·जाहिरात ।
श्रीमद्गोस्वामितुलसीदासकृत
श्रीमदाल्मीकीय रामायण
श्रीपं० ज्वालाप्रसादजी रचित-केवल भापा
इसमे सब अलंकारों समेत प्रतिसर्गके आदि अंतका
प्रतीकको एक २ श्लोक है. पुस्तक दो जिल्दोंमें
बहुत पुष्ट बँधी है मूल्य केवल १० रु० मात्र है और
भापाटीका सहित २२ रु०॥
रघुवंश भापाटीका.
इसमें प्रत्येक श्लोकका अन्वय वाच्यपरिवर्तन सरलार्थ भापार्य
तथा गूढाशयोंके सटीकरणार्थ टिप्पणीमी डाली गई हैं जिससे
विद्यार्थियोंको विद्योन्नतीमें परमोपयोगी है. मूल्य केवल ३॥ रु. है.
अमरकोप भापाटीका.
उत्तमोत्तम अन्वय भाषाटीका सहित सब देशोंके समझने
योग्य छपके तयार है मूल्य केवल १॥ रु. है
पुस्तक मिलनेका ठिकाना-
खेमराजश्रीकृष्णदार
" श्रीवेंकटेश्वर" छापाखाना-मुम्बा

·॥ श्रीः॥ अथ जैमिनीयसूत्राण्यारभ्यन्ते। TODDL श्रीगणेशाय नमः। सृष्टिस्थित्यंतकीहरिहरविधिभिःसेवितानंददात्रीतानातंत्रोक्तमांग मुनिभिरपिधियाभालचंद्रोज्ज्वलांगी। आरक्ताभत्रिनेत्राशिवशवनिलया राजराजेश्वरीसाबानोद्यातनोतुप्रतिपदकठिनेजेमिनेःसूत्रसंघे ॥ १ ॥ विवस्वदंशाम्यावनिपत्तिवरश्रीरणजितोदयांभोधेर्वाचातवकरुणयाज मिनिमुनेः निरालंवेशास्त्रेजननिगिरिजेयास्यतिनकिंसुटीकामेकामोहदि समभिपूर्तिरचयितुम् ॥ २॥ उपदेशं व्याख्यास्यामः॥१॥ अथमाक्तनकर्मज्ञानानुष्ठेयकाशीवासादिनाजगदुद्धारंचिकीर्षुः करुणासिं धुजैमिनिमुनिः प्रारिप्सितग्रंथप्रतिबंधकोपशमनायश्रीशंकरमणतिपूर्वक सकललोकशुभाशुभसूचकजातकशास्त्रमनुष्ठातप्रतिजानीते । उचतत्पद मुपदंतस्येशाशंकरस्तंव्याख्यास्यामःनमस्कुर्मः "उकार शंकर मोक्तगइ त्येकाक्षरकोशः प्रकृतार्थस्तुउपदिश्यतेमकाश्यतप्राक्तनशुभाशुभकर्माने नेत्युपदेशोजातकशास्त्रविशेषस्तव्याख्यास्यामाकययिष्यामइति ॥१॥ 3. अभिपश्यन्त्यक्षाणि ॥२॥ पार्श्वभे च ॥३॥ . मन्वस्मिन्शास्त्रेकिमन्यशास्त्रतोदृष्टिविलक्षणोतान्यशास्त्रभसिवात संशयपरिहरनाह । ऋक्षाणिराशयामभिसम्मुखंपावभेपाराशीचपश्यं तिमवलोकयति क्रमतश्चरेऽष्टमपंचमकादशराशयः स्थिरपष्टतृती यनवमराशयः द्विस्वभावसप्तमचतुर्दशमराशयस्तयाभवन्तीतिदृष्टिच

·जैमिनीयसूत्राणि।
केंद्रष्टव्यम् वृद्धकारिकाच "चरंधनविनास्यास्नुस्विरमत्यविनाचरम् |
युग्मंस्वेनविनायुग्मंपश्यतीत्ययमागमः इति तदयंसंग्रहः " चरानाग
८ बाणे ५ श ११ राशीन्स्वतोवैस्थिरा पट् ६ तृतीयां ३ क ९ राशी
नक्रमेण | स्वतः शैलम ७ वेद ४ भपंक्ति १० मंचक्रमाद्विःस्वभावः
प्रपश्यंतिपूर्णमितिराशिपुसिद्धं ॥ २ ॥ ३ ॥
तनिष्ठाश्वतद्वत् ॥४॥
द्रष्ट्रदृश्यभावखेटेप्वतिदिशतितनिष्ठाःराशिस्थिताग्रहास्तवक्त्तै राशिमि
स्तुल्यं यथाभवतितथास्वस्थितराशिवदेवस्वतोष्टमादिराशीस्तनिष्टग्रहां
श्वपश्यंतीत्यर्थः। तथाचोक्तंवृद्धः "चरस्थंस्थिरगापश्यरिस्परस्पंचररा
शिगः । उभयस्यंत्भयगोनिकटस्थंविनाग्रहम्।" ॥ ४ ॥
दार ४ भाग्य २ शूल ११ स्थार्गला निध्यातुः॥६॥
"शुभार्गलेधनसमृद्धिरित्यादिसूत्रप्वर्गलपदसंकेतस्याकांक्षांनिवर्तय
बाहाविचाराश्रयीभूतस्यराशेर्निध्यातुष्टुहाहारभाग्यशूलस्था दारादि
पदवोध्यचतुर्यद्वितीयैकादशस्थानस्थितामहाविचाराश्रयीभूतराशिद्रा-
ग्रहस्पअर्गलाः अर्गलासंज्ञकास्युः अर्गलाकर्तरीइतियावत्। ननुस्खाम्या
दिभिर्निध्यातुःफलदातुरित्युक्तं त्वयाऽयमर्थ कथंज्ञातइतिचेच्छृणु भयर
पुण्य११विना भावाद्रष्टुराहुःशुभार्गलभितिवृद्धवाक्यादेवशुभार्गलम
गंलाविप्रतिबंधकत्वमितिछंदोषत्सूत्राणायुक्तः संधिश्यांदसः।मत्राक्षर
रेशिमात्यो गुमेरभितमित्यमुपदवपुरीमत्पिपरिमारिमनं
यकरपयादिक्रमणांकाग्राह्याः तत्रापिद्वादशाधिकपासन्निपातेद्वादश
तष्टंकृत्वाऽवशिष्टसंख्याराशिभाववाधिकामित्रमाच्यकारिकाच "कटपय
धर्गभरिहपिडांस्यैरक्षरैरंकानिचिशून्यज्ञेयंत्तयास्वरेकेवलेकथितंग य
थादारपत्रांकानांवामतोगतिरितिरीत्पादकारस्पाष्टसंख्यारकारस्यादि
संख्येत्यष्टाविंशतिसंख्यामापनपुंजेद्वादशतष्टेचौर्वरिता चतुःसंख्याभाव
बोधिकेति ॥ ५॥

·नीलकण्ठीटीकासहितानि । कामस्थातुभूयसापापानाम् ॥६॥ इयमर्गलाशुभपापोभयसाधारणीनचोक्तागलाप्रतिबंधकमादौवत्त व्यमितिवाच्यं तथासत्यगलापदस्यमंडूकप्लुत्यानुवृत्तेरस्वारस्यादर्ग लांतरमेवाह रविक्षीणचंद्रभीमशनिराहुकेतुपापयुतबुधानांभूयसावाहुल्ये नपापानामितिबहुवचननिर्देशात्रिप्रभृतिभिः पापैःकामस्थामृतीयस्थान स्थाऽर्गलाभवतिएकेनपापेनद्वाभ्यांचनेत्यर्थः । इयमर्गलापापसंबंधिनी । पूर्वातुशुभपापसाधारणी । प्रेमनिधिपडितैस्तुपापानांमध्ययोधिकांशक ग्तेनवतीयेर्गलाभवतीति यदुक्तं तत्सूत्राक्षरार्थानायातिपापानांभूयसेत्य नेनपापबाहुल्पवायातीति बहुपापकृतकामस्थार्गलायानिर्बाधकत्वादेव पृथक् सूत्रमिदम् ॥ ६॥ रिफनीचकामस्थाविरोधिनः॥७॥ पूर्वार्गलावाधकान्याह दारेत्यादिपदवोध्यचतुर्थद्वितीयकादशस्थान स्थितानामगलाकर्तणांखेटानांक्रमणरिष्फादिपदनाध्यदशमद्वादशवती यस्थानस्थित्ताग्रहाविरोधिनः अर्गलाप्रतिबंधकाइत्यर्थः। तथाचदशमादि स्थानेपुग्रहाभावेसत्येवचतुर्यादिस्थानस्थैः ग्रहेः अर्गलाभवतिनान्ययेति भावः ॥ ७॥ नन्यूनाविवलाश्च ॥ ८॥ वाधकबाधकानप्याह । अर्गलाकर्तृग्रहेभ्यःप्रतिबंधकाग्रहान्यूनामल्प संख्याकाः द्वौचेदर्गलाकाराविकश्चैत्यतिबंधकइत्यादिविवलानिर्वलाश्च यदितदामतिबंधकानस्युःबलमग्रेनिरूपमिप्यति अर्गलास्तत्मतिबंधका श्चदैरुक्ताः भयरपुण्य ११ विनाभावाद्रष्टुराहुःशुभार्गलम्।स्फु १२ राग ३ शेय १० भावातुर्विपरतिागलांविदुः ॥"द्रष्ट्रग्रहस्याद्वतयिादै तःशुभार्गलंपाहुः अगलविरोध्यगलमेवविपरीतार्गलमित्युच्यते ॥ ८ ॥ प्राग्वत्रिकोणे ॥९॥ तृतीधार्गलामुपदिशति त्रिकोणेपंचमनवमयोः मगलातत्मतिबंधक अमावपंचमेग्रहसत्त्वेऽर्गलानवमेन्यूनसंख्यात्वनियलत्वदोषरहितग्रह ·जैमिनीयसूत्राणि। सत्त्वेऽर्गलामतिबंधकत्वमिति नचदारेत्यादिसूत्रशांतपदस्यरिफेत्यादि सूत्रेधातुपदस्योपादानादेवार्थलाभेसूत्रांतरनिर्माणस्पवैयापत्तिरिति वाच्य 'विपरीतकेतोरितिसूत्रेकेतुकृतव्यत्ययस्यत्रिकोणाएववक्तव्पत्ता साफल्यप्रसंगात् । अन्यथाहिदारभाग्यशूलेप्वपिकेतुकृतव्यत्ययापत्ति रितिभावः । यत्तुकैश्चिदुक्तंमाग्वदितिसूत्रस्यपृथक्करणसामादप्रतिबंधे यमर्गलेतितत्रतथासतिकामस्थतिसूत्रोत्तरमेवप्रसंगात्तनिर्मितिःस्यादि तिविपरीतकेतोरितिसार्वत्रिकंयदुक्तंतदपिन !कामस्येतिसूत्रोत्तरंमाग्वदि तिसूत्रंचेत्तदासार्वत्रिकंस्यात्प्राग्वदितिसूत्रानंतरप्रणयनात्तत्रेवास्यप्रवृ तिरित्यर्थः विपरीतामतिसूत्रस्योत्तरसूत्रेऽन्वयइतियदुक्तं तदपिन अष्टा नांवतिपृथकरणसामर्थ्यादेवराहीन्यूनांशत्वेनकारकत्वलाभादेतदन्वय स्यवैयापत्तिः मष्टानांवत्यन्यमतंयदुक्तंतत्रप्रमाणाभावइति ॥ ९ ॥ मत विपरीतकेतोः॥ १० ॥ केतौविशेषमाह । केतोर्महस्यनवममर्गलास्थानंपंचमंप्रतिबंधक स्थानम् ॥ १० ॥ आत्माधिक कलादिभिर्नभोग-सप्तानामष्टानांवा॥११॥ किंचसतिमुनेस्तापयेंकेतोर्लनस्पअस्मिन्यविशेषतः कारकारफलादे शेकर्तव्येकारकान्विवक्षुरादावात्मकारकंदर्शयतिरव्यादिशन्यतानीसप्ता नारादतानामष्टानांवामध्येयोनभागोयहाकलादिभिः कलायामादयोशा स्तैरंशः अंशादिभिरितियावत् अधिकःसआत्मामात्मकारकइत्यर्थः अंश पदविहायकलादिपदेन निर्देशस्त्वंशसाम्येपिकलादिकाधिक्येन विनिणेत व्यमितिज्ञापनार्थकलादिभिरपिसाम्पेवक्ष्यमाणवलेनैकतरनिर्णयः। तत्र द्विव्यादिग्रहाणामशादिसाम्येनकारकलोपेबलपारिस्थरकारकादेवतत्त स्कारकाविचारसकर्तव्यइति । ननुआत्माधिकाकलादिभिर्नभोगोष्टाना त्येवपाठोऽस्तुलाघवात् । उच्यते । तत्राधिकपदस्पनिविष्टत्वादाहौस्तुस ग्रहांशत्यूनांशतयात्मकारकतेतिसूचनायाधानांवतिपृथगुक्तिका ननुकथ

·नीलकण्ठीटीकासहितानि ।
ज्ञातमितिचेत् राहोविपरीतसंचारान्यूनत्वेनाधिक्यात् नभोगीष्टानामि
तिपाठेखन्यग्रहरीत्याराहोरप्याधिक्यंमतीयेतद्विवाणांग्रहाणांब्रह्मत्वयो
गप्रसक्तराहुयोगविपरीतमितिसूत्रेणराहोर्योगेनापिन्यूनांशस्यब्रह्मत्वं स्व
स्पतुसुतरामिवाल्पांशत्वेनकारकत्वंभवतीत्यर्यः। अत्रवृद्धसंमति: भागा
धिकाकारकासादल्पभागोत्यकारकःमध्यांशोमध्यखेटास्यादुपखेटासए
वहीति नचवृद्धवाक्याबाहो!नांशकत्वेनात्मकारकत्वनायातीतवाच्यं
शास्त्रमसिद्धतयावालानामपितयैवबोधाद्विविच्यनोक्तम् अत्रवृद्धवाक्यां
तरंच मेपायसव्यमार्गणराहुकेतूनकारको अस्याः राहुकेतमेषाद्यस
व्यमार्गेणसव्यंकाममसव्यंदक्षिणंतुममध्यमार्गणमेपादिक्रममार्गणकार
कौनविपरीतमार्गेणतुभवतएवेतिफलितार्या अबराशिकृतमाधिक्यनमा
हामितिसंप्रदाया मथवामंशादिभिर्महद्यसाम्पेसप्तमकारकाभावेरादुर
पिग्राह्य तस्मादष्टानांवतिगौणः फल्पोनिरुक्तः यत्तुप्रेमनिधिपधिपरी
तकेतोरितिसूत्रंदेहलोदीपकन्यायेनात्रान्वेतीत्पुतिदयुक्तं रव्यादिक्रम
मनाइत्यादीकेतुनिरूपणस्यायोग्यत्वात् राहोरंशाधिक्येनकारकताके
तोस्तुन्पूनांशवेनकारकतोतियाधितत्वाच राहोरधिकांशवेतिकेतोरपि
तपात्वाद नवानामितितुकपनोक्तमितिचेत् राकेवारंशादिसाम्पेनका
रकांतराभावादष्टानामित्येवोचितमित्यलमतिविस्तरेण ॥ ११ ॥
सईऐवंधमोक्षयोः ॥ १२॥
मात्मकारकस्पोकदर्शयति समात्मकारकोधमोक्षयोरीटेस्वामी
भवति नीचराशिपापयोगोचादिराशिशुभपगिरितिशेपः नीचपापयुत्त:
कारकः स्वदशांतर्दशामुपंधनादिदुरादास्पात् उचादिशुभयुवस्तुम
दांतरयले नयदस्यापिमोरणकाभवति पदाप्रतिकूलकामात्मकारक:
पापकर्मप्रतिद्धारासंसाररुपवंपनदास्यात् मनुकूलस्तुनानकाशीवाठा
दिभिमासकर्तास्यादित्ययः ॥ १२ ॥
तस्यानुसरणादमात्यः॥१३॥
ममात्यकारपमाहासस्यात्मरक्स्पमनुपमात्मरणाहमनाम्यूनां
शतपाऽमात्पः ममात्यकारकाभपतीति ॥ ११ ॥

·जैमिनीयस्त्रापि ।
तस्यभ्राता॥१४॥
भ्रातृकारकमाह । तस्यामात्यकारकस्यानुसरणादल्पांशतयाघ्रातृका
रकास्यात् ॥ १४॥
तस्यमाता॥१५॥
मातृकारकमाह। मातृकारकादल्पांशोग्रहोमावकारकोभवति ॥१५॥
तस्यपुत्रः॥१६॥
पुत्रकारकमाह । मातृकारकान्पूनांशःपुत्रकारकइति ॥ १६ ॥
तस्यज्ञातिः॥ १७॥
ज्ञातिकारकमाह । पुत्रकारकादल्पांशीज्ञातिकारकइति ॥ १७ ॥
तस्यदाराश्च ॥१८॥
दारकारकमाह । ज्ञातिकारकान्न्यूनांशास्त्रीकारकातस्पदाराइत्यनेनैव
सिद्धेचकारानुक्तसमुच्चयार्थःसमस्थिरकारकपदोपपदादिभ्योपिस्त्रीवि
चार कार्योनतुदारकारकादेवेतिसूचयति ॥ १८ ॥
मात्रासहपुत्रमेकेसमामनंति ॥ १९॥
पुत्रकारकविकल्पमाह । मातृकारकास्पुत्रकारकविचार: कार्यइतिकेच
नाचार्यापदंतिकारकद्वयक्पंवदंतीतियावत् ॥ १९ ॥
भगिन्याऽऽरतःश्याल कनीयाजननीचेति ॥२०॥
अनित्यकारकान्वक्तुमुपक्रमते तत्रादाभगिन्यादिकारकान्दर्शयति।
आरतीभौमादगिनीसामान्यश्यालः स्त्रीभ्राताकनीयान्कनिष्ठभ्राताज
ननीमाताएतेविचारणीयाइत्यर्थः ॥ २० ॥
मातुलादयोवंधवोमातृसजातीयाइत्युत्तरः ॥२१॥
मातुलादिकारकमाह। उत्तरतोभौमाग्रिमाद्धात् मातुलभ्रातृभाग-
न्यादयोबंधवोमातृसजातीयामातृसपल्यश्चविचारणीयाः ॥ २१ ॥

·नीलकण्ठीटीकासहितानि । (७) पितामहम्पतिपुत्रावितिगुरुमुखादेवजानीयात् ॥२२॥ पितामहादिकारकमाह | गुरुमुखादेषगुर्यादिभ्यएवक्रमेणपितामहप तिपुत्राइतिजानीयाद्विचार्याइत्यर्थः। नचैवंचेदग्रिमसूत्रेपत्तीपत्ति पितरा वितिवाच्यं मंदात्पुत्रइतितृतीयसूत्रोपादानापेक्षयात्तथैवसुवचत्वात् उर्व रितत्वामेमसूत्रेनियमअन्यथामुखपदव्यर्थमेवस्यादिति ॥ २२ ।। पत्नीपितरौश्वशुरौमातामहाइत्यंतेवासिनः॥२३॥ पल्यादिपुशुक्रकारकमाइ । अनवासिनःगुर्वग्रेपठिताच्छुक्रात् भार्या मातृपितृश्वशुरवभूमातामहाविचार्याइत्यर्थः ॥ २३ ॥ मंदोऽज्यायान्ग्रहेषु ॥२४॥ ननुकारकत्वेन द्विवादिग्रहसन्निपातकमालंब्यविचारइतिसंदेहेकला धिक्यवतस्तत्रापिसाम्यनिसर्गवलवतःकार्यइतिरीतिस्तस्माद्गहाणांनि सर्गवलंसूचयति । मंदाशनिःसप्तसुग्रहेष्वज्यायान्दुर्बलः तथाचबृहज्जा तके शकुबुगुशुचराद्यावृद्धितोवीर्यवंतः इतिातथाचनिसर्गबलेशन्यादप उत्तरोत्तरंबलिनइत्यर्थः ॥ २४ ॥ प्राचीवृत्तिविपमभेषु ॥२५॥ अथचरदशावर्षानयनोपयोगितयोजयुग्मराशिभेदेनगणनामुपदिश ति विषमभेपुमेषमिथुनादिराशिपुमाचीवृत्तिःक्रमगणनास्यात् मेप- पादिरीत्यागणनास्यादितियावत् ॥ २५ ॥ परावृत्त्योत्तरेषु ॥२६॥ उत्तरेपुसमराशिपुस्पकर्कादिपुपरावृत्त्याव्युत्क्रमेणवृपमेपमीनादि- क्रमेणगणनाभवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ नक्वचित् ॥२७॥ अत्रापयादमाइ । मोजराशिपुकाचन्नक्रमायुग्मराशिपुकाचिद्वयस्कमोने त्ययः।कुत्रत्याकांक्षायांपरंपराश्रुतार्थेनचिरंतनरुक्तं "क्रमादृपेवृश्चिकेच ·जैमिनीयसत्राणि। व्युत्क्रमारकुंभसिंहयोरिगतिसूत्रत्रयफलितार्थसंग्रहस्त्वयंमेषादित्रिीत्रभ यं पदमोजपदक्रमात् दशान्दानयनेकार्यागणनाव्युतमासमेग्राची वृत्तिविपमपदेपरावृत्योचरेइतिकर्यनोक्तमितिचेत् यावदीशाश्रयंपदम क्षाणामितिवक्तव्यत्वात्संदेहभियानोक्त तथाच "माधर्मयोः समान्य विपरीतमोजकूटयोरिगतिवक्तव्यत्त्वाचेति ॥ २७ ॥ नाथांता:समा प्रायेण ॥२८॥ अयतत्तद्राशेर्दशाब्दानयनायावधिदर्शयति । अत्रराशीनांनायाग्रंयाँ तरोताग्राह्याः अत्रानुक्तत्वात् नथाहि "क्षितिजीसतज्ञचंद्ररविसौम्य सितावनिजाः । सुरगुरुमंदसौरिगुरवश्चग्रहांशकपाः इति नाथानरमव स्थाननैपत्येनचरदशीच्यते । कुत्रचरदशापदेनव्यवहारइतिचेत् जगत्त स्थुषोरद्धयोगादेइत्यादीगृहाणपत्रसमाः अब्दानायांता तत्तद्राशीनां तत्तद्राशिनाथाश्रितरशिंपर्यंताग्राह्याः इतिएवंचनायेद्वितीयेएकान्दस्त तीयद्वौइतिक्रमणद्वादशेनायेएकादशान्दाः तत्तद्राशौनास्थितेसतितु द्वादशान्दाइतिविवेकातदुक्तंपाच्यैः "तस्मात्तदीशपर्यंतसंख्यामत्रदशा विदुः । वर्षद्वादशकंतत्रनचेदेकविनिर्दिशेत्। अस्यार्थः तत्तद्वाशीनाथे स्थितेसतिद्वादशवर्षाणिनसतितुएकान्दोग्राह्यइति अतएवमायणेतिपदे ननाांता:समाइत्यस्यापवादःसूचितः।प्रायेणेत्यनेनैवस्वामिनउच्चत्वनी चत्वाभ्यामेकैकवर्पवृद्धिम्हासावपिसूचितावेववृश्चिककुंभयोदिनाथत्वम पिसूचितमेव तदुक्तंवृद्धः "उच्चखेटस्यसद्भावेवर्षमेकंधिनिक्षिपेत् । तथै वनोच्चखेटस्यवर्षमेकविशोधयेदिति अत्रवृश्चिककुंभयोर्विशेषोवृद्वरुक्तः "कुजसौरीकेतुराहराजानावलिकुंभयोः । कुजसौरीकेतुराहयुक्तौतन्त्र स्थितौयदि । वर्षद्वादशकंतत्रनचेदेकंविनिर्दिशेत" अयमावृश्चिकस्य कुजकेवाजानौनतुतयोरेकैकमपिकुंभस्यशनिराहू राजानौनत्वकैकमपि तथाचद्वयोःसत्त्वे एववर्षद्वादशकम् एकैकसत्त्वेस्वाम्यभावइवोक्तप्रकारे णदशान्दगण कार्यमितिअन्यराशीत्तदुभयसत्त्वेनाधांताइतिरीतिरनुस तव्यातयोभिन्नभिन्नराशिगत्वयएवनायोवलवांस्तत्संख्याग्राह्याएतदुक्तं वृद्धैः "विनायक्षेत्रेयोरत्रनिर्णयःकथ्यतेधुना । एकःस्वक्षेत्रगोन्यस्तुपर :

·नीलकण्ठीटीकासहितानि । (१) यदिसंस्थितः॥तदान्यत्रस्थितनायपरिगृह्यदशांनयेत् स्वक्षेत्रमिलिता वेवस्वामिनस्त्वेकशस्तथा ॥ एकस्यस्वगृहस्थत्वनाहिकार्योपयोगिकम् । द्वावप्यन्यसंगीताचेत्सग्रहोबलवान्भवेत् । ग्रहयोगसमानत्वचिंत्यराशि बलादलम् । चरास्थिरद्विस्वभावाक्रमात्स्युबलशालिनः । राशिसत्त्व समानत्तेबहुवोचलीभवेत् ॥ एकःस्वोच्चगतस्त्वन्यःपरत्रयदिसंस्थि तः । ग्राहयेदुच्चखेटस्थराशिमन्यविहायवै नायांताइतिरीत्यायोबहुवर्ष वतीदशाम् । करोतिबहुवर्षोंसौस्वराशेर्दूरगःखगः । एवंसर्वसमालोच्य जातस्यानिधनवदेदितिस्पटायःश्लोकाः । एकःस्वीच्चेत्यस्पार्थः । यदि तुबहुवर्षदएकोराजापरक्षेत्रगः अपरस्तुराजाऽज्यक्षेत्रगएघोच्चगोल्पवर्ष दस्तदाबहुवर्षदत्यक्त्वाऽल्पवर्षदमेवोच्चग्रहमाश्रित्यनाथांताइति रीत्या ऽब्दानयन कार्यमिति । अन्पच्चवृद्धरुतं न्यासयोर्यहहीनत्वपैक स्यान्येनसंयुतौ ॥ ग्राह्याराशिंग्रहाभावस्तत्स्वाम्युच्चंगतोयदि ॥ एकत्रस्वर्भगः खेटश्चान्यत्रद्वाग्रहीयदि ॥ ग्रहद्वययुतिहिवाग्राहये त्पूर्वभंसुधीरिणति । अयमर्थः । न्यासयोलग्रसप्तमयोद्वयोःस्थान यो ग्रहाभावेअथवाद्वयोर्मध्येएकस्यान्येनकेनचिद्ग्रहेणस्वेशातिरिक्तन युतौसत्यांचतत्रयोराशियायेननिर्बलासराशिस्तद्राशीशेउचंगतेसतिव लवानेवनापरःसग्रहोपिएकत्रराशीस्वक्षेत्रगोगहः अपात्रद्वौग्रहोस्वस्त दासस्वामिकराशिरेववलवानितिद्वितीयपद्यतात्पर्य । उच्चराशेस्तु"ब जवृषभमृगांगनाकुलीराझपवणिजाँचदिवाकरादितुंगाः ॥ दशशिप्ति मनुयुक्तिींद्रियांशत्रिनवकविंशतिभिश्चतेऽस्तनीचा इतिपंचमेपद क्रमात्माक्प्रत्यक्त्वमितिवक्ष्यमाणसूत्रात्क्रमभेदेनदशालेख्याआरंभाव पिस्तुलममेवचरदशायामनशुभाकेतुरितिसूत्रादस्यादशायाश्वरदशेति नामबोध्यम् ॥ २८॥ यावदीशाश्रयंपदमृक्षाणाम् ।। २९ ।। अथायफल विशेषज्ञापनायराशीमामाकदापरपर्यायपदमुपदिशति प्रक्षा पाराशीनामीशाश्रयंपावत् ईशाश्रपंराशिपर्यंतयासंख्यातामीशाश्रयाद ग्रेपणीपतसंख्यायस्मिनराशीसमाप्तातद्राशस्तद्ग्रहस्यामिकराशेः पदं ·जैमिनीयसूत्राणि । स्यादित्याननुईशस्त्रयादग्रेषणीयेत्यर्थः कथम्उच्यतेयावचासायीशश्च यावदीश यावदीशाआश्रयायस्यतद्यावदीशाश्रयंपदामेतिसमासाल्लन्ध इति तदेवऋद्धरुक्तं "उमायावतियेतिष्ठेद्राशीलमेश्वरक्रमात् । ततस्ताव तिर्थराशिंजन्मार्टप्रचक्षते ॥ लग्राल्लग्नपतियोवद्राशिसंस्थस्ततःपुनः । तावानृषिभिरारूढाकथितःसर्वशास्त्रतः ॥ यदालयाधिपोलग्रेसप्तमेवा स्थितीयादि ॥ आवडलममेवात्रनिर्दिशेत्कालवित्तमः" इदंचलोकेन लनपदनिरुक्तं पदांतराणामप्युपलक्षणंबोध्यं श्लोकास्पष्टायर्याः ॥२९॥ स्वस्थेदाराः॥३०॥ अयारूढोदाहरणरूपंसूत्रद्वयमाहालग्रात्स्वस्थेचतुर्थस्थेलग्नस्वामिनि दाराः सप्तमस्यौराशिलयाकडेभवति ॥ ३॥ सुतस्थेजन्म ॥३१॥ लग्नात्सुतस्थेसप्तमस्थेलनस्वामिनिजन्मलयमारूदभवतीत्यर्थीयाव दीयोतिसूत्रेणैवसिद्ध एतत्सूत्रद्वयमुदाहरणद्वारास्पष्टायपठितमितियत्तु आद्यःस्वस्येदाराविचारणीयाः सुतस्येभ्राजन्मायेचायमित्युक्तंतदसंग तमेवप्रतिभातीति ॥ ३१ ॥ सर्वत्रसवर्णाभावाराशयश्च ॥३२॥ मथात्रभावराशिबाधकपदानामन्यशास्त्रतावलक्षण्यमाशंक्यादाभावा राशयश्चसवर्णाः वर्णेनसहिताः सवर्णाः एकादिसंख्याबोधकाक्षरगम्याः सर्वत्रग्रंथे।मनुखिदमन्यदितिवक्ष्यमाणत्वात् शिवतांडवादियणपुकटपया दिवर्णःसूचितसंख्याप्रसिद्धैवकिमीमदंसूत्रमिति। नचभावराशिग्रहसा- धारण्येनबोधास्यादितिवाच्यीभावराशीनांसंख्यामाधान्यत्वाद्ग्रहाणांतु अहवाचकपदप्राधान्यत्वारसाधारण्येनबोधीनस्यात्किमर्थसर्वत्रेतिसूत्रामि त्याशक्यवर्णपदराशिपरमेतदितिप्रकारांतरेणेतरसूत्रव्याख्यायते। सर्वत्र सवर्णाभावाराशयश्चभावाराशयश्वसवर्णाः वर्णेनवर्णदेनस हितासवर्णाभ तिवर्णदापनप्रकारस्त्वित्यंदैरक्ता मोजलमप्रसूतानमिषादेर्गणयेक ·नीलकण्ठीटीकासहितानि । (११) मातायुग्मलग्नप्रसूतानांमीनादेरपसव्यतः मेषमीनादितौजन्मलग्नांतंग गयेत्सुधीः तथैवहोरालग्नांतंगणयित्वाततापरं ।।पुंस्त्वेनस्त्रीतपावतेसजा तीयेउभेयदि तर्हिसंख्ययोजयीतवैजात्येतुवियोजयेत्॥मेपमीनादितः पश्चाद्यौराशिः सतुवर्णद: भोजयुग्मलग्रानुरोधेनयोजनशोधनोत्तरं द्वादशाधिकरवि १२ तटंकृत्यायत्स्यितंतन्मेषमीनादिकमव्युत्क्रममण नयायोराशिलभ्येतसवर्णदराशिरितियोध्यं "होरालमभयोनेया दुर्बल दर्णदादशा यत्संख्योवर्णदोलनात्तत्तत्संख्याकमेणतु॥क्रमव्युत्क्रमभेदे नदशास्यात्पुरुषस्त्रियो लगायसंख्याकोवर्णदराशिस्तत्तसंख्याक्रम तःोजयुग्मलग्रानुरोधेनप्रयमप्रवृत्तक्रमव्युत्क्रममर्यादयातत्तद्राशीनों दशास्यादिति यथानायांताइतिसूत्रेस्वस्वराशेन थांतवण्यानीतानि तथात्रलपादेवस्ववर्णदपर्यतवर्षाण्यानेयानीतिमेपमीनादितः पूर्वोक्त रीत्याधनभावादितत्तद्भावांतगणनांविधायपूर्ववत्करणे तत्तदाववर्ण ददशाराशयोभवंतीतिसर्वत्रेतिपदेनसूचितंनचवर्णदानयनं वर्णददशान यांचसूत्रार्थानयातीतिवाच्यं सिद्धमन्यदितिसूत्रादन्यषिशास्त्रप्रसिद्ध स्वादननोक्तंप्राचीनःसंगृहीतमिति ।गुलिकोपित्तथैवयथावर्णदीराशिलग्री जत्वभेदेनमेषमीनादिगणनयाजन्मलग्नहोरालग्नपर्यतसंख्यावशतः स मानीतस्तथैव भावलग्नमेवजन्मलग्रंविभाव्यभाववर्णदराशिरानेयइति। भावलनानयनंवृद्धैरुक्तं " सूर्योदयंसमारभ्यघटिकानांतुपंचकं ॥ प्रयातिजन्मपर्यंतभावल तथैवच ॥ तथासाद्विघटिकामितात्काला द्विलग्नभात् ॥ प्रयातिल तन्नामहोरालगंप्रचक्षते" इतिस्पष्टाश्लिोको। होरालयस्पष्टीकरणंतुसार्द्धद्वयघटचाचेविशदेशालभ्यते तहिंइटघच्या किमितित्रैराशिकेन यंभाषलग्नहोरालग्रंचजन्मलग्राणनीयमिति । हो रालमानयने जन्मलनविपमेसतिसूर्यराशितोजन्मलग्नेसमेसतितुजन्म लगाद्गणयेत् सूर्योदयमारभ्ययावत्योहोराइष्टकालपर्यंतंजातास्ता सूर्या ल्लयाद्वापरिगणनयांतिमहोरालगंज्ञेयमितिप्राचीनाकारिकातोयमों ना यातीतिवर्णदराशिताफलमुक्तंवृद्धैः "पापदृष्टिः पापयोगीवर्णदस्पत्रिको णके|यदिस्यात्तहितद्राशिपर्यंतंतस्यजीवनं ॥ रुदालेतवायर्मयादि

·(१२)
जैमिनीयसूत्राणि ।
निरूप्यते ॥ तथैववर्णदस्यापित्रिकोणेपापसंगमे।। वर्णदासतमादाशेः
कलत्रादिविचितयेत् ॥ एकादशादग्रजंतुतृतीयात्तुयवीयसम् ॥ पंचमे
तनुजविद्यान्मातरंतुर्यपंचमाम् ॥ पितुस्तुनवमान्मातुःपंचमार्णद
स्थतु ॥ शूलराशिदशायविप्रबलायामरिष्टकंग वर्णदराशेःपंचमा
सबलशूलदशायामातुररिष्टंवर्णदराशिनवमात्मवलशूलदशायापितुरि
एंजानीयादित्ययः ।। ३२॥
नग्रहाः ॥३३॥
अत्रापवादमाहाप्रथमपक्षेभावाराशयश्चसवर्णाःसंख्याबोधकाक्षरगम्याइ
त्युक्तंग्रहास्तुनप्रसिद्धपदगम्याएवेत्यर्थः द्वित्तीयपक्षेभावाराशयश्वसवर्णाः
वर्णदराशिसहिताइत्युक्तंग्रहास्तुवर्णदसहितान तथावभावराशिवर्णदाभव
तिनग्रहाणामित्यर्थः ॥ ३३ ॥
यावद्विवेकमावृत्तिर्भानाम् ॥ ३४॥
अयांतर्दशाविभार्गदर्शयातीभानाराशीनांमतिराशियेदशान्दाश्चरस्थि
रादिदशासुसिद्धास्तेषां द्वादशाविभागेनद्वादशराशीनामावृत्तिर्भवति ।
एवंचद्वादशराशीनां विवेकपदवीध्यचतुश्चत्वारिंशदधिकशतसंख्याभव
तीतितिदुक्तंभाच्यैः कृत्वाधाराशिदाराशे क्तिकमावदेत्"एवंदशां
तर्दशादिकरवातेनफलंवदेदिति । यत्तुउपस्थिततयादशारंभावधि:स्वस्व
लममेवेतिपयुक्ततना होरालग्नभयोर्नेयादुर्वलाद्वर्णदादशेगतिकारिको
क्तत्वाताएपप्रतिराशिदादशद्वादशान्दाइतिविवेकसंख्यामहादशाभिमाये
गापिनियतीति । अयमयोंपिसूत्रसंमतएवाएतदभिप्रायेणांतर्दशाविभा
गोवृद्धैरुक्तः एकैकभावस्यैकैकवलग्रादिकल्पयेतासापर्यायदशालमेयु
ग्मतुव्युत्क्रमावदेतालग्रंयुग्मंयदातर्हिसम्मुखंतस्यचादिमि तिपर्याय
दशातर्दशेति यदालमंयुग्मराशिस्तदातस्यसंमुखमादिराशिः यथावृष
भस्यमेषदति ॥ ३४ ॥

·नीलकण्ठी टीकासहितानि । (१३) होरादयःसिद्धाः॥३५॥ प्रकृतशास्रवक्ष्यमाणसूत्रेक्वचिद्धोराद्रेष्काणाद्यपेक्षासत्त्वेनतदाकांक्षानि वर्तयन्नाह । होराद्रेष्काणादयःसिद्धाःशास्त्रांतरप्रसिद्धमेषादिगणनयाम सिद्धाानतुदृष्टयर्गलावद्गुप्ताः । तदुक्तंवृद्धः "राशेरबैभवेदोराताश्चतु विशतिःस्मृताः ॥ मेषादितासांरोहाणांपरिवृत्तिद्वयंभवेत् ॥ राशि त्रिभागाद्रेप्काणास्तेचषट्त्रिंशदीरिताः ॥ परिवृत्तित्रयंतेषांमेषादेः क्रमशोभवेत् ॥ सप्तांशकास्त्वोजगृहेगणनीयानिजेशतः ॥ युग्मराशीतु विज्ञेया:सप्तमाधिनायकात्॥नवांशेशाचरेतस्मास्थिरेतनवमादितः।। उभयेतत्पंचमादेरितिचिंत्यविचक्षणैः॥ द्वादशांशस्यगणनांतत्तत्क्षेत्राद्वि निर्दिशेदिति । वस्तुतस्तुराशिप्राधान्याद्विलक्षणएवेतिध्येयम्॥३५॥ इति प्रथमाध्याये प्रथम पादः॥१॥ इतिश्रीनीलकंठज्योतिविद्विरचित्तायांजैमिनीयसूत्रव्याख्यायांसुबो धिन्यांमथमाध्यायस्यप्रथम:पादः ॥ १॥ अथस्वांशोग्रहाणाम् ॥१॥ अथात्मकारकाश्रयनवांशमालंब्यफलानिवक्तुमुपक्रमते । अत्रकार कांशमधिकरोति। अथानंतरंग्रहाणांरव्यादीनांमध्येस्वांशः आत्मकारका श्रितोयोंशोनवांशस्तस्मात्फलंविचाऱ्यामित्यर्थः ॥ १ ॥ पंचमूपिकमार्जाराः॥२॥ कारकाश्रितमेपादिनवांशफलान्याह । मेष कारकांशश्चन्मूपिकमार्जा रादुःखदाभवंतीति ॥ २॥ तनचतुष्पादः।।३॥ वृपःकारकांशश्वेचतुपादासदाभवति । मूपिकादयोदुःखदाश्चतु प्पादः सुखदाइत्यत्रैकरूपतयार्थोऽपेक्षितः कृतस्तुभिन्नरूपेणात्रवीजकि

·(१४) जैमिनीयसूत्राणि ।
मुच्यते वृद्धवाक्यमेवबीजंवृद्धवाक्यंतु वृपतौल्यंशकगतस्मिन्वाणिज्य
वान्भवेत् । मेपसिंहांशकगतेयान्भूपकदंशनम् ॥ कारककामकांशस्ये
वाहनात्पत्तनंभवेदिति ॥ ३ ॥
मृत्यौकडूःस्थौल्यंच ॥ ४॥
मिथुनेकारकांशेकंडूः शरीरस्थौल्यंचभवति ॥ ४ ॥
दूरेजलकुष्ठादिः॥५॥
कस्वशिजलभयंकुष्ठरोगोभवति ॥ ५ ॥
शेपाश्चापदानि ॥६॥
सिंहांशश्चेच्छापदानिशुनकादयोदुःखदाभवति ॥ ६ ॥
मृत्युवज्जायामिकणश्च ॥ ७॥
कन्याकारकांशश्चेन्मृत्युवन्मिथुनांशवद्भवति अनिकणश्चमनिकणेन
दुःखदश्वभवति ॥ ७॥
लाभेवाणिज्यम् ॥ ८॥
तुलाकारकांशेवाणिज्यवान्स्यात् ॥ ८ ॥
अवजलसरीसृपाःस्तन्यहानिश्च ॥९॥
अत्रवृश्चिकांशेजलसर्प दयोदुःखदाभवति मातुःस्तन्यदुग्धवशुष्यति॥९
समेवाहनादुचाचक्रमात्पतनम् ॥३०॥
धनुपिकारकांशेवादनादूर्ध्वप्रदेशाच्चक्रमास्किंचिदस्तुसंलग्रतयापतनं
भवति नझीटेतीत्यर्थः ॥ १० ॥
जलचरखेचरखेटकंडूदुष्टग्रंथयश्वरिष्फे ॥११॥
मकरकारकांशेजलचरामस्पादयः चराःपरिणःपेटानहाएतेफल
दाभवति कंडूदुष्टमंयिरोगाश्चभवति दुष्टग्रंथिगंडादिकम् ॥ ११ ॥
तडागादयोधर्मे ।। १२॥
कुंभेकारकांशेतहागादयः तडागयापीकूपादिकतारीभवति ॥१२॥

·नीलकण्ठीटीकासहितानि ।
उच्चधर्मनित्यताकैवल्यंच ।। १३॥
मीनेकारकांशेधर्मनित्यत्वकैवल्यंमुक्तिश्चभवति।कारकस्यांशादिगुणैः
फलेवृद्धःसंगृहीतम्"शुभराशौशुभाशेवाकारकांशेधनीभवेत् । तदंशकेंद्रेषु
शुभराजानूनंप्रजायते । कारकेशुभराश्यंशेलनांशस्थेशुभग्रहे । उपग्रह
स्थपाश्चात्त्येस्वोच्चस्वःशुभःगे ॥ पापडग्योगरहितकैवल्यंतस्यनिर्दिशे
त् ॥ मिश्रमिभूविजानीयाद्विपरीतेविपर्यय" तदंशकेंद्रेपुकारका
श्रितांशकुंडल्यांकेंद्रप्वित्यर्थः । पाश्चात्त्येअंत्यग्रहेइत्यर्थः मिश्रेपापशु
भग्योगेमिश्रस्वर्गवास विपरीतेपापमात्रहग्योगसाहित्यविपर्ययः नमु
क्ति स्वर्गवासइति "चंद्रभृग्यारवर्गस्थेकारकेपारदारिकः ॥ वृपती
ल्पेशकगतेतस्मिन्याणिज्यवान्भवेत् ॥ मेपसिंहांशकेतस्मिन्ब्यान्म
पिकदशनम् ॥ कारकेकाकांशस्थेवाहनात्पतनं भवेत् ॥ १३ ॥
तत्ररवौराजकार्यपरः॥१४॥
अथकारकांशेग्रहस्थित्यादिनाफलान्युपदिशति । कारकांशेसूर्येसति
राजकार्यतत्परोभवति ॥ १४ ॥
पूर्णेदुशुक्रयो गीविद्याजीवीच ॥ १५ ॥
कारकांशेपूर्णेदुशुक्रयोसतो गीविद्याजीवीचस्यात् ॥ १५ ॥
धातुवादीकौंतायुधोवन्हिजीवीचभौमे ।। १६॥
कारकांशेभामेसतिधातुवादीरसायनविद्यावान्वीतिभाषयाप्रसिद्धा
युधः वन्दिकृतजीवनवांश्चस्यात् ॥ १६ ॥ म
वणिजस्तंतुवाया:शिल्पिनोव्यवहारविश्वसौम्ये॥१७॥
कारकांशेबुधेसतिवणिक्प्रभृतयोभवति ॥ १७ ॥
कर्मज्ञाननिष्ठावेदविदश्चजीवे ॥१८॥
कारकांशेगुरौसतिकर्मनिष्ठादयोभवति ॥ १८ ॥

·(१६) जैमिनीयसूत्राणि । राजकीया कामिनःशद्रियाश्चशुके ॥ १९॥. कारकांशेशुक्रेसतिराजाधिकारवंतः बहुस्त्रीस्पृहालवः शतवर्षजीवि नश्चभवंति शतंशतवमिंद्रियाणियेपामितिस्वामिनः। पंथास्तुशतानिई द्रियाणियेषामितिवदंति तन्न इंद्रियाणांशतत्वादर्शनात् ॥ १९ ॥ प्रसिद्धकर्माजीव शनौ ॥२०॥ कारकांशेशनौसतिलोकप्रसिद्धकर्मणाजीवेदित्ययः ॥ २० ॥ धानुष्काश्चोराश्चजांगलिकालोहयंत्रिणश्चराहो ॥२१ ॥ कारकांशेराहौसतिधानुष्काश्चोरावस्युः किंवाजांगलिकालोहयंत्रिण श्वस्युः बैकल्पिकमिदंफलद्वयंकथमवगतमितिचेत् मध्येवकारोपादाना देवमन्यसूत्रेप्वंत्यएवचकारउपात्तः अत्रमध्येकिमर्थमिति ॥ २१ ॥ गजव्यवहारिणश्चोराश्चकेतौ ॥२२॥ कारकांशेकेतीफलमिदम् ॥ २२ ॥ रविराहुभ्यांसर्पनिधनम् ॥२३॥ कारकांशेरविराहुस्थित्यासर्पान्मृतिर्भवति ॥ २३ ॥ ।। शुभदृष्टेसन्निवृत्तिः।। २४ ॥ शुभग्रहावलोकितेरविराहुयोगेसान्मृतिर्नस्यात् ॥ २४ ॥ शुभमात्रसंबंधाजांगलिकः॥२५॥ कारकांशगयोःरविराहोः शुभमात्रयोगसतिजांगलिकोविषवैद्योभवे त् मात्रशन्देनपापनिवृत्तिः ॥ २५ ॥ कुजमानदृष्टगृहदाहक अग्निदोवा ॥२६॥ कारकांशगयोरविराव्होकुजदृष्टौमत्यांस्वगृहदाइकोऽग्निदीवाभवति २६ ·1 .. नीलकण्ठीटीकासहितानि । शुक्रदृष्टे दाहः॥२७॥ कारकांशगतरविराहो शुक्रदृष्टौसत्याग्रहदाइकोनस्यात् किन्तु अनिदानमात्रंकरोतीत्यर्थः ॥ २७ ॥ -- ८ गुरुदृष्टस्त्वासमीपगृहात् ॥२८॥ कारकांशगयोरविराहोःगुरुदृष्टीसत्यांशुक्रदृष्टावसत्यामासमीपगृहा समीपगृहपथ्यतैदाहास्यात् नस्वगृहमात्रस्य ॥ २८ ॥ सगुलिकेविपदोविपहतोवा ॥२९॥ कारकांशेगुलिकसहितेसतिपरस्मैविषदातावास्वयंविषणहतोवास्या ह गुलिकानयनप्रकारस्तुद्वरुक्तः "रविवारादिशन्यन्तंगुलिकादिनिक प्यते ॥ दिवसानष्टधाकृत्वावारेशाद्णयेत्क्रमात् ॥ अष्टमांशोनिरीशः स्याच्छन्यशोगुलिकास्मृतः ॥ रात्रिमप्यष्टधाभक्त्वावारेशापंचमादि तः ॥ गणयेदष्टमाखंडोनिष्पत्तिापरिकीर्तितः ॥ शन्यशेगुलिकाप्रोक्तो गुपैशेयमघटकः ॥ भौमांशेमृत्युरादिष्टोरव्यंशे कालसंज्ञकः ॥ सौम्यांशेऽर्द्धप्रहरकः स्पष्टकर्मप्रदेशका रव्यादिसप्तवारपुदिनमान मष्टधाविभज्यतत्तद्वारेएकंप्रयमखंडाधिपंकृत्वाऽग्रिमखंडेपुतत्तद्वारेशाद निमग्रहात्क्रमेणेशत्वेनजानीपादष्टमःखंडस्तुनिरीशः एवंचसप्तसुषा रेपुशन्यंशोगुलिकनामातथाचरविवारेसप्तमः सोमेषष्ठः भौमपंचमः बुधेचतुर्थः गुरौतृतीयः शुक्रद्वितीयः शनौप्रयमः खंडीगुलिकाभवति सप्तस्वपिवारेपुरात्रिमानमष्टधाविभज्य तद्वारेशापंचमाद्या खंडाधिपा तैयारात्रावयष्टमःखंडोनिरीशाएवंचरविरात्रौत्तीयःसंड: सोमेद्धि तीयः भप्रियमः बुधेसप्तमः गुरौपष्ठः शुक्रेपंचमः शनीचतु:खंडो गुलिकाभवति एवंस दिनेषु रात्रीचगुरुसंडीयमघंटनामावुधखंडोड ईप्रहरकाख्यारव्यंशाकालसंज्ञःभौमांशोमृत्युनामेतिज्ञेयंस्पष्टकर्मइति॥ गुलिकादीनां स्पष्टीकरणंतु स्वस्वदेशलमप्रमाणानुसारेण तत्तत्खंड कालान्तलमानिस्पृष्टानिकृत्वा गुलिकादिस्सष्टलनेकस्पांशोस्तिसएक्का ·जैमिनीयसूत्राणि । रकांशश्वेत्सगुलिकोजातइतिविवेचनीयम् । तयाचसंग्रहः । तयाचरपि वारादौदिनेगुलिकसंस्थितिः ॥ सप्तर्तुशरवेदत्रिविकुखंडेपुहिक्रमात् ॥ रात्रौत्रिविकुसप्तर्तुपंचतुर्येपुतस्थितिरिगति ॥ २९ ॥ चंद्रदृष्टौचौराऽपहतधनश्चौरोवा॥३०॥ सगुलिकेकारकांशचंद्रदृष्टोसयां चौरैनौतधनः स्वयमेववाचौर: स्यात् ॥ ३०॥ बुधमात्रबृहद्धीजः॥३१॥ सगुलिकेकारकांशेऽन्यग्रहादृष्टत्वेसतियुधदृष्टेस्थूलपणोभवति॥३१॥ तबकेतौपापदृष्टेकर्णच्छेदःकर्णरोगोवा ॥३२॥ सगुलिकेइतिपर्दनिवृत्तंतत्रकारकांशेनवांशकुण्डल्यांकेतासतिपापड टेकर्णछेदःकर्णरोगीवाभवति ॥ ३२ ॥ शुक्रहऐदीक्षितः॥३३॥ सकेतीकारकांशेशुनदृष्टेसतिकयाचिद्यज्ञक्रिययादीक्षितःस्यात्।।३३॥' -, बुधशनिदृष्टेनिवर्य्यिः॥३४॥ सकतीकारकांशबुधशनिदृष्टेनपुंसकास्यात् ।। ३४ ॥ वुधशुक्रदृप्टेपौनःपुनिकोदासीपुत्रोवा ॥ ३५ ॥ सकेतीकारकांशेबुधशुक्रदृष्टपुनःपुनरुक्तवचनवक्तादासीपुत्रोवा स्यात् ।। ३५॥ शनिदृष्टेतपस्वीप्रेष्योवा ॥३६॥ सकेतीकारकांशेखेदांतरेणदृष्ट्रपिशनिदृष्टतपस्वीप्रेष्योवास्पात्॥ ३६॥ शनिमात्रदृष्टसंन्यासाभासः ॥ ३७॥ सकेचीकारकांशपेटांतरेणादृष्टसंन्यासाभासः नपूर्णसंन्यासहत्यर्थः । केत्तावितिनिवृत्तम् ॥ ३० ॥ .

·- नीलकण्ठीटीकासहितानि । (१९) तत्ररविशुक्रदृप्टेराजप्रेष्यः॥३८॥ कारकांशेरविशुक्राभ्यांदृष्टराजभृत्योभवति ॥ ३८ ॥ रिफेवुधेबुधदृष्टेवामन्दवत् ॥३९॥ अथकारकांशाद्दशमांशमवलंब्यविचारयतिकारकांशादशमेबुधेसति वुधदृष्टेवासत्तिमंदवत्शनिवत् प्रसिद्धकर्माजीवःशनावितिसूत्रोपात फलंभवतीति ॥ ३९॥ शुभदृष्टेस्थेयः॥४०॥ कारकांशादशमबुधेतरशुभग्रहदृष्टेस्थिरोभवति नचंचलः बुधेतरयु भदृष्टत्वकथंज्ञातमितिचेत् बुधदृष्टिफलस्योक्तत्वादेव ।। ४० ॥ खौगुरुमात्रदृष्टगोपालः॥४१॥ कारकांशादशमरवीततिखेटांतरादृष्टेगुरुमात्रदृष्टेगोरक्षकाभवति॥४१॥ दारेचन्द्रशुक्रदृग्योगात्प्रासादः ॥१२॥ कारकांशाच्चतुर्थफलमाह । कारकांशाच्चतुर्थेचन्द्रशुक्रदृष्टियोगाभ्यां मासादवान्भवति ॥ ४२ ॥ उच्चग्रहेपि ॥४३॥ कारकांशाच्चतुस्थितेउच्चराशिगतनदेपिप्रासादवान्भवति ।। ४३ ।। राहुशनिभ्यांशिलागृहम् ।। ४४॥ कारकांशाच्चतुर्थास्यतेराशनिभ्यांशिलानिर्मितगृहंभवति ॥ १४॥ कुजकेतुभ्यामैप्टकम् ॥४६॥ गुरुणादारवम् ॥१६॥ ताणरविणा ॥१७॥ इदंसूत्रत्रयंराहुशानभ्यामितिसूत्रेणैवकृतव्यास्यानम् ॥ ४५ ॥ ॥ ४६॥ १७ ॥ .

·(१२) जैमिनीयसूत्राणि ।
समेशुभदृग्योगाधर्मनित्यासत्यवादीगुरुभक्तश्च॥४८॥
अथकारकांशानवमांशफलमाह । कारकांशानवमेशुभदृष्टियोगाभ्यां
धर्मनिरतत्वादिमान्भवति ॥ ४८ ॥
अन्यथापापैः॥ १९॥
नवपापदृष्टियोगाभ्यांधर्मनित्यत्त्वादिरहितोभवति ।। ४९ ॥
शनिराहुभ्यांगुरुद्रोहः॥५०॥
नवमस्याभ्याशनिराहुभ्यांतद्रष्टभ्यांवागुरुद्रोहः ॥५०॥
गुरुरविभ्यांगुरावविश्वासः॥५१॥
नवमेगुरुराविटग्योगाभ्यांगुरावविश्वासीभवति ॥ ५१ ॥
तत्रभृग्वंगारकवर्गेपारदारिकः ॥१२॥
कारकांशानवमेशुक्रभौमान्यतरपड्वर्गसतिपरखीसक्तास्यात्॥५२॥
दृग्योगाभ्यामधिकाभ्यामामरणम्॥५३॥
नवमेशुक्रभौमान्यतरपडूवर्गसतिपड्वर्गापेक्षयाऽधिकाभ्यांशुकभी
मदृष्टियोगाभ्यांमरणपर्यंतपारदारिकोभवति ॥ ५३ ॥
केतुनाप्रतिबन्धः ॥ ५४॥
कारकांशानवमेकेतोदृष्टियोगाभ्यांप्रतिवन्धः आमरणपारदारिकत्व
स्थनिवृत्तिर्भवति ॥ ५४ ॥
गुरुणास्त्रैणः॥५५॥
नवमस्थितेनवमद्रष्ट्रावागुरुणास्त्रीलोलः ॥ ५५ ॥
राहुणार्थनिवृत्तिः ॥५६॥
नवमस्थेननवमद्रष्ट्रावाराहुणापरस्त्रीसंगनिवृत्तिव्यनाशःस्यात् ॥५६॥
लाभेचंद्रगुरुभ्यांसुंदरी ॥७॥
अथकारकांशात्सप्तमफलमाहात्रहक्पदंनिवृत्तं नवमप्रकरणस्पस
माप्तत्वाताकारकांशात्सप्तमेचंद्रगुर्वोयोगेसतिनीसुंदरीभवति ॥ ५५ ॥

·(R , - नीलकण्ठी टीकासहितानि । राहुणाविधवा ॥५८॥ सप्तमेराहुयोगविधवास्त्रीभवति ॥ २०॥ शनिनावयोधिकारोगिणीतपस्विनीवा ।। ५९ ।। स्पष्टम् ॥ ५९॥ ---- कुजनविकलांगी ॥६॥ मलक्षणांगीत्यर्यः ॥ ६॥ रविणास्वकुलेगुप्ताच ।। ६१ ॥ सप्तमेरवियोगस्वकुलेभर्तृकुलेगुप्तारक्षितास्थितास्यादामरणंनतुस्वा तंत्र्येणेतस्ततोऽटनशीलाचंकाराद्विकलांगीच ॥ ६१ ॥ वुधेनकलावती ॥ ६२॥ गीतवाद्यादिपुकुशला ॥ १२ ॥ चापेचंद्रेणानावृत्तेदेशे ॥ ६३ ॥ कारकांशाच्चतुर्थेचंद्रेसतिपूर्वोक्तयोगेपुसत्सु अनाच्छादितेदेशेमोक्तः श्रीमयमसंगइत्यर्थः । कारकांशात्सप्तमेधनुषिचंद्रइतिवार्थः ॥ ६३ ।। । कर्मणिपापेशूरः ॥६॥ कारकांशातॄतीयफलमाहाकारकांशात्तृतीयेपपिसतिशूरःस्यात्६४॥ शुभेकातरः॥६५॥ तृतीयेशुभेकातरः ॥ ६५॥ मृत्युचिंतयोःपापेकपकः ॥६६॥ तृतीयपष्ठयोःफलमादाकारकांशात्तृतीयपष्टयोदयोरपिसपापत्वकृती पलास्यात् ।। ६६ ॥

·जैमिनीयमुत्राणि ।
समेगुरौविशेपेण ॥ ६७॥
नवमेगुरोविशेषेणकृपीवलः ॥ ६७ ॥
उच्चेशुभेशुभलोकः॥ ६८॥
अथकारकांशावादशेफलमाहाद्वादशेशुभेसतिशुभलोकमाप्तिः॥६॥
केतौकेवल्यम्॥ ६९ ॥
कारकांशुभेसतिमुक्तिरित्यर्थः अथवाकारकांगाद्वादशेकेतीसति
मुक्तिरितिवार्थः ॥ ६९ ॥
क्रियचापयोर्विशेपेण ॥ ७॥
कारकांशेमेषेधनुषिवातत्रशुभेसत्तिविशेपेणमुक्तिःसायुज्यमुक्तिरित्य
यः अथवामेपेधनुषिवाद्वादशेकेतीसतिसायुज्यमुक्तिरिति । वस्तुतस्तुशु
भापेक्षयाकेतोः सायुज्यमुक्तिदातृत्वायोग्यत्वात्प्रथमव्याख्यैवसमुचिते
तिबोध्यम् नचमूत्रकारेणकेतीः शुभत्वमुक्तकेतोश्चेच्छुभत्वस्यात्तर्हिचर
दशायामत्रशुभः केतुरितिवक्ष्यमाणसूत्रोत्तरदशायामेवशुभाकेतुरन्यत्र
नेत्यर्योवगम्यतइति ॥ ७० ॥
पापैरन्यथा।। ७१॥
कारकांशात्द्वादशेकारकांशेचपापयोगेन नशुभलोकोनमुक्ति
रित्यर्थः ॥ ७१ ॥
रविकेतुभ्यांशिवभक्तः॥ ७२ ।।
अमात्यदासेचैवामितिपर्यंतकेतावितिपदमनुवर्तते । कारकांशेरविकेतु
भ्यामिलिताभ्यां स्थिताभ्यांशिवभक्तिर्भवति।अग्रेप्येवमेवयोजना ७२॥
चंद्रेणगौर्याम् ॥७३॥ शुक्रणलक्ष्भ्याम् ॥ ७४ ।।
कुजेनस्कंदे ॥ ७६ ॥ बुधशनिभ्यांविष्णौ ॥७६॥
गुरुणासांबशिवे॥७॥राहुणातामस्यांदुर्गायांच ७८॥
एवंस्पष्टम् ॥ ७३ ॥ ७४ ॥ ७५ ॥ ७६ ॥ ७७ ॥ ७८ ॥

·--
.
नीलकण्ठीटीकासंहितानि।
- केतुनागणेशेस्कंदेच ॥७९॥
तामस्यांभूतादिदेवतायांचेति ॥ ७९ ॥
पापद्वेमंदेक्षुद्रदेवतासु ॥८॥
कारकांशेपापराशौशनीसतिकर्णपिशाचादिपुभक्तिः ॥ ८ ॥
--.; शुकेच ॥ ८१॥
कारकांशपापराश।शुक्रेत्तथैव ॥ ८१ ॥
अमात्यदासेचैवम् ॥ ८२॥
मात्मकारकग्रहान्यूनांशोग्रहः अमात्यस्तस्माद्योदामोरव्यादिगण
नयाषष्ठोग्रहस्तस्मिन्पापकारकांशेसतिशुद्रदेवताभक्तिरित्यर्थः । पंथा
स्तुत्रयमर्थःसुत्रसंमतश्चेत्पापक्षेमंदशकामात्यदासेपुक्षुद्रदेवत्तास्वितिम्
भ्रमणीतस्यादितिवदति । तन्ना एवं चेन्मंदशुक्रामात्यदासेपुमिलितपुपाप
ऐपुसत्सुक्षुद्रदेवताभक्तिरित्यर्थःस्यात् । भवतितुएतेपामन्यतरस्यापिपाप
क्षस्पित्याक्षुद्रदेवताभक्तिस्तस्माद्योगविभागएवोचितइति ॥ ८२ ॥
। त्रिकोणेपापद्वयेमांत्रिकः ।। ८३॥
फारकांशापंचमनवमयोःपापद्रयेक्रमेणस्थितेसतिमांत्रिका मंत्र
ताभवति ॥ ८३ ॥
पापदृष्टनिग्राहकः ॥ ८४॥
त्रिकोणपेसपापपापष्टीभूतादीनांनिग्रहकर्तास्यात् ।। ८४ ॥
शुभदृष्टेनुग्राहकः ।। ८५॥
त्रिकोणदयेशुभदृष्टेनुमादकात्रिकोणेकपाशुभदृष्टेऽनुग्राहकः लोक
पुमनुग्रहकर्तास्यात् ॥ ८५ ॥
शुक्रंदोशुक्रदृप्टेरंसवादी ॥८६॥
कारकांशचंद्रेशनदष्टेसतिरसवादीमवति ॥८६॥

·(२४) जैमिनीयसूत्राणि । बुधदृष्टभिपक् ॥ ८७॥ शुक्रंदोबुधदृष्टेसतिवैद्योभवति ॥ ८७ ॥ चापेचंद्रेशुक्रदृष्टेपांडुश्वित्री ॥८८॥ कारकांशाच्चतुर्थेचंद्रेशुक्रदृष्टेसतिश्वेतकुष्ठीभवति ॥ ८८ ॥ कुजदृष्टेमहारोगः ॥ ८९॥ चापगेचंद्रकुजदृष्टमहारोगःकुष्ठीभवति ॥ ८९ ॥ केतुदृप्टेनीलकुष्ठम् ॥९॥ अर्थःप्राग्वत् ।। ९०॥ तत्रमृतौवाकुजराहुभ्यांक्षयः॥ ९१ ॥ कारकांशाच्चतुर्येपंचमेवायथायोगंकुजराहूचेत्स्तस्तईिक्षयरोगी भवति ॥ ९१ ॥ २ चंद्रदृष्टौनिश्चयेन ॥ ९२ ।। उक्तस्थानगयोःकुजराहोश्चंद्रदृष्टौसत्यांनिश्चयेनक्षयरोगः चंद्रदृष्टय भावेक्षयास्वल्पाचंद्रदृष्टौप्रबलदतिभावः ॥ १२ ॥ कुजेनपिटिकादिः ॥९३॥ तत्रमृतौवास्थितेनकुजेनपिटकादिर्भवति ॥ ९ ॥ केतुनाग्रहणीजलरोगोवा ॥ ९४॥ तत्रमृतौवाकेतुश्चेत्संग्रहणीजलोदरायारोगाभवन्ति ॥ ९ ॥ राहुगुलिकाभ्यांक्षुद्रविपाणि ॥ ९५ ॥ तत्रमृतौवाराहुगुलिकोयदितहिमूपिकादिविपाणिभवंति ॥ ९५ ।। तत्रशनौधानुष्कः ।। ९६ ।। मृतापिति निवृत्त । कारकांशेचतुर्येशनीधनुषिनिपुणः ।। ९६ ।। - ·न नीलकण्ठी टीकासहितानि । (२५) केतुनापटिकायंत्री ॥ ९७॥ तत्रकेतुश्चेत्यटिकायंत्रीभवति ॥ ९७ ॥ बुधेनपरमहंसोलगुडीवा ॥९८॥ राहुणालोहयंत्री ॥१९॥ रविणाखड्गी ॥ १००। कुजेनकुंती॥ १०१॥ तत्रबुधेसतिपरमहंसोलगुडीवामित्रसर्वत्रापित्ततिपदमन्वेति ॥९॥ ॥ ९९ ॥ १०० ॥ १०१॥ मातापित्रोश्चंद्रगुरुभ्यांग्रंथकृत् ॥ १०२॥ कारकांशेतत्पंचमांशेवाययायोगचंद्रगुरूचेद्ग्रंथकभिवति॥१०२॥ शुक्रेणकिंचिदूनम् ॥ १०३॥:-- कारकांशेतत्पंचमेवाचंद्रशुकाभ्याकिंचिदूनग्रंथकर्तृत्वस्यात्ननुभय मर्थस्त्वयाकथलब्धइतिचेत्केवलशुक्रणाग्रेफलस्यवक्तव्यत्वात् । नवग्रंथ कर्तृत्वैकिंचिदूनतकव्यादित्वंचभवतीतिवाच्यम् एवंतशुक्रेणकिंचिदून ग्रंथकृत्कविर्वाग्मीकाव्यज्ञश्चेतिसुत्रप्रणीतस्यात् तस्मादयमेवार्थः सूत्र संमतः। नवसमासांत:पतितपदानामेकांशानुवृत्तेरनौचित्यमितिवाच्यम् भस्मिन्येवियरीतिरस्त्ययोत ॥ १०३ ॥ बुधेनततोपि ॥ १०४॥ कारकांशेतत्पंचमेवाचंद्रवधाभ्यांशुक्रयोगापेक्षयापिन्यूनग्रंयकर्तृत्वं स्यात् ॥ १०४ ॥ . शुक्रणकविर्वाग्मीकाव्यज्ञश्च ॥ १० ॥ मातापित्रोरेकवानुक्तयोगेकल्यादिःस्यात् ॥ १०५॥ गुरुणासर्ववियधिकश्च ॥ १०६॥ अर्थःपूर्वपत् ॥ १०६ ॥ नवाग्मी ।। १०७॥ - पक्तृत्वनेत्यर्थः ॥ १०७ ॥ २ ·-- (२६) जैमिनीयसूत्राणि । विशिष्यवैयाकरणोवेदवेदांगविच्च ॥ १०८॥ पुनरपिगुरोरेवफलमाह । स्पष्टम् ॥ १०८ ॥ सभाजडःशनिना ॥ १०९॥ उक्तस्थानगेनमंदेनसभाजाडयम् ॥ १०९ ॥ बुधेनमीमांसकः ॥ ११०॥ - स्पष्टम् ॥ ११० ॥ कुजेननैयायिकः ॥११॥ स्पष्टम् ॥ १११ ।। चंद्रेणसांख्ययोगज्ञ-साहित्यज्ञोगायकश्च ।। ११२॥ स्पष्टम् ॥ ११२ ॥ रविणावेदांतज्ञोगीतज्ञश्च ॥ ११३॥ स्पष्टम् ॥ ११३ ॥ केतुनागणितज्ञः ॥ ११४॥ स्पष्टंसूत्रम् ॥ ११४ ॥ गुरुसंवैधेनसंप्रदायसिद्धिः ॥ ११५॥ पूर्वोक्तयोगेगुरुदृष्टिगुरुपड्वर्गसंवधेसतितत्तच्छास्त्रसंप्रदायज्ञो भवति ॥ ११५ ॥ भाग्येचैवम् ॥ ११६॥ कारकाशाद्वितीयेपिचंद्रगुदिपूर्वोक्तयोगेनग्रंथकर्तृत्वादिपूर्वोक्तंफ स्यादित्यर्थः ॥ ११६ ॥ सदाचैवमित्येके ॥ ११७॥ कारकाशात्तृतीयेपिपूर्वोक्तग्रहयोगेनग्रंथकर्तृत्वादिफलमूद्यमित्येके ११७ भाग्यकेतोपापदृष्टस्तब्धवाक् ।। ११८॥ कारकाशातद्वितीयेकेतोपापदृष्टेसतिस्तब्धयाक्तिचित्संलग्नवचन: क्विामत्युत्तरदानेझटित्यसमर्थवाणीकास्यात ॥ ११८ ॥ .

·नीलकण्ठीटीकासहितानि । स्वपितृपदाद्भाग्यरोगयो पापेसाम्येकेमद्रुमः ॥ ११९॥ स्वकीयजन्मलग्राजन्मलग्रारूदादाद्वितीयाप्टमयोराश्यो केवलोपापी स्तः सग्रहत्त्वेपिशुभपापान्यतरैकग्रहत्वेन द्विग्रहवत्त्वादिनासमसंख्याचे स्तस्तदाकेमद्रुमयोगोभवत्तिाननुस्खशन्देनकारकांशबोधाकानउच्यते स्वशब्दःकारकांशबोधकश्चेसिपदादितिवाक्यादेवतल्लाभपुनरुपादानं व्ययस्यात् । स्वशब्दाभावपिकृपदात्कारकांशात्कारकांशारूडादयमर्थः रूदाजन्मलग्राद्वापापोखीहानिगौयाद ॥ केवलौसमहत्त्वेपिसमसंख्यौशु भाशुभौ ॥ चंद्रदृष्टौविशेषेणयोगःकेमद्रुमीमतः"इतिायत्तुकारकलगरूढे भ्यइतिस्पामिभिरुतं तवृद्धसंमतनेति ॥ २१९ ।। चंद्रष्टौविशेपेण ॥ १२०॥ १-:- प्रोक्तयोगेसतिद्वितीयाष्टमयोश्चंद्रदृष्टीसत्यांविशेषेणकेमद्रुमोदरिद्रयो मोभवति ॥ १२० ॥ सर्वेपांचेवंपाके॥ १२१॥ ननुपूर्वोक्तफलानिकिंसर्वदाभवंति आहोस्वित्कालविशेपेइत्याद । सर्वेपाराशीनांपाकेदशायामेवंपूर्वोक्तानिफलानिभवांत । अथवास पाराशीनांपाकेचदशारंभकालेपिएवंपूर्वोक्तकेमद्रुमयोगविचार कार्य के मद्रुमेसतिदशायांदारियस्यादिति ॥ १२१ ।। इतिप्रथमाध्यायस्यद्वितीय पादः॥२॥ इतिजैमिनीयसूत्रप्रथमाध्यायस्यद्वितीय- पादव्याख्यानम् ॥२॥ 4-2-2 अथपदम् ॥१॥ मयाकुंडलीग्रहानपलव्यफलानियक्तुपदमधिकरोति मयतदन ·- । जैमिनीयसूत्राणि । तरयावदीशाश्रयंपदमृक्षाणामितिसुत्रलक्षितमारूढापरपर्यायपदमधि क्रियते ॥ १ ॥ A. - व्ययेसग्रहग्रहहऐश्रीमंतः॥२॥ मयकादशस्थानफलमाइ । लग्नपदादेकादशेसग्रहेग्रहांतरदृष्टेनति लक्ष्मीवंतोभवति ॥ २॥ शुभैाय्योलाभः॥३॥ एकादेशस्थोग्रहाएकादशद्रष्टारश्चग्रहायदिशुभास्तहिन्यायमार्गाल्ला भास्यात् ॥ ३॥ - पापैरमार्गेण ॥४॥ ( पापग्रहाश्चेदेकादशस्थाद्रष्टारश्चतीमार्गेणशास्त्रविरुद्धमार्गेणलाभी मिश्रेमिश्रीलाभइतिज्ञेयम् ॥ ४ ॥ 11.-.:- उच्चादिभिर्विशेपात् ॥५॥ उच्चस्वगृहादिस्थग्रहयोगादिनाविशेपप्राप्तिः उच्चादिगुणवद्भन्यांशु भपापाभ्यांन्यायादन्यायाचविशेपतोलाभइत्यर्थः।वृद्धैरप्युक्तम् "आरू ढाल्लामभवनं ग्रहःपश्येत्तुनव्ययम् ॥यस्यजन्मनिसोपिस्यात्प्रवलोधनवा नपिद्रिष्टाहाणांबाहुल्येतदाद्रष्टरितुंगगे ॥सार्गलेचापितत्रापियव्हर्गलस मागमे ॥ शुभग्रहार्गलेतत्रतत्राप्युञ्चग्रहार्गले ॥सुखानिस्वामिनादृष्टेलग्न भाग्याधिपेनवा ॥ जातस्यपुंसःप्राबल्यंनिर्दिशेदुत्तरोत्तरमिति कोपिन होयदिद्वादशनपश्यतीति ॥ ५ ॥ नीचग्रहहग्योगाव्ययाधिक्यम् ॥६॥ अथपदावद्वादशफलमाह । द्वादशेग्रहसत्त्वग्रहांतरदृष्टीभूयाध्ययह त्यर्थ । शुभग्रहेसद्वययःपापेऽसद्वययइति ॥ ६ ॥ रविराहुशुक्रैर्नृपात् ॥७॥ पदातद्वादशेरविराहुशुक्रर्व्यस्तैःसमस्तै राजमूटोव्ययः स्यात्॥७॥ चंद्रदृष्टौनिश्चयेन ॥८॥ द्वादशगरव्यादीचंद्रष्टिश्चेनिश्चयाद्राजमूलोव्ययः चंद्रश्वभाषेतु संदिग्धइति ॥८॥ .

·नीलकण्ठीटीकासहितानि । (२९)
बुधेनज्ञातिभ्योविवादादा ॥९॥
बुधेद्वादशगेज्ञातिनिमित्चात्झकटकाद्वाद्रव्यव्ययः ॥९॥
गुरुणाकरमूलात् ॥१०॥
गुरुद्वादशेचेकरव्याजेनव्ययः ॥ १०॥
कुजशनिभ्यांभ्रातृमुखात् ॥ ११॥२-90
द्वादशेकुजशनीचेद्रात्रादिद्वाराव्ययः । अयैकादशेलाभव्ययंवदाते
दिशति ॥ ११ ॥
एतैर्व्ययएवंलाभः॥१२॥
एतद्वादशस्थानपठितहेर्यथाव्ययउक्तस्तथातरवैकादशगैस्तेनैवम ।
कारणलाभोपिभवतीत्यर्थः ॥ १२ ॥
(लाभेराहुकेतुभ्यामुदररोगः ॥ १३ ॥
अथपदारसप्तमेफलमाहापदारसप्तमेराहुकेत्वोरन्यतरेणीदररोगः
स्यात् ॥ १३ ॥
तत्रकेतुनाझटितिज्यानिलिंगानि॥ १४॥ - ...
अथपदाद्वितीयस्थकेतोःफलमाहातत्रपदातूदितीयेकेतुयोगेनशीघ्रमे
ववार्द्धक्यचिन्हानिभवति । यत्तुस्वाम्यादिभिलाभपदानुवृत्त्या तत्रसप्त
मेइत्युक्तम् तन्न । एवंचेत्तहिकेतुनाझटितिज्यानिलिगानीतिसूत्रप्रणीतं
स्यात्तत्तिकिमर्थमिति अन्यच्चचंद्रगुरुशुक्रपुश्रीमंतीतवक्तव्यत्वात्सप्त
मस्यधनविचाराश्रयत्वाभावादिति । तदुक्तंवृद्धः “ आरूढात्पष्ठभेपाप
चोर स्याच्छुभवर्जिते " पष्ठभेद्वितीये "आरूढाद्वापिसौम्येतुसर्वदिश्य
धिपीभवेत् ॥ सर्वज्ञस्तत्रजीवस्यात्कविर्वादीचभार्गवे" वापिद्वितीये
इत्यर्थः ॥ १४ ॥
चंद्रगुरुशुक्रेपुश्रीमंतः ॥ १५॥-२-14
पदावद्वितीयेव्यस्ततयासमस्तत्तयावा चंद्रादिपुसत्सु श्रीमती
भवति ॥ १५॥

·(३०)) जैमिनीयसूत्राणि । Pउच्चेनव ॥१६॥ द्वितीयस्थितेनशुभपापान्यतरग्रहेणोचस्थितेनवाश्रीमंतइत्ययः१६॥ -... स्वांशवदन्यत्प्रायेण ॥ १७॥ अन्यदत्रानुक्तंफलंकारकांशवद्वोध्यम् प्रायेणेत्युक्त्यानसर्वत्रकारकांश वत्फलम् औपदेशिकशास्त्रविरुद्धस्पातिदेशिकशास्त्रस्पाप्रवृत्तरिति१७) 5. लाभपदेकेंद्रेत्रिकोणेवाश्रीमंतः॥१८॥ लमारूताकेंद्रेत्रिकोणेवालाभपदेलग्नासप्तमारूढेशतिलक्ष्मवितोभवं ति ॥ १८ ॥ - 2 | अन्यथादुःस्थे ॥ १९॥ लग्रारूढात्सप्तमारूटेदुःस्थेपठाष्टमव्ययस्थेसत्यन्यथास्युः श्रीमतो नेत्यर्थः ॥ १९ ॥ २- केंद्रेत्रिकोणोपचयेषुद्वयोमैत्री ॥२०॥ लनपदासप्तमपदेकेंद्रेत्रिकोणोपचयोसतिद्वयोर्भार्याभोमैत्रीभवति एवंलग्नपदात्पुत्रादिभावपदेकेंद्रेत्रिकोणोपचयगेसतितपोस्तयोमैत्रीज्ञेया। मत्रोपचयपदंपष्ठातिरिक्तपदरिपुरोगचिंतासुवैरमितिवक्तव्यत्वात्।२० ॥ २ .-२०रिपुरोगचिंतासुवैरम् ॥ २१॥ लापदात्तगावपदेपठाएमव्ययगेसतितयोस्तयोवरभवति। लाभप दइत्यादिसूत्र चतुष्टयंवृद्धःसंगृहीतं "लग्नालंदारपदमियाकेंद्रगतंयादि। त्रिलाभेवात्रिकोणेवात्तथाराजान्ययाधमः | आरूढौपुत्रपिनोस्तुत्रिलाभ केंद्रगौयदि ॥ द्वयोमंत्री त्रिकोणेतुसाम्यवेपोन्यथाभवेत् ।। एवंदारादिभा पानामपिपत्यादिमित्रता || जातकद्वयमालोक्यतिनीयविचक्षणः" इति ॥ २१ ॥ सत्नीलाभयोर्दिष्ट्यानिराभासाहलया ॥२२॥ पत्नीलाभयोलं प्रपदतरसप्तमयोनिराभासालपानिप्पतिबंधार्गव्या दिष्टयाभाग्यंभवति। दिष्टयेत्याकारांतःशब्द"दिष्टपासमुपजोपंचेत्यान ·नीलकण्ठीटीकासहितानि । (३१) देइत्यमरः । अयवादिष्टमेवादिष्टयदिष्टयंभागधेयंपांतदिष्टचाभाग्यवं तइत्यर्थः पत्रप्राचीनरुक्तम् "यस्यपापःशुभोवापिग्रहस्तिष्ठेच्छभार्गले।। तेनद्रष्ट्रेक्षितंलग्नंप्रापल्यायोपकल्पते ॥ यदिपश्येद्ग्रहस्तन्नविपरीतार्गल स्थितगडतिपत्नीलाभपोरितिमाग्ययोगसिद्धपदरूपलग्नगतदृष्टयातस्य भाग्यमावल्परूपोगुणोऽनेनविज्ञापितइतिविशेषः ॥ २२ ॥ शुभार्गलेधनसमृद्धिः ॥ २३॥9---२ पदसप्तमयोःशुभरेवयद्यर्गलंतहिंधनंबहुवर्द्धतएतेनपापालेनधनभव ति शुभग्रहागलेतत्तौविशेषइत्यर्थः । पूर्वसूत्रेशुभपापसाधारण्येनविपरी तागलंविनिर्मुक्तार्गलस्यधनादिसत्त्वलक्षणभाग्ययोगःफलमित्युक्तम् । स्मिन्सूत्रेतुशुभमात्रघटितेधनवृद्धिः सार्वदिशीपापमात्रघटितेधनवत्त्व मात्रापापशुभोभयघटितेकदाचिदनसमृद्धिाकदाचिद्धनवत्तैवेतिाननु भ यपुण्येतिलोकोक्तशुभपापसाधारणविपरीतार्गलभित्रशुभार्गलमेवात्रशुभा गलत्वेनकुतीनगृह्यत्तइतिचेत। उच्यते।सूत्रद्वयेएकरूपाचेदर्गलास्यात पूर्वणैवेतिसूत्रस्यवैयापत्तेरितिभावः । नवभाग्यवत्त्वधनवत्त्वभेदादिति वाच्यम् धनंविनाभाग्यवत्ताऽप्रतीतरित्यलम् ॥ २३ ॥ जन्मकालपटिकास्वेकदृष्टासुराजानः ॥ २४ ॥ जन्मलप्रसिद्धम्काललग्नहोराल घाटकापाटिकालग्रएतेपुत्रिप्प पिकेनचिदेकेनग्रहेणदृष्टेपुराजानोभवंतिअत्रेकग्रहदृष्टिविषयत्वमपेक्षितन खेकग्रहमात्रष्टत्वकाललग्रानयनंप्रायुक्तम् । घटिकालग्रानयनंतुवृद्धैरुक्त म "लपादेकपटीमात्रयातिलग्रंदिनदिने॥परंतुघटिकालगनिदिशेत्काल वित्तमः इति स्पष्टार्थः ॥ २४ ॥ म-२-२० पत्नीलाभयोश्वराश्यंशकहकाणैर्वा ।। २५ ॥ जन्मराशिकुंडलीनवांशकुंडलीकाणकुंडलीपुलग्नसप्तमयोईयोरपि एकग्रहदृष्टयोःसतोःराजानोभवतिनेप्काणानयनराशिविभागाइतिपूर्व मुक्तम् । तथाचकुंडलीत्रयभेदेनलग्नसप्तमव्यगणनयापटसंपर्यतेपटूस

·(३२) जैमिनीयसूत्राणि ।
पिएकग्रहदृष्टौराजयोगःपूर्णइत्यर्थः । राशिर्जन्मकालेचंद्राक्रांतराशिनतु
लग्नमिति ।। २५ ॥
तेष्वेकस्मिन्न्यूनेन्यूनम् ॥२६॥
राजयोगद्येपिकिंचिकल्यपरमिदंसूत्रोताश्चतानिचतानितेपुराइयं
शककाणेपुजन्मकालघटिकासुच एकस्मिन्नेकग्रहदृष्ट्यान्यूनेसतिद्वयो
लग्नयोरेकदृष्टयोःसतोः न्यूनराजत्वमित्यर्थः । एतदुक्तंवृद्धः "विलमघ
टिकालग्नहोरालपानिपश्यति।।उच्चगृहेराजयोगोलमद्वयमयापिका ॥राशे
इंकाणतोशाचराशेरंशादथापिया । यद्वाराशिकाणाभ्यांलयद्रष्टातुयोग
दः॥प्रायेणार्यजातकपुप्रभूणामेवदृश्यते। वाक्यांतरंच"जन्मकालघटी
लग्नेप्येकेनैवेक्षितेपुतु।। उच्चारूढेतुसंप्राप्तेचंद्राक्रांतेविशेषतः॥क्रांतेवागुरु
शुक्राभ्यांकनाप्युञ्चग्रहेणवा|दुष्टार्गलग्रहाभावेराजयोगौनसंशयः इति।
जन्मेतिसूत्रोक्तराजयोगमंशवाणयोरतिदिशति ॥ २६ ॥
एवमंशतोहकाणतश्च ॥२७॥
यथाजन्मेतिसूत्रेजन्मलनकुंडल्यास इहोराघटिकाकुंडल्याःसमुच्चय
स्तयैवांशकुंदल्यारकाण कुंडल्याचपृथक्पृथकालपटिकाकुंडल्यौसमु
चिते तथावलमकालघटिकामु अंशकालघटिकासुदृकाणकालघाटकासु
चैकदृष्टासुराजानइतिराजयोगत्रयसिद्धयति । राजयोगांतरग्रंथांतरा
दृद्धःसंगृहीतं "निशा च्चदिनाच्चिपरंसाईद्विनाडिका शुभातदुद्भवो
राजाधनीवातत्समोपिवेति ॥ २७॥
शुक्रचंद्रयोमिथोदृष्टयोःसिंहस्थयोर्वायानवंतः ॥२८॥
अथयानयोगमाह। शुक्रचंद्रीयत्रकचिद्विद्यमानौयदिपरस्परंदृष्टिभाजी
ताहियानवती भवंति एवंशुकचंद्रावेषयदिसिंहस्यौतृतीयगौशुक्राचंद्रतती
यगेचंद्राच्छुक्रवात्तीयगेसत्यपियानदंतइतिगोलार्थातदुक्तंवृद्धः "चंद्रः
कविकीवश्चंद्रपश्यत्यपितृत्तीयगे ॥ शुक्राचंद्रततःशुक्रेतृतीयेवाहनार्य
वान्" ॥ २८ ॥

·.
नीलकण्ठीटीकासहितानि । (U
शुक्रकुजकेतुघुवैतानिकाः ॥२९॥ १-२-
शुक्रादिमियोदृष्टिमत्सुपरस्परंतृतीयरयेपुवावितानादिराजाचन्हा
तोमवंति ॥ २९॥
स्वभाग्यदारमातृभावसमेपुशुभेपुराजानः॥३०॥
आत्मकारकाद्राश्यादिनाद्वितीयचतुर्थपंचमभावतुल्यपुशुभग्रहेपुर,
जानीभवंति । एवंचतत्तत्कारकवशाषांतेषामपिफलमूह्यं । तस्मात्यु
त्रादिकारकेप्वपिराजयोगवलेपुत्रादीनामपिराजत्ववाच्यम् ॥ ३० ॥
कर्मदासयो पापयोश्च ॥३३॥
आत्मकारकात्तीयपष्ठभावसमयोःपापयोश्चराजानोभवति॥३१॥
पितृलाभाधिपाञ्चैवम् ॥३२॥
कारकेनिरुक्तयोगदपलनसतमाधिपयोरतिदिशति । लगाधिपात्सप्त
माधिपाच्चैवंद्वितीयचतुर्यपंचमभावसमयपुशुभेपुतृतीयषष्ठभावसमयोः
पापयोश्चराजानइत्पर्यः । नचारूढाधिकारारिपतृपदेनारूढोग्राह्यइतिया
च्यं जन्मतिसूत्रात्स्वकारेणकचित्कारकाकचिजन्मलनादुतत्वात् पि
दृशन्दनास्मिन्ग्रंथप्रायोलमस्यैवग्रहणाचेति ॥ ३२ ।।
मिश्रेसमाः॥३३॥
यदितपापाशुभस्थानेशुभःपापस्थानेतत्रफलमाह । योगद्वयेशुभपा
पमिश्रणेसतिसमाराजसमाइत्यर्थः ॥ ३३ ॥
दरिद्राविपरीते ॥३४॥
शुभस्थानेपापाएक्पापस्यानेशुभाएवर्दिदरिद्राभवति ॥ ३४ ॥
मातरिगुरौशुक्रेचंद्रेवाराजकीयाः॥ ३६॥
लमाधिपात्सप्तमाधिपाचपंचमेगुर्वाद्यन्यतमेसतिराजकीयाराजाधि
कारवतोमवंति ॥ ३५॥

·. (३४ जैमिनीयसूत्राणि । i. - कर्मणिदासेवापापेसेनान्यः ॥३६॥ लग्रसप्तमाधिपाभ्यांतृतीयेषष्ठेवापापेसतिसेनाधिपतयोभवति॥३६॥ स्वपितृभ्यांकर्मदासस्थदृष्टयातदीशदृष्ट्यामातनाथह .! - ट्याचधीमंतः॥३७॥ अथवुद्धियोगमाह । आत्मकारकाल्लनाचतृतीयपष्टगतग्रहदृष्टयाकार केलग्रेचेत्यर्थः। तथात्तीयषष्ठेशदृष्टयातथापंचमेशदृष्टचालनकारकयो( भंतोभवति ॥ ३७ ॥ ---- दारेशदृष्टयासुखिनः॥३८॥ कारकालग्नाद्वाचतुर्थेशदृष्टयालनकारकयो सुखिनीभवंति ॥ ३८ ॥ १-----रोगेशदृष्ट्यादरिद्राः ॥३९॥ कारकलनाभ्यामष्टमेशस्यकारकलग्नयोदृष्टयादरिद्राभवति ॥ ३९ ॥ ---२-६-रिपुनाथदृष्ट्याव्ययशीलाः॥४०॥ कारकलग्नाभ्यां द्वादशेशस्य लग्नकारकयोदृष्ट्याव्ययस्वभावा भवति ॥ ४० ॥ २. स्वामिदृष्टयाप्रबलाः ॥४१॥ लग्नेलग्नेशदृष्टचाकारकारकाश्रयराशिदृष्टयावलवंतोभवति ॥४१॥ पश्चाद्रिपुभाग्ययोहसाम्यंबंधः कोणयोरिपुजाययो की १-२-ट्युग्मयोर्दाररिष्फयोश्च ॥ १२॥ अथापयोगानाहापश्चाल्लग्नाद्विद्वादशयो:पंवमनवमयोः द्वादशपष्ठ योरेकादशहतीययोश्चतुर्थदशमयोर्वाग्रहसाम्येएकाश्चेदेवाद्वीचन्द्वीत्रय श्चेवयइतिरीत्याखेटसाम्येसतिबंधःकारापतनंभवतिअन्नपाठतेपुवाद्धकरे पुनसमुच्चयनियमइतिवाच्यम्एवमृक्षाणांतदीशानांचशुभसंबंधेनिरोधमा पापसंबंधाच्छंखडामहारादयः ऋक्षाणांद्विद्वादशादिदिकानांपूर्वोत्तरी त्याशुभसंबंधेठतिद्वित्तीयद्वादवायोरित्यादिद्विकयोरन्यतरयोगपटकत ·नीलकण्टीटीकासहितानि । (३५) पाशुभसंबंधश्चेनिरोधमात्रम् नतुपीडापापसंबंधात्केवलपापसंबंधाच्छं सलादयोभवति विद्वादशादिपुशुभसंबंधाभाषेपिद्वादशेशादिपुशुभब धेसतिनिरोधमापापसंबंधेतुशृंखलादयोभवतीत्यर्थः ॥ ४२ ॥ शुक्रागौणपदस्थोराहुःसूर्यदृष्टोनेत्रहा ॥४३॥ अयनेत्रभंगयोगमादाशुकाल्लयाद्राणपदस्थः पंचमराश्यारूढस्थोरा हुसर्योदृष्टश्चेन्नेत्रनाशकरःस्यात् ॥ ४३ ॥ १-१-४४. स्वदारगयोःशुक्रचंद्रयोरातोघराजचिन्हानिच ॥४४॥ स्वस्मादात्मकारकाच्चतुर्थगयोःशुक्रचंद्रयोःसतो:बातोयंवाद्यविशेपी राजचिन्हानिपताकादीनिवस्युः ॥ ४४ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य तृतीयःपादः॥३॥ इतिजैमिनीयसूत्रव्याख्यायांसुबोधिन्यांप्रथमाध्यायस्यतृतीयपादः ३ उपपदंपदंपित्रनुचरात् ॥१॥ अयोपपदादिकमवलंब्यफलमादिशति तबादावुपपदलक्षयति । ल मानुचरात्पदंलग्रातद्वादशस्यराशेर्यत्पदंतदुपपदमित्यर्थः । ननुपित्रनुच रपदेनद्वादशस्यबोधः कथमितिचेत् । उच्यते । पितृलनमनुचरंद्वितीय यस्येतिव्युत्पत्त्यागृहाण । यत्तपित्रनुचरादितिपाठस्वीकृत्याखंडात्सप्तसं ख्यालामात्सप्तमात्पदमुपपदमितिपंथैरुक्तम् तदयुक्तमाएक्चेल्लापवात उपपदंपदंलाभादितिसूत्रप्रणीतस्यादित्यलम् ॥ १॥ तत्रपापस्यपापयोगेप्रव्रज्यादारनाशोवा ।। २॥ तत्रफलमाह । पापस्यतयापसामिकेतास्मन्नुपपदाद्वतीयपापयोग सतिमवज्यासंन्यासः स्वीनाशोवास्यात् यथाकारकाधिकारपदाधिका रयोस्ततिपदेनकारकेपदेइत्यर्थोभवति यात्रोपपदेइतिकुत्तोमोक्तमि तिचेत्सत्यंतत्रोभयत्राधिकार स्थितः अत्रनास्तीतितत्रपदेन द्विसंख्या लाभादुपपदद्वितीयेइत्युक्तम् अनुभवसिद्धत्वाचति । तदुक्तंवृद्धः "मा कदारपटभेपपिचोर स्पाच्छुभवजिते|आखदादापिसौम्येतुनर्वदिश्यधि +

·जैमिनीयसूत्राणि ।
पाभेवत्॥सवज्ञस्तत्रजीवस्यात्कषियविचभार्गवे इति। मारूदादुपपदान
आरूढपदेनचेदारूढंगृह्यतेतर्हिपदाधिकारएवोक्तस्यानत्वतिनचोपप
दादितिवक्तव्येआमदादित्तिकयमुक्तमितिवाच्यम् ॥ २ ॥
उपपदस्याप्यारूढत्वादेवनावरविःपापः॥३॥
अत्रविपयरविःपापत्वेननग्राह्यः तेनसिंहेउपपदाद्वितीयेमेपादिपाप
राशौरावासतिमेदंफलमित्यर्थः ॥ ३ ॥
शुभहग्योगान ॥४॥
उपपदाद्वितीयेशुभदृष्टियोगाभ्यामुक्तयोगेसत्यापिनेदंफलंभवति ॥४॥
नीचेदारनाशः॥५॥
उपपदद्वितीयेनीचग्रहांशकेनीचमहाधिष्ठितेवासतिदारनाशीभवति५
उच्चेबहुदारः ॥६॥
उपपदद्वितीयेउच्चैशउच्चग्रहाधिष्ठित्तेवासत्तिबहुदारस्यात् ॥ ६ ॥
युग्मेच ॥७॥
उपपदद्वितीयेमियुनेसतिबहुदार स्यात् ॥ ७॥
तत्रस्वामियुक्तेस्वरूवातदेताबुत्तरायुपिनिरः ॥ ८॥
दारनाशयोगेविलंगकरयोगमाहातत्रोपपदद्वितीयेस्वामिनायुक्तउत्तरा
युपिनिदार स्यात् । तच्छन्देनपूर्वपरामर्शः तद्धतीतस्योपपदद्वितीय
स्यहेतुः स्वामीतस्मिन्स्वास्वराशौसतिचोत्तरायुधिनिरिःस्यात् । रा
शेःकारणीभूतोगहएवतस्मात्स्वामिनः स्वगृहयोगोऽपेक्षितः । ननुस्वा
म्यादिभिस्तच्छन्देनदारकारकग्रहणात्वयेदंकयमुक्तमितिचेच्छृणु । गा
दौदारकारकग्रहणाभावात्तच्छन्देनदारकारकग्रहणानौचित्यात् पूर्वदा
रनाशपदेनदारकारकवोधाभावाच्चाननुरविचंद्रयोरेकगृहत्त्वात्स्वक्षेतद्धता
वित्यंशस्यसंभवानीतचेन्मास्त्वस्माकंकाक्षातरिति ।। ८ ॥
उच्चेतस्मिन्नुत्तमकुलादारलाभः॥९॥
तस्मिन्नुपपदद्वितीयस्वामिनिउच्चराशौस्थितेसत्युत्तमकुलाद्दारला
भास्पात् ॥ ९ ॥

·३७
'नीलकण्ठीटीकासहितानि ।
नीचेविपर्ययः॥१०॥
तस्मिन्नुपपदद्वितीयस्वामिनिनीचराशिस्थितेसतिअनुत्तमकुलादार
लाभास्यात् ॥ १० ॥
शुभसंबंधात्सुंदरी ॥३१॥
उपपदद्वितीयशुभवर्गदृष्टियोगेसतित्रीसुंदरीभवति ॥ ११ ॥
राहुशनिभ्यामपवादात्यागोनाशोवा ॥ १२ ॥
उपपदद्वितीयेराहुशनिभ्यायोगपतिलोकापवादाविपस्त्यागोनाशी
वास्यात् ॥ १२ ॥
(शुक्रकेतुभ्यारक्तप्रदरः ॥ १३॥
उपपदद्वितीयेशुक्रकेतुयोगेसतिरक्तप्रदररोगवतीस्त्रीस्यात् ॥ १३॥
अस्थिस्राबोबुधकेतुभ्याम् ॥ १४ ॥
उपपदद्वितीयेबुधकेतुभ्यायोगेअस्थिस्रावरोगवतीखीस्यात् ।। १४ ।।
शनिरविराहुभिरस्थिज्वरः ॥ १९॥
उपपदद्वितीयेशन्यादित्रिकयोगेऽस्थिज्वरवतीस्यात् ॥ १५ ॥
बुधकेतुभ्यांस्थौल्यम् ।। १६॥
उपपदद्वितीयेयुधकेतुभ्यायोगेस्थूलावीस्यात् ॥ १६ ॥
बुधक्षेत्रमंदाराभ्यांनासिकारोगः ॥ १७ ॥
घुघगृहेभीमगृहेवोपपदद्वितीयगतेसातशनिभामाभ्यायोगेनाधिकारी
गवतीस्यात् ॥ १७ ॥
कुजक्षेत्रेच ॥ १८॥ गुरुशनिभ्यांकर्ण
रोगो नरहकाच ॥१९॥

·(३८) जैमिनीयस्त्राणि ।
बुधकुजान्यतरक्षेत्रगे उपपदद्वितीयगेसतितत्रगुरुशनियोगे कर्णरोगवती
नरहकानाडिकानिःसरणरोगवतीचस्यात् ॥ १८ ॥ १९ ॥
गुरुराहुभ्यांदंतरोगः ॥२०॥
बुधकुजान्यतरक्षेत्रगेउपपदद्वितीयेगुरुराहुभ्यायोगेदंतरोगवती
स्यात् ॥ २० ॥
शनिराहुभ्यांकन्यातुलयो पंगुर्वातरोगोवा ॥२१॥
कन्यातुलान्यतरगेउपपदद्वितीयेशनिराहुभ्यायोगेपंगुर्वातरोगवती
वास्यात् ॥ २१ ॥
शुभहग्योगान ॥२२॥
यद्युपपदद्वितीयेशुभयोगोदृष्टि स्यात्तहिनिरुक्तादोपानस्युः।।२२।।
सप्तमांशग्रहेभ्यश्चैवम् ॥२३॥
उपपदाद्यःसप्तमीभावस्तद्भावस्पनांशश्चताभ्यांतयोःस्वामिनाग्रही
ताभ्यांचद्वितीये एवंपूर्वोक्तानिफलानिसमुन्नेयानितिदुक्तंवृद्धः" सप्तमे
शाद्वितीयस्येप्येवंफलमुदाहृतमिति ॥ २३ ॥
बुधशनिशुक्रेचानपत्यः॥२४॥
उपपदात्सप्तमांशग्रहेपुबुधशनिशुक्रयोगेसत्यपत्यहीनोभवति॥२४॥
पुत्रेपुरविराहुगुरुभिर्वहुपुत्रः ॥२५॥
उपपदात्सप्तमांशग्रहेभ्यः पंचस्यानेपु रव्यादिपु सत्सु बहुपुत्रः
स्यात् ॥ २५ ॥
चंद्रेणैकपुत्रः ॥ २६॥
सप्तमांशग्रहेभ्य:पंचस्थानेपुचंद्रेसतिएकपुत्रास्यात् ॥ २६ ॥
मिविलंयात्पुत्रः॥२७॥
उपपदारसप्तमांशप्रहेभ्यःपंचमस्थानेपुमनपत्यत्वबहुपुत्रत्वादिग्रहमि
श्रणेसतिविलंबापुत्रलाभास्यात् ॥ २७ ॥

·नीलकण्ठीटीकासहितानि ।
कुजशनिभ्यांदत्तात्रः ॥२८॥
उपपदात्सप्तमांशग्रहभ्यापंचमेपुकुजशनिभ्यास्थिताभ्यांदत्तपुत्रवा
न्स्यात् ॥ २८ ॥
ओजेवहुपुत्रः ॥२९॥
उपपदासतमाशग्रहेभ्यः पंचमेपुवाजराशीसतिबहुपुत्रास्यात् ॥२१॥
युग्मेल्पप्रजः ॥३०॥
उक्तस्थानेयुग्मराशौसत्यल्पापत्योभवति ॥ ३० ॥
गृहकमात्कुक्षितदीशपंचमांशग्रहेभ्यश्चैवम् ॥ ३१॥
गृहक्रमाजन्मलनक्रमात् यथाभावानांविचार क्रियते तथाकुक्षित
दीशादिभ्योपिकुर्यात् कुक्षितदीशावुपपदोपपदेशौताभ्यांपंचमांशप्रहाः
पंचमभावस्तद्भावस्थनवांशश्चताभ्यांतयोःस्वामिग्रहाभ्यांचेवपूतिफल
विचार कार्यइत्यर्थः । तस्माद्यत्रयस्यसंभवस्तस्याग्रिमसूत्रेनुवृत्तिः का
योभ्रातृभ्यामित्यादिसूत्रेपूपपदोपपदेशाभ्यांविचार कार्यइति । कुक्षि
पदेनप्रकरणपठितोपपदस्यग्रहणं । ननुस्वाम्यादिभिः कुक्षितदीशाविति
सिंहरवीत्युक्तंतत्सर्वसाधारण्यादनुपयुक्तविशेषतोऽस्मिञ्शानेऽक्षरग
म्पांकानावग्रहणादिति ॥ ३१ ॥
भ्रातृभ्यांशनिराहुभ्यांभ्रातनाशः ॥३२॥
उपपदोपपदेशाभ्यांभ्रातस्याभ्यामेकादशतृतीयस्थाभ्यांशनिराहु
भ्यांभ्रातृनाशः एकादशेज्येष्ठस्पत्तीयेफनिष्ठस्यनाशः कर्मादिभितु
ययादिज्येष्ठस्येतिसूत्रदर्शनात् । ननुउपपदोपपदेशाभ्यामितिकुतःस
मागतमितिचेच्छृणु गृहक्रमादितिसूत्रात्कुक्षितदीशपदात् । नवसमासप
तितपदानामेकांशानुवृत्तेरसंभवादितिवाच्यम् । भन्यपदेभ्योभ्रातृविचा
रायोग्यत्वादकांशानुवृत्तरितिभाषः ॥ ३२ ॥

·जैमिनीयसूत्राणि ।
शुक्रेणव्यवहितेगर्भनाशः ॥३३॥
एकादशतृतीयान्यतरल्येनशुक्रणयथाक्रमव्यवहितपूर्वापरमातृगर्भ
नाशास्यात् ।। ३३॥
पितृभावेशुक्रदृष्टेपि ॥३४॥
लगेलग्नादष्टमेवाशुक्रदृष्टेसत्यपिव्यवहितगर्भनाशइत्ययः ॥ ३४ ॥
कुजगुरुचंद्रबुधैर्वहुभ्रातरः ॥ ३५ ॥
उपपदोपपदेशाभ्यां तृतीयकादशस्थैः कुजादिभिभ्रातृबाहुल्यं
स्यात् ॥३५॥
शन्याराभ्यांदृप्टेयथास्वंभ्रातृनाशः ॥३६॥
उपपदोपपदेशाभ्यांतृतीयैकादशयोःशन्यारदृष्टौसत्यांयथास्वंभ्रातृ
स्थानमनतिक्रम्पत्तीयदृष्टौकनिष्टस्पकादशेदृष्टीज्येष्ठस्योभयत्रदृष्टादुभ
योश्चनाशास्यात् ॥ ३६ ॥
शनिनास्वमात्रशेपश्च ॥३७॥
उपपदोपपदेशाभ्यांतृतीयैकादशयोःशनिदृष्टीसत्यांकेवलंस्वमानशे
पास्यादन्येनश्यतीत्यर्थः ।। ३७ ॥
केतौभगिनीवाहुल्यम् ॥ ३८ ॥
उपपदोपपदेशाभ्यांतृतीयैकादशयोः केतौसतिभगिन्योयथास्वंभूय
स्पोभवति ॥ ३८ ॥
लाभेशाद्भाग्यभेराहौदंष्ट्रावान् ॥ ३९ ॥
उपपदसप्तमेशाद्वितीयपराशौराहाँसतिस्थूलदंष्ट्रावानस्यात् तदुत्त
प्रायः "सप्तमेशाहितीयस्यैराहीमूकासलेस्थिते । अदंतीधिकदंतीवा
दंष्ट्रायुक्तीयवाभवत् ॥पवनव्याधिमान्तीयवास्थादस्फुटोक्तिमान् ।तत्र
नानाग्रहयोगमिश्रफलमुदाहृतम्गाइति ॥ ३९ ॥

·.
नीलकण्ठीटीकासहितानि । १५
केतीस्तब्धवाक् ॥ ४०॥
उपपदसप्तमेशातद्वितीयेकेतौसतिस्तब्धवागस्फुटोक्तिमानस्यात् ४०
मंदेकुरूपः॥४१॥
उपपदवप्तमेशाताद्वितीयेशनौमतिकुरूपोभवति ॥ ४१ ॥
स्वांशवशागौरनीलपीतादिवर्णाः ॥४२॥
प्रात्मकारकाश्रितनवांशस्वभावाज्जातकांतरप्रसिद्धाजातकवतोवर्णा
ग्राह्याःएवंचतत्तत्कारकांशतस्तेपांतेषांवर्णाज्ञेयाइत्यपियोध्यम् ॥ ४२ ॥
अमात्यानुचरादेवताभक्तिः॥४३॥
अमात्यग्रहान्न्यूनोयोग्रहस्तस्मादेवताभक्तिर्विचारणीया अमात्यानु
चरोदेवताकारकस्तस्यपापत्वेङ्करदेवतायां शुभत्वेसौम्यदेवतायां उच्च
गत्वेस्वसंगतत्वेचभक्तिदृढतानीचगत्वेभक्त्यस्थैर्यमित्यादिकंज्ञेयम्४३॥
स्वांशेकेवलंपापसंबंधेपरजातः॥४४॥
कारकांशेशुभग्रहरहितंकेवलपापसंरंधेजारजातोभवतिसंबंधस्तुदृष्टि
योगपड्वर्गःज्ञेयः ॥ ४४॥
नावपापात् ॥४६॥
अत्रकारकश्चैत्पापोभवतितदात्विदंफलंनस्यात् कारकातिरिक्तादेव
पापसंबंधादिफलंवाच्यं नकारात्पापादित्यर्थः । अथवाऽत्राष्टमे पापन
इसतिनायंयोगः ॥ ४५ ॥
शनिराहुभ्यांप्रसिद्धिः॥ ४६॥
शनिराहूयदियोगघटको शनिराहुदृष्टियोगपड़गैः परजातत्त्वमसि-
धिर्भवति ॥ ४६॥
गोपनमन्येभ्यः॥ १७॥
अन्येभ्यःपापग्रहेभ्योयोगेसतिपरजातत्वगोपनभवति ॥ ४७ ॥

·(४२) जैमिनीयसूत्राणि। शुभवर्गपवादमात्रम् ॥४८॥ पापग्रहपुयोगघटकपुसत्सुकारकांशेशुभपड़र्गसंबंधेसतितुपरजातवा- पवादएयभवेन्नतुपरजातत्त्वमित्यर्थः ॥ ४८ ॥ द्विग्रहेकुलमुख्यः ॥ १९॥ कारकांशेद्विग्रहयोगेततिकुलमुख्योभवति ॥ १९ ॥ इतिप्रथमाध्यायस्यचतुर्थ पादः॥४॥ इतिश्रीनीलकंठज्योतिर्विद्विरचितायांजमिनायसूत्रव्याख्यायांसुवो धिन्यांप्रथयाध्यायस्यचतुर्थः पादःसमाप्तः ॥ ४ ॥ इति प्रथमाऽध्यायः ॥ १॥ . आयु:पितृदिनेशाभ्याम् ॥१॥ अथायुयोपायंदर्शयतिलगेशाष्टमेशाभ्यामायुर्विचायमित्यर्थः १॥ प्रथमयोरुत्तरयो दीर्षम् ॥२॥ लग्रेशाष्टमेशस्थितिषशतोदीर्घायुर्योगमाह प्रथमयोश्चरयो रुत्तरयोः स्थिरद्विस्वभावयौवीयदिलमेशाष्टमेशीभवतस्तहिदीर्घमायु भवति । अयमर्थः यत्रकापिचरराश्योलग्रेशाष्टमेशयोः स्थित्यादीर्घायुर्योगः स्थिरद्विस्वभावयोः लमेशाष्टमेशयोः स्थित्यावा स्थिरेलग्रेशेसतिद्वंद्वेऽधमेशः द्वंद्वेलनेगेसतिस्थिरेष्टमेशइति पर्यायणभ वतस्तदापिदीर्घायुर्योगःस्पादिति अकस्मिन्नेवचरादौतदुभयसत्त्वे एक स्यैवतदुभयस्वामित्ववानयोगहानिः ॥ २ ॥ 1- प्रथमद्वितीययोरंत्ययोर्वामध्यम् ॥ ३॥ अथमध्याय-गदर्शयति । प्रथमद्वितीययोश्चरस्थिरयोश्चरेलग्नेशः स्थिरेऽहमेशचरेऽष्टमेशस्थिरेलग्रेशइतिरीत्यायदिभवतः यदिवाद्विस्व भावयोवपिलग्नेशाष्टमेशोपत्रकापिभवतस्तहिमध्यायभवतीत्यर्थः।।३।।

·अल्प (२ नीलकण्ठीटीकासहितानि । मध्ययोराद्यतयोर्वाहीनम् ॥ ४॥२-४ अयाल्पायुर्यागमाहायदिमध्ययोःस्थिरयोर्यत्रकापिलग्नेशाष्टमेशौस्तः यदिवाआयतेयाश्चरद्विस्वभावयोलग्रेशाष्टमेशास्तस्तहिहीनमल्पायुर्भव तीत्यर्थः । अथययालग्नेशाष्टमेशयोराशिस्थितिभेदेनदीमध्याल्पायूंपि प्रोक्तानितथैवलमचंद्राभ्यामप्युच्यते ॥ ४ ॥ एवंमंदचंद्राभ्याम्॥६॥२- मंदचंद्राभ्यांलादुभ्यामेवंपूर्वोक्तप्रकारेणदीर्घमध्याल्पायूंषिविचार्या णीत्यर्यः ॥ ५॥ पितृकालतश्च ॥६॥२-17 दीर्घ मध्य जन्मलग्नहोरालग्राभ्यांचपूर्वोक्तप्रकारेणदीर्घ मध्याल्पायूसिमानयानि । तथाच त्रिविधद्वंद्वे दीर्य मध्य नदीर्घमध्याल्पायूं पित्रेधासमानयानीतिपर्यवास दीर्घ मध्य मध्य , अल्प तीर्थःहोरालमानयनंतुपूर्वमेवोक्तम् । एतदुक्तं द्वैः'लग्नेशरंध्रपत्योश्चलनेद्वोर्लग्रहोरयोः॥सूत्राप्येवंप्रयुंजीयात्संवादादा युपांत्रये॥चरेचरस्थिरद्वंद्वाःस्थिरेद्वंद्वचरस्थिराः॥ द्वंदस्थिरोभयचरादी घंमध्याल्पकायुपः प्रथमयोरित्यादिसूत्रत्रयसंग्राहकश्चरइति प्रस्तार श्लोकः । मस्तारश्चक्रेद्रष्टव्यः ॥ ६ ॥ संवादात्प्रामाण्यम् ॥७॥2------ मपत्रिविधेप्वायुयानर्णयोपायेपुत्रयाणामेकाकारायुःमदत्वेनिर्षि वादमेवद्वयोरेकाकारायःप्रदत्त्वेऽपरस्पभिन्नायुःमदत्वेनिर्णयमाइ प्रकार द्वपेनयादृशमायुरायाति तदेवगायनत्वेकनागतामिति ॥ ७ ॥ विसंवादेपितृकालतः॥८॥ अपत्रयाणांपधाणांवरूप्येयायपक्षमाइ । त्रयाणामपिपक्षागांविसं पादेवरूप्येसति जन्मलमहोरालमाभ्यामागतमायुग्राह्यमित्यर्थः ॥८॥ अल्प

·(४४) जैमिनीयसूत्राणि ।
पितृलाभगेचंद्रेचंद्रमंदाभ्याम् ॥ ९॥
सर्वत्रवविसंवादेलग्रहोराभ्यामेवायु प्राप्तावपवादमाह । लग्नेसप्तमे
पाचंद्रस्थितप्ततिचंद्रलग्राभ्यामागतमायुप्रद्यमित्यर्थः । अल्पायुप्पा
दिकंवृद्वैरुक्तम् "द्वात्रिंशात्पूर्यमल्पायुमध्यमायुस्ततीभवेत् ॥चतुः
षष्टयाःपुरस्तात्तततोदीर्घमुदाहतमिति द्वात्रिंशचतुप्पष्टिपण्णवति
रूपेप्वागतेप्यायुयपुस्पष्टीकरणवृद्धरुक्तम् पूर्णमादीहानिरतेऽनुपा
तोमध्यतीभवेत्॥राशियस्ययोगाईवर्षाणांस्पष्टमुच्यते॥एवंद्रिकानांस
चित्यत्रयाणांसूत्रवमनति मयमर्थः प्रथमयोरित्यादिसूत्रजालेनायुर्य
निर्णीतं तत्रदीर्घायुपिटमागतेमध्यमायुरवधिपर्यतनिर्विशंसिद्धमेव त
दुपरितनेदीर्घाय:खंडेद्वात्रिंशदब्दरूपे कियग्राह्यमिति संशपनिराकर
गायायलोकपिदिनेशौदावपियद्राशीभवतस्तद्राशेरारंभेतीचेत्तर्हितत्री
चितःखंडापूर्णएवतद्राश्यत्यदितीभवतस्तहितखंडस्यविनाशएव म
येत्वनुपातेनखंडैकदेशोग्राह्यः अनुपातस्त्वित्यंत्रिंशदशैश्चेतद्वात्रिंशद्ध
पोपित्तनांशेनकिमिति प्राप्तं तत्रलमेशाष्टमेशयोःपृयक्स्प
एवं विधराशीन्दूरीकृत्यांशादेरेकखंडस्यत्रैराशिकेनयदायातिटनेश
स्याष्टमेश ३०० स्यच २३ ॥तयोरागतयोपिदिपिंडयोोगंविधायत
योगाईरपष्टंभवति तञ्चयदिदीर्घायुःसंबंधितर्हिचतुःषष्टिमध्येयोज्य
म् यदिमध्यायुःसंबंधितदाद्वात्रिंशन्मध्ये योज्यम् यद्यल्पायुःसंबंधित
दाप्रथमखंडाभावात्स्वयमेवजन्मप्रभृतिवर्तमानमायुर्भवति एवं मंद
चंद्रयोःपितृकालयोरपिसमागतायुष्यंतिमसंडस्पष्टीकरगविज्ञेयम् अन्ये
तु "होरालयादिमांशतपूर्णमंतेनकिंचन ॥ स्पष्टीकरणमेतत्स्याहीम
ध्याल्पकायुपि अनुपातस्तुपूर्ववत् अननहोरालमस्यापिसावयवत्त्वं
दर्शितम् ॥ ९ ॥
शनीयोगहेतीकक्ष्या हासः॥१०॥
अपदीपमध्याल्पायुयोगपुकंचनविशेषदर्शयति पद्यत्रशनियोगकर्ता
स्पातदाकल्या हासोभवत्ति दीपचन्मध्यंमध्यमध्यचेदल्पमल्पमल्प
बेनकिंचनोति ॥ १० ॥

·(७५)
नीलकण्ठीटीकासहितानि ।
विपरीतमित्यन्ये ।। ११॥
मतांतरमादशनीयोगकर्तरिविपरीतन्हासोभवति किंतु यथास्थित
एवेत्यन्येआचार्यावदति ॥ ११ ॥
सूत्राभ्यांनस्वक्षतुंगगेसौरे ॥ १२॥:--
केवलपापडग्योगिनिच ॥ १३॥ २-१
परपक्षनिर्दिश्यस्वपक्षमाह । स्वराशिस्वोच्चगेशनौतथाशुभग्योगर
हितकेवलपापडष्टियोगविशिष्टेशनौचनकक्ष्या हासः अन्ययातु-हासा
भवत्येव ॥ १२॥ १३ ॥
पितृलाभगेगुरौकेवलशुभदृग्योगिनिचकक्ष्यावृद्धिः१४॥
भवान्याचार्यमतमेवानुभवसिद्धमिति सर्वमतसिद्धांतकक्ष्यावृद्धि
योगांतरेणोपदिशति || लग्नसप्तमयोगैरीसतितयापापदृष्टिपापयोगरहि
तशुभदृष्टिशुभयोगसदितगुरोचकक्ष्यावृद्धिरित्ययः । तपाचानायुपोल्पा
युर्वेदिः अल्पायुपोमध्यायुर्वृद्धिः मध्यायुपोदीर्घायुर्वृद्धिः दीर्घायुषः
पणवत्यूर्ध्वमायुर्भवतीत्यर्यः ॥ १४ ॥
मलिनेद्वारबाह्येनवांशेनिधनंद्वारद्वारेशयोश्चमालिन्ये १५
आयुपिप्रमाणमिद्धेपूर्णमरणमंतरापिमरणंभवतीत्याकांक्षायामाह ।।
द्वारंयाहांचेतिसमाहारद्वंद्रः दशाश्रयोद्वारंततस्तावतियंवाद्यमित्यग्रे
वक्ष्यति तस्मिन्पाकभोगापरपर्यायद्वारपाटेमलिने स्वयंपापपापयुक्त
पापदृष्टेचसतिद्वारपाद्यपोर्नवांशेनवांशदशायांनिधनंभाति अवनवांश
पदेनप्रतिराशिनवांगमिवानवान्दामाह्याः विपमेतदादिनवांशइत्यादि
नावक्ष्यमाणानयांशदशेतिजन्मकालेकायदशायराशेर्यावसंख्याकोध
रराशिस्तस्मात्तावरसंख्याकोराशि_ह्यमुच्यते दास्वामयोईयोरपिम
लिनखएवनिधनंनत्वन्यतरस्प एवंदारराशेदरशस्यचमालिन्येसतिदा,
रतदीशायराभिनयांशदशायांनिधनं भवतीत्यर्यः ॥ १५ ॥

·(४६) जैमिनीयसूत्राणि । 2-1/शुभहग्योगान्न ॥१६॥ निधनयोगापवादमाह । द्वारबाह्याद्वारेशानांशुभाष्टिशुभयोगसत्त्वेद्वार बाह्यद्वारेशाश्रयनवांशदशायांनिधनं नेत्यर्थः ॥ १६ ॥ ...रोगेशेतुंगेनवांशवृद्धिः ॥ १७॥ अथशुभदृग्योगाभावपिनवांशकालनिधनापवादमाइ । जन्मलग्रादष्ट मेशउच्चंगतसत्युक्तनिधनयोगसत्यपिदशायांमरणमुक्तम् । तदुत्तरंनदा शवृद्धिः नवान्दवृद्धिरित्ययः ॥ १७ ॥ तत्रापिपदेशदशांतेपदनवांशदशायांपितृदिनेशत्रि 2-11-0८ कोणेवा ।। १८॥ ननुराशिवृद्धीसत्यांकुत्रराशौनिधनमितिशंकायामाह । तत्रापि वृद्धिपक्षेपिपदस्यलग्नारूढस्येशः स्वामी तदाश्रयीभूतराशेर्द शायामंतेनिधनस्यात्अथवा जन्मलनारूढनवांशदशायांनिधनस्यात् किंवालग्नेशाष्टमशाभ्यांत्रिकोणेलग्नपंचमनवमान्यतरराशिदशायामंत शायांवानिधनं भवतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ 2-9-43 पितृलाभरोगेशेप्राणिनिकंटकादिस्थेस्वतश्चैवंविधा १९ अथप्रकारांतरेणदीर्धादियोगत्रयमाह । लगात्सतमाञ्चयावष्टमेशात योर्यःप्राणीवलीतस्मिन्कंटकादिस्थलग्रादिकेन्द्रपणफरापोलिमस्थेत्रिधां योगोभवति लगादिकेन्द्रगेतस्मिन्दीर्घायुर्योगःपणफरस्थेमध्यायुः योछिमस्येवल्पायरित्यर्थ एवंस्वतश्चकारकादपियोगत्रपमिदंयोध्यम्। तथाचकारकात्तत्सप्तमाञ्चयावष्टमेशौतयोर्योपलीतस्मिन्कारककेंद्रादिस्थे दीर्थमध्याल्पायुर्योगाभयंतीत्यर्थः । अथेतद्योगानामपवादमाह ॥ १९ ॥ --2/ योगात्समेस्वस्मिन्विपरीतम् ॥ २० ॥ योगाजन्मलग्नसप्तमात्सप्तमेनवमेस्वस्मिन्कारकेसतिविपरीतपिवला भेयादिसूत्रोपदिष्टयोगानस्युःकिंतुदीर्धेचेन्मध्यंमध्यंचेदल्पमपंचेन्नीक ·नीलकण्ठीटीकासहितानि । (४७). चिदित्यर्थः विपरीत्यंतुदीर्घचेदल्पमल्पचेद्दीमध्यचेन्मध्यमेवोतंतुसंभ दायविदः । आयुर्दायविपयेविशेपमाहुर्वृद्धाः "एकोष्टमेशः स्वौजस्थः पर्यायादप्रयच्छति।नीचस्योनाशयेत्पर्यायार्द्धमायुपिनिश्विते । नीचरं धेशसंयुक्ता पर्याया पृथक्पृथक ॥ गृहाविनाशयत्येवानिीतपरमा सुपिउच्चाधेशसंयुक्तग्रहः प्रत्येक मुन्नयेत्। एकैकम पर्यायपरमायुपि निश्चिते"मयमयः।मायुः पितृदिनेशाभ्यामित्यनेनाष्टमेशउच्चस्थश्चेत्स्व पर्यायाईस्वदशार्द्धमाधिकंददाति नाथांताइतिरीत्यायावदायुरायाति तस्मिन्पुनरपितदर्धमधिकंयोजनीयमितियावत् । अष्टमेशानीचराशिग श्वेदायुप्यर्द्धनाशयेत् एवमेवनीचाष्टमेशयुक्ताग्रहामपिस्वदीयमानायुप्य ईमर्दैनाशयेयुः एवमुच्चाष्टमेशसंयुक्ताग्रहाः स्वदीयमानायपिस्वदशा दमधिकंदाः एवमेवलग्नेशादयोपिग्रहाः उच्चनीचगुणतोवृद्धिन्हासो कुर्युरितिसंप्रदायः ॥ २०॥ राशित प्राणः॥२१॥ अस्मिन्प्रकरणे किंवदंग्राह्यमित्याशंकायामाह । पत्रराशितोवलं ग्राह्य कारकयोगः प्रथमोभानामित्यादिकंवल्यमाणपलंग्राह्यम् अत्रां शाधिक्यपलंन माद्यमित्यर्थः ॥ २१ ॥ रोगेशयोःस्वतऐक्येयोगेवामध्यम् ॥ २२ ॥ अथकारांतरेणमध्यायुयोगमाह । लग्नात्सप्तमाचरोगेशयोरष्टमे शयोः स्वतः कारकेणैक्यसतियोगेयासतिपितृलाभेत्यादिस्त्रेणप्रासदी घायपामीपमध्यायरेक्भवतीत्यर्थः जातकशास्त्रांतरे लग्नस्यास्मिन्ये कारकस्यप्राधान्यादष्टमेशयोगेनायुपोदासमवेतिविमायनीयम् ॥ २२ ॥ पितृलाभयो पापमध्यत्वेकोणपापयोगेवाकक्ष्या हासः॥२३॥ २-1-:: भयदादियोगेपुक्झ्या दासमाह। पिनलाभयोऽनसप्तमयोपोरपि. पपग्रहस्पमध्यपतिवरल्यान्दासोमाति लाल्पादिद्वादशयोः पहा ·(१८) जैमिनीयसूत्राणि। एमपोश्चपापयोगेप्सतिपापमध्यवर्तित्वभवति। सर्वलनसतमयोःकोणयाप योगवाकोणेपुत्रिकोणेपु लग्नपंचमनवमेपु सर्वत्रपापयोगेवा कल्यान्हासो भवति ॥ २३ ॥ • स्वस्मिन्नप्येवम् ॥२४॥ स्वस्मिन्कारकेप्येवलपकुंडलीवद्भवति । अयमर्थः। कारकराशेस्तत्सप्तम राशेश्चपापमध्यत्वेएकयोगः कारकतत्सतमयोखिकोणेसर्वत्रपापयोगे सतिद्वितीयोयोगः ॥ २४ ॥ १-२ तस्मिन्पापेनीचेऽतुंगेऽशुभसंयुक्तेच ॥ २५ ॥ कक्ष्याहासायतस्मिन्कारकेपापेनीचेसतिकक्ष्या हास: कारकेपपितुं गेनुञ्चराशौभशुभसंयुक्तेचसतिकक्ष्या हासीभवतीशितृतीयोयोग ॥२५॥ --२८ अन्यदन्यथा ॥२६॥ अथकक्ष्या हासयोगअपवादमाह । अन्यथालनसतमयोः कारकस घमयो शुभग्रहमध्यगतत्वेलमकारकाभ्यांकोणेपुशुभयोगवाकारकै शु. भेऽनीषवाकारके शुभेतुंगेशुभसंयुक्तेचदा अन्यत्कश्यावृद्धिरित्यर्थः । तयाचसर्वधयोगेपापात्मकैकल्यान्दासः शुभात्मवश्यावृद्धिः शुभपा परहितनवृद्धिन हासइतिबोध्यम् ॥ २६ ॥ 2-1-76गुरौच ॥२७॥ मथन्दासवृद्धिप्रकारान्गुरावपिदर्शयति । एषमित्पर्यः । गुरोदिद्वाद शपष्ठाष्टमत्रिकोणेपुपापयोगेसतिकक्ष्या हासः गुरौनीचेअतुंगेऽशुभसं युक्तचकल्या हासः अन्यथादन्ययेति भाग्ययोजना ॥ २७॥ १-२ पूर्णेन्दुशुरुयोरेकराशिवृद्धिः ॥२८॥ तत्रोपवाददर्शयति । उक्तस्थानेपुशुभग्रहयोगप्रकरणेपूर्णदुशुक्रयोर्यों सति नकद यावृद्धिः कित्येकराशिवृद्धिरेवेत्यर्थः ॥ २० ॥ शनौविपरीतम् ॥ २९॥ पापयोगेनया कश्या-हासउत्तास्तत्रापवाददर्शयति । शनायुक्तास्थान सतिनकल्यान्दाहः कित्त्वेकराशिन्दास एवेत्पर्यः । अत्रचंद्रशुक्रशनी --

·नीलकण्ठीटीकासहितानि ।
नांप्राधान्येनयोगकर्तृत्वेनग्रहांतरेपुयोगकरेष्वपिएकराशेवृद्धिहींसोवा
स्पात्रतुकक्ष्यायाइत्पर्यः ॥ २९ ॥
स्थिरदशायांयथाखंडंनिधनम् ॥३०॥
अथसकलायुर्योगापवादत्वेननिधनयोगस्थिरदशामालंब्याइखंडम
नतिक्रम्यययाखंडं स्थिरदशायांशशिनंदपावकाइति वक्ष्यमाणायांदी
मध्याल्पायुभेदेनपूर्णायुपत्रेधावंडकरणाद्यःखंडः समागतस्तस्मिन्नेव
खंडेनिधनं भवतीत्यर्थः । एवंचवक्ष्यमाणपकारेणनिधनाश्रयखंडात्पूर्वसं
डेनिधनलक्षणानांतराशेर्दशायामागतायामपिननिधनस्यात् किंतु के
शः स्यात् ।। ३० ॥
तत्रःविशेषः॥३३॥
अथदीर्घमध्याल्पायुभेदेनमरणखंडोनीतेनविशेषतामरणकालज्ञान
मितःसंभवतीत्यत्राहातनिधनेऋक्षविशेष राशिविशेष,स्तीत्यर्थः ३२॥
पापमध्येपापकोणेरिपुरोगयो पापवा ॥ ३२॥
सराशिविशेप कइत्यपेक्षायामाहापापद्वयमध्यगतराशिदशायांमयम
दशाप्रदराशेधिकोणेद्वादशाष्टमयोर्वापापयोगेसतितद्वाशेदशायांनिधनं
भवति एतदुक्तंवृद्धः "शुभमध्येमृतिनवपापमध्येमृतिर्भवेदिति लग्ना
स्कारकाद्वापापानांतत्रिकोणदशायांपापानांतद्वादशाष्टमराशिदशायां
वानिधनभवतीत्यन्ये ॥ ३२॥
तदीशयो केवलक्षीणेन्दुशुक्रदृष्टीचा ।। ३३ ।।
पुनरपिनियनेराशिविशेपमा । तदीशपोदशाष्टमेशपोर्मदांवराट
सहितकेवलहीणेन्दुगुरुयोदृष्टी त्यांद्वादशाष्टमराशिदशयोनिधनभवती
त्यर्थः । पहुवर्षव्यापिन्यांदशायांकदामरणमित्याशंकापामाइ ॥ ३३॥

·(५०) जैमिनीयसूत्राणि ।
तत्राप्याद्यारिनाथदृश्यनवभागादा ॥३४॥
तत्रापिनिधनस्थानत्वेनादिष्टासुपापमध्यराश्यादिदशासुआयारिना
यौप्रथमदशाप्रदराशितत्पष्ठराशिनायौ ताभ्यांदृश्योयोनवमभागो नवांश
कुंडल्यांराशिस्तस्यांतर्दशायांवानिधनं भवतीत्यर्थः। ननुआद्यशब्देनदश
मराशिः अरिशब्देनपष्ठराशिरितिकैश्चिद्याख्यातम् तत्रवैषम्येवीजा
भावादरिशब्देनाष्टमराशिः कुतोनगृह्यतइति एवंचेन्मुनेस्तात्पर्यंतहित
त्रापिरिप्फतंतुनाथदृश्यनवभागाद्वतिकुतोनोक्तमित्यलम् ॥ ३४ ॥
-- / पितृलाभभावेशप्राणीरुद्रः ॥३५॥
अनिर्याणदशाविशेपंप्रकारान्तरेणदर्शयितुंरुद्रग्रहलक्षयति । लग्रस
तमाभ्यांयावष्टमेशौतयोर्यः प्राणीवलवान्सरुद्रसंज्ञोग्रहोभवतीत्यर्थः३५
२-1-अप्राण्यपिपापदृष्टः ॥३६॥
द्वितीपरुद्रमाह । लग्नसप्तमाभ्यायोष्टमाधीशोदुर्बलः सोपिपापदृष्टश्चे
द्रुद्रास्यात् तथा चौरुद्रौभवतःप्राणीअप्राणीचेति ॥ ३६ ।।
--- प्राणिनिशुभदृष्टेरुद्रशूलांतमायुः॥ ३७॥
माणिरुद्रस्यफलमाहापलवतिरुद्रेशुभदृष्टेसतिरुद्रशूलांतंरुद्राप्रथमपं
चानवमदशांतमायुर्भवति अल्पमध्यदीर्घायुर्योगभेदात्प्रथमद्वितीयतृती
पैत्रिकोणातेवाऽऽयुःसमाप्तभवतीत्यर्यः ॥ ३७ ॥
2----- तत्रापिशुभयोगे ॥३८॥
अप्राणिरुद्रविशेषमाह । तत्रद्वितीयेरुद्रपिशुभयोगेसतिरुद्रशूलांतमा
युर्भवति नतुशुभदृष्टयेतिभावः ॥ ३८ ॥
२-१-२ व्यर्कपापयोगेन ॥ ३९॥
उक्तयोगेअपवादमाह । रषिविहायेतरपापयोगेसतिइदंफलंनभवति
रवियोगेतुनास्यफलस्यभंगहति ॥ ३९ ॥

·नीलकण्ठीटीकासहितानि । (५१)
मंदारेंदुदृष्टेशुभयोगाभावपापयोगपिवाशभदृष्टो
वापरतः॥४०॥
अथरुद्रद्वयस्यगुणविशेषेणफलंदर्शयति । पाणिन्यप्राणिनिवारुद्रेम
दारेंदुदृष्टेशुभयोगाभावएकोयोगः मंदारेन्दुदृष्टेरुद्रद्वयेपापयोगेपिवाद्वि
तीयोयोग: मंदारेन्दुदृष्टेरुद्रद्वयेशुभदृष्टौवासत्यांतीयोयोगः प्रथम
योगेशुभयोगाभाविइत्यनेनपापयोगद्वितीययोगवक्तव्येशुभपापराहतेरुद्रेड
यमयःसंपन्नः योगत्रयेसंपूर्णसतिरुद्रशूलांतात्परतोऽग्रेआयु:समातिर्भ
वतीत्ययः । वाकारद्वयमनास्थायामित्युकायोगद्वयपरमितिपयरुक्तम् ।
तन्नावाकारदयस्यानास्थाकल्पनायां ममाणाभावाद्योगत्रयपरमेषवाकार
दयेनलभ्यतइति । मस्मिन्प्रकरणेशुभपापावृद्धरुक्ताः "अरिमंदफणि
नाक्रमाकूरायथाश्रयम् ॥चंद्रोपिकूरएवात्रकचिदंगारकाये॥गुरुध्वज
कविज्ञाःस्युर्यथापूर्वशुभग्रहः" इति अयमर्थः अत्रार्काचाउत्तरोत्तरंयथा
श्रयंकूरराशिगता:क्रूराभवंति शुभराशिगतास्तुनपापाः किंतु शुभा
एव गुर्वादयस्तुशुभाः ययापूर्वयुधात्कविःकवेः केतु:केतोगुरुरितिक्रमे
णोत्तरोत्तरंशुभाः क्रूरग्रहाणांययाकूराश्रयेनूरत्वंशुभाश्रयेशुभत्वम् तयार
गुर्वादीनामपिशुभाश्रयेएवशुभता। नराश्रयेशुभता एवमेववृद्धरप्युक्तम्
"प्रत्येकंशुभराशिस्यउच्चस्योवावुधाशुभः ॥ गुरुशुक्रौचसौम्यस्यौततोन्य
त्राशुभाःस्मृताः इति ।यदिशूलेमृतिस्ताहिकस्मिन्क्लेस्यादित्यत्र?र्वि
शेषोनिरुक्ता "पापमात्रस्पशुलत्वेप्रथमःमृतिर्भवेत्॥मिग्रेमध्यमशुलः
शुभमात्रैत्यभेमृतिरिगति अस्याः द्वौरुद्रीयदिपापौतर्हिमयमलेमृतिः
स्यात् यद्येकोरुद्रः शुभोऽपरः पापस्तर्हिमध्यशूलेमृतिः ॥ १० ॥
रुद्राश्रयेपिप्रायेण ॥३१॥२-4-20
द्वापिरुद्रौयदिशुभौतहत्यशूले मृतिःस्यादितिरुद्राश्रितराशावपिक
दाचिन्मरणयोगमाद। रुद्राश्रयराशावप्यायुःसमाप्तिर्भवतीत्यर्थःपाय:
शब्दानुद्राश्रयारपूर्वपरतोवाऽऽयुःसमात्तिर्भवतिइतिध्वनितम् ॥ ११ ॥

·7
।
(५२) जैमिनीयसूत्राणि ।
क्रियेपितरिविशेपेण ॥४२॥
अत्रविशेपमाह । मेषेजन्मलग्रेसतिविशेषेणरुद्राश्रयेव्यायुःसमाप्तिर्भ
वति ॥ ४२ ॥
प्रथममध्यमोत्तमेपुवातत्तदायुपाम् ॥ ४३॥
योगभेदननिधनस्यानंदर्शयति । तत्तदायुपामल्पमध्यदीर्घायुर्योग
वतांमयममध्यमोत्तमेपुप्रथमद्वितीयतृतीयरुद्रशूलेपुवाक्रमेणायु:समाप्ति
भवति । रुद्रशूलराशिमहादशायांनिधनसिद्धेकस्यामंतर्दशायांनिधनमि
त्यर्थः । अत्र शूलेचेदित्युक्त्यारुद्रशूलनिर्याणयोगेसत्यपिबलवत्तरयोगां
तरवशतोरुद्र शूलनिर्याणवाधोपिभवतीतिध्वनितम् ॥ १३ ॥
स्वभावेशोमहेश्वरः ॥४४॥
अथफलविशेषकपनायमहेश्वरग्रहलक्षयति । स्वादात्मकारकाद्रावे
शोऽष्टमराशीशोमहेश्वरग्रहइत्यर्थः ॥ ४४ ॥
स्वोच्चेस्वगृहेरिपुभावेश प्राणी ॥ ४५ ॥
यदिकारकादष्टमेशःस्वोच्चेस्वगृहेवास्यात्तदाकारकाद्वादशाष्टमेश
योर्मध्येयोवलीसएवमहेश्वरःस्यानतुस्वभावेशइत्यर्थः वायपितुल्पवली
चेतद्रौमहेश्वरीभवतएवस्वाच्चेसहइतिपाठेतुकारकोच्चराशौग्रहयुक्तसति
कारकादष्टमद्वादशेशयोर्मध्येयोवलीसमहेश्वरः । अस्मिन्पक्षेप्रकारांतरे
णायमपिमहेश्वरइत्यर्थः ॥ ४५ ॥
पाताभ्यायोगेस्वस्यतयोरोगेततः॥४६।।
प्रकारांतरेणमहेश्वरमाह । स्वस्यकारकस्यपाताभ्यांराहुकेत्वोरन्यतरे
णयोगतथाकारकाद्रोगेऽ हमेतयोराहुकेत्वोोंगेवासतिकारकात्रव्यादिन
सिद्धगणनयाततःपष्ठोग्रहोमहेश्वरोभवति । द्वित्राणांमहेश्वराणांसंभवेयो
बलीसएवमहेश्वरस्यादिति ॥ ४६॥

·नीलकण्ठीटीकासहितानि । (५३) प्रभुभाववैरीशप्राणीपितृलाभप्राण्यनुचरोविपमस्थो ब्रह्मा ॥४७॥ ---11-72 अथब्रह्मग्रहमाह । पिल्लाभप्राणीतिमूत्रमध्येस्यितत्वादेहलोदीपक न्यायेनलग्रसप्तमयोर्योबलवद्राशिस्तस्मात्पष्ठाटमद्वादशराशिस्वामिनां मध्येयोपलवान्भवेद्विलनतत्सप्तमराश्योर्मध्येयोबलवद्राशिस्तत्पृष्टग श्वसनमेपमिथुनादिविषमराशिगतःस्यात् सएवग्रहोब्रह्माभवतीतिलग्न स्यपृष्ठराशयः सप्तमादिद्वादशांताःसप्तमस्यपृष्ठराशयोलग्रादिषष्ठांताबो ध्या: ॥४७॥ ब्रह्मणिशनौपातयोर्वाततः॥४८॥ प्रकारांतरेणब्रह्माणमाह । शनीब्रह्मणिब्रह्मलक्षणाक्रांतसतिपातयोरा हुकेत्वोब्रिह्मणोःसतोस्तस्माच्छनेराहो केतोवीततःषष्ठो ग्रहोब्रह्माभवती त्यर्थः । नतुब्रह्मलक्षणाक्रांततयाप्रसक्तः शन्यादिब्रह्मास्पात् ॥ ४८॥ वहूनायोगेस्वजातीयः॥ १९॥-, ... ! बहूनांब्रह्मलक्षणाक्रांतत्वेकतमोब्रह्मास्यादित्याशंकायामाह । यहूनां ग्रहाणांब्रह्मयोगेसतिस्वजातीयःकारकजातीयोऽधिकांशकोब्रह्मास्यादि त्यर्थः ॥ ४९॥ राहुयोगेविपरीतम् ॥५०॥ अत्रैवविशेषमाह । राहोर्ब्रह्मणासहसंयोगेसतिविपरीतंबहूनांब्रह्मणांम ध्येयोन्यूनांशकःसएवब्रह्मास्यात् शनिराहुकेतूनांततइत्युक्त्याब्रह्मत्या भावात् । ब्रह्मत्वेसतितुराहोर्ब्रह्मत्त्वयोगेगहन्यूनांशश्श्रेद्रह्मास्यादित्यर्थः स्पादिति ॥ ५० ॥ ब्रह्मास्वभावेशोभावस्थः॥२१॥ पुनःप्रकारांतरेणब्रह्माणमाहाकारकादष्टमेशा कारकादष्टमस्यश्चग्रहो ब्रह्मास्यात् । यत्तु अष्टमेशत्वेसत्पष्टमराशिगतत्वमेवब्रह्मत्वेप्रयोजकत्वमि तिमतांतनातयासतिविवादप्रसक्त्यभावनतत्सत्रमनन्वितस्यात् । नयेत ·ए.. (५४) जैमिनीयसूत्राणि । त्पून्धितव्यवहितसादग्रंथास्वारस्यप्रसक्तबहूनामितिसूत्रेणेवशंकायाः उपक्षीणत्वाचेति अष्टमेशाष्टमस्थपोरेकत्वनिर्विवादंब्रह्मत्वम् ॥ ५१ ॥ २... विवादेवली ॥५२॥ रायोपैदेतुकतमोभवेदित्यत्राह । विवादेद्वयोर्बह्मत्वेसातयोवलीसएव ब्रह्मास्यात् । यथवासर्वेपुब्रह्मसुसमानांशवत्सुयोऽग्रहात्सग्रहदत्यादिना बलीसब्रह्माभवतीत्यर्थः ॥ ५२ ॥ ब्रह्मणोयावन्महेश्वरदिशांतमायुः॥ ५३॥ अथब्रह्ममहेश्वरयोःफलमाह । स्थिरदशायांब्रह्मग्रहाश्रितराशिमार भ्यमहेश्वरराशिदशापर्यंतमायुर्भवतीत्यर्थः ॥ ५३॥ २-~ तत्रापिमहेश्वरमावेशत्रिकोणान्दे ॥५४॥ महादशायांनिधनाश्रयीभूतामंतर्दशामाह । तत्रापिमहेश्वराश्रितरा शिमहादशामपिमहेश्वराश्रितराशितोऽष्टमराशिनाथस्ययस्त्रिकोणराशि: प्रथमपंचमनवमात्मकोराशिस्तस्यैकळ्यात्मकोयोतर्दशाकालस्तत्रमृत्युः स्यात् । भन्दइति । द्वादशवर्षेस्तस्तद्राशिदशेत्यभिप्रायेणन्यूनसंख्य यादशासत्त्वेत्वब्दतोन्यूनमंतर्दशास्वप्यानेयमेव ॥ ५४ ॥ स्वकर्मचितरिपुरोगनाथप्राणीमारकः॥६५॥ अयसूत्रद्वयनमारकग्रहलक्षयति । चित्तनाशःप्रायेणस्वस्मादात्मकार कातृतीयषष्ठद्वादशाष्टमेशानांमध्येयोबलवान् समारकग्रहइत्यर्थः। सर्वे पांसमवलत्वेसर्वपिमारकास्युःबहूनांमारकत्येकस्यदिशायांनिघनाम त्याशंकायापल्पमध्यदीर्घायुपायत्रयत्रयस्यसंभवस्तद्राशिदशायांनि धनमित्यर्यः पठेशस्तुमायणमुख्यतयामारकइत्यर्थः। अत्रदैरप्युक्तम् "पष्ठाष्टमेशीभवतोमारकावष्टमेश्वरः॥प्रायेणमारकोराशिदशास्वत्राविशे पत्तः॥पष्ठभपापभूयिष्ठेषष्ठेशोमुख्यमारकः।।पष्टात्रिकोणगोवापिमुख्यमा रकइप्यते॥ मध्यायुपिमृतिःपाठदशायामष्टमस्यवा ॥षष्ठत्रिकोणस्यपुन ·नीलकण्ठीटीकासहितानि । (५५) दीर्घाल्पविषयेभवेत् ॥पष्ठेवलयुतेतस्यात्रिकोणेमृतिमादिशेत्॥पष्टैशश्चद्ध लाढयास्यात्तत्रिकोणेमृतिवदेदिति " व्यवस्थेयं समस्तापिकारका दिदशास्वीप । पालनः शुक्रशशिनोग्रााषष्ठाटमादिकं ॥ लोकाः स्पष्टार्थाः ॥ ५५ ॥ तहक्षदशायांनिधनम् ॥५६॥ मारकस्यफलमाह । मारकग्रहाश्रितस्यमारकस्वामिकस्यवामहाद शायांचरस्थरादिरूपायांनिधनस्यादित्यर्थः ॥ ५६ ॥ तत्रापिकालाद्रिपुरोगचित्तनाथापहारे ॥१७॥ मारकमहादशायांनिधनाश्रयीभूतामंतर्दशामाह । तत्रापिमारकग्रह दशायामपिकालात्कारकसप्तमात्द्वादशाष्टमपष्ठेशानामंतर्दशायांनिधन स्यादित्यर्थः । एपांमध्येवलयतोतर्दशायांनिधनमितिविवेचनीयम् । म त्रविशेषोवृद्धरुक्तः "चरेचरास्थिरद्वंद्वाइतियोराशिरागतः॥सएवमारको राशिर्भवतीतिविनिर्णयः॥बहुराशिसमावेशेबलवान्मारकास्मृतः इति । अयंभावः । पितृदिनेशादिद्विकानामाश्रयीभूतोयोराशिः समारकस्तरा शयोयदिवहवस्ताईअग्रहात्सग्रहइत्यादिवलेनयोराशिबलवान्समारक स्तद्राशिदशायांतदीशायराशिदशायांवामृतिरिति अपरेतु "चरइत्या दिनायुर्यत्तत्समात्त्युचितोभवेत् पोराशिःसतुविज्ञयोमारकासूत्रसंमत" इतिाचरइत्यादिलोकेनयदीर्घाद्यायुःसमागतंपूर्णमित्यादिनास्पष्टीकृतम् तदायुर्यद्राशीसमातंतद्राशिरेयमारकइत्यर्थः ॥ ५७ ॥ द्वितीयाध्यायस्यप्रथमःपादः॥१॥ इतिगैमिनीयसूत्रव्याख्यायांसुबोधिन्यां द्वितीयाध्यायस्यमयमःपादः ॥ १ ॥ . रविशुक्रयो प्राणीजनकः॥१॥ पित्रादीनांनिधनकालंबोधयितुंपित्रादिकारकमुपदिशति । सूयभाग वयोमध्येयोपलवान् पितृकारकास्यात् ॥ १ ॥ --

·5
(५६)
जैमिनीयसूत्राणि।
2- : चन्द्रारयोर्जननी ॥२॥
चंद्रभौमयोर्योवलीसमातृकारकः ॥ २ ॥
; अप्राण्यपिपापदृष्टः॥३॥
रविशुक्रयोश्चंद्रारयोश्चमध्येयोनिर्वलः सौपिपापग्रहहपश्चेद्ययाकम
पितृमातृकारकतालभते ॥ ३ ॥
प्राणिनिशुभदृष्टेतच्छूलेनिधनमातापित्रोः॥४॥
अथमाणिपित्रादिकारकस्यफलमाह । पितृकारकैमातृकारकेवामा
णिनिशुभदृष्टेसतिपितृमातृकारकाश्रितराशित्रिकोणदशायांपितुर्मातुश्चम
रणज्ञेयम् ॥ ४॥
र तद्भावेशेस्पष्टवले ॥६॥
द्विविधकारकस्यफलमाहस्पष्टम् ॥ ५ ॥
---२-तच्छूलइत्यन्ये ॥६॥
ताभ्यांप्राण्यप्राणिकारकाभ्यांभावेशेऽष्टमेशेपितृमातृकारकास्पष्टव
लेऽधिकवलेसत्यष्टमेशाश्रितराशितत्रिकोणराशिदशायांनिधनभवतीत्य
न्येमाहुः । अधिवल इतिवत्ताव्ये सष्टबलइत्युक्त्यांशाधिक्यमलमत्र
ग्राह्यम् ॥ ६ ॥
--आयुपिचान्यत् ॥७॥
पित्रादीनामायुपिविचारणीयेअन्यञ्चतत्तत्कारकप्रकारांतरोक्तनिर्या
पशूलदशादिकंचविचामित्यर्थः ॥ ७ ॥
अर्कज्ञयोगेतदाश्रयेलग्नमेपदशायांपितुरित्येके ॥ ८॥
पिनिधनेविशेषमाह । क्रियेलग्नाद्वादशराशौतदाश्रयेवुधाश्रये
सिंहमिथुनकन्यान्यतरराशिसत्त्वेकज्ञयोगेसूर्यबुधयोर्योगसीतलपमेपद
शायांलग्नापंचमराशिदशायांपितुनिधनस्यादित्येकवदंति लग्रेइतिपाठे
तुक्रियेमेपराशौरविज्ञयोगाश्रयेलनेसतिमेपस्यदशायांपितुर्निधनमि
त्यर्थः ॥ ८॥

·नीलकण्ठीटीकासहितानि । (५७)
व्यर्कपापभ्रात्रदृष्टयो:-पित्रोप्रारद्वादशान्दात् ॥ ९॥
अथवाल्यएवमातापित्रोर्मरणयोगमाह । पित्रो:मातापितृकारकयोः
माणिनीरमाणिनोवारविरहितपापमात्रेणदृष्टयोःसतोद्वादशान्दात्पूर्वमेव
मातापित्रोर्यथाक्रमनिधनंभवति । रविशुभदृष्टीनायंयोगइति ॥ ९ ॥
गुरुशूलेकलवस्य ॥१०॥ .
स्त्रीनिधनमाह। गुर्वाश्रितराशित्रिकोणदशायांपत्नीनिधनस्यात् १०
तत्तच्छूलेतेपाम् ॥ ११॥2
एवमन्येपामपिनिधनमाह । पुत्रमातुलादिकारकराशेत्रिकोणदशा
यांपुत्रमातुलादेनिधनमित्यर्थः ॥ ११ ॥
कर्मणिपापयुतदृष्टेदुष्टमरणम् ॥ १२ ॥
मरणेशुभाशुभभेदंदर्शयतिसूत्रैः । लग्नात्कारकाद्वातृतीयेपापेनयुते
दृष्टवादुष्टंमरणंभवति ॥ १२ ॥
शुभंशुभदृष्टियुते ॥ १३॥-----
लग्नात्कारकातृतीयेशुभेनयुक्तेदृष्टेवाशुभमरणस्यात् अग्रिजलपात
धनादिप्रयोज्यंदुष्टंमरणज्वरादिरोगप्रयोज्यंशुभमुच्यते ॥ १३ ॥
मिश्रेमिश्रम् ॥ १४॥२-२-
शुभपापयोयोरपिदृष्टोयोगेवाशुभाशुभात्ममरणमित्यर्थः।।१४ ॥
आदित्येनराजमूलात् ॥ १५॥-------
मरणनिमित्तानिदर्शयति । तृतीयेरवियोगेदृष्टीवासत्यांराजहेतो
मरणम् ।। १५॥
चंद्रेणयक्ष्मणः॥ १६॥
तृतीयेचंद्रेणयुतेदृष्टेियापदमतःपायरोगान्मरणम् ॥ १६ ॥

·(५८) जैमिनीयसूत्राणि ।
----कुजेनव्रणशस्त्रानिदाहाद्यैः ॥ १७ ॥
तृतीयेकुजेनयुतेदृष्टेवावणादितोनिधनम् ॥ १७ ॥
----१८ शनिनावातरोगात् ॥ १८ ॥
तृतीयेशनिनायुतेदृष्टेवातरोगतोनिधनम् ॥ १८ ॥
मंदादिभ्यांविपसर्पजलोधनादिभिः ।। १९ ॥
तृतीयेशनिगुलिकाभ्यांयुतेदृष्टेवाविषादिभिर्मरणम् । गुलिकस्यस्प
टीकरणमन्यत्रानुसंधेयम् ॥ १९॥ .
-२-२केतुनाविपूचीजलरोगाद्यैः ॥२०॥
तृतीयेकेतुनायुतेदृष्टेवाविपूच्यादितोमरणम् ॥ २० ॥
-चंद्रमादिभ्यांपूगमदान्नकवलादिभिःक्षणिकम् ।। २३ ।।
तृतीयेचंद्रगुलिकाभ्यांयुतेदृष्टेवाक्रमुकमदादिनासत्वरमरणम्॥११॥
-गुरुणाशोफाऽरुचिवमनाथैः ॥२२॥
तृतीयेगुरुणायुत्तेदृष्टेवाशोफादिभिर्निधनम् ॥ २२ ॥
शुक्रेणमेहात् ॥२३॥
तृतायशुक्रणयुतेदृष्टेिवाप्रमेहरोगानिधनम् ॥ २३ ॥
२-२-२
मिश्रेमिश्रात् ॥२४॥
तत्तद्रीगानांबहूनांतृतीयेयोगेदर्शनेवाऽनेकरोगानिधनम् ॥ २४ ॥
२. चंद्रग्योगानिश्चयेन ॥ २५ ॥
तृतीयेतत्तग्रहयोगदर्शनसत्त्वेतत्रैवचंद्रष्टियोगसत्त्वेतत्तद्रागान्निश्च
येनमरपंचत्तव्यमित्यर्थः । एतेनचंद्रदृग्योगाभावेतृतीयस्थानगेनापितत्त
ग्रहेणतत्तद्रोगमरणेसंदेहइतिध्वनितम् ॥ २५ ॥

·नीलकण्ठीटीकासहितानि । (५९) शुभैःशुभेदेशे ॥२६॥ अपनिधनेदेशभेदंदर्शयतिसूत्राभ्यां स्पष्टम् । अत्रबहुत्वमविवक्षितं तृतीयेशुभग्योगसत्त्वे शुभेदेशेपुण्यभूमौमरणम् ॥ २६ ॥ पापैकीकटे॥२७॥ पापैस्तुकीकटेमगधादिपापदेशेमरणमित्यर्थः । शुभपापोभययोगेतु नकाश्यादिशुभेनमगधादिपापदेशइति ॥ २७ ॥ गुरुशुक्राभ्यांज्ञानपूर्वम् ॥२८॥ मृतौज्ञानाज्ञानपूर्वकत्वमाह । स्पष्टम् ॥ २८ ॥ अन्यैरन्यथा ॥२९॥ लनात्कारकात्तृतीयगुरुशुक्राभ्यांयुतेदृष्ट्वाज्ञानपूर्वमरणम् गुरुशुक्रा तिरिक्तयोगदर्शनाभ्यामज्ञानपूर्वमरणम् ॥ २९ ॥ लेपनजनकयोमध्येशनिराहुकेतुभिःपित्रो संस्कर्ता ३० फलांतरमाह । लमाद्वादशयोमध्येशनिराव्होःशनिकेत्वोर्कस्थित्या मातापित्री:संस्कतानस्यात् ॥ ३० ॥ लेपादिपूजिनकाबपरा: ॥३१॥ लग्दादशमध्यपकायात, । लगादिपूर्वा लगादिषयमपटके. द्वादशाद्यपराबैद्वादशायुत्तरपदकेशानिराहुशनिक्तुसत्येमातृपित्रीः- मात् संस्कर्तान । तयाचलग्नादिपदकेशनिराशनिकेतुसत्त्वेमातुः संस्कर्तान । सप्तमादिपटूकेशनिराशनिकेतुसत्त्वोपतुःसंस्कर्ताने तिफलितोः । शन्यादिनिकमत्त्वहीतकुतानातीमतिचेत् राहुकावारे कस्थानस्थितेषत्वानोक्तामेति ॥ ३१ ॥ - H ·(६०) जैमिनीयसूत्राणि । - शुभग्योगान्न ॥ ३२॥ अपवादमाह। तत्रलगादिद्वादशादिमध्येशुभदृग्योगसत्त्वेपूर्वोक्तयी गोनस्याकिंतुपित्रो संस्कर्तास्यात् ॥ ३२ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्यद्वितीय पादः॥२॥ इतिश्रीजैमिनीयसूत्रव्याख्यायांसुवोधिन्यांद्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पादः ॥ २॥ , विपमेतदादिर्नवांशः॥१॥ अथदशाभेदवलभेदादीनाह तत्रादौनवांशदशामाहाविषमेलग्रेतति तदादिलमादिनवांशदशास्यात् । अन्यथासप्तमराशीलनेसत्यादर्शादिः सप्तमराश्यादिनवांशदशास्यात् । आदर्शःसंमुखोभवति संमुखराशिः सप्तमएवभवति एतद्दशायांप्रतिराशिनवनवान्दाभवंतीतिनवांशदशति नामयज्ञेयम् यत्तु"स्थिरराशे षष्ठराशिश्चरस्पाष्टमएक्स द्विस्वभावस्य राशिस्तुसप्तमःसंमुखोमतः इतिश्लोकंकृत्वासंमुखत्वपंथैरुक्तं तन्नातदृष्टि परमेवनत्वन्यपरम् ॥ १॥ अन्यथाऽऽदादिः॥२॥ अयस्थिरदशामाह । स्पष्टम् ॥ २ ॥ शशिनंदपावकाक्रमादब्दाःस्थिरदशायाम् ॥२॥ चरस्थिरद्विस्वभावराशीनांक्रमेणसप्ताष्टनवान्दानियता:स्थिरदशायां भवतीत्यर्थः। तयाचमेपेसप्तवृषेष्टीमिथुनेनवपुनःकर्केसप्तेत्यादिक्रमेणद्वा दशराशिपर्यंतमन्दाज्ञातव्याः ॥ ३ ॥ ब्रह्मादिरेपा ॥४॥ एतद्दशारंभस्यानमाह 1 एपादशाब्रह्मग्रहादिब्रह्मग्रदाश्रितराशिमा भ्यमवर्तनीत्यर्यः ॥४॥ , ·--- नीलकण्ठीटीकासहितानि । अयप्राणः॥५॥२ अथवल मधिकरोति । अयानंतरंमाणोबलमुच्यते ॥ ५ ॥ कारकयोग-प्रथमोभानाम् ॥६॥ राशीनामायंबलंकारकयोगोभवति ॥ ६ ॥ साम्येभूयसा ॥७॥ ग्रहयोगसाम्ये ठभयत्राहसत्त्वसतिभूयसाग्रहयोगेनवलंभवति ग्रहयो गभूपस्त्वादिभिरपिसाम्येनिर्णायकमाह ॥ ७ ॥ ततस्तुंगादिः॥८॥२-२------ ततोभूयस्त्वानंतरंतुंगादिर्बलंस्यात् राशेस्तुंगस्वगृहस्थमित्रगृहस्थ ग्रहयोगः प्राणइत्यर्थः ॥ ८॥ निसर्गस्ततः॥९॥९-2---- अथराशीनांनिसर्गवलमाद । ततस्तुंगादिवलानंतरंनिसर्गवलंबाई चस्थिर स्थिराद्विस्वभावोवलीत्यर्थः । तदुक्तंवृदः " अग्रहास ग्रहोज्यायान्सग्रहेप्पधिकग्रहः । साम्यचरस्थिरद्वंद्वाःक्रमास्युर्थलशा लिनः" इति ॥ ९ ॥ तदभावस्वामिनइत्थंभावः॥१०॥२------ राशीतदभावकारकयोगाद्यभावस्वामिनोराश्याधिपतेरित्यंभावः का रकयोगादिर्बलयद्राशिनाथोषलवान्सराशिलीतिभावः ॥ १० ॥ आग्रायतोचविशेपात् ॥११॥2 -- . एकराशीयहुग्रहेपुसत्सुतेपाराशिद्वारकपलसाम्पेपिअत्रास्मिन्ययेगा ग्रायतीग्रहोविशेषादलीभवति अग्रमायतःगतः अगायतः अगायत एवआयाएतः अधिकांशकइतियावत् । तयाचवहुग्रहेषेकराशिस्येप्प धिकांशकोवलवानिति ॥ ११ ॥ प्रातिवेशिक:पुरुपे ।। १२ ।। : ... - पुरुषेोजराशीमातिशिक:पाराशिवतीद्विद्वादशगतोपियहा स्व स्यबल कस्पिात् ॥ १२ ॥ इतिप्रथमः।।१३॥ इति प्रोतप्रकरणमयमा पाणउक्तइत्पर्यः ॥ १३ ॥ ४ ·(६०) जैमिनीयसूत्राणि । 2. शुभदृग्योगान ॥ ३२॥ अपवादमाई। तत्रलग्नादिद्वादशादिमध्ये शुभदृग्योगसत्त्वपूर्वोक्तयो गोनस्याकिंतुपित्रो संस्कर्तास्यात् ॥ ३२ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्यद्वितीयःपादः॥२॥ इतिश्रीजैमिनीयसूत्रव्याख्यायांसुबोधिन्यांद्वितीयाध्यायस्प द्वितीयःपादः ॥ २॥ विपमेतदादिर्नवांशः॥१॥२--(--) अयदशाभेदवलभेदादीनाह तत्रादौनवांशदशामाहाविषमेलनेसति तदादिलमादिनवांशदशास्यात् । अन्यथासप्तमराशौलग्रेसत्यादर्शादिः सप्तमराश्यादिनवांशदशास्यात् । आदर्शःसंमुखोभवति संमुखराशिः सप्तमएवभवति एतद्दशायांपतिराशिनवनवान्दाभवतीतिनवांशदशेति नामधेयंज्ञेयम्।यत्तु स्थिरराशे पष्ठराशिश्चरस्पाष्टमएवसाद्विस्वभावस्य राशिस्तुसप्तमःसंमुखीमतः इतिश्लोकंकृत्वास मुखत्वपंपैरुक्तं तन्नातदृष्टि परमेवनत्वन्यपरम् ॥ १॥ अन्यथाऽऽदर्शादिः॥२॥.. अथस्थिरदशामाह । स्पष्टम् ॥ २॥ शशिनंदपावकाक्रमादब्दाःस्थिरदशायाम् ॥३॥ चरस्थिरद्विस्वभावराशीनांकमणसप्ताटनवान्दानियता:स्थिरदशायां भवतीत्ययः। तथाचमेषेसातवृषेष्टौमिथुनेनवपुनःकर्केसनेत्यादिक्रमेणवा दशराशिपर्यंतमन्दाज्ञातव्याः ॥ ३ ॥ ब्रह्मादिरेपा ॥४॥ एतद्दशारंभस्थानमाह । एपादशाब्रह्मग्रहादिब्रह्मग्रहाश्रितराशिमा भ्यमवर्तनीत्यर्थः ॥ ४॥ 4 ·नीलकण्ठीटीकासहितानि । अथप्राणः॥६॥२-2- अथवल मधिकरोति । अयानंतरंमाणोबलमुच्यते ॥ ५ ॥ कारकयोग प्रथमोभानाम् ॥ ६॥२-, राशीनामाचंबलंकारकयोगोभवति ॥ ६॥ साम्येभूयसा ॥७॥ ग्रहयोगसाम्येउभयत्रग्रहसत्त्वेसतिभूयसाग्रहयोगेनबलभवति ग्रहयो गभूयस्त्वादिभिरपिसाम्येनिर्णायकमाह ॥ ७ ॥ ततस्तुंगादिः॥८॥2-2--- ततोभूयस्त्वानंतरंतुंगादिर्वलंस्यात् राशेस्तुंगस्वगृहस्थमित्रगृहस्थ ग्रहयोगः प्राणइत्यर्थः ॥ ८ ॥ निसर्गस्ततः॥९॥५-१-१ अथराशीनांनिसर्गवलमा: । ततस्तुंगादिवलानंतरंनिसर्गवलंग्राह्यं चरास्पिरसस्थिराद्विस्वभावोवलीत्यर्थः । तदुक्तंवृद्धः " अग्रहात्स ग्रहोज्यायान्सग्रहेप्याधिकग्रहः । साम्यवरस्थिरद्वंद्वाःकमात्स्युर्वलशा लिनः" इति ॥ ९॥ तदभावस्वामिनइत्थंभावः॥१०॥२--2-- राशीतदभावकारकयोगाद्यभावस्वामिनोराश्याधिपतेरित्यंभावः का रकयोगादिलंयदाशिनायोवलवान्सराशिबलीतिभावः ॥ १० ॥ आग्रायतोत्रविशेपात् ॥११॥ एकराशीबहुग्रहे पुसत्सुतेपाराशिदारकवलसाम्पेपिअत्रास्मिन्येमा ग्रायतोग्रहोविशेषादलीभवति अग्रमायतःगतः अगायतः अगायत एवमानायतः अधिकांशकइति यावत् । तयाचबहुग्रहेपेकराशिस्येप्न धिकांशकोबलवानिति ॥ ११ ॥ प्रातिदेशिक:पुरुपे ॥ १२॥ पुरुपेओजराशीमातिशिकापावराशिवतीद्विद्वादशगतोपियदः स्व स्यबलक स्यात् ॥ १२ ॥ इतिप्रथमः।। १३॥ इति प्रोक्तप्रकारेणप्रयमः माणउक्तइत्यर्थः ॥ १३ ॥ प ४ ·. जैमिनीयसूत्राणि । स्वामिगुरुज्ञदृग्योगोद्वितीयः॥१४॥ स्वामियोगोगुरुयोगीबुधयोगश्चककशोराशीनांबलंभवति | स्वामिड ष्टिगुरुदृष्टिव॒धदृष्टिश्चैकैकशोद्वादशराशीमांबलंस्यात् । एवंषड्वलानिदि तीयः प्राणइत्यभिधीयते । द्वितीयंभाववलमित्यग्रिमसूत्रद्वितीयंबलंगा ह्यमितिस्पष्टीकृतम् ॥ १४ ॥ स्वामिनस्तृतीयः ॥ १५॥ ...." स्वामिनोराश्यधिपतर्वक्ष्यमाणः प्राणस्तृतीयः प्राणइत्यर्थः ॥१५॥ स्वात्स्वामिनःकंटकादिष्वपारदौर्वल्यम् ॥ १६॥ 'अथस्वामिवलावलेदर्शयति । स्वादात्मकारकारकंटकादिपुकेंद्रपण' फरापेक्किमेपुस्वामिनोऽपारदौर्बल्यंभवति केंद्रशून्यपणफरेएकआपो क्लिमेद्विगुणंदविल्यंभवति ॥ १६ ॥ चतुर्थतःपुरुपे ॥ १७ ॥:- चतुर्यतः पापदृग्योगइत्यादिनावक्ष्यमाणचतुर्थवलादपिपुरुषेविष मराशौबलंभवतीत्यर्थः। यत्तु चतुर्यतःप्रथमांतात्तसिरित्युक्त्वापुरुपेचतु याप्राणइतिकश्चिदुक्तं तदयुक्तम् । एवंचेन्मुनेस्तात्पर्यंतर्हिचतुर्थः पुरुपेइ त्पेवन्यात् चतुर्थवलंकिमितिशंकानिरासायति चत्वारइत्यग्रेक्ष्यति । ननुतद्वलमप्यत्रैवकुतोनोक्तमितिचेत् तद्वलस्यसांप्रतमनुपयोगादुपयो गिबलमुक्त्वाकाश्चनदशाासदश्यवक्ष्यतीति ॥ १७ ॥ पितृलाभप्रथमप्राण्यादिशूलदशानिर्याणे ॥१८॥ अथनिर्याणशूलदशामाह । लग्रसप्तमयोर्यः प्रथमवलवांस्तदादिग णनयाप्रवृत्तदशापापदालनसप्तमान्यतरत्रिकोण १५:राशि दशातदानिर्याणभवतीत्यर्थः भत्रनवनवान्दामाह्याः पुरुषेसमाः सामा न्यतइतिसूत्रस्यवक्तव्यत्वात् ॥ १८ ॥ पितृलाभपुत्रःप्राण्यादिःपितुः॥१९॥ पितुनिर्याणदशामाह । लग्नसप्तमयोयाँपुत्रराशिनवमराशीतयोमध्ये योपट वान् तमारभ्यक्रमणप्रवर्तितयादशयामोत्तरीत्याशूल दशायां पितुनिर्याणभवति ॥ १९॥ .

·.
नीलकण्ठीटीकासहितानि ।
आदर्शादिर्मातुः ॥२०॥------
मातुनिर्याणदशामाह । लनात्सप्तमाद्वावलिनश्चतुर्थराशेःशूल:
१ | ५ |९ दशायांमातुनियाणस्यात् ॥ २० ॥
कर्मादिर्धातुः ॥२१॥
लनात्सप्तमाद्वायलिनस्तृतीयराशेः शुलदशायांभ्रातुनिर्याणम् २१
मात्रादिर्भगिनीपुत्रयोः ॥२२॥
मातादिरितिपदच्छेदः । लग्नात्सप्तमाद्वावलिनः पंचमराशा म
वृत्तशूलदशायांभगिनीपुत्रयोनिर्याणम् ॥ २२ ॥
व्ययादिज्येष्ठस्य ॥२३॥
लग्रासतमाद्वावलिनएकादशराशेःप्रवृत्तायांदशायांततः शूलदशा
योज्येष्ठनातुर्निर्याणम् ॥ २३ ॥
पितृवत्पितृवर्गः॥ २४॥
लग्रात्सप्तमाद्वावलिनोनवमराशेःप्रवृत्तायांदशायांततःशूल दशायां
· पितृवर्गस्यपितृव्यादनिर्यापस्यात् ॥ २४ ॥
ब्रह्मादिपुरुपेसमादासांताः॥२५ ।
अथब्रह्मदशामाह । पुरुषेविषमेजन्मलग्नेसतिब्रह्मादिब्रह्मग्रहाश्रित
राशितोदशाप्रवर्तनीयाः समादासांताः। कोर्थः । स्वराशेःषष्ठराशिस्वा
म्यंतसमादशाब्दाग्राह्याः। ननुदासांतशब्देनषष्ठराशिस्वाम्पतमित्यर्थः
कथमितिचेच्छृण । पष्ठराश्यतवर्षानयनेसर्वेषांसमत्वाद्वारातत्युत्तरवर्षी
भावाचायोग्यत्वात्स्वाम्यंतमित्यर्थः संपन्नइतिचेद्वर्षानयनेब्रह्मादिगण
नातदापुरुपेब्रह्मादिसमादासांताइतिसूत्रप्रणीतस्यादित्यलम् ॥२५॥
स्थानव्यतिकरः॥२६॥:.-:.-
तत्रस्थानव्यतिकरः सप्तमसंबंधोस्तिाअयंभावः विपमेमादौब्रह्माधि
तराशिदशा ततः क्रमेणान्येषांसमेटनेतुआदौब्रह्माश्रितसप्तमराशिदशा
ततीव्युत्क्रमेणान्येषांराशीनांदशाः विपमेब्रह्मादिसमेतुब्रह्मसप्तमादि-
क्रमव्युत्क्रमभेदेनदशामानेयाइतिफलितार्थः ॥२६ ॥

·(६४) जैमिनीयसूत्राणि । 1-६७ पापडग्योगस्तुंगादिग्रहयोगः ॥२७॥ अथचतुर्थवळमाह । पापग्रहाणांदृष्टियोगश्चराशेबलभवति तुंगमू लत्रिकोणस्वातिमित्रमित्रराशिस्थितशुभग्रहयोगश्चवलंस्यादित्यर्थः । यत्त्तुंगादीतिग्रहयोगविभागंकृत्वातुंगादिवलंग्रहयोगवलं चैत्युक्तपथैस्त न पापडग्योगइतिसूत्रेणपापयोगबलमुक्तमेवग्रहयोगइति सूत्रेणैवतदर्थ लाभापापगित्येववक्तव्येयोगपदव्ययस्यात् । तस्मात्तापग्रहाणां यत्रकुत्रस्थितानामपियोगेबलँशुभग्रहाणांतूतुंगादिस्यानामेवयोगबलंन त्वन्यत्रस्थानामितिभावः । इतिचत्वारःकारकयोगाइत्यादिनात्रयः पूर्वोक्ताःएकोयमितिचत्वारःप्राणाइत्यर्थः ॥ २७ ॥ 2- पंचमेपदक्रमात्प्राक्प्रत्यक्त्वम् ॥२८॥ पूर्वोक्तचरदशायांक्रमव्युत्क्रमभेदमाह । त्रिभित्रिभिभैरसमंचप दानिचत्वारिभवंति चक्रइति लगानवमेओजपदांतर्गतराशिश्चक्रमाद् युग्मपदांतर्गतराशिश्चेव्युत्क्रमाद्दशानयापूर्वचरंदशावर्षानयनमात्रमुक्तं क्रमव्युत्क्रमभेदस्तुनौक्तस्तस्मादत्रोक्तंदशारंभावधरनुक्तत्वाल्लममेवात्र ग्राह्यमिति ॥ २८ ॥ -२२४ चरदशायामत्रशुभ-केतुः॥२९॥ अस्यांचरदशायांकेतुःशुभाशुभग्रहफलदइति ॥ २९ इद्वितीयाध्यायस्यतृतीयःपादः ॥३॥ इतिश्रीजैमिनीयसूत्रन्याख्यायां सुयोधिन्यां द्वितीयाध्यायस्य तृतीयःपादः ॥ ३॥ E - ., द्वितीयंभाववलंचरनवांशे ॥१॥ चरराशेर्नवांशदशायांद्वितीयंभावबलं स्वामिगुरुज्ञहग्योगइतिफलादे शायग्राह्यमित्यर्थः ॥ १॥ दशाश्रयोद्वारम् ॥२॥ अथद्वारवाद्यराशीदर्शयति । स्पष्टम् ॥ २ ॥ ततस्तावतिथंवाह्यम् ॥३॥ यस्मिन्कालेयस्यराशेदिशाचरास्थिरपर्यायतस्तदशाश्रयोराशिर ·नीलकण्ठीटीकासहितानि । (9) मित्युच्यते एनमेवपाकराशिरितिव्यवहरति । लगाधावसंख्याकोदार राशिस्तस्मात्तावत्संख्याकोराशि ह्यमितिनिगयते एनमेवभोगराशि वदति। अत्रलग्नशब्देनजन्मकालेयवाशितः प्राथमिकीदशासमारभ्यते सराशिग्राह्यः लग्रंसप्तमोवाब्रह्मग्रहायाश्रितराशिर्वायथायोगमायदशाश्र यराशिरेवपाकराशेरवधिनतुप्रसिद्धंलग्नम् एवंचेन्नोच्यतेतहि'सएवभोगरा शिश्चपर्यायेप्रथमेस्मृतगइतिनलगति । यत्रसप्तमाद्वमाश्रितराशितोवाद शाप्रवृत्तिस्तत्रयः पाकराशिःस एवभोगराशिरितिनसंभवति। तदुक्तं वृद्धः "चरेऽनुझिझतमार्गःस्यास्पष्ठपष्ठादिकाःस्थिरे । उभयकंटकाज्ञेयालमपंच मभाग्यतः ॥ चरस्थिरद्विस्वभावस्वजेपुप्राक्क्रमोमतः । तेष्वेवत्रिपुयु ग्मेपुग्राह्यव्युत्क्रमतोखिलम् ॥एवमुल्लिखितोराशिःपाकराशिरितिस्मृतः। सएवभोगराशिश्चपर्यायेपथमेस्मृतः ॥ लग्नाद्यावतियःपाकापर्याययत्रह श्यते । तस्मात्तावतियोभोगःपर्यायेतत्रगृह्यताम् । तदिदंचरपर्यायस्थिरप र्याययोयोः। त्रिकोणाख्यदशायांचपाकभागेप्रकल्पनमिगति । पर्यायेद शायामित्यर्थः ॥ ३॥ तयो पापेवंधयोगादिः॥४॥-------- अथद्वारबाह्ययोःफलमाह त्रिभिस्सूत्रैः । तयोरबाह्ययोः पापग्रहे सतितदशायांवंधादिःस्यात् । तदुक्तंवृद्धः पाकेभोगेचपापाढचेदेवपी डामनोव्यथे" ति ॥४॥ स्वास्यतस्मिन्नोपजीवस्य ॥५॥२- --- तस्मिन्द्वारेवा वाराशौपापाश्रयीभूतेऽस्यपापस्यपरंतूपजीवस्यउपस मीपेजीवायस्पेतिगुरुसमीपवर्तिनःस्वःस्थितौसत्यांनबंधादिरित्यर्थः।पा कभोगाश्रितः पापोयदिस्वःगुरुयुक्तस्तर्युक्तदोपोनेतियावत् ॥ ५॥ भग्रहयोगक्तिंसर्वमस्मिन् ॥६॥2- अस्मिन्द्वारेवा वाराशिखेटाभ्यांयातायेयोनास्तेपूक्तम् सर्वशुभाशु भंफलंवेदितव्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥ पितृलाभप्राणितोयम् ॥ ७॥२.. अथकेंद्रदशारंभस्थानभेदंदर्शयति । लग्नसप्तमयोर्मलवानराशिस्त स्मादयंवक्ष्यमाणदशाक्रमोज्ञेयस्तराशिमारभ्यदशाप्रवर्तनीयेत्तियावत् । तदुक्तंवृद्धः "यलिनःशुक्रशशिनो केंद्राख्यांतुदशांनयेत् । पुरुपश्चतती ·(६६) जैमिनीयसूत्राणि । नेयास्त्रीचेहर्पणतोनयेता अयमर्थः । पुरुषोजातकवांश्चलनमतर्मयोई लवतोदशानेयास्त्रीजातकवतांचेबलवत्सप्तमाद्दशानेयेति ॥ ७ ॥ - प्रथमेप्राक्प्रत्यक्त्वम् ॥ ८॥ केंद्रदशाक्रमभेदानासूत्रःप्रथमेचरराशौलग्रेसप्तमेवासतिबलवल्लम सप्तमान्यतरराशेरनुाज्झतमार्गेणदशाक्रमास्यात् । तत्राप्योजयुग्मप्रदभे दात्याप्रत्यक्त्वंक्रमोत्क्रमत्वं प्रयमद्वितीयादिद्वादशादिरीत्याज्ञेयमि त्यर्थः। यत्तुसामान्यपारीभापातामाक्प्रत्यक्त्वंप्राप्तमेवात्रत्यं प्राक्प्रत्यक्त्व पदमनुज्झितक्रमपदामितिपंथैरुक्तं तन्न सामान्यपरिभाषायादशानयन परत्वात् । नचैवंसत्यनुज्झितक्रमरूपोर्योनस्यादितिवाच्यस्थिरव्यंगयोः पष्ठकेंद्रादिकमयोर्वक्ष्यमाणत्वादत्राक्षेपादेवतल्लाभात्।अन्यथा लाघवा प्रथमेक्रयतइत्येवंबूयात् । अत्रत्यंपंचमेपदक्रमादितिसूत्रोक्तंचप्राक्प्रत्य क्त्वपदंदशाक्रमेणसामान्यपरिभाषाऽमाप्तौलिंगं ॥ ८॥ ----- द्वितीयेरवितः॥९॥ द्वितीयेस्पिरराशौलग्रेसप्तमेवासतिवलवल्लमसप्तमान्यतमराशेः भोज युग्मपदभेदात्क्रमोत्कमाभ्यारवितःषष्ठपष्टक्रमणदशाप्रवृत्ति येत्यर्थः ९ | - 1. पृथक्क्रमेणतृतीयेचतुष्टयादि ॥ १० ॥ तृतीयेद्विस्वभावराशीलग्नेसप्तमेवासात बलवल्लग्रसप्तमान्यतमराशे श्चतुर्थादिकेन्द्रादितः पृथक्कमेणलग्नपंचमनवमादितः ओजयुग्मपदभे दाक्रमोत्क्रमाभ्यांदशाप्रवृत्तिःस्यात् लग्नसप्तमान्यतरकेंद्रात्मथमंततः पंचमपणफरताततोनवमापोकिमतोदशाप्रवृत्तियेतियावत् । अवनवन दादाग्राह्याः । एतत्सूत्रत्रयस्यफलितोर्योदैःस्पष्टीकृतः "चरेनुज्झिते मार्गःस्यात्पष्टपष्ठादिकाः स्थिरे।उभयेकंटकाज्ञेयालग्नपंचमभाग्यतः ॥ चरास्थिरद्विस्वभावेप्वोजेपुप्राक्क्रमोमतः । तेष्वेवत्रिपुयुग्मेपुम्राह्यव्यु कमतौसिलम् मोजेपुओजपदेवित्यर्थः ॥ १०॥ स्वकेंद्रस्थायाःस्वामिनोनवांशानाम् ॥ ११ ॥ अथकारककेंद्रादिदशामाह ! नवांशदशाब्दानांस्वकेंद्रस्थाद्या कारक 1 ·नीलकण्ठीटीकासहितानि । केंद्रस्थायाराशयःस्वामिनोभवति आदौकेंद्रस्यास्ततःपणफरस्थास्तत आपोलिमस्थास्तत्रापिवलाधिकस्यप्रथममितिकमेणसर्वदुर्बलांतनयमि तियावत्। तदुक्तमाद्यैः प्रतिभनववर्षाणिकारकाश्रयाशितः जन्मसंप विपक्षमा प्रत्यरिःसाधकोवधः॥ मैत्रपरममैत्रचेत्येवमंतर्दशानयेदिति किच स्वकेन्द्रस्थाद्याग्रहाःनवांशानांनवग्रहदत्तानामब्दानांस्वामिनोभवं तीति । अयमप्यर्थः सत्रकारसंमतएव अन्यथासतल्लाभयोरितिसूत्रस्य वैय्यर्थ्यप्रसंगात् । अन्दानयनत्ववादप्यति ॥ ११ ॥ पितृचतुष्टयवैपम्यवलाश्रयःस्थितः ।। १२ ॥ केंद्रदशामपरामाह । पितृचतुष्टयेपुलग्नादिकेंद्रेपुवैषम्यबलाश्रयोऽधि कबलयुक्तोराशि:प्रथमदशाप्रदास्थितःपर्यवसितः। नवांशानामित्पनु त्याप्रतिराशिनवनवान्दादशान्दाग्राह्याः ।तथाचकेंद्रपणफरापोक्किमानां बलाधिकस्यप्रथममितिकमेणसर्वदुर्बलांतंदशानेयेति ॥ १२ ॥ सतल्लाभयोरावर्तते ॥ १३॥ ----- कारकादिग्रहदशाब्दानयनमाहासकारका तल्लाभयोलग्रसप्तमयोरा वर्तते। अयमाशयःलग्नात्सप्तमाञ्चक्रमोत्क्रमगणनयाकारकपर्यंत राशिसं ख्यायत्राधिकासाब्दरूपाकारकग्रहदशा अन्येषांतुग्रहात्कारकपर्यतविष मसमपदानुरोधेनक्रमव्युत्क्रमगणनयासंख्या सातत्तद्ग्रहाब्दाः का रकयुक्तग्रहाणांतुकारकान्दतुल्याएवाब्दाभवंतीति । इयंग्रहदशाद्यैरुक्ता "लग्नात्कारकपर्यंतसप्तमाद्वादशांनयेत् । उभयोरधिकासंख्याकारक स्पदशासमाः॥वद्युक्तानांतु तत्तुल्यं प्रत्येकंस्युर्दशाक्रमात् ग्रहाःकारकप यंतसंख्यान्यस्यदशाभवेत्।।कारकस्तद्युतश्चादौतत्केंद्रादिस्थितास्ततः। दशाक्रमेणविज्ञेयाःशुभाशुभफलप्रदाः" इति ॥ १३ ॥ स्वामिवलफलानिचप्राग्वत् ॥१४॥२--- फलमाहादशास्वामिनाराशीनांग्रहाणांचवलानिफलानिचप्राग्वत् पू क्तिशास्त्रवत्ज्ञेयानीत्यर्थः ॥ १४ ॥ स्थूलादर्शवैपम्याश्रयोमंडूकस्त्रिकूटः॥१५॥ अथमंडूकदशामाहामंडूकामंडूकदशात्रिकूट चरस्थिरद्विस्वभावात्म

·(६८) जैमिनीयसूत्राणि ।
कत्रिकूटघटितस्वाकेंद्रादित्रिसमुदायघटितवाद्वात्रिकूटःस्थूलादर्शवेष
म्याश्रयालग्नसप्तमयोर्मध्येयोवलवांस्तदाश्रयोभवति । विषमस्यभावो
वैपम्यमधिकबलत्वमितियावत् । अयमाशयः । लग्नसप्तमयोर्मध्येवालि
नंराशिमारभ्यदशाप्रवृत्तिः तत्रापिपुरुषश्चज्जातकवान् तदालग्नसात
मयोलवतोदशानेया स्त्रीजातकवतीचेबलवत्सप्तमादशानेयातदुक्तमा
द्यैः "वलिनःशुक्रशशिनोज्ञेयामंडूकदादशा ।पुरुषश्चेत्ततोनेयास्त्रीचेहर्पण
तोनयेत्" इतिकेंद्रादिक्रमेणमंडूकवत्युत्यापतनान्मएकसंज्ञइत्यर्थः । त
स्मादकद्रपणफरोपीलमक्रमणतत्रापिवलिनःप्राथम्यमितिरीत्यादशा
नेयेतियावत् । प्रतिराशिनवान्दाग्राह्याः ॥ १५ ॥
'-निर्याणलाभादिशूलदशाफले ॥ १६॥
अयफलशूलदशामाह । फलेवक्तव्यशूलदशानिर्याणराशेःसप्तमरा
शितःप्रवृत्ताभवति शूलदर्शतिनाममात्रनिर्देशः । रुद्रशूलरुद्राश्रयमहे
श्वरक्षमारकादिनिर्याणस्थानंबाहुल्येनशूलदशानेकविधानवान्दाः अ
ग्राह्याः॥ १६ ॥
पुरुपेसमा सामान्यतः ॥१७॥
विशेपविधानातिरिक्तसकलदशासाधारण्येदशारंभेदशाब्दानयनेच
विशेषमाहासर्वासुदशास्वारंभराशौपुरुषेविषमेसति सामान्यतःआरंभल
ग्राद्देशाप्रवृत्तिःसामान्यतःसमाःअब्दानवनववर्परूपाग्राह्याःसमेसतितुत
सप्तमात्रवनवान्दाग्राह्यास्तस्मादेवदशाप्रवृत्तिर्भवतीत्यर्य:सिद्धवए।तदु
तंवृद्धः मोजेलमंतदेवस्पायुग्मेतत्सप्तमभवेत् । दशौजक्रमतो या पुग्मे
व्युत्क्रमतोमतेति ! किंच पुरुपेजातकवतिआरंभराशितद्दशाप्रवृत्तिस्त्रि
यांजातकवत्यांतु तत्सप्तमाद्दशाप्रवृत्तिः स्यात् । तदुक्तं "पुरुपश्चेत्ततोने
यास्त्रीचेद्दर्पणतोनयेदिति ॥ १७ ॥
सिद्धाउडुदाये ॥ १८॥
नक्षत्रदशामाह । नक्षत्रायुयेविंशोत्तर्यष्टोत्तर्यादिरूपेसमाः अन्दा:
सिद्धानातकांतरपसिद्धायाद्याइत्यर्यः ॥१०॥

·नीलकण्ठीटीकासहितानि । (६९) जगत्तस्थुपोरईयोगार्दै ॥ १९॥ अययोगाईदशामाहा योगार्द्धदशायांमतिराशिसमागतचरदशान्द स्थिरदशान्दयोयोगाईकर्तव्यं तएवयागाईदशान्दाः ॥ १९ ॥ स्थूलादर्शवपम्याश्रयमेतत् ॥२०॥ योगार्द्धदशारंभराशिमाह । एतद्योगाईस्थूलादर्शवैषम्याश्रयेलने सप्तमयोबलपदाश्रयं भवति । अयमर्थः ।लग्नेबलवतिलग्नादशाप्रवृत्तिः सप्तमेवलिनितस्माद्दशामवृत्तिविपमेक्रमेणसमेव्युत्क्रमेणदशा प्रवर्तनी याइति । स्त्रीजातकवतचिंदलवत्सप्तमाद्दशानेया पुरुषोजातकवांश्चेद्ध लवतोदशानेयेति । उक्तं ववृद्धः "घलिनस्तुदशानेयाराहोहिशशिशुक्र योः । स्त्रीचेदर्पणतीनेयापुरुपश्चेत्ततोनयेदि" ति ॥ २० ॥ कुजादिस्त्रिकूटपदक्रमेणग्दशा ॥२१॥ अयग्दशामाह । कुजादिननवमादित्रिकूटपदक्रमेणग्दशाभव ति । मादौनवमस्यततादृष्टिचक्रेसंमुखराशेःततःकुत्रचित्क्रमरीत्या चिद्व्युत्क्रमरीत्यापंचमस्यततःकुत्रचित्क्रमेण कुत्रचित्व्युत्क्रमेणे कादशस्यसम्मुखराशेरित्युक्तम् ।तत्रप्रमाणाभावारपंचमस्यादीकुतोन | उच्यते। दृष्टिविपये मादीमभिपश्यत्यक्षाणि ततः पार्थभेचेतिस्त्रस्वार स्यादेवत्रिकूटपदंत्रिराश्यात्मकंपदंततो दशमस्यततएकादशस्यदृग्दशा भवतिनवमहग्दशादशमग्दशाएकादशग्दशैतिफलितार्यः ॥ २१ ॥ मातृधर्मयोःसामान्यविपरीतमोजकूटयोः ॥२२॥ अयोजयुग्मपदभेदेनगणनाक्रममुपदिशति । स्पष्टम् ।। २२ ॥ यथासामान्ययुग्मे ॥ २३॥: -:-: मातृधर्मयोःपंचमकादशपोर्गणनायांसामान्यनकाचिदित्यात्म सामा न्यसामान्यशास्त्रमोजकूटयोः ओजपदयोविपरीतयुग्मयुग्मपदयोर्यया सामान्यसामान्यमनतिक्रम्पविशेयं ।तपापक्रमादृपेटभिकेचेत्यत्रपट विकपोरोजकूटस्पत्वादयुत्कमेपपंचमैकादशीटग्योग्यौ मिंदकुंभपोर्प ·जैमिनीयसूत्राणि । ग्मकूटस्थत्वाद्ययासामान्यंव्युत्क्रमेणैवपंचमैकादशौहग्यौग्योभवतः द्वि स्वभावे दृग्योग्यपंचमैकादशयोरभावात् दृष्टिचक्रयायत्रदृष्टिस्तत्रादौ नवमदशानंतरंसप्तमस्यतत्तोनवमादित्रिकेद्विस्वभावराशिग्दशायांपा राशिद्वयदशाक्रमस्तुपुराशिश्चेत् द्विस्वभावस्तक्रिमेणस्त्रीराशिये यत्क्रमेणचतुर्थदशमौग्राह्यौ ।अयंभावः।चरराशिपुक्रमेणपंचमैकादशी रियरराशिपुव्युत्क्रमणपंचमैकादशौहम्योग्योभवतस्तथैवपार्श्वराशिदशा क्रमोशेयः द्विस्वभावराशिपुआदौनवमस्यततः सप्तमस्यततीविषमश्चेत द्विस्वभावस्तहिक्रमेणचतुर्यस्यसमश्चेत्तदाव्युत्क्रमेणचतुर्थस्यततस्तयैव दशमस्येतिपत्रनवनवान्दाग्राह्याः ॥ २३ ॥ 2-5-२ पितृमातृधर्मप्राण्यादिस्त्रिकोणे ॥ २४॥ अथत्रिकोणदशामुपदिशति । लगपंचमनवमेपुयोराशिबलवांस्तत त्रिकोणदशारंभ आरंभराशिमारभ्यक्रमाक्रमाभ्यांद्वादशराशीनांदशा ज्ञेयाः एतदुक्तं वृद्धि "लग्नत्रिकोणयोराशिर्वलवानुक्तहेतुभिः तदारभ्योन्न येच्छीमञ्चरपर्यायवद्दशा । युग्मराशिभुवापुंसामोजंगृहीतसम्मुखे । ओजराशिभुवांस्त्रीणांयुग्मंगृहीतसंमुखं। मोजराशिभुवापुंसांगृण्डीयादो जमवतु |युग्मराशिभुवांस्त्रीणांयग्ममेवसमाश्रयेत् । क्रमोत्क्रमाभ्यांगण येदोजयुग्मेपुराशिपु" इतिकथनात्पुरुपेजातकवतिकमास्त्रियांजातकव त्यांतुव्युत्क्रमादत्यर्थःसंपन्नः । चरपर्यायवद्दशामितिकथनानायांताः समाइतिरीत्यावण्यत्रग्राह्याणीत्यर्थः ॥ २४ ॥ (तत्रवाह्याभ्यांतद्वत् ॥२५॥ पाकभोगराशीदर्शयन्फलमतिदिशति । तत्तत्रिकोणदशायांद्वारया ह्यराशिभ्यांतद्वत्पूर्वोक्तवत्फलंज्ञेयमित्यर्थः । तदुक्तमायैः तदिदचरपर्या यस्थिरपर्याययोर्द्वयोः । त्रिकोणाख्यदशायांचपाकभोगप्रकल्पने ॥ पाकेभोगेचपापाढचेदेवपीडामनोव्ययेति तत्तत्कारकेभ्यस्तत्तत्स्थान फलमाह ॥ २५॥ पासगैरिकात्पत्नीकरात्कारकै फलादेशः॥२६॥ तत्तकारकेभ्योपासगरिकारपत्नीकरात सधमत्तीयप्रथमनवमेम्पो .

·. नीलकण्ठीटीकासहितानि । (७१) यथायोगतत्तत्कारकैः फलादेशः कर्तव्यः । अयंभावः । सप्तमात्स्त्री विचारः तृतीयात्कनिष्ठभ्रातुः कारकारस्वस्यनवमापितुधर्मस्यविचा र कार्यइत्यर्थः ॥ २६ ॥ ताराकोशेमंदायोदशेशः ॥२७॥ नक्षत्रदशामाह । जन्मदिनेयचंद्रस्यनक्षत्रंतदीयाःसर्वक्षरीत्याया घाटकास्ताद्वादशधाविभज्यप्रथमखंडमारभ्य द्वादशसुखंडेपुलग्नादि द्वादशराशयः क्रमेणगणनीयाः यस्मिन्पटिकामयेखंडेजन्मसखंड: आदितबारभ्यगणनयाजन्मलग्रादितोयदाशिविशिष्टस्तंराशिमारभ्यक मव्युत्क्रमभेदेनद्वादशराशीनादशाआनेयाइत्यर्थः । अत्रप्रतिरागिनवा व्दाग्राह्याः।सवैस्पष्टम् ॥ २७ ॥ 2: तस्मिन्नुच्चनीचेवाश्रीमंतः॥२८ ॥ स्वमित्रभे किंचित् ॥ २९ ॥ दुर्गतोऽपरथा ॥ ३०॥ स्ववैपम्येयथासंक्रमव्युत्तमौ ॥ ३१ ॥ साम्ये विपतिम् ॥ ३२॥ शनौचेत्यके ॥ ३३ ॥२- गुणविशेषतः फलंदर्शयति सूत्रः । तस्मिस्तारालग्नेशउच्चनीचेवा राशीसतिजातानराः श्रीमंतीभवंतितारालग्नेशेस्वामित्रराशीसतिकिचिल्ल क्ष्मीदतीभवति । अपरया शत्रुराशीसतिदुर्गतोदरिद्रीभवतीत्यर्थः । तदुक्तमायैः "जन्मतारेद्वादशधाविभक्तयत्रचंद्रमाः । लग्नात्तावीतयेरा गौम्यसेदायदशाधिपन् ॥ सयद्युच्चैयवानीचेतदास्याद्राजसेवकः । स्व मित्रासुखीशत्रराशीनिःस्वःसमेसमः" इति ॥ २८ ॥ २९ ॥ ३० ॥ अंतर्भुतयंशयोरेतत् ॥३४॥ मयांतर्दशीपदापोः संघारेविशेषमाइसूत्रैः । स्वस्पात्मकारकस्य वैपम्पेभोजपदत्वेययास्पंययाराशिस्वभावक्रमव्युत्क्रमनियो । मोनपदे भोजराशिचक्रमः युग्मराभिश्त्व्युत्कमइतिष्ठाम्येयुग्मपदत्तविपरी संयुग्मराशौरमा मोजागोव्युत्क्रमहतिक्षेपकारकेयपानोजयुग्मप ·(७२) जैमिनीयसूत्राणि । दभेदेनक्रमव्युत्क्रमतद्विपरीतत्वं तथाशनावपिवेदितव्यानीत्येकाचा विदंति । स्वपदोपादानात्कारकांतर्दशायामुपदशायांचैवेदंबो ध्यम् ॥ ३४॥ २८ शुभादशाशुभयुतधाम्न्युच्चेवा ॥३६॥. अयदशाफलविशेषमाह । शुभयुतेधाम्निराशीसतितद्राशिदशाशुभा स्यात् उच्चग्रहयुतेराशौतदधिपेउच्चेवातद्राशिदशाशुभेत्यर्थः ॥ ३५ ॥ ---१८ अन्यथान्यथा ॥३६॥ उच्चमित्रशुभयोगलक्षणगुणाभावेसमानीचादियोगसत्त्वेऽशुभेत्यर्थः३६ २ ५२ सिद्धमन्यत् ॥३७॥ अन्यत्प्रकृतग्रंथानुक्तसिद्धशास्त्रांतरप्रसिद्धंग्राह्यमित्यर्थः ॥ ३७॥ इति द्वितीयाध्यायस्यचतुर्थ पादः॥४॥ इतिश्रीनीलकंठज्योतिर्विद्विरचितायांजमिनीयसूत्रव्याख्यायांसुबो- धिन्यांद्वितीयाध्यायस्यचतुर्यःपादःसमाप्तिमगात् ॥ ४ ॥ इति द्वितीयाध्यायः ॥ २ ॥ ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु पुस्तक मिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास "श्रीवेंकटेश्वर" छापाखाना-बम्बई.

·श्री। अथ तृतीयोऽध्यायः॥३॥ श्रीगणेशाय नमः। अथराजजनिताभ्यायोगेयोगेलेयान्मेपाधिपः॥१॥ उच्चनीचस्वांशवतीतादृशदृष्टिश्चशुभमातृदृष्टयदिमहारा जः॥२॥ लेयलाभयोः परकाले ॥३॥ लाभलेया भ्यास्थानगः॥ ४॥ तत्रशुक्रचंद्रयोर्यानवंतः॥५॥त शनिकेतुभ्यांगजतुरगाधीशः॥६॥शुक्रकुजकेतुपुस्त भाग्यदारपु स्थितेपुराजानः॥७॥ पितृलाभधनप्राण योश्च॥ ८॥पनीलाभयोःसमानकालः॥९॥भाग्यदा रयोहयुक्तसमाने सांप्रतः ॥ १०॥ तत्रउच्चेकरसंख्या राज्ञांच ॥ ११॥ पितृधर्मयोर्लेयलाभयोमुरौचंद्रशुभह ग्योगमंडलांतः॥१२॥तत्रबुधगुरुहग्योगेयुवजोवा १३॥ तस्मिन्नुच्छेनीचेपितृलाभयो श्रीमंतः॥ १४॥ स्वभावना थाभ्यांशुक्रचंद्रदृग्योगयोः ।। १५ ।। तत्रशुभवर्गेपुश्रीमं तः॥ १६ ॥ दारशूलयोश्चंद्रगुरौ ॥१७॥ शूलेचंद्रेरिःफ गुरोधनेपुशुभेपुराजानः॥ १८॥ पत्नीलाभयोश्च ।।१९।। एवमंशतोहकाणतश्च ॥२०॥लेयलाभश्चंद्रेगुरौशुभह ग्योगेमहांतः॥२१॥लाभचंद्रेपि ॥२२॥ पापयोगाभावे शुभग्योगिनिच।।२३।।अवशुभदृग्योगेराजप्रेप्यः२४॥ शुभवर्जेपुत्रिकोणकेंद्रेवा ॥ २५ ॥ स्वांश्योगेराजवं शः॥२६॥उच्चांशेताहशदृष्टिश्चराजराजावंश्योवा॥२७॥ अशुभहग्योगानचेन्नचेन ॥२८॥ पंचमांशपदेपिसमेपु शुभेपुराजानोवा ॥ २९ ॥ स्वलेयमेपाभ्यांराजचिह्ना

·(७४) जैमिनीयसूत्राणि ।
नि॥ ३० ॥ इत्युपदेशसूत्रेतृतीयेप्रथम पादः ॥ १ ॥
यज्ञजनेशाभ्यांस्वकारकाभ्यांनिधनम् ॥१॥ निधनलेय
लाभयोः प्राणि॥२॥गुरौकेंद्रेमंदाराभ्यांदृऐशनिभोगहेतौ
कक्ष्यापवादः॥३॥रिपुरोगयोश्चंद्रे॥४॥स्वभावगैश्च ॥५॥
रोगतुंगयोः ॥ ६॥ तत्रशनौप्रथम॥७॥राहोद्वितीयं॥८॥
केतोस्तृतीयंनिधनं ॥९॥ तत्तुत्रिकोणेपु॥ १०॥ चरे
प्रथमं ॥११॥स्थिरेमध्यमं ॥ १२॥ द्वंद्वेन्त्यं ।। १३॥
एवंचरस्थिरबंदचराभ्यां ॥ १४॥ स्वपितृचंद्राः॥१६॥
तत्रशनिकक्ष्यान्हासः॥१६॥ रिपुपष्टाष्टमयोश्च ॥१७॥
प्रथममध्यमयोरत्यमध्यमयोर्वा ॥ १८॥ शुभहग्योगा
न ॥१९॥ पितृलाभेशयोरस्यैवयोगेवा ॥२०॥ अप्र
संगवादात्प्रामाण्यरोगयो प्राणिसौरदृष्टियोगाभ्यां॥२३॥
द्वारवाहयोरपवादः॥२२॥ द्वारेचंद्रदृग्योगान्न ॥२३॥
केवलशुभसंबंधेवाह्येच॥२४ालेयरोगक्रूराश्रयेपि॥२६॥
रोगक्षत्रिकोणदशाब्दे ॥२६॥ रोगनवांशदशाभ्यांनिध
नम्॥२७॥तत्रापिशनियोगे॥२८॥ मिश्रेशुभयोगान२९
लग्मेंद्रो वेस्वलाभयो वयोःरेरुद्राश्रयपि ॥३०॥न
वापवादानि ॥३१॥ इनशुक्राभ्यांरोगयो प्रामाण्यनिधनं
॥३२॥महेश्वरब्रह्मयोराचन्तयोः ॥३३॥चरनवांशदशा
यांनिधनम् ॥ ३४॥चित्तनाथाभ्यांरिपुरोगचित्तकणि
॥३९॥क्रूरग्रहेपुसद्योरिटम्॥३६॥शनिराहुचंद्रयोगेसयो
रिटम् ॥३७॥ कोणाश्रयेपुसद्योरिटम्॥३८॥सर्वमेवंपाप
ग्रहेपुच ३९केवलरिपुरोगचित्तनाथाभ्यां तत्रापिचित्त
नाथापहोर४१इत्युपदेशसूत्रतृतीयद्वितीयःपादः॥२॥

·जैमिनीयसूत्राणि। (७५) लेयलाभयो पदम् ॥१॥ पदभावयोश्चरे॥२॥क्रांतराशी कर्मणिदुष्टमरणकर्मणिपापेराजाभ्यांयथासनुधे ॥३॥ दिनेदिनौपुण्यं ॥४॥ तत्रकर्मादि॥६॥तत्रकर्मादि॥६॥ चराचरयोविपरीतकाले।ाततःकोशे ॥८॥ पत्नीदृष्टमा गुरुयुक्ते ॥ ९॥ पापदृग्योग।।१०॥पापाणमरणे।।११।। अत्रकेतुयुक्ते ॥ १२॥दोपेणहननं ॥ १३॥ केतोपापह टोवा ॥ १४॥ अत्रशुभयोगे ॥ १९॥ मलिनभावका तराशौकर्मणिदुष्टमरण।।१६।।क्रूराश्रयेसर्वशूलादि।१७। राहुयोनिश्चयेन।। १८॥राहुशनिभ्यांदुष्टबलादि ॥१९॥ तत्रप्रतिबंधः॥२०॥ कुजकेतुभ्यांनित्यंच॥२१॥वा शीयोग्यफूलदै (१)॥२२॥ मृत्युरोगाभ्यांराहुचंद्राभ्यां यथास्वंमृत्युः ॥२३॥ अत्रभावकरादि ॥२४॥तुरग वृपव।२६||अबकुजास्फोटकादिकुंडलधरश्च॥२६॥ रत्नाकरयोगे॥२७॥ कालदंडान्मरणं॥२८॥ शेषा भुजंगादि॥२९॥कीटवृपवृश्चिकांशे॥३०॥ रोगमातृहष्ट योर्भावमूपकादिमृतिः॥३१॥तत्रमंद॥३२॥विपपानादि ॥३३॥सिौम्यदृग्योगाभ्यांमंडूकभेदादि॥३४॥ स्वांशया ह्याद्वर्णनामभिः॥३५॥लेयान्मृत्युः।३६चलेमृत्युः।३७॥ भाग्यदंडात्।।३८॥ कविपभक्षात् ॥३९॥ दारेज्वरभयं ॥४०॥माताशवहतः॥४॥शनौरिपुभयं ॥४२॥लाभेकु पुरोगः॥४॥विपूचीजलरोगादिदेहे ॥४४॥ धनेसादो ॥४||नित्यदुर्मरणं ॥४६॥ तत्ररवियोगेरिपुशस्त्राग्निभयं ॥४७॥चंद्रेणकूप॥४८॥कुजेनत्रणस्फोटादि ॥४९॥ बुधे ·(७६) जैमिनीयसूत्राणि । नवृक्षपर्वतादयः॥५०॥गुरुणास्ववैपम्येरौपावकः॥५१॥ शुक्रेणशुक्कमहात्॥१२॥शनिनाविपभक्षणादि॥५३॥ राहुकेतुभ्यांविपसर्पलोटवंधनादिभिः॥५४॥ शनिराहु भ्याराहुणादंडादि ॥१५॥ तत्रगुरुराहुभ्यामभिचारा दि॥६६॥ तत्रगुरुशनिभ्यांदृष्टयथास्वनाशः॥२७॥ स्वत्रिंशांशेकौलकाफलरोगादि॥५८ाललाटंप्रथम।।५९ केशंद्वितीयः॥६०॥षधिरंतृतीयः॥६॥चतुर्थोने।।६२। सिंहादोपंचमे ॥६३ ॥ पप्टंजिह्वाग्रे ॥६४ ॥ पूर्वपट्टेरा हुकेतुभ्यांस्वजिह्वादिं ॥ ६५ ॥ तत्रशनिमांदिभ्यांगल द्वादि॥६६॥तत्रकुजेशोपः॥६७॥लाभांशेमरणम्॥६८॥ तत्रवौप्रतिबंधः ॥ ६९ ॥ कौंतायुधधनौरोगे. ॥ ७० ॥ सायकैर्धन।।७॥अशनिहतकाये ।। ७२॥ मागेमार्गेरिपू णवैरिवर्गश्चस्ववैपम्येरिपुः ॥७३॥क्रूराश्रयवलेरिपुहतः ॥७॥शन्यारफणिवर्गायैः।७५॥भावेशानांतराशिस्थः ॥७॥रवियुक्तहप्टेप्राथमिकः ॥७७॥ तत्रचंद्रान्निश्चयेना कुजेनज्ञातिभ्यः॥७॥तत्रशनौमृत्युवादाग्निकरणश्च७९ स्वांशेपि।।८०॥अन्यतरांशश्च ॥८॥नीचाश्रयेविपरीतं ॥८॥तत्रशनौरूप॥८३||विषभक्षणादि॥८॥तनुतनी दंडहरं॥८॥तत्रभावविशेपः ॥८६॥(१)अपशवनिधनं ॥७॥मातापित्रोद्वितीयः॥८॥ज्ञातिवर्गभ्रात्रादिस्तृती यः॥ ८९॥ कलचंचतुर्थ ।। ९० ॥ पुर्वपंचमं ॥११॥ शत्रुवगैपष्ठं ॥ ९२ ॥ तत्रपापानांसनिकृष्टं ॥ ९३ ॥ज नने ॥ ९॥ लाभस्त्रियाविपत्तिः॥९५ ॥भावस्वकर्म चित्तांशात्स्वांशेनिधननिधनं ॥ ९६॥ स्वभूचात्पतनं ·जौमिनीयसत्राणि । (७७) ॥९७॥ शूलेमृतिः॥९८॥ धनेनज्ञानवान्मरणं ॥१९॥ नयनेग्रहणीरोगादि।।१००॥शूलेशत्रुमरणं ॥१०१॥उच्चे ग्रहभातिः॥२॥तत्ररविशनिभ्यामोजेकूटराशौयुग्मेनिर्ण यसाधनमुखाभ्यांपादरोगः ॥४॥ तनुविक्रमाभ्यामंगु लिरोगः।।६॥तत्रकेतुनाअंगहीनश्च ॥६॥तनपापदृष्टेपाद हीनः॥७॥अथवलानि॥८॥प्राणिनिशुभयुक्ते ॥९॥राशि बलभागे॥१०॥चरपर्यायेन ॥ ११॥ शुभदृष्टपादहीनः ॥१२॥शुभदृष्टित्रिशूले।।१३।।अंशविशूलेवा।१४ाभाव कोणाभ्यांनिसर्गतः॥१८॥आश्रयतोवलिटः ॥१६॥या दिर्भराशौपितृलाभयोः॥१७॥स्वकर्मभेदेन ॥१८॥मूर्ति त्वेपरिपाताभ्यांजवन्यायुपितत्रपरिपाके ॥ १९॥ एवं निधनमातापित्रो॥२०॥भूम्यंशश्चनिवृत्तिकारकः२१॥ नायांतसंज्ञा स्युः॥२२॥ कर्मस्थाचरपर्याये ॥२३॥ भाग्यदारयोःस्थिरोभयोः॥२४॥ भाग्यकारकाभ्यांमंग लपद॥२६॥मृत्युमृत्युपि॥२६॥अन्यैरन्यथा॥२७॥भूत मन्यत् ॥२८॥ इत्युपदेशेआयुर्दायापवादेतृतीयेतृतीयः पादः॥३॥पुनःपदःपदे॥१॥उपग्रहयुक्तश्रीमंतः॥२॥ आ धानपितुलेयमेप॥३॥सूर्यातकर्मणिपित्रोः ।।।। पुनःपद् उत्तरयोगादपिदाभ्यांभृगुसौम्यव्यतिरिक्त ॥६॥दिनकरे लाभयारेनिसंज्ञा स्युः(१)॥७॥प्रियानुपपत्तिः॥८॥तत्र पाकम॥९॥स्वकर्मव्याघ्रश्च।।१०॥दिनकरत्रिकोणेलाभ पदेगर्भसंप्लवे ॥११॥तत्रगर्भपाते॥१२॥रविकेत्वंगेशुक्र शोणिती ॥१३॥ गुरुचिंशांशे॥१॥चंद्रग्योग॥१॥ सुकलिपुवयोः॥१६||शुकरेती॥१७॥वर्णपरिपाकं १८॥ :

·(७६) जैमिनीयसूत्राणि । नवृक्षपर्वतायः॥५०॥गुरुणास्ववैषम्येरौपावकः॥५१॥ शुक्रणशुकमहात्॥१२॥शनिनाविपभक्षणादि॥५३॥ राहुकेतुभ्यांविपसर्पलोप्टवंधनादिभिः॥६॥शनिराहु भ्यांराहुणादंडादि ॥५५॥ तत्रगुरुराहुभ्यामभिचारा दि॥६६॥ तत्रगुरुशनिभ्यांदृप्टेयथास्वनाशः॥१७॥ स्वत्रिंशांशेकौलकाफलरोगादि।५८॥ललाटंप्रथम।।५९ केशंद्वितीयः॥६०॥वधिरंतृतीयः॥६॥चतुर्थोने।।६२। सिंहादीपंचमे ॥६३॥ पष्टंजिह्वाग्रे ॥६४ ॥ पूर्वपकरा हुकेतुभ्यांस्वजिह्वादिं ॥ ६५ ॥ तत्रशनिमांदिभ्यांगल द्वादि॥६६॥तत्रकुजेशोपः॥६७लाभांशेमरणम्॥६८॥ तत्ररवौप्रतिबंधः ॥ ६९॥ कौंतायुधधनौरोगे.॥ ७० ॥ सायकैर्धन।।७१॥अशनिहतकाये।। ७२॥ मार्गेमार्गेरिपू णांवैरिवर्गश्चस्ववैपम्येरिपुः ॥७३॥राश्रयवलेरिपुहतः ॥७॥शन्यारफणिवर्गायैः।७५॥भावेशानांतराशिस्थः ॥७॥रवियुक्तदृष्टेप्राथमिकः ॥७७॥ तत्रचंद्रान्निश्चयेना कुजेनज्ञातिभ्यः॥७॥तत्रशनौमृत्युवादाग्निकरणश्च७९ स्वांशेपि।।८०॥अन्यतरांशश्च ॥८॥नीचाश्रयेविपरीतं ॥८२॥तत्रशनौरूपे॥८३॥विपभक्षणादि॥८॥तनुतनी दंडहर॥८॥तत्रभावविशेपः ॥८६॥(१)अघशवनिधनं iicामातापित्रोद्वितीयः॥८॥ज्ञातिवर्गभ्राचादिस्तृती यः॥ ८९ ॥ कलवंचतुर्थ ॥९०॥ पुत्रंपंचमं ॥९१॥ शत्रुवरीपष्टं ॥ ९२॥ तत्रपापानांसन्निकृष्ट ॥ ९३ ॥ नने ॥ ९४॥ लाभस्त्रियाविपत्तिः॥ ९५॥भावस्वकर्म चित्तांशात्स्वांशेनिधनेनिधनं ॥ ९६॥ स्वभूचात्पतनं ·जौमिनीयसूत्राणि । (७७) ॥९७॥ शूलेमृतिः॥९८॥ धनेनज्ञानवान्मरणं ॥९९ ॥ नयनेग्रहणीरोगादि॥१००॥शूलेशवमरणं ॥१०१॥उच्चे ग्रहभातिः॥२॥तवरविशनिभ्यामोजेकूटराशौयुग्मेनिर्ण यः॥३॥धनमुखाभ्यांपादरोगः ॥४॥ तनुविक्रमाभ्यामंगु लिरोगः॥तत्रकेतुनाअंगहीनश्च ॥६॥तत्रपापदृष्टपाद हीनः॥७॥अथवलानि॥८॥प्राणिनिशुभयुक्ते ॥९॥राशि बलभागे॥१०॥चरपर्यायेन ॥ ११॥ शुभदृष्टेपादहीनः ॥१२॥शुभदृष्टित्रिशूले॥१३॥अंशत्रिशूलेवा।१४ाभाव कोणाभ्यांनिसर्गतः॥१६॥आश्रयतोवलिष्ठः॥ १६॥या दिर्भराशौपितृलाभयोः॥१७॥स्वकर्मभेदेन ।।१८।मूर्ति त्वेपरिपाताभ्यांजघन्यायुपितत्रपरिपाके ॥ १९॥ एवं निधनमातापित्रो॥२०॥भूम्यशश्चनिवृत्तिकारकः२१॥ नायांतसंज्ञास्युः ॥२२॥ कर्मस्थाचरपर्याये ॥२३॥ भाग्यदारयोःस्थिरोभयोः ॥२४॥ भाग्यकारकाभ्यांमंग लपद॥२५॥मृत्युमृत्युपि॥२६॥अन्यैरन्यथा ॥२७॥भूत मन्यत् ॥२८॥ इत्युपदेशेआयुष्यापवादेतृतीयेत्तृतीयः पादः॥३॥पुनःपदःपदे॥१॥उपग्रहयुक्तश्रीमंतः॥२॥ आ धानपितुर्लेयमेष।।३।।सूर्यातकर्मणिपित्रोः॥४॥ पुनःपद उत्तरयोगा।पदाभ्यां भृगुसौम्यव्यतिरिक्त ॥६॥दिनकरे लाभेयोरेनिसंज्ञा स्युः प्रियानुपपत्तिः।।८तत्र पाकम।।९।।स्वकर्मव्याघ्रश्च॥१०॥दिनकरत्रिकोणेलाम पदेगर्भसंप्लवे ॥११॥तत्रगर्भपाते॥१२॥रविकत्वंशेशुक्र शोणितौ ॥१३॥ गुरुत्रिंशांशे॥१४॥चंद्रहायोगे।।१९।। सुकलिपुवयोः।।१६।।शुक्लरेती।॥१७॥वर्णपरिपाकं १८॥

·(७८) जैमिनीयसूत्राणि । यस्याधानंचंद्रदृग्योगे॥१९॥यथाआधानपरिपाकेचचंद्र बुधभृगुयोगाभ्यामाधानपरिमिते॥२०॥ सुवर्णारणिसंयो ग॥२१॥शनिचंद्राभ्यांनाभेरधः ॥२२॥गर्भवायुपरिवृन्ते ॥२३॥तत्रकेतुनापुष्करस्रजारव्यादिकत्वंतम् ॥२४॥ हानतिरेतः॥२६॥ अन्ययोनिगर्भेष्वजः॥२६॥राहुचंद्रा भ्यांवीरतमः॥२७॥अवीरोपपत्तिःकर्मणिपाकेएवंगर्भान र्णय।।२८॥स्थानाद्यैःस्वांशगश्च॥२९॥यथाधर्मशीले३० स्वांशग्रहैर्नीचउच्चयोः॥३१॥क्रियमेपलग्नेषु॥३२॥ अथ रविप्राणाः ॥३३॥ नैसर्गिकवलेष्वभियोगशूलइहजायते ॥३४॥'पुमान्॥३५॥वाणइति॥३६॥अत्रोदाहारः३७॥ केतुशनिभ्यारक्तप्रदरः॥३८॥ शनोपातयोगेकृष्णवर्णः ॥३९॥शनिशुक्राभ्यांश्यामवर्णः॥४०॥ गुरुशशिभ्यांगो रवर्णः ॥४१॥ शनिवुधाभ्यांनीलवर्णः॥४२॥ शनिकुजा भ्यारक्तसुवर्णः॥४३॥शनिचंद्राभ्यांश्वेतवर्णः॥४॥स्वां शवशागौरनीलादीनि ॥४५॥ तथाप्युदाहरति ॥ ४६॥ रेत:सिंचन्प्रजाःप्रजनयमितिविज्ञायते॥४७॥चरेपाप दृग्योगेपुत्रनाशः॥४८॥ शुक्रग्योगेपुत्रलाभः॥४९॥ पापशुभहग्योगाभ्यांप्रथमवर्णक्रमेणहासावृत्तिः॥५०॥ यन्नवभागेनवांशाभ्यांसंख्यावृद्धिः॥५॥वीजयुगवलयो बिंदुपतनकालेयमलाभ्यामूर्ध्वतःशुभपापयोश्वरस्थिर योरई तोतादिकनेत्रविकृतोप्टनासिकमुखकर्णकेशदंतप टलपादांगहीनकुन्जवधिरमूलांगोपांगसुशिरकेशावर्तच ऋषीजविपर्यासकुनखीवृपोन्नतवृहन्नाभिनेत्र पार्श्वदृष्टयो रंधकुन्जवामनसत्वस्वरनीचस्तरहीनस्वरेत्यादिप्वपि ·जैमिनीयसूत्राणि । . (७९) पितृमात्रोलानि॥३२॥एवमृक्षाणांबलानि॥३॥स्वपि तृभाग्ययो परिपाककाले ॥१४॥इतितृतीयाध्यायेगर्भव ननिर्णयोनामचतुर्थःपादः॥४॥ समाप्तश्चाध्यायः॥३॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः॥४॥ पितृदिनेशयोःपाणीदेहः॥१॥ लाभचंद्रयोः प्राणिहृदयं ॥२॥ लेपचंदयोः प्राणिशिरः ॥३॥ भाग्यचंद्रयोः प्राणिमुखं ॥४॥कामचंद्रयोःप्राणीकंठः॥५॥दारचं द्रयोः प्राणिवाहुः॥६॥ मातृचंद्रयोः प्राण्युदरं ॥७॥ ततश्चंद्रयोःप्राणिजवन।लाभचंद्रयोःप्राणीपृष्टः ९॥ दिनचंद्रयो प्राणीगुदः॥१०॥धनचंद्रयो पाणीपादौ ११॥ रिफचंद्रयो प्राणीने। ॥१२॥ शूलचंद्रयो कर्णयोः प्राणी कर्णी।।१३॥रौप्यचंद्रयोःप्राणीनासिके ॥१४॥ एवंद्वाद शभावानां ॥१॥प्राणिवलानि ।।१६।। अप्राण्यपिपाप दृष्टः॥१७॥प्राणिनिशुभदृष्॥१८॥तत्तदावेजन्मसूचितं ॥१९॥आजन्मादिर्वपुःषु॥२०॥पित्रो प्राक्काले॥२३॥ शरमेवमातापितरौजनयतः।२२।अशोणितोक्लीवश्च २३ एवंभावविचारः॥२४॥अंकुशाभ्यांतु २५ वर्णभेदाश्रये ण॥२६॥जीवेंदुवुधादयः॥२७॥ब्राह्मणश्चरविःकुजःक्षत्रः ॥२८॥शनिःशूद्रश्च।।२९॥राहुर्दूरजातिः॥३०॥ केतुश्चा डालः३वर्णभेदेनपुत्रलाभाभ्यांमृगवण|३२|आसु रवयंच ३३यदिपापबाहुल्यंतत्ररमणीजाल:३४ सुखके शानि३५पडानि॥३६॥शनिराहुकेतुजेपुवैपरीत्यम् ३७ तालुतेफोफस्यशेषलेमित्रावरुणवले (१) ॥३८॥ मृत्युना कैवल्यम्॥३९॥शृंगारेलाटः॥४०॥प्राणपाणीवले ४१॥

·. (८०) जैमिनीयमूत्राणि । मृत्युविचित्ते॥४२॥माधुरीकन्ये॥४३॥माजिप्टेमृगे४४॥ मानुपिकुरूपः॥४६॥मरणेमान।४६॥मायामालिंगे४७। शुभेनकर्मणिपितृनियोजयोजयेत् ॥४८॥पापेमातरिमि श्रेभ्रातरः॥४९॥शुभपापमिश्रेविरूपः॥५०॥ मातुनाशो कः॥५॥चंद्रागुटग्योगानिश्चयेनास्वमूर्तिपुरुपेकालरू पः॥५२॥तिर्यग्दृष्टौप्रायोनिवृत्तिकारकः ॥५३॥ शूलेश योदरियोशतोपंगुरुदृष्टेच ॥५४॥ इतिउपदेशेचतुर्थेप्रथ मःपादः॥१॥वलपदयोः प्राणीमारकः ॥१॥ रुद्राश्रयेषि ॥२॥भावेपिवलदृष्टांतः॥३॥ओजयुग्मयोःप्राणिवलं॥ अभिपश्यतिभावानि ॥५॥ शुभान्यतराणिच ॥६॥ प्रत्यकशूलेनित्यविक्रमेबुधशुक्राभ्यांदंतोप्टपटलपार्थ पाः॥७॥ करकर्णाभ्यांमृत्युचित्तयोविपरीतं ॥ ८॥ लग्नेपित्रकभावेपिकामनाथयोरैक्येयमलः ॥९॥ काम नाथप्राणिनिशुभं ॥१०॥स्वनाथप्राणिनिच्युतयोः ११॥ भावयोःप्राणिनिकक्ष्या हासः॥ १२ ॥ शुभयोगवलाच्चै वं ॥ १३॥ मिश्रेसमा प्राणिहीनेविपरीतं ॥ १४॥ सं मेनित्यं ॥ १९॥ भाग्ययोर्षलं ॥ १६॥ गुरुचंद्रयोधर्म धनैक्यकर्मवले ॥ १७॥ मेपेविपरीतं ॥ १८॥ ततःप्रा णाः स्वपितृयोगः ॥ १९॥ शुद्धस्वकाले ॥२०॥अनु कूललेयेतुंगेनीचे ॥२१॥ भाववलाभ्यांतु ॥ २२ ॥ के त्रिकोणोपचयेपुराहुकुजोजानुहावीरिकेवलराहौतत्रानि धनं ॥२३॥ भीमदृग्योगानिश्चयेन ॥२४॥ तत्रशनी गुरुग्योगसेतुयोग्यं स्वत्रिकोणराशिपु ॥ २५॥ पदेचा पदभावस्वामिनइत्थं ॥२६॥हस्वफलादिशुभवर्गयु ·जैमिनीयसूत्राणि । - (८१) तिशेपास्त्वन्य॥२७॥मूर्तिरूपंच॥२८स्वकारकव्यति । रिक्तषु॥२९॥ भावरलेचंद्राश्रयेपि ॥३०॥ दारोमित्रस्व पितृभ्यां॥३१॥भावशूलदृष्ट्याच ३२ पितृनाथदृष्ट्या रोगः ॥३३॥ पुत्रनाथकृष्टयादरिद्राः॥३४॥शूलनाथ दृश्याव्ययशीलः॥३॥रिपुनाथदृष्ट्याकम॥३६॥धन नाथदृष्ट्यानिरोगीच ॥३॥ माननाथदृष्टयाप्रबल:३८ दारेशदृष्टयासुखिनः॥३९॥कामेशदृष्ट्याप्रध्वंसः॥४०॥ भाग्यनाथदृष्ट्यासुरूपः॥४१॥सर्वदृष्ट्याप्रवलः॥४२॥ दारभाग्येच॥४३॥वर्णपदाश्रयकोणेषु॥४४॥शुक्रेच४५ कोणयोःशुभेषुमित्रप्रागपवर्गे ॥४६॥ केंद्रत्रिकोणयोःशु भेकालवलानि॥४७॥इत्युपदेशसूत्रेचतुर्थेध्यायेद्वितीयः पादः ॥२॥बुधशुक्रयोर्युग्मेस्त्रीजननं॥१॥कालनिर्णयादि ॥२॥अंशभेदेनलिप्तविलिप्ताः॥३॥कालकाः॥४॥अनु लिप्ताश्च ॥६॥ दिनाद्विचतुःसंख्यादि॥६॥ नवभागशेपे ॥७॥ आवंशके ॥८॥ ग्रहकमेणवण ॥ ९॥पुमान्पुप्रजः ॥१०॥ अन्येस्त्रियः॥११॥क्लीवेपूर्वापरौ ॥१२॥ एवंवर्ण संज्ञा स्युः।।१३।।नीचेदारांशकः॥१४॥आयादिस्ववर्णः ॥१६॥मित्रभेदाभ्यांचरपर्यायेणसंज्ञा स्युः॥१६॥धात्वा दिरूपवर्णेन।।१७॥ स्वांशगैश्चवलः॥१८॥रविकुजौरक्तौ ॥३९॥बुधशुक्रौश्यामौ॥२०॥कृष्णेतराःस्युः॥२१॥त्रि त्रिभागेचरस्थिरोभयपर्याये ॥२२॥ घटिकापष्टिनिर्ण ये ॥२३॥ अंशस्यैकस्यपंचवटिकाः॥२४॥ एवंदा दशपंचस्युः विघटिकादिक्रमेण॥२॥ओजेपुरुपः॥२६ युग्मस्त्रियः॥२७॥ ओजयुग्मयोस्त्रीपुरुपौ॥ २८॥ .

·(८२) जैमिनीयसूत्राणि । यथामातरिवणें ॥२९॥ मात्राप्रसवकालमुखेन ।।३०॥. राह्विदुभ्यास्त्रीजननं ॥३१॥ पुरुपतराः ॥ ३२॥श न्याराभ्यांपुरुपः॥३३॥शनिवुधाभ्यांस्त्रियः॥३४॥ शनिचंद्राभ्यांकुजना३६॥शनिशुक्राभ्यांरूपवत्या।।३६ शनिकेत्वोारिणी॥३७॥तत्रबुधांशेवहिर्जारिणी॥३८॥ चंद्रशुक्रौकामीप्रवीणतमश्च ॥३९॥ अंशभेदेन॥१०॥ बुधशुक्राभ्यांकामीविरागतः॥४१॥तत्रकेत्वंशे ॥४२॥ गोपमन्यतरः॥४३॥केत्वंशेबुधचंद्रदृष्टेसर्ववर्णाश्रयेषु संचरितः॥४४॥ पापदृष्टपुंश्चली ॥ ४५ ॥ सप्तमाष्टम योः पापवल्येविघाव(2)॥४६॥तत्राष्टमेकुजेकेतुपु४७॥ हग्योगाभ्यांभर्तृहंत्री ॥४८॥ एकांशेन ॥ ४९॥ोज युग्ममार्गया॥५०॥ नीचेविपर्ययः॥५१॥ पड़र्गादौ सन्निपातहनने ॥५२॥ मूतौरूपं ॥५३॥ भाग्यांशगै चंद्रवाहुल्येवुधशुक्राभ्यांसुमतिः॥५॥तत्रकेतुनाकेत्वं शेदुर्गधी ॥६॥ रविदंतवक्री ॥६६॥कुजद्दष्टेक्रोधक री॥१७॥ इतरग्रहहग्योगः॥५८॥ सौम्यश्च।।९।। पापेपापबाहुल्या ॥६०॥ शुभेगुणवती ॥ ६१ ॥ मिश्रे समाः।। ६२ ।। एवमष्टमःसप्तमाईहरितः ॥ ६३ ॥ त्रि कोणत्रियडायेषु ॥ ६४॥ नीचेविपर्ययः॥ ६६ ॥ दिन भाग्ययोरानुकूल्ये॥६६॥ शुभेतरमिश्रतरौच ॥६७॥ चक्षुर्वर्णभेदेननित्याश्च ॥ ६८॥ यत्नेअंशकतः॥६९॥ राज्येनीचे ॥७॥ धनेकामी ॥७॥ धर्ममोक्षी ॥७२॥ धनेपापी ॥७३॥ तवरव्यशेवालविधवा ।। ७४ ॥रवि त्रिकोणेपुच ।। ७५ ॥ चंद्रेकामिनी ॥७६ ॥ चंद्रनिको

·जैमिनीयसूत्राणि। (८३)
गेषुचकुजकुरूपिकोधी ॥७७॥कुजविकोणेषुच॥७८॥
बुधेवंध्या ॥७९॥ बुधेत्रिकोणेषुचागुरौपतिभक्तिपराय
णी ॥ ८० ॥ गुरुत्रिकोणेपुच ॥ ८॥ शुक्रेसर्वसौभाग्य
कारिणी ॥ ८२ ॥ शुक्रत्रिकोणेषुच ।। ८३ ॥ शनौका
मिनीचपुरुपः॥८४ा शनित्रिकोणेपुच ॥ ८५ ॥ राहुस
र्वकर्मात्मकेपु । राहुत्रिकोणेपुच ॥८६॥ केतौचंडालि
तत्समानवी ॥ ८७ ॥ तत्रिकोणेषुच ॥ ८८ एवंवर्णसं
ज्ञास्युः॥ ८९ ॥ चक्षुहीनं ॥९०॥वर्णात्रिंशांशेआया
पहारे।। ९१ ॥ पापत्रिकोणेपुच ॥ ९२॥ यथास्वनीचे
पुच ॥ ९३॥ अंशग्रहबलानां ॥ ९४॥ रविशुक्राभ्यां
प्रथमं ॥९॥ रविचंद्राभ्यांद्वितीयं ॥९६॥ रविकुजाभ्यां
तृतीयं ॥९७॥ रविबुधाभ्यांचतुर्थ ॥ ९८ ॥रविराहुभ्यां
सप्तमं ॥९९॥ रविकेतुभ्यामष्टमं ॥१०॥ एवंसरन्ध्र
भाग्ययोर्वर्जयेत्।।१०१॥लाभेचतत्रलाभयोः ।।२।। शुभे
नदोपः॥३॥शुभपापयोर्नक्वचित ॥४॥रंध्रापवादेसौम्य
त्रिकोणेमृगवर्गादि॥॥स्वत्रिंशांशःस्वनीचभवने ॥६॥
यथामृगतौल्यादि ॥७॥आयंशभेदेषु ॥८॥राहुकेतुभ्यां
प्रबंधः॥९॥वर्गोत्तमकाले ॥१०॥प्राणीवलानि ॥११॥
नवत्रिपडाययोरंशः॥१२॥सप्ताप्टगुणचेष्टिताः॥१३॥
भागेनकर्तव्यं ।।१४॥ लक्षलक्ष्यापवादयोः।१६।क्रमाकू
रेशुभाभ्यांचव्युत्क्रमादुभयाययोः॥१६॥रंध्रसप्तमयोरेत
द।१७बलसचरितेधुवाः ।१८ाएतद्योगविहीनस्तुनिश्चि
त्यःस्त्रीजातक।१९।इतिगुरुणाभ्यांवर्णः।२०।स्वपितृवर्ण
श्वा२॥इत्युपदेशसूत्रेचतुर्थाध्याये तृतीयः पादन॥३॥

·(८४) जैमिनीयस्त्राणि । गुणेषुगुणरमणी ॥१॥ केंद्रत्रिकोणेपुशुभवर्गेपु ॥२॥ कारमंदफलयोः पुमांश्च ॥३॥ चंद्रबुधाभ्यास्त्रीच॥ दृग्योगाभ्यामपि ॥६॥ यथानिहरणं ॥६॥रोगेपार धवीपापढग्योगानिश्चयेन ॥७॥ उच्चेविलंबात् ॥ ८ नीचेक्षिप्रं ॥ ९॥ मिश्रेमिश्रात् ॥ १०॥ चंद्रकुजहा निश्चयेन ॥ ११॥आधाआत्मजस्त्री ॥ १२॥ कायें पेकोणेवा ॥ १३॥ पापहग्योगकालेवियोनिसंज्ञायाँ धित्वादिति ॥ १४॥धात्वादिवर्णकाले ॥ ३८ ॥ भा परिवेधनेन ॥१६॥ उच्चेस्वांशवर्गः॥१७॥ अधीशेपश्व दियोनिसंबंधः॥१८॥मध्यमृगाः॥१९॥ अंत्येकीटका यः॥२०॥एवमुभौशुभलोके ॥२१॥ रविशुकाभ्यांपाप' वै॥२२॥अन्यैरन्यथा॥२३॥अत्रशुभः केतुः ॥२॥प पदृग्योगान्न।।२।।रविराहशुक्रागार६॥गुरुश्चैककाला ग्योगमिति॥२७॥यथाचंद्रम्।।२८॥तत्रगुरुवगैस्वाम्य च॥२९॥स्वेशभूमिवनीचांशकश्च॥३०॥पूर्णदुराहारांत रालाश्च॥३१॥शुभवर्गेशुभदृष्टियुतः॥३२॥अंशेमित्रभे दात्॥३३॥स्वानंदतुल्येवा॥३४॥वर्गेनवांशश्च ॥३५॥ तंत्रज्ञानाज्ञानेपु॥३६॥पुत्रमणिरमणी ॥३७ ।। बुधके तुर्वा ॥३८॥शुभचंद्राभ्यां॥३९॥स्वलननाथाश्च ॥४॥ इत्युपदेशसूत्रवियोनिभेदोनामनतुर्याध्यायस्य चतुर्थः पादः॥४॥ इति चतुर्थाध्यायः॥४॥ पुस्तक मिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास "श्रीवेंकटेश्वर" छापखाना-मुंबई.