·वादार्थसंग्रहः । (तृतीयो भागः) श्रीकृष्णाचार्यविरचितः वादसुधाकरः १० शाब्दे ब्रह्मणि निष्णात. परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ इति वात्सल्यवान् विभ्रत्तद्रूपं पातु माधव. ॥ १ ॥ कोलाहलोऽत्र कुधियां न प्रत्यूहो विकिनाम् ।। कलिदोषो रमानाथदासमीष्टे न वीक्षितुम् ॥ २ ॥ आख्यातार्थधात्वर्थनिर्णयः। आख्यातस्य कृतौ शतिर्न तु कर्तरि कृत्याश्रयत्वमेव हि कर्तृत्वं, तब कृतिरूपमित्यनन्तकृतीनां शक्यतावच्छेदकत्वे गौरवादिति तार्किकाः । नचैवं रथो गच्छतीत्यादावचेतने रथे कृतेर्वाधादाश्रयत्वादौ लक्षणायां लक्ष्यतावच्छेदकगौरवेण साम्यमिति वाच्यम् । अतिरिक्तशक्तिकल्पना- पेक्षया क्लप्तायां शम्यसंबन्धरूपलक्षणाया गौरवाभावात् । ननु लक्षणा- श्रयणे कथं वर्तमानत्वादीनामन्वयः युगपद्वृत्तिद्वयाऽनभ्युपगमादिति- चेन्न । शक्ततावच्छेदकलक्षकतावछेदकयो/दात् । लट्त्वेन हि वर्तमान- त्वे शक्तिः । लकारत्वेन लक्षणेति । अत एव सदुचरित इति न्याया- कथं कृतिवर्तमानत्वयोर्युगपद्बोध इत्यपि नाशङ्कयम् । लकारत्वलट्त्वरूप- शक्ततावच्छेदकभेदान् । ननु तथापि लक्षणाज्ञानजन्याश्रयत्वाद्युपस्थि- तेः पृथक् हेतुत्वकल्पने गौरवमिति चेन्न, तद्विषयकशाब्दबोधं प्रति तद्विप- यावृत्तिज्ञानजन्योपस्थितित्वेनैव हेतुतया लक्षणाज्ञानम्य पृथग्घेतुत्वा- ऽभावात् । घटपदात्समवायेनाकाशस्मरणे तच्छाब्दवोधवारणाय वृत्तिज्ञा. नोत विशेषणम् । अथैवमनुकूलत्वादीनां संसर्गाणां शाददबोधविषयत्वं दुर्लभमिति चेन्न, घटपदादुपस्थितस्य घटत्वस्य विशध्यतयाऽन्वयवारणाय तद्धर्मप्रकारस- तद्विशेभ्यकशाब्दनोवं प्रति तद्धर्मप्रकारकतद्विशेष्यकत्तिज्ञानजन्योर- ·२ वादार्थसंपदा स्थितहेतुत्यावश्यकतया संसर्गस्य तनप्रकारत्वामानादोपान् । तर ता, वृत्त्यनुपस्थितस्यापि संसर्गस्य शाब्दयोधविषयत्वे राजपुरुष इन यावत्संयन्धमानापत्तिः जन्यजनकभावादेरपिसंभवादिति चेन्न, तात्पर नियामक्त्यात् । अदमवधेयम्-आरयातस्य कर्तृवाचकवाभावे पच्यते तण्डुलेने 'फर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः' इत्यतिदेशाकर्मणि द्वितीयापत्तिः । वैयार णानां तु लिइ याशिव्यष्ठिति द्विलकारफाल इत्यनुवृत्तेर्लकारवाच्यः कर कर्मवदित्यान्नातिप्रसङ्गः । भावे लकारे च लकारेण पर्तुरनुपस्थिते. ।। भत्तव्यं फुमूलेनेत्यत्रापि कर्मवत्कर्मणेति कर्मवदाये (भावे) प्रत्ययाना- त्तिः ।अस्मन्मते च लकारवाच्यत्यैव कर्तुः कर्मवद्धावात्कृति कर्तुः कर्मवत्त्वा भायेनोत्तदोपभावः । नच लकारवान्यकृत्याश्रयः कर्ता कर्मवदित्यान्नि स्तारः शब्दयः लकारस्य तत्र विष्ठित्त्याश्रयत्ववाचकत्वेन कृतिवायकत्वा- भावात, तदाश्रयत्वस्याप्यसंभवाञ्च । नच लकारार्थसंरयाश्रय. कर्मा कर्मवदित्यर्थ इति वान्यम्, पन्यमानस्तण्डुल इत्यादी लकारेण संख्याया अनुपस्थित्या कर्मवद्धावानापत्तेः । अत एव लकारार्थकर्तृत्वानयः कर्ता कर्मवदित्यर्थेऽन्यत्र न निर्वाहः वाचनिकातिरिक्तवचनारम्भस्यैव गुरुत्वात् । किंच लक्षणायाः शक्यानुसंधानपूर्वकत्वाक्षणायां लाघवं नियुक्ति- कमेव । अत एव निपादस्थपति याजयेदित्यत्र निपादश्चासौ स्थपतिश्चेति कर्मधारयो न तु निपादानां स्थपतिरिति तत्पुरपः पूर्वपदे लक्षणामसङ्गा- दिति सफलसिद्धान्त. । अत एव राजपुरोहितौ स्वाराज्यकामा यजेयाता- मित्यत्र राजा च पुरोहितश्चेति द्वन्द्वो नतु राज्ञः पुरोहिताविति तन्पुर- पो लक्षणाप्रसङ्गादिति सर्वसिद्धान्त: । अत एवोद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यनोद्भिन्छन्दः कर्मनामधेयमुद्भिच्छन्देन सनित्रादिकं गृहीत्वोद्विद्धता यागेनेत्यर्थाश्रयणे तु मत्वर्थलक्षणापत्तिरिति उद्भिदधिकरणं संगच्छते । वस्तुतस्तु फलन्यापारयोरुभयोर्धातुलभ्यलादसण्डशक्तिरूपमाश्रयत्वमे- वारयातशक्यतारच्छेदकमिति नगौरवसंभावना । तार्किकपरिभाषया य- नत्वस्येव शाब्दिकपरिभाषया आश्रयत्वस्याप्यतिरिक्तत्वे वाधकाभावात् । कुमारीमार्य इत्यादौ जातेश्चेति पुंवद्भावप्रतिषेधसिद्धये कौमारादीना- मपि जावित्वमभ्युपगच्छतां भाष्यकारादीनां नित्यैव जातिरिवि निय- म्ात् । अत एव दीधितिताऽपि सिद्धान्तलक्षणेऽधिकरणत्वादीनामतिरि- ·। १० ग्रन्थः] वादसुधाकरः। क्तत्वं स्वीकृतं तस्य हि अधिकरणस्वरूपत्वे आधेयस्वरूपत्वे वा परस्परा- संयुक्तघटभूतलसत्त्वेऽपीदानी भूतलं घटवदिति प्रत्ययप्रसङ्ग इति विस्तर- स्तत्रैव । किंचाश्रयत्वं नित्यमेवास्तु उत्पादविनाशव्यवहारस्तु निरूपितत्वा- झुत्पत्त्यादिकमादायैवास्तु वायुत्वरूपयोः समवायस्यैकत्वेऽपि रूपनिरू- पितत्वाभावेन वायौ रूपवत्ताप्रतीत्यभाववत् । किंच लकारस्य यन्नार्थत्वे पचन्तं चैत्रं पश्येत्यादावपि यत्नमानबोधा- पत्तिः। तथाचानन्वयः । नहि तन्न यत्नस्याश्रयतासंबन्धेनान्वयः संभवति नामार्थयोरभेद इति नियमात् । नच तत्र शत्रादीनां कर्तरि शक्तिः शक्त्या स्थानिनामेव तार्किकमते वाचकत्वात् स्थान्यर्थेन निराका• इतया 'कर्तरि कृत् । इत्यस्य तत्रानुपस्थितेः । अन्यथा पच्यमान इत्य- त्रापि तदापत्तेः । अथ पचन्तमित्यादौ लकारस्य कर्तरि लक्षणेति चेत्सत्यं, पाकपदादीनां तद्वति लक्षणया पाको देवदत्त इत्यादेरप्यापत्ते । किंच लाक्षणिकं नानुभावकं लाक्षणिकार्थस्य बोधे पदान्तरसममि. व्याहारः कारणमिति तार्किकसिद्धान्तात्स्वादिसमभिन्याहारस्य ताह- शबोध प्रति हेतुत्वकल्पने पचमानः पच्यमान इत्यनयोवैलक्षण्यानापत्तिः यत्तु किं करोतीत्यत्र किंविषयको यत्न इत्येवं यत्नार्थककरोतिना प्रश्ने पचतीत्युत्तरदर्शनादाख्यातस्य यत्नार्थत्वमिति, तत्र कृमो यत्नार्थत्वे यतिवदकर्मकत्वापतेः । किंच यत्नमात्रार्थत्वे क्रियते घट. स्वयमेवैत्यादी कर्मवद्धावानापत्तौ यगायनापत्तेः । कर्मावस्थायां या क्रिया सा कर्बव- स्थायां चेत्तदेव 'कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः' इत्यस्य प्रवृत्तेः । कृतिश्च न घटादिनिष्ठा । प्रभवाक्ये यत्नविशिष्टे जिज्ञासितसंबन्ध उत्तरे त्वाश्रय- त्वादिविशिष्ट इति वैषम्यात् । एतेन पचति पाकं करोतीति यत्नार्थ- ककरोतिना विवरणादाख्यातस्य यत्नोऽर्थ इत्यपास्तम् । उक्तरीत्या कृत्रो यत्नार्थत्वाभावात् । किंचाचेतने स्वरसतः कर्तृपदप्रयोगाभावात्कृमो यत्नार्थत्वमित्येव भवतामाग्रहः स चापार्थः । वीजादिनाऽङ्कुरः कृतो रथो गमनं करोती. त्यचेतनेऽपि कृषःप्रयोगात् । अत एव भवतामचेतने कर्तृपदप्रयोगः । अत- एव पचतीस्युक्ते कः किंजातीय इति कर्तृविषयकप्रश्नानुभवः सार्वज- नीनः । किंच लः कर्मणि चेति सूत्रे कर्तृशब्दस्य कर्तृत्वपरतया कर्तृत्वं कृतिरेवेति तद्विरोधपरिहारे कर्तरि कृदित्यनापि कृत्यर्थत्वापत्तेः। तत एवं कर्तरीत्यस्यानुवृतेः शब्दाधिकाराश्रयणेऽपि क्लेश एवं ] ·पादार्यसंपदः अय तन नागार्थयोरमंद इति नियमात् फाचित्वमिति चैन पचन धैन इत्यादायपि लकारस्य कर्तृवाचकवापत्तिः । अभेदस्योभ- यत्र तुल्यत्यान। कीटशोऽनियमः नामार्थयोरभेद पवेति अभेदो नामा- धयोरेय वेति । आये राक्षः सुतस्य धनमित्यादौ व्यभिचारः, द्वितीये तु तोक परतीत्यत्र । ननु नामार्थयात्वर्थयोनीमार्थयोश्च माक्षानेदान्वयो नये नियमः । राशः सुनस्येत्या स्मित्यर्थसंबन्धद्वारान्ययो ने स्यात् रामपुरुष इत्या तु राजपदस्य गजसंबन्धिनि लक्षणयाऽमेद् एव । ग्रामोदकादायप्युद्यपदस्योदकमकप्राप्ति कर्मणि लक्षणा । उपकु. म्भमित्यादौ पुम्भादिपदस्य कुम्भादिसमीपादौ, धवसदिरावित्यादी तु द्वयोरपि प्रधानत्वेन परस्परं संबन्धाभावात् । एवं तर्हि पचतिकल्पमि- त्यादावुक्तव्युत्पत्तिवलादेव कार्योऽस्तु | नच तत्र नाम्नः समुदायस्यार्थ एव नास्तीति गड्यम् , पाचक इत्यादावपि तन्मते समुदायाविरहात् । तस्मानामजन्यगोपविषयत्वमेव नामार्थत्वम् । किंच कर्तुरवाच्यत्वे पचति चैत्र इत्यादौ कर्तुरनभिधानात्तृती: यापत्तिः । अयायमाशय:-अभिहितसंख्याके करि तृतीया । तद्यया कर्तृकरणयोधैकयोरित्यादीनामेकवाक्यनयाऽनभिहित कर्तृगतैकत्वे इत्यर्थ इति चेदेवं सर्हि 'कृष्टपन्या नीयः' इत्यत्र कर्मकर्तरि कर्तृसंरयाभिधाना- भावात्तृतीयापत्तिः । पाचको देवदत्त इत्यादी कृत्तद्धितसमासेपु संरया- भिधानाभावेनागतेः। नन्वनभिहिते कर्तृत्वे इत्यर्थोऽस्तु अस्ति च पाचक इत्यादावपि विशे- पणतया कृतेरभिधानमिति चेन्न । कृष्णस्य कृतिरित्या कृतेरभिहित येन कर्तरि षष्टयनापत्तेः । तण्डुलः पच्यते स्वयमेवेत्यादौ तण्डुलपदात्तृतीया- पत्तेः तत्रापि कृतेरनभिधानात्। सिद्धान्ते तु कर्तुरभिहितत्वातत्र प्रथमा। किंच धातुनैव कृतेरभिधानात् देवदत्तेन रियत इत्यत्र तृतीयानापत्तिः । आश्रयत्वं तृतीयार्थ इति तु दुर्ववानुशासनाभावात् । नन्वारया- तस्याश्यार्थत्वे ,वीजाभावः देवदत्ताराधेयतया पाकादावन्वयसंभवा- दिति चेन्न । नामार्थधात्वर्थयोः साक्षाढ़ेदान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । अन्यथा तण्डुलः पचतीत्यपि प्रयोगापत्तेः । कर्मतासंबन्धेन तण्डुलस्य पाकेऽन्यय- संभवात् । किंचाख्यातस्य कर्तृवाचित्वाभावे पचति चैत्र इत्यादावनुभव सिद्धस्य सामानाधिकरण्यस्यानुपपत्तिः । ततश्च पचन्ति चैत्र इति प्रयो- ·१० ग्रन्थः] वादसुधाकरः। गप्रसङ्गः । अस्मन्मते त्वमेदान्यथानुपपत्त्या न्यायसिद्धं समान- वचनकत्वम् । अथ चैत्रादिगतसंख्याभिधायित्वमेव चैत्रादिसामानाधिकरण्यमिति चेदेतन्मते संख्यायाः कुत्रान्वय इत्यत्रैव नियामकाभावः । अनाहुः- भावनान्वयिनि संख्यान्वयः भावनान्वययोग्यश्चेतराविशेपणीभूतप्रथ- मान्तपदोपस्थाप्यः चन्द्र इव मुखानि दृश्यन्त इत्यत्रेवार्थसादृश्यस्य विशे- पणे चन्द्रे संस्यान्वयवारणाय इतरविशेपणेति । भावना च संख्याकाला- तिरिक्तप्रत्ययार्थ इति । अथ कथं न पचति चैत्र इत्यत्र भावना(न)न्व- यिनि पाकानुकूलकृत्यभाववति चैत्रे संख्यान्वय इति चेन्न । भावनान्वय- योग्यताया एव विवक्षितत्वात् । अत एव भावनान्वययोग्यश्चेत्युक्तम् । परे तु परंपरया भावनान्वयमूरीचक्रुः । अत्र वदन्ति । भावनान्वयिनि संख्यान्वये परेतेत्यनेष्टसाधनत्वान्दि- तपाके संस्यान्वयापत्तिः इष्टसाधनत्वाचतिरिक्तत्वेन विशेपणे तु तदेव गौरवम् । यत्तूक्तनियमस्वीकारे लाघवमेव वीजम् । तथाहि भावनान्वयबो- धायाऽपरपदार्थचैत्रायुपस्थितिक्ल्पनमावश्यकम् । तथाच तत्र संख्यान्वय- स्वीकारे पदार्थान्तरोपस्थित्यकल्पनप्रयुक्तलाघवमक्षुण्णमेवेति चेन्न । शा- ब्दिकमते भावनाया आख्यातवाच्यत्वाभावात् । आख्यातार्थे आश्रये संख्यान्वयस्वीकारे पदान्तराऽननुसंधानेन लाघवात् । तथाच संख्या- बोधं प्रत्याख्यातजन्याश्रयोपस्थितेहेतुत्वं बोध्यम् । एतेन युष्मदादि- समानाधिकरणे इत्यस्य युष्मदर्धगतसंख्याभिधायिनीत्यप्यर्थोऽपास्तः । संख्यान्वयस्यानिश्चयात् । अतित्वं भवतीत्यत्रापि मध्यमत्वापत्तेश्च स्वच्छ- ब्दस्यैव त्वत्कर्मकातिक्रमणकर्तरि लक्षणया युष्मदर्थ एव संरयान्वयात् इत्यलम् । आख्यातस्थले क्रियाविशेष्यकः शाब्दबोधः प्रथमान्तविशेष्यकः शा- ब्दयोधो वा । अनाहुः-पश्य मृगो धावतीत्यत्र प्रधानदर्शनक्रियां प्रति मृगस्य कर्मत्वात् द्वितीयापत्तिः । ननु तार्किकमते नायं दोपः, वाक्या- र्थस्य कर्मत्वाद्वाक्यस्य प्रातिपदिकत्वाभावेन द्वितीयाया असंभवात् । अत एव कैयटादयोऽपीत्यमेव समादधुः । अत एव 'प्रमादमुं नारद इत्य- बोधि सः, इत्यादी वाक्यार्थरय कर्मत्वान्न द्वितीयेति समादधते । यत्तु तन निपातेनाभिहितत्वान्न द्वितीयेति तन्न । 'अनभिवानं च तिकृत्त·ur वादार्थसंग्रहः [३ मारः द्वितसमासै.' इत्येव भाष्ये पाठादिति चेत्सत्यम् । तदेव तु भवन्मतं दुवैचम्। तपाहि-वैयाकरणाना मते पारपविशिष्टा क्रिया वाक्यार्थ' । तर धावतीत्यस्य प्रातिपदिक्त्वाभायेन न द्वितीयेति युक्तोऽयं समाधिः । तार्षि- फमते तु प्रियाविशिष्टप्रथमान्तार्थस्य वाम्यार्थतया तस्य धर्मत्वं दुर्वार- मेय । न्यया पचन्तं पैनं पश्येत्यादावपि पायानुकूलतिविशिष्टस्य घेवस्य धर्मतया द्वितीयानापत्तेः । अत एव नीलो घटः परोतीति न प्रयोगः । नच नीलं परोति घटं करोतीति पृथगेव भाप्यरीत्या कर्म- यात द्वितीयेति वाच्यम् । एवमपि विशिष्टस्य कर्मनामादाय प्रथमापत्ते- दुरित्वात् । स्यादतत् । पश्य लक्ष्मण पम्पाया परः परमधार्मिर । इत्यादी वादे, प्रातिपदिकत्वसंमनात् द्वितीया दुरिति चेन्न । तना- प्यस्त्यादितियाध्याहारेणैव बोधात् । अत एर धिक देवदत्तेत्यादी विगा- दियोगेऽपि न द्वितीया, संबोधनं मियाया विशेषणमिति सिद्धान्तितत्वेना- स्मन्मतेऽध्याहतच्यिाया एव विशेष्यत्वात् । अतएव शृणु देवदत्तो गाय- तीत्यत्र गानादरेव वर्मत्वमनुभवसिद्धम् । एतेन- श्रुत्वा ममतन्माहात्म्य तथाचोत्पत्तय शुभाः । इत्यनोत्पत्तीरिति द्वितीयावारणायापत्वं खोकुवन्त परास्ता । तत्रा- प्य याहवायाः सन्तीत्यादिप्रियाया एवं विशेष्यत्वात् । अथ प्रथमान्तस्य विशेष्यत्वाभावे- 'सुरथो नाम राजाभूत्समस्ते क्षितिमण्डले । तस्य पालयत. सम्या' इत्यादौ तच्छब्देन सुरथपरामशानापत्तिरिति चेदेव तर्हि- तुल्येऽपराधे वर्भानुर्भानुमन्तं चिरेण यत् । हिमांशुमाशु प्रसते तन्त्रदिन्न स्फुटं फलम् । इत्यादौ तच्छरदेन प्रसनस्य परामशांनापत्ति । अत एव च भाव- प्रधानमाख्यातमिति यास्ववचनमप्युपपद्यते । नयाख्यातार्थेषु सरया- कालादिषु भायनाया. प्राधान्यमिति तदर्थः शयः । यत्रोभे भावप्रधान भवत इति निरुतवचनमुपादाय योमे गामात्याते भवतस्तन मार. प्रमाने क्रियामधाने इत्यर्थ इति तद्वाप्यव्याख्याया असगतिः । किंच पठन् गच्छनीतिवत्पठति गच्छतीत्यपि प्रयोगापत्ति । पाठा. - ·७ १० ग्रन्थः] वादसुधाकरः। नुकूलकृतिमांश्चैत्रो गमनानुकूलकृतिमानिति बोधसंभवात् । शाब्दिकमते तु क्रिययोः परस्परमनन्वयान तथा प्रयोगः । कथं तर्हि पचति भवती- त्यत्र पाकक्रिया भवतिक्रियायाः कत्र्यों भवन्तीति भाष्यम् । अत एवं तिङन्तोपस्थापिता क्रिया नियान्तरैः समवायंगच्छतीति उक्तंभाष्य एवेति चेत्सत्यम् । कर्तृकर्मभावेन क्रिययोः परस्परमन्वयो भवति नतु करणत्वे- नेति कैयटेन व्याख्यातम् । किंच धात्वर्थव्यापारप्रकारकशाब्दबोधं प्र- त्याख्यातजन्योपस्थितस्तार्किकमते हेतुतया- पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दनं मुपाण रत्नानि हरामराङ्गनाः । विगृह्य चके नमुचिद्विपा वली य इत्यमस्वास्थ्यमहर्निशं दिवः ।। इत्यादौ पुर्यवस्कन्दनरूपाऽस्वास्थ्यक्रियेत्याद्याकारकान्वयाभावे धातु- संबन्धे विहितस्य लोडादेरनापत्तिः। किंच धातुसंबन्धे प्रत्यया इत्यस्य धात्वर्थानां परस्परसंबन्धे सति यस्मिन्काले प्रत्यया उक्तास्ततोऽन्य- त्रापि भवन्तीत्यर्थः । वर्तमानसामीप्य इत्यादिना कालयाधस्यैव प्रका- न्तत्नात्काल एव वाध्यते । तत्रापि कृदुपस्थाप्यस्य गौणत्वानापत्तौ उक्तकालयाधरूपव्यवस्थाया अनुपपत्तिर्बोध्या । अपि च सुदृष्टिश्चेदभवि- प्यमुभिक्षमभविष्यदित्यादी क्रिययोः कार्यकारणभावेनान्वयाभावे हेतु- हेतुमतोलडित्यादरप्रवृत्त्यापत्तेरिति दिक् । धातूना तु फलव्यापारोभयवाचकत्वं नतु व्यापारमात्रवाचकत्वम् । नच कर्मणि द्वितीयेत्यत्र कर्मपदस्य कर्मत्वपरतया कर्मत्वं च फलमेवेति फलं द्वितीयार्थ एवेति नैयायिकनव्योक्तं शङ्कयम्, सकर्मकाकर्मकत्ववि- भागानापत्तेः फलव्यापारोभयवाचकत्वं सकर्मकत्वं केवलन्यापारवाचक- त्वमकर्मकत्वमिति तैः स्वीकारात् । नच यद्धातुसमभिव्याहारे फलं च्यापारश्च प्रतीयते स धातुः सकर्मक इति तहक्षणमस्त्विति वाच्यं, कर्मप्रयोगे सकर्मकत्वज्ञानं सकर्मकत्वज्ञाने च कर्मप्रयोग इत्यन्योन्याश्रया- पत्तेः । अथायमाशयः-संयोगरूपफलयोधे गमधातुसमभिन्याहारः कारणमावश्यकश्वायं कार्यकारणभावः अन्यथा गच्छतील्यत्र विभागा- नुकूलव्यापार एव कुतो न प्रतीयत इत्यत्र नियामकाभावात् । गमधा- तुसमभिन्याहारस्य कारणत्वापेक्षया गमधातोः कारणत्वे एव लाघवात् । अत एव पाको गमनमित्यत्र न पर्यायता । नच तत्र ततत्फलावच्छिन्ने व्यापारे लक्षणा, तात्पर्यग्राहक विना लक्षणाया अप्यसंभवात् , स्वरसत एव तद्वोधोदयेन लक्षणाया अयुक्तत्वाच्च । बोधकत्वं स्वीकृत्य वाचकत्वं .

·१० ग्रन्थ ] वादसुधाकर । प्रीसमवधानस्यैव तन व्यापारात् । तचेद वर्तमानत्वादिलकारद्योत्य वाच्यं वेति पक्षद्वयमपि क्षोदक्षममेव । कालस्य नियारूपतया रियामानस्य च धातुवाच्यत्वात् रकारो द्योतक एव । अथवा क्रियागत वर्तमानत्वादि लकारवाच्यमेवेत्यन्यन विस्तर । परोक्षत्वमतीतत्वमनद्यतनत्व च लिडर्थ । परोक्षत्व च वसाक्षात्का- राविषयत्वम् 'व्यातेने किरणावलीमुदयन ' इति त्वयुक्तमेव । एव ' चक्रे सुबन्धु सुजनैकबन्धु ' इत्यपि । यत्तु णलुत्तमो वेति ज्ञापकादपरोक्षेऽपि लिड् भवतीति तन्न, चित्तविक्षेपादिना स्वनियाया प्रत्यक्षत्वाभावे उत्त- मप्रयोगात् यथा 'बहु जगदपुरस्तात्तस्य मत्ता किलाहम्' इति । यत्तूक्त वर्द्धमानेन तिइन्तप्रतिरूपकोऽय निपात इति तच्चिन्त्यम् । तथा सति धात्वर्थतावच्छेदकफलाश्रयत्वाभावेन किरणावलीमित्यस्य कर्मत्वा. नापत्ते । इत्यारयातार्थधात्वर्थनिर्णय । समासार्थनिर्णय । समासस्थले विशिष्टस्यैवार्थवत्त्व घटादिपदे घकारादीनामिर तनाप्यव- यवाना निरर्थकत्वादिति शाब्दिका ।तार्किकास्त्ववयरशक्त्यैव निर्वामि- च्छन्ति तन्मते समासे वृत्तिमत्त्वरूपार्थवत्त्वाभावात्प्रातिपदिकत्वानापत्ति । अवयवार्थमादाय समुदायस्यार्थवत्त्व तु न सभवति, एवमपि समुदायस्य शक्तिलक्षणयोरसभवात् । अर्थवत्त्व ह्यन सूने वृत्तिमत्त्वमेव । अन्यथा गवि- त्ययमाहेत्यादावपि प्रातिपदिकत्वापत्ति । सिद्धान्ते तुअनुकार्याऽनुकरण- योरभेदविवक्षाया सादृश्याद्गोशब्दादीनामुपस्थापक्त्वेऽपि वृत्त्योपस्थापक- त्वाभावानार्थवत्त्वम् । नच तत्र समासग्रहणान्प्रातिपदिकत्य, तथासति स- मासमहणस्य नियमार्थत्वाभावे वाक्यस्यापि प्रातिपदिकत्वापत्तौ सुब्लुगा- पत्ते । मूलकेनोपदंशमित्यादौ ऋगणपरिभाषया प्रातिपदिकत्वापत्तेश्च । राजपुरुष इत्यादौ नामार्थयोरितिनियमाद्राजाभिन्न पुरुष इति बोधाप- त्तिश्च । राजपदस्य राजसन्धिनि लक्षणया राजसमन्ध्यभिन्न पुरुष इति लोभायुपगमे तु राशीवासी इत्यार समानापिकरगणापुमहाप्रपालि । वृत्ते प्राक् यन सामानाधिकरण्य तव पुवद्भाव इत्युत्तौ तु मृगीव चपला मृगचपलेत्यादावपि पुवावानापत्ते । अन हि सदृशलक्षणया सामाना- धिकरण्यम् । एव चिनगुरित्यादावपि चिनाऽभिन्ना गौरिति योधवारणाय ·१० वादार्थसंग्रहा [३ भाग. गोपदस्य चिरगवीस्वामिनिलमणा, चित्रपदं तात्पर्यप्राहकमिति सिद्धान्त सोऽन्यसंगत , समानाधिकरणलक्षणबद्धावानापत्ते, अनेकपदस्यकरिम- अथे वर्तमानत्वाभावान् । देवदत्त पण्डितं जानीहीत्यादाविव देवदत्तप- ण्डितं जानीहोत्यादावपि पाण्डित्यस्य विधेयत्वापत्तेचा अत एव पटुरहं ग्र. वीमीत्यत्रात्मदो द्वयोश्चेत्यनेन शप्तस्य बहुवचनस्य सविशेषणानामित्यनेन प्रतिषेधो भवति । वयं ग्राह्मणा इत्यर तुम्राह्मणत्वस्य विधेयत्वेन विशेषण- त्वाभावान्न निपेयः। किंचावयपानामर्थपत्त्वे ऋद्धस्य राज्ञ. पुरप इत्यादाविन सदस्य राजपुरुप इत्यपि विशेषणयोगापत्ति । नच यन समासघटकीभूतपदव- हिर्भूतपदसापेक्षस्वमभेदेन तर समासोऽसाधु । अत एव शरैः सातितपत्रो- ऽयम्' इत्यादौ न दोप इति वाच्यं, एतद्वचनारम्भस्यैव गुरत्वात् । मम । सापेक्षमसमर्थवदिति न वाचनिक किंतु पदाथैकदेशवान द्धादीनाम: न्वय इत्यभिप्रायस्म् । देवदत्तस्य गुरुकुलमित्यादौ तु लोके वोधोदयेन व्युत्पत्तिवैचिन्यादेकदेशेऽप्यन्वय स्वीनियते । एतदभिप्रायेणैवोच्यते भवति वै नित्यसापेक्षस्य वृत्तिरित्यसमर्थमित्यस्य हि लोके बोधाजनक इत्यर्थ । अथ तार्किकमतऽपि राजपदस्य राजसंरन्धिनि लक्षणाभ्युपगमेनैकदे- शत्वादेव न रद्धादीनामन्वय इति चेन्न । कण्ठेकाले दास्याःपुन इत्यादौ रक्षणाया मानाभावेन तत्र विशेषणान्वयापत्ते. 1 किंच यस्य राजपुरुष इत्यत लुप्तपप्वयनुसधानाच्छाब्दयोपस्तस्य पुरुषस्य तादृशः- योगापत्ते१रत्वात् । नहि तन पष्ठी नानुसयेति राजशासनमस्ति । अपिच वृत्तेरर्थवत्त्वाभाने पुरषो ज्यान इव शूर इत्यादावित्र पुरुषव्यात. शूर इत्यस्य तुल्यार्थस्वापत्तौ उपमितं व्यायादिभिरित्यत्र सामान्यामयोगे इति निषेधात्समासानापत्ते । सिद्धान्ते तुपात्तवातिरिक्तधर्मेण सादृश्यग्रहणे समासो भवत्येव अत एव भाष्याब्धि कातिगम्भीर ' इत्यनापि ततदुरव- गाहत्यादिना सादृश्यम् । अत एव वपट्कर्तुं प्रथममक्ष इत्यत्र भक्षणमु- दिश्य न प्राथम्यविधिरिति मीमासकसिद्धान्त । अत एव चेशविशेषयो समासे सनि अविमृष्टविषेयतादोपापत्तिरित्यारारिका' एवं राक्ष पुरुष शूरश्च भवतीति वाक्ये राजसमन्धशूरत्वोभयम्य पुरुषे वोषवद्राजपुरुष शुरश्चेत्यपि प्रयोगापत्ति । चि राजपुरुष इत्यादी पाठयादिलोपे पाणिपादमित्यादौ चादिलोपे च गौरवात् । तस्मातङ्कमादि- ·१० ग्रन्थः] वादसुधाकरः। । पदवसमासेऽपि शक्तिकल्पनमुचितम् । अथ राजपुरुपादेः समुदायस्य शक्तत्वे निपादस्थपतिं याजयेदित्यत्र निपादानां स्थपतिरिति न तत्पुरुषः पूर्वपदे संबन्विनि लक्षणाप्रसङ्गात्, किंतु कर्मधारयो लाधवादिति सिद्धा- न्तासङ्गतिरिति चेन्न । तत्पुरुपे संबन्ध्यादिरूपाधिकपदार्थान्तर्भावेणैकार्थी- भावकल्पनमित्यत एव गुरुत्वात् । अत एव बहुव्रीहावन्यपदार्थान्तर्भावणे- कार्थीभावः कल्पनीय इति तत्पुरुषापेक्षया तस्य जघन्यत्वम् । नञ्समासे वारोपितत्वस्य नना घोतितत्वादनाह्मण इत्यस्यारोपितत्राह्मण इत्यर्थः । ब्राह्मणभिन्न इत्यादिस्त्वार्थिकोऽर्थः । अत एवौत्सर्गिकं तत्पुरुपस्योत्त- (पदार्थप्राधान्यमपि सिध्यतीत्यसर्वस्मै इत्यादौ सर्वनामत्वात्स्मायादयः । ननु शाब्दिकमते नमो द्योतकत्वादब्राह्मण इत्यादावेका भावासंभवः भिन्नार्थशब्दानामेकार्थवृत्तित्वस्यैवैकार्थीभावपदार्थत्वादिति चेन्न । ब्राह्मण- स्वमारोपश्च ब्राह्मणशब्दार्थः । तयोश्च परस्परं विषयविपयिभावेनान्वयः । आरोपविपयवाह्मण्यवानित्यर्थः । इदमेव नमो द्योतकत्वम् । एचंचतादृश- पदार्थयोः परस्परमन्वयमात्रेणैका भावव्यवहारात् । भाष्यानुसारिणस्तु नमोऽभाव एवार्थः। सच प्रतियोगिनि विशेपणं विशेष्यो वेति पक्षद्वयम् । आये घटो नास्तीत्यत्राभावप्रतियोगिघटकर्तृकासत्तेति बोधः । अत्वं भवसीत्यत्र भेदप्रतियोगित्वदभिन्नायिका भवनक्रियेति बोध इति युष्मदर्थसामानाधिकरण्यसत्त्यान्मध्यमत्वादिव्यवस्था सिध्यति। त्वत्प्रतियो- गिकभेद्वानित्यर्थे तु तदसिद्धेः। एवं न घटा वर्तन्ते इत्यत्र बहुवचनमपि सिध्यति। अभावपरत्वे तु तस्यैकत्वात्तदनापत्तेः । एवं सेव्यतेऽनेकया सन्न- तापाया, अनेकमन्यपदार्थे इत्यत्रोत्तरपदार्थप्रधानत्वादेकवचनं सिध्यति । 'तपन्त्यनेके जलधेरिवोर्मयः' इत्यत्र त्वनेकशब्दस्यैकशेषेण पोषः। द्वितीये स्वभावविशेष्यक एव वोधः । उत्तरपदकार्य तु अनभ्समास इति ज्ञाप- कादित्यन्यत्र विस्तरः ।। इति समासार्थनिर्णयः। उपसर्गाणां द्योतकलमेव नवाचकत्वम्। अनुभूयते सुसमित्यत्र धात्वर्थ- तावच्छेदकफलशालित्वाभावेन कर्मणि लकारानापत्तेः । एवं चादीनामपि द्योतकत्वम् । अत एव साक्षात्कियते हरिरित्यादौ हरेः साक्षात्कारकर्मता । एतेन प्रादीनां द्योतकत्वं चादीनां वाचकत्वमित्यर्घजरतीयमपास्तम् । ननु चादीनां वाचकत्वाभावे स्वीकारार्थादोमितिपदाच्छाब्दबोधा- ·बादार्थसंग्रह [३ माग. नापत्तिरिति चेन्न, निपातानामेर द्योतस्त्वनाव्ययान्तरस्य द्योतक्त्वाभा- वात् । ननु रोफिरिपयत्वं निपातार्य । परोतश्च तद्नुयूलो व्यापारी- र्य । तथाच प्रामं गच्छतीत्यत्र द्वितीयाकलाश्रयत्वेन, साक्षालि यनं हरिरित्सनापि करोत्यर्थजन्यनिपातार्थफलाश्रयत्वादेव कर्मत्वम- स्त्विति वाच्यम् । फेयर व्यापारवाचकत्वम्य पूर्व निगस्तत्वात् । सिंच निपावाना वाचरत्वे शोभन समुच्चयो द्रष्टव्य इतिवच्छोभ- नश्च द्रष्टव्य इत्यपि प्रयोगापत्ति । घटस्य समुच्चय इति वद्धटस्य च इति प्रयोगापत्तिब्ध । ननु शोभन समुच्चय इत्यादौ नामार्थत्वादमंद एव शोभ- नश्चेत्यादौ तु निपातार्थत्वाच्छोभनवृत्ति समुच्चय इति भेदान्वय एव निपाताविरिक्तनामार्थयोरेवाभेदस्वीकागदिति चेन । निपातातिरिक्त्व. विशेषणप्रवेशस्यैन गुरत्वात् । अपि च- शरैररिवोदीच्यानुद्धरिप्यत्रसानिए । इत्यादावनन्यय । अप्रोनसदृशै शरै रससदृशानुदीच्यानुद्धरिप्य- नित्यर्थ । स चोस्रादिपदाना तत्सदशपरत्वे इयशदस्य द्योतक्त्व च सग- च्छत । तथाहि-उरिति करणे तृतीया । नचोस्रोऽन करणमिपश दार्थ- सदृशस्य करणत्वेन तु वत्र रियाया आवृत्योऽप्रकरणसर्मकोद्धरण- सदृशशरफरणकोदीन्यामकोद्धरणमित्यर्थान दोप इति वाच्यम् । वार- द्वयमिवश दप्रयोगासगते । उपसर्गत्वापेक्षया निपातत्वस्याधिरवृत्ति- तया तवच्छेदेन द्योतकताया कल्पयितुमुचितत्वाच । सामान्ये प्रमा- णाना पक्षपातात् । निपातत्व चाखण्डोपाधिरूप जातिरूप वोभयथापि प्रादिचादिसाधारणमेव । नञ्तत्पुरुपे उतरपदार्थप्राधान्यमिति प्रसादस्य पूर्वपदद्योत्यं प्रति प्राधान्यमित्याशय । द्योत्यार्थेन चार्थनत्त्वात्प्रातिप- दिकत्वमपि । इतिचाद्यर्थनिरूपणम् । जातिरेव शदार्थ इति मीमासका । तथाहि-व्यक्तीनामानन्त्यादेक- व्यक्तौ शक्तिप्रहे व्यक्त्यन्तरवोधाच न व्यत्ती शक्तिसंभर । जाति- विशिष्टाया व्यक्ती शक्तिरित्युक्तौ तु 'नागृहीवविशेषणा बुद्धिविशेष्य. मुपसनामति' इति न्यायादावश्यकत्याच जातादेव शतिरस्तु व्यक्ति- वोधम्त्वाक्षेपात् । नचाक्षेपितव्यक्त पदार्थत्वाभावाद्गामानयेत्यादौ कथ व्यक्ती कर्मत्वाद्यन्वय. प्रत्ययाना प्रत्यान्वितस्वार्थनोधकत्वादिति ·१० ग्रन्थ ] वादसुधाकर.। वाच्यम्, लक्षणया तस्या अपि प्रकृत्यर्थत्वात् । लक्षणैव बनाक्षेपशदार्थ । (नचानुपपत्तिप्रतिसपान विना कथ लक्षणेति वाच्य, निस्टलक्षणाया. तदनपेक्षणात् ।) ननु स्वार्थादन्येन रूपेण ज्ञाते भवति लक्षणा' इति नियमाक्थं घट- त्वेनोपस्थिते लक्षणेति चेन्न, एतनियमे मानाभावात् । अत एव नीलं घटमानयेत्यादी नीलरूपवनि लक्षणेत्याहु । नैयायिकास्तु जात्याकृतिव्यक्तय पदार्था इत्याहु । अत्र यद्यपि एकं द्विक त्रिक चायेत्यादिना वहा पक्षा शास्त्रसमतास्तथापि केवल- व्यक्तिरेव श दार्य इति पक्षो ज्यायान् , शक्तिप्राहकशिरोमणेस्तव पक्षपातात् । ननु व्यक्तीनामेर शब्दार्थत्वे आनन्त्याव्यभिचागच्चेति प्रागु तो दोप इति चेन्न । जातेरपरक्षणत्वस्वीकारात् । तदुक्त भट्टपादेन- आनन्त्येऽपि हि भावानामेक कृत्वोपलक्षणम् । शद सुपरमंन्धो नच व्यभिचरिष्यति । इति अन वदन्ति–व्यक्तीनामानन्त्याद्गोत्यादिविशिष्टव्यक्तौ शक्तिकल्पने गोत्वादौ शस्यतावच्छेदकत्वरल्पनस्यावश्यक्तया व्यक्ति शक्तिकल्पने प्रयोजनविरह । यथाहि गोत्वाशे शस्यतावच्छेदकता निरवच्छिन्ना तथाऽस्मन्मते शक्तिरपि निरवन्छिन्नेति न गोत्वत्वप्रवेशाद्गौरवम् । अथ जा- तिशक्तिवादिमतेऽपि गौर्नष्टा इत्यादौ व्यक्भिानस्यावश्यकतया शक्तिर्दु- वीरैवेति चेन्न, व्यक्तिशत्तिज्ञानत्वेन शाब्दवोधे हेतुता न स्वीमियत इत्ये- तावतैन व्यत्रयाच्यत्तव्यवहारात् । अत एव व्यक्त्यो फु जाशक्ति- । रिति व्यवहार । अत एव ससर्गाणा शाब्दवोधविषयत्वेऽपि न वाच्यता । एप च गौरौपदशक्य इति व्यवहारोऽपि न विरुध्यते । अन फेचित्-घटपदाद्धदत्वेन रूपेणोपस्थितिर्न द्रव्यत्वादिरूपेणेति वैरम्यानुपपत्ति । घटे घटत्वस्येव द्रव्यत्वादेरपि वैशिष्टये विशेषाभावात् । तस्माद्धटत्वविशिष्ट एव शक्तिरुपेया, घटत्वविशिष्ट इत्यस्य च घटघटत्व- योरित्येवार्थ । घटत्वस्योपलक्ष्णत्वे उक्तदोपानुद्धारात् । अनेद तत्त्वम्- अलक्ष्यस्य लक्ष्यताक्छेदकत्वदकारणस्य च कारणतावच्छेदकत्ववदशक्यस्य शक्यतावच्छेदक्त्वे वाधकामावाटत्वादिकमपलक्षणम् । अत एव दी- धितौ शक्यतावच्छेदके शक्तिपितैवेत्यलम् । विशेषणविभत्तेरभेदार्थत्वमित्येके । साधुत्वार्थकत्वमित्यन्ये । अद ध्य-नीलं घट करोतीयादौ घटपदोत्तरद्वितीयया कर्मवस्याभिहित- ·यादाधर्मग्रहः [३ भागः सया नीलपोतरं द्वितीया न प्राप्नोतीत्यागदपनीलं परोति पदं फगे- तीति गंगान्वयः। पश्चान्मानसो नीलपटयोरमदानगम इति ममाहि. तम् । तिरादिनति परिगणनं तु नाश्रयणीयमित्यागयः । यदा याचि. समण्डनन्यायनैकस्मिन्नेव पर्मणि घटपदादिय नीलपदापि द्वितीयेति पारनया साधुत्वार्थक्त्यप्रवादः । अत एवोक्त माध्ये अथवा पट एव पर्म तमामानाधिकरण्याशीमादिभ्योऽपि द्वितीयेनि विशेष्यसमानविभक्ति- फवं विशेषगरय न्याय्यमिति भारः । तद्यथा ईश्वरमुहदः स्वयं निर्थना अपि सद्धनंन धनकलभागस्तद्वन् । भाप्ये तु पक्षान्तरमप्युक्तम् । अथवा यटोऽपि फर्म भीमादयोऽसीति, कटपदोत्तर्गद्वनीयया पटगतकर्मवस्यो- पाप भीमगतफर्मत्ययोधनाय भीष्मपदोत्तरमपि द्वितीयावश्यकीत्य- मिन्पो भीमापार्माभिन्न पटरूपं पर्मेत्यर्थः । एवं च विशेषणविभक्त- रमदं पृतिकल्पनं निर्मूलम् । पदार्धभेद द्वन्द्वः पदार्थतावच्छेदयभेद कर्मधारय इति तामियानां प्रसादः । अत्र पदार्थत्वं पदजन्यप्रनीतिविपयत्यम्, तय पदार्थतावच्छे- दकसाधारणं, तनापि प्रारतारूपविपयतासत्त्वान् । एवं च नीलघटयो- ग्भेद इत्यादी पदार्थतामन्टेदश्योर्नीलत्यघटत्वयो.दादेव द्वन्द्वः । इत्यमेव प्रमाणप्रमेयप्रयोजनेत्यादिगौतममूनेऽपि प्रमाणप्रमेययोर्भेदाभावेऽपि पदा- र्थतावच्छेदस्योः प्रमाणत्वत्रमेयत्वयोमेंदादेय द्वन्द्वः । अथै द्वन्द्वापवाद एक्शेष इति प्रभादविरोधः घटा इत्यादी पदार्थतावच्छेदपस्यापि भेदाभा- येन द्वन्द्वाप्राप्त्याऽपादत्वासंमगात् । यतूक्तं जगदीशेन 'घटा इत्यादौ व्य- तिभेदसत्त्वात् द्वन्द्वप्रात्युपपादने घटकलगावित्यत्र पयोध्यभेदसत्त्वात् द्वन्द्वापत्तेः नहि तरकोपः संभवति विरूपत्यादिति' तदसुद्धं विरूपाणा- मपि समानार्थानामिति वार्तिकेन तत्राप्येक्शेपत्य दुर्वारत्वात् । यत्तु ताम्किरदेशिनः-एक्शेषः वृत्तद्वन्द्वानामेव, अन्यथा श्रूयमाण- पदोत्तरमेकवचनप्रसंगादिति, तन्न । कृतद्वन्द्वानामेकोपे करा करा इत्यत्र द्वन्द्व र प्राणिपूर्यमेनाङ्गानामित्येकवद्भावापत्तेरिति चेदबाहु, पदार्थ- गन्दः पदजन्यप्रतीतिविषयपरः घटे विशेप्यता घटत्वे च प्रकारता- रूपा सेति घटा इत्यादौ नीलघटयोरभेद इत्यादौ च पदार्थभेदसत्त्वात् । यत्तु पदार्थतावच्छेदषभेद एव द्वन्द्व एक्शेपोऽपि हरय इत्यादावेव । अ- पपादत्वप्रपादोऽपि तव द्वन्द्वप्राप्तेरिति तन्न । घटोऽयं घटोऽयमिति प्रयो- गवन् व्यक्तिमानविनझायां घटघटादित्यस्यापि प्रात्या तत्राप्येकशेपस्यात्र- ·१० ग्रन्थः] वासुधाकरः। श्यकत्वात् । एतेनाविशिष्य एवैकशेप, एकघटशब्दादेव वहुवचनेनानेक- घटवोधसंभवात् सझदुश्चरितः समदर्थ गमयतीतिन्यायस्याप्रामाणिक- त्वात , हरय इत्यादावपि सति तात्पर्य युगपद्नेकोधे इष्टापत्तिरेवेति प- रास्तम्, हरिहरी इत्यादिद्वन्द्ववारणायैकशेपस्यावश्यक्त्वात् । किंच पदार्थ- तावच्छेदकभेदस्यैन नियामकत्वे एकस्मिन्नपि पुसि दण्डिकुण्डलिनी ग- च्छत इति प्रयोगापत्तिः । पदार्थतावन्छेदकस्य दण्डकुण्डलादे दसत्त्वात् । नच द्वित्वानन्वयः शङ्कया, नीलघटयोरभेद इत्यादाविव पदार्थतावच्छेदके तदन्वयसंभवात् । दीधितिकृदनुयायिनस्तु-एकपदार्थेऽपरपदार्थाभेदतात्पर्यसमासकत्वं कर्मधारयत्वं, भेदतात्पर्यकत्वं द्वन्द्वत्वमित्याहुः । शाब्दिकमते तु-शब्दस्वरूपस्यापि शाब्दबोधे विशेषणतया भानानी- लघदयोरित्या नीलपदोपस्थाप्यघटपदोपस्थाप्ययोरित्यर्थ.। तत्र विशेषणी- भूतशब्दस्वरूपभेदात्पदार्थभेदादेव द्वन्द्वः । अत एव च 'असुरा देत्यदैतेयद- नुजेन्द्रारिदानवाः' इत्यत्र विरूपाणामपि समानार्थानामित्येकशेपो न भर- ति समानप्रवृत्तिनिमित्तकस्यैव समानार्थत्वात् संज्ञाशन्दे द्रव्यस्यैव प्रवृ- तिनिमित्तत्वात् । एवं चन्द्रपदवदभिन्नो मघवत्ववानिति बोध । ध्वनीनां सर्वजानित्यत्वात्तदभिव्यङ्गय. स्फोट एवार्थवानिति सिद्धान्त. । तार्किकास्तु-श्रूयमाणपदानामेव वाचकतमिच्छन्ति । यत्तु इदं पदम- शक्तमित्यर्थात्कोशे पदमेव पदार्थ इति तन्न । नामार्थयोरभेद इतिन्याय- विरोधापत्तेः । नन्वेकैकवर्णाना याचकत्वे घकारमात्रप्रवणेऽपि घटबोधापत्तिः । समु- दायस्तु तेपामसंभवी वर्णानामाशुविनाशित्वादिति चेन्न । तत्तद्वर्णानुभव- जनितसंस्कारैरतावद्वर्णगोचरायाः समूहालम्वनात्मकैकस्मृते स्वीकारात् । अनेदं चिन्तनीयम्-चरमवर्णानुभवकाले तन्नाशानन्तरं वा पूर्ववर्ण- स्मरणं कल्प्यते । नाद्यः शानद्वययोगपद्यस्य तैरस्वीकारात् । न द्वितीयः उद्बोधकाभावात् । ननु पूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितचरमवर्णानुभव पलपामरणहेतुरिति चेन। संस्कारानुभपरमरणामा समानाविषयक स्वेन कार्यकारणभावात् । एतेन तावद्वर्णसंस्कारैः समूहालम्बनात्मकमेकं स्मरणमुत्पद्यत इत्यपास्तम् । उद्बोधकाभावात् । किंच समूहालम्बनस्वीकारे घकारष्टकारो गकार इत्यतो घटमित्यस्य वैलक्षण्यानापत्तेः । सरो रस ·ना १६ यादार्थसंग्रहः [३ भागः दत्यनयोवलक्षण्यानापत्तेध । नोकरमाणविषयाणां वर्णानां पार्वापर्यम- भवः । अब येन क्रमेणानुभूतारतेने क्रमेण स्मृत्यारूढाः शाब्दयो यन्तीति चेन्न । कमेणानुभूतानामपि व्युत्क्रमेण शोकादौ यत्तु वर्णानां प्रत्येक स्फोटव्यसकवं मिलिनानां ता. प्रागुत्त विकल्पाद्दोप इति तन्न । धकागदिभिग्वयव्यवनद्वारा दायाभिव्यक्तः। यदपि गृहीतमंकतानां वर्णानां स्फोटव्यञ्चकत्वमगृहीतसंकेतानां वा। आये तैरव सिद्धी किं तेन, द्वितीये तु सर्वस्यापि तद्वोधापत्तिरिति तन्न। अगृहीतसंकेतैरपि व्यसनात् । अत एमागृहीतार्थकैप्वक पदमिति व्यव. हारः । तामात्समृदालम्बनत्र्यावृत्त एक पदमित्यनुभनमाक्षिक आनुपूर्वी- विशेषविशिष्टः कश्चिदश्यं शब्दपदार्थः सीकार्यः । स एर शाब्दिमानां स्फोटः । अत एव घटादीनामतिरिक्तवं नतु त्रसरेणुपुखात्मकत्वं निशकलितपु तेष्वपि घट इति बुद्धयापत्तेरिति वैशेपिकाः । यत्तु एकं पदमित्यनुभवोऽकत्वनिरन्यन इति तन । अर्थयोधा- भावेऽपि पदत्वमहात् । तदेव पदमिति बुद्धेस्तनातीयविषयत्व तजातीय पटमिति व्यवहारापत्तेध । फिंच हरेऽव विष्णोऽवेत्यादायकादेग कृते पदविभागासंभवेन समुदायशक्तिरावश्यकी । किं चोचारणभेदाद्भिन्नेषु व्यक्तिवाद इन शत्यनापत्तेः। आनन्त्यादिदोपान्।अपि चानुपूर्वीविशिष्ट- स्यैव पदत्वेन समूहालम्पने पदत्यानुभवो दुर्घटः । यत् पूर्ववर्णध्वंसविशि- टचरमवर्णानुभव एयानुपूर्वीति तन्न । या धकारमुचार्य प्रहरानन्तरं टकार उच्चारितस्तत्रापि पूर्ववर्णध्वंससत्वेनातिव्याप्तेः । किंन शोकादौ पदविभागे क्रियमाणे शाददयोधस्यानुभवसिद्धस्यापलापापत्तिः । वर्णानां पौर्वापर्यस्य पदविभागात्नागिवोत्तरत्रापि समत्वात् । अपि च घटमानय देवदत्तेत्यादौ यदि प्रथमक्षणे घटपदस्मरणं द्वितीया दिक्षणे आनयनादि- स्मरणं तदा तृतीयादिक्षणे पूर्वस्मरणस्य नाशाच्छाब्दयोधानुपपत्तिस्तदव- स्यैव । अतो युगपत्तेषां स्मरणमित्यभ्युपेयम् । तदुक्तम्- वृद्धा युवानः शिशवः कपोताः स्ले ययामी युगपत्पतन्ति । तथैव सर्वे युगपत्पदार्थाः परस्परेणान्वयिनो भवन्ति ।। इति । एवं च गिरिर्मुक्तमग्निमान्देवदत्तेनेत्यादावपि समूहालम्बने पदार्थानां विशेषविपयत्वाविशेषान् अत्राऽऽसत्त्यभावाच्छाब्दबोधाभाव इति तानि- कप्रवादविरोध इत्यलम् ।

·१७ १० ग्रन्थ ] वादमुधाकर । ते च स्फोटा अष्टौ । यूप सूप इत्यादौ वर्णभेदेनार्थभेदावर्णा अपि चाचका इति वर्णस्फोट । पद्वाक्यस्फोटो तूक्तावेव । पदादौ वर्णादयो नसतीति असण्ड पवाक्यस्फोट । वर्णपदवास्याना च जातिरव वाचि- कैति वर्णपदवाक्यजातिरकोट । अत्रेद तत्वम्-परा पश्यती मध्यमा वैख- रीति चतुर्विधा वाक् । तथाहि-भगवतो जगत्सिमृक्षया मायापुरपावा- विर्भवत । तत्र निगुण यदव्यक्त तस्माद्विन्दुरूपाच्छदाब्रह्मनामधेय वर्णादिविशेषरहित नादमात्रमुत्पद्यते तदेव जगदुपादान परा वागित्युच्यते निन्दुरवस्य (१) जगतो व्यञ्जनात् । तदुक्त भारते- क्रियाशक्तिप्रधानाया शब्दशब्दार्थकारणम् । प्रश्ते निन्दुरूपिण्या शदब्रह्माभवत्परा ॥ स्वरूपज्योतिरेवान्त परा वागनपायिनी। तस्या दृष्टस्वरूपायामधिकारो निवर्तत इति ॥ श्रोननिपया पैसरी, हृदयदशस्था मध्यमा, पश्यती तु लोकव्यवहारा- सीता । योगिना त्वस्ति तत्रापि प्रकृतिप्रत्ययविभाग । तदुक्त भारते- प्राणत्तिमनुगम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते । प्राणत्तिमनुगम्य प्राणव्यापारमाश्रित्य । अविभागात्तु पश्यन्ती सर्वत सहृतम्मा। स्थानेषु विवृते यायौ कृतवर्णपरिग्रहा ।। पैसरी वाक् प्रयोक्तृणा प्राणवृत्तिनिबन्धनी । प्राणवृत्तिनिवन्धनीति प्राण एव स्थानाभिघातद्वारा तद्वत्त्वेनापि वर्तत इत्यर्थ । हरिरप्याह- वैखर्या मध्यमायाश्च पश्यन्त्याश्चैतदद्भुतम् । अनेकतीर्थभेदाया त्रय्या वाच पर पदम् ॥ इति ।। अनेकतीर्थभेदाया नामारयातादिभेदभिन्नाया पराया योगिनामपि प्रकृतिप्रत्ययविभागो नास्तीति त्रय्या इत्युक्तम् । तथाच श्रुति- ‘चत्वारि वाक् परिमिता पदानि तानि विदुाह्मणा ये मनीषिण । गुहा त्रीणि निहिता नेगयन्ति तुरीय वाचो मनुष्या वदन्ति॥' इति । तथा च हरिवशेऽपि- अक्षराणामकाररत्व स्फोटस्त्य वर्णसश्रय' इति । स्फुटत्यास्मादिति स्फोटो नित्यशब्द । अत एवाक्षरशदस्य ब्रह्मवाच- ·१८ पादार्थसंग्रहः [३ भागः परय सादृश्यावर्णेपु प्रयोग । सादृश्य च नित्यत्वनेर । तर नित्यल व्याहारनित्यापेक्षमित्येवे । आकाशवत्तनिष्टशब्दस्यापि नित्यत्व व्यश्व पविरहाय न सर्वतोपलम्भ इत्यन्ये । ध्वनिशदन वैसरी यागुच्यत । पोटश दन मध्यमा वागुच्यत । अत एव सर्ने सर्वार्थवाचा इति प्रवाद । शढमानम्यार्थमानस्य च प्रमोपादानक्त्वेन ततो भेदाभावात् । अत एवं नित्य शदार्थसबन्ध इति प्रमाद । अत एवोक्त योगवाचस्पत्ये 'सच शदा सर्वाभिमान समर्था ईश्वरसमेतस्तुप्रकाशर' इति । अत एवोक्त न्यायवाचस्पत्ये ‘सर्गादिभुना महर्षिदेयतानामीश्वग्ण साक्षात्कृत सकेत स्तव्यवहारादरमदादीनामपि मुग्रह समेत इति सपामर्थाना सर्वशदै सरन्धश्च योगिप्रत्ययगम्य एष तेपामुभयरूपता पराप्रत्ययान्तात् (१)मत- एमोतं हरिणा- 'व्यवहाराय नियम संज्ञाया सक्षिनि बचिन् । इति । धचित्सशिनि सनाया नियमो व्यवहारायेत्यर्थ । यथास्मदीयशास्त्रे वृद्धिशब्दनादैच एव ग्राह्या इति । पुरपन्यापारात्यागवाचरस्य पुरप- व्यापारण वाचक्ता कर्तुं न शक्यते शब्दार्थसन्धिस्य नित्यत्वादिति तदाशय । अत एव घटपदस्य घटे सकेते सति तदर्थनोधो भनत्येव । ननु व्यवहाराय नियम इत्ययुक्त वृद्धिरादैजित्यादिसूनाणा सतिप्रकाश- कत्वेन विधित्वस्यैव न्याय्यत्वादिति चेत्सत्य, यथा विद्यमाने एव घटे नीलो घट इति नीलसन्ध पुरुपण वोध्यते न तु वन नीलादियोग क्रियते ततश्च नील एव न पीत इति नियम फरति । तदुक्त हरिणा- 'वृद्धयादीना च शास्त्रेऽस्मिन् शक्त्यवच्छेदलक्षण । अकृनिमोऽभिसवन्धो विशेषणविशेष्यवत् ॥ इति ॥ शत्त्यवच्छेद शक्तिसकोच । विशेषणविशेष्यवदित्यस्यार्थ उक्त एव । अत एव तत्र वाचक्तावोधनेऽपि तदनुत्पादनान्न शब्दार्थसवन्धस्यानित्यत्व पाणिन्यादिसतिग्राह्यत्वात्सज्ञानामनित्यत्वप्रवाद' । वृद्धिशब्दस्यांदेश्वेव प्रयोग इत्यत्र पाणिनीच्छाया एव नियामकत्वाच यदृच्छाशदत्वन्यवहार । अत एव स्वेच्छया सज्ञा नियन्ते इत्यपि प्रवाद । गौणमुख्यव्यवहारस्त प्रसिद्धपप्रसिद्धिनिवन्धन एव । अत एवोक्त हरिणा- सर्वशक्तेस्तु तस्यैव शब्दस्यानेफधर्मण । प्रसिद्धिभेदागौणत्व मुख्यत्व चोपचर्यते ।। इति ॥ गौणमुख्यार्थबोधक शब्द एव प्रकरणादिरूपनिमित्ताभावाचन सर्वस्य ·२० ग्रन्थः] वादसुधाकरः। युगपत्प्रकाशनम् । सर्वशक्तरित्यस्य व्याख्यानमनेकधर्मण इति । गोशब्दस्य गोत्वजातौ प्रसिद्धया मुरयत्वं वाहीके त्वप्रसिद्धया गौणत्वमित्यर्थः । शक्तिर्नामशब्दार्थयोस्तादात्म्यमेव। अत एव पुरोवर्तिपदार्थ दृष्ट्वा वाचक- जिज्ञासया कोऽयमिति प्रश्भे देवदत्तोऽयमित्युत्तरम् । अत एवोक्तं पातक्षल- भाष्ये 'संकेतस्तु पदपदार्थयोरितरेतराध्यासरूपः स्मृत्यात्मको योऽयं शब्द: सोऽर्थों योऽर्थः स शब्द.' इति इतरेतराध्यासः परस्परात्मकतारोपः अन्य- स्मिन्नन्यधर्मावभासोऽध्यासः।स्मृत्यात्मक इत्यनेन ज्ञात एव संकेतः शक्ति- बोधक इति सूचितम् । कः शब्दः कोऽयः इति प्रश्ने घट इत्ययं शब्दो घट इत्ययमर्थ इति समानाधिकरणोत्तरदर्शनाच्छब्दार्थयोरध्याससिद्धिः । अत एव रामेति द्वपक्षरं नाम मानमरे पिनाकिन.' इत्यादौ शब्दार्थ- योरप्यभेदेन व्यवहारः । ओमित्यकाक्षरं ब्रह्मेत्यादिश्रुत्यादावपि अभेदेनैव निर्देश. 1 अभेदस्याध्यस्तत्वाच्च भेदत्र्यवहारोऽपि अस्यार्थस्यायं वाचक इति । अत एवोक्तं हरिणा-'तादात्म्यमुपन्यस्येव शब्दार्थस्य प्रकाशकाः, इति । अत्रेवशब्देन तादात्म्यस्यातात्विकत्वं सूचितम् । यत्तु शब्दशब्दार्थयोरभेदे अग्न्यादिशब्दैर्मुसदाहापत्तिरिति तन्न । उक्तयुच्या तादात्म्यस्यारोपितत्वेन दाहकत्वादिशक्तेरभावात् । लक्षणाया वृत्त्यन्तरत्वमयुक्तं वोधकतारूपाया भगवदिच्छाया वा शत्तेलाक्षणिके- प्यविशिष्टत्वात् । शाब्दबोधे वृत्त्या पदजन्यपदार्थोपस्थितिः कारणं तत्र वृत्तित्वस्य शक्तिलक्षणावच्छेदकत्ये गौरवाच । ननु गङ्गापदस्य गङ्गातीरे शक्तिस्वीकार स्वारसिकप्रयोगापत्तिरिति चेन्न, तम गङ्गापदस्याप्रसिद्धत्वात् । अत एव हरिपदस्य क्लीवादिवाचक- त्वाविशेषेऽपि न झटिति तेषां प्रत्ययः । अत एव हनधातोर्गतौ शक्तितौ- ल्येऽपि न स्वारसिकः प्रयोग इति दिक् । घटः कर्मत्यमानयनं कृतिरित्यादी पदार्थोपस्थित्यादिसत्त्व यो- धापत्तिवारणायाकाडा हेतुः । यस्य पदस्य यत्पदव्यविरेकप्रयुक्तान्वया- ननुमावकत्वं तत्पदे तत्पदवत्त्वमाकासा । ननुनीलपदं विनापि घटमानये- त्यादावन्वयदर्शनान्नीलघटयोराकालासिद्धये भेदवोधाभावे समानविम- क्तिकपदान्तराभाव एवं प्रयोजको वाच्यः । तथाच घट: कर्मत्वमिति नि- राकाद्धेऽतिव्याप्तिरिति चेन, तत्राकाहासत्वेऽपि योग्यताविरहेण शाब्दबोधाभावात् । एकपदार्थेऽपरपदाऽर्थसंबन्धो योग्यता । वह्निना सिञ्चतीत्यादावयोग्यत्वान्न दोपः ।

·यादार्थसंपदः [३ भागः ननु एकत्यादि पदविशेषणं वा पदार्थविशेषणं वा । आहो एकपातुपदोप- स्थाप्ययोः फलव्यापारयोः परस्परमन्वययोधानापत्तिः। द्वितीये तु प्रमेयत्व प्रमेयत्वमित्यादी पदार्थभेदाभावाव्याप्तरिति चेन्न। पदार्थे पदार्थसंसर्गस्य विवक्षितत्वात्।अव्यवधानेनोपस्थितिरासत्तिः । तेन गिरिर्मुक्तमग्निमान्दे- वदत्तेनेत्यादौ न योधः। ननु पदजन्यसमूहालम्बने सफलपदार्थोपस्थितिस- वादासत्तिरस्त्यव अन्यथा काव्यादायन्वयवाक्याच्छाब्दयोधानापत्तिरिति चेत्सत्यम् । अव्यवहितपदार्थोपस्थित्यनुकूलव्यापार एवासत्तिः । एकपदान- न्तरमपरपदे कचिदुशारणं कचित्यतीतीच्छैव व्यापारः । श्लोकादीपदता- त्पर्यप्रदर्शनायव योजनावाक्यम् । शुक्रवाक्येऽपि शिक्षकस्यैव व्यापारः। कारकत्वं नाम क्रियान्वितकर्तृत्वकर्मत्यादिपकान्यतमान्वयित्वम् । दुह धातोर्विभागानुकूलव्यापारानुकूलन्यापारोऽर्थ इति विभागरूपफलाश्रय- त्यागोः कर्मतेति तार्किकालन्न । फलद्वयार्थत्वे गोः पयो दुग्धे इति पञ्चम्य- नापत्तेः । नचापादानत्वविवक्षया सेति याच्यम् । तथा सति प्रामात् त्यज- तीत्यस्याप्यापत्तेः । क्रियान्वितेति विशेषणस्याप्यर्थत्वाविषयादपि(?)क्रि- यान्वितविभत्तयन्वियित्वं कारकत्वमिति तदपि न, वर्षासु भवति वर्पा- भूरित्यत्र विभक्त्यभावेन कारकत्वानापत्तौ यणनापत्तेः । तन्मते लक्षणा- भ्युपगमेन विभत्त्यनुसंधानस्याप्यभावात् । अनुसंधाने वानटश्रुतमित्यादौ कारकत्यापत्ती कारकाद्दत्तश्रुतयोरित्युदात्तत्वापत्तिः । एतेन फलाश्रयत्वं कर्मत्यमित्यपास्तं गां दोग्धीत्यत्राऽव्याप्तरित्यलम् । अनादित्वमनपभ्रष्टत्वमभ्युदययोग्यत्वं वा साधुत्वम् । बोधकत्वं तत्व- मित्युत्तौ गाव्यादावतिव्याप्तेः । शक्तत्वं तत्त्वमित्युक्तौ विकरणानामसा- धुतापत्तेः । साधुत्वम् । आधुनिकनाम्नां संकल्पादौ प्रयोगस्तु भ्रात्यय 1 2. कुर्यादित्यादिनि यमात् । असाधुशब्दानां त्वानन्त्यान्न शक्तत्वम्, अर्थबोधस्तु साधुस्मरण द्वारा । अव्युत्पन्नानां तु शक्तिभ्रमाद्वोयः । अन्ये त्वाहुः बोधकतारूप शक्तिरपभ्रंशेष्वपि दुर्वारैवेति ॥ इति श्रीमद्देवीदत्तात्मजरामसेवकतनुद्भवकृष्णाचार्यकृतो वादसुधाकरः समाप्तिमियात् ।। से अनपभ्रष्टत्वादेव नामसाधुत्वमेव ।

·मौनिश्रीकृष्णभट्टविरचितः लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः ११ कारुण्यवर्पजलदं फलदं तपसां सताम् । नीलोत्पलदलच्छायं निर्मायं धाम कामये ॥१॥ तर्फव्याकृतिमीमांसापरिशीलनशालिना । मौनिश्रीकृष्णभट्टेन विभक्त्यों विविच्यते ॥२॥ अथ सुविभक्तीनामथों विविच्यते । तत्र सुप्र- स्वौजसमौडित्याद्यनुशासनानुशासितप्रत्ययत्वम् । तार्किकास्तु- प्रकृत्यर्थधर्मिकस्वार्थसंख्यान्वयबोधकविभ- क्तित्वं सुस्वम् । तिडस्तु स्वार्थभावनान्वयिन्येन स्वार्थसंख्यान्वयमबोधयन्ति नतु स्वप्रमृत्यर्थ इति तेषां व्युदास इति वदन्ति । तन्न । पचतिकल्पं देवदत्त इत्यादौ प्रकृत्यर्थधर्मिकस्वार्थसंख्यान्वयबोधकत्वाभावेनाऽव्याप्तेः । उष्ट्रा- सिका आस्यन्ते, हत्तशायिकाः शय्यन्ते, इत्यादावुष्ट्रासनानीव देवदत्तकर्तृ- कान्यासनानि हतायनानीव देवदत्तकर्तृकानि शयनानीति बोधादाप्ये धात्वर्थे संख्यान्वयस्य स्वीकृतत्वात् स्वप्रकृत्यर्थभावनाधर्मिकस्वार्थबहुत्व- संख्यान्वयवोधतिविभक्तिपु अतिव्याप्तेश्च । विभक्तित्वं तु- विभक्तिश्च प्राग्दिशो विभक्तिरित्यनुशासना- भ्यामनुशासितसंज्ञायत्त्वम् । तार्किकास्तु- संख्यात्वावान्तरजात्यवच्छिन्नशक्तिमान्यः प्र- त्ययः सा विभक्तिः। एकत्वत्वाद्यवछिन्नशक्तिमानपि तदादिर्न प्रत्ययः । प्रत्ययश्च हजादिन- संख्याशक्त इति तयोयुद्धास इत्याहुः । तन्न । बलादीनां संख्यात्वावा- न्तरजात्यवच्छिन्नशक्तिमत्वाभावेनाव्यात्यापत्तेः । न च बलादीनां सन- ·२२ चादार्थसंग्रहः [३६ म्याधादेशलान्न दोष इति वाच्यम् । सप्तम्यादेशत्वं डित्यान् यहुतः बहुप्रेत्यादी गुणापत्तेः । तन मुविभक्तिः कारकाकारकभेदेन द्विधा । . वि ठितकर्तृकर्मादिसंज्ञामुपजीव्य विधीयमाना विभक्तिः ॥ द्वितीयादिः । प्रथमा शेषषष्टी चाकारकविभक्तिः । ti त्रैवान्तर्भावः । यद्यपि शाब्दिकमते सर्वत्र क्रियापदाच्याहारः ति धिकरणे प्रथमेति न्यासे या प्रथमायाः थिल्लर ऽपि, तथा पष्ठया अपि कचित्तथात्वसंभवेऽपि, न तत्कारक वहारप्रयोजकं प्रत्युतानिष्टावहम् । उपपदविभक्तित्वं तु पदविशेपसंपन्धेत विधीयमानविभक्तित्वम् । कारकत्वं तु संकेतविशेषसंबन्धेन कारकपद वत्त्वम् । माप्ये कारके इत्यस्य संज्ञापरत्वेन व्यवस्थापनात् । तथा माझ पास्य पुत्रं पन्थानं पृच्छतीत्यत्र ब्राह्मणस्य संज्ञा कुतो न भरतीत्याश इयाकथितशब्दोऽसंकीर्तिते वर्तते । केनासंकीर्तितं अपादानादिपिशेप कथाभिः । तथा च विप्रयोगस्यापि विशेषावगतिहेतुत्वाइन्वर्थसंज्ञाविज्ञा नाद्वा ब्राह्मणस्य न भवति संज्ञेत्युक्तम् । यद्यपि अथवेत्यनेन क्रियायामित्यर्थकत्वेनापि कारके इति सूत्रं व्या- स्यातम् । एवं च सप्तम्यप्युपपन्ना, तथाप्यकथितशब्दस्याप्रधानपरत्वे तद्- व्याख्यानम् । न चाप्रधानत्वं सिद्धान्ते स्थितम् । तेन क्रियायामित्यर्थ- कत्येन व्यारयानं भाष्यासंमतमिति निश्चीयते । यत्तु* क्रियान्वितविभ- क्यान्वितत्वं कारकत्वम्। 'सा लक्ष्मीरुपपुरते यया परेपाम् ' इत्यादौ विपत्तौ चेत्यादिनामाच्याहारेणैव बोधात्पठयर्थस्य क्रियाकाड्डाभायान्न पष्ठपर्यान्वयिनः कारकत्वम् । जलस्योपस्तुरुने इतिवद्विशेपनियायोगे वा पष्ठीति शब्दशक्तिप्रकाशिकायामुक्तम् । तन्न । क्रियान्विनत्वं किं साक्षादुत परंपरासंबन्धेनापि । नायः । सप्तम्या अकारकत्वापत्तेः । नान्त्यः । पाठया अपि कारकत्वापत्तेः । सप्रन्याः कर्तृकर्मद्वारा क्रियायामन्वयः षष्ठयाश्च नेति शपथैकगम्यत्वात् । न चेष्टापगिः, कारकाकारकविभागोच्छेदापत्तेः। पष्ठीप्रथमयोरपि कारकत्वात्तत्पूर्वयोरेरनेकाचोऽसंयोगपूर्वीयेत्यादिना य- णाद्यापत्त्या सर्वोप वापः। तत्र तत्र स्वरितत्वाश्रयणेन (१) दोपोद्धार तु गौरवमेव । ननु 'सहयुत्तेऽप्रधाने' इति सूत्रे भाप्ये अप्रधानग्रहणं शक्य- १'डिति इति शास्त्रेणेति शेषः। - ·१ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः । २३ कि सन्न प्रधानादपि तृतीयापत्तिमाशङ्कयोपपदविभक्तेः कारकविभक्ति- लीयसीति प्रथमा भविष्यतीति प्रथमायाः कारकत्वं स्पष्टमेवोक्तमिति ऐन्न । तत्र कारकशब्दस्यान्तरङ्गपरत्वेनैव हरदत्तादिभिर्व्याख्यातत्वात् । मन्यथा शिष्येण सहोपाध्यायस्य गौरित्यादौ कारकविभक्त्यभायेन उपपद- वेभक्तरुपपदार्थेऽन्वयानिमित्तकपष्ठीबाधकत्वेऽपि बहिर्भूतसंबन्धनिमित्त- कपष्ठीबाधकरवे मानाभाव इति कश्चित् नापत्तेः (१)एवं च भाष्याक्षरस्वार- याहुराग्रहेण यदि प्रथमायाः कारकत्वं स्वीक्रियते तर्हि तुल्यन्यायेन वेसर्जनीयसूत्रे भाष्यकारेण द्वयोः परिभापयोरित्यादिना पूर्वत्रासिद्ध- मेत्यस्यापि स्पष्टं परिभाषावकथनेन तस्यापि परिभापावं स्वीक्रियतां, पदि तत्र परिभापात्वसाधात्परिभापापदवाच्यत्वम् , इहाप्यन्तरङ्ग- असाधात् कारकत्वमिति तुल्यम् । यदपि जलायेति दृष्टान्तकथनं कृमः प्रतियत्ने' इत्यनुशासनसंभवेऽपि प्रकृते तदभावात् । नहि तत्र गुणाधानं संभवति । तत्त्वे वा सुनसङ्गात् । यदपि*क्रियान्वितकर्तृक- गादिपटान्यतमत्वम् इत्याहुः, तत्र क्रियान्वितविशेषणव्यावत्यै त एव रष्टव्याः । केचित्तु *क्रियाजनकत्वयोग्यताधुद्धिविषयत्वमेव कारकत्व- माहुः । तत्र योग्यता पठयादिव्यावृत्ता दुवैचा । प्रातिपदिकार्थमाने लिङ्गमात्राद्याधिक्ये परिमाणमात्रे संख्यामात्रे च पथमाविधायकात् 'प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमाने प्रथमा' इत्य- नुशासनादुचैनीचैः 1: कृष्णः श्रीः ज्ञानमित्यादौ प्रातिपदिकाथमाने, तट वटी तटमित्यादौ लिङ्गमात्राद्याधिक्ये, द्रोणो व्रीहिरित्यादौ परिमाणमात्रे, एकः द्वौ बहव इत्यादौ वचनमाने प्रथमा । तत्र प्रातिपदिकार्थत्वं प्राति- रदिफन नियमेन वृत्त्या बोध्यत्वम् । तच्चासत्त्वभूतेषु सत्तामात्रस्य । अन्यत्र तु सत्ताद्रव्यलिङ्गानाम् । अत एव 'जात्याकृतिव्यक्तयः पदार्थः । इति न्यायसूत्रम् | तटः तटी तटमित्यादौ तु प्रातिपदिकमात्रेण नियमेनायो- पनात्प्रत्ययान्नसमभिव्याहारेणैव वोधनान्न लिङ्गस्य प्रातिपदिकार्थत्वम् । . पत्र कृष्णादिनियतलिट्नेषु त्रिकं प्रातिपदिकार्थः । तटादौ तु जातिव्य- तीति विकमिति विवेकः । अत एव नियतोपस्थितिकः प्रातिपादिकार्थ हति प्रत्यकृतां व्यवहारः । एवं च कौस्तुभादिसकलपन्थानां सौश्वे पद्विरोधेन लिमाद्याधिक्ये इत्यस्य कृष्णः प्रीः ज्ञानमित्युदाहरणमनुचि- मिति दिक् ।

·वादासंग्रहः [३ भागः ननु मृडानीहिमानीत्यादी पुंयोगमहत्त्वादरधिरस्य भानाप्रथमा न स्यादिति चेत् न, वन पुंयोगमहत्वादिकं प्रातिपदिकस्यार्थः उत प्रत्ययस्य । उभयवापि प्रातिपदिकपणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रह्णमिति परिभाषया तसिद्धेः । संगोधने चेत्यनंनाधिकार्यपरिच्छेद तु सजातीयविभत्ययस्यैव परिच्छेदन दोपाभावात् । ननु परिमाणग्रहणं व्यर्थ तस्य प्रातिपदिकार्थः त्मादेव सिद्धेरिति चेन्न । एवं हि नामार्थयोरिति अभेदन द्रोणपदार्थस्य व्रीहिपदार्यन संवन्धः स्यात् । तव्यावृत्त्यर्थ परिमाणग्रहणात् । तथा च द्रोणपदार्थस्य प्रत्ययार्थपरिमाणे अभेदसंबन्धेनान्वयः । तस्य च त्रीहिपदार्थ परिच्छेद्यपरिच्छेदकभावनान्वयः । नन्वरमभेदातिरिक्तसंबन्धनान्यये समानविभत्तित्यनियमाभावाद्दोणो नीहिमानयेति प्रयोगापत्तिरिति चेत् न । अभेदसंबन्धेन वोक्यावृत्त्यर्येन परिमाणग्रहणेन यत्राभेद्योधे उत्यिताकासा तर प्रथमाविधानात् । नन्येवमपि द्रोणं व्रीहिमानयेत्य- त्रापि नामार्थयोरभेदसंबन्धनान्वय इति अभेदसवन्धेनान्वयः स्यात्तदर्थ लक्षणाया. आवश्यक्त्व तयैत्र प्रस्तेऽपि निहि व्यर्थ परिमाणप्रहणामिति चेन्न। नामायोरित्यस्य किं नामार्थयोरेवाभेदान्वयः उत नामार्थयोरभेदसं. वन्धेनान्वय एर । नाद्य. वैश्वदेव्यामिक्षा, स्तोकं पचतीत्यादीनामनन्चया- पत्ते. । नान्त्यः । घटपटावित्यादारन्वयापत्तेः । एवं च संभवति सामा- नाधिकरण्ये वैयविकरण्यस्यान्याय्यत्वमिति भेदापेक्षयाऽमंदस्यान्तरङ्ग- सात् परिभापामूलोपन्यास. । तथा च द्रोणं व्रीहिमानयेत्यादी लक्षणां वि- नैा परिच्छेद्यपरिच्छेदकभावनान्वयोपपत्तिः । एवं च न सूत्रकारमतभेदो- ऽपि । अन्यथा उन्मतेऽभेदः सूरकारमते तु भेद इति सुटं भेद.।। । मदुक्त रीत्या तु न मतभेद न वा लक्षणा, न च परिमाणग्रहणमिति मदरसायकम् । यत्तु द्रोणो त्रीहिरित्यादौ पदद्वयोपरथाप्यन्यत्त्यारस्त्येन संबन्धा- भावेऽपि विशेषणविशेष्यभानो बोध्य । यत्तु अमेदिसंबन्धेनान्चय इति तन तस्य संपन्वये मानाभावात् । संवन्धिभेदनियतत्वान् संपन्धस्य, तस्य संवन्धत्वे नीलो घट इत्यादौ पष्ठयापत्तिरिति कैश्चिदुक्तं तन्न्याय- विरद्धं, युक्तिविरुद्धं, शास्त्रविरुद्धं च । तथाहि सामानाधिकरण्ये सति सविशेष्यविपद्धविभक्तिरहितनामार्थस्य प्रकारतासंबन्धेनान्वय एनाभेदसंबन्धः । सत्यमनिवेशात् द्रोणो नीहि- रित्यादौ स्वविशेग्यविरुद्धविभक्तिरहितत्वेऽपि नातिव्याप्तिः। न तु अभे- ·११ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्यनिर्णयः । २५ दसंबन्धो नाम पदार्थान्तरमस्ति येनाभेदसंबन्धाभावेऽपि विशेषणविशे- प्यभावो बोध्य इति भवदुक्तं संगच्छेत । किंचैकत्वे यथाऽभेदस्य संब- न्धत्वं नास्ति भेदघटितत्वाद्धि संबन्धस्य, तथा विशेषणविशेष्यभावसंब- न्धोऽपि नास्ति घटो घट इत्यादौ निरूपकभेदाभावे एकत्र प्रकारता- विशेष्यतयोरभावात् । यदि तु विरुद्धार्थकविभक्तिरहितनामार्थयोर्विशे- ध्यैक्येऽपि प्रकारभेदे विशेषणविशेष्यभावं पे तर्हि स एवास्माकमभेद- संबन्धः । एतेनाभेदस्य संवन्धत्वे मानाभावः संबन्धिभेदनियनत्वात्संव- न्यस्येति न्यायविरुद्धम्। विरोधस्योभयत्र तुल्यत्वात्। व्यत्यैक्यनिरूपकभे- दाभावेऽप्यवच्छेदकभेदे विरुद्धयोः प्रकारताविशेष्यतयोः स्वीकारऽभेदस्य संवन्धत्वाभाये विनिगमकाभावेन युक्तिविरुद्धम् । यदि तु युक्तिन्याययो- रभेदं पे तमुन्यतरन्मास्तु । यदपि नीलो घट इत्यादौ नीलपदोत्तरं षष्ठयापादनं तदपि शास्त्र- विरुद्धम् । तथाहि-यदि अभेदसंबन्धे पष्ठ्येव स्यात्तदा अनेकमन्य- पदार्थ इत्यनेनानेफसमानाधिकरणप्रथमान्ताभावात्समासविधानं व्यर्थ स्यात् । न च कण्ठेकालादिरवकाशः, तस्य सप्तमीविशेपणे इति पूर्वत्वविधा- नेनापि साधयितुं शक्यत्वात् । अतस्तदेव ज्ञापयति नाभेदसंवन्धे पष्ठीति। किंचाच पदसंस्कारपक्षे भेदसंबन्धाभावेन प्रातिपदिकार्थत्वात्प्रथमोत्पत्ती पश्चात्पदान्तरेणान्वये नामार्थयोरिति व्युत्पत्त्याऽभेदवोध. । तथा च तस्यामवस्थायां कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तरूपशेपत्वाभावात्संबन्धयो- धाभावाच पष्टयाः प्राप्तेरेवाभावात् । फिंच संबन्धः यन्न प्रकारतया भासते तत्र पष्ठी, प्रकृते संसर्गतया भानान्न सा । किंच वीरः पुरुप इत्यादौ यदि पष्ठी तदा समानाधिकरणविशेपणम्य विशेष्यसमानविभ- क्तित्वमिति नियमभङ्गापत्तिः । किंच पष्ठया शब्दशक्तिस्वाभान्याझेद एव प्रतीयते न त्वभेदः, तस्य तद्विरुद्धत्यात् । वीरः पुरुष इत्यादौ वीरपदो- त्तिरं पठीसत्त्वे समानविभक्त्यभायान्नामार्थयोरभेदान्वय इति व्युत्प- त्यभावेनाभेदवोध एव न स्यात् । एवं चाद्यन्तवत्सूत्रस्थम् ‘राहोः शिरः' इति व्यपदेशिवद्भावेन समर्थनभाध्यमभेदस्य संवन्धत्वाभावसाधकं भव- 'दुक्तं नाम्माकं प्रतिकूलम् । अभेदस्य संवन्धत्वेऽपि तम्य पाट्यर्थल्याभावेल- भेदप्रतीत्यर्थ व्यपदेशाश्रयणस्य (पार्थगदाधरप्रभृतयः स्यात् ? आवश्यक- त्वात् ) ।नतुपष्टयर्थ एव संबन्ध इति नियमः, येन पाठ्यभावादभेदस्य सं- बन्धलं न स्यात् । सामीप्यस्य संवन्धत्वेऽपि भवद्भिस्तस्य पष्ठ्यर्थ वास्त्री- ·यादार्थसंग्रहः [३ भागः फागत् । तस्माद्विशेषयुक्त्यमावन सर्वशास्त्रकारविरुद्धममेदस्य संपन्धत्वा- भाववचनमयुसमिति दिया। संयोधने प्रथमाविधायकात्संबोधने घेत्यनुशासनाद्राम मां पाहीत्यादी प्रथमा। तब- चतुरिच्छाविषयमकृत्यर्धसमवेतं प्रकृतशब्दज- न्य ज्ञानम् । तथा पवतुरिच्छाविषयरामसमवेतज्ञानविपयो मत्कर्म रक्षणमिति योधः । अन्ये गदाधरममृतयस्तु * वतुरव्यवहितशब्दजन्यबोधाश्रयत्वेने- च्छा प्रथमार्थः । तादृशेच्छायाः विषयतासंबन्धन प्रकृत्यर्थविगेपणतया भानम् । तथा वक्तुरव्यवहितशब्दमन्ययोधाश्रयत्वेनेच्याविषयो राम इति बोध इत्याहुः । संयोध्यत्वं च समवायसंबन्धेन यत्तुरिच्याविषयप्रकृत्यर्थ- समवेतप्रकृतशदजन्यज्ञानाश्रयत्वं, तादृशेच्छाविपयत्वं वा। केचित्तु संयोधनम् * अभिमुसीम्त्याज्ञातार्थज्ञानानुकूलच्यापारानु- फूलो व्यापार * तत्र्यापारजन्यज्ञानानुकूलव्यापाराश्रयत्वं संबोध्य- त्वम् । राम त्रायस्वेत्यादौ रामसंबोधनविषयस्राणमिति योधः । अभिमु-' सीकरणं च स्ववचनार्थग्रहणे सादरत्वकरणं, वयसकं च मुसपरा. त्यादीत्याहुः । तन्न, हा देवि धीरा भवेत्यसनिष्टे तदसंभवात् । न घ बुद्धया संभवः, संवोधनसंयोध्याभिमुखीकरणादीनां सर्वेषां बुद्धिविपय त्वस्यानुचितत्वात् । ननु राम मां पाहीत्यादौ मध्यमपुरुषानुपपत्तिः न च युप्मत्समानार्थसंनोधनस्य विद्यमानत्वात्तत्सिद्धि1 तत्समानार्थ भवच्छब्दयोगेऽपि तदापत्तेः । एतेन 'लामस्मि बच्मि विदुपाम्' इत्या. दावहमर्थकास्मीत्यव्यययोगे उत्तम इति प्रदीपोक्तमपास्तम् । तत्समर्थने आप्रहश्चेदित्यं समर्थ्यताम्-अहमर्थकमहंशब्दार्थकं, तथा चाहंशब्दे. नैवास्मदर्थप्रतिपादनादस्मत्सामानाधिकरण्यादुत्तम इति । अव एव अहम र्थकमित्येवोतं, न तु अहमर्थार्थकमिति । न च प्रतीवस्य प्रत्यायकत्वं नास्ति, अन्यथा ऋचं वेत्तीत्यादौ ऋगर्थ वेत्तीति प्रत्ययापतिः । निप्या प्रनीतस्य शब्दस्य, तथा ध्वलिमिः तीवस्य स्फोटस्य, प्रतीतानां को वान्यलक्ष्यव्यङ्गाना न्यार्थप्रतिपादकत्वेन, ताकिरीत्या असाधुभिः प्रतीतस्य साधुशब्दस्य, आदेशेन प्रतीवस्य स्थानिनोऽपि प्रत्यायकत्व । दर्शनेन तादृशनियमे प्रमाणाभावात् । न । चाणुदिसूत्रस्यभाप्यविरोधः।

·११ प्रन्यः] लघुविभक्त्यर्यनिर्णयः। २७ तस्याधुनिकशब्दसंज्ञया प्रतीतस्य तात्पर्यानुपपत्तिग्रहं विना प्रत्याय- कत्वाभावपरत्वात् । यद्वा वृत्तिं विना प्रकृत्या प्रतीतस्य प्रत्ययानुपयो- ग्यत्वाभावात् (?) प्रत्यायकत्वं शाब्दबोधजनकलं नास्तीति भाष्यार्थः । ऋचं वेत्तीत्यादौ सति तात्पर्येऽर्थबोधे इष्टापतिः । शत्या लक्षणया येत्यन्यदेतत् । अन्यथा शब्दप्रतीतस्य स्फोटस्यार्थप्रत्यायकत्वं भाप्यायुक्त- मसंगतं स्यात् । परंतु कगादिशब्दानामर्थपरत्वे तावद्भक्तिः स्वीकार्या द्विरेफादिवत् , अन्यथा प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वमिति नियमात्तत्र प्रत्ययार्थान्वयो न स्यात् । अत एवेको यणचीत्यत्र तद्वाच्य- वाच्ये निरूढलक्षणेत्युक्तम् । तत्र निरूढं लक्षणं अणुदिदिति सूत्रं यस्याः बोधकमिति तदर्थः । एतेनाणुदित्सूत्रस्थ-'प्रतीतस्य प्रत्यायकत्वं नास्तीति'-भाध्याद्रहसि पुस्तकमीक्षमाणस्य स्वीयसूक्ष्मोचारणमस्त्येवेति वैयाकरणनव्योक्तमपास्तम् । भाष्यस्यान्यथैवोपपत्तेः । तस्मात्त्वंपदाध्या- हारेणैव मध्यमः। न च-भो ब्राह्मणास्त्वं पचेत्यापत्तिः, न च संबोध्या- ख्यातकारकयोः समानवचनवनियमः भो ब्राह्मणाः चैत्रो गच्छती- प्रतापत्तेरिति-वाच्यम् । त्यदादीनां परामृश्यमानसमानवचनत्वनिय- तू। ननु (अनवसरः ?रक्षसः)शक्तिनिर्भिन्ने वत्से जहति चेतनाम्।हताश मि कस्यार्थे दग्धं जीवितमिच्छसीत्यादौ वक्तृसंबोध्ययोरेकत्वेन प्रकृतवा- त्यार्थज्ञानसत्त्वात्सिद्धे वक्तुरिच्छाविरहात् रामस्य संबोध्यत्वानुपपत्ति- रेति चेन्न आत्मानमात्मना वेत्सीत्यादाविव लक्ष्मणविशिष्टराममूच्छि- लक्ष्मणविशिष्टरामयोर्भेदाभ्युपगमेन संवोध्यत्वसंभवात् । एवं च प्रथ- या अप्यर्थसंभवे- आश्रयोऽवधिरुदेश्यः संबन्धः शक्तिरेव वा। इत्यादौ पण्णामेव कथने प्रथमायास्तदनुक्तौ भूपणकारस्य वी- नाभावान्न्यूनतेति बोध्यम् । ननु 'तिङ्समानाधिकरणे प्रथमा ' तिन्यासे यथावस्थितन्यासे वा प्रथमान्तस्य क्रियान्वयाकाडाया नि- खदान, अदानसंख्यावास्योपानसंख्याधोपपनी प्रथमायाः सं- यावाचकत्वं किमर्थमिति चेत् न, चैत्रो मैत्रश्च गच्छत इत्यादावाख्या- तोपात्तद्वित्वसंख्याविरुद्धैकत्वसंख्यावोवाय तदावश्यकत्वात् । इति प्रथमा।

·२८ वादार्यसग्रहः [३ भाग द्वितीयार्थनिर्णय । वृत्तद्धितसमासनिपानादिमिरनभिहित कर्मणि द्वितीयाविधायक- धर्मसझकेद्वितीयेत्यर्थक 'पर्मणि द्वितीया' इत्याद्यनुशासनानुशासिनद्वि तीयाया फर्मसारा अन्ये च वाच्या । ते चाने नत्वाश्रयत्वमानम् । अक्षान्दीव्यति उभयत कृष्णमित्यादौ तदभावात् । एतनाश्रयोऽप्रवि रविद्देश्य इत्यनाश्रयोऽर्थ इति भूपणोक्तमपास्तम् । न चार्यान्तर लक्षणा शक्तिपादानुशासनतुल्यत्वे विनिगमभावनेस्न लक्षणान्यत्र शक्ति रिति वत्तुमशक्यत्वात् । नानार्योच्छेदापत्ते । अत एव फर्मत्वमपि न *नियाजन्यफलशारित्वमान, किंतु- फा स्वनिष्ठव्यापारजन्यफलेनात्यन्तं संव- दुमिप्यमाणं कर्मयाद्यर्थककर्तुरीप्सिततमं कर्मत्यायनुशासितसंज्ञावत्त्वम् । एव चौदन पचतीत्यानायकाययफ ओदननिष्ठविश्त्यनुकूलो व्या- पार । पच्यते ओदन इत्यत्राप्येवमेव । तार्किकारतु-दवदत्तावितव्यापारजन्यविकृत्याश्रय ओदन इति बोध- माहु । फेचित्तु-देवदत्तनिष्ठव्यापारजन्यौदननिष्ठा वितृत्तिरिति बोध । तत्र च सुप आत्मन क्यजिति सूरस्थ भाप्य मानम् । तथाहि-इप्यत पुत्र इत्यर्थे पुनीयतीति न प्रयोग भिन्नार्थत्यान् । किंतु पुनमिच्छती स्यर्थ एव । एतच्च कर्मलसर एकायिका पुत्रकर्मिरेच्छेति बोधेपलविशे प्यक एव सगच्छते ।अन्यथोभयनापिएकाश्रयकपुत्रकर्मवेच्छानुएलो व्या पार इति वोधस्य तुल्यत्वात् 'भिन्नार्थत्यात्' इति भाप्यमसगत स्यादित्याहु । तन्न, भाप्यकैयन्योरन्याभिप्रायकत्वात्। तथाहि-वृत्तिवाक्ययो समानार्थ- स्वमित्यस्य वृत्ति(विशेष्यी प्रकृतिक)पदेन समानार्थत्वमित्यथों वान्य । अन्यथा कुम्भारादावपि समानार्थव न स्यातन हि वाक्ये एस्त्वप्रतीति न तु कुम्भकारेत्यण तात्तौ । विभम्त्यन्तन त समानार्थत्वमहावापोंक्त एवार्थो न्याय्य । व्यापार इति वाघ इति बोध । एव च भिन्नार्थता स्पष्टच । एतादृश्येन भिन्नार्थता भाष्यसमता। भवदुक्तप्रकारता-विशेष्यताकृत एव भेदो वृत्त्यभावनियामा भाष्य समत स्यातार्ह पचतीति पाचक इत्यादी वाक्ये क्रियाविशेष्यत्वेन, वृत्तों . M ·११ मन्यः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः। तदाश्रयविशेष्यत्वेन भिन्नार्थत्वात्कर्मकर्तृऋत्प्रत्ययादौ कापि वृत्तिन- स्यात् । नच तत्र देवदत्तपदाध्याहारेण समानार्थत्वमिति वाच्यम् । लाघनात्पदद्वयघटितसमानविग्रहे चरितार्थो विधिः पदत्रयघटितविग्रहे न प्रवर्तते । अत एव भाष्ये इप्यते पुत्र इत्येवोतं, न तु देवदत्तेनेति । कि च पच्यतेकल्पं देवदत्तेन इत्यादौ कल्पवादीनां धात्वर्थविशेष्येऽन्व- यस्य हप्तत्वेन फलेऽन्वयापत्तेः । न चेष्टापत्तिरपसिद्धान्तानुभवविरो- धाय । फिंच क्रियाप्रधानमाख्यातमिति निरुक्तविरोधः । न च फलेऽपि 'कचिलियापदप्रयोगः । तस्य लाक्षणिकत्वेन तमादाय निरुतसमर्थ- नस्यानुचितत्वात् । किंच देवदत्तेन किं क्रियते पचतीत्युत्तरस्य संगतिश्च । इत्यभिप्रेत्यैव मनोरमा-भूपण-कौस्तुभादिसम्लग्रन्थेषु ओदनं पचति, पच्यते ओदनः, इत्यादौ समानो योध इत्युक्तम् । एवं च सर्वप्रन्थानुकू- लभाष्यनिर्वाहे तद्विरुद्धं स्वातन्त्र्येण भाप्यसमर्थनमनुचितमिति दिक् । घट जानातीत्यादौ घटविपयफज्ञानानुकूलो व्यापार इति घोषः । ज्ञानजनकव्यापारश्च मनश्चक्षु.संयोगादिः । अत एव मनो जानातीत्या- दयः प्रयोगाः । तत्र ज्ञानरूपफला प्रयत्वाद्धटादेः कर्मत्वम् । न च फल. व्यापारयोः सामानाधिकरण्यादकर्मकतापत्तिः । कालिकादिसंबन्धेन सर्वेषां पलसामानाधिकरण्यसत्त्वादकर्मकत्वापत्त्या फलतावच्छेदकसंब- न्धेन सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्ययोः सकर्मकाकर्मफलक्षणेऽवश्यं निवे- शनीयत्वात् । प्रकृते च फलतावच्छेदकः संवन्धो विषयता, व्यापार- तावच्छेदकः समवायादिरिति वैयविकरण्यं स्पष्टमेव । अत एव ज्ञानस्य चटाल्मोभयवृत्तित्वेऽपि कर्मप्रत्ययेन विषयतासंबन्धेन ज्ञानाश्रयघटस्य- वाभिधानाद्धदो ज्ञायत इति प्रयोगः, न तु आत्मा ज्ञायत इति । तथा कर्तृप्रत्ययेन समवायसंबन्धेन ज्ञानाश्रयस्याभिधानादात्मा जानातीति प्रयोगः, न तु घटो जानातीति । यद्वा ज्ञानेच्छादिरेव व्यापारः । ज्ञातो घट इति प्रतीत्या तजन्या ज्ञाततादि फलं तदाश्रयत्वाद्धटादेः कर्मत्यम् । यत्तु केचिदाहुः-भावकार्यस्य समवायिकारणकत्वनियमान् भूतं भाविनं घट जानार्माति प्रयोगानापत्तिरित्यादि तत्तुन्छ, ध्वंसस्य प्रामाणिकत्वेन भावत्वस्य कार्यतावच्छेदककोटिप्रवेशरद्विज्ञानविषयताया अपि प्रामाणि- कत्वेन समयेतत्वेनेन लघुना फार्यत्वस्यविशेपितत्वात् । अत एव ध्वंसयदेव सातताया अपि निमित्तकारणमानजन्यत्वमित्यन्यत्र विस्तरः।

·वादार्थसंप्रहः [३ भागः केचित्तु घटं जानातीत्यादौ कर्मवव्यवहारो भाक्त इत्याहुः । अन्ये तु द्वितीयायाः विपयतायां लक्षणेत्याहुः । तदुभयमप्यसन् व्यवहारस्य भाक्तत्वेऽपि द्वितीयानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । न च कर्मणि द्विती- येत्यादी मुख्यभाक्तसाधारणकर्मत्वग्रहणात्तत्सिद्धिरिति वाच्यम् । अनु. शासनानुशासितसंज्ञाव्यतिरिक्ते द्वितीयायाः असाधुत्ववोधनात्, संज्ञाया एव तदुत्पत्ती प्रयोजकत्वात् । अन्यया देवदत्ताय क्रुध्यति, पाच- यत्योदनं देवदत्तेन विष्णुमित्र इत्यादौ द्वितीयोत्पत्तेर्दुवारत्वात् । द्वि- तीयायाः लक्षणेत्यपि न, भवद्रीत्या घटं जानातीत्यादौ द्वितीयोत्पत्त्या भावेन तल्लक्षणायाः कुकुमशक्यवान् । स्वायत्ते शब्दप्रयोगे किमित्य- वाचकं प्रयुञ्जमहे इति न्यायेनास्ति लक्षणायां वीजाकासा । तच्च रूढिः प्रयोजनं या । प्रकृतेऽनुशासनविरोधेन द्वयस्याप्यभावेन लक्षणायाः अभावाच, द्वितीयायाः लक्षणा अन्यासां नेत्यत्र विनिगमकाभावाच्च, विभक्तौ न लक्षणेति सिद्धान्तत्र्याघातश्च । न च विभक्त्यर्थातिरिक्तार्थे सा नेति वाच्यम् । संकोचे मानाभावात् । यत्तु मीमासकैः सम्त्वविकरणे उक्तं साध्यत्वं द्वितीयार्थः, सक्तून् जुहोतीत्यादौ सक्तूनां भूतभाव्यनुपयुक्तत्वेन सत्तूनां साध्यसत्तुकरणक- होमानुकूलव्यापारप्रतीतये करणत्वं लक्ष्यते, एवमग्निहोत्रं जुहुयादित्यत्र द्वितीयया साधनत्वं लक्ष्यते इति तन्न, सुपां सुलुगिति व्यत्ययानुशासने- नैन सिद्धे लक्षणाश्रयणस्यानुचितत्वात् । यत्तु व्युत्पत्तिवादे-'चाक्षुपत्वाद्यवछिन्नवाचकदृश्यादिपदसमभिव्याह- तद्वितीयायाश्च लौकिकविपयिता, तादृशकर्माख्यातस्य लौकिकविपय- त्वमर्थः । उपनीतसौरभादिविषयकसुरभिचन्दनमित्याकारकचाक्षुपादि- दशायां सौरभं पश्यति सौरभो दृश्यते इत्याद्यप्रयोगात्' इत्युक्तम् । तच्चि- न्त्यम् । 'पझ्याथैश्वानालोचने' इति सूत्रे 'तस्मिन्दृष्टे परावरे' इत्यादौ च दृश्यातोरप्यलौकिकविषयकतार्थकत्वदर्शनेन सौरभं पश्यतीत्यादीनामपि साधुत्वस्वीकारे वाधकाभावः । अन्यथा सुरभि चन्दनं पश्यतीत्यादौ सुरभिपदोत्तरं फटोऽपि फर्म भीष्मादयोऽपीति मुख्यभाष्यमते द्वितीया न स्यात् । तर मतेऽपि राणया वाहसम्योगस्प साधुत्यस्वीकाराच । पुष्पं जिवतीत्यादौ पुष्पपदस्य पुष्पवृत्तिगन्धे लक्षणा । धात्व- र्थस्तु गन्धोपलक्षितप्रत्यक्षानुकूल आत्ममनःसंयोगादिरूपो व्यापारः । तथा चैकदेवदत्ताश्रयकपुष्पवृत्तिगन्धविषयकप्रत्यक्षानुकूलो व्यापार ·११ अन्यः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः। इति योषः । वृत्तित्वं संसर्गः । व्युत्पत्तिवादे तु प्राधातुसममिन्याहृतद्वि- तीयायाः आधेयत्वमर्थः । तस्य व्युत्पत्तिवैचित्र्येण धात्वर्थकदेशे गन्धे- ऽन्वयः । एवं च पुष्पवृत्तिगन्धलौकिकप्रत्यक्षाश्रय इति बोधः इति । बन्न । गन्धस्य धातुवाच्यत्वे धात्वर्थसंगृहीतकर्मत्वेन नृत्यादिवदकर्मक- त्वापत्तेः । पुष्पपदोत्तरं द्वितीयानापत्तश्च । आमोदमुपजिवतीत्यत्रो- पसर्गवशेन धातोर्जानमात्रमर्थः । तथा चामोदविषयकज्ञानानुकूलो व्यापार इति बोधः । अथवाऽऽमोदग्रहणानुकूलो व्यापार इति बोधः । कर्म सप्तविध-निर्वय, विकार्य, प्राप्यम्, औदासी- न्यमाप्यं, कर्तुरनीप्सितं, संज्ञान्तरैरनाख्यातं, अन्धपू- वैकमिति । तत्र नित्यै घटभरमादिरूपं, विकार्य मृत्काष्ठादिरूपं, प्राप्यं रूपं पश्यतीत्यादि, औदासीन्यप्राप्यं तृणं स्पृशतीति, कर्तुरनीप्सितं विषं मुझे, संज्ञान्तरैरनाख्यातं गां दोन्धि पय इत्यत्र गोरूपं, अन्यपूर्वक्रम- घितिष्टति वैकुण्ठमित्यादि। ननु मृत्काष्ठयोर्विकार्यकर्मत्वमयुक्तं क्रियाजन्यफलाश्रयत्वाभावादिति चेत् न । प्रकृतिविकृत्योर्निरूढयाऽभेदविवझयोत्पत्त्याश्रयत्वात् । भूपणे काष्ठानि विकुर्वन्भस्म करोतीत्यर्थः । तण्डुलान्विवेदयन्नोदनं निवर्तयतीति वत् । एतच्च ब्यर्थः पचिरिति प्रगम्य भाष्ये व्युत्पादितमित्युक्तम् । वैया- करणनव्यैरपि तदेवानुसृत्य अत्र प्रधानकर्मणि लादयः 'प्रधानकर्मण्या- रयेये लादीनाहुर्द्विकर्मणाम् । इति भाष्योक्तेः । प्रधानकर्मत्वं चात्र कर्तृ. प्रत्ययसमभित्र्याहारे प्रधानभूतव्यापारविशेपणफलाश्रयत्वम् । एतद्विप- ये ईदृशप्राधान्यस्यैव ग्राह्यत्वात् । तचोक्तोदाहरणयोर्निय॑मानौदनभस्म- नोरेव । तनिष्ठविशेषणकव्यापारस्यैव तत्सूत्रस्थभाष्येण शाब्दप्राधान्य- प्रतीतेः, तण्डुलरूपे मणि लादय इति नन्यानां प्रमाद एव । दुहादिषु भाज्ये गणनाभावाच-इत्युक्तं तन्न । दुहादिपरिगणितधातुव्यतिरिक्तानां णिजन्तभिन्नानां करोत्यादिपु पाठस्वीकारात् । मनु स्टंभीर कोलीलिपटोपि कर्म भीमदरफोमीति भाग्यरीत्या प्रयोगस्तुल्य इति चेत् किं चातः । नहि सः अन्यतरकर्मणि लकारसा. धकः अन्यथा भीमं कटः क्रियते इति प्रयोगापत्तेः । एवं चात्र प्रधान- कर्मगि लादय इत्यविचारताभियान, प्रधानकर्मण्यारयेय इति भाष्य ·३२ वादार्थसंग्रहः [३ भागः नीहकप्वह विपयामिति कैयटादिसकलप्रन्यकारैर्व्याख्यातत्वात् । वदुप- मर्दैनान्यथाव्याख्याने दृढतरप्रमाणाभावात् । एवं च तण्डुलरूपे कर्म- णि लादय इति नव्यानां प्रमाद एवेति वदामेव प्रमादः । ननु भाष्यकारेण दुहादिपु अपाठात्कथं तण्डुलरूपे कर्मणि लादय इति चेत् भाप्यपाठस्योपलक्षणत्वात् । अत एव चकारेण संग्रह इति कैयटादयः । ननु तर्हि 'ब्यर्थः पचिः' इति भाप्यं व्यर्थ, पाटेनैव द्विक- मकतायाः सिद्धत्वादिति चेन्न । पचिरेव व्यर्थः नान्य इत्यभिप्रायपर- त्वात् । तेन पयःकर्मकं गोसंवन्धि दोहनमिति बोधे एव गां दोन्धि पय इत्यस्य साधुत्वं न तु गोकर्मकपयःकर्मकमिति बोधेऽपीति विशेपसद्भा- वात् । ननु दुहादीनां व्यर्थत्वाभावे ' अपादानमुतराणि गां दोन्धि' इति विप्रतिपेयसूत्रस्थभाष्यम् 'अवधित्वफलाश्रयत्वयोर्युगपद्विवक्षायां चे- दम्' इति कैयटश्च विरुध्येतेति चेन्न । पयोस्पकर्मणोऽविवक्षायां गौरव फर्तुरीप्सिततमं कर्मेति कर्मत्यप्राप्तौ तत्संभवात् । अत एव भाष्ये गां दोग्धीत्येवोक्तं न तु पय इति । एतेन दुहेरपि अन्तःस्थितद्रवद्रव्यविभागा- नुकूलव्यापारानुकूलव्यापारार्थत्वे गां दोन्धि पय इत्यादी गोपयसोरुभ- योरप्यनेन कर्मत्वं, गोः कर्तृव्यापारजन्यफलाश्रयत्वात् , पयसस्तु प्रयो- ज्यफलाश्रयत्वान् । गोविभागाश्रयत्वेन तु न कर्मत्वं पयोनिष्ठविभागी- यसंवन्धस्यैव फलवावच्छेदकत्वात् । तत्त्वेनानुद्देश्यत्वान्न(?)उक्तप्राधान्यं गोरिति तत्र लादयः । एवमन्येपामपि दुहादीनां जिदण्ड्यादीनां च द्विकर्मत्वं योध्यम् । गर्गाः शतं दण्ड्यन्तामित्यत्रोक्तप्राधान्यं गर्गाणामिवि तत्र लादयः । उद्देश्यत्वरूपमार्थ प्राधान्यं शतस्येति अनुद्देश्यत्वेनाप्रधानग- र्गानुरोधान्न शतावृत्तिरिति न वृद्धिसूत्रस्थभाप्यविरोधोऽपीति नव्योक्त- मपास्तम् । एवंविधस्वेच्छयानेकविधप्रयोज्यव्यापारस्वीकारे तृतीयचतुर्थ- प्रयोज्यव्यापारेण गां दोग्धि पयः यज्ञदत्तं विष्णुमित्रं देवदत्त इत्यादि- प्रयोगापत्तेः । व्यापारद्धयार्थत्वमेवेत्यत्र नियामकाभावात् । न च गत्या. दिसूत्रेण निस्तारः, तस्य ण्यन्तविपयत्वात् । अन्यथा त्वद्रीत्या गोरपि कर्मत्वं न स्यात् । किं च पचनीतिबहादीनामपि व्यर्थत्वेऽभिप्रेते ब्यर्थः पचिरितिवपर्थानामिति वदेन तु द्विकर्मणामिति । तथाकथनेन दुहा- दीनां फलद्वयानुकूलव्यापारार्थत्वं न किंतु अथितकर्मणा द्विकर्मकत्व- ·१३ ११ प्रन्यः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः। मिति स्पष्टं प्रतीयते । अस्तु वा द्विकर्ममत्वं तथापि गोः प्रधानकर्म- त्वाभिधानमनुचितमेव । तथात्वे हि 'प्रधाने नियता पष्टी गुणे तूभ- यया भवेत् । इति भाष्याद्गोपे कर्मणि नित्यं षष्ठी स्यात् । तथा च गां पयसो दोग्धेति प्रयोगो न स्यात्। न चात्रानुद्देश्यत्वरूपगौणकर्मत्वमादाय प्रयोगोपपत्तिरिति वाच्यम् । पयसः शाब्दमप्राधान्यमादाय पठीविक- पापत्तौ गोः पयो दोग्धेत्यस्याप्यापत्तेः । प्रहने च शाब्दाप्राधान्यस्यैवो- चितत्वाच । एतेन- दुहादिभ्यः प्रत्ययेन मुरयं कर्मत्वमुच्यते । णिजन्तेभ्यः कर्तृतारयं तदसत्त्वेऽन्यकर्मता ॥ दुहायुत्तरप्रत्ययेन मुख्य साक्षाद्धात्वर्थतावच्छेदकं यत्कर्मत्वं तदे- वोच्यते धात्वर्थविशेष्यत्वेनानुभाव्यते । तेन गौः पयो दुह्यने दुग्धा येत्यत्र पयःकर्मकमोचनानुकूलच्यापारजन्यमोचनवती गौरित्येव बोधः । तत्र मोचनावच्छिन्नव्यापारस्य धातुवाच्यतया मोचनस्यैव साक्षाद्धा- त्वर्थतावच्छेदकफलत्वादित्यादिव्युत्पत्त्यैव संपत्तौ दुहादेगौणं कर्म, नी- वहादेः प्रधानं कमेंत्याधुक्तिभेदेन विधिद्वयं शाब्दिकानामनादेयमिति शब्दशक्तिप्रकाशिकायां जगदीशोक्तमनादेयं, गोः प्रधानमत्वे पष्ठीवि- कल्पो न स्यात् । किंच पचतिवत्करोतेयर्थत्वे तण्डुलान्पचतीतिबद्वि- काररूपकरोत्यर्थमादाय काष्ठं करातीति प्रयोगापत्तिः । तस्मात्प्रकृतिवि. कृतिस्थलेऽभेद एव शरणम् । (उभयगतैकैव कर्तृकर्मादिकारकशक्तिः प्रकृ- तिविकृत्योरभेदत्वादित्यर्थः ।) अन्यथा विकृतिगतकर्तृत्वस्योक्तत्वेऽपि प्रकृतिगतस्यानुक्तत्वात्तृतीयांप्रसङ्गः । अत एव सुवर्णपिण्डः सदिरागार- सदृशे कुण्डले भवत इति भाप्यम् । कारकशक्तिमदे तु अन्यतरकारके लकारापत्तिः । तथा च प्रयोगासंगतिः स्पष्टैव ! एवं च काटानि भस्म- राशिः क्रियते इति प्रयोगः । नच 'गृहाति वाचक संख्या प्रकृतेविक- तेनहि ' इति वचनविरोधः । तस्य चान्तमात्रविषयत्वात् (?) । तत्र मानं तूक्तभाष्यमेव । एतेनको वृक्षः पञ्च नौका भवतीति भूधातूतरमेकवचनं प्रयुलानाः परास्ताः । प्रकृतिवितिभाषञ्चतिरिलोद्देश्यविशेषमावस्याले तूदेश्वसं स्यासमानवचनत्वमास्यातस्य । अन एव शाखाणि चेत्रमाणं स्युरित्या- दयः प्रयोगाः। यत्तु प्रकृतिविरविभावस्थले कारयातेन प्रकृतेः कर्मत्वमेव प्रत्या- ·७ 'वादार्थसंग्रहः [३ भागः प्यते । अतः कामानि भस्मराशि क्रियन्ते इत्यादावाख्यातार्थविशेष्यका. छादिवाचकपदसमानवचनत्यमारयातस्य न तु निय॑भस्मादिरूपः फारवाचकपदसमानवचनता । अथैवं निवर्त्यवाचकपदापथमा न स्यात् । तत्कर्मतायाः लकारेणानभिधानादिति चेत्सत्यं, काष्ठं भरम. भस्मादिनिर्वय॑कर्मताया लकारणानभिधानेऽपि तत्कर्मतायाः धात्वर्य संसर्गठया भानोपगमेन तादृशकर्मोत्तरं प्रथमायाः साधुत्ता, प्रातिपदिका विशेष्यतया कर्मत्वादिविवक्षायामेव द्वितीयादिविभक्तेः साधुत्वात् । न च धात्वर्थे नामार्थस्य साक्षादयोऽव्युत्पन्न इति प्रकृते संसर्गतया भानं न संभवतीति वाच्यम् । घटो नीलो भवतीत्यादौ भवनादिक्रिया- यां नीलादेः कर्तृतासंबन्धेन साक्षादन्वयवदत्रापि व्युत्पत्तिवैचित्र्येण फर्मान्तरविशेपणतापन्नक्रियायामपरकर्मणः कर्मतासंबन्धेनान्वयोपगमात् । न चैवमपि कर्मत्वस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यत्वेन विवक्षायां काष्ठं भस्मराशि क्रियते इति प्रयोगापत्तिः । कर्मान्तरविशेषणतानापन्नक्रियायामेव द्वितीयया कर्मत्वं बोध्यत इति व्युत्पत्तिकल्पने गौर्दुह्यते क्षीरमजा नीयते प्राममित्यादिदोहननयनादिक्रियायां क्षीरप्रामादिकर्मत्वानन्वयन- सङ्ग इति वाच्यम् । प्रकृतिविकृत्युभयकर्मस्थले तथा व्युत्पत्तेः । यथो- तातिप्रसङ्गवारणाय दर्शिता व्युत्पत्तिः कल्प्यते । तथा कर्तृविशेषण- तानापन्नक्रियायामेव कर्तृत्वान्वय इत्यपि व्युत्पत्तिः कल्प्यते । अन्यथा प्रकृत्यर्थविशेष्यतया कर्तृत्वविवक्षया काष्ठं भस्मना भवतीति प्रयोगस्य दुरित्वात् ' इति व्युत्पत्तिवादे उक्तम् । तत्र प्रकृतेः कर्मत्वमेव वोध्यते इत्यत्र मानाभावात् । प्रत्युत 'सुवर्णपिण्डः खदिराङ्गारसदृशे कुडले भवतः' इति भाग्योदाहरणविरोधश्च । यदपि नीलो घटो भवतीत्यादौ व्युत्पत्तिवैचित्र्येण नीलस्य कर्तृतासंबन्धेन भवने तस्याश्रयतासंबन्धेन घटेऽन्वयः। तथा च नीलकर्तृकभवनाश्रयो घट इत्युक्तम् । तदपि न, विना प्रमाणं व्युत्पत्तेर्वाधायोगात् । न चान्वयानुपपत्तिमानम् , नीलप- टयोरभेदयोधोत्तरं भवनस्याश्रयतासंबन्धेन विशिष्टेऽन्वयेपि 'सविशेषणे विधिनिषेधौ विशेषणमुपसंकामत: सति विशेष्ये वाधे' इति न्यायेन विशेषणे एवान्वयो भविष्यति स्वगी ध्वस्त इत्यादौ यथा । वस्तुतस्तु तादृशव्युत्पत्तौ मानाभावः । मोदनः पचतीत्यादौ ता. करीत्या पाके ओदनस्य कर्मतासंबन्धेनान्वये विवक्षिते त्वाभावेन प्रथमाया अनुत्पत्तौ तादृशप्रयोगस्यासाधुत्वाच्छाब्दयोधजनक- - h ·११ अन्धः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः। ३५ स्वाभावेनादोपात् । शक्तिभ्रमात्साधुशब्दस्मरणाद्वा चोधे इष्टापत्तिरेव त्वया वाच्या । शाब्दिकमते तु तादृशप्रयोगाभावादेवादोपात् । यत्तु मासं व्याप्यौदनं पचतीत्यर्थे मासमोदनं पचतीति भवत्येवेति हेलाराजमतानुसारेण नव्यरक्तं तन्न । भाष्येऽकर्मकेति प्रत्याख्यानाया- कर्मकधातूनां व्याप्त्यादिफलवाचकत्वस्वीकारेऽपि पचत्यादीनां तथा स्वीकारे मानाभावः । वार्तिककारमते व्याप्त्यादिफलस्य धात्वर्थत्वाभा- वेन तादृशप्रयोगाभावे निश्चिते, फलभेदे प्रत्याख्यानायोगे भाष्यस्यापि अकर्मकविषयतैवेति निश्चितत्वात् । मासं तण्डुलानोदनं पचतीति त्रिकर्म- कप्रयोगे इष्टापत्तिश्चेदास्तां तावत् । प्रकृतमनुसरामः । प्राप्यं रूपं पश्यतीत्यादि । अत्र वेदान्तिनये आव- रणभङ्गानुकूलो व्यापारश्चाक्षुपज्ञानरूपो दशधातोरर्थः । तथा चावरण- भङ्गाश्रयत्वाद्रूपादेः कर्मत्वम् । न चैवमीश्वरो रूपं पश्यतीति प्रयोगो न स्यात् । ईश्वरे आवरणभावेन तद्भङ्गानुकूलव्यापाराभावादिति चेन्न । विषयगुण्ठनपटवद्विपयगतमेवाज्ञानं तदावारकं न तु पुरुपाश्रितमित्य- ज्ञानभेदस्वीकारेणेश्वरेऽज्ञानाभावेऽपि विपये तत्सत्वात्प्रयोगोपपत्तिः । न च नयनपटलवत्पुरुषाश्रितमेवाज्ञानं, न तदतिरेकेण विषयगताज्ञाने प्रमा- णमस्तीति मते दोप एवेति वाच्यम् । तत्राज्ञानारोपेण प्रयोगोपपत्तिः । दृश्यते हि पुराणादौ रामकृष्णादीनामीश्वराणामप्यज्ञानवर्णनम् । ईप्सिततमवक्रियया युक्तानीप्सितस्यापि कर्मसंज्ञाविधायकात् 'तथा युक्तं चानीप्सितम्। इतिसूत्राग्रामं गच्छंस्तृणं स्टशति, विपं भुङ्क्ते इत्यादौ कर्मसंज्ञा । उभयत्राप्यनुद्देश्यत्वरूपानीप्सितत्वसत्त्वात् । संज्ञान्तरैरनाख्यातं तु- दुह्याच्पच्दण्ड्रधिप्रच्छिचिशासुजिमथमुपाम् । कर्म युक्स्याकथितं तथा स्यानीहृकृष्वहाम् । इत्यादि पोडशधातूनां कर्मणा युक्तस्यापादानादिविशेषैरविवक्षितस्य कर्मसंज्ञाविधायकाऽकथितं चेत्यनुशासनानुशासितसंज्ञावद्गां दोग्धि पय इत्यादौ गवादिरूपं, तदपि पय.कर्मकं गोसंबन्धि दोहनमिति बोधे । गोसंवन्धि यत्पयस्वत्कर्मकं दोहनमिति बोधे तु पाठयेव । दुहादिपु फल- द्वयाभिधानेन गवादीनां कर्मत्वात् 'कर्तुरीप्सिततमं कर्म' इत्यनेन कर्म- त्वप्रतिपादनमनुचितमेवेति प्रतिपादितं प्राक् । ननु गां दोग्धि पयः स्थाल्यामित्यादौ अधिकरणत्वाविवक्षायां स्थाल्या अप्यनेन कर्मत्वापत्ति- ·वादार्थसंग्रहः [३ भागः रिति चेन अन्तरङ्गत्वात्समवायसंवन्धयति चरितार्यों विधिः संयोगसं- धन्धवति न प्रवर्तते । तथा युक्तमित्येकवचनादेकरिमलल्ये (तमु)मय- घापादयितुमशक्यम् । अन्यथा देवदत्ताय स्थाल्या हस्तेन गां दोषि पय इत्यादौ सर्वत्र द्वितीयापत्तिः, अधिकरणसंज्ञाकरणसंज्ञयोरपि पूर्वत्वात् । या तु न समवायसंपन्धवदुपस्थितं वत्र संयोगादिसंबन्धग्रहणम् । स्थाली दोन्धि पय इत्यादौ प्रजमवरुणद्धि गामितिवदिष्टापत्तिः । चैयाकरणनन्यास्तु-स्वामिनः सत्त्वनिवृत्तिस्वस्वत्वोत्पत्त्युभयानुकूलो व्यापारो दीयतामित्यभिलापादिरूपो दिदापयिपाध्यक्षको याचेरर्थः । अविनीतं विनयं याचते इत्यत्र तु स्वीमरानुकूलो व्यापारो याचेरर्थः । स्वीकारश्चेदमयश्यं करिष्यामीति अभिला(पा?पा)दिजनको ज्ञानवि- शेषः । फलतावच्छेदकसंवन्धी विषयता । अत्रापादानादिविपयाभावाद- नेन कर्मत्वमित्याहुः । तन्न, पुत्रार्थ कन्यां याचते इत्यनापत्तेः, स्वधनं याचते इत्याद्यनापत्तेश्च । उभयत्र यथाक्रम स्वस्वत्वोत्पत्तिस्वामिस्वत्व- निवृत्त्यभावात् । यत्तु पौरवं गां याचते इत्यादी स्वोद्देश्यकदानेच्छा याचेरर्थः । प्रधान- कर्मगवाद्यन्वितद्वितीयार्थविपयत्वं धात्वर्थतावच्छेदकदानेऽन्वेति । स्ववि- पयकज्ञानादिरूपविषयोपहितेच्छावोधकधातुस्थले इच्छाविपयविषयत्यमेव प्रधानकर्मत्वम् । अत एव घटो जिज्ञास्यते इत्यादौ घटादेः सन्नन्तकर्मते- त्यादि व्युत्पत्तिवादे उक्तम् । तन्न । पुत्रार्य कन्यां याचते इत्यनापत्तेः स्वसंप्रदानकदानेच्छां प्रति फलालाभशझ्या देहीत्यवदत्यपि तथाप्रयो- गापत्तेश्च । मम तु प्रतिभाति-बुद्धथा निश्चितलाभानुकूलो व्यापारो याचेरर्थः । अनिश्चितस्तु भिक्षतेः । तस्माद्भिक्षतेर्याचतिसमानार्थकत्वं वदन्तो उपेक्ष्याः । अत एव स्वधनं याचत इति प्रयागो नतु भिक्षते इति. इदं घ भाप्येऽपि दुहियाचिभिक्षीति उभयोः पृथग्रहणाद्धनितम् । यदपि याचनमात्रादपायाभावेन बलेगी याचते इति नेष्टमिति स्पष्टं भाष्ये इत्यु. लम् । तथापि मा पूर्वपक्षमाप्यो तयापितयुत्तर सिद्धान्तमाप्यो कारपां चेद्विजानीयाद्यां यां मन्येत सा भवेदिति पौरवाद्याच्यते कम्बल इति मन वत्येवेति वदतो भाष्यकारस्य वलेगी याचत इत्यादिप्रयोगस्यापीष्टत्वात् । ब्रजमवरुणद्धि गामित्यादौ निर्गमप्रतिबन्धानुकूलो व्यापारो धात्वर्थः ।

·। ११ ग्रन्थ ] रघुविभक्त्यर्थनिर्णय । ३७ एव चैाश्रयक गोवृत्तिनिर्गमप्रतिबन्धानुकलो व्यापारो ब्रजसबन्धीति बोध । अनाधिकरणत्वाविवक्षायामनेन कर्मत्वम् । गुरु धर्म पृच्छती-यादौ जिज्ञासावोधक यापारो धात्यर्थ । बोधेगुर. वृत्तिलस्य जिज्ञासाया धर्मविषयकत्वस्य चान्वय । तथा च धर्मविपयर- जिज्ञासाविषयकगुम्वृत्तिज्ञानानुल देवदत्तकर्तृको व्यापार इति वोध । क्षमवचिनोति फलानी यादौ ग्रहणानुकूलो व्यापारोधात्वर्थ ।अन्ये विभागक्कमानान चेरर्थ इति वदन्ति तन्न, विभागस्यार्थसिद्धत्वाद्वा- च्यताकोटी निवेशे गौरवात् । तथा चैकदेवदत्ताश्रया फवृत्तिग्रह- णानुकूलो यापारो वृक्षसमन्वीति चोध । शिष्य धर्म चूत इत्यादौ ज्ञानानुकूल श दप्रयोगरूपो व्यापारोधात्व- र्थ । एकदेवत्ताश्रयक शिष्यसबन्धी धर्मविषयकतानानुकूलो व्यापार इति वाध । अन्ये तु प्रतिपत्त्यवन्छिन्नव्यापारो वदिवचित्रुविउपदिशिया- चतीनामर्थ । तनिष्ठाया प्रतिपत्तौ शिष्य याधेय वेन धर्मस्य विषयत्वेनान्व- य । धर्मविपयिणी या शिष्यनिष्ठा प्रतिपत्तिस्तदनुफूलो व्यापागे देव- दत्तनिष्ठ इति चोधमाहु । [केचित्तु ज्ञानोद्देश्यकशन जनककृतावियर्थ ।श दस्य सविपयकत्वा- भावात् धमविपयकत्यधीन शब्द इति योधमाहु । कृत्यवीन श दोऽर्थ । ज्ञानेशिष्यवृत्तित्वस्य शदे च धर्मविषयकत्वस्यान्वय । तथा च शिष्यत्र- त्तिज्ञानोद्देश्य अपरे तु विपयतया ज्ञानानुकूल शब्दप्रयागरूपो न्यापार इति वदन्ति ? ] । तत्राद्ये क्रियावाचित्वाभावाद्धातुत्वाभाव । द्वितीये गौरवम् । तृतीये शद ब्रूते इत्यादावनन्वय । तस्मादुच्चारणानुकूलच्यापा- गेऽयं । धर्मपदस्य तत्प्रतिपादक्शब्द लक्षणा । तथा च गुर्वाश्रित धर्मप्रतिपादकशब्दकर्मकाच्चारणानुकुलो व्यापार शिष्यसमन्धीति योध । सबन्धस्तुदेशरूप । एव च धर्मोपदेशमाले प्रसङ्गान्द्रेण श्रुतेऽपि शुद्ध धर्म तृते इति न प्रयोग ।। शिष्य धर्ममनुशास्तीत्यादी प्रवृत्तिपर्यवसायी मर्थ एव शासेरर्थ । तथा च गुश्रित प्रवृत्तिपर्यवसायी धर्मप्रतिपादकशब्दकर्मकाचारणानु- ठूलो व्यापार शिव्यसनन्धीति बोध । अजा ग्राम नयति भार वहति हरति कपतीत्यादावुत्तरदेशसयोगा- नुकरण्यापारो नयत्यादग्र्थ । तथा च देवत्ताश्रित ग्रामसरन्धी अजा- ·३८ वादायसंग्रह [३ भाग: वृत्युत्तरदेशसंयोगानुकूलो व्यापार इति बोधः संयोगस्य द्विष्ट- वेऽप्यना ग्रामसंबंद्धा भयवितीच्या न तु ग्रामः अजासंबढो भवत्वि- त्युदेशः । तेनानायाः कर्नुरिति कर्मत्वं ग्रामस्य त्वयित चेत्यनेन । अकर्मधातुभियोंगे देशभावकालगन्तव्याध्यानां कर्मसंज्ञाविधायफान 'अर्मधातुभियोंगे देशः कालो भावो गन्तव्योऽध्या च कर्मसंज्ञक इनि वाच्यम् ' इति वार्तिकान्मासं जीनति, कोगंलपिति, गोदोहं तिष्ठनि कुरून्त्रीइतीत्यादौ कर्मसंज्ञा 1 माससंबन्धिप्राणधारणानुकूलव्यापागे दे- वदत्तककः इत्यादि योधः अधिकरणत्वविवक्षायां तु सप्तम्येब, समाया विज्ञायत इति यथा । अत्र च निनु देशपदेन कुरुपञ्चालादिग्रहणात्कथ- मिदमपि चेन्न। विनिगमकाभावेनोभ (यप? यार्थ) क्त्वराभवात्।] समा- नोदरे शयित इति निर्देशोऽपि लिङ्गम्। एतेन मामंजीवतीत्यादावधि- करणरूपं गौणमेन कर्मत्वं सुपाऽनुभाव्यते । मासाविकरणकजीवनका- निति चोध इति जयरामायुक्तमयास्तम् । अभिनीत्येतत्संघातपूर्वगाद्विशतेराधारस्य कर्मसंज्ञाविधायकात् 'अ- भिनियिशश्च' इत्यनुशासनादभिनिविगते सन्मार्गमित्यादौ कर्मसंज्ञा । सन्मार्गविषयकामहवानिति बोध. । एप्वथैवभिनिविष्टानामिति भाष्य. प्रयोगात्कचिन्न । तेन पापेभिनिवेश इत्यादिसिद्धिः । उप-अनु-अधि-आइ-पूर्वस्य वसतेराधारम्य कर्मसज्ञाविधायकात् 'उ- पान्वथ्याड्वसः' इत्यनुशासनादुपवसति अनुनसरि अधिरसति आवमति था ग्राम सेनेत्यादावधिकरणत्वं द्वितीयार्थः । तथा च सेनाकर्तृको प्रामा- धिकरणको निवास इति बोधः । अत्र तु लुम्विकरणपरिभापया इस निवास इत्यस्यैव ग्रहणं, न तु यस आच्छादन इत्यस्य । तेन गृहेऽनु- वरते इत्यादिसिद्धिः । भोजननिवृत्तिवाचकस्य वसेः प्रतिपेपरोधमान 'सेरत्यर्थस्य प्रतिषेधः' इत्यनुशासनादन उपरसतीत्यादौ तु न । 'उपो- प्य रजनीमेशम् ' इत्यादौ तु कालाध्वनोरित्यनेन द्वितीया । अधिपूर्वकशीथासामाधारस्य कर्मसंज्ञाविधायकादवितीस्थासांक- मेंत्यनुशासनादधितिष्ठति अधिशेते अध्यास्ते वा वैकुण्ठं हरिरित्यादौ कर्मसंज्ञा, तेन हर्याश्रिता वैकुण्ठाविकरणिका शयनक्रियेति बोधः । गतिबुद्धिप्रत्यरसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणां धातूनामण्यन्तावस्थाय १ अर्थशब्दो निवृत्तवाचीति कैया । अश्ययाय वाचको यो मिस्तस्येत्यर्थ ।

·११ ग्रन्थ ] लघुविभक्त्यर्थनिर्णय । कर्तुयन्तावस्याया कर्मसज्ञाविधायकात् 'गतिबुद्धिमत्यबसानार्थशब्द कार्माकमकाणाम्' इत्यनुशासनात्- शनूनगमयत्स्वर्ग वेदार्थ स्वानवेन्यन् । आशयचामृत दवान्वेदमध्यापयद्विधिम् ॥ आसयत्सरिले पृथ्वीं य स मे श्रीहरिगति ॥ इत्यादावण्यन्तकर्तृभूताना मनु-स्व-देव-विधि पृथ्वीत्यादीनामनेन कर्मसंज्ञा । तथा च स्वर्गकर्मक शत्रुनिष्ठ यद्गमन तदनुकूलो व्यापारो हरिवर्तृक इत्यादिनोध ।अन कर्मत्व द्वितीयार्थ । यत्तु शब्दशक्तिव्युत्प त्तिवादानुगेधेन प्रकृत्यर्थनिरूपित कर्तृत्वमेव द्वितीयार्थ इत्युक्त वैयाकर- जनन्यै तन्न, प्रधानणिजफर्मत्व एन द्वितीयाविधानेन गत्यादिसूत्रस्य विध्यर्थत्वे नियमार्थत्व वा कर्मत्वस्य तदथत्वात् । अन्तर्भूतगत्यर्थकऽपीद प्रवर्तत । तन तारयति कपीनित्यादि मिद्धम् । न चैव नाययति वायति वा भार भृत्यनेत्यादावन्तर्भूतगतित्वालमत्वापत्ति ।नीवयोर्नेति निपे धात् । इदमेवान गौणगत्यर्थग्रहण लिङ्गम् । देवदत्तकर्तृका भृत्यकर्तृक प्रामभारकर्मकनयनवहनानुकूला क्रियेति बोध । वाहयति वलीवन्यि वानित्यादि तु 'नियन्तृकर्तृ कस्य वहेरनिषेध ' इति स्मरणात् । देवदत्त- कर्तृका वलीवर्दाश्रितयकर्मकहनानुकला क्रियेति वाध । अस्मादेन भाष्योदाहरणाद्रूढियोगमपहरतीति न्याय वाधित्ला पशुप्रेरकसामान्यस्य प्रहणम् । हिंसायामेव प्रत्यवसानार्थभक्षे कर्मत्व, भक्षयति बलीवन स स्यम् , एककर्तृका वलीपर्दनिष्ठा सस्यफर्मकभक्षणानुकूला नियेति बोध । भनयत्यन्न बटुनेत्यादौ तु वटुकतृकानकर्मकभक्षणानुएला क्रिया वत्तकर्तृकति योय । 'जल्पतिप्रभृतीनामुपसरयानम्' इत्यनुशासनाजल यति पुन धर्म देवदत्त इत्यादी कर्मसज्ञा । अन पुत्रनिष्ठधर्मकमकजल्पनानुकूग रिया देवदत्तकर्तृकेति बोध । अत्र समानाथकत्वाजल्पतियोगेऽकथित चेति कर्मसज्ञाया यज्ञदत्त जल्पयति मैं पुन देवदत्तमिति प्रयोगोऽपीघ्र एर । देवदत्तनिष्ठपुननिष्ठधर्मर्मकजल्पनानुकूला त्रिया यज्ञदत्तकर्तृकेनि बोध । दशेश्वेयनुशासनादर्शयति हरि भक्तानित्यन क्मसज्ञा, भक्त- त्तिहरिर्मकदर्शनानुकूला क्रिया देवदत्तकर्तृकनि वोध । स्मारयति हर भक्तैरित्यत्र स्मरतेयुद्धयर्थत्वेऽपि न गतिबुद्धीत्यनेन कर्मत्वम् । तत्र ·. वादार्थसंग्रह [३ भाग ज्ञानसामान्यार्थस्यैव ग्रहणात् । अब दुशेश्वेत्येव लिङ्गम्, अन्यथा दर्श- नस्यापि बुद्धिविगेपत्वात्तेनैव सिद्धे किं तेन । हलोरणौ तुणों कर्मवविधायकात् 'हमोरन्यतरस्याम् ' इत्यनुगा- सनात् हारयति कारयति मृत्येन भृत्य वा क्टमित्या विरल्पेन कर्म- सज्ञा । भृत्यकर्तृक तर्मक वा क्टर्मक हरण करण वा तदनुकला देवदत्तातका प्रवर्तनेति वोध । आत्मनेपदिनोरभिपूर्वविदियोग्ण्यन्तस्तुय॑न्ते निम्ल्पेन कर्मस- ज्ञाविधायकेनाभिनादिदृशोगत्मनेपदेवेति चान्यमित्यनुशासनेनाभिवाद- यत दर्शयत देव भक्तेन भक्त वेत्यादौ भक्तकर्तृक तत्कर्मक वा देवमर- मभिवन्दनं दर्शन वा तदनुला प्रपनना देवदत्तक्तकेति बोध । तसन्तोभयसर्वयोयोगे विक्-उपर्युपरि-अमोऽअधोऽध्यधीत्येतेपा च योगे द्वितीयाविधायकात्- उभसर्वतसो कार्या विगुपर्यादिपु त्रिपु । द्वितीयाग्रेडितान्तेपु ततोऽन्यत्रापि दृश्यन इत्यनुशासनादुभयत- कृष्ण गोपा इत्यादी द्वितीया । कृष्णसन्धि- पार्श्वद्वयानिन इति बोर । धिक् कृष्णाभत्तमित्यादौ कृष्णाभक्तसन्धि- निन्दत्यर्थ । उपर्युपरि अयोऽधोऽध्यधि वालरोक हरिरित्यादौ सामीप्यरूप समन्धी द्वितीयार्थ । रोकसमीपो भागवृत्तिहरिरिति बोध । एव समीपाधोभागवृत्ति समीपदेशवृत्तिरिति यथानम बोध । 'अभित परित समयानिस्पाहाप्रतियोगेऽपि' इत्यनुशासनादभिन परितो वा कृष्ण गोपा इत्यादी द्वितीया । अनयो खण्डश शत्या सर्वा- वच्छेदनेत्यर्थ तिदक्दर्श सर्वस्मिन् द्वितीयार्थसामीप्यसन्धान्वय कृष्ण- सन्धिसर्गवच्छेदनेत्यर्थ । अभित इति आभिमुरये(वा') कृष्णसमुस इत्यर्थ । समया प्राम निम्पा यत्याव्यये सामीप्याथें । द्वितीयाओं निरूपि तत्व ग्रामनिरूपितसामीप्यादित्यर्थ हा कृष्णाभक्त मित्यादी कृष्णाभक्त- समन्धी गोर इत्यर्थ । ननु हा पित कासीत्यत्र तथा हा तातत्यत्रापि पितरि द्वितीयापत्तिरिति चेन । पितृसनाधरप्रभविस्यसत्ता शोच्यत्य- थापितरि हाश दद्यागाभावात् । यद्वा हेत्यस्य मामित्यनेन समन्ध । ईदृशपितृवियोगादह शोच्योऽथवा मम कष्टमिति बोध । पित्रैव हाग- ब्दयोग इत्याग्रहे तु अन्तरङ्गत्यात्यथमा ।

·११ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिणयः। अन्तरान्तरेणाभ्यां योगे द्वितीयाविघायकात् 'अन्तगन्तरेण युक्ते' त्यनुशासनादन्तरान्तरेण हरिं न सुखभित्यादावत्यन्ताभाववानर्थः । द्वितीयार्थः प्रतियोगित्वमभावेऽन्वेति। तथा हरिपदं हरिभक्तिपरम् । हरि- भक्तिप्रतियोगिकाभावहृतिसुससत्ताभाव इति बोधः । तब ममान्तरा कमण्डलुरित्यत्र त्वन्मत्सबन्धी कमण्डलुमध्ये इत्यादन्तरायोगाभावा- कमण्डलुना योगेऽपि अन्तरङ्गत्वात्प्रथमा । किमनयोरन्तरेण गतेने- त्यादौ विशेपेण ज्ञातेनेत्यर्थात्तृतीयान्तोऽन्तरेणशब्दो न तु निपातः । प्रकृते तु परस्परसाहचर्यानिपातस्यैव ग्रहणमिति द्वितीयाभावः । कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे कालाघ्ववाचकाद् द्वितीयाविधायकात, 'कालाध्वनोग्त्यन्तसंयोगे' इत्यनुशासनात् मासमधीते क्रोशं कुटिला नदीत्यादौ द्वितीया । व्यापकतासंवन्धो द्वितीयार्थः । तथा च मासं व्याप्याध्ययनमिति बोधः । अधिकरणत्वविवक्षायां तु मासेऽधीत इत्येव प्रयोगः । अन्तरान्तरेणेत्यनेन साहचर्यात्संवन्धत्वप्रकारक एतस्य प्रवृत्तेः। अत एवैकादश्यां न भुञ्जीतेन्यस्य साधुत्वम् । ननु त्रिंशदिनेषु कंचित्का- लमध्ययनेऽपि मासेन सर्वव्याप्त्यभावे कथं प्रयोग इति चेन्न । यत्समु. दायो मासादिपदार्थः त एव तदवयवाः । एवं च प्रत्यहं त्रिंशदिनेषु कंचि- कालमध्ययनेऽपि तदवयवव्याप्तिसत्त्वाद् द्वितीयोपपत्तिः । दिनं स्वपि- तीत्यादिप्रयोगस्तु नैकदण्डादिस्वापे दिनावयवव्याप्त्यभावात् । ज्ञानजनकज्ञानविषयत्वरूपलक्षणत्वद्योतकस्यानोः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा- विधायकात् 'अनुर्लक्षणे' इत्यनुशासनात्कारीरीमनु वृष्टिरित्यत्र कर्मप्रव- चनीयसंज्ञायां सन्त्याम् ' कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया ' इति द्वितीया । अत्रानोरनुभूयत इत्यत्रेव न क्रियागतविशेपद्योतकत्वम् । पष्ठीवन्न संवा न्धबोधकत्वं द्वितीययैवोक्तत्वात् । नापि विलिसतीत्यत्र विमाय लिख- तीतिवत् क्रियापदाक्षेपकवं किंतु द्वितीयार्थसंवन्धस्य लक्ष्यलक्षणभाव- रूपविशेपेऽवस्थापनम् । तदुक्तम्- क्रियाया द्योतको नायं संपन्धस्य न वाचकः । नापि क्रियापदाक्षेपी संपन्धस्य तु भेदकः ॥ इति । संपन्यभेदक्त्वाभावेऽपि कचिद्विधानसामात्संज्ञा । अत्र द्वितीया- र्थः संबन्धः हेतुश्च । अत्र शब्दशक्तिप्रकाशिकायांमनुशब्दस्य क्रियावा- 'चित्वादित्युक्तं, भाट्टरहस्ये च हेतुसमानाधिकरणमनोरर्थ इत्युक्तं, तदुः- . .

·. ४२ वादार्थमग्रह [३ भाग भयमध्यसन । सर्वमत उपसर्गाणामनाचनात वृश्चमनु विद्योतते विद्युति- त्या वृधज्ञानजन्यज्ञानविषयो निगुद्विद्योत इत्येर बोधाद्धेनुत्वाभाना श । एव च कारीयमिनहतुज्ञानजन्यज्ञानविषयो वर्षणमिति घोर । अनन्तरोक्त 'सह्युत्तेऽप्रधाने' इति तृतीयानिमित्तसहा दार्थसाहित्य गोत्येऽनो धर्मप्रवचनीयसज्ञाविपायकार 'तृतीयायें' इत्यनुशासना- दनो कर्मप्रनचनीयसनाया तगुत्ते नदीमन्यासिना सेनत्यत्र द्वितीया । सबन्धो द्वितीया । तया सह सव(धे? )त्यर्थ । साहित्यस्पसरन्यस्य द्विष्ट वेऽपि तृतीयाचप्रतियोगिन्येव द्वितीया । हीनत्वद्योतकानो कर्मप्र- वचनीयसज्ञाविधायकात् 'हीने ' इत्यनुशासनादनुहरि मग इत्यानो कर्मप्रवचनीयवाहितीया । तथा च हरिप्रतियोगिझापापनन्त इत्यर्थः । अविर हीने च द्योत्ये उपत्यस्य पर्मप्रसनीयसनाविधायसरात् ' उपो- धिन च इत्यनुशासनाद्धीने उप हर मुरा इत्यत्रोपशन्दस्य कर्मप्राच. नीयसना। वोध पूर्व पार्यपक्षयाधिशे द्रोण इत्यर्थे उप सार्या द्रोण इत्यादौ यस्मादविमिति सप्तमी वक्ष्यत । वैयारग्णन येस्तूप मुरान्ह- रिरित्यादी मुरप्रतियोगिराविकत्वानिति बोधादधिोऽपि द्वितीया भरतीत्युक्तम् । तन । सप्तम्या वाधाटुप मुग्पु हरिरित्यस्यैवप्रत्यात् । लक्षणेत्थभूतारयानभागीप्सामु प्रतिपयनर , इत्यनेन वृक्ष प्रति पर्य नु वा विद्योतते विशुदित्यादी प्रत्यादीना कर्मप्रवचनीयत्वात्मप्रश्चनी ययुक्ते द्वितीयेति द्वितीया।शक्षानजन्यज्ञानविषयो विद्युद्विद्योत इ. त्यर्थ । भक्तो निष्णु प्रति पर्यनु था । अन विपयवारय सन्धो द्वितीयार्थ । तस्य पदार्थकदेशे भक्तावन्वय । तथा च विष्णुपिपयकभत्त्याश्रय इति बोध । इत्यभूत कचित्यकार प्राप्त स आरयायत निरूप्यतेऽननतीथभूतारयान प्रकारविशपनिरूपरत्वम् । लक्ष्मीहरि प्रति परि अनु वत्यन स्वत्वारय सबन्धो द्वितीयार्थ । हरिप्र- तियागिरस्व पती लक्ष्मीरिति वोध । वृक्ष वृक्ष प्रति परि अनु या सिञ्चतीत्यन व्याप्यत्वविशिष्टरक्षादिकर्मरसचनक्रियेति वोध । यहा तु जलनिरूपितसयोगाश्रयत्व वृक्षे विधित, यदा कर्मलस्य संबन्धन विवहा तदाप्यनन द्वितीया।वृक्षनिष्ट याप्यतानिरूपितव्यापकत्वनी स- कक्रियेति वोध ।यदातु जल वृक्ष वृक्ष प्रति सिञ्चतीति च प्रयोग । जले कर्तुरिति कर्मव वृक्षे तु कर्मप्रवचनीयवान् द्वितीया । चदा .

·११ ग्रन्थः] ल्युविभक्त्यर्थनिर्णयः। ४३ भागवर्जुलक्षणादावमः कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधायकात् 'अभिरभागे' इत्यनुशासनादृक्षमभि सिञ्चति इत्यादावमैः कर्मप्रवचनीयसंज्ञायां द्वितीया पत्वाभावश्च । वोधः पूर्ववत् । भागे तु यदत्र ममाभि स्यात्तद्दी- यताम् । अत्र यच्छब्दो बुद्धिस्थत्वेन भागवोधकः । मत्संवन्धिभागकर्तृका एतदधिकरणिका सत्ता प्रेरणाविषयः(?)तत्कर्मक दानमिति बोधः । अपिः पदार्थसंभावनान्ववसर्गगर्दासमुचयेषु इत्यनुशासनादपिः कर्मप्र- वचनीयः । सर्पिपोऽपि स्यात् । अपिः स्वद्योत्यविन्दुदौलभ्यस्यापि द्योतकः । तथा च सर्पिरवयवविन्दुकर्तृका तद्विन्दुदौलभ्यप्रयुक्तदौर्लभ्य- वती संभावनाविषयः सत्तेति बोधः । उदकस्या(प्या)चामेदित्यादौ कर्मा- पेक्षः । तथा चोदकावयवविन्दुकर्मिका तद्विन्दुदौर्लभ्यप्रयुक्तदौर्लभ्यवती संभावनाविषयो देवदत्तकर्तृकाचमनक्रियेति बोधः । अपि स्तुयाद्विष्णुमि- त्यत्र विष्णुर्मिकैतत्कर्तृका शम्यत्वेन संभाव्यमाना स्तुतिरिति बोधः । विगू देवदत्तमपि स्तुयादृपलमित्यत्र वृपलकर्मिका गर्वा स्तुतिरिति वोधः । स्तुतिगीत्वे तत्कर्तुरपि गर्यत्वं फलति । एवंविधद्वितीयार्थना- नात्वादाश्रयत्वं द्वितीयार्थ इति भूषणोक्तमपास्तम् । * तिवन्तधातूपस्था- प्यपाकर्मिककर्मत्वानुभवानुकूलसुप्सजातीयत्वं द्वितीयात्वम् * । [ चो- रस्य हिनस्तीत्यत्र तिवन्तधात्वर्थे कर्मत्वप्रतिघातिकादौ कर्मत्वाद्यननुभा- चकत्वेऽपि तदनुभावकसजातीयत्वान्नाव्याप्तिः]। वस्तुतः * संकेतविशे- पसंबन्धेन द्वितीयापदवत्त्वमेव द्वितीयात्वम् * । एवं तृतीयादावपि । इति द्वितीया। तृतीयार्थनिर्णयः। *कर्तुरिच्छाविपयप्रधानीभूतधात्वर्थव्यापाराश्रयत्वरूपस्वातन्त्र्याश्र- यस्य कर्तृसज्ञाविधायकेन स्वतन्त्रः कर्तेत्यनुशासनेन रामेण वाणेन हतो वालीत्यादौ रामस्य कर्तृसंज्ञाया सत्यां, तथा* कर्तुरिच्छाविषयाव्यवहित. फलजनकन्यापाराश्रयत्वरूपसाधकतमत्वस्य करणसंज्ञाविधायकेन 'साधन कनमं करणम् ' इत्यनुशासनेन याणस्य करणसंज्ञायां सत्यामुभयत्रापि कर्तृकरणंयोतृतीया । इत्यनुशासनातृतीया । उभयनाम्याश्रयत्वं तृती- यार्थः । कर्मत्वकर्तृत्वाधिकरणत्वानि विशेषगविशेष्यभाववदनियतानि न तु गोत्वाविद्वस्तुविशेषनियतानि । अतः इच्छाविषयेति विशेषणम् । रामकर्तृकवाणव्यापारसाध्यप्राणवियोगाश्रयो वालीति बोधः । .

·४४ पादार्थसंग्रहः [३ भाग अयं कर्ता विविधः-फेवला, प्रयोजको हेतुः, कर्मकर्ता च । देवदत्तेन हरिः सेव्यत इति शुद्धः । क्रियते हरिणेति प्रयोजको हेतुः । गमयति कृष्णं गोकुलमिति कर्मकर्ता,देवदत्ताभिन्नाश्रयको हरिर्मकः सेवनानुकुलो व्यापारः ।यभिन्नायक उत्पादनानुकूलो व्यापारः। गोकुलकर्मकगम- नानुकूलकृष्णाश्रयतादृशव्यापारानुकूलो व्यापार इति यथाक्रमं बोधः । ननु विवक्षातः कारकविभक्तयो नाना भवन्तीत्युक्तत्वाद्देवदत्तः काप्टः पचतीतिवत्काप्टानि देवदत्तेन पचन्तीत्यपि स्यादिति चेन्न । अर्था हि। कर्ता तत्प्रयुक्तेन पदेन(?) । किं च तस्य प्रतिनिधिः दृश्यते 1 प्रीधभावे नीगारैरिज्यते । कर्तुः स नास्ति । ततेंदे कर्मान्तरमेवेति प्रसिद्धिः । किंच कारकान्तरानुपादानेऽप्यसौ दृश्यते भवत्यादिष्विति सम्लकारकच- ऋप्रयोक्तुरेव मुरयं कर्तृत्वम् । अन्येषां तु विवक्षारूपगोणकर्तृत्वेन देवदत्त- प्रयोजकत्वाभावात् । ननु विवक्षावशाकाष्ठादिकरणादीनां कर्तृत्वादिय- संप्रदानापादानयोरपि कर्तृत्वापत्तिरिति चेन्न । शब्दशक्तिस्वाभाव्या- त्तन्निष्टक्रियायाः प्राधान्यत्वस्यास्वीकारात् । ननु आत्मानमात्मना वेत्मी- त्यादावेकस्य कर्तृत्वकर्मत्वकरणत्वानुपपत्तिः । न च विवक्षावगान्निाहः । पर्यायेण तथा वक्तुं शक्यत्वेऽपिआकडारादेका संज्ञा इति नियमादेकस्यैन वस्तुनो युगपदेकक्रियानिरूपितकर्मत्वकरणत्वादेरसंभवादिति चेत्सत्यम् । अत एवाहंकाराापाधिभेदेनात्मनोऽपि भेदं स्वीकृत्य समाहितं भाप्ये । एतेन ननु एकस्यैव करणत्वकर्मत्वस्वीकारे कर्म करणमिति नाना- विकव्यवहारोऽनुपपन्नः । व्यवहर्तव्यभेदस्यैव व्यवहारभेदनियामकत्वा- दिति चेन्न । उपधेयसंकरेऽपि उपाधेरिति न्यायेन व्यवहर्तव्याभेदेऽपि व्यवहर्तव्यतावच्छेदकभेदादेव घटो द्रव्यं पाचकः पाटक इत्यादाविव व्यव हारभेदस्वीकारात् । विपक्षातः कारकविभक्तयो नाना भवन्तीति शा- ब्दिका अप्यनुकूला इति तार्किकोक्तमपास्तम् । भवदृष्टान्तेन हि देवदत्तः पाचकः पाठक इतिवदात्मा कर्म करणमिति व्यवहारे सिद्धेऽपि एफस्या- रमनः कर्मकरणत्वासंभवात् । अन्यथा आत्मानमात्मना वेत्सीतिवका- ष्ठानिकाप्टैः पचन्तीत्यपि स्यादिति सर्वोपप्लवः स्यान् । प्रकृतमनुसरामः । तार्किकास्तु कारकविभक्तिरूपतृतीयायाः क्रियान्वयि कर्तृत्व करण चार्थः । कर्तृत्वं च मुख्य क्रियानुकूला कृतिरेव । सा च कळख्यातसमभिः व्याहृते चैत्रः पचतीत्यादौ क्रियाविशेष्यतयाख्यातेन प्रत्याय्यते । चैत्रेणr ·११ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः । पच्यते शय्यत इत्यादिकर्मभावाख्यातस्थले च क्रियाविशेपणतया तृतीयया प्रत्याय्यते इत्याहुः । तन्मते घटो भवतीत्यादी घटादीनां कर्तृन्वं न स्यात् । न च तत्र भाक्तं कर्तृत्वं, भाक्तत्वे घटेन भूयते इत्यत्र तृतीया न स्यात्तदुत्पत्तौ संज्ञाया एव नियामकत्वात् । अनेककल्पनापत्तेश्च । विस्तरस्तु अस्मत्कृतारयातवादे द्रष्टव्यः । केचित्तु करणत्वं* कारकान्तरनिष्ठव्यापारद्वारा क्रियाहेतुत्वाभावे सति क्रियाहेतुत्वम् * । सत्यन्तेन कर्तृकर्मणोः करणनिष्ठव्यापारद्वारा- ऽधिकरणस्य कर्तृकर्मान्यतरनिष्ठव्यापारद्वारा संप्रदानस्य स्वानुमति- (प्रकाशनेने )च्छोत्पादनद्वाग, अपादानस्य पतनप्रतिबन्धकसंयोगना- शकविभागद्वारा च क्रियाहेतुत्वादतिव्याप्तिवारणम् । कुठारेण छिनत्तीति भाक्तं करणत्वमित्युक्तं तत्र मुख्यत्वे संभवति भाक्तत्वे प्रमाणाभावात् । अन्ये तु व्यापारवसाधारणं कारणं करणम् * । घटं प्रति कपाल- संयोगवारणाय व्यापाग्वदिति, ईश्वरज्ञानवारणायासाधारणेति । असा- धारणकारणत्वं च कार्यतानवछिन्नकार्यतानिरूपितकारणताश्रयत्वमिति वदन्ति । यत्तु भूपणे उक्तम्-करणतृतीयाया अप्याश्रयो व्यापारश्वार्थ इति । तन्न । काष्ठादिकरणनिष्टव्यापारस्य स्थाल्याद्यधिकरणनिष्ठन्यापारवद्वा- स्वर्थत्वानश्यकत्वेन पुनस्तृतीयार्थत्वकल्पनस्यानुचितत्वात् । न च प्रत्य- यार्थत्वमेवास्तु मास्तुं धात्वर्थत्वमिति वाच्यम् । प्रत्ययार्थत्वे काष्ठानि पचन्तीत्यादौ काप्टानां धात्वर्थव्यापाराश्रयत्वाभावेन कर्तृत्वानापत्तेः । दिवः साधकतमस्य युगपत्कर्मसंत्राकरणसंज्ञाविधायकाद् दिवः कर्म चे- त्यनुशासनादक्षैरक्षान्या देविता दीव्यतीत्यादी द्वितीया तृतीया च । अक्ष- करणकदेवनकर्तेति बोधः । नन्वत्र परत्वात्कर्तृकर्मणोः कृतीति पष्ठयाऽ. क्षाणां देवितेत्यस्यैवोचितत्वमिति चेन्न । कर्तृसाहचर्येण धात्वर्थाश्रयकर्म- ण्येव तत्प्रवृत्तेः । न चात्र परत्वात्तृतीयैव स्यादिति वाच्यम् । कार्यकाल- पक्षे कर्मणि द्वितीयेत्यत्र यदस्योपस्थानं तस्यानवकाशत्वाहितीयोपपत्तेः । प्रकृत्यादिशब्देभ्यः सर्वविभक्त्यर्थे तृतीयाविधायकात् 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम् ' इत्यनुशासनात्प्रकृत्या चारुरित्यादौ तृतीया । स्वाश्रया- धिकरणयावत्कालवृत्तिचारुत्ववानिति बोधः । प्रकृतिधर्मविशेषः । प्रायेण (याज्ञिक इत्यादौ प्रायशब्दस्यावच्छेदकावच्छिन्नवराहित्यविशिष्ठवाहुल्य.

·४६ वादासग्रह [३ भाग. मर्थ । तृतीयाया अपच्छिनस्वम् । तथा च किंचिन्यूनगाहुल्यावच्छिन- यज्ञविद्यावानिति बोध । नाना मुनीक्ष्ण इत्यादी नामज्ञाप्यतीक्ष्णत्व- वानिति बोध । मुरथो नाम राजेत्यत्र नामेति लुमतृतीया प्रसिद्वार्थ- क्म ययम् । तथा च मुरथ इति प्रसिद्धो रागेत्यर्थ । नाम्ना चन्द्रकले. त्यादौ नामभूतचन्द्रालाश दाभिनेत्यर्थ । ननु सर्पनाक्षिप्तरियाकरण स्वात्तृतीयासिद्धो व्यमि(दमि)ति चेन्न । सबन्ध वेन विवक्षाया पष्टीनाधनार्थत्वेन सार्थम्यात् । अस्मिन्पझे प्रकृत्यादिभ्य तृतीयाया समन्धोऽर्थ । द्वयोर्गुणप्रधानभाषन गुणनियाद्र येरन्वयबोधकसहा उप्रयोगे पचि- ढायोगे वाऽप्रधाने तृतीयाविधायमात् — सहयुक्तेऽप्रधाने' इत्यनुशासना. त्पुत्रेण सहागत पिता, पुत्रेण सह पिता स्थूर , पुत्रेण सह पितुगोरि- त्यादावार्थान्वयरूपाप्रवानात्तृतीया । तत्प्रयोग विनाऽपि वृद्वो यूनेत्यादा वोध्यम् । सहार्थश्च समभित्र्याहतपार्थसमानकालिसिमानदंशरूप सा. हित्य सनन्धस्तृतीयार्थ । तथा च पुनसन्ध्यागमनसमानकालिफागमन- वान्पितति बोध । पुनसन्धिस्थौल्यसमानारिकस्थौल्यवान्पिता पुत्रस. वन्धिगोस्वामित्वसमानकारिकगोस्वामित्ववान्पितेति यथाक्रम वोध । वैयाकरणनव्यास्तु व्युत्पत्तिवादानुसारण तृतीयार्थश्व रियासमभि- “याहार सहाथवरात्रतीयमानतत्तत्रियाकर्तृत्वादिकमेव । तथा च पुत्र- कर्तृागमासमानकालिफागमनवान्पितति बोध । द्रव्यगुणसमभि- व्याहार तत्तत्पदार्थमनन्ध एप । एन च पुनासर्तरि तृतीया सिद्धान च तनाभिधानम् । इतरसमभिव्याहार विनाऽपि प्रतीयमानस्वप्रकृत्यर्थ- नियातुरेव तेनाभिधानात् । एव पुत्रेण सहागमन वदत्तस्यैत्यादो प्रतीयमानयत्यन्वियिनो कर्तृकर्मणोरय पष्टी, न तत्प्रतीयमानना न्वयिनोरिति न दोप । तथापि पुत्रेण स्थूल इत्याद्यर्थ सूत्रमित्याहु तन्मन्दम् । कर्तृत्वस्य समन्यत्वेन विवक्षाया क्रियान्वयेऽपि सूत्रस्यावश्य क्त्वात । समन्धत्वेनाविवक्षायामप्यागत इति क्तप्रत्ययेन पर्तुरुतत्वात्तृ तीयाऽप्राप्तौ रियायोगेऽपि तस्यावश्यकत्वात् । न चेतरसममिव्याहार विनेति पूर्वोत्तरीति साध्वी, समोचे मानाभावात् । विनिगमनाविरहेण इनरसमभिन्याहार विना प्रतीयमानस्यप्रत्यर्थनियास्तुब रोनाभिरा नयन्, इतरसमभिव्याहार विना प्रवीयमाननियापर्तुरव तृतीयेति वक्तुं शायम् । न च 'प्रासोष्ट शयनमुनारचेष्टमेका मुमिता सह लदमणेन ·१७ . ११ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः। इत्यादौ समानकालिकत्वरूपसहार्थत्वाभावात्तृतीयानुपपत्तिरिति वाच्यम् । लक्ष्यानुरोधेन कचित् स्थूलकालघटितसमानकालीनत्वस्वीकागन् । नन्वेवं पूर्वमागतोऽयं न पुत्रेण सहेति निपेयानुपपत्तिः। पुत्रगमनाधिकर- णस्थूलकालवृत्त्यागमनसंवन्धत्वन साहित्याभाववाधादिति चेन्न । तत्र क्षणत्वेनैव कालस्य सहशब्दार्थेऽन्तभवनीयत्वात् । एवं यत्रैकालेऽपि विभिन्नस्थले भुञ्जानमधिकृत्य न पुत्रेण सह भुङ्क्ते इति प्रयोगः, तत्रैक- गालारूपभोजनाधारोऽपि सहशब्दार्थान्तर्भूतः। किंचोक्तरीत्या पिता गतः पुत्रोऽपीत्यादौ पुत्रे तृतीयापत्तिः। पितुरागमनं पुत्रस्यापीत्यादौ पष्ठयना. पत्तिः । अनेकक्लिप्टकल्पनायां फलाभावश्च । न च भाष्यानुगेधात्तथा कल्प्यते । भाष्यस्य पित्रा सह पुत्रेणौदनः पच्यते इत्येवंपरत्वात् । यदप्यप्रधानप्रत्यास्यानपरभाष्यमुपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्दलीय- सीति यत्र कारकशब्दस्यान्तरङ्गपरतया व्यारयानं हरदत्तादीनामन्तरङ्ग- मपि वावित्वापवादत्वात्तृतीया स्यादित्यनेन दूपयाञ्चक्रुर्नव्याः तदपि न, अपवादो हि यद्यन्यन चरितार्थस्तन्तरङ्गेण पाध्यते । अन्यथा तातडू सर्वादेशो न स्यात् । क्रियान्वयित्वरूपकारकत्वमादाय शास्त्रव्यवहारा- दर्शनाच । 'सहैव दशभिः पुत्रैर्भारं वहति गर्दभी' इत्यादी 'पुत्रसंवन्धिभार- वहनसमानकालिकगर्दभीकर्तृकभारवहनम् ' इति योधात्साहित्यबोधक एव सहशब्दः । केचित्तु विद्यमानतावाचिसहशब्दमाश्रित्य दशपुत्राणां विद्यमानत्वेऽपीति बोधमाहुः । तन्न । पुत्रेण सहेत्यत्रापि तथापत्तेः । विवरणे सप्तम्यर्थस्याशान्दत्वापत्तेश्च । विकृतेनाङ्गेन यत्रागिनो विफारो लक्ष्यते तत्र विकृताइवाचका- तृतीयाविधायकात् 'येनाङ्गविकारः इत्यनुशासनादक्ष्णा काण इत्यादौ तृतीया । अक्षिसंवन्धिनाशवान्सचक्षुष्क इति वोधः । अक्षि काणमस्ये- त्यादौ तु अङ्गविकारो न त्वनिविकार इति तृतीयाभावः । कंचित्प्रकार प्राप्तस्य लक्ष्यस्य लक्षणवाचकात्तुनीयाविधायकात् 'इत्थं. भूतलक्षणे' इत्यनुशासनाजटाभिस्तापस इत्यादी तृतीया । लक्ष्यलक्षण- भावः संवन्धस्तृतीयार्थः । जटाज्ञाप्यतापसत्वविशिष्ट इति बोधः । मंपूर्वस्य जानातेः कर्मणि तृतीयाविधायकात्संनोऽन्यतरस्यां कर्मणी- ·४८ . वादाथसंग्रहा [३ भागः त्यनुशासनापित्रा पितरं वा संजानीत इत्यादौ पाक्षिकी तृतीया । कर्मत्वं तृतीयार्थः । तथा च पितृकर्मकं ज्ञानमिति वावः । द्रव्यगुणक्रियासाधारणकारणरूपहेतो निर्व्यापारकारणरूपे काल- रूपं च हेतौ तृतीयाविधायकाद्धतावित्यनुशासनाद्दण्डन घट: पुण्येन दृष्टो हरिः अध्ययनेन यसतीत्यादौ नृतीया । दण्डहेतुको घटः, पुण्यहनुकं हरिदर्शनम् , अध्ययनहेतुको वाम इति यथाक्रमं बोधः । इति तृतीया । चतुर्थ्यर्थनिर्णयः। का धात्वर्थक्रियाजन्यफलाश्रयेण संवद्धमिष्यमाणस्य कारक्स्य संप्र- दानमंज्ञाविधायकात् 'कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानम्' इत्यनुशास- नाद्विप्राय गां ददातीत्यादौ विप्रादीनां संप्रदानसंज्ञायां सत्याम् 'संप्रदाने चतुर्थी' इति चतुर्थी । संप्रदानत्वं च-धात्यर्थक्रियाजन्यफलाश्रयसंव- धित्वेन कभिप्रेतत्वम् । अखण्डोपाधिर्वा* संकेतविशेषसंवन्धेन तत्पदवत्वं वा*। धात्वर्थश्चान्योद्देशेन त्यागानुकूलो व्यापारः । एवं च विप्रोद्देश्यकः गोनिष्टत्यागानुकूलो व्यापारो देवदत्तकर्तृक इति वोधः । एवं वृक्षायोटकं सिञ्चति, शत्रवेऽत्रं मुश्चति, मित्राय दूतं प्रेपयतीत्यादौ वृक्षाद्देश्यको- दकनिष्ठक्रियानुकूला देवदत्तनिष्ठा क्रियेत्यादिवोधः । [ यदि तु दाधातु- योगे एवानेन संपदानत्वमित्याग्रह', तदा युद्धाय मनात इतिवत्। 'तुमर्थाच मावरचनात् । इत्यनेन चतुर्थी ? ] यत्तु शब्देन्दुशेखरे दाधात्वर्थश्च स्वत्वस्वस्वत्यनिवृत्त्युभयानुकूलो व्या- पारः । तदेकदेशे स्वत्वे चतुर्थ्यर्थस्योद्देश्यस्य निरूपकतयान्वयः । एवं च विवामिन्नेन्ठाविषयनिरूपितस्वस्वस्वस्वत्वनिमृत्युभयानुक्ला रिया देवदत्तकर्तृति बोधः इत्युक्तं वैयाकरणनव्यैः । परस्वत्वे हेतुश्च त्याग एवं वा । अत एव विदेशस्थं पात्रमुद्दिश्य त्यक्तधने स्वीकारमन्तरेणैव पात्रमरणे पिण्डोद्देश्यपुत्रादिभिरेव तद्धनं गृह्यते नान्यैरिति व्यवहार इत्यादाक्तम् । नन्न । अन्योद्देश्यकत्वविशिष्टत्यागम्य गुरुत्वेन प्रतिग्रहीत. निष्ठप्रतिमहादेव तत्र स्वत्वजनकखात् । त्यागस्यैर स्वत्वजनकत्वं तु देवदत्तार्नुकत्यागोत्तरं स्वस्योत्पत्त्या प्रतिमहाभावेऽपि तत्पुह्यतापनि।'

·११ अन्धः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः। ४९ न चेष्टापत्तिः अरण्यस्थदण्डादेखि कस्यापि स्वत्वाभावेन सर्वेश वि. नियुज्यत्वमिति सिद्धान्तभङ्गापत्तिः । भवद्भिरपि स्वत्वं च दानादिनाश्यं प्रतिग्रहादिजन्यमतिरिक्तपदार्थरूपमिति वदतिः प्रतिग्रहादेरेव स्वत्वजन- क्त्वस्योक्तत्वेन पूर्वापविरोधस्य स्पष्टत्वाच । तत्मप्रदानं निनियम्-अनिराकरणप्रेरणानुमतिभेदान् । यथाक्रम देव. तायाचकोपाध्यायम्पाणि । ननु यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोति, सर्भूतैरुरसृष्टजलमूर्जित(?)मित्यादाविन पशुना रुद्रं यजते इत्यादावपि त्यागविशेषरूपक्रियाया रुद्रादेरनिराकर्तृसंप्रदानतया चतुर्थी स्यादिति चेन । 'कर्मणः करणसंज्ञा संप्रदानस्य च कर्मसंना' इति वार्तिकेन कर्म- त्वार्थकतृतीयया संप्रदानार्थकद्वितीयया च पशुं रुद्राय ददातीत्यर्थेऽपि तस्य माधुत्ववोधनात् । एतेन गौरवितप्रीतिहेतुक्रिया यन्यर्थः । तदर्थ- नावच्छेदकं फलं प्रीतिः । तदाश्रयवया रुद्रस्य विवक्षितत्वात्कर्मसंजैन नतु चतुर्थी त्यागात्मकतादृगनिन्याया निरुतानिराकर्तृसंप्रदानत्वे म- त्यपि तदविक्षणात् । प्रीतिभागिनयोद्देश्यत्वरूपसंप्रदाननविनक्षायां च रद्राय यजनमित्यपि प्रयोग इत्यादि तार्किकोक्कमपास्तम् । पशुकरण- करद्रयत्तिप्रीतिजनकक्रियेति बोधे तस्य साधुत्वोपपत्तावपि रुद्रौद्देश्यकं पशुकर्मकं दानमिति बोधे साधुत्त्रं न स्यात् । अनुशासनेनार्थविशेषपुर- कारण साधुत्ववोधनात् । अन्यथा गोण्यां व्युत्पादिवस्य गोणीशन्दस्य पन्यपि साधुतापत्तेः । तम्मात्संप्रदानत्वविवक्षायां रुद्राय यजनमि- यस्य साधुत्वाभिधानमयुक्तमेव । यत्तु ननु कर्मग्रहणं किमर्थ यमभिप्रैतीत्येतावताप्युद्देश्यत्वलाभात् । 'क्रियामहणं च कर्तव्यम्' इति वार्तिकं च न कार्यमित्यपरं च लाप- वमिति चेन्न । दानक्रियाभिप्रेतगवा उपाध्याय अभिप्रेयत इति अन्तरङ्ग- त्वम् । गोरप्युद्देश्यतयान्तरङ्गत्वात्तस्यैव संज्ञा मा भूदित्येतदर्ध तत्स- वान् । न च कर्मसंनाऽनवराशा, सामर्थ्यात्पर्यायापत्तरित्यूचुर्वयाकरण- नव्याः । तन्न । पत्ये ते इत्यकर्मकस्थले संप्रदानसंज्ञायाः साव- कारात्वेन निरवकाशया कर्मसंनया वाधेन पर्यायाभावात् । यद्वा कमसं. मायाः क्रियाजन्यधात्वर्थफ्लाश्रयस्यैवेप्सिततमत्वात्तस्यैव कर्ममंझाया तसंवन्धिनयोपस्थितस्य संपदानसझेति व्यवस्योपपत्तिः । तम्मात्यम- प्रहणं कर्मणश्चतुर्थीनिमित्तलप्रदर्शनेन कर्मश्रुत्यपैश्या चतुर्थी श्रुनेल- ६ ·.... ११ प्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः। रिति वृद्धाः। तस्यार्थः-अभिलप्यतिकर्ता हरिः तदपेक्षयाऽन्यः भ. क्तिरूपस्तत्कर्तृकोऽभिलापो प्रीत्यनुकूलव्यापारो रुचिरित्यर्थः । विष- यकर्तृकोऽभिलाप इति फलिवोऽर्थः । आदित्यो रोचते इत्यत्र न प्रीति- वचनम् 1 प्रीयमाण इति विशेपणाढ्यास्यानाद्वा दीत्यर्थस्याग्रहणात् । यत्तु नारदाय रोचते कलह इति नारदादेन संप्रदानता किं तु रुच्या- नामिति सूत्रेण संबन्धमाने चतुर्थीति जयरामभवानन्दप्रभृतितार्किकै- रक्तं तत्तु सूत्रार्थाज्ञानात् । नह्यनेन चतुर्थी विधीयते, अपि तु संप्रदान- संज्ञेति दिक् । श्लाघ[स्थाशपां धातूनां योगे वोधयितुमिष्टस्य संप्रदानसंज्ञावि- धायकात् 'लाघदुस्थाशपां ज्ञीप्स्यमानः' इत्यनुशासनाद्देवदत्ताय श्ला- घते हुते तिष्ठते शपते वेल्यत्र संप्रदानसंज्ञायां संप्रदाने चतुर्थीति चतुर्थी । तत्र जीप्स्यमानपदेन यस्मै आख्यायते स शीप्यमानः । अथवा यः आख्यायते स ज्ञीप्यमान इति व्याख्याभेदः । तत्राद्ये, शेपत्वा- त्यष्टयां प्राप्तायां तथा चात्मगुणवलप्रतिपादनकर्तृकं परकर्मकं वा(?)देवदत्तसंवन्धिलाध्यत्वकथनमिति बोधः । तथा च भट्टिः-श्लाघ- मानः परस्त्रीभ्यस्तत्रागाद्राक्षसाधिप इति । आत्मानं परस्त्रीभ्यः श्लाध्यं कथयन्नित्यर्थः । गोपी स्मरात् कृष्णाय साधते इत्यत्र गोपीकर्तृका स्मर- हेतुका कृष्णवृत्तिबोधविषया स्तुतिरिति बोधः । द्वितीये कृष्णं स्तौती- त्यर्थः । एवं [तिविशिष्टं कृष्णं, स्थित्या शपथेन च कृष्णं बोधयतीति | सर्वत्र वोधः। णिजन्तघडवस्थान इति धातोयोंगे तदर्थावस्थित्याश्रयसंबन्धि संप्रदा- मित्यर्थक्रेन 'धारेरुत्तमः' इत्यनुशासनेन भक्ताय धारयति मोक्षं रिरित्यादौ संप्रदानत्वे चतुर्थी । संबन्धोऽत्र विभत्त्यर्थः । हरिकर्तृको क्तिसंप्रदानको मोक्षकर्मकोऽवस्थित्यनुकूलो व्यापार इति वोधः । यदा । भत्तस्य मोक्षेऽन्वयस्तदा भत्तस्येति षष्ठयेव । एवं देवदत्तस्य गतं पग्यतीत्यपि सादेव। इच्छानुकूलमनःसंयोगरूपन्यापारवाचक- स्पृह ईप्सायाम्' इति चौ- दिक्रयोगे स्पृहेरीप्सितः' इत्यनुशासनेनातिशयेच्छाविषयस्य तत्त्वेना। वेवक्षायां संप्रदानसंज्ञाविधानात्पुष्पेभ्यः स्पृहयतीत्यत्र चर्थी पटयां।

·। वादार्थसंग्रहः [३ भाग: प्राप्तायां वचनम् । एकाश्रिता पुष्पसंवन्धीच्छानुकूला क्रियेति बोधः । यदा लीप्सिततमत्वेन विवक्षा तदा पुष्पाणि स्पृहयतीति द्वितीयैव । यदा स्वीप्सितस्येप्सिततमस्य वा शेपत्वविवक्षा तदा पाठयेव । अत एव पर- स्परेण स्पृहणीयशोभमिति कर्मण्यनीयर, 'कुमार्य इव फान्तस्य त्रस्यन्ति स्पृह्यन्ति चा इत्यादयः प्रयोगाः। मञ्जूपायां तु स्यतिरिच्छामात्रवाची इच्छानुफूलमन.संयोगादि- व्यापाग्वाची च । फलावच्छिन्नेच्छावाची च वा । आधे स्पृहेरीप्सित इति संप्रदानत्वम् । तत्र हीप्सितवं धात्वर्थव्यापारजन्यफलाश्रयत्वम् । न तु धात्वर्थत्वामहः फलस्य । कर्मसंज्ञा तु धात्वर्थफ्लाश्रयस्येत्युत्तम् । शेपे पष्टयपवाद एतत्संप्रदानविभक्तिः । पुष्पसंप्रदानिकेच्छेति योधः । अन्त्ये कर्मत्वं पुष्पाणि स्पृहयतीति । संप्रदानस्यापि तत्त्वेनाविवक्षायां पाठये. वेत्यु पम् । तत्र सकलमन्यसंमतमदुक्तरीत्यैव प्रयोगनिवहि सर्वधातूनां फलावछिन्नव्यापारवाचित्वस्य प्रसिद्धत्वेन तद्विहाय प्रबलप्रमाणाभावे स्वातन्त्र्येण यत्तिचिदर्धकल्पनस्यानुचितत्वात् । यदपि शन्देन्दुशेखर-'यत्तु ईप्सितमात्रे इयं संज्ञा प्रकर्षविवक्षायां तु परत्वाकर्मत्वम् । एवं चेप्सितमात्रे ईप्सिततमे वा शेषत्वेन विवक्षित पाष्टरे. वातत्र शेपत्वेन विवक्षितत्वातिरिक्चरयेप्सितत्वमात्रस्य दुर्वचत्वात् प्र. तधात्यर्थप्रधानीभूतव्यापारजन्यफलाश्रयत्वस्यैवान सत्वेन वारयतिवेल. क्षण्यान, इत्युप, तदप्यसमवसम् । तथाहि पुप्पेभ्यः स्पृहयतीत्यादी पुष्पवृत्तीच्छानुलेकदेयदचाप्रयियात्ममनःसंयोगरूपत्रिवेत्यर्थविवक्षायां संप्रदानत्वम् । यदा त्वन्त्येच्छानुरलेति विवक्षा तदा पटी। एवमेव तण्दुलं पचतीत्यादौ पर्मादीनामविपक्षा, राया च तर फलतावच्छेद यमंन्यस्य गृत्तित्वादेव विशेषरूपस्य सामान्यरूपेण विवक्षायां पर्य तण्डुलाय पचतीति । एवं घम्हंगेप्सिन इत्यनेन फलतावन्छेदाम पन्धेनमिनम्य संघानत्वं न तु तस्यैव रूपान्तरेण सामान्येन संबन्ध त्वेनेत्यर्थः । एवं प शेपत्वेन विवभातिरिणम्येप्सितत्वमानस्य दुर्वचत्वादि त्यपास्तम् । प्रनेत्यादिमन्यस्तु प्रश्तेऽनुपयोग इत्युक्त प्रति दिर)। विषयवया मुटुहेासूयार्थातूनां योगे सन्मूलभूतयोपसंपन्धिान मंदानसंझाविधायरान 'बुभदुहेासूयार्यानां यं प्रति योपः' इत्यनुगा सनात हाये मुध्यतीर्ण्यत्यमूयनीत्यादी संग्रदानवे चतुर्थी । सवरायो ·११ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः । कर्मकत्वात्पष्टयां प्राप्तायामितरयोः कर्मसंज्ञायां च वचनम् । ननु कुप- क्रोधे इत्यनुशासनात्कोपस्यैव क्रोधपदार्थत्वात्कथं क्रोधस्य कोपमूलत्व- मिति चेत् । वाक्चक्षुरादिविकारानुमेयप्ररूटकोपस्यैवात्र क्रोधपदार्थ- त्वात् । दुःखजनकक्रियारूपापकारजनकश्चित्तविकारो द्रुहेः । एवं चं यो- ऽस्मान्द्वेष्टीत्यादौ त्वनभिनन्दनं द्विपेरर्थः । तच वलवहुःखसायनताशान- जन्योऽप्रीतिजनकश्चित्तवृत्तिविशेषः । एतेन क्रोधो द्वेप इति शब्दशक्ति- कायां यदुक्तं तद्पास्तम् । अत एव चित्तदोपार्थानामिति नोक्तम् । यदा त्वेषां न कोपमूलत्वं तदा देवदत्तस्य क्रुध्यति द्रुह्यति देवदत्तमीयॆत्य- सूयतीत्यपि साध्वेव । कुप्यति कस्मैचिदित्यत्र क्रियया यमभिप्रेतीत्यनेन संप्रदानत्वम् । हरिसंवन्धी क्रोधः । तत्संबन्ध्यपकारजनकेच्छेति चोपः। हरिकर्मकोत्कर्पविषयो द्वेषः। वनिष्ठगुणविपये दोपाविष्करणमिति चवोधः। प्रश्नविषयशुभाशुभपर्यालोचनार्थराधीक्ष्योोंगे प्रभविषयसंवन्धी संप्र- दानमित्यर्थकेन 'राधीक्ष्योर्यम्य विप्रश्नः' इत्यनेनानुशासनेन संप्रदानसं- ज्ञाविधानात्कृष्णाय राध्यतीक्षते चेत्यत्र चतुर्थी । संवन्धश्च चतुर्थ्यर्थः । कृष्णसंवन्धिप्रभविषयशुभाशुभपर्यालोचनानुकूला क्रियेति बोधः । शुभाशुभकर्मणो धात्वर्थेनोपसंग्रहादकर्मकावेतौ । अत एव च राधोऽकर्मकादिति गणसूत्रम् । प्रवर्तनापूर्वकाभ्युपगमार्थकप्रत्यापूर्वकशृणोतेयोंगे पूर्वप्रवर्तनाश्रयस्य संप्रदानसंज्ञाविधायकात् 'प्रत्याड्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता' इत्यनुशासना- द्विमाय गां प्रतिशृणोत्याशृणोतीत्यत्र चतुर्थी । विप्रस्य कर्तृप्रयोजक- त्वेन हेतुत्वाकर्तृत्वाद्वा तृतीयाप्राप्तौ वचनम् । चतुर्थ्यर्थः आश्रयत्वं, प्रवर्तनायाश्च जन्यतासंबन्धेनाश्रयेऽन्वयः(?) । तथा च विप्रनिष्ठप्रवर्तना- जन्यो देवदत्तनिष्ठोऽभ्युपगम इति वोधः । यत्तु विवक्षान्तरे देवदत्तो गां प्रतिभावयतीति भवत्येवेति हरदत्तः, तचिन्त्यम् । देवदत्तो रोच- यति मोदकमित्यपि प्रयोगापत्तेः । नचेष्टापत्तिः । मच्यर्थानामिति सूत्रे हेतुसंज्ञापवादिकेयमिति स्वग्रन्थेन हेलाराजगन्थन च विरोधात् । तस्माद्धेतुसंज्ञायाः वाघादन न णिजुत्पत्तिरिति भावः । शंसितृप्रोत्साहनार्थकानुप्रतिपूर्वकगृणातोंगे पूर्वगंसनरूपव्यापारा- 'अनुप्रतिगृणश्च' इत्यनुशासनेन संप्रदानमंताविधानाद्धोत्रे- ऽनुगृणाति प्रतिगृणातीत्यत्र चतुर्थी शंसितुः प्रोत्साहने कर्मलयाऽन्वयः। श्रस्य - ·यादार्थसंग्रहः [३ भागः होतुश्च सितरि अभेदान्वय. । तथा च होगभिन्नशंसितृामहर्षानुकुलो व्यापारः अध्वर्युकर्तृक इति घोषः । नियनकालं वेतनमरणस्वीकाररूपे परित्रयणे साधक्तमस्य पाक्षि- कसंप्रदानसंज्ञाविधायरेन परियणे संप्रदानमन्यतरस्याम्' इत्यनुशास- नेन शतेन शताय वा परितीत इत्यन संप्रदानत्वम् । तया च शतनिष्ठ- दानरूपव्यापारसाध्यदेवदत्तकर्तृक्स्वीकारकर्मीभूत इति योध । कियाफलकत्रियोपपदकाप्रयुज्यमानतुमुन फर्मणि चतुर्थीविधायकेन 'क्रियाथोंपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः' इत्यनुशासनेन फलेभ्यो याती- त्यादौ चतुर्थी । फलकर्मकाहरणफ्लकं यानमिति बोध । प्रविश पि- ण्डीमित्यादौ भक्षणार्थप्रवेशनक्रियोपपदत्वेऽपि पिण्डयास्तुमुन्नन्तर्म- स्वाभावान्न चतुर्थी । यदा तु भोक्तुमिति तुमुन्नन्ताध्याहारस्तदा चतुर्थी भवत्येव । ननु मशकेभ्यो धूम इत्यनेनानापि स्वर्मकाहरणनिष्ठ- जन्यतानिरूपितजनक्तासंवन्धेन फलस्य यानेऽन्वयसंभवात्तादर्थ्यचतु- ध्येयोपपत्तौ कि सूत्रेणेति चेत् । फलनिष्ठप्रभारतानिरूपिताहरणनि- विशेष्यतासमानाविग्णप्रकारतानिरूपितविशेष्यताशालि यानमिति बोधे तस्यावश्यकत्वात् । कर्मत्वार्थिकेयम् । भावपचनाश्चेति सूनविहिततुमुन्समानार्थककृदन्तप्रातिपदिकात्मथ- मार्थे चतुर्थीविधायकेन 'तुमर्थाच्च भाववचनात् । इत्यनुशासनेन यागाय यातीत्यादौ चतुर्थी । न च तादर्थ्य इत्यनेन गतार्थता । तुमर्थन तादर्थ्यस्योक्तत्वेनोक्तार्थानामप्रयोग इत्यप्राप्तौ विधानसार्थस्यात् । यष्टु यातीति बोधः। उपकार्योपकारकादिरूपतादर्थ्यविवक्षाया पष्ठयपवादोपकार्यादिवाच- काचतुर्थीविधायकेन तादध्ये चतुर्थी वान्येति वार्तिफेन यूपाय दार ब्राह्मणाय दधीत्यादौ चतुर्थी । तस्मा उपकार्यायेदं तदर्थं तस्य भावः । ब्राह्मणादित्वात्प्यञ् । उपकार्योपकारकत्वरूपसन्ध. प्यर्थः । कृत्त. द्धितसमासेभ्य. संवन्धाभिधानं भावप्रत्ययेनेति सिद्धान्तात् । यूपनिष्ट- जन्यतानिरूपितजनकताश्रयं दाविति बोध' । ग्राह्मणकर्तृकभोजनोप- कारकं दधीति वोघ. । एवं मशरेभ्यो धूम इत्याढावपि मशकनिवृत्त्यु- पकारको धूम इति योय। यत्त व्युत्पत्तिवादे-यूपाय दावित्यादौ न संप्रदानचतुर्थी । अपि ·११ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः । तु तादर्थ्य इतिसूत्रेण सा । तायै स एवार्थः प्रयोजनमस्य तत्त्वम् । समभित्र्याहृतपदार्थतादर्थ्यविवक्षायां तद्वाचकाच्चतुर्थीति तदर्थः । प्रयो- जनं चात्र न जन्यत्वम् । दुःसादेः पापादिजन्यतया दुःखाय पापमि- त्यापत्तेः । नापि जन्यतयेच्छाविषयत्वम् । स्वर्गादे: पुण्यादिजन्यत्वेने- पछाविषयत्वात्स्वर्गाय पुण्यमित्यापत्तेः । न चेष्टापत्तिः । तथासति पक्तुं बजतीत्यर्थे पाकाय ब्रजतीति निर्वाहाय तुनति सूत्रप्रणयनय- र्थ्यात् । पाकादेनिरुक्तबजनाद्यर्थतयैव तद्वाचकाचतुर्युपपत्तेः । अपि तु समभिव्याहतपदार्थनिष्ठव्यापारेच्छानुकूलेच्छाविषयत्वं तत्प्रयोजनत्वम् । नत्प्रयोजनकत्वरूपतादयं च तदिच्छाधीनेच्छाविषयव्यापाराश्रयत्वम् । दारुणो यूपेच्छाधीनेच्छाविपयतक्षणादिरूपव्यापारवत्तया यूपार्थत्व- मिति तद्विवक्षया यूपपदाचतुर्थी । इच्छाधीनेच्छाविषयव्यापाराश्रयत्वं चतुर्थ्यर्थः । प्रथमेच्छायां यूपादे. प्रकृत्यर्थस्य विपयतयाऽन्वयः । एवं गन्धनाय स्थालीत्यादायूह्यम् । तादृशव्यापारस्तण्डुलधारणादिः । पुण्यादेः स्वर्गेच्छाधीनेच्छाविपयव्यापारानाश्रयतया न स्वर्गाय पुण्य- मित्यादयः प्रयोगाः । ब्रजनादेः पाकानुकलल्यापारानाश्रयतया न पाकाय बजतीत्यादावनेन चतुर्थीति तुमर्धाचेति सूत्रमिति-दाधर- भट्टाचार्यैरुक्तं तद्व्याकरणाज्ञानमूलकम् । तथाहि आदौ वार्तिके सूत्रत्व- भ्रमः । दुःसाय पापं, स्वर्गाय पुण्यमित्यादिप्रयोगाणा सूत्रवार्तिकभा- प्यसंमतानामसाधुत्वभ्रमः । तथा क्रियात्रियोपपदविहिततुमर्थधव ताद- यस्योक्तत्वेन तादर्थ्य चतुर्थ्यप्राप्ती तुमर्थाचेति सूत्रस्य सार्थक्ये स्पष्टेऽपि तयर्थताभ्रमः । चैत्राश्रिततक्षणादिरूपव्यापारनन्यफलाश्रयस्य दारणो व्यापाराश्रयत्वभ्रमः । यदि फलेऽपि व्यापारपद्वाच्यत्वं तर्हि यूपाय दार तक्षति चैत्र इत्यादाविव स्वर्गाय पुण्यं करोति चैत्र इत्यादावपि फलरूप- च्यापाराश्रयस्य सर्वसंमतत्वात्साधुत्वापत्त्या भवदुक्तमसाधुत्वं न स्यात् । किं च भवन्मतेऽध्ययनाय वसतीत्यादीनाममाधुतापत्तेः । वसनादरम्यय- नानुकूलव्यापारानाश्रयतया भवदुचतादर्थ्याभावेन चतुर्थ्यप्राप्तेः । अध्य- यनं कर्तुं वसतीत्यर्थे क्रियार्थोपपदेति चतुर्थीति चेत्तर्हि यागाय यातीत्य- त्रापि यागं कर्तु यातीत्यर्थे चतुर्युपपत्तौ सूनयध्य तदवस्थमेवेति दिक् । नौकाकानशुरुगालभिन्ने तिरस्कारस्य स्पष्टं व्यचके देवादिकस्य मन्यते: कर्मणि तिरस्कारे विभापाचतुर्थीविधायकेन 'मन्यकर्मण्यनादरे ·पादानमः [१ भागः विमान अपनेन, नव्या गुग गुणाय वा गन्य त्यादौ पारि दीपायी । अयोगापनाप्युपमानामावाप. विरापाः। प साहिशेयरगरायमसिनामार भति पोध । गृगाय माया ग्गुनन्दनीमायानोपमापति गृणमिव मर्य। गन्नामंगाने पेष्टारमायामणि दिसायावादिषीयापनुयावि भायरेन "गरयामगि द्विमापापाथ्यों पेष्टायामनध्यनि" इत्यनेनानु. भागनेन प्रामं प्रामाय का गाना यादी हिनीयाचतुर्यो । ग्निपं गाली- त्याग, अमंग यमाया पिष्टापति । नयनग्गयर्थन्यानमा नयनीत्यत्रापि न । ननु पर्मणि द्वितीयाविधान व्यर्थ मन्यामण्यनारी यस्यागन्नां गयर मंगीवि पठिया पाविपम्पविधानेनापि पत्रे हिनीयासिन प प्रामं गन्यादी प्रयोगाष्टीयाधना शहिनि वाग्यम् । गामायाग्यानपंग्ण माध्यम वा पाठपा गय माधुत्वयो- चना । गादि-अध्यादनगदर्शनादिगियाभिगम्यमानन्यात्पर्ममा गमनेनाभिप्रेयमाणम्य मंत्रदानन्यायपुर्श । यदा तु अनभ्याहागना गमनम्यापमन्याग प्रामस्य पर्मद्वितीया भवति । ग्यं शिवदयारों पठमेरेयने । न प्रामं गमीनि मोनोगिनिमो भाग्य जगम। यंच मायमन प्रामोदज्योत्तरदामयोगानाउल्यापारविश्या मं. नादीति योग । मूत्रमने मु प्रामकर्मक यानमिनि योधः । उत्पत्तिम्पयनवाचर गयोग कार्यगग्णयोर्भेदविरमाया फार. णम्य पार्यात्मना परिणामविलाया पायाच राष्टपपयादचतुर्थीरि- भायोन पिमपघमाने प' इत्यनेन भरिर्मानाय कल्पने मंपते मायन घेत्यत्र पनुर्थी । मन्तिपर्तृका ज्ञानमन्भिन्युपत्तिरिति योधः । अभेट तु प्रथमेव मनिशानमिति । हतुवन विमाया तु जनिर रित्यपाटा- नन्यापथमी । भरोशानमिति । न च तादयतुभ्यां गतार्य परिणाम वेन योषम्य विवक्षितत्वात् । भपिशानात्मना परिणमत इत्यत्र त्यात्म. भन्दम्तवृत्तिधर्मपरः । मानवविशिष्टरूपान्नामाभिनिफर्तृफेत्यर्थ । विशाग्यापाभावान चतुर्थी । यत्तु पद्धन्दुग्यो प्रधमापवादोऽत्र क्लपिसंपद्यमाने पेत्यनेन विका- रखापकागतुर्थी विकारे प प्रतिरूपागेप' भकिम्पक्षानस्Hकोत्पत्ति- रित्यर्थ । प्रतिवित्यो दविवाया तु प्रविविनिमायाप्रवीन नि- -- ·११ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः। कर्तुरित्यपादानत्वेन भक्तिपदात्पञ्चमी । भर्ज्ञानं कल्पते इति ज्ञानस्य कर्तृत्वेन कारकविभत्तेर्वलवत्त्वेन च तत: प्रथमेति कैयटे स्पष्टमित्या- युक्तम् । तत्परस्परविरोधादसङ्गतमिति सुधीभिरुह्यम् । प्राणिनां शुभाशुभसूचकभूतविकाररूपोत्पातज्ञाप्येऽर्थे वर्तमानात्त- त्संबन्धबोधकपष्टयपवादचतुर्थी विधायक- उत्पातेन ज्ञापित च ' इत्यनु- शासनेन वाताय कपिला विद्युदित्यादौ चतुर्थी । वातज्ञापिका कपिला विद्युदिति बोधः। इष्टसाधनरूपार्थहितशब्दयोगे 'तस्मै हितम्' 'चतुर्थी तदर्थार्थवलिहित- सुस-' इत्यादिज्ञापकसिद्धेन 'हितयोगे-' इत्यनुशासनेन ब्राह्मणाय हितमित्यादौ षष्ठयपवादभूता चतुर्थी । विप्रसंबन्धीष्टसाधनमिति बोधः । एवं मुखयोगेऽपि ब्राह्मणाय सुखमित्यादौ । 'नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच' इत्यनेन षष्ठयपवादचतु- विधानाद्धरये नम इत्यादौ चतुर्थी । ह्य्वधिकस्वनिकृष्टत्ववोधनानु- फूलो व्यापार इति वोधः। एषोऽर्थ्यः शिवाय नम इत्यादौ त्यागो नमःशब्दार्यः । शिवोदेश्यक- त्यागविषयोऽर्घ्य इति बोधः । प्रजाभ्यः स्वरतीत्यादौ स्वस्तिशब्दो मङ्गलार्थः । प्रजासंबन्धि मङ्गलमिति बोधः । स्वस्त्यस्तु गोभ्य इत्यादी चतुर्थी चाशिपिः इति परामपि पाक्षिकपष्ठी वाधित्वा पुनर्विधानार्थ- कचकाराच्चतुयेंत्र । आशंसाविषयगोसंपन्धिमङ्गलकर्तृकं भवनमिति बोधः । अमये स्वाहा स्वधा वपद इत्यादावम्युद्देश्यकस्त्याग इति बोधः। स्वाहादीनां त्यागार्यकत्वात् । अलमितिपर्याप्त्यर्थग्रहणं न भूपणार्थस्य, व्याख्यानात् । तेन दैत्येभ्यो हरिरलं प्रभुः समर्थः शक्त इत्यादि । दैत्यमारणादिसंबन्धिसामर्थ्यवान् इति बोधः । स एषां प्रामणीः' इत्यादिनिर्देशात्प्रभ्वादियोगे पष्ठ्यपि साधुः । ननु नमस्करोतिदेवानि- तिवदुपपदविभक्तः कारकविभक्तिर्बलीयसीत्यनेन नमस्करोति देवेभ्यः, रावणाय नमस्कुर्यादिति भट्टिप्रयोगेऽपि द्वितीया स्यादिति चेन्न, देवान्प्रसादयितुमित्यर्थविवक्षायां क्रियार्थोपपदस्येत्यादिना चतुर्थी । कर्मणः शेषत्वविवक्षायामनेन चतुर्थी । यत्तु मञ्जूपायामुद्देश्यस्य संवन्धत्वेन विवक्षायां पष्ठयपीत्युक्तं, तदसत् , नमःस्वस्तीत्यस्य पष्ठ्यपवादत्वात् ।। इति चतुर्थी। .

·. ८.. યો . कत्र ८ वादार्थसंग्रहः [३ पञ्चम्यर्थनिर्णयः। स्वाभाविकयुद्धिकल्पितान्यतरसंयोगपूर्वकविभागाश्रयत्वं सति भागजनकतक्रियानाश्रयत्वरूपस्य तक्रियायां ध्रुवस्य नम् । इत्यनुशासनेनापादानसंज्ञाविधानाक्षात्पर्ण पतति, त्पतति कुड्यात्पततोऽश्वात्पत्तीत्यादौ पर्णाश्वकुडयाश्वादीनां ध्रुवत्वसत्त्वादपादानत्वं सति पञ्चमी । वृक्षापादानिका धोदेशसंयोगानुकूला क्रियेति बोधः 1 एवं च वृक्षस्थे एव पणे लग्नेऽधोदेशसंयोगानुकूलक्रियासत्त्वेऽपि विभागानाश्रयत्वान्न पादानत्यम् । धावनकभिन्नाश्वापादानिका देवदत्तकर्तृका योधः । अत्राश्वस्य धावनक्रियाश्रयत्वेऽपि विभागजनकतया । यानाश्रयत्वादपादानत्वम् । फुर देवदत्तकर्तृका पातक्रियेति बोधः । अनाश्रयभेदाक्रियामेदं श्वस्य पातक्रियाश्रयत्वेऽपि दानत्वम् । परस्परस्मान्मेपावपसरतः ग्मेपकर्तृकापसरणक्रियेति बोधः । एवं वृक्षारस्पन्दते राज्याच दीनामपि साधुत्वम् । स्पन्दतरविभागार्थत्वे तु वृक्षे स्पन्दत इति । वृक्षं त्यजतीत्यादौ तु कर्मसंज्ञया वाधान्नापादानत्वम् । अपादानत्वं चाखण्डोपाधिः, ध्रुवेत्यादिवि- हितसंज्ञायत्त्वं वा। नैयायिकास्तु- अपादानत्वं स्वनिष्ठभेप्रतियोगितावच्छे- दकीभूतक्रियाजन्यविभागाश्रयत्वम् । एवं च वृक्षनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतन्निष्ठविभागजनकप श्रयं पर्णमित्यन्वयधीः । वृक्षवृत्तिविभागजनकवृक्षवृत्त्यन्योन्यान प्रतियोगितावच्छेदकपतनाश्रयः पर्णमित्यन्वयधीर्वा । अत्र विर भेदश्च पञ्चम्यर्थः । तत्र धात्वर्थतावच्छेदकत्वेन विभागो विशेष्यः । वृक्षं त्यजति खग इत्यादौ वृक्षस्य नापादानत्वमिति वदन्ति । त वृक्षाद्विभजत इत्यादी वोधा(? नुपप)त्तिप्रसङ्गः । वृक्षं त्यजती परया कर्मसंज्ञया वाधादेवोपपत्तौ तदर्थ विभागे धात्वर्थतानवच्छेदव रूपविशेषणवैयर्थ्य च ।

·११ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः । तच त्रिविधं-निर्दिष्टविषयमुपात्तवि- पयमपेक्षितक्रियं चेति । साक्षाद्धातुना गतिनिर्देशे आद्यम् । यथाऽश्वात्पततीति। यत्र धात्वन्त- रा (ग? थगतिविशिष्टं) स्वार्थ धातुराह तदुपात्तविषयम् । यथा-चलाह- काद्विद्योतते विद्युत् (विस्फरसङ्गगे ? निःसरणपूर्वके) विद्योतने युति- वैतते । अपेक्षितक्रियं तु तत् यत्र प्रत्यक्षसिद्धमागमनं मनसि निधाय पृच्छति बुतो भवानिति पाटलिपुत्रादिति चोत्तरयति । जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसंरयानमित्यनुशासनेनैतदर्थकानां धा- तूनां कारफस्य जुगुप्स्यमानार्थकस्यापादानसंज्ञाविधानादधर्माज्जुगुप्सते विरमति प्रमाद्यति चेत्यत्र पञ्चमी । अत्र पञ्चम्या द्वेपोऽर्थः । तत्र प्रकृत्यर्थस्य विषयत्वेन तस्य निवृत्तिरूपधात्वर्थे जन्यत्वेनान्वयः । तथा च पापगोचरद्धेपजन्यनिवृत्तिमानिति बोधः । विषयत्वं पञ्चम्यर्थः । अथ. विधापयफनिवृत्तिमानिति च । गर्हापूर्वकनिवृत्ति पधातोरर्थः । विषयत्वं लो रथः। तच गर्दानिवृत्त्योः क्रमेणान्वितम् । तथा च पापविषय. एप्रियुक्तपापगोचरनिवृत्तिमानिति वोध: । अनिष्टसाधनतारूपनिन्द! यागा जुगुप्सतेरर्थः । विषयत्वं सुपोऽर्थः । तथा च पापविषयकानिष्टसा. महत्तारूपा निन्देत्यर्थः । विषयता पञ्चम्यर्थः । करणानन्तरमकरणं 'चहामार्थः । आख्यातार्थ आश्रयत्वं, पञ्चम्यर्थस्य कृतिद्वारकोऽन्वयः कच' चाधर्मविषयककृत्यनन्नरकालीनाधर्मविषयमकृत्यभावाप्रयः । अन- बोधानं प्रमादार्थः अधर्मविषयकानवधानाश्रयः । एवं यथासंभवं वो, वाहन्ति । भाष्यरीत्या तु अधर्मापादानिका निन्दापूर्विका निवृत्तिः । न्या सर्वत्र । भाष्यमते अपादानस्य संबन्धत्वेन विवक्षायां नात्र पष्टी देवभिधानात्। इल अनिष्टचिन्तनानिष्टपरिहाररूपभीत्रार्थकधातुयोगेऽनिष्टहेतोरपादान- तिहाविधायकानुशासनेन भीत्रार्थानां भयहेतुः' इत्यनेन चोरादीनामपा- -दानत्वाचोराद्विभेति बायते वेत्यत्र पञ्चमी । चोरापादानकमनिष्टचिन्तनं तत्परिहारो वैति बोधः । अन्ये तु हेतुत्वं जन्यत्वं वा पञ्चम्यर्थः । तच्च भावित्वेन स्वानिष्टचिन्तनपर्यवसितस्य भयस्यैकदेशेऽनिष्टे चिन्तने वा- न्वितं, तथा च व्यायहेतुकस्वानिष्टस्य भाक्त्वेिन चिन्तनवान, व्यावहेतु. कत्वेन भाव्यनिष्टधर्मिफचिन्तनवानिति वदन्निाचोरहेनुकमयाभावानु- ·. घादासंग्रहः [३ भागः फूलल्यापाराश्रय इति वा बोधः । भाप्यरीत्या तु बुद्धिप्राप्तचोरापा- दानिका तजयपूर्विका निवृत्तिः । तदपादानिकानिष्टपरिहारफलिमा निवर्तनेति वा बोधः । एतद्विपये हेतुल्वापादानन्याविवक्षायां पष्ठी भवत्ये- वेति बोध्यमिति वैयाकरणनव्याः । तत्कौस्तुभादिसकलपन्थविरुद्धम् । तथा हि 'कस्य विभ्यति देवाश्च जानरोपस्य मंयुगे' इत्यत्र कथं पष्ठीत्या. शङ्कय संयुगेन विशेषणात्पष्ठीति समाहितम् । तस्माद्वेतुत्वेनाविभा- यामपि वस्तुगत्या यो हेतुरतस्यानेनापादानसंज्ञाविधानादेतुतृतीया- पष्ठयारपवादिका पञ्चमी । अन्यथा हेतुत्वापादानत्वयोरविवक्षय- सिद्धौ तदनुधावनं व्यर्थ स्यात् । यदपि पापस्य जुगुप्सत इत्युत्तं शब्देन्दुसरे तदप्यसमक्षसमेव फलभेटे प्रत्याख्यानासंभवात् । वार्तिक रीत्या तत्र पाठयभावे निर्णीते भाप्यमनेऽप्यनभिधानम्यैव शरणीकरणी यत्वात् । फलभेदाभावेन भाष्योपपत्तावन्यथाव्यारयानस्यानुचितवान् सर्वैरपि प्रन्थकारैस्तथा व्याख्यातत्वाच । यत्तु भवानन्दैरक्तं पञ्चम्या हेतुत्वमर्थ. । धातोयथायथं भयं भयाभा. वश्वार्थः । पञ्चम्यर्थः हेतुत्वं धात्वर्थे भये धात्वर्थतावच्छेदके चाभये ऽन्वे. ति आख्यातार्थाश्रयत्वं परित्राणानुकूलन्यापारश्च । इत्थं च हेतुपञ्चम्यैः वोपपत्तौ पृथक्सूत्रप्रणयनं तस्यैव प्रपञ्चार्थमिति । तथा च व्याघहे. तुरुभयाश्चयः शनुहेकमयाभावानुकूलव्यापारवानिति चाऽन्वयधीरिति । तन्न । हेतुपञ्चमीविधायकानुशासनाभावात् । विभाषा गुणेऽस्त्रिया. मिति गुणे सत्त्वेऽपि चोररूपे द्रव्ये तदभावात्, विमापेति योग- विभागस्यागतिकगतित्वात् , गुणातिरिक्तहेतोः पञ्चम्यनुशासनविर- हादिति जनिकर्तुरिति सूत्रस्थस्वोत्तरग्रन्थविरोधाच । परापूर्वस्य जयते. प्रयोगेऽमह्यार्थस्यापादानसंज्ञाविधायकेन 'पराजेर- सोढः । इत्यनुशासनेनाध्ययनात्पराजयते इत्यादावपादानसंज्ञाविधाना- त्पञ्चमी । अध्ययनसंबन्धिनी ग्लानिरित्यर्थ. 1 भाप्यरीत्या तु अध्यय- नापादानिका निवृत्तिरित्यर्थः । केचित्तु कृत्यसाथ्यत्वधीसमानाधिकरः णस्तद्विपयकोत्साहाभावो धातोरर्थः । विपयोऽत्रापादानम् अध्ययनापादा नको देवदत्तकर्तृकः उत्साहाभाव इति बोधः । तत्पृर्विका निवृत्तिरिति वा । शत्रून्पराजयत इत्यर तिरस्कारानुकूलो व्यापारो धात्वर्थ. । रणात्पराजयत इत्यत्र युद्धनिवृत्तिर्धात्वर्थः । पञ्चम्या द्वेपोऽर्थः । तेन गणगोचरद्वेषजन्यनिवृत्तिमानिति बोध इति वदन्ति ।

·३ ११ ग्रन्थ ] रघुविभक्त्यर्थनिर्णय । प्रवृत्तिक्रियाप्रतिषेधानुकूलव्यापाररूपवारणार्थधातुयोगे तत्तलिया- जन्यफ्लभागितया तत्तलियाकर्तुरीप्सितोऽभिप्रेतोऽपादानमित्यर्थकात् वारणार्थानामीप्सित ' इत्यनुशासनाद्यवेभ्यो गा वारयतीत्यत्र यत्रा- नामपादानत्वात्पञ्चमी । तथा च यक्प्रतियोगिकविनाशानुकूलो भक्ष- गादिरूपो व्यापारस्तस्य गोवृत्तिर्योऽभावस्तदनुकूलो व्यापारो देवदत्त- रत्तिरिति बोध । एव पुष्पेभ्य आतप कारयति, परस्वेभ्य पाणि पारयति इत्यादौ पुष्पवृत्तिशुष्कीभावानुकूलव्याराभावो य आतपनि- उस्तदनुकूलत्यादि वोध. । परस्ववृत्तिसयोगानुकूलच्यापाराभारो य. गणिनिष्ठस्तदनुकूलेत्यादि प्राग्यत् । कूपादन्ध वारयतीत्यत्र रूपवृत्ति यद- र प्रदेशावछिन्नसयोगानुकूलनियारूप पतन तदनुकूलो योऽन्यत्तिव्यापा- (स्तस्य योऽभावस्तदनुकूलो व्यापारश्चैत्रवृत्तिरिति बोध । एवमर्माण- वक पारयतीत्यनाग्निजन्यदाहानुकूलच्यापाराभावानुमूलेत्यादि प्राग्वत्। त्यननुगत एव पञ्चम्यथों वारयत्यर्थश्व, अनुभवानुरोधेनाननुगतस्यादोप- वात् । इति वदन्ति । अन्ये तु सर्वत्र सयोगजनकव्यापागभावस्य र्मकारहत्तेरनुकूलो व्यापार स एव धात्वर्थ । वृत्तित्व पञ्चम्यर्थ इत्यादि यदूचुस्तन-यवेभ्यो गोसयोग वारयतीत्यनुपपत्ते । यत्तु व्युत्पत्तिवादे या चैनादेर्नान्तरीयकतया विपभोजन प्रसक्त न तु स्वेच्छातस्तत्र तद्भोजनविरोधिव्यापारकर्तरि चैत्र विपाद्वाग्यतीत्यादिन पयोग , अपि तु सविपाद्वारयतीत्यादिरेव । तर पूर्वप्रयोगवारणाय सून- तेप्सित इत्यत्र सन्प्रत्ययेनेच्छोपादानादित्यायुक्त तत्तु कूपादन्ध वार- पति इत्यत्रापि तुल्यम् । तथाहि यथान नान्तरीयक विपभक्षण स्था तन कूपपतनमपि नान्तरीयकमेव । एव च तत्रापि सकूपाद्दे- शाद्वारयतीत्येव प्रयोग स्यात् । नतु कूपादन्ध वारयसीति । यदि ज प्रयोग प्रामाणिकरतीनापि चैत्र विपाद्वारयतीत्येव प्रयोग । विपस्य विपत्वेनेच्छाविपयात्वाभावेऽपि भक्ष्यत्वेनेच्छाविपयत्ववत्यूपस्य कृपत्वेनेच्छाविपयत्वाभावेऽपि देशत्वेनेच्छाविषयत्वस्य तुल्यत्वात् । सूत्रवार्तिक्भाप्यानुक्तकस्यानुचितत्वात् । ननु पुष्पेभ्य आतप वारय- तीत्यादावातपस्याचेतनत्वात्कथ पुष्पमीप्सितमिति चेत् । निवार्य- निवारकान्यतरस्येप्सितमित्यर्थात् । तथा च धात्वर्थतावच्छेदकीभू- तस्य विनाशाद्यनुकूलव्यापाराभावरूपस्य यत्फल विनाशादि तत्सब- ६ ·वादार्थसंग्रहः [३ भागः धित्वेन प्रसक्तस्य यवादेरतद्विपरीतत्वेन निवारकेच्छाविपयत्वात् न कश्चिद्दोपः। व्यवधाने सति यत्कर्तृकात्मकर्मकदर्शनाभावमिच्छति तत्कारकमपादा- नमित्यर्थकेन अन्तधों येनादर्शनमिच्छति' इत्यनुशासनेनापादानसंज्ञा- विधानान्मातुनिलीयते कृष्ण इत्यादावपादानत्वात्पञ्चमी । मात्रपादा- नककृष्णकर्तृकदर्शनाभावानुकूलो व्यापार इति वोधः । अन्ये तु अत्र प्रत्यक्षाभावेच्छापूर्वकप्रत्यक्षविरोधिव्यापारो धात्वर्थः । वृत्तित्वं पञ्चम्यर्थः धात्वर्थतावच्छेदकप्रत्यक्षेऽन्वेति । विरोधित्वं तन्जनकलौकिकसन्निकर्पा- भावानुकूलत्वम् । कृतिराख्यावार्थः । तथा च मातृवृत्तिस्वविषयकप्रत्य- क्षाभावेच्छापूर्वकः प्रत्यक्षजनकलौकिकसन्निकर्षाभावानुकूलव्यापारस्तद- नुकूला कृतिः कृष्णनिष्ठेति वोधमाहुः । नियमपूर्वकविद्यास्वीकारे वक्ताऽपादानसंज्ञ इत्यर्थकेन ' आख्यातो- पयोगे' इत्यनुशासनेन पण्डितात्पुराणं शृणोति उपाध्यायादधीत इत्यादा- दावपादानत्वात्पञ्चमी । पण्डितापादानकं पुराणकर्मकं श्रवणं चैत्र- त्तीत्यागृह्यम् । जायमानस्य हेतुर्निमित्तोपादानसाधारणोऽपादानमित्यर्थकेन 'जनि- कर्तुः प्रकृतिः' इत्यनुशासनेन ब्रह्मणः प्रजाः प्रजायन्ते इत्यत्रापादा- नसंज्ञाविधानात्पञ्चमी । भाष्यमते तु हेतुशब्देनोपादानमेव गृह्यते । उभयथाऽपि ब्रह्मापादानिका प्रजाकर्तृकोत्पत्तिरिति वोधः। आधे 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादौ सामान्यशब्देऽपि अहमेव बहु स्यामिति सामानाधिकरण्येन, 'छागो वा मन्त्रवर्णात्' इतिवत् उपा- दानरूपो विशेपो योध्यः । अर्थप्रहणाद्धात्वन्तरयोगेऽपि 'अङ्गादनात्सं- भवसि' इति यथा। भूकर्तुः प्रभवः आद्यवहिःसंयोगः (यत्र ?)सोऽपादानमित्यर्थकेन 'भुवः प्रभवः' इत्यनेन हिमवतो गला प्रभवतीत्यादावपादानत्वात्पञ्चमी । हिमा- लयसंयोगध्वंसाव्यवहितोत्तरक्षणवृत्त्याद्यपृथिवीसंयोगाश्रयतावती गड़ेति योधः । वैकुण्ठात्काशीतो वा गङ्गा प्रभवतीति प्रयोगवारणायाव्यवहितैति आयेति च । वैकुण्ठसंयोगध्वंसाव्यवहितोत्तरक्षणे भूसंबन्धस्य काशीसं- योगध्वंसाव्यवहितक्षणे चाद्यस्य तस्याभावात् । 'वल्मीकापात्प्रभवति धनु:खण्डमासण्डलस्य ' इत्यादौ वल्मीकामोर्चदेशो बहिःपदार्थः । वल्मीका सात(यो भेदः 'पो मेघः)।

·१ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः । केचित्तु-धातोः प्रकाशोऽर्थः, पञ्चम्या अधिकरणं, तथा च हिमवति प्रथमप्रकाश इत्यर्थः । भाष्ये तु बुद्धिपरिकल्पितमपायमाश्रित्य भीत्रा- नामित्यादिसूत्राणि प्रत्याख्यातानि । तन्मते सर्वत्रावधिः पञ्चम्यर्थः । यत्तु दण्डाद्धटः इत्यत्र हेताविति सूत्रेण पञ्चमीति भवानन्दैरक्तं तन्न । हेतावितिसूत्रेण पञ्चम्यविधानात् । प्रकृते पञ्चमी तु जनिकर्तुः प्रकृतिरिति सूत्रेण विभाषेति योगविभागेन वा । विशिष्यार्थानुक्ती संबन्धः सर्वत्रार्थः। अध्याहारादिना गम्यमानल्यबन्तार्थस्य कर्मणि अधिकरणे वा पञ्चमी- विधायकेन 'ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च' इत्यनेन प्रासादात्प्रेक्षते आसनात्प्रेक्षते इत्यादौ पञ्चमी । प्रासादमारुह्यासने उपविश्येत्यर्थः । एवं स्थिते ल्यपि कर्माधिकरणं वा पञ्चम्यर्थः । यतश्चाध्वकालनिर्माणं तत्र पञ्चमी तयुक्तादध्वनः प्रथमासप्तम्यौ, कालात्सप्तमी च वक्तव्या' इत्यनुशासनेन वनागामो योजने योजनं वा, कार्तिक्या आग्रहायणी मासे इत्यादौ विभक्तिः । अत्रावधित्वं पञ्चम्यर्थः । वनावधिकयोजनपरिमितदेशवृत्तिामः इति बोधः । प्रथमार्थोऽप्यधि- करणमेवेति केचित् । अन्ये तु अव्यवहितोत्तरत्वं पञ्चम्यर्थः । स्वाव्यवहितोत्तरवृत्तित्वं प्रथमासप्तम्योरर्थः । एवं च वनाव्यवहितोत्तरयोजनाव्यवहितोत्तर- देशवृत्तिाम इति बोधमाहुः । वस्तुतस्तु वनसंवन्धियोजनसंबन्धी प्राम इति बोधः। एवं च पष्टयपवादभूतेयम् । अन्ये तु योजनमित्यस्य प्रथमान्तत्वे गतं चेदिति शेषः, ततः प्रभृति गते मासे आग्रहाय- णीति च योधमाहुः। अन्यार्थक आरादितर ऋते दिक्शब्द अञ्चूत्तरपद आच् आहि इत्येतेषां योगे पञ्चमीविधायकेन — अन्यारादितरर्तेदिक्शब्दाचू- त्तरपदाजाहियुक्ते' इत्यनुशासनेनान्यो भिन्नः इतरो विलक्षणः अर्थान्तरं वेत्यादौ पञ्चमी । अस्याः पष्ठयपवादत्वात्प्रतियोगित्वं पञ्चम्यर्थः । कृष्ण- प्रतियोगिताकभेदवानिति बोधः । नन्वत्रान्यार्थग्रहणे इतराहणं व्यर्थ- मिति चेन्न । विशेषणीभूतभेदार्थकयोगेऽपि विधानार्थं तदावश्यकत्वात्। अन्यथान्यार्थस्य भेदवदर्थकत्वेन भेदार्थकयोगे न स्यात् । तथाच घटा दः वैलक्षण्यमर्थान्तरत्वं वा पटस्येति प्रयोगो न स्यात् । इतरग्रहणं प्रपञ्चार्थ- .

·वादार्थसग्रहः [३ भाग मिति वदतोऽव्ययमेराशय । नन्वे घटान्न घटादेक इति च स्यादिति चेन । नत्रो द्योतमत्वेन भेदार्थक्त्वाभावात् । घटादेक इत्यादौ त्व शब्दस्यान्यार्थरत्वनेष्टापत्ते यत्तु व्युत्पत्तिवादे अन्येतरयो स्वरूपपरत्वमेव, अर्थपरत्व घटादक घटात्स इति च स्यादिति । घटादिन घटाद्भिद्यते इत्यादावपादाने प श्चमी । भिद्धातो न्योन्याभावोऽर्थ । घाद्भिनत्ति पर इति प्रयो गापत्ते भियते इति प्रयोगानापत्तेश्च कर्तरि यगात्मनेपदासभात् , अदै वादिकत्वाञ्च न श्यन्सभर परस्मैपदित्वाच अर्मधातुयोगे कर्मरर्नु विपक्षाया अप्यसभवात् इत्युक्तम् । तदवानुमृत्य वैयाकरणनव्यैरप्यन्य इत्यर्थग्रहणमिति भाप्यानुक्तत्वादितरग्रहणाचायुक्तमित्युक्तम् । तदसम "खस भाष्यानुक्तत्वन सरव्यारयातृग्रन्थविरोधेनान्यथाप्रयोगसाधन स्यानुचितत्वात् । नहि सर्व भाष्येण कण्ठरवणैवोच्यते किंतु तद विरोधेन सम्लग्रन्थसमतस्य भाष्याभिप्रेतत्वाभिमानान् । नचार्थपरल पूर्वोक्तदोष । घटादेक इत्यादौ त्विष्टापत्ति । घटात्स इत्यत्र । तच्छ दस्यान्यार्थत्वाभावात् । घटाद्भिन इत्यानावपादानपञ्चमी चेत्सनन बुद्धिपरिकल्पितापादानसत्त्वात्सूत्र च व्यर्थम् । समन्धत्वन विवक्षाया घटस्य मिन इति प्रयोगापत्तिश्च । भिधातो. सर्मरत्वेन भिद्यत इति प्रयोगोपपत्तिश्चेति दिर । यत्तु पृथक्त्व गुण नान्योऽन्याभाव । अन्यथा अन्यारादित्येव सिद्धे पृथग्विनेति पञ्चमीविधान व्यर्थ स्यानित्युक्त ताकि । तन्न, पृथशात्स्यान्योन्याभावार्थकत्वेऽपि पञ्चमी-द्वितीया-तृतीयाविधा- नार्थ सूत्रपाठस्य सार्थक्यात् । तस्मात्पृथक्त्व न गुण किंतु अन्यो. न्याभाव । अत रूप रसात्पृथगित्यादि सगञ्छत । अन्यथा गुण गुणानङ्गीकारात्तदसगत स्यात् । मते कृष्णानोत्पद्यते मुसमित्यानात्यन्ताभाव स्तेशनार्थ । कृष्ण प्रतियोगितात्यन्ताभावप्रयोज्य सुसमर्नुकोत्पत्त्यभाव इति वोध । अथवा कृष्णशब्दस्तद्भक्तिपरस्त प्रतियोगित्याद्यर्थ । एतद्योगे ततोऽन्यत्रापि दश्यत इति द्वितीयापि । मत वात वृक्ष पतित वाताभावान्वृक्ष पत. नाश्रय इति बोध । एव पुरपाराधनमृत इत्यपि । आराधनादित्यत्र वनप्रतियोगिरसमीपत्वदृरत्ववान्या ग्राम इति वोध । दुगन्तिमार्थति पष्टया अनेन याध ।

·११ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः । पूर्वो प्रामादित्यन्न ग्रामावधिकोदयाचलसन्निहितदेशत्ववानिति बोधः। चैत्रात्पूर्वः फाल्गुन इत्यादौ चैत्रावधिकपूर्वकालभवः फाल्गुन इति वोधः । नन्वत्र पूर्वादिशब्दानां देशकालवृत्तित्वेन दिग्याचकत्वाभावात्क- थमन पञ्चमीति चेन्न । दिशि दृष्ट इति व्युत्पत्त्या संप्रत्यदिग्वृत्तित्वेऽपि क्षतिविरहात् अत्र व्याख्यानादिग्विशेपे रूढा एव गृह्यन्ते । तेनैन्द्रया- दियोगे न। केचित्तु शब्दप्रहणादूढयोरेव प्रहणमित्यूचुः । गृहागङ्गा मम परा काश्याः सैवाऽपरा ममेत्यादिवो गृहावधिकम- संबन्धिकपरत्ववती गड़ेति बोधः । ममेत्यत्र तु न पञ्चमी, प्रत्यासत्त्या यस्य यत्रोत्थिनाकाड्डा तद्वाचकादेव तत्सदनिमित्ता विभक्तिरिति स्वी. कारात् । अवयववाचियोगे तु न तस्य परमानेडित्तम् । इति निर्देशात् । तेन पूर्व कायस्येति सिद्धिः । प्राक्प्रत्यग्ग्रामादित्यादौ प्रामावधिकप्राक्प्र- त्यग्देशवृत्तित्ववानिति बोधः । नन्वयूत्तरपदत्वात्सध्यङ् देवदत्त इत्यादी दोप इति चेन्न । साहचर्येण दिग्याचकस्यैव ग्रहणात् । न चैवं व्यर्थ तत 'पष्ठयतसर्थप्रत्ययेन' इति पष्ठीबाधनार्थत्वात् । वस्तुतस्तु प्रत्ययाप्रत्ययप- रिभापयैव सिद्धौ तत्र प्रत्ययग्रहणं श्रूयमाणप्रत्यय एव यथा स्यादित्ये- जमर्थम् । एवं चात्र प्रात्यभावेनाभूत्तापदग्रहणं मास्तु । दक्षिणा ग्रामात् दक्षिणाहि प्रामादित्यादौ प्रामावधिकदक्षिणा- दिशीत्यर्थः। अपादाने पञ्चमीति सूत्रे यतश्चाध्वकालनिर्माणमिति वार्तिकप्रत्या- ख्यानाय भाष्ये उक्तमिदमत्रप्रयोक्तव्यं सन्न प्रयुज्यते कार्तिक्याः प्रभृत्या. ग्रहायणी मासे इति तेन प्रभृत्यर्थयोगे पञ्चमीविधायकानुमितानुशा. सनेन भवात्प्रभृति आरभ्य वा सेव्यो हरिरित्यत्र पञ्चमी । आद्यक्ष- मारभ्येत्यत्र तु आरभ्येत्यस्य गृहीत्वेत्यर्थकत्वेन कर्मत्वाहितीया । अपपग्विहियोगे समासविधानादहियोंगे पञ्चम्यनुमानाद्वामाहि- रित्यादौ पञ्चमी । अवधित्वरूपसंबन्धः पञ्चम्यर्थः । प्रामावधिकबहि- देशे इति बोधः । अपपरी वर्जने आङ्मर्यादावचने इत्यनुशासनाभ्यां विहितकर्मप्रवचनीयसंज्ञकानामेपां योगे पञ्चम्यपाङ्परिभिरित्यनेन अपहरेः परिहरेः संसार: आ पाटलिपुत्रादृष्टी देव इत्यादौ पञ्चमी । है- रिप्रतियोगिकवर्जनप्रयोज्यः संसार इति बोधः। पाटलिपुत्रावधिकवृष्टि- कर्ता देव इति योषः। अवधित्वरूप: संवन्धः पञ्चम्यर्थः ।

·. - पादार्थसंग्रहः [३ भागः 'प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः' इत्यनुशासनविहितकर्मप्रवचनीयसं- ज्ञकप्रतियोगे 'प्रतिनिधिप्रतिदाने प यस्मात् । इत्यनेन प्रद्युम्नः कृष्णा- व्यति, तिलेभ्यः प्रतियच्छति मापानित्यादौ पञ्चमी । प्रतियोगित्वरूपः संवन्धः पञ्चम्यर्थः । कृष्णप्रतियोगिकसादृश्यवानिति बोधः । तिलग्रहण- पूर्वकं मापप्रतिदानमिति बोधः । फेचित्तु कर्मत्वं पञ्चम्यर्थः । तथा च तिलकर्मकभावनाजन्योपकारीभूता मापकमिशा दानभावना चत्रवृत्ति रिति योधं वदन्ति । कर्तृवर्जितं यदृणं हेतुभूतं ततः पञ्चमीत्यर्थकाद् 'अकर्तणे पञ्चमी' इत्यनुशासनाच्यताद्वद्ध इत्यादौ पञ्चमी । शतहेतुकबन्धनकर्मेति योधः । गुणे हेतावस्त्रीलिने पञ्चमीविधायकात् ‘विभाषा गुणेऽस्त्रियाम् ' इत्यनुशासनाजाड्यात् जाड्येन वा बद्ध इत्यादौ पञ्चमी, जाड्यहेतुम्ब- न्धनकौति बोधः । धूमादमिमान्, नास्ति घटोऽनुपलब्धेरित्यादौ तु विभाषेतियोगविभागात्पञ्चमी । 'याहुलकं प्रकृतेस्तनुदृष्टे.' इति वा- तिकप्रयोगोऽप्यत्र मानम् । धूमहेतुकमग्निमत्त्वज्ञानम्, अनुपलब्धिहेतुकं घटास्तित्वाभावजानमिति बोधः । 'पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्याम्' इत्यनुशासनात्पृथप्रामण रामाद्रामं वेत्यादौ पश्चमी । पञ्चम्यादीनां प्रतियोगित्वरूपः संबन्धोऽर्थः । पृथक्त्वं च गुण इति तार्किकाः । तत्र चेमेव ज्ञापकमिति वदन्ति । तत्तु प्रागेव दृषितम् । तथाच रामप्रतियोगिकमेदवान् कृष्ण इति वोधः । तत्प्रतियोगिफपृथक्त्वमिति वा । विनानानाशब्दयोरत्यन्ताभा- वोऽर्थः । रामप्रतियोगिकात्यन्ताभाव इति बोधः। 'स्तोकाल्पकृच्छूकतिपयानामसत्त्ववाचकाना करणे पष्ठीतृतीयावि- विधायात् 'करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्यासत्त्ववचनस्य' इत्यनु. शासनेन स्तोक्न स्तोकाद्वा मुक्त इत्यादौ तृतीयापञ्चम्यौ । स्तोकादि. शब्दाः शुक्लादिशब्दवद्धर्मे धर्मिणि च वर्तन्ते । एवं चाये गुणनियाव्य- तिरिक्तनात्याश्रय(१)रूपसत्त्वभिन्नत्वात्पञ्चमीतृतीये स्तोककरणकमी- चनकर्मीभूत इति घोषः । एवं कृच्छादियोगेऽपि । धर्मस्य करणत्वं तु स्वाश्रयद्वारा। दूरान्तिकाोंगे पदान्तराद्विभाषा पष्टीविधायफात् 'दूरान्तिकार्थः पष्ठपन्यतरस्याम्' इत्यनुशासनादामोत्तरषष्ठीपञ्चम्यौ । तथा दूरान्तिका- ·११ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः। ६७ र्थकशब्देभ्यो तृतीयापञ्चमी विधायकात् 'दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च' इत्यनुशासनादूराडूरं दृरेण वेत्गादौ द्वितीयादयः । आये संवन्धः पञ्च- म्यर्थः । द्वितीये तु प्रातिपदिकार्थमात्रमिति विवेकः । ग्रामसंबन्धि- दूरदेशवृत्ति गमनमिति बोधः । एवं ग्रामाद्रामस्य वान्तिकादन्तिकम- न्तिकेन वेत्यादावपि बोधः। इति पञ्चमी। षष्ठयर्थनिर्णयः। कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तस्वस्वामिभावादिरूपसंबन्धविवक्षायां 'पष्ठी शेपे इत्यनेन संवन्धरूपे पष्ठीविधानाद्राज्ञः पुरुप इत्यादौ राजप- दोत्तरं षष्ठी । राजनिरूपितसेवकत्वरूपसंवन्धवान्पुरुष इति योधः । संबन्धत्वेन सबन्धः पष्ठयर्थः । विशेषरूपेण वाच्यत्वे तु नानार्थतापत्तेः । तात्पर्यवशात्तु विशेषयोधः । अत एव संयोगादिसत्त्वे स्वत्वरूपसंबन्धा. भावे चैत्रस्य नेदं वास इत्युपपद्यते । एवं दण्डिनमानयेत्युक्ते दण्डस्वामी नानीयते अपि तु दण्डसंयोगवानेव । न च चित्रगुः पुरुप इत्यत्र संबन्धस्य पष्ठयर्थत्वे सामानाधिकरण्यं न स्यादिति वाच्यम् । संवन्धे- नाक्षिप्तसंबन्धिना सामानाधिकरण्यसंभवात् । उक्तं च- संवन्धेनैव संबन्धी प्रत्ययेनोपदिश्यते । पुनस्तस्याभिधाशक्ति कः श्रुतेः परिकल्पयेत्' इति । संबन्धिवादिनस्तु संबन्धस्य षष्ठ्यर्थत्वे आरुण्यादीनां स्ववाक्योपात्त- द्रव्याभिनिवेश इत्येतत्प्रतिपादकारुण्याधिकरणाद्युच्छेदापत्तिः तस्मात्सं- बन्धी अर्थः । तथा च विभक्त्यर्थसंख्याप्रकारकबोधे विभक्तिजन्योप- स्थितिहेतुः इति लघुभूतः कार्यकारणभावः । संबन्धस्य वाच्यत्वे तु प्रकृतिजन्योपस्थितिहेतुरिति कल्प्यमिति गौरवम् । एकराजकीयसंव- न्धद्वयाभिधाने राज्ञोरित्यापत्तेः । एवं च शेषषष्ठयाः संवन्धी एवार्थः । भूपणादौ ‘संबन्धः शक्तिरेव वा ' इत्यत्र संबन्धपदं अर्शआद्यजन्त बोध्यम् । एवं च विशेषरूपेण पष्ठयर्थत्वाभावे स्वत्वं स्वामित्व वा वैयाकरणनव्यैः-"पष्टयर्थसंबन्धस्य सर्वत्र क्रियाकारकपूर्वकत्वमेव, सा च कचिच्छ्रुता कचिदध्याहृता । अत एव हरिणा- ·" वादार्थसग्रहः [३ भाग. मनन्ध कारकेभ्योऽन्य क्रियाकारकपूर । श्रुतायामश्रुताया या क्रियायामभिधीयत ॥ इति नियागारकपूर्वक्त्वमेव सपन्धस्योत सामीप्याद्यपि बुद्धिस्थैक्द. शाधिकरणकस्थितिम्यिाक्र्तृलनिमित्तकमित्यागृह्यम् । अत एव पर्वतस्य वृक्षा इति न, वृक्षपर्वतयोरावाराधेयभावमूलकसरन्धाभावात् । सयोगो हि नाधाराधेयमूला विपरीत तस्यैव तन्मूलस्त्यात्-" इत्युक्तम् । तन मानाभावात् गौरवाच । न च हरिकारिका मानम् । तस्या भिन्नार्थत्वात् तथाहि पाठयर्थसबन्ध र्म, तत्रिधा तद्रोधिका पाट्यपि विधा । केर. ल्सबन्धनाधिका, कारकाणामविरक्षापूर्वक्सबन्धनोधिका, कर्तृकर्मादि- सन्धगोथिका च । तत्र मातु स्मरतीत्यादौ द्विवीया, ओदनस्य पाचा इत्यादौ तृतीया, सामीप्ये सर्वे (?), चित्रा गारो यस्येत्यादावाद्या । न चान विवदितव्य भाष्ये गुरोरवत (१) इति न्यासे स्पष्टमेव सामीप्याथें रवन् (१) पदस्याभिधानात् । भवद्भिरपि अस्तभूरित्यादावस्ते समीपेऽन न्तर वेति भाष्यव्यारयानावसरे पष्ठयन्तपद्घटितपाक्ये सामीप्यार्थपोष स्वीकृत । स च समीपादिपदाध्याहारण । एप च चिना गानो यस्येत्या दारपि सामीप्यरोध सति तात्पर्य तापीष्ट । एतारान्परो भेद तव गुरुभूताध्याहारेण योध इति दुराग्रह , मम तु पष्ठयर्थ इति । तत्र पष्टया सामीप्यार्थक्त्वमेन युक्तम् । अन्यथाऽस्तेरिति पष्ठीश्रवणानन्तर सामीप्यार्थशङ्कन न स्यात् । नहि पदाध्याहारेण शङ्का युक्ता पूर्वमेय वाच्यार्थोपस्थित्या निराकाइत्वात् । भवद्भिरपि सामीप्याद्यपीत्यादिना स्वीकृतत्वाचेति दिर । एव च हरिकारिकाया मातु स्मरतीत्यादौ कर्म- त्वाद्यविवक्षापूर्वको य समन्ध स उक्त । अत मवान्यपट सार्थक मन्यथा समन्ध क्रियापूर्वक इत्येव यूयात् । तथा चान्यपद सबन्धेना- न्वेति । एव च कारकेभ्य कारक (द्वारा)नियान्वितप्रातिपदिकेभ्य उत्प- नया पष्ठयाऽन्य सपन्ध कारकाविवक्षापूर्वक्सबन्ध उन्यते इत्येवार्थ साधु । एव च पर्वतस्य वृक्षा इत्यपि पर्वतसरन्धिवृक्षा इत्यर्थे साध्येव । सच सबन्ध जन्यजनकभाव । प्रामस्य यथा साधारण्यक(१)सस्थ- ण्डिलमत्वार्थकत्वमादाय कूपादीना प्रामावयवत्वमादायावयवावयविभा- वसनन्धे प्रामस्य कूप इत्यादौ पष्टीति भवद्भिरुक्त, तथा मयाऽपि पापाण- मृदशादिसमुदायस्य पर्वतपदवाच्यत्वस्वीकारेणावयवावयविभावसान्धी- ·११ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः। ऽपि वक्तुं शक्यः । वृक्षपर्वतयोरित्यादिकं च यत् पर्वतस्य वृक्षा इत्या- दिप्रयोगाभावसाधकोपन्यसनं तन्मुधैव आधाराधेयभावस्य संयोगमूलत्वे- ऽपि तदविवक्षायां पाठया दुर्वारत्वात् । अन्यथा ब्रजमवरुणद्धि गामि- त्यादौ पाठ्यप्राप्तौ तदपवादकाऽकथितं चेति द्वितीया न स्यादिति सर्वो- पप्लव एव . स्यात् । अस्तु वा भवदुक्त एव हरिकारिकार्थः, तथापि सामीप्यादौ तु बुद्धिपरिकल्पितक्रियाकारकसंवन्धस्य स्वीकारात् तद्री- त्यानापि सामीप्यसंवन्धे पर्वतस्य वृक्षा इति वक्तुं शक्यत्वात् । यदपि किंच संयोगो न संबन्धः संवन्धरय पदार्थयोजनामानहेतुत्वात् । संयोगस्य स्वतः पदार्थत्वात् । सांसर्गिकविषयतया तस्याभानाय । संबन्धश्च पठ्यादिभिरेवोच्यन्ते। संवन्धपदेनापिसांसर्गिकत्रिपयतावत्त्वेन नोच्यत इति संवन्धः सर्वदा पदागम्यः, संयोगस्तु न कदापि पष्ठ्या- दिभिः तथाविपयतयोच्यते । इमौ संयुक्तावित्येव तत्र व्यवहारात् । तत्र संवन्धव्यवहारस्तूभयाश्रितत्वरूपसंवन्धधर्मवत्त्वाद्गौणः, अत एव मतुःसूत्रे वृक्षवान्पर्वत इत्याद्यर्थ सप्तम्युपादानं, गोमान् देवदत्त इ. त्याद्यर्थं च पष्ठयुपादानमिति भाष्ये उक्तम् । पष्ठयर्थश्व सांसर्गि- कविपयतयैव भासते । अत एव 'पष्ठी शेपे ' इति सूत्रे भाष्ये राज्ञः पुरुष इत्यत्र राजा विशेषणं पुरुषो विशेष्य इत्युक्तम् । अन्यथा संबन्धे विशेष्यतया विशेषणतया वा ब्रूयात् । राज्ञः पुरुप इत्यत्र स्वस्वामिभावः पष्ठयर्थः । स च स्वत्वस्वामित्वसमूहरूपः । अत एव स्वस्वामिभावोऽव- यवावयव विभाव आधाराधेयभावः प्रतियोग्यनुयोगिभावो विशेषणवि- शेष्यभावः संबन्ध इत्यादि व्यवहार इत्युक्तं तदपि न । संयोगस्य संवन्धत्वे यष्ठयर्थत्वे च वाधकाभावात् । नचोक्तहेतुद्वयेनोक्तं वाधकमिति वाच्यम् । तस्यासंवर्धतत्वात(?)। तथाहि किं संयोगस्य संबन्धत्वं नास्तीति पे उत पष्ठ्यर्थत्वं नास्तीति, यद्वा संबन्धपदाभिधेयत्वं नास्ति । नाद्यः संयोगस्य स्वत:पदार्थत्वेऽपि सांसर्गिकविपयतयाऽभानेऽपि संबन्धत्वे वाधकाभावात् । नहि संवन्धस्यापदार्थत्वं सांसर्गिकविपयतयैव वा भानं नियतं येन भवदुक्तं संगच्छेत । अन्यथा राजा स्वामी देवदत्तः स्वमि- त्यादावपि स्वस्वामिभावस्य पदार्थतया सांसर्गिकविपयतयाऽभानेन च स्व. स्वामिभावादीनामपि उक्तरीत्या संवन्धत्वं न स्यात् । उभयोस्तुल्यत्वात् । नच-'संवन्धः पष्ठयादिभिरेवोच्यतं संवन्धपदेनापि सांसर्गिकविषय- तावत्त्वेन नोच्यते इति संवन्धः सर्वथा पदागम्यः, संयोगस्तु न कदापि ·वाढार्यसंग्रहः [३ भागः पष्ठयादिभिस्तथाविषयतयोच्यते, इमो संयुक्तावित्येव तत्र व्यवहारा- त्'-इत्यादिनोक्तमेव भेदकमिति वाच्यम् । गङ्गायास्तीरे इत्यादी संयुक्त पदाभावेऽपि पष्ठया गलातीरयोः संयोगसंपन्धस्य प्रतीयमानत्वेन भव- दुक्तमंदकाभावात् । रथस्याश्वाः अन्यस्वामिकपीताम्बरदण्डादिसंयुक्तऽपि पुरपे पीताम्बरोऽयं दण्डीत्यादिव्यवहाराच । संयोगाभावे तु स्वस्वामि- भावे सत्यपि न तादृशप्रयोग. । भवद्भिरपि, तन संबन्धव्यवहारस्तु उभयाश्रितत्वरूपसंपन्धधर्मवत्त्वाद्गौण इत्यादिना संयोगस्य संनन्ध- वाङ्गीकारात् । तस्य गौणत्वे प्रमाणाभावात् । न च मतुप्सूने वृक्षवान्पर्वत इत्याद्यर्थ सप्तम्युपादानमिति भाष्य मानम् । पर्वताधिकर- णको वृक्ष इति विवक्षाया तस्य सार्थक्यात् । गोमान् देवदत्त इत्याद्यर्थ पष्ठथुपादानमित्यत्र तु आदिपदास्पष्ठयन्तग्रहणम् । न चान संयोगस्य संवन्धत्वे पर्वतस्य वृक्षा इति प्रयोगस्येष्टत्वेऽत्रैव पप्ठयन्तप- दसार्थक्ये गोमान् देवदत्त इति दूरमनुधावन व्यर्थमिति वाच्यम् । अत्रा- न्यतरोपादानेनापि प्रयोगसिद्धि, गोमान् देवदत्त इत्यन त्वविर- णत्वविवक्षायाः असंभवान्मुख्यपष्टयन्तस्यैवोदाहरणमित्यभिप्रायेण तस्य सार्थक्यात् । न च भवन्ति पर्वते वृक्षा न च ते तस्य भवन्तीति स्पष्टमेय भाष्ये पर्वतस्य वृक्षा इति प्रयोगाभाव. प्रतिपादित इति वाच्यम् । यदा- धिकरणत्वेन विवक्षा तदा पष्टीप्रतिपाद्या न भवन्तीत्येवमभिप्रायक- त्वात् । एवं च संयोगस्य संपन्धत्वे पष्टयर्थत्वे वा संपन्धपदाभिधेयत्वे वा भाष्यविरोधरूपदोपाभावात्तदभाव वा फलाभावाच दुराग्रहेण संनन्ध- स्वाभावप्रतिपादनमयुक्तमिति दिक् । यदपि संबन्धश्च पष्ठयादिभिरेवोच्यते सबन्धपदेनापि सासगिक- विपयतावत्त्वेन नोच्यत इति सर्वथा पदागम्य इति संयोगभेदकफ- विकायामुक्तं तदपि न, तनवकारण्यावाभावात् । संवन्धस्य सास- गिकविपयतया भानाभावाभ्युपगमे तस्य पष्ठपर्थत्वमेव न स्यात् । पष्टयर्थश्व सासर्गिकविपयतयैव भासत इति भवदभ्युपगमविरुद्धत्वात् । यदपि पष्ठ्यर्थ. स्वत्वस्वामित्वादिसमूहरूप इत्युक्तं तदपि न गौरवात् । म्वत्वादे. पुरुपादावन्वयेन प्रत्ययाना प्रकृत्यान्वितेत्यादिनियमभ- झापत्तेश्चेति दिक् । तस्मात्संवन्धत्वेन संबन्धमोधे पर्वतस्य वृक्षा इति प्रयोगः साधुरेव ।

·११ प्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः । तन च संवन्धत्वेन सवन्ध प्रकारत्वेन भासते प्रत्ययोपात्तत्वात् । यत्र तु पष्ठी नास्ति नीलोत्पलादौ तत्र ससर्गतयेति विवेकः । न च सवन्ध- स्य प्रकारत्वेन भानाभ्युपगमे पष्ठी शेष इति सूत्रस्थभाष्यविरोध. । तत्र हि राज्ञः पुरुष इत्यन राजा विशेषणं पुरुषो विशेष्य इत्युक्तम् । षष्ठय- र्थसंबन्धस्य प्रकारत्वेन भाने तु संबन्धे विशेपणतया विशेष्यतया वा श्रूयादिति वाच्यम् । राजनिष्ठप्रकारतानिरूपितपुरुषनिष्ठविशेषतासन- न्धस्य प्रकारतया भानाभ्युपगमेऽपि संनन्धे तयोविशेषणविशेष्यभावास- भवात् । स्वत्वस्वामित्वादिविशेषरूपेण भानं तु सासर्गिकविषयतयैन अत एव भाष्यकारेण राजा विशेषणं पुरुषो विशेष्य इति स्पष्टीकृत- मिति ग्रन्थगौरवभयादुपरम्यते । प्रकृतमनुसराम - हेतुशब्दप्रयोगे हेतुत्वेन हेतौ द्योत्ये 'पष्ठी हेतुप्रयोगे' इत्यनु- शासनेनान्नस्य हेतोर्वसतीत्यन पष्ठी । एकाश्रयकोऽन्नहेतुको वास इति बोध । अन्ननिष्ठजनकतानिरूपितजन्यताश्रयो वास इति बोध । अन्नं हेतुं पश्येत्यत्र हेतुशब्दप्रयोगेऽपि तस्योत्यत्वाभावान्न पष्ठी । सर्वनाम्न पूर्वोक्तविपये तृतीयाषष्ठीविधायकात् 'सर्वनाम्नस्तृतीया च' इत्यनुशासनात्केन हेतुना कस्य हेतोर्वा वसतीत्यादौ तृतीयापष्टयौ । एकायिका प्रश्नविषयहेतुका वासक्रियेति बोध । 'निमित्तकारणहेतुपु सर्वासा प्रायो दर्शनम्' इत्यनुशासनाल्कि नि- मित्तं, केन निमित्तेन, कस्मै निमित्तायेत्यादौ प्रथमादयः सर्वाः विभ- त्य । प्रायोग्रहणादसर्वनाम्न प्रथमाद्वितीये न | पूर्वसूनद्वयमप्यनेन गतार्थम् । दिग्देशकालरूपार्थकप्रत्यययोगे अन्यारादितिपञ्चम्यपवादपष्ठीविधा- यकपष्ठयतसर्थप्रत्ययेनेइत्यनुशासनेन ग्रामस्य दक्षिणतः पुर. पुरस्तादि- त्यादौ पष्ठी, प्रतियोगित्वरूप सबन्ध पष्ठ्यर्थ । एव च विन्ध्याह- क्षिणतः इत्यादिप्रयोगा प्रामादिका एव । एनबन्तेन योगे पष्ठयपवादद्वितीयाविधायकेन 'एनपा द्वितीया' इत्यनेन उतरेण प्राममित्यादौ द्वितीया । अनपेति योगविभाग । तत्रागार धनपतिगृहादुत्तरेणा- स्मदीयमित्यन तूत्तरेणेति तोरणेनेत्यनेन समानाधिकरण तृतीयान्तं नत्वे- नबन्त तथा च नास्य प्रवृत्तिः । .....

·. ७२ वादार्थसग्रह [३ भाग दूरान्तिमार्थोंगे पष्ठीपञ्चमीविधायराइरान्तिरार्धे पष्टचन्यता- स्यामित्यनुशासनाद्वामस्य प्रामाद्वा दूरमन्तिक वेत्या पष्ठीपञ्चम्यो । प्रतियोगित्वसनन्धो विभक्त्यर्थः । व्यवहपणोरितिसूत्रपरामर्शितच्छब्दवलेन छूतार्थस्य ग्यविक्रयरूपन्य- वहारार्थस्य च दिव कर्मणि कर्मत्वेन विवक्षित पष्ठीविधायफात् 'दिव स्तदर्थस्य' इत्यनुशासनाच्छतस्य दीयतीत्यादौ पष्ठी । शतकर्मिग मीडा व्यहारो वा देवदत्तकर्तृक इति बोध । सोपसर्गे तु विभापोपसर्गे इत्यनेन विकल्पाच्छतस्य शत वा प्रतिदीयतीत्यादौ षष्ठी । वोध पूर्ववत् । देवतासप्रदानकेऽर्थ वर्तमानयो प्रेष्यत्रुवो कर्मणो हविविशेपस्य वाच. कात् पष्ठीविधायकात् 'प्रेष्यत्रुवोर्हविपो देवतासप्रदाने ' इत्यनुशासना- दनये छागस्य हविपोऽनुहि प्रेप्य वत्यत्र कर्मत्व पष्ठी । छागाव यपीभूतरपासवन्धिहनिर्भूतमेट कर्मक प्रैप इति बाध । प्रस्थितत्वन विशेषणत्व तु प्रस्थित प्रतिषेध इति वार्तिकन पष्ठीप्रतिषेधे द्वितीय इहाग्निभ्या छागस्य हवियो मेद प्रस्थित प्रेष्येति प्रयोग । कृद्योगे कर्तृकर्मणो पष्टीविधायकात् ' कर्तृकर्मणो कृति ' इत्यनुशा- सनात्कृष्णस्य कृति , जगत क्र्ता कृष्ण, इत्यत्र पष्ठी । कृष्णकर्तृका कृति । जगमक्कृत्याश्रयाभिन्न कृष्ण इति वोध । स्तोक पाय इत्यत्र तु न, कर्तृसाहचर्येण धात्वर्थर्मण्येव तत्प्रवृत्ते । सूने कृद्हणा- दाधिको भूमि देवदत्त , देवदत्तेन शत्योऽश्व इत्यादौ तद्धितस्य ये कर्तृकर्मणी तत्र न । कृतपूर्वी क्टमित्यत्रापि भावे तान्तन पूर्वशब्दस्य समासे, इनौ, पश्चात्कटेन सनन्धे कृन्मानयोगाभावान्नरोकेति निप धाद्वा पष्ठ्यभाो द्वितीया । एवमोदन पाचस्तम इत्यनापि । अन्ये तु ओदनस्य पाचकतम इति पष्ठी भवत्येव । वृद्हणेन तद्धितार्थ प्रति गुणीभूतनियाया ये कर्तृकर्मणी तव व्यावर्तनादित्याहु । नच धायरा मोदमिति भट्टिप्रयागोऽनुपपन्न । अनित्यमिद तदहमिति द्वितीयान्त तच्छन्दप्रयोगात् । ननु समस्तमेवास्तु इति चेन ।' तर तस्येव ' इत्यत्र योगविभागेन तव तस्य अर्हमित्येवरूपेणैव मिद्धे त छन्दोपादानेन समासाभाववोधनात् । ननु भिदय॑न्ताण्ण्युलि भेदिका देवदत्तस्य काष्ठा- नामित्यादौ पाचयत्योदन दवदत्तेन यज्ञदत्त इत्यादाविव मुख्यत्वात्प्रया जस्तृवाचकादेव पष्ठी स्यादिति चेन्न । वैपम्यात् । तथाहि तन . .

·११ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः। लकारेण कर्तृद्वयबोधासंभवादुक्तन्यायः प्रवर्तते । प्रकृते तु ओदनः पाच्यते देवदत्तेन यज्ञदत्तेनेत्यादिवदुपपत्तिः । नेताश्वस्य सुन्नस्य सुन्नं वैत्यत्र गुणकर्मणि षष्ठीविकल्प इष्यते । मुनसंवन्ध्यश्वकर्मकनयन- कर्तेति बोधः। उभयोः प्राप्तिर्यस्मिन्कृति तत्र कर्मण्येव षष्ठीनियामकादुभयप्राप्ती कर्मणीत्यनुशासनादाश्चर्यो गवां दोहोऽगोपेनेत्यत्र कर्मण्येव पष्ठी। अगो- कर्तृको गोकर्मको दोह आश्चर्य इति बोधः । स्त्रीप्रत्यययोरकाकारयोनि- माभावाद्वेदिका विभित्सा वा रुद्रस्य जगत इत्यादावुभयत्रापि पष्ठी। द्भकर्तृका जगत्कर्मिका भेदनक्रियेति भेदितुमिच्छा चेति चोधः । मुटा सीयुटो वाधा नेत्यत्र तु करणे तृतीया । अकाकारव्यतिरिक्तस्त्रीप्रत्ययकर्तरि पष्ठीविकल्पविधायकेन ' शेपे वि- नापा ' इत्यनुशासनेन विचित्रा जगत: कृतिहरेहरिणा वेत्यत्र कर्तरि Pष्ठीविकल्पः । हरिकर्तृका जगत्कर्मिका क्रिया विचित्रेति चोधः । शब्दानामनुशासनमाचार्येणाचार्यस्य वेति प्रयोगानुरोधात्सामान्यमेव पशब्दार्थः । आचार्यकर्तृकं शब्दकर्मकं विविच्याऽसाधुभ्यः प्रविभज्य गोधनसाधनमिति बोधः। वर्तमानार्थकक्तप्रत्यययोगे पष्ठीविधायकात् 'तम्य च वर्तमाने' इत्यनुशासनाद्राज्ञां मतो बुद्धः पूजितो वेत्यत्र कर्तरि पष्ठी। राजकर्तृक- वर्तमानेच्छाज्ञानपूजाश्रय इति वोधः । गतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्चेति वर्तमाने क्तः । एवं राज्ञां मतं, 'नपुंसके भावे क्तः' इत्यत्रापि। पूजितो यः मु- रासुरैरित्यादौ भूते क्तः न तु वर्तमाने, तेन तृतीया तत्रोपपद्यते । छा- त्रस्य हसितमित्यत्र शेपत्वविवक्षया पष्ठी, कर्तृत्वविवक्षायां तु तृतीयैव । 'क्तोऽधिकरणे च प्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः' इत्यनेन विहितस्य क्तस्य योगे पष्ठीविधायफादधिकरणवाचिनश्चेत्यनुशासनादिदमेपामासि- नंगतंभुक्तं वेत्यत्र पष्ठी, एतत्कर्तृकमासनं गमनं भोजनमिति बोधः अत्री- भयप्राप्ती कर्मणीतिनियमाभावादिमेषां भुक्तमोदनस्येत्युभयत्रापि पष्ठी। ओदनकर्मकमेतत्कर्तृकं भोजनमिति वोधः । लादेशः उ: उकः अव्ययं निष्ठा खलर्थस्तृनैवेयोंगे कर्तृकर्मणोरित्या- दिप्रामपष्ठीनिषेधविधायकेन 'न लोकाव्ययनिष्ठाखलयतनामित्यनुशास- ·वादार्थमग्रा. [३ भाग नेन पष्ठीनिषेधात्कुर्वाण सृष्टिं हरिरित्यादौ द्वितीया, सृष्टिकर्मकक्रिया श्रयाभिन्नो हरिरिति बोध । हरि दिदृशुरलंकरिष्णुरित्यादौ हरिकर्म- पदर्शनेच्छापान तत्कर्मकालकरणकर्ता वेति बोध । दैत्यान्यातुको हरि. रित्यादौ दैत्यकर्मकहननकभिन्नो हरिरिति वोध । कमेरनिषेध. इत्य नेन निषेधाभावनोधनाहदम्या कामुक इत्यन पष्ठी । लक्ष्मीविषयकेच्छा- वानिति बोध । जगत्मृष्ट्वा सुप गर्नुमिन्यत्र जगत्सर्जनोत्तरकालिका मुस्त्र नियेति योध दैित्यान्हतवानित्यत्र दैत्यर्मकभूतहननाश्रय इति बोध । विष्णुना हता दैत्या इत्यत्र विष्णुकर्तृकहननकर्माभिन्ना. दैत्या इनि बोध । ईपसर प्रपञ्चो हरिणेत्यन हरिकर्तृक प्रपञ्चकर्मम्मीपकरण मिति योध ।सोमं परमान आत्मान मण्डयमान. कर्ता रोकान्वेदमधी यन् इत्यादौ तृन्नितिप्रत्याहारग्रहणानिषेध, वोध प्राग्वत् । शतृप्रत्ययान्तद्विपधातुयोगे विकल्पेन पष्ठीविधायमात् 'द्विप श तुर्वा । इत्यनुशासनान्मुग्स्य मुर वा द्विपन्नित्यादौ पष्ठी । मुरकर्मद्वेष यति बोध । भविष्यत्यरस्य भविष्यदाधमाधरेनश्च योगे पष्ठीनिपेपविधा यकादकेनोर्भविष्यदाघममेयोरित्यनुशासनात्सत पालकोऽवतरति नज गामी शत दायीत्यादौ न पष्ठी, मलम भविष्यत्पालनक्ाति बोध । निषेधस्तु कर्तृत्वकर्मत्वप्रकारकांधे पष्टया असाधुत्ववोधकः, सन्धत्वेन योधे तुसाधुत्वमेव । कृत्याना योगे कर्तरि पष्ठीनिमल्पविनायकात् । वा ' त्यनुशासनान्मया मम वा सेयो हरिरित्यादौ षष्ठीविकल्प'! मत्कर्तृरसेवनकर्माभिन्नो हरिरिति बोध । तुलोपमाशब्दभिन्न पदान्तरनिरपेझै तुल्यार्थकैयोंगे समन्वसामान्य पष्ठया प्राप्ताया पाक्षिकतृतीयाविधायकात् 'तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्या मृत यान्यतरस्याम् ' इत्यनुशासनात्तल्य सदृश समो वा कृष्णस्य कृष्णेन त्यन पाक्षिकी तृतीया । कृष्णप्रतियोगिफ्सादृश्यवानिति बोध गौरि व गरय इत्यत्र पदान्तरसापेक्षत्वेनेवादीना तुल्यार्थत्वात्पष्टी न । आयुष्यमद्रभद्रकुशरसुखार्थहित तदर्थकोंगे आशिपि शेपे पाक्षिय चतुर्थीविघायकात् ' चतुर्थी चामिष्यायुष्यमद्रभद्रकुशल्सुसार्थहिते कृत्याना कतरि ·११ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः । इत्यनुशासनादायुष्यं चिरंजीवितं मद्रं भद्रं कुशलं निरामयं सुखं शमर्थः प्रयोजनं हितं पथ्यं कृष्णस्य कृष्णाय वा भूयादित्यादौ चतुर्थी पष्ठी च। अनाशिपि हितयोगे शेपेषष्ठीं वाधित्वा चतुर्थी विधायकेन 'हितयोगेच' इत्यनेन चतुर्येव भवति, देवदत्ताय हितमिति ॥ इति पष्ठी। सप्तम्यर्थनिर्णयः। कर्तृकर्मद्वारा तन्निष्ठक्रियायाः औपश्शेपिकवैषयिकाभिव्यापकरूपा- धारकारकस्याधारोऽधिकरणमित्यधिकरणसंज्ञायां सप्तम्यधिकरणे चेत्य- नेन कटे आस्ते स्थाल्यां पचतीत्यादौ यत्किंचिदवयवावच्छेदेनाधारस्या- धेयेन व्याप्तिरूपोपलेपाधिकरणे सप्तमी । कटाधिकरणिकैकर्तृकासनक्रि- येति बोधः । स्थाल्यधिकरणिकैकर्तृका पचिक्रिया । चैत्रतण्डुलादिपद- समभिव्याहारे तु एकचैत्राभिन्नकर्तृका तण्डुलकर्मिकेति विशेषः। विषयता- संबन्धेनावच्छिन्नाधिकरणस्य तु माक्षे इच्छास्तीति । मोक्षविपयकेच्छा- कर्तृका सत्तेति बोधः । अत्र धात्वर्थ प्रति मोक्षस्य कर्मत्वेऽपि प्रत्ययोपा- त्तसिद्धेच्छाद्वारास्तिक्रियायामन्वयस्य विवक्षितत्वेन सप्तमी । धात्वर्थ प्रत्यन्वयविवक्षायां तु कर्मत्वात्कदृकर्मणोः कृतीति पष्ठयेव । मोक्षे इच्छा- स्तीतिवन्मोक्षे इच्छत्तीति न प्रयोगः । उपमानेऽस्तिक्रियानिरूपितकर्तृ. द्वाराधिकरणत्ववदुपमेये तदभावेनेच्छतिनिरूपितकर्मत्याद् द्वितीयैव । परे तु अधिकरणस्य कर्नाद्यन्वय एव, कटाधिकरणकचैत्रकर्तृकमास- नमित्यादिरीत्या बोधः । अत एवाक्षशौण्ड इत्यादौ सामर्थ्या- समासः । अक्षविषयकप्रावीण्यवानिति बोधानुभवात् । यत्तु 'एवं चात्रा- न्तर्भूतक्रियाद्वारा सामर्थ्यमिति कैयटादयश्चिन्त्याः' इत्याहुयाकरणन- व्यास्तत्रेयं चिन्ता-अन्तर्भूता या शौण्डपदार्थप्रावीण्यरूपा क्रियेति सर्वानु- भूत एवार्थः कैयटेनोक्त इति न वैलक्षण्यम् । अवच्छेदकावच्छेदेन वृत्तिमद्रू- पाभिव्यापकाधिकरणे तु सर्वस्मिन्नात्माऽस्तीत्यादौ । ननु खे शकुनय आसरे तिष्ठन्सत्यत्पत्युक्तत्स्यित्यिकारणमात्यलय सप्तमति देर । अत्र केचित् । आतपपदस्मृततत्संबन्विनि लक्षणया तत्संयुक्ते गृहे इत्यर्थः । आकाशशब्देन गमनप्रतिबन्धकभूप्रदेशानवछिन्नप्रदेशो लक्ष्यते । सप्तम्या च अवच्छेदकत्वं, धातुना निराधारगमनम् । तथा चोक्कविषभूप्रदेशानव- ·. . वादार्थसंग्रहः [३ भागः च्छिन्नप्रदेशावच्छिन्ननिराधारगमनानुकूला कृतिः पक्षिनिष्ठेत्याहः । वैयाकरणनव्या अप्राप्तिपूर्वकप्राप्तिरूपमयोगसमवायतदिन्नसंवन्धन यदधिकरणं तद्वैपयिकं तत्रैव सप्तमीत्याहुः । वस्तुतस्तु मृगतृष्णाम्भसि स्नात इत्यादाविवागेपितोपरेपाविकरणे सप्तमी। इको यणचीत्यादायौपश्लेपिकाधिकरणे सप्तमीति संहितायामिति- सूत्रस्थभाप्यमेवं संगन्छते । अन्यथा द्रव्ययोरेव संयोग इति नियमाद्गु णयोर्मुख्योपशेपाभावादाप्यमसंगतं स्यात् । इन्प्रकृतिक्तान्तकर्मणि सप्तमीविधायकात् 'क्तम्येन्विपयम्य कर्मण्युप- संरयानम्' इत्यनुशासनादधीती व्याकरणे इत्यादी सप्तमी, व्याकरणकर्म- काध्ययनकर्तेति बोधः । अत्र कृतपूर्वीवदावे क्तः अधीतमनेनेतीष्टादिभ्य- श्वेतीनिः । मासमधीनी व्याकरणे इत्यादी लक्ष्यानुरोधाकालादिकमणि नेदं प्रवर्तते । कचित्त्विष्टापत्तिमाः । पष्ठयपवादसप्तमीविधायकेन 'साध्यसाधुप्रयोगे च ' इत्यनुशासनेन साधुः कृष्णो मातरि असाधुर्मातुले इत्यादी सप्तमी, मातृसंबन्धि... "1 मृत्या- भिन्नः शुभकर्मवानिति बोधे साधुशब्दस्य भृत्येन संबन्धाद्राजपदोत्तर पष्ठी। भृत्यपदात्तत्तत्संबन्धी नकतरङ्गेन प्रथमा या वा (?)। धातुसमभिव्याहृतपदार्थनिष्टफ्लेच्छानुकूलेच्छाविषयरूपनिमित्तस्य कर्मणा संयोगसमवायात्मकसंबन्धे ताहानिमित्तवाचकात्सप्तमीविधाय- कात् निमित्तात्कर्मयोगे' इत्यनुशासनात्- चर्मणि द्वीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुचरम् । केशेषु चमरी हन्ति सीग्नि पुप्पलको हतः ।। इत्यादी सप्तमी । द्वीपिनिष्ठप्राणवियोगेच्छानुकलेच्छाविपयचौहे. तुका तदर्था वा क्रियेति बोधः । हेतुतृतीयायास्तादर्थ्यचतुर्थ्याश्च वाधि- केयम् ' मुक्ताफलायकरिणं रघुवीर हन्ति' इत्यादी क्रियार्थोपपदे- ति चतुर्थी । योगाभावेतु वेतनेन धान्यं लुनाति चेतनाय वेति प्रयोग. । वेतनहेतु तदर्थ वा धान्यकर्मकं लवनमिति बोधः । कर्तृकर्मणोः स्वनिष्ठक्रियाद्वारकेतरकर्तृकर्मनिष्ठक्रियालक्षफत्वे विव- क्षित लक्षककर्तृकर्मवाचकात्सप्तमीविधायकात् ' यस्य च भावेन भावल- ·। ११ ग्रन्थः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः। क्षणम् ' इत्यनुशासनादोपु दुह्यमानासु गत इत्यादौ कर्मणि ग्राह्मणेष्व- धीयानेपु इत्यादौ कर्तरि सप्तमी । वर्तमानदोहनकर्मीभूतगोनिष्ठज्ञापक- तानिरूपितज्ञाप्यतावद्मनाश्रय इति वोधः । वर्तमानाध्ययनकर्तृभूत- ब्राह्मणनिष्ठज्ञापकतेत्यादिपूर्ववन् । दुग्धास्वित्यत्र वर्तमानध्वंसप्रतियो- गिदोहनकीभूतेत्यादि प्राम्बत् । घोक्ष्यमाणास्वित्यत्र विद्यमानप्रागभा- वप्रतियोगिदोहनकर्मीभूतेत्यादिनाग्वत् । यत्र च लक्ष्यलक्ष्यणभावो न विवक्षितस्तत्र गावो दुह्यन्ते चैत्रो गत इत्येव प्रयोगः । विवाहे नान्दीमुसं कुर्यादित्यत्र विवाहपदेन तत्माकालो लक्ष्यते इत्यधिकरणे सप्तमी । राहपरागे लायादित्यादौ राहूपरागादिपदेन तदाश्रय: काल उच्यते । गवां दोहे गत इत्यादौ निमित्तसप्तमीति व्यवहारोऽपि अधिकरणसप्तमीमादायैव । ननु निमित्ते सप्तमीविधानं नास्तीति (?) शयानेन चैत्रेण भुक्तमित्यत्र न, एककर्तृकत्वान् । यत्तु व्युत्पत्तिवाद शयनभोजनक्रिययोः समानकालीनत्वेऽपि तत्र लट्प्रत्ययेनैव समभिन्याहाराझोजनादिसमानकालीनत्वं शयनक्रियाया योध्यतेऽतो न सप्तमी , अन्यतस्तदनभिधान एव सप्तमीविधानादित्युक्तं तन्न, गोपु दुह्यमानास्वित्यादिमुख्योदाहरणस्य भवद्रीत्या भेदाभावात् । क्रियार्हाणां क्रियाकर्तृत्वे विवक्षिते तथा क्रियानींणां तदभावे विवक्षते तथा क्रियार्हाणां तदभावे क्रियानहर्हाणां तस्मिन्विवक्षिते सति सप्तमीविधायकात् ' अर्हाणां कर्तृत्वेऽनर्हाणामकर्तृत्वे तद्वैपरीत्ये च' इत्यनुशासनेन सत्सु तरत्सु असन्त आसते असत्सु तिष्ठत्सु सन्तस्तरन्ति, इत्यत्र कर्तृसमर्पकात्सप्तमी । इह प्रथमवाक्यद्वये औचित्यं व्याय, सत्सु तिष्ठत्सु असन्तस्तरन्ति असत्सु तरत्सु सन्तस्तिष्ठन्ति इह तहये- ऽनौचित्यं व्यङ्ग्यम् । औचित्यानाचित्यरूपव्यङ्गयव्यचकभावसंबन्धे सप्तमी । अत एव न यस्य च भावेनेत्यनेन गतार्थता । अन्ये तु व्यर्थ- मिदमित्याहुः । कैयटादयस्तु लक्ष्यलक्षणभावाविवक्षायामिदमित्याहुः । पष्ठी चानादर इत्यनेन अनादराधिक्ये भावलक्षणे पष्ठीसप्तम्यौ । रुदति रुदतो वा प्राब्राजादित्यत्र अनादरावशिष्टं प्रव्रजनं धात्वर्थः । वैशिष्टयं च सामानाधिकरण्य-स्वोत्तरकालिकत्वाभ्याम् । रोदनपुत्रा- दिज्ञाप्यमनादरविशिष्टं जनमिति बोधः । स्वामीश्वराधिपति- दायादसाक्षिप्रतिभूप्रसृतैश्च इत्यनुशासनाद्गवां गोपु वा स्वामीत्यादौ ·। वादार्थसंग्रहः [३ भागः पष्टीसप्तम्यौ । निरूपरतारूप: संपन्धो विभम्त्यर्थः । तथा च गोनिष्ठ- स्वत्वनिरूपितस्वामित्ववानिति योष । गवां गोपु वा प्रसूत: गा एवानु- भवितुं जात इत्यर्थः । गवा गोपु वा दायाद इत्यत्र गोसंबन्धिदायक- मकादानकर्तेति बोधः । दायमादत्तेऽसौ दायादः विभक्त्यर्थस्य समुदाय- संगन्धेऽप्यायवेन दायेनापि समन्ध । तथा च गाद्यात्मकस्यागम्या- दातेत्यर्थ । गवामश्वेषु च स्वामीति न प्रयोग । उभयत्र समानविभक्ति कत्वनियमात् कृञ्चेति सूने भाष्ये तथैव स्पष्टत्वान् । तदेकन्यापारतया सेवायामायुक्तकुशलपढयोोंगे पष्ठीसप्तमीविधाय- कात् 'आयुक्त्वुशलाभ्यां चासेवायाम्' इत्यनुशासनादायुक्तः कुशलोवा हरिपूजने हरिपूजनस्य वेत्यादौ पष्ठीसप्तम्यो । हरिपूजनविषयकतात्पर्य- वानिति बोधः । कौशलवानिति वा । विषयसप्तम्या प्राप्तायां वचनम् । पदोपात्तजातिगुणक्रियासंज्ञामि पृथकरण निर्धारण, प्रतियोगिताव- च्छेदकमनुष्यत्वगोत्वादेनिर्धारणविषयीभूते ब्राह्मणादौ सत्त्वे प्रतियो- गितावच्छेदकमनुष्यत्यादिविशिष्टवाचकात्पष्ठीसप्तमीविधायकात् ' यतश्च निर्धारणम् । इत्यनुशासनानृणा नृपुवा द्विज श्रेष्ठ , गवा गोपु वा कृष्णा बहुक्षीरा, गच्छता गच्छत्सु वा धावन् शीघ्र , अमीपा छानाणा देवदत्तः पटुरित्यादौ पष्ठीसप्तम्यौ । अत्र निर्धारणं विभक्त्यर्थः । तथा च श्रेष्ठाभिन्न. नरप्रतियोगिकनिर्धारणविषयो ब्राह्मण इति वोध । एवमन्यगाप्यूह्यम् । नरस्य क्षत्रियः शूर इति स्यादिति चेदन के- चित्-एकवचनभिन्नयोरेव पष्ठीसप्तम्योरक्तनिरिणयोधकत्वव्युत्पत्ति- स्वीकारः। अन्ये तु व्यक्तिपक्षे तादृशव्युत्पत्तिस्वीकारेऽपि जातिपक्षे तादृशप्रयोगे क्षत्यभावात् । अत एव 'द्वन्द्वः सामासिकस्य च' इति गीता संगच्छते । मिदचोऽन्त्यात्परः इति सौनप्रयोगश्च सगच्छते । भवदुत्तरीत्या त्वनयोरसाधुता युक्ता । ननु नराणा मध्ये क्षत्रिय शूरतम इत्यत्र मध्यशब्देनैव निर्धारणस्योक्तत्वात् पष्ठी न स्यात् इनि चेन् सत्यं, नेय निर्धारणपष्ठी किं तु मध्यशब्दयोगे संरन्धसामान्ये षष्ठी, सप्तमी त्वत्रासाधुरेवेति केचित् । अन्ये तु निर्धारणवाचिगे मध्ये इत्यव्ययस्य तदर्थकषष्ठया सह संभेदे हे चैनेत्यादाविवान्यतरवैयय॑म् । एवं च नरेपु मध्ये इत्यपि साध्येव । ननु द्रव्येषु घटो गन्धवानित्यपि स्यादिति चेन्न। प्रकृत्युपात्तद्रव्यैकदेशष्टथिव्येकदेशत्वान् । इह च ·१ अन्धः] लघुविभक्त्यर्थनिर्णयः। साक्षातदेकदेशग्रहणात् । यद्वा विशेषस्येतरल्यावृत्तधर्मवत्त्वं निर्धारण, वया च क्षत्रियान्यनरत्वावछिन्नवृत्तिभेदप्रतियोगिशूरतमाभिन्नः क्षत्रि- य इति बोधः। निर्धारणप्रतियोगितावच्छेदकमनुष्यत्वगोत्वादेनिर्धारणविषयीभूते ग- क्षसादावसत्वरूपेऽत्यन्तभेदे पञ्चमीविधायकेन'पञ्चमीविभक्के इत्यनुशा- सनेन माथुराः पाटलिपुत्रकेभ्यः आध्यतरा इत्यत्र पञ्चमी, पाटलिपुत्रका- वधिकनिर्धारणविपया माथुरा आयतरा इति योधः । अन्ये तु पाटलि- पुत्रधनाधिकधनवन्तो माथुराः । एवं वैश्यगौर्याधिकगौर्यवन्तः क्षत्रिया इत्यादि बोधमाहुः । प्रतिपर्यनूनां प्रयोगाभावे साधुनिपुणयोर्योगेऽर्चायां गम्यमानायां संबन्धे सप्तमीविधायकात् 'साधुनिपुणाभ्यामर्चायां सप्तम्यप्रतेः' इत्यनु- शासनान्मातरि साधुनिपुणो वेत्यत्र सप्तमी । मातृसंबन्धिपूजनवि- पयककौशल्यवानिति बोधः । प्रकण सितः शुक्ल इति यौगिकातिरिक्तदशासक्तवाचकप्रसि. तोत्सुकाभ्यां योगे विषयसप्तम्यर्थे पाक्षिकतृतीयाविधायकान् 'प्रसितोत्सु- काभ्यां तृतीया चा इत्यनुशासनात् प्रसित उत्सको या हरिणा हगै वेत्यादौ तृतीयासप्तम्यौ । हरिविषयकसक्रियावानिति बोधः । नक्षत्रवाचिप्रकृतेः 'नक्षत्रेण युक्तः कालः' इत्यण्प्रत्यये तस्य 'लुबषि- शेपे' इति लुपि कृते नक्षत्रयुक्तकालप्रतिपादकादधिकरणसप्तमीतृतीया- विधायकात् 'नक्षत्रे च लुपि' इत्यनुशासनात् 'मूलेनावाहयेदेवी श्रवणे- । विसर्जयेन्' इत्यादावधिकरणे पाक्षिकतृतीयासप्तम्यौ । मूलनक्षत्रका- लाधिकरणकं देवीकर्मकमावाहनमिति बोधः । शक्तिद्वयमध्ये यो कालाध्यानौ ताभ्यामधिकरणे पाक्षिकसप्तमीपञ्च. मीविधायकान् 'सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये' इत्यनुशासनादद्य भुक्त्वा- ऽयं व्यहे व्यहाद्वा भोक्ता इहस्थोऽयं क्रोशे क्रोगाद्वा लक्ष्यं विध्ये- दित्यादौ सप्तमीपञ्चम्यौ । स्वानन्तरदेशकालवृत्तित्वं विभक्त्यर्थः । ते- मैतदिवसाधिकरणकभोजनोत्तरकालिकमेनदिवसानन्तरत्र्यहानन्तरवर्ति- योजनं तदाश्रय इत्यर्थः । एतद्देशाधिकरणकस्थित्याश्रयकर्तृकमेतदेशा- नन्तरक्रोशानन्तरस्थितलक्ष्यकं व्यधनमिति बोधः। अधिकशब्दयोगेऽस्मान्मन्द इत्यादाविव 'पञ्चमी विभक्ते । इत्यनेन

·८०
। वादार्थसंग्रहः
[३ भाग:
पञ्चम्यामेव प्राप्तायां तदस्मिन्नधिकम् । इति, 'यस्मादधिरम्' इति च
निर्देशात्सप्तमी पञ्चमी चेष्यते । लोके लोगाद्वाऽधिको हरिरित्यादौ
प्रतियोगित्वरूपः संनन्धो विभक्त्यर्थः । लोकप्रतियोगिताधिक्यवदभि-
लो हरिरिति बोधः।
आधिक्यप्रतियोगिनि ऐश्वर्यप्रतियोगिन्यनुयोगिनि च कर्मप्रनचनी.
ययोगे सप्तमीविधायकात् ' यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सममी'
इत्यनुशासनादुपपरार्धे हरेर्गुणा', अधि रामे भू', अधि भुवि राम., इत्या.
दो सप्तमी । प्रतियोगित्वानुयोगित्वरूप. सरन्यो विभक्त्यर्थः । पगप्र.
तियोगिमाधिस्यपदभिन्ना हरिसंपन्धिगुणा , रामप्रतियोगिकम्बल्वाश्रया
भूः, भूवृत्तिस्वत्वप्रतियोगी राम.इति बोध ॥
इति श्रीमन्मौनिकुलतिलकायमानगोविन्दभट्टात्मजरघु.
नाथभट्टसुतश्रीकृष्णभट्टविरचितो लघुविभ.
पत्यर्थनिर्णय. समाप्तः॥
॥ शुभं भूयात् ॥

·शाब्दबोधप्रकाशिका १२. सेविता सर्वगीर्वाणै सेवकाभीष्टदायिनी । भव्याय भवता नित्य भरताडवभामिनी ।। १ ।। नत्वा शिवपद् रामकिशोरेण विरच्यते । सुवोधाऽबुधबोधार्थ शाब्दयोधप्रकाशिका ॥ २ ॥ शाब्दबोधे तु सर्वत्र क्रियामुख्यविशेष्यता। दोपग्रस्ताऽप्रमाणा च प्रथमान्तार्थमुरयता ॥१॥ चैत्रो ग्राम गच्छतीत्यादी ग्रामाभिन्नाश्रयनिष्ठसयोगानुकूलश्चैत्रकर्तृ- को वर्तमानकालवृत्तिापार इत्याद्याकारक' क्यिामुरयविशेष्यक सपन शाब्दबोध । ननु ग्रामनिष्ठसयोगानुकूलव्यापारानुकरवर्तमानकृतिमाश्चैत्र इत्याद्या- कारको नैयायिकाभ्युपगत प्रथमान्तार्थमुरयविशष्यक एव शाब्दबोध कुत्तो नाङ्गीक्रियत, इत्याह-दोपप्रस्तेति । शा योधस्य प्रथमान्तार्थमुख्य- विशेष्यकत्वे पश्य मृगो धावतीत्यर धावनस्य दर्शनकर्मत्व नोपपद्यत । न च वन प्रथमान्तार्थस्य मृगस्यैव दृशिनियाकर्मत्व, स्वमित्यध्याहत- प्रथमान्तपदार्थस्य तु मुख्यविशेष्यत्वमिति वाच्यम् । मृगकर्तृकोत्कटधा- वनरियाविशेष्यस्यैव दृशिक्रियाकर्मत्वन प्रतिपिपादयिपितत्वात् । किच धावनक्रियाविशिष्टमृगस्य दृशिक्रियाकर्मत्वे विवक्षितलाभेऽपि मृगपदाहितीयापत्तिर्दुर्वारा । धावनक्रियायास्तत्कर्मत्वे तु न द्वितीयाप त्ति । धातुतिडन्तयो प्रातिपदिकत्वाभावात् । कर्मत्व तु ससर्गतया भासत । न च शाब्दबोधस्य प्रथमान्तार्थमुरयविशेष्यकत्वपक्षेऽपि धाव- ननियाविशिष्टस्य मृगस्य दृशिक्रियाया कर्मतामवन्धेनान्वयान मृगप दाहितीयापत्ति, प्रातिपदिकार्थविशेष्यत्वेन कर्मत्वादिविवक्षायामेव द्वितीयादिविधानात, अत एवार्थो नम इत्यादावर्धादिपदार्थस्य नम • पदार्थत्यागे कर्मतासबन्धेनान्वयाद_दिपदात्यथमैवेति वाच्यम् । नि पातातिरिक्तप्रातिपदिकार्थस्य धात्वर्थेऽभेदातिरिक्तसबन्धेन साभादव- यस्याव्युत्पन्नत्वात् । अन्यथा चैत्रो ग्रामो गच्छति, चैत्रस्तण्डुल पचती- त्यादिरपि प्रयोग आपद्यत । अगापि प्रामतण्डुलादेर्गमनपचनादौ कर्म- ·८२ वादार्थसंग्रहः [३ भागः तासंबन्धेनान्वयसंभवात् । नापि-धावनानुकूलझतिविशिष्टमृगरूपवाक्या- र्थस्यैव दृशिक्रियाकर्मत्वं, वाक्यस्य तु प्रातिपदिकत्वाभावान्न द्वितीया- "पत्तिः, कर्मत्वं तु संसर्गतया भासते-इति वाच्यम् । नीलो घटः पश्यती- त्यादिप्रयोगविरहेण वाक्यार्थस्यापि धात्वर्थे कर्मत्वादिसंसर्गेणान्वयस्या- व्युत्पन्नत्वात् । " श्रुत्वा ममैतन्माहात्म्यं तथा चोत्पत्तयः शुभाः" इति लाम् । नापि तमित्यध्याहारादोप इति वाच्यम् । वाक्यमेदापत्तेः । ननु भवन्मतेऽपि 'दृश्यन्ते मृगा धावन्ति, मृगी धावति मारय, अश्वो गच्छत्यानय' इत्यादावध्याहारस्यावश्यत्वाद्वाक्यभेदो दुप्परिहरः । किं च तिर्थविशेष्यतापन्नातिरिक्तनिपातेतरप्रातिपदिकार्थस्यैव धात्वर्थे- ऽभेदातिरिक्तसंबन्धनान्वयस्याव्युत्पन्नत्वमभ्युपगन्तव्यम् । तेन पश्य मृगो धावतीत्यादौ तिर्थविशेष्यतापन्नस्य मृगादिपदार्थत्य कर्मतासं- बन्धेन दर्शनादिक्रियायामन्वये न किमपि वाधकमिति । एवं पश्य मृगो- धावति मारय, अश्वो गच्छत्यानय इत्यादौ सर्वत्रेकवाक्यत्वमभ्युपपद्यत इतिशाब्दबोधस्य प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकत्वे न कोऽपि दीप इत्यभिप्रा- येणाह-अप्रमाणाचेति । शाब्दबोधस्य प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकत्वं नि- दोपमपि प्रमाणशून्यम् । तस्य क्रियामुख्यविशेष्यकत्वे तु भावप्रधानमा- ख्यातम्' इति यास्कोक्तं 'क्रियाप्रधानमाख्यातम् इतिरूपसूत्रस्थभाष्यं च प्रमाणमिति । भावः क्रिया, आख्यातं तिडन्तम् । भावकालकारकसं- ख्याश्चत्वारोऽर्था आरयातस्य, तत्र भावः प्रधानमिति निरुक्तभाष्यम् । आख्यातस्य क्रियाप्रधानत्वं शाब्दयोधस्य क्रियामुख्यविशेष्यकत्व एवो- पपद्यते न तु प्रथमान्तार्थस्य मुख्यविशेष्यत्वे । नच पाचकादिकृदन्तवत् पचतीत्याद्याख्यातस्यापि साधनप्रधानत्वमेवास्तु । चैत्रो ग्रामं गच्छति, चैत्रस्तण्डुलं पचतीत्यादौ शाब्दबोधस्य च प्रथमान्तार्थमुस्थविशेष्यकत्क- मेवास्तु, किमाख्यातस्य क्रियाप्रधानत्वस्वीकारणेति वाच्यम् । तथा सति पचन पठति, पाचको गायति, पचता पठ्यते, पाचकेन गीयते, पक्त- वता भुज्यते, पचतो धनं, पाचकस्य गृहं, पकवतो गृहमित्यादिवत् पचति पठति, पचति गायति, पचति पठ्यते, पचति गीयते, अपाक्षी- इज्यते,पचति धनं, पचति गृहम् अपाक्षीद्गृहमित्यादीनामपि प्रयोगाणां तत्तदर्थे प्रामाण्यप्रसङ्गात् । तथा चोक्तम्- यथा कृदन्तवाक्येऽस्य साधनस्य क्रियान्तः । संबन्धः स्यात्तथेहापि नाख्याते स कथं भवेत् ।।

·१२ ग्रन्थः] शाब्दवोधप्रकाशिका। पचतो धनमित्येवं तिडापि स्याद्धनान्वय । क्रियायास्तु विशेष्यत्वे सर्वमेतददूषणम् ॥ इति किं च भगवद्भाष्यकारदर्शितयुक्तेरप्याख्यातस्य क्रियाप्रधानत्व- मवगम्यते । तथाहि-कथं ज्ञायते क्रियाप्रधानमारयातं द्रव्यप्रधानं ना- मेति । यत् क्रिया पृष्टस्तिकाचष्टे-किं देवदत्त. करोति ? पचतीति । द्रव्यं पृष्टः कृताचष्टे । कतरो देवदत्तः य. कारको हारक इति रूपप्सूत्रे भाष्ये उक्तम् । किं देवदत्त. करोतीति द्रव्यं पृष्ट. करोतिश्च क्रियासा- मान्यवचन , तत्र विशेपपरिज्ञानाय किंशब्द. क्रियाविशेषणं प्रवर्तते । क्रियाविशेषणत्वाच किमित्येतद्वितीयान्त नपुंसक च । प्रकरणादिव- शाच रियाप्रश्नावगति । गुणद्रव्यविशेपस्यापि प्रश्नस्य संभवात् । वाय- कः किं शुक्ल वस्त्रं करोत्यथ कृष्ण, तथा किं शाटकं करोत्यथ प्रावारक- मिति । द्रव्यं पृष्ट इति । यद्यपि यः पचतीति तिङन्तेनाप्युत्तर भवति नथाऽपि सर्वनाम्ना परामृश्य पाकक्रियाया' य. कर्ता स देवदत्त इत्य- भिधानात् केवलेनाख्यातेनोत्तरस्यादानादाख्यातस्य साधनप्रधानत्वाप्र- सङ्ग । पदान्तरेण हि द्रव्योपलक्षणाय गुणभाव क्रिया नीयते इति कैयट. । अथाख्यातस्य क्रियाप्रधानत्वे तदधीते तद्वैदेत्यादिसूनविहिता- णादिप्रत्ययान्तवैगाकरणादिपदस्य व्याकरणर्मकाध्ययनाद्यर्थकत्वमेव स्यान्न तु तदाश्रयार्थकत्वमिति । तथा च सति वैयाकरण पुरुप इत्यादी वैयाकरणादिपदार्थस्य व्याकरणकर्मकाध्ययनादेराश्रयतासरन्धेनैव पुर- पादिपदार्थान्वयो वान्य स च न सभवति निपातातिरिक्तप्रातिपदिका. र्थयोर्भेदेन साक्षादन्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । अन्यथा पाकश्चैत्रो व्याकरणा- ध्ययनं पुरुष इत्यादिरपि प्रयोग आपद्येत । तनाप्याश्रयतासमन्धेन पा- कयाकरणाध्ययनादिपदार्थस्य चैनपुग्पादावन्वयसंभवादिति चेदुच्यते । अधीत इत्यादौ लौकिकप्रयोगे क्रियाप्रधानत्वेऽपि सौने साधनमेव प्रधा- नत्वेन विवक्षितम् । वैयाकरणादिपदस्य व्याकरणकर्मकाध्ययनादिर्त- येव शिष्टै. प्रयुक्तत्वात् । फलानुरोधाच कल्पनाया इति । तदधीत इति सूने शब्देन्दुशेखरकारेणाप्यवीत इत्यादीना लौकिकप्रयोगे क्रियाप्रधान- त्वेऽप्यत्र कारकप्रधानतेत्युक्तम् । एतदभिप्रायेणैव तत्र सूने मनोरमा- फारेणापि द्वितीयान्तादध्येतरि वेदितरि च प्रत्यय' स्यादिति व्यारया- तम् । तद्धितार्थस्य नियात्वाभावेऽप्यलौकिो द्वितीयान्तात्प्रत्ययवि ·। वादार्थसंग्रहः [३ भाग धानसामदेिव द्वितीया । एवं तत्र भव इसादिविषये सप्तम्यादपीति शेसरफारः। एवं चारयातस्य क्रियाप्रधानत्ये न काप्यनुपपत्तिरिति । किंच गाब्दबोधस्य क्रियामुख्यविशेष्यकत्वमङ्गीकुर्वतां भवति पचति, भवति पश्यति, भवत्यपानीदित्येतद्विषयकं पचादयः क्रिया भवतिकि- यायाः कन्यो भन्वतीति भूयादिसूत्रमाप्यमप्यनुकूलम् । न तद्भाष्ययो- धितमुक्तस्थलेषु पचादिक्रियाणां भवतिक्रियाकर्तृवं शाब्दयोधस्य प्रथमा- न्तार्थमुखविशेष्यकत्वमूरीकुर्वतां मत उपपद्यते । न च तन्मतेऽपि भवति. पचतीत्यादिपु भवतिपदलभ्यस्य भवनकर्तृत्वस्याश्रयतासंबन्धेन, भवन- कर्तुऽिभेदसंबन्धेन, पचादिक्रियास्यन्वयात्पचादिक्रियाणां भवतिक्रिया- कर्तृत्वमुपपद्यत इति वाच्यम् । तन्मते धात्वर्थविशेष्यतापन्नाख्यातार्थस्य प्रथमान्तपदोपस्थाप्य एवान्वयाद्भावनायाः साधनस्य वा विशेष्यत्वेनान्व- ययोग्यः कर्मवाद्यनवरुद्धः प्रथमान्तपदोपस्थाप्य इति तेषां सिद्धान्ता- द्धात्यर्थविशेष्याख्यातार्थविशेष्यतापन्नस्य पदार्थान्तरे विशेपणत्वेनान्वय- स्याव्युत्पन्नत्वाइवतिपदार्थविशेष्यतापन्नपचादिक्रियाणां तिङर्थेऽन्ययानु- पपत्तिश्च । भवति पचतीत्यादिपु प्रतीयमानभवनं भवतेरर्थस्तेन भवति पक्ष्यति भवत्यपाक्षीदित्यत्र भविष्यदतीतपाकभवनस्य वर्तमानत्वाभा- वेऽपि न क्षतिस्तत्प्रतीतिविषयताया वर्तमानत्वस्य सत्त्वात् । एतद्भाष्य. प्रमाणवलत: कालाविवझायामपि कचिल्लद् भवतीत्यप्याहुः । एवं च तिङन्तं तिडन्तस्य विशेषणं न भवतीत्यपास्तमुक्तभाष्येण तिडन्तम्य विशेषणताया वोधिनत्वात् । वृद्धैरप्युक्तम्- मुबन्तं हि यथानेकं तिडन्तस्य विशेषणम् । तथा तिइन्तमप्याहुस्तिडन्तस्य विशेषणम् ।। इति उक्तभाष्यव्याख्याने कैयटोपाध्यायेनाप्युक्तम् । नन्वन्यत्रोक्तं नि- इभिहितो भावः क्रियया समवायं न गच्छति, नहि भवति पचतिपठ- तीति । ततश्च तेनैतद्विग्ध्येत । अत्राहुः, कर्तृकर्मभावेन क्रिया आल्यात- कियया संवध्यत एव । भवति पचति, पश्य मृगो धावतीति । करणा- दिभावेन नु न संवध्यते तथा प्रयोगादर्शनादिति । अन्यत्र सार्वधातुके यांगत्येतत्सूत्रभाष्ये । समवाय संवन्धं न गच्छति न प्राप्नोति । आका; इक्षाविरहात् क्रियान्तरस्य विशेषणं न भवतीत्यर्थः। पचति पठतीति सामा- नायिकरण्यसंवन्धेनान्वयाभिप्रायेण । कर्तृकर्मभावेनेति । आख्यातक्रि ·१२ ग्रन्थः] शाब्दबोधप्रकाशिका। याया: कर्तृकर्मभावेन क्रियान्तरेणान्वयं प्रत्याकाडा स्वीक्रियते, फ्ला- नुरोधेन तस्याः कल्पनीयवादित्याशयः । ननु क्रियायाः साध्यरूपत्वातथं नियान्तरं प्रति तस्याः कर्तृकर्मभाव: मिद्धं हि कारकं भरतीति नाश- ङ्कनीयम्, एकं प्रति साध्यस्याप्यर्थस्यापरं प्रति साधनबसंभवात् । साधातुके यगितिमूने क्रिया क्रियासमवायं न गच्छति पचति पठतीत्येतद्वाप्यव्याचक्षाणेन कैयटोपाध्यायेनाप्येवमुक्ते तदर्थप्रतिपा- दिका हरिकारिकाऽपि दर्शिता तथाहि क्रिया क्रिययेति । ननु भवति पचति, पश्य मृगो धावनीति कर्तृकर्मभावेन क्रिया नियया संध्यत एर । एवं तर्हि करणादिरूपेण समनायं न गच्छतीति विवक्षितम् । ननु साध्यस्वालियायाः कथं रियान्तरं प्रति कर्तृकर्मभारः विपयभेदादेवस्याप्यर्थस्य साध्यसावनभावसंपन्यसंभपादोप । तदुक्तं हरिणा- यत्र यं प्रति साध्यत्वमसिद्धा तं प्रति किया। सिद्धा तु यस्मिन्साध्यत्वं न तमेव पुनः प्रति । मृगो धारति पश्यति साध्यसाधनरूपता। तथा विपयभेदेन सरणस्योपपद्यते ।। इति । भाति पचतीति एकर्तृकवर्तमानमालवृत्तिपाकर्तृषभवनमित्यन्व- पोय. । पश्य मृगो धावतीति मृगाभिन्नैकर्तृवर्तमानसलत्तिधावन- कर्म मदिच्छाविषयभूतं स्वकर्तृकं दर्शनमित्यन्वयनोधः । करणादीति । रतन तिइन्तस्य तिङन्तविशेषणत्वाभ्युपगमे पुरजन्मना पिता हप्यति, सन्तुसंयोगात्पटो जायते इत्यादिवत् पुत्रो जायते पिता हृप्यति, तन्तयः संयुज्यन्ते पटो जायते, इत्यादेरप्येमाक्यत्वमापद्येत, अनापि करणत्वादि- संबन्धेन तिइन्तार्थस्यापरतिइन्तार्थेऽन्वयसंभवादित्यपारतम् । तिइन्त- नियायास्तिइर्थेऽभेदसंबन्धेन धात्व. तु कर्मनासंबन्धेनैवात्ययस्य व्युत्प- नत्वात् । एवं च- असत्त्वभूतो भावश्च तिइपदैरभिधीयते । इति कास्यपदीयोल सिडन्तरिकाया असत्त्वभूतर करमादिभाषेन नियान्तरानन्वयित्वरूपं लिङ्गसंरयानन्वयित्वरूपं वा योध्यम् । किं च चैनो प्रामं गन्तीत्यादिगाम्दयोधस्य शादवोचत्वेनापि नियामुग्य- विशे यकत्वसिद्धिः । ताहि-चैनो प्रामं गन्नीति शान्दयोधः ·वादार्थसंग्रहः [३ भागः क्रियामुरयविशेष्यकः, शाब्दयोधत्वात् , चैत्रेण सुप्यत इति शाब्दबो- धवत् । प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकरवं प्रति तु न शाब्दवोधन्वं साधकम्, गच्छति पचति चैत्रेण सुप्यत इत्यादिप्रथमान्तासमभिव्याहारस्थली- यशाब्दयोधे व्यभिचारादिति । ननु भवन्मतेऽपि घटोऽयमित्यादिक्रियापदासमभित्र्याहारस्थलीयशा- ब्दबोधे व्यभिचार इत्याह- यत्र क्रियापदं नास्ति प्रथमान्तं च वर्तते । तत्रापि लट्परस्यास्तेरध्याहाराददूपणम् ॥२॥ यत्र घटोऽयमित्यादौ क्रियापदं नास्ति प्रथमान्तपदं च वर्तते त. त्रास्ति लट्परमध्याहृत्य शाब्दबोधस्य क्रियामुख्यविशेष्यकत्वमुपपादनी- यम् । न च तत्र विनाऽपि क्रियापदं प्रथमान्तपदादेव शाब्वोधोदयसं- भवात् क्रियापदाध्याहारे प्रमाणाभाव इति वाच्यम्। तिड्समानाधिकरणे प्रथमेति यार्तिकेन प्रातिपदिकस्य तिड्सामानाथिकरण्य एव ततः प्रथ- माविधानात्तत्र क्रियाध्याहारं विना प्रथमाया एवानुपपत्तेः । अत एव वार्तिककारेणाप्युक्तम्---अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुपेऽप्रयुज्यमानोऽप्य- स्तीति । भवन्तीपर इति । भवन्तीशब्दो “भुवो झिज्" इति औणादि- कसूत्रेण सिद्धो वर्तमानकालार्थकोऽपि तद्वाचकत्वलक्षणया लट्परः । तेन प्रथमपुरुपे लडन्तास्तिधातुरप्रयुज्यमानक्रिये वाक्ये नित्यमध्याहियत इति कात्यायनवाक्यार्थः । सूत्रे भुव इति वदतेरवतेश्वोपलभणम् । तेन वदतिरवतिरित्यपि सिद्धम् । झिच्प्रत्ययान्ताः सर्वे स्त्रियां द्वयोर्चा, किंवा न्दती जनश्रुतिरिति दर्शनात् । इतिपद्वाक्यरत्नाकरः । स्त्रियां द्वयो- वेति मतभेदेन बोध्यम् । अनभिहित इतिसूत्रे कैयटोपाध्यायोऽपि भव- न्तीपर इति लट्पर इत्यर्थ इति व्याचरयौ । प्रथमपुरुष इति प्रायिकम् । त्वं वक्ता महं श्रोतेत्यादौ प्रथमोपपत्त्यर्थ मध्यमोत्तमपुरुषयोरपि लट्पर• स्यास्तेरध्याहारस्यावश्यकत्वात् । त्रयः काला इत्यत्र त्रयाणां कालानां सत्ताया वर्तमानत्वाभावेन लट्परस्यास्तेरघ्याहारासंभवेऽपि तत्र प्रतीय- न्त इति क्रियापद्मध्याहृत्य प्रातिपदिकस्य ति[सामानाधिकरण्यमुपपा. दनीयम् । न चैवमस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुपेऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति वार्तिककारोक्तनियमभङ्गप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तत्रास्तेररुपलक्षणत्वात् । तिसमानाधिकरणे प्रथमेत्यनुरोधेन यत्र क्रियापदं नास्ति तन प्रथमोपप- ·१२ ग्रन्थः] शाइयोधप्रकाशिका। त्यर्थ यथासंभवं क्रियाध्याहारः कर्तव्य इति वार्तिककाराशयात् । अथवा सन्तीत्येवाध्याहार्य कालस्त्वविवक्षितः । वर्तमाने लडित्यत्र वर्तमानपदस्य भूतभविष्यनिन्नपरत्वासदो नानुपपत्तिः । प्रतीयमानभवनं वाऽस्तरर्थः । अयं घटो नीलो न, चन्द्र इव मुसमित्यादौ तु नीलादिपई नीलभिन्न- परम् । चन्द्रादिपदं च चन्द्रादिसदृशपरम् । ननिवौ तु द्योतको, निपा- तत्वादुपसर्गवदिति । नीलचन्द्रादिपदानामपि तत्र तिङ्सामानाधिकरण्यं सूपपादमेव । न चोपसर्गाणामेव द्योतकत्ये प्रमाणाभावादृष्टान्तासिद्धिरिति वाच्यम्, सुखमनुभवति सुसमनुभूयते गुरुमुपास्ते गुरुरुपास्यते इत्यादौ कर्तरि कर्मणि च लकारोपपत्त्यर्थ धातोरतत्तदथे वृत्तेरावश्यकत्वेनोपसर्गाणां द्योतकताया एव युक्तत्वात्।न च तत्रानुभूप्रभृतिसमुदायस्यैवानुभवाद्यर्थ- वाचकत्वं धातुत्वं च। तथा च सुसमनुभवति चैत्र इत्यादौ चेत्रादेर्धात्वर्थ- व्यापाराश्रयत्वेन कर्तृवात्सुखमनुभूयत इत्यादी च सुसादेर्धात्वर्थव्याप्य. त्वेन कर्मत्वाकर्तरि कर्मणि च लकार उपपद्यते इति न भूप्रभृतिघातोस्त- दर्थपरत्वमङ्गीकृत्योपसर्गस्य द्योतकत्वमङ्गीक्रियते इति वाच्यं, गौरवात् । भूवादयो धातव इत्येतेन मादिगणपठितानामेव धातुसंज्ञाविधानात् अनुभूप्रभृतीनां गणे पाठाभावेन धातुत्वासंभवाच । न च बहुलमेतन्निदर्श- नमित्यस्य दशगणीपाठो बहुलमिति व्याख्यानपक्षे चुलुम्पादिवदपठिता- नामप्यनुभूप्रभृतीनां गणे पाठमङ्गीकृत्य धातुत्वमङ्गीकार्यमिति वाच्यम् । अन्वभवदनुवुभूपतीत्यादावद्विवचनन्यरस्थानुपपत्तेरनुयभूवैत्यादौ धा- तोरनेकान्त्वेनाम्प्रत्ययप्रसङ्गाच । तस्मात्तत्र तद्धातोरेव लक्षणया तत्तदर्थ- परत्वमुपसर्गाणां द्योतकत्वमिति सिद्धम् । अत एव त्रिलोचन. दासेनापि कातनवृत्तिपसिकायां देवदेवं प्रणम्यादाविति शोकन्या- ख्याने प्रणम्येति प्रशब्देन प्रों द्योत्यत इत्युक्तम् । तत्र नम- धातुरेव लक्षणया प्रष्टनमस्कारपरः प्रोपसर्गस्तु तात्पर्यप्राहक इति तदारायः । इत्यं चोपसर्गाणां द्योतकत्ये सिद्ध तदृष्टयाऽन्येपामपि निपा- तानां द्योतकत्वमेव न तु वाचकत्वमिति सिद्धम् । अत एम भट्टो- जिभट्टेनापि शब्दकौस्तुभे अथ शब्दानुशासनमित्यनाथगन्दः प्रार- म्भस्य द्योतको न तु वाचको निपातत्यादुपसर्गवदित्युक्तम् । तत्र शब्दा. नुशासनपदमेव लक्षणया शब्दानुशासनप्रारम्भपरमयशब्दस्तु,तापर्य- प्राहक इति तदाशयः । आरोपितो ब्राह्मणोऽब्राह्मण इत्यादौ नम्स- मासे उत्तरपदार्थप्रधानत्वं च पूर्वपदस्य नन्निपातस्य धोत्यापिक्षया ·८८ वादार्थसंग्रहः [३ भागः वोध्यः । तेनोत्तरपदार्थप्रधानः समासस्तत्पुरुष इति तत्पुरुषलक्षणस्य न तत्राव्याप्तिरिति । न च निपातानां द्योतकत्ये तेपामर्थवत्त्वाभावेन प्राति पदिकत्वाभावात्तेभ्यः सुवुत्पत्तिर्न स्यात् । ततश्च हरो हरिश्च ते सेव्या उमोमेशश्च मे गतिग्त्यिादौ चप्रभृतिनिपातस्य पदत्वाभावेन तदुत्तरस्य युष्मदस्मदोः पदस्य तमेप्रमृत्या "() चतुर्विध पदे चात्र द्विविधस्यार्थनिर्णयः । क्रियते संशयोत्पत्तेनोंपसर्गनिपातयोः ॥ तयोराभिधाने हि व्यापारो नैव विद्यते । यदर्थद्योतकौ तौ तु वाचकः स विचार्यते ॥ इति । उपसर्गेण धात्वर्थों क्लादन्यत्र नीयते । प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ।। इति वृद्धोक्तावुपसर्गपदं निपातस्योपलक्षणम् । धातुपदं पान्तरस्येति पोध्यमिति कोण्डभट्टः। चतुर्विधे इति । तिइन्तमुवन्तोपसर्गनिपातरूपे । नोपसर्गनिपातयो- रिति । अनोपसर्गस्य पृथगुपादानं गोवलीवर्दन्यायेन । व्यापारो वृत्तिः सा च शक्तिलक्षणान्यतररूपा । तत्र शक्तिरस्माच्छन्दादयमों योद्धव्य इती. श्वरेच्छेति प्राचीननैयायिकाः । नव्यनैयायिकास्तु अस्माच्छन्दायमों बोद्धव्य इतीच्छा शक्तिनत्वीश्वरेच्छा । तेनाधुनिकसंकेतशालिनां देवद- त्तादिसंज्ञाशब्दानां तत्तद्व्यक्तिविशेपे गुणवृद्धयादिशब्दानां च तत्तद्वर्ण- विशेपे शक्तिरस्त्येवेत्याहुः । नागेशभट्टमतानुयायिनस्तु शक्तरिच्छात्मकत्वे अयं शब्दोऽस्मिन्नर्थे शक्त इति व्यवहारानुपपत्तिः शब्दस्येच्छाश्रयत्वाभावात् । तस्माच्छक्तिः पदपदार्थयोः संबन्धविशेपः । स च वाच्यवाचकभावरूपः । तथा चोक्तं संकेतस्तु पदपदार्थयोरितरेतराध्यासरूपः स्मृत्यात्मकः । योऽयं शब्दः सोऽर्थों योऽर्थ. स शब्द इति । स्मृत्यात्मक इत्यनेन ज्ञातस्यैव संकेतस्य शक्तियोधकत्वं दर्शितम् । संकेतग्रहप्रकारमाह न्यायवाचस्पत्ये-सर्गादि. भुवां महर्पिदेवतानामीश्वरेण साक्षादेव कृतः संकेतस्तव्यवहाराचास्मदा- दीनामपि सुप्रहस्तत्संकेत इति । मुग्रह इति । शोभनो ग्रहो यस्येति सु- ग्रहो ननु सुखेन गृह्यत इति सुग्रहः, सलर्थयोगे पाठयप्राप्तेः । तादात्म्यं च तभिन्नत्वेन व्यवहार्यत्वं, तस्य च तादात्म्यस्य निरूपकत्वेन विवक्षितोऽर्थः ·१२ मन्यः] शाब्दयोधप्रकाशिका। शस्य, आश्रयत्वेन विपक्षितः शब्द' शक्त इत्युच्यते । शब्दार्थयोस्तादा- म्यादेव लोकमशृणोदर्थ शृणोति अर्थ वदतीत्यादिव्याहारस, ओ- मित्येकाक्षरं ब्रह्म, रामेति ब्यक्षरं नाम मानभङ्ग पिनाकिन , मुरथो नाम राजाऽभूत, शब्दानुशासनं नाम शास्त्रं, वृद्धिरादेच् , इत्यादौ सामानाधिकरण्येन प्रयोगश्वोपपद्यते । न च शब्दार्थयोस्तादात्म्यस्वी. कारे मधुशब्दोचारणे मुसे माधुर्यरसास्वादापत्तिर्वहिश दोचारणे च मुसे दाहापत्तिरिति वाच्यम् । अमेदस्याध्यस्तत्वाद्वस्तुतो भेदस्य सत्त्वेन तादृशापत्तिविरहादित्याहुः। नैयायिकास्त्वयं शब्दोऽस्मिन्नर्थे शक्त इत्यन स्वजन्यमोधविषयत्व- प्रकारफेच्छार्थकशकधातूत्तरविहितत्तप्रत्ययस्य निरूपकतासंपन्धेनाश्रय- त्वरूपकर्तृत्वविशिष्टयोधकत्वादोप । शब्दार्थयोरितरेतराध्यासमझीकृत्य तन्मूलरुस्य तत्तदर्थाभिन्नत्वेन व्यवहार्यतारूपस्य तत्तच्छ दनिष्ठतत्तदर्थ- तादात्म्यस्य तत्तच्छन्दशक्तिमाहकत्वकल्पनं तु सति सदध्वनि कदवाव लम्वनमिव न रोचते सद्भय । श्रावणनोधरयेव शाब्दयोधस्यापि शृणोत्यर्थ. त्वान्नार्थ गुणोतीति प्रयोगानुपपत्ति । एवं च आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति श्रुताक्प्यात्मन श्रोतव्य- तोपपद्यते । अर्थ यदतीत्यस्य तु शब्देन प्रतिपादयतीत्यर्थ । ओमित्ये- काक्षरं ब्रह्म इत्यत्र उपस्थितस्वरूपशक्तस्येतिशब्दस्य स्वरूपप्रतिपाद्ये लक्षणा । तदेकदेशे च स्वरूपे ओमित्यस्यामेदेनान्वय । तेनैव सब- न्धेन एकाक्षरपदार्थस्यापि तत्रान्वय इति । तथा च एकाक्षामिन्नस्वरूप- प्रतिपाद्यं ब्रह्मेत्यन्वयनोधः । न चापशु पशुरद्रव्य घट इत्यादिप्रयोगविर- हेण पदार्थैकदेशे पदार्थान्तरस्यान्वयस्थाव्युत्पन्नत्वादन पदार्थेकदेशे स्वरूपे ओमित्यस्य एकाक्षरपदार्थस्य चान्वयो न संभवतीति वाच्यम् । घटादन्य इत्यादौ अन्यपदाथै देशे भेदे पञ्चम्यर्थप्रतियोगितायाः अन्वयदर्शनान् व्युत्पत्तिवैचित्र्येण पदार्थकदेशेऽपि पदार्थान्तरान्वयस्य चिदभ्युपग- मात् । अत एव गभीराया नद्या घोष इत्यन नदीपलक्ष्यार्थस्य नदीती- रस्वैपदेशे नया गारापदार्थस्यान्वय इति । यदि चतम नदीपदव्य' गभीरनदीतीरे लक्ष्णा, गभीरापदं तु तात्पर्यग्राहकमित्युच्यते, तदात्रापि इतिशब्दस्य ॐस्वरूपैकाक्षरप्रतिपाद्ये लक्षणा पोकाक्षरपदं च तात्पर्यप्राहकमिति । एवमुत्तरत्रापि योध्यम् ।

·वादार्थसंग्रहः [३ भार अथवा एकाक्षरपदस्यकाक्षरप्रतिपाद्ये लक्षणा । तदेकदेशे च एका क्षरे ओमित्यस्याभेदेनान्वयः । वस्तुतस्तु ब्रह्मपदस्य ब्रह्मप्रतिपाद लक्षणेत्यदोपः । रामेतिब्यक्षरं नाम मानभङ्गः पिनाकिन इत्य नामपदस्य नामप्रतिपाद्ये लक्षणा तदेकदेशे च नानि ब्यक्षरपदार्थ रामतीत्यस्य चामंदनान्वयः । तथा च रामस्वरूपध्यक्षराभिन्ननामन- तिपाद्यः पिनाकिनो मानभङ्ग इत्यन्वययोधः । ननु नामशब्दस्य लभ- णया नामप्रतिपाद्यार्थकत्वे मानभङ्गशब्दसमानाधिकरणत्वात्तस्य पुल्लिङ्गत्वं कयं न स्यात् । समानाधिकरणविशेषणस्य विशेष्यसमानलिङ्गत्वनियमान्। न चानियतलिङ्गसमानाधिकरणविशेषणस्यैव विशेष्यसमानलिङ्गत्वनि यमः । कथमन्यथा वेदाः प्रमाणं शब्दः प्रमाणमित्यत्र प्रमाणशब्दस्य न पुंलिङ्गत्वमिति । उक्तं च रत्नमालायाम् विशेषणे समानार्थे विशेष्यस्य विभक्तयः । जहल्लिने तु तल्लिङ्गं संख्याऽप्युत्सर्गतस्तथा । इत्यत्र सूत्रे पुरुषोत्तमविद्यावागीशेन-अजहल्लिङ्गे तु न विशेष्यलिई यथा द्रव्यं घटो व्यक्तिर्जात्याश्रयः स्त्री रत्नं विद्या धनं प्रमाणं शब्द इत्यादीति । कातन्त्रपरिशिष्टकारेणापि विशेप्यवदेकाधिकरणस्य प्रायेणे- त्यत्र सूत्रे नियतलिझानामसंभवे व्यत्ययः । शेपो यवागू शेपं यवागूः अर्थो भाण्डम् अर्धः शिसासंवाधः शालासंबाधो वर्मसंवाधं वृहदपि तद्धभूव वर्मेत्यपि पठन्ति । प्रकाण्डं युवतिः आदिः कलत्रं गुणः प्रथा- नम् , उपसर्जनं स्त्री । संभवे तु शेष दधि शेपः ओदन इत्युक्तम् । असं. भवे विशेष्यगतलिङ्गप्रणासंभवे इतिगोपीनाथतर्काचार्यः । एवं च प्रकृते नामदाब्दस्य नियतलिङ्गत्वेन पुल्लिङ्गमानभङ्गशब्दसमानाधिकरणत्वेऽपि न सलिङ्गपरित्याग इति वाच्यम् । नामशब्दस्यात्र लाक्षणिकत्वाल्लाक्ष- णिकस्य तु नियनलिङ्गस्यापि भिन्नलिङ्गशब्दसमानाधिकरणस्य स्वलिङ्ग- परित्यागदर्शनाद्यया कोणुनेऽरण्याय शिरो मे श्रीति (?) नाराकनीयम् । नियतलिङ्गस्य लाक्षणिकस्य भिन्नलिङ्गसमानाधिकरणत्वेन स्वलिङ्गप. रित्यागस्य काचित्क्वात् । तथा चोक्तं कातन्त्रपरिशिष्टे-औपचारिक कचित्स्त्रलिङ्गं कुन्तेनदं स्त्रिया यष्टया पुरुपेण क्वचिदन्यथा क्रोष्टुने अरण्याय शिरो मे श्रियशो मूर्यमिति भाष्यम् (?) । अतो हि स्मरन्ति लिङ्गस्य लोकाश्रयत्वादिति । औपचारिक इति औपचारिकाः प्रायशः ·१२ ग्रन्थः] शाब्दवोधप्रकाशिका । ९१ स्वलिङ्गाः कचित्तु लक्ष्यादन्यलिङ्गा इति रहस्यमिति तर्काचार्यः। स्मरन्ती- ति श्रद्धा इति शेषः। भाष्येऽप्युक्तं लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयस्वाल्लिङ्गस्येति । सुरथो नाम राजेत्यत्र सुरथशब्दस्य या सुरथशब्दप्रतिपाद्ये लक्षणा तदेकदेशे च सुरथशब्द नामपदार्थस्साभेदसंबन्धेनान्वयः । तथा च ना- माभिन्नसुरथशब्दप्रतिपाद्यो राजेत्यन्वयबोधः । शब्दानुशासनं नाम शा- स्त्रमित्यत्राप्येवम् । वृद्धिरादैच् इत्यत्र तु वृद्धिशब्दस्य वृद्धिसंज्ञके लक्ष- णेति न कुत्रापि काऽप्यनुपपत्तिरिति । एवं च अस्माञ्छब्दादयमों बोद्धव्य इतीच्छैव शक्तिर्न तु पदपदार्थयोरितरेतराध्यासमूलको प्रायः तादात्म्यसंवन्धविशेष इत्याचक्षते । वस्तुतस्तु- अर्थाभिधाने शब्दानां योग्यता शक्तिरुच्यते। सा प्रसिद्धाऽप्रसिद्धा च द्विविधा परिकीर्तिता। आशा गवादिशब्दानाम गोवादिशालिनि । देवदत्तादिशब्दानां तत्र तत्रापुरातनी ।। मुख्यार्थे यत्र शब्दस्य तात्पर्य नेति गम्यते । शक्तिरारोपिताऽन्या लक्षणा तत्र कथ्यते ॥ गङ्गायां घोष इत्यादी गङ्गादिपदस्य मुख्यार्थनदीविशेषादौ तात्पर्या- भावात्तत्तीरादौ तद्गतपावनत्वादिधर्मप्रतिपत्तये शक्यतावच्छेदकारोपात् शक्तिरारोपितेति प्रतीयते । सैव लक्षणेत्युच्यते । उक्तं च दर्पणे- मुख्यार्थबाधे तद्योगे ययाऽन्यार्थः प्रतीयते । रूढेः प्रयोजनाद्वासौ लक्षणा शक्तिरर्पिता ॥ इति । अर्पिता वक्तृपुरुषेणारोपिता । तदवृत्तिधर्मस्य तद्वृत्तित्वेन प्रतिपाद- नमारोपः । काव्यप्रकाशेऽपि- मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूदितोऽथ प्रयोजनात् । अन्योऽथों लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपिता क्रिया । कर्मणि कुशल इत्यादौ दर्भग्रहणाद्ययोगाद्गङ्गायां घोप इत्यादौ च गङ्गादीनां घोपाद्यधिकरणत्वासंभवान्मुख्यार्थस्य वाधे विवेचकत्वादौ सामीप्येच संबन्धे रुढितः प्रसिद्धे, गड्डातट इत्यादेः प्रयोगाद्यपान तथा प्रतिपत्तिस्तेषां पावनत्वादीनां धर्माणां तथा प्रतिपादनात्मनः प्रयोजनाच मुख्येनामुख्यार्थो लक्ष्यते यत्स आरोपित: शब्दव्यापारः सान्तरार्थनिष्ठो ·वादार्थसंग्रहः [३ भागः लक्षणा । मुस्यार्थस्य वाव इति। मुस्यार्थस्य तात्पर्यविषयान्वयवाध इत्यर्थः । ज्ञात इति शेषः । तेन कुन्नाः प्रविशन्तीत्यत्र पुन्तपदस्य कुन्तविशिष्टे छत्रिणो गच्छन्तीत्यत्र च छत्रिपदस्य छत्र्येकसार्थवाहिपु छत्र्यच्छत्रिपु न लक्षणानुपपत्तिः । प्रयोजनादिति तु प्रायिकम् । तेन क्वचिद्विनाऽपि प्रयोजनं लक्षणेति बोध्यम् । मुख्येनेति यावितान्वयप्रतियोगित्वेनोपस्थि- तेन मुख्यार्थेन कारणभूतेनेत्यर्थः । अमुरयार्थो लक्ष्यते इति अमुरयार्थ- विषयकयोधानुकूलव्यापार इत्यर्थः । यदिति क्रियाविशेषणम् । सान्तरा- र्थनिष्ठो मुरयार्थवाधग्रहादिव्यवधानेनोपस्थिते लक्ष्यार्थे स्वजन्यमोधविय- यतासंबन्धेन स्थितः । एतेनात्र प्राहककथनेन ग्राह्याया वक्तृतात्पर्यात्मि- काया लक्षणायाः सिद्धिः । यदित्यव्ययं ययेत्यर्थकम् । वृत्तावप्येवम् । आरोपिता वक्तृपुरुपेण लक्ष्यार्थविषतया जनिता क्रियावृत्तिरिति व्या- रयानं शक्यसंवन्धो लक्षणेति नैयायिकमतं चापास्तम् । लक्षणाया वृत्त्य- न्तरत्वे मानाभावाद्वौरवात्फलाभावादर्पणे 'लक्षणा शक्तिर्पिता' इत्य- नेनारोपितशक्तेर्लक्षणात्यस्य स्पष्टतयाऽभिधानाच । लक्षणाया वृत्त्यन्तर- त्वमङ्गीकृत्य लक्षणाशक्तिरर्पितेत्यत्र शक्तिवृत्तिरिति व्यारयातमेव । भाष्येऽपि सति तात्पर्ये सर्वे सर्वार्थवाचका इत्युक्तम् । लक्षणाया मैदास्तु काव्यप्रकाशादावुक्ता इह तु नोच्यन्ते अन्यगौरवभयाकृतानुपयोगि- त्याच । इदानीं प्रकृतमनुसरामः । किं च निपातानां वाचस्त्वं समुच्चयः गोभनः, समुच्चयं जानाति समुचयो ज्ञायते इत्याद्यर्थे च शोभनं च जानाति, च ज्ञायते इत्यादि- रपि प्रयोगः स्यात् । तथा घटस्य समुच्चय इह घटस्याभाव इत्यादावित्र घटश्च इह घटो नेत्यादावपि घटादिपदास्पष्ठी स्यादिति । तस्मान्निपा- तानां द्योतकत्वमेव न वाचकत्वमिति । अभियुक्तैरप्युक्तम्- द्योतकाः प्रायो येन निपाताश्चादयस्तथा । उपास्यते हरिहरौ लकारो दृश्यते यथा ॥ तथान्यत्र निपातऽपि लकारः कर्मवाचकः। विशेषणाद्ययोगोऽपि प्रादिवबादिक समः ।। येन हेतुना प्रादय उपसर्गा द्योतकास्तेनैव हेतुना तदृष्टया चप्रभृ- तयो निपाता अपि द्योतका एव न वाचकाः । अथोपसर्गाणामेव द्योत. करवे प्रमाणाभावाद्वाचकत्वमेव तपां कुतो नेति, तथा च दृष्टान्तासिद्धि- , ·} १२ ग्रन्थः] शाब्दबोधप्रकाशिका । रिति चेन्नैवम् उपसर्गाणां वाचकत्वे उपस्येते इत्यत्र त्वया उपशब्दम्य प्रीतिर्धातोश्च व्यापारविशेपोऽयस्तयोश्च जन्यजनकभावः संसों वाच्यः । एवं च प्रीतिरूपफलस्य धात्वर्थत्वाभावेन हरिहरयोर्धात्वर्थफलाश्रयत्वा- भावात्कर्मत्वाभावेन धानोरकर्मकत्वात्कर्मणि लकारो नोपपद्यत । नन्वेवं चेदुपसर्गाणां द्योतकत्वमस्तु, अन्येषां निपातानां तु वाच. कत्वमेवेति कुतो नाङ्गीक्रियत इति । न चोपसर्ग दृष्टान्तमाश्रित्यान्येषां निपातानां निपातत्वेन हेतुना द्योतकत्वं साधनीयमिति वाच्यम् । व्यभिचारसंशयेन निपातस्वस्य द्योतकत्वसिद्धिं प्रत्यप्रयोजकत्वादिति चेनैवम् । साक्षात्प्रभृतीनां वाचकत्वेऽपि साक्षास्कियते हरिर्नमस्तियते गुरुरित्यादौ दर्शितरीत्या कर्मणि लकारानुपपत्तेरिति मनसिकृत्याह उपास्येते इत्यादि कर्मवाचक इत्यन्तम् । उपास्येते इति । अथोपास्यते हरिरिति प्रथमोपस्थितमेकवचनं विहाय केनाभिप्रायेण द्विवचनमुदाहृत- मिति चेदुच्यते-उपसर्गस्य वाचकत्वेऽपि भावे प्रत्यये उपास्यते हरिरिति प्रयोग उपपद्यते । एकवचनस्य भावेऽपि साधुत्वादित्येकवचनं नोदाहतम्। ननु भाव प्रत्यये कृते तत्र हरिपदस्य प्रथमान्तत्वानुपपत्तिः । संवन्धे पष्ठीप्रसङ्गात् । न चोपशब्दार्थप्रीतो हरिपदार्थस्याधेयतासंबन्धेनान्व- यान हरिशब्दात्पष्ठीप्राप्तिः। प्रातिपदिकार्थविशेष्यत्वेन संवन्धविवक्षाया- मेव पष्ठीविधानादिति वाच्यम् । राज्ञो धनमित्याद्यर्थे रामा धनमित्या- दिप्रयोगविरहेण प्रातिपदिकार्थयोरभेदातिरिक्तसंवन्धेनान्वयस्याव्युत्प- हरिपदार्थस्योपशब्दार्थप्रीतावाधेयतासंबन्धेनान्वयासंभवादिति चेदनोच्यते-प्रातिपदिकार्थयोरभेदातिरिक्तसंबन्धेनान्त्रयोऽव्युत्पन्न इत्यत्र यदि निपातातिरिक्तत्वेन प्रातिपदिकं विशेष्यते तदा हरिपदार्थस्योप- शब्दार्थप्रीतावाधेयतासंबन्धेनान्वय उपपद्यते इत्यभिप्रायेणैकवचनं नोदा- हृतमिति । स्थान्यन्नेति । अन्यत्र साझाकियते हरिनमस्क्रियते गुरुरि- त्यादिस्थलीयसाक्षादादौ । अथैवं चेत्ते प्राग्यातोरित्यनुशासनाद्धातोः प्रानियतप्रयोगाणामुप- सर्गाणामिवान्येपामपि गतिसंज्ञकनिपातानां द्योतकत्वमस्तु चप्रभृतिनि- पातानां तु वाचकत्वमेवैत्यपि न वाच्यम् । भूयान्प्रकर्ष इत्याद्यर्थे भूयः प्रेत्यादिप्रयोगस्येव शोभन: समुच्चय इत्याद्यर्ये शोभनं चेत्यादिप्रयोग- स्यापि विरहेण प्रादीनामिव चप्रभृतिनिपातानामपि द्योतकत्वस्यावश्य- मभ्युपगन्तव्यत्वादित्याह-विशेषणेति। आदिना समुचयं जानातीत्याद्यर्थे नलया ·९४ वादार्थसग्रह [३ भाग च जानातीत्यादौ द्वितीयाद्यर्थकर्मादिपरिग्रह । एतेनोपसर्गाणामिवान्ये. पामपि निपाताना द्योतकत्वमेव न वाचरुत्वमिति सिद्धम् । अत एवं घटमानय नील, चन्द्रमिव मुस पश्यतीत्यादौ घटमुसादिशदसमाना- धिकरणत्वान्नीलचन्द्रादिपदाहितीयादयोऽप्युपपद्यन्ते । एर च न पचति चैत्र इत्यादी चैमर्तृक्पाकाभाव इत्यादिरूपदाद बोधस्य नर्थाभावमुरयविशेष्यकत्वात्कथ शादनोधस्य सर्वत्र रियामु- ख्यनिशेष्यकत्वमित्यपास्तम् । तनापि ननिपातस्य द्योतकत्वेत धातोरख लक्षणया पानाद्यभानार्थकत्वन शाब्दनोधस्य नियामुस्यविशेष्यक्ताया सूपपादत्वात् । क्रियापदेन तन धात्वर्थस्य ग्रहणादिति । पर तु उपसर्गा एव द्योतका अन्ये तु निपाता याचका एव । न चैव चे साक्षात्करोति नमस्क्रोति हरिमित्यादौ र्यादे कर्मतानुपपत्तिर्धा- त्वर्थफ्लाश्रयत्वाभावादिति वाच्यम् । तत्र लक्षणया साक्षात्पदस्य प्रत्य क्षविषयपरतया नम पदस्य च स्वापकर्पावधित्वप्रकारकनोधविषयपर- तया नील करोति घटमित्यादौ घरादेरिव तर हर्यादे कर्मत्वसभवात् । नापि समुच्चय शोभन इत्याद्यर्थे च शोभनमित्यादि प्रयोग स्यादिति वाच्यम् । निपाताथै शब्दान्तरार्थस्य तादाम्यसपन्धेनान्वयस्य प्रायेणा- व्युत्पन्नत्वात् । 'कार्तिस्यादौ यन्न दान तदत्यन्तविनिन्दितम् । इत्यादी कचिदेव तमाऽन्वयस्य दर्शनात् । नापि समुच्चयोऽस्ति समुच्चय जाना- तीत्यर्थे चास्ति च जानातीत्यादिरपि प्रयोग आपद्यतेति वाच्य, निपा- तार्थस्य कर्तृकर्मादिभावनान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । नापि घटस्य समुचय, इह घटस्याभाव इत्यादाविर घटश्च, इह घटो नेत्यादावपि घादिपदा- त्पष्टीप्रसङ्ग इति वाच्य, निपातार्थे घटादिपदार्थस्य प्रतियोगितासनन्धेना न्वयादव तन घटादिपदात्पष्ठीप्रसङ्गाभावात्, प्रातिपदिकार्थविशेष्यत्वेन सन्धविवक्षायामेव पष्ठीविधानात् । प्रातिपदिकार्थयोर्भेदेनान्वयोऽव्यु- त्पन्न इत्यत्र तु प्रातिपदिक निपातातिरिक्तत्वेन विशेषणीयमित्याहुस्त न्मत अय घटो न नील , चन्द्र इव मुसमित्यादौ नीलचन्द्रादिपदस्य तिड्समानाधिकरणत्वाभावामथमोपपत्त्यर्थ, घटमानय न नील, चन्द्र मिव मुख पश्यतीयादौ नीलचन्द्रादिपदस्य घटमुसशब्दसमानाधिकर- णत्वाभावात्ततो द्वितीयाधुपपत्त्यर्थं च यत्न कर्तव्य इति । एके त्वन्वयव्यतिरेकाभ्या सर्व एव निपातास्तत्तदर्थवाचका । अन्यथा ,

·१२ प्रन्थः] शाब्दबोधप्रकाशिका।
९५
तत्तत्प्रकृतेरेव लक्षणया तत्तदर्थपरत्वसंभवेन तत्तत्प्रत्ययानामपि तत्तदर्थे
शक्तिर्विलुप्येत । स्फुटीकृतं च निपातानां वाचकत्वमव्ययं विभक्तीति सूत्रे
भगवता भाष्यकारेण कैयटोपाध्यायेन च । यत्र तु कचिदनुभवति सुसं
चैत्रः, सुखमनुभूयते चैत्रेण, गुरुमुपास्ते शिष्यः, उपास्यते गुरु. शिष्येणे-
त्यादौ वाचकस्त्वं न संभवति तत्र धातोस्तत्तदर्थे वृत्तिरन्वादिनिपातास्तु
तात्पर्यग्राहकाः प्रणमतीत्यादौ तु प्राद्युपसर्गाः प्रकृष्टाद्यर्थस्य वाचका एव ।
स्पष्टं चैतद्धातोः कर्मण इति सूत्रे भाष्यप्रदीपे इत्याहुः ।
इदमेव मतं न्याय्यमिति प्रतिभाति नः । एतन्मते अयं घटो नीलो
न, चन्द्र इव मुसमित्यादौ प्रथमोपपत्त्यर्थमस्तिद्वयमध्याहर्तव्यम् । तत्र
चायं घटो नीलो नेत्यत्रास्तिद्वयाध्याहारे अयं घटोऽस्ति नीलो नास्तीति
भवति । तत्र नीलो नास्तीत्यत्रास्तेरसाधारणधर्मरूपो भावोऽर्थः । नत्र-
श्वात्यन्ताभावः । तथा च नीलत्वाभाववान् घटोऽस्तीति वोधः । चन्द्र
इव मुखमित्यत्र त्वस्तिद्वयाध्याहारे चन्द्रोऽस्तीव मुखमस्तीति भवति ।
तथा च चन्द्रसत्तासदृशी मुखसत्तेति बोधः । सादृश्यं च कान्तिम-
त्त्वादि । तत्तद्धर्मसमानाधिकरणत्वेन कान्त्यादिमद्भवनं वाऽरतेरर्थः ।
यद्वा यथा सुखमनुभवति चैत्र', सुखमनुभूयते चैत्रेण, गुरुमुपास्ते
शिष्यः, उपास्यते गुरुः शिष्येणेत्यादौ कर्तृकर्मप्रत्ययोपपत्त्यर्थ धातोरनु-
भवोपासनाद्यर्थे वृत्तिमङ्गीकृत्यानूपादि उपसर्गाणां द्योतकत्वमङ्गीकि-
यते । तथा अयं घटो नीलो न, चन्द्र इव मुखमित्यादावपि तिड्समा-
नाधिकरणत्वं विना प्रथमाया अनुपपत्तेस्तदुपपत्त्यर्थ नीलादिपदस्य
नीलादिभिन्ने चन्द्रादिपदस्य तु चन्द्रादिसदृशे लक्षणामङ्गीकृत्य न-
भिवयोद्योतकत्वमङ्गीकार्यमित्येकमेवास्तिपदमध्याहर्तव्यमित्यदोषः ।
,
तथा च-
वाचकत्वं निपातानामन्वयव्यतिरेकतः ।
कचित्फलानुरोधेन द्योतकत्वमपीध्यते ॥
इति स्थितम् । एवं च घटमानय न नीलं चन्द्रमिव मुसं पश्यती.
त्यादावपि नमिवयोद्योतकत्वमङ्गीकृत्य शाब्दयोधस्य नियामुरयविशे-
प्यकत्वमुपपादनीयमिति न काऽप्यनुपपत्तिरित्यलमधिकेन ।
विष्णुप्रियाया जातेन रुद्रनारायणात्सतः ।
महेशसदृशाद्रामकिशोरेण द्विजातिना ॥ १ ॥

·९६ वादाथसग्रह [३ भाग. कृता या विदुषा प्रीय शादवोधप्रकाशिका । तत्राय शाब्दनोवस्य नियामुरयन्वनिर्णय ॥२॥ ननु गायोधे कीन्हो स्थले कस्मिन्पदाथै कस्य पदार्थस्यान्वय इत्याकाहायामाह- काख्यातस्थले तत्र चैत्रादेः कर्तुराश्रये । तिदर्थेऽस्य तु धात्वर्थ व्यापारांशेऽन्वयो मतः॥३॥ ग्रामादेः कर्मणस्तत्र दितीयार्थेऽन्वयोऽस्य तु धातुवाच्ये फले तस्य तथा व्यापार इप्यते ॥४॥ तत्र गाब्दमोधे आरयातस्थले चैनो ग्राम गच्छतीत्यादौ चैनाद कर्नुस्तिडथे आश्रये अभेदसमन्धेनान्वय । तत्राश्रयस्य तिडर्थत्व तु "र कर्मणि च भावे चार्मकेभ्य " इत्यत्र चकारण "तरि कृत" इत्यत 'पतरि' इत्यनुवृत्ते । तत्रादेशाना तिवादीना शक्तिमादेशित्वेन प्रकल्पितेपु रमारपु प्रकल्प्यत इत्युक्तमिति बोध्यम् । आदेशानामेव तत्त- दर्थे शक्तिर्न त्यादेशिनामिति वैयाकरणसिद्धान्तात् । कर्तृत्व च धात्वर्थव्यापाराश्रयत्व, तथा चौक्त- धातुनोननिये नित्य कारके कर्तृतेप्यते , इति । यद्यपि क्रिया व्यापार स च वृत्त्या धातूपस्थापितो धातुजन्यरोध- मुरयविशेष्योऽर्थस्तथाऽपि वृत्त्या धातूपस्थापितस्य धातुनोक्तेत्यनेनैव लाभादन क्रियापर धातुजन्यरोबमुख्यविशेष्यार्थपरम् । तथा च धातु- नोक्तरिय इत्यस्य वृत्त्या धातूपस्थापितधातुजन्ययोधमुरत्यविशेप्यार्था अय इत्यर्थ । एर च वृत्त्या तद्धातूपस्थापिततद्धातुजन्यवोधे मुरयविशेष्यार्थाश्रय- त्व तद्धात्वर्थकर्तृत्वमिति वर्तृलक्षणम् । 'स्वतन्त्र कर्ता' इति सूने स्वतन्त्रपरमप्यतत्परमिति बोध्यम् । फ्लाययेऽतिव्याप्तिधारणाय तद्धा. तुजन्यवोधमुख्यविशेष्येति । मुख्यपदानिवेशेऽपि ततैयातिव्याप्तिरिति । मुरयत्यमिह वृत्त्या तद्धातूपस्थापितार्थाविशेषणत्वम् । फर्माख्यातसम- भिव्याहतत्वेन तद्धातुर्विशेषणीय । तेन गम्यते प्रामो गन्तव्यो ग्राम इत्यादी धातो फ्लमुरयविशेष्यकयोधजनसत्वेऽपि न क्षति । उपस्थापितान्तनिवेशाच पक्त्वा मुझे इत्यत्र पाकसमानर्तृक पाकोत्तर- - ·१२ अन्य ] शाब्दयोधप्रकाशिका । कालनिष्ठ वर्तमानकारत्त्येककर्तृक भोजनमिति वाक्यार्थबोधमुख्य- विशेष्यभोजनाश्रयस्य न पचधात्वर्थकर्तृत्वम् । ताशवाक्यार्थनरोधस्य पचधातुजन्यत्वमप्यस्तीति नदापत्ति । आश्रयत्व च चैनो गच्छतीत्यादी चैत्रादिपदस्य शरीरपरत्वे समवायसरन्धेनात्मपरत्वे तु स्वजनककृत्या- श्रयत्वरूपपरपरासरन्धेन स्वसमनायिशरीरावच्छिन्नत्वरूपपरपरासबन्धन चा। रथो गन्तीत्यादी समवायसनन्धेन चैनो जानातीच्छतीत्यादी चैनादिपदस्य शरीरपरत्वेऽप्रच्छेदक्तासन्धनात्मपरत्वे तु समवायस- वन्धेन । शब्दार्थ प्रकाशते, देवदत्ताय रोचते मोदक, इत्यादौ तु विषयतासन्धेन । कन्या विघहतीत्यादौ तु विवाहस्य ग्रहणरूपत्वे चैत्रादिपदस्य च शरीरपरत्वेऽवच्छेदकतासन्धनात्मपरत्वे तु समायस- धन्धेन । विवाहस्य दानरूपत्वे तु उद्देश्यतासबन्धेन । अन घटोऽस्तीत्यादौ तु स्वरूपसनन्धेन । घटो नश्यति, ज्ञान नश्यतीत्यादौ तु प्रतियोगितास उन्धेन बोध्यम् । एवमन्यनापि यथानुभनमवगन्तव्यम् । नियाश्रयस्य कर्तृत्वेऽपि क्रियाया धातुलभ्यत्वादाश्रयमान तिर्थ इति बोध्यम् । अन्यलभ्यस्यैव श दार्थलात् । नैयायिकास्तु-आख्यातस्य कृतिर्वाच्या । गच्छति गमन करोति, पति पाक करोतीति, करोतिना विवरणात् । किं करोतीति कृतिप्रश्ने गच्छति पचतीत्याद्युत्तरस्याख्यातस्य कृत्यर्थकत्व विनानुपपत्तेश्च नतु का, अनन्तकृते शक्यतावच्छेदकत्वे गौरवात् ।गमनानुकूलकृत्याअयश्चैत्र इत्याद्यन्वयनोधस्त्वार यातार्थस्य कृतेगश्रयतासबन्धन प्रथमान्तपदार्थ- ऽन्वयात्। अनच-'कथ पुनर्ज्ञायतेऽय प्रकृत्यर्थोऽय प्रत्ययार्थ इति ? अ- न्वयव्यतिरेकाभ्याम् । अन्वयाव्यतिरेकाच । योऽसावन्वयो व्यतिरेको वा। इह 'पचति' इत्युक्ते कश्चिच्छन्द श्रूयते-पच्शब्दश्चकारान्त , अतिश ददश्च प्रत्यय । अर्थोऽपि कश्चिद्गम्यते---विक्लित्ति कर्तृत्वमेक्त्व च । पठतीत्युक्ते कश्चिच्छदा हीयते कश्चिदुपजायत कश्चिदन्वयी। पच्छब्दो हीयते, पठशद उपजायते, अतिश दोऽन्वयी । अर्थोऽपि कश्चिद्धीयते, कश्चिदुपजायते, कश्चिदन्वयी । विकित्तिहीयत, पठित्रियोपजायते, कर्तृत्व चैकत्व चान्वयी । तेन मन्यामहे य श दो हीयते तस्यासावों योऽर्थो हीयते, य शब्द उपजायते तस्यासावयों योऽथ उपजायत, य शब्दोऽन्वयी तत्यासावयों योऽर्थोऽन्वयी' इति भूवा दिभाध्यमप्यनुरम् ।

·९८ वादार्थसंग्रहः [३ भागः अतिशब्दश्चेति । यद्यप्ययं प्रत्ययसमुदायस्तथाऽपि प्रकृतिभागावयोधपर- त्वात्प्रत्ययभागपर्यालोचनेऽनादरादेवमुक्तम् । अथवा पूर्वांचायः कैश्चिद- तिः प्रत्ययत्वेन कल्पित इति तदपश्यैतदुक्तमिति कैयटः । रयो गच्छति चत्रो जानातीच्छति यतते द्वेष्टि विद्यते निद्रातीत्यादावा- श्रयत्वे नभ्यतीत्यादौ तु प्रतियोगित्वे निरूढलक्षणेत्याहुः, तदनुशा. सनविरुद्धम् । "ल. कर्मणि च भाव चाकर्मकेभ्यः" इत्यनुशासनेन हि कर्तरि लकारो विधीयते न तु कृतौ । न च तत्र चकारलब्ध फर्तृपदं कर्तृत्वपरमिति वाच्यम् । तथा सति कृतोऽपि कृतिबाच- कत्यापत्तेः । “ कर्तरि कृत् " इत्यतो हि तत्र कर्तृग्रहणमनुवर्तते । नचे. प्टापत्तिः । गन्ता चैत्रः पक्ता चैत्रः इत्यादावन्वयनोधानुपपत्तेः । न च गच्छति चैत्रः, पचति चैत्रः इत्यादावारयातार्थकृतेरिव गन्ता चैत्रः पक्ता चैत्रः इत्यादौ फदर्थकृतेरपि चैत्रादिपदायें आश्रयतासंबन्धेना- न्वय इति वाच्यम् । निपातातिरिक्तप्रातिपदिकार्थयोरभेदातिरिक्तसंव- न्धेन साक्षादन्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । अन्यथा गमनानुकूलरुतिश्चैत्रो द्रव्यत्वं घट, इत्यादयोऽपि प्रयोगा आपोरन् । किंच कृतां कृतिवाचकत्वे मित्रा पक्रीत्यादौ पश्यादिपदस्य स्त्रीलिङ्गत्वमपि नोपपद्यते , समानाधिकरणविशेषणस्यैव विशेष्यस- मानलिङ्गक्त्वनियमात् । अन्यथा राज्ञः स्त्रीत्यादी राजादिपदस्यापि स्त्रीलिङ्गत्वापत्तेः । तस्मात्कृतः कर्तृवाचकत्वमवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । तदनुरोधेन च कर्तरि कृदित्यत्र कर्तृपदस्य कर्तृत्वविशिष्टपरता- अवश्यं वक्तव्या । तस्यैव च कर्तृपदस्य "लः कर्मणि च ॥ इत्यत्रा- नुवृत्तस्य कर्तृत्वपरताया असंभवान् कथमाख्यावस्य कृतिवाचकत्वमनु. शासनसिद्धमिति । न च कृतः कर्तृवाचकत्यानुरोधेन कर्तरि कृदित्यत्र कर्तृपदस्य कर्तृत्वविशिष्टपरत्वमस्तु "लः कर्मणि च " इत्यत्रानुवृ- तस्य तु तस्य कर्तृत्वपरत्वमेवेति वाच्यम् । एक्स्य कर्तृपदस्य सूत्रद्वये- ऽर्थद्वयकल्पने गौरवान्मानाभावात् । गच्छन्तं पचन्तं पचमानं वा चैत्रं पश्येत्यादौ शतृशानजन्तस्यापि कृतिबोधकतापत्त्योक्तयुक्त्याऽन्वयबो- धानुपपत्तेर्गच्छन्ती पचन्ती पचमाना वा मित्रां पश्येत्यादौ शतृशानजन्त. स्य विशेष्यसमानलिङ्गकत्वानुपपत्तेश्च दुर्वारत्वात् । " लः कर्मणि च" इत्यादिना विहितस्यैव हि लदस्तियादिवच्छतृशानजावप्यादिश्यते ।

·यादार्थसंग्रहः [३ भाग कर्तृत्वे तृतीया भवति इति सूत्राथें चैत्रो ग्रामं गच्छति चैत्रस्तण्डुलं पचतीत्यादिपु चैत्रादिपदान्न तृतीयापत्तिराख्यातेन कर्तृत्वस्याभिहित- त्वात् । गन्ता चैत्र इत्यादिपु दादिभिः कर्तुरभिहितत्वं कर्तृत्वमप्य- भिहितमेवेति न तत्रापि चैत्रादिपदात्तृतीयापत्तिशङ्केति चेदिदमपि न चारुतरमनुशासनस्थकर्तृपदस्य मुरयार्थत्वसंभवे लक्षणाया अन्याय्यत्वात्। किं चाख्यातस्य कृतिवाचकत्वे त्वं पचसि, अहं पचामि, चैत्रः प- चतीत्यादिपु युप्मदादेः समानाधिकरणत्वाभावेन 'युप्मयुपपदे समाना• विकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः, अस्मद्युत्तमः, शेपे प्रथमः, ' इति सूत्रत्र- योक्ता पुरुपव्यवस्थापि नोपपद्यते । भिन्नाभ्यां रूपाभ्यामेकर्मियोध- फत्वलक्षणं सामानाधिकरण्यमप्रसिद्धम् । संभवादन्यादृशं तु नवार्यत इति तु पालप्रतारणम् । शब्दशाने समानाधिकरणपदस्य सर्वत्र तादृश- शाब्दसामानाधिकरण्यविशिष्टपरतया दृष्टत्वावान्याशसामानाधिकर- ज्यमादाय पुरुपव्यवस्थोपपदानस्यान्याय्यत्वात् । एवं चैत्रः पचतीत्यादौ चैत्रादिप्रातिपदिकस्य तिड्समानाधिकरण- त्वाभावेन तत: प्रथमापि नोपपद्यते । तिङ्समानाधिकरणे प्रथमेति वार्तिकेन प्रातिपदिकस्य तिड्समानाधिकरणत्व एव ततः प्रथमावि- धानात् । तथा स पचति तो पचतस्ते पचन्तीत्यादौ तिडन्तस्य कर्तृ. पदसमानवचनकत्वनियमोऽपि नोपपद्यते । समानाधिकरणविशेष्यविशे- पणपदयोरेव समानत्रचनात्यनियमात् । न च पचति पाकं करोतीति यत्नार्थककरोतिनारयातस्य विवरणात्तस्य यत्ने शक्तिरवधार्यत इति वाच्यम् । तत्र पाकपदेन धातोविष्ठित्तिरूपफलार्थफथनेन व्यापा- रवाचिना च करोतिना तस्य व्यापाररूपार्थथनेनाख्यातेनैव चाख्या- तार्थकथनेन यत्नार्थककरोतिनाख्यातस्य विवरणादिति हेतोरवासिद्धेः। करोतेापारवाचित्वं न तु यत्नवाचित्वमित्यभियुक्तैरप्युक्तम्- व्यापारो भावना सैयोत्पादना सैव च क्रिया । कृतोऽकर्मकतापत्तेनहि यत्नोऽर्थ इष्यते । इति । (यदि ? एतेन ) कृधातोर्यत्नार्थकत्वं विना किं करोतीति यलप्रभे पचतीत्युत्तरं नोपपद्यते इत्यपास्तम् । कृनः रियावाचितया कि करोती. त्यस्य क्रियाप्रभित्वेन यत्नप्रश्नत्वाभावान् । कत्रो यलार्थकताविरहात् । न चाख्यातस्याश्रये शक्तावाश्रयत्वस्य स्वरूपसंबन्धविशेषरूपत्वेन नाना ·१२ ग्रन्य शाब्दबोधप्रकाशिका। स्वाच्छक्यतावच्छेदके गौरवमिति वान्यम् । प्रामाणिकगौरवस्यादोप- बात् । भवन्मतेन रयो गच्छति चैो जानातीत्यादौ आख्यातस्याश्र- यत्वे लक्षणाया आवश्यकत्वेन रक्ष्यतावच्छेदकगौरवस्य त्वयाऽपि दुप्प- रिहरत्वात् । नहि शक्यतावच्छेदकगौरव दोपो लक्ष्यतावच्छेदकगौरव न दोप इत्या प्रमाणमस्ति । किं चास्मन्मते आश्रयत्वस्याखण्डोपाधि- शक्तिम्पत्वेन न गौरवमिति । कर्तृत्वविशिष्टस्य प्रथमतो भासमान- त्वात् । नत्वतेन कर्तु कारयातार्थत्व निराकृतमिति बोध्यम् । तथा सति दर्शितदोपाणा दुरितापत्ते । अथवा शक्ति कारकमिति पक्षमाश्रित्य भाप्ये कारयातस्य कर्तृ- त्वमर्थ इत्युक्तम् । तथा चोक्त हरिणा- स्वाश्रये समवेताना तदेवाश्रयान्तरे । रियाणामभिनिष्पत्तौ सामर्थ्य साधन विदु ।। स्वाश्रये शरत्याश्रये अर्थात्वर्तरि कर्मणि च समवेताना तथा आश्र- यान्तरे करणत्वादिशक्त्याअयभिन्ने कर्तृत्वशात्याश्रये कर्मत्वशक्त्याश्रये च समवेताना क्रियाणामभिनिप्पत्तौ यत्सामध्ये तनलियानिष्पत्त्यनु- कूला कर्तृत्वकर्मत्वकरणत्वादिरूपा शक्तिस्तत्साधन कारकमित्यर्थ । शक्त्याश्रयस्य कारकत्वेन तद्व्याप्यकर्तृत्वादिना च व्यवहार शक्ति शक्तिमनोरभेदविवक्षया । एव च व पचसीत्यादौ सामानाधिकरण्यमपि नानुपपन्नमित्यलमधिरेन । अस्येत्यादि अस्य तिर्थाश्रयस्य धात्वर्थ इति। यद्यपि सयोगादिरूप फल व्यापारश्च धातोरर्थस्तथाऽपि कर्नाख्यानार्थाश्रयस्य स्वनिरूपिताधेय तासरन्धेन व्यापाराश एवान्वयो व्युत्पन्नस्तदाश्रयस्यैव कर्तृत्वादिति भाव । यत्तु-कथ पुनञ्जयतेऽय प्रकृत्यर्थोऽय प्रत्ययार्थ इति प्रागुक्तभूवा दिसूत्रभाष्याचैनो पाम गच्छतीत्यादौ सयोगादिरूप फल गम्यादिधातोर र्थ व्यापारस्तु कर्तृप्रत्ययार्थ धावफलप्रत्ययार्थव्यापारयोर्जन्यजनक- भाव ससर्ग न च तत्र व्यापारस्य कर्तृप्रत्यवार्यताया अभ्युपगमात् व्यापारसत्त्वे फलानुत्पादशाया पाको भविष्यतीतिप्रयोगस्य, व्यापार- विगमे फल्सत्वे पाको विद्यत इति प्रयोगस्य चापत्ति, भावविहिवयत्रा- दीनामपि व्यापारोऽर्थस्तत्तद्विधिसूने भावपदस्य व्यापारपरलात् ,

·त्यादी धात्यानुस्टन्यापाराप्रतीतः मंयोगादिमत्त्वनोदल्य
निगमिपति--पिपक्षति-त्यादी प्रत्ययस्य बजे
मन्प्रत्ययानुपपत्तरपचत्यपि विष्टित्तिरूपालानुस्टन
योगप्रमहाद्विभागपफलानुकूलपूर्वदेशसंयोगाति वर्ग
निगयनमिति योध्यम् । तथा सति कारकमूत्रमा
लमात्रकीतनं तत्सत्यम्योद्देश्यत्वेन प्रधानत्वान्न त्वेनेनका
૨૨
यादानंद
पत्यं भावानुस्ट स्याव्यापागयत्वम् । इन माया
तप्रत्ययात्र्यापारजन्ययावयाश्रयत्वमा मदीयो हवलय,
पटः पटेन मंयुज्यते, जातिव्यगुणकर्ममु समंति, घटोभो ।
व्यापाग्याचित्वाभावाद्धानी न मार्मकत्वमिति का हन् ।
प्रयोगप्रसहाय । फलव्यारयोगभयोालयत्वेऽपि भूपे
तत्र हि व्यापारस्य धात्वर्थत्यमुक्तम् । तथा हि-अधिग्रयो।
ण्डुलायपनघोपकर्षक्रियाः प्रधानस्य कर्तुः पाकः । अधिक
तण्डलावपनधापकर्षणादिक्रियाः कुर्वनेर देवदत्तः पचतीयुन ।
तदापत्तिर्वर्तते एप प्रधानकर्तुः पाकः एतत्प्रधानकर्तुः कर्तृत्वं दो
ढकं पचतीति कारके सूत्रे भाष्ये उक्तम् । अत्र व्यापारस्य,
भाप्ये च फलस्य धात्वर्थत्वाभिधानात् फलव्यापारयोरुभयोध
बहुभिः मुधीभिरङ्गीकृतमित्यवगन्तव्यम् ।
इति शाब्दबोधप्रकाशिका ।
भू
१ इयत्येव शाब्दबोधप्रकाशिकोपधा ।

·'शुजराती' मुद्रणालयस्थानि क्रय्यसंस्कृतपुस्तकानि । १ श्रीमद्भगवद्गीता प्रथमो गुच्छ. Bhagav. मूल्यं मार्गव्ययः at-Geeta with 7 commentari. es-आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाकरभाष्य-~-जय- तीर्थविरचितटीकासवलितानन्दतीर्थीय (माध्य) भाष्य- रामानुजभाष्य-पुरुषोत्तमजीप्रकाशितामृततरगिणी- नीलकण्ठीसमेता । मञ्जुलैरायसाक्षरैर्मुद्रिता । पृष्ठान्यष्ट. शतपरिमितानि सुचिकणानि । मूल्यम् रू. ...६-०-० ०-७-. २ श्रीमद्भगवद्गीता द्वितीयो गुच्छ. Bhagav. at.Geeta with's other com. mentaries---निम्बार्कमतानुयायिश्रीकेशवका- श्मीरिभट्टाचार्यपादप्रणीता-तत्वप्रकाशिका, श्रीम- धुसूदनसरस्वतीकृता-'गूढार्थदीपिका,' श्रीशङ्करा- नन्दप्रणीता-'तात्पर्यवोधिनी, श्रीधरस्वामिकृता- 'सुबोधिनी, श्रीसदानन्दविरचिन.-'भावप्रकाश, श्रीधनपतिसूरिविरचिता-'भाप्योत्कर्षदीपिका, देव- ज्ञपण्डितश्रीसूर्यविरचिता-'परमार्थप्रपा,' पूर्णप्रक्षमता- नुसारिश्रीराघवेन्दकृत -'अर्थसंग्रहः' इत्येताभिर्व्या- ख्यामि. सहिता । अन श्लोकाः स्थूलतमाक्षरैष्टीकाश्च स्थूलाक्षरैर्मुद्रिता , वृद्वा मा क्लेशिपतेति । मू. ह. १०-b-0०-१५-० ३ उत्तरगीता Uttara-Geeta with a commentary-गौडपादीयदीपिकाख्यव्या- रयायुता । भगवत्पादश्रीशक्राचार्याणा परमगुरुभिः श्री. शुकाचार्याणा च शिष्यैः श्रीगौडपादाचार्य. मणीवेय व्याख्येत्येतावत्कथनमलमस्या महिमानमवगमयितुम् । मूल्यम् रू. ४ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् ! Valmiki Ra. mayana with 3 well-known commentaries, सर्वतन्त्रस्वतन्त्रप्रतिभेन शन्देन्दुशेखरादिनानानिबन्धप्रणेना श्रीमन्नागेशभटेन स्वशिष्यस्य सतो जीविकाप्रदानुः शृङ्गवेरपुराधीशस्य ·... ... ... ... वीरमणेः श्रीरामराजस्य नाना प्रणीतया रामायण- मूल्य मार्गव्ययः तिलकाख्यया टीक्या, पण्डितश्रीवशीधर-शिवसहा- याभ्या प्रणीतया रामायणशिरोमण्याख्यया टीक्या, श्रीगोविन्दराजप्रणीतया भूपणास्यया टीक्या च सह मुद्रयितुमारब्धमस्माभिः श्रीमद्वाल्मीविरामायणम् । तच सप्तभिः सण्डैः समापयिष्यामः। बालकाण्डम्। प्रथम खण्डम् Bal Kanda उपरिनिर्दिष्टटीकानयोपेतम् । मूल्यम् ८..... अयोध्याकाण्डम् । द्वितीयसण्डम् Ayodhya Kanda,-उर्ध्वनिर्दिष्टटीकानयोपेतम् । मू. रू. अरण्यकाण्डम् । तृतीयखण्डम् । Aranya xanda उपरिनिर्दिष्टटीकानयोपेतम् । मूल्यम् रू. २ किष्किन्धाकाण्डम् । चतुर्थ खण्डम् KIshki. ndha Kanda उपरिनिदिटटीकात्रयोपेतम् । मूल्यम् रू. २ ५ स्तोत्रमुक्ताहार-Stotra-muktahar containing 256 Stotras अस्मिन् २५६ स्तोत्राणि सगृहीतानि । यद्यपि सन्ति भूरीणि स्तोरपुस्तकानि मुद्रितानि भूरिभिस्तथापि न तेवियता स्तोत्ररत्नाना सग्रह. । अस्माभिः पूर्वममुद्रिताना स्तोनाणा पुस्तकानि कादयादिक्षेनेभ्यो भूयसा प्रयासेन द्रविणव्ययेन च समासाद्य तेभ्यश्च प्रसादगुणयुत्तानि स्तोत्राणि सक्लय्य सशोभ्य च तानि भाविकजनाना कृतेन समावेशितानि तदाशास्महे श्रद्धावन्तो जनाः सपलयिष्यन्ति प्रयत्नमस्माकममुमिति । मूल्यम् रू. संस्कारमयूस:-Samskar Mayu. khe मीमासक्नीलकण्टभामुतशकरभाकृतः । अत्र मस्काराणा स्वरूप काल. इतितव्यता वर्णधर्मा आश्रम- धर्माश्च विस्तरतो मूल्वचनोपन्यासपुर.सर निरूपिता.। मूलवचनानि चाप्रतिपत्तिविप्रनिपत्तिसभावनास्थलेषु प्रमेण पर्यायशब्दप्रदर्शनन मीमासशभिमतन्यायानुसर- पेन च व्याख्यातानि । अन्ते पातीयमूवानुमारिप्रयो- गाय दत्ताः । पूर्व वाराणस्यादिपु मुदितोस्यय वर्णप. दवाक्यभ्रंशविपर्ययादिदोषप्रनुरतयाध्यविभत्त विषयतया ·... च भृश दुबोधो विपरीतबोधकरथासीत् । अस्माभिस्तु मूल्य मार्गव्ययः प्रन्यकृतेव पुनः शोधितस्य वर्धितस्य चास्य ग्रन्थस्य पुस्तकमासाद्य विषयाश्च प्रविमज्य शोधने च महान्तमा- यासमास्याय मुद्रितः । मू.. ७ आचारमयूखः-Achara Mayukha नीलकंठभकृतः । प्रात.स्मरणादिशयनान्तस्याहिककि- याकलापत्य निरूपणपरो अन्थ. । मूल्यम् ०-८-० ०-१-० ८ मनुस्मृतिः-Manu Smriti फुकभकृत- टीकया, प्रन्थान्तरेषु मनुनानोल्लिखितैरिदानींतनमनुस्मृ. तिपुस्तकेप्वनुपलभ्यमाने. श्लोक, पद्याना वर्णानुक्रमको- शेन, विपयानुक्रमेण च सहिता। सूक्ष्मेक्षिक्या सशो- पिता चमू.क. १-८-००-३० ९ विदुरनीति:--Vidura-Niti with a commentary संस्कृतटीकोपेता नीतिशास्त्रा- भ्यासिना विद्यार्थिनामतीवोपयोगिनी । म.रू. ०-४-० ०-१-० १. वेदान्तरहस्यम्-Vedanta Rabasya वेदान्तवागीशभट्टाचार्यविरचितम् । अनादैतमतसि- द्धान्तो निहापितः । उपपत्तिश्च प्रदर्शिता । भापाऽति- सरला प्रौढा बा मूल्यम् रू.... ११ विशिष्टाद्वैतमतविजयवाद:-Vishisht. advaita - Mata.Vijaya.Vada नरहरिपण्डितकृतः। अन विशिष्टाद्वैतमते परेपामाक्षे. पानिराकृत्य विशिष्टाद्वैत एवोपनिपदा तात्पर्य व्यवस्था- पितम् । मूल्यम् रू. ०-१-००-६-० १२ रघुवंशमहाकाव्यम्-Raghuvamsha withMallinatha's commen. tary श्रीकालिदासकृतम् । मल्लिनाथकृतसीविन्या- ख्यटीकासहितम् । म् .... १३ रघुवंशमहाकाव्यं-Only Fust Five Sarges of the Same with Commentary affatti तटीकोपेतम् । सर्गाः १-५ मूल्यम् ८. ... १४ कुमारसंभवं महाकाव्यम्-Kumar Sa mbhav witb3known comm- कविवरश्रीकालिदासविरचितमिद ... ... ... ०-४-० ०-१-० . entaries ·मार्गव्ययः सप्तमसर्गपर्यन्तं महिनायतसजीविन्या चारित्र्यवर्धन- मूल्य कृतशिशुहितैपिण्या च संवलित तत आसमाप्ति सीतारामकृतसजीविन्यालकृत मुललितैरायसाक्षरेर्मुद्रि- तमतीव दर्शनीयमस्ति । मूल्यम् ६. १५ कारिकावली सिद्धान्तमुकावलीसहिता- Karikavalee with Siddhanta Muktavali and other notes न्यायवैशेषिकदर्शनयोऍपित्सूना कृते प्रणीतेषु प्रकरण- प्रन्येषु सिद्धान्तमुक्तावलीसमुद्भासिता कारिकावली मूर्धाभिपिवेत्यन न विदुपा वैमत्य किंतु तर दीधि- तिकृदुपसृतया विवेस्सरण्या सक्षेपतः सूक्ष्मतमानाम- र्थानामुपनिबद्धतया प्राय. खिद्यन्ति नव्याइछानाः, इति तेपामुपकारायास्माभिः प्रायः सर्वेषु विषमस्थले प्वतिविस्तृता सरला मुयोधा च टिप्पनी पण्डित-जी. वरामशास्त्रिभि. कारयित्वा तथा सहेय दृढतरेषु सुचिक- णेषु पनेषु स्थूलाक्षरेर्मुद्रिता । सार्धशताभ्यधिकपन- युतामपीमा सर्वसौलभ्यायाल्पीयसा मूल्येन वितराम.। मृ..... १६ वैशेषिकदर्शनम्-Valsheshika pa rshana with several comm. entaries श्रीशक्रमिश्रकृत-वैशेषिकसूत्रोप- स्कार-जयनारायणतर्कपश्चाननभट्टाचार्यप्रणीत- विवृति-चन्द्रकान्तभट्टाचार्यप्रणीत-भाष्यसहितम् । मू...... १७ वादार्थसंग्रहः (प्रथमो भाग.)-Vadartha Samgraha First Part अन शेपट- कणकृत स्फोटतत्त्वनिरूपण, श्रीकृष्णमौनिकृता स्फोटच. न्द्रिका,गोइवोलेकृतःप्रातिपदिक्सज्ञावाद , वाक्यवाद , हरियशोमिश्रकृता वाक्यदीपिकेति पञ्च प्रन्थाः सक- लिता. । पण्डिताना प्रौढच्छात्राणा च बहुतरमुप कारक. । मू..... १८ वादार्थसंग्रहः (द्वितीयोभाग-Second Part भन भवानन्दसिद्वान्तवागीशकृत पटारकविवेचनम्, ... . ... ...

·... , ... जयरामभट्टाचार्यकृतः कारक्वादः समासवादश्च, एव- मूल्यं मार्गव्ययः कारवादश्चेति चत्वारो ग्रन्थाः सन्ति । मू...... १९ न्यायबिन्दुः-Nyayabindu पूर्वमीमां- साया: अविरणार्थमग्राहको ग्रन्थः । तत्सदुपाख्यभह- वैद्यनाथकृतः । टिप्पनीसहितः । मू. १-४-००-२-० २० महाभागवतम्-Maha Bhagavata देवीपुराणम् । अस्मिन् भगवत्या ब्रह्मस्वरूपिण्या महा- काल्या दाक्षायणी-गड्डा-पार्वती-श्रीकृष्णेत्यवता. रचतुष्टयचरितानि, महाकाल्या मूलस्थान च प्रधानतयो- पवर्णितानि। प्रसङ्गादामचरित स्कन्दचरितं पाण्डवचरित गणेशोत्पत्तिर्गङ्गावतरण भगवतीगीता ललितासहस्र- नाम शिवसहस्रनामादयध विषया निरपिताः । साध- पञ्चसाहस्री सहितेयम् मू ६... २-०-००-३-० २१ तैत्तिरीयोपनिपत्-Taittiriya-Upa. nishat श्रीमच्छकरभगवत्पादकृतभाष्येणानन्दगि. रितटीकायुतेन तैत्तिरीयविद्याप्रकाशेन च सहिता । मू.रू.... १-०-००-२-० २२ दशरूपकम्-Dasha Rupaka नाव्य- शास्त्र धनञ्जयविरचितमवलोक्सहित पञ्चनदीयपण्डित- मुदर्शनाचार्यप्रणीतप्रभाख्यव्याख्यासहित च । मू रू. १-०-० ०-२-० २३ ग्रह्मसूत्रवृत्तिः-Brahma Sutra Vri. tti अद्वैतमजरी । भगवत्पाद(आद्यशकराचार्य)शिष्य- कृता । मू. .-१२-००-२-० २४ चन्द्रालोकः-chandraloka with a commentary श्रीपीयूषवर्षजयदेवकवि- विरचितोऽलकारग्रन्थ. । पायगुण्डोपाडवैयनाथ (बाळभट्ट) विरचितरमाख्यव्याख्यासहित. म.रू. २६ महाभारतविराटपर्व-Mahabharata- Virata Parvan with eight commentaries नीलकण्ठकृतभारतभावदीप- अर्जुनमिश्रकृतिदीपिका-चतुर्भुजमिश्रकृतप्रकाश-सर्व. ज्ञनारायणकृतभारतार्थप्रकाश-विमलवोधकृतदुर्घटार्थप्रका- शिनी-रामकृष्णकृतविरोधार्थभजनी-विपमपदविवरण- ... ... ... ... .. ... ... ०-८-०८-0-0 ...

·४ ... सप्तमसर्गपर्यन्तं महिनायतसनीविन्या चारित्र्यवर्धन मूल्य मार्गव्यय कृतशिशुहितैपिण्या च सवलित तत आममाप्ति सीतारामकृतसजीविन्यालकृत मुललितैरायसाक्षरेर्मुद्रि तमतीव दर्शनीयमस्ति । मूल्यम् । १-४-००-२-० १५ कारिकावली सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता-- Karikavalee with Siddhanta Muktavali and otber notes न्यायवैशेषिकदर्शनयोर्युत्पित्सूना कृते प्रणीतेषु प्रकरण- प्रन्थेषु सिद्धान्तमुक्तावलीसमुद्भामिता कारिकावली मूर्धाभिपित्तेत्यन न विदुषा वैमत्य किंतु तत्र दीधि तिकृदुपमृतया विवेकसरण्या सक्षेपत सूक्ष्मतमानाम र्थानामुपनिबद्धतया प्राय सिद्यन्ति नव्यारछाना , इति तेषामुपगारायास्माभि प्राय सर्वेषु विपमस्थले वतिविस्तृता सरला मुबोधा च टिप्पनी पण्डित-जी- वरामशानिमि कारयित्वा तया सहेय दृढतरेषु मुचिक- गेषु पत्रेषु स्थूलाक्षरैर्मुदिता । सार्धशताभ्यधिकपत्र युतामपीमा सर्वसौलभ्यायाल्पीयसा मूल्येन वितराम । मू.... ... १६ वैशेषिकदर्शनम्-Valsheshika Da rshana with several comm. entaries श्रीशकरमिश्रत-वैशेषिकसूनोप- स्वार-जयनारायणतर्कपश्चाननभट्टाचार्यप्रणोत- विवृति-चन्द्रकान्तभट्टाचार्यप्रणीत-भाष्यसहितम् । मू २-०-० ०-३- १७ वादार्थसग्रहः (प्रथमो भाग )-Vadartha Samgraha First Part अन शेपक ष्णकृत स्फोटतत्त्वनिरूपण, श्रीकृष्णमौनिकृता कोटच. न्द्रिका,गोडबोलेकृत प्रातिपदिक्सज्ञावाद ,वाक्यवाद, हरियशोमिश्रकृता वाक्यदीपिति पच प्रन्या सक लिता । पण्डिताना प्रौढच्छानाणा च बहुतरमुप कारक । मू.६ ... १८ यादार्थसग्रहः (द्वितीयोभाग)-Second Part अन भवानन्दसिद्धान्तवागीशकत पद्धारकविवेचनम्, ... ०-६-० ०-०- ...

·५ जयरामभट्टाचार्यकृतः कारवादः समासवादश्च, एव- मूल्यं मार्गव्ययः कारवादश्चेति चत्वारो ग्रन्थाः सन्ति । मू. रू.... १९ न्यायविन्दुः--Nyayabindu पूर्वमीमां- सायाः अधिकरणार्थमंग्राहको ग्रन्थः । तत्सदुपास्यभट्ट. वैद्यनाथकृतः । टिप्पनीसहितः । मू. १-४-००-२-० २० महाभागवतम्-Maha Bhagavata देवीपुराणम् । अस्मिन् भगवत्या ब्रह्मस्वरूपिण्या महा- काल्या दाक्षायणी -गहा -पार्वती श्रीकृष्णेत्यवता- रचतुष्टयचरितानि, महाकाल्या मूलस्थान च प्रधानतयो- पवर्णितानि । प्रसङ्गादामचरित स्कन्दवरितं पाण्डवचरित गणेशोत्पत्तिर्गहावतरण भगवतीगीता ललितासहस्र- नाम शिवसहस्रनामादयश्च विपया निरूपिताः । सार्ध- पञ्चसाहस्री सहितेयम् मू. ..... २१ तैत्तिरीयोपनिपत्-Taittiriya-Upa. nishat श्रीमच्छकरभगवत्पादकृतभाष्येणानन्दगि- रिकृतटीकायुतेन तैत्तिरीयविद्याप्रकाशेन च सहिता । १-०-० ०-२-० २२ दशरूपकम्---Dasha Rupaka नाट्य- शान धनञ्जयविरचितमवलोकसहित पञ्चनदीयपण्डित. मुदर्शनाचार्यप्रणीतप्रभाख्यव्याख्यासहित च । मू. रू. १-०-० ०-२-० २३ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः-Brahmasutra Vri. tti अद्वैतमञ्जरी । भगवत्साद(आद्यशकराचार्य)शिष्य- कृता । मू ६. .. ०-१२-००-२-० २४ चन्द्रालोका-Chandraloka with a commentary श्रीपीयूषवर्षजयदेवकवि- विरचितोऽलंकारग्रन्थः । पायगुण्डोपाह्नवैद्यनाथ (बाळभट्ट) विरचितरमाख्यव्याख्यासहितः मू.रू. २५ महाभारतविराटपर्व-Mahabharata. Virata Parvan with eight commentariesनीलकण्ठतभारतभावदीप- अर्जुनमिश्रकृतदीपिका-चतुर्भुजमिश्रकृतप्रकाश-सर्व- इनारायणकृतभारतार्थप्रकाश-विमलबोधकृतदुर्घटार्थप्रका- शिनी-रामकृष्णकृतविरोधार्थभजनी-विषमपदविवरण- ... ०-८-० ... ०-०-० ·... ... ... . वादिराजतीर्थविरचितलक्षाभरणेत्यष्टीकोपेत विपुलपार- मूल्य भेदसहित च । मू.. २६ चन्द्रकान्त Chandrakanta (Hindi) (वेदान्त ज्ञानका मुखग्रन्य) प्रथम भाग. यह यह अन्य है कि, जो नितान्त निर्धान्त वेदान्त सिद्धान्तका एकात प्रतिपादक "चन्द्रकान्त" मणि यम्बई प्रान्तके प्रसिद्ध साप्ताहिक 'गुजराती' पत्रके मुख्य-आद्य सपादक गुजराती भापाने मुविख्यात लेसक, अनेक ग्रन्धोंके निर्माता देशभक्तधुरीण, सारासार विवेकप्रवीण, वैदयकुलभूषण श्रीमान् शेट इच्छाराम सूर्यराम देसाईके शुद्ध हृदयमें देदीप्यमान प्रबोधरन- भाण्डागारका चमचमाता हुआ एक अमूल्य रत्न है. कि.. २७ युक्तिप्रकाश-Yukti Prakasha(HIndi) विचारसागरका क्र्ता साधु श्रीनिश्चलदासजीने क्यिा हुआ यह अन्य हिन्दुस्तानी भाषामें है. इसमें वेदान्तका ३९ सिद्धान्त बहुत अच्छीतरहसे सिद्ध किये गये है. निश्चलदासी वाणी सब जिज्ञासुलो. कोंको ज्ञात होनेसे विशेष निरूपणकी कुछ जरूरत है नहीं. और जिज्ञामुलोकोंको ये ग्रन्थ बहुत उपयुक्त है. पक्की जिल्द और अच्छा वागज. नोध-ही. पी. खरच जूदा पडेगा. ... ... ... 'गुजराती' मुद्रणालयाधिपतिः । कोट सर्कल सासून विल्डिंग-मुंबई.