवानाम् । कुत्स आनिरस ऋषिः । ऋणुभं सौर्यम् । चित्रं प्रातमध्यन्दिनापराहेषु नानारूपत्वाद् विचित्र पूज्यं वा । किं तत् ' सामर्थ्या- ज्ज्योतिः । किरूपम् । उच्यते । देवानां रश्मीनाम् अनीकं सम्हं रश्मिसमूह- रूपमित्यर्थः । चक्षुः चक्षुःस्थानीयं प्रकाशकत्वात् । कस्य। मित्रस्य वरुणस्यामः । मित्रादिग्रहणं चात्र प्रदर्शनार्थ द्रष्टव्यम् । देवानां मनुष्याणां च प्राणिनां चक्षुःस्थानीयमित्यर्थः । उदगात् उद्गतम् । उद्गम्य च आमाः । 'प्रा पूरणे'। रुट्स्थाने लुर् । आपूरयति । किम् । (द्यावापृथिनी) । धावापृथिव्यौ च अन्तरिक्ष च । केन । सामर्थ्यात् म्वरश्मिभिः । कतमदिवमीदृशं ज्योतिः। उच्यते । योऽयं सूर्यो नाम आत्मा आत्मशब्दः कारणवचनः । कारणमस्य जगतः जामस्म तस्थुपच स्थावरस्य च ॥ सूर्योदेवीमुपसरोचमानामोनयोपामभ्येतिपश्चात् । यत्रानरोदेवयन्तोयुगानिचितन्वतेमतिभद्रायभद्रम् ।। (अ.१. अध्या०८. व... २०.) सूर्यो देवीमुषसं रोचमाना मर्या न थोपाम् । यथा कश्चिन्मनुष्यः काचित् स्त्रियं यान्ती पश्चादभिगच्छति एवमभ्येति भमिगच्छति । पश्चादुपस्युदिताया पश्चादुद्गच्छतीत्यर्थः । कस्मिन् काले । उध्यते । यत्रानरः मनुष्याः देवयन्तः सूर्यमेव देवं यष्टुमिच्छन्तः । युगानि। युगशब्दः कालवचनः । सामर्थ्यावामि- होत्रकालेषु वर्तते । प्रतीत्येतेन च सम्बध्यते । अग्निहोत्रकालान् प्रति । अमि- होत्रकाले। उपोदयं व्युषित उदिते वेत्येवमादिग्वित्यर्थः । वितन्वते विततं फुर्वन्ति । मद्राय तत्फलाय भद्रममिहोत्रलक्षणं कर्म । यदा स्वेषु मनुष्या अमि- होत्रं जुद्दति तदा सूर्य उपसः पश्चादभ्येतीति समस्तार्थः । भद्राअचाहरितःमूर्यस्यचित्राएतमाअनुमाासः । नमस्यन्तोदिवआपृष्ठमस्थुम्परियावापृथिवीयन्तिसयः ।। (अष्ट. १. अध्या. ........) १. 'त्रिष्टुप् सौ', १. 'इमि' प. ग. पाठः.

·.. द्वितीयोऽध्यायः । भद्रा मधा । हरितः हरितवर्णाः सूर्यस्य सभूताः । चित्र विचित्राः पूज्या वा। एतानाः । एतम्य इत्यथनामान्यत्र । इह त्वचा ति पौनरुक्मास. मात् फ्रियाशब्दः । एतद्दामिनः अतीतेष्वहःस्वस्यैव मार्गस्य गन्तार इत्यर्थः । अनुमायासः । मदतिरर्चतिकर्मा 1 अनुम्तुत्याः । नमस्यन्तः पूजयन्तः सूर्य दिवः पृष्ठमुपरिभार्ग आस्थुः जातिष्ठन्ति । आस्थाय च द्यावापृथिवी उभे मपि परियन्ति सद्यः समान एवाहनि । तत्त्वर्यस्यदेवत्वंतन्महित्वंमध्याकाक्तितंसंजभार । यदेदयुक्तरित सधस्थाददात्रीवासस्तनुतसिमस्मै ।। । (अ.१ अध्या. ८.५० ७.०४.) .. । तत्सूर्यस्य देववं तन्महित्वं तच महत्त्वम् । तच्छब्दाद् यच्छन्दोऽध्या- हार्यः । यद् मन्या मध्ये । कतोः । कर्मनामैतत् । कृप्यादेः कर्मणः। भपरिसमा. प्तेष्वेव प्रारब्धेषु कृप्यादिषु कर्मस्वित्यर्थः । विततम् आत्मीयं रश्मिजालं विस्तीर्णम् । सञ्जभार सद्य एव संहरति । अतिमहत्त्वादीवमन्यत्र दुरुपसंहारम् । सूर्यादन्यः सघ एव संहर्तुं न शक्नोतीत्यर्थः । कदा पुनरुपसंहरति । उच्यते । इत् पादपूरणः । यदास्तमयानन्तरं मेरुमन्तरेण गन्तुमयुक्त युझे हरितः स्वकीया बडवाः । क । सधस्यात् । सह तिष्ठन्ति यत्राश्चाः स सध. स्थो रथोऽभिप्रेतः । सप्तम्यर्थे चैपा पञ्चमी । अधानां सहस्थाने आत्मीये रथे इत्यर्थः । भात् तदैव च रात्री शर्वरी मासः । पासशब्दोऽज क्रियावचन: अभिप्रेतः 'वस आच्छादने' इत्यस्य वस्त्रवचनो वा , सामर्थ्यात् कृष्णं वास माह । तत्सारूप्याचात्र तमसि प्रयुज्यते । कृत्स्नत्य जगत आच्छादपित सध्यावास स्वरूपं का तमः तनुते विस्तारमति । सिमरन । समासिनोलोजी सर्प शब्दपर्यायौ । सप्तम्यर्थं चात्र चतुर्थी । सर्वस्मिन् जगति ।। तन्मित्रस्यवरुणस्याभिचक्षेप्योरूपंकृणुतेयोरुपस्थे । अनन्तमन्पगुदस्यपाजाकृष्णमन्यदरितःसंभरन्ति । , अष्ट. मध्या... ७ १ 'त्रा: पूस, ग. पाठ:. 'नाव घ, पाठ, ·भायझायनगृहमन्त्रव्याश्यायो सन्मित्रस्य । तच्छन्दश्रुतेर्योग्यक्रियासम्बन्धो यच्छन्दोऽध्याहर्तव्यः । यदिदं मातः प्रागुदयाद् दीप्तिवर्जित प्रकाशमात्रसम्बन्धात्, तन्मिनस वरु- णस्य । मिनवरुणमहणमत्र प्रदर्शनार्य द्रष्टव्यम् । देवानां मनुष्याणां च प्राणिनाम् । मभिचक्षे अनिदर्शनाय । सूर्य आत्मनो रूप कृणुते करोति । पोरुपस्ये दिवः समीपे । धुलोकस्य समीपे पूर्यस्मिन् भाग इत्यर्थ । मनन्त- मन्यत् अन्यत्तु मध्येऽह. मनन्तम् अत्यन्त महद रुगत् अत्यन्तदीप्तम् । स्य सूर्यस्य स्वरूपम् । पाज । बलनामेतत् । सामावन्ततिमत्वर्यम् । बरवत् , भस्यन्ततीमत्वाद् दुरभिभवमित्यर्पः । कृष्णमन्यत् अन्यदपि कृष्णं तमो- जाणमस्य रूपम् । क्षरित अश्वाः। सम्भरन्ति मेरुमुत्रेण सूर्य नयन्त प्रकल्प- यन्ति । गेरुणा हि ध्यरधीयमान. सूर्यस्तमः करोति । अतस्तस्यैव वेशान्तरस्थस्य तपमिति व्यपदिश्यते । मेरुणा च व्यवधीयमानाः सूर्यस्याश्वा कुर्वन्ति । मत एतदुच्यते कृष्णमन्यद्धरित. सम्मरन्तीति ।। भपादेवाउदितापर्यस्यनिरंदसापिस्तानिरवद्यात् । उगोमित्रोवरणोमामहन्तामदितिःसिन्धुःपृथिवीउतयोः॥ (भा. १ भया.... मचा देवाः । सौर्यत्वावस्य मन्त्रस्य देवा इति रश्मय उच्यन्ते नान्ये । पच हे देवा.1 सूर्यस्य रश्मय.! । उदिता सूर्यस्य, सूर्यस्योदये सूपोदयवेला- माम् मास-पापादपर्मास्यात् । निपिपता। पृ पालनपूरणयो.' इत्यस्यैतच्छा- दस दस्तत्वम् । निश्चयेन पालयतास्मान् । न च केवरादहस , किं तर्दि, निरवपात् । सवय गर्षमुच्यते। अन्यस्मादपि गाभिययनास्मान् पालयत । सूर्यरश्मिमानपा सूर्य एव मार्यत इति मन्तव्य रश्मिरदिममतोरभेदात् । उच्छन्दथुतेर्योग्यक्रियासम्बन्यो यच्छब्दोऽध्याहर्तव्य । यन्ममा प्रार्थितमहो- पपाय निध्धिपतेति, तम अस्मत्माभित है सूर्य! त्वत्प्रसादादेव मामहन्ता- मस्प पूनमन्तु अनुमन्यन्तामित्यर्थ । के ।मिन वरुण अदिति देवमाता सिन्धुः पृथिवी उत पपि यो । एषमत्र सूर्यस्स प्राधान्यान्मिप्रादीनामभाषा- सव हस्नत्य स्वस्य सौर्यत्व दरल्यम् । भय न्याय सार्वत्रिको एम्य ॥

·द्वितीयोऽध्यायः ।। नमोमित्रस्यवरुणस्यचक्षसेमहोदेवायतदृतसपर्यत । दूरदृशेदेवनाताकेतयेदिवस्पुत्रापयर्यायशंसत ॥ (भर. ७.मष्या. ८.६.१२ .." नमो मित्रस्येति सूक्तं द्वादशर्च जागतं सौर्य सूर्यपुत्रोऽमितपा ददर्श । दशमी त्रिष्टुप् । नमो मित्रस्य । नमः । अन्ननामैतत् । अझ चरुपुरो- डाशादिलक्षणम् । सपर्यतेत्यनेन सम्बन्धः । सपर्यतिः परिचरणकर्मा सामर्थ्यादिह फरोत्यर्थः । हे मदीया ऋत्विजः! चरुपुरोडाशादि हविर्लक्षणमन्नं सपर्यत कुरुत । निर्वापादिसंस्कारैरुत्पादयतेत्यर्थः । कस्मै । सूर्याय । तादर्थ्यचतुर्थ्यन्त- मेतत् । सूर्यस्यार्थाय । किविशिष्टाय | उच्यते । मित्रस्य वरुणस्य चक्षसे । मित्रवरुणग्रहणमत्र प्रदर्शनार्थ द्रष्टव्यम् । मित्रादिदेवानां मनुष्याणां चान्येप। च प्राणिनां चक्षसे दर्शनहेतवे । द्रष्टे वा लोकपालत्वात् । देवाय दानादिगुण- युक्ताय। दूरेदृशे दूर एव स्थितो यो दृश्यते प्राणिभिः स दूरदृक् । तस्मै । अथवा कर्तृसाधनः, दूरे स्थितः पश्यति सर्वमिति । तस्मै दूरेदृशे । देवजाताय । देवात् प्रजापतेरुत्पन्नाय । अमेर्वा जाताय 'अमेर्वा आदित्यो जायते' इति श्रुतेः । केतवे । प्रज्ञानामैतत् । प्रज्ञानस्वरूपाय प्रकाशद्वारेण प्रज्ञापयित्रे वा । दिवस्यु- प्राय । अहन्यहनि दियो जायमानत्वाद् दिवस्पुत्र इत्युच्यते सूर्यः । तस्मै । न च हविरेव केवलं,किन्तर्हि, तहतम् । तच्छब्दश्रुतेर्यच्छन्दोऽध्याहार्यः । ऋत. मिति च सत्यनाम । यत् सत्यं परमार्थभूतम् । किं तत् । सामर्थ्यात् स्तोत्रम् । महः पूजनीयम् । सपर्यतिना सम्बन्धः । यत् स्तोत्रं सत्यभूतं सगुणं च तत् सपर्यंत हे ऋत्विज इत्यर्थः । किञ्च शंसत च शहाणि । एतदुक्तं भवति-हे अम्वर्यवः । सूर्यान हविः संस्कुरुत । उद्गातारः! स्तोत्रं कुरुत । होतारः ! शस्त्राणि शंसतेति ।। सामासत्योतिःपरिपातुविश्वतोद्यावाचयत्रततनमहानिच । विश्वमन्यंनिविशतेयदेतिविश्वाहापौविवाहोदेतिसूर्यः ।। (भष्ट. ४. भन्या. ८ घ.११. *. १.) 'त्र उच्य' घ. पाठः ·९६ आमशयनगृपमन्नव्याल्मायां सा मा। सूर्यस्य तनूरित्यध्याहार्यम् । स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् । सा माम् । सत्योक्ति । उच्यन्ते देवतागुणा अनयेत्युक्ति स्तुतिरभिप्रेता | सा सत्या अवि- सवादिनी यस्या सा सत्योक्ति यथाभूतगुणग्राहिणी तनूरित्यर्थ । परिपातु सर्वप्रकार रक्षतु विश्वत सर्वत सम्बन्धिनम । पावा च रश्मिलक्षणा दीप्तिश्च अहानि च यत्र यस्या सूर्यतनौ ततनन् विस्तारिवानि गतानि अव. स्थितानीत्यर्थ । उत्तरापर्न स्तुतिरेव नाशी । विधगन्य सर्वमन्यद् भूतजातम् । निविशते विश्रमार्थमुपविशति स्वपिति चेत्यर्थ । यद् मूतजातम् एजति कम्पते गच्छति परिस्पन्दते । विश्वाहा सर्वदा भाप सूर्यमण्डलस्था सर्व. व्यासारो रश्मय उद्यन्ति । विश्वाहा सर्वदैव उदेति वृद्धि गच्छति सूर्य । श्रमा- मावादश्मयश्च सूर्यश्च विश्नमाथं फदाचिदपि न निविशन्ते इत्यर्थ ।। नतेभदेव प्रदियोनिवासतेपदेतशेभिापतररथर्यसि । प्राचीन मन्यदनुवर्ततेरजउदन्येनज्योतिपायासिसूर्य ।। (82. ७ भया०८ ० १२ ...) नते । हे सूर्य । ने तव, रागीपे इति शेष । मदेव देवादन्य असुर- राससादिक. । प्रदिव । पुराणनामैतत् । पुराण चिरन्तनम् । आदिसर्गोऽपि प्राजा पत्योऽपि सन्नित्यर्थ । न निनासते न वसति । मरणभयान तिष्ठतीत्यर्थ । कदा । यद् यदा । एतशेभि । अश्वनामैतत् । अधैरात्मीय रिसके । पतर पतनशीर गमनशारे सह । स्थर्यसि । अनवगतसस्कारमेतत्पद रर्यसीति सिद्धम् । तर प्रेप्पु । रथ कामयन्त इति वेति प्रच्छनावगमपदीवाक्यम् । रथ हसि(') रथीयसीनि चावगम । स्थमिच्छसि योयमित्यर्थ । फिञ्चान्यत् प्राचीन प्रागम्चितम् । नामशब्दश्चात्र सामर्थ्यात तिर्यगधोवचन । तिर्यगधो मुखमित्यर्थ । अन्यद् रन रश्मिरक्षण ज्योतिम्नव स्वभूतम् अनुवर्तते सनुपूर्वं गच्छति । अन्येन ज्योतिषा रश्मिर सणेा उधासि ऊ गच्छसि । त्वं क्दनगोरकवत् तब मण्डरम्प अवस्थानात् तिर्गगूर्घमघश्च स्वरश्मि जालेन व्यामोपि इत्यर्थ ॥ 'रिस्पर' २ नप्राकत ३ यचग पार ·द्वितीयोऽध्यायः । ९७. येनमूर्यज्योतिपाषासेतमोजर्गच्चविश्वमुदियर्षिभानुना । तेनास्मविश्वामनिरामाहुतिमपागीवामपदुःप्वमय (भष्ट. ७. अध्या. ८ व. १२ ० ४.) येन सूर्य । हे सूर्य! येन ज्योतिषा बाधसे अभिभवसि । तमः शावरम् । जगच संसारमण्डलं च । विधं सर्व प्रति । उदियर्पि उद्गच्छसि । भानुना तेन ज्योतिषा । अस्मन् अस्मतः । विश्वां सर्वप्रकाराम् । अनिराम् । मकारलोपोऽत्र द्रष्टव्यः । अनिरमाम् अविद्यमानरतिम् अत्यन्ताप्रीतिकरीमि- त्यर्थः । अनाहुतिम् अविद्यमानजठराग्न्याहुतिम् अभिशमनकरीमित्यर्थः । अमीवां रोगजातिम् । अपसुव । 'पु प्रेरणे' अपप्रेरय अपगमय नाशयेत्यर्थः । दुष्वप्न्यं दुःस्वप्नभवं च दोषम् अपसुव ।। विश्वस्याहिप्रेपितोरक्षसिवतमहेळयन्नुचरंसिस्वधाअनु । यद्यत्वासूर्योपद्रवामहैतन्नोदेवाअनुमंसीरतक्रतुम् ।। (अर०.. अभ्या०८.२० विश्वस्य हि । सर्वस्य यजमानस्य हि यस्मात् प्रेपितः अभ्यर्थित इत्यर्थः । रक्षसि यज्ञविधंसकरेभ्यः सकाशात् पालयसि । व्रतम् । कर्मनामैतत् । फर्म यज्ञाख्यम् । अहेलयन् अक्रुध्यन् । उच्चरसि ऊर्ष गच्छसि । स्वधा अनु प्रातोमानां पश्चाद् प्रातोंमे निवृत्ते इत्यर्थः। यद् यस्माच्च । मद्य याग- दिवसे । वा त्वां हे सूर्य 1 उपद्रवामहै उपगम्य ब्रूमः अभ्यर्थयामहै याचामहै इत्यर्थः । यस्मादिति वचनात् तस्मादित्यध्याहार्यम् । तस्मादस्माकमपि यज्ञं प्रातहोम च रक्षेत्यर्थः । तं तं च ऋतुं कर्मलक्षणम् । नः अस्माकं यज्ञस्य प्रातहोमस्य च सम्बन्धितया क्रियमाणम् । देवाः सर्वे अनुमंसीरत त्वत्प्रसादादनुमन्यन्ताम् अव्याघातेन वर्चयन्तामित्यर्थः । तन्नोद्यावापृथिवीतन्न आपइन्द्रःशृण्वन्तुमरुतोहवंवचः। माशूनेभूमसूर्यस्यसंदृशिभद्रंजीवन्तोजरणामशीमहि ।। . [अर.. अन्या.व.१२.०१.) 'ख्य स ग पार 0 ·२८ आश्वगायनगृहमन्त्रमाख्यायां तन्नो पावापृथिवी । तन्नः अस्माकं स्वभूतं हवम् आदानम् । तत् तच नः वचः स्तुतिलक्षणम् । द्यावाष्ट्रथिन्यौ आपश्चेन्द्रश्च मरुतष शृण्वन्तु सूर्ये- णाभ्यनुज्ञाताः । किश मा मम वयं । शुने । 'टु ओ चि गतिवृद्धयो' । वृद्ध महति । सामध्यीत् पापे तत्काथै दुःखे वा । (सूर्यस्य) सन्दशि सन्दृष्टौ अनुग्रहबुद्धी वर्तमाना इत्यर्थः । (न केवल पापे दुःख वा मा भूम), किं तर्हि, भद्रं कल्याणं धर्म तत्कार्य सुखं वा जीवन्तः वर्षशतं प्रागात् धारयन्तः । जरणां जरां च अशीमहि प्राप्नुयामेत्याशास्महे ।। विश्वाहात्वामुमनसासुचसस प्रजायन्तोअनमीवाअनागसः। उद्यतत्वामित्रमहोदिवेदिवेज्योग्जीवाः प्रतिपश्येमसूर्य ।। (अष्ट० ७. अध्या० ८.१०१३.३०५.) विश्वाहा त्वा । सर्वदा त्वा स्वाम् । स्तुमो यजामश्चेति शेषः । कोही: सन्तः । सुमनसः कल्याणचित्ताः । सुचक्षसः शोभनचक्षुषः । चक्षुग्रहणमिन्द्रि- यार्थोपलक्षणं द्रष्टव्यम् । प्रजावन्तः पुत्रादिप्रजासहिताश्च । अनमीवाः अरोगाः । मनागसः कर्मवैगुण्यजनितापराधवर्जिताश्च सन्तः । किन्च । दिवे दिवे अहन्यहनि उद्यन्तं त्या त्वाम् । हे मित्रमहः ! मित्राणां स्तोतृयष्ट्रमनुष्याणां पूजित ! ज्योक चिरं जीवाः जीवन्तो वयं प्रतिपश्यम प्रतिदिनं पश्येमे- स्याशास्महे हे सूर्य महिज्योतिर्विद॑तत्वाविचक्षणभास्नन्तंचक्षुपेचक्षुपमयः। आरोदन्तंबृहत पाजसस्परिवयंजीवाःप्रतिपश्येमण्यं ।। (अ20७. अध्या०८.० १३.०१.) महिज्योतिः । महि महत् ज्योतिः रश्मिलक्षणं । विनतं पारयन्तं लालाम् । हे विचक्षण ! सर्वस्य विशेषेण द्रटन्य ! । भास्वन्तं रश्मिमन्तं म्यदीप्त्या दीप्तिमन्तम् । क्षुपे नभुपे । चनुरशम्दोऽन्तहितमत्वर्षः । पष्ठमयं न चतुर्मी । यावान् कश्चिनुप्मान् प्राणी तस्य सर्वस्य । गयः । मुखनामैतत् तत्कारिणि वर्तते । मयस्करं सर्वार्थप्रकाशनद्वारेण सुखकर- मित्यर्थः । आरोहन्तं वृहतः महतः पाजसः । ग्लनामतत् अन्तर्गौतमत्वर्थम् । शाद।' स. ग. पारः ·द्वितीयोऽध्याय । बलवत सर्वस्यासुरराक्षसादे परि | बलवन्तम् असुरराक्षसादिकमभिमवन्त मित्यर्थ । वय जीवा घिर जीवन्त सन्त प्रतिपश्येम प्रतिदिन पश्येम हे सूर्य। यस्यतेविश्वाभुवनानिकेतुनामचेरतेनिचविशन्तेभक्तुभिः । अनागास्त्वेनहरिफेषमूर्याहाहानोवस्यसावस्यसोदिहि ॥ (अष्ट.. अध्या०८ वै०१३ ०९ । - यस्य ते । यस्य ते तव वमतेन केतुना । प्रज्ञानामैतत् । प्रज्ञया चात्र तत्कारणमहर्लक्ष्यते । सप्तम्यर्थे च तृतीया । सर्वार्थज्ञानहेतुभूतेऽहनीत्यर्थ । विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतानि प्रचेरते प्रचरन्ति स्वे स्वे कर्मणि प्रवर्तन्ते । निविशन्ते च विश्रमायं स्वपन्ति चेत्यर्थ । अक्तुभि रात्रिनामतत् । अत्रापि सप्तम्यर्थे तृतीया । अक्तुषु तत्कार्यासु रात्रिषु । स लम् अनागास्त्वेन अस्माक फर्मवैगुण्यमानतापराधवर्जितत्वेन हे हरिकेश। भीमरसाहरणाद्धरयो रश्मय इहाभिप्रेयन्ते । रश्मिकेश । । हरिवर्णरश्मिकेश वा । हे सूर्य ! अहाहा वस्यसा वस्यसा दिवसेन दिवसेन वसुमचरेण वसुम त्तरेण अस्मभ्य दातव्येन धनेनातिशयेन तद्वता तद्वता दिवसनोपलक्षित सन् । न अस्मभ्यम् । धन दातुमिति शेष । उद् इहि उद्गच्छ । उद्गच्छन्नस्मभ्य प्रभूत धन देहीत्यभिप्राय ।। शंनोभवचक्षसाशनोअहाशमानुनाशहिमाशचणेन । यथाशमध्वञ्छमसद्दुरोणेतत्सूर्यद्रावणधेहिचित्रम् ॥ (अ०७ अध्या.८ व०१५ ०.) श नो भव । शसुख न आमाक भव सुखकरो भवेत्यर्थ । केन । चक्षसा दर्शनेन। श नो अहा। मवेति सर्वत्रानुषक्तव्यम् । दिवसेनास्माक सुखकरो भवेत्यर्थ । श भानुना रश्मिलक्षणेन तजसा । श हिमा रात्रिनामै तत् । तृतीयाया ठक द्रष्टव्य । राव्या च श नो भव । श घृणेन । 'घृ क्षरण दीप्त्यो । क्षरणेन । कस्य । सामर्थ्यादुदकस्य । दृष्टिप्रदानेन चास्माक मुख- करो भवेत्यर्थ 1केच यथा । प्रातिपदिकार्थेऽत्र प्रकारवचन थाप्रत्यय 'श्वास'घ8 पाप हि उद्गच्छ ' पाठ . २ ·(अष्ट० ७ अध्या. आश्वलापनगृहमन्त्रव्याख्यायां यद् । द्रविणमित्यनेन सम्बन्धः । यद् द्रविणं शं सुखैपदम् । असद् भवति । अध्वन् । सप्तम्या लोपः। अध्वनि । सप्तमीनिर्देशात् वर्तमानानामिति शेषः । शे सुखमेव । दुरोणे गृहनामैतत् । गृहेऽपि वर्तमानानामस्माकं यद् द्रविणं सुख. करं भवतीत्यर्थः । तत् । है सूर्य ! द्रविणं धनम् । चित्र विचित्रं नानाजातीय हस्त्यश्वरथपदातिगोमहिपाजाविहिरण्यरजतमणिमुक्तावस्नधान्यादिकं घेहि देह्य- स्मभ्यम् । अथवा यथेति श्रुतत्वात् तत्सूर्येत्यत्र तच्छब्दात् परस्य प्रकार- वचनप्रत्ययस्य लोपो द्राव्यः । तया सूर्य ! द्रविणमिति ।। अस्माकंदेवाउभपापजन्मनेशर्मयच्छतद्विपदेचतुष्पदे । अदत्पिबंदर्जयमानमाशितदस्मेशंयोरपोदयातन ॥ व० १३.२० ११.) अस्माकम् । हे देवाः! अस्माकं स्वमूताय उभयाय उभयप्रकाराय द्वि- प्रकारायेत्यर्थ । जन्मने । अन्ततिमत्वर्थमेतत् पदम् । जन्मग्रहणं चेतरेपामपि पाणिधर्माणां प्रदर्शनार्थम् । जन्मजरामरणादिदुःलनिमित्तप्राणिधर्मवते तस्मै । द्विपदे चतुष्पदे मनुष्येभ्यो गवादिभ्यश्च शर्म सुख व्याध्याघनिष्टसंयोगोपश. मनलक्षणमिष्टसंयोगलक्षणं च । सूर्येणाभ्यनुज्ञाताः सन्तो यच्छत दन यूयम् । किञ्च अदत् मोदकादि कठिनं भक्षणीयम् । पिबत् क्षीरोदकादि द्रवं पाना- ईम् । ऊर्जयमानम् । 'ऊर्ज वलपाणनयोः'। वठवन्तमिवात्मानमाचरत् । मा- शितं दध्योदनाघशनाईमशितवञ्च तटिपाच चतुष्पाच । कुरुतेति शेषः । किच अस्मे अस्मभ्यं शं शमनमुत्सनाना रोगाणाम् । योः यापनं च पृथ. ग्भावनं च उत्पत्स्यमानर्भयैरसम्बन्ध चेत्यर्थ' । अरपः अपापलं च धातन दत यूपम् ॥ यदोदेवामानहागुरुमनसोचाप्रयुतीदेवहेलनम् । असायोनीभिदंडनायतेतस्मिन्तदेनौवसोनिधेतन ।। फ. ११) यद्वो देवा । हे देवाः! यदेनः पापं गुरु देवहेलनं वः युप्माकं देवाना हेलनं मोधनं झोपनिमिमित्यर्थः । चकृम कृनवन्तो वयम् । केन । जिया १. 'वकरमास' प.. पारा अट.. भःपा.८ २. 'मायय'घ पाठ.

·द्वितीयोऽध्याय जिहेन्द्रियेण वागिन्द्रियसहितेनेत्यर्थ । अदनवदनव्यापरत्वादभक्ष्यभक्षणानृतव दनादियाचिककर्मजनित गुरु महत् । मनसो वा प्रयुती । वाशब्दश्चार्य । 'यु मिश्रणे' । तस्मात् 'स्त्रियां फिन्' इति क्तिनि युतीति रूपम् । तदुपरि तृतीयेकवचनस्य पूर्वसवणें प्रयुत्तीति । मनस प्रयुत्या च पमिश्रणेन परद्रव्या मिध्यानाधनिष्टचिन्तालक्षणेन मानसेन च कर्मणा यदेने देवहेरून कृतवन्तो वयम् । अरावा । अरातिशब्दस्य तिशब्दलोप । रातिन तद्वान् रातिवान् न रातिवानरातिवान् अदाता ईश्वर सन् य न अस्मानभिदुच्छुनायते । दुच्छु नाशब्द उद्वेजीयतृवचन । मन्त्रान्तरे दर्शनात् 'किमस्मान् दुच्छुनायसे' इति । स्वामें क्यच् छान्दस । एतदुक्त भवति- न केवलमीधर सन् न ददाति, इतरभि पौदामि उद्वैजयति इत्यर्थ । अपना अरातिशब्द शत्रुपयाय । तस्य तिशब्दलोपेन रूपम् । अस्मच्छन्त्रूणा परिग्रह कृत्वा योऽस्मानामि- मुख्येनोद्वेजयतीत्यर्थ । तस्मिन् पुरुषे तदेन पाप हे वसव । भक्तानामीप्सि- तार्थराच्छादयितार निधेतन निवत्त स्थापयत । यूय सूर्येणानुज्ञाता सन्त स्थापयतेत्यर्थ । कोचित्त्वस्याचि देवशन्द रश्मिवचनमा 'चित्र देवाना मुदगादनीकम्' इति मन्त्रान्तरे दर्शनात् । तस्मिन् पक्षे रश्मिमत सूर्यस्य रश्मिभिरभेदान्मन्त्रस्य सौयत्व समञ्जसम् ॥ अथेदानी वस्त्ययनानि न्यायायन्त भानोभद्राकनवोयन्तुधिश्वतोदधासोअपरीवासउद्भिदः । देवानोयथासदमिधेअसममायुवोरक्षितारोदिवेदिवे ॥ अध्या० ६ ० १५ २०१) आनो भद्रा । गोतमो राहूगण ऋषि । आदित पञ्च सप्तमी च षड् जगत्य । पष्ठी विराट्स्थाना । अवशिष्टास्तिस त्रिष्टुभ । विश्वेदेवा देवता । न अस्मान् मद्रा । 'भदि कल्याणे' । कल्याणा । क्रतवो यक्षा आयन्तु आगच्छन्तु । विश्वत सर्वत स्वत सम्बन्धिनश्च । अस्मान् अस्म- पुत्रपौत्राश्चेित्यर्थ । कीदृशा । उच्यन्ने । अदब्धास अहिंसिता यज्ञवि ध्वसिमी रक्षभादिमि । सगुणा इत्यर्थ ।मपरीतास अपरिगता अन्यैरप्राप्त पूर्वा इत्यर्थ । उद्भिद उद्भिना एकाहाहीनप्रमृतय । अथवा उद्धि- । (अट०१ . पाठ ·आश्वलायनगृयमन्त्रम्याख्यामा न्वन्ति फलानीत्युद्भिदः वनयितारः फलानामित्यर्थः । कपञ्च पुनरायन्तु । उच्यत । देवाः नः अस्माकम् । यथा सदमित् सदमिति सदाशब्दपर्यायः । इच्छन्द एवार्थे । सदैव । वृधे । चतुर्थ्यन्तमेतत् । वर्धनाय | असन् भवेयुः ।- प्रायुवः भप्रमापिठारः आयुषः प्रायुषः । जीवितस्त्यानपहारो भवेयुरित्यर्थः । अथवा प्रायुव इत्ययतेर्गतिकर्मणो रूपम् । अपगन्तारः नित्यसनिदिता इत्यर्थः। अथवा प्रायुव इति यौते रूपम् । अन्यैरभैरपमिश्रिता बुद्धिर्येषां ते अपायुवः । अनाक्षिप्तचेतस्काः यत्नवन्त इत्यर्थः । अथया प्रायुव इत्यस्य मायन्त इत्यर्थः । रक्षितारः पालयितारय । दिवे दिवे अहन्यहनि । तथा कतकः मायन्विति ॥ देवानांमद्रामुमतियतादेवानांरातिरभिनोनिवर्तताम् । देवानांसख्यमुपसेदिमावयंदेवानभायुःप्रतिरन्तुजीवसे ।। अष्ट.. अध्या. ६.व.१५ . २) देवानां भद्रा स्वभूता भद्रा देवानां कल्याणी सुमतिः शोमवा परानुग्रह- बुद्धिः । किविशिष्टानाम् । ऋयताम् । ऋजवः सदाचारा मनुष्याः । तत्का- मिनां देवानां रातिर्दानम् । अभि नो निवर्ताम् अस्मान् प्रति निवर्त- ताम् । देवा अस्मभ्यमेव धनं ददत्त्वित्यर्थः । देवानां सख्यं सखिभावं स्तोतृत्व यष्टुत्वं चेत्यर्थः । उपसदिम उपगच्छेम वयमित्याशास्महे । किञ्च देवा नः अस्माकं स्वमूतमायुः प्रतिरन्तु । प्रपूर्वन्तिरतिः सर्वत्र पद्ध्यर्थः प्रवर्धयन्तु जीवसे चिरनीवनाय || तापूर्वयानिविदाहूमहेवयंभगंमित्रमदितिदक्षत्रिधम् । अर्यमणंवरुणसोममचिनासरस्वतीनासुभगामयस्करत् ।। (अष्ट.. अध्या६ ०१५.१३.) तान् पूर्वया । तान् देवान् पूर्वया चिरन्तन्यानादिसिद्धया । निविदा । वाङ्नामैतत् । वाना स्तुतिलक्षणया । हमहे आइयामो वयम् । कतमांस्तान् । उच्यते । भगं मित्रम् अदिति देवानां मानरं दक्षम् । कोहशम् । असिंघम् । न सेति न व्यथते न सिध्यतीति प्रयोगदर्शनात सिधिः क्षयार्थः शोषणा वा । अक्षयमशोपं वा । न चैतानेव केवगन् , किन्तर्हि, अयमणं वरुण १. न्त ।'.. पार:

·द्वितीयोऽध्यायः । सोममश्विनी च । किब्द सरस्वती नदी वा देवता या । नः अस्माकम् । सुमगा सुधना कल्याणोपस्था वा । मयः । सुखनामैतत् । सुखम् । करत् करोतु । अस्मान् सुखयत्वित्यथः ।। तन्नोवातोमयोभुवात भपतन्माताप्रथिवीतपितायोः । तयााण सोममतोमयोभुवम्तदन्धिनाभृणुतंधिष्ण्यायुवम् ।। (मष्ट.१ अध्या...घ.१५०४.) - तलो वातः । तच्छन्दश्रुतेर्यदध्याहार. । यद् वयमिच्छामः तमः अस्मान् प्रति वातः मयोम सुखस्य भावयित । आगामिन्यपि काले सुखकर- मित्यर्थः । वातु वातिगतिका सामर्थ्यादन्तीतयभः । गमयतु । अस्मभ्यं ददात्वित्यर्थः । किं तत् । भेषजं व्याधिप्रशमनमौषधम् । नच केवलो वातः, किं तर्हि, तन्माता पृथिवी तदेव पिता द्यौः । वात्वित्यनुपङ्गः । विवाहकाले 'धौरहं पृथिवी त्वमिति वरे यध्वा च धुपृथिवीत्वाध्यारोपात् सर्वमनुष्याणां च वध्वरमातापितृकत्वात् तद्धर्मेण पृथिव्या दिवश्वायं मातापितृव्यपदेशः तन्माता पृथिवी तपित द्यौरिति । किन्च तत् तदेव भेषजं ग्राबाणः पापाणाः । सोमसुतः सोमाभिषवकारिणः । मयोमुवः यागनिर्तकतया सुखस्य भाव- यितारः। तत् तदेव हे अधिनौ ! शृणुतम् । श्रवणेनात्र तत्पूर्वकं करणं लक्ष्यते । कुरुतं दचमित्यर्थः । हे घिष्ण्यौ ! धिषणा बाक् तस्याः पुत्रौ । अथवा घीः प्रज्ञा । 'पण वेष्टने ।धीर्वेष्टयित्री सर्वार्थप्रहणसमर्था ययोस्तौ धिप्पो धिष्णादेव विष्ण्यो । खार्थिकस्तद्धितः । छान्दसं दखलं च । अत्यन्तप्रज्ञावित्यर्थः । युवं युवामपि । तमीशानंजगतस्तस्थुषस्पतिधियंजिन्वमवसेहूमहेवयम् । पूषानोयथावेदसामसंवृधेरैक्षितापायुरदधास्वस्तये ॥ (अष्ट. १ अध्या. ६. वर्ग: १५. २५) तमीशानम् । तमिति तच्छन्दश्रुतेर्यदध्याहार. | यमन्येऽपि सर्वे आह्वयन्ति, तमीशानम् ।रुद्रनामैतत् ।स्दम्। किंविशिष्टम् । जगतम्तस्थुपस्पति जन्मस्य रथावरस्य च स्वामिनन् । चराचराधिपतिम्त्यिर्थः । धियजिन्दम् । पीरिति कर्मनाम प्रज्ञानाम वा । जिन्वति प्रीतिकर्मा । सर्वकर्मणां सर्वप्रज्ञानां या , १ 'नम् ।नच' ख ग पाठः ·- याश्वलायनगृहमन्त्रव्याख्यायां (प्रीणयितारम् । अवसे पालनायात्मनः हूमहे आहयामो वयम् । कथं च पुनराह- यामः । उच्यते । आइतः ईशानः नः अस्माकं यथा वेदसा भनानां ज्ञानानां वा) असद् भवेत् वृधे वर्धनाय । रक्षिता चासाकम् । पायुः पाता सोमानाम् । अदब्धः अहिंसितः केनचित् । स्वस्तये । स्वस्तीत्यविनाशनाम । अविनाशाय च मपेत् । तथा पूपणमपि हमह इति सम्बन्धः । केचितु तमीशानमित्यादिमिः शब्दैः पूवाभिधीयते न रुद्र इति वर्णयन्ति । तस्मिन् पक्षे ईशानशब्दः स्वामिवचनः नरुद्रनाम । एवश योजना तं पूपाणमीशानं जगतो जगमस्य वस्युपश्च स्वामिनमिति । शिष्टयोजना सदृशी ॥ खस्तिनइन्द्रोद्भवाःसस्तिनापूपाविश्वेदाः । स्वस्तिनस्तायोअरिष्टनेमिःस्वस्तिनोवृहस्पतिर्दधातु ॥ (भष्ट. १. सन्या. ६.ब. १६...) स्वस्ति नः । दधात्वित्येतत् पदं सर्वत्रानुवर्तितव्यम् । स्वस्ति दधातु ददातु नः अस्मभ्यम् इन्द्रः । कीदृशः । वृद्धश्रवाः । थव इत्यन्ननाम कीर्तिशब्दपर्यायो वा, धननाम वा । वृद्धानः वृद्धकीर्तिवृद्धधनो वा । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः सर्वज्ञानः सर्वधनो वा । स्वस्ति नस्ताक्ष्योरिष्टनेमिः । मिरिति वजनाम इहायुधमानोपलक्षणमिप्यते । शनुभिरहिंसितायुध इत्यर्थः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ददातु ॥ पंदश्वामरुतःपृश्निमातरःशुभंयायानोविदथेपुजग्मयः । आमिजिहामनवमरचक्षसोविश्नोदेवाअवसागमनिह ।। (42- १. माया. ६. द. १६. .७.) पदश्वाः। पृपतोश्वा येषां ते पृषदश्वाः मरुतः पृश्निमातरः पृश्निाः सा माता येषां ते पृश्निमातरः । शुभयावानः शुभमुदकं तत्मविगन्तारः । पृष्टधुदकार्य मेघान् प्रतिगन्तार इत्यर्थः । विदयेपु जग्मयः यज्ञेषु गमन- शीलाः । न च केवलं मरुतः, कि तर्हि, अमिजिहोः । वक्ष्यमाणानां विधेपां देवानां विशेषणमेतत् न मरुताम् । युत एतन् । 'येऽमिजिहा उत वा यजत्राः' इत्यादिपु प्रसिद्धः । अमिर्जिहास्थानीयो येषां ते समिजिताः । चीहि प्रसि रविर्देवा गभन्ति । अत एपाममिनिहास्मानीयः। मनमः। किसाशब्दो- ऽयम् । अनुमन्तारः ज्ञातार इत्यर्थः । सूचक्षसः सूर्यस्सेव चक्षो दर्शनं येषा हाभारहि'प. ग.पार: . १.

·द्वितीयोऽध्यायः । १०५ ते सूरचक्षसः । अत्यन्तोज्ज्वलरूपा इत्यर्थः । एवंरूपा विश्वे देवा नः अवसा अस्माकं पालनेन हेतुना । वयं पालयितव्या इत्येवमित्यर्थः । आगमन् आग- च्छन्तु । इह यत्रे । पृषदश्वादिगुणा मरुतः अंमिजिहादिगुणा विश्वेदेवाश्चास्म- स्पालनार्थमिहास्मयज्ञे आगच्छन्त्विति समस्तार्थः ।। भद्रकर्णेभिःशृणुयामदेषाभद्रपश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेमदेवहितं यदायुः ॥ (अष्ट० १. भध्या०६.प. १६०८.) .. भद्रम् । हे देवाः युप्मत्प्रसादेन भद्रं कल्याणं शब्दं कर्णेभिः श्रोत्रैः शृणुयाम । भद्रमेव पश्येम । अक्षभिश्चक्षुभिः ।हे यजत्राः। यष्टव्याः|| किन्च स्थिरैरअद्वैः सरीरावयवः । तनूमिः शरीरैश्च स्थिरैः । जरानुपहतशरीरावयवाः सन्त इत्यर्थः । तुष्टुवांसः । शत्रर्थेऽयं कसुद्रष्टव्यः । स्तुवन्तो युप्मान् । व्यशेम विविधं प्राप्नु- याम । देवहितं देवैविहितं स्थापितमुपकल्पितं यदायुः । यद् वर्षशतपरिमाणमायुः देवैमनुष्याणामुपकल्पितं तत् कृत्सं प्राप्नुयाम, मान्तरा मृषीमहीत्यभिप्रायः ॥ शतमिन्नुशरदोअन्तिदेवायत्रानधकाजरसंतनूनाम् । पुत्रासोयपितरोभवन्तिमानोमध्यारीरिषतायुर्गन्तोः ।। (भष्ट. १. मध्या. ६ धर्ग. १६.० ५.) 'शतमिन्नु' । नु इदिति च पादपूरणौ । अत्रैकवाक्यताप्रसिद्धयर्थ प्रथमे पादे यच्छब्दोऽन्त्ये पादे षष्ठयन्तस्तच्छन्दश्चाध्याहार्यः । यदेतच्छतं शरदः वर्षशतम् । अन्ति भन्तिकं सन्निकृष्टमपकमित्यर्थः । हे देवाः!। यत्र च वर्षशते आयुषि । नः अस्माकम् । चका कृतवन्तः स्थ जरसं जसं तनूनां शरीरा- णाम् । स्वरूपेणैवाल्पकं जरया चोपहतमित्यर्थः । यत्र च पुत्रासः पुत्राः पितरो भवन्ति स्वेषामपत्यानाम् ! यत्रैकमेव शरीरमत्यन्तविरुद्ध पितापुत्रावस्थे शीघ्रमेव प्रतिपद्यत इत्यर्थः । अथवा पितृशब्दोऽत्र क्रियाशब्दः पारपितृवचनः । ये पुत्राः पाल्याः आसन् , त एव वार्धक्ये जरयामिमतस्य यत्र पालयितारो भव- . स्येच 'घ. पाठः P ·१०६ थाश्वलायनगृहमन्त्रव्याख्यायां न्तीत्यर्थः । तस्य मध्या मध्ये । नः अस्माकम् । मा गिरफ्त मा हिंसिष्ट आयुर्जीवितम् । गन्तोर्गमनशीलस्य ! स्वरसेनैव शीघ्रक्षयिण इत्यर्थः ।। अदितिौरदितिरन्तरिक्षमदितिर्मातासपितासपुत्रः । विश्वदेवाआदतिःपञ्चजनादितिजतिमदितिर्जनित्वम् ।। (अष्ट. १.सध्या०६० १६.० १०.) अदितिः । अदितिर्देवमाता तत्समवाः सर्वे द्युप्रभृतयः । अत इदं कारणशब्देन कार्यस्य गौण्या वृत्याभिधानम् । अदितिर्योः अदितेः कार्यभूते- त्यर्थः । अदितिरेपान्तरिक्षम् । अदितिरेव माता । स पिता स पुत्रः । स इति न्यत्ययेन पुलिाता | सवादितिः पिता । सैव पुत्रः । विश्वेदेवाः अदितिः पञ्च. जनाश्च । गन्धर्वाः पितरो देवा असुरा राक्षसाः इत्येते पन्धजना अभिप्रेताः । निपादपश्चमा वा प्रामणादयो वर्णाश्चत्वारः । अदितिरेव जातमुत्पत्तम् । अदितिरेव जनित्य जनिष्यमाणम् । एवमशेषजगत्कारणत्वेनादितर्विगतिमाचष्टे । अथवा अदितिशब्दोऽत्र क्रियाशब्दः अदीनपर्यायः । घुप्रभृतीनि वस्तून्यदीनानि अनुपक्षीणानीत्यर्थः ।। स्वस्तिनोमिमीत्तामश्विनाभगःस्वस्तिदेव्यदिविरनर्मणः । स्वस्तिपुपाअसुरोदधातुनःस्वस्तिद्यावापृथिवीसुचेतुनो । (भष्ट. ४. भल्या. ३. ५० ५. र...) स्वस्ति नो मिमीतामश्विनामग इति त्यूचम् । ऋपिस्त्वात्रेयः । तिसो जगत्पसिभा वा । विश्वेदेवा देवताः । स्वस्ति अविनाशं नः अस्माकं मिमी- ताम् । व्यत्ययेनेकवचनं वा मिमता, कुर्वन्त्वित्यर्थः । के ! उच्यते । अश्विना अधिनी भगश्च । स्यस्त्येव देवी दानादिगुणा । अदितिः देवमाता । अनर्गणः मन्यपत्यापिततया यो न गच्छति सोऽनर्वा । न इत्यस्य बिग्रेपणं चेदं व्यत्ययेनेकवचनं च । अनर्यण: अन्यमत्याश्रिततया न गच्छतामस्माकमि- स्पर्थः । स्वस्त्येव पूपा । कोशः असुरः । असुरिति प्रज्ञानाम | रो मत्पर्यायः म: । प्रज्ञापान दघाट पजाम् करोलित्यर्थः । नः अस्माकं स्वस्त्येष पामाथिवी चापापिन्यो सुचेतुना शोमनेन सानुमहेण निनास्मास ।। 1. 'नाम' सग पाह:

·। द्वितीयोऽध्यायः । १०७ स्वस्तयेवायुमपंववाहसोमस्वस्तिभुवनस्ययस्पतिः । बृहस्पतिसर्वगणंस्वस्तयेस्वस्तयआदित्यासोभवन्तुनः ।। (अष्ट० ५ अध्या०३ य७. ० ११) स्वस्तये अविनाशाय वायुमुपत्रवामहै उपगम्य घूमः प्रार्थयामहे इत्यर्थ. । सोमं च । उपब्रवामहै इत्यनुषक्तव्यम् । स्वस्ति । चतुर्थ्या उक् । स्वस्तये इत्यर्थः । कीडश. सोमः । उच्यते । भुवनस्य भूतजातस्य यः पतिः स्वामी बृहस्पति देवपुरोहितं च सर्वगणं सर्वेणानुचरगणेनोपेतं स्वस्तय एवोपनवामहै । स्वस्तय एवादित्यासः भवन्तु नः । आदित्या अप्यस्माक- मविनाशं कुर्वन्त्विस्यर्थः ।। विश्वेदेवानोभयावस्तयेवैश्वानरोवसुरमिःस्वस्तये । देवाश्रवन्त्वृभास्वस्तयेस्वस्तिनोरुद्रापात्वंईसः ॥ भष्ट० ५ अध्या० ३ ५०० ऋ० १३.) 'विश्वे । भवन्वित्याख्यातं पुरस्तादनुपक्तव्यम् । विश्वेदेवाः नः अ. सान् अद्य वर्तमानकाले अवन्तु पालयन्तु । स्वस्तय एव वैश्वानरश्च वसुः । प्रशस्यनामैतत् । प्रशस्यः । अमिश्यावतु स्वस्तय एव । देवा अवन्तु क्र. भवः । ऋभुर्विश्वायाज इत्यर्थः । स्वम्तय एव । स्वस्ति स्वस्तये न. अस्मान् रुद्रः परमेश्वरः पातु रक्षतु अंहस. पापात् ।। परावतोयेदिधिषन्तआप्यमनुप्रीतासोजनिमाविवस्वतः । ययातेनहुप्यस्यपर्हिषिदेवाआसतेतेअधिनुवन्तुनः ।। (अष्ट०८ अध्या० २ ३०३..." परावत इति सूक्तं सप्तदश वैश्वदेवं जागतं त्रिष्टुपन्तं गय. प्लातो ददर्श । परावत दूरात् । भागत्येति शेष । ये देवा दिधिपन्ते । थिपिर्धारयति. कर्मा । अत्यर्थं धारयन्ति कुर्वन्तीत्यर्थ । आप्यम् । अपिन्धुः तस्य भाव आप्यं बान्धवं सख्य स्तुत्यस्तोतृत्वेज्ययष्तृत्वलक्षणम् । कै. सामर्थ्याद् 'ऋत्विग्यजमानैः । ये च मनुप्रीतास. मनुना कल्पिताः । येषां च जनिम २. 'त् भ' स ग. पाठ. ३. 'सेस्व. पाठः- ·माधलायनगृह्यमन्त्रन्याख्यायां जन्म विवस्वतः मादित्याद् यजमानाद् का स्थितिकरणद्वारेण । ये देवाः ययावेः राज्ञः नहुप्यस्य नहुषपुत्रस्य वहिपि मेदिस्तरणे भासते यागाशमान 'तिष्ठन्ति । ते देवा अधिब्रुवन्तु नः । अधीत्युपरिभावमैश्वर्य वाह । उपरि भूत्वा वदन्तु आशंसन्त्वस्मान् इदं दृष्टादृष्ट फलं शुभं कर्म कुरुतेति । ईश्वरान् पास्मान् वदन्तु कुर्वन्वित्यर्थः ।। विश्वाहियोनमस्यानिवन्धानामानिदेवाउतयज्ञिानिवः । येस्थजाताअदितेरव्यपरियेपृथिव्यास्तेमइहश्रुताइवम् ॥ (अष्ट० ८. अध्या० २.० २.० २.) विश्वाहि । हि यस्मादविधा विश्वानि सर्वाणि वः युप्माकं नामानि रूढानि गौणानि क्रियानानि वा नमस्यानि नमस्काराहाणि पन्या वन्द्यानि वन्दना- हॉणि चेत्यर्थः । हे देवाः। उत अपि यज्ञियानि यज्ञाहाणि वो युष्माकं सम्ब- न्धीनि । अतः कारणाद् ये यूयं स भवर जाता उत्सलाः अदितेदेयमातुः । सकाशदिति शेषः । अद्भ्यः परि । अप इत्यन्तरिक्षनाम । अन्तरिक्षस्य चोपरि ये जावाः, ये च पृथिच्या उपरि जाताः, ते सर्वेऽपि देवाः मे मम इह अस्मिन् यज्ञे वर्तमानस्य हवं यागार्थमादानं श्रुत शृणुत यूयम् ॥ येभ्योमातामधुत्पिन्वनेपयापीयूपंधौरदित्तिरद्रिवर्हाः उक्थगुप्मान्टपभरान्स्वमसस्तॉआदित्यॉअनुमदास्वस्तये ।। (अष्ट० ८. अध्या. २. च ...) येभ्यो माता । येभ्य मादित्येभ्यो मावा जनन्यदितिः मधुमत् मधु- स्वादुवत् । पिन्वते पियति। ददातीत्यर्थः । पयः पृष्टयुदकं क्षीरं स्तुत्यलक्षणम् । कीहशम्पीयूषम् । आप्यायित् । चौ. दीक्षा स्तुत्या वा । अद्रिवहः अदिभिर्मषैः परिवद्धाः। उक्थशुष्मान् उक्यानि शखाणि तदुपलक्षितसर्वस्तुतिवलान् ।प. भरान् यूटेराहर्तन् । भथया भर इति सहामनाम । दृष्टिनिमित्तसहामान् वेत्यर्थः । समसः मुकर्मणः । मुरूपान् सुप्रजान् वा । तान् आदित्यानदितेः पुत्रान् । भनुमद् अनु पूर्व स्तुहि तर्पय या हे मदीयान्तामन् ! । किमर्थम् । स्वस्तये अविनाशाय आत्मनो पमित्पर्धः।।

·१०९ द्वितीयोऽध्याय । नृचक्षसोभनिमिपन्तोहणावृहदेवासोअमृतत्वमानशुः । ज्योतीरथाअहिमायाअनागसोदियोवर्माणवसतेस्वस्तये ।। (अष्ट ८ अभ्या० १ व०३.४) नृचक्षस कृताकृतमत्यवेक्षणार्थमनुप्रहाभ वा नराणा द्रष्टार । कथम् । अनिमिपन्त । अक्षिनिमेपमकुर्वन्त , सततमित्यर्थ । अर्हणा पूजया च युक्ता इत्पर्य । बृहत् सुस्वित्यर्थ । अमृतत्व मरणवर्जितत्व नित्यत्वमित्यर्थ । देवास सर्वदेवा आनशु प्राप्तवन्त । किञ्च, ज्योतीरथा दीप्तिमद्रथा । महिमाया । मायेति प्रज्ञानाम । अहीनमज्ञा । अथवा महेर्मेघस्यासुरस्य वा मायाभि परवञ्चमप्रज्ञाभि प्रज्ञावन्त । अनागस अनपराधा निवौंपा इत्यर्थ । दिवो धुलोकस्य वर्माण परिदि वसते आच्छादयन्ति । स्वेन तेजसेति शेष । दिवोऽपि सकाशान्महत्तरा इत्यर्थ । य इत्यम्भूता विश्वेदेवा स्वस्तये अवि नाशायास्माकम् । भयन्त्विति वाक्यशेष ॥ सम्राजोयेसुवृधोयज्ञमाययुरपरिष्यतादधेिरैदिविक्षयम् । ताँभाविवासनमसासुदृक्तिभिर्मदोआदित्याँभदितिसस्तये ॥ (अष्ट०८ मध्या. २ घ०३ ऋ० ५) समाज सम्यग् दीप्ता ये आदित्या सुवृष शोभनवृद्धय । यज्ञमाययुरागता अङ्गभावाय । अपरिवृता भर्हिसिता केनचिदपि । अयु टिला वा। दधिरे धारयन्ति कुर्वन्तीत्यर्थ । दिवि द्युलोके क्षय निवासम् । युरोके निवसन्तीत्यर्थ । तान् आश्विास परिचर हे मदीयान्तरात्मन् ||नमसा । अन्न नामैतत् । हविर्लक्षणेनान्नेन । सुवृक्तिभि दोपे सुप्लु वर्जिताभि स्तुतिमिश्च । मह महत आदित्यान् अदिते पुत्रान् । अदितिं च स्वस्तये अविनाशाय । आत्मनो वृद्धयर्थमित्यर्थ ॥ कोच.स्तोमराधतियजुजोपधविश्वेदेवासोमनुपोयतिष्ठन । फोवोध्वरतुविजाताभरकरयोनापर्पदत्यहःस्वस्तये ।। (भष्ट. ८ भाया २ ८०४ ०.)

·आश्वलायनगृहामन्त्रव्याल्यायां 'को वः स्तोमम्' । को मनुपः मनुष्यः वः युष्माकं स्तोमं स्तुति राति संसाधयति करोतीत्यर्थः । युष्मान् स्तोतीत्यर्थः । यं मनुष्यं जुजोपम श्रुति. यवणेन सेमध्ये सततं यूयम् । येनास्मंस्तुतिश्रवणाय चिरादागतवन्त इत्युपा. सम्भवचनमेतत् । किच हे विश्वेदेवासः ! यति परिमाणतः स्थन भवत । यूयं किमपारमाणाः येन कियन्तोऽप्यस्मत्स्तुतिश्रवणाय शीघ्रं नायात हत्यभिप्रायः । किञ्च को वा स मनुष्यः वः युष्मदर्थम् अध्वरं यज्ञम् । हे तुविजाताः ! बहुज- न्मानः!। अथवा पहुभूताः । बहूनां प्राणिनामुपकाराय जाता वा । अरं पर्या फरत् करोति । यो यजमानः नः अस्मानपि हएमात्रान् पर्षदति पारयति अंहः पापम् । पापमतिगमयतीत्यर्थः । अथवातिनीय पापमस्मान् पर्पत् पालयति स्वस्तये अविनाशाय । उपालम्भनमेतत् । अयमभिमायः कोऽन्यो मत्तो विशिष्टतरो युप्माकं स्तोता यष्टा वास्ति. येनारगान स्तोतन् यष्टुंश्व प्रति शीघ्र नागच्छत यूयमिति ॥ येभ्योहात्रांमधमाायजेमनुासा समिद्धाग्निर्मनसासप्तहोईभिः । तदित्याअभयंशर्मयच्छतसुगान कर्तसुपास्यस्तये ।। (अष्ट. ८. सध्या ० २. वर्ग० ४.० ७.) 'येभ्यो होनाम् ।येभ्यो युष्मभ्यम् आदित्येभ्यः होनाम् । इयत इति हो। प्रातिरिहाभिप्रेता आहुतिम् प्रथमां प्रकृष्टाम् आद्यां वा ।आयेजे आभिमुख्येन मर्यादया वा ददाति । मनुः यजमानमनुष्यः । अथवा मनुरादिक्षत्रियः । तस्मिन् पक्षे दत्तवानिति । किविशिष्टः समिद्धामिः । मनसा । वाक्यशेषोऽत्र दष्टन्यः वपद्करिष्यन् देवता मनसा ध्यायतीति । सप्तहोतृभिः सप्तभित्र- विग्भिः दोत्पूर्वः सह । ते यूयं हे आदित्याः ! अदितेः पुत्राः । अमयं भय- रहितं शर्म विमानाख्यं गृहं स्वर्गसुखं वा । यच्छत दत्तास्मभ्यम् । स्वर्ग गच्छतां च नः अस्माकं मुगा सुगमान सुपथा सुपथान शोमनान् मार्गान् । फत कुरुत यूयं स्वस्तयेऽविनाशायास्माकम् ।। यईशिरसर्वनस्पप्रचेतसोविश्वस्यस्पातुर्नर्गतथमन्तवः । तेनाकृतादवादेनसस्पर्यद्यादेवासःपिपृतास्वस्तपे ।। . .. (मष्ट. ८.भाया। २.व.४.०८.) २. 'भार्यानपिय.ग. पाठा. ३. 'न एवं 1. 'स्मान' प. सा. १.पा.

·-- द्वितीयोऽध्यायः। 'य ईशिरे । ये यूयं भवन्तः ईशिरे ईशते । भुवनस्य वृष्टयुदकस्य स्वर्गादिलोकजातस्य वा । प्रचेतसः प्रकृष्टज्ञाना इत्यर्थः । विश्वस्य सर्वस्य स्थातुः स्थावरस्य जगतश्च जङ्गमस्य च । मन्तवः स्वरूपतो ज्ञातारः सर्वज्ञा इत्यर्थः । ते यूयं नः अस्मान् । कृतादेनसः प्रतिषिद्धसेवनेन जनिताद पापात् । अकृतादेनसः विहिताकरणेन च जनितान् पापात् । परि सर्वतोऽध वर्तमानेऽहनि हे देवाः ! पिपृत पालयत म्बस्तये अविनाशायास्माकम् ॥ भरेग्विन्द्रंसुहहयामहेंदोमुचंसुकृतंदैव्यंजनम् । अग्निमित्रवरुणसातयेभगंद्यावापृथिवीमरुवःस्वस्तये ॥ (अष्टः ८. अध्या. २. य०४...) भरेषु सङ्घामेषु इन्द्रं सुहवं शोभनादानं हवामहे आह्वयामो वयम् । आत्मनः पालनार्थमिति शेषः फिञ्च अंहोमुचम् अंहसः पापान्मोच- यितारं भक्तजनस्य मुकृतं पुण्यकृतं देव्यं देवेषु भवं जनम् । उक्तव्यति- रिक्तं देवजनमित्यर्थः । हवामहे इत्यनुपङ्गः । अमिं मित्रं वरुणं चाहयामः सातये शत्रुपरिभवलाभाय च । भगं द्यावापृथिव्या मरुतश्चाहयामः स्वस्तये सर्वप्रकारायाविनाशाय च अस्माकम् ।। सुत्रामाणपृथिवींद्यामनेहसंगुशर्माणमदितिंमुप्रणीतिम् । दैवींनावस्त्ररित्रामागसमस्रवन्तीमारुहेमास्सस्तये ॥ (अष्ट. ८ अध्या...व०४. ऋ० १०.) सुत्रामाणं सुष्ठु त्रात्री स्तोतृयष्टजनस्य पालयित्रीम् । पृथिवीं वि. स्तीणी प्रख्यातां वा । द्या दीक्षा स्तुत्या वा अनेहसं क्रोधरहिता प्रसन्नचेतस- मित्यर्थः । मुशर्माणं सुगृहां सुसुखां वा । अदितिमदीनाम् अनुपक्षीणां देव- मातरम् । सुप्रणीति सुष्टु प्रणेत्री स्तोतॄणां यष्टणां चेप्सितान् कामान् पतिपादायत्रीमित्यर्थः । दवा देवसम्बन्धिनी नावं स्वरित्राम् नौः प्रणोद्यते येन नदरि मपल्लक केमालमिति वापभ्रंशेन नाविकानां प्रसिद्धम् । शोभनस्तुति- थागमणोदनामित्यर्थः । अनागसमनपराधां निर्दोषामित्यर्थः । असवन्तीम् । १. 'सुवहं शो', २. 'श्रुभवनम' प. पाठः.. ३. 'य्यो वरंग चाई' स. प. पाठः, ·११२ आश्वलायनगृह्यमन्त्रन्याख्यायां मविच्छिनाम् भविनश्यन्तीमित्यर्थः । आरुहेम अपिति म स्वस्तयेऽवि. नाशायास्माकम् । एवगुणविशिष्टामदिति नावमारोहेम अविनाशाय । यथा लोके सामुद्र जलमुचितीर्पयः पुरुषा लौकिकी नावमारोहन्ति तदित्यभिप्रायः । भथवा दैवीमिति देवाः सर्वे नौरिति स्तूयन्ते ।। विश्वेयजत्राधियोचतोतयेत्रायवनोदुरेपापामभिनुतः । सत्यांवोदेवत्याहुयेमपृण्वतोदेवाभर्वसेस्यस्तये ॥ (भष्ट०८. अध्या० २.०५.*.".) .. . विश्वे यजत्राः । हे ! विश्वेदेवाः । यजत्राः यष्टच्याः। यूयम् अधि वोचत । अधीत्युपरिभावमैश्वर्य वाह । उपरि भूत्वा ब्रूत अस्मानिदं दृष्टा- दृष्टफलं कर्म फुरुतेति । ईश्वरान् वास्मान् ब्रूत कुरुतेत्यर्थः । ऊतमे गमनाय सर्वकामावाप्तये इत्यर्थः । किश्च प्रायध्वं पालयत नः अस्मान् दुरेवायाः । एवाः कामाः । दुष्कामायाः अशुभामिलापायाः। अमिगतः अमिहिंसितः कुटि- लगतेर्वा राक्षसजातेः सकाशात् । किन्च सत्यया सद्गुणग्राहिण्या देवहूत्या । देवा माझ्यन्ते यया सा देवहूतिः स्तुतिरिदाभिप्रेता तया देवहूत्या । वा युष्मान् शृण्वतः स्तुतीराकर्णयतः । हुवेम भाइयेमेत्याशास्महे । किमर्थम् । मनरो इविपा युप्माकं तर्पणाय । स्वस्तये असाकं चाविनाशाय ॥ अपामीचामपविश्चामना तिमपारीतिदुर्बिदनामघायतः । आरेदेवाद्वेपोअस्मद्युयोतनोरुणःशर्मयच्छतास्यस्तये ॥ (भष्ट. ८. अभ्या. अपामीवाम् । हे देवाः! भगीवां रोगजातिम् । अप। युपोवन इत्युपरस्मि- अर्धर्च श्रूयमाणमाख्यामिहापक्रप्टव्यम् । अस्मदारे इति च । युयोतन यौतिः पृथग्भावार्थः । अपगमयत नाशपतेत्यर्थः । अस्मत् अस्मनः । आरे दूरे। अप- युयोतन च विश्वास अनाहुतिम् । आहुत्यान यज्ञो रक्ष्यते । भावमत्ययस्य शेप अन्यः । मनाठिठार अकर्मण्यत्वं चेत्यर्थः । अपयुयोतन च भरातिम् भरातिलम् अदानशीलतां च । दुर्विदत्रा दुनितां च । अघायत: अपं ·द्वितीयोऽध्यायः ।। ११३ पासमूस्माकं यतमानानू ,अस्मदन] च्यामियमाणान, अमच्छन्नूनित्यर्थः।। अपने युयोजन । किन्च,आरे दूरे, अस्मत् अस्मत्तः अपयुयोतन द्वेषः द्वेष्टना मकवून उदासीनानपि, ।। न, चैतावदेव, किं तर्हि ।। उच्यते,1, बरु बहु विस्तीर्ण वा ! शर्म । सुखनामैतत् । गृहनाम वा। गृहं सुखं,वा । न, अस्म यच्छत प्रयच्छस । स्वस्तयेऽविनाशायास्माकम् ॥ अरिष्टासमता विश्वएधतेमप्रजाभिजीयतेधर्मणस्परिः । यमादित्यासोनयथासुनीतिभिरतिविश्वानिदुरितास्वस्तये । (भष्ट ८, अभ्या० २, ५० ५.१...) 'भरिए । उद्देशार्थ यच्छन्दश्रुतेरुतरोऽर्धची प्रथमा व्याख्येयः । ये स्तोतारं: यष्टार च हे मादित्यासः ! अदितेः पुत्राः । सर्वे देवा! अति नयम अतीत्य गमयम सुनीतिभिः शोभनैर्नयैः । कल्याणैरुपदेशैरिस्यर्थः । विश्वानि सर्वाणि दुरिता दुरितानि पापानि । स्वस्तयेऽविनाशाय अभिवृद्धये इत्यर्थः । स मतः मनुष्यः स्तोता यष्टा च अरिएंः अहिंसितः केनचिदपिः विश्वः एधते पुत्रपौत्रधनादिभिर्वर्धते । किञ्च प्रजाभिः पुत्रपौत्ररक्षणाभिः सहयोगरूक्षणा चैपा. तृतीया । प्रजाभिः सह पजायते धर्मणः कर्मणः परि उपरि । श्रौतस्मातलक्षणेषु कर्मसु प्रजाभिः सह । श्रद्धावान् जायते इत्यर्थः ।। यंदेवासोषयवाजसातौयंशुरंसातामरुतोहिशेधने । मातर्यावाणरथामिन्द्रसानसिमरिष्यन्तमारुहेमास्वस्तये ।। (अष्ट. ८. अध्या. २.३० ५,मा० १४.) 'यंदेवास।। हे विश्वेदेवाः ! यं रथमात्मीयम् । मवैध गच्छथ अघि- तिष्ठभेत्यर्थः । वाजसातौ । सद्धामनामैतत् । सामे राक्षसादिभिः सह । य-प रयमवय शूरसाता शूरसातौ सदाम एव यूयमपि हे मरुतः! । यं च रहे इन्द्र! त्वमप्यवसि। किमर्थमिति चेत् । उच्यते । हिते धने । निमिते एते सप्तम्यौ वर्मणि द्वीपिनमितिवत् । प्रिये शत्रुधने निमिचे । शत्रून् जित्वा तदीय धनं सारवत् प्राप्तुमित्यर्थः । यमिति श्रुतेस्तमित्यध्याहार्यम् । तं रथं माता वागं मातर्यज्ञान प्रति गन्तारम् । सानसिम् । 'वन पण सम्भकावि'त्यस्य सनोते: के ख. ग. पाठः. २. ग. परि', 1. 'बग'', पाठ . 0 ·भाश्वलायनगृह्यमन्त्रन्यारवायां साभ्यासस्य कर्तरि कर्मणि वैतद्रूपम् । अत्यर्थं सम्भकारं शत्रूणाम् । अस्वयं सम्भजनीयं वा युप्माभिः । अरिष्यन्तम् अहिंस्यमानं शत्रुभिः अविनाशिनमि- त्यर्थः । आरुहेम युप्माभिः सह । वयमपि युप्माभिः सायुज्यं गच्छेमत्यभिप्रायः । स्वस्तयेविनाशायास्माकम् ।। स्वस्तिन:पध्यासुधन्वसुस्वापर मुटजनेस्वति । स्वस्तिनापुत्रकृथेषुयोनि स्वस्तिरायमरुतोदधावन । (अष्ट. ..अभ्या. २. व. ५.१.१५.) 'स्वस्ति नः' । स्वस्ति अविनाशं नः अस्मभ्यम् । मरुतो दधातनेति मन्त्रान्ते श्रूयमाणं पदद्वयं सर्वत्रानुवर्त्यम् । हे मरुतः! अस्मभ्यं स्वस्ति दधा- तनेति । का। पथ्यासु । पस्थाशब्दस्स गृहनातः सकारलोपो द्रष्टव्यः तकारस्य च थकारः । गृहेषु । सबमीनिर्देशाद् वर्तमानेभ्य इति शेषः । पन्वसु उदक- पर्जितस्थलीयु च स्वस्ति । अप्सु सर्वेषु उदकेषु । पूजने सझनमे च । कीडशे । सर्वति । स्वशब्दः सर्वपर्यायः । सर्वयुद्धोपफरणवति । अतिभयङ्करे सामे इत्यर्थः । स्वस्ति नः अस्माकं पुत्रकृयेषु पुत्राणां कर्तृपु जनयित स्त्रीयोनिषु । स्वस्ति अविनाशमेव राये । सप्तम्यर्थे एपा चतुर्थी । धने घ । दधातन पच दत्तेत्यर्थः॥ स्वस्तिरिदिमर्पथश्रेष्ठारेकर्णस्वत्यभियागाममेति । सानोअमासोअरणेनिपातुस्वावधाभवतुदेवगोपा ॥ (अ.८, अभ्या०२. य. ५.१.१.) 'स्वस्तिरित् । इदेवार्थे । हिः पादपूरणः। मध्यमस्पाना बीदेवता स्वस्ति. रित्युच्यते । स्वस्तिरेव नान्या कानिदेवता । प्रपये प्रकृटे पयि अन्तरिक्षलक्षणे। श्रेष्ठा मतिशयेन प्रशस्या । रेषणत्यती वृष्टयुदकपनेन पनवती । एति गन्छति च या वामम् समि बननीय प्रशस्यं वा प्रायणीयेरिहविः प्रति । सा स्वस्तिनः अस्मान् निपातु नियमेन रक्षतु । काममा । गृहनामतत् । गृहे। सामानिर्देशाव स्थितानिति दोपः । गृहे स्थितानस्मान् । सो। सा उसो । उकारोऽवधारगे । सेव । अरणे अरण्य च निपातु । अथवा निसो लोपोऽत्र नष्टच्यः । निररणे गृहानिर्गमने गृहाद् पहिमेस्पर्षः। किन्ध सावेडा ·द्वितीयोऽध्यायः । सूपसा सुखसेव्या च भवतु अस्तु । देवगोपा। देवी चासौ गोत्री च सर्वस्य दृष्टिद्वारेण देवगोपा । देवानां वा गोप्त्री देवगोपा । देवा वा गोतारो यस्याः सा देवगोपा ॥ एवाप्लम्सनुरवीवृपदोविश्वआदित्याआदतेमनीपी। ईशानासोनरोअत्यनास्ताविजनोदिव्योगयेन ॥ (अष्ट... अध्या.२.२.५कर. ९७.) 'एवाप्लतेः । एवमुक्तेन प्रकारेण प्लतेः प्लतिनानः ऋषेः सूनुः पुत्रः गयो नाम मनीषी मेधावी भवीवृषत् वर्धितवान् वीर्येण स्तुवन् वः युष्मान् । हे विश्वे! सर्वे आदित्याः! अदितेः पुत्राः! हे अदिते ! हे ईशानासः सर्वस्येश्वराः! हे नरः! मनुष्याकाराः! शूरा वा । कथं वर्धितवान् । यतः अम- त्येन अमर्त्यसदृशेन गुणैर्देवतुल्येनेत्यर्थः । अथवा 'देषो भूत्वा देवानप्येतीति वचनाद् अमन सता मया देवेनेत्यर्थः । अमर्त्यता चित्राद्या (!) मयेन मया गयेन अस्तावि स्तुतः । जनः दिव्यः दिवि भवः सर्वदेवजन इत्यर्थः । 'स्तूयमाना हि देवता वीर्येण विवर्धते' इत्यत एवमुच्यते वर्धितवान् वीर्येणेति ।। अथाष्टकाया. पिण्डपितृयज्ञप्रकृतित्वात् पिण्डपितृयज्ञमन्त्राः माकृप्य व्याख्यायन्ते तत्र एकोन्मुकः प्रारदक्षिणा प्रणयेद् 'ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमाना।' इत्यनया चामदेवार्षमा निष्टुमा, उन्मुकामिरभिधेयः। ये रूपाणि प्रतिमुश्चमानाः असुरास्सन्तः स्वधया चरन्ति । परापुरो निपुरो ये भरन्ति अग्निष्टाल्लोकात्मणुदात्वस्मात् ।। ये असुरा रूपाणि शरीराणि । पितॄणामिति वाफ्यशेषः । प्रतिमुधमानाः। प्रतिपूर्वो मुचिः परिग्रहार्थः । परिगृहन्तः । स्वयमसुरा. सन्तास्वथया । स्वधे- त्यन्नामामपि विशिष्टेऽने पितृसम्बन्धिनि वर्तते । हेतौ च तृतीया । प्रयोजनस्य घ हेतुत्वेन विवक्षा । पित्र्यमममुपभोक्तुमित्यर्थः । चरन्ति वेद्यामितस्ततच. रन्ति । ये च परापुरः । पुरिति शरीरमुच्यते । पराम्गतशरीराः प्रच्छनशरीरा इत्यर्थः । निपुरश्च नार्गतशरीराश्च अस्पशरीरा इत्यर्थः । भरन्ति हरन्ति । 1. वर्ष खग, पाठः. २. 'ख' ख, पाठ:. ३. 'यं भरन्ति ख. ग पाठ , ·१ शाश्वलायनगृनमन्त्रव्याख्यायां किम् । सामर्थ्यात् स्वभाम् । अमि. उन्मुकाख्यः तान् असुरान् लोकाद् अस्मात् स्यानात् प्रणुदातु प्रेरयतु अपकालयवियर्थः ।। स्फये लेनामुलिखेद् 'अपहता' इति । अपहता असुरा रक्षांसि वेदिपदः । वामदेवार्ष यजुः । असुरा राक्षसा अभिधयाः । अपहताः । इन्तिरत्र गत्यर्थः । अपगता. "हिंसाथि एव वा । अस्मिन् पाभपेत्युपसगी धात्वर्थानु- पादी । अपहता हिंसिता इत्यर्थः'। सन्विति चाक्यशेषः । उभयस्मिन् पक्षे ससुरा रक्षांसि च । वेदिपदः वेद्यां सीदन्तः । एतदुक्तं भवति-पितरूपं धार- यस्तो ये वेद्यां सीदन्ति हविरपजिहीर्षया असुरा रक्षांसि च ते अस्मातास्थानी- दपगताः सन्तु भवन्विति ॥ 'मेगनादायावदानसम्पदा जुहुयात् 'सोमाय पितृमते स्वपां नमः''मभयेकय. पाहनाय स्वधा नम' इति द्वाभ्या यजुभ्यां यामदेवापाभ्याम् । सोमाय पितृमते स्वधा नमः। अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नमः। 'प्रथमस्य सोमः पितृमान देवता । द्वितीयस्यामिः कम्यवाहन सीमाम किविशिष्टाय । पितृमते पितृभिस्तद्वते । स्वधा । जतनामतत् । हविलक्षण. मन्नम् । दीयते इति वाक्यशेषः । नमः । महीभावच कियत इति वाक्यशेषः । अथवा स्वधा नम इति पदद्वयं प्रदानाीयम् । स्वधा नम इति वषटकार• लिमात् । अमये कन्यवाहनाप । कम्पशब्देन पित्र्यं हविरुच्यते । तस्य योग कन्यवाहनः । तस्मै कम्पवाहनाप । सपा नम सुकार्यः ।। लेया मिरुदकेनोपनयेत् 'शुन्धन्ता पितर' इत्यादिभिगजीभः "प्रिभिवामदेवाः पितृपितामहप्रपितामदैवते । शुन्धन्तां पितरः । शुन्धन्तां पितामहाः । शुन्धन्तां पितामहाः। शुन्धन्ताम् । 'शुन्ध शौच' ।शुध्यन्तु शुचयो भवन्तु जापामन्वित्ययः । पितरः एकवचनस्य स्थाने बहुवचनम् । लेखायामुपरि दीयमाननादफेनारमा पिता शुध्यतु आघामवित्यर्थः । अननेच व्याख्याते उतरे यजुपी ॥ मिनपरपन्न 'एतर ते सतासीधे पानवान्वित: एतत् ते ततासौ ये च त्वामानु । एतत् ते पितामहासौ में घ यामभानु । एतद ते प्रपितामहासौ ये च त्वामत्रानु। ११. पा. १. 'इसनेन पा' प... पाठ:. .सा.न.पाठा.

·- द्वितीयोऽध्यायः 'वामदेवाप यजुः। पितृपितामहप्रपितामहीः क्रमेण देवताः।हे असा। अंसौशब्दस्याने पितुनाम सम्बुद्ध्या निर्दिशेत् । हे देववत्त । एतत् पिण्डलक्ष- णमनं तेन्तुभ्यम् दीयते इति वाक्यशेषः न च केवलाय, किन्तर्हि । पेच त्वामनु । गच्छन्तीति वाक्यशेषः ।। अत्रास्मिन् कर्मणि तेभ्यश्च । एतर्दुकं भवति-हे पितः। देवदत्त! तुभ्यं त्वदनुचरेभ्यश्चास्मिन् कर्मणि विलक्षणमनं दीयत इति । अयमेव मन्त्रः पितामहमपितामहयोरपि पिण्डनिपरणे । अयं तु विशेषः । असौशब्दस्याने तदीय नाम निर्देष्टव्यम् । पित्रादीनां नामापरिज्ञाने साशब्दस्याने तपितामहमंपितामहशब्दा ययात्राम मयोक्तच्या।। निपृताननुमन्त्रयेत 'अन्न पितरः' इति । अत्र पितरो यथाभार्ग मादयध्वम् । यथाभांगमापायध्वम् । वामदेवाप यजुः । पितृपितामहमपितामहा देवताः । अत्रास्मिन् काले अस्मिन् कर्मणि वा । हे पितरः ।। पितृशब्देनात्र साहचर्याद पितृपितामहम- पितामही उच्यन्ते हे पितृपितामहमपितामहाः। मादयध्वम्' मंदिस्तृप्त्यर्थः । स्वार्थे च णिच् । मायत तृप्यत इत्यर्थः । यथाभांग यो यस्य यस्य भागस्त सैम् । यहन्तो भुक्त्वति शेषः । आकारो वाक्यपूरणः । वृपायध्यं वरा या- चरत । वृपवंदाचरणेन तृप्त्यतिशयों लक्ष्यते । भय तृप्यतेत्यर्थः ।। पुनः पिण्डानुमन्त्रणमन्त्रः-अमीमदन्तति । अमीमदन्त पितरो यथाभागमापायिएत । वामदेवाप यजुः पित्रादय एवाभिधेयाः । अमीमदन्त अत्यर्थं तृप्यत। पितृपितामहप्रपितामहाः । यथाभागं यथांशम् ! मुक्त्वेति वाक्यशेषः । आ पा. यिषत । आकारो वाक्यपूरणः । धृपा इघाचरितवन्तः अत्यर्थ तृता भवथ इत्यभिप्रायः । अतः पित्रादीनां तृप्त्या कृतकृत्योऽहं मवामीत्यर्थः ॥ असायम्यक्ष्वासावादस्व । इति वामदेवाचे यजुपि पित्रादयोऽभिधेयाः । मसौ हे देवदन ! पितरभ्यक्ष्य । अभिर्मुक्षणार्थः । 'अभ्यझनं कुरु । तैलेनेति वाक्यशेषः । एवं पितामहमपितामयोः॥ पांसोदानमात्रा 'एतद् वः पितर' इति। एतद पितरो वासः । मा नोऽतोऽन्यत् पितरो युभ्यम् ।

·११८. आश्वलायनगूखमन्त्रन्याल्यायो वामदेवाएं यजुः पित्रादिदैवतम् । हे पितरः! एतद्वः वासो दशादि- लक्षणं वः युग्मभ्यम् । प्रदीयते इति वाक्यशेपः । प्रदीयमानं च नः अस्माकं स्वमूतं युध्वम् । शुद्धोऽन्ययं युजिरुपपूर्वो द्रष्टव्यः। उपयुध्वं परिधत्तेत्यर्थः । भतो वाससोऽन्यत् मा उपयुध्वम् । इदमेव वासः कार्ये कुरुतेत्यर्थः ।। भय पितृनुपतिटेत 'नमो यः पितर' इत्यादि । नमो वः पितर इपे । नमो वा पितर ऊर्जे। नमो वः पितरश्शु- माय । नमो वः पितरो घोराय । नमो वः पितरो जीवाय । नमो वः पितरो रसाय । स्वधा वः पितरो नमो वः पितरो नम एता युष्माकं पितरः । इमा अस्माकं जीवा वो जीवन्त इह सन्तः स्याम । इह सन्तः स्यामेत्येतदन्तमेकं यजुः । अथवा प्रतिवाक्यं मन्त्रमेवः । घामदेवाः पितृदैवतम् । हे पितरः! पितृपितामहमपितामहाः! वः युप्मभ्यं नमः फर्म । क्रियते इति वाक्योपः । किमर्थम् । इपे । तादध्ये एषा चतुर्थी । मन्नार्थमित्यर्थः । कर्जे रसाय । न च केवलाय, किन्तर्हि । नमो वः पितरः शुष्माय । शुप्ममिति चलनाम । बलाय च । नमो वः पितरो घोराय । ' क्षरणदीप्त्योरि त्यस्यैतद्रूपम् । दीप्तये च । नमो वः पितरो जीवाय सुखजीवनाय घेत्यर्थः । नमो वः पितरोरसाय। रसो वीर्यमित्यनर्थान्तरम् । वीर्याय चेत्यर्थः । हे पितरः वः युष्मभ्यं स्वधा कन्यलक्षणमनम् । अस्माभिर्दमिति वास्यशेपः । नमो वः पितरः! असकृनमस्कृतिम कृता नम एताः ।नमस्कृतय एता इत्यर्थः । युप्माकम् । प्रीतिमुत्पादयन्विति वाक्यशेषः। हे पितरः! इमाः। काः।सामा- दस्मरमार्थनाः अस्माकम् | सिध्यन्त्विति वाक्यशेपः । जीवाः । जीवशब्दोऽत्र पजावचनोऽन्तांतमत्वर्भः । प्रजायन्तः । वः युप्माकम् । प्रसादेनेति वाक्य- शेपः। जीयन्तः शतसंवत्सरलक्षणं कालं प्राणान् धारयन्तः इह लोके स्याम भवेमेस्याशास्महे ॥ मनोन्ना धामहेनाराशंसेनसोमैन । पितृणांचमन्मभिः॥ (भर. ८. माया... प.१९. १.१.)

·द्वितीयोऽध्यायः । मनोन्वा हुवामहे इति च तिसमिः । पितृनुपतिष्ठतेत्यनुरर्वते । बन्धुर्गीपायनो पायनो वा ऋपिः । तिम्रो गायत्र्यः । पितरोऽभिधेयाः । पित्र्यं कर्म कुर्वतां मनः पितृलोकस्मं भवति । ततस्तदाहूयते जीवनाय अस्मदीयं मनः पष्ठमिन्द्रियं नु क्षिप्रम् माहुवामहे पितृलोफरपं पितृलोका- दागमनायाहयामः । केन । उच्यते । नाराशंसेन । नरैर्मनुप्यविग्यनमान: प्रशस्तेन स्तुतेन । सोमेन । पितृभ्यो वनेनेति शेषः। पितॄणां च सम्बन्धिभिः मन्मगिः मदनीयैः स्तोमैश्च । पितृन स्तुत्वेति वाक्यशेषः ॥ भातएतुमनःपुनःक्रत्वेदीयजीवसे । 7 ज्योश्चसूर्यदृशे ॥ .. अध्या. १. प. १७. ३. ४.) 'मा त एतु' ।ते तब यजमानस्यान्तरात्मनो वा मनः आ एतु आगच्छतु पितृलोकात् पुनः भूयोऽपि । मत्वे सकल्पितार्थायेत्यर्थः । दक्षाय । दक्ष वृद्धौ'। पद्धये च । सकल्पितार्थसमृदये चेत्यर्थः । स यदेव मनसा कामयते इदं मे स्याद् इदं कुर्वीयेति, स एव क्रतुः । मथ यदस्मै तत् समृध्यति स दक्षः' इति मामणवचनात् । जीवसे जीवनाय च । ज्योक् च सुचिरं कालं सूर्य दृशे द्रष्टुम् । मुचिरं कालं सूर्यस्य सन्दर्शनाय चेत्यर्थः । पुन:पितरोमनोददातुदैन्योजनः । जीवंबासचेमहि ॥ (भष्ट. (अष्ट०८. अध्या. १.व. १९. ऋ. ५.) । । 'पुनर्नः' । हे पितरः! युष्माभिर्दत्तमस्मन्मनः पुनः पश्चात् नः अ- स्मभ्यं ददातु दैव्यः देवेषु भवः इन्द्रादिदेवजन इत्यर्थः । तेन दत्वेन मनसा जीवं मोक्तृपुरुषं वातमिन्द्रियसवातं च सचेमहि सेवेमहि भोगोपहारैः ।। भयनान् पितॄन् प्रवाहयेत् -- 'परेतन पितरः' इत्यनया वामदेवार्षया त्रिष्टुमा जगत्या वा पितृदेवतया। परेतन पित्तरः सोम्पासो गम्भीरेभिः पथिमिः पूर्षिणेमिः द. मायास्मभ्यं द्रविणेह भद्रं रयिं च नः सर्ववीरं नियच्छत । १. 'पप्रार्थनाये घ. ह. पा.

·यथा आधलायूनराधमत्रव्याख्यायां हे. पितरः!. परेतन । नशब्द उपजनः । कर्तन,गन्दन. यातनेति अस्मयज्ञगृहात् स्वं स्वंगृह- प्रति परेत, पराङ्मुखा, गच्छ- वेत्यर्थः । सोभ्यासः सोमसम्पादिनः । केन. परागच्छाम-1पथिभिर्मा। किंविशिष्टैः । गम्भीरभिः । गम्भीरैः प्रहतैः प्रसिरित्यर्थः । पूर्विणेभिः । पूर्व एवं पूर्विणः स्वार्थिकस्तद्धितः । पूर्वैरनादिसिद्धश्चिरन्तनैरित्यर्थः ।, दवाय दत्त्या, अस्मभ्यं द्रविणा । धननामैतत् । द्रविणानि धनानि, हिरण्यावि लक्षणानि । बलं वा द्रविणम् । रयिशब्देन पौनरुक्त्यप्रसात् । इदागिन लोके । भद्रं भजनीयं रयिं च धनं च प्रीयादिलक्षणम् । (सर्वप्रकारं वा) सर्व वीरम् । वीरशब्दः पुत्रवचनः । सर्वैः पुत्रैरुपेतम् । पुत्राणां सर्वत्वं दशत्वम् । "दशास्यां पुत्रानाघेही"ति लिङ्गात् । दशभिः पुरैरुपेतमित्यर्थः । नः अस्मभ्यम् । नियच्छत नियमेन दच । अथवा उपसर्गव्यत्ययः। प्रयच्छतेत्यर्थः। अनि प्रलोयात् अग्ने तमयावमिति । अग्नेतमधावनस्तोमैक्रतुंनभद्रदिस्पृशम् । ऋध्यामातओहः ॥ (अष्टा. प्या. ५. प. १०.०१.) + वामृदेवो, गौतममपिः । पतिश्छन्दः । अभिर्देवता । हे अमे! यस्तुतोऽसि सर्वैः तं त्वाम् मद्यास्मिन् काले । स्तोमै स्तोत्रैः त्वद्गुणप्रकाशकैः । तृतीयानिर्देशातू । स्तोमीति शेषः, किमिव । अयं न । अश्वमिव । यथाश्वं क्षिप्रगामिनं स्तुवन्त्यचदाराः तद्वत् ।। किन्न । मातुं न । मतुशब्दोऽत्र प्रज्ञावना अन्तर्गीतमत्वर्यः ऋतुमन्समिव । यया च मजावन्तं पुरुपं स्तुवन्त्यन्ये तद्वत् । स्तुत्वा ष भद्रं भजनीय स्तुत्य, भजनीयं वा सेन्यम् । हदिस्पृशं हृदयेन स्पृश्यं सर्वदा स्मर्तव्यमित्यर्थः । प्राध्याम ऋषि- रनान्ततिण्यर्थः । अर्धयाम वर्षयामेत्यर्थः । ते । द्वितीयार्य एपा चतुर्थी षष्ठी वा।साम् । ओहैः उपन्ते देवताः प्रतीत्योहशब्देना हवींष्यमियन्ते । हविर्भिः पुरोडाशादिलक्षणः। अथवा मोहचन्दा स्तोमविशेषणम् । वे चन्देवता प्रत्यु- पन्ठे प्राप्यन्ते । प्राप्त्या च प्रीतिर्लक्ष्यते प्रीतिकरैः स्तमिस्तं त्वां वर्षयामेति ॥ गाईप प्रत्याद् यदन्तरिक्षामिति । यदन्तरिक्षं पृथिवीमत यां यन्मातरं पितरं वाजिहिसिम अमि- मी तस्मादेनसः प्राश्चत करोतु मामनेनसम् ।।

·। द्वितीयोऽध्यायः मः। वामदेवार्पम् । जगती । गाईपत्योऽभिधेयः औपासनो वा । यदन्तरिक्षम् । तत्स्था अभिप्रेयन्ते । अन्तरिक्षस्थान् वाग्वादिदेवानित्यर्थः । अर्धर्चान्ते श्रूय- माणमजिहिसिमेत्याख्यातमिहानुषक्तव्यम् । अन्तरिक्षस्थान् देवाननिहिंसिम । एकवचनस्य स्थाने बहुवचनम् । अमिर्मा तस्मादित्येकवमनभवणात् । अत्पर्य हिंसितवानस्मि । स्तुतियागयोरकरणं हि देवतानां हिंसा । यदहमन्तरि• क्षस्थान देवान् अस्तुतवान् अनिष्टवांश्चेत्यर्थः । यत् यच्च पृथिवीं पृथिवीस्थान देवान् अजिहिसिम । उत अपि यदपि द्या घुस्थान देवानजिहिसिम । यष मातरं पितरं वा । वाशब्दश्चार्थे । पितरं चाजिहिसिम । मातापित्रोहिंसा यथा- प्राधकालायाः पूजाया अकरणम् । यच मातापितरावपूजितानित्यर्थः । तस्मादेनसः स्थानत्रयसम्बन्धिदेवतास्तुतियागाकरणनिमित्तान्मातापितृपूजाकर- णनिमित्ताध पापाद् अमिर्गाहपत्याख्यः । गृो गार्हपत्यशब्दस्यैवं योजना- गृहशब्दो दारवचनः । पतिशब्दो वरवचनः । तयोः संयोगजत्वाद् गार्हपत्य- शब्देनौपासनामिरभिप्रेयते । मा मां प्रमुञ्चतु।मुचिरत्रान्तीतण्यर्थः । प्रमो- चयतु । प्रमोच्य च करोतु मामनेनसम् अर्थपाप्तवानमेवदादरार्थम् ।। 'वारं मे दत्त पितर' इति पिण्डाना मध्यमम् । उपादीत दति शेष. । वीरं मे दत्त पितरः। वामदेवाप मजुः पितृदैवतम् । हे पितरः ! वीरं पुत्रं मे मयं दत्त भयच्छत॥ मध्यमं पत्नी प्राशयेत् 'आधत्त पितर' इति । आधत्त पितरो गर्भ कुमारं पुष्करजं यथायमरपा असत् । वामदेवार्षम् । गायत्री । पितृदैवतम् । हे पितरः ! गर्ममाधत्त । दधातिरत्रान्तर्गौतण्यर्थः । आधापयत आस्थापयतेत्यर्थः । कीदृशं गर्भम् । कुमार पुमांस पुष्करसजम् । भविष्यदृरया विशेषणमेतत् । पुष्करादिपुष्प- अथितमालालहारयोग्यमित्यर्थः । यथा येन प्रकारेण अयं कुमारः। उत्पन्नः सन्निति शेषः । अरपः । रप इति पापनाम । अपापः । असत् । लेडन्तमेतद् । मवेदित्यर्थः । तथा यूयं प्रसीदतेति वाक्यशेषः ॥ पिण्डपितृयज्ञः समाप्तः॥ 'वानरमीत्यर्य: म. पाठ ·आधलापनराधमन्व्यात्यायां 'हेमनाशिशिरयोगांमपरपक्षाणाम्' इति प्रात्स दीरतामवर' सामे. हुँरपा 'यावताभिर्वा मामयीते ति। उदारतामवरउत्परासउन्मध्यमापितर सोम्यासः । असुंयईयुरतुकारतज्ञास्तेनोवन्तुपितरोहवेषु ॥ - (भए००, सध्या०६.घ.१७.०१.) उदीरतामवर इत्येतत् सूकं चतुर्दशा त्रैष्टुभं पितृदैवतं शही ददर्श । एकादशी तु जगती । उदीरताम् । उदाङ्थाने । 'ईर गतौ' | आगरछन्तु । पितृलोकादिति शेषः । अवरे अधरस्थाः पृथिवीस्थाना इत्यर्थः । उदीरतां परासः परे धुःस्थाना इत्यर्थः । उदीरतां मध्यमाः अन्तरिक्षस्थाना इत्यर्थः । पितरः सोम्यासः सोमसम्पादिनः। पित्र्याः शंसतीत्यादिस्तुतिसम्बन्धात् सोमसम्पादित्वं पितृणां द्रष्टव्यम् । किन्च असुं प्राण ये ईयुः गताः स्थूलशरीरं परित्यज्य प्राणं सूक्षणशरीर लियामाने हिरण्यगर्भम् । उत्तमा गतिं गता इत्यर्थः । अवृकाः पृरुपद्धिंसकत्वाद् वृका पनुः तद्रहिताः । सर्वस्य मित्रभूवा इत्यर्थः । अथवा 'पृरु आदाने' । आप्तकामत्वान्न कस्यचिदादातारः । ऋतज्ञाः सत्यस्य यज्ञस्य वृष्टयुदकस्य चा वातारः । (ते पितरः) नः पलान् । अवन्तु रसन्तु । हवेषु माहानेषु सत्सु । अस्माभिराहताः सन्तः पितृलोकादागत्यास्माभिदत्तमोदनादि हनिर्मुक्त्वा भस्मान् रक्षन्वित्यर्थः । सर्वेषु मन्त्रेवन्ते स्वाहाकरणं कर्तव्यम् ।। इदंपितृभ्यो नमोअत्यपयेपूर्यासोपउपरासईयुः । येशविरजस्पानिपंचायेयानूनर्मूजनाविक्षु ॥ मि... अध्या... १७ ...। इदं पितृभ्यः । ये पूर्वास इति यच्छन्दश्रुतेर्द्वितीय पादे व्याख्या. रम्मः । ये पितरः पूर्वासः पूर्वाः । ईयुः अगालीकादमुं लोकं गताः । ये उपरासः उपराः पूर्वेभ्योऽपि पराः चिरन्तना इत्यर्थः । ईयुः भस्मासीका- बनु लोक गताः। ये च पार्थिये रजसि पार्थिव लोके । आनिपत्ता वारणादि- विशिएजातिसम्बन्धादाभिमुलगेन भयादया वा निषणाः अवस्थिता इत्यर्थः । ये वा । वाशब्दमार्थे । ये न । नूनमिति पदपूरणः । मुसृजनासु गुष्ठ १. कारःपरम्यानप.. पाक ।

·द्वितीयोऽध्याय । १२३ वर्जनीयासु विक्षु चण्डालादिमनुष्यजातिषु ईयुर्गता उत्पन्ना इत्यर्थ । अथवा वृजनमिति बलनाम । चिट्शवश्व विशन्त्यासु पापिन इति यातना ममि प्रेवा । सुबलासु यातनासु गता इत्यर्थ । यच्छन्दश्रुते तच्छन्दमध्याहृत्य प्रयमपादो व्याख्येय । तेभ्य पितृभ्य इद नम । अन्ननामेतत । अन्नमोद नादि हविलक्षणम् । अस्तु भवतु । अद्यास्मिन्नहनि ।। आहपितॄन्त्सुविदनॉअविसिनपातंचविक्रमणचविष्णोः । चर्हिपदोयेस्वधासुतस्यभजन्तपित्वस्तइहार्गमिष्ठाः ॥ (अष्ट.. अध्या.६ व १७ ऋ.) - आह पितॄन् । अहम् आ अपिसि मर्यादयाभिमुख्येन वा जानामि । कान् । पितॄन् । किविशिष्टान् । सुविदत्रान् शोभनदन्तान् । नपात च । एकस्य नमोऽत्र लोपो द्रष्टव्य । न न पातीति नपात् सर्वस्य जगत पातेत्यर्थ । कोऽसौ । लोक । त नपात च । विक्रमण च यत्र त्रैलोक्य विकान्तवान् विष्णुस्त च त्रैलोक्य विष्णो स्वभूतम् । प्रत्यवस्थितानिति शेष । विष्णुलोक त्रलोक्य च समाश्रितानित्यर्थ । अवित्सीत्यनेन सम्बन्ध । अनोतरार्धनक याक्यताये यत्तदध्याहार्यम् । यानविरिस त च । य पितर वर्हिपद वेद्या स्तीण बर्हिषि सत्चारः एपसज्ञा । स्वधया । अन्ननामैतत् । सहयोगलक्षणा चेषा तृतीया। पुरोडाशलक्षणेनान्नेन सह । सुतस्य (पित्य) सोमरसलक्षणस्यानस्य । षष्ठी निर्देशादेकदेश स्वाशलक्षणम् । भजन्त भजन्ते सेवन्ते उपयुजते च । ते अस्मघज्ञे आगमिष्ठा आगन्तार । भवन्त्विति शेष । अस्मद्यज्ञनिवृत्तय अस्मदभिलपितार्थप्राप्तये चागच्छन्त्वित्यर्थ ॥ बहिपदापितर ऊत्यागिमावोहण्याचकुमाजुपच्चम् । तागतावसायमेनाथानःशयोररपोदधात ।। (अर.७ अध्या. व.१७ बर्हि पद । उत्तरार्धर्च तच्छन्दश्रुतेर्यच्छब्दोऽध्याहार्य । हे चर्हिपद। पितर । येषा व युप्माकम् ऊती ऊत्या अस्मत्पालनेन युप्मचर्पणेन वा निमिचेन । अस्मत्वालनार्थ युप्मतर्पणार्थ या इत्यर्थ । इमा इमानि । हल्या हवींषि । चकृम कृतवन्तो वयम् । ते यूयम् भागत आगच्छत ।

·भाश्वलायनगृवमन्त्रन्याच्या कथम् । अर्वाक् । अस्मदभिमुखम् । किमर्धमागच्छामः । उच्यते । अवसा शन्तमेन । हतावियं तृतीया । प्रयोजनस्य र हेतुत्वेन विवक्षा । सुखतमेन अस्मपालनेन हेतुना । अस्मान् सुखतम पालयितुमित्यर्थः । युष्मर्पणार्थ वा । आगत्य जुपध्वं सेवध्वम् । वीपीति शेषः । अथ हविरुपभोगानन्तरं न. अस्मभ्यं शं शमनम् उत्पन्नाना रोगाणाम् उपशमनमित्यर्थः । योः यापन पृथग्भावनमुत्पत्स्यमानयैरसम्बन्धं चेत्यर्थः । अरपः । भावप्रत्ययलोरो द्रष्टव्यः । अपापत्वं च । दधात यूयम् । उपहूताःपितरःसोम्यासोबर्हिप्येषुनिधिषप्रियेषु । तर्गमन्तुतइहश्रुवन्त्वधिन्नुवन्तुतैयन्त्वस्मान् ॥ (अg. ०. अध्या. १०१७.५) उपहताः पितर. । गच्छब्दमध्याहत्य द्वितीय. पादः पूर्व व्याख्येय. । आर्थिकोऽयं क्रमः । ये पितरः बर्हिप्येषु बर्हिपि भवेषु यर्हिषि सादितेषु । केषु । सामादविःषु । कीदृशेषु । निधियु । निधिवन्महादरेण संस्कृतेष्वि- त्यर्थः । प्रियेषु इष्टेषु । निमित्त एषो सप्तमी । बहिस्सादितानि हवींप्युप- भोक्तुमित्यर्थः । उपहता. अस्माभिराहताः । सोम्यासः सोमसम्पादिनः । ते पितरः आगमन्तु आगच्छन्तु । इह. अस्मयचे ते त एव श्रुवन्तु शृण्वन्तु । अस्मत्स्तुतीरिति शेषः । अधिनुवन्तु अस्मद्धतमुशन्वित्यर्थः । ते त एवं भवन्तु रक्षन्तु अस्मान् सर्वदा सर्वत्र ॥ भाच्याजानुदक्षिणतोनिपयमंयज्ञमभिणीवविधे। मारिसिष्टपितर फेनिनीयद्वभार्ग:पुरुषताकरांग ॥ (अर. - अध्याद...." माच्याजानु । पितृणामयं स्वाभाविको धर्मः । 'अथैनं पितरः प्राची- नाचीतिनः सव्यं नावाच्येति वचनात् । जानु आच्य दक्षिणं जानु भूमी निपात्य । दक्षिणतः दक्षिणपार्थे । निषध उपविश्य । इमम् अस्मदीयं भज्ञम् । अभिगृणीत आमिमुख्येन स्तुत । विशिष्टतष्ठियोगात् परया मीत्या सगुणमिदं कर्मति प्रशंसत इत्यर्थः । विधे सर्वे यूयं, महता यलेनापि कर्म कुर्वन्तो वर्य 1. 'भ्याए .पाठ..

·द्वितीयोऽध्यायः । १२५ प्रमादाद् यदागः कर्मवैगुण्यजातमपराधम् । वः युष्माकम् । पुरूपता । 'सुपां सुलिगि'त्यनेन तृतीयैकवचनस्याकारः । पुरुषतया मनुष्यत्वेन हेतुना । कराम कृतवन्तः । कृतेन तेन केनचित् केनाप्यपराधेन नः अस्मान् मा हिंसिष्ट हे पितरः1॥ आसीनासोअरुणीनामुपस्थेरबिंधत्तदाशुषेमल्य । पुत्रेभ्यःपितरस्तस्यरस्वामयच्छततइहोर्जेदधात ।। (अष्ट०७. अध्या..4.१८५...। भासीनासः । पितरः ! आसीना उपविष्टाः अरुणीनामारोचमानानाम् । कासाम् । सामर्थ्यादमिज्वालानां देवतानां वा । मरुणी विशेषणादिष्टोपयोजनगवो- पलक्षितोषसां वा । उपस्थे उपस्थाने समीपे वेद्याख्य रयिं धनं पच दत दाशुपे हविर्दत्तवते यजमानाय मल्य मनुष्याय । किञ्च तस्य यजमानस्य पुत्रेभ्यः पौत्रेभ्यश्च प्रयच्छत । किम् । वस्वः । द्वितीयार्थे पष्ठ्येषा । यमु घनम् | पठीनिर्देशाद् वा एकदेशमिति शेपः । ये यूयमित्यं प्रार्यध्वे ते इह सन्नि- हितेप्वस्मामु ऊर्ज रसवदन्नं दधात दच । अस्मभ्यं चान्नं दत्वेत्यर्थः ॥ येनःपूर्वेपितर सोम्यासोहिरेसोमपीर्थयासेष्ठाः । तेभिर्यमःसंरराणोहवींप्युशन्नुशद्भिःप्रतिकाममनु ।। (भार...भपा६. प. १८ ...) ये नः पूर्वे । ये नोऽस्माकं पितरः पूर्वेऽतीतकाले सोग्यासः सोमसम्पा- दिनः वसिष्ठाः वसीयासः अतिशयेन धनवन्तः । आच्छादयितृतमा वा स्वेन तेजसा । परिहितवसना वा । मनहिरे । 'वह प्रापणे' । आनुपूर्येणाटवन्तः । भारमानं प्रति प्रापितवन्त इत्यर्थः । सोमपीथं सोमपानम् । तेभिः त. अस्मत्ति- तृभिः ः सह । यमः पितृराजः । संरराण । समित्येकीभावे । एकीय रममाणः । नपवा रातेनिकर्मण एतद् रूप न रमेः । मस्मसितृमिः संम्याम्मद- मिरक्षितं दददित्यर्थः । हवीपि अस्गतानि । उशन् । 'पग कान्ती' । काम- येमानः । दशद्भिः हवीपि कामयमानैः पितृभिः प्रतिकाम काम पनि यारद- मिलपितमित्यर्पः । अनु भक्षयस्वित्यर्थः ।। १. 'यतमप'. पार १. 'वैषिद... पा3:. ५ मामाप'ब... पE ४. ''.पाठः, ·: । १२६ पाश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याल्यायो येतातगुर्दैवाजेहमानाहोनाविदास्तोमतष्टासोः । ३.बाहिलविदत्रेभिरर्वात्सत्य कन्यैः पिभिर्मसद्भिः ॥ अष्ट. ७, अध्या... १८. ॐ...। ये तालूपुः । ये पितरः तातृषुः तीर्णाः प्राप्ता इत्यर्थः । देवत्रा । 'देव- मनुष्यपुरुषपुरुमर्येभ्यः' इति द्वितीयायाःत्रा द्रष्टव्यः। (देवान् ।) जेमानाः । 'ओहाल् गतौ' । शानकर्मसमुशयेन क्रमेण गच्छन्तः । देवत्वं क्रमेण प्राप्ता इत्यर्थः । होबाविदः । होति यज्ञनाम । यज्ञानां यथावद्वेदितारः । स्तोमतटासः। तक्षतिः करोतिकर्मा । स्तोमानां कर्तारः । अर्कैः लक्षणैः अर्वा हविलक्षणः सह । हविषां च कर्तार इत्यर्थः । पुरस्ताद् यच्छतेस्तदध्याहारः । तैः पितृभिः सह । हे भो । सर्वाट् अस्मदभिमुखम् । आयाहि आगच्छ । कीदृशैः। मुवि- नेमिः शोमनविद्यः । कल्याणज्ञानैरित्यर्थः । सत्यैः अविसंवादिभिः । अवि- तथासांदरित्यर्थः । कन्यैः । पितृदेवत्य हविः कव्यम् । तत्सम्बन्धात् कल्य. मुजः कव्या इत्युच्यन्ते । तैः कव्यमुभिः । अथवा कवय एवं कव्याः । स्वा- थिको यत् । मेधाविभिवा । पर्मसद्भिः पर्म इति यज्ञनाम । यज्ञसादिभि- रित्यर्थः ।। ऐसत्यासोहघिरदोइविप्पाइन्द्रेणदेवैन्सरर्थदधानाः । आग्नेयादिसहसंदेवयन्दैःपर पूर्व पितभिमसद्भिः ॥ (अ... अध्या. १.व. १८..1..) ये सत्यासः । ये पितरः सत्यासः सत्याः अस्तिथवननाः । हवि- रदः अदनयोग्यस्य पुरोडाशादेहविषोऽचारः भक्षयितारः । इविप्पाः पान- योग्यस्य सोमरसादेह विषः पातारः । इन्द्रेण देवैरपि सर समानमक तुल्य या रथम् । दधानाः । लहमेंऽयं शानच् । गमनाय धारयन्ति प्रेरयन्तीत्यर्थः । पुरस्तावच्छ्तेस्तदध्याहारः । तैः पितृभिः सह । हे भग्मे ! आयाहि बागच्छ । साहसम्। महुनामैतत् । तृतीयाः च प्रधमा । सहसेण बहुभिरित्यर्थः । देववन्दैः। चदिः स्तुत्यर्थः । देवस्नुतिभिः । परैः परकाठीनैः । पूर्वः पूर्वकालीनैम । धर्मसदिः यज्ञसादिभिः महावीरसादिभिरादित्यसादिभिर्या ॥ १. 'पाठः ·द्वितीयोऽध्यायः । अमिष्यातापितरएहर्गम्छतसदासदासदतसुप्रणीतयः । अत्ताहवींषिप्रयतानिवहिप्यारबिसर्ववीरंदधातन ॥ (भट० ७. भध्या० ६.३० १९. *...) मामिप्याताः । अमिनास्वादिताः शोभनमुपभोजिताः । एतलामानो या । हे पितरः! इहास्मिन् वर्तमाने कर्मणि पिष्टकर्मणि आगच्छत । आगत्य च सदासदः । सीदत्यस्मिन्निति सद' स्थानमुच्यते । (तत्) तत् स्थानम् । सदत सीदत । (तन्त्र) तत्र स्थाने यथेष्टमुपवित्रतेत्यर्थः । हे सुप्रणीतयः! शोभनप्रणयनाः! कल्याणोपदेशा इत्यर्थः । उपविश्य चात भक्षयत । हवींषि ओदनादिलक्षणानि । तानि शुद्धानि प्रबद्धानि वा । तानीत्यर्थः। क । बर्हिपि । अथ भक्षणानन्तरं च रयिं धनं सर्ववीरं सारेः पुत्रैयोपेतं दशभिः पुत्रैः सहितमित्यर्थः । दधातन दचारसभ्यम् ।। त्वममईळितोजातवेदोवाढव्यानिसुरभीणिकत्वी । मादा:पितम्यास्वधयातेअक्षनद्धित्वदेवमयंतावीपि ॥ (अट. ७. अध्या..य. १९.१०१२) - त्वममे। हे अग्ने ! जातवेदः! उत्पन्नधन ! उत्पन्नज्ञानेति वा। त्वम् ईलितः अस्माभिः स्तुतः अवाट ऊढवान् असि पितृन् प्रति प्रापितवानसि हव्यानि हवीपि सुरभीणि सुगन्धीनि कृत्वी कृला प्रादा प्रतवाश्यासि येभ्यः पितृभ्यस्ते च पितरः । स्वघया । अन्ननामैतत् । द्वितीयार्थे तृतीया । लया प्रतं हविर्लक्षणमनमक्षन् जग्धवन्त भक्षितवन्तः । अथेदानी कृतोपकारः सन् भद्धि भक्षय त्वम् । हे देव! प्रयता प्रयतानि शुचीनि हबीपि । अथवा प्रादा इति च लोडथै उद् । वह हवीपि ऊर्ध्वं च प्रदेहीति । शिष्ट समानम् ।। येचेहपितरोयेचनेहयांश्चविद्ययॉउंचनर्मविन । त्ववेत्थयतितेजातवेदःस्वचाभिर्यज्ञमुहतंजुषस्व ।। भट - अध्या.६.१.१५) येचेह । ये च पितर. इह अस्मत्समीपे वर्तन्ते । ये न नेह इह न सन्ति न वर्तन्ते । यांध पितॄन् विन संनिकृष्टत्याजानीमो वयम् । उ च । उः पाद- १. अतवन्तः' स. पा -- ·आश्वलायनगृवमन्त्रव्याख्यायां पूरणः । यानपि न प्रविम विकृष्टत्वान्न जानीमो वयम् । यति यत्सब्स्या- युकाश्च ते पितरस्तान् सर्वान् यथोकान् त्वं वेत्थ तस्ववो जानासि हे जातवेदः ! उत्पन्नधन! उत्पन्नज्ञान ! वा । यस्मादेवमतो घूमः इमं यज्ञ पिज्य फर्म स्वधामिहविलक्षणैः अन्नैः । युक्तमिति शेषः । सुकृतं साधु कृतम् । अवि. गुणमस्माभिरनुष्ठितमित्यर्थः । जुपस्त जुपिरवान्त तण्यर्थः । अस्मपितृन् जोपय सेवय उपभोजयेत्यर्थः । अथापि 'प्रत्यक्षकृताः स्तोतारो भवन्ति परोक्ष- तानि स्तोतन्यानी'त्यनेन न्यायेनामेरप्राधान्यं पितृणामेव प्राधान्यं द्रष्टव्यम् ।। येअभिदग्यायेअनग्निदग्धामध्येदिवास्वधामादयन्ते । भिस्वराळसुनीतिमतांयथावशंतन्वंकल्पयस्व ।। (अz०७. अध्या. .. १९.२.१४.) ये अभि । ये पितरः अग्निदग्धाः जमिना भस्मीकताः श्मशानकर्म प्राधा इत्यर्थः । ये अनमिदग्धाः श्मशानकर्म न प्राठा इत्यर्थः । मध्ये दिवः घुलोकमध्ये । सप्तमीनिर्देशात् स्थिता इति वाक्यशेषः । स्वघया अन्नेन स्व- फर्मफलक्षणेन । मादयन्ते तृप्यन्ति । तेभिः तैः पितृभिः संयुक्तः सनिति शेषः । यस्त्वं स्वराट् स्वयंराजिता अपराभयदीधिरित्यर्थः । स त्वम् मसुनीतिम् असूनां प्राणानां विषयेषु नेत्री स्वकर्मफलभोगाय प्रवर्तयित्रीम् । एताम् अस्मत्पिनन्तरात्मलक्षणाम् । तन्वं शरीरम् । यथावशं यथाकामम् । यथाभि- लपितमित्यर्थः । कल्पयस्व । अर्चतिकर्मायम् । अर्चय हविर्वहनादिनास्मत्पितॄन् समर्चयेत्यर्थः । फस्य प्रार्थनेयम् । अमेरेव सामयात् , पूर्वमन्त्रे तस्यैव प्रकृत- - । पाटामां मपाहोममन्त्रः वामरित्यय जुहुयाद् 'यह वपामेति । वह वां जातवेदः पितृभ्यो यौनान वेत्थ निहितान् पराके मेदसः फुल्या संपेनान सवन्तु सत्या एता माशिपः सन्तु सर्वाः स्वाहा। पामदेवाप त्रिष्टुप् । पितरो देवता । हे जातवेदः ममे । वह पापय समयेत्यर्थः । वपां पितृभ्यः । तादर्य एषा चतुर्थी । पितृणामर्थाय । यत्र पराके पराकान्ते विप्रहऐ देशे । निहितानवस्थितान् एनानेवान वेत्थ जानासि । तं देशं प्रति यति सम्बन्धः । मेदसः । वपाभिधानमेतत् । सम्बन्धलक्षणा चेयं पड़ी। मानियाय. मा. पार, 1.

·.. द्वितीयोऽध्यायः। ११९ स्वया प्रापितस्य वपाल्यस्य हविषः सम्बन्धिन्यः । कुल्याः । नदीनामैतत् । तेन च माभूत्यं लक्ष्यते । वाया उपस्तरणाभिधारणादिलक्षणान्याज्यानि नदी- जलवत् प्रमूतानीत्यर्थः । एनानुपसवन्तु एषां पितॄणां समीपं गच्छन्तु । उप- स्तीर्णाभिधारिता या पितृणामुपभोगाही भवत्वित्यर्थः । एता पाशिषः प्रार्थनाः सर्वाः कृत्स्नाः । मा । षष्ठयर्थ एपा द्वितीया । मम स्वभूताः सत्या अवितथाः सन्तु भवन्तु॥ अयावदानानां स्थासीपाकस्य च होममन्त्राः सप्त । तेषु सप्तसु 'भमे मयेति द्वे ऋचौ श्रवणाकर्मणि व्याख्याते । 'ग्रीष्मो हेमन्त ऋतव' इत्या. चाश्चतस्रो वामदेवार्षास्त्रिष्टुमः। तानु प्रथमाया प्रीष्माविकालाभिमानिनो देवता । समासामम्य मन्त्रा व्याख्यायन्ते । यथाविनियोगं त्वयों द्रष्टव्यः ॥ ग्रीष्मो हेमन्त ऋतयः शिवा नो वर्षाः शिवाभया शरमः । संवत्सरोऽधिपतिः माणदो नोऽहोरात्रे कृणुता दीर्वमायुः स्वाहा । ग्रीष्मः गण्यन्तेऽस्मिन् रसा इति निरुक्तः कालविशेषः शुक्रशुचि- मासद्वयात्मा ऋतुरित्ययः । तथा हेमन्तः हिमवान् हिमबहुलः सहस्सहस्य- मासयात्मा ऋतुरित्यर्थः । तथा वर्षाः । वर्पत्यासु पर्जन्य इति वर्षाः नभोन- भस्यमासद्वयात्मा ऋतः । तथा शरत् । शीता अभ्यामोषधयो भवन्ति, शीर्णा भाप इति वेति निर्वचनादिषोमासद्वयात्मा ऋतुः। शरदं विशिनष्टि-शिवा । सुसनामैतत् । सुखा सुखकरीत्यर्थः । अभया भयवर्जिता । एते ऋतवः ते नः अस्मभ्यं शिवाः मुखकराः । भवन्त्विति वाक्योपः । किं च संवत्सरः द्वादशमासात्मकः कालविशेषः । अघिपतिः स्वामी । कस्य । सामातूनाम् । सनस्य वा जगतः । 'संवत्सरः प्रजापति.' इति लिगात् । किविशिष्टः माणदः जीवनस्य दाता । नः अस्माकमायुर्जीवितं शतसंवत्सरलक्षणम् । रुणुयादि- त्मनुवर्त्यम् । तया अहोरात्रे दीर्घमायुः कृणुतामिति । शान्ता पृथिवी शिवमन्तरिक्षं धौनों देव्यमयं कृणोतु शिवा दिशः प्रदिश उद्दिशो न आपो विपुतः परिपान्तु विश्वतः स्वाहा ।। शान्ता पृथिवी । अस्याः पृथिव्यापा विद्युदन्ता देवताः । शान्ता शान्तिकरी सर्वपाणिनामाधारत्वेन सुखपदेत्यर्थः । पृथिवी अस्माकममयं कृ. णोतु इत्यपक्रएल्पम् । शिवमवकाशयानेन सर्वपाणिना मुखकरमन्तरिक्षमस्माक- १. 'या' प. 8 ·। मावलायनगृशमन्त्रन्यास्यामा ममयं कृणोतु । यौः देवी दाता ग्रहनक्षत्रादिभिः नः अस्माकमभयं कृणोतु करोतु । शिवाः सुखकर्यः दिशः । किविमिष्टाः । प्रदिशः अश्यन्ते सर्वर- पीति प्रदिशः प्राच्याचा इहाभिप्रेगन्ते । तथा उदिशः उद्दिकशब्देनात्र कोणा मधश्नो; च गृह्यन्ते । केचित्तु वर्णयन्ति दिशः प्रसिद्धाः। प्रदिशः फोगा। उदिशश्चो; माश्चेति । किन आपः सर्वाः विद्युतम तदर्भिमानिन्यो देवताः। नः अस्मान विधतः सर्वतः स्वतसम्बन्धितश्च परिपात सर्वतो, रक्षन्तु । भापो मरीची अवहन्तु नो धियो घाता समुद्रोऽनहन्तु पापम् । भूतं भविष्यदभयं विश्वमस्तु मे ब्रह्माभिगुप्तः स्या रक्षाणि स्वाहा ।। पापो मरीचीः । मवादगो देवताः भापो मरीचीः । व्यत्ययेनेय द्वितीया प्रथमायाः स्थाने । मरीनिगन्दोऽन्तणीतमत्वर्थोऽपो विशेषणम् । भरीनिमत्यो रश्मिमयः दीप्तिमत्य इत्यर्थः । प्रवहन्तु प्रकृष्ट | देशं पणयन्तु । न अस्माकं स्वभूता धियः । कर्मनामैतत् । कर्माणि । अथवा धीशब्दः प्रज्ञा नाम । अस्मत्प्रज्ञाः प्रवहन्तु भापः अस्मभ्यं प्रज्ञा ददत्वित्यर्थः । किन धाता देवविशेषः मध्यमस्पानः । पापं पापन कायकृतम् । अवहन्तु । इन्तिर्गत्य- र्थोऽन्तीतण्यर्थव्य । अधो गमयतु । अथवा रन्तिहिंसार्थ एव । अपेत्युपसर्गो वा। अपहन्तु नाशयतु इत्यर्थः । तथा समुद्रश्च । किच भूतं भविष्मद् वर्तमा- नमर्थगृहीतं कालजयसम्बन्धिभूतजात विश्वं सर्व मे मम अभयम् अभयारम् पस्तु भवतु । किन ब्रह्माभिगुसः ।. नामशब्दोऽा वेश्ययनः परमात्मवचनो वा । ब्रह्मणा वेदेन परमात्मना वा अमिगुप्तः अमिरक्षितः । केचिद् मम- शब्द हिरण्यामाभिधानमिच्छन्ति । स्वाः स्वकीयाः रक्षाणि रक्षितुं समर्थो भ्यासमित्याशासे ॥ विश्व आदित्याः वसपश्च देवा द्रा गोतारो मरुतः सदन्तु । अर्ज प्रनाममृतं पिवमानः प्रजापतिमयि परमेष्ठी दधातु स्वाहा ।। विश्व आदित्याः शुस्थाना द्वादश । तथा वसवश्वाष्टौ पृथिवीस्थाना: 1 देवा दानादिगुणयुक्ताः । तथा रुद्राः अन्तरिक्षस्थाना एकादश । मरुतः सप्तसतका गणाः एकोनपन्चाशत् । किविशिष्टाः । गोधारः । पूष्टिप्रदानद्वारेण कत्लस्य जगतो रक्षितारः । सदन्तु ! सदिरत्र गत्यर्थ । शुद्धोऽपि सोपसर्गायों द्रष्टव्यः । आसवन्तु अगसनीपमागच्छन्तित्यर्थः । किञ्च कर्ज रसलक्षणमन्नं । । .: "H माणा भभिव.म.पा.

·द्वितीयोऽध्याय । प्रया पुत्रपौत्रादिलक्षणाम् अमृतम् अमृतत्व च । पिन्वमान । पि-वति सेचन. कर्मा । सेचन क्षरण ददात्वित्यर्थ । परमेष्ठी । प्रजापतेर्विशेषणमेतत् । परमे प्रकटे सत्यलोकाल्ये स्थान स्थित परमेष्टी (प्रजापति.)। मयि कर्मफर्तरि अधिकारिणि । दधातु स्थापयतु । 'प्रजापते न त्वदिति विवाहप्रकरणे व्या- ख्यातम् ॥ समाप्समष्टकाप्रकरणम् ॥ अथ रपारोहणम् । तत्र चक्राभिमर्शनमन्त्र 'अह ते पूर्व' इति । अहं ते पूर्वः पादावारभे वृहद्रयन्तरे ते चके। मामदेवार्या द्विपदा । यनुर्वा । रथोऽभिधेय । हे रथ ! अह त तय स्वभूतौ पादौ । पूर्व प्रथम । कस्य । सामर्थ्यांच्छत्रो । आरभे सस्पृशामि अभिमृशामीत्यर्थ । कीदृशो । उच्यते । वृदयन्तरे सामनी ते तर स्वभूते चके । चक्रे एव हि पादौ रथस्य । सामान्योक्त्या विशेपोक्त्या चापोनरु- नत्यम् । वृहद्रथन्तरवचनेन नक्रयो सस्तव क्रियते । एतदुक्त भवति - बृहद्रथन्तरवत् संस्तुतचक्रलक्षणौ तव स्वभूतौ पादौ शत्रो पूर्वमभिमृशामीति ।। पामदेव्यमक्षः। वामदेव्यमक्ष इत्यक्षाधिष्ठाने । अभिमशेदित्यनुवर्तते । वामदेवाय यजु । स्थ एवाभिधेय अत्रैकवाक्यताप्रसिद्ध्यर्थं यत्तच्छन्दावध्याहाया । यस्तयाक्षो वामदेव्य साम तस्याधिष्ठाने द्वे अशाधिष्टाने इत्यर्थ । अभिमृशामीति शेष । अक्षशब्देन चक्रोहणकाष्ठमुच्यते । जधिष्ठानशब्देन नाभ्या फलकमुच्यते ॥ रथारोहणमन्नः 'चामोट्या पायेंगे ति । वायोट्वा वीर्येणारोहामीन्द्रस्यौजमाधिपत्येन । वामदेवाप यजु । रथदैवतम् । हे रथ वा वा बायोग । हताविय तृतीया । प्रयोजनस्य च हेतुत्वेन विवक्षा । वायो स्वभूतस्य वीर्यस्य प्राप्तये इत्यर्थ । आरोहामि । खदारोहणेन वायुवीर्योऽह भूयासमित्यर्थ । तथा इन्द्रस्यौजसाधिपत्येन । ओजश्शब्दो नरनाम ! आधिपत्यमधिपतेर्भाव स्वाम्यमित्यर्थ । उभयत्र हेतावेन तृतीया । वामारुखेन्द्रवद् बलवानधिपतिश्च भूयासम् ॥ १ का पाठ ·१३२ শাশ্ববায়ালমাল रस्मीन संमृशेद् अररिंगवान् वा दण्डेन ब्रह्मणो वस्तेजसा मंगृहामीति । ब्रह्मणो वस्तेजमा सङ्ग्रहामि सत्येन वस्तेजसा सगृहामि । वामदेवार्प यजुः । द्विपदा वा । अश्वमग्रहा माधा वाभिधेयाः । ब्रमणः वृद्धिकर्मणो ब्रमशब्दान्छस्पतद्रूपम् । प्रवृद्धानित्यर्थः । वः युष्मान् मध. प्रमहान् अचान् वा । तेजसा । हेतो तृतीया । प्रयोजन हेतुः । तेनोमि- त्यर्थः । संगृहामि संमृशामि इत्यर्थः । न च केवलेन । किन्तर्हि । सत्येन । उदफनामैतत् । तत्समवं धनमिहामिप्रेयते । धनार्थ न वो युष्मान् संगृहामि संमृशामि । युष्मान् संगृा तेजस्वी धनवांश्च भ्यासमित्यर्थः ।। भीमप्रवर्तमान अपेत् 'सहन सनिमिति । सहस्रसनि वाजमभिवर्तस्व रथ देव प्रबह । चामदेवाएं यजुः। द्विपदा वा । त्योऽभिधेयः । हे रथ ! देव ! दानादि- गुणयुक्त! । सहससनिम् । सहस्रमिति नहुनाम । सनिामः । बहुधा धनं लभ्यते यस्मिन् स सहस्रसनिः । ते सहससनिम् । वाजम् । समामनामै- तत् । सदामम् । अभिवर्तस्व अभिगच्छ | अभिगम्य च प्रवह प्रकर्पण पापय | भस्मच्छन्नमभिधातयित्वा सञ्चाममस्मान् गमयेत्यर्थः ।। 'वनस्पते वावड़ी हि भूया' इलेतगान्यान्यपि वानस्पत्यान्यभित्रोत् । वनस्पतेवीवोदिभूपाअस्मसखाप्रतरणासुवीरः । गोमिसनबोअतिरिवारमाातजयतुजेत्वानि (भष्ट. ४. अभ्या... व. १५. ऋ० २१.) गर्गस्य माईस्पत्यस्यापं त्रिष्टुप् छन्दः । रथोऽभिधेयः । वनस्पतिश ब्दोऽयम् । 'अथाप्यस्यां तद्धितेन कृत्सवनिगमा भवन्ती'त्येवं वनस्पतिविकारे प्रयुक्तः । हे वनस्पते ! वनस्पतिविकार ! रथ ! 1 वीड्वनः । वीलनि संस्त- ब्धानि हढान्यान्यवयवा मस्स स वीड्वङ्गः । हिः पादपूरणः । दृढावय- क्वान् । भूयाः भवः । त्वम् अस्मत्सखा अस्मत्सखिस्थानीयः व्यसनेप्वस्माकं सहायो भवेत्यर्थः । प्रतरणः । प्रतीयते येन स प्रतरणः । संग्रामनिवर्तने समर्थ इत्यर्थः । सुवीरः शोभनवारयुक्तः । वीरो योद्धा म शोभनः अभीररित्यर्थः ।

·- द्वितीयोऽध्यायः । गोभिः संनदोऽसि । गोशब्देनात्र तद्विकारधर्माणि श्लेष्मा चोच्यते । अत्रे. कवाक्यतापसिद्धयर्थं यत्तच्छन्दावध्याहार्यो । यस्माद् गोविकारैश्चर्ममि प्मणा च सन्नद्धः । 'नह बन्धने' ! सम्यक् बद्धः । असि भवसि । तस्मात् कृतदा_त्वात् बोळयस्व । वाळयतिः संस्तम्भकर्मा । संस्तम्भय दृढीकुर्वा- स्मानम् । दृढे च त्वयि आस्थाता भारोदा ते तव जयतु जेत्वानि । कृत्या- थेंऽयं स्वन्प्रत्ययः । जेतव्यानि | कानि । सामर्थ्यात् शत्रुवृन्दानि शत्रुसै- न्यानि वा ॥ 'स्थिरौ गावी भवता वाळुरक्ष' इति स्थाङ्गमभिमशेत् । स्थिरोगावोभवतांवीलरक्षोमेपापिहिमायुगविशारि। इन्द्रपातस्येददतांशरीतोररिष्टनेमिनासचस्व ॥ - (अष्ट. ३. अध्या० ३.व. २२ न. १..) । विश्वामित्राा त्रिष्टुप् । रथाङ्गान्यभिधेयानि । स्थिरी अचलौ भवतां भूयास्ता गावौ । गोशब्दश्चात्राश्ववचनः एतौ मे गावी प्रमरस्य युकाविति यथा । अथवा गोनातिवचन एव । तस्मिन् पक्षे बलीपर्दयुगलमभिप्रेतम् । पील ढः । अक्षः रथावयवः । भववित्यनुपरः । ईपा रथावयवः कश्चित् । सा मा विधर्हि । वर्हिरुधमनार्थः । उद्यमनेन पृथग्भावो लक्ष्यते । मा पृथम् भूयाद् इत्यर्थः । पृथग्भावेन चास्थैर्य लक्ष्यते । स्थिरा भूयादित्यर्थः । मा युगम् । युज्यन्तेऽस्मिन्निति युगं काठविशेषः । विशारि । शृणातिहिंसाकर्मा । हिंसया चात्र शैथिल्यमभिप्रेतम् । मा शिथिलीभूयादित्यर्थः । इन्द्र. देवराजः । पा. तस्मे । पातस्यशब्दोऽत्र सामर्थ्याचक्रवचनः । कथम् । पततिर्गत्यर्थः । त- स्मात् करणसाधनेऽरप्रत्यये रेफोपजने वृद्धौ च पातमिति रूपं भवति । ततश्च रेफस्य लत्वापत्त्या पातल्यमिति । रथस्य पतनसाधने चक्रे इत्यर्थः । ददतां प्रयच्छतु । स्थिरे इति वाक्यशेषः अनुपहो वा । शरीतोः । शृणाविहिंसाकर्मा। शरीतुं शत्रून् हिसितमित्यर्थः । चतुर्थः पादः प्रत्यक्षकृतः । अतो भिन्न वाक्यम् । इन्द्रो रथो वाभिधेयः । हे अरिटनेमे ! नेमिरिति वचनाम । अहिं. सितवज! इन्द्र ।। रथपक्षे अहिसितवजोपलक्षितायुध ! महिसितपकने । का । नः अस्मान् अभिसचस्व । 'सच सेवायाम्' । भाभिमुख्येन सेवस्य ।। ''स.ग, पाठः । - ·। पाश्चायनगृयमन्त्रन्माख्यायो 'सुत्रामाणं पृथिवी धामनेहसमिति नावम् । पारोहेदित्यनुपरः । नौरभिधेया । व्याख्यावेयं प्रत्यवरोहणे स्वस्त्ययनत्वेन । अथ व्यवहाराथै संसदमुपायाद् ! यस्माकमुत्तां कृषी त्यादित्यमीक्षमाणो अपि स्वावरोहेत। अस्माकमुत्तमऋषिश्रयोदेवेपुसूर्य । वार्षिष्ठंचामियोपरि। (अट० १. अध्या० १.व. २१. ऋ. १५ ॥ वामदेवस्य गायत्री । मादित्योऽभिधेयः । हे सूर्य । भादित्य अ. स्माकं श्रवः भव इत्यननाम धननाग कीर्तिपर्यायो वा । अन्नादीनामन्य- तमम् । उत्तमत्कृष्टं कृषि कुरु । देवेषु । देवशब्देनात्र, हविषो दातृत्वाद् यजमाना अभिप्रेयन्ते । निर्धारणे च सप्तमी । हविपो दातॄणां यजमानानां मध्येऽस्मानेवोत्कृएश्रवसः कुर्वित्यर्थः । किविशिष्टं श्रयः । वर्षिष्ठम् । अति- शयेन वृद्धम् । किश्च द्यागिव उपरि। यथा दिवं सर्वेभ्यो लोकेभ्य उपरि करोषि तद्वदस्मानपि सर्वयजमानेभ्यः उपरिभूतान् कुर्वित्यभिप्रायः । अथवा अव- शब्दो हविलक्षणान्नवचनः । देवशब्दोऽप्यममादिदेववचनः । अयं प वाक्पार्थः अस्माकं स्वभूतमुत्तमं हविक्षणमन्नं देवेषु कुरु । अथवा देवेषु भव इति सम्बन्धः । देवेषु स्थितं यदन्नम् उत्तमं वर्षिष्ठ च तदस्माकं कुरु । अस्मभ्यं देहीत्यर्थः । दृष्टान्तयोजना तु सहशी ॥ ऋषभ मेंप्यभिकामन् । जपतोत्ति शेषः । ऋषभमासमानानांसपत्नानांविपासहिम् । हन्तारंशणांकधिषिराजगोपतिंगर्वाम् ।। (भट... अध्या० ८ २०१४...) ऋपमं मेति पञ्चचे सूक्तमानुष्टुभे महापलयन्तमृपभो वैराजः शाफरो घा ददर्श । अनादिष्टदेवतात्वाद् विष्णुरमि देवता । तृतीयाया वाचस्पतिः । हे विष्णो ! । अमे! वा । अपमं प्रधानम् । मा मा समानाना समानजाती- यानां मनुष्याणां मध्यै । कृधीत्युत्तरन्न श्रूयमाणमिहानुपकन्यन् । ज्ञातीना मध्ये मा प्रधान कुर्विधर्म । किश्च सपलाना शत्रूणा विषोसहिम् । विविध सोदारम् अभिभविवारं न्यकर्तारमित्यर्भः । कुरु । किन्च हन्तारं हिसितारं मा. रविवार शत्रूणामतिबलानो कृषि कुरु । विराद विविध राजितारं शरीरदीप्त्या को रेवता ।' य.६, पाठ., १. 'ससहिम्'. It - ·द्वितीयोऽध्यायः। दीसं च कुरु ! गोपति गवाम् । गोपतिशब्दो यद्यपि गवां पतिगोपतिरित्य- न्वाख्यायते, तथापि यथा प्रवीणशब्दः प्रकृष्टो वीणायामित्येवमन्वाख्यायमा- नाऽपि प्रकृष्टमात्रस्य वाचको न वीणायामेव प्रकृष्टस्य, प्रवीणो मीमांसायां प्रवीणो.न्याकरणे इति, एवमधिपतिमात्रस्य वाचको न गवामेवाधिपतेः । तेन गवामित्यस्य गवामित्येतेन न पौनरुक्त्यम् । गवां स्वामिनं कुर्वित्यर्थः । अथवा ऋषभमिति मन्त्रदृशोऽभिधानम् ऋषभनामानं मामिति । अस्मिन् पझे समानानामिति सपत्नविशेषणम् । समानवीर्याणां सपलानां विमसहिमिति ।। अहमस्मिसपत्नहेन्द्र्वारिष्टोअक्षतः। अपासपत्नामेपोरिमेसर्वेअभिष्ठिताः । (अट०८. अध्या०८.व. २४,०९) अहमस्मि । अस्मि मूयासमित्यर्थः । सपत्नहा शत्रूणां हन्ता । क इव इन्द्र इव । यथेन्द्रः शत्रुहा । अरिष्टः स्वसैनिकहिंसया अहिंसित । अक्षतः क्षतवर्जितः शत्रून् हन्त्येव चं। किञ्च उचैरुपविष्टस्य मे मम स्वमूतयोः पदोः पादयोः अधः अधस्तात् अभिस्थिताः भभिमुखस्थिताः । सन्विति शेषः । के। सपत्नाः । इमे हतशिष्टाः सर्वे । विष्णोरमेर्वा प्रसादेनेति शेषः ॥ अत्रैवलोपिनाम्युभेआनाइज्यो । वाचस्पतेनिषेधेमान्यथामदघरवदान् ॥ (भष्ट. ८. सध्या. ८ व०२४ ऋ• ३) अत्रैव । किञ्च, अत्रैव मम पादयोरधः स्थितान् वः युप्मान् अपि नयामि । अपिरत्र धात्वानुवादी । 'नह बन्धने' । बध्नामि । किमिव । उमे आली इय ज्यया । यथा उभे आल्या धनुष्कोट्यौ ज्यया बध्नाति कश्चिद् धानुष्कः, एवं बनाम्यसतः । हे वाचस्पते ! मध्यमस्थानदेव ! निषेध नियमेन सापय वशीकुरु । इमान् सपत्नान् । यथा येन प्रकारेण मत् मत्त अधरं न्याभूतम् अत्यन्तदीनं वदान् वदन्ति, तथा निषेध ।। अभिभूहमागमविश्वकर्मणधाना। आयश्चिचमावोबतमाबोईसमितिददे ।। (अष्ट. ८ अध्या० ... १४ ०४.).. २. 'ता. सन्न' स ग पाड़. 'च'च.ग घ. पाठ.. सवक. पा. ३. पदांच ·१३६. 1 पाधलायनगृपमन्त्रव्याल्यायो अभिभूरहम् । अभिभूः अभिभविता युप्माकम् । महम् भागमम् मागच्छागि युष्मान् प्रति । विश्वकर्मण । वृद्धिरोपोऽत्र छान्दसः प्रत्ययली- पश्च। वैश्वकर्मणेनेत्यर्थः । विश्वकर्मेन्द्रः । तत्सम्बन्धिना भामा प्रतापेन । युक्त इति शेषः । आगत्य च वो युष्मा स्वमूतं चितमाददे गृहामि । न चेतावदेव । किन्तर्हि । दः युष्माकं व्रतं सर्वप्रकार कर्म बाददे । वः समितिम् । सधामनामैतत् । युप्मत्सधाम युद्धश्रद्धामित्यर्थः । आददे सर्वत्रा- स्वतन्त्रान् मदनुकूलान् युप्मान् करोगीति ।। योगक्षेभवादापाभ्यासमुत्तमभावोमूर्धानमक्रमीम् । अपस्पदान्मबदतमण्डकाइवोदकान्मण्डूकाउदकादिव ॥ (अष्ट.८. अध्या.८.व. २४.०५) योगक्षेमम् । अलन्धराभो योगः । लन्धस्य परिपालनं क्षेमः । तदुभयं वः युष्माकं सम्बन्धि आदाय आत्मायत्तं कृत्वेत्यर्थः । अहं भूयासमुत्तमः उत्कृष्टतमः । आकारोऽक्रमीमित्यनेन सम्बध्यते । पादयोश्च पततां वः युष्माकं मूर्धाने शिरः आक्रमीम् आक्रमामि । किञ्च अवस्पदात् मे मम पादयोरधः- प्रदेशो यः तस्मात् प्रसादाकाझ्या मग मुखं निरीक्षमाणा यूयम् उद्वदत ऊर्ध्वमुखं वदत । किमिव । मण्इका इवोदकात् । यथा मण्डूकाः पर्जन्यप्रसाद- मिच्छन्तस्तन्मुस्खमीक्षमाणा उदकादुन्मुखं वदन्ति एवम् । मण्डूका उदकादिव यथा मण्डूका उदकारते न जावन्ति एवमस्महते स्वातन्त्र्येणान्यतो मा जीविष्ट यूयभित्यमिप्रायः॥ 'ययगयेन्द्रस्य नगः' इत्यस्तं यात्यादिले । जपनाति शेषः । वयमद्येन्द्रस्यप्रेष्ठवियंश्वोवोचेमहिसमयें । वयंपुरामहिंधनोअनुद्यून्तनमुक्षानरामनुष्यात् ॥ ४. वर्ग- १. ऋ. १..) अगस्त्यो मैत्रावरुणिक्राषिः । त्रिष्टुप् छन्दः । इन्द्रो देवता । मरुतां गणो था।वयमद्यास्मिनहनि इदानीं वर्तमाने काले इत्यर्थः । इन्द्रस्य प्रेष्ठाः अतिशयेन प्रियाः । काः । सामर्थ्यात् स्तुतीः वोचेमहि उच्चारयेमेत्याशास्महे । क । समर्थे । पनामनामैतदन्यत्र । इह त सामाद् यज्ञे वर्तते । शास्त्रार्थविजिगीषया बादि. (अष्ट. २. मध्या ·. । द्वितीयोऽध्यायः। १३७ प्रतिवादिरूपेण विप्रतिपद्यमानसदस्यत्वाद् यज्ञोऽपि सङ्घामसदृशः । अथवा समर्यशब्दो योगाद् यज्ञे वर्तते । कथं कृत्वा । मर्या रति मनुप्यनाम । ते च ऋत्विग्यजमानसदस्यलक्षणा इहाभिप्रेयन्ते न योद्धृलक्षणाः । ऋत्सिम्यज- मानसदस्यलक्षणेमर्यैः सह वर्तते इति समयः । तस्मिन् समय यज्ञे । सप्तमी- निर्देशात् वर्तमाना इति वाक्यशेषः । नच केवलामेदानीमेव । कि तर्हि । वयं श्वः । • आगामिन्यहनि, आगामिन्यपि काले इत्यर्थः । योचेमहि स्तुतीरित्यनुपङ्गः । न च श्व एव । किन्तर्हि । वयं पुरा । उत्तरत्र श्रूयमाणश्चशब्दोऽनेन सम्बन्ध- यितव्यः। पुरा च । अतीतेऽपि काले इत्यर्थः । अवोचाम स्तुतीरिति सम्बन्धः । महिसामर्थ्यात् तत् स्तोत्रमिति शेषः । महि महत् । न अस्माकं नराम् ऋत्विग्य- जमानलक्षणानां मनुष्याणां स्वभूतम् । ऋभुक्षा । महन्ना मैतत् । महानिन्द्रः। भनु स्यात् । भस्तिर्भवतिना समानार्थः । 'अस भुवि' इति स्मरणात् । अनु. भवेत् अनुभूयादित्यर्थः । किं सकृत् । नेत्युच्यते । अनुन् अन्वहं सतत- मित्यर्थः । एतदुक्तं भवति अतीते काले वर्तमाने भविष्यति चन्द्रमेव स्तुयाम । तच्च स्तोत्रमिन्द्रः सदा शृणुयादिति । केचित्त्वेतामृचं मारुती मन्यन्ते । तस्मिन् पक्षे इन्द्रशब्दो यौगिको द्रष्टव्यः । एकवचनं च गणाभिप्रायम् । शिष्ट- पदयोजना सदृशी ।। 'तद्वो दिवो दुहितरो विमातीरिति व्युटग्याम् । जपतीति शेषः । तबोदिवोदुहितरोविभातीरुपब्रुवउपसोयज्ञकेतुः । वयंस्यामयशसोजनेपुतयोश्चधत्तापृथिवीर्चदेवी ।। (अष्ट० ३. अध्या. ८ व. २ * 11.) वामदेवापी त्रिष्टुप् । उपस्या । तदिति तच्छन्दश्रुतेयोग्यसम्बन्धो यच्छब्दोऽ- ध्याहार्यः । यत् स्तोत्रमन्येऽपि स्तोतारः कुर्वन्ति तत् स्तोत्रम् । वः तादर्थ्यचतु- य॑न्तमेतत् । युष्माकमर्थाय । हे उपसः! । एकस्या एव पूजनार्थे बहुवचनम् । दिवो दुहितर. ! । उपसां विशेपणमेतत् । कथं दियो दुहितृत्वम् । उपसामिति चेद्, दिव उत्पन्नत्वात्। तथा चोक्तं प्रस्कण्वेन–'भवद्वेपो मघोनी दुहिता दिव' इति । सत्यश्रवसाप्युक्तम्-- 'एपा प्रतीची दुहिता दियो ननिति । वसिष्ठेना. प्युक्तं विदियो देवी दुहिते'ति । विभातीः । इदमप्युषसां विशेषणम् । सम्बोधन . 1 T ·१५८ शाश्वलायनगृखमन्त्रन्याख्यायो प्रथमायाः स्थाने द्वितीयैया । विविधं दीप्यमाना इत्यर्थः । उपनवे युप्मरसमीप- मुपेत्य ब्रवीमि । यज्ञकेतुः । स्तोतविशेषणगेतत् । विशेषणेन चात्मनः स्तुत्य- धिकारसम्पत्ति दर्शयति । 'फित ज्ञान' इत्यस्य केतुशब्दो ज्ञानवचनः । 'केतुं कृण्वन्न केतवे' इति यथा । यझे केतु नं यस्य स यज्ञकेतुः, यज्ञस्य स्वरू- पतो ज्ञातेत्यर्थः । युप्मरस्तुतियोगेऽहमधिकारीत्यर्थः । वयं स्याम युप्मप्रसा. दाद् भवेगेत्याशास्महे । यशसः । मत्यर्थीयपत्ययलोपो द्रष्टव्यः । यशस्विन इत्यर्थः । जनेषु । निर्धारणे ह्येषा सप्तमी । जनानां मध्ये । तत् यदेतन्मया माथ्यते, तद युग्मत्प्रसादात् योश्च पृथिवी च । कोहशी पृथिवी । देवी दानादि- गुणयुक्ता धिताम् । दधातिर्दानार्थः । दत्तामनुजानीतामित्यर्थः । युप्मत्प्रसादेन पावापृथिव्यौ धतामिति धावाधियोरपाधान्यं मन्त्रायोपस्यत्वाविरोधीय द्रष्टव्यम् ॥ 'अथातो वास्तुपरीक्षे' त्यारम्य 'तच्छमीशाखयौदुम्बरशाखया न श. न्तातीयेन त्रिः पदाक्षिणं परिवजन प्रोक्षति । 'शं न इन्द्रामी' इत्येतत् सूक्तं शन्तातीयमाचक्षते । 'शं न इन्द्रामी' इति सूक्तं पञ्चदशर्च त्रैष्टुभं वैश्वदेवं वसिष्छो मैत्रावरुणिर्ददर्श । प्रथमा महानाम्न्यनुवचनामभूतमभ्युपस्पर्शने विनियुक्ता व्याख्याता॥ शंनोभगःशीनाशेसोअस्तुशनःपुरंभिःशमसन्तुरायः । शनासत्यस्यसुगमस्यशंसाशनाअर्थमारुजातो मस्तु ।। (अष्ट० ५. अध्या. ३. व. २४.० २.) शं नो भगः । शं मुखं नः ससाकं भगः आदित्यानामन्यतमः देवतान्तर वा । अस्त्वित्युत्तरत्र श्रूयमाणमाख्यातमपक्रष्टव्यम् । अस्तु भवतु । शम् । उः पादपूरणः । नः अस्माकम् । शंसः स्तुतिः किंविषया । सागाद् देवपितृमनुप्यविषया। अस्तु गवतु । शं सुखं नः अस्माकं पुरन्धिः बहुधीः । धारिति कर्मनाम प्रज्ञानाम या । बहुप्रज्ञो बहुकर्मा वा । कोऽसौ । भगः । अतः । तस्य प्रकृतत्वात् । तस्मिन् पक्ष शंशब्दस्याभ्यासानुपपत्तिः शंसन्यवायश्च । तस्माद् देवतान्तरेण भवितव्यम् । एवं तीन्द्रो वरुणो वा। १. धोद्र', २, 'व्यः' .न.पा. ३ ' शं'., T. 'सस्यानु' ख. पा.

·- द्वितीयोऽध्यायः । यदा भीशब्दः कर्मवचनः पारगृह्यते, तदेन्द्रः । कुत एतत् । बहुकर्मत्वा- दिन्द्रस्य । तदुक्तं भगवता यास्केन- 'या च का च बहुलकृतिरिन्द्रकर्मव तद् इति। यदा तु प्रज्ञावचनो पशिनः सदा वरुणः । कुत एतत् । बहुमज्ञत्वाद् वरुणस्य । तथा चोक्तं भगवता मास्केन- 'कः पुरन्धिर्भगः पुरस्तात् तस्य वादेशम्' इत्येकम् । इन्द्र इत्यपरम् । स हि बहुकर्मतमः । पुरांच दारयितृतमो वरुणः इत्यपरम् । तत् प्रज्ञाय स्तौति- 'इमाम नुकवितम युं वरुणस्य मायामिति (१) । इन्द्रो वरुणोगा। किञ्च । शं सुखम् । उकारः पादपूरणः । सन्तु भवन्तु रायः।धननामैतत् । हिरण्यादीनि धनानि । अस्माकमिति वाक्यशेषोऽध्या- हर्तव्यः अनुषड्गो वा । शं सुखं नः अस्माकं सत्यस्य । सुयमस्य । सस्य- विशेषणमेतत् । यमिबन्धनार्थः । शोभने कल्याणे पुरुषं बनातीति सुयमः 1 सत्यमुच्चारणं सत्यवचनमित्यर्थः । अथवा सत्यशब्दः परमार्थवचनः 'सत्यं शानमनन्तं मम इति लक्षणवाक्ये श्रुतत्वात् । स हि स्तोतॄन् यष्ट्रन् करयाणे बनाति योजयतीति सुयमः । तस्य शंसस्तद्विषया रतुतिरित्यर्थः । शं सुखम् अस्माकमयमा आदित्यानामन्यतमः। किविशिष्टः । पुरुजातः। पुर्विति पहुनाम । जातं जन्म | बहुदेये निविष्टः पहुजन्मा । तथाचोक्तं भगवता यास्केन • 'यद्यद्रूपं कामयते तदेवता भवतीति । अथवा पुरुजात इति तादर्थे चतुर्थीसमासः । बहूनामर्थं जात इत्यर्थः । अस्तु भवतु ।। शंनोधाताशमुधोनोअस्तुशंनउरूचीभवतुस्वधाभिः । शरेदिसीबहतीनोअद्रिांनोदेवानांसुहानि सन्तु ॥ (अष्ट. ५. अध्या. ३.५०२८ ऋ.३.) शं नो धाता। शं सुखं नः अस्माकं धाता आदित्यानाम् अन्यतमः, देवतान्तरं वा । अस्वित्यनुक्रष्टव्यम् । शं सुखम् । उः पादपूरणः। धर्चा कृत्स्नस्य जगतो धारयिता । कोऽसौ । सामर्थ्यादिन्द्रः । से एवं वृष्टयाउनुप्रदानेन कृत्स्नं जगद् धारयति । अग्निर्वा । स चाहवनीयादिरूपापत्त्या यज्ञं निर्वर्तयन् कृत्स्नं जगद् धारयति । नः अस्माकम् अस्तु । शं सुखम् । नः उरूत्री उर्विति बहुनाम । अञ्चतिर्गत्यर्थः । बहूनि भूतानि गच्छति व्यामोति इत्सुरूची । २, 'सहि ।' घ. पार.. - ·भाश्वलायनगृवमन्त्रव्याख्याया कासी । सामर्थात् पृथिवी । चराचराधारभूता हि सा । भवतु । स्वभाभिः । अन्ननामैतत् । भीखाद्यन्नैः । शं सुखे रदसी द्यावापृथिन्यो। किंविशिष्टे । वृहती महत्यौ विस्ताण । स्तामिति शेषः । शं सुखम् । नः अस्माकम् । अद्रिः । मेघना- मैतत् । पर्यतनाम या । मेषो हिमवदादिपर्वतो वा । शं सुखानि नः देवाना. मिन्द्रादीनाम् । सुवानि शोभनानि हवनानि कल्याणानि देवाहानानीत्यर्थः । सन्तु भवन्तु ॥ शंनोअमिष्योतिरीकोअस्तुशनोमित्रावरुणावविनाशम् । शंनासुकृतांसुकृतानिसन्तुनिइपिरोअभिात्यातः ॥ (अष्ट.५ अध्या० १.१.२८ ...) शं नो अमिः। शं सुखं नः अस्माकम् भमिः । किविशिष्टः । ज्योतिरनीकः । अनीकशब्दः समूहबचनः । ज्योतिस्समूहो ज्योतिर्मुखो वा । प्रदीप्तबहुरश्मिः प्रदीप्तज्वालामुखा था । अस्तु भवतु । शं सुखो नः अस्मार्क मित्रावरुणा । स्तामिति शेपः । अश्विना अश्विनौ । शं सुखौ। स्तामिति शेपः । सुखानि नः सुकृतां शोभनं श्रीनरमात कर्म कृतवतां सुकृतानि शोभनानि कृतानि श्रौतस्मार्तलक्षणानि कर्मणि सन्तु भवन्तु । शं सुखं नः । अभिः "अभिरभागे" इत्येवं कर्मप्रवचनीयः प्रतिशब्देन समा- नार्थः । भस्मान् प्रति । यातः वायुः इपिरः । वातावशेषणमेतत् । अनवगत- सत्कारं च । इपतेर्गति कर्मण इषेवी इच्छार्थस्य ऋषेवी दर्शनार्थस्य कर्ताणा. दिकसूत्रेण किरच्प्रत्ययान्तस्यैतद्रूपम् । सर्वत्र गन्ता, सर्वविन्यजमानजनस्यषिता वा, लोकपालत्याच्छुभाशुभस्य द्रष्टा वा । वातु गच्छतु अस्मान् सुखयस्वित्यर्थ ।। शनोद्यावापृथिवीपूर्वहूतीशमन्तरिक्षंदृशयेनोअस्तु । शंनोपंधीवनिनोभवन्तुर्शनोरजसस्पतिरस्तुनिष्णुः ।। । (अष्ट० ५ भन्या. व. २८.ऋ. ५.) शं नो द्यावापृथिवी । शं सुखे नः अस्माकं । द्यावापृथिवी द्यावा. इथिव्यैः । किंविशिष्टे । पूर्वहूतौ । छान्दसोऽयं पुल्लिङ्गनिर्देशः। पूर्वहते प्रथमहुते । १. को ४. पाठ ·। द्वितीयोऽध्याय । १११ स्तामिति शेष । शम् अन्तरिक्षन् । दृशये दर्शनाय । दर्शन चात्र सर्व- करणव्यापारोपलक्षणार्थम् । चक्षुरादिकरणानामनुपरमायेत्यर्थ ।न अस्माकम् । अस्तु भवतु । श सुखा । न । ओषधी । प्रथमार्थे द्वितीयैषा । ओषधय फलपाका-ता नीह्याद्या । बनिन अन्ये च वृक्षा वनसम्बन्धिन भवन्तु । श सुख न रजसस्पति ।रज शब्दोऽयं पञ्चसु पदार्थेषु रूढ । पासू रज उच्यते । रोका रजास्युच्यन्ते । असृगहनी रजसी उच्यते । ज्योतीपि रजास्युच्यन्ते । ज्योतिरादीना पति स्वामी पाता वा । कोऽसौ। सामर्थ्यादादित्य । जिष्णुज. यशील । असुरराक्षसादीना जेतेत्यर्थ । अस्तु भवतु ।। शंनइन्द्रोवसुभिदेवोअस्तुशमादित्येभिर्वरुणासुशंसः । शंनोरुद्रोस्टेभिजलापाशनस्त्वष्टाग्नाभिरिभृणोतु ।। (अष्ट० ५ अध्या० ३ ० २९ ०..) श न इन्द्र ।श मुख न असम कम् । इन्द्र देव दानादिगुणयुक्त । यसुभि । सद्योगरक्षगषा तृतीया । वसुमि सह पृथिवीस्थनिर्देवै सह । अस्तु भवतु । श सुख वरण द्युस्थान आदित्य सुशस शोभनस्तुति । आदि- त्येभि इतरैरादित्यै सह । अस्वित्यनुपङ्ग । श सुख न रुद्र । विविशिष्ट । जलाप । सुखनामैतत् । अत्र सामर्थ्यादन्तीतमत्वयं द्रष्टव्यम् । सुखवानि- त्यर्थ । अथवा जलापभेषज इत्यस्य समासस्योचरपदोपो द्रष्टव्य । तमा चोक्त मन्त्रान्तरे- 'रुद्र जापभेषजम्' इति । सुखकरौपघ इत्यर्थः । रुद्रेभि मध्यमस्थानेरन्यै रुद्रे सह । अस्वित्यनुपा । श सुख न त्वष्टा अस्तु । किश्च । मामि । स्त्रीनामेतत् । कुत । मेना मा' इति 'स्त्रीणामिति मगवता यास्केनोक्तत्वात् । देवपर यश्चात स्त्रियोऽभियन्ते । कुत एतत् । त्वष्टुर्देवप लीसाहचर्यदर्शनात् 'भो पत्नीरिहावह देवानामुशतीरपत्यष्टार सोमपीतय' इति । इन्द्राण्याचाभिर्देवपत्नीभि सहत्यर्थ । इहास्मिन् कर्मणि शृणोतु। किम् । सामर्थ्यात् स्तुतीरिति शेप ।। शंन.मोमोभवतुनाशनम्यांनोग्रापाणाशमुसन्तुयनाः। शनःस्वरूणामितयोभवन्तुगन मस्य:शवस्नुवैदिः ॥ (अ. ५ अध्या. य.२९ भ...) पु वर्तते पा' पार १.वयस.ग. पाठ.. . पुरूपकम्पा घ ·आश्वलायनगृहमन्त्रव्याख्यायां शं नः सोमः । शं सुखं नः अस्माकं सोमः ओषधिमूतो यज्ञ- साधनकर्मात्मा देवतात्मा वा । उभयात्मत्वं देवतायाः प्रतिपादितं भगवता यास्केनापि 'या उभयविधाः स्युरि'त्यादिना भाष्येण । भवतु । ब्रह्म वेदो जग. कारणं वा सत्यज्ञानादिलक्षणम् । शं सुखं नः भवतु । शं सुखाः नः ग्रा. वाणः अभिपवपापाणाः । सन्त्वित्यपक्रष्टव्यम् । शमु सन्तु यज्ञाः । उकारः पादपूरणः । सुखाः सन्तु यज्ञाः ऐष्टिकाः पाशुकाः सौमिकाश्च । शं सुखाः । नः वरूणाम् । खरुर्नाम यूपच्छेदनवेलायां प्रथमनिष्पन्नं शकलम् । बहु- यूपे कर्मणि तानि च बहूनि। तदभिप्रायं स्वरूणामिति बहुवचनम् । मितयः। अत्र निसो लोपो द्रष्टव्यः । निर्मितय उत्परायः भवन्तु । शं सुखाः नःप्रसः । प्रकृष्ान् पुत्रान् सूयते इति प्रसूशब्देन सूत्योऽभियन्ते । कल्याणप्रसवाः सर्वाः सूत्य इत्यर्थः । भवन्त्वित्यनुपरः । शं मुखाः । उः पादपुरणः । अस्तु चेदिः । ऐटिकी पाशुकी सौमिकी च । अस्माकमिति शेषः ।। - शनासूर्यउरुचक्षाउदेतर्शनयतयःमदिशोभवन्तु । शन:पर्वताध्रुवयोभवन्तुर्शनःसिन्धरःसन्तापः ।। (अz० ५. अध्या. ३. व. २९.०८.) शं नः सूर्यः । शं सुखं नः असमं सूर्यः । किंविशिष्टः । उरुचमाः। उर्षिति यहुनाग । चक्षतिः पश्यतिकर्मा । यहुभिः प्राणिमिद्देश्यत इति वा पहून् भाणिनः पश्यतीति या उरुचक्षाः । अथवा चक्षुःशब्देन दर्शनहेतु. त्याद् रदमयोऽभिप्रेयन्ते । सहसरविमरित्यर्थः । उदेतु उदयं करोतु । शं सुखाः नः चरसः चतुस्संख्याकाः प्रदिशः माच्याद्या भवन्तु । शं सुसाः नः पर्वता: मेस्मभृतयः शिलोधयाः । किंविशिष्टाः । भूययः । ध्रुविशन्दोऽयं भुवराब्दपर्यायः । अथवा ध्रुवमन्दस्साकारस्य इकारापतिः । शाधता अचला इत्यर्थः । भवन्तु । मुखाः नः अस्माकम् । सिन्धयः । नदीनामेतत् । गन्नाचा नयः । भवन्तु । शं मुखाः 1 3: पादपूरणः । सन्तु आपः सर्वाः । अस्माफ- मिति रोपः ।। १. विषहो' रा.ग. पा.

·द्वितीयोऽध्यायः। गंनोअदितिर्भवतुतोभनोभयन्तुमरुतस्वीः । शंनोविष्णुपूपानोप्रस्तुशंनोभचित्रंशम्बस्तुवायुः ।। (अर. ५. अभ्या०३.५.२९.० ९.) .. शं नो अदितिः । शं सुखा । नः अस्माकम् । अदितिः देवमाता भवतु । बतेभिः । कर्मनामैतत् । हेतौ च तृतीया । प्रयोजनस्य हेतुत्वेन विवक्षा । अस्माकं कर्मनिवृत्त्यर्थमित्यर्थः । शं सुखाः नः अस्माकं भवन्तु मरुतः । किविशिष्टाः । स्वकीः । अर्कशब्दः स्तोतृवचनः । 'अर्को यद्वो मरुतो हविष्मानिति यथा । शोभनम्तोतारः। अथवा भर्फशब्दो मन्त्रवचनः । 'इन्द्रमभिर्किण' इति यथा। शोभनमन्त्राः कल्याणस्तुतय इत्यर्थः । अथवा अर्कशब्दोऽन्ननाम । शोभनहाविलक्षणालाः । अथवा अर्कशब्दोऽसतर्गत्यर्थस्य गतिवचनः । सुगमना इत्यर्थः। अश्चतेर्वा पूजार्थस्य मर्कशब्दः पूजांवचनः । कल्याणपूजना इत्यर्थः । अथवा अश्शिब्दोऽर्कवचनः । स्वर्चिपः शोभनदीप्तय इत्यर्थः । तथा चोक्तं भगवता यास्केन- 'स्वर्काः स्वश्चनाः स्वर्चनाः स्वर्चिप' इति वेति । मं सुखम् । नः विष्णुः परमात्मा वासुदेवः अस्तु । शं सुखम् । उः पादपूरणः । पूपा आदित्यानामन्यतमो देवतान्तरं वा । नः अस्तु । श मुखं नः भवित्रम् । भवति उत्पद्यते अनेनेति भवित्रम् । किं तत् । सामर्थ्यात् वृष्टिलक्षणमुदकम् । अथवा पवित्रशब्दस्य उदकनाम्नः पकारस्य भकारापत्तिः। शं सुखम् । उः पादपूरणः । अस्तु वायुः मध्यमस्थानो देवः ।। शनोदेवःसवितात्राय॑माणःशनोभवन्तुपसोविभातीः । शनापर्जन्योभवतुप्रजाभ्याशनाक्षेत्रस्यपतिरस्तुशंभुः ॥ (भष्ट०५. अध्या..व.२९ .....) शं नो देवः । शं मुखं नः अस्माकं भवतु । देवः दानादिगुण. युक्तः सविता सूर्यः । प्रायमाणः पालयन् । किम् । सामर्थ्याचराचरम् । ॐ सुखं नः भवन्तु उपसः । एकस्या एच पूजनार्थे बहुवचनम् । विभातीः । प्रथ. मायाः स्याने द्वितीयैषा । विभात्यः विविधं दीप्यमानाः । शं सुखं नः पर्जन्यः १. घ. पाठ ·मावलायनगृयमन्त्रव्याख्याया मवतु । प्रजाभ्यः । तादर्य एपा चतुर्थी । अस्माकं प्रजानामर्थाय । शं सुखं नः क्षेत्रस्य पतिः मध्यमस्थानो देवः अस्तु । किविशिष्टः । शम्भुः । श- मिति सुखनामः। भवतिरनान्तणतण्यर्थः । सुखभूः वृष्टिप्रदानद्वारेण सुखस्य भावयिता । शम्भुः देवतान्तरं वा । स च रुद्रः । तस्मिन् पक्षे शं नो अस्त्वित्य- नुषङ्गः॥ शनोदेवाविश्वदेयाभवन्तुशंसरस्वतीसहधीभिरस्तु । शमभिपाचशमुरातिषाचाशनोदिव्यापार्थिवाशनोअप्याः ।। (अष्ट. ५. अध्या. ३. १०३०. अ.म.) शं नो देवाः । शं सुखाः नः अस्माकम् । देवाः अग्न्यादयः । किंवि. शिष्टाः। विश्वदेवा. देवशब्दोऽत्र दीन्यतेः स्तुत्यर्थस्य कर्मसाधनः । सर्वस्तुत्या इत्यर्थः । अथवा विश्वेदेवा इत्येतद् देवतान्तरपदम् ।देवा इत्येतत्तु तद्विशेषणम् । देवशब्दश्च दातृवचनः दातारो विश्वेदेवा इति । अथवा देवशब्दो दीप- यितृवचनः । पृष्ट्याद्यनुप्रदानेन सर्वस्य जगनो दापयितार इत्यर्थः । भवन्तु । शं सुखा सरस्वती वाग्देवता नदी वा। सह धीभिः । धरिति कर्मनाम प्रज्ञा. नाम वा । कर्मभिः प्रज्ञाभिर्वा । युक्तेति वाक्यशेपः । अस्तु । शं सुखाः । अभि• पाचः। पच सेवायाम्' । आभिमुल्येन सेवितारः । के । सामर्थ्यात् पुत्रपौत्रादयो दासा वा । भवन्विति शेपः । शं सुखाः । उः पादपूरणः । रातिपाचः । रा- तिमित्र ज्ञातिर्वा । मित्रत्वेन ज्ञातियेन सेवितारः, मित्राणि ज्ञातयो वेत्यर्थः । शं मुखाः नः दिव्याः दिवि भवाः । के ते। सामाद् द्वादशादित्या. भवन्तु । पार्थिवाः पृथिव्यां भवाः । के ते सामर्थ्यादप्टो वसवः । सुखा भवन्तु । शं सुखाः। नः भस्माकम् । अप्याः । आप इत्यन्तरिक्षनाम । तत्र भवा अन्याः । के ते। सामर्थ्याद् एकादश । रुद्राः भवन्तु । अथवा दिव्याः पार्थिवा अप्या इति त्रय- सिंशद् देवाः स्थानत्रयमम्बन्धित्वेन एकादशेकादशाभिप्रेयन्ते । कुत एतत् । मन्त्रान्तरे दर्शनात् । 'ये देवासो दिव्येकादश स्य पृथिव्यामध्येकादश स्थाप्यु क्षितो महिनैकादश स्थति ॥ गनासत्यस्पतयोभवन्तुशनोअन्तिाशमुसन्तुगाः । नकम मुकृतामास्ताम्शनोभयन्तापितरोहवेषु ॥ (मट ५ पा. प. प. .....) " ·. न द्वितीयोऽध्याय । १४५ शन सत्यम्य । पा सुखा । न अस्माकम् । सत्यस्य सत्यवचनस्य पतय पालयितार । के ते । सामर्थ्याद् देवा । कुत एतत् । 'सस्यसहिता बै देवा' इति श्रुते । अथवा सत्यमित्युदकनाम, तस्य पतयोऽभिवायुसूर्या । कथमेवामुदकस्वाम्यमिति चेत् , श्रुतिमन्त्रलिनेभ्य । अग्नेस्तावत् 'ममिवी इतो वृष्टिमुदीरयति' 'धामच्छदिव खल चे मूत्वा वर्षतीति वृष्टिहेतुत्व श्रूयते । तथा 'मरुन सृष्टा वृष्टिं नयन्तीति वायोरपि वृष्टिहेतुत्व श्रूयते । मरुच्छब्दो हि वायुपर्याय । तथा सूर्यस्यापि 'यदा खलु वा असावादियो न्यड् रश्मिभि पर्यावर्ततेऽथ वर्पतीति । मन्त्रवर्णा अमेस्तावत् 'समानमेतदुदकमिति । वायो पर्जन्यात्मन ‘धामच्छदिवे'त्यादयो बहवो मन्त्रा । सूर्यस्य 'कृष्ण नियान हरय सुवर्णा ' इति । भवन्तु । श सुखा न अर्वन्त अश्वा । श मुखा । उ- पादपूरण । सन्तु भवन्तु गाय सान्नाय्यादिहविर्निर्तनेन । श सुखा कभव । नाभव इति वहुवचनेन समुर्विभ्वा वाज इति सुधन्वन 'आशि- रसस्य उम पुत्रा अभिधीयन्ते सर्वत्रार्भवेषु मन्त्रेषु । तथा च भगवता यास्के नोक्तम्-'मजुर्विभ्वा वाज' इति सुधन्वन आङ्गिरसस्य त्रय पुना बभूवु । तेपा प्रथमोचमाभ्या बहुवन्निगमा भवन्ति न मध्यमेनेति । किविशिष्टा । सुरुत । शोमनस्येकचमसचतुष्टयकरणादे कर्मण कर्तार । तथेममर्थ वामदेव प्रदर्शितवान् 'ज्येष्ठ आह चमसादा करेति कनीयास्त्रीन् कृणवामेत्याह कनिष्ठ आह चतुरस्फरेति' । सुहस्ता क्षिप्रहस्ता इत्यर्थ । भूणामेव विशेषणमेतत् । भवन्तु । श सुखा न भवन्तु पितर पितृपितामहप्रपितामहाः । अथवा ऊमादय । ते च 'ऊमा च पितर मातस्सवन ऊर्मा माध्यन्दिने काव्या तृतीय सजन' इत्युक्ता । ह्येषु आहानेषु सत्सु, अस्माभिराहूता सन्त इत्यर्थ ॥ शंनोअजएकपाद्देवोअस्तुशनोरिघुन्य र समुद्रः। शनोअपानपातपरस्तुशनःपृश्निर्भवतुदेवगोपा ॥ (अप्ट० ५ अभ्या. व... *..) श नो अज । श सुख न अस्माकम् । अज एकगद् देव इति पदत्रयेणादित्योऽभिधीयते कथ कृत्वा । योगात् । तत्राजशब्दस्तापद् 'अज गतिक्षेपणयो' इति क्षेगवचन । स्वरश्मिना अप आकृष्य लेकेप्वजति क्षिपति प्रेरयतीत्यर्थ । एकपात् । एकश्चासौ पादश्चेत्येकपात् । पादशब्दोऽत्र चतुर्भाग U ·आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां पचनः । तस्यैकपादः मादित्यः परमात्मनः । कुत एतत् । विज्ञायते हि 'अप्तिः पादौ वायुः पाद आदित्यः पादो दिशः पादः' इति । अथवा एकेन रश्मिना सुषुम्नाख्येन चन्द्रमसमनुप्रविश्य कृत्स्नं जगत् पातीत्येक. पात् । तथा मन्त्रवर्णः - 'सुपुम्नः सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्वः' इति । देवशब्दोऽत्र दीपयितृवचनः । सर्वस्य जगतो दीपयिता । दातृवचनो वा देव- शब्दः । स्तोतॄणां यष्टणामैहिकामुष्मिकामिलपितार्थप्रदाता, मुक्तिपर्यन्तस्य फलस्य तदधीनत्वात् । अस्तु । शं नः महि. मध्यमस्थानो देवविशेषः । किविशिष्टः । वुध्न्यः । बुधमन्तरिक्षं तत्र भवः अस्तु । शं भुखं समुद्रः पार्थिवः। अन्तरिक्षनाम वा समुद्रशब्दः । अस्माकं भवतु । शं सुखं नः अपानपात् प्रध्यमस्थानो वैद्युतामिः । कुत एतत् । नपाच्छन्दः पौत्रवचनः । तथा च भगवता यास्केन दर्शितं- 'नपादित्यनन्तर्रायाः प्रजागा नामधेयमिति । अपां मेघोदरगतानां पौत्र इत्यर्थः । कुत एतत् । अद आदित्यो जायते । तथा च वेदेनोक्तं 'समुद्रादूमिर्मधुमानुदारदिति । आदित्याद वैद्युतोऽमिः । तथाच श्रूयते 'यदा वा असावादित्यो न्यङ् रश्मिभिः पर्यावर्ततेऽथ वर्षतीति । तस्मिन् फाले मध्यमोऽमिर्जायते । अत आदित्याज्जन्म वैद्युतस्य सिद्धम् । अत एवापा पौत्रत्य वैद्युतम्यामेः । पेरुः अपां पाता । अपानपाविशेषणमेतत् । अस्तु । शं मुखा न पृश्निः । साधारणनामैतद् दिवश्चादित्यस्य च । इह पुनद्यौरेवाभि- भीयते । कुतः । देवगोपेति स्त्रीलिङ्गविशेषणत्वात् । पौः भवतु । किंचिशिधा । देवगोपा । देवा गोसारो यस्याः सा देवगोपा । अथवा देवानां गोप्त्री देव गोपा । अधया देवी चासौ गोत्री चेति देवगोपा ।। आदित्यान्टायमंचोपन्तदंप्रक्रियमाणनवीयः शृण्वन्तुनोदिच्या पार्थिवासोगोजाताउतयेयशियासः ॥ (अष्ट. ५ अध्या: ३.० ३... १४. आदित्या रुद्राः । आदित्या द्वादश । रुदा एकादश । वसवोऽष्टौ । एते विस्थाना देवगणाः जुपन्त सेवन्तामित्याशास्महे । हदं बझ स्तुतिलक्षणं पचः । क्रियमाणं मया निलिमानम् । नवीयः नववरम् भन्यरकृतपूर्वमित्यर्थः । न र केपलम् आदित्यादयः । किं तर्हि । अन्येऽपि शृण्वन्त । नः अस्माकं स्वभूतमिदम् । बत्यिनुवर्तते । दिल्याः दिवि भया अधिप्रभृतयः । पार्थिवासः 'सायमानमभिधे पाठ:.

·द्वितीयोऽध्याय । पृथिवीशब्दोऽत्रान्तरिक्षनाम । तर भवा पार्थिवा मध्यमस्थाना वायुप्रभू- तय । गोजाता उत्त । उतशब्दोऽप्यर्थे । भपिश्च समुच्चये । गोशब्दश्वात्र पृथिवीनाम । तत्र जाता गोजाता पृथिवीस्थाना अमिप्रभृतयश्च । तान् विशि नष्टि--ये यज्ञियास यज्ञसम्पादिन । ते च शृण्वन्विति सम्बन्ध ॥ येदेवानीयज्ञियायज्ञियानांमनोर्यजनाअमृताकतनाः । नोरासन्तामुरुगायमवयंपातस्सास्वभिःसदानः ।। (अप्प. ५ अध्या० ३ वर्ग ३० ऋ० १५) ये देवाना यज्ञिया । देवाना यज्ञियानाम् । निर्धारणे एते पष्ठयो । यज्ञसम्पादिना देवाना मध्ये ये देवा । मनो मनुनाम्नो राज्ञो यज्ञिया यज्ञसम्पादिन यज्ञेश व प्रतिपेदिर इत्यर्थ । किविशिष्टा । यजत्रा यष्टव्या । अमृता मरणवर्जिता । मतज्ञा | ऋतशब्द सत्यनाम यज्ञनाम वा । सत्यना वा यज्ञज्ञा वेत्यर्थ । त देवा न अस्मभ्य रास-ता ददतु । उरु गायम् । उर्विति बहुनाम । गायति स्तुतिकर्मा । बहुस्तुति । किं तत् । न इति सम्प्रदानचतुर्थाश्रुते रासन्तामिति दानश्रुतेश्च सप्रदेय धनमिहाभि प्रेयते । बहुभि स्तुत्य हिरण्यादि धनमित्यर्थ । अद्य इदानीमेव, न कालान्तरे इत्यर्थ । उत्तर पाद प्रत्यक्षकृत । अतो भिन्न वाक्यम् । सर्वे देवा प्रार्थ्यन्ते । हे देवा ! यूयं पात रक्षत स्वस्तिभि अविनाशैरुपायै सदा नित्य न अस्मान् ॥ मविच्छिन्नया योदधारया भागो हिं छा मयोभुवः इति तचेन । आपोहिष्ठामयोभुवस्तानउर्जेदधातन । महेरणायचक्षसे ।। । (अष्ट. ७ अभ्या.च.५१) निशिरसस्त्वष्ट पुत्रस्याम्बरीपपुत्रत्य सिन्धुद्वीपस्य वार्षम् 1 गायत्र छन्द । आपो देवता । आपो हि । प्रत्यक्षकृतोऽय मन्त्र , स्व दधातनेति च मध्यमपुरुषयोगात् । अत आप इति सम्बोधनप्रथमान्नम् । तच्छन्दश्रुतेर्य च्छब्दोऽध्याहार्य । हे भाप या यूयम् । हिशब्द पादपूरण । मयोमुच । मय इति मुखनाम । भवतिरत्रान्तीतण्यर्थ । स्नानपानसम्यग्जरणादिना प्रकारेण 7 'यह सपा.

·१४८ आश्वलायनगृहमन्त्रव्याख्यायां सर्वस्य प्राणिजातस्य मयसः सुखस्य भावविश्य उत्पादयित्र्यः । स्थ भवथ । या यूयं चराचरस्य कृत्स्नस्य सुखमुत्पादयथेत्यर्थः । ताः नः अस्मान् गजें भलाय दधान धत्त अन्नप्राप्तियोग्यान् इरुत । यथा भझं प्राप्नुयाम तथा कुरुतेत्यर्थः । महे मइते । रणाय । मझारपो द्रष्टव्यः । रमणाय रमणीयाय । चक्षसे दर्शनाय । दधातनेत्यनुषङ्गः । एतदुक्तं भवति ~अन्नप्राप्तियोग्यान् रमणीयपुत्रजन्मादि- दर्शनयोग्यांपास्मान् फुरुतेति । अथवा ऊर्ज इति द्वितीया चतुर्थी । अलिन् पक्षे न इति सम्प्रदानचतुर्थ्यन्तम् । दधातिरपि दानार्थः । युष्मसंयोगजनित- मन्नमस्मभ्यं दचेति । किश, महे रणाय चक्षस इति तिस्रोऽपि चतुर्यो द्विती- यार्थे । चक्षःशब्दश ज्ञानवचनः । दधातनेत्यनुपाः । महद् रमणीयं च ज्ञानं धत्तेति । ज्ञानस्य महत्त्वं रमणीयत्वं च स्वर्गापवर्गहेतुविषयत्वम् ।। योवाशिवतमोरसस्तस्यभाजयतेहनः । शतीरिवमातरः ॥ (मष्ट० ७. सध्या... व. ५. ० ९.) यो वः । हे आपः | यः रसः वः युष्माकं स्वभूतः शिवतमः अति- शयेन शिवः सुखः मृष्टः स्वादुरूपः आरोग्यकरश्च । तस्य रसस्य । पष्ठी. निर्देशादेकदेशमिति शेषः । द्वितीयार्थे वा पष्ठी । तं रसमित्यर्थः । भाजयत सेवयत नः अस्मान् । तं रसमसमानुपयोजयतेत्यर्थः । इहास्मिन् लोके । किमिव । उशतीरिव मातरः । यथा उशत्यः कामयमाना मातरः । किम् । सामर्थ्यात् पुत्रसमृद्धिम् । यथा स्तन्यरस परेण हार्देन युक्ताः पुत्रान भाजयन्ति अन्यदपि रसवस्तु, एवमस्सान गाजयतेति ॥ तस्माभरङ्गमाभवौयस्यक्षयायजिन्द्रथ । आपोजनयथापनः ॥ (मष्ट.. मामा. ६.९०५.०३.० तस्मा परम् ।हे आपः। तसै । द्वितीयार्थे चतुर्थी । तं रसम् । भरं पर्याप्त गमाम गच्छेमेत्याशासहे वः युप्माकं स्वभूतम् । यस्य रसत्य क्षयाय । 'क्षि नियासगत्योः अत्रापि हितीयार्थे चतुर्थी । क्षयं निवासं रससंयोगमित्यर्थः । जि. न्वय । जिन्वतिः प्रीतिकर्मा । प्रीगीय यूयम् । तं रसं गमामेति।किन्छ । जनयथ । - १. य: स्थ' उ. पाठ:

·द्वितीयोऽध्याय । १४९ व्यत्ययेनाय रोडथे लट् । जनयत । पुत्रपौत्रादिबीहिहिरण्यादिसम्पन्नान् उत्सा- दयत च न अस्मान् ।। ब्राहियवमनीरप भासचयद अच्युताय भोमाय स्वाहात । श्रयणा कमाण व्यारयातमतद् यजु । अथैनामुच्छीयमाणामनम जयत इहब तिष्ठे ति द्वाभ्याम् । इहैव तिष्ठ निमिता तिल्लिलास्त्वाविरावती मध्ये पोपस्व तिष्ठती मा त्वा प्रापमघायवः। आ त्वा कुमारस्तरुण आ पत्सो जय।। सह था त्वा परिनुतः कुम्भ आ दधन. कलशैरयः ।। वामदेवस्यानुष्टुभौ । म्थूणाभिधेया । हे स्थूणे ! इहेव गर्ने तिष्ठ निमिता निखाता सती । तिल्खिला। तिल स्नेहने' । इलेति पृथिवीमाम । तात्स्थ्यादत्र ताच्छन्द्यम् । तेन पृथिवीस्थ प्राणिजातमभिप्रेयते । एतदुक्त भवति-त्वयि खिग्धगृहगतप्राणिजाता इत्यर्थ । अस्तु । मध्यमस्थाने प्रथमपुरुष । एघि भव । आवि प्रकाशभूता । गृहमध्यगतत्वात् सर्वप्राणिनामाविर्भूतेत्यर्थ । आ अवतीम् । साकार पादपूरण । प्रथमा द्वितीयैपा। अवती रक्षन्ती । किम् । सामर्थ्याद् गृहम् । तिल्पिरा अस्तु इत्यनेन पदद्वयेनावतीत्यस्य सम्बन्ध । किश्च । मध्ये । कस्य । सामर्थ्याद् गृहस्य । सप्तमीनिर्देशात् स्थितेति वाक्यशेप । पोपस्त । 'पुप पुष्टौ' इत्यस्यान्तणतिण्यर्थस्यैतद्रूयम् । पोपयस्व सर्वाणि भूतानीत्यर्थ । तिष्ठतीम् । एवभूता गृहस्य मध्ये तिष्ठन्तीं लात्वाम् । मघायव अध पाप तत्कामाश्चोरोदयो दुर्मनुष्या मा प्रापन् न प्राप्नुयुरित्यर्थ । किञ्च, त्या त्या कुमार बाल । आ इत्युपसर्गश्रुते योग्यक्रियापदाध्याहार । उपसर्गी पुनरेवमात्मका. क्रियापद श्रूयते तत्र क्रियाविशेपमाहु । यत्र न श्रूयते तन ससाधना क्रिया माहु । भत्र तु क्रियापद न श्रूयते । अत सामयाद् गच्छस्वित्यध्याहारो युज्यते । आगच्छतु । न केवल कुमार । किन्तर्हि । तरुण युना। त्वामागच्छतु इत्यनुपड । मायूनोग्रहणाद् वृद्धश्चेति शेष । आगच्छतु । वत्स ( गोरिति वाक्यशेष । जयताम् । किम् । सामादितरान् पशून्। (सह) चहुक्षीरसाहिंस त्वादिगुणोपेतेन मात्रा पशुना सहेत्यर्थ । आगच्छतु चत्वाला परिसृत कुम्भ । परिसुच्छब्द सान्द्रतावचन । परिसुत इति षष्ठीनिर्देशात् पूर्ण इति वास्य शेष । परिसृत पूर्णकुम्भ आगच्छतु च । दध्न । पूर्णरिति शेप । करशे रामनु दु पाटा । 1.---यत्र १ गते प्रा २ ·-- आश्वलायनगृहमन्त्रव्याव्यायां घटादिभिः। सहयोगलक्षणेषा तृतीया । दन्नः पूर्णैः फलशैः सह । अयः ! 'अय पय गत' इत्यस्यायतेर्धातोरयश्शब्दो गन्तृवचनः । गन्ता । कः । सामर्थ्यात् गोपालः । त्वामित्यनुवर्यम् । एतदुक्तं भवति ~~ अस्मद्गनादीनां रक्षणार्थ. मरण्ये पर्यटनशीलो गोपालश्च वध्ना पूर्णैर्धटादिभिस्त्वामागच्छत्विति ॥ वंशगाधीयमानम ऋतेन स्थूणामि'लादिनानुमन्त्रयेत । ऋतेन स्थूणामधिरोह वंश द्रापीय आयुः प्रतरं दधानाः ॥ वामदेवार्षा द्विपदा । यजुर्वा । वंशोऽभिधेयः । हे वंश ! ऋतेन । उव- कनामैतदन्यत्र । यह तु सामर्थ्यादुदककार्यमन्नमभिप्रेतम् । हेतौ च तृतीया । प्रयोजनस्य च हेतुत्वेन विवक्षा । मन्नसिद्ध्यर्थमित्यर्थः । अथवा ऋतशब्दः सत्यनाम । सत्यार्थमित्यर्थः । स्थूणामधिरोह । अधीत्येष आ इत्यस्य स्थाने । आरोहेत्यर्थः । अधीत्युपरिभाव वा । अस्मिन् पक्षे स्थूणामिति द्वितीया पष्ठयर्थे । आकारश्चाध्याहर्तव्यः । स्थूणाया उपर्यारोहेत्यर्थः । किं कुर्वन् । उच्यते । दाघीयः अतिगयेन दीर्घ शतसंवत्सरलक्षणमित्यर्थः । आयुः जीवि तम् । प्रतरं मकृष्टतरं ज्याध्यादिदोषरहितं चेत्यर्थः । दधानाः। दधातिर्दानार्थः । महुवचमं चैकवचनस्थाने । दददित्यर्थः ॥ राम चनाम्पु सिलामु मणिकं प्रतिष्टरपयेत् पृथिव्या अधि मम्भवेति । पृथिव्या अधि सम्भव ॥ वामदेवापं यजुः । मणिकोऽभिधेयः। हे मणिक! पृथिव्याः । विकारे प्रतिशब्दोऽयम् । एकवचनं च बहुवचनम्य स्थाने । पृथिवीमिकारमूतानां शिलानामित्यर्थः । अघि उपरि । सम्भव । सम्पूर्वो भवतिरत्र सामर्थ्यात् पति- टायां वर्तते । प्रतितिष्ठ चतस्पु शिक्षास्थित्यर्थः ।। 'अररो यादीतीति वा । मगिक प्रतिष्ठापर्योदत्यनुपरः । अरगरो चावदीनि ग्रेधा बद्धो वस्त्रया । इसमुह प्रशंसत्यनिरामयशेधत ।। हिरण्यगर्भस्यार्पम् । कुत एतत् । श्रुतेः । एष इमं लोकमभ्यदि'- त्युपक्रम्य 'एकैच न्याहतिः प्राण एवं त्यनेन प्राणस्य हिरण्यगर्भस्य सकल. वेदद्रष्टत्वमभिहितमिति । अत एव च गानकेन ऋपरनुक्तिः । अनुष्टुप् छन्दः । भूतच्छदा तृतीयपा । ताश्रयः । 'स्वमिन्द्र शमरिणा' 'खगिन्द्र फपोता- पि. र. पा. ..

·द्वितीयोऽध्यायः। १५१ येति च द्वयोरिन्द्रश्रवणात् । प्रकरणसामात् तृतीयाप्यन्यैव 'नदन्न- भिन्नममुया शयानमि'तिवत् । अत्रैकवाक्यताप्रसिद्धयर्थं यत्तच्छब्दावध्याहायो। य. इन्द्र. अरगर. । अरङ्गशब्दो भ्रमरवचनः । 'अरङ्गरेव मध्रेरयेथे ति यथा । अरं पर्याप्तमोषधिवनस्पतीना रसं गिरतीति अरगर । लुप्तोपम चात्रेद द्रष्टव्यम् । अरगर इन वावदीति अत्यर्थ वदति । स्वतिमिर्ह विभिश्च तृप्त सन्नत्ययं गर्जितशब्द करोतीत्यर्थ । त्रेधा । निशब्दोऽत्रानेरुत्ववचन । 'त्रिनों अश्विना यजेते ति यथा । अनेकप्रकारमित्यर्थः । बद्ध नद्धः । कः । सामर्यापमः । वरत्रया चर्ममय्या रज्ज्वा । इदमपि लुप्तोपमम । वावदीती. त्यनुपाङ्गः । यथानेकप्रकार घरत्रया पद्धो बलीवर्दोऽत्यय गर्जति तद्वदित्यर्थ । यश्च इराम् ! अन्ननामैतत् । हविर्लक्षणमन्नम् । उ ह इत्येतो पादपूरणौ । प्रश- सति प्रकर्षण स्तौति । अनिरामिरारहता हविलक्षणान्नजितामित्यर्थः । काम् । मामात स्तुतिम् । अक्सेधत । अत्र लकारपुरुषवचनव्यत्यय । भवसेधति निवारयति हवि ।प्रदानशून्या शुद्धस्तुतिं न शृणोतीत्यर्थ । तं स्तुमो यजाम- वेति वाक्यशप । अथवा वावदीतीति दृष्टान्तभूतभ्रमरवृपभयो समानाधि करणं, न तु दान्तिकस्येन्द्रस्य । यथात शब्दाध्याहारेण च योजना । यथा भरझरो मधुमत्तो वाषदीति अत्यर्थं गायति, गथा च वरत्रया अनेकप्रकार पद्धो वृपभो याशिता दृष्ट्वात्यर्थ गर्नति, तथायम् इन्द्र इरामुह प्रशंसतीत्यादि- शिष्टपदयोजना सदृशी । मणिकेऽपि यथासम्भव योजयितव्यो मन्त्र यत्तच्छब्दाध्याहाराद् विशिष्ट तं प्रतिष्ठापयामीति वाक्यगेप ॥ अयास्मिनप आसेचयति 'ऐन गने ति । ऐतु राजा वरुणो रेवतीभिरस्मिन् स्थाने तिष्ठतु मोदमानः । इरां वहन्तो घृतमुक्षमाणा मित्रेण साकं सह संविशन्तु । वामदेवार्षा त्रिष्टुप् । वरुणो देवता, आपो वा उभय वा । ऐतु अपगच्छतु । सजा पा सासी वरुपा । न च केयाल । किन्तर्हि । रेवतीभिः । रेवतीशब्देनात्राप उच्यन्ते । 'एमा अश्मन रेवतीर्जीवधन्या' इति यथा । सहयोगलक्षणा घा तृतीया । धनवतीभिरद्धि सह । एत्य च अस्मिन् स्थाने मणिकाय तिष्ठतु मोदमान हप्यन् । उत्तरेणार्धनाप प्रार्थ्यन्ते । इराम् । अभानामैतत् । अन्नम् । वइन्तः । वहेधीतोश्शत्रन्तात् पुसि द्वितीया- 'पाशरोडया' ५ ड पाठ -- .

·१५२ बाश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्याया वहुवचनान्तं पष्ठ्येकवचनान्तं वा पञ्चम्येकवचनान्तं वैतत् पदम् । इह तु व्यत्ययेन सीलिङ्गप्रथमाबहुवचनान्त द्रष्टव्यम् । वहन्त्य धारयन्त्य इत्यर्थ । घुतम् । उदकनामैतत् | उदकं स्वावयवभूत विन्दुलक्षणम् । उक्षमाणा. सि- ज्चन्य । मित्रेण । मित्रशब्देनात्र वरुण उच्यते क्रियायोगात् । कृत्स्नं जगदुदकेन मेदयति स्नहयतीति । किमर्थमत्र न रुळ्या व्यवहारः क्रियते । वरुणस्यापामीशितृत्वात् । तथा च मन्त्रवर्णः 'वरुणोऽपामधिपतिरिति । श्रूयते 'आपो वे वरणस्य पन्य भासन्निति । वरुणेन | साक सह । उभय- मप्येतन्निपातद्वयं साहित्याथम् । अत्र पौनरनत्यपरिहारार्थमेकस्य पादपूरणार्थत्यं द्रएव्यम् । 'अथवा अभ्यासे भूयासमर्थ गन्यन्त' इत्यर्थभ्यस्त्वाभिमाय वेदि- तव्यम् । संविशन्तु अस्मिन् मणिके यावदुपयोग शेरतामित्यर्थः ।। अभेनच्छमयति बीहियवमतीभिरद्भि । हिरण्यमवधाय शन्तातीयेन नि प्रदक्षिण पारमनन् प्रोक्षस वच्छि नया चौदस्यारया 'आपो हि टा मयोभुव' इति तृचेन । सन्ता तीयापो हटाया ध्यारयातौ । मध्येऽगारस्थ रयारपाक अपयित्वा 'वास्तरित प्रतिज्ञानाद्य ग्मान् ' इति वाम प्रत्यूच हुत्रा॥ वास्तोप्पतेप्रतिनानीह्यस्मानस्वाशोधनमीयोभवानः । यचेमटेप्रतितन्नोजुपस्वधनोभवदिपदेशचतुष्पदे ॥ (अ... अध्या०४.१०२१ ०१) वसिष्ठो मैत्रायणि ऋषि । तिनस्त्रिष्टुभः । चतुर्थी गायत्री । चतसृणां वास्तोप्पतिर्देवता । हे वास्तोप्पते । अस्मान् प्रतिजानीहि प्रति- युध्यस्च । एते मदीया. स्तोतारो यष्टारश्चेत्येवमस्माननुगृहाणेत्यर्थः । किन्च । स्वावेश सु जावेश सूपसर्पण । समीप एवं स्थित्वा परिचरितु योग्य इत्यभिपाय । गनमीयश्च । अमीया रोगजातिः तद्रहितोऽनमीव । रोगाणा नाशकरश्वेत्यर्थः । नः मस्माफ गर एघि । किन्च । यद् वयं त्वा स्वा प्रति ईमहे याचामहे, तत् काम्यमान वस्तु न अस्मान् जुपस । जुमिरन सामयी- दन्ततिण्यर्थ । जोपय । सेवयेत्यर्थ. किश शं भव भवतिरनान्तठिण्यर्थः । भावय उत्पादयेत्यर्थ । नः अस्माक स्वभूताय द्विपदे मनुष्यप्राणिने शं भव । , पति दयनीति' ग पाठ प्रहमापहार'प..

·। द्वितीयोऽध्यायः । चतुष्पदे गवादिप्राणिने च सुखमुत्पादयेत्यर्थः । द्विपदे चतुष्पद इति जात्य- भिप्रायमेकवचनम् । द्विपाद्यश्चतुप्पादयश्चेत्यर्थः ।। वास्तोप्पतेप्रतरणोनएधिगयस्फानागोभिरभिरिन्दो। अजरांसस्तेसख्पेस्यामपित्तेपुत्रान्मतिनोजुपस्व । (अष्ट० ५. अध्या. ४.० २१.०२.) वास्तोष्पते प्रतरणः । हे वास्तोप्पते ! प्रतरणः प्रकर्षण तारयिता । सर्वा- पद्य इति शेषः । नः अस्माकम् । एघि भव । किञ्च गयस्फानः । गयशब्दो गृहपचनः। 'स्फायी ओ प्यायी वृद्धौ' । गृहस्य वर्धयिता । तात्स्य्यादत्र ताच्छन्य मश्चक्रोशनवत् । अस्मद्गृहगताना प्राणिनां वर्धयितेत्यर्थः । एधीत्यनुषः । गोभिः अधेमिः अश्वैश्च । अस्मान् संयोजयेति वाक्यशेषः । अथवा गोभिरश्वेभिरिति करणे तृतीया ( गयस्फान इत्यमेन चानयोः सम्बन्धः । गोभिरश्वेभिर्गयस्फान एधीति । हे इन्दो! । वास्तोप्पतिविशेषणमेतत् । इन्धेर्दीत्यर्थस्योन्दतेर्वा केद- नार्थस्य सम्बुद्धावेतद्पम् । स्ववीप्त्या दीप ! वृष्टयुदकेन श्लेदयितर्वेत्यर्थः । किञ्च अमरासः जरावर्जिताः । स्याम भवामेत्याचास्महे । ते तव स्वभूते सख्ये सखिभावे । सख्यं चात्र स्तुत्यस्तोतृत्वयष्टव्ययष्मृत्वलक्षणः सम्बन्धः । सप्तमी. निर्देशाद् वर्तमानान् इति शेपः । एतज्ज्ञाखा त्वमपि नः अस्मान् प्रतिजुषस्व । प्रातरत्र भारवर्थानुयावी लम्बते प्रलम्यते इति यथा । सेवस्व प्रीणय वा । किमिव । पितेव पुत्रान् । यथा पिता पुत्रानिष्टान् इष्टमदानादिना सेवते प्रीणमति वा तद्वत् अस्माकमिप्रदो मवेत्यभिप्रायः ॥ बाप्तोप्पतेशग्मयांसंसदातेसक्षीमहिरण्ययोगातुमत्या । पाहिसमजतयोगेबरंनोयूयंपातस्वस्तिभिःसदानः ॥ (अष्ट० - अभ्या० ४.१० ०२.) वास्तोप्पते शग्मया । हे वास्तोप्पते ! शग्मया । मुखनामैतत् । सुख्या मुखकार्ययेत्यर्थः । संसदा । सदिर्गत्यर्थः । सनत्या सामनेन । ते तव स्वभूतया रण्वया रयित्र्या रमणीयया । गातुमत्या । गम्यतेऽनेनेति गातुः मार्गः तद्वत्या यशागमनमार्गयुक्तयेत्यर्थः । अथवा गत्यर्थत्वाद् गातुशब्देन ज्ञानमिहाभिप्रेतम् । ज्ञानयुक्तया बुद्धिपूर्वयेत्यर्थः । बुद्धिपूर्वमागतेन त्वया सनत्येत्यर्थः । सक्षीमहि ।

·१५४ आश्वलायनलमन्नण्याख्यामा 'पप सेवामाम्' । सेवेमहि । स्तुतिभिर्ह विभिस्त्वां स्तुमो यजामश्वेत्यर्थः । एतद् ज्ञात्वा नः अस्मान् पाहि रक्ष । क्षेमे । लब्धस्य परिपालनं क्षेमः । तृतीयायें सप्तमी । क्षेमेण लब्धपरिपालनेन । उत भपि । योगे । अलब्धस्य लाभो योगः । मत्रापि तृतीयार्थे सप्तमी । योगेनालयलाभेनेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति- यदस्माभिः प्राप्तं पनादि तत् परिपालय । मन्यद् यच प्राप्तव्यं तच्च प्रापय । गः अस्मान् पाहीति । वरं श्रेष्ठमुत्कृष्टमसम्बाधमित्यर्थः । किं तत् । सामान गृहम् । तच पाहीत्यनुपङ्गः । अथवा व इति षष्ठयन्तं, न द्वितीयान्तम् । अस्माकं वरं गृहं मोगक्षेमाभ्यां पाहीति । उत्तरः पादो मैश्वदेवः । अतो भिभम् । हे देवाः ! यूयं सर्वे नः अस्मान् पास रक्षत स्वस्तिभिः सवि. नाशिमिरुपायैः सदा । अथवा सूतत्य वास्तोप्पतित्वाविशेषाद् देवानाममा. भान्यम् । तस्मिन् पक्षे वास्तोप्पतेः प्रसादाद् यूयमस्मान् पातेति योज्यम् । अथवा चतुर्थोऽपि पादो वास्तोप्पत्य एव । तस्मिन् पक्षे वचनव्यत्ययः कार्यः । त्वं पाहि स्वस्तिमिः सदेति । अस्मिन् पक्षे पाहीति पुनर्वचनं स्वस्तिभिः सदेति गुणविधानार्थत्वाददापः ॥ अमीवहाास्तोपतेविश्वारूपाण्याविशन् । साधशेपघिनः ॥

·द्वितीयोऽध्यायः । १५५ उर्फ गृहप्रपदनम् । बीजवतो गृहान् यपयेत । येन मन्त्रेण प्रपद्यते गृहान् तत् प्रपदनमिति करणव्युत्पत्त्या प्रपदन- शब्देन मन्त्रोऽभिधीयते । तदुक्तमिति । प्रवासोपस्थानान्ते प्रपद्येत 'गृहानहं सुमनसः प्रपद्ये' इति, तदिहापि कर्तव्यमित्यर्थः । 'गृहानहं सुमनसः प्रपद्ये' इत्यनयर्चा गृहान् प्रपद्येत । एषा ऋक् 'प्रवासादेत्य पुत्रस्य शिरः परिगृह्य जपती'त्यत्रैव व्याख्याता ॥ क्षेत्रस्यानुवान क्षेनस्य पतिना वयमिति प्रत्यूचं जुहुयात् जपेद्वा । क्षेत्रस्यपतिनावयंहितेनेवजयामसि । गाम,पोपपिल्यासनोमूळातीहशे ॥ (अष्ट० 1. अध्या०८.०१.१.) इदं सूक्तमाचे वामदेवार्पम् । प्रथमानुष्टुप् । द्वितीयातृतीये त्रिष्टुभौ । चतुर्थ्यनुष्टुप् । पचमी उम्णिक् । षष्ठीसप्तम्यौ अनुष्टुभौ । अष्टमी त्रिष्टुप् । भाद्यास्तिस्रः क्षैत्रपत्यः । चतुर्थी शुनदेवत्या । पञ्चम्पाः शुनासीरी देवता । पठीसप्तम्यौ सीतादेवत्ये । अष्टम्याः गुनासीरौ देवता । क्षेत्रस्य पतिना | क्षियतेर्निवासार्थस्य हेतौ प्रत्यये क्षेत्रं भवति । तस्य पाता पारुयिता क्षेत्रस्य पतिः । तेनात्र चतुर्थे पादे आ इत्युपसर्गश्रुतेर्मरेति मध्यम- पुरुषैकवचनान्तं क्रियापदमध्याहे भाष्यकारेण भगवता यास्केन 'प्रत्यक्ष. कृतोऽयं मन्त्र' इति प्रदर्शितम् । अत्र एकवाक्यतायै त्वया क्षेत्रम्य पविना सहानुगृह्यमाणा इति वाक्योपाध्याहारः कर्तव्यः । वयं हितेनेव । यथा हितेन केनचिन्मित्रेण कश्चित् शत्रून् जयेत् एवं जयामसि जयेम शत्रूनित्याशास्महे । फिच्च गामश्वम् । जातावेकवचनम् । गाश्चाश्वाश्चेत्यर्थ । पोपयित्नु । पोपयतेः कर्म तदेतुत्वे इनुच् । पोषकर्म सामर्थ्यात् स्वय च पुष्टमस्माकं च पोपयित इ. त्यर्थः। आभरेति शेषः । स. स च भवान् न. अस्मान् मृलाति मूलतिरुपदार्थः । उपदा च रक्षा । पूजार्थो वा मृलतिः । आशिषि लोडर्थे पञ्चमो लकारः । रक्षतु । केन। सामर्थ्यात् स्वेन बलेन । पूजयतु वा धनप्रदानेन । ईदृशे । तादर्थ्यचतुर्यन्तमेतत् । ईदृशाय । ईदृशं काम प्रापयितुमित्यर्थः । अथवा परोक्षकृतोऽयं मन्त्रः, मृलातीति प्रथमपुरुषयोगात् । एव च योजना कार्या-- चतुर्थे पादे स न इति तच्छन्दश्रुते. प्रथमे पादे क्षेत्रस्य पतिना समानाधि- १. 'हरता' घ. ७. पाठ, - ·माधाधनगृखमन्त्रन्यारवाया करणः तृतीयान्तो यच्छब्दोऽध्याहार्यः । येन क्षेत्रस्य पतिना । तृतीयानिर्देशा- दनुगृह्यमाणा इति शेपः । वयम् । किविशिष्टेन । हितेन हितकरण बन्धु- भूतेनेव । इवशब्दस्योपमार्थीयत्वात् मस्त्युपमार्थस्य सम्प्रत्यर्थे प्रयोग इति पादपूरणः । जयामसि जयामः । किम् । गामधं गाश्चाश्वांश्च । अन्यदपि पोप- यित्नु स्वयं पुष्टं पोपयितृ च । किं तत् । सामर्थ्याद् गजमहिपादि । भाकारः पादपूरणार्थः । सः क्षेत्रस्य पतिः नः अस्मान् मृलाति । 'मृल सुखने' । लोड) पञ्चमो लकारः । मुखयत्वित्यर्थः । ईदृशे एतादृशे । कस्मिन् । सामर्थ्यात् फर्मणि । सप्तमीनिर्देशाद् वर्तमानानिति वाक्यशेषः । एतदुक्तं भवति येन क्षेत्रस्य पतिनानुगृह्यमाणाः सन्तो वयं गवादि प्राप्नुमः स इदानीं स्वदेवत्ये कर्मणि वर्तमानानभिलपितार्थप्रदानेनास्मान् सुख यत्विति ॥ क्षेत्रस्यपतेमधुमन्तमूर्मिधेनुरिवपपोभस्मासुधुक्ष्व । मधुश्चुतघृतमिवसुप्तमृतस्यनःपयोमुळयन्तु ।। (भए०२.अध्या..व०१.०१.. क्षेत्रस्य पते । हे क्षेत्रस्य पते! । मधुमन्तम् । मष्वित्युदकनाम । भूम्नि नायं मतुप् । यहुनोदकेन युक्तम् । रसवचनो वा मधुशब्दः । मधुस्वादुयुक्तम् । ऊर्मिम् उदकसङ्घातम् । धेनुरिव पयः । यथा धेनुः क्षीरं क्षारयते तद्वत् । अस्मासु निमित्वे एपा सप्तमी । 'धर्मणि दीपिनम्' इतिवत् । अस्मदर्थमित्यर्थः । धुव । कम् । सामान्मेपम् । द्विकर्मको हि दुहिः । कीदृशं मेघम् । मधुश्चु. तम् । श्चुतिः क्षरणे । मधुस्वादस्योदकस्य क्षरितारम् अभिम् । कीदृशम् । वृत- मिव । याज्ञे कर्मणि सुपूर्त पवित्रं निर्मलं चेरपभिमायः । किञ्च य एते त्यदनु। चरा माध्यमिका देवगणा मरुदादयः ते च त्वदनुमहात् ऋतस्योदकस्म अपां पतयः पालयितार. नः अम्मान मृळयन्तु । बामभ्यं मुखं ददलित्यर्थः ।। गधुमतीरोपंधी-पापोमधुमन्नोभवत्पन्तरिक्षम् । क्षेत्रस्यपतिर्मधुमानोअस्त्वरिष्यन्तोषन्चेनंचरेम ॥ (भए । धापा. ८. २.१.भ.प.) - ·- द्वितीयोऽध्याय । मधुमती । प्रथमार्थे द्वितीयेपा । मधुमत्य मधुरसा मधुस्वादूपता इत्यर्थ । औषधी । इयमपि द्वितीया प्रथमार्थे । भोषधयो व्रीह्याद्या । उत्तरत्र श्रूयमाणो भवतिरिहापक्रप्टव्य न इति च । भवन्तु अस्माकम् । किञ्च पाव एकस्या एव पूजनाथें बहुवचनम् । द्यौ । बहुवचनसामर्याद्वा धुव्यक्तिमत्व प्रतीम । यथा वसिष्ठेनोक्त. 'तिस्रो द्यायो निहिता अन्तरस्मिनि ति । मधुमत्यो भवन्त्वस्माकमित्यनुप । माप वृष्टिलक्षणाश्चापोऽस्मास मधुमत्यो भवन्तु । मधुमत न अस्माक भवतु अन्तरिक्षम् । किञ्च क्षेत्रस्य पतिर्मधु- मान् न अस्माकम् अस्तु भवतु । वय च क्षेत्रस्य पते प्रसादात् भरिप्यन्त । 'रुष रिप हिंसायाम्' । कर्मणि चाय व्यत्ययेन कर्तृप्रत्यय । पहित्यमाना फेनापीत्यर्थ । एन क्षेत्रस्य पतिमनुचरेम । व्यत्ययेनायमनु परेरथे । स्तुति. मिर्हविभिश्चैन परिचरेमेत्याशास्मह इत्यर्थः । अस्यैव प्राधान्य वेदितव्यम् । ओषध्यादयस्तु निपातभाज । तथा च भगवता यास्केनोक्त . 'तित्र क्षेत्रपत्या' इति । अत क्षेत्रस्य पते प्रसादादिति वाक्यशेपेण भवितव्यम् ।। शुनवाहाःशुननरःशुनपतुलाङ्गलम् । शुनपरतायध्यन्तांशुनमामुदिङ्गय ॥ (अष्टक ३ अध्या०८ २०९ *.४) शुन वाहा । भनिरुक्तेय प्रत्यक्ष कृता च । उदित्येति मध्यमपुरुषयोगात् । शुनमिति सुखनाम । क्रियाविशेषण चैतत् । वाहा बलीवा । अत्र यथा- सामर्थ्य क्रियापदमध्याहार्यम् । सामर्थ्यदेव युगशब्दश्च द्वितीयान्तोऽध्याहार्य । मुख युग वहन्तु वाहा । शुन मुख नर मनुष्या कर्षका । कर्पन्विति शेष । शुन कृपतु विलिखतु । भूमिमिति शेष । लागल हलम् । शुन मुख वरना. धर्ममय्यो रज्जव बध्यन्ता युगादिभि सह नद्धा भवन्त्वित्यर्थ । शुन सुखम् अष्टाम् । अष्ट्राशन्देनारावचनेनात्र तीक्ष्णलाइलाममुच्यते । हे शुन। उदिङ्य । इजिगत्यर्थ । उदित्येपोऽवेत्येतस्य स्थाने । अवेङ्गय ममेरध मवेशयेत्यर्भ अपरेऽत्र श्रूयमाण शुनपद देवतापद मन्यन्ते । तस्मिन् पक्षे विभक्तिव्यत्ययेन भाव्यम् । एव च योजना - शुनो वाहान वाहयतु । शुनो नन् कर्पयतु । शुनो लागलं विलेखयतु । शुनो वरना बध्नातु बन्धयतु या । अथवा शुनेन वरत्रा बभ्यन्तामिति । शुनोऽष्ट्रामदिश्यतु ।। १. 'धौनकेमोम्' घ. पास ।

·बावकायनगृपमन्त्रन्याल्यायो शुनासाराविमांवानजुपर्धापरिविचक्रथुम्पयः। तेनेमामुपसिञ्चतम् ॥ (अष्ट० ३. अध्या०८. द. ९ शुनासीरी। हे शुनासीरौ ! वाय्वादित्यौ ! इमां मयोच्चार्यमाणां स्तुति- लक्षणां वाचं जुपेथा सेवेथां शृणुतमित्यर्थः । जुपित्वा च यत् यः । उदकनामै- तत् । वृष्टिलक्षणमुदकम् । दिवि । द्युमणमन्तरिक्षस्योपलक्षणार्थम् । दिव्यन्त रिक्षे च । चक्रथुः कृतवन्तौ स्थः । स्यमण्डले मेघोदरेषु विस्तारितवन्तावि. त्यर्थः । तेन पयसा इमां पृथिवीमुपासश्चतम् उपगम्य सिञ्चतम् । महत्या वृष्टया प्रथिवीं केदयतमित्यर्थः ।। अर्वाचीसुभगेभवसीतेवन्दामहेत्वा । यर्थानःसुभगासंसियानासुफलाससि ॥ (अ१.३.गण्या८.५०९ ..." भर्वाची मुभगे ।हे सीते! । सीताशब्यो लालपर्यायः । तस्याः सम्बो- धनम् । अर्वाची अस्मदभिमुखी भव । सुभगे। सुपने! शोभनस्य घनस्य हेतुमूते इत्यर्थः । वयं च यन्दामहे । पदिरन स्तुत्यर्थः । त्या त्वाम् । कर्य स्तूयत इति । उच्यते । यथा येन प्रकारेण स्तुता सती ना अस्माकं सुमगा शोभनस्य भगस्य मीयादेर्धनत्य प्रापिका । अससि भवसि । यथा नः भस्माकं मुफला । फलशब्दनात्र धनजन्यं सुखमभिप्रेयते । धनप्राप्तिद्वारण कल्याण- मुखजननीत्यर्थः । भससि भवसि तथा वन्दामहे इति सम्बन्धः ॥ इन्द्रःसीतानिग्रहातुतांपूपानुपच्छतु । सान:पर्यस्वतीदुहामुधरामुत्तरांसमाम् ।। (नट. १.या०८.१० १.१...) इन्द्रः सीताम् । इन्यः सौता लागलं निगृहातु न्यग गृहातु भूमेरपः प्रवेशयलित्यर्थः । तां सीतां पूषा भादित्यः देवतान्तरं का अनुयच्छतु । मन्वित्र उदित्येतस्य स्पाने । पित्र्यापारे उपच्यतु व्यापारमस्तित्ययः ।

·(भट०. द्वितीयोऽध्यायः । सा च सीता न अस्माकम् । पयस्वती । पय शब्देन अत्र कृषिजन्य ब्रीहियवा- पन्नमभिप्रेतम् । तद्वती । व्रीहियवाद्यलस्योत्पादिकेत्यर्थ । दुहा दुग्धा पूरयतु । केन । सामर्थ्याद् व्रीहियवाद्यन्नाघेन । किं सकदेव । न । किं तर्हि । उत्तरामुत्तरा समाम् । समाशब्द सवत्सरपर्याय । 'कालाध्वनोरत्यन्तसयोगे--(२ ३५) इति द्वितीया । उत्तरस्मिन्नुत्तरस्मिन् सवत्सरे । यावज्जीवं सातत्येनेस्यर्थः । अथवा पयसतीशब्दो धेनुपचनो लुप्तोपमश्च । यथा पयस्वती दध्याज्या- दिभि गोमिन पूरयति तद्वत् । मस्यामृचि पूर्वस्मितर्षर्चे इन्द्रापूषणौ नैपा- तिको, सीतादेवतात्वस्य शौनकादिभिरुक्तत्वात् ।। शुननाफालाविकृपन्तुभूमिंशुनकीनाशाअभियन्तुवाहैः । शुनपर्जन्यामधुनापयोभिाशुनाशीराशुनमस्मासुधचम् ।। ऋ० ८.) शुन न । शुन सुखम् । न । तादर्थ्यचतुर्थ्यन्तमेतद् । अस्मदर्थम् । फाला । फालाशब्दो लाङ्गलाप्रवचन । लालाप्राणि । विकृपन्तु । विशब्दो वैविध्ये । कृषिविलेखार्थ । विविध नानाप्रकार लिखन्तु । भूमिम् अस्मक्षेत्र- लक्षणाम् । शुन सुख कीनाशा कर्षका अभियन्तु आभिमुख्येन गच्छन्तु । इतस्तत परिश्रमन्त्वित्यर्थ 1 वाहै सहयोगलक्षणैपा तृतीया । बलीवर्दे सह । वलीवदीन युग नियुज्येत्यर्थ । शुन सुख पर्जन्यो देव । मधुना पयोभि उभे अप्येते उदकनामनी । पौनरुक्त्यपरिहारार्थ विशेषणविशेष्यत्वम् । पयोभिरिति बहुवचनमेकवचनस्य स्थाने द्रष्टव्यम् । मधुनेत्यनेन सामानाधिकर- ण्यात् । मधुना पयसा मध्वास्वादेनोदकेन वृष्टिलक्षणेन | साकाइत्वादस्मान् तर्पयत्विति शेष । उत्तर पाद प्रत्यक्षकृत , धत्तमिति मध्यमपुरुषयोगात् । शुनासीरा शुनासीरौ । 'सुपा सुलक् - (७-१-३९) इत्यादिनामन्त्रितप्र- थमाद्विवचनस्यायमाकर । हे शुनासीरो! । वारबादित्यौ । कुत एतत् । यास्क. वचनात् । 'शुनासीरौ शुनो वायु सीर आदित्योऽन्तरिक्षे सरणादिति । शुन सुख अस्मासु धत्तम् । दवातिर्धारणार्थ । धारयतमस्मासु । अस्यामृचि शुनासीरावेव प्रधानाविति केचित् । तस्मिन् पक्षे फालादयो निपातमाज । अपरे फालादीना सर्वेवा देवताव वदन्ति । 1. पन्नाथम', ३ 'पन्नावस्यो ख ग. पा.

·१६० भाश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां गा. प्रतिधमाना अनुमन्त्रयेत 'मयोभूर्वातो अभिवातसा' इति द्वाभ्याम् । मयोभूवातोभभिवातूस्राऊर्जस्वतीरोपधारारिंशन्ताम् । पीवस्वतीर्जीवधन्यापिवन्त्ववसायपद्धतेरुद्रमूळ । (अष्ट... अध्या०८. य० १७.भ...) श्वभरः काक्षीवतः ऋषिः । त्रिष्टुभौ । गावो देवता । मयोः । सुखस्य भावयिता । वातः वायुः उसा अभिवातु । उसेति गोनाम । अभिः प्रतिना समानार्थः । अस्मदीया गाः प्रतिगच्छतु मुखयत्वित्यर्थः । ता अपि वातेन मुख्यमानाः ऊर्जस्वतीः रसवतीः ओपधीः प्रीयायाः भारिशन्ताम् । रिशतिर्हि सार्थः । आडवागर्थे अर्वागाकृष्य दन्तैहिंसन्तु । भक्षयन्त्वित्यर्थः । किच पीवस्वतीः । पीवा बलं तद्वतीः बलसम्पादिकाः । जीवधन्याः । धिनोतिः प्रीणनार्थः । जीवानां प्रीणयित्रीः । कास्ताः । सामर्थ्याद् अप । पिबन्तु । हे रुद्र ! अवसाय पद्धते । अवसमिति पथ्यादैनमुच्यते । गावश्च पथ्यादनमुच्यन्ते तत्प्रभवस्य पयसोऽयमानत्वात् । पथ्यादनाय पद्धते पादयते गोलक्षणाय मृल मृडय मुखय सुखो भव । भवसाय पदत इति द्वितीयार्थे वा चतुर्थी । अवसं पद्वत् सुखयेति । अस्यामृचि पद्वत्या देवतात्वं वेदितव्यं, न रुद्रस्य । कुत एतत् । यास्कवचनात् . 'अथात्र प्रत्यक्षता हि स्तोतारो भवन्ति परोक्ष- कृतानि स्तोतन्यानि' इति । 'माचिदन्यत् विशंसत', 'कण्यम् भमिप्रगाय- वेति । यथा अनयोर्मन्त्रयो. प्रत्यक्षभूतानामपि सखीनां कण्वानां चादेयता- त्वम् , इन्द्रस्य मरुतां परोक्षभूतानामेव देवतात्वम् , एवमनापि प्रत्यक्षतस्य रुद्रस्यदिवतात्वं परोक्षभूताना गवामेय देवतात्यमवगन्तव्यम् । अयं न्यायः सर्वत्रवम्प्रकारेषु मन्त्रेषु द्रष्टव्यः । यासरूपाविरूपाएकरूपायासामग्निरिष्टयानामानिवेदं । पानिरसस्तपैसेहचफुस्ता पंःपर्जन्यमहिगर्मयछ ।। मट. ८ अध्या. ८.प. २७. फ.२.) 'य' ग गा. १. 'दा' 7. पा:

·द्वितीयोऽध्यायः। याः सरूपाः । या गावः सरूपाः समानरूपाः । जातेरैक्यात् समान- रूपत्वम् । विरूपाः विविधरूपाः । शौक्ल्यादिवर्णनानात्वाद् विविधरूपत्वम् । एकरूपाः । वाहनवोहनादिफलस्त्यैकरूपत्यादैकरूप्यम् । यासां च गवां नामानि भव्ये इले काम्मे चन्द्रे इत्येवमादीनि इष्टया इमानि इष्टौ भवानि यह सम्बन्धीनि कर्मानभूतानीत्यर्थः । भमिवेद । या गाः भनिरसो ऋपमः तपसा महता चक्रुः सृष्टवन्तः । (इइ) यज्ञे वा कर्माङ्गभावाय चक्रुः कृतवन्तः । ताभ्यो गोम्यः हे पर्जन्य ! महि महत् शर्म सुखं यच्छ देहि । वृष्टया यवसोदकं कुर्वन् । गव्यूतेरायती अनुमन्त्रयेत – 'यासामूधश्चतुर्विलमि'त्यनया। यासामूधश्चतुर्विषं मषोः पूर्ण घृतस्य च । ता नः सन्तु पयस्वतीनही!ष्ठे घृताच्यः॥ वामदेवार्षानुष्टुप् गोदेवत्मा । मामां गवाधः पयःस्मानं चतुर्बिलं चतुस्तनम् । मधोः मधुरसस्य क्षीरस्य पूर्ण घृतस्य प पूर्ण ता गावः पयस्वतीः । भूमि चायं मतुप् । पयस्वत्यः बहुक्षीरा इत्यर्थः । बहीनदयश्च । घृताच्यः । घृतमाज्यम् । 'अञ्चु गतिपूजनयोः' । धृतेन स्वकीमेन पूज्याः बहुघृताम्मेत्यर्थः । ना गोष्ठे गोशालायां सन्त भवन्तु । भस्माकं गोष्ठमित्थं- भूतानां गवां परिपूर्ण सदा भवेदित्ययः ।। 'या देवेषु तन्वमैरयन्ते'ति च सूचशेषम् । आयतीनामनुमन्त्रणे प्रयुजीतेति यादेवेपुतन्व१मैरयन्तयासांसोमोनिश्वारूपाणिवेद । ताअस्मभ्यंपयसापिन्व॑माना प्रजावतीरिन्द्रगोष्ठेरिरीहि । (भष्ट. ८.गाया. २०१७...) श्वभरः काक्षीवतः ऋषिः । त्रिष्टुभौ । गावो देवता । या गावः देवेषु अग्न्यादिषु तन्वं शरीरमात्मीयम् ऐरयन्त । ईस्पतिर्गतिकर्मा । ईरयन्ति गम- यन्ति । किमुक्तं भवति । या गाव आत्मीयां तर्नु हृदयाघवदानरुपेण हविष्ट्वमापादयन्ति । अग्न्यादिदेवानां सवनीयादिषु पशुप्वभाव प्रतिपद्यन्ते इत्यर्थः । अथवा पयोदधिघृतादिरूपेण देवानां प्रीतिं कुर्वन्तीत्यर्थः । यासा गवां सोमः विधा विश्वानि सर्वाणि रूपाणि भाकारान् वेद जानाति । वाक्यशेषः।

·१६२ आश्वलायनगृहमन्त्रन्याख्यायो कुत एतत् । 'सोम ओषधीनामधिपतिरिति मन्त्रवर्णात् , 'भोपध्यात्मा पशुरिति श्रुतिलिङ्गाश्च । ता गावः पयसा क्षीरेण (पिन्यमानाः) बहुक्षीर त्वात् भूमि सिञ्चतीः प्रजावतीः जीवदपत्याः हे इन्द्र ! गोष्ठे । स्थिता इति शेषः । अस्मभ्यं रिरीहि । (री)याच्याकर्मा । याच्या चात्र तत्पूर्वकं दानं लक्ष्यते भस्मभ्ममिति सम्प्रदानचतुर्थीश्रुतेः । देहीत्यर्थः ।। प्रजापतिर्मह्यमतारराणोयिश्वैर्देवैःपितृभिःसंविदानः । शिवा सतीरुपनोगोष्ठमाकस्तासांवयंप्रजयासंसदेम ॥ (अष्ट.८, अध्या.८.व. २७ 8. ४.) प्रजापतिः प्रजानां पाता हिरण्यगर्भः मखमेता गा रराणः ददत् । विश्वैर्देवैः पितृभिश्च सह संविदानः । सम्प्रतिपद्यमान इत्यर्थः । प्रजापतेर्गवां दानं सर्वे देवाः पितरश्चानुमन्यन्तामित्यभिप्रायः। किविशिष्टाः। शियाः सतीः प्रभूतक्षीरादिदानेन सुखा भवन्तीः नः गोष्ठं गोशालाम् । उप आ अकः । उपशब्दः समीपवचनः । गोठसमीपे गोष्ठ इत्यर्थः । आ अकः आरुष्य फरोतु । प्रतिष्ठापयत्वित्पर्धः । तासां तासां च प्रजापतिवनानां गोठे प्रतिष्ठा. पितानां गा प्रजया पुत्रपौत्रादिलक्षणया धयं संसदेम सहच्छेम संपुज्ये- महीत्यर्थः ॥ 'भागावीयमे के। एक आनायां गम्यूतेरायतीला गरामनुमन्त्रणे साधनं मन्यन्ते । आगायोअग्मन्नुतभद्रमकन्सीदन्तुगोप्ठेरणयन्त्वस्मे । मजायती:पुरुरूपाइहस्युरिन्द्रायपूर्वीरुषसोनुहानाः ॥ (मह. ४. अध्या.६.३.१५. *.1.1 भागाय इत्येतत् सूक्तमएचे गोदेवत्यं भरद्वाजो पाईस्परयो ददर्श । प्रथमा त्रिष्टुप् । द्वितीयाचास्तिस्रो जगत्यः । पञ्चम्याद्यास्तिसलिष्टुभः । अए. भ्यनुष्टुप् । आगावः । आइत्यस्य अम्मन्नित्याख्यातेन सम्बन्धः । गावः माग्मन् । लकारव्यत्ययः । आगच्छन्तु । गोष्ठं प्रतीति वाक्यशेषः । उत अपि भद्र कल्याणं शोभनं गोष्ठमझन् कुर्वन्तु । सीदन्तु उपविशन्तु । गोठे उपविश्य १ रणयन्तु शब्दयन्द रमयन्तु वा गोठे अस्मे अस्माकम् । किन्च ·द्वितीयोऽध्यायः। प्रजावतीः प्रजावत्यः यहपरया इत्यर्थः । पुरुरूपाः बहुरूपाश्च इहास्मद्- गृहे स्युभवेयुः । इन्द्राय इन्द्रार्थ पूपिसः । सप्तम्यर्थे द्वितीया । पूर्वासू- पस्सु । एकस्यामेव पूजार्थे बहुवचनम् । प्रथमायामुपसि उदयवेलायामि- त्यर्थः । दुहानाः । व्यत्ययेनायं कर्मणि कर्तृपत्ययः । दुह्यमानाः । इन्द्र शब्दधात्र परमैश्वर्ययोगात् प्रातरमिहोत्रदेवता सूर्यमाह, नेन्द्र, तदर्थस्य दोहन- स्योपा उदयवेलायामप्तम्भवात् । इन्दार्थो हि सान्नाय्यदोहः । स चान्य. स्मिन् काले, नोपा उदयवेलायाम् ।। इन्द्रोयज्वनेपृणतेचशिक्षत्युपेददातिनस्वापायति । भूयोभूयोरयिमिदस्यवर्धयमभिन्नखिल्येनिदधातिदेवयुम् ॥ (अर. ४. अध्या०व० २५ ...) इन्द्रो यज्वने । इन्द्रः यज्वने यष्ट्रे पृणते ददते च । शिक्षतिनिकर्मा । लोडथै लट् । शिक्षतु ददात्वित्यर्थ । किम् । सामर्थ्याद् गाः । न च क्लेशयन् । किं तर्हि । उपेद् ददाति । इत् पादपूरण । उपत्युपसर्गवैताग्यक्रियापदाध्या- हारः । लट् च लोडर्थे । उपगम्य ददात्वित्यर्थः । न च स्वमात्मानं मुषायति मोषयति भोपयतु । यष्टुर्दातुश्च यावदभिलषितं ददात्वित्यर्थः । अथवा स्वं धनं न गुपायति यष्टुर्दातुश्च धनं नोपहरतीत्यर्थः । किं कुर्वन् । भूयो भूयः पुनः पुनश्च रयिं गोलक्षणं धनम् । इदिति पादपूरणः । अस्य यष्टुतुथ वर्धयन् शिक्षतीति सम्बन्धः । किञ्च शरीरपातोचरकालं देवयुं देवकाम यष्टार दातारं च अभिन्ने अविदारिते अनिभृते अन्येनाभुक्तपूर्व इत्यर्थः । खिल्ये । खिल एव खिल्यः स्वार्थिकस्तद्धितः । सिले । खिलशब्दः स्वर्गवचनः । कथं कृत्वा । कमिति मुखनाम । तदन्त किन सरिखनः लीयन्तेऽस्मिन्निति किल: सन् ककारस्य सकारापत्या खिो भवति । तस्मिन् खिले । मुग्विभिः स्वनिमिः लीने स्वर्गप्रदश इत्यर्थ । निदधाति निदधातु स्थापयतु । मस्पामृचि यद्यपि गोशब्दो न पठितः, तथापि यज्वने पृणते च शिक्षतीत्यत्र देयवि. शेपस्याश्रणात् प्रकरणसामयाद् गा एव देयाः स्युः । एवं चेत् तासामेय प्राधान्यमवगन्तव्यं नेन्द्रम्य । कुत एतत् । कृत्सम्य सूक्तस्य गवामनु. मन्त्रणे विनियोगात् ।। 7' पर पर, .

·आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याल्यायां नतानशान्तिनदातितस्करोनासामामित्रोन्यस्थिराधर्षति । देवांश्रयाभिर्यजतेददातिचज्योगित्ताभिःसचतेगोपतिःसह ॥ (भट. ४, ध्या.व. २५, ०३.) न ता नन्ति । ता गावः न नशन्ति । छान्दसो विकरणाभावः । न नश्यन्तीत्यर्थः । न दमाति हिनस्ति हरतीत्यर्थः । तस्करः । नापि आसां गवामामित्रः । अमित्राः शत्रवः । तत्सम्बन्धी मामित्रः । अमित्रप्रभव इत्यर्थः । व्यथिः । क्रोधनामैतत् । क्रोधः । आदर्षति वर्षणं करोति । शत्रवोऽप्याभ्यो न कुध्यन्तीत्यर्थः । किन्च देवाश्च याभिाँभिर्यजते, ददाति च या ब्राझ- णेभ्यः, ताभिर्गोभिः ज्योक् चिरात् सघते । व्यत्ययेनायं कर्मणि शप् । सच्यते सेल्यते गोपतिः गोस्वामी सन् सह सहभूत एव मपृथकृत एवेत्यर्थः । अथवा सचत इति कर्तवैव शप् । ताभिः सह चिरं कालं सेवते । किम् । सामर्थ्याद देवान् । चिरं कोरं देवान् यजत इत्यर्थः ।। नताअर्यारेणुककाटोअश्नुतेनसंस्कृतत्रमुफ्यन्तिताअभि । उरुगायमभयंतस्यताअनुगावोमर्तस्यविचरन्तियचनः ।। (अ2.४, अध्या..व. २५.पा.४.) न ता अर्वा । ता गायः । भी । अर्तेर्गत्यर्थस्येवं रूपम् । नाश्वः । गन्ना शीघ्रगतिरित्यर्थः । रेणुककारः । कोऽयं रेणुककाटः । मरुभूमिप्रदेशे गोखादः सर्पजातिविशेपः कोऽपि । स नाश्नुते न व्यामोति न खादतीत्यर्थः । अथवा अर्वाञ्चो रेणव. पांसव एव ककाटः . 'कटे आवरणे' इत्यस्य यहछ- गन्तस्य रूपम् । शत्रूणां योश्वः दूरागतत्वात् पांसुभिरपावृतः आच्छादितः स रेणुककारः । स नामोति । शत्रयोऽपि दूरादधैरागत्य नापमन्तीत्यर्थः । नापि संस्कृतत्रम् । संस्कृत्य गोमांस भक्षयन् तेनात्मानं त्रायते संस्कृतत्रः, तम् । उपयन्ति उपगच्छन्ति ता गावः अभि आभिमुख्येन । गोमांससादिनापि न साधन्ते इत्यर्थः । किन्च उरुगायं बहुगति नानाप्रकारमित्यर्थः । अमयं तस्य गतस्य मनुष्यस्य यज्वनः यष्टुः स्वभूताः ता गायः अनुपिचरन्ति भानुपूर्पण विविध गटन्ति प्राप्नुवन्तीत्यर्थः॥ १. कधी भमित्रपमर' प.१. पा. २. 'लय स... पारस 1. 'पर- ·द्वितीयोऽध्यायः । गावोभगोगावइन्द्रोमेअच्छान्गावासोमस्यप्रथमस्यमक्षः । इमायागायःसर्जनासइन्द्रइच्छामीधृदामन साचिदिन्द्रम् ।। (अष्ट. ४. अध्या. ६.०२५ न. ५.) गावो भग' । गायः भग. । कः । धनम् । किमन्यैर्षनैरित्यभिप्रायः । गावः । द्वितीयार्थे प्रथमैषा । गा । इन्द्र. मे मम स्वभूता । अच्छान् । अच्छ इत्यस्य कान्तिकर्मण एतद् रूपम् । कामयता सान्नाय्यार्थमित्यर्थः । गावः सोमस्य प्रथमम्य सर्वत उत्कृष्टस्य भक्षः । भक्ष्यतेऽनेनेति भक्षः भक्ष- साधनमन्नम् । पयमादि(मिष्टा : निष्पादनद्वारेण भक्षसाधनभूता इत्यर्थः । इमा या गावः सः इन्द्रः इमा या गावः ता एवेन्द्र इत्यर्थ । हे जनास.! म- नुष्याः!। गवा प्रत्यासत्तिरिन्द्र प्रत्येतेन आख्यायते । यथा लोके यो देवदत्त. स एव राजेति । एव चेद् योहं गा इच्छामि स | इदिति पादपूरणः । हृदा मनसा । चित् । चिच्छब्दोऽत्र चार्थे । हृदयेन मनसा च इन्द्रं प्रार्थये इति । चिरन्तनो मनोरथो हृदयमुच्यते । इदानीन्तनो मन । तेनानयोर्न पौनरु- पत्यम् । हृदा मनसा इति हेतौ तृतीया । प्रयोजनस्य च हेतुत्वेन विवक्षा । चिरन्तनस्य मनोरमस्याधुनातनस्य च प्राप्त्यर्थमिन्द्रमिच्छामि प्रार्थय इति । अथवा मन शब्दो मन इत्यस्य क्रियाशब्दो हृदयस्यैव विशेषणम् । मन्त्र- ज्ञात्रा हृदयेनेति । अस्मिन् पक्षे करण एवं तृतीया । चिच्छब्दस्तु पादपूरणः ।। युयंगावोमेदयथाकृशंचिदरिञ्चित्कृणुथासुप्रतीकम् । भद्रंगृहकशुथभद्रवाचोहबोरयउच्यतेसभासु ॥ (अष्ट.४ अध्या०६ २०२५. भ..) । यूय गायः । हे गार । यूय मेदयथ मेदस्विन बलवन्त कुरुत । कृशं चित् कृशमपि दुर्बलमपीत्यर्थ । अधीर चित् । रो मत्वर्थे । अश्रीमन्तमपि विरूपमपीत्यर्थः । कृणुभ कुरुथ सुप्रतीकं सुदर्शन सुरूपमित्यर्थः । किन्च भद्रं कल्याण गृह वेदम कृणुय । हे भद्रवाच ! कल्याणशब्दा: । गाव । वृहत् महच्च सारत व युष्माक स्वमूत वय. अन्नं क्षरिदध्यादिलक्षणम् उच्यते कीर्त्यते सभासु जनससत्सु ॥ 'मा स्याद' ५ पाठ.. २. 'त' स. घ. पाठ. .

·भाश्वलापनगृह्यमन्त्रन्याख्यायां प्रजावती:सूयवसरिशन्ती शुद्धाअपःसुप्रपाणेपियन्तीः । मानास्ते शतमाषसम्परियोहेतीरुद्रस्यज्याः ॥ (भर. ४.अम्मा... २५.० ७.) प्रजावतीः । प्रमावतीरित्यापा द्वितीयाः षष्ठयर्थे वेदितव्याः । प्रजा. तीनामविच्छिन्नमजासन्तानानां सुयवसं शोभनं यवसं तृणादिभक्षम् । रिशन्तीः रिशन्तीना हिंसन्तीनामास्वादयन्तीनामित्यर्थः । शुदाः अफल्मषाः अपः उदकानि । सुप्रपाणे | सुखं प्रपीयते यत्र तत् सुप्रपाणं, तत्र तीर्थे । पिबन्तीः पिबन्तीनाम् । वः युष्माकं स्तेनः चोरो मा ईशत मा ईशिष्ट मा स्वामितां गच्छन्तु । मा च अघशंसः अपं पापं मरणादि तस्य शंसिता प्रार्थयिता । ईशतेत्यनुवर्तितन्यम् । किम्च वः युष्माकं हेतिरायुधं हिंसा वा तत्कार्या रुवस्य स्वमूता परिवृज्याः । व्यत्ययेन मध्यमः प्रथमस्य स्थाने । परि- मज्यात् परिवर्जयेत् । रुद्रोऽपि युप्मान् मा हिंसीदित्यर्थः ।। उपेदमुपपर्चनमामगोपूपपृच्यताम् । उपऋपमस्परेतस्युपेन्द्रतवाय ॥ (भष्ट. ४. भण्या...य. १५ ९. ८.) उपेदम् । उपशब्दोऽत्र समित्यस्य स्थाने । इदमुपपर्चनम् । खलतुपक- कंटकादीनि सम्पच्यन्ते अस्मिन् तदुपपर्चनं गोभक्तम् । भासु गोषु । तृतीया] सप्तमीयम् । भाभिगोभिः । उपएच्यताम् । उपत्येतत् समित्यस्य स्थाने । उपसर्गा- भ्यासादाख्यातस्याभ्यासः । अभ्यासाचार्थभ्यस्त्वम् । सम्पृच्यता, भक्षित सद् रसादिमावेन सम्यक् परिणम्य शरीरेवासां व्यवतिष्ठतामित्यर्थः । न प केवलाभिगोभिः । कि तर्हि । उप कपमत्य । तृतीयार्थेऽत्र पष्ठी | अपमे. णापि सम्पृच्यताम् । किमर्थमच्यते । रेतसि । निमित एपा सप्तमी। फल. भूतस्य रेतसो निमित्त्वम् । रेतसि निमिते, रेतोनियंत्यमित्यर्थः । भवा उपपनं क्षीरादिरुच्यते । आनु गोषु यत् क्षीरादि तत् सम्पृच्यताम् । फेन- सह। सामव्दस्माभिः क्षीरं प्रमूतं गोपा अस्मदर्य क्षरनिवस्यर्थः । उपप- भस्य रेतसि । मयमा पक्षमीपम् । कपभस्म यदेतः तच सम्पृच्पताम्फेन ·तृतीयोऽध्यायः । सह । सामा गोभिः । गर्मिण्यो भवन्तु च गाव इत्यर्थः । हे इन्द्र! तव तृतीयार्थ एषा पष्ठी । त्वया सम्पृच्यताम् ! किं तत् । सामर्थ्याद् आसां गवां पयः । श्रपणादिसाधनभावापत्त्या आसां पय. सोमेन सह त्वदुदरं प्रविशे- दित्यर्थः । किमर्थम् । वीर्ये । वीर्यार्थमित्यर्थः ।। गणानामामुपतिक्षेत 'भूता स्थेति । भूताः स्थ प्रशस्ताः स्थ शोभनाः प्रियाः पियो भूयासं शं माय जानीध्वं शं मयि जानीध्वम् ।। वामदेवार्य उरिणग्या यजुर्स। गावोऽभिधेयाः। हे गावः! भूताः । पशब्द. लोपो द्रष्टव्यः । प्रभूता बद्दयः इत्यर्थः । स्थ लोडणे लट् । स्थ भवतेत्यर्थः । प्रशस्ताः प्रशंसनीयाध बहुक्षीरत्वादिगुणेन । स्थ भवत । शोभनाः क. स्याण्यः प्रिया इष्टा सर्वस्यं गृह जनस्य। भवतेत्यनुषः । अहमपि वो युष्माकं मिय इष्टः । घासपानीयप्रदानादिना तर्पयनित्यर्थः । भूयासं भरेयमित्या- शासे । यत एवम्, अतो यूयमपि मयि शं सुखं जानीध्वम् । जानातिरत्र शुदोऽपि अनुपूर्वो द्रष्टव्यः । अनुजानीत । पयोदधिपतादिप्रदानद्वारेण मचं सुखं प्रयच्छतेत्यर्थः ॥ इति गृल्यम व्याख्याया द्वितीयोऽध्याय.॥ अथ तृतीयोऽध्यायः । ब्रह्मय प्रणवम्यादति सावित्र्यो गताः परिधानीया - नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओपषीभ्यो नमो वाचे नमो वायस्पतये नमो विष्णने महते करोमि । इति। नमो ब्रह्मणे । ब्रह्मा चतुर्मुखो ब्रह्म वा परमात्मा । भग्न्यादयः प्रसिद्धाः । ओपीष्वभिधात्र्यो देवताः । विष्णवे महते । वृहते नाकार- प्रभावाभ्याम् ॥ तर्पणमन्त्रा निगवसिद्धाः । 'भूताम्मेवमन्तानी'त्ययं मन्त्रो न भवतीति गृधव्याख्याने वयमनोचाम । 'गार्गी पाचकवी'त्येको मन्त्रः ।। 'स्य भ'स.ग.पा. २, 'यितेत्यर्थः पाठः .

·२६८ मामलापनगणमन्त्रन्याल्यायो अथ प्राचीनावीती पितृतीर्थेन सुमन्तुजैमिनिवैशम्पायनपैल- सूत्रभाष्यभारतमहाभारतधर्माचार्यास्तृप्यन्तु । जानन्तिघाहविर्गार्य- गौतमशाकल्यबाभ्रव्यमाण्डूकेयास्तृप्यन्तु । गर्गी वाचकवी तृप्यतु । परवा प्रातिथेयी तृप्यतु । सुलभा मैत्रेयी तृप्यतु ।। गर्गीति गोत्रव्यपदेशः । पाचकवीत्पपत्यान्तो व्यपदेशः । वचनो. स्पत्यम् । एवं तावद् पाजसनेयिनामुपनिषदि पाठः । इह त्वन्यथा पठन्ति गर्गिवाचकवाति । वडवा प्रातिथेयोति । मतिथिशन्दः शुभादिषु द्राव्यः । मुम्मा मैत्रेयीति । मित्रयुशब्दः शुभादिः । गार्योदयो ब्रह्मवादिन्य उपनि- पत्सु प्रसिद्धाः॥ उपाकरणे आग्याहुति साविज्यादयो नव निगतसिद्धा । दधिसक्तून् जुहोति 'अमिमीले त्यादिभिर्मण्डलायनतर्भूतनिकादिमन्नः । अपिमाळेपुरोहितंयज्ञस्यदेवमृत्विज॑म् । होतारं रग्नधातमम् । (भट. १. अध्या.........) । ममिमहमी। ईड स्तुतौ' । पातिशाल्पाशेन कारः। स्तुरे । पुरोहितं पूर्वस्यां दिश्याहवनीयात्मना निहितम् । मनस्य देवम् । दिविश्वकर्मा । ईश्वरम् । न केवलं देवमेव यज्ञस्य । किन्तर्हि । कात्विजम् । कतमम् । होतारम् । जमि देवानां होता' । तदधिष्ठितो मानुपो होता मवर्तते । रनपातमम् मतिमामेन रलादीनां दातारम् ।। कुपुम्भफस्तदेवचीदगिरे वर्तमानका। वृधिकस्यारसंविपमरसंश्चिकतेविषम् ।। (भर. १. भभ्या०५ कपम्मकः । भगस्त्यस्य विषदष्टस्याम् । कुपुम्भफ इत्यादित्यामिषानं मन्यते । व्युत्पपिस्त 'कुपुम क्षेपे' इति फण्ड्वादिषु पठ्यते । तमांसि कुपु- पति क्षिपतीति कुपुम्भकः । यगन्ताद् गुल् । मकारान्दसः उपजनः । गिरेरुदयगिरः मर्तमानकः । स्वाकः । प्रवर्तमानः उपन् । एपम्भूतः पु- ।

·तृतीयोऽध्याय । म्भक तदब्रवीत् । किं तत् । वृश्चिकस्य विषकीटम्य विषम् अरस निर्य. मिति । अतश्च हे वृश्चिक ! ते विपम् अरस निर्वीर्यमविञ्चित्कर भवत्विति ।। त्वममेटुभिस्त्वमाशुशुक्षणिस्त्वमद्भ्यस्त्वमश्मनपरि । त्वंजनेभ्यस्त्वमोपंधीभ्यस्त्वनृणानृपतेजायसेशुचिः ॥ (अष्ट० २ अध्या० ५ २०१७ ०" त्वमग्ने । धुमि । गृत्समदस्यार्पम् । हे अग्ने' व द्युमिरित्थभूत । त्वमेवाशुशुक्षणि आशुशुचा दीप्त्या क्षणिता हिसिता तमसाम् ! त्वमेव चाट्यो जायसे वैद्युतात्मना। त्वमेवाश्मनस्परि । परि पञ्चम्यनुवादी । अश्मान्तरेण घृष्यमाणादश्मनोऽपि त्व जायसे । सजातीयोऽपदिश्यते । योऽश्मनोरन्तरमि जायमान स त्वमेव बनेभ्योऽपि जायसे दावरूपेण । त्वमेव चौपधीभ्य शर वशादिभ्यो जायसे । एव व ततस्ततो जायसे । नृणा नृपते ! । नृणा पत इत्येतावानेवार्थ । शुचिर्दीप्त ॥ भायदंस्त्वंशकुनेभद्रमादतूष्णीमासीनःसुमतिचिकिदिनः । यदुत्पतन्यदसिकरियथावदेमविदथेमुवीराः ।। (अz.२ अध्या.८.१२.०३ आवदस्त्वम् । गृत्समदेन स्तुत इन्द्रत्तस्मै कामान् दत्त्या त पथि गच्छन्त शकुनिर्भूत्वा न्यषेधत् । पुनरपि तत्स्तुती शुश्रूषमाण तमिन्द्र गृ. त्समदो वदति--हे शकुने ! आवदन् आभिमुख्येन वदन् त्व भद्र कल्याण- मावद । तूष्णीं निश्शब्द आसीनो नोऽस्माक्मुपरि सुमतिं शोभना मतिम् मनुग्रहात्मिका बुद्धि चिकिद्धि । 'कित ज्ञाने' । इह तु ज्ञानपूर्वके करोत्यर्थे द्रष्टव्य । ज्ञात्वा कुरु । अथवा न आत्माक मुमति शोभना स्तुति सूष्णी मासीन चिफिद्धि जानीहि । यद् यस्त्व वदसि ककारेर्यथा । कारिति शब्दस्य कर्ता कर्कराख्य पक्षी । स यथा वदति तथा यस्त्वमुत्पतन् वदसि स आवदन् भद्रमावदेति सम्बन्ध । वय च ते प्रसादाद् विदथे यज्ञे वृहत् महाय स्तोत्रं शस्त्र च सुधीरा सुपुत्रा भूत्वा वदेम वदितु लभेमहि ॥ ४ ·१७० आधलायनगृह्यमन्त्रन्याल्यायां सोमस्यमातवसंवश्यग्नेवखिंचकर्थविदथेयजध्यै । देवाँअच्छादीर्घाजेअद्भिशमायेअग्नेतत्वंजुपस्व ॥ (अष्ट. २. भध्मा०८.व. १३.०१.) सोमस्य मा । वैश्वामित्री । हे अग्ने! त्वं मा मां सोमस्य सोमयागस्य तवसं वृद्धिं वक्षि वह मापय । यथा मे सोमयागवृद्धिर्भवति तथा कुरु । पहिं हविपां बोढारम् आहवनीयादिकमग्निं चकर्थ । लोड लिट् । कुरु । देवताल्पोऽमिः प्रार्थ्यते यस्य व्यष्टयोऽन्येऽमयः । यस्यैवं भवति । 'वया इदग्नेऽग्नयस्ते अन्ये' इति । वयाः शाखाः । विदथे यज्ञे यजध्यै यष्टुं याग- निर्वृतये । विदथे यहिं कुरु । अहं च दद्यद् दीप्यमानो भूत्वा देवान् अच्छ । अच्छेत्यमेरथें । देवानभि उद्दिश्य । अद्रिम् अभिपवमावाणं युजे । लोडर्थे लट् । युनजे अभिपवे व्यापारयाणि । हे अमे! त्वं च शमाये शं सुखम् ईयते प्राप्यते येन तन यज्ञे तन्वं त्वदीयां तनुं जुषस्व । अन्तर्भावितण्यर्थः । जोपय अस्माभिदैर्हविर्मिः प्रीणय ॥ गृणानाजमदमिनायोनोवृतस्य सीदतम् । पासोममृताधा। (भष्ट०३.अभ्या० १.प.११.० १८.) गृणाना। जमदमेरार्पम् । जमदमिना गया गृणाना ।व्यत्ययेनायं कर्मणि फतृप्रत्ययः । गीर्यमाणो स्तूयमानौ युवा हे मित्रावरुण!। प्रातस्य योनी यज्ञस्य स्थाने वेद्याख्ये सीदतमुपविशतम् । उपविश्य च सोमं पातं पियतं हे ऋतावृधा! तस्य सत्यस्य पृष्टयुदफस्य यज्ञस्य वा वर्धयितारौ ! ।। त्वांप्रेसमिसमन्ययोदेवासोदेवमतिन्येरिरइतक्रत्वान्येरिरे । अमर्त्ययनतगर्येष्वादेवमादेननरामचेतसंविश्वमादेवजनतमचेतसम् ।। (भष्ट०३ भवा०४. य० १२.०१.) त्यां सो।। वामदेवार्पम् । हे अमे! सदमित् सदव देयासः देवाः । समन्यवः । मन्युरिति क्रोधनान । इह तु चितविकारतोंम्यादभिनिवेशे 1. 'वि', ४. १. 'सि'क. पार 1. 'पा' स. पाट:. 'सामान्याद' स.पाटा ·तृतीयोऽध्यायः । १७१ द्रष्टव्यः । साभिनिवेशाः तात्पर्यवन्तो भूत्वा । देवमरतिम् । 'क गतौ' । हवि. गृहीत्या देवान् प्रति गन्तारं त्वां न्येरिरे निश्चयेनेरितवन्तः प्रवर्तितवन्तः । हिः प्रसिद्धौ । एवमेतत् प्रसिद्धं-'विश्वेदेवाः शास्तनमायथेहे'त्यादौ । इतिः प्रकारे। उक्तप्रकारेण । क्रत्वा तुना कर्मणा हविर्वहनलक्षणेन न्येरिरे । के । देवाः । एवं मत्वेति विशेषणविवक्षायां पुनर्वचनम् । सर्वत्रैवमेव दृश्यते पारुच्छेपे (1)। मनुप्याश्चेति शेषः । देवाश्च मनुष्याश्च त्यामेव हव्यवाहं चक्रिर इति । वीत- हव्योऽप्याह - 'स्वां दूतममे ! अमृतं युगे युगे हव्यवाहं दधिरे वायुमीझ्यं देवासश्च मर्तासच जागृविमिति । लं च हे यजत । यष्टव्य ! मत्र्येषु मध्ये देवम् । दीव्यतिरत्र दानकर्मा । हविषां दातारं यजमानम् । अमर्त्यममरण- धर्माणम् आदेवं आगतदेवत्वं देवत्वं प्राप्तं च आजनत । 'जन जनने' । अन्तर्भावितण्यर्थः । लोट् । मध्यमपुरुषैकवचनव्यत्ययः । आजनय अमर्त्यमादेवं चाभिमुख्येन कुरु । प्रचेतसं प्रकृष्टज्ञानं चाजनत । न चैकमेव केवलम् । किन्तर्हि । विश्वमादेवं जनत प्रचेतसम् । विश्वमिति विशेषणविवक्षायां पुन- र्वचनम् ॥ धामन्तेविश्वभुवनमधिश्रितमन्तःसमुद्रहृद्यन्तरायुपि । अपामनीकेसमिथेयआभृतस्तमश्याममघुमन्तंतऊर्मिम् ॥ (भष्ट. ३. भध्या० ८. ३० " ऋ० ११.) धामन्ते । वामदेवार्षम् । अनिरुता सौरी । हे सूर्य! ते तव धामन् धामनि स्थाने मण्डलाख्ये । विश्वं भुवनम् उदकनामैतत् । उदकम् । अधिः सप्तम्यर्थानुवादी । रश्मिभिराहृत्य स्थापितं श्रितं भवति । तथान्तः समुद्रे । समुद्रमित्यन्तरिक्षनाम । अन्तरिक्षस्य मध्ये रश्मिभिर्मेधेषु विसृष्टं श्रितं भवति । आयुपि । आयवो मनुष्या. । तस्यैव सकार उपजन. । षष्ठयर्थे सप्तमी । जाता- वेकवचनम् । आयूनां मनुष्याणाम् । हृदि हृदयसमीपवर्तिनि उदरेऽन्तः श्रितम् । मेधैर्विसृष्टं मनुष्यैः पानीयादिरूपेणोपयुक्तं तत्र श्रितं भवति । एवमेपोदकस्य गतिस्त्वदायत्ता। वयं च त्वत्प्रसादात् तासामपामनीके समूहे । समिथे। सहाम- नामैतत् । तत्सदृशे सद्कुले । य ऊर्मिस्तरङ्ग आभृत. तं मधुमन्तं मधुखादु. युक्तं ते उक्तेन प्रकारेण तव स्वमूतम् अश्याम अश्नवामहै प्राप्नुयाम ॥ 1. 'स्वाग' क. पाठः २. 'श्च गागविम्' स. पाठ.. ३. मि. पाठ:

·आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां अयोध्यग्निःसमिधाजनानांप्रतिधेनुमिवायतीमुपासम् । यहाईवप्रवयामुज्जिहानाप्रभानचा सिस्रतेनाकमच्छ । (अष्ट०३. अध्या. ८. व० १२. न.1.) यहा उज्जिहाना । अयोध्यमिः । बुधगविष्ठिरावृषी । अत्रैकवाक्यताप्रसिद्ध्यर्थं यत्तच्छ- ब्दावध्याहार्यो । योऽमिरयोधि बोध्यते उद्दीप्यते समिधा पालाश्या आहुति. धारणार्थया । जनानाम् । विभक्तिव्यत्ययः । जनैरग्निहोत्रिभिः । कदा । आयतीमुपास प्रति उपस्युदितायाम् । धेनुमिव यथा धेनुमायती प्रति वत्सो योध्यते तद्वत् । तस्यामेर्भानवो रश्मयः नाकमच्छ स्वर्ग प्रति सिसते प्रसरन्ति । प्रशब्दस्य पादपूरणे द्विर्वचनम् । अन्न दृष्टान्तः वयामिव । यहा इति महन्नाम । उज्जिहाना इति पक्षिनाम । 'ओहादगतो। उज्जिहते उत्पतन्तीति । वयति शाखाभिधानम् । यथा वृक्षस्योचा शाखां महान्तः पक्षिणः प्रसरन्ति प्रसर्पन्ति तद्वत् ।। गन्तानोयज्ञयज्ञियाःसुशमिश्रोताहवमरक्षएंचयामरुत् । ज्येष्ठांसोनपर्वतासोव्योमनियूयंतस्यप्रचेतसःस्यातदुर्धर्तवोनिदः ॥ (अष्ट. ४. अध्या०४. व० ३४.० ९.) गन्ता नः । एवयामरुपिः । मारुती । हे यज्ञियाः। यागार्हा मरुतः। नोऽस्माकं यज्ञं गन्त । केवलोऽपि गमिरापूर्वस्यार्थे द्रएव्यः । आगन्त आ- गच्छत । सुशमि । शमीति कर्मनाम । क्रियाविशेषणमिदम् । शोभनं गतिकर्म यथा भवति तथा आगन्त । आगत्य च श्रोत शृणुत हवं स्तुतिम् अरक्षः एक्यामरुत् । उभयत्रापि पष्ठ्या लक् । युप्माभिरेव यज्ञादपनीतरक्षस एवया- मरुतो मम यज्ञमागन्तेति । एक्यामरुदहमरक्षो रक्षारहितः । अतश्चागन्तेति या । किन ज्येष्टासो न पर्वतासः यथातिशयेन युद्धा हिमवदादयः पर्वता दुर्धराः व्योमनि व्योग्नि एवं यूयं तस्य । हृदये वर्तमानस्य शोरयं निर्देशः । तस्य मम शत्रोः । प्रनेता : प्रकृष्टज्ञानस्य माधोपायनस्य । दुर्धर्तयो दुर्धराः म्यात भक्त निदः निन्दितुः । मम शत्रुमाकम्य तस्य पर्वतवद् दुर्धरा गया तं मारयतेति॥ त्वं नेपथगोमनोवास्याधियोअगोदत्त्महोता। त्वंसीपमछणोर्दुटरीनुसहोविश्वस्मनहरीसहध्य ।। (भ20. भम्पा. १. प.१५.१.) ..

·१ तृतीयोऽध्यायः। त्वं ह्यने । भरद्वाजस्यार्पम् । 'अमि देवानां मनोता तस्मिन् हि तपां मनांस्योतानि' इति ब्राह्मणम् । ओतानीति 'वेञ् तन्तुसन्तान' इत्यस्याङ्- पूर्वस्य रूपम् । देवानां मनांसि यस्मिन्नाभिमुख्येन सन्ततानि, यः सन्ततं मनसा देवैर्हविरानयनार्थिभिया॑तः स मनोता । मनश्शब्दस्य टिलोपश्छा- दसः स्त्रीत्वं च । हे अमे! मनोतारू सस्त्वम् अस्या थियोऽस्य कमर्णः श्रौतस्मातलक्षणस्य प्रथमो होता अभवः त्वयाधिष्ठितस्तु मानुषो होता प्रव. तते । हे दम्मा दर्शनीय! तमसां वोपक्षपयितः । त्वं सीम् । सींशब्द एवार्थे । स्वमेव च । हे वृषन् ! वर्पितः ! 'अगौ प्रास्ताहुतिरिति न्यायेन । अकृणोः करोपि । दुष्टरीतु दुष्टरं दुरभिभवं सहः वलं विश्वरमै सहसे । पष्ठ्यर्थं चतुर्थी। सहश्शब्दे च मतुपो लम् द्रष्टव्यः । सर्वस्य सहस्स्तो बलवतो रक्षःप्रभृतेः सहध्यै अभिभवाय ॥ योनःस्वोअरणोयश्चनिष्टयोजिघांसति । देवास्तंसर्वेधूर्वन्तुब्रह्मवर्मममान्तरम् ॥ (अ2० ५ अध्या. १. व. २२....) यो नः स्वः । भरद्वाजस्यैव । यः पुरुषो नोऽस्मान् स्वः स्वभूतो ज्ञात्यादिः अरणः अस्मास्वरममाणोऽप्रीयमाणः, यश्न निष्ठयः स्वेभ्यो निर्गतः परं जिघांसति, तं स्वं च परं च तं सर्वे देवाः धूर्वन्तु हिंसन्तु । मम तु ब्रह्म मन्त्रः वर्म तनुत्राणम् अन्तरं व्यवधायकं भवतु । ब्रह्मरूपेण वर्मणा वेष्टितं मां शत्रवो मा हिंसिपुः ॥ अग्निनरोदीधितिभिररण्योहस्तच्युतीजनयन्तप्रशस्तम् दूरेदृशंगृहपतिमर्युम् ॥ . - (अष्ट. ५. अध्या० १.० २३ ०१.) अनि नर. । वासिष्ठी । नरो मनुष्या ऋत्विजः । दीधितिरित्यगुलिनाम । ताभिदीधितिमिः । अरण्योः । विभक्तिव्यत्ययः । अरणिभ्याम् । हस्तच्युती । तृतीयैकवचनस्य पूर्वसवर्णः । हस्तच्युन्या हस्तयोगत्या गतागतरूपेण व्यापारेण अरणिभ्यामृविजः प्रशस्तममिं जनयन्ति । किञ्च दूरदृशमाहवनीयम् । स हि गार्हपत्याद् दूरे दृश्यते । गृहपति गार्हपत्यम् । अथर्यु दक्षिणाग्निम् । दृश्यते ·च १७४ आपलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां 'अथर्यति दक्षिणागौ प्रयत्स्यदुपस्थाने दक्षिणमथर्य पितुं मे पाही'ति । अथर्यतिः कण्ड्वादियगन्तः ।। प्रतिचक्ष्ववित्रवेन्द्रश्चसोमजागृतम् । रक्षोभ्यायधर्मस्यतमशनियातुमद्भ्यः ।। (अप्ठ... अध्या. ७. व.९.ऋ. २५.) - प्रतिचक्ष्व । वसिष्ठो रक्षोभिरभिभूयमान इन्द्रासोमौ प्रार्थयते । हे सोम ! प्रतिचश्व प्रतिब्रूहि रक्षांसि भर्सय । विचक्ष्व विरूपं च ब्रूहि कटु-. कानि वचनानि । इन्द्रश्च त्वं जागृतम् अवधत्तम् । रक्षोभ्यो वधं वधसाधनं वज्रम् अस्यतं विपतम् , अशनि च यातुमद्भ्यः । यातयतेर्वधकर्मणो यातवो रक्षास्वेचायान्तरजातयः । तद्वद्भ्यस्तैर्युक्तेभ्यो रक्षोभ्यः । तानुद्दिश्य वधम - शनि चास्यतमिति ॥ माचिदन्यविशंसतसखायोमारिपण्यत इन्द्रमित्स्तोतारर्पणसासुतेमुहुरुक्थाचशंसत ॥ (अष्ट० ५. अध्या. ७. घ० १०. . .) मा चिद् । पौरः प्रगाथ ऋत्विजो भूते । चिच्छब्द एवार्थे । मैवा- न्यत् किश्चिदपि विशंसत । विर्धात्वर्थानुवादी । शंसनं वचनमात्रं न स्तुतिः । मैवान्यत् किञ्चिदपि चोचत । हे सखायः ! ऋत्विजो मा च रिपण्यत । रिपण्यतिहिंसाकर्म । वागिन्द्रियस्यान्यत्र व्यापारेणात्मानं मा हिसिष्ट । हिंसैव तत्र शिष्यते । किन्तहिं कुर्मः । इन्द्रमित् स्तोता इन्द्रमेव स्तुत । वृषणं वर्पितारं सचा सह सर्वे सम्भूय सुते सोमे । उद्गातून प्रत्येतदुक्तम् । स्तुतिर्हि तेषां फर्म । अथ होतॄन् प्रति - मुहुः, चीप्सालोपो द्रष्टव्यः । मुहुर्मुहुः । उक्या उक्थानि शस्त्राणि च शंसत ॥ आग्रेयाहिमरुत्सखाराद्रेभिःसोमपीतये । सोभर्याउपमुष्टुतिमादयस्वरणिरे ॥ (आर.६.भप्या... य. १५.१४.) 'यो'. पाठ 'मनोमा' क. पाठ, ·तृतीयोऽध्यायः आमे याहि । सोभरेरापम् । हे अमे ! आयाहि । मरुत्सखा मरुतः सखायो यस्य स त्वमायाहि रुनेमिः रुद्रपुत्रैः मरुद्भिः सह सोमपीतये सोमपानाय । कदायाहि । सोभर्याः सोभरेमम सुष्टुतिमुप शोभ- नायाः स्तुतेरनन्तरम् । पीत्वा च मादयस्वात्मानम् । स्वर्णरे । स्वःशब्दः सर्वपर्यायः । सर्वे नरा ऋत्विग्यजमानाः अस्मिन्निति स्वर्णरो यज्ञः ॥ स्वादिष्टयामदिष्ठयापर्वस्वसोमधारया । इन्द्रायपातवेसुतः ॥ (अष्ट०६ अध्या. ७.व०१६ ऋ० १.1 - स्वादिष्ठया । माधुच्छन्दसी । स्वादिष्ठयातिशयेन स्वाध्या । मदिष्ठया अतिशयेन मदकर्या धारया पवस्व क्षर हे सोम! लतात्मक ! इन्द्राय पातवे इन्द्रस्य पानार्थं सुतः अस्माभिरभिपुतः सन् ।। यत्तेराजञ्छ्रुतंहविस्तेन॑सोमाभिरक्षनः। अरातीवामानस्तारीन्मोचनःकिश्चनाममदिन्द्रायेन्दोपरिस्रव ॥ (भष्ट. ५. अध्या० ५. व. २८. न. ४.) यत्ते राजन् । । कश्यपो दुर्भिक्षे वृत्तिकर्शितो यया कया च विधया वर्तित्वा सुभिक्षे प्राप्ते सोमेनायष्ट । तस्य सोमो नाक्षरत् पापवृत्यायमजीवदिति । तं कश्यपः प्रार्थयते-हे सोम! राजन् ! यत् ते अस्माभिः शृतं हवि. पयसा ओदनेन (परिवेपन्त्या ?) क्रयादित्येतदभिप्रायमेतत् । तेन हविषा नोऽस्मानमि- रक्ष । त्वत्प्रसादाचारातीवा । अरातिः शत्रुरिह भावपरः। वनिमत्वर्थीयः) अरा- तित्ववान् । अरातिरिति यावत् । नोऽस्मान् मा तारीत् मातिक्रमीत् । मो च। मा उ भो । उः पादपूरणः। मा च नोऽस्माकम् । 'रुजार्थानां भावयच- -' (२-३-५४) इति कर्मणि पछी । किञ्चन किमपि रोगजातम् आममत् । 'अम सेगे' । रुग्णान् मा कार्यात् । हे इन्दो! | 'इदि लेदने। केदयितः!। सोमो हि क्षरन् क्लेदयति । इन्द्राय इन्द्रादीनां देवानामर्थाय । परिसव परितः क्षर । मास्माकं पापवृत्ति जीगणः ।। । नानाम् । १. 'मिः सह' क. पाठ ·१७६ आश्वलायनगृह्यमन्त्रन्याल्यायो अग्रेवृहन्नुपामोअस्थान्निर्जगंन्यान्तमसोज्योतिपांगात् । अनिर्भानुनारुशतास्वङ्गआजातोविश्वासान्यमाः ।। (अष्ट०७. अध्या०५.व. २९.३.१.) अग्रे वृहन् । नितस्यार्पम् । अर्थानुगुण्याद् द्वितीये पादे व्याख्या आ- रभ्यते । तमसो रात्रेर्निर्जगन्वान् निष्क्रान्तो रात्रावनुपशान्तस्ततो निर्गतोऽभि- ज्योतिपा स्वेन तेजसा युक्तः उपसामने उदये वृहन् भूत्वा आ अगात् गार्हपत्यात् प्रणीत आहवनीयदेशमागात् आगमत् । आगत्य च वृहन्नूर्ध्वः अस्थात् प्रज्वलितः सन् ज्वालारूपेणोल तिष्ठति । स्थित्वा च कर्मार्थ जातः समिद्धः सन् स्वङ्गः शोभनाशः भानुना स्वेन तेजसा रुशता अत्य- न्तदीप्तेन विश्वानि सद्मानि यज्ञगृहाणि आ अप्राः । पुरुषव्यत्ययः । आ अ- पात् आपूरयति । य एवं करोति तस्मै स्वाहा ॥ समानीवआकृतिःसमानाहृदयानियः । समानमस्तुवोमनोयथावःसुसहासति ।। (अष्ट० ८. अध्या० ०. ० ४९. मर. ४.) समानी वः । संवनन ऋपिः । आफूतिरभिप्रायः । यो युष्माकमा- फूतिः समानी अस्तु परस्परतो मया वा भिन्नाभिप्रायो मा भूत् । हृदया- न्यन्तःकरणानि, तानि च (समाना) समानानि सन्तु । यदेवकस्य हृदयं सकल्लयति तदेवान्यस्यापि सकल्पयतु । मनुत इति मनः आरमा । तदपि वः समानमस्तु । यादृश एकत्यात्मा तादृश एमान्यस्याप्यस्तु | यथासति वो युप्माकं सर्वमेव सुसह सुषु सह इयासति स्यात् न किञ्चित् पृथक्, तथा व आकृत्यादयः समानाः सन्तु । इयं शाकल्यानामन्त्या ॥ अपयशफलानाम् तच्योरावृणीमहे गावं यज्ञाय 1 गातुं यज्ञपतये । दैवी स्व. स्तिरस्तु नः । स्वस्तिर्मानुपेभ्यः । ऊर्घ जिगातु भेपजम् । शं नो अस्तु द्विपदे । शं चतुष्पदे ।। शंयोरापम् । यो मार्थाय तद्वयमावृणीमहे । किं तत् यज्ञाय । पष्ठच एपा चतुर्थी । मजस्य । गातुं गमन प्राप्तिम् । गातुं यज्ञप- तमे । एपा च पध्यर्थे चतुर्थी । यज्ञपतेः मम स्वर्गे गमनम् । किश देवी गातुं ·तृतीयोऽध्यायः । देवैः । कृता स्वस्तिः अविनाशिता नोऽस्तु । मानुपेभ्यः मनुष्येभ्यश्च नः स्वस्तिरात । देवाब मनुष्याश्च नः स्वस्ति दिशन्त्वित्यर्थः । इदं च मेपर्ज पर्वस्य भेषजमूतम् अस्माभिः कृतं कर्म ऊवं निगातु देवान् प्रति गच्छतु । तमा नः पस्माकं सम्बन्धिने द्विपदे मनुप्यप्राणिने पुत्रपौत्रादिकाय शम् भस्त । शमस्तु चतुष्पदे गवादिकाय !! समाप्तमुणकरणम् ।। । भय व्याधितस्यातुरस्य यक्ष्मगृहीतस्य वा पदाहुतिश्वर मुंचामि त्वा हविषा जीव. गाय कमि'सेतेन । मुञ्चामित्वाइविषाजीवनायकमज्ञातयक्ष्मादुतर्राभयक्ष्मात् । प्रादिर्जग्राहयदिवैतदेनंतपाइन्द्रामीभमुमुक्तमेनम् ॥ (अष्ट० ८. अध्या० ८. व. १.१.) मुम्चामि त्वा । यक्ष्मनाशनः अपिः । प्रथमोऽर्धचों रुग्णं पति । हे रुग्ण ! त्वा स्वाम् गहमनेन हविषा मुञ्चामि । किमर्थम् । जीवनाय । के पाद. पूरणाय । मुखं यथा तथा जीवनायेति वा । कस्मान्मुञ्चसि । अज्ञातयक्ष्माद् भविस्पएलिझाद् यक्ष्मणः । उतापि राजयक्ष्मात् स्पष्टलिभाद् राजयक्ष्मणः । अथेन्द्राग्नी प्रति । ग्राहिम्रहणीरोगः । एनं पुरुषम् । यदि वा ययेव प्राहि- जग्राह । एतत् । पञ्चम्या लक् । तस्या एतस्या ग्राह्याः हे इन्द्रामी! एनं प्रमु- मुक्तं प्रकर्षण मुश्चतम् ॥ यदिक्षितायुर्यदिवापरतोयादिमृत्योरन्तिकनीतएव । समाहरामिनिमतेरुपस्थादस्पार्पमेनंशतधारदाय ।। (अष्ट..भपा. घ. १९ .०१.) यदि क्षितायुः । यद्यप्ययं क्षीणायुः यदि वा परेतः चक्षुरादिभिः करणैः परागतः, यदि वा स्वयमेव मृत्योरन्तिकं नीत एव, तथापित पुरुषम् आहरामि । कुतः । निर्ऋतैर्मृत्युदेवताया उपस्थात् । आहत्य च एनं पुरुष शतशारदाय शतं शरदो यद् भावि जीवनं तस्मै । तदस्य यथा स्यादिति मस्पार्षम् । स्पृणोतिः पालयतिकर्मा। 'ते ते पाणान् स्परिप्यन्तीति दर्शनात् । पालयामि अपीपलं या ॥

·पाधणपनगृहमन्त्रमाश्यामा सहस्राक्षेणशतशारदेनशतायुपाहविपाहापेमेनम् । शतंयथेमंशरदोनयातीन्द्रोविश्वस्यदुरितस्यपारम् ॥ (अध० ८. अभ्या० ८, २० १९ .० ३.) सहस्राक्षेण । सहसमिति बहुनाम । अक्षाणीन्द्रियाणि । बहिन्द्रि- येण । 'शतायुर्वं पुरुषः शतवीर्यः शतेन्द्रिय' इति ब्राह्मणम् । इह तु तद्धेतौ तच्छब्दः। बहूनामिन्द्रियाणां निमित्तभूतेन । शतशारदेन । शतं शरदो भावि वीर्य शतशारदम् । तद्धेतुत्वाद्धविरपि शतशारदम् । शतायुषावर्षशतं जीवनहेतुना। जनेन हविषा एतद्धविर्तुत्वा। एनं यक्ष्मगृहीतं पुरुषम् आहरामि । यथा आहरणे सति इन्द्रो हविपा तर्पितः इमं शतं शरदो नयाति नयेत् प्रापयेत् , विश्वस्य च दुरितस्य यक्ष्मनिमित्तस्य पारं नयाति, तथा आहरामीति ।। शर्तजीवशरदोवर्धमानःशर्तहेमन्ताञ्छतमुवसन्तान् । शतमिन्द्रामीसवितायहस्पति शतायुपाहविषेमंपुनः । (अट० ८. अध्या. शतं जीव । यक्ष्मगृहीतं प्रत्युच्यते । हे यक्ष्मिन् ! त्वं यक्ष्मणो मुक्तः उपर्युपरि वर्धमान एव शतं शरदः ऋतून जीव । तथा हेमन्तानप्यूतून शत जीय । पतमु । उः पादपूरणः अप्यर्थे वा । वसन्तानपि शतं जीव । शतम् । अत्र संख्यया सापेक्षयानुक्ता ऋतयो गम्यन्ते शतं वर्षाः शतं शिशिरा- निति । किन्च इन्द्राग्न्यादयः शतायुषा शतायुर्निमिनानेन हविषा तर्पिताः सन्तः इमं मृतकल्पं पुनर्ददतु ।। आर्पित्वाविदत्वापुनरागाःपुनर्नव । सर्वाङ्गसर्वतेचक्षुःसर्वमायुचतेविदम् ।। ८ ब० १९. श० ४.) (अर. ८. अध्या- घ. १९. श्रा० ५.) । आहापम् । वामहमाइतवानस्मि मृत्योः सफाशात् । अविदं त्या लब्धयांधासि त्वा । त्वं च पुनरागाः यक्ष्मणो विमुक्तः पुनरागतोऽसि । हे पुनर्नव! व्याधिनाशेन पुनर्नवीभूत ! सर्या ! सम्पूर्णसर्वावयव! संथं च ते चक्षुः चक्षुरादीन्द्रियं सर्व पूर्ण चायुः ते तब अविदं लब्धपानस्मि ॥ स्वनिममनो वा भवानी देव सवितः' या गोषु दुःवयम्' इति पयनि- रादिल मुनित।

·१७९ तृतीयोऽध्यायः। अद्यानोदेवसवितःमजावत्सावी सौभगम् । पराष्वयंसुव ॥ (अष्ट. ४. अध्या०४.०२५. ४) अद्यानः । श्यावाश्व ऋषिः । देव। हे सवितः नः अस्मभ्य प्रजावत् पुत्रादिभिः प्रजाभिस्तद्वत् सौभगं सौभाग्यम् अद्यः सावीः अनुजानीहि देहि । दुःस्वप्मे भवं दुःप्वप्न्यं दुःस्वमसूचितमर्थजातं तत् परासुव परागमय अपनय ।। पथगो दुःप्वन्ययच्चास्मेदंहितर्दिवः । त्रिवायतद्विभावर्याप्त्यायपविहानेहसोबऊतयःसुऊनयोवऊतयः ।। (अष्टा६. अध्या०४.०९ "०१४.) यच गोषु । त्रितस्यार्पम् । दुःस्वप्नसूचितं गाविषयमर्थजातं यच्च, यथास्मे अस्मासु, तद् हे विभावरि! । उपोनामैतत् । हे उपः । तस्या विशेषणं- हे दिवो दुहितः । दिव आविर्भवन्ती तन्या दुहितेत्युपचर्यते । त्रिताय । वि- भक्तिव्यत्ययः । त्रितात् । तस्य विशेषणम् आप्त्याय । आप्त्याद् अभ्य उत्पन्नात् । श्रूयते च 'यदयोऽजायन्त तदाप्त्यानामा यत्वमिति । तकार उपजनः । आप्त्यात् त्रितनानो मतः तद् दुःप्वप्न्यं परावह परागमय । अपर आह-प्रतिमन्वन्तरमृपयो भिद्यन्ते । सनामानस्तु भवन्ति । तत्र मन्त्रदर्शी त्रितः पूर्वातीते त्रिते दुःप्वप्न्यं परावहेति प्रार्थयते । दृश्यते चान्य- प्राप्येवंविधो वादः । 'त्रिते देवा अमृजतैतदेन' इति, 'ते देवा भाप्त्येप्वमृत- मेजन्तेति च । परयोः पादयोरादित्याः प्रायन्ते । प्रत्यहमुद्यन्नसावादित्यस्ते- ज्वेवान्यतम इति तदुपस्थानस्याविरोधः । उपसस्तु सहचारित्वेनाभिधानम् । हे आदित्याः !। वः ऊतयः युष्मत्कर्तृकाणि पालनानि । अनेहसः । एह इति पापनाम । अपापाः । न केवलमनेहसः । मु ऊतयश्च व ऊतयः । अन्येषां देवानां न तादृश्य ऊतयः यथा युप्माकम् । अतश्च ताभिरस्मानप्य- यतेत्यभिप्रायः॥ निष्कंबांधाकृणवतेसवादुहितार्दिवः । त्रितेदुःप्वयंसर्वमाप्त्येपरिदमस्यनेहसोवऊन यःमुजतयोवठातयः ॥ (अष्ट०६. अध्या०,व० ९ .०१५) .. 'दुस्स्व', २. 'तज' ग. पाठः ·.१८. पाश्वलायनगृहमन्त्रव्याख्यायां निष्क वा । निष्कमिति सुवर्णनाम | 'तस्मानिष्कतमाः लियः' इवि मानवदर्शनात् । वाशब्दो विकल्प समुचये वा । घः पादपूरणः । कृणवते । पष्टयर्थे चतुर्थी। क्रियासामान्यवचनः फरोतिरिह खादित्वावगिरणे चर्तते । तद्धि स्वप्ने प्रतिकूलं सुवर्ण खावित्वावगिरतीति । स्वप्ने सुवर्ण सादित्वावगिरतो मम यद् दुःप्वप्न्यं तत्सूचितं भयम् । सज वा कृणवतः । अत्र करोतिर्धारणे । 'मलदमाली दक्षिणामुखः प्राजयतीत्यादिप्रतिपिद्धनग्धारणसूचितं वा यद् दुःप्वप्न्यं तदुगयमपि । अन्यचैवविध सर्व दुःप्वप्न्यम् । हे दिवो दुहितः। स्वरप्रसादादाप्ये त्रिते परिदद्मसि । परिः परापदाथें परादयः । यथा पुनोंप. सर्पति तथा त्रिते निमज । अनेहस इत्यादि गतम् ॥ तदनायतदंपसेतंभागमुपसेदुपे। त्रितायचद्वितायचोपोदुःष्वप्न्यवहानेइसौवऊतयःसुऊतयोवऊतयः ।। (अष्ट.६ अध्या.४.१.१०.१.११.) तदन्नाय । हे उपः । मदीयं दुप्यन्यं दुःस्वमसूचितं दुरितं त्रिताय तज्ज्येष्ठाय द्विताय च वह । त्रितं तज्ज्येष्ठं द्वितं च प्रापय । तयोर्विशेषणं- तदन्नायेत्यादि । तदेव देवादिभिर्निमृष्टं दुरितमन्नं यस्य तस्मै । तदेव निमू- एस्य दुरितस्य धारणमपः फर्म यस्य तदपाः । तस्मै । तदेव च भागत्वेनो. पसेदुपे प्राप्ताय । स एव हि देवस्तस्मै भागो दत्तः । अनेरासः ।। ययाकलापाशर्फयर्थऋणसंनयामसि । एवादःप्यन्यसर्वमाप्त्यसंनयामस्यनेहसोवऊतपःसुऊतयोवऊतयः ।। । (अष्ट.1. अध्या. ४. ३.१०.२०१७.) यथा फलाम् । ऋणस्य वृद्धिः फला । यथा तां वयं सनयामसि सनयामः । यथा शर्फ गवादेः सुरमतिप्रमाणं जित्वा समयामसि । मया या ऋणमेवं दुःप्यन्य सर्वमाप्त्ये त्रिते सन्नयामसि । अनेहसः ॥ अजमाद्यासनामघाभूमागिसोयम् । उपोयस्मापदुःयपत्यादर्भमा तदुच्छत्यनेहसोवऊतपामुऊतयोच- [ऊतयः॥ (07.1.गया. ४.५.१०....) 'पर'घ, गरमः ८, पार, ।

·प्रतीयोऽध्यायः। १८५ भजेष्म । लिडथै लड् । अथ वयं जयेम याजेतव्यम् । असनाम च । 'वन पण सम्भक्तो' । सनेम सम्भजेम च यत् सम्भक्तव्यम् । भनागसः अपा. पाम्प वयमभूम भवेम । हे उपः। त्वं यस्माद् दुःप्वप्प्याद् वयमभैष्म विभिमः, तद् अपोच्छतु । पुरुषव्यत्ययः । अपोच्छ । यथा तदपगतं भवति तयोच्छ न्युसा भव । अनेहसः ।। यो मे राजन् ! युज्य वा सम्रा वेति वा--- योमेराजन युज्योगमखायास्वमेभयंभीरवेमह्यमाई । स्तेनोवायोदिप्सतिनोतकोवात्वंतस्माद्घरुणपाह्यस्मान् ॥ (भए० ३. भया० .. व. १०. R. १.) यो मे राजन् । गार्समदी वरुणदेवत्या । परुणमादित्यानामन्यतम इत्यादित्योपस्थानस्याविरोधः । हे राजन् ! वरुण! यो यन्मे मम स्वभूतो युज्योऽन्तरग. सम्बन्धी पुत्रो प्राता जामातेति वा सखा वा । भीरखे भयशीलाम माम् । स्वप्ने भयमाह इदं ते दुरितमागामीति । यद्वा नः स्तेनः स्वमै दिप्सति । दश्नोतेहिंसार्थस्य सनि रूपम् । दिप्सतीति भूते लेट् । अमिषांसीत् । को वा यत् स्वमे दिप्सति । अरण्मश्वा अकः । त्वं तस्मात् सर्वस्मादस्मान् पाहि ॥ धुरखा जृम्भिवामनोहं दृष्ट्वा पाप गन्भमाघ्रायाक्षिस्पन्दने कर्णध्वनने च 'सुरक्षा' सादि जपेद् । सुचक्षा पहमक्षीभ्यां भूयासं सुवर्षा मुखेन सुश्रुत् कर्णाभ्यां मयि दक्षक्रतू ॥ ई च द्विवचने । भविभ्यां सुचक्षाः । चक्षिः पश्यतिकर्मा । तस्मादहं सुठु चक्षो दर्शनं सुदर्शनो भूयासम् । पक्षिमा मुष्ठ पश्येयम् । मुखेन च मुरर्चाः सुदीप्तियासम् । जृम्भवजनितं मुखे बैरूप्यं मा भूत् । कर्णाभ्यां च मथत् मुश्रीता भूयासम् । मा तु ध्वननसूचितं माधियं भूत् । दक्षः उत्साहः । मातुः कर्म प्रना था। तो च मयि स्ताम् ॥ भगमनीयां गत्वायाज्यं याजयित्वाप्रतिमायं प्रतिगृप चैत्यं यूपं वोपहत्य 'पुनमांमै- विति। पुनर्मामैरिवन्द्रियं पुनरायुः पुनर्भगः पुनविणमैतु मा पुनर्वा- अणमैतु मा स्वाहा ॥

·भाधलायनगृहमन्त्रव्याल्मायां इमे ये घिण्यासो अग्नयो यथास्थानमिह कल्पन्तां वैश्वानरो वाधानोऽन्तर्यच्छतु मे मनो हृद्यन्तरमृतस्य केतुः स्वाहा ।। भगमनीयागमनेन यन्मया परासिक्तमिन्द्रियं तद् मां पुनरैतु आ पतु आगच्छतु । तदपायनिमिचो दोषो मे मा भूत् । आयुश्च पुनरैतु । भगो भाग्य, स च पुनरैतु । द्रविणं धनं वकं वा । तच मां पुनरैतु । अकृत्यानु- छाननिमित्चा आयुरादीनां हानिर्मा मे भूत् । प्राणो भायो ब्राक्षणं तक मां पुनरैतु मा अपगमत् । "जैम्यं पुंसि च मैथुन्यं जातिभ्रंशकरं स्मृतम् ।" स्मृतिः। इमे ये । य हमे देवाः इन्द्रियाणामधिष्ठातारः । इह शरीरे पि- एण्यासः । स्वं स्वं स्थानं धिष्ण्यम् । तत्र भवाः स्थिताः अग्नयः अग्न्यादयः 'वाच्यगिर्मिन उत्सर्गे' इत्यादि मानने निर्दिष्टाः । सूर्य चक्षुर्गमयतादित्यादिके च गन्ने । ये इति वचनात् ते इति गम्यते । ते यथास्थानं यथाविपर्य यो यस्य विषयः शास्त्रेप्यप्रतिपिद्धस्तत्र कल्पन्ताम् । अग्न्यादिभिरधिष्ठितानीन्द्रि- माणि अप्रतिपिद्धेष्वेव विषयेषु प्रवर्तन्ता, प्रतिपिद्धेषु मा प्रवृतन् । वैश्वानरो जठरागि, - "अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । पाणापानसमायुक्तः पचाम्यानं चतुर्विधम् ॥" इति भगवद्गीतायां निर्दिष्टः । स च वाघानः वर्धमानः गे मनः अन्तर्यच्छतु मया अकृस्येषु विक्षिप्तं न भवति तथा करोतु । अन्तरित्युक्तं, कुत्रान्तरित्याह- इयन्ताहृदयस्य मध्ये । अमृतत्व केतुः अमरणस्य केतयिता प्रज्ञापयिता पैश्वानर एवं करोतु । तस्मै स्वाहा ।। मव्याधित नेत् म्बपन्तं 'येन सूर्य'ति पञ्चभिः । मत्यवरोहणे गताः । अभ्युदियाच्चंदुतराभिश्चतसमिरुपम्यानम् । पता अपि तत्रैव गताः ।। 'कपोतवेदगारमुम्हन्याशुपतेन या 'देवाः पोत' इति प्राचं जुहुद् जपेदा । देवा:कपोतइपितोपदिच्छन्दतोनित्याइदाजगाम ! उस्मभिर्चाममणामनिष्कृतिशनोवस्तुद्विपदेशचतुष्पदे ॥ (भप...भाया.म.११.7.1.1 ·तृतीयोऽध्यायः। कपोतस्यार्पम् । हे देवाः! । यत् । लिङ्गव्यत्ययः । यः कपोतः नि श्रीत्या दूतः इपितस्तयैव प्रेषितः । इदमस्मदगारम् आजगाम इच्छन्नम्माक- मनर्थमिच्छन् । तस्मै । विभक्तिव्यत्ययः । तं कपोतम् । अर्चाम । लडर्थे लोट् । अर्चामः पूजयामः । निष्कृतिं प्रायश्चित्तं च तस्य दुर्निमित्वस्य कृणवाम कुर्मः । अतम्म नोऽस्माकं संबन्धिने द्विपदे पुत्रादिकाय शमस्तु । चतुष्पदे गवादिकाय शमस्तु । शिवाफपोतइपितोनोअस्त्वनागादेवा शकुनोपहेषु । भग्निहिविमोजुपतीहविनाए परिदेतिपक्षिणीनोवणक्तु ॥ (भर. 6. अध्या. .. घ. २३.० २.. शिवः । हे देवाः! निर्ऋत्या इपितः प्रेपितोऽयं कपोताख्यः शनः पक्षी नोऽस्माकं गृहेषु शियोऽस्तु । अनागाः अनपराभश्चास्तु । अमि है । हिश्चार्थे । भमिथ्यायं नो हविः अस्माभिर्हतमिदमाज्यलक्षणं हविः जुपता विप्रः मेधावी पायम् । पक्षिणी कपोतस्य भी कपोतिका । कीदृशी । हेतिः हन्त्री हननं सूचयन्ती । सा च नः परिवृणस्तु सर्वतो वर्जयतु ॥ हेति पक्षिणीगदमात्यस्मानाष्ट्यांपदंकणुते अमिधाने शनोगोम्यचपुरुपेभ्यश्चास्तुमानोहिंसीदिहदेवाफपोतः ।। (मट• .. अध्या० . प. १३. न. ३.) हेतिः पक्षिणी । न्याख्यातं पदद्वयम् । सा भस्मान् न दभाति न वनोतु न हिनस्तु । आष्ट्रयाम् । अत्रैकवाक्यताप्रसिद्धयर्थ यच्छन्दोऽध्या- हार्यः । या पक्षिणी आष्ट्रयों दपिपिडकायां पदं कृणुते । अमियंत्र निधीयते तदमिधानं माम् । तत्र च या पदं कृणुते, सा न दभात्यस्मानित्यन्वयः । अगारस्योपरि कपोते आसीने तस्य प्रदेशस्सार्जवेनापःप्रदेशे यदि दधिधानी भाष्ट्र वा मवति तदा तयो. कपोतस्य पदमुद्रा रश्यते । तच दुनिमित्तमिति प्रसिदिः । मयं च कपोत इह गृहे आसीनः मा नो हिसीत् । किन्तु गोम्यः पुरुषेभ्यश्च शमस्तु हे देवा ।। यदुलूकोपर्दतिमोपमेतद्यत्कपोत पदमाकृणोति । यस्पंदूताप्रहितएपएतत्तस्मैयमायनमोअस्तुमृत्यपे ॥ । (भट..भया.८.६.११.१.४.)

·- १८४ पावलापनगृवमन्त्रव्याख्यामा यदुलकः । उलूको दिवाभीतः । स गृहस्योपरि शम्दायमानो यद् वदति, एतद् मोघं निष्फरं भवतु । यच कपोतोऽमो भ्राष्ट्रस्थे मरममिथे पद कृणोति पदमुद्रा दर्शनति, तच मोघमस्तु । यस्य भेषः कपोतो दूतः महित. स्तस्मै यमाय मृत्यवे मारयिने तमगोऽस्तु ॥ प्राचाकपोनंनुदतप्रणोदमिपमहन्त परिगनियध्वम् । संयोपर्यन्तोदुरितानिविाहित्वानऊर्जप्रतात्पतिष्ठा । (पष्ट. ८. अध्या• ८.५० २३ ० ५.) प्राचा कपोतम् । इमं कपोतमृना लक्षणेन मन्त्रेण नुदत इता क्षिपत हे मदीयाः पुत्रपौत्रादमः। । प्रणोदम् । भाभीक्ष्ण्ये णमुल् । छान्दसो द्विर्षचनामावः । अणुय पूर्व दण्डादिना पम्पारश नुदत यथा न पुनः प्रनिशेत् । मणुध च इपम् । विभक्तिव्यत्ययः । इभा अनेन । मदन्तो माचन्तः। गाम् । जातानेकवचनम् । गाः । परिनयध्वं गृहं परितः स्मापयत । कि कुर्वन्तः । विश्वा विवानि दुरितानि संयोपयन्तः । संयोपनं प्रमार्जनम् । हस्ताभ्यां सम्यक् प्रमृजन्तो यूयं गाः परिणयावम् । दुनिमित्ते सूचिते दुरिते शान्ते मनं गावश्च भस्माकं भूयासरित्यर्थः । भय र पतिष्ठः अतिशयेन पतितः कपोतः नः ऊर्जम् भलं नक्तं हित्वा तद्विपये फन्चिदप्यनर्थमहत्वा अन्यत्र प्रपसात् पततु॥ 'वयमुसा पथरते' इत्यर्धवयों चरिष्यन् । वयीत्वापथपतेरधनवाजसातये । भियेपूपमपुज्महि ॥ १९.५, भया... १... 7.1.) वया त्वा । भरद्वाजम्यापम् । पथि गच्छता पालयिता पपस्पतिः । पथापते ! यूपन् । चयम् । उ: पादपूरणः । वयं ला दिये पभि ज्ञानाय पनि गमनलक्षणाय वा फर्मणे अयुग्महि भस्मद्रागे उयुरी कुर्मः । रथं न वानसातये । वाजमातिरिति सद्भामनाम । यमा सवामा रयं युनते तद्वत् ।। अभिनोनयपमुंषीरंग यंतदक्षिणम् । बामगृहपतिनय ॥ (मट. ४. भापा.८.५० १.१.)

·ܟܐܐ तृतीयोऽध्यायः । अभि नः । मोऽस्मान् नये नरेभ्यो हितं वसु धनम् बभि प्रति सदुद्देशेन गृहपति गृहस्वामिनं गृहस्मं नय प्रापय । कीदृशम् । वीरं दाने शरं सन्तत- रानेऽप्यकातरम् । प्रयतदक्षिणं प्रदक्षिणं दावस्वभावम् । वाम वननीयम् । वसनः एद्विशेषणम् । एवम्मूतस्य वसुनः प्रापणार्थम् एवम्मूतं गृहपतिम- स्मान् पापय ॥ अदित्सन्तंचिदाणेपूपन्दानायचोदय । पणेश्चिविनदामनः ॥ (भष्ट ० ४ अध्या० ८.द....) अदित्सन्तम् । हे जाणे ! भागतदीप्ते! पूपन् ! अदित्सन्तं चित् । चिच्छब्दोऽप्यर्थे । दातुमनिच्छन्तमपि पुरुपं दानाय चोदय प्रेरय । पणि- माईविकः । तस्यापि मनः विम्रद विशेषेण प्रदय मृदूकुरु यथा दानो- सुकं भवति । विपथोराजसातयेचिनुहिरिमृधोजहि । साधन्तामुग्रनोधियः॥ (भष्ट०४ अध्या० .०१.. *.) विपमा । हे उप! अनभिभवनीय! नोऽस्मदर्थ वाजसातये धन- लामाय पयो विचिमुहि मार्गान् मार्गस्व । यैर्मागैर्गताः वयं पनं लभेमहि, तान् प्रदर्शय । ते च ये मृधः सदामकारिणस्तान् विजहि विनाशय । याः भस्माकं पियो धन कमेमहीति मनोरमरूपास्ता साधन्तां सिध्यन्तु ।। परिवन्धिपीनापारयाहर्दयाकवे । ममस्मभ्यरन्धय ॥ (भष्ट ० .. भाया ० ० ५० १.० ५.) परितृन्धि । हे कवे! पूपन् ! पणीनां दृदयानि । आरा प्रतोदः, तां पूषा हस्ते निभर्ति भायुधकृत्यार्थम् । तया परिएन्धि । तृदिहिंसाकर्मा। परितः पीरय यथा मृदूभवन्ति । परिव च अथानन्तरम् ईम् एतानस्मभ्यं रन्धय वशीकुरु ॥

·माधलायनगृथमन्त्रन्याख्यायां विपनारयातुदपणेरिच्छदिप्रियम् । अर्थमस्मभ्यरन्धय ॥ (मष्ट. ४.अध्या....१८मा...) विपन् । हे पूषन् ! अस्माकं प्रियमिच्छ । किं तत् । पणेईदि मारमा वितुद । अमें गतम् ॥ आरिखकिकिराकशुपणीनांहृदयाकवे । अथेमस्मभ्परन्धय ॥ (अष्ट. ४. भष्या०८.० १८ ....) आरिख । हे कवे ! पूषन् ! पणीनां हृदयानि पारिख भारया सम. तालिख । आलिख्य च फिकिरा किकिराणि । किरतेः 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः क" (३-१-१३५) इति के 'कृञादीनां के द्वे भवतः' इति द्विवंचने कृते छान्द- सोऽभ्यासे चुत्वाभावः । यथात्यर्थ धनानि विकिरन्ति तथा कुरु । अथेन ।। यापनक्षचोदनीमाराविभाणे । वयाँसमस्यहृदयमारिखकिकिराणु । मष्टा ४. अध्मा.... १५,०८.) यां पूपन् । । हे पूपन् ! आपूणे! यामारा ब्राचोदनी ब्रह्मणोऽनस्य चोदयित्री दात्री, स्तोतॄणां यामिलपितसम्पादनेन स्तुतिलक्षणस्य मन्त्रात्मकस्य ब्राह्मणः कारयित्रीम् । एवंमूला याम् आरां त्वं विमर्पि, तया समस्य सर्वस्य पणेरपि ह्दयमारिख किकिरा कृणु ॥ पातेअष्ट्रागोओपशाप्रणेपशुसाधनी। तस्यास्तेसुम्नमीमहे ॥ (अष्ट.५, अप्या.. य. १८..९.) पाते । हे पूपन् । आपूणे ! या ते स्वमूता भष्टया । 'मशू व्याप्ती । व्यापिनी । फासी । प्रकरणादारा । कीदृशी।गोगोपशा। गावो गमनयोगादश्वाः रथे युक्ताः । वानेत्य योपशेने मतोदनकाले । पशुसाधनी स्तोतृणामभिमतस्य पश्चादेः साधयित्री । तस्याः सकाशात् ते सुर स्वकर्तृकं सुसमीमहे याचामहे ।। १. स. पाठ.

·१८७ तृतीयोऽध्यायः । उतनोगोपणिधिर्यमश्वसांचाजसामुत । नृवत्कृणुहिवीतये ॥ (अष्ट.४, अध्याद० १० १०) उत नः । उत भपि च । नः अस्माकं धियं धनप्राप्तिमनोरथरुपा बुद्धिम् । गोपणि गवां सम्मक्रीं कृणुहि कुरु । तथाश्वसाम् । 'जनसनखनक्रम• गमो विट्'(३-२-६७)। 'विड्वनोरनुनासिकस्याऽऽत् ' (६-४-४१) । अश्वानां सम्भक्त्रीम् । (वाजसामन्नानां सम्मक्रीम् ।) वाजो धनं वा । उत अपि कृणुहि । वीतये । वातिरशनकर्मा । मामाकमुपभोगाय । नृवत् । यथा राजा ताशो वा अन्यः स्वभक्तानां षियमुक्तलक्षणां करोति तद्वत् ।। नष्टमधिजिगमिपन् मूढो वा 'सम्पूपन् । संपूपन्विदुनिययोअर्जासानुशासति । यएवेदमितिमवत् ॥ (अष्ट. १. अध्या... व. १९ ऋ० १.) सम्पूषन् । तस्यैवार्षम् । हे पूपन् ! घिदुपा पुरुषेण सह मां संनय समय । कीडशा । यः अञ्जसार्जवेन अनुशासति अनुशास्ति सम्यगुपदिशति । यश्च य एवेदमिति अवत् घूयात् सन्देहस्थानेषु निम्चिनुयात् । अनुशासन- प्रकारस्यैवायं प्रपञ्चः ॥ समुपूष्णागमेमहियोगृहॉभभिशासति । इमएपेनिचत्रवत् ॥ (अष्ट.. भध्या. ८. ५० १९ .०२) समु । उ: पादपूरणः । पूष्णा सह वयं सङ्गमेमहि सगच्छेमहि । फीडशेन । यो गृहान् गृहाश्रमिणः आभिशासति अभिमुख्येन शास्ति इत्थमिदं फर्तव्यमिति । यधेमे अर्था एवमेवमिति च ब्रवत् ब्रूयात् । अर्थानां तत्त्वाव. धारणे क्षम इति यावत् ।। पूष्णचनरिष्यतिनकोशोबपद्यते । नोअस्यव्ययतेपविः॥ (भा. ४. भम्पा .. १९. ...)

·१८८ माश्वलायनगृशमन्त्रव्याख्यायां पूणः । अस्य भगवतः पूष्णश्वकं रथचक्रं न रिष्यति न विनश्यति । कोशो दधिहतिः । सोऽपि नावपद्यते नाघः पतति । उक्तं हि-'इतेरिव ते कमस्तु सख्यम् अच्छिद्रस्य दधन्वतः' इति । न उनी । उमाथें । न च । अस्य पविः चमधारा व्ययते । एवंभूतोऽयं पूपेति स्तुतिः ।। योअस्मैहविपाविधमतपूपापिमृष्यते । प्रथमोविन्दतेबसु ॥ ॥ (अप. ४. भध्या०८.न. १९.१.) यो अस्मै । यः पुरुषोऽस्मै । विभक्तिव्यत्ययः । एनं पूपणम् । हविषा चरुपुरोहाशादिना । अविषत् । विधतिः परिचरणकर्मा । लडथै लम् । वि(द) पति परिचरति । तं पूषा नापि मृप्यते । 'भूप तितिक्षायाम'न्यत्र । इह स्वी- क्षतेरथे । अपिरुपार्थे । नापेक्षते । न फेवलमेतावत् । बहुपु धन लममानेषु सः प्रथमो वसु विन्दते तस्मै पूर्व ददाति यः पूर्पणं परिचरति ॥ पूपागामन्येतुनःपूषारक्षत्वर्वतः । पूषावाजंसनोतुनः॥ (भर. ४.अभ्या०८.१० १९ .०५.) न पूपा गाः । नोऽस्माकं गाः पूपा अन्वेतु रक्षन्ननुगच्छतु । पूरैव सर्वतोऽान् रक्षत । वाजमन्नं हविर्लक्षणं नोऽस्माकं स्वभूतं पूषा सनोतु सं- भजतु । अस्मभ्यमनं ददात्वित्यन्ये ।। पूपमनुमगाईहियजमानस्यसुन्वतः । अस्माकंस्तुवतामुत ॥ (भष्ट. ४.अभ्या०८.१०२.. पूपन्ननु । हे पूपन्] गाः प्रतिष्ठमानाः प्राविहि प्रकर्षणानुगच्छ रक्षार्थम् । कस गाः । यजमानस्य सुन्वतः । नच केवलं तस्यैव । किन्तर्हि । वो स्तुवतामसाकमपि । 1. 'पणं प्रति बघ, पाठा, ·। -- - तृतीयोऽध्यायः। १८९ माफिनेशन्माकीरिपन्माकींसंशारिकेवटे । अथारिष्टाभिरागहि ॥ (भष्ट ४. अभ्या० ८.५० २०. • ७.) माकिः । माकिरति निषेधार्थीयः । तथा माकीमिति । हे पूषन् ! स्वया रक्ष्यमाणानां गवां मध्ये काचिदपि माकिर्नेशत् । नशेर्लकि पुपादित्वावङ् । 'नशिमन्योरलिट्येत्यम्' इत्येकारः । मा नशत् नष्टा मा भूत्। माकी रिपत् मा च रिटा हिंसिता भूत् । मा च केवटे कूपे काचिदपि संशरि शीर्णा भूत् मा पप्सत् । अथ । एवमित्यस्यार्थेऽयमयशब्दः । एवमरिष्टाभिगोमिरागहि मागच्छ । शृण्वन्तंपूपर्णवयमियमनप्टवेदसम् । ईशानरायईमहे ॥ (भष्ट ४. अध्या. ८.५० २०.र. शृण्वन्तम् । अस्मद्याच्या शृण्वन्तं पूषणम् । इयम् । इरा अन्नं, तत्र साधुम् । अन्नवन्तम् । अनष्टवेदसमनष्टधनमनष्टप्रशं वा । ईशानं सर्वस्य । शत्रन्तमे. तत् । रायः धनानि ईमहे याचामहे । 'दुहियाचिरुधी'ति द्विकर्मकत्वम् ।। पन्तवतेवयंनरिष्येमकदाचन । स्तोतारस्तइहस्मसि ॥ (भष्ट० ४. अभ्या० ८ व. २०. ०१.) पूषन् तव । हे पूषन्। तव व्रते सकल्पे वर्तमानाः यथा त्वया सहल्पितं तथा वर्तमानाः वयं कदाचन कदाचिदपि न रिप्येम रिष्टा न भवेम । किञ्च इह जीविते तव स्तोतारो वयं स्मसि यावैज्जीव त्यामेव स्तुमः ।। परिपूषापरस्तादर्तदभातुदक्षिणम् । पुनोंनष्टमाजतु ॥ (भष्ट.४, अध्या.८.२.२.....) 'स्य' व पाठः 'म खाक. पाट ·1 - १९० आश्वलायनशमन्त्रव्याख्या परिपूषा । नष्टस्य गवादेर्गच्छतः परस्तादग्रतः पूषा स्वं दक्षिणं हस्त परिदधातु निरोधाय परितः स्थापयतु । ततश्च नष्टं गवादि नोऽस्मान् पुनरा- जतु । 'मज गतिक्षेपणयोः' । आगच्छतु ।। महान्तमध्वानमध्यन् प्रतिभयं वा 'सम्पूषनभ्वनः' इति । संपूषनध्वनस्तिरव्यहोरिमुषोनपात् । संक्ष्वादेवप्रणस्पुरः ।। (अष्ट. १. अध्या० ३. ३० २४. १२० १.) संपूषन् । कण्वस्यार्पम् | हे पूषन् ! अध्वनो मार्गात् सन्तिर सम्यक् तारय । वि । उपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियापदाध्याहारः । अंहश्च विगमय । हे विमुचोनपात् । । कारणावस्थापन्नं जगत् सर्गकाले विमुञ्चतीति विमुक् ईश्वरः । तस्य पुत्रः प्रजापतिः । तस्य पुत्रः पूषा । अत इदमुच्यते हे विमुनीनपात् । । नपादिति पौत्रामिधानम् । अथवा चतुर्थस्याभिधानम् । तदा प्रजापतेः पुत्रः कश्यपः । तत्पुत्रः पूषा । किश्च हे देव! नोऽस्माकं पुरः अप्रतः प्रसंक्ष्व प्रकर्षेण संचस्व सेवस्व । अस्माकममतो रक्षार्थ गच्छ । योनापूपमघोवृकोदुःशेयआदिदेशति । अपस्मतंपथोजहि ॥ -- (भष्ट. १. अभ्या० ३.व. २४.०२.) यो.नः । हे धूपन् ! यः अघः पापो वृताः श्वापदो दुःशेषः । शेवमिति मुखनाम । दुःशब्दः प्रतिपेधार्थीयः । दुश्शेवमसुखं दुःखम् । तस्य कर्ता दुश्शेवः । नोऽस्मान् आदिदेशति अमान् प्रति शब्दं करोति । वं वृकं पयोऽपनहि मपहत्य गमय । स्मेति पादपूरणः ।। अपत्यपरिपन्थिनमुपीवाणहुरक्षितम् । दूरमधिसुतेरेज ॥ (अ० १. अप्या: ३.५० २४.१०.३.) अपत्यम् । त्य से हुरश्चितम् । हुरश्चिदिति चोरनाम । चित्तं चित् । 'वृ को- टिल्ये । कुटिरुचितम् । मपीवाणं भोगणपरम् । परिपन्थिनं मार्ग परितस्तिष्ठन्तम् । १. 'स्मान म', १, 'म', पान, ·चीयोऽध्यायः। एवंभूतं हुरश्चितं सुतेर्मार्गाद् दूरम् अधि अप अज आक्षिप । मधिर्षावा- नुवादी 'मधिपरी अनर्थको' (१-१-९३) इति ।। त्वंतस्यद्धयाविनोपशंसस्यकस्यचित् । पदाभितिष्ठतपिम् ॥ - (अष्ट० १. अध्या०३ य० १४ ...) त्वं तस्य । तस्येत्येकान्तरायाचि प्रकृतस्प वृकस्य परामर्शः । हे पूषन् ! । तस्य वृकस्य । व्याविनः । दंष्ट्रयोई में विद्यते यस्य स द्वयावी । द्वयो. भयानो दीर्घश्चेति विनि दीर्घश्य, या 'उभयाविन्नुपधेहि दंष्ट्र'ति । पति- भाषणाभ्यां दंष्ट्राभ्यां युक्तस्य । अघसस्यानर्थमिच्छतः । कस्यचिद् यः कचिद् दृश्यते तस्य सर्वस्य वृकस्स । तपुषि तापयित्री दंष्ट्रा पदा आत्मी- येन पादेनाभितिष्ठ त्वम् । अभिरधेरथे । अधितिष्ठ आक्राम । अन्ये तु तपुषि- रित शिरसोऽभिधानं मन्यन्ते ॥ भातत्तदत्रमन्तुमापूष्मवोरणीमहे । ये पितॄनचोदयः ॥ (भए०१. अध्या. ७.५० २४ .. ५) था तत् । पूपन् ! दस! दर्शनीया शां वोपक्षपयित:! । मन्तुमः।। मन्तुऊनम् । हे तद्वन् ! । 'मतुयसो रु सम्बुद्धौ छन्दसि' (८-३.) ते तय स्वमूतं तदय पालनम् । इयमावृणीमहे । फिन्तत् । येनावसा पितॄन् भस्माकम् चोपयःप्रेरितवान् महत्सु प्रतिमयेषु मध्वसु गमितवानसि तदेव मार्यपामहे ।। अघानोविश्वसौभगहिरण्यवाशीमचम । धनानिसुपर्णाकधि ॥ (भष्ट. १.भप्या... २५. पर..." अपानः । हे पूषन् ! अप अपिन । नोऽस्मान् । विश्वसोमग! । सौ. भी सौभाग्यम् । तद्रिश्वं यस्य । हे वादृश! । हिरण्यवाशीमातम ! | वाचीति वादनाम । हिरण्यशब्दो यौगिकः । मकान् प्रति हिता रमणीया च पाणी हिरण्यवासी । हे अतिशयेन तद्वन् । धनानि, यानि लिप्सयो वयं प्रस्थिताः तानि । पुषगा । 'यन पण सम्मक्ती' । मुसम्मनानि मुलमानि । कृषि कुरु॥

·१९१ माधलायनगृहमन्त्रन्याल्यायो अतिनासवतोनयसुगानामुपाकृणु। पूर्षभिएकविंद ॥ (अष्ट० १. अध्या. ३. घ. २५.० ७.) मति नः । हे पूपन् ! नः अस्मान् । सम्वतः । गतिकर्मायम् । पभि गचातः । अतिनय यदतिनेतव्यं कादि तदतिकामय । अतिनयंश्च न येन केनचित् पमा । किन्तर्हि । मुपया शोमनेन पथा। कोऽर्थः । सुगा । सृतीयक. पचनस्याकारः। सुखेन गम्यते यत्र तादृशेन सुपथा नोऽस्मान् कृणु । किया. रोतिरतिनये द्रष्टव्यः । अतिनय । किम्चेह पपि तुमा- स्मीय फर्म रक्षारूपं विद जानीहि । त्वदीयं बेतत् कर्म परिरक्षणं नाम ।। अभिसूयवसनयननवजारोअध्यने । पूर्वभिहक्रतुंपिद ॥ सामान्मवचनः (अष्ट.1,पप्या. २.व. २५ ...) अभि । यवसमित्यननाम । तत् सुष्टु लभ्यते यत्र तत् सूयवसम् अध्वानम् अस्मानभिनय अभिगमय । किमर्थमधनः सूयवसत्वं पार्थ्यते । यस्मानवज्वारः पुरुषोऽध्वने न ममवति पथि गन्तुं न शक्नोति । ज्वारो बुभुक्षा सन्तापहेतुत्वात् । नरोऽभिनवो ज्यारो यस्य स नवज्वारः अत्यन्तबुभु- क्षितः । पूषन्निह गतम् ॥ शग्धिपूर्धिनयंसिचशिशीहिप्रास्युदरम् । पूर्षनिहक्रतविद ।। (अष्ट. १. अभ्या० ३.घ०२५ ल...) शग्धि । शग्धीति याच्याकर्मान्यन्त्र । इह तु तत्पूर्वके दाने वर्तत हति द्रष्टव्यम् । शन्धि देहि । मा चाल्पम् । किन्तर्हि । पूर्षि पूरय पूर्ण देहि । प्रयसि च प्रकण च यच्छ । पौनःपुन्यं प्रकपः । मा सकृद् दत्त्वा विरंसीः, शिर्शहि । श्यतिः संस्कारकर्मा । देयं च संस्कुरु । हेयपरित्यागेनो- पादयं देहि । उदरं च त्वदीयं प्रासि अस्माभिदत्तैर्ह विभिः पूरय | भस्माकं वोदरं पूरय यथा पथि न क्षुध्येम । पूषनिह गतम् ॥ 1. 'ते। 'ग. पाठः, ·तृतीयोऽध्यायः । १९३ नपूपर्णमेथामसियुक्तैरभिगृणीमसि । वनिदस्ममीमहे ॥ (अष्ट. ९ अभ्या० ३ ० २५ र १०.) न पूषणम् । मेथिराकोशकर्मा । पूपणं वयं न मेपामास नाक्रोशामः नायोग्यं स्तुमः । किन्तर्हि । सूक्तैः शोभनर्वचनैरभिगृणीमसि अभिष्टुमः । अभिगीर्य च दमं दर्शनीयं पूपा वसूनि वयमीमहे याचामहे ॥ अध समावर्तन मन्त्रा । अहते वाससी आच्छादयति 'युवं वस्त्राणीति युववस्त्राणिपीवसावसायुयोरच्छिद्रामन्तवोहसर्गाः । अातिरतमनृतानिविश्वमतेनमित्रावरुणासचेथे ।। -- (अष्ट. २ अध्या०२ व. २२ प्र.) युवं वस्त्राणि । दैर्घतमसी । हे मित्रावरुणा ! मित्रावरुणौ ! युवं युवाम् । (पीवसा 1) पीयःशब्दः पीवरवचनः । द्विवचनस्याकार. । पीवानी सन्तो वस्त्राणि वसाथे आच्छादयथः । ययोर्युवोर्युवयोर्मन्तवो मननानि ज्ञानानि । हशब्दश्चार्थे भिन्नक्रमः । सर्गाश्च । सर्गा उत्साहाः ते च । अच्छिद्रा. अव्य. वच्छिन्नाः । यौ च युवां विश्वान्यनृतानि अवातिरतम् । वधकर्मायम् । लडथै लड् । अवतिरथः हथः । इदमेव चानृताना हननं यत् तद्वादिनां हनन । यौ च ऋतेनोदकेन वृष्टिलक्षणेन सचेथे संबध्येथे। तौ युवां वस्त्राणि चसाथे। युवामिवाहमपि वस्त्राणि वसै इत्युपस्कारेण योज्यम् । अञ्जनेनाकते 'अश्मन'। अश्मनस्तेजोऽसि चक्षुर्मे पाहि ॥ हे अन्जन! त्वम् । अश्मनः । तद्वत्ययमुपचारः। अदमवतः पर्वतस्य हिमवतः । हिमवांश्वान पर्वतः । 'यदाञ्जनं त्रैककुटं जातं हिमवतस्परि' इत्यापस्तम्बीयानां मन्त्रदर्शनात् । अश्मनः त्वं तेजोऽसि साराशोऽसि । स त्वं चक्षुर्मे पाहि । इन्द्रियाभिप्रायमेकवचनम् । चक्षुपी रक्ष ॥ मणिकुण्डले आवधीत अश्मनः । अश्मनस्तेजोऽसि श्रोनं मे पाहि ।। हे मणिकुण्डल! अश्मनः अश्भवतो मेर्वादेस्त्वं तेजोऽसि । तत् त्वं श्रोत्रं मे पाहि ।। 2A ·t आश्वलायनगृयमन्त्रव्याल्यायो भजमपि नाति नाता' अनार्मास्यनार्तोऽहं भूयासम् । हे सक् । त्वम् अनार्तासि । अमपि त्वधारणादनातॊ भूयासम् ॥ उपानहावातिप्रति 'देवानाम्। देवानां प्रतिष्ठे स्थी सर्वतो मा पातम् ॥ है उपानहो । युवां देवानामपि प्रतिष्ठे स्थः । प्रतिः प्रशब्दस्यायें । प्रस्थानसाधने भयथः । ते युवा सर्वतो मां पातं रक्षतम् ।। 'छत्रगादत्ते दिवः'। दिवश्छमासि ।। हे छत्र! त्वं दिवः धुस्थस्यातपवर्षादेः छद्म छादयित असि ।। वैणवं दण्डमादसे 'बेणु'। वेणुरसि वानस्पत्योऽसि सर्वतो मा पाहि । हे दण्ड! त्वं वेणुरसि । विकारे अयं प्रकृतिशब्दः । वैणयोऽसि । वानस्सत्यः । वनस्य पाला वानस्पत्य । यद्वा महान् । स त्वं सर्वतश्च सादेर्मा पाहि।। 'भायुष्यमिपति सूक्तेन दशनन माण कण्ठे प्रमुयति । तत्र प्रत्यूचमृषयः "सनाकः समकथैव रानातनसनन्दन।। सुमः सोन्य समुः सुक्षीः मुवाफ सर्वश्च ते दश ।" इति । सर्वेऽमा दाक्षायणगोत्रा । आयुष्यं वर्चस्य रायस्पोपमौद्भिदम् । इदं हिरण्यं वर्चस्यं जैत्रायाविशतादु माम् ।। आयुप्यम् आयुमो निमिचम् । तया वर्चस्य रायस्पोपं धनस्य पोपयितु । औद्विदम् । अद्वित्प्रकाशकरं सदेवौद्भिदं यशस्करम् । एवम्भूतमिदं हिरण्यं वर्चत्यं दीतिमत् जैत्राय जयाय मामाविशतात् । उः पादपूरणः ।। 1, पदमा', १. 'नो' पाठः ३. 'सस्सः सोह, पाठः। २ ३ ।

·तृतीयोऽध्यायः ।। १९५ उच्च जि पृतनापाट् सभासाहं धनजयम् । सर्वाः समग्रा ऋद्धयो हिरण्येऽस्मिन् समाहिताः ॥ उच्चैर्भूता वाजिनो यत्र तदुच्चैर्वाजि, उत्कृष्टानामश्वानां प्रापयित । पृतनापाट् । 'पह मर्पणे' । अभिभवे छन्दसि । पृतनानां शत्रुसेनानामभिभवितु । सभासाहम् । सभायाश्वामिभक्ति । धनञ्जयं शत्रुधनानां जेतृ । एवम्भूतं तावदिदं हिरण्यम् । न चैतायदेव । सर्वाः सममा ऋद्धयो हिरण्येऽसिन् समाहिताः प्रतिष्ठिताः ।। शनमहं हिरण्यस्य पितुर्नामेव जप्रभ । तेन मां सूर्यत्वचमकरं पूरुष प्रियम् ॥ शुनमिति सुखनाम । शुनं सुखकरम् । हिरण्यस्य नाम सुवर्ण काश्चनमि- त्यादि । अहं जंग्रभ । लडथै लिट् । 'हग्रहोर्भश्छन्दसि' । गृहामि उच्चारयामि । पितुरिव । यथा पितुर्नाम पुत्राः स्नेहात् पुनः पुनः कीर्तयन्ति तद्वद् । यस्य नाम गृहामि तेन हिरण्येन मणिरूपेण मां सूर्यत्व सूर्यवदुज्ज्वलरूपम् । पूरुषु । पध्यर्थे सप्तमी । पूरुशब्दो मनुप्यनाम । बहुशब्दपर्यायस्य वा पुरु- शब्दस्य दीर्घश्छान्दसः । मनुष्याणां बहूनां या । प्रियमकरं करोमि ।। सम्राजं च विराज चाभिष्टिर्या च में ध्रुवा । लक्ष्मी राष्ट्रस्य या मुखे तया मामिन्द्र'! संसूज ॥ आद्यस्य पादस्य चतुर्थेन सम्बन्धः । या । चशब्दो यक्ष्यमाणापेझयो । या च । मे ध्रुवा नित्यानपायिनी पुत्रपश्चादिविषया । अभिषिः । पररूपं कत- न्तवत् । अभ्येपणा प्रार्थना । या च राष्ट्रस्य मुसे लक्ष्मीः राष्ट्र लक्ष्मीरिति यावत् । तयाभिष्टया लक्ष्म्या च हे इन्द्र! मां सम्राजं च विराजं च फुला संसज। सम्यग्दीप्तः सम्राट् । विविधं दीप्तो विराट् । आधिपत्यस्यावान्तरवि- शेपो वा । 'साम्राज्यं भोज्यं स्वाराज्यं नैराग्यमिति दर्शनात् ।। अमेः प्रयातं परि यद्धिरण्यममृतं नब्ने अधि मत्र्येषु। य एनर्वेद स इदेनदाईति जरा मृत्युभवति यो विभर्ति ।। मदिरण्यममेः परिजज्ञे उदपद्यत । अमिं हि हिरण्यरेतसमुपचरन्ति । बसिष्ठोऽप्याह - 'अमेरपत्यं प्रथमं हिरण्यमिति । जनित्वा च मयंपु प्रयात' भोग्यतया । अधिः पादपूरणः । अमृतममृतत्वस्य हेतुम् । 'हिरण्यदा'अमृतत्व ·आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्याया भजन्ते' इति दर्शनात् । अपरे आहुः अग्ने परिप्रयातं सर्वतो निर्गतं यद्धिरण्यममृतं मयैवधिजज्ञे । अधिः सप्तम्यर्थानुवादीति । एनदुक्तलक्षणं हिरण्यं यो वेद तत्त्वतो जानाति स इत् स एव एनदहति स एवास्य योग्यः । यस्तु बिभर्ति तस्य । जरा । तृतीयैकवचनस्याकारः । जरयैव । मृत्युभवति नाकाले। अपरः पाठः 'जरामृत्यू हरतीति । यो विभर्ति स जरां मृत्युं च हरति । यद्वेद राजा वरुणो यदु देवी सरस्वती । इन्द्रो यत्रहा वेद तन्मे वर्चस आयुपे । यद्धिरण्यं वरुणादयो विदन्ति, तन्मे वर्चसे आयुपे च भवतु ।। न तद्रक्षांसि न पिशाचास्तरन्ति देवानामोजः प्रथमज ह्येतत् । तद् यो विभर्ति दाक्षायणं हिरण्यं स देवेषु कृणुते दीर्घमायुः । स मनु- प्येषु कृणुते दीर्घमायुः ॥ तदुक्तगुणं हिरण्यं रक्षांसि न तरन्ति नाकामन्ति । नापि विशाचाः । किम्। हि । यस्गादेतद् देवानाम् । एकस्मिमेव बहुवचनम् । देवत्यानेः । प्रथ- मजमोजो वीर्यम् । हिरण्यरेता ह्यमिः । अग्नेरसत्यं प्रथमं हिरण्यमिति वसिष्ठः। एवम्भूतं हिरण्यं यो विमति । दाक्षायणम् । द्रष्टा दाक्षायणः । तत्सम्बन्धाद् दाक्षायणम् । दाक्षायणेन सूनुना मया स्तुतं धृतं वा । यो विमति स देवेषु प्रविष्टो देवभूयं गतः दीर्घमायुः कृणुते पामोति । स एव च मनुप्येष्वपि दी- घमायुः कृणुते । अस्मिश्चामुम्मिश्च चिरं तिष्ठति ॥ यदायभन् दाक्षायणा हिरण्यं शतानीकाय सुमनस्यमानाः । तन्म भावधामि शतशारदायायुप्मान् जरदष्टियथासम् ॥ यद्धिरण्यमाबध्नन् आबद्धवन्तो दाक्षायणाः मद्गोत्रजाः पित्रा- दयः । कस्यार्थाय । शतानीकाय । शतानीको नाम राजा सत्राजितः पुनः 'शदानीकं सत्राजितमभिषिपेचे'ति दर्शनात् । तस्यार्थाय तस्य रक्षणार्थ तदने- विति । सुमनस्यमानाः। भृशादिस्यम् । सुगनायमानाः । तन्मे मह्यमानमामि । (शतशारदाय) शतं शरदो भाचिने मखम् । शतं शरदो जीव्यासमिति मद- हेप्वामध्नामि । यथा आपन्धने आयुप्मान् जरदटिश्वास साम् । जरद- वस्थायाः प्राप्तिः, तस्यां प्रकाशमानाशनं वा यस्य स जरदष्टिः । शतशारदायेत्य. नेमेव सिद्ध पुनर्वचनमादरार्थम् ।। - 'बा' घ. पाह ·। । तृतीयोऽध्यायः । १९७ घृतादुल्लुप्तं मधुमत् सुवर्ण बनञ्जयं धरुणं धारयिष्णु । पृणक् सपत्नानघरांश्च कृण्वदारोह मां महत्ते सौभगाय ॥ घृतात् । 'घृक्षरणदीप्त्योः' । दीप्तादानेरुल्लुप्तम् । 'लुप्ल छेदने । उच्छि- नमदतम् अग्नः प्रयातमित्युक्तम् । केचिदुकारात् परं रेफमीयते । तत्र वर्ण- व्यत्मयः । मधुमत् मधुस्वादैर्भक्ष्यभोज्यपेयत्तद्वत् । हिरण्यवतो हि सर्व सु. लभम् । सुवर्ण हिरण्यम् । धनजयं शत्रुधनानां जेतृ । धरुणं धार्यम् । धारयिष्णु सर्वस्य प्राणिजातस्य धारणशीलम् । एवम्भूतमिदं सुवर्णमित्येकः । परोऽर्धर्षः प्रत्यक्षकृतत्वाद् भिन्नं वाक्यम् । हे सुवर्ण ! सपलान् मम शत्रूनधरान् मत्तो निकृष्टान् ग्वत् कुर्वत् । पृणम्। प्रणाक्तिर्वधकर्मा। 'पृणक् । पिद्मशम्वरम्' इत्या- दिपु दर्शनात् । ततः 'छन्दसि लुलड्लिटः' (३ ४-६) इति लोड लड् । सिपो हल्ल्यादिलोपः । 'बहुलं छन्दस्यमाड्योगेऽपि' (६ ४-७५) इत्यडभावः । ग्धि जहि । चशब्दः भारोह इत्यनेन सम्बन्धनीयः । मामारोह च कण्ठे। किमर्थम् । महते सौभगाय । महत् सौभाग्यं मम यथा स्यादिति ।। मियं मा कुरु देवेपु प्रियं राजसु मा कुरु । प्रियं विश्वेषु भूतेपु मयि धेहि रुचा रुच॑म् ।। देवेवित्यादिपु पष्ठयर्थे सप्तमी । हे सौवर्णमणे! देवादीनां प्रियं मां कुरु । त्वदीयया र रुचा मपि रुचं भेहि स्थापम ।। तिष्ठन् रामिधमादण्यात् 'स्मृतं निन्दा च विया 'त्यादि- स्मृतं निन्दा च विद्या च श्रद्धा प्रदा च पञ्चमी । इष्टं दत्तमधीतं च कृतं सत्यं श्रुतं व्रतम् ।। स्मृत कर्तव्यविषयं स्मरणम् । निन्दा निन्धविपया । विद्या वेदित. व्यस्य ज्ञानम् । श्रद्धा कर्तव्यविषया । प्रज्ञा प्रकृष्टज्ञानमात्मविषयम् । पप्रमीस्पन- बादः।इए मागो देवपूजा ।दचं दानं भिक्षालन्धानामाचार्यायाम् । मधीत वेद- सदहानामध्ययनम् । कृतमाचार्यरचनस्यानुपानं समिदाधानादि च । सत्यं यथा- दृष्टार्थवादित्वम् । श्रुत श्रवणं दादीनामयज्ञानम् । प्रतं वानां वर्जनम् । यान्येतानि स्मृतादीनि बतान्तानि द्वादशानुकान्तानि । यच तन्मे सर्व प्रतमिति वक्ष्यमाणमपेक्षते ॥ , २, ३. '' प. ३. पाठः 'यम् । ५. पा. 'पद्मगे। माक्षणशादाय आवश्यामसारचनम् । सदास, द पा.. ताभयम' । पा. ४. पर प. प.

·माश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्या यदग्ने सेन्द्रस्य सऋपिकस्य समपिराजस्य सपितृकस्य सपितृ राजस्य साकाशस्य सातीकाशम्य सानूकाशस्य सप्रतीकाशस्य सदेव- मनुप्यस्य सगन्धर्वाप्सरस्कस्य सहारण्यश्च पशुभिग्राम्यश्च यन्म आत्मन आरमनि व्रतं तन्मे सर्व व्रतम् इदमहमग्ने सर्वत्रतो भवामि स्वाहा ॥ पदमे इति । अन अमेश्छान्दसो विसर्जनीयस्य लोपः । यच्चामेत कर्म । 'त्वममे ! व्रता भसी'त्यादिषु दृष्टम् । सेन्द्रस्येत्यादि अमेर्विशेषणम् । इन्द्रादिभिः सहितस्यामेर्यद् व्रतगिति । तनेन्द्रस्य व्रतं देवानां प्रीणनम् । कपीणां तपस्सहत्वम् । ऋपिराजाः वसिष्ठादयः । तेषामपि तत्रैव' प्रकर्पः । पितॄणा नियतभोजित्वं ब्रह्मचर्य च । श्राद्धादिषु दत्तमेव हि ते भुञ्जते । स्त्रीपरिहारश्च तेषामस्ति । पितराजो यमः | तस्य व्रतं समत्वम् । आकाशस्या- वकाशदानम् । अतीकाशादय आकाशस्यैव प्रभेदाः । अतीकाशी जालकादि. च्छिद्रगतः । 'दिक्ष्यतीकाशान् करोती ति यजुप्यतीकाशा इति' दर्शनात्' । अनूकाशो महाच्छिद्रगतः । प्रतीकाशस्ततोऽपि महाच्छिद्रगतो महाकाश- प्रतिमः । एषामप्यवकाशदानमेव अतम् । देवानां दातृत्वादि । मनुष्याणा प्रियवचनादि । गन्धर्वाणां स्तुतिः । अप्सरसां परिचरणे चातुर्यम् । आरण्याः पशवो मृगा । तेषा व्रतं हिंसत्वम् । ग्राम्या गावः । तेषां व्रतम् अहिंसत्वम् । सिंहादीनामग्रहणं प्रकरणानुगुण्याभावात् । एवमिन्द्रादिभिः साहितस्यामेर्यद् प्रतं, यच्च मे आत्मन आत्मनि व्रतं मयैवोपेक्षिनम् आचार्येणान्यार्थ प्रेपितस्य तदुपयोगिनोऽर्थस्याप्याहरणादि तत् सर्व मे व्रतम् । एवमहं सर्ववतः उक्तैः सर्वैतैस्तद्वान् भवामि । हे अमे ! तुभ्यं स्वाहा । यत् त्वयि समिदाधानादि तदेवमूतस्य मे भवनमितीदंशब्दस्यार्थः । यथेदं गम्यते, इदं सङ्गमनं क्रियते इति ॥ 'मम में वर्च' इति प्रचं सांगधोऽम्पादध्यात् - माग्नेचौविहवेष्वस्तुवर्यत्वेन्धानास्तन्वंपुषेम'। मानमन्तामदिशवततस्त्वयाध्यक्षेणतनजिये । (भए अभ्या.. य० १५ ) विहन्यस्यार्पम् । हे अमे! त्वत्प्रसादाद् विहवेषु मम वर्षोऽस्तु । 1. 'हाकापप्रतिमा'य ग. पा.. पति च । विह' घ. द. पाठ...'

·तृतीयोऽध्यायः । विहाः सङ्घामाः । यज्ञा वा, विविधं हमन्ति तत्रेति । व! दीप्तिः। विहवेषु दीप्त उज्ज्वलो भूयासम् । तथा त्वा वामिन्धाना वयम् । 'अस्मदो द्वयोश्च' (१-२-५९) इति एकस्मिन् बहुवचनम् । तथाच ममेति पूर्वकवचनम् । तन्वं तनूं पुषेम पुष्येम । पुष्टाङ्गो भयेम क्षीरायुपयोगेन । 'मियमिच्छेद्धताश. नात्' इति । तथा त्वत्प्रसादान्मयं चतलोऽपि प्रदिशः प्रधानदिशो नमन्तां वश्याः भवन्तु । तत्रस्थेषु वश्येषु ता वश्या इत्युपचारः । तथा लयाध्यक्षेण स्वामिना पृतनाः शत्रुसेनाः वयं जयेम ॥ मर्मदेवाविहवेसन्तुसर्वइन्द्रधनोमरुतोविष्णुंरग्निः । ममान्तरिक्षमुरुलोकमस्तुमचात पवतांकामेअस्मिन् । ॥ (भए..भया. ७.५० १५.१.) मत्वक्षे मम देवाः । विवे सदामे यज्ञे वा सर्वे देवाः मम सन्तु, भवन्तु । के ते। इन्द्रवन्त इन्द्रेण सहिताः । मरुतो विष्णुरमिश्च । तथा अन्त. रिक्ष ममारतु । कीदृशम् । उरुलोकम् । लोक्यन्त इति लोका नक्षत्राणि देव- गृहाः । 'देवगृहा वै नक्षत्राणि सुकृतां वा एतानि न्योतीषि यनक्षत्राणी'त्येयं स्तुतानि । बहुभिः सुकृतां विमानैर्युक्तमन्तरिक्षमपि प्राणादृय मम भाग्यमस्तु । मदं मामुद्दिश्य वातः पयतामावातु । कदा । कामेऽस्मिन् । यदा मे कामः पवतां या त इति तदा ॥ मधिदेवादविणमायजन्तामय्याशीरस्तुमयिदेवहूतिः । दैव्याहोतारोक्नुपन्तपूर्वरिास्यामतन्यासपीः । (82.८ अध्या. ७.प. १५. म..." मयि देवाः। सर्व देवाः द्रविणं धनं चलं वा । मयि विभक्तिव्यत्ययः । मह्यम् । आयजन्तामामिमुख्येन ददन । आशी: प्रार्थना । सा च मम्मम्नु । सत्येति गृह्यते । देवहतिर्देवानामाहानम् । सा च मयि सत्यास्तु किए मयि दैव्या देवेषु भवा होतार | अमिर्व देवानां होता तदपिष्ठिनो मानुषों होता प्रवर्तते । इह तु वटुवचन निर्देशादमिमुमानो सर्वेषामेव देवानां प्रहणम् । आन्यादयो देवाः पूर्व यनुपन्त । 'वन पण सम्भक्तो' । सम्मजन्ताम् । किम । 'म' प. पास ।

·, २०० आपलायनगृधमन्यव्याख्याया मदीयं यज्ञम् । यज्ञान्तरगमनात् पूर्व मदीयं यज्ञमागच्छन्तु । वयं च मुवीराः सुपुत्राः सन्तस्तन्या, जातायेकवचनं, तनूभिर्मम पुत्रादीनां च शरीरैः अरिष्टाः अहिंतिताः स्याम ॥ मद्ययजन्तुममयानिहव्यातिःसत्यामनसोमेअस्तु । एनोमानिगांकतमयनाविश्वेदेवासोअधियोचतानः ।। (अष्ट. ८.अध्या० ..घ० १५. ३.४) मां यजन्तु । मदर्थ यजन्तु ऋात्विजः मम स्वभूतानि यानि हव्यानि तैः । मे मम मनसो या आकूतिरभिप्रायोऽभ्युदियामिति सा सत्यास्तु । देवानां प्रसादेनाहं कतमञ्चन किञ्चिदप्येनो मा निगां नियमेन मा प्रापम् । हे विश्वे. देवाः! यूयं च नो मह्यम् अधिवोचत । पक्षपातेन वजनमधिवचनम् । दृश्यते हि 'यद् बाहाणश्चाबाह्मणश्च प्रश्नमेयाता ब्राह्मणायाधिव्यादिति ॥ देवी पलुरुरुनःकृणोतविश्वेदेवासइहवारयध्वम् । माहास्महिमजयामातनूभिर्मारधामदिप्तेसोमराजन् । 1 1 (बट.८ अध्या...व. १५ १०५॥ . देवीः पट् । आये पादे दिशः पार्थ्यन्ते । हे देवीः । देव्यः ।। पद , प्राच्याद्याश्चतस्रः ऊर्जा अधरा चेति । उर्वीः । उर्व्यः! । त्रीण्यप्पामान्त्रितानि । नोऽस्मभ्यम् उरु प्रभूत धनं कृणोत कुरुत दत्त । अपर आहुः 'धण्मोरिहसस्पान्तु द्यौरिति निर्दिष्टा द्यौरादयः पञ् देव्यः इति । हे विधे- देवाः। यूयं चेत् सर्मणि वीरयध्वं वीरात् नः कुरुल । युष्मस्मसादाच वयं प्रजया पुत्रपौत्रादिकया मा हास्महि । 'ओहार त्यागे'। कर्मणि लड़ । त्यक्ता मा भूम ! मा चात्र तनूभिः । पुत्राद्यपेक्षं बहुवचनम् । शरीरैरैपि मा हास्महि । हे सोमराजन् ! त्वत्प्रसादाद् वयं द्विपते मा रधाम । रधिर्वशीकरणकम । शत्रोर्वश्याः मा भूम ॥ अमेमन्प्रतिनुदन्परेपामधोगोपाःपरिपाहिनस्त्वम् । प्रत्यञ्चोयन्तुनिगुतःपुनस्तेमैपांचित्तंप्रयुधांविनेशत् ।। (अष्ट. ८. अध्या. ७.व. १६.र.६॥

·२०२ आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां ऽर्धः प्रत्यक्षकतत्वाद् भिन्नं वाक्यम् । य एवमुक्तगुणः स त्वं नोऽस्माकं प्रजायै । विभक्तिव्यत्ययः । प्रजाम् । हे हयध! मृलय सुखय । मा च नः अस्मान रीरिषः हिंसीः।हे इन्द्र! मा च परादाः । अरक्षारूपं दानं परादानम् । हिंसितृभ्यो मा दाः ॥ येनासपत्नाअपतेभवन्त्विन्द्राग्निम्पामाधामहेतान् । वसवोरुद्राआदित्याउँपरिस्पृशंपोग्रंचतारमधिराजमकन् । (अष्ट. ८. अध्या. ७. व. १६.०९) ये नः । अस्माकं ये सपत्नाः शत्रमस्तेऽपभवन्तु अपगता भवन्त । तत्र हेतुः तान् वयमिन्द्रामिभ्यामववाधामहे तेपामववाघने इन्द्रामी प्रयुज्महे । वस्वादयश्च मामुपरिस्पृशादिगुणविशिष्टम् भकन् कुर्वन्तु । बसचोऽौ । रुद्रा एकादश | आदित्या द्वादश । उपरिलोकं स्वर्ग स्पृशति प्रामोति इत्युपरिस्एक् । उग्रोऽनभिभवनीयः । चेता चेतिता ज्ञाता । अधि- राजोऽधिपतिः, भधिकं वा दीप्तः ॥ उत्तरा यजुर्वेदे पट्यते अस्माकं खैलिफी ।। भर्वाश्चमिन्द्रममुतोहवामहेयोगोजिद्धनजिदयनियः । इमनोयज्ञविवेजुषस्वास्यकुोहरियोमेदिनत्वा ।। इन्दं चयममुतो धुलोकादञ्चमस्मदभिमुखं हवामहे आइयामः । य इन्द्रो गोजित् पणिभिरपहृतानां देवगवीनां जयेन प्रत्याहृतः । अत्रेतिहासः 'किमिच्छन्ती सरमे'त्यत्र द्रष्टव्यः । धनजित् हिरण्यादेः शत्रुधनस्य जेता । अश्वजित् अश्वानां च यो जेता । परोऽर्धर्चः प्रत्यक्षकृतत्वाद् भिन्नं वाक्यम् । हे हरिवः! हरिभिर्हरितवर्णेश्वैस्तद्वन् ! । इमं नः अस्माकं यज्ञं विहवे विविधाहाने सति जुषस्व । अस्य । विभक्तिव्यत्ययः । अस्मिन् यज्ञे । वा मेदिनं कुर्मः । हुयमानानां समिधादीनां रसांशो मेदः । 'निमिदा स्नेहने । घनन्तः । तेन तद्वन्तं कुर्मः ।। समावर्तनानन्तर गुरुहाद् गन्तुं गुरोरनुमननमाददानस्य शिष्यत्य वचनमाचार्य नाम्नीपाश मयोध्य 'इदं वत्स्यायो भोः' इति । इदं वत्स्यायो भोः। गि घ पाठः. २. 'न्तीत्यन्त्रप.ग. पाठ..

·तृतीयोऽध्याय । । । - २०३ हे देवदत्त ! भो । इद वत्स्यार | केवलोऽपि वसिर्विपूर्वयार्थे द्रष्टव्य । पृथग्भावेन वासो विवास । एतावन्त काल सहोपितो स्व अत ऊर्य विवत्स्याव । दशब्देन आख्यातगना सिासक्रिया निर्दिश्यते । इद विवसन करिप्याव इति, यथेद गम्यत इति । 'प्राणापानयोरि'त्यादिक मन्त्रमाचार्य आह- माणापानयोरुरुच्यचास्त्वया प्रपद्ये देवाय सरिने परिददामि । प्राणापानयोरिति सप्तमी। हे शिष्य ! त्वया । विभक्तिव्यत्यय । त्वम् । उरुव्यचा बहुनो जीवितस्य म्यामा सन् । प्रपये । पुरुषव्यत्यय । प्रपद्यस्व । प्रपद्यतिरय प्रतितिष्ठतेरर्थे । अनेकार्था हि धातव । प्राणापानयो प्रति तिष्ठ । देवाय सवित्रे त्वामह परिददामि रक्षार्थ ददामि । अत पर स एक एवं ते रक्षक ॥ 'आ मन्दरिद्री हरिभिरि'ति च। आमन्टैरिन्द्रहरिभिर्याहिमपूरोमभिः मात्वारिनियमन्विनपाशिनोतिधन्वेवसाइहि ।। - (अष्ट. १. अध्या. ३.९ ...) वैश्वामित्री । हे इन्द्र! मन्दै स्तुत्यैर्मोदमानैर्वी । मयूररोमभिर्मयूरस्येव रोमाणि येपा ताशै । हरिमिहरितवर्णस्त्वदीयरचे आयाहि शिष्यमिम रक्षितुम् । आयान्त च त्या केचिदपि मा नियमन् मा नियसियु मा प्रतिभानस्सु । वि न पक्षिणमिव पाशिन । यथा पाशहस्ता पुरुपा पक्षिण पानन्ति तद्वत् । येऽपि केचित् प्रतिबन्धारस्तानप्यतीहि अतिनाम । पन्वेव । यथा पथि गच्छन्तो धन्य मरुभूमि शोधमतिमामन्ति तद्वत् ।। मारु स्वती ति जपण्याचार्य । औं पार स्ति। ओमित्यनुज्ञान गमनस्य । पागिति दिशामुक्षम् । प्रागादिपु दिक्ष स्वस्ति ते भूयात् ॥

·तृतीयोऽध्यायः । २०५ गृत्समदेन स्तुत इन्द्रस्तस्मै धनं दत्त्वा तं पथि गच्छन्तं शकुनि त्वा प्रतिकूलं वाश्यमानो न्यपेधत् पुनरपि तस्तुतीः शुश्रूषमाणः । स पताभ्यां सूक्ताभ्यां शकुनिरूपमिन्द्रं तुष्टाव । कनिक्रदत् । क्रन्दतिः शब्दकर्माः तस्य यङ् लगन्तस्स शतरि रूपम् । अत्यर्थं शब्द कुर्वन् । जनुपम् । जनिरुत्पति तिर्वा सां प्रब्रुवाण । स्वरविशेषेण विज्ञायते एवजातीयः शकुनिर्वाश्यत इति । तद- भिप्रायमेतत् । इयचिं प्रेरयति वाचम् । दृष्टान्ताय पुनर्वचनम् । तमाह-अरि- तेव । अरिता नावं प्रेरयिता नाविकः । स यथा नायं प्रयत्नेन प्रेरयति तद्वत् । एवमात्मनि परोक्षमुक्त्वा शकुनि प्रत्याह-हे शकुने ! मुमालश्च । चश्चेदर्थे । तथाच भवासीति न निहन्यते । 'निपातैर्यद्यदि--(८-१-३०) इति निषेधात । त्वं चेत् सुमाल. शोमनस्य मालस्य सूचयिता भवासि भवेः । ततस्त्वा काचिदप्यभिभा अभिमः । सोर्गदेशः । मा विदत् । विदिलामे । मा लब्ध । विश्व्या विश्वत्र भवा । मनुष्येपु पक्षिप्वन्यत्र या मात्वा काचिदप्यमिः ।। मात्वाश्यनउधीन्मासुपर्णोमात्वाविददिपुमान्वीरोअस्वा । पिज्यामनुप्रदिशंकनिक्रदत्सुमगलोभद्रवादीवदेह ।। । (अष्ट. २. अध्या. ८ घ० ११ .. ) मा त्वा श्येनः । इतरेषां पक्षिणामभिभविता सुपर्णेऽपि तत्रैवावान्तरजाति. भेदः । हे शकुने ! त्वा श्येनो मोबधीत् । उत् धात्वर्थानुवादी । मा वधीत् । मा प सुपर्ण उदधीत् । इपुमानिपुहस्तः । अस्ता शराणां क्षेप्ता (वीर.) धानुष्कः। सच मा त्या विदत् मा रब्ध । तस्य च मा गमः । अस्मद्गृहस्य या पित्र्या प्रदिक् प्रधानदिक् तामनुप्राप्य कनिक्रदत् शब्दं कुर्वन् त्वं सुमङ्गलः शोम मस्य मालस्य सूचयिता । मद्रवादी भद्रं कल्याणं तद्वचनशीलः । एवंमूतो भूत्वा वद इह पथि गृहे वा ।। अक्रन्ददक्षिणतोगृहाणांसुमङ्गलोभद्रयादशिकुन्ते । मानःस्तेनईशतमाघशंसोवृहदेमविदथेमुवीराः ॥ (भ. . अभ्या. घ. ११.क्र.1. अवकन्द । हे शन्ते । भद्रवादी सुमहलच वं गृहाणामस्मदीयाना दक्षिणसोऽवकन्द । खया चैव क्रियमाणे नोऽम्माकं स्तेनामा ईशत मा ईशिष्ट स्तनस्य वशगा मा भूम । यभापरांसः परेपामनर्धाशंसी स च मा न ईशिष्ट।

·२०६. आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां वयं च विदथे यज्ञे वृहद् पदेग बहु वदेमहि ऋत्विजः प्रति स्तूयतां शस्यता. हूयतामिज्यतामित्यादि । सुवीराः ।। प्रदक्षिणिदभिगुणन्तिकारवोपयोवदन्तनुथाशकुन्तयः । उभेवाचौवदतिसामगाईवगायत्रंच चानुराजति ।। (अष्ट... अध्या०८.व१२.०१) प्रदक्षिणित् । गृहस्य दक्षिणतोऽभिगृणन्ति । 'गृ शब्दे'। लोडर्थे लट् । अभिगृणन्त्वमितः शब्दायन्ताम् । कारवः शुभाशुभयोः कर्तारः सूचकाः । वयः । विरिति पक्षिनामान्यत्र, इह तु क्रियाशब्दः । शकुन्तम इति वक्ष्यमाणत्वात् । 'विगत्यादिषु' । गन्तारः मशिवारो खादिता। वा । यदन्तः उच्चारयन्तः । ऋतुथा ऋतावृतौ काले काले । शकुन्तयः पक्षिणो भारद्वाजादयः । "भारद्वाजमयूराणां चापस्य नकुलस्य च । एतेषां दर्शनं पुण्यं दुर्लभं तु प्रदक्षिणम् ॥" इति पठन्ति । अयं चेदानी वाश्यमानः पक्षी उभे वाची सोतोगीतिरूपे वदति । सामगा इव । विजन्तादेकवचनम् । स यथा गायत्रं च त्रैमं चौमे सामनी गायति, तद्वत् । सोऽयं पक्ष्यनुराजति अनुराजतु अस्माभिः स्तूयमानो दीप्यताम् ॥ घद्गातवशइनेसामंगापसियमपुत्र वसवनेषुशंससि । पेववानीति[मारपीत्यामर्वतोनःशकुनभद्र सायद विश्पतानाशाने उष्पमाद ॥ (०२.०या० १० १२.० २... उदातेव । द गाने ! स्वं गायपि । लोन लट् । दक्षिणतो गाय । उद्गातेव साग । यथोदाता साम गायति तद्वत् । अमपुत्रः प्रसवगै भयो मामणासी । स यथा सवनेषु प्रागरसवनादिषु त्रिप्यपि शंसति उपध्यादि संस्थासु, मं तच्छससि शंग । तथा वृषेय । सेचनसमयों वृपा । यानी मधः ! स यथा सिमर्मिविप्यर्गिस्तातीः बडया अपीत्य सर्वतो पति तन । हे शकुन! नागा सर्वतोभद्रमापद भादाभिनु- स्पेन ३द एष एवार्थः शन्दान्तरेण पुनरुच्यते ताली -- विश्वतो नः ।।

·तृतीयोऽध्यायः । २०७ 'आवदं स्तृपाकरणे गता ॥ 'देवी वाचमजन यन्त देवा.' इति च । देवींवाचमजनयन्तदेवास्तांविश्वरूपाःपशवोचदन्ति । सानोमन्द्रेपमूर्जदुहानाधेनुर्वागस्मानुपाष्टुतैतु ।। (भट ( ध्या. ७. व. ५.ऋ...) नेम ऋपिः । देवा इन्द्रादयः देवी याचं संस्कृतात्मिकाम् अजन- यन्त । तामेव विश्वरूपाः पशवो द्विपादश्चतुपादश्य पक्ष्यादयश्व वदन्ति । अपभ्रंशानामपि संस्कृतयोनित्वात् । सर्वभूता वाक मन्द्रा स्तुत्या नोऽम्मभ्य- मिषमन्नमूज वलं च दुहाना । धेनु । लुप्तोपममेतत् । धेनुरिव । सुष्टुता सम्यगस्माभिः स्तुता अम्नानुतु पक्ष्यादीनां वागरला मनुकूला भवतु ॥ 'rनुहि श्रुतनि मृगम् । स्तुहिश्रुतगर्तसदंयुवानमृगनीपमुपहनुग्रम् । मृळारित्ररुद्रस्तबानोन्यन्तेअस्मनिवपन्तुसेनाः ॥ । (अ५० २. अध्या० ७ ० १८ २०११) गृत्समद यार्पम् । हे मदीयान्तरात्मन् ! स्तुहि श्रुतमाबालगोपालं प्रसिद्धम् । गर्वसदम् । गत इनि रथनान । दृश्यते हि 'आरोहयो वरुण मित्र गीति तत्र सीदन्तमासीनम् । युवानं नित्यतरुणम् । 'युवा स्वपा रुद एषामिति च मन्त्रान्तरः । मृगं न मृगमिय भीमम् । यथायं मृगो भीमः तद्वद् इति प्रकरणे सहतिः । उपहलुं ब्रह्मद्रिपामुपहन्तारम् । उपम् । देवत्येत सामानभि. भवनीयतानिमित्तम् । परोऽर्धर्च. प्रत्यक्षतो भिन्नं वाक्यम् । हे रुद्र' स्तवानः अस्माभिः स्तूयमानस्ल जरित्रे । भक्तिव्यत्ययः । जरितारं स्तातार मां मृळ मृलय सुग्वय । अस्मद् अस्मनोऽयं ते मेना निवपन्नु बाधना, नास्मान् ।। यस्या दिशदत्यादी अभयं मित्रावरुणा मह्यमस्त्वनिशा शवन् दहनं प्रतीत्य मा ज्ञातारं मा प्रनिष्ठां विदन्तु मियो भिन्दाना उपयन्तु मृत्युम् ।। १. 'या पिता स्व' घ.१, रा. मृत्युमिनि '.. पा.. २ पा:- ·२०८ आश्वलायनगृह्यमन्नव्याख्यायों अभयम् । मित्रावरुणा हे मित्रावरुणौ ! मझं ममामयमस्तु भयंमा भूत् । युवां चोभयतो दीप्तस्योल्मकस्याग्नेरर्चिपा शत्रूनसदीयान् दहतं प्रतीत्य प्रतिगत्य तेषामभिमुखं गत्वा । ते च युवाभ्यां दह्यमानाः ज्ञातारम् । जाना- तिरिह ज्ञानपूर्वके प्रतीकारे वर्तते । ज्ञात्या प्रतिकारम् । मां मा विदन्तु मा विदन् मा लप्सत । प्रतिष्ठां च मा विदन्तु । किन्तु मिथः परस्परं भिन्दाना वध्यपातकभावमाचरन्तो भिन्नमतयो वा मृत्युमुपयन्तु ।। संसृष्टंधनंमुभयंसमाकृतमस्मभ्यदत्तावरुणश्चमन्युः । मियदानाहृदयेपुशवःपरीजितासोअपनिलयन्ताम् ।। (अष्ट. ८. अध्या. ३, व. १. १०७) संसृष्टं धनम् । मन्योरापम् । संसृष्टं मिश्रं धनम् । उभयं च जीवा. जीवरूपम् । समाकृतमेकत्र राशीकृतम् । एवंभूतं स्वीयं धनं वरुणो मन्युश्च । मन्युरिन्द्रः । तावस्मभ्यं दत्ताम् । मन्युरेव देवता । वरुणस्य मासनिकी स्तुतिरित्याहुः । एवं मन्युवरुणाभ्यो मयि रक्ष्यमाणे मम शत्रवः मया पराजिताः हृदयेपु भियं दधाना भूत्वा अपनिलयन्ताम् अपगभ्य कापि पर्वतगुहादी निलीयन्ताम् ॥ सर्वतो भयान- पृथिवी घृता सामिना वृता तया वृतया वा यस्माद् भयाद् विभमि तद्वारये स्वाहा। अन्तरिक्षं वृतं तद् वायुना कृतं तेन वृतेन वर्षेण यसाद् भयाद चिमेमि तद्वारये स्वाहा । घौता सादित्येन वृना तया वृनया वा यस्माद् भयाद् वि. भेमि तद् वारये स्वाहा । दिशो वृतास्ताश्चन्द्रमसा वृतास्ताभिवृताभिर्वीभिर्यस्माद् भ- याद् विभेमि तद्वारये स्वाहा । आपो वृतारता वरुणेन वृतास्ताभिर्वृताभित्रीभिर्यस्माद् भयाद् विममि तद् पारये स्वाहा । प्रजा वृतास्ताः प्राणेन वृतास्ताभिवृताभित्रभिर्यस्मात् भयाद् विमेमि तद् चारये स्वाहा। वेदा वृतास्ते छन्दोभिवास्तभितमित्रोंमर्यस्माद् भयान विममि तद् वारये स्वाहा। १. 'स्याम' प.ग.पाडः २. ए.पा31.

·प्रतीयोऽध्यायः । सर्व वृतं तद् ब्रह्मणा वृतं तेन वृतेन वर्चेण यस्माद् भयाद् बि. भेमि तद् चारये स्वाहा ॥ पृथिवी वृता व्याप्ता । केन सा वृता । सामिना वृता । अमि. रधिष्ठाता पृथिव्याः । ततस्तेन सा वृता भवति । तया पृथिव्या वृतया मिनाधिष्ठितया वर्ध्या वारमिया भयानाम् । यस्माद् भयात् भयहेतोरई बिभेमि तत् तनिमित्तं भयं वारये निवारयामि । एतेनोचरे व्याख्याताः । बिशे- पान् वक्ष्यामः अन्तरिक्षम् । मध्यमस्थानो वायुरन्तरिक्षस्यधिष्ठाता । त्रेण वारयित्रा । द्यौः । आदित्यो दिवोऽभिष्ठाता । दिशः । चन्द्रमा दिशा- मधिष्ठाता । वर्मभिः वारयित्रीभि. । आपः । अपां वरुणोऽधिष्ठाता । प्रजाः पाणिनः सर्वे पञ्चवृत्तिना माणेनाधिष्ठिताः । वेदा गायत्र्यादीनि छन्दांसि । तेभिः तैः । वर्त्रभिः वारयितृभिः । सर्व चराचरात्मकं जगत् । ब्रह्मणा जग. कारणेन ॥ अथापराजिताया दिशि 'यत इन्द्र गयामहे' इति च सूतशेपम् । स्वस्त्यात्रेयं 'स्वस्ति नो मिमीतामिति । 'स्वस्त्ययनानि च अविवे' यत्र व्याख्यातम् ॥ यतइन्द्रभयामहेततोनोअभयंकृधि । मयवञ्छन्धितवतनऊतिभिर्विद्विषोविमृधोजहि ।। २१.० ११.) यत इन्द्र! । भर्गस्यार्पम् । हे इन्द्र ! यतो दिशः पुरुषाद् या भयामहे बिभीमः ततः नोऽस्माकमभयं कृषि यथा भयं न भवति तथा कुरु । हे मघवन् ! | मघमिति मंहतेदानकर्मणो धननाम । धनवन् ! । तत् तय मपं नोऽस्मभ्यं शधि देहि । ऊतिभिः पालनैः द्विपस्त्वमस्साकं विजहि । मृधः स- नामकारिणस्तांश्च विजहि ॥ त्वंहिराधस्पतेराधसोमहालयस्यासिविधतः । तंत्यांवयंमघवन्निन्द्रगिर्वणासुतावन्तोहवामहे ।। १४.) त्वं हि हि यस्मात् त्वं हे राघस्सते ! | राधः धनम् । धनपते ! । राधसे भनस्य महः महत्तः क्षयस्य निवासस्यं चासि निमिचभूतोऽसि । कस्य विषतः। 1. 'देवाः गार. पाठ.. १. स्य च नि'प, पारः (अष्ट० अध्या. ४.व. (भष्ट. १. अध्या... ८० २., भू. CO ·२१० आश्वलायनगृहमन्त्रव्याख्याया विघतिः परिचरणकर्मा । त्वां यः परिचरति तस्य पुरुषस्य धनादेनिमित्तभू- तोऽसि । तमेवंभूतं त्वां वयं मघवन् ! इन्द्र! गिर्वणः! ! गिरः स्तुतिरूपाः । 'यन पण संभक्तौ । हे गिरा सम्भक्तः । गीर्भिर्वा सम्भजनीय! । सुतावन्ती- ऽभिद्युतसोमाः सन्तो हवामहे आहृयामः ।। इन्द्रःस्पतत्रहापरस्पानोवरेण्यः । सनोरलिपञ्चरमसमध्यमंसपश्चात्पातुनःपुरः ।। (अष्ट० ६ अध्या०४, २०३०.१० १५) इन्द्रः स्पम् । उत्तरत्र तच्छब्दश्रवणाद् य इत्यध्याहार्यम् । यः इन्द्रः स्पट् । 'स्पश बाधनस्पर्शनयोः' । किम् । बाधिता शत्रूणाम् । उत अपि । वृनहा वृत्रस्यासुरस्य मेघस्य वा पापस्य वा हन्ता । परस्पाः । परेभ्यः शत्रुभ्यः पाता रक्षिता । नोऽस्माकं वरेण्या बरणीयः । स नोऽस्मान् । रक्षिपत् । पञ्चमो लकारः । रक्षेत् । चरमं चरमे क्यसि स एव मध्यमं मध्यमेऽपि वयसि रक्षिपत्, अर्थात् प्रथमेऽपि वयसि स एव । सः पश्चात् पृष्ठतः पातु नः । पुरोऽमतश्च स पातु ॥ त्यनापश्चादधरादुत्तरात्पुरइन्द्रनिपाहिविश्वतः । आरेअस्मत्कणहिदैव्यं भयमारेहेतीरदेवीः ।। (अट०६. अध्या०४.२०२१.० १६.) नः । हे इन्द्र! त्वं नो विश्वतो सिपाहि नियमेन रक्ष । विश्वत इत्यस्य प्रपञ्चः - पश्चात् प्रतीच्यां दिशि । अधराद् दक्षिणस्याम् उत्तरात् उचरस्याम् । (पुरः प्राच्याम् ।) यथा तत्र भयं न भवति तथा रक्ष । किश्च दैव्यं देवनिमि भयम् अस्मत् अस्मत्तः आरे दूरे कृणुहि कुरु । अदेवी- मनुष्यादिनिमिताध हेतीः हिंसाः आयुधजातीवी आरे दूर एव कृणुहि ॥ अद्यायावश्चइन्द्रवाम्बपरेचनः। विश्वाचनोनारतृसत्पते अहादिवानक्तंचरक्षिपः ॥ (अ१०६. मध्या०४. य०२१.भा. १५.) अयाय । अपशब्दापैकव्यक्तिनिष्ठत्वाद् चोपानुपपर्नेदं वीप्सायां द्विवचनम् । फिन्तर्हि । आदरार्थ पुनर्वचनम् । तेन व सातत्यं पोत्यते । अयाप अस्मिलहनि सातत्यंन । एवं मा यः परस्मिनहनि च सातत्येन ।

·तृतीयोऽध्यायः । हे इन्द्र ! नस्त्रायस्व । परे चाहनि परश्वोऽपि नस्रायस्व । किमेतेषु त्रिप्वेव दिनेषु त्रायै । न । विश्वा च अहा । विश्वेष्वप्यहस्सु । (हे सत्पते! सता पालक !) जरितॄन् तव स्तोतून् नः रक्षिपः । तत्रापि दिवा नक्तं च । न केवलं दिवा नापि केवलं नक्तम् ।। प्रभङ्गीशरोमघातुवीमघासमिश्लोवीर्यायकम् । उभातेवापणाशतक्रतोनियावन्नमिमिक्षतः ॥ (अष्ट. ६. अध्या० ४.१०२१.०१८.) । प्रभङ्गी । पूर्वार्धर्च एकं वाक्यम् । त्वमित्यध्याहारेण हे इन्द्र ! त्वमेवं. विध इति । प्रभङ्गी प्रकर्षेण भक्ता शत्रूणाम् । शूरो मघवा मपं धनमस्यास्ति । 'छन्दसीवनिपौ च वक्तव्यावि'ति वनिवन्तः। धनवान् । नचाल्पेन धनेन तद्वान्। किन्तर्हि । तुवीमघः । तुवीति बहुनाम । बहुधनः । सम्मिश्लः सम्या मिश्र- यिता वृत्रादिभिरसुरैरात्मनः । किमर्थम् । वीर्याय वीर्य प्रधितं यथा स्यादिति स्वयमेवासुरैर्योद्धा । कमित्यनर्थको निपातः पादपूरणः । हे शतक्रतो ! ते तव उमा बाहू वृषणा वर्षितारौ कामप्रदावित्यपरं वाक्यं तस्य शेषः । यो बाहू वज्रमायुधविशेष निमिमिक्षतुः । म्यक्षतिर्गतिकर्मान्यत्र । इह तुधारणे द्रष्टव्यः । लडथै लिट् । धारयतः॥ समामे समुपोहे रथस्य पथावस्थाय 'आ स्याहार्पमिति राजानं सन्नाहयेत् । आत्वाहार्पमन्तरेधिध्रुवस्तिष्ठापिचाचालिः । विशस्त्वासावाञ्छन्तुमात्यद्रामधिभ्रशद ॥ । 1 (अट.८ अभ्या,व०२१.क्र.1.) ध्रुवस्यार्पम् । राजानं प्रति पुरोहित आह । हे राजन् ! त्वामाहार्पम् आहरामि सद्रामे पराजितस्त्वमन्यत्र गतोऽपि यथा स्वमेवेदं राष्ट्र प्रत्याहतो भवसि तथा करोमि । आइतश्च त्वमन्तरेधि अस्यैव राष्ट्रस्य मध्ये भव । भवंश्च अविचाचलिः चालयितुमशस्यो ध्रुवः तिष्ठ । विशः राष्ट्रवर्तिन्यश्च सर्वाः प्रजाः त्वामेव राजानं वामयन्तु । राष्ट्र २ त्वत् खणे माघिनशत् । अधिर्धात्वर्थानुवादी । अष्टं मा भूत् त्वय्येव तिष्ठतु ।। इवधिमापच्याष्ठाःपर्वतइवाविचाचलिः । इन्द्रइयेहधुवस्तिष्ठहराएKधारय॥ " (भट.८.अभ्या०८.व.२१.०१.)

·२१२ आश्वलायनगृखमन्त्रव्याख्यायां इहैव । इहैव राष्ट्रे एधि भव । मापच्योष्ठाः अस्माद् राष्ट्रादपच्युतो मा भूः । पर्वत इव च अविचाचलिः चालयितुमशक्यो भव । इह ध्रुवो भवंश्व इन्द्र इव तिष्ठ सुसमृद्धो भव । इह । द्वितीयार्थे सप्तमी । उश्चार्थे । इदं च । राष्ट्रं धारय ॥ इममिन्द्रोअदीधर वंध्रुवणहविषा । तस्मैसोमोअधिवात्तस्माउब्रह्मणस्पतिः ॥ (अष्ट. ८. अध्या... व. ३१.०३.) इमम् । इमं राजानमिन्द्रोऽदीपरद् धारयतु ध्रुवं निश्चलं ध्रुवेण ध्रुवभाविना हविषा नीहादिलक्षणेन भोज्येन सह । तस्मै इन्द्राय राज्ञे वा सोमोऽधिनयत् अधिववीतु तत्पक्षे पतनु । तस्मा उ तस्मा एव ब्रह्मणम्प- तिरप्यधिनयत् । ब्रह्मणस्पतिबृहस्पतिः ।। ध्रुवाद्यो वापंथियीभूयास पर्वताइमे। ध्रुवंविश्वमिदंजर्गद्धृवोराजाविशामयम् ।। (अष्ट... अध्या०८.१०३१.पा. ४.) ध्रुवा द्यौः । द्यौरादयो दृष्टान्ताः । यथा चौरादयो ध्रुवाः एवमयमपि विा राजा ध्रुवोऽस्तु ॥ भुनतेरानावरुणोध्रुबंदेनोवृहस्पतिः । भुवंतइन्दवाग्निवराधारयतांध्रुवम् ।। (अ2०८, अध्या....३१.३.५.) ध्रुवं ते । हे राजन् ! ते राष्ट्र वरुणो राजा मुवं निश्चलं यथा तथा धारयताम् । एवमुचरत्रापि । अग्निश्चेत्यस्य परेण ध्रुवशब्देन सम्बन्धः ।। भुवंध्रुवणहविपाभिमोममृशामसि अथोतइन्द्रःफेयलीविंशोचलितस्करम् ॥ (अष्ट. ८.अभ्या.८.घ.11...) ध्रुवम् । ध्रुवेण हविपा प्रीशादिना भोज्येन सह । सोमं सोमवत् प्रियदर्शनं त्यामभिपृशामसि अभिमुखो मूत्वा मृशामः शिवेन मनसानु. 'साया',पाठ..

·तृतीयोऽध्याय ।
ध्यायाम । अथो अभिमर्शनानन्तरमिन्द्रो विश राष्ट्रवर्तिनी प्रना ते केली
तवैवासाधारणीबरिहत करस्य दात्री करत् करोतु ॥
'जीमूतस्यैव'ति क्वच प्रयच्छति ।
जीमूतस्येवभवतिप्रतीकयर्मीयातिसमदामुपस्यै ।
अविद्धयातन्वाजयत्वंसत्त्वावर्मणोमहिमापिपतु ।।
(अष्ट. ५ अध्या० १५०१९०१)
पायोरापं सूक्तम् । समदाम् । समदिति स्त्रीलिङ्ग सझामनाम, सम सह
माद्यन्ति योद्धारो यास्विनि । समदामुपस्थे मध्ये । वर्मी धर्मवान् भूत्वा । यद्
यदा पुरुषो याति । यदेति वचनात् तदेति गम्यते । तदा तस्य प्रतीक शरीर
जीमूतस्येव भवति । यथा जीमूतस्य वपोन्मुखस्य प्रतीकम् उज्ज्वल भीपण च
तद्वद् भवति । व चानेन धर्मणा वर्मित सन् अनाविद्धया अनणितया
तन्वोपरक्षित शत्रून् जय । स । विभक्तिव्यत्यय । तम् । त्या वर्मणोऽस्य
महिमा पिपर्तु पात्यतु ॥
उत्तरया धनु ।
धन्वनागाधन्वनाजियेमधन्वनातीनासमदोजयेम
धनु भयोरपकामकृणोतिधन्वनासर्वाःपदिशोजयेम ।।
(म०
धन्यना गा । बहुवीही धनुश्शब्दस्य समासान्ते अनादेशे धन्वशब्द
वेदे केवलोऽपि प्रयुज्यते । धन्वना धनुपा शत्रूणा गा जयेम । सेनाजिमपि
जयेम । आनय क्षुद्रा ममामा , उत्तरत्र तीमा इति विशेषणात् । द्वितीय
पाद स्पष्टा । धनुरेव च शत्रो । द्वितीया पष्ठी । शनुम् । अपकामम्
अपगतकाम कृणोति करोतु । चतुर्थे पादे पदिय प्रधाना दिश ॥
५ अध्या०१ २०१९ २० २)
उत्तरी पापयति ।
यक्ष्यन्तीदागनीगन्तिकर्णप्रियसखायपरिपतनाना।
योपैपनि तिताधिधन्वज्याइपसमैनेपारयन्ती ॥
(भ2. अप्पा." य. ११.३)
. देशप प.पा.

·२१४ आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां वक्ष्यन्तीव । आकृप्यमाणा ज्या कर्णमूलमागच्छन्ती धानुष्कं च तत इतः स्पृशति । तत्रोप्रेक्षा-इये ज्या वक्ष्यन्तीय कर्णे किञ्चित् कथयितुका- मेव कर्णमागनीगन्ति पुनः पुनरागच्छति प्रियं सखायं घानुष्कं परिष- स्वजाना तत्य परिष्वनं कुर्वतीव । आगत्य च शिक्के । शिजि अन्यक्के शब्दे । अव्यक्तशब्दं करोति । योपेव । यथा योपा कर्णे मज वदति तद्वत् । अधिः सप्तम्यर्थानुवादी । धन्वन् । सप्तम्या लुक् । धन्वनि । यितता विस्तारिता आरोपिता । समने । सदामनामैतत् । सङ्ग्रामे । पारयन्ती । पारयतिः कर्म- समाप्ती । पर्याप्त कार्यं कुर्वती ॥ स्वयं चतुर्थी जपेत् । तेआचरन्तीसमनेवयोपामानेवपुत्रविभृतामुपस्थे । अपरावविध्यतासविदानेआनोडमेविष्फुरन्तीअमित्रान् ।। (अष्ट०५. अध्या० १.५० १९.ऋ. ४.) । ते आचरन्ती । ते इमे प्रसिद्धे । आी धनुपः कोट्यौ । आचरन्ती ज्याकपणे सति धानुष्कं प्रत्यागच्छन्त्यौ । समनेव । छान्दसो गुणः । समना इव । यथा योपा समनाः सहृदया भर्तरमाचरति तद्वत् । इमं धानुष्कं विभृतां पारयतां मातेव पुत्रगुपस्थे । यथा माता स्वाके पुत्रं विभर्ति तद्वत् । (संविदाने संजानाने विसंवादहिते) शāश्चापविध्यतां सदामादपनयताम् । अमित्रान् विप्फुरन्ती विष्फुरन्त्यौ । स्फुरतिर्वधकर्मा । विविध अन्त्यौ ।। पाम्याधि प्रयच्छन् । बहीनांपिताबहुरंस्यपुत्रविश्वाकृणोतिसमनारगर्त्य । इपुधिःसङ्काःपतनावसर्या:पृष्ठनिनद्धाजयतिप्रमूतः॥ (अट. ५. अध्या. य. १९. भू. ५) यहीनाम् । पहनामिपूणा पिता पाता पितृस्थानीयो वायमिपुधिः । पृष्ठे निनद्धः नियमेन पद्धः । बहुरस्य पुत्र. । बहुप्वे कवचनम् । बवथास्य पुत्राः भराः । इप्यपेक्षया पूर्वत्र स्त्रीलिङ्गम् । इह तु शरापेक्षया पुत्रशब्दः । यस्तुतस्तु येषां पिता त एव पुनाः । समना । द्वितीयकवचनस्याकारः। समनं कोस.ग. पार:- २. 'गोप'रा, पाठः.

·तृतीयोऽध्यायः। २१५ सङ्घामम् । अवगत्य उपेत्य चिश्वा कृणोति । चिश्चेति शब्दानुकरणं डाजन्तम् । शरेप्वादीयमानेप्येवंविधं शब्दं करोति । सकाः पृतना इति द्वे अपि सभाम- नामनी । इह तु क्षुद्रतीवापेक्षया भेदेन निर्देशः । क्षुद्रान् तीवांश्च (सर्वान्) सामान् जयति प्रसूतः प्रेरितो व्यापारितः सन् ॥ अभिप्रवर्तमाने षष्ठीम् । रयेतिष्ठन्नयतिवाजिनःपुरोयत्रयत्रकामयतेसुपारथिः । अभीशूनांमहिमानपनायतमनापश्चाद यच्छन्तिरश्मयः ॥ (अष्ट. ५ अभ्या० १ ० २०. २.६) रथे तिष्ठन् । कुशलः सारथिः सुसारथिः । स रथे तिष्ठन् वाजिनो- ऽश्वान् पुरोऽप्रतो नयति । क । यत्र यत्र कामयते नेतुमिति सारथेः स्तुतिः । अथाभीशूनाम् । अभीशवः प्रमहाः तेपाम् । महिमानं महत्वं पनायत । स्तुति. कर्मायम् । स्तुत हे मदीया ऋत्विजः! पुत्रपौत्रा वा । किं तत् । मनः । षष्ठ्या लक् । मनसः । पश्चादनन्तरमेवानुयच्छन्ति । अनुशब्दो निशब्दस्यार्थे । नियच्छन्त्यश्वान् । के । रश्मयः, पूर्वोक्ता अभीशवः । एते हि सारथेरभिप्राया नन्तरमश्वानभिमते वेगे स्थापयन्ति । तमेतेषां महिमानं पनायतेति ॥ सप्तम्माश्वान् । तीवान्योपान्कृण्वतेपपाणयोश्वारथेभिःसहवाजयन्तः । अवक्रामन्तःप्रपदैरमिनिक्षिणन्तिशननपव्ययन्तः ।। (अष्ट. ५. अध्या.१.व.२०००) तीवान् । एतेऽवाः तीबानत्युच्चान् घोषान् हेपितशब्दान् कृण्वते कुर्वते । वृपाः सेचनसमर्था वृपभाः अश्वानां पाणयः पूर्वे पादा. । पाणामिव पाणयो येषां ते वृषपाणयः । दार्यमत्र विवक्षित। । अपर आह-शीघ्रं गच्छतां येषां पाणयो वर्पितारः पांसूनां ते वृषपाणयः इति । रथेभिः स्थैः सह वाजयन्तः । अर्चतिकर्मायमन्यत्र । इह तु वेगितायां गतौ द्रष्टव्यः वेगितं गच्छन्तः। किय प्रपदैः पादाः अमित्रानवकामन्तः भवाचीनान् कृत्या मृद्नन्तः क्षिणन्ति । "क्षि क्षये' । क्षयं नयन्ति । शत्रून् कांचिदपि अनपत्र्ययन्तः । 'व्यय विचसमुत्सर्गे' इत्यस्यैतन्यम् । अनपोत्सजन्तः अपरित्यजन्तः सर्वानेव क्षिणन्ति || ..

·१ । आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायो अष्टमीमिपूनवेक्षमाणं वाचयति । रथवाहनंदविरस्यनामयत्रायुधनिहितमस्ययर्म । तत्रारथमुप॑शग्मसंदेमविश्वाहावयंमुमनस्यमांनाः ॥ (अष्ट०५, अध्या. १.५० २०.०८.) रथवाहनम् । शत्रून् जित्वा प्रत्यागत्य वयमेवं कुर्म इति पुरोहितो राजानमाह | कृतकार्यों रथो यत्र वाह्यते स्थाप्यते तद्रथवाहनमायुधागारम् । हविरिति चास्य नाम । कथम् । जुहोतिः प्रक्षेपे । ततोऽधिकरणे इप्रत्ययः । युद्धोपकरणानि हि आयुधागारे प्रक्षिप्यन्ते । यत्र स्थाने भायुधं (निहितम् ) । जातावेकवचनम् । मायुधानि निहितानि । अस्य योधुर्म च यत्र निहितम् । योदधुः पूर्वमनादिष्टत्यादस्येति नायमन्यादेशः । तेन 'इदमोऽन्यादेशे (२-४-१२) इत्यस्यायमविषयः । तेन छान्दसमनुदाचत्वम् । अपर आह-- सप्तम्यर्थे पष्ठी । अस्मिन्नायुधागार इति । ततश्चान्यादेश इति । तत्र स्थाने वयं रथमुपसदेम उपसादयेम शत्रून् जित्वा प्रत्यागत्य स्थापयेम । शग्ममिति सुखनाम क्रियाविशेषणम् । सुखसाधनं वा रथम् । न केवलमस्मिन्नेवोद्योगे । किं तर्हि । विश्वाहा सर्वदा । वयं सुमनस्यमानाः शत्रुजयेन प्रीयमाणाः ।। 'अहिरिवेति तलं नत्यमानम् । अहिरियभोगैःपयेतिया ज्यााहेतिपरियाधमानः । इस्तमोविश्वासूनानिविद्वान्पुमान्पुर्मासंपरिपातुविश्वतः ॥ (अष्ट० ५. अध्या० १,५०११ । हस्ते प्रकोष्ठप्रदेशे हन्यते यध्यत इति हस्तानः गोधातलबादिपर्याय- चर्मादिनिर्मितः संस्तूयते । एप हस्तमः धानुष्कस्य वाहुं पर्येति परिवेष्टयति । अतिरिव भोगैः । एकस्मिन् बहुवचनम् । भागापेक्षं वा । यथा प्रीवाप्रदेशे गृहीतोऽहिोंगेन मोगमागैर्वा गृहीतभाग वेष्टयति तद्वत् । किं कुर्वन् पयति । ज्याया हेति, हेलिहिंसा, ज्यारुतां हिंसाम् । परिणापमानः । परिः सर्वतोभावे । सन, पुमांस योद्धारमेनं विश्वतः परिपातु । विश्वा विश्वानि । वयुनानि ज्ञानानि ज्ञातव्यानि । विद्वान् पुमान् । उसोपममेतत् । एवंभूतः पुमानि ।। १. 'भटमी वारसहिप१. पाठः, २. 'यन:।' स. पाट.

·तृतीयोऽध्यायः । २१७ अर्थन वाचयति 'अभीवर्तेन । अभीवर्तेनहविपायेनेन्द्रोअभिवावृते । तेचास्मान्ब्रह्मणस्पतेभिराष्ट्रायवर्तय ।। (अष्ट.८. अध्या०८ ५० ३२.१.१.) अभीवर्तस्यार्पम् । राजा पुरोहितं प्रत्याह --- हे ब्रह्मणस्पते ! वृहस्पते।। 'वृहस्पति वै देवानां पुरोहितस्तमन्वये मनुष्या राज्ञां पुरो बृहस्पतियः सुभृतं विभीति यदाह । 'पुरोहितं यत् सुभृतं विभीत्येव तदाहेति ना. मणम् । हे पुरोहित! अभीवर्तन । अभिवर्ततेऽभिगच्छति परराष्ट्र येन सो- ऽभिवतः । करणे पञ् । उपसर्गस्य दीर्घः । तादृर्शन येन हविषा बृहस्प- तिना हुतेन चरुणा पुरोडाशेन वा इन्द्रः अभिवायते अभिगतवान् परराष्ट्र- मभिगतवान् अभिभूय प्राप्तवान् । तेन हचिपास्मानपि । राष्ट्राय । विम- किव्यत्ययः । राष्ट्र परकीयम् । अभिवर्तय अभिगमय । हविपति मन्त्र- लिशादोमोऽपि कर्तव्य इत्याहुः । याचनमेव हविरित्यन्थे । अभिवृत्यसपत्नानभियानोअरांतयः । अभिवन्यन्ततिष्ठाभियोनइरस्यति । ८.३० १५. R• २.) अभिवृत्य । पुरोहिता राजानमाह-हे राजन् । सपत्नानभिवृत्याभि- गम्य वशीकृत्य या नः अरातयः शत्रुजातयः, ताश्चाभिवृत्य । शत्रय. त्रिविधाः कृत्रिमाः सहजाः प्राकृता इति । तदमिमायो भेदनिर्देशः सपला अरातय इति । पृतन्यन्तम् अन्यमपि योद्धुकाममगितिष्ठ अभिमा । यध नोऽस्मभ्यम् इरस्यति । कण्ड्वादियगन्तोऽयमीयर्थः । रम् इरन् एन् ईर्ष्यायाम्' इति हि तत्र पठ्यते । हरस्यति ईयति । तं चाभितिष्ठ ।। अगत्वादेवःसविताभिसमोभवीवृतम् । अमित्यापि भूतान्यभीतॊ यथासंसि ।। (भष्ट. ८. अश्या०८.प. ३२.९." 1. रोहि' प. पार: (अष्ट. ८.अश्या ·. १९८ आधलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां अभित्वा । पुरोहितस्यैव वाक्यं-हे राजन् ! यथा त्वमभीवर्तः पर- राष्ट्रस्याभिगन्ता अससि भवसि, तथा त्वां देवः सविता अभ्यवीवृतत् । लोडर्थे लुड् । अभिवर्तयतु परराष्ट्रमभिगमयतु । तथासौ सोमश्चाभ्यवीवृत्तत् । विश्वानि च भूतान्यभ्यवीवृतन् । येनेन्द्रोहविपाकव्यभवद्युम्न्युत्तमः । इदंतक्रिदेवाअसपत्नःकिलोभुवम् ॥ (अष्ट. ८. अध्या. ८. व० ३२. ३० ४.) असपत्नासपत्नहाभिराष्ट्रोविपासहिः । यधाहमेपाभूतानां विराजानिजनस्पच ।। (अट... अध्या... ३२.० ५.) येन, । इन्द्रः येन हपिपा । विभक्तिव्यत्ययः । यद्धविः । कृत्ची । 'स्नाख्यादयश्च (७१-४९)। क्रत्वा । उत्तमो द्युम्नी । द्युम्नं द्रविणं, तद्वान् । अभवत् । इदं तद्धविरहमकि । 'मन्ने घसा दिसूत्रेण लेर्लक् । भकृषि कृत- वानस्मि । हे देवाः! अतश्च असपत्नः । किल प्रसिद्धौ । अभुवं भवामि भवेयं वा । कथं कृतवानसि । यथामेपां भूतानां परराष्ट्रवर्तिनाम् । जनस्य च स्वराष्ट्रवर्तिनः । विराजानि । विरानतिरैश्चर्यकर्मा । विविधमीश्वरो भवानि । किंभूतः । असपत्नः उत्पन्नानां शत्रूणां वधेन । सपत्नहा उत्पत्स्यमानानां च सपलानां हन्ता । अभिराष्ट्रोऽभिगतपरराष्ट्रः । विपासहिः विशेषेण सर्वेषाममि. भविता । एवंभूतो भूत्वा यथाहमेपा विराजानि तथेदं हविरहमकि हे देवा इति राज्ञो नचनमृगद्वयम् ॥ 'नयो वा मिनावरणे ति च । वे जमदोरेते । प्रयोा मित्रावरुणाजिरोतोअद्भवत् । अयाशीर्षामदेरघुः ॥ (भर. ६, अध्या. ७.५० १.० ३.) यो दूतः । को वासी । अमिः । 'स्या दूतमम' इत्यादौ दर्शनात् । कीरशः । अजिरः । 'भज गतिक्षेपणयो। शीघ्रगामी । अयशीपी । मय । १. मी स्यान्तादिमिः ।रया', पाठ..

·तृतीयोऽध्यायः । २१९ 'इति हिरण्यनाम । शीर्षशब्देन शीर्षण्याः केशा उच्यन्ते । हिरण्यकेशः हिर 'ण्यसेंदंशज्वालासमूहः । मदेरघुः । मदशब्देन देवानां मदकर हविरुच्यते । तत्र रघुः लघुः, अनायासेन हविषां वोढा । य एवम्भूतो दूतोऽस्मामिटुंबां प्रति जया प्रहितः । हे मित्रावरुणौ ! । य इति वचनात् स इस्यध्याहारः । 'स वा युवां प्रोद्रवत् प्रद्रवतुं युवयोराहानाय शीघ्र वा प्रामोतु ॥ नयःसंपृच्छेनपुनईवीतवेनसंवादायरमते । तस्मान्नोअद्यसमृतेरुरुष्यतवाहुम्यांनउरुष्यतम् ।। (अz० ६ अध्या. .. ३० ६.२.४.) न यः । सम्पृच्छे इति कृत्यार्थे केन्पत्ययः । कृत्यार्थश्चात्र भावः । एवं हवीतये इति हयतेस्तवेन्प्रत्ययः । उभयत्राव्ययत्वात् सप्तम्या लक् । सम्प्रश्नः सम्प्रधारणं परस्परमर्थनिरूपणम् । यः सम्पृच्छे सम्प्रश्ने न रमते प्रीतो नास्माभिः सह किञ्चित् सम्प्रधारयति । पुनश्शब्दोऽप्यर्थे । नापि हवीतवे आह्वाने रमते प्रीयमाणो नास्मानाह्वयति नास्माभिराहूतः प्रीयते । संवादाय । सप्त. म्यर्थे चतुर्थी । नापि संवादे रमते, नाम्माभिरभ्यर्थितः किचिदपि संवदति, अस्माभिः संवादे कृतेऽपि न रमते । तस्मात् पुरुषात् समृतेः । 'ऋ गतौ' । कौर क्तिन् । 'सगतात् । स यदास्माभिः सहच्छते युद्धादौ तदा तस्मात् 'ना अद्यैवोरुप्यतं रक्षतम् । हे मित्रावरुणौ ! । नत्र मानसी रक्षा । कि तर्हि । वाहुभ्यां नः उरुप्यतम् ॥ अनमन्वीक्षेताप्रतिरथशाससौप:- आशु:शिशानोपमोनभीमोपनापनक्षोभणश्चर्पणीनाम् । संक्रन्दनोनिमिपएकवीर शर्तसेनाअजयत्साकमिन्द्रः ।। (2.4 भया. ५५०३१.१.१" आशुः शिशान । अतिरथ ऋपिः। आशुः शीघ्रकारी । शिशानसी. क्षणीकुर्वन् । किम् । वज्राद्यायुधम् । वृपमो न भीमः पुषभ इस भयानकः । पनापनः हन्ता वृनादीनाम् । 'चरिचलिपतिवदीनां वा द्वित्वंमच्या 'चा. भ्यासस्य', 'हन्तेपत्वं च' (वा० ६.१-१२) इति रूपसिद्धिः । क्षोमणः क्षोम- 1. 'भयन --सोपणः ।मा' घ. क. पारः, १. 'थेत्यादि। आस. पाठा, ·२२० आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्याया यिता । चर्षणीनाम् । चर्पणयो मनुष्याः शत्रुसेनाः । मनुष्याणाम् । समन्दनः कन्दयिता। क्रन्दतिराहानकर्मा । सम्यगाहाता युद्धे शत्रूणाम् । अपर माह- सकन्दयतीति सङ्क्रन्दनः । नन्यादिभ्यो ल्युः । सङ्क्रन्दनमात- प्रलापः । तस्य कारायेता शत्रुप्चिति । अनिमिफो निमेपरहितः । वीरः कर्म- स्वत्यन्ततत्परः । एकवीरः अप्रतिद्वन्द्वो पोरः । एवंभूत इन्द्रः शतं वहीः सेनाः साकं युगपदजयत् । तद्वत् त्वमपि जयेत्यध्याहारेण योज्यम् । राजैव वा स्तूयते इन्द्रत्वाध्यारोपेण, एनमयमिन्द्रः पूर्वयुद्धप्वजयदिति । लोडर्थे वा लड् । अयमिन्द्रः शतं सेनाः साकं जयविति । एवमुत्तरेष्वपि दृष्ट- व्यम् । : संक्रन्दनेनानिमिपेणजिष्णुनायुत्कारेणदुश्च्यवनेनर्धष्णुना। तदिन्द्रेणजयततसंहध्ययुधोनरइपुहस्तेन वृष्णा ।। (भट० ८. अध्या० ५. व. १२. अ. १.) सङ्कन्दनेनानिमिपेण । द्वे भपि पदे व्याख्याते । जिष्णुना जयशी- लेन । युत्कारेण । युत् युद्धम् । तत् करोतीति युरकारः । तेन । कर्मण्यण् । दुश्च्यवनेन च्यावयितुमशक्येन । धृष्णुना धर्षणशीलेन । एवंभूतेनानेनेन्द्रेण तत् परवलं जयत । तत् सहध्यम् अभिभवत च । हे युधो नरः! योद्धारो मनुष्या।। इपुइस्तेन इपून हस्ते विनता । वृष्णा वर्पिना शराणाम् ॥ सडऍइस्तैःसनिपगिभिर्वशीसंस्रप्टासयुधइन्द्रीगणेन । संसृष्टजित्सोमपावाहुशर्युश्यन्याप्रतिहिताभिरस्ता ।। (भट. ८. अध्या० ५.५० १२. क्र.) । स इपुहस्तैः । स इन्द्रः कदापिदिनुहस्तैः शत्रुभिरात्मानं संसष्ट! तरात्मानं संसृजति । तैः सह युध्यो स्वयमापुहस्तः । स एव कदाचित निपग्निभिः सङ्गिभिः संसष्टा स्वयमपि खड्गहस्तः । वशी स्वतन्त्रः । स एवं कदाचित् युधः । पाठ्यर्थे प्रथमा । युषां योद्धृणां गणेन संखष्टा । बहुभिः ·तृतीयोऽध्यायः । २२१ सह युध्यत इत्यर्थः । संसृष्टमित् यो यदा संसृष्ट इपुहस्तो निपही गणो वा तदा तस्य नेता । सोमपाः सोमपानशीलः । वाहुशर्धी । शर्ध बलम् । बाहुबलेन तद्वान् । उग्रधन्या अनभिभवनीयधन्वा । ऊर्ध्वधन्वेति तैत्तिरीयके पाठः । ऊर्ध्वमेव सर्वदा धनुरस्य, न कदाचिन्निापारः । प्रतिहिताभिः क्षिप्ताभिरिपुभिरस्ता क्षेपणशीलः शत्रूणाम् ॥ उत्तरा घाईस्पत्या। बृहस्पतेपरिदीयारथेनरक्षोहामित्राँअपराधमानः । प्रभञ्जनसेनाप्रमृणोयुधाजयन्नस्माकमेध्यवितारानाम् ।। (अट० ८. अध्या० ५ व. २२. ऋ० ४.) बृहस्पते । हे बृहस्पते! परिदीय । दीदिहि, दीदास, दीदायेति दीप्त्यर्थस्य प्रयोगो दृश्यते । तस्यायं प्रयोगः । परितो दीप्यस्व । रथेन अस्माकं रक्षार्थ रथमारुध युद्धे सर्वतो दीप्यस्व । डीडो वा गत्यर्थस्य डकारस्य दकारः । रथेन परितो गच्छ । रक्षाहा रक्षसां हन्ता । अमित्रान् अस्मच्छन् अपवाधमानः । तेया च सेनाः ममअन् आमृद्नन् । ममणः । मृणिहिसार्थः । इगुपधलक्षणः कः । प्रकग हिंसेता शत्रूणाम् । सांध युधा जयन् । एवं भूत्वा रथेन परिदीय । अस्माकं च ये रथास्तेपामविता एधि भव रक्षिता ।। पलविज्ञायःस्थविरम्प्रभारःसहस्वान्वाजीसईमानउग्रः । अभिधीरोअभिसत्वासहाजानत्रमिन्द्ररथमातिष्ठगोवित् ।। (अट. ८. अध्या०५. य २२.१.५.) चलविज्ञायः । वलं विजानाति परेवामिति पलविज्ञायः । आकारा- न्तादपि सोपसर्गदण् । यरून या विज्ञायते वरुविनायः । कर्मणि पम् । 'या च का च बलकृतिरिन्द्रकर्भव तदिति नैरुक्ताः । स्थविरी ज्ञानेन वृद्धः । प्रकृष्टो वीरः प्रकृया या वीरा भम्येति प्रयोर. । सहस्वान् , सहो बलं, तद्वान् । याजी, वाजमन्नं वेगोवा, तद्वान् । सहमानः अभिमवन् । उमः अप्रसपः। अभिगतो वीरान् अभिगता या वीराः एनम् अभिशेरः । सत्वानो मृत्यम.... 'अथो ये स सत्वानोऽहं तेभ्योऽकरं नमः' इति । तानमिगनः . 'तंय' स.ग पाठ ·२२२ आश्वलायनगृह्यमन्त्रन्यास्यायां तैर्वामिगतः अमिसत्वा । सहोजाः । सहो बलं, ततो जातः । बलातिशय. प्रतिपादनपरमेतत् । बलवतोऽपि किल जातो बलवान् भवति । किं पुनर्व- लादेव जात इति । दृश्यते चान्यत्रापि .'ओजसो जातमत मन्य एनम्' इति, 'त्वमिन्द्र! चलादधि सहसे। जात ओजस' इति च । एवंभूतस्त्वं हे इन्द्र! जैत्रं जयहेतुभूतं रथमातिष्ठ आरोह । गोवित् पणिभिरपहृतानां गवां लब्धा ।। गोत्रभिदंगोविदंबज्रयाहुंजयस्तममममृणन्तमोज॑सा । इमसजाताअनुवीरयध्वमिन्द्रंसखायोअनुसरभध्वम् ।। (भर०८,अध्या० ५.० २२.०६.) गोत्रमिदम् । गोत्राणां मेघानां पर्वतानां वा भेत्तारम् । गोविदं ब्या- ख्यातम् । वज्रबाहुँ, स्पष्टोऽर्थः । अज्मेति गृहनाम । जयन्तं शत्रूणां पुराणि दारयन्तम् । पुरन्दरो हि स भवति । ओजसा प्रशन्त प्रकण हिंसन्तम् । कान् । ये हिंस्याः । एवंभूतमिममिन्द्र राजानं हे सजातोः ! सहजाताः! समानजन्मानः! भ्रातरः! अनुवारयध्यम् । अयं तावद चारकर्म कुरुते । यूप. मिममनुवीरयध्वम् । हे सखायः! अमात्यादयः! यूयमिममनुसंरभध्वम् । अयं तावत् संरभते जेतुम् । यूयं चानुसंरभध्वमिति ॥ अभिगोत्राणिसहसागाईमानोदयोवीर शतमन्युरिन्द्रः । दुश्च्यवनामृतनापाळयुध्योरेस्माकसेनाअवतुमयुत्सु' । (अष्ट.८.अध्या. ५, २०२३.०..) अभि गोत्राणि । गोत्राणि मेघान् पर्वतान् या । सहसा चलेन । भि- गाहमानो विदार्यान्त. प्रविशन् । अदयो निर्दयः । वोरः शतमन्युर्वहुक्रोषः । दुश्च्यवनः च्यावयितुमशक्यः । पृतनाः शत्रुसेनाः अभिभवतीति पृतनापाट । अयुध्यः योधितुमशक्यः । एवमूत इन्द्रः अस्माकं सेनाः युत्सु सहामेषु भावतु प्रकोण रक्षतु ॥ इन्द्रासांनेताबृहस्पतिर्दक्षिणायज्ञःपुरएंतुसोमः । 'देवसेनानामभिमनतीनांनयन्तीनामरतोयन्त्वनम्"। (भट ८ अध्या० ५. १० ....। 1. 'ता: ममा'ग, पाठः, ·तस्य विशेषणं तृतीयोऽध्यायः ।। २२३ इन्द्र आसाम् । आसाम् अस्मदीयानां सेनानाम् । राज्ञा सहाभेदमापनर प्र पुरोहितस्य वचनम् । मासामिन्द्र एव नेता भूत्वा वृहस्पतिश्च पुर एतु अग्रे गच्छतु । एवं दक्षिणा 'द्वादशं शतमित्यादिका पुर एतु । तथा यज्ञः । -सोमः । सोमगुणकः सोमयागः । यज्ञदक्षिणयोरधिष्ठातृद्धार पुरोगमनम् । अत्र दृष्टान्तः --- देवसेनानाम् । यथेत्यध्याहार्यम् । यथा देव- सेनानाममिभञ्जतीनाम् । 'भञ्जो आमर्दने' । असुरसेना आमृद्तीनाम् । अत एव. जयन्तीनां मरुतो देवा यन्तु । लड्थे लोट् । यन्ति । अपम् । सप्तम्यर्थे द्वितीया । अग्ने । तथैव तैत्तिरीयाः पठन्ति -- "यथा देवसेनानामग्रे मरुतो यन्ति एवमुमत्सेनानां पुर इन्द्रादयो यन्त्वि"ति इन्द्रस्यवृष्णोवरुणस्यराज्ञआदित्यानांमरुतांशर्घउग्रम् । महामनसांभुवनच्यवानांयोपोदेवानांनयतामुदस्थात् ॥ (अष्ट. ८. अध्या-५, व. २५ ० ९.) इन्द्रस्य । श| बलम् । इन्द्रादीनामुग्रमप्रसझं महामनसामुदतमनसां भुवनच्यवानां कृत्स्नस्य भुवनस्य च्यावयितृणाम् । एवं नाम बलवतां देवानां जयतां घोप उदस्थात् उस्थितः । एवं तावत् पूर्वं देवासुरयुद्धे वृत्तम् । अद्यापि तव च त्वदमात्यानां च शर्ध उग्रमरतु । त्वत्सेनापतीनां च ज. यतां घोप उचिष्ठत्विति ॥ उर्द्धयमघवन्नायुधान्युत्सत्वनांमामकानांमनांसि । उवहन्याजिनांवाजिनान्युद्रयानजियतांयन्तुयोपाः ॥ (अष्ट.८, अध्या०५ य०२३.प.१०.) उद्धर्पय । हे मघवेन् ! धनवन्! इन्द्र। आयुधान्यस्मदीयान्युद्ध- पंय उत्कृष्टहर्षयुक्तानि कुरु यथा हृष्टा उज्ज्वला भवन्ति तथोज्ज्वलानि कुरु । तथा मामकानां सत्त्वानां परिचारकपुरुषाणां सैनिकानां मनांस्यप्यु- दर्पय उद्धतानि कुरु । हे वृत्रहन् ! वाजिनां मदीयानामश्वानां वाजिल १. 'तु ', २. 'तः य' प. १. पाठः. स. ग. पा... 'वन् ! इन्द्र' प.ह पास. ३. 'या', ४. यान्तीति' ·२२४ आश्वलामनगृह्यमन्त्रव्याख्याया नानि मलानि वेगान् वोर्पयोत्कृष्टानि कुरु । तथास्मदीयानां स्थानां व्यता घोपा उद्यन्तु ॥ अस्माकमिन्द्रःसमृतेषुध्यजेवस्माकंयाइपवस्ताजयन्तु । अस्माकवीराउत्तरेभवन्त्वस्माउदेवाअवताहवेषु ॥ (अष्ट. ८. अध्या० ५.व. २३. ऋ० ११.) अस्माकम् । स्वेषु च परेपु ध्वजेपु समृतेषु सञ्जतेषु श्लिष्टेमिन्द्रः भस्माकं भवतु ममासक्षे भवतु । 'तमिद्धनेपु हितेप्यधिवाकाय हवन्ते । येषा- मिन्द्रस्ते जयन्तीति च मन्त्रान्तरम् । इन्द्रे चास्मदीये सति अस्माकं या इपवस्ता जयन्तु । अस्माकं वीरा उतरे उत्कृष्टा भवन्तु । अथेतरान् दे- वान् प्रति-देवाः। यूयमस्मान् उ भस्मानेवायत रक्षत हवेषु । पर- सर हयन्ति येषु ते हमाः समाः ।। अमीपांचितप्रतिलोभयन्तीगृहाणाान्यप्वेपरेहि । अभिमेदिनिर्दहहत्सुशोकैरन्धेनामिनास्तमसासचन्ताम् ॥ (अटक .. अध्या० ५. २०२३. क. १२.) अमीषाम् । परेण प्रेरिता परानाप्नीतीत्यप्या कृत्या 1 व्याधीनामधिदे. पतेत्यन्ये । मलक्ष्मीरित्यपरे । हे अप्वे! अमीयां मट्रिपूणां चिर प्रतिलेभ- यन्ती मोहयन्ती तेपामानि गृहाण । परहि मत्समीपात् परागच्छ । परेत्य चाभिप्रेहि शत्रूनभिमुख। प्राप्नुहि । प्राप्य च हृत्सु निर्दह । निर्दम्याश्वामित्राः अन्धेन तमसा सचन्तां सम्मध्यन्ताम् ।। घेताजयवानरइन्द्रोय शर्मयच्छतु । उनावःसन्तुबायोनाध्यायथासंथ ॥ (मष्ट. ८. सध्या. ५, २० २१. फ. १३.) भेत । हे मदीयाः। नरः! योद्धुपुरुषाः! मैत शब्द प्रति प्रकश गच्छत । प्रेत्य च जयत । इन्द्रश्च यः शर्म यच्छतु । याहवश्व यः उमा असमाः सन्तु । यथा सति यूयमनायाः असथ शत्रूणाम् अप्रप्याः भरम, या यादयः उमाः सन्विते ।। शवून

·तृतीयोऽध्यायः ।
शासइत्यामहाँस्यमित्रखादोअद्भुतः ।
नयस्यहन्यतेसखाननीयतेकदाचन ॥
(सर०..मध्या०८.०१.०१)
शास इत्या । चास ऋषिः, हे इन्द्र ! यस्य ते सखा स्तोता यष्टा
पन केनापि हन्यते न कदापन जीयते स त्वं शासः सर्वस्य शासिता ।
इस्था सत्यनामैतत् । सत्यमेव महानसि । अमित्रखादः अमित्राणां भक्षयिता
च अद्भुतः आश्चर्यभूतश्च । स त्वमस्यापि राज्ञोऽमित्रान् शाधि खाद च ॥
स्वस्तिदाविशस्पतिवृत्रहाविमृघोवशी ।
घृपेन्द्रःपुरतनःसोमपा भयङ्करः ।।
(भष्ट.८
अध्या.८. व
...ऋ.२.)
स्वस्तिदाः । भविनाशस्य दाता विशः देवविशो मनु विशश्च ।
पतिः स्वामी पालयिता वा । वृत्रहा विमृधः मृधिः सहामकर्मा । तया पि.
पूर्वादिगुषमात् कः । विशेषण योद्धा । वशी स्वतन्त्रः वृषा वर्षणकर्मा ।
सोमपाः एवंभूत इन्द्रो युद्धेऽभयररो भवन् नः पुर एतु ।।
विरलोविमृधोजहिवित्रस्पहरुज ।
विमन्युमिन्द्रग्रहवामित्रस्याभिदासतः ।।
(भ..ध्या. ८व। ..."
विरक्षः । हे इन्द्र ! वृत्रहन् ! रक्ष जस्मान् याधितुमागतं विजहि ।
भूपः सद्दामकारिणध विजहि । वृत्रस्य शत्रुनामैतत् । अस्मच्छनोः इन्
भास्यपर्यन्तप्रदेशौ । विरुन भड्धि । अभिरासतः भम्मानुपक्षपयतः अमि-
अस्य मन्यु अस्मद्विपयकोपं च विरुज ॥
विनइन्द्रमृघोजहिनीचार्य उपनन्पतः ।
योभस्माँभभिदासत्यपरंगमयानमः ।।
(भट ८ अा. 10 ...)
वि नः । है इन्द्र । नः भस्माकं मृधः सदामकारिणः शन् पि."
जहि । पृतन्यतः योऽकामांध । नीना नीचे स्थाने कारागृहादी यच्छ
E

·(अष्ट . आश्वलायनगृशमन्त्रव्याख्या पाण् दाने । यच्छादेश । देहि क्षिप । यश्चास्मानभिदासति उपक्षपयति तमधरम् अत्यन्तनिकृष्टं तमः नरकम् अन्धतामिसाख्यं गमय प्रापय || अपेन्द्रद्विपतोमनोपजिज्यांसतोवधम् । विमन्योःशर्मयच्छबरीयोयवयावधम् ॥ भध्या० ८, २०१०. म. ५) अपेन्द्र । हे इन्द्र ! योऽस्मान् द्वेष्टि । तस्य मन इन्द्रियम् श्रप। उपसर्गश्रुतेयोग्यक्रियाध्याहारः । अपगमय शून्यं निःसंहं कुरु । यश्चा- स्मान जिज्यासति । ज्या वयोहानौ वयोहीनान् कर्तुमिच्छति तस्य वर्ष, वज्रनामैतत् । इह त्वायुधमात्रम् । पजाद्यायुधमपगमय । मन्योः, मतुब्लो- पोऽत्र द्रष्टव्यः । अस्माकमुपरि मन्युमतोऽपि शत्रोः सकाशात् वरीयः उरु- तरं शर्म यच्छ । सोऽपि यथास्माकं सुखं करोति तथा कुरु । वर्ष । तेन चिकीर्पितं यवय अस्मत्तो वृथा कुरु ।। प्रधारायन्तुमधुनोघृतस्ययदविन्दधुःसुरी । उस्सियापामित्रावरणीमुवनस्यकारुतामअश्विनाजुपातासमीके ॥ प्रधारा यन्तु । सप्तम् । सौपर्णम् । पराखिन्यः मन्त्या ऐन्द्रावरुणी । निविचोपनिषध ब्रह्मवादिन्यौ ऋमी ॥ हे अश्विना! अश्विनौ । सुरी स्तोतनामेतत् । इह तु स्तुतिसम्न- धात् स्तुत्यवाचि ! स्वत्या मित्रावरुणौ । तत्सहरी अयं तच्छब्दः । यया मित्रः सर्वस्य मित्रम् सर्वस्य वाहं मित्रमस्मीति दर्शनात् । वरुणच व. रण्यः । तादृशी भुवनस्पोरकस्य । फारु कर्तारौ वर्षितारी । यदू युवाम- विन्दयुः भविन्देधा लयवन्तौ स्थः । उस्त्रियाया पाठपर्य सप्तमी । उसिया गाः तस्याः सम्पन्धि । किं पुनस्तत् पयः 'आधर्मे सिय पप रसियायाः' इति वर्शनात् । आश्विनं हि तत् पयः । 'भानूनमधिनोपि. रिति होम दर्शनात् । 'यद्वा अधिनाम् धुनः सारपस्य'ति यदिति यचनात् सति गम्यते । तस्य मधुना मधुस्वावस्य पृतस्य दीपस्य तहमहावीरनिपे. कात् । एभूतम्य पयमो धाराः । प्रयन्तु युगां मत्यूचं प्रकर्षण यन्तु । १. "प, पाठ: । २ र ५, रा.पा. 1. 'यम' ·तृतीयोऽध्यायः २२७ लहथे लोट् , मेष्यन्ति । यजमानान्तरेषु यत् पयः प्रवर्ये युवामविन्देथाम् । तस्य सारा अस्मद्यज्ञेऽपि युवां प्रैष्यन्ति । वयमपि युवां यक्ष्यामहे । एत- ज्मात्या । तातौ । युवामिमं समीके सहामे अस्मिन् उपस्थित जुषतां जु- पेयां रक्षकत्वेन सेवेथाम् । भन्ये तु मैत्रावरुणामेतां मन्यन्ते । तयोरा. मिक्षालक्षणं पयः स्वभूतम् । अश्विनाविति अश्ववन्तावित्यर्थः ।। भावां रथं शतयावानमाशं ग्रातर्यावाणं सुपदं हिरण्ययम् । अतिष्ठद् यत्र दुहिता विवस्वतस्तन्मे भर्वश्चमवसे करामहे ।। वां युवयोः स्वमूतं रथम् । आशुं शीघ्रगामिनम् । तत्र प्रकारः शत. यावानं निमेषमात्रेण योजनानां शतस्य यातारम् । 'निमिपश्रिज्जवीयसेति च मन्त्रान्तरम् । पातर्यावाणमश्चिनापातरनुवाकादौ । सुपदं सुखेन यत्राश्विनौ निपीदतः तम् । हिरण्ययं यं हिरण्मयं यत्र रथे विवस्वतो दुहिता सूर्या अति- छत् मन्त्रान्तराणि च भवन्ति । 'अनो मनस्वयं सूर्यारोहत् प्रयातीपति सोमो बध्युरभवदन्धिनास्तामुभावरे'त्यादीनि । तं रथमर्वाधं मां प्रत्यभिमुखमागन्तारम् । करामहे कुर्महे । किमर्थम् । अवसे समामे अस्मभ्यं रक्षणाय ॥ आवामश्वासो रथिरा विपश्चितो वाग्धृपजः सुयुजो धृतश्च्युनः । येभिर्याथोपसूर्या वरेयां तेभि! दस्रायवतं समत्सु ॥ आडोऽवतमित्यास्यानेन सम्बन्धः । हे दसौ! यां युवयोः स्वभूता भवाः । रधिराः रथवन्तो रथे युक्ता विपश्चितः सारथेरभिप्रायज्ञाः वाग्भूपजः वाङ्मात्रेण धर्षितारः परेषां हेपितशब्देनैव शत्रूणामभिमवितारः। सुयुजः यदा रमे युज्यन्ते तदा स्वयमेव सुछु युज्यमानाः । घृतश्च्युतः अतिस्निग्धशरीराः । तेहि शरीराद् घृतं श्च्योतन्तः क्षरन्त इव भवन्ति । एवंभूता युवयोरश्वाः येभिः सूर्या सवितुर्दहितरं वरेयां वरेण्याम् । वरेयमिति पाठे लिङ्गव्यत्ययः । वामपयाथः भूते लट् उपयातौ स्थः । तेभिस्तैरश्वैःऽस्मान् समल्ल सद्मामेषु भा भयतम् भाभिमुहयेन रक्षतम् ॥ पदा रेतो अधिना पोपयित्नुयद्रासभोवधीमत्यै सुदान । यस्माजज्ञे देवकामः मुदक्षस्वदस्य दत्तं भिपजायभिद् ।। रेत इत्युदकनाम । मध्यमस्थानावश्विनी वर्पितारौ । हे अश्विनौ ! मा युवयोः सम्बन्धि । यद् रेतो वृष्टयुदकम् । पोपयित्नु जगतः पोषयित ।

·२२८ आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायो यञ्च रासभः युवयो रथे युक्तो गर्दभः । जातावकवचनम् । स्थाश्वप्रकरणे 'रासभावश्विनोरिति हि निधण्डुः ! 'गर्दभरथेनाधिनावुदजयतामिति ब्राह्मणम् । सः वर्धीमत्यै, वीमती नाम योद्धी । सा युध्यमाना शत्रुभिश्छिन्नहन्ता तृषा चातीवश्विनौ तुष्टाय । तावागत्य तस्यै हिरण्मयं हस्तं पुत्रं च ददतुः । वृष्ट्युदकेन च पिपासां शमयाञ्चक्रतुरितीतिहासः स्मर्यते । तदेतत् कक्षा- चतोक्तम् - 'हिरण्यहस्तमश्विना रराणा पुत्रं नरा वर्धीमत्या दत्तमिति । इह तूदकदानमुच्यते । अश्विभ्यां च दत्तं तद्रथे नियुक्तो रासम एव ददावित्युप- चारः तत्समर्थाचरणात् । यदिति कर्मश्रुतेः सम्प्रदानश्रुतेम ददाविति योग्य- कियाध्याहारः । हे सुदान् शोभनदानौ सुष्टु दातारी वा । युवयो रथेऽभि- युक्तो रासभो यद् रेतो वीमत्यै ददौ । यस्माद् रेतसो देवकामो देवपूजापरः पुरुषः सुदक्षो जज्ञे सुप्ठ वृद्धो जायते, तद् वृष्टयुदकम् अस्य राज्ञः सेनायै युध्यमानाय दत्तं यथय सन्तापदूना न भवति । हे भिपजौ ! देवानामभिद्यु भगियोतमान निर्मलं रेतः ॥ यन्नासत्या भेपनं चित्रभानू येनावावथुस्तोफकामां च धोपाम् । तदस्यै दत्तं निपु पुंसुवध्य येनाविन्दत्तनयं सुहस्त्यम् ॥ अश्विनोरन्यतरो नासत्यः । मारो दसः । द्वयोरपि द्वाभ्यामभिधानं सर्वत्र साहचर्यात् । हे नासत्या । नासत्यौ यद् मेषजं युवयोः स्वमूतं तद्वि- शल्यकरणादिकमस्यै सेनाथ दत्तम् । हे चिप्रमान!- नानाविधदीप्ती येन भेषजेन तोककामा च । द्वितीया प्रथमा। तोककामाम् अपत्यकामाम् । गां पोपा नाम ब्रह्मवादिनी कक्षीवतो दुहिता । सा दुर्भगा । न तां कश्चि- दुपयों । सा अश्विनी तुष्टाव । तावश्विनी भेषजेन सुभगां कृत्वा पतिवली चमतुः । सा पुनरपुत्रा सत्यश्विनावयजत 1 तावत्यै भैपजेन पुत्रं ददतुः सुहस्त्वं नाम इतीतिहासः इमर्यते । तदिदमोच्यते । येन मेपजेन घोपां युवामवा. पधुः । अवशब्दो धात्वर्यानुवादी । रक्षितवन्तौ स्थः । क । त्रिषु प्रातस्सव- नादिपु सवनेषु । यज्ञमध्य इत्यर्थः । किमर्थम् , पुंसुवध्यै पुमांस सोतुं येन भेपमेन सा घोपा सुहात्यं नाम तनयमपिन्दत् लव्धवती ।। चपा दसावस्मिन् गुतो नासला होता कणोतु धाः । 1 ·२२९ तृतीयोऽध्यायः ।। द्विपदेपा । पूर्वपादा नवाक्षरः । उत्तरी दशाक्षरः । हे दसौ । दस- नामानौ । नासत्या नासत्यनामानौ । अस्मिन् सोमे । सुतः सप्तम्यर्थे प्रथमा। सुते अभिपुते सोमे सति । होता वा युवाभ्यां वषटकृणोतु । यषटकारं करोतु । वेधाः सर्वस्य कर्मणो विधाता । एतज्ज्ञात्वा युवामस्मज्जयाय व्या- प्रियेथाम् ॥ इन्द्रावरुणा सौमनसमदृस्ति रायस्पोपं यजमानेषु धत्तम् । प्रजा पुष्टि भूतिमस्मासु धत्तं दीर्घायुयाय प्रतिरतं न आयुः हे इन्द्रावरुणौ ! यजमानेषु ये युवां यजन्ते तेषु सौमनसं सौमनस्यम् । असं दीभावं 'हप्तो धर्ममतिकामतीति तदभावः पुरुषार्थः । गयो धनस्य पोषं च धत्तम् । लडथै लोट् । धत्थः । एप युक्योः स्वभावः वयं च युवा यजामहे | अतोऽस्मास्वपि प्रजा पुष्टिं च तद्गता भूति पैश्वर्यलक्षणा धत्तम् । आयुश्च नः प्रतिरतं प्रवर्धयतम् । दीर्घायुत्वाय । यथा तदायुः भवति तथा प्रतिरतम् । युद्धे प्रविष्टस्यायुषो हानिशङ्कयेदं पार्थ्यते ॥ उपवासयेति तृचेन दुन्दुभिभिमृशेन् । उपश्वासयपृथिवीमुतद्यांपुरुषातेमनुतांविष्टितजगत् । सदुन्दुभेसरिन्द्रेणदेवेादवीयोअपसेधशत्रून् । (अष्ट० ४. अध्या. ७ घ..प्र९. गर्गस्यार्पम् । उपशब्द आध्थें । आश्वासय । पृथिवीमुत यां द्यामपि । पुरुत्रा बहुधा । ते तव स्वमूतम् । घोपमित्यर्थाद् गम्यते । तव थोपं बहुधा मनुतां बुध्यता शृणोतु । विष्ठितं म्थावरम् । जगत् जगमं च । स्थावरजङ्गमात्मकं सर्वमेव ते शब्दं शृणोतु ! एवं नाम ते घोपः उचैर्भवतु । य एवं स्तुतोऽस्माभिः स व हे दुन्दुभे! इन्द्रेण देवश्च सजूः सम्प्रीयमाणः सन् दूराद्दवीयो दूराद् दृरतरं शनस्माकमपसेध अपगमय ।। आन्दययलमोजोनआधानि निहिदुरितायाधमानः । अपग्रोथदुन्दुभेदुटुनाइतइन्दस्यमुष्टिरसिवीळयस्व ॥ (अष्ट०४, अभ्या० . २०३५ ३.10.1 1, वेघाः'.पार: 1 ·२३.. मावणमनगृह्यमन्त्रम्याख्यावा आफन्दय । आक्रन्दनमाहानमस्मदीयं सेनालक्षणं बलम् आक्रन्दय । यथा त्वद्घोपश्रवणेन हृष्टं परबलमाझ्यते तथा कुरु । ओजश्च नः विभक्ति- न्यत्ययः । अस्मासु । आघाः भाषेहि । निःष्टनिहि निष्टनं शव्दनं शब्दाः यस्व । दुरितानि शत्रुभिश्चिकीर्षितानि बाधमानोऽपप्रोथ अपगमय । हे दुन्दु- भे! दुच्छुनाः दुर्भिक्षनामैतत् ! दुर्भिक्षेण चानों लक्ष्यते । तेन तत्कारिण्यः परसेनाः । ता इतोऽस्मत्समीपादपपोथ । इन्द्रस्य त्वं मुष्टिरसि तद्वत् परेषां भयं फरोपि । वीलयस्व । वीलरिति दृढनाम । स्थिरौ गावौ भवतां बाल रक्षः' 'वीलञ्चिदद्रिमि'त्यादौ दर्शनात् । तत् करोतीति णिचि टिलोपे रूपम् । वीलयस्य हृदमात्मानं कुरु । धातुरेव वा वीलयस्वेति । इदो भव ॥ आजप्रत्यावर्तमाःकेतुमर्दुन्दुभिर्वावदीति । समवपर्णाश्चरन्तिनोनरोस्माकमिन्द्ररथिनोजयन्तु ।। (अष्ट०४. अध्या. ७.० १५ ....) मामः । ऐन्द्रयेषा । दुन्दुभिलिझात् तदभिमर्शने विनियुक्ता । हे इन्द्र! अमः परसेनाः आ अज समन्तात् क्षिप । इमास्तु मदीयाः सेनाः । प्रत्या- वर्तय पलायमानाः प्रतिनिवर्तय । अयं मदीयो दुन्दुभिः । केतुमत् केत. ज्ञानं तद्युक्तं यथा तथा वावदीति । यथा सर्वेः प्रज्ञायते तथा घोपं करोति । फरोलिति वा । नः अस्माकमश्चपर्णाः अश्वपृतनाः भधारोहा नरः मनुष्याः सम्बन्ति सन्चरन्तु । रथिनधास्माकं जयन्तु । भषषष्टा परापतेतीतून विसर्जयेत् । भवसृष्टापरापतवरव्यग्रह्मसंशिते । गच्छामित्रान्मपयस्वमामीपांकचनौच्छिपः । (भष्ट- ५. अप्या.. य ११. ०१..) यायोर्मारद्वाजस्यापम् । शरपर्यायः शरुशब्दः। दृश्यते हि 'धुनिः शिमी- बॉम्छरुमाँ जीपि' इति । ततः समुहे स्वार्थे वा यत्पत्ययः । तच स्वभावतः सीलि. अम्। घरव्ये प्रामसंशिते । ममणा मन्त्रलक्षणेन वेदेन संशिते तीक्ष्णीकते। मयाव- निराम'.पा. - ·चतुर्थोऽध्यायः । सृष्टा क्षिप्ता त्वं परापत शत्रून् प्रति गच्छ । परापत्य गच्छ । गत्वा च बमित्रान् प्रपद्यस्व तच्छरीरेषु प्रविश । प्रविष्टा चामीपां शत्रूणां मध्ये कञ्चन कम्चि- दपि मोच्छिपः यथा न कश्चिच्छिप्यते तथा कुरु ॥ यत्र बाणाः सम्पतन्तीति युध्यमानेषु जपेत् । यत्रयाणाःसम्पतन्तिकुमाराविशिखाईव तत्रानोग्रणस्पतिरदिनिःशर्मयच्छतुविश्वाहाशर्मयच्छतु । (अष्ट. ५.अध्या. १.व. २२.३.१५.) च यत्र सङ्कामे । बाणाः च । सम्पतन्ति युगपत् पतन्ति । कुमारा विशिखा इव। चौलकर्मणः प्राग् विशिखाः कुमाराः क्रीडन्तो यथा । इतस्ततः सम्पतन्ति तद्वत् । तत्र युद्धे नः अस्मभ्यं ब्रह्मणस्पतिवृहस्पतिः एवनामकं देवतान्तरं वा । अदितिः देवमाता च शर्म यच्छतु सुखं ददातु । न च केवलं सकृत् । किन्तर्हि । विश्वाहा सर्वदा शर्म यच्छतु ।। इति हरदसमिधविराचेतायामाश्वलायन- गृक्षामन्त्रन्यायायां तृतीयोऽग्याय:। । .. अध्या... १५...) अथ चतुर्थोऽध्यायः अप प्रितमेधमन्त्राः व्याख्यायन्ते -प्राप्येत भूमिभागं प्राक्षति अपतवीत । अपेतवीतविसर्पतातोस्माएतपितरोलोकमैक्रन् । अहोभिरभिरक्तुभिपतंयमोईदात्यवसानमस्मै ।। (अष्ट. यमस्यापम् । ये अत्र पूर्व निवसथ स्थानादपेत अपगच्छत । अपगच्छन्तश्च वीत वियुत्य गच्छत । न सहीम्य । विसर्पत च विशेषेण दूरतरं गच्छत । कस्मात् । एतं लोकमिदं स्थानमस्मै प्रेताय पितरोऽन् कृतवन्तो दत्तवन्तः । किन्चाहोभिर्दिवसः । अभिध क्षणोदकैरक्तुभिः । रात्रिभिधेतैः शुखिहेतुभिर्व्यक्तं सरतं शोधितमिदम भवसानं स्थानमस्मै प्रेतायास्य दहनार्थ यमो ददाति । भतो यूयमपेतेति ।। प्रेतादयस्ते यूयमतः ·.. । आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां पत्नीमुपशयानागुत्थापयेद् देवरः । उदीनार्यभिजीवलोकंगतासुमेतमुपशेषएहि । हस्तग्राभस्यदिधिपोस्तवेदंपत्युजनितमभितम्बभूथ । (७. भध्या०.०२..ऋ० ८.) . उदीMनारि । सकुसुकत्यैपा । हेनारि । या त्वं गतासुं गतप्राणमेतं पतिमुपशेते उपसूत्य शेष सौदीप्वोत्तिष्ठ । उत्थाय च जीवलोकमभ्येहि । नचैवं ते पतिलो कहानिः । यतस्त्वमभिसन्धिमात्रेणैव हस्तग्रामस्य विवाहसमये मन्त्रवत्पाणिं गृहीतवतः दिधिषार्गर्भस्याधातुस्तव पत्युरिदं जनित्वं जन्म लोकान्तरप्राप्तिलक्षणमभिसम्बमूथ अभिसम्ममूविथ । तस्मादुच्यत उदीति ॥ धनुईस्तादिति मृतहा क्षत्रिस्य हस्ताद् धनुग्दत्ते। धनुर्दस्तादाददानामृतस्यास्मक्षत्रायवर्चसेवलीय। अत्रैपत्यमिहययसुवीराविश्वास्पृधोअभिमातीर्जयम ॥ (अष्ट० ७. अध्या. घ. २७ ... सकुसुकस्यैव तप हस्ताद् धनुराददानोऽहम् । किमर्थम् । भस्मे क्षत्राय त्वत्पुत्रादेराय । पर्चसे पलाय । एतद्धनुर्गृहीत्वा वर्चस्वी यलगन् यथा भवेदिति । त्वं पुनरत्रैय दहन्देशे भव । वयं विह लोके सुवीराः शोभनवरिस्तान्तो भूत्वा विश्वा स्पृधः स्पर्वमाना अभिमातीः । शत्रुपर्यायोऽयं स्त्रीलिमदछन्दसि प्रयुज्यते । तान् जयेम शत्रून् जयेम ।। अनस्तरण्या वगमुस्सिय शिरोमुख प्रच्छादयेत् अग्ने परिगीमिय॑यस्वेति । अप्रेमपरिगोमियस्त्रसम्प्रोवपीवसामेदेसान । नेवाप्णुईरसाजईपाणोदग्विषयपर्ययोते ॥ (भट... भध्या. ६. ३० ३१...) दमनस्यार्पम् । प्रेतं प्रत्युच्यते । हे प्रेत ! अमेव वर्मस्थानीयज्याला. समूहः । गोमिः विकारेऽयं प्रकृतिशब्दः । गोभिः प्राणीत मत्सरमिति यधा लगायपेक्षं बहुवचनम् । आजगन्यादिभिर्विकार धर्मादिभिः परिव्ययस्व परितः । -

·.
पतुर्थोऽध्यायः।
छादय । सम्मोर्गुष्च सम्यक् छादय । मेदसा । वपाभिधानमेतत् । वपया ।
कीदृशेन । पीवसा । यदुपयुञ्जानाः पीवानो भवन्ति, ताइशेन । पीवरत्वस्स
निमिचभूतया वपया चात्मानं छादय । एवंकृते किं भवति । न इत् नेत्
नैव । त्वा धृष्णुर्धर्षणशीलः अमिः हरसा स्वेन तेजसा जपायः दाह्यलाभेना-
त्यन्तं हृष्यन् । दधृक् पाकादिमिर्जगतो धारयिता । विषक्ष्यन् विविध पक्ष्यन्
भूत्वा
नैव त्वा पर्यवयाते व्याप्नुयात् ॥
वृक्षावुद्धृत्य पाण्योरादध्यात् 'अतिदवे नि ।
अतिद्रवसारमेयोश्वानीचतुरक्षौशवलौसाधुनापथा ।
अर्थापितॄन्सुविदनाँउपेदियमेनयेसंधमार्दुमदन्ति ।।
(अष्ट. ७ अप्या... १५.. १२.)
यमस्यैषा । पाण्योराहितवृक्कस्त्वं सारमेयौ सरमा देवशुनी तस्याः
पुत्रौ श्वानौ भतिद्रव । चत्वार्यक्षीणि ययोस्ती चतुरक्षौ । अक्ष्णोरधस्तदाकारी
विन्दू बलवतां शुनां भवेताम् । तदभिप्रायमेतत् । सत्यमेव या । शवली
नानावौँ । साधुना कण्टकादिरहितेन पथा गच्छन्नतिद्रव । अतिद्वत्य च
अथ अनन्तरं पितॄन् सुविदत्रान् शोमनज्ञानान् उपेयुपगच्छ । ये पितरो
यमेन संघमादं मदन्ति सह माद्यन्ति । ओदनपाकं पचन्तीतिवत् कर्मता ।
'मदोऽनुपसर्गे' (३.३.६७) इत्यपि प्राप्ते छान्दसो घन् । 'सध मादस्ययो.
छन्दास' (६-३.९६) (इति सहस्य सघादेशः । ॥
प्रणीताप्रणयनमनुमन्त्रयते 'इमममे चमसम्'।
इमममेचमसमाविजिहर प्रियोदेवानामुतसोम्यानाम् ।
एपयर्थमसौदेवपानम्तस्मिन्देवाभमृतामादयन्ते ॥
1
(भष्ट. ७. भया...य.११.भ..)
दमन प्रापिः । प्रक्षेप्स्यमानोऽमिदिस्थः सम्बोध्यने । हे अमे। हम
चमसं मा विनिहरः । 'हह कौटिल्ये' । कुटिलं मा घाझीः । आवेन
दह । यतोऽयं प्रियो देवानाम् । उत सोम्यानां सोमाणामलिनामपि मियः ।य
1. 'स्प: स्य'छ. पाठ

·आवलमनगृहमन्त्रच्याख्या एप चमसो देवपानः । देवा ऋत्विजः दानादिगुणयोगात् । प्रसिद्धा एवं वा । ते यत्र पियन्ति तस्मिन् देवा अमृता अमरणधर्माणी मादयन्ते तर्पयन्या- स्मानम् । प्रणीताभिरद्भिर्देवास्तृप्यन्ति । अतो मा विजिहर इति ।। सध्यं जान्याच्य दक्षिणामी आग्याहुतीजुहुयात् अनये स्याहा कामाय स्वाहा लोकाय स्वाहा अनुमतये स्वाहा । इति । स्पष्टार्थाः सर्वे ॥ पञ्चमीमुरसि प्रतस्य- अस्माद् वै त्वमजायथा अयं त्वदधिनायतामसी स्वाहा । इति । हे असे ! अस्माद् यजमानाद् वै वमजायथाः आधानकाले जातोऽसि । 'ते मत् मातः मजनियेथे इति तैचिरीयाणामाघाने मन्त्रा भवन्ति । अद्य त्वयं यजमानः त्वत् त्वतः अधिजायताम् । अधिः पञ्चम्यर्था- नुवादी । स्वर्गाद्यनुभवयोग्यो जायताम् । असौ । प्रेतस्य नामनिर्देशः प्रथमया । यज्ञदत्तशर्मन् ! अथ परिचारकान् प्रेष्यति पुगपदनीन मज्वलयत । सर्वानेवामीन् सहैव प्रज्वलयत यथा प्रेतं युगपत् प्राप्नुयुः ॥ तं वदमानमनुमन्यते 'महि मेही ति। प्रेहिमेहिपथिभिःपूयेभिर्यानःपूर्वपितरम्परेयुः । उभाराजानास्वघयामदन्तायमपश्यासिरुपांचदेवम् ।। (अष्ट... अध्या.६.१.१५.१.७.) यमस्यार्पम् । वामानं प्रति दाहकस्य वचनम् । हे प्रेत ! मेहि प्रेहि । द्विरुकिरादरार्थी । स्वर्ग प्रति शीघ्रं गच्छ । पथिभिः पून्येभिः । पूर्वैः पितृभि देवैः कृताः पूाः । 'पूर्वैः कृतमिनयौ च' (४-४-१३३) इति यत्प्रत्ययः । हैः पथिभिः प्रेहि ।क। यत्र स्वर्गादौ नोऽस्माकं पूर्व पितरः परेयुः पराजम्मुः गतवन्तः । गत्या च तत्र उमा राजाना उभौ राजानी स्यामिनी दीप्यमानौ वा । स्वपया । पितृभ्यो यद् दीयते सा स्वधा, तया । मदन्ता माद्यन्नौ सुप्यन्तौ । एवम्भूती देवं यमं वरुणं च पश्यासि पश्यसि दृश्यति वा । यमः ·चतुर्थोऽध्यायः । २३५ पितृलोकपतिः । वरुणोऽपि मेतानां दण्डधरः । स्मर्यते मानवे. दण्घरो हि सः' इति ॥ सङ्गच्छस्वपिभिःसंयमेनेष्टापूर्तेनपरमेव्योमन् । हित्वाायद्यपुनरस्तमेहिसङ्गच्छस्वतन्यासुवर्चाः ॥ (भट. ७,अध्या० ... १५. प्र.) सङ्गच्छस्व । इतो गतस्त्वं पितृभिः सङ्गच्छत्व। संयमेन यमेन च सर- च्छस्व । समिष्टापूर्तेन च । इष्टं श्रौतं यागादि । पूर्त स्मात तटाकनिर्माणादि । इह तु तत्फलं विवक्षितम् । इष्टापूर्तफलेन च सगच्छस्व । सवं परमे व्योमन् ज्योम्न्युत्कृष्ट स्वर्गे । किञ्चावयं हित्वाय हित्वा । पुनः पश्चावस्तं गृहं विमाना- ख्यम् एहि । आङनर्थकः । इहि प्राप्नुहि । सङ्गच्छत्व तन्वा शरीरेण सुवर्चाः । तृतीयार्थे प्रथमा । सुवर्चसा तन्या ।। 'अतिद्व' । गता। यौतेश्वानीपमरक्षिताचतुरक्षौपथिरक्षीतपक्षमी । ताम्यामनंपरिदेहिराजन्त्स्वस्तिास्माअनमीवधेहि ।। (भष्ट. ५ अध्या. ६.५.११.१.११.) यौ ते । हे यम! यो से तव स्वभूतौ रक्षितारौ श्वानी चतुरयो । गतम् । पथिरक्षी पयो रक्षितारौ । 'छन्दसि वनसनरक्षिमथाम्' (३. २. २०) इति इन्प्रत्ययः । नृचक्षसौ नृणां सुस्तां दुष्कृतां च द्रधारी । हे राजन् ! यम! ताभ्यां श्वभ्यामेनं प्रेतं परिदेहि रक्षार्थ देहि । अस्मै प्रेताय स्वस्ति देहि । अमीया रोगः तदमावोऽनमीवम् । तय धेहि ।। मनमविदहोमाभिशोचोमास्यत्वचाविक्षिामाशरीरम् । यदामृतंकृणवोजातवेदोषैमनमहिणुतादिभ्यः । (भट .. अध्या..........) भैनममे । पद् दमनस्यार्पम् । हे ओ! एनं गेलं मा विदहः विदग्धं मा कार्षीः । यथास्थ्यादिकमपि न इत्यत्रे तथा मा पाक्षीः । मामि शोचः । अभिरस्पार्थे । मा चासमेव दीपिठाः । अस्य प्रपद्य:--मास्य वचमदग्यमेव ·आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्याय चिक्षिपः । मा च शारीरम् ! कभन्तर्हि करवाणि । यदा शृतं सुदग्धं कृणवः करिष्यसि, अथानन्तरं तदानीमेव । ईम् इति पादपूरणः । (हे जातवेदः!) एनं प्रेतं पितृभ्यः प्रहिणुतात् पहिणु प्रगमय ।। शृतंयदाफरसिजातवेदोथेमेनपरिदत्तापितृभ्यः । यदागच्छात्पर्मुनीतिमेताम देवानांवशनीवाति ।। (अष्ट. ७ अध्या० १.० २०.०२) शृतं यदा । हे जातवेदः! यदा त्वमेन शृतं करसि करिष्यसि, अथ ईम् अनन्तरमेवैन पितृभ्यः परिदत्चात् रक्षार्थ देहि । किं कारणमेचं प्राथ्यते । उच्यते । यदैतामेवंविधामसुनीति प्राणगति गच्छाति गच्छेद् , अथ तदा देवानां वशनीः वशंगतः भवाति भवेत् , देवपक्षे भवेदिति ॥ सूर्यचक्षुर्गच्छतुपातमात्माद्यांचगच्छपृथिवींचधर्मणा । अपोवांगच्छयदिततेहिनमोपधीपुनतितिष्ठाशरीरैः॥ (अट०७. अध्या० ६.३.२०.० ३.) सूर्य चक्षुः । प्रेतं प्रत्युच्यते । चक्षुस्ते सूर्य गच्छतु तैजसं तेजोरूपं सूर्य गच्छतु । वातं बाखं वायुम् । तयात्मा प्राणवायुगच्छतु । अन्यान्यपि (मामा)णादीनि स्वकारणानि पृथिव्यादीनि गच्छन्तु । त्वं तु धर्मणा स्वफर्मवशेन । धां च । चशब्दो याथें । धांचा गच्छ दिव्यरूपः सन् । पृथिवी चा गच्छ मनुप्यादिरूपेण । अपो या गच्छ मत्स्यादिरूपेण । यदि तत्र ते हितं विहितं जन्म कर्मणा । अपर आह - अपो या गच्छ । अन्तरिक्ष या गच्छ यक्षादिररूपेणेति । ओपधीपु या प्रतितिष्ठ स्थावरतां या गच्छ । धरैः शरीरेण तदवयवैध । स्यावरता हि प्राणिनां कर्मगतिः । तथाच 7 "शारीरः कर्मदोपयोति स्थावरतां नरः ।" इति ।। १. पिस में 0.ग413 ·- चतुर्थोऽध्यायः । २३७ अजीभागस्तपसाततपस्वतंतेशोचिस्तपतृर्ततेअर्चिः । यास्तेशिवास्तन्योजातवेदस्ताभिर्वहैनसुकृतामुलोकम् ।। (अष्ट० ७. अध्या० ६.३० २०.० ४.) अजो भामः । अज इति पष्ठयर्थे प्रथमा । न जायत इत्यजः आत्मा। तस्यायं भागः । सर्वपुरुषार्थसाधनतया भज्यते सेव्यत इति भागः शरीरम् । हे जातवेदः! । यस्त्वया दह्यते सोऽजस्य भागः । तं तपसा तत्रा रश्मिजालेन तपस्व । तमेव ते शोचिरपि तपतु । अर्चिरपि ते तमेव तपतु । त्रयाणां तप- आदीनां महत्त्वाल्पत्वादिभेदाद् न रश्मिविषयतया पुनरुक्तिः। याश्च ते तन्वः शिवास्ताभिरेनं प्रेतं सुकृतां लोकं वह । उः पदपूरणः ॥ अवसृजपुनरग्नेपितृभ्योयस्तआहुतश्वरतिस्वधाभिः । मायुर्चसानउपवेतुशेप संगच्छताताजातवेदः ।। (अट. ७. अभ्या..य०२० ए. ५.) अवसृज । हे अमे! त्वमिमं प्रेतं पितृभ्यः पुनरवमृज । चीप्सालो- पोऽत्र द्रष्टव्यः। युष्मामिरयं समानो जात इति पुनः पुनरुक्ला समर्पय । यः प्रेतस्ते तुभ्यम् आहुतः संस्कारार्थ त्वयि प्रक्षिप्तः सन् चरति । अन्तीत- सनर्थमेतत् । पितृन् प्रतं चिचरिपति । केन हेतुना । स्वधाभिरनैः पितृभ्यः पुत्रादिभिर्दातव्यहेतुभूतैः : | ताः उपभोक्तुमायुजीवितं वसानः आच्छादयन् जीवेनाधिष्ठितः सन् । शेपः । द्वितीयार्थे प्रथमा । शेषम् । तथैव तैतिरीयाः पठन्ति । भुक्तावशिष्टं कर्मफलम् उपवेतु । 'ची गत्यादिषु' । उपगच्छतु उपभुङ्क्ताम् । तदर्थं च तन्वा सूक्ष्मशरीरेण सद्गच्छता हे जातवेदः।। यत्वेकृष्णाशकुन आतुतोदपिपीलासर्पउतवाश्वापदः । ममिष्टद्विश्वादगदंकृणोतुसोमययोत्राह्मणाआधिवेश ।। (भष्ट...भध्या. ६. य. २१.०१.) यत् ते । कृष्णः शकुनः काकः । सः यत् ते तवाङ्गम् आतुतोद पीडयति स्म । तथा पिपीलः पिपीलिका सर्पः उत या अपि वा श्वापदः सगा. लादिः तत्सर्वमयममिः विश्वाद् विश्वमता महयिता भगदं कृणोतु भरोगं ·२३८ आश्वलायनगृहमन्त्रव्याख्यायां फरोतु । यः सोमो ब्राह्मणानाविवेश आविशत्याविश्य तिष्ठति । अनीपोमायो हि ब्राह्मणः ॥ पूपात्वतश्च्याययतुमविद्वान पशु चनस्यगोपाः । सत्वैतेभ्यःपरिददपितृभ्योऽग्निर्देवेभ्यःसुवित्रियेभ्यः ।। (अर. ७. अध्या. ६.व. २३.३.३.) । पूषा खेतः । चतस्रः देवश्रवस आपम् । पूषा आदित्यानामन्यतमः । स वा इतो लोकात् प्रच्यावयतु विद्वान् यथां ज्ञाता । अनष्टपशुः । दर्शनसाधन- त्वात् पशवो रश्मयः । अनष्टपशुरनष्टरश्मिः अनष्टगुर्वा । 'पूपा गा अन्वेनु नः पूपा त्वर्वतः' इति दर्शनात् । भुवनस्य गोपाः गोपायिता । विवप्यल्लोपय- लोपयोः रूपमेतत् । स एव पूपा एतेभ्यः प्रसिद्धेभ्यः पितृभ्योऽग्निप्वाता- दिभ्यः परिददत् । पञ्चमो लकारः । परिदद्यात् । अग्निस्तु देवेभ्यः परिदद्यात् सुविदत्रियेभ्यः । शोभनज्ञानं सुविदनम् । ततो मत्वर्थीयः । शोभ- नेन ज्ञानेन तद्वद्भ्यः ।। आयुपियायपरिपासतित्वापूपावापातुप्रपंधेपुरस्ताव । यत्रासवेसुमतीयत्रतेययुस्तत्रत्वादेव सवितादधातु ॥ (अट• ७. अभ्या. १.व. २१ ...) मायुः गमनशीलः । विश्वायुः सर्वतोगामी सर्वत्रापतिहतगतिः । कः पुनरसा। वायुः । स त्या परिपासति । छेटि 'लिपिसिची ति() तिपः सडागमः । परिपायात् । पूपा त्या पातु प्रपथे प्रकृष्ट पथि पुरस्ताद् गच्छन् । देवश्च सविता आदित्यानामन्यतमः यत्र स्थाने सुकृतः आसते, यत्र वा ते ययुः गच्छन्ति तन त्या दधातु स्थापयतु ॥ पूपेपाआशाव-वेदसर्यासोभमाँभभपनमेननेपन् । स्वस्तिदाआणि सर्ववीरोमयुच्छन्पुरतमन्नानम् ।। (ce. .. माया प... ५.) पूंषमाः । इमाः माच्याया आशाः रार्याः पूषा अनुवेद आनुपूर्पण नानाति । गोऽपमान । अस्मदोद्योध' (१.२.५९) पेफारिमन मनुवचनम् । - ·चतुर्थोऽध्यायः। २३९ माम् । तेन सहैक्यमापन्नस्य पुत्रादेर्वचनम् । यत्र भयगन्धोऽपि नास्ति तेनामयत- मेन पथा नेपद् गमतु । स्वस्तिदाः अविनाशस्य दाता । आधुणिरागतदीप्तिः। सर्ववीरः सर्वैः परिचारकपुरुषैस्तद्वान् । अप्रयुच्छन् अप्रमाद्यन् पुर एतु । मजानन् ' प्रकर्षेण जानन् । किम् । गन्तव्यं देशं पन्थानं वा ।। प्रपंथेपधामजनिष्टपूपाप्रपंथेदिवामपंथेपृथिव्याः । उभेअभिप्रियतमेसधस्थेआचपरांचचरतिप्रजानन् । (अष्ट. ७. अध्या० ६.१० २४ ऋ०६ प्रपथे । पयां मध्ये प्रकृष्टः पन्था. प्रपथः । तत्र पथि पूपाजनिष्ट जातः सुकृतामभिमतप्रापणाय स्थितः । सामान्योक्तस्य विशेपवचनं - प्रपथे दियः पयां मध्ये प्रपथे स्थितः । पृमिव्याश्च पयां मध्ये प्रपथ स्थितः । उमे द्यावापृथिन्यौ मियतमे सर्वेषां भोगाधिकरणत्वात् । सधस्थे सह तिष्ठन्त्यो । ममि प्रति आचरति च पराचरति च पृथिवीं प्रत्यागच्छति दिवं च प्रति परागच्छति प्रजानन् एवंभूतस्य सुकृत इदं स्थानमुपभोगयोग्यमिति ।। .उपसति चतस:- उपसर्पमातरंभूमिमेतामुरुव्यचसंपृथिवींमुगेवाम् । ऊर्णप्रदायुवतिर्दक्षिणावतएपात्यापातुनि नेरुपस्यात् ।। (भर०७, अध्या1 ...१..) सर्वस्य मातृस्थानीयामेतां भूमिमुपसर्प उपगच्छ हे प्रेत! उरुव्यचर्स बहुव्यापिनी प्रथिवीम् । क्रियाशब्दोऽयम् । 'प्रय प्रख्याने' । प्रथिता विस्ती. नाम् । सुशेवा सुसुखाम् । एसा च त्वा भूमिणमदाः ऊर्णावामदीयसी मृदु तरा । सुवतिः स्त्रीवत् सुखकारिणी, मिश्रयित्री वा धान्यादीनाम् । दक्षिणा यते । विभक्तिव्यत्ययः । दक्षिणावतः दत्तदक्षिणत्वात् । नितेर्मुत्सदेवताया उपस्थात् समीपस्थानात् पातु ॥ उच्छवचस्वकृथिविमानियोधया:भूपायनास्मैमरम्पपश्चना । भातापुययासिचाम्येनभूमऊ हि ॥ (अष्ट.. मन्या.६.व. २८ ...)

·२५० आश्वलायनगृह्यमन्त्रन्याख्यायां उच्छ्वञ्चस्व । श्वसेरन्तर्भावितण्यर्थस्येदं रूपम् । प्रकृत्यन्तरं वा तेन समानार्थम् । हे पृथिवि ! इमं प्रेतमुच्छासय । मा निवाधथाः नितरां मा वा- धिष्ठाः । अस्मै अस्य प्रेतस्य सूपायना सुगमना भव । सूपवञ्चना । वञ्चिः प्रलम्भनार्थोऽन्यत्र । इह तु प्रतिष्ठाने द्रष्टव्यः । सुप्रतिष्ठाना न भव । यथायं त्वयि जन्मान्तरेऽपि सुप्रतिछितो भवति ताशी भव । यथा च माता पुत्रं वालं सिचा वस्त्रान्तेनाभ्यूोति अभिच्छादयति, एवमेतं प्रेतं हे भूमे | भन्यूर्ण- दि अभिच्छादय यथास्योपरि नाना उपनिपतन्ति ।। 1 उच्छ्वश्वमानापृथिवीसुतिष्ठतुसहस्रमितउपहिश्रयन्ताम् । तेगृहासोघृतश्चुतोभवन्तुविश्वाहास्मैशरणासन्त्यत्र ॥ (अश० ७. अध्मा... व. २८.०१९.) उच्छ्वञ्चमाना एवमुच्छ्वासयन्ती पृथिवी सुतिष्ठतु । सहस्र मितः । 'मीन हिंसाम् ' इत्यस्य विवपि छान्दसे हस्वे तुकि रूपं जसन्तम् । हिंसितारः । सहस्रसंख्या अपि हिंसितारः। उपश्रयन्ताम् । उपशब्दोऽपशब्दस्यार्थे । अपश्र- यन्तां विहायैनमन्यत्रापगच्छन्तु । मिनोती क्विपि मितः । मिनोतिश्च निर्माणे द्रष्टव्यः । 'प्राचीनवंशं विमितं मिन्यन्ति' 'हविर्धानं मिन्वन्ती'त्यादौ स्थूणादी- नामवढे स्थापनेऽपि दृष्टः 'यत्र यूपमुन्मिन्वन्ती'त्यादौ । सर्वथा गृहादीनां कर्ता- रस्तक्षादयोऽत्र मितः । ते सहस्रमेनमुपश्रयन्ताम् । हिः पादपूरणः । ते च तक्षा- दिनिर्मिता गृहासः धृतश्चुतः घृतं क्षीरादि क्षरन्तो गोभिर्युक्ताः अस्मै प्रेताय भवन्तु । अन लोके विश्वाहा सर्वदा च शरणाः सन्तु निवासयोग्यास्ते गृहा भवन्तु । जन्मान्तरेऽप्ययमत्र लोकै श्रीमान् जायतामिति पिण्डिताः ।। उत्तेस्तनामिपृथिय त्वत्परीमलोगनिदधन्मोअहरिपम् । एतांस्थापितरोधारयन्तुतेत्रायमःसादनातेमिनोतु ॥ (भा... धापा... य. २८.र. ११.) उसे। (मह) ते त्यदर्थ पृथिवीमुनामि दीकरोमि । त्यत् । पठन १. भिधी'.ग. पा..

·चतुर्थोऽध्यायः । २४१ पञ्चमी । परि । उपरिशब्दस्योकारलोपः। तवोपरि । इमं लोगम् । छान्दसो गकारः । लोकम् । तथैव तैत्तिरीयकम् । निदधत् स्थापयन् तब वश्यं कुर्वन् । मा उ मो । मैय । रिपं रिष्टो मा वं मा केनचिद्धिसिपि । एतां स्थूणां चितिलक्षणां पितरो धारयन्तु ते त्वदर्थम् । अत्र प चितौ यमस्ते सदना । द्वितीयैकवचनस्याकारः । सदनं गृहम् । मिनोतु करोतु ॥ प्रतीचीनेमामहनीयापर्णमिवादधुः । प्रतीचीजग्रभावाचमश्वरशनायथा ॥ (अष्ट• . आप्पा.६.२० २८. ० १४.) प्रतीचीने । प्रतीचीनं प्रतिगतम् । तस्मिन् प्रतीचीने उपस्थितेऽस्मिन्न- हनि मां प्रेतस्य पुत्रमादधुराहितवन्तः कर्तृत्वेन स्थापितवन्तः । के । सदस्याः स्मृतिकारा या । इप्वाः पर्णमिव यथा इपुकाराः पर्ण वाजाल्यमादधुरुप- सेपयन्ति, तद्वत् । अहं च प्रतीची मा प्रत्युपस्थितां वाचं प्रार्थनारूपाम् 'उ- च्छ्यञ्चस्व पृथिवि मा निवाधया:' इत्याकारां वाचं जनभ गृहीतवानस्मि अश्वं रशनया यथा । रशना बन्धनरज्जुः। तया यथा अथवाहा अधं गृहन्ति तद्वत् ।। सोमएकेभ्यःपवतेघृतमेकउपासते । येभ्योमधुप्रधावितश्विदेवापिगच्छतात् ॥ - (भष्ट. ८.ध्या८च १२.१.) सोम एकैश्यः । यमी ऋषिः । एकेभ्यो देथेभ्यः सोमः पवते क्ष. रति । एके च देवाः घृतमुपासते भागवेन । येभ्यश्च देवेभ्यो मधु प्रधावति 'मधुना जुहोति । महत्यै वा एतदेवतायै रूपम् । यन्मधु' इत्यश्वमेधे दर्शनात् । तान् सोमपान् आज्यपान्मधुपांश्च । चित् पादपूरणः । एवावधारणे । तानेद त्वमपिगच्छतात् अपिगच्छ तैः सस्थानो भव ।। तपसायेअनाधृप्यास्तप॑सायेस्वर्ययुः । तपोयेचक्रिरेमहस्तांश्चिदेवापिगच्छतात् ।। (भरमा ८.1....) 'के दे' य.ग. पाठ. 20

·माश्वलायनझामन्त्रव्याल्यायो
तपसा । ये तपसा अनाधृष्याः अनभिभवनीयाः ब्रह्मचारिणः । ये च
तपसा अतिथिपूजनादिना स्वः स्वर्ग ययुः गृहस्थाः । ये च महः महत्
महित वा तपश्चकिरे वानप्रस्थाः संन्यासिनश्च । तानेव त्वमपि गच्छ ।
सस्थानो भव ॥
येयुध्यन्तेपधने शूरासोयेतनून्यजः ।
।
येवांसहस्रदाक्षिणास्तांत्रिदेवापिगच्छतात ।।
(अ20 4. अध्या०८.व. १२. ०३.)
ये युध्यन्ते । ये क्षत्रियाः प्रधनेषु प्रकृष्टयनेषु सदामेषु युध्यन्ते
युद्ध्वा च जयन्ति । ये या शूरासः शूराः तनूत्यजः अभिमुखागतास्तन
स्त्यजन्ति, न पुनः पृष्ठतःकृत्य पलायन्ते । ये वा सहस्रदक्षिणाः यज्वानः ।
तांश्चित् ॥
येचित्पूर्वऋतसापऋतावनिमतावृधः ।
पितॄन्तपस्वतीयमतांश्चिदेवापिगच्छतात् ॥
(अष्ट. १. अध्या ० ८.३० १२. ३. ४.)
ये चित् । नित् चार्थे । ये च पूर्व पितृपितामहादयः प्रातसापः ।
प्रातमिति यज्ञनाम | रापतिस्तुतिकर्मा । 'इन्द्र यो नरः संख्याय सेपुरि'त्यादी
दर्शनात् । तस्य प्यन्तस्य किपि रूपं जसन्तम् । ऋते ये सापयन्ति छन्दांगैः
स्तुतीः कास्यन्ति ते प्रातसापः यज्वानः । ऋतवानः सत्यवन्तः । माताधः ।
पातमुदकं वृष्टिलक्षणम् । तस्य वर्धयिता: ममौ प्रास्तातिरिति न्यायेन ।
तान् पितृनस्मत्पूर्वपुरुषान् गणरूपान् वा पितॄन् । तपस्वतस्तपस्विनः हे
यम! । यमप्राप्त्यभिमुखः प्रेत एव यमेत्यामन्यते । तांचित् ।।
सदसणीधाम्फवयोपगोपायन्तिय॑म् ।
अपीतपस्वतीयमतपोजाँअपिगन्छतात् ॥
८. अश्या०८.१२.१.५.)

·चतुर्भोऽध्यायः । ९५३ सहस्रणीथाः | सहस्रेण बहुभिरमिहोत्रादिभिः कर्ममिथिाः नीताः भापिताः ये (कवयः) सूर्य गोपायन्ति तत्सालोक्यं गताः । य इति वचनात् सानिति गम्यते । तानपीन तपस्वतस्तपोजान् तपसो जानान् त्वमपि गच्छ हे यम! प्रेत।। उरूणसासुकृपाउदुम्बलायमस्यदूताचरतोजनाअनु । तावस्मभ्यदृशयेसूर्यायपुर्नताममोहभद्रम् ।। (अष्ट... भध्या० १.० ११.ऋ. ११.) उरूणसौ पृथुनासिकौ । अतृपौ भक्ष्यमाणानां दुष्कृताममुभिस्तृप्तौ उदुम्बलौ। उरुशब्दस्य उदुम्भावः। 'दुदु उपतापे' इत्यस्य वा उकार उपजनः । मकारः प्रत्ययः अन्तीवितण्यर्थश्च । परेपां तापयितृबलौ । यमस्य दूती प्रेषकरौ जनान् सुकृतो दुष्कृतध अनु प्रति चरतः । यावेवभूतौ तौ मस्मभ्यं मृतस्य पुत्रादिभ्यो दृशये दर्शनाय सूर्याय । पठ्यर्थे चतुर्थी । सूर्यस्य दर्शनार्थम् । असुं प्राणमस्य मरणेन गतप्रायम् अद्य पुनीताम् । द्विवचनमकरणे 'छन्दसि वेति वक्तव्यमिति वचनाद् द्विवचनामावः । दत्ताम् । इह शरीरे भद्रं सर्वो- पद्रवरहितमसुं दत्वामिति ॥ सव्यामृतो प्रजन्ति 'इमे जी: इमेजीवाविमृतराठवमभूभद्रादेवहूचिोभय । प्राञ्चो ञ्चोअगामनृतयेहसायदाधीयआयुअतरंदानाः ।। (भट० ७. अप्पा. १. २०१६ २.३.) जीवन्तः इमे मृतस्य सम्बन्धिनः ज्ञातयो वयं मृतैः । पन्नम्यर्थे तृतीया। मृतेभ्यः पितृभ्यो व्याववृनन् । व्यापूर्वस्य वृतेर्लइर्थ लदि उत्तमपुरुपबहुवचने छान्दस रूपम् । व्यावर्तामहे । अतः परं च नः अम्माकं भद्रा देवहुतिः देवयम्या अभूत् भवतु । अघ अतः ममृति प्राञ्चः प्राइमुखा पयमगाम । वर्तमाने लर् । 'इणो गा लुडि' (२.५ ४५) । गच्छामः । किमर्थम् । नृतये । नतिः ननम् । हसो हास।। माभ्यां च सैरनेटा लक्ष्यते । नृतये हसाय च स्वैरचेष्टाय गच्छामः । द्राधीयो दीर्घतरम् आयुः प्रतरं मवरम् अविदायेन दपानाः असामु सापयन्तः ।।

·1 । - २४४ आश्वलायनगृपमन्त्रन्यान्यायां सायने त्रिः प्रसव्यमायतनं परियजन् प्रोक्षति शातिके शीतिकायतीति। शीनिशीतिकावतिहादिकेहादिकावति । मण्डूक्यासुसहमइमस्व१निहर्पय ।। (अष्ट० ७. अण्या.६.२० २२.१.१४.) दमन ऋषिः । मोक्षणोदकं वृष्टित्वेन रूप्यते । सन्ततवृष्टिः शीतिका । हे शीतिके ! शीतिकाचति ! | शीतिका कम्पव्याधिः अतिशैत्ये सत्युत्पद्यते । तद्वति! अत्यन्तशैत्यवति । । हार्दिके। सर्वस्स हादयित्रि ! हादिकावति ! अत्यन्तं हादनवतिः । त्वमिमं प्रदेश मण्डूक्या मण्डूकस्त्रिया सुसामः सुष्ठु सद्गमय । इमं चामि सुष्ठ हर्षय । अनेकार्थत्वाद् धातूनो इष्यतिः शगनार्थः। सुष्टु शमय । तथैव तैचिरीयन्तम् - "इमं स्वग्नि शमयेति" | इममभिम् । शमयित्वा प्रदेशमिम तथा कुरु, यथा जलेशया मण्डूक्यप्यागम्य शेते इति ।। अस्थिकुम्भ मूमौ निदधाति 'उपसति । पासुभिः कुम्भ प्रच्छादयति 'उच्छ्वंचस्वेति । प्रच्छाद्य पठन्ति 'उच्छ्वंचमाने'ति । कपालेन कुम्भ पिदधाति 'उत्ते स्तम्नामी'ति । चतस्रोऽपि दह्यमानानुमन्त्रणे गताः । कुम्भ- गतेऽस्थिरूपे यजमाने योज्या. ॥ शान्तिकर्मणि अग्निं दक्षिणा हरेयु. कन्यादमग्निमित्यचन । क्रव्यादमग्निप्रहिणोमिदूरयमराज्ञोगच्छतुरिमवाहः । (अष्ट. ७. आया०६.० २२. ऋ०९.) कन्यं मांस तस्य अचारममिम् औपासनवचनं प्रहिणोमि प्रगमयामि दूरं विप्रकृष्टदेशे चतुप्पथादौ निरस्यामि । निरस्तश्च सः यमराज्ञः यमराजस्य सकाशं गच्छतु । रिप्रवाहः रिप्रं पापं तस्य वोढा रिमवाहः फरकर्मण्यसा- मिरुपयुक्तः ॥ अथामि जनयेत् इहवेति । इहवायमितरोनातवेदादेवेभ्योहन्यबहतुप्रजानन् । (42०७. अप्या० १.१० २१.० ९.) । - । , 'येच स.ग. पाठ ·चतुर्थोऽध्यायः। इहैव भस्मद्गृह एव अयं व्यादोऽग्नेरितरः शान्तिकर्थिमुपाचः जातवेदा अस्माभिः प्रत्तं हव्यं देवेभ्यो वतु । प्रजानन् यद् यस्मै वोढव्यं सत् प्रजानन् । उदकधारा होत 'तनुं वन्वामिति । तन्तुतन्वनजसोभानुमन्विहिज्योतिष्मतःपथौरक्षधियाकृतान् । अनुल्वणक्यतजोवामपोमर्नुभवजनयादैव्यंजनम् ॥ (म० ८. अभ्या० १.३० १४. ऋ० १.) भनि मति देवानां वचनम् । हे अमे! या तन्तुवायसन्तून् मसार्य पदं वयति तद्वत् तन्तं तन्तुस्थानीयमाजातं तन्दन् विस्तारयन् । अर्थसमस्या तृतीयेन पादेम सम्बन्धः । जोगुवाम् । 'मु शब्दे । यलगन्तात् किम् । शब्दायितारः स्तोतारो जो गुवः । तेषां जोगुवा यजमानानाम् । अपः । फर्म- नामैतत् । यज्ञाख्यं कर्म । अनुल्यणम् अविकृतमविगुणं वयत । वचनव्यत्ययः। वयन निर्वर्तय । निर्वयं च रजसोऽस्माल्लोकाद् भानुं दीप्तं देवलोकमन्विहि । अनुर्धात्वर्थानुवादी । इहि गच्छ । हविगृहीत्वा गछंश्च तव धिया प्रया कर्मणा वा कृतान् पथः स्वर्गमार्गान् ज्योतिमतः प्रकाशकान् रक्ष प्रहतान् कुरु । मनुर्भव मन्ता च भव । कस्य । यस्य देवस्य यो भागस्तस्य मन्ता । मत्वा च दैव्यं दिवि भवं जनं देवजनं जनय अमृतपस्पेन हविषा प्रोज्जीवय ॥ चर्मण्यमात्यानारोहयेत 'आरोहतायुरिति । आरोहतापुर्जरसंघृणानाअनुपूर्पयतमानायतिष्ठ। इहत्वष्टासुजनिमासनोपदीर्घमायुःकरतिनीयसेवः ॥ (अष्ट. ५, अध्या- संकुसुकस्यैषा । हे ज्ञातयः । इदं चारोहत आयुनर्जीवितं जरसं १ मृणानाः यावज्जरमायुः मार्थयमानाः । अनुपूर्व ज्येष्ठक्रमेण वर्णक्रमेण च १. 'शान' स. ग. पार:

·२५६ आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां यतमानाः । अन्येषु प्रेतकर्मसु कनिष्ठ क्रमेण प्रवृत्तिः । यत्र तु शान्तिकणि सर्व एव प्रयतोऽनुपूर्व कर्तव्यः । यतिठ यावन्तः स्म । इह कर्मणि वष्ट हविषां पापानां वा तनूफी अयमगिः सुजनिमा सुजन्मा सजोपाः समान- प्रीतिरन्यैर्ह विर्भागभिः दीर्घमायुः करति करोतु जीवसे चिरजीवनाय को युप्माकम् ।। मध्यम परिधि परिदधाति 'इगं जीवेभ्य' इति । इमंजीवेभ्यापरिधिदधामिमैषांनुगादपरोअर्थमेतम् । शतंजीवन्तुशरदःपुरूचीरन्तऍत्युदधतांपर्वतेन । ७. अ.या० ६.व. २१. ना. ४.) स एवर्षिः । इमं मध्यमं परिधि जीवेभ्यः जीवतामेपामर्थाय दधामि मृत्योरेपां च गध्ये स्थापयामि तिरोधानार्थम् । तिरोधानेन किं प्रयोजनम् । पपांबीयतां मध्येऽपरी मृतादन्यः ३श्चिदप्येतमर्थ मरणलक्षणं क्षिप्रकाल एवं मा गात् । किन्तु सर्व एव शतं शरदो जीवन्तु पुरूचीः । पुरुणि महन्यात यानि कुसुमादीन्यञ्चति । मृत्युं तु पर्यतेनाश्मनान्तर्दधताम् अन्तर्हितं कुर्वन्तु । भनेन पादेनोवरतोऽमेरश्मानं दधाति ।। नुहोति "परं गृलो' इति चनसृभिः । परंमृत्योभनुपरेहिपन्यायस्तस्वहतरीदेवयानात् । चहुंमतेपृण्वतेत्तेचीमिपान प्रजागिरिपोमोतीरान् ।। । (12. ७.आया. ६. २१.फ. १.) संकुमुफस्यैव । हे मृत्या ! येन पथा देवा यान्ति स देवयामः पन्थाः । तमादितरो यस्से स्वमूतः पितृयानः पन्थाः तं परम् अन्यं पन्यां पन्यानम् अनुपरेहि अनुपरागच्छ तदद्गामिनं जनगनुवर्तव, मालाननुपरागः । किच चतुप्मान सं भवसि । वतो मे श्रद्धां द्रष्टुं शृण्वंच गयसि, नानादरेण परामसः । अतः चक्षुष्मते शृपते च ते प्रवीमि । किं ब्रवीति । नोऽस्माकं मनां दुदिदीदिनादिकां मा गरिमः, मा उस वीरान पुत्रपौत्रादिकान् ॥ - ·चतुर्थोऽध्यायः। २४७ मृत्योःपदंयोपर्यन्तीयदैतद्राधीयआयुंम्मतरंदानाः । आप्यायमानाम्प्रजयाधनेनशुद्धाम्पुताभवतयज्ञियासः ॥ (अष्ट ० ७. अध्या० ६.० २६.२.) मृत्योः पदं मृत्योरागतस्य पदं पादं निषानस्थान' योपयन्तः संलोपयन्तः प्रमृजन्तः यद् यस्मात् ऐत गतवन्तो यूयम् । यस्मादिति वचनात् तस्मादिति गम्यते । तस्माद् द्राधीयः दीर्घतरमायुः प्रतरं प्रकृष्टतरं दधानाः युष्मासु स्थापयन्तः प्रजया धनेन चाप्यायमानाः वर्धमानाः शुद्धाः शरीरेण पूता मनसा भवत । लङि मध्यमपुरुपबहुवचने 'महुले छन्द- स्थमाड्योगेऽपि' (६-४-७५) इत्यडभावः । अभवत । कीदृशाः । यज्ञियासः यशार्हाः । अनेन होमेन यूयमेवम्भूताः स्थेति ज्ञातीन् प्रति कर्तुर्वचनम् ।। 'इमे जीवाः' 'इमें जीवेभ्यः' इति द्वे अपि गते ।। अमालानाक्षेत 'यथाहानीते। यथाहान्यनुपूर्वभवन्तीययंऋतऋतुभिर्यन्तिसाधु । यथानपूर्वमपरोजहात्येवाधातरा पिकल्पयैपाम् ।। (अष्ट ७ अध्या....२६.० ५.) यथाहान्यनुपूर्व क्रमेण भवन्ति आदित्यवारः सोमवार इति । यथा वा वसन्तादय ऋतवः ऋतुभिः ग्रीष्मादिभिः साधु अनुपूर्व यन्ति, न कदाचिदन्यथा । यथेति वचनात् तथेति गम्यते । तथैषां ज्ञातीनां मध्ये पूर्व पूर्वत्पिन्नम् अपरः अपरोत्यनः यथा न जहाति ज्येष्ठे जीवति कनिष्ठो न म्रियते, एव एवमेपामायूपि कल्पय हे धातः ! प्रजापते! ।। अजाना ईक्षेत 'इमा नारीर"त। इमानारीरविधवाःसुपत्नीराजनेनसर्पिपासंविशन् । अनश्रयोनमीयाःसुरत्नाआरोहन्तुजनयोयोनिमग्रे ॥ . (अष्ट. ७ अष्या०६० २७ ...) इमाः नार्यः अविधवाः भर्तृमत्यः ) सुपत्नीः सुपल्यः शोमनः पति- रासाम् । अविधवा इत्यनेनैव सिद्धे शोमनपतित्वविवक्षया पुनर्वचनम् ।

·२४८ आश्वलायनगृह्यमन्त्रन्याल्माया आञ्जनेन ईपबजनसाधनेन सर्पिपाज्येन संविशन्तु । अनेकार्थत्वाद् धातून संविशिराने वर्तते । अक्षिणी समचन्ताम् । समज्य चानश्रवः अनुराहिताः अरुदत्यः । अनमीवाः अरोगाः शारीरमानसपीडारहिताः । सुरलाः शोम. नाभरणाः । जनयः अपत्यजननयोग्याः योनि गृहमारोहन्तु प्रविशन्तु अग्रे प्रथमं पुरुपेभ्यः ।। अस्मानमभिमशेत् 'अश्मन्वतीति । अश्मन्बतीरीयतेसंरभध्वमुत्तिष्ठतपतरतासखायः । अनाजदामयेअसन्नशेधाःशिवान्वयमुत्तरेमाभिवाजान् ।। (अष्ट०८.अध्पा १. व० १४.०८.) अग्निना यज्ञार्थमाहूता देवाः परस्परमाहुः । पश्मन्यती। अशू व्याप्त । भावे मनिन्प्रत्ययः । व्याप्तिमती अप्रतिहतगतिः देवसेना रीयते । 'रीडू गतौ । लेडथै लट् । रीयतां गच्छतु । यूयमपि संरभध्वं यज्ञान प्रति गन्तुं रम्भं कुरुत । कोऽर्थः । उतिष्ठत प्रतरत चाध्यानं हे सखायः । अत्रा मार्गपु ये मार्गाः अशेवाः असुखाः असन् तान् जहाम परित्यजाम । ये तु शिवाः पन्थानः तान् वयमुत्तरेम अतिकामेग तैर्गच्छेम अभिवाजान् हविलक्षणान्यन्नानि प्रति । सैषा अश्मशब्दलिङ्गादस्मिन् कर्मणि विनियुक्ता। अथवा अस्मिन्नेवाथै योज्यते-~-भगवती उत्तरतः स्थापित्तनाश्मना तद्वती। एपा क्रिया रीयते गच्छति समाप्यते । हे अमात्याः! यूयं संरभध्यामित्यादि । गृहं प्रति गमनमार्गेषु शिष्टपदयोजना तुल्या ॥ गृहान प्रति गच्छन्तोऽगात्या जपेयुः 'आपो हि 'ति । तिम्रो गताः ।। भन्न कप: 'परीमे गामिति । परीमेगासनेपतपर्यग्रिमहपत । देवेप्यक्रनश्रयःकइमाँभादंघर्पति ॥ (भट० ८. अध्या. ८.० ३.१ ५.) शिरिम्घिठस्याापम् । इगे अमात्याः गां पर्यनेपत परिणयन्ति परिगृस नयन्ति । अमिं च परि अहपत परिगृप हरन्ति । देवेषु च यः हवि . राम्यमसम् अक्रत अकृपत यददौपुः । एवं च फ इमानादधति आधपितु प्रभवति ।।

·चतुर्थोऽध्यायः उदित मादित्ये सौर्याणि स्वस्त्ययनानि च जपन्ति । उभयान्यपि व्याख्यातानि॥ अमं संस्कृत्य जुहोति भप न.' इति । अपनाशो चरम शुशुग्ध्यारयिम्। अपनःशोशुचदधम् ॥ (अष्ट. १. अध्या. ७. घ. ५ १.१." अत्र छन्दोगबामणाधीतमितिहासमाचक्षते "कुरसश्च शश्च युगपदिन्द्रं व्यहताम् । स इन्द्रः कुत्समुपावर्तत । स तं शतैः कुशाभि- रण्डयोरपन्नात् मायं लशं गमदिति । एतञ् जज्ञिवान लश इन्द्रमुपालभत । प्रमुधस्व । परिकुत्सादिहागहि । किम त्वा वा मुष्कयोर्बद्ध आसत इति । स कुत्सोऽविभेत् इन्द्रं वाहममिपमेनसा पर्यगृहिपोति । स तदेनोऽपनुनुत्सुः अमिमस्तौदिति । हे अमे! नः अस्माकमघम् अपशोशुचत् अपनय । रवि धनं च आशुशुग्धि । थाधीति याच्याकर्मसु पठ्यते । तस्यैवेदं विकृतं रूपम् । याच्जया च तत्पूर्वकं दानं लक्ष्यते । आभिमुख्येन देहि । अप नः । अर्थ- भ्यस्त्वार्थोऽभ्यासः । अभ्यासे हि भूयांसमर्थ मन्यन्ते यथाहो दर्शनीया अहो दर्शनीयेति ॥ सुक्षेत्रियासंगातुयावस्यायजामहे । अपनाशोशुचदपम् ।। (अ2० १. अध्या० . ० ५.१.२.) मुक्षेत्रिया। सर्वत्र तृतीयाया डादेशः । इह लोके तावच्छोभनक्षेत्रेच्छया परलोके सुगातुया सुगतीच्छया वसूया धनेच्छया च त्वां यजामहे । त्वं चाप नः शोशुचदघम् ॥ प्रयद्भन्दिष्टएपांप्रास्माकासश्चपरयः । अर्पन शो चदघम् ॥ (अष्ट. १. अध्या. ७. २०५०) प्र यद् । यदिति पुलिझेऽपि । 'सुपा सलक्-(७१-३९,इत्या- दिना सोर्लक् । योऽहं प्रभन्दिष्ठः । भन्दतिरर्चतिकर्मा । ततस्तृजन्तात् १. 'श्यताम्' ग., 'हयेताम्' ए, पाठः. २, 'योर्लन्धरद'ख, पाठः. . 24 ·२५० आश्वलायनगृह्यमन्त्रव्याख्यायां 'तुश्छन्दसि' (५.३ ५९) इति इनि 'तुरिठेमेयम्सु' (६-४-१५४) इति तृशब्दस्य लोप रूपम् । प्रकर्षेण स्तोता । कस्य । एपाम् । पूर्वनिर्दिष्टस्यामेरयं प्रतिनिर्देशः । व्यत्ययेन बहुवचनम् । 'इदमोऽन्वादेशे -' (२-४-३२) इत्यन्चादेश उदातः । अस्यामेः । ये चास्माकासः आस्माकाः अस्माकं सम्बन्धिनः । सूरयो मेधाविनः । प्रशदश्रुतेर्भन्दिष्ठ इत्येतद्विपरिणामेनापे. क्ष्यते । ये अस्मदीयाः सूरयः प्रभन्दिछाः । तेपामिति गम्यते । तेषां सर्वेषां नः पापमपनयेति ॥ प्रयत्तेअग्नेसूरयोजायेमहिप्रतेवयम् । अपनःशोशुचयम् ॥ (अट. १. अध्या. ७.३० ५. ० ४.) प्र यते । (हे भमे !)। यदिति जसो छक् । ये वयं ते तव प्रसूरयः । स्तोतृनामैतत् । प्रकण स्तोतारः । यतेस्तदध्याहारः । ते वयं प्रजायेमहि प्रजाः प्राप्नुयाम । ते इति पष्ठीनिर्देशात् प्रसादेन स्वभूताः इति वा वाक्य- शेषः, तब प्रसादेन तव वा स्वभूताः इति । किश्चाप नः शोशुचदधम् ।। प्रयदो सहस्वतोविश्वतोयन्तिभानवः । अपनःशोशुचदघम् ।। (अष्ट- 1. अध्या. ७. ० ५ ० ५.) प्र यत् । यत् । पत्येकवचनस्य लुक् । यस्याग्नेः सहस्वतो बलवतः ग्वभूता मानवः ज्यालाः विश्वत. सर्वतो यन्ति, स त्वमपनयाघम् ।। त्वहिविश्वतोमुपविश्वतःपरिभूरसि । अपनःशोचदघम् ।। (भष्ट... अध्या० ...०५.०६.) त्वं हि । हिर्यस्मादर्थे । हे विश्वतोमुस ! सर्वतोज्याल ! हे अमे। यस्मात् त्वं विश्वत परिभूरसि । परिपूर्वी भवतिः परिग्रहे वर्तते । परिग्रहीतासि खोतॄणां यष्टुणा च । तस्मादस्माकमपि अधमपनयेति ॥ दिपोनोविश्वतोमुखातिनाययंपारय । अर्पनम्शोशुंचदयम् ॥ (अ.. अध्या०५, १०५....)

·चतुर्थोऽध्यायः । २५५ द्विषो नः । हे विश्वतोमुस ! नः अस्माकं द्विपः अतिपारय यथा वयं वानतीत्य गच्छेम तथा कुरु ! नावेव । यथा कश्चिनाविकः सिन्धुं नावाति- पारयति तद्वत् । किस अप नः ॥ सनःसिन्धुमिवनावयातिपाःम्वस्तये । अपनाशोशुचदधम् ॥ (अ.१ अध्या०७० ५ ०८) स नः । यस्त्वमेवमुक्तगुणः स खं नः अस्मानतिपर्षाः अतिपारय स्वस्तये अविनाशाय सिन्धुमिव नावया नावा नापिक. कश्चित् । किञ्च अप नः शोशुचदधम् ॥ श्राद्धमन्त्रा व्याख्याताः ॥ शूलगवे 'रुद्राय महादेवाय जुष्टो वर्धम्येति' वृषभस्याभिषेचनमन्त्री निगदसिद्धः ॥ 'यस्मै नमस्तस्मै त्वा जुष्टं नियुनज्मीति नियोजनमन्त्रः । रुद्रदेवत्यो- ऽयं पशुः । तथाच 'रुद्राय जुष्टो वर्धस्वे 'त्यभिषेचनमन्त्र, । 'हराय कृथाये'- त्यादिभिश्च द्वादशभिर्देवनामाभिहोम । तस्मादयमपि मन्त्रस्तद्देवत्य एव । लक्षणतश्च तद्देवत्यत्तम् । इद हि देवस्य लक्षण 'यस्मै नम.' इति । तथाच शिंशुमारब्राह्मणे श्रूयते --- 'यस्मै नमस्तच्छिरो धर्मो मूर्धानमित्यादि । अत्र हि देवतान्तराणां स्वशब्देनोक्तत्वाद् 'यम्मै नम' इति देवस्य लक्षणतो नि. देशः॥ हराय कृथाय शर्वाय शियाय भयाय महादेवायोग्राय पशुपतये रुद्राय शङ्करायेशानायाशनये स्वाहा । हरेत्यादिस्वाहाकारान्तो द्वादशभिर्देवनामभिर्युक्त एको होममन्त्रः व. पाया अवदानानां स्थालीपाकस्य च । नामा निर्वचन यथासम्भवं कर्तव्यम् । भक्तानामा िहरतीति हर. । फरोति कृथ' फर्ता समस्तस्य । 'शू हिंसायाम् । शृणाति सर्वमन्तकाल इति शर्थः । भवति सर्वत्रेति भवः । शिवं भद्रं, तत् सर्वेभ्यः करोतीति शिकः । 'शिव एको ध्येय. शिङ्करः सर्वस्य । सर्वमन्यत् परित्यजेत्यथर्वशिखा। "शिवमिच्छन् मनुष्याणा तम्मादेव शिव स्मृतः ।" २. 'पात्तत्वा' स.ग. पाम १. 'त'ख.पा.

·२५२ आश्वलायनगृपमन्त्रव्याख्यायां इति महाभारतम् । आकारमभावाभ्यामन्येभ्यो महानिति महादेवः । उप्रो. ऽनमिभवनीयः । 'उमं हास्य राष्ट्रमन्यर्थ्य भवतीति दर्शनात् । पशुपतिः व्याख्यातम् । रोदयति सर्वमन्त्यकाल इति रुद्रः । रोदेर्णिलक् चेति वैया- फरणाः । अशुमद्रावको वा रुद्रः । शं सुखं, तत् करोतीति ताच्छील्ये ट इति शङ्करः । ईशानः सर्वस्येश्वरः । अश्नोतेरशनिः सर्वव्यापी ॥ पलि हरेद् 'यास्ते रद्दे'त्यादिभिः । यास्तेरुद्रपूर्वस्यादिशिसेनास्ताभ्यएतद् । नमस्तेअस्तुमामाहिंसीः ।। हे रुद्र! यास्ते सेनाः पूर्वस्मां दिशि स्थिताः ताभ्यः एतद् बलिरूपेण मया दीयते । एनदिति पाठे अनन्वादेशेऽपि छान्दस एनदादेशः । शिष्ट स्पष्टम् । एतेन प्रतिदिशं बलिमन्त्रा व्याख्याताः। यास्ते रुद्र! दक्षिणस्यां दिशि मतीच्या दिशि उदीच्या दिशीति || 'काय', 'इमा स्वाय', 'आ ते रितः', 'इमा स्थाय' इति नर्भिः सूक्तरुपस्थानम् । कायप्रचेतसेपीलुटमायतव्यसे । घोचेमशन्तमहृदे ॥ (भट०१. अध्या०३.२०२१.01.) फद्रुद्राय । कण्वस्यापिम् । कत् कदा न रुद्राय । तादयें चतुर्थी । चेतसे प्रकृष्टज्ञानाय । भीलुप्टमाय व्यष्टया भूमेरतिशयेन सेक्रे । जगद्- योनी वा सवीर्यस्य सेवो । तव्यसे । तुरिति सौत्रो धातुद्वयर्थः 'तुरुस्त- शम्यमः- ---' (७-३.९५) इत्यत्र निर्दिष्टः । तस्य चि 'तुश्छन्दसि' (५.३- ५९) इतीयमुनि कृते 'तुरिष्ठेमैयस्तु' (६-४-१५४) इति तृचो लकि छान्दस ईयमुन इकारलोपः । तवीयसे प्रवृद्धतराय । एवम्भूतं रुद्रमुद्दिश्य । दे शन्तम इदयस्यातिशयेन मुखतरं वचनं कदा नु वोचेम । गराशिपि 'लि. याशिपि'(३-१.८६) 'वच उम्' (७.४.२०) । यांनोअदितिःकरत्पश्वेतृम्योयथागचे । याताकार्यद्रियम् ।। (42०1.भध्या०३.०९.१.३॥ 1. "रो'पाठ..

·चतुर्थोऽध्यायः । २५३ यथा नः । दितिः खण्डनम् । तद् यम्य नास्ति सः अदितिरखण्डिता- शो रुद्रः । यथा स नोऽस्माकं सम्बन्धिने पश्वादिकाय रुद्रियं करत् करोति कुर्याद् वा । रुद्रस्येदं रुद्रियम् । तस्येदमित्यम्मिन्नर्थे रुद्रशब्दात् घश्छन्दसि बहुलमुपलभ्यते । यथा 'विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्यमि'ति । रुद्रो याहशं पालनं करोति तादृशं यथा नः पश्चादिभ्यः कुर्याद अखण्डिताज्ञो रुद्रस्तथा वोचैमति पूर्वेणान्वयः॥ यांनोमित्रोवरुणोयथारुद्रश्चिकेतति । यथाविश्वेसजोषसः ॥ (अर.१. अध्या. १.५० २६.३.) यथा नः । यथा च नोऽस्मान् मित्रश्च वस्णश्च रुद्रश्च स्वयं चिकेतति जानाति अहो अभिरूपा स्तुतिरिति । यथा च विश्वे उक्ताश्चानुक्ताश्च सर्वे सजोषसः समानप्रीतयो भूत्वा चिकेतन्ति, तथा कदा न वोचेति पूर्ववद- न्वयः ॥ गाथपंतिमेधपतिरुद्रजलोपभेषजम् । तच्छंयोःसुम्नमीमहे ॥ (अष्ट. १. अाया. ३ २० २१ २.४.) गाथपतिम् । गाथानां लौकिकानां पतिं पालयितारं मेधपति मेधानाम् अश्वमेधादीनां पति रुद्र जलापमेषजम् । जलापमिति सुखनाम । सुखरूपाण्यस्य भेषजानि, न दाहच्छेदादिवत् तीक्ष्णानि । तदिति प्रसिद्धिमाह । तदत्यन्त- प्रसिद्ध सुम्नं सुखम् ईमहे याचामहे । 'दुहियाची ति द्विकर्मकता रुद्र सुम्न- मीमहे इति । शं सुखं तदस्यास्ति काम्यतता इति शंयुः । 'कंशम्यां (५.२ १३८) इति युस् । सुखकामस्य यजमानस्यार्थाय सुन्नमीमहे इति ॥ यःशुक्राईवसूर्योहिरण्यमिवरोचते । श्रेष्ठोदेवानावसुः ॥ (अष्ट. १. अध्या. ३.०२५.०५.) या शुक्रः । यो रुद्रः । कीदृशः । देवानां श्रेष्ठः । "अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तं पितामहः" ·। चतुर्थोऽध्यायः । २५५ संमोहं मा प्रापिपन् । (तथा अरातय शावो मा जुहुरन्त ।) २ च नो- ऽस्मान् वाजे सदामे यज्ञे वा आमज आभीक्ष्ण्येन स्वीकुरु ॥ पास्तेप्रजाअमृतस्यपरस्मिन्धामन्नृतस्य । मूर्धानाभांसोमवेनआभूपन्ती सोमवेदः॥ (AE. १ अध्या.. यास्ते । हे सोमा अमृतस्यामरणधर्मण । परसिन् धामन् परे धामनि स्थाने वेद्यालये । ऋतस्य प्राप्तस्य । ते या प्रजा परिचारका इत्यर्थाद् गम्यते । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽध्याहार्य । ता. प्रजा । मूर्धा मूर्धनि प्रधानभूते । सर्वस्य मूर्मस्थानीयो वा त्वम् । नाभा पृथिव्या नाभिस्थानीये उत्तरवेद्यास्ये स्थाने । वेन । वेनति कान्तिकर्मा । कामयाव अविच्छिन्नमेता निवर्तयन्तु यज्ञमिति । स्था हे सोम! आभूपन्तीश्च प्रजा वेद विद्धि । आभूपन्तीरित्याइ मर्या दायाम् । 'भू सनायाम्' । श्रुतिस्मृत्युदीरिताया मर्यादाया या भवन्ति ना. विद्धि । विदित्वा च कामयस्वेति ॥ इमारुद्रार्यतबसेकपर्दिनेशयदीरायाभरामहेमतीः । यथाशमसद्विपदेचतुप्पदेविश्वंपुष्टंग्रामेअस्मिगनातुरम् ॥ (भर.१ भध्या. हमा रुद्राय । कुत्सस्यार्पम् । तवसे । अन्तर्गौतमत्वर्थमिदम् । तयो वृद्धि । तद्धते । कपर्दिने जटावन्धयते । क्षयद्वीराय । शि निवासगत्यो' । यमाश्रित्य वसन्ति वीरभद्रादयो बीरास्तस्मै । रुद्राय । तादध्ये चतुर्थी । एवभूत रुद्रमु- द्दिश्य । इमा मती । मन्यतेरर्चतिकर्मण । स्तुतिनामेतत् । स्तुती । मभरामहे। 'हग्रहोर्भश्छन्दसि' (वा० ३-१-८४) । प्रहरामहे प्रोच्चारयाम । यथा प्रहरणे सत्यम्मा द्विपदे चतुष्पदे च श मुखमसत् । पञ्चमो सकार । स्यात् । यथा च ग्रामेऽस्मिन् यत्राह वसामि तत्र | यत् किश्चित् प्राणिजात तद्विश्व पुष्टमनातुर चासत् ॥ मृळानोरदोतनोमयंस्कृधिक्षयद्वीगपनमसाविधेमते । बच्छंपयोश्चम रायजेपितातदश्यामतबरुद्रप्रणीतिषु ॥ घ.५ प्रा.) । । (भष्ट.1 अध्या..द.५१.”

·२५६ आश्वलायनगृहमन्त्रन्याख्यायो मृळानः । हे रुद्र। नोऽस्मान् (मूळ) मूलय सुखय । उत नः भपिच अस्माकं मयस्कृधि सुखं कुरु । एहिकामुष्मिकादिभेदेनापौनरुक्त्यम् । क्षय- द्वीराय ते। द्वितीयार्थे चतुर्थी । क्षयद्वीरं त्वाम् । नमसा हविषा चरुपुरोडाशादि- लक्षणेन, नमस्कारेण वा। विधेम परिचरेम परिचरन्तश्च । यच्छं शमनं रोगा. णामुत्पन्नानाम् । योम । यौतेः पृथग्भावकर्मण एतद्रूपम् । याफ्नं चाभयानां सर्वप्राणिनाम् । पिता मनुः । 'मानव्यो हि प्रजाः' इति हि ब्राह्मणम् । आयेजे । यजिर्दानार्थः । आडपूर्वश्चादानार्थः । लिटि सम्प्रसारणे 'धा छन्द- सि'(६-११०६)इति पूर्वरूपाभावे यणादेशः । द्विवचनमेस्वाभ्यासले.पौ । आप्तवान् स्वीकृतवान् । वयमपि तदश्याम अश्नुवीमहि । हे रुद्र! तव प्रणीतिष शासनेषु वर्तमानाः॥ अश्या तेसुमतिदेवयज्यालयद्वीरस्यतबरुद्रमीद्वः । मुन्नापन्निद्विशोअस्माकमाचरारिष्टवीराजुहवामतेहविः ।। (अष्ट... अध्या. ८.व. ५ ...) पश्याम ते । हे रुद्र! मीदवः! वृष्टयुदकेन सेकः ! क्षयद्वीरस्य तय या देवयज्या त्यामुद्दिश्य कृर.ा तया ते सुमतिं शोभनां मतिं भक्तेप्वनुमहा- मिकां बुद्धि क्यम् अश्याम अश्नुवीमहि । सं च अस्माकं या विश- पुत्रादयः मनुष्याः ताः सुनायन् । सुझमिति सुखनाम । 'छन्दसि परेच्छाया- मपि'(वा० ३.१.८) इति क्यन् । ताभ्यः सुखमिच्छन् । आचर अभिमुखं घर । इत् पदपूरणः । वयं च अरिष्टवीराः केनाप्यहिसितपुत्रा भूत्वा ते हवि हवाम । एपा नः प्रार्थना ।। वेपंचपरुद्रयज्ञसावकुंकविमर्वसेनिहयामहे । आरेभस्मदव्यहोअस्यतुमुमतिमिद्वयमस्याणीमहे ।। (अष्ट.१.माया... ५. ३.४.) स्वेपं ययम् । वेपं दीपम् । यज्ञसाधं यज्ञस्य सापयितारम् । एप होव साधुकर्म कारयति । बकुं यश्चितारं यज्ञद्रुहार । कविं क्रान्तदर्शिनं सर्वत्रा- पतिहतज्ञानम् । एवम्भून रुदं वयमयने अस्मत्पासनाय नियामहे नियमेन ·चतुर्थोऽध्यायः। २५७ यामहे । स च निहूतः दैव्यं हेळः देवानां सम्बन्धिनं कोपम् । अस्मत् मस्मत्तः आरे दूरे अस्यतु । अस्य देवस्य या सुमतिः तामेव वयम् आवृणीमहे ।। दिवोराहमरुपकपर्दिनंत्वेपंरूपनमसानिहयामहे । हस्तेविध्र पगावाणिशममिछदिरस्मभ्ययंसत् ॥ (भा . अभ्या. १० ५० ५.) दिवो वराहम् । दिवः धुलोकात् निहयामहे इति सम्बन्धः । वराह। मेघः तत्सदृशः ग्रीवा देवस्य नीला । तद्द्वारकोऽयं देवस्य मेघसादृश्य - व्यपदेशः । अरुपं महान्तं कपर्दिनम् । वेषं रूपं रूपवन्तम् । नमसा नम- स्कारेण हविषा या प्रदेयेन निमिवेन हविः प्रदातुं नियामहे । स च वार्याणि वरणीयानि भेपजानि हस्ते विदागत्य शर्म मुखम् । वर्म कवचं छदिः । रेफः छान्दसः । छदिः । शत्रुप्रयुक्तानामिप्वादीनां छादयित धर्म । अस्मभ्यं यंसत् यच्छतु ददातु ॥ इदंत्रिमरुतांमुच्यतेवचःस्वादोःस्वादीयोरुद्रायवर्धनम् । रास्वाचनोअमृतमतमोज रमनतोकायतनयायमूळ ॥ (अष्ट. १. अध्या- ८. व०१. पा...) इदं पित्रे | मरुतो पित्रे रुद्राय तुभ्यमिदं स्तुतिरूपं वचः उच्यते स्वादोः स्वादीयः । स्वादु मनादि । ततोऽपि स्वादुतरम् । वर्धनं वर्धयितृ । स्तूयमाना हि देवता वीर्येण वर्धते । त्वं च नः अस्मभ्यम् । रास्व देहि । चः पादपूरणः । अमृत! हे अमरण । अमरणधर्मन् !। मर्तभोजनम् । मर्ताः मनुप्या तेषां यद् भाग्यमनपानादि तद् रास्व । त्मने । सर्वत्र द्वितीयार्थे चतुर्थी । मात्मानं माम् । तोकाय । तोक पुत्र. । तनयाय । तनयः पौत्रः । उपलक्षण चैतत् । सपुत्र बान्धवं मा मूळय ।। मानोमदान्तमुतमानोअर्भकमानजन्तिमुतमार्नउक्षितम् । मानोवधी पितरमोतमातरंमान:प्रियास्तन्योरुद्ररीरिषः ।। (थर० १.मध्या.. 21 ·२५८ पाश्वलायनगृशमन्त्रव्याख्या मा नः । नः अस्माकं महान्तं विद्यादिभिवृद्धं ज्येष्ठ पुत्रं मा वधीः । एवमुचरेष्वपि योज्यम् । भर्भकः यालः । उक्षा सेचनसमर्थो युवा । उक्षितः सिक्तो गर्भस्थः । मातापितरौ प्रसिद्धौ । प्रियास्तन्धः तनूः । पुत्राद्यपेक्षं यहुव- धनम् । सर्वेषाम् अस्माकं तनूः मा गरियः मा हिंसीः॥ मानस्तोकतनयेमा आयौमानोगोपुमानोअश्वेपुरीरिपः । वीरान्मानोरुद्रभामितोवधीहविष्मन्तःसदमित्त्वाहवामहे ।। (Mr. १. अभ्या... १०६ शु. ८.) मा नतोके । अस्माकं तोके पुत्रे तनये तत्पुत्रे च मा रीरिषः तद्विपयां हिंसां मा कापीः । द्वितीया वा सप्तमी । तोकादिकं मा हिंसीः । मायुश्शब्द उकारान्तोऽप्यस्ति 'छन्दसीण' इत्युप्रत्ययान्तः । वीरान् । पुत्राणा- मुक्तत्वात् परिचारकादयः शूराः । भामितः। 'माम क्रोधे । ण्यन्तः । अपरा- धेन झोधितोऽपि सन् । मा वीः । वयं हि हविष्मन्तो भूत्वा सदमित् सदैव त्वा हवामहे आहयामहे हविरुपभोगार्थम् । अतः मा पपीरिति ॥ उर्पनेस्तोमान्पशुपाइवाकररास्वपितर्मरुतांमुम्नमस्मे । भद्राहितेसुमतिळपत्तमाथाक्यमवइत्तेवृणीमहे ॥ (अर.1. बया.८......) उपते । हे मरतां पितः । महं ते स्तोमान् स्तोत्राण्युपाकरम् उपा- करोमि संस्करोमि । पशुपा इव । यथानीपोमीयादीनां पशूनां पाता यजमानः पशून पशुदेवताभ्य उपाकरोति तद्वत् । त्वं चास्मे भस्मभ्यम् । सुहं मुखं रास्व । या ते मुमतिः भक्तेप्वनुमहात्मिका बुद्धिः सा भद्रा फल्याणी । हिः प्रसिद्धी । मूलमत्तमा भतिशयेन मुखयित्री च । अथातो वयम् अवः पालनम् । इच्छब्दोऽवभारणे । ते इत्यनन्तरं च द्रष्टव्यः । तवैवायो पृणीमहे ।। भारतेगामुतपूरुपशपदीर गुम्नमस्मतेअस्तु । मुलाचन अधिचहिदेवाधाचनाशर्मयच्छदिनहींः ।। (म2.1.माया........ . प.पा.

·। चतुर्थोऽध्यायः। आरे ते । हे क्षयद्वीर ! यते गोप्न पुरुषां च घोरं रूपं तत् आरे दूरे मस्तु । यत्तु ते सुग्नं सुखकरं शिवं रूपं तदस्मे भस्माकमस्तु । समीप इत्यर्थाद् गम्यते । 'रुद्रो या एक यदमिस्तस्यैते तनुयो घोरान्ये शिवान्ये ति तैत्तिरीयकब्राह्मणम् । हे देव! त्वं नो मृळ मृलय च अस्मभ्यमधिहि च । पक्षपातेन वचनमधिवचनम् । 'तमिद्धनेषु हितेप्वधिवाकाय हवन्ते येपा. मिन्द्रस्ते जयन्ती त्यादौ दर्शनात् । अधा च अपि चानोऽस्मभ्यम् । शर्म मुखम् । यच्छ देहि द्विबर्हाः । शर्मण एतद्विशेषणम् । छान्दसं पुंस्त्वम् । हियर्थः । द्वयोलोकयोरिह चामुत्र च प्रसिद्धम् ।। अयोचामनमोअस्माअवस्य शृणोतुनाहरुद्रोमरुत्लान् । तमोमित्रोवरुणोमामहन्तामदितिःसिन्धुःपृथिवीउतद्यौः ।। (भए.१ भया.८.१.११.) अवोचाम । अवस्यवः । अव पालनम् । तस्मात् क्यजन्तात् 'क्याच्छन्दसी- त्युप्रत्ययः । अवस्यवः पालनकामा वयमसै रुद्राय नमः नमोवाकमयोचाम उक्तवन्तः भूमो वा । स च रुद्र न हवम् आहाने शृणोतु । मरुत्वान् । मरुतोऽस्य पुत्राः। तैस्तद्वान् । तन्नोऽस्माकं तत्कर्म रुद्रम्तवाख्यम् । मित्रादयो मामहन्ताम् । 'मह पूजायाम्' । पूजयतु अहो अनेन सुस्तुतो रुद्र इति । सिन्धुरन्तरिक्षं समुद्रो नदी वा॥ भातेपितमरुतांसुम्नपेतुमानासूर्यस्यसंदृशोयुपोथाः । अमिनोवीरोभर्वतिक्षमेतप्रजायेमहिरुद्रमजाभिः ॥ । व -- (अष्ट. १ अध्या. ७ व. १६ १.१.) आ ते पितः । गार्ल्समदम् । हे मरुता पित ! ते सुमं त्वत्कर्तृक सुरवमस्मान् आ एतु । न अस्मान् सूर्यस्य सदृश सन्दर्शनाद् मा युयोथा. । यौति पृथग्भावकर्मा । मा पृथक् कापी ! यावज्जीव चक्षुप्मन्तो भूयास । न. वीर. पुत्रः अति अश्वे अश्वपृष्ठे अभिक्षमेत सर्वप्रकारं समर्थोऽस्तु । प्रजाभिश्च वयं प्रजायेमहि पुत्रपौत्रादयो बहवो नः सन्तु । त्वादत्तेभीरुद्रशन्तमेभिभूतहिाअशीय पजेभिः । ध्यमद्धेपोवितरव्यहोव्यमीवाश्चातयस्वाविपूचीः ।। 1 (मा. ९.अभ्या० ७. व. १६.क.

·। २६० भाधलायनगृलमन्त्रव्याख्यायां वादगिः । हे रुद्र! त्वया दतैः शन्तमभिः मुखतमैः भेषजैः शतं हिमाः शतं संवत्सरान् अशीय जीव्यासम् । द्वेष.। द्वितीयान्तमेतदमुनन्तम् । सच्चा च्छन्नुमन्यन्धि । तदसात् अस्मत्तः । पीत्युपसर्गश्रुतेः सापेक्षत्वाचातय- स्वेति वक्ष्यमाणमपेक्षते । विचातयस्थ विगमय । न केवर विचातयस्व । किन्तर्हि । विनरं चातयात्व व्यहः। अंहः पापम्। तचापि विचातयाछ । व्यमीवाः रोगजातीश्च । कीदृशी । विपूचीः । विष्वा गागा अश्चतीः सर्वशरीरव्यापिनीः ।। श्रेष्ठोजातस्यरुद्रप्रियासितवस्तमस्तवसांचजवाहो । पर्षिणापारमहसास्वस्तिविश्वाअभीतीरपसोयुयोधि॥ (भट. १. अध्या. ७.५० १६.भा. ३.) श्रेष्ठः। हे रुद्र! जातस्य सर्वभूतजातस्य श्रिया श्रेष्ठोऽसि । तवसाम् । तयो वृद्धि । मतुपो उग् द्रष्टव्यः । तवस्वताम् । तवस्तमः । अत्रापि मतुपो लक् । तयम्वत्तगः । वृद्धिमता मध्ये अतिशयेन वृद्धिमान् । हे वजवाहो! । वन- मायुधम् । पिनाकाद्यायुधहरतः । एवंभूतरत्वं नः अस्मान् अंहसः पारं पर्यन्तं पर्षि प्रापय स्वस्त्यविनाशं यथा तथा । रपः पापं तज्जन्योऽनर्थो वा । तस्य या अमाती अभिगमनानि ताश्च विश्वाः अस्मत्तो युयोधि पृथक् कुरु॥ मावारुद्रचुमधामानमोभिर्मादुष्टुतीपभमासहूती । उसोचीराँअर्पयभपजेभिर्भिपक्तमत्वाभिपजांशृणोमि । (M. २. अध्या. ७, प. १६. ० .) मा था। हे रुद्र! त्या त्वाम् । वयं नमोभिर्मा चुक्रुधाम । यथा राज्ञो वा राजमात्रस्य वा पृथग्जनेन कृतो नमस्कारः प्रत्युत क्रोधाय भवति तद्वत् सर्वदेवं प्रति इति मन्यमानो गृत्समद एवमाह । क्षुद्रस्यापि में नमस्तव महे. वरस्य क्रोधाप मा भूदिति । मा दुष्टुती । तृतीयैकवचनस्य पूर्वसवर्णः। मा च दुष्टया स्तुत्या वा चुरधाम । हे वृपभ! वर्पितः! वृषभवत् प्रसह्यकारिन् ।। गा सहूती मा देवतान्तरैस्मीन्द्रादिभिः सहाहानेन चुक्रुधाम । नः अस्माकं वीरान् भेषजैः उदर्पय सम्बन्धय । त्यो घई भिपजा मध्ये भिपस्तम शृणोमि ॥

·। (भष्ट. १. अध्या. चतुर्थोऽध्यायः । २६१ हवीममिहवतेयोहानिर्मिरवस्तोमेभीरुद्रदिपीय । ऋदर्रःसुहयोगानोअस्यैवचःसुशिपोरीरधन्मनायै ।। य० १६.भा. ५.) हवीमभिः । हवनयोग्यैह विभिः । हवते । व्यत्ययेनायं भावे कर्तृपत्ययः । हूयते । यः । चतुर्थ्यर्थे प्रथमा । यस्मै हवीमभिः हनिर्मिः हूयते । तं रुद्रम् । स्तोमेभिः स्तोत्रैः अवदिपीय । 'दैप् शोधने' इत्यस्यागिपि लिड्। छान्दसमात्मने- पदमित्वं च । अवदातं कृपीय । स च रुद्र. । अदूदरो मृदूदरः। ऋजूदरो या । मलोपो जकारो वा छान्दसः। तथावग्रहाभाव । सुहवः स्वाहानः । वचः बभ्रुवर्णः मनी वा जगताम् । सुशिषः । शिप्रे हनू नासिके या उत्तरोष्ठस्योपरि श्मश्रु- श्रेणिर्वा । पीत्वी शिप्रे अवे वय इत्यादी दर्शनात् । मृगयादिव्यापारे हिर- मयी केशनियमनरन्जुर्वा शिक्षा । दृश्यते च 'शिपाः शार्पसु वितता हिर- मोरिति । ताः शोभना अस्पेति सुशिषः । एवम्भूतो रुद्रः नः गस्मान् । अस्यै प्रसिद्धायै मनायै । 'अनभिमानुको हैप देवः प्रजा भवति यस्य रुद्रः प्रजा पशून् वाभिमन्यते' इत्यादावभिपूर्वको मन्यतिः कोपदृष्टो दृष्टः । स एवाय- मभिरहितः । मिदादिपु दर्शनात् स्त्रियां भावे अछ । मा रीरधत् । स्थपति- पशीकरणकर्मा । दृश्यते हि द्विषन्तं मह्यं रन्धयमिति' । स्वस्यै शत्रूणा वा कोपहरचै मास्मान् वश्यान कार्यादिति ॥ उन्माममन्दवृपभोमरुत्वान्त्वक्षीयसावयंसानाधमानम् । घृणीवच्छायामरपाशीयाविवासेयरुद्रस्य॑सुम्नम् ॥ (भष्ट. १. अभ्या० ५ ५. १७.01.) उन्मा। वृषभो मरुत्वांश्च रुद्रः। त्वक्षीयसा। तक्षु त्वा तनूकरणे तृज. न्वादीयमुन् । अत्यन्तं तनुभूनेन वयसोपलक्षितम् । नाधमानं याचमाने, वय इति गम्यते । एवम्भूतं माम् । उन्ममन्द। ‘मदि स्तुतिमोदस्वप्नगतिपु' । अन्तर्भारिता ज्यर्थः, ण्यन्त एव वा । लोड लिट् । उन्मादयतु उत्कृष्टमोदं करोतु । उन्मोदितवाहं अरपा अपापः अनर्थरहितो वा भूत्वा अशीय पश्नुवीय । किम् । तमेव रुदम् । घृणीव छाया यथा धर्माभितप्तश्छायामश्नुते तद्वत् । 1'वे आकारः' ब. ग.ध, पाठ, .

·आचलायनगृथमन्त्रव्याख्यायो प्राप्य व रुद्रस्य यत् सुझ स यद् भक्केभ्यः करोति तद् आविवासयं तेनात्मान- माच्छादयेयं तदनुभवेयम् ॥ करस्यनेरुद्रमृळ्याकुर्हस्तीयोअस्तिभेषजोजलापः । अपभरिपसोदैव्यस्थाभीनुमावृपभचक्षमीथाः ।। (भष्ट.२. अध्या. घ.१५.३.७) कस्यः । हे रुद्र! क ते स्थः सः हस्तः । करशः। मृळयाकुः मुख. यित्ता । यो वा जलापः मेषजः । तद्वत्पप तदुपचारः । सुखरूपेण भेषजेन सद्वान् । दैव्यस्य देवसम्बन्धिनस्तैः क्रियमाणस्य तेषां वासुरैः क्रिय- माणस्य रससः अनर्थस्यापहर्ता । एवम्मूतस्ते स हस्तः क्व । नाहं तेन स्पृश्ये । सेन मां स्पृश, येन स्टोऽहमपापः स्याम् । यथोक्तं महाभारते.. "स्पृष्टस्य व्यपकनाथ फल्गुनस्यामितौजसः । यत्किञ्चिदशुभं देहे तत् सर्व नाशमयिवत् ॥" इति । स्पृष्टवा च नु क्षिप्रं मां हे वृषभ ! मभिचक्षमाधाः। अभिः सर्वतोभावे । सर्वत्र समर्थ कुह । सर्वपुरुषार्थक्षमं कुरु ।। प्रमभ्रवृपभायश्चितीचमहामहीमुष्टुतिमारयामि । नमस्याल्मलीकिननमोभिणीमसित्वेपंरुद्रस्यनाम ।। (अष्ट. २, मध्या...व०१७....) प्र बचे । वः कपिलपिङ्गलः । स्वमावतस्तद्वर्णाय । वृषभाय वर्षित्रे पभवत् प्रसद्यकारिणे वा । श्चितीचे । श्वेतो वर्णः चिती । तामञ्चति गच्छति इति श्चित्य । दृश्यते चान्यत्रापि ~~'वित्यचौ मा दक्षिणतस्कपदी' 'शुक्ला कृष्णादजनिष्ठ श्वितीचि' इति । तस्मै । ममाथूलनेन श्वेतवर्णभाजे । एवंभूताय रुद्राय । महो महीं महतोऽप्याकाशादेमहतीं सुष्टुतिं मनां स्तुति प्रेत्यामि स्चारयामि । नगस्य नमस्कुरु हे मदीयान्तरात्मन् ! कश्मीकिनम् । वलतो नामधेयमिदम् । तेजसा वलन्तम् । रुद्रस्य स्वयं दीसमतिमसिद्ध नाम शिवो रुद्र इत्यादि नमोभिनमस्कारैः सह गृणीमसि गृणीमा उच्चारयामः नमो रुदाय नमश्यियायेति॥ ।

·२६३ चतुर्भोऽध्यायः । स्थिरोमरशःपुरुरूपउग्रोयधुःशुक्रेभिःपिपिशहिरण्यैः । ईशानादस्यभुवनस्यभूरेनवाइयोपद्रुद्रादसुर्यम् ॥ (अष्ट. २ अभ्या. ३ प. १७.०९.) स्थिरेभिः । पुरुरूपो रुद्रः उग्रोऽनभिभवनीय, बभ्रूर्वध्रुवर्णः शुकोभिः शुक्लदासः स्थिरेभिरहिरण्यर्हिरण्यवदुज्ज्वलहिरण्मयेगी पिपिशे दीप्यते । 'पितरो चामशिन्निति दृश्यते । मत्रैकवाक्यताप्रमिद्ध्यर्थ यत्तदावध्याहार्यो । य एवं पिपिशे तस्मादस्य भुवनस्येशानाद् मूरेः सर्वप्रकारं प्रमूताद् रुद्रात् असुर्य वलं न वा उ योषत् । वै प्रसिद्धौ । उः पदपूरणः । यौतिः पृथ. ग्माये । न खल कदाचिदपि तस्माद् बलं वियुतं भवति । सर्वदैवासौ मलवा- निति ॥ अहमिभर्पिसार्यकानिधन्दाईनिष्कयजतविश्वरूपम् । अर्हनिददयसेविश्वमभ्यनवाओजीयोरुद्रत्वदस्ति ।। (अष्ट. २. अध्या. ७ व. १७. र.१०.) भईन विभर्षि । हे रुद्र! त्वमेव सायकानि धन्य च रिभर्षि । अर्हन् त्वमेव च यजतं यागादिकर्मसाधनं विश्वरूपं कुण्डलायनेकरूपं निष्कं हिर• ण्यमपि विमर्षि । शरवणे निषिक्तं यद् देवस्य वीर्य तत्त्पर्शात् स प्रदेशो हिरण्मयोऽभवदिति बैतिहासिकाः सरान्त । हिरण्मयाभरणधारणाभिमायं वेदम् । अभ्वमित्यन्तरिक्षनाम्ना जगलक्ष्यते । इदं विश्वमभ्वं त्वमेवाहन दयसे सर्व विषयां दयां त्वमेव कर्तुमर्हसि। कथम् । नौ । वै प्रसिद्धौ । त्वत् त्वतः । मोजीयः मोजस्वितर किञ्चिदपि वस्तु न चै अस्ति । यदि स्यात् तेन जिघां. सितमसौ न रक्षितुं शक्नुयात् । ततश्च तद्विषयास्य दयानर्हिता स्यात् ॥ स्तुद्दिश्रुतगर्तसदंयुवा मृगंनभीम पहुत्नुमुग्रम् । मृळारित्रेद्रस्तानोन्यतेअस्मभिपन्तुसेनाः ॥ (भष्ट. २. अध्या...६० १८.०११.), स्तुहि श्रुतम् । श्रुतं विख्यातमावालगोपालं प्रसिद्धम् । गतसदम् । गत इति रमनाम । 'मारोहयो वरुण मित्र गर्तमि'त्यादौ दर्शनात् । युवानं नित्य- ·पाश्वलायनगृह्यमन्त्रन्याख्यायो तरुणं मृगं न गीमं मृगमिव भयानकम् उपहनुमुपहन्तारं ब्रह्माद्विषाम् उपमनमि- भवनीयमेवं मूतं रुदं स्तुहि हे मदीयान्तरात्मन् ! । त्वं च हे रुद्र । स्तवानः स्तूयमानोऽस्माभिः मुळ मृळय जरित्रे । विभक्तिव्यत्ययः । जरितारं स्तोतारम् । ते तब सेनाश्चास्मत् भसतः अन्यं निवपन्तु निमन्तु ॥ कुमारधिपितरंचन्दगानातिनानागरुद्रौपयन्तम् । भूरेदीतारसत्पत्तिंगणीपेस्तुतस्त्वंभेषजारांस्यस्मे ॥ (अष्ट.२. अध्या०७ २० १८.० १२) कुमारश्चित् । हे रुद्र 1 गां प्रत्युपयन्तम् उपगच्छन्तं त्वामहं पति- नानाम । लोडणे लिट् । छान्दसोऽभ्यासस्य वीर्षः । प्रतिः प्रशन्दस्याथै । प्रण- मानि प्रणमनं लमेय । अत्र दृष्टान्तः कुमारश्चित् कुमार इव पितरं व- न्दमानं लाळयन्तम् । किञ्च मूर्दातारं प्रभूतस्य दातारं सत्पति सता पालयितारं त्वामहं गृणीपे । व्यत्ययेनात्मनेपदं मध्यमपुरुषश्च । गृणामि स्तौमि । स्तुतश्च त्वं भपजानि रासि देहि असे अस्मभ्यम् || यायो पजामरुतःशुचीनियाशेतमावृपणोयामयोभु । यानिमनुरवृणीतापितानस्ताशंचयोश्चवस्यवश्मि । (2. २. मध्या० ५. व. १८.२० १३.) या वः । हे मरुत.! घृपणः! वर्णितारः! । यानि वो भेषजानि रुद्रात् पितुर्लब्धानि । शुचीनि, न लशुनादियदशुचीनि । यानि च शन्तमानि सुखतमानि । यानि च मयोभु । वचनव्यत्ययः । मयोभूनि सुखस्य भावयि- तृणि । नः अस्माकं मनुष्याणां पिता मनुरवृणीत प्रार्थयत । तानि रुद्रस्य भेषजानि । शञ्च शमनाय च रोगाणाम् । योश्च यापनाय च भयानां पश्मि कामयेय ।। परिणोहतीरुद्रस्यवृज्यापरित्वेषस्यदुर्मतिर्महोगा । अवस्थिरामपर्वद्भ्यस्त नुवमीदवस्तोकायतनयायमूळ ॥ (अष्ट. २. अध्या. ७.०१... १४.) परिणः । नः भस्मान् रुद्रस्य हेतिः त्रिशूलाधायुधम् । परिवज्याः । पुरुषव्यत्ययः । परिवृज्यात् सर्वतो वर्जयतु । वेपत्य दीपस्य पोररूपस्य .

·चतुर्थोऽध्यायः । देवस्य या दुर्मतिः हिंसाबुद्धिः, सा च मही महती नः परिगात् । 'बहुलं छन्दस्यमायोगेऽपि' (इ-१-७५) इत्यडभावः । परिजने अस्मान् पर्जयित्वा अन्यत्रैतु । परोऽर्धर्षों देवं प्रति । हे मीदवः ! वर्पणेन सेक्तः । मघवद्भ्यः । तायें एषा चतुर्थी । हविलक्षणेन धनेन तद्वलामस्मदादीनामर्थाय अस्ग- दादीन् प्रति । स्थिरा । द्वितीयैकवचनस्याकारः । स्थिरं धनुः भवतनुप्व अवततज्यं कुरु । किन्च, तोकाय तनयाय तोकं च तनयं च मूळ मूलय ॥ एवानोवृषभचेकितानयादेवनहणीपेनहसि हयनथुन्नोरुद्रेहयोधिवृहद्वंदेमविदथेसुवीराः ॥ - (अष्ट. २. अध्या. ७. व. १८. ०१५.) एवावभो । हे चम्रो ! बभ्रुवर्ण! वृषभ ! चेकितान! अतिशयेन शातः।। ज्ञानस्य अतिशयः सविपयत्वात् । देव ! रुद्र ! यथा त्वं न हणीषे न कुप्यसि । यथा च न हंसि । (एव) एवम् साकांशत्वात् त्वामाइयामीति शेपः । आहूतश्च त्वं हवनश्रुत् नः अस्मत्संबन्धिनः तस्याहानस्य श्रोता असकृत् इह यज्ञे बोधि । कर्मणि लिडथै लर् । पुरुषव्यत्ययः । बुध्येथाः ज्ञायथाः सन्निधत्स्व । समिहिते च सयि वयं सुवीराः शोभनैः पुत्रैरुपेताः विदयेऽस्मिन् यज्ञे वृहन्महार्थ बचो वदेम वदितुं शक्नुयाम ।। इमारुद्रायस्थिरधन्यनेगिरःक्षिप्रेपवेदेवायस्वधान्वे'। अपाळायसहमानायवेधसेतिग्मायुधायभरतागोतनः । (अष्ट. ५. अध्या. १.३ . । इमा रुद्राय । वसिष्ठस्यर्पम् । स्वधाने । स्वधेत्यानाम । मत्वर्थीयो बनिष्प्रत्ययः । हविर्लक्षणेनान्नेन तद्वते । अपाहाय केनाप्यनभिभूताय । सहमानाय सर्वमभिमवते । वेघस विधाने। अन्यानि विशेषणानि प्रसिद्धानि । एवंभूताय रुद्राय स्तुतिरूपाः गिरो भरत । 'हृग्रहोर्भश्छन्दसि' (वा० ३-१. ८४)। हरत प्रेरयत । स च नो गिरः शृणोतु ॥ सहिषयेणक्षम्यस्यजन्मनःसाम्राज्येनदिव्यस्य चेतति । अवनयन्तीरुपनोदुरश्चरानमायोरुद्रनासुनोभव ॥ (अष्ट. ५. अध्या.. प० १३. ऋ० १) 2K ·२६६ पाश्चलायनगृहामन्वव्याख्यायां स हि । स हि रुद्रः क्षयेण । निवासवचनोऽयम् । 'क्षयो निवासे (६-१-१०१) इत्याधुदात्तत्वम् । निवासेन कैलासादिना । सम्यस्य । क्षमा पृथ्वी । तत्र भवः ! जन्मनः । अन्तर्गौतमत्वर्थमेतत् । जन्मवतः प्राणिजातस्य । तृतीयार्थे पछी । साम्राज्यनैश्चर्येण दिव्यस्य च दिवि भवस्य देवजनस्य च । चैतति । कर्मणि कर्तृप्रत्ययः । त्यते ज्ञायते मनुष्यैवैश्च । सानैश्वर्याभ्यां स चेत्यते कैलासादौ वसति अनवच्छिन्नश्चर्यश्चेति । तस्मात् तस्मै गिरी भरतेत्य- न्वयः। परोऽर्धर्षः प्रत्यक्षकृतो देवं प्रति । हे रुद्रानः अस्मान् । अवन् रक्षन् । अवन्तीः रक्षन्तीः । दुरः द्वारः उपचर । अस्माकं रक्षको भूत्वा गृहस्य रक्षातूनां द्वारांसमीपे तिष्ठ । पातोपती रुद्रः प्रायदे । यस्यैषा भवति'नमो रुद्राय वास्तोप्पतये 'आयनो विद्रविणे उद्याने यत्परायणे आवर्तने विवर्तने यो गोपा- यति त हुवे' इति । तथा नः अस्माकं जाप्त मनासु गनमीवो भव आरोग्य. निमित्तं भव ॥ यातेदियुदवसृष्टादिवस्परिक्ष्मयाचरतिपरिसाणक्तुनः । सहस्रतेस्वपिवातभेषजामानस्तोकेपुतनयेपुरीरिपः ।। (अष्ट. ५. अध्या... १३०.२.) या ते । हे रुद्र! या ते तव स्वभूता दिद्युद् आयुधम् अवधा वया विसृष्ठा । दिवस्पारे । परिः पञ्चम्यर्थीनुवादी । धुलोकात् । अशनिरत्र विवक्षिता । सा हि वर्षितर्देवस्यायुधम् । मया । पृथिवीनामैतत् । तृतीया च सप्तम्यर्थे । पृभिव्याम् । चरति वर्तते । सा नः परिवृणक्तु सर्वतो वर्जयतु । हे स्वपिवात ! । अपिरभेरर्थे । 'वा गतिगन्धनयोः' ! सुषु भक्तैरमिगत ! । ते तव स्वभूतानि पजानि सहस्र बनि । सर्वाण्यैव भेषजानि तव स्वभूतानीति स्वतन्त्रेय स्तुतिः, न पूर्वेण सम्बध्यते, न परेण । एवम्भूतस्त्वं नः तोकेयु सनयेषु मा रीरिषः पुत्रपौत्राविषयां हिंसा मा कार्षीः ।। मानौनधीरुद्रमापरादामातेभूमपसितौहीळितस्य । आनोभजवाहिपिजीवर्शसेयपतिस्त्रस्तिभिःसदानः ।। (एल ५. अध्या० ४. य. १३ .."

·। , चतुर्थोऽध्यायः । २६७ मा नः । हे रुद्र! नः अस्मान् मा वधीः । मा च परादाः हिसितृभ्यः सत्त्वेभ्यो मृत्युप्रभृतिभ्यः । फिञ्च हीलितस क्रुद्धस्य ते प्रसितौ । प्रसिति. जालं, येन मत्स्याः वध्यन्ते । दृश्यते च 'कृणुष्व पाजः प्रसिर्ति न पृथ्वीम्' इति । यया त्वं दुष्कृतो बध्नासि तस्यां प्रसितो मा वयं मम । नः अस्मांश्चा- मज आभिमुख्येन भज यहिपि स्तीर्णे । कोहशे वहिपि। जीवसे । जीवाः प्राणिन , तेषां प्रशंसनीये । परः पादो वैश्वदेवः । हे देवाः यूयं च सदा न पात रक्षत स्वस्तिभिरविनाशैः सह ।। उत्तरसानेदर्भवातासु कुशसूनामु वा शोणितं निनयेन् । वासिनी?पिणीर्विचिन्वती समश्नुतीः सर्प एतद् वोज्नेन [वः प्रीणानि ॥ इति । श्वासिनी मर्परूपा देवस्य सेना उच्यन्ते । सम्बोधने जसि वा छन्दसि' (६-१-१०६) इति पूर्वसवर्णः । वेगवशेन श्वासोऽतिशयितो यास ताः श्वासिन्यः । घोविण्यः घोषवत्यः । विचिन्वत्यः हन्तव्यानपिच्छन्त्यः । सम- श्नन्न्यः सइभुनानाः । एवम्भूताः सी. सर्परूपाः सेनाः। एतत् शोणितं वः युप्माकं भागः । अनेन वः प्रीणानि ॥ अथोदहावृत्य तत्र प्रदेशे क्षारितमसुगादि ताभ्य एव निवेदयति 'श्वासिनीः सर्पा' इत्यन्तम् । गतम् ।। अत्र प्रदेश यदः उपभोगयोग्यं तद्धा स्वीकुरुत ।। सन्तातीयं जपन् । व्याख्यातं शन्तातीयम् ॥ इति हदसमिश्रावचितायामाचलायन गुधमन्यायी चतुर्थोऽध्यायः । शुभ भूपाद ॥ - १. 'यम् । ति भरतमिसिस्लिा मन्त्र पाया। क.५४.. पग.प.पाठ १. तो ·मन्त्राणा वर्णानुक्रमणिका । मन्त्रा. मन्त्रा.. १८. २३७ २२३ १९२ ११. " ४१ १८५ ८८ ९४ भगौरमाय गविष भात आयूपि अम्म हटा नमळा भामये समि अनये स्वाहा अन्नापीमाभ्यां मनये स्वाहा इन्द्रामिभ्यो भनये स्वाहा कामाय समये स्वाहा सोमाय भाये स्विरकृते अमावनिवरति वार्मि दूत पुणीमहे मामि नरो दीधितिभिः अमिममि हवीममि भनिमोळे पुरोहितम् भीमराचार्य. मनिषि पवमान अमिरेतु प्रथमो अमिट होता है अभिप्वाता पितर. अमे प्रयात भने तमद्याचे भने त्वं पारय अमे त्वमस्मयुयोधि भमे नय मुपधा भने पवस्व स्वपा भी मन्यु प्रतिनुदन भमे में परिगोभिव्ययाव अग्रे वृहन्नुषसामूप अपानो विधीमान भपारच ४५ ३ । अजैमाधासनाम चा अजो भागस्तपसा १२) अतिदव सारमेयी धानी अति न सश्चतो नय २६ अतो देवा अवन्तु अन पितरो यथाभाग २३४ अत्रैव नोऽपिन शामि २० अथ प्राचीनापीती २. अदिति केशान् वपतु ५७ अदितिपीरदितिरन्तरिक्ष २. मदिरसन्त चिदाणे १७३ भरश्रमस्य येतो ११/ अधादेवा। उदिता अद्याचाचश्चन्द्र अद्यानो देव गविता ५. भमपतेऽस्य नो २४ अपत्यं परिपन्धिन १९ अपत्ये तायको यथा भर न शोशुचय अपन' पदा अहि १२० । अपहना भमुरा रास अपामीरामप विधी ओत पात विसतानो 4 अपे। देरतो ५ अप्रजा पात्रमयु अम्बग्नि पमिधा भमय न माजापत्यभ्य। १०६ भमय मित्रापरगा मत १९. अनि मानसी सदमा अभिरा देव गीता अभि नो नय वमु समिरमाण १९. ८. १११ p3 । ४५ १८४ भनाधार सम्भवसि भागुणाय भौमाय ·मन्ना पृठम्, मन्त्री ९ अभिमनम कुमारी मभिस्य रापरनानमि मनि सूरमसं नय ममीन हविषा ऐन भभाषणः एपीना भीमान्त पितरः अमीमहापातोपते भमीसपि प्रतियोममन्ती भमुष्मे लाएं अमवापिपानमालि अमृतोपावरणमसि भोतिमा मोरमरिमा अहम भागा मम्ममिति अयोनि गोमा যাতনামাধব मस्लाम ते इमति असपत्न:उपला १९१ अमावस्यार २. मसूरन चानुमाये भरमा देवा उभयाय 1. मामाकमिन्द्रा १५५ | भरमामुत्तमं कृषि २५४ अस्माद् वे व २५] भस्मे प्रगधिमपवन् । ७४ | भस्मे योग भियमधिनिषेहि "बसे पूर्व पादागार भई पर्भ पजावाना १.मामरिम सपत्नहा २. मतिर मोगपति भास्न्दय पलमोत्रोन भागायों भगमन्नु ५४ा माहिमलया १८ ·- । मन्त्रा मन्त्रा: vo २६५ ११ १४९ २." १९५ २४. २४. मामूरज प्रत्यावर्तयेमाः मायुर्विश्वायुः परिपासति आयुष्यं वायं भारिख विकिरा वृणु भारे ते गोन आरोहतायुमरस भावदस्त्वं शकुने। भावी र तयावानं मा वामश्वासो रथिरा माश: शिकानो आसीनासो अरुणीनो भाई पितृनमविदत्रान् भाहा खाविदं स्वा पितृभ्यो नमो रस्तु दं पित्रे इदं परस्यायो पं विष्णुर्विचक्रमे इसमहमपावसोः यः सीता निगृह्णात इन्द्रः पत वृनहा इन्दवास नेता इन्द्र! यानि प्रविणानि इन्द्राय इष्णो इन्द्रावरणा सोमन इन्दो यज्वने पृणते इमंजीवेभ्यः परिधि इस तस्मै बलि इममग्ने चम इममरमानमारोह इममिन्द्रो भदीपरत् इमारमिन्द्रा इमा मारिदिषा मामग्निमाया २१. इमामग्ने! शरण मौमपः २१०इमा कदाप तवसे १९४इमा स्वाय स्थिरधन्वने १८६ इमे जीवा वि मः २५८/इमे ये पिण्यासो २४५ प एकपपूजें १९९ह प्रियं प्रजयाते १२. । इहैव तिष्ठ निमिता इहवायमितरो २१९/ इहैवेधि मापच्योष्ठरः १२५ | उपकांजि पृतनापाट् ११३ | उच्छ्वधमाना पृथिवी उच्छ्वयस्व पृथियि! १२२ मत नो गोपणि पिय उत् ते सम्नामि पृथिवी २.१ उदीरतामवर उत् १९ | उदीर्घ नायमिनीवलोक २५ / उदु थं जातवेद १५० उद्गातेव पाने! ११. उद्धर्षय मघवन् ! २२२ / उयुष्यावा उन्मामन्द परमो २१ उपते रसोमान् उपवासय पूपिनी १११ उपसर्प मातरं २४. उपहूताः पितरा १२J उपावरोह जावद! १३३ | उपेमुपपनमा उपय्यानो महिषः टरूणधारममा उन पादपुरन सनं मे पूर्वती पूर्ण १४/रायांत गुदत २५ दशमप्रे प्रपन २.५ २२॥ ११४ . " १८४ ·गन्ना M २२२ मातेन स्थूणामपिरोह पभमा समानानी एक एयापिर्बहुधा एतते तसासी एतदः पितरो पास. एतेनाग्ने! ब्रह्मणा एवापतर यथादेशम् एवाप्लो सूनुराधा एकावभ्रो! वृषभ! ऐतु राजा यक्षग ओं उसृजत श्री गुरुत ओ मे स्वस्थ को प्रात् स्वस्ति भोपधे!प्रायस्थ ८. १५. गणामि ते सांभगरलाय १३४ दानह सुमन ६५ पृहा मा विभाती पर १९६ / गोत्रमिदं गोविदं ११७ । प्रोमो हेमन्त राव: ५९ घृतादुतं मधुमार वक्षनों देवः सविता ११५ रचना घोह चक्षुपे २६५ । चन्द्रमा में १५. चन्द्रमारते ७५ | चित्र देवानामुदगात जीमूतस्यैव भवति प्रतीकम् ३० ] जीव इदन्ति घिमयन्ते २०३जीवपत्नी प्रजा १६ जोपा सवितर्यस्य ते २५१ तं धीरासः कवयः २०४ तरसुयोरावृणीमहे ६५ तत् सवितुर्वरेण्यं सत सविाणीमहे .. पर १३ कद्दाय प्रचेतसे १६ " " फनिकदज्जनुनं प्रवाणः फया नविन आभुषद् फरोभिते प्राजापत्यं यस्या यो मदाना पास्य ब्रह्मचार्यास कामः प्रमृध्यता किंपिवास फुमारचित् पितर कपुम्भस्तदनात को नः स्तोम राति व्यादग्नि प्रदिपोमि क्व स्य ते ! मृळयाकुः वेनस्म पतिमा क्य क्षेत्रस्य पते! मधुमन्त पन्तानो मत पक्षिया. गायपति मेश्पति गावी भगो गाव इन्द्रः गृमाना जमदग्निना तत् सूर्यस्य देवत्वं सदनाय तदपसे तं तद्वो दियो दुहितरः। तन्तु तन्वन् रजसो १६८ तन्नो घोचापृथिवी तन्नो पातो मयोभुवा २४४ तन्मावतु तन्गा २६३ तन्मित्रस्य वरुणस्य १५५ तमसा ये अनायष्या: 'तमीशानं जपता तराणिविषयतः ११५ मा भरतमाम यः 110 तस्येदर्षन्तो रहयन्त ·मन्त्राः है मन्त्रा पृष्ठम्. २१२ " " १६४ ९६ १९० ११८ २१९ ८ २५ तानि भद्राणि बीजानि । तान् पूर्वया निविदा ताम्रान घोपान् ते भाचरन्ती तेजसा मा समनजिन त्वं तम्य द्वयाविनो स्वं नः पश्चादधराद् स्वं व्रताना प्रतपति. स्वं हि रास्ते त्वं हि विश्वतोमुखः त्वंयोः प्रथमो • स्वमम ईळितो स्यममे ! थुभिस्तं त्वमर्यमा भवसि -स्वोयमे सदमित् .स्वा दनेभी रुद! स्वेचं वयं रुद्रं दिवाछमासि दिवो वराहमरुष देवकृतं ब्रह्मग कल्पमानं देव : सवितरेष ते देवस्य स्वा सवितः देवाः! कपोत इपितो देवाना प्रतिष्ठे देवाना भदा सुमतिः देवी वाचमजनयन्त देवीः पळुवरि नः ,द्विषो नो विश्वतोमुख! धनुहस्तादाददानो धन्वना गा धन्वनाजि धाता ददातु दाशुषे धाता थातॄणां भुवनस्य धाता प्रजानामुत धामन ते विश्वं भुवनं पृष्ठम्. ३४ावं ते राजा वरुणो १.१/वं ध्रुवण २१५/ध्रुवा ची वा पृधिवी २१४ धुवान् ते परिददामि न तदक्षांपिन पिशाचा -१९१/न सा अर्वा रेणुकसाटः २१. न ता नशान्ति न दभाति न ते अदेवः प्रदिव न पूपर्ण मेघ मसि नमो ब्रह्मणे नमो भस्तु •१७२नमा मित्रस्य वरुणस्य १२७ नमो वः पितर इस १५९/यः सम्पच्छे न वै श्वेतस्य • १७. नहि तेषाममा पन २५९ निररतः परावसुः! २५६ निष्कं वा या कृणवते १९४ नृचक्षसो भनिमिषन्तो २५७ नेजमेप! परापत २६पर मृत्यो! मनुरेहि - ५०परावतो ये दिधिषन्त .४९ | परिणो हेती रहस्य ११८२ परितृन्धि पीनामारया १९४ परि पूषा परस्तावस्त १०३ परीमे गामनेषत २०७ परेतन पितरः! २००/पशुपतये शिवाय २५° पाहि नो अमे! २३३ पुनः पितरो मन' २१३ | पुनमित्विन्द्रियं ३७ -पमास्ते पुत्रोऽनादि २.१ पूषन् ! तव व्रते ३८ पूषन्ननु प्र गा इहि पृथा गा अन्वेतु नः २४६ २६४ १४८ ८१ १८ ..१८९ १८८ +१८८ ·पूषा वेताच्यापयतु पूपा वेतो नसतु पूर्वमर भाशा मनुवैद पूष्णध न रिप्यति पृथिवी वृता सानिना पृथिव्या अधि सम्भव पृपदमा मस्तः पृष्ठेन पृष्ठ सन्धाय ग्रजापतये वा ग्रह प्रापतिमहामताः प्रजापते! न स्वदेशानि २३८ । बहीनो पिता बहुरत्य १४ वृहस्पतिहोति २३८ बृहस्पते परिदायारथेन १८४ वृहस्पते यज्ञ २०८ ब्रह्मचार्यस्थपो १५. प्राणो वस्तेजसा १०४ भई कर्णेभिः शृणुयाम १०५ ९२ ३ ८२ मदा भश्वा हरितः १६२ भद्रानः श्रेयस्समनष्ट ६) भरेशचन्द्रं सुर्वे भूः स्वाक्ष ११ " " ४० १४ भूताः स्थ प्रशस्ता: स्थ २१३/ भूतेभ्यस्त्वा १ भूर्भुवः स्वरोम् ८९ मधुमतीरोपीचाव. ११मधु वासा ऋतायते ७३ मनो वाहवामहे ५४ १९८ १९९ प्रजावती: सुयवस प्रतिचक्ष्य विचन्द्रः प्रतीचीने मामहनीयाः प्रते ददामि मधुनो प्रत्यह देवानां विशः प्र त्या मुज्चामि याणस्य प्रदक्षिणिदभिरणन्ति प्रदाने स्वाहा प्रधारा यन्तु मधुनी प्रपये पयामजनिष्ट प्रबनने कृषभाय प्रभारी शूरो मघना प्र यत्ते अमे! सग्मो प्रयदने सहस्वतो प्र यद्धन्दिर एपो प्रयो वा मित्रावरुणा प्राणापानयाररव्यचा प्रियं मा 6 देव नाजयतामर इन्दो प्रेतो मुम्चागि सामुन प्रेरि दिपिभि. दिपदः! तर! उग्यांद बलवितायः स्थविरः १६. " २०५ ६. मम देवा विहदे सन्तु २२६ मम ते हृदयं से ममा चचों विवेषु २६५ मयि देवा द्रविणमायजन्ता मयि मेधां मयि प्रजा मयोभूतो अभिवातु महि ज्योतिर्यिभ्रत २४९ महि त्राणामयोऽस्तु शुक्ष ३९४. म यजन्तु मम यानि २०३ माविशन् मा रिषत् १२. मा चिदन्यद् विशंसत १२४ माता स्यामा इहिता ११ मा ते मद्दे निति २३४ मा त्वामा पाम १२३/मा त्या दयेन रवीन्मा २२१ मा नः सोमपरियाधी १८३ ७४ ·मन्ना मन्त्रा पृष्ठम्. मामस्तोके तनये मा नो मरनेऽवसजो मा नो महान्तमुत मा नो वधी रुत मा मा विदन् परिपन्थिनो मित्रस्य त्वा चक्षुषा १९१ १०० २१८ নিবে এবং " १८६ १९. ११९ ११ मुखामि त्वा हविषा मृत्योः पदं पोपयन्तो मुळानो यो मेधा ते देवा मैनमग्ने! विदहो यं देवासोऽवध वाजसाती यः शुक्र इव सूर्यो यः समिधा य आहुती य इशिर भुवनस्य या गोषु दुःवयं यतन्द्रा भयामहे ततो यद, वरेण मर्षयता यत्ते कृष्णः शकुन आतुतीद पत्ते राजम्कृतं हविः यसे सुसीमे हदये पत्र वाणा: संपतन्ति यत्र देय वनस्पता यथा फलां यपा शर्फ यथा नो अदितिः यथा नो मित्रो वरुणो यथाहान्यनुपूर्व यथेयं पृथिवीमही यदग्ने पेन्द्रस्य यदन्तरिक्षं पृथिवी ४८ यहा रेतो भाषिना v८ यद्द राजा करणी १५७ ) यो देवाचकम यनासत्या भैपज ५ यमुखिजो बहुधा यस्मै खा काम कामाय ६२ ( यस्म पुत्रासो यस्य ते विश्वा भुवनानि यो पूषन् । ब्रह्मचादनी या: सरूपा विरूपाः २५५ या तिरश्ची निश्चते या ते भग्न! यझिया २३५ या ते সহ गो या ते दियुदषसष्टा २५३ या देवेषु तन्वमैरयन्त १ या यो भेजा मस्त.! १७. यासामूवचतुर्विल १५ यास्ते प्रजा अमृतस्य २०९ यास्ते राके! मुमतमः यास्ते रुद्र! पूर्वस्या २३. युगपदग्नीन् १०५ युवं वस्त्राणि ३. युवा सुवासाः २३. यूयं गावो मेदयथा ३१ ये अग्निदग्धा ये ये चित् पूर्व ऋतसापः ये देह पितरो ये च ये सातपुर्देवप्रा २१७ ये देवानां यज्ञियाः ये म. पूर्व पितरः ये नः सपना अपते १२. येन धाता बृहस्पतः येन भूयश्च राभ्यो येव सूर्य ज्योतिषा १७ | येनापाको पक्षमा १00 येनाबपद पिता १५२ २३४ १९३ १२८ २४२ १४. यदस्य फर्मणी यदावजन् दाक्षायणा यदि सितायुयदिका यदलको बदति ·1 मन्या. ९८ १०८ ११२ ४० " १२१ १९४ १४४ १४२ 11 येनेन्द्रो हविषा फत्वो येभ्यो माता मधुमत् येभ्यो होनों प्रथमा ये युध्यन्ते प्रधनेषु ये रूपाणि प्रतिमुधमाना ये सत्यासो हविरद ये सर्पाः पाधिया. यो अस्मै हविषा विधन तं योगक्षेमं व आदाय यो नः पूषनषो तो योनः स्वोपरणो गो म राजन् । युग्यो धा यो वः शिवतमो रसः यो ते श्वानी यम ! रक्षितारी रयवाहनं हविरस्य नाम र तिष्ठन् नयति राकामदं मुहवा वक्ष्यन्तीवेदागनीगन्ति वनसते. बीदवहो हि अयमयेन्द्रस्य श्रेष्ठ क्यमु त्या पयस्पते। पपद पा सावस्मिन् परावस्या गायण यह पपो जाता पामदेस्यमक्षः पायोट्या पायगारोदामे मास्तोपते! प्रतरण: पास्तोप्पती प्रतिमानादि पास्तोते उम्मया विपामेषि रजरप्पा रिम एमपो जति शिपपो वाजसातये पिपरामारया पुन र रक्षक भी न विपना दोऽसि पृष्टम्. मन्त्रा:. ११. विश्व भादित्या वसवश्व विश्वस्य हि प्रेषितो विश्वाहा वा सुमनसः २४२ विश्वा हि वो नमस्यानि ११५ विश्वेदेवा नो श्रया १२६ / विश्वे! यजना! अधिवोचत विष्णो! श्रेप्टेन रूपेण चीणागाथिनौ संशास्ति १३६ वीर मे दत्त पितरः। १२. | वेपुरसि वानस्पत्योऽसि 1७३ शं नः करत्यर्वते सुगं १८१ धन सत्यस्य पतयः १४८ शंना सूर्य उरुचक्षा. २३५ शं नः सोमो भवतु २१६ शं न इन्द्राग्नी २१५दन न्यो वसुभिर्देवः श नो अग्निोतिरनीक: ११३ भो अज एकपाद् ११२ 'नो भदितिर्मवतु १३६ तं नो रेषः सविता शं नो देवा विश्वदेवा. १२८ शं नो यावापृथिवी शं नो पाता शमु पता दां नो भग शमनः रानो भव चक्षसा दशं नो भवन्तु याजिना १५३ पग्धि पूधि प्रयपिच रात जीव शरदो 148 रातमिन्नु शरदो १० शान्ता पृथियो धि शारा हस्था महाँ यस्यमित 1८५ चिर वार शिवं पाख 101 शियाग्मं यो २२५ शियः कोरा पितो नः शिवानन्दमा गए १४५ 1. " १९२ २१५ ॥

·पृष्ठम्. मन्त्रा धम्. १३२ १७८ 11 २४९ १८१ १११ सहस्रणीथाः कवयो २४४. सहससनि वाज ४८.सहनाक्षेण शतशारदेन स हि क्षयेण क्षम्यस्य सा मा सत्योक्ति. परिपातु १९५ / सावित्री भो अनुबहि १५८ सावित्र्या द्वितीयम् ११६ सुक्षेत्रिया सुगातुया १८. सुरक्षा अहमक्षिभ्यां ३६ | सुत्रामाणं पृथिवी २६. सुमालीरियं वधूः सुश्रवः सुश्रवा असि २१. सुसन्दशं त्वा वयं १९. सूर्य चक्षुर्गच्छतु वातं १८७ | सूर्याय स्वाहा २.४सूर्यो देवीमुषस २१. सूर्यो नो दिवस्पातु सोम एकेभ्यः पवते सोमस्य मा तवस वक्षि सोमाय मितृमते २० CU मन्त्रा. शिवो ना सुमना भप शीतिके! शीतिकावति! शीतोप्णाभिरद्भिः शुनं न: फाला शुनं पाहाः शुनं शुनमहं हिरण्यरय शुनासीराविमा शुन्धन्तों पितर। शृण्वन्तं पूपर्ण वयं भतं यदा करसि श्रेष्ठो जातस्य श्वासिनीपोपिणीः संक्रन्दनेनानिमिषेण संपूषभावनः सं पूषन् । विदुषा नय संसृतं धनमुमय स इषुइस्तैः सनिपनिभिः सहच्छस्व पिरुभिः सजूतभिः सर्विधाभिः ससं यशः श्रीमयि सदसस्पतिमद्भुतं स नः सिन्धुमिव सप्त वा हरितो रथे समजन्तु विश्वेदेवाः समानी व आकृतिः सम पूष्णा गमेमहि समानं च विराजच सम्राजो ये सुराधो सम्राज्ञी श्वशुरे सर्पदेवजनभ्य: सोऽसि सर्पतो सचिता से हस्तं सवितुष्ट्वा प्रसव स वृतो जपेद् महन्मे ९१ २४१ ८१ ११६ सोमो नो राजावत १०७ २६१ १३३ २५१ स्तुपे जनं सुत्रत ९. स्तहि श्रुतं गतसद २३ १७६ | स्थिरेभिर १८७ स्थिरी गाची भवतो स्मृत निन्दा च |स्योना पृथिवी भवा ११ स्वधिते मैनं स्वस्तये वायुमपनवामहे स्वस्तिदा विशस्पति। स्वस्ति नः पथ्यामु स्वस्ति न इन्द्रो स्वस्ति नो मिमीतामश्विना ६८ स्वस्तिरिद्धि प्रपथे २२५ " ४

·पृष्ठम्.
मन्ना
स्वादिष्टया मंदिया
हतो मे पाप्मा
हराय कृयाम शाय
हनीमभिवते
मन्त्राः
१७५ / हुत्वाहैतं स्थालीपा
७४ हेतिः पक्षिगी न दमाति
२५१ | होतारमेव प्रथम
१८३

·स्मृतग्रन्थापनुक्रमणी। पृष्ठम् वाश्यम् प्रन्पनाम फनाम १ 'मन्त्राणां वाहाणायग्छन्दो' स्मृति 'यो हवा भविदिताफ्य- 'अथ पो मन्ने मन्त्रे- श्रुति " गृधकार प्राक्षणम् शौनक " रनक यास्क भाष्यम् श्रुति श्रुति श्रुति "यज्ञो वै नम' ३ /गोपीयाय महूयसै" ३, ८, १३२ 'अथाप्यस्यां तद्धितेन-' ४ अनुकृष्टस्तु प- जामि स्यात् 'प्रजापते ! व्याहतप - " 'स्याहस्पेतत् सु आहेति-' "'स्वरादिष्यो भवाते- य सलु दे ददाति- अक्षराण्येव सर्वत्र- १.भमो नाम साम-' "सैव नाम- 'दशास्यों पुनानाधेहि- १३ तद् येऽनादिष्टदेवता-' "विष्णुर्व यज्ञ "प्रजापतिर्वं यज्ञ १४ सौचीकोऽपि यो वामाश्चिने-' १६ 'विवादाग्नि- १. 'भस्माद् दैव-' १९ श नो मित्रो वरुणो-' सस्वमग्नेस्पीभग-- १९ १५६ / 'धर्मणि दीपिन-.' २५ यदि तपशाम्येत् 'अपि वोत्तरया- वां दूतमाने- 'युगे त्वां दूतमति' यास्क श्रुति आश्वलायन म श्रुति भापस्तम्बीया श्रुति " f ·पाक्यम् प्रश्थनाम. कतमाम श्रुतिः- " ... श्रुति " यास्कः भुतिः " .. " " 7 ... ... कौपातकिनः " ... ... श्रुति. २३ । 'दूतो देवानामसि- २४,111 'सरर्य शानमनन्तं- 'सत्य कस्मात् 'नाहं तन्तुं न- 'स इतन्तुं स विजानाति-' 'अयमेवाग्निपानरः 'अया ते अपने- 'भग्नये स्वाहा ।'सूर्याय स्याहा' २८, ४२ 'अमृतं याम्पम् अमृत- अयाः सन् हयं- 'भया ते भाने समिधा- २५ । 'यविन्द्राग्नी भवमस्या- 'यदिन्द्राग्नी परमस्या- २१.६८ 'अग्नि देवाना--' 'या चै विदेशस्य- १२ को पनस्पतिपः- 'धनस्पते रशनमा-' 'गाच्या चपनयन्तरा-. प्राधं श्रोणं चमसे- ३. महादशा सम्भवासि 'प्रत्तं रयिं सह- 'पुमान् पुरुमना भवति' ('सोम भोपधीना- 'या ओपधी सोम- | 'प्रेयांसं दक्षं मनसा-' ४४ 'पवस्य सोमधारया ४५, ५०, 'अभ्यासे पांसम-' " " " " मास्कः ... .. " भुतिः " H तैत्तिरीमम् ... थास्कर सुतिः . ... " ... .. . पास्कः धुतिः अनादो या एपो-.. 'यो मो में भरिया--- ४ " ·धम् घाश्यम् ग्रन्थनाम कर्तृनाम ... स्मृतिः ... ४५ शलीकृतचिरसम्' ५१ सेपो मातुरप्रेऽधिजननं-' ५. 'ऐन्या गाईपायम्' ५२,१९, 'भोरपत्यं प्रथम--- ." स्मृतिः वसिष्ठः " " श्रुतिः गृपस्यम् आश्वलायनः " " श्रुतिः ... 'भन मिरवधुताशनात्-' ५५ 'आदिसाजायते-- 'यदा सलु पा असापादियो-' ५. चरितव्रताय मेधाजननं-' 'प्रदक्षिणमुदकुम्भेन-- देवा धै मामवदन्त- 'तृतीयस्यामितो दिदि- ५. 'एनन वापनादिपरिवानान्तं-' 'एतद्विद प्रमचारिण- 'भन्वार राहुयात्-' ५. पिर्दामार- धारवर्थ पाधते कवित्- " गृह्यसूत्रम् आश्वलायनः 4. . यास्कः ... ... " सैत्तिरीयाः आपलायन: गृपसूत्रम् श्रुतिः . " ... " " " " ... " गृहसूत्रम् ६. भादित्यमुपस्थापयेत्-' गणाना स्वा गणपति-' "वि कर्वि- स्थामने सुपति- 'पस्यवो वसुपते 'गोपतिः भरगोनाम्' १९ भूमिमुपस्पृशेवग्न इळा- ६४ | सुविते सु इत्ते सूते-' ६९ सोमप्रचाकं परिपृच्छत्- 'लोका भपि रजांसि- 'चौरहं पृथिवी स्वम् -- 'विश्वान् देवान् -- जगतीं विश्वभ्यो देवेभ्यः' 'विश्व वा देवा आश्वलायन: यास्कः थास्क: श्रुतिः माझणम् " " ·पृष्ठम् वाक्यम् ग्रन्थनाम कर्तृनाम श्रुतिः . " " " .. ... ... श्रुतिः .. यास्क: भुतिः " ... " " ... " ... ... .१३ विधे त्या देवा आनुष्टुभेन-' 'अन्न वै विराद •r (चो यपि सामानि-' ७५ 'गोमातरो यच्छुभयन्ते - 'अमृत पाज्यम्-' ८२ एतेन भक्षिणो- ८५ 'पर्वतनारदो-' 'यले भने भारमेवपा रयो-, ९. 'भरतुना युनानि- ११,९५ 'भानेवळ आदिश्यो-' १०१ | 'किमस्मान् दुछुनायसे' 'चित्रं देवानामुदगात्' १०४ 'ये अग्निजिवाः सत- 'देवो भूत्वा देवान्- 'स्तूरमाना हि देवता--' 'स यदेव मनसा-' 'अनं पितर:-' १२८ ] 'प्रत्यक्षकृताः स्तोतार:-' ११५) संपातरः प्रजापतिः' "तो मे गायी- १३७ 'अवकैपो मधोनी- 'एपा प्रतीची दुहिता- 'विदियों देवी- ११८ व कृपयन्म केतवे। अयातो वास्तुपरीक्षा -' 'तरमीशापयर- 'या च का न यसकृति 'क पुरन्धिभंग:- 'इमामू नु कपिरामः- 'सत्यं ज्ञानमनन्तं- | 'यपदूपं कामयते- १४ असापभपजम्' मेगाना ब्राह्मणम् ... .. ... ..4 " प्रस्कण्यः सस्यश्रवाः वसिषः ... गृद्धासूत्रम् आवळायना " " यास्क: . " " भ्रुतिः . पास्कर पुतिः " पास्क:

·पृष्टम् वाश्यम् मन्थनाम करीनाम यास्क " .. भाष्यम् यास . " यास्क श्रुति . " " " " " " " " , " " १४१ मीणा | अग्ने पत्नी रिहावह-' १४१ |'या उभयविधा. यु १४१ | अको यो मरुतो-' 'इन्दमभि - 'स्वळ स्वञ्चना १४४ 'ये देवासो १५. 'सत्यसहिता वै- 'अग्निवा इतो दृष्टिं-- 'धामच्छदिव खलु-' 'मरत सृष्टा दृष्टिं -- १४५, १४०'यदा खलु वा असावादिस्य १४५ ['समानमेत दुदक -' 'कृष्ण नियान हरय- 'जुविधा--' ज्येष्ठ आह चमसाद्वा---' |'उमा वै पितर प्रातस्मवन- १.६ अग्नि पायौ वायु-' 'सुपुग्न सूर्यरश्मि नपादित्यानन्तराया'-' 'समुदादूमिमधुमान्-' १५. 'एप इम लोक' 'एकैच व्याहृति स्वमिन्द्रशमरिणा' 'स्वमिन्द्र कप ताय १५. नदशभित्रममया--' "भरझरेव म वेरयेथ' पिनों अश्विना- 'एमा अरमन रेवती १९२J'वरणोऽपामधिपति -' आपो वरुणस्य- " अपोहि यास्क वामदेवा धुति " " " " यास्का धुतिः . . " " " .

·वाक्पम् गअन्यनाम कर्तृनाम .पपृष्ठम् गृह्यसूत्रम् " आश्वलायन यार विसिपः यास्क: . " ... " भ्राता ... " 'ति १५० ... " पातहरप 'गृहान सुमनसः 'प्रवासादत्य-' 'प्रत्यक्ष कृतोऽयं मन्यः 'तितो.यावो निहिता- सिस, क्षेत्रपत्याः' " .१५५ 'शुनातीरी शुनो वायु:-' १६. | 'अथात्र प्रत्यक्षकृता हि- 'मा चिदम्य विशंसत' 'कण्वम् अभिप्रगायत १६२ 'सोम औषधीनां-- 'ओपयारमा- 'भूतान्येवमन्तानि- 'गागांवाचक्नवी- 'यया इदमेऽग्नयः 'विश्वेदेवाः शारतनमा-' स्वो दूतमग्ने महतंयुगे अम्भिर्य देवानां--- १५२, २४२ / अग्नी प्रारसाहुति:- | 'अधयति दक्षिणाना- 'ते ते प्राणान् परिष्यन्ति' :५८ शतायुर्वे, पुरण:-' १७५ 'यदभ्योऽजायन्त-' ग्रते दवा भजत- 'ते देवा भारयेपु. 'सस्मानिक्तमा:-' 'नलदमाली दक्षिणामुख:-' १८२ सायं पुंसि प मैथुन्यम्-- (याम्यग्निमित्र उस्मर्ग- 'सूर्य पक्षुर्गमयताद' अ६ पंधानो भूपा-' 'एपोसदगारं- सिरिय से वास्तु- याधि ... •माह्मणम् स्मृतिः .. आमाक्षणम् धुतिः " " - " १८. मागयम् मनु " स्मृतिः मानवम् युतिः भगवद् गीता गृपामग्रम् " ... . ग्यासः भाधागाय: " ... ...

·पृष्ठम् वाक्यम् मन्यनाम कनाम १९१ ... ... आपस्तम्बीया ... ... १९५ ... ... .. ... .IN . याः ... २०७ ... 'उभयाविन्नुपधेहि- 'यदाम्जनं प्रैककुद- 'सनाकः सनकश्चैव-' 'साम्राज्यं भोज्यं- 'हिरण्यदा अमृतत्वं-' 'शतानीकं सत्राजित--' 'पृणक् वि शंवरं-' 'स्वमग्ने व्रतपा-' | 'दिश्वतीकाशान्-' थियमिच्छेद् हुताशनात्' | 'देवदा वै नक्षत्राणि-' | 'यद् माझणावामणश्च- 'पण्मोरिहसस्पान्तु-' 'किमिचान्ती सरमा' | "भारद्वाजमयूराणा- भारोहयो वरुण- 'युवा स्वपा रुद्र-' 'वृहस्पतिई वै-' 'पुरोहितं यत् सुभृतं-' | 'स्वो दूतमग्ने' 'या का च बळकृति:- भयो मे भस्य- 'भोजमो जातमुत- 'स्वमिन्द्र लादधि-' 'द्वादर्श पातम्' 'यथा देवसेनानामप्रे-' 'तमिन' रितेपु- सर्वस्य वाहं मित्रमस्मि' 'भाधर्म सिग्ध पय:- |'भान्नमधिना पिः | 'पदा भधिना धुन: --- "नियिषधिग्यसें' भनो मनरव सूर्या- 'रासमाधिन।' ... २१. श्रुतिः " बामणम् ... ... . २१८ भैरुकाः ... ... थुतिः २१२ " ... ११३ श्रुतिः सेपिरीया ... २२१ .4 " ... ... " मुतिः ... निपष्टः ·वाक्यम् ग्रन्थमाम फरनाम , ब्राह्मणम् कक्षीवान् भुतिः ... ... ... तैत्तिरीया: मामवम् श्रुति ... २५० गईभरथेनाभिनी- 'हिरण्यास्तमधिना- २१. तो धर्ममतिकामति' ११० स्पिरी गादी भवता-' वीलचिदनिम् "धुनिः शिमीयां- २१. 'गोभिः मीणीत मत्सरम्- १३४ ते मत् माता प्रजनिष्पधे २५५ 'राजा दण्डधरो हि-' 'सरीरले. सौदो- १५. 'एका गा भन्छ- १४.'माचीन चिमित- 'विर्घाम मिन्वन्ति पत्र पूपगन्मिपन्ति' २४. यस प्रधिदि- 'मधुना लहोति २५ोगा-' १४४ इमं स्थगिमप' २.पERA पुगपद १५. माय महापाप' 'परी मममस्मै वा- "राय थाप' ..पाप हो परव-. 'दमे ममरापोभा' 'पिंप:- मिटर मनुष्यागो- २५. सहारपरमाप- अति " ... ... सैसिरी पका एन्दोगाह्मणम् श्रुतिः ... " ... ... " ... | समापमान भपशिता महाभारतम् ... वात ... ... ... प्यागः शा- १५. मानादीगा.' ५९ोपाएर पामि:-' महाभारतम् मानम् सनि मिररिद-- ..

·पृष्ठम्
वाश्यम्
मन्थनाम
माम
शुति
"
"
व्यास
महाभारतम्
श्रुति
२१ पात्वी शिने अवे पय-'
शिप्रा शीर्ष'
"भनभिमानुको है-'
द्विषन्त मा रन्धयन्'
२११ घटस्प त्र्यम्बकेनाथ,
"विस्यम्चो मा दक्षिणत
२६३ 'शुक्ला कृष्णाजनिष्ट'-
२५५ 'पितरो चामशिन्'
२१. 'नमो रदाय--
'मायनो विद्रविणे
२९. 'कृणुष्य पाज प्रसिति--
'उत्तरतोऽने दभवीतासु-"
"
"
श्रुति
गृहसूत्रम्
आपायन
"

·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE. RS. 48. P. # Bhaktimanjari (Stuti) by H. H. Svati Sri Rama Varma Maharaja. 1 0 0 fingagteruitreru: Syanandurapuravarnana. prabandha (Kavya) by H. H. Svati ** Sri Rama Varma Maharāja, with the commentary Sundarſ of Rajaraja Varma Koil Tampuran. 2 0 0 Trivandrum Sanskrit Series. No. 1-3 Daira (Vyakaraña) by Dera with Puruşakara of Krspallasukamuni (out of stock). 1 0 0 No. 2-अभिनयकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवी Abhinavakaustubhamala and Daksinamurtistava by bromalilasukamuni (out of stock). 0 % 0 No. 3-ema: Nalabhyudaya (Kavya) by Vama na Bhatta Bana (second edition). 04 0 No. 4-faracterulat: Bivalilarnava (liava) by Nilakanta Dikita Kut of sượct). 0 0 No. 5-fiface. Vyaktiviveka (Alankam) by Baluna-Bhatte sich cotrucatary (out of stock). 2 12 O No. 6-tefa Durghatayrtti (Voilanina) by Saripadlern (out of stock). 2 0 0 No 7-ग्रह्मतत्यप्रकाशिका Brahmatattrapraks. Bika (Vadinta) by Sadabivendmsara. Erail (out of stock). 2 4 U Na 8-Ayargita Pradyumnabhyudaya (Katala) by Rasi Varina Blopa (out of arck). 1 0 0 ·8 ܕܢ i RS. 18. P. No. 's-FeGigafareh Virupaksapancasika (Vedanta) by Virūpākşaatha with the commentary of Vidyackravariin (out of stock). 08.0 No. 10-#ragota Matangalila (Gajalıkgan) by Nilakantha (out of stock). O 80 No. 11-04 RUTHTapatisamvarana ! (Nataka) by Kulasekhara Varma with the commentary of Sivarama (out of stock). 2 No. 12-CATATA Paramarthasara (Vedānta) by Adigeşa with the commentary of Raghavananda (out of stock). O 80 No. 13-सुभद्राधनक्षयम् Subhadradhananjaya (Nataka) by Kulasekharu Varmn with the commentary of Siyarama (out of stock), 2 0 0 No. 14-aart: Nitisara (NSti) by Kamandaka, with the commentary of Sankarārza (out of stock). 3 8 0 No. 15-स्वप्नवासवदत्तम् Svapnavasavadatta (Nataka) by Bhusa (second edition). 1 8 0 No. 16-afariterraciau Pratijnayaugandharayana (Natha) by Bhasa (out of stock). 1 No. 17-9TT. Pancaratra (Nataka) by Bhasi (out of stock). 1 0 0 No. 18-Artoltura Narayaniya (Stuti) by Nardyana Bhatti nith the commentnry of Desudanglatarya 40 (second edition), No. 19-ritg2: Manameyodayn (Nimimsa) by Narayana Blian and Narayana Papdita (out of stock). 1 No. 20 - H1791 Avinaraka (Kanin) ty Bhagn (oui aj stock). 1 No. 21–192fah Balacarita (Nagku) by Dhera (out of stock) 1 0 0 8 0 0 4 0 8 0 ·RS, AB. P 1 No. 22-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य-दूतघटोत्कच-कर्णभाये.. TARIF Madhyamavyayoga-Dutavakya-Dutaghatotkaca-Karnabhara and Urubhanga (Nataka) by Bhasa (out of stock). 1 8 0 No. 23— Traust: Nanartharnayasam ksepa (Kośn) by Kesayastamin (Part I, 1st and 2nd Kandas). (out of stock). 11: 0 No. 24_tarupa: Janakiparinaya (Kavya) by Cakra Kavi (out of stuck). 1 0 No. 25Mart Kanadasiddhantacandrika (Nyāya) by Gangadharasūri (out of stock). O 12 0 No. 26-letni Abhisekanataka by Bhasa (out of stock). 0 12 0 No. 27 FARANTI: Kumarasambhava (Kavya) by Kalidas with the two commentaries, Prakasika of Arunagirinatha and Vivarnni of Nar yana Pandita (Part I, 1st and 2nd Sargs) (out of stock). 1 12 0 No. 28–9: Valkhanasadharmapra. sna (Dharınısätra) by Vikhanas (out of stoct).0 80 No. 29-araruturarter: Nanartharnayasamksepa (Kola) by Kerrasvanin (Part II, 3rd kindn) (out of stock). 24 0 No. 30-TEOPAT Vastarldya (Siljn) (out of stork) 0 12 0 No. 31-Auroratiu: Hanartharnavasam. ksepa (Kosi) by Kelasydmin (Part III, thi, 5th and oth Kandas). 10 No. 32-ICETTO: Kumarasambhava (Karya) by Kalsdist with the exo cotamente Arier, lrakásıba of Aruqgirintha and Virinin of Narsyni l'nplita (Part II, 3ril, ith an 5th Sarguz) (out of thuct). 98 ·18. AB. P. No. 33--TEGETATIE: Vararucasangraha (Vyakaraña) with the commentary DE papraliha of Narayana (out of stock). O 8 No. 344-ferguar: Manidarpana (Nyiya) by Rājacīdāmanimakhin. 1 4 0 No. 35-HTOTHRT: Manisara (Nyāya) by Gopinåtha, 180 No. 30-TARTA: Kumarasambhava (Kavya) by Kalidasa with the tiro commentaries, Prakabikā of Arunagirinatha and 'Vivnrani of Narayana Pandita (Part III, 6th, 7th and 8th Sargas). 300 No.-83-retu AsRucastaka (Smrti) by Vararuci with commentars. 0 4 0 No. 28-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Koso) by Amarasimha with the coinmentary Tikásarvasva of Vandyaghatiya Sarvänanda (Part 1, let Kapda). 20 0 No. 3yetech Carudatta (Nataka) by Bhasa (out of stock). 0 12 0 No. 40-Taa Alankarasutra by Rajannka Ruyyaka with the Alankarasarvasva of Mankhaka and its commentury by Samudrabardha (second edition). 2 8 0 No. 41-TERCAYTAdhyatmapatala (Ve. dant) by A pastamln with Virarana of Sri Sankara-Blagavat.Pada (out of stock). O 40 No. 12-a Pratimanataka by BhA51 (out of stock). 1 8 0 No. 43 TESTETITE Namalinganusasana (kosa) by Amarasimha with the two pomrncntirics, Amankosodgha (ann of Kşirasvånin and Tikasarmsya of Vandraghatiya Sarrinanıla (Part II, 2nd Konda, 1.1 vargas). % 8 0 No. 41-792 Tantrasuddha by Bhattamka Vedottamas. (out of sixl). O 40 ·5 19. A8. P. No. 45-A9DE4H Prapancahrdaya. 1 0 0 No. 46–Currena: Paribhasavrtti (Vya- Karana) by Nilikang Diksita, 08 0 No. 47-fagradaria Siddhantasiddhanjana (Vedarta) by Kronananda Sarasvati (Part I.) 1 12 0 No. 48– -सिद्धान्तसिद्धाजनम् Do, Do. (Part II). 200 No. 49—Teatre Goladipika (Jyotis) by Parameávara. 0 4 0 No. 50-TATTETETT: Rasarnayasudhakara (Alinhara) by Singh Bhupala. 300 No. 51-नामलिहानुशासनम् Namalinganusasans (Koba) by Amarasimla with thic trro commentarica, Amir kosoulghanna of K§frasyamin anel Tikiriasta of Vaniyaglıtga Sarduindi (Part III, 2nd Kandn, 7-10 vargs). 2 0 0 No. 52-Terror Namalinganusasana (Kota) by Amantsimha nuith the commentary Tilársasia of Vandyaglațiya Sarsânını (l'art IV, 3rd Kända). 1 8 0 No. 53-17 por: Sabdanirnaya (l'celenta) by Prikasåtınay rtindri. 0 12 0 No. 51-fifferlin: Sphotasiddhi. nyayavicara (l'yabuman). 0 1 0 No. 55-STAR Mattayilasaprahasana (Natha) ly Malicnimisshrama- V11.11. (oul of slock). O 8 0 No. 56—#goal? Mangsyalayaca. ndrika (Silir) fout of stuck), 0 8 0 No. 57-cyfrafta Raghuviracarita (Kity 1). 1 No. 33-format, Siddhantasiddhanjana (l'alinta) by kiritiranda Arvati (Part II). ! 0 ·RB, AB.P. 1 đó. 59- )) > mre Nagananda (Nataka) by Hargadeva with the commentary, Vimarsini of Sivarama (out of slock). 3 · 4 0 No. 60-yegla: Laghustuti by Laghubhattâraka with the commentary of Righavananda. 0 8 0 No. 61--Herrer ETSTATII Siddhantasiddhanjana (Vedânta) by Kronânanda Sarasvati (Part IV). 1 No. 62-Fatiha: Sarvamatasangraha. (out of stock). 080 No. 63-Fett Kiratarjuniya (Kavya by Bharavi with the commentary Sa. bdârthadfrika of Citrubhanui (1, 2 and 3 Sargas). 2 8 0 No. 64-HEET: Meghasandesa by Kalidasa with the commentary Pradſpn of Dakşiņávartanatha. 0 12 0 No. 65-444514 Mayamata (Silpa) hy Alnyamuni (out of stock). 3 0 No. 66-AERTAzrh Maharthamanjari (Darsana) with the comincntary Parimala of Malicávarananch. % 4 0 No. 67--Opeut: Tantrasamucoaya (Tantra) by Niriyazul with the commentary Vina réint of Sankara (Part 1, 1-6 Patalis) (out of stock), 3 4 No. 68-1974: Tattvaprakasa (Agimn) ly Sri Bhojadera with the comincntary Tataryaliyiki of Sri Kumara 1 120 No. 69- Famfatagenarat: Isanesivagurudevapaddhati(Tantra)by Isanasivagurudevamista l'art I, Simányipada), 180 No. 70—Tri-Fit 4: Aryamanjusrimula. kalpa (l'art I). 8 0 4 0 2 ·RS AS P. No. 71-Teguu Tantrasamuccaya(Tantri) by Mariyani, with the commentary Vimarsint of Salam(Part II, 7--12 Patalis) (out of stock) 3 8 0 No. 72—* Aaya Isanasivagurudevapaddhatı (Tantra) by Ibinasım gurudes amiéra (Part II Vantmpida). 4 0 0 No. 73-990aragraffit? Isvarapratipattiprakasa (Valanta) by Jindhusadana. Barastati 0 No 74-याशवल्क्यस्यति Yajnavalkyasmrts with the commentary Baliktide of Vukmrfipacårza (Part I - Acar and Vynurhår Adly Asas) 3 4 0 No 75-Regia Silparatna (Silpr) by Srl. bumiri (Part I). 2 12 0 No. 76—artoft 44 Aryamanjusrimulakalpa (Part II) 3 0 0 No 77–Afrage aufa Isanasivagurudevapaddhati (1 antra) bs Isinasiya gurudevamuru (Part III, hriyapadi 1-30 l'atlas). 3 0 0 No 78-3778774 FUTEH Asyalayanagrhya. sutra with the commentary Anasla of Unradatticary? 2 60 No 79-TUTTAV4 Arthasastra of hangalyon na commentirs by Ishamılıopadlhy aya T. Gappati Sastrı (liri 1, 1.2 Adhhampas) 8 12 No 80-uncu Do. Do (Part II, 3—7 Aullukragi) No. 81-Tartel Yajnoralkyasmrti Tith the commentary Blikrids of lin. rap.Icary? (Part 11 Prayabat. 200 No 89- _ICH Arthasastra of kubilya with commenlus by, Jahinuhopi. dhyayn T Grau Sastri (l'art III, 8-15 Adlukaran :). 8 40 0 ( ره رالفها ·8 1 1 RS. As. R. No. 83-rafrage refa: Isanasivagurudavapaddhati (Tantra) by Ibānasivagurudevamiéra (Part IV, Kriyapada 31-64 Patalas and Yogapada). 38 0 No. 84-farea: Aryamanjusrimula kalpa (Part III). No 85- Foreus igar Vispusamhita (Tantra). 2 8 0 No. 86-Tartar Bharatacarita (Kavya) by Kronakavi. 1 8 0 No. 87AEHYTITT: Sangitasamayasara (Sangſta) of Sangſtaknra Pardver deva. 2 0 No. 88TTFTT: Kavyaprakasa (Alankara) of Mammatalbatta with the two commentaries, Sampradayaprakasini of Sri Vidyacakravartin and Sali. tyacadâmani of Blattgopalı (Part I, 1-5 Uliksas). 3 0 0 No. 89-Ft: Sphotasiddhi (Vyakaranu) by Bharatanisma. 0 No. 90-TALET, Mimamsaslokavartika with the commentary Kidika of Sucuritamišra (Part I). 2 80 No. 91-TIME Horasastra of Varaunmihira. carya with the Vivarana of Rudra. 0 0 No. 02-afua Rasopanisat. 2 0 0 No. 93-चेदान्तपरिभाषा Vedantaparjbhasa (Volantn) of Dharın rajadhvarindra with the wminentury Prakasikn of Poddsdſkaita. 180 No. 94-haft Brihaddasi (Sadgita) of Matangamani. 1 8 0 No. 05--Tufan Ranadipika (Jyotisa) of Kumenipapaki OO 8 0 3 ·9 NS. AB. P. 1 No. 96-Heat Rksamhita with the Bhagya of Skandasyāmin and the commentary of Venkatamīdhavārya (Part I, the Ist Adhyâya in the Jst Astaka). 8 0 No. 97-नारदीयमनुसंहिता Naradiyamanusamhita (Smfti) with the Bhagya of Bhavasvamin. ? 0 0 No. 98-104 64 Silparatna (Šilpa) by Srbkumára. (Part II) 280 No. 99--FIATATINIS Mimamsasloka. vartika (Ilīmamsa) with the com. mentary Kasika of Sucaritamiéra (Part II). 200 No. 100m-1677727: Kavyaprakasa) (A latikara) of Mamma tábhatta with the two com. mentaries, Sampradayaprakasint of Srividyacakravartin and Sahityacndamaņi uf Bhattagopila. (Part II, 6-10 UhAsis). 5 0 0 No. 101-raq Aryabhatiya (Jyution) of Aryabhatācārya with the Bhagya ef Nflakanthasomasutyan (Part I, Gapitap da). 2 8 0 No. 102-OCH Dattila (Sangita) of Dattili. muni, 040 No. 103 Hamsasandesa (Vedanta) with comigentary. 8 0 No. 104-arragua Sambapancasika (Stuti) il connientary. 100 No. 105-furnia: Nidhlpradipa of Sid.lha- Brikiptasandate No. 106-11. Prakriyasarvasya (l'ya karaga) of Sri Narayapa Bhrtta with commentary (Part I.) 0 ·to BS, AS, P. Y1 0 0 No. 107TUGE Kaxyaratna (Karya) of Ai baidāsa 0 12 0 No. 108–16atai Strut Balamartandavijaya Nátaka) of Devarajakavi, 1 8 0 No. 109—TTAIT: Nyayasara with the commentary of Vasudevasari, 1 8 0 No. 110–3rixinh Aryabhatiya (Jyotişa) of Aryahbaţācārya with the Bhäşya of Nilakantlıqsomasutran.(Part II. Kalakriyapada) 1 0 0 No. 111- Ela: Hridayapriya (Vaidyaba) by Parametara, 3 No. 112-कुचेलोपाख्यानम् अजामिलोपाख्यानं च । Kucelopakhyana and Ajamilopakhyana (Sangita) by E. A. Svati Sri Rama Varmı Mahiraja. 0 4 0 No. 113-osasta: Sangitakrtis (Gana) of H.II. Svät Sri Ram. Varma Mahārajt 1 0 0 No, 114-ESTARTET Sahityamimamsa (Alankim) 1 0 0 No. 115-beiten Rksamhita (with the Blasja of Shondasvimin and the commentary of Venkatamadha. tarya) (Pert II 200 Adhyâyn in the Ist Astakn.) 1 8 0 No. 11C-ETRTET Vakyapadiya (Vinknrapa) with the comentary lirahiranka. prakala by fIelarăjn son of Dhotiraji. (Part I). 160 ·11 RS. AŞ, PE No. 117-actarian arcury Sarasvatikanta. bharana (Vyākarana) by Bliojadeva with the commentary of Sri Narayana Dapdanātha. (Part 1). 1 8 0 No. 118-घालरामभरतम् Balaramabharata (Nátya) by Bälarāma Varma Vancí Mahāraja. 2 8.0 No. 119-aastrare: Vivekamarthanda (Vedanta) of Visvarapadeva - 0.80 No. 120-gitaratur Saunakiya. (Smrti) 0 & 0 No. 121-ATTA: Vaikhanasagama (Tantra) of Marici. 2 0 0 No. 122-Tartu Prabodhacandrodaya (Nätaka) by Užgnamisrayati with the commentary Natikibharapa of Sri Govindampta bhagnvän. 2 0 0 No. 123-ETH Huta: Sangramavijayo. daya(Jyotiņa). 200 No. 124-HEET Haramekhala (Vaidyaka) of Maluka with cominentary (Part I chapters 2, 3 & 4) 1 8 0 No. 125-menerant: Kokasandesa (Kavga) by Vişnutråta. 0 8 0 No. 126Orga: Karanapaddhati (Jyotiga). O 40 No. 127—Eroti TH Sarasvatikantabharana (Vyalar il) by Blojide a hith the commentary of Sri Narisan Dandnntun. Part 11) 1 8 0 Yo. 128-55: Bhringasandesa (Karya) 6 0 by Vasudeva, 0 % No. 129-AT: Hamsasandesa (1999) 0 V ·RS. AS, P. No. 107-TETCE Kavyaratna " (Karya) of Arhaddása 0 120 No. 108-athrausesta Balamartandavijaya (Nătakn) of Devarājaknvi. 1 8 0 No. 109UPTETT: Nyayasara with the "commentary of Våsudevasori. 1 8 0 No. 110-TARIF Aryabhatiya (Jyotişa) of Aryabhatācārya with the Bhagya of Nilakanțlasomasatvan.(Part II. Kalakriyâpāda) 1 0 0 No. 111-ala: Hridayapriya (Vaidyaka) by Pammeávara, 3 0 0 No. 112-कुचेलोपाख्यानम् अजामिलोपाख्यानं च । Kucolopakhyana and Ajamilopakhyana (Sangita) by H. E. Svati Sri Rama Varma Mahiraja. 0 4 0 No. 113 hintayga: Sangitakrtis (Ginn) of H. 11. Syati Sri Ramu Varma Mahāraja. 1 0 0 No. 114-EMERHIEI Sahityamimamsa (Alnākım) 1 0 0 'No. 115-tilat Rksamhita (with the Bhagyn of Skandasvånin and the commentary of Venkatamadha. Sarya) (Pert II 204 Adhyâya in the Ist Astaka.) 1 8 0 No. 116mararatah Vakynpadiya (Vyakarara) with the commentary l'ralIrpaka. prakala by Hclarāja son of Bhiatirajı. (Part 1). 1 s 0 ·ii RS. AS. P. - 1 - 0 No. 117–ACESSO Sarasvatikanta. bharana (Vgākaraña) by Bhojadeva with the commentary of Sri Nära yaņa Dapdanátha, (Part I). 8 0 No. 118-ITETITE Balaramabharata (Nátya) by Bălarāma Varma Vanci Mahāraja. 0 No. 119-Fatiratos: Vivekamarthanda (Vedantn) of Visvald padeva No. 120-tiet Saunakiya. (Smſti) 0.80 No. 121-TTT: Vaikhanasagama (Tantral) of Marici, 2 0 0 No. 122-प्रबोधचन्द्रोदयम् Prabodhacandrodaya (Nataka) by Kronamiśrayati with the commentary Nagkibharaṇa of Sri Govindāmpta bhagavin. 2 0 0 No. 123-feira: Sangramavijayo. daya(Jyotişa). 2 0 0 No. 124-HOT Haramekhala (Vaidyaka) of Malaka with commentary (Part I. chapters 2, 3 & 4) 1 8 0 No. 125mlerie: Kokasandesa (Kavya) by Vişnuträta. No. 126mmal: Karanapaddhati (J solişa). 0.4 No. 127-FEITUTT TUTH Sarasvatikantabharana (Vyakarışı) by Bhojadesa with the commentary of Sri Narayan Mandanithn. Part II) 1 8 0 No. 128m: Bhringasandesa (Kavya) by V'Asiclesale 0 0 0 No. 129-: Hamsasandesa (KAvsu) 1 . 0 8 0 0 ·12 TS. AB, 180 No. 180-TI Mahanayaprakasa (Vedinta) by Abliinavagnptárárja. No 181-- Yrttavartika (Chandus) by Rimmpanivida Nu. 132-margretman Tantropakhyana (Káyya) No. 133.mga aparatele Udayavarmacarita No. 134mmentararaaetus Yogayaynayalkya No. 185-kraternet Servndarsanakaumadi by ladharististati. 1 0 0 No. 136-BRAUCT Haramakhala of M duba with commentary (Part II Clapter 6) 0S 0 No. 137. FC Skandasariraka with comincutary No. 138-32Rose Asvalayanagrhyamantravyakhya of 11 ara. Anttinet, 2 S 0 Apply to: The Superintendent, Government Press, Trivandrum.