·२
गदावर ये
--
नापि व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातत्वं, विरोधिव्याप्ति
पक्षमताविशिष्टज्ञानयोरन्यनरभ्रमत्वनियमेन नित्यत्व
व्याप्यश्रावणत्वादि वैशिष्ट्या प्रसिद्धयारोपयितु मशक्य
त्वात.
नच. साध्यव्याप्यस्य पक्षमता पक्षधर्मस्य वा साध्य
च्याप्यताऽऽरोप्येति वाच्यं: एकत तदुभयाभ.वाहिशिष्ट
स्या प्रसिद्ध्या तडैशिष्ट्यस्यारोपासम्भवात् ।
दीधितिः.
( एकत्र तदुभयनि ) व्याप्पे पक्षपाया पक्षपौर ज्याप्पस्वस्पा
रोप प्रत्येकगठ्यापक,
रफतरागावत्यर्थः । ज्यामिपक्षधर्ममया- व्याप्तिमहितपक्षधर्मतया सातत्वम्
श्यमानत्वम् ।
च्यातिविशिष्एम्वशिष्ट्यज्ञानविषारक्षकत्तमिति समुदि
सार्थः । तेन ॥ नित्यत्वव्याप्यश्रावणवादिनैशिष्ट्या सिद्धया" इत्यामग
मूलसात । (नित्यत्व याप्यति ) शब्दोनित्य कृतकरवा दित्यादी श्राव
शत्वादिरूपपनिहेनो बलत्य प्रगागकगाप्पल ताज्ञानापारे।प्यापति व्या
उमभरेन समागवनवासम्भवादित्यर्थ ।
पत्राव्याप्य' प्रतिहेतु पक्षधर्म स्तन श्रावणवादा वन्यन प्रति
दाया व्या रारोएव बलम् , यत्रापभधर्मः प्रतिहेतुः तत्र साध्यच्याप्पे
पक्षपूर्णत्वारोपएर बलमितिशकायां विशिष्टापसिद्धया व्याप्तिविशिष्ट पक्ष
स्वारोपासम्भवाभिधान गसरतम् ,
अत भाशयं पूरपति दोधिनी
"ध्याय' इत्यादिना । व्याप्ये व्यातिविशिष्ट पक्षधर्मे पक्षपाताविशिष्ट ।
प्रत्यकम् - प्राप्तिविशिष्ट स्वाषषयकामभगताज्ञानत्यादिना । ममापक.
।

·मत्प्रतिपक्षमन्धः । मनो विशिष्टस्यारोपोवाच्यः, सधै धमिगि विरोधिज्याप्यविरहाद्विधि- त्यापसिदया न सम्भवतीत्यर्थः । विरुदादौ सापने स्वव्यापकसामानापि करण्यरूपन्याप्ते रप्रसिधेत्यांप द्रव्यम् । । " - सस्पतिपक्षासंग्राहकः भव्याप्यादिदेतायोप्यादिविशिष्रत्या मसिरिति भावः विशिटारोप: पातिविशिर पक्षताया स्वस्मिन् महः । वाच्यः- बलपदेन विवक्षणीयः । धर्मिणी " स्यादिकं " एकत्रे " त्यादि मूलशब्दविवरणं (विशिएस्पति) यादशसाध्यं पक्षे चापितं तदीयव्यातिविशिष्ट प्रकृताक्षपिस्वस्य (भपसिध्या नस भवतीति) तथाच- नित्पत्व ग्यासिविशिषधागणवाप प्रसिद्धया .यथा व्यात्यादि विशिष्ट तहेतुर्मिक पक्षात्वादि प्रहो ऽप. सिद्धः, तथा नित्यवादिन्याप्तिविशिष्टशब्दवृत्तिस्वाद्यसिद्धया नावणत्यादी तद्महोप्यपसिद्धइति श्रावणवाद समानालस्वा सम्भवेन कृतकरणारे सत्मतिपक्षतानुपपवेरिति भावः । न्याति क्षधर्मतोभयज्ञानविषमतामा ननवे नैषदोष इत्यतो दोषान्तरं स्वयगाह (विरुदादाविति ) भादिना साधारणपरिप्रहः । साध्याभाववदवृत्तिवरूप पाते त्यत्रासिद्धाया विरुद्धा दावारोपगम्भवात् ( स्वपापकत्यादि ) ( मपसिद्धेति ) तज्ज्ञानपरित समानरलसासम्भव इति शेषः । न्याप्तिपकारेण पक्षे स्वयकारकज्ञानविवक्षणे सामान्यादौ पक्षे हेतुतावच्छेन सम्बन्धेन वृत्ते रमसिद्धि नै क्षतिमावहतीति माऽमिद्धि!क्ता। व्याप्तिघटकानां खण्डशः प्रसिद्ध तावत्पदार्थानां पर परोपलेगावगाह ज्ञानस्य बलतया विवक्षनेतदोपोदारसम्भवपि मनय स्यतिकपाप्तिज्ञानयो ननुगमन एकोपादाने मन्त्रावाप्तिदवारयति भासः । भक्तसाभ्यानमिति सध्यपधाज्ञानीरोभ्यमिति समर्मसेनान्यमेव ·-- गर पर - नाप्यनिर्धारितविशेषयोधित साध्यविपर्ययम्, उभयो रबोधकत्वात्. विशेषश्च न व्याप्तिभंगाभंगरूपः, एकत्र तहंगनियमात्. (एकत्रत सि ) तथाचा यतरलेन तदवभारणमस्तीति भाषः। सिद्धान्तरक्षणएय पर्यवसानम । [ "भनिधारितरिशेपे " ति मनिर्धा रितविशेषाकृत सापविरोधि योधकालमत्वेसरगनिदारितविशेष प्रकृतमा ५ बोधकत्वविशि निगियर्थ का , बोधकवच झापमानलिंगस्य कारणा गते यथाश्रुतोष, गन्यथा जगकज्ञानविषयारं पोषकपदम् । मोरकस्वाम यनि बोपमायकानं तदा (उभयारित्यादि ) स्वरूायोमासचे माह (विशेषम्येसि) "व्याप्तिहाभारूप" इतिमूलं व्याप्तिपक्षतामणिति विषमस्व तद्भगविषयमान्यता रूप इत्यर्थकम् । एकतरनिषयाम्पस पक्षधर्मराकानाम अगरवनिमपि तदनवधारणेनाऽनिर्धारित विशेषता सम्मात् रकन्न तहनियमा" दिति दगम सानगिरयत माह (तथाचेनि ) ताशभनियमेचेत्यर्थः । तदबभारणम्- भावधारणम् । भनयो रेक्तरंवाध्यम् , विरुद्धार्थग्राहकरवानिस्सनुगानं समतिपक्षन' दशामागस्तीत्यर्थ । यपि - " भन यो रेफसर" मित्याने:. एकापले साम्पतदगाव व्याप्यतया देतद्वयज्ञामान्यतरम.. एकत्र मिभीविरुदयसापकज्ञानन्या न्य तरमादित्ययों नसाधु , सहेतुपरागर्ने प्यन्यतरतरूपहतमत्त्वेग भगव स्प सामान पभिचागत् । नकाक्षको प्रतिवेतपरागन्यि तरह पक्षी पिरोषिसाधकद्वयवृतित्वेन भगवृत्तित्ववानुगेयम् , नायतरत्या अंग एका भूमस्ववत्वनैव तत्र भगततित्वमत्तान व्यभिचारमसतिरिति पाय, संघसरकार मरादिविषय समूहालयाको यत्र गगर, " .

·सत्प्रतिपक्षमन्धः । " सहमतिपक्षम्यवहारोहि सत्यसतिया माधने नापरापश्यगाने नागरिक मागविरोधिपरामर्शे, अतएव सत्पतिपको विरोधिच्याप्तमादि गत। मर्शत घटायंशे भ्रमस्वगादायाऽर्थातर वारणाम तत्तदेतो तपसाध्य गामिपक्षधर्मवान्यतरभ्रा [व] स्प निदेशनीयवमा त तुक्याम्तर्गत समेतो तत्तामाध्यादिव्याप्यादिप्रमाद्यिा साध्यापभिः । सतदे। दूपान्यतरत्वावच्छिन्नांगे तत्तत्सायव्याप्तिक्षर्णतायतरभ्रमपदिसापनेर विरुद्धार्थसाधकान्यहेतु कारागद्वयान्यन्तरत्वे व्यभिचार. । स.प्यासिवि मानणव कृतस्पताच । तथापि सतERIEन्याप्स्यवच्छिा पक्षविषया निरूपिनहेतुविषयताद्वयागतरत्वं पक्षीकृत्य अगत्तनियाविषयतावित एकनिकविरुद्ध नुमिति गनकतावच्छेदक विषयताद्यतत्वेग सामनीपम् । भगवं चानुगतं कथति निर्वचनीयम् । "उच्यत" इत्यादिग-भस्म दोषनिष ननपरर नराम्भवति, विरोधयुपस्थापने" त्यादिज्ञानस्य प्र.यागामापावगाहितया मित्याति बन्धकतया हेत्वाभासत्तासम्भवादिति मापसव्यवहारविषयनिर्वचनपर तया व्याख्यातुकागो व्यवहारविषय गवारगति (गवतिरक्षति)- (सरप सति वेति , समाधीने ऽसमीचीने चेत्यर्थ । तथाच सता बुक्त लक्षणस्प दाविशेषे ऽति मसको न दाणावह इति भावः (अपर मृश्यगान इनि) प्रकृतसाध्यशिष्योगयिकस्वविषयकपरामर्शदशाननच्छिन्न इत्यर्थः । एते न सासिझोपायकपरामर्शकालीगत्वरूपसगानबलवत्तनिशनसायं दर्शितम् । “मसति गृहीताप्रामाण्यकेग परामर्श सत्सनिपक्षपवहारविहा" दित्यपिगमाम स्वसतीत्यस्य दृष्टान्तनिधया प्रदर्शनेनागृहीतपागाण्य करवाशमाणिवेशस्य यातिपदर्शनार इति न पोनरुक्त यम (भविमान विरोधिरामर्श इति ) विरश्यनुगितियोगपरामर्श दशानपसिन हत्यमः । एटेन नलोम्पिनिप्रतिरु काकिलांगानेरेशन पोननं दलितम् । (सं - ·गदपरये * उच्यते. साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थसमानबलोपस्थिरता प्रतिरुद्धकार्यकलिंगत्वं तत्त्वम. पलं व्याप्तिपक्षधर्मते. परामश्यागना हेतु · विरोधिराग वा यस्य परामृश्यमानस्य हतारमा स. तिपक्षं इनि विमहापि वर्णयन्ति । अतस्तदनुसारेणेव व्यवहारोप यिक लक्षणमा ( साध्यति ) चाधानयासिदिनिर्णय मारणाम सार्या सम् । ननासा न यातिपक्षधर्मतात्मक नलोगस्थितिरिति वाच्यम् । व्याप्तिक्षधर्गताविरहस्य सायरचे पक्षतावच्छेदकत्वेवा तत्सम्भवात् । पनि ) प्रकारागस्य विधिपामत्यवासत्पदशायां सहमतिपक्षस्य हारविरहानवेत्यर्थ. भतीत नागत तिहेतुपरामदशापामपि सापति पक्षता मतिपक्षादाय हेतुगरतापक्ष परिहस्य परामर्शपरता गाह ( विरोषि परामशोवेनि) ( पश्य मानव्यनि) यचपन्यादान परामृश्य गान न पन्दतो लपत, ताप पतिपक्षादायैव फलोन्मुखस्वकार्यप्रतिरोधकरतया परामृश्यमाना व कार्यानुमितिविरोधिपरामर्शरसाफलित विवरणगिदम् । " तदनुसारेण "- ताशव्यवहारानुसारेण । (नाधाश्रयासिलति) (निर्ण. मवारणायति) तद्दशाया मतिन्याप्तियारमायेत्यर्थः । तयोरपि साक्षादनुमिति प्रतिरोधकत्वादिनि भाव नचाश्रमसिद्धयादिनिर्णयायानगितिप्रतिबन्ध कवि तस्य परामर्शनापि समं विरोधा सगमर्शकाले तत्समधान दुपट मिति वाच्यम् , लेकिकमानकदेव तत्सम्भवात् । गाश्रयासितिगर सा. यामिदेरप्युलसकम् । वळपदेनैव तद्वारणा समान्तय मित्या शां निराकरोति ( ननामा विस्थादिना ) मसौ- नामादिनिधय: (व्याप्तीति ) मो यदिव्यातिविशिष्टपर्वत इतित्वामाववान् पर्वतावृत्ति वात् , साईनाभाववान् धूमौ गुणान् द्रापावादत्यादौ गादी परति म्मासिविशिश्पक्षधर्मनगियरूपच पाश्रपासिद्धिनिर्णपाय मामिपक्षपर्णता ·सत्प्रतिपक्षप्रन्धः । . - पक्षस्साध्या यवनाप्यवान् साध्यं पक्षवृत्तित्वाभाव व्याप्यवदितिपक्षस्प म्यापकोंदेनच मन्वयव्यतिरेकोदेन व व्याप्तेश्च गिन्नत्वा देकोपादाने उज्यस्थासंग्रहण बलम्याऽविवक्षितत्वाच । साध्यधीविरोध्यनुगितिजनक ज्ञानविषयवेन तदुपादाय तदुपस्थित्यमि धानश्च शिरावेष्टनन नासिकास्पर्श गनुभावनि । साध्यस्य साध्यसिदः, विरोधि-याः-पक्षी न साध्यवानित्याधुपस्थिते , करले परियतित्व सम्पयादित्यर्थ. । ननु बलपदं प्रकृतमा ध्याभावव्याप्ति विशिष्टकृतपक्षधर्मतापगिति मायं दोष, प्रकृते व हव्याप्तिविशिष्टपर्वतपति साभावाभाव न्यातिविशिष्ट धू पतिताया एवं बलन्या दित्यत माह ( पक्ष इनि) इतीत्यनन्तरं मतिरोध ज्ञान विषयम्येनि शेष । पक्षस्य माRN भिन्नत्वा " दित्यन्मयः । प्रथगे प्रकृतपक्षम्य द्वितीये प्रश्नमाध्यम्प पक्ष तमा पक्षभेदः व्या मेंदकद्वय माह (गाकेत्यादि ) (पकमदनति) न्यापफयोः- साध्याभावपावृत्तित्वामानयो , गेदनत्यम. ( भन्वयव्यतिरेक गेदेनति ) एकसागमकायाप्रपि अन्वयव्यतिरेकरूपनिरूपकमदेने त्यर्थः । अविवक्षितत्वात् विवक्षिनु मशरलात । नन्वनुगतरूपेण दर्शित सकलव्याप्तिपक्षधर्मता निवेो नायं दोष इत्यत भह ( साध्येति ) (शिरो वेष्टनेनति ) ताहशामुगितिजनकज्ञानत्वेन प्रतिरोधकाज्ञानस्यैव निवेशा तद्विषयविषयकत्वेन पुनम्तनिवेशोऽनुचित इत्यर्थः । तथाच विरोधपुष रथापनसमर्थवेनेवोपस्थितिनिवेशो युक्तइतभावः । उपस्थितपिराविषय प्रतिबन्धास्वम , तच्च न साध्य निरूपितगिति साध्यपदं तदनुमितिपर तया व्याव ( साध्यायेति ) " इत्याद्यस्थिते " रित्यादिना मा पक्षा वृत्तीत्याधुग्थितिपरिग्रहः । " उपस्थापन । त्यत्र धारयोपनियता विरो ४यन्तस्य स्तोकनत्यत्र नमने स्तोकानाभेदान्वयः मयतेनोपायः । एतस्वरसेन साध्यपदस्य मुरुगार्थपरत्वानुरोधेनन : कान्तर गाद ·गदावर साविरोधी मताशान प्रतिबन्धक ज्ञानविषयोमा समावलि माशादि. तदुभतेर्वा, जनमोरया, समानया बनीपमित्या तमा विषय प्रवादियुत्या, प्रतिरुद्ध कार्य यस्य, साहशालिनत्वमित्यर्थः । ( सात ) तद्वत्ताप्रहमनिममकान विषयस्यैव विषयविराषिरूप वात् पप ज्ञान प्रतिवन्धा ज्ञानविषय ' इति विवरण माति । " सामाभावादिगलमादि" रिस्पादिगा यशवृषिमाध्यादिपारमहः । एतम फलितकयाम् (तदुपस्थितरिसि ) ताहशपशादे कर्गतयोगस्थिति कियापा मन्बयो युक्तएकति भावः । अथै पचे माध्यमति सापामा पक्षादे स्पषिद्धया प्रतिरुद्धहेता वयामिति चेन मद्गारपिछले धान णि यद्यरिजवसाझा पत्तावच्छेदकावाने साध्यताव रछेरका पच्छिल ताज्ञानमनिबन्धक तद्गवच्छिने परे तापच्छिमसाध्यकानु मितिनननयोग्योपामितिमनिरुद्ध कार्यकत्वाविव भणात् । करित- यत्र नामो दोष नौव ममतो दोप. प्रतिहेतुपाम मंसनदशामा तत्रैव तो ससतिपयवहारो पधार्थइस्प शयनेवेतकल्पा मुमणम् ! तपाच साध्या पक्षक हनो रक्षातया न ताव्याप्तिरित्याहुः । पतच यथाश्रुतायविवरणम् । वस्तुत साध्यरचाज्ञान प्रतिबन्धक जानरयेनोपस्थिति भक्षणे निवेश्या, तारज्ञानविषयविषयकायेन समिया नस्य शिरोरेष्टनोत्पादिन्यापन हेयत्वात् । मायादिपक साध्यतावच्छे साधनाकम्पायवागवार गाय विशिष्ट माध्या दिमत्ता महापिरोपि सनप्युपम्पिति विशष्या । (जननये म्योति ) मननं युहर्मः । याम सप समयपदार्थः । न समान वं न विशेषगम् , तस्याऽविधिनत्वात् , गपितास्थितापोते 'फुटीकत "समानयरेय , समामे लिखनम् । "पारिकामायादिबुद्ध्या साराभाव पाप्रपादयुदया। एतराप " ·मात्रतिरकप्रन्यः । विरोधिव्याप्तयादिविषयत्व लक्षण योग्यताशा लेन्या मप्युपरिभते रमामाण्यग्रहें सत्प्रतिपक्षवातम्भ.दफत्यात् नहय दम सध्याभाव व्यायादिबुद्धचा । एतद.पे वस्तुकथनम् । तया प्रतिद्धत्वश तत्पशु कानुत्प र •तियोगित्वम् । वहिव्या याभाव दि स.ध्यकाथले बया दिम साविषयमानुनिति जननयोग्यया वदिमाप्यव सक्षे.परिणत्या नाधनि श्रयरूपया कार्यप्रतिरोधदश.यां अनिव्याप्तिवारणाय स ध्यवत्त ज्ञान प्रतिबन्ध कलं प्रथमोप रयतविशेषणम् । वहि-याप्यवत्पक्षोपत्थितेरपि स.ध्यवच ज्ञान प्रतिबन्धिका वरिल्याम दिमाशविषयक समूह लम्बलगरूप सक्षविषयक नुमति प्रति वररूपय ग्यतया यभ श्रुते उक्तातिव्य.से दुर्वार- तय. सध्यात ज्ञान प्रतिबन्धात.वच्छेदक विषयत्वावच्छिन्नानुनिति निष्ठ क र्यतानिरूपित कारणत श्रयत्वपर्यन्त समर्थ. तेन विवक्षणीयम् । नच स.ध्यवत्त ज्ञ न प्रतेनन्धकतावच्छे.देका साध्य,भावादिप्रकरिता, तद्विषेय तैव च प्रातहेतुपर.मर्श जन्यत.नच्छेदिकेति तज्जबताया न प्रतिबन्धफताव च्छेदक विधायत्वापाच्छन्नत्व नियुक्त विवक्षणासम्भव इति वाच्यम् । प्रकरताविशेषस्यैव विधेयतारूपत्वात् । अन्यथातु यदवच्छिन्न विशेष्यक यदवछिनमक.रकत्वं प्रतिबन्धकत.वच्छेदक तदवच्छिन्नपक्ष तदवछिन्न विधेयत्व वच्छिन निरूस्तिकारणत्वमेव निवेश्यम् । ननु तादृशोपथिते- क.लीन ज्ञानविषयत्वमव सम्यक, किं तत्प्रतिरुद्धकार्यक ज्ञ नविषयत्वपर्यन्त निवेशमेन इत्य. कांशाया ग ह (विरोध त्यादि) अप्रामाण्याग्रह वे शष्ट मा म.प्त वाघुपत्थिते न विरोध्यनुमित योग्यत्वम्, तहाभ.वविशिष्टत्वेनैव पर.मर्शत्या नुमितिये ग्यत्यादिति ने शोपरिमति मादाय ऽतिव्य तिप्रसक्त रित्याश निर.कारोति (विरोधिव्य तचादि विषयत्वलझणये ग्यता :- लिन्या हाते) तथाच जनकतानच्छेदकता पर्याप्त प्रकरणधर्मवत्त्वररूपये.ग्मता ·गरम कार्यप्रतिरोधानुधावनम्। समानत्य चाऽगृहीताप्रामाष्यक साप्यास चौपायक परामर्शकालीनत्वम्, मात्र विवक्षिता, किन्तु जनकत बच्छेदक को टेम,वष्ट विषयतास्पैवेति भावः । अथवा अप्रामाण्यमहाभायो नानुमितिगनकतावच्छेदक , अपितु स्वातन्त्र्येण जनक एवेत्यभिप्र येणेतत् । (कार्यतिर धागुधावनामिति) तथाचाऽप्रामाण्यग्रहाम वविशिष्ट विरोधिपरामर्शस्यैव अनुमितिप्रतिनन्धकतया गृहीतामामायक विरोधिपरामर्शस्य वार्याप्रतिबन्धकरवाचोक भलेऽति प्रसा। पपप्यप्रामाण्यज्ञानास्कन्दित विरोधिपरामर्शस्य ऽगृहीताप माण्यक बाधादिबुद्धिरूपत्वे तत्प्रतिरुद्धकार्यफलमपि दुर्वारमिति यथावतेऽ तेन्माप्त रस्त्येव ; तथापि विरोध्यनुमिति जनकत वच्छेदकरूपस्य कार्यप्रतिरोध प्रयोजकतावच्छेदकत्व विवक्षणेनाऽतव्याप्तिकरण.या। नच यत्र विधि परामर्शानन्तरक्षणे तद्विपयफ.प्र.म.ण्यमहो जायते तत्र पूर्वक्षणे अप्र म ण्यमहाँ भाव विशिष्ट तज्ञ नरूप प्रतिपन्धक सत्त्वेन कार्यानुसत्या तत्क्षणे सत्मति पक्षत्वं दुर्वारमेवेति वाच्यम् । यत्कालीनोपस्थित्या अमिमक्षणे यस्य कार्या- नुत्पाद स तदा सरप्रतिपक्ष इति विवक्षणेनातिमसहानरकाशात् । उपाध्यायमतर त्या समानपद स.र्थकयितु तदर्भमाह-(समानत्वचेति) ( अगृहीताप्रामाण्यकेति ) स्वविषयकाप्रामाण्यमहाभाव विशिष्टेत्यर्थ । साध्यसिद्धयौपायकत्वम्-प्ररुतसाध्य नुमितिये ग्यत्वम्, योग्यत्वञ्च भप्रामा. वज्ञानास्कन्दितस्मापि परामर्शस्य, अप्रामाण्यमहाभावस्य तत्सहकारिता- दित नाऽगृहीतामामाण्यकश्ववैयर्थ्यम् । अथ-भगृहीतापामाण्यवरदसरे मन्वयव्य सरशे व्यतिरेकल्या तपक्ष व भगप्र म प्रभाव विशिष्टय निवेशनीयम्. नतद्वयाप्तयने ·मप्रतिमानमः। भसति गृहीत.प्रामाण्यके वर परामद सत्प्रतिपक्षत्यन्यवहारविरहात् । अप्रामाण्यग्रह सत्त्वे तत्तद्वयाप्तयवगा.हे परामर्शस्य सत्प्रतिपक्षत्य प्रयोजक- त्वात् । तभानान्नजव्यतिरेकन्य,प्तको रेकतरविषपक परामर्शदशयां अन्न तरम्य तयशे अप्रामाण्यासत्त्वे सत्प्रतिपक्षता न स्यात् । नच रवयोग क.नुमिति विरोधिग्रहत्येनाऽप्रामाण्वग्रहद्वयमनुगमय्य तदभाव विशिष्टत्वं निरेशन,यम् । विरोधित्वञ्च समानविशेष्यकत्या नवच्छिनं प्र.सम्, तेन दि- रधिरर.मर्शदिव्या वृत्ति रिति वाच्यम् । एवं सति तरशव्य, शिद्वय नेपयक समूहालम्बनपर,मर्श एकतरांश अप्रामाण्यग्रहसत्त्वे सत्प्रतिपक्षत्यानुसातेरस चेन स्वयमकिञ्चिद्विषयताप्रयोज्यानु मिति विरेधिज्ञानसामान्याम.नत्य निवेशनीयत्वात् । निरोधित्वच पिरोधिपरमर्श.दि व्यावृत्त म.प्यम् । समू- हालम्बनपर.मर्शस्थले य.दृशव्य.तशे अप्रामाण्यज्ञान नास्ति, तशव्या- तिविषयतामफेज्य नुमिति विरोधिज्ञान सामान्य, भावस्य सत्त्वत् न तम् सत्प्रतिपक्षत्वानुपपत्तिः । "भसति - विद्यमाने । परामर्श - म्पविषमपर.महें। "सजतिपक्षत्वव्यवहारविरहात्"-स्वम्ब सत्प्रतिपक्षलव्यवहारविरहान् । नचा सति गृह.तामामाण्यकेवा प्रकृतस.भ्यानुमायफपरामझे अप्रामाण्यज्ञ, नाभार सहकृतपरमर्शरूप करणविरह.देवानुमिति विरह,, नतु विरोधिपरामर्श प्रयुक्त इति समानत्वानिवेशे पे नातिप्रसङ्गारकाश इति वाच्यम् : तत्रोभ- योरेन कारण,भावतमा विनिगमनाविरहेण कार्यभावप्रयोजकताया दुर्बरत्वात्। विरोधिपरामर्शमात्रप्रयुक्तत्वस्य प्रयोजननिरहणानिवेश्यत्वात् । यत्र विरोधि परामों माधनिश्चयश्च वर्तते तत्रापि मानिपचितवचन ।

·ब- प्रामापनिर्णयेना उधिकालतया नधकस्य परामर्शस्य वारणाम ( समानेत ) इति, तदसत्, व्यभिचारेण मिक्त सन नपदन्या दयितु जयत्यते (सत्त) "प्रमा ग्यनिर्णयेन"- स्वविषयक प्रामापनिणमेन । एतच न थकताप्रयो क पिक मरुन या हेतु । नधकाम '- विरोध्यनुसुमध यास्य । निश्वतमा- माण्मक परामर्शजन्म मुभिता वने भामाम ण्वक वर धिर मशे न प्रतिब पक, सद्गाप्मवत ज्ञ नमक प्राम प्य नश्यस्य विरोधिय ववधाज्ञ न पतिनन्धकत या मुत्तेजकत्वात् । त दशम म यश्विने विरोधिन्य प्यबचा नमक प्रमण्य नश्वत्राम वाय विशेषणत्व पाग दुभयपर मर्शय' प्र- गदश या मुमय नु गते प्रतिरोधह इत्य मेगन । (रम नेतति ) मम नलय बिरे धिरे भानुरघ यक्ताम् । विधय ध व्यःहित प्राणवि. शिष्टत्व भाव इति य बत् । तत्पतिरुवालय-तदम | रिक्त तस ध्यानु मत करणरावधान पाल पच्छिन्न तलका पयर म्। सफलक रणनिशा दुभयपर गर्शरास नधो ह नरराम हो न सत्म तप शत्वम् । कार्यप्र तेरोपनिवेशध पर गश प्रागा मीश्चयेाऽधिार हेत! पतिव्य गिरणगति पोध्यम् । प्रतेहेत . साध्यान हीनत्ताय प्र. करतो रसत्य तपक्षतागरण य से धारा शनि महा रामभवत रिक सकलक रणसगवहितत्व निवेदयम् । रतु मेश्रमते अनु मते विरो पिपरामशगात्रस्य न रिधिराम्, किन्तु गिरध्यनु मे सेस प्रश्न एव, तभार इतरक रना समाह तस्य परागस्य कार्याप्रतिर धकतय सधप रागशे नेताकारणसमाहितत्व विशेषण देयम् । उभयार गरी अमामाण्यम इ सत्ते एकत्रप्रामण्याने धमे पे त म नुमितिजाकरग सद्भया बधिर मरात्य कामविश्वासात रेशसथितामा नक्दवानुम त जनक परा मशन प्रामाण्यमहत्योत्तेमस्त मित्याशमेन ह (भि पारेणेति ।)

·सलातकालः। , प्रामाण्य महस्यामलत्वात् । अन्यत्राप्रामाण्यमहानुकूलत्वेनैर कचित्तदुपयो- गात् । बसपदोपसन्दानाचोक्तरूप लाभान्न तद्वैयर्यम् । हिमपदो- पादाना : स्वीयसिहतीपयिकपरामर्श लाभादात्मादेहुँदासः । विरोधि- उक्तस्थले विरोध्यनुमित्युत्पत्रौ तत्र प्रकृतसाध्यानुमापक परामर्शाभाव रूप- कारणस्य व्यभिचारप्रसङ्गेने त्यर्थः । अयलत्वात् -प्रकृतपरमर्शे अमा माण्यमह मन्तरेण उक्तस्थलेऽनुमित्यनुपधायकत्वात् । तथा च सत्प्रतिपक्ष त्वमिष्टमेव । भगवा- " व्यभिचारेण ". तज्जनकज्ञानं प्रामाण्यनिश्वयं विनाप्यनुमित्युत्पत्त्या, जनकज्ञावे प्रामाण्यग्रहस्य, अबलत्वात् '-अनुमि तिमामप्रयघटकत्वात् । तभार पत्र प्रकृतपरामर्श न प्रामाण्यमहः, किन्तु विरोधिपरामर्श एव, तत्रापि प्रकृतपरामर्स अप्रामाण्यग्रह सत्त्वे कोटिद्वयानु मितिसामप्रथा अक्षतत्वा परस्परविरोधेन नैकस्याप्यनुमितििित सत्प्रतिपक्ष व मिष्टमेवेति भावः । मन्वेकन प्रामाण्यग्रहदशाया मेककोव्यनुमिते राव- श्यकतया तस्य बलत्व मावश्यकमित्यत आह (अन्यत्रेति) परमर्शान्तर इत्यर्थः । " तदुपयोगात् "- प्रामाण्यग्रहस्या नुमित्युपपादकत्वात् । पल- पदस्याऽ विवक्षितार्थकत्वेपि समानपदस्य निरुतार्यतात्पर्यग्रहकतया बलप- दोपादानं सार्थकपति (बलपदेति ) लिङ्गपदोप.द.नवैयर्थ्यशङ्कां परिहरति ( लिापदेति ) (स्वीयलिस्तापयिकेति ) स्वनिष्ठप्रकृतसाध्या नुमापफता- बच्छेदकविषयता विशेषरूपगमकतानिर्वाहके त्यर्थः (आत्मादेरिति ) अ- न्यथा तस्यापि धूमलिकवड्यनुमित्यै पयिक परामर्शकाल न वयमावाधनु मापकपरामर्श प्रतिरुदवदपनुमित्यात्मक कार्यकत्वेन धूमादेखि सत्मतिपक्ष- स्वापचिरिति भारः । नत्र मतिरुद्धकार्यत्वम्, प्रतिरुद्धकार्यक-- परामर्शविषमतम् , तब नात्मादेरिति नातिप्रसन्नशरेति . संध्यम् । मात्मादेरपि प्रतिरुद्धकार्वक सम्हालम्बनपरामर्शविषयत्व सम्भवात् । प्रतिद्धकार्यक • मित्यनेन प्रतिरुद्धकार्यक - परामर्शविषयत्व मवश्य- - ·H परामर्श प्रतिदकार्यकरिशिष्टपरामर्शविषयत्वन्तु फलिताः। अगृहीताफ प्रामाण्यकल सवलितयोग्यतोपादानेतु बाघोपस्थितिसमर्थपरामर्श कालीनसा ध्यसिद्धिसमर्थपरामर्श विषयत्वम्, तत्त्वम् वाच्यम् । यदिचाय बदिन्यास नान्-वयमावन्बाप्पन्नाप्पांधेत परामर्शदयं परिमानन्पमात्र मा प्वांधेत्यनुमिति. प्रामाणिकी , नत मेव विवक्षणीयम्, अनुमिते. हेतुकार्यत्व सम्भवादतथाच त शविषयतामा मतानुमितिजनकतावच्छेदकत्व निवनवोपपते. विरोधिपरामर्श स्वनिष्ठरक तानुमितिजनकतावच्छेदक विषयिताक परामर्शकालीनत निवेशन मनुचित मित्याशन तथैव निष्कष्टार्थ माह (विरोधिपरामर्शेति) प्रकृतानुमिति विरोध्यनु मितियोग्यपरामर्श प्रयुक्ताभिमक्षणावच्छिन्नानुत्पादमतियोगि प्रकृतानुमितिज नकतावच्छेदकीभूत परामर्शायविषयताविशेषविशिष्टल मित्यर्थ । भगृहीता- प्रामाण्यक परामर्शत्वेना नुमितिजनकतामते जनकतावच्छेदकता पर्वतियधि- करण धर्मरत्व रूपयोग्यता न गृहीताप्रामाण्यकपरामर्शस्वति का प्रतिरोध निवेशमन्तरेणैवोपपत्त्या तं परित्यजति ( भगृहीताप्रामाण्यकेति ) (बायोप स्थिति समति) साध्यवत्ताज्ञान प्रतिबन्धकत्वेसति तत्मतिबद्धा पानुमिति स्तयोगेत्यर्थ. । साध्यवत्तापीप्रतिवध्यत्वनिवेशा साध्याभारन्याप्पानुमिति समर्थपरामर्शकाले नातिप्रसाः । तत्कालीनत्वं पैककालाच्छिते- कारमाचिस्व सम्बन्धेन तद्विशिष्टत्वम्, तेन अधिकरण परा- मर्शमादानातिपसः (यदि चायमिति) " भनुमितिः प्रामा- नप सत्प्रतिपक्षल" मिस्पत्रच 'मदिन 'इपस्या- मन्धः । तदमावस्याप्यता निधयानन्तरमिव सारशानिमशनपि नानुनि तिर्मयते, तासनिमवस्य पावनिमयवस्वोत्साविक्षणेपि कायोत्पनिदरोषि वात् । तत्रानुमितेः प्रामाणिकरडे ताशानुमित्युत्तापक्षणे सरमतिपक्षहाया ! मपि र क्षति, दमिमक्षणे विरोधिपरामर्शवणा पदमिति त्यत्र ·सत्प्रतिपक्षत्वम्, तदा कार्यप्रतिरोषो ऽवश्यमुपादेयः । अननितविरोधि दोषत्वेन ... विरोधिपरामों... विशेषणीयः । अत एवामिमलक्षणे • "विरोधिवेषकान्ये ति फलतो ज्ञान विशेषणम् । एकस्यामामा- ण्यग्रहेणाऽ परेणानुमितिजनना चद्वारणाय वा । तत्मतिरुद्धकार्यत्वश प्रतिरोधादित्युभयत्र विवादमदर्शनार्थ तदभिधानम् । (कार्यप्रतिरोधोऽवश्य भुप,देय इति ) स्वातन्येण प्रकृतसाध्यसिदयौपयिक परामर्श स्वजन्यका- याभाव विशिष्टत्वरूप प्रतिरुद्ध कार्यकत्वम्, भगृहीत.मामाण्यकतेनानुमितिः हेतुतामतेपि निवेश्यमित्यर्थः ( अजनित विरोधिवोधत्वेनेति ) सजन्य- निरोध्यनुमित्यभाव विशिष्टत्वेनेत्यर्थः (विशेषणीय इति) तेन तत्रैव. विरोधिवनिसाध्यक परामर्शेन बढ्यभ, वसाध्यक हेतोर्न सत्मतिपक्षितत्व- मिति शेषः । अतएव '. उक्तस्भले वन्यभारसाध्या हेतोस्सस्मति- पक्षितस्वकारणादेव (विरपिबोधकान्येति ) निस्कार्थकमिति शेषः । यथा अतान्दतो गमफतौपयिकरूपे विरोधिनोमकान्यलं. लभ्यते , नतु ज्ञायमा- नपरोपस्याप्य ज्ञाने, तथा विपक्षणेच य.डशन्याप्त्यादिमतया ज्ञानेन महः तसाध्या परामर्शशून्य पुरुषान्तरस्म निरोध्यनुमिति जनिता मकृतसाध्यक परामर्थ,समरहित ताशयाप्त्यादिविषयक ज्ञानान्तरस्यापि समतिपक्षि- तल प्रयोजकत्व नुपपत्तिः, अतः (फलतो ज्ञानविशेषणमिति) उता- दुमिते रमायागिकतेपि तदानीं सत्प्रतिपक्षतोरगमेपिरा अमिनलको विरोश्विोषकान्मत्वत्य मोक्तन्याधिसङ्गतिः, अत स्तन्मते बात न्तरमाह । (एकस्येति ) "सदारणार". अनुमिस्युपपायक परामर्शस्य सरमतिभितत्व प्रयोजकतावारणाय । संदिरोषियोधकान्यवं सजन्मपिरोकि रेप.म्यादित मारक्षणविशिर मापदन्यलायकम्, सनिस्तारसक्षण शि- पन्यापार का । सन्वेषमा मात्र प्रतिहेवपरामको विते न महतो. परामः, पति वा प्रतिबन्धकार तदनिझमे विरोध्यनुतितिः, - ·विरोधिबोधकान्य गमकतापयिक रूपसंपचिमच्या ज्ञायमानेन प्रतिरुरकार्यत्वंवा तत्त्वं । स्थापनायांव्याप्ति सक्षधर्मत्व मुभयत्रादिभिधम् , वादिना तदभावानुपन्या साद ।हितीयस्य तत्वमन्यतरासिमिति प्रथमेन द्वितीयं बाधिसमिति, स्वार्थानुमानएवायं दोष इत्येके, तन्न-एकवा . - प्रतिरुद्धकार्यक परामविषयत्वम् । ( एकदेत्यादि) सदनिमक्षणेऽतिप्रसहो दुर एवेत्यत आह ( प्रतिरुदेति ) तथाच तत्र अत हेतो निशेषणीभूत परामर्शविषयत्वाभावा मातिप्रसङ्ग इति भावः । नचैवपि यत्र प्रकृतहेतुपरामों गृहीत.मामाप्षकः प्रतिहेतुपराम- -वि,गृहीताप्रामाण्यको वर्तते, प्रतिबन्धकान्तर यशाचा प्रेमक्षणे विरोभ्यनु मित्यनुत्पादः, तत्रातिप्रसङ्गो दुर्वर एन ; प्रकृतहेतुपरामर्श गृहीसापामाण्य 'कत्वस्य तनियतसाध्य सिद्धियोग्यताया वा निवेशे प्रतिहेतुपरामर्श विरोधि रोधकान्यत्वस्य दैवयंमिति वाच्यम् । एतन्निवेशलाभावे विरोधिवेषकान्म सस्यो पादानात् । रस्तुतस्तु विरोधिबोधकान्यत्वम्, प्रकृतहेतुपरामर्श पतिरुद्धका कत्ल रूपं प्रतिहेतुपरामर्श विशेषणम्, गृहीताप्रामाण्यक प्रकृतहेतुपरामर्शच न प्रति हेनुपरामर्शकार्य प्रतिरोध इति तारसपरमर्शदवावां नातिप्रसनः । म्ले “ एफदे " त्यस्त उत्पन्नयो रिति शेषः। अविरलकमेणो. रिवर्म निरन्तरबोई " ति मृमाक्षिण- समयो..

·सहमतिमात्यः । निरन्तरयोर्वोभयो ाप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातयोः प्रतिपक्षवा त् 'युगपदुपस्थितेश्च कारणवशेन स्वपरमाधारणत्वात् । नच द्वितीयस्य परामर्शस्योत्पाद समये पूर्वेणानुमितिजननात् कर्य नैरन्तर्यमिति वामम् , साधकमानादिवशेन क्षणमनुमित्यनुत्पादसम्भ- नात् । (स्वपरे ते) अयम्भावः न खल सम्भवन्तस्सर्व एव हेत्वा- भासा स्समुद्भाव्याः, आधिक्यप्रसङ्गात् । परन्तु यथाकाम मेकः । तथाच प्रतिपक्षोद्भावनेपि नाप्रतिषेधमात्रेण ब्याप्त्याचभ्युपगम इति । , ति ( नचेत्यादिना ) साधकमानम्-साध्यनिश्चयः । विरोधिपरामर्शानन्तर मपि यदि साधकमानादि वशेनाऽनुमति नजायते तदा तदनुरोधेन सत्पति पक्षस्य दोपता नायातीत्यतः ( क्षणमिति ) क्षण मेक मित्यर्थः । मूले. "ज्ञातयोः"- ज्ञानयोः। " प्रतिपक्षत्वात् "-परस्परकार्यप्रतिरोधकत्वात् । ( युगपदिति ) यौगपद्यमेककालवृत्तिम् , नतृत्पविघटितम् , द्वितीयपक्षा संग्राहकत्वात् । परामर्शद्वयसंवलनस्य स्वपरसाधारणत्वेपि परामर्शस्थले व्याप्तिपक्षधर्म ताभन मुपेक्ष्य सत्प्रतिपक्षोद्भावने प्रतिषिद्धत्वेन प्रकृतहेतो यातिपक्षधर्म तयोः प्रतिवाद्यनुमतत्व ग्रहणेन प्रमितत्वग्रहणान्न द्वयो स्तुल्यबलत्व मित्ता- क्षेपानुद्धाराद्धावं पूरयति दीधितौ ( अयं भाव इति ) ( आधिक्यमसहा- दिति) हेतुद्वयपयोग इव दोषद्वयोद्भावनेऽप्याधिक्यादिति भावः । यभाकाम मित्यनेनोद्भावने विनिगमनाविरहशा निर कृता । न्याप्तयाघभ्युपगमः ". ज्याप्त्यादेः प्रतिवायनुमतत्वसिदिः। भप्रतिषि दत्वस्यामावानुद्भावनरूपस्यान्यथासिद्धतयाऽनुमित्यनाक्षेपकत्वादिति भावः । " ·१८ अथ वस्तुनोऽदयात्मकत्वेन व्याप्तिपक्षधर्मताभंग एकत्रावश्यक इति स एव दोषः । नच तयो विरोधभंगे प्युपपत्ते नव्याप्त्यादिभंग नियम इति वाच्यम अवि- रोधेऽनुमित्यप्रतिरोधात, विरोघेव्याप्तिभंगनियमादितिचेन्न; (प्रतिरुद्धत्वेति ) प्रतिरोधप्रयोजकविरोधिव्याप्त्यादौत्यर्थः । मूले ( अद्वयात्मकत्वेनेति ) साध्यतदभावयोरेकतरवत्त्ये परानधिकर जास्वनियमेनेत्यर्थः ( व्याप्तीति ) एकत्र हेस्वोरन्यतरत्र । स्वस्वसाध्वनिरू- पितव्यामिपक्षधर्मतयोरन्वतरभड़ आवश्यक इति स एवान्मतरत्वेनोभयत्राव धारितो, विशिष्य सन्दिग्धो दोष आस्तां, किं प्रकरणसमस्प दोषतयेत्यर्थः। साध्यतदभावव्याप्ययोरेकर्मिणि सत्त्वमनुपपन्नं धर्मवसायकतरन्यासयभार तदा कल्पयति, यदि व्याप्त्यभावं विना तन्नोपपद्यत इत्सवभारयितुं शक्यते, तदेव न. उभयंत्र व्यासिसत्त्वीप साध्यतदभावौ यद्याविरुद्धौ स्य.ताम् ,तदोभयत्र पक्षधर्मता निर्वहदिति प्रतिसन्धानेन तद्विघटनादिति सामान्यतोपि न च्याप्त्यादिभावधारणमिति कथमज्ञायमानस्य दोपतेत्याशकते (बच तयो- रिति) साध्यतदभावयोरविरोधप्रहदशायां अनुमित्यप्रतिरोधाम सत्प्रतिपक्षता, अपितु विरोधावधारणदशायामेव, तथाचोक्तान्बयासिदिसम्भावनाविरहारनु पपत्त्यवधारणं न दुर्घटमित्याशयेनाह ( भविरोध इति ) प्रतिरुद्धत्वस्य कार्यानुसादस्यादोषतया " प्रतिरुदत्वे यथाश्रुतमूलासङ्गतिः । मतो व्याचष्टे ( प्रतिरुद्धत्वतीति ) एकत्र धर्मणि मिथो विरुद्धयोस्साध्यतदभावव्याप्यये,मप्यत्वेन ज्ञानं यदि निश्चयरूपं स्यातदा परस्परप्रतिबन्धेन नोत्पद्यत एव, अतो व्याप्त्यो पक्षधर्मतांश वा संशयरूपमेव हुन्, तथाच कारणीभृतनिश्चयाभावादेव नानुमित्युत्पादः, नइ, " त्यादि ·सम्मतिपक्षप्रायः प्रतिरुद्धत्वज्ञानानन्तरं व्याप्त्यादिभंगज्ञान मित्युपजीव्य- 'खेन व्यभिचारबदस्यापि दोपत्वात् । ननु साध्यतदभाव- योरिव तद्याप्यत्वेना वधारितयो विरोधादेकत्र ननिश्च- यः, किंतु संशयः, निधयेवान्यतरव्याप्तिसंशयः इति व्याप्यत्वासिद्धिरिति चेन्नउभयोरेकत्र निश्चयानन्तर मन्यतरव्याप्तिसंशय इत्युपजीव्यत्वेनास्य भिन्नत्वात् । (उभये रिति ) परस्पराभ, पच्याप्यत्वं हि हेत्वोरिरोधः । तदनहेच तयोरेकत्र निर्णयो न विरद्धयत इति भावः ( दूधकतेति ) सत्प्रतिपक्षमावा दित्याक्षेपे “ उभयोरेकत्र निश्चयानन्तर " मित्वादिना बिरोधिद्वयव्य,प्यवत्तानिश्चयस्य व्याप्त्यादिसंशये,पजीव्यत्वाभिधानं न सह- च्छते; तादृशनिश्चयस्यैन,नुपपादितत्वात् अतो भावमाह ( परस्परेति ) सा ध्यतदभावव्याप्यत्वं हि हेले साध्याभावसाध्ययोरेव विरोधः, नतु परस्परं तयोः, परस्परविरुद्धत्वेन ज्ञातयोरेव नैकदा निश्चय इति तदग्रहे परस्परल्या पकविरुद्धत्वेन ग्रहेपि हेत्वोरेका निश्चयः सम्भवत्येनेत्यर्थः दूपकता बीज " मित्य दिग्रन्थस्य दूषकत्वं निग्रहृयोजकत्वं दुष्टत्वमिति यावदित्य तादृशार्थपर्यले चनया विरोधिपरामर्शप्रतिवन्धेन नुमित्यजनकत्वं सत्प्रतिपक्ष- स्थले हेतदुष्टताप्रयोजकं, नतु निर्णय जनकत्वमात्रं, विरोधिपरामर्शशून्यता दशयामपि कारणविरहेणानुमित्यजनकतया सद्धेतोर्दुष्टतापत्तेः; नापि विरोषि परामर्शज्ञाप्यमानो व्याप्तिपक्षधर्मताविरहः, सद्धेतौ तदसत्त्वेन विरोधिपरामर्श संवलनदशायामाप तस्य दुष्टतानुपपत्तेः ; विरोधिपरामर्शप्रयुक्तव्याप्सिमन- शानं प्रमपम.साधारणे वा सद्धेतुसाधारणदुष्टताप्रयोजक मित्यत्भोऽनित्यदोषा- ·तथा दूषकताबीज समानबल [विरोधि] सामग्रीप्रतिबन्धेन नि- प्याजनकत्वम्, नतु व्याप्तिपक्षधर्मताविरह एव, सद्धतावपि विरोधिपरामर्शसत्ते नियमेन परामर्शन्तरादनुमित्यनुलादस्तस्य नुमिति विरोभित्वं कत्लयति, नतु तेन ज्ञाप्यमानस्म व्याप्त्यादिविरहस्य, सदेता- बपि तस्यानुमितिविरोधित्वादित्यर्थः । नभ्युपगन्तुमते न सम्भवतीलि तमन्यथा ब्याचष्टे ( विरोधी त्यादिना ) "स मानवल [विरोधि] सामग्री प्रतिबन्धेन निर्णमाजनकत्व " मिति मूले सामग्री पदं विरोधिपरामर्शपरम् , प्रतिबन्धपदं नियमपरं, विशेषणे तृतीया । निर्णयाजनकत्वम् - अनुमित्मनुत्पादः विरोधिपरामर्शनियतोऽनुमित्यनुत्साद इति समुदायार्थः नियमभ- व्यापकत्वमित्याशयेन विरविपरामर्शसत्त्वे नियमेनानुमित्यनुत्पाद इन या- ख्यातम् । तस्य- विरोधिपरमर्शस्य। ( विरोधित्वं कल्पयतीति ) एवश्व दूष कतापदं विरोधिपरामर्शनिष्ठप्रतिबन्धकतापरम् , बीजपदश्च कल्पकार्थक बोध्यम् । मूले ( न तु व्यातिपक्षधर्मत विरह इति ) मत्र " दूपकताबीज मित्यस्य भनुपङ्गेण व्याप्तिपक्षधर्मतापिरहो न दूषकत .जमित्यर्थी लभ्यते, सचासङ्गतः, व्याप्तिपशधर्मताविरहस्य विरोधिपरामर्शप्रतिबन्धकताकल्पकत्व रूपदपकताचीनत्वाप्रसक्तेः, अतो " व्व..तिपक्षधर्मताविरह " इत्यनन्तरं विरोधिपरामर्शकली नानु मत्यनुत्प दकल्प्यमतिबन्धकताक इति पूर्ण यमि- त्याशयेन व्याचष्टे (नत्वितेि ) व्याप्त्य दिविरहस्य स्वरूपसतो दोपत्वाप- सत्तरन्यज्ञाप्यमानस्य तथात्वे च विरोधिपरामर्शत्यानुपयोगितया तदसवलन दशायामपि सरप्रतिपक्षतापतिः, भतो नत्वित्यनन्तरं "तेन ज्ञाप्यमान" इति पूरणीयमित्याशयेन न्याचष्टे (तेनेति) 'सद्धेतावपि'- ज्यातिपक्षधर्मतानिरह- - ·सस्त्रनिक्षाभः । २१ सत्प्रतिपक्षत्वात् । एकत्र व्याप्तिमंगज्ञानहारा वाऽस्य 1 दूषकत्वम् । " व्याप्त्यादिविरहज्ञानद्वारा [अस्य] दूषकत्वमाह (एकत्रेति) वाकारो ऽनास्थायाम् । प्राथमिकावश्यकानुमितिप्रतिरोधेनैव तथात्वात् , परमुखनि- रीक्षकत्वेन त (द्विषय] स्याभासत्वामोगाचेति । शून्येपि । एतादृशमूलपतीकानन्तरं पूरयति ( तस्येति ) विरोधिपरामर्शस्ये- त्यर्थः । " सत्पनिपक्षत्वा " दिति मूलस्य व्याख्या 'अनुमितिनिरोधित्वा' दिति । दूषकत्वम् विरोधिपरामर्शम्यानुमितिविरोधित्वम् । एतन्मतस्य दृष्यत्वाद्वाकारमनिर्भरसूचकतया ब्याचष्टे ( वाकार इंति) मनुमिति- प्रतिरोधेन- अनुमित्यनुत्पादानुरोधेन । विरोभिपरामर्शस्य, तथात्वात् साक्षादेव प्रतिबन्धकत्वात् । अन्यथा व्याप्तिभङ्गज्ञानस्योदीच्यतया साक्षाद- नुमित्यविरोधितया च विरोधिपरामर्शसंवलितपरामर्शात् ममममनुमितिसया- । देव, वाधकाभावादिति भावः । परम्परया व्याप्तिज्ञानविरोधित्वं न हेस्वाभा सताया मुपगुज्यत इत्याह (परेति ) प्रथमपक्षे विरोध्यनुमितिसामग्रमा भनुमितिविरोधित्वे प्रत्यक्षप्रतिबन्धकत्वमपि तस्यास्स्यात् , विरोधिज्ञानसाम- मीत्वाविशेषादित्याशंक्य " चक्षुरादेश्व " इत्यादिप्रथमवतार्य फलानुरो- : धेन प्रत्यक्षसामग्या बलवत्त्वमित्यर्थकतया न्याख्यानमयुक्तम् , भिन्ने विषये अनुमितिसामग्रयाः प्रत्यक्षसामप्रीतो वलमत्त्वात् ; भत " एको" त्यादि पक्ष एव व्याप्तिभरुद्वारा व्यातिसापेक्षप्रमाण एव दूमकता सम्भवतीति चक्षु रावेरतथाभूततया तत्प्रतिरोधकत्वं बिरोधिपरामर्शस्य न स्यादित्याशंकमा चक्षुरादेश्चेति फक्किकामवतार्य इष्टापसिपरतया मिश्रा व्याख्यातवन्तः । तत्र विरोधिपरामर्शस्य लौकिकचाक्षुषाद्यप्रतिबन्धकत्वेपि उपनीतभाने मन- नोये चक्षुरादेश्शब्दस्य च प्रतिबन्धकतामां कयंताया अनिवृतः, स्वयम्, विशिष्टनुदी तनभानन्याप्यवधाबुद्धस्साक्षात्मतिबन्धकतया दूषकत्वे निर्भरत .

·२२ , . पक्षरादेश्च नानुमानेन प्रतिरोधः, तदुपस्थितावपि फलदर्शनेन तस्याधिकपलत्वात् । नन्वेवादि. वाक्यमात्रस्य प्रतिरोधकत्वेनानुमानमात्रोच्छेदः, नच ननु विरोधिपराममें यदि निपरीतनिर्णयविरोधी, कथं तहिं सति विशेष दर्शने नयनादिजन्मा पतत्वादिग्रम इत्यत आह (चक्षुरादे श्रेति) चस्त्वर्थः पर्णितत्याचादृशमनिबन्धकत्वानुपपचिशङ्कयेय तादृशमूहमवतारयति (नन्विति) विरोधिपरमर्शः ' तद्विपरीतल्याप्य्वचा निर्णयः । 'विपरीतनिर्णय विरोधी' तद्विशिरज्ञानविरोधी । ' विशेषदर्शने' पतित्वाभावव्याप्त बचा निश्चये, सति चानुमिति प्रतिबन्धकनापादौ । चक्षुरादेश्चे " ति पकारस्यानुमानशब्दसमुच्चायकता न सम्भवति, तस्यानुमानप्रतिरोध्वत्वादत भाह ( चरत्वर्थ इति ।) नानुमानेन प्रतिरोध " इति दोषविशेषाधीनज्ञाने जननीय इत्यादि. (तदुपस्थित.वाति ) विरोधिपरामर्शसत्त्वेपत्यर्थः । तस्य-दोपदिसमयहितचक्षुरादे.। नधिकमलत्वात्-भधिरूपलत्योपगमात् । अप्रतिबद्ध यफलकले,पगमादिति यावत् । तथाच दोपविशेष धजन्यत्वं सा- क्षाकारित्वव्यर कदे प विशेषजन्यज्ञानसाधारणविषयिताविशेषशून्यन्वं वा वि. रेपिपरामर्शप्रतिपद्यतावच्छेदककोदावधिक फलवलेन विशेषणीयमिति (नन्विति ) एवं-बिरोधिज्ञानसाममा निश्चयपिरोपिसे । यद्यपि विरोधिपरमर्शस्य सदभापच्याप्यपच ज्ञानविधयैव शिरोमणिमते प्रतिबन्धक स्वम् , तन्मते मूलस्थसामन.पदनापि साध्याभावव्याप्यवत्तापरामर्शस्य विव- क्षण,यत्वात् । तथापि सामग्रीपदस्य यथाभूतार्थपरत्वाभिमानेनेयमाशडा । वदिवाक्यमात्रस्य-स.ध्याभावबोयकनादिवाक्यमात्रस्य । मात्रपदेनसाध्याना बोधक मानापेक्षाव्यवच्छेदः । प्रतिरोधकत्येन-प्रतिरोधकत्वमसहेन । भनुमानमानोच्छेद गनुमानमालोचोट । दिरोधियेषकदारयादेशानुगि भाव: - ·'सम्मतिक्षथः । विरोधिवाक्यस्य न्यूनवलवे लागायोगः, समानफलखे. प्रतिरोध एव, अधिकबलत्वे नरशिरश्शौचानुमानव त्तेन बाध एवेति वाच्यम;- अगृह्यमाणाविशेषदशायां. प्रतिवादिवाक्येन सर्वानुमानप्रतिरोधापत्तेः । अनुमाना- पूर्व पश्चाहा ऽनुमानांतरेण तस्य न्यूनाधिकवलत्वानिरू- पणात् । निरूपणे वा ऽनुमानधैयर्थ्यापत्तेः । भवं, विरोधि वाक्यमात्रस्य समबलत्वाभावात् । उक्तं. हि व्याप्तिपक्षा धर्मते बलमिति । प्रत्यक्षादेलिंगभावेनैवानुमान: प्रति-- 1 अथ व्याप्तिपक्षधर्मते अदि वरं कथं ताई प्रत्यक्षादेः प्रतिरोधकतया. कमायामपन्यास इत्यत आह (प्रत्यक्षादेरिति ) त्यनुत्पादप्रसङ्गः। न्यूनपलत्वे-अग.तोक्ततया निश्चितत्वे । लक्षणायोगः-प्रतिरो भाप्रयोजकतयासमानबलत्य ये गः । गमानमलत्य-अनासक्ततयाऽनिश्चितत्वे ।। "प्रतिरोधः" इष्ट एवेति शेषः । अविकालत्वे, गालोक्ततया निश्चितये । शौचानुम,नवत्- शौचानुमानस्मेव । तेन-विरोधियोधकशब्देन । बाधः-वि- रोधिनिश्चयजननम् । परार्थस्थले मध्यस्भस्य पक्षे साध्यमिव साध्यतदभा वग्राहकम.नयोराभासत्वं सन्दिग्ध, नतु कुनाप्यामासत्वगनाभासत्वं वा नि. श्चितम् । प्रमाणान्तरेण तनिश्चये साध्यस्यापि प्रमाणान्तरेण निश्चयसम्भवा, द्विवादपर्यवसानापतेरिति समानवलतया प्रतिपादिशब्द. मतिरूमध्यादेवानुमा नमित्याह ( अगृयमाणेति ). दीधितौ (तहति) तह कथं प्रतिरोधकतया कथायां प्रत्यक्षादेरुपन्यास इत्यत्ययः । अनुमान एव तादृशमलसत्त्वादिति गापः ।, :

·. यतु वि. रोधः, कथायां , तदुपन्यासानईत्वात् रोधिव्याप्ययस्या 5 साधारणत्वात् संशयजनकत्वं ना हेतुमाह (कथायामिति) प्रत्यक्षस्य स्वरूपसत्येन गोषकत्वात् , रोिभिजायमात्रस्न नमित्त,वरोधेिसात्, बोध्यामावव्याप्यववानिर्णयनैव धान्नोधप्रतिरोपाचेति । 'म " प्रतिरोध: "- प्रतिरोधकतया प्रत्यक्षादेपन्यासः । पोषितो (अत्रेति ) न्याप्तिपक्षमर्मत.यां ज्ञायमानस्वरूप लिजमार- मपुरस्कृत्य मत्यक्षशब्दयोः प्रतिरोधकतया ऽनुपन्यसनीयत्व इत्यर्थः । गुरु ( तदुपन्यासानहत्वादिति ) लिङ्गभावानापन्नप्रमाणस्यानुपयुक्तो- न्यासकत्वादिति भावः। हेतुपूरमेन तदुपन्यास.नपयोगिलं व्यवस्थापयति दीक्षिता ( प्रत्यक्ष स्मेति ) स्वरूपसतयेव- स्वज्ञानमनोस्येव ( धमलादिति) तथानोपन्या 'सस्म परज्ञानमेव फलं, प्रत्यक्षपमाणस्य च योदे ज्ञानमेवानुपयुक्त, तदा क उपन्यासोगयोग इति भाव । ननु प्रत्यक्षस्य ज्ञानानपेक्षस्य भोधकतया तदुपन्य सस्य विरोधिज्ञानसामग्रयसम्पादकत्वेपि आदिपदयापशब्दस्य ज्ञात- व बोधकतया तदुपन्यासस्य विरोधिज्ञानसाम।सम्पादकतया उपयोगित्वं दुर्वारमेवेत्यत आद ( विरोषिवाक्यमात्रस्मेति ) विरोत्रिवाक्यज्ञानमात्रम्ये- त्यर्थः । मात्रादेन कारणान्तरसाहित्यव्यवच्छेद । (अविरोधित्वादिति ) सन्मात्रस्य विरोनिबोधसामग्रीत्वविरहादिति भावः । तथापि कारणान्तर सहितमानस्यैव प्रतिरोकोपयोगितया उद्भावनसार्थक्यमित्यत आह (बोध्येति) तभाच माप्यवत्तापरामर्शदशायां विरोधिवाक्यज्ञाना दिसत्वेपि तदभावव्याप्य बत्तानिश्चयामावघटितशाब्दसाममयाः कश्चिदप्यसम्भवेन मितभावानापन्न कन्दप्रमाणोपन्यासो न निरोथियोभसामग्री सम्पादयनीति न विदुपयोग इति भामः।

·सत्प्रतिपक्षमन्धः । २५ दूषकतायीजमिति । तन्न, एकैकं हि सत्प्रतिपक्षं, ना विशिष्टम : तादृशं च न संशायकम् । अनुमितिद्वंयस्य प्रामाण्यग्राहकाप्रवृत्ति कताबी- जमित्यन्ये । तन्न, परस्पर प्रतिबन्धेनानुमितरेषानुत्पत्तेः । रनकोशकारस्तु मत्प्रतिपक्षाभ्यां प्रत्येकं वसाध्या- नुमितिरसंशयरूपा जन्यते, विरुद्धोभयज्ञानसामग्रयास्संश यजनकत्वात् । संशयद्वारा चास्य दूपकत्वम् । नच संश . इदमुपलक्षणम्; पक्षे साध्यं नास्तीति वाक्यस्यानुपूर्वी विशेषप्रकारेणैर ज्ञ नं पक्ष साध्याभाववत्त वाहिविरोधबोधस.मप्रे घटकम्, त,दृशश्च श.नं प्रत्यक्षात्मकं त दृशवाक्यप्रयोग.देव सम्पद्यते, नतु सध्याभावप्रम पकशब्द विषयः पक्ष इत्याकारकतदुपन्यासादिति न कश्चिदपि तादृशोपन्यासस्य प्रतिरोधकतेत्यपि सायम् । मूले ( एकैक मात ) " एकैकम् । प्रत्येकहेतुवृत्तितत्तल्लिगताब- च्छेदकावच्छिन्नम् । सत्मतिपक्ष- सत्प्रतिपक्षविधया दुष्टव्यवह.र.वषयः । नतु, विशिष्टम्- हेतुप्रतिहेतुस ध रणरूपारच्छिन्नम् । (तादृशश्च न संशाय- कमि ते ) संशायक:या दुष्टताबीजत्वे त.दृशदुष्टव्यवहार नुपपत्तिरित्यर्थः । रिधिभ.नसामग्यारसंशयविधित्वे संशयम..च्छेदप्रसङ्ग इति प्रकरण- समो विरोधिभानसामग्रोविधया संशयरूपामनु मत मा प्रति सीत् । 'विरोधिविषयकत्वेन बाधवत्तदभावव्याप्ययत्त निश्चवाय प्रतिबन्धकत्वं दार- मिति शकत (नच संशयरूपा नानुमिति.रत्यादिन. ) व.धबुद्धे पधिविष- यकत्वमानं न प्रतिवन्धकरवे तन्त्रं, किन्तु नियतमाम.ण्यफले सति विरो- ·यरूपा नानुमितिः, बोध येत्र विगेट्युपग्धितेरनमितिमाम- ग्रीविघटकत्वेना वधारणात; अन्यथा बाधेप्यनुमित्यापत्ते रिति वाच्यं । अधिकबलतया बाधेन प्रतिबन्धात् । तुल्य बलादनुमितिरस्यादेव, सामग्रीसत्त्वात् । साध्याभावबोध स्यच तत्र प्रतिबंधकतं, नतु तद्वोधकस्य नयनादेः । प्र. सेकं निर्णायकत्वेनावधारितात्कथं संशय इति चेन्न:-पत्ये- कादि ज्ञानमुत्पाद्यमानमर्थात्संशयः, नतु प्रत्येकं संशयजन कत्वमिति मेने। तन्न, विविषयकतम् , सत्मतिपक्षत्मले चोमयन्यायवताज्ञानयोरेर म.म.ण्यनि- अयानानुमितिप्रतिरोध इति सम.धते ( अधिकपलतयेति ) ननु प्रत्यक्षे समानरसमाधाभावग्रहसामप्र संशयानुपपत्त्या अविरोधिन्यास्ताम् , अनुमिती तस्याः प्रतिबन्धकले का अतिरित्यत आह (साध्याभ.वयोषस्यचेति) साध्याभावनिश्चयस्यैवेत्यर्थः। तर - अनुमितौनयनादे' रित्या- दिना विरोधिपरामर्शपरिमहः । नवनमहणं दृष्टान्ताम् । मान.भावादिति पूरणीयं ( प्रत्येकमिति ) एकैककोरिनिश्चयजनकत्वेन यधारित परामर्श दित इत्यर्थः । (क संशय इति ) संशयत्वावच्छिन्नं प्रति परामर्शस्य हेतु- सायाः क्वाप्यक्लप्सत्वादिति भावः। सशयत्त्वस्य जन्यतानवच्छेदकत्वेपि त- सत्प्रकारकज्ञानत्वावच्छिन्नोत्पचिनियामकसामग्रीत एव सर्वत्र संदायः, प्रत्ये- कोटिभानसामग्रमासंशयत्व वच्छिन्नजनकत्वंतु प्रत्यक्षस्थलेपि नास्तीत्यह ( प्रत्येकादीत ) तथाच तत्तत्प्रत्येकमाघ्यकानुमित्तित्वस्य निश्चयसाधारण- स्प तत्तत्साध्यव्याप्यवत्तापरामर्शजन्यतावच्छेदकत्वेपि तद्वरितसामग्र समाजा संशयानुमि विनिमत्यू हैवेति भावः 1 भगृहीतामामायाले सति विरोष. विषयफत्वमेव बाधप्रतिवन्यकत्वे प्रयोजकम्, नत निश्चितप्रामाण्यकत्वसहि तमित्याशयेन धवनि (तनेति) + - ·सत्मतिपक्षप्रन्थः। २७ रत्नक शस्तानमभिप्रायः- एकभर्मिकाविरुद्धानेकमकारकनानाधर्मिकैकविरु- दविरुद्धन नामकारकजानत्यादिवटेकनिकविरुद्धानेकपक.रफज्ञानत्यरूपं संश यत्वं न जन्यतावच्छेदकम् , तत्तद्धर्मिकतत्चत्मकारकज्ञानत्वप्रयोजकसमाजम योज्यत्वात्समाजस्य । रत्नकोशकारमतं परिष्कर्तुमारभते दीधिनी " रत्नकोशकृता "मि- त्यादिना । संशयत्वं यदि किञ्चिजन्यतावच्छेदकं तर्हि तद्घटितसामग्रीत एव संशयत्वावच्छिन्नोत्पत्तिरिति निममसम्भवेप्यनुमितेसंशयत्वं न सम्भ- चति, भनुमिति सामग्रीघटकस्य परामर्श,देः कस्यापि संशयन्नावच्छिन्नाजन फत्वात् , पतसंशयत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वाभावं मूलकारोक्तं प्रतिमन्दि- सूचनेन दृढयति (एफर्मिकेति ) · अविरुद्धानेकप्रकारके ' त्यस्य द्वन्द्वा परं श्रूयमाणंज्ञ,नत्वेन सम्बन्धः । प्रकाराशे संदायत्वघटकविरुद्धत्वविपरीत विशेषणपटितधर्मस्य अन्यतावच्छेदकल्पप्रसक्ति प्रदर्य धर्म्यशे तद्घटकैकत्व विपरीतविशेषणघटितस्य प्रकारांशे विशेषणानेकत्वविरुद्धैकत्वविरुद्धाविरुद्ध- नानात्वभेदेन भिन्नस्य तद्धर्मद्वयस्य तथ.त्यापत्तिमपि सूचयति ( नानाधर्मि- केति ) एकत्वस्य प्रकाश विरुद्धत्वाविरुद्धत्वयोन नापदार्थे प्रत्येकमन्वयः। न जन्यतावच्छेदकम् "- कस्यापीति शेषः । नन्वेवं क्वचिज्ज्ञाने सश-- पत्वं कचिन्नेत्यत्र किनियामकमित्यत आह ( तत्तद्धमिकेति) पर्वतादिधर्मि केत्यर्थः ः । (तत्तत्प्रकारकेति) वड़िवहयभावादिप्रकारकेत्यर्थः । (प्रयोज. फसमाजेति ) तदवच्छिन्ने त्पत्तिनियामकसामग्रीसंवलनेत्यर्थः ।" समान- स्म ". पर्वता.दकिवदयादिप्रकारकत्वतद्धर्मिकवयमावादिप्रकारकत्वयो- वैशिष्टयस्म । तथा चैकमात्रकोटिमानप्रयोजकसामग्रीदशायां यज्ञानं खा- मते तत्र तत्कोटिप्रकारकत्वे विरुद्धकोट्यन्तरप्रकारकत्ववैशिष्टयप्रयोजकस्म तरकोटिप्रकारकत्वप्रयोजकसामग्रयां कोट्यन्तरप्रकारकत्वप्रयोजकसामग्रीवैशि ट्यस्प विरहाद्विरुद्धकोव्यन्तरमकारकत्वनिशिष्टतत्कोटिप्रकारकज्ञानत्वरूपसं- - । .

·२८ गदाधरये रुचि द्वरोभभ नस्यापि तत्पयोजकाधीनत्वात् । नीलेतरघटलपटत्व प्रकारकज्ञानवैध मकविरुद्धानेकपक रकान्यज्ञान नत्वादिवर सशयान्यज्ञान लादिनिश्चयत्वमपि न जन्यतावच्छेदकम् , तचत्तमोजमविरहादेव तद्व रहाद्युपते । शयत्व विरह , कोटिद्वयमानसाममयत्तरश्च यज्ञ यते तत्र तादृशप्रये जकवैश टयसत्त्वेनैतादृशसशयत्वमिति सशयत्वस्य जन्यतागवच्छेदक्त्वपि सनिबम निर्वह इति भव । गनु के टद्वयावग हिज्ञ नवमात्र न सशयत्वम् , तस्य समुच्चयसाधारणत्वात् किन्तु एककोट्यगे अपरकोट वर ध वाहिलसहितम्, ताहशत्य कोटेद्वयभानप्रयोजकसवरनमात्र न निमामकम् , तत्सत्त्येप समु चमे समयत्वामावदिते सशयत्वप्रय जकमन्यदेव किश्चिदुपग तव्यम् , या क्वचिदेव भयावग हिज्ञ ने सशयत्वमिति नियम इते तस्यैव क यताव च्छेदक सशयत्वमावश्यक मत्यत माह ( क्वचि देते) उभयपक रस इन शेष । तथ च विरधभानस्या समप्रकोटद्वसप्रफ रकज्ञ नतित य इत्यर्थ (तात्रय जकाध नवादाते) भय यवतवज्ञान भाव दिघ टेतविराधम न प्ररोजकालतसामनय-तरस्य करिकत्वप्रयोजस्व दित्यर्थ । नथ च तत्स वसनस्परिधम नपाट त सत्ता'नकाय समुबत्यो तद्विरहादेव सशयत परह इति भव । उक्तयुक्तिभिन्सशयत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्व- खण्डन वन्तुगतननुरद्वय, वलुतसशयत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्यपि तस्य भर्मित वच्छेदकमकारकज्ञाननन्यत बच्छेदस्ताय एव म्वाकरण यतया मत्य- भस्थले यथा तत्तदभ वाक रफनानस म द्वयसहितर्मिज्ञ नरूपसानम्र स शय जनपति तथानु मेति थरि तादृशमन नत्मक्स ममचा सशयजनने न किधिद्बाधकम् । ननु माम् उशयत्व जन्यत वच्छेदकम् , तभरि निश्चय त्व वच्छिपहेतुभूतासरामर्शदत कथ सराय नु मतिरत्याशङ्कम निश्चयत्व- स्याप जन्मत वच्छेदस्व निराफरोत (नरेनरेति ) यथा घटे नररूप- .

·सानियक्षमन्थः। एवञ्च तुल्यबलाभ्यां विरुदोभयसामग्रीभ्यां जायमानं ज्ञानमत्सिंसयरूपं भवति । बद्भेद.त्मकनीलेतरत्वप्रयोजको घटे नीलोत्पादकसामग्रीविरहः, घटत्वप्रयोज- कञ्च घटत्व वच्छिन्नहेतुदण्डादिघटितसार जन्मत्वम् , तत्संवलनाधनि नी- लेतरत्यघटत्वयोस्संवलनमिति तदेव नालेतरत्वविशिष्टघटत्वस्य नियामकमिति तस्य किचिजन्यतानवच्छेदकत्वेपि कस्यचिदेव घटस्य तथात्वमिति नियमः. एवं पटादेशाने घटत्वप्रकारकतानिरहः तत्पूर्वकालीनघटत्यप्रकारकत वच्छि- भजनकघटत्वज्ञानादिघटितसामग्रीरूपतथात्वप्रयोजकविरहप्रये,ज्य इत्रि ज्ञान त्वप्रयोजिका तत्पूर्वक लोनसाम.न्यसामग्री घटत्वप्रकारकत्व वच्छिन्नोत्पादक सामग्रीविरहश्चेति द्वयोस्संवलनं घटत्वाप्रकारकत्वज्ञानत्वयं संकलनप्रयोज- कम् , तदेव जन्यतानवच्छेदकस्याप्येकविशिष्टापरस्य प्रयोजकम्, एवमेक भर्मिकाविरुद्धानेकप्रकारकत्व सवलितनानासामग्री प्रयोयम् , तद्विरहप्रयोज्य स्तद्विरहः, तत्संचरितज्ञ,नत्वप्रमोजकप्रये,ज्यं तद्विशिष्टज्ञ नत्वमिति यथा तस्य जन्यत.नवच्छेदकत्वेपि नानियमः; तथा निरुक्तनिश्चयत्वस्य प.त्यर्थः । यद्यपि तत्प्रयोजकसमाजनियाम्यस्य जन्यतानवच्छेदकतायां एक- मिकाविरुद्धनान प्रकारकज्ञानत्वमेव पूर्व दृष्टान्तीकृतम् , तथापि तत्र साम- ग्रीरूपप्रये,जकसमाज नियाम्यत्वमेव, नतु सामग्र. विरहसम.जनियाम्यत्नम् , निश्चयत्वेच तादृशमेवेति प्रकृतसाम्याय दृष्ट.न्तान्तरानुसरणम् । तत्र प्रथमे तजनकस,मप्र यम व संवलनस्य तद्वदन्यत्व विशिष्ट प्रोजकता, द्वितीये त. दवच्छिन्नजनक सामग्री वरइसंवलनस्य, तृतं ये तदटक नानाधर्मावच्छिन्न देतुभूत नानासामग्रीसंवलन परहसवलनस्यति, उपरे पर निश्चयत्वसम्योत्क- व्यमिति ने मम् ( एवचंति ) संशयत्वनिश्चयत्वया ज यानवच्छेदकत्येचे त्यर्थः । तुल्यबसायाम्- परस्परकार्याविरोधिनीभ्याम् (संशयरूपं भवतीति) , .

·तथाच समवलपतिपक्षसवलनस्पले तुल्यनलकोटिद्वनानुमिति सामाभ्यां में शयानु मति जन्यत एवेति भाव । मम क्लप्त वरोधभासक विरोध वगाहि परामर्शघटेत सामप्रयभावा विरोधो नभासितु मटे, तर च कथसशय इति चेन्न, सत्मतिपक्षता- दशाया केटिद्वय नश्चय नुत्सादस्योभयव दिसिद्धतय, तन्नाह म परस्परज न्यकाये विरोध्यनुमितिस मग्रयो प्रतिबन्धकतापेक्षया विरेषभानप्रतिवन्धका भाव सहक रेण विरोध विषयकस्य पि परामर्शस्य निरोधभानप्रयोजकत या लाघवेन क्ल्पनात्, अनुप स्थितस्य विरोधन्य प्रकारतया मनासम्भवपि विरोधसम्बन्धेन एकशे परस्य प्रकारतयैकके टसम्बन्धनिष्ठसंसर्गताया कोटयन्तरविरोधात्याऽवच्छेदकतया वा भानोपगमात् । अन्यथा मत्र कोट्यो नाविरोधग्रह नवा विरोधस्य पस्थिति वर्तते तत्र सामग्रीसमाज त् प्रत्य क्षात्मककोरिद्धयनिश्चयस्य दुरत्वात् । मय यत्र कोटयो नविरोधग्रह , अथर मागे विरोधसम्बन्धेनक कोटि विशिष्टापरकोटे विरोधविशिष्टसये गादिसम्बन्धेन च कोट्ये वाभ- अह , सत्र कभच्चिदपि विरोधम नासम्भवेन एक्दा प्रतियेगि तदभ वनिश्च यरूपानु मति जीयतामितिचेत् । प्रत्यक्षत्थरेप्येषोऽनुयोगस्तुल्य । भम धर्मिणि सशयान्यतद्वत्त ज्ञान प्रत्यव्याप्यवृत्तिव ज्ञानाभाव विशिष्ट तद्विरोधिभर्नपचाज्ञानसामीप्रतिबन्धिांत दर्शितस्थले परस्परविरो- भेन तत्तदभावयों ने प्रत्यक्षनिश्चयोत्पति, प्रत्यक्षानमित्यादिसाम्प्रणाचा सुगतरूपेण प्रतिभक्त प्रल्पनासम्मवार, अनुमितिस्थले विरोध्यनुमिति सामग्रमा प्रतिवन्धकरवे पसनीये सामान्यत्व न प्रतिरध्यतावच्छेदगर्भ निवेश्यत इति क सशयानुमितियालेति । अत्रार्चिना , सशयत्व न विरोध वगा हतानियतम् , तथाहिन्यथा म्याकक समिजिन्ने साक्षासमोति प्रतीते विस्तारिष मनु- .

·समातिपक्षमायः . " . मिनो म्यापादनामीति प्रजोतेरनुमित्य.पत्यो स्साध्यापाद्ययो विपयताविशेषश्च दुरपक्षवः, तथा सन्देा.त्यनुव्यवसायबलात्संशयेपि कोट्यशे दिलक्षणविषयता निष्प्रत्यू वेति तत्प्रतियोगित्वमेव संशयत्वम् , तस्य विरोधानवगाहि ज्ञान- साध.रण्ये न किञ्चिद्ध धकम् । नच तादृशप्रतीते विरोधावगाहि समानध- र्मिक ततदभावावगाहि ज्ञानत्वावलम्बनतयैवोपपत्ते विषयताविशेषे कि मान मिति वाच्यम् , क.चत्तंशये विरोधस्य सांसर्गिकविश्यत.याः प्रमाणान्तर रहिताया उक्तातिप्रसवारण य सामग्रीप्रतिवन्धकतायाश्च कल्पनामपेक्ष्य.ला- घवेन कोटित ख्याविलक्षण विषयत.या एव कल्पयितुं युक्तत्वात् । साच प्रकारतामेदः। तदन्यैववा, कोटिविशेष्यकसंशयसाध.रण्यानुरोधात् । नच. तादृशविषयत.निष्ठं वैलक्षण्यं दुर्घटम् , अखण्ड प.धेरपसिद्धान्तकलितत्या-- दिति वाच्यम् ; एव सति विषयतात्वत्प्रकारत त्यादीनामपि विलयप्रस न. बहुतरासामञ्जस्यात् । अस्तुवा- एकर टि.विषयकत्वावच्छिन्न विरोधिकाट्य-- न्तरविश्यकत्येन ज्ञाननिरूपितत्वमेव समुचयविषयताव्यावृत्त स्तद्विशेष. संशय एव तत्तको टविषयकत्वयोमिथे.वच्छयावच्छेदकभावोपगमात् । ताह- शविषयत.शालिबुद्धौच मणिमन्त्रादिन्यायनैव के.बारल्याप्यवृत्तित्व ज्ञानस्य, प्रतिवन्धकत्वमास्थीयते, नातस्समुच्चयदशाया संशयापत्तिः । एव कास्यशे. औत्कट्यरूपसम्भावन,त्वमपि विपयताविशेष इति ध्येयम् । नचैवमर्थसमाज सपबाधकेन संशयत्वस्य कार्यतानदच्छेदकन्व व्यवस्थापनं दीधितिकृतौ विरुष्यते, मामग्रीद्वयमसाजन्य तत्तत्माम प्रयो- ज्यकार्यतावच्छेदक द्वयसामानाधिकरप्टमात्राये जत्वात् कार्यतावच्छेदक- विपयतयो स्वच्छेद्यावच्छेदकभावादि प्रयोजकत्यासम्मलेन तत्समाजादपच्छे यावच्छेदकभावापन्न विषयता विशेषरूपसंसयत्वानिर्ष हात् । तादृशविषयता विशेरस्य समुच्चयसाधारभ्यविरहेण विरोधानदाहि ज्ञ नमाधारण्यानुरोभेन. क ·. अतएवाहत्यैव विप्रतिपचिजन्मान समयमामनन्ति । परनपनीयम फोटिनयभानसामग्रीसवलनस्य विरोधम सम्मामग्रोमनपेक्ष्मा पेय वा तत्प्रयोजकत्वस्यासम्भवदुक्तिकत्व चेति वाच्दम् । विरोधावगाहित्व सहितको रिद्वय वग हित्य मरायल मात प्राचीन सिद्धान्तमवलम्ब्यापाततस्तजन्यता नवच्छेदक्त्वाभिधानात् । अवमपि संशमानुमिति व्यवस्थापन मशक्यम् . विषयता विशेषरूप ससयो परामर्तादिघटित नुमिति सामनचा प्रयोजकत्व कसकाभाव दिति भन्न, अरोधज नमनपेक्ष्य स मम सम जा देकदा- एकामणि तदभावो भय निश्चयानुमित्यनुदयात्साय नुमि तमिद्धौ अन्य प्यक्तित्व ज्ञान भ वसहि तयो प्रत्यक्षसामग्रयो रिवानुमिात साममधोरपि सशयत्वावच्छिन्नोत्प.चे प्र- मोजकत या भवर्जनीयत्वात् । नच सशयत्वापट.भूता या निश्चय यविष मता तस्या संशपच्याउये सशयसामप्रया स्तदवच्छिन्न पते प्रतिबन्धक दत कल्पनीयम्, सशयसामग्र त्वच प्रत्यक्षानुमिति सामांसधारणा नकाम- त्यन्पाप्यातत्व ज्ञानाभाव वैशष्ट वेरोधिकोव्यनुमिति सामग्रय प्रतिबन्ध मत्वे कल्पनाये अनु मतित्वम्यैव तत्सतिबद्ध्यतावच्छेदकत्व मुषेयते, लाघ- बाद, नतु निश्चयत्वस्यति न संशयानुमि ते सम्मव इति वाच्यम् । प्रत्यक्ष मशयस्य ताहर विषयत शालिव व रणाय तदरच्छिन प्रति सशमे पधायक ता विशिष्टत्वेनैव सामाया प्रतिबन्धकत्वकल्पना चद्रपस्य च सशयानुमिति सामग्रीसाधारणतया तत्त्रतिरन्धक्तान्तराकल्सनादिति वदन्ति । "अतएव"- तुल्यबलसामग्री समाजा त्मत्यक्षस्येव परोक्षस्यापि सश अन्योत्पत्तों व मकान मादेर । "भाहत्यैव"- साक्ष देव । विप्रतिपतिवाक्य तो जन्म यम्य स्व भूत शान्दवेधात्मक सशयमपि वदन्तीत्यर्थ । ननु सम्मानक्लद न्यनाधिकबल्व वा सासमया कश सत्यापीय मत्यत ( फलवरकल्पनीयश्चेति । सामग्रीसबरनाथले आह ·समतिपक्षप्रन्यो। । न्यूनाभिकसमबलभाव', सस्यामपि पीतत्यशुक्लत्वस्मृतौ सधसिनि शंखे सति दे,पविशेष पतत्वत्यैयाऽसतिय शुक्लर स्यैव, दरस्थे च धर्मिणि भसति विशेषदर्शन स्तृतयोरेव कोट्ये: सतिच एकत्या एर मयनेन ग्रह्णात् । फलानुत्पस्या न्यून,धिकपलमावः उभयोः फलेपत्ता समपरभावो ऽधार- णाम इत्यर्थः । एतदेव विशिष्योदाहरति ( सत्मामति ) (पीतस्वशुक्लस स्मृतानिति ) " सरिपवर्तिनि " " शंख " इत्याभ्यां विशेषणशानविंशे प्येन्द्रिय सन्निकर्पघटित तदुभयविशिष्ट प्रत्यक्षसामग्रीसत्वं दर्शितम् । “दा- पविशेष " पीतद्रव्यसमरधानरूरे " पतित्वस्यैव ग्रहणादित्यप्रिमेणा- न्ययः । तमाच फलबलात् श्वेत्यादिशैकिकप्रत्यक्षसामनीतो दोपविशेषोष हित पतित्वशुक्लत्वभावाद ग्राहकसामग्रथा बलवत्त्वमिति भावः । दोषनि शेषासत्त्वे उपनीतभानस,मप्रयपेक्षया लौकिक सन्निकर्षघटित विरोधिग्रह सामचा बलवत्त्वमित्याह ( मसातेर शुक्लत्यत्वे ) . वि पा समवभः- नस्थले उपनयमाटत सामग्रीदयस्य तुल्यनलवनाह ( दूरत्व इति ) घ. मिणो दूरस्थत्वे असति विशेषदर्शने विद्यमानको टेरपि न झौकिकसामग्री दूरत्वदोषस्य विशेषादर्शनसहितस्य लौकिक, परोभित्लादि.ते लौकिकस ममी विघटनान दम्पल विशेषादर्शनयोरनुभावनम् । “ स्मृतयो " रित्युपनय सम्पादनाम स्थाणुत्व तदभ,वायोः । विशेषदर्शनघटित सामप्रचा बलवत्त माह (सति चेति ) " सातेच " विशेषदर्शने । “ए- कस्साः " गृहीतविशेश्याः कोटेरेव । " नयनेन ग्रहणात् "। भवन प्रायविपरीतविशेषरशनस्पैर प्रतिबन्भकत्वं नतु सामप्रया इत्यामम् । कोटपो॥ ननु कोटिद्रपमासक सामग्रीसमाजादेर रेत्संदायः तदा संस्कार प्रति निर्णयत्वेन हेतुतमपि न संशयाकार स्मरणवारणसम्भवः, प्रत्येक दभारगोचरनिश्म जन्यसंस्कारद्वम संबलनाउदुत्पनी बायक,भ,यादित्य.स.

·गटाधराये भयमुद्बुद्ध भ्या विरोधिसस्कराम्पा स्मरणमपि सशय त्मक स्यात् । किं नस्या यदि र नामवनाथ , यन गुरुगा प निश्चय वेन सस्क रजनक- लमुपेयते भवता । गम रिधिनो निर्णय अनुमितिप्रतिनन्भक विरो धत्वच सहानवस्थायित्व साध्याम वस्येव तद्वयाप्यस्य पोत चेत् । यदि वातुनो विरोभिनो निर्णयस्तभा, कथ वर्हि पक्षत वच्छेद द म्त दशस्य निभये अमानुमिति । . वाच्यम् । " "मेन ) इते ( भयेवमिति) ( उद्बुद्धाभ्यामि ते ) नचोरोपकस्य फलैकोग्नेय तमा एकदा विरद्धकोटिद्वमे द्वोपफ क्सना न्न नुसावरत नियतोहायकसम्बन्धि वस्तुविशेषज्ञानादीना मनुगतरूपेणैव कारणतया क्लसत्वाचा धकद्वयसमवधानन्देव द्यत्र तत्रैन पत्ते सम्भव त् । मनु- भवविरोधपिरहे इष्टापचिम ह (किं नस्यादिति) अनुभव मेरोधम्य पि स विगादतया ( मदेति अनुभव विरोधेन । भवतेत्यनेन परस्परसामग्री प्रतित्र-भकताकल्पन मन्तरेण तवा सामाफ रस्मरणवा रण न सम्भवत ति चितम् । नाभबुद्धे रस्वन्तान्योन्य भ व वत्ताभासाधा- रणविरोधिपकारस्त्वेनैव प्रतिबन्धात , तथात्वच विरोधिपरामर्शस्य पीति मलोक्तसिद्धान्त पयितु मारहते ( भमेति ) तद्विरोधिन्य तदभावन्याप्य- त्व स्वव्यापक तस्वरूप वा । स्वसपरतत्वेन न सर्वसाध रण मित्यत उक्तं (सहानवत्या येत्वमिति ) विरोधस्य विषये उपल्क्षणत्व विशेषणत्वति विकल्प दपयति (यदोत्यादिन ) 'तथा'- प्रतिवन्धक (पक्षतावच्छेद कादेति ) इदन्नायवच्छिमहूदादिरूपपक्ष वैशेषणस्य हेतुत्वेनाभिमतस्वया। " ताहास्य "- वन्तुगत्या वयादिषियोधिन । निश्चये अमानुमि ति -निर्णयाधौना अमानु मनि । भरनं त्यर्थ । तर जनजानस्यैगे तपतिवन्धक्त वच्छेदकाकान्तत्वादितिभव । यद्यपि जलमय गदे विरोधा तवाहिज माया तदनन्टिनपभावगाग्न्यिा म्नल्लिङ्गिाश्चाय बाहे ·सत्प्रतिपक्षगन्धः प्रसनः . भय विरोधित्वेन ! तदा तदग्रहे नेह साध्यमित्यादिनिर्णयेऽप्यनुमिति मथ विशेषदर्शनं विरोधिबुद्धिप्रतिबन्धकम् , कथमन्यमा तदन- न्तरं न अमसंशयानिति, चेन्न;-सत्यपि शुरुत्वादिव्याप्यदर्शने शंख दी दुष्टेन नयनेनः पीतवादे रदुष्टेनच पीतत्वादिव्याप्यवतानिश्चये सा. नित्य, धनुमितेरपि पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने जलमयत्व भ्रमदश.या मनुप पत्ति :रस्ति, तथापि जलमयो रहिमा नित्याद्यनुमितिस्थले प्रतिवन्धक. नेपत्येन तथाविधानुमितिमैत्रे.च्छेद इत्यभिप्रायेण तावदानुसरणम् । (अथ सिरोभित्वेनेति ) “निर्णयस्तथे " त्यनुपज्यते । तदग्रहे '. वहृयभा- पादौ बयादे विरोधाग्रहे । ( अनुमितिप्रसा इति ) तभाच बढ्न्यमाघ- त्वाधवच्छिन्नावगाह निश्चमत्वेनैव विशिष्य नाधवुदेः प्रतिबन्धकना- गाच्या, तच्च न विरोभिपरामर्शसाधारणमिति भावः । इद मुपलक्षणन् , अनुगततदधिकरण,वृत्तित्व सानिधानच्छिन- उकारकनिश्चयत्वेन विरोपित्वे.१ म्यव्यापकतत्सामानाधिकरण्यरूपन्याप्तयव हि गिरोधिपरामर्शत्य तद्रूप.नाक्रन्तनया तादृशपरामभ्यां संशय. नुमिति एवं तत्सम्बन्धेन तदधिकरण, वृत्तित्वावच्छिन्नम्न तत्सम्बन्ध,वगाह ज्ञाननेव विरोधीत सम्बन्धविशेषनिवेशस्या रदयकता विशेषणताविशेषादिसंसर्गक अ.घ.भाव विज्ञान सम्पन्धान्तरावगाहि विरोधि- परामर्शयो र्नानुगतरूपेण प्रतिवन्धकतामम्भव इत्याप चोर यम् । ननु माहापबुद प्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपाक,न्तत्वं चिर पिपरामर्शस्य; तभापि न संशय नुमित्यवसरः, स्थाणुत्वाभ, वव्याप्यकरादिम.नय.मत्यादिनि- भने स्थाणुत्वादिप्रत्यक्षम्रमसंशयानुदया तद्विशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति तद भानन्याप्यवसानिमयतेनप्रतिबन्धाताया भावश्यकत्वादित्य.शकते (भथे.त). (शुक्रत्वादीति) पोतत्यामानादीत्यर्थः । दुटेन'. पित्तादिपितेन. (ोतवादति ) शुन्य भ व दीत्यर्थः । नन्दं नश्यत्वं प्रनिन्दय- जनने बाधकामायः , ·सत्यति शुमनाहात् , स.ते च विशेषदनि कानापनीतभानानुदयात्, दूरतः प्रमितस्य स्थाणुत्वादेः शाखादी करादिनभणामहात् तस्या- विशेष एव तस्य प्रतिबन्धकल मिति । माहुः- अनुमतकार्यकारण, विशेषगं देसमित्यामहा उपनातम.न निश्चय विशेषासंग्रहं प्रदर्य पयति (सतिचेति ) " विशेषदर्शने ". विरोभिव्याप्यदर्शने । ननु प्रथमस्थग नुरोधेन दे.पविशेषामन्य द्वितीयानुरे धेन च ौकिकसन्निकर्पाजन्यत विशेषगं देय मेत्यत आह (दूरत इति ) " प्रमितस्य "- फरादिनमात्मा- मनमापकलौकिकसन्निकर्ष श्रयस्य । एतेन कर,दिनमदशायामपि दूरत्वादेन स्म गुत्व.यमह इति सदा निराकृता । (भमहादिति) तमाच लौकिकतानि- कर्या जगत्पनिवेशे तत्र स्थाणुस्वादिप्रत्यक्षापचे स्तनिवेशो न सम्भवतीति भावः ( स्थल विशम इति) ययहयक्तिमत्त्वे विशिष्टवुद्धिर्नजायते तद्वय- तेरे विशिष्टवुद्धित्वावच्छिनम्मति प्रतिबन्धात्वं वाच्ममित्यर्थः । तथान कोट्य तरविशेषदर्शनसहित विशेषदर्शनल्लतीनां प्रतिबन्धकस्याकसनात्संश वानुमिति निमत्यहनेतिभावः । कविलोकिकसन्निकर्षजन्मज्ञाने दत्वादिसह कृत तदभावमाप्यभ्रमस्य विरोधिवेपि लौकिकसन्निर्षानन्यविशिष्टबुद्धत्वान छिन्नम्पति तदभावन्याप्यवसानिश्चयत्वे नानुगतप्रतिबन्धकताकत्सनमुचितम्, तत्तद्वनीक्तत्वेन प्रतिवन्भकत्येऽनन्तप्रतिमन्धकता प्रसङ्गात् । दूरत्वादिदोष सहकृतविशेषदर्शनस्य च प्रतिबद्धयतावच्छेदककोटी लौकिकात्मत्व मनिने- तेबन्यकत्वान्तरं कत्लनीयमिति समाधते ( भनुगतेति ) " दोपवि- शेषादी " त्यादिना लौकिकसन्निकर्षपरिप्रहः । दोषविशेष जन्यज्ञानेरि साक्षात्कारित्यव्यञ्जकविषयता विशेषोपगमा तच्छ्न्यत्वं निवेश्यैव रोपविशेष जन्यलौफिक सन्निकर्षजन्यज्ञाने व्यावर्तनीये । एवञ्च परमेश्वरबुद्धावपि ता- दृशविषमताया एव स्वीकाराम नित्यसाधारण्यम् , नवानुगतधर्मस्य प्रसिनध्य वापच्छेदकचे नक्षुम्मन्निकर्षादिजन्यभेदानामेकत्र निवेशनीयतया मिभरिशे श्य ·भाया नुरोध,त् दोपविशेष द्यजन्ये शाने कदाचिदनुभवे या विशेषदर्शन विरोध करण्यते । न च प्रत्यक्ष एर तथा, सामान्ये बांधकाभावात् , योध्यामायन्याप्मवठानिमयेन शाब्दादि प्रतिबन्धाच । चक्षुसंजोग धजन्यचक्षुषत्वादीनां मन्यताबकछेदकत्यापत्तिः [अन्धकारेचच- संयोगदशयां घटे पनीतभानस्य चक्षुस्सन्निकर्षजन्यत्वेन प्रतिबद्धधतावणे दक,नाकान्ततमा विशेषदर्शनकाले, सादृशोपन,तभ,न,पत्तिभेति] एषमना- हार्यस्वस्प.पि निवेशो बघा, तेनाहार्यच क्षुष,दीनां विरोधेनिर्णम प्रतिम दरतोपपतिः । आहार्यत्वच स्मविषयकेच्छ.न्यवहित तरक्षणोत्पन्न प्रत्यक्ष- खम्, स्वविषयत्व स्वान्यवहितोत्तरत्व.भयसम्बन्धेन रच्छावच्छिन्न प्रत्यक्षलं था । आहार्यच क्षुपादौ च चाक्षुषादच्छया हेतुत्वोपगमान्नेच्छा मिना वि- रोधिनियातदापतेः ( कदाचि देते ) यदि विशेषदर्शनं परिभूय यज्ञान- मुत्यपते तदधानं स्मरणमपि विशेषदर्शनकालेनुभ्यते वदेत्यर्थः । वस्तु तन्तु विशेपरनिकाले पूर्वज्ञातविरोधि विशिष्टज्ञानमेव स्मर्यत, न तु तद्वषयी। यशष्टम् , मानद्विशेषदर्शनेनाऽप्रामाण्य गृयते । नभाष ज्ञानत्तमेव प्रतिनध्यतावच्छेदकम् , नत्वनुभवत्वम् , अनुभवत्वमातेरप्रामा णिकतात् । स्मृतिभिन्नज्ञानत्वस्य तथाले गौरवात् । प्रत्यक्षत्यत तयाले- माशरते (नति) समायते ( सामान्य इति ) सामान्यपर्मस्य ज्ञानत्वस्य तम.ले पापकाभ.प.दित्यर्थः । ननु संसयानुमितेसन्दिग्पतया मानतास्म विभिपरामशाभार चन्मत. वच्छेदकलकरसन न सम्भवति, व्यभिचारसंश- सत्य बिरोधिवा.दत्यत आह (चाम.देति ) "शाब्द.दी" प.दिना उपमिति स्मृति परिमहः । तथाच कनवस्य तभाने वा.न्दादिस्मले स्वत. न्न प्रतिबन्धकरवाकल्पनेन गपरा भिषारसन्देहो किषिकर इति भावः । ननु तद्वयाप्यवचनम तदभावव्यायवलाजाने उत्तेजात माव- ·१८ गायन . सपान्तर दई: बर शिष्टमेय तथा अन्य के टिद्वय विशेष- दशन संशयो नत्य दिति चत् ; न भवत्येव तायद्यारदप्रामाण्य न गृपते, भगृहीतामामाण्यस्यैव विशेषदर्शनस विरो,चत्वादिति । श्यकम् , अन्यथा कोटिहयन्याप्मदर्शनवश,मां प्रत्यक्षात्मकस्यापि मशवस्व त्पाद.सम्भवाचदानी संशय नुभवापल,पप्रसादिति सत्प्रतिपक्षसमसनदशाया मुत्तेजकसत्तोन संशयानुमिति निष्भत्पनेत्याशहते ( मति ). ( याबद पामापर्व न गृयत इति ) तमा चानयो रेकतर स्त्यिादिरस्था सामान्यत स्तत्रामामाण्यमहे विशिष्योभयौवनामामाण्यसंशयेन प्रत्यक्षसंशयो भवतीति भः । एतदुपादकमेव ह ( भगृह ताप्रामाण्यस्पेवेति) भप्रामाण्यसंशया वनुमति म्सशनरूप, न सम्भवत्येव, अगृहीत प्रामाण्यकपरामर्शहप नलप्त- कारणविरहात्कारणान्तरस्म च कसकाभावात् । मिश्रास्तु तद्वपाप्यदर्शनस्म तदभावव्याप्मदर्शनप्रतिनभातायामुवे- जकत्येपि प्रत्यक्षसंशयव दुभगव्य प्रदर्शनान संशयानुमिति रुत्स्यते । यतो व्याप्यदर्शन गरम रण मकज्ञ न एव हेतु ,अवशरणरवं चानुमित व्याप्यदर्शन जन्यप्रत्यक्षेच स्वीक्रियते । भाधारगमसामग्रीसमाजच न सशय , तश पनिश्चय बनेर बधारणत्वं अवधारणत्वस्म संशय वृत्तला चकोठावा रमे तद्विरोधिके अवधारण जनक वेशेषदर्भनस्य प्रतिबन्धकनया विरोधको टिद्वयावरणसामग्रीसवलनस्या सम्भवात् , त,दृशप्रतिवध्यप्रतिबन्धकभागा करने उभयकोटिव्य प्यदर्शनकाले उभयकोट्यवधारणापत्तेः । पति , ता सशययनरत्याऽवधारयामीतिप्रतीत्यननुभरात् । तादृशकोटे द्वय विशेषदर्शनलले चैक शेपदर्शनात्या परनिशेषदर्शनेना प्रयोजकीकृत- व त् । विशेष दर्शनदशामा विशेषण नादि घटित य,दृशसामग्रीसमाजा- प्रत्यक्षसंशयः तारशम्य तत्राप्पक्षरालाद्रगति संशयात्मकं प्रत्यक्षम् । ननुमित्ति स्थलेच [ का सामग्री क्लता मायभागलप्रयोजिका ] न चेष्टा- ·सहमतिपशनमः अवधारण सामप्रतिरिक्त सामग्री न करते, प्रयोजनाभ.मात् , इति क संशयान मात वातत्य हुः । तेषाश्चायमाशयः, अवधारणत्वं न निर्णयत्वम् , विरोधि कोयनुप भितिकालीन विशेषदर्शन नर्शन निर्णय नन्तरमवशरमामोति प्रत.त्यनुद- यत् । किन्तुकटनश्चयत्वम् भोकट्याच विषयताविशेष एर, नन्यस्य दुरत्वात् । स एव च प्रत्यक्ष. नुमिनिसाधारणो व्प प्यदर्शनजन्यत.पच्छ दको विरोभिन्या मदर्शन प्रतिबद्धतावच्छेदकधे ते । भाव निश्चिनोम्पवधारम,मीति प्रतीत्यो म्ममानविषमता निधय स्वमेव वधारणत्वम् , अनभ्यासदश पन ज्ञना द्विशेषदर्शनक समझने भना माण्यशहाना स्कन्दनमेर विवेष । निश्चयत्वत्या समाजमस्तता मवम्भापि तेति तत्र न रीधितिकतो निर्भरः । इदन्त्यवश्यम् , विरोधिज्ञानवश य महायज्ञानापपये यदि निरुत- मनायित्वं प्रतिबध्यतावच्छेदककोट निवेश्य तदा तन्य.व्यवहितोचरत्व परिततया भन्यवाहते.चरत्दम्यना नुगतन्य दुयायः इच्छ.व्यक्तिसमस रूय कभेद.ना.निवेशनीयतया महागौरवम् , इच्छा गाहार्यज्ञानमामी प. दफत निर्व.द.य तत्प, स्तदेतुताधिगं चति इच्छ.मा उठेजकत्वमक्ष एवं समुचितः ; तभाच न प्रत्यक्ष शान्दा.दै साध रणबुद्धौ प्रतियन्सतस्य स. म्भवः, विरोभित्र नदशायाचक्षुषस्वादिप्रकारफेच्च.मगारपासना यनुत्पत्या सजातीय प्रत्यक्षेच्छानां विशिमोगमता बीकम नच.तीयप्रत्य पृ. भस्मतिरन्यकत.या अ.रश्यकत्वान् । तभानानु मेरि भने पृभापतिसन्धक वाम अम.मागियरन मेरी दु.स । कालिदासयदिनकर- ल मनुगत शस्य नितम्, पशुपानादिभेदेन प्रत्यक्षम्भने चापा- लियोरेगा विशिष्टविनिवर.भावमगुरुमरिन र ·नन्माण ननस्य निबेगे इतरन्यावत्मसम्भवा गजानत्वस्म विशेष्यन्ने गि- • गदाधरले गतापटकम शान्योपमित्यो रिच्छापिरताविशेषित निरोमिनियामाव गा. णताद्वगरम च कपन पेक्षया बद्भरेन प.धुपेरछ,त्यादिरूप लधुधर्मपुरस्कारेण कारणताषट्कस्य इच्छ,विशिष्टन्य बुद्धिसामान्ये विधिनिश्चमामावस्यक हेतुताय. कन्नने लायव मीयत . तदा भन्यवहितेतरव सम्पन्न पिरोमिनिममानवन्छिनत्यमेव तत्प्रतिवध्यतावच्छेदक माक्रियताम् । तथा सति देोपरिशेपाजन्यत्वादेरप्यनिवेशनीयतया गमवात्। तभाच उभय क्याप्मपत्ता निश्चय दशायां संशयानुमते रुपगमेपि ताशप्रतिबन्धकाभान' यभिच. रमझानव कशा द्विरोधिपर ममात्र पटिताया एकाच मितिमामप्रचा अनुमित्युत्पाद प्रयोजकलोपगमात्संग, नुमिति दुरिति । प्तेन वपमा व्याप्यवान्पर्वत इत्याकारकाश्रयासियादि निश्च- या मां दिमापर्वतो घरव.नित्यायनु मति कारण.य बिमादिपक रकानु- मिताबपि तदभावव्याप्यवुदेः प्रतिनायकत्व मावश्यक मिति न संशय.नुमिति प्रसा इत्यपि निरम्तम् , तदभावव्याप्याचा निश्चयस्य तदभावव्याप्यवधानि श्चमानवच्छिम बुद्धिप्रतिबन्धकरवे फलानुरोधेन तद्विशिष्ट रक्षक धनुमिति सा- मप्रयां तदभ,यच्याप्यवतामिश्चयाभावान्तभावपि प्रयोजनविरहेण तद्विधेय- नुमिनि सामप्रशां तदन्तर्भावानुपगमात् । अत्राहुः ~मस्तु प्रत्यक्षस्भले विरोभिज्ञान प्रतिबन्धकतायामिच्छना- मुजफतेव, तथापि परोक्षशाब्दादिस्थले प्रत्यक्ष,न्यत्व सहितस्य ज्ञानत्वस्य प्रतिवद्धयतावच्छेदकत्व मङ्गोकियते, नतु शाब्दत्वादि नानाधर्माणामिति न संशय नुमति प्रसनः । नच प्रत्यक्षान्यत्वज्ञानत्वयोरेकविशिष्टापरस्वैवा नाते प्रासतमारच्छेदकत्व मौकार्यम् , तत्र च विशेषण वेशेव्यभावे विनिगम नासिरह इात वाच्यम् ; प्रत्य मान्यत्ववैशिष्ट्यम्य गुणत्व दिसाधारणतया ·सनविपन्धः। शेयतावच्छेदकतमा झानत्वलत्यापि निवेश नीयतयं, गैरवण स्वतो न्या- कृतज्ञानल विशिष्टप्रत्यक्ष.न्यत्वस्मदा ऽच्छेदकरकारिते । भन्ये तु महानप्त,पल शिष्टतमा रहित पनुस्मितिदशायामार प्रत.ममानत महास.य बहरभाषाः प्रातये गितायां पथ, प.म.वेशेषण- वापनेषु महानसीय वरिलादे नान.धर्मेषु मिभो विशेषणविशेप्यभाया नापने वेवा पच्छेदकल्यम् , प्रत्यक त शर्माग मतिप्रसक्तत्वोप पत्रक- स्मिन्नरच्छेये नानाधणानपच्छेदसलं तावच्छेदकसमुद्र मातिप्रसस्पैना पच्छेदकता निर्वाह भरच्छेवरूस्म विशेषगसम्बन्मादभेदेना बच्चेद- कत.या भेदेपि न.पच्छेपभेदः, भवच्छंद्यप्रत ताव० च्छेदक प्रकारकनिश्यता- भेदेनैव तद्भेद त् ; महानतीय नास्नि..ते प्रत तो च न नाधर्म प्रकरक- समूहालम्पन न्यद बहनदिविरक्त य. एक्द.त् ; तब मातेपि धमिारे हेवणतापन मिथोवि पणानेशंप्यभागनापन ময়না: मतिवध्यतावच्छेदकत्वम् , अतो न जाना हात् प्रतिवयादिभेष इत्याहुः । तन्न, प्रत्यशान्यत्व सहित ज्ञानलेन पर्मणे युगपज्ज्ञाने एकतर- स्यापा धर्मितापच्छदकत्व भानमापदकम् , समूह लम्बम विलक्षण निर्ध में तापच्छेदकके भवभ.नाया प्रमणिकलादेते प्रत्यक्ष न्यत्द पर्मित.परम्पक तान ज्ञानत्वप्रका िकाय, इनत्वमिनारच्छे कत पल मत्पक्ष.न्यत्व प्रकार कायम पर्मिविषयताया भदन प्रतिवध्यत.भेदस्या पश्महत्वात् । (केचितु बहित्यभारत्वाभ्यां व्यापकत.प्रहकार महानसीयनि- ल ताशमयम.नत्वप्रकारेग.नुमति प्रयोनकल पद नक्शापा सत्ल पक्ष भाव स्तत्र संशय नमिति नतदम पन्याप्यवत्तानु रोगिरिन शक्यते वर. मितुम्, शुद्धरहिवामच्छिा गुदाभाक्त पन्छिजन्म प्य धयो मिनीपर हामावमहानायकहे विशिष्ट पद्धविरपिलात् । नव रु.परज.नप.टेत ·१२ तद्विरोध्यनु म तस.ममीक ले तत्सत्यशाद दिवारणाय तत्र त दृशसामग्रथाः प्रतिवन्भकत्वे रसनाये अनुनितिसाधारणत्म तविशिष्टजिज्ञ सानवच्छिन्न तद्विशिष्टधातत्येक मतिम मतावच्छेदकत्ये पगमात् न संशय मितिप्रसह इति वास्यम् । ल.पषज्ञ नाप रेत शुद्ध भ दत्यादिप्रकारक.मिति सामग्रया म.विकायाः प्रतिबन्धात्तमैवोपपयेः प्रत्यक्षदौ लामवज्ञान मन्तर्भान्य साम प्रीमसिकन्यारवान्तरस्यैव सिद्धेः, तथाच नेतानु मतिचा रणसम्भषः । तत्म-. सिमध्यतावच्छेदको टौ महानसं.म महित्यापन्छिन विषयकानुमित्यन्य ता- दशथानत्तस्यैव निवेशनीमत्व त् । भभ रवान्मद नसे.महिमा नित्यनुमित्यु सत्त्या शुद्ध भावत्यावच्छिाप्रकारक नुमिति सामग्रघा महानर्स यपदिल ब. छिनप्रकारक नमित्यप्रतिमन्धकत्म त् । यदे च लाघवज्ञानगन्य महानसी यवहयभ यत्म दिपक रकानुमितौ महानसीयवहृषभ वत्वारिकम पे विषेयतान च्छेदकम् , तभच शुद्धाभ.नत्यादिपक रकसिद्धिदशायां शुद्धाभावस्य घर च्छिन वियफन मेसिसामप्रया असत्वा सदान मेद लावदज्ञानसत्त्वे तत्म- त्यशादियारणाय लघयज्ञ नघटेतसामप्रथा प्रतिवन्धमत्तान्तरकसन माव- श्सफ मित्युच्यते । तदपि लाघवज्ञ,नघटित विरोधिकेटिद्धमानुमितिसामनी . संवसनदशामां भवन्मते प्रत्याशाब्दबोचा चुलत्त्य, एककोटिसामग्रमा मपरको टिसाममयभायनिवेशत्या वश्यकतमा कथं तत्प्रतिरन्धकसमा संशयानुमिति- भारणसम्भवः । एतेन विरों विषयकनिश्चयानन्तरमिव तत्सामप्रवनन्तरमपि इच्छ बस रोक्षज्ञान ने लयते, एकच त घवज्ञानपटेत विरोधिको अनुमिति समप्रीदश मामिच्छासरोपे न शाब्दबोधादि रुतायत, किन्तु विरोधको- अनु मे,तेस्थेति, फलानुरं धेन इच्छभाव प्रतिबन्धके इच्छ,नवच्छिन्नत्वञ्च प्रतिव्ये विशेष मनिष साप नरिसतिरे,ध्यमिलिसामग्रम परोक्ष तद्विशिष्टज ने प्रसिधारमाबरकपन मारश्या मो ताप्रतिषमतावच्छेद ·सुत्पतिरक्षात्मः' कास्य परोशज्ञानत्वत्यानुमितिसाभारण्मानोभले संशमाइमितिमसा हत्यारे निर:तम् । वि.भिविश्यमानेश्वयसामग्रीरशामा मिच्छरलासरोक्ष जानानुसादरमा प्रामाणिकत्वाचेलाहुः ।) अत्र हुः संशयसमुश्चययो विरोधमानाभानप्रयुरू पैसक्षम्यस्य दक्षि तत्वात् संशस्त्वत्त्य विषयताविशेषतपय मावश्यकन् । ताशाविष,नेताक छोटिनेवरेत., कोट्युपर गणैव सन्देह,ति प्रतीतः। ततत्कोटिनिरूपित विष.येता विशेष भन्न तत्ततं.दि विष,येता शासित्वं ततरकोटिनिकमत्तम् । तथाच निश्रयत्वघटक विषयितामा संशयस,भारणत्वे तत्रापि निश्चित माति मनीत्यारचिरते तस्यास्तद्वयावृत्तत्व मावश्याम् । तशिव संशमसार- प्रया साप.या शालिझानप्रतिबन्धकायेरे युक्तलाधन बागमटित सानमीडयास्तंशयनीकर्तृणमपि निम्भपलपटफनिहरु विषनिताया स्तादृश- सं रायव्य व लापमशानघटित विपरीतकेयनुमिति सामममा स्तरकोटि- निरूत तहदिए येताशालिज्ञान प्रतिवन्भफरर मावश्यकम् । तपाच. लघवात्संशयत्वपटक रिपपितामेद मनिवेशय तोटिप्रकारकरवस्म ताहश म.ममीमलियध्यत.वच्छेदकत्वोपगमा नोकशाम द्वय त् संशय नामतिः । नन संशवपटक दिलि भिन्नतकोटिममारताहानत्य न लक- टिनश्चयत्वम् , अपितु तादृशप्रकारिताान्य तत्फोटिसारकज्ञानलम् । तपाच संशये निभयवृतिविष पितास्वीकारेपि न, क्षतिरिति वाच्यम् । एक- धर्मपन्छिने तत्केटिसंशयरूपमा न्यममबिरिसन्नाशे तत्कोटि निश्चयस्थ मंप्रदाय तवविच्छन्न विशप्पतानिरूपित् विलक्षण चियितान्मत्तस्य নবৰলে বিশদ নিথৰুৱাই নিৰীযৱষা শনাক্ত निष्ठप्रत्य,सरपा कारणवप्रतिकमात्र पक्षीमलावरम विलयप्रसारिति । परेत-माप.भावेऽन्यायधित्वज्ञानदायां प्रासामावनिश्चयरि पसेप मिणि मायनानोत्सत्या ममा तडाव्याप्यातिलमहम्म नामतिभपाया ·सत्मतिपक्षबन्ध. । साध्यतदभावया विरोयेन यधज्ञानरयापरधीप्रति वन्धकत्वम्, तथ साध्य.भाकव्याप्ययत्वम्यापि साध्य . विरोधिन्वात्तबुद्वेरपि साध्यधीप्रतिबन्धकत्वात् । विरो- धिज्ञानत्वस्य प्रतिवन्धकत्व तन्त्रत्वात् निबन्धेतु ' तत्र व्य तिर्म माप्मवृत्तित्वेपि तद च्छेदमा बच्छेदेन प्र सबल सम्भवा द्विविरोभेना बच्छेदकारच्छइन निशिष्टयुदौ तदवच्छेदेन प्र.न भ वरचाशन प्रतिबन्धक तायामेय तद्धर्मकाऽन्म प्यवृत्रित्वामह भ ये नापांक्षत । त.दृश तद्वयाप्यय समानस्म त,दृशविशिष्टर्बुद प्रत्याविरोधिवेतु त दृश व्याप्यन्त्यिग्रह भागको पे.क्षेत एव । प्राय भ.पस्या त्राप्य रले प्रावाच्छदफायच्छेदेन प्राधा- भारवति वर्तमानम्मा पे तद्वपाप्यतम विषय.वेर ध पेरहम् । साभ्यानरच्छे दक.बच्उदेन साध्वरति वर्तम ने यद्देशफालायच्छदेन यन्त्र साधनं तद्देश्यका लापच्छेरेन साध्यमिति सम्भवतीति चेत् । का क्षतिः, नहे पक्षत पच्छेदक देशकाल.वन्देन स ध्य नुमिती तदयच्छेदेन गृहात त.दृशव्या तक हेतुमन परामर्श एव हरितिर - च्छेदकावन्छेदमा 5 मुमिति स्थले ऽसद्धिव्यभिचाराs सोर्णन भस्म हेत.भासत्वं व्यवस्थापितवतो मणिकरस्य नुमतम् । सद्धिापरामर्श.त् अमानु मत्यमम्भवेन बाधे दोपान्तर.सफरस्य दुर्घटत्वात् । तभ च वच्छेदक देशफल,परिता प्रसने गिव्य भिकरण हेतुसम नापिकरणा भषघाटता व्यतिरपि तन्मतेऽ छेदकावच्छदेन तु मे ते प्रयोजिका । तार सन्याप्त यषगाहिने वन्छेदेकावच्छेदेन हेतुपर पर मशं न्यापि विपरीतके.स उ.मान प्रतिबन्धकत्त्वे ग्राह्याभाव धर्मिका न्म पतित्व ज्ञ.न.भाषोप्यपेक्षित इत्यवच्छेदकारच्छेदेन हेतुनच पर मस्मि तदनन्देन साध्यानुमित.वपक्षि- सन्नेपि दाशमरीत्या मंगवानमित्युपपत्तिारोनि । *) तपसत ·गगाभगगे .. हेत्वाभासानां फलदारकं लक्षणन् । अनेकांतिकाना म बया द्वयतिरेकाहा कोट्यास्थागततया संशगः फलम् । विरुद्धस्य साध्यविपरीत ज्ञानम् । अपक्षधपि विरुद्धो. ऽन्यत्र विपरीत ज्ञानगण। वाधेड यतोपि विपरीत- ज्ञानं नतु हेलनिमतादेव। नियो घटः कार्यत्वदिति विरुडे यापसंकरेप्यदोगः अशिद्धे अनेकान्तिकादि चतु: प्टयज्ञानान्यमानाधीनं (विरुद्धत्येति ) साध्य भाषन्य,प्नस्मेलः । मुसे ( भन्यगादयतिरेकादेति ) कोटिद्वगसहररितत्न काना निश्चित होटिद्वयम दच वृत्तवा नाद्वेत्यर्थः । मदत्भित निकत्तेयं साभारण, सा- इलन साध्यास.म.ना.धकरण्यरूप विभिब क्षणे ऽवृतरपि विरुद्धमरतया तमनारक्षभर्मस न स.ध्य विपरीत नमिति फरमात्यसात रित्या पाश निर, दीनितिकवाद (साध्याभाकमान स्मेति ) भपक्षपस्यच विरुद्धत्य प्रकनपक्षे स.भ्यविपरीतानुमापरूत्व सम्भ- ये.प न क्षति., साध्यविपरीतानुमित प्रकृतपशकस िववक्षगदित्य ह मरे- (भक्षयने पति ). प्रत्यक्ष भने स्वापिकरणे । ददो - दिम न धूमः दित्य द ह्रदत्य दिहेतो पो मध्यविपरीतज्ञ नसम्मवेप्पविरुद्ध धमादे ने तत्काल नेते नातिपत्ता । पत्य तत्फलं स विरुद्ध पेत्य ह (न.भ इति) सा च भासा गवाधिनहतो लक्ष्मतर, उक्तफलमदित विरुद्धलक्षणा सिपातिक निराकर (नित्य इति) पटो नित्य इल्म मेधाने भकार प्रलपगाऽनित्यवसाध्ययमग स्पादिति प्रगगं साधकानम् । (- सिद्ध इत्यादे) स्मनकारादि दोपरतुष्टमानान्म मात्रामग- पास्त पारगभेदेन "विरुद्ध ग " ·सम्पतिपक्षसन्धः लिंगत्वज्ञ नम्। चाधेपक्षध हेतो व्याप्तियाधः । प्रकरणम्, समेतु न व्याप्तिपक्षधर्मतावाधः फलम् । नाप्यलिंगत्वज्ञानं (वार इमि ) " हेतौं" प्रश्तेऽन्यम या । अपक्ष में पक्षधर्मता- पार इति शेोमा। तथापी माप्तिपशर्मतामहरमा इत्यर्थः । " . स्तरश.न.नभीनम्, मरिहत्वज्ञानम् असाममात्मानम् , भनिदिदो पस्य ज्ञातस्य फल मित्यर्थः । तभान तादृश दोषपत्य मसिमरेखागास सक्षणं फ.सबमिति गानः । " पक्षभर्मे हेत.मि" त्य हेतुपदस्य प्रकस उपरत्रे गपक्षभनन्याप्य महेतुफवापस्थले माप्तरग वासिविल तरफ- सासम्भव.त् तरफलपरितक्षण,न्याप्ति रतो हेतुपदस्य प्रक्त प्रकृतसाधारण. हेतुमात्रपरतां दीपितिकदाह- (देतौ-प्रकृते न्यन मेति ) तभाव हुदो महि- मान् धूमादित्य.द.पि साध्या भावपलक्षघटितेन समृत्तिहेतुना द्रमत्वादिरूप हेमन्तरे व्यायम.व नुमिति सम्भरा सगसगरम इति मार. १ यपि प्रकृतदेतो नंतरफलगिति तक्कलकत्व न वामितहेतो क्षणम् , तपापि तता दोसलं तलशणनिति नापतिः । देतुपदस्य प्रकताप्रकृतसाधारण हेतुपरत्वे तदुपादानमफल्म् , अन्यावर्तकारादिति पक्षधर्मे मातिषाय इत्यो मते, गतः प्रकृतहेतपरमेय तद्व च्यामित्याशयेन,अक्षधर्मप्रातहेतुक नाभाय फलान्तरं पूर्व:ते ( अपक्षधर्मेचेति ) अम प्रकृतहेत्वकं देतारिति पूक्ति मरमनीमम् । एतत्कले फलाननुगनावतिलक्षणेऽव्याप्तिनासंक्यान्सर- लेन तत्फलनुगमे मूल.भिप्राय इति दर्शयति ( तथाचे.ते ) (हेत.दिति) मरत इत्यादिः । माविमो साध्ये साध्वगावपा चिलं हेतुः, पक्षस्य सामानापयत्व निदाः, गत पक्षल मच्छेदकमपि तन्त्र प्रदेश प्रति .

·गहाघरीये व्याप्त्यादिबुद्धिमत्त्वात् । नापि विपरीत बुद्धि, स्व- साध्यविपरीतेनानियमात् । नापि संशयः, प्रत्येक कोटिहयानपनयात् । किंतु कथमन्त्र तत्त्वनिर्णय इति जिज्ञासाफलम् । तथाच प्रकृतसाध्यहेत्वोः किं तत्व मिनि जिज्ञासाजनिका व्याप्तिपक्षधर्मतोपस्थितिः " (प्रकृति) प्रतिसाध्वयो मौ हेतु तबो रित्यर्थ । मर्थ विशेषणता | पक्ष धर्मताभने साध्ये पक्षनिष्ठाभाव प्रतियोगिसाध्यव्या प्यत्य हेतुः । भत्रापि साभ्यस्य सादृशाम,नप्रतियोमित्वेनैव निवेश । हेतु द्वसंमेम नापपटितमिति याषस्थान्यतरफलकत्वमुभयन । मुले (व्या त्या दे- बुद्धिसत्त्यदिति ) सद्धेतोरपि विरोधिपरामर्श दश या सत्प्रतिपक्ष त्र च न्माप्तिपक्षधर्मता प्रतीतिसत्त्वा दित्यर्थः । तथाच प्रकरणसमशेषस्य व्य तथा दिगिरहोसायकरसासम्भवारिति भाव । मिपरीतबुद्धि "- स्नसाध्यामा गानुमिति । सत्पतिपक्षहेतो फलमि ते शेष । ( स्वसाध्यविपरीतेना निय- मादिति धूमा देहेसो हय धमाकव्याप्यत्व, भाषादिपर्थ (संशय इति) कोदिद्वमापस्थिति द्वारफ साध्यसशम इत्यर्थ (कोटिद्वयानुपनय दिति ) स्वेन स्मसाध्यस्मेनोपस्थापनादिति भावः । ( इति निज्ञासेति) एत दृश तस्मनिर्णयोपायेच्छाफालेका जिज्ञासेत्यर्थ । अनयो फिन्तत्त्वमा जिज्ञ- सेति यावत् । भतो नाप्रिमअन्धधिरोप । ननु स्पस,ध्यव्याप्त्या दिमत्तयो पस्थितमहत्वो स्यतरम्म सर्म, चीनत्व एव जिज्ञासा, सद्वक्ष्यति 'अत्र हेतुसमी चीनत्व ' इति, तथाच प्रकृतसाध्यहत्लोरिति मथाश्रुत मसङ्गतम् , अते. दो- पितिदेतद्वयार्थकतमा तद्वपाचटे (प्रकृतसाध्मयो रति ) कं तत्र- मि" ति मलम्य कम्ममीन इत्यर्भ । एतारशनिशामा प्रमोनकले ANT ·रामनि शान्यः प्रकरणसमः । ननुपस्थित प्रतिपक्षे एकसमाजिज्ञासर, किंतु निर्णय एव। अथ ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा, साच ज्ञानेष्टतावनता ज्ञानात् संशयाहति कर्य तेन विना विधि (सशक्षित) तजन्मदुःखोत्सारणरूपेष्टसामनवा नात्, प्रयोगात्वं सम.चा न संशयादिसा धारणम् , मत स्तद्वारणाय (न्य.प्ति- पशर्मतोपस्थिरत) उदाश नन्नाप्तयायास्मिरी न.रणाम विशेषगर- कम् । नच न्यातपादे रनजुगना सर्वसाधारणलोग तदुपस्भिनि निपेशा- सन्मदा हिशिष्य प्रकृतसाधम तयभामच्यात्यायुपस्थिति निभेशस्या पश्पक वेन जनकान्तम मिति वाच्यम् , अनुमिति चरमकारणत्नेन व्याप्तय, प- न्तरोपस्थिति साधारणेन तन्निवेशसम्भवात् । य दृशार,मर्शसहकारेण याह- शरामर्शमोस विज्ञासाजनक रा.इसपरमर्शनिश, जिज्ञासालरूपमो. मफतर परामर्शदशाम, नातिप्रसमः । ( प्रकरणसम इति ) केप इति मेषः। प्रकृतसाध्ममाप्यपरामच तवभाव०म, प्यररामर्शये जिज्ञास.जनने मिषत्सदक.रितां व्यवस्थापमति ( नद्यनुपस्भित इति ) भस्तीत्यर्थः "मतिपसे". पिरोधिएरामन्तिरे । एकस्मात् ". परामर्शत् । "निर्णयः ". एकतर साध्यस्यैकतरसमीचीनत्वस्म का निर्णय. । फलोप- भान गर्भलक्षण मेकपरमर्शदशामां नातिप्रसमित्येतत्सरता सायुज्यते, निधासोपभानस्सानिममेन तदटितरक्षणस्या न्य.सपा विनक्ष- णासम्ममात् । न" इष्टसाधनता ज्ञानात्संशवादे " ति विकल्पोऽसहतः बान- गोवरेच्छागां शेषस.धनताच नस्म सर्वश्रेप हेतुतया संशयफसे तत्कस मगच्छेदायोगा दित्यत इटमेदाभिप्रायकतया विकसं सामते (तज्ज. न्येति) संशयनन्मत्यर्थः । संशयजन्मस्य दुःखत्म, उत्सारणम्-कारणी- " " नही' " ·गङ्गाधरी साधन श ननावादिति चेन्न:-असति प्रतिपक्षे नीज्ञास', सति सेत्यन्वयव्यतिरेकाम्या प्रकरणामस्यापि जिज्ञासाहे तुत्वात् । न मानेकांतिकातिव्याप्तिः, तत्र हि संशयद्वारा साध्ये जिज्ञासा, अन्न तु हेतुसमीचीनत्व इति । ननु परामर्शयो रेकदा नुत्पादात् कथं प्रतिरोध.? प्रमोत्पन्न योरेकदा सरवादिति चेन्न:- एकानन्तरमपरहेतु- मोग" गन्यत्र छन्तरसाधनत.श.ना मानेच्डेति भेदेन विकस.पन्यासः । ( असती.त्यारि) हेतुसमीचीनत्यासमीचीगत्ममंशनगन्म दुःसामावरूपेसा भामरा ज्ञ. नद्रेण जिज सोमे गिला दित्यदः । भूत संशय विपटनेगा गुत्स दः, नट्वं यदिष्ट तन्सामगता ज्ञानादित्यः । एपर मनोक्तं संशयस्य निज साहेतुत्वं दुःलं गा रत्वा तदमायोपस्यार- नेन तदभान्धसम्मादनहरोते स्फुरीकाम् । (इछन्तरेत ) ब्याट रलो स्पादिः । तमाय मुझे पपई तद्विरोपपरमिति ग.मः । एकतरकोटि नमन। प्रतिपक्षांपाम्नस्य जिज्ञासावशाल गठियपाहिज- स्माऽन्नमसिद्धपाऽकारणमा जिज्ञास.देवल.पिति म्हं सत्प्रयोगमायाक तमातार मरीय स्मार (हेमति) समीच गत्या अमितन्नातिशपर्म वाकत्वम्, समस,मागु भोपथक प्रमापरामर्शविषषसमिति य.पत् । सत्सं "अश्व पार्शप्रामाण्य संधार्यकसित इस पे.द्धरम् । "गौशान्तिका तिच्यासि " रिति मूलम् । यययनकविकोपस्थिो व्यशिक्षधर्मलोपरिण नियम.व ताशसंग यसरः, तथापि तदुपस्थित रहातानन्यायादि विषयत्वसम्भवाससरतिः। संक्षपारा". साध्यसंशयद्धारा । युगपत्परा बगानदाोप साकाराम संपन्न मोरेम इति गाडगे (तमे) . . ..

·ममनियमनमः। । व्याप्ति पक्षधर्मतासानाभ्यामग्रिमव्याप्तिविशिष्टज्ञानोत्पत्ति काले पूर्वपरामर्शनाशात् । उस दिकाले उसानपूर्वक ले । मातिपक्षनर्गताज्ञानयो उत्पादनमानिय- मादुगमन शकल्पमतम् । उत्पत्तायेग ना तमो नमः । इत्रच माप्तिपक्षधर्म तयोः सम्हालम्जन तत्र द्वितीयपरामर्श सचिकार एवं प्रभापरामर्शनः । । . एकपरामर्शनन्तर मपरपरामर्शजनक न्याप्तिज्ञानपक्षभर्मत शानगोईयोः को जयोसत्तिः, तथाच प्रभमपरामर्श चतुर्मश्रण एक परामर्गन्तरोत्पतिः, सदा- नीश पूर्वपरामर्शनासो नोत्रपते, अपितु स्पद्वितीयक्ष चन्न विशेषगुणास तीपक्षण एवेत्युत्तत्तिकालपदं तत्पूर्वकालपरतमा ब्याचष्टे दीभिती- (उत्पती) "नशा" दिल्यतः नामोलत्चिप्रतीतिरीरसर्गिकीत्याशयेनेदं मामानम् । नाशसस्मार्थकत्येतु यमायुतमेन सजच्छते । गन्सर वनस्पैनन गुणस्य मा- सकतमैकनोभयोतिपात,ज्ञानयोः पूर्वजननाशकत्वासम्भव.ए, पृथर स्मल यनाशकत्वाभिप्रावकमा बानामा दिनाशादिति मूलं सरमयति. (न्यासोति) ( उत्सादकमानिसमादिति माशिज्ञानोतरमे पक्षधर्मताज्ञानं तदनन्तरमेव व्याशिवानमुलयत इति नियमाभागादित्यः । (उभोनाशक यमुक्तमिति ) उक्तज्ञानमोर्मज्ञानं मममतो मत्रोलयते तत्र तस्म नाशक 'मारिति भावः । “विशिष्टज्ञानोसतिकार " इत्लनस्पती तादृशशानयोई तुल्वेन.न्वये एकशेभयहेलवर योग्यतानिहा कि स्थलभेदानुसरणेनेत्या शवनाह ( उपचारेवति ) नासि पक्षधर्मतीविषयक ज्ञानम्पलेपि पा. भयोगपचं न मम्भरतीने म्पपगाह ( यत्र नेति ) ·५२ गरभर नचोमयहेतुध्यातिपक्षधर्मतावान नां परस्पराप्रतिवन्ध कृत्यात्परामशीत्पाद इति वाच्यम, व्याप्यादिशानचतुष्टय योगपद्याभावात् । यतु. व्याप्तिदयसंस्कारोबोधक हेतुहय नयोः परस्परप्रतिबन्धा नोभयव्याप्तिस्मृतिरिति दूषक- ताबीजम् ; तन, व्याप्तिस्मृति विना सत्प्रतिपक्षाभावात् , यादिभ्यां व्याप् युद्भावनाचेति । मैवम्- हेतुद्वयसमूहाल- म्यना धुगपदु याप्तिस्मृतायुभयपरामर्शरूपं ज्ञान मुल्य घने । अत एकदा विरुद्ध कार्यय कारणानकमपि का. ग्ले ( उभा हेतु गति ५६ धर्मता शमान मिति) पर गशद्वयहतु- याविपक्षभर्महाशम चतुष्टयत्मेत्यर्थ परस्पर प्रतिबन्धकमात् ' एक सत्तस्यापरसताऽविपटफत्वात् । ( परामर्शातार इति) व्यासप दिन चतुरमा नम्मकदा रामूहालम्पनस्पस्यामिरळको नोभयव्याप्यमा भाग- इत्यर्थ । विशिष्टपर मर्शयारेकयानुसादरतृतीयद णेच दि. नेतरज्ञानाय तनियम इत्य भैमाननय माशझा । अभि- निराकरोति (न्याप्त्यादीति) "यै गपद्याभावात् " युगपदस्भानासम्भवात् । इ नमात्र एवे का नियम दति भ . । स्परमानेनन्म त्"- परस्परजन्यन्यति स्मृतिप्रतिवन्भकत्वत् । सम्हालम्बन पक्षधर्मताद्वयज्ञाना समूहालम्बग रूपंन्म सिदयस्मरणम् , ततः समालम्बन सुभमव्याप्यपत्त ज्ञान प्रतिरोधप्रयोजकगिति समापसे ( मैव मिति ) स्वय नियमाणाम नित्यमप्रतिपक्षोपय साध्यामागन्याप्यरत्यक्षरूपस्य कला स्म पद नाभ, मान पर- - ·सातिपक्षमायः मुत्पद्यते । तादृशपरामर्शच स्वार्थानुमाने प्रत्यक्षादितः, परस्य तु वाद्यपन्यरत न्यायोत्थापित प्रमाणात् । अस्य केवलान्वयिन्यपि सम्भवः, घटोऽभिवेयः प्रमेयत्वादित्यना मिधेयत्वं घटनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि, जात्यन्यत्वे सति घटमात्र वृत्त्य-यधर्मत्वात, घटा-यो याभाववत् पटरूपवच, अस्य "- निरुतसत्मतिपक्षितमस्य (जात्यन्यनेति) सत्ता कम्बु- प्रीपादिमत्वादाकैकस्य व्यभिचारा विशिष्टे पादानम् । न्यायसाध्य के साध्याभावाप्रसिध्या असम्भवान् “ अस्ये" ति मूलं निरु- कव्यवहारीपयिकपर,मर्श संवलनात्मक सत्प्रतिपक्षपरतया व्याचष्टे (अस्येति) भभिधेयले द्वित्वाद्यवच्छिन्न भावप्रतियोगित्वसाधारणरुपेण घनिष्ठाभाव- प्रतियोगित्वज्ञानस्य विरोध्यविषयकत्वेन घटेऽभिधेयत्वज्ञ,नाप्रतिबन्धकसया तत्सामप्रया न सामान्यतो भिधेयत्वानुमान प्रतिरोध इत्यभिधेयत्यमिति ग्रन्थ स्थाभिधेयत्वत्वपक्षक घनिष्ट्राभावप्रतियोगितायच्छेदकत्वसाध्यक ज स्पवृत्ति त्वविशिष्ट घटम त्रचितानवच्छेदकत्वलिरकानुमाने तात्पर्यम् , दृष्टान्तोपि घटान्योन्याभावत्वं पररूपत्वञ्च । दीधितो " सत्ता कम्बुवादिमत्वादा" विति यथाश्रुतं यथाश्रुतमूलानुसारेण । वभाविवक्षितेतु सत्तादिपदं सत्ता स्मादिपरम् ( एकैकस्येति ) फेवलविशेष्य केबलविशेषणयो रित्यर्थः । ननु " परनिष्ठ.त्यन्ताभाव " इत्यन्तेन प्रसिद्धपटलायभावविवक्षणे तत्राभिधेय- त्व प्रतियोगिफलस्थ बाधान साधनसम्भवः, अभिभेयत्वाभावस्स चामसि मा ·गद,धरी घटनिष्ठासंताभावोऽभित्रयत्वप्रतियोगिकः, घटवृत्तिनित्या भावत्वात् , घटनिष्ठा न्योन्याभाववदिति विशेषादर्शनद शा- । नच पक्षक्यमपि तन्त्रम , विरोधस्यैव (पटनिष्ठेति) घनिष्ठ स्थन्त भावत्वेन सामान्यत. पक्षत्वान्न च.भाश्रयासिद्धी । न पक्षत्यसम्भव इत्याशहां निरसितु माह ( घट नष्ट ते ) उभय मत प्रसिद्ध नेत्यादिः । सामान्यतः "- सामान्यरूपेण (न गाथेति ) सामानाधिक रण्यम श्रेण साध्यसिद्ध रुदेश्यत्मा नांशतोब यो दोषः । भभायस्य करयति दभिषेयत्व प्रतियोगिकत्वमपीति विवादे पक्षवावच्छेदकावच्छेदेन याभो दुनि- श्रेयः, पक्षतापच्छेदकाम सध्यैव नाश्रयासिद्धि रत्यर्मः । ननु स्वरूपसम्बन्धे- नाऽभिषेयस्वत्यावच्छिन्नसाध्या नुमतौ पक्षनिष्ठाभावे तत्सम्बन्ध मच्छिा मि मोषिताभित्र यत्यत्वावच्छिन्न प्रतियोगिकत्वानुमितिरेव विरोधिनी, तादृशं च साध्य मप्रसिद्धम् । नच-पटनिष्ठस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताका- भ.रत्वेन पक्षवादुद्देश्यसिद्धिः, स्वरूपसम्बन्भावच्छिन्न गगन यभारस्य संयो गादिसम्बन्भ, पच्छिन्न भिधेयावत्नावच्छिन प्रतियोगितकाभाव समनैपत्ये- नाभिकतया सिद्धसामनस्म दुर्वरत्वात् । इति चे सत्यम् , स्वरूपसम्मन्ना मच्छिन्न मां घटनिष्ठाम.व प्रतियोगितामां घटनिष्ठ नित्याभाव प्रतियोगिता लेन हेतुना घटाने ठामिभेपत्व भेदप्रतियोगिता दृष्टान्तेन भिधेयलत्यापछि अरमानुमाने तात्पर्येण सामअयम् । मसे ( विशेषादर्शनदशायामिति ) व्यभिचारिण्य तादृशहेती व्य- भिखारामह दमापा मित्यर्थः । "केवबन्न यन्म.प सम्भव " नेनास्यान्वयः ।

·गावराम " अ.धम्म नन्याधस्म समवेत्तनादौ द्वितीपत्य घटामाबादौ व्यभिचार इत्पन माह (विशेषादर्श नेति) बस्तुनो पटो नाभिधेयः कम्बुमीवादिमवादित्यादि च्यतिरेकिणा सत्मतिपक्षः सम्भवत्येय, न्यापक्षमायेना प्रसिद्धरयापि व्याप्या भावम्य सिद्यपगमात् । व्यभिचारस्थलं दर्शयतेत भनप्रयोजन माह कीधिता (नधित) ". जात्यन्यत्व इत्यादिप्रभमानुमानहेतोः । द्वितीयस्म " घटवृचीत्य.दि द्वितीयानुमानहेतोः । प्रतियोगित्वादिप्रकारक बाधबुद्धेः बि- शिष्टबुद्धि विरोधिताया नव्यैरनभ्युपगम त् , तथासति तत्सम्बन्धादि प्रकार कबुद्धेरपि विरोधापातामोक्तानुमानेन घटोभिषयः प्रमेयत्वादि त्यनुमानमति रोभ सम्भय इति स्वयमभिधेयत्वरूप प्रतियोगिप्रकारणाभाव,नुमानभेष मुल- हता साध्या प्रसिद्धयोपेक्षितमपि प्रतिरोधकतया व्यवस्थापयते ( वस्तुत इति ) साध्याप्रसिद्धा ऽन्वयनुमाना सम्भव त् , घट दिसाधारण द्रव्य स्वादेः पटादौ व्यभिन.रमहसम्भवेन व्यतिरेकितय.पि साधकत.या रसुघट- स्वाभावेन पक्षमात्रवृत्ति कम्जुवादिहेतुताक व्यतिरेक्यादर.। अभ.वसाध्यक ग्यतिरेकित यां साध्यप्रसिद्ध रनपेक्षा दर्शयति (व्य, पक,भ.वेनेति ) पटादार भियत्वादि व्यापकतमा गृहीतस्य कम्युग्रीवादिमत्त्व,भ नस्य भान कम्बुमी- या दिमत्त्वेनेत्यर्थः । " अमसिद्धम्यापि ' प्रतियोगितयाभिधेयत्वारिक प्रकारीकृत्याज्ञातामापि । “ व्याप्याभावस्य ". व्याप्यतया गृहीतमभिधेम स्वादिकं प्रतियोगितया प्रकारीकृत्य पातुभूतस्याभावान्तरस्यापि । “सिद्धय पामात् " अप्रसिद्धसाध्यक.नुमानस्य एकदेशिना मेवानुमततयाभ्युपगमो क्तिः । कम्युग्रीवादिमत्त्वाभा वस्य वास्तवाभिधेयत्व व्यापकतापिरहादवातु भूताभिधेमत्याम.यस्य नुमित्या वग.हनासम्भवात् प्रसिद्धपरत्वाभावस्य व्या- प्यतया गृहीताभिधेयत्व प्रतियोगिकत्वभावात् व्यापकाभ वेनेत्यादे यथाश्रुत स्पासहति योदया। न्यरहर्तन्य विशिष्ट प्रमिहायपि न विशिष्ट पर, .

·५६ स प्रतिपक्षमाय । " प्रत्येकपदार्थसिद्धयैव ताशप्रतिज्ञाद्युपपते विशिष्टस्य वाक्याथदाद | स- स्मतिपरन्तु साध्या भाकव्याप्यवान् साध्यवदन्यत्वन्याप्यवांश्च पक्षः पक्षनिष्ठ सध्याभारसध्यवद्वेदव्याप्यौ- इत्येवमादि प्रत्येकमेव । विभाज- कन्तु प्रकृतपक्षसाध्यवैशिष्टयग्रहविरे धित्वे सति प्रकृतपक्षसाध्यग्रहाविरोधि प्रतिज्ञाचसम्भा इत्याह ( प्रत्येकपदार्थ प्रसिद्धधैवेति ) तातैव भ्रमात्मक स्य व्यवहारोपयोगि विशिष्टज्ञानस्य सम्भवात् , विशिष्टज्ञानं विनापि तत्त दिशेप्याशे तद्विशेषणावगाहित्येन तात्पर्यटकमतीतेशनेन विशिष्टबोधक चास्यमयोगसम्भवाचेति भाव । मूलकृता सत्प्रतिपक्षदोपानीभधानात्स्ययन्त प्रदर्शयति ( सत्प्रतिपक्ष स्वति ) समतपक्षहेसो दोपस्त्वित्यर्थ । तुकारेण मूलनिरुत्तसत्मतिपक्षव्यवहारविषयताचच्छेदारूपस्य दोषत्यव्यवच्छेदः । न्माप्यमान् "- व्याप्यविशिष्ट । " पक्षगिछी "- अधयतया पक्षवि शिष्टौ । ( एवमादि रति ) आदिपदादाश्या सम्बन्धेन प्रकृतपक्षसाध्यक प्रकासाध्याभावादि पक्षकानु'मति जनकपरामर्श लिय प्रकृतपक्षन्माप्य वि- शिष्ट साध्य भावादि परिग्रह , पक्षेसाध्याभाव इत्यादि वाधबुद्धेरपि पक्षे सा ध्यानुमिति विरोधिनया सादृशबाधेनायकस्यापि परामर्शस्यानुमिति विरोधि- त्वेन तद्विषय विशिष्टस्वापि सत्प्रतिपक्षतौचित्य त् । अत एव साध्यतदभा- यमोराधेयतया तत्तक्षव्याप्यवत्ता नसपलनदशाया यक्षे साध्य साध्यामावो वेति कोटिविशेष्यक संशयरूपा नानुमिति । 'प्रत्येक' मेवेत्यनेन तावत्समु- दायत्यस्य सत्यतिपक्षत्र देोपविभाजकलासंभव दर्शित । नम्वेव प्रत्येकरूप स्म व्याप्तया विभाजकन्यामम्भवा सर्वसाधारण किमेतद्दोषविभानकमित्याका क्षाया तादृशरूपमाह (विभाजकन्विति ) सर्वत्र प्रति पक्षसाध्यबोई- गोरेवान्बेति । प्रकृतपक्षतावच्छेदकारच्छिन्ने प्रहतमाभ्यतारच्छेदकार- .

·सत्प्रतिपक्षमन्थः । च्छिा प्रकारकानुमितित्व व्यापकलतियध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताबन्छेदि. का सती विशिष्टपक्ष विशिष्टसाध्यग्रहकव्यापक प्रतिबध्दत्तानिरूपित प्रतिव- म्भकतावच्छेदक निरुक्तपक्षमध्य वैशिष्टयग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदक विषमि- स्वावच्छिन्ना नुमिति जनकतावच्छेदिका मादशवशिष्ट निरूपितविषमिता ताहशत्व नित्यर्थः । तादृशो च बहनभावव्याप्यविशिष्ट दाद निरूपित विषयितेशि तत्र लक्षणसमन्वयः । साध्याभाव व्याप्यविशिष्ट पक्षविषयि- जाया रसाध्यानुमितिप्रतिवन्धकतायच्छेद कतया राददनुमिति जनकन्यवच्छे- दक विषयिताके साध्याभावल्याप्यव्याप्य बत्पक्षादा गतिव्याप्तिन.रफतया स- स्यन्तं सार्थकयिष्यते । तत्र निरुक्तवैशिष्ट्यग्रह प्रतिबन्धकतावच्छेदकविपयि ताकत्वरूप विरोधित्वान्तार्थस्य नायकविषय विशेषणत्वे विषयिताभागरग हिमा निवेशन गौरबादुन्नायकताघरकविषवितायामेव प्रतिबन्धकतावच्छेद- कत्व विशेषणं दत्तम् । पक्षकावच्छेदक वैशिष्टयनिवेशव्यावृत्तिः पूर्ववत् । उक्तप्रक.रताश.लि ग्रहनिरूपित प्रतिबन्धकता मात्रनिवेशे साध्याभायव्याप्य न्याप्य पत्ताज्ञानस्यापि समूहालम्बन साध्यवत्ता ग्रहरूप साध्याभावव्याप्य- व्याप्याभावादि.वरुप विरं पिग्रह भर्तियन्धफतया नोपदर्शित सत्प्रतिपक्षो- नायक व्यावृत्तिरि त तादृशप्रकारताकानु मतित्य व्यापकप्रतिषरता निरू- पित प्रतिवन्धकता निवेशः। तादृशप्रकारताशालि घोषविशेषसन्मज्ञान माहार्यज्ञानश्च प्रति साध्याभावव्याप्यवचन.नर या प्रतिबन्धपतया सत्म- तिपक्षस्यैवाऽसंग्रह इति ज्ञानत्वगुपेक्ष्या नुमितित्वनिवेशः । इदः काञ्चनमय- महिमान्काञ्चन यड्दै बहिम नित्य दौ संग्रामस्य वहाभायम्य,प्य विशिष्ट- हूदादे निस्य प्रतिवध्यतावच्छेदककोटौ साध्यतावच्छेदकादिघटक काञ्चन- मयत्वादिविषविताया अनिवेशात्तदटित पक्षतापच्छेदकादिविशिष्टे माध्यता- बच्छेदकादि विशिष्टवैशिष्टयग्रहत्वं नेक्तज्ञानप्रतिवध्यतावच्छेदक मित्य- न्याप्ति मस्यादिति स्वम्पयम्वन्धरप मरच्छिन्नत्वं परित्यज्य मापा ·५८ गदाधरीले - मतिबध्यताविमोषणम् । गतएयोक्तस्थले आश्रयासिद्धमा द्युन्मायके विशिष्ट- पक्षमहत्त्वादि मात्रावच्छिन पिर िन्यपि विशिष्ट पक्षसाध्यवैशिष्टच विषयकानु मितित्व ज्यापकप्रतिबध्य र घटित विरोधिताशालिनि पाश्चनमयत्वाभावा व्याप्यविशिष्ट हदादौ सत्यन्तदळस्य निरुक्तपक्षमाध्य वैशिष्टयमह प्रतिबन्ध कतावदनु मतिजनकताबच्छेदक विषयिताकत्वरूपतादृश विरोध्युम्नायकत्व- स्यच सत्त्वेनातिन्माप्तिस्या दित्युन्नेये अविरोध्यन्त विशेषणम् । एतच्च "स गृह्यत' इत्य दिना म्बयमेव वक्ष्यते । उन्नयतया प्रविष्टविशिष्टविषये अविर पित्व विशेपण यथाश्रुत शब्दलभ्यम् , तदर्थ ताशप्रतिबन्धकलाव छेदकविष येताकान्यनम् । तन्निवेशे अधिकपिपयितानिवेश द्वौरवम् , काञ्चनमय दो बहिमानित्यादौ काञ्चनमयत्वाभायव द्रद दिरूपाश्रयामि- बयादे भेदस्य सत्प्रतिपक्षोनेय वयमा विशिष्ट हृदादिरूपबाचे असत्त्वेना व्याप्तिश्चेत्यु नायकताघटक वापविष वाया विशिष्टपक्षादिग्रह प्रतिबन्धकता नवच्छेदकत्व निवेश । उक्तस्थले याधग्रहस्याप्यनुमिति रूपविशिष्ट पक्षा- दिग्रह यिरोधितयाऽव्यासित दवम्ध्यमिति विशिष्ट पक्षग्रहत्त्व व्यापकत्वनि- वेश । विशिष्टपक्षग्रहत्व पर्याप्त.वच्छेदकताकत्वस्य प्रतिबध्यताया निवेशे काशनमय रजतम्य हदो पहिमानियादा पाश्रयासिद्भयन्नायके काञ्चनमय- स्वाभव न्याप्यवद्भद द यतिव्याप्ते , रजतमयत्वमटित पक्षतावच्छेदक वि- शिष्टविषयक ग्रहत्त्वस्य तत्प्रतिवध्यतानबच्छेदपत्वात् , अत्तम्तदुपेक्ष्य तार- शमहत्वव्यापकताय, स्तत्र निवेश । अतएव दो पहिमानित्य दो ह्रदत्वादि पक्षतावच्छेदकविशिष्ट विषयकाहत्वस्य फेवरस्य कस्यापि प्रतिबद्धघतानव- च्छेदक्त्वपि नापसिद्धि । नच तादृशमहत्वन्यापक प्रतिबध्यतानिवेशेपि क या अपि विरपिसान प्रतिवध्यव मा ह्द इत्यादि निर्धर्मितारच्छेदकक ज्ञानसाधारण सदृश ग्रहल न्यापक्लासम्भवा सभाविपतिमध्यगा ·सामागमः। 'प्रसिद्धिः, विशिष्टविषयकानुमितित्व व्यापकता निवेशे तादृशानुमिबिलास्य निर्मितावच्छेदकफ ज्ञानन्यावृत्त्वेपि हृदो महिमान् हुदो परवानिस्यादि नानाथर्नप्रकारकानु मलिवेर हूदत्वादिविशिष्ट विषयकाबुमितित्व सस्ता पारशसकलानुमितीनां कस्यचिदपि ज्ञानस्य प्रतिबध्यत्यासम्भयेन तारशान- मितित्व व्यापकप्रतिबध्यता न प्रसिद्धयतीति वाच्यम् ; कामिनी जिज्ञासादि प्रतिबध्यताया एस तथाविधानुमितित्वन्यापिकायाः प्रसिद्धः । बस्तुलस्तु विरोधिताघटक प्रतिवध्यतायामेय पक्षतावच्छेदकादि मिशिष्टविषयकानुमितित्यान्यापकतानिवेश.माऽप्रसिद्धिरिति पूर्वमेवादितम् । एतेन फामिनीवस्य यत्र पक्षतावच्छेदकता तत्र तद्विशिष्ट यषयका नुमिति त्वादेः कामिनीजिज्ञासाप्रतिनद्धयत्मान्याप्यत्वेपि नक्षतिः । अथ -उन्नेये विशिष्टपक्षादि अहाबिरोपित्व निवेशेपि यद्यमान व्याप्यम,प्याभावबद्भदो पहिमाभित्यत्र बयभाव व्याप्यव्याप्यविशिष्टहूदे आश्रयासिद्धयात्मकेतिव्याप्त र्दुव.रैष, तस्य महयभाव न्माप्यविशिरहदा- स्मक सत्प्रतिपक्षस्य विशिएपक्षग्रहाविरोपिन उन्नायकत्वात् , आश्रयासिद्धि त्येनानुमिति विरोधितथा सत्यन्तदळाकान्तत्याच्च । नची नायक एवा विरोध्यन्तविशेषणं विवक्षितम् , उक्ताश्यासि- द्धेश्च मिशिष्टपक्षग्रहविरोषितया नातिन्याप्तिरितिराच्यम् । तथासति रहि मान् हृदो महयभावन्यायव्याप्याभावचानिस्यत्र बड्यभाव च्याप्यव्याप्य- विशिष्ट हृदात्मकयाषे अनुमिति विरोधिययभाव व्याप्यविशिष्टहदरूपाश्रया सिद्धयन्नायकेतिव्याप्तिः, तस्य बदिविशिष्टहदात्मक विशिष्टपक्षमहाविरोधि त्यादिवि चेनः- उन्नेये उन्नायकेचा विरोध्यन्तस्म विशेषणतोपगमेमातिम् समस्य मारणीयस्यात् । अथवा- उन्नेय विशेषणमेवाऽपिरोध्यन्तम् , मनिच्छिन्नप्रतिवध्यता भरि विरोधिनं समन्ताभः तधर्मावनिप्रति- ८ मद- ·गशापरोप प्रकृतपक्षसाध्यवैशिष्टयग्रहविरोधिरूपोन्नायकत्वम् । तदुन्नायकत्वच गाह विशिष्टमिपमहत्वेन परामर्शस्या मुमितिननकत्वं तत्त्वम् । तच्च साध्याभाव ममतावविरोभिता या उन्नेय विशेगतया विवक्षितत्वात्पूर्वोक्तस्थडे च मधमाकव्याप्मन्याप्यविशिष्ट हृद.त्मकाश्रयासिद्धे विशिष्टपक्ष ग्रहत्यावाच्छ ननिरोधित्येन सत्यन्तदळाकान्ताया स्तद्पावच्छिन्नाविरोधिन रसत्पतिपक्षस्यै योनायकत्वेन नातिव्याप्तिः। उन्नेयवाषस्य उन्नायकसत्प्रतिपक्षस्य च निशि टपक्षसाध्यवैशिष्टय प्रहत्त्वरूपैकधर्मावति मतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धक सावच्छेदक विपरिताकग्वेन सत्प्रतिपक्षे लक्षणसमन्वय इति । उन्नये विरो. ध्यन्त विशेषणं कहिन्याप्याभावादिसायले बहिन्याप्यवरपक्षारमफनाभस्य विशिष्टपक्ष. दिग्रहाविरोधिवहिमत्पक्ष नायकस्य वारकमिति वक्ष्यते । तत्र या शुतं विरोधगुन्नायकत्वं प्रतिबन्धकतावच्छेदक विषयिताक विशिष्ट विषयिताका- मिति प्रयोजकत्वम् , नत्र प्रतियन्धकतावच्छेदक विषयताया सनिरूपक विपमनिरूपित विषयत्वेन निवेशनं गिरे वेष्टनेन न सिकास्पर्शनमनुकरेतीति प्रतिबन्धकतायच्छंदक विपयित्वावच्छ नानुगित प्रयोजकत्वन्निवेशितम् । उक्तस्थले यहि व्याप्नवत्पर्वतमपनापन्य यहिमपर्वतविषयक समुहालम्बनरूप पहिमाम्बवत्सतरुप विरोभिविपणकानुमिति प्रमोनकतयातिप्रसङ्गस्यादिति विरोभिविषयित्वावच्छिन्ननिरूपित प्रयोजकत्वं निवेशितम् । भनुमितिजनकत्वरूपोन, नफत्वं न विषयस्येति भनु मतिनगकताव- च्छेदक विषयिताकत्वरूपमनुमिति प्रयोजकरवमेवात्र तदित्याह ( तदुन्नायक स्वञ्चेति ) ( यादृशविशिष्टविषयफत्वेनेति ) तृतीयाऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूप मवच्छेदकत्वम्, तन्निवेशाद्वहिन्याप्यवत्पर्वतरूपोस्थलीयबाधे सत्प्रतिपक्ष विषमक समूहालम्बनविपये न.तिप्रसङ्गः। स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्व निवेशभावन सरमतिपक्षकदेशे फेवलपक्षादौच नातिमसहः (तति) तार ·सत्प्रतिपक्षमन्यः । - " चाप्यसक्षादिकम् । असाधारणविरोधयोरन्यतरस्य सत्प्रतिपक्षविधया वोपत्वपक्षे प्रकृतसाधने प्रकृतसाध्यव्यापफाभावप्रतियोगित्वाद्यनवगाहि परा- मी प्रायः । अत्रय सत्यन्तेन सत्पतिपक्षोन्नायकस्य, अविरोध्यन्तेनाश्रया- विशिष्टं चेत्यर्थः । साध्यव्यापकाभावप्रतियोगि प्रकृतहेतुमत्पक्षादौ मतभेदेन विरोधासाधारणरूपेऽतिव्याप्तिं यारयति ( असाधारणेति ) ( सत्प्रतिपक्षवि- धयेति ) अनुमितिप्रतिबन्धकसाध्याभाव न्याप्ययत्ताज्ञानविषय विधये- यर्थः। सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्व मसाधारण्यम् , साध्यासामानाधिकरण्यं वरोध इति मतेऽनुमित्यविरोधिनि तत्र मोक्तलक्षणासिमाप्तिरित्यतः “पक्ष" इत्युक्तम् प्रतियोगित्वादी " त्यादिना पक्षधर्मतापरिग्रहः । तथाच प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने प्रकृनसाध्यतावच्छेदक विशिष्टन्यापक,भाव प्रतियोगित्व विशिष्ट प्रकृतसाधनतावच्छेदकावच्छिन्न वैशिष्टयानवगाहिपरा मर्शनिष्ठानुमिति जनकतावच्छेदक विषयिताकत्वरूपमुन्नायकत्वं विवक्षणीय- मित्यर्थः । रूपान्तरेण यत्र प्रकृतहेतो नतिरेकिप्रतिहेतुता तत्स्थलीयप्रति- पक्षसंग्रहाय प्रकृतसाधनतावच्छेदक निवेशः । रूपान्तरावच्छिन्न प्रकृतसा- भ्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्व विशिष्ट प्रकृतहेतुमत्पक्षकालीनत्वस्य प्रकृतसाध्यतावच्छेदक तत्स्थलीयतादृशसाध्यतावच्छेदक बिशिष्टसाध्याभाव व्याप्यवत्पक्षात्मक प्रतिपक्षसग्रहाय प्रकृतसाध्यताच च्छेदफनिवेशः । यत्र प्रकृतसाध्यन्य, पकाभावप्रतियोगित्व विशिष्टप्रकृतसा- धनवत्त्वेन रूपान्तरावच्छिन्नपक्षस्य प्रकृतपक्षतावच्छेदके प्रवेश स्तत्र सत्प्र तिपक्षस्य तादृशपक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्याभावव्याप्यवत्तारूपस्य संग्रहाय प्रकृतपक्षमावच्छेदकनिवेशः । साध्याभावनिरूपितान्वयव्याप्तिविशिष्टप्रकृत हेतुमत्पक्षस्यापि लक्ष्यते पगमान्न तनातिव्याप्ति । तस्य साधारण्यमात्रात्म- कले तदनवगाहित्यमपि परामर्शयिशेषणन्देयम् । तत्सङ्ग्राहकमपि भादिप- दम् । ( सत्प्रतिप्रक्षेन्नायकग्येति ) साध्याभावव्याप्य व्याप्यवत्पादे रवि- यत्र घटकत्व