·No text on this page.

·उन्मत्तराघवं नाम प्रेक्षणकम्
विरूपाक्षदेवकृतम्
UNMATTARĀGHAVA
BY
VIRŪPĀKSADEVA
3330
DHE KUPPUSWAMI SASTR
RESEARCH INSTITUTE
MADRA-4
EDITED BY
VYĀKARANASIROMANI V. KRISHNAMACHARYA
THE ADYAR LIBRARY
-1946

·K.S.R.I. LIBRARY
ACCESSION NUMBER
Price: 1-12-0

·The Adyar Library Series No. 57
3330
RS AT INSTITUTE,
1:43RAS.
GENERAI. EDITOR:
G. SRINIVASA MURTI, B.A. BL.
CW VAIDYARATNA
Director. Adyar Library
UNMATTARAGHALA
BY
VIRU PĀKSADIVA

·No text on this page.

·उन्मत्तराघवं नाम प्रेक्षणकम्
विरूपाक्षदेवकृतम्
UNMATTARĀGHAVA
BY
VIRŪPĀKSADEVA
EDITED BY
VYĀK ARANAS'IROMAŅI V. KRISHNAMACHARYA
THE ADYAR LIBRARY
1946

·No text on this page.

·FOREWORD THE present publication-Unmattaraghava of Virüpākşa-is a hitherto unpublished work. A different work under the same name but by a different author- Bhāskarabhatta and a different plot was published at Bombay in 1889 as No. 17 of the Kavyamala Series. It was edited and published on the basis of a manuscript belonging to that versatile scholar Pandit S. Subramania Sastri, late of the Adyar Library. So far as our knowledge gocs, the only manuscript of the present work is the one in the possession of the Adyar Library, on the basis of which the present work has been edited. No other manuscript was available for collation. A note on the work appears in the History of Classical Sanskrit Literature by the late Dr. M. Krishnamacharya ; and the only reference given by him is to the manuscript deposited in the Adyar Library. Both works-the one by Bhāskarabhatta published in the Kāvyamālā Series in 1889 and the other by Virūpākṣa published now in the Adyar Library Series--have certain features in common. They are both One--Act Dramas of the class of Prekşanaka ; S'ri Rāmacandra is the hero in both; and both seek to portray vipralambhasrngararasa when ·IV the hero-lover becomes distracted (unmatta) by separation (vipralambha) from the beloved-heroine. Other special features are given in the Sanskrit introduction of the learned Editor. It is indeed very fortunate that the scholarly services of so eminent a Pandit as Sriman V. Krishnamacharya were available to the Adyar Library for editing the present work. He has brought to bear on the work of editing his vast learning and keen enthusiasm for the spread of Sanskrit learning. On behalf of the Adyar Library, I tender to him my most grateful thanks. The Adyar Library 7th Nov. 1946 G. SRINIVASA MURTI, Hon. Director ·उपोद्धातः प्रायशो विदितचरमेव सर्वेषां यच्चिरंतना विजयनगरभूपाला आजा- नसिद्धविद्याभिनिवेशभासुराः, न केवलं पदवाक्यप्रमाणेषु तर्ककर्कशेषु तन्त्रेषु, अपित्वास्वादमधुरेषु काव्यनाटकादिषु गीतशिल्पादिषु कलाभेदेष्वपि निरतिशयमादरमाबिभ्रतो बहुभिर्विपश्चिद्भिरनेकान् ग्रन्थानकारयन् स्वयं च निरमिमतेति । तेषु च भूपालेषु बुक्कहरिहरविरूपाक्षभूपत्यादयो विशेषतो गणनामर्हन्ति, येषां सबहुमानमादरातिशयमवाप्य तद्राज्यधुरंधराः सभास्ता- राश्च माधवसायणचौण्डपाचार्यादयो वेदभाष्यप्रयोगरत्नमालादीननेकान् ग्रन्था- नरचयन् । तत्र कैस्तवाब्देषु चतुर्दशे शतके' बुक्कहरिहरौ विजयनगरे राज्यमकारयताम् । तत्रैव पञ्चदशशतकारम्भे हरिहरपुत्रो विरूपाक्षो राज्य- मपालयत् । विरूपाक्षसोदरस्य द्वितीयबुक्कस्य सूनुभूपतिनामा । तस्य सभा- मलंकृतवता मन्त्रिणा विदुषा च चौण्डपाचार्येण कैस्तवपञ्चदशशतके प्रयोग- रत्नमालाभिधः श्रौतग्रन्थो विरचितः । एवमन्येऽपि राजानो विद्याभिनिवेशिनः पण्डितवराननेकानाद्रियन्तेत्यवगम्यते । तत्र योऽयं हरिहरात्मजो विरूपाक्षस्तेनैवेदमुन्मत्तराघवाभिधानं प्रेक्षणकं विरचितम् । तथा नारायणीविलासाख्यमपरं नाटकमप्यनेनैव विरचितम् , यस्य पुस्तकं मद्रपुरीराजकीयलिखितपुस्तकालये वर्तते । T. V. Mahalingam specifies the period as 1356-1404 A.D. 1404-1406 A.D. Vide No. 19. Page 90. Seshagiri Sastri's Report No. I. 3 ·VI आभ्यां च रूपकाभ्यां विरूपाक्षभूपालोऽयं बुक्कभुपालस्य पौत्रो रामराजस्य दौहित्रो हरिहरराजस्यात्मजः सिंहलद्वीपं विजित्य भारतवर्षम्य दक्षिणस्यां दिशि कर्णाटतुण्डीरचोलपाण्ड्यसिंहलाधिपतिस्तुण्डीरदेशे मरकतपुरं नाम नगरमधिवसन्नवर्ततेति च ज्ञायते । ऊस्तवे १३८५ तमे वत्सरे हरिहरभूपते राज्यधुरां वहन्नसौ दण्डयात्रां विधाय सिंहलद्वीपं विजित्य स्वायत्तीचकारेति सप्रमाणमवगम्यते । सोऽयं सकलकलाविलासिनीस्वयंवरपतिर्विरूपाक्षदेवः, " न तच्छास्त्रं न सा विद्या न तच्छिल्पं न ताः कलाः । नासौ योगो न तज्ज्ञानं नाटके यन्न दृश्यते ॥" . इत्युक्तरीत्या दृश्यकाव्यस्य सहृदयहृदयाह्नादनपटुतरतामाकलय्य संग्रहरुचीनां प्रेक्षकाणामाप्यायनाय प्रेक्षणकं नामेममेकाङ्कमुत्तमनायकं शृङ्गारमयमुपरूपक- भेदमुपनिबबन्ध । यद्यपि श्रव्यदृश्यकाव्ययोरुभयोरपि सामाजिकरसा- स्वादजनकत्वं साधारणम् , तथापि तत्र श्रव्यकाव्यमपेक्ष्य दृश्यकाव्यस्य कश्चनातिशयो वर्तते । काव्यजन्यरसास्वादः सामाजिकानामेव, न नाय- कस्य, न वा नटस्येति सर्वेषामालंकारिकाणां सिद्धान्तः । परंतु रामा- यणाद्युत्तमकाव्यश्रवणेन यदा सामाजिकानां मनसि रसास्वाद उदेतुमारभते तदैव रामादीन् नायकान् बुद्धयोल्लिख्य पुरोऽवस्थाप्य तदीयहृदयस्य स्वकी- यहृदयस्य चाभेदमध्यवस्य रत्यादीनां भावानां स्वहृदये परिपोषमाकलय्य शृङ्गारादीन् रसानास्वदन्ते सामाजिकाः । तत्र बौद्धानां रामादीनां यावन्न बुद्धयन्तरैतिरोधानं तावदेव रसपरिपोषः । चञ्चलैकस्वभावस्य मनसः प्रत्यक्षं Dr. S. Krishnaswami Ayyangar identifies Marakatapura with modern Virincipuram. Vide page 175, Administration and Social Life under Vijayanagar by T. V. Mahalingam 1940.

·Vil किंचनालम्बनमन्तरा क्वचिदेकत्र दृढमवस्थापनं नामातिदुष्करम् । तस्मान्नू- नमस्ति तत्र रसास्वादस्य पदे पदे विच्छेदसंभावना। दृश्यकाव्ये तु प्रत्यक्षदृश्ये नटे रामाद्यभेदं सुदृढमध्यवस्य तदीयहृदयस्य स्वकीयहृदयस्य चाभेदमा- कलय्य भावानां परिपोष इति न पदे पदे तद्विच्छेदसंभावना । यदाह कुमारस्वामिसोमपीथी रत्नापणे--- " प्रथमं तावत् काव्याभिनयाभिनिविष्टस्य सामाजिकस्य रसप्रादुर्भावसमये नटे रामादिप्रतीतिदाढर्यमुत्पद्यते " इति । तच्च दाढर्च निपुणनटकार्यमिति प्रायशो नाटकारम्भे सूत्रधारो नटनै- पुणसंपत्ति प्रयोगौपयिकेषु साधनेषु प्रधानतमां निर्दिशति । नटे नायका- भेदाध्यवसायरूपाद्रूपणाद्धि नाटकं रूपकमिति व्यपदिश्यते । तत्राप्युत्तम- नायकसंबद्धमेवेतिवृत्तमखिलरसिकजनरञ्जनचणमिति कृत्वा पुरुषोत्तमस्यानव- धचरितस्य भगवतो रघूत्तमस्येतिवृत्तं संजग्राह कविः । न हि सुचिरमन्विष्यापि रघुपतेरपरं कंचिदुत्तमोत्तमं नायकं वर्णनाय कवयो लब्धं प्रभवन्ति । यदाह सारस्वतसारग्राही महाकविर्मुरारिभट्टः- यदि क्षुण्णं पूर्वैरिति जहति रामस्य चरितं गुणैरेतावद्भिर्जगति पुनरन्यो जयति कः । स्वमात्मानं तत्तद्गुणगरिमगम्भीरमधुरं स्फुरद्वारब्रह्माणः कथमुपकरिष्यन्ति कवयः ॥" इति । रूपकमिदं तिरुवण्णामलै इति प्रथिते श्रीमत्यरुणाचले कृतावतरणस्य भगवतः पार्वतीजानेः रथोत्सवसमय कृताभिनयमिति सूत्रधारवचसैवावगम्यते । प्रेक्षणकलक्षणं चेत्थमुपवर्णितम् । यथा शृङ्गारप्रकाशे- " रथ्यासमाजचत्वरसुरालयादौ प्रवर्त्यते बहुभिः । पात्रविशेषैर्यत्तत् प्रेक्षणकं कामदहनादि । ..

·viii इति । तथा भावप्रकाशे शारदातनयः-- "गर्भावमर्शरहितं सर्ववृत्तिसमन्वितम् । प्रभूतमागधीशौरसेनीकं रसभावयुक् ॥ द्विसन्धीति वदन्त्येतदुत्तमाधमनायकम् । भारत्यारभटीयुक्तं कचित् स्यात्तस्य सात्त्वती ॥ यथा वालिवधाख्यश्च नृसिंह विजयो यथा । पूर्णनेपथ्यपाठैर्वा नान्दी तस्य विधीयते ।। कचिद्गर्भावमशौं स्तः क्वचिद्वत्तिचतुष्टयम् । क्वचिन्नेपथ्यवाक्याढयं न कदाचन सूत्रधृत् ।। एवं प्रेक्षणकं विद्याद्यथा त्रिपुरमर्दनम् ।" इति । एतदेव प्रेवणकमिति साहित्यदर्पणे विश्वनाथेन व्यवहृतम् । यदाह- "गर्भावमर्शरहितं प्रेवणं हीननायकम् । असूत्रधारमेकाङ्कमविष्कम्भप्रवेशकम् ॥ नियुद्धसंफेटयुतं सर्ववृत्तिसमाश्रितम् । नेपथ्ये गीयते नान्दी तथा तत्र प्ररोचना ॥" . - इति । अत्र हीननायकमसूत्रधारमित्यादि पक्षान्तराभिप्रायम् । अत एव शारदा- तनयेन — उत्तमाधमनायकम्' इति लक्षयित्वा तस्य वालिवधनृसिंहविजयौ निदर्शनभूतावुक्त्वा 'पूर्णनेपथ्यपाठैर्वा' इति वापदघटितं पक्षान्तरमारभ्य 'न कदाचन सूत्रधृत्' इत्युक्त्वा त्रिपुरदहनादिकं निदर्शितम् । एवंच प्रेक्षणकमुदात्तनायकं वाधमनायकं वेति ससूत्रधारमसूत्रधारं वेति चानास्था तल्लक्षकाणाम् । प्रकृत उन्मत्तराघवे तृत्तमनायकः सूत्रधारप्रवेशश्चाहतः कविना।

·THE KUPPUSWAMI SASIR
RESEARCH STITUTE
MADRAS.4
1x
रसश्चात्र शृङ्गारः । तत्रापि विप्रलम्भः समाहतः, तत्रैव रसपरि-
पोषातिशयाद्भावुकानाम् । यदाह--
न विना विप्रलम्भेन संभोगः पुष्टिमश्नुते ।
कषायिते हि वस्त्रादौ भूयान् रागोऽनुषज्यते ॥
“
इति ।
रावणापहृतायाः सीताया वियोगेन चेखिद्यमानमानसस्य रामचन्द्रस्य
विप्रलम्भशृङ्गारमुपवर्णयन् कविस्तत्परिपोषणेन तदास्वादहेतुभूतेषु त्रयस्त्रिंशति
व्यभिचारिभावेषु रस्यतममुन्मादरूपं भावं वर्णयति । तत्र चोन्मादस्य
पक्त्रिमावस्थाभूतं वैचित्यं तदुपष्टम्भनीमतस्मिंस्तद्ग्रहरूपां विभ्रान्ति च
विशेषतो वर्णयति । उन्मादलक्षणमाह धनंजयः-~-
" अप्रेक्षाकारितोन्मादः संनिपातग्रहादिभिः ।
अस्मिन्नवस्था रुदितगीतहासासितादयः ॥"
इति ।
इति । भोजोऽपि----" उत्कण्ठाहर्षशोकादेरुन्मादश्चित्तविप्लवः "
शिङ्गभूपालोऽपि-
सर्वावस्थासु सर्वत्र तन्मनस्कतया सदा ।
अतस्मिंस्तदिति भ्रान्तिरुन्मादो विरहोद्भवः ॥"
इति । तथा हेमचन्द्रोऽपि-" इष्टवियोगादेरुन्मादोऽनिमित्तस्मितादि-
कृत् । इष्टवियोगधननाशाभिघातवातसंनिपातग्रहादिभिश्चित्तविप्लव उन्मादः ।
तमनिमित्तस्मितरुदितोत्क्रुष्टगीतनृत्यप्रधावितोपवेशनोत्थानासंबद्धप्रलापभस्मपां-
सूद्धलननिर्माल्यचीवरघटचक्रशरावाभरणादिभिर्वर्णयेत् " इति ।

·x तत्र, "कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी । रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया ॥ हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हृता । संभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥" , इत्यादिकविना भगवता वाल्मीकिना कविचक्रवर्तिना कालिदासेन च वर्णितामसंबद्धप्रलापरूपामुन्मादावस्थाम् , " आः क्षुद्रराक्षस तिष्ठ तिष्ठ । क मे प्रियतमामादाय गच्छसि" इति वर्णितां विभ्रमावस्थां च मनसिकृत्य बहुधात्र ते अवस्थे सहृदयहृदयाह्नादन्या रीत्या वर्णिते । अन्ततो लक्ष्मणो रावणं संख्ये निहत्य सीतां रामसमीपमानिन्य इति कथा वर्णिता । अत्र लक्ष्मणेनैकेनैव रामचन्द्रपादाम्बुजसेवामहिम्ना ससैन्यो रावणो वानरसैन्यै- निपातित इति वर्णयन् कवी रामचन्द्रस्य प्रभावोत्कर्ष सविशेषमुद्घाटितवानिति सहृदया मोदन्ते । अस्ति चापरमुन्मत्तराघवं नाम प्रेक्षणकं भास्करकविकृतं काव्यमालायां मुद्रितम् । अनेन भास्करकविनापि प्रायशो विजयनगरास्थानसंबद्धेनैव भाव्य- मित्युन्नेतुमस्त्यवसरः । तत्र तु कविनेतिवृत्तमेवं परिकल्पितम्--यदा रामः कनकहरिणच्छद्मनाश्रमपथेन संचरमाणं मारीचं जीवग्राहं गृहीत्वाश्रमपदं प्रत्या- वृत्तस्तदा प्रियतमां जानकीमुटजे नापश्यत् । तेन तद्विरहासहनो रामचन्द्र उन्मादावस्थापन्नस्तरुलतादीन् प्रियोदन्तमनुयुञ्जानो बभ्राम । ततो भगवता- गस्त्येन मुनिना सीतां रामस्य हस्ते समप्युवमभिहितम् - वत्स रामभद्र, वत्सैषा जानकी पुष्पाण्यवचिन्वती दुर्वाससोषितपूर्व काननोद्देशं प्रविष्टवती सद्य एव हरिणी संजाता। ततो वनेष्वितस्तत उत्प्लुत्योत्प्लुत्य संचरन्ती ।

·2230 x1 ममाश्रमसविधमागता । तां चाहं योगदृष्टिमहिम्ना जानकीमित्थंभूतामवगत्य तपोबलेन तां प्रकृतिस्थां विधाय त्वदन्तिकमुपनीतवानस्मीति । अस्य च मुद्रणे उपयुक्तम् अडयार् पुस्तकालये विद्यमानं ताल- पत्रमयं पुस्तकमेकमेव । आदर्शान्तरं कुत्रापि पुस्तकालये न दृश्यते । अन्यासु पुस्तकसूचीष्वपि कुत्राप्येतन्नाम न दृश्यते । भाषाचरित्रविमर्शकेष्वपि एम् , कृष्णमाचार्यमेकमन्तरा न कोऽप्येतन्नामोल्लिखन् दृश्यते । एम् . कृष्ण- माचार्योऽप्यत्रत्यमेव पुस्तकं निरदिशदिति सर्वथा दुर्लभोऽयं ग्रन्थ आसीदिति सुधीरं वदामः । पुस्तकस्यैकस्य साहायकेनैवेदं रूपकमिदंप्रथमं मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । अस्य च मुद्रणे साहायकमाचरितवतः पण्डितस्य रामचन्द्र- शर्मणः कृते महतीमुपकारचिन्तां धारयामः । अत्र डाक्टर् - कुन्हनराज- महाशयस्य श्रीनिवासमूर्तिमहोदयस्य चानुकूल्यं न विस्मरणाहम् । वसन्ता- मुद्रणालयाधिकृतानामौत्सुक्यमप्यत्र विशेषतः श्लाघनीयम् । वे. कृष्णमाचार्यः ..

·No text on this page.

·उन्मत्तराघवं नाम प्रेक्षणकम्
विरूपाक्षदेवकृतम्
हेरम्बाय नमस्तस्मै यद्गण्डगृहमेधिनाम् ।
मधुव्रतानां संगीतवैखरी भवति त्रयी ॥ १ ॥
अम्भोजसंभवमुखाम्बुजराजहंसी
वाल्मीकिकोकिलविलासवसन्तलक्ष्मीः ।
द्वैपायनाम्बुधिविज़म्भणचन्द्ररेखा
वाग्देवता विजयतां कविकामधेनुः ॥ २ ॥
(नान्द्यन्ते)
मूत्रधारः-(नेपथ्यं प्रति) आर्ये, विज्ञापितोऽहमरुणाचलनाथस्य रथोत्सव-
सभास्तारैः ।
.
(प्रविश्य)
नटी-अय्य, कीरिसो णिदेसो अय्यमिस्साणं?
(आर्य, कीदृशो निदेश आर्यमित्राणाम् !)
मूत्रधारः--
पौत्रो बुक्कनरेन्द्रस्य दौहित्रो रामभूपतेः ।
विद्यते हि विरूपाक्षो राजा हरिहरात्मजः ॥ ३ ॥

·उन्मत्तराघवम् नटी-णं सो सअळकळाविअक्खणो तुण्डीरमण्डळमण्डणं मरगअउ अळंकरेइ । (नन्वेष सकलकलाविचक्षणस्तुण्डीरमण्डलमण्डनं मरकतपुरमलंकरोति । सूत्रधारः-तस्य राज्ञः कर्णाटतुण्डीरचोलपाण्ड्यमण्डलाधिपतेः सिंहलद्वीप विन्यस्तविजयस्तम्भस्य षोडशमहादानदीक्षितस्य सकलकलाविला सिनीस्वयंवरपतेः कृतिमुन्मत्तराघवं नाम प्रेक्षणकं प्रयोगतो दर्शयेति नटी-(सहर्षम् ) णूणं इमस्स महुराइ सुहासिआइ आणंदबंधचरिअं पहुणो रहूणं । अझो पओअणिउणा गुणमेत्तळग्गा सामाइआ इह ण किं णु सिळाहणिज्जं ॥ ४ ॥ (नूनमस्य मधुराणि सुभाषितान्यानन्दबन्धचरितं प्रभो रघूणाम् । वयं प्रयोगनिपुणा गुणमात्रलग्नाः सामाजिका इह न किं नु श्लाघनीयम् ॥ सूत्रधारः-(पुनर्नेपथ्यं प्रति) शृणुत भो भरताः, श्रयत कतिचिद्भक्त्या संगीतमङ्गलदेवतां कुरुत मुरजध्वानैः केचित्कलैर्मुखरा दिशः । सरसमुचितैरन्ये रागैनिषिञ्चत वाङ्मयं बिभृत च परे तूर्ण नानाविधामिह वर्णिकाम् ॥ ५ ॥ नटी-अय्य, मह बि आणवेहि करणिज्जं । (आर्य, ममाप्याज्ञापय करणीयम् ।)

·उन्मत्तराघवम् ३ सूत्रधारः--आर्ये, त्वयापि समयोचितं गीयताम् । संप्रति हि- वनतरुसुभगंकरणी मृदुपवना मुखरकोकिलभ्रमरा । ललिता वसन्तवेला सुखिनोऽपि करोति सोत्कण्ठान् ॥ ६ ॥ नटी- ओसाअसंणिरुद्धं पुणो वि आसासि वसंतेण । आणंदेइ पदुमिअणी अणुराअमहप्पिरं सूरो ॥ ७ ॥ (अवश्यायसंनिरुद्धां पुनरप्याश्वासितां वसन्तेन । आनन्दयति पद्मिनीमनुरागमहाप्रियां सूर्यः ॥) मूत्रधारः--स्थाने वस्तुसंवादिता गीतस्य । नटी--(सदृष्टिक्षेपम् ) कहं कआ एव्व रंगाजीवहिं भूमिआ ? (कथं कृता एव रङ्गाजीवैभूमिकाः ?) सूत्रधारः-अथ किम्। कैकेय्याः प्रियकारणाद्दशरथस्याज्ञां वहन्मौलिना सीतालक्ष्मणसेवितो रघुपतिः प्राप्तो वनं दण्डकाम् । हन्ता शूर्पणखाभिषङ्गमिलितानेकः खरादीनसौ मारीचेन दशाननार्थमधुना मायाविना वञ्चयते ॥ ८ ॥ नटी–ता अम्हो वि सज्जीहवामो अणंतरकरणिज्जस्स । (तस्माद्वयमपि सजीभवामोऽनन्तरकरणीयस्य ।) (इति निष्क्रान्तौ) प्रस्तावना ·४ उन्मत्तराघवम् - (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो रामः) रामः-प्रिये जनकनन्दिनि, पश्य पश्य--- शृङ्गेण माणिक्यमयेन दन्तैर्मुक्तामयैर्वज्रमयैः खुरैनः । वालेन नीलाश्ममयेन चासौ कौतूहलं हेममृगः करोति ॥ ९॥ सीता-णं पेक्खामि । गइरहसगुम्भिएहिं रअणमआणं रुइहि अङ्गाणं । सअमहसरासणाई विरअईव महीअळे हरिणो ॥ १० ॥ (एनं पश्यामि । गतिरभसगुम्भितै रत्नमयानां रुचिभिरङ्गानाम् । शतमखशरासनानि विरचयतीव महीतले हरिणः ।।) राम:- मरकतरुचा जङ्घाकाण्डेन शाद्वलयन्महीं कुवलयमयीराशाः कुर्वन्नपाङ्गविवर्तनैः । गगनमखिलं गात्रोद्योतैः सविद्युदिवावहन् कनकहरिणः कोऽयं मेरोः किशोर इवागतः ॥ ११ ॥ (सर्वे सकौतुकं पश्यन्ति) सीता-अय्यउत्त, गहिज्जदु जीवग्गाहं एसो। णं उण दभंकुरेहि वद्धिअ अओद्धं णइस्सामि । (आर्यपुत्र, गृह्यतां जीवग्राहमेषः । एनं पुनदर्भाङ्कुरैवर्धयित्वा अयोध्यां नेष्यामि ।) लक्ष्मणः-आयें, नौपयिकोऽयं प्रयत्नः । वयमपकृतवन्तो यजनस्थानभाजा मतिकुटिलमतीनां भयसां राक्षसानाम् ।

·उन्मत्तराघवम् नियतमिदमपि स्याद्वञ्चनं गूढवेषो रचयितुमुपयातः कोऽपि नक्तंचरो नः ॥ १२ ॥ सीता--वच्च लक्खण, णिहएसु खरदसणतिसिरप्पमुहेसु रक्खसेसु णारहसि अवए. उप्पे क्खिदुं पच्चूहं कोउहळस्स । (वत्स लक्ष्मण, निहतेषु खरदूषणत्रिशिरःप्रमुखेषु राक्षसेषु नाहस्यपदे उत्प्रेक्षितुं प्रत्यूहं कौतूहलस्य ।) रामः--वत्स लक्ष्मण, सारङ्गो यदि कार्यमेव हि तथा सीता यथाशंसते रक्षश्चेदभयप्रदस्य यमिनां मृग्यं किरीटं मम । गत्वाहं विनिवृत्त एष सहसा जागर्तु तावद्भवा- नेतस्याः परिरक्षणाय भरतः साकेतलक्ष्म्या इव ॥ १३ ॥ (इति मृगानुसारेण परिक्रामति) लक्ष्मणः- (अग्रतो दत्तदृष्टिः) आर्योऽन्वेति मृगं हैमं धन्वी कौतूहलान्वितः । ऐरंमदमिव ज्योतिः पवनप्रेरितो घनः ॥ १४ ॥ सीता- पाळेइ अय्यउत्तो जह जह पुरदो मणिप्पहाएव्य । तह तह मज्जइ मंदं मम हिअअं अंधआरम्मि ॥ १५ ॥ (पलायत्यार्यपुत्रो यथा यथा पुरतो मणिप्रभेव । तथा तथा मजति मम हृदयमन्धकारे ॥)

·६ उन्मत्तराघवम रामः-सावकाशेव शङ्का वत्सलक्ष्मणस्य । यतः- पुरस्तादाधावत्यतिजवमुदस्ताग्रचरणो विवृत्तग्रीवः सन्नसकृदयमालोकयति माम् । क्षणाद् दृश्यः पार्श्वे निवसति करग्राह्य इव मे क्षणं भूयो दृष्टेरपि न विषयं याति हरिणः ॥ १६ ॥ किंच, अग्रे पश्चात्पार्श्वयोरूर्ध्वमर्वागालक्ष्योऽसावुत्पतन् यौगपद्यात् । दृष्टिं धत्ते मथ्यपि क्रूरतारं नैतद्वन्येप्वन्यसत्त्वेषु मन्ये ॥ १७ ॥ (इति निष्क्रान्तः) लक्ष्मण:-(स्वगतम्) अयमन्तरितो बनान्तवृक्षैनिबिडैरिन्दुरिवाम्बुदैर्ममाद्य । अधुनाप्यनिवृत्त एव कस्मान्ननु मायाहरिणेन वञ्चितः स्यात् ॥१८॥ सीता-कहं दाणिं अय्यउत्तोवि चिरअइ । फुरइ मे दक्खिणं णअणं । (कथमिदानीमार्यपुत्रोऽपि चिरयति । स्फुरति मे दक्षिणं नयनम् ।) (नेपथ्ये) हा लक्ष्मण, हा जानकि, (उभौ शृणुतः) सीता-(सावेगम्) वच्च लक्खण, तुवर तुवर अय्यउत्तं परित्ताहूँ । (वत्स लक्ष्मण, त्वरस्व त्वरस्वार्यपुत्रं परित्रातुम् ।) लक्ष्मणः-(कर्णी पिधाय) शान्तं पापं शान्तं पापम् । आये, किमविदितार्य- शौर्येव भाषसे ।

·THE KUPPUSWAMI SAST RESEARCH INSTITUTF MADRAS-4 उन्मत्तराघवम् - अनभिज्ञा प्रलापानामीशां मम वंशजाः । इदमाक्रन्दितं प्रायो माया तस्यैव रक्षसः ॥ १९ ॥ सीता--ण जुत्तं संसए उवेक्खिहूँ । (न युक्तं संशये उपेक्षितुम् ।) लक्ष्मण:- विदलितवतो बाणेनैकेन संयति ताटका- मपि जितवतो विश्वामित्रस्य सत्रविरोधिनः । सह भृगुभुवो गणेशं च भग्नवतो धनुः खरविजयिनस्तस्याप्यार्यस्य हन्त विपत्कुतः ॥ २० ॥ (पुनर्नपथ्ये) हा लक्ष्मण, हा जानकि, सीता--(सास्रम्) दाणिं अलं संसएण । (इदानीमलं संशयेन ।) लक्ष्मणः-धिक् , महत् संकटमापतितम् । आर्यामेकाकिनी त्यक्त्वा कान्तारे गम्यतां कथम् । कथं वा गिरमेतस्य श्रुत्वापि स्थीयतां मया ॥ २१ ॥ सीता-(सशोकावेगम्) कुमार, तुवर तुवर दाव भादरं परित्तादं । (कुमार, त्वरस्व त्वरस्व तावत् भ्रातरं परित्रातुम् ।) लक्ष्मण:-(निश्वस्य) इयमिह वनसीम्नि निःसहाया छलबहुलाश्च निशाचराश्चरन्ति ।

·उन्मत्तराववम् अयमहमपि यात एव पश्चात् किमिह भविष्यति हा विधे विधेयम् ॥ २२ ॥ (सीतां प्रणम्य परिक्रमणं नाटयति) सीता--ण जुत्तं एत्थ एकाए मह अवट्ठाणं । जाव उडअब्भन्तरं गच्छेमि । (न युक्तमत्र एकाया ममावस्थानम् । यावदुटजाभ्यन्तरं गच्छामि ।) (इति निष्क्रान्ता) लक्ष्मणः--(सदृष्टिक्षेपम्) अव्याकुलगतिरार्यों दिष्टयायमितः परापतति । कुहनामृगं निमेषानियतमिषोरामिषं कृत्वा ॥ २३ ॥ (इत्युपसर्पति) (प्रविश्य) रामः- भवतु हरिणः सोऽयं मायापरः क्षणदाचरो मम किमियता हीनं लब्धं हि पत्रिभिरामिषम् । तदपि कृतकं तस्याक्रन्दं निशम्य ससाध्वसा भवति सुतरां सीता जानातीदं तु स लक्ष्मणः ।। २४ ॥ -- (अप्रतो दृष्ट्वा) हन्त, सौमित्रिरपि सत्वरमितोऽभ्यति । लक्ष्मण:-(उपसृत्य) आर्य, हतः किमाततायी? - रामः- त्वदुक्तं सौमित्रे परिणतमितः कूटहरिणो नयन्मां मारीचः समजनि शरस्यापि विषयः । :

·उन्मत्तराघवम्
९
त्वमेवं तत्त्वज्ञः कथमिह विदेहाधिपसुता-
मरण्ये हित्वैकामनुपतसि साशक इव माम् ॥ २५ ॥
लक्ष्मणः-आर्य, दुरात्मनस्तस्य तादृशमाक्रन्दितं श्रुत्वा सोद्वेगयार्थया
बहुश आश्वास्यमानयापि बलात् त्वत्संनिधिमहं प्रेषितः ।
रामः--मन्ये दुरात्मनस्तस्य राक्षसहतकस्याक्रन्दितं श्रुत्वा मम किमप्य-
त्याहितमाशङ्कमाना भीतभीता जानकीति ।
(उभौ परिक्रम्योटजाभ्यन्तरं प्रविश्य सीतामदृष्ट्वा ससंभ्रममितस्ततोऽन्विष्यतः)
लक्ष्मण:-(राममुद्रीक्ष्य सोद्वेगम् )
अविरलगलवाष्पा दृष्टिगतं स्खलितोत्तरं
करुणकरुणा वाचो मात्रातिगः श्वसितानिलः ।
वदनमधिकम्लानं काय ययौ च वपुः क्षणा-
दयमुपगतः प्रायेणास्यापि चेतसि विभ्रमः ॥ २६ ॥
तन्न युक्तं मम सांप्रतमन्यतो गमनम् । तथाप्यायाः प्रत्यानयनं
विना नान्यदस्य शोकोपशमनहेतुः ।
रामः-आह्वयामि तावदिमां किंचिदुच्चैः । जानकि जानकि, मैथिलि
मैथिलि, वैदेहि वैदेहि, धरणिसुते धरणिसुते, सीते सीते, क
यातासि?
लक्ष्मण:-(स्वगतम्) कष्टमुन्माद इव रामचन्द्रस्य ।
अधुनैष विलङ्घय वा पयोधीनपि कृत्वा समरं निशाचरैर्वा ।
रघुवीरपदाम्बुजप्रभावात् पुनराहर्तुमलं भवेयमार्याम् ॥ २७ ॥

·१० १ उन्मत्तराघवम् (परिक्रामन् निवृत्य, साञ्जलिबन्धम्) रामस्य पञ्चवटि जागृहि रक्षणाय सीतावियोगविधुरस्य विनोदनैस्त्वम् । गोदावरि त्वमपि देवि तरङ्गवातै- राश्वासयैनमरविन्दविमर्दशीतैः ॥ २८ ॥ (इति निष्क्रान्तः) रामः--(कर्ण दत्वा) कथमुटजाङ्गणचूतवाटिकायामुत्तरमिव श्रूयते मजु- भाषिण्याः । (परिक्रामन् विभाव्य) धिक् , प्रियतमालापसंवादिना परभृतरुतेन प्रतारितोऽस्मि । पृच्छामि तावदिममेव । (सबहुमानम् ) पञ्चमोऽपि तव कोकिल स्वर: षष्ठ एष मदनस्य सायकः । लाध्यतामितरदुर्लभामिमां धारयाशु मम दर्शय प्रियाम् ॥२९॥ ततश्च, . मलयमरुतं श्वासेनाङ्गेन चम्पकसंपदं करतलरुचा रक्ताशोकं मुखेन सरोरुहम् । अधररुचकेनातन्वाना नवाम्रदलश्रियं तव सुवदना कुर्यान्नित्यं वसन्तमहोत्सवम् ॥ ३० ॥ (विभाव्य) कथमयमसंभावितास्मदाभाषणश्चूताकुरानास्वादयितु- मारभते । किममुना स्वकार्येकप्रसक्तेन ? यावदस्याप्युपजीव्यं सहकारमेवा- भ्यर्थय । संगीतगेहमसि भृङ्गविलासिनीनां त्वत्संगमेन सुरभिर्मलयानिलोऽपि ।

·उन्मत्तराघवम् शाखास्तवैव खलु पुष्पशरास्त्रशाला- स्तत्किं न येन जगति प्रथितो रसाल ॥ ३१ ॥ (अञ्जलिं बद्धा) एहि सहकार देहि प्रतिवचनं दर्शयाशु वैदेहीम् । अथवा कथं नु घटतामर्थोऽयं स्थावराद्भवतः ॥ ३२ ॥ किंतु, इहैव यदि मे सुभ्ररायास्यति तदा भवान् । रामस्य व्यसनं तस्यै निवेदयितुमर्हति ॥ ३३ ॥ (परिक्रम्य) रक्ताशोकतरुः स एष सदयं गोदावरीवारिभि- य पुत्रीकृतमत्र वर्धितवती सीता स्वहस्ताहृतैः । संप्रत्येव हि वीक्षितुं मृगदृशो वक्रश्रियं वाञ्छता यस्यादाय मया नवं किसलयं कर्णावतंसीकृतम् ॥ ३४ ॥ (उपगम्य) क नु गतवती बालाशोक प्रिया मम कथ्यतां न खलु भवतो वात्सल्येन व्रजत्यनिवेद्य सा। क्षणमपि तया रामः सारङ्गलोचनया विना न हि निवसत्येतन्मन्ये तवापि परिस्फुटम् ॥ ३५ ॥ अथवा मातुरदर्शनक्लेशविह्वलो मयैवाश्वासनीयः । (अन्यतो दृष्ट्वा) एष खलु सीतासंवर्धितो मयूरशाबः ।

·१२
उन्मत्तराघवम्
(उपसृत्य)
अयि शंस शिखावल त्वमेव
स्थितवानङ्गणबालनीपमूर्ध्नि ।
उटजान्तरवासिनी क याता
विपिने साध्वसिनी विलासिनी मे ॥ ३६ ॥
(विभाव्य) किमयं दक्षिणां दिशमुद्दिशन्नुड्डीनः । नूनं मदर्थ सीता-
न्वेषणपरः स्यात् ।
(सश्लाघम्)
तिर्यश्चमपि जात्यैनं बहुमन्येतरामहम् ।
यः सीतान्वेषणे सक्तः स हि रामस्य बान्धवः ॥ ३७ ॥
त्वमपि गमितो देवेनाद्यासि बर्हिण शोच्यतां
कथय पुरतः का वा वल्गत्पयोधरमण्डलम् ।
तरलनयना तालैः शिञ्जानकाञ्चनकङ्कणै-
स्तव सुललितं तन्वी तन्वीत ताण्डवशिक्षणम् ॥ ३८ ॥
(सदृष्टिक्षेपम् )
इयं हि नवमालिका तरुरयं नवश्चम्पको
यथोचितमिमावुभौ दयितया कृतौ दम्पती ।
मिथः सति समागमे मधुमिषाद्वधः स्वेदिनी
पतिः पुलकजालकं वहति कोरकव्याजतः ॥ ३९ ॥
(उपसृत्य)
वद चम्पक वामलोचना न हि ते लोचनगोचरं प्रयाता ।
कुटिलालकसंस्तवेन यस्याः सुलभो भृङ्गसमागमस्तवापि ॥ ४० ॥

·THE KUPPUSWAMI SAST
RESEARCH INSTITUTE
MADRAS-4
उन्मत्तराघवम्
१३
(विचिन्त्य)
एवं खल्वातुराणां न हिताहितविवेकः ।
य एष सीताविरहातुरं मां दग्धुं प्रवृत्तस्य मनोभवस्य ।
आमेयमस्त्रं कुसुमापदेशाद्धत्ते स किं दर्शयति प्रियां मे ॥ ४१ ।।
(किंचुदुपसृत्य पुरतो दत्तदृष्टिः)
एष हि केसरतरुः कुसुमैर्यस्य स्रजं मया ग्रथिताम् ।
परिरम्भणोत्सवेष्वपि कान्ता कण्ठावलम्बिनीं सहते ॥ ४२ ॥
(उपमृत्य)
आचक्ष्व मे
वकुल
कि महिलात्र दृष्टा
तूष्णीं स्थितोऽसि ननु तेऽस्ति रुषोऽवकाशः ।
सा विस्मितेन भवतो मुकुलानि तन्वी
त्वत्सौरभं जयति निश्वसितं च तस्याः ॥ ४३ ॥
यावदन्यमवकाशमवगाहे । (तथा कृत्वा)
बालोऽयं पुरतः प्रियालकतरु त्र प्रियालापिनी
(परिक्रामितकेन)
पुष्पभरैरयं कुरवको नास्त्यत्र तुङ्गस्तनी ।
(किंचिदन्तरमतीत्य)
आलीनभ्रमरालिरेष तिलको नैवात्र लोलेक्षणा
नम्रः
(अन्यतो गत्वा)
पुंनागोऽयमुदीर्णकेसरभरो नात्रापि मे सुस्मिता ॥ ४४ ॥

·उन्मत्तराघवम् तत्कथं पुनरधिगन्तव्यः प्रियोदन्तः? नन्वयं मन्दानिलोऽनु- योक्तव्यः । (उपसृत्य) गोत्रे चन्दनशीतले त्वमुदभू: सेव्यः सदा भोगिना- मुल्लासाय भवस्यलं सुमनसामामोदवान् वीजसि । मन्त्रित्वं भजसे च मन्मथमहाराजस्य दाक्षिण्यवा- नेवं त्वं गुणिनां वरः प्रणयिनीमे हि मे दर्शय ॥ ४५ ॥ कचित किसलयाश्रयं वचन राजरम्भान्वयं कचिद्गगनविभ्रमं कचन मल्लिकामेलनम् । कचित् कमलसंस्तवं वचन चक्रिकाश्लेषणं क्वचित् कुवलयाकरव्यतिकरं च यातो भवान् ॥ ४६ ॥ (विभाव्य) अये, किसलयचलनानुगतिरयमपक्रान्तवानेव मम प्रिया- मन्वेषयितुम् । सन्ति खलु परोपकारव्यसनिनः सन्तः । भवतु । विचिताः खल्विमाः पर्णशालाभ्यर्णभूमयः । (निर्गत्य) क वा मया प्रियाप्रवृत्तिरधि- गन्तव्या? हन्त हन्त, दुर्लभदयितान्वेषणदुर्वारमनोरथस्य मे भ्रमतः । तत्पूर्वपदे देशे स्थातुमपि ददाति नो दैवम् ॥ ४७ ॥ (स्तोकमन्तरं गत्वा) प्रवालपाटलाभेन शुकश्चञ्चूपुटेन माम् । नखलुब्धमयं हन्त कान्तायाः स्मारयत्यलम् ॥ ४८ ॥ (उपसृत्य) वयस्य वनशुक, ननु त्वमनङ्गमङ्गलपाठकोऽसि ।

·उन्मत्तराघवम् १५ बिम्बच्छायामधरमणिना दाडिमीबीजकान्ति दन्तैः कुर्वत्यलकमहसा राजजम्बूफलाभाम् । दृष्टा किं ते सुतनुरथवा मजुभाषिण्यदृष्टा येनाद्यापि त्यजसि न पुनः प्राप्य तेषु त्वमास्थाम् ॥ ४९ ॥ (अन्यत: परिक्रामन्नप्रतो विलोक्य) एष खलु लवङ्गतरुमलबद्धमण्डला. भिर्हरिणीभिरन्वास्यमानः कृष्णसारः । अनुयोक्ष्ये तावदेनम् (विभाव्य) मन्ये सांप्रतमवसरो ममाभियोगस्य । यतः, विसरद्वनपुष्पसौरभभ्रमदिन्दिन्दिरगीतिरागतः । दरमीलितलोचनं स्थितो मुखमुत्कण्ठमयं वहन् मृगः ॥ ५० ॥ (क्षणमात्रं स्थित्वा) कुटिलमलके शोणं बिम्बाधरे तरलं दृशो- र्वचसि मधुरं मन्दं लीला स्मिते नतमंसयोः । उरसिजयुगे तुङ्ग मध्ये कृशं जघने घनं कथय विपिने दृष्टं सारङ्ग किं मम जीवितम् ॥ ५१ ॥ (विभाव्य) हन्त मामपि कृतप्रणयप्रयत्नं न गणयत्येषः । किं वा निदानमविनयस्यास्य । (विचिन्त्य) आ ज्ञातम् ; जितनयनकान्तिरेष तृणचरणः शरणतां तया नीतः । संप्रति तु गर्वितः स्यात् कथं न तस्यामदृश्यायाम् ॥ ५२ ॥ किं मम पराभ्युदयासहिष्णुनानेन ? (परिक्रामितकेन सदृष्टिक्षेपमावेगं नाटयन) तथ्यमतिमेहः पापशङ्कीति । यतः, .

·१६ उन्मत्तराघवम् आशङ्कय मे किमपि रात्रिचरैरभद्रं देहं निजं नियतमुज्झितुमीहमाना । ज्वालाकलापपरिवल्गनदारुणेऽस्मिन् दावानले निपतितुं दयिता प्रवृत्ता ॥ ५३ ॥ वारयामि तावदेनाम् । विरम विरम साहसादकाण्डे सुतनु संनिहितः : स एष रामः । अयि तव विरहानलेन दग्धं विरचय निर्वतमेनमङ्गकैस्त्वम् ॥ ५४ ॥ अथवा सीतासंस्पर्शपावने तनूनपाति पातयामि तनूमिमाम् । (इति सत्वरमुपसृत्य) लोहितप्रसवशालि पलाशारण्यमेतदभितो न दवाग्निः । काचिदन्तरगता च मनोज्ञा वल्लरी न हि विदेह सुता मे ॥ ५५ ॥ दिष्टया सांप्रतमपि दत्तावकाशोऽस्मि दयितान्वेषणाय देवेन । (इति परिक्रामन्नतोऽवलोक्य) अनुवनलताकुजं गुञ्जन्नुपैति निवर्तते विरचयति न स्वादौ पुष्पासवेऽपि कुतूहलम् । भ्रमति च यतो दुरादिन्दिन्दिरोऽहमिवायम- प्यपगतवती कान्तामन्वेषयत्यधिकोत्सुकः ॥ ५६ ॥ प्रष्टव्य एव गतबहुदेशान्तरोऽयं मया । (उपसृत्य) ·उन्मत्तराघवम् १७ कुन्दारविन्दकुवलयमधूकबन्धूकचम्पकैः खचिता । अपि चञ्चरीक दृष्टा काचन संचारिणी लतिका ॥ ५७ ॥ (विभाव्य) स्वदारान्वेषणपरोऽयं न पश्यत्येव मे कान्ताम् । (पुरोऽवलोक्य) इयं हि गोदावरी भगवती । (निश्वस्य) इह खलु तरुमले सा निषण्णा नतभ्र- रिह सुचिरमरस्तोपान्तवानीरकुञ्ज । सैकतेषु व्यहार्षी- दिति नियतदृशो मे हन्त शान्तिः कदा नु ।। ५८ ॥ इह खलु कलहंसैः शातोदरी क नु गता गोदावरि दर्शयाशु वैदेहीम् । आसन्ध्यमर्चयति मे सुमुखी ननु रक्तसन्ध्यकैर्भवतीम् ॥ ५९ ।। अथवा, शैवालप्रकरण कुन्तलभरं वक्रश्रियं पङ्कजै- वींचीभिर्भुवमक्षिणी कुवलयैर्बाहुं मृणालाकुरैः । चक्राहः स्तनकुम्भविभ्रममथावर्तेन नाभिहदं श्रोणी सैकतमण्डलेन सहसा निर्माय तां देहि मे ॥ ६० ॥ (उपसृत्य विभाव्य च) कथमप्रतिवचनेनैवावतिष्ठत इयम् । (विचिन्त्य) न खलु सीतावि- लोपपातकिनं मामभिमुखीकुर्यादियम् । अपसरामि तावदहमेव । (तथा कृत्वा सदृष्टिक्षेपम् ) नन्वयं मैथिलीसहायस्य मे विलाससौधायमानो माल्यवान् । अस्य खलु गुहागृहे जातु, سا ·१८ उन्मत्तराघवम् तस्या गण्डतले मया विलिखिता पत्रावली धातुना वासन्ती पुलके सति स्मितवीं सा वञ्चयन्ती सखीम् । सीता निर्झरमारुतानपदिशन्त्यभ्यर्णरत्नस्थले संक्रान्तप्रतिमं निरीक्ष्य च मुखं स्विन्नं भृशं लज्जिता ॥ ६१ ॥ तदिममतिदुःखदर्शनं नोपसर्पामि । (परिक्रामन् ) अये, करिणी- सहायोऽयमधिमार्गमुपगतो मत्तमातङ्गयूथपतिः । (सस्पृहम् ) करधृतनलिनीदलातपत्रो मृदुतरलीकृतकर्णतालवृन्तः । चलदलिबृन्दचारुगीतचाटुः प्रियकरिणीमनुवर्तते गजेन्द्रः ॥ ६२ ॥ किंच. उपगम्य समुन्नतैकपादं मदतन्द्रीमनुसंदधानमन्तः । रदनेऽस्य रसात् स्वमक्षिकोणं ननु कण्डुयितुमुद्यता करेणुः ।। ६३ ।। पृच्छामि तावदिमम् । ब्रूहि त्वं द्विरदेन्द्र चन्द्रवदना किं दृश्यते जानकी जानीषे न यदि ब्रवीमि भवतस्तल्लक्षणं श्रूयताम् । ऊरू त्वत्करकाण्डबन्धुरतरौ त्वत्कुम्भकल्पौ कुचौ चारी चक्रमचातुरी च सुतनोरूरीकरोत्येव ते ॥ ६४ ॥ (विभाव्य) अयमनाकर्णितमद्वचनः प्रियां करेणुमहिमकरकिरणता- पासहां करशीकरैराश्वासयति । अनुभवतु तावदयं कान्तानुवर्तनसुखम् । (अन्यतो दृष्ट्वा) अये कोऽयमनेकभुजपरिघभीषणाकारो राक्षसः प्रणयिनी मे कलकरुणाक्रन्दितां हरति ? (इति निषङ्गाद्वाणमादाय विभाव्य च) हन्त, सादृश्याद्विपलब्धोऽस्मि । कुतः, ·3330 उन्मत्तराघवम् १९ तापिच्छो घननील एष मलिनाकारो न नक्तंचर- स्तस्यैते विटपाः प्रकामविकटा नाभोगवन्तो भुजाः । तत्रेयं नवपल्लवा वनलता नालंकृता जानकी किंचैतत्कुररीरुतं सकरुणं दीनं न तत्क्रन्दितम् ॥ ६५ ॥ (स्तोकमन्तरं गत्वा) हन्त, परिश्रान्तोऽस्मि । (इति धनुरवष्टभ्य क्षणमात्रं स्थित्वा) पम्पा कृतानुकम्पा संप्रति सीतावियोगतप्तं माम् । कल्हारकरविकीर्णैराश्वासयतीव शीकरैः शीतैः ॥ ६६ ॥ (उपसृत्य) साक्षादिव वनलक्ष्मीरिहागता मैथिली त्वया पम्पे । कच्चिन्मम रम्भोरूरम्भोरुहवनविहारिणी दृष्टा ।। ६७ ॥ (विभाव्य) नूनं सारसरुतापदशेन मामसौ पृच्छति ' कुतः कथं वा गता जानकी' इति । आवेदयामि तावद्भूतार्थम् । नीतोऽस्मि केनचिदहं कुहनामृगेण दूरं पुनः सपदि पञ्चवर्टी निवृत्तः । अन्वेषयन्नपि न तामवलोकयामि जीवामि चैष किमतः परमस्ति कष्टम् ।। ६८ ॥ (विचिन्त्य) भगवति पम्पे, अतः परं त्वमपि शोचनीयासि । यतः, गलिततिलकमाकुलार्द्रकेशं पुलकितगण्डमनञ्जनारुणाक्षम् ।

·२० उन्मत्तराघवम् कलयसि धवलाधरं न तस्याः किमपि मुखं जलकेलिदोहलिन्याः ॥ ६९ ॥ (सदृष्टिक्षेपम् ) कष्टमियं मम विरहतापनिःसहा कण्ठदनमवगाहते सरः । (उपसृत्य विभाव्य च) कथमिदं विलसच्छदमुन्मदभ्रमरमुज्ज्वलकर्णिकमम्बुजम् । न मम वामदृशो रुचिराधरं तरललोचनमिन्दुसमाननम् ॥ ७० ॥ (पार्श्वतो दृष्टा) शक्यमिदानी किंचिदाश्वसितुम् । ननु दृश्यत एवं कण्ठनालाद्गलिता हारलता सरोरुहाक्ष्याः । (आदातुमिच्छन् , सनिर्वेदम् ) शरदिन्दुमरीचिकोमलेयं सरसा हंसमुखच्युता मृणाली ।। ७१ ॥ (इति परिक्रामन्) अन्योन्यदत्तमृदुजग्धमृणालभङ्गमुत्पक्ष्मलप्रसृतपक्ष्म कृताङ्गपालि । कन्दर्पकेलिकलकूजितकान्तमेतदाभाति हंसमिथुनं सविलासमग्रे॥७२।। (उपसृत्य) कथयतमिह दृष्टा किंनु मे वल्लभा या मृदुलगतिविलासैीडितौ वां व्यतानीत् । किमपि मनसि कृत्वा हन्त मात्सर्यमन्त- मयि विरहिणि कार्या न ह्युपेक्षा युवाभ्याम् ॥ ७३ ॥ किंच स्मरतं तस्या वां प्रत्युपकारम् । अम्भोज वदनेन सौरभभृता बिम्बाधरच्छायया बन्धूकं कुमुदं स्मितेन शफरव्यावर्तनं चक्षुषा ।

·उन्मत्तराघवम २१ आलापैः शुकजल्पितं स्तनतटीहारेण तारावलिं सा वेलास्वपि वार्षिकीषु युवयोनिर्माय तुष्टिं व्यधात् ॥ ७४ ॥ अथवा न तावदिमौ मन्मथाद्वैतसंधायिनौ मद्वार्तोपन्यासादुद्वेजनीयौ । रचितः सुखान्तरायः कस्य कदा वा मया न विज्ञातम् । तस्यैवायं हि विपाकः कथं हि भूयस्तमेव कुर्वीय ॥ ७५ ॥ (अन्यतो दृष्ट्वा) एतानि संनिदधते खलु वीचिडोला- लीलाविहारतरलीकृतपक्ष्मलानि । उत्कण्ठितानि दरकुड्मलितेक्षणानि रागान्वितानि मिथुनानि रथाङ्गनाम्नाम् ॥ ७६ ॥ (क्षणं प्रतिपाल्य) कथमद्यापि तथैव वर्तन्ते । (सरोषमिव) सर्वैः खलु परिभूयते याचकजनः । सीताप्रवृत्तिमधिगन्तुमना भवद्भयो रामः किलैष भवतां समयं न लब्धा । अद्य प्रभृत्यनुनिशं वचनान्मदीया- दायात यूयमितरेतरविप्रयोगम् ॥ ७७ ।। (परिक्रम्यावलोक्य च सहर्षम् ) पाटलाधरदला घनस्तनी लोभनीयभुजनालशोभिनी। सुस्मिता कुटिलनीलकुन्तला जानकी कथमियं समागता ॥ ७८ ।।

·२२ उन्मत्तराघवम् यावदस्याः परिष्वङ्गप्रणयी भवामि । (विभाव्य, सविषादम् ) आः, दूरे तावदेवंविधानि भागधेयानि रामस्य । आताम्राभं किसलयमिदं नैव बिम्बाधरश्री. रेषा शाखा स्तबकनमिता नैव बाहुः स्तनाङ्कः । एतत्पुष्पं न हसितमलिश्रेणिरेषा न वेणी वासन्तीयं वनभुवि लता वल्लभा मे न सीता ॥ ७९ ॥ (परिक्रम्य सदृष्टिक्षेपम्) तदिदं मणिनू पुरं प्रियायाः पतितं पादसरोरुहादधन्यम् । प्रसरन्नवमौक्तिकांशुजालव्यपदेशेन विमुञ्चतीव बाप्पम् ॥ ८० ॥ (आदाय) एतावता प्रियतमाश्लेषनिर्वृतिमनुभवामि । नन्वधुना, तुलयति चरणश्चलद्भवो विरहितमौक्तिकनू पुरध्वनिः । अनुदितकुसुमं च पल्लवं व्यपगतहंसरवं च पङ्कजम् ।। ८१ ॥ (परिक्रामन् विलोक्य) मिहिकालघु मैथिलात्मजाया बहुमानादनसूयया वितीर्णम् । तदिदं हरितारुणान्तरेखं तरुशाखाग्रथितं स्तनोत्तरीयम् ॥ ८२ ॥ (विचिन्त्य) नूनमिदमम्बरचरेण केनचिदपह्रियमाणायाः स्तनतटा- दपभ्रश्यन्निपतितं स्यात् । तदिमामेव सरणिमनुसरामि । (इति तथा कृत्वा) हन्त, आशोक एष स चकोरडशो वतंसः कर्णार्पितेयमपि केसरमालिका सा ।

·उन्मत्तराघवम २३ ३ एतानि तानि खलु गर्भकचम्पकानि सेयं नमेरुकुसुमग्रथिता च काञ्ची ॥ ८३ ॥ (निश्वस्य सविषादम् ) अथवा, एकाकिनी सा विपिने चरन्ती विकीर्णसूनप्रकरे समन्तात् । प्रसह्य हिंस्त्रैः प्रमदा मदीया हृतावलुप्तावयवा भवेत् किम् ॥ ८४ ॥ (किंचिदन्तरं गत्वा विलोक्य) प्रत्यग्रक्षतजारुणीकृतमुखाः कस्य स्युरेते शराः कस्थाशीविषभोगभीषणमिदं भग्नं तथा कार्मुकम् । कस्यायं त्रुटितध्वजोऽवमृदितस्रस्ताक्षकूपो रथः कस्येदं च विभाति रक्षस इव क्षोण्यां विगाढं पदम् ॥ ८५ ॥ (विभाव्य) प्रायः केनापि राक्षसेन सुतनुरपहृता स्यात् । (पार्श्वतो- ऽवलोक्य) कथमसंनिहितो रक्षोवधकृतक्षणस्य मे साह्यकरो वत्ससौमित्रिः । यः खलु, सार्ध मया गाधिवरान्महर्षेरवाप्तदिव्यास्त्रसुसंप्रदायः । लेभे धनुर्वैष्णवमक्षयेषुपूर्णौ निषङ्गावपि कुम्भयोनेः ।। ८६ ॥ तदहमसहाय एब, बाणैः कल्पक्षयकुध्यत्कृतान्तापागभीषणैः । अराक्षसं जगत्कृत्वा प्रत्यानेष्यामि जानकीम् ॥ ८७ ॥ (इति बाणं तूणादुद्धर्तुमिच्छति) ·२४ उन्मत्तराघवम् (नेपथ्ये) जय जय जगत्पते कौसल्यानयनानन्दकन्दलनकालमेघ रामचन्द्र कृतमधुना ते प्रयासेन । सीतां हठादपहृतां रुन्धन् पथि पातितो दशास्येन । आवेद यज्जटायुः शत्रुघ्नज्यायसे दिवं यास्यन् ॥ ८८ ॥ ततश्च, वालिन्युन्मूलिते द्राक्प्रमुदितमनसः सूर्यपुत्रस्य साह्या- हृद्धे सेतो कपीन्द्रैर्लबणजलनिधिं लक्ष्मणो लङ्घयित्वा । हत्वा पौलस्त्यमाजौ सह रजनिजरैः सेन्द्रजित्कुम्भकर्ण देवीमादाय भूयस्तव सविधमसावागतः पुष्पकेण ॥ ८९ ।। रामः-(श्रुत्वा दृष्ट्वा च) इतो विमानादवतीर्य दिव्यादसंख्यरक्षःकपिसेवितोऽयम् । सीतां पुरस्कृत्य वियोगखिन्नां सौमित्रिरभ्येति ममोपकण्ठम् ॥९० (प्रविश्य यथानिर्दिष्टो लक्ष्मणः सीता च) सीता-जेदु अय्यउत्तो। (जयत्वार्यपुत्रः ।) रामः-(सीतां करे गृहीत्वा) प्रिये सीते, भूयोऽपि भाग्यशेषेण प्रत्यावृत्तासि संप्रति । गतेव संपदन्धेव दृष्टिविद्येव विस्मृता ॥ ९१ ।।

·उन्मत्तराघवम् २५ लक्ष्मणः-जयत्वार्यः । (इति पादयोर्निपत्य) सुग्रीवो नः प्रियसुहृदसौ चक्रवर्ती हरीणा- मस्यामात्येष्वयमतिबलो वायुसूनुर्हनूमान् । अस्मान्प्राप्तः शरणमनुजो रावणस्यैष वीरः सर्वेऽप्येते विदधति नमस्तुभ्यमालोकयैतान् ॥ ९२ ॥ सीता-एसो सेउणिबन्धादो पुडमं एव समुद्दलंघणं विरइअ लंकामुवअदो मं अस्सासिदवंतो हणुमंतो। (एष सेतुनिबन्धात्प्रागेव समुद्रलङ्गनं विरचय्य लङ्कामुपगतो मामा- श्वासितवान् हनुमान् ।) रामः - (सर्वान् सबहुमानमालोकयन् ) विजित्य किल वासवं युधि चकार कारागृहे सलीलमुदचालयत् किल भुजैः कुबेराचलम् । मुहुः किल निजैर्मुखैर्गिरिशमर्चयामास यो हतः स इति कीर्तनं किमपि लब्धमिक्ष्वाकुभिः ॥ ९३ ॥ लक्ष्मणः-(साञ्जलिबन्धम्) पौलस्त्य एष कृतवीर्यसुतेन बद्धो जन्ये जघान किल तं जमदग्निरामः । आर्येण सोऽपि गमितः सहसा प्रशान्ति को वात्र यस्त्रिजगतां विजयी प्रवीरः ।। ९४ ॥

·२६ उन्मत्तराघवम् (नेपथ्ये दुन्दुभिध्वनेरनन्तरम् ) चत्वारः सहजा मनुष्यवपुषा यूयं हरेरंशकाः सीतेयं कमला वनौकस इमे सर्वेऽपि नाकौकसः । याताः संप्रति ताश्चतुर्दश समाः साकेतमेत्य त्वया भूयोऽपि 'त्रियुगाविरोधिचरितेनाराधनीयाः प्रजाः ॥ ९५ ॥ (सर्वे शृण्वन्ति) रामः-दिष्टयाहमम्बरचरैरगस्त्यप्रभृतिभिराराधितोऽस्मि । सीता-अय्यउत्त किं अवरं अह्माणं कुमारलक्खणो पिअं करेदु । (आर्यपुत्र किमपरमस्माकं कुमारलक्ष्मणः प्रियं करोतु ।) रामः-किमतः परं प्रियमस्ति ? हृच्छत्यं दशकन्धरस्त्रिभुवनस्यासीत् समुत्मलितः सुग्रीवश्च विभीषणश्च सुहृदौ स्वे स्वे पदे स्थापितौ चित्ताादनचन्द्रिका त्वमपि मे प्रत्याहृतासि प्रिये सौमित्रिविजयी किमन्यदधुना दिष्टया विवर्धामहे ॥ ९६ ।। तथापीदमस्तु (भरतवाक्यम् ) काले वर्षन्तु मेघाः फलतु वसुमती भद्रमस्तु प्रजानां हृद्याः स्वैरं कवीनां खलहृदयभिदः सन्तु विद्याविनोदाः । एकावासः कलानां वितरणविभवन्यक्कृतामर्त्यशाखी सम्राड् जागर्तु दीर्घ हरिहरतनयः श्रीविरूपाक्षभूपः ॥ ९७ ॥ उन्मत्तराघवं नाम प्रेक्षणकं संपूर्णम् ॥ । १ त्रियुगा: ज्ञानशक्तयादय: षड् गुणा: ।

·335 पद्यानुक्रमणिका पद्य . ३ ८४ ४२ ३२ ७ अग्रे पश्चात्पार्श्वयोः अधुनैष विलक्ष्य अनभिज्ञा प्रलापानाम् अनुवनलताकुचं अन्योन्यदत्तमृदुजग्ध अम्भोजं वदनेन अम्भोजसंभवमुखा अयमन्तरितो बनान्त अयि शंस शिखावल अविरलगलवाष्पा अव्याकुलगतिरायः आचक्ष्व मे वकुल किं आताम्राभं किसलय आर्यामेकाकिनीं त्यक्त्वा आर्योऽन्वेति मृगं पद्य १७ इहैव यदि मे सुभ्रूः उपगम्य समुन्नतैक १९ एकाकिनी सा विपिने ५६ एतानि संनिदधते ७२ एष हि केसरतरुः ७४ एहि सहकार देहि २ ओसाअसंणिरुद्धं १८ कथमिदं विलसच्छदम् ३६ कथयतमिह दृष्टा २६ करधृतनलिनीदला २३ काले वर्षन्तु मेधाः ४३ कुटिलमलके शोणं ७९ कुन्दारविन्दकुवलय २१ कैकेय्याः प्रियकारणात १४ क्वचित् किसलयाश्रयं ५३ वनु गतवती बालाशोक ८३ गइरहसगुम्भिएहिं ९. गलिततिलकमाकुला ३९ गोत्रे चन्दनशीतले २२ चत्वारः सहजा मनुष्य ५८ जितनयनकान्तिरेषः . . ८ . आशङ्कय मे किमपि ३५ . . आशोक एषः १० . इतो विमानादवतीर्य इयं हि नवमालिका इयमिह वनसीनि इह खलु तरुमूले ९५ ·२८ उन्मत्तराघवम् पद्य पद्य ८० ४१ ३४ . २८ . . ४० ६ . . १२ . पूर्ण इमस्स महुराइ तदिदं मणिनूपुरं तस्या गण्डतले मया तापिन्छो घननील: तिर्यश्चमपि जात्यैनं तुलयति चरणश्चल त्वदुक्तं सौमित्रे परि त्वमपि गमितो देवेन दुर्लभदयितान्वेषण ननु दृश्यत एव नीतोऽस्मि केनचिदह पञ्चमोऽपि तव कोकिल पम्पा कृतानुकम्पा पाटलाधरदला पाळेइ अय्यउत्तो पुरस्तादाधावत्यति पौत्रो बुक्कनरेन्द्रस्य पौलस्त्य एष कृतवीर्य प्रत्यप्रक्षतजारुणी प्रवालपाटलामेन बाणैः कल्पक्षयक्रुध्यत् २० . ५० . ४ मिहिकालघु मैथिला य एष सीता विरहा ६१ रक्ताशोकतरुः स एषः ६५ रचितः सुखान्तराय: ३७ रामस्य पञ्चवटि ८१ लोहितप्रसवशालि २५ वद चम्पक वामलोचना ३८ वनतरुसुभगंकरणी वयमपकृतवन्तः ७१ वालिन्युन्मूलिते द्राक ६८ विजित्य किल वासवं २९ विदलितवतो बाणेन ६६ विरम विरम साहसात् ७८ विसरद्वनपुष्पसौरभ १५ शातोदरी व नु गता १६ शृङ्गेण माणिक्यमयेन ३ शैवालप्रकरण श्रयत कतिचित् . ८५ संगीतगेहमसि भृङ्ग ४८ साक्षादिव वनलक्ष्मीः ८७ सारडो यदि कार्यमेव ४४ सार्ध मया गाधिवरात् ४९ सीतां हठादपहृतां ६४ सीताप्रवृत्तिमधिगन्तु २४ सुग्रीवो नः प्रिय ९१ हृच्छल्यं दशकन्धरः ११ हेर नमस्तस्मै ३० . . ६० ३१ . बालोऽयं पुरत: . . ८८ . . . बिम्बच्छायामधर ब्रूहि त्वं द्विरदेन्द्र भवतु हरिणः सोऽयं भूयोऽपि भाग्यशेषेण मरकतरुचा जवा मलयमरुतं श्वासेन . .

·No text on this page.

·(Reprinted from the Adyar Library Bulletin, October and December, 1946)

·No text on this page.