·॥ श्रीः ॥ अनुभूतिस्वरूपाचार्यप्रणीतं सारखतव्याकरणम् । चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । (धृत्तित्रयात्मकम् ।) (इयं च नागपुरस्थतपागच्छाधिराजभट्टारकविद्वद्वरश्रीचन्द्रकीर्तिमरिप्रणीता सुयोधिका चन्द्रकीर्तिनाम्नी व्याख्या ।) लवपुरमाच्यमहाविद्यालयमुख्यसंस्कृताध्यापकमहामहोपाध्याय- जयपुरीय- पण्डितशिवदत्तशर्मभिः संस्कृतम् । चतुर्थमुद्रणापर्वनम् । पणशीकरोपाहलक्ष्मणशर्मतनुजनुपा वासुदेवशर्मणा संशोधितम् । इदं च मुम्बय्याम् पाण्डुरङ्ग जावजी इत्यनेन निर्णयसागराख्यमुद्रणयन्त्रालयाधिपतिना खीयेऽङ्कनालये मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नीतम् । शाका १८४८, सन १९२६. मूल्यं ३ रूप्यकत्रयम् ।

·अस्य सर्वेऽधिकारा. १८६७ सय २५ तमराजनियमानुसारेण खायत्तीकृताः सन्ति.

·विज्ञापनम् । स्वरूपान्तोऽनुभूत्यादिः शब्दोऽभूया सार्थकः । स मस्करी शुभां चके प्रक्रियां चतुरोचिताम् ।। खल्पस्य सिद्धस्य सुवोधकस्य सारस्वतव्याकरणस्य टीकाम् । सुबोधिकाख्या रचयांचकार सूरीश्वरः श्रीप्रभुचन्द्रकीर्तिः ॥ संप्रति बहुत्र व्याकरणशास्त्रज्ञानायातीय सुगमप्रक्रियाकं चालोपकारकमिति सारस्वतव्या- करणं विद्वांसो बालानध्यापयन्ति । एतद्दन्थकारस्य प्रतिवेत्यं मन्यारम्भे वरीवरीति- "-पालधीवृद्धिसिद्धये । सारखतीमृगँ कुर्वे प्रक्रियां नातिविस्तरसम्" इति ॥ अपिच अन्यारम्भहेतुरित्यं श्रूयते-"पुरा फिल कस्मिंश्चित्समये विद्वत्पुरोगा अनुभूतिस्वरूपाचार्याः पण्डितवृन्दालंकृतपरिषदि 'पुंक्षु' इत्यवदन् । तच्छुत्वानवहितोत्तरक्षण एवं छिद्रान्वेपिभिः सदस्यैः पण्डितैः 'अशुद्धोऽयं प्रयोगो भवद्भिः कृत.' इति मानमहायोपहासः कृतः । पृष्टं च 'यदि भवदुक्तः पुंक्ष्विति प्रयोगः शुद्धश्चेतर्हि कथं तत्सिद्धिः" इति । आचार्यस्तदा सादरं 'यो दर्शयिताहे' इत्युक्तम् । अनन्तरं दूयमानखान्तस्तैः खभवनमागस समाराधिता श्रीमद्भगवती सरस्वती देवी । सा चैतस्य शुद्धभावनया सुप्रसन्नीभूयार्धरात्रेऽनुभूतिस्वरूपाचार्याभिमुखी बम्ब । जगाद च-'ईप्सितं वरं वृणीप्व' इति । तदा देवीदर्शनाकृतार्थमन्यैरे मिरपूर्वमिदं व्याकरण करणमेव वृतम् । प्रसन्नया तया दरं खीयहारारसूत्रसाई व्याकरणनिर्माणसामॉर्जितं वरं च । समाकलय्य ततन्नावेमं अन्यमाचार्या अरीरचन् । सोऽयं प्रसादलव्यो ग्रन्थः शिष्यप्रशिष्य- शाखापरम्परया विचकास । आक्षेपकाणां समाधानं चानेन यथावदमुद्" इति किंवदन्ती । वृतित्रयात्मकेऽस्मिन्व्याकरणेऽनुभूतिखरूपाचार्यतत्रतत्र बालानां मुखबोधाय सूत्रत्तिः तत्त- दुदाहरणानि च यथायद्याख्यातानि सन्ति । तथा पाणिनीयव्याकरणवदाक्षेपसमाधानाद्यपि विशेषतो दुर्योधभिया नोपकृप्तम् । किंतु यथाऽनायासेनैव मन्दमतीनामपि मुरन्त-तिबन्त कृदन्त-समास-तद्धितायुदाहरणानां मुखबोधः स्याचयास्य रचना कृतास्ति । सुखघोषस्याप्यस्याध्येतृवर्गस्य सम्यक् व्युत्पत्तिविधित्सया परमकारुणिकः श्रीनागपुरस. तपागच्छाधिराजमट्टारक-श्रीचन्द्रकीर्तिरिभिः मुबोधिका चन्द्रकीर्तिनानो व्यास्या व्यरचि । तत्संवलितमेवेदं पुस्तकमलामिरतिमस्ति । ग्रन्थारम्मै च पालानां सौलभ्याय प्रत्याहार-वर्ण-प्रयत्नादि-अन्ययहिता अपि विषया, पृयकोष्टकैनिर्दिष्टाः सन्ति । सर्व मूलं च जयपुराभिवनलवपुर(लाहोर नगरीयप्राच्यविद्या-

·२
लयस्यसंस्कृतश्रेणिप्रधानाध्यापक-दाधिमथ (दाहिमह )-महेश्वरीयवैश्यान्तर्गतसोमानीगुरु-
पुरोहितकुदाल-महामहोपाध्याय-पण्डितवर-शिवदत्तशाखिभिः प्राचीनहस्तलिखिता-
दर्शपुस्तकमेलनेन यथोपयोगटिप्पणीयोजनेन च शोधितं भूपितं चास्ति । कृतेप्येतादृशि प्रयत्ने
'गच्छतः स्खलन-' मिति न्यायेनं मनुजाल्पधिपणानिसर्गसुलभं स्खलितं क्षमध्यमिति
सदयाहृदो ग्रन्थशोधनायासविदः कोविदानसकृदभ्यर्थयते ॥
पणशीकरोपाहो
वासुदेवशर्मा।

·अनुक्रमणिका । प्र० प्रक्रियानाम पृष्ठम् .... १०३ .... .... .... .... .... प्रथमा पृत्तिः १ पृष्ठम्. प्र० प्रक्रियानाम १. १० हसान्ताः स्त्रीलिङ्गाः १५/११'हसान्ता नपुंसकलिहाः २३ १२ युष्मदस्मत्प्रक्रिया २६ १३ आदेशविशेपाः १४ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् ६५/१५ कारकप्रकरणम् ७२) १६ समासप्रकरणम् ७९ | १७ तद्धितप्रकरणम् .... .... ११४ १ संज्ञाप्रकरणम् २ स्वरसन्धिः ३ प्रकृतिभावसंधिः ४ व्यजनसन्धिः ५ विसर्गसन्धिः ६ स्वरान्ताः पुंलिगाः ७ स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः.... ८ स्वरान्ता नपुंसकलिङ्गाः ९ हसान्ताः पुंलिङ्गाः ... .... .... ... .... .... .... १२५ १३४ १५१ १७८ .... .... .... .... .... .... .... १ .... .... द्वितीया वृत्तिः२ प्र० प्रक्रियानाम गणः पृष्ठम्. प्र० प्रक्रियानाम गणः पृष्ठम्. १ भ्वादिषु परस्मैपदिनः १ २०३ १४ स्वादिपु परस्मैपदिनः २ भ्वादिष्वात्मनेपदिनः १ २५३ १५ स्वादिप्यात्मनेपदिनः ३१८ ३ भ्वादिपूभयपदिनः २६३ | १६ रुपादिमयपदिनः ४ अदादिषु परस्मैपदिनः.... २ २७०/१७ रुधादिषु परलैपदिनः ५ अदादिष्वात्मनेपदिनः २ २८५, १८ रुधादिप्वात्मनेपदिनः ६ ३२३ ६ अदादिपूमयपदिनः २ २८९/१९ तनादिपूभयपदिनः ३२४ ७ जुहोत्यादिषु परस्मैपदिनः ३ २९४ २० तुदादिमयपदिनः ८ जुहोत्यादिप्वात्मनेपदिनः ३ २९९, २१ तुदादिपु परस्मैपदिनः ३३० ९ जुहोत्यादिपूमयपदिनः ३ ३००/२२ तुदादिप्वात्मनेपदिनः ३३४ १० दिवादिषु परस्मैपदिनः.... ४ ३०४/२३ श्यादिपूमयपदिनः ११ दिवादिप्वात्मनेपदिनः.... ४ ३१२/२४ जयादिषु परलपदिनः १२ दिवादिपूमयपदिनः ३१४ २५ श्यादिप्वात्मनेपदिनः ३४१ १३ सादियूभयपदिनः ११४२६ चुरादिगणः ....१० ३४२ .... ७ ८ .... ९ ....

·२ - गणः पृष्ठम्. .... .... ३७९ प्रक्रियानाम २७ ज्यन्तप्रक्रिया २८ सप्रक्रिया २९ यमक्रिया ३० यलुक्यक्रिया गणः पृष्ठम्./प्र० प्रक्रियानाम ३४६ ३१ नामधातुप्रक्रिया ३५८ | ३२ आत्मनेपदव्यवस्था ३६६/३३ भावकर्मप्रक्रिया ३७४ | ३४ लकारार्थाः .... .... ३८४ ३८८ ३९७ .... .... पृष्ठम्. ४४५ .... .... प्र० प्रक्रियानाम १ कर्थप्रक्रिया २ निष्ठाधिकारप्रक्रिया ३ कखादिप्रक्रिया ४ शीलार्थप्रक्रिया ५ उणादिप्रक्रिया तृतीया वृत्तिः३ पृष्ठम.प्र. प्रक्रियानाम ३९९ ६ भावाधिकारप्रक्रिया ४२० ७ कृत्यप्रक्रिया.... ४२८ ४३४ ८ रुयधिकारप्रक्रिया ४४० ९ क्वाधिकारप्रक्रिया .... .... .... ४५० .... .... ४५७ .... .... .... समाप्ता चेयं विषयानुक्रमणी सारस्वतव्याकरणस्य ।

·॥श्रीः॥ सारखतव्याकरणम् । चन्द्रकीर्तिसमाख्यया व्याख्यया समलंकृतम् । प्रथमा वृत्तिः। संजाप्रक्रिया १ प्रणम्य परमात्मानं यालधीवृद्धिसिद्धये । सारस्वतीमृर्जु कुर्वे प्रक्रियां नातिविस्तराम् ॥ १॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ नमोऽस्तु सर्वकल्याणपद्मकाननभास्यते । जगन्नितयनाथाय पराय परमात्मने ॥१॥ नमः श्रीगुरवे चारुयुद्धये दत्तसिद्धये । मतिप्रदानशीलाये सरखसे नमो नमः ॥२॥ अथ श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यः श्रीअनुभूतिस्वरूपो निःशेषविनसपातमान्यर्थ सत्स्यपि देवेष्वपरेप्दैहिकामुष्मिकफललिप्सुलाश्च फ्लद्वयदानक्षमानपास्य भगवनमरप्रतिपूर्व सारस्वती प्रक्रियां चिकीर्षुः सरस्वतीदत्तवर आदायर नायनाटोसमाह-प्रणम्ये- त्यादि । अथैतस्य साधनापूर्व व्याख्यालेशः प्रारभ्यते-'यम् प्रहोभा' । 'आदेः रामः' नम् प्रपूर्वः। 'समासे क्य' इति क्यपू प्रत्ययः । य । 'सरहीनं परेण सयोज्यम्' । 'प्रादेश तथा तौ मुनमाम्' इति नकारस्स गकारः । प्रथमैकवचनं सि 1 'अव्ययाद्विभईर' इति सिलोपः। प्रणम्येति सिद्धम् ।। (अग्रे) परमात्मानम् । परा प्रा मा लक्ष्मीः कान्तिर्ग यस्य स परमः । यद्वा पर्योगिमिर्मीयते जायते इति परमः । यद्वा परान मन रागद्वेषा- प्रकारान्तरेण न्यास्यान्तरम् ---अनुभूतितरूपाचार्य प्रारिप्सिनम अन्धमा निर्विवारिसमानये मित्र चारपरिपाठनाय च सेप्टदैवतनमस्कारलक्षण माटम चरन् सरस्वती यक्रियाया अनुकरण प्रनिशानी ----अह सारस्वती प्रक्रिया उजु फुः इत्यन्वय । फुर्वे इत्यनेनानिनि कर्तृपद सम्म । 'अजयुत्तन' इत्युक्त । अह कु इति वाक्येन कर्मापेक्ष्यते करोते सकर्मकत्वात् । प्रक्रियामिति कर्म । प्ररिने प्रकृतिप्रत्यादिविभागेन व्युलायन्ते शब्दा अनयेति प्रक्रिया ताम् । प्रतिपचयविभागानेचर्य। अहं प्रक्रिया कुर्वे इत्येरमुक्तावस्सामनाभाग्यमायात कृतस्त्वात् । तपरिहाराय प्रक्रिया मिनिट। कपभूता प्रक्रियाम् । सारस्वतीम् । सरतीति मर र तद्विरले यन्सा मा नरम्पर्ग हानी ·२ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः दीन मिनाति हिनस्तीति परमः । यद्वा मान माः ज्ञानं, पर प्रकृष्ट मा ज्ञानं यस्य स परमः ।। अत सातत्यगमने । अतति सातत्येन गच्छति तांस्तान् भावानियात्मा । मनिण प्रत्ययः । मनिणो णित्त्वात् 'अत उपधायाः' इति वृद्धिः ।। परमश्वासावात्मा च परमात्मा त परमात्मानम् । द्वितीयैकवचनम् अम् 'नोपधायाः' इति दीर्घः म इत्यस्य त्मा । 'स्वर- हीन परेण सयोज्यम्' । 'मोऽनुस्वारः' परमात्मानमिति सिद्धम् ॥ (अप्रे) बालधीवृद्धि- सिद्धिः कल् वल् कामधेनू । यल् बलन्ति दीव्यन्ति गृहेप्यिति वालाः । यद्वा बलन्ति चलन्ति दुर्योधार्थादिति बालाः । 'बलादेर्णः' इति णप्रत्ययः । 'अत उपधायाः' इति वृद्धिः व इत्यस्य वा । 'स्वरहीनं परेण सयोज्यम्' ॥ ( अमे) ध्यै चिन्तायाम् । ध्ये ध्यायते इति धीः । 'किप्' इति किप् प्रत्ययः । 'ध्यायतेः किपि सप्रसारणं दीर्घता च' इति संप्रसारणं यकारस्येकारः, तस्य दीर्घता च । ध्यै इत्यस्य धी। 'किपः सर्वापहारी लोपः' इति किन्लोपः । धी इति सिद्धम् ॥ अमे-वृधु वर्धने । वर्धनं वृद्धिः । 'क्तिः' इति क्तिप्रत्ययः । ति । 'तथोध.' इति तिस्थाने धिः । 'शवे जवाः' इति धस्य द । 'स्वरहीनं परेण सयो- ज्यम' ॥ अमे-पिध् शारने माङ्गल्ये च । पिध् । 'आदेः ष्णः न.' सिध् । सेधन सिद्धिः । क्तिप्रत्ययादिकं प्राग्वत् । अन शब्दाशब्दानभिता वाला न तु स्तनधयाः । यदि वा अधीतान्यशास्त्रा अप्यनभ्यस्खशब्दशास्त्रा वालाः । सर्वशास्त्रेपु शब्दशास्त्र प्रधानम् । यतः 'अनधीत्य शब्दशास्त्र योऽन्यच्छाल समीहते मृढः । सोऽहेः पदानि गणयति निशि तमसि प्रसिद्धा । सरस्वत्या प्रणीतानि सारस्वतानि सूनाणि एव सारस्वतानि विद्यन्ते यसा सा सारस्वती ता सारस्वतीम् । सरस्वतीप्रणीतसूनसबम्धिनीमित्यर्थ । अथवा सरस्वत्या प्रणीता सारस्वनी ताम् । सर. स्पतीकृतामित्यर्थ । गोरवलाघवयोमध्ये लाघवमिष्टम्' इत्युक्ते मुगम व्याख्यान प्रशस्त यचर्यान्तरं न सभवति । अर्थान्तरेऽस्तु । ननु सरस्वतीकृता प्रक्रियास्ति, तपान करणे क प्रयत्न इति चेतबाद- माजमिति यतन स्थिताना सूनाणा प्रयोगार्थमेकन रेसन रजुकरणम् । प्रयोगानुकूर सूमममाम् । एवच सरलामित्यर्थ । अनेन सरस्वतीकृतप्रक्रियाया दुर्बोधत्व सुचितम् । निर्विमपरिममासये माल- माचरति-अन्यादी अन्धमाये अन्मान्ते मगरमाचरणीयमिनि शिष्टाचारात् । तत्र विनाम महल तदाह-वन्दन गुरुदेवाना ग्रहशान्तिढूिजार्चनम् । शुमद्रव्यापरोक्ष माल परिचक्षते ॥ इति । किमय मद्गल क्रियते पाविना । विमनिवारणाय । शिविमनिवारणाय महल कियते' इति मदापी. रात् । तथोक्तम्-'नित्य पथ्याशिनां पुसा हितस्थाननिवासिनाम् ! माल घरता विधिनिपातो म विधते ॥ इति । पादम्यादी माले तेऽपि नसरिरामाप्ति , बौदेन न तस्यगीतसम मिला दा, अतो मगल न सदिति ।। प्रारनसम्कार पिना रिमपि न समय मतो मदिन पूर्वजन्म नि मगरमाचरित सामाहोनी मद्ले तिवारगममपत् । प्राचीनमरकारामावादपरिमायापरितस्या- कादम्बर्यादीनान सिद्धियांता । अतो माह सदेव । तदेवाह-परमारमान भायेगी तान पर । माया तम्या आरमा जीयन मा समीरित्यर्थ । परमात्रौ मामा ए परमारमा तम्। असपा पर पूर्ण निरपेक्ष एवम गारमा टमौतमम् ॥ मय माप । कविमिनिनियारम भक्ष्या. छादनमूलपोज निस्पमिप्यते । सनोयपादन परसमस मारमा परमरमास पाभूतम् । गया पग पगुमला मा यो से दमा ये किमामा मनो पसिना . - ·- संज्ञाप्रक्रिया १] चन्द्रकीर्तिव्याल्यासहितम् । जले चिरगतस्य ॥' तथा च । 'अगीकृतं कोटिमितं च मात्र नागीमतं व्याकरणं च येन । न शोभते तस्य मुसारविन्दं सिन्दूरविन्दुर्विधवाललाटे ॥ इति पचनान् । धियो निर्धा. वृद्धिः । सेपां बालानां या धीवृद्धिथुद्धिपृद्धियुत्पत्तिस्तस्याः सिद्धिः पालधीद्धिसिद्धिः । तस्यै बालधीद्धिसिद्धये चतुभ्यंकवचनं ।ए। 'डिति' दि इत्यस्य द्धे । 'सरहीनं परेण संयोज्यम्' । यालधीवृद्धिसिद्धये । अप्रे सरस्वती । स गती । स्मृ 'पचादेरस्' गुण: । 'घर- हीनं.' सरः प्रसारणं मुसे मुसे अस्स्यस्या इति 'मान्तोपधात्विनी' इति न्यर्थे पतुः। 'ष्ट्रितः' इतीप् । 'स्वरहीनं०' । ततः सरस्वत्या प्रणीतानि सूत्राणि सारस्वतानि । ततः सारखतेभ्यः सूनेभ्यो जाता सारस्वती । 'कारकारित्रयायुत्ते' अणप्रत्ययः । अ । 'आदिस्स. रस्य णिति पृद्धिः स इत्यस्य सा ! 'यम्य लोपः'ईफारलोपः 'म्बरहीनं० । 'त्रण ई' इतीप् प्रत्ययः । 'स्वरहीनं० । द्वितीयेकवचनम् अम् । 'अम्हासोरस्य'अलोपः ।। सरम्यन्या प्रणीतानि यानि सूत्राणि इति युक्तया । 'वृद्धाच्छः * *' 'यस्य लोपः * *' इति पाणि. भीयस्य छप्रत्ययस्य संभवः । यस्य इयादेशः । तदा सारस्वतीया इति भाति तेिन सर- स्वत्या प्रणीता या सा सारस्वती तां सारस्वतीम् । इत्येके । अग्रे-जु । द्वितीयेकायनाम् अम् । 'अम्शसोरस्य' इत्यकारस्य लोपः । 'मोऽनुस्वारः' । बाजुम् ।। वोर्गुणान् इति विक. स्पेन ईप । तेन स्त्रीलिङ्गेऽपि प्रज्वी, घरजुरिति रूपद्वयं स्यात् । अप्रे-कु । इस करणे । फ आत्मनेपदे वर्तमानोत्तमपुम्पैकवचनम् । ए । 'तनादेरुप्' इति इप्रसयः । उ । गुणः । परमात्मा तम् । परमेपु आत्मा यस्येति या पहुचीहिणा परमगुरुराय: मुचितम् । मप्तमीपहु- श्रीहिणा कृपालत्वं च । अयमा परेरुरकृटः सर्वतो विरक्तयोंगिभिर्मीयते प्रापत इति परम. I 'नानि च इति । अततीत्यागा । सवंग इत्यर्थः । परमश्वासावारमा च परमात्मा तं, परम् आत्मानमिति या छेदः । आस्मानं प्रगम्य प्रकर्षण नत्या । कायवानोमिनमनम् । प्रको मद्गलमाचकः। 'आत्मा जीरे सुते देहे समावे परमात्मनि' इति कोशात् । एषु कनममात्मानं प्रगममील चेतवाह-रमिति । परं पूर्ण तमाभूतमात्मानम् । व्यापकमित्राधः । तथाच वेदान्तमारे--अमड मच्चिदानन्दमाननरागो- चरम् । आत्मानमसिलाधारमाश्रयेऽभीष्टसिद्धये ॥ इति । तथाभून प्रलेप । ननु गुरुगगेगादीनिहाय कथं परमात्मानं प्रणम्येत्युक्तम् । सत्यम् । परमात्मनि नमस्कृते सर्वएप नमनाः स्युः तस पनियां- मित्वात् । तथाचोक्त मागते चतुर्थस्कन्धे-'यया तरोमूलनिषेचनेन' इति । मनु-()-'अविचारी च समन्धो विषयश्च प्रयोजनम् । अवश्यमेन वक्तव्यं शास्ादौ तु ननुप्रयम् ॥ इति अन्यप्रामाण्याय चतुष्टयमपेक्षणीयम् । आचार्यस्तरकरणे किं प्रयोजनम् । 'प्रयोजनमनुदिश्य न मन्दोगी परी' इनि न्यायात् । तन चतुष्टयं वदन्खप्रयोजनमाह-~वालधीद्विमिद्वय इति । याला अनधानन्याकरगाः तेषामेव शब्दापशब्दज्ञानामावात् । नतु स्तनपाः ।थियो दिदिः मुस्वृिदिः बाजेम्पो घोदिया लधीवृद्धिरिति तादय चतुर्थात तुरुषः । बालानां धोधिरिति न पटीत पुरुषः कारः। बासनानमानिना धी द्विः अशानधौः तस्या तिरिति दूधगात् । बालबादिक्षासो लिदिश्व वालधीवृद्धिसिदिन माल धीवृद्धः सिद्धिरिति तत्पुरुषो न कार्यः । कुतः । तस क्रियाभिमबन्धादुमयप्रधानो बनानिति निगमान् । अत्र वृद्धिसिदिशन्दी महलवाचकौ । अत एवायं मन्यः सिधिकरः । अत्र बाला अधिकारितः । गन्दों विषयः । तस शने प्रयोजनम् । सरसतीप्रणीतत्वात्स एस संबन्धः । अनेनाप्रामाग्यमाला || 1 ·.. सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृतिः कर् । 'स्वरहीनं०' करु । 'डित्यदुः' क इत्यस्य कुः । 'उ वम्' 'राद्यपो द्विः' । जलतुम्बि- कान्यायेन रेफस्योर्ध्वगमनम् । 'स्वरहीनं०' कुर्वे इति सिद्धम् । अग्रे-प्रक्रियाम् । पुनः डुकृञ् करणे । फ प्रपूर्वः । प्रक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते साध्यन्ते शब्दा अनयेति प्रक्रिया । 'संदोणादयः' इत्यप्रत्ययः । 'अयकि' क इत्यस्य कि । 'नुधातोः' इतीय क्रिय् । 'स्वरहीनं०' क्रिय् । 'आवतः स्त्रियाम् सवर्णे दीर्घः सह' तां प्रक्रियाम् । 'अम्शसोरस्य' 'मोऽनुस्वारः। अथवा डुकृञ् करणे । कृ । 'स्त्रियां यजां भावे कृबो यवाक्' इति यक् । रिड् । क्रिया कृत्या ।। अथवा क्रियादयः शान्ता निपात्याः। कृ । ततः 'कृत्रः श च * *' कुलो भावादी श स्यात् । 'क्यप् 'च * *' स्त्रियां शित्त्वात् भावे यक् रिडादेशः । प्रपूर्वः । प्रक्रिया तां प्रक्रियाम् । द्वितीयैकवचनम् अम् । 'अम्शसोरस्य' 'मोऽनुस्वारः' ॥ ततोऽमे र विस्तारे । स्तु विपूर्वः विस्तरतीति विस्तरः । 'पचिनन्दिग्रहादेरयुणिनिः' इत्यप्रत्ययः । मतान्तरे 'मदामः' इत्यप्रत्ययः । गुणः । विस्तरः । 'स्वरहीनं०' । अतिपूर्वः अतिविस्तरः । निषेधार्थे नम्पूर्वः । न विद्यते अतिविस्तरः शब्दयाहुल्यं यस्यां सा नातिविस्तरा तो नातिविस्तरा- मित्यत्र नाकादिवत् ' अनखरे' इत्यनेन नमोऽनादेशप्रतिषेधः । यद्वा केचित्तु बहुव्रीहौ नमो अनादेशमेव नेच्छन्ति । अथ वा न इति पृथगेव पदम् । ततः 'सवर्णे दीर्घः सह । 'आवतः स्त्रियाम्' इति आप्प्रत्यय. । 'सवर्णे' द्वितीयैकवचनम् अम् । 'अमशसोरस्य' 'मोऽनुस्वारः' इति प्रथमश्लोकस्य साधना ॥ अथ व्याख्या । प्रणम्य, परमात्मानम्, वालधीवृद्धिसिद्धये, सारस्वतीम्, जुम्, कुर्ने, प्रक्रियाम्, नातिविस्तराम्, एवमस्मिन् श्लोके अष्टौ पदानि सन्ति ।। अथान्वयः । अहमनुभूतिस्वरूपाचार्यः सारस्वती प्रक्रियामृजु सरलां कुर्वे विदधे । लोकप्रसिद्धशब्दव्युत्पादनार्थमीपचयामीत्यर्थः । कुर्वे इत्यस्य पठनपाठनादुत्पन्नस्य पुण्यरू- पफलस्य कर्तृगामित्वादात्मनेपदप्रयोगो युक्त एव । किनामधेयां प्रक्रियाम् ? । सारस्वती सर- स्वतीप्रणीतसूनसंवन्धिनीमित्यर्थः । ननु शास्त्रादौ मङ्गलाचरणं विना शाम्नसमाप्तिन स्यादत आह-कि कृत्वा । परमात्मानं परमेश्वरं प्रणम्य प्रकर्पण मनोवाकायैर्नत्वा । परमात्मनि नमस्कृते सर्वेऽपि देवा नमस्कृताः स्युः । यथोक्तं भागवते-'यथा तरोर्मूलनिषेचनेन तृप्य- न्ति तरस्कन्धभुजोपशाखाः । प्राणोपहाराध यथेन्द्रियाणां तथैव सर्वाईणमच्युतेज्या' । इति । तथा च प्रशब्दस्य माङ्गलिकलादादौ प्रयोगः । तथा च-'प्रशब्दश्याथशदश्च द्वावेती ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्ता विनिर्यानी ततो माग लिकावुभौ' । ननु 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' अनोऽत्र प्रक्रियाया मजुकरणे किं प्रयोजनमित्यत आह-कस्यै ? पाल. घोद्धिसिद्धये । सत्स्यपि महाभाप्यादिषु तेषां गहनत्वेन बालानां सम्यगप्रयोधात् । स्वल्प. बुद्धीन जनातेपु चानादुरान् संभाव्येमा प्रक्रियामवैयाकरणजनबुद्धिवर्धननिप्पत्यर्थ पुर्व इत्यर्थः । चिकीर्पितायामपि प्रक्रियायां यन्त्रकरणे भूयांसो जना निरादरां योभूयन्ते तग्नि- रासार्थमा-ऋजुमिति । सरलामित्यर्थः । मरस्वतीदत्तसूत्राणां क्रममुत्सन्य प्रयोगसाधनार्य यत्रवन स्थिताना सूत्राणामनुक्रममेलनेन ऋजु सरला एरेत्यर्थः । ननु भो, माजुमिसेव - ·। संज्ञाप्रक्रिया १] चन्द्रकीर्तिश्यात्यासहितम् । कथं कृतम् प्रज्वीमिति कथं न स्यात् । तत्रोच्यते-'धोर्गुणान इसनेन सूत्रेण या ईप्रत्ययः । द्वे रूपे नाजुम् अनीमिति भरतः । परं छन्दोभङ्गभिया नोधार्यते । मजुरपि प्रक्रिया विस्तरबाहुल्यादध्येतुमशक्या अत आह-नातिविस्तराम् । विसरः शब्दमाटुल्यं तेन रहितां स्वल्पमन्यां प्रचुराामित्यर्थः । एतावता सर्वाण्यपि सूत्राण्यादायोदाहरणगाधनाथ यालव्युत्पत्त्यर्थं च दीपिकाकल्पानिमा प्रक्रियां कुर्वे इति भावः ॥ अत्र वालधीवृद्धिः प्रयो- जनम् । शब्दा विपयाः । अधिकारिणो बालाः । प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः संवन्धः । इति प्रथमशोकस्य व्यारया ॥ १ ॥ इन्द्रादयोऽपि न्तिं न ययुः शब्दवारिधेः। प्रक्रियां तस्य कृत्रतस्य क्षमो वक्तुं नरः कथम् ॥ २॥ ननु विस्तरः कथं निरस्तः इत्यारावानिवारकं सगर्वापहारसूचकं च द्वितीयश्लोकमाह- इन्द्रादयोऽपीति । अथैतस्य साधना । 'इदि परमेश्वर्य' । इन्दति ईष्टे इतीन्द्रः 'नमादेरः * *' इद् अग्रे रप्रत्ययः । 'इदितो नुम्' इति नुमागमः इ अप्रे न्द्र । 'नश्चापदान्ते झसे' नकारस्यानुसारः । 'स्वरहीनं० ।। अप्रे 'डुदाम् दाने' दा आइपूर्वः । आदीयच इत्यादि । 'नहीं' इति किप्रत्ययः । इ । 'आतोऽनपि' इत्याकारलोपः । 'स्वरहीन.' 'सवणे दीर्घः सह' इन्द्र आदिउँपां ते इन्द्रादयः । प्रथमावहुवचनम्-जस्-अस् । 'ए ओ जसि' दि इत्यस्य दे । 'ए अय्' 'स्वरहीनं०' 'सोर्विसर्गः' इन्द्रादयः । अप्रे अपि प्रथमैकवचनम् सि 'अव्ययाद्विभक्तेः' सिलोपः । मध्ये 'अतोऽत्युः' 'उओं 'एदोतोऽतः' अलोपः ।। 'अप्रे यद् पष्ठयेकवचनम्-~-इस् 'त्यदादेप्टेरः स्यादो' इति यदित्यस्य य । 'डस्स्य' अप्रे-~अन्तम । द्वितीयैकवचनम् अम्-'अम्झमोरस्य' 'मोऽनुस्वारः' । अग्रेनेति प्रथमैकवचनं सि । 'अव्ययाद्विभक्तलुरु' । अमे 'या प्रापणे' । या । परोक्षाप्रथमपुरुषबहुवचनम्--उस् । 'विश्व' इति द्वित्वम् । या या उस् इति स्थिते 'हस्वः' पूर्वयास्थाने यः । 'आतोऽनपि' इत्या. कारलोपः । 'स्वरहीन.' 'सोविसर्गः ॥ अमे 'शप् आक्रोशे' । शप् शपति आक्रोशति निहा- मिति शब्दः । उणादिपु दृप्रत्ययः 'चपा अवे जबाः' पस्य यः । 'स्वरहीनं०' । अप्रे 'हुधाळ धारणपोषणयोः' । धा बारिपूर्वः । वारि धीयते यत्र स वारिधिः । 'नकी' इति किग्रत्ययः । इ । 'आतोऽनपि' इत्याकारलोपः । 'स्वरहीनं०'शब्दानां वारिधिःशब्दवारिधिः। यद्वा शब्दा एव बारीणि धीयन्ते अस्मिन्निति शब्दयारिधिः । पाठकवचनम् इस् । 'हिति' धिस्थाने धे। 'इस्य' इत्यकारलोपः। 'स्रोर्विसर्ग:' अग्रे प्रक्रियामिति द्वितीयकवचनम् अम् । 'अम्शसोरस्य' ।। अमे तद् पाठयेकवचनं डस् । 'यदादेष्टरः स्यादी' 'डरस्य' । अप्रै कुत्नस्येति पष्ठयेकवचनम् डस् 'डरस्य' । अप्रे 'क्षम् सामर्थ्य क्षम् क्षमते इति अमः 'पचि. नन्दि०' इत्यप्रत्ययः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचनान्तम् । 'मोविसर्ग:' । 'वच परिभाषणे वच् । 'तुम् तदीयां भविष्यति' इति तुम्प्रत्ययः । 'चोः कुः' 'वरहीन' । प्रथमैकवच- नान्तम् । 'अव्ययाद्विमक्तेल' । अनेन विक्षेपे' । नियते निभिप्यते कामादिमिरिति नरः । 'स्वरादः' इत्यप्रत्ययः । गुणः । नरः। 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचनान्तम्। 'सोविसर्गः'। - ·, ६ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः अग्रे किंशब्दस्य तृतीयैकवचनं टा। 'टा ना स्त्रियाम्' । 'तत्रादिगणो विभक्त्यर्थे निपा- स्यते * *' इति विभक्तिसहितस्य किमित्यस्य कथं निपातः इति द्वितीयश्लोकसाधनिका ।। अथ व्याख्या । इन्द्रादयोऽपीति ! अस्मिन् श्लोके चतुर्दश पदानि सन्ति तान्याह- इन्द्रादयः, अपि, यस्य, अन्तम् , न, ययुः, शब्दवारिघेः, प्रक्रियाम्, तस्य, कृत्स्नस्य, क्षमः, वक्तुम् , नरः, कथम् ॥ अथान्वयः । इन्द्रादयो देवाः अपिशब्दाव्यासवाल्मीक्यादय ऋपयोऽपि । अथवा । इ. न्द्रादयोऽष्टौ महाव्याकरणकर्तारोऽपि यस्य शब्दवारिधेः शब्दसमुद्रस्य व्याकरणस्यान्तं पार न ययुर्न प्रापुः । तस्य कृत्स्नस्य समग्रस्य शब्दवारिधेः प्रक्रियां शब्दव्युत्पादनविधा वक्तुं नरः मल्लक्षणो मनुष्यः कथं क्षमः कथं समर्थो भवति । अतः कारणात् संक्षेपतः कथयामीत्यर्थः । इन्द्र आदिर्येषां ते इन्द्रादयः । 'इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नाऽपिशली शाकटायनः । पाणिन्यमर- जैनेन्द्रा जयन्त्यष्टौ हि शाब्दिकाः' इति ॥ २ ॥ तत्र तावत्संज्ञा संव्यवहाराय संगृह्यते ॥ अथ प्रथम संज्ञाप्रक्रियायां विवक्षितायां संज्ञाव्याख्यानसूचिकां फकिकामाह-तत्र तावत्संज्ञेति । तत्र तस्यां सारस्वतीप्रक्रियायां तावदादौ प्रथममेव समानस्वरादीनां संज्ञा नाम मया संगृह्यते । कस्मै प्रयोजनाय ? संव्यवहाराय सम्यक्शास्त्रव्यवहाराय । शास्त्रे हि संज्ञा विना न सम्यगवबुध्यते । यथा किल लोकेऽपि भूयते--अयं राजा अयगमात्यः अयं यज्ञ- दत्तः अयं देवदत्त इत्यादि । तथाऽत्रापि समानादिसंज्ञा शास्त्रव्यवहाराय संगृह्यते इति भावः।। अइउऋल समानाः ॥ अनेन प्रत्याहारग्रहणाय वर्णाः परिगण्यन्ते । तेपां समानसंज्ञा च विधीयते ॥ नैतेषु सूत्रेषु संघिरनुसंधेयोऽविवक्षितत्वात् । विवक्षितस्तु संधिर्भवतीति नियमात् । लौकिकप्रयोगनिष्पत्तये समयमात्रखाच ।। तत्र मातृकायां प्रथमं पठितत्वात् प्रथमं स्वराणामेव संज्ञामाह--सूत्रम् । 'अ इ उ ऋल समानाः। अश्व, इश्च, उश्च, ऋच, लश्च, अइउल। प्रथमावहुवचनान्तम् । साङ्केतिक- त्वाजस्लोपः । यत: 'सूने विभक्ति वास्ति वृत्तौ यत्रोपलभ्यते । एकद्वित्वबहुत्वादि तत्सावे- तिकमुच्यते । समाना:समानं तुल्पं झालं परिमाणं पेशं से समाला प्रथमायवचनान्ताम् । 'सवणे.' 'स्रोविसर्गः' | यद्वा । अ इ उ ल इति प्रत्येकं प्रथमैकवचनान्तानि साङ्केति- कानि पञ्चैव भिन्नानि पदानि । समाना इति प्रथमावहुवचनान्तम् । एवं पट्पदमिदं सूत्रम् । पट्पदत्वमेय युक्तम् । यतः 'संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः । नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते' इति । यद्यपि 'अइको च मत्वर्थ इत्यादी समासेऽपि संधिर्न तथाऽप्यसार्वत्रिकोऽयं विधिरिति ॥ केचित्तु-एकाविति संधिरेव दृश्यते ॥ एत- सूनं कार्यद्वयविधायकं घर्णपरिगणमानिरूपकं समानसंज्ञानिरूपकं घेत्यर्थः । तदेवाह-- अनेनेति । अनेनोजवक्ष्यमाणसूनसमुचयेन प्रत्याहारग्रहणाय वर्णा अक्षराणि परि साम- स्त्येन गण्यन्ते सस्याक्रियन्ते परिपाट्या प्रकाश्यन्ते । च पुनस्तेषां पूर्योकानाम् अइउपालअ- क्षराणां समानसंज्ञा समान इति नाम विधीयते क्रियते । अधवा अभिधीयते कथ्यते ॥

·- संज्ञाप्रक्रिया १] चन्द्रकोर्निव्याख्यासहितम् । ननु पश्चानामकारादीनां न्याससमध्ये कथं ममानसंगा संजाघटीति ? अप्रोच्यते । एफमा- प्रत्वन समानत्वमेतेपाम् ।। ननु अइउल इसादिपु सूत्रेषु संधिः कथं न कृतम्मनाह-नते. विति । एतेषु उक्तवक्ष्यमाणेषु सूत्रेषु संधिर्नानुसंधेयः न कर्तव्यः। फग्मान् ? अविवक्षित. स्यात् । यतुमिष्टो विवक्षितः । यद्वा वतुमिच्छा विवा विवक्षा जावा अस्येति वियभित: न विवक्षितोऽविवक्षितः तस्य भावोऽवियमितत्यं तस्मादविवक्षितत्वात् । यमयान्धि- तत्वात् ॥ हेत्वन्तरमाह-विवक्षितस्विति । तु पुनर्विवक्षित एक मंधिर्भवति नावि- वक्षित इति नियमात गुर्वासायनिश्चयान । यत्र संधी कृते कार्यभ्रंशो मयति सोऽविवक्षितः संधियथा --अ इ उ फलं इत्यस्य कल इति स्यात् । यत्र च संधी ने कार्यमिद्धिर्भ- वति स वियक्षितः संधिः । यधा-ई पप ए च प्ये इत्यादिपु न निषेधः । देतुमाह- लौकिकेति । लोक्यन्ते विलोक्यन्ते शब्दापसन्दा अनेनेति लोको व्याकरणं लोके भया लौकिका अनादिसिद्धारले च ते प्रयोगाश्च लौकिकरयोगासेषां निष्पतिः सिद्धिः लौकिका- प्रयोगनिष्पत्तिस्तस्यै लौकिकप्रयोगनिप्पत्तये । ममयमानत्वात्सूचनामात्रकृत्वान् । विभत्त्या- दिसंकेतरूपत्वाच्छात्रस्येति संधिर्न फतः । अस्य व्याकरणस्य संकेतरूपत्वात् विमत्त्यनुपल- म्भेऽपि अर्थानुसारेण सांकेतिक पदं व्यवहर्तव्यम् । चान्दो हेवन्तरसूचफः । अन्न केड- प्याप्टः । लोके भवा लौकिका वालातेषां प्रयोगनिप्पत्तिस्तस्यै सूचनमेवोपमनास्तीति भावः । अस्य व्याकरणस्य संकेतरूपत्वात् । विभतयनुपलम्भेऽप्यर्थानुसारेण मांकेतिक पद व्यवहर्तव्यम् । कृते हि संधिकार्ये अपार्ट इति पदं भवति तत्पाटे मन्दयुद्धयो जनाः सायासा: संजायन्ते यकारादीनां च स्वरसंशाप्रसक्तिर्भवति अतोऽत्र संधित कृतः ।। इखदीर्घप्लुतभेदाः सवर्णाः । एतेषां इवीर्षप्लुतमेदाः परस्परं सवर्णा भण्यन्ते। 'लोकापस्य सिद्धि रिति वक्ष्यति । ततो लोकत एव हखादिसंज्ञा ज्ञातव्याः । एकमात्रो इस्वः । द्विमात्रो दीर्घः । विमानः प्लुतः । व्यञ्जनं चार्धमात्रकम् ॥ [एकमायो भयङ्गखो द्विमात्रो दीर्घ उच्यते । विमानस्तु प्लुतो ज्ञेयो व्यञ्जन चार्धमात्रकम् ॥ चापस्तु बदते मात्रां द्विमानं त्वेव वायसः। शिखी रौति त्रिमानं तु नकुलस्त्वर्धमात्रकम् ॥] अर्थतानेव भिन्नतया विवृण्वनाह--'इस्वदीर्घ०' । इसति हीयते दीपांपेक्षया इति हस्यः । पृणाति विदारयत्युमार्यमाणो मुसमिति दीर्घः । सवते लक्ते इखदीर्याविति प्नः । तो हस्याच दीर्घात्र प्लुताश्च इस्पदीर्घप्लुताते च ते भेदाच हवदीर्घटनमेदाः । प्रथमानद्ध- वघनान्तम् । सदृशा वर्णाः सवर्णाः । 'सवणे दीर्घः सद' 'सोर्विसर्गः ॥ एतेषां समानानां हखदीर्घप्लुतभेदाः परस्परमन्योन्य सजातीयेन सवर्णाभण्यन्ते कभ्यन्ते । यथा अ, हस भा, दीर्घः । आ ३, प्लुतः ॥ १, इखः। ई, दीर्घः ई ३, पुतः ॥ ३, इसः ।, १ शनिदेवोपलभ्येयाताम् । टीकायामेतदर्थकलोकान्तरस्पोपटम्मात् ॥ प्रानौनसम्पनुपरम्भाय ।

·८ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः दीर्घः, । ऊ ३, प्लुतः ॥ ऋ, हवः । ऋ, दीर्घः । ३, प्लुतः ॥ ल, हखः । ल, दीर्घः । ल. ३, प्लुतः ॥ एतेषां समानानामेव सवर्णत्वं न तु संध्यक्षाणाम् । तेन हरे अग्रे ए इत्यत्र 'सवणे दीर्घः सह' इति न भवति ॥ ननु सरस्वतीसूत्रेवनुक्कं हवादीनां लक्षणं कुतो ज्ञायते इत्यत आह-लोकादित्यादि । शेपस्येह व्याकरणेऽनुक्तस्य सिद्धिनिष्प- तिर्लोकादन्यव्याकरणात् ज्ञेया । लोकात् गुरुपारम्पर्याद्वा अक्गन्तव्येति शेपः । अस्य प्रन्य- स्यान्ते [ 'लोकात्-'] इति पदं वक्ष्यति कथयिष्यति ॥ ततो लोकत इत्यादि । ततस्त- स्मात्कारणालोकतोऽन्यव्याकरणादेव हवादिसंज्ञा ज्ञातव्याः। तथा हि तदेव लोकोक्तमेव हस्वादीनां लक्षणमाह---एक० । एका मात्रा उच्चारणकाले यस्य स मात्रो हस्ख उच्यते। मात्रा कालविशेषः स्यात् । अक्षिस्पन्दनप्रमाणः कालो मात्रा । द्विमात्रो माने उच्चारणकालो यस्य स द्विमात्रो दीर्घः । निमात्रः। तिस्रो मात्रा उच्चारणकालो यस्य स त्रिमात्रः प्लुतः । अर्धमात्रायां भवमार्धमात्रिकं व्यञ्जनमुच्यते ॥ केचित्तु व्यसनं चार्धमात्र- कमिति नोचरन्ति । व्यसनस्यानानधिकारित्वात् ।। यतः 'चापो वदत्येकमानां द्विमानं वायसो वदेत् । त्रिमानं च शिखी श्रूयान्नकुलश्चार्धमात्रिकम्' इति । एपामन्येऽप्युदात्तादिभेदाः सन्ति । उच्चैरुपलभ्यमान उदात्तः । नीचैरनुदात्तः। समवृत्त्या स्वरितः । सानुनासिको निरनुनासिकच ।। किमेतावन्त एव भेदा इत्याशझ्याह -एपामित्यादि । एषां समानानां हस्वादिभेदभि- नानामप्यन्येऽपि लोकगम्या उदात्तादिभेदा उदात्तः १, अनुदात्त: २, स्वरितः ३, इति त्रयो भेदाः सन्ति ॥ उदात्तादीनां लक्षणमाह-उच्चैरित्यादि । वेदपाठकरणन्यासे उचैःस्थाने उपलभ्यमानः प्राप्यमाणः उचार्यमाणो वा उदात्तः प्रोच्यते । नीचैःस्थांने उमार्यमाणोऽनु- दात्तः । नोधैन नीचैरिति समवृत्त्या स्वरेणोचार्यमाणो वर्णः स्वरितः । उदात्तादीनां तु प्रयो- जनं चेदे एव ।। अत्र तु प्रसङ्गवशादुक्तम्॥मुखनासिकाभ्यां कृत्वोधार्यमाणो वर्णः सानुनासिकः। तद्विपरीतो निरनुनासिकः । निर्गता नासिका उच्चार्यमाणकाले यस्मात्स निरनुनासिकः। किंतु केवलं मुखेनोचार्यमाणो वर्ण इत्यर्थः ।। सानुनासिकः निरनुनासिकचेति पदं फचिन्न दृश्यते- ऽपि । अनयोरत्र लक्षणस्यानुत्तत्वात् । अथ समाहृत्याह-यथा पञ्च समानाः हस्वदीर्घप्त- भेदात्पञ्चदश । तेऽप्युदात्तानुदात्तस्वरितभेदात्पश्चचत्वारिंशत् भवन्ति । ते च सानुनासिफनि- रनुनासिकभेदानवतिभेदाः समानानाम् ॥ एऐओऔ संध्यक्षराणि ॥ एपां इस्या न सन्ति ॥ उभये स्वराः॥ अकारायः पञ्च, एकारादयश्चत्वारयोमये स्वरा उच्यन्ते । [ अईउऋलएऐ- ओऔ] सूत्रम्-ए ऐ ओ औ संध्यक्षराणि । द्विपदमिदं सूत्रम् । ए ऐ ओ औ प्रथमा- बष्टुपचनान्तम् । मांकेतिकत्यानस्लोपः ।। यद्वा-ए, प्रथमैकवचनान्तम् । ऐ, प्रध- फवचनान्तम । ओ, प्रथमैकवचनान्तम् । मो, प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकानि १ 'खरे' प्राचीनपुसकपाठः ॥ २ पेनापि वर्धिनताप्रक्षिप्तोऽयं पाटः।।

·संज्ञाप्रक्रिया १] चन्द्रवीलिया यासहितम् । पत्यारि पदानि । एवं पचपदम् ।। संध्यभराणि यथा ममानानाम संधिना पुरया ए निष्पत्तिः। यथा--अकारसारयोगे एकारः । अारएकारयोगे ऐसारः । असार- उपारयोगे ओकारः । अपारओगरयोगे औरः । यता समानानां व्यसनानां च मंधी मध्ये पर्तन्ते इति संध्यभराणि इति संध्यभरसिद्धिः । संध्यभरगन्दम्य प्रथमायरचना- न्तम् । 'जस्ासोः निः' । 'नुमयमः' हारात्पूर्व नुमागमः । 'नोपधायाः' रस्थाने रा। रुणो' 'स्वरहीनं०॥ ए गे, ओ, मी, सानि चत्वार्यभराणि संभ्यभरसंसारानि भवन्ति । ततोपां संध्यभराणां इम्बभेदा न भनि । एफमायकालाभावात् दीर्घटना भवन्ति । पर सवर्णत्वं न । एतेषां संध्यक्षराणामष्टचत्वारिश वा भरन्ति । यथा चतुणां संध्यक्षराणा दीर्घप्लुतभेदादष्ट । रोपा पाप्टानां प्रत्येकमुदात्तानुदासम्परितभेदातुर्विशतिः । सेपांच सानुनासिकनिरनुनासिकभेदादष्टचत्वारिंशदिति ।। अथ समानसंध्यराणामिति मिलिताना संघामाह-सूत्रम्-'उभये सराः' द्विपदमिदं सूतम् । उभी प्रकारायययो येषां ते उभये । उभयश दरय प्रथमानदुवचनान्तम् । 'जसी' 'अदर' || म्पराः स्वयम.. नाश्रितत्वेन राजन्ते शोभन्ते इति स्वराः । प्रथमानदुवचनान्तम् । 'सरर्ण' 'सौमिर्ग:'" अकारादयः पश्च अ इ उ प्रल । चत्वार एकारादया-ए ओ औ । पने उमये मिलिताः नवसख्याः स्वरा उन्यन्ते कथ्यन्ते । चकारात्समानानां हम्मदीयभेदमलनेन चतुर्दश स्वरा भवन्ति । यथा--अ आ इ ई उ ऊ मटन ए ऐ ओ औ ।। फेचित्तु अकारादयः पञ्च उभये उभयप्रकाराः हस्खदीर्घा इति, चत्वार एकारादया स्वरा उन्यन्ते इति व्याकुर्वन्ति ।। पर न तरसूत्रानुसाऽरि । यहा 'उभये' इत्यनेन अकारादय र उमर. प्रकारा गृह्यन्ते तदा पवार एकारादयः इति सूत्रे पुतः प्राप्यते ॥ अवर्जा नामिनः ।। अपर्णपर्जाः स्वरा नामिन उच्यन्ते । अर्धतेप्येव विशेषमाह-सूनम् 'अपजी नामिनः' विपर सूत्रम । अम् अवर्ण यजयन्ती. त्यवर्णव . प्रथमावहुवचनान्तम् । 'सवणे०' मोर्विसर्गः ॥नामिनगदस प्रथमायरचना- न्तम् । 'स्वरहीनं०' 'सोर्विसर्गः ॥ अपर्णपर्जा अफारामाररहिताः स्वराः इ ई उ कक * पाणिनीयमतेन खराणामष्टादशभेदकोष्टकम् । उर एकमामा हस्खभेदा । १ उदात्तानुनानिक २ उदासागनुनाशिक ३ अनुदात्त नुनाविक • अनुमत्ताननुनाविक ५ सरिता नाशिक ६ सरितामनुनासिक आइएथो ऐ भी द्विमामा दोधर्मदा ७ उदाहनुनाशिक ८ उदाताननुनालिका १ अनुदासानारीर १. अनुदासाननुना। " सरिता नुनासिर १२ सरिताननुनाना भ६० ऋत एभोई भी ट्रिम ना ना । १३ ददानानुनातिक १४ उदातामनुनार १५ अनुदातानुनासिक ६ अनुदास ननुनातिर १७ परिनगनुनीर १८ मस्दिननरि सार. २ ·F सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः ल ल ए ऐ ओ औ एते नामिन उच्यन्ते । नमनं नामः सोऽस्त्येविति नामिनः । अवों नामी नोच्यते । लिपिन्यासे तस्य संरलत्वात् ॥ अनुक्रान्तास्तावत्स्वराः॥ अथ स्यरोपसंहारमाह-अनुक्रान्ता इत्यादि । तावदादी स्वरा अनुशान्ता अनुक्रमेण कथिताः। अथ प्रत्याहारजिग्राहयिपया व्यञ्जनान्यनुक्रामति । अथ व्यखनान्याह-व्यश्यन्ते प्रकटीक्रियन्तेऽर्थाः प्रत्याहारा वा एभिरिति व्यञ्जनानि ।। कया ? प्राहयितुमिच्छा जिग्राहयिषा प्रति कार्य कार्यमाह्रियन्ते आनीयन्ते इति प्रत्याहारा अबादयस्तेषां प्रत्याहाराणां जिग्राहयिपा प्रत्याहारजिग्राहयिपा तया प्रत्याहारजिग्राहयिषया कृत्वा व्यञ्जनान्मनुक्रामति अनुक्रमेण कथयति ।। हयवरल ।। अणनडम ॥ झढधघभ ॥ जडदगय । छठथत्रफ॥ चटतकप ॥ शपस ॥ आद्यन्ताभ्याम् ॥ प्रत्याहारं जिघृक्षता आद्यन्ताभ्यामेते वर्णा ग्राह्याः । आदिवर्णोऽन्त्येन गृह्यमाणस्तन्नामा प्रत्याहारः । तथाहि-अकारो वकारेण गृह्यमा- णोऽनप्रत्याहारः। कानि तानि व्यश्चनानि । सूत्रम् हश्च यश्च वश्च यावरसश्व इति द्वन्द्वः । प्रथमावहुवचना- न्तम् । सांकेतिकम् । हय याववाद्यन्ताभ्यां द्विपदम् । आदिश्च अन्तश्च आयन्तौ ताभ्याम्।. तृतीयाद्विवचनान्वम् 'अद्भि' ॥ अथवा पञ्चमीद्विवचनान्तम् ॥ यद्वा हयवरलेति त्रयस्त्रिंश- दपि प्रथमैकवचनान्तानि सांकेतिकानि पदानि । 'आधन्ताभ्यां तृतीयाद्विवचनान्तम् । एवं चतुर्विंशत्पदं सूत्रम् ।। केचित्तु आद्यन्ताभ्यामित्येकपदं सूनं पृथक् मन्यन्ते ॥ क स ग घ ड इति क्रमं विहाय हयवरलेति क्रमः प्रत्याहारग्रहणार्थ कृतः । प्रतिकार्यमातियते इति प्रत्या- हारः तं प्रत्याहारं जिघृक्षता प्रहीतुमिच्छता छानेण पुरुपेण वा माद्यन्ताभ्यां कृत्वा आध- म्तवर्णाभ्यां सह एते हकारादयः सकारपर्यन्ता वर्णास्रयस्त्रिंशद्धसा पाहा: । प्रत्याहारं ध्यक्षयन्नाह-आदिवर्णः आदी वर्णः आदिवर्णः सोऽयमन्तस्थेन वर्णेन अक्षरेण सह गृह्य- माणः उच्चायमाणो वा अप्रत्याहादिस्तन्नामा प्रत्याहार उच्यते । तदेवाद्यन्तकं वर्णाग. फमेष नाम यस्य स तन्नागा || अकार इत्यादि मुगमम् । न घरम् ॥ स च अइउलएऐओआहयवरलगणनडमझडधपभजडदगर इति अपमत्याहारः । चटतकप इति चपप्रत्याहारः । झढघघम इति झम- प्रत्याहारः । जडदगर इति जवप्रत्याहारः ॥ एवं यन यर येन येन प्रत्याहारेण कृत्यं भवति स स तत्र तत्र ग्राह्यः । प्रत्याहाराणां संख्या. नियमस्तु नास्ति । स प अपप्रसाहारः इत्येतावरसंग्याक इत्यमुना प्रकारेणेतायता एकोनत्रिंशद्वर्णप्र. माणा संरया यायसंपाते भवति । आफारादिसवर्णमहणान पनुम्बिशद्वर्णप्रगाणसंग्या यस्य सः । एवं पटवरप इति अभिरक्षरः पपप्रसाहारो भवति । आद्यन्तयोश्नपारपफार- ·संज्ञाप्रक्रिया १] चन्द्रकीर्तिव्याल्यासहितम् । प्रहणेन चपः। एवं झडपम इत्याचन्तयोझकारभफारयोर्महणेन प्रभः। एवं जडदगम इसन जकारयकारयोमणेन जयः । एवममुना प्रकारेण यत्र यनोदाहरणे येन येन प्रत्यावारेण सह कृत्यं कार्य भवति स स प्रत्याहारस्तान तनोदाहरणे प्रायः ॥ प्रत्याहाराणां संख्यानियमस्तु नास्ति यत् श्यन्त एप प्रत्याहाराः सन्तीति ।। केऽ याहुः अनियगं व्यावर्तयितुमाह- संख्येति । अयमर्थःन नियमः अनियमः संख्याया अनियमः संग्यानियमः। प्रत्सादाराणां संरयाया अनियमो नाति । किं तहि नियम एर !! कथमाह-यतः । 'दसो झनो जयश्रय यपो भय इलया। नमो नमः ससः प्रोको सभ्य छत ईरितः । यमो हरः सपश्चोतो जयश्च उभ इष्यते । रसो यसः शसः ख्यातो पो अव उदाहतः ॥ ॐ उच्यते ततः प्रासः प्रत्याहारा उदाहृताः । सौना एते स्फुटं शेयासस्था धान्ये यथामति ॥' यदिवा---'भवलत एकैकस्मात् द्वाभ्यां मः स्यात्पनी चतुर्यः सः । सः पझ्यः स्यारित्थं प्रत्याहारास्तु विति- शेयाः ॥ भ, अव, झल, छत, यम, बम, यप, झप, तप, चप, अन, हव, जय, प्रय, इस, वस, रस, झस, सस, शस, एमेते विंशतिः प्रत्याहाराः || हसा व्यसनानि ॥ हकारादयः सकारान्ता वर्णा हसा व्यञ्ज- नानि भवन्ति । खरहीनं व्यञ्जनम् ॥ तेष्वकारः सुसोचारणार्थत्वा- दित्संज्ञका ॥ अथ हसानां संज्ञामाह-सूत्रम् 'हसा व्यसनानि हसाब्दस्य प्रथमायहुवचनान्तम् 'सवणे.' 'सोर्विसर्गः॥ व्यख्यन्ते प्रकटीक्रियन्ते अर्था येस्तानि व्यजनानि ॥ अथना, विगतमसनं सरलक्षणं येभ्यस्तानि । प्रथमावहुवचनान्तम् । जस् । 'जससमोः शि: 'नुम- यमः' 'नोपधायाः' 'वरहीनं०' हकारमारभ्य सकारं यावत्रयशिदक्षराणि हसाः हससं- ज्ञानि प्रोच्यन्ते । द्वितीयनाम्नि व्यसनानि प्रोच्यन्ते । व्यसनलक्षणमाह-'स्वरहीन व्य- नम्' यत्स्वरहीनं तद्धाचनं यत्स्वरेभ्यो हीनं रहितम् । यद्वा खरेभ्यो हीनं व्यतिरिक्तम् अन्यत् । यहा स्वरत्वहीनमपरं यदक्षरं तव्य जनसंहं कथ्यते ॥ ननु हकारादयः सखरा याः कथं व्यवनसंज्ञाः? इत्याह-तेपु व्यञ्जनेषु अकारः सुसोशारणार्थत्वात् । मुसेनोशारण- मेव अर्थः प्रयोजनं यस्य स मुसोधारणार्थस्तस्य भाषः मुसोचारणार्थ तस्मान् । श्मशः। कार्यायेत् । प्रत्ययायतिरिक्तः कसंचित्कार्यायोचार्यमाणो वर्ण इत्संबो भवति ॥ यस्येत्संज्ञा तस्य लोपः॥ वर्णादर्शनं लोपः॥ वर्णविरोधो लोपश ॥ मित्रवदागमः ॥ शत्रुपदादेशः ॥ स्वरानन्तरिता ह्साः संयोगः ॥ कुचुटुतुपु वर्गाः ॥ उकारः पञ्चवर्णपरिग्रहणाः ।। १ बालबोधाय प्रत्याहारसंग्रहोऽयं कियते । - ५ भव • ८मम ११इस ७ चप १३ यम १९ वस ४ यप १. सग ११ व ३२ भव १४हव २० शस १५सप २१ र १२ एत १८ रम २४ भव २३ ओ - ·१२ सारखतव्याकरणम् । : [ प्रथमा वृत्तिः इतो लक्षणमाह- कायर्यायेत्' द्विपदं सूत्रम् । कार्यशब्दस्य चतुर्थेकवचनान्तम् । डेर 'एअय्' 'सवणे' 'स्वरहीनं० ॥ इत् पति गच्छति इत् । प्रथमैकवचनान्तम् 'हसेपः से:' पदद्वये न संधिः 'अइ ए॥प्रत्ययादीति । आदिशब्दात् प्रत्ययागमादेशोपदेशेभ्योऽतिरिक्तोधि- का प्रत्ययादतिरिक्तः । अप्प्रत्ययादिः आगमातिरिक्तः। नुडागमादिः उपदेशः शिष्याख्यारूप: यवरलेत्यादिः आदेशः 'पुंसोऽसुङ्' इत्यादिरूपः एपु कस्मैचित्कार्यायोचार्यमाणो वर्ण इत्सं. ज्ञकोऽनुबन्धसंज्ञको भवतीति ॥ कृत्यमाह-यस्येत्संज्ञा तस्य लोपः क्रियते । उच्चरितप्रध्वंसिनो ह्यनुवन्धा इति ।। लोपलक्षणमाह-वर्णाद०॥ वर्णानामक्षराणामदर्शनमविलोकनं प्रध्वंसाभाचो लोप उच्यते ॥ वर्णानां विरोधः संधिकार्यवर्जनं यस्मिन् स लोप एव लोपश् कथ्यते । एकं वर्ण विनाशयत्यन्यस्योत्पत्ति प्रतिवनातीति लोपश् । सत्कार्य-लोपशि पुनर्न संधिः । यथा- त आगता इत्यादि । (आगच्छतीत्यागमः) । आगमो मित्रवत् । यथा मित्रं मित्रस्य समीपे आगत्योपविशति तथागमोऽप्यायाति । यथा 'नः सक छते' इति सगादिः॥ आदेशः शत्रुवत् । यथा शत्रुः शत्रु विनाश्य तत्स्थाने तिष्ठति तथा आदेशोऽप्यादेशिनं विनाश्य तस्य स्थाने भवति । शसः सकारस्य नकारादेशवत् ।। अथ संयोगसंज्ञामाह--'स्वरानन्तरिता.' इति । अन्तरं जातं येषां तेऽन्तरिताः न अन्तरिता अनन्तरिताः स्वरैरनन्तरिताः स्वरानन्तरिताः स्वरान्तररहिता ईदृशा हसा व्यवनवर्णाः संयोगसंज्ञा उच्यन्ते । अत्र बहुवचनं जात्यभि- प्रायेण । तेन द्वयोरपि हसयोः संयोगसंज्ञा स्यात् । यद्वा हसौ च हसाश्च हसाः एकशेषः समासः । संयोगकार्य तु 'संयोगान्तस्य लोपः' इत्यादि । वर्गसंज्ञामाह-कुचुटुतुपु इति । कुश्च चुन्ध टुश्च तुश्च पुश्च कुचुटुतुपु प्रथमाबहुवचनान्तम् । सांकेतिकम् । वर्गाः प्रथमावहु- वचनान्तम् । 'सवणे दीर्घः' 'स्रोविसर्गः ॥ एते पञ्च वर्गसंज्ञका भवन्ति । तत्कार्य 'स्तोः श्शुभिः श्शुः' 'टुभिः ष्टः' 'कुप्वोः कxपौ वा' इत्यादि । उकारे हेतुमाह--उकारः स्वरेषु पञ्चमी मात्रा उकारस्तेन त्युक्ते कसगधड । चु इत्युक्ते चछजझन । दुइत्युक्ते टठडढण तुइत्युक्ते तथधन, पुइत्युक्त पफवभम इत्येतानि लौकिकपाठे] पञ्च पञ्चाक्षराणि गृहान्ते। अरेदोन्नामिनो गुणः ॥ नामिस्थानिकाः अर् ए ओ एते गुणसंज्ञका भवन्ति ।। आरैऔ वृद्धिः॥ आ आर ऐ औ एते वृद्धिसंज्ञा भवन्ति ।। अथ गुणसंशामाह-रेदो अच पत्च ओत प अरेदोत् प्रथमावहुवचनान्तम् सांके- तिकम् । अत्र तपरकरणमसंदेहार्थम् । नामिनः पाठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' 'सोर्विसर्गः'। गुणः प्रथमैकवचनम् । 'स्रोनिसर्गः' ।। मध्ये-'हवे' 'उओं ॥ यद्वा अर् प्रथमैकवचनान्तम् । पत् प्रथमैकवचनान्तम् । ओत् प्रथमैकवचनान्तम् । नामिनः पष्ठयेकवचनान्तम् । गुणः प्रथ. मैकवचनान्तम् । इति पञ्चपदं वा सूनम् । नामिस्थानिका नामिना स्थाने जाता कारस्य, प्राकारस्य, च अर्, इकारस्य ईकारस्य च ए, उकारस्य ऊकारस्य ओ, एते च यो गुणसं- ज्ञका भवन्ति । लकारस्तु सावर्णात् प्राह्मः । तेन लफारस्य अल् गुणः । तत्कार्याणि 'गुणः' 'उपधाया लपोः' इत्यादीनि ।। अथ वृद्धिसंज्ञामाह-आरो०इति । आ च आर् च ऐ च औ च आरैऔ प्रथमावहुवचनान्तम् । सांकेतिकत्वाद्विभक्तिकोपः । 'वृद्धिः' प्रथमै- फवचनान्तम् । अथवा आ प्रथमैकवचनान्तम् । आर् प्रथमैकवचनान्तम् । ऐ प्रथमैक- . - ·संज्ञाप्रक्रिया १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । वचनम् 1 औ प्रथमैकवचनम् । सृद्धिः प्रथमैकवचनान्तम् । एवं पञ्चपदं सूत्रम् । अकारस्य आ वृद्धिः । परफारस्य आर् वृद्धिः । इवर्णस्य एकारस्य ऐ वृद्धिः । उवर्णस्य ओकारस्य च औ वृद्धिः । एते चत्वासे पृद्धिसंज्ञका उच्यन्ते । ऋकारलकारयोः सावjादेव टकारस्याल वृद्धिः । तत्कार्याणि आदिस्वरस्य णिति वृद्धिः 'धातोर्नामिनः' 'अत उपधाया.' इत्यादीनि ।। अन्त्यस्वरादिष्टिः ॥ अन्त्यो यः स्वरस्तदादिवर्णष्टिसंज्ञो भवति ॥ अन्यात्पूर्व उपधा ॥ अन्त्यावर्णमात्रात्पूर्वो यो वर्णः स उपधासंज्ञो भवति ।। अथ टिसंज्ञामाह-अन्त्यस्यरादिः प्रथमैकवचनान्तम् । टिः प्रथमैकवचनान्तम् । द्विप. दम् । अन्ते भवोऽन्त्यः अन्त्यो योऽसौ स्वरः अन्त्यस्वरः स आदी यस्य सोऽन्त्यस्वरादिः प्रथ- मैकवचनान्तम् । 'सोर्विसर्गः' । टिः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोर्विसर्गः' मध्ये 'विसर्जनीयस्य सः' । 'घुभिः टुः' 'स्वरहीनं० ॥ अन्त्यो यः स्वरस्तदादिवर्णः सोऽन्त्यस्वर एपादौ यस्य सोऽन्त्यस्वरादिस्तेन सहैव अन्यस्वरादारभ्य वर्णष्टिसंज्ञो भवति । अथवा अन्त्यः स्वरस्तदादि- वर्णश्च सोऽन्त्यस्वर एवादी यस्य सोऽपि वर्णष्टिसंज्ञको भवति । स्वरान्तशब्दस्यान्तिमः स्वर एव दिसंज्ञः। हसान्तशब्दस्यान्यो हसस्तत्पाश्चात्यः स्वरश्च द्वावपि टिसंज्ञकावित्यर्थः । तत्कार्य तु डिति टे:' इत्यादि । यथा अचिन्त्यमहिमा । हरी ससा ॥ अथोपधासंज्ञा- माह-सूत्रम् । अन्त्यादिति पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'हसिरत्' । 'सवर्णे' । पूर्वः प्रथमैकव- चनान्तम् । 'स्रोर्विसर्गः'। उपधा प्रथमैकवचनान्तम् । 'आप:' त्रिपदम् । अन्त्याद्वर्णमात्रात्केव- लादक्षरात्पूर्वो वर्णः स उपधासज्ञको भवति । तत्कार्याणि 'नोपधायाः' 'अत उपधायाः' इत्यादीनि राजन्शन्दवत् ।। असंयोगादिपरो हखो लघुः॥ विसर्गानुस्वारसंयोगपरो दीर्घश्च गुरुः ॥ मुखनासिकाभ्यामुच्चार्यमाणो वर्णोऽनुनासिकः ॥ मुखेनो- चार्यमाणो निरनुनासिका ॥ अः इति विसर्जनीयः॥ वर्णशि- रोविन्दुरनुखारः ॥ [ कस्य पुनः किं स्थानमित्यपेक्षायां ] अकुंहवि- सर्जनीयानां कण्ठः । इचुयशानां तालु । ऋटुरपाणां मूर्धा । लतुल- सानां दन्ताः । उपूपध्मानीयानामोष्ठौ । जमडणनानां नासिका च । एदैतोः कण्ठतालु । ओदौतोः कण्ठोष्ठम् । चुकारस्य दन्दोष्ठम् । जिह्वामूलीयस्य जिह्वमूलम् । नासिकाऽनुवारस्य ॥ [ करस इति कसाभ्यां प्रागविसर्गसदृशो जिह्वामूलीयः । परफ इति पफाभ्यां प्रागविसर्गसदृश उपध्मानीयः । शपसहा ऊष्माणः । कादयो मावसानाः स्पर्शाः । यरलवा अन्तस्याः ॥ ॥ इति संज्ञाप्रक्रिया ॥ १ अय स्थानबोधकपाठ. प्राचीनपुस्तकेऽपि टीकास्थ एव केनचिद् वर्धितो भवेत् ॥ २ भयं फेनचित् कचिद् वर्धित . प्राचीनपुस्खकेऽनुपलम्मात् ॥

·सारखतन्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः अथ लघुसंज्ञामाह-असंयोगादीति । असंयोगादयः संयोगविसर्गानुस्खाराः परे अग्रस्था यस्मात्स संयोगादिपरः न संयोगादिपरः असंयोगादिपरः एवंभूतो हखो वर्णो लघुरुच्यते। तथा चोक्तं प्राकृतच्छन्दोग्रन्थे 'पिछुडी लघुभं कुंडउ केवल वनउ जोय । ए तीनउ लधु जाणिये अवर सवे गुरु होय' । यथा । ककिकु तथा अइउरल एतेपामने विसर्गानुस्वार- संयोगा न भवन्ति तदैतेषां लघुसंज्ञा । अथ गुरुसंज्ञामाह-विसर्गानुस्वार इति विस. गानुस्वारसंयोगाः परे अमे वर्तमाना यस्मात्स विसर्गानुस्वारसंयोगपरः । विसर्गपरो यथा अाअनुस्वारपरः अम् । संयोगपरो यथा अस्य । एवंभूतो हस्योऽपि गुरुः । पुनश्च । आ ई ऊ का की फू रूपः स्वभावादेव गुरुरुच्यते ॥ मुखनासिकाभ्यामिति रूढिपदम् अन्यथा द्विवचनं न संभवति । यथोक्तं प्रक्रियाकौमुद्याम् 'द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् । एपा द्वन्द्व एकवत्साध्यः । एकवचनान्तो भवतीत्यर्थः । प्राण्यङ्गे दन्तीप्ठं मुसनासिकम् , सूर्याने मार्दङ्गिकपाणविकम् । सेनाङ्गे रथिकाश्वारोहमिति वचनात् ॥ गुरखनासिकाभ्यां द्वाभ्यामुच्चार्यमाणो वर्णोऽनुनासिकसंज्ञ उच्यते । 'मणनडम अनुनासिका' इति । मुरगदनु पश्चान्नासिका स्पृशन्तीत्यनुनासिकाः ॥ चतुर्दश स्वराः, त्रयस्त्रिंशद्वयसनानि, अनुस्वारः, विसर्गः, जिह्वामूलीयः, उपध्मानीयः, प्लुतश्च एवं द्विपञ्चाशदक्षराणि । एतेपामष्टौ स्थानानि सन्ति । तान्याह-अकुहविर्सनीयानां कण्ठः । इचुयशानां तालु । ऋटुरपाणां मूर्धा । लतुलसानां दन्ताः। उपूपध्मानीयानामोष्ठौ । जितामूलीयस्य जिह्वामूलम् । अनुस्वारस्य नासिका । एदैतोः कण्ठताल । ओदौतोः कण्ठोष्ठम् । वकारस्य दन्तौष्ठम् । आ ई ऊ क. ल प्लुताश्च । एते एतेपांसवर्णप्रहणेनैव गृह्यन्ते । यवरलैणनडमैश्च संयुक्तस्स हस्योरः स्थानम् । यत:- "हकारं पञ्चमैर्युक्तमन्तःस्थाभिश्च संयुतम् । औरस्यं तद्विविजानीयात्कण्ठ्यमाहुरसंयुतम् ॥ अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिवामूलं च दन्ताय नासिकोप्टौ प तालु च ।। गजकुम्भाकृतिवर्ण प्रावर्णः स प्रकीर्तितः । एवं वर्णा द्विपञ्चाशन्मातृकायामुदाहृताः॥" * पालयोधार्थ वर्णोद्रयस्थानकोप्टकम् । , य थो औ XE ट प aasaan ६ བ མ ས བ ལ བ མ aana ༸ ཐཱ ཡྻ བ ཤུ བ མ म म भनु. संयक्षरानि संग्यतारानि श प मूभा भौटीमाशिलाता..मो..पो. नि.मागिता ·स्वरसंचिः २] चन्द्रकीर्तिभ्याख्यासहितम् । १५ वर्णग्रहणे सवर्णग्रहणम् ! कारग्रहणे केवलग्रहणम् । तपरकरणं तावन्मात्रा- र्थम् ॥ ॥ इति संज्ञाप्रक्रिया ॥१॥ वर्णग्रहणे सवर्णपणं, कारमहणे केवलमहणं, नपरमहणे तावन्मात्रमणमिति शिष्टसंकेतः ।। इति संज्ञाप्रक्रिया संज्ञाधिकारः । 'प्रक्रियावधिकारोऽथ' इति हेमसूरिः । अथवा--'प्रक्रिया तूत्पादने स्यादधिकारप्रकारयोः'। अथ स्वरसंधिः २ अधाधुना स्वरसंधिरभिधीयते ॥ दधि आनय इति स्थिते ॥ अधुनेति । संज्ञाकथनानन्तरं खरसंधिरभिधीयते कथ्यते । अक्षराणामन्योन्यं संधान मेलनं संधिः । तत्राप्यादौ स्वरसंधिः स्वराणां संधिः स्वरसंधिः ।। ननु सति अकारे इकार- संघिरादावेव कथं प्रतिपादितः । तत्रोच्यते-कारः सावित्रीरूपः शक्तिरूपः । सा च सर्वजगरसृष्टिकर्म । तस्मात्पूर्व प्रतिपादितः ।। इयं वरे ॥ इवो यत्वमापद्यते खरे परे ॥ द य आनय इति तावद्भवति ॥ * आभ्यन्तरवाद्यप्रयनज्ञानार्थक कोष्टकम् । आभ्यन्तर प्रयला स्पृष्टाः ईषत्स्टाः। ईषद्विवृताः विवृताः संरताः स्पर्शा. अन्तःस्था ऊष्माणः खरा. उदात्तानुदात्त. खरिताः घ भ बम व्यसनानि खराध य व उ ओ स ट ठ त थ हसायोगे लू औ अल्प प्राण विवार बाखमयमा अ.प्रा.म.प्रा अ. प्रा.म.प्रा. थल्या. विवार सवार सवार सवार नाद अघीय घोर म. प्रा. वेवार श्वास ना. अघोष यो. अल्पप्रा. सवार धारा घोष घोप घोष घोप १६तः परम् "तसिमिति निर्दिष्टे पूर्वस्य" । सप्तमीनिर्देशेन विधीयमान कार्य वर्णान्तरेगाव्यवहितस पूर्वस्य योमम् । भतो वृत्तौ परे' इति व्यावष्टे । एवमन्यत्रापि इयम् ॥ इलधिकः पाठः चित् केनचित प्रक्षिप्तः।

·सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः सूत्रम्-'इ यं खरे 'इ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । यम् द्वितीयैकवचनान्तम् । 'अम्शसो०' मोऽनुस्वारः' । स्वरे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' सिद्धम् ॥ यद्वा इश्व ईश्च इ प्रथमैकवचनान्तम् । 'नपुंसकस्य' इति द्वस्वः । 'नपुंसकात्स्वमोर्छ' 'वर्णग्रहणे सवर्णमह- णम्' इति वचनात् इवर्ण इकार ईकाररूपो यत्वं यकारमापद्यते प्राप्नोति खरे परे । 'हस्व- दीर्घप्लुतभेदा' इति अकारस्य स्वरत्वे आकारस्यापि स्वरत्वं सिद्धमेव । दधि अग्रे आनय । 'इ यं स्वरे' अनेन सूत्रेण इकारस्य यकारः । द्ध्य् आनय इति जातम् । ननु दधि आनयेत्यत्र 'नामिनः स्वरे' इति नुमागमः कथं न क्रियते ? तत्राह-'नामिनः स्वरे' इति तु स्यादिविभत्तिसप्तकस्वरे परे भवति न त्वन्यन्न । तर्हि 'यस्य लोपः कथं न क्रियते ? तत्राह- 'यस्य लोपः' इति तु ईपि, तद्धिते (कृते) स्वरे यकारे च परे सति भवति न त्यन्यत्र । ध्य आनयेत्यन 'संयोगान्तस्य लोपः' इत्यस्य प्राप्तौ । 'असिद्धं वहिरङ्गमन्तरङ्गे' इति थलोपनि- षेधः । यद्वा । 'संयोगान्तस्य लोपः' इति स्वाभाविकसंयोगान्तविषयः ॥ प्रक्रियायां तु 'संयोगान्तस्य' इति लोपे प्राप्ते 'यणः प्रतिषेधो वाच्यः॥ 'हसेऽहहसः ॥ स्वरात्परो रेफहकारवर्जितो हसो हसे परे द्विभवति । '. इति धकारस्य द्वित्वम् ॥ कृत्यान्तरमाह-सूत्रम्-'हसेऽहूंहसः ॥ हसे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इए' र च हू च ई न हूँ यत्र स अर्ह प्रथमैकवचनान्तम् 'हसेपः सेर्लोपः' । हसः प्रथमैकवचनान्तम् । स । 'स्रोविसर्गः' । हसे अह् । 'एदोतोतः' अकारलोपः । 'स्वरहीनं०' सिद्धम् । खरात हस्वस्वरात्परोऽने वर्तमानो रेफहकारवर्जितोऽन्यो हसो हसप्रत्याहारसंबन्धी वर्णो हसे परे सति द्विर्भवति । द्वयोर्भावो द्वित्वम् । एकस्य द्वौ भवत इत्यर्थः । इति धकारस्य द्वित्वम् । द्वित्वे कृते पुनर्वित्वं न भवति । अनवस्थादोपप्रसङ्गात् । द्वित्वविधानात् द्वावेव शिप्येते इति दध्ध्य् आनयेति जातम् ।। झबे जवाः ॥ झसानां झवे परे जया भवन्ति । इति पूर्वधकारस्य दकारः सवर्णत्वाद, 'वर्यो वर्येण सवर्णः' इति वचनात् । यथासंख्यं वा वक्तव्यम् ॥ स्वरहीनं परेण संयोज्यम् ॥ दध्यानय इति सिद्धम् ।। तिक्रं नै रोचतेऽस्माकं दुग्धं च मधुरायते । अन्नप्ररोचनार्थाय दध्यानय वरानने ॥८॥ दधि न श्रूयते कर्ण घृतं स्वमे न दृश्यते । मुग्धे दुग्धस्य का वार्ता तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् ॥ ९ ॥ कृतस्य करणं नास्ति मृतस्य मरणं न हि । पिष्टस्य पेपणं नास्ति द्वितीये त्रितयं न हि ॥१०॥ सूत्रम् । 'झवे जयाः' झने सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अइए। जयाः प्रथमारटुवचनान्तम् । अब इसमुचितम् प्रशि' इति पाणिनीयवादात् 'सबवे' इस्यायर्थ तथावश्यकरयार ॥ २श लोकनिक प्राचीनपुस्तकेषु नोपलभ्यते । .

·- स्वरसंधिः २] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । 'सवणे' 'स्रोर्विसर्गः' । वृत्तिः मुगमा । अत्र सूने सानामिति पदं 'ससे चपा झमानाम्' इति सूत्रादनुवर्तते । अन्यत्राप्यनुवृत्तिः सरस्वतीदत्तसूत्रपाठक्रमादवगन्तव्या ! अन तु मया न कथयिष्यते । अनेन सूत्रेण पूर्वधकारस्य दकारः । ननु असारयोविंशतिः जयाः पञ्चैव तेन यथासंत्यमिति धकारस्य दकार एव कथं क्रियते ? तत्राह-सवर्णत्वात् धकारस्य दकारो भवति । ननु धकारदकारयोः सावये कथमित्याह-वर्यो वर्येण सवर्ण इति । वर्गे भयो पर्यो वर्णः वग्र्येण स्ववर्गान्तर्वर्तिना अक्षरेण सह सवर्णो भवतीति । सवर्णत्वात् धस्स दः । यद्वा-यथासंख्यं झढध, जडदेत्यनेनापि धस्स दः । अत्र तु सवर्णत्वात् यथा- संख्यमित्युभयत्रापि धस्य दुकारो भवति । परम् अग्निमथ्भ्यामित्यत्र सवर्णत्वादेव थकारस्य दकारो भवति । न तु यथासंख्यम् ।। स्वरेण हीनं रहितं यदक्षरं तत्परेण अप्रस्थितेन स्वरेण वर्णेन सह संयोज्यम् । दध्यानये ति सिद्धम् । एवम् स्वस्ति अस्तु स्वस्यस्तु । हरि अनुगया । हर्यनुभवः ॥ गौरी अत्र इति स्थिते । इ यं खरे । गौर अत्र तावद्भवति । यत्वे कृते अर्ह इति विशेषणान्न रेफस्स द्वित्वं किंतु ? ॥ राधपो द्विः ॥ स्वरपूर्वाद्रेफा- त्परो यपो द्विर्भवति । इति यकारस द्वित्वम् । गौर य य अत्र । जलतुम्बि. कान्यायेन रेफस्योर्ध्वगमनम् । वरहीनं परेण संयोज्यम् । गौयंत्र ॥ इकारोदाहरणमाख्याय ईकारोदाहरणमाह-गौरी अग्रे अत्र 'इयं स्वरे' गौर य् अत्र इति जातम् । ततोऽर्ह इति सूत्रोक्तविशेषणात् रेफहकारयोर्तृित्ववर्जनादन रेफस्य द्वितं न भवति । ततः किं कर्तव्यमित्याह-सूत्रम्-'राधपो द्विः' ॥ रादिति पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'डसिरत् 'सवर्णे' ।। यपः प्रथमैकवचनान्तम् । स्-'स्रोर्विसर्गः'। 'द्वित्रिभ्यां सुच्' 'सोर्वि- सर्गः ॥ द्विस् प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्ययाद्विभक्तेलम्' इति लोपः। 'चपा अबे जयाः' संधिः । यपः अग्रे द्विः । अत्र 'हवे' 'उ ओ०' सिद्धम् । स्वरः पूर्व आदी यस्स स सरपूर्यः तस्मात् स्वरात्परस्माद्रेफात्परोऽप्रस्थो यपो द्विर्भवति इति यकारस्य द्वित्वम् ।। 'जलतुम्बि०' यथा तुम्बी जलस्योपरि तिष्ठति तथा रेफोऽपि वर्णस्योपरि गच्छति नत्वधः ॥ 'सरहीनं.' गौयंत्रेति सिद्धम् । केचित्तु दीर्घस्वराग्रस्थात् रेफात् परस्य यपस्य द्वित्वं नेच्छन्ति तन्मवे गौर्यत्रेति सिध्यति । एवं नदी एपा नघेपा । स्वर इत्यनुवर्तते । एवमन्यत्रापि यत्र न सूत्राक्षरैः कार्यसिद्धिस्तत्र सर्वत्र सूत्रान्तरात्पदान्तरानुवृत्तिर्ज्ञातव्या ॥ ग्रन्थभूयस्त्वभयानासाभिलिख्यते ।। इतोऽप्रे स्वरसंधिं यावत् सर्वेष्वपि सूत्रेषु 'स्वरे' इति पदमनुवर्तते अन्यागच्छति । अनु- क्तमपि शेयमित्यर्थः । यथा 'इ यं स्वरे' इत्यत्र खरे इति पदम् । तथा वन 'ध वम् स्त्यादिष्वपि प्राग्वत् डेयम् । एवममुना प्रकारेण अन्यत्र योगेष्यपि यत्र केवलसूत्राक्षः १ जलतुम्बिकान्यायस्तु-- 'तुम्बिका तृणकाष्ठं च तैलं जलसमागमे । कलस्थानं समायान्ति रेफागामीशी गतिः ॥१॥ रेफः खरपरं वर्ण दृष्ट्वा रोहति तच्छिरः । पुरः स्थितं यदा पश्येदधः संक्रमते वरम् ॥२॥ इति श्लोकाभ्या प्रदर्शितःववियुवके । .. ३ ·१८ सारखतव्याकरणम्। [प्रथमा वृत्तिः कार्यसिद्धिनं भवति तत्र योगे सूत्रान्तरादन्यसूत्रात्पदान्तरस्य अन्यपदस्यानुवृत्तिज्ञेया प्रन्थस्य शास्त्रस्य भूयस्त्वभयात् प्राचुर्यभयात् सूत्रे तत्तत्पदमस्माभिर्न लिख्यते ॥ केचित्तु आभिः सरस्वतीभिर्न लिख्यते स्म इति व्याकुर्वन्ति ॥ शेपं सुगमम् ।। उ वम् ।। उवर्णो वत्वमापद्यते खरे परे। [ हसेहहसः । 'झवे जनाः' ] मधुअन मद्धन [ मधु अरिः मवरिः । वधू आसनं बद्धासनम् ] || सूत्रम्-'उ वम् ॥उ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । यद्वा-उश्च उश्च ऊ प्रथमैकव- चनम् । 'नपुंसकस्य' इति हस्खः । 'नपुंसका०' ॥ वम् इति द्वितीयैकवचनान्तम् । 'अम्- शसो.' 'मोऽनुस्वारः ॥ तपरकरणं विना कारग्रहणं च विना वर्ण एव गृह्यते । तेन उ इत्युक्ते उवर्णः उकार ऊकाररूपो वत्वं वकारं प्राप्रोति स्वरे परे ॥ 'मधु अप्रे अत्र' अत्र 'उ वम्' इति उकारस्य वकारः । 'हसेऽहंहसः' इति धकारस्य द्वित्वम् । 'झये जषाः' इति पूर्वधकारस्य दकारः। 'स्वरहीनं०' मनेति सिद्धम् । मधु क्षौद्रमत्र वर्तते । एवं वधू आसनं ववासनम् ॥ ऋ रम् ॥ ऋवर्णो रत्वमापयते खरे परे । पितृ अर्थः पित्रर्थः । [ मात अर्थः मानर्थः ॥ सूत्रम्-'ऋ रम् ॥ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकत्वात् सिलोपः। द्वितीयकवच. नान्तम् । 'अम्झसोः०' 'मोऽनुस्वारः'।वर्णस्य रकारो भवति स्वरे परे । पितृ अमे अर्थः। कि रम्' 'हसेऽहसः' 'स्वरहीन' पित्रः ।। ल लम् ॥ लवर्णो लत्वमापद्यते स्वरे परे । ल अनुवन्धः लनुबन्धः । [ल आकृतिः लाकृतिः ॥ सूत्रम्-'ल लम् ॥ प्रथमैकवचनान्तम् । साट्वेतिकत्वात् ।। लं द्वितीयैकवचनान्तम् । अम्शसो..' 'मोऽनुस्वारः ॥ लवर्णस्य लकारो भवति खरे परे ॥ ल अमे अनुवन्धः । ' लम्' 'स्वरहीनं०' लनुवन्धः ॥ ल लकार अनुबन्धः इत्संज्ञो यस्य धातोः स लनुबन्ध उच्यते । एवं ल अग्रे आकृतिः लाकृतिः । ल इन् लित् । ए अय् ॥ एकारो अय् भवति स्वरे परे । ने अनं नयनम् ॥ सूत्रम्-'ए अय्' ।।ए प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । अय् प्रथमैकवचनान्सम । इसे प.०' एकारस्य अय् भवति स्वरे परे । णीन् प्रापणे णी । 'आहेः प्णः ला'नी 'भारे युद' 'युवोरनायो' इति युस्थाने अनः । गुणः । ने अनम् 'ए अय्' अनेन एपारम्य अय् भवति । 'स्वरहीन.''अतोऽम्' 'अम्हासो:०' 'मोऽनुम्बारः' नयनमिति सिद्धम् । ओ अचू । ओकारो अय् भवति सरे परे । भो अति भवति । सूधम्-'ओ भय' ॥ गो प्रथमैकयपनान्तम् । सांकेतिकम् । अय् प्रधफ्यचनान्तम् । 'हसे प० ॥ व्याश्या मुगमा । भो अप्रे अति । 'ओ अय्' 'स्वर०' भवति इति सिसम् ।। फचित्स्यरवयकारः । यथाध्यपरिमाणे गो युतिः गम्यूतिः ।। अन्यत्र गयो मिश्रीमावो गोपतिः॥

·. स्वरसंधिः २] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । कचित्प्रयोगान्तरे यकारः स्वरवदयसेयः । स्वरेण तुल्यः स्वरवत् । सो परे सति यत्कार्य भवति तत् यकारे परेऽपि भवतीत्यर्थः । यथा अध्त्रपरिमाणे मार्गपरिमाणे चाच्ये सति गो अमे यूतिः अत्र यकारस्य स्वरत्वात् 'ओ अव' 'स्वरहीनं.' गन्यूतिः । कोशद्वयम् । अन्यन्न तु मार्गप्रमाणाभावे गवां मिश्रीभावः एकीभावे समूहीभवने गोयूतिरियेव तिष्ठति सिद्धम् । एवं पितृ अमे यं पित्र्यमित्यपि ज्ञेयम् ॥ ऐ आय् ॥ ऐकार आय् भवति खरे परे । नै अकः नायकः ॥ सूत्रम्-'ऐ आय्' ॥ ऐ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । आय् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे प:०॥ ऐकार: आय् भवति स्वरे परे । नै अपे अमः। 'ऐआय' 'स्वरहीनं०' नायकः ॥ औ आयू ।। औकार आव भवति स्वरे परे । तो इह ताविह ॥ सूत्रम्-'औ आव्' ॥ औ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिम् । आव् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे पः०॥ औकार: आव भवति स्वरे परे । तो अग्रे इह । 'औ आ' 'स्वरहीन.' तावि- हेति सिद्धम् ॥ व्योलॊपशु या पदान्ते ॥ पदान्ते स्थितानामयादीनां यकारवकारयोर्लो- पश् वा भवति । ते आगताः त आगताः तयागताः। तसै एतत् तसा एतत् तसायेतत् । पटो इह पट इह पटविह । ती इमौ ता इमौ ताविमौ । तसै आसनं तसा आसनम् तसायासनम् । असौ इन्दुः असा इन्दुः असाविन्दुः ॥ लोपशि पुनर्न संधिः॥ छन्दसि तु भवति । हे सखे इति हे सखेति हे सखयिति ॥ सूत्रम्-'बोर्लोपश् वा पदान्ते' ॥ य च व् च चौ तयोः पष्ठीद्विवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'सोविसर्गः' । लोप प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे प.'। वा तृतीयैकवचना- न्तम् । 'अव्यया०' ॥ पदान्ते सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अइए' सिद्धम्--पदान्ते ॥ आदिश. ब्दात् 'ए अय' 'ऐ आय' 'ओ अ' 'औ आव' एभिः सूत्रैर्जातानामयादीनां संथन्धिनोर्य- कारवकारयोर्वा लोप भवति । ते अमे आगताः । उभयत्रापि 'ए अय्' एकत्र यकारलोपः अन्यत्र 'स्वरहीनं० ते आगताः तयागताः त आगताः ॥ वटो इह वटविह वट इह । 'ओ अन् शेपं प्राग्वत् ॥ एवं तस्मै आसनं तस्मायासनं तस्मा आसनं । तस्मै इदं तस्मायिदं तस्मा इदम् ।। असौ इन्दुः असाविन्दुः असा इन्दुः । तौ इमौ ताविमौ ता इमो ॥ ननु 'त आगता:' अन 'सवणे.' तथा पद इहेत्यत्र 'अ इ ए' इति संधिः कथं न .क्रियते । तमाह-लोपशीति । लोपशि कृते पुनः पूर्वापरवर्णयोर्मियो घटनखरूपः संधिः कार्यान्तर साधनं च न भवति । यथा त आगताः। राजभ्यामन 'अद्भि' इति आ न भवति । नयुक्त- मनित्यमिति कापि लोपशि कृतेऽपि संधिर्भवति । यद्वा 'छन्दसि तु भवतीति तुशब्ददर्शनात् फुत्रचिलौकिकोदाहरणेऽपि लोपशि कृते संधिर्भवति । यथा दामोदरः, राजाश्वः, पञ्चाग्निः, दण्डिपु, इत्यादिपु कार्यान्तरसंघातरूपश्च संधिर्भवति ॥ पुनर्विशेषमाह-छन्दसि बेई - १ नोक' ·२० सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः लोपशि कृतेऽपि संधिर्भवति । यथा हे सखे अप्रे इति । 'ए अय्' 'प्वोर्लोपश् पा०' इति अकारलोपः । छान्दसिकत्वान्न संधिनिषेधः । तेन 'अ इ ए॥ । एदोतोऽतः॥ पदान्ते स्थितादेकारादोकाराच परस्याकारस्य लोपो भवति । ते अत्र तेऽत्र । पटो अत्र पटोत्र ॥ सूत्रम्-'एदोतोऽतः' ।। पञ्च ओच एदोत् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीन', 'स्रोर्षि०'। एदोतः अग्रे अतः । मध्ये-'अतोऽत्युः' 'ओ' 'एदोतोऽतः' इत्यकारलोपः । अतः पाठयेक- वचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि.' 'एदोतोऽतः ॥ तपरकरणमसंदेहोचारणार्थम् । अत इत्यान तपरकरणं तावन्मानग्रहणार्थम् । पदान्ते स्थितादेकारात् ओकारात् परस्याकारस्य लोपो भवति । ते अग्रे अन । पदान्त स्थिती यावकारौकारौ ताभ्यां परस्याकारस्य लोपो भवति । चम्पकपटवासन्यायादखण्डाकारस्तिष्ठति । तेऽत्र । एवं पटो अप्र पटोत्र (वर्तत] इति सिद्धम् । 'ए अय्' 'ओ अव्' इति तु पदमध्ये भवति । अत्र 'सामान्यशास्त्रतो नून विशेषो बलवान् भवेत्' इति न्यायोऽङ्गीकर्तव्यस्तेन 'ए अय्' 'ओ अत्' इति न भवति । सवणे दीर्घः सह ।। सवर्णस्य सवर्णे परे सह दी? भवति । श्रद्धा अत्र श्रद्धात्र । दधि इह दधीह । मधु उदकं मधूदकम् । भानु उदयः भानूदयः । पितृ ऋणं पितृणम् । सूत्रम्-'सवणे दीर्घ:०' ॥ सवर्णे इति सप्तम्यन्तम् । 'अ इ ए' सदृशो वर्णः सवर्णः । दीर्घः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्वि०' । सह प्रथमैकवचनान्तम् । स्। 'अव्यया०' ॥ पूर्वा- परयोः सदृशस्वरयोर्मिलनेनाद्यो दीर्घो भवति । श्रद्धा अन श्रद्धान ॥ यदुक्तम्- 'प्रमेण वैपरीत्येन गुरूणां गुरुभिः सह । लघूना लघुभिः साध गुरूणां लघुभिः सह ।। लघूनां गुरुभिः सार्ध चतुर्धेति सवर्णता' ॥ १ ॥ इति ॥ अदी? दीर्घता याति नास्ति दीर्घस्य दीर्घता । पूर्वदीर्घस्वर हवा परलोपो विधीयते ॥२॥ दधि अमे इह दधीह । भानु अग्रे उदयः भानूदयः । पितृ अप्रे प्ररणं पितृणम । दण्ड अग्रे अपं दण्डापम् । सामान्यशास्त्रतो नूनं विशेपो बलवान्भवेत् । परेण पूर्वयाधो वा प्रायशो दृश्यतामिह ॥ १॥ ननु ६धि इह अब क्थम 'इ यं स्वरें इति यत्व न भवतीन्याह-सामान्येति । नूनं निश्चितं सामान्यज्ञानतः मामान्यसूनान् विशेपो विशेषशाग्र विशेपसून यलयान भवेत् । तत्र पहुव्यापक सामान्यम् । अल्पव्यापको विशेषः । दधि ह इन्यत्र 'इ यं म्यरें' शी सामान्यानं म्यराणां घटुत्वात् । 'सवणे दीर्घः' इति विशेषसूत्रं तम्प सवर्णम्यैकस्यात् । पक्षान्तरमाह---परेणेत्यादि । या अथवा १६ व्यापरणे प्रायशो पाहुल्येन यदुपु सानेपु परेण अमेतनसूत्रेण पूर्वमूत्रस्य याधो निषेधो हत्यतात् । यथा ' य म्परे' प्रति सूनं प्रार प्रतिपादितं सम्य दिमय दीप:'नि सूत्रेण पाधः । मदेवाह-प्रायनो पाल्पने च्यापरणे एवं एश्यताम् दी। नेनोत्मापयादापुरातः उत्सपियादयोरपयाविधि- 1 ·स्वरसचिः २४ चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । लवा' निति न्यायो दर्शितः। एकस्मिन्नेबोदाहरणे सूत्रद्वयसंभवे सामान्यविगेपयोर्यद्विशेपसूनं तलगति । पूर्वोक्तपरोक्तयोः सूत्रयोर्यत्परोक्तं सूत्रं तत्प्राप्नोति न तु पूर्वोक्तमिति भावः । एवं भानु उदयः अत्र 'उ वम्' इति सामान्यम्, 'सवर्ण दीघ:०' इति विशेषः । एवमन्य- त्रापि ॥ श्लोकार्थोऽयम् ॥ अइए। अपर्ण इवणे परे सह ए भवति । तय इदं तवेदम् । मम इदं ममेदम् ॥ सूत्रम्-'भ इए'॥ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम्। इ सप्तम्येकवचनान्तम् । सांके- तिकम् । ए प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । तव अमे इदम् 'अ इ ए' अवर्ण इवणे परे सह उभयोोंगेन ए भवति । तब इदं तवेदम् इत्युद रणम् । गहा इयं गङ्गेयम् ॥ [ सर्वविधिभ्यो लोपविधिलवान् ।।] हलादेरीपादौ टेर्लोपो वक्तव्यः ॥ हल ईपा हलीपा । लागल ईपा ला. गलीपा । मनसू ईषा मनीया । शक अन्धुः शकन्धुः । कर्क अन्धुः कर्कन्धुः । कुल अटा कुलटा । सीमन् अन्तः सीमन्तः केशवेशे । अन्यत्र सीमान्तः । पतत् अञ्जलिः पतञ्जलिः । सार अङ्गः सारङ्गः पशुपक्षियोः । अन्यत्र साराङ्गः ॥ अथ ओम् अद्योम् । शिव आ इहि शिवेहि ।। 'हलीषा लागलीपा च मनीपाद्यों तथैव च । शकन्धुरथ कर्कन्धुः सीमन्तः कुलटा तथा ॥१॥ पतञ्जलिश्च सारङ्ग एते प्रोक्ता हलादयः ।। अत्रापि विशेपमाह [हलादे०] अन्न हल आदिर्यस्य स हलादिः तस्य हलादेः पाठयेकव- चनान्तम् । डिति हिसिसोरस्य' इत्यकारलोपः 'मोविसर्गः' । ईपा आदिर्यस्य स ईपादिः तस्मिन् ईपादौ । सप्तम्येकवचनान्तम् । डि डे रौडित्' औ डिस्वाहिलोपः । 'खरहीनं०। टेः पठपेकवचनान्तम् । अस् । 'डिति' 'सिडसो:०' 'सोर्विसर्गः' 'नामिनो र?' 'राद्यपो द्विः' । लोपः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्विसर्गः' वक्तव्यः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोविसर्गः'। हुलादेः शब्दगणस्य ईपादौ गणे परे टेः 'अन्त्यस्वरादिष्टिः' इति टेलोपो वक्तव्यः । हल अमे ईया अनेन टेलोपः। 'स्वरहीनं०' हलीपा । आदिशब्दान्मनस् ईपा । मनीपा । लागल ईया लागलीया । अय अमे ओम् अधोम् । शक अन्धुः शकन्धुः । कुल अदा कुलटा । सीमन् अन्तः सीमन्तः । पतत् अञ्जलिः पतञ्जलिः | सार अङ्गः सारङ्गः । इत्यादयोऽपि तथैव ज्ञेयाः ॥ उ ओ ।। अवर्ण उवणे परे सह ओ भवति ॥ तव उदकम् तवोदकम् । गङ्गा उदकं गगोदकम् ।। सूत्रम्-~-'उ ओ' । इ सप्तम्येकवचनान्सम् । साङ्केसिकम् । ओ प्रथमैकवचनान्तम् वृत्तिः कण्ठ्या । तव उदकं तयोदकम् । गङ्गा उदकं गगोदकम् ।। ऋ अर् || अवर्ण अवर्णे परे सह अर भवति । तव ऋद्धिः । तवादि।रा. घपो द्वि:।

·२२
सारस्वतव्याकरणम् ।
[प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्-'अ॥ सप्तम्येकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । अर् प्रथमैकवचनान्तम्। 'हसे
प:०' ॥ अर्थो वृत्तितो ज्ञेयः । तव अग्रे ऋद्धिः। ' अर्' 'जलतुन्धिकान्यायेन रेफस्यो.
गमनम् । तवर्द्धिः इति सिद्धम् ॥
कचिदार ॥ अवर्ण ऋवणे परे सह कचिदार् भवति । ऋण ऋणं ऋणार्णम् ।।
ऋते च तृतीयासमासे एवाऽऽर् ॥ शीतेन ऋतः शीत ऋतः शीतातः।।
"अन्यत्र परम ऋतः परमतः ।।
सूत्रम्-'क्वचिदार। कचित् सप्तम्येकवचनान्तम् । अव्यया। आर् प्रथमैकवचनान्तम् ।
'हसे प:०' 'चपा अबे वृत्तेरों नेयः । तृतीयासमासान्ते पदे इत्यर्थः।। कचित्प्रयोगान्तरे
अवर्ण वर्णे परे सति सह उभयोर्योगेन आर् भवति । ऋण ऋणम् । 'क्वचिदार' 'राद्यपो
द्विः' 'स्वरहीनं०' 'जलतुम्बिका.' ऋणार्णम् । एवं शीतातः । दुःखार्तः । वसनार्णम् ।
कम्बलार्णम् । दशार्णम् । यत्सतरार्णम् । प्रार्णम् ।।
ल अलू ॥ अवर्ण लवणे परे सह अल भवति । तव लकारः तवल्कारः।।
रलयो साँवयं वा वक्तव्यम् ॥ परि अङ्कः । पर्यः । पल्य्यकः ।।
सूत्रम्-ल अल्ल सप्तम्येकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । अल् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे
प:०॥ धृत्तेरर्थो ज्ञेयः । तव अग्रे लकारः 'ल अल्' 'राद्यपो द्विः' 'स्वरहीनं०' तवल्कारः।।
नन्वन लकारोऽस्ति रकारो नास्ति 'राद्यपो०'इति कथं लगति तत्राह-रलयोरिति । रकारल.
फारयोः सावण्यं सहशत्वं वक्तव्यम् । तेन 'राद्यपो द्विः' इति ककारस्य द्वित्वे तवल्कार इति
सिद्धम् । रकारलकारयोः उपचाराद्वा ग्रहणाद्वा वेदे अाकारलकारयोरपि सावर्ण्य वक्तव्यम् ।
होटकाः । सवर्णे होतकारः । अत्र कालवर्ण योरसवर्णत्वेपि 'रलयोर्-' इत्यनेन सावर्ण्यम् ।
नालवर्णस्थानिनोः प्रायः सावर्य रलयोर्भवेत् । तथा वेदे सवर्णत्वं स्याटकारलकारयोः ।
परि अग्रे अकः पर्यकः । एवं पलि अग्रे अङ्कः पल्ल्यवः । उभयत्रापि इयं स्वरे' 'राद्यपो
द्विः। 'स्वरहीनं०' सिद्धम् ।।
ए ऐ ऐ ।। अवर्ण एकारे ऐकारे च परे सह ऐकारो भवति । तव एपा तवैपा।
तव ऐश्वर्यं तवैश्वर्यम् ॥
सूत्रम्---ए ऐऐ॥ए सप्तम्येकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । ऐ सप्तम्येकवचनम्-सांकेति-
कम् । ऐ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् ।। वृत्तिः कण्ठ्या । उदाहरणे तव अग्रे एपा 'ए
ऐ ऐ तवैपा । तव अग्रे ऐश्वर्यम् 'ए ऐ ऐ तवैश्वर्यम् । इति सिद्धम् ॥
ओ औ औ ।। अवर्ण ओकारे औकारे च परे सह औकारो भवति । तव
ओदन तबौदनः । तव औसत्यं तवीन्नत्यम् ॥
सूत्रम्-'ओ ओ औ । ओ सप्तम्येकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । ओ सप्तम्येकवचना.
न्तम् । ओ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् ।। यत्तिः फण्या । उदाहरणम् । सय ओदनम् ।
'ओ औ औ' तौदनम् । तर अप्रे ओनत्यम् । तीमत्यम् ।गद्गा अमे ओपः गगौपः।
ओप्ठोत्वोचों ।। अवर्णस्य ओष्टोत्योः परयोः समासे सति सह या ओ
रलयोरेलयोधय प्रयोरवयोखपा । यदन्येषां च सावर्ण्यमलं हारविक्षो जनाः॥१॥

·प्रतिभाय. ३] चन्द्रकीर्तिव्यायासहितम् । २३ भवति । पिम्य ओष्ठः पिम्पोष्ठः निम्माष्ठः। स्थूल ओतुः स्थूलोतुः स्थ- लौतुः॥ समासे किम् ? तर ओष्ठः तष्ठिः ॥ सूतम्-'मोष्ठोलोवां' ।। ओप्पा ओतुश्च ओप्पोतू तयोः मोटोयोः सममी द्विवचनान्तम् । 'त धम्' 'स्वरहीनं०' । या तृतीयैक्रयनान्तम् । 'अव्यया०' । ओ प्रथमेस्रचनान्तम् । सापेतिकम् । 'ओ ओ औ ॥ अपर्णस्य ओष्टोत्योः गदयोः परयोः ओष्ठौत्योः ओकारेण सह या अकारस्य ओकारो भाति ममासे सति ।। पझे 'ओ ओ औ । यदा-ओष्ठोलोर्या' इति सूत्रम् । तदा ओप्पोलोः परयोः अवर्णम्य वा लोपो भरतीति व्यागया | बिम्ब अमे ओष्ठः । बिम्बाकारावोठो यस्य स निम्मोठः रिम्पोष्ठः । वीयेत् निम्बोष्ठी निम्नौठी वा। अनेन एकर अकारलोपः । 'स्वरहीन० । द्वितीये 'ओ औ औ' तथैव स्थूलनासामोतुन स्थूलोतुः स्थूलातुर्वा । स्यूलमार्जार इत्यर्थः । समास इति किम् । हे छान गोष्ठ पश्य छाना; पश्येत्येकमेव रूपम् । एव पोष्ठः ।। [गवादेरवर्णागमोऽक्षादौ वक्तव्यः ] | गो अक्षः गनाक्षः । गो इन्द्रः गवेन्द्रः । गो अग्रं गाग्रम् । गो अजिनं गवाजिनम् । स्व ईरम् खैरम् । स्व ईरिणी सैरिणी । अक्ष ऊहिनी अक्षौहिणी सेना । प्र ऊढः प्रौढः॥ [इति गादयः ॥ अविहितलक्षणप्रयोगो गाढी द्रष्टव्यः ॥ गवाक्षश्च गवेन्द्रश्च गयाग्रं च गवाजिनम् । खैरमक्षौहिणी प्रौढ एते प्रोक्ता गयादयः ॥ १॥] ॥ इति सरसधिप्रक्रिया ॥ २ ॥ गो आदिर्यस्य स गवादितस्य गवादेः पठघेकवचनान्तम् । 'डिति' 'हसिरसोरम्य 'स्रोविसर्गः' गवादेः ॥ अवर्णस्य आगमः अपर्णागमः प्रथमैक्यचनान्तम् । 'मोपिसर्ग:'। अक्ष आदिर्यस्य सः अक्षादिसस्मिन् अक्षादी सप्तम्येक्वचनान्तम् । 'टेरी हित्' डियाट्टि- लोपः। 'स्वरहीन' । वक्तव्यः प्रथमैकवचनान्तम् । 'मोर्विसर्ग:' सिद्धम् । अत्र अफारा. गमे एव रूपसिद्धिः । वर्णमहण तु चिन्त्यम् । यद्वा । अश्वासी वर्णश्च अपर्णः । अकारवणे एव इत्यर्थः । गो अक्षः । अवर्णागमः। 'ओ भव्' 'स्वरहीन.' 'सवणे दीप०' । गाजिनं गोचर्म । प्र अप्रे ऊढः । अवर्णागमस्य चैयर्थ्यान्न 'सवर्णे दीर्घः सह' किंतु 'ओ' मोओ और प्रौढः । एवं प्र ऊदिः प्रौदिः । स्व अमे ईरम् । अवर्णागमः । 'अ इ ए' 'ए ऐ ऐ' खैरम् । एव स्व ईरिणी स्वैरिणी । अक्ष अप्रे ऊहिनी । अवर्णागमः । 'ओ' 'भो भो और अक्षौहिणी सेनाविशेषः । [ 'सा सेनाक्षौहिणी नाम सागाष्ट्रकद्धिक(२१८७०ः। स्यैश्चैमि(२१८७०)हथेखिने (६५६१०) पञ्चप्नैश्च पदातिभिः (३२८०५०)' इति] || ॥ इति खरसंधि ॥ प्रकृतिभावः३ अथ प्रकृतिभाव उच्यते-॥ नामी ॥ अदसोऽमी संधि न प्रामोति । अमी

·२४
सारस्वतव्याकरणम् ।
[प्रथमा वृत्तिः
आदित्याः ॥ अमी अश्वाः ॥ अदस इति किम् ? अमो रोगस्तद्वान् । अमी
असी अभ्यसौ।
अथ स्वरसधिकथनानन्तरं प्रकृतिभार उच्यते । प्रकृतेर्भावः भवन सत्ता प्रकृतिभावः ।
प्रकृतेर्यथावस्थितस्वरूपस्य भावोऽवस्थितिर्वा प्रकृतिभावः । सधियोग्या अपि स्वराः केचि-
प्रकृतिस्था एव तिष्ठन्ति । तस्मात्प्रकृतिरुच्यते । [ सधिसभवेऽपि प्रकृतिस्था ये तिष्ठन्ति ते
प्रगृह्या उच्यन्ते ।] तनादिम सूनम्—'नामी'न प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' । अमी
प्रथमाबहुवचनान्तम् । 'त्यदादेः०' सकारलोपः जसी 'दस्य मः' 'अइए' 'एरी बहुत्वे' एका-
रस्य ईकारः । अमी प्रथमैकवचनान्तम् । साकेतिकम् । 'सवणे.' नामीति सिद्धम् । अदम्
शब्दस्य जसि यः अमीशब्दो निप्पन्नः स सधिं न प्राप्नोति । अमीशब्देन रोगवानप्युच्यते
तन्निरासार्थम् 'अदसः' इति पद प्रयुक्तम् । तर सधिः । अगी आदित्याः । 'यं स्वरे'इति
सूत्रप्राप्तावपि सधिप्रतिषेधः । एवम् अमी उष्ट्राः सधिप्रतिषेधः । एवम्-अमी एडकाः ।
अमी अश्वाः ॥ अदस इति किम् । अमी असौ अभ्यसौ ॥
वे द्वित्वे ॥ई च ऊ च ए च य्वे । ईकारान्त ऊकारान्त एकारान्तश्च
शब्दो द्वित्वे वर्तमानः संधि न प्राप्नोति ॥ मणीरादिवर्जम् । अनी अत्र ।
पटू अत्र । माले आनय ॥ मणीवादौ तु संधिर्भवति-मणी इव मणीय ।।
दंपती इव दंपतीव । जंपती इब जंपतीय । जायापती इव जायापतीव ।
रोदसी इव रोदसीव ॥
सूत्रम्---वे द्वित्वे' ॥ ईच ऊच एच य्ये प्रथमैकवचनान्तम् । साङ्केतिकम् । द्वित्वे सप्त-
म्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' इति । य्वे द्वित्वे सिद्धम् । ईकार ऊकार एकारास्त्रयः सिद्धा
एव गृह्यन्ते । पर द्विवचने द्विवचनान्त सन् ईकार ऊकार एकारान्तश्च शब्दः सधि
प्राप्नोतीत्यर्थः ॥मण्यादयो न निषिद्धाः। मणी इव इत्यादीन् शब्दान् वर्जयित्वा । मण्यादीना
तु द्विवचने ईकारान्तत्येऽपि सधिर्भवति ॥ अग्नी अन प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'औ यू'
'सवणे.' 'अग्नी अत्र' द्वित्वात् 'इ य स्वरें' इति यत्वनिषेधः ॥ एव 'पटू अन' चत्वनिषेधः ।
माले इति द्वितीयाद्विवचनान्तम् । 'औरी' इति ईकारः । 'अ इ ए' माले अग्रे आनय ।
'ए अय्' निषेधः ॥ एव हरी एतौ, विष्णू इमो, गङ्गे अमू, कुले अमू इत्यादि ।। मणीवादि-
वर्जमिति किम् । मणी इव, दम्पती इव, रोदसी इव, सर्वन 'सवणे' द्वित्वेऽपि मणीवादि.
निपिद्धत्वात् सधिः कार्यः ।।
औ निपातः॥ आकार ओकारनिपातः एकस्वस्थ संधि न प्राप्नोति । आ
एवं किल मन्यसे । नो अन स्थातव्यम् । उ उत्तिष्ठ । इ इन्द्रं पश्य । अ
अपेहि ॥
सूनम्-'ओ निपातः॥ आ प्रथमैकवचनान्तम् । साकेतिकम् । अव्यया'ओ प्रथमैक-
वचनम् । साकेतिकम् । 'अव्यया' । निपात्यते सिद्ध एव इति निपातः प्रथमैकवचना-
१ 'मणीवादिवमिति किम्' । २ मणीवोष्ट्रस रम्ने प्रियो वरसतरी मम । हियमाणो तु ती दम्यो
मनिस्वदमयवीत् ॥१॥

·प्रतिभायः ३] चन्द्रशीर्तिव्याख्यामहितम् । २५ न्तम् 'सोर्विसर्गः' । ननु एफसरोति पदं सूत्रे नाति गृत्ती पुनो लभ्यते ? तदर्थगामा. रादारभ्य ओकारं यावत् औ इति प्रत्याहारमगोकुर्वन्ति इति फेचिन् । औ प्रथमैकवचना- न्तम् । सांकेतिकम् । आकार ओकार एकस्वरा अन निपाता एवं गृहान्ते भाइउपसर्ग- चर्जिताः । वाक्ये स्मरणे च यो निपातरूपः आ इत्यक्षरं स संधि न प्राप्नोति ॥ आग्रहणादाडो न निषेधः । तथा चोक्तम्- 'इपदर्थ क्रियायोगे मर्यादाऽभिविधी च यः। एतमातं डित विद्याद्वाक्यस्मरणयोरङित् ॥१॥ आकारस्तु निपातो यो डिटिझेदतो विधा। तत्रापि च उिदाकारः संधि प्रामोति न त्वडिन्त् ॥२॥ ओत्तमैरेक्षसे न त्वमामृतादेन्द्रतोऽग्विलः। आ एवं सर्ववेदार्थ आ एवं सदचो हरेः॥३॥ अहो आहो उताहो च नो हो हंहो अथो इमे । मिथोयुक्ताश्च ओदन्ता निपाता अंष्टया मताः ॥ ४ ॥ तथा ओकारः । 'आहो अहो उताहो च नो हो हो अथो अमी । भो भो(s)युक्ताध ओदन्ता निपाताश्चाष्टधा स्मृताः' । भो भो इत्यादिपु निपातरूप लोकारः सोऽपि संचिन प्राप्नोति । नो अत्र अहो ईशाः । अथो एवम् है हे इत्येतयोरपि प्रगृह्यत्तमिति फेचिन् । हे अम्ब । हे ईश ॥ तथा एकस्वरः एक एव स्वरः एफम्परः । यद्वा फेवलः स्वरमार एवं न तु हसयुक्तो यथा प्रादात् इत्यादिवत् । यद्वा एकस्बरः सदृशस्वरः अफार फार उका- राणां निपातरूपाणां यः कश्चिदादी भवति ताहश एव स्वरः अमेऽपि भवति तदा संधि न प्राप्नोति । यथा अ अपेहि । इ इन्द्रं पश्य । उ उत्तिष्ठ ।। अ इति निर्भर्सने । अमेहि दूरी. कुरु ॥ इ इति संयोधने विस्मये वा । इ इन्द्रं पश्य ॥ उ इति संबोधने रोपोतो या। उ उत्तिष्ठ ॥ आग्रहणादाद् उपसर्गेण सह संधिर्भवति । उदाहरणं कण्ट्यम् । 'अनाकारनिपा- तस्तु डिदडिदितो द्विधा । तत्र यः स्यात् डिन्स एर संधि प्राप्नोति न वडित् ।' ईपदर्थे क्रियायोगे मर्यादामिविधौ च यः । एतमातं डितं विद्याद्वाप्यस्मरणयोरडिन् ।' 'मोत्तमै- रेक्षसे न त्वमागृतादेन्द्रतोऽपिलैः । आ एवं सर्ववेदार्थः आ एवं सदचो हरेः ॥' आ ईपदुत्तमः ओत्तमः ३-३ इति ईपदर्थे आडासह संधिः ।। आ ईक्षसे एनसे । आ इहि एहि इत्यादौ क्रियायोगे आडा सह संधिः ।। आ अमृतान् आमृतान् । अमृतं मोक्षं मर्यादीहन्य इति मर्यादायाम् । आ इन्द्रतः पन्द्रतः । इन्द्रममिव्याप्यसमिचियो प आडासह मंदिः। मर्यादा सीमा अभिविधिः अभिव्यानिः । मर्यादा अभिविधिश्च मर्यादानिनिधिः तम्मिन सर्वोऽपि द्वन्द्वो विभाषयैकवचनान्तः स्वान् । 'एकवे द्विगुद्वन्द्वी' इति नपुंसम्बम् । अनियममागमानुशासनमिति 'नामिनः स्वरे' इति नुमागमो न, किंतु हरो डिन् । यो १ भयं सचोकचतुष्टयपाठः प्राचीनकतमपुस्तकोरतन्धोऽपि न मूलस्थः । सोमानाप्य व्यजी. करणसेदर्माता - ·सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः आ इति आक्षेपे । आ एवं किल मन्यसे । आ इति वाक्ये । आ एवमीश्वरवचनमिति स्मरणे । स्मरणीयमित्यर्थः । अनाड् आकारः संधि न प्राप्नोति ॥ लुतः ॥ प्लुतः संधिं न प्राप्नोति । देवदत्त ३ एहि । देवदत्त ३ अत्र गौश्वरति ॥ दूरादाह्राने च टेः प्लुतः ॥ सूत्रम्-'प्लुतः ॥ प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्विसर्गः ॥ यत्र प्लुतस्तत्र संधिर्न भवति । भो देवदत्त एहि । 'का एषा प्रस्तुताङ्गी प्रचलितनयना हंसलीला व्रजन्ती द्वौ पादौ कुश्मा कनकविरचितौ नूपुरं शब्दयन्ती । इत्यं मार्गे गता सा बहुकुसुमलताबद्धवेणी स्वनन्ती ताम्बूलं वामहस्ते मदननिवसिता गुह्यशालां विवेश ॥' अन विचारे टेः प्लुतत्वं तेन संधिर्न । कचित्तु संधिः । कचित्तु 'प्लुतोऽनितौ' इति सूत्रं पठन्ति । तेन प्लुतोऽपि इतिशब्दे परे संधि प्राप्नोति । यथा हा तात इति हा तातेति ।। देवदत्तत्यादौ न संधिर्भवति ॥ प्लुतलक्षणमाह- दूरादाबाने गाने रोदने विचारे गम्यमाने च टेः प्लुतो भवति । इति प्रकृतिभावप्रक्रिया ॥ सूत्रम्-- 'दूरादाबाने०॥ दूरात् पञ्चम्येकवचनम् । 'इसिरत्' 'सवणे दीप:' आह्वाने सप्तम्येकवचनम् । 'अ इ ए'। टिशब्दस्य पाठयेकवचनान्तम् । 'उिति' 'डसिङसोरस्य' इत्यकारलोपः । 'स्रोर्विसर्गः' । प्लुतः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोर्विसर्गः ॥ वृत्तिः कण्ठ्या । लुतस्तु उच्चारणमान एव न, किंतु ३ लिखनरूपः । इति प्लुतलक्षणम् ॥ ॥ इति प्रकृतिभावः ॥ - व्यन्जनसंधिः४ अथ व्यञ्जनकार्यमुच्यते ॥ चपा अये जवाः ॥ पदान्ते वर्तमानाश्चपा जया भवन्ति अये परे । पद अत्र पडन्न । वाक् यथा वाग्यथा । ककुप् ऐन्द्री क. बैन्द्री। अथ प्रकृतिभावकथनानन्तरं व्यञ्जनकार्यमुच्यते व्यसनानां संधिः फथ्यत इत्यर्थः ।। सूत्रम्-'चा अबे जवाः । चकारपकाराभ्यां गृह्यमाणा वीधपाः । चपशब्दस्य प्रथमा- यहुवचनम् । 'सवणे' 'स्रोर्विसर्गः' ।। अकारवकाराभ्यां गृह्यमाणः प्रत्याहारः अयसम्मिन् अवशब्दस्य सप्तम्येकवचनम् । 'अइए' ॥जकारवकाराभ्यां गृह्यमाणा यर्णा जनाः जय- शब्दस्य प्रथमावहुवचनम् । 'घोवि.' 'सवर्णे दीपः' सिद्धम् ।। 'चपा जया अये' इति वाव्ये 'चपा अबे जयाः' इत्युक्तं तेन फचित्पदान्तं विनापि जना भवन्ति । यथा-सद्ग- भवदीयः इत्यादि । राधा फचिन्न भवति । यथा-वेवसतः । सरस्थान । ममत्यान् । नहि. लान् । पाचालः ! याचाटः इत्यादौ न ॥ अथवा असमासे साभादेव पदान्ते । समागदी त्यन्ततिनी विभचिमात्रिय पदान्वे इति याच्यम् । पदान्ते स्थिताचपा जया भवन्ति । 'रास्सिन पकारमहगार हातातखादी यधिः सात् ॥ हेप्योः स्वरे संचिन पाया। धन हुन् । ती समानो पा ॥ तो परै समानः धि न प्राप्नोति वा । हिमपातुः दिमः दिम- } .. ॥ इति पाटो पिसाबपि ॥

·यणात् व्यजनसंधिः ४] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २७ घटतकपानां क्रमेण जडदगवा भवन्ति अबे परे । पट् अग्रे अन । वाक् अग्रे यथा। उभय- चापि चपा अवे जयाः' इत्यनेन डकारगकारी भवतः यथा टस्य डः, फस्य गः, 'स्वरदीनं.' पडन । वाग्यथा । एवम् अच् अन्ताः अजन्ताः । हरित् अश्व हरिदश्वः । ककुप् एषा ककु- पा । इति सिद्धम् । दिश अम्बरः । दिश् अन्तः । अन पदान्तताश्रयणात् 'दिशाम्' इति फः । पश्चात् 'चपा अये जवाः' दिगम्भरः । दिगन्तः । वाच ईशः । अत्रापि पदान्तताश्र- चोः कुः' पश्चात् 'चपा अबे जवाः । वागीशः । अये परे किम् । वाक् पूतः । पद कुर्वन्ति ॥ अमे जमा वा ॥ पदान्ते वर्तमानावपा नमे परे त्रमा वा भवन्ति । पार मानं वाभात्रम् वाग्मात्रम् । पद मम पण्मम पड्मम ॥ मयटि नित्यम् । चिन्मयम् ॥ सूत्रम्-'बमे अमा वा ॥ भकारमकाराभ्यां गृह्यमाणः प्रत्याहारो बमस्त स्मिन् बमे । सप्तम्येकवचनम् । 'अइए' बकारमकाराभ्यां गृह्यमाणा वर्णा अमाः । बमशब्दस्य प्रथ- मावहुवचनम् । 'सवर्णे' 'खोर्विसर्ग:०' । वा तृतीयैकवचनान्तम् । 'अव्यया.''आदवे लोपर' ॥ चपानां बमप्रत्याहारे परे वा विकल्पेन बमा भवन्ति । घटतकपानां क्रमेण मण- नहमा भवन्ति । वाग्रहणात्पक्षे जवा अपि भवन्ति । वाइमात्रं वाग्मानम् । एकत्र डः अन्यत्र गः। 'स्वरहीनं० ॥ पटू अमे मम । एकत्र णः अन्यत्र डा । पण्मम । पड्मम । 'स्वरहीनं० ॥ तत् नयनं तन्नयनं तद्नयनम् । मयटि प्रत्यये परे तु नित्यमेव अमाः स्युः । यथा चिन्मयम् वाड्मयम्। अपमयः अम्मयः । अत्र न विकल्पः। तथा वाग्रहणादेव कचिजबस्यापि अमाः स्युः । यथा मृद्मयः मृन्मयः ।। चपाच्छः शः ॥ चपादुत्तरस्य शकारस्य छो वा भवति । पार शूरः चाक्टर: वाक्शूरः ॥ सूत्रम्-'चपाच्छः शः' ॥ चपात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'डसिरत्' 'सवर्णे' ॥ चपात् अमे छः 'स्तोः शुभिः श्च!' 'स्वरहीनं० ॥श इति पथ्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीन.' 'सोर्वि- सर्गः' सिद्धम् । चपादुत्तरस्य शकारस्य छः छकारो भवति । वा विकल्पेन । वाक् अग्रे शूरः । अनेन शकारस्य छकारः । 'स्वरहीनं० ॥ वाक्छूरः पक्षे वाफ्शूरः । इति सिद्धम्। छः शः इति विपरीतग्रहणात् वाश्चोततीत्यादौ छत्वं न स्यात् ॥ हो झभाः ॥ चपादुत्तरस्य हकारस्य झभा वा भवन्ति । यद्वर्गगश्वपस्तद्वर्ग- गश्चतुर्थो भवति । तत् हविः तद्धविः तद्हविः । वाक् हरिः वाग्परिः वाग्- हरिः । ककुपहासः ककुन्मासः ककुव्हासः ॥ सूत्रम्---'हो झभाः' । हः इति पष्टयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीन.' 'नोविसर्गः' । झमाः प्रथमावहुवचनान्तम् । 'सवर्णे०' 'सोर्विसर्गः' ॥ यस्य वर्गस्य संबन्धी चपो हकारात्पूर्व १ 'प्रत्यये जमे नित्यमिति केचित् ॥ तेन वाध्यात्रमित्येकमेव भवति ॥' इत्यपि कचिदधिक पाठो वर्तते । २ इतः प्राग् 'नन्वेकस हकारस्य पच झमाः प्राप्ताः केन क्रमेण भवन्ति । अत्रोच्यते। इत्यप्यधिक क्वचित् ॥

·२८ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः भवति तस्य वर्गस्य चतुर्थाक्षरं हकारस्थाने भवति । यथा ककारात्परस्य हस्य घः । चका- रापरस्य हस्य झः ।टकारात्परस्य हस्य ढः । तकारात्परस्य हस्य धः । पकारात्परस्य हस्य भः । 'यद्वर्गस्य चपः पूर्व हकारात्किल दृश्यते । हस्य स्थाने भवेद्वर्णसद्वर्गस्य चतुर्थकः' वर्गचतुर्थो हस्य सवर्ण इति । वाग्रहणात्कचिचपादनुत्तरस्यापि हस्य झभा भवन्ति । समिध् होमः समिद्धोमः । हफारस्य धः । 'झवे जयाः' इति सिद्धम् । यद्वा कचिदनवसा- नेऽप्यवसानता प्राह्या । तेन 'वावसाने' इति धकारस्य तकारः। पश्चात् 'हो झभाः ॥' इत्यादि । एवं तत् हितः तद्धितः । तत् अग्रे हविः । 'हो झभाः' इति हकारस्य धकारः पश्चात् 'चपा अबे जवाः' तस्य दः । 'स्वरहीनं०' तद्वविः । तत् घृतमित्यर्थः ॥ धाक अग्रे हरिः । हस्य प: पूर्ववत् । 'चपा अये जवाः' इति कस्य गः याग्धरिः । चाचा कृत्या हरिः सिंहः इति सिद्धम् ।। अच् अग्रे हलो अज्झली । पट् अग्रे हलानि पड्ढलानि । ककुप् अमे हासः ककुभासः ॥ स्तोः श्रुभिः श्रुः ॥ स्तोः सकारस्य तवर्गस्य च शकारेण चवर्गेण च योगे शकारचवर्गों यथासंख्येन भवतः ॥ कस् चरति कश्चरति । कस् शूर: कश्शूरः । तत् चित्रं तचित्रम् । तत् शास्त्रं तच्छास्त्रम् ॥ सूत्रम्-'स्तोः श्रुभिः श्चः' । स् च तुश्च स्तुः तस्य स्तोः षष्टयेकवचनान्तम् । 'हिति' 'डसिडसोरस्य' इत्यकारलोपः । 'सोर्विसर्गः ॥ श् च चवश्च श्ववस्तैः श्चुभिः तृतीयाबहुवच- नान्तम् । 'स्रोविसर्गः ॥ श् च चुश्च श्युः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोविसर्गः' ।। अत्र एकस्ये द्विगुद्वन्द्वी' इति नपुंसकलिङ्गं युज्यते । परं 'छन्दोवत्सूत्राणी ति छान्दसत्वात्पुंलिङ्गत्वम् । चुभिरित्यत्र बहुवचनमयथासंख्येन योगज्ञापकम् । तेन सफारस्य शकारचवर्गयोगे पूर्वतः परतः उभयत्रापि संवन्धे सति शकारः स्यात् । तवर्गस्य शकारचयर्गयोगे चवर्गः स्यात् । कस् चरति, कस् अग्रे शूरः उभयत्रापि शकारः । 'स्वरहीनं०' कश्चरति । कश्शूरः ॥ तत् चित्रम् । तस्य चः । 'स्वरहीन' तचित्रम् ॥ तत् श्रवणं तत् शास्त्रम् । उभयत्रापि तस्य चः। चिपाच्छ शः' ॥ कस् छादयति कश्छादयति । अत्र सकारस्य शकारः । 'स्वरहीनं० ।। सत् अमे झंझा । 'स्तोः श्चुभिः श्चुः' इति तस्य चः । 'चपा अबे जवाः' चस्य जः स्वर- हीनं०' सझंझा ॥ न शात् ॥ शकारादुत्तरस्य तवर्गस्य चुत्वं न भवति । विश्नः । प्रश्नः॥ सूत्रम्-'नशा' ॥न प्रथमैकवचनम् । 'अव्यया० ॥ शादिति पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'डसिरन्' 'सवर्णे दीर्घ:०' ।। शकारादुत्तरस्य तवर्गस्य चुत्वं चवर्गो न भवति । प्रश् अमे नः, विश् अमे नः, रूपयेऽपि पवर्गस्य निषेधः। किंतु 'स्वरहीनं०। प्रभः प्रच्छनं प्रभः। विभः विशतीति विश्नः। 'विच्छ गती' विच्छनं विश्रः॥ १ इतः परं 'रच तुश्च स्तुस्तस्य स्वोः । समाहारद्वन्द्व एकनम् । 'छन्दोवासूमाणि' इतिवचनामपुंजरस पुस्तम् । श् च चवच चवस्तः शुभिः । चुशब्दे चवर्गस्थवर्णापेक्षया यहुवचनम् ॥ मकरवा सप्तमीमेतां तृतीयामफरोदिला । ततः थुमिः श्रुः पूर्वण संनिपातः परेण वा ॥5॥ इत्यधिक चित् । . . 1 ·व्यसनमधिः ४] चन्द्रकीर्तिव्यास्यासहितम् । २९ टुभिः हुः ॥ स्तोः सकारस तपर्गस्य च पकारेण टनर्गेण च योगे पकार- टवौ यथासंख्येन भवतः । कर पष्ठः कप्पष्ठः । कस् टीकने कष्टीकते । तत् टीकते तट्टीकते । तत् टीका तट्टीका ।। सूत्रम्-'टुभिः ः' । प प टुश्च टयसैः टुभिः तृतीयानढुवचनान्तम् । एच टुधवः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सो' टुभिरित्यत्रापि बहुवचनमयथासंख्ययोगसूचकम् । मोः सका- रतवर्गयोः पकारटवर्गयोगे पकारटनगी यथासंग्यं भवतः इत्यर्थः । सकारम्य पकारः । तवर्गस्य टवर्गः । स् अप्रे पाठः 1 कस् अमे टीकते उभयनापि सस्य पः। 'सरहीन पप्पप्ठः । फष्टीकते । कः समर्थो भवतीत्यर्थः । टीक गती सामर्ये च । तन् अप्रै टीकने अनेन तस्य ट. 'स्वरहीन.' तट्टीकते । विद् अग्रे ठलः पूर्व 'ससे चपा:०' नतः 'धुभिः ठः' विट्ठलः॥ न पि॥ पकारे परे तवर्गस्य टुत्वं न भाति । भान् पष्ठः भवान्पष्ठः ॥ सूत्रम्-'न पि' || न प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्ययाः ॥ पि सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीन.' । पफारे परे तवर्गस्य टवर्गो न भवति । भवान् पष्ठः । अनानेन 'टुभिः टुः' इति प्राप्तस्य टवर्गस्य निषेधः फितु 'स्वरहीनं०' इति प्रतिभाव ए॥ टोरन्त्यात् ॥ पदान्ते वर्तमानावर्गात्परस्य स्तोः टुत्न न भवति । पद नरः पण्नरः । पद सीदन्ति पद सीदन्ति । सूत्रम्-'टोरन्त्यात्' । टुशन्दस्य पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'डिति' टु इत्यस्य टो। इसि- उसोरस्य' इत्यकारलोपः। 'स्रोर्विसर्गः' । टोः अग्रे अन्त्यः । 'नागिनोरः' 'स्वरहीनं०' अन्त्य- शब्दस्य पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'इसिरत्' 'सवर्णे' ॥ पदान्ते वर्तमानो यष्टवर्गसरमादु- त्तरयोः परयोः सकारतकारयोः पकारटवर्गों न भवतः पर नाम्नपतिनगरीवर्नम् । उदाहर- णम् । पट् अप्रे नरः । अन टुत्वनिषेधः । ततो 'ममे बगा वा घट बण । 'सरहीन.' पण्नरः । पक्षे पड्नरः । ना नरौ नरः इति बहुवचनम् । पट् अमे सीदन्ति । अत्र पत्न- निषेधः । नाम्नतिनगरीवर्जनात् । पण्णाम् । पण्णनतिः । पण्णगर्यः । अत्र 'टोरन्या' इदं सून न लगति, किन्तु 'टुभिः पु.' इति भवति । 'स्वरहीनं० ॥ तोलि लः॥तर्गस्य लकारे परे लकारो भवति । तत् लुनाति तलनाति । भवान् लिसति भॉल्लिसति । अन्तस्था द्विप्रभेदाः ॥ रेफर्षिता यालाः सानुनासिका निरनुनासिकाच । तन सानुनासिक एव नकारस लकारी भवति। सूत्रम्-'तोलि ल' ॥ तुशब्दस्य पष्टरेकवचनम् । 'हिति' तुइत्यम्य तो 'इसिडसोरस्य 'नोर्विसर्गः ॥ तोः अप्रे लीति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'सरहीन' 'नामिनोर' जन्नु म्विका० लि । लः । प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्विसर्ग.' ॥ तनर्गस्योदाहरणम् । तन् भने १ 'पुभिरिति बहुवचनात्तचित्यकारटवर्गयोग विनापि पत्यम् । अमिष्टोम ।' इत्ययमपि पाट हरिद- धिक ॥२ अनेन गधासत्यं प्रदर्शितम् ॥

·- सारस्वतन्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः लुनाति । अनेन तस्य लकारः । 'वरहीनं०' तलुनाति । भवान् अमे लिखति तोलि लः' इति नस्य लत्वे कृते । अन्तस्था द्विप्रभेदाः । उच्चारणकाले जिह्वाया अन्ते तिष्ठन्तीति अ- न्तस्थाः । अथवा वर्गाणामन्ते तिष्ठन्तीत्यन्तस्थाः। ते के ? यरलवाः ते च द्विप्रकाराः । कथं. भूताः ? रेफेण रकारेण वर्जिताः शेषा यवला इत्यर्थः । कथं द्विप्रभेदा इत्याह-सानुनासिका निरनुनासिकाश्च तत्र तथद्धानां स्थाने लकारो निरनुनासिको भवति । नकारस्य सानुनासि- कत्यान्नकारस्थाने लकारोऽपि सानुनासिक एव भवति । तेन पूर्वलकारस्योपरि अर्धानुस्वारो भवति । 'स्वरहीनं०' भयॉल्लिखतीति सिद्धम् ॥ नः सक छते ॥ नान्तस्य पदस्य छते परे सगागमो भवति ॥ टिकिता. वाद्यन्तयोर्वक्तव्यौ ॥ टिच्चादादौ कित्वादन्ने । राजन् चित्रं राजश्चि- त्रम् । भवान् तनोति भवांस्तनोति ।। सूत्रम्-'नः सक् छते'।नः पष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०॥ स प्रथमैकवचनान्तम्। 'हसे प..। छते इति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अइए' ॥ त्रिपदम् । नान्तस्य नकारान्तस्य पदस्य छते छठथचटतलक्षणे प्रत्याहारे परे सक् इत्यागमो भवति । ककार: स्थाननिय- मार्थः । तमेवाह-'टिकितौ०' ८ इत् यस्यासौ टित्, क इन् यस्यासौ कित् । टिच्च किच टिकितौ टिकितावागमौ क्रमेण आद्यन्तयोपिये भवतः । टित् आदौ कित् अन्ते इत्यर्थः। अन कित्त्वादन्ते । राजन् चित्रं भवान् अग्रे तनोति उभयत्रापि सगागमः । अकार उच्चार- णार्थः । एकत्र रतो. नुभिः श्चुः' इति सस्स शः । उभयत्रापि 'स्वरहीनं०' 'यदागमास्तद्गु- णीभूतास्तद्रहणेनैव गृह्यन्ते' इसागमान्तं पदमित्यपदान्तत्वान्नकारस्य 'नश्चापदान्ते झस' इत्यनुस्वारः। शे चरवा ॥ नान्तस्य पदस्य शे परे वा चगागमो भवति । भवान् शूर: भवाञ्छूर: भवानरः भवानशूरः भवाञ्शूरः ॥ सूत्रम्-'शे चग्वा' ॥ शे इति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' । चक् प्रथमैकवचना- न्तम् । 'हसे प:०' । वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' ॥ नान्तस्येति । नकारान्तस्य पदस्य शे शकारे परे वा विकल्पेन चगागमः स्यात् । भवान् अप्रे शूरः । अन 'चपाच्छ: शः' इति सूत्रस्य विकल्पेन प्राप्त्यर्थ रूपद्वये चगागमः । च । पदयेऽपि 'स्तोः श्रुभिः श्वः' नस्य सः। प्रथमरूपे 'चपाच्छः शः' इति शस्य छः । सर्वत्र 'वरहीनं०' भयान्टरः । भवाभट्टरः । भवाश्शूरः । तृतीयरूपे चगागमाभावे भवाशूरः ॥ झनो इवाहिः स्वरे ॥ कारणकारनकारा हस्तादुत्तरा द्विर्भवन्ति स्वरे परे पदान्ते । प्रत्यङ् इदं प्रत्यहिदम् । सुगण् इह सुगणिह । राजन् इह राजनिह । राजन् इदम् राजनिदम् ॥ सूत्रम्-'झ्नो इस्वा०॥ च ण च न च णन प्रथमारहुवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'स्रोविसर्गः' । अप्रे हखात् पञ्चम्ये कायनान्तम् । पूर्व 'हवे' 'उ ओ । द्विः प्रथमैकाच- नान्तम् 'अव्यया.' 'चपा अवे जवाः ॥ स्वरे इति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'मए' ·00 व्यानसंधिः ४] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । सिद्धम् । हस्यादुत्तराः परा ये डकारणकारनकाराते द्विर्भावमापद्यन्ते द्वौ भयत इत्यर्थः । स्वरे परे पदान्ते विपये । अन्न पुनः स्वरमहणं विभक्तिस्वरनिषेधार्थम् । प्रत्यङ् अपे इदम् ।। गण संख्याने सुपूर्वः । मुष्ट गणयतीति सुगण फियन्तः । अप्रे इह । राजन् अप्रे इह । सर्वत्रापि द्वित्वम् । 'स्वरहीनं प्रत्यड्डिदम् । सुगणित् । राजनिह ॥ छः॥ हस्यादुत्तरछकारो विर्भवति ।। सूत्रम्-'' ॥ प्रथमैकवचनान्तम् । एकपदम् । यत्तिः कण्ठ्या । उदाहरणम् । तय अमे छत्रम् । अनेन छस्य द्वित्वम् । तवछ् छमिति स्थितम् ।। खसे चपा झसानाम् ॥ झसानां खसे परे चपा भवन्ति । तव छत्रं तवच्छत्रम् ॥ सूत्रम्-'ससे चपा झसानाम्' ।। ससे इति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अइए' चपा इति प्रथमायहुवचनान्तम् । 'सवर्णे' 'स्रो० ॥ ससानामिति पष्ठीबहुवचनान्तम् । 'नुडाम:' 'नामि' इति दीर्घः । 'स्वरहीत.' 'मोऽनुस्वारः' सिद्धम् । झसानां चपा भवन्ति ससे परे। अन यथासंख्यगणनात् छस्य तकारः संभवति । परं 'पर्यो वर्येण सवर्णः' इति पचनात् चकार एव क्रियते । 'स्वरहीनं०' तव च्छत्रमिति सिद्धम् ॥ दीर्घादपि च वक्तव्यः ।। दीर्यादुचरश्छकारो विर्भवति । म्लेछः म्लेच्छः । हीछः हीच्छः॥ पक्षान्तरमाह-दीर्घादित्यादि । कचित्कस्मिंश्वित्स्थाने दीर्घादुत्तरोऽपि छकारो द्विर्भवति । यथा म्ले अग्रे छः, ही अग्रे छः, रूपद्वयेऽप्यनेन द्वित्वे विहिते वाग्वत् । 'ससे चपा झसानाम्' 'स्वरहीनं०' म्लेच्छः । 'म्लेच्छ अव्यक्ते शब्दे' । म्लेच्छयतीति म्लेच्छः । अथवा 'म्ले गात्रविनामे' । म्लायते इति म्लेच्छः । हीच्छः । 'ही लजायां' हीच्छतीति हीच्छः । एवमाच्छादयति । हीच्छति । ऐच्छत् । माऽच्छिदत् । स्त्रीच्छाया इत्यादौ दीर्घात्परस्य छस्य द्वित्वम् ।। मोऽनुस्वारः ॥ पदान्ते वर्तमानस मकारस्यानुस्वारो भवति हसे परे पदान्ते च । तम् हसति तं हसति । पटुम् वृथा पहुं वृों ॥ सूत्रम्-'मोऽनुस्वारः' । मः पष्ठयेकवचनान्तम्। 'वरहीनं०' 'स्रो० मा अमे अनुस्वारः प्रथमैकवचनम् । सो०' ।मध्ये । 'अतोऽत्युः' 'उ ओ' 'एदोतोऽतः' मारस्य हसे परे, अथवा पदान्ते सत्यनुस्यारो भवति । उदाहरणम्-तम् अग्रे हसति । पटुम् अग्रे पृथा उभयता. प्यनुस्वारः । तं हसति । पटुं वृथा ।। पदान्ते इति किम् । गम्यते इसादावनुस्वारो न॥ नश्चापदान्ते झसे ॥ नकारस मकारस्य चापदान्ते वर्तमानखानुखारो भवति झसे परे । यशानसि यशांसि । पुम्भ्यां धूभ्याम् । १ इतः परम् अपिशब्दाही_सदान्ताद्वेति वक्तव्यम् । लक्ष्मीछाया लक्ष्मीच्छाया सामान्य वफव्यम् ॥ आच्छादयति । माच्छिदत् ॥ इलधिक चित् ॥ १ 'कौमारास्ववमानेऽप्यनुनाच्छिन्द । अवसाने वा ॥ अवसाने मकारस्थानुसारो वा भवति । देवं देवम् । इलाधिका पाटा पर्याति । कमसः कंसः । । इत्यधिकः पाठः॥ ४ [आकम् स्वते आकंस्यते ॥ इल ·, ३२ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः सूत्रम्-'नश्वापदान्ते झसे' नः पाठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'स्रोर्विसर्गः' । अमे च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' 'विसर्जनीयस्य' 'स्तोः श्रुभिः श्रुः' सस्य शः । 'स्वर- हीनं० । अने अपदान्ते । सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' 'सवर्णे' । झसे सप्तम्येक- वचनान्तम् । 'अ इ ए' सिद्धम् । चकारः पूर्वोक्तस्य । 'मोऽनुस्वारः' इत्यतो म इत्यस्यानु- कर्पणार्थः। तेनोभयोरप्यपदान्तै पदमध्ये वर्तमानयोनेकारमकारयोझसे परे अनुस्यारो भवति । यशस् प्रथमावहुवचनम् । 'जश्शसोः शिः' 'नुमयमः' 'मिदन्त्यात्स्वरात्परो.'. 'सम्महतो.' ततो यशान अग्रे सि । पुम् अग्रे भ्याम् । उभयत्राप्यनुस्वारः । यशांसि पुं. भ्याम् । एवं पयान् अग्रे सि पयांसि ॥ अमा यस्य वा ॥ अनुस्वारस्य जमा (वा) भवन्ति यपे परे । [नन्वेकस्यानुस्वारस्य पञ्च अमाः प्राप्ताः केन क्रमेण भवन्ति ? ] अस यपस सवर्णाः । शांतः शान्तः ॥' तं करोति तङ्करोति । ते तनोति तन्तनोति । तं जानाति तञ्जानाति ॥ संयन्ता सय्यता । संवत्सरः सवत्सरः । यलोकं यलोकम् ॥ [डूंणोः कफ्टरवा शरि ॥ डकारणकारयोः शपसे परे ककटकावागौ वा स्तः । प्राङ्पष्ठः प्राड्सष्ठः पाइपष्ठः । सुगण् पाठः सुगण्ट्पष्ठः सुगणपष्ठः।। मः स्वरे ॥ अनुस्वारस्य मकारो भवति सरे परे । किं अस्ति किमस्ति ॥] सूत्रम्-त्रमा यपे०' बमाः प्रथमावहुवचनान्तम् 'सवर्णे ' सोर्विसर्गः' यमाः । अग्रे यपे । सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' प्राक् 'आदवे०' विसर्गलोपः । अपे अस्येति षष्ट्ये- फवचनान्तम् । 'त्यदादेप्टेरः स्यादौ' 'दस्य मः' 'सभ्य' इदमः स्थाने अ । 'एदोतोऽतः' । वा तृतीयैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' ॥ अनुस्वारस्य जमा वा भवन्ति । पक्षे अनुस्वार एव तिष्ठति यपप्रत्याहारे परे । कथमित्याह--अस्याने वर्तमानस्य यपस्य सवर्णा एव नमा भवन्ति । अनुस्वारस्य सानुनासिक्यात् ये सानुनासिका मास्ते एव भवन्ति । 'पर्यो वग्येण सवर्णः' इति वचनात् वये अक्षरे परे तद्वर्गस्य पञ्चमाक्षरं भवति । अन्यन यादशो यपोऽप्रे भवति तादृश एवं क्रियते । यथा कवर्गे परे डकारः । चवर्गे परे वः । टवर्गे परे णः । तवर्गे परे नः । पवर्गे परे मः । यवलेपु परेषु यवला एव स्युः । उदाहर- णम् । तम् अमे करोति । तम् अग्रे तनोति । ककारे परे अनुस्वारस्य डः । तकारे परे अनुस्वारस्य नः । 'स्वरहीनं.' तकरोति । तन्तनोति । सं अने यन्ता । अनानुस्वारस्य यः। अप्रे च 'अन्तःस्था द्विप्रभेदाः' इति सानुनासिकत्वात् यम्योपरि अर्धचन्द्राकारो बिन्दुः । सध्यता । एवं संवत्सरः सव्यत्सरः पुंलिङ्गः पुंल्लिङ्गः ॥ अन फेचित् । 'खरे मः' अनु- स्वारम्य मकारो भाति म्बरे परे । इति सूत्रं पठन्ति परं खरे परे पूर्व 'मोऽनुस्वारः' एवं वा पदान्ते ॥ पदान्ते वर्तमानस्यानुम्बारस्य थमा या भवन्ति यपे परे।' इत्यधिकः पाठः। २"पाय वान्तः ॥ या परे धर्मान्तो भवति । यगांमाये परकां सात् ।' इसपिकः पाठ। ३ 'गनयवलपरे हमारेऽनुस्वारस्य ते ययायमं भवन्ति । किमलपति सिम्लयति । तेरिन् इते। यय लियति रियलयति । किं हादयी पिरदादयति ।' राधिकः पाठः। ४ सर्वपुल गोरसभ्यते। .

·.. विसर्गसंधिः-५] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ३३ न भवति । किंतु स्वरहीनमेय म्यान् । [ कृष्णो मां अरतु कृष्णो मामयतु । जिनं ईटे जिनमीडे । शं अति शमसि । अस्माकं इह अस्माकमिह । 'पुणोः फक्टक या' मुकार- णकारयोः शपसेपु परेषु क्रमेण फक्टक् आगमी सः । प्राड्पष्टः प्राअष्टः । लिहसु लिइक्षु । सुगण पाठः । सुगण्ट्पष्ठः ।। छन्दसि ॥ अनुसारश्छन्दसि कारमापद्यते शपसहरेफेपु परतः । चतु- खिशद्वाजिनः । सामयजूपि । वयश्याम । सिध्यसि । देवानाराजा ॥] इति व्यञ्जनसंधिप्रक्रिया ॥४॥ सूत्रम्-छन्दसि ॥ अनुस्वारः कारमापद्यते शपसहरेफेयु परतः छन्दसि वेदे । हंसः हसः । शुची पन् । शुचीपत् । वयं स्याम पयस्याम । संहिता सहिता । तं रविः तरविः । इति चतुर्थसंध्यनुसारेण व्य जनसंधेरयरिलेशतो लिसिवा ।। ॥ इति व्यसनसंधिः॥ विसर्गसंधिः ५ अथ विसर्गसंधिनिंगद्यते ॥ विसर्जनीयस्य सः॥ विसर्जनीयस सकारो भवति खसे परे । का तनोति कस्तनोति ।। अथेति । व्यञ्जनकार्यकथनानन्तरं विसर्गाणां संधिनिंगद्यते कथ्यते । द्वौ पिन्दू विसर्गः। सूत्रम्-'विसर्जनीयस्य सः॥ विसर्जनीयस्य पाठयेकवचनान्तम् । 'दुस्स्य' । अमे मः प्रय- मैकवचनान्तम् । 'स्रोर्विसर्गः' सिद्धम् । विसर्जनीयस्य सकाररकारोत्पन्नस्य कृष्णसर्पचनु- राकारबिन्दुद्वयरूपस्य ससे परे सकारो भवति । [ श्लोको यथा 'शृगवदालयत्सस्य कुमा- रीस्तनयुग्मयत् । नेत्रवत्कृष्णसर्पस्य स विसर्ग इति स्मृतः'।] उदाहरणम् । कः अप्रे तनोति अनेन विसर्गस्य सकारः । 'स्वर' कस्तनोति ॥ शपसे वा ॥ विसर्जनीयस्य या सकारो भवति शपसे परे । कः शेते क- श्ते । कः पण्डः कप्पण्डः । कः साधुः कस्साधुः। सूत्रम्-'शपसे वा' ।। द्विपदं । विसर्जनीयस्य शपसेपु परेपुशपसा एव या भवन्ति । पझे विसर्जनीय एव तिष्ठति । कः शेते कश्शेते । कः पण्ढः कप्पण्डः । कः साधुः कम्माघुः । क्षेपकसूत्रमिदम् ।। कुप्योः ४क पौ वा ॥ विसर्जनीयस्य कवर्गपवर्गसंबन्धिनि ससे परे ४ क- पौ या भवतः । कपायुचारणार्थी । कः करोति करकरोति । कः सनति करसनति । कः पचति क-पचति । कः पठति क-पठति ॥ का फलति करफलति ॥ पुनर्विशेषमाह-सूत्रम्-'कुप्वोः :क:पो वा' । कुश्त्र पुग्ध कुपू तयोः सुम्योः पष्ठीति- १ सर्वपुस्तकेयु नोपलभ्यते । २ कोठकमध्यम्योऽयं पाठः वानिक एव मवेत् ।। - ·। सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः वचनान्तम् । 'उवम्' 'स्वरहीनं०', 'सोर्विसाः' । अग्रे कश्च :पश्च xxपौ। प्रथमाद्वि- वचनान्तम् । 'ओ औ औ' । वा तृतीचैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' ॥ विसर्जनीयस्य क्व- र्गपवर्गसवन्धिनि कसपफरूपे ससे परे xixपौ जिह्वामूलीयोपध्मानीयसज्ञौ यथासख्यं वा भवतः । पक्षे विसर्जनीय एव तिष्ठति । अयमर्थ:-कसयोः परयोः कः । पफयोः परयोः ४पः । कपौ ककारपकारावुचारणार्थों अन्यथोचरितुमशक्यत्वात् । अतो वनाकार- गजकुम्भाकारौ तिष्ठतः । कः अग्रे करोति । अन विसर्गस्य कः। कर करोति । कः अमे पचति । कर पचति । एव कर खनति । कर फलति ।। वाचस्पत्यादयः संज्ञाशब्दा निपातात्साधवः ॥ वाचस्पतिः बृहस्पतिः तस्करः कारस्करः पारस्करः भास्करः हरिश्चन्द्रः । इत्यादि ।। वाचस्पत्यादयः सज्ञाशब्दाः संज्ञावाचकाः 'वस्यापि नामप्रतिपादकाः शब्दास्तेऽपि निपा- तात्साधवः 'निपातसिद्धा एव क्षेयाः । यथा वाचस्पतिः। अन 'युप्वोxxपौवा' इत्यस्य प्राप्तावपि विसर्जनीयस्य सकार एव निपात्यते । एवं भास्करः । श्रेयस्करः । श्रेयस्कामः । अयस्कान्तः । अयस्कुम्भः । अयस्पानम् । तमस्काण्डः । दिवस्पतिः । नमस्कारः । अह- स्कारः । वृहस्पतिः । तस्करः ॥ शास्त्रान्तरे वित्थं दृश्यते प्रक्रियाकौमुद्याम्-'तहतोः करपत्योश्चौरदेवतयोः सुडागमस्तलोपश्च ।' तत् अने फरः । अनेन सुडागमः । तलोपः । तस्करः । वृहत् अग्रे पतिः । सकारागमः । तलोपः । बृहस्पतिः ।। चकारात् हरिश्चन्द्रः। मस्करः मस्करी, [परिव्राजकवण्वोः ] । कास्कान् । कस्कः । कस्कादयः । एवमश्वत्थ- कपित्थदधित्थादिपु स्थाधातोः सस्य तः इत्यादयः साधवः सिद्धा एव ज्ञेयाः । यहक्षणों- पपन्नं तत्सर्व निपातात्सिद्धमेवेति लक्षणसूनमन्तरेण लोकप्रसिद्धरूपोचारणं निपातनम् ।। अहो रोऽरात्रिपु ॥ अहो विसर्जनीयस्य पदान्ते रो भवति राज्यादिवर्जि- तेपु परतः । अहः पतिः अहर्पतिः। अहः गणः अहर्गणः । अहः अत्र अह- रत्र । अराविपिति विशेषणादहोरात्रम् । अहः रूपं अहोरूपम् । अहः रथ- न्तरं अहोरथन्तरम् । सूत्रम्-'अहो रोऽरात्रिपु' ॥ अहः पष्ठयेकवचनान्तम् । 'अल्लोपः खरे' 'सोर्विसर्गः'। अहः अमे २ः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्विसर्गः' मध्ये हवे' 'उ ओ'। रः अप्रे अरात्रिः "अतोऽत्युः' 'उ ओ' 'एदोतोऽतः' न रानयः अराजयसेषु अरामिपु सप्तमीयदुवचनान्तम् । 'क्लिात्पः सः ॥ अहनश-दसवन्धिनो विसर्जनीयस्य पदान्ते रो भयति राध्यादिवजितपु रान्यादिभिनेपु शन्देपु परेषु सत्सु । रकारादिरानिरूपरथन्तरादिवर्जिवे विसर्थः । उदादर- णम् । अइन पतिः । अहन अग्रे गण. ! 'अहः' इति सूत्रेण उभयत्रापि नस्य सः । 'सो. विसर्गः' अनेन सूनेण पिसर्गस्य रा! 'रायपो द्विः' जलतुम्बिफा० । अहो शिवसस्य पतिः अर्पतिः । अहां गणः । अहर्गणः । अनान्ततिनी विभक्तिमाश्रिय पगन्तवं प्रारम् । अरामिपिति विशेषणात् गत्र्यादिपर्गनालिम् । अहन अग्रे राम् । 'महः' इति नस्य सः । परावियिति पथनान् रनिषेधः । सो 'हो' '3 ओ' अहोरात्रम् । एवमहोत्तम् । 'रिमामयो' इति पाणे योग्य 'मरकरमाकरणो मेरमागरयो 'मिनीपाराद।। ३ स्पराविपन्सरगुन ११ मा अधिक पाटः॥

·विसर्गसंधिः ५] चन्द्रकीर्तिन्याच्यासहितम् । ३५ प्रशस्तमहः अहोरूयम् । 'अहोरथन्तरं साग श्रेष्ठं साम रथन्तरम्' । अहोरथन्तरम् । पदान्त इति किम् । अहोभ्याम् ॥ अतोऽत्युः ॥ अकारात्परस्य विसर्जनीयस्स उकारो भवति अति परतः । एदोतोऽतः । कः अर्थः कोऽर्थः॥ सूत्रम्---'अतोऽत्युः । अतः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीन.' 'बोर्षिसर्ग:'। अतः अमे अति सप्तम्येकवचनम् । 'स्वरहीनं० । मध्ये । 'अतोऽत्युः' ' ओ' 'एदोतोत:' । अने उः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोवि०' पश्चात् 'इयं स्वरे' 'स्वरहीनं०' सिद्धिः । वृत्तिः कण्ठ्या अति परत: अकार एव परे इत्यर्थः । तपरकरणं तावन्मात्रमहणार्थमुभयत्रापि सवर्णनिपे. धार्थम् । उदाहरणम्-कः अग्रे अर्थः । अनेन उकार: 1 'उ ओ' एदोतोतः' कोऽर्थः । हये ।। अकारात्परस्य विसर्जनीयस्स उकारो भवति हो परे । कः गतः को गतः। देवः याति देवो याति । मनः रथः मनोरथः ॥ सूत्रम् -'हवे' ।। सप्तम्येकवचनम् ! 'अ इ ए' ।। वृत्तिः सुगमा। उदाहरणम् । कः गतः । अत्र अकारात्परस्य विसर्जनीयस्य हवे परे उकारः । ततः उ ओ' को गतः । देवः याति । ' हउ ओ देवो याति ॥ मन रथः । 'हवे उ ओ' मनोरथः॥ आदये लोपश ॥ अवर्णात्परस विसर्जनीयस्य लोपशू भवत्यो परे । देवाः अत्र देवा अत्र । वाता: वाताः पाता पाताः॥ सूत्रम्-'आदवे लोपश्' । आन् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'इसिरत्' 'सवणे दीयः' आम् अये सप्तम्येकवचनम् । 'अ इ ए' मध्ये । 'चपा अवे जवाः' । लोपम् प्रथमैकवचनम् । 'हसे पः से०' ॥ यदि वा अश्व आ च आ । पञ्चम्येकवचनान्तम् । इस् । 'नपुंसकस्य' इति म्हस्वः । 'डसिरन्' अवर्णादकाराकाररूपादुत्तरस्य विसर्जनीयस्य लोपाम् भवति • अबे परे ॥ उदाहरणम् -देवाः अग्रे अत्र । वाताः अग्रे वाताः । उभयचापि विसर्गलोपः । देवा अत्र । वाता घाताः ॥ एवं कः इह क इह। खरे यत्त्वं वा ॥ अवर्णात्परस्य विसर्जनीयस्य यत्वं वा भवति स्वरे परे । देवाः अन्न देवायन देवा अत्र॥ पुनर्विशेपमाह--सूत्रम्-'स्वरे यत्त्वं वा ॥ स्वरे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' । यत्त्वं प्रथमैकवचनम् । 'अतोऽम्' 'अम्शसो०' 'मोऽनु' । वा तृतीयेकवचनम् । 'अन्यया०' वृत्तिः कण्ठ्या । वाग्रहणात्पक्षे 'आदवे लोपर' देवाः अग्रे अन । एकत्र यत्त्वम्-स्वर- हीनं.' देवायत्र । अन्यत्र लोपश्-देवा अत्र ॥ भोसः ॥ भोस् भगोस् अघोस् इत्येतसात्परस विसर्जनीस लोपश भय. त्यये परे । भोः एहि भो एहि । भगोः नमस्ते भगो नमस्ते । अपोः याहि अयो याहि ॥ ''इत्येतरसंनिधन: हवि तूचितम् ॥ .

·३६ सारस्वतन्याकरणम् । [ प्रथमा वृत्तिः सूत्रम्-'भोसः' । भोस् शब्दस्य पञ्चम्येकवान् । 'स्वरहीन.''स्रोविसर्गः'। जातीय- ग्रहणेन तज्जातीयग्रहणम् । यद्वा भोस् इत्यत्र आद्यन्तप्रहणेन प्रत्याहारः सूचितस्तेन भोस् , भगोस्, अघोस् , इत्येतस्मात्पदयात्परस्य विसर्जनीयस्याने परे लोप भवति । उदाहर- णम्--भोः अग्रे एहि आगच्छ । भगोः अग्रे नमस्ते । हे भगो हे भगवन् ते तुभ्यं नमः । अघोः अग्रे याहि । हे अघो हे पाप याहि गच्छ । सर्वत्र भोसः' इति सूत्रेण विसर्गलोपश् ।। नामिनो ॥ नामिनः परस्य विसर्जनीयस रेफो भवति अवे परे । अनिः अत्र अमिरत्र । बटुः यजते वटुर्यजते ॥ सूत्रम्-'नामिनो 'नामिनः पञ्चम्येकरचनान्तम्। 'स्वरहीनं०''स्रोविसर्गः' । अमे र। 'सोर्विसर्ग: 'उ ओ' 'नामिनो हे' । अवर्णवर्जस्वरात्परस्य विसर्जनीयस्य अवे परे रेफो भवति । उदाहरणम्-अग्निः अग्रे अत्र । अनेन सूत्रेण रेफः । 'स्वरहीन.' अग्निरत्र । वटुः अग्रे यजति । 'नामिनो रः' इति रेफः । 'राधपो द्विः' जलतुम्बिका० बर्यजति । बटुर्नामणो यजति यज्ञं करोति । एवं पटुरन वर्तते । रेफप्रकृतिकस्य खपे वा ॥ नामिनः परस्य रेफप्रकृतिकस्य विसर्जनीयस्य सपे परे वा रेफो भवति । गीः पतिः गीतिः गी:पतिः । धूः पतिः धूप॑तिः धू-पतिः॥ सूत्रम्-'रेफप्रकृतिकस्य०' रेफप्रकृया उत्पन्नो वा रेफ एवं प्रकृतिर्मूलकारणं यस्य स रेफप्रकृतिकस्तस्य । पष्ठयेकवचनम् । 'हस्य' । सपे सप्तम्येकवचनम् । 'अ इ ए' । घा तृतीयैकवचनम् । 'अव्यया० ॥ रेफप्रकृतिकस्य विसर्जनीयस्य वा रेफो भवति सपे परे । उदाहरणम्-गिर् अग्रे पतिः। प्योर्वि हसे गि इत्यस्य गीः 'सोर्विसर्गः' गीः । रेफ- प्रकृति०' अनेन एकत्र रेफः । 'राद्यपो द्विः' 'जलतुम्बिका' । अन्यत्र-'कुप्वोः करपी वा' गीतिः। गी:पतिः । गी:पतिः। एवं रूपत्रयम् । एवं धूर्पतिः । धूरपतिः धूःपतिः इत्यादि । रः॥ रेफसंबन्धिनो विसर्जनीयस्य रेफो भवति अबे परे । प्रातः अत्र प्रात- रत्र । अन्तः गतः अन्तर्गतः ।। सूत्रम्---'रः' ॥ पष्ठयेकवचनान्तम्। 'स्वरहीने 'सोर्विसर्गः'रेफसंवन्धिनो रेफाजातस्य विसर्जनीयस्य रेफो भवति अयप्रत्याहारे परे । उदाहरणम्---प्रातर् अमे अब । अन्तर अमे गतः । उभयत्रापि 'सोर्विसर्गः। ततः 'रः' इत्यनेन पुनरपि रेफः । 'स्वरहीनं०' प्रात. रत्रागन्तव्यम् । अन्तर्गतः । एवं स्व: गत:-स्वर्गतः । पुनः आगतः-पुनरागतः ।। रि लोपो दीर्घश्च ॥ रेफस रेफे परे लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घः । पुनः रमते पुना रमते । शुक्तिः रूप्यात्मना भाति शुक्ती रूप्यात्मना भाति । सूत्रम्-रि लोपो० ॥ रि सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' । लोपः प्रथमैकवचना- १ इत्येतत्वन्धिनः' इति तूचितम् ॥ २ इतः परम् 'यो वा खरे। भो एहि मोयेहि' इत्ययं पाठच- न्द्रिकास्थो वर्धित. कचित्॥ - ·। - -- विसर्गसंधिः ५] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ३७ न्तम् । 'सोर्विसर्ग: । अप्रे दीर्घः । पूर्वम् । 'हये ' ओ । दीर्घः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्विसर्ग: । दीर्घः अपे च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' प्राक् 'विसर्जनीयस्य सः' 'स्तोः शुभिः श्रुः' सिद्धम् । सूत्रं चतुःपदम् । रेफेति पृत्तिः गुगगा । पुन: अमे रमने । ' इति रेफः । 'रि लोपो०' इति रलोपः पूर्वस्य च दीपः । न इत्यस्य ना । मुक्तिः सप्रे रूम्या. स्मना भाति 'नामिनो र लोपो०' इति रलोपः, पूर्यस्य च दीर्यः । शुफी रुग्यात्मना भाति । शुक्तिः रजताकारण भासते इत्यर्थः । एवं हरी राजते । शंभू रमने । सैपाहसे ॥ सशब्दादेपशब्दाच परस्य विसर्जनीयस लोप भवति हसे परे । सः चरति स चरति । एपः हसति हसति ॥ सूत्रम्---'सेपासे' ।। स च एप च सेपं तस्मात् । पञ्चम्येकवचनान्तम् । सिरण' सवर्ण०' । हसे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अइए' मध्ये ( हो प्रमाः' 'चपा अये.' । अत्र समासे ते 'तदेतदोईसे' इति संगवेऽपि 'सेपासे' इति यत्सूत्रं कृतं ततसरेतेः सका एपकः । न सः असः इत्यादी हसे परे विसर्गलोपश्प्राप्तिनिवारणार्थमित्यर्थः । केचिसुन- राहुः-स इति पृथक्पदं पञ्चम्येकवचनान्तं साङ्केतिकम् । एपात्पथम्येकवचनम् । इसे सप्तम्यन्तम् । स एषात् इत्पन्न 'आदवे लोपर' इति विसर्गलोपर्श विधाय पसार 'एऐऐ।। सैपादिति संहिता- 'सैप दाशरथी रामः सैप राजा युधिष्ठिरः। सैप कर्णो महात्यागी सैप भीमो महायलः॥' इत्यादौ पादपूरणे संध्यर्था ज्ञेयाँ । नन्यन लोपशि कृते संधिः कथं कृतः इत्यमे वक्ष्यति-संपादिति संहितेत्यादिना । सद् एतद् उभयत्रापि प्रथमैकवचनान्तम् । 'त्यदादेष्टेरः स्यादी' इति दलोपः (0) । 'तः' इत्यु- भयत्रापि तस्य सः । एस इत्यत्र 'किलात्पः सः ''सोर्विसर्गः' तदेवदोनिप्पन्नाभ्यां सएप. शब्दाभ्यामित्यर्थः । शेषं कण्ठ्यम् । उदाहरणम् । सः अग्रे चरति । एपः अप्रे हसति । उभयत्रापि सैपाद्धसे' इति विसर्गलोपश् । 'सादेपासे' इति सूने मजुठया कर्तव्ये सपा- दिति सूत्रमध्ये या अघटमाना अकारैकारयोः 'ए ऐ ऐ' इति संहिता संधिदर्शिता मा सएपशब्दयोः 'सैप दाशरथीरामः' इत्यादि अष्टाक्षरात्मकपादपूरणार्थम् लोपशि फतेऽपि यः ए ऐ ऐ' इति संधिर्भवति तज्ज्ञापनार्थमित्यर्थः । लोक:--सेपः सः अग्रे एषः 'आदये लोपश्' 'ए ऐ ऐ' इति संधिर्भवति । एवमपरपादनयेऽपि । स एषः दाशरथिः । दारय- स्थापत्यं दाशरथिः । दशरथपुत्रो रामो वर्तते । स एषः युधिष्ठिरो राजा युधि संग्रामे स्थिर: युधिष्ठिरः । 'किलात्पः सः कृतस्य' इति पत्वम् । 'टुभिः ध्रुः स एप कर्णः राजा महा- त्यागी महादानी वर्तते । स एष भीमो भीमः पाण्डवः महाबलः अतिवलियो बनद इत्यादि। अर्थः सुगमः । इत्यादौ पादपूरणे संध्या ! पादपूरणे यः संघिः स एव अर्थः भयोजन यस्याः सा ॥ - सचिनामिनोऽभे लोपर ॥ नामिनः परस्य विसमेनीयस्य लोपर भवति कपिदवे परे । भूमिः आदरे भूम्याददे ॥ इत्याधिक ·। ३८ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्ति यदुक्तं लौकिकायेह तद्वेदे बहुलं भवेत् । सेमां भूम्याददे सोपामित्यादीनामदुष्टता ॥१॥ पुनवैदिकप्रयोगविश्लेपमाह-यदुक्तम् । यत्सूत्रमिहास्मिन् शास्त्रे लौकिकाय प्रयोगाय व्याकरणप्रसिद्धोदाहरणायोकं सूत्रादि तद्वेदे छन्दसि बहुलमन्यथा भवति अनिश्चितं विभ- जनतया भवेत् । क्वचिद्भवति कचिन्न भवतीत्यर्थः । उदाहरणम्---सः अमे इमाम् । 'आदचे लोपश्' 'अ इ ए' भूमिः अग्रे आहे छान्दसत्वात्कचिन्नामिनोऽप्यवे विसर्गलोपझ् । ततः 'इयं खरे' भूम्याददे ।। सः अग्रे उपाम् । 'आदबे लोपर' 'ड ओ' ।। इत्यादीनामार्प- प्रयोगाणां वैदिकप्रयोगाणामदुष्टता न दोष इत्यर्थः । 'स इमां भूमिमपुनात् भूमेश्च रस- मादे । ततः स उपां गामानयामास ॥ कचित्प्रवृत्तिः कचिदप्रवृत्तिः कचिद्विभापा कचिदन्यदेव । विधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं याहुलकं वदन्ति ॥ २॥ याहुलकं कतिविधमित्याह---कचिदिति । फचित्प्रयोगे अनुक्तस्यापि प्रवृत्तिः अप्राप्तस्या- संभवतः सूत्रस्य प्रापणां प्रवृत्तिः प्राप्तिः । यथा 'लोपशि युनर्न संधिः' इति निषिद्धत्वेऽपि 'अ इ ए' इति संघः प्राप्तिः । कचित्प्रयोगान्तरे उक्तस्याप्यप्रवृत्तिः । कथितस्यापि सूनस्य निषेधः । यथा भूमिः अमे आददे इत्यत्र 'नामिनो ः' इत्यस्याप्राप्तिः । कचिद्विभापा विकल्पः यथा वेदे देवैः देवेभिः। गवेशः गवीशः। कचिदन्यदेवोक्तमन्यदेव भवति यथा-- भूमिः आददे अन विसर्गलोपरूपं कार्यम् अन्यदेव भवति । एवममुना प्रकारेण विधेा- करणसूत्रस्य विधानं करणं वहुधा बहुप्रकारं समीक्ष्य दृष्ट्वा बाहुलकं वैदिकप्रयोगं चतुर्विधं वदन्ति कथयन्ति । बुधा इत्यध्याहारः । वैदिकं चतुर्धोक्तम् ॥ वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च दो चापरी वर्णविकारनाशी । धातोस्तदर्थीतिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम् ॥ ३ ॥ अथ लौकिकप्रयोगः कतिधा भरतीत्याह-वर्णागम इत्यादि । एको योगमः । च पुन- विपर्ययः । पूर्वोपरितस्य स्थाने परवर्णोधारणं परवर्णस्य स्थाने पूर्ववर्णों पारणं वर्णविप. येयः । पुनविपरो भेदौ । की तो ? वर्णविकारनाशौ । पूर्वावस्थापरित्यागेन अग्रस्थान्त- रापादन विकारः । सर्वथा लोपो नाशः । वर्णानामभराणां विकारनाशौ वर्ण विकारनाशी । पथमच भेदः धातोरताभ्यां वर्णविकारवर्णनाशाभ्यां कृत्वा पुनर्धातोरातिशयेन प प्रत्या धातोर्योऽतिशयः अधिकता पश्चिद्विशेपो यः अर्यातिशयसेन प यो भवति स योग इति नाम्ना पश्चमो भेदः । उत्तम्मानिरकं निश्चयेन उपोऽर्यो यम्य समिम पापरणो- दाहरणम् ॥ वर्णागमो गयेन्द्रादी सिरे वर्णविपर्ययः। पोडशादी विकारः स्याद्वर्णनाशः एपोदरे ॥ ४॥ पथ्य विधमुच्यते तानेप पश्च स्पषपति । अप लौपिका प्रयोगः पीपा भयतीन्या- यांगम इत्यादि । गयेन्द्रास पागमः गयादेश्योगमोऽशादी० ति ॥ एवंम् गिा. गयोः । हम अप्रायः । सकारागमः दंस इति ॥ सिंह यगंविपर्ययो भवति । यथा हिस ·खरान्ताः पुंलिङ्गाः६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । हिंसायाम् । 'मूर्ती धनः' इति अप्रत्ययः । हिंस इति स्थिते । हिनस्तीति विप्र सता हिंस इति शब्दे हस्य स्थाने सः सस्य स्थाने हः एवं वर्णविपर्ययः सिंह इति सिद्धम् ॥ पोडशादी यथा । पट् च दश च इति विग्रहे पप् दश अत्र । 'पप उर्दो ड' पस्य उः दस्य डः इति पर्णविकारः । ततः 'उ ओं' पोडश इति विकारोदाहरणम् ।। गूढः अग्र आत्मा । यन्धुज़नः अग्रे आजुहाव । कुरवः अग्रे आत्महितम् । इत्यादिपु वर्णविकारमाफारस्य अकारं विधाय 'अतोऽत्युः' 'उ ओ 'एदोतोऽत:' 'गृढ़ोत्मा' 'चन्धुजनो जुहाव' । कुरवोत्महितम् ॥ पृषो. दरे वर्णनाशः । यथा पृपत् अये उदरः तकारस्य नाशो लोप: 'उ ओ' पृपोदरः । फुपन्ति विन्दवः उदरे यस्य स पोदरः भूगः अथवा पृपन्मृगस्तस्योदरमिवोदरं यस्य स पृषोदरः ।। वर्णनाशविकाराभ्यां धातोरतिशयेन यः। योगः स उच्यते प्राज्ञैर्मयूरभ्रमरादिषु ॥५॥ ॥ इति विसर्ग संधिप्रक्रिया ॥५॥ वर्णनाशेति । वर्णमाक्षरस्य नाशविकाराभ्यां कृत्वा धातोरतिशयेन अर्थविशेपेण कृत्या य उत्पद्यते सः प्राज्ञैः पण्डितैः योग इत्युच्यते । क मयूरभ्रमरादिपु मयूरः भ्रमरः इत्या- द्युदाहरणेवित्यर्थः । यथा र शब्दे । रु रु । एकत्र महीपूर्वः । अन्यन्न भ्रमन्पूर्वः । महा- मतिशयेन रौति जल्पतीति मयूरः । भ्रमन् सन् अतिशयेन रौतीति भ्रमरः । 'नानि च इति उ. प्रत्ययः डिवाहिलोपः । 'स्वरहीनं०' एकत्र विकारः हीस्थाने यू, अन्यन्न वर्ण- नाशः नकारस्य नाशः लोपः । मयूरः भ्रमरः इति सिद्धम् । अन्येपां मते तु एते पश्चापि पृपोदरादिभेदा एव ॥ ॥ इति विसर्गसंधिः ॥ स्वरान्ताः पुंलिङ्गा ६ अथ विभक्तिर्विभाव्यते । सा द्विधा । स्यादिस्त्यादिश्च ।। अथेति पञ्चसंधिकथनानन्तरं विभक्तिर्विभाव्यते कथ्यते । विभज्यन्ते पृथक कियन्ते कर्टकर्मादयो यया सा विभक्तिः ॥ सा विभक्तिर्द्विधा द्विप्रकारा । एका स्मादिः सि ओ जस् इत्यादिका । अपरा त्यादिः तिप् तस् अन्ति इत्यादिका ॥ विभत्स्यन्तं पदम् ।। तत्र स्यादिभिक्ति नो योज्यते ।। विभक्तेः प्रयोजनमाह-सूत्रम्---'विभक्त्यन्तं पदम्' । विभचिरन्ते यस्य तद्विभक्त्यन्त यस्यान्ते विभक्तिस्तत्पदमुच्यते ॥ नत्र विभक्तिद्वयमध्ये स्यादिर्विभक्तिर्नान्नोऽग्रे योज्यते स्थाप्यते दीयते । त्यादिविभक्तिर्धातोरने योग्यते स्थाप्यते ॥ अविभक्ति नाम ॥ विभक्तिरहितं धातुचर्जिवं चार्थवच्छन्दरूपं नामो- च्यते ॥ कृत्तद्धितसमासाथ प्रातिपदिकसंज्ञा इति केचित् ।। नामलक्षणमाह -सूत्रम्-'अविभक्ति नाम' । नास्ति विभक्तिर्यस्य तदविभक्ति प्रथमैक- १ विकम्भनेन विस्कम्भनेन । शुनः शेपं चित् शुनश्चिरछेपम् । पृषत् उदर पोदरम् ॥ आत्खयोहा॥ आकार खसे च परे विसर्जनीयस्स सह : मिद्भवति । गूइः आरमा गूढोत्मा ।। इलथिकः पाठः ।

·A . । सारस्वतव्याकरणम् । ., [प्रथमा वृत्तिः धचनान्तम् । 'नपुंसका०' सेर्लोपः । नामेति नामन् शब्दस्य प्रथमैकवचनान्तम् 'नपुं- सकाळ', 'नानो नो०' नस्य लोपः । सिद्धम् । द्विपदम् । विभक्त्या रहितं धातोवादेः पृथक्भूतमर्थयुक्तं शव्यरूपमकारादिवर्णरूपं तन्नाम उच्यते । शब्दरूपं नामेत्युक्ते पदस्थापि नामसंज्ञा स्यात्तन्निवारणार्थमविभफीति । तथा सति धातावतिव्याप्तिस्तन्निवारणार्थ धातु- वर्जितमिति । तथा सति निरर्थकस्य टस् इत्यादि ध्वने मत्वं तन्निवारणार्थमर्थवदिति । ईदृग- लक्षणं नामोच्यते ॥ च पुनः कृत्तद्धितसमासाः सविभक्तिका अपि नामसंज्ञाः स्युः केचि. दित्याहुः । कृतस्तृतीयवृत्तिप्रत्ययाः । तदन्ताः शब्दाः धातवस्तद्धितान्ताः समासाश्च नाम- संज्ञका भवन्ति इति । केचिदिति पाणिन्याचार्या वदन्ति । एते सर्वेऽपि प्रातिपदिकसंज्ञका नामसंज्ञका उच्यन्ते । तन्मते प्रातिपदिकमिति नामपर्यायः ॥ कृदन्ता धातवः समासत- द्धितयोः पदान्यपि नामसंज्ञकानीत्यर्थः ॥ तस्मात् सि औ जस् अम् औ शस् टा भ्यां मिस् डे भ्यां भ्यस् डसि भ्यां भ्यस् ङस् ओस् आम् डि ओस् सुप् ॥ तसान्नाम्नः पराः सादयः सप्त विभक्तयो भवन्ति । तत्राप्यर्थमात्रैकत्वविक्षायां प्रथमैकवचनं सि ।। अकारान्तः पुलिङ्गो देवशब्दः । देव सि इति स्थिते । इकारः उच्चारणार्थः सेरिति विशेषणार्थश्च ॥ सूत्रम्-'तस्माद्यावत्सुप्' ।। तद् पञ्चम्येकवचनम् । 'त्यदादेप्टेरः०' दलोपः (१) । 'सि- रत्' 'अतः' इति स्मडागमः । 'सवर्णे' ॥ सिश्च, औश्च, जस् च, यावत्सुप् च प्रथमाबहु- वचनान्तम् । सांकेतिकम् । यद्वा तस्मादिति पञ्चम्येकवचनान्तम् । अग्रे सि औ फर्विशतिरपि सांकेतिकप्रथमैकवचनान्तानि पदानि । एवं द्वाविंशतिपदं सूत्रम् । अष्टपद- मित्यपि केचित् । सुप् इत्यन पकारः पाणिनीयानां सु औ जस् इति प्रथमैकवचनस्यापि सु इति संज्ञा तस्माद्भेदज्ञापनार्थः सुप्प्रत्याहारार्थश्च । अव तु सुसमुसोचारणार्थ एव । तस्मानाम्नः परा एताः पूर्वोक्ताः स्यादयः सप्त विभक्तयो भवन्ति । तत्र सि ओ जस् प्रथमा । अम् औ शस् द्वितीया । टा भ्यां भिस् तृतीया । डे भ्यां भ्यस् चतुर्थी । कसि भ्यां भ्यस् पञ्चमी । इस ओस् आम् पष्ठी । जि ओस् सुप् सप्तमी । एकैकस्या विभक्ते- स्त्रीणि त्रीणि वचनानि एकवचन द्विवचनबहुवचनसंज्ञानि भवन्ति । तनापि नाम्नि सप्तसु विभक्तिपु वा अर्थमानस्यैकत्वविवक्षायामर्थमात्रस्य घटपटादेरेकस्य वामिच्छा क्रियते यत्र, तत्र प्रथमैकवचनं सि दीयते । तर प्रथमं देवशब्दः । दिवु नीडायाम् । दीव्यतीति देवः । 'पचिनन्दिप्रहादे:०' इति अप्रत्ययः । गुणः । देव इति जातम् । ततः 'देव सिं' इति स्थिते सति इकार उच्चारणार्थः 'सेधेिः' 'सेरा' इति सूत्रे विशेपणार्थश्च । इत्संशत्वात् इका- रलोपः । देवस् इति स्थिरम् ।। स्रोर्विसर्गः ॥ सकाररेफयोर्विसर्जनीयादेशो भवत्सधातो रसे पदान्ते च । चकरात्पदान्ते उभयोर्धातुनानोः । देवः ॥ सूत्रम् 'सोर्विसर्ग:' ॥ स् प र प लो सयोः सोः पष्ठीद्विवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' जस् इत्ये- -- 1 'मतान्तरमाद'इति पाठान्तरम् ॥

·११ - स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ६] चन्दकीर्तिव्याख्यासहितम् । 'स्रोविसर्गः। प्रथमैकवचनान्तम् । 'रोवि.' इति द्विपदम् । मध्ये----'नामिनी' । सका. रस्य रेफस्य च विसर्गो भवति अधातोः नामः शब्दस्य रसे परे । चकारात्पदान्ते तु धातु- नानोरुभयोरपि ॥ नानः सकाररेफयो रसे परे पदान्ते च विसर्गादेशः । चकारात्पदान्ते धातोरपि सकाररेफयोर्विसर्गादेश: :-~यथा अचकाः । अविभः। रसे परे धातोनल्यथा आस्ते विभत्यिादौ । अनेन विसर्गः । देवः इति सिद्धम् ।। द्वित्वविवक्षायां औ । 'ओ औ और देवौ ।। द्वित्वविवक्षायाम् औ । द्वयोर्षतमिन्छा यन क्रियते तत्र द्विवचनम् । यथा देवश्च देव- श्वेत्येकशपे 'सरूपाणामेकशेष एकविभत्तो' इति । देव औ इति स्थिते । 'ओ ओ ओ' देवी॥ बहुत्वविवक्षायां देव जर इति स्थिते । जकारो जसीति विशेषणार्थः । जका- रस्त्संज्ञायां तस्य लोपः । देव अस् इति स्थिते । दीर्घ विसौं । देवाः ॥ एवं देवश्च देवश्च देवश्चेति धहूनामुक्ती प्रथमावहुवचनम् -जस् । जकारो जसीति सूत्रविशेषणार्थः । अन्यथा असीव्युच्यमाने शस्ड सबन्धिनोऽप्यस ईकारः स्यात् । जकार इत्संज्ञकः । देव अस् । 'सवर्णे' 'स्रोर्विसा:' देवाः ॥ अकाराजसोऽसुक कचिद्वक्तव्यश्छन्दसि ॥ किनादन्ते । देवासः। भाह्मणासः॥ विशेषमाह--'अकारान्नसोऽसुक् कचिद्वक्तव्यः' । कचित्प्रयोगान्तरे अकारात्परस्य जसः असुक् आगमो भवति छन्दसि वेदविपये । देव जस् । अनेन असुगागमः । कित्त्वादन्ते । 'स्वरहीनं०' 'स्रोविसर्ग:' सवर्णे दीर्घः' देवासः ।। द्वितीयैकवचने देव अम् इति स्थिते ।। अम्शसोरस्य । समानादुत्तरयो- रम्शसोरकारस्य लोपो भवति अधातोः । देवम् ।। पूर्ववत् देवी ।। कमैकत्वविवक्षायां द्वितीयैकवचने देव अम् । सूत्रम्---'अम्शसोरस्य' ।। अम् चम्च अम्शसी तयोः अम्शसोः । अम्शस्शब्दस्य पष्ठीद्विवचनान्तम् । 'वरहीन.' 'स्रोम्सिर्गः' वचननामानि द्विवचनम् बहुवचनम् जर द्वितीया औ तृतीया मिम् १ प्रथमा एकवचनम् सि अम् यौ शस् विभक्तिनामानि चतुर्थी पञ्चमी षष्ठी ग्रामी भ्याम् भ्याम् भ्याम् ओम सोस् भ्यम् भ्यम् आम् डम् ·सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः अस्येति पष्टयेकवचनान्तम् । 'डस्स्य' 'नामिनोरः' सिद्धं द्विपदम् । समानात्परस्य अम्शस्- संबन्धिनोऽकारस्य लोपो भवत्यधातोः । अकिनन्तात् शब्दादित्यर्थः । अनेन अकारलोपः। 'मोऽनुस्वारः' देवम् ।। देवौ पूर्ववत् ।। बहुवचने देव शस् इति स्थिते । शकारोऽनुबन्धः 'शसि' इति विशेपणार्थः ।। द्वितीयावहुवचने शस् । शकारः शसीति विशेपणार्थः । इत्सज्ञकः उभारणमात्रः । अस् लिख्यते । 'अमशसोः' इत्यकारलोपः॥ सो नः पुंसः॥ पुंलिङ्गात्समानादुत्तरस शसः सकारस्य नकारादेशो भ. वति ।। शसि ॥ शसि परे पूर्वस्य दीर्घो भवति ॥ यदादेशस्तबद्भवति ॥ देवान् ॥ सूत्रम्-'सो नः पुंसः'। सः पाठ्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०' । नः प्रथमैक- वचनान्तम् 'सोवि.' पुंस इति पुंस्शब्दस्य पञ्चम्येकवचनान्तम् 'स्वरहीन.' 'स्रोवि०' ॥ पुंलिङ्गे वर्तमानात्समानादुत्तरस्याप्रतः शसः सफारस्य नकारादेशो भवति ॥ सूत्रम्---- 'शसि' सप्तम्येकवचनम् । 'स्वर०' सिद्धमेकपदम् ॥ पूर्वहस्वस्य दीर्घो भवति शसि परे । 'यदादेशस्तद्वद्भवति न तु वर्णमानविधौ' इति न्यायात् पूर्वस्य दीर्घः । देवान ।। तृतीयैकवचने देव टा इति स्थिते । टकारोऽनुवन्धः 'टेन' इति विशे- पणार्थः॥ फर्तकरणयोरेकत्वविवक्षायां तृतीयैकवचने देव टा इति स्थिते सति टकारोऽनुवन्धः । उच्चरितप्रध्वंसिनो ह्यनुबन्धाः' इति टकारस्य लोपः 'टेन' इति सूत्रार्थश्व । आ इति स्थिते ।। टेन ॥ अकागत्परष्टा इन भवति । 'अ इ ए' देवेन । सूत्रम्-'टेन' । टा प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । इन प्रथमैकवचनान्तं साफेति- फम् । अकारान्तशब्दात्परतः टाविभक्तेः इनादेशो भवति सस्वर एव भवतीति । 'अ द् ए देवेन ॥ अद्भि ॥ अकार आ भवति भकारे परे । देवाभ्याम् । देव-भ्याम् ॥ सूत्रम् -'अद्धि' । अत् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे प:'। मि समग्येका- चनान्तम् 'स्वरहीनं०' 'चपा अबे जवाः' । 'वासु' इति सूत्रादाकारस्यानुवृत्तिः ॥ केचित्तु "आदि इति पठन्ति । तन्मते आ अत् मि इति श्रीणि पदानि । अकारस्य स्यादिविभक्ति- संबन्धिभकारे परे आकारो भवति । देवाभ्यामिति सिद्धम् ।। देव भिस् इति स्थिते । भ्यः ।। अकारात्परस भिसो भकारसाकारो भ. पति । 'अइए' पृद्धिविसर्जनीयौ । देवैः ।। अकारस्य भिसि छन्दस्वकारो वक्तव्यः॥ देवेभिः । कर्णेभिः॥ नृतीयायहुवचने देव भिस् इति स्थिते । सूत्रम्-'भ्यः । अथवा । 'भ्यः' भूमि अः ·स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । १३ त्रिपदम् । भ् पप्ठयेकवचनान्तं सांकेतिकम् । भि पष्टयेकवचनान्तं सांकेतिकम् । अः प्रथ- मैकवचनान्तम् । 'स्रोवि.''झवे जवाः' इति भस्य यः । 'इ यं स्वरे' 'स्वर०' इति सूत्र- साधना । वृत्तिः कण्ठ्या । देशैकग्रहणेन देशिग्रहणं तेन भि इत्युक्ते भिसो प्रहणम् । पूर्व भकारेकारी विश्लेष्य वियोज्य इकारात्पूर्व भकारं विधाय पश्चात् भम्य अः 'अ इ ए' 'ए ऐ ऐ' 'सोवि०' देवैरिति सिद्धम् । अत्र तु 'भिस् एस्' इति सूत्रकरणं युक्तम् ॥ अकारस्य भिसि परे छन्दसि वैदिकोदाहरणविषये एकारो वक्तव्यः । देवेभिः कणे. मिरिति वैदिकप्रयोगः ॥ चतुर्युकवचने देव हे इति स्थिते । डकारो डिकार्यार्थः सर्वत्र ॥ ढेरक । अकारात्परस्य डे इत्येतस्सागागमो भवति । कित्वादन्ते । 'ए अयू' 'सवर्णे दीर्घः ॥ देवाय ॥ देवाभ्याम् ॥ संप्रदानैकत्ववियक्षायां चतुर्थेकवचने देव डे इति स्थिते डकारो डिस्कार्यार्थ इत्संन- कश्च । सर्वत्र डेडसिइडिपु इत्यर्थः ।। सूत्रम्-'डेरक्' । डे: पटवेकवचनान्तम् । 'डसि- ङसोरस्य' इत्यकारलोपः । 'स्रोर्विसर्गः' ।। अक् प्रथमैकवचनान्तम् हसे पः से०' 'नामि- नो' 'स्वरहीनं०' सिद्धम् । अकारात्परस्य डे इत्यस्य अगागमो भवति । कित्त्वादन्ते । 'ए अय्' 'सवर्णे' 'स्वरहीनं०' देवाय ॥ चतुर्थीद्विवचने देव भ्याम् । 'अद्भि' देवाभ्याम् । ए स्भि बहुत्वे ॥ अकारस्य एवं भवति सकारे भकारे च परे बहुत्वे सति । देवेभ्यः॥ चतुर्थीवहुवचने देव भ्यस् इति स्थिते । सूत्रम्-'ए स्भि बहुत्वे' ॥ ए प्रथमैकवचना- न्तम् । सांकेतिकम् । स् च भ् च स्म् तस्मिन् स्भि सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' ॥ वहुत्त्रे सप्तम्येकवचनम् । 'अ इ ए' ।। अकारस्यैत्वमेकारो भवति वटुवचने सति सकारभका. रादौ विभक्तावित्यर्थः । देवेभ्यः ।। पञ्चम्येकवचने देव ङसि इति स्थिते । इकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थः ॥ उसि- रत् ॥ अकारात्परो डसिरत् भवति ॥ देवात् । देवाभ्याम् । देवेभ्यः ॥ अपादानैकत्वविवक्षायां पञ्चम्येकवचने देव अस् इति स्थिते । सूत्रम् 'इसिरत्' । डसिः प्रथमैकवचनान्तम् 'स्रोपि०' अत् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे प:०' 'नामिनो०' सिद्धम् । अकारादुत्तरो यो डसि सः अन् भवति । 'सवणे०' देवात् । पञ्चमीद्विवचने देव भ्याम् इति स्थिते । 'अद्भि' देवाभ्याम् । बहुवचने देवेभ्यः । 'ए स्भि बहुवे 'स्रोर्विसर्गः'। पष्ठयेकवचने देव ङस् इति स्थिते । ङस्स्य ॥ अकारात्परो ङस् यो भवति । देवस्य ॥ संबन्धैकत्वविवक्षायां पथ्येकवचने देव अस् । सूत्रम्-'हस्स्य' न्तम् । 'हसे ५:०' स्यः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' अकारादित्यादितिः कण्ठ्या देवस्य । ओसि ॥ अकारस्य ओसि परे एत्वं भाति । 'ए अग्' देवयोः ॥ दुस् प्रथमैकवच - ·४४ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः पष्ठीद्विवचने देव ओस् इति स्थिते सति ॥ सूत्रम्---'ओसि' ओस् शब्दस्य सप्तम्येका वचनान्तम् । 'स्वरहीनं० ॥ अकारस्य ओसि परे एत्वमेकारो भवति । 'ए अय्' 'स्वर- हीनं०' 'सोवि०' देवयोः । नुडामः ॥ समानात्परस्सामो नुडागमो भवति । टिवादादौ । उकार उचा- रणार्थः ॥ नामि ।। नामि परे पूर्वस्य दीर्घा भवति । देवानाम् ।। पष्ठीवहुवचने । देव आम् । सूत्रम्-'नुडामः' ।। उद प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे प:' । आमः पाठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'सोर्वि०' 'चपा अबे०' सिद्धम् । पुंसि समानात् हस्वात् समानात्, दीर्घात्तु आवन्तेष्वीकारान्तेषु नित्यस्त्रीलिङ्गे वर्तमानेविति व्याख्ये- यम् । ममानात्परस्य आमः पष्ठीबहुवचनस्येति व्याख्येयम् । अन्यथा 'आम् डेः' इसाम् । 'स्त्रियां ययोः' इत्याम् । 'आमौ' इत्यप्याम् । 'किमोऽव्ययात्' इत्याम् । 'कासादिप्रत्यया. न्तात्' इत्याम, वर्तते तत्रातिव्याप्तिः स्यात् । तेन पष्ठीबहुवचनस्यामो नुडागमो भवति । अधातोरेवेत्यनुवर्तितव्यम् । तेन अधातोरविवन्ताच्छन्दात् । टित्त्वादादी । उकार उच्चार- णार्थः । इति न इत्यागमः । आमो नुडिति कर्तव्ये नुडाम इति विपरीतकरणं नुटो नित्य- स्वसूचकम् । तेन स्त्रीणां वारीणामित्यन 'नुढामः' इत्येव स्यात् । 'नामिनः खरे' इति न भवति ।। सूत्रम्-'नामि' । नुदसहितः आम् नाम् तस्मिन् नामि सप्तम्येकवचनान्तम् 'स्वर- हीनं०' सिद्धम् । नुडागमसहिते आमि परे पूर्वस्य दी? भवति ॥ इति दीर्घः। 'स्वरहीनं०' 'मोऽनुस्वारः' देवानाम् ॥ सप्तम्येकवचने देव डि इति स्थिते । 'अ इ ए देवे । देवयोः । बहुत्वविव- क्षायां देव सुप् इति स्थिते पकारः पित्कार्यार्थः । (पकारस्येत्संज्ञायां लोपः)। 'ए स्भि बहुत्वै' इत्यत्वे कृते ॥ किलात्पः सः कृतस्य । कवर्गादिलाच प्रत्याहारादुत्तरस्य केनचित्स्त्रेण कृतस्य सकारस्य पकारा- देशो भवति । अन्ते स्थितस्य तु न भवति । देवेषु ।। आधारकत्व विवक्षायां सप्तम्येकवचने देव दि इति स्थिते । 'अ इ ए ॥ सप्तमौद्विवचने पष्ठीद्विवचनवत् ।। देव देव देवेसेकशेपे सप्तमीबहुवचने देव सु इति स्थिते । 'ए स्भि बहुत्वे' ततः सूत्रम्-'किलात्पः सः कृतस्य' । कुश्च इलश्च फिलं तस्मात् । पञ्चम्येकवचनम् । 'इसिरत्' 'सवर्णे' ॥पः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोवि०' ॥ सः पष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' 'सोर्वि०' ॥ कृतस्य पष्ठयेकवचनान्तम् । 'डरस्य' ॥ चतुःपदं सूत्रम् । सिद्धम् । • वृत्तिः फण्ठया । न वरम् । केनचित्सूत्रेण कृतस्यैव सकारस्य पकारो भवति न त्वकृतस्य स्वाभाविकस्म । अन्ते स्थितस्यापि सस्य पत्वं न भवति । यथा हरिस्तनेत्यादौ न पत्वम् । तथा मुविसर्गान्तरेऽपि पत्वं यथा हवींपि हविःपु इत्यादि । पूर्व हविस् शब्दोऽसि इत्यर्थः । अत्र 'सः प:' इति कर्तव्ये यत् 'पः सः' इति विपरीतत्वेन कृतं, तत् चित् फिलं विनापि सस्य पत्वज्ञापनार्थ यथा अयष्टम्भः । अम्बष्ठः । अभ्यपुणोत् इत्यादि । देवे मिति सिद्धम् ।। आमन्त्रणे सिर्धिः॥ आमन्त्रणमामिमुसीकरणं तसिन्नर्थे विहितः सिधि- संझो भवति ।

·खरान्ताः पुंलिहरः ६] चन्द्रकीर्तिव्यास्यासहितम् । संघोधनमाह--सूत्रम्---'भामणे सिधि: ।। आमरपते आयते पुरुषोऽनेनेन्यामनगं तस्मिन् सप्तम्येकवचनम् अहए। मिः प्रथमैकवचनान्तम । 'सोर्षि। धिः प्रथमेकाप- नान्तम् । 'सोविसर्ग: रायपो द्विः' पूर्व 'नामिनो ।' जलतुम्धिकान्यायेनानिपद सूत्रमिदं सिद्धम् । आमश्रणमिति फोऽर्थः । आभिमुखीकरणम् । अनभिमुखः आसमन्तात् प्रकारेण अभिमुसः क्रियतेऽनेनेति आभिमुसीकरणम् । तस्मिन्नर्थे विहितः कृतो यः मिः प्रथमेक- वचनरूपः स घिसंज्ञो भवति । उदाहरणम् । देव प्रथमैकवचने म् ।। समानाद्धेलापोऽधातोः ॥ समानादुत्तरस्य धेलापो भनत्यधातोः ॥ धिसंज्ञायां किं कार्य तदाह--सूत्रम्-'समानाखेलोंपोऽधातोः' । समानात् पञ्चम्यन्तम् 'इसिरस्' 'सवणे दीर्घः' । धेः पठयेकवचनम् दिति' 'सिरसोरम्स' इत्यकारलोपः 'झये जवाः तस्य दः। 'स्वाहीनं०' लोपः प्रथमैकवचनान्तम् 'मोवि.' 'नामिनो र' जल- तुम्बि० । अधातोः न धानुरधानुस्तस्मान् । अधातुमन्दम्य पञ्चम्येकवचनम् 'टिति' 'सि- डसोरस्य' इत्यकारलोपः। 'अतोऽत्युः' 'उ ओं' पदोऽतोऽतः' चतुःपदं सिद्धम् । समाना- दुत्तरस्य धेर्लो पो भवति । अत्र समानादिति इस्सममानारपरम्येति घ्यारयेयम् । अन्यथा हे हाहाः, हे हूहूः, हे वातप्रमीः, इत्यादी विरुध्यति । अधातोः अफिचन्ताग्छन्दान् । अकिनन्तोऽधातुरुच्यते फियन्तध शब्दो धातुरित्यभिप्रायः । अनेन घिलोपः ।। आभिमुख्याभिव्यक्तये देशब्दस्य प्राक प्रयोगः ॥ है देव हे देवी हे देवाः ॥ एवं घटपटस्तम्भकुम्भादयोऽप्यकारान्ताः पुंलिगाः ।। पूर्व हे शब्दः । एनहेतुः । अभिमुसल भावः आमिमुख्य संमुसत्तं वा तस्याभिव्यक्तये प्रकटीकरणाय हे शब्दः प्राय आदी प्रयुज्यते इत्यर्थः । हे देव । द्विवचने 'ओ ओ ओ देवी । बहुवचने देव अप्रै जम् इति स्थिते जकारस्येत्संज्ञायां लोपः । देव अस् 'मय»०' 'सोर्वि.' हे देवाः ॥ अन्यानपि शब्दानाह--- --एवं घटपटादयः । अन काव्येन निभस्त्यय दर्शयति । 'वृक्षस्तिष्ठति कानने कुसुमिते, पृझं लताः संश्रिता, पृक्षणाभिहता गजा निप- तिता, वृक्षाय देयं जलम् । वृक्षादानय मनरी कुमुमितां, वृक्षस्य मासोन्नता, पृझे नीड, मिदं कृतं शकुनिना, हे वृक्ष किं पश्यसि ॥' ['पौरः सर्वसुरासुरेन्द्रमहितो, धीरं बुधाः संश्रिता, वीरेणाभिहतः स्वकर्मनिचयो, वीराय नियं नमः । वीरातीर्थमिदं प्रत्चमतुलं, वीरस्य घोरं तपो, वीरे श्रीधृतिकीर्तिकान्तिनिचयः, श्रीगीर म दिश ।' शिष्यः पुरावे पृच्छां बहुना विनयेन तत्वयोधाय । आगत्य निजस्थानाद्धर्माचार्यस्य पादान्ते ।। इत्यादि। अकारान्तानामपि सर्वादीनां तु विशेषः । सर्व विश्व उभ उभय अन्य अन्य. तर इतर डतर उतम कतर कतम सम सिम नैम एक पूर्व पर अपर दक्षिण उत्तर अपर अधर ख अन्तर त्यद् तद् यद् एतद् इदम् अदस् द्वि किम् युप्मत् अस्मद् भवत् । एते सर्वादयसिलिगाः। पुनर्विशेपमाह----अकारान्दानामिति । यद्यपि सर्वादयोऽकायन्दासयापि सनादीनां विशेपो देवशब्दात्कश्चिद्भेदोऽसि ॥ के ते सर्वादय इत्याह-सर्व विश्व यावद्वत् । विश्व- ·सारस्वतन्याकरणम् । [प्रथमा वृतिः शध्दस्य सकलार्थवाचकत्वे सर्वादिस्वं, न तु जगद्वाचकत्वे । जगद्वाचकवे तु फुलशब्दवत् । समः अतुल्यार्थः, किंतु सर्वार्थवाचकः। तुल्यार्थत्वे तु राज्ञा समाय इत्यत्र न सर्वादिस्वम् । सिमः समप्रार्थवाचकः । नमःखण्डवाचकः । पूर्वादीनां तु व्यवस्थायामेव सर्वादित्वम् । स्वा. भिधेयापेक्षावधिनियमो व्यवस्थेति विकल्पः । स्वस्याभिधेयो दिग्देशकालम्भावस्खमपेक्षते तेनेवापेक्ष्यते इति स्वाभिधेयापेक्षः ईशो योऽवधेर्मर्यादाया नियमोऽवश्यंभावोऽवधिभावा- दभ्रंशो व्यवस्थोच्यते । दक्षिणशब्दस्य प्रावीण्ये शृङ्गारनायकवाचकत्वे न सर्वादिकार्यम् । अन्यत्र दक्षिणदेशवाच्यत्वे सर्वादिलम् । उत्तरशब्दस्य उत्तरदिग्देशवाच्यत्ये सर्वादित्वं, प्रतिवाक्ये तु न सर्वादि कार्यम् । अधरस्य हीनार्थत्वे सर्वादित्य, न त्वोप्ठवाचकले । स्वग- छदस्य ज्ञातिधनान्यवाचित्वे शातिधनार्थवज (किंतु आत्मात्मीयार्थे वाच्ये ) सर्वादिस्यम् । 'नातावात्मनि चारमीये धने स्वाख्या प्रवर्तते' इति । खा ज्ञातयः स्वानि द्रव्याणि । इत्यन सादित्वं न अन्यत्र तु स्वस्मै रोचते खे पुत्राः स्वस्मै पुत्राय देहि । अत्र सर्वशब्दयत् । अन्तरगब्दस्य पहियोगे उपसंव्याने च सर्यादित्वं नान्यत्र । 'मध्ये छिद्रे विशेपे च व्यव- धाने बहिर्युजि । उपसंव्यानने प्राज्ञाः पढर्थमन्तरं विदुः ॥' अन्तरस्मै गृहाय । नगरया- ह्याय चाण्डालादिगृहायेत्यर्थः । पुरि तु न भवति-अन्तराये पुरे कुप्यति । चाण्डालादि- बाह्यपुर्य इत्यर्थः । वस्त्रान्तरेणापिहितं वस्रमुपसंन्यानम् । अन्तरीयं निवसनमुपसंव्यान- मित्यापि' । तत्रार्थे अन्तरे अन्तरा या शाटकाः । अन्तरस्मै शाटकाय पत्रान्तरेण वृताय शाटकायेत्यर्थः । यतः- 'सर्वादिः सर्वनामाख्यो न चेगीणोऽथवाऽभिधा । पूर्वादिश्च व्यवस्थायां समोऽतुल्येऽन्तरोऽपुरि । परिधाने पहियोगे सोऽर्थशासन्यवाच्यपि' । उभराब्दस्य त्वच्छब्दस्य भवच्छब्दस्य दिगदस च तृतीयासमासे वथा इत्यर्थ सदिः सर्या विभक्तयो भवन्ति तम् । 'अध्ययात्सर्वनाम्नष्टेः प्रागकन्' इत्यकचात्य या प सर्यादिमध्ये प्रणम् । यथा उभी हेतू । उभाभ्यां हेतुभ्याम् । उभयोः हेतोः । वन देतुः। त्य हेतुम् । त्वचा हेतुना । लते हेतवे । द्वौ हेतू । द्वाभ्यां हेतुभ्याम् । यो त्योः । भयान हेतुः भवन्तं हेतुम् । भयता हेसुनेत्यादि । तथा मानो उमौ उमसौ । एवं को। भय. फान । भयफन्तो । भवफन्तः । सन् इत्यादि । यच्छन्दः प्रायश्छन्दम्य । गो सदिय उच्यन्ते फध्यन्ते । निलिकाः लिमयपधारिणः पुंलिगनीशिनगारिकाः । वन पुंलि रूपनयः । अकारान्तः मर्यशब्दः । मः । सरी ॥ जमी ॥ मादरकारान्तात्परो जम् ६ मपति । [ गुरुः शिण सर्वस पतन्यः । 'अदए सर्वे । सर्वम् । सरी । गरीन् । पूवत्मक्रिया || जानी जोग्नन्ने । पफाररेफरम्पः परस नकारप पकारामो मपनि अन्ने भिनय न मपनि सुर्यानित्यादी ।। अयाप्यन्तरेअपि ॥ अप्रत्याहारग फरगैप परगण पमध्ये पपपानापि भवति नापन । गत । गी. माम् ।गी।

·1 स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ६] चन्द्रकीर्तिव्यारयासहितम् । तर पुंलिङ्गै रूपमाह---सर्व । स गतौ । वप्रययः । सरति प्रसरतीति समः। प्रथमैक- वचनान्तम् । 'नोवि०॥ सर्वशब्दात् प्रथमाद्विवचन विवक्षायामो। सर्व औ। ओ ओ औ' सर्वो ॥ पहुने विशेपकृत्यमाह-सूत्रम्-'जसी' | जम् प्रथमैकवचनम् । सांकेतिकम्। ई प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । वृत्तिः सुवोधा । 'गुम: शिव सर्वस्य' इति गुरुत्वास. र्वस्य जस ई भवति ॥ प्रक्रियायां तु-जसः शी' शिवात्सर्वस्य । न वरम । अकारान्त- अह्म भवच्छन्दनिषेधसूचकम् । अनेन ई । 'अइए' सर्वे ।। द्वितीयायां देववत् ।। नृती- यैकवचने सर्व आ । 'टेन' इति इनादेशे कृते भइ ए ततः सूनम-रोणोऽनन्ते' ॥ प् च र प्रश्च पृः तस्मात् परः पञ्चम्येकवचनम् । 'स्तो ड ' सच डित् डिवाहिलोपः । 'स्वर' । नः प्रथमैकवचनान्तम् । 'घोवि०' 'नामिनो २:' जलतुम्धि० । णः प्रथमैकवच- नम् । 'सोर्षि०' हवे' 'उ ओ' 1 अनन्तः न अन्तः अनन्तस्तस्मिन् अनन्ते सप्तम्येक्च- नम् । 'अ इ ए' 'अतोऽत्युः' 'उ ओं' 'एदोऽतोऽतः' सिद्धम् । पाठसिद्धा वृत्तिः । अन्ते पदान्ते स्थितस्य व्यञ्जनस्य नकारस्य णकारो न भवतीत्यर्थः । नन्वत रेफस्याने नकारो नास्ति किंतु मध्ये वकारेकारी स्तः तत्कथ नकारस्य णकारः स्यादित्याह-सूत्रम्-'अन- फुप्यन्तरेऽपि' ।। अवध फुल पुश्च अवकुपवः तैरन्तरमवकुप्वन्तरं तस्मिन् सप्तम्येकवचना. न्तम् । 'अ इ ए' । अपि प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया.' 'एदोतोतः' सिद्धम् । अप्रत्या. हारस्यान्तरे कवर्गस्यान्तरे पवर्गस्यान्तरे अपिशब्दात् जिह्वामूलीयोपध्मानीयानुस्वारनुम्- पिसाणामपि व्यवधाने अन्तरे णत्वं वक्तव्यम् । सर्वेण ।। सर्याभ्याम्-'अद्धि' । सबैः- भ्यः' 'अइए' "एऐऐ 'सोर्षि० ॥ चतुर्येकवचने सर्व ए इति स्थिते ॥ सर्वोदेः स्मः ॥ सर्वादेरकारान्तात्प. रस चतुर्येकवचनस्य सडागमो भवति । [टकारः स्थाननियमार्थ: ] 'ए ऐ ऐ । सर्वसै । सर्वाभ्याम् ! सर्वेभ्यः॥ चतुर्येकवचने सर्य अग्ने ए सूनम्-'सर्वादेः गद' ।। सर्व: आदिर्यस्य सः सर्यादिस- सादेः पञ्चम्येकवचनम् । 'डिति' 'डसिडसोरस्य' । अग्रे स्मद । प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे प: से.' सिद्धम् । अनेन मडागमः सस्वर एव । टिस्वादादौ । ए ऐ ऐं सर्वर ) सर्वाभ्याम् । सर्वेभ्यः ॥ पञ्चम्यैकवचने-सर्च अत् इति स्थिते अतः ।। स देरकारान्तात्परसातः सडागमो भवति दीर्घः । सर्वसात् । सर्वाम्याम् । सर्वेभ्यः । सर्वस । सर्वयोः ।। सर्वशब्दात्पञ्चम्येकवचने सर्व अस् । सिरत्' ततः सर्व अत् इति स्थिते । सूत्रम्- अतः ॥ पष्टयेकवचनान्तम् । भ्यरहीन.' 'सोवि०' । 'अकारान्तात्सर्वादेः शब्दातरम्य डसिस्थाने जातस्य अत् इत्यस्य मडागमो भवति । इत्यनेन मडागमः । 'सवर्ग' सो स्मात् ॥ द्वित्वे यहुत्वे च देववत् ।। पाठ्येकवचने 'इव' मर्वस्य ॥ पटीद्विवचने सर्व ओस् । 'ओसि' 'ए अस्वरहीनं०' 'सोषिः । सर्वयोः । सुडामः ॥ सर्वादेरवर्णान्तात्परसामः सुडागमो भवति । सर्वेपाम् । स्मात् ·४८ . . - सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः पष्टीवहुवचने सर्व आम् इति स्थिते । सूत्रम्-'सुडामः' सुद् ॥ प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे प:०' ॥ आमः पष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वर' 'घोवि०' 'चपा अवे' ॥ सर्वादेः परस्सामः सुडागमो भवति । इति सुद टित्त्वादादौ । उकार उच्चारणार्थः। ततः-ए स्भि बहुत्ये' 'किलात्पः सः कृतस्य' 'खरहीनं०' 'मोऽनुस्वारः । सर्वेपाम् । सप्तम्येकवचने सर्व डि इति स्थिते ।। डि स्मिन् ॥ सर्वादेरकारान्तात्परो ङि सिन् भवति । सर्वसिन् । सर्वयोः । सर्वेषु । हे सर्व । हे सौं । हे सर्वे । इत्यादि। सप्तम्येकवचने सर्व डि इति स्थिते । सूत्रम्-~-'डि स्मिन् ॥ हि प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । स्मिन् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसे प:' सर्वादेरिति । अनेन डिस्मिन्नादेशः । सर्वस्मिन्निति सिद्धम् ॥ सप्तमीद्विवचने । 'ओसि' 'ए अय्' 'स्वरहीनं०' 'सोर्षि०' सर्वयोः। सप्तमीबहुवचने-'ए स्मि बहुत्वे' 'किलात्पः०' सर्वेषु ॥ पदद्वयप्रक्रिया देववत् ॥ संवो. घने । 'समाना लोपोऽधातोः' हे सर्व । हे सौं। हे सर्वे । प्रथमावत् । एवं विश्वादीनामेकशब्दपर्यन्तानां रूपं ज्ञेयं उतरडतमी विहाय | तो प्रत्ययौ ततस्तदन्ताः शब्दा ग्राह्याः । विश्वः । विचर्चा । विश्थे । इत्यादि ।। अन्यः अन्यौ अन्ये । इत्यादि । इतरः इतरौ इतरे । इत्यादि । कतरः कतरी कतरे । इत्यादि । एवमेकशब्दपर्यन्तानां रूपं जेयम् ॥ पूर्वादीनां तु विशेषः । पूर्वः । पूर्वी ॥ पूर्वादीनां तु नवानां जस ईकारो वा व- क्तव्यः ॥ पूर्वे-पूर्वाः । पूर्वम् । पूर्वी । पूर्वान् । पूर्वेण । पूर्वाभ्याम् । पूर्वः । पूर्वस । पूर्वाभ्याम् । पूर्वेभ्यः । पूर्यादिभ्यो नवभ्यो उसिडयोः म्मा- स्मिनी या वक्तव्यौ ॥ पूर्वसार-पूर्वान् । पूर्वाभ्याम् । पूर्वेभ्यः । पूर्वप । पूर्वयोः । पूर्वेपाम् । पूर्वसिन्-पूर्वे । पूर्वयोः । पूर्वेपु । है पूर्व । हे पूर्वी । हे पूर्वे हे पूर्वाः । एवं परशब्दः । परः । परी । पर-पराः । इत्यादि ॥ एव- मन्तरराम्दपर्यन्तानां रूपं ज्ञेयम् ।। एवं सादरीत्या स्तरसमौ विहाय गजानां विश्रादीनामेकशब्दपर्यन्तानां मना पायसेयं । पटरटतमी विहाय पायित्या । यस्ता प्रत्ययो गदिनोजी भामला: पतरफतमासिन्दा प्राहामन्यतरम्प यापदणेन अन्यतमम्प प्रतिरोधः । अन्यगा। सिल्माद-गु पुनः पूर्यादीनां नवानां दानां जम कारो या पाठप: पा गांपा. मीयर्थः । अन्यत्र पर देवयन् । पूर्व पूीः पो पराः । यानि पुन: पूर्वादानां नपानां गिध सिरसिरी भयोः गिरगोपिये ग्माणमिनापानी पा मायो । पचण्या एसपने पत्र गया पर यत् । पूर्वमा संगगि पूर्ण । भन्या गपं. पण। पूर्पः पूषा पर पू: पूर्णम पूर्ण पगंन । नन पूर्वापान मे यां | rAIT पूषार गां: । पपगो: Ta | Trन पूर्ण पूर्वयोः पूर्ण। पूर्व पूर्ण पूर्व पूर्ण पाया। - है ·. स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । प्रथमः । प्रथमौ ॥ प्रथमचरमतयायडल्पार्धकतिपयनेमानां जसी वा ॥ प्रथमे-प्रथमाः । चरमः । चरमौ । चरमे-चरमाः । शेपं देववत् ।। नेमे-नेमाः । शेपं सर्ववत् ॥ तयायटी प्रत्ययौ, तदन्ताः शब्दा ग्राह्याः । तयप्रत्ययान्तो द्वितयशब्दः । द्वितयः। द्वितयौ। द्वितये-द्वितयाः । एवं त्रितयशब्दः, । अयट्प्रत्ययान्तो द्वयः प्रयश्च । शेपं देववत् ॥ एवं नेमपर्य- न्तानां रूपं ज्ञेयम् ॥ प्रथमचरमेति सुकरम् ॥ प्रथमचरमास्पार्धकतिपयानां केवलं जसि विकल्पः । शेपं देव- वत् ।। तकद अयट् प्रत्ययान्तानां द्वयद्वितयादीनां जसि रूपद्वयम् । शेपं देववत् ।। नेम- शब्दस्य जसि विकल्पः । शेपं सर्ववत् । नेमानामिति रूपं यत् दृश्यते तत् 'द्वन्द्वे सर्वा- दित्वं वा' इति न्यायात् सिध्यति ॥ जसि प्रथमे प्रथमाः । चरमे-परमाः । शेपं देववत् ।। तयायटौ प्रत्ययौ ततस्तदन्ताः शब्दा ग्राह्याः । द्वितये द्वित्तयाः। द्वये द्वयाः । शेपं देवशब्द- वत् । उभयशब्दस्य अयट्प्रत्ययान्तत्वेऽपि सर्वादिपाठानसि न विकल्पः किंतु सर्ववत् ॥ तीयस्य सर्वचद्रूपं डित्सु या वक्तव्यम् । द्वितीयः । द्वितीयौ । द्वितीयाः । द्वितीयम् । द्वितीयौ । द्वितीयान् । द्वितीयेन । द्वितीयाभ्याम् । द्वितीयैः। द्वितीयस-द्वितीयाय । द्वितीयाभ्याम् । द्वितीयेभ्यः । द्वितीयसात्-द्वितीयात् । द्वितीयाभ्याम् । द्वितीयेभ्यः । द्वितीयस्य । द्वितीययोः । द्वितीयानाम् । द्विती- यसिन्-द्वितीये । द्वितीययोः। द्वितीयेषु । हे द्वितीय । हे द्वितीयौ । हे द्वि- तीयाः । एवं तृतीयः॥ तीयस्येति । तीयप्रययान्तस्य द्वितीयतृतीयशब्दयुग्मस्य असर्वादित्वेऽपि ङित्सु वचनेषु विकल्पेन सर्ववद्रूपम् । डिसु डेडसिडिपु या सर्ववत्व मित्यर्थः । द्वितीयस्मै । द्वितीयाय । द्वितीयस्मात् द्वितीयात् । द्वितीयस्मिन् द्वितीये। शेषं देववत् । एवं तृतीयः॥ उभशब्दो नित्यं द्विवचनान्तः । उभौ । उभौ । उभाभ्याम् । उभाभ्याम् । उभाभ्याम् । उभयोः । उभयोः । हे उमौ ॥ उभशब्दो द्विसंख्यावाचकत्वान्नित्यं द्विवचनान्तः। प्रथमाद्वितीयाद्विवचने 'ओ औ औ'। तृतीयाचतुर्थीपञ्चमी द्विवचने 'अद्भि', पष्ठीसप्तमीद्विवचने 'ओसि' 'ए अय्' 'स्वरहीन.' 'स्रोविसर्गः' सिद्धम् ॥ उभयशब्दस द्विवचनामावादेकवचनबहुवचने भवतः । उभयः । उभये । उभयम् । उभयान् । उभयेन । उभयैः । उभयसै । उभयेभ्यः। इत्यादि ॥ उभयशब्दस्य द्विवचनाभावः द्विवचनान्तप्रयोगदर्शनाभावादिति केचित् । 'सर्वादिः सर्व- नामाख्यो न घेद्गीणोऽथ वाऽभिधा । पूर्वादिश्च व्यवस्थायां समो तुल्योऽन्तरोऽपुरि । परि- धाने बहियोगे स्वोऽर्थज्ञात्यन्यवाच्यपि' यथा । उभयः उभये । इत्यादि । इति सर्वादयः ।। अकारान्तः पुंलिङ्गो मासशब्दः ॥ मासस्याल्लोपो वा ॥ मासशब्दसा- - - सार. ७ ·५० सारस्वतन्याकरणम् । [ प्रथमा वृत्तिः कारस्य लोपो वा भवति सर्वासु विभक्तिपु परतः ।। हंसेप: सेलोपः ।। हसान्तादीवन्ताच परस्य सेोपो भवति ।।मा:-मासः। मासौ-मासौ । मासः मासाः । मासं मासम् । मासौ मासौ। मासः मासान् । मासा मासेन । 'स्रोविंसर्ग: 'आदवे लोपशू' माभ्यां मासाभ्याम् । मामिः मासैः।मासे मासाय। माभ्यां मासाभ्याम् । माभ्यः मासेभ्यः । मासः मासस्य । मासोः. मासयोः । मासां मासानाम् ! मासि मासे । मासोः मासयोः । मास्सु मासेषु । हे माः हे मास । हे मासी हे मासौ । हे मासः हे मासाः॥ मासशब्दे विशेषमाह-सूत्रम्-मासस्याहोपो वा' ॥मासस्य पष्टयेकवचनान्तम् । 'तु. स्स्य' ।। अत: अकारस्य लोपः अल्लोपः प्रथमैकवचनान्तम् 'स्रोवि०' 'सवर्णे दीर्घः' ।। वा तृतीयेकवचनम् । 'अव्यया०' हवे 'उ ओ' विपदम् । मासशब्दस्याकारस्य लोपो भवति था विकल्पेन शसादी स्वरे परे । सर्वविभक्तिपु परत इत्येके । एतदेव संमतम् । यतः अदू- पितं परमतं स्वमतमेवेति । अनेन सप्तस्वपि विभक्तिप्वकारलोपः। सो नहोपे कृते-- 'हसेप:०' 'सोवि०' । स्वरादौ तु 'स्वरहीनं०' । भकारादी 'स्रोवि०' 'आदये लोप' । सप्तमीबहुवचने मुपि 'स्रोवि०' 'विसर्ज' 'स्वरहीनं' एवं हसान्तसाधनम् ॥ स्वरान्तम- क्रिया देवशब्दयत् । माः मासो मासः । मासं मासी मासः । नासा माभ्यां माभिः । मासे माभ्यां माभ्यः । मासः माभ्यां माभ्यः । मासः मासोः मासाम् । मासि मासोः मास्सु । हे माः हे मासी हे मासः ।। 'लतुलसाना दन्ताः' इति स्थानसवर्णत्वान् 'झरे जयाः' इति सकारस्य दकारः स्यात् । मायाम् माद्भिः मासु । इत्यपि पेचिन् ॥ एवमकार- लोपपक्षे साधनम् ॥ पक्षे देयशब्दवत् । मासः मासो मासाः। इत्यादि । एवमकारान्त. प्रमिया ॥ आकारान्तः पुंलिङ्गः सोमपागन्दः । सोमपाः । सोमपी। सोमपाः । सोम- पाम् । सोमपा ॥ आतो धातोलापः॥ धातुसंपन्धिन आकारस लोपो भवति शमादी स्वर परे । सोमपः । किचन्ता धारो चयपि गन्दत्वं प्राप्तास्तथापि धातुसं न जहति । सोमपा । सोमपाभ्याम् । सोमपामिः। सोमपे । सोमपाभ्याम् । सोमपाम्यः। मोमपः । सोमपाभ्याम् । सोमपाभ्यः। सोमपः । सोमपोः । सोमपाम् । सोमपि । सोमपोः । मोमपागु । अधातो. रिति विशेपणादापो नानि । हेमोमपाः । मोमपा। गोमपाः । एवं फीलालपा, राप्मा, [मधुपा] विधपा [धनदा, पनौदा प्रमृतयः ।।

·। - खरान्ताः पुंलिङ्गाः ६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । अथ आकारान्तप्रक्रियामाह--तत्राकारान्तः पुंलिङ्गः पुमेव पुमानेव लिगं विवक्षितं यस्य सः पुंलिङ्गः सोमपाशब्दः । पा पाने । पा सोमपूर्वः । 'कि' इति किप्प्रत्ययः धिपः सर्वापहारी लोपः । नामत्वात्स्यादयः । क्कियन्तत्वाद्धातुत्वं न जहति शब्दत्वं च प्रतिपद्यते। प्रथमैकवचने 'सोर्विसर्गः' प्रथमाद्विवचने 'ओ औ और प्रथमावहुवचने 'सवर्णे' 'सोर्वि- सर्गः' धौ धातुत्वाद्धेर्लोपो न किंतु 'सोर्विसर्गः' हे सोमपाः । हे सोमपी । हे सोमपाः । द्वितीयैकवचने 'सवणे' 'मोऽनुस्वारः' द्वितीयाद्विवचने 'ओ औ औ' सोमपाः सोमपी सोमपाः । सोमपां सोमपौ । द्वितीयावहुवचने सोमपा अस् इति स्थिते । सूत्रम्-~'आतो धातोर्लोपः। आतः षष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'सोर्वि' । धातोः पठ्येकवचनान्तम् । 'डिति' 'डसिडसोरस्य' 'स्रोवि०' हवे.' 'उओ०' । लोपः प्रथमैकवचनान्तम् । 'घोषि०' नामिनो २' जलतुम्बिका० । सूत्र सिद्धम् । वृत्तिः सुकार । अनेन शसादी खरादावाका- रलोपः। 'स्वरहीनं०' सकारस्य विसर्गः । आमि 'स्वरहीन.' 'मोऽनुस्वारः' ॥ हस्तादाववि- शेपः । सोमपासु । अत्र फिलाभावान् 'किलात्पः सः कृतस्य' इति न भवति । एवं कीला- लपाशहध्माविश्वपाप्रभृतयः ज्ञेयाः । कीलालं रुधिरं पिवतीति कीलालपा राक्षसः ।। आकारान्तो हाहाशब्दः । हाहाः हाही हाहाः । हाहाम् हाही हाहान् । आदन्ताच्छसो नत्वाभाव इत्येके । तेन हाहाः । 'सवर्णे दीर्घः सह । हाहा हाहाभ्याम् हाहाभिः। ए ऐ ऐ' हाहै हाहाम्याम् हाहाभ्यः । हाहाः हाहाभ्याम् हाहाभ्यः । हाहाः हाहौः । 'आकारान्तेषु आपन्तानामेव नुडागमो नान्येपाम्' इति नियमात् । 'सवर्णे दीर्घः सह' । हाहाम् । हाहे हाहाः हाहासु । हे हाहाः हे हाही हे हाहाः॥ आकारान्तो हाहाशब्दस्तस्य च अकिनन्तत्वान्न धातुसंज्ञा । अतस्तस्य साधना भिन्नैन । हाहाः । प्रथमैकवचने 'सोर्वि०' । हाही 'ओ औ औ' । हाहाः । हाहा हाही हाहान् । आकारान्तत्वाच्छलो नत्वाभावः इत्येके हाहाः ॥ हाहा 'सवर्णे' हाहाभ्यां हाहाभिः । हाहै. 'ए ऐ ऐ' । हाहाभ्यां हाहाभ्यः । हाहाः सवर्णे' 'सोर्वि०' । हाहाभ्यां हाहाभ्यः । हाहा हाहौः । 'ओ औ औ 'स्रोवि.' हाहाम् । पुंलिङ्गस्य दीर्घसमानत्वान्नुडागमो न किंतु, 'सवर्णे ' 'मोऽनुलारः' हाहे 'अ इ ए' । हाहौः 'ओ औ औ' 'सोर्षि०' हाहामु । संबोधन प्रथमावत् ॥ इकारान्त पुलिङ्गो हरिशब्दः । तत्र प्रथमैकवचने हरि सि इति स्थिते 'सोविसर्गः हरिः ।। इकारान्तसाधनमाह-इकारान्तो हरिशब्दः दशार्थवाचकः । यत:- -अर्कमकटमण्डूक- विष्णुवासक्यायवः । तुरङ्गसिंहशीतांशुयमाश्च हरयो दश' । हृम् हरणे ह । 'इसखि' इति इप्रत्ययः । 'गुणः' 'स्वरहीनं० हरि स् प्रथमैकवचने 'सोर्षिा १ प्राचीनमूलपुस्तके नैवोपलभ्यत्वे टीकाया तूपलभ्यते । न जागे टीका दृष्ट्वा मूलेपि वैशिद वापती भवेत् । ..

·सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः औ यू ॥ इकारान्तादुकारान्ताच पर औकारो यू आपद्यते ई ऊ भवतःहरी। सूत्रम्-'औ यू' ॥ औ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । यू इश्व ऊश्च यू द्वितीयाद्विवचना- न्तम् । सांकेतिकम् । इकारान्तात्परस्य औ इत्यस्य ई । उकारान्तात्परस्य च ऊ इत्यर्थः । अनेन औस्थाने ई। 'सवणे०' ।। हरि जस् इति स्थिते ।। ए ओ जसि ॥ इकारान्तस्य उकारान्तस्य च जसि परे एकार ओकारश्च भवति । 'ए अय्' हरयः ।। सूत्रम्-'ए ओ जसि' ।। ए प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । ओ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । जसि सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' सिद्धम् । इकारस्य जसि परे एकारा उकारस्य च ओकारः । अनेन ए 'ए अय्' 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०' । धौ ॥ इकारान्तस्य उकारान्तस्य च धिविपये एकार ओकारश्च भवति । हेहरे। हेहरी । हेहरयः ॥ हरिम् ॥ हरी । हरीन् । संवोधने । सूत्रम्-'धौ' । धिशब्दस्य सप्तम्येकवचनम् । 'हेरौ डिन्' डित्त्वाहिलोपः। एकपदम् । धौ धिविपये इकारस्य एकारः । उकारस्य ओकारः। 'समानाद्धेोपो इति धेलोपे कृते धौ इत्येकारः । 'सर्प नष्टे सर्पवृष्टिर्न याति' इति न्यायाद्धिलोपेऽपि धिविपयो न याति । हे हरे। हे हरी 'औ यू हे हरयः । 'ए ओ जसि' 'ए अय्' 'स्वरहीनं०' 'सोर्वि०॥ द्वितीयैकवचने । 'अम्शसो.' अकारस्य लोपः । 'मोऽनुस्वारः' द्वितीयाद्विवचने 'औ यू' 'सवर्णे' द्वितीयावहुवचने । 'अम्शसो.' 'सो नः पुंसः' 'शसि' इति दीर्घः । हरीन् । दा नाऽस्त्रियाम् ॥ इकारान्तादुकारान्ताच परष्टा ना भवति अस्त्रियाम् । । हरिणा हरिभ्याम् हरिभिः॥ तृतीयैकवचने सूत्रम्-'टा नाऽस्त्रियाम् ॥ टा प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । ना प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । न स्त्री अस्त्री तस्याम् । सप्तम्येकवचनम् । 'खियां खोः' इति डेराम् । 'स्त्रीभ्रुवोः' 'स्वरहीनं०' 'सवणे.' मोऽनुस्वारः' सिद्धम् । इकारान्तादुकारा- न्वाय शब्दात्परो या टाइति विमत्तिववनरूपस्तस्य साने ना इति भवति । मुलिङ्गे नपुंसकलिङ्गे च । स्त्रीलिङ्गे तु न भवति ॥ अनेन टा इत्यस्य ना 'रु! णो०' हसादाव- विशेपः॥ डिति ॥ इकारान्तस्य उकारान्तस्य च डिति परे एकार ओकारथ भवति । 'ए अय्' । हरये । हरिभ्याम् हरिभ्यः॥ सूत्रम्-'डिति' इ इत् अनुवन्धो यस्य स हि तस्मिन् हिति । सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' एकपदम् इकारान्वस्य डेडसिहडिवेकारः उकारस्य ओकारः । अनेन धतुर्येकवचने रि इत्यस्य रे । 'ए अय्' 'स्वरहीनं०' हरये ।। रस्य । एदुयां परस्य डसिटसोरकारस्य लोपो भवति । हरेः । हरिभ्याम् । हरिम्यः ॥ हरेः। होः। हरीणाम् ।।

·स्वरान्ताः पुंलिनाः ६] चन्द्रकीर्तिश्याझ्यासहितम् । ५३ पचम्येकवचने पष्टयेकवचने च । 'डिसि' इत्यनेन एकारे यते ॥ सूत्रम्-'हस्य' का. रेणोपलक्षितः आः तस्य । केचित्तु 'इसिहसोरम्य' एवं सूत्रं पठन्ति । एकारोकाराभ्यां परस्य पञ्चमीपष्ठयेकवचनसंवन्धिनोऽकारस्य लोपो भयति । अनेन अकारलोपः । 'मोर्षित सर्गः' पष्ठीद्विवचने ।' यं स्वरे' 'राधपो द्वि:' जलतुम्निका०'स्वरहीनं०। पष्ठीयहुवचने 'नुडामः' 'नामि' 'रुनों णो०' 'स्वरहीनं' मोऽनुम्यारः ॥ डेरौ डित् ।। इदुयामुत्तरस्य डेरौ भवति स च डिन् । डिति टेः ॥ डिति परे टेझैपो भवति । हरौ । हो । हरिपु ॥ एवं अग्निगिरिरविकविप्र. भृतयः पुंलिङ्गाः॥ सूत्रम्-'हेरौ डित्' । डे: पाठयेकवचनान्तम् । 'द्विति' 'हसिडसोरस्य' 'नोवि' ओ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् 'नामिनो राडिन् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हमेप: से०' सिद्धम् । इकारोकाराभ्यां परस्य सप्तम्येकवचनस्य डि इत्यस्य औ भवति । सच दित्संशकः । दिव्य. योजनमाह-सूत्रम्-'डिति टेः' । ड इन यस्य स द्वित् तस्मिन् सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' टेः पठयेकवचनान्तम् । 'डिति' 'स' सोवि०' वृत्तिः कण्ठ्या । डकार इन् यस्य तस्मिन्नादेशे तस्यां विभक्तो प्रत्यये च परे टेपो भवति । इति डिवाहिलोपः। 'सर- हीनं०' फेचित् । 'डिति' इत्येकारे ते 'यहादेशस्तबद्भवतीति न्यायान् डेरोकारमिच्छन्ति । हरी इति सिद्धम् ।। द्विवचने पूर्ववत् ।। सप्तमीनहुवचने । 'फिलारपः सः । एवं हरिशब्द- यत् अन्यादयोऽपि शब्दा ज्ञेयाः ॥ अग्निरविकपिगिरिमुनिकलिआधिनिधिसंधिविधिप्र- भृतयः ।। उकारान्ताच विष्णुवायुभानुप्रभृतयोऽप्येतैरेव सूत्रैः सिद्धन्ति । भानुः । भानू । भानवः । भानुम् । भानू । भानून् ] मानुना | भानुभ्याम् । भानुभिः । भानवे । भानुभ्याम् । भानुभ्यः । भानोः। भानुभ्याम् । भानुभ्यः । भानो । भान्वोः । भानूनाम् । भानौ । भान्वोः । भानुपु । हेमानो हेमान् हेभानवः । इत्यादि ॥ एवं विष्णुवायुप्रभृतयः ।। उकारान्ताश्च येणुविष्णुभान्यादयोऽप्येतैरेय सूत्रः सिध्यन्ति । भानुशब्दस्य 'औ यू' इत्यनेन औ इत्यस्य अ 'सवणे' भानू । जसि 'ए ओ जसि' 'ओ अमाननः । घो च 'समानाद्धेर्लोप:०' इति उफारस्य ओफारः । तृतीयेकवचने 'टा ना खियाम्' द्वित्सु चतु. ध्येकवचने 'डिति' इति उकारस्यौकारः 'ओ अव्' ।। पञ्चमीपष्टयोरेकनचने 'इस्य' इत्य- कारलोपः । सप्तम्येकवचने 'डेरौ डिस्' ॥ओसि 'उबम् । मुपि 'फिलात्पः सः' 11 [उमा- रान्तः पुंलिङ्गस्तितउशब्दः । तित: तितक तितायः । 'ए ओजसि' 'ओ अस्' 'सवणे'। तित तितऊ तितऊन् । तितउना तिव उभ्यां तितभिः । तिताये तितरभ्यां तितउभ्यः । तितोः तितउभ्यां तितउभ्यः । तितओः विववोः वितऊनाम् तितओ विनवोः विवउपु । हे तितओ हे तितऊ हे तितावः ॥] इकारान्तसापि सखिशब्दस भेदः । सखि सि इति स्थिते ।। सेर्दा धेः ।।

·. .. सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृचिः ससिशब्दस सेरघेर्डा भवति । डिवाहिलोपः । सखा । अधेरिति विशेषणा- देकारो घिविपये । हेसखे ॥ इकारान्तस्यापि ससिशब्दस्य हरिशब्दापेक्षया भेदो विशेपोऽस्ति चमाह-पग्दाने । सनोति ददातीति ससा । सनेसिप्रत्ययः । दित्त्वाहिलोपः ससि इति जातम् । अमेसि। सूत्रम्-'सेर्डाऽधेः' ॥ से पष्ठयेकवचनम् । उस् ‘डिति' 'इस्य' 'स्रोवि०' । डा प्रथमैकवच- नान्तम् सांकेतिकम् । 'नामिनो र' जलतुम्बि० ।नधिः अधिस्तस्य अधेः पष्ठयेकवचनम् । 'हिति' 'उस्य' 'स्रोविसर्गः' 'सवर्णे दीर्घः' || ससिशब्दसंबन्धिनो धिवर्जितस्य सेडी भवति । अनेन से । डिवाहिलोपः-'डिति टेः' 'स्रोवि०' से ऽधेरिति सूत्रमध्ये अधे- रिति पदग्रहणात् धिविपये डा आदेशो न भवति । ऐकारादेशश्च न भवति । किंतु 'समा- नाढेलोपो०' इति धिलोपं विधाय पश्चात् 'धौ' इति सूत्रेण एकार एव भवति । हे ससे इति सिद्धम् । ऐ सख्युः ॥ ससिशब्दस्सैकारादेशो भवति धिवर्जितेषु पञ्चसु परेषु ।। पष्टीनिर्दिष्टादेशस्तदन्तस्य ज्ञेयः ॥ आयादेशः । ससायौ ।। प्रथमाद्विवचने सूत्रम्-'ऐ सख्युः ॥ ऐ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । सरयुः इति पष्टपेकवचनम् । 'अड्डे' इ यं स्वरें' 'स्वरहीनं०' 'प्ररतो ड :' टिलोपः । 'स्वरदीनं.' 'सोXि०' द्विपदम् । 'सेडाँधेः' इति सूत्रादधरिति पदम् 'ऐ सरयुः' इत्यत्राकर्पणीयम् । सेन ससिशब्दस्य धिवर्जितेषु पञ्चसु स्यादिपु चपनेषु परेषु ऐकारादेशो भपति । 'शग्रुपदादेश' इति वचनात्सर्वस्यापि न फथीकारः । तत्रोन्यते-'पष्टीनिर्दि.' पटा विभक्त्या निर्दिष्टः फथितः उपरितः सूत्रमध्ये यः शब्दसस्य प्रार आदेशसस्यान्तस्य भवति न तु मर्मस्य । यथा 'ऐ सग्युः' इत्यत ससिशब्दस्य पष्टया निर्दिष्टत्यान् ससिसन्दम्य मान ऐफारादेशः ससिशब्दस्यान्तो य कारतम्य भवति । ननु पश्चस्विति प्रहणात् सो परे ऐकायदेशः कार्य न क्रियते तयारसी पर तु ऐफारादेशे फतेऽप्यतेऽपि डादेशम्प नित्यत्यान् सादेश एय स्थात् नत्वैकारः ॥ अथया पो मन्युः' इति सूझे विपरीतफरणामी परे ऐपारो न पिण औपारादियतुएं परेषु' इत्येवाति । अनेन फारम्यैकारःो आय' 'मगहीन.' ॥ एवं प्रधगायटुवचने, द्वितीयकपचने । द्वितीयाद्विषपने । एतेप्परि रोयम् ॥ द्विवचनस्साया या छन्दसि ।। द्विवचनसाकारटन्दसाकारमापपर्ने । सरपाया । ससायः ॥ ससायम् ॥ ससाया ।। ससीन् ।। विपनप भी आ या एन्दसि । द्विययनम्र प्रमाद्वियनम्र भीमपन्दगि गई या मा भपनि । मागण ॥ संबोधन मारिति विपनदिकापने जागेन । या'समानाढलो.'मी' प्रारत।हिनामापरिपग ।। गगि टा पनि थिने । मनिल्योरीम गरिपतिमन्दयोगमागमा भनि राधि परमः।दार्पाना न भपति । गरमा || भागमामनियम् ।।

·सराना पुन्नाः ६] पन्तलल्याश्यागदिनम् । आगमनं कार्य अनित्यं सात् या छन्दसि । गगिना रागिन्याम् गणिमिः । सख्ये मसिभ्याम् मसिम्यः॥ गनीयादा बिगेपमार-सूत्रम्-मग्रियोगेर' । ममित्र परिम मनिती गणेः ससिपयोः पठीद्विवचनान्तम् । मरे' ही 'मोर्षि: प्राना- न्तम् । 'हमेपा०' ससिपीसदगोः दारेडिए परतः गागमो भगी किमाने । दीपस्यामान गति । तमो दीयः। कागलवार 'टा ना म्बियाम' शी गमेज टासाने ना न भयनि । किंतु 'मवर्ग 'गं मरे' मरगपाशी गिद्धम् ।। पुनरागमन त्यम् । आगमाजातमागमन कार्यमनियं फचिन्न भाति । दी गाया कनिधाराममो न भवति । सेन छन्दसि सपिना पगिना इति र माति । यत्र सानापियान। - ध्ये करपने इंगागमः । 'सरणे.'' यं मरे' दीनं.' मम्ये ॥ पाडे । ससिपतिशब्दयोगागमो भाति उसिडसोर्टकारे परे । समग्र अग् इति स्थिते । प्रातो ऊ उ: ।कारान्तात्सरस उसिटसोरकार उकारी भवति स डिन् । डियाहिलोपः। सख्युः । ससिम्पाम् । सखिभ्यः । मग्गुः । सरुयोः । ससीनाम् । सप्तम्येकवचने 'डेरी डिन्' इन्यीकार कने 'मसिपत्यो. रीह' इतीगागमः । सख्यो । राख्योः । ससिः ।। पचमीपयोरेकाचने विशेषमाह--सूत्रम्--'ऋडे' । कर प्रयमेवमनान्नम् । 'हसेप:०' । उकारेणोपलभितः आः सम्मिन् है । मतम्यायनान्नम् । ' अथवा--'लभे ममा वा' 'फाड्डे' सगिपतिशम्दयोनगागमो भाति दमिमोर कारे परे । 'इयं स्वरे' सरुयू अम् इति स्थिते सति मूवम्-'ऋतोह ३: । प्रतः पञ्चम्पकामनालम् । स्वरहीन.' मोर्षिक' डकारेणोपलभितः अः १: तस्य परमेश्वरनान्तम् । मरिनरम् । उः प्रथमैकवचनान्तम् । 'मोर्षि०' सूनानि सिद्धम् । ककारानि: फटा । अनाम. याप्यफारस्योकारः सयोकारः दिसंशकः कल्यः । द्विवाहिलोरः । 'दिति 'मर- हीन.' मोर्विसर्गः'यं सौ 'सरहीन.' मोर्षि' । पीयरचने 'नुडाम:''नागि.' 'स्वरहीनं.' 'मोऽनुम्बारः' ।। साम्येकापने 'डेरी दिन्न्योकार ने डिमाहिटोरे घ कृते यदाशतद्वद्भवति' इति न्यायात् 'सविएगोरी' इति दंगागमः । ये सरं'। दो हरिवन् । एवं सखिशब्दसाधनम् ॥ पतिशब्दस प्रथमाद्वितीययोहरिशब्दयत्प्रक्रिया । पतिः । पती । पतयः। पतिम् । पती । पतीन् । तीयादा तु ससिमन्दयन्प्रक्रिया । पत्या । पनि म्याम् । पतिमिः । पले । पतिभ्याम् । पतिभ्यः । पन्युः । पतिभ्याम् । पतिभ्यः । पत्युः । पत्योः । पर्वानाम् । पत्यौ ! पत्योः पतिः । है पतं । पती । है पतयः ॥ पतिरसमास पय सखिमम्यद्वक्तव्यः, शादी मरे परे ।। ततः समासान्तस नादयो भवन्ति । प्रनापविना प्रजापतये इत्यादि । १३ः परम् गोगुन्दल वा सहारा ये नन मनप्रयोगदाना' साकामिद ·सारस्वतन्याकरणम् । [ प्रथमा वृत्तिः पतिशब्दसाधनमाह-पतिशब्दस्य प्रथमाद्वितीययोः साधना हरिशब्दवत् । तृतीयादी तु सामान्येन सखिशब्दवत् । पत्या, पसे, पत्युः, पत्युः, पत्यो ।। वत्रापि विशेषमाह-अ. समास एव समासरहित एव पतिशब्दः ससिशब्दवत्साध्यः । समासान्तस्य च पतिशब्दम्य नादयो भवन्ति । 'टा माऽखियाम्' 'द्विति' 'डेरी डित्' 'हस्स्य' इत्यादि सूत्राणि भवन्ति । यथा प्रजानां पतिः प्रजापतिरिति तत्पुरुपसमासे कृते द्वितीयां यावदविशेषः । तृतीयादौ तु 'टानाऽस्त्रियाम्' इत्यादि सूत्रसमुच्चयेन हरिशब्दवत्साधनेत्यर्थः । प्रजापतिना । प्रजापति- भ्याम् । प्रजापतिमिः । प्रजापतये प्रजापतेः प्रजापतेः प्रजापतौ इति । धो हे प्रजापते 'समानाद्धेर्लोपो०' हे प्रजापती 'ओ यू'। हे प्रजापतयः 'ए ओ जसि' । सिद्धम् ।। द्विशब्दो नित्यं द्विवचनान्तः । औ इति स्थिते ॥ यदादेप्टेरः स्यादौ ॥ त्यदादेप्टेरकारो भवति सादौ परे । द्वौ । द्वौ । द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् । द्वाम्याम् । द्वयोः । द्वयोः ॥ सदादीनां धेरभावः॥ द्विराब्दः संख्यावाचकत्वात् नित्यं द्विवचनान्त एव । द्विवचनमन्ते यस्य स द्विवचनान्त: द्वि० सप्तविभक्तिद्विवचनेप्वपि सूत्रम्-'सदादेटेरः स्यादौ ॥ सत् आदिर्यस्य स यदादिस्तक। त्यदादेः षष्ठपेकवचनान्तम् । 'डिति' 'उस्य' 'सोर्षि०' टेः षष्ठयेकवचनम् । प्राग्वन् । 'विसर्जनी०' 'टुभिः ष्टुः' स्वरहीन.' : प्रथमैकवचनान्तम् । 'घोविनामिनो र' स्वरहीनं० । स्यादौ सप्तम्येकवचनम् 'हेरौ डिन् डित्त्वाहिलोपः ।.'सरहीनं० । यद् सद् यद् एतद् इदम् द्वि किम् युष्मद् अस्मद् एते त्यदादयः । यदादेः शब्दस्य टेः 'अन्यस्य. रादिष्टिः' इति संज्ञा प्रनियोक्तलभणायाः म्यादौ विभक्ती परतोऽकारो भवति । अनेन द्वि इत्यस्य तु सर्वत्र । रूपद्वये 'ओ ओ ओ'। रूपनये 'अद्धि। पष्ठीसप्तम्योदियचने 'मोसिए अय्' 'स्वरहीनं०' । त्यदादीनां संवोधनाभावः । सिखोऽयं द्विशब्दः ॥ त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । नि अस् इति सिते 'ए ओ बरि' प्रयः । ग्रीन् । त्रिमिः । त्रिभ्यः । त्रिभ्यः ॥ त्रि आम् इति स्थित प्रेरयः ॥ त्रिशन्दसायटादेशो भवति नामि परे ॥ टिदन्त्यस्य वक्तव्यः॥ प्रयाणाम् । त्रिपु॥ इकारान्तग्विान्दग्निमव्यायापफरमानि मायनान्तः पदयपनमाने या मः। प्रय- मायादुपयो नि मम् इति थिये । 'ए भो असि' ' अग्र०' । शसि गमोरम्स' 'सो नः पुंसः पीर । निभिः निभ्यः प्रिभ्यः । आगि विशेषः । पूर्व नुगमः । माः एमम्-'प्रेरपर। निगदम्य पष्टयपतम्। ति'यसम्म' मोदित भयर प्रयोक. पपनान्तम् । 'दो प:०' 'नामिनो ' गिरम । निगमम गपद् वासी भी सुरहित आनि परे ॥ हिन् गरेण मादेश सम्म मानि पपनाति । गन्धा शीनिम्पि' नेनागमदिनमानी पुनर पिलर' Th मिना । समाद-'गुम: शिग मग पीनिलिम पापः । अपरिना. बन गुण गमर भर गसिगारला दिली । लि सोग ए मान गुरपि भाप मानिसारपसा मानना ·स्वरान्ताः पुंलिमाः६] चन्द्रकीर्तिव्यास्यासहितम् । गोंणो.' 'स्वरहीनं०' 'मोऽनुस्वारः' निगन्दस्य पहुवचनान्तत्वेऽपि 'ग्रेः' इत्येकवचनं शब्दनिर्देशात् । अथवा प्रेरित्येकवचननिर्देशान् असमासान्तत्वे एव भयादेशः ।। समा- सान्तत्येतु न । यथा प्रियानयो येषां ते प्रियायः तेषां नियत्रीणाम् ॥ एवमतिकान्ता- स्त्रीनिति अतिक्रान्तास्त्रयो येस्ते इति या अतिन्नयस्तेपामतित्रीणामित्यादी न अयद्यादेगः ॥ सप्तमीबहुवचने 'फिलात्पः सः' । हे प्रयः ।। कतिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तत्रिपु लिङ्गेषु सरूपः । कति जर इति स्थिते । कतिशब्दात्परयोश्शसोलक वक्तव्यः ॥ लुकि न तन्निमित्तम् ॥ लकि जाते सति तनिमित्तं कार्यं न स्यात् । कति । कति । कतिभिः । कतिम्यः । कतिभ्यः । कतीनाम् । कतिषु । त्रिषु सरूपः ।। का संख्या येषां ते कति । किंशब्दात् डतिप्रत्ययः । 'पा निपात्याः कत्यादयः-' इति सिद्धस्य कतिशब्दस्य यहुवचनान्तस्यापि जगासोर्षिशेपमाह-कतिगब्दात्परयोजशा- सोलुंग्यक्तव्यः' इतिप्रत्ययान्तादिति या ।। अनेन जम्झसोर्लोपः कर्तव्यः । 'लुकि न तन्निमि- तम्' इति लुकि कृते सति यस्य लुक् क्रियते स एव निमित्तं कारणं यम्य ईदृशं यरकार्य सन्न भवति । तेन ए ओ जसि' इति ए, 'शसि' इति दीर्घत्वं च न भवति । शेपं मुगमम्। फतिशब्दस्य संवोधनाभावः ॥ एवं कतिसाहचर्यात् यतिततिशब्दाभ्यां परयोगश- सोलुक्वक्तव्यः । 'यति ते नाग शीर्षाणि तति ते नाग वेदनाः' इत्युदाहरणम् । फतिशब्दस्य त्रिप्वपि लिङ्गेपु सहशरूपाणि ॥ ईकारान्तः पुंलिङ्गः सुश्रीशब्दः ।। सुश्रीः ॥ बोर्धातोरियुवी स्वरे ॥धातो- रिकारोकारयोरियुयौ भवतः खरे परे । मुश्रियो सुश्रियः। सुश्रियम् मुश्रिया सुश्रियः । सुश्रिया सुश्रीभ्याम् सुश्रीभिः । मुश्रिये मुश्रीभ्याम् मुश्रीभ्यः । सुश्रियः सुश्रीभ्याम् सुश्रीभ्यः । मुश्रियः सुधियोः सुश्रियाम् । मुश्रियि सुधियोः सुश्रीपु । हे सुश्रीः हे सुश्रियौ हे मुश्रियः॥ इकरान्तानुक्त्वा ईकारान्तानाह-ईकारान्तः पुंलिङ्गः मुश्रीशब्दः । श्रि सेवायाम् । सुपूर्वः । किप्प्रत्ययः । 'प्रच्छादेर्पता' इति दीर्घः । किपः सर्यापहारी लोपः । मुटु अय. न्येनमिति सुश्रीः। 'क्कियन्ता धातुत्वं न जहति शब्दत्वं च प्रतिपद्यन्ते' इति स्वादयः । प्रथ- भैकवचने 'सो' । द्विवचने सूत्रम्-'वो_तोरियुवौ स्वरे'ईच उच य्वी तयोः यो पष्ठीद्विवचनान्तम् । 'इ यं स्वरे' 'उ वम्' 'स्वरहीनं०' 'सोर्विः' धातोः पष्टयेकवचना न्तम् । 'डिति' 'हस्य' 'स्रोर्वि' । इयुवा प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'स्वरहीन' 'नामिनो र, खरे सप्तम्येकवचनम् । 'अ इ ए' ॥ धातोरीकारस्य स्वरे परे इय् ऊकारस्य च उम् । खरे' इति सूत्रात्स्वरे इत्यनुवृत्तौ सत्यां पुनः खराहणं सरकार्यान्तरघ्यावृत्त्यर्थम् । अमा- सोरस्य' नुहामः' इति निषेधार्थ विभक्तिवर्जस्वरनिषेधार्थ च ॥ ततोऽत्र विभक्तिसर एक प्रायः । तेन श्रीअर्थ ध्यर्थमित्यादाविय् न, किं तु 'इ यं स्वरे' इति यत्वम् । अनेन स्वरा- १ 'मिरित्यादि'प्राचीनपुस्तके ॥ सार.८ ·। सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः दाविय । 'स्वरहीनं०' हसादावविशेषः । सुपि । 'किला ॥ संवोधने धातुत्वान्न धिलोपः । किंतु 'सोवि०' हे सुश्रीः हे सुश्रियौ हे सुश्रियः॥ तथैव सुधीशब्दः सुष्ठ ध्यायतीति सुधीः । सुधियौ । सुधियः । सुधियम् । ' इत्यादि ॥ एवमूकारान्तः स्वयम्भूशब्दः । स्वयं भवतीति स्वयम्भूः । स्वय- म्भुवौ । स्वयम्भुवः। वयम्भुवम् । स्वयम्भुवौ । स्वयम्भुवः । स्वयम्भुवा । स्वय- म्भूम्याम् । स्वयम्भूमिः । स्वयम्भुवे । स्वयम्भूभ्याम् । स्वयम्भूभ्यः । स्वय- म्भुवः । स्वयम्भूभ्यां । खयम्भूभ्यः । स्वयम्भुवः स्वयम्भुवोः स्वयम्भुवाम् । स्वयम्भुवि । स्वयम्भुवोः । स्वयम्भूपु । हेस्वयम्भूः । हेवयम्भुवौ । हेखयम्भुवः । इत्यादि ॥ एवं सुधीशब्दः । ऊकारान्तः स्वयम्भूशब्दोऽप्येवमेव । एवमूकारान्तो लूशब्दः । लन् छेदने इत्यस्माद्धातोः । लः । लुवौ । लुवः इत्यादि । सेनानीशब्दस्याविशेपो हसादौ । स्वरादौ तु विशेषः । य्वौ वा ॥धातोरव- यवसंयोगः पूर्वो यसादीकारादूकाराच नास्ति तदन्तस्यानेकखरस्य ईकारस्य ऊकारस्य च यकारवकारौ भवतः खरे परे वर्षांभूपुन व्यतिरिक्तभूशब्द- सुधीशब्दौ वर्जयित्वा । बाग्रहणादियं विवक्षा । सेनानीः सेनान्यो सेनान्यः । : सेनान्यम् सेनान्यो सेनान्यः । सेनान्या सेनानीभ्याम् सेनानीभिः । सेनान्ये सेनानीभ्याम् सेनानीभ्यः । सेनान्यः सेनानीभ्याम् सेनानीभ्यः । सेनान्यः सेनान्योः । सेनान्यादीनां वामो नुक्तव्यः ॥ सेनानीनाम् सेनान्याम् । सेनानी डि इति स्थिते ॥ आम् डेनियश्च ॥ आपन्तादीबन्तानीशब्दाचो- तरस्य डेरामादेशो भवति सेनान्याम् सेनान्योः सेनानीपु । हेसेनानीः हेसे- नान्यौ हेसेनान्यः । एवं ग्रामणीप्रभृतयः ।। णी प्रापणे । 'आदेः ष्णः सः' नी: सेनापूर्वः । सेनां नयतीति सेनानीः । फिप्रत्य- यान्तः । सेनानीशब्दस्येकारान्तधातोरपि हसादावविशेषः । खरादौ तु विशेपस्तमेव सून- द्वारा व्याख्याति । 'योर्धातोरियुवौ स्वरे.' अनेन । 'इ ये खरे' 'उ वम्' इत्येतयोधिो जातः । बोधीतो.' इसस पाधनार्थ पूर्व 'ग्यौ वा इति सूत्रं पठ्यते । य च व् च यो प्रथमाद्विवचनान्तम् । वा तृतीयैकवचनान्तम् । 'अव्यया०॥ यस्मादीकारादूफाराय पूर्व- मादी वर्तमानो धातोरवयवसंयोगः सुश्री यवफ्रीवत् यक्षरादिसंयोगो नाति तदन्तस्य स एव धात्वययवसंयोगपूर्वकत्वरहितः ईकारः ऊकारो वा अन्ते यस्य स तदन्तस्तस्य पुन- रनेकस्वरस्य व्यादिद्विनिखरपूर्वस्य शब्दस्य संवन्धिनः ईकारस्प यकारः । उकारस्य च घकारः ।। ननु णी प्रापणे अयं धातुरेकखरः कथमनेकस्थरत्वम् । उच्यते--पारफपूर्व- स्यापि फिमन्तपणेन प्रहणादनेफस्वरत्वम् । अत्र याशब्दो व्यवस्थावाचको न तु विपल्ला- धस्तेन पर्षाभूपुनर्भुन्भूकारभूपरभू एभ्योऽतिरित्तोऽन्यो यो भूगलः खयंभू-उन्मू-पम- लभू-नाभिभू-अगभू-आत्मभू-मनोभू-फागमू-प्रभृनिफस्तम्य संमये सत्यपि यो याइति न 'मिरियादि' प्राचीनपुसके ।

·खरान्ताः पुंलिगाः ६] चन्द्रकीर्तिव्याल्यास हितम् ।
५९
भवति । किं तु यो(तोरियुत्री स्वरे' इति ।। तथा सुधीगन्दस्यापि संभये सत्यपि यो
या' इति न भवति । किंतु योर्धातोरियुवी स्वरे' इत्येय भवति । अत एनी वर्णयित्या अपर
ईकारोकारयोः पूर्वोक्तलक्षणयोर्यकारवकारी भवतः । वामहणादियं विवक्षा मेया । कुनः
निपातानामनेकार्थत्वात् । धातोः संयोगपूर्वकत्वे मुश्रियो यवक्रिया फटपुगी इत्यादी न
यकारयकारी । किं तु इयुवावेय ।। एकखरे तु नीः नियो । धीः धियो । लूः लुगी। भूः
भुवी भुवः । इत्यादौ न यकारवकारी ।। यहुन्नीहिसमासे अनेकवरस्यापि इयुयो भवतः
यथा मुधीः सुधियो मुधियः । परमधिय इत्यादि ॥ धात्त्रययवसंयोगपूर्वकले पर यकार-
वकारी न भवतः । तेन उन्नीः उन्न्यो उन्यः । इत्यादी स्वाभाविकचावायरसंयोगपूर्वकत्ता-
भावात् यत्वं न भवति ।। वर्षाभू, पुनर्भू, इन्भू, कारभू, इत्या भूगदम्य पत्तम् ।
अन्यन्न घ उवेच । वाशब्दस्य व्यवस्थावाचकत्वात् इयं विक्क्षा लभ्यते ॥ अनेन स्वरादी
सर्वत्र यकार: । 'सर' । मामि विशेषः। सेनान्यादीनामामः पष्ठीनहुवचनस्य नुडागमो
वक्तव्यः । अनेन एकत्र नुडागमः । स्वरहीन.' मोऽनुस्वारस' ॥ अन्यत्र ग्वी वा' इति
यफारः 'स्वरहीनं.' । सप्तम्येकवचने सूत्रम्-'आम् डे:' आम् प्रथमैकवचनान्तम् । हमे
प:०' है: पप्ठयेकवचनान्तम् । “डिति' 'उस्स' स्रोर्विसर्गः ॥ केचित्तु 'आम् डेनियश्च'
इति सूत्रं पठन्ति तन्मतं साधु । यतो नीशब्दादियनुवृत्तिर्न दृश्यते । आवन्तात् स्त्रीलिङ्गे
आप्प्रत्ययान्तान्नीशब्दाचोत्तरस्य डेः सप्तम्येकवचनस्य आम् भवति । अनेन आमि कृते
'बो या' इति यकारः। 'स्वरहीनं.' 'मोऽनुस्वारः' । धातुत्वाद्धोपो न । शेपं मुकरम् ।
एवं मामणी अमणी प्रधीशब्दप्रमृतयोऽपीकारान्ता धातुशब्दा ज्ञेयाः ॥
एवमूकारान्तो यवलूशब्दः । यवलूः यपत्यी यवल्यः । यवल्यम् यवल्ली
यघल्लः । यवल्या यवलूभ्याम् यवलूमिः । यवल्ये यवलूभ्याम् यवलूभ्यः ।
यवल्वः यवलूभ्याम् यवलूभ्यः । यवल्लः यवल्लोः यवलूनाम् । यवल्याम्
यवल्वि यवल्लोः यवलूपु । हेयवलूः हेयवल्ली हेयरलः ॥ एवं वर्मा
भूपुनर्भूमभृतयः॥
उकारान्ताश्च यवलुखलपूटन्भूकरभूकारभूवर्षाभूपुनर्भूप्रभृतयोऽप्येयम् । परं साम्येक-
वचने नीशब्दाभावात् डेराम् न भवति । तेन यवलिय पुनर्वि वाबि इति रूपम् ।।
वर्षासु भवतीति वर्षाभूमण्डूकः । यवान लुनातीति यरलः । एते फिप्रसयान्ताः ।।
ईकारान्तो वावप्रमीशब्दः । वातप्रमीः वातप्रम्यौ घातप्रम्यः । वावप्रमीम्
वातप्रम्यौ वातमीन् । वातप्रम्या वातप्रमीभ्याम् वातप्रमीमिः । वातप्रम्ये
बातप्रमीम्याम् वातप्रमीभ्यः । यातप्रम्यः वातप्रमीभ्याम् वातप्रमीम्यः ।
वातप्रम्यः वातप्रम्योः वातप्रभ्याम् । वातप्रमी वातप्रम्योः वातप्रमीपु । हैवात-
प्रमीः हेवातप्रम्यौ हेवातप्रम्यः ॥
अमि वातप्रमीमाहुः शसि वातप्रमीनिति ।
औतु वातप्रमी शेपं ग्रामणीसदृशं भवेत् ॥ ३३ ॥

·सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः ईकारान्तो वातप्रमीशन्दः । वातप्रमोशन्दस्य प्रथमैकवचने 'सोवि०' वातप्रम्यो। धातु. वाभावात् 'वो वा' इति न, किं तु 'इयं स्वरे' वातप्रम्यः । वातप्रमी वातप्रम्यौ वातप्र. भीन् । चातप्रम्या वातप्रमीभ्यां वातप्रमीभिः । वातप्रम्ये वातप्रभ्यः वातप्रम्यः वातप्र- भ्याम् । सप्तम्येकवचने 'सवणे दीर्घः' यातप्रमी वातप्रन्योः वातममीपु । हे पातप्रमीः । 'अमि वातप्रमी रूपम् । गसि वातप्रमीनिति । डौ तु वातप्रमी शेपं प्रामणीसदृशं विदुः।।' तथैवोकारान्तो हुएशब्दः । हहः हूतौ हूदः । हहम् हहौ हहुन् । हूहा हह- भ्याम् इहुभिः । इत्यादि । एवम् ऊकारान्तो हूहूगन्दः । हूहूः हही 'उवम्' हहः । स्वरे परे सर्वत्र 'उबम्' । शशि हूहून् । आमि हाम्-हूति ॥ ऋकारान्तः पिवशन्दः । पिट सि इति स्थिते ।। सेरा ।। अकारान्तात्परस सेरा भवति सच डिन् । डियाहिलोपः । पिता ॥ अर पञ्चसु । मकार- स्सार भवति पञ्चसु सादिपु परेपु । पितरां । पिवरः । पिट धि इति सिते ।। धेरर ।। फ्रकारान्तात्परस्य धेरर् भवति स च डिन् । डिचाहिलोपः ।। हेपितः । इपितरौ । हेपितरः ॥ पितरम् । पिटरी पिदन् । परम् ॥ पित्रा। पितृभ्याम् । पितृभिः । पित्रे । पितृम्याम् । पितृभ्यः ॥ तो क उ । पितुः । पितृभ्याम् । पितृभ्यः । पितुः । पित्रोः । पितृणाम् ॥ दो ॥ प्रकारसार भवति डा परे । गित | पित्रोः । पिठप एवं जामाठमावादयः ।।

·स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । - पष्ठीबहुवचने 'नुडाम:' 'नामि०' रुणिो० ॥ सप्तम्येकवचने । सूत्रम्-'हो'। माम्ये- कवचनम् ।। 'डेरी डित्' टिलोपः । 'स्वरहीनं.' एकपदम् ।। अनेन अर् 'स्वाहानं० ॥ सप्तमीयहुवचने 'किलात्प: स०॥ एवं जामारभारादयः शब्दाः साध्याः ॥ जामावा जामातरौ जामातरः ॥ भ्राता भ्रातरौ भ्रातरः॥ देवा देवरी देवरः ।। सव्येशा सव्येप्टरी सव्येष्टरः इत्यादि। एवं नृशन्दः । सेरा । ना। नरौ । नरः । नरम् । नरौ । छन् । प्रा नृभ्याम् । नृभिः । त्रे । नृभ्याम् । नृभ्यःमतोङ उनुः । नृभ्याम् । नृभ्यः । नुः । नोः॥ नुर्वा नामि दीर्घः॥ नृशब्दस्य नामि परे पूर्वस्य दीर्थो वा मवति । मृणां नृणाम् । डौ नरि । ब्रोः । नृषु । हेन: । हेनरौ । हेनरः॥ नृशब्दोऽपि पितृशब्दवत् । ना नरौ नरः । नरं नरौ नृन् । ब्रा नृभ्याम् नृमिः । वे नृभ्यां नृभ्यः । नुः नृभ्यां नृभ्यः । नुः त्रोः 1 आमि विशेपमाह---सूत्रम्-'नुर्वा० ॥ इति । गुरिति नृशब्दस्य पष्ठयेकवचनम् । 'ऋत्तो डउवा तृतीयैकवचनम् । अव्यया' मध्ये 'नामिनो र' । नामि सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' । दीर्घः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' सिद्धम् ॥ नृशब्दस्य नामि परे दी| वा वक्तव्यः । नृणां नृणाम् । नरि नोः नृपु । हेनः हेनरौ हेनरः । इति सिद्धम् ॥ 'पिता माता ननन्दा वा सव्येष्ट-भ्रातृ-यातरः। जामाता दुहिता देवा न तृनन्ता इमे नय ।।' कर्तृशब्दस्य पञ्चसु विशेषः ।। स्तुरार ॥ सकारतृप्रत्ययसंबन्धिन प्रका. रस्साऽऽर् भवति पञ्चसु परेषु । कार सि इति स्थित्ते । यदादेशस्तद्वद्भवति । सेरा । डिवाहिलोपः। कर्ता । कर्तारौ । कर्तारः । धेरर । हेकर्तः हेकर्तारी हेकर्तारः । कर्तारम् । कर्तारौ । कर्तृन् । कर्ना ! कर्तृभ्याम् । कर्दभिः । कर्ने । कर्तृभ्याम् । कर्टभ्यः । ऋतोङ उः । कर्तुः कर्तृभ्याम् कर्तृभ्यः । कर्तुः कत्रों कर्तृणाम् । कर्वरि कोः कर्तृषु । इत्यादि पूर्ववत्प्रक्रिया ।। एवं नमूहोरक्षन्त्र- धागोमृप्रशास्तृपोतउगात्प्रभृतयः। [खंसा नसा च नेष्टा च त्वष्टा कर्ता तथैव च। होता पोता प्रशास्ता च ह्यष्टौ सम्रादयः स्मृताः ॥] बुक करणे । कृ । 'तू तृप्रत्ययः । 'गुणः' 'रायपो' 'स्वरही' कर्तृ । करोतीति कर्ता । कर्तशब्दस्य पञ्चसु विशेषस्तमेवाह-सूत्रम्-'स्तुरा । सूच नृच स् तख स्तुः । पष्ठयेकवचनम् । 'फनो ङ उः' दिलोप: 'स्रोवि०' । आर 'हसेपः' 'नामिनो०' सिद्धम् । सरकारसंपन्धिनः ससहितस्य ऋकारस्य सकारोपलक्षितस्येत्यर्थः । तृप्रत्ययान्तसंबन्धिन इति प्राचीनपुस्तकेऽप्युपलभ्यमानोऽयं लोकः केनचित्सवार्धितः टीकायामव्याख्यातत्वात् ॥ अर्थ इति संख्याया भनुपयोगात आर योग्याना तृप्रत्ययान्तानामसंख्यत्वात् ॥

·। ६२ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः 'त्युणो' इत्यादि कृत्प्रत्ययोत्पन्नतप्रत्ययस्य च कारस्य स्वादिषु पञ्चसु परेपु आर् भवति । सफारसंयन्धी कारः स्वमृशब्द एव । तेन प्रियतिसूशब्दादावार् न स्यात् । प्रियतिसा, प्रियतिस्रो । प्रियतिस्रः इत्यादि । अनेन द्वितीयाद्विवचनान्तं यावत् आर् । सन प्रथमैकव. चने कार स् इति स्थिते । ऋकारासंभवे कथं सेराकारस्तवाह-यदादेशस्त द्वद्भवति यो यस्यादेशः स तद्वदेव भवतीत्यर्थः । कारस्यार् आदेशःस ऋकारवरशेयः । ततः । 'सेरा' टिलोपः। सर्वत्र 'स्वरहीनं० ॥ संबोधने । 'स्तुरा' ततः । 'धेर' टिलोपः 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०' हे कर्तः । शेपं सुकरम् ॥ शसि-'अम्शसोरस्य' 'सो नः पुंसः शसि ॥ तृती- यांदो पितृशब्दवत् । यथा तृतीयैकवचने । 'रम्' की कर्तृभ्यां कर्तृभिः । चतुर्यकरचने करम्' 'स्वरहीन.' कर्ने कर्तृभ्या कर्तृभ्यः । पञ्चमीपष्ठपोरेकवचने । 'ऋतो ड' सर डित् डित्त्वाहिलोपः । 'स्वरहीनं.' कर्तुः ।। कोंः । 'करम्' 'स्वरहीनं.' ॥ नुडामः' 'नामि०' कर्तृणाम् ॥ सप्तम्येकवचने । 'डौं' 'स्वरहीनं०' कर्तरि । कोंः 'करम्' । कप 'किलात्यः । एवं नमृत्वष्टक्षत्तृहोतृपोरप्रशास्तृप्रभृतयोऽपि ! तथा अन्येऽपि तृप्रत्ययान्या अवसेयाः । तृप्रत्ययस्याधिवतो ग्रहणेन नप्तादीनामव्युत्पन्नानां संज्ञाशब्दानां महणं न भय. त्यवस्तपां पृथगुपादानम् । अर्थवतो महणे नानर्थकस्येति शापात् ॥ व्युत्पत्तिपक्षे तु राम. हणेनैव सिद्धे नप्तादिग्रहणं नियमार्थम् । सिंद्ध सत्यारम्भो नियमायेति ।। उकारान्तस्यापि ग्रोष्टशब्दस्य पञ्चवधिपु तृप्रत्ययान्तता घा वक्तव्या ॥ क्रोष्ट सि इति स्थिते । स्तुरार । सेरा । क्रोष्टा कोप्टारी क्रोप्टारः । क्रोप्टारम् मोटारी । शसि प्रत्ययपद्भावाभावात् क्रोष्टुन् । अमि शसि प्रत्य- यवनायो वेति केचित् । क्रोष्टम् प्रोष्टन् ॥ तृतीयादी खरादौ तृप्रत्य. यान्तता या वक्तव्या || कोट्रा-कोष्टुना । क्रोष्टुभ्याम् । कोमिः । श्रोष्ट्रे फोटवे । कोष्टुभ्याम् । क्रोष्टुभ्यः । कोष्टः कोप्टोः । कोष्टुभ्याम् । मोटुभ्यः । क्रोष्टः प्रोटोः। फोटोः मोष्ट्वोः । तामतप्रसङ्गी यो विधिः स नित्यः । नित्यानित्ययोर्मध्ये नित्यविधिर्यलयान । इति प्रथमं नुटागमे छने सरादि- त्यामाया प्रत्यपपगायो न भवति । कोनाम् । कोपरि मोर । मोटो फोटोः । ग्रोहा । अधिप्पिति विशेषणादेनोप्टो इंफोटारी मोटारः ।

·- । .. स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । 'नुदामः' इति नुडागमप्राप्तो, 'तृतीयादौ खरादौ०' इति तृप्रत्ययान्तवद्भावस्य च प्रामी नुडाम एव स्यादित्याह-आमि नुडागमे कृते हसावित्वात्तप्रत्ययमावस्तृप्रत्ययान्तत्वं नास्ति न भवति । अवाह पर:-ननु पूर्व तृप्रत्ययभावं विधाय पश्चान्नुडागमः क्रियतां तत्रोच्यते- कृतामृतप्रसङ्गी० कृते अकृतेऽपि प्रसङ्गः प्रयोगप्राप्तिरस्यास्तीवि कृतारतनसगी एवंभूतो यो विधिः स नित्यः । नित्यानित्ययोर्नियो विधिर्वलवानिति । एवमभिप्राय:-प्रत्ययमावे कृतेऽपि अकृतेऽपि नुडागमो नित्यः तदागमे च हसादित्वं सिद्धमेव । अतः स्वरान्तत्वाभा- वाद्वा तृप्रत्ययान्तत्वं न किंतु क्रोएनामियेकमेव रूपम् । 'नुडामः' 'नामिः ॥ सप्तम्येकव- घने 'तृतीयादौ या.' इत्येकत्र तृप्रत्यये कृते 'डी' इत्यर् । 'स्वरहीनं०' क्रोष्टरि । द्वितीये उकारान्तत्वात् 'डेरौ डित् टिलोपः । 'स्वरहीनं०' क्रोष्टी । शेपं सुकरम् । संयोधने अधि- प्विति विशेपणात् 'समानाद्धेोपो.' 'धौ' हे क्रोप्टो हे क्रोष्टारो हे क्रोष्टारः ॥ ऋकारान्ता लकारान्ता एकारान्ताथाप्रसिद्धाः। प्रकारान्तानुक्त्वा अन्यानाह-कारान्ता लवर्णान्ता एकारान्ताश्याप्रसिद्धा अप्र- तीताः । फचित् प्रयोगे दृश्यते-'डेर' इत्यादौ ॥ ऐकारान्तः पुंलिङ्गः सुरैशब्दः ॥रै स्भि ॥ रैशब्दस्याकारादेशो भवति सकारभकारादौ विभक्तौ परतः । सुराः । स्वरादौ सर्वत्रायादेशः । सुरायो सुरायः । सुरायम् सुरायौ सुरायः । सुराया सुराभ्याम् सुराभिः । सुराये सुराभ्याम् सुराभ्यः । सुरायः सुराभ्याम् सुराभ्यः । सुरायः सुरायोः सुरायाम् । सुरायि सुरायोः सुरासु । हेसुराः हेसुरायौ हे सुरायः ॥ एवं रैशब्दः॥ ऐकारान्तः सुरैशब्दः। सूत्रम्-रैस्मि' ॥ रै पष्ठयेकवचनान्तम् । सूच भ्च स्म् तस्मिन् सप्तम्येकवचनम् । 'स्वरहीनं० ॥ शब्दस्य विभक्तिसंवन्धिनि सकारे मकारे च परे अकारो भवति । पष्ठीनिर्दिष्टस्येत्यन्तस्य ॥ प्रथमैकवचने 'सोर्विसर्गः' शोभनो राः सुराः । १'खरादिखाभावात्' इत्युचितपाठस्य स्थाने प्रमादेन 'स्वरान्तत्वामावात्' इति जातम् ॥ २ इतः परम् 'कौमारास्तृप्रत्ययान्तस्य शेर्धातोः पृयपूपमाहुः। मप्रसिद्धा इति वृद्धव्यवहारे न भिधा- नादौ । तेन ‘एविष्णुरविमारते' इत्येकाक्षरमालायाम्, तथा अनेकार्थमअर्याम् ऋर्दैसमाचार स्याहव्यामख लतान्तरे । वाय्वादित्ये महीने च विष्णाचे ऐ प्रकीर्तितौ ॥ अत्र ऋकारस्य खरादौ । ऋरम् ऋः री २. रौ ऋन् । रा ऋभ्याम् ऋमिः । हेऋः हेरौ हेरः । इत्यादि ॥ लवर्णस्य सावारिपतृशब्दवत्प्रकिया। आ अली अलः । भलम् अलौ लन् । ला लभ्याम् लमिः । ते लुभ्याम् लभ्यः । उः लभ्या लभ्यः । उः लोः ऋणाम् । लि लोः । लघु । हे अल् हेअलौ हे अलः ॥ इति लशब्दरूपाणि ॥ एकारान्तस्य तु वयंश्वासी एः रविधेति विप्रहे कृते विभक्तिलोपे कृते उद्यदेः इवि समस्तं नाम । उद्यदेः उद्यदयो उद्यदयः । हेउद्यदेः उद्यदयौ हेउद्यदयः । समानलाभावान विलोपः । उद्यश्यम् उपदयौ उयदयः । उद्यदया । उद्यदेभ्याम् उद्यदेभिः । उद्यदये उद्यदेभ्याम् उद्यदेभ्यः । उद्यदे. उद्यदेभ्याम् उद्यदेभ्यः । उद्यदैः डस इत्यका. रलोपः । उयदयोः उद्यदयाम् । उद्यदयि उययोः उद्यदेषु' इलयं पाठोऽधिकः कचित् ॥

·- । सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः सुप्ठ रा द्रव्यं यस्येति च सुराः । स्वरादौ तु 'ऐ आय' 'स्वरहीनं.' ॥ समानाभावात् 'अम्शसोरस्य' 'सो नः पुंसः' नुडागमश्च न भवति ॥ ओकारान्तः पुंलिङ्गो गोशब्दः । गो सि इति स्थिते ॥ ओरी ॥ ओकारस्सौ- कारादेशो भवति पञ्चसु परेपु । गौः । 'औ आव्' गावौ गावः ॥ आम्- शसि ॥ ओकारस्यात्वं भवति अमि शसि च परे गाम् 'औ आव्' गावा गाः । गवा गोभ्याम् गोभिः । गवे गोभ्याम् गोभ्यः । 'उस' ॥ इत्यकार- लोपः । गोः गोभ्याम् गोभ्यः । गोः गवोः गवाम् ॥ गवि गवोः गोपु । हेगौः हेगावौ हेगावः ॥ ओकारान्तः पुंलिङ्गो गोशब्दः । दशार्थवाचकः । यतः -'दिग्दृष्टिदीधितिस्वर्गवत्रया- ग्वाणवारिषु । भूमौ पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशधा मतः' । दशस्वप्यर्थेपु गोशब्दः पुंस्त्री- लिङ्गे शेयः इति हेमाचार्या आहुः ॥ व्याडिरप्येवमाह ॥ गौडस्तु-स्वर्गे रश्मौ च वझे च वलीयर्दे च गौः पुमान । स्त्री सौरभेयीदिग्वाणग्वाग्भूप्वप्सु भूग्नि च॥ इति विशेप- माह । गम्ट गतौ । गम् । गच्छतीति गौः । गमे प्रत्ययः । डित्त्वाहिलोपः। 'स्वरहीन.' गो इति जातम् । गोशब्दस्य पञ्चसु विशेषः । सूत्रम्-'ओरौं' । ओः षष्ठयेकवचनान्तम् । 'हस्य' इत्यकारलोपः 'स्रोविसर्गः'। औ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । 'नामिनो र'। ओकारान्तशब्दसंबन्धिन औकारस्य ओकारादेशो भवति पञ्चसु परेषु । अविपये तु-आम् शसि' आ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । अम् च शस् च अम्शस् तस्मिन् सप्तम्येकवचनान्तम् । 'वरहीनं०' । 'सवर्णे' ॥ ओकारस्यामि शसि च परे आकारो भवति । 'सवर्णे' 'मोऽनुस्वारः' ॥ द्वित्वे 'औ आत्' । यहुत्वे आकारे कृते 'सवर्णे' मो०' । यदादेशस्तद्वद्भवतीति ओकारस्यासमानत्वान्न सो नः पुंसः' इति सस्य नः । दादौ स्वरादौ 'ओ अय् ॥ हसादावविशेषः । पञ्चमीपप्ठयेकवचने 'उस्य' इति सूनेग अकार- लोपः । 'सोवि० । केचित्तु आमि मगन्ते गोराम्' इति सूत्रान्तरेण नुडागममप्याहुः छन्दसि । गोनां गवाम् ॥ शेपं सुगमम् ॥एवं द्योशब्दः स्त्रीलिङ्गे । पुंलिङ्गे तु गौणत्वे सुद्यो- शब्दः । सुष्टु शोमना द्यौः स्वर्गो यस्य स मुद्यौः इन्द्रः । 'ओरौं' सुद्यौः सुद्यानो मुद्यावः इत्यादि । औकारान्तः पुंलिङ्गो ग्लौशब्दः । तस हसादावविशेषः । स्वरादी आवा- देशः । ग्लौः ग्ला ग्लाबः । हेग्लौः हेग्लायौ हेग्लायः । ग्लायम् ग्लाबो ग्लायः । ग्लावा ग्लोभ्याम् ग्लामिः । ग्लावे ग्लोभ्याम् ग्लॉम्पः । ग्लायः ग्लोभ्याम् ग्लोभ्यः । ग्लाव: ग्लायोः ग्लायाम् । ग्लावि ग्लासोः ग्लीपु इत्यादि ॥ इति स्वरान्ताः पुंलिङ्गाः ॥ ६ ॥ औकारान्तः पुंलिङ्गो ग्लोरान्दश्चन्द्रार्थः । ग्लै हर्पक्षये । ग्लायति कृष्णपने इति ग्लोः । औणादियो डोप्रत्ययः । हिविटे' स्वरहीन.' ग्लोः इति जातम् । वस्य हसादायविशेषः । स्वरादौ तु सर्वत्र । औ आ' ग्लो: ग्लायो ग्लाः । इति सरान्तपुंलिङ्गसाधनम् ॥ .

·सरान्ताः जीलिताः ७]] चन्द्रकीर्तिव्याश्यासहितम् । खरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः ७ अथ खरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः कथयन्ते ॥ तत्र आपन्तस्त्रीलिङ्गो गङ्गाशब्दः । गगा सि इति स्थिते ॥ आपः ॥ आवन्तात्परस्य सेर्लोपो भवति । गहा।। औरी ॥ आचन्तात्पर औरीकारमापद्यते ॥ 'अ इ ए। गहे गहाः ।। अथ स्वरान्तस्त्रीलिङ्गसाधनमुच्यते । अकारान्तः शब्दः प्रीलिङ्गे नाति । ततायन्सो गङ्गाशब्दः । प्रथमैकवचने सूत्रम्-'आप'। आपशब्दस्य पञ्चम्येकाचनम् । 'स्वरहीन.' 'सोर्विसर्गः'। 'आयतः स्त्रियामः' इति सूत्रेण य आप्प्रत्ययः कृतः तदन्ताच्छन्दात्परम्प सेर्लोपो भवति । अनेन सेर्लोपः॥ द्वित्वे सूत्रम्---'और' । औः प्रथमैकवचनान्तम् । सांके- तिकम् । ई प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् ।। आयन्तादिति वृत्तिः कण्ठ्या । न वरम् । औकार ईत्वमापद्यते प्राप्नोति । अनेन औस्थाने ई 'अ इ ए॥ बहुत्वे 'सरणे.' 'खो'। धिरिः । आयन्तात्परो धिरिभवति । हेगड़े हेगङ्गे हेगगाः ।। धौ तु सूत्रम्--'धिरिः'। धिः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०॥ इ: प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्विनामिनो र केचित्तु-धिरी' इति दीर्घमीकारं पठन्ति । ततः 'ओ' इत्यस्मिन् सूत्रे दीर्घईफारानुवृत्तिं गृहन्ति 'ततो जरसी' इति रूपं साधयन्ति ।। 'आचन्ता.' ।। अनेन धिस्थाने इ. । 'अइए' ।। अम्यादीनां धौ हवः ॥ अम्बादीनां धौ परे इस्त्रो भवति ॥ हेअन । हेअम्बे । हेअम्बाः । यथाम्बाशब्दो द्विस्वरो मात्रर्थः । एवं ये द्विस्वरा माव. स्तेिपां धौ परे इस्खता स्यात् । हेअक । हेअक्के । हेअकाः ॥ हेअल्छ । हेअच्छे हेअल्लाः ॥ अम्बादीनां धिविषये विशेपमाह 'अम्बा.' अम्बादीनां धौ इस्यो भवति । ततः 'समा- नाद्धे०' हे अम्ब हे अम्बे हे अम्बाः । एवं हे अक्क हे अल्ल हे अत्त । एते त्रयः एकार्थाः गृहमध्यस्थवृद्धलीवाचकाः ! अम्यादीनां द्विस्वराणामेव धो हस्थता । तेन हे अम्बाले हे अम्बिके इत्यादी न हवः ।। गङ्गाम् । गङ्गे । गङ्गाः ॥ टौसोरे ।। आपन्तस्य टीसोः परयोरेलं मवति ॥ 'ए अय्' गङ्गया । गङ्गाभ्याम् । गहाभिः । डितां यट् ॥ आवन्तात्सरेप डेड सिडडि इत्येतेषां डितां वचनानां यडागमो भवति । टकारः स्थाननि- यमार्थः ॥ गङ्गायै । गड्डाभ्याम् । गङ्गाभ्यः । गङ्गायाः । गङ्गाभ्याम् । ग. गाभ्यः । गङ्गायाः । गङ्गयोः । गङ्गानाम् । 'आम्हे नियश्च' गढ़ायाम् । ग- गयोः । गङ्गासु ॥एवं श्रद्धामेधाविद्याशालामालाहेलादोलाप्रभृतयः ।। द्वितीयैकवचने 'अम्शसोरस्य' 'मोनुस्वारः ॥ द्विवे प्रथमावन् । शसि 'अम्शसोरस 'सोवि० पुंलिङ्गाभावान 'सोनः पुंसः' इति न भवति ॥ तृतीयैकवचने सूत्रम्--'टोसोरें'। १'रादेश'.

·६६३ सारस्वतन्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः दाच ओस् च टोसौ तयोः टोसोः सप्तमीद्विवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' 'सोर्विः' । ए प्रथ- मैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । 'नामिनो ।' सिद्धमिदम् । आप्रत्ययान्तस्य टा इति तृतीय- कवचने ओस् इति पष्ठीसप्तमीद्विवचने परे ए भवति । पष्ठीनिर्दिष्टस्येत्यन्तस्य । अनेन ए 'ए अय्' 'स्वरहीनं० ॥ हसादौ त्वविशेषः । चतुर्थेकवचने सूत्रम्-'डितां यद' ड् इत् येषां ते डितस्तेषां डितां पष्ठीवहुवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'मोऽनुस्वारः । यद् प्रथमैकवच- नान्तम् । 'हसेप:०'। 'आवन्ता' । आप्प्रत्ययान्ताच्छब्दात्परेपामने वर्तमानानां डितां डेडसिङस्डि इत्येतेषां वचनानां यडागमो भवति । टित्त्वादादौ । अनेन यडागमः सवर एव । टित्त्वाद्यडादौ । ए ऐ ऐ ॥पप्ठयेकवचने यडागमे कुते 'सवणे.' 'स्रोवि०पष्ठीद्वि- वचने 'टोसोरे' 'ए अय्' 'स्वरहीनं०' । वहुत्वे नुडागमः । 'स्वरहीनं०' 'मोनुस्वारः' । सप्तम्येकवचने । 'आम्ळे ततो यदादेशस्तद्वद्भवतीति न्यायात् यडागमः । 'स्वरहीनं०' 'मोऽनुस्वारः' शेष सुकरम् । एवं श्रद्धादयो ज्ञेयाः ।। सर्वादीनां तु डिस्सु चिशेपः ।। [आयतः स्त्रियाम् ॥ अकारान्तानाम्नः खियां वर्तमानादाप् प्रत्ययो भवति । पकारः सिलोपार्थः । 'सवणे दीर्घः सह' । ] सर्वा सर्वे सर्वाः । सर्वाम् सर्वे सर्वाः । सर्वया सर्वाभ्याम् सर्वामिः। सर्वा डे इति स्थिते ॥ यटोच ॥ आबन्तात्सर्वादेः परस्य यटः सुडागमो भवति, पूर्वस्य चापोऽकारो भवति ॥ सर्वस्यै सर्वाभ्याम् सर्माभ्यः । सर्वस्याः सर्वाभ्याम् सर्वाभ्यः॥सर्वस्याः सर्वयोः सर्वासाम् । 'आम्डेनियश्च सर्वस्याम् सर्व- योः सर्वासु । हेसर्वे हेसर्वे हेसः ॥ एवं विश्वादीनां सर्वाशब्दवद्यं ज्ञेयम् । आवन्तः सर्वाशब्दः । तस्य तृतीयां यावत् गङ्गाशब्दयत् । सर्वा सर्वे सर्वाः। सवी सर्वे सर्वाः । सर्वया सर्वाभ्यां सर्वाभिः । डिस्सु द्विवचनेषु विशेपः । डितां यत्' इति यडागमे कृते सूत्रम्-'यटोच्च' यटः पष्ठयेकवचनान्तम् 'स्वरहीनं.' 'सोर्विसर्गः' । अत् प्रथमैकप- चनान्तम् हसेपः०' 'अतोऽत्यु:' 'उ ओ' 'एदोतोऽत' प प्रथमैकवचनान्तम् 'अव्यया.' 'सोः श्रुना श्वः' | 'आयन्ता०' । अनेन यटः सुडागमः । टिस्वादादौ पूर्वस्य च आपः आप्प्रत्ययाकारस्य अकारो भवति । चतुर्येक्वचने-स्वरहीनं.' "ए ऐ ऐ सर्वस्यै । पञ्च. भीपश्योरेकवचने-'डितां यट्' 'यटोच' आकारस्य अकार: । 'म्बरहीन.' 'सवणे.' 'सोवि० ॥ सप्तम्येक्वचने-'आम्हे:' आमि कृते । 'हितां यट्' 'यटोऽय' 'स्वरहीन' 'सवर्णदी.' 'मोऽनुस्वारः' । पष्ठीसप्तम्योर्दिवचने 'ओसि' 'ए अय' 'स्वरहीनं०' 'छोर्वि- सर्ग: । पष्ठीयहुवचने 'सुडागः' 'स्वरहीन.' गोऽनुस्वारः' । संयोधने तु गद्गावत् । एवमा• मन्ताः सर्वादयोऽन्येऽपि विश्वा, उभा, अन्या, अन्यतरा, इतरा,क्तरा, कतमा, समा, सिमा, नेमा, एका, पूर्वा, परा, दक्षिणा, उत्तरा, अपरा, अधरा, स्वा, अन्तय ।। उभयशब्दस्य तु, ईपप्रत्ययः उभयी उभय्यौ उभय्यः ॥ नदीवत् ॥ द्वितीयातृतीयाशब्दयोहिरम या सर्या. दित्वम् । द्वितीयस्यै द्वितीयायै द्वितीयस्याः द्वितीयायाः द्वितीयस्यां द्वितीयायाम् । तृतीयस्यै पेनपिपितोऽय कोठारतर्गतसूत्रपाठः टीकायाम् मनायादयानाद सोन रस एप मारमा उपाय॥

·स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः७] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । तृतीयायै तृतीयस्याः तृतीयामाः तृतीयस्यां तृतीयायाम् ॥ द्विशब्दस्य 'यादेष्टेः' इत्यकारे कृते 'आवतः स्त्रियाम् ततो गङ्गाशब्दद्विवचनवत्साध्यः । द्वे द्वे द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वयोः द्वयोः । एवम् उभे उभे ॥ आकारान्तो जराशब्दः ॥ जरायाः स्वरादौ जरस् वा वक्तव्यः॥ जरसौ-जरे । जरसा-जराः । जरसं-जराम् जरसी-जरे जरसा-जराः । जरसा- जरया जराभ्याम् जराभिः । जरसे-जरायै जराभ्याम् जराभ्यः । जरस:-ज- रायाः जराभ्याम् जराभ्यः । जरस:-जराया. जरसो-जरयोः जरसांजरा- णाम् । जरसि-जरायाम् जरसो:-जरयोः जरासु । हेजरे हेजरसी-हेजरे हेजर- साहेजराः॥ आवन्तस्यापि जराशब्दस्य विशेषः । 'जरायाः.' जराशब्दस्य स्वरादी जरस् या वक्तव्यः । 'गुरुः शिञ्च सर्वस्य वक्तव्यः' साधनं स्वरादावेकस्मिन् पक्षे गङ्गावत् । द्वितीय- पक्षे जरस् आदेशे कृते 'स्वरहीनं० । शेपं सुकरम् । जरा जरसी जरे जरसः जराः इत्यादि । सोमपाक्षीरपादयस्त्वाप्प्रत्ययान्ता न, किं तु आकारान्ताः कियन्तास्तेषां साधना रूपाणि च पुंलिङ्गवत् ।। इकारान्तः स्त्रीलिङ्गो धुद्धिशब्दः । तस्य प्रथमाद्वितीययोः हरिशब्दवत्प्रक्रिया । घुद्धिः । 'औ यू' बुद्धी । युद्धयः । हेवुद्धे (हेबुद्धी) हेवुद्धयः । बुद्धिम् । युद्धी । बुदीः । स्त्रीलिङ्गत्वान्नत्वनात्वाभावो विशेपः । बुद्ध्या बुद्धिभ्याम् बुद्धिभिः ।। ''इदुभ्याम् ॥ स्त्रियां वर्तमानाभ्यामिकारोकाराम्यां परेपां जित्तो वचनानां वा अडागमो भवति ॥ इयं खरे । 'ए ऐ ऐ बुद्ध्यै । 'डिति' 'ए अय्' । बुद्धये पुद्धिभ्याम् चुद्धिभ्यः । युयाः । 'डस' बुद्धेः । बुद्धिभ्याम् । बुद्धिभ्यः। युद्ध्या बुद्धः । चुयोः । युद्धीनाम् ॥ स्त्रियां योः ॥ इश्च उश्च युः तसात् । इवर्णान्तादुवर्णान्ताच स्त्रियां वर्तमानात्परस्य रामादेशो भवति ।। बुद्ध्याम् । अडागमाभावे आमोऽप्यमावः । 'डेरी डिस्' बुद्धौ युद्ध्योः बुद्धिषु ॥ एवं मतिभूतिधृतिकान्तिगतिरुचिप्रभृतयः ।। इकारान्तो बुद्धिशब्दस्तस्य द्वितीयाद्विवचनं यावत् हरिशब्दवत्प्रक्रिया । 'औ यू ए ओ जसि' इत्यादि । शसि--'अम्शसोरस्य' 'शसि' इति दीर्घः । 'स्रो० ॥ खीलिङ्गत्वान्नत्वस्य १ अयम् तदन्त विधिरनेष्यते । एकदेश विकृतमनन्यवद्भवतीति न्यायात् । केचिद्वादाविने मत भाचेती- छन्ति । जरसः स्वरादी निर्जस्यापि भवति । निर्जरः निर्जरसी-निर्जरी निर्जरसः निर्जराः । निर्जरसम्- निर्जरम निर्जरसा-निर्जरौ निर्जरसः निर्जरान् । निर्जरसिन निरसा निर्जरेण निर्जराभ्याम् ॥ मिस् पेस चक्तव्यः । निर्जरसै:-निजेरैः । निर्जरसे निर्जराय निर्जराभ्याम् निर्जरेभ्यः । निर्जरसः-निर्जरसात-निर्जरात निर्जराभ्याम् निर्जरेभ्यः । निर्जरस:-निर्जरस्य निर्जरसो:-निर्जरयोः निरसाम् निर्जराणाम् । निर्जरसि-निर्भरे निर्जरसो निर्जरयोः निर्जरेषु । हेनिर्भर हेनिर्जरसी हेनिर्जरी हेनिर्जरस हेनिर्जराः ॥ इसधिका पाठ कचित् ।। । - ·६८ सारस्वतन्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः नात्वस्य चांभावः । 'सो नः पुंसः' इति सूत्रेण नकारो न । तृतीयैकवचने अस्त्रियामिति पंचनात् 'टा नाऽस्त्रियाम्' इत्यस्य न प्रवृत्तिः किं तु 'इ यं स्वरे' 'स्वरहीन' कित्सु रूपद्ध- यम् । एकत्र हरिवत् । 'डिति' 'हस्य' 'डेरी डित्' 'डिति टेः' इत्यादि सूत्राणि । अन्यत्र सूत्रम्-'इदुःझ्याम्' इञ्च उच्च इदुतौ ताभ्याम् इदुद्भ्याम् । पञ्चमीद्विवचनान्तम् । सिद्धम् एकपदम् । त्रियां वर्त० वृत्तिः कण्ठ्या।। अत्र 'नित्यं स्त्रियां वर्तमानाभ्यामिकारोफाराभ्याम् इति व्याख्येयम् । तेन शुचिशब्दोऽनियतलिङ्गो हरिवज् ज्ञेयः । नतु विकल्पः ।। अनेन चतुर्थीपञ्चमीषष्ठयेकवचने वा अडागमः । टिस्वादादी । इयं स्वरे' 'ए ऐ ऐ पञ्चमी- पप्ठयोरेकवचने-'इयं स्वरे' 'स्वर' 'सवर्णे' 'स्रो० ॥ सप्तम्येकवचने सूत्रम् ---'स्त्रियां योः' स्त्री सप्तम्येकवचनम् 'आम्डेनियश्च' 'डिताम' 'स्त्रीभ्रुवो.' 'स्वरहीनं.' मोऽनु- स्वारः' इश्व उश्च युस्तस्मात् योः पञ्चम्येकवचनम् । 'डिति' 'स्य' 'सोर्विसर्गः' इश्व उश्च० सुकरम् । स्त्रीलिङ्गे वर्तमानात् इवान्ताद् उवर्णान्ताच शब्दात्परस्य राम् आदेशो भवति । वर्णग्रहणानदीवधूजम्बादीनामपि डेराम् । अट्साहचर्यात् यस्मिन् पक्षे अडाग- मरतत्रैव डेराम् भवति । अत एवामें वक्ष्यति 'अडागमाभावे आमोऽप्यभावः' इति । अनेन डेराम् न । 'इदुन्याम्' इति अडागमः । 'इ यं खरें 'स्वरहीने० 'सवणे.' 'मोऽनुस्वारः'। सप्तमीबहुवचने-'किलात्पः सः ॥ शेष सुकरम् । संबोधने हरिवत् । 'समानाद्धेर्लो- पोऽधातोः' 'धौ' एवं मतिभूतिधृतिरुचिप्रभृतयोऽपि इकारान्ता एतैरेव सूत्रैः सिद्ध्यन्ति । एवं धेनुरज्जुवनुप्रभृतयोऽप्युकारान्ताः स्त्रीलिजा एतैरेव सूत्रः सिद्ध्यन्ति ॥ एवम् उकारान्ता धेनुरज्जुप्रभृतयोऽपि ज्ञेयाः ।। 'ईवन्तः स्त्रीलिङ्गो नदीशब्दः ॥ हसेपः सेर्लोपः ॥ हसान्ताद् ईवन्ताच परस्य सेलोपोभवति ।।नदी॥धौ स्वः ।। इवोवर्णयोरधातोः स्त्रीशब्दस्य च स्त्रियां धौ परे इस्त्रो भवति ॥ हेनदि ॥ नदी। नद्यौ । नद्यः । नदीम् नद्यौ नदीः। नद्यां नदीभ्याम् नदीभिः ॥ ङितामट् ॥ स्त्रियां वर्तमानादीकारान्ता- दूकारान्ताच परेप डिवां वचनानामडागमो भवति ॥ नधै । नदीभ्याम् । नदीभ्यः । नद्याः । नदीभ्याम् । नदीभ्यः । नद्याः । नद्योः । नदीनाम् । नद्याम् । नयोः । नदीपु ॥ ईकारान्तेषु ईयन्तो नदीशब्दः ॥ सूत्रम्-'हसेपः सेर्लोप: हसश्च ईप् च इसे तस्मात् हसेपः पञ्चम्येकवचनम् 'लो' 'स्वरहीनं । सेपष्ठयेकवचनान्तम् । मिति' हुस्स''सो' । लोप: प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्विः' 'नामिनो ' जलतुम्बि० ॥ हसा- न्तायखनान्ताच्छब्दात्परस्य ईप्रत्ययान्ताच शब्दात्सरस्य सेलोपो भवति । हसान्ताय अप्रे हसान्तपुंलिङ्गे भविष्यति । अत्र तु ईयन्तात् । नदीशब्दात्प्रथमैकवचने सि । अनेन सि- १ धेनुः । धेन । धेनवः । धेनुम् । धेन् । धेः । नीलिवामत्वाभावः धेन्वा । धेनुभ्याम् । धेनुभिः। धेन्वै धेनवे । धेनुभ्याम् । धेनुभ्या । धेन्याः धेनोः । धेनुभ्याम् । धेनुभ्यः । धेन्वा धेनोः । पन्नोपन- नाम् । धेन्वाम् धेनौ । भेन्यो। धेनुपु । हेर्नो । धेनू । हेधेनवः ॥ ३ हसविधिसामान गुणः ।। एवं गौरीसरखवीममाणीकुमारीप्रभृतयः । - .

·: खरीन्ताः स्त्रीलिङ्गाः ७] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । लोपः । द्विलबहुपयो:--'इयं खरे 'स्वरहीनं० ॥ धौ तु सूत्रम्-'धो हवः' । धौ सप्त- भ्येकवचनान्तम् । 'डेरौ डित् टेर्लोपः । 'स्वरहीनं०' । हवः प्रथमैकवचनान्तम् । 'नोवि.'" इधर्णावर्णयोः । अधातोरिति धातुवर्जशब्दस्य अकियन्तस्येत्यर्थः ॥ अन्न अनि- युवन्ता ईकारोकारान्ता नियस्त्रीलिङ्गाः शब्दाः स्त्रीशब्दश्च एतत्संवन्धिनोरेव इवोवर्णयो- रिति व्याख्येयम् । अनियुवन्ता इति किग् । हे भ्रूः । हे श्रीः। हे भूः । शेपं कण्ठ्यम् । अत्र वर्णग्रहणं इखे कुते 'धौ' इति सूत्रस्य प्रतिषेधार्थम् । अनेन इखः । 'समानाढेलोपः०' है नदि हेनद्यौ हे नयः । अमि-'अम्शसोरस्य' 'मोऽनुवारः' । द्वितीयाद्विवचने 'इ यं खरे' 'स्वरहीनं'। शसि-'अम्शसोरस्य' 'स्रो० ॥ नदीशब्दात् तृतीयैफवचने टा। 'इ- यं स्वरे' 'स्वरहीनं०॥ चतुर्येकवचने सूत्रम्--'डितामट्' ड् इत् येषां ते डितस्तेषां हिताम् । पष्ठीबहुवचनान्तम् । 'स्वरहीनं० । अट प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः०॥ स्त्रियामिति । बीलिङ्गे वर्तमानाभ्यामीकाराभ्यां परेप डितां डे डसि अस् डि इत्येतेषामडागमो भवति । अनेन अडागमः । 'इयं खरें ए ऐ ऐ पञ्चमीपष्टयोरेकवचने अडागमः । इयं स्वरे' 'स्वरहीनं.' 'सवणे.' 'स्रोवि०॥षष्ठीसप्तम्योर्द्विवचने । 'इ यं स्वरे'। पष्ठीबहुवचने नुडागमः 'स्वरहीन.' 'मोऽनुस्वारः' । सप्तम्येकवचने। 'स्त्रियांवोः' 'डितामट्' 'इ यं स्वरे' ॥ सप्तमी- बहुवचने । 'किलात्पः सः' एवं नदीशब्दवत् गौरीसरस्वतीब्राह्मणीकुमारीनारीसारङ्गी- प्रभृतयः एतैरेव सूत्रैः साध्याः ।। लक्ष्मीशब्दस्येवन्तत्वाभावात्सेर्लोपो नास्ति । लक्ष्मीः लक्ष्म्यो लक्ष्म्यः । हेलक्ष्मि हेलक्ष्म्यौ हेलक्ष्म्यः । शेष नदीवत् ।। अवीलक्ष्मीतरीतनीधीहीश्रीणामुदाहृतः। सेसानामेव शब्दानां सेर्लोपो न कदाचन ॥१॥ ईकारान्तो लक्ष्मीशन्दस्तस्य ईवन्तत्वाभावादीप्रत्ययान्तत्वाभावात् 'हसेपः' इति सेलोपो न भवति । यतः -'लक्षेरी मुद् च' इति सूत्रेण ईकारान्तत्वात् ।। ततः प्रथमैकव- चने-'स्रोविसर्गः' । लक्ष्मीः लक्ष्म्यो लक्ष्यः । इयं स्वरे' स्वरहीनं.' 'सोवि०॥संबो. धने-है लक्ष्मि । 'धौ ह्रस्वः' 'समानाद्ध..' ॥ शेष नदीतुल्पम् ॥ यत:--'अवी लक्ष्मी तरी तनी तन्द्री धीही श्रियां पुरः । भीशब्दाच न सेलोपः स्त्रीलिङ्गे स्यात्कदाचन ॥' स्त्रीशब्दस्पेवन्तत्वात्सेलोपोस्ति । स्खी ॥ स्त्रीभ्रुवोः ।। स्त्रीशब्दस्य भ्रूशब्दस च इयुवौ भरतः स्वरे परे । स्त्रियौ स्त्रियः । हेखि हेखियो हेस्त्रियः ॥ वाम्- शसि ॥ स्त्रीशब्दस्य अमि शसि च परे वा इय् भवति ॥ स्त्रियं स्त्रीम् । स्त्रियौ । स्त्रियः स्त्रीः । स्त्रिया । स्त्रीभ्याम् । स्त्रीभिः । स्त्रियै । स्त्रीभ्याम् । स्त्रीभ्यः । स्त्रिया: । स्त्रीभ्याम् । स्त्रीभ्यः । स्त्रियाः स्त्रियोः स्त्रीणाम् । स्त्रियाम् स्त्रियो। स्त्रीषु । इत्यादि। १"उणादितः' इति पाठान्तरम् ॥ २ टोकोक्त एवोत्तरर्वपाठः सम्यक् भस्मिन्पामऽस्चारणस्यान्या- प्यस्पोपलम्मात् ॥ .

·सारस्वतन्याकरणम् । [ प्रथमा वृत्ति स्त्रीशब्दस्येबन्तत्वात् ईप्प्रत्ययान्तत्वात् सेर्लोपोऽस्ति । ध्यै धातुः स्यै धातुश्च शब्दसं- घातयोः । 'त्यायतेः स्त्रीत्वे ड्रद्' इति रप्रत्ययः । डित्त्वाहिलोपः । 'संयोगान्तस्य०' इति यकारलोपः 'स्वरहीनं०' ततः 'ड्वितः' इतीप् । प्रथमैकवचने-'हसेप:०' । द्वित्वे सूत्रम्-'स्त्रीभ्रुवोः' । स्त्री च भ्रूश्च स्त्रीभ्रुवौ तयोः नीध्रुवोः पष्ठीद्विवचनान्तम् । 'स्त्रीभ्रुवोः' 'स्वरहीनं०' ।। स्त्रीशब्दस्य भ्रूशब्दस्य च स्वरे परे इयुवौ भवतः । स्त्रीशब्दस्य इयू । भ्रूशब्दस्य उन् । अनेन इय् । 'स्वरहीनं। बहुत्वेऽप्येवम् । द्वितीयैकवचने सूत्रम्-'वाऽम्शसिवा तृतीयैकवचनान्तम् । 'अव्यया० । अम् च शस् च अमशस् तस्मिन् अम्शसि सप्तम्येक- वचनान्तम् । 'सवणे दीर्घ:०' ॥ अमि शसि च परे वा विकल्पेन इयुवी भवतः । अत्र खीशब्द एव संभाव्यते । भूशब्दस्य 'भ्रूम्' इति रूपस्यादृश्यमानत्वात् । उवमहणं तु संबन्धक्यात् । अनेन एकत्र इय् 'स्वरहीनं०' 'मोऽनुस्वारः' । अन्यत्र 'अम्शसोरस्स' 'मोऽनुस्वारः' ) द्वित्वे प्रथमाद्वित्ववत् । शसि-'स्त्रीभ्रुवो।' 'स्वरहीनं०' 'सोर्वि०' । अन्यत्र 'अम्शसो.' 'स्रोवि०' ॥ तृतीयैकवचने 'श्रीब्रुवोः' 'स्वरहीनं.' त्रिया वीभ्यां स्त्रीभिः । शेष चतुर्थ्यादौ नदीवत् । अस्यायमर्थ:--डेडसिङस्डिपु 'उिताम' कृत्वा इय् फर्तव्य इत्यर्थः । स्त्रीशब्दाचतुर्येकवचने डे 'डितामद' 'स्त्रीभ्रुवोः' 'स्वरहीन.' ए ऐ ऐ' स्त्रियै स्वीभ्यां स्त्रीभ्यः । पञ्चम्येकवचने स्त्री अस् ‘डित्तामद्' 'स्त्रीभ्रुवोः 'खर०' 'सवणे दीर्घः' 'स्रोवि०' स्त्रियाः स्त्रीभ्यां स्त्रीभ्यः । पाठपेकवचने स्त्री अस् । डिताम' 'स्त्रीभुवो'. 'वरहीनं०' 'सवर्णे दीर्घः' 'सोर्वि०' स्त्रियाः । पष्ठीद्विवचने स्त्री ओस् । 'स्त्रीभ्रुयोः' 'खर- हीनं०' 'स्रोवि०' । पष्ठीवहुवचने स्त्री आम् । 'नुहाम:' 'रुनॊणो०' 'स्वरहीनं०' 'मोऽनु- स्वारः' स्त्रीणाम् । अन्न 'स्त्रीभ्रुवोः' 'नुडामः' इत्युभयोः प्राप्तौ विशेषत्वात् नुडागम एवं भवति । सप्तम्येकवचने स्त्री डि । 'डितामद् 'खियां योः' इत्याम् । 'स्त्रीभ्रुवोः' 'स्वरहीनं० 'सवणे.' 'मोऽनुस्वारः खियाम् । सप्तमीद्विवचने ओस् । 'स्त्रीभ्रुवोः' 'स्वरहीनं०' खियोः। सप्तमीबहुवचने स्त्री सु । 'फिलात्पः सः०' स्त्रीषु । हे त्रि । 'धौ हस्वः०' 'समाना ०' हे खियो हे स्त्रियः॥ श्रीशब्दस्य भेदः । ईकारान्तः श्रीशब्दः ॥ श्रीः । श्रियो । श्रियः । श्रियम् । श्रियौ । श्रियः । श्रिया । श्रीभ्याम् । श्रीभिः ॥ युवः ॥ इयुक्न्तास्त्रियां वर्तमानात्परेषां डितां वचनानां वा अडागमो भवति, न तु खीशब्दस विक- ल्पेन । श्रियै-श्रिये । श्रीभ्याम् ॥ श्रीभ्यः । श्रिया:-श्रियः । श्रीभ्यां श्रीभ्यः॥ श्रिया:-श्रियः । श्रियोः श्रियाम् । श्यादीनां वामो नुह वक्तव्यः । श्रीणाम् । श्रियाम् । अडागमाभावे आमोप्यभावः । श्रियि श्रियोः श्रीषु । हेश्री. है- श्रियो हेश्रियः ॥ एवं धीहीप्रभृतयोऽप्यनीयन्ताः ॥ १ 'यवयोवैसे हकारे च लोप.' इति तूचितम् । अपदान्वे 'सयोगान्तस्य लोपः' इत्यस्यानिटत्यात् ॥ २'वामशसि' इति सूत्रस्यैवोपन्यासो योग्यः ॥ ३धीशब्दसापीवन्तलामावात्सेलापो नास्ति' इति प्राचीनपाठ ॥ पी. पियो । घियः। हेधी हेधियो हेधियः ॥ ही. । हियो । हियः । हेही ।। इत्यधिकः पाठ ॥

·स्वरान्ताः जीलिमा ] चन्द्रकीर्तित्र्यास्यासहितम् । - -- । अथ श्रीशब्दः। प्रथमैकवचने श्री स्। 'सोवि०' श्रीः ।। प्रथमाद्विवचने श्री औ-प्यो- र्धातो.' 'स्वरहीनं०' श्रियो । जसि--वोर्धातो' 'स्वरहीन' श्रियः । द्वितीयेरवचने श्री अम् 'म्बोर्धातो.' 'स्वरहीनं.' श्रियं श्रियो श्रियः । प्रिया श्रीभ्यां श्रीभिः । चतुर्यादी श्रीशब्दस्य विशेषमाह-सूनम-वेयुचः' । या तृतीयकरचनान्तम् । अध्यया । इय् च उच्च इयुत् तस्मात् इयुवः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' मध्ये 'अदएँ । नियं त्रियां तमानात् इयन्तादुयन्ताय शदात्परेषां डितां वचनानां विकल्पेन अडागमः स्या, न तु स्त्रीशब्दस्य । यतः कालापफे 'स्त्री नदीवत्' । तथा हेमे येयुगोऽनियाः' इति ।। पूर्वम्- प्योर्धातो.' 'युवः' इति । अनेन एकन अडागगः । 'स्वरहीनं. ए ऐ ऐ' । अन्यत्र 'चोर्धातो' 'स्वरहीनं०' ॥ पष्ठीपन्थम्योरेकरचने । एकत्र 'येयुनः' इति अडागमः । 'बोर्धातो.' 'स्वरहीन.' 'सवणे दीपः' 'सोवि०॥ पक्षे पश्चमीपष्ठयोरेकरचने 'प्यो- र्धातो:०' 'स्वरहीनं०' 'स्रोबि० ॥ पष्ठीसप्तम्योषिचने । 'बोर्धातोः' इत्यनन इय् । 'सर. हीनं०' 'सोर्वि' । पटीयहुवचने यादीना श्रीधीभीभूप्रभृतीनामामः पठीबटुवचनस्य या नु याव्यः । अनेन न् । 'रोगो' अन्यन इय् । 'स्वरहीन.' मोऽनुस्वार' । सप्तम्ये- कवचने रूपद्वयम् । एकत्र 'खिया योः' इति डेराम् । 'योर्धातोः' इति इय 'यदादेशस्त. छद्भवतीति 'वेयुयः' इत्यडागमः 'खरहीनं०' 'सवणे० । अन्यन बोर्धातो. सरहीन.'। ननु अडागमाभावेऽपि डेराम् कथं न भवतीयाह-~-अडागमाभारे आमोऽप्यमानः । यन प्रयोगे अडागमो न तर आमोऽप्यभायः । डेराम् न भवतीत्यर्थः । शेपं कण्टयम् ॥ धातु- त्वाद्धेर्लोपो न किंतु 'सोवि०' हे श्रीः। द्विवे बहुत्वे 'प्योर्धातोः' इति इय् । एवं धीहीमी. प्रभृतयोऽपि स्त्रीलिहा अनीसन्ताः ईप्रत्ययरहिताः शब्दाः साध्याः ।। मुश्रीमुधीसेनानीमा. मण्यादयः पुंलिङ्गवत् । 'वेयुवः' इत्यन नित्यं खियाम्' इत्युत्तत्वात स्त्रीवाचकत्वेऽपि मुश्रिये मुधिये इत्यादौ न विकल्पः । एवं भूशब्दो भ्रूशब्दच ॥ वधूजम्बादीनां तु नदीवद्रूपं प्रेयम् । वधूः । वध्वौ । वध्वः । हेवधु । हेवघ्नौ । हेवघ्यः । शेषं नदीयत् ।। एवं जम्माज- म्वी जम्बः । हेजम्बु इत्यादि । एवम् ऊकारान्चो भूशब्दः । भूः 'सोर्वि०' भुवौ भुवः । 'प्योर्घातो' भूभन्दस्य तु 'भ्रम चलने' औणादिको इप्रत्ययः । डकारष्टिलोपार्थः । भ्रमति चलनीति यूः इति अकि. वन्तत्वात् अधातुत्वाध 'बोर्धातोः' इति न भवति, किंतु 'स्त्रीवोः' इति सूत्रेण आदेशः । भ्रूः सुयौ भुवः भुवं भुवौ भ्रवः । भुवा भ्रूभ्यां मूभिः । 'वेयुवः' 'वीमुवीः' मुवै बुरे भूभ्या भ्रूभ्यः । ब्रुवाः भुवः भ्रूभ्यां धूभ्यः । भ्रुवाः भ्रवः ध्रुवोः भुवा भ्रूणां । ध्रुवा भ्रवि भ्रुवोः भूपू । इयुक्न्तादौ न हूखता । हे भूः । यद्वा धौ परे तु सुभ्रूगनः स्त्रीवदिति केचित् । तेन इस्व:--हे सुभ्र ॥ भ्रूशब्दस्य धो वा हस्वता । तेन सुधूः । वधूजम्बूश्व- शब्दादीनां नदीशब्दवत्प्रक्रिया । परं सिविषये 'सोर्विसर्गः' वधूः । चध्या वध्यः 'अम् पy 'अम्शसोरस' 'मोऽनुस्वारः॥ वध्वौ वधुः । वध्वा वधूभ्यां वधूमिः । 'शिवामद पञ्चै । ययाः । 'लियां बोः' 'हितामट्' 'उत्रम्' बघ्वाम् । हे यधु ॥ यं चमू-तनु-जम्यू- -- - - ·. ७२) सारस्वतन्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः कण्डू-कच्छू-यवागू -दिधीपू-कदू-वधू-कर्कन्धू-करभोरु-प्रभृतयः ॥ स्वयंभूप्रमुखाः पुंवत् ॥ ऋकारान्तो मातृशब्दस्तस्य पितृवत्प्रक्रिया । 'सेरा' । माता मातरौ मातरः । 'धेरर' हेमातः हेमातरौ हेमातरः। मातरम् मातरौ । स्त्रीलिङ्गत्वाच्छसि नत्वा- भावो विशेषः । शसीति दीर्घखम् । मातुः । इत्यादि ॥ स्वसूशब्दस्य कर्तृश- ब्दवत्तक्रिया, स्त्रीलिङ्गत्वान्नत्वाभावो विशेषः । [वसा वसा स्वसारः। ख- सारम् खसारौ । शसि स्वसृः । हेखसः हेस्वसारौ हेवसारः ॥] घरकारान्तो मातृशब्दस्तस्य पितृशब्दवत्मक्रिया। 'अर् पञ्चसु' इत्यर् न बरम् । शसि दीर्घ एव भवति । पर स्त्रीलिङ्गत्वात् 'सो नः पुसः' इति नत्वं नभवति । धौ 'धेर' ।। एवं दुहिनृयाटननान्दशब्दाः । स्वसृशब्दस्तु कर्तृशब्दवत् । 'स्तुरा' 'सेरा' । शसि स्त्रीलिङ्ग- त्वान्नत्वाभावः 'सो नः पुंसः' इति न भवति इति विशेषः । स्वसः। तृतीयादौ 'करम्' 'स्वरहीनं० ॥ एवं पितृष्वसमातृप्यसृशब्दौ । रैशब्दस्य सुरैशब्दवत्प्रक्रिया । राः रायौ रायः । हेराः ॥ गोशब्दस्तु पूर्ववत् ॥ । नौशब्दस्य ग्लौशब्दवत्प्रक्रिया। नौः नावौ नावः । हेनौः हेनाचौ हेनावः । इति स्वरान्तस्त्रीलिङ्गप्रक्रिया ॥७॥ शब्दः सुरैशब्दवत् । राः । स्मि' रायौ रायः इत्यादि । रैशब्दः पुंस्त्रीलिङ्गे वर्तते । तथा अमरकोपे 'अर्थरैविभवा अपि' इति पुलिड्ने एव उक्तः । अन तु स्त्रीलिङ्गे एव उक्त- स्तश्चिन्त्यम् ॥ गोशब्दः पुंक्त् । 'ओरौ' गौः गावोगावः । 'आम्शति' गाम् गावो गाः । गमा गोभ्यां गोभिः इत्यादि । अत्रापि गोशब्दो दशार्थवाची । एवं द्योशब्दोपि ।। नौशब्दो ग्लौशब्दवत् । नौः नाचौ नावः । इति स्वरान्तस्त्रीलिङ्गसाधनम् ।। स्वरान्ता नपुंसकलिङ्गाः ८ अथ स्वरान्ता नपुंसकलिङ्गाः प्रदर्श्यन्ते ॥ तत्राकारान्तः कुलशब्दः । तस्य प्रथमाद्वितीयैकवचने ।। अतोऽम् ॥ अतः अम् । अकारान्तानपुंसकलिङ्गा- स्परयो स्यमोरम् भवत्यधौ । अमो ग्रहणं लुग्व्यावृत्यर्थम् । 'अम्शसोरस' कुलम् ।। अथ स्वरान्तनपुंसकलिङ्गसाधनम् । तत्र अकारान्तः कुलशब्दः । तस्य प्रथमाद्वितीये. कवचने सूनम-'अतोऽम्' || अतः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीन.' । अम् प्रथमैकवच- गान्तम् । 'हसेपः से.' मध्ये 'अतोऽत्युः' 'उ ओ' 'एदोतोतः' ।। अकारान्तानपुंसकलि- जात्परयोः स्यमोः सि अम् इत्येतयोरम् भवति । अधौ धेरम् न भवतीत्यर्थः । ननु स्यमोम् 'रायोर्विमधे सणे' इति परः।।

·स्वरान्ताः नपुंसकलिङ्गाः ८] चन्द्रकीर्तिव्यास्यासहितम् । ७३ क्रियता, किम् अम् इत्यकारग्रहणेन । ससम् । अजरसमित्यादिसाधनार्थम् ।। अमोऽम्करणे हेतुमाह-अमो ग्रहणं लुग्न्यात्त्यर्थ अमस्थाने पुनर्यद् अम्फरणं तन् 'नपुंसकात्स्यमो. लुक्' इति सूननिषेधार्थम् । अयमर्थ:--अकारात्परयोः स्वमोलुंग् न भरतीति भावः । अनेन स्यमोरम् 'अम्दासोरस्य' 'मोऽनुस्वारः' ॥ ईमौ ॥ नपुंसकलिङ्गात्पर औ ईकारमापद्यते । अइए । कुले ॥ प्रथमाद्वितीययोर्दिवचने सूत्रम्-'ईमौ' ई द्वितीयेकवचनान्तम् ! 'अम्शसोरस्य' । श्री प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । 'स्वरहीनं०' । नपुंसकलिङ्गात्पर भी ईकारमापद्यते । दीर्घ ईकारस्तु वारिणी दधिनी इत्यादिरूपसिद्धयर्थम् । अनेन औस्थाने ईशारादेशः । . जश्शसोः शिः॥ नपुंसकलिङ्गात्परयोर्जश्शसोः शिर्भवति । शकारः सर्या- देशार्थः ॥ गुरुः शिच सर्वस्य वक्तव्यः॥पष्ठीनिर्दिष्टस्येत्यस्यापवादः॥ सूत्रम्-'जश्शसोः शि:' । जस् च शस् च जश्शसी तयोर्जश्शसोः पष्ठीद्विवचनम् । 'स्वरहीनं.' 'सोवि०' शिःप्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' । नपुंसकलिङ्गात्परयोजशसोः शिर्भवति । शिरिति शकारः सर्वादेशार्थः। तेन सर्वस्य जसः शसश्च इर्भयति न लन्तस्य । तमेवाह-गुरुः शिवेति शफार इद्यस्य स शिदादेशः । गुरुः शिव सर्वस्य वक्तव्यः । गुरु- रनेकाक्षरः रियड्' इत्यादिकः । तथा शकारेच य आदेशः स सर्वस्यादेशिनः स्थाने भाति न त्वन्तस्य । अनेन जश्शसोः शिः । इ० ॥ नुमयमः ॥ नुम् अयमः । नपुंसकस्य नुमागमो भवति शौ परे । यमप्रत्या- हारान्तस्य न भवति ॥ मिदन्त्यात्स्वरात्परो वक्तव्यः ॥ उकार उचार- णार्थः । मकारः स्थाननियमार्थः ॥ नोपधायाः॥न: उपधायाः । नान्त. स्योपधाया दीर्घो भवति शी परे, घिवर्जितेषु पञ्चसु परेषु, नामि च । कु- लानि । पुनरपि । कुलम् । कुले । कुलानि । शेपं देववत् । कुलेन । कुला- भ्याम् । कुलैः । कुलाय ! कुलाभ्याम् । कुलेभ्यः । कुलात् । कुलाभ्याम् । कुलेभ्यः । कुलस्य । कुलयोः । कुलानाम् । कुले । कुलयोः । कुलेषु । हेकुल। हेकुले । हेकुलानि ॥ एवं मूलफलपत्रपुष्पकुण्डकुटुम्मादयः॥ सूत्रम्-'नुमयमः' नुम् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हमेपः०' न यम् अयम् तस्य अयमः पष्टयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीन.' 'सोर्विसर्गः' ॥ नपुंसकस्य सुमागमो भवति शो परे । यम- प्रत्याहारोऽन्ते यस्य शब्दस्य तस्य नुमागमो न भवति । यथा अहानि चत्वारि इत्यादौ । मित् मकारेत् प्रत्ययः आगमश्च अन्त्यात्स्वरात्परो वक्तव्यः । उकार उच्चारणार्थः । अनेन नुमागमः । सूत्रम् । 'नोपधायाः' नस्योपधा नोपधा तस्या नोपधायाः पष्टयेकवचनान्तम् । नोपधाया इत्यम 'छन्दसि तु भवतीति नियमात्यधि- । 'छन्दोवरसूवारी भवन्तीति वचनात् । कच. दुपलभ्यमानोऽपपाठः टीकाविरुदत्तात् ।। सार.".

·७४ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा दृत्तिः 'डितां यत्' 'सवणे दी.' 'स्रोवि०' । नान्तस्य शब्दस्य उपधाया 'अन्त्यात्पूर्व उपधा' इति संज्ञासंधिकथितलक्षणया दी| भवति नपुंसके शौ परे, पुंलिङ्गे धिवजितेपु पञ्चसु वचः नेपु, नामि च नुसहिते आमि परे च । यथा पश्चानाम् । अनेन उपधाया दीर्घः ॥ धौ 'समानाद्धेर्लोप:०' । हे कुल । द्विवचने 'ईमौ' 'अ इ ए' हे कुले । बहुवचने । 'जश्शसोः शिः' 'नुमयमः' 'नोपधायाः हे कुलानि । शेषं देवशब्दवत् । एवं मूलफलपत्रपुष्पकुण्डकु- टुम्बज्ञानधनवनरत्नादयः शब्दाः साध्याः ॥ । श्त्वन्यादेः॥ इतु अन्यादेः। अन्यादेर्गणात्परयोः स्यमोः इतुर्भवति । श- १ . कारः सर्वादेशार्थः । उकार उच्चारणार्थः । पावसाने इति पक्षे दत्वमपि भ- वति । अन्यत् अन्यद् । अन्ये । अन्यानि । पुनरप्येवम् । शेपं सर्ववत् ॥ अन्यतरत्-अन्यतरद् । अन्यतरे । अन्यतराणि । इतरत्-इतरद् । इतरे । इत- राणि ।। कतरत्-कतरद् । कतरे । कतराणि ॥ कतमत्-कतमद् । कतमे । कत- । मानि । शेपं सर्ववद्रूपम् ॥ [प्रथमादयः कुलवत् ॥ प्रथमं प्रथमे प्रथमानि] सर्वादयोऽपि नपुंसकलिङ्गे प्रथमायां द्वितीयायां च कुलशब्दवत् । सर्व सर्वे सर्वाणि । तृतीयादौ पुंलिङ्गवत् ॥ परमन्यादीनां प्रथमाद्वितीयैकत्वे विशेषः ॥ सूत्रम्-'इत्वन्यादेः ।। स्तु प्रथमैकवचनान्तम् । साङ्केतिकम् । अन्य आदिर्यस्यासौ अन्यादिस्तस्मान् पञ्चम्येकव- चनम् । 'डिति' 'हस्य' इत्यकारलोपः । 'स्रोवि०' 'उ वम्' 'स्वरहीनं०' । अन्यादेः-अन्य अन्यतर इतर कतर कतम इत्याद्यन्यादेर्गणानपुंसकलिङ्गे वर्तमानात्परयोः स्यमोः तु इत्यादेशः भवति । शकारः सर्वोदेशार्थः । 'गुरुः शिञ्च सर्वस्य वक्तव्यः' इति न्यायात् । उकार उच्चारणार्थः । अनेन सेः स्थाने अमस्थाने च त् इत्यादेशः। द्वित्ववहुत्वयोः कुल. शब्दवत् । तृतीयादौ सर्वादिवत् । एवमन्यतरत् इतरत् कतरत् कतमत एतेऽपि शब्दाः साध्याः ॥ 'जराया जरस् वा' इति वा जरस् । नास्ति जरा यस्य तत् अजरम् अजरसम् अजरे अजरसी अजराणि अजरांसि । शेपं पुंवत् ॥ अत्र यद्यपि क्रमेण पूर्वमाकारान्तः सोमपाशब्दस्तदने इकारान्ता अस्थिदधिसक्थिवारिशब्दाः, तद्वदेव उकारान्ता मध्वादयः, तदने ईकारान्ता प्रामण्यादयः तद्वदेव ऊकारान्ता यवस्वादयः, तदमे प्रकारान्ताः फममु- साः तदमे ऐकारान्तो रैशब्दः इति क्रमो युज्यते, परनत्र केपुचित्युलकेषु क्रमवैपरीत्येन लिखितानि सन्ति । इकारान्तोऽस्तिशब्दः ॥ नपुंसकात्स्यमोलक ॥ नपुंसकलिगात्परयोः समो- लग्भवति । अस्थि ॥ इकारान्तो नपुंसफलिगोस्थिशब्दः। वमोर्विपये सूत्रम्-'नपुंराफात्स्यमोर्टर। नपुंमकात् पवम्येकवचनम् । सिरत्' 'सवणे दी० सिच अम् च म्यमी तयोः स्यमोः पष्ठीद्विवय. १ सयर्यादीनामकारान्तानामन्यादिपपशव्यतिरिकाना प्रथमाद्वितीययोः कुलशन्दयकिया । रास पाणि । पुनरप्येवम् । शेपं पूर्ववत् । सग सांभ्याम् सर्वः । पर्यम्मै सोभ्याम् सभ्यः । सम्मान सर्वाभ्याम् सभ्यः । सर्पस्य सर्वयोः समपाम् । सबम्मिन् सरंयोः सयु। हेराचं सरें हेगळग । सन्मा. दीना पगाना विदोषोऽसि अन्य विवि स्थिये इवि पुस्खान्तरे पाटः॥ - ·खरान्ताः नपुंसकलिङ्गाः ८] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । नान्तम् । 'स्वरहीनं० । लुरु प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः से.' 'नामिनो अवर्णान्त- वर्जान्नपुंसकलिङ्गात्परयोः स्यमोलुंग भवति । अनेन स्यमोलुक् ।। नामिनः सरे ।। नाम्यन्तस्य नपुंसकस नुमागमो भवति विभक्तिखरे परे । ईमौ । अस्थिनी । अस्थीनि । पुनरप्येयम् ।। वृणां नपुंसके घौ वा गुणो वक्तव्यः । इश्च उश्च शश्च तेषां वृणाम् । उक्तं हि । संयोधने तूशनसस्त्रिरूपं सान्तं तथा नान्तमधाप्यदन्तम् । माध्यन्दिनिर्वष्टि गुणं त्विगन्ते नपुंसके व्याघ्रपदां वरिष्ठः ॥१॥ हे अस्थे हेअस्थि ॥ पौ विशेषमाह-~'वृणां धी गुणो वा' इश्व उश्च रच य्वरः तेषां वृणाम् । इकारउका- रस्काराणां स्थाने नपुंसकलिङ्गविपये धौ वा गुणो वक्तव्यः । 'नपुंसकात्स्यमोटुई इति घिलोपे विहिते इकारस्य एकारो गुणः । शब्दस्य प्राक्प्रयोगः । अत्र शिष्टसंमतिमाह-- उक्तं घ वृद्धः। संवोधने० इति । तु इत्यवधारणे । माध्यंदिनिराचार्यः उशनसः उशनस्श- ब्दस्य संवोधने आमत्रणे निरूपं रूपत्रयं वष्टि अभिलपति वाञ्छति या कथयति । किं तत् त्रिरूपं सान्तं सकारान्तं यथा उशनस् । 'हसेप:०' 'स्रोर्विसर्ग:' हे उशनः । तथा नान्तं नकारान्तम् हे उशनन् । तथा अदन्तगकारान्तं हे उगन इति । तु पुनः इगन्ते इकारोका- रत्रकारान्ते नपुंसके धिविपये विकल्पेन गुणं कथयति । यतः प्रक्रियाकोमुद्याम् इ ठण् लक् एते इक्संज्ञकाः । यथा हे अस्थि हे अस्थे । हे वारि हे वारे । हे मधो हे मधु । हे कर्ते हे कर्तः । कथंभूतो माध्यन्दिनिः । व्याघ्रपदा व्याघ्रपदगोत्रीयविप्राणां मध्ये वरिष्ठो गरिष्ठः अप्ठः ॥ प्रथमाद्वितीययोविचने । 'ईमौ' इति औस्थाने ई ॥ सूत्रम्-'नामिना खरे । नामिनः पष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'स्रोर्विसर्गः' । स्वरे साम्येकवचनान्तम् । 'अइ ए॥ नाम्यन्तस्य नपुंसकस्य नुमागमो भवति स्वरे परे । अत्र विभक्तिसंवन्ध्येव स्वरो ग्राह्यः । तेन दधि आनयेत्यत्र न नुम् । अनेन नुमागमः । 'वरहीनं० ॥ बहुत्वे कुलवत् । दीर्घत्वे इकारस्य ईकारः । तृतीयादी हसादावविशेषः । अचास्ना शसादौ । अत् चेत्यव्ययम् । अस्थां अस्थ्यादीनां टादी नुमागमो भवति, पूर्वस इकारस चाकारादेशो भवति शसादौ स्वरे परे ॥ शस् आदि- यस सः शसादिः टादिः । शसादावित्यतद्गुणसंविज्ञानो यहुव्रीहिः । यथा चित्रगुर्वहुधनः॥ खरादौ सूत्रम्-'अचारमा दादी ॥अत् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:०१ च प्रथमैकव- 'पनान्तम् । अव्यया०' 'स्तोः श्रुभिः श्युः' 'वरहीनं० । अरभां पष्टीबहुवचनान्तम् । 'म. घामां' इति नुमागमः । इकारस्य अकारः । 'अहोपः स्वरे सरहीनं ' मध्ये सवर्णे दी.' । टा आदिर्यस्यासी दादिलग्मिन् सप्तम्येकवचनान्तम् । 'उरो डिन्' टिलोपः। 'स्वर- हीन.' । कचित्तु शसादाविति पाठः । तत्र शम् आदिर्यस्य स शसादिः अर्थात् टादिः। यह गौणत्वेऽपि प्रियारभः शुनकान् प्रियदन्नश्च पुरुपान् इत्यादिप्रयोगसिद्धार्थ सोऽपि महणं युक्तम् । अस्थ्यादीनाम् अस्थिदधिसक्थिअक्षिशब्दादीनां टादौ खरे परे नुमागमो भवति । .

·, . - ७६ सारस्वतन्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः इकारस्य च अफारः । अनेन खरादौ सर्वत्र नुम् इकारस्य च अकारः । 'नामिनः खरे' इत्यनेनैव चेन्नुम् क्रियते तदा इकाराभावे जाते निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः' इति नुम्लोपः स्यात् । अतः 'अचास्माम्' इति नुम्करणं पुनरुक्तये न॥ अल्लोपः खरेऽम्वयुक्ताच्छसादौ ॥ नान्तस्योपधाया अकारस्य लोपो भ- वति शसादौ स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च। मकारवकारान्तसंयोगादुत्त- रस्स न भवति । अस्था अस्थिभ्याम् अस्थिभिः । अस्मे अस्थिभ्याम् अ. 'स्थिभ्यः । अस्थः अस्थिभ्याम् अस्थिभ्यः । अस्थः अस्मोः अस्माम् ।। सूत्रम्-'अल्लोपः स्वरे । अत: अकारस्य लोपः अल्लोपः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोवि०। खरे सप्तम्येकवचनम् । 'अइए'। अम्वयुक्तात् । म्च वश्च म्वौ ताभ्यां युक्तः संयोगः म्वयुक्तः नम्वयुक्तः अम्वयुक्तः तस्मात् । 'इसिरत्' पश्चात् 'एदोऽतोऽतः' शस् आदिर्यस्य स शसादिस्तस्मिन् शसादौ सप्तम्येकवचनान्तम् । 'डेरौ डित्' 'चपाच्छसः' सूत्रं सिद्धम् ।। अत्र तु टादौ स्वरे परे एव अकारस्य लोपो भवति । शस्प्रणं तु प्रियास्भः शुनकान् पश्य तथा राज्ञः इत्यादिप्रयोगसिद्ध्यर्थम् । नान्तस्य नकारान्तस्योपधाया उपधाभूतस्य अकारस्य लोपो भवति शसादौ स्वरे परे मकारस्य वकारस्य संयोगादुत्तरस्य लोपो न भवति । यथा आत्मनः आत्मना । यज्वनः यज्वना । अनेन स्वरादी अकारलोपः । 'स्वरहीनं०' । तथा अरमा अस्थिभ्याम् अस्थिभिः । अस्मे ।। वेड्योः ॥ वेत्यव्ययम् । नान्तस्योपधाया ईडयोः परयोर्वा अकारस लोपो भवति ।। अस्नि अस्थनि अस्योः अस्थिपु । एवं दघिसक्थ्यक्षिप्रभृतयः शब्दाः।। डौ अहोपे विशेपमाह-'वेडयोः' वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' । ईच डिश्न ईडी तयोः सप्तमीद्विवचनान्तम् । 'इ यं स्वरे' 'स्वरहीनं०' पश्चात् । 'अ इ ए' ॥ नान्तस्य नकारान्तशब्दस्य ई इति औस्थाने जाते ईकारे परे डौ च सप्तम्येकवचने परे था अकारस्य लोपो भवति । ईकारे परे तु अहि अहनि इत्यादौ ज्ञेयम् । डौ परे अनेन वा अल्लोपः। अस्थि अस्थनि एवं दधिसक्थिअक्षिशब्दाः । दधि दधीनी दधीनि । दना दधिभ्यां धिभिः । दनि दधनि || एवं सक्थिशब्दः ऊरुवाची । सक्थि सक्थिनी सक्थीनि ।। अक्षिशब्दो नेत्रवाची । अक्षि अक्षिणी अक्षीणि । अक्ष्णा अक्षिभ्याम् इत्यादि । नपुंसकत्य ।। नपुंसकस इखो भवति खरादौ । 'नामिनः स्वरे' इति नुमा. गमः । ग्रामणि ग्रामणिनी ग्रामणीनि । पुनरप्येवम् ॥ एक एव हि यः शब्दस्त्रिपु लिङ्गेयु वर्तते । एफमेवार्थमाख्याति उक्तपुंस्कं तदुच्यते ॥१॥ १ भम्पयुचाच्छसादापित्या तहणराविज्ञानो बहुग्रीहि रम्यकर्ण इतिवत् । अतः शसोऽपि दरणम् ।। २ यमिमित्तमुपादाय पुंसि शरदः प्रवर्तते । नपुंसके तदेव स्यादुफपुस्तं तदुच्यते । पीलक्षः फलं पोल पीलने न तु पीलये।। वृक्षे निमित्तं पीलत्वं तबावं तत्फले पुन' ।। न ·स्वरान्ताः नपुंसकलिङ्गाः ८] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । टादावुक्तपुंस्कं पुंवद्वा ॥ उक्तपुंस्कं नाम्यन्तं नपुंसकलिङ्गं टादौ खरे परे पुंचद्वा भवति ।। ग्रामण्या-ग्रामणिना ग्रामणिभ्याम् ग्रामणिभिः । ग्रामण्ये- ग्रामणिने ग्रामणिभ्याम् ग्रामणिभ्यः । ग्रामण्या ग्रामणिनः ग्रामणिभ्याम् ग्रामणिभ्यः। ग्रामण्यः-ग्रामणिनः ग्रामण्योः ग्रामणिनोः ग्रामण्याम् । नुम- न्तस्यामि दीर्घः । ग्रामणीनाम् । ग्रामण्याम्-ग्रामणिनि ग्रामण्योः-ग्रामणिनोः ग्रामणिषु । हेग्रामणे गामणि हेग्रामणिनी हेग्रामणीनि ॥ ईकारान्तो ग्रामणीशब्दः । सूत्रम्-'नपुंसकस्य' । नपुंसकराब्दस्य पष्ठयेकवचनान्तम् । 'इस्य' । नपुंसकलिङ्गे वर्तमानस्य दीर्घस्वरान्तस्य शब्दस्य सर्वविभक्तिपु हस्यो भवति । प्रथमाद्वितीयैकवचने अनेन सर्वत्र इस्वः । ई इत्यस्य इ । 'नपुंसकात् स्यमोटुर' ।। प्रथ- माद्वितीयाद्विवचने हस्वः । 'ईमौ' 'नामिनः स्वरे' 'स्वरहीनं०' ॥ प्रथमाद्वितीयावहुवचने हस्सः । 'नुमयमः' 'नोपधायाः' ॥ तृतीयादी हस्यत्वे कृते हसादावविशेपः । स्वरादी तु विशेपः ॥ शोक:-एक० । यः कश्चित् एक एव शब्दः आप् प्रत्ययादिरहितः सन् विपु लिङ्गेपु पुंस्त्रीनपुंसकेपु वर्तते एकमेव अर्थमाख्याति पक्ति तद्भापितपुंस्कमुच्यते । ततः कि फर्तव्यमित्याह-'टादायुक्तपुंस्कं पुंवद्वा' उक्तः पुमान् पुंलिङ्गो येन तदुक्तपुंस्कम् । अर्थ- रूपाभ्यां तुल्याकारो यः शब्दः पुंसि नपुंसके वर्तमानः उक्तपुरका तथावस्थितमपि निर्दि- पुंलिङ्गमेयंभूतं नाम्यन्तं नपुंसकं टादौ सरादौ विभक्तो परतः पुंवद्वा भवति नपुंसक- लिङ्गे वा पुंलिङ्गवत्स्यात् । अनेन तृतीयादौ वा इस्खः । हूस्वाभावे सेनानीशब्दवत्-ची वा' इति यकारः । हस्वत्वे-'नामिनः स्वरे' इति नुमागमः । ग्रामण्या मामणिना प्राम. णिभ्यां प्रामणिभिः । ग्रामण्ये प्रामणिने ग्रामण्याम् । आमि पुंवदाये नुहागमस्य नित्य- त्वान्नुटि कृते 'नामि' इति दीर्घः । नपुंसकपक्षे 'नामिनः स्वरे' इति नुमि कृते 'नुडामः' इति सूत्रेण नुटोऽभावे 'नामि०' इति दीर्घत्वं न । तेन नुमन्तस्यापि दीर्घः । पक्षद्वयेऽपि प्रामणीनामित्येव रूपसिद्धिः । परं 'नुडामः' इति नुटो नित्यत्वात् 'नामिनः सरे' इति न भवति । ततो 'नुमन्तस्यामि दीर्घः' इति व्यर्थमेव पुनश्चिन्त्यम् । उक्कं च हैमव्याकरणे-अ- नाम् खरे नोऽन्तः' । प्रामण्यां प्रामणिनि प्रामण्योः प्रामणिनोः प्रामणिषु । एवं मुनि कुलम् । तेन सुश्रिणा सुनिया सुश्रिणे सुश्रिये । एवं पटुने पटवे इत्यादि । सेनानिमुधि- यवलुप्रमुसाः॥ सोमपं कुलं । सोमपे सोमपानि । पुनरप्येवम् । सोमपेन सोमपाम्याम् सो. मपैः इत्यादि। हे सोमप ।। आकारान्तः सोमपाशब्दस्तस्य 'नपुंसकस्य' इति सूत्रेण हसे कृते 'टेन' 'अइए' सोम- पेन सोमपाभ्यां सोमपैः । 'अद्भि' 'रभ्यः' सोमपाय सोमपाभ्यां सोमपेभ्यः । सोमपस सोमपयोः सोमपानाम् । सोमपे सोमपयोः सोमपेषु । 'संबोधने नपुंमकस्र' इति हसे कृते कुलशब्दयत् । 'समाना लोपो०' सोमपाशब्दस्स उक्तपुंस्तत्वेऽपि नाम्यन्तत्वामावान् तृतीयादी स्वरादौ वा पुंवद्रूपाणि न भवन्ति ॥ - ·L- इकारान्तो नपुंसकलिङ्गो पारिशब्दः । वारि वारिणी वारीणि । पुनरप्येवम् । वारिणा वारिभ्याम् वारिभिः । वारिणे वारिभ्याम् वारिभ्यः । वारिण: पारिभ्यां वारिभ्यः । वारिणः वारिणोः वारीणाम् । वारिणि वारिणोः वा. रिपु । हेवारे-हेवारि हेवारिणी हेवारीणि ॥ इकारान्तो वारिशन्दः । प्रथमाद्वितीययोः अस्थिशब्दवत् । वारि वारिणी वारीणि । तृतीयादौ 'नामिनः स्वरे' इति नुमागमः | 'रुनोंणो०' 'स्वरहीन.' वारिणा वारिभ्यां वारिभिः । वारिणे वारिभ्यां वारिभ्यः । वारिणः वारिभ्यां वारिभ्यः । वारिणः वारिणोः । आमि नुडागमः 'नामि' इति दीर्घः । वारीणां । वारिणि वारिणोः वारिपु । संवोधने । 'य्वृणां नपुंसके धौ०' हे पारि हे पारे इत्यादि शेपं सुगमम् ।। उकारान्तो मधुशब्दः । तस्यापि स्वरादौ 'नामिना खरे' इत्यादि नुमा. गमः ॥ मधु मधुनी मधूनि । पुनरप्येवम् । हेमधो हेमधु इत्यादि । उफारान्तो मधुशब्दः । स च चैत्रमासवाची वसन्तवाची मधुदैत्यवाची च पुंलिङ्ग भवति । क्षौद्रमद्यमकरन्दवाची तु नपुंसकलिङ्गे भवति । अत एवार्थभेदादुक्तपुरकत्वं न, किंतु तस्य वारिशब्दवत्साधना ॥ एवम् उकारान्तो वस्तुशब्दः । वस्तु वस्तुनी वस्तूनि । एवं वास्तु वास्तुनी वास्तूनि । अम्बु अम्बुनी अम्चूनि । सानु सानुनी सानूनि । इत्यादि । अकारान्तः कर्तृशब्दः । कर्व कर्तृणी कर्तृणि । पुनरप्येवम् । हेकर्तः हेकर्ट- हेकर्वणी हेकदृणि । कर्ता-कर्तृणा इत्यादि । कर्टशब्दस्य प्रथमाद्वितीययोः अस्थिशब्दवत् । कर्ट कर्तृणी कर्तणि । तृतीयादौ स्वरादौ उक्तपुंस्कत्वात् रूपद्वयम् तत्रैकत्र पुंवत् । तत्र 'कर रम्' अन्यत्र 'नामिनः स्वरे' इति नुमा. गमः । कर्तृणा करी । कर्तृणे करें । कर्तृणः कर्तुः । कर्तृणि कर्तरि । धौ वा गुणः अर् । हेकतः हेकर्ट । शेपं फण्ठयम् ।। हखादेशे संध्यक्षराणामिकारोकारौ च वक्तव्यौ ॥ मुष्ठ रायो यस्य तत् । सुरि सुरिणी सुरीणि । पुनरप्येवम् । सुरिणा-सुराया । हेसुरे-हेसुरि हेसुरिणी हेसुरीणि ॥ ऐकारान्तो नपुंसकलिङ्गः अतिरैशब्दः । रायमतिका- न्वमतिरि कुलम् इति विग्रहे । हवादेशे संध्यक्षराणामिदुतौ इति इस्त्र- त्वम् । पारिवत्प्रक्रिया । अतिरि अतिरिणी अतिरीणि । पुनरप्येवम् । अति- राया-अतिरिणा अतिराभ्याम् अतिराभिः इत्यादि ॥ उकारान्तो नपुंसक- लिङ्ग उपगुशब्दः । उपगता गावो यस्येति उपगु उपगुनी उपगूनि । पुन- स्तद्वत् । तृतीयादौ स्वरे विकल्पः । उपगवा-उपगुना इत्यादि अतिरिवत् ॥ आकारान्तो अतिनीशब्दः । अतिनु अतिनुनी अतिनूनि इत्यादि । ऐकारान्त: मुरैदावदः । 'नपुंसफस्य' इति हस्खे पृते वारिशब्दवत् । हस्यादेशे संध्या क्षराणामिकारोकारो यकन्या । मुष्ठ राः धनं यस्य तत् मुरि मुरिणी मुरीणि । मुरिणा ·हसान्ताः पुंलिङ्गाः ९] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ७९ सुराया सुराभ्यां सुराभिः इत्यादि । एवं मुष्टु नौर्यस्य तत् सुगु सुनुनी मुनूनि । सुनुना- सुनावा सुनुने सुनावे इत्यादि । शोभना द्यौर्यस्य तत् सुयु मुद्युनी सुचूनि । हेसुद्यो-हेसुद्यु हेसुद्युनी हेसुधूनि । सुधुना-सुथवा । इत्यादि सर्वमुन्नेयम् ॥ इति स्वरान्तनपुंसकलिङ्गप्रक्रिया ।। ओकारान्त उपगोशब्दः । औकारान्त उपनौशब्दः । इति स्वरान्तनपुंसकलिङ्गसाधनम् ॥ हसान्ताः पुंलिङ्गाः ९ अथ हसान्ताः पुंलिङ्गाः प्रदर्श्यन्ते । तत्र हकारान्तः अनडुब्दः । अनुडुङ् सि इति स्थिते ॥ पश्चस्वनडुह आमागमो वक्तव्यः शौ च ॥ सावन- हः ॥ अनडशब्दस्य सौ परे नुमागमो भवति ॥ संयोगान्तस्य लोपः ॥ संयोगान्तस्य लोपो भवति रसे पदान्ते च । हसेपः सेर्लोपः । नुम्बि- घिसामर्थ्याद्दत्वाभावः । अनड्वान् अनड्वाही अनदाहः ॥धावम् ॥ अनढुङ् शब्दस्य धौ परे अमागमो भवति । हेअनड्वन् हेअनड्वाही हेअनवाहः ॥ अनड्डाहम् अनड्वाही अनडुहः । अनडहा ॥ वसां रसे ॥ वस् संस् ध्वंस् भंस् अनडु इत्येतेषां रसे पदान्ते च दत्वं भवति । अनडुझ्याम् । अन- इद्भिः । अनडुहे । अनडुझ्याम् । अनडुङ्ग्यः । अनडुहः । अनझुझ्याम् । अन- डुझ्यः । अनडुहः । अनड्डहोः । अनडहाम् । अनडुहि । अनहोः । खसे चपा झसानाम् । अनडुत्सु ।। अथ हसान्तपुंलिङ्गसाधनं किंचिदुच्यते । तत्र प्रथम हान्तान् दर्शयति-हकारान्तो- ऽनडुड्शब्दः । तस्य नामसंज्ञायां सत्यां स्यादयो विभक्तयो दीयन्ते । ततः । पञ्चस्वनडुह आमागमो वक्तव्यः शौ च ॥ अनडुशब्दस्य स्यादिपु पञ्चसु वचनेषु आमागमो भवति ।। केचित्तु 'अनडुहश्च' इति सूत्रेण 'चतुरनडुहोराम् शौ घ' इति सूत्रेण वा आमागममि- च्छन्ति । स्त्रीलिङ्गे च विकरपेनामागममिच्छन्ति-अनड्डाही अनही इति ॥ अनेन पञ्चसु आम् । 'मिदन्त्यात्स्वरात्परो वक्तव्यः' इति डु अग्रे आ । 'उ वम्' 'स्वरहीन ॥ सूत्रम् । 'सावनडुहः' सौ सप्तम्येकवचनान्तम् । 'डेरौ डित्' टिलोपः 'स्वरहीन'। अनदुहः षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'स्रोवि० औ आ सिद्धम् । वृत्तिः कण्ठ्या । अनेन सौ परे नुमागमः । हस्य पूर्व न् । 'हसेपः सेर्लोपः' ।। सूत्रम्-'संयोगान्तस्य लोपः' । संयोगस अन्तः संयोगान्तस्तस्य षष्ठ्येकवचनम् 'डस्य' । लोपः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०॥ संयोगाक्षरस्य योऽन्तः संयुक्तानामक्षराणां योऽन्त्यो वर्णस्तस्य लोपो भवति रसे पदान्ते च । चकारात् रकारादने संयोगान्तस्य लोपो न भवति 'शत्सस्य लोपः' इति सलोपस्यैव नियमात् कटचिकीर्ष इत्यादी 'अतः' इति अलोपे रेफादने सकारस्य लोपो भवति परम् ऊ इत्यत्र जकारलोपो न सस्यैव नियमान् । यथा उ ऊर्ग ऊजों नः। अनेन सौ परे हकारस्य लोपः । अनडान् इति सिद्धम् । अत्र नुविधानसा.देय "वसां रसे' इति ·८० सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः दत्त्वं न भवति । यद्वा कृतेऽपि दकारे संयोगान्तस्य लोपान रूपभेदः । अनः शकटं वह- तीति अनडान् वृषभः। अनसि वहेः किवनसो उश्च' इति विप् 'यजाम्' इति संप्रसा- रणम् वस्य उः ॥ स्वरादौ 'स्वरहीनं० ॥ धौ तु । सूत्रम्-'धावम्' ।। धौ सप्तम्येकवचना- न्तम् । 'ढेरौ डित् टिलोपः । 'स्वरहीनं०' । अम् प्रथमैकवचनम् 'हसेपः से:' पश्चात् 'औ आव्' 'स्वरहीनम् ॥ अनदुहशब्दस्य धौ परे अमागमो भवति । आमोपवादः ।। अनेन अम् 'मिदन्या.' 'सावनडुहः' इति नुम् । 'हसेपः' 'संयोगान्तस्य लोप: । द्वित्व- वहुत्वयो: :-आमागमः । 'उ वम्' 'स्वरहीनं' ॥ द्वितीयादौ 'स्वरहीनं.' ॥ हसादौ सूत्रम्-~-'वसां रसे' वसा पाठीवहुवचनान्तम् । 'स्वरहीनं' मोऽनुस्वारः' । रसे सप्तम्येक- वचनान्तम् । 'अ इ ए' सिद्धम् ॥ सामिति बहुवचननिर्देशात् वसादयः । वस् इति कस्प्रत्ययस्य वस् 'विदेर्वा वस्' इत्यपि वस् । संस् ध्वंस् अधःपतने । अनडुह्शब्दो धूप- भवाची । एतेषां रसे परे पदान्ते वा दत्वं भवति । 'पाठीनिर्दिष्टस्यादेशोन्त्यस्य भवति' अनेन हस्य दः । भकारादौ 'स्वरहीन' । सुपि-'खसे चपा झसानाम्' दस्य तः 'स्वर- हीनं० ॥ सिद्धोऽनडुशब्दः ॥ संसध्वंसोस्तु सकारान्तावसरे । उखासत् उसास्रसौ उखानद्भ्याम् । एवं पर्णध्वत् ॥ गोदुहशब्दस्य मेदः ॥ दादेर्घः॥ दादेर्धातोर्हकारस्य घत्वं भवति धातोइसे परे नानथ रसे पदान्ते च ॥ गोदुय् स् इति स्थिते । हकारान्तत्वेऽपि अनडुशब्दापेक्षया गोदुशब्दस्य भेदः कश्चिद्विशेपोऽस्ति । गां दो- ग्धीति गोधुक् । 'दुह प्रपूरणे गोपूर्वः किप्प्रत्ययान्तः । सूत्रम्-'दादेर्घः' ॥ दुः दकार आ- दिर्यस्य स दादिस्तस्य दादेः पष्ठयेकवचनान्तम् । 'डिति' 'उस्य' 'स्रोवि०' 'नामिनो र' जलतुम्बिका० । घः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्वि०' सिद्धम् । दादेरिति । दकारादेर्धा- तोहकारस्य घत्वं भवति झसे परे नाम्नस्तद्विकारस्य रसे परे अथवा पदान्तविषये । अनेन भकारादौ सुपि च हस्य घः॥ आदिजवानां झभान्तस्य झभाः स्ध्वोः॥ धातोसमान्तस्यादौ वर्तमा- नानां जवानां झभा भवन्ति सकारे ध्वशब्दे च परे नानश्च रसे पदान्ते च ॥ । सूत्रम्--'आदिजवानां शवान्तस्य झभाः स्योः' ॥ आदिजवानामादौ वर्तमाना जया आदिजवास्तेपाम् । पष्ठीयवचनान्तम् । 'गुडामः' 'नामि' 'स्वरहीनं०' 'मोऽनुस्वारः'। झभा अन्ते यस्य स झभान्तस्तस्य पष्ठ्येकवचनान्तम् । 'इस्य' झभा प्रथमावहुवचना- न्तम् । 'सवर्णे दीर्घः' 'स्रोवि०' । स् च ध्व च रचौ तयोः रखोः सप्तमीद्विवचनान्तम् । 'स्वाहीन.' 'स्रोवि०॥ सिद्धं चतुःपदमिदम् इभान्तस्य धातोरादौ वर्तमानानां जयानां झभा भवन्ति । जडद्यानां ममेण झधधमा भवन्ति सकारे ध्वे च परे आल्यावे आत्मनेपदे से वे ध्वं संवन्धिनि परे, नानध रसे पदान्ते च ॥ केचित्तु जमतीति जए जभी सभः इत्यादी प्रयोग जकारस्य झकारासंमवात् । 'आदिडयानां · ढभान्तस्य ढमा:- स्थ्वोः इत्येवं पुत्रं पठन्ति ॥ अनेन यत्र रसप्रत्याहारस्तन दस धः ।। .

·हसान्ताः पुंलिताः ९] चन्द्रकीर्तिव्यास्यासहितम् । पावसाने || माने वर्तमानानां झमानां जना मान्नि चपा या ॥ गोधुरु गोधुन् । गोदुहौ । गोदुहः । हेगोधुर-हेगोधुग । हेगोदुही । हेगोदुहः । गोदुहम् । गोदुहौ । गोदुहः ॥ गोदुहा । भकारादा-दादयः' इति यत्वे कृते-'आदिजनानाम्' इत्यनेन दकारस धकारे कृते-'झरे जगाः' गोधु. भ्याम् । गोधुग्मिः । गोदुहे । गोधुग्भ्याम् । गोयुग्म्यः । गोदुहः । गोधु- ग्भ्याम् । गोधुग्भ्यः । गोदुहः । गोदुहोः । गोदुहाम् । गोदुहि । गोदुहो। गोधुरु सु इति स्थिते । 'ससे चपाझसानाम्' इति ककारः । पना-कि- लात्पः सः कृतस्य' इति पत्वम् ।। कपसंयोगे क्षः ॥ ककारपकारसंगोगेध इत्यक्षरं भवति । गोधुक्षु ॥ सूत्रम्-'वावसाने' । वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अध्ययाः' । अवसाने समभ्येकवचना- न्तम् । अइए 'सवणे दी०' सिद्धं द्विपदम् । अने वर्णानामभागोऽवसानं तम्गिन अप- साने अन्ते वर्तमानानां झसानां जया भवन्ति पसे शिकल्पेन चपा भरन्ति । अनेन सौ धी च रूपद्वयं विधाय 'वसेपः से०' इति सिरोपे कृते एकत्र पम्य कः अन्धन गः । खरादौ 'सरहीन.' । भकारादी विभक्ती तु-'दाटेघः' इति पत्ते कने 'आदिजनानां' इति हस्य यः । 'झने जगाः' घस्य ग । 'स्वरहीन.' । मुपि-दादेघः' 'आदिजाना' 'ससे पा झसानाम्' 'किलात्यः' इति पत्वम् । 'पसयोगे भा' करारपसरसयोगे क्षो भवति । गोधुक्षु इति सिद्धम् ॥ मधुलिहशब्दस्य भेदः ॥ हो ढः ॥ हकारस ढवं भाति धातोसे परे, ना- नश्च रसे पदान्ते च । पावसाने मधुलिट मधुलिइ मधुलिहौ मलिहः । हेम- धुलिर हेमधुलिइ हेमधुलिहौ हेमधुलिहः । मधुलिहम् मधुलिही मधुलिहः । मधुलिहा मधुलिड्भ्याम् मधुलिइभिः होटः । ससे चपा झसानाम् । मयु- लिट्सु ॥ इत्यादि। मधु मकरन्दं पुष्परस लेढीति मधुलिद भ्रमरः । मधुलिदान्दस्य रमे पदान्ते च विशेषः । सूत्रम्-'हो' । हा पष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीन' । ढः प्रथमैकवचनम् । 'हवे 3 ओ' सिद्धम् ॥ धातुसबन्धिनो हकारस्य झसे परे ढत्वं भावि नाम्नश्व नामवं प्राप्तस्य रसे परे पदान्ते च । उभयोः] प्रथमैकवचने रूपद्वयम् । उभयनापि हस्य डः 'हसेप:' 'पावसाने' एकन टः । अन्यत्र : स्वरादौ 'स्वरहीनं०' भकारादी हो : इति उत्वे 'झये जयाः' उस डः । 'वरहीनं मुपि हो ढः' 'ससे 'स्वरहीनं०' मधुलिट्सु । इत्यन 'कचिदपदान्तेऽपि पावता मानवीया' इति न्यायात् "शेरन्यात्' इति सूनेण सस्त पत्वाभावः ।। चपा' १ विरामोऽवमानम् ॥ वर्णानामभावोजवानसन सात् । इति पाणिनीयं सूप न योग्यम् टीकावि- रोषात् ॥ सार.११ ·८२ सारखतव्याकरणम्। [प्रथमा वृत्तिः मित्रगुहशब्दस भेदः ॥ द्वहादीनां घत्वद्वत्वे वा ॥ द्रुहू मुह मुहू लिहू इत्येतेपां हकारस्य चत्वढत्त्वे वा भवतः धातोझसे नानश्च परे रसे पदान्ते च । वापसाने । मित्रभुग-मित्रभुक्-मित्रभुड्-मित्रध्रुद मित्रहहौ मित्रहहः । हेमित्रभुग-हेमित्रभुक्-हेमित्रभुइ-हेमित्रभुट् । मित्रनुहम् मित्रदुही मित्रद्रुहः ।। मित्रगुहा मित्रधुग्भ्याम्-मित्रभुइभ्याम् मित्रधुग्भिः-मित्रधुभिः । मित्रभुदसु. मित्रचक्षु इत्यादि ॥ एवं तत्त्वमुहशब्दः । तत्त्वे मुद्यतीति तत्वमुक-तत्त्वमुग- तत्त्वमुट्-तत्त्वमुद् तत्त्वमुही तच्चमुहः । हेतत्त्वमुक्-हेतत्त्वमुग-हेतत्त्वमुद- हेतत्त्वमेट् । तत्त्वमुहम् तत्वमुहौ तचमुहः । इत्यादि । हकारान्तानामपि दुहादीनां वाक्यान्तरेण विशेषमाह-द्रुहादीनां घत्वढत्वे वा। दुहादीनामिति द्रुमुस्निह्नुहां रसे पदान्ते च पत्वं वा भवति विकल्पेन । पत्वे कृते द्वितीयपक्षे ढत्वं भवति । दुह् जिघांसायाम् , मुद् वैचित्ये, सुह् उद्भिरणे, निह प्रीती, गश् अदर्शने एते द्वहादयः । अत्र द्रुहो कारादित्वात्प्राप्तस्य चत्वस्य विकल्पः। अन्येपां तु अप्रा- तस्य विकल्प इत्यर्थः । मित्राय द्रुह्यतीति मित्रगुत् सर्वत्रापि प्रथमैकवचने रूपद्वये 'दादेर्धा- तोर्घः' । रूपद्वये च 'हो दः' इति ढः। 'आदि झवानाम्' इति सर्वत्र दुस्थाने ६ । 'हसेपः सेर्लोप:' 'वावसाने' । घस्य यथासंख्यं कगौ । ढस्य च टडौ । मित्रध्रुक मित्रध्रुम् मित्रभुद मिन्नध्ड । एवं सिविपये रूपचतुष्टयम् । मित्रगुहौ मित्रद्रुहः। भकारादौ सुपि च रूपद्वयम् । १ भारवाहशब्दस्य भेदः । हो ढः पावसाने.भारवाद भारवाइ भारवाही भारवाहः । भारवाहम् भार- पाही । वाहो वो शसादी खरे ॥ वाहः वः औ शसादी खरे. । वाहो वकारस्यौकारादेशो भवति शसादौ खरे परे । भारोहः । भारोहा भारवाइभ्याम् भारवाइभिः ॥ श्वेतवाह उक्थशास् पुरोडा अवयाजां डस् रसे पदान्ते चेति वक्तव्यम् ॥ डिवाहिलोपः । अत्वसोः सौ । श्वेतवाः श्वेतवाही बेतवाहः । श्वेतवाहम् श्वेतवाही श्वेतवाहः । अत्र वाहो पा रासादा । खरे चेति केचित् । श्वेताहः वेतीहा श्वेतवाहा श्वेतवोभ्याम श्वेतवोभिः। श्वेताहे-श्वेतवाहे श्वेतपोभ्याम् श्वेतवोभ्यः । श्वेतौहा-वेत वाह: श्वेतवोभ्याम् घेतपोभ्यः। वेताहः- श्वेतवाहः श्वेतौहोः श्वेतवाहोः श्वेतौहां-श्वेतवाहाम् । श्वेतौहि-श्वेतवाहि श्वेतौहोः श्वेतवाहोः श्वेतवःसु श्रेतवस्म ॥ अवया तथा पुरोग कृतीपा रानिपालन्। पारापुपयशा इदि केबिट । हेक्षा रेखि केचित् । हेश्वेतवः हैश्वतवाही हैश्चैतवाहः । तमासनं वहतीति श्वेतवा. इति व्युत्पत्तिः ॥ उपयशाः उक्थ- शासी उक्थशासः । उक्थशासम् उक्थशास। उत्थशासः । उत्थशासा उक्यशोभ्याम् उक्थशोभिः । उरथ- शासे उपयशोभ्याम् उपयशोभ्यः । उक्थशसु उपयशस्मु । हेउपयशाः हेग्मयशः हे उक्थशासी हेय. शास: 1 इत्यादि । पुरोडाः पुरोडाशी पुरोडाशः । पुरोडाशम् पुरोडाशौ पुरोडाराः । पुरोडासा पुरोडोभ्याम् पुरोडोभिः । पुरोडाशे पुरोडोभ्याम् पुरोडोभ्यः । पुरोट.मु पुरोडस्मु । हैपुरोडा:-हेपुरोहः हेपुरोडाशी हेपु- रोडाशः ॥ अवयाः अपयाजी अपवाजः। अपयानं भवयानो भवयाजः। भवयाजा भवयोभ्याम् भर. योमिः । अघयाजे अषयोभ्याम् भवयोभ्यः। भवयःसु-अवयस्म । हेभक्या-हेअवयः हेअपयाजी हेभव. यानः । तुरामाझाब्दस्य भेदः । होटः ॥ सहः पः साहि ॥ सहेः सकारस्य पकारादेशो भवति साठि राति। पावसाने तुरापाद-तुराया तुरासाही तुरासाहः । तुरासाहम् तुरासाही तुरासाहः । तुरासाहा तुरापाइभ्याम् मुरापाइगिः रासादे तुरामाभ्याम् रामाभ्यः । इत्यादि। हेनुरापार-हेदुरापार हेतुण्साही हेनुरामादः॥ अधिकः पाठः कचित् ॥

·इसान्ताः पुंलिकाः ९] चम्पारयागहितम् । समय पले अन्यत्र हवे ते 'आरिजमानती H I मागाये जग' घस्य गः, दस्य हः । मिग्राभ्यां मिप्रभुयां मित्रध्रुग्भिः मिप्रभुमिः । शुyिi पपा०' इति घस्य कः । दम्य घटः । यो फिगपः म:' गयोग : मिग्रभु हलेसीन' मित्रभुइमु धी सिवाय रात्वमुहपुनि मानिनुहोऽति साना पत्य प्रति मुहातीति सत्यमुद | हान्ताना मापनमेगा ।। साराराना भमिसाः ॥ रेफान्तचतुर्गन्दो नित्यं बहुवचनान्तः ।। चतुराम् शान ॥ तमन्द- सामागमो भाति धियर्जिनेए पश्यनु परेणु, गौ च परे । चचारः ! गरः । चतुर्मिः । चतुर्यः ॥रः मंग्यायाः ।। रेफान्तसंग्यायाः परसामो नुढा- गमो मयति ।। पलद्वित्ने । चतुर्णाम् ।। रान्तमाह-रेपान्तातुरन्दो यं याचनान्तः । प्रथमाययपने सूयम् --पगम् की चतुर इति पष्ठवचनान्तं सावतियम् । आप प्राममायनान्नम् । मेषः सर्लोप:०' शो सप्तम्येकाचनान्तम् । 'हेरी दि' निरोपः । म प्रयमै कय स्वान्नम । 'अव्यया.' ॥ चतुर्० । 'पचमु' प्रहण ममामान्तस्यपूचरम् । यया प्रियामागे यस्यासी प्रियचत्याः । इन्यादि मेयम् । अन्यथा पदुवे पश्चम्मिनि पदेन समरनि । गो पति पदपथनेन नपुंसकेऽपि शस्याप्यामागगो भरति इत्यर्थः । मिदन्ताम्बरासरो यव्यः'। जसि पूर्वम् आ। 'उसम्' 'परदीनम्' मोर्षि० ॥ शसि-हारहीनं.' 'मोर्षि०॥ तृतीया चतुर्थी पवमी यदुनने । जलगुम्बिका० । पटीपटुवनने सूनम् -- सरयायाः' : पञ्चम्यस्यचनम् । 'स्वरहीन' । सन्यायाः पचयरसचनम् । 'दितां यद 'सवणे दी० ॥ रेफान्तसरयायाः अनेन नुट् । 'फोंणो०' 'रापो द्वि:' जरनुम्बि० ॥ पतुर्णामिति सिद्धम् ॥ सप्तगीरदुपपने-'फिलात्यः सः' जलम्पिक गर्ग । 'दोषां ।' इति सूत्रेण कृतस्य रेफ्म्य सप्तमीबहुवचने परे विमगों नान्यम्मी यलयम् । अतोत्र धतुवियत्र न पिसर्गः । 'चतुरनहोरम मयुद्धौ' । हे प्रियचत्वः । रमणान्ता अप्रसिद्धाः ॥ नकारान्तो राजनशब्दः । राजन् सि इति सिते । नोपधायाः इति दीर्मः। हसेपः सेोपः । नानो नो लोपशी । नामः नः लोपा अर्था । नामो नकारस्थानागमजस्य लोप भवति रसे पदान्त चाधी । राजा राजानी रा. जानः । राजानम् राजानौ । अल्लोपः स्वरेऽभ्ययुक्ताच्टमादी इत्युपधाया लोपः । सोः श्रुभिः युः इति नफारस अकारः ॥ जनोनः ॥ नकारत्रकार- संयोगेश इत्यक्षरं भवति ॥ रातः । राजा | रानम्याम् । 'सोपशि पुनर्न संधिः' इति नियमाद् 'अनि इसालं न ॥ राजभिः ! राजे रानभ्याम् रा- , साखिराज्ञा भूगस्व ॥ १ तरन्तविधिरनेश्पते। प्रियाणवारो यस सु. प्रियय वा प्रियचत्वारी प्रियावार । प्रियपवारम् निश्वारी प्रिपचनुर । नियचतुरा प्रियचनुन्याम् प्रियरभि । गाये पते । विपदरान । प्राधान्ये तु स्वादेव । परमचर्माम् ॥ यावम् । नान्दम्म धौ परे आमागको भवति ॥ हेप्रियचय इप्रियचत्वारी प्रियचदार ॥ इलपिक पाठ 1 ·नान्तानाह- + - ८४. सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्ति जभ्यः । राज्ञः राजभ्याम् राजभ्यः । राज्ञः राज्ञोः राज्ञाम् । राज्ञि। वेड्यो। राजनि राज्ञोः राजसु । अधाविति विशेषणाद्धराजन् हेराजानौ हेराजानः ॥ -नकारान्तो राजन्शब्दः तस्य पञ्चसु वचनेपु 'नोपधायाः' इति दीर्घः। प्रथमैकवचने सूत्रम्-'नाम्नो नो लोपशधौ' । नाम्न इति नामन्ाब्दस्य पाठयेकवचनान्तम् । 'अल्लोपः स्वरे' 'स्वरहीनं०॥नः पष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'सोर्वि०'पश्चात् । 'हवे.' 'उओ' ॥ लोपश् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:०' पश्चात् 'हवे' 'उओ ॥ न धिः अधिस्त- सिन् अधौ सप्तम्येकवचनम् । 'डेरौ डित् टिलोपः। पश्चात् 'स्वरहीनं० । नाम्न इति शब्दस्य संवन्धिनो नकारस्य लोपर वर्णविरोधरूपो भवति परमनागमजस्य शब्दान्तभूतस्यैव । परं फेनापि सूत्रेणागतस्य नस्य लोपश् न भवति रसे पदान्ते च । चकारात् सुहिन् सुहिंसी मुहिंसः । प्रशान् इत्यादी नकारस्य लोपो न । अधौ धौ च लोपश् न भवति । अनेन सौ नस्य लोपः । अधाविति विशेपणात् धौ न नकारलोपश् । शसि-'अलोपः स्यरे.' इत्य- फारलोपः । 'स्तोः श्रुभिः श्वः' इति चुत्वे चवर्गे क्रियमाणे नकारस्य अकारः । ततो 'जनोईः' । जश्व अश्व जलो तयोर्जकारबकारयोर्योगे ज्ञो भवतीत्यर्थः । अनेन जुयोगे ज्ञः । स्वरहीनं.' 'स्रोवि०' ।। दाविपयेप्येवम् ॥ भकारादौ-'नानो नो लोपशधी' ततः 'लोपशि पुनर्न संधि'रिति करणात् 'अद्भि' इति सूत्रेण आकारो न भवति ॥ डी- 'येच्योः' ।। सुपि-नाम्नो नो लोपशधौ' । एवं यज्वन्नात्मन्सुधर्मन्प्रभृतयः ॥ यज्वा यज्वानी यज्वानः । हेयज्वन् हेय- ज्वानी हेयज्यानः ॥ यज्ञानम् यज्वानौ । अम्बयुक्तादिति विशेपणादलोपो नास्ति । यज्वनः । यज्वना यज्वम्याम् । यज्वभिः । यज्वने यज्यभ्याम् य- ज्वम्यः । यज्वनः । इत्यादि । एवं यज्जन् आत्मन् सुधर्मन सुपर्वन् प्रभृतयोऽपि साध्याः। परंशसादी 'अम्वयुचात् इति विशेषणात् मकारवकारयुक्तत्वात् अहोपो नास्ति । तेन यन्मनः यजना इत्यादि । उझन् मूर्धन शब्दी तु राजन्यत् ।। श्वयुवन्मघवन्शब्दानां पञ्चसु राजन् शन्दयत्प्रक्रिया । या श्वानी धानः। । श्वानम् श्वानी।। वानी ॥ श्वा फरवाची । युवा तरुणाची । मघवा इन्दवाची । इसेतेपा शब्दाना पञ्चमु स्यादिवचनेपु राजन गन्दवत्साधना । भ्वादेर्य उ॥श्वादेर्वकार उत्तं प्राप्नोति शसादा सर पर ईपि इंकार । आम्मा भाग्मानी भारमानः । भारमानम् भारमानी भारमनः भारमना बाग्मन्यान् भागमिः सादाद भारमन् हेमारमाना देधारमानः ॥ अपनी सुधमानी गुधमांगः । गुपमांजा उधमांगी गुप. मनः । गुधर्मणा गुधर्मभ्याम् मुपर्मभिः सादि हेतुपर्मन देशपमोरंगमांगा। Eि NEn २ सादगे मरेतुन भाभत्र नियाम पामिनीपरावम् । भमुषमपीनामस्ठेि । न मापर भरतीपरः पाठः ।।

·८५ इसान्ताः पुंलिङ्गाः ९] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । शुनः । शुना श्वभ्याम् श्वभिः । गुने श्वभ्याम् श्वभ्यः । शुनः श्वभ्याम् इ. त्यादि । युवा युवानी युवानः । युवानम् युवानी । युवनशब्दस्य तु चकार- स्योत्ये कृते । सवर्णे दीर्घः सह । यूनः । यूना युक्भ्याम् युवमिः । यूने युव- भ्याम् सुषम्यः । इत्यादि । मघका मघवानी भयानः । मघवानम् मघ- पानी । मघवन्शन्दस्य चकारसोत्वे कृते । उ ओ । मघोनः । मघोनामघव- भ्याम् मघवभिः । मघोने मघवभ्याम् मघवभ्यः । इत्यादि । शसादौ तु विशेषस्तमाह सूत्रम्-'वादेर्व :' । वा आदिर्यस्य स श्वादिसम्य पथ्येकय. पनान्तम् । 'द्विति' 'हस्य' 'सोर्वि०॥ वादेरिति श्वन युवन् मघवन शब्दसंबन्धी धकारः उत्वमुकारत्वं प्राप्नोति शसादी स्वरे परे ईपि च । ईपि प्रत्यये परे तु शुनी यूनी मघोनी इति भवति । चकारेण सहितोऽकारः वकारः इति सस्वरस्यापि वकारस्य स्थाने उकारः । वरहीन' शसादी स्वरादी सर्वन उफारः ॥ भकाराने सुपि च 'मानो नो लोपराधी' इति ।। मंयोधने राजनान्दवत् ॥ श्वा श्वानी श्वानः । श्वानं श्वानी शुनः । शुना वभ्यां श्वभिः । शुने श्वभ्यां श्वभ्यः । शुनः श्वभ्यां श्वभ्यः । शुनः शुनोः गुनां । शुनि गुनोः श्वसु । युवा युवानी युवानः । युवानं युवानी । युवनशब्दस्य शसादी वादेवः' इति उत्वे कृते 'सवणे दीर्घ:०' यूनः यूना || मघवन् शब्दे तु उकारे कृते । 'उ ओ' || मघोनः मघोना मघवभ्यां मघवभिः । इत्यादि क्षेयम् । तकारान्तमयवत् शब्दम्य तु मघवान् मघ- यन्ती मघवन्तः । मघवन्तं मघवन्ती मघयतः । मघवता मघवद्भ्यां मघवद्धिरिति रूपाणि नकारान्तस्यापि पथिन्शब्दस्य भेदः ॥ इतोऽत्पश्चसु ॥ इतः अत् पञ्चम् । पञ्चसु सादिषु पथ्यादीनामिकारस्याकारो भवति ॥ थो नुट् ॥ पथ्यादीनां थकारस्य नुडागमो भवति पञ्चसु सादिपु परेषु ! पन्थन् सि इति सिते ।। आ सौआ सौ ॥ पथ्यादीनां टेरात्वं भवति सौ परे । पन्थाः। नोप- धायाः पन्थानौ पन्थानः । हेपन्थाः हेपन्थानौ हेपन्थानः । पन्धानम् प- न्धानौ ॥ पथां टेः ॥ पथ्यादीनां टेर्लोपो भवति शसादौ खरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च । पथः । पथा पथिभ्याम् पथिमिः । पर्थ पथिभ्याम् य- १ हेवन हेश्वानी हेवानः । २ हेयुवन् हेयुवानी हेयुवान.॥ ३ हेमघवन् हेमघवानी हेमघवानः॥ मपवा बहुलम् ॥ मध्यनशब्दस्य वा तु इसन्तादेशः सात् ॥ प्रारो नि कार्यायः । बहुलप्रहमान्सर्वे विधयो व्यभिनरन्ति । मितो नुम् मघवान् । नभापदान्ते झसे । मघवन्ती मघवन्तः । मघवन्तम् मघवन्ती मपयतः । मघवता मघवन्याम् मम्वद्भिः । मघवने गायाम् मघवः इलादि । हेमघवन हेमपत्रन्ती हेमघवन्तः ॥ स किल सयुगमूर्ध्नि सहायता मघवतः प्रतिपद्य महारयः ॥' इति प्रयोगदर्शनात् ।। अर्वणन. सापनमः । नञ्वर्गस्पार्वणाट सन्तादेशः स्यादसौ विभक्ती परतः । सो अन्तिी भवन्तः । अर्वन्तम् अर्वन्तौ अर्वतः । भर्वता अद्याम् अद्भिः । अर्यते भवद्याम् सद्यः । इलादि ।। हेअन् हेअर्वन्त हेलर्वन्तः ॥ नवस्येति किम् । नोपधाया अनर्वा अनवाणी अनर्माणः । अनर्वाणम् अनर्वाणो भनमः । भनणा भनर्वभ्याम् मनभिः मनवम् । इत्यादि ॥ इलधिकः माउः कचिपुस्तके।

·. सारस्वतव्याकरणम् । [ प्रथमा वृत्तिः थिभ्यः । पथः पथिभ्याम् पथिभ्यः । पथः पथोः पथाम् । पथि पथोः। नलोपः। किलात्पः सः। पथिपु ।। एवं मथिन्मुक्षिन्शब्दौ । मन्थाः । म- न्थानौ मन्थानः ॥ ऋभुक्षाः ऋभुक्षाणौ ममुक्षाणः । इत्यादि ॥ पथिन्शदस्य भेदः ॥ सूत्रम्---'इतोऽत्पञ्चसु'। इतः पष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' 'सोवि०' । अत् प्रथमैकवचनान्तम् । हसेप:०'. 'अतोऽत्युः' 'उ ओ' 'एदोऽतोऽत:' । पञ्चसु इति पञ्चन शब्दस्य सप्तमीवहुवचनान्तम् । 'नाम्नो नो' सिद्धम् । स्यादिपु पञ्चव- चनेषु परतः पथ्यादीनां पथिन्मथिन्मुक्षिन्शब्दानामिकारस्य अकारो भवति ॥ अनेन सि औ जस् अम् औ वचनेषु थि इत्यस्य थ ॥ सूत्रम्-~-'थो नुट्' ॥ य पष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०' ॥ नुट् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः से०' 'हवे.''उ ओ' ॥ पध्या- दीनां थकारस्य पञ्चसु वचनेपु नुडागमो भवति । टित्त्वादादौ । थस्य पूर्व न् । पन थन् सु इति स्थिते सति । सूत्रम् – 'आ सौ' 1 आ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम्। सौ सिशब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तम् । डे रौडित्' टिलोपः । 'स्वरहीनं०' सिद्धम् । पध्यादीनां टेः सौ परे आत्वं भवति । अनेन सौ नसहितस्य थ इत्यस्य था । टेरात्वकरणादेव सेर्लोपोग, किंतु 'स्रोर्विः' 'नश्वापदान्ते.' पन्था मार्गः । संयोधनेऽप्येवमेव । अमे द्वितीयाद्वित्नं यावत् 'नोपधाया०' दीर्घः । 'स्वरहीनं० ॥शसादी विशेषः । सूत्रम्-'पथां टे:०॥पथा- मिति पथिनशब्दस्य पष्ठीवहुवचनान्वम् । 'पथां टेः' 'स्वरहीनं०' 'मोऽनुस्वारः' । टेः पप्ठयेकवचनान्तम् । 'डिति' 'हस्य' 'नोर्वि' । पथिन् मथिन मुक्षिनशब्दानां टेर्लोपो भवति शसादौ खरे परे । अनेन शसादी खरे टेः इन् इत्यस्य लोपः। भकारादी-नानो नो लोपशधौ' । मुपि–'नानो नो०' इति नकारलोपशि कृते । 'किलात्पः सः' ॥ एवं मयिन्त्ररभुक्षिनशब्दौ आयो । मन्थाः मन्थनदण्डः ॥ अभुक्षाः इन्द्रः। मुक्षाणी ऋभु- क्षाणः । नमुक्षाणम् अमुक्षाणौ ऋमुक्षः। कभुक्षा 'पयां टेः' ।। ऋभुक्षिभ्याम् अमुक्षिभिः । प्रभुक्षे इत्यादि । दण्डिन्शब्दस भेदः ॥ इनां शौ मौ ॥ इन् हन् पूपन् अर्यमन इत्येतेपा शौ सौ चाधौ परे उपधाया दीर्घो भवति । सिलोपनलोपौ । दण्डी दण्डिनी दण्डिनः । हेदण्डिन् हेदण्डिनौ हेदण्डिनः ।। दण्डिनम् दण्डिनी दण्डिनः । दण्डिना दण्डिभ्याम् दण्डिभिः । दण्डिने दण्डिम्याम् दण्डिम्यः । दण्डिपु । इत्यादि । माहा ब्रह्महणी ब्रह्महणः ब्रह्महन् ब्राणी हेब्रह्मणः । ब्रह्महणम् ब्रह्महणौ । शसादौतु 'अल्लोपः स्वरे' ॥ हुनो में हनः घ ने । इन्ते- Cतोहकारस्य पत्वं भवति अव्यवधाने नकारे परे, व्यवधाने निति णिति च परे घसंयोगो णत्यनिषेधार्थः ॥ ब्रह्ममः । ब्रह्ममा प्रमहम्याम् नमहभिः । ब्रह्ममे ब्रह्महभ्याम् ब्राहम्यः । नाममः ब्रह्महम्याम् मलहभ्य: 1 नक्षमः प्र. समोः प्रक्षमाम् । नमामि-ब्राहणि प्रामोः बसहा । एवं पूपा पूपगी पूपणः १वपूर्वस्प दरकारपूर्वीय नाम जावं सामाम्या | इसपिफम् । ।

·हसान्ताः पुंलि ९] मन्त्री नियास्यामहिसम् । हेपूपन हेपूषणों हेपणः । पूपणम् पूपना पूष्णः । पूया पाभ्याम् प्रमिः । पूष्णे पूपभ्याम् पूरभ्यः । पूनः पूषभ्याम् पूषम्यः । पूनः पूष्णोः पूजा । पूणि-पूपणि । डोटिलोपो वैति केनित ! पृषि पूष्णोः पूपम् ॥ एवम्-अर्यमा अर्यमणी अर्यमणः । अर्यमन् वर्गमणा है अर्यगणः । अर्यमणम् अर्गमगी अर्यम्णः । अर्यम्णा अर्यमभ्याम् अर्थममिः । इत्यादि ।। दण्डिनान्दम्प भेदः । सूमम-इना सी मी' । नापतीपदानान्नम् । माहीन.' 'मोऽनुग्यार:' भी इति शिशस माम्बकायनान्तम् । दरी दिन' गीत मिा. दस्य समम्येकवचनान्तम् । 'हेरी दि सिद्धम । म इन मन्याला, इन धानु: मनमत- गृपाशुपपदपूर्वः फिप्मत्ययान्तः । पूषन, सूर्गपाची । अर्यमन् भूगंगानी गांधीन. सफे जगासोः साने जाते, सीप प्रोफागने मिर्जिते पदों भनि । मोषमागा:' इत्यनेन सिजी सत्याम् 'इनां.' इति सी परे एय दीपः म्मान निति नियमामु- तम् । भनेन सौ दीर्घः । इसेपः.' 'नानो नो.' ॥ मगदो सत्र राहीन.' ॥रम --'नासो नो.' ।। सुपि--'किल्लाला सा० ॥ यो अधारिति सिलोपटी। हे पण्टिन् ।। शेपं मुकरम् । प्रमहनादो दण्डिन गन् । मनसा मानहगी । भरा- प्यन्तरेऽपि' इति गत्यम् । प्रक्षाहणः । प्रमहणं माही । समादी तुअोर सार' इत्यलोपे फते सूत्रम्-'हनो में हनः पश्येकाचनान्तम । 'महीनं.' 'मोविंसर्ग' प्रथमैकवचनान्तम् । 'इसे प:.''इये.' '3 ओ' । ने संमभ्येकवचनान्नम् । 'म' सिद्धम् । इन्ते रिति । हन् इत्यस्य धातोः संबन्धिनो कारम्प पर भगति नमार परे तथा मिति णिति च परे । अनेन इम्य प: 'स्वरहीनं० । म्य पत्ये फने घमंयोग की णो.' इति सूत्रनिषेधार्थः । 'इन्तेरफारपूर्वस्वैप सति पत्रनिमित्ते गवं ननु व्य सनस्य' इति वचनात् पकारनकारयोः संयोगे जाते सति 'मर्नोगो०' इति नम्ब पतिषः । 'वरहीन.' ॥ रसे परे-जानो नो० ॥डी नपेडयोः' मामति प्रमहगि । यो दण्डिन्यत् ॥ एवं पूपन अर्थमन् गन्दी । न गमादी-भोपः स्वरे श्यलो कृते । रनों णो' ॥ हसादी-नानो नो० ॥ शेपं फण्य्यम् ॥ पूर्ण पूरनी पूनः । पूर्ण पूपणी पूष्णः ! पूष्णा पूपभ्यां पूपभिरित्यादि ! डी तु येडयोः पूष्लि पूगि ॥ पम् । अर्यमा पर्यमणो अर्यमणः । अर्यमणम् अर्यमणी अर्ययः । अयम्मा अर्यमभ्याम् । अर्यमभिः । अर्यमसु इत्यादि । संख्याशब्दाः पचनप्रभृतयो बहुवचनान्तानिपु सरूपाः । पञ्चन जय इति स्थिते ॥ जयशसोलुंक ॥ पकारनकारान्तसंख्यायाः परयोईमशमोलम- पति ॥ लुकि न तन्निमित्तम् । ति सति तन्निमिनं कार्य न सात् ।। तेन 'नोपधायाः' इति दीर्यत्वं न । पञ्च । पञ्च । पञ्चमिः । पञ्चम्यः। 4- ·--- ८८ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः नोपधायाः । नानो नो लोपशधौ । पश्चानाम् । पञ्चसु ।। एवं सप्तन्नवन्दश- न्मभृतयः॥ संख्यावाचकाः शब्दाः पश्चन्प्रभृतयो बहुवचनान्ताः त्रिपु लिङ्गेपु सहशरूपाः । जसि शसि च सूत्रम्-जसशसोलर' । जस् च शस् च जस्शंसौ तयोर्जस्शसोः पष्ठीद्विवचना- न्तम् । 'स्वरहीनं.' 'स्रोवि०' । लुक् प्रथमैकवचनान्तम् हसेप०' 'नामिनोरः' ॥ वृत्तिः कण्ठ्या । अनेन जस् शस् इत्येतयो क् 'प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणं न याति' इति न्यायात् 'नोपधायाः' इति दीर्घत्वप्राप्तौ निषेधहेतुमाह-'लुकि न तनिमित्तम्' इति । लुकि कृते सति तनिमित्तं कार्य न भवति स एव निमित्तं कारणं यस्य तत्तन्निमित्तं यथा जसि 'नोप- धायाः' इति सूत्रेण दीर्घत्वप्राप्तावपि न दीर्घता । तर्हि दीर्घ विधाय लुक् कार्यः । इत्यत्रो- च्यते--कृताकृतप्रसङ्गी यो विधिः स नित्यः इति भावरूपं कार्य न भवति, अभावरूपं तु भवत्येव । तेन 'नानो नो लोपशधौ' इति भवत्येव ॥ तृतीयाचतुर्थीपञ्चमीबहुवचने 'नाम्नो नो लो' । आमि सूत्रम् 'टणः' । प च न ष्ण तस्मात् प्यः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०। पकारान्तनकारान्तसंख्यायाः परो य आम् तस्य नुडागगो भवति । अनेन न् । 'नोपधायाः' इति दीर्घः । 'नाम्नो नो० ॥ सुपि---'नानो नो०' एवं सप्तन नवन दशन् एकादशन् प्रभृतयोऽपि साध्याः ॥ अष्टन्शब्दस भेदः ॥ अष्टनो डौ वा ॥ अष्टन्शब्दात्परयो सशसोर्वा डी भवति । डिवाहिलोपः अष्टौ अष्टौ अष्ट अष्ट ॥ वासु ॥ वा आ आसु । अष्टनशब्दस्य आसु विभक्तिपु परासु वा टेरात्वं भवति । अष्टभिः-अष्टाभिः। अष्टभ्यः-अष्टाभ्यः । अष्टभ्यः-अष्टाभ्यः । अष्टानाम् । अष्टसु-अष्टासु ॥ अष्टदशब्दस्य भेदः। सूत्रम्-'अष्टनो डौ वा ॥ अष्टन इति अष्टन्शब्दस्य पाठयेकवच- नान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०' । डो प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । 'हवे' ' ओ' ॥ या प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' ॥ सिद्धमिदं सूत्रम् । अष्टनशब्दात्परयो स्ससोर्या विकल्पेन डी भवति । गुरुत्वात्सर्वस्य जसो डौ । जसि शसि च रूपद्वयम् । अनेन एकत्र डौ । औ । डित्त्वाहिलोपः । 'स्वरहीनं०' अन्यत्र 'जस्शसोर्छ' 'नानो गो॥ तृतीया- दियहुत्वेऽपि रूपद्वयम् । सूत्रम्-'पासुवा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया.' |आ प्रथभैक- वचनम् । सांकेतिकम् । आमु इति इदंशब्दस्य सप्तमीबहुवचनान्तम् । 'त्यदादेष्टेरः स्यादी' 'सभ्यः' 'आवतः स्रियाम्' 'सवणे दीपः' । अष्टन इति अष्टन्दाब्दस आसु नृतीयादिपु १गौणत्वेऽपि आत्यं नासीत्व येत्येके । प्रियाय प्रियारा: मियारानी-प्रिया प्रियाटानः प्रियाप्टी. प्रियाटाः । प्रियाटानं मियाटाम् प्रियाटानी-प्रियायै प्रियान- प्रियाटी गियारान् । प्रियादा-प्रियाया प्रिया. थाभ्या प्रियाटभ्याम् प्रियाप्टामिः प्रियानिः । प्रियाप्दै-प्रियाट प्रियायाम्पो नियारभ्याम् प्रियायभ्यः त्रिया- रभ्यः । पिपाद प्रियायाः प्रिपाटाभ्या-निरभ्याम् प्रियाप्टान्य..प्रियाभ्यः । नियाद प्रियाटाः प्रियाली प्रिया प्रिपाटी-भियानाम् । नियादि प्रियानि प्रियारे प्रियादी: प्रिया प्रिपाटा सुप्रियागु । ऐत्रिपाटन. देत्रियाट देनिटानी देप्रिया देनियाधाना हेप्रियाटा हेमियाज मोयेय रूपामीर- पुनः रापपि प्रीणि रूपाणि पोपे वेदेत्रिपाटनः । इसधि दचित् ।।

·हसान्ताः पुंठिनाः ९:] चन्द्रकीर्तिन्यायासहितम् । परास सतीषु वा आस्वमाकारो भवति । अनेन सूतीया चतुर्थी पञ्चमी बदुवपने या आकारः । अन्यत्रापि 'मामो नौ०' । आमि । एकन आकार: उभयत्रापि ' इति नु । द्वितीयरूपे । 'नोपभाया' इति दीर्घः । नानो नो०' पक्षद्वये सरर्श रूपम् ।। सुपि---एकत्र आकारे ते अन्यत्रापि 'नानो नो० ॥ मकारान्त इदम्यन्दः ॥ इदमोऽयं पुंसि ॥ इदमः अयम् सि । इदम्श- ब्दस पुंसि विपये अपमादेशो भवति सिसहितस्य ॥ अयम् । द्विवचनादी 'त्यदादेटे' इति सर्वत्राकारः । इद इति स्थिते ॥दस्य मः ।। सदादीनां दकारस्य मत्वं भवति स्यादा परे ॥ 'ओ औ औ' इमी । सर्वादित्वात् 'जमी' इमे । त्यदादीनां घेरमायः ॥ इमम् इमौ इमान् ॥ अन टोसोः ॥ इदमोऽना. देशो भवति टोसोः परयोः कत्लस ।। 'टेन' अनेन । स्भ्यः ॥ स्मि । इदमः सकारे भकारे च परे अकारादेशो भरति कृलंस ।। 'अग्नि' इत्यात्वम् आभ्याम् ॥ मकारान्तानाह-मकारान्त इदम्शब्दः । सौ सूत्रम्-'इदमोऽयं पुंसि'म: पाठ- कवचनम् । 'स्वरहीन । अयं प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:०' 'मोऽनुम्बारः' 'अतोऽत्यु।' 'उओं' 'पदोतोऽता' । पुंसि इति पुंसूझब्दस सप्तम्येकवचनान्तम् । 'वरहीनं०' सिद्धम् । इदपशब्दस्य पुंसि पुंलिङ्गे एय सौ प्रथमैकवचने परे, अयमित्यादेशो भवति । अनेन सौपरे अयम् । मान्तकरणसामादेव 'त्यदादेप्टेरः सादी' इति न भवति । अन्यया अपमित्येवा. पक्ष्यन् । 'हसे पः से०' 'मोऽनुस्वारः' ।। केचित्तु सिसहितस्यैव अयम् इत्यादेशमिच्छन्ति । द्विवचनादौ तु 'त्यदादेष्टेर। स्पादो' इत्यकारे कृते सूत्रम्-'दस्य म:' पाठपेकवचनान्तम् । 'हस्स्य' । मः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०॥ यदादीनां दकारस्स अयुक्तम्य स्यादी सर्व. विभक्तो परे मत्वं भवति । अनेन सर्वविभक्तिपु मकारः । प्रथमाद्विवचने 'भो भो भो ।। प्रथमाबहुवचने-'जसी' 'अइए' ॥ द्वितीयैकवचने-'अम्मासोरस्य' 'मोऽनुस्वारः' । द्वितीयाद्विवचने-'ओ ओ औ । द्वितीयापहुवचने-'अम्मासोरस्य' 'सो नः पुंसः' शसि ॥ तृतीकरने सूत्रम्-मन टोलो' अन ममेकरवनान्तं सांकेतिकम् । ओस् च टोसो तयोः सप्रमीद्विवचनान्तम् । 'स्वरहोन०' 'स्रोवि० ॥ इदम्शब्दस्य टा हत्तीयैकवचने ओसि पठीसप्तमीद्विवचने परे अन इत्यादेशो भवति । अनेन टापचने मन आदेशः । 'टेन' 'ए' अनेन ॥ द्विस्वे । सूत्रम्-'भ्यः स् पम् च रम् तस्मिन् स्मि सप्तम्येकवचनान्तम् । 'खरहीनं०' ।। अः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्वि०' पश्चात् द यं खरे' 'स्वरहीनं० ॥ इदम्शब्दस्य सकारे भकारे च परे अकारो भवति कृत्लख समप. स्पेत्यर्थः अनेन तृतीयाचतुर्थीपञ्चमीद्वित्वे इदमोऽकारः । 'अदि इत्यात्वम् ॥ तृतीया- चतुर्थापध्वमीबहुवचने---'स्यः' इत्यकारः॥ भिसूभिस् ॥ इदमदसोर्भिस् मिसेव भवति ॥ तेन न मकारसाकारः । 1 सदादिलादलसिद्धौ पुनरखविधानं सर्वादेशाम् । सदाह स्नपेलि । - सा.१२ ·है सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः 'ए स्भि बहुत्धे' एभिः । इदम् डे इति स्थिते 'त्यदादेटेरः सादौ', 'सर्वादे सद 'स्म्यः' असे । आभ्याम् । एभ्यः । 'डसिरत्' 'अतः' असात् । आ- भ्याम् । एभ्यः । 'डस्स्य' अस । 'अन टौसोः 'ओसि' 'ए अय् अनयोः । 'मुडामः' 'स्भ्यः' 'एस्भि बहुत्वे 'किलात् एपाम् । 'ङि सिन्' असिन् अनयो एपु ॥ त्यदादीनां संवोधनाभावः॥ ततो भिसि सूत्रम्-'मिस्भिस्' । भिस् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः । भिस् प्रथमै- कवचनम् । 'हसेपः०' ॥ इदम् अदस्शब्दसवन्धी यो भिस् स भिस् एव भवति । तत्र भिसो भिस्करण 'सभ्यः' इति सूत्रेण अकारनिषेधार्थम् । तदेवाह-न भकारस्याकार इति ॥ 'ए स्भि बहुत्वे ॥ पर कप्रत्ययसहितयोर्न । तेन इमकैः अमुकै. । एव चतुर्थी- पञ्चमीवहुत्वेऽपि । चतुर्येकवचने 'सर्वादेः सट्' 'स्भ्यः' 'ए ऐ ऐ । पञ्चम्येकवचने । 'इसिरत्' 'अतः' 'भ्यः' 'सवर्णे दीर्घ:०' ॥ पष्ठयेकवचने-'डस्स्य' 'भ्यः' । षष्ठीसप्त- म्योर्द्विवचने । अन टौसोः' 'ओसि' 'ए अय्' 'स्वरहीनं०' |आमि 'सुडामः' रिभ्यः' 'ए स्भि बहुत्वे' 'किलात्पः स:०॥'वरहीन'।सप्तम्येकवचने । 'डि स्मिन् 'भ्य.' 'एस्भि बहुत्वे' 'किलापः सत्यदादित्वात्संवोधनाभाव ॥ इदमः प्रत्यक्षगतं समीपतरवर्ति चैतदो रूपम् । अदसस्तु विप्रकृष्ट तदिति परोक्ष विजानीयात्' । किशब्दस्य भेदः । किंशब्दस 'त्यदादेप्टेरः सादौ' इति सर्वत्राकारे कृते सर्वशब्दवद्रूपं ज्ञेयम् ॥ कः को के । कम् को कान् । केन काभ्याम् कैः। कसै काभ्याम् केभ्यः । कस्मात् काभ्याम् केभ्यः । कय कयोः केपाम् । कलिन् कयोः केपु॥ फिम्शब्दस्य 'त्यदादेष्टेरः स्यादौ' इत्यादिना अकारे कृते सर्वशब्दवत्प्रक्रिया ॥ यदादित्वा- धेरभावः सवोधनाभावः ॥ इत्यादयो मान्ताः शब्दा ज्ञेयाः ॥ झढयभान्ता अप्रसिद्धाः ।। धकारान्तस्तत्त्वबुध् शब्दः । तस्स रसे पदान्ते च । 'आदिजवानां शभान्तस्य झमा स्यो, 'हसेपः सेर्लोप:' 'पावसाने' तत्त्वभुत् तत्त्वमुद् तचबुधौ तत्त्ववुधः । हेतचभुत् हेतत्त्वभुद् हेतत्त्ववुधौ हेतत्वयुधः । तत्त्वयुधम् तच- बुधौ तत्त्वयुधः । तेत्त्ववुधा तत्त्वभुयाम् तचभुद्भिः । इत्यादि । धकारान्तस्तत्त्ववुध् शब्दः । तस्य रसे पदान्ते च 'आदिजवाना०' इत्यनेन धकारस्य भकारः । सौ धौ च सिलोपे कृते 'वावसाने' इति धकारस्य दुकारतकारी । स्वरादौ । स्वरहीन.' । भकारादौ 'झने जमाः' । 'स्वरहीनेः' । सुपि-'पसे चपा झसानाम् धस्य सः 'स्वरहीन' । एव मर्मविध् ॥ ११दमोऽप्यन्वादेशे द्वितीयाटौरस्येनादेशो पकन्य ॥ उकस पुनोपणमन्यादेश ॥ एन एनौ एनान् । एनेन एनयोः ॥ प्रशाशन्दस्य भेद ॥ मो नो पातो पानोर्मकारस्य नकारादेवो भवति रसे पदा प्रशान् प्रयामी प्रशाम । हेप्रशान् हेप्रशामो हेप्रधाम । प्रशामम् प्रशामी प्रशामः । प्रशामा प्रशाभ्याम् प्रशानिमः। इत्यादीत्ययमयिक पाठ। .

·. हसान्ताः पुंलिङ्गाः ९] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । जकारान्तः सम्राजशब्दः ॥ छशपराजादेः यः ॥ छकारान्तस्य शकारा- न्तस्स पकारान्तस्य च राज्यज्ज्मृन्भ्राजादेव पकारो भवति धातोझसे परे, नाम्नथ रसे पदान्ते च ॥ परस पत्वं उत्वनिषेधार्थम् । तेन आख्या- तादौ तु डत्वं नास्ति-द्वेष्टीत्यादौ ॥ पो डः ॥ पडा । पफारस्य डत्वं भवति धातोझसे परे नानश्च रसे पदान्ते च । वाचसाने ॥ मो राजि समः कौ ॥ शिवन्ते राजतौ परे समो मस्स म एव स्यात् ।। तेनानुखारा- भावः । समान-सम्राइ । सम्राजौ । सम्राजः । हेसम्राट-हेसम्राइ-हेसम्राजी 'हेसम्राजः । समाजम् । सम्राजौ । सम्राजः । सम्राजा । सम्राड्भ्याम् । सम्राइभिः एवं विराजादयः॥ अथ जान्ताः । तत्र जकारान्तः सम्राजशब्दः । तस्य स्वरादी 'स्वरहीनं०' रसे पदान्ते च विशेषः । सूत्रम्-'छशपराजादेः प:' छश्च शश्च पश्च राजादिश छशपराजादिस्तस्य । पाठयेकवचनान्तम् । 'डिति' 'डस्य' 'सोर्षि'पः॥ प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्वि०' सिद्धम् ।। छकारान्तस्य तत्त्वप्राच्छादेः, शकारान्तस्य विशादेः, पकारान्तस्य द्विप पप् इत्यादेः तथा राज्यस्मृध्राजादेश्च पफारो भवति ॥ 'षष्ठीनिर्दिष्टस्य' इत्यन्त्यस्य । धासोईसे परे नामश्व रसे पदान्ते च । उभयोरादिशब्दात् प्रश्चभ्रस्जपरिव्राजानां प्रहणम् पकारस्य पत्वफरणं डत्वनिषेधार्थ पस्य पत्वे कृते । 'पो डः' इति डकारो न भवति । यत्तु पस्य पत्वं डत्वनिषेधार्थ तदपि द्वेष्टि इत्यादावेव, न तु सर्वत्र । यथा द्विपधातोस्त्यादौ द्वेष्टीत्यादि. रूपम् । यद्वा छशवेति ग्रहणं व्यर्थमिति केचित् । प्रयोगदर्शनाभावात् । यतु पस्य पत्वं उत्वनिषेधार्थमिति सदपि व्यर्थम् । विद द्विपो द्विपः अद्वेद इत्यादी पस्य पत्वेऽपि डत्वस्य दर्शनात् । तथा द्वेष्टीत्यादावपि पस्य पत्वं न, किं तु केवलं 'टुभिः ठः' । अनेन रसे पदान्ते पंजस्य पः । ततः सूत्रम्-'पोड' प: पष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' 'सोर्विः'। डः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि.' सिद्धम् । पकारस्य डकारो भवति धातोसे परे नामश्च रसे पदान्ते च ।। केचित्तु 'वावसाने' इत्यनेवैव पकारस्य 'टुरषा मूर्धन्याः' इति स्थान. सवर्णों मूर्धन्यौ टकारडकारो स्यातामिति । तथा भ्यां भिस् इत्यादावपि झवे जवाः' अनेन डत्वं स्यात् । अतः पो डः' इति सूत्रं व्यर्थमिति वदन्ति । तचिन्त्यम् । अनेन १ युजेरसमासे ॥ युजे: सुटि नुम् स्यादसमासे । किन्प्रत्ययस्य कुः। किनन्तस्य धातोः वर्गान्तादेशः स्यादसमासे झलि पदान्ते च । प्रत्ययशब्दे प्रत्ययान्तस्य महणम् । युझ् । अनुसारपरसवर्णी । युझी युजः । युमा यु युजः । युजा युग्भ्याम् युनिभः । युजे युग्भ्याम् युग्भ्यः। चोः कु."खसे चपा.' 'किलात्' कस- योगे क्षः' युक्षु । हेयुइ हेयुभी हेयुतः । इत्यादि ॥ असमासे किम् । अश्वयुक-भश्वयुग भश्वयुजौ अश्वयुजः । अश्वयुजम् अश्वयुजी अश्वयुजः । अश्वयुजा अश्वयुग्भ्याम् अश्वयुग्भिः इत्यादि ॥ समाभ्यर्थस्य युजेर्न नुम् । युक् समाधिमानित्यर्थः ॥ दकारान्तो द्विपादशन्दः । द्विपात् द्विपाद् द्विपादौ द्विपादः । द्विपादम् द्विपादौ । पादः पत् ॥ पाान्दस्य पदादेश: स्याच्छसादी खरे परै तद्धिते ईपि ईकारे च ॥ द्विपदः । द्विपदा द्विपा. चाम् द्विपादिः । द्विपये द्विपायाम् द्विपाझ्यः । इत्यादि ॥ हेद्विपात हेद्विपाद् हेद्विपादो हेद्विपादः । भये पाठः पाणिनीयामुसारी केनचिदर्धितः ॥ .

·९२ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः सौ धौ च हसेपः से.' इति सिलोपे कृते पस्य डा। बावसाने' इति डस्य बाट । समो मस्य राट्शय्दे परेऽनुस्वाराभावो वक्तव्य इति केचित् । सम्राट सम्राड् । भकारादी पस्य डत्वे कृते स्वरहीनं० ॥ सुपि-~-डत्वे कृते 'पसे चपा झसानाम्' 'स्वरहीनं.' सम्राट्सु ।। कचित् हसादौ विभक्तौ पदान्तताश्रयणीया इति 'टोरन्त्यात्' इति धुत्वाभावः। शेषं कण्व्यम् । एवं विराजादयः ॥ इति जान्ताः । एवं परिव्राट् परिव्राजौ परिव्राजः। [तरेपृट् तरुश्चौ तरुवृश्चः । ] यवभृट् यवभुजौ यषभृजः । इत्यादि ।। अन्येपि भूभुक्-बलिभुक्- हुतभुक्-वणिक्-भिषा-अश्वयुक्-प्रभृतयो जान्ताः । तत्र 'चोः कुः । एवम् ऋतिक् । "दिशाम्' इति कत्वम् । ऋतुषु ऋतुं वा यजति-ऋत्विक् ऋत्विजौ ऋत्विजः । डान्ता अप्रसिद्धार॥ दकारान्तास्त्यदूतद्यद्एतशब्दाः ॥ एतेषां 'त्यदादेष्टेः' इत्यकारे कृते सर्व- शब्दवद्रूपनयः ॥ स्तः । स तः । त्यदादेस्तकारस सत्वं भवति सौ परे । सः त्यौ त्से । त्यम् त्यो त्यान् । त्येन त्याभ्याम् त्यैः। त्यसै त्याभ्याम् सेभ्यः । त्यसान त्याभ्याम् त्येभ्यः । त्यस त्ययोः त्येपाम् । त्यसिन् त्ययोः त्येषु ॥ सः तौ ते । तम् तौ वान् । तेन ताभ्याम् तैः । तसै इत्यादि ॥ यः यौ ये । यम् यो यान् । येन याभ्याम् यैः । यसै । इत्यादि ॥ एप एतौ एते ॥ एतदोऽन्वादेशे द्वितीयाटौरखेनो वा वक्तव्यः॥ उक्तस पुन- र्भापणमन्वादेशः । एतं एनम् एतौ-एनौ एतान्-एनान् । एतेन-एनेन एता. भ्याम् एतैः । एतसै एताभ्याम् एतेभ्यः । एतस्मात् एताभ्याम् एतेभ्यः । एतस्य एतयोः एनयोः एतेषाम् । एतसिन् एतयो:-एनयोः एतेषु ॥ एतेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्यापय ॥ दकारान्तास्त्यदादयस्तेपा 'त्यदादेप्टेरः स्यादौ' इत्यकारे कृते सर्वत्र सर्वशब्दवत् । सौ तु विशेषः। सूत्रम्-~-'स्तः' स् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः' । तः पष्ठयेकवचनान्तम् । वरहीन.' सोर्वि' । पदादेस्तकारेति वृत्तिः सुगमा । अनेन सौ रास्य सः । स्था त्यौ स्थे । शेषं सर्ववत् । न वरं ॥ घेरभावः ॥ एवं तद्यान्दौ । एतदशब्दस्य सर्वत्र टेरत्वे कृसे सौ च 'स्तः' इति तस्य सत्वे च कृते 'फिलात्प: सा.' 'सोर्वि०' । एषः एतौ एते । विशीयायां दोसोम्य विशेषः ॥ एतद् इति । एतशब्दस्य ॥ अन्वादेशे सति । उक्तस्य पुनः फथनमन्वादेश उच्यते । यथा एप राजा याति, एनं पश्येत्यन्वादेशः । तस्मिंश्च वक्ष्यमाणे द्वितीयाटीस्सु द्वितीयायां वचननये टा इति तृतीयैकवचने ओसि पष्टीसप्तमीद्विवचने वा विकल्पेन एनादेशः तकारस्य वा नकार इत्यर्थः। अनेनोक्तवचनेषु या एनादेशः । एतम् एनम् एतौ एनौ एतान् एनान । एतेन एनेन एतयोः एनयोः ॥ शेपं सुकरम् ।। इति ॥ अन्येऽपि बलमिदिविपद्सर्वविवेदविद्मुहूप्रभृतयः ॥ गयखफान्ता अप्रसिद्धाः ।। मस मान्तस्वाभावेऽपि परमादेशयोग्यतमोपपादनम् ॥ दान्ताः ·। इसान्ताः पुंलिगाः ९] चन्द्रकीर्निव्याख्यासहितम् । छकारान्तस्तत्त्वप्रादशन्दः 'छशपराजादेः प.' 'पावसाने' तच्चप्राद-तचमाइ तत्त्वप्राछी तत्त्वप्रायः । तत्त्वप्रायम् तत्वमाली तत्चप्रायः । तत्वप्राछा । 'छपराजादेः प.' 'पोड:' उचाइम्याम् । तत्वप्राइमिः । तखाछे सच्चप्राइम्याम् तत्यप्राइभ्यः । तच्चप्राछा वचप्राइभ्याम् तचप्राइभ्यः । तत्वमाछः तत्त्वप्राछोः तत्त्वमाछाम् । तत्वप्राछि तत्त्वप्राछोः तत्त्वप्रामु ॥ छफारान्तस्तत्त्वप्रारशब्दः । व्याकरणान्तरेषु च्छोः शूडनुनासिके च' इति च्छस्य शत्वं विधाय शफारान्तसत्त्वप्राश् शब्द इत्युक्तमसि । तस्य रसे पदान्ते प संयोगान्तस्य लोपः इत्ये कस्स छकारस्य लोपं विधाय ततः 'उशपराजादेः प:' इति पत्ले कृते । 'पो' 'चाय- साने' सम्राज्यत् ॥ शेपं सुफरम् । छान्तोऽयम् ।। ठान्ता अप्रसिद्धाः ।। थकारान्तोऽग्निमथ्शन्दः । 'पावसाने' अभिमन्-अग्निमद् अमिमथी अनि- मथः । हेअमिमद्-हेअमिमद् हेअमिमथी हेअमिमधः ॥ अमिमथम् अमि. मधी अमिमथः । अग्रिमथा अभिमन्याम् अग्निमद्भिः । इत्यादि । थकारान्तोऽनिमशन्दसस्य सौ धौ च सिलोपे कृते 'पावसाने.' इति 'वग्र्यो वार्येण सवर्णः' इति वचनात् धकारस्य या तकारदकारी । भकारादौ 'झरे जवाः' यस्य दः स्वरहीनं० । सुपि-ससे घपा झसानाम्' थस्य तः 'स्वरहीनं 'स्वरादी 'स्वरहीनं०॥ एवं थान्ताः ॥ चकारान्तः प्रत्यशब्दः ॥ अश्वैः पञ्चसु नुमागमो वक्तव्यः ॥ चो कुः ॥ चवर्गस्य कवर्गादेशो भवति धातोझसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च पथासंख्येन ॥ 'स्तोः श्रुभिः श्रुः' 'संयोगान्तस्य लोपः' प्रत्यङ् प्रत्यञ्ची प्रत्यञ्चः । हेप्रत्यइ हेप्रत्यचौ हेप्रत्यञ्चः । प्रत्यञ्चम् प्रत्यञ्चौ ॥ अञ्चेरलोपो दीर्घच ॥ अश्वतेरकारस्य लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घः शसादी खरे परे तद्धिते प्रत्यये ईपि ईकारे च ॥ प्रतीचः । निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्य- भावः । प्रतीचा । 'चोः कु. प्रत्यग्भ्याम् प्रत्यग्भिः । प्रतीचे प्रत्यग्भ्याम् प्रत्यग्भ्यः । प्रत्यक्षु ॥ एवं तिर्यच्शन्दः । तिर्यद तिर्यश्चौ तिर्यचः। तिर्यश्चम् तिर्यचौ॥ चफारान्तः प्रत्यशब्दः । 'अञ्च गतिपूजनयोः' अच् प्रतिपूर्वः किप्प्रत्ययः [प्रति- स्यापूजार्थस्याश्यतेनेलोपो वक्तव्यः' । यद्वा] 'नो लोपः' । 'इये खरे किपः सर्वापहारी लोपः । प्रत्यच् इति सिद्धम् । तस्य पञ्चसु विशेषः । 'अञ्चेः पञ्चसु नुमागमो वक्तव्यः' । - १ माघेः पूजायाम् ॥ पूजार्यसाशतेरुपयाभूतस्य नस्य लोपो न स्यात् । मलप्तनकारतास नुम् । "विन्प्र. त्ययस्य पुः' 'संयोगान्तस्य लोपः। प्रत्यङ् प्रत्ययौ प्रत्ययः । प्रत्यक्षम् प्रत्यौ । नठोपामावादकारस्सालोपः। प्रत्ययः ।प्रलमा प्रत्यड्भ्याम् प्रमिला इत्यादि । यो: कुछ टुक् वा शरि' प्रत्ययसप ।। अधिका पाठ २ भस प्रामाणिकरने तिर्य उदय प्रगति नकारस लोपो न प्राप्नोति ।

·सारस्वतव्याकरणम्। [प्रथमा वृत्तिः अक्षु गतिपूजनयोरित्यस्य धातोः स्यादिपु पञ्चसु नुमागमो वक्तव्यः । 'मिदन्यात्स्वरात्परो वक्तव्यः । उकार उच्चारणार्थः । पञ्चसु वचनेषु त्य अप्रे न्।सौ धौ च प्रसन्च् इति स्थिते । 'स्तोः श्चुभिः श्च.' इति नस्य मः। 'हसेप:०' इति सेर्लोपः । 'सयोगान्तस्य' इति चलोपः॥ सूत्रम्-'चोः कु:' चोरिति चुशब्दस्य पष्ठयेकवचनान्तम् । 'डिति' 'हस्य' इत्यलोपः। 'सोवि०' । कुः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' ॥ चवर्गस्य वृत्तिर्गम्या । न वरम् । यथा सख्येनेति यथाक्रमेण चस्स कः, छस्य सः, जस्य गः, झस्य घः, बस्य ड इत्यर्थः । अनेर नस्य डः । प्रत्यड् ।। केचित्त्वन 'स्तोः श्रुभिः श्चुः' इति नाद्रियन्ते। यत: 'सयोगान्तस्य९ इति चलोपे निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभाव.' इति पुनर्वकारस्य नकार एव । ततः चोः कुः' इत्यपि न भवति किंतु प्रत्यन् इति सिद्ध्यति ॥ द्विवचनादौ तु नुमागमे कृते 'नश्वापदान्ते.' 'स्वरहीनं० । प्रत्यञ्चौ प्रत्यञ्चः । यद्वा प्रत्यञ्ची प्रत्यञ्चः । प्रत्यञ्चं प्रत्यञ्चों । शसादौ स्वरादौ तु विशेषः । सूरम्--'अश्रलोपो दीर्घश्च' अध्चेरिति अश्विशब्दस्य पाठयेकवचनान्तम् । इति 'इस्य' इत्यलोपः । 'सोर्वि' । अस्य अका- रस्य लुक(5)अलुक(s)प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः सेोपः' 'नामिनो दीर्घः प्रथमै. कवचनान्तम् । 'स्रोवि०' । च प्रथमैकवचनान्तम् । 'विसर्जनीयः' 'स्तोः श्चभिः श्च.' । अञ्चतेर्धातोः शसादौ खरे परे, तद्धितसमन्धिनि प्रत्यये, ईपि प्रत्यये प, 'ईमौ' इति सूत्रेण कृते ईकारे च परे अकारस्य लोपो भवति । तद्धिते प्रतीचीनः प्रतीच्य; । ईपि प्रतीची। इकारे प्रत्यये प्रतीची प्रत्यञ्चि ! अन तु शसादौ स्वरे । अनेन प्रति अच् इति विश्लेपे कृते अफारस्य लोपः । ति इत्यस्य दीर्घः । भकारादौ 'योः कुः' इति फकारे कृते 'झने जयाः' कस्य गः । स्वरहीन०' । सुपि-चोः कुः' 'किलात्प: स:.' 'पसयोगे क्ष.'। दोप फण्ठ्यम् ॥ पूजार्थस्य तु अञ्चते लोपो न । तेन प्रसइ प्रत्यच्ची प्रत्यञ्चः । प्रत्यश्चम् प्रत्यची प्रत्यश्च । प्रत्यच्या प्रत्यड्भ्याम् प्रत्यमिः । प्रत्यञ्चे इत्यादि । एवं प्राइ प्राथ्यो प्राश्वः । प्राथं प्राची प्राचः । प्राच्या प्राड्भ्याम् प्राभिः ॥ गयर्धस्य तु शसादौ प्रायः प्राचा ॥ तिर्यच उदच् शब्दयोः पञ्चसु प्रत्यशन्दवत् ।। तिरस्थादयः ॥ तिस्थादयः शब्दा निपात्यन्ते शसादौ स्वरे परे वद्धिते ईपि ईकारे च ॥ तिरयः । तिरथा तिर्यग्भ्याम् तिर्यग्मिः । तिर्यक्षु । हेतिर्यष्ट हेतियश्चौ हेतिर्यञ्चः ।। उदीचः । उदीचा उदग्भ्याम् उदग्मिा । उदक्षु । है:- दद् हेउदञ्चौ हेउदश्चः ॥ एवं सम्यन्शन्दः । सम्पद सम्पची सम्यश्चः । सम्यश्चम् सम्पश्चौ समीचः । समीचा इत्यादि । संध्यर सध्या सध्ययः । विष्यादेश्योदय टेरमयता पप्रखये ॥ भनसे सनापप टेरदेश सापया पती परे ॥ भगु आपसीन पिमहे भरारपाश ॥ सदसोऽरोदाडोम ॥ पदयोऽARAR दापरस उरमी मो दसवमा सदि। अदापर अमुसा भमुगुबरम परत परत ति। उमयोः KिURA शिति मोभयो । Eि देवार र उधौ उपप पायी ॥ उरम् ॥ मारमा मनकामामरिकारीमानोपरेने सारे प्रशिम पानीपानुमारिधPREN॥

·. इसान्ताः पुंलिगाः ९] चन्द्रकीर्निय्याक्ष्यासदितम् । हेसध्यार हैसध्याची हेसध्यश्चः ॥ सध्यभम् सध्यची सधीनः । राधीचा सध्य- म्यामित्यादि। सादी तु विशेषः । सूत्रम्-'तिरश्नादयः' तिरका आरिपां से निरमादयः प्रथमाय. हुवचनानाम् । 'ए ओ. जसि' 'ए अय्' 'स्वरहीनं.' 'लो' ॥ निराधादय इति । तीये. उदमाध्यच्सम्यच् गन्दानां यथाक्रमं तिरथ उदीच सभीच समीर इत्यादेशा निया त्यन्ते शसादी स्वरे परे तद्विते प्रत्यये ईपि ईकारे प। सद्विते यथा तिरधीनः । यि तिरश्ची । ईकारे तिथी तिधि । अत्र अनेन शसारी स्सरे परे निर्यन् शमग निर उदय् शब्दस्य उदीच् । 'स्वरहीनं.' भकारादौ । 'योः फुः' 'पये जमा । सुनि प 'यो कु' 'किलात्प: सा' इति प्रत्यग्वत् । इत्यादयश्चान्ताः ॥टकारान्ता अप्रसिताः ॥ तकारान्तो मरुच्छन्दः । 'हसे प: सेर्लोप:' 'पावसाने' मस्त-मरुत मस्ती मरुतः । हेमरुत्-हेमरुद् हेमरुती हेमरुतः ॥ मरुतम् मरुती मगतः । मरुता मरुद्भ्याम् मरुद्भिः । इत्यादि । एवं अमिचित्प्रभृतयः । अनिचिन्-अमिचिद् अग्निचिती अमिचितः । हेअमिचित्-हेअमिचिद् हेअग्निचिती हेअपिचितः ।। सकारान्तो मरुत् शब्दसस्य सौ धौ च सिलोपे कृते 'यारसाने समारम्य या कारः । भकारादौ 'झने जयाः तस्य दः स्वरहीनं०' । स्वरादी सुपि प 'स्वरहीनं० ॥ एनमि. चित्तभृतयोऽपि साध्या: । अनि चिनोति इन्धनैर्वर्धयतीति अग्निचिन् ।। तकारान्त उ(म)कारानुबन्धो महच्छन्दः । वितो नुम् ॥ उथ व पु। यू इत् यस्य सः बित् तस्य वितनुम् । उकारानुपन्धस्स झकारानुबन्धस्स च नुमागमो भवति पुंसि पञ्चसु परेषु [ शौच]॥ तकारान्त उ (क)कारानुयन्धो महच्छन्दस्तस्य पञ्चसु विशेषः । 'मह पूजायाम्'। 'हिमहिएपिभ्यः कस्' । एभ्या किन् अतृप्रत्ययो भवति । प्रकार इन् । उकारानुयन्धित तु पिन्त्यम् । महत इति महत् । कार्यार्थमुभरितस्य वर्णम्यानुबन्ध इति संसा। यता उचरितमध्वंसिनो हानुबन्धाः । सूत्रम्-'तितो नुम्' ॥ उश्य शश्च य इन् यस्स स प्रिन् तस्य प्रितः षष्ठयेकवचनान्तम् । 'वरहीनं०' 'सोवि० । नुम् प्रयमैकवचनान्तम्। 'हमेप:' 'हो' उ ओ' सिद्धम् । उकारानुबन्धस्य यतुप्रत्ययादेः, प्रकारानुबन्धस्स घ शप्रत्ययादेः नुमागमो भवति पुंसि पुंलिङ्गे पश्चम यचनेषु परेषु । शौ चेति नपुंसके जस्ासोः स्थाने जावे शौ च परे । अनेन पञ्चसु स्यादिपु तकारात्पूर्व न् ।। न्सम्महतोऽयौ दीर्घः शौ च ॥ सन्तस्यापशब्दस महच्छब्दस्य च दीर्घा भवति पञ्चसु परेषु पिवर्जितेपु शौ च परे ॥ 'संयोगान्तस लोप महान् । १ टीको दृष्ट्वा पषितं परं व्यर्थमेव 'नुमयमः' इलनेनेत्र निरवान् ॥ २ सन्तस्पेसागमजन कार- युकसान्तस्य ज्ञेयम् । तेन सुशन्दस्स वियन्तस ने दीपः । संयोगान्तस्य लोपः। कन् कसो कसः । कंसम् फैसो सा । कसा कन्भ्याम् कन्निः उन्म । हेछन् । शोमना भापो यलिनसी साप साव सापी खापः। ताम्पि तदागानि । इयधिकम् ॥

·- " सारखतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिा 'नवापदान्ते झसे महान्तौ महान्तः । हेमहन् हेमहान्तौ हेमहान्तः । महा- न्तम् महान्तौ महतः । महता महमाम् महद्भिः । महते महमाम् महसः । इत्यादि। सूत्रम्-'सम्महतोऽधौ दीर्घः शौ च'न्स च'अय् च महत्व सम्महत् तस्य षष्ठयेक. वचनान्तम् । 'वरहीनं.' 'स्रोर्वि' सम् अप्रे महत् । 'ममे बमा चा' पस्य मः। 'स्वर- हीन.' न धिअधिस्तस्मिन् अवौ सप्तम्येकवचनान्तम् । 'केरौ हित्' टिलोपः । स्वर- हीन.' 'अतोऽत्युः' 'उ ओ' 'एदोऽतोऽतः' । दीर्घः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि.' । 'शौ' इति शिशब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तम् । 'डेरौ डित्' दिलोपः । च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' ॥ संतस्येति । सुहिनस्शब्दं विहाय नुमागमसहितसकारान्तस्य, तथा अप- शब्दस्य जलवाचिनो नित्यं बहुवचनान्तस्य, तथा महच्छब्दस्य उकारानुवन्धस्य पुंसि पभ्वसु वचनेषु धिवर्जितेपु, नपुंसके शो च दोर्षो भवति हस्वदीर्घप्लुता विधीयमानाः स्वरस्थाने भवन्तीति सादीनां व्यजनसंनिकृष्टस्य स्वरस्य दीर्घा भवतीत्यर्थः । अपशब्दो बहुत्व एव । तन्न असमासान्तस्य जसि दीर्घो नान्यत्र । समासान्तस्य पश्चखेव इयं विवक्षा । यथा शोभना आपो यत्र स स्वाप देशः स्वाप स्वापो स्वापः । स्वापं स्वापौ इति । नपुंसके शो स्वापि सरांसि इति ॥ अनेन धिवर्जितेषु पञ्चसु दीर्घः । धौ तु नुमागम एवं न दीर्घः। 'हसेंप:0' 'संयोगान्तस्य०' इति सौ धौ च तकारस्य लोपः । शेषेपु-'नश्वाप- दान्ते झसे' 'स्वरहीन' । भकरादौ-'झवे जवाः' 'स्वरहीने' ।। शेषं सुगमम् ।। तकारान्त उकारानुबन्धो भवच्छन्दः । अत्वसोः सौ ॥ अत्वसोः सौ इति धातोर्नेष्यते । अत्यन्तस्यासन्तस्य च दीर्घो भवति धिवर्जिते सौ परे । 'संयो. गान्तस्य' 'हसेप:' । भवान् भवन्तौ भवन्तः । हेभवन् हेभवन्तौ हेभवन्तः । भवन्तम् भवन्तौ भवतः। भवता भवशाम् भवद्भिः। भवते भवयाम् भवनः । भवतः भवद्भ्याम् भवनः । भवतः भवतोः भवताम् । भवति भवतोः भवत्सु ॥ प्रकारानुवन्धस्य भवत्शब्दस्य नुगागम एव । अत्वन्त. वाभावान दीर्घः। भवन् भवन्तौ भवन्तः । हेभरनं हेभवन्तौ हेभवन्तः भवन्तम् भवन्ती भवतः । भरता भवनाम् भवद्भिः । भवत्सु । इत्यादि । एवं पचनशब्दः । पचन् पचन्तौ पचन्तः। हेपचन् हेपचन्तौ हेपचन्तः। पचन्तम् पचन्तौ पचतः । पचत्सु । इत्यादि। भा दीप्तौ । 'भातेर्डवतुः' । यव: -'भातेस्तु डवतुः परः । भवान् पूज्ये युष्मदर्थेइति असन्सस्पेसमुप्रत्ययान्तस्येति विवक्षितम् । टेन पिई मसतीति पिग्म्मा पिम्ममौ पिस । पिणप्रसम् पिण्डसी पिण्डमस इत्यादि । १ दिएकानां अक्षादीनां व शम्प्रतिषेध. पुलिस निर यम्यो नपुंसके वाशी च ॥ दभत-पद् पती पतः। पतम् दपती दपत.। पता भयाम् धादिः । इत्यादि । नपुंसके दयत् यद् दक्षती दयवि मन्ति न जाय दरिया पार दीपीको पार पते लक्षादय. इसधिकम् ॥

·- हसान्ताः पुंलिङ्गः ९] पन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । उकारानुयन्धो भवच्छन्दः । तस्य पश्चम-'नितो नुम्' इति नुमागमः । समः सूपम्- 'अस्वसो: सी' अतुस् प असू च अत्यसो तयोः अवसोः पपीद्विवचनान्तम् । 'मरही.' 'सोर्षि' । सौ इति सिशब्दस्य रातम्येकवचनम् । हेरौ द्वित् ॥ अवतस्पेशि । उका- रानुबन्धस्य असन्तस्येति । नुमागमरहितस्यासन्तस्य शब्दस्य धिवर्जिते सो परे दीर्यो भवति । अनेन सौ दीर्घो भवति, धौ न, 'धिवर्जिते' इति विशेषणात् ॥. धौ 'इसेपः से.' 'संयोगान्तस्य लोपः' हे भवन् । अन्यन-'नश्वापदान्ते' ।। सरादी सुपिच 'स्वरहीनं०' । भकारादौ 'झवे जबाः' । शेपं मुकरम् ॥ एवम् अष्ठीवा-पीन्- फक्षीपत्त-शब्दाः ॥ भू 'शवशानी तिप्तेवत् क्रियायाम्' 'भप् कर्तरि' गुणः 'भो अ' 'स्वरहीने' 'अ' 'स्वरहीनं.' प्रकारानुयन्धो भवत्शन्दः । भवत् इत्यस ककारा- नुवन्धत्वात् 'प्रिवो नुम्' इति गुमागम एव स्यात् । परम् अत्यन्तत्याभावात् 'अत्तसोः सौ' इति दीर्घत्वं न । शेपं सुगमम् । एवं पचत् शब्दः । पचत् शब्दोऽपि रित् ककारानु. पन्ध इत्यर्थः । एवम् अन्येऽपि शत्प्रत्ययान्ता प्रकारानुवन्या शेयाः ॥ इति सान्ताः || फपान्ता अप्रसिद्धाः॥ शकारान्तो विशशब्दः । 'छशपराजादेः प.' इति पत्वम् । 'पो उ.' इति उत्वम् । 'पावसाने चपा जपाश्च । विद-पिइ विशौ विशः । हेविट हेविह हेविशी हेविशः ॥ विशम् विशौ विशः । विना विभ्याम् विमिः । वितु इत्यादि। शकारान्तो विश् शब्दः । तस्य 'छपराजादेः यः' इति पत्ते कृते । 'पो' वाव. साने' । स्वरादी 'खरहीनं०' । मुपि 'खसे चपा झसा (पा) नाम्' सम्राजशब्दवत् । विट विहू इत्यादीनि रूपाणि ॥ विड् मनुष्यो पैश्यश्च ।। इत्यादयः शान्ताः ।। पकारान्तः पशब्दो नित्यं बहुवचनान्तनिषु सरूपः । पप जस् इति स्थिते । 'जसोर्लक्' 'पो ड' 'वावसाने' । पद पइ पइमिः पइभ्यः पम्यः । 'य' इति नद । 'यो डाइनाम् इति स्थिते ।। 'इणः' । इषः। संख्या- संपन्धिनो उतारस्य पत्वं भवति नामि परे ॥ 'टुमिः टु' पगाम् । पदा कचिदपदान्तेऽपि पदान्तताश्रयणीया ।। पकारान्तः पय् शब्दो नित्यं महुवचनान्तषिषु लिङ्गेषु सदृशरूपः । 'जसशसोलुई 'पो .' 'वावसाने । पट पद् । पुनरपि पद् पट् । मकारादौ 'पो दः' इति रत्वे ते 'स्वर- हीनं० ॥ आमि-प्णः' इति नुमागमः । 'पोह' पद नाम् इति स्थिते सति सूत्रम्- 'इणः' इ षष्ठपेकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । णः इति प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्वि'। संख्या वृतिः कण्ठ्या । अनेन नामि परे डकारस्य गकारः । 'टुमिः' 'स्वरहीनं० सुपि यो बसे चपा हाता(पा)नाम्' ततः टकारस सकारसंयोगे 'युभिःः' इति माती 'टोरन्त्यात्' इति सूत्रेण धुभिः' इति सूत्रेण सस्य पत्वनिषेधः ॥ ननु मन पदान्ददा- भावात् 'टोरन्त्यात' इति सूत्रं कथं संभवति अत्राह-कचिदिति । फचित्मयोगान्वरे भप- दान्तेऽनि पदान्तता आभयणीया बपन्या इति भावः ॥ - सार, १३ ·२८ सारस्वतन्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः दोपशब्दस भेदः ।। दोषां रः ॥ दोप्सजुआशिप्हविप्प्रभृतीनां पकारस्य रेफो भवति रसे पदान्ते च ।। 'हसेप:' 'सोर्विसर्गः' दोः दोपौ दोपः। हैदोः हेदोपो हेदोपः ॥ दोपम् दोपौ । [ शसादावनन्तता वा वक्तव्या।] दोषः-दोष्णः । दोपा-दोष्णा दोभ्या-दोपभ्याम् दोभि-दोपमिः । दोषे-दोष्णे दोभ्या-दोपम्याम् दोर्यः-दोपभ्यः । दोपः-दोष्णः दोा-दोपभ्याम् दोर्य-दोपभ्यः । दोपः-दोष्णः दोपोः-दोष्णोः दोषां दोष्णाम् । वेड्योः दोष्णि-दोपणि दोपि दोपोः-दोष्णोः। दोघु-दोःपु-दोपसु । सप्तमीबहुवचने कृत्रिमत्वाद्विसर्गः ॥ एवं सजुप्शब्दः ॥ मजुपाशिपो रसे पदान्ते च दीर्घा वक्तव्यः ।। दोपाम् । सजूः सजुपौ सजुपः । हेसजूः हेसजुपौ हेस- जुपः। सजुपम् सजुपौ सजुपः । सजुपा सजूभ्याम् सभिः । सर्प-सजूःपु । इत्यादि ॥ दोपशब्दो भुजार्थवाचकस्तस्य भेदः ॥ सूत्रम्-दोषां' दोषां पष्ठीवहुवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' 'मोऽनुस्वारः' एकमिदं सूत्रम् ॥ अथवा 'दोपां.' इति द्विपदं सूत्रम् । दोप सजुप् आशिष् हविः धनुप् सर्पिप शब्दाना पकारस्य रसे पदान्ते च रेफो भवति । सका. रस्य स्थाने जातस्य पकारस्येति व्याख्येयम् । अनेन रसे पदान्ते च रेफः । सौ धौ च-- 'हसेपः से.' 'सोर्वि.' ॥ द्विवचनादौ 'स्वरहीनं ॥ दोः दोषी दोपः । दोपं दोपौ । शसादौ तु विशेषः । 'शसादी स्वरे परे नान्तता वा वक्तव्या' । अस्यायः । दोपशब्दस्य शसादी स्वरे परे नान्तत्वं भवति वा विकल्पेन अन्ते नकारागमो भवतीत्यर्थः । दोप्न इति स्थिते । हनों णो' पक्षे 'स्वरहीनं०' । दोष्णः दोपः दोपणा दोपा । भका- रादौ 'दोपार' जलतुम्बिका० । दोभ्यों दोभिः। यद्वा 'दोपौ र' 'रादापो द्वि:' 'झये जवाः' 'स्वरहीनं०' दोा दोभिः इत्यादि । फेचितु-शसादायनन्तता पा वधज्या' इत्येवं पठन्ति, स्वर इति पदं न पठन्ति तन्मते स्वरादो इसादौ च सर्वन विफल्पेन अन् आगमे ते खरादौ अलोपः स्वरे' रुनों को स्वरहीनं० । द्वितीयपधे फेचलं 'स्वर- हीन.' दोष्णः दोपः । दोष्णा दोपा ॥ भफायदौ एकत्र भन् मागमे फते 'स्वराहीन.' 'नोनो नो.' दोपभ्यां । द्वितीयपक्षे 'दोपण र' जलतुम्पि० । दोभ्याम् ॥ एवं दोपभिः दोभिः । दोपे 'स्वरदीनं०' दोणे शसादावनन्तता । ततो 'अहोप स्वरे.' 'रनों णो.' स्वरहीनं०॥ दोपभ्यां दोभ्यो दोपभ्यः टोभ्यः दोपः दोण: दोपभ्यां दोम्या दोपभ्यः पोभ्यः दोपः दोष्णः दोपोः दोष्णोः दोपा दोप्यां । वेस्यो।' दोपि दोणि योपि। दोपोः पोष्णोः सुपि अनन्तत्वे फवे 'नानो नो लोप०' दोपमु पझे 'दोपां' इति रत्ये। बिलात्यः स:०' पोएं । फेपितु दोपा ''सोविसर्गः' 'विसर्जनीयम्य०' दोस्तु इत्यपि साधयन्ति । फेपितु दोषु इति पठन्ति सतो यथासभवं साभ्यम् ॥ दोप शादः पुष्टीयलिशाहीये दो यातिथि दोषाम् ही मिनाये दा डिशा irru परम् । मु. रिशमनीश्वरासापाने:पि पिसारिस पसं पाभ्यम् । गोEिenm ·हसान्ताः पुंलिझा: ९] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । दोपी दोपि ॥ जुपी प्रोतिसेवनयोः । जोपणं जुद् मिलनं सह तेन वर्तते इति सजूर्मियम् । 'सजुपाशिषो रसे पदान्ते च दीर्घो वक्तव्यः' इति केचिन्नेच्छन्ति । 'दोषां २ः' इति रत्वं विधाय 'वोर्विहसे' इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । इति पान्ताः ॥ सकारान्तः पुंस्शब्दः ॥ पुंसोऽसुङ् ॥ पुंस्शन्दस असुङादेशो भवति पुंसि पञ्चसु परेषु शी च ॥ डकारोऽन्त्यादेशार्थः । उकारो नुम्विधानार्थः ।। 'मः खरे' पुमस् सि इति स्थिते । 'वितो नुस्' 'सम्महतः' इति दीर्घः । 'संयोगान्तस्य लोपः' 'हसेपः सेर्लोपः पुमान् पुमांसौ पुमांसः । हे पुमन् है पुमांसौ हे पुमांसः । पुमांसम् पुमांसी पुंसः । पुंसा । पुंसि पुंसोः । पुस् सु इति स्थिते ॥ 'सकारान्तः पुंस्शब्दः । पुनातीति पुमान् । 'पुनातेः सुक् नुम् ध' इति सुप्रत्ययो नुमा- गमञ्च 'वादेईखः'। अथवा-पाति त्रिवर्ग पुमान् पातेडुम्सुः' इति डुम्स् प्रत्ययः ॥ पुंस् शब्दस्तस्य पञ्चसु विशेषः । सूत्रम्-'पुंसोऽसुट' पुंसः षष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वर- हीन.' 'स्रोवि०' असुड् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप: ' 'अतोऽत्युः' ' ओ' 'एदोऽ. तोऽतः' ॥ पुंस्शब्दस्य पञ्चसु स्यादिपु परेपु असुड् इत्ययमादेशो भवति । उकारोऽन्त्या- देशार्थः । उकारः उच्चारणार्थः । अनेनान्यस्य सकारस्य अस् इत्यादेशः । पुमस् इति स्थिते । 'वितो नुम्' इति नुमागमः । पञ्चसु । 'सम्महत०' इति धिवर्जम् अन्यन्न दीर्घः । 'सौ धौ च' 'हसेपः' इति सिलोपः 'संयोगान्तस्यः' इति सलोपः । अमे द्वितीयाद्वित्वं यावत् 'नश्चापदान्ते.' 'स्वरहीनं०' पुमान पुमांसौ पुमांसः । हे पुमन हे पुमांसौ हे पुमांसः । पुमांसम् पुमासौ । शसादौ 'नश्चापदान्ते.' 'स्वरहीनं.' पुंसः पुंसा । भकारादौ 'संयोगान्तस्य०' निश्वापदान्ते झसे' ।। एवं सुपि 'संयोगान्तस्य.' 'नश्वापदान्ते' पुंसु ॥ असंभवे पुंसः कक्सौ॥ असंभवेर्थे पुसशब्दस्य कगागमो भवति सुपि परे ॥ ककारः कित्कार्यार्थः । अकार उच्चारणार्थः ॥ स्कोराद्योच संयो- गायोः सकारककारयोर्लोपो भवति धातोझसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च ।। 'किलात् इति सस्य पलम् । 'कपसंयोगे क्षा' पुक्षु॥ अथ रूपान्तरं साधयति-असंभव इति । असंभवे वैदिकप्रयोगे । असंभवो नाम वेदान्तैकवेद्यस्य आत्मनो बहुत्वासंभवः । न विद्यते आत्मनो ब्रह्मणो वहुत्वसंभवो यन सोऽसंभवः । कुतः 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' 'नेह नानास्ति किंचन' इति वेदान्तवेद्यस्य वेदाः न्तशास्त्रेण वेद्यस्य ज्ञेयस्यात्मनो बहुत्वासंभवः ॥ अथवा-नास्ति संभवो बुद्धः सूनादेश्व १ रेफः स्वरपरं वर्ण दृष्ट्वाऽऽरोहति तच्छिरः । पुरः स्थितं यदा पश्येदधः सक्रमते स्वरम् ॥ अनुस्खारों नमसव यावत्तद्देशयोगतः । मूर्ध्नि स लभेत्तापनेशवे पुरतः खरम् ॥ इराधिकं दृश्यते क्वचित् ।। ननु श्वित्यन मकार एव सयोगादिर्न सकारस्वहिं कथं लोपः। पुंच बन 'स्कोरायोष' इत्यनेन सयो- गांयस लोपे प्राप्ते मकारस्सैव लोपो भवेन तु सकारस्य । आदित्वाभावात् । सयोगायस्तु पुस् इत्यत्र शिरसि मकार एव । तस्मादादिस्वं द्विविधम् । मुख्यमापेक्षिकं च ! अन यस्यादित्वमापेक्षिकम् । स क इत्यत्र सकारापेक्षया सकार भादिः सकारापेक्षया मकार भादिरिवि सकारसैव लोपः । इत्यधिकम् ॥

·१०० सारस्वतन्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः यत्र सोऽसंभवस्तस्मिन् वाच्ये सति सादिति सुपि परे कगागमो भवति ॥ अनेन पुंस् भने क कित्वादन्ते । 'स्कोराद्योश्च' इति सलोपः । 'किलापः सः''कपसंयोगे क्षः पुंच इति सिद्धम् । परमपुरुषे पुक्षु, लौकिकेषु पुरुषेषु पुंसु ॥ एवं विद्वस्शब्दः । विद्वान् विद्वांसौ विद्वांसः । हेविद्वन् । विद्वांसम् वि- द्वांसौ ॥ वसोर्व उः ॥ वसोः संवन्धी वकार उत्वं प्राप्नोति शसादौ खरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च ॥ विदुषः । विदुषा । 'वसां रसे' इति दत्वम् । विद्वद्माम् विद्वद्भिः। विदुषे विद्वझ्याम् विद्वः। विद्वत्सु । इत्यादि । विद्वस्शब्दस्य पञ्चसु पूर्ववत् 'नितो नुम्' 'सम्महतो.' दीर्घः। 'संयोगान्तस्य लोपः' 'हसेपः' विद्वान् विद्वांसौ विद्वांसः । हे विद्वन् । विद्वांसम् विद्वांसौ । शसादौ तु विशेष:- 'वसोर्व उ..' वसोः पप्पथकवचनान्तम् । 'डिति' 'डस्य' 'स्रोर्वि' 'नामिनोर' जलतु. म्बिका । वः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रो०' उः प्रथमैकवचनं सांकेतिकम् । 'आदवे लोपश्' वसोरिति 'कसुकानौ णयेवत्' 'विदेर्वा वसुः' इत्यादिसूत्रोत्पन्नो यो वसुमत्ययस्तस्य संबन्धी वकारः सस्वर उत्वं प्राप्नोति शसादौ खरे परे तद्धिते ये प्रत्यये ईपि च परे । तद्धिते वैदुष्यम् । ईपि विदुपी ।। अत्रानेन शसादौ स्वरे सर्वत्र व इत्यस्य : किलात्यः स:०' 'स्वरहीन.' । हसादौ 'वसां रसे' इति सस्य दत्वे कृते भकारादौ 'खरहीनं०' सुपि खिसे चपा झसानाम्' दस्य तः । स्वरहीनं०' । , एवं तस्थिवसूशब्दः । तस्थौ इति तस्थिवान् । धा गतिनिवृत्तौ । 'आदे णः सः' स्था । कसुभत्ययः । वस् । सच णवत् । तेन द्वित्वम् । 'हस्वः' 'शसात्सपा०' इति पूर्वसस्य लोपः । 'झपानां जवचपाः' इति थस्य तः [ 'स्थामी' इति आकारस्य ईकारः] । तस्थि- वस् इति जाते स्यादिः । तस्थिवान् तस्थिवांसौ। तस्थियांसः तस्थिवांसम् तस्थिवांसी ॥ शसादौ 'सोर्व उः' इति वस्स उस्वे कृते 'निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः' इति इकारस्य आकार १ एवं तस्थिवस्प्रमृतयः । तस्थिवान् तस्थिवासी तस्थिवासः । तस्थिवांसम् तस्थिवासी । निमिताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः । इटो नकारमुद्दिश्य प्राप्तत्याद्वस्योत्वे तनितिः । भातोऽनपि इत्यालोपः । तस्थपः। तस्थुषा तस्थिवद्भ्याम् तस्थिवद्भिः। तस्थिवत्सु । इत्यादि हेतस्थिवन हेतस्थिवांसी हेतस्थिवांसः ॥ सका. रान्तः शुश्रुवसूशन्दः । शुश्रुवान् शुभ्रवासौ शुधुवांसः । शुधुवासम् शुधुवासौ । शुधुवस् शसू इति विवे। 'वसौर्व सः' प्वोर्घातोरियुवी खरे खरहीन परेण संयोग्यम् । जिलात्' इति पलम् । शुश्रुयुपः । शुभुयुषा । या रसे खसे चपा शुधुवरम् । देशत्रुवन् हेशचवासी हेशध्रुवांसः ॥ एवं पेचिवान् पेचिवासी पेचिवांसः। पेचियासम् पेचिवासौ । शसि वसोले कृते यदागमखादिङ्लोपः। पेचुपः । पेनुपा पेचिवम्याम् । इत्यादि। सकारान्तो जग्मियशम्दः । जग्मिवान् जग्मिवासौ जग्मिासः । जग्मिासम् जरिमोसोटः यकार मुदिश्य प्राप्तत्वाद्वस्योरपे कृये इटोऽपि निवृत्तिः । 'गमा सरे' इन्यनेन उपधारोपः । जग्मुपः । जग्मुपा अग्मिययाम् । अग्मियत्यु । इत्यादि जगन्वान् जगन्नासी जावास । जगन्दासम् जगन्नासौ । प्रति वस्योरपे कृवे पकारनिमित्तस 'मोनो धातोः' इति नहारसापि मकारः । गमो सरे रवि उपकालोपः। भगमपः। जम्मुषा नगन्यमाम् । इत्यादि । एवं अपन्यान् उपन्यासो जपन्यायः । षपन्यांचा प्रयोग अमुषः । अमुपा जघन्वयाम् । इत्यादि ॥षमिकम् मूलपुरुषके नाखि। २ अयं बोकान्तर्गतपाठौकाकर्नु प्रमादल। नहिपानाभेकमण्णामारन्तानो प पयो सो रायः' इसनेन धोविशेषेणेनिधानस जाहरवाद ।

·इसान्ताः पुंलिङ्गाः ९] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । 1731 एव । ततः 'आतोऽनपि' इत्याकारलोपः । 'स्वरहीनं० किलात्पः सः' तस्थुषः तस्युपा तस्थिवयामित्यादि । एवं गत इति जग्मिवान् जग्मिवासी जग्मिवांसः जिग्मियांसम् जग्मि- पांसी जग्मुपः। जग्मुपा जग्निवश्यामित्यादि ॥ एवं पेचिवान् पेचिवांसौ पेचियांसपेचियांसम् पेचिवांसौ पेचुपः। पेचुपा पेचिव यानित्यादि । उपा(खा)लस्पर्णध्वसादीनां तु रसे पदान्ते च 'वसां रसे' इति दस्वम् । स्वरादी 'स्वरहीनं०' उपा(सा)नत् उपा(खा)स्रसौ उपा(सा). स्रसः उपा(खा)स्रयाम् उपा(खा)लद्भिः उपा(खा)सत्सु । एवं पर्णध्वत् पर्णवसी पर्णः ध्वसः इत्यादि ॥ सकारान्तः सुवचसशब्दः । 'अत्वसोः सौ' सुवचाः सुवचसौ सुवचसः । हेसुवचः हेसुवचसौ हेसुवचसः ॥ सुवचसम् सुचचसौ । इत्यादि ॥ एवं चन्द्र- मस्मभृतयः। अत्वसोः सौ' 'हसेप: सेर्लोप: चन्द्रमाः चद्रन्मसौ चन्द्रमसः ।. हेचन्द्रमः हेचन्द्रमसौ हेचन्द्रमसः । चन्द्रमसम् चन्द्रमसौ चन्द्रमसः । चन्द्र- मसा चन्द्रमोभ्याम् चन्द्रमोभिः । चन्द्रमस्सु-चन्द्रमासु । इत्यादि ॥ सकारान्तः सुवचसूशब्दः । वच परिभाषणे सुपूर्वः । 'बचादेरस्' 'वरहीनं०' नाम- त्वात्स्यादयः । ततः सौ परे 'अत्वसोः सौ' इति दीर्घः 'हसेपः से.' 'सोर्षि०' । धौ 'हसेपः से.' 'स्रोवि०' । स्वरादी सुपि च सर्वत्र 'स्वरहीन.' भकारादौ 'सोर्वि०' 'हये' 'ओ' शेपं सुकरम् । एवं चन्द्रमस् शब्दः । चन्द्रमाः चन्द्रमसौ चन्द्रमसः । चन्द्रमसा चन्द्रोभ्यां चन्द्रमस्सु । एवं वेधाः वैधसौ वेधसः । दुर्मेधाः दुर्मेधसौ दुर्मेधसः । इत्यादि । एवं प्रचेतस् जातवेदस् उच्चैःश्रवस् सुप्रजस् तेजस्प्रभृतयः ।। उशनस्शब्दस्य भेदः ॥ उशनसाम् ॥ उशनस् पुरुदंसस् अनहेस् इत्येतेषां सेरघेर्डा भवति ।। डिवाहिलोपः । उशना उशनसौ उशनसः । उशनसो धौ सान्तता नान्तताऽदन्तता वा वक्तव्या । हेउशनन् हेउशन-हेउशना है- उशनसौ हेउशनसः ।। उभयविकल्पे रूपत्रयम् । संबोधने तूशनसस्त्रिरूपमिति वचनात् ॥ उशनसम् उशनसौ उशनसः । उशनसा उशनोभ्याम् उशनोभिः । उशनस्सु-उशनासु । इत्यादि ॥ [पुरुदंसा पुरुदंससौ पुरुदंससः । इत्यादि । अनेहा अनेहसौ अनेहसः हेअनेहः । अनेहसम् । इत्यादि ॥] उशनस्शब्दादीनां सौ विशेषः । सूत्रम् -'उशनसाम्' उशनसां पष्ठीवहुवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' उशनस्पुरुदंसस्अनेहस् इत्येतेषां शब्दानां विवर्जितस्य सेा भवति । अनेने सैट । डकारष्टिलोपार्थः । 'डिति टेः' इति टेर्लोपः । 'स्वरहीनं०' । शेष द्वित्वादौ सुव- चस्वत् । उशनसो धौ विशेपमाह-'दशनसो धौ सान्तता नान्तता अदन्तता च वक्तव्या' उशनसशब्दस्य घिविपये नान्तता अन्त्यसकारस्य नकारः अदन्तता अकारान्तता च सकारस्य लोपो भवतीत्यर्थः । चकारात् तृतीये तु सान्त एव तिष्ठतीति धौ रूपत्रयम् ।। यतः 'संधोधने तूशनसः' इति । एकत्र 'हसेप:०' 'स्रो० । द्वितीयरूपे सस्य नः ।ह. सेप:०' ! तृतीये तु अदन्तता वक्तव्येति सलोपः । 'समानाक्षेर्लोपो०' इति धेर्लोपः । हे 7721 ·१०२ सारखतध्याकरणम्। [प्रथमा वृत्तिः उशना हे उशनन् हे उशन इति ज्ञेयम् । उशनस् भ्यामिसन 'स्रोवि०' 'हबें' 'उ ओ' उशनोभ्याम् उशनोभिरित्यादि । उशना शुक्रः । एवं पुरुदंसस् अनेहस्प्रभृतयः । पुरुदंसा पुरुदंससौ पुरुदंससः। पुरुदंसा इन्द्रः ॥ अनेहा अनेहसौ अनेहस इत्यादि । अनेहा कालः ।। अदस्शब्दस्य भेदः । 'त्यदादेप्टेः' इति सर्वत्राकारः । अद् सि इति स्थिते ॥ सौ सः॥ अदसो दकारस्य सौ परे सत्वं भवति ॥ सेरौ ।। अदसः सेरी- कारादेशो भवति ॥ असौ ॥ अदस्शब्दस्य सकारान्तस्यापि विशेषः । तस्य 'त्यदादेप्टे०' इति सर्वत्राकारः । सौ तु अदस् सौ इति स्थिते सूत्रम्-'धौ सः' साविति सिशब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तम् । 'हो' टिलोपः । सः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि० ॥ अदसो दकारस्य सौ परे सो भवति । अनेन दस्य सः । असस् इति स्थिते । सूत्रम् 'सेरौं' सेः इति सिशब्दस्य पप्ठयेकवचनम् । 'हिति' 'हस्य' सोवि०' । औ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । 'नामिनो र?' 'स्वरहीनं.' ॥ अदसः संवन्धिनः से; औकारो भवति । अनेन सिस्थाने औ । 'ओ औ औ' असाविति सिद्धम् ।। द्विवचने अदस् औ इति स्थिते ॥दस्य मः ॥'ओ औ औ' अमौ इति स्थिते ।। मादू ॥ उश्च ऊथ ऊ । अदसो मकारात्परस्य इस्खस्य इस्व उकारादेशो भवति । दीर्घस्य च दीर्घ ऊकारादेशो भवति ॥ अम् ॥ बहुवचने सर्वादि- त्वात् 'जसी' दस्य मा 'अ इ ए' अमे इति स्थिते ॥ एरी बहुत्वे ॥ ए: ई बहुत्वे । बहुत्वे सति मकरात्परस्य अदस एकारस्य ईकारादेशो भवति ॥ अमी । अमुम् अम् अमून् ॥ मत्वोत्वे कृते । 'टा नास्त्रियाम्' अमुना अमू- भ्याम् अमीभिः । अमुष्मै । अमूभ्याम् अमीभ्यः । अमुष्मात् अमूभ्याम् अमीभ्यः । अमुष्य अमुयोः अमीपाम् । अमुष्मिन् अमुयोः । अमीषु ॥ द्विवचनादौ 'त्यदादेप्टेर:०' इति सर्वत्राकारे कृते 'दस्य मः' अम औ इति स्थिते 'ओ औ औ' इति ॥ सूत्रम्-'मादूमात् पञ्चम्येकवचनम् । 'उसिरत्' 'सवणे दीर्घः' उश्च उश्च ऊ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । 'चपा अबे०' सिद्धम् । अदुसो मकारात्परस्य हस्वस्वरस्य उकारो भवति दीर्घस्य च दीर्घ उकारो भवति । अनेन अमौ इत्यस्यौकारस्य दीर्घत्वात् ऊकारः । अत्र पूर्व विभक्तिकार्य पश्चात् 'मादू' । दास्थाने तु पूर्वम् 'मादू' पश्चाद्विभक्ति- कार्यमिति विवेकः । अमू । बहुत्वे,बहुवचने सर्वादित्वात् 'जसी' 'अ इ ए' अमे इति स्थिते सूत्रम्-'एरी बहुत्वे' ए: 'पष्ठयेकवचनान्तम् 'स्रोवि.' । ई प्रथमैकवचनान्तं सांकेति. कम् । 'नामिनो र' 'स्वरहीनं०' । वहुत्वे सप्तम्येकवचनान्तम् । वहुत्वे वहुवचने सति अदस्शब्दस्य मकारात्परस्य एकारस्य ईकारो भवति । अनेन एकारस्य ईकारः । अमी। मकारात्परस्येति चेन्न व्याक्रियते तदा अमुकः अमुको अमुके इति न सिध्यति । अमि 'अम्शसोरस्य' 'मा' इत्यकारस्य उकारः । मोऽनुस्वारः' अमुमिति सिद्धम् । द्विवचनं १ईकारविधिसामान तुकारः । 4 ·हसान्ताः स्त्रीलिमाः १० चन्द्रकीर्तिव्यागासहितम् । प्रथमाद्विवचनयत् । बहुले अम्शसोरस्य' 'सो नः पुंसः' 'शसि' 'माद अमून् इति सिद्धम् । दाविषये 'मा' अस्य 1 | अमु तत: 'टानाऽनियाम्' अमुना । द्विवचने अन्द्रि' इत्यात्वम् पश्चात् 'मादू इत्याकारस्य दीर्घवादूकारः अमूभ्यामिति सिद्धम् । एवं पतुर्थी- पञ्चमीद्वित्येऽपि । तृतीयाबहुवचने 'मिस्मिस्' इति वचनात् 'ए स्मि पहुत्वे' एरी पहले अमीभिः । एवं चतुर्थीपञ्चमीबहुवचने । चतुर्येकवचने 'सर्यादेः मट्' 'मादू''फिलाल: स: ए ऐ ऐ' अमुमै । पञ्चम्येकवचने 'डसिरत्' 'अंतः' इति स्मडागमः । 'सपणे०' 'मादू' स्वरहीनं०' 'फिलात्पः स..' अमुप्मात् । पध्येकवचने 'हस्य' 'मा' 'फिलात्यः सा' अमुष्य । पाठीसप्तम्योर्दिवचने ओसि अकारस्य एकारः ! 'ए अय्' 'गाई' 'सर- हीनं०] आगि 'सुडाम:' 'ए स्भि पहुचे' एरी बहुत्वे' 'फिलात्पः सः' अमीपाम् । सप्त. म्येकवचने 'डि स्मिन्' 'मादू' 'फिलास्पः सः०' अमुस्मिन् । सुपि 'ए स्भि यदुत्ने' एरी बहुत्वे' 'किलात्पः सः०' अमीषु । त्यदादित्वाद्धेरभावः । संबोधनं न भवतीत्यर्थः ।। सामान्ये अदसः कः स्यादिवञ्च ॥ सामान्येऽर्थे याच्ये सति अदस- शब्दात्परः का प्रत्ययो भवति स सादिवज्ज्ञेयः ॥ 'त्यदादेप्टेरः स्यादी' 'दस्य म:' 'माद' अमुक अमुको अमुके । अमुकम् अमुको अमुकान् । अमु- केन अमुकाभ्याम् अमुकैः ॥ इत्यादि ॥ इति हसान्तलिङ्गप्रक्रिया ॥९॥ पुनर्विशेषमाह-सामान्य इति । सामान्यार्थे विशेपाकथने अज्ञानाद्यर्थे अदाशब्दस्य कप्रत्ययो भवति । स च स्यादियशेयः । स्यादौ परे यत्कार्य भवति तत्कार्य करत्यये परेऽपि भवतीत्यर्थः । सेन 'दस्य मः' 'मादू' इति भवति । स्यादिवयेति चकारात्प्रथमैकवचने असफौ इति रूपमिति भवति । पुंसि स्त्रियां च अदसः कः प्रत्ययः स्याविषत्वान् । 'त्यदा- 20' 'दस्य म:' 'मार्दू अमुफ इति सिद्धम् । ततः स्यादयः । प्रक्रिया सर्पशब्दयत् ॥ इति सान्ताः । इति हसान्तपुंलिगसाधनम् ।। हसान्ताः स्त्रीलिङ्गाः १० अथ हसान्ताः स्त्रीलिङ्ग प्रदर्यन्ते ॥ ॥ इत्र इकारान्त उपानशब्दः॥ नहो धः॥ नहो हकारस्य धकारादेशो भवति धातोसे परे नामथ रसे पदान्ते च || 'पावसाने' उपान-उपानद् उपानही उपानहः । हेउपान- हेउपानदू हेउपानही हेउपानहः । 'ससे चपा झसानाम्' उपानत्सु ।। 'अथ हसान्तस्त्रीलिङ्गे किंचिच्छन्दसाधनं लिख्यते । हकारान्त उपानशब्दः पादत्राणा. थैवाचकस्तस्य स्वरादौ स्वरहीनं हो ढः' इति उत्वप्रासौ तदपवादार्थ रसे पदान्ते । विशेषमाह-सूत्रम्-'नहो ध:' नहः पष्टयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीन.' 'स्रोवि०' ।धः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्वि०' 'हो' ' ओ' सिद्धम् । वृत्तिः कण्ठ्या । अनेन रसे पदान्वे १ एकस्योधारणेन बहयों लभ्यते तत्सामान्यम् । २ शेपं सर्वशन्दवद्रूपं ज्ञेयम् । चकारारसासरस्यो. त्वम् वेन सदादेटेः सौ सः माद ससुकः । इत्यादि । इसपि भवति ॥ अधिकम् चन्दिकायनुमारि ।

·१०४ सारस्वतन्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः हस्य धः । सौ धौ च धत्वे कृते 'हसेपः' 'वावसाने धकारस्य वा तकारदकारादौ भका- रादौ 'झबे जवाः' धस्य दः । 'खरहीनं० । सुपि-खसे चपा झसानाम्' धस्य तः। 'खरहीनं०' शेषं कण्ठयम् । गोधुप्रभृतयः पुंलिङ्गवत् ज्ञेयाः । इति हान्ताः ॥ यकारान्ता अप्रसिद्धाः॥ वकारान्तो दिक्शब्दः॥ दिव औ॥ दिवः औ । दिवो वकारस औकारा- देशो भवति सौ परे ॥ 'इ यं स्वरे' यौः दिवौ दिवः । हेद्यौः । हेदिवौ । हेदिवः । दिवम् ॥ वाम्या । दिवो कारस्य वा आत्वं भवति अमि परे द्याम् दिवम् । दिवौ । दियः । दिवा ।। उ (ऊ) रसे ॥ दिवो वकारस उकारादेशो भवति रसे पदान्ते च ।। युभ्याम् । धुभिः । दिवे । घुभ्याम् । धुभ्यः । दिवः। धुपु ॥ वकारान्तो दिवशब्दः स्वर्गाकाशवाचकस्तस्य नामसंज्ञायां स्यादयः । दिव स् इति स्थिते सूत्रम्-'दिव औ सौ' दिवः पाठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' 'सोर्विसर्गः'। औ प्रथ- मैकवचनान्तं.सांकेतिकम् । 'आदबे लोपशू' । साविति सिशब्दस्य सप्तम्येकवचनम् । 'मेरी डित' दिलोपः ।स्वरहीनं०' । दिष इति षष्ठया निर्दिष्टत्वादिवशब्दसंबन्धिनो वकारस्य औकारो भवति सौ परे । अनेन सौ धौ च धस्य औकारः ।' यं स्वरे' 'स्वरहीनं.' 'स्रोवि०' द्यौः । एवं हे द्यौः । वर्णविधौ नेदमिति 'यदादेशस्तद्वद्भवति' इति सिलोपो न । द्वित्वे बहुत्वे च 'स्वरहीन' । अमि विशेषः । सूत्रम्-'वाम्या' वा अयमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' । अम् शब्दस्यामि इति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'सवणे' । आ प्रथमैकवचनान्तम् । सांकेतिकम् । इयं स्वरे त्रिपदम् । दिवो वकारस्य अमि परे पा आत्वं भवति । अनेन अविपये वा वकारस्य आकारः । 'इ यं स्वरे' 'स्वरहीनं.' धाम् । पक्षे दिवम् अमे स्वरादौ सर्वत्र 'स्वरहीनं.' । हसादौ तु विशेषः । सूत्रम् - रसे' र प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । रसे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अदए दिवो वकारस्य रसे परे उकारो भवति ॥ यद्वा 'उरसे' उ प्रथमैकवचनान्तम् । उ सप्तम्येकवचनम् । रसे सहन्येकवचनान्तम् । रिपदं सूत्रं पठन्ति । येन रसे परे ज्वर्णेऽपि परे उकारो भवति । धूपितः दिपि उपितः । एवं दिवं ऊर्णोति आच्छादयतीति पूर्युत् ॥ अनेन भकारादौ सुपिच वकारस्य उकारः ! 'इ यं खरे स्वरहीनं०' मुपि ।' रसे ततः 'फिलात्प: स:०। इति वान्ताः ॥ रेफान्तश्चतुर्शन्दो पहुवननान्तः ॥ त्रिचतुरोः स्त्रियां, तिसूचतसवत् ॥ १नियामिति निचतुरोविशेषणारियो गौणयोनतावादेशी स्तप्रियानयत्रीनि वा यस्याः सा नियति प्रियत्री प्रियमयः। युनिवत् । यदा खियो मुख्यो रिशान्तरे गोणी तपादेशी स एष । प्रियासिलो यस सः प्रिपतिसा। सेरा प्रिमतिमी प्रियतिस । मियतिरम् प्रियतिनी प्रियाडिसः । चियति नियनि- एभ्याम् प्रिय तिममिः । नियनियषु ॥ लीये प्रियासिनो यम्य तरिमयजिस नियतिगणी नियतिरानि ॥ एवं भयावतसो यम्य सा प्रियतमा प्रियवतमौ प्रियचनमः ॥ लीये । प्रियवतह प्रियरतपणी प्रियानि । भषिकम् वर्षियम्।

·. - हसाना नीठिा १०] चन्द्रकीसिन्याल्पासहितम् । १०५ निचतुरोः स्त्रियां तिम्चतम् । प्रवदित्यव्ययम् । सियां वर्तमानयोखिचतुर- शब्दयोस्तिम चतर इत्येतापादेशी भवतः अकारथ शरत् ॥ ततः 'स्तु- रार इत्यार न भवति । 'करम्' तिसः तिसः तिसमिः तिमभ्यः ति- सभ्यः न तिमृचतम नामि दीर्घः ॥ तिस चतर इत्येतयोामि दीर्घा न भवति । छन्दसि या । तिहणां तिमृणाम् । तिम् ॥ चतमः । चतस्रः । चतराभिः । चतसृभ्यः । चतसृभ्यः । चतगृणाम् चतमृणाम् । चतस्यु। रेफान्तश्चतुशब्दो निसं यहुवचनान्तस्तस्य पनियां विशेषः । सूत्रम्-'नियतुरोः स्त्रियां तिसूचतस्यात् ॥ विश्व चतुर् च निचतुरो तयोः पछीद्विवचनान्तम् । 'स्सरहीन 'सो' । नियामिति स्त्रीगब्दस्य समस्येकवचनान्तम् । 'स्त्रियां यो।' 'प्रीगुयो।' 'दितामद' 'स्वरहीनं०' 'सवणे दीर्घः' । तिस प चतर प तिरायतर प्रथमाद्विवचनान्तम् । मांक- तिफम् । प्रवत् प्रथमैकवचनम् । 'अव्यया०' 'सवणे दीर्घः०' सिद्धगिदं सूत्रम् । त्रियां पर्तमानौ यो बिचतुर्शदी तयोस्तिमृचतस इत्येताबादेशी क्रमाद्भवतः । निशब्दस्य विस, धतुशब्दस्य चत, प्राकारश्य अकारवत् । प्रकारेण तुल्यो प्रेयः । ततो दीर्घत्वाजसि 'स्तुरार' इति सूत्रेण आर् न भवति । समस्यापि वचनेषु त्रिगन्दम्य तिस आदेशः चतुर- शब्दस्य पतस आदेशः । जसि सि प 'करम' 'स्वरहीन.' मोर्षि' । आमि नुडागमे फते विशेषः सूत्रम्-'न तिस्यतस् नामि दीर्घः ॥न प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया.' तिसुचतसृ पष्ठीद्विवचनान्तम् । सांकेतिकम् । नामि मप्तम्येकवचनान्तम् । 'सरहीन.' । दीर्घः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोवि०' छन्दसि सप्तम्येकवचनान्तम् । या प्रथमैकवचनान्तम् । तिमृचतसृ इत्येतयोरिति । स्त्रीलिङ्गे वर्तमानयोनिचतुझब्दयो मि परे दीर्थो न मयति छन्दसि तु वा भवति । वेदे तु तिसृणां तिसृणां चतमणां चतमृणामिति रूपे भयवः । अन्यथा तिसृणां चतसृणामित्येय । सुपि 'किलापः सः' ।। रेफान्तो गिशब्दः ॥ रबोर्वि हुसे ॥ धातोरिकारोकारयोद| मपति रेफवकारयोर्हसपरयोः ॥ गीः गिरी गिरः । हेगीः हेगिरी हेगिरः । गिरम् गिरी गिरः । गिरा गीाम् गीर्भिः ।। एवं पुरधुरादयः ।। रेफान्तो गिरायः गिरत्यनयेति गीः ! ग निगरणे फिप्प्रत्ययः । किप्लोपः । गत इ' गिर इति जातम् । तस्य स्वरादी सर्वत्र 'स्वरहीन' | हसादी तु विशेषः सूत्रम्-- 'वो िहसे' ॥ इन उश्च यू तयोः स्वोः पष्ठीद्विवचनान्तम् । 'इ यं वरे' 'उ वम्' 'सर. हीन.' 'स्रोविः' । र च च तस्मिन् वि सप्तम्येकवचनान्तम् । 'सरहीनं० पश्चात् नामिनो : 'रि लोपो दीर्प'। इसे सप्तम्येकवचनम् । 'अ इ ए॥ धातुसंबन्धिनोरि- कारोकारयोदार्थो भवति रेफवकारयोः परयोः सतोः । फिविशिष्टयोः रेफनकारयोः ? हस- ग्योः हसपरोऽने वर्तमानो याभ्यां तौ हसपरो तयोः । अनेन हसादी दीर्घः। गि इत्यस्य गीः 'इसेपः से.' 'सोषि.' हे गीः । गीभ्यो गीर्भिः.गीभ्यः गीर्यः गी:पु इत्यादि रुपमय- - - मा.१४ ·। . सारस्वतन्याकरणम् । [प्रथमा हरि सेयम् । शेपं कण्ठ्यम् । एवं पुरधुरादयः । उकारस्य दीर्घले ऊकारः । शेष गिशब्दवर पूः पूरी पुरः । पुरा पू• पूर्भिरित्यादि । धू: धुरी धुरः इत्यादि ।। धकारान्तः समिधशब्दः । 'वायसाने' समित्-समिद् समिघौ समिधः । हेस- मित्-हेसमिद् हेसमिधौ हेसमिधः । समिधम् समिधौ समिधः । समिधा समियाम् समिद्भिः। 'ससे चपा झसानाम् समित्सु ॥ धकारान्तः समिध्शब्दः इन्धनार्थवाचकः । तस्य सौ धौ च 'हसेप.०' इति सिलो कृते 'वावसाने धस्स वा तकारदकारी । समित् समिद् । भकारादौ 'झवे जबाः' धस्य दः। 'स्वरहीनं०' । सुपि पिसे चपा झसानाम्' धस्य तः 'स्वरहीनं०' समित्सु ॥ शेष सुकरम् ॥ एवं वीरुध्क्षुधशब्दौ ॥ भकारान्तः ककुभूशब्दः । पावसाने | ककुप्-ककुछ ककुभौ ककुभः । हेककृप्.. हेककुछ हेकुकुभौ हेककुभः । ककुभम् ककुभौ ककुभः । ककुभा ककुभ्याम् ककुभिः । ककुप्सु॥ भकारान्तः ककुभूशब्दः दिग्वाचकः । तस्य समिशब्दवत्प्रक्रिया । न वरम् । 'वाव- साने' इति जवत्वे वः, चपत्वे तु पः । ककुप्-ककुय् । ककुभ्यां 'झये जवाः' । ककुप्सु । 'खसे चपा०' इत्यादि । जकारान्तः सज्शब्दः । 'दिशाम्' इति कत्वम् । सक्-सग स्रजो सजः । स्रजं सजौ सजः ॥ एवं रुक रुग रुजौ रुजः ।। । दकारान्तास्त्यदादयः । 'त्यदादेप्टेरः स्यादौ' इति सर्वत्राकारः। 'आवतः स्त्रियाम्' इति आप् । पकारः सिलोपार्थः । सवर्णदीर्घत्वे कृते स्त्रीलिङ्गे सर्वा. शब्दवद्रूपं ज्ञेयम् ॥ 'स्त.' सा । 'औरी' 'अ इ ए त्ये त्याः ॥ सा ते ताः ॥ या ये याः ।। एपा एते एताः ।। एतां-एनाम् एते-एने एताः-एनाः । एतया- एनया । एतयोः-एनयोः ॥का के काः ॥ दकारान्ताः शरद् संपद् भाषद् परिषद् प्रतिपद् इषद् संसद् उपनिषद् प्रभृतयः ।। सदादीनां विशेषः । दकारान्तात्यद् तद् यद् एतद्शन्दास्तेषां 'त्यदादेष्टेः' इत्यरकारे कृते 'आवतः स्त्रियाम्' इति वक्ष्यमाणसूत्रेण आप्प्रत्ययः । आप् इति पकारः 'आप' इति सूत्रेण सिलोपार्थः । ततः 'सवणे दीर्घः सह' इति दी कृते सिविपये 'स्तः' इति वस्य सः। साधना सर्वाशब्दवत् । स्या से याः । एवं तद् । सा 'आपः'। 'और' । ताः 'सवर्णे ''सोर्वि' । ताम्-'अमशसोरस्य' 'मोऽनुस्वारः। ते 'और' | ता: 'अप्शसो- रस्य । तया टोसोरे' 'ए अय्' । ताभ्यां तामिः । तस्यै 'हितां यत्' 'यटोच' इति सुद। पूर्वस्य अकार: 'स्वरहीन ए ऐ ऐ । ताभ्यां ताभ्यः । तस्याः 'डितां यद' 'यटोध'। सस्याः हितां यद 'यटोच' । सयोः 'टोसोरे' 'ए अय्' 'वरहीनं०' । तस्याम् 'आम्हे' डितां यत्' 'यटोच' 'स्वरहीनं ''मोऽनुस्वारः । वयोः वासु । त्यदादित्वात्सबोधनाभावः । एवं या ये याः । एतच्छन्दस्य सादिकं पुंषत् । 'स्त: 'फिलात्प: स:०' एपा एते एता। - ·: हसान्ताः स्त्रीलिङ्गाः १०] चन्द्रकीर्तिप्याख्यासहितम् । 'एतदोऽन्वादेशे द्वितीयादी एनो या पत्तव्यः' । एतां एनां एते-एने एता:-एना: यतया एनया । एतयोः एनयोः इति विशेषः । इत्यादि ज्ञेयम् ।। एवं मकरान्तः किम्शब्दोऽपि सर्वाशब्दवत् । 'सदादेष्टेरः स्यादी आयतः प्रियाम्' का के काः । इदम्शब्दस्य सौ विशेषः । इदम् प्रथमैकवचने ।। इदम्शब्दस्य भेदः ॥ इयं स्त्रियाम् ॥ इदम्शब्दस स्त्रियामियं भवति सिस- हितस्य । इयं इमे इमाः । इमां एनाम् इमे-एने इमाः-एनाः । अनया आभ्याम् आमिः । अस्यै आम्याम् आभ्यः । असाः आम्याम् आभ्यः । अस्याः अनयोः-एनयोः आसाम् । अस्याम् अनयोः एनयोः आसु ।। सूत्रम् । 'इयं नियाम्' ।। इयं प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः से०' 'मोऽनुसारः'। त्रिया- मिति बीशब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तम् । 'त्रियां योः' 'स्त्रीभ्रुयोः' 'हितामट्' 'स्वरहीनं०' 'सवर्णे' । इदम्शब्दस्य सौ परे इयम् आदगो भपति गुरुत्वात्सर्वस्य । अनेन इयम् । 'हसेपः से.' 'मोऽनुस्वारः' । अप्रे द्वितीयावहुत्वं यावत् । 'त्यदादेप्टे' अत्वे कृते । 'दस्य मः' इति मत्वे कृते 'आवतः स्त्रियाम्' 'सवर्णे दीर्घ:०' गहाशब्दवत् । नृतीयादौ 'त्यदा. देष्टे.' इति सर्वत्र अकारः । राषचने 'ओसि च' 'अनटोसोः' अनादेशे करो। 'आमतः खियाम्' 'टोसोरे' 'ए अय्' 'स्वरहीनं०' अनया अनयोः । भकारादौ मुपि च 'भ्य:' इत्यकारे कृते । 'आयतः नियाम्' आभ्याम् आभिः आसु इत्यादि । डेटसिद्धिपु 'आवतः खियाम्' 'हिसां यत्' 'यटोऽच' 'स्भ्यः' अस्यै अस्याः । सप्तम्येफयचने 'आयत: नियाम्' 'आम्छ' 'दितां यट्' 'यटोच' 'भ्यः' 'स्वरहीन.' अस्याम् । आमि 'मुडाम:' "आयतः खियाम्' 'स्वरहीनं०' 'मोऽनुस्वारः' आसाम् । शेपं सुगमम् ॥ चकारान्तस्त्वशब्दः । 'चोः कुः' इति कुलम् । 'पावसाने' त्वा-त्वग त्वचौ त्वचः । हेत्वक हेत्वग हेत्वचा हेत्वचः । त्वचम् त्वचौ त्वचः । त्वचा स्वग्भ्याम् त्वग्मिः । वक्षु ॥ एवं ऋच्याचप्रभृतयः ॥ चकारान्तस्त्वशब्दस्तस्य रसे पदान्ते च 'चोः कुः' इति पस्य कः । सौ धौ हसेपः से०' इति सिलोपे कृते घस्य कवे कृते 'बावसाने' या कस्य गकारः । खक्-त्वम् । हेत्वक्-हेत्वम् । भकारादौ तु कत्वे 'झो जवाः' कस्य गः 'स्वरहीन.' त्वम्भ्यां लम्भि- रित्यादि । सुपि 'चोः कु:' फिलात्पः सः 'कपसंयोगे क्षः । त्वक्षु । सरादौ तु सर्वत्र 'स्याहीन.' त्वचौ स्वचः । एवम् गच्याशुप्रभृतयोऽपि चकारान्ता शेयाः । ऋक् भग माची साधः । वाक्-वाग वाचौ वाच: इत्यादि । सकारान्तायोपित् सरित् तद्वित् विद्युत् प्रभृतयः ।। पकारान्तोऽपशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः स्त्रीलिङ्गः । 'सम्महतोऽधी दीर्घः शौ च' । आपः अपः ॥ भि दपाम् ॥ मि द् अपाम् । अवादीनां भकारे परे दत्वं भवति ॥ अद्भिः अन्यः अन्ना अपाम् अप्सु । हे आपः ॥ १ भमादीनामिसादिमहणं गौणत्वेऽपि दत्वार्थम् । अपशब्दस्य पाठस य तत् स्वरचन्दस रूपम् ।

·. - M १०८ सारस्वतघ्यांकरणम् । [प्रथमा वृतिः पकारान्तः अपशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । स्त्रीलिङ्गे अप् अस् इति स्थिते सति ।'न्स. म्महतो.' इति दीर्घः । 'स्वरहीनं०' आपः। शसि पञ्चस्विति विशेषणान दीर्घः । किंतु 'स्वरहीनं.' 'स्रोवि० अपः । भकारादौ विशेषः । सूत्रम्-'भि दपाम् ॥ भि सप्तम्येकवच- नान्तम् 'स्वरहीनं०' । द् प्रथमैकवचनान्तम् 'हसेप:०' । अपामिति अपशब्दस्य पष्ठीबहुव- चनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'मोऽनुस्वारः' ।। त्रिपदम् ॥ अर्वादीनामिययुक्तः पाठः। किंतु अपशब्दस्य अपशब्दसंवन्धिनः पकारस्य स्यादौ भकारे परे दकारो भवति । सूत्रे अपा. मिति वहुवचनम शब्दस्य बहुवचनान्तत्वज्ञापकम् । अनेन पस्य ६ । अद्भिः अन्यः अयः । आमि सुपि च 'स्वरहीनं०' अपाम् अप्सु ।। शकारान्तो दिशशब्दः ॥ दिशां कः ॥ दिश् दृशु स्पृश इत्यादीनां रसे प दान्ते च कुत्वं मवति ॥ बावसाने दिक्-दिय हेदिक हेदिग् । दिशौ दिशः। दिशम् दिशौ दिशः दिशा दिग्भ्याम् दिग्भिः। दिशे। कत्वम् । 'किला' दिक्षु ॥ शकारान्तो दिश्शब्दस्तस्य रसे पदान्ते च विशेषः । सूत्रम्-'दिशां कः' ॥ दिशां पष्ठयेक- विधनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'मोऽनुखार.' । कः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रो० ॥ दिश् दृश् स्पृश् दधृषु विज् स्रज् उष्णिह् अञ् युज् असृज् इत्यादीनां शकारस्य अन्तस्य च त्वमित्यर्थः । रसे परे पदान्ते च । शेष कण्ठ्यम् । अनेन रसे पदान्ते च शस्य कः 'वाव- साने त्वचशब्दवत् प्रक्रिया । ततः दिक् दिग् हे दिक् हे दिग् दिशौ दिशः दिग्भ्यां दिग्भिः दिशाम् । 'झये जवाः' दिक्षु । 'दिशाम्' इति कत्वं 'किलात्यः सः०' 'कपसंयोगे क्षः' इत्यादि ॥ एवं दृक्प्रभृतयः दृक्-दृग् दृशौ दृशः॥ मर्मस्टक्-मर्मस्टग् मर्मस्पृशौ मर्मस्पृशः । भाविक-अरविग झल्विजौ कत्विजः ॥ धृक्-दधृग् दधृषौ दधृप इत्यादयः ।। 'पकारान्तस्विपशब्दः । 'पोड:' 'पावसाने' खिद-लिइ लिपी लिपः। हेत्विट्-हेविड हेत्विपो हैत्विपः । विपम् विपी त्विपः । विपा विइभ्याम् विइभिः । विट्त्सु स्विट्स । पकारान्तस्विपशब्दस्तस्य रसे पदान्ते च 'पोटः' इति डत्वम् । सौ धौ च 'इसेप:' 'पावसाने' डकारटकारौ। पिट-त्विड् । हेत्विट्-हेविड् । भकारादौ 'यो डः' 'स्वरहीनं.' विभ्यामित्यादि । सुपि 'पो :' 'खसे चपाससानाम्' डस्य टः 'स्वरहीनं०' पिट्स ।। एवं प्रावृविग्रुपपतृपशब्दाः ॥ आशिप्शन्दः सजुपशब्दवन्नेयः ॥ आशी: आशिपी आशिपः । हे- भगदीनामित्वत्र सपा पाठे अपशब्दस्यैव वसम्ये अपामित्वत्र महुवचनात् भए सबटर एत प्राशा सामि तदागानि । महाम्पि तहागानि । शोभना आपो यस्मिन् प्रदेशे स्वाप खापा सापः इसाप इत्यादि। अधिक २६ र शारशः परस्टाम्पृशी कृश मान्नग सजी सम । विरात्विग ऋषि प्राविञ ॥दार गाशा पक्ष. गिह-उष्णिा उणिही उरिगद. इसपिका पाटः ।। 7 ॥

·हसान्ता नपुंसकलिङ्गाः ११] चन्द्रफीर्तिव्याख्यासहितम्। आशी: हेआशिपा हेआशिपः । आशिपम् आशिपी आशिपः । आशिपा आशीभ्यों आशीर्भिः । आशी:पु-आशीष्णु । इत्यादि ॥ आशिप्राब्दः सजुप्ताव्दयत् शेयः । 'दोपाम्' इति पस्य रः ।। 'सजुपाशिषो रसे पदान्ते पदीर्घ । 'सोर्विसर्ग:' आशीः । स्वरादी सरहीनं.' आशिपो आमिषः । आभिषम् आशिपी आशिपः । 'दोषां : सजुपाशिपो रसे पदान्ते प दीपः । जलयु. आशीभ्याम् आशी:पु । इत्यादि शेयम् ।। स्त्रीलिङ्गसादरशब्दस सौ न विशेषः । असा । द्विवचनादी 'त्यदादेप्टेरः सादी' अत्ये कृतेऽनन्तरम् -'आरतः खियाम्' इत्याए । 'सवणे दीर्घः सह' विभक्तिकार्य प्राक् पश्चात् 'माद्' अम् अमूः । अमूम् अम् अमूः। अनुया अमूभ्याम् अभिः । अगुप्य अमूभ्याम् अमृम्यः । अमुप्याः अमूभ्याम् अमभ्यः । अमुष्याः अमुयोः अमूपाम् । अमुप्याम् अमुयोः अम्पु ।। इति हसान्तस्त्रीलिङ्गमक्रिया ।। सकारान्तस्य अदस्शब्दस्य बीलिगस्य सो विशेपो न, सिविपये यथा पुंलिमें रूपं तय. पात्रापि । 'त्यदादेष्टे०' इत्यकारः । 'आयतः स्त्रियाम्' 'सो सः' 'सेरौं' 'ओ औ औ' असा- विति सिद्धम् । द्विवचनादी सर्वत्र टेरत्वे कृते 'दस्य मा ततः 'भायतः नियाम्' इत्यादि कृते खोलिने सर्याशब्दवत् विभक्तिकार्ये फूते औरी' 'अहए' पश्चात् 'मादू' इति अस्वस्य इस उकारः । दीर्घस्य दीर्घ उकारः । असो अगू अमृः । 'सवणे दीर्घ:०' 'मा''स्रोपि.' अमूम् अमू अमूः । अमुया 'टोसोरे'। अमूभ्याम् 'माई' । अमुष्ये 'डितां यट्' 'पटोय' पूर्वस्यापोऽकारः । 'फिलात्पः स:०' 'स्वरहीनं0' 'ए ऐ ऐ । अमूभ्याम् 'मादू । अमूम्यः । 'मादू' । अमुप्याः अमूभ्याम् अम्भ्यः । अमुष्याः । अमुयोः 'टोसोरे' ' अ 'स्वर- हीनं' भादू । अमूपाम् 'मुडामः' 'मादू' किलात्पः सः' । अमुध्याम् 'माम्हे' 'हिता यट्' 'यटोच' पूर्वस्यापोऽकार: 'गा' 'फिलात्प: स:०' 'स्वरहीनं० 1 अमुयोः। 'टोसोरे। अमूपु । 'मा' 'किलात्पः सः०' ।। अमुका अमुक अमुकाः इत्याचा वेगः ।। सुमनस् अप्सरस् गुवचर प्रभृतयः [ पुंवत् ] शेयाः ॥ इति हसान्तस्त्रीलिङ्गसाधनम् ।। हसान्ता नपुंसकलिङ्गाः ११ अथ हसान्ता नपुसकलिङ्गाः मदर्यन्ते ।। अथ हसान्तनपुंसके किचित्साधनमुच्यते । अथ मुस्त्यरत्त्या हफारान्तः शब्दो नाति । गौणत्वे तु सुष्टु अनडान् यस तत् वनदुह् शब्दस्य प्रथमैकवचने । 'नपुंमकास्पमोर्नु 'यसां रसे' 'वावसाने' खनदुत्-स्सनद् खनही । वनवांहि 'चतुरनडहो.' इत्याम् । एवं गोधुक् गोदुही गोदुंहि ॥ अनुपानत् अनुपान अनुपानही अनुपानंहि । इत्यादि ।। रेफान्तो वारशब्दः । 'नपुंसकात्समोल' रेफस सर्गः 1 वाः । 'ईम वारी । अयम इति विशेषणानुम्न मवति । 'जस्यतो गिः' चारि । है या है ·J ११० सारस्वतष्याकरणम्। [प्रथमा वृत्तिः वारी हेवारि । पुनरपि वा वारी पारि । वारा वाया॑म् वार्भिः । पाषु ।। चतुरशब्दस्य । 'चतुराम् शौ च' इत्याम् । चत्वारि चत्वारि चतुर्भिः चतुर्यः चतुर्यः। संख्याया' चतुर्णाम् चतुर्यु । अथ रेफान्तो वार्शब्दस्तस्य 'नपुसकात्स्यमोर्खक' 'स्रोवि०' वाः हे वाः । द्वित्वे तु- ईमौ' 'स्वरहीनं०' वारी हे वारि । जसि च 'जश्शसो. शिः' इति शौ कृते मयम इति विशेषणात् यमप्रत्याहारान्तस्य नुमागमनिषेधत्वानुमागमो न भवति । तेन 'स्वरहीन' वारि । हेवारि । पुनरपि द्वितीयाया वाः वारी चारि । तृतीयादौ 'खरहीन' । हसादौ तु- जलतुम्बिका० । सुपि 'किलात्पः सः' जलतुम्बि० । वारा वाा वाऍ इत्यादयः ॥ चतु- शब्दस्य बहुवचनान्तस्य 'जस्ासोः शिः' इतीकारे कृते । 'चतुराम् शौच' इत्याम् । 'उवम् 'स्वरहीन' चत्वारि चत्वारि चतुर्भिः चतुभ्यः । चतुर्व्यः । आमि—'रसख्याया इति नुडागम. | 'प्रुतॊणो' 'राद्यपो द्विः' 'स्वरहीन०' सुपि-'किलात्प: स:०' चतुर्णा चतुर्यु ।। शेष कण्ठ्यम् ।। गौणत्वेऽपि प्रियाश्चत्वारः पुरुपा यस्य तत् प्रियचतुः प्रियचतुरी प्रियचत्वारि । प्रियाश्चतस्रः खियो यस्य तत् प्रियचतर प्रियचतसृणी प्रियचतसृणि प्रियचतसृणाम् ॥ नकारान्तोऽहनशब्दः ।। अहः सः ॥ अहन्शब्दस नकारस सकारो भवति रसे पदान्ते च ॥'नपुंसकात्समोठे । 'सोर्विसर्गः' अहः । 'ईमौ' । 'वेड्यो।' अही-अहनी । अहानि ॥ पुनरपि अहः अही-अहनी अहानि । हेअहः हेअही- हेअहनी हे अहानि ॥ अहा । अहोम्याम् अहोमिः । अहे अहोभ्यां अहोभ्यः । अही-अहनि । अहस्सु-अहःसु ॥ ब्रह्मशब्दस्य रसे पदान्ते च न लोपः। ब्रह्म ब्रह्मणी ब्रह्माणि । पुनरपि ब्रह्म ब्रह्मणी प्रमाणि । हे ब्रह्मन् । प्रक्षणा ब्रह्मभ्याम् ब्रह्मभिः । ब्रह्मणे ब्रह्मभ्याम् ब्रह्मभ्यः । ब्रह्मसु इत्यादि ॥ एवं चर्मन्वर्मनकर्मनशमन्मभृतयः ।। नकारान्तोऽहनशब्दः । सूत्रम----'अह्र सः॥ अह्र इति अहम् शब्दस्य पध्ये स्वचना- न्तम् । 'अल्लोपः स्वरे' 'स्वरहीन' 'सोर्वि०' स प्रथमैकवचनान्तम् 'स्रो िर्ग' ॥ अहन्- शब्दस्य सकारो भवति । पष्ठीनिर्दिष्टत्वादन्यस्य रसे पदान्ते च । अनेन सौ धौ च अमि. घ 'नपुसकात्स्यमोलम्' इति स्यमोठेपे कृते । 'अहः सः' इति नकारस्य सकारे फते 'स्रोपि.' अहः । द्विवचने तु 'ईमौ' इति ईकारे कृते । 'वेलपोः' इति या अफाररोपः। "स्परहीनं.' अही-अहनी । जस्गस्विपये तु जस्शमोः शि.नोपधाया' स्वरहीन.' अहानि । यमप्रत्याहारान्तावान नुम् । स्वरायौ सर्वत्र । 'अलोप.' असा अद्दे इत्यादि । भकागदो- 'अह. सः' इति नकारस्य सफारः 'घोषि'हो' '3 ओ' अहोभ्याम् अहो. भिरित्यादि । दि पचने वेगयो.' इति या अलोप: 'स्वरही' अजी-महानि । मुपि~-'अहः पाणु इयत्र न विसर्गः। दोपामिति सूनण इतव रेफस सीआ7 परे 14 मा नाम्पससी - 1 -- . .

·इसाताः नपुंसकलिगाः ११] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । सः' इति स: । 'स्वरहीन.' अहस्सु ॥ प्रान्झदस्य 'नपुंसकात्म्यमोठेई इति सो अमि च लुप्ते । 'नानो नो.' अधावितिविशेपणात् धौ नस्य लोपो न भवति । ग्राम है। अझन् । क्षेमेन्द्राचार्यास्तु संबोधनेऽपि वा नकारम्य लोपमिच्छन्ति । तेन हे ब्रह्म इत्यपि स्यात् ।। प्रक्रियाकौमुदां च 'संबुद्धी वा नपुंसकानां नलोपो वाच्यः' इति ॥ द्विवचने तु-ईमी' इति ईकारे कृते । अम्बयुक्तादिति विशेषणादलोपनिषेधः । 'प्रुनाणो.' 'सरहीनं० प्र, झणी । बहुलवये-'जस्ासोः शिः' 'प्रुनोंणो०' 'स्वरहीन.' ब्रह्माणि । अग्रे म्बरादी सर्वन 'प्रुनोंणो०' 'स्वरहीन.' मह्मणा । रसे परे च-नानो नो.' प्रमभ्यां ग्रामिः । ब्रह्मसु । एवं चर्मन्वमन्दामनकर्मन्नर्मन्पर्वन्मभृतयः 'अल्लोपः स्वरे' इत्यकारलोपानहींः । तथा सामन् दामन ज्योनन् लोमन् प्रेमन् धामन् हेमन् प्रभृतयो [ अकारलोपाहा:] नान्ताः शब्दाः साध्याः । नाम [नानी]-तामनी नामानि ॥ एवं दण्डिन् दण्डि पण्डिनी दण्डीनि॥ नान्ताददन्ताच्छन्दसि डिश्योर्वा लोपो वक्तव्यः ॥ छन्दस्याग- मजानागमजयोलोपालोपौ च वक्तव्यौ ॥ परमे व्योमन् । सर्या भूतानि ॥ पुनर्विशेषमाह-'नान्ताददन्ताय छन्दसि डिठयोर्या लोपः' 'छन्दसि वेदे' नान्ताम- कारान्तात् अदन्तादफारान्ताच्छन्दात् परयोर्नपुंसकलिङ्गसंवन्धिनोडियोवी लोपः । लि ससम्येकवचने । शिः 'जश्शसोः शिः' इति एतयो; बहुलं लोपो भवति । यथा । परमे सप्तम्येकवचनान्तम् , व्योमन् सप्तम्येकवचनान्तम् । उभयत्रापि सप्तम्येकवचने डि। एकत्र 'भइए' अन्यत्र डिलोपः । छान्दसिकत्वात् 'नानो नो.' इत्यपि न भवति । यद्वा छन्दस्या. गमजानागमजयोनकारयोर्लोपालोपी कचिद्वक्तव्यौ इति ।। सर्वा इति सर्वगन्दस्य प्रथमात्र. हुवचनम् । भूतानीति भूतशब्दस्य प्रथमावहुवचनम् । उभयत्रापि प्रथमानहुवचने । 'जश्शसोः शि:' 'नुमयमः' 'नोपधायाः' 'रुनॊणो०' 'स्वरहीनं०' ततः शिलोपः । छान्द, सिकत्याच नकारस्यापि लोपो भवति । यद्वा निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यमावः । छान्द- सत्वादेव दीर्घत्वं तु न निवर्तते । भूतशब्दाप्रथमाबहुवचने । 'जश्शसोः शि:' 'नुमयम:' 'नोपधायाः' 'स्वरहीनं०' परमे प्रकृष्टे व्योमन्नाकाशे सर्या भूतानि सर्वाणि भूतानि वर्तन्त इत्यर्थः । यथा परमे व्योमन्नित्यन डिलोपः । छान्दसिफत्वात्सर्वाणि भूतानि इत्यत्र नुम्स- हितशिलोपः । 'परमे व्योमन् सर्वा भूतानि' इति छान्दसिकः प्रयोगः ।। अमृक् असूजी असृजि । दिशाम् इति कत्वम् ।। दकारान्तास्त्यदादयः । त्यदादीनां समोर्डकि कृते टैरवं न, सादाविति विशेषणात् । द्विवचनादौ तु टेरत्वे कृते सर्वशब्दवत् प्रक्रिया । 'पावसाने' त्यत्-त्यद् । त्से । त्यानि । पुनरपि । शेपं सर्ववत् ॥ तत्-तद् ते तानि ! पुन- रपि ।। यत्-यद् ये यानि ! पुनरपि ।। एतत् एतद् एते एतानि । पुनरपि ॥ इदमेतदोद्धितीयैकवचने नपुंसके एनद्वा वाच्यः । एतत् एतद् एनत्- एनद् एते एने एतानि एनानि । एतेन-एनेन । इत्यादि । किम् के कानि । ..

·-- सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः पुनरपि ॥ इदं इमे इमानि ! पुनरपि । इर्द-एनव इमे-एने इमानि एनानि । । अनेन-एनेन इत्यादि ॥ अथ 'दकारान्तास्त्यदादयः । तेषां यदादीनां स्यमो कि कृते टेरत्वं न भवति, स्यादी विभक्तो परे एव भवति । नलुकि कृते इति विशेपणात् (s) 'लुकि न तन्निमित्तमिति । अत एव 'स्त:' इति सत्वमपि न भवति । तत् । द्विवचनादौ 'सदादेष्टे० ' 'ईमौ' 'अइए' ते । तानि तद् 'स्यदादेष्टे.''जश्शसोः शिः' 'नुमयम:' 'नोपधायाः' 'स्वरहीनं० ॥ तृतीयादौ सर्वत्र 'त्यदादेष्टे.' 'टेन' । ताभ्याम् 'अद्भि' । तैः 'सभ्यः' 'अ इ ए' 'ए ऐ ऐ । तस्मै 'सर्वादेः स्मट्' 'ए ऐ ऐ । ताभ्याम् 'अद्भि' 1 तेभ्यः 'एस्मि बहुत्वे' । तस्मात् 'डसिरत्' 'अत.' इति हाडागमः 'सवर्णे' । ताभ्याम् 'अद्धि' । तेभ्यः 'एस्भि बहुत्वे । तस्य 'हस्स्य' । तयोः 'ओसि' 'ए अय्' तेषाम् 'सुडाम:' 'एस्भि बहुत्वे' 'फिलात्पः स.०' 'स्वरहीन.' 'मोऽनुस्वारः' । तस्मिन् 'डिस्मिन्' । तयोः 'ओसि' 'ए अय्' । तेषु 'किलात्पः सः' त्यदादीनां धेरभावः ॥ एवम्-एतत् एते एतानि । द्वितीयायाम् एतदोऽन्वादेशे इत्यस्य प्राप्तौ अमिविपये बक्तव्ये विशेपमाह-निपुंसके एतदोऽन्वादेशे अमि एनदिति वक्तव्यम्' एतत्-एनत् एते एने एतानि-एनानि । शेष पुंवत् । केचित्तु इदम्शब्दस्याप्य- न्वादेशे नपुंसके अमि एनदिच्छन्ति ॥ मकारान्तः किम् शब्दस्तस्य नपुंसकात्स्यमो कि कृते 'त्यदादेष्ठे०' इति अत्वं न भवति किं तु 'मोऽनुस्वारः अन्यन तु 'त्यदादेष्टे' अत्ने कृते नपुंसके सर्वशब्दवत् । किं के कानि । एवम् इदम् इमे इमानि । तृतीयादौ सर्वत्र पुंवत् मुंलिङ्गवत् ॥ चकारान्तः प्रत्यशब्दः । 'चोः कु: । 'पावसाने प्रत्यक-प्रत्यग् । प्रतीची। प्रत्यश्चि । पुनरपि । शेपं पूर्ववत् ॥ चकारान्तः प्रत्यच्शब्दः । 'नपुंसकात्स्यमोर्लक्' 'चोः दुः' 'वापसाने' प्रत्यक् प्रत्यग । द्विवचने ईमौ' 'अधेरलुरु दीर्घश्च' 'स्वरहीन' प्रतीची। बहुत्वे-'जश्शसोः शिनुम- यमः' नवापदान्ते.' प्रत्यश्चि । अमे तृतीयादी पुंवत् । स्वरादी 'अश्शेरलुक दीर्घश्व' । भकारादौ-'चोः कु:' 'झये जवाः' प्रतीचा प्रत्यग्भ्यां प्रत्यग्भिः इत्यादि । सुपि 'चोः फुः' 'किलात्पः सः.' 'फपसंयोगे क्षः' । प्रत्यक्षु ॥ तिर्यक तिरश्ची तिर्यश्चि ॥ अन्य अनूची अन्वश्चि । गवार गोची गयाश्चि । गां अञ्चतीति गो अच् । 'नो लोप: गवादेरवणांगम:' 'ओं अय्' गवाक् गवाम् । औ अंचेरलोपे' निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः' इत्यवर्णा- गमस्यापि लोप: 'ओ अत्' इत्यस्यापि निषेधः । गोची । गया- अस् 'उशसोः शि:''नुम- यमः' इत्यादि ॥ वकारान्तो जगच्छन्दः । 'पानसाने' जगत्-जगद् जगती जगन्ति । पुन- रपि ॥ महत्-महद् महती महान्ति । पुनरपि ॥ सकारान्ताः पयस्वचए- तेजस्यशस्नमृतयः । पपः पयसी पोसि । पुनरपि । सफारान्तो अगशब्दः । पमोर्डर जगा । नित्ये 'ईमा परीन.'। पदुस्थे 'जासोः नि:'.'नुमयगः' निश्वापदानो' लगती लगन्ति ।। शेष कण्टयम । एवं यछन् ·हसान्तानपुंसकलिङ्गाः ११] चन्द्रकीर्तिव्यात्यासहितम् । ११३ यकृति यकृन्ति ॥ महच्छब्दोऽप्येवम् । न चरम् । गौ विपये 'न्सम्महत०' इति दीर्घत्वम् । महत् महती महान्ति । महता महङ्ग्यामित्यादि पुंवत् ।। सकारान्तः पयस्शब्दः । पानीयं दुग्धं च पयः । स्यमोखंकि कृते 'स्रोवि०॥ द्वित्वे 'ईमौ' 'स्वरहीनं० ॥ बहुत्वे 'जश्शसोः शिः' 'नुमयम:' 'सम्महतः' इति दीर्घः । पयः पयसी पयांसि । तृतीयादी स्वरादौ 'स्वरहीनं०' ॥ भकारादौ 'स्रोवि०' 'ह' उ ओर पयसा पयोभ्यां पयोभिः ॥ एवं तेजस् महस् वचस् यशम् वयस् शिरस् तपस् ओजस् मनस् तमस् अम्भस् नभस् एनस् सरस् वासस् रजस् छन्दस् अनस् अयस् स्रोतस् रक्षस् श्रेयस् उपस् वर्चस् मेदस् शेफस् श्रयस् अर्भस् तरस रहस् उधस् यादस् आगस् एधस् ओकस् प्रभृतयः ॥ हविपशब्दे ‘दोषां र:' 'नपुंसकात्स्यमोलक' 'स्रोवि०' हविः । हविपी 'ईमौ' । हवींपि 'जश्शसोः शिः' 'नुगयमः 'सम्महतो०' इति दीपं कृते नुमि सकार एवास्तीति न्सन्तत्वम् । ततो नुविसर्गव्यवधानेऽपि पत्वम् । हविपा। भ्याभ्यससुविपेय 'दोपा रः' जलतुम्यिका० । हविभ्यां हविर्भिः हविःषु ॥ एवं सर्पिः सर्पिपी सीपि । धनुः धनुषी धपि । आयुः आयुपी आयूंपि इत्यादि । अदस्शब्दस्य स्यमोर्लकि कृते 'सोर्विसर्गः' । अदः अमू अमूनि । पुनरपि ॥ अमुना । अमूभ्याम् अमीभिः । इत्यादि शेपं पुंवत् ॥ इति हसान्तनपुंसक- लिङ्गप्रक्रिया ॥ अदस्शव्दस्य प्रथमाद्वितीययोर्विशेपसत्रैकवचने-नपुंसकात्स्यमोल' लुकि कृते 'त्यदादेष्टे.' अत्वं न भवति 'कितु 'सोर्वि०' अदः ।। द्वित्वे-'त्यदादेप्टे' अकारः 'दस्य मः' 'ईमौ' 'अ इ ए' 'मादू' एकारस्य ऊकारः । अमू ॥ बहुत्ये 'त्यदादेप्टे०' 'दस्य मः' 'जश्शसोः शिः' 'नुमयमः' 'नोपधायाः' 'मादू' आकारस्य ऊकारः अभूनि ॥ यादी सर्वत्र पुंवत् । तृतीयैफयचेने–'त्यदादेष्ट.' 'मादू' 'टा ना खियाम्' अमुना । तृतीयाद्विवचने-'त्यदा. देप्टे०' 'अति' 'गादू' अमूभ्यां । तृतीयायहुवचने-'भिस् भिस्' 'ए स्भि बहुत्वे' 'एरी बहुत्ये' अमीभिः । चतुर्येकवचने-'यदादेप्टे' 'दस्य मः' 'सर्वादेः स्मद' 'मादू' 'कि- लात्पः सः' ए ऐ ऐं' अमुष्मै । चतुर्थीद्विवचने 'अद्भि' 'मादू' अमूभ्याम् । चतुर्थीयहुय- चने-'ए स्भि बहुत्वे' एरी बटुत्वे' अमीभ्यः । पञ्चम्येकवचने-'त्यदादेष्टे०' 'दस्य मः' 'अत:' 'मादू' 'किलात्पः' अमुष्मात् । पञ्चमीद्विवचने 'अधि.' 'मादू' अमूभ्याम् । पश्य- मीबहुवचने 'एस्भि पहुवे एरी वहुत्त्रे अमीभ्यः । पष्ठ्येकवचने 'सदादेष्टे.' 'उस्स्य' 'दस्य मः' 'मा' 'किलात्यः सः' अगुप्य । पष्ठीद्विवचने-'ओसि' 'ए अय्' 'मादू' अमुयोः । पष्ठीबहुवचने-'त्यदादेष्टे.' 'दस्य मः' 'सुडाम.' 'एस्भि पहुने' 'परी यहुत्वे 'किलात्मः स.' अमीपाम् । सप्तम्येकवचने-'त्यदादेप्टे' 'दस्य मः' 'डि स्मिन्' 'माद' 'फिलात्पः सः । सप्तमीद्विवचने 'यदादेप्टे' 'दस्य मः' 'ओसि' 'ए अय्' 'स्वरहीनं.' 'मादू' अमुयोः । सप्तमीबहुचचने 'ए स्भि बहुत्वे' 'एरी बहुत्वे' 'पिलात्प स:0' अमूपु । इति हसान्तनपुंसकलिद्गसाधनम् ॥ .. सार, १५ ·- ११४ सारस्वतव्याकरणम्। [ प्रथमा वृत्तिः युष्मदस्मत्प्रक्रिया १२ अथ युष्मदस्मदोः स्वरूपं निरूप्यते ॥ तयोश्च वाच्यलिङ्गत्वात्रियपि लिङ्गेषु समान रूपम् ॥ त्वमहं सिना ।। सिसहितयोर्युष्मदसदोस्त्वमहमित्येतावा- देशौ भवतो यथासंख्येन ॥ त्वम् । अहम् ।। अथेति । संज्ञासधिस्वरान्तहसान्तलिङ्गत्रयसाधनानन्तरं युप्मदस्मदोः युष्मन्न अस्मन्च युष्मदस्मदो तयोः स्वरूपं मुख्यस्वरूपमेव निरूप्यते कथ्यते । न तु गौणत्वविशेषादिक- मित्यर्थः । अत्राह परः-जनु यथा सर्वादयो लिङ्गत्रये साधितास्तथा एतावपि कथं न सा- धितौ । सत्रोत्तरमाह—तयोयुष्मदस्मच्छब्दयोर्वाचि वचने वाग्व्यवहारेऽलिङ्गत्वात् स्ववि- पये लिङ्गोद्योताभावात् त्रिवपि पुंखीनपुंसकलिङ्गेपु समानं सहशमेव रूपम् । यथा निपु लिङ्गेपु सर्वो जनः, सर्वा जगती, सर्व जगत् इत्यादिरूपभेदो दृश्यते, ग तथैतयोः । यथा त्वं देवः, त्वं देवी, त्वं ब्रह्म इत्यादौ न कोऽपि रूपभेदः । अतः प्राग न साधितावित्यर्थः । अथ वाच्यमिति नामशब्दरूपम् अभिधेयं विशेष्यपदमित्यर्थः । तस्यैव लिङ्गो विद्यते ययोस्तौ वाच्यलिङ्गौ । यदि घा वाच्यस्य पुम्पनीकुलादेलिकमेव लिङ्गं ययोरिति बहु- प्रीहिः । यदुक्तम्-'याच्यमित्युच्यते भेद्य तल्लिङ्गं भजते तु यः । विशेपणत्यमापन्नो वाच्यलिङ्गः स उच्यते ॥' अनयोः साधनमुच्यते । प्रथमैकवचने सूत्रम्-त्वमहं सिना। त्वं च अहं च त्वमहं प्रथमाद्विवचनान्तं सांकेतिकम् । सिना सिशब्दस्य तृतीयैकवचना- न्तम् 'टाना त्रियाम्' ।। युष्मद । वृत्तिः कण्ठ्या । युष्मदः सिना सह त्वम् इत्यादेशः। अस्मदश्व सिना सह अहम इत्यादेशः ।। युवावौ द्विवचने ।। युष्मदस्सदोद्विवचने पर युव आव इत्येतावादेशौ भ- चतः ॥ आमौ ॥ युष्मदस्मदोः पर औ आम् भवति । सवर्णे दीर्घः सह । युवाम् आवाम् ॥ द्विवचने । युष्मद् औ अस्मद् औ इति स्थिते सति । सूत्रम्-'युवाचौ द्विवचने' ।। युवश्च आवश्च युवावौ प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'ओ औ औ' । द्विवचने सप्तम्येकवचनान्तम् 'अ इ ए' । युप्प० । युग्मदः सर्वविभक्तिद्विवचने युव आदेशः । अस्मदश्च आव इत्यर्थः ।। युव औ आव औ इति स्थिते सूत्रम्-'आमो' || आम् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः॥ औ प्रथमैकवचनं सांगेतिकम् । 'स्वरहीनं०' सिद्धम् । वृत्तिः सुगमा । यहादेवासद्व- दिति । ननु आम् किमिति नियते अमेव यथं न क्रियते 'मानालाघवेन पुनोत्मवं मन्यन्ते वैयाकरणाः' इति । सत्यम् । अमि कृते 'अम्शमोरस्य' इत्यलोप: स्यादिति आमेर युक्तः । अनेन ी इत्यस्य आम 'सवर्णे.' युवाम् आवामिति सिद्धम् ॥ यूयं वयं जसा ॥ जसा सहितयोर्युप्मदम्मदीयं ययमित्येतायादेशा भ- पता ॥ यूयम् वयम् ।। पत्ये युष्मद् अस् अम्मद् अम् । सूत्रम्-'यूयं यय असा' ।। यूयं प ययं घ यूयंययं 1 प्रथमाद्विवचनान्त सापतिपम् । जसा इति जस्मादस्य मृतीययययनान्तम् । 'सरहीन.'

·॥ युष्मदस्मत्प्रक्रिया १२] चन्द्रकीर्तिघ्याख्यासहितम् । ११५ सिद्धम् । जसा० । अनेन जस्सहितस्य युष्मदो यूयमित्यादेशः अस्मदश्च ययमित्यादेशः । यूयं वयमिति ॥ त्यन्मदेकत्वे ॥ युष्मदसदोः त्वन्मदित्येतावादेशी भवत एकत्वे गम्य- . माने । आम्स्भौ ।। आ अम्स्मौ । युष्मदस्मदोप्टेरात्वं भवति अमि सकारे मिसि च परे । अम्शसोरस । त्वाम् माम् । युवाम् आवाम् ॥ अमि सूत्रम्-'स्वन्मदेकत्वे' । त्वय मय वन्मत् प्रथमाद्विवचनान्तम् । सांकेतिकम् । एकस्य भाव एकत्वं तस्मिन्नेकत्वे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' 'चपा अब जयाः' 'स्वर- हीन.' सिद्धम् । अमे वृत्तिः कण्ठ्या । एकवचने एकार्थवाचित्वे वा युप्मदस्त्वत् अस्मदश्च मत् आदेशः । त्वत् अम् मत् अम् इति स्थिते सूत्रम् -'आम् स्भौ' ॥ आ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । अम् च सू च भिसू च अम्स्भिः देशैकमणे देशीयग्रहणम् । तस्मिन् अस्मी सप्तम्येकवचनान्तम् । 'डेरौ डित्' टिलोपः । 'स्वरहीनं०' आ अने अग्रभी 'सवणे.' युष्मदः० । अनेन त्वत् इत्यस्य त्वा, मत् इत्यस्य च मा। 'अम्शसोरम्य' 'मोऽनुस्वारः त्वां माम् ॥ द्विवचनेपु प्राग्वत् ॥ 'त्यदादेटेरः स्यादौ' इत्यत्वे कृते शसि दीर्घत्वम् ॥ शसो नो वक्तव्यः॥ युष्मान् । अस्मान् ॥ शसि युष्मद् अस् अस्मद् अस् इति स्थिते । 'त्यदादेष्टेः' अकारे कृते । 'अम्शसोरस्य' इत्यकारलोपः । 'शसि' इति दीर्घः । वाच्यलिङ्गत्यात्केवलं पुंलिद्गत्याभावात् 'सो नः पुंसः' इति सूत्रेण सकारस्य नकारो न भवति । तेन विशेपमाह-'शसो नो वक्तव्यः' शसः सकारस्य नकारो भवति इत्यर्थः । युष्मदस्मदोरेवेति शेषः । युप्मान् अस्मान् इति सिद्धम् ।। त्वन्मदेकत्वे ॥ ए टाडयोः ॥ युष्मदसदोप्टेरेत्वं भवति टा ङि इत्येतयोः प- रयोः॥ एअय् । त्वया मया । युवाभ्याम् आवाभ्याम् । युष्मामिः असामिः ।। तृतीयैकवचने त्वन्मदादेशे कृते । 'त्यदादेष्टेः' अकारः ॥ त्व आ म आ इति स्थिते । सूत्रम्-'ए दायोः ॥ ए प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । टाइयोः टा च हिश्च टाडी तया! सप्तमीद्विवचनान्तम् । इयं स्वरे' 'स्वरहीनं०' सिद्धमिदं सूत्रम् । वृत्तिः कण्ट्या । आ. शिवदादेशो भवतीति न्यायात् । अनेन यथाकमं त्वेमे 'एअय्' 'स्वरहीनं०' त्वया मया रूपद्वयं सिद्धम् ॥ दिवयने भ्याम् । 'युवायौ द्विवचने' 'अगि' युवाभ्याम् आवाभ्याम् । एवं धनु ·असत् ॥ सारखतव्याकरणम् । [ प्रपमा चिः चतुर्येकवचने सूत्रम्-'तुभ्यं मह्यं डया' ।। तुभ्यं च मह्यं च तुभ्यं मां प्रथमाद्विवच- नान्तं सांकेतिकम् । डया इति डेशब्दस्य तृतीयैकवचनान्तम् । 'ए अय्' 'स्वरहीनं० ॥ वृत्तिः सुयोधा । अनेन यथाक्रमं डेसहितयोः युष्मदस्मदोस्तुभ्यं मह्यम् आदेशौ भवतः ॥ चतुर्ध्या बहुवचने-सूत्रम्-'भ्यस् ३भ्यम्' ।भ्यस् प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । श्भ्यम् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:०' । युष्मदस्मच्छब्दाभ्यां परं यच्चतुर्थीवहुवचनं तस्य कृत्त. स्यापि इभ्यं भवति । भ्यमादेनस्य गुरुत्वात्सर्वस्य प्राप्तो शकारग्रहणं किमर्थमिसाइ- कारो भकारादित्वनिषेधकः । उच्चारणमायः शकारो भकारादित्वव्यावृत्त्यर्थः भकार एवं आदिर्यस्य स भकारादिस्तस्य भावो भकारादित्वं तस्य व्यावृत्यर्थों निषेधार्थः । भ्यम् इत्येव चेत् कियते, तदा 'अद्भि' 'एस्भि बहुवे' एतयोः सूत्रयोः प्राप्तिर्भवति भकारप- रस्वात् । अतस्तनिवारणार्थ इभ्यमिति क्रियते । तेन 'अद्भि' इत्यात्वम् 'एस्भि बहुवे' इति एत्वं च न भवति । अनेन चतुर्थीबहुवचनस्य इभ्यम् । 'सदादेप्टे' 'मोऽनुस्वारः' । युष्म- भ्यम् अस्मभ्यम् ॥ उसिभ्यसोः इतुः ॥ पञ्चम्या उसिभ्यसोः तुर्भवति । शकारः सर्वांदे- शार्थः । उकार उच्चारणार्थः । त्वत् मन् । युवाभ्याम् आवाभ्याम् । युष्मत पञ्चम्येकवचने-स्वन्मदादेशे कृते स्वत् अस् मत् अस् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'इसि. भ्यसोः तुः ॥ डसिश्च भ्यस् च डसिभ्यसो तयोः पष्ठीद्विवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'सोर्वि०' । रतुः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' ॥पञ्चम्या एकवननस्य पहुवचनस्य च श्तुः इत्या 'देशो भवति । अनेन डसिस्थाने स्तुर्भवति । शफारः सर्वादेशार्थः । उकार उच्चारणार्थः । त् इति स्थितम् । 'त्यदादेष्टेः । त्वन् मत् ।। युवाभ्याम् आयाभ्याम् । यहु- वचने भ्यस्स्थाने त् । 'त्यदादेप्टे०' युप्मत् अरगन् ।। तवमम डसा ॥ डसा सहितयोर्युष्मदसदोस्तव मम इत्येवापादेशौ भवतः ।। तव मम । युवयोः आवयोः ॥ पध्येकवचने । सूत्रम्--'वय मग इसा ॥ तय च गम च तवमग प्रथमाद्विवचनान्त सांकेतिकम् । इसेति डस्शब्दम्य तृतीयैकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' इसा० । अनेन हम्- सदितस्य युप्मदलव अस्मदो मम इत्यादेशः । तय मम ।। ओस्विपये युय शापादेशे शवे 'ओसि' 'ए अय्' 'स्वरहीनं०' युवयोः आययोः । एवं सप्तमीद्विवचनेऽपि ।। सामाकम् ॥ युष्मदसदोः परः सामाकं भवति ॥ युप्माकम् अम्माकम् ।। आमि ‘त्यदादेष्टे' 'मुटाम:' 'स्वरहीन.' युप्मासाम् अम्गासाम् इति खिते ॥ सूयम् । 'सामाकम् ।। साम् प्रयमैफयचगान्तम् । 'हमेप:०' आकम् प्रथमफ्ययनान्तम् । 'हमेपा' 'स्वरहीनं०' युप्मदग्गयां परम्प मुद्सदिसम्य भागः माफम् इत्यारेगो भनि । भगेन आफम् । 'सयणे 'युष्माकम अग्गायम । मुटमहिसम्पामः भाफमादमा विधान परिम यह इयेफारनित्यध, ग तु 'आमम्मी' ल्यापारम्प निरपर्ष गरे तलिम पविप. थैया मादिति ॥ - ·युष्मदरगत्प्रक्रिया१२] चन्द्रनीतिव्याश्यासहितम्। त्वयि मयि । युषयोः आरयोः । युप्मामु अम्माम् ।। सप्तम्येकवचने 'वन्मदेकने' 'सदादेष्टे.' 'ए टाइयोः' ' अम्' 'परहीनं.' समि मयि । युवयोः आवयोः । मुपि । 'आम्म्भो' युम्मामु अम्मामु ।। त्यदादित्वात्सयोधनाभावः ॥ तथा समासान्तरले प्राधान्ये च युमिदम्मदोः सिजहिडरगु एन एय पूर्णोः सम् अहम् यूयम् ययम् तुभ्यम, गह्यम् तर मम आदेशाः ग्युनान्यत्र । अन्यत्र तु मिाजम् - इस्वर्जितेपु सप्तदशसु पचनेषु एक्ले वमो, द्विचने युवा, यावे युग्माग्नौ ॥ [या- सामतिप्रान्तोऽतित्वम् अतित्लान अतियूयम । अतित्याम अतित्वाम् अनित्लान । अविया अतित्वाभ्याम् अतित्याभिः । अतितुभ्यं अतित्याभ्याम अनित्यभ्यम् । अनिता गीत्या. भ्याम अतित्वत् । अतितय अतित्वयोः अतिवाकम् । अनित्ययि अनित्वयोः अतित्यामु॥ एवं युवामतिकान्तः अतित्वम् अतियुवाम् अतियूयम् । अति युवाप अनियुवाम् पतियुगन् । अतियुवया अतियुनाभ्याम् अतियुवामिः । अतितुभ्यम अतियुगाभ्याम् भीयुमभ्यम् । अतियुवत् अतियुवाभ्याम् अतियुवत् । अतितर अतियुवयोः अनियुपारम् । अनियुपयि अतियुवयोः अतियुवासु ॥ एवं युष्मानतिमान्तः अतित्वम अतियुग्माम् अनियूयम् । अतित्वाम् अतियुष्माम् अतियुष्मान् । अतियुप्मया अनियुष्माभ्याम् अतियुष्माभिः । अतितुभ्यम् अतियुष्माभ्याम् अतियुप्मभ्यम् । अतियुष्मन् अतियुष्माभ्याम् अतियुष्मत् । अतितव अतियुप्मयोः अतियुष्माकम् । अतियुग्मयि अतियुग्मयोः अतियुष्मासु ॥] उक्त च प्रक्रियाकौमुद्याम्-'सुजस्टेडस्सु परत आदेगाः स्युः सदेय ते ॥ नाही यूयययौ तुभ्यमयी तवमगारपि ॥ एते परत्वाद् याधन्ते युवानो सिपये म्यफे । समा वपि प्रवाधन्ते पूर्वविप्रतिपेधतः । यथा -प्रियस्त्वम् प्रियो युगरा प्रिया यूयं वा यस्य मियत्वम् । एवं प्रियोऽहम् प्रियो आयां प्रिया वय वा यस्य स प्रियाहम् । एवं जसि प्रिययूयं प्रियवयम् । डेविपये प्रियतुभ्यं प्रियमहां । डसि प्रियतर प्रियमम ॥ तथा त्वाम- तिक्रान्त इयतित्यम् अत्यहमित्यनापि सिजस्डेडस्मु प्राग्यदेशादेशाः स्युः । तथा द्विवचने युपावादेशौ च न भवतः । यथा अतित्वम् अत्यहम् अतित्वाम् अतिमाम् अतियूयम् । अतिययम् । अतित्वाम् अतिमाम् । द्वित्तेपि अतित्वाम् अतिमाम् अनित्वान अतिमान् । अतित्वया अतिमया अतिनाभ्याम् अतिमाभ्याम् अतिस्वामिः अतिमाभिः । अतितुभ्यम् अतित्वाभ्याम् अतिमाभ्याम् अतित्वत् अतिमत् । अतितव अतिमम अतित्वयोः अतिमयोः अतित्याकम् अतिमाकम् । केचित्तु अतित्ययाम् अतिमयामिति । अतित्ययि अतिमयि अतित्वयोः अतिमयोः अतित्वामु अतिमामु ॥ एवं युनामानां वा अविकान्त इत्यनापि सिजस्डेडस्सु प्राग्रत् । अतित्वम् अत्यहम् अतियुवाम् अन्यायाम् अतियूयम् अतिवयम् । अतियुवाम् अत्यावाम् अतियुवाम् अत्याराम् अतियुवान् अन्यावान् । अति- युवया अत्यावया अतियुवाभ्याम् अत्यावाभ्याम् इत्यपि ॥ एवं युप्मान् अस्मान्वा अति- एकस्यातिकमे ॥ २ द्वयोरतिकगे ॥ ३ बहनामतिरम ।। ४ कोटकान्तगत पुनरपि वक्ष्यते ।।

·सारस्वतव्याकरणम् । -- [प्रथमा वृत्तिः क्रान्त इत्यत्रापि सिजस्डेडस्सु प्राग्वत् । अतित्वम् अत्यहम् अतियुष्माम् अत्यस्माम् अति. युष्मान अयस्मान् । अतियुष्मया अत्याया इत्यादि । एवं परमवं परमाई परमयूयं परमवयं परमतुभ्यं परममह्यम् परमतव परममम इत्यादिलोकाज्ज्ञेयम् । इति युष्म- दसत्साधनम् ॥ सह तेमे आदेशविशेषाः १३ अथानयोरादेशविशेषविधिनिरूप्यते ॥ युष्मदस्मदोः पष्ठीचतुर्थीद्विती- याभिस्तेमे वानी आदेशाः स्युः ॥ कीदृशयोः। भवतः । द्विवचनेन यांनौ । बहुवचनेन बस्नसौ च ।। पुनर्विशेषमाह--अथेति । युष्मदस्मच्छब्दयोः साधनानन्तरं कश्चित् आदेशस्य विशेष आदेशविशेपस्तस्य विधिः । आदेशाः पूर्व कथिताः । अथ आदेशिविशेषविधिः कथ्यते इत्यध्याहारः ॥ सूत्रम्-'युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयामिस्तेमे वानौ वनसौ' । युष्म- दस्मदोः पष्ठीद्विवचनान्तम् । पष्ठीचतुर्थीद्वितीयाभिः तृतीयावहुवचनम् । तेमे प्रथमाद्वि- वचनान्तं सांकेतिकम् । वांनी प्रथमाद्विवचनान्तं सांकेतिकम् । वनसौ प्रथमा- द्विवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' पश्चपदमिदं सूत्रम् ॥ युष्म० । युष्मदस्मदोः पाठीचतुर्थी- द्वितीयानामेकवचनबहुवचनेषु क्रमेण अमी अमे वक्ष्यमाणाः तेमे वांनी वस्नस् आदेशा भवन्ति । अयं भाव:--पष्ठीचतुर्येकवचनेन सह युष्मदस्ते अस्मदश्व में आदेशः । द्वितीयकवचनस्य त्वा मा इति विशेषविधानात् ते मे न भवतः । पष्ठीचतुर्थीद्वितीया- द्विवचने युष्मदो वां अस्मदश्च नौ आदेशः । पष्टीचतुर्थीद्वितीयावहुवचने युष्मदो वस् अस्मदश्च नस् आदेशः । द्वितीयाचतुर्थीपष्ठीति वक्तव्ये व्युत्क्रमेण पष्ठीचतुर्थीद्वितीयाभि- रित्युक्तत्वात् कचित्त्वया मयेत्यस्मिन्नर्थे तेमे भवतः इत्यपि सूचितम् । यथा 'श्रुतं ते नि. खिलं पार्थ इत्यादि प्रयोगेषु । तथा च । 'कया वृत्त्या वर्तितं वश्वरद्धिः क्षितिमण्डलम् । तथा च रघुकाव्ये-'शेये केन विनीतों का इत्यादि प्रमाद्विवननेऽपि बामियादेशशार्थम् । केचित्तु वामित्सव्ययं मन्यन्ते ॥ 'विपर्ययविधानेन नियमो नप्यते बुधैः ।। 'अतो विभक्तिप्यन्यासु भवन्ति धस्नसादयः ।। यद्वा पष्ठीचतुर्थोरन पठया अल्पस्वरत्वात् पूर्व निपातः । द्वितीयापेक्षया चतुर्थ्यांश समस्वरत्वात्पूर्वनिपातः (१) ॥ इति द्वन्द्वः ।। खामी ते स समायातः स्वामी मे सांपतं गतः। नमस्ते भगवन् भूयो देहि मे मोक्षमव्ययम् ॥४९॥ १ सहितमहणावयोः पुत्रः युष्मपुत्र. 1 आपयो पुत्रः परम पुत्र सादी विभक्लिोपे कृते आदेश NAD... - thaneruin numar पानिपातः इति पायान्तरम् ॥ ३'इति गिलम्'। ..

·भादेशविशेषाः १३] चन्द्रकीर्तिव्याझ्यासहितम् । स्वामी वां स जहासोचदृष्ट्वा ना दानयातनाम् । राजा चां दास्यते दानं ज्ञानं नौ मधुसूदनः ॥ ५० ॥ देवो चामवताद्विष्णुर्नरकान्नी जनार्दनः । स्वामी वो बलवान् राजा स्वामी नोऽसी जनार्दनः ॥५१॥ नमो यो ब्रहाविजेभ्यो ज्ञानं नो दीयतां धनम् । सानन्दान्यः प्रपश्यामः पश्यामो न: सुहाग्विनः ॥ ५९॥ तत्रोदाहरणानि सोय अयति-यथा सागी० । सो नय स्वामी ममायातः । मे मम स्वामी सांप्रतं गतः । अत्र सामिले पष्ठी सम्गा एकत्ये ते मे इयादेगी दर्मिती । चतुर्य- फयचने दर्शयति-नमः भगो ज्ञानमस्यास्नीति भगवान मस्यामनाये है. भगवन भूगः पुनरपि धारवार से तुभ्यं नमः । मन नमःशब्दयोगे चतुर्थी । तर सुरुमदने आदेशः । में महाम् अक्षय मोरं देहि प्रयच्छ । अत्र दानार्थे चतुर्थी । अगदो में आदेशः एयर- गत्वात् ।। द्विवचनादशं दर्शयति-स्वामी० । स यां युवयोः स्वामी उमेरनिमयेर जहाग अहसत् । किं कृत्वा ? नी आवयोः दानयातना पीडां हवा । अत्र पष्ठीद्विवचने युगदो याम अस्मदो ना। वां युवाभ्यां राजा भूपतिर्दीनं दास्यते मधुसूदनः फुग्यः आराभ्यां पानं तत्त्वावयोधं दास्यते । अन्न चतुर्थीद्विवचनम् ॥ यां युरा विष्णुदेयोऽवतान् पातु । जनार्दनः कृष्णो नौ आयां नरकाद्रक्षतु । अन द्वितीयाविवचनम् ॥ यदुत्वं दयनि-म्यामी० यो युप्माकं स्वामी राजा बलवान् बलयुक्त नोऽग्गाकम असी जनार्दनः कृष्णः म्यामी । पी. बहुत्वे रूपमिदम् । युष्मदो यस् अस्मदो नस् ॥ चनुबिदुपयने यो युमभ्यं नमः । वि. शिष्टेभ्यो वः ? नझ विशेषेण जानन्तीति माविशाम्नेभ्यः । शानसाम्भ्य इत्यर्थः । नोड- स्मभ्यं ज्ञानं धन ज्ञानमेव धनं दीयताम् । चतुर्थी वहुत्वरूपम् ।। वो युष्मान ययं सानन्दान सह आनन्देन वर्तमानान मुदुःसिनोऽतीय दुःसयुनान पश्याम: । 'पश्य त्वं नः गुग्गा- न्वितान्' इति पाठः । द्वितीयाबहुवचनरूपमिदम ॥ त्वामामा || अमा सहितयोर्युप्मदसदोस्त्वा मा इत्येताबादेश मातः । पश्यामि त्वा मदालीद पश्य मा मदभेदकम् । अमि विशेषमाइ---सूत्रम्-'स्वामाऽमा' वामा प्रथमाद्विवचनान्तं सफिनिम्म् ।भमा इति अम्शब्दस्य तृतीयैफयचनान्तम् । 'वरहीन.' 'सरणे' अमा० युष्मदः अम्म. हितस वा अस्मदः मा आदेशः । अत्रोदाहरणम-- पश्यामि ॥ त्वा वाम् अहं महाली मदव्यानं गर्वयुक्तं पश्यामि । मा मा मदभेदकं मोत्तारकं पश्य । नादौ ।। पादादी वर्तमानयोर्युप्मदस्मदोनते आदेशा भवन्ति ।। तव ये शत्रवो राजन्मम तेऽप्यतिशत्रयः। तय मित्राणि यानि स्युर्मम मित्राणि तान्यपि। 'दारयाचनाम्'शी पाठ: ॥

·भव्ययानि १३] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम्। "तव मम इह महशफाति सत्यं न तव ममाह कचिद्भयेद्वियोगः" 'सदा सबैव भत्तोस्मि' इत्यादि ॥ द्विवचनादावपि प्रयोगवशाय शेयम् ॥ इति युष्मदस्मत्प्रक्रिया ॥ - चादिनिपातः॥च पा ह अह एव एवं नूनम् पृथक् विना नाना स्वस्ति अस्ति दोपा मृपा मिथ्या मिथस् अथ अथो पर श्वर उच्चस् नीचर स्वर अन्तर प्रातर पुनर् भूयस आहोस्वित् सह नमः मते अन्तरेण अन्तरा नमस् अलम् कृतम् । अमानोनाः प्रतिपेधे । ईपत् किल सलु वै आराद दाद भृशं यत् तत् ॥ खराश्च । इत्येवमादिर्गणो निपावसंज्ञो भवति ॥ द्रव्यवचनो नैति ज्ञेयम् ।। अथ चादीननिपातानाह-सूत्रम्-'पादिनिपात:' ॥ पादिः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्वि' । निपतत्यनेकेष्वर्थेविति निपातः । 'सो' सिद्धम् । च वाह इत्यादि यावत् 'स्वराश्च' इत्येवमादिगणो निपातसंज्ञो भवति । एते निपाता उच्यन्ते । अथैतेषां किंचिद्वि- वरणं लिख्यते । प पुनरर्थे समुच्चयादिषु च । वा विकल्पार्थे उपमानार्थे च । ह अह इति द्वौ खेदार्थों पादपूरणार्थों च । अहह इत्यपि सेदे आश्चर्ये च । एव निश्चयार्भे अवधारणे औपम्ये वा । एवम् अमुना प्रकारेण अङ्गीकारे च पूर्वोक्तस्मरणे च उपमायां च । नूनं नि- श्चये पृथक् भिन्नार्थे । विनाऽभावार्थो वर्जनार्थश्च । नाना बहुप्रकारवाची । स्वस्ति कल्याणार्थे । अस्ति सत्तार्थे । दोपा राज्यर्थे । मृपा मिथ्या एतौ द्वावसत्यार्थे । मिथस् परस्परार्थः । अथ अथो एतौ आनन्तर्याय मगलारम्भयोश्च अर्थान्तरकथने च । हस्शब्दो गतदिनार्थे । श्वस् आगामिदिनार्थे । उच्चैस् उच्चत्ववाचकः अतिशयार्थवाचकश्च । एवम् उच्चकैरपि । एवं नीः नीचकैः नीचत्वार्थः हीनत्वार्थश्च । स्वर स्वर्गार्थः । अन्तर् मध्ये । प्रातः प्रभाते । पुनर्मूयस् एतौ दो पौनःपुन्ये । आहोस्थित् वित. । फुतश्चित् इत्यपि पिरार्के । उत अथवार्थे । ते विनार्थे । सह सहार्थे । अन्तरेण विनार्थे । अन्तरा मध्यार्थः । नमस् नमस्कारे । अलं भू- पायां निवारणे च पर्याप्ते सामर्थ्य च । कृतं निवारणे पूरणार्थे च । अ मा नो न एते घ. स्वारः प्रतिपेधार्थे । ईपत् स्तोकार्ये इत्यर्थः। किल सलु वै एते प्रयो निश्चयार्थे स्मरणार्थे च। आरात् निकटार्थे दूरार्थे च । दूरात् दूरार्थे च । भृशम् अत्यर्थे । यन् यस्मात्कारणात् । तत् तस्मात्कारणात् । स्वराश्च । अ आ इ ई उ ऊ ऋ ए ऐ ओ औ एतेऽपि निपाताः तत्र अ संबोधने निर्भर्त्सने च । आ वाक्यस्मरणे च । इ संयोधने ।ई दुःसचिन्तने घ। उ रोपोक्तौ निवारणे च । ऊ प्रभे निश्चये रोपे च । प्रकारलकारी क्षोभवाचको लोभवाचको घ । लोभो दोपवृद्धिः । विश्रामवाचको वा । ए संयोधने । ऐ आश्चर्ये । ओ अनुनये । औ भवत्यर्थे । अं अङ्गीकारे । अ: भये आश्चर्ये च इत्यादिर्गणो निपातसंझो भवति । आदिश- ब्दादन्येऽपि शेयाः । सह साकं साधं सत्रा अमा एते सहार्ये । कश्चित् इष्टपरिप्रभ । अये कोमलामणे । ननु निश्चये वितर्के च । नु वितुर्के । नक्तं रात्रिवाचकं स्यात् । अनेकान्य पर्याया अनेकार्थवाचका इत्यर्थः(?) इति समाप्त्यर्थे । नाम इति कोमलामभगे । मन्ये इति । खार.१६ ·-- 1 १२२ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृश्चिक- वितर्के विचारणे च । एतेषु च केचिद्वाचकाः केचित्सूचकाः । तत्र वाचकाः पृथगादयः ते ह्यर्थं वदन्ति । सूचकाश्चादयः ते किल सूचयन्त्यतः सूचका उच्यन्ते ॥ 'केऽप्येषां द्योतका केऽपि वाचकाः, केऽप्यनर्थकाः । आगमा इव केऽपि स्युः संभूयार्थस्य वाचकाः ।।' तत्रादिगणो विभत्त्यर्थे निपात्यते ॥ तस्मिन्निति तत्र । यसिनिति यत्र । कसिन्निति कुत्र कुहे क । असिनिति अत्र । तस्सिन्काले तदा । यसिन्काले यदा । कस्सिन्काले कदा । अन्यस्मिन्काले अन्यदा । सर्वसिन्काले सर्वदा । तेन प्रकारेण तथा । येन प्रकारेण यथा । केन प्रकारेण कथम् । अनेन प्रका- रेण इत्थम् । सर्वथा उभयथा अन्यथा अन्यतरथा इतरथा । तस्मादिति ततः । यसादिति यतः । असादिति अतः । कुतः अमुतः युप्मत्तः अस्सत्तः भयत्तः । सार्वविभक्तिकस्तस् इत्येके । पूर्वतः सर्वतः । पूर्वसिन्निति पुरस्ताद । अधरस्मिन्नित्यधस्तात् । परसिनिति परेण-परस्तात् । आहिच दूरे।। दूरेऽर्थे वाच्ये सति आहिन् प्रत्ययो भवति । दक्षिणसां दिशि दूरे इति दक्षिणाहि वसन्ति चाण्डालाः । चकारादाच । दक्षिणा ।। अथ विभक्त्यर्थसूचकानिपातानाह-~-तत्रादिगणो विभपयर्थे निपात्यते । तत्र सप्तम्यर्थे यथा सप्तम्येकवचने तस्मिन्नित्यर्थे तत्र निपातः । एवं तयोः तेषु तस्यां तयोः नासु एतेष्वपि तनेति, निपातः । एवं सप्तम्यर्थे वर्तमानात्तच्छन्दात् प्रत्ययः दलोपश्च । एवं सप्तम्यर्थे वर्तमानाद्यच्छब्दात् प्रत्ययो दलोपः । यस्मिन्नित्यस्य यत्र । किम्शब्दात् प्रत्ययः किम: कुआदेशश्च । एवं सप्तम्यर्थे किम्शब्दात् अप्रत्ययः कुआदेशः ! 'उयम्' स्वरहीनं० क । फस्मिन्नित्यस्य कुत्र कुह क ।। एवं द्वि भवत् युष्मदस्मदौ च वर्जयित्वा सर्वादिगणात् स. सम्या अर्थे । इति भवति । सर्वत्र उभयत्र अन्यत्र एकत्र पूर्वत्र परन्न इत्यादि । तस्मिन् काले तदा । यस्मिन्काले यदा । कस्मिन् काले कदा । एकस्मिन् काले एकदा । एवं सदा सर्वदा अन्यदा । येन प्रकारेण यथा । केन प्रकारेण कथं । अनेन प्रकारेण इत्यं । सर्येण प्रकारेण सर्वथा । एवम् अन्यथा इतरथा अपरथा ॥ तस्प्रत्ययान्तानाह-पञ्चम्यर्थे सस् । सस्मा- दिति ततः । यस्मादिति यतः । कस्मादित्यर्थे फुतः । अस्मादित्यर्थे इत: अतः। एवं ग्रामतः लोकतः सर्वतः॥ सार्व०। एके आचार्या इत्याहुः । तत्प्रत्ययः सर्वविभक्तिपुभवति । सर्वासां विभक्तीनामर्थे भयतीत्यर्थः । स्वमते तु पञ्चम्यर्थे एव । कस्मादिति कुतः । पार्श्व इति पार्थतः। पूर्वस्यामिति पूर्वतः । एवं सर्वतः इतः इत्यादयोऽसेयाः । पूर्वस्मिन्निति पुरस्तात् पूर्वस्मिन् काले देशे च पूर्वस्यां दिशि वेत्यर्थः । तथा च कालापके-'पूर्वशब्दात् दिग्देशकालार्थात्स- समीपञ्चमीप्रथमान्तादस्तातिः पूर्वस्य पुनिपातः अनद्यतने फाले' । एवम् अधस्तात्. अध इति । एवमुपरिष्टात् उपरि इति । परस्मिन्निति परस्मिन् देशे काले परस्यां दिशि पेति परेण । दक्षिणस्यां दिशि दूरे इति दक्षिणाहि चाण्डाला वसन्ति । दक्षिणस्यां दिशि दूरे वसन्तीत्यर्थः । एयम् उत्तराहि वसन्ति कौरयाः । उत्तरस्यां दिशि दूरे वसन्तीत्यर्थः ।।. किमः सामान्पे चिदादिः ॥ सर्व विभक्त्यन्तारिकशब्दात्सामान्येऽर्थे चिन् वन लेते प्रत्यया भवन्ति ।। कभित कथन कचिव कचन ॥

·अव्ययानि १३ ] चन्द्रकीर्निय्याट्याप्सहितम् । १२३ 'क्रिमः सामान्ये चिदादिः' निपु लिगु सिद्धादेय किंगदान सामान्य अज्ञाताच अनिर्धारणेऽर्थ सप्तमु विभक्तिपु चिदादिरिति । चिन् चन प्रत्ययो भवति इत्यर्थः । अज्ञात: कः कश्चित् कौचित् केचित् काचित् किंचित् युवचित् कचित् कटन फापन किंचन कचन । एवं सप्तस्वपि विभक्तिपु । तदधीनकाययोर्या सात् ॥ तदपीनार्थ कालार्थ या सात्मत्ययो भ- यति ।। राज्ञोऽधीनं राजसात् । सर्व मस इति भस्मसात् । अमेः अधीनमित्य- निसात् ॥ सात्प्रत्ययस पत्वं नेच्छन्ति । युरङ्गीकरणे ॥ ऊरीकृत्य उरीकृत्य । सधादिः काले निपात्यते ॥ सद्य अद्य सपदि अघुना इदा. नीम् सम्प्रति साम्प्रतम् पूर्वद्युः परेयुः आशु शीघ्रम् झटिति तूर्णम् अपरेयुः यहि तर्हि जोपम् मानम् अन्येयुः ।। पुनर्निपातान्तरगाह-'तदधीनकार्ययोर्या सात् । तदधीनेति । यद्यस्याधीनमाया सा- दधीनं । कृरतस्य समप्रस्य भावः फालय सममयं तदधीनं च फालय घ तदधीनकारये तयोः । तत एतयोरर्थे नाग्नः पुरतः सात् प्रत्ययो निपात्यते । राजन् भस्मन् । रामोऽधीनं राजसात् । सर्व भस्म भवति इति भरममात् । तदधीनकार्ययोः' इति सात्प्रत्ययः । 'नानो नो.' राजसात् । भस्मसात् । सात्प्रत्ययस्य पर नेच्छन्ति । यथा । अमिसान् । 'ऊर्युरर्यङ्गीकरणे' अङ्गीकरणेऽर्थे ऊरी उररी शब्दौ निपात्यते । अरीठय उररीकृय अङ्गीकृत्ये- त्यर्थः । ऊरीकृतम् । उपरीकृतम् । उररीकरोति । सद्य० । आदिकाले अर्थे कालविशेपे सया- दिनिपात्यते । सद्यस्तत्कालम् । अब सांप्रतदिने । सपदि शीयम् । अधुना इदानीम् । एती वर्तमानक्षणार्थे । अक्षिपक्षमावच्छिन्नकालः क्षणः । एवं संप्रति सांप्रतमपि । झटिति शीमम् तूर्णम् एते त्रयः औत्सुक्यार्थाः । पूर्वेरिति गतदिवसार्थवाचकम् । परेार्दिवमान्तरवाय. कम् ॥ यहि यदि तर्हि तदा कर्हि, कदा । आदिशब्दान् परन् परारिः एपमः अपरेद्यपि अपरेशुः उत्तरेयुः उभयेयुः इत्यादयो ज्ञेयाः ॥ मादिरुपसर्गः ॥न परा अप सम् अनु अर निर निस् दुर् दुस् वि आइ नि अघि अपि अति सु उत् अभि प्रति परि उप अत् अन्तर आविर । अर्य गण उपसर्गसंज्ञकः ॥ सूत्रम्-'प्रादिरुपसर्ग:'म आदिर्यस्य स प्रादिः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोवि०' उपहा ज्यते धातोः समीपे क्रियते इत्युपसर्गः । प्रथमैकवचनान्तम् । 'नोर्षि०' ।। प्रादि । अभे उपसर्गः । 'नामिनोरः' द्विपदं सूत्रम् । प्र आरभ्य यावर आपिः प्र, परा, अप इत्यादि । 'प्रपरापसमन्वनिर्दुरभिव्यधिसूदतिनिःप्रतिपर्यपयः । उप आदिति विशतिरेप ससे उपस. गंगणः कथितः कविना' । अयं.प्रादिः आवि:पर्यवसानो गण उपसर्गसंजकः । वर प्रशन्दः प्रकर्थिः । यथा प्रणम्य प्रवादः । 'प्रादिधर्मणि दीपे च सामर्थे भृशसंभवे । वियोगशु- द्विशक्तीच्छाशान्तिपूजाप्रदर्शने' । आदिकर्मणि प्रारब्यं प्रभवम् । आयामे प्रटम्यः । सा- मध्ये प्रभुः । शार्थे प्रतपति । संभवे प्रभवति । प्रोणने प्रतुष्याते । गमने प्रयाति । इ. ।

·- १२४ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृद्धि च्छायां प्रार्थयते । शान्तौ प्रशान्तः । मुख्य प्रवरः । अवलोकने प्रपश्यति । शुद्धौ प्रसन्ना आप: । प्रसन्नेन्द्रियः । प्रीतौ प्रसीदति राजा । पूजायां प्रासलिः प्रह्लः । तत्परः पिताम- हात्परः प्रपितामहः । एवं प्रपौत्रः प्रशिष्यः इत्याद्यर्थेषु उपसर्गो ज्ञेयः ॥ परा इति विपरी- तार्थे पराजयार्थे विमुखार्थे दूरीकरणे च । यथा पराजितः पराभूतः परातः पराङ्मुखः । परावृतः पराक्रमः परामर्शः । अप असत्यार्थविकारवर्जनस्तेनकर्षणादौ । यथा अपकर्षति अपचरति । अपकृतः । अपहरति । सम् संभवसम्यक्प्रकारादौ । यथा संभवति । मिलने संगच्छति । समवाये संकरः । एवं संधिः संकेतः संस्कृतः संशयः संरम्भः संवृतम् । अनु अनुज्ञापश्चाद्भावसादृश्याभिमुखहीनसामीप्यादीप्सादौ । अनुजानाति अनुवदति अनु. गच्छति अनुकरोति अनुहरति । वत्सो मातरमनुधावति । अन्वर्जुनं योद्धारः । अनुमेघम् । अनुगृहम् । अव अवज्ञालम्बज्ञानशुद्धिव्याप्त्यादौ । अवगणयति । अवजानाति । यष्टिमव- टभ्य तिष्ठति । अवगतोऽर्थः अवदानम् अवकीर्णः । निर् निश्चयनिगमनातिशयनिषेधनिर्ण- यादौ । निर्णयति निर्गतः निरुपमः निष्पन्नः निश्चयः निर्मक्षिकम् । दुरिति दुष्टे दुःखकष्टाः द्यर्थे । दुर्जनः दुष्करम् । वि इति नानार्थवियोगविदीर्णवैपम्यवैमनस्यविशेपणाद्यर्थे । विविध विदारितः विकटः विमनाः विराजते विशेपणादौ यथा। विशिष्टि विरूपः विलोमः वि. स्मितः विप्यन्नः विप्रकृष्टः विमुखः विनयः । आइ इति मर्यादाभिविघीपत्समन्तादाशंस- नोपदेशागमादौ । यथा आसमुद्रक्षितीशानाम् आजन्मशुद्धानाम् आगच्छति आरोहवि आशास्ते आलभते आलिङ्गति आरभते आदत्ते आसन्नः आशयः ॥ नि नितरं निक्षेपणादौ । निपीय निहितं निक्षिपति ।। अधि इति अध्ययनाधीनाधिपत्याधिकाधिष्ठानादौ । यथा अधीते अधिगुणः अधितिष्ठति ॥ अपि आच्छादनादौ । अपिदधाति । यतः 'अपि संभा- चना प्रभशङ्कागासगुञ्चये' ॥ अति अतिशयादौ 'अतिशब्दः प्रशंसायां प्रपलनेऽ. प्यवि' । यथा अविरथः अतितप्तं अतिक्रामति अतिशेते ॥ सु इति प्रशंसनाति यसुसशो. भन भादौ । सुकरः ॥ उत् प्रावल्ये उर्ध्वकियोत्कर्षादौ । 'उत् प्रागल्ये वियोसार प्रकाशे चोर्ध्वकर्मणि' । उत्कर्षति ॥ अभि अभिवादनेच्छारूपसंमुसपराभवादौ । यथा अभिगच्छति ॥ प्रति प्रतिष्ठा प्रतिज्ञासादृश्यमहणाभिमुख्यसमीपहिंसाप्रतिषेधादौ । यथा प्रतितिष्ठति ॥ परि सामस्त्यदोपकथालिगनपरिभवादौ परिभवति ।। उप इति समीपव्या. तोपरमप्रतिक्रियाध्ययनपुष्टपादौ । उपतिष्ठते । अन् श्रद्धायामास्तिक्यबुद्धौ च । अन्तर्मध्ये । आविः प्राकट्ये । आविःकरोति । अन्ये अर्या वृद्धृतिभ्यो झेयाः । अयं प्रादिर्गणः उप- सर्गसंशकः । एतेऽपि याधकानुवर्तकविशेषनिरर्ययभेदाचतुर्धा । यतः 'धावर्थ पाधते क- चित्कश्चिचमनुवर्तते । वमेव विशिनष्टयन्योऽनर्यकोऽन्यः प्रयुज्यते' । पाधते पया-पराज- यते 'उपसर्गेण धात्यर्थः' इति अपनात् ।। वं धात्वर्थमनुवर्तते । यथा-विजयते ॥ विशि- नष्टि विशेषयति । यथा-प्रभवति ॥ निरर्थफस्तु अशोभमानार्थकः । यथा-प्रलोकते ।। माग्धातोः॥ उपसर्गाः धातोःप्रार प्रयोक्तव्याः॥ अर्थतेषां प्रयोजनमाह-मूत्रम्-'प्राग्धातोः' । प्राय प्रयमेश्यपनान्तम् । 'भपया। पायोरिति धातुशब्दस्य पाठयक्षपनान्तम् । विति' 'एस' 'सोथि' सिखम् । उपसा पात्रोः पाद मियायोगे पार पूर्वमादी प्रयोगव्याः । यया प्रभपतीत्साहित मिभवदति - ·- .खीप्रत्ययप्रक्रिया १४ ] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । १२५ सदव्ययम् ॥ तदिदं प्रादिचादिशब्दरूपमन्ययसंगं भवति ।। क्लायन्त च ॥ अथ चादीनां संशामाह--सूत्रम्.---'तव्ययम्' ॥ वत् प्रथमैकवचनान्तम् । नपुंस. फारस्य.' अव्ययं न व्येति न क्षयं यातीयव्ययम् प्रथमेरुवचनान्तम् । 'अतोऽम्'. 'अन्शसो.' 'मोऽमुखारः' पश्चात् 'स्वरहीन.' तदिदं पूर्वोक्त धादि पवाहेत्यारभ्य आवि:- पर्यन्तं यच्छब्दरूपं तदव्ययसंशं भवति ॥ च पुनः क्त्वाद्यन्तम्' 'पूर्वकाले क्त्वा' इति सूत्रोत्पन्नः क्त्वा आदी यस्य स क्त्वादिः। 'भुवो भाव क्यप्' इति यावत् सोऽन्ते यस वर क्त्वाद्यन्तं क्त्वा तुम् क्यम् धा फत्यस् शस् णम् यत् आम्प्रत्ययान्तः शब्दः तदप्यत्यय. संझं भवतीत्यर्थः । यथा-कृत्या कर्तुम् प्रणम्य द्विधा पथ्यकृत्वः कारं कारम् घटयत् किंतराम् बहुशः द्विः इत्यादि । अव्ययाद्रिभक्तेलक् ॥ अव्ययात्परसा विभक्तेर्लर भवति ।। न तु शब्दनिर्देशे । अन्ययानां च न लिङ्गादिनियमः । तदुक्तं च- सदृशं त्रिपु लिङ्गेपु सर्वासु च विभक्तिः । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्यति तदव्ययम् ॥ ५९॥ उक्तान्यलिङ्गान्यव्ययानि ॥ ततः किं कार्यमित्याह-'अव्ययाद्वि० ॥ अव्ययात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'सिरन्' 'सवर्णे० । विभक्तेरिति विभक्तिशब्दस्य पप्ठयेकवचनान्तम् । 'दिति' 'उत्स्य' 'चपा भये.' लुक् प्रथमैकवचनान्तम् 'हसेप:०' 'नामिनो०' अव्ययात्परा या विभक्तिस्तस्या लुग्भ• वति । तत्रापि विशेष:- तु शब्दनिर्देशे || तु परं शब्दनिर्देशे विमर्छन् न भवति । शब्दस्वरूपत्वेन प्रतिपादनं शब्दनिर्देशः अव्ययस्य नाममणमित्यर्थः । नतु तदर्थवाचकत्व- मित्यर्थः । यथा 'अवाप्योरुपसर्गयोः' इति । तथा द्वितीयवृत्ती-'क्रीडोऽनुसंपरिभ्यः' 'समवप्रविभ्यः स्य!' 'उद्विभ्यां तपः' इत्यादी शब्दनिर्देशत्वादव्ययात्परस्थाया अपि विभ- तेर्न लुक् । च पुनः अव्ययानो लिङ्गादिनियमो नास्ति लिगवचनविभक्तिभेदो न । उकं च शास्त्रान्तरे । सदृशं० । यत्रिपु लिङ्गेपु पुंस्त्रीनपुंसकेपु सदृशं, च पुनः सर्वासु प्रथमादिषु सप्तम्यन्तासु विभक्तिपु सदृशं, सर्वेषु वचनेषु च एकद्विबहुवचनेषु सहर्श समानरूपं, यन्न व्येति व्ययं न याति रूपान्तरं न भजति तव्ययमित्युच्यते । अव्ययोपसंदारममेवनसूत्र- संवन्धं व्याचिकीर्षुः फक्किकामाह-उक्ता० । अव्ययानि उक्तानि कथितानि । किंमूतानि ? अलिङ्गानि पुंस्त्वादिलिङ्गभेदरहितानि ॥ स्त्रीप्रत्ययमक्रिया १४ अधुना लिङ्गविशेषविजिज्ञापयिषया स्त्रीप्रत्ययाः प्रस्तूयन्ते ॥ आयतः स्त्रियाम् ॥ अकारान्तानाम्नः स्त्रियां वर्तमानादार प्रत्ययो भवति ।। जाया माया श्रद्धा मेधा धारा इत्यादि ॥ अजादेश्वार वक्तव्यः ॥ अजा एडका कोकिला वाला शूद्रा गणिका इत्यादि । मजावाकोकिलाबालावत्यादौ निफदिके । इशदेरपवादामनादेर्महणं पृथक् ॥ मजादेयेति चका - ·me सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः अधुना वक्ष्यमाणसूत्रैर्लिङ्गविशेषविजिज्ञापयिषया लिङ्गरूपो विशेषः तस्य विशेषेण ज्ञा- पयितुमिच्छया स्त्रीलिङ्गज्ञापनाय स्त्रीप्रत्ययाः स्त्रीत्वसूचका ये प्रत्ययास्ते प्रस्तूयन्ते प्रार- भ्यन्ते इत्यर्थः । सूत्रम्-'आवतः स्त्रियाम्' । आप् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः०' । अत इति अतशब्दस्य पञ्चम्येकवचनान्तम्। 'स्वरहीनं0' 'सोवि.' 'चपा अये। नियामिति स्त्रीशब्दस्य सप्तम्येकवचनम् । 'स्त्रियां योः' 'स्त्रीभ्रुवोः' 'युवः' 'स्वरहीनं०' । सिद्धं लिप- दम् ॥ आकारान्त स्त्रियां वर्तमानं त्रीलिङ्गत्वेन निर्दिष्टं यन्नाम तस्मात्पुरत आप् प्रत्ययो भवति । पकारः सिलोपार्थः । उदाहरणम् जाय माय मेध श्रद्ध धार अनेन आप् प्रत्ययः । 'सवणे.' 'आपः' इति सेर्लोपः । अग्रे गडावत् ॥ पुनर्विशेषमाह-'आवत: स्त्रियाम्' इत्यासिद्धी पुनः 'अजादे' इति 'जातेरयोपधान्' इतीपो निषेधार्थ पठ्यते । अजादेरिति अजादेः । शब्दगणाजातिवाचित्वेऽपि आप् प्रत्ययो भवति । मजा एडका कोकिला पाला शुदा गणिका । अत्र शूदा अभीरजातिः । एवम् अश्वा चटका मूपिका इत्यजादयः । अन । 'अजादे इत्याप् । 'सवणे' । प्रथमैकवचनम् । 'आप' । वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः। आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ॥ ६१॥ अवगाह्य वगाय । अपिहितम् पिहितम् । अपिधानम् पिधानम् ॥ अथ आप्रत्ययाधिकारे व्यञ्जनेभ्योऽपि तत्करणसूचकं शोकमाह-यष्टिभागु० । भागु- रिराचार्यः अतोऽकारस्य लोपं वष्टि अभिलपति । कयोः ? अव अपि इत्येतयोईयोरुपस- र्गयोः । यथा पिदधाति मुसम् । अपिधानं पिधानम् । अवगाहः वगाहः विमलगिरिवतंसः तोयनिधी वगाह्य इत्यादयः । च पुनः । एव अवधारणे । हसान्तानां शन्दानागापम् आप प्रत्ययं वष्टि । यथेत्युदाहरणोपन्यासे । वाच् निश् दिश् सर्वत्र आप् 'स्वरहीनं.' 'आपः' इति श्लोकव्यारया ।। 'सीमन् शब्दस्य वा आप दिलोपश्च' । सीमा काप्यतः ।। कापि इ अतः । स्त्रियां कापि परे पूर्वस्याफारस्य इकारो भ- यति ॥ कारिका । पाचिका । पाठिका ॥ सूनम्-'काप्यतः' । फकारेण सहित आप काप तम्मिन् कापि मप्तम्येकवचनान्तम् । अग्रे इ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । अमे अतः इति पष्ठयेक्वचनान्तम् । स्मरदीनं.' नोर्षि'कापि अमेइ 'सवणे.' अत: इयं स्वरे 'सादीनं०' सूर्य सिद्धम् ।। प्रिया- मिति बीलिझे फसहिते आपि परे अपारस्य पारो भवति । उदाहरणं -- --'एम् फरणे।। 'दुपपप पारे' पन् । फ्रोतीति कारपः। पचतीति पाचरः । पठनीति पाटर: 'मृणो' इनि बुण् प्रत्ययः । यु । 'धातोर्मा०' इति वृद्धिः । इयम्य पार । पप इत्यत्र त पाया!' इति १ इत्यस्य पा । 'मुबोरनाको' इति तु इत्यम्य अकादेशः । 'स्पहीन.' पारफ पाचप: पाठयः इति सिद्धम् । अतः 'भापत: नियाम' 'मय.' रप्रदमाशम्परादी अपमायोमासान जापान र प्राय पोशामियान मरदीकी एपितम् ॥

·अज्ञाते-अश्वका स्त्रीप्रत्ययप्रक्रिया १४] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ततः । 'काप्यतः' इत्यनेन अकारस्य इकारो भवति प्रथम वचने स् 'आप' इति मेलोपः। कारिका पाचिका पाठिका इति रूपत्रयम् । 'कारिका तु मलहत्ती यहोरर्थस्य सूचिका' । एवमन्यान्यप्यवसेयानि । वाटिका शाटिका ॥ कन्यायाः कापि परे हम्बतेव नविकारः ! कन्यका इत्यादि । कचिन्न भवति यथा बहुपरित्राजका । यहुपाठका ।। हस्रो वा ॥ स्त्रियां कापि परे तरादा च पूर्वस्य हसो वा भवति ॥ वेणिका वेणीका । नदिका । नदीका । श्रेयसितरा श्रेयसीतरी ॥ अज्ञाते कुत्सिते चैव संज्ञायामनुकम्पने । तगुनीतावप्यल्ये हस्ये स्वार्थ च फः स्मृतः ।। संज्ञायां देवदत्तकः, ताक्तनीती गुडेन मिश्रा धाना गुडधानका, अल्पे सैलकम् , हस्खत्वे वृझकाः, चकारात् स्वार्थेपि, चौर एव चौरकः ।। अथ फावधिकारान् कापि परे अन्यत्कृत्यमाह----सूत्रम्-'हस्खो या' । इसः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्षि।' या प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया.' 'हो' 'उओं' ॥ नियामित्यादिवृत्तिः सुगमा । न वरम् । सरादाविति । तरतमौ तद्धितप्रत्ययो । 'तरतमेयस्विष्ठाः प्रकर्षे' इति सूत्रोत्पनौ । उदाहरणम्-वेणी नदी । वेण्येव वेणी का वेणिका वा । नव नदीका । नदिका पा । 'स्वार्थेऽपि' इति कप्रत्ययः । यद्वा हवा वेणी वेणीका वेणिका वा । हम्सा नदी नदीका नदिका वा । इस्यात्कप्रत्ययः । 'आवतः स्त्रियाम्' इत्यापू । अनेन सूत्रेण एकत्र णी इत्यस्य णि नदी । सर्वत्र प्रथमैकवचने स् 'आप:' 'सेतो चापरणे वेणी नदीगाहे कचोथये।' अमे श्रेयसितरा अतिशयेन श्रेयसी श्रेयसितरा थेयसीतरा वा । 'तरतमेयस्विष्ठाः' इति तर. प्रत्ययः । 'हखो वा' इति सी इत्यस्य वा सि ॥ एवं श्रेयसीतमा श्रेयसितमा ।। नौकादौ न भवति । नौका ॥ वाग्रहणादेवेयं विवक्षा । निश्चीय पतन्त्सनेक वर्थेविति निपाताः । निपातानामनेकार्थत्वात् ॥ प्रयोगान्तरे इस्यनिषेधगाह-नौकादाविति । नौकादौ इस्यो न भवति ॥ हवा नौः नौका इत्यादौ शब्दे तु का इति पदं न भवति । एवं मुरैका मुग्लीका द्यौः ॥ एवमन्येऽपि यथासंभवमवसेयाः ।। कुतो इस्यनिषेध इत्याह-वाग्रहणादेवेति । मुगमम् । अत्राह पर:- ननु विकल्पसूचको वाशब्दः कथं निषेधार्थ सूचयति ? तबाह-निपातानामनेकार्थत्वान् । कथं ? निपतन्यनेके पु यहुष्वर्थेविति । यथा चशब्दः पुनरर्थे समुचयार्थे च । एवं यागदो विकल्पार्थो निषेधार्थश्चेति कुनचिद् विकल्पं कुत्रचिनिषेधं सूचयतीति न दोपः ।। न्रण ई ॥ नकारान्ताकारान्तादणन्ताच स्त्रियामीप् प्रत्ययो भवति ॥ दण्डिनी करिणी मालिनी। ईपि राज्ञः अलोपो वक्तव्यः ॥ रानी । शुनी की ही । ओपगयी ।। यस्य लोपः ॥ इच अश्व यः तस्य लोपो भवति खरे यकारे च परे ।। १ तरतः पूर्वस्य पुंवत् ॥ श्रेयस्तरा । विदुषितरा-विदुषीतरा विद्वत्तरा । भवतितरा-भवतीतरामवत्तरा। सतितरा सतीतरा-सत्तरा इत्यधिकम् ॥ २ आवन्तम्पानावन्तभ्यापि कात्यये परे बहुमोदी या बहुमालक बहुमालाकः । मुसोमपाकः सुसोमपकः ॥ ३ उक्तं हि । निपातायोपसर्गाश्च पाठवश्वेति ते प्रया कार्याः स्मृताः सर्वे पाठोपा निदर्शनम् ॥ ४ विभकिस्तर युप्रत्ययं च वर्षयित्वान्यलिन्खरे यारेन ·---- १२८ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः स्त्रीप्रत्ययाधिकारादाप्प्रत्ययमुक्त्वा ईम्प्रत्ययमाह-सूत्रम्-'त्रण ईप्' । न * अण् । न च ऋश्च अण् च व्रण तस्मान् व्रणः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' 'रम्' 'स्रोवि०' । ईप् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:०' । नकारान्ता इन्प्रत्ययादयः, प्रकारान्ता- स्तृप्रत्ययादयः, अणन्ता ओपगवादयः, एतेभ्यः शब्देभ्यः त्रियां स्त्रीलिङ्गे ईप् प्रत्ययो भवति । उदाहरणम्-दण्ड दन्त कर माला । दण्डोऽस्त्यस्या इति दण्डिनी । दन्तोऽस्त्यस्या इति दन्तिनी । करोऽस्त्यस्या इति करिणी । माला अस्त्यस्या इति मालिनी । 'मान्तोपधात्' इति इन्प्रत्ययः । 'यस्य लोपः' इति अवर्णलोपः । 'स्वरहीनं०' अग्रे 'त्रण ईप्' इति सूत्रेण ईप्प्रत्ययः । 'स्वरहीने' प्रथमैकवचने स् 'हसेप:०' ॥ करिणी इत्यत्र 'रुनों णोः' इति सूत्रेण नस्य णः । एवं राजन् अग्रे ईप् प्रत्ययः । ईपि परे राज्ञो राजनशब्दसंवन्धिनोऽका- रस्य लोपो वक्तव्यः । अनेन उपधाया अकारस्य लोपः । 'स्तोः श्युभिः श्वः' इति नस्य बः । 'जमो:' स्वरहीन' राज्ञी । अन्येऽपि शुनी मघोनी इत्यादयो नान्ताः । अथ ऋका. रान्ताः । हृञ् हरणे । ह। दुकम् करणे । क । हरतीति ही । करोतीति की। शीले तन्- प्रययो गुणः कर हर् 'राधपो द्वि' जलतुम्बि० । भाकारान्तत्वात् 'त्रण ईम्' इतीपू । 'भारम्' 'स्वरहीनं० ॥ अथ अणन्ताः । उपगु उपगोरपत्यमोपगयी । 'अपत्येऽण' 'आदि- स्वरस्य णिति वृद्धिः' उ इत्यस्य औ, 'चोव्य स्वरे' इति उकारस्य अव्, 'स्वरहीनं०' अण- न्तवादीप् । औपगव ई इति स्थिते । सूत्रम्-'यस्य लोपः' । इश्व अश्व यस्तस्य यस्य पठ्येकवचनान्तम् । डस् 'डस्स्स' इ यं स्वरे' 'स्वरहीनं०' लोपः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्वि०' सिद्धम् । यद्वा इश्व ई चई 'सवर्णे' अश्व आ च आ'सवणे' ततः ईश्व आध या । यस्येति याशब्दस्य पष्ठयेकवचनान्तम् । नपुंसकस्य' इति इस्वः 1 'हस्य' । लोपः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्षि०' इति इकारस्य ईकारस्य च अकारस्य आफारस्य च लोपो भवति । वृत्तिः कण्ठ्या । न परम् । यस्येति । इत्रर्णस्य अवर्णस्य च लोपो भवति ईपि प्रत्यये परे तद्धिते खरे परे यकारे च परे । अनेन वकारस्य अलोपः । 'स्वरहीनं०' औपगीति सिद्धम् । अणन्ताथेति चफारात् पञ्चादीनां नकारातत्वेऽपि वसादीनाम् प्राकारान्त- त्वेऽपि ई न स्यात् । पञ्च सप्त स्वसा दुहिता ननान्दा माता तिसः यतस्रः इत्यादि । शितः ॥ पकारटकारउकारनाकारानुसन्धाध स्त्रियामिप् प्रत्ययो भवति ॥ प् वराकीद कुरुचरी 13 गोमती । म पचन्ती । पठन्ती इत्यादि । सूत्रम्-'मितः ॥ पद प उश्च पाश्चष्ट्र ते इतो यस्य स पित् तस्मात् ष्ट्रितः पश्चम्ये- परे इति शेयम् । तेन देव पातायुः मयुर इत्यत्र न भवति ॥छमासदितनीप्रत्ययेवयं विधिदेदितभ्यः॥ समानामपन्ताना एयायापिनो य ने पकव्यः ससा विनश्चतराव नमान्दा दुहिता तथा । याता भावेति राप्त समादय उदाहताः ॥ सा दुहिता सीमा पत्यादि । पादन्तास्त्रियामी वामपत्यः ।। द्विपश-विपार की पादत्तादायेव यजम्यो न ईपू ॥ पादा पद् द्विपदा ऋर ॥ अमन्वादामोदेगरपा पाण्यः । पापीमा बासीमे पहुपीमा । पसे बहुसीमा बहुसीमानी बसीमानः । बयरया बहुसरो बामग्याः । पो सुसमा अपरानो बहुमानः । उपधासोपिनोऽनन्यादा देर वा बरामी पराया । पसे गर । बहुराना मदुराने । गोप्यमापे पहरामा बहुराजानी ॥ यादीत १९॥ विरात्रीत्वभित्रम् ॥ - ·। स्त्रीप्रत्ययप्रक्रिया १४] चन्द्रकीर्तिव्याश्यांसहितम् । १३९ फवचनान्तम् । अस् । मध्ये 'उयम्' 'करम्' 'स्वरहोनं०' 'सोषिः' इत् इति पर कारादिषु प्रत्येक योज्यम् । तेन पकारानुबन्धाः पाकप्रत्ययान्तादयः, टकारानुबन्धाः दमत्ययान्ता. दयः, उकारानुबन्धा मत्त्वन्तादयः, प्रकारानुबन्धाः शतप्रत्ययान्तादयः, सत एतेभ्यः स्त्रियामीप् प्रत्ययो भवति ।। पानुबन्धमाह-वर निधारणे । 'पाको कणः' इति पाकप्रत्ययः। पंकारस्येत्संज्ञवालोपः । आफः 'स्वरहीनं०' पकारानुवन्धत्यात् 'वितः अनेन 'ईप्प्रत्ययः । 'यस्य लोपः' 'स्वरहीनं०' स् । 'हलेपः०' । टानुबन्धो यथा---चर गतिमक्षणयोः । घर कुरुपूर्वः । कुरुपु देशेषु चरतीति कुरुचरी । 'भटी' इति दात्ययः । टफारः इन् । अ इति । 'स्वरहीनं०' ईप्रत्ययादिकं प्राग्वत् ।। उकारानुबन्धो यथा--गो गोरस्या अस्तीति गोमती अस्त्यर्थे मतु मत् । उकारानुवन्धत्वादीप् प्रत्ययः पं प्राग्वत् । प्रकारानुबन्यो यथा-- 'डुपचप् पाके' पच् । 'एठ व्यक्तायां वाचि' पठ् । 'शतृशानौं' इति शतृ प्रत्ययः । प्रकार इत् अत् । 'अप् कर्तरि' इत्यप् प्रत्ययः । अ 'खरहीनं०' 'अ' इत्यप्रत्ययाकारस्य लोपः । 'स्वरहीने' प्रकारानुवन्धत्वात् ईप्प्रत्ययः । 'अप्ययोराभित्यम्' इति तुमागमः । 'नश्चा- पदान्ते०' 'स्वरहीन.' शेपं प्राग्वत् । 'ट्रितः' इति केवलधातोर्न भवति तेन-~~'अपूर्ण लजायाम्' अपा । 'क्षम्य सहने क्षमा । नदादेः ॥ नदादेर्गणास्रियामीप्प्रत्ययो भवति । नदी गौरी गौतमी ।' सूत्रम्-'भदादेः' ।। नद आदिर्यस्य स नदादिस्तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । पहिति' इतीकारस्य एकारः । 'डस्य' इत्यकारलोपः । 'सोवि०' नदादियोऽसौ गणस्तस्मास्त्रीलिङ्गे ईप् प्रत्ययो भवति । नद गौर गौतम । अनेन ईमत्ययः । 'यस्य लोपः' 'स्वरहीनं०' नदा- दिराकृतिगणो द्रष्टव्यः । यथा नर्तकी तैपी पोपी मत्सी अनही अनदाही मातामही पितामही महिषी सूरी आगस्ती निदशी। इन्द्रादेरानी च ॥ इन्द्रादेर्गणास्त्रियामानीप्प्रत्ययो भवति ॥ इन्द्राणी भवानी रुद्राणी मृडानी वरुणानी । चकारान्मातुलोपाध्यायक्षत्रिया- चार्यसूर्याद्वा ।। अर्यक्षनियाभ्यां वा स्वार्थे ।। मातुलानी मातुली उपाध्यायानी उपाध्यायी क्षत्रियाणी क्षत्रिया आचार्यानी आचार्या । आचा- र्यादणखम् । सूर्याणी सूर्या अर्याणी अर्या | हिमारण्ययोमहत्त्वे । मह द्धिमं हिमानी । महदरण्यमरण्यानी ।। यवनाल्लिप्याम् ॥ यवनानां लिपि- र्यवनानी ॥ यवाहोपे ॥ दुष्टो यचो यवानी ।। सूत्रम्-'इन्द्रादे०' ।। पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'हिति' 'डस्य' 'सोवि०' । आनीप् प्रथम- फवचनान्तम् । 'हसेपः०' पश्चात् 'नामिनोरः' 'स्वरहीन ॥ इन्द्रादेर्गणात् स्त्रियामानी प्रत्ययो भवति । इन्द्र भव शर्व मृड वरुण ब्रह्म रुद्र । अनेन सूत्रेण आनीप् प्रत्ययो भवति । १नदादिराकृतिगण । देन चतुर्थी पशमी द्वादशी पौर्णमासी इत्यादि । ईप्यो वाम् वक्तव्यः । अनचाही अनही ॥ हायनाद्रयसि च ॥ द्विहायनी चतुहायणी ॥ पुरुषादा पारमाणे ॥ द्विपुरचीनदिपुरुषा या परिसा इयविकम् । २ इन्द्रादेरियादिशन्दादि बा रद-भव शर्व-मृड-परणादयः ।। 1 - सार.१७ ·१ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः यथासंभवं नकारस्य कारः । 'यस्य लोपः' इन्द्रस्य स्त्री इन्द्राणी । 'स्वरहीन.'हसेप:०॥ मातुलश्च उपाध्यायश्च क्षत्रियश्च वार्यश्च सूर्यश्व अर्यश्च मातुलोपाध्यायक्षत्रियाचार्य- सूर्याय तत एतस्माच्छब्दपट्काद्वा आनीप् प्रत्ययो भवति । अर्यक्षत्रियाभ्यां च स्वार्थे एव वा आनीप् ॥ मातुल २ एकत्र आनीप् अन्यत्र ईप् । 'यस्य लोपः' शेषं सुकरम् । एवम् उपाध्याय २ एकत्र आनीप् अन्यत्र 'पुंयोगे च' इतीम् । मातुलानी मातुली उपाध्यायानी उपाध्यायी । एवं क्षत्रियसूर्ययोः । 'रु?णो०' भवति ॥ आचार्यादणत्वम् इति । आचा- र्यानी आचार्या । क्षत्रियाणी क्षत्रिया । सूर्याणी सूर्या । अर्याणी अर्या । पुंयोगे तु ईप् एव अर्थी क्षनियी उपध्यायी ॥ स्वयं व्याख्यात्री तु उपाध्याया । अत्र आम् ॥ 'हिमारण्ययो- महत्त्वे आनीप् प्रत्ययो भवति' महत् हिमं हिमानी । महत् अरण्यमरण्यानी ॥ यवनश- ब्दालिप्यामानीप् । यवनानां तुरुष्काणां लिपिर्यवनानी ।। यवाहोपे आनीप् । दुष्टो यवो यवानी॥ ईपसमाहारे गुणश्च ॥ त्रयाणां समाहारः त्रयी ॥ पुंयोगे च ॥ योगे च खियामीप्प्रत्ययो भवति । शूद्रस्य भार्या शूद्री । गणकी ॥' सूत्रम्- 'ईप्समाहारे गुणश्च' । समाहार एकीभावस्तवार्थे ईप् प्रत्ययो भवति नामिनो गुणश्च । नि त्रयाणां समाहारषयी समाहारत्वात् ईम् । इकारस्य एकारो गुणः । 'ए अयू' 'स्वरहीनं हसेपः०' । केचित्तु ईप्समाहारे गुणश्च इति न मन्यन्ते । तन्मते 'तयायटी संख्यायाम्' इति त्रिशब्दादयटि कृते 'यस्य०' इतीकारलोपे टित्त्वात् 'द्वितः' इतीप् । पुन: 'यस्य लोपः' 'स्वरहीनं०' त्रयोऽवयवा यस्या इति त्रयी। सूत्रम्-'पुंयोगे च' ॥ पुमान पुरुपः तस्य योगेऽपि ईप् प्रत्ययो भवति । शूद्र गणक । शुद्रस्य भार्या शूद्री । जात्या या काचित् भवतु पर शुद्रस्य पुरुषस्य स्त्रीत्वात् शूद्री । गणकस्य भार्या गणकी । ईप्प्रत्ययः । 'यस्य लोप:' शेपं सुकरम् ।। जातेरयोपधात् ॥ जातिवाचिनोऽयकारोपधादकारान्ताखियामीप्प्रत्ययो भवति ।। सूकरी हंसी कुकुटी ब्राह्मणी इत्यादि । अयकारोपधग्रहणात्क्षत्रिया वैश्या ॥ सूत्रम्-'जातेरयोपधात् ॥ जातेरिति पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'डिति' इकारस्य एकारः। स्य इत्यकारलोपः । 'सोर्षि०'। अयोपप० । यो यकार: उपधा यस्य स योपधः न योपधः अयोपधस्तस्मान पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'सिरत् 'सवणे' पश्चात् 'नामिनो ।' 'स्वर' । सिद्धम् ।। जाति मेषादिकां पपीति जातिवाची तस्मात् । जातिवाची शब्दो यकारोपधोऽपि स्यादत आह अयफारोपधादिति । यकारोपधावर्जितादित्यर्थः । यफारोप- धावर्जिता अपरेऽपि स्वराः स्युरत आह-अकारान्तादिति मुगमम् ॥ जातिलक्षणमाह गोपारिवादीमा म ॥ गोपालिका पशुपालिका सूर्यादेिवतायो चाप ॥ सूर्यस्य श्री देवया सूयो। अन्या सूरी ॥ १ मनीविषयादिति वाच्यम् । पेन मक्षिका बलावा इसादौ म ॥ गवरहयगुरुपमरस्य. मनुष्याणां म निषेध ॥ गयी । ३ मामाती न । मस नाति शुभा ॥ महातु पु ॥ महाग्रही भाभीरजाति ॥ योगे घ॥ महास्य भाया मादी शिम 3 । ।

·. स्लीप्रत्ययप्रक्रिया १४] चन्द्रकीर्तिच्यापासहितम् । 'आकृतिमहणा जातिर्लिगानां च न सर्यभार । सरदारयातनिप्राधा गोमं प परणः मह' इति । आकृतिः आकारः प्रहणं व्यस यस्याः सा ।। च पुनर्लिझाना मर्यमाक् न मर्य. लिङ्गानि न भजतीत्यर्थः । यथा प्रामणः पुंसि त्रियाम् । प पुनः सदुपविष्टा सति निमाया निश्चेतुं शक्या सा जातिः ।। [अपत्यप्रत्ययान्तस्य चरणसंशा गोग्रमपत्यप्रत्ययान्तः शन्दो. ऽपि जातिः चरणैः अपत्यैः सह गोनं जातिरुच्यते । ] यहा नित्सा एका अनेफममता सामान्यरूपा जातिः । यदि निसा न तर्हि पिण्डे नष्टे सेव नश्यति । यधेका न, यदि भनेकप्वप्येका जातिर्न स्यात् । ययनेकसमवेता न, ताई यस्मिन् पिण्हे उफा सस्गिमष्टे अन्यतरे पिण्डे न प्रतीयत इति । तस्माजातिवाचकशब्दादीप् प्रत्ययो भवति । 'यस्य लोपः' प्रथमैकवचने 'हसेपः०' शेपं सुकरम् ।। क्षत्रिया वैश्या । अन जातियाचिनोऽपि यकारोप- धत्वादीप् प्रतिपेधः । तत आप्प्रत्ययः ।। मत्स्यमनुष्यहयगययानां यफारोपपत्येऽपि ईपप्र- तिषेधो न । मत्स्य ईप् प्रत्ययः यस्य लोपः' 'यलोपध' 'स्वरहीनं०' मसी ॥ जाते किम् । मुण्डा ॥ अफारान्तात्किम् । गौः ॥ प्रथमवयोवाचिनोऽत ईप वक्तव्यः ॥ [ कन्याशब्दान्न । ] कुमारी कि. शोरी कलमी ॥ प्रथमवयोग्रहणाद्वृद्धा स्थविरा इत्यत्र न । अग्रहणाच्छिशुः ॥ प्रथम० । कालकूता शरीरावस्था धयः । प्रथमवयो थाल्यं तद्वतीयेयंशीलादफारान्चा- च्छब्दादीपप्रत्ययो भवतीत्यर्थः । कुमार किशोर फलम अनेन ईप् प्रत्ययः । 'यस्य लोपः' 'स्वरहीनं० प्रथमैफवपने 'हसेप:०' ।। वृद्ध स्थविर । अत्र प्रथमवयोवर्जितत्वादाप्पत्ययः नत्वीप ।। शिशुः । अत्र प्रथमवयोवाचित्वे सत्यपि अकारान्तत्वाभावादीप्प्रत्ययप्रतिषेधः । प्रथमैकवचने 'स्रोर्षि०॥ खानाद्वा ॥खानयाचिनो वा स्त्रियामीपप्रत्ययो भवति ॥ सुमुखी-सुमुसा ।। मृगाक्षी-मृगाक्षा ॥ तन्वङ्गी तन्यगा ।' सूत्रम्-'स्वागावा' ॥ सं स्वकीयमचं स्वाहं तद्वाची शब्दोऽपि स्वाग इत्युप्यते। पता सुठु शोभनमङ्गं खड्गम् स्यद्गमेय स्वागम् । यद्वा सुप्तु शोभनं आसमन्तात् अङ्गम् म्यागम् । स्वस्य प्राणिनोऽहं स्वाङ्गम् तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'इसिरत्' 'सवणे.' या प्रथमे- फवचनान्तम् । 'अव्यया' 'चपा अये०' 'स्वरहीनं० । सिद्धम् । स्वाति 'प्राणिस्थमद्रयं मूत स्वानं स्यादविकारजम् । तत्र दृष्टमतत्वं चेस्थितं तस्य तादशि' । प्राणिस्थं घेदनशरीरे अपत्यप्रत्ययान्तस्स गोत्रम्' इतिसंज्ञा, शाखाध्येतृवाचिनः 'चरणा,' अपलप्रलपान्तः पावाप्ये. तृवाची च जातिरुच्यते' इत्येवं पाठो योग्यः ॥ ३ मुटु मासमन्ताद साम् । खस प्रागिनो म समित्युकेशानिभावेन ज्ञानादेरपि सावं सात् । अतः साइलक्षणमाह ॥ सारं सादरवं मून - स्थमविकारजम् । तत्र धमतरस्यं चेस्थितं तय तासि ॥ धिस्य प्रत्युदाहरणानि ॥ समुसा शाला अप्राणिस्यत्वात् ॥ सुस्वेदा इयत्वात् ॥ मुहाना अमूर्तत्वात । गुशोटा रिकारनन्वात् । उत्तरमा दाहरणानि ॥ सुकेसी-मुकेशा या रम्या । अप्राणिस्थस्यापि प्राणिनि घटस्वात् । मुस्तनी-मुस्तना वा प्रतिमा प्राणिवत्प्रानिसदृशे स्थितत्वात् ॥ सात्वेऽपि वासदस्य व्यवस्थितत्वात् । भोट दिए विकसः। यदनादिन पतव्यः । विम्योष्टी-बिम्बोष्टा ॥ धारण चारकर्षा । समदन्ती-उमदना । पनवदना । मृगनयना इत्यादी नमुसयोष संज्ञायां नेए । शपिसा । गौरमुखा । नारियागन्दालेदाने । नानिमाविम्य - ·- १३२ सारखतव्याकरणम्। [प्रथमा चिः वर्तमानम् । पुन: अद्रवं खेदादिरहितम् पुनर्मूर्तम् आकारसहितम् पुनः अविकारज शोफा. दिविकाररहितं तत् स्वाङ्गमुच्यते । पुनर्मूत तन प्राणिनि दृष्टं पश्चात् यदि अतत्स्थं अप्राणिस्थं भवति तदपि स्वाङ्गम् ।। च पुनः तद्वत प्राणिवत् तादृशि प्राणिसदृशे अप्राणिन्यपि सितं भवति तदपि वा स्वाङ्गम् । यत्तु अप्राणिस्थं द्रवरूपं अमूर्तम् अरूपम् विकाराजातम् , तत् खाज न । यथा सुमुखा शाला अप्राणिस्थत्वात् । वहुस्खेदा द्रवत्वान्नेप् । सुज्ञाना अमूर्त- त्वात् । बहुशोफा विकारजत्वान्नेप् । सुकेशी सुकेशा वा रथ्या प्राणिस्थस्य अमाणिनि दृष्ट- त्वात् , सुस्तनी सुस्तना वा प्रतिमा प्राणिवत् प्राणिसदृशे स्थितत्वात् । इत्यादौ विकल्पे. नेप् । स्वाङ्ग मुसकर्णादि तद्वाचिनः शब्दात् स्त्रियामीप्प्रत्ययो भवति । वाशब्दः प्रयोगान्तरे निधार्थो न विफल्पार्थः । सुमुख मृगाक्ष तन्वन । सुष्टु मुखं यस्याः सा सुमुखी । मृगवत् अक्षिणी यस्याः सा मृगाक्षी । तनु कृशमग यस्याः सा तन्वङ्गी 'स्वाहा०' इतीम् । 'यस्य लोप: स्वरहीने' 'हसेप:' । वाशब्दस्य निषेधार्थत्वात् पद्मवदना कमलनयना इत्यादी ईप्प्रत्ययो न भवति ॥ कृदिकारादक्तेरीप् वा वक्तव्यः ॥ अङ्गुली अङ्गुलिः ॥ धूली-धूलिः ॥ आजी-आजिः ॥ अक्तरिति विशेषणात्कृतिः मतिः भूतिः ॥ 'कृदिकारा' । कृदिति तृतीयावृत्तिः । तत्प्रत्ययोत्पन्नो योऽसौ इफारस्तस्मादीप्रत्ययो मवति । किविशिष्टात् । अतक्तिप्रत्ययवर्जितादिकारादित्यर्थः । उदाहरणम्-धू । 'ध्वा- देरुलिः' इति उणादित्वादुलिप्रत्यः । 'सवणे' धूलिः धूली ॥ अगि रगि लगि गत्यर्थाः । अग उलिप्रत्ययः । 'इदित०' इति नुमागमः । 'नश्वापदावरहीन.' अहुलिः अहुली ।। अज गतौ क्षेपणे च । अज् । लणादौ इण् प्रत्ययः । णित्त्यात् 'अत उपधायाः' इति पृद्धिः 'स्वरहीनं' गानिः आजी। अनेन वा ई प्रत्ययः । 'यस्य लोपः' 'स्वरहीन.' 'हसेपः' प्रथवैकवचने । अन्युन 'सोर्षि०' ॥ अक्तैरिति किम् । डुकृञ् करणे । छ । मनु शाने । मन् । भू सचायाम् । भू। 'तिरापा०' इति चिप्रत्ययः । ति मन इत्यन । 'लोपस्वनुदा- शतनाम्' इति नलोपः । अरिति विशेषणादीप्प्रत्ययप्रविषेधः ।। । ऐच मन्वादेः ।। मन्वादेर्गणात्त्रियामीप्प्रत्ययो भवति ऐकारादेशव ॥ आ- दिशब्दान्मन्वमिपाकपिपूतकतुकुसितकुसिदा ग्राह्याः ॥ मनोर्भार्या मनायी पाकपायी। चकारान्मनोप्टेरी वा ॥ मनाची ॥' सूत्रम् । 'ऐय मन्यादेः' । ऐ प्रथमैकवचनान्तं साकेतिकम् । प प्रथमेश्वचनान्तम् । अव्यया.' मनुरादियस्य स मन्वादिस्तस्मात् पधम्येषयनान्तम् । 'हिति' 'रस्स' मोक्कि' । मन्वादेरिति वृत्तिः मुक्रा । अन्त्यस्वरस्य घऐपारादेगो भपति । उदाहर- पम--मनु । मनोभार्या मनायी । पायपि । पम्प पर्मस्य भासमन्तान के पलं पिप- सीति पृपाप पिसन्य भार्या पारपायी । उमार-कारयोग्रवारः! आ' 'परदीनं.' प्रयौफययनान्तं इसेप:' । पकारान्मनुशटगंपन्धिन उमरम्प औरारो गयी । गत भी भा' 'मानं.' मनापी। एयम् मनायी मादा यहिनिया | गमतः यो समचायी। मार्या भावी ॥ ना यो २ मा परमो इसपि ·-- स्त्रीप्रत्ययप्रक्रिया १४ ] चन्द्रकीर्तिव्याल्यासहितम् । 'यया तु तवः पूताः स्यात् पूतक्रतुरेव सा' । कुसित ऋपिसस्य भार्या पुसितायी। कुसिदो द्धिजीविकः तस्य भार्या फुसितायी । पत्यादयः ।। पत्त्यादयः शब्दा निपात्यन्तै ॥ अन्तर्ववी । पतिवनी । सखी । अशिश्वी । अर्धजरती । युवती ॥ प्राची। प्रतीची ।। उदीयी। नारी । दारशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः पुंलिम: । दाराः । दारान् । दारः । दारेभ्यः । दारेभ्यः । दाराणाम् । दारेषु ॥ सूत्रम्-'पन्यादयः॥पनी आदिर्यपां ते पन्यादयः। प्रथमायहुवचने जस्। 'ए भोजसि' 'ए अय्' 'स्वरहीनं' 'सोवि०' ।। पत्यादयः शब्दा ईप्रत्ययान्ता निपायन्ते । नरम् । पत्नी भार्या । अन्तर्वनी गुर्विणी । नारी स्त्री । ससी प्रसिद्धा । पनियनी जीयर्सका । अशिश्वी अप्रसूता । अर्धजरती अर्धपृशा युवती स्त्री । प्राची पूर्यादिक् । प्रतीची पश्चिमा दिक् । एवमन्येऽप्यूहाः । सपनी एकपनी वीरपत्नी इत्यादि ईप्प्रत्ययान्ता निपातसिद्धा इत्यर्थः । तथा उदीची मत्सी मानुपी आगस्ती पाणिगृहीती असिनी पलिागी पितामही स्थाली कुण्डी गोणो स्थली कबरी नागी कलमी कामुकी इत्यादयः पन्यादिपु शेयाः ॥ अकारान्तो दारशम्दो निसं बहुवचनान्तः पुंलिने कलत्रवाची । तत आपप्रत्ययः ईप्पत्य- योऽपि न भवति । किंतु दाराः दारान् दारैः दारेभ्यः पारेभ्यः दाराणां दारेषु । देवश- प्दस्य वहुवचनान्तवत्साध्यः ॥ चौगुणात् ।। उकारान्ताद्गुणवाचिनो वा स्त्रियामीप्प्रत्ययो भवति ॥ पट्टी- पटुः । मृद्वी-मृदुः । तन्वी-तेनुः ।। सूत्रम् । 'चौर्गुणात् ॥ वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' । ओरिति उसदस्य पध- भ्येकवचनान्तम् 'डिति' 'हस्य' इत्यकारलोपः । 'सोर्वि०' 'ओ ओ ओ' 1 अप्रे गुणादिति पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'उसिरन्' 'सवणे.' 'नामिनो०' जलतुम्बि० ॥ गुणा रूपादयध- तुर्विंशतिः । 'सत्त्वे निविशतेऽपैति पृथगजातिपु दृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजन्य सोऽसत्त्व- प्रकृतिर्गुणः ।। १ ॥ घुधैः स गुण उच्यते । स कः ? यः सत्त्वे द्रव्ये निविशते पर्वत इत्यर्थः । पुनः तस्माद् द्रव्यान् अपैति याति । च पुनः पृथग जातिषु द्रव्यत्वावान्तरजाविधु दृश्यते । च पुनः भाधेयः उत्पाद्यः यथा कस्तूरिकासंयोगाद् वने गन्यः । पुनः अक्रियाज: अनुत्पाद्यः यथा आकाशादी महत्त्वादि । पुनः असत्त्वप्रकृतिः अद्रव्यस्थमावः स गुण- स्तद्वाची उकारान्तो यः शब्दसस्मात् स्त्रियां स्त्रीलिहे वा ईप् प्रत्ययो भवति । पटु २ अनेन या ईप्रत्ययः । 'उवम्' 'स्वरहीन' प्रथमैकवचने 'हसेपः' । अन्यत्र प्रयभैकवचने 'सो'। एवं मृद्वी-मृदुः । तन्वी-तनुः । यही-यहुः । ऋची-फजुः । वाग्रहणादेय समः पाण्डः इदादौ नेप्प्रत्ययः । गुणग्रहणात् धेनुः रसुः अणुः इत्यादी नेप् ।। उत ऊः ।। उकारान्वाद्वा उप्रत्ययो भवति ॥ पहुः पङ्गुः ॥ वामोराचा. मोरूः ॥ यूनस्तिः ॥ युवन्शब्दात्खियां तिप्रत्ययो भवति । युवतिः ।। सरसंयोगोपधान ॥ सरः पाण्डः ॥ २ वायादारबादौ न मवति । रजः भेनुः इत्लामिकम् ॥ ।

·- सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः एभ्यो नामवात्स्यादयः ॥ आवन्तात् 'आप' इति, ईबन्तात् 'हसेपः सेर्लोपः' इति सिलोपः पूर्ववत्प्रक्रिया । इति स्त्रीप्रत्ययप्रक्रिया ।। सूत्रम्-'उत ऊ' ॥ उत इति उत्शब्दस्य पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीन' 'स्रोविः। ऊ प्रथमैकवचनान्तं 'स्रोवि०' मध्ये । 'आदवे लोपश्' वृत्तिः कण्ठ्या । नवरम् । गुण- वाचिनोऽगुणवाचिनोऽपि मनुष्यजातिवाचिन उकारान्तात् ऊ प्रत्ययो वा भवति ॥ उदा- हरणम् – पनुः अनेन ऊप्रत्ययः । 'सवर्णे०' स्रोवि०' पगुः पङ्गः ।। एवं वामोरुः वामोरूः करभोरुः करभोरुः ॥ 'यूनस्तिः' युवन्शदात् तिप्रत्ययो भवति नियाम् । ईपूनिषेधः ॥ युवन अप्रे तिप्रत्ययः । 'नामोनो०' 'स्रोवि० ॥ एवं स्त्रीप्रत्यया ज्ञेयाः ॥ अथैतेषां विभ- क्तिकार्यमाह-एभ्य इति । एभ्यः पूर्वोक्तस्त्रीप्रत्ययान्तेभ्यः शब्देभ्यो 'अविभक्ति नाम' इति सूत्रोक्तलक्षणनामत्वात् स्यादयो विभक्तयो दीयन्ते । तन आवन्तात् 'आप:' इति सूत्रेण सिलोपः । ईवन्तात् 'हसेपः०' इति सेर्लोपः । तत्र आवन्ता गङ्गाशब्दवत्साध्याः। ईवन्ता नदीशब्दवत् । इकारोकारान्ता बुद्धिरनुवत् । ऊकारान्ता वधूवत् । इति स्त्रीप्रत्ययावचूरिः ॥ कारकप्रक्रिया १५ अथ विमक्त्यर्थों निरूप्यते ॥' लिङ्गार्थे प्रथमा ॥धातुप्रत्ययातिरिक्तमर्थवच्छब्दरूपं लिङ्गं तस्यैवार्थे सन्माने प्रथमा विभक्तिर्भवति || लिङ्गादयोऽपि प्रथमार्था इति केचित् ॥ एवं ये पुंलिङ्गादयः स्त्रीप्रत्ययान्ता सत्तास्ते विभक्तिमन्तरा न शब्दतां प्रामुवन्तीति विभक्तिकार्यसंबन्धमाह-अथेति । संज्ञासंधिकार्यस्वरान्तहसान्तलिङ्गप्रयप्रक्रियायुप्मद- मस्त्रीप्रत्ययकथनानन्तरं विभक्तीनां कर्तृत्वादिसूचकानां प्रथमादीनामर्थोऽभिधेयो निरू- म्यते ॥ तत्र प्रथमाविभक्तेः कार्यमाह--सूत्रम्-'लिङ्गार्थे प्रथमा । लिङ्गाथै लिङ्गस्याओं लिङ्गार्थस्तस्मिन् सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' । प्रथमा इति प्रथमैकवचनान्तम् । 'आप:' सिद्धं सूत्रम् । लिङ्ग्यन्ते चिह्नयन्ते ज्ञायन्ते पुंखीनपुंनकतया शब्दा अनेनेति लिङ्गम् । तत्किविशिष्टं ? धातुप्रत्ययातिरिक्तमिति । धातु/दिः, प्रत्ययाः फूदादयतेभ्योऽतिरिक्तम- धिकमन्यत् पृथक् यत् पुंषीनपुंसकलिङ्गभेदज्ञापकं तलिङ्गम् । 'नामैव लिङ्गम्' इति फौ- मायः । 'संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गम्' इति महाभाष्यकारः । संस्त्यानं स्त्रीत्वम् । प्रसव उप. क्रमादुपचयापचयस्थितिरूपो वस्तुधर्मः । उपचये यथा हरि रविः । अपचये गङ्गा शाला । कचिदुपचयापचयाभावः कुलं ज्ञानम् ॥ तस्य लिङ्गस्य एवार्थे अभिधेये । सन्माने सत्तामाने विद्यमानमाने । वाच्यमाने प्रथमा सिऔजस्रूपा विभक्तिर्भवति ॥ लिझाद- योऽपि प्रथमार्थाः इति मतान्तरवाचकं पदम् । लिङ्ग पुंलिङ्गं स्त्रीलिङ्गं नपुंसकलिङ्गम् ॥ 'वा कियासिब्यपकारक कारकम् । तथ पड्डिधम् ॥ कर्ता कर्म च करण सप्रदान तथैव च । अपादा. नाधिकरणमिसाहु. कारकाणि पद । उतानुकतया देघा कारकाणि भवन्ति यद । उके प्रथमेव स्वाद नुणे यथाश्मम् ॥' तानि विभतिरित्यभिधीयन्ते ॥ २ 'लिमा प्रथमा । एतस्य सूत्रस्येमान्यदाहर- गानि नामानिरिसाएनि ॥ मफलकारकोदशन्यं यस्य प्रता इसपिरम् ॥'

·कारकप्रक्रिया १५] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । आदिशब्दाल्लिङ्गवचनपरिमाणमात्रेऽपि प्रथमा ॥' तत्सद्रह्म। रविरिव राजते राजा रोपात्कुमारी रोख्यते । योभुज्यते भुवं भूपाल प्रागास्तां रामलक्ष्मणौ ॥ सन्ति सन्तः कियन्तः॥ कुमाराः शेरते खैरं रोख्यन्ते च नारकाः। जेगीयन्ते च गीतज्ञा मेम्रीयन्ते रुजार्दिताः॥ आदिशब्दात्परिमाणवचनप्रभृतयः । प्रथमैव अर्थो येषां ते प्रथमार्थाः । लिङ्गायचा. रिमाणानां त्रयाणामप्यर्थे प्रथमा विभक्तिर्भवतीत्यर्थः । यथा देवः श्री ज्ञानं सारी द्रोण: आढकम, एफ द्वौ बहवः ।। उदाहरणम्-'तत्सद्ब्रह्म' तदिति ज्ञानदृष्टिगोचरं सदिति वर्त- मानम् अचिनाशि प्रधानं वा । ऐवंविधं ब्रह्म परमा वर्तते । तत्सद्रा इति त्रिध्वपि स्थानेषु नपुंसकलिङ्गस्य प्रथमाया उदाहरणम् ।। रविरिव० राजा राजते । क इव ? रविरिय सूर्य इव । राजा इत्यत्र पुंलिङ्गे प्रथमैकवचनोदाहरणम् ॥ पुनः फुमारी रोख्यते अतिशयेन रोदिति ! कस्मात् ? रोपात् ॥ कुमारी । अत्र स्त्रीलिङ्गप्रथमैकवचनोदाहरणम् । भूपालो राजा भुवं पृथ्वी घोभुज्यते अतिशयेन पालयतीत्यर्थः । भूपालः अत्रापि पुंलिङ्गे प्रथमैकव- चनोदाहरणम् । रामलक्ष्मणौ प्राक् पूर्वमास्तामभूताम् रामलक्ष्मणाविति पुंलि प्रथमाद्विव- चनस्योदाहरणम् ॥ सन्तः सन्जनाः कियन्तः सन्ति । कुमाराः पालकाः स्वैरं स्व. च्छया शेरते । तु पुनः नारकाः नरकस्थाः रोरूयन्ते । अतिशयेन फुत्कुर्वन्ति ! पाठान्तरे तु रोख्यन्ते कुमारिकाः इति । गीतज्ञा जेगीयन्ते अत्यर्थ गायन्ति । रुजा रोगेण जिता प्रस्ताः पुरुषा मेम्रियन्ते । सन्तः कुमाराः नारकाः गीतज्ञाः । अत्र सर्वत्रापि पुंलिङ्गे प्रथमायहु- वचनस्योदाहरणानि ॥ आमन्त्रणे च ।। आमत्रणे अभिमुखीकरणे प्रथमा विभक्तिर्भवति ।। मां समुद्धर गोविन्द प्रसीद परमेश्वर । कुमारौ स्वैरमासाधां क्षमध्वं भो तपस्विनः ॥ सूत्रम्--आमम्रणे च ॥ आमच्यते आहूयन्ते पुरुषा अनेनेत्यामश्रणं तस्मिन्नामवणे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' अपि प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' आमत्रणमभिमुखी. करणमित्यादि सुगमम् । उदाहरणम्---श्लोक:-मां समुद्धर ॥ व्याख्या हे गोविन्द मां समुद्धर भवसमुद्रादिति गम्यम् । हे परमेश्वर, प्रसीद प्रसन्नो भव । हे कुमारी खरं १ कृष्णः श्रीः ज्ञानम् ॥ बचने । एकः द्वौ बहवः ॥ परिमाणे । खारी द्रोणः थाढकम् ॥ अष्टमुष्टि भवेतिकविकिचिदधौ च पुष्कलम् ॥ पुष्कलानि च चत्वारि बाढक परिकीर्तितम् ॥ चतुभिरादकोणः सारी षोडशमिश्च तैः इत्यधिकम् ॥ ? मनसि यचति काये पुण्यपीयूपपूर्णात्रिभुवनमुपकारश्रेणिमिः प्राणयन्तः, परगुणपरमाणपर्वतीकृत्य निस्यं निजहदि विकसन्तः' इति लोकस्य पूर्वशेषः ॥ ३ एवंविधं ब्रह खरूप मम बर्तवे' इति पाठान्तरम् ॥

·"सारखतव्याकरणम् । "[ प्रथमा वृत्तिः स्वेच्छया सुखेन आसाथामुपविशताम् । भो तपखिनः यूयं क्षमध्य क्षमा कुरुध्वम् । अत्र गोविन्द परमेश्वर प्रथमैकवचनान्तम् । कुमारौ प्रथमाद्विवचनान्तम् । तपस्विनः प्रथमा- बहुवचनान्तम् । अत्र यथाक्रमं प्रथमाया एकद्विबहुवचनानि ।। भोसः ॥ भोस् भगोस् अघोस् ॥ एते-शब्दा निपात्यन्त घिविपये ॥ क्षमस्व भो दुराराध्य भगोस्तुभ्यं नमोऽस्तु ते । अधीष्व भो महाप्राज्ञ धातयाघोः खघस्मरम् ॥ सूत्रम्-'भोसः ॥ भोसः इति भोसूशब्दस्य प्रथमावहुवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'एक- ग्रहणे तज्जातीयान्यशब्दस्य ग्रहणम्' इति न्यायात् भोस इत्यनेन भोस् भगोस् अघोस् इति जयाणामपि ग्रहणम् । सूत्रपाठे तु 'भोभगोअघोस्' इत्येव सूत्रं दृश्यते । तेन भवन्नित्यस्य भो इति निपातः। भगवन्नित्यस्य भगो इति निपातः । अपवनित्यस्य अघो इति निपातः । यतः 'भवद्भगवदघवतां भो भगो अघोः एते शब्दा वा निपात्यन्ते धौ विषये संवोधने इत्यर्थः । भो इत्यामन्नणे । भगो इति पूजामत्रणे । अघो इति पापजनवाचि संयोधनविपये एते शब्दा निपात्यन्ते ।। उदाहरणम्-क्षमस्व भो० ॥ भो दुराराध्य दुःसेन बाराध्यते इति दुराराध्यस्तस्यामन्त्रणं भो दुराराध्य । क्षमस्य क्षमा फुरु । न विद्यते स्तुतिर्वचनगोपरा यस्य सः अस्तुतिस्तस्यामवणं हे अस्तुते, पचनागोचर स्तवनातीत इति संबोधनपदम् । यद्वा न स्तौति अन्य कंचन इति अस्तुत तस्मै अस्तुते तुभ्यम् इति चतुर्थ्यन्तम् । एवंविध हे भगवन् तुभ्यं नमः । अथवा 'भगोस्तुभ्यं नमोनमः' इति पाठे सुगमम् भो महामान महांश्वासी प्राज्ञश्च महाप्राज्ञस्तस्यामन्त्रणं भो महाप्राज्ञ त्वम् आधीप्य पठ । घातया० ॥ हे अपो हे पापिष्ठ स्वघस्मरं सभक्षकमर्थात्स्वपापं कालं या पातय विनाशयेति लोकार्थः ।। - शेषाः कार्य कर्तृसाधनयोर्दानपात्रे विश्लेपावधी संयन्ध आधारभा- वयोः॥ शेपा विभक्तयो द्वितीयाद्या एपर्थेपु भवन्ति ॥ कार्ये कर्मकारके उत्पाये याप्ये संस्कार्ये च द्वितीया विभक्तिर्भवति ॥ कटं करोति कारूको रूपं पश्यति चाक्षुपः। राज्यं मामोति धर्मिष्ठः सोमं सुनोति सोमपाः ।। इत्थं प्रथमाथेमुफ्त्वा इदानी द्वितीयादिशेपविभक्तिमूचर्फ सूनमाह-शिपाः पार्ये ।। शेपाः प्रथमायद्यपनान्तम् 'सवर्णे' 'मोर्षि' । कार्ये मियते इति फार्य सम्मिन् सात- म्येकवचनान्तम् 'अइए' । कर्तृसाधनयोः । करोतीति फता साध्यसे सिदादिमिया अने. नेति साधनम्। पर्ता प साधनं प पटसाधने तयोः सप्तमीद्वियपनान्तम् 'ओसि' अय्' तप कर्मकार पनुपिम् । उत्पा भाष्य संस्था मित्राय ५ । टलायमुरराव या पदभूना भावितरपापम् ॥ सिरोष प्राप्यते तदाप्यम् ॥रकारो नाग प्रपनरनमो गुणः शिणालियो पा गुगपान मसपा या सी पतुषिः सरकार । सरगनाउ पर मारो नाम पायस्थलागेनावधानारमालित कादिकगुप्पासादि रवि वर्ग ॥ निशरः ॥ मोटाम्पमापा प्रो। नासपन मी विनासियो मार ॥ गुभानमारयोरादरम् रनमा देवरसरिजको संक्षारी॥

·1 । कारकप्रक्रिया १५] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम्। 'स्वरहीन' । दानार्थे, पात्रं दानपात्रं तम्मिन् सप्तम्येकवचनान्तम् 'अइ ए' पश्चात् 'नामिनोरः' जलतु० । अप्रे विलेपावधौ विश्लेपे विशेष प्रति वा अवधिः विशेषायधिस्त- स्मिन् सप्तम्येकवचनान्तम् । 'डेरौ डिस्' टिलोपः। 'स्वरहीन' । अग्रे संबन्धे संवध्यते भृत्यस्वाम्यादिरनेनेति संवन्धस्तस्मिन् सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' । आधारभावयोः आध्रियते स्थाप्यते वस्तु यत्र स आधारः । भूयते क्रियालक्षणतया अनेनेति भावः । ततश आधारश्च भाषश्च आधारभावी तयोः । सप्तमीद्विवचनान्तम् । 'ओसि' 'ए अय्' 'स्वरहीन.' 'सोर्वि०' पश्चात् । 'य्वोर्लो.' सिद्धं सूत्रम् ॥ शेपाः० । प्रथमा उक्ता । अतः शेपाः द्विती- याद्याः पट विभक्तय इत्यादिवृत्तिः तत्र कार्य द्वितीया । कर्तृसाधनयोस्तृतीया । दानपाने चतुर्थी । विक्षेपावधौ पञ्चमी । संवन्धे पष्ठी । आधारभावयोः सप्तमी । इति संक्षेपार्थः॥ अथ विस्तरार्थः--कार्य इत्यादि । कार्ये द्वितीया विभक्तिर्भवतीति योगः । कार्य इति कोऽर्थः । कर्मकारके । क्रियते यत्तत्कर्म नाम कारकं तस्मिन् कर्तुः कर्मतापन्ने वस्तुनी- त्यर्थः । यद्वा कार्य कर्म तत्कारकसंज्ञत्वात्कारकम् कर्मकारक पष्ठी विना अन्या विभक्तयः कारकसंज्ञाः क्रियाहेतुः कारकम् । पष्ठयास्तु क्रियाहेतुत्वाभावेन कारकसंज्ञा न । यतः- 'कर्ता कर्म च करणं संप्रदानं तथैव च । अपादानाधिकरणे इत्याहुः कारकाणि पट्' । इति ।। तस्मिन् कर्मकारके कथंभूते ? इत्याह-उत्पाथे आप्ये संस्कायें विकार्ये एवं चतुर्विधे । तत्र उत्पाद्य यन्नवीनं क्रियते तदुत्पाद्यम् । यदाप्यते सिद्धं प्राप्यते तदाप्यम् । संस्क्रियते इति संस्कार्यम् । संस्कारो नाम कश्चिदतिशयस्तदह संस्कार्यम्' संस्कारो द्विधा-गुणाधान मलापको वा । पूर्वजन्मकृतः शुभोऽशुभो वा संस्कारः तस्माद् भवं संस्कार्य सिद्धमेय । रूपं पश्यतीत्यत्र गुणाधानम् । यद्वा रूपमिति चक्षुहावादाप्यमिति केचित् । राज्यमिति । राक्षः संस्कारात् संस्कार्यम् । विकार्ये इति विक्रीयते अवस्थान्तरं भजते इति विकार्य । ततः एवं चतुर्विधेऽपि कर्मकारके द्वितीयाविभक्तिर्भवति । उदाहरणं-फटमित्यादिश्लोकः। फारूकः पुमान् कटं करोतीत्यत्र घटस्य उत्पाद्यकार्यत्वात् द्वितीयान्तत्यम् । एवं चातुपो नेत्रवान् जनो रूपं पश्यतीति रूपम् आप्यं कर्म तत्र द्वितीया । केचित्तु रूपस्य नेन्द्रियेण गुणस्थापने संस्कार्ये द्वितीया । धर्मिष्ठः पुमान् राज्यं प्राप्नोति । अत्र राज्य संस्कार्यम् । सन द्वितीया । केचित्तु राज्यमाप्यं तत द्वितीया । सोमममृतवल्लीरसं पिवतीति सोमपाः प्राक्षणः सोमममृतवहीं सुनोति स(क)ण्डयतीत्यर्थः । अत्र सोमस्यामृतवल्याः स(क)ण्डनरूपो विकारस्तत्र द्वितीया । अवस्थान्तरापादनं विकार इति ॥ अभिसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिपु त्रिषु । द्वितीयानेडितान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते ॥' अभितोग्राम सर्वतोग्राम नदी वहति । धिग्देवदत्तम् ।। देवदत्तस्य धिरु ।। उप- र्युपरि पुरोहितुं याचकाः पतन्ति ॥ अधोऽयो नगरं निधानानि सन्ति । कालाध्वनोनॆरन्तये ॥ कालाववाचकशब्दानां नैरन्तऽर्थे वाच्य सति द्वितीया विभक्तिर्भवति ॥ मासमधीते देवदत्तः ॥ क्रोश पर्वतः ॥ उपर्य यधसः सामीप्ये ॥ एषा दे तो देशतः कालतप्प सामीप्ये ॥ तस्य परमाडितम् ॥ द्विरुक्तस्स परं रूपमामेडितसशं स्यात् इत्यधिकम् ॥ २ अविच्छिनसयोगत्व नैरन्तर्यम् । सार.१८ ·। सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः एवं द्वितीयार्थमाख्यायाधुना तदधिकारात् पुनर्वृत्तिकार उपपदद्वितीयार्थमाह-अमि- सर्वतसोः इत्यादि श्लोकः । तस् च तस् च तसौ अभिश्च सर्वश्च अमिसरू ताभ्यां सहिती तसौ अभिसर्वतसौ । अभितस्सर्वतसावित्यर्थः । अथवा द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणः शब्दः प्रत्येक संबध्यते इति तयोरर्थयोगे पष्टयर्थे द्वितीया विभक्तिः कार्येति योगः । पुनर्धिगिति धिगर्थेऽपि धिक्शब्दयोगेऽपि द्वितीया कार्या । 'धिक निर्भर्त्सननिन्दयोः' । पुनस्त्रिपूपर्यादिष्विति । उपरि अधः अधि इत्येवं विष्वव्ययेषु प्रयुज्यमानेषु द्वितीया विधेयेति । कथंभूतेषु ? आने- जितान्तेषु आडितमिति द्विखिर्भापणं तदन्तं येषां ते आमेडितान्ताः द्विारमुञ्चरिता इत्यर्थः । यथा उपर्युपरि अधोऽधो अघिअधिरूपास्तेपु । तत इति अभितः सर्वतसादिव्य- तिरिक्तेऽन्यत्र अन्यस्मिन्नप्यर्थे पाठ्यर्थे द्वितीया दृश्यते रूढिवशादिति ।। तत्रोदाहरणम्- अभि० । अभितो ग्राम प्रामस्याभितः अभितोग्रामम् अनेन द्वितीया । अभितोग्राममिति प्रामस्य समीपे चतुर्दिक्षु वेत्यर्थः । तत्र नदी वहति । एवं सर्वतोग्राम वन ग्रामस्य सर्वतः चतुर्दिक्षु वनमित्यर्थः । एवं धिग्देवदत्तमित्यत्र धिगर्थे द्वितीया । उपर्युपरि ग्राम पक्षिणो गच्छन्ति । प्रामस्योपरीत्यर्थः। अधोऽधोमाम निधानं दृश्यते ग्रामस्याध इत्यर्थः । अध्य- धिनामं प्रामे प्रामे तापसास्तिष्ठन्ति । एवमत्र त्रिष्वप्यानेडितान्तेपु द्वितीया । ततोऽन्यत्रापि दृश्यत इति वचनात् उभयतः, परितः, समया, निकपा, हा, प्रति, अनु, एतेषां योगेऽपि द्वितीया । [उभयतः कृष्णं गोपाः कृष्णस्य पार्श्वद्वयेपीत्यर्थः । परितः कृष्णम् कृष्णस्य सर्वदिक्षु] समया ग्राम तीर्थ वर्तते । निकपाग्रामं हतः शत्रुः ग्रामस्य समीप इत्यर्थः । एवं ग्राम ग्राम प्रति प्रतिग्राम हा स्वामिनमित्यादि ॥ अनुप्रामं ग्रामस्यानु पश्चात् सीमा वर्तते ॥ कालाध्वनोरितीयं फकिका । अन्तरेण रहितं निरन्तरं तस्य भावो नैरन्तयं तस्मिन्नै- रन्तर्ये वाच्यमाने । तथा कालो दिवसादिः, अध्धा मार्गः, क्रोशयोजनादिस्तत एतयोx- योर्विषये द्वितीया कार्या । नैरन्तर्ये कालवाचकशब्दात् अध्वशब्दाच द्वितीया भवतीत्यर्थः । तत्रोदाहरणम्--काले-मासमधीते मासंयावत् निरन्तरमधीते पठति । अ कर्मवर्ये द्वि- तीया । अन्यथा मासस्य द्विरधीते मासे वा दश द्विवसानधीते इति भवति एवं मार्गे क्रोश पर्वतः कोशं थावनिरन्तरं पर्वत इत्यर्थः । क्रोशप्रमाणलम्व इत्यर्थः । अन्यथा कोश- स्यै कभागे पर्वत इत्यर्थः । अन्यत्रापीति प्रणात् अन्ताममुपग्राममित्यादयः शब्दा ज्ञेयाः ॥ इति ॥ कर्तरि प्रधाने क्रियाश्रये साधने च ॥ प्रधाने कर्तरि क्रियासिझुपका- रके करणेऽर्थे च तृतीया विभक्तिर्भवति ॥' भिन्नः शरेण रामेण रावणो लोकरावणः । कराग्रेण विदीर्णोऽपि वानरैयुध्यते पुनः ।।' अथ तृतीयार्थसूचकं करीसाधनयोरिति पदं व्याचिख्यासुराह-~'कर्तरि०' कर्तरि कर्तृ- १ क्रियायाः परिनिष्पत्तिद्वयापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत्तदा स्मृतम् ॥ २ प्रकृया. दिभ्यः ॥ प्रकृत्यादिभ्यः शब्देभ्यस्तृतीया स्यात् ।। प्रकृया चारुः । प्रायेण अलसः। सुखेन याति । गोनेण गाया। गार्योऽस्य गोत्रमित्यर्थः । इसधिकम् ।।

·कारकप्रक्रिया १५] चन्द्रकीच्यारसासदिनम् । विपये तृतीया विभक्तिभरति । कथंगते कतरि? प्रयाने मुग्ने किगाया आरये मुगाच्या कार्यस्य कारके उत्पादक ईडने फारि मृतीया भवति ॥ पुनः सामने पाया भवति । कथंभूते साधने ? मियासिपकारके नियासिद्धेः उपगार कार्यम्स मादाप्यारा॥ पुनः फरणनामकारके मायनेऽपि तृतीया । यः प्रधानभूनः सन् क्रियागा भामय गूगः स्वातत्र्येण क्रिया कर्तुं प्रवृत्तः म फर्ता तम्या एशीया भवति । पुनः क्रियागितः 37. कारफे करणे प्रष्ट कारणभूते साधनेऽपि सृतीया भवति । करोतीनि यो । म म उगने ? इत्याह---नियामयः मियायाः कार्यम्य आश्रयः ॥ क्रियाया आश्रयोऽप्रधानोजी भवति । पटोत्पत्ती तुरीवेमादिवदित्साह-प्रधान इति । मकलकारफप्रयोपटये मनि इतरकाररात्र- योज्यत्यमान प्रधानत्यम् । तस्मिन् किंविशिष्टे माधने ? क्रियासिद्धापकारके कियायाः सिद्धिमुपकरोतीति क्रियासिद्धपकारक क्रियामिः साहाय्यायकं सम्मिन् । पुनः फीदो साधने ? फरणे । 'साधानमं करणं' नियामिः प्राष्टं कारणं । यद्वा करणं फर- नाम फारकं तस्मिन् । एवं कर्तृसाधनयोयोर एतीया भवति ।। उदाहरणम्-भिन्नः शरेणेवादियोकः । रामेण रावणो मिन्नः ! केन १ गरेण । रामेगा इति कतरि गृतीया । शरेणेति साधने तृतीया । कथंभूतो रावणः ? लोकरायणः । लोकान राज्यनि मन्दयतीनि लोकरावणः । उदाहरणान्तरमाह-तथा रावणो यानरैः फरामेण नम्र विनारि रिश- रितोपि पुनः पुनरपि युध्यते । अत्र यानरैरिति कर्तृपदम् । करानेगेति मापनपदम् । उभयत्रापि तृतीया । करापेणेत्यत्र जातायेकवचनम् । पुनस्तृतीयार्थ पिना सह इन्यादिना अग्रे वक्ष्यति । इति तृतीयार्थः ।। दानपात्रे संप्रदानकारके चतुधा ॥ सम्यक श्रेयोबुद्धता प्रदीयने यम तत्संप्रदानकारकम् ॥' वेदविदे गां ददाति ।। अन्यत्र राज्ञो दण्डं ददाति रजकस वस्त्रं ददाति ॥ अथ चतुर्थ्यर्थमाह-दानपाने संमदानकारके चतुर्थी । दीयते इति दानं दानाय पानं दानपानम् । दत्तवस्तुनः स्वामी भवतीति यान् । तस्मिन् दानपाने । कोदो दानपाये ? संप्रदाने नाम कारके । सम्यक् श्रेयोचुया यमै प्रदीयते सत्संप्रदानम् । यम्ने दत्त लाम. मिकफलप्राप्तिर्भवति तत्संप्रदानमुन्यते । संप्रदानं च तत्कारकं घ संप्रदानरारकं वम्निन । यदुक्तम्--- 'ददाति दण्डं पुरुपो महीपतेन चान भचिन पदानकामना। यद्दीयते वासनया सुपात्रे तसंप्रदानं कथितं मुनीन्दै'। १ ददाति दण्डं पुस्लो महीपतेने चातिमतया नचदानकामया। पीपले वामनपा मुरारमंत्रदान कषितं कवीन्दः ॥ अनभिहित इस्पे । दानी यो चित्र विनम्मरको गुममाोति शर्मा-गाजेन रपये करमिति महाकविप्रयोगदर्शनात ॥ तच संप्रदान मिरियम् । प्रेरकन निरास्नुमग्न पते ॥ सागेन कर्मणा व्याप्त प्रेरक चानुमन्त च । अनिराकई चेपेनन्तदान दिया सनम् ॥ देही प्रेरकत दरकम् । था। यटये भिक्षा ददाति । यत्तु समई दशमी युनुमन्या ओमिचाह तदनुमन्तु ॥ यया । जियो . गुरवे गा ददाति ॥ यत्त नानुमन्यते न निरासत तरनिरासपा । मूर्याचार्य सावरियता मममिति सोपि सेम ·- - सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः एवं द्वितीयार्थमाख्यायाधुना तदधिकारात् पुनर्पत्तिकार उपपदद्वितीयार्थमाह-अमि- सर्वतसोः इत्यादि श्लोकः। तस् च तस् च तसौ अभिश्च सर्वश्च अभिसर्वो ताभ्यां सहितौ तसौ अभिसर्वतसौ । अभितस्सर्वतसावित्यर्थः । अथवा द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणः गळः प्रत्येक संवध्यते इति तयोरर्थयोगे पाठयर्थे द्वितीया विभक्तिः कार्येति योगः। पुनर्धिगिति धिगर्थेऽपि धिक्शब्दयोगेऽपि द्वितीया कार्या | ‘धिक निर्भर्त्सननिन्दयोः' । पुनखिपूपर्यादिप्विति । उपरि अधः अधि इत्येवं त्रिष्वव्ययेपु प्रयुज्यमानेपु द्वितीया विधेयेति । कथंभूतेषु ? आने- डितान्तेषु आप्रेडितमिति द्विखिर्भापणं तदन्तं येषां ते आमेडितान्ताः द्विारमुञ्चरिता इत्यर्थः । यथा उपर्युपरि अधोऽधो अधिअधिरूपास्तेषु । तत इति अभितः सर्वतसादिव्य- तिरिक्तेऽन्यत्र अन्यस्मिन्नप्यर्थे पष्ठ्यर्थे द्वितीया दृश्यते रूढिवशादिति ।। तत्रोदाहरणम्- अभि० । अभितो ग्राम प्रामस्याभितः अभितोग्रामम् अनेन द्वितीया । अभितोग्राममिति ग्रामस्य समीपे चतुर्दिक्षु वेत्यर्थः । तत्र नदी वहति । एवं सर्वतोमामं वनं ग्रामस्य सर्वतः चतुर्दिक्षु वनमित्यर्थः । एवं धिग्देवदत्तमित्यत्र धिगर्थे द्वितीया । उपर्युपरि प्रामं पक्षिणो गच्छन्ति । प्रामस्योपरीत्यर्थः। अधोऽधोग्रामं निधानं दृश्यते प्रामस्याध इत्यर्थः । अध्य- धिग्रामं प्रामे प्रामे तापसास्तिष्ठन्ति । एवमत्र त्रिप्वप्यानेडितान्तेपु द्वितीया । ततोऽन्यनापि दृश्यत इति वचनात् उभयतः, परितः, समया, निकपा, हा, प्रति, अनु, एतेषां योगेऽपि द्वितीया । [उभयतः कृष्णं गोपाः कृष्णस्य पार्श्वद्वयेपीत्यर्थः । परितः कृष्णम् कृष्णस्य सर्वदिक्षु] समया प्रामं तीर्थं वर्तते । निकपामामं हतः शत्रुः प्रामस्य समीप इयर्थः । एवं ग्रामं ग्राम प्रति प्रतिग्राम हा स्वामिनमित्यादि ॥ अनुमामं ग्रामस्यानु पश्चात् सीमा वर्तते ॥ कालावनोरितीयं फकिका । अन्तरेण रहितं निरन्तरं तस्य भायो नैरन्तर्य तस्मिन्नै. रन्तर्ये वाच्यमाने । तथा कालो दिवसादिः, अध्या मार्गः, क्रोशयोजनादिस्तत एतयोई. योर्विपये द्वितीया कार्या । नैरन्तये कालवाचकशब्दात् अध्वशब्दाच द्वितीया भवतीत्यर्थः । तत्रोदाहरणम्-काले-मासमधीते मासयावत् निरन्तरमधीते पठति । अ कर्मवये द्वि- तीया । अन्यथा मासस्य द्विरधीते मासे वा दश द्विवसानधीते इति भवति एवं मार्गे क्रोशं पर्वतः क्रोशं यावनिरन्तरं पर्वत इत्यर्थः 1 क्रोशप्रमाणलम्ब इत्यर्थः । अन्यथा कोश- स्यैकभागे पर्वत इत्यर्थः । अन्यत्रापीति ग्रहणात् अन्तीममुपग्राममित्यादयः शब्दा ज्ञेयाः ।। इति ॥ कर्तरि प्रधाने क्रियाश्रये साधने च ।। प्रधाने कर्तरि क्रियासिझुपका- रके करणेऽर्थे च तृतीया विभक्तिर्भवति ॥' भिन्नः शरेण रामेण रावणो लोकरावणः । कराग्रेण विदीर्णोऽपि वानरैयुध्यते पुनः ॥' अथ तृतीयार्थसूचकं कर्तृसाधनयोरिति पदं व्याचिख्यामुराह--'कर्तरि०' कर्तरि कर्तृ- १ क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्यद्वयापारादनन्तरम् । विवश्यते यदा यन करणं तत्तदा स्मृतम् ॥ २ प्रकृया. दिभ्यः ॥ प्रकृत्यादिभ्यः शन्देभ्यस्तृतीया स्याद ॥ प्रकृया चारः । प्रायेण अलसः। सुखेन याति । गोत्रण गाग्र्यः । गाग्योऽस्य गोत्रमित्यर्थः । इत्यधिकम् ।

·कारकप्रक्रिया १५] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । १३९ विपये रतीया विभक्तिर्भवति । कथंभूते कर्तरि ? प्रधाने मुरये क्रियाया आश्रये मुरययत्त्या कार्यस्म कारके उत्पादके ईदृशे कर्तरि तृतीया भवति ॥ च पुनः साधनेऽपि तृतीया भवति । कथंभूते साधने ? क्रियासिद्ध्युपकारके क्रियासिद्धेः उपकारके कार्यस्य साहाय्यकारके ।। पुनः करणनामकारके साधनेऽपि तृतीया । यः प्रधानभूतः सन् क्रियाया आभयभूतः स्वातम्येण क्रियां कर्तुं प्रवृत्तः स कर्ता तस्यार्थ तृतीया भवति । च पुनः क्रियासिद्धः उप- कारके करणे प्रकष्टकारणभूते साधनेऽपि तृतीया भवति । फरोतीति की । स फ उच्यते ? इत्याह-क्रियाश्रयः क्रियायाः कार्यस्य आश्रयः ॥ क्रियाया आश्रयोऽप्रधानोऽपि भवति । पटोत्पत्ती तुरीयेमादिवदित्याह-प्रधान इति । सकलकारकप्रयोक्तृत्ते सति इतरकारकाम- योज्यत्वमत्र प्रधानत्यम् । तस्मिन् किविशिष्टे साधने ? क्रियासिद्धयुपकारके रियायाः सिद्धिमुपकरोतीति क्रियासिद्ध्युपकारकं क्रियासिद्धेः साहाय्यदायकं तस्मिन् । पुनः कीदृशे साधने ? करणे । 'साधकतमं करणं' क्रियासिद्धेः प्रकृष्टं कारणं । यद्वा करणं कर- णनाम कारकं तस्मिन् । एवं कर्तृसाधनयोर्द्वयोरर्थे तृतीया भवति ।। उदाहरणम्-भिन्नः शरणेत्यादिश्लोकः । रामेण रावणो भिन्नः । केन ? शरेण । रामेण इति कर्तरि तृतीया । शरेणेति साधने तृतीया । फथंभूतो रावण: ? लोकरावणः । लोकान् रापयति फन्दयतीति लोकरावणः । उदाहरणान्तरमाह तथा रावणो वानरैः कराप्रेण नरपेन विदीर्णोपि विदा- रितोपि पुनः पुनरपि युध्यते । अत्र यानरैरिति कर्तृपदम् । कराणेति साधनपदम् । उभयत्रापि तृतीया । करानेणेत्यत्र जातावेकवचनम् । पुनस्तृतीयार्थ 'विना सह' इत्यादिना अमे वक्ष्यति । इति तृतीयार्थः॥ दानपात्रे संप्रदानकारके चतुधा ॥ सम्यक् श्रेयोचुङ्ख्या प्रदीयने यस तत्संप्रदानकारकम् ।।' वेदविदे गां ददाति ।। अन्यन राज्ञो दण्डं ददाति ।। रजकस्य वस्त्रं ददाति ॥ अथ चतुर्थ्यर्धमाह-दानपाने संप्रदानकारके चतुर्थी । दीयते इति दानं दानाय पानं दानपात्रम् । दत्तवस्तुनः स्वामी भवतीति यावत् । तस्मिन् दानपाने । कीदृशे दानपाने ? संप्रदाने नाम कारके । सम्यक् श्रेयोबुद्ध्या यस्मै प्रदीयते तत्सप्रदानम् । यस्मै दत्ते आमु. मिकफलप्राप्तिर्भवति तत्सप्रदानमुच्यते । संग्रदानं च तत्कारकं च संप्रदानकारक तस्मिन् । यदुक्तम्- 'ददाति दण्डं पुरुपो महीपतेर्न चात्र भक्तिर्न च दानकामना। यद्दीयते वासनया सुपाने तत्संप्रदानं कथितं मुनीन्द्रः' ।। १ ददाति दण्डं पुरुषो महीपतेर्न चातिभक्त्या न च दान काम्यया । यहीयने वासनया मुपाने तत्सप्रदान कथितं कवीन्द्रः ॥ अनभिहिते इत्येव । दानीयो विप्रः ॥ वचित्सम्यक्त्रयोबुध्यभावेऽपि चतुपा-व्याजेन रघवे करमिति महाकविप्रयोगदर्शनात् ॥ तच संप्रदान निविधम् । प्रेरकमनिराम्नेनुमन] चति ॥ सागेन कर्मणा व्याप्तं प्रेरकं चानुमन्त च । अनिराकर्ट चे येतत्सप्रदानं त्रिधा स्टतम् ॥ देहीति प्रेरयति तथैरकम् ।। गया। बटवे भिक्षा ददाति ।। यत्तु इदमई ददामोरयुकेऽनुमन्यः ओमित्याह तदनुमन्तु ॥ यथा । शिष्यो गुरव गां ददाति ॥ यत्तु नानुमन्यते न निराकरोति तदनिराकर्तृ ॥ यया । सूर्यायाथै ददाति ॥ किया यमभिप्रेति सोऽपि सप्रदानम् ॥ पत्ये शेते इसमिकम् ॥ . + ·सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः तत्रोदाहरणम्—'वेदविदे गां ददाति । वेदं वेत्तीति वेदवित् तस्मै वेदविदे वेदज्ञाय ब्राह्मणाय कश्चित्पुरुपो गां ददाति । इत्यत्र वेदवित्त्वे सति दानपात्रत्वं संगतमेव । एवं साधवे अन्नं प्रतिलाभयति ॥ अन्यथा दानपात्राभावे-राज्ञो दण्डं ददाति । अन चतुर्थ्यभावः॥ विश्लेपावधौ पञ्चमी ॥ विश्लेपो विभागस्तत्र योऽवधिः स चलतया अच- लतया वा विवक्षितस्तत्रापादाने पश्चमी ॥ धावतोऽश्वादपतत् ॥ भूभृतोऽव- तरति गङ्गा ॥ अथ पञ्चम्यर्थमाचिस्यासुर्विश्लेषावधाविति पदं व्याकरोति-विश्लेप इत्यादि । विश्लेप इति कोऽर्थः । विश्लेपो विभागो विरहः पृथग्भावः बुद्ध्या स्वरूपेण वा एकानयात्पृथक् भवनमित्यर्थः। तत्र विश्शेपे योऽवधिराश्रयो यस्माद्विभागो जायते स चलतया अश्वकर- भादिभावेन, अचलतया पर्वतशिसरादिभावेन विवक्षितो वक्त मिष्टः वाञ्छितः । तत्र विश्लेपावधौ अपादाननामकारके अपादीयते पृथकियते यस्मात्तदपादानम् । अपादानं च तत्कारकं च । तस्मिन् पञ्चमी विभक्तिर्भवति । उदाहरणम्-~-धावतोऽश्वादपतदित्यत्र अप- तदिति विश्लेपः अश्वादि तस्यावधिः आश्मयः । धावत इत्यश्वस्य चलनक्रियाकारित्वाञ्च- लतया विवक्षितावधित्वम् । एवं भूभृतः पर्वतात् गगा अवतरतीत्यन अवतरणात्मको विश्लेपः । भूभृत इति स्थिरावधिः । एवमन्येऽप्यपसेयाः ॥ संवन्धे पष्ठी॥ राज्ञः स पुरुपो जेयः पित्रोरेतत्प्रपूजनम् । गुरूणां वचनं पथ्यं कवीनां रसवद्वचः॥ अथ पष्ठयर्थमाह-संवन्ध इति । संवध्यते जनादिरनेनेति संवन्धो जन्यजनकादिः स्वस्वामित्वादिः । यथा लिङ्गार्थकारकव्यतिरिक्तः स्वस्वामित्वादिलक्षणः । स चोभयनिष्ठश्च भवति । तस्मिन्नर्थे पष्ठी विभक्तिर्भवतीति । यतः-- 'भेद्यभेदकयोः श्लिष्टिः संबन्धोऽन्योन्यमिप्यते । हिरो गएपि, संबन्धः पारस्पुपनिातु भेट्टकात उदाहरणं श्लोफेनाह-राज्ञ इति । स पुरुपः पुमान् राज्ञो राजसंवन्धी ज्ञेयः । इत्येवं स्वामिसेवकसंवन्धः । एतत्समीपतरवर्ति पूजनं पूजनोपकरणम् । पित्रोरिति माता च पिता च पितरौ तयोः पित्रोः पितृमातृसंवन्धि, गुरूणां गुरुसंवन्धि वचनं जाड्यज्वरविमुक्तानां पथ्ययत् पथ्यतुल्यम् । कवीनां वचो वचनं रसवदिति रसयुक्तम् । एवमन्येऽप्यूह्याः ।। १ विश्लपो नाम सयोगपूर्वको विभागः ॥ भाधाराधेययोर्मध्ये आधारत्वेन यो ज्ञायमानः सोऽवधिः ॥ माधीयतेऽनेनासो आधारः ॥ आधातुं योग्यः आधेयः ॥२ भेद्यभेदकयोः विष्टः सयन्धोऽन्योन्यमुच्यते । द्विष्टो यद्यपि संवन्धः पष्टयुत्पत्तिस्तु मैदवात् ॥ मेद्यं विशेष्यमित्याहुर्भेदकं तु विशेषणम् । विशेष्यं तु प्रधान स्थादप्रधानं विशेषणम् ॥ प्रधानाप्रधानयोर्मध्येऽप्रधाने पष्टी क्रियान्वयि प्रधानम् ॥ रियानन्यव्यप्रधानम् ॥ सेव्यसेवकभावसंबन्धः पूज्यपूजकभावसंबन्धो योध्यबोधकमावसंबन्धो वाच्यवाचकभावसंबन्ध इति संबन्ध- चतुर्विधः । इत्यधिकम् ॥

·कारकप्रक्रिमा १५] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम्। आधारे सप्तमी ॥ आधारो नामाधिकरणम् ॥ पट्विधमधिकरणम् ।' औष- श्लेषिकं सामीप्यकममिव्यापकं वैषयिकं नैमित्तिकमौपचारिकं चेति ।। आधारभावयोरिति पदं व्याचिख्यासुः प्रथममाधारं प्रकटयन्ना-आधारे सप्तमीति ।। सुगमार्थः । आध्रियते स्थाप्यते पट्कारा क्रिया अस्मिन्नित्याधारः क्रियानयस्य फर्तुः क्रियाया आश्रयस्तत्र सप्तमी विभक्तिर्भवति । आधाराधिकरणौ एकपर्यायौ । आधारशब्द- नाधिकरणमेवोच्यते अतोऽधिकरणस्याधारस्य भेदानाह--पडिमिति । अधिक्रियते आधा. रतया तदधिकरणम् । गुणानां गुणिवत् । तत्पडिधमिति । पटसंख्याका विधाः प्रकारा यस तत्पडिधम् । पोठेत्यर्थः । तानेव पड़ेदानाह-~ओपश्लेपिकमित्यादि । उप सामीप्येन शेषणं संघटनगुपश्लेपः एकदेशमात्रसंयोगे वा उपश्लेषः । यथा कटे शेते कटस्पेकदेशे इत्यर्थस्तेन निर्वृत्तमोपलेपिकम् । सामीपिकं समीपेन निर्वृत्तं सामीपिकम् । यहाधेयसमीप- गानेण क्रियाहेतुः । यथा वदे वटसमीपे गावः सुशेरते । गद्गाया घोपः गगासमीपे इति । अभि समन्तायामोतीत्यभिव्यापकम् आधेयेन समस्ताक्यवसंयोगोऽभिव्यापकः । यद्वा अपृथक्भूतयोराधाराधेययोर्यः सकलाययवसंबन्धः सोऽभिव्यापकः । यथा तिलेपु तेलम् ॥ विषये भवं वैषयिकम् । अनन्यत्र भयो विपयिकः । यथा नभसि तारकाः । आकाशे वायुः । हदि ब्रह्मेत्यादि । हदिविपये ब्रह्मैवं परं प्रकृष्टममृतमस्ति || निमित्तेन भवं नैमित्तिकं यथा युद्धे युद्धनिमित्तमित्यादि । अविद्यमानस्यारोपणमुपचारः उपचारेण भवमौपचारिकम् । एवं पद्विधेऽप्यधिकरणे सप्तमी विभक्तिर्भवतीति शेपः ॥ कटे शेते कुमारोऽसौ वटे गावः सुशेरते। तिलेषु विद्यते तैलं हृदि व्रमामृतं परम् ॥ युद्धे संनयते धीरोऽङ्गुल्यग्रे करिणां शतम् । भावे सप्तमी ॥ भावः क्रियालक्षणं भावस्तत्रापि ससमी ॥ प्रसिद्धक्रियया अप्रसिद्धक्रियाया लक्षणयोधनं भावः ॥ देवे वर्पति चौर आयातः ॥ पवत्यं- शुमालिनि पतितोऽतिः । काले शरदि पुष्यन्ति सप्तच्छदाः ॥ अथ सार्धठलोकेन पडप्याधारभेदोदाहरणान्याह-कटे शेते इत्यादि । असौ कुमारः फटे कटमुपश्लिष्य शेते । इत्यत्र उपश्लेषिकमधिकरणम् अत्र शयनक्रियाश्रयः कर्ता कुमारस्तदाधारः कटस्तनोपश्लेषः ।। १ ।। गावो धेनवः वटे इति घटसमीपे शेरते शयनं कुर्वते इति सामीपिकाधिकरणम् । नहि घटस्योपरि गावः शेरते किंतु समीपे । एवं गङ्गायां घोपः गहासमीपे घोयो गोकुलम् ॥ २॥ तिलेपु विद्यते वैलं तिलेपु सर्ववाभिव्याप्य स्थितमित्यर्थः । इति अभिव्यापकम् ॥ ३ ॥ हृदीति हदि विपये ब्रह्म परमममृतमिलेत- द्वैपयिकाधिकरणम् ॥ ४ ॥ युद्धेषु युद्धनिमित्तं धीरः सनाते संनाई परिदधाति इति नैमि- त्तिकम् ॥ ५ ॥ अगुल्यो अङ्गुल्यप्रेण अदृश्यमानमित्यर्थः । करिणां हस्तिनां शतमित्युप- चारमानत्वादौपचारिक नतु साक्षाद्वर्तमानमिति ॥ ६ ॥ इत्थमाधारमाख्यायेदानी माव- १ औपश्लेषिक निविधम् । एकदेशत्यमिव्याप्यवृति व्यगयवृत्तीति केपानिन्मतम् ।।

·१४२ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः पदस्थार्थमाह--भावः क्रिया लक्षणमिति । क्रिया गमनस्थानोत्थानादिका तस्या लक्षणं चिह स भाव इति कथ्यते । प्रसिद्धक्रियया कृत्वा अप्रसिद्धक्रियाया लक्षणं वोधनं भाव इति । तत्रापीति तस्मिन्नर्थेऽपि सप्तमीविभक्तिर्भवतीति । उदाहरणम्---देवेति । देवे मेघे धर्पति सति चौरस्तस्करः आयात आगतः । अत्र मेघवर्षणरूपा प्रसिद्धा क्रिया । तया चौरागमनरूपा अप्रसिद्धा क्रिया लक्षिता । देवे मेघे वर्पतीति प्रसिद्धन वर्षणेनाप्रसिद्धं चौरागमनं लक्ष्यत इति तत्र सप्तमी । एवमंशुमालिनि सूर्ये पतत्यस्तं गच्छति सति अरातिः शत्रुः पतित इति । युद्धार्थमागत्य पतित इत्यर्थः । यद्वा पतितो मृत इत्यर्थः । अत्र प्रसिद्धन सूर्यस्यास्तमनेन अप्रसिद्धं शत्रोः पतनं लक्ष्यते । एवं गुरौ धर्ममुपदिशति सति शिष्यः शृणोतीत्येवमादयो- ऽवसेयाः । एवं द्वितीयादिविभक्तीनामाः ।। अथोपपदविभक्त्यर्थो निपात्यते ॥ विनासहनमऋते निर्धारणस्वाम्या- दिभिश्च ॥ एतैरपि योगे द्वितीयाद्या विभक्तयो भवन्ति ॥ विना पापं सर्व फलति । अन्तरेणाक्षिणी जीवितेन किम् ॥ अन्तरा त्वां मां मध्वित्यादि- पदाबाह्यम् ॥' अथ पुनस्तासामुपपदानामर्थान् प्रकारान्तरेणाह-सूत्रम्-विनासहनमस्ते निर्धारणे स्वाम्यादिभिश्च ॥ ततो विना च सहचेत्यादिपद्वन्द्वः । ते आदौ येषां तथा तैः तृतीयावहु- वचनान्तम् । 'स्रोवि०' । च प्रथमैकवचनम् 'अव्य० ॥ सिद्धं सूत्रम् ॥ एतैर्विनादिभिरपि योगे द्वितीयाद्याः पद विभक्तयः पदस्वप्यर्थेषु यथाक्रमं भवन्ति । 'द्वन्द्वात्परतः श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसंवध्यते' इति । आदिशब्दो विनादिपु प्रत्येक योज्यः । विनादिवाचके शब्दे प्रयुज्यमाने द्वितीयाविभक्तिर्भवतीति । सहादियोंगे तृतीया । नमआदियोगे चतुर्थी । ऋते. आदियोगे पञ्चमी । निर्धारणाद्यर्थे पष्ठी । स्वाम्याद्यर्थे सप्तमी ।। तत्रोदाहरणेन द्वितीयां व्यञ्जयति-विनापापमिति । पापं विना पापाभावेन सर्वमपि धर्मकृत्यादि फलति फल- मावहति । एवमन विनार्थे वाच्यमाने विनाशब्दयोगे द्वितीया । चकारात् पापेन विना पापाद्विनेति तृतीयापञ्चम्यावपि । 'वृद्धत्वं जरसा विना' । अक्षिणी इति । नेत्रे अन्तरेण विना जीवितेन किं । जीवनेन न किमपीति भावः । अक्षिणी इत्यत्र द्वितीयाद्विवचनं नपुं- सकान्तम् ॥ अन्तरेत्यादि । त्वां मामन्तरा मध्ये विचाले मधु क्षौद्रं मयं वा वर्तते । त्यां मामिति युष्मदसादोर्द्वितीयैकवचनान्तत्वम् । आदिशब्दावन्तरेण अन्तरा इत्यर्थद्वयेऽपि द्वितीयाविभक्तिर्भवति । एतदेवाह–इत्यादिपदाद्रायमिति । इत्युदाहरणद्वयम् आदिपदाद् विनादियोगे द्वितीया इत्यादिशब्दाबाह्यम् अवसेयमिति भावः । इति द्वितीयार्थाः ॥ [सहादियोगे तृतीयाऽप्रधाने ॥] सह शिष्येणागतो गुरुः ॥ सदृशश्चैत्रो मैत्रेण ॥ साकं नयनाभ्यां लक्ष्णा दन्ताः ॥ सार्ध धनिना धृतः साधुः ॥ १ अभिशीट्स्थासा फर्म ॥ अधिपूर्वाणामेपामाधारः कर्मसतः स्यात् ॥ अधिशेते अधितिष्ठति अध्यास्ते पा वैकुण्ठं हरि. ॥ अभिनिविशश्च ॥ अमिनीत्येतरसपातपूर्वस्य विशवेर्धातोराधारः कर्मसमः स्यात् । प्रामं भमिनिविशते ॥ उपान्वघ्यावसः ।। उपादिपूर्वस्य बसतेराधारः कर्मसः स्यात् ।। भावसम्यं पायसति उप- यसति अनुवसति अधिवसति ॥ २ सह सदशं साकं साधं सममिति सहादयः ॥ ३ समं शिघ्याभ्याम- - ·कारफप्रक्रिया १५] चन्द्रकीर्निव्यायामदितम् । १४३ अय तृतीया [सहादियोगे मृतीया] । राम द्रश्यगुगनियाभिग्नुल्ययोग्यतायां गिमा- नायां महाथै हनीयाविभक्तिभयतीनि गृद्धामायः । सह शिगी। गुरु: शिगेन माह आगतः । अनागमनक्रियया शिष्यशब्दम्य गुरुगा तुन्ययोग्यतायां मना सूनीयान्तवम् । सह पुत्रेण पिता धनी इसन धनद्रव्येण तुम्यगोग्यत्वे पुनम तुनीयान्तवम ॥ सरगयो मैत्रेण । चैत्रनामा फशित्पुरुषः मैत्रेण भैननाना पुरपेण महानुन्गः। मानपनाभ्या. मिति । नयनाभ्यां माफ सहिताः रक्षणा मनोदाः । भर गुणेन तुगवे नीमा पत्र- मादिशलारसाधुः पुरुषः धनिमिधनपतिः पुस्पैः गाध तो गृहीतः यद्ध गर्गः । यार- णार्थालंयोगे तृतीया समर्थार्यालंयोगे चतुर्थीत्यर्थः । एनाता भलं विवादेन । धर्मन अर्थः । गुटेन मिधः । शम्प्रेण कलहः । फर्मणा दिना । पुण्येन हीन इन्गादयोऽपि गन्दा अनसेयाः ॥ प्रक्रियामते तु तुल्यार्थे गृतीयारष्ठयो सः । फणेन एगर या पुत्रः । यदुवं रघुकाव्ये---'धृतेश्च धीरः सदृशीय॑धत्त सः ॥ इति गनीया ॥ निमआदियोगे चतुर्थी ॥ नमो नारायणाय । सम्ति राते । गोमाय स्वाहा । पित्भ्यः स्वधा । अलं मलो मष्टाय । वपद इन्द्राय ॥' अथ पतुर्थी व्याचष्टेनममारियोगे चतुर्थी० ॥ नमःभ्यसिम्बादामघालंगपद एनेपा. मव्ययानां योगे चतुर्थी वक्तव्या । मुगमम् । तत्र नम इनि नमस्कारार्थः । मामि सी फल्याणवाचकमव्ययम् । स्वाहा इति होमावसरे मनापमानेऽक्षरद्वयोभारणम् व्यवस्नु. पाचकम् ।। स्वधेति पितृकल्ल्यं यस्तु । अलमिति सामार्थः । यपद होतन्त्र पतु। नमो नारायणायेति । नमो नगरकारार्थः । सति राजे । रासे नृपाय पन्यागं भवतु । अत्र स्वसि कल्याणार्थे । सोमाय स्वाहा । सोमाय चन्द्राय स्वाहा हव्यास्तु ॥ पिटभ्यः खधा संतानकल्पितं वस्तु ॥ अलमिति । महो महाय अलं समर्थः । इन्द्राय वषट् । होतव्यं वस्तु । इलादिप्यर्थेषु चतुर्थी ।। ऋतआदियोगे पश्चमी ॥ ऋते मानान्न मुक्तिः ॥ अन्यो गृहाविहारः॥ आराधनात् ।। इतरो ग्रामात् ।। अप पचमी-पाते इति । सानाहते मुत्तिर्न भरतीति शेषः । अत्र तेगदयोगे ज्ञानादिति पञ्चमी। आदिशब्दान् गृहादन्यो विहारः विहरणं । पिनाथस्योगेऽपि । विनाकामात् । पृथक्मामात् । एवं भिन्नो प्रामादिति । इतरो प्रामात् । प्रामामात् । दक्षिणाहि प्रामात् । गृहादहिः । आरात् हमादिसादि ।। निर्धारणम् ॥ क्रियागुणजातिमिः समुदायात्थरणं यवला पष्ठी।किया- पीते ॥ समं सिम्येन गुरुगा भुन्यते । अभिन्यपहारे दानम प्रयोगे चनुम्य तृतीया दाथा सपउने कौमुकः । धन्य तु भार्याय सपनि वारणार्पयोगे तृतीया पलं विवादेन इसधिन् । पर्यानो मामः ॥ चर्शना धावूनों प्रयोगे प्रोवमानोऽय. सदानसनः सात् ॥ हरये रोचते भक्षिः ॥ १ अन्यः भाराव रनर अतरपदं दिमावः शब्दः भादि भाव एवेन आइवः ॥ अन्यन्ना यापी रमन्ते ।। ३ ऋयोग व द्वितीयानि । हानं टवे । चकारादिनादियोगे तृतीयायम्यो स्तः ॥ बिना हानात् । नेन गिना इलधिम् ॥ - ।

·१४४ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः पराणां भगवदाराधकः श्रेष्ठः। गां कृष्णा गौः संपन्नक्षीरा ॥ एतेषां क्षत्रियः शूरतमः॥ अथ पष्टयर्थसूचकं निर्धारणं व्याचष्टे निर्धारणमिति । निधियते पृथक्क्रयतेऽनेनेति निर्धारणं । काभिः ? क्रियागुणजातिभिः । क्रिया करणात्मिका गमनस्थानादिका । गुणो रूपादिः है।जातिाह्मणादिः। ततः क्रिया च गुणश्च जातिश्चेत्यादिना द्वन्द्वः । ततस्ताभिः कृला यत्समुदायात वहूनां समूहात् पृथकरणमेकस्य तन्निर्धारणमुच्यते । तन्नार्थे पष्ठीवि- भक्तिर्भवतीति । तत्रोदाहरणम्--क्रियासु पराः क्रियासु निष्ठास्तत्परा इत्यर्थः । तेषां मध्ये यो भगवतश्चिदानन्दस्य आराधकः स एव श्रेष्ठः प्रशस्यः । अत्र सामान्यक्रियापरेपु भग. बदाराधकत्वरूपक्रियया पृथकरणे क्रियापरशब्दस्य पष्ठी ॥ गवां धेनूनां मध्ये या कृष्णा गौः सा संपन्नक्षीरा बहुदुग्धा । अत्र गोशब्दस्य कृष्णगुणेन निर्धारणे पष्ठी। एतेषां क्षत्रियः शूरतम इति । एतेषां सर्वजातीयानां पुरुषाणां मध्ये क्षत्रियोऽतिशयेन शूरः इति शूरतमः । अत्र जात्या निर्धारणे पष्ठी ।। व्याकरणान्तरमते तु निर्धारणे पष्ठीसप्तम्यौ द्वे अपि भवतः॥ स्वामित्वे पष्ठीसप्तम्यौ ।। गोषु स्वामी गवां स्वामी ।। गवामधिपतिः गोष्ट. धिपतिः ॥ स्वामित्वे पष्ठीसप्तम्यौ ॥ स्वामिनो भावः स्वामित्वं तस्मिन् स्वामित्वे सप्तमी । चकारात् पाठयपि भवति । गोपु स्वामी गवां स्वामी । एवं गोवधिपतिः गवामधिपतिः इत्येतदपि ज्ञेयम् । स्वामीश्वराधिपतिदायादसाक्षिप्रतिभूप्रसूतशब्दयोगे पष्ठीसप्तम्यौ भवतः ॥ कर्तृकार्ययोरक्तादौ कृति पष्ठी ॥ कर्तरि कार्ये च पष्ठीविभक्तिर्भवति तादिवर्जितकृदन्ते शब्दे प्रयुज्यमाने || व्यासस्य कृतिः । भारतस्य अयणम् स्मृती च कार्ये ॥ स्मृत्यर्थे धातौ प्रयुज्यमाने च कायें पठी भवति ।। ।' मातुः सरति ॥ । पुनः पष्ठया अर्थान्तरमाह-सूत्रम्-'फर्तृकार्ययो०॥ कर्ता च कार्य च कर्तृकार्ये सयोः। सतमेदित्यपगल्राम् , 'मेसि ए अर' 'स्वाही रोमि । अणे अताहि प्रत्याय, आदिर्यस्य सः कादिः न तादिरक्तादितस्मिन् सप्तम्येकवचनान्तम् । 'हेरी डित्' टिलोपः । 'स्वरहीनं०' पश्चात् 'नामिनोरः' 'स्वरहीनं०' ।। कृति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०'। अमे पछी । पण्णां संख्यापूरणी पष्ठी । प्रथमैकवचनान्तम् । 'इसेप:०' सिद्धम् ॥ फर्स- रीति । प्रागुक्तलक्षणे प्रधाने क्रियाश्रये अर्थे तथा कार्ये कर्मणि पष्ठीविभक्तिर्मयति । फ सति ? कृदन्ते सति । कन् तृतीयावृत्तिप्रोकः प्रत्ययसमूहः सोऽन्ते यस्य स फूदन्तलगिन् कृदन्ते शब्द प्रयुज्यमाने वाच्यमाने सतीति भावः ॥ कथंभूते कृदन्ते शन्दे ? हादिय- जिते प्रत्ययादिरहिते । शादीत्यादिशब्दात् फफरतू ईपगुरमुपु पर शतृशानी पमुफानी पूर्वकाले पत्या समासे क्या तुम् इष्णु स्नु हा इत्यादि छत्तत्ययान् विहाय अन्येषु प्रत्या समाप्ती कम भयोः प्रातिपसिनति तय कर्मण्ये पटो स्यापि गवा दोहोऽगोपन । इस्पधिकम् ॥

·११५ कारकप्रक्रिया १५] चन्द्रकीर्तिव्यायासहितम् । त्ययान्तेयु परेषु सत्सु इत्यर्थः ॥ तत्रोदाहरणम्-व्यासस्य कृतिः, व्यासेन क्रियते स्म इति । अत्र व्यासः कृतेः कर्ता । ततः कृतिरिति फुत्प्रत्ययान्ते शब्दे प्रयुज्यमाने व्यासस्येति कर्तरि षष्ठी । एवं भारतस्य श्रवणं, भारतं शृणोतीति । श्रवणमिति युइन्ते कृदन्ते प्रयुक्त भारतस्येति कर्मणि पष्ठी । अनोभयत्रापि कृयोगलक्षणा पष्ठी ॥ अक्तादाविति किम् । त्वया कृतम् । ग्राम प्राप्तः । अत्र यथाक्रमं कर्तरि कर्मणिय तृतीयाद्वितीये कासयान्तत्वात् । आदिशब्दात् शतृशानच्कसुकानइष्णुम्नु नुक्त्वातुम्क्यप्आद्यन्तेष्वपि शब्देपु परेषु पष्ठी न भवति किंतु द्वितीयेव ।माम गच्छन् । अन्नं पचमानः । अनं पेचिवान् । शुभं चक्राणः । देवं दिक्षुः । आत्मानमलंकरिष्णुः । दैत्यान् घातुकः । दानवान् जिष्णुः । देवं नत्वा । गुरुं प्रणम्य । मामं गन्तुमुत्कण्ठित इत्यादीन्युदाहरणान्यवसेयानि ॥ 'द्विपेः शतुर्या पष्ठी' मुरस्य मुरं पा द्विपन् । 'स्मृतौ च कार्ये' स्मृतावर्थे 'स्मृञ् स्मरणे' इति धातुयोगे कार्ये कर्मणि विपये पष्ठी विभक्तिर्भवति । उदाहरणम्--मातुः सरति मातुः स्मर्तव्ये पाठी । चकारात् द्वितीयापि फर्मापि भवति-मातरं स्मरति ॥ तृप्त्यर्थानां करणे या पष्ठी' फलेः फलानां या तृप्तः । अद्भिः अपां वा सृप्तः ॥ हेतो तृतीया पञ्चमी च वक्तव्या ॥ अनित्यः शब्दः कृतकत्वेन कृत- कलात् ॥ "हेतौ' हेतौ साधने तृतीयापञ्चम्यौ भवतः । इह किल प्रतिज्ञा-हेतु-दृष्टान्त-उपनय- निगमन-भेदादनुमानस्य पञ्चावयवाः । तत्र पक्षवचनं प्रतिज्ञा । प्रतिज्ञास्थापको हेतुः । यथा पर्वतोऽयं चह्निमान् । कस्मात् ? धूमयत्त्वात् । अयं पर्वतो बहिमानिति प्रतिज्ञा। साच धूमपत्रवेन हेतुना स्थाप्यत इति । तत्र हताविति द्वितीयानुमानावयवे तृतीया पश्चमी प भयति । तत्रोदाहरणम्-अनित्यः शब्दः इति प्रतिज्ञा । कृतकत्वेन कृतकत्वादिति हेतुः। तत्र तृतीया विकल्पेन पञ्चमी । हेतुत्वादिति प्रस्तावाच्छेपा अपि त्रयोऽवयया व्यज्यन्ते । ते चामी-यो यः कृतकः स सोऽनित्यः यथा घट इति दृष्टान्तः । कृतकोऽयमित्युपनयः । तस्मादनित्यश्चायमिति निगमनम् ।। भयहेती पञ्चमी च वक्तव्या ॥ चौराद्विमेति ॥ व्याघानस्यति ॥ विद्यु: स्पाताचकितः ॥ भयहेतौ भयस्य कारणे पञ्चमी । भयस्य हेतुर्यः पशुपुरुपादिजनितः कारणवर्गसमि- नथे पञ्चमी विभक्तिर्भवति । चौराद्विभेति । व्याघ्रात्रस्यति । विद्युत्पाताचक्रितः । अत्र भयहता भयाथै पञ्चमी ।। पष्ठी च हेतुप्रयोगे ॥ हेतुप्रयोग हेतौ द्योत्ये पष्ठी स्यात् ।। कस हेतो. रियं कन्या ॥ 'पष्ठी हेतुप्रयोगे च' । हेतुशब्दस्य प्रयोगे हेतुशब्द प्रयुज्यमाने पष्ठी भवति । कस्य हेतो. रियं कन्या ! फस्य निमित्तमित्यर्थः । चकारात्स/दहेतुप्रयोगे । तृतीयापष्ठयौ स्तः । केन हेतुना । कस्य हेतोः । निमित्तकारणहेत्वर्थप्रयोगे सर्वादेः सर्वा विभक्तयो भवन्ति । को सार.१९ ·सारखतव्याकरणम् । [प्रथमा दृत्तिः हेतुः । के हेतुं वसति । केन हेतुना । कस्मै हेतवे । कस्माद्धेतोः । कस्य हेतोः । कस्मिन् हेती इत्यादि । इत्थंभावे तृतीया ॥ शिष्यं पुत्रेण पश्यति ॥ संसारमसारेण पश्यति ॥ 'इत्थंभावे तृतीया' इति । असावयमिवेति इत्थंभावस्तस्मिन्नर्थे तृतीयाविभक्तिर्भवति । उदाहरणम्-शिष्यं पुनेण पश्यति पुनसदृशं पश्यति । पुत्रमिवेति भावः । यद्वा अयं प्रकारः इत्थम् तस्य भावः इत्थंभावः । सामान्यस्य भेदको विशेपः प्रकारः किंचित्प्रकार प्राप्तः इत्थंभावः । यथा मनुष्यत्वसामान्यभेदको विशेपः शिप्यत्वं, लक्षणं पुत्र इति न भवति किंतु तद्गतस्नेहः पुत्रशब्देनोच्यते इति । आचार्यः शिष्यं पुत्रेण पश्यति पुत्रमिव पश्यतीत्यर्थः । एवं संसारमसारेणेत्यपि ज्ञेयम् । साधुः संसारमसारमिव पश्यति असारतया पश्यतीत्यर्थः॥ येनाङ्गविकारः । येन विकृतेनाङ्गेनाङ्गिनोविकारो लक्ष्यते तसादनातृ- । तीया विभक्तिर्भवति ।। अक्षणा काणः ।। पादेन सञ्जः। शिरसा खल्वाटः ।। सूत्रम्-'येनाङ्गविकारः' ॥येनेति यच्छब्दस्य तृतीयैकवचनान्तम् । 'त्यदादेप्टे.' 'टेन' 'अइए' । अङ्गविकारः अहं विक्रियतेऽनेनेत्यङ्गविकारः । प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' 'सवर्णे' । सिद्धं सूत्रम् । येन विकृतेनाङ्गेन अक्ष्यादिना अशिनः शरीरिणोऽङ्गविकारः शरीरविकृतिर्लक्ष्यते चायते तस्माद्विकृतादगातृतीया विभक्तिर्भवति । तत्र विकृतत्वं द्विविध न्यूनत्वेन आधिक्येन चेति ॥ न्यूनत्वं व्याचष्टै । अक्ष्णा नेत्रेण काणः । पादेन सजः। शिरसा गस्तकेन सल्बाटः केशरहितः । करेण कुणिः । न्यूनत्वविकृतादिदमुदाहरणचतु- टयम् । एवं मुखेन मिलोचनः । वपुषा चतुर्भुजः । इत्येतदुदाहरणद्वयमाधिक्यविकृती जनिकर्तुः प्रकृतिः ॥ जायमानस्य कार्यस्योपादानमपादानसंज्ञं भवति । [तत्रापादाने पञ्चमी । ] यस्मात्प्रजाः प्रजायन्ते तद्रोति ।। अथ पञ्चम्या अर्थान्तरमाह-सूत्रम्--'जनिकर्तुः प्रकृति:' । जनिकर्तुः जनेर्जन्मनः यद्वा जनेर्धातोः क्रियापदस्य फर्ता उत्पद्यमानं वस्तु जनिकर्ता तस्य पष्ठी फवचनान्तम् । 'परतो डउ. अस्य उ: डित्त्वादिलोपः। 'स्वरहीनं ''सोवि०। प्रकृतिः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्वि०॥ सिद्धं सूत्रम् । 'जनिकर्तुः प्रकृतिरपादानम्' इत्थं वा सूत्रम् । अथ वृत्तिः-ज- निकर्तुरिति । कोऽर्थः १ जायमानस्य जायमानमुत्पद्यमानं यत्कार्य तस्य प्रकृतिरुपादानं मूलकारणं तदपादानसंज्ञं भवति । तत्र अपादाने पञ्चमी विभक्तिर्भवतीति शेषः । अर्था- जनेर्धातोर्यः कर्ता स जायमानः सन् कार्य भवति तस्य प्रकृतिः कारणं पञ्चमी । उदाह- रणम्--'यस्मात्प्रजाः प्रजायन्ते तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते ।' प्रजायन्ते इति जनिधातुपदं प्रजा इति जनिकर्तृपदम् जायमाने कार्यत्वात् , तस्य प्रकृतिर्यच्छन्दनिर्दिष्टं ब्रह्म । ततो यस्मादिति मूलकारणत्वात प्रकृतिपदस्य पञ्चमी । आडादियोगे च ॥ आडादियोगे पञ्चमीविभक्तिर्भवति ॥ आपाटलिपुत्रा- दृष्टो देवः ।। ज्ञेयम् ।। 1 ·कारक प्रक्रिया १५] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । 'आडादियोगे च ॥ आउपसर्गादियोगे पञ्चमी । आदिशब्दान् भाइ अपपरियोगे । आलू उपसर्गे मर्यादायाम् अभिविधौ च यतते । तेन विनेति मर्यादा । तेन सहेलमिरि- पिरिति भेदः । तत्रोदाहरणम्-आपाटलिपुत्रादिति पाटलिपुत्रं नगरं मर्यादीउरा तरमा- दागर्याग् , अभिव्याप्य या देवो मेघो पृष्ट इत्यर्थः।। पर्यपयोर्वजने पश्चमी। पर्यपी बनायें । परि निगर्तेभ्यो देवो पृष्टः । अप त्रिगर्तेभ्यो पृष्ठो देयः । विगतदेशान यजयित्या पृष्ठ इत्यर्थः । रानि मेघे सुरे देवः' इसनेकार्थः । विद्यास्वीकारे आरयातुः पञ्चमी स्यात् । उपाध्यायादधीते ।। तादर्य चतुर्थी वक्तव्या ॥ संयमाय श्रुतं धत्ते नरो धर्माय संयमम् । धर्म मोक्षाय मेधावी धनं दानाय भुक्तये ।। अथ पुनश्चतुर्थीमाह-' तायें इति' । सोऽर्यो यस्य तदर्य तस्य भावसादय॑म् । यहा स एवार्थस्तदर्थलस्य भावस्लादर्थ्यम् । यहा तस्मै कार्याय इदं कारणं तदर्थ तस्य भावस्तादर्थ्य तस्मितादर्थे अर्थे वाच्यमाने चतुर्थी विभक्तिर्भवति । तत्रोदाहरणं शो- केन-संयमायेति । नरो मनुष्यः श्रुतं शास्त्रं धत्ते । कस्मै । संयमाय संयमार्थमित्यर्थः । धर्माय धर्मार्थ संयगं पत्ते । मेधावी बुद्धिमान गोशाय मोक्षार्थ धर्म धत्ते । धनं दानाय तथा भुक्तये भोगाय धत्ते । अत्र संयमादीनां सादध्ये चतुर्थी ।। धादियोगे च ॥ क्रूराय क्रुध्यति ॥ क्रुधादिधानुयोगेऽपि चतुर्थी । अधिहिईर्ष्याअसूयाश्लाघगुरुवाशप्धारिस्टह एते फुधा- दयः । पय मुध्यति र प्रति क्रोध इत्यस्मिन क्रुध्धातुयोगे करायेलन चतुर्थी । आदि- शम्दामित्राय ह्यति । गुणवते असूयतीयादि । रोपवाच फधातुयोगे चतुर्थी । पुत्राय कुष्यति । दुष्टायर्यतीसादयः । गुणेषु दोपारोपोऽपूया । परसंपत्यसहनमीयी । इति भेदः । 'सोपसर्गयोश्च अधठ्ठहोोंगे चतुर्थीप्रतिपेधो वक्तव्यः' । क्रूरममिक्रुध्यति । मित्र- मभिद्रुह्यति ! चकारात् शाशप्स्थाअस्पृहादीनां रुच्यर्थानां प्यमाणात् चतुर्थीति सूचि- तम् । भगवते साधते । मदनाय शपते । मित्राय तिष्ठति । पत्य धारयति भूषणानि पतिः । कृष्णाय स्पृहयति गोपी । क्षुधिताय रोचतेऽनमित्यादि शेयम् ।। लोकानां गुभाशुभसूचको भूतादिविकार उत्पातसत्रापि चतुर्थी । वाताप कपिला विद्युत पातोपातज्ञापिकेत्यर्थः ।। तुमन्तलोपे चतुर्थी । फलेभ्यो याति फलान्याहतु यातीत्यर्थः ।। तुमर्थाच भाववचनात् । यागाय याति । यष्टुं यातीत्यर्थः ॥ मन्यतेः कर्मण्यनादरे वा चतुर्थी । न त्वां तृणाय मन्ये इसर्थः ।। गत्यर्यकर्मणि द्वितीयाचतुथ्यों । बजाय ब्रजति प्र वा ॥ क्यन्लोपे कर्मण्यधिकरणे च पञ्चमी वक्तव्या ॥ हरिप्रेक्षते । हर्म- मारुह्य प्रेक्षत इत्यर्थः ॥ [आसनात्मेक्षते । आसने उपविश्य प्रेक्षत इत्यर्थः ] ॥ 'क्यब्लोपे इति' ।। क्ययों वाच्यमानः फ्यपश्चाप्रयोगः क्यब्लोपस्तमिन्नर्थे पञ्चमी ।

·१४८ सारस्वतन्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः वक्तव्याायत: -'क्यवर्थो दृश्यते यत्र क्ययन्तं न प्रयुज्यते । स एव क्यवलोपः स्यादिति प्रोक्तं मनीपिभिः ।' क्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे पञ्चमी वक्तव्या । उदाहरणम्-हा- स्प्रेक्षत इति ॥ कोऽर्थः ? । हयं गृहमारा प्रेक्षते पश्यतीत्यर्थः । एवमासनाद्वदति आसने उपविश्य पदतीत्यर्थः ॥ निमित्तात्कर्मयोगे च सप्तमी वक्तव्या ॥ चर्मणि दीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेपु चमरी हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः ।। विपये च ॥ तर्के चतुरः ।। पष्ठीसप्तम्यो चानादरे ॥ बहूनां क्रोशतां गतचौरः ॥ बहुष्वसाधुपु वदत्स्वपि स्वयमार्यों याति साधुमार्गेण ॥ बहुपु साधुपु वदत्स्वपि स्वयमनार्यो यात्यसाधुमार्गेण ॥ मातापित्रो रुदतोः प्रत्र- जति पुत्रः॥ सप्तमीमाह-निमित्तादिति । निमित्तं नाम पञ्चमोऽधिकरणभेदस्तस्मानिमित्तात् प्रयो- जनवाचिनः शब्दात् कर्मयोगे सप्तमी वक्तव्या । तत्रोदाहरणम्--चर्म० । चर्मणीति चमैनिमित्तं द्वीपिनं चित्रकं हन्ति विनाशयति । दन्तयोर्दन्तनिमित्तं कुञ्जरं हस्तिनं हन्ति । केशेषु केशनिमित्तं चमरी गां हन्ति । सीम्नि सीमायां सीमानिमित्तं पुष्कलको नाम प्रामाधिपतिः हतो मारितः ॥ विपये चेति । विपये विपयार्थे वाच्यमाने सप्तमी विभक्तिर्भवति ॥ उदाहरणम्-तर्के तर्कविपये चतुरो निपुणः । अत्र, तर्कः क्रिया- श्रयत्वाभावान्नाधिकरणं ततो विषये सप्तमी ॥ पष्ठी० । अनादरे क्रियमाणे सति पष्ठी सप्तमी च भवति । तत्रोदाहरणम्-बहूनां जनानां क्रोशतां सतां च चौरो गतः । बहून् जनान् आक्रोशतोऽवज्ञाय अनाहत्येत्यर्थः । वहुपु साधुपु निवारयत्स्वपि निषेधयत्स्वपि आर्यः साधुः स्वयमात्मना साधुमार्गेण यातीत्यत्रानादरे सप्तमी । वहुपु साधुजनेषु वद्- स्वपि कथयत्स्वप्यनार्योऽसाधुः स्वयमात्मना असाधुमार्गेण असमीचीनमार्गेण याति । बहुपु साधुजनेषु अनादरं कृत्वा प्रजतीत्यर्थः । एवं मातापिनो रुदतो व्रजति पुत्र इत्यपि ज्ञेयम् ॥ इन्नन्ते कर्मण्यपि सप्तमी अधीती व्याकरणे ॥ अन्योक्ते प्रथमा ॥ यदेदं कार्याद्यन्येनाख्यातेन कृता चोक्तं भवति तदा प्रथमा प्रयोक्तव्या । घटः क्रियते । घटः कार्यः ।। सूत्रम्-'अन्योक्ते प्रथमा' ॥ अन्योक्तमन्येनोक्तमन्योक्तं तस्मिन् । सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए'। प्रथमैकवचनान्तम् । 'आपः' इति सेर्लोपः । सिद्धं सूत्रम् । अन्योक्त इति पदं व्याचष्टे-यदिति । यदा इदं कार्यादि कर्मादिकारकम् ॥ अन्येनेति कोऽर्थः । आख्यातेन द्वितीयवृत्त्युक्तसूननिष्पन्नेन यक्प्रत्ययान्तधातुरूपेण, कृता च तृतीयवृत्तिसा- धितशब्देन, चशब्दात् समासेन तद्धितेन च सह यदुक्तं भवति तद् उच्यते तदा तसिन् कर्मणि प्रथमा विभक्तिर्भवति । अर्थात् यत्र तृतीयान्तः कर्ता तब कर्मणि प्रथमा विभ- १ गुदभेद्रान्तराला सीमेति प्रोच्यते बुधः । पुष्कलो मृगभेदः स्यादन्यः सौगन्थ्यहेतुकः ॥ २ विषयो + नामानन्यभावः॥

·कारकप्रक्रिया १५] चन्द्रकीर्तिन्याक्ष्यासहितम् । तिर्भवति । उदाहरणम्---कुम्भकारेण घटः क्रियते इयर घटम्य कार्यवान् क्रियते इत्या- ख्यातोक्तत्वेन कर्मणि प्रथमा । एवं कारूकेण कटः कार्य: इन्यन कृतोकबाकर्मणि प्रथमा। एवं राजा राजते । अत्र आख्यातेनोक्ते राजा इयन फर्तरि प्रथमा। छन्दसि स्यादिः सर्वत्र ॥ दधि जुहोतीत्यस्मिन्नर्थे दमा जुहोति ॥ पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिः ॥ध्रुजतीर्विरेजुः ॥ छन्दसि कारकानियममाह-छन्द० । छन्दसि चेदविपये स्यादिविभक्तिः सर्वत्र सर्य. स्मिन्नर्थे व्यत्ययेन च भवति । तत्रार्पवान विभक्तिनियम इत्यर्थः । उदाहरणम्---दभा जुहोतीति । द्वितीयासंभवे छान्दसत्वात् द्वितीयास्थाने तृतीया । भो लोकाः ब्रह्मणस्पति पुनन्तु ब्रह्माणं प्रक्षालयन्तु इति द्वितीयार्थे 'ब्रह्मणस्पतिः' इति प्रथमा । यद्वा ग्रहाणा- तिर्मशा 'पुनन्तु' । अत्रैकवचनसंभवे बहुवचनम् ।। अत्र 'ध्रजल्यो गोप्यो विरेजुः' इति प्रथमाबहुवचनसमवे द्वितीयाबहुवचनम् ।। उक्तं च प्रजतीविरेजुरिति । भागवते दशम- स्कन्धे पञ्चमाध्याये कृष्णजन्माधिकारे 'नन्दालयं सवलया ब्रजतीविरेजुः । एवमन्या- न्यपि छान्दसोदाहरणानि अबसेयानि प्रन्यगौरवभयान लिरयन्ते ।। अथ विभत्तीनां कांश्चिदर्थान समाहत्याह--सामान्यलिङ्गवचनपरिमाणकर्तृमंवोधनान्योक्तेषु प्रथमा । कर्म- ण्य भितः सर्वतः उभयतः परितः प्रतिसमयानिकपाहा अनुधिग्रहपर्युपरिअधोऽधः अध्य- धिविना अन्तरेणान्तरा स्मरति कालावनोनैरन्तर्ये शतृशानकसुझानइष्णुनुस्त्वातस्फ्य- योगे कियाविशेषणे च द्वितीया । कर्तृसाधनयोः सहसदृशसासमंसाविनेयंतद्भाव- येनाङ्गविकारवारणार्थालंयोगे निषेधार्थे कृतादियोगहेतुतुल्यार्थादियु तृतीया । दानपाने नमःस्वस्तिस्वाहास्वधावपट्तादग्रंकुधादिरुच्यादिधातुयोगे समर्थालंयोगपलिरक्षित- हितशब्दयोगेषु ध चतुर्थी । विश्लेपावधौऋतेअन्यादि विनापृथभिन्नेतरप्रभृत्यारभ्य यहिः- शब्दयोगहत्यर्थजनिकर्तृमर्यादाडादियोगक्यवलोपभयहेतुविद्यारयानुप्रभृत्यर्थेषु पश्चमी । संबन्धनिर्धारणस्वामित्वकर्तृकार्यस्मरणार्थहेतुशब्दप्रयोगतुल्यार्थानादरादिपु पछी । आधा- रभावस्वामित्वानिमित्तविपयानादराधीत्यादिषु सप्तमी । छन्दसि सर्वा विभक्तयः सर्वेष्वर्थेषु व्यत्ययेन भवन्ति । जातावेकवचने बहुवचनवद्भवति । एको द्वौ वा अस्मदो विशेषणे बहुवद्भवतः । गुरौ च एको द्वौ बहुवद्भवतः । इत्यादि क्षेयम् ॥ यथा देशे प्रचुरो यवो निष्पद्यते । तया आहे आवों एतयोरथेयोः 'वयम्' इति भवति । तथा एकस्मिन्नपि गुरी 'एते गुरवः' इति पहुवचनं भवति ॥ इति कारकाधिकारप्रक्रियाविवरणं संक्षेपतः समाप्तमिति ।। (कर्ता कर्म च करणं संप्रदानं तथैव च । अपादानाधिकरणमित्याहुः कारकाणि पटू ॥ द्वितीया कर्मणि ज्ञेया कर्तरि प्रथमा यदा। उक्तकर्तृप्रयोगोऽयं न तदा यक्प्रयुज्यते ।। १ चंद्रकीर्तिमनानव प्रकरणसमाप्तायप्रिमो () धनुचिहान्तर्गतो भागः केवलपुस्खकक्रमादन स्थापित इति सूरिभिर्डेयम् ।

·१५० सारस्वतन्याकरणम् । [प्रथमा वृत्ति तृतीया कर्तरि यदा कर्मणि प्रथमा तदा। उक्तकर्मप्रयोगोऽयं न तदा परस्मैपदम् ॥ स्वतन्त्रः कर्ता ॥ क्रियायां स्वातत्र्येण विवक्षितोऽर्थः कर्ता सात प्रधानी- भूतधात्वर्थाश्रयः कर्ता ॥ साधकतमं करणम् ॥ क्रियासिद्धौ प्रकृष्टोपका- रकं करणसंज्ञ सात् ।। कर्तृकरणयोस्तृतीया ॥ अनभिहिते कर्तरि करणे च तृतीया सात् ॥ अकथितं च ॥ अपादानादिविशेपैरविवक्षितं कारक कर्मसंज्ञं स्यात् ।। दुह्याच्पच्दण्ड्रुधिप्रच्छिचिशासुजिमन्थमुपाम् । कर्मयुक्स्पादकथितं तथा स्थानीहकृष्वहाम् ।। दुहादीनां द्वादशानां तथा नीप्रभृतीनां चतुर्णी कर्मणा याज्यते तदेवाक- थितं कर्मेति परिगणनं कर्तव्यमित्यर्थः ॥ गां दोग्धि पयः ॥ वलि याचते वसुधाम् ॥ अविनीतं विनयं याचते ॥ तण्डुलानोदनं पचति ॥ गर्गान् शतं दण्डयति ॥ ब्रजमवरुणद्धि गाम् ॥ माणवकं पन्थानं पृच्छति ॥ वृक्षमर चिनोति फलानि ।। माणवकं धर्म ग्रूते शास्ति वा ॥ शवं जयति देवदत्तम् ।। सुधां क्षीरनिधि मनाति ॥ देवदत्तं शतं मुष्णाति ॥ ग्राममजां नयति हरति कर्पति वहति वा ॥ अर्थनिनन्धनेयं संज्ञा । बलिं भिक्षते वसुधाम् ॥ माणवक धर्म भापते अभिधचे वक्तीत्यादि ॥ अकर्मकधातुमियोंगे देशः कालो भावो गन्तव्योऽध्वा च कर्मसंज्ञा स्यादिति वाच्यम् ॥ कुरून्व- पिति ॥ मासमास्ते ॥ गोदोहमास्ते ॥ कोशमास्ते ।। गतिवुद्धिमत्यवसा- नार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ । गत्याधर्थानां शब्दकर्म- काणामकर्मकाणां चाणी यः कर्ता स णी कर्म स्यात् ।। शत्रूनगमयत्वर्ग वेदार्थ खानयोधयत् । आशयचामृतं देवान्वेदमध्यापयद्विधिम् ॥ आसयत्सलिले पृथ्वी यः स मे श्रीहरिगतिः । गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नीहकृप्यताम् ॥ बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेचन्या। प्रयोज्यकर्मण्यन्येषां ण्यन्तानां लादयो मताः ॥ गौयते पयः ॥ अना ग्राम नीयते ॥ पोध्यते माणवकं धर्मः माणवको धर्ममिति वा । देवदत्तो ग्रामे गम्यते ॥ अकर्मकाणां कालादिकर्मणां च क- मणि भावे च लकार इप्यते ।। मासो मासं चा आसते देवदत्तेन । णिज- ·समासप्रकरणम् १६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । १५१ न्तातु प्रयोज्ये प्रत्ययः ॥ मासमास्यते माणक्कः ॥ तत्प्रयोजको हेतुश्च ॥ कर्तुः प्रयोजकः कर्तुसंज्ञो हेतुसंजश्व स्यात् ।। स्वार्थ परित्यज्य अन्यार्धामि- धायित्वमुपसर्जनत्यम् ॥ क्रियाजन्यफलशालित्वं कर्मत्वम् ॥ साक्षासंपन्धेन क्रियान्वयित्वं मुख्यसम् ॥ परम्परासम्बन्धेन क्रियान्वयित्वं गौणतम् ।।) इति कारकमक्रिया संपूर्णा ॥ समासप्रकरणम् १६ अथार्थवद्विभक्तिविशिष्टानां पदानां समासो निरूप्यते ॥ समासश्चान्वये नानाम् ॥ नानामन्यययोग्यत्वे सत्येव समासो भवति ॥ चकारात्तद्धि- तोऽपि । ततो भार्या पुरुपस्येत्यादी समासो न भवति ।। अध समासारम्भः। तत्र प्रथमं परिभापामाह-अथार्थत्यादि ॥ अथ व्याख्या --अयेति कारककथनानन्तरं समासो निरूप्यते इति संवन्धः । तत्र समसनं अनेकेपा पदानामेकं पदमित्यादि यत्संक्षेपणं स समासो निरूप्यते कथ्यते । केपां? पदानां स्यादिविभयन्तानामेवंविधानां समासो निरूप्यते कथ्यत इति योगः । कथंभूतानां पदानाम्? अर्थवदित्यादि । अर्थः प्रथमादीनां लिङ्गादिः सोऽत्याखिति अर्थवत्यस्ताश्च वा विभक्तयश्च अर्थवद्विभत्तयस्तामिबिशिष्टानि युतानि अर्थवद्विभक्तिविशिष्टानि तथा तेपाम् । यद्वा अर्थवन्ति च तानि विभक्तिविशिष्टानि च अर्थवद्विभक्तिविशिष्टानि तेपाम् ।। अथ समासस्य याथातथ्यमाह-सूत्रम्--'समास. श्वान्वये नानाम्' । समासः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि० ॥ च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' पश्चात् । 'विसर्जनीयस्य सः' 'स्तोः श्रुभिः श्रुः' 'स्वरहीनं० । अन्वये अन्वेति पदानामथमित्यन्वयतस्मिन् सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए पश्चात् । 'सवणे.' । नाना- मिति नामनशब्दस्य षष्ठीवहुवचनान्तम् । 'अलोपः स्वरे' 'स्वरदोन' मोऽनुस्वारः ।। सिद्धं सूत्रम् ।। नाम्नामन्वयेत्यादिवृत्तिः कण्ठ्या । परमत्र नामशब्देन पदमेव विनक्षितम् । अन्यथा अविभक्ति नाम' इत्युक्ते 'समासप्रत्यययोः' इति सूवं व्यर्थ स्यादिति द्विवचनस्य वहन्तिःपातित्वात् द्वयोरपि नाम्नोः समासः स्यात् । यद्वा नानी च नामानि च नामानि तेषां नाम्नामेकशेष: समासः । तेन द्वयोरपि नाप्नोबहूनां च नानां समासो भवति । न वरम् । सत्सेवेति । परस्परमर्थागमनमन्वयः वाधकममाणाभावो योग्यता । यत्र नानां पदानां शब्दानामन्वययोग्यत्वं संभवति तत्रैव समासो भवति नान्यत्रेति भावः ॥ पशन्दा- त्तद्धितोप्यन्वययोग्यले सयेव भवति । तत इति तस्मात्कारणात् भार्या पुरुपस्येत्यादौ विप- रीतान्वये समासो न भवति । यद्वा देवदत्तस्य भार्या पुरुषस्य वस्त्रमित्यत्र चतुर्णी शब्दानां मध्यात् आदिममन्तिमं च शब्द विहाय मध्यस्थशन्दद्वयमहणान अन्वययोग्यत्वं नास्ति । ततः समासो न भवति अन्वयायोग्यत्वादिति पुरुषस्य भार्येत्यादौ तु भवति । १ व्यस्तपदयोन्य॑स्वपदाना वैकत्र समरानं समासः । तद्वेदा अप्रे व्याख्याताः ।

·- - १५२ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा तिः स च पविधः । अव्ययीभावस्तत्पुरुपो द्वन्द्वो बहुव्रीहिः कर्मधारयो द्विगु- श्रेति ॥' तत्र पूर्वपदप्रधानोऽव्ययीभावः ॥ द्विगुतत्पुरुपी परपदप्रधानौ । द्वन्द्वकर्मधारयौ चोभयपदप्रधानी बहुव्रीहिरन्यपदग्नधानः तस क्रियाभिसं- बन्धात् ॥ यत्रानेकसमासप्राप्तिस्तत्र उभयपदप्रधानो बलवाने । अथ समासः कतिविध इति नामभिस्त दानाह -सचेति ॥स समासः पडिधः पट्प्र- कारः पटसंख्य इत्यर्थः । तत्राद्योऽव्ययीभावो द्वितीयस्तत्पुरुषः तृतीयो द्वन्द्वश्चतुर्थो बहु- प्रीहिः पञ्चमः कर्मधारयः पष्ठो द्विगुरिति । एवं समासः पड्डियो ज्ञेयः ।। सांप्रतं समासेषु पदानां प्राधान्यमाह-पूर्वपदप्रधानोऽव्ययीभावः । पूर्वपदमव्ययं परपदमनव्ययं तदशेन अनव्ययस्य अध्ययभवनमव्ययीभावः । द्विगुतत्पुरुषौ समासौ परपदप्रधानी पूर्वोत्तरयोः पदयोर्मध्ये यत्परममेतनं पदं तस्यार्थः प्रधानो ययोस्तौ ॥ द्वन्द्वकर्मधारयौ, चोभयपदप्रधानी च पुनः वन्द्वश्च कर्मधारयश्च द्वन्द्वकर्मधारयौ उभे पूर्वापरे पदे प्रधाने ययोस्तौ ॥ वहुव्री- हिरन्यपदप्रधानः पूर्वोत्तराभ्यां पदाभ्यामन्यत्किचिदहिःस्थितं पदं प्रधानं यस्मिन् सः । स कस्मात् ? तस्य क्रियाभिसंवन्धात् । अस्य व्याख्या यथा---तस्य क्रियाभिसंबन्धादिति पदं सर्वत्रापि योज्यम् । तत्र तत्र तस्य तस्य पदस्य क्रियाभिः सह अभिसंवन्धात् क्रियायां मुख्याधिकारित्वात् क्रियायोगित्वेन प्राधान्यादित्यर्थः ॥ अव्ययीभावः पूर्वपप्रधानो यथा-अधिखि त्रियमधिकृत्य भवतीत्यत्र पूर्वपदस्य अधिशब्दस्य क्रियायां मुख्यत्वाद- व्ययीभावः पूर्वपदार्थप्रधानः । उत्तरस्य पदस्य अप्रेतनपदस्य क्रियामिसंबन्धाभावात् ।। द्विगुस्तत्पुरुपश्च एतौ परपदप्रधानौ । यथा पञ्चानां गवां समाहारः पञ्चगु इत्यत्र संख्या- भूतस्य विशेषणत्वं गोशब्दस्य विशेष्यत्वं विशेष्यविशेषणयोर्विशेष्यस्य मुख्यत्वमिति गोश- ब्दस्य परपदस्य प्रधानत्वम् । तथा तत्पुरुषसमासे ग्रामं प्राप्त इत्यादीनां परपदार्थे प्रधा. नत्वं यथा प्रामं प्राप्तस्तथा पुरं गृहं धनं सुखं प्राप्त इत्यादिपु पूर्वपदस्य परावृत्तिसह- त्वात्परपदस्य च परावृत्त्यसहत्वात्तत्पुरुपे परपदस्य प्राधान्यम् । एवं द्विगुतत्पुरुपयोः परपदस्य क्रियाभिसंघन्धात् द्विगुतत्पुरुपौ परपदप्रधानौ ॥ तथा द्वन्द्वे कर्मधारये च उभय. पदयोः क्रियाभिसंवन्धात् द्वन्द्वकर्मधारयावुभयपदप्रधानौ । यथा अग्निश्च सोमश्च अमी. पोमी वर्तेते इत्यादिपु पदद्वयस्यापि क्रियायामधिकारित्वात् द्वन्द्वे उभयपदयोः प्राधान्यम् । तथा फर्मधारये नीलं च तदुत्पलं चेत्यत्र विशेषणविशेप्ययोरेकार्थनिष्ठत्वादन्योन्याश्रयभू. तत्वाच पदद्वयस्य प्राधान्यम् ॥ बहुव्रीही चान्यपदस्य प्राधान्यम् । यथा बहु धनं यस्यै- सन बहुधनस्य वस्तुभूतत्वं यच्छब्दस्य तु स्वामित्वमिति अन्यपदस्य प्राधान्यम् । तस्या- १ अव्ययस्य अव्ययेन वा भवन सोऽव्ययीभावः । १ । स एवानिम. पुरुप. प्रधानं यस्यासी सत्पुरुषः । २। द्वन्द्वायते उभयपदार्थो येनासी द्वन्द्व । ३ । बहु रामातिरिफ नीहिः प्रधान यस्सिनसी पहुमोहित । ४ । फर्म भेदकं धारयतीति कर्मधारयः । ५। द्वाभ्यां गच्छवीति विगु. । ६। इत्यधिकम् ॥ २ इदमे कस्मिन्समसिते पदेऽनेकसमासमाप्तिस्तद्विषयम् ॥ निपादस्थपति यानयेदिल्लम तत्पुरुषयहुमोहिमधारय- प्राप्ती सत्यां निर्णयमाद ॥ समानाधिकरणब्यधिकरणयोर्मध्ये समानाधिकरणो बलवान् ॥ एकविभक्स- न्तसमकार्यनिष्ठरणं सामानाधिकरण्यम् ॥ नीलं च तदुत्पल प नीलोत्पलम् ॥ मियविमत्यन्तत्वं भिन्नार्थ निष्ठत्वं वैयधिकरण्यम् इत्यधिकः पाठः काचिकः ।।

·समासप्रकरणम् १६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । १५३ न्यपदस्य क्रियाभिसंवन्धादिति ॥ अथ बलावलत्वमाह-~-उभयपदप्रधानो बलवानिति ।। समासद्वयसंभवे य उभयपदप्रधानः सः बलवान् भवति । यथा निपादस्थपतिरित्यत्र निपा- दानां स्थपतिरिति तत्पुरुपे क्रियमाणे परपदप्रधानत्वम् । तथा निपादश्वासौ स्थपतिश्चेति कर्मधारये क्रियमाणे उभयपदप्रधानत्यम् । ततोऽत्र कर्मधारय एयोभयपदप्रधानत्वेन बल- वान् । अतोऽन्न बलवत्त्वात् कर्मधारय एव स्यात् न तु तत्पुम्पः ।। ऐकपद्यमैकवर्यमेकविभक्तिकत्वं च समासप्रयोजनम् ॥ अधि स्त्री इति स्थिते । स्त्रीशब्दाद्वितीयकवचनम् । स्त्रियमधिकृत्य भवतीति विग्रहेऽन्वययोग्यास- मर्पकः पदसमुदायो विग्रहो वाक्यमिति यावत् ॥ कृते समासे अच्य- यानां पूर्वनिपातो वक्तव्यः । ननु विभक्तान्येव पदानि प्रयोक्तव्यानि कि समासेनेति समासस्य प्रयोजनमाह-ऐक- पद्यमैकस्वयमेकविभक्तिकत्वं च समासप्रयोजनमिति ॥ अनेकेपा पदानामेकपदामिति तस्य भाव ऐकपा बहूनि पदानि द्वे वा पदे उचार्य विभक्तिलोपं कृत्वा समासत्वात् या विभक्तिः कियते तस्यां कृतायामेकपदभावो भवति तदैकपद्यम् ॥ यद्वा---एकशेपे द्वै त्रीणि वा पदा- न्युचार्य एकं पदमवशिष्यते तदैकपद्यम् | यथा देवश्च देवश्च देवश्च देवाः ॥ तथा अनेकपा स्वराणामेकस्वरस्य भावः ऐकस्वर्थम् । यथा खियमधिकृत्य भवतीति विभागोच्चारणे प्रयत्न- गौरवं स्यात् । समासे उनारणप्रयत्नलाधवं स्यात् इदमेकं प्रयोजनम् ।। ऐकपद्याच्छरवणादी णत्नमपि प्रयोजनम् ॥ तथा वैदिकप्रक्रियासिद्धोदात्तादिस्वराणामैफस्वयं च प्रयोजनम् ॥ अनेकासां विभक्तीनामेका विभक्तिस्तस्या भावः एकविभक्तिकत्वं समासप्रयोजनमिति ॥ यथा शशाश्च कुशाश्च पलाशाश्च श्यत्रासमासकरणे पदत्रयम् । [ततः समासे कृते] विभ- तिलोपानन्तरं त्रयाणामपि पदानामेकं पदम् । तथाऽसमासे किंचित्पदमुदात्तस्वरेण किंचि- त्पदं स्वरितस्वरेणोचार्यते, तनः समासे कृते एकस्वरेणैवोचारणम् ॥ तथा विभक्तित्रयस्या- प्येकपदत्वे एकैच विभक्तिरित्येकविभक्तिकत्वमिति समासेनैतत्रयं साध्यत इत्यर्थः । यतः । 'विभक्तिलृप्यते यत्र तदर्थस्तु प्रतीयते । ऐकपद्यं पदानां च स समासोऽभिधीयते ।। अथ पूर्वमुद्दिष्टत्वादव्ययीभावोदाहरणमाह-अधि स्त्री इति ।। तावल्लिरत्यते । अत्राधिरुप- सर्गोऽधिकृत्येत्यस्य वाचकः । स्वपदैरन्यपदैर्वा विविच्य कथनं विग्रहः । तेनाव्ययीभाव- स्यास्वपदविग्रहत्वात् । अधिशब्दो नोचार्यते, किंतु तदर्थवाचकोऽधिकृत्येति गन्दोऽलिखित एवाने उच्चार्यते । अतः केवलं स्त्रीशब्दस्याने द्वितीयाया एकवचनम् अम् दीयते। 'स्त्रीभ्रुवोः' इति । 'वामशसि' इति वा इय् 'स्वरहीनं०' नियमिति सिद्धम् । ततः त्रियमधिकृत्येति विग्रहो भवति । अथ विग्रहपदस्यार्थमाह-अन्वयेति । परस्परसापेक्षपदैकार्थीभावोऽन्ध- यस्तस्यान्वयस्य योग्यो योऽसावर्थस्तस्य समर्पकः प्रापकः। समर्थको वा दृढंकरो यः पद्- समुदायः पदसमूहः स विग्रहः तस्यापरं नाम वाक्यमित्यर्थः । समासार्थयोधकं वाक्यं विग्रहः इति वा । ततोऽधि स्त्रियमिति पदं त्रियमधिकृत्य भवतीति विप्रहे कृते, यद्वा स्त्रि- यमधीत्युच्चार्य कृते विग्रहे. 'अव्ययस्य पूर्वनिपातः कार्य:' । अन्यन (त्र) यत्प्रति यद्यपद- मप्रधान तस्स सर्वत्र समासे पूर्वनिपातो वक्तन्य इति ॥ सार.२.

·१५२ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः स च पड्विधः । अव्ययीभावस्तत्पुरुषो द्वन्द्वो बहुव्रीहिः कर्मधारयो द्विगु- चेति ॥ तत्र पूर्वपदप्रधानोऽव्ययीभावः ॥ द्विगुतत्पुरुपौ परपदप्रधानौ ।। द्वन्द्वकर्मधारयौ चोभयपदप्रधानी बहुव्रीहिरन्यपदप्रधानः तस्य क्रियाभिसं- धन्धात् ॥ यत्रानेकसमासप्राप्तिस्तत्र उभयपदप्रधानो बलवाने ॥ अथ समासः कतिविध इति नामभिस्तदेदानाह -स चेति ॥स समासः पडिधः पटन- कारः पदसंख्य इत्यर्थः । तत्राद्योऽव्ययीभावो द्वितीयस्तत्पुरुषः तृतीयो द्वन्द्वश्चतुर्थो वहु- प्रीहिः पञ्चगः कर्मधारयः पप्ठो द्विगुरिति । एवं समासः पड्डिधो ज्ञेयः ॥ सांप्रतं समासेपु पदाना प्राधान्यमाह-पूर्वपदप्रधानोऽव्ययीभावः । पूर्वपदमव्ययं परपदमनन्ययं तदशेन अनव्ययस्य अव्ययभवनमव्ययीभावः । द्विगुतत्पुरुपौ समासौ परपदप्रधानी पूर्वोत्तरयोः पदयोर्मध्ये यत्परमप्रेतनं पदं तस्यार्थः प्रधानो ययोस्तौ ।। द्वन्द्वकर्मधारयौ, चोभयपदप्रधानी च पुनः द्वन्द्वश्व कर्मधारयश्च द्वन्द्वकर्मधारयौ उभे पूर्वापरे पदे प्रधाने ययोसौ ।। बहुधी- हिरन्यपदप्रधानः पूर्वोत्तराभ्यां पदाभ्यामन्यत्किचिवहिःस्थितं पदं प्रधानं यस्मिन् सः । स कस्मात् ? तस्य क्रियाभिसंवन्धात् । अस्य व्याख्या यथा-तस्य क्रियाभिसंवन्धादिति पदं सर्वत्रापि योज्यम् । तत्र तत्र तस्य तस्य पदस्य क्रियाभिः सह अभिसंपन्धात् क्रियायां मुख्याधिकारित्वात् क्रियायोगित्वेन प्राधान्यादित्यर्थः ॥ अव्ययीभावः पूर्वपदप्रधानो यथा--अधिखि त्रियमधिकृत्य भवतीत्यत्र पूर्वपदस्य अधिशब्दस्य क्रियायां मुख्यत्वाद्- व्ययीभावः पूर्वपदार्थप्रधानः । उत्तरस्य पदस्य अग्रेतनपदस्य क्रियाभिसंबन्धाभावात् ॥ द्विगुस्तत्पुरुषश्च एतौ परपदप्रधानौ । यथा पञ्चानां गवां समाहारः पञ्चगु इत्यत्र संख्या- भूतस्य विशेषणत्वं गोशब्दस्य विशेष्यत्वं विशेष्यविशेषणयोर्विशेष्यस्य मुख्यत्वमिति गोश- ब्दस्य परपदस्य प्रधानत्वम् । तथा तत्पुरुषसमासे प्रामं प्राप्त इत्यादीनां परपदार्थे प्रधा. नत्वं यथा ग्राम प्राप्तस्तथा पुरं गृहं धनं सुखं प्राप्त इत्यादिपु पूर्वपदस्य परावृत्तिसह- त्वात्परपदस्य च परावृत्त्यसहत्वात्तत्पुरुपे परपदस्थ प्राधान्यम् । एवं द्विगुतत्पुरुपयोः परपदस्य क्रियाभिसंवन्धात् द्विगुतत्पुरुषौ परपदप्रधानौ ॥ तथा द्वन्द्वे कर्मधारये च उभय. पदयोः क्रियाभिसंबन्धात् द्वन्द्वकर्मधारयावुभयपदप्रधानी । यथा अग्निश्च सोमश्च अग्री- पोमो वर्तेते इत्यादिषु पदद्वयस्यापि क्रियायामधिकारित्वात् द्वन्द्वे उभयपदयोः प्राधान्यम् । तथा कर्मधारये नीलं च तदुत्पलं चेत्यत्र विशेषणविशेष्ययोरेकार्थनिष्ठत्वादन्योन्याश्रयभू. तत्वान पदद्वयस्य प्राधान्यम् ।। बहुप्रीही चान्यपदस्य प्राधान्यम् । यथा बहु धनं यस्ये- सत्र बहुधनस्य वस्तुभूतत्वं यच्छब्दस्य तु स्वामित्वमिति अन्यपदस्य प्राधान्यम् । तस्या- १ अव्ययस्य अव्ययेन वा भवन सोऽव्ययी माषः । १ स एवाभिम. पुष्प प्रधान यस्सासौ तरपुरुषः । २ । द्वन्द्वायते उभयपदार्थों येनासी द्वन्द्वः । ३ । बहु समातिरिक नीहिः प्रधान यस्मिन्नसी बहुमोहित । ४ । कर्म मेदकं धारयतीति कर्मधारयः । ५। द्वाभ्यो गच्छतीति दिगु. ।। इत्ययिकम् ॥ २ इदमे कस्मिन्समसिते पदेऽनेकसमासप्राप्तिस्तद्विषयम् ॥ निपादस्थपति यागयेदित्सम तत्पुरुषयहुमीहिकर्मधारय- प्राप्ती सत्यो निर्णयगाह । समानाधिकरणब्यधिकरणयोर्मध्ये समानाधिकरणो यलवान् । एकविभकल्स न्तलमेशार्थ निष्ठत्वं सामानाधिकरण्यम् ॥ नीलं च तदुरपलं च नीलोत्पलम् ॥ मितविभक्यन्त भिन्नार्थ- निष्टरवं वैययिकरण्यम् इत्यधिकः पाठः काचित्र ।

·समासप्रकरणम् १६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । १५३ न्यपदस्य क्रियाभिसंयन्यादिति ॥ अथ बलाबलस्वमाह-उभयपदप्रधानो बलवानिति । समास द्वयसंभये य उभयपदप्रधानः सः बलवान् भवति । यथा निपादस्थपतिरित्यत्र निपा- दानां स्थपतिरिति तत्पुरुपे क्रियमाणे परपदप्रधानत्वम् । तथा निषादवामी स्थपतिथेति कर्मधारये क्रियमाणे उभयपदप्रधानत्वम् । ततोऽत्र कर्मधारय एबोभयपदप्रधानत्वेन पल- कान् । अतोऽत्र बलबत्त्यात् कर्मधारय एव स्यात् न तु तत्पुरुपः ।। ऐकपद्यमकस्वर्यमेकविभक्तिकत्वं च समासप्रयोजनम् ॥ अधि स्वी इति स्थिते । स्त्रीशब्दाद्वितीयकवचनम् । स्त्रियमधिकृत्य भवतीति विग्रहेऽन्वययोग्यास- मर्पकः पदसमुदायो विग्रहो वाक्यमिति यावत् ॥ कृते समासे अव्य- यानां पूर्वनिपातो वक्तव्यः । ननु विभत्तान्येव पदानि प्रयोक्तव्यानि कि समासेनेति समासस्य प्रयोजनमाह-ऐक- पद्यमैकार्यभेकविशक्तिकत्वं च समासप्रयोजनमिति ॥ अनेकेपा पानामेकपदमिति तस्य भाव ऐकपचं वहूनि पदानि द्वे वा पदे उचार्य विभक्तिलोपं कृत्वा समामत्वातू या विभक्तिः कियते तस्यां कृतायामेकपदभावो भवति तदैकपद्यम् ॥ यद्वा-एकशेपे द्वे त्रीणि वा पदा- न्युचार्य एकं पदमवशिष्यते तदैकपद्यम् । यथा देवश्च देवश्च देवश्च देवाः ॥ तथा अनेकेपा स्वराणामेकस्वरस्य भावः ऐकस्वर्यम् । यथा बियमधिकृत्य भवतीति विभागोचारणे प्रयन- गौरवं स्यात् । समासे उच्चारणप्रयत्नलाघवं स्यात् इदमेकं प्रयोजनम ॥ ऐफपद्यान्चरवणादी णत्वमपि प्रयोजनम् ॥ तथा वैदिकप्रक्रियासिद्धोदातादिस्वराणामेकस्यं च प्रयोजनम् ।। अनेकासां विभक्तीनामेका विभक्तिस्तस्या भावः एकविभक्तिकत्वं समासप्रयोजनमिति ॥ यथा शशाश्च कुशाश्च पलाशाश्च इत्यत्रासमासकरणे पदत्रयम् । [ततः समासे कृते ] विभ- तिलोपानन्तरं त्रयाणामपि पदानामेकं पदम् । तथाऽसमासे किंचित्पमुदात्तस्वरेण किंचि- त्पदं स्वरितस्वरेणोधार्यते, ततः समासे कृते एकवरेणैवोच्चारणम् ॥ तथा विभक्तित्रयस्या- प्येकपदत्वे एकैव विभक्तिरित्येक विभक्तिकत्वमिति समासेनेतनयं साध्यत इत्यर्थः । यतः । 'विभक्तिलृप्यते यत्र तदर्थस्तु प्रतीयते । ऐकपy पदानां च स समासोऽभिधीयते' । अथ पूर्वमुदिष्टत्वाव्ययीभावोदाहरणमाह-अधि स्त्री इति ॥ वावहिरयते। अत्राधिरुप. सर्गोऽधिकृत्येत्यस्य पाचकः । स्वपदैरन्यपदैर्वा विविच्य कथनं विग्रहः । तेनान्ययीभाव- स्यास्वपदविग्रहत्वात् । अधिशब्दो नोचार्यते, किंतु तदर्थवाचकोऽधिकृयेति शन्दोऽलिखित एवाने उच्चार्यते । अतः कैवलं स्त्रीशब्दस्याने द्वितीयाया एकवचनम् अम् दीयते। 'स्त्रीभ्रुवोः' इति । 'घाशसि' इति वा झ्य् 'स्वरहीन.' नियमिति सिद्धम् । ततः नियमधिकृत्येति विग्रहो भवति । अथ विग्रहपदस्थार्थमाह---अन्वयेति । परस्परसापेक्षपदैकार्थीमावोऽन्व- यस्तस्यान्वयस्य योग्यो योऽसावर्थस्तस्य समर्पकः प्रापकः । समर्थको वा इदकरो यः पद- सगुदायः पदसमूहः स विग्रहः तस्यापरं नाम वाक्यमित्यर्थः । समासार्थबोधक वाक्यं चिप्रहः इति वा । ततोऽधि नियमिति पदं नियमधिकृय भवतीति विग्रहे फते, यहा नि यमधीयुचार्य कृते विग्रहे 'अव्ययस्य पूर्वनिपातः कार्य:' । अन्य (त्र) यत्यति यद्यपद- मप्रधानं तस्य सर्वत्र समासे पूर्व निपातो वक्तव्य इति ॥ सार.२.

·१५४ । सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः पूर्वेऽव्ययेऽव्ययीभावः ॥ अव्यये पूर्वपदे सति योऽन्वयः सोऽव्ययीभाव- संज्ञकः समासो भवति ॥ इति समाससंज्ञायाम् ॥ अथाव्ययीभावस्य लक्षणमाह-सूत्रम्-'पूर्वेऽव्ययेऽव्ययीभावः' ॥ पूर्व इति पूर्वशब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' । अव्यये इति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' । अव्य- यीभावः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' । अकारद्वयस्यापि 'एदोतोऽतः' इत्यनेन लोपः । त्रिपदमिदं सूत्रम् । अव्यये पूर्वपदे सति प्राधान्येन पूर्ववर्तिनि सति योऽन्त्रयः सोऽव्ययी- भावसंज्ञकः समासो भवति । अत्र अध्युपसर्गस्य तदव्ययम्' इति सूत्रेणाव्ययसंज्ञा । ततो अव्यये पूर्वपदेऽस्यान्वयस्य अव्ययीभाव इति समाससंज्ञा ।। समासप्रत्यययोः ॥ समासे वर्तमानाया विभक्तेः प्रत्यये परे च विभक्तेल- ग्भवति ॥ नामसंज्ञायां स्यादिविभक्तिर्भवति ।। ततः समाससंज्ञायां सिद्धायां किं कृत्यमिति सूत्रेणाह-समासप्रत्यययोः' ।। समासच प्रत्ययश्च समासप्रत्ययौ तयोः सप्तमीद्विवचनान्तम् । ओस् । 'ओसि' इत्यकारस्य एकारः । 'ए अय्' 'स्वरहीनं०' । समासेऽव्ययीभावादी वर्तमानाया विभक्तस्तथा प्रत्यये कृत्तद्धि- तलक्षणे परे च विभक्तेर्लुक भवति । समासे वर्तमानत्वं प्रस्तुतमेव । तद्धितप्रत्यये परे यथा उपगोरपत्यमित्यत्र पष्ठीलोपः । कृत्प्रत्यये यथा-कुम्भं करोतीत्यत्र द्वितीयावर्तमा- नार्थयोर्लोपः ॥ इति सूत्रेण अमो लुक् । ततो 'निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः' इति पचनात् इयोऽपि निषेधैः । खीशब्दः प्रकृत एव तिष्ठति । अधि स्त्री इति जातम् । ततः कृत्तद्धितसमासाश्च' इति समासस्य नामसंज्ञा । अतो नामत्वात्स्यादय इति सामान्येन प्रथमैकवचने स् । अधि स्त्री स् इति स्थिते ।। स नपुंसकम् ॥ सोऽव्ययीभावः समासो नपुंसकलिङ्गो भवति । नपुंसक- त्वाद्रखत्वम् ॥ लिङ्गव्यवस्था सूत्रेणाह-'स नपुंसकम् ॥ स इति तच्छन्दस्य प्रथमैकवचनान्तम् । 'त्यदा- देष्टे.' 'स्त:' इति तस्य सः । 'स्रोपि.' ॥ नपुंसकं प्रथमैकवचनान्तम् । स् 'अतोऽम्' 'अम्शसोरस्य' 'मोऽनुस्वारः' 'सैपाद्धसे' इति विसर्गलोपः। द्विपदमिदं सूत्रम् । सोऽव्ययी- भावो नपुंसकलिगो भवति । इति नपुंसकलिङ्गता । ततो नपुंसकत्वात् 'नपुंसफस्य' इति सूत्रेण हस्थत्यमेवेति नान्यत् सेरमादिकार्यम् ।। अव्ययीभावात् ॥ अव्ययीभावात्परस्सा विभक्तेढुंग्भवति ॥ अधिस्त्रि गृह- कार्यम् ॥ रायमतिकान्तमतिरि कुलम् । नाचमतिक्रान्तमतिनु जलम् ।। अत्यादयः कान्ताद्यर्थे द्वितीयया ॥ फ्रान्ताद्यर्थे वर्तमाना अत्यादयो द्वितीयया सह समस्यन्ते स तत्पुरुपसंज्ञकः समासो भवति ॥ हवादेशे संध्यक्षराणामिकारोकारौ च वक्तव्यो। 'नपुंसफात्' इति सूत्रेण म्यमोठेकि प्राले मर्व विभफ्लुिगसूत्रान्तरमाद-'भय्य- भनेन । २ नितिः।

·समासप्रकरणम् १६] चन्द्रकीर्तिच्याख्यासहितम् । यीभायात् ॥ अव्ययीभागिदस्य पञ्चम्येमचनप । 'इसिरत्' 'मनर्णे०' | 'अव्ययीमा- वसमासात्परम्याः सर्वस्या अपि विभठर भति, न गटनिर्देशे' इति सर्वविभत्तेढुंगेर भवति । न तु 'अतोऽम्' 'औरी' 'जश्नसोः शिः' इत्यादिसूनप्राप्तिः । इति सेलर अधिस्त्रि इति सिद्धम् । त्रियमधियाश्रिोत्यर्थः । इद गृहार्य स्त्रीस्वामिक रुयाधारमित्यर्थः । सप्तस्वपि विभक्तिपु सर्ववचनेषु अधिनि अधिस्त्री ईहामेष रूपम् । एवम् हरी अधिकन्य प्रवृत्ता कथा अधिहरि ॥ एवम् अतिर अतिनी इसन द्वितीय कनसनेऽम् । ततो रायमति. मान्तं नारमतिप्रान्तमिति चिग्रहे कृते अव्ययीभारममासः । ततः 'समासप्रत्यययोः' इति विभचिलोपः । 'निमित्ताभारे नैमित्तिरस्याप्यमानः' इति अमोऽभारे 'ऐ आय्' इत्य- स्याप्यभारः । ततो नपुंमरत्वात् हुम्यत्वं क्रियते इतिहस्सारणविधिमाह-हस्सादेश इति । सध्यक्षराणामेकारादीना ए ओ ऐ ओ एपा हम्यादेदो नियमाणे सति एकारैकारयोरि- फारः । ओकारोकारयोस्तु उफारादेशः इति अतिर इन्यत्र ऐसारस्य इकारः। अतिनी इत्यन औकारस्य उकारः । ततः प्रथमेररचने । 'अव्ययीभानान्' इति सिलोपः । अतिरि इति सिद्धम् । एतत्कुलमतिरि द्रव्यपूर्णमित्यर्थः । एवमेतत्रलमतिनु नौभिरपि तरीतुमशक्य- मित्यर्थः । केचिदनाव्ययीभार नेच्छन्ति । किंतु 'अत्यादयः कान्ताद्यये द्वितीयया तत्पुरुपे' इति तत्पुरुपसमासमिच्छन्ति । अनत्वव्ययीभारः । तधिन्यम् । एवमुपनदि उपनन्धु उपकर्तृ अभ्यग्नि प्रत्यग्नि सामि । अनुगिरि अनुवनम् अनुज्येष्ठं प्रत्यक्षं परोक्षं, 'नायं निद्रा. फाल' इत्यति निद्र, मधेसमुद्र पारेगङ्गमित्यादि लोगज्ञेयम् । यत उक्त प्रक्रियाकौमुद्याम् 'अव्ययं विभक्तिसमीपममृद्धिवृद्धार्थाभानासयासप्रतिगमप्रादुर्भारपश्चाद्यथानुपूर्वीयोगपद्य- सादृश्यसपत्तिसारल्यान्तरचनेप्तव्ययीभान' इति ।। यथाऽसादृग्ये ॥ यथाशब्दोऽमाने वर्तमानः समस्यते सोऽव्ययीमान: समासो भाति । शक्तिमनतिकम्य करोतीति यथाशक्ति करोति ।। पुनरव्ययीभारस्य समवमाह-यथाऽमादृश्ये ।। यथाशनः सादृश्यार्थेऽसादृश्यार्य च । सन सादृश्यार्थे उपमायें यथागदेन सह समासो न भवतीत्यर्थः । यद्वा योग्यतावीप्साप- दार्थानतिवृत्तिसायानि इति ययागळम्य चत्वारोऽर्थाः । तत्र साहव्यायं विहायान्येपर्ययु वर्तमानस्य यथागदम्यान्वितेन पटेन मह ममासो भपतीत्यर्थः । वाधाभागो योग्यता । पदार्थाना व्यानुनीप्सा वीन्सा । उदाहरणम् । यथारूपं चेष्टते रूपम्य योग्यं 'यथारूपम्' इति योग्यता ॥ १॥ समृद्ध प्रणमति ये ये वृद्धाम्नास्तान् यथाक्रमं प्रणमति इति ययावृद्धं इति चीप्मा ॥ २ ॥ शक्तिमनतिरम्य रोतीति यथाशक्ति । एवं मूलमनतिकम्येति पदा- नितिगृत्तिः ॥ ३ ॥ मादृश्येतु न समामः यथा विष्णुः तथा शिनः ॥ ४ ॥ [ यथा ] शक्ति द्वितीयकवचनम् । 'अमासोः' अनतिमभ्येत्युच्चारणमानं तमनुसृत्येयध. । अन- तिक्रम्यअनुर रेयर्थः ॥ पूर्व यथाशतः असादृश्यार्थत्वात्समामः स चान्ययीभारः । इति समाससज्ञायां स्यादिविभक्तिः । 'अव्ययीभावान्' इति सेलोपः । यथाशक्ति गच्यनु- सारेण करोतीयर्थः 1 [साठये तु यथा विष्णुम्नया नियः । अन न ममामः ॥ कुम्भस समीपमिति विग्रहे समामादि पूर्ववत् अव्ययीभावात् इति प्राप्ते ।।

·- - १५६ सारस्वतन्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः अतोऽमनतः॥ आकारान्तादव्ययीभावात्परसा. विभक्तरम् भवति अतं वर्जयित्वा ॥ उपकुम्भं वर्तते ॥ उपकुम्भं पश्य ॥ 'एतच 'अव्ययीभावात्' इति सूत्रं सामान्यसूचकम् । अथाकारान्तात्परतो विभक्तीनां विशेपमाह-सूत्रम्-'अतोऽमनतः'। अत इति पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०। अम् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:०' अनत् न अत् अनत् तस्मात् अनतः पञ्चम्येकवचना. न्तम् । 'स्वरहीनं०' 'स्रो०' पश्चात् । 'अतोऽत्युः' 'उ ओ' 'एदोऽतोऽतः' मकारस्य अका- रेण सह । 'स्वरहीनं०॥ त्रिपदमिदं सूत्रम् । अकारान्तो योऽव्ययीभावस्तस्मात्परस्याः सर्वस्या अपि विभक्तरमादेशो भवति । परम् अतमिति पञ्चम्या अदादेशं त्यक्त्वा अत आदेशग्रहणात् आदेशिनं डसि वर्जयित्वेत्यर्थः । पञ्चभ्या अम् न भवतीति तात्पर्यार्थः ॥ अत्रोदाहरणम् कुम्भस्य समीपमिति विग्रहे कुम्भशब्दात् पप्ठ्येकवचने 'उस्य' कुम्भस्येति सिद्धम् । समीपार्थे उप इति पूर्वमुपसर्गरूपमव्ययम् । उपशब्देन समीपार्थस्योक्तत्वादुक्ता- र्थानामप्रयोग इति समीपशब्दस्याप्रयोजनम् । ततोऽव्ययीभावसमाससंशा । 'समासप्रत्य- ययोः' इति पष्ठीलोपः । उपकुम्भ इति समासस्य नामसंज्ञा । तन्न 'लिगार्थे प्रथमा' इति प्रथमैकवचनम् । 'अतो.' इति सेरम् । 'अम्शसोरस्य' 'मोऽनुस्वारः' प्रथमायाम उपकुम्भ वर्तत इति । अग्रे उपकुम्भशब्दात् द्वितीयाद्याः सप्तमीपर्यन्ता विभक्तयो यथार्थ योज्याः । तन द्वितीयायामुपकुम्भं पश्य ॥ वा टाड्योः॥टा ङि इत्येतयोर्वा अम् भवति ॥ उपकुम्भेन कृतं उपकु. म्भकृतम् । उपकुम्भं देहि । अनत इति विशेषणादुपकुम्भादानय । उपकुम्भ देशः । उपकुम्भं निधेहि । उपकुम्भे निधेहि। सूत्रम्---'चा टाड्योः ॥ वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अन्यया.' । टा च डिश्च टाडी तयोः पष्ठीद्विवचनान्तम् । 'इ यं स्वरे' 'स्वरहीनं० ॥ द्विपदं सूत्रम् । टा डि इत्येतयोर्व- चनयोर्वा अम् भवति । उपकुम्भ द्विस्थाने उभयत्रापि तृतीयैकवचने टा एकत्र अम् अन्यत्र वाशब्दस्य च बहुलार्थत्वात् लुक न कि तु 'टेन' 'भइ ए' उपकुम्भेन वा का कृतं धुम्भस्य समीपेन कृतमित्यर्थः । चतुझं तु उपकुम्भं कुम्भस्य समीपाय देहीत्यर्थः । पञ्चम्याम् अनत इति विशेषणात् पञ्चम्या अम् न भवति । अत उपकुम्भात् कुम्भस्य समीपादानाय । पाठयां तु उपकुम्भं देशः । कुम्भसंबन्धिनः समीपस्य देशः प्रदेशः इत्यर्थः । समम्यां तु 'चा टाइयोः' इति विकल्पेन अम् । पक्षे 'अ इ ए' उपकुम्भमुपकुम्भे इति रूपयम् । कुम्भस्य समीपे निधेहि स्थापयेसर्थः ।। अवधारणार्थ यावति च ॥ अवधारणार्थे यावच्छन्द प्रयुज्यमाने अव्य- यपूर्वपदाभावेऽपि योञ्चयः सोऽव्ययीभावसंज्ञकः समासो भवति ॥ याव- अतोऽमनतः । पा टाडपो. । अन भर टा डि एनसचम्यास्तृतीपाराप्तम्पोर्विवपनपटुवचन योरप्युप. क्षणम् । तेन दियचनबहुपयन योरपि वा सम् भवति न कर पपम्मान अम्डकोविषादसापितम् ।

·समासप्रकरणम् १६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । १५७ न्त्यमन्त्राणि तापतो ब्राह्मणानामत्रयखेति यावदमत्रम् ॥ मक्षिकाणाममावो निर्मक्षिकं वर्तते ॥ पुनरव्ययीभावं वक्तव्यरूपया फकिकया निरूपयतिन केवलम् अव्यये पूर्वपद एवा- व्ययीभावः किंत्ववधारणे यावच्छन्देऽपि पूर्वपदे सति अव्ययीभावः । अवधारणार्थे परि. माणे यावच्छब्दे । ततोऽवधारणेऽर्थे यावच्छन्द प्रयुज्यमाने योऽन्वयः सोऽव्ययीभावसं. ज्ञकः समासो भवति । चशब्दादभावार्थेऽपि अव्ययपूर्वकल्वे अव्ययीभावः समासः । इति समाससंज्ञायां यावत् प्रथमाबहुवचने 'जश्शसोः शिः' 'नुमयमः' 'नश्चापदान्ते.' 'स्वर- हीनं०'. अने अमन प्रथमाबहुवचने 'जश्शसोः शिः' 'नुमयमः' 'नोपधायाः' 'रुणिो' 'स्वरहीनं.' यावन्त्यमत्राणि पात्राणि भाजनानि संभवन्तीति विग्रहं कृत्वा पदद्वयेऽपि 'समासप्रत्यययोः' इति विभक्तिलोपः । यावत् अमत्र इति स्थिते ब्राह्मणानित्यन विशे. प्यस्य द्वितीयाबहुचनान्तत्वात् द्वितीयाबहुवचनं शस् । 'अतोऽमनतः' इति शसोऽम् । 'अभ्शसो.' 'चपा अवे' तस्य दः। यावदमत्रमिति पात्रसंख्यया ब्राह्मणानामन्त्रयस्वे- त्यर्थः ॥ तथा मक्षिकाशब्दात् षष्टीवहुवचने । 'नुडाम:' 'रुनोंणो०' 'स्वरहीनं०' मक्षिका- णामभाव इति विद्महे अभावेऽर्थे पूर्व निर्गयोगः । अत्राभावेऽव्ययीभावसमासः । 'समा- सप्रत्यययोः' इति पाटीलोपः । नामसंज्ञायां स्यादिः । प्रथमैकवचने नपुंसकत्यादव्ययी- भावस्य 'नपुंसकस्य०' इति हस्खत्वम् । 'अतोऽमननः' इति सेरम् । 'अम्शसो."मोनुस्वारः' निर्मक्षिकं वर्तते । अग्रे निर्मक्षिकं पश्य निर्मनिकं कृतमिलादीनि द्वितीयादिपूदाहरणानि ज्ञेयानि । इत्यव्ययीभावः समासः ॥ अमादौ तत्पुरुपः ॥ द्वितीयाद्यन्ते पूर्वपदे सति योऽन्चयः स तत्पुरुषसं- ज्ञकः समासो भवति ।। ग्राम प्राप्तो ग्रामप्राप्तः ॥ दानेण छिन्नं दानच्छि- नम् ।। यूपाय दारु यूपदारु ॥ वृकेभ्यो भयं कभयम् ।। राज्ञः पुरुपो राज- पुरुषः । अक्षेषु शौण्ड: अक्षशौण्डः ।। अथ तत्पुरुपसमासमाह-सूत्रम्-'अमादौ०' ॥ अम् आदिर्यस्याः सा अमादि- स्तस्यागगादौ सप्तम्येकवचनान्तम् । डेरौ डित् । डिवाहिलोपः । अमे तत्पुरुषः प्रथमैकवच- नान्तम् । 'सोर्वि०' ॥ अमादावियत्र जातायेकवचनम् । वेन अमाद्या द्वितीयाद्याः सप्तमी- पर्यन्ताः पड्विभक्तयो ग्राह्या इति यस्य पदस्यान्ते द्वितीयाद्या विभक्तयो भवन्ति तस्मिन् पदे सति योऽन्वयो विग्रहः स तत्पुरुषसंज्ञकः समासो भवति अवान्वयशब्देन अन्वय- प्रतिपादको विग्रहो ज्ञेयः । तत्र प्रथम द्वितीयान्तस्य पूर्वपदस्योदाहरणम् । ग्रामशब्दात द्वित्तीयैकवचने अम् । 'अम्शसो' 'मोऽनुस्वारः' । प्राप्तशब्दात् प्रथमैकवचने 'स्रोवि.'। ५ आदमर्यादाऽभिविध्योः ॥ मर्यादायामभिविधौ च भाइ वा समस्यते । पाटलिपुत्रं मर्यादीकृत्येत्यापा- रलिपुत्रम् ॥ बालानभिव्याप्येत्यावालम् । तेन विनेति मर्यादा ॥ तेन सहे त्यभिविधि. ॥ पारे मध्ये पाया चा ॥ पारमध्यशब्दौ पठ्या वा रामस्यते । एदन्तौ निपाती सूत्रा ॥ प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् ।। समासशाने प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनसई स्यात् ॥ उपसर्जनं पूर्वम् ॥ समासे उपसर्जनं प्राक् प्रयोज्यम् ॥ गदायाः पारे इति पारेगह-गहापारे ।। गाया मध्ये इति मध्येगङ्गम्माजामध्ये इत्यधिकम् । ।

·। । १५८ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः प्रामं प्राप्तः इति द्वितीयान्ते पूर्वपदे तत्पुरुषः। 'समासप्रत्यययोः' इति अम्स्योर्लोपः। नामसज्ञायां प्रथमैकवचने । 'स्रोवि०' ग्रामप्राप्त इति सिद्धम् ॥ दानशब्दात् साधने तृतीया । तृतीयैकवचने । 'टेन' 'अ इ एं' 'होंणो०' । छिन्नशब्दात् प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' 'अम्शसो.' 'मोऽनुस्वारः' । दानेण छिन्नमिति तृतीयान्ते पूर्वपदे तत्पुरुषः । पूर्ववद्विभक्तिलोपः । पुनरपि नामसज्ञाया स्यादिः प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' 'अम्शसोरस्य' दानछिन्नमिति ॥ एव यूपशब्दात् चतुर्येकवचने डे । 'डेर' 'ए अय्' 'सवर्णे दीर्घ:०' 'स्वरहीनं०' तादर्थ्य चतुर्थी यूपाय दारु प्रथमैकवचने 'नपुसकात्स्यमोठे' यूपाय यज्ञ- सम्भाय दारु काष्ठम् । 'समासप्रत्यययो.' इति विभक्तिलोपादि पूर्ववत् । पुनः प्रथमैकव- धनं 'सि' 'नपुंसकात्स्यमोठे' अत्र चतुर्थीपूर्वपदतत्पुरुषः ।। वृकशब्दात् पञ्चमीवहुवचने भ्यस् । 'ए भि बहुत्वे'। भयशब्दात् प्रथमैकवचने सि 'अतोऽम्' । 'भयहेतौ पञ्चमी' इति पञ्चमीरनचनम् । वृकेभ्यो भयमिति विप्रहे विभक्तिलोपादि पूर्ववत् । ततस्तत्पुरु- पस्य परपदप्रधानत्वात् भयशब्दः डोयलिने प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' 'अमासोरस' 'मोऽनुस्वारः' अन पञ्चमीतत्पुम्पः ॥ तथा राज्ञः पुरुपः इत्यन राजनशब्दात्सयन्धे पष्ठी। राजनशब्दात् पाठयेकवचने । 'अल्लोपः०' 'स्तोः श्चभिः श्वः' 'जनोहः' 'स्वरहीन.' अमे पुरपशध्दात् प्रथमैकवचने 'खोपि०' राज्ञः पुरप इति विप्रहे 'समासप्रत्यययो.' इति विभक्तर्लोपः । 'नानो नो.' इति राजनित्यन नकारलोपः । ततो नामसंज्ञाया स्यादिः । प्रथमैकवचने 'स्रोवि.' अत्र पष्ठीतत्पुरुपः अक्षशब्दात् सप्तमीबहुवचने सुप् 'एस्भि बहुत्वे' 'फिलात्प:०' अमे शौण्डशब्दात् प्रथमैकवचने 'स्रोर्वि०' अक्षेपु पाशपु शोण्डश्य. तुरः । अन विपयार्थे मप्तमी सप्तमीरहुवचने गुप् 'समासप्रत्यययोः' प्रथमैकवचने सि 'सोवि०' अभशीण्ड इति सिद्धम् ॥ कचिदमादान्तस्य परत्वम् ॥ अग्नौ आहित इत्याहिताग्निः । पूर्व भूत इति भृतपूर्वः ॥ साप्रतं विशेषमाह-'पचिदमाद्यन्तस्व०॥तत्पुरुषसमासे वर्तमानख द्वितीयाविभत्तय- न्तस्य प्रथमान्तस्य प पूर्वपदस्य परत्वमित्युत्तरपदवमने वर्तमानत्व भवति । कचित्प्रयो- गान्तरे, न सर्वनेत्यर्थः । उदाहरणमाह-अमिशन्दात् सप्तम्येयरपने देरी डिस्' हित्या- हिलोपः। 'स्वरहीन.' । आदिवशन्नान् प्रथमैक्यचने 'सोवि०' । अमो आहित इति विपहे वत्पुरुषममासः । विमपिरोपे कृते अमिपदमाहितपदस्यापे प्रयुज्यते । 'सवणे दीर्य:०' 'सोवि०' अग्निविपये तत्पर इत्यर्थः ॥ व परिमन पाले भूत इति विपदे सामीप्रथम. योपे 'पचिश्मायन्तम्य परत्वम' इति भूत इति पदम्पाने पूर्व इति पद लिरयते । प्रथम- फ्यचने 'पोर्षि०' भूतपूर्य इति सिध्यति । एन दन्ताना राजा राजदतः ॥ पचिरित्युप- त्वात् आयाहित इत्यपि भवति । ममामे फचिदैकपयं णत्यातुः ॥ शराणां पनं घरपणम् ।। आमाणां पनमायणम् ॥ पार गभाना मनपा शिपा प्रमाणापामा हरभू. महाभूषा ॥ राम्रा धिम् ।

·समासप्रकरणम् १६] चन्द्रकीर्तिब्याख्यासहितम्। १५९ अथ समासे पुनरैकपद्यस्य प्रयोजनमाह-समासे कचिदेकपा गलहेतुः ।। समासचि- पये फचित्प्रयोगे पूर्वपदस्थान् पकाररेफकवर्णरूपानिमित्तादुत्तरपदम्य नकारस्य गन्त्रकरणे ऐकपद्यं हेतुः कारणं भवति । यथा आम्राणां वनं आम्रपणम् । शराणां वनं भरवणम् । इत्युभयत्रापि तत्पुरुपसमासः । विभोलोपः । ऐकपद्यत्वे 'मोणोः' इति पूर्णपदस्थाहा. पहितरेफार उत्तरपवनसंवन्धिनो नस्य णत्वम् । प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' 'अम्हासो.' अन णत्वसंभवः । एवं शरवणम् । लक्षवणम् । सदिरवणम् । तथा त्रीणि नयनानि यस्य स त्रिनयन इत्यन्न कचिदिति कथनादेकपदेपि न णत्वम् ।। केचित्तु निणयनः त्रिनयनः ।। अनापि विकल्पेन णत्वमिच्छन्ति । पानस्य वा ॥ सुरायाः पानं मुरापानम् सुरापाणम् ॥ पानस्य वा ॥ पानसंबन्धिनो नस्य वा पलं भरति । मुरायाः पानं मुरापाणं मुरापानं वेति चिकल्पेन गत्वम् । एवं क्षीरपाणं क्षीरपानं । फपिदिति मिशिष्टप्रयोगानुसारेण ण नित्यत्वं विकल्पोऽपवादश्च ज्ञेयः । प्रवण अन्तर्वणम् पूर्वाहः परातः गुरणाः सुरणम: शूर्पणखा इत्यादि नित्यं णत्वम् । दूर्वावनं दूर्वावणं गिरिनदी गिरिगदी चक्रनितम्या चक्र- णितम्या इत्यादौ विकल्पेन गत्वम् । इन्द्रवाना हरिभामिनी प्रिययूना परिपकानि इत्या- दाबैकपद्यात् प्राप्तस्यापि णत्वस्यावादः । एवं लौकिकप्रयोगशालेयम् ।। नभि ॥ नजि पूर्वपदे सति योऽन्वयः स तत्पुरुषसंज्ञका समामो भवति ।।' न ब्राह्मणः ॥ ना ॥ समासे सति नओकारादेशो भवति । नाकादिवर्जम् ।। अनाह्मणः॥ अथ पुनस्तत्पुरुयं सूत्रेणाह---'नमि' निशब्दस्य समस्येकवचनम् । वरहीने एकपद- मिदं सूत्रम् । यत्र नम् इति निषेधवाचकमव्ययं पूर्वपदं भवति स नानामन्ययो विप्रह- स्तत्पुरुषः समासो भवति । न प्रथमैकवचनान्तम्-'अव्यया०' मामणशब्दान् प्रथमै- कवचने 'नोवि०' । न ब्राह्मण इति स्थिते । सूत्रम्-'ना' |॥ न प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' । अमे अ प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । पश्चात् संधिः सवर्णे दीर्घः'ना इति द्विपदं सूत्रम् । समासे सति नमोऽकारादेशो भवति तत्रापि नाकादीन् पर्जयित्वा । ना. स्त्यकं दुःखं यस्मिन् स नाका, नागः, नमुचिः, नक्षत्रं, नसं, नपुंसकं, नकुलः, नगः, नातिविस्तरा इत्यादयः शब्दाः नाकादौ द्रष्टव्याः । इत्यत्र नमोऽकारादेशो न भवति । अनेन नकारस्य अकारः । अवाक्षणशब्दात् प्रथमैकवचने 'सोर्षि०' अप्रामणः प्रामणादन्य इत्यर्थः ॥ अन् खरे ॥ समासे सति नोऽनादेशो भवति खरे परे ।। अनादेशोऽप- दान्तचद्वाच्यः ॥ तेन ट्ण्नः इति न द्वित्वम् । अश्वादन्योजश्वः ॥ धर्म- विरुद्धोऽधर्मः ।। ग्रहणाभावोऽग्रहणम् ।। तदन्यतविरुद्धतदभावेषु नन् वर्तते ।। पुनः सूत्रम्---'अन् खरे' । अन् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः०' 'स्वरहीन भइए' १ नम उभयार्थत्वं प्रसिद्धम् । तथा चोकं वार्तिक्कारेण ॥ उमा मनी समारयाता पर्युपासप्तसज्यको। पर्युदासः सहरमाही प्रसज्यस्तु निषेधकृत् ॥ प्राधान्यं तु विधेर्यन प्रतिषेधेऽप्रधानता। पासः स विज्ञेयो यत्रो. सरपदेन नन् । अप्राधान्य विधेयंत्र प्रतिषेधे प्रधानता ।प्रसउयप्रतिषेधोऽयं क्रियया सह यत्र नन् इत्यधिकम्.

·- सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः अथ द्वन्द्वे एव विशेपमाह-'देवताद्वन्द्वेः' । देवतावाचकशब्दभावे द्वन्द्वसमासे पूर्वपद- संबन्धिनोऽन्त्यस्वरस्य वा दीर्थों वक्तव्यः इति । वाग्रहणात्मयोगान्तरे न भवत्यपि । अत्रो- दाहरणमाह-अग्निश्च सोमवेति विग्रहे विभक्तिलोपः । उत्तार्थानामप्रयोगे च अमिसोम इति स्थिते 'देवताद्वन्द्वे' इति अग्निशब्दस्य स्वरस्य दीर्घ ईकारः, द्वयोरपि देवतात्वात् ।। अग्नीसोम इति स्थिते ॥ 'अन्यादेः सोमादीनां पत्वं वक्तव्यम्' अम्पादेर्दीर्घनाम्यन्तात्परेपां सोमादीनामाद्यसकारस्य पकारो भवति । 'किलापः सः कृतस्य' इत्यस्य न प्राप्तिः । सका- रस्याकृतत्वात् । तेनेदं वक्तव्यं कृतम् । अमीपोमशब्दात् प्रथमाद्विवचने 'ओ औ भी अग्नीपोमौ । इति सिद्धम् । अत्र इकारान्तस्य पूर्वत्वम् । अम्यादेरित्यादिशब्दात् अग्निष्टोमः। अग्निष्ठुत् । ज्योतिष्टोमः । आयुष्टोमः । अङ्गुलिपङ्गः। भीरुष्ठानम् । मातृष्वसा । पित- प्यसा । इत्यादौ पत्वम् ॥ एवमिन्द्रश्च वृहस्पतिश्चेत्यत्र इन्द्रशब्दस्याल्पस्वरत्वात् पूर्वनिपातः । विभक्तिलोपे उक्तार्थानामप्रयोगे च 'देवताद्वन्द्वे०' इति इन्द्रस्य दीर्घः । प्रथमाद्विवचने 'औ यू ईकारः । 'सवर्णे' इन्द्रावृहस्पती । एवं सूर्याचन्द्रमसौ ॥ उदाहरणान्युक्त्वा अध्यादेरिति वक्तव्यं दृश्यते तथ प्रागेव व्याख्यातम् ॥ सांप्रतमितरेतरयोगद्वन्द्वस्य वचन- नियममाह-इतरेतरयोगे द्विवचनमिति । इतरेतरयोगे द्वन्द्वे द्विवचनं भवति । पदद्वयात्म- कत्वात् । लिगनियमस्तु उभयपदप्रधानत्वेऽपि उत्तरपदलिङ्गप्रयोगो भवति । एकवद्भावो वा समाहारे वक्तव्यः ॥ शशाश्च कुशाश्च पलाशाश्च शशकु- शपलाशाः-शशकुशपलाशम् ॥ सांप्रतं समाहारद्वन्द्ववचनविशेपमाह-~~-'एकवद्भावो वा समाहारे वक्तव्यः' । समाहारे द्वन्द्वे पदानां समासे कृते एकवद्भाय एकवचनं या भवति । एकमिव एकवत् । एकवच- नम् । तस्य भावः ।। पक्षे पदानां समाहारत्वाद् यहुत्वाद् बहुवचनं भवत्येव । 'एकवद्भावो वा समाहरे वक्तव्यः' इति । अत्र समुदायार्थप्रधान्यविवक्षायामेकवचनम् । अवयवार्य- प्राधान्यविवक्षायां वहुवचन मिति निपातानामनेकार्थत्वात् । वाग्रहणात् कचिदितरेतरयो- गेऽप्येकवद्भावो भवतीति शेषः । द्वित्वमतवमिति वचनाद्वा ॥ समाहारोदाहरणमाह--- यथा-शशशब्दात्प्रथमावहुवचने 'सवणे' 'स्रोवि०' । च प्रथमैकवचनान्तम् 'अव्ययाः । एवं कुशशब्दात् प्रथमायहुवचने 'सव' 'स्रो०' । च प्रथमैकवचनम् । अव्यया। पलाशशब्दात् प्रथमाबहुवचने 'सवणे.' 'म्रो०' 1 च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया' । शशाश्व फुशाश्व पलाशाश्व इति विग्रहे । अत्र पदद्वयाधिकपदात्मकत्वात्समाहारद्वन्द्वः । समासप्रत्यययोः' इति विभत्तिलोपे उत्तार्थानां पाप्रयोगे शशकुशपलाशम् । द्विस्थाने एकत्र समाहारवहुत्वम् । प्रथमायहुवचने पलाशशब्दस्य वृक्षयाचित्वारपुंलिङ्गत्यम् । प्रथ- मायहुवचने 'सवणे.' 'सोर्वि' । द्वितीयरूपे एकवद्भायो वा समाहारें' इति एकवच- नम् । प्रथमैकवचनम् । सत्यपि पुंस्त्वे एकत्वे 'द्विगुद्वन्द्वी' इति वक्ष्यमाणोण टीयलिङ्गः। 'अतोऽम्' 'अम्गसो 'मोऽनुस्वारः १'दीनाम्यन्तात्' इति निये। अमिटोमाशे पापं भवति । २ समाधारस्रवारपगाहारे एपपदाक. १८ एय । तर्हि पाप्रहगं रिमर्थम् ॥ वाहनासचिस्योरीतरेतरसोगे एकवचन पिदना. मितरेतरयोग एस्पचनम् सिधिः पाठः॥

·समासप्रकरणम् १६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । १६३ अन्यादीनां विभक्तिलोपे कृते पूर्वपदस्य सगागमो वक्तव्यः ।। अन्योन्यम् । परस्परम् ॥ सांप्रतमितरेतरयोगेऽपि एकवद्भावोदाहरणमाह---'अन्यश्च अन्यश्च इति निमहे तथा परस्थ परश्चेति विग्रहे 'समासप्रत्यययोः' इति उभयत्रापि विभक्तोंपे उक्तानां चाप्रयोगे । अन्य अन्य इति पर पर इति स्थिते । अन्यादीनां शब्दानां समासे वर्तमानानां पूर्वपदव- तिनां सगागम इति सकारस्यागमो वा वक्तव्यः । इत्यादिभूतयोरन्यपरशब्दयोः सगागमः । कित्स्वादन्ते । अन्यस् अन्य इति स्थिते । 'स्रोवि.' 'अतोऽन्युः' ' ओ 'एदोनोऽत:" अन्योन्यशब्दात् प्रथमैकवचने 'अतोऽम्' अत्र पदान्तताश्रयणात् 'सो०ि' 'एदोऽतोऽनः' एतयोः सूत्रयोः प्राप्तिः ॥ अप्रधानभूतत्वात् 'इत्वन्यादेः' इत्यपि न भवति । अन्योन्यमिति सिद्धम् ॥ पर अमे पर मध्ये सकारागमः । 'स्वरहीनं०' । अन वाचस्पत्यादिवान्न विसर्गो पध्मानीयादि कार्यम् । 'स्वरहीनं' परस्पर उभयत्रापि पूर्वोक्तवाशब्देन एकवद्भाव इति । प्रथमैकवचने 'एकत्ये द्विगुद्वन्द्वौ' क्लीवत्वात् 'अतोऽम्' 'अम्शसो.' 'मोऽनुस्वारः' अन्योन्यं परस्परगिति सिद्धम् । एवमादिशब्देन हरिश्चन्द्रादीन्युदाहरणानि ॥ अन्योन्यादयः सहा- दिमध्ये पठिता इत्यन्ये । केचित्तु अन्योन्यमित्यत्र अन्यश्च अन्यश्चेत्ये कशेषात्समासं ने. च्छन्ति । किंतु 'कर्मव्यतिहारे अन्यादीनां द्वित्वं वक्तव्यं समासवय बहुलम्' तत्र पूर्वपदे प्रथमैकवचम् । उत्तरपदे द्वितीयैकवचनम् इत्यन्योन्यं परस्परं नमन्ति साधयः ॥ क्षेमे. न्द्राचार्यस्तु 'अन्यादीनां विभक्तिलोपे सक् कर्मव्यतिहारे वक्तव्यः' कर्मव्यतिहाराभावे तु अन्यश्च अन्यश्च अन्यौ इत्येकशेपः समास इति व्याख्याति ॥ प्रक्रियाकौमुद्यां तु 'कर्मव्य. तिहारे सर्वनानो द्वे स्तः समासवच वहुलम्' यदा समासवत्तदा प्रथमैकवचनं पूर्वपदस्य, द्वितीयाद्येकवचनान्तत्वं परपदस्य । अन्योन्यं विप्रा नमन्ति अन्योन्येन अन्योन्यस्मै ददाति अन्योन्यस्माद्गृहन्ति अन्योन्यस्य अन्योन्यस्मित् साधवः । एवं परस्परम् ।। एकत्वे दिगुद्वन्द्वौ ॥ एकत्वे वर्तमानौ द्विगुद्वन्द्वी नपुंसकलिङ्गी भवतः ॥ सांप्रत लिङ्गविशेपमाह-एकत्वे द्विगुद्वन्द्वौ ॥ एकस्य भावः एकत्वं तस्मिन् सप्तम्येकव- चनम् । 'अ इ ए'। द्विगुश्च द्वन्द्वश्च द्विगुद्वन्द्वौ प्रथमाद्विवचनम् । 'ओ ओ ओ द्विप, सूत्रम् । एकत्वे इति । एकवचने वर्तमानौ द्विगुद्वन्द्वसमासौ नपुंसकलिङ्गी भवतः । तत्र द्विगुसमासे नित्यमेकत्वमेव । तत्र अकारान्तानियमीतप्रत्ययस्तत्र स्त्रीलिङ्गलमेव । अका- रान्तवर्जितानां तु नपुंसकलिङ्गत्वमेव । द्वन्द्वे तु इतरेतरणेगे द्विवचनमेव । पक्षे कुत्रचि. देकवचनमपि । तत्र यत्रैकवचनं तत्र नपुंसकमेव । द्विवचन बहुवचनं तु यथासंभवं नि प्वपि लिङ्गेपु भवतीति भावः । द्वन्द्वस्येकत्वे नपुंसकत्वं पूर्व दर्शितम् ।। संख्यापूर्वी द्विगुः ॥ संख्यापूर्वः समासो द्विगुर्निगद्यते ॥ समाहारेऽत ईए द्विगुः । समाहारेऽर्थे द्विगुः समासो भवति ततोऽकारान्तादीप् प्रत्ययो । भवति पात्रादिवर्जम् ।। दशानां ग्रामाणां समाहारो दशग्रामी ॥ पञ्चाग्नयः समाहृता इति पश्चामि ॥ पञ्चानां गवां समाहारः पञ्चगु ॥ त्रिफला रूढितः ॥ १ पचगवम्' इति साधु पाठः १७९५ वैक्रमसंवत्सरलिखित पुस्तके प्राचीन आमोत् । ततश्च वेनचिद् हरितालधातुना 'पञ्चगु' इति असाधु शोधितः ॥ +4 -- ·है . १६४ सारस्वतव्याकरणम् । [ प्रथमा वृत्तिः अंथ क्रमाभावेऽपि प्रस्तुतत्वात् द्विगुलक्षणमाह सूत्रम्---'संख्यापूर्वो द्विगुः'।संख्या द्वि. त्रिचतुरादिका पूर्वा पूर्वपद्वर्सिनी यस्य सः संख्यापूर्वः प्रथमैकवचनम् । 'सोर्वि०' । द्विगुः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' संख्यावाची शब्दः यत्र पूर्वपदे भवति स द्विगुरिति समासो भवति । तदेव सूत्रेणाह सूत्रम्-~-'समाहारेऽत ईप द्विगुः । समाहारे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' । अतः पञ्चम्येकवचनान्तम् 'स्वरहीन.' 'नोवि.' 'एदोऽतोऽतः' । अतः अग्रे ईप् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:०' पश्चात् 'आदवे लोपश्' । अग्रे द्विगुः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोर्वि०॥ चतुःपदमिदं सूत्रम् । समाहारार्थे द्विगुः समासो भवति । यत्र पूर्यपदे संख्या- वाचि पदं भवति तच समाहारार्थवाचकमेकीकरणार्थसूचकम् । स द्विगुः समास इत्यर्थः । तत इति तस्मात् द्विगुसमासात् अकारान्तादीप्प्रत्ययो भवति । पात्रादिवर्जम् । यद्यपि द्विगुसमासस्य प्राक् लीवलिङ्गत्वं प्रतिपादितं तथापि अकारान्तात्परत ईप्प्रत्यये कृते स्त्री- वमेव तत्र ह्यदन्तवर्जितानां क्लीवलिङ्गता ॥ उदाहरणम् । दशनशब्दात् पाठीवहुवचने । णः' इति नुडागमः । दशन नाम् । 'नोपधायाः' इति शकारस्याकारस्य दीर्घः । 'ना- नोनो०' 'स्वरहीनं0' 'मोऽनुस्वारः' । मामशब्दात् पष्ठीबहुवचने । 'नुडामः' 'नामि' इति दीर्घः । रु!' 'स्वरहीनं०' 'मोऽनुस्वारः' । दशानां प्रामाणां समाहार इति विग्रहे अन्न दश इति संख्या पूर्वपदं समाहारमयं च अतो द्विगुसमासः । समाससंज्ञायामुभयत्रापि 'समासप्रत्यययोः' इति आमो लोपः । दशन ग्राम इति स्थिते । ततोऽकारान्तत्वादीप् । 'यस्य लोपः 'स्वरहीनं०' दशग्रामीशब्दात् प्रथमैकवचने 'हसेपः ॥ एवं त्रिलोकी पञ्चमूली । पञ्चन्शब्दात् प्रथमावहुवचने 'जश्शसोलुंक्' 'नानो नो०' । अग्निशब्दात् प्रथमावहुवचने 'ए ओ जसि' 'ए अय्' 'स्वरहीनं.' 'सोर्वि०। पञ्चामयः समाहृता एकत्रीकृता इति विग्रहे विभक्तिलोपे 'भानो नो.' 'सवणे.' पञ्चाग्नि अनादन्तत्याभावान्न ईप् । ततः सगाहारस्यै- कत्वात् 'एकत्वे द्विगुद्वन्द्वी' इति क्लीवे प्रथमैकवचनम् 'नपुंसकात्स्यमोल' पञ्चाग्नि इति सिद्धम् ॥ तथा पञ्चानां गवां समाहार इति विग्रहे 'समासप्रत्यययोः' इत्यामो लोपे पश्चन् गोशब्दात् प्रथमैकवचने 'नाम्नो नो.' 'नपुंसकस्य' इति हस्वः ओकारस्य उकारः 'इस्खा- देशे संध्यक्षराणामिकारोकारौं' 'नपुंसकात्स्यमो क्' अत्राप्यकारान्तवर्जितत्याने [ 'टा. डकाः' इति अप्रत्ययः 'वोऽव्यस्वरे' उकारस्य अव् 'सर०' पञ्चगव अग्रे प्रथमैकवचनम् सि 'अतोम्' 'अम्शसो.' 'मोऽनुस्वारः' अत्र अकारान्तयर्जितत्वान्ने । 'पञ्चगवम्'] इति सिद्धम् ।। निशब्दात् षष्ठीबहुवचने 'नुडामः' 'प्रेरयड्' 'स्वरहीन' 'मोऽनुस्वारः' । फल. शब्दात् पष्ठीयहुवचने 'मुडामः' 'नामि' 'स्वरहीनं०' 'मोऽनुस्वारः' । अग्रे समाहार इति पदम् । त्रयाणां फलानां समाहार इति विग्रहे. 'समासप्रत्यययोः' 'उक्तार्थानामप्रयोगः । 'आवतः नियाम्' प्रथमैकवचने 'आपः' त्रिफला इति सिद्धम् । ननु त्रिफला इत्यत्र संख्या- पूर्वकत्वेऽपि द्विगुसमासे फलशब्दस्य अकारान्तत्वादीप्प्रत्ययः किं न क्रियते इत्याशङ्काया- माह-त्रिफलेति पदं रूढितो लोकप्रसिद्धितः सिद्धम् ।। 'लक्षणानुपपन्नस्य प्रयोगस्य कथं. धन । बहुशिष्टाहतत्वं हि रूढिरित्यगिधीयते ॥ नतु नियतलक्षणोपपन्नमिति द्विगुसमासः । पात्रादिवर्जितत्वात् पञ्चानां पात्राणां समाहारः पञ्चपात्रम् । त्रयाणां भुवनानां समाहार- १ अयं पाठोपि क्रनिदेव त्रुटिचिहं कृत्वा पुस्तकलेसनसमय एव वर्धितः ॥

·समासप्रकरणम् १६] चन्द्रकीर्तिध्यायासहितम् । त्रिभुवनम् एवं चतुर्युगं चतुःपथगित्सादाकारान्तत्वेऽपि ई न भवति [निलो त्रि- लोकी इत्यादी विकल्पेन ई] ॥ इति द्विगुसमासः ॥ पहुव्रीहिरन्यार्थे ॥ अन्यपदार्थप्रधानो यः समासः स पहुनी हिसंगको भवति ।। बहु धनं यस्य स बहुधनः ॥ तस्य प्रधानकदेशो विशेषण- तया यत्र ज्ञायते स तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । लम्मा की यम्य स लम्बकर्णः॥' सांप्रतं बहुमोहिसमासं निरूपयति । सूत्रम्-'यहुनीहिरन्या' ।। यहुम्रीहिः प्रथमैकवच. नान्तम् । 'सोर्षि' । अन्याथै अन्यस्वार्थोऽन्यार्थम्नम्मिन् मप्रम्येकवचनान्तम् 'मद पश्चात् 'नामिनोरः' । द्विपदमिदं सूत्रम् । समासमध्यवर्तिपदापेश्या अन्यपदम्पैर यार- पदस्यैपार्थः प्रधानो यस्य सः अर्थात् अन्यदेव पदं प्रधानं यत्र स बहुमीहिसंशकः समामो भवति ॥ यहुशब्दात प्रथमैकवचने 'नपुंसकात्स्यमोलर' । धनगदान प्रथमेयरने 'अतोऽम्' 'अम्शसो.' 'मोनुसारः' । यहु धनं प्रचुर धनं यस्येति विहे. अन समासस्थी बहुधनशब्दौ ताभ्यां यस्येत्यन्यपदं प्रधान रातो बहुनीहिममासः । इति समाससंशायामु. भयत्रापि विभक्तिलोपः । यस्येत्यस्योकार्थानामप्रयोगः । बहुधन इति स्थिते पदुनोहेबांच्या लिङ्गता' इति पहुव्रीहेरन्यपदप्रधानत्वात्परलिङ्गम् । यम्य नरस्येति नरमादम्य पुंलिङ्गला- पुंस्त्वे प्रथमैकवचने बहुधन इति सिद्धम् । एवमस्थीन्येव धनं यस्याऽमावस्थिधनः । यदि- घाऽस्तीसव्ययं सत्तार्थवाचकं ततोऽस्ति विद्यमानं धनं यस्येससिघनशब्दान् प्रथमैकवचने खोर्षि०॥ एवं तपोधनः । यशोधनः । द्वितीयाद्यन्तान्यपदेपु प्रधानेपु बहु नीहिर्भवति । यथा प्राप्तो राजा यं स प्राप्तराजा । ऊढा कन्या येन स ऊहरन्यः । दत्तं चमु यम्मै स दत्तवसुः । उद्धृतः शल्यो यस्मात्तदुद्धृतगल्य भतम् । वीतो रागो यम्मान स धीतरागः ॥ बहु धनं यस्य सः बहुधनः । धर्मिणो लोका यस्मिन् स धमिलोको प्रामः श्यादि । इह बहुव्रीहिविधा-तगुणसंविज्ञानोऽतद्गुणसंविज्ञानश्च बहुव्रीहिसमासः । तम्य लक्षणं प्रन्य. फार एवाह-तस्येति । तस्य प्रधानभूतस्य पुरुपादेः एकदेश एकोऽयो हम्नपादमुसक. र्णादिरूपो यत्र विशेषणत्वेन ज्ञायते स तद्गुणसंविज्ञानो यहुनीहिः । तस्योदाहरणम्-लम्बी कर्णी यस्य सः लम्वकर्णः इत्यन नरस्यैकदेशः कर्णः स एव समन्यमानविशेष्यभूतस्य नरा- देविशेषणत्वेन ज्ञातोऽतस्तद्गुणसंविज्ञानो यहुम्रीहिः। दीर्घकायः । अत्र कापस नरादेश्वे. क्यात् । एवं दीर्घप्रीवः । महाभुजः इत्यादयम्नद्गुणसंविनाने शब्दाः ॥ अतद्गुणसंविज्ञानो -चित्रगुः । इष्टसागरमानयेत्यादिपु द्रष्टव्यः ॥ १तेन सहेति तुल्ययोगे ॥ सहेपेतत्तृतीयान्वेन समस्यते स तुत्वयोगबहुनौहिः ॥ सहादेः मादि.॥ सहादीनां सादिभवति ॥ पुत्रेण सह वर्तमान. सपुत्रः ॥ सो वैति केचिन् । सहपुनो वागतः । नुपयोग. धवन प्रायिकम् । कर्मणा सह वतते स सकर्मकः । सलोमा इत्यधिकः पाट, ॥ केषु इतःपरम् 'मतगुणविज्ञानो यया-दीर्घकायः । अत्र कायस नरादेवस्यात् । एवं दोनोवः महाभुजः पिनगुरित्यादयस्वगुणसविज्ञाने शब्दाः । इत्येव पाउ उपलभ्यते तयापि दीर्घायसन्देऽनगुगतविज्ञानस्तस्य चिनाशब्दे तगुणसविज्ञानत्वस कैरप्यनङ्गीकृतरवान्मयान पाठव्यलासः कृतः इति क्षन्तव्यं क्षमाधनः। - यथा- २ यद्यपि सपेर पुस्त.

·N १६६ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः बहुव्रीहौ विशेषणसप्तम्यन्तयोः पूर्वनिपातो वक्तव्यः ।। ननु लम्बकर्ण इत्यनान्यपदार्थप्रधानत्वात् पदसाम्ये कर्णलम्ब इति कथं न प्रयुज्यत इत्याह-'बहुव्रीही विशेपणसप्तम्यन्तयोः पूर्वनिपातो वक्तव्यः' ॥ बहुव्रीहिसमासे यद्विशेष- णभूतं पदं भवति यच्च सप्तम्यन्त पद भवति एतयोः पद्योः पूर्वनिपातः प्रथम प्रयोगो भवति । बहुव्रीहेरुपलक्षणत्वात् कर्मधारयेऽपि विशेषणस्यैव पूर्वनिपातो भवति रक्तलते- त्यादौ ॥ सवन्धं (द्धं) सद्ध्यावर्तक विशेपणं विशेपणपदम् । 'परार्थे स्वार्थ निक्षेपादप्रधानं विशे- पणम् । विशेष्यं तु प्रधान स्यात्स्वार्थस्यैव प्रकाशनात् ॥ यथा लम्बकर्णः दीर्घग्रीव इत्यादि । सप्तम्यन्त यथा-ब्रह्मणि योनिर्यस्य स ब्रह्मयोनिः । अप्सु पानीये यस्येत्यासुयोनिः । भाले लोचन यस्य सः भाललोचनः इत्यादि ॥ वक्तव्यस्य प्रयोगानुसारित्वात् कचित्सप्त- म्यन्तस्यापि पूर्वनिपातो न, यथा -चन्द्रशेखरः पद्मनाभः चन्द्रमौलिः शूलपाणिः चक्रपाणिः कपिध्वजः इत्यादौ सप्तम्यन्तं परपदम् ।। प्रजामधयोरमुक ।। सुप्रजाः दुर्मेधाः ॥ प्रजा सुपूर्वः । तथा दुर् अये मेधा । सुष्टु शोभना प्रजा यस्येति विग्रहे । तथा दुर्दुष्टा मेधा यस्येति विभक्तिलोपः । सुप्रजा दुर्मेधा इति स्थिते । 'प्रजामेधयोरसुक' बहुव्रीही न सु दुर् पूर्वयोः प्रजामेधाशब्दयोरन्यार्थे वर्तमानयोरसुगागमो भवति । कित्त्वादन्ते । उकार उच्चारणार्थः । सुप्रजा अस् इति दुर्मेधा अस् स्थिते 'यस्य लोपः' इत्यलोपः । 'स्वरहीन०' सुप्रजस् दुर्मेधस् । उभयत्रापि प्रथमैकवचने । 'अत्वसोः सौ' 'हसेप:' 'स्रोवि०' सुप्रजाः सुप्रजसौ सुप्रजसः । दुर्मेधाः दुर्मेधसौ । दुर्मेधसः एवमप्रजाः अमेधाः ॥ कचिदन्यत्रापि मन्दमधाः अल्पमेधाः॥ धर्मादन् ॥ सुधर्मा ॥ १धन करे यस्य स करधन• ! मति कृष्णे यस्य स कृष्णमति । बुद्धिधम यस्य स धर्मबुद्धि । कण्ठे हारो यस्य स कण्ठहार । करे ककण यस्यासौ करकण । भुवने कीर्तिर्यस्यासौ भुवनकीर्ति ॥ प्रहरणा थेभ्य परे निष्ठासप्तम्या वक्तव्यौ ॥ फक्तवतू निष्ठा ॥ तक्तवतू प्रत्ययौ निष्ठासज्ञौ स्त । चक्र पाणो यस्य स चक्रपाणि हरि । दण्ड पाणौ यस्य स दण्डपाणि पुरुष । उद्यतोऽसिर्येनामावस्युयत । उद्यतासिरि. सपि भवति ।। नियादीना ना ॥ नियगुड गुडप्रिय इत्यधिक पाठ ॥ २ नेन्द्रादिभ्यश्च ॥ इन्द्वादिभ्य शब्देभ्य सप्तम्यन्तस्य पूर्व निपातो न ॥ इन्दु शेखरे यस्यासाविन्दुशेखरः। पद्म नामी यस्य स पमनाभ । कपिध्वज ॥ इत्यधिक पाट प्राचीनपुस्तकेषुपलभ्यमानोपि न कासमत टीकाकर्ताऽस्मार्थस्य साधनाय पान्तरस्य धृतलात् ॥ ३ जायाया निहादेशो बहुप्रीही वफल्यो यलोपश्च ॥ भूमानि । लक्ष्मीनानि । उत्पूतिमुसुरमिभ्यो गन्धशन्दस्येकारान्तादेशो बहुबोही वक्तव्य ॥ उद्गन्धि । पूतिगन्धि । मुगन्धि । मुर• भिगन्धि ॥भागन्तुकस्यै कवयनान्तस्य पा सुगन्धि आग मुगन्यो वा ॥ अलास्यायां च ॥ अलपर्यायो गन्धशब्द ॥ सूपोऽयो यस्मिन् तत्सूपगन्धि भोजनम् । नगन्धि वे ते केचित् । सूपगन्धम् । घृतगन्धम् ॥ उपमानाप ॥ पास्येर गन्भो यस्येति पनगरि मतानरे विकला ॥ अधसोऽनह ॥ अथो ताबहुमोहेर- नहादेश स्यारित्रयाम् ॥ कुण्डोधी गौ ॥ पुसि तु कुम्होपा गोगणः इत्यधिक पाठ ॥ ४ नम्दु मुभ्य प्रजामेपमोनियममुरु स्वादहुनी हो । भमजा । मुप्रजा । दुःप्रजा । अमेधा । दुर्मेधा । गुमेधा हत ५ धर्मादनिए केवलार ॥ पेप गारपूर्वपदासरो यो धर्मग्रन्दवदन्तादहुप्रीहेरनिच् प्रत्यय. स्वाद ॥ कल्याणधमा सुधमा । केवलादिनम् । परम सो धर्मा यस्य स परमधर्म रवि पाटान्तरम् ॥ पाठान्तरम् ॥

·सगासप्रकरणम् १६] चन्द्रकीर्तिव्यास्यासहितम् । तथा धर्मादन् । अन्यार्थे वर्तमानाद्धर्मशब्दात् अन् आगमो भवति बहुप्रीहौ । उदा. हरणम्-सुष्टु शोभनो धर्मो यस्येति विग्रहे सुधर्म इति स्थिते अनेन अन् 'यस्य लोपः' 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'नोपधाया।' 'हसेप: नानो नो सुधा इति सिद्धम् । राजन्- शब्दवत् ।। नवरम् । शसादौ मकारान्तसंयुक्तत्वात् 'अल्लोपः स्वरे' इति न भवति । धनुपश्च ॥ शाई धनुर्यस्य स शार्ङ्गधन्या ॥ [ संज्ञायां वा|| शतधन्या- शतधनुः ॥] 'धनुपश्च' ॥ धनुपशब्दस्य अन् आदेशो भवति बहुप्रीही शाई धनुर्यस्य स शाहधन्वा । एवं पुप्पधन्वा इत्यादि ।। रूपवती भार्या यस्य स रूपवद्भार्यः॥ रूपवतीशब्दात् प्रथमैकवचने "हसेप:०' भायांशब्दात् प्रथमैकवचने 'अपः' । रूपवती भार्या यस्य इति विद्महे विभक्तिलोपेऽवशिष्टं रूपवती भार्या इति । अन्यार्थे ॥ स्त्रीलिङ्गस्यान्यार्थे वर्तमानस्य हलो भवति ॥' पुंवद्वा ।। समासे सति समानाधिकरणे पूर्वस स्त्रीलिङ्गस्य पुंवद्वा भवति ।। पुंवद्भावादीपो निवृत्तिः । वाग्रहणात्कल्याणीप्रिय इत्यादौ न भवति ।। सूत्रम्----'अन्यार्थे । अन्यार्थशब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' एकपदं । स्त्रीलि- गस्य स्त्रीप्रत्ययान्तस्य शब्दस्य अन्यार्थे वर्तमानस्य हस्वो भवति । उत्तरपदस्येति शेपः । अन्यथा पूर्वपदे रूपवती इत्यादौ प्रसङ्गः । अतो भार्याशब्दस्य हस्खः । रूपवतीमार्य इति स्थिवे सूत्रम्--'पुंचता ॥ पुंवत् प्रथमैकवचनान्तम् ! 'अव्यया०' । वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' पश्चात् 'चपा अवे जवाः तस्य दः। 'स्वरहीनं० द्विपदम् । समासे सति समानाधिकरणे एकविभतयन्तानां पदानामेकार्थनिष्ठत्वं समानाधिकरणं तस्मिन् वर्तमानस्य पूर्वपदस्य पूर्वपदभूतस्य उक्तपुंस्कस्य स्त्रीलिङ्गस्य पुंवरपुंलिङ्गवद्पं भवति । अनेन पुंवद्धा- वापवतीयन वर्तमानस्य ईपो निवृत्तिः । अतो रूपवत्भार्य इति स्थिते 'चपा अवे जवाः' सस्य दः। 'स्वरहीन' 'स्रोवि.' रूपवद्भार्य इति सिद्धम् ॥ नहि पुंवद्भावे केवलमीपो नि- वृत्तिः । किंतु कचिदापोऽपि निवृत्तिः शोभनभार्यः दीर्घजतः रक्तलतेत्यादौ । अयं वाशब्दो १ यङ्मानिनयशसततरादौ चारूप्ये ॥ एनीव आचरतीति एनायते। पत्यादिलात्तो न । पण्डितमा- निनी । पट्धा भावः पटुत्वम् । अल्पं देहीति अल्पशः । पटुतरा ! पटुतमा । पटुकल्पा । पटुदेश्या । पटुदे. शीया । अरूप्ये इति किम् । शुभारूया ॥ प्रियादौ न ॥ (प्रिया भक्तिः मनोज्ञा सुभगा दुर्भगा क्षान्ता कल्याणी मला वामना सचिया समा वामा कान्ता बाग तनया दुहिता खसा 1) इति प्रियादयः॥ एषु परेषु भाषितपुंस्कस्य लोप्रत्ययान्तलन पुंवत् ।। ऊप्रत्ययान्तस्य च न पुंवत् ।। वामोरूभार्यः ॥ अभापित- पुंस्कस्य च न पुंवत् ॥ गाभार्यः ॥ कोपधपूरणीसाना च न पुंवत् ॥ पाचकी (चिका)भार्यः पञ्चमीभार्यः । दत्ताभार्यः ॥ जातिवाचकारवाहवाचकाय ई, तदन्तस्य न पुंवदमानिनि ॥ प्रामणीभार्यः । सुकेशीमार्यः॥ अमानिनीति किम् । ब्राह्मणमानिनी युद्धर्जितरक्तविकारार्थवर्जिततदितान्तस्य न धुंवत् ॥ मैथिलीजायः । युद्ध जितरक्तविकारार्थवजितेति किम् । वैयाकरणभायः । कापायकन्या । हममुद्रिकः । वामहणादियं विवक्षा । इत्समिकम्॥

·- सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः बहुव्रीही विशेषणसप्तम्यन्तयोः पूर्वनिपातो वक्तव्यः ।। ननु लम्बकर्ण इत्यत्रान्यपदार्थप्रधानत्वात् पदसाम्ये कर्णलम्ब इति कथं न प्रयुज्यत इत्याह--'बहुव्रीही विशेषणसप्तम्यन्तयोः पूर्वनिपातो वक्तव्यः' । वहुव्रीहिसमासे यद्विशेष- णभूतं पदं भवति यच्च सप्तम्यन्तं पदं भवति एतयोः पदयोः पूर्वनिपातः प्रथमं प्रयोगो भवति । बहुप्रीहेरुपलक्षणत्वात् कर्मधारयेऽपि विशेषणस्यैव पूर्वनिपातो भवति रक्तलते- त्यादौ ॥ संबन्धं (द) सब्यावर्तकं विशेषणं विशेषणपदम् । 'परार्थे स्वार्थनिक्षेपादप्रधानं विशे- पणम् । विशेष्यं तु प्रधानं स्यात्स्वार्थस्यैव प्रकाशनात् ॥ यथा लम्बकर्णः दीर्घनीव इत्यादि । सप्तम्यन्तं यथा-ब्रह्मणि योनिर्यस्य स ब्रह्मयोनिः । अप्सु पानीये योनिर्यस्येत्यप्सुयो भाले लोचनं यस्य सः भाललोचनः इत्यादि । वक्तव्यस्य प्रयोगानुसारित्वात् कचित्सप्त- म्यन्तस्यापि पूर्वनिपातो न, यथा- -चन्द्रशेसरः पद्मनाभः चन्द्रमौलिः शूलपाणिः चक्रपाणिः कपिध्वजः इत्यादी सप्तम्यन्तं परपदम् ॥ प्रजामेधयोरसुक् ॥ सुप्रजाः दुर्मेधाः ॥ प्रजा सुपूर्वः । तथा दुर् अमे मेधा । सुष्ठु शोभना प्रजा यस्येति विग्रहे । तथा दुर्दुष्टा मेधा यस्येति विभक्तिलोपः । सुप्रजा दुर्मेधा इति स्थिते । 'प्रजामेधयोरसुक् बहुव्रीहौ ननु सु दुर् पूर्वयोः मजामेधाशब्दयोरन्यार्थे वर्तमानयोरसुगागमो भवति । कित्त्वादन्ते । उकार उच्चारणार्थः। सुप्रजा अस् इति दुर्मेधा असू स्थिते 'यस्य लोपः' इत्यलोपः । 'स्वरहीनं०' सुप्रजसू दुर्मेधस् । उभयत्रापि प्रथमैकवचने । 'अत्वसोः सौ' 'हसेपः' 'सोर्वि०' सुप्रजाः सुप्रजसौ सुप्रजसः । दुर्मेधाः दुर्मेधसौ । दुर्मेधसः एवमप्रजाः अगेधाः ॥ कचिदन्यत्रापि मन्दमेधाः अल्पमेधाः॥ धर्मादन् । सुधर्मा ॥ १ धनं करै यस्य स करधनः । मतिः कृष्णे यस्य स कृष्णमतिः । बुद्धिर्धमें यस्य स धर्मबुद्धिः । कण्ठे हारो यस्य स कण्ठहारः । करे ककृणं यस्यासौ करकरणः । भुवने कीर्तिर्यस्यासी भुवनकीर्तिः ॥ प्रहरणा- भ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ वक्तव्यौ ॥ तक्तवतू निष्ठा ॥ तक्तवतू प्रत्ययौ निष्ठासज्ञौ स्त. । चकं पाणी यस्य स चक्रपाणिः हरिः। दण्डः पाणौ यस्य स दण्डपाणिः पुरुष । उद्यतोऽसिनासावस्युचतः । उद्यतासिरि- त्यपि भवति ॥ प्रियादीनां वा ॥ प्रियगुडः गुडप्रियः इत्यधिकः पाठः॥ २ नेन्दादिभ्यश्च ॥ इन्द्वादिभ्यः शन्देभ्यः सप्तम्यन्तस्य पूर्वनिपातो न ॥ इन्दुः शेखरे यस्यासाविन्दुशेखरः। पमं नाभी यस्य स पद्मनामः । कपिध्वजः । इत्यधिकः पाठः प्राचीनपुस्तकेपूपलभ्यमानोपि न टीकासमतः टीकाकर्नाऽस्मार्थस्य साधनाय लेखान्तरस्य घृतलात् ।। ३ जायाया निदादेशो बहुव्रीही वकव्यो यलोपश्च ॥ भूनानिः । लक्ष्मीनानिः ।। उत्पूतिमुसुरमिभ्यो गन्धशब्दस्यकारान्तादेशो बहुव्रीही वक्तव्यः ॥ उद्गम्धि. । पूतिगन्धिः । सुगन्धिः । मुर- निगन्धिः॥भागन्तुकस्यैकवचनान्तस्य या सुगन्धिः आपण. सुगन्धो वा ॥ अल्मायां च ॥ अल्पपर्यायो गन्धशन्दः । सूपोऽल्पो यस्मिन् तत्सूपगन्धि भोजनम् । घृतगन्धि वेति केचित् । सूपगन्धम् । घृतगन्धम् ॥ उपमानाप । प्रत्येव गन्धो यस्येति पनगन्धिः ॥ मतानरे विकलः ॥ अपसोऽनत् ।। ऊधोन्ताबहुवीहेर- नहादेशः स्यास्नियाम् ॥ कुण्डोनी गौ. ॥ पुंसि तु कुण्डोधाः गोगणः इत्यधिकः पाठः ॥ ४ नन्दुःमुभ्यः प्रनामेधयोनिसमसुक् स्याद्वानीही ॥ अप्रजाः । सुप्रजाः । दुष्प्रजाः। मेधाः। दुर्मेधाः । सुमेधाः इति ५ धर्मादनिच केवलान् ॥ केवलात्पूर्वपदापरो यो धर्मशन्दस्वदन्ताद्वहुमोहेरनिच् प्रत्ययः सात् ।। फलाणधर्मा सुधर्मा । केवलालिम् । परमः सो धर्मो यस स. परमखधर्मः इति पाठान्तरम् ॥ पाठान्तरम् ॥

·समासप्रकरणम् १६] चन्द्रकीर्तिन्यागासहितम् । तथा धर्मादन् ।। अन्याथै वर्तमानाद्धर्मगलान् अन् भागमो भी बहुग्रीदो । उदा- हरणम्-मुठ शोमनो धर्मा यस्येति निमहे सुधर्म इति गिते अनेन अन 'गम लोपः' 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचन 'नोपधायाः' सेप:' 'गानो नौ मुधर्मा इति सिद्धम् । गजन- शब्दयन् ।। नरम् । शमादी मगारान्तमंयुक्त्यान् 'आओपः सरे'मी न भयो । धनुपश्च ॥ शाह धनुर्यस स शाईधन्वा ।। [ संज्ञायां चा ।। शवधन्या- शतधनुः॥] 'धनुपश्च' ।। धनुपशब्दस्य अन् आदेशो भवति यानीही शाई धनुर्यस्य स शाधन्या । एवं पुष्पधन्वा इत्यादि । रूपवती भार्या यस्य स रूपवनार्यः॥ रूपवतीशब्दात् प्रथमैकवचने "हसेपः' भार्याशब्दान् प्रथमेकरचने 'अप:' । रूपपती भार्या यस्य इति विप्रहे विभक्लिोपेऽशिष्टं रूपवती भार्या इति ॥ अन्यार्थ ॥ स्वीलिङ्गसान्यार्थे वर्तमानस्य सो भवति ।' पुंवद्वा ॥ समासे सति समानाधिकरणे पूर्वस्य त्रीलिङ्गस्य पुंबदा भवति ।। पुंवद्भावादीपो निवृत्तिः । याग्रहणात्कल्याणीप्रिय इत्यादी न भवति ।। सूतम्-'अन्याय ॥ अन्यार्यशब्दस्य सप्तम्यरचनान्तम् । 'अइए एरपदं । स्त्रीलि- जस्य स्त्रीप्रत्ययान्तस्य शब्दस्य अन्यार्थे वर्तमानस्य इस्यो भवति । उत्तरपदस्पति शेपः । अन्यथा पूर्वपदे रूपवती इत्यादी प्रसनः । अतो भायीशब्दस्य इसः । रूपरतीमार्य इति स्थिते सूनम्--'वा' ॥ पुंवत् प्रथमेकरचनान्तम् । 'अव्यया.' या प्रथमे करपनान्तम्। 'अव्यया०' पश्चात् 'चपा अये जनाः तस्य दः। 'सरहीनं० द्विपदम् । समासे सवि समानाधिकरणे एकविभत्यन्तानां पदानामेकार्थनिष्ठत्वं समानाधिकरणं तस्मिन् पर्वमानस्स पूर्वपदस्य पूर्वपदभूतस्य उक्तपुंस्कस स्त्रीलिङ्गस्य पुंरत्पुंलिङ्गवद्पं भवति । अनेन पुंपदा. पापवतीत्यन पर्तगानस्य ईपो निवृत्तिः । अतो रूपवत्भार्य इति स्थिते 'चपा अने जवाः' तस्य दः। 'स्वरहीन' 'स्रोवि.' रूपवद्भार्य इति सिद्धम् ॥ नदि पुनद्भावे केवलमीपो नि- पृत्तिः । किंतु फचिदापोऽपि निवृत्तिः शोभनमार्यः दीर्घजतः रक्तलतेत्यादी । अयं वाशब्दो १ यमानिनवरासततरादी चारूप्ये । एनीव भायरती एनायवे। पलादिसात्तो न । पण्डितमा- निनी । पटुपा भाव पर यम् । असं देहीति मल्लशः। पटुतरा । पदवमा। परकल्पा । पटुदेश्या । पटुदे. शीया । भरूप्ये इति किम् । शुभारूया ॥ प्रियासन (रिया भक्तिः मनोहा मुभगा दुभंगा क्षान्ता पल्याणी चाला यामना सचिवा समा पामा कान्ता वाला तनया दुहिता खसा ।) इति प्रियादयः । एषु परेषु भाषितपुस्कस वीप्रचमान्तर न पुंवत् ॥ प्रसयान्तस च न पुंवत् ॥ दामोरुमार्यः ॥ श्रमापित- पुस्कस्य च न पुंवत् ॥ गाभार्यः ।। कोपधपूरणीसाना व न पुंवर ॥ पाचकी (चिका)मार्यः पञ्चमीमार्यः । दत्ताभार्य. ॥ जातिवाचकालाहवाचकाय ईए, तदन्तस न पुंक्दमानिनि ॥ ब्राह्मणीमार्य. । मुकेनीमार्यः। अमानिनीति किम् । ब्राह्मणमानिनी युद्धनितराविकारार्थवनिततद्धितान्तस न पुंवद ॥ मैथिलीजायः। युद्ध- जितरफविकारार्पवर्जितति किम् । वैयाकरणमायं. ! कापायकन्य. । हेममुदिकः । वामहणादियं विवक्षा । इलभिकम्॥ ।

·सारस्वतव्याकरणम्। [प्रथमा वृत्तिः व्यवस्थितविकल्पं द्योतयतीत्साह-वाग्रहणात् कल्याणीप्रिय इत्यादौ पुंवद्भावो न भवति । कल्याणी प्रिया यस्येति विग्रहे समानाधिकरणे उक्तपुंस्कस्य कल्याणीशब्दस्य न पुंवद्भावः । आदिशब्दात् वामोरूभार्य: गौरीभार्यः पञ्चमीप्रिय इत्यादौ न मुंबद्भावः । मनोज्ञा सुभगा दुर्भगा क्षान्ता चपला वामा वामना सचिवा श्यामा बाला तनया ब्राह्मणी दत्ता रसिका मैथिली इत्यादयः शब्दाः कल्याण्यादिषु ज्ञेयाः ॥ तथा श्येनी इवाचरतीति इनायते (श्येनी इत्यत्र ईनिवृत्तिः) इत्यादौ यडि । पण्डितां मन्यते इति पण्डितमानिनी । पट्या भाषः पटुता पटुत्वम् । अल्पां देहि अल्पश: अल्पतरा अल्पतमा अनुकूलदेश्या अनुकूल- देशीया पण्डिता पट्टी अल्पा अनुकूला सर्वत्र पुंचद्भावः इत्यादी प्रयोगानुसारे पुंवद्भावो दर्शनीयः । अन्यार्थे वर्तमानस्येत्युक्तत्वात् न केवलं बहुव्रीहावेवेति भावः । तेन ताश सरतमदेश्यदेशीयेषु प्रत्ययेपु परेष्वपि भवति । शुभ्रा रूप्या इत्यादौ न वामहणादेवेति ज्ञातव्यम् । गोः ॥ गोशब्दस्यान्यार्थे वर्तमानस्य इस्खो भवति ॥ पञ्च गावो यस्सासौ पञ्चगुः॥ सूत्रम्---'गोः' ।। गोशब्दस्य पष्ठयेकवचनम् । 'इस्य' इत्यकारलोपः। 'सोवि० । एकप- दम् । अन्यार्थे परार्थे वर्तमानस्य सतः गोशब्दस्य इस्यो भवति । गोशब्दस्य पुंस्त्रीलिङ्गत्वे विशेपसूचकमिदं सूत्रम् । पञ्चनशब्दात् प्रथमाबहुवचने 'जश्शसोर्लक्' । गोशब्दान् प्रथमावहुवचने 'ओरौं' 'औ आ' 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०' 'नाम्नो नो०' पञ्च गावो यस्येति 'विप्रहे वहुमीहिसमासः । 'समासप्रत्यययोः' उभयत्रापि जसो लोपः । पञ्चत् गो इति स्थिते पूर्व 'नाम्नो नो.' । गोः' इत्यनेन सूत्रेण इस्यता ओकारस्य उकारः । प्रथमैकवचने 'सोर्वि०' पञ्चगुरिति सिद्धम् ।। संख्यासु व्याघ्रादिपूर्वस्य पादशब्दस्याफारस्य लोपो वक्तव्यः॥स- हस्रं पादा यस्सासौ सहस्रपात् । व्याघ्रस्य पादाविव पादौ यस्यासौ व्याघ्र- पात् । शोभनी पादौ यस स सुपात् ।। शसादौ सरे पादशब्दस पदादेशव वक्तव्यः ॥ द्विपदः द्विपदा । द्विपदी । त्रिपदी । नदादित्वादीप् ॥ पुनर्षिशेपमाह--'संख्यामु व्यायादिपूर्व०' । संख्या एकठ्यादिफा तद्वापक: शब्दसथा मु इत्यव्ययं शोभनार्थवाचकं व्याघादयः शब्दा उपमात्वं प्राप्ता एते पूर्वमादी वर्तमाना यस्य पादशब्दस्य तत्संयन्धिनोशारस्य लोपो पाठयः पहुप्रीही, सर्यविभरिपु परतः । सदसशब्दान् प्रथमैकवचने 'अतोऽम्' 'अम्शसोरस्य' 'मोऽनुस्वारः' । पादशब्दान् प्रथमा. यद्यपने 'सवर्णे' । सहवं पादा यम्येति विमहे । शोभनी पादौ यस्य तथा व्यामदार पाठपेक्यचने 'हस्य' । पादशब्दान् प्रथमाद्विवचने । 'ओ औ ओसन्दात् प्रथमैक्रय- पने 'अन्यया । पादशदान प्रथमाद्वियनने । 'ओ ओ औ व्याघम्य पादाविय पादौ यस्पति विमहनयम् । ममापि पनुप्रीहिममासे 'समासप्राययोः' इति विभषिलोपः। सदसपाद शोभापार व्यापार प्रति स्थिते । द्वितीये 'सहारे साहिति शोमनस गु ·समासप्रकरणम् १६] चन्द्रकीर्तिप्याझ्यासहितम् । भादेशः । व्याप्रेत्याची 'वैयधिकरण्ये बहुप्रीही.' इत्यादिना मध्यमपादशन्दस्य लोपः। सर्वत्र 'संख्यामुव्याघ्रादिः' इत्यादिना दकारमध्यसाकारस्य लोपः। प्रथमैकवचने 'ह. सेप:०' 'बावसाने' दस्य तः। सहस्रपात् सहस्रपादौ सहस्रपादः सहस्रपादं । मुपात् व्याय. पात् एवं द्वौ पादौ यस्य स द्विपात् द्विपादौ द्विपादः द्विपादं द्विपादौ । सादी विशेष. माह-शसादी खरे परे पादशब्दम्य पदादेशो वतव्यः' । अनेन शमादी स्वरादी विमती परे पद् इति आदेशः । चकारादन्यत्रापि नपुंसके स्त्रीलिने ईपि परे तद्धिते च पदादेशः। युम्भपदी सहस्रपदी एकपदी द्विपदी सी। नदादित्वादीप् । द्विपदोऽपसं द्वैपदः इत्यादी पदादेशः । प्रते द्विपदः द्विपदा द्विपाण्यामित्यादि । सहस्रपदः सहस्रपदा सहमपान्यो सहपादिः । भ्यां भिस् इत्यादी स्वरादित्यामानान्न पदादेशः ॥ 'संख्यामुन्यानादि.' इत्यादिशब्दात्कचिदन्यनापि पादशब्दस्याकारलोप'-गृढपान् अपात् ।। टाडकाः ॥ समासे सति ट अडक इत्येते प्रत्यया भान्ति' । नो वा ॥ नान्तस्य पदस्य टेलोपो वा भवति स्वरे यकारे च परे । अचिन्त्यो महिमा यस सोऽचिन्त्यमहिमः ॥ चाग्रहणात्कचिन्न भाति किंतपघालो- पश्च ।। अहो मध्यं मध्याह्नः ।। अथ सर्वसमाससाधारणान्प्रत्ययानाद-सूत्रम् --'टाटकाः ॥ टच अश्व उच काटा डकाः। प्रथमावहुवचनान्तम् । 'सवणे' सिद्धम । समासे इति बहुनीही तत्पुरुपे द्वन्द्व फर्मधारये च नान्न ८, अ, ड, क, एते चत्वारः प्रत्यया भवन्ति । यथासंभर टकार ईयर्थः । उकारटिलोपार्थः । अकारः ककारश्च यथास्थित एव । तर प्रथम टप्रत्ययोदाहरण. माह-अचिन्त्यशब्दात् प्रथमैकवचने 'सोर्वि०' महिमन्हाब्दान् प्रथमैकवचने 'नोपधायाः' 'नानो नो०' । पश्चात् - 'हो' 'उओ' । अचिन्त्यो महिमा यस्येति विप्रहे पहुनीहिसमासे विभक्तिलोपे अचिन्त्यमहिमम् इति स्थिते । 'टाडकाः' इति टप्रत्ययः । अन सूत्रम्-'नो या ॥ न:-पष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' । वा-प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया नका- रान्तस्य पदस्य टेर्लोपो भवति यकारे खरे च परे । यकारे यथा राज्यम् । तथा स्वरे इति प्रस्तुतमेव । ततो महिमनित्यत्र अझारलकारयोर्लोपः। 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०' अचिन्त्यम- हिम इति सिद्धम् ।। वामहणात् कचिट्टोपो न भवति । च पुनः यन टेलोपो न तनोप- धाया लोपो भवति । तस्योदाहरणम [-यथा अहन्शब्दात् पाठयेकवचने । 'अहोपः स्वरे' 'स्वरहीन.' 'स्रोवि०' । मध्यशब्दात् प्रथमैकवचने 'अतोऽम्' हये 'ओ' अहो मध्यमिति विद्महे तत्पुरुषसमासः । 'समासप्रत्यययोः' इति विभक्लिोपे अहन्मध्य इति स्थिते विचिदमाद्यन्तस्य परत्यम्' इति मध्य अहम् इति स्थिते 'सवर्णे' चामहणादुपधाया लोपः। 'खरहीनं 'लोषि०' । मध्याह्नः । एवं सायाह्नः ।। कवीनां राजा इति कविराजः ) टकार ईयर्थः । 'ष्ट्रिय कविराजी । अप्रत्ययः राज्ञां पू: इति राजपुरम् । वाक् च मनश्च पाद्मनसम् । दक्षिणयां दिशि १ टच तापुरुषे ज्ञेयो ह्यकारो द्वन्द्र एव च। उकारस्तु बहुवीही कारो नियमो मतः ॥ इत्यधिकम् ।। २ द्वयोरसो समाहारो यह ॥ सनाशहा पुति । एते पुंत्येवस्यु ॥ सर्वरात्र सर्वाह । यह इसधिकम्॥ सार.२२ ·. सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः पन्थाः इति दक्षिणापथः ॥ उप्रत्ययः ॥ अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रम् । द्वौ च त्रयश्च द्विनाः । पञ्चपा॥' टप्रत्यये तु तत्पुरुपे--कवीनां (पष्ठीबहुवचनम् ) राजा (प्रथमैकवचनान्तम् ) इति विग्रहे तत्पुरुषे विभतिलोपे कविराजन् टप्रत्ययः । 'नो वा' इति टिलोपः । 'खरहीनं०' 'स्रोवि०' कविराजः । तथा टकारानुबन्धः ईवर्थस्ततः 'पितः' इति ईप् 'यस्य लोपः' 'खर- हीनं० प्रथमैकवचने 'हसेप:०' कविराजी । एवं महाराजः ।।-राज्ञां (पष्ठीनहुवचना- न्तम् ) पू: (प्रथमैकवचनान्तम् ) तत्पुरुपे 'समासप्रत्यययोः' इति विभक्तिलोपः । राजन पुर इति स्थिते । अत्र अप्रत्ययः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' 'अम्शसो०' राज- पुरम् । पू:शब्दस्य अदन्तवे नपुंसकत्वम् ॥-वाचशब्दात् प्रथमैकवचने 'चोः कुः' 'हसेपः । चशब्दात् प्रथमैकवचने । 'अव्यया। मनस् शब्दात् प्रथमैकवचने । 'नपुंस- कात्स्यमो क्' 'सोवि०' । च प्रथमैकवचनान्तम् । 'भव्यया०' वाक् च मनश्च इति. विमहे द्वन्द्वसमासे विभक्तिलोपः । 'चोः कु: चस्य कः । वाक मनस् । 'बमे ममा वा' कस्य डः।"टाडकाः' इति अप्रत्ययः । 'स्वरहीनं०' 'अतोऽम्' 'अम्शसो०' वाड्मनसमिति सिद्धम् ।।-- -दक्षिणाशब्दात् सप्तम्येकवचने 'आम्डे०' इति डेराम् 'डितां यद' 'यटोऽच' इति सगागमः पूर्वाकारस्य च अकारः 'स्वरहीनं0' 'सवणे' । पथिनशब्दात् प्रथमैकव- चने-'इतोऽत्पञ्चसु' 'यो नुद पन्थन् 'आ सौ' 'नश्वापदान्ते झसे' 'स्रोवि.' । दक्षि- णस्यां पन्था इति विप्रहे तत्पुरुपे विभक्तिलोपे दक्षिणा पधिन अप्रत्ययः 'नो वा' इति टिलोपः इन्लोपः 'स्वरहीनं०' 'सोर्वि०' दक्षिणापथ इति सिद्धम् ॥-अहनशब्दात् प्रथ- मैकवचने । 'हसेपः से.' 'अहः सः' 'सोवि० । च प्रथमैकवचनान्तम् 'अव्यया०' विस- र्जनीयस्य' 'स्तोः श्चुभिः श्वः' । रात्रिशब्दात प्रथमैकवचने 'सोर्वि० च प्रथमैकवचनान्तम् 'अव्यया.' अश्व रात्रिश्चेति विद्महे 'समासप्रत्यययोः' अहन् रानि इति स्थिते 'अहः सः' 'सोर्वि०' राज्यादिवर्जितत्वान्न रेफः, किंतु 'ह' 'उओ । 'टाडकाः' इति डप्रत्ययः । डि. स्वाहिलोपः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' 'अम्शसो०' अहोरात्रमिति सि- द्धम् ।।-द्विशब्दात् प्रथमाद्विवचने 'त्यदादेष्टे' 'ओ औ औ' । त्रिशब्दात् प्रथमाबहुव- चने 'ए ओ जसि' 'ए अय्' 'स्वरहीनं०' 'नोवि०' द्वौ च त्रयश्चेति विग्रहे द्वन्द्व विभक्ति- लोपः । 'टाडकाः' इति डप्रत्ययः । टिलोप: 'स्वरहीनं० प्रथमाबहुवचने 'सवर्णे' 'सोवि.' द्विना:--पचनशब्दात् प्रथमाबहुवचने जस् 'जश्शसोलुं' 'मानो नो०' पपशब्दात् प्रथमाबहुवचने 'जश्शसोर्लक्' 'पोड:' 'पावसाने'डस्य टः । पञ्चन् पट् इति विग्रहे द्वन्द्वे विभक्तिलोपे पञ्चन्पप् । 'टाडकाः' उप्रत्ययः टिलोप: 'स्वरहीनं० प्रथमावहुवचने 'सवणे' 'नोवि०' पञ्चपाः ॥ एवम् एकश्च द्वौ च एकद्वाः ।। बहवो राजानो यस्यां सा बहुराजा नगरी । अत्र टिलोपे कृते । 'आवतः स्त्रियाम्' इत्याप् । कप्रत्ययः-बहवः कर्तारो यसासौ बहुकर्तृकः॥ बहुशब्दात् प्रथमावहुचने 'ए ओ जसि' 'ओ अम्' 'सोर्वि' राजन्शब्दात् प्रथमा- १ अहोरात्रमित्या नपुंसकत्वं वा वक्तव्यम ॥ अहोरातः । इत्यधिकम् ।। । 1 - ·१७२ सारखतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः विभक्तिलोपश्च । रक्तालता । 'पुंवद्वा' इति पुंवद्भावादीपो निवृत्तिः । पूर्वपदस्य रक्ता इत्यस्य रक्त । ततो रक्तलताशब्दात् प्रथमैकवचने 'आपः ॥ पुंसशब्दात् प्रथमैकवचने 'पुंसोऽसुकू' सकारस्य अस् । 'वितो तुम्' पुमनस् । 'संमहतोऽधौ०' इति दीर्घः । 'हसेपः०' 'संयोगा- न्तस्यः' इति सलोपः। पुमान् । च प्रथमैकवचनान्तम् 'अव्यया०' पश्चात् 'नः सक्छते' इति सकारागमः 'सोः शुभिः शु!' 'नश्चापदान्ते।' अदस्शब्दात् प्रथमैकवचने 'स्यदादे.' 'सौ सः' 'सेरा' 'ओ औ और पश्चात् सवर्णे'। कोकिलशब्दात् प्रथमैकवचने 'सोर्विः'। च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्ययाः पुमांश्वासौ कोकिलश्चेति विग्रहे पूर्ववत्कर्मधारयः समासः विभक्तिलोपः ततः उक्तार्थानामप्रयोगः । पुस्कोकिल इति स्थिते । ननु संयोगा- न्तस्य०' इति सकारस्यान लोपः क्रियताम् सन्नाह-'पुंसः स्वपे०' पुंस्शब्दस्य सप्प्रत्याहारे परे संयोगान्तस्य सकारस्य अलोपो भवति । न लोपः अलोपः । तेन न सकारस्य लोपो भवतीत्यर्थः । ततो नश्वापदान्ते.' 'स्वरहीनं.' पुस्कोकिल इति सिद्धम् । एवं परमश्वासा- वीश्वरश्च परमेश्वरः । एवं महेश्वरः महावीरः महादेवः॥ नाम्नश्च कृता समासः॥ प्रादेरुपसर्गस नाम्नश्च कृदन्तेन समासः स तत्पुरुषसंज्ञको भवति ।। प्रकृष्टो वादः प्रवादः । कुम्भकारः ।। पुनः समासविशेषमाह-सूत्रम्-'नाम्नश्च कृता समासः ॥ नान्न इति नामशब्दस्य पप्ठयेकवचनम् 'अल्लोपः स्वरे' 'स्वरहीनं०' । च प्रथमैकवचनान्तम् 'अव्यया०' पश्चात् 'विसर्जनी.' 'स्तोः शुभिः श्चुः । कृतेति कृच्छब्दस्य तृतीयैकवचनान्तम् 'वरहीनं० । समास इति प्रथमैकवचनान्तम् 'स्रोवि.' ॥ चतुःपदं सूत्रम् । प्रादेरुपसर्गस्य तथा नानश्व धातोः प्राक् प्रयुक्तस्य कृदन्तेन कृत्प्रत्ययेन सह तत्पुरुषः समासो भवति । तत्रोदाहर- णम्-वद व्यक्ताया वाचि । वप्रपूर्वः । भवदनं प्रवादः प्रकृष्टो वादः प्रवादः । 'पम्- भावे' इति घञ्प्रत्ययः । मित्त्वात् 'अत उपधायाः' वृद्धिः । 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि.' प्रवादः प्रथमैकवचनम् । अत्र प्रोपसर्गस कृदन्तेन तत्पुरुषः ॥ तथा डुककरणे कुम्भ- पूर्वः। कुम्भामे द्वितीयैकवचने अम् । 'अम्शसोरस्य' 'मोऽनु०' 'वर्तमाने' 'तनादेरुप्' गुणः । कर् उ इति स्थिते उकारस्य गुणः ओ । 'सरहीनं०' कुम्भं करोतीति विमदे पश्चात् 'कार्येऽण् 'समासप्रत्यययोः' उभयन्नापि विभफिलोपः कुम्भकृअइति स्थिते । णित्त्यादृद्धिः। कार 'वरहीनं. प्रथमैकवचने 'स्रोवि.' अत्र फुम्भशब्दस्य कृदन्तेन तत्पुरुषः । कुम्भकार: ॥ 'सहादेः सादिः सपुत्रः ॥ (सहसंतिरसांसधिसमितिरयः) सह अञ्च- तीति सध्यङ् । तिरः अञ्चतीति तिर्यद ।। सूत्रम्-'सहादेः सादिः ॥ सह आदिर्यस्य गणस्य स सहादिस्तस्य । पष्ठयेकवचनान्तम्। 'हिति' दे उस्य' इत्यकारलोपः । 'सोर्थि' सादिः स आदौ यस्य स सादिः प्रथमैक- पचनान्तम् 'सोर्षि०' द्विपदम् । समासे कृते सति सहादीनां सह सम् तिरस् इत्यादीनां १ कारकुन्दस्याव्ययस्य उरीउररीशन्दयोभिप्रत्ययान्तादेव कृदन्वेन समासस्सत्पुरुषो भवति ॥ स्त्यधिकम् ॥ १ मि भवति-मह चरतीति सहबर ॥ इत्यधिकम् ॥

·१७३ समासप्रकरणम् १६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । पूर्वपदानां क्रमेण स सधि समि तिरि इत्यादय आदेशा भवन्ति इति भावः । तत्रोदाहर- णम्-सहशब्दात् प्रथमैकवचने 'अव्यया०' पुत्रशब्दासू सृतीयकवचने 'टेन'ए' स्नोणो०' । सह पुत्रेण अत्र 'माग्नश्चः' इति चशब्दात्तत्पुरुषः । विभकिलोपे सहभ्य स आदेशः । प्रथमैकवचने 'स्रोवि० ॥ प्रक्रियामते तु बहुव्रीहिः । तेन सहेति तुल्ययोगे'। तुल्ययोगे सहेत्येत्तत् तृतीयान्तेन समस्यते स बहुव्रीहिः । आदिशब्दात् समानम्यापि सो भवतीति सूचितम् । तेन ज्योतिर्जनपदपिण्डयन्धुलोहितनाभिवेणीरानिगन्धकुक्षिग्रह्मचारि- तीर्थ्यपन्नीपक्षेपु समानशब्दस्य स आदेशः । समान ज्योतिर्यस्य स सज्योतिः सजनपदः सपिण्डः सबन्धुः सलोहितः सनाभिः सवेणी सरात्रिः सगन्धः सकुलिः सनाचारी सतीर्यः समाना पन्नी सपत्नी सपक्षः समानपक्षः । रूपादिपु विकल्पेन समानगदस्य स आदेशः । समान रूपं यस्य स सरूपः समानरूपी इति वा । सवर्णः समानवर्णः सजातीयः समानजातीय: सगोत्रः समानगोत्रः सस्थानं समानस्थान सधर्मा समानधर्मा सवयाः समानवयाः सनामा समाननामा इति यथाप्रयोगमवसेयम् ।। अधु गतिपूजनयोः । अयू सहपूर्वः सहशब्दात् प्रथमैकवचने । 'अव्यया०' । अञ्च् तिप् । 'अपकर्तरि' 'स्वरहीनं०' सह अञ्चतीति विमहे कृदन्तेन फिप्प्रत्ययेन तत्पुरुषसमासः । 'किस्' इति किप्प्रत्ययः । किपः सर्वापहारी लोपः । अभ्च् इत्यत्र 'नो लोपः' इति नकारादेशरूपस्य अनुस्वारग्य लोपः 'सहादेः सादिः' सहस्य सधिआदेशः । 'इ यं स्वरे' सायचू । प्रथमैकवचगे। अथे। पञ्चसु नुम्' इति नुमागमः । 'स्तोः श्चुभिः श्चः' नस्य नः। 'हसेप:०' 'संयोगान्तस्य ०' इति चलोपः । 'चोः कु:' बस्य इ सध्यङ् ॥ असे प्रत्यच्शब्दवत् ॥ एवं संपूर्वोऽध् समः ममि आदेशः । अप्रे पूर्ववत् । सम्यच् । एवं तिरपूर्वोच्च तिरसस्तिरि आदेशः । 'इ यं स्वरे' तिर्यच द्वितीयाद्वित्वं यावत् प्रत्यच्चत् । शसादी खरे तु तिरश्चादय आदेशाः निपात्यन्ते । उदघशब्दस्य उदीच् इति निपातः शसादौ स्वरे इति । तिरश्वः तिरश्चा। पूर्ववत् । एवं वि. प्वफू सर्वतः अश्वतीति विष्वद्यत् । 'सहादेः सादिः' इति विष्वक्स्थाने चियद्रि आदेशः । देवमध्वतीति देवद्यङ् । 'सहादेः सादिः' इति देवस्य देवद्रि आदेशः । अमुमश्चतीति अदाइ अमुमित्यस्य अदद्रि आदेशः । इत्यादयो यथासंभवं शेयाः॥ फुत्सितेपदर्थयोः कोः कदादयः ॥ कुत्सितेपदर्थयोर्वर्तमानस्य कुश- ब्दस कन का कर इत्येते आदेशा भवन्ति तत्पुरुषे ।। कदनम् । काकव- कदुष्णे ।। उष्णशब्दे परे कुशब्दस्य का कच कद इत्येते आदेशा भवन्ति ।। कु ईपदुष्णं कोणम् करोष्णम् कदुष्णम् ॥ कु ईप लवणं कालवणम् ॥ पुरुषे वा । पुरुपशब्दे परे कुशब्दस्य वा कादेशो भवति तत्पुरुषे ।। कुपु- रुपः । कापुरुषः ॥ कुत्सितेपदर्थयोः कोः कुशब्दस्य कदादयो या वक्तव्याः । कुमन्न । कुशब्दान् प्रथमैक- १ विभाषा पुरुपे का स्थानियमेन हसे परे । अचि निरपवदे कोः करकाक्षे वा पुरुषे पथि ।। ईपदर्थे च वाच्ये स्युरमायुष्णे काकत्कवाः । कुत्सितास्नयः कन्नयः। पदय. कदः। काक्षः। कापथः । कुपथः । इत्यधिकम् ॥

·का, १७४ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः वचने 'अव्यया' । अन्नशब्दात्प्रथमैकवचने 'असोऽम्' कुत्सितमममिति विग्रहे अत्र व्याक- रणान्तरमते तु तत्पुरुषः । स्वमते तु कर्मधारयः । कुशब्दस्य कत् । 'चपा अवे जवाः' तस्य दः । 'स्वरहीन' कदन्नशब्दात् प्रथमैकवचने 'अतोऽ' 'मोऽनुस्वारः' । एवं कदशनम् कद्ध्वा सर्वत्र कुपूर्वः ।। कुशब्दात् प्रथमैकवचने 'अव्यया०' । उष्णशब्दात् प्रथमैकवचने 'अतोऽम् ॥ [काफवकदुष्णे] ईषदर्थे उष्णशब्दे परे कोः कु इत्यस्य एते त्रय आदेशा भवन्ति । कु ईपदुष्णमिति विग्रहे एकत्र कत्, द्वितीये तृतीये कव । कदुष्ण कोष्ण कवोष्ण, प्रथमैकवचने सर्वत्र कुलशब्दवत् ।। लवणः कुपूर्वः । ईपल्लवणमिति विप्रहे ईपदर्थे कोः का कालवणम् ॥ 'पुरुपे वा' पुरुपशब्दे परे कुइत्यस्य वा का आदेशो भवति । कुत्सितः पुरुषः कुपुरुपः कापुरुषः । एवं कत्तॄणं कद्रयः कद्वदः कदध्वा कापथः काक्षः कामिः कमिः । इत्यादयः प्रयोगानुसारेण शेयाः॥ पोडशं । पोडन् । पोढा ॥ पप् दशन् उभयत्रापि प्रथमावहुवचने 'जश्शसो०' पो ड' 'पावसाने' 'समासप्रत्य- ययोः' 'युभिः ः' दस्स डः ! 'सहादेः' इत्यनेन पप् इत्यस्य पो (पउ) पोटशन शब्दात प्रथमाबहुवचने । 'जइशसो०' नानो' पभिरधिका दश पोडश । यद्वा पट् च दश चेति विगृह्य विभक्तिलोपे षकारस्योकारो दस्य डः इति वर्णविकारो जातः । यदि पोडशानां संख्यापूरणः पोडशः पोडशन् शब्दात् 'एकादशादेर्ड:' डित्त्वाहिलोपः । 'स्वरहीनं०' देवश- ब्दवत् ॥ षप् दन्त पद दन्ता अस्येति स पोडन् । विभकिलोपे 'वयसि दन्तस्य दत्' इति पूर्व दन्तस्य दस आदेशः । ऋकारो नुमागमार्थः । 'टुभिः टुः' दस्स डः पपः पो। पोडत्. शब्दात् प्रथमैकवचने स् । 'वितो नुम्' 'हसेप:' 'संयोगान्तस्य० । पोडन् द्विदन् । तथा पद् ददातीति पोडः । 'नानि च इति डप्रत्ययः। टिलोपः। 'सहादेः' इति षस्य उत्वम् दस्य ड: । 'ओ' पोडः ॥ तथा पप 'संख्यायाः प्रकारे धा' प्रत्ययः। पभिः प्रकारैः पोढा ।। यद्वा पद्धा प्रकारा यस्य स पोढा । 'टुभिः तुः' धस्य ढः 'सहादेः सादि:०' इति पोढा इत्यव्ययम् । तथोकम् 'पप उत्वं ददशधासूत्तरपदादेः ष्टुत्वं च धासुवेति वक्तव्यम्' इति ।। बृहस्पतिः महेश्वरः महामाया महात्मा ॥ यावाभूमी दंपती जंपती ॥ आक. तिगणोऽयम् ॥ बृहतां पतिः वृहत्पतिः वृहस्पतिः । अत्र 'सहादेः' इति तस्य सकारः।। केचिदन बृह- स्पतिरिति न पठन्ति, वाचस्पत्यादिपु साधितत्वात् ॥ महाश्चासावीश्वरश्च अन महच्छ- ब्दस्य 'सहादेः सादिः' इत्यनेन महा इत्यादेशः । 'अ इ ए' गहेश्वरः महादेवः महामाया महात्मा ॥ घो भूमि 'ओरौ' धौश्च भूमिश्च धावाभूमी । अत्र 'सहादे:०' इति यौ इत्यस्य घावा इत्यादेशः । ततः प्रथमाद्विवचने । 'औ यू ई 'सवणे एवं दयितापतिः । जाया- पतिः । दयिता च पतिश्च दंपती । जाया च पतिश्च जंपती । दयिताजाययोः क्रमेण दंज इत्यादेशो भवतः । उभयत्रापि प्रथमाद्विवपने 'ओ यू' 'सवर्णे०' जम्पती दम्पती जम्प- तीभ्यां दम्पतीभ्यां जम्पत्योः दम्पत्योः । प्रक्रियामते तु जायाया जंभावदंभावी या नि- पात्यो ॥ ननु स्वच्छन्दमादेशाः फयं क्रिपन्वे इत्याशङ्कायामाह---आकृविगणोऽयम् । पप वारं स च स्तम् । इत्यधिकम् ॥ । - ·समासप्रकरणम् १६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । यादशी आकृतियकार: प्रयोगम्य दृश्यते तादृश एवं प्रयोगो निपात्यते इत्याकतिगण: कथ्यते । लक्ष्यानुसारेण सूयस्य प्रवृत्तिः । सिद्धं शब्दाकारमुपलभ्य तदनुसारेणादेशवि. धानमित्यर्थः॥ अलुक फचित् । समासे तद्धिते कृदन्तेपि विभक्तरलुग्मयति ।। कच्छा- न्मुक्तः । अणु योनिर्यस्खेत्यप्युयोनिः । उरसि लोमानि यस्यासी उरसि- लोमः । हृदि स्पृशतीति हृदिस्पृक् । कण्ठेकालः | वाचोयुक्तिः । दिशोदण्डः। पश्यतोहरः । इत्यादि। पुनर्विशेपमाह-~सूत्रम्-'अलुक् कचित् ॥ अलुक् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसपः । कचित् प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया.' । कचिदिति समासे को तद्धितप्रत्ययेऽपि परे पूर्वपदविभक्तरलुक् लोपो न भवतीत्यर्थः । तद्वितप्रत्यये यथा-आमुष्याणः इत्यादी विभकेरलुक् । समासे दर्शयति-कृच्छूशब्दात् पश्चम्येकवचने 'इसिरल' 'सवणे' मुक्तशब्दात् प्रथमैकवचने 'स्रोवि.' 'ममे बमा या तस्य नः । कृच्छान्गुक्तः इति चिमहे अत्र तत्पुरुषः । अत्र पूर्वपदविभक्तरलुक् उत्तरपदविभक्तेस्तु 'समासमत्यययोः' इति लुक् । पुनः प्रथमैकवचने कृच्छ्रात् मुक्तः कृच्छ्रान्मुक्त इति वा । एवं स्तोकान्मुक्तः ॥ तथा अप्सु. योनिः । अप्शब्दात् सप्तमीबहुवचने । 'स्वरहीन.' योनिशब्दात् प्रथमैकवचने । 'स्रोवि०' अप्सु पानीयेपु योनिर्यस्येति बहुव्रीहिः । अत्र सप्तमीबहुवचनस्य अलुक् । केवलमुत्तरपदस्य से क् ।। उरस्शब्दात् सप्तमीबहुवचने 'स्वरहीन' लोमन् शब्दात् प्रथमाबहुवचने । 'ज. शसो..' 'नोपधायाः' मा 'स्वरहीनं.' उरसि लोमानि यस्येति विग्रहे. पूर्वपदस्थसप्तम्या अलुक् उत्तरपदस्य जसो लुक् । पुनः प्रथमैकवचने 'नोपधायाः' 'हसेप:०' उरसिलोमा ॥ एवं हृदशब्दात् सप्तम्येकवचने 'स्वरहीनं०' स्पृश् स्पर्मने । हृदिपूर्वः हृदि स्पृशतीति विप्रहे तत्पुरुषः समासः । किप् प्रत्ययः । फिपः सर्वापहारी लोपः । प्रथमैकवचने 'दिशाम्' इति शस्य कः । 'हसेप:' । अत्र कचिदिति वचनात् कृदन्तेऽपि विभक्तरलुक् ॥ एवं कण्ठे सम. म्येवकचान्तम् । कालः प्रथमैकवचनान्तम् । वाचः पष्ठयेकवचनान्तम् । युक्तिः प्रथमेक- वचनान्तम् । दिशः पाठ्येकवचनान्तम् । दण्डः प्रथमैकवचनान्तम् । पश्यतः पठ्येकवचना. न्तम् । हरः प्रथमैकवचनान्तम् । दस्योः पठ्येकवचनान्तम् । पुत्रः प्रथमैकवचनान्तम् । एतेषु यथासंभवं विभक्तेरलुक् । कण्ठे इत्यत्र सप्तमी अन्यत्र पष्ठी । एवं स्तम्यरमः कर्णे. जपः युधिष्ठिरः । 'अन्यादे' इति पत्वम् ।। आत्मनेपदं परस्मैपदम् । देवानांप्रियः । दि. वस्पतिः वास्तोप्पतिः इत्यादापलुरु ।। समासे समानाधिकरणे शाकपार्थिवादीनां मध्यमपदलोपो च. क्तव्यः ॥ शाकप्रियश्चासौ पार्थिवश्व शाकपार्थिवः । देवपूजायासी ब्राह्म. णश्च देवब्राह्मणः॥ एकविभक्त्यन्तानां पदानामे कार्यनिष्ठत्वं सामानाधिकरण्यम् । तत्र वर्तमानानां शाकपा- र्थिवादीनां मध्यमपदस्य द्वयोर्मध्यवर्तिनः पदस्य लोपो वक्तव्यः । केचित्तु उत्तरपदलोप इति पठन्ति, ते पूर्वपदादुत्तरपदस्य लोपमिति व्याचक्षते । अथवा प्रथमसमासापेक्षया उत्तरप.

·-- .. सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः दस्येति व्याख्यान्ति ॥ परं शाकपार्थिवादीनामित्यशेपस्यापि पदस्य निरूपितत्वासन्न सगतं पुनश्चिन्त्यम् । शाकप्रियपार्थिव इति स्थिते । शाकः प्रियो यस्य स शाकप्रियः शाकप्रिय- श्वासौ पार्थिवश्वेति विग्रहे अन एकविभक्तिकत्वेन समानाधिकरणं ततो मध्यमपदस्य प्रिय- शब्दस्य लोपः । शाकपार्थिव इति स्थिते प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' ॥ तथा देवपूजको प्राक्षणः देवान् पूजयतीति देवपूजकः देवपूजकश्चासौ ब्राहाणश्चेति विग्रहे पूर्ववद्विभकिलोपे मध्यमपदस्य पूजकस्य लोपः । देवत्राह्मणः । प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' प्राग्वत् ।। आदेश्च दन्द्वे॥ द्वन्द्वसमासे सति आदिपदस लोपो भवति ।। माता च पिता च पितरौ । दुहिता च पुत्रश्च पुत्रौ । श्वश्रूश्च श्वशुरश्च श्वशुरौ । पुनराह---'आदेश्च द्वन्द्वे' ।। आदिशब्दस्याजहलिङ्गत्वात्पदविशेषणत्वेऽपि पुंस्त्वम् । द्वन्द्वे द्वन्द्वसमासे इतरेतरयोगे आदिपदस्य लोपो भवति । चकारात्कुत्रचित् , नतु सर्वत्र । मात. शब्दात् प्रथमैकवचने । 'सेरा' डित्त्वाहिलोपः लोपः 'स्वरहीन' । च प्रथमैकवचनान्तम् 'अव्यया' । पितृशब्दात् प्रथमैकवचने पूर्ववत् । च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया.' माता च पिता चेति विग्रहे द्वन्द्वसमासे 'समासप्रत्यययोः' इति विभक्तिलोपः । 'उक्तार्था- नामप्रयोगः' इति च लोपे मार पितृ 'आदेश्च द्वन्द्वे' मातृशब्दस्य लोपः । इतरेतरयोगे द्विवचनम् । प्रथमाद्विवचने 'अर पञ्चसु' 'स्वरहीनं०' पितरौ ॥ एवं श्वश्रूश्च श्वशुरश्च इति विग्रहे विभक्तिलोपे 'आदेश्च द्वन्द्वै' श्वश्रूपदलोपः । श्वशुरशब्दात् प्रथमाद्विवचने 'ओ औ औ' ॥ एवं दुहित्पुत्रौ दुहिता च पुनश्चेति विग्रहे. विभक्तिलोपे आदिभूतदुहितशब्दस्य लोपः पुनशब्दात् प्रथमाद्विवचने । 'ओ औ औं'। चकारो बहुलार्थस्तेन कुत्रचिन्न सर्वत्र । यथा धवसदिरो इत्यादौ लोपो न । चकारात्पक्षे मातापितरौ श्वश्रूश्वशुरौ इत्यपि भवति । ऋता द्वन्दे ॥ अकारान्तानां द्वन्द्वसमासे सति पूर्वपदस्य वा आकारो वक्तव्यः॥ मातापितरौ॥ पुनर्विशेपमाह 'ऋता द्वन्द्वे ॥ ऋतामिति अकारान्तशब्दानां द्वन्द्वे पूर्व यत्पदं तत्संब- न्धिनः ऋकारस्य आकारो वा भवति । माता च पिता च अत्र विभक्तिलोपे मातृशब्दस्य *कारस्थ आ । मातापितृशन्दा प्रथमाद्विवचने 'अपञ्चसु' 'वरहीन' मातापितरौ । एवं पितापुत्रौ होतापोतारौ इत्यादि । पक्षे पूर्वपदलोपे पितरौ । वामहणादेव मातरपि- तरावियपि ॥ द्वन्छे सर्वादित्वं वा ॥ वर्णाश्च आश्रमाचेतरे च वर्णाश्रमेतरे वर्णाश्रमेतराः ।। 'द्वन्द्वेसर्वा दिवंवा ॥ द्वन्द्वसमासे सर्वादीनां शब्दानां सर्वादित्व सर्वादिकार्य वा भवति । भवति न भवति चेत्यर्थः । उदाहरणम्-वर्णाश्रमेतरे वर्णाश्रमेतराः द्विस्थाने वर्णा ब्राह्म- णादयः । आश्रमा प्रमचर्यादयः । इत्तरे शूद्रपलादयः । ततो वर्णाश्च आश्रमाश्च इतरे च समाहारद्वन्द्वः । ततो विभक्तिलोपे उभयत्रापि प्रथमानहुवचनम् । एकर सर्वादित्वात् । 'जसी' 'इ ए आदो 'सवणे.' आश्रम अप्रे इतर 'मइ एयन सर्यादित्य न, तत्र , प्रथमावहुवचने 'सवणे' 'सोर्षि.' ॥

·समासप्रकरणम् १६] चन्द्रकीर्तिव्याश्यासहितम् । १७७ वैयधिकरण्ये पहुचीही मध्यमपदलोपश्च ॥ मुदस गन्ध इस गन्धो यस्यासी कुमुदगन्धिः ॥ हंसस्य गमनमिव गमनं यसाः मा हमगमना ।। येयधिकरण्ये इति ॥ भिन्न विभस्सन्तानां पदानां विभिन्नार्थनिष्ठ यधिकरण्यम् । यता भिन्न विभत्तयन्तले सति मिन्नार्थप्रतिपादकद्वारा एफम्मिन्न प्रतियनिकरणं उम्प मागे येयधिकरण्यं तम्मिन् यतमाने यहुम्रीहिममामे मध्यमपदलोपो पराव्यः । पुमुदादार पष्टयेकारने 'हस्य' । गन्धशब्दात् प्रथमेमचने 'घोषि०' । समदार प्रथमेकानने 'अव्यया.'। गन्धरादात् प्रथमैकवचने 'सोर्षि०'। मुदम्ब गन्ध इव गन्यो यम्येति विमहे अन कुमुदस्येति पाठयन्तं, शेषाणि प्रथमान्तानि । 'समासप्रत्यययोः' इति विभक्ति- लोपे-'उक्तार्थानाममयोगः' इति इवलोपे कुमुद गन्ध गन्ध इति स्थिते । अन मध्यपदम्य गन्धस्य लोपः पश्चात् 'मध्यमपदलोपश्च' इति चकाराद् गन्धादेरिः' इप्रन्ययः, 'यम्स लोपः' 'स्वरहीत' 'नोकि०' युमुद्गन्धिः ।। हंसशब्दात् पठयेकवचने 'हुरस्य' । गमना. ब्दात् प्रथमैकवचने 'अतोऽम्' 'अम्शसो' 'मोऽनु'। प्रथमैकवचनान्तम अव्यया० गमनशब्दात् प्रथमैकवचने पूर्ववत् । हंसस्य गमनमिव गमनं यम्बा इति विप्रहे बहुमीहिः । 'समास प्रत्यययोः' 'उक्तानामप्रयोगः'।इंस गमन गमन इति स्थिते । मध्यपदम्य गमनस्य लोपः । पश्चात् 'आरतः स्त्रियाम्' 'आपः' हंसगमना | समासश्चतुधां । नित्य-अनित्य- लुक्-अलुरु-भेदात् ।। दिक्संख्ये संज्ञायाम् ॥ दिग्पाचकसंख्यावाचकशब्दो संज्ञायां तुल्या- र्थेनोत्तरपदेन अविग्रहं समस्येते स तत्पुरुषः ॥ अविग्रहो नित्यसमासः ।। अन्यस्त्वस्वपदविग्रहोपि भवति ॥ दक्षिणामिः । सप्तग्रामाः। इत्यादयो जेयाः।। इति समासप्रकरणम् ॥ अथ नित्यसमासमाह--'दिक्सरये.' दिक्संख्ये प्रथमाद्विवचनान्तम् । संमायां सत्र- म्येकवचनान्तम् । दिग्यान्नकं संख्यावाचकं च संज्ञायां वान्यमानायां तुल्यार्थन एका. थेन उत्तरपदेन सह अविरह विमहरहितं समस्यते । तत्र समासश्च नियो भनवि ॥ अय नित्यानित्यसमासस्वरूपमाह-अविग्रहो नित्यसमासः । यो नित्यः समासः स विप्रहरहितः असमस्यमानपदविमो भवति । अन्योऽनिटसमासोऽस्यपदविप्रहोऽपि सैः पदेनिग्रहो यस्य स स्वपदविग्रहः [न स्वपदविप्रहः अस्यपदम्प्रिहः ] परपदविग्रहः ॥ अपिसन्दात्म्य पदविपहोऽपि भवति । अस्वपदवियहो यथा-बियमधिकृत्य । अत्र अधिकन्येति परपदेन विग्रहः । बाह्यपदत्वादस्वपदम् । अथवा बहु धनं यस्य सः । अत्र यस्येति परपदेन विग्रहः इति अस्वपदविग्रहः। अश्वादन्यः इत्यप्यखपदविप्रहः ॥ तथा प्रामं प्रान इत्यादी स्वाभ्यां पदाभ्यां विग्रहमध्यवर्तिभ्यां पदाभ्यां विग्रहः । अथ नित्यसमासोदाहरणम् । यया दक्षिणामिरित्यग्निभेदः । 'दक्षिणामिर्गाई पत्याहवनीयो प्रयोऽमयः' इति । दिग्याची दक्षि- विग्रहो द्विविधः एकः सपदविग्रह एकोऽसपदविग्रहोऽपि भवति ॥ सपदेन समासव्यतिरिकनार पदेन विग्रहो वाक्यं यत्र स नित्य ॥ तेन लम्बी कता यस्य स टम्बर्गः ॥ दाग दिनानिति सपदवि. महः ॥ असपदविप्रो निलः । यस्मिन्समासारयोधकं वाक्यं न विष्टउि स निल । इलरिम् ।। सार. १३ ·सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः णाशब्दः । एकार्थेन अग्निना परपदेन समसितः। समासश्च तत्पुरुषः । नित्यत्वाद्विग्रहो न क्रियते। तथा सप्तप्रामा इत्यत्र सप्तन्शब्दः संख्यावाचक एकार्थेन ग्रामपदेन सम- सितः । अत्र विग्रहं विनापि तत्पुरुषः समासः नित्यः । नित्यं पदद्वयात्मकत्वात्समासरू- पमेव पदमित्यर्थः । दक्षिणामिरिति अग्निभेदनामवाची शब्दः । सप्तप्रामा इति प्रामभेद- नामवाची शब्दः ॥ 'पूर्वेऽव्ययेऽव्ययीभावोऽमादी तत्पुरुषः स्मृतः । चकारबहुलो द्वन्द्वः संख्यापूर्वो द्विगुः स्मृतः ॥ यस्य येन बहुव्रीहिः स चासौ कर्मधारयः। इति किंचित्समासानां पण्णां लक्षणमीरितम् ॥ इति सुबोधिकायां समासदीपिका । तद्धितप्रकरणम् १७ अथ तद्धितो निरूप्यते ।। अपत्येऽण् ।। नानोऽपत्येर्थेऽण्प्रत्ययो भवति ॥ उपगोरपत्यं पुमानिति विग्रहे उपगोः अण् इति स्थिते । समासप्रत्यययोः इति पष्ठीलोपः। णकारो वृद्ध्यर्थ ईबर्थश्च ॥ अथ तद्धितो निरूप्यते-अथेति ॥ समासकथनानन्तरं तद्धितस्तद्धितसंज्ञकः प्रत्ययो निरूप्यते । तस्य समासस्य हितः, यद्वा तेषां पूर्वोक्तानां नामादीनामर्थान्तरप्रकाशनेन हितस्तद्धितः स निरूप्यते कथ्यत इत्यर्थः ॥ यद्यपि तद्धितसंजकाः प्रत्यया बह्वः सन्ति तथापि जात्यभिप्रायेणैकवचनम् ॥ सूत्रम्-'अपत्येऽण् ॥ न पतति पिता यस्मात् तदपयं तस्मिन् । अपत्यशब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तम् 'अ इ ए' । अण् प्रथमैकवचनान्तम् हसेपः०' इति नाम्नो० अपत्ये पुत्रपौत्रादिसंताने शिष्यप्रशिप्यादिसंताने वाच्ये सति नाम्नः अण् प्रत्ययो भवति । अत्रापि नामशब्देन पदमेव विवक्षितम् । अन्यथा 'अविभक्ति नाम' इत्युच्यमाने उपगोरिति पाठ्यन्तात् अण्प्रत्ययो न स्यात् । यद्वा उपगुशब्दात् प्रथममण् प्रत्ययः । ततः पष्ठी दत्त्वा विग्रहः कार्यः ।। उदाहरणम्-उपगुशब्दात् अपत्येऽर्थेऽणप्र. स्वपः । सर उपमुशच्दार यष्टयेकक्याम् । 'डित्ति' 'टुस्स' इत्यकारटोपः । 'मोति' उपगोरपत्यमिति विप्रहे सति । तद्धितेऽपि विमहोऽन्वययोग्यत्वे सत्येव भवति । तेन 'वस्त्रमुपगोरपत्यं पैत्रस्य' इत्यादौ न । उपगुनानापसस्यापत्यं संतानादिः पुनादिरिति विमहे कृते 'समासप्रत्यययोः' इति विभक्तिलोपे 'उक्तार्थानाम्' इति अपयशब्दे लुमे उपगु अण् इति स्थिते । णकारो वृद्ध्यर्थः ईयर्थश्च ॥ आदिवरस्य णिति च वृद्धिः ।। स्वराणां मध्ये य आदिखरस्तस्य वृद्धि- भषति जिति णिति च तद्धिते परतः । उकारस्योकारो पृद्धिः॥ वृद्धिकरणसूत्रम् -'आदिस्वर आदिवासी सरश्च आदिस्वरस्तस्य पाठयेकवचनान्तम्। 'डरस्य' णिति म च ण च ष्णो तो इतौ यस्स णिन् तस्मिन् णिति सप्तम्येक्यप- नान्तम् 'स्वरहीनं.'। वृद्धिः प्रथमैकवचनान्तम् 'स्रोवि०' विपदमिदं सूनम । स्वराणां ·तद्धितप्रकरणम् १७] चन्द्रकीर्तिव्यायासहितम् । तद्धितासयान्तपदसंबन्धिना सर्वस्वराणां मध्ये य आदिस्सरसस प्रिति गिति च तद्धिते प्रत्यये परे वृद्धिर्भवति । अनेन उफारस औकारो पृद्धिः । 'आरे आ वृद्धिः' इन्युरुवान् । ओपगु अ इति स्थिते ॥ योऽव्यखरे ॥ उकारस ओकारस च अद् भवति स्वरे यकारे च परे ॥ औपगवः । [ वसिष्ठस्सापत्यं ] वासिष्ठः । [गोतमसापत्यं ] गौतमः ॥' सूत्रम्-'योऽव्यस्सरे' ।। उच ओश्च यो सस्य वो पष्टपेकवचनान्तं सांकेतिकम् । अय् प्रथमैकवचनान्तम्-'हसेप:०' । यत्र सरश्च यस्खरं तम्मिन् मतम्येकवचनान्तम् । ' ए॥ त्रिपद मिदं सूत्रम् । अन्त्यस्योकारस्य ओकारस्य च अव् भवति तद्वितसंगन्धियकारे स्वरे घ परे । अत्र स्वरे परे उकारस्य भय् भवति गव् 'स्वरहीनं०' ओपयः । 'फत्तचित- समासाच' इति नामसंमायां प्रथमैकवचने मोर्वि०' उपगुनीम फभिन्मुनिसस्थापन्य. मोपगरः ॥ एवं पसिष्ठस्यापत्यं वासिष्ठः । अग्प्रत्ययः । अत्र यकारस्थिताफारस्पारियरस पृद्धिराकारः । 'यस्य लोपः' 'स्वरहीन' ॥ एवं गोतमम्यापत्यं गौतमः । इत्यानिमिता युद्धिः---उकारस्य औकारः । 'घोवि' ।। सर्वत्र तद्धिते विकल्पानुत्तिर्मया इति सयंभुवः इत्यादी अवादेशी न ॥ ऋ उरणि || झकारस उर भवति अणि परे ॥ पण्णां मातृणामपत्य पाण्मातरः । तिटणां मातृणामपत्यं त्रैमातुरः। द्वयोर्माणोरपत्यं द्वमातुरः ।। सूत्रम्---'म उरणि' ॥ पष्ठयेकवचनान्तं सांकेतिकम् । उर् प्रथमेकवचनान्तम् 'हसेप:०' । अणि सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' अण्प्रत्यये परे मातृशब्दमयन्धिन ऋकारस्य उर् भवति । पप् मातृ । पप्शब्दात् षष्ठीयहुवचने 'ग:' इति नुद् पो हः' 'टुभिः दुः' 'स्वरहीनं०' 'मोऽनु०' । मातृशब्दात् पष्ठीबहुवचने 'नुडामः' 'नामि' । पयां मातृणामपत्यमिति विप्रहे । 'समासप्रत्यययोः' इति विभक्तिलोपः पप् मातृ अ इति । 'आदिस्वरस्य' इति वृद्धिः । 'पो डो' 'वावसाने' ढस्य टः । 'नमे अमा वा' टस्य णः॥ यद्वा 'पो को पाच्यो मातरि' इति केचित् । कचिजयानामपि बमा एपन्याः इति केचित् । 'म उरणि' इति उर् । 'स्वरहीनं.' 'मोनि.' पाण्मातुरः । कार्तिकेय इसर्थः ।। एवं द्वयोर्माबोरपसमिति विमहे उभयत्रापि षष्ठीद्विवचनम् 'स्यदादेष्टे० 'आयतः खियाम्' 'टोसोरे' 'ए अय्' 'स्वरहीनं०' । मातृशब्दात् पष्ठीद्विवचने 'प्रारम्' ॥ अण् । णित्या. दृद्धिः । द्वि इत्यस्य है। 'ऋ उरणि" इति उर् । 'स्वरहीनं०' द्वैमातुरः गणेशः । एवं भाद्र- मातुरः । द्वावपि सतीमुववाचफो। सत्यास्तु तनयः पाण्मानुरवद्वादमातुरः । इत्यादि अणन्ताः । अन्यत्राप्यणप्रत्ययो भवति । यतः ॥ 'शगानक्षत्रयोगाध समूहात्साम्यदेवता । तद्वेत्त्यधीते तस्येदमेवमादिरणिप्यते ॥' रागाद्यथा कुडमेन रकं वस्त्रं कौमम् । नक्षत्रयोगात् । पुष्येण युक्तः कालः पोपः शिवादिभ्य' इत्ल पकन्यः । अन्यथा इनः प्राप्तिः। शिवस्थापय सवः । विदहस्सापलं देवः ।। ३ पोहः स्वन्मदेकत्वे इति सूसनिर्देशारक्वचिदपदान्वेऽपि इसाना घमा एटव्याः। इसधिको । .

·" १८० सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृतिः समूहात् नराणां समूहो नारम् । बीणां समूहः ट्रैणम् । सास्य देवतार्थे इन्द्रो देवताऽस्येति ऐन्द्रम् । तद्वेत्तीत्यस्यार्थे व्याकरणमधीते वेद वा वैयाकरणः । तस्येदमित्यस्यार्थे देवदत्तस्या- र्थमिदं दैवदत्तम् । इत्याद्यर्थेवण्प्रत्ययः स्यात् । तदने यथास्थाने कथयिष्यति ॥ अत इअनृपेः ॥ अकारान्तानाम्नोऽनृपिशव्दादपत्येऽर्थे इन्प्रत्ययो भवति ॥ यस्य लोपः। देवदत्तस्थापत्यं देवदत्तिः । [श्रीधरस्यापत्यं ] श्रेधरिः। [दशर- थस्थापत्यं ] दाशरथिः । पौरन्दरिः ॥ । अथ अपत्येर्थे प्रत्ययान्तरमाह-'अत इसनृपेः' ।। अत इति पञ्चम्येकवचनान्तं 'स्वरto' 'स्रोपि०' इञ् प्रथमैकवचनान्तम् 'हसेप:०' पश्चात् 'आदथे लोपश्' ॥ अनृपिः न वापिः अनृपिस्तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'डिति' इकारस्य एकारः । 'उस्य' इत्य- कारलोपः । पूर्व 'स्रोवि०' 'स्वरहीन.' निपम् । ऋषिवाचकशब्दवर्जितादकारान्तान्नानो- उपत्येऽर्थे इञ् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । अत्र भकारो वृद्ध्यर्थः । उदाहरणम् । देवद- तस्थापत्यं इन प्रत्ययः । अकारो वृद्ध्यर्थः 'आदिवरस्य' इति वृद्धिः । दै। 'यस्य लोपः' स्वरहीनं.' 'स्रोवि०' दैवदत्तिः ॥ एवं श्रीधरस्यापत्यं धरिः । अत्र इञ् प्रत्यये श्रीइत्यस्य ★ इति वृद्धिः । तथा दशरथस्यापत्यं दाशरथिः । अत्र वृद्धिकार्य दृस्य दा ॥ पुरंदरस्या- पत्यं पौरंदरिः । अत्र उकारस्य औकारो वृद्धिः । एवं रावणिः ।। वाहादेश्च ॥ वाहादेः पर इञ्प्रत्ययो भवत्यपत्येऽर्थे ।। वाहोरपत्यं चाहविः । उपविन्दोरपत्यमापविन्दविः । कृष्णस्यापत्यं काणिः । उडुलोनोऽपत्यमौ. डुलोमिः । नो वा । अग्निशर्मणोऽपत्यमाग्निशर्मिः ।। 'बाहादेश्व' । बाह्वादेस्तु अकारान्तत्वाभावेऽपि इञ् वक्तव्यः । पाहविः औपवाहविः वाणिः आनिशामिः । सर्वत्र तद्धिते विकल्पानुवृत्तिरस्त्येव । तेन वासुदेवः शैवः वैदेह इत्यादौ इञ् न स्यात् ॥ 'भ्यासवरुङसुधानियादम्बिचण्डालादन्तस्य वाऽकः ।' एभ्यो- ऽपत्य इन तद्योगे चैपागन्तस्य अक आदेशः । वैयासकिः । वारुडकिः । सौधातकिः । नेपादकिः । वैम्बकिः । चाण्डालकिः ॥ " ण्यायनणेयण्णीया गर्गनडात्रिस्त्रीपितृष्वस्रादेः ॥ गर्गादेर्नडादेर- त्र्यादेः स्त्रीलिङ्गापितृष्वस्रादेश्च ण्य आयनण् एयण णीय इत्येते प्रत्यया भवन्ति अपत्येऽर्थे यथासंख्येन ॥ चकारात्पितृप्यतादेरेयण् प्रत्ययो भवति । गायः । वात्स्यः । जामदम्यः । सौम्यः । नाडायनः । चारायणः । चान्द्रा- यणः । आमुप्यायणः । आत्रेयः । मार्कण्डेयः । कापेयः। गाङ्गेयः । माहेयः ।। सूत्रम्-'ज्यायनणेय०' ।। ण्यश्च आयनण् च एयण च णीयश्च ण्यायनणेयणीयाः प्रथमा. बहुवचनान्तम् 'सवर्णे' । गर्गश्च नडश्च अविश्व स्त्री च पितृष्वसा प गर्गनडात्रिस्त्रीपिर- प्वसारः ते आदौ यस्य स गर्गनडावित्रीपितृप्यनादिः तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् 'हिति' 'इस्य' इत्यकारलोपः । 'स्रोवि०' ॥ द्विपदमिदं सूत्रम् । 'द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं १ पैतृष्वसीयः । मातृधनीयः । इत्यनिकम् ॥ - ।

·। रादितमकरणम् १७] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । १८१ प्रत्येक संध्यते' इत्यादिशदस्य प्रत्यायोगः । तेनापरोऽर्य गर्गादेण्यः । नडादेरायनण । अत्र्यादेः स्त्रीलिङ्गाश एयण् । पिप्पलादेः णीयः । सनन कारो पृश्यर्थः । ण्यणीययो. यर्थमादौ प्रयुत्तो गकारोऽन्तत्वनिराससूचकः । अणन्तत्वाभागादीरनिपेधः । गर्ग यत्स । गर्गस्यापसमिति चिमहे वत्सस्यापसमिति विग्रहे च ण्यण् णित्त्वावृद्धिः गार्ग वात्स 'यस्स लोप:' उभयत्रापि 'स्वरहीनं०' गायः वात्स्यः । सयपत्य चेत् गार्या वात्स्या ॥ नहस्यापसं नाडायनः । आयनण् प्रत्ययः । णित्त्वावृद्धिः 'यस्य लोपः' 'स्वरहीन.' 'मोनि.' एवं चरस्यापत्यं चारायणः । घियां नाडायना । चरस्यापलं चारायणा । अदभब्दात् पाठः- फवचने । 'यदादेष्टे.' 'दम्य मः' 'उस्स्य' 'मादू' अमु । 'किलात्य. स:०' अमुष्यापत्यमिति विग्रहे आयनण्प्रत्ययः । णित्त्वाद्वृद्धिः । आ। 'अलुर फचित्' इति षष्ठया विभतेन लोपः। 'यस्य लोपः' 'स्वरहीन.' 'सोर्वि.' आमुष्यायणः । अस्यार्थ: स्यादामुष्यायणो मुरय- पुत्रो प्ररयातपुत्रकः' इति । अनेरपत्यमानेयः । एयणप्रत्ययः । भादिपृद्धिः 'यस्य' 'स्वर' प्रथमैकवचने 'स्रो० ॥ एव कपेरपत्य कापेयः । अणन्तत्यादी । आयी कापेयी । गगाया अपत्यं गाङ्गेयः । महहा अपत्य माहेयः । एष वैनतेयः । सेहिकेयः । काद्रवेयः ॥ पितुः खसा पितृावसा । मातुः खसा मातृप्पसा । 'मातृपितृभ्या म्यमुः सकारस्य पत्वं यत. व्यम्' पितृसमदार पटरवचने । 'ऋतो छ उः' डिवाहिलोपः। अग्रे अपत्यशन्दा प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' पितृप्पसुरपत्य पैतृप्यनीयः । मातृवमुरपयं मातृप्यनीयः उभयत्रापि णीयः । पितृशब्दे इकारस्य ऐकारो वृद्धिः । मातृशदेन वृद्धिः पृढेरेव सदा- वात् । एवं स्वमुरपत्य स्वस्त्रीयः । अन 'णितो घा' इति विकल्पान्न पृद्धिः॥ लुग्बहुत्वे फचित् ॥ अपत्येऽर्थे उत्पन्नस्य प्रत्ययस्य बहुत्वे सति कचिदन- पिविषये मपिविपये च लुग्भवति ॥ गर्गाः । अत्रयः । विदेहाः ॥ अथ स्यादी विषये तद्धितप्रत्ययान्ताना साध प्रविधिमाह--'लुबहुत्ये कचिन् । लुरु प्रथमैकवचनम् 'हसेप' । यहुत्वे सप्तम्येकवचनान्तम् । कचित् प्रथमैकवचनान्तम् 'अव्यया०' ॥ निपदम् । अपत्येऽर्थे उत्पन्नस्य अणादेः प्रत्ययस्य बहुवचने सति कचिदिति प्ररपिवाचकशब्दविपये अनृपिवाचके विपये वा लुग्भवति न स्त्रियाम् । तत्र ण्यप्रत्ययस्य यथा गायः गाग्र्यो । बहुवचने गार्य अस् इति स्थिते । 'लुबहुत्वे.' इति ण्यप्रत्ययस्य लुरु 'निमित्ताभावे नैमित्तिकम्याप्यभाव.' इति वृद्धेरभारः । गर्ग अस् इति स्थिते । 'सपणे.' 'स्रोवि.' गर्गाः । अप्रेऽपि गाय गाग्यो गर्गान् । गार्येण गाग्र्याभ्यां गर्गः । एव सर्वन बहुवचने ण्यप्रत्ययस्य लुक् ॥ एवं वासिष्ठः । वासिष्ठी । बहुवचने वासिष्ठशब्दात् प्रथमानहुवचनम् । अन अणो लोपः निमित्ताभा' इति वृद्धेरप्यमावः । वसिष्ट अस् । 'सवर्गल' 'सोर्षि०' वसिमः आत्रेयशद्धान् प्रथमावहुवचनम् । एयण् लोपः अनि अस् 'ए ओ जसि' 'ए अय् 'स्वरहीनं०' 'स्रोनि.' आनेयः आत्रेयौ अत्रयः। आनेय आयौ अत्रीन् । इत्यादिरूपाणि ॥ देहान्दात् प्रथमावहुवचने अणो लोपः वृद्धेरप्यभावः विदेह अस् । 'सवर्णे' 'सोवि०' विटेहाः । एवं रचयः ।। १पाणिनीयाना तु 'गागी वात्सी' इलेवमेव भवति ॥ २ भृग्पनिक साहिरोवसिगोतमदेशतुल्यास्यक्ष- नियेभ्य परम्य प्रत्सयस भवति । मृगव । सुरसा । यविष्ठा । इसधिकम् ॥ .

·. - १८२ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः । देवतेदमर्थ ।। देवतार्थे इदमर्थे चोक्ताः प्रत्यया भवन्ति ॥ इन्द्रो देवता यस्येत्यैन्द्रं हविः । सौम्यम् ।। देवदत्तार्थमिदं देवदत्तं वस्त्रम् ।। सूत्रम्-'देवतेदमर्थे' ।। देवता च इदं च देवतेदमौ तयोरथें देवतेदमर्थे सप्तम्येकवच. नान्तम् । 'अ । एकपदमिदं सूत्रम् । देवता स्वामित्वेनाधिष्ठायकः तस्यार्थे इदमर्थेति अस्येदं वस्तु अस्मिन्नर्थेऽप्युक्ता अणादयः प्रत्यया भवन्ति । इन्द्र । इन्द्रो देवता अस्येति वाक्ये अत्र देवतार्थे अण् णित्त्याद्वृद्धिः । ऐन्द्र यस्य लोपः' 'स्वरहीन.' प्रथमैकवचने 'अतोऽम्' 'अम्शसो०' ऐन्दं हविः । इन्द्रार्थे कल्पितं घृतमित्यर्थः ॥ सोम । सोमो देवता अस्येति वाक्ये अत्र देवतार्थे ण्यप्रत्ययः 1 'आदिस्वरस्यः' इति वृद्धिः। सौ 'यस्य लोपः' 'स्वरहीन०' प्रथमैकवचने कुलशब्दवत् सौम्यम् ॥ देवदत्तार्थमिदम् अत्रेदमर्थे अण् वृद्धिः दे 'यस्य लोपः' स्वरहीन.' प्रथमैकवचने कुलशब्दवत् । देवदत्तम् ॥ एवमानेयं वायव्यं पित्र्यम् उपस्यमिति देवतार्थे । अथेदगर्थे नया अयं नादेयः । इत्यादि ॥ 'देवतेदमः' इत्युक्तेऽपि सिद्धावर्थग्रहणात् अन्यत्राप्यर्थे । उदुम्बराणि सन्यस्मिन्देशे औदुम्बरो देशः। एवं वादर इत्यादि ज्ञेयम् ।। कचिट्ठयोः॥ कचित्पूर्वोत्तरपदादेरचो वृद्धिर्भवति जिति णिति च तद्धिते परे ॥ अग्निमस्तौ देवते यस्य तदाग्निमारुतं कर्म । सौहार्दम् । अत्र भावेऽम् वक्तव्यः॥ अथ वृद्धिविशेपमाह-कचिहयोः ॥ कचित् प्रथमैकवचनान्तम् 'अव्यया०' द्वयोरिति द्विशब्दस्य षष्ठीद्विवचनान्तम् 'त्यदादेष्टे०' 'ओसि' 'ए अय्' 'स्वरही.' 'स्रोवि०' पूर्व 'चपा अबे' ॥ कचिदिति प्रयोगान्तरे पूर्वपदादेः स्वरस्य उत्तरपदादेः खरस्य च द्वयोरपि वृद्धि- भवति । अमिमरुत् । अग्निश्च मरुच अग्निमरुतो तयोरिदम् । इदमर्थे अण् । यद्वा 'कर्म- ण्यप्यण वक्तव्यः' 'कचिट्ठयोः, इति अग्निमरुतोरुभयोरप्याद्यस्वरस्य वृद्धिः । 'स्वरहीन.' प्रथमैकवचने कुलशब्दवत् । आनिमारुतमेतत्कर्म । सुहृद् शोभनं हृत् हृदयं यस्य स सुहृत् । सुहृदो भावः । अत्र भावेऽणू वक्तव्यः । पश्चात् 'क्वचिहयोः' इति सुहृत् इत्यत्र उकारऋकारयोर्द्वयोरपि वृद्धिः । सौहार्द । 'राद्यपो.' जलतुम्बि० । 'स्वरहीनं०' कुलशब्द- वत् सौहार्दम् । अत्र भावेऽण् वक्तव्यः इति वक्तव्यवलादनुक्तेऽपि अण् ।। एवं सुभगस्य भावः सौभाग्यम् ॥ एवं परस्त्रिया अपत्यं पारस्त्रैणेयः ॥ णितो वा ॥ उक्ता वक्ष्यमाणाश्च प्रत्यया विषयान्तरे णितो वा भवन्ति । अजो गौर्यस्यासावजगुः शिवः । तस्येदं धनुराजगवं अजगवं वा । कुमुदस्येव गन्धो यस्याः सा कुमुदगन्धिः । तस्यापत्यं स्त्री कौमुदगन्ध्या । श्वशुरस्सायं श्वार्यों ग्रामः । विष्णोरिदं वैष्णवम् । गोरिदं गव्यम् । कुले भवं कुल्यम् । तवेदं त्वदीयम् । ममेदं मदीयम् ।। अथ प्रयोगानुसारेण वृद्धेरभावमाह-सूत्रम्-णितोवा' ॥ गितः प्रथमावहुवचनान्तम् स्वरहीनं.' 'खोर्षि' या प्रथमैकवचनान्तम् अव्यया. हवे' 'ओ'। उता अणादयः .

·तद्धितप्रकरणम् १७] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । १८३ प्रत्ययाः विषयान्तरे कार्यान्तरे अर्थान्तरे णितो णकारानुयन्या णिसंशका या भवन्ति । मन वाशब्दो व्यवस्थावाचकः बहुलार्थकः । तेनैतेपु परेप्वादिस्वरस्य कचिद्धिः । कचि. हद्धरभावोऽपीत्यर्थः। कचिद्विकल्पः ॥ उदाहरणम् ---अजगु अजो गोपमो यस्य सः अजगुः शिवः । 'गोः' इति गोशब्दस्य हस्तः । अजगु द्विस्थाने अजगोरिदं धनुः । अत्र इदमर्थेऽण उभयन्न । एकत्र वृद्धिः आ । अन्यत्र न वृद्धिः । 'वोऽव्यखरे' अव् । 'स्वरहीनं०' प्रथमैकवचने फुलझाब्दवत् । आजगवमजगवं वा धनुः । अत्र वा वृद्धिः ।। कुमुदगन्ध । कुमुदस्य गन्ध इव गन्धो यस्य स कुमुदगन्धिः । 'वैयधिकरण्ये बहुव्रीही मध्यमपदलोप:' गन्धादेरिः' 'यस्य लोप:' 'स्वरहीनं०' कुमुदगन्धिस्तस्यापत्यमिति वाक्ये 'ण्यायनणेय. णीयाः' इत्यपत्येऽर्थे ण्यः । अनाद्यस्य उकारस्य वृद्धिः । को। 'यस्य लोपः' 'स्वरहीनं.' स्त्रीत्वात् । 'आवतः खियाम्' इत्याप् । अत्र नित्यं वृद्धिः । कौमुदगन्ध्या ॥ एवं श्वारस्या- यमिति वाक्ये इदमर्थे ण्यप्रत्ययः । सृद्धिः । 'यस्य लोपः' 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने श्वाशुर्यों प्रामः ॥ विष्णु । विष्णोरिदगिति वाक्ये अणप्रत्ययः । वृद्धिः वै । 'योऽव्यस्वरें' 'स्वरहीनं०' प्रथमैकवचने कुलशब्दवत् । केचित् विष्णोः स्वरूपं वैष्णवमिति पठन्ति । इदमर्थस्य पूर्व प्रणीतत्वात् । विष्णोरिदमिति न पठन्ति ॥ एवं गोरिदं घृतादि गन्यम् । इदमर्थे ण्यप्र- त्ययः। 'वोऽव्यस्वरे' 'स्वरहीनं०' गव्यम् ॥ कुले भयं कुल्यम् । 'कारकात०' इति ण्यप्रत्ययः । अन प्रयोगद्वये वृद्धेरभावः 'यस्य लोपः' युष्मद् अस्मद् 1 ममेदामिति विग्रहे इदमर्थे णीयः। स्वन्मदेकत्वै' त्वत् मत् । कचिदपदान्तेऽपि पदान्तताश्रयणात् 'चपा अबे जवा' 'स्वरहीन' सवेदं त्वदीयम् । ममेदं मदीयम् । अवापि न वृद्धिः । एवं तस्येदं तदीयम् । अस्येदं यदीयम् । एतस्येदमेतदीयम् । अत्र णीयप्रत्ययो न णित् ।। चतुरश्चलोपो ग्यणीययोः ॥ चतुर्शब्दस्य चकारस्य लोपो भवति ण्यणीययोः प्रत्यययोः परतः । तुर्यः तुरीयः ॥ अन्यस्य दक् ।। अन्यशब्दस्य दगागमो भवति णीयप्रत्यये परे ।। अन्यदीयम् । अर्धजरतीयम् ॥' 'चतुरश्चलोपो' ॥ चतुर्शब्दसंबन्धिनश्वकारस्य लोपो भवति ण्यणीयप्रत्यययोः परयोः इत्यनेनोभयनापि चलोपः । चतुर्णा संख्यापूरणः अयं तुर्यः तुरीयः । अत्र पूरणार्थस्येदम- र्थान्तःपातित्वात् इदमर्थ घ्यणीयप्रत्ययौ । अत्रापि न मित्वम् । 'अन्यस्य दक्' अभ्यश- ब्दस्य णीयप्रत्यये परे गागमो भवति । ककारः स्थाननियमार्थः। अकार उचारणार्थः । अन्य । अन्यस्येदमिति विग्रहे इदमर्थे णीयप्रत्ययः । ईय दगागमः । 'स्वरहीनं०' अन्यदी- यम् ॥ अन्यत्रापि दगागममिच्छन्ति । अन्यदर्थः । अन्यद्रागः । अन्यदाशीः । अन्यदुरसु- कम् । अन्यद्गतिः । अन्यदास्था । इत्यादि ॥ अर्धजरती। अर्धजरत्या अर्धवृद्धायाः स्त्रिया इदं वस्त्रादि अर्धजरतीयम् । इदमर्थे णीयप्रत्ययः। 'यस्य लोप:' 'स्वरहीनं०' कुलवत् । गव्यमित्यारभ्योक्तप्रयोगेषु न वृद्धिः॥ कारकात्क्रियायुक्ते ॥ कारकादप्येते अणादयः प्रत्यया भवन्ति क्रिया- युक्त कर्तरि कर्मणि चाभिधेये ॥ कुङ्कुमेन रक्तं वस्त्रं कौडमम् । मथुराया १ स्वपरयोः कन् । वरीयम् परकीयम् । इत्यधिकम् ।।

·१८४ ।। सारस्वतव्याकरणम् । प्रथमा वृत्तिः आगतो जातो वा माथुरः। ग्रामे भवो ग्राम्यः ग्रामीणः । धुरं वहतीति धुर्यः धौरेयः॥ सूत्रम्-'कारकाक्रियायुक्ते' ॥ कारकादिति कारकशब्दस्य पञ्चम्येकवचनान्तम् 'डसि. रत् सवर्णे' । क्रियायुक्ते क्रियया युक्तं क्रियायुक्तं तस्मिन् सप्तम्येकवचनान्तम् । द्विपदम् । कारकात् कर्तृकर्मकरणसंप्रदानाधारलक्षणान्तादपि एते अणादयः प्रत्यया भवन्ति । क्रिया- सहिते कर्तरि कर्मणि च वाच्ये सति । पट कारकाणि सन्ति । ततः 'कारकेभ्यः' इति वक्तव्ये कारकादित्येकवचनं जात्यभिप्रायेण । कुश्मशब्दात् तृतीयैकवचने 'टेन' 'अ इ ए' । कुङ्कुमेन रक्तं वस्त्रमिति विप्रहे । अत्र कुङ्कुमेनेत्यत्र करणं कारकम् । तथा रचनरूपक्रिया- सहितं वस्त्रं कर्म । तच्चावाभिधेयम् । अतोऽण् । 'समासप्रत्यययोः' इति तृतीयालोपः । 'उक्तार्थानामप्रयोगः' णित्त्वादृद्धिः । 'यस्य लोपः ॥ एवं कुसुम्भेन रक्तं वस्त्रं कौसुम्भम् । माक्षिष्ठम् ॥ मथुराशब्दात् पञ्चम्येकवचने । 'डितां यत्' 'स्वर्णे' 'मथुराया आगत' इति वाक्ये । अत्र अपादानं कारकम् । 'विश्लेपावधौ' इति पञ्चमी । आगमनक्रियायुक्तो नरः कर्ताभिधेयस्ततोऽण् प्रत्ययः । 'आदिस्वरस्य०' 'यस्य लोपः' 'सरहीनं०' माथुरः ॥ एवं प्रामे भवो ग्राम्यः । अन भवनक्रियायुक्त कर्तरि अभियेये ग्रामे इत्यधिकरणकारकात् ण्यप्रत्ययः । 'यस्य लोपः' 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०' ॥ धुर्शब्दात् द्विस्थाने धुरं वहतीति धुर्यः धौरेयो वा । एकत्र ण्यप्रत्ययः । तत्र वाग्रहणान वृद्धिः । अन्यन एयण तन वृद्धिः धौ 'स्वर' | 'वोर्विसे' इति सूत्रे तद्धितयकारे न' इति वक्तव्यम् । तेन धुर्यः इत्यत्र दीर्घ- स्वाभावः । प्रक्रियामते तु 'न भकु राम्' इति दीर्घत्वनिषेधः । धौरेयः । अत्र वहनक्रि- याश्रये कर्तरि अभिधेये धुरमिति कर्मकारकात् ण्यण्प्रत्यय एयणप्रत्ययौ । एवमात्मने हितः आत्मनीनः विश्वजनाय हितः विश्वजनीनः । अत्र संप्रदानकारकात् वक्ष्यमाण ईनः प्रत्ययः॥ केनेयेकाः ॥क ईन इय इक एते प्रत्यया भवन्ति भवाद्यर्थेषु ॥ णित्वं चैपां वैकल्पिकम् । कर्णाटे भवः कार्णाटकः-कर्णाटकः ॥ ग्रामादागतस्तत्र जातो वा ग्राम्यः-ग्रामीणः ।। सधीचि भवो या सधीचा युक्तः सधीचीनः । समीचि भवो वा समीचा युक्तः समीचीनः । तिरश्चि भवो वा तिरचा युक्तस्तिर- श्वीनः । उदीचि भवो वा उदीचा युक्त उदीचीनः॥ सूत्रम्-'केनेयेकाः' ॥ फश्च ईनश्च इयश्च इकश्च केनेयेकाः प्रथमायदुवचनान्तम् । 'सवणे.' 'सोर्वि०' एकपदम् । नानो भवाद्यर्येषु इदमर्थे च वान्ये सति फ ईन इय इक एते चत्वारः प्रत्यया भवन्ति । णित्त्वं चैपामिति । एषां कादीनां प्रत्ययानामणित्वेऽपि वैक- ल्पिक णित्त्वं व्यवस्थितं विक्ल्पेन णित्त्वं भवति 'णितो वा' इत्युक्त्तत्वात् । ऐन फपित्त- योगे विक्ल्पेन वृद्धिः। फचिग्नित्यं वृद्धिः । फचित्सर्वथापि पृद्धिर्न भवतीति भावार्थः ।। वर्णाट-कर्णाटदेशे भरः कार्णाटकः पणीटको वा । उभयत्रापि यप्रत्ययः । एकत्र पृतिः। अन्यत्र न । प्रथमेश्वरने 'नोपि' अत्र भवार्थे प्रत्ययः। प्राग-प्रामादागतस्तत्र जातो या ग्रामीणः । आदिशब्दादन आगतार्थे ईनप्रत्ययः । 'यस्य लोपः'रो.' प्रथमपव- ..

·१८६ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः सूत्रम्-'त्यतनौ' । त्यश्च तनश्च त्यतनौ प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'ओ औ औ' एकपदम् । किमादेरद्यादेश्चेति । किमादेर्भवाद्यर्थे त्यप्रत्ययो भवति । तथैव अद्यादेस्तनः । अद्यायव्यय- साहचर्यात् किमोऽप्यव्ययं गृहाते । भवाद्यर्थे इत्यत्रादिशब्दात् आगतसदृशा गृह्यन्ते । कुत्र भवः कुनत्यः । अत्र किमोऽव्ययाद्भवाद्यर्थे त्यप्रत्ययः । एवं तन भव इति तदोऽव्ययात् । अन भवोऽत्रत्यः इत्यत्र इदमोऽव्ययम् । तथा कुतो भवः कुत आगतो वा कुतस्त्यः । अमा सह भवः अमात्यः । इहभव इहत्यः इत्यादिशब्दान्जेयम् ।। अधभवोऽद्यतनः । अत्र अद्या- देर्भवाथै तनप्रत्ययः । ह्यो गतदिने गतकरपे भवो ह्यस्तनः । श्व आगामि दिने भवतीति श्वस्ततः । सदाभवः सदातनः । सना निरन्तरं भवतीति सनातनः। एवं दोपातनं सायंतनं चिरंतनं पुरातनं प्रगेतनं प्राकानम् इत्यादि ॥ 'दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यण् वक्तव्यः' । दाक्षि- णात्यः । पाश्चात्त्यः । पौरस्त्यः ।। खार्थेऽपि ॥ उक्ताः प्रत्ययाः स्वार्थेऽपि भवन्ति ॥ देवदत्त एव दैवदत्तकः । चत्वारो वर्णा एव चातुर्वर्ण्यम् । चोर एव चौरः ॥' सूत्रम्-'स्वार्थेपि' ।। स्वस्यार्थः स्वार्थः तस्मिन् सप्तम्येकवचनम् । 'अइए' अपि प्रथमैक. वचनम् । 'अव्यया० ॥ पूर्वोक्ता अणादयः केनेयेकाश्चत्वारः प्रत्ययाः स्वार्थेऽपत्यार्थवर्जि- तेऽपि मूलार्थे भवन्ति । देवदत्त एव देवदत्तकः अन स्वार्थे कः ॥ चतुर्वर्ण चत्वार एव वर्णा इति वर्णाणण्यप्रत्ययः जलतुम्बि० 'यस्य लोपः' 'स्वरहीनं.' प्रथमैकवचनम् कुलशब्दवत् । चातुर्वर्ण्यम् ।। चोर एव चौरः स्वार्थेऽण् । 'यस्य लोपः' वृद्धिः ॥ एवं द्वितीय एव द्वैतीयकः । तृतीय एव तायकः । त्रयोः लोका एव त्रैलोक्यम् ।। अणीनयोयुष्मदसदोस्तवकादिः॥ तावकम् । मामकम् । तापकीनः । मामकीनः । यौमाकः । आसाका । यौष्माकीणः । आसाकीनः ।। 'अणीनयोयुष्मद० । इत्यादि वक्तव्यरूपम् ।। युष्मद् अस्मद् इत्येतयोः अण् प्रत्यये ईन. प्रत्यये च परे तवकादिरादेशो भवति ॥ आदिशब्दात् द्विवचनबहुवचनयोर्विपये युष्मद दोर्युष्माकास्माको आदेशौ भवतः । अत्र युष्मद एकत्वे अणीनयोः परयोस्तवकादेशः। द्वित्वे बहुत्वे च युष्माकः।। अस्मदश्च एकत्वे ममकः । द्वित्वे बहुत्वे च अस्माकः ।। युष्मद् अस्मद् । तवायं तावकः । ममायं मामकः । उभयत्रापि अणू । एकस्य तवकः द्वितीयस्य ममकः । णित्त्वात् 'मादिस्वरस्य.' वृद्धिः। 'यस्य लोप:' प्रथमैकवचने 'सोर्वि०॥ पुनः युष्मद् अस्मद् । तवायं तावकीनः । ममायं मामकीनः । उभयत्रापि ईनप्रत्ययः । विश्व 'यस्य लोपः' 'स्वरहीनं०' सिद्धम् । युष्मद् अस्मद् । युवयोः युष्माकं वा अयं योप्माकः । आवयोः अस्माकं या अयं आस्माकः । एवं युवयोः युप्मा या अयं योप्माकीणः । आवयोरम्माकं वा अयमास्माकीनः । द्वाभ्यामण् द्वाभ्यामीनः । युष्मदो युप्माकः, असदश्य अस्माकः । वृद्धिः। योप्माक: आस्माफः सर्वत्र यस लोप:' योप्माकीण इत्यत्र अवप्रत्याहारकवर्ग- पपईन्तरत्वात् रुनौणो० ॥ एवं आस्माकीनः ।। भव्ययसपनामामामार टे. भव्ययस्य सर्या देशान्लसरायोऽवप्रनयो भवति ।। रेवोभरा। माधव मीरः । रार्य एव सर्पकः । विभ एव विभः मया एवं मया राया एव सपकातदेर तरत् । मदेव यान् । एतदेव एतव ॥ इसधिम् ॥ - ·तद्धितप्रकरणम् १७] चन्द्रकीर्तिच्याख्यासहितम् । १८७ चतुल्ये ॥ तुल्ये सादृश्येऽर्थे वत् प्रत्ययो भवति ।। चन्द्रवन्मुसम् । घटा - दरम् । पटवस्कम्बलम् ॥ सूत्रम्-'वत्तुल्ये' । वत् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप० । तुन्ये मतम्येकवचनान्तम् । तुल्ये सदृशलस्यार्थे उपमार्थे याच्ये वत्प्रत्ययो भवति । चन्द्रेण तुल्य सदा गन्दा । वत्प्रत्ययः क्त्वाद्यन्तं या' इतिवत्प्रत्ययान्तस्याव्ययसमा ततः प्रथमैस्यचने 'अव्यया०' एवं घटेन तुल्य घटनत् ॥ सार्यविभक्तिको पत् इति एके । यथा 'घटवत् रेणुकरण्ठे तिष्ठति' कि? निर्मल नीरम् । अन घटेवत् पदवत् इति सप्तम्यन्तात् वा ॥ गिरियतुहो गतः । इत्यादी गुणतुल्यत्वेऽपि यत् । देवमिय भवन्त पश्यामि देववार । रामेव व्याहनमनेन राजवत् । प्राणायेव देवदत्ताय ददाति ब्राह्मणवत् । पर्वतादिव आसनादवरोहति पर्वत- वत् । माह्मणस्पेव वृत्तमस्येति ब्राह्मणवत् । मथुरायामिव पाटलिपुत्र प्रासादाः गथुराना। एव यथाप्रयोग सेयम् ।। भावे तत्वयणः ॥ शब्दस्य प्रतिनिमित्तं भावः । तसिन्भावे त ल यण इत्येते प्रत्यया भवन्ति ॥ ब्राह्मणस्य भागो बामणता । तान्तस्य नित्यं स्त्रीलि- गत्वादाप्॥ सूनम् --'भावे तत्वयण' ॥ भावे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अइए' । तत्वया तश्च त्यश्च यण च तत्वयणः प्रथमावहुवचनान्तम् । 'स्वरहीन०' 'स्रोनि०' ।। अथ सून व्याचिख्यामुः प्रथम भावशब्द व्याचष्टे-शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्त भारः । येन सदस्य प्रवृत्तिः प्रवर्तन सपद्यते भवति तत्प्रवृत्तिनिमित्तम् । ततो यच्छश दस्य ब्राह्मणादेः प्रवृत्तेः कारण स एर भावः । जातिद्रव्यगुणक्रियाभिः शदस्य प्रवृत्तिनिमित्त भान इत्युच्यते । तस्मिन् भावेऽर्थे तत्वयण् इत्येते त्रयः प्रत्यया भवन्ति । उदाहरणम्-ब्राह्मण । ब्राह्मणस्य भाव इति विग्रहे । अन ब्राह्मण इति जातिरूपः शब्दस्य यो भावः यजनादिक्रियानिछत्वलक्षणः स ब्राह्मण- शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तमतस्तप्रत्ययः । अन तप्रत्ययान्त नाम स्त्रीलिङ्गम् । लयण इल्लेतदन्त नपुसकलिङ्गम् । तत्र तान्तस्य रित्यं स्त्रीलिङ्गत्वात् । 'आनतः स्त्रियाम्' इत्याप् ॥ समाहारे ता च त्रेर्गुणश्च ॥ नयाणां समाहारस्वेता ॥' (जनाना समूहो) जनता ॥ (ब्राह्मणस्य भानो) ब्राह्मणत्वम् । बयणन्तं नपुसकम् । (ब्राह्मणस्य भावो ) ब्राह्मण्यम् । (सुमनसो भावः ) सौमनस्वम् । (सुभगस्य १ चकारात्समूहे प्रत्ययान्तरमपि । तेन हस्तिना समूहो हास्तिकम् । धेनूना सम्हो धेनुकम् । अन कप्रत्यय । तस्य गिलादादिवृद्धि । अचित्तवाचकादिक. कवचाना समूह कावचिकम् । अपूपाना समूह आपूपिकम् । शाकुलीना समूह शाकुलिकम् । कवचिन्शब्दादिक कवचिना समूह कावचिकम् ॥ गणि- काया पयः गणिकानां समूहो गाणिक्यम् । केदाराय च चकारादिक । केदाराणा समूह केदार्यम् । दारिकम् ॥ युवत्यावरण युवतीना समूहो यौवतम् । भिक्षाणा समूहो भैक्षम् ॥ पाशादिभ्यो य स च स्त्रियाम् ॥ पाशाना समूह पारया । पाताना समूहो वात्सा । रथाना समूहो रम्या । सलाना समूद खल्या । खलगोरथेभ्य इनित्रकट्या इनि पलिनी रथाना समूहो रघकट्या । रम्येसपि । गवा समूहो गोमा । गव्ये सादिप्रयोगा ऊसा ॥ इत्यधिकम् ॥

·. , १८८ 'सारखतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः भावः ) सौभाग्यम् । (विदुषो भावो ) वैदुष्यम् । कर्मण्यपि या वक्तव्यः॥ ब्राह्मणस्येदं कर्म ब्राह्मण्यम् । राज्ञ इदं कर्म राजन्यम्-राज्यम् । नो वा इति टेलोपः। स्त्रीलिङ्गाधिकारात् पुनर्विशेषं वक्तव्येनाह--'समाहारे ता च नेर्गुणश्च ॥ समाहारेऽपि ताप्रत्ययो भवति चशब्दात् तस्मिन् परे बेर्गुणः । ताप्रत्ययान्तश्च आवन्तवदित्यर्थः ।। कचित्तु--'समाहारे तश्च' इति पश्चाद् 'आवतः खियाम्' । त्रि त्रयाणां समाहारनेता । अत्र ताप्रत्यये कृते नेर्गुणः प्रथमैकवचनम् । 'आप' सेर्लोपः । जनानां समूहो जनता ॥ एवं त्वप्रत्यये ब्राह्मणस्य भावो ब्राह्मणत्वम् । यणप्रत्यये प्रामण्यम्। प्रथमैकवचनम् । 'अतोऽम्'। सुमनस् । सुमनसो भावः सौमनस्यम् । अत्र द्रव्यम् । यण् पृद्धिः सौ । स्वरहीनं.' 'अतोऽम्' ॥ विद्वस् । विदुपो भावः वैदुष्यम् । अत्र क्रिया । अत्र यण् घृद्धिः । वै । 'यसो उ' दु। 'किलात्पः स:०' 'स्वरहीनं.' कुलवत् ॥ सर्वत्र तद्धिते विकल्पानुवृत्तिः । तेन यूनो भावो यौवनम् ॥ रमणीयस्य भावो रामणीयकम् । वृद्धस्य भावो वार्धकम् । चपलस्य भावश्चापल्यम् इत्यादावण्प्रत्ययोऽपि भवति ॥ कर्मण्यपि यण वक्तव्यः । कर्मण्यपि कर्मार्थेऽपि यण वक्तव्यः । ब्राह्मणस्य कर्म ब्रामण्यम् ॥ सुगमम् । राजन् राज्ञ इदं कर्म राज्यम् । राजन्यं च । उभयत्रापि कर्मणि यण् प्रत्ययः । एकत्र 'नो वा' इति टिलोपः राज् 'स्वर- हीन.' । अन्यत्र न टिलोपः । 'स्वरहीन' उभयत्रापि प्रथमैकवचनम् । कुलशब्दवत् । जातावपि यण् । राज्ञो जातीयः राजन्यः । अपिशब्दात् मुनेः कर्म मौनम् । कर्मणि साधुः कर्मण्यः । सभायां साधुः सभ्यः । यशसे हितं यशस्यम् ॥ लोहितादेर्डिमन् ॥ लोहितादेर्गणाद्भावेऽर्थे इमन् प्रत्ययो भवति स इमन् डित्संज्ञो भवति ।। डिवाहिलोपः ॥ लोहितस्य भावो लोहितिमा । (कालस भावः) कालिमा । (लयोर्भावो) लधिमा । (अणोर्भावः ) अणिमा ॥ सूत्रम्-'लोहितादेर्डिमन्' । लोहित आदिर्यस्य स लोहितादिस्तस्मात् । पञ्चम्येकवच- नान्तम् ‘डिति' 'हस्य' इत्यलोपः 'स्रोवि.'। डिमन् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:०॥ लोहितादेर्नान्नो भावेऽर्थे इमन्मत्ययो भवति स च डिसंज्ञकः । परम् अनेकखराहिदिति वक्तव्यम् । तेन भूमा इत्यत्र एकस्वरे टिलोपो न । उदाहरणम्-लोहित । लोहितस्य रक्तस्य भावः इति विप्रहे । इमन्प्रत्ययः । हित्त्वाहिलोपः । 'हिति टे' स्वरदीनं०' प्रथम- फपचने 'नोपधायाः' 'हसेपा०' मानो नो.' लोहितिमा । अणोर्भावः अणिमा । तथा लपोर्भावः लघिमा । एवं महतो भावो महिमा । राजन्शब्दवत् ॥ र इमनि ।। पृथो वः प्रथिमा । (दृढस्य भावो) द्रढिमा । यहोर्भाव इति विग्रहे ॥ फर्मप्पपीलपिशन्दारसाप्वर्थ यण तस णित्वं न । सामनि या सामन्यः । धर्मनि Try: कर्मयः । सभायां साधु सभ्यः ॥ इत्यधिकम् ॥ २ अन्यत्रापि यम् प्रत्ययः समानस्स पास इत्यादेशः समाने उदरे मित मानोदयः । सोदय । शतेन त्रीत पालः ॥ दलधिकम् ॥ ३ गुदिः इति गुरोगा। गुरोभावो गरिमा । परस्य मावो पारमा | मनि लोपः इमनि प्रत्यये परे पहारस्य लोपो भवति । सम्म भावास्येमा भूलस्म स्थवादेशः ॥ खपिकम् ॥

·। । तद्धितप्रकरणम् १७] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम्। 'भर र इमनि' । र पष्ठ्येकवचनान्तम् । रः प्रथमैकवचनान्तम् । इमनि साम्येकवच-, नान्तम् । पृथुमृदुदृढकृश इत्यादीनां नामामादेः भाकारस्य इमनि प्रत्यये परेर आदेशो भवति ॥ पृथु । पृथोर्भावः इति विग्रहे अनेन प्रस्थाने रः । दिलोपः पूर्ववत् प्रथिमा । एवं मृदोर्भावो नदिमा । दृढस्य भावो ढिमा । शस्य भावः प्राशिमा । इसादेलघोग्य अफारस्येति व्याख्येयं । तेन कृष्णिमा ऋजिमा इत्यादी रकारो न भवति । सर्वत्र तद्धिते विकल्पानुवृत्तिरिति लोहितता लोहितत्वम् । लौहित्यम् । अणुता अणुत्वम् । लघुता लघुवं । पृथुता पृथुत्वं । मृदुता मृदुलं । कशता कृशत्वं । दृढता दृढत्वम् । इत्यायपि भवति ॥ यहोर्लोपोभू च बहोः ॥ बहोरुत्तरेपामिमनादीनामिकारस्य लोपो भवति बहोः स्थाने भू चादेशः ॥ भूमा । सूत्रम्---'बहोलोपो भू च वहो:' । बहोरिति बहुशब्दस्य पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'हिति' 'इस्य' इत्यलोपः । 'स्रोवि०' । लोपः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि.' पश्चात् 'नामिनो.' भू प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । पश्चात् 'हवे' 'उओं' । च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अन्यया०' । बद्दोः पठ्येकवचनान्तम् । 'छिति' 'हस्य' इत्यलोपः । पश्चपदं सूत्रम् । बहुशब्दात्परेपामिमन्प्रत्ययादीनां संवन्धिन इकारस्य लोपो भवति, बहुशब्दस्य च भूइ- त्ययमादेशो भवति । अन इमनादीनामित्यादिशब्दात् इमन् इष्ठ ईयस् इत्येते गृह्यन्ते । यद्यपि ईयर ईकारोऽस्ति 'कारग्रहणे केवलप्रहणम्' इति न्यायस्तथापि भू चादेश इत्यत्र चकारामोक्तदोषः । केचित्तु इमजादीनामादेर्लोपो भवत्येवं व्याख्यान्ति । अन्येतु इमन्ना- दीनामिवर्णस्य लोपमिति व्याख्यान्ति । बहु वहोर्भाव इति विग्रहे लोहितादित्वादिमन् । एकखरत्वादेरलोपः' । 'बहोर्लो०' इति इकारलोपः यहोआदेशः पूर्ववत् । प्रथमैकवचने सि 'नोपधायाः' 'हसेपः' 'नाम्रो नो०' भूमा । अस्त्यर्थे मतुः ॥ नानो मतुः प्रत्ययो भवति अस्यास्सिन्यास्तीत्येतसिन्नर्थे । उकारो नुम्बिधानार्थः। गौरसास्तीति गोमान् गोमती ॥ सूत्रम्-'अस्त्यर्थे मतुः ॥ अस्तेर्धातोरोंऽस्यर्थस्तस्मिन सप्तम्येकवचनान्तम् 'अ इ ए'। मतुः प्रथमैकवचनान्तम् 'स्रोवि.' अस्यासि स्खेन अस्ति अस्मिन विपये वा इदमस्ति इत्ये- १ 'भाव्येकवरलादित्यर्थः । अन्यथा भूआदेशात्प्राक् कथमेकवरत्वं भवतीति योध्यम् ॥२ फलयह। रथेभ्य इनेनौ वा वक्तव्यो फलमस्यास्तीति फलिन. फली । वहमस्यास्तीति बहिण: यहाँ । रमोऽस्या- सीति रथिनः-रथी बलवाताभ्यामूलः । बलल. । वातूलः ॥ वातातिसाराभ्यां किन् । वातकी अतिसारकी ॥ऊर्णाहशुभंभ्यो युः अस्त्यथें । कर्णायुः । अहंयुः। शुभंयुः ॥ अर्णःकेशयोः अर्णसः सलोपश्च । अर्णवः केशवः ॥ शंकंभ्यां यभयुसतितुतयसः । आभ्यामेते प्रत्ययाः स्युरस्त्यर्थे ।। शं विद्यते यस्यासौ शंवः । शंभः । शंयुः । शंतिः । शंतः । शंतः । शंयः। के विद्यते यस्यासौ कंबः । कभः । कयुः । कतिः । कंतुः । कंत, । कंयः । इत्यादि । लामादिभ्यः शः लोमशः । पामादेन: पामनः । अन्नना । पिच्छादेरिलन् पिच्छिलः ॥ फेनादिभ्य इलय् फेनिलः । तुन्दिवालिय- टिभ्यो भा तुन्दिमः । वलिभः । वटिभ. ।। कृप्यादिभ्या चलच् दीर्घश्च कृपीवलः । प्रज्ञा भडा- घृत्तिभ्योऽण प्रज्ञाऽस्यास्तीति प्राज्ञः । आर्थः । श्राद्ध.। वात. जवृन्दाभ्यामारकच् प्रशस्तं शमस्या- स्तीति भङ्गारकः। प्रशस्तं वृन्दमस्यास्तीति वृन्दारकः । मध्यादे रः मधुरः। मुखरः शुपिरः रन्ध्रवानित्यर्थः। कुमारः। कुमो हसिहाः। सिम्मादेला सिमास्यास्तीति सिमलः । चूड़ास्यास्तीति चूडालः ॥ इत्यधिकम् ।। ।

·१९० सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः तस्मिन्नर्थे तद्धितान्नानो मतुप्रत्ययो भवति । अत्र मतुप्रत्यये उकारो 'वितो नुम्' इति नुम्- विधानार्थस्तथा 'नितः' इति ईविधानार्थश्च । गो द्विस्थाने । गौरस्यास्तीति, द्वितीये स्त्रीवि- शेषणे गौरख्या अस्तीति । उभयत्रापि मतुः । मत्. । आये प्रथमैकवचने 'वितो नुम्' मनत् 'अस्वसोः सौ' दीर्घः मा 'हसेप:०' 'संयोगान्तल' गोमान् ॥ द्वितीये 'ष्ट्रितः' इति ईप् । 'स्वरहीनं हसेप०:' गोमती । नपुंसकलिङ्गे तु गोमत् । एवं श्रीमान् श्रीमती ॥ नित्ययोगा- तिशयप्रशस्तादिविशिष्टे अस्त्यर्थे मतुरिति केचित् । तन्मते नित्यं श्रीरस्त्यस्येति श्रीमान् । अतिशयिता प्रीतिरस्यास्तीति प्रीतिमान् । प्रशस्ता धीरस्येति धीमान् ।। अइकौ च मत्वर्थे ॥ मत्वर्थे अइको प्रत्ययौ भवतः ॥ वैजयन्ती पताका यस्थासौ वैजयन्तः । माया विद्यते यसासौ मायिकः ॥ सूत्रम् । 'अहको च मत्वर्थे । अश्व इकश्च अइको प्रथमाद्विवचनान्तम् । मतोः अर्थः मत्वर्थस्तस्मिन् सप्तम्येकवचनम् । यद्यपि समासे संधिनिश्चयेन स्यात्तथाप्यत्र स्पष्टार्थत्वात् 'अइकौ०' इत्यत्र संधिर्न कृतः । कचित्तु 'एफौ घ मत्वर्थे' इत्येव दृश्यते । मत्वर्थे इति मतुप्रत्ययार्थे अर्थादस्त्यर्थे एव नान्नः अइको इत्येतो प्रत्ययौ भक्तः । वैजयन्ती चैजयन्ती नाम पताका ध्वजो विद्यतेऽस्मिन्निति विमहे अप्रत्ययः । 'यस्येति' ईलोपः । 'स्वरहीनं. 'स्रो०' वैजयन्तः प्रासादः ॥ तथा मायास्त्यस्येति मायिकः । पूर्ववत् इकप्रत्ययः । 'यस्य लोप:' 'स्वरहीनं०' मायिकः ।। कचिदप्रत्ययो जिदपि । प्रज्ञास्यास्तीति प्रातः । श्रद्धा अस्यास्तीति श्राद्धः॥ मान्तोपधादत्विनौ ॥ मकारान्तान्मकारोपधादकारान्तादकारोपधाच चत्विनी प्रत्ययौ भवतः अस्त्यर्थे ।' किं विद्यते यस्सासौ किंवान् । लक्ष्मीवान् शमी ॥ भवान् । धनवान् धनी दण्डी छत्री पद्वती । कामो विद्यते यस्यासो कामी । कृमयो विद्यन्ते यस्यासी कृमिवान् । शमोऽस्सास्तीति शमी। दमोऽस्यास्तीति दमी॥ सूत्रम्-'मान्तोपधाद्वत्विनौ ॥मच अश्व मौ अन 'सवर्णे' 'ओ ओ औ अन्तश्च उपधा पन्तोपधे मौ अन्तोषधे यस्य स मान्तोपधस्तस्मात् पथाम्येकवचनान्तम् । पुनः पूर्व 'सवणे.' अमे यत्विनौ वतुश्च इन् वत्विनौ प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' पूर्व 'पपा अये जपाः ॥ द्विपदमिदम् । मकारान्तान्मकारोपधाय तथा अपारान्तादफारोपधारा या अवर्णान्तादवोंपधाय नानोऽस्त्यर्थे वतु इन् एतौ प्रत्ययो भवतः । इन्प्रत्ययस्तु अकारा- न्तादेव भयत्यस्त्यर्थे । प्रथमं मान्तोदाहरणम् । निम् । किमस्यासीति वाफ्ये मन यतु । पत् । फचित्पदान्तताश्रयणात् 'मोऽनु०' प्रथमैकवचने । 'नितो नम्' 'अत्यसोः सौ' १ मपोऽम्यासीति गपवान् ॥ नियो यानि सौभाग्य योनी कान्तो महिनि य । सूर्य महाविशेप गृगारेऽपि भगः स्मृतः ॥ भगं भाग्य विधते यस्पासो मायान् । गोरगतीति परमीयान् । पुमोडमा मोति पुप्रथान् । पनाम्यास्त्रीति पनवार भनी । मसाजी यान-0ो । इना को गोद में पस्साधी दण्डयान दमी शेनं रिपवे यसाग शेप्रयान शेत्री । साम्पा ferपान | Ard मलामो पदान् परती भूमिः । ॥ मोऽसासी मासा किम् ॥ - ·तद्धितप्रकरणम् १७] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । १९१ हसेप:०' 'संयोगान्तस्य' किंवान् ॥ लक्ष्मी । लक्ष्मीः अस्यास्तीति लक्ष्मीयान् । अत्र मकारोपधत्वात् धतुः ॥ नोादिभ्यः इति उर्मिमान भूमिमान इत्यादी मान्तोपत्वेऽपि न वतुप्रत्ययः, किंतु मतुप्रत्ययः ॥ शम । शमोऽस्यास्तीति शमी। अत्र मकारोपधत्वादकारा- न्तत्वाच्च इन् । एवं भानि नक्षत्राणि सन्त्यस्येति भवान् चन्द्रः। यद्वा भानि नक्षत्राणि सन्त्यस्मिन् इति भवान् आकाशः । अत्र अकारान्ताद् यतुः ॥ एवं मालागान् दयावान् । अन आकारान्ताद् वतुः ॥ धन छत्र दण्ड । धनमस्यास्तीति धनी । छत्रमस्यास्तीति छत्री। दण्डोऽस्यास्तीति दण्डी । एषु सर्वत्र इन् अकारान्तेभ्यः । 'यस्य लोप:' 'स्वरहीनं०' । निवपि प्रथमैकवचने 'इनां शौ सौ दीर्घः' 'हसेपः०' 'नाम्नो नो॥ पदः सन्यस्यामिति दृपद्धती । अकारोपधत्वाद्वतुः । उकारानुबन्धत्वात् 'ष्ट्रितः' इति ईप् ॥ फचितुप्रत्यये परे दीर्घत्वमपि भवति यथा--अमरावती पद्मावती मृगावती पुष्करावती कुशावती भोगावती अहीवती पुष्पावती शरावती ॥ कचिन्मतुप्रत्ययेपि दीर्घत्वम् । यथा-हनूमान् । तडिदादिभ्यश्च ।। तडिदादिभ्यः शब्देम्पो वतुप्रत्ययो भवति ॥ तडिद्वि- द्यते यस्यासौ तडित्वान् ।' [भानि नक्षत्राणि विद्यते यस्यासौ भवान् ।] यशस्वान् । मरुद्विद्यते यस्सासौ मरुत्वान् ।। सांप्रतं मान्तोपधत्वं विनाऽपि यतुप्रत्ययं वक्तव्येनाह--'तडिदादिभ्यश्च'तडिदादिभ्यो मान्तोपधत्वरहितेभ्योऽपि चतुप्रत्ययो भवति ।। चकारात्तडिदित्यत्र चपस्य जयत्वं न भवति । तडित् । तडिदस्यास्तीति तडित्वान् । एवं विद्युदस्यास्तीति विद्युत्वान उभयत्रापि चतुप्रत्ययो भवति । पूर्ववत् । एवं सरस्यान् मरुत्वान् । समिध्वान् ॥ चकारात् राजन्बान राजन्वती सौराज्ये । उदधौ उदन्यान् एतौ निपायौ । तथा चूडासिध्मादेश्च लप्रत्ययः । चूडाऽस्त्य- स्पेति चूडालः । सिमलः । मांसलः । इत्यादि ॥ ऐश्वर्ये स्वशब्दादामिन् । स्वमैश्वर्यमस्त्य- स्येति स्वामी ॥ एतत्किंयत्तद्भ्यः परिमाणे चतुः ॥ एतस्कियत्तमः शब्देभ्यः परिमाणेऽर्थे वतुप्रत्ययो भवति ॥ 'एतत्कियत्तद्भ्यः' इत्यादि । एतद् किम् यद् तद् एतेभ्यः शब्देभ्यः परिमाणेऽर्थे वतु- प्रत्ययो भवति । उकार उच्चारणार्थः । यद् तद् । यत्परिमाणमस्य यावान् । तत्परिमाण- मस्य तावान् । परिमाणे वतुः ॥ यत्तदोरा ॥ यत्तदोप्टेरात्वं भवति यतौ परे । यत्परिमाणमस्येति यावान् । तावान् ॥ 'यत्तदोरा'यत्तद् एतयोप्टेराकारो भवति परिमाणेऽर्थे वतौ परे इत्यर्थः । यावत् तावत् । उभयत्रापि प्रथमैकवचने । 'वितो नुम्' 'अत्वसोः सौ' 'हसेपः०' 'संयोगान्तस्य' इति तलोपः । सिद्धम् । स्त्रीलिने यावती । नपुंसके यावत् ॥ किम् । किं परिमाणमस्येति कियान् । 'एतत्कि०' वतुप्रत्ययः ।। १ तकारान्तस्य सकारान्तस्य हसादावस्त्यर्थे प्रत्यये परे अपदान्तता वयाच्या यवरादी प्रत्ययमाने परे सर्वेपामपदान्तता भवति । ईयै परे पदान्तता । तेन भवदीयम् ॥ इसधिकम् ॥ ..

·। १९२ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः किमः किर्यश्च । किमशब्दस किरादेशो भवति यतोर्वकारस्य यकारादेशो भवति ॥ किं परिमाणमस्येति कियान् ॥ आ इश्चैतदोवा ।। एतदष्टेर्वा आ इश् च वा भवति वतौ परे ॥ एतत्परिमाणमस्येति एतावान् इयान् ॥ 'किमः किर्यश्च' वतुप्रत्यये परे किमशब्दस्य कि इत्यादेशः कृत्लस्य भवति । वतोर्वकारस्य चयकारो भवति । अनेन किमः किः वस्य यः। चकाराच्छित्वं विनापि सर्वस्य किरादेशः। प्रथमैकवचने पूर्ववत् । एतद् उभयत्रापि वतुप्रत्ययः । 'आ इश्व एतदो वा' ॥ वतुप्रत्यये परे एतच्छब्दस्य आ इश् इत्येतावादेशौ भवतः । 'गुरुः शिश्च सर्वस्य' इति न्यायात्कृत्लस्य आ इति गुरुस्तथापि चफारमहणादन्त्यस्यैव टेराकारादेशो न कृत्स्नस्य । इश् इति शित् । 'गुरुः शिच' इति शित्त्वात्सर्वस्य एतद् इत्यस्य इ आदेशः । वामहणाद्यत्र इशादेशस्तन वकारस्य यकारः । अन्यत्र न । एतावत् इयत् प्रथमैकवचने पूर्ववत् । मितो तुम्' 'हसेपः०' 'संयोगान्तस्य' । तुन्दादेरिलः ॥ तुन्दादेर्गणात् इलप्रत्ययो भवति (प्रशस्तं तुन्द यस्यासी) तुन्दिलः ॥ औन्नत्ये दन्तादुरः॥ औन्नत्येऽर्थे वाच्ये सति दन्तशब्दादुरः प्रत्ययो भवति (उनता दन्ता यस्यासौ) दन्तुरः ॥ 'तुन्दादेरिलः ॥ तुन्दादेः शब्दात् अस्त्यर्थे इलप्रत्ययो भवति । तुन्द । तुन्दमस्यास्तीति तुन्दिलः । इलप्रत्ययः । 'यस्य लोपः' 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचनम् ॥ एवम्-उदरिल: फेनिलः ॥ औन्नत्ये दन्तादुर' दन्तशब्दादौन्नत्ये उच्चत्वेऽर्थे उरप्रत्ययो भवति । उन्नता उचा दन्ता अस्येति दन्तुरः ।। श्रद्धादेखें: ॥ श्रद्धा विद्यते यस्यासौ श्रद्धालुः । कृपा विद्यते यस्यासी कृपालु: । मायालु: । दयालुः॥ 'श्रद्धादेलः ॥श्रद्धादे नोऽस्त्यर्थे लुप्रत्ययो भवति । श्रद्धा दया कृपा । श्रद्धा अस्यास्तीति श्रद्धालुः । दयाऽस्यास्तीति दयालुः । कृपाऽस्यास्तीति कृपालुः। सर्वन लुप्रत्ययः। प्रथमैक- वचने 'सोवि०॥ अस्मायामेधारभ्योऽस्त्यर्थे विनिर्वक्तव्यः ॥ तपो विद्यते यस्यासी तपस्वी । यशस्वी । मायावी । मेधावी । सक् विद्यते यसासौ त्रग्वी ।। भस्मायामेधा० ॥ असू इति । 'वचादेरस्' इत्युणादिसूनोकोऽस्प्रत्ययः तदन्तानाम्नः पुनः मेधामायालशब्देभ्यश्च अस्त्यर्थे विनिः प्रत्ययो वक्तव्यः । इकार उचारणार्थः । तपस् । 'तप संतापे' इत्यस्यासन्तस्य रूपम् । विन् । सपोऽस्यास्तीति तपस्वी। दण्डिन्शब्दवत् । प्रथमैकवचने । 'इनां शो सौ' 'हसेप:०' 'नाम्नो नो०॥ एवं यशस्वी । एवं मायाऽस्यास्तीति मायावी । मेधा बुद्धिरस्मारनीति मेधावी । सक् माला अस्यास्तीति सम्वी । दिशाम्' इति कुत्वम् १ यस्मिन्पले आव न तस्मिन्पक्षे इशादेशः स्यात् दाफारः सर्वादेशार्थ चकाराद्वतोर्यकारस्य यकार ॥ इत्यधिकम् ॥ २ धाशन्दोऽनुक्तममुघयार्थ । तेन इदमो चतुप्रत्यय । इदम इश चकारादतीवकारस्य यति वाच्यम् । इद परिमाणं यस्य सायान् । दाकारा सर्यादेशार्थ ॥ इलधिकम् ।।

·तद्धितप्रकरणम् १७] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । मज् इत्यत्र अन्तर्वर्तिनी विभक्तिमाश्रित्य पदान्तताश्रयणात् ['चोः कु.] जम्म गः । प्रथमैकवचने सिः पूर्ववत् ।। चाचो ग्मिनिः॥ वाचशब्दात् मिनिः मत्ययो भवति अस्त्यर्थे । प्रशस्ता चार विद्यते यस्सासौ वाग्ग्मी ।' 'वाचो मिनि ॥वाचशब्दात् ग्मिन्प्रत्ययो भवति । गकारोऽनुनन्धः मकारादित्वनिये- धार्थः । तेन 'ममे बमा वा' इति न भवति । वाचे वाग। प्रशस्ता वागस्यास्तीति वाग्मी म्मिन्प्रत्ययः । 'चोः कु:' पदान्तताश्रयणात् 'चपा अबे जया' कस्य गः। 'सरहीनं०' दण्डिनशब्दवत् ॥ गोरपि अस्त्यर्थे मिनिः । गावो विद्यन्तेऽस्येति गोमी। आलाटौ कुत्सितभापिणि । कुत्सितभाषिण्यर्थे वाच्ये सति आलाटी प्रत्ययो भवतः । कुत्सिता चार विद्यते यस्सासी चाचाला । पाचाटः॥' 'आलाटी कुत्सितभापिणि' || आलश्च आटश्च आलाटो प्रथमाद्विवचनम् । यहुमापिणी- येके । फुत्सितं भापते इत्येवंशीलः कुत्सितभापी तस्मिन् अभिधेये वाशब्दात् आल आट इत्येतो प्रत्ययो भवतःवाच् २१ कुत्सिता वागस्येति वाचालः । वाचाटः । एकत्र आला अन्यत्र आटः । 'खर.' 'सोर्वि०॥ ईपदपरिसमाप्तौ कल्पदेश्यदेशीयाः॥ ईपदपरिसमाप्तः सर्वज्ञ इति सर्वज्ञकल्पः । (ईपदपरिसमाप्तः पद्धरिति) पटुदेश्यः। पढदेशीयः । (ईप- दूनः कविरिति ) कविदेश्यः । कविदेशीयः ॥ 'ईपदपरिसमाप्ती कल्पदेश्यदेशीयाः ॥ अपरिसमाप्ती अपरिपूर्णत्वे किंचिन्यूनत्वे वाच्ये नाम्नः कल्प देश्य देशीय इत्येते त्रयः प्रत्यया भवन्ति । सर्वज्ञ पटु कवि । ईपदपरिपूर्ण- सर्वज्ञः सर्वज्ञकल्पः । ईपदसमासः पटुः पटुदेश्यः । ईपदसमाप्तः पटुः पटुदेशीयः। पटुश्चा तुरः । ईपदसमाप्तः कविः कविदेशीयः । त्रिपु क्रमेण कल्पदेश्यदेशीयप्रत्ययाः ।। प्रशंसायां रूपः॥ प्रशंसायां रूपः प्रत्ययो भवति ॥ प्रशस्तो वैयाकरणो वैयाकरणरूपः॥ पाशा कुत्सायाम् ॥ कुत्सायां वाच्यायां सत्यां पाशा प्रत्ययो भवति ॥ कुत्सितो वैयाकरणो वैयाकरणपाशः ॥ भूतपूर्व घरट् ॥ भूतपूर्वेऽर्थे वाच्ये सति चरट् प्रत्ययो भवति ॥ पूर्व दृष्ट इति दृष्टचरः । स्त्री चेदृष्टचरी ।। प्रशंसायां रूपः॥प्रशंसायां श्लाघायां वाच्यमानायां रूपमययो भवति । वैयाकरणः । प्रशस्तो वैयाकरणो व्याकरणस्य पाठी वैयाकरणरूपः ।। केचिदन्न कुत्सायां पाश इत्यपि १ एकादाकिनि चासहाये । न विद्यते एकः सहायो यस्य सः एकाकी ।स्री चैत् एकाकिनी । इसधिकम् ॥ २ लः समाहारप्रकृष्टयोः नानः समाहारप्रकृष्टयोर्विपये लः प्रत्ययो भवति । लेशस्य समूहः प्रष्टः क्लेशो वा केशलः ॥ इत्यधिकम् ॥ सार,२५ ·.- । १९४ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा धृत्तिः पठन्ति । तन्मते कुत्सिता पापण्डः पापण्डपाशः । एवं भिपपाशः । इत्युदाहरणम् ।। 'भूतपूर्व चर' पूर्व भूत इति निदर्शनादिक्रियया तत्समयात्या विषयीभूतो भूतपूर्वः । तस्मिन्नर्थे घरट् प्रत्ययो भवति । दृष्ट । द्विस्थाने पूर्व दृष्ट इति विमहे अत्र दर्शन क्रियायां वर्तमानकालात्प्रागपि दृष्टत्वात्स्मृतिज्ञानेन विषयीभूतत्वाद्भूतपूर्वोऽतश्चरट् । उभयत्रापि टकार ईयर्थः । एकन पुंस्त्वे देववत् । अन्यत्र टित्त्वादी । 'लितः' 'यस्य लोपः 'स्वरहीन' नदीवत् ॥ : प्राचुर्पविकारप्राधान्यादिषु मयट् प्रत्ययो भवति ॥ अन्नमयो यज्ञः। मन्मयो घट: । स्त्रीमयो जाल्मः । अमृतमयश्चन्द्रः । गोमयम् ॥ तदधीते वेद चेत्यत्राण्यक्तव्यः॥ व्याकरणमधीते वेद वा वैयाकरणः ॥ शोभनोऽश्वः स्वश्वः । तं वेदेति सौक्श्वः । न्याये कुशलो नैयायिकः ।। 'प्राचुर्यविकारप्राधान्यादिपु मयद' ॥ प्रचुरस्य भावः प्राचुर्य, विकारोऽवस्थान्तरापादनं, प्राधान्यं मुख्यत्वं तथा आदिशब्दानिर्वर्तनखरूपपुरीपावयवेपु च । एप्वर्थेषु नानो मयट- प्रत्ययो भवति । उदाहरणानि-अन्न । अन्नं प्रचुर यत्र सोऽन्नमयो यज्ञः । अन प्राचुर्यार्थे मयट् । टित्त्वादी । अन्नमयी स्थाली। मृद् । मृदो विकारो मृन्मयः । अत्र विकारे मयट् । 'पावसाने दस्य तः॥'नमे नमा वा तस्य नः। 'स्वरहीनं० । यद्वा 'कचिजवानां नमा एष्टव्याः' इति दस्य नः 'स्वरहीनं०' मृन्मयो घटः ।। स्त्री प्रधानाऽस्येति खीमयो जाल्मः । जाल्मो मूर्खः । अविचार्यकारीत्यर्थः । अमृतेन निवृत्तो अमृतमेष रूपं वा यस्य सोऽमृतम- यश्चन्द्रः । अन निर्वर्तनार्थे मयट् ॥ गोः पुरीपं गोमयम् ॥ शरस्यावयवाः शरमया। 'तदधीते० ॥ तच्छास्त्रादि अधीते पठति वेद जानाति वा इत्येतस्मिन्नर्थे अण् प्रत्ययो भवति । उदाहरणम् । व्याकरणमधीते अथवा वेद जानातीति वैयाकरणः । सुष्टु शोभनो- ऽश्व: स्वश्वः तं वेदेति सौवश्वः पुरुषः । व्याकरण, स्वच, एकत्राभ्ययनज्ञानार्थेऽण् । अन्यत्र वेदेत्यर्थेऽण् । णकारो वृद्ध्यर्थः॥ न संधिय्वोयुट च ।। सन्धिजी ययौ सन्धिखौ तयोः। सन्धिजयोर्यकारयका- रयोः संबन्धिनः स्वरस्य वृद्धिर्न भवति किंतु तयोर्युडागमो भवति । तेन इट् उद् इत्येतावागमौ भवतः वर्णविश्लेपं कृत्वा यकारात्पूर्व इकारः । चकारात्पूर्व उकारः । पश्चात् 'आदिखरस्य णिति च पृद्धिः॥' नन्वन स्वपदे वृद्धिराकारः क्रियतां तत्राशङ्कायामाह-सूत्रम्-'न संधिवोर्युट च'। न प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्ययासंधिय्योः इत्यस्य समासो वृत्तावेव विहितः । यथा संधिजी वौ संघिय्वी तयोः संधिप्वोः पष्ठीद्विवचनान्तम् । 'वरहीनं०' 'सोर्विच उट् च युद् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप० । च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' पूर्व 'नामिनोरः पतुःपदम् ॥ संधिजावयोर्यकारवकारयोः संवन्धिनः स्वरस पृद्धिर्न भवति । अन्न व्या इत्यन बि आर उपसर्गयोोगे संधिजो यकारस्तत्संबन्धी स्वर आकारः स प १ चटकादेरणपटकस्सापखं चाटवा कल्याप्यारी नालिनेयः॥ कल्याश्या अपत्यं फास्पाणिनेयः ।इस.॥ - - ।

·. तद्वितप्रकरणम् १७] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । १९५ गृद्धिरूप एव । अतो न तस्य वृद्धिकार्य किंतु योर्यकारवकारयोयुडागमः । तत्संबन्धी स्वर आकारः स च वृद्धिरूपः । एतस्य णित्त्यादृद्धिसंभवे प्रस्तुतसूत्रेण पृद्धिनिषेधः तनः किंतु तयोर्यकारवकारयोर्युडागमो भवति । युडागमः इति कोऽर्थः । तथेतदेव विवृणोति । इद उद् इत्येतावागमौ । ननु कथं संश्लिष्टस्य यकारस्य वकारस्य च इद उद आगमी भयत इत्याह-वर्णविश्लेपमिति । व्यु आ, स्व अ इति वर्णविश्लेष वियोजनमसंयोगेनोपारणं कृत्वा यकारात्पूर्वमिकारः कर्तव्यः,वकारात्पूर्वमुकारः कर्तव्यः । स्वरहीन.' विया मुत्र इति जातम् । पश्चात् 'आदिस्खरस्य.' इति वृद्धिः । वैया सौव । 'यस्य लोपा''स्वरहीन। प्रथमैकवचने 'सोर्वि- वैयाकरणः । सोयश्वः । इति सिद्धयति ॥ अन्यत्राप्यर्थे स्वस्ति आह इति सौवस्तिकः । द्वारे नियुक्त इति दीवारिकः । एवमैतिहासिकः पौराणिकः । स्वस्येदं सौवम् । त्रिपक्षस्येदं पक्षम् । व्यर्थस्य भाो वैयय॑म् । इत्यादि ।। इतो जातार्थे ॥ जातार्थे इतः प्रत्ययो भवति ॥ (लझा संजाता यसासी) लजितः। 'इतो जातार्थे' ।। इतः प्रथमैकवचनान्तम् । जातार्थे सप्तम्येकवचनान्तम् । जाता उत्पन्नार्थे इतप्रत्ययो भवति । उदाहरणम् । लना । लना । जाता अस्येति लजितः । जाता] इतप्रत्ययः । 'यस्य लोप:' 'स्वरहीन.' 'सोषि०' । एवं पुष्पितः फलितो वृक्षः। तारकिर्त नमः । पुलकितः । कन्दलितः । कण्ट कितः । क्षुधितः ।। तरतमेयखिष्ठाः प्रकर्प ।। अतिशयेऽर्थे तरः तमः इयमुः इष्ठः इत्येते प्रत्यया भवन्ति ॥ अतिशयेन कृष्णः कृष्णवरः । (अतिशयेन कृष्णः) कृष्ण. तमः । (अतिशयेन शुक्ल:) शुरूतरः शुक्लतमः ॥ ईयविष्ठी हिताविति वक्तव्यौ ॥ अतिशयेन लघुर्लघीयान् । लघीयसी । लधिष्ठः । अतिश० पाप: इति पापीयान् । अतिश० पापिनी इति पापीयसी । पापिष्ठः ।। सरतमेयविष्ठाः प्रकर्षे' । तरश्च तमश्च ईयसुश्च इष्ठश्च सरतमेयविष्ठाः प्रथमावहुवच- नान्तम् । 'सवर्णे' 'स्रोवि० । प्रकर्षे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए प्रकऽतिशयार्थे नाम्नस्तर तम ईयसु इट एते चत्वारः प्रत्यया भवन्ति । इष्ठ प्रत्ययः गन्तः । कृष्ण । अतिशयेन कृष्णः श्यामः इति कृष्णतरः कृष्णतमः । एकत्र तरप्रत्ययः । अन्यत्र तमप्र- त्ययः। प्रथमैकवचने 'घोवि०' एवं शुष्कृतरः शुक्लतमः ।। ईयस्विष्ठाविति । ईयसु इष्टः इत्येती डित्संज्ञो वक्तव्यौ । अतिशयेन लघुर्लघीयान् । अतिशयेन लघुः स्त्री लघीयसी । अतियेन लघुर्लपिष्ठः । रूपये ईयसु, तृतीये इष्ठः । 'ईयविष्ठी डितो.' हित्त्वादुकारलोपः । 'स्वर- हीन.' । आये प्रथमैकवचने उकारानुवन्धत्वात् 'त्रितो नुम्' इति नुमागमः । 'न्सम्म. हतो.' 'हसेप:०' 'संयोगान्तस्य०' द्वितीये । 'ट्वितः' 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने । 'हसेपः से.'। तृतीये इप्रत्ययः । डिवाहिलोपः । स्वरहीनं०' 'सोवि.' लघिष्ठः ॥ पाप । अन १ विन्मतुवतृप्रत्ययाना लोपच इष्टादी ॥ मविविद्यते यस्यासी मतिमान् । भतिश० मतिमान् इति मतिष्ठः । अतिरा. मायावी इवि माविष्ठः । अतिशः धनवान् इति घनिष्ठः । अतिश० का इति करिष्ठः इत्यधिकम् ॥ ।

·सारखतव्याकरणम्। • [ प्रथमा वृत्तिः पापशब्दः पापयुक्तस्य नरस्य वाचको न पापस्य । यतः पापशब्दस्य व्याकरणान्तरेषु इन्- प्रतिषेधोऽस्तीति । (नो पापदरिद्राभ्यामिन् छन्दसि तु भवति)। अत: अतिशयेन पाप: पापवान् पुरुपः इति पापीयान् । स्त्री चेत् पापीयसी । उभयत्रापि ईयस् । डिस्वाहिलोपः। 'स्वरहीनं०' आद्ये प्रथमैकवचने लघीयस्वन् । द्वितीये "ष्ट्रितः' इति ईप् । पुनः अतिशयेन पापः इति पापिष्ठः । पापवान् पुरुषः । इष्ठप्रत्ययः । डित्त्वाहिलोपः । स्वरही.' प्रथमै. फवचने 'सोर्वि०' पापिष्ठः ।। गुर्वादेरिष्ठेमेयस्सु गरादिष्ट्यलोपश्च ।। इष्ठेमेयस्सु परतो गुर्वादेर्गरादि- रादेशो भवति देरलोपः॥ गुरोगरादेश:-अतिशयेन गुरुः गरीयान् गरीयसी गरिष्ठः । गुरो वो गरिमा ।। प्रियस्य प्रादेशः। प्रेयान् प्रेयसी प्रेष्ठः । लोहि- तादेर्डिमन् । प्रेमा ॥ स्थिरस्थ स्थादेशः । स्थेयान स्थेयसी स्थेष्ठः ॥ स्थूलस स्थवआदेशः । स्थवीयान् स्थवीयसी स्थविष्ठः ॥ प्रशस्यस्य श्रादेशः । श्रेयान् श्रेयसी श्रेष्ठः॥ वृद्धस्य ज्यादेशः॥ 'गुर्वादेरिष्ठेमेयस्सु गरादिष्ट्यलोपश्च' गुर्वादेः शब्दस्य इष्ठ इमन् ईयस् इत्येतेषु परेषु गर इत्यादय आदेशा भवन्ति । गुरु प्रिय स्थिर स्थूल 'प्रशस्य वृद्ध दीर्घ बहुल दूर निकट लघूनां क्रमेण गर् प्र स्थ स्थव श्र ज्या द्वाघ घंह दव नेद कना एते आदेशा भवन्ति । टेश्व अलोप इति लोपो न भवतीत्यर्थः । गुरु । एकत्र ईयस् । अन्यत्र इष्ठ तृतीये भावेऽर्थे 'लोहितादे' सर्वत्र गुरु इत्यस्य गर । अत्र 'ईयविष्ठौ०' इति डित्त्वेऽपि निषेधकथनादे- नेलोपः । प्रक्रिया पूर्वपत् । अतिशयेन गुरुरीयान् । गिरिष्ठः । तृतीये गुरोभीवो गरिमा । इमन 'स्वरहीन.' प्रथमैकवचने राजन्शब्दवत् । स्त्री चेद्गरीयसी ॥ प्रिय अतिशयेन प्रियः प्रेयाम् प्रेष्ठः । ईयस् इठ उभयत्रापि 'गुर्वादे:०' इत्यादिना प्रियस्य प्र इत्यादेशः । 'अइ ए'। स्त्री चेत् प्रेयसी ॥ एवं स्थिर इत्यस्य स्थ। अतिशयेन स्थिरः स्थेयान स्थेयसी स्थेष्ठः । स्थिरस्य भावः स्थमा । स्थूलस्य स्थन् । अतिशयेन स्थूलः स्थवीयान् । स्ववीयसी स्थविष्ठः । प्रशस्यस्य श्र आदेशः। अतिशयेन प्रशस्यः श्रेयान् श्रेयसी श्रेष्ठः ॥ युद्ध । अति- शयेन पृद्धो ज्यायान् ज्येष्ठः । वृद्धस्य च्या आदेशः ।। ईलोपो ज्याशब्दादीयसः ।। ज्याशब्दादीयस ईकारस्य लोपो भवति ॥ अति- शयेन वृद्धो ज्यायान् ज्यायसी ज्येष्ठः ॥ दीर्घस द्रापादेशः । द्राधीयान द्राधीयसी द्रापिष्ठः द्राधिमा । पहुलस्य बहादेशः । बंहीयान् बंहीयसी पंहिष्ठः हिमा । दूरस्य दवादेशः । दवीयान् दवीयसी दविष्ठः ॥ निकटस्य नेदादेशः । नेदीयान् नेदीयसी. नेदिष्ठः ॥ लयोः कन आदेशः । कनीयान् फनीयसी कनिष्ठः ॥ क्षिप्रस क्षेपादेशः । क्षेपीयान् क्षेपीयसी क्षेपिष्ठः । क्षेपिमा ॥ क्षुद्रस क्षोदादेशः । क्षोदीयान् क्षोदीयसी क्षोदिष्ठः क्षोदिमा । पहोरिष्ठे यिः ॥ पहुशन्दात्सरस्य इण्ठे वर्तमानस्येकारस यिर्मनति । ईयस ईकारस लोपथ ॥ यहोभूरादेशः । भूयान् भूयसी भूयिष्ठः ।। भूमा ।।

·तद्वितप्रकरणम् १७] 'चन्दकीर्तिव्याख्यासहितम् । १९७ एकत्र ईलोपो ज्याशदादीयसः ॥ बहोश ॥ ज्याशब्दात् परस्य ईयस: प्रत्ययस्य ईलोपो वक्तव्यः। प्रथमैकवचने 'त्रितो नुम्' 'सम्महतो धो०' 'हसेप:०' 'संयोगान्तस्य'। अन्यत्र इठप्रत्ययः । 'अ इ ए दीर्घः ॥ अतिशयेन दी? द्राधीयान् । द्राषिष्ठः । दीर्घस्य द्वाघआदेशः ॥ अतिशयेन बहुलः यहीयान् यहिष्ठः ॥ अतिशयेन दूरः दवीयान् दविष्ठः । स्त्री चेत् वीयसी ॥ अतिशयेन निकटः नेदीयान् नेदिष्ठः ॥ अतिशयेन लघुः कनीयान् कनिष्ठः।खी चेत् कनीयसी ॥ पाणिनीये तु "युवाल्पयोः कन् या" अतिशयेन युवा अल्पो वा कनीयान् कनिष्ठः । पक्षे यपीवान यविष्ठः । स्त्री यवीयसी । पक्षे अत्पी- यान अल्पिष्ठः । स्त्री चेत् अल्पीयसी ॥ 'अन्तिकयाढयोर्नेदसाधौ' ॥ अतिशयेन अन्तिकः नेदीयान नेदिष्ठः । अतिशयेन बाढः साधीयान् साधिष्ठः ॥ गुरु, स्फिर, वृद्ध, तृप्तानां (तृप्राणां), क्रमेण गर, स्फ, वर्ष, नपः स्युः ॥ 'विन्मतोल विनो मतुपश्च लुक् स्यात् इष्ठेयसोः परयोः । अतिशयेन स्रग्वी स्रजिष्ठः सजीयान् । अतिशयेन त्यग्वान त्वचिष्ठः त्वचीयान् । एवमन्येऽपि यथासंभवं ज्ञेयाः ॥ फचित्तु स्थूल, दूर, युवन् , इस्य, क्षिप्र, क्षुद्राणामन्या यरलवाः सखरा एप लोप्याः। पूर्वस्य च गुणः इप्ठेयसोः परयोः । स्थविष्ठः स्थवीयान् । विष्ठः । यविष्ठः । हस्वस्य गुणासंभवः इसिष्ठः । क्षेपिष्ठः । बहु । अतिशयेन बहु भूयान् । अत्र ईयस्प्रत्यये 'यहोर्लोपो०' इत्यादिना भूआदेशः । चकारादिमनादौना- मिति बहुत्वादिकारलोपः । अथवा यहोश्चेति फथनादीकारलोपः । पुनः पहु । इष्टप्रत्ययः । 'यहोर्लोप०' इत्युकारलोप: यहोश्च भूआदेशः । ततो "बहोरिष्ठेयिः । बहुशब्दात् इष्ठ- प्रत्यये परे यिर्भवति इति इकारस्वरस्य यकारागमो भवति । अत्र यहो आदेशो 'यदादे- शस्तद्वद्भवति' इति बहुवत् । तथा इष्ठस्य इकारे लुप्रेपि 'एकदेशविकृतमनन्यवद्भवति' इति न्यायात् न विरुद्धम् । भूयिष्ठः ॥ अत्र फेचित् बहुशब्दादिप्ठसंवन्धिन इकारस्य यि इत्या. देश इत्येवं व्याचक्षते ॥ तदसंगतम् । ईकारलोपस्य प्रधानत्वात् । भूइत्यादेशस्तु इकारलो. पाहते दुःसाधः । पुनश्चिन्त्यम् ॥ किमोऽव्ययादाख्याताच तरतमयोराम्बक्तव्यः ॥ कुत इति कुतस्तरां परमाणवः । अतिश० कुत इति कुतस्तमा तेपामारम्भकत्वम् । उच्चस्तरां गायति । अतिश० उच्चैरिति उच्चैस्तमाम् । नीचैस्तराम् । नीचैस्तमाम् । किंत- राम् । किंतमाम् । अतिश० पठति इति पठतितराम् । पठतितमाम् । अतिश० पचति इति पचतितराम् । पचतितमाम् ॥ 'किमोऽव्यया० ॥किम् इति अव्ययरूपाकिमः किम्शब्दसंपन्धिनोऽव्ययात् अन्यस्माद- प्यव्ययादाख्याताञ्च सिद्धत्वादिधातुप्रयोगात् परयोस्तरतमप्रत्यययोराम्प्रत्ययो भवति । अयं भाकिमशब्दसंबन्धिनोऽव्ययात् अन्यस्मादपि उच्चैस् इत्यादिकाव्ययात् आख्याता- द्भवति पचतीत्यादिरूपात्स्यार्थे अतिशयार्थे वा तरतमप्रत्ययौ भवतः । तस्मात्पुरत आम्प्र- त्ययो भवति । उदाहरणम् । कुरा इति 'तन्नादिगणः'। किमः पञ्चम्यन्तस्य निपातरूपमव्य- यम् । तस्मात्तरप्रत्ययस्तमप्रत्ययश्च । उभयत्रापि आम् । कुतस्तरां परमाणवः । प्रादुर्भवन्ती- त्यध्याहारः । तथा तेषां परमानां कुतस्तमामारम्भकत्वं परमाणुद्वययोगेन घ्यणुकाद्युत्पा- ·... र ५ + १९८ :- सारततव्याकरणम् । [ प्रथमावृतिः दक्त्वं कुतः कुवो मूलोत्पत्तिरित्यर्थः । उच्चस्तरां गायति इत्यव्ययम् । केचित्तु केवलाकिम एवाव्ययात्तरतमयोराम् इति व्याचक्षते । चशब्दात् उच्चनीचैरव्यययोरपीति । तथा 'डुपचप् पाके' । पच् तिम् । 'अप् कर्तरि' 'स्वरहीन.' पचति । अग्रे स्वार्थे तरस्तमश्च । तस्माच आम्। एवं 'पठ व्यक्तायां वाचिं'।पठ पूर्ववत् । पठतितमाम् ॥ एतदाख्यातिकम् ॥ परिमाणे दनादयः ॥ परिमाणेर्थे वाच्ये सति दनट् द्वयसट मात्रद इत्येते प्रत्यया भवन्ति । जानु परिमाणं यस्य तजानुदनं जलम् । शिरोद्वय- सम् । पुरुषमात्रं जलम् ॥ वयोर्वहूनां चैकस्य निर्धारणे किमादिभ्यो डतरडतमौ वक्तव्यौ ॥ कतरो भवतोर्मध्ये काण्व: । कतमो भवर्ता तात्रिकः । भवतोर्यतरस्तार्किकस्ततर उद्गुणातु । यतमः । ततमः ॥ संख्येय- : विशेपावधारणे द्विभिभ्यां तीयः त्रेः संप्रसारणं सखरस्य । द्वयोः संख्यापूरको द्वितीयः ॥ त्रयाणां संख्यापूरकस्तृतीयः॥ 'परिगाणे दनादयः' । परिमाणार्थे दन्नद् द्वयसद् मात्रटू इत्येते त्रयः प्रत्यया भवन्ति । वक्तव्यमात्रमेतत् ॥ उदाहरणम् । जानु । जानुपरिमाणमस्य जानुदनम् । अन परिमाणे दमट्प्रत्ययः । जानुपरिमिते जलमित्यर्थः । तथा पुरुषः प्रमाणमस्येति पुरुषमात्रम् । तथा शिरस् । शिरः परिमाणमस्य शिरोद्वयसम् । टकारानुवन्धत्वात् 'शितः' इतीप् । उरुव- यसी ऊरुदनी शिरोद्वयसी गजपतिद्वयसी । इत्यादि । 'द्वयोर्वहूनां चैकस्य निर्धारणे किमा- दिभ्यो इतरडतमौ वक्तव्यौ । व्याख्या-द्वयोर्मध्ये बहूनां चावराणां मध्ये एकस्य निर्धारणे पृथकरणे जात्यादिपरिप्रश्ने वा किमादिभ्य इति कियत्तयो डितो अतरअतमौ प्रत्ययौ भवत इत्यर्थः । बहूनां द्वयोर्मध्ये कः कतरः कतमः । अत्र निर्धारणं पृथक्करणं तस्यार्थे डतरः । डित्त्वाहिलोपः। 'स्वरहीनं: कतरो भवतोः काण्वः । क इति फतरः। भवतोयोर्मध्ये काण्वः फण्वगोत्रीयः कण्ववंशीयः कः । तथा किम् । इतमः पूर्ववत् । कतमो भवतां मध्ये तान्त्रिक शास्त्र विदित्यर्थः । सैद्धान्तिकस्तु तान्त्रिकः । यद् तद् उभयत्रापि खतरः। टिलोप: 'स्वरहीनं०' 'सोर्विसर्गः' भवतोद्धयोर्मध्ये यतरस्तार्किकस्ततर उद्गुणातु प्रवीतु इति भावः । चकारादेक- शब्दादन्यशब्दादपि इतरडतमौ वक्तव्यौ । एकतरः एकतमः । अन्यतरः अन्यतमः ॥ 'संख्येयविंशेपा०' संख्यातुं योग्यः संख्येयः । द्वयोरयाणां वा मध्ये योऽन्त्यः संख्येयो गणनायां प्रस्तुत: संख्यापूरणस्तस्य विशेपेणावधारणे 'अयं फतिथ' इत्यस्मिन्नर्थे अपरि- च्छेदे द्वित्रिशब्दाभ्यां तीयप्रत्ययो भवति ॥ः संप्रसारणं च वक्तव्यम्' ॥ द्वि नि । द्वयोः संख्यापूरणो द्वितीयः । एकस्यापेक्षयाऽपरः संख्येयः तस्य विशेषणपरिच्छेदः क्रियते इति द्विशब्दात्तीयः प्रत्ययः । अन्यत्र तु द्वौ । त्रयाणां संख्यापूरणलेन विशेपारधारणे तमापि तीयः । तस्मिंश्च परे : संप्रसारणम् । यकारस्य सस्वरस्य संप्रसारणमिकारः, वकारस्य च उकारः । रेफस्य प्रकारः सस्वरस्यैव । दीर्घस्वरयुक्तस्य दीर्घ ईकारादिः, हस्तस्यरयुक्तस्य हस्व इकारादिरिति संप्रसारणं पक्तव्यम् । अन विशब्दे रेफस्य प्रकारः । न तृतीयः॥ पट्चतुरोस्पट् ॥ पृण्णां संख्यापूरका पठः॥पञ्चादेर्मः ॥ पञ्चमः । सप्तमः । अएमः । नवमः । दशमः । इत्यादि । एकादशादेर्डः ॥ दियटैकानां - .

·सदिनप्रकरणम् १७ चन्द्रमामामद्धिम् । माप्रपोटका प्रारमणादन गीगियी योरिनि पमपम् ॥ एकनायिका दश एकादश । एकादशाना सापक एकादशः-एकादमी :- द्वादशी । प्रयोदशः प्रयोदशी। तुर्दशा गर्दशी । गनदमा-गहमी । . दश: अष्टादशी।। 'पद्मनुरोसद । पारगो माफी माग गयो भवति । पाणां गंगा पर पद प्रगनि::mहीन.' अममेको यो' । पगुर । गगी गंभ: I TERT: जति || टिस्वादी । नठी पतुर्थी । घगुणी गंगानगंगाशी तुमिगो॥ 'पभादेमी' । पलादनांनो दागंतारामगाडगे मन प्रगगो मामी। पयानो संन्यापूरण पम: 1 मप्रनमः । नामोनो पक्षमा मनम: अरमा नयमा देशम ति॥ पाशादिः' ।टकारानुबन्धमत्रागनुसननीयम् । एमादान इमादे: भागमा संगोयविशेषायधारो हपगगो गयी। मद्भगवनिमः । पहागन । परमाना संख्यापूरणः एकातः । उप्रायः । अत्र हिरवाहिलो: । माहीन.' गो.' | 'सहारे सादिः' इति एसा एका स्यादेशः प्रतिगामने तु 'मामा' ही गोमा. गादात्यम् । देवया । एसवारमायः एकायनमेय 1 एन मारा प्रयास: HTTER द्वाप्रयोमाः' इति निसन्दम्य वादगादेशः । निगदम्म प्रप यादगः । अनुदंगः । पञ्च. ॥ पोटशः । 'सहादेः सादिः'शी पा३: । दम्र : । ओ' RELI अष्टादशः । एकोनविंशी। मप्र द्वारा को निगरानातिमहिमय टेलर रहीन' एकोनविंशः ॥ विंशत्यादेर्या तमः ॥ विंगतः संख्यापूरकः शितितमः । पॐ ॥ विंग तेस्तिलोपः॥ विंशः॥ "विज्ञायादेवी तमद सिंगलादेनांम: संयविशेगारभारणे समानगो गा मामी। पामहणात् एका समद, द्वितीये डः [गनीये' भन्यो न, गमामिल पाfat २। आगे समटू प्रायः । टकार सर्पः। शिो संग गएका गीतमः पाश्री.रे गिनिमी स्यापि भवति । द्वितीये उप्रययः । डानुग्वेन्यनगदेलोपः तेन सिंगने बिरसनेन सह टिलोप: 'धरहीनं.fiनया प्रक्रियामा 'मि मिनिसते. भैस विशम्दम्य लोपः रूपाम् दिति परे ।। यदा केपिनु टिनो ने पुनः 'दलादेगा.' इति हितोपनिन्दन्ति । फेरिनु टिलोरे फते 'महादः मादित इति शिति इसम्पति इशारेशमिन्जन्ति ॥ [हतीये शितिरिसर मसी।विगतिगंगर दसर्यः । चिनु पापणास पचाम:' इति मासयमान्यन्ति । दन्मवे मिनार मात्र विशतितमः पतिःवाविंशतितमः कातिप्रमोमितिमा प्रयोरिंगः परिगनमः पत्वारिंशः । एवं पारासमः पचासः । एवं पटिनमः पधाष्टितमः एकाइयादि १-१ असन्ततः पहाडमा ·२०० सारस्वतन्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः शेयम् । अत्र ग्रन्थान्तरेश्वेतानि वक्तव्यानि सन्ति । 'द्विव्यष्टानां द्वात्रयोऽधा' भवन्ति । 'प्राक्शतादनशीते। शतात्मा शतं याात् अनशीते: अशीतिशब्दं वर्जयित्वा अन्यत्र यत्र द्विनिअष्टशब्दाः सन्ति तन क्रमेण द्वा पयः अष्टा एते आदेशा भवन्ति । यद्वा द्वादशः नयोदशः अष्टादशः॥ • चत्वारिंशदादौ वा ॥ द्विचत्वारिंशत्-द्वाचत्वारिंशत् । त्रिचत्वारिंशत् । अयश्चत्वारिंशत् । अष्टचत्वारिंशत् । अष्टाचत्वारिंशत् । अनशीतीति विशेष- णायशीतिः । व्यशीतिः । अष्टाशीतिः ॥ शतादनित्यम् ॥ शततमः ।। चत्वारिंशदादौ वा ॥ चत्वारिंशदादिशब्देषु परेपु द्विध्यष्टानां द्वात्रयोष्टा वा भवन्ति । द्विचत्वारिंशत् । द्वाचत्वारिंशत् । निचत्वारिंशत् । त्रयश्चत्वारिंशत् । अष्टचत्वारिंशत् । अष्टाचत्वारिंशत् । द्विपञ्चाशत् । द्वापञ्चाशत् । त्रिपञ्चाशत् । अयापश्चाशत् । अष्टपश्चा- शत् । अष्टापभ्याशत् । एवं द्विपष्टिः । द्वापष्टिः। त्रिपष्टिः त्रयापष्टिः । अष्टषष्टिः अष्टा- पष्टिः । द्विसप्ततिः द्वासप्ततिः। त्रिसप्ततिः त्रयःसप्ततिः। अष्टसप्ततिः अष्टासतविः ।। द्विनवतिः द्वानवतिः । त्रिनवतिः त्रयोणवतिः । अष्टनवतिः अष्टानवतिः । अनशीतेरिति विशेषणात् ध्यशीतिः व्यशीतितमः । ज्यशीतिः अष्टाशीतिः । अत्र द्वात्रयोष्टा न भवन्ति ॥ 'शतादेनि- त्यम्' तमट्प्रत्ययः स्यात् । शततमः ॥ * 'एकादशादेरधिकार्थात् सप्तम्यर्थे शते सहस्र च डप्रत्ययः । एकादश अधिका यस्मिन् तत् एकादशं शतं सहस्रम् । एवं द्वादशं शतं प्रयो. दशं शतं एकविंशं त्रिंशं चत्वारिंशं पञ्चाशं शतमित्यादि शेयम् ॥ शतादेरित्यादिशब्दात् शततमः । एकशततमः। मासतमः । अर्धमासतमः । संवत्सरतमः । इत्यादि शेयम् । मातादीनि संख्योपयोगानि लोकादवगन्तव्यानि ॥ संख्यायाः प्रकारे धा ॥ संख्यावाचकाच्छन्दात्मकारेऽर्थे पाच्ये सति धान- त्ययो भवति ॥ द्विप्रकारं द्विधा । त्रिमकारं विधा । चतुष्प्रकारं चतुर्धा । गुणोऽण् च ॥ धाप्रत्ययान्तस्य शब्दस्य गुणो वा भवति अण च वा भवति ॥ द्विप्रकारं वेधा । त्रिप्रकारं त्रेधा । धाप्रत्ययान्तात्वार्थेऽण् । द्विधा एव द्वैधम् । धम् ॥ क्रियाया आवृत्तौ कृत्वस् ।। पञ्चवारान् भुक्त इति पञ्चकत्वो मुक्ते । सप्तकत्वः ।। 'संख्यायाः प्रकारे धा' ॥संख्यावाचिनो नाम्नःप्रकारेऽर्य पाप्रत्ययो भवति । विप्रकार इति । नौ प्रकारावस्येति वा द्विघा त्रिधा चतुर्घा पञ्चधा पोढा इत्यादि । 'गुणोऽण् प' धाप्रत्यये परे द्वित्रिशन्दयोर्गुणो भवति अण् ध वा भवति। इकारस्य ए गुण द्वेषापा। प्रथमैकवचने । 'क्त्वावन्तं प' इति 'अव्ययाद्विभपर्छ । तथा धाप्रत्ययात्स्वार्थेऽण् प्रत्ययो भवति । णकारी युद्धयः । द्विधा विधा । उभयत्रापि अण् पृद्धिः। 'यस्य लोपः' 'गायभ्याधण' इति नपुंसके प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' घं त्रैषम् ॥ "क्रियाया आपसी मृत्त्वस्' क्रियायाश्चलनगमनकरणादिकाया आवृत्ती सरांच्यापरिवृत्तेन पौनापुन्येन पारं- 'एकादप्यमुवा । ऐप्पम् । एकधा ॥ इत्याधिकम् ।

·तद्धितप्रकरणम् १७] चन्द्रकीर्तिच्याख्यासहितम् । 7731 २०१ बारार्थे पञ्चसप्तादिसंख्यायाः कृत्वम् इति प्रत्ययो भवति ॥ पश्चन् । पञ्च पारान् इति । पञ्चन् कृत्वस्प्रत्ययः । 'नानो नो०' प्रथमैकवचनं सि । 'अव्यया०'सोवि.'पञ्चकत्वः। सप्तकृत्वः । निसप्तकृत्यः । कतिकृत्वः । इत्यादीन्युदाहरणानि ।। द्वित्रिचतुर्पः सुः॥ द्वित्रिचतु:शब्देभ्यः सुप्रत्ययो भवति ॥ द्विवारमिति द्विः । मिवारमिति त्रिः । चतुः। द्विरुक्तम् । विरुक्तम् ॥ बहादेः कारका- च्छस् ॥ वहादेः शब्दाच्छस्प्रत्ययो भवति ।। बहुवारानिति बहुशः । अल्पशः। शतशः । सहस्रशः । लक्षशः । कोटिशः । इत्यादि । बहुशो धनं ददाति ॥ कारकात्किम् । बहूनां स्वामी ।। 'द्वित्रिभ्यां सुः। द्वित्रिशब्दाभ्यां क्रियाया आवृत्तौ सुप्रत्ययो भवति । उफार उशार- णार्थः । द्वौ वारी इति वित्रीन वारानिति निः। सुप्रत्यये कृते प्रथमैकवचने । 'अव्यया.' 'सोर्वि०॥ अने उक्तमिति 'नामिनोरः"स्वरहीनं०'। एवं द्विभुते । द्वौ वारी इत्यर्थः । विरघीते त्रिः । श्रीन पारान् अधीते पठतीत्यर्थः । चतुः खपिति इत्यपि कचित् दृश्यते ॥ एकस्य सुप्रत्ययसहितस्य सकृदादेशो वक्तव्यः । सकृदेकवारम् ॥ 'यहादेः शस्' बहादेन नो पारं- वारार्थे संख्यायां या शस्प्रत्ययो भवति । बहु । यहून वारानिति यहुशः । अथवा बहवः एव बहुशः । कोटि संख्या येषां ते कोटिशः । शस्प्रत्ययः । 'अव्यया०' ॥ एवं शतशः सहस्रशः लक्षशः कोटिशः अनेकशा भूरिशः गणश: कतिशः इत्यादीनि ।। तयायडौ संख्याया अवयवे॥ संख्याया अवयवे वाच्ये सति तयायडौ प्रत्ययो भवतः ॥ द्वौ अवयवौ यस्य तद्वितयम् ॥ त्रितयम् । द्वौ अवयवौ यस्य तद्वयम् । त्रयम् । चतुष्टयी । अल्पे कुटीशमीशुण्डाभ्यो ः॥ अल्पा कुटी इति कुटीरः । अल्पा शमी इति शमीरः । अल्पा शुण्डा इति शुण्डारः ॥ 'तयायडौ संख्यायामवयवार्थे । अययवार्थे संख्यायां वाच्यमानायां तयट् अयट् इत्येती प्रत्ययो भवतः। तत्र तयट् संख्यावाचिनः शब्दात्संभवति अयट् द्वित्रिशब्दाभ्यामेव । द्वित्रि । उभयन तयट । क्लीये द्वितयम् त्रितयम् । चतुष्टयम् । अयडियन डकारप्टिलोपार्थः । इति चिन्त्यम् । द्वौ अवयवौ अस्य समुदायस्य द्वितयम् । यद्वा द्वावेव द्वयम् । त्रय एवं त्रयम् । त्रयोऽवयवा यस्येति त्रयम् । एवं द्वयम् । द्वित्रि । अयत्प्रत्ययः । 'यस्य लोप:' 'स्वर' प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' । स्त्रीलिङ्गे द्वितयी त्रितयी चतुष्टयी द्वयी थी । उभशब्दादप्ययट् वक्तव्यः । उभौ अवययौ यस्येति उभयः । टित्वादुभयो । 'यस्य लोपः' । 'अल्पे शमीकु. टीगुण्डाभ्यो' । अल्पार्थे लघ्वर्थे वाच्ये शमीकुटीशुण्डा इति त्रिभ्यः शब्देभ्यः प्रत्ययो भवति । अल्पा शमी शमीरः । अल्पा कुटी कुटीरः । अल्पा शुण्डा शुण्डारः॥ स्त्रीपुंसोनालणौ ॥ स्त्रैणम् । पोस्नम् ॥ शेपा निपात्याः कत्यादयः । आदिशब्दात् या संख्या येपां ते यति । सा संख्या येषां ते तति ॥का संख्या येपां ते कति ॥ लोकाच्छेपस्य सिद्धिः ॥ इति सारस्वतन्याकरणे तद्धित- प्रकरणम् ॥ १७॥ 7731 सार.२६ ·२०२ सारस्वतव्याकरणम् । [प्रथमा वृत्तिः 'स्त्रीपुसोनणलणौ' ।। स्त्रीपुसोः शब्दयोः क्रमेण ननणौ प्रत्ययो भवतः अपत्याद्यर्थे । णकारो वृद्ध्यर्थः । स्त्रीपु भवः स्त्रिया अपत्य स्त्रीणां समूहो वा स्त्रैणम् । पुंसि भवः पुंसो- ऽपत्य पुंसां समूहो वा पौंस्नम् । तन स्त्रैणमित्या नण् । णित्त्वाद्वृद्धिः । 'होणो॥ तथा पुसः लण् प्रत्ययः । णित्त्वादृद्धिः । पौलम् । 'संयोगान्तस्य.' इति सलोपः। प्रथमैकवचने कीये । 'अतोऽम्' 'अम्शसो०' 'मोऽनु० ॥ अथोपसंहारमाह-'शेषा निपात्याः कत्या- दयः। शेपा अन व्याकरणेऽनुक्ता मन्थान्तरेषु च उदाहताः शब्दाः कति कतिपय कतिथ कतिपयथ यति तति अन्येऽपि विंशति त्रिशत् चत्वारिंशत् पश्चाशत् पष्टि सप्तति अशीति नवति शत इत्यादयः शब्दाः निपात्याः निपातसिद्धाः प्रयोगानुसारेण साध्याः ॥ इति सुघोधिकाया तद्धितदीपिका ।। सुपोधिकायां चुप्ताया सूरिश्रीचन्द्रकीर्तिभिः । स्यादीना प्रक्रिया पूर्णा गभूवेत्थं मनोहरा ।।१।। तेषामेव हि सच्छिप्यो हर्पकीाहपाठकः । लिखनोपक्रम चास्याः प्रपेदे प्रीतमानसः॥२॥ इति श्रीनागपुरीयतपागच्छाधिविधायिसदाचारभट्टारकश्रीचन्द्रकीर्तिसूरिकृताया सारस्वतटीकाया प्रथमावृत्तिः पूर्णा ॥ इति प्रथमा वृत्तिः।

·॥ श्री॥ सारस्वतव्याकरणम् । चन्द्रकीर्तिसमाख्यया व्याख्यया समलंकृतम् द्वितीया वृत्तिः। d805 ॥ अथोत्तरार्धम् ।। भ्वादिपु परस्मैपदिनः १ अथाख्यातप्रत्यया निरुप्यन्ते ॥ सरस्वती सदा भक्तवान्छितार्थविधायिनीम् । सद्वाग्विलाससंदोहदोहां कामदुघामिव ॥ १ ॥ नत्वा नागपुरीयाहतपोगणविभूपणम् । श्रीराजरत्नसूरि चाख्यातव्याख्या विधीयते ॥ २ ॥ युग्मम् । अथ प्रन्थकार आख्यातप्रत्ययान्विवक्षुः प्रतिक्षां करोति-अथाख्यावेत्यादि । अथेति संज्ञासंधिविभक्तियुष्मदस्मद्रीप्रत्ययकारकसमासतद्धितलक्षणाधिकाराष्टककथनानन्तरमा- ख्यातं नाम व्याकरणस्य नवमोऽधिकारः । तस्य प्रत्यया निरूप्यन्ते । आख्यायन्ते कथ्यन्ते अर्थात् निप्पाद्यन्ते भ्वादीनां रूपाणि येन तदाख्यातम् । अथवा आख्यान्ति आचश्ते कर्तुापारमित्याख्याताः ॥ प्रतीयन्ते ज्ञायन्ते अर्था येभ्यस्ते प्रत्ययाः आख्यातसमकाः प्रत्ययास्ते निरूप्यन्ते ॥ धातोः ॥ वक्ष्यमाणाः प्रत्यया धातोईयाः ॥ सत्र प्रथममधिकारसूत्रम्-'धातोः' । धातुशब्दस्य पञ्चम्येकवचनान्तम् । यक्ष्यमाणा इति । वक्ष्यन्ते कथयिष्यन्ते ते वक्ष्यमाणाः । अतः परं ये वक्ष्यन्ते प्रत्ययाले धातोरेवाने ज्ञेयाः न नाम्नः । अत्र प्रत्ययशब्देन प्रायो विभक्तयो ज्ञेयाः । तदधिकारादबादयोऽपि प्रत्यया धातोरेवाने ज्ञेयाः। तांश्च यथाधिकार प्रन्यदेव वक्ष्यति ॥ भ्वादिः॥भू सत्तायामित्यादिगणो धातुसंबो भवति ॥ स च त्रिविधः । आत्मनेपदी परसैपधुभयपदी चेति ॥ अथ कोऽसौ धातुरित्याह-सूत्रम्-'भ्वादिः।भू आदिर्यस्यासी भ्वादि। स् 'सोर्वि०॥ भूधातुः सत्तायां विद्यमानार्थे वर्तते इत्येवमादिर्यः शब्दो वर्णममुदायात्मको धातुपाठे- ·२०४ सारस्वतन्याकरणम्। [द्वितीया वृत्तिः ऽभिहितः स धातुसंज्ञो भवति विभक्तिप्रत्ययरहितः केवलो भ्वादिर्धातुसंज्ञो भवति । तत्क्र. मश्च धातुपाठावगन्तव्यः । इह प्रन्थगौरवभयान लिख्यते । दधात्यर्थमिति धातुः ॥स चेति । स च धातुस्त्रिविधः। तिस्रो विधाः प्रकारा यस्य स निविधः पदभेदात्रिप्रकारः। आत्मनेपदमष्टादशसु वक्ष्यमाणेपु विभक्तिवचनेषु अन्यं नववचनात्मकं विद्यते यस्य स आत्मनेपदी 'एध वृद्धौ' इत्यादिः । तथा परस्मैपदं वक्ष्यमाणवचनेप्वाद्यं नववचनात्मक विद्यते यस्य स परस्मैपदी 'भू सत्तायाम्' इत्यादिः । तथा उभे परस्मैपदात्मनेपदे विद्यते यस्मिन् स उभयपदी । पचतिकरोतीत्यादि । यद्यपि 'निविशादेः' इति सूत्रेण केपांचिद्धा- तूनां पदविपर्ययो भवति । तथाप्यत्र स्वभावेन पदत्रयेण विविधत्वमुक्तम् ।। आदनुदात्तडित्तः ॥ अनुदात्तेतो तितश्च धातोरादित्यात्मनेपदं भवति ।। अथ प्रथममात्मनेपदं येभ्यो धातुभ्यो भवति तान् दर्शयति । सूत्रम्-आदनुदात्त०' इति ॥ आत् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:' अनुदात्तश्च इच अनुदात्तडौ अनुदात्तडौ इतौ यस्य सोऽनुदात्तडित् तस्मात् अनुदात्तडितः पञ्चम्येकवचनान्तम् । द्विपदं सूत्रम् । अनुदात्तेदिति धातुपाठे योऽभिहितः धातुपाठे यो धातुरनुदात्तेसंज्ञकः कल्पितः 'पध युद्धौ' इत्यादिकः । तथा ङित् डकारानुवन्धः शीट् स्वप्ने' इत्यादिः ततोऽनुदात्तेतो हितम्भ धातोः आदितिशब्देन आत्मनेपदं भवतीत्यर्थः ।। मित्स्वरितेत उभे॥ नितः स्वरितेतश्च धातोरात्मनेपदपरसैपदे भवतः ॥ आत्मगामि चैत्फलमात्मनेपदं परगामि चेत्फलं परस्मैपदं प्रयोक्तव्यम् । अन्वर्थानुगतार्थसंज्ञापलत्वात् ।। अथोभयपदिनां लक्षणमाह-'मित्वरितेत०' इत्यादि ।। अकार इत् यस्य म मित् यश्च खरितेत्संज्ञको धातुपाठे उक्तः । निच्च स्वरितेच निस्वरितेत् तस्मात् मिस्वरितेतः पञ्च- म्येकवचनम् । उभे प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'ईमौ' 'अ इ ए' द्विपदमिदं सूत्रम् । भितो .धातोः 'डुदाञ् दाने, डुकृञ् करणे, घृञ् ,' इत्यादितः प्रसिद्धात् तथा स्वरितेत इति यस्य धातुपाठे स्वरितेत् इति संज्ञा कल्पिताऽस्ति तस्मात् 'दुपचप् पाके' इत्यादेर्धातुपाठोक्ता- द्धातुगणादुमे इति आत्मनेपदपरस्मैपदे द्वे अपि भवतः ॥ अथ प्रन्थकार एवोभयपदिनां धातूनां पवनयोजनशिक्षामाह-आत्मगामि चेदित्यादि । चेद्यदि उभयपदिनां धातूनामुपाय: फलं आत्मगामि भवति तदा आत्मनेपदं प्रयोज्यम् । यथा आत्मार्थ परते । परार्थ पचति । यद्यपि 'सारस्वतीमृगँ कुर्ने' इत्यत्र पठनस्य परगामित्वात्परस्मैपदं युज्यते वथापि तत्पठनादुत्पन्नं पुण्यलक्षणं फलं कर्तृगाम्येवेयवधार्यात्मनेपदं प्रयुक्तम् ॥ परगामीति । धदि क्रियाफलं परगामि भवति तदोभयपदिनां धातूनां परस्मैपदं भवति । यथा 'प्रकि- याकौमुदी कुर्मः' इत्यत्र करोतेर्धातोः परस्मैपदं ग्रन्थस्य शिष्यानुशिष्यपठनपाठनलक्षणस्य फलस्य परगामित्वात् युक्तम् । एवमन्यदपि यथासंभवमूधम् । एनत्पद्वयम्य प्रयोजन फुत इत्याह-अन्वर्थादिति । आत्मने परस्मै इति द्वयोः शब्दयोः नामानुगतार्थत्यान यादृशं नाम सादृश एवार्थः । यथा आल्गनिमित्तमात्मनेपदम् परनिमित्तं परस्मैपदमित्या न्वर्थः । तस्मात् इदं चात्मगामीत्यादिना पदप्रयोगक्थनं नाग ताद्दश एवार्थः । यथा ·भ्वादिषु परस्मैपदिनः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २०५ आत्मनिमित्तमात्मनेपदं परनिमित्तं परस्मैपदमित्यर्थः । तस्मात् इदं चारमगामीत्यादिपदप्रयो- गकथनं तूभयपदिनामेवावगन्तव्यम् । असार्वत्रिकश्चायं विधिः ॥ परतोऽन्यत् ॥ पूर्वोक्तनिमित्तविधुरादन्यसाद्धातोः परस्मैपदं भवति ॥ अथ परस्मैपदप्रयोगमाह--'परतो० ॥ परतः पञ्चम्येकवचनान्तं तस्मत्ययान्तम् । अन्यद् प्रथमैकवचनान्तम् । अन्यशब्दस्य नपुंसकलिङ्गे पदप्रयोगः । द्विपदमिदं सूत्रम् । पूर्वोक्तयादि । पूर्वोक्तानि यानि सूत्रद्वयोक्तानि निमित्तानि तत्रानुदात्तडित्त्वे आत्मनेपद- निमित्ते मित्स्वरितेत्त्वे उभयपदनिभित्ते एभिर्षिधुराद्रहितात् अस्माद्धातोः उदात्तेत्संज्ञका- द्धातुपाठोक्तात् डकारबकारानुवन्धरहिताच धातोः परस्मैपदं भवति । स च धातुपाठे शेयः ॥ नव परस्मैपदानि ॥ तिवादीनामटादशसंख्याकानामाद्यानि नव वचनानि परसैपदसंज्ञानि भवन्ति ॥ पराण्यात्मनेपदानि ॥ अथ विभक्तिपु परस्मैपदयोर्वचनसंख्यामाह-सूत्रम्-'नय परस्मैपदानि ॥नय प्रथमा- बहुवचनान्तम् । 'जश्शसोर्लक्' 'परस्मैपदानि प्रथमाबहुवचनम् । नपुसंकलिङ्गे । द्विपदमिदं सूत्रम् । तिवादीनामिति । वर्तमाना, विधिसंभावना, आशीःप्रेरणा, अनद्यतना, परोक्षार्था, अद्यतना, श्वस्तनार्था, भविष्यति, क्रियातिपत्तीभूतार्था, इति लक्षणानां दशविभक्तीनां यान्यष्टादश वचनानि तेपां मध्ये आधानि नव वचनानि परस्मैपदसंज्ञानि भवन्ति । तत्रापि केपुचित्पुस्तकेपु 'पराण्यात्' इति सूत्रं दृश्यते । नत्र पराणि प्रथमाबहुवचनम् । आत् प्रथमैकवचनम् । द्विपदम् । पराणि नव वचनानि आत्मनेपदसंज्ञानि भवन्तीति वृत्तिः सुगमा ॥ वर्तमाने तिप् तर अन्ति सिप् थसू ध मिप वस् मस् । ते आते अन्ते ते आथे ध्वे ए वहे महे ।। प्रारब्धापरिसमाप्तकियोपलक्षितः कालो चर्तमानस्तस्मिन्नभिधेये तिवादयः प्रत्यया भवन्ति । अस्य तिवादेः पाणिनी- यानां लडिति संज्ञा ॥ तत्रैकवचनादीनि व्याक्रियन्ते ॥' परस्मैपदानि एकवचनानि द्विवचनानि बहुवचनानि लिप् तम् सिप थस् मिप् यसू मसू आत्मनेपदानि आते अन्ते आये चे रदे महे १ प्रथमः मध्यमः उत्तमः अन्ति थ प्रथमः मध्यमः उत्तमः ते से ए ·, M २०६ सारस्वतव्याकरणम्। [द्वितीया वृत्तिः अथाख्यातविभक्तीनां मध्ये सर्ववैयाकरणसमयप्रतिपालनार्थ विभक्तिप्रयोगसूत्रमाह- 'वर्तमाने' । सप्तम्येकवचनान्तम् । तिप्, तस् , अन्ति । सिप् , थस् , थ । मि, वस् , मस् । ते, आते, अन्ते । से, आथे, ध्वे । ए, वहे, महे' । सर्वाण्येतानि प्रथमैकवचना- न्तानि सांकेतिकानि । एवमेकोनविंशतिपदं सूत्रम् । अथ वृत्तिकारो वर्तमान इति पदं व्याचष्टे-प्रारब्धेति । कश्चित्काल: क्रियायाः प्रथमक्षणे एव लग्नः सः प्रारब्धः स यावदपरिसमाप्तः अपरिपूर्णस्तावद्वर्तमान इत्युच्यते । प्रारब्धापरिसमाप्तक्रियोपलक्षितः कालो वर्तमानः तस्मिन्नुक्तलक्षणे वर्तमाने कालेऽभिधेये वाच्यमाने सति धातोस्तिबादयो महेपर्यन्ता अष्टादश प्रत्यया विभक्तिलक्षणा भवन्ति प्रयुज्यन्ते इत्यर्थः । तन तिवादयो मसूपर्यन्ताः परस्मैपदसज्ञाः । ते आदयो महेपर्यन्ता आत्मनेपदसंज्ञाः । अथ मन्थान्तरे एतेषामेवाष्टादशवचनानां संज्ञान्तरमाह-अस्येति । पाणिनीयानामाचार्याणां पाणिन्युक्त- ग्रन्थपाठिनां वा मते अस्य तिवादेरष्टादशसंख्यस्य प्रत्ययस्य लट् इति संज्ञा ज्ञेया । लद्, लिइ, लोट् , लङ्, लि, लु, लेट् , लट्, लुङ्, इति दश लकाराः। तत्र वर्तमाने लट् ॥ नानि च युष्मादि चास्मदि च भागः ॥ नामादिपूपपदेपु प्राप्तेषु सत्सु त्रिमि गैरेते प्रत्यया भवन्ति ॥ (ते च त्रयो भागा यथाक्रमं प्रथममध्य- मोत्तमसंज्ञा भवन्ति )॥नाग्नि प्रयुज्यमाने चशब्दादप्रयुज्यमानेऽपि प्रथम- पुरुषः । युप्मदि मध्यमः । तथैवासद्युत्तमः ।। एतेषामेव प्रत्ययानां विनिवचनविभागभेदेन पुरुषसंज्ञामाह सूत्रम्-'नानि च युष्मदि चास्मदि च भागैः' । नाम्नि सप्तम्येकवचनान्तम् । च प्रथमैकवचनान्तम् । युष्मदि सप्तम्ये- कवचनान्तम् । च प्रथमैकवचनान्तम् ॥ अस्मदि सप्तम्येकवचनान्तम् । च प्रथमैकवच- नान्तम् । भागेः तृतीयावहुवचनान्तम् । सप्तपदमिदं सूनम् । नामादिष्विति । देवः देवी देवाः । अथवा सः तौ ते इति नाम । त्वं युवा यूय इति युष्मत् । अहम् आवाम् वयम् इत्यस्मद् । ततः नाम, युष्मद्, अस्मद् , लक्षणेषु त्रिपु पदेपु उभयपदेपु समीपे प्रयुज्य- मानेषु परस्मैपदानामात्मनेपदानां च त्रिभिर्भागैः छेदैः कृत्वा एते उक्ता वक्ष्यमाणाश्च प्रत्यया भवन्ति । तिप् तस् अन्ति इति परस्मैपदानि । ते आते अन्ते इसात्मनेपदानि एकवचन द्विवचनबहुवचनभेदेषु प्रथमपुरुपसज्ञा लभन्ते । सिप् थस् थ । से आथे ध्वे । इति परस्मैपदात्मनेपदयोर्मध्यमपुरुषसंज्ञा । मिप् वस् मस्, इति परस्मैपदे ए वहे महे, इत्यात्मनेपदे इत्युत्तमपुरुषसंज्ञा ॥ अथ नामादिषु प्रथमादिपु पुरुषप्रयोगशिक्षामाद- नाम्नीति । नाम्नि सामान्यलक्षणप्रयुज्यमाने उच्यमाने चशदादप्रयुज्यमानेऽप्यनुन्यमा. नेपि प्रथमेति प्रथमपुगपो ज्ञेयः । प्रयुज्यमाने यथा चम्पूकथायाम् । 'जयति गिरिसुतायाः कामसंतापवाहिन्युरसि रसनिपेकश्चान्दनचन्द्रमौलिः' इति । यदि वा--'त सन्तः श्रोतु. मर्हन्ति' । तथा अप्रयुज्यमाने यथा रत्नमालायाम्-'शिशिरपूर्व मृतुनयमुत्तरं घयनमाहु- रहश्च तदाऽमरम्' इत्यन युधा इत्यप्रयुज्यमानेऽपि नाम्नि आहुरिति प्रथमपुरुषप्रयोगः । तथा युष्मदि प्रयुज्यमाने अप्रयुज्यमानेऽपि मध्यमः पुरुषः। यथा कुमारसंभवे-वं पितृणामपि पिता देवानामपि देवता । परतोऽतिपरश्चासि विधाता येधसामपि' । अप्रयु.

·- मादिषु पररंगपदिनः १] चन्द्रमीर्तिध्यायामहितम् । ज्यमान यथा--अभिनयमपनय विम्यो दमय मनः गमय विषयमगरायाम् । भारयां मिलारय तारय संसारसागरतः ॥श्या युग्मयप्रयुज्यमानेऽप्यपनरेगादिमभ्यमपुरपा. योगः । अगदि प्रयुग्यमानेऽप्रयुज्यमानेऽयुतमः पुरा । प्रयुगमाने यथा---'तमहमिद निमितं विश्वजन्मारायानागनुमिनमभिवन्दे मप्रदः पाउमीनम' । अप्रयुनगाने यथा- गन्दः फरियशःप्रार्थी गमिष्याम्युपहास्पताम्' इन्गादि । कर्तरि पंच॥ पं परमपदं कर्तरि माति ॥ चकारादात्मनेपदमपि ।। तत्र भू इत्येतस्मात्परसंपदिनोऽधिकरणाकर्वरि तिवादयो योज्यन्ते । भू मला. याम् ॥ तकन्य विवक्षायां प्रथमपुरुषकवचनं विप् । भू तिप् इति सिने । पकारः पित्कार्यार्थः॥ अथ परम्मैपदप्रयोगशिक्षामाह-'कर्तरि पंच॥ पतरि सप्तम्येकायनान्तम् । पं प्रथम- फवचनान्तम् । घ प्रथमैकवचनान्तम् । निपदमिर सूत्रम् । पम् इति परम्मैप तिए सम्म् अन्ति इत्यादिननपचनलअणं कर्तरि कर्युकाव भाति । न फेवलं परम्मे परमात्मा नेपदमपि भवति । उभयपदिनां तु उमे अपि परम्मैपदात्मनेपदलणे भरतः । यथा 'जयन्ति सन्तः' इति परस्मैपदम् । 'तदनु च विजयन्ते' इत्यारमनेपदम् । 'सारसतीगर्नु फुः' इत्यत्र फरोतेर्धातोरात्मनेपदम् । 'प्रक्रियाकौमुदी फुर्मः' इति परम्मैपदम् । एम्मन्य. प्राप्यूह्यम् । फर्मोक्तो तु आत्मनेपदमे भाति ।। अन प्रथमं यदुक्तं 'भादिः इति सूत्रेण भू इत्यादीनां धातुसंज्ञा प्रतिपादिता । तेन भूधातोर्दशानामपि लकाराणां प्रयोग पिकी: प्रथमं वर्तमानार्थप्रयोगं दर्शयति-सरेति । तेषु परम्मैपनारमनेपशुमयपदिलअगेषु धातुषु । भू सत्तायाम् इत्यादिधातुमदात्तत्तात् परम्भेपदी यतते स पायनिकरणे भरति । विक्रियन्ते अवस्थान्तरं भजन्ते धातवोऽनेनेति विकरणम् । यद्वा प्रत्ययार्थाभिधाने सहायो विकरणम् । यद्वा प्रकृतिप्रत्ययान्तःपाती गणविभागकारका प्रत्ययो विकरणः । सय 'अस् कतरि' इत्याद्याख्यातोक्तः प्रत्ययस्तद्विकरणमुन्यते । अपेन किरणं यम्यामी अधिकरण- स्तस्मात्परस्मैपदिनोऽश्विकरणाश तिगादयः परम्मैपदार्था ना प्रत्यया योगन्ते । इह हि धातयो दशधा । तत्राविकरणा मादयः । लुमिकरणा अदादयः । लुकिकरणा अपि द्विरत्ता हादयः । यविकरणा दिवादयः । नुविकरणाः स्यादयः । नविकरणा झपादयः । उत्विकरणास्तनादयः । अविकरणास्तुदादयः । नानिकरणाः प्रयादयः । गर्थे ण्यन्तात्रु- रादयः ॥ तेषु भूधातुरधिकरणस्तस्मान् तिवादयः प्रयुज्यन्ते ॥ भू मत्तायां । म अयं धातुः सत्तायां वितामानार्थे भवनार्थे वर्तते । भूधातोः प्रथमपुरकाचनम् विप् । पत्र पकारः पित्कार्यार्थः । 'अपित्तादिर्डि' इत्यादि तदर्थोऽयं पकारः । भू ति इति म्यिने ।। अप् कर्तरि ।। धातोरप्प्रत्ययो मानि कर्तरि विहितेषु त्यादिशु चतुर्प दिपपर्यन्तेषु परतः ।। पकारो विकरणमेदनापनार्थी गुणापंथ ॥ प्रतिम- त्ययान्तः पतति यः प्रत्ययः स पिकरणः॥ सूत्रम्--'अप् कर्तरि । अप् प्रथमैकवचनान्तम् । स्वरि साम्येकरयनान्तम् । दिपट सूधम् । धानोरिति । भ्वादेर्धातोः प्रन्ययान्नाथ धानो: कर्नरि अप्रत्ययो भवति । गिदिए ।

·। अ तस् २०८ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः दिवाद्यन्तेषु चतुर्पु विद्यमानार्थविधिसंभावनाशीःप्रेरणार्थानद्यतनार्थलक्षणेषु चतुर्पु प्रत्य- यगणेयु परेषु सत्सु अप्प्रत्ययो भवतीत्यर्थः । अप् इत्यत्र पकारो विकरणाझेदज्ञापनार्थः । यतोऽत्र अप्प्रत्ययेऽप्यकारोऽवशिष्यते । 'तुदादेरः' इत्यत्राप्यकारो विधीयते । इत्थम्, अपप्रत्ययस्य अप्रत्ययस्यान्तरं न लक्ष्यते । अतः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थमयं पकारः पित्का- र्यार्थः । 'भू अति' इति स्थिते ।। गुणः ।। धातोरन्त्यभूतस्य नामिनो गुणो भवति ॥ अवादेशश्च भवति ॥ व्यर्थविवक्षायां तस् ॥ 'गुणः' ।। गुणः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्वि०' ॥ धातोः धातुसंवन्धिनोऽन्त्यभूतस्य नामिनः इव!वर्णक्रवर्णानां च गुणः स्यात्संज्ञासंध्युक्तो भवति ॥ कचित् णिति परे' इति दृश्यते तदशुद्धम् । पितं विनापि विभरांचकुरित्यादौ गुणस्य दृश्यमानत्वात् । 'भो अति' इति स्थिते । अवादेशश्चेति । 'ओ अय् 'स्वरहीनं०' । भवति इति सिद्धम् ॥ व्यर्थविवक्षायां द्वयोर्वाच्यमानयोः सतोः प्रथमपुरुपद्विवचनं तस् । भू तस् । 'अप् कर्तरि' भू इति स्थिते 'गुणः' इति । अपित्तादिर्डित् ॥ पकारतं तादिकं च विहायान्यः प्रत्ययो ङित्संज्ञो भवति ॥ अन्य इति किम् । इडामायवर्जितो दशलकारान्तःपाती डित् । आदिशब्दात्सीसिग्रहणम् ॥ ननु अप्प्रत्ययं विनापि गुणः क्रियतां तदर्थ सूत्रमाह--'अपित्तादि०॥प इत् यस्यासी पित् । त आदिर्यस्यामौ तादिः । पिच तादिश्च पित्तादी ताभ्यामन्योऽपित्तादिः प्रथमैक- वचनान्तम् । ड इत् यस्यासौ डित् प्रथमैकवचनान्तम् । द्विपदमिदं सूनम् । पकारानु- वन्धं तिप् अप् उप् प्रत्ययादिकं तादिकं ता तारी तारस् इत्यादिश्वस्तनार्थप्रत्ययं विहाय सक्वा योऽन्यः प्रत्ययः स डकारानुवन्धं विनापि आख्याते हिरसंमो भवति । पकारेतं तादिकं चेति आदिशब्दासिस्थपोर्महणं । तेन भूतार्थे सिप्रत्यये परे अवर्तिष्ट अदर्शत् अद- र्शतामित्यादी भविष्यदाद्यर्थे स्यपि प्रत्यये परे भविष्यति' 'अभविष्यत्' इत्यादौ प गुणः ।। शित्यद्वयुसि ॥ किति डिति च परे धातोर्गुणो न भवति मुसं वर्ज- यित्वा ।। कृतद्विवचनादुसि परे तु गुणो भवति ॥ ततो डिचात्तसि गुणन. तिपेधेऽप्यप्प्रत्ययनिमित्तो गुणो भवत्येव ॥ सोर्विसर्गः ॥ भवतः॥पर्थविव- क्षायां भव अन्ति इति स्थिते ।। अथ हिप्रयोजनमाह-सूत्रम्-रित्यासि ॥ परपरी ती इतो यस्य सन्ि तम्मिन् शिति सप्तम्येक्यचनान्तम् । द्विरिति द्विरुत्तो धातुः द्वेः उस् गुस् सागादन्योऽशुस् सस्मिन् असि । सप्तम्येयवचनान्तम । द्विपदं सनम् । मिति पिता व्यतिरिक्त नयादी यम्प्रत्ययादी प, डिति पित्तादिवर्जिते प्रत्यये याप्रत्ययादी प धातोनामिनो गुणो न भवति । तत्रापि विशेपमाद असमित्यादि । ३ द्विरणम्य धातोः उम् गम् गुगं पयित्या अन्यत्र गुणो न भवतीत्यर्थः । तद्विर्षपना इति अपनत्य सुफि हम हारे ·पधानाथ पुरुषत्रियाभिः सहाव्यवधानादन्तरराहियान् प्रयममध्यमोपकानां क्रमेण पुरुप. । क्रियापदं भयतीसाह । सूत्रम्-'अव्यवधानाथः' ॥ अव्यवधानान्पुरविः । अव्य- बादिपु गूधातुः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । (तोरिफात्कृतद्वित्वात्परम्य यो छ उसादेगो विहितः सम्मिर परे सति छित्त्वेऽपि गुणो भवतीत्यर्थः । ततोऽत्र प्रस्तुते भूधातो: डिवात्तसि परे गुणप्रतिपेधेऽपि अप्प्रत्यये पिग्नि- मित्तो गुणो भवत्येव । गुणे कृते । 'ओ अध्य 'स्वरहीन सोर्षि०' भवतः इति सिसम् ।। यहर्थानां यहूनां वक्तुमिच्छा या क्रियते तब यहुपचने मू अन्ति इति स्थिते । '५ फर्तरि' 'गुणः' 'भो भव' 'स्वरहीनं०' भर अन्ति इति जातम् ।। अदे ।। अकारस्य लोपो मयति अकारे एकारे च परे ॥ भवन्ति । भवसि भवथः भवथ ॥ सूत्रम्-'अदे' ।। अथ ए च अदे तस्मिन् सप्तम्येकवचनान्वं सांकेतिकम् || अकारस्ये. त्यादि । प्रत्ययस्ये अकारे एफारे च परे लोपो भवति । अनेन च मध्यस्थितम्य अप्सत्य- यसंयन्धिनोऽकारस्य लोपः । 'खरहीनं०' । भवन्ति । इति प्रथमपुरुपस्य वचनत्रयसा- धना ॥ एवं भवसि भक्थः भवथ । इति मध्यमपुरुषे बचनययसाधना ॥ उत्तमपुरपे वचनत्रयेऽपि अपप्रत्यये नामिनो गुणे च कृते । 'ओ अव्' 'स्वरहीनं०' भव मि भर घर भव मस् इति स्थिते-- ठमोरा ॥ अकारस्य आत्वं भवति चकारे मकारे च परे। भवामि मवाव: भवामः ॥ स राजा धार्मिको भवति । त्वं साधुर्भवति । अहमात्मविद्धयामी. स्यादि प्रयोक्तव्यम् ।। सूत्रम्-'मोरा' ॥ व् च म् च मौ तयोर्मोः सप्तमीद्विवचनान्तम् । आ प्रयमकव. चनं सांकेतिकम् । प्रत्ययसंबन्धिनोऽकारस्य तित्रादेर्यकारे मकारे च परे आत्वं भवति । अनेन अपोऽकारस्य आकारः । भवामि 'सो.' भवावः भवामः ॥ अथ प्रन्यकार: उति- प्रयोगमाह- स राजा धार्मिको भवति' अत्र राजेति कर्तृपदम् । भवतीति क्रियापदम् । धातोः कर्मनिरपेक्षत्वात् अकर्मकत्वम् । धार्मिक इति विशेषणपदम् । एवं तो राजानो धार्मिको भवतः । ते राजानो धार्मिका भवन्ति । त्वं साधुभयसि । युगां साधु भवथा । यूयं साधयो भवथ । अहमात्मविद्भवामि । आधामात्मविदो भयायः । वयमात्मविदो भवामः । इत्यागुतवाक्यं प्रयोज्यम् ॥ अव्यवधानाच पुरुपविशेपः ॥ यस्य क्रियापदेन व्यवधानं नान्तितः पुरुषविशेषः । अत्र व्ययपानं सूत्रस्थं ग्राह्यं न तु वाक्यस्यम् । स्त्रक्रमेग , पुरुषप्रयोगो भवति ।। साधू स च सं च भवथः ।। अहं तं सच पता भयामः॥ विशेषः । पकाराक्रियाभिर्व्यवधानादन्तरसाहित्यात उत्तमध्यापनानां व्युत्क्रमण १दे इत्यन अारकारी तिवादिप्रलयस्येत्सर्थः । इसधिकम् । । सार, २७ ·1 सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः पुरुपविशेषः मध्यमप्रथमयोर्मध्यमः उत्तममध्यमयोरुत्तमः उत्तममध्यमप्रथमेपूत्तमः । एवं सर्वलकारेपु ज्ञेयम् । स च त्वं च भवथः । इति व्युत्क्रमेण पुरुपविशेषः । अहं स च भवावः । अहं च त्वं च स च भवामः ॥ इति व्युत्क्रमोऽप्येवमेव ज्ञेयः । अव्यवधानात् अन्तररहितात् क्रियायाः सामीप्यात् पुरुपविशेपः प्रयोक्तव्यः । प्रथमपुरुपमध्यमपुरुषोत्त- मपुरुपाणां विशेपः स्यात् । अयमर्थः । नामयुष्मदस्मदां पुरुपत्रयाणां मध्ये इयोस्खयाणां वा युगपत्प्रयोगे सति क्रियायाः समीपस्थं पदं तस्यैव पदस्य पुरुपो भवति । तस्यैव पुरु- पस्य क्रियापदं प्रयोज्यम् । यथा साधुः स च त्वं च भवथः इति । अत्र स च त्वं चेत्सन युप्मदः क्रियासमीपवर्तित्वात् क्रियाया मध्यमपुरुपः। नामयुप्मदोः प्रयोगात् द्वित्वं च । स च त्वं च साधू भवतः । अन नाम्नः प्रियायाः समीपवर्तित्वात्प्रथमपुरुपद्विवचनस्य प्रयोगः । एवं स च त्वं च अहं च साघयो भवामः इत्याद्यपि शेयम् ॥ व्याकरणान्तरे तु 'युगपद्ववचने परः' पुरुपाणामन्यच (नामयुष्मदस्मदा मध्ये) द्वययोगे प्रययोगे च परी. श्रयमेव । घचनं तु क्रियायाः सामीप्येऽप्यादिमपुरुपवचनम् । इति वर्तमाने साधना ॥ भून प्राप्ती आत्मनेपदी । तसानेप्रभृतीनि नव वचनानि प्रयोज्यानि । अपगुणावः । भवते ॥ भूट प्राप्तौ । हिन्वादात्मनेपदी तस्माद्धातो: तेप्रभृतीनि नय वचनानि प्रयोज्यानि । 'अप् कर्तरि' 'गुणः' 'ओ अव्' भवते । भू आते इति स्थिते । 'अप् कर्तरि' 'गुणः' 'ओ अन्' 'स्वरहीनं०' भव आते इति स्थिते ॥ आदाथ ई ॥ अकारात्परस आत् आधुसंवन्धिन आकारस ईकारो भवति ।। भवेते भवन्ते । भवसे भवेथे भवध्वे । अदे-भवे भयावहे भवा- महे ।। स श्रियं भवते ॥ सूत्रम्-'आदाथ ॥ आ सांके० आत् प आथ् च आदाथ् तख आदायः।। 'सो आदौ 'सय.' मध्ये 'आदवे लोप' । त्रिपदं सूत्रम् । अकारात्परस्य भाते आये आताम) आयाम् इति धर्तमाना आशी:प्रेरणाऽनयतनप्रथगपुरुपगध्यमपुरुपद्विवचनम्पारस इस रादेशो भवति । अनेन आते इटास्याफारस्य इकार: 'ए' भयेते । भू अन्ते इति दिने 'अप् पतरि' 'गुण:! 'ओ अ' 'अ' भयन्ते । भवसे । भू आये इति सिलये 'अप् फरि' गुणः 'ओ अय्' 'आदाय ई' अनेन आपारस्य इमारः 'अ' भयेथे भपधे । भूए शशि स्थिते । 'अप् पर्वरि' 'गुणः' 'भो अय्' 'अ' भये । मो' भवामदे भवायदे । म पुरुपः प्रियं लक्ष्मी भयते इत्युदाहरणम् ॥ विधिसंभाषनयोर्यास् यातां युस यास यातं यात याम् पाय पाम सईयाताम् ईरन ईधास् चाधाम् ईयम् ईप ईयहि ईमहि ॥ १९ए-का पेयारामयम् । पन्नोनीमारमा परापुमामार पावं पारिश्मा, प्रमोमासया ॥ मन्दा मुरामामा मोग-पोनोगना पापीसा गुरपः। मापपासा गया निरोग' ·- भ्यादिप भूधात: १] चकमन्यास्यामहिम । २११ • विधिः कर्नय्यार्थीपदेशः। संभावनं फत्पनमूहः तर गादादयः प्रलया भवन्ति ।। लिङिति नैषां संमा पाणिनीयानाम् ।। अय द्वितीर्य लकारमाइ-विधिर्मभारमयोतिषिधमंमा विधिसभामे गयो। विधिसभायनयोः । शेषगण्यष्टादशापि पदानि प्रयमेकयनान्नानि । परमे कोनशिप सूपम् । अग विधिर्मभावनयोरिवि पद ब्याचष्टे--विधिरित्यादि । कांग्याय गोगोs: स फसंध्यापराम्योपदेशः शिक्षा रा पव्यापदेगः ॥ भमया माम्म यमुनो मारने विधिः । पर्तव्याओं यथा--विप्रो येरमधीयीत' अशाना प्रामादि शिभाम्पम। सोऽध्ययं यिधिः ॥ तथा संभावनं पन्यनं रिपारणगुन्यते। सम्म पोगान्तरमूद की। वितर्क इत्यर्थः । रातो विधी संभायने प यादगोऽयादा प्रायाः परपसारमनेपदभेदेन भवन्ति । एपां यादादीनामष्टादशानां पाणिनीयव्याकरणपाटकानां मते निजी म | भू इति स्थिते तत्र प्रयमैफरचने भू यार ! 'अपू पारि' 'गुणः' 'मो भएँ । भर याम् इति स्थिते ॥ या ई ॥ अकारात्परो या ई भवति ।। अहए । भयेन् गवताम् ॥ युम इद ॥ अकारात्परस युस इडागमो भवति ॥ मवेयुः । मवेः भवेतम् मवेत ।। सूनम् । 'या ६॥ या प्रथमेकानातं सांकेतिकम् । ई प्रयमस्त्रयनान्तम् । असारा. परो विधिसंयन्धिप्रत्ययस्य यो या इति यः स ई इति भरवि । कारः । ' अप' भवेत् भवेताम् । बहुपचने भय युस् इति सिते । 'गुम इदं युग्मः पाठपेकरचनान्तम् । इद प्रथमैकवचनान्तम् । द्विपदम् । अकारात्परस युम इगंतस्स पचनम्म दागमो भवति । टिस्वादादी । 'अइए भवेयुः। मयेः मोतं भरेत । सर्वन 'या'नीकारा। उत्तमपुरुपेकवचने भव याम् इति स्थिते ।। यामियम् ॥ अकारात्परो यामियं भवति ॥ भयेयम् भवेर मवेम । शिम्यो गुरुशुश्रूपको भवेदिति विधिः । भवैदस वैदपारगो ब्राह्मणवादिति संमा- वनम् ॥ मवेत भवयाताम् भवेरन् । भवेधाः मवैयाथाम् मवेघम् । मक्य भवेवहि मवेमहि । 'अहं हरिभक्ति भवेय ।।' सूत्रम्--'यामियम्' । याम् पाठयेकवचनान्तम् । इयम् प्रथमैकवचनान्तम् । मारा. परस्मैपदानि एकवचनानि द्विवचनानि यदुपचनानि माना पातम् माम् पाव मात्मनेपदानि ईत ईयाताम् ईथासू वायाम् पम् ईमदि - प्रथमः याम् मप्यमः उत्तमः यान प्रथमः मध्यमः उत्तमः ·. । २१२ सारखतव्याकरणम्। [द्वितीया वृत्तिः परस्य यामिति वचनस्य इयम् भवति । गुरुत्वात्सर्वस्यादेशः । भवेयम् । द्वित्वबहुत्वयोः । 'या ई' इतीकारः । भवेव भवेम । इति सिद्धम् ।। अथोदाहरणम् । शिष्यो गुरुशुश्रूपको भवेत् । विधिः । अत्र शिष्यस्य गुरुशुश्रूषारूपः कर्तव्याः, अस्योपदेशविधिः शिध्येण गुरुशुश्रूषा कर्तव्येत्युपदिश्यते । ततोऽत्र विधौ यादादयः । तथा असौ ब्राह्मणत्वाद्वे- दपारगो भवेत् इति संभावने संभवे यादादयः प्रत्ययाः स्युः। ब्राह्मणत्वेन वेदपारगत्वं संभाव्यते इत्यर्थः । एवमन्यान्यप्युदाहरणानि ज्ञेयानि ॥ आशीःप्रेरणयोस्तुप ताम् अन्तु हि तम् त आनिए आवए आ- मप् ताम् आताम् ख आथाम् ध्वम् ऐप् आवहैए आम- हैप् ॥ अप्राप्तप्रार्थनमाशीः परस्येष्टार्थाशंसनं वा प्रेरणं प्रवर्तनम् । तत्र तुर्यादयः प्रत्यया भवन्ति । एषां संज्ञा लोट् ॥ सूत्रम्-'आशी:प्रेरणयोः'आशीश्च प्रेरणं च आशी प्रेरणे तयोराशीःप्ररेणयोः । सप्तमी- द्विवचनान्तम् । शेपाणि तुयादीनि महैपूपर्यन्तानि अष्टादश पदानि प्रथमैकवचनान्तानि सांकेतिकानि । एवमेकोनविंशतिपदं सूत्रम् । आशिपं प्रेरणं व्याचष्टे-अप्राप्तस्य वस्तुनः स्वयं प्रार्थनं मे इदं वस्तु भवतु इत्याशी । परस्यान्यजनस्य वा इष्टाशंसनं यान्छितार्थकथनं वा आशीरुच्यते । तथा हे शिष्य इदं कार्य कुरु इति यत्प्रवर्तनं तदेव प्रेरणम् । तत्र आ- शिपि प्रेरणे च तुवादय आमहैपूपर्यन्ता अष्टादश प्रत्ययाः परस्मैपदात्मनेपदभेदेन भवन्ति । एपां च तुमादीनां पाणिनीयानां मते लोट् इति संज्ञा कथ्यते । भू । तुवादयः । सर्व- नापि । 'अपू कर्तरि' गुणः 'ओ अव' 'स्वरहीनं०' पकारः पित्कार्यार्थः । भव तु । भू तुप् इति स्थिते ॥ तुह्योस्तातड्डाशिपि वा वक्तव्यः ॥ भवतु-भवतात् भवताम् भवन्तु । 'तुझोस्तातड्डाशिपि वा वक्तव्यः' ।। तुश्च हिश्व तुही तयोः तुहोः आशीःप्रेरणे तुप् हि इत्येतयोर्वचनयोराशिष्यर्थे वाच्यमाने तातडित्यादेशो वा भवति । डकारो हित्कार्यार्थः । गुणनिषेधार्थस्तनुतादित्यादौ । अत्र तु अपूप्रत्ययनिमित्तो गुणो भवत्येव । अकार उशार- णार्थः । गुरुत्वात्सर्वस्य तात् इति । वेन प्रथमपुरुपैकवचने रूपद्वयम् । भवतु भवतात् । भवताम् । भव अन्तु इति स्थिते 'अदे' इत्यकारलोपः । 'स्वरहीनं०' भवन्तु । मध्यमपुरुपै. फवचने भव हि इति स्थिते ॥ परस्मैपदानि एकवचनानि विवचनानि बहुवचनानि पू साम् प्रथमः मध्यमः उत्तमः हि भानिए अन्तु त भामपू ताम् रथमः मध्यमः तिमः भारए आत्मनेपदानि भाताम् घामाम् भायदे भन्ताम् बम् भामहे ऐ५ ·भ्वादिषु भूधातुः १] चन्द्रकीर्तिव्याझ्यासहितम् । अतः॥ अकारात्परस हे ग्भवति न तु वावकः ॥ वातडिति हिकरणं गुणवृद्धिप्रतिपेधार्थ न त्वन्यादेशार्थम् । भव-भवतात् भयतम् भवत् । भवानि भवाय भवाम | आयुप्मान् भवतु भवान् । अध्ययनायोधतो भय सौम्य ।। भवताम् भवेताम् भवन्ताम् । भवस भवेथाम् भवधम् । म भवा- वहे भवामहै । हरि भचख खम् ॥ 'अतः ॥पञ्चम्येकवचनान्तम् । अकारादुपरस्य हि इतिवचनस्य लुग्भवति । अनेन हेल- ग्भवति । भव इति सिद्धम् । द्वितीयरूपे । 'तुझोतात.' इति सात आदेशः । भवतात् भवतं भवत । उत्तमपुरुपेकवचनत्रयेऽपि 'सवणे दीर्घ:0' भवानि भवाय भवाम । अथोदाह- रणम्-भवानायुप्मान् भवतु । इत्याशीः । एवं भवन्तावायुप्मन्ती भवताम् । भवन्तः आयुप्मन्तो भवन्तु । अत्र यद्यपि भवच्छब्दो युप्मच्छन्दवाची तथापि सामान्येन नामरू- पत्वात् प्रथमपुरुपप्रयोगः । हे सौम्य त्वमध्ययनाय पठनाय उद्यतः सावधानो भव । अन प्रेरणे मध्यमपुरुपैकवचनप्रयोगः । एवमन्यदप्युदाहरणं शेयम् ॥ अनद्यतनेऽतीते दिप्ताम् अन् सिप तम् त अमिप् च म तन आ. ताम् अन्त थासू आथाम् ध्वम् इ वहि महि ॥ अतीताया रात्रेयर्या- मद्वयादर्वाग्यावदागामिन्याः प्रथमयामद्वयं सोऽद्यतनस्ततोन्योऽनयवनस्तसि- ननद्यतनेज्तीते काले दिनोदयः प्रत्यया भवन्ति ॥ एषां संज्ञा लद ।। दिसिमि इत्येतेपामिकार उच्चारणार्थः। ततो नकार 'इण्तन्यकर्तरि' इति विशेषणार्थः । 'यापसने' इति दकारस्य वकारः॥ सूत्रम्-'अनद्यतनेऽतीते' । अद्य भवोऽद्यतनस्तदन्योऽनद्यतनतस्मिन् अनयतने सप्त- म्येकवचनान्तम् । अतीते सप्तम्येकवचनान्तम् । अग्रे दिवादीन्यष्टादशपदानि प्रथमैकवचना- न्तानि सांकेतिकानि । एवं विंशतिपदं सूत्रम् । अथ वृत्तिकारोऽनद्यतनेऽतीते इति पद म्याचष्टे- अतीताया इति । वर्तमानदिनात्प्राक् अतीताया गवाया रात्रः अन्त्ययामद्वयाद- कि वर्तमान दिन संयोज्यं यावत् आगामिन्या आसन्नवर्तिन्या रात्रैः प्रथमप्रहरद्वयं सोऽट- १ परस्मैपदानि एकवचनानि द्विवचनानि यदुवचनानि दिप सिए भनि आत्मनेपदानि आताम् भाषाम् वहि प्रथमः भन् मध्यमः उत्तमः ताम् तम् य त प्रथमः मध्यमः उत्तमः सन् धाम अन्त ध्वम् महि ·. . २१४ सारस्वतन्याकरणम् । (: [ द्वितीया वृत्तिः प्रहरंप्रमाणः कालोऽद्यतन इत्युच्यते। ततोऽनद्यतनः कालोऽन्यः । सच अनयतनो द्विधा । अतीतानागतभेदात् । तत्रातीतेऽनद्यतने काले वाच्यमाने सति दिषादयो महिपर्यन्ताः परस्मैपदात्मनेपदभेदेनाष्टादश प्रत्यया भवन्ति । एपां चाष्टादशानां पाणिनीयमते लह इति संज्ञा-'अनद्यतने लढू' इति । दिसिमीयादि । तत्र दिप सिप अमिप् इत्येतेषां पकारः पित्कार्यार्थः । इकार उच्चारणार्थः । तेनं द् स् मम् इत्यवशिष्यते।आत्मनेपदे तन इति वच- नस्य नकारः 'इण् तन्यकर्तरि' इति सूत्रार्थः । भू। दिवादीनि नव परस्मैपदवचनानि । सर्वत्र । 'अपकर्तरि 'गुण' 'ओ अव्' प्रथमपुरुपैकवचने । 'पावसाने' दस्य सः ॥ दिवादावट् ॥ दिवादौ परे धातोरडागमो भवति ॥ अभवत् अभवताम् अभवन् । अभवः अभवतम् अभवत । अभवम् अभवाव अभवाम । योऽभ- वत्वत्पुत्रः॥ सूत्रम्-'दिपादावद्'।दिप आदिर्यस्यासौ दिवादिस्तस्मिन् दिवादौ सप्तम्येकवचनान्तम्। अट् प्रथमैकवचनान्तम् । मध्ये । 'ओ अव्' द्विपदमिदं सूत्रम् । दिवादी प्रत्यये परे सति धातोः अद इत्यागमो भवति । टिस्वादादौ । अभवत् अभवताम् । यहुवचने-'अ' इत्य- फारलोपः । 'स्वर' अभवन् । मध्यमपुरुषैकवचने-'स्रोवि०' अभवः अभवतम् अभवत । उत्तमपुरुपेकवचने-'अदे' इत्यकारलोपः 'स्वर०' अभवम् । द्वित्वयदुत्वयोः---'मोय' अभवाय अमवाम ! पथोदाहरणं कल्पे-अतीतदिने पूर्वेयुः वय पुनोऽभवत् । एयं यः तय पुत्री अभवताम् । तव पुत्रा अभवन् । हरत्वमभवः । हो युवामभवतम् । सो यूयमभवव । घोऽहमभवम् । आवामभयाय । सो ययमभवाम इत्यायुदाहरणानि योग्यानि । एवं भवतिवत्कर्तरि विभक्तिचतुष्टये परस्मैपदिनां धातूनामुदाहरणानि योग्यानि ।। अभवत अभवेताम् अभवन्त । अभवथा अमवेथाम् अभवध्वम् । अमवे अभवावहि अभवामहि । स राज्यममवत ।। अथात्मनेपदिनो भूधावोस्तनादयो नव प्रत्यया भवन्ति । भू सन् इति थिये 'अप् कर्तरि' 'गुणः' 'मो अन्' 'दिपादावद मनो नफारः इन् । अभवत । 'आदाय ई' "अहए' अभयेताम् अभवन्त । अभयथाः अभवेथाम् अभयधम् । 'अदए' अभये अभयावदि । अभयागदि । स पुरुपो राज्यममवत । इत्युदाहरणम् ॥ अथ णयादि कर्तरि प्रणीयते-परोक्षे णप् अतुस् उस थप् अयुम् अ ण प म ए आते हरे से आधे ध्ये प चाहे महे॥ धातोः परो. क्षेतीते काले गयोदयः प्रत्यया मरन्ति । एषां संशा लिद ।। १परस्मैपदानि एकपचनानि दिपपनानि पटुपचनानि कर म मनमः राम. 4 ·भ्वादिषु भूधातुः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । अथ णयादि विभक्तिपढें कर्तरि फर्युक्ती प्रणीयते, प्रदश्यते इत्यर्थः ।। सूत्रम् 'परोशे' ।। अक्षेभ्यः परोऽगोचरः परोक्षसस्मिन् परोक्षे । 'फचिदमागन्तस्य परत्वम्' इति परशन्द- स्यादी प्रयोग: अक्षशब्दम्य परत्वम् । परःशब्दोऽत्र सान्तो निपातो गृहाते । परार्थवाचको न परशब्दः यथा 'अलुरु फचित् ॥ प्रक्रियामते तु पारस्करादित्वात्मुडागमः । वादीन्य. टादशापि पदानि सांकेतिकप्रथमैकवचनान्तानि । एवमेकोनशितिपदं सूत्रम् । परोक्षे इन्द्रि- यागोचरे अतीते गते काले णवादयोऽष्टादश प्रत्ययाः परस्मैपदात्मनेपदमेदेन भरन्ति । एप पाणिनीयमते लिट् इति संज्ञा ।। णादिः कित् ॥ अपित् णादिः किद्भवति ।। द्विश्च ॥णवादिसंयोगे घातो- द्विवचनम् ॥ सस्वरादिर्दिरद्विः ॥ सखरायोऽवयवोद्विरुक्तो द्विर्मवति ॥ भू भू णः इति स्थिते । णकारो वृद्धयर्थः । पकारः पित्कार्यार्थः ।। सूत्रम्-'पादिः कित्' । अपित् णादिः किद्भवति । कित्त्वाद्गुणाभावः। अथ भूधातोः पर. मैपदप्रक्रिया प्रदश्यते । भू णः इति स्थिते णो वृद्ध्यर्थः । पकारः पित्कार्यार्थः । भू अ इति स्थिते । सूत्रम् 'द्विश्च ॥ द्वि द्विवारम् इति विप्रहे 'द्विविधतुभ्यः सुः' इति मु द्विस प्रथमकव. चनं सि 'अव्यया.' 'सोर्षि० च अव्ययं ॥ द्विपदं ॥ गयादिसंयोगे सति धातोविंचनं द्वित्वं भवति ।। सूत्रम्-'सस्वरादिरिद्विः' । स्वरेण सहितः सस्वरः स्वरसहित इत्यर्यः । सखरश्वासौ आदिश्च सखरादिः प्रथमैकवचनान्तम् । द्विः अव्ययम् । न द्विः अद्विः त्रिपद सूत्रम् । सस्वर अद्विरुक्तः आद्यावययो द्विर्भवति । भू भू अ इति स्थिते । आभ्वोर्णादौ ॥ [आ, अश्व भूथ अन्यौ तयोः ] पूर्वसाकारस भूशब्दस च आकारो भवति णादौ सति ॥ हवः ॥ पूर्वसंबन्धिनो दीर्घस्स हस्त्रो भवति ॥ सूत्रम्-'आभ्योर्णादो' ।। अश्व भूश्य अभ्वी तयोः अभ्वोः । ण आदिर्यस्यासी णादिः तस्मिन् णादौ । आदी 'सवर्णे दीर्घः सह' द्वितीये 'नामिनो र' द्विपदं सूत्रम् ।। णादो परे द्विस्वे कृते सति पूर्वस्य द्विरुक्तरूपस्य अकारस्य तथा भूधातुसंबन्धिन उकारस्य च आका- रादेशो भवति । यद्यप्यासेत्यादी आकारकरणं विनै सिद्धिस्तथापि व्यानशे आन आन इत्यादिसिद्ध्यर्थमकारत्वम् । इति पूर्वस्य भूइत्येतस्य भा। भा भू अ इति जाते ।। सूत्रम्--'हस्वः' ।। एकपदम् । पूर्वसंबन्धिदीर्घस्य हस्खो भवति । अनेन पूर्वस्य हसः । म भू अ इति स्थिते ।। झपानां जबचपाः ॥ पूर्वसंवन्धिनांझपानां जपाश्चपाच भवन्ति ।। [झवध. धभानां जडदगया भवन्ति । सफछठयानां चटतकपा भवन्ति [इति पूर्वम- आत्मनेपदानि भाते साथे वहे प्रथमः ए मध्यमः उत्तमः ·-- - २१६ । सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया तिः 1! कारस्य चकारः ॥ भुवो बुक । भुवो वुगागमो भवति णादौ खरे परे ॥ बभूव बभूवतः बभूवुः ॥ सूत्रम्-'झपानां जवचपाः ॥झपानां जयाश्च चपाच जवचपाः । पूर्वसंबन्धिनां सपानां जवाः चपा भवन्ति । अढययभानां जडदगया भवन्ति खफछठथानां कपचटता भवन्ति ।। इत्यनेन सूत्रेण भकारस्य बकारो जातः । पुनश्च व भू अ इति जाते ॥ सूत्रम्-'भुवो चुक्' । भूधातोर्णवादी स्वरे परे वुगागमो भवति । कित्त्वादन्ते । उकार उच्चारणार्थः । वुग्वि. धानसामोदेव गुणवृद्धी न भवतः । 'स्वरहीनं० । बभूव वभूवतुः बभूवुः । बभू थ इति स्थिते ॥ कादेर्णादेः॥ [ डुकृञ् करणे । स गतौ । इभृञ् धारणपोपणयोः । वृत्र संचरणे । द्रु गतौ । श्रु श्रयणे । सु प्रस्रवणे । घुञ् स्तुती] कृसभृवृद्धथुनुस्तु इत्येतसात्परस वसादेर्णादेर्गणस्पेट न भवत्यन्यसागवतीति नियमादनिटोs- पीडागमः। [ 'यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्रहणेन गृह्यन्ते' इति न्यायादिटोपि णयाधन्तत्वेन थपि बुक् । ] बभूविथ यभूवथुः बभूव । बभूवः बभूविव बभू• विम । वलिबलवान् बभूव ।। सूनम-कादेर्णादेः' ।। आदिर्यस्यासौ फ्रादिस्तस्मात्नादे णादेः। द्विपदं सूनम् । डुकम् करणे । सृ गतौ । डुभृञ् धारणपोषणयोः । वृञ् वरणे । हु गतौ । श्रु श्रवणे । ष्टुन स्तुतौ । इत्येतेभ्यो धातुभ्यः परस्य वस् प्रत्याहारादेर्णादिगणस्य । यस् प्रत्याहारः आदौ यस्य स घस्प्रत्याहारादिस्तस्य यस्प्रत्याहारादेः । थप् व म से वे वहे महे इति प्रत्ययस्येडागमो न भवति । यथा चकर्थ ससर्थ पभर्थ दुद्रोथ शुश्रोथ तुष्टोथ इत्यादी इडागमो न भवति । अन्यस्माद्धातोस्तु इडागमो भवति । यतो निषेधः प्राप्तिपूर्वको भवतीति । एभ्यो धातुभ्य इनिषेधेऽन्यस्माद्धातोः इट् भवतीति नियमः । इति भूधातोः णवादिपु स्वरादिव्यतिरिक्तेषु थकारवकारमकारेषु इडागमो भवति । 'क्' 'स्यर०' बभूविथ बभूवधुः बभूव । बभूव बभूविव यभूविम ।। बलिवलिराजा बलवान् बभूव ।। एवं रामलक्ष्मणौ बलवन्तौ बभूवतुः । पाण्डवा बलवन्तो बभूवुः । त्वं वलवान् यभूविथ इत्युदाहरणम् । इति लिट्लकारस्य परस्मैपदम् । बभूवे बभूवाते पभूविरे । बभूविपे बभूवाथे ॥ अथात्मनेपद लिप्यते । बभूवे घभूवाते यभूविरे।वमूविपे बभूवाथे । एतेषु रूपेषु पूर्वो. तसूनेणैव सिद्भिः । बभूविध्वे इति जाते सति ॥ नामिनोऽचतुर्णा धो ढः ॥ नाम्यन्ताद्धातोरुत्तरस तिनादिचतुष्कव्यति- रिक्तस्य लिडो ललिटोश्च धस्य ढो भवति ॥ अत्र सेटो हलादेवि वक्त- व्यम् ।। वभूविध्वे बभूविदवे । यभूवे वभूवियहे यभूविमहे । रामो राज्यं बभूवे ॥

·गादि भानुः १] पनिम्। गत्रम्-'नागिनोग' नाम WILIT नामी नागिन: अमन पर। नामी भन्ते यम्म मा नाम्यन्तः रामानाम्यनमार धागोलारमामाकरित दियो मलिटो पटकागे भीमनेन मून परमाणे अwि. सो (सेटोइलाडी घरानाम्) अम्मा:-दटा महामान: मेद मम्मामा पा भी पिपेन घल दो मी । अतो पभूपिणे ममूर्षिी का जानन । पभूरे यभूमिहे मभूपिमहे । रामो राज्यं अभूरे । गूगोलिंदाजार: गमामि एवं लकारा उसा: ॥ आजिपि यात् यास्ताम् यासुम् याम् गास्तम् थाम्न यामम पार याना । सीष्ट सीयास्ताम् मीरन मीष्ठाम् मीयाम्याम् मीध्यम् सीय मीयहि सीमहि ।। धातोराशिषि यादादयो मान्नि ।। पो संगा लिए। अथ पो लगार:भारभ्यते । प्रम---'भाशिनि । आशिनि मनपसनानमा अमे यादादीयधारपदानि प्रथमाननान्तानि गांगशीलानि । एकोनगि । मातोः फेलामामाशिपि प्राममार्थनालगायां परमधामननभायां पारमानामा यादादयोऽपादशप्रययाः परस्मैपदामनेपदभेदेन मयगि । पामिनीगानां मने एग गंगा लिए । भूभानोः परम्मपरिवार नर यादादयः प्रत्यमा मानि । आशीर्वादादेः पं फिदिति यत्तव्यम् ॥ ततो गुगामारः | भूया भूयास्ताम् भूयामुः। भूयाः भूपालम् भूयाम्न । भूयागम् भूयास्त भूपाम। सः श्रीमान् भूयात् ॥ 'आशीर्वाा परम्मैपदं गिन्मात इति पागम । किताणामारः। भूयार भूयामाम् गूयामुः । भूयाः भूगार्म भूयाम । भूयास भूगाम मूगा । म पुगता भीमान् लक्ष्मीवान भूयात् । इत्युदाहरणम् । एवं सी श्रीमन्तो भूगगनाम् । ते भागलो भूयामुः। भू सीट इति स्थिते ॥ सिमतासीम्यपामिद ॥ घालोः परेषां सिम तासी सप् इत्येतेपामिठागमो भरति ॥ गुणावादशी । पवम् । भविष्ट १परस्मैपदानि एकयचनानि दिपचनानि यदुययनानि यागुम् प्रथमः याम्गम् पातम् मप्यमः उत्तम. माग दामम् याम याम्म आग्मनेपदानि सौपाम्याम् हाई सीमहि र.२० ·- । २१८ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः भविपीयास्ताम् भविपीरन् । भविपीष्ठाः भविपीयास्थाम् भविपीध्वम् । सीव्य- वधानेऽपि ठत्वम् भविपीदम् । भविपीय भविपीवहि भविपीमहि । हरि- भक्ति भविपीष्ठाः॥ भूङ् प्राप्ती इति धातोरात्मनेपदित्वात् सीष्टादयो नव प्रत्यया भवन्ति । भू सीष्ट इति स्थिते । गुणः । भोसीष्ट इति जाते ।। सूत्रम्-'सिसतासी०॥सिश्च सश्च ता च सौश्च स्वप् च सिसतासीस्यपः तेषां सिसतासीस्यपाम् । इट् । द्विपदं सूत्रम् । सि 'भूते सिः' । स इति इच्छार्थः सः । ता श्वस्तनार्थेऽष्टादशको गणः। सी सीप्ट सीयास्तागित्यादिः आशीरर्थात्मने- पदे नवको गणः । थप भविष्यत् क्रियातिपत्त्योः । धातोः परेषां इत्येतेषां प्रत्ययानामिडा. गमो भवति । टिस्वादादौ । अत्र प्रथमं सीष्टादिकस्याडित्त्वाद् गुणं विधाय तत इडागमः । अथवा इडागमे कृतेपि टित्त्वे सति डित्त्वाभावात् गुणकरणे न दोपः। 'ओ अव्' 'किलात्' भविपीष्ट भविपीयास्ताम् भविपीरन् । भविपीठाः भविपीयास्थाम् भविपीध्वम् । सीव्यव- धानेपि ढत्वं भवेत् । [तन 'सेटो हलाद्वा' इति विकल्पेन भविपीध्वम् ] भविषीदम् । भविपीय भविपीवहि भविपीमहि । त्वं हरिभक्ति भविपीष्ठा इत्युदाहरणम् । इत्यात्मनेपदिनो रूपाणि ।। समाप्तिमगमत्पष्ठो लकारः ।। श्वस्तने ता तारौ तारस् तासि तास्थः तास्थ तास्मि तास्वसू ता. स्मस् ता तारौ तारस् तासे तासाथे ताध्ये ताहे ताखहे तास्महे ॥ श्वो आगतेऽति भविष्यदर्थे तोदयो भवन्ति ।। एपां संज्ञा लुट् ॥ इइगुणावः । भविता भवितारौ भवितारः। भवितासि भवितास्थः भवितास्थ । भवितासि भविदासः भवितासः । श्वस्ते हरिः प्रत्यक्षो भविता ॥ सूत्रम्-'श्वस्तने' ॥ श्वो भवः श्वस्तनस्तस्मिन् श्वस्तने । ता तारौ सारस् । इत्याधष्टादश पदानि सांकेतिकानि प्रथमैकवचनान्तानि । इत्येकोनविंशतिपदं सूत्रम् । धातोः श्व आगा. मिदिने भाविनि कालेऽर्थे तादयोऽष्टादश प्रत्ययाः परस्मैपदात्मनेपदभेदेन भवन्ति । एपां पाणिनीयाना मते लुद संज्ञा । प्रथमं परस्मैपदिनो धातो रूपाणि । भू ता इति स्थिते । गुणः । 'मिसतामीस्यपामिद इत्यनेन सूत्रेण इन् । 'ओ अय्' भविता भविवारी भविताः। भविवासि भवितास्थः मवितास्थ । भवितास्मि मवितास्वः भवितास्मः । श्वः प्रातःकाले तर हरिः प्रत्यक्षो भविता ॥ १ परस्मैपदानि एफयचनानि द्विवचनानि पायचनानि तारी तास्यम् तारिन आत्मनेपदानि सारी शाण साग साहे सामो प्रथमः मध्यमः उसमा सावि सार MRT सागर साराम् मध्यमः दामे सास ·। वादिषु भूधातुः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २१९ भविता भवितारौ भवितारः । भवितासे भवितासाथै भविताध्वे । भविवाहे भवितावहे भवितासहे । वो हरिं भवितासे ।। अथात्मनेपदिनो भूइ धातो रूपाणि पूर्वोकेनैव सूत्रेण साधितव्यानि । भविता भवि. नारौ भवितारः । भवितासे भवितासाथे भविताध्वे-[ भविताढ़े ?] । भविताहे भवितास्वहे भवितास्महे । इति रूपाणि । श्वो हरि भविता इत्युदाहरणम् । एतेपामुदाहरणानि विस्तर- भयान्न लिखितानि । लुट्लकारः समाप्तः । समाप्तोयं सप्तमो लकारः ॥ त्यादौ भविष्यति स्यप् ॥ धातोर्भविष्यति काले स्यप् प्रत्ययो भवति तिवादिष्वष्टादशसु परेपु । अस्य संज्ञा लट् । भविष्यति भविष्यतः भवि- ष्यन्ति । भविष्यसि भविष्यथः भविष्यथ । भविष्यामि भविष्यावः भवि- प्यामः । कल्किधर्मप्रवर्तको भविष्यति ॥ सूत्रम्-'त्यादी भविष्यति स्यप् ॥ त्यादौ, भविष्यति, स्वप् । त्रिपदं सूत्रम् । भविष्यतीति भविष्यन् तस्मिन् भविष्यति काले धातोः तिवाद्यष्टादशसु परस्मैपदात्मनेपदवचनेषु परेषु स्यप् प्रत्ययो भवति । पकारः पित्कार्यार्थः । पाणिनीयानां मते अस्य लट् इति संज्ञा । भू तिप् इति स्थिते 'त्यादौ भविष्यति स्यप्' अनेन सूत्रेण स्यप् प्रत्ययः । 'सिसतासीस्यपा' अनेन सूत्रेणेट् । 'गुण' इति गुणः । 'ओ अय्' इति अय् । 'किलात्' इति पकारः पूर्योक्तिन सूत्रेण भविष्यति इति रूपं सिद्धम् । अनान्यानि सूत्राणि पूर्वोकानि ज्ञेयानि । भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति । भविष्यसि भविष्यथः भविष्यथ । भविष्यामि भविष्यावः भवि- प्यामः। कल्किर्नामेश्वरस्यावतारो धर्मप्रवर्तको भविष्यति इत्युदाहरणम् । इति परस्मैप- दिनो रूपाणि कथितानि । भविष्यते भविष्येते भविष्यन्ते । भविष्यसे भविष्येथे भविष्यध्वे । भविष्ये भविष्यावहे भविष्यामहे ॥ सावर्णी राज्यं भविष्यते ॥ अथात्मनेपदिनो रूपाणि कथ्यन्ते । पूर्वोक्तेनैव सूत्रेणात्मनेपदिनोपि रूपाणि सिद्ध्यन्ति । भविष्यते भविष्येते भविष्यन्ते । भविष्यसे भविष्येथे भविष्यध्वे । भविप्ये भविष्यावहे भविष्यामहे । सावर्णिमनू राज्यं भविष्यते इत्युदाहरणम् । इत्यात्मनेपदिनो रूपाणि । समाप्तोऽयं लट्लकारः । अष्टमो लकारः समाप्तः ॥ स्या क्रियातिक्रमे ॥ धातोः क्रियाया अतिक्रमे कुवश्विद्वैगुण्यादनिष्पत्ती सत्यां दिवादिपरः स्यप् प्रत्ययो भवति भविष्येऽर्थे कचिद्भूतेऽपि ॥ अस्स संज्ञा लङ् ॥ अडागमः । अभविष्यत्-अभविष्यद् अभविष्यताम् अभविष्यन् । अभविष्यः अभविष्यतम् अभविप्यत । अभविष्यम् अभविप्याव अभवि. प्याम । यदि सुवृष्टिः सुराज्यं चाभविप्यत्तदा सुमिक्षमभविष्यत् ॥ सूत्रम्-'स्य क्रियातिक्रमे । स्यप् क्रियातिक्रमे। द्विपदं सूत्रम्। क्रियाया अतिक्रमोऽभवनं क्रियातिक्रमस्तम्मिन् क्रियातिक्रमे । क्रियायाः कर्तृव्यापाररूपाया धात्वर्थलक्षणायाः कार्यस्य पातिकमे कुतश्चित्कारणादनिष्पत्ती असिद्धौ सत्यां धातोदिवादिषु विभक्तिपु परतः स्यप- ·२२० सारस्वतन्याकरणम् । [ द्वितीया वृत्तिः त्ययो भवति । पाणिनीयानां मते एषां लट् इति संज्ञा ॥ भू दिप् इति स्थिते अनेन सूत्रेण स्वप् प्रत्ययः । 'सिसतासी०' अनेनेडागमः। 'गुणः अनेन सूत्रण गुणः । 'ओ अन्' इति सूत्रेणान् । 'किलात्' इति पकारः । 'वावसाने' अनेन तकारस्य दकारो भवति । 'दिवादा- वट्' इति सूत्रेणाडागमो भवति । 'स्वरहीनं' अभविष्यत् अभविष्यताम् । 'अ' इति सूत्रे- णाकारस्य लोपः कार्यः। प्रथमपुरुषस्य बहुवचने अभविष्यन् । अभविष्यः अभविष्यतं अभविष्यत । 'अ' अभविष्यम् । 'मोरा' अभविष्याव अभविष्याम | अथोदाहरणम् । यदि सुदृष्टिः सुराज्यं च अभविष्यत् तदा सुभिक्षं अभविष्यत् । इति परस्मैपदिनो भूधातो रूपाणि । अमविप्यत अभविष्येताम् अभविष्यन्त । अभविष्यथाः अभविष्येथाम् अभ- विष्यध्वम् । अभविष्ये अभविष्यावहि अभविष्यामहि । यद्यभविष्यत द्रव्यं भवांस्तदा रम्यमभविष्यत् ॥ अथात्मनेपदिनो भूधातो रूपाणि कथ्यन्ते तेपामनेनैव सूत्रेण सिद्धिः। अभविष्यत अभविष्येताम् अभविष्यन्त । अभविष्यथाः अभविप्येथाम् अभविष्यध्वम् । अभविष्ये अभविष्यावहि अभविष्यामहि । यद्यभविष्यत द्रव्यं भवांस्तदा रम्यमभविष्यत् । समाप्ति गतो नबमोयं लङ्लकारः । अस्येवराण्युदाहरणानि न दर्शिवानि विस्तरभयात् ॥ भूते सिः॥ धातोभूतमात्रे काले सिः प्रत्ययो भवति दिवादिपरः ॥ अस्स संज्ञा लुक् ।। इकार: सेरिति विशेषणार्थः । अभूस् त् इति स्थिते ।। दादेः पे॥ परसैपदे परे अपित् दाधास्थैणभूपिबतिभ्यः परस्य सेर्लोपो भवति ।। सूत्रम्-'भूते सिः ॥ धातोभूतमाने तत्कालोत्पन्नमाने अतीते कालेऽर्थे सिप्रत्ययो भवति दिवादौ परे । इकारः 'सः' इति विशेपणार्थः । अस्य पाणिनीयानां मते लुड् इति संज्ञा । भू दिप् इति स्थिते 'भूते सिः' अनेन सूत्रेण सिः प्रत्ययः । इकारः 'सेः' इति विशेषणार्थ इत्सज्ञकत्वाल्लुप्यते 'दिबादावद् अनेनाडागमः । 'वावसाने अनेन दकारस्य तकारः पूर्वोकसूत्रैः अभू सत् इति जातम् ॥ सूत्रम् 'दादेः पे' ॥ अपित् दा धा स्था इण् भू पा पाने इत्येतेभ्यः परस्य भूतार्थस्य सेलोपो भवति परस्मैपदविपये ॥ शाच्छासाघाधेटो वेति वक्तव्यम् ॥ भुवः सिलोपो लुग्वाच्यः ॥ लुकि न निमित्तम् । तेन गुणेश्वृद्धयो न । अभूत् अभूताम् ॥ भुवः सि. लोपे स्वरे बुग्वक्तव्यः ।। अभूवन् । अभूः अभूतम् अभूत । अभूवम् अभूव अभूम । अभूदृष्टिः॥ 'शाच्छासा ॥ शाच्छासाप्राधेद एभ्यो धातुभ्यः सिलोपो वा भवतीति वक्तव्यम् । 'भुवः' [इदं सूनमस्ति ] भूधातो: सिलोपो लुग्वान्यः। लुकि न तन्निमित्तम् । तेन गुणेड्- वृद्धयो न भवन्ति । अभूत् अभूताम् । बहुवचने अभू अन् इति स्थिते 'भु भूधातो: सिलोपे कृते सति स्वरे परे अनि अनि च पुगागमो भवति । फकारो गुणप्रतिषेधार्थः स्थाननियमार्थश्च । उकार उच्चारणार्थः । इति अनि वकारागमः। 'स्वरहीनं०' अभूवन् ।

·म्वादिषु, भूधातुः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २२१ अभूः अभूवम् अभूव । अभूपम् अभूव भभूम । इति परत्नैपदिनो भूपातो रूपाणि । अभूत वृष्टिरित्युदाहरणम् । आत्मनेपदे सिः इद् गुणाची पत्वं टुत्वं अद। अमविष्ट अमविपाताम् ॥ अथात्मनेपदिनो भूधातो रूपाणि कथ्यन्ते । आत्मनेपदे सिः इट् गुणावौ पत्यम् टुत्वं अट् एते भवन्ति । अभविष्ट अभविपावाम् ॥ अभविप् अन्त इति स्थिते ।। आतोऽन्तोऽदनतः ।। आत आत्मनेपदसान्त इत्येतस्याद्भवति अकारादु- तरस्य तु न ॥ अभविषत । अभविष्ठाः अभविषायाम् ॥ ध्वे च सेलोपः ।। वे पर सेर्लोपो भवति ।। सस्य वा द इति केचित् । अमविचम्-अमविद्वम् । अभविपि अभविष्यहि अभविप्महि देवदत्तो राज्यमभविष्ट ।। सूत्रम्-'आतोऽन्तोऽदनतः' । आतः, अन्तः, अन्, अत अकारः नअन्अनन् तस्मान अनतः । आये पदद्वये 'अतोत्युः' 'उओ' 'एदो' तृतीये 'चपा अबे' चतुष्पदं सूनम् । आत्मनेपदसंघन्धिनः प्रथमपुरुबहुवचनस्य अन्त इत्यस्याद्भवति । अन्ते इत्यस्य 'अते' इति भवति, अन्तां इत्यस्य 'अवाम्' अन्त इसस्थातो भवतीति भावः । परं अकायदुत्तरस्य न भवति । अनेनान्त इत्यस्याते कृते 'स्वरहीन' अभविषत । अभविष्टाः अभविपाथाम् ।। अभ- विस् ध्वम् इति स्थिते । सूत्रम्-ध्वे च सेर्लोपः' ।। ध्वे च अव्ययम्, से:, लोपः॥ध्ये परे सति से.पो मवति । अमविध्वम् ॥ [इति जाते 'नामिनोऽचतुर्णाम्' 'सेटोहलाद्वा' इति ढत्वविकल्पे अभविद्धम् अभविध्वम् ] 'वा सस्य दकारो मवति' इति केचित् । केपांचिदा- चार्याणां मवेन सकारस्य दकारो भवति । 'स्वरहीनं.' अमविद्ध्वम् । अमविपि अमवि- प्वहि अभविप्महि । इत्यात्मनेपदिनो रूपाणि । देवदत्तो राज्यममविष्टेत्युदाहरणम् ॥ माडि लुडेच यक्तव्यः ॥ सर्वलकारापवादः ॥ मेटः ॥ माशब्दै प्रयुज्य- माने आटो लोपो भवति ॥ मा हर्यभत्तो भवान् भूत् ॥ स्मयोगे भूता- र्थता वक्तव्या ॥ [सूत्रम्--] 'माहि माहि प्रयुज्यमाने लुइलकार एव वक्तव्यः । सर्पलकारापवादो भवति ।। सूत्रम्-'मेट ॥ [ इदं सूत्रमति मे अटः। द्विपदम् । निषेधार्थमाशब्दे प्रयु- ज्यमाने दिनादिनिमित्तोत्पन्नस्याटोऽडागमस्य लोपो भवति । अनेन सूत्रेणाटो लोपो भवति । मा हर्यमतो भवान भूत् । इत्यादिप्रयोगसिद्धिः । सूत्रम्-'स्मयोगे०' । स्पष्टमिदं सूत्रम् ।। मास्मयोगे लङ् च ।। मा स भवत् । मा स भूत् ।। द्वितीयं सूत्रम्-"मामयोगे लश्च ॥ सप्टम् । च पुनः मारल इसेवयोः योोंगे रद्द लकारो भवतीत्यर्थः । मा स्म मवन् इत्युदाहरणम् द्वितीयसूत्रस्य । मा ल मूत् इत्युदाहरणं प्रथमसूत्रस्यास्ति इति । भू सत्तायाम् इन्यस्य मूह प्राप्ती इत्यस्य च रूपाणि दर्शितानि । तत्र भूधातुः परस्मैपदी ज्ञावत्र्यः 'परदोऽन्यत्' इति सूत्रात् । भूधातुरात्मनेपदी ज्ञातन्यः हित्वात् । परस्मैपदिनः परस्मैपदानि भवन्ति आत्मनेपदिन आत्मनेपदानि भवन्तीति ज्ञात- व्यम् । अन्न यसले संघिन कृतः वालानां सुसेन बोधकरवान्। समामोयं दृशमो लकारो लुत्। इति द्वयोर्यात्यो रूपाणि ॥

·२२२ सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः चिती संज्ञाने । ईकार इदिकार्यार्थः । पूर्ववत्तिवादयः । अप कर्तरि ।। उपधाया लघो। धातोरुपधाया लघोर्नामिनो गुणो भवति ॥ चेतति चेततः चेतन्ति १॥ चेतेत् चेतेताम् चेतेयुः २॥ चेवतु चेतवात् चेतताम् चेतन्तु ३॥ अचेत अचेतताम् अचेतन् ४ ॥ द्वित्वम् । चिचेत । किवाद्गु- णाभावः । चिचिततुः चिचितुः । चिचेतिथ चिचितथुः चिचित । चिचेत चिचितिर चिचितिम ॥ किच्चाद्गुणाभावः । चित्यात् चित्यास्तां चित्यासुः ६ ॥ चेतिता चेतितारौ चेतितारः ७॥ चेतिप्यति चेतिप्यतः चेतिप्यन्ति ८॥ अचेतिष्यत् अचेतिप्यताम् अचेतिप्यन् ९ ॥ चित् सित् इति स्थिते । सिसवा इतीट् ॥ अथ भ्वादिगणः प्रारभ्यते । तत्रादौ परस्मैपदमक्रिया निरूप्यते । चिती संज्ञाने ईकार ईदित्कार्यार्थः । पूर्ववत् तिवादयो भवन्ति । 'अप् फर्तरि' अनेनाप् । चित् अप् तिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'उपधाया लघोः' । उपधाया लघोः । द्विपदं सूत्रम् । धानोरुपधाभूतस्य लपोर्नामिनः हिवर्जिते प्रत्यये परे गुणो भवति । पकारः पित्कार्यार्थः 'स्व०' लट्-चेतति चेततः चेतन्ति । चेतसि चेतथः चेतथ। चेतामि चेतावः चेतामः॥लिङ्-चेतेत चेतेताम् चेतेयुः । चेतेः चेतेतम् चेतेत । चेतेयम् चेतेव चेतेम ।। लोट-चेततु चेततात् चेतताम् चेवन्तु । चेत चेततात् चेततम् चेतत । चेतानि चेताव चेताम || लड् -अचेतत् अचेत- ताम् अचेतन् । अचेतः अचेततम् अचेतत । अचेतम् अचेताव अचेताम ॥ लिट-द्वि' 'सखरादिरिद्विः' चि चित् णप् इति स्थिते णकारपकारावितौ 'गुणः' 'स्वरहीनं०' चिचेत । कित्त्वाद्गुणाभावः । चिचिततुः चिचितुः । चिचेतिथ चिचितथुः चिचित । चिचेत चिचितिव चिचितिम ॥ लिट्-चित्यात् चित्यास्ताम् चित्यासुः । चित्ताः चित्यास्तम् चित्यास्त । चित्यासम् चित्यास्य चित्यास्म ॥ लुट्-चेतिता चेतितारौ चेति- तारः । चेतितासि चेतितास्थः चेतितास्य । चेतितास्मि चेतितास्वः चेतितास्मः ।। लट्-चे- विष्यति चेतिप्यतः चेतिष्यन्ति । चेतिष्यसि चेतिष्यथः चेतिष्यथ । चेतिप्यामि चेतिघ्यावः चेतिष्यामः ॥ लड्-अचेतिष्यत् अचेतिप्यताम् अपेतिष्यन् । अचेतिष्यः अथेतिथ्यतम् अचेतिष्यत । अचेतिप्यम् अचेतिष्याव अचेतिष्याम । लुङ्-चित् सि दिप् इति स्थिते "सिसता' अनेन इट् । चित सि दिप् इति जाते ॥ सेः ॥ सिशब्दात्परयोदिस्योरिडागमो भवति ॥ इट ईटि ॥ इट उत्तरस्य सेलोपो भवति ईटि परे ।। अचेतीत् अचेतिष्टाम् ।। स्त्रम्-'सेः' सिशब्दात्परयोर्दिस्योरीडागमो भवति । अनेनेट् तदा चित् इट् सिईट् दिप् इति जातम् । तत्र सूत्रं 'इट ईटि' ॥ इटः ईटि । इट उत्तरस्य सेरीटि परे लोपो भवति । इति दिस्योर्विपये सिलोपः । अनेन सूत्रेण सिलोपः कार्यः । तदा चित् इट् ईद दिप् इति जाते टफारः हित्कार्यार्थः। दि सि मि । पकारः पित्कार्यार्थः । तदा चित् इ ई द् इति स्थिते 'गुणः' 'सवणे' 'स्वरहीन' 'दिवादावद 'बावसाने०' एमिः पूर्वोक्तः सूत्रैः अचेतीत् इति रूपं सिद्धं भवति । अचेतीत् अचेतिष्टाम् । अचेति सि अन् इति स्थिते ।।

·म्यादिपु परस्मैपदिनः१] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २२३ स्थाविदः ।। सेराकारान्ताद्विदचोत्तरसान उस् भवति ।। अचेतिपुः । अचेती: अचेतिष्टम् अचेतिष्ट । अचेतिपम् अचेतिष्व अचेतिप्म ॥ सूत्रम्-'स्याविदः' । एकपदं सूत्रम् । सेः भूतार्थोत्पन्नात् आकारान्तात् दा इत्यादेः विद ज्ञाने इत्यस्माद्धातोश्च परस्य अन उस् भवति । अनेनान उस जातः । 'स्वरहीनं०' 'सोर्वि०' अचेतिपुः । अचेती: अचेतिष्टम् अचेतिष्ट । अचेतिपम् अचेतिर अचेतिम । समाप्तोऽयं धातुः ॥ च्युतिर् आसेचने । इर् अनुबन्ध इरितो वेति विशेषणार्थः । उच्चारितप्रध्वंसो ह्यनुवन्धः । च्योतति । च्योतेत् । च्योतत् । अच्योतत् । च्युत णः द्वित्वम् ॥ च्युतिर् आसेचने ।। इर् अनुवन्धोस्ति 'इरितो वा' इति सूत्रस्य विशेषणार्थः । उचरित- प्रध्वस्तो हनुवन्धो भवति । पूर्ववत्तियादयः 'उपधाया लघो:' अनेन गुणः । लट्--ज्यो- तति च्योततः च्योतन्ति । लिङ्-च्योतेत् च्योतेताम् च्योतेयुः । लोट् । च्योततु च्योत. तात् च्योतताम् च्योतन्तु । लड्-अच्योतत् अच्योतताम् अच्योतन् । सुगमत्वादेतेप विवरणं न कृतम् । लिद-च्युत् णप् इति स्थिते । 'द्विश्व' च्युत् च्युत् णप् इति गाते ।। पूर्वस्य हसादिः शेषः ।। पूर्वस्यादिर्हस् शिष्यते अन्यो लुप्यते । चुच्योत चुच्युततुः चुच्युतः । चुच्योतिथ चुच्युतथुः चुच्युत । चुच्योत चुच्युतिय जुच्युतिम । च्युत्यात् । च्योतिता । च्योतिष्यति । अच्योतिप्यत् । अच्यो- ती अच्योतिष्याम् अच्योतिपुः । अच्योतीः अच्योतिष्टम् अच्योतिष्ट । अच्योतिषम् अच्योतिप्व अच्योतिष्म ।। सूत्रम्--'पूर्वस्य हसादिः शेषः' ।। पूर्वस्य हसयोर्हसानां वा संयुक्तानामुतासंयुक्तानामादिः हसादिः शेषः । अथवा हस इति पृथक्पदं सांकेतिकं प्रथमैकवचनम् । द्विर्वचने कृते सति पूर्वरूपस्य संयोगे सति आदिमो हसः शिष्यतेऽन्यो द्वितीयो लुप्यते । अनेन यफारतकार- योलोपः कार्यः। तदा चुच्युत् णप् इति जाते । गुणः । 'उपधाया लघोः' 'स्वरहीन.' णकारपकरावितौ । चुच्योत चुच्युततुः चुच्युतुः । चुच्योतिथ चुच्युतथुः चुच्युत । चुच्योत चुच्युतिय चुच्युतिम । लिङ्-च्युत्यात् च्युत्यास्ताम् च्युत्यासुः । लुट्-च्योतिता च्योतितारौ च्योतितारः। लट्-च्योतिष्यति च्योतिष्यतः च्योतिष्यन्ति । लड्-अच्यो- तिथ्यत् अच्योतिष्यताम् अच्योतिष्यन् । लुङ्-अच्योतीत् अच्योतिष्टाम् अच्योतिपुः ।। इरितो वा ॥ इरितो धातोः प्रत्ययो भवति दिवादिपरः परस्मैपदे ॥ सेरपवादः । उकारो गुणप्रतिषेधार्थः । अच्युतद् अच्युक्ताम् अच्युतन् । अच्युतः अच्युततम् अच्युतत । अच्युतम् अच्युताव अच्युताम ।। अस्य धातोर्खलकारे सेरपवादो डप्रत्ययो विकल्पेन भवति तद्विधायकं सूत्रम-'इरितो वा' । इर् इत् यस्य स इरित् तस्मात् इरितः। द्विपदं सूत्रम् । च्युतिर रुधिर् मिदिर छिदिर दृशिर रुदिर स्कन्दिर इत्यादेरिनुबन्धाद्धातो तेर्थे दिवादौ परे वा डप्रत्ययो भवति', डकारो गुणप्रतिषेधार्थः । प्रत्ययोयं परस्मैपदे भवेन्मूल उक्तत्वात् । यस्मिन्पक्षे प्रत्ययः 1 ·घातः॥ २२४ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः स्तस्मिन्पक्षे सेरभावः । अनेन उप्रत्ययः । दिवादाक्द' 'स्वरहीनं.' अच्युतत् अच्युतताम् अच्युतन् । अच्युतः अच्युततम् अच्युतत ! अच्युतम् अच्युताव अच्युताम । समाप्तोयं च्युत्तिर क्षरणे । योतति । श्योतेत् श्योततु । अथ्योतत् । द्वितम् ॥ युतिर् क्षरणे॥ पूर्ववत्तिवादयो भवन्ति। लट्-न्योतति छ्योततः त्र्योतन्ति । लिड्- योतेत् त्र्योतेताम् त्र्योतेयुः । लोट्-त्र्योततु थ्योततात् थ्योतताम् थ्योतन्तु । लड्- अभ्योतत् अभ्योतताम् । अभ्योतन् । लिट् 'द्विश्च'-घ्युत् ञ्युत् णप् इति स्थिते ॥ शसात् खपाः ॥ द्विर्वचने कृते यत्पूर्वरूपं तस शसादुत्तराः सपाः शि- प्यन्ते न शसाः ॥ इति चकारशेपः । चुथ्योत चुश्युततुः चुश्युतुः । श्यु- स्यात् । श्योतिता । श्योतिष्यति । अभ्योतिष्यत् । अश्युतत् अश्योतीत् ।। 'शसात् खपाः' ॥ शसात् खपाः द्विपदं सूत्रम् । संयोगपूर्वस्य धातोत्वेि कृते सति यत्पूर्वरूपं द्वित्वसंवन्धि तस्य शसखपसंयोगे सति शसादुत्तरा अत्र वर्तमानाः खपाः शिष्य- न्ते न शसाः । आदौ वर्तमानाः शसा लुप्यन्त इत्यर्थः । अनेन शफारस्य यकारस्य तका- रस्य च लोपः कार्यः । ( पुनः पूर्वस्य हसादिः शेपः इति सूत्रेण तकारस्य लोपः कार्यः ] 'गुणः' 'स्वरहीनं०' चुभ्योत चुन्युततुः चुच्युतुः । चुभ्योतिथ चुच्युतथुः चुभ्युत । चुम्यो त चुन्युतिय चुम्युतिम । मधु चुत्र्योतेत्युदाहरणम् ।। लिड्-ग्युत्सात् अयुसास्ताम् मयु- त्यासुः ।।लुङ्-ज्योतिताभ्योतितारौ छ्योतितारः।। लट्-यभ्योतिष्यति छयोतिष्यतः थ्यो- तिष्यन्ति ।। लड्-अभ्योतिष्यत् अभ्योतिष्यताम् अभ्योतिष्यन् ।। लुङ्-अस्मिल्लकारे साधनं तु पूर्ववत् । अझ्युतत् । अभ्योतीत् अभ्योतिष्टाम् अभ्योतिपुः । समाप्तोयं धातुः ।। मन्य विलोडने ।। मन्थति । मन्धेत् । मन्थतु । अमन्थत् । ममन्थ ॥ नो लोपः ॥ धातोरुपधाभूतस्य नकारस्य लोपो भवति किति ङिति च परे ॥ इत्युपधानकारलोपे प्रासे ॥ ऋसंयोगात् णादेर कित्त्वं वाच्यम् ॥ तेन नलोपो न । ममन्थतुः ममन्युः । ममन्थिथ ममन्थथुः ममन्थ । ममन्थ मम- थिव ममन्थिम ।। केचित्संयोगाद्वेति वक्तव्यम् ।। ममथतुः ममथुः । नो लोप: मथ्यात् । मन्थिता । मन्थिष्यति । अमन्थिप्यत् । अमन्थीत् अम- न्थिठाम् अमन्थिपुः ।। मन्थ विलोडने ।। लड्-मन्थति मन्यतः मन्थन्वि । लिड्-मन्येत् मन्येताम् मन्थेयुः । लोट-मन्थतु मन्यसात् मन्यताम् मन्थन्तु । लड्-अमन्यत् अमन्यताम् अमन्थन् । लिद- ममन्य ममन्य् अतुस् इति स्थिते ।। सूत्रम्-'नोलोपः॥ नः लोपः। द्विपदं सूत्रम् । धातो- रुपधाभूतस्य नकारस्य अर्थात् नकारस्थानीयानुस्वारस्य किति डिति च परे लोपो भवति । अब लोपाधिकारे नकारादेशरूपस्यानुस्वारस्य लोपः। अनेन सूत्रेण नकारस्य लोपे प्राप्त सति । 'संयोगात्' इति वार्तिकम् । अरश्च संयोगश्च प्रासंयोगं तस्मात् ऋसंयोगात् । ण १व्याय पाठः॥

·भ्वादिपु परस्मैपदिनः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २२५ भादिर्यस्य स णादिः तस्य णादेः। कितो भावः कित्तं न फित्त्वं अकित्तं वाच्यम् । प्रका. रान्तासंयोगात् घातोध गादेरकित्त्वं वान्यम् । अस्य धातोः संयोगत्यात् । अनेन सूमेण नकारस्य लोपाभायो भवति । 'स्वरहीनं 'नोर्षि' ममन्यतुः ममन्युः ॥ यातिकम्- केचिदाचार्याः संयोगात धातोर्णादेः कित्त्वं या वक्तव्यमिति वदन्ति । अनेन गादेविकल्पेन कित्त्वं तदा ममथतुः ममथुः । ईदशानि रूपाणि भवन्ति ।। लिड् । नलोपः । मन्यान् मन्या. स्ताम् गथ्यासुः॥लुट् । मन्यिता मन्यितारी मथितारः ॥ लट् । मन्यिप्यति मन्यिप्यतः मन्थिष्यन्ति ।। लइ । अमन्थिन्यत् अमन्थिष्यताम् अमन्थिप्यन् ॥ लुङ् । अमन्यीत् अम- न्धिष्टाम् अमन्थिपुः । समाप्तोयं धातुः ।। कुथि पुथि लुथि मथि हिंसासलेशनयोः ॥ इदितो नुम् ॥ इदितो धातोर्नु मागमो भवति ॥ लघूपधत्वाभावान गुणः।कुन्थति । कुन्येत् । कुन्यतु । अकु- न्थत् । द्विसम् ।। कुहोश्चः॥ पूर्वसंवन्धिनोः कवर्गहकारयोक्षुत्वं भवति । वर्गचतुर्थी हस्य सवर्णः । चुकुन्य चुकुन्यतः चुकुन्युः ! चुकुन्धिय चुकुन्यथु: चुकुन्थ । चुकुन्थ चुकुन्थिव चुकुन्थिम ॥ इदितो नलोपाभावो वाच्यः ।। कुन्थ्यात् । कुन्थिता । कुन्धिप्यति । अकुन्धियत् । अकुन्धीत् अकुन्धिष्टाम् अकुन्थिपुः॥ कुधि पुथि लुधि मथि एते धातवो हिंसासंडेशनयोः प्रवर्तन्ते ।। सूत्रम्-'इदितो नुम् ।। इत् इत् यस्य स इदित् तस्मात् इदितः नुम् । द्विपदं सूत्रम् । इदिवो धातोर्दशस्वपि ठकारेषु नुमागगो भवति । पूर्ववत्तियादयः । 'इदितो नुम् । 'मिदन्त्यात्स्व०' 'नश्चापदान्ते' 'समा यपेऽख०' लद लघूपधत्वाभावात् गुणाभावो भवति । कुन्थति । लिद चुकुन्य । लोद-यु. न्यतु । लड्-अकुन्थत् । लिट्-कुन्थ् । णम् इति स्थिते 'विश्व' पूर्वस्य 'हसादिः शेप:'। कु. फुन्थ गप् इति जाते। सूत्रम्--हो' । कुश्च च कुही तयोः कुहोः, चुः, द्विपदं सूत्रम् । द्वित्वे कृते सति पूर्वसंवन्धिनोत्विसंबन्धिनोः कवर्गहकारयोश्चवर्गादेशो भवति ॥ ननु । कवर्गस्य चवों यथासंख्यं भवति परं हकारस्य चवर्गवं कथं क्रियते । अत्रोच्यते- --मात- फापाठे शपसह इत्यन हकारस्य चतुर्थस्थानवर्तित्वात् इकारस्य चुने झकारो भवति । अथया 'वर्गचतुर्थी हस्य सवर्ण' इति वचनात् चवर्गमध्ये हस्य सवर्णो झो भवति । अनेन फवर्गस्य चवर्गो भवति । 'स्वरहीनं०' चुकुन्य चुकुन्यतुः चुकुन्थुः । लिड्-'नो लोपः' इति सूत्रेण नकारस्य लोपे प्राप्ते सति । वार्तिकम् 'इदितो धातोः किति द्विति च परे नलोपस्याभावो वाच्यः । कुन्थ्यात् लुट्-कुन्थिता । लट्-कुन्थिष्यति । लड्-अकुन्थिप्यन्। लुङ्-अकुन्धीत् ॥ पुथि लुधि मथि इति तिसृणा()घातूनां सुगमत्वाद्रपाणि न लिसितानि ।। पिधु गत्यामू । उकार उमारणार्थः ॥ आदेः दणः लः ॥ पोपदेशस गोप- देशस्य च धातोरादौ वर्तमानयोः पकारणकारयोः सकारनकारी भवतः ॥ नामधातुष्टयैप्वष्कठिवां पः सो नेति वाच्यम् ॥ गुणः । सेवति । . ..

·*. ." सारस्वतव्याकरणम् । [ द्वितीया वृत्तिः पिधु गत्याम् । उकार उच्चारणार्थः॥सूत्रम्-'भादेः प्णः आदेः प्णः सः । त्रिपदं। पः उपदेशे यस्य स पोपदेशः। ण उपदेशे यस सणोपदेशः।पोपदेशस्य णोपदेशस्य च धातो. -रादौ वर्तमानयोः पकारणकारयोः सकारनकारौ भवतः यथासंख्यम् । पोपदेशस्य णोपदे- शस्य च धातोर्लक्षणं प्रकियोक्तमेव ज्ञेयम् । अस्यां विस्तरभयान्न लिखितम् । तथाच पस्य सत्वनिषेधक सूत्रं (2) 'नामधातु०' नामधातुष्टयेष्वप्कष्ठिवां पकारस्य सकारो न भवतीति वाच्यम् । गुणः । लट् । सेधति ।। यदा निपूर्वोयं धातुः स्यात् तदा कीदृशं रूपं कार्यम् ॥ प्रादेश्च तथा तौ सुनमाम् ॥ प्रादेरुपसर्गात्परपां खादीनां नमादीनां च धातूनां सकारनकारयोस्तौ पूर्वभाविनावेव पकारणकारौ भवतः तथा तेष्वेव निमित्ते सत्सु ॥ निषेधति । सेधेत् । सेधतु । अव्यवधानेऽपि पलम् । न्यपे- धत् । द्वित्वव्यवधानेऽपि पखम् । निपिपेध । सिपिधतुः । सिपिधुः । सिपे- घिय | सिध्यात् । सेधिता । सेषिष्यति । असेधिष्यत् । असेधीत् असेधिष्टाम् असेधिपुः॥ तदर्थ सूत्रम्-'प्रादेश्च तथा तो सुनमाम् ॥प्रआदिर्यस्य स प्रादिः वस्य प्रादेः,च,तथा,तो सुनमाम् पश्यपदं सूत्रम् । प्रादेरुपसर्गात्परेपा पुग् अभिपवे, पोडन्तकर्मणि, टुन् स्तुती, हुम् स्तोमे, पिङ् बन्धने, पजि सङ्गे, वन परिष्वङ्गे, इत्यादीनां नमादीनां च णम् प्रहीभावे, णीम् प्रापणे, दुनदि समृद्धौ, णिदि कुत्सायाम् , इत्यादीनां धातूनां यो सकारनकारौ तयोः ममेण तो पूर्वभाविनी एव पूर्वावस्थायां वर्तमानौ पकारणकारावेव भवतः । तथा तेष्वेवेत्यादि । तथेति सूत्रोक्तं पदं तस्यार्थः तेष्वेव निमित्तेष्विति । अनार्यभावः-सकारस्य पकारनिगि- चानि कवर्गलक्षणानि । नफारस्य णत्वनिमिचानि पकाररेफरवर्णाः । अवप्रत्याहारकवर्गप- वर्गव्ययधानानि च । ततो यापसर्गान्ते कवर्गस्येल्मत्याहारस्य च योगो भवति तदा तरमा- परस्य सफारस्य पकारो भवति । यदा चोपसर्गे पकाररेफवर्णानामन्यतमो भवति नका- * रस्य वा प्रत्याहारकवर्गपवर्गान्तरं च भवति तदा नकारस्यं णकारो भवति । अत्रोपसो इल्पत्याहारोति तेन सेधतेः सकारस्य पकारो भवति । निषेधति । लिड् सेभेन् । लोट- सेघतु । लइ । अव्यवधानेपि पवं भवति न्यपेधत् इति प्रयोगदर्शनात् । यदा निपूर्व- स्तदा न्यपेधन् । तदभावे असेधत् । लिद-द्वित्वव्यवधानेपि पत्वम् । नास्ति व्याख्यानेन १ सेफ्सपास्तृयजस्तृत्त्यान्ये दयानन्तसादयः । एकाचः पोपदेशः असिम्सयारामिडः । येह पता । गती । स गतौ । आच्छादने । एन् पिस।स्तु पाइने । स्यै पदसंघातयोः । एभ्योऽन्ये दन्लाजन्तसादयः एकायः पोपदेशाः । दन्ते भयो दन्तः दन्लश अप दन्याची ती मन्ती यस प दनवाजन्तः चासो सर दन्लाजन्नसः स भादियवा से पनसानन्तसारसः । इन्ला पसदन्यः न नु दन्तोडमोऽपि पकादीनां परमहणार । बफ गती मिप्पिा.गानेसर भारवाद ।सा परिप्पो । मियप् सपेलि परसने । एते पोपदेशः गोदशान बननारिमा. पनाभनन्दनन्तः ॥ नदं पता । मट नवने । माथ् मा सामोरवाया ना मगदी। २६ नाराने । नये । ती गाविस । एम्पोऽन्ये जोरदेशः । नकारारमयमा पनि भार । पहारमशरप पासवर्णन - ·भ्वादिषु परस्मैपदिनः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २२७ प्रयोजनम् , तद्भावपि प्रयोगसिद्धेः । निपिपेध निपूर्वे सति । तदभावे सिपेध । लिड्-सि- ध्यात् । लुट्-सेधिता । लट्-सेधिष्यति । लङ्-असेधिष्यत् । लुड्-असेधीत् । समाप्तोर्य धातुः॥ पिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च । ऊकार इविकल्पार्थः । सेधति । सेधेत् । सेधतु । असेधत् । सिपेध | सिध्यात् ॥ ऊदितो वा ॥ ऊदितो धातोः परस्य वसादे- रिचा भवति ॥ स्मृतिसूयतिधूरधादीनामिड्वा वक्तव्यः ॥ स्ट शब्दे । पूछ प्राणिगर्भविमोचने । पूङ् प्रसवे । धूम् कम्पने । रघु हिंसा- याम् । नश् अदर्शने । तृप् श्रीणने । तृप हविमोचनयोः । दुह जिघांसा- याम् । मुह वैचित्ये । प्णुह उद्भिरणे । लिहू नीतौ । एते रथादयः । सेधिता। विधू शास्ने माङ्गल्ये च । ऊकार इडिकल्पार्थः । 'आदेः रुणः स्नः' । पूर्ववत्तियादयः । सेधति । सेधेत । सेधतु । असेधत् । लिटू-सिपेध । सिध्यात् । लह-सिधू ता इति स्थिते ।। सूत्रम्-'अदितो वा ॥ऊत् इन् यस्य स ऊदित् तस्मात् ऊदितः वा। ऊदितो धातोः परस्य धसादेः प्रत्ययस्य वा इडागमो भवति । द्वितीयं सूत्रम्-'स्वसूतिशास्सूतिसूयतिधू. महत्यादीनां धातूनां वा इडागमो वक्तव्यः । वसादेः प्रत्ययस्यैवेति शेपः । धातवस्तु मूले दर्शिताः । अनेन सूत्रेण वा इट् । सेधिता ॥ पक्षे-'तथोध' ॥ दधाति विना झभान्ताद्धातोः परयोस्तकारथकारयोर्धका- रादेशो भवति ॥ झये जवाः । सेद्धा । सेधिष्यति-सेत्सति । असेधिष्यत्-असे- त्स्सत् । असेधीन असेधिष्टाम् असेधिपुः ॥ सिध् ता इति स्थिते ॥ सूत्रम्-~'तथोधः। तच थ् च तथौ तयोः तथोः । द्विपदं सूत्रम् । दधाति धर्जयित्वा झभान्ताद्धातोः परयोस्तकारथकारयोर्धकारादेशो भवति । सुगममिदं सूत्रम् । अस्याधिकं व्यारयानं नास्ति । अनेन तकारस्य धकारः । 'झवे जवा' प्रधमधका- रस्य दकारः 'स्यरहीनं०' 'गुणः' । सेद्धा सेद्धारी सेद्धारः । सेद्धासि सेद्धास्थः सेद्धास्थ । सेद्धागि सेद्धास्थः सैद्धास्मः ।। लद-सेधिष्यति सेत्स्यति । 'ससे०' ॥ लइ । अरोधिप्यत् असेत्स्यात् ।। लुछ । असेधीत् । असेधिष्टाम् असेधिपुः ।। इडभावे ।। अनिदो नामिवतः ॥ नामिवतोऽनिटो धातोः परस्मैपदे परे सिप्रत्यये वृद्धिर्भवति ॥ चपनम् । सेः ॥ असैत्सीत् ।। इडभावे अमिथ् सि ईद दिपू इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'अनिटो नामिवतः' । अनिटः नामि- वतः । नास्ति इट् यस्य सः अनिट् सस्यानिटः । नामी अस्यास्ति इति नामिवान तस्य नामि- यतः । द्विपदं सूत्रम् । नामिवतो नान्युपधस्य 'नैकस्यरादगुदात्तात्' इति सूत्रेणोक्तात् अ. निटो धातोः संबन्धिनो नामिनः परस्मैपदविपये सिप्रत्यये परे वृद्धिर्भवति । अनेन वृद्धिः। पर पूर्ववत् । 'ससे०' असेत्सीत् । असैध् सि ताम् इति स्थिते ।। झसात् ।। झसादुत्तरस्य सेलोपो भवति झसे परे ॥ प्रत्ययलोपे प्रत्ययल- 8 ·२२८ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः क्षणं कार्य भवति ॥ असैद्धाम् असत्सुः । असैत्सीः असैद्धम् असैद्ध । असैत्सम् असत्व असैत्स ॥ सूत्रम्-'झसात्। एकपदं सूत्रम् । असादुत्तरस्य सेर्लोपो भवति झसे परे। अनेन सेलोपः कार्य: । 'प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणं कार्य भवतीति न्यायात् वृद्धिर्भवति । तथोध:' 'झभे जवा:' 'स्वरहीन' असैद्धाम् असैत्सुः । असैत्सीः असैद्धम् असैद्ध । असत्सम् असैत्स्य असैस्म ॥ खद् स्थैर्य हिंसायां च । खदति खदेत् खदतु अखदत् ।। अत उपाधायाः ॥धातोरुपधाया अकारस्य वृद्धिर्भवति अिति णिति च परे ॥ चुत्वम् । चंखाद चखदतुः चखदुः। चंखदिथ चखदथुः चखद ॥ गलु- त्तमो वा णिद्वक्तव्यः ॥ चखाद-चखद चखदिव चखदिम । खद्यात् । खदिता । खदिप्यति । अखदिष्यत् ॥ णित्पे । परसैपदे परे सिणिद्भवति ॥ 'अत उपधायाः' इति पृद्धिः । अखादीत् अखादिष्टाम् अखादिपुः ॥ हसादे लघ्वकारोफ्धस्य वा वृद्धिः सेटि सौ वाच्या ॥ अखदीत् ॥ खद् स्थैर्ये हिंसायां च । पूर्ववत्तिवादयः । सदति खदेत् खदतु अखदत् । खद् खद् णप् इति स्थिते पूर्वस्य 'हसादिः शेषः' खग्वद् णयिति जाते॥ सूत्रम्-'अत उपधायाः ॥ अतः उपधायाः । धातोरुपधाया अकारस्य वृद्धिर्भवति मिति णिति च परे । 'कुहोथुः' । चखाद चखदतुः चखदुः । चखदिथ चसदतुः चखद । 'णलुत्तमो वा' उत्तमो णल् वा णिद्वक्तव्यः । न वृद्धेर्विकल्पो भवति । चसाद चखद चखदिव चसदिम । सद्यात् सदिता खदिष्यति अखदिप्यत । अखदीत् इति स्थिते । सूत्रम्-'णित् ॥ण् इत् यस्य स णित् पे द्विपदं सूत्रम्। परस्मैपदे परे सिणिद्भवति । अनेन सेर्णित्त्वात् 'अत उपधायाः' इति वृद्धिः । अखादीत् अखादिष्टाम् अखादिपुः ॥ वृद्धिविकल्पकरं सूत्रम्-'हसादेः। हस आदिर्यस्य स हसादि- तस्य हसादेः । लघुश्वासौ अकारश्च लध्वकारः लम्वकार उपधायां यस्य स लध्वकारोपध- स्तस्य लध्वकारोपधस्य हसादेर्लध्वकारोपधस्य च धातोर्वा वृद्धिः सेटि सौ याच्या । अनेन वृद्धिविकल्पो भवति । अखदीत् अखदिष्टाम् अखदिपुः । सुगमोयं धातुः समाप्तः ॥ गद् व्यक्तायां वाचि । गदति ॥ उपसर्गस्थनिमित्तानेगदादौ णत्वं वाच्यम् ॥ 'गद् नद् पत् पद् स्था अपित् दा धा मा सो हन् या वा द्रा प्सा या चहू चि शम् दि एते गदादयः । गद् व्यक्तायां वाचि । नद् अव्यक्ते शब्दे । पल पतने । पद् गतौ । ठा गतिनिवृत्तौ । डुदान दाने । डधाञ् धारण- पोपणयोः । माङ् माने । पोऽन्तकर्मणि । हन् हिंसागत्योः । या प्रापणे । वा गतिगन्धनयोः । द्रा कुत्सायां गतौ च । प्सा भक्षणे । दुवप वीजतन्तुस- न्ताने । वह प्रापणे । चिञ् चयने । शम् उपशमे । दिद् उपचये । प्रणिग- दति । गदेत् । गदतु । अगदत् । कुहोचः जगाद जगदतुः जगदुः । जग- .

·-- म्यादिषु परस्मैपदिनः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २२९ दिय जगदधुः जगद । गद्यात् । गदिता । गदिम्यति । अगदिप्यत् । अगा- दीत्-अगदीत् ॥ । गद् व्यक्तायां वाचि । गति । 'उपसर्गस्थनिमित्तात्' उपसर्गस्यनिमित्तानेर्गदादी णत्वं वाच्यम् । गदादयस्तु मूले उक्ताः सन्ति, त एव ज्ञातव्याः । अतोऽनेन सूत्रेण नकारस्य णकारो भवति । प्रणिगदति । गदेत् । गदतु । अगदत् । 'कुहोश्चः' । अनेन गकारस्य जकारः । 'अत उपधाया। जगाद जगदतुः जगदुः । गद्यात् गदिता गदिष्यति अगदि- ध्यत् अगादीत् 'हसादेः' । अगदीत् ।। रद विलेखने । रदति । रदेत् । रदतु । अरदत् । रराद ॥ लोपः पचां कित्ये चास्य ॥ पचादीनामनादेशादीनां किति णादौ सति पूर्वस्य लोपः । असंयुक्तहसयोर्मध्यस्थस्याकारस्यैकारः ॥रेदतुः रेदुः ॥ सेटि धपि एत्य- पूर्वलोपौ वक्तव्यौ ॥ रेदिथ रेदधुः रेद । राद-ररद रेदिव रेदिम । रधात् । रदिता । रदिप्यति । अरदिष्यत् । अरादी अरादिष्टाम् अरादिपुः । अरदीत् ॥ रद् विलेखने । रदति । रदेत् । रदतु । अरदत् । रराद । रद् अतुस् इति स्थिते । सूत्रम्---'लोपः पचां.' । लोपः पचा किति ए च अस्य पट्पदमिदं सूत्रम् । येषां धातूनां द्विवचनस्य 'कुहोचुः' 'अपानां जवचपाः' इति जबादिरादेशो न भवति तेपा पचादीनां पसदृशानां पत् पद् चल् चर् तन् मन् इत्यादीनां पूर्वस्य द्वित्वस्य किति णादौ सति लोपो भवति । एक एव हसो यस्य सः । यद्वा एकश्च एकश्च एकौ असंयुक्तौ केवलौ संयोगर- हितौ पूर्वापरौ हसौ यस्य स एकहसस्तस्य एकहसस्य असंयुक्तहसमध्यस्थस्याकारस्य च 'एकारो भवति । मूले तु न संयुक्तौ असंयुक्तौ च ती हसौ च असंयुक्तहसौ तयोरसंयुक्त- हसयोः । पूर्वव्याख्यानं चन्द्रिकानुसारेण इदं तु मूलानुसारेण । चकारादुक्तनिमित्ताभा- वेपि ४ फल भज् अफ् सध् ग्रन्थ् दम्भानामेत्वपूर्वलोपौ भवतः । तथा जप भ्रम् त्रस् फण्, राज् भाश् भ्राज् भ्लाश् सन् राथ् एतेपां विकल्पेन एत्यपूर्वलोपौ भवतः इति सूत्रम् । अनेन पूर्वरकारस्य लोपन धानोरकारस्यैकारो भवति । 'स्वरहीन' रेदतुः रेटुः । र थपू इति स्थिते 'सिसता०' अनेनेट् । ररद् थप् इति जाते ।। 'सेटि थपि०' वार्तिकम् । सेटि थपि परे एत्वपूर्वलोपौ वक्तव्यौ । अनेनेत्वपूर्वलोपौ स्तः। 'स्वर' । रेदिय रेदथुः रेद । ररादः-- ररद रेदिव रेदिम । लिड् । रचात् । रदिता । रदिष्यति । अरदिष्यत् । अरादीत् । इसादेः' अरदीत् । समाप्तोयम् ॥ गद् अव्यक्ते शन्दे । आदेः ष्णः सः । नदति । नदेत् । नदतु । अनदत् । प्रपूर्वः । प्रादेच इति । णत्वम् । प्रणदति ! गदादित्वात् प्रणिनदति । ननाद नेदतुः नेदुः । नेदिथ नेदथुः नेद । ननाद-ननद नेदिव नेदिम । नयाद । नदिता । नदिष्यति । अनदिप्यम् । अनादीद अनादिष्टाम् अनादिपुः । अनदीत् अनदिष्टाम् । , .

·-- २३० । सारस्वतव्याकरणम्। [ द्वितीया वृत्तिः णद् अव्यक्त शब्दे । पूर्ववत् तिवादयः । 'आदेः प्णः सनदति । अन्यानि रूपाणि सुगमत्वान्न लिखितानि । लिट् लकारे 'लोपः पचा०' अनेनैत्वपूर्वलोपौ कार्यों । ननाद नेदतुः । यदा प्रपूर्वोय धातुस्तदा 'प्रादेश्च अनेन सूत्रेण नकारस्य णकारः। प्रणति इति रूपं भवति अपूर्वत्वे सति । यदा निपूर्वः स्यात् तदा गदादित्वात् नेर्णत्वं भवति । प्रणिन- दति इति रूपं सिद्धं भवति । नद्यात् नदिता नदिप्यति अनदिप्यत् अनादीत् । हसादेः अनदीत् । सोऽनादीत् इत्युदाहरणम् ॥ अर्द गतौ याचने च । अर्दति । अर्देत् । अर्दतु आर्दत् । द्वित्वे कृते । आमो- र्णादौ । आ अर्द इति स्थिते ॥ नगशाम् ॥ अश्नोतेसकारादिधातूनां संयोगान्ताकारादिधातूनां च पूर्वस्य नुमागमो भवति णादौ सति ॥ आनर्द आनर्दतुः आनर्दुः । आनर्दिथ आनर्दथुः आनद । आनदं आनर्दिव आन- दिम । अर्यात् । अर्दिता । अर्दिष्यति । आर्दिष्यत् । आर्दीत् आर्दिष्टाम् आदिपुः ।। अर्द गतो याचने घ । अर्दति अदॆत् अर्दतु आर्दत् । लङ्लकारस्य रूपे 'स्वरादेः अनेन वक्ष्यमाणेन सूत्रेण द्वितीयोऽडागमो भवति । अर्द णम् इति स्थिते द्वित्वम् । द्वित्वे कृते सति 'आभ्वोर्णादौ' इति सूत्रेण पूर्वस्याकारस्याकारो भवति तदा आ अर्द णप् इति जाते ।। सूत्रम्-'नुगशाम् ॥ नुक् अशाम् । अशूङ व्याप्ती अधू अ अ मच्छ इत्यादीनां धातूनां द्विर्भावे कृते सति णबादौ परे पूर्वस्य द्वित्वस्य नुगागमो भवति । ककारः स्थानवृद्ध्यर्थः कित्वादन्ते । उकार उच्चारणार्थः । अनेन सूत्रेण द्वयोर्मध्ये नुगागमो भवति । 'स्वरहीनं' आनर्द आनर्दतुः आनर्दुः । सर्वाणि रूपाणि मूले सन्ति । अर्थात् अर्दिता अर्दिष्यति 'खरादेः' आर्दिष्यत् आर्दीत् ।। इदि परमैश्वर्ये । इन्दति । इन्देन् । इन्दतु ॥ खरादेः ॥ स्वरादेातोतिी- योऽडागमो भवति दिवादौ परे ॥अइए । ए ऐ ऐ । ऐन्दत् । इन्दु णप् इति स्थिते । कासादिप्रत्ययादामक्रसूभूपरः । कास्आस्दय्अयनाम्या- दिगुरुमद्धात्वनेकखरधातुभ्यः प्रत्ययान्ताच णयादौ परे आम् प्रत्ययो भवति स च कृ-अस्-भूपरः प्रयोक्तव्यः॥ कास दीप्ती । आस् उपवेशने । दय दानगतिहिंसादानेपु । अय् गतौ । एते कासादयः॥ इदि परमैश्वर्ये । पूर्ववत्तियादयः । 'इदितो नुम्' इत्यनेन नुम् । इन्दति इन्देत् इन्दतु एन्दत इति जाते । 'स्वरादेः' स्वर आदिर्यस्य स स्वरादिस्तस्य स्वरादेः । स्वरादेर्धातोदिती योऽडागमो भवति । अनेन द्वितीयोऽडागमः । 'ए ऐ ऐ । ऐन्दत् ऐन्दताम् ऐन्दन् । ऐन्दः ऐन्दतं ऐन्दत । ऐन्दं ऐन्दाव ऐन्दाम । अस धानोर्लिट्लकारे विशेषोऽस्ति । इन्द् गप् इति स्थिते । सूना---'कासादिप्रत्ययाः ॥ फास् आदिर्यस्यासौ फासादिः प्रत्ययान्तो धातुः प्रत्ययशनोन्यते । फासादिश्च प्रत्ययश्च कासादिप्रत्ययं तस्मात् कासादिप्रत्ययात् आम् । । फुघ अस च भूश्च प्रस्भुवः परभुवः परे यस्मात्स मरभूपरः । निपदमिदं सूत्रम् । - ·म्बादिपु परस्मैपदिनः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २३१ कास् आस् दय् अय् नाम्यादि गुरुमद्धात्वनेकस्वरधातुभ्यः प्रत्ययान्ताण्णादी परे आम् प्रत्ययो भवति स च आम् क्रसभूपरः प्रयोकव्यः । सूत्रस्य सुगमत्वाब्याख्यानस्यानावश्य- फत्वम् , तथापि सूत्रस्यास्य चन्द्रिकायां व्याख्यानं कृतमस्ति । कासादेर्धातोः कास् आस चकार जागृ दरिद्रा य् अय् उप एथ् ईक्ष् ऊह् इत्यादेर्धातोः, प्रत्ययान्ताच सयडायः इत्यादेः प्रत्ययाद्धातोर्णवादौ विपये आम् प्रत्ययो भवति स च आम् क्रसभूधातुपु परेषु सत्सु प्रयोक्तव्यः । कासादेः प्रत्ययान्ताच णयादिस्थाने अम् प्रत्ययः । तस्मान परेषां क्रस्. भूधातूनां मध्ये अन्यतमस्य धातोः परोक्षप्रयोगो भवतीत्यर्थः । तस्य च धातोर्णवादी पूर्ववत्प्रक्रिया । आम्प्रत्ययपित्संज्ञकश्च ज्ञेयः॥ विदरिद्राकासकाशजागृउप एभ्यो वाम् ॥ 'विद् ज्ञाने । दरिद्रा दुर्गतौ । कार विकचने । जागृ निद्राक्षये । उम् दाहे' । एते विदादयः । इन्दा कण इति स्थिते । कृ इत्येतस द्वितम् ॥ ॥ पूर्वसंबन्धिन अका- रस्थाकारो भवति ।। चुत्वम् ।। सूत्रम्--'विद्दरिद्रा०॥ विद् दरिद्रा कास् कार जाट उप् एभ्यो वाम् प्रत्ययो भवति । इन्द्र आम् क णप् इति जाते 'स्वरहीन' इन्दा कृ णप् इति जाते 'विश्व' कृ इत्यस्य द्वित्वम् । इन्दा कृ ऋणप् इति जाते।सूत्रम्---' ॥ सांकेतिकम् यः द्विपदं सूत्रम् । द्वित्वे कृते सति पूर्वसंबन्धिन प्राकारस्थ आकारादेशो भवति । अनेन ऋकारस्साकारः तदा इन्दा क कृ णपू इति जाते 'कुहोश्च!' अनेन सूत्रेण ककारस्य चकारः । इन्दो चक प् इति स्थिते ॥ धातो मिनः ॥ धातोरन्त्यभूतस्य नामिनो वृद्धिर्भवति निति णिति च परे । इन्दांचकार इन्दांचक्रतुः इन्दांचक्रुः । कादित्वान्नेद । इन्दांचकर्थ इन्दांचक्रथुः इन्दांचक । इन्दांचकार-इन्दांचकर इन्दांचव इन्दांचक्रम । इन्दामास इन्दामासतुः इन्दामासुः । इन्दामासिथ । इन्दाबभूव । इन्यात् । इन्दिता । इन्दिप्यति ॥ स्वरादेः । ऐन्दिष्यत् । ऐन्दीन ऐन्दिष्टाम् ऐन्दिपुः । ऐन्दी: ऐन्दिष्टम् ऐन्दिष्ट । ऐन्दिपम् ऐन्दिष्व ऐन्दिम ॥ सूत्रम्-'धातो मिनः ॥ धातोः नामिनः द्विपदं सूत्रम् । धातोः अन्यभूतल नामिनः बिति णिति च प्रत्यये परे वृद्धिर्भवति । अनेन वृद्धिस्तदा इन्दो चक् आर् णपू इति जाते निश्वापदान्ते' स्वरहीनं' इन्दांचकार इति रूपं सिद्धं भवति । एवमन्यान्यपि रूपाणि सिस्यन्ति । किति णादौ गुणवृद्धी न भवतः किंतु 'करम्' इत्यस्य सूनस्य प्राप्तिः । इन्दां- चकार इन्दांचक्रतुः इन्दांचक्रुः । 'फ्रादेर्णादेः' इति सूत्रे धातोरिनिषेधात् इडागमो न भवति पित्त्याद्गुणो भवति । इन्दांचकर्थ इन्दांचक्रथुः इन्दांचक । इन्दांचकार 'गबुत्तमः' इति सूत्रेण या णित् तेन या वृद्धिर्भवति । इन्दांचकर इत्यत्र गुणो भवत्येव वा । इन्दां- चश्व इन्दांचकुम । यदा अस्धातोरनुप्रयोगस्तदा इन्दा अस् णप् इति स्थिते द्वित्वसूत्रेण अकारस्य द्विर्भावः 'आभ्वोर्णादौ' 'सवणे दीर्घः' 'स्वरहीनं.' इन्दामास इन्दामासतुः ·२३२ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः इन्दामासुः । इन्दामासिथ । यदा भूधातोरनुप्रयोगस्तदा इन्दा भू णम् इति जाते 'नश्चा- पदा०' पुनश्च वभूव इति रूपं यथा सिद्धं भवति तथैव रूपं कार्यम् । इन्दांबभूव इन्धात् इन्दिता इन्दिष्यति । स्वरादेः । ऐन्दिप्यत् ऐन्दीत् ।। णिदि कुत्सायाम् । निन्दति ॥ निसुनिक्षनिन्दामुपसर्गाण्णत्वं वा 'वाच्यम् ॥ प्रणिन्दति प्रनिन्दति । निन्देत् । निन्दतु । अनिन्दत् । निनिन्द । निन्द्यात् । निन्दिप्यति । अनिन्दिप्यत् । अनिन्दीत् ।। णिदि कुत्सायां पूर्ववत् । इदितो नुम् । निन्दति । यदायं धातुः प्रपूर्वः स्यात् तदा पनि- न्दति इति स्थिते ।। सूत्रम्-'निस्निक्षनिन्दा' ॥ निस्निक्षनिन्दा धातूनामुपसर्गात् उपसर्ग- स्थनिमित्तात् णत्वं वा वाच्यम् । अनेन णत्वम् । प्रणिन्दति प्रनिन्दति निन्देत निन्दतु अनिन्दत् । अन्न 'उपधाया लघोः' इति सूत्रस्य प्राप्तिरेव 'नास्ति उपधायामिकाराभावात् । निनिन्द निन्दात् निन्दिता निन्दिष्यति अनिन्दिष्यत् अनिन्दीत् । अस्य रूपाणि मूले सन्ति तथापि लिखितानि ।। णिक्ष चुम्बने । अणिक्षति । निक्षेत् । निक्षतु । अनिक्षत् । निनिक्ष । निक्ष्यात् । निक्षिता । निक्षिष्यति । अनिक्षिप्यत् । अनिक्षीत् । गि चुम्बने । निक्षति । 'निनिक्ष' अनेन सूत्रेण णत्वम् । प्रणिक्षति । अन्यानि रूपाणि सुगमत्वान्न लिसितानि । उख गौं । ओखति । ओखेत् ओखतु । औखत् । द्वित्वे उपधागुणे च कृते । असवणे खरे पूर्वकारोकारयोरियुवो वक्तव्यौ ॥ उवोख । सवणे दीर्घः । ऊखतुः । ऊखुः । उवोसिथ । उख्यात् । ओखिता । ओखि- ष्यति । औखिष्यत् । औखीत् ॥ उस गती 'गुणः' ओखति ओखेत् ओखतु औखत् । अत्र 'स्वपदेः' इत्यनेन सूत्रेण द्वितीयोऽडागमो भवति । उम् णम् इति स्थिते "द्विश्च' गुणः । उ ओस णम् इति जाते। सूत्रम्-'असवर्णे स्वरे' ।। असवणे स्वरे परे सति पूर्वयोरिकारेकारयोः इयुवौ यथासंख्येन वक्तव्यौ । अनेन सूत्रेण उकारस्य उय् जातः । 'स्वरहीनं०' उवोस । असवर्णस्वराभावा- नोत् । 'सवर्णे दीर्घः सह' ऊसतुः ऊखुः । उवोखिथ। उरयात् । ओसिता । ओखिष्यति । 'स्वरादे: ओसिष्यत् । औसीत् । अञ्च गतिपूजनयोः । अञ्चति । नुगशाम् । आनश्च आनश्चतुः आनश्चः॥ पूजायामश्चेनलोपाभावो वाच्यः ।। अञ्च्यात् । गतौ तु अच्यात् । अन्विता । अचिप्यति । आश्चिष्यत् । आश्चीत् ॥ अञ्च गतिपूजनयोः । अधति अञ्चेत् अश्वतु । 'स्वरादेः' आश्चत् । म अञ्चत् णप् इति ते 'आभ्योर्णादौ' 'नुगशाम्' 'स्वरहीनं०' आनञ्च आनश्चतुः आनचः । पूजायाम् ।। १'मनेन' इत्यसंगतं, पाणिनीयानां कृत्प्रत्ययान्तेष्ववैतत्प्रातराण्याते प्रत्यनहीकारात् ॥

·म्यादिपु परमेपदिनः १] चन्द्रगीर्सिन्याश्यासदितम्। २३३ 'पूनायामश्वेधोयोनेकारम्प लोपामागे याच्या भागात् । गतो गु 'नो लोपः' इति सूोग गफारस्य लोपो भनाति अन्यात् । अभिता । अन्यानि मुगमानि | अभिध्यति । पाद: माभिध्यत् । आधीत्। आरिछ आयामे । आञ्चति । आनाग्छ । आन्तेर्नुग्वेति कनिन् । आन्छ । आन्पा । आश्तिा आन्धियति । आश्छिापत् । आन्टीन् । आन्टि आयागे । इदितो नुम् । आन्धति आन्न आन्छ । 'सगरे।' भान्छन् । आ आन्छ गप् इति जाते 'गुगशा' 'आने गुम् (?) सराहीन' आनान्ट मानान्धः आगाछुः । आन्टरोधातोर 'गुगशाम्' इति सूत्रेण विद्वितो गुग्या भयती फेषिताचार्या पदति रादा हिश । मवर्णदीर्घः । आन्छ आञ्तुः आन्छुः । आगार आश्विना आन्छिप्यति । 'स्वरादेः' आन्छिप्या. आञ्छीन् । हुच्छी कौटिल्ये । 'प्योर्विहसे' इति दीर्घः । हर्च्छति । 'होथुः' वर्गचतुर्थी हस्य सवर्णः । 'झपानां जवपाः' । जर्छ । अहन्छीन् । दुळ कौटिल्ये । पूर्वयत् तियादयः । हुन्छ अ विप् इति स्थिते योपिदम' अनेन दीर्घः । स्वरहीन हुन्छति हुच्छेत् एन्छेतु भहून्छ ।हुहु गम् इति स्थिते दोषः' वर्गचतुर्थों इस्य सवर्णः । अनेन हकारम्य सकारो भवति । 'पानां जयपाः अनेन - रस्य जकारः 'दयोर्षिहसे' मनेन दीर्यः । 'सरदीन' जुइच्छ जुळतुः जुन्छ । एच्छचीत दलिता एठिप्यति महूछियन् अहम् । चन गतौ । यजति । पजेत् । यजतु अवजत् । यवाज ।। शसूददयादिगुण- भूताकाराणां नैत्वपूर्वलोपी यरुब्यो । शमु हिंसायाम् । दद दाने । शशास शशसतुः। ददाद दददतः। पवाज चवजतुः परजुः। घरजिय । अयाजीत् अवजी ॥ वन गती। पूर्ववत् । पजति पजेत् यजतु अवजत् । पवन पर इनि जावे [अंत उप- धायाः' अनेन सूप्रेण पृद्धिः । अवाज ! 'वज्ञ अतुम्' इति स्थिते ] 'लोप: पाँ' अनेन सूत्रेण एत्वपूर्वलोपे प्राते सति ।। 'शसूदद' शस् द् यादि गुणमूनाकारागां रिवि गयादौ परे णत्यपूर्वलोपो न पन्यो अनेनास्यैत्यपूर्वलोपनिषेधः यमजनुः । परजुः । पर. निथ वज्यान यजिता पजिप्यति अवजिप्यत् अयाजीन् । 'हमादेः' अपजीन् । मज गती । मजति । अजेन् । प्रजतु । अग्रजम् । वनाज वनजतुः पवनः । यज्यात् । ब्रजिता । प्रजिष्यति । अनजिप्यन् ।। यदिवज्योः सो नियं पृद्धिः ॥ अनाजीत् ॥ राज गतौ । प्रजति । अन्यानि मुगमानि । लश्तकारे पृद्धिविकन्ने । सूत्रम्-'यदिन- ज्योपदिमन्योधात्वोः सौ परे निरां पृद्धिर्भवति । अनेनास्य युद्धिविकल्सामाः भवाजीन् । पदामापेन 'सोपः पपाम् इलसाप्रारय श्रेष्टहास पारोमानिः परित सार...

·२३४ सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः अज गतौ क्षेपणे च । अजति । अजेत् । अजतु । आजत् ॥ अजेरार्ध- धातुके वी वक्तव्यः वसादौ चा ॥ एतच विभक्तिचतुष्टयं सार्वधातुकं परमार्धधातुकसंज्ञं पाणिनीयानाम् । द्वित्वम् । वृद्धिः। विवाय ।। नुधातोः ।। विकरणस्य नोर्धातोवर्णोवर्णयोरियुवौ भवतः खरे परे ॥ अनेकखरसासं- योगपूर्वस तु'यौ ॥ विव्यतुः विव्युः ।। अज गतौ क्षेपणे च । अजति अजेत् अजतु । 'खरादे' आजत् ॥ 'अजेरार्धधातुके०' अर्धातोरार्धधातुके विपये वीवक्तव्यो वसादौ परे वा भवति । सार्वधातुकार्धधातुकयो. लक्षणं मूले उक्तम् । अनेन वी आदेशः । वी णप् इति स्थिते । 'द्विश्च' ह्रखः । विधी णम् इति जाते 'धातोर्नामिनः' अनेन सूनेण वृद्धिर्भवति । 'स्वरहीनं०' विवाय । विवी अतुस् इति स्थिते ।। सूत्रम्-'नुधातोः'।। नुश्च धातुश्च नुधातुस्तस्य नुधातोः । स्वादेर्नुरिति स्वादेरु. स्पन्नस्य नु इति विकरणस्य तथा धातोरिति इवर्णान्तोवर्णान्तधातोः सवन्धिन इवर्णस्य उवर्णस्य इयुवौ भवतः । इवर्णस्य इय् उवर्णस्य उन् । अनापि विशेपमाह-अनेकेयादि । तु पुनः अनेकस्वरः । संयोगपूर्वरहितश्च यो धातुर्भवति तत्सवन्धिनोरिवर्णोवर्णयोर्यकारवका- रावेव भवतः । एवंभूतस्य नुविकरणसंबन्धिनः उवर्णस्यापि वत्त्वम् । तुशब्दात् कचिद' . खरस्यापि यकारः । यथा वदन्ति(?) कचिदनेकस्वरस्यापि इय् । यथा ईयतुः ॥ 'यनि- र्धातोः' 'वौ वा' इति सूनद्वयेन केवलस्य ईकारस्य उकारस्य च इयादिकार्यम् । अत्रतु 'नुधातोः' इत्यनेन सूनेण सर्वन इवर्णस्य उवर्णस्य च इयादि कार्य भवति इति विशेषः । अनेन सूत्रेणानेकखरस्यासयोगपूर्वस्यास्येकारस्य यकारो भवति । विव्यतुः विव्युः । विवयिथ ॥ खरान्तानित्यानिटस्थपो वेट् ॥ विवयिथ-विवेथ भाजिथ विव्यर्थ विव्य । विवाय विवय, विव्यिव-आजिव, विव्यिम-आजिम । वीयात् नैकखरादनुदात्तात् ॥ एकस्वराद्धातोर्धातुपाठेऽनुदात्त इत्येवं पठितादि डागमो न भवेति ॥ 'खरान्तात् ॥रान्तानित्यानिटोधातोः थपो वा इट् भवति । अनेनास्य वेद् भवति । 'गुणः विवेथ विव्यथुः विव्य । विवाय विषय विव्यिव विव्यम । वीयात् । अज् ता इति स्थिते 'अजेरार्धधातुके' अनेन वीरादेशः । पी ता इति स्थिते । सूनम्-'नैकखरादनुदा- त्तात् ॥ न एक एव स्वरो यस्य स नैकवरस्तस्मात् एकस्वरात् अनुदाचात् त्रिपदं सूनम् । यो धातुरेकखरात्मकः धातुपाठेऽनुदात्त इति सज्ञकः कथितस्तस्मात्परेपा पूर्वोताना सिस. तासीस्यपा इडागमो न भवति । उदात्ता: सेट एटव्याः । तथाऽनुदात्ता अनिट एष्टव्या. । अनुदात्ता धातवो धातुपाठाज्ज्ञेयाः । अनानिट्कारिकास्ति तस्याः श्लोकाः सन्ति ॥ ॥ अथानिट्कारिकाः॥ अनिटखरान्तो भवतीति दृश्यता- मिमांस्तु सेट: प्रवदन्ति तद्विदः । . गुणः ण ·भ्यादिषु परसैपदिन: १] चन्द्रकीर्तिव्याल्यासहितम् । २३५ अदन्तमृदन्तमृतां च पृड्नी विटीडिवर्णप्वथ शीश्रियायपि ॥१॥ गणस्थमूदन्तमुतां च स्नवी क्षुवं तधोतिमथो युणुषणुवः । इति स्वरान्ता निपुणैः समुचितास्ततो हसान्तानपि सन्नियोधत ॥२॥ शकिस्तु कान्तेष्वनिडेक इष्यते घसिश्च सान्तेपु घसिः प्रसारणी। रभिश्च भान्तेप्वथ मैथुने यभिस्ततस्तृतीयो लभिरेव नेतरे ॥ ३ ॥ यमिनमान्तेप्चनिटेक इष्यते रमिर्दिवादावपि पठ्यते मनिः। नमिश्चतुर्थी हनिरेव पञ्चमो गमिस्तु पाठः प्रतिपेधवाचिनाम् ॥ ४॥ दिद्धिहिमहतिरोहती वहिनहिस्तु पष्टो दहतिस्तथा लिहिः। इमेऽनिटोप्टाविह मुक्तसंशया गणेपु हान्ताः प्रविभज्य कीर्तिताः ॥२|| दिशि शिं दंशिमयो मृशिं स्पृशिं रिशि रुशिं क्रोशतिमष्टमं विशिम् । लिशिं च शान्ताननिटः पुरोगाः पठन्ति पाठेपु दशैव नेतरान् ॥ ६॥ रुधिः सराधियुधिवन्धिसाधयः कुधिः क्षुधिः शुध्यतिबुध्यती व्यधिः । इमे तु धान्ता दश चानिटो मतास्ततः परं सिद्ध्यतिरेय नेतरे ॥७॥ शिपिं पिपि शुष्पतिपुष्यती विपि क्लिपिं विपि तुष्यतिदुष्यती द्विपिम्। इमान्दशैवोपदिशन्त्यनिविधौ गणेपु पान्तान्कृपिकर्पती तथा ॥ ८ ॥ तपिं तिपिं चापिमथो वर्पि स्खपि लपि लिपि तृप्यतिदृप्यती सूपिम् । स्वरेण नीचेन शपिं छुपिं क्षिपि प्रतीहि पान्तान् पठितांस्त्रयोदश ॥९॥ अदि हदि स्कन्दिभिदिच्छिदिक्षुदीन शदि सदि खिद्यतिपद्यतिस्विदीन् । तुर्दि नुदि वियति विन्द इत्यपि प्रतीहि दान्तान् दश पञ्च चानिटः ॥१०॥ पचिं चिं विचिरिचिरञिपृच्छती- निजि सिचिं मुचि भजिभतिभृजतीन् । त्यजिं यजिं युजिरुजिसझिमजतीन् भुजि खजि सजिमृजी विद्ध्यनिट्स्वरान् ॥ ११ ॥ इत्यनिट्कारिकाः॥ वेता-अजिता । वेष्यति-अजिप्यति । आजिप्यत्-अवे- प्यत् । आजी ! 'धातोर्नामिनः' 'से' अवैपीत् । प्ठुत्वम् । अवैष्टाम् अवैषुः । तथा चाकारान्ताः सर्वेप्यनिटो दरिद्रावर्जम् ॥ भूसत्तायाम् । रु शब्दे । स्नु प्रस्रवणे क्ष्णु तेजने । शीर स्वप्ने । यु मिश्रणे । णु शब्दै । टुक्षु शब्दे । हु ओश्विगतिवृद्धयोः । डीद विहायसा गतौ । भिम् सेवायाम् । पृङ् सभक्तौ । वृ सवरणे। इत्येतद्वर्ज अन्ये इवों- वर्णान्ता धातवोऽनिटो ज्ञेयाः ।। टु ओश्विइर् गतिवृद्धयोः । निञ् सेवायाम् । एतौ द्वौ बर्जयित्वा इकारान्ताः सर्वेऽप्यनिटः ॥ ईकारान्तेषु शीद स्वप्ने । डीड् विहायसा गतौ । ।

·सारस्वतव्याकरणम्। [ द्वितीया वृत्तिः एतौ द्वौ वर्जयित्वान्ये सर्वेऽप्यनिटः ॥ उकारान्तेषु यु रुणु क्ष्णु क्षु स्नु अर्णम् एतान्सप्त- धातून्वर्जयित्वाऽन्ये सर्वेऽप्यनिटः । उकारान्ताः सर्वेऽपि सेटः न कोऽप्यनिट् । प्राकारा- न्तेपु वृट् संभक्तो । वृञ् वरणे । जाय निद्राक्षये । एतांस्त्रीन्धातून्वर्जयित्वान्ये सर्वेऽप्य. निटः। एकारान्ताः पडेवानिटः । ऐकारान्ताः सर्वेऽप्यनिटः । ओकारान्ताः पञ्चैवानिटः । औकारान्तो धातुः कोपि नास्ति । अथ व्यञ्जनान्ताः कथ्यन्ते । तथात्रानिट्वाधिकारा- स्कातसूनाणि लिख्यन्ते । शके: कात् नेद । पचि विधि सिचि विचि मुचेश्चात् । प्रच्छेः छात् । युजि रुजि भुजि मन्जि यजि भ्रस्जि यजि मस्जि सृजि निजि विजिर् प्वजे त् । अदि तुदि नुदि क्षुदि खिदि विद्यति विन्दति छिदि मिदि हदि सदि पदि सिदेदात् । राधि रुधि अधि क्षुधि पन्धि साधि शुष्यति बुध्यति युधि घुधि व्यधैर्धात् । हनिमन्यतेना॑त् । आपि तपि तिपि स्वपि वपि क्षिपि लुपि छुपि लिपि सृपेः पात् । यभिरभिलभिभ्यो भेभ्यः । यमि रमि नमि गमेमर्मात् । रिशि रुशि क्रुशि लिशि विशि दिशि दृशि स्टशि भूशि दंशेः शात् । विपि पुष्यति कृषि श्लिष्यति द्विपि रिपि विपि मिपि सिपि सुपि शुपि तुपि दुपेः पात् । वसि घसेः सात् । दहि दिहि दुहि मिहि मुहि रुहि लिहि नहि वहेहोत् । च महि- गुहेः सने एभ्यो धातुभ्यः 'सिसतासीस्यपामिटू' इति सूत्रेण इडागमो न भवति । अत्र सर्वस्य कात् अस्य पदस्य ककारात् क इत्यर्थे कार्यः (१) । इति धातवोऽनिटः । एतेपामा धातुपाठादवगन्तव्याः । अनेन सूत्रेण च व्याख्यानेन वीरादेशस्य इनिपेषो भवति । गुणः । वेता अजिता । वेष्यति अजिष्यति । स्वरादेः । आजिष्यत् अवेष्यत् । आजीत् आजिष्टाम् आजिपुः । 'धातोर्नामिनः' अवैपीत् । ष्टुत्वम् । अवैष्टाम् अवैपुः ॥ क्षि क्षये । क्षयति । क्षयेत् । क्षयतु । अक्षयत् । चिक्षाय । 'नुधातो चिक्षि- यतुः॥ ये ॥ अनपि यकारे पूर्वय दीर्थो भवति ॥ क्षीयात् । क्षेता । क्षे- प्यति । अक्षेप्यत् । 'धातो मिनः' अक्षैपीत् अझैप्टाम् अक्षेषुः ॥ क्षिक्षये । पूर्ववत् तिवादयः । गुणः । क्षयति । क्षयेत् । क्षयतु । अक्ष्यत् । क्षिणा इति स्थिते 'द्विश्च' क्षि क्षि गप इति जाते 'शसात् सपाः' अनेन सूत्रेण ककारः शेप: 'कुहोश्चः' चिक्षिणपिति जाते 'धातोनामिनः' अनेन वृद्धिः । 'स्वरहीनं०' चिक्षाय 'नुधातो:' चिक्षियतुः चिनियुः । क्षि यात् इति जाते ॥ सूत्रम्-'ये' ॥ एकपदं सूत्रम् । अनपि यकारे परे सति पूर्वस्य स्वरस्य दीर्घो भवति । अनेन दीर्घः । झीयात् क्षेता क्षेप्यति अक्षेप्यत् । 'धातोर्नामिनः' अक्षेपीत् अझैष्टाम् अझैपुः । कटे वर्षावरणयोः । कटति । कटेत् । कटतु । अकटत् । चकाट ॥ जयन्त- क्षणश्वसिजागृहसादिवर्ज सेटि सौ न वृद्धिः । हसादय एकारतः । अकटी अकटिष्टाम् अकटिषुः। कटे वर्षावरणयोः । कटति । लिट्लकारे 'फुहोचः' 'अत उपधायाः अनेन वृद्धिः । चकाट पकटतुः पकटुः । कट्यात् फटिता कटिष्यति अकटिप्यत् । पूर्वोक्तसूत्रः अकट इसि ईद दिप् इति जाते || सूनम्-क्ष्यन्त०॥ यन्तक्ष्णश्वसिजागृहसादिवर्ज सेटि सौ परे ·म्यादिपु परस्मैपदिनः १J चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २३७ वृद्धिर्भवति । अन हसादय, एकारतो ज्ञातव्याः । अनेन वृद्धिनिपेधः 'इट इंटिसवणे दीर्घः' अकटीत् । गुपू रक्षणे । आयः ।। गुप्‘विच्छिपणिपनिम्या स्वार्थे आयः प्रत्ययो भवति । अनपि तु वा ॥ उपधाया गुणः ॥ स धातुः ॥ स यादिप्रत्य- यान्तः शब्दो धातुसंज्ञो भवति ॥ धातुत्वाचियादयः । गोपायति । गोपायेत् गोपायतु । अगोपायत् । 'कासादिप्रत्ययादाम्' गोपायांचकार । गोपायामास । गोपायांवभूव । जुगोप ।। यतः ।। यकारखाकारस्य च लोपो भवत्यनपि । गोपाय्यात-गुप्यात् । गोपायिता-गोपिता । 'ऊदितो वा' गोप्ता । गोपायि- प्यति-गोपियति-गोप्स्यति । अगोपायिष्यत्-आगोपिप्यत्-अगोप्सत् । अगो- पायीत्-अगोपीत् । 'अनिटो नामिवतः' अगोप्सीत् । झसात् । अगौप्ताम् । एवं धूप् सन्तापे । धूपायति । धूपायांचकार । धूपायामास । धूपायांबभूव । दुधूप । दीर्घोपधत्वान गुणः । गुपू रक्षणे । ऊकारः 'ऊदितो वा' इति कार्यार्थः ।। सूत्रम्-'आय:' ।। एकपदं सूत्रम् । गुपूधूपूविच्छिपणिपनिभ्यो धातुभ्यः स्वार्थे आयः प्रत्ययो भवति अनपि वा भवति । गुप् आय इति स्थिते 'उपधाया लघोः' 'स्वरहीनं०' गोपाय इति जाते ॥ सूत्रम्-'स धातुः सः धातुः । यडादिप्रत्ययान्तः शब्दो धातुसंज्ञो भवति । सुगमम् । धातुत्वात्तिवादयः । गोपाय तिप् इति जाते 'अप् कर्तरि' गोपाय अप तिम् इति जाते 'अदे' 'स्वर' गोपायति गोपा- येत् गोपायतु अगोपायत् । गोपाय णम् इति स्थिते 'कासादिप्रत्ययादाम्' । अनेन सूत्रेण आम् प्रत्ययो भवति तदा गोपाय आम् कृ णप् इति जाते 'सवणे दीर्घः सह' गोपायां छ णपिति जाते 'द्विश्च' '२.' 'कुहोवुः' 'धातोनामिनः' 'नश्चापदान्ते झसे' 'स्वरहीन गोपायांचकार गोपायामास गोपायांवभूव । 'अनपि चा' इत्युक्तत्वात् चा आयप्रत्ययो भवति । आयप्रत्ययाभावे आम्प्रत्ययाभावो भवति । गुप् णविति स्थिते 'विश्व' 'कुहोश्रुः' अनेन गकारस्य जकारो भवति । 'उपधाया लघोः' अनेन गुणो भवति 'खरहीनं.'। जुगोप जुगुपतुः जुगुपुः । गोपाय यात् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'यतः ॥य्च अत् च यत् तस्य यतः । यकारस्य अकारस्य च अनंपि विषये लोपो भवति । अनेनाकारस्य लोपः । गोपा- ध्यात् । आयाभावे सति गुप्यात् । अस्य धातोः 'उदितो वा' अनेन सूत्रेणेडिकल्पो भवति । अनपि आयप्रत्ययस्यापि विकल्पोऽस्ति । गोपायिता गोपिता ऊदितो वा' गोता। अन्यानि रूपाणि मूले उक्तान्यतो न लिखितानि । अनिटो नामिवतः । अनेन वृद्धिर्भ- वति । अगौप्सीत् । समाप्तोऽयं धातुः ॥ धूप संतापे । 'आय:' अनेन सूत्रेणास्यापि आयः प्रत्ययः । दीर्घोपधत्वान्न गुणः । धूपायति धूपायांचकार धूपायामास धूपायांवभूष । आयाभावे दुधूप । अस्यानि रूपाणि मुगमानि । तप सन्तापे । तपति । तपेत् । तपतु । अतपत् । तताप तेपतुः .तेपुर । - ·२३८ सारस्वतव्याकरणम् । - [द्वितीया वृत्तिः तेपिथ ॥ अनित्वतो नित्यानिटस्थपो वेट ।। ततप्थ । तप्यात् । तप्ता । तप्स्यति । अतप्स्यत् । अताप्सीत् । तप संवापे.। पूर्ववत् तिवादयः । तपति तपेत् तपतु अतपत् । 'अत उपधायाः अनेन पृद्धिः । तताप । 'लोपः पचा कित्ये चास्य' अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः । तेपतुः तेपुः । सेपिथ ॥ सूत्रम्-'अत्वतो० ॥ अवतो नित्यानिटो धातोः थपो वा इड् भवति । अनेनास्य था इद । ततप्थ तस्यात् । तता सप्तारौ तप्तारः । तप्स्यति अवप्स्यत् । णित्पे' अनेन सूत्रेण सेर्णित्वात् 'अत उपधायाः अनेन सूत्रेण वृद्धिः । अताप्सीत् । झसात् । अताप्ताम् अताप्सुः। क्रमु पादविक्षेपे ॥ क्रमुनमुत्रसित्रुटिलप्भ्राशुभ्लाशो वा यः प्रत्ययो वक्तव्यः॥ चतुएं । काम्यति ॥ क्रमः पे चतुर्यु दीर्घता वक्तव्या ॥ कामति । काम्येत् । कामेत् । क्राम्यतु । कामतु । अक्राम्यत् अक्रामत् । चक्राम । क्रम्यात् । क्रमिता । क्रमिष्यति । अक्रमिष्यत् । अक्रमीत् । क्रमु पादविक्षेपे । 'क्रमु भ्रमु०' एभ्यो वा यः प्रत्ययश्चतुर्यु लकारेषु परेषु । सुगमोऽस्यार्थः। द्वितीयं सूत्रम्-'क्रमः पे। मुधातोः परस्मैपदे चतुर्पु परेषु दीर्घता वक्तव्या अनेन दीर्घः प्रथमसूत्रेण यप्रत्ययः द्वितीयेन दीर्घता भवति । क्राम्यति । यप्रत्ययाभावे कामति । एवम- न्यान्यपि रूपाणि ज्ञेयानि । लिट्लकारे क्रम णप् इति स्थिते 'विश्व' पूर्वस्य 'हसादिः' इति रेफमकारयोर्लोपे 'चक्रम् अ' इति स्थिते 'अत उपधायाः' अनेन सूत्रेण वृद्धिः। (र.) 'कुहोथुः' चक्राम चक्रमतुः चक्रमुः । क्रम्यात् क्रमिता । अन्यानि रूपाणि मूले उक्तानि सन्ति । णित्पे' इति णित्त्वात् । अत उ०' अनेन वृद्धिप्राप्तौ 'म्यन्तक्षण' इत्यनेन सूत्रेण वृद्धेरभावः । अकमीत् अक्रमिष्टाम् अक्रमिपुः ।। यम उपरमे ॥ गमां छः ।। गम्यम्इपूणां छो भवत्यपि ॥ यच्छति । यच्छेत् । यच्छतु अयच्छत् ययाम येमतुः येमुः। येभिय-ययन्थ । यम्यात् । यन्ता । यस्यति अयंस्यत् ॥ यम उपरमे ॥ गमां छः । इदं सूत्रमिति । गमां छः । गम् यम् इपूणां धातूनां छकारा- देशो भवति तिवादिषु चतुर्यु लकारेपु परेपु । यम् अप तिम् इति स्थिते अनेन मकारस्य छकारः । कुतोऽयमादेशो मकारस्य भवति, तबाह 'पष्ठीनिः' अनेन नियमसूत्रेण मकारस्य छादेशो भवति तदा यच्छ् अप विविपि जाते 'स्वरहीनं०' 'छः' 'खसे चपा०' । यच्छतः यच्छेत् यच्छतु अयच्छत् । 'अत उपधायाः' ययाम । 'य यम् अतुस्' इति थिवे 'लोति पचा' अनेनत्वपूर्वलोपो भवतः । येमतुः । येमुः । येमिथ । 'अत्वतः अनेन वा इट् । इडभावे एत्वपूर्वलोपत्वाभावः 'सेटिथपि' इत्युक्तत्यात् । ययन्थ । यम्यात् । 'नया यन्ता यस्यति अर्यस्यत् । अयं सि ईट् दिप् इति स्थिते ।। आदन्तानां यमिरमिनमीनां सेरिट सक च पे वक्तव्यौ ।। अयंसीद असिष्टाम् अयंसिपुः ॥ ।

·भ्वादिषु परस्मैपदिनः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २३९ सूत्रम्-आदन्तानाम् ॥ आदन्तानां यामिरमिनमीना सेरिद चैतेपा धातूनां समागम एतौ द्वौ परस्मैपदे वक्तव्यौ । अनेनास्लेट्सको भवतः । तदा अयं सक् इद सि ईप् दिपिति स्थिते । ककारः टकारशेती 'इटईटिं' 'सवणे' दिसिमि । पकारः इत् । 'स्वरहीन वाव- साने 'यन्त०' अनेन वृद्धेरभावो भवति । 'नचापदान्ते' अनेन मकारस्यानुस्खारो भवति । अयंसीत् अयंसिष्टाम् अयंसिपुः । समाप्तोयम् । णमु प्रहत्वे शब्दे च । नमति । नमेन् । नमन । अनमत् । ननाम नेमतुः । नेमः । नेमिथ ननन्थ । नम्यात् । नन्ता । नस्पति । अनस्सत् । अनंसीद अनंसिप्टाम् अनंसिपुः। गगु महत्वे शब्दे च । पूर्ववत्तिवादयः 'आदेः प्णः सः' अनेन णकारस नकारो भवति । नमति । लिट्लकारे 'अत उपधायाः' मनाम । लोपः ! नेमतुः। नमुः । नेमिथ । अत्वतः । ननन्थ । अन्येषां लकाराणां रूपाणि मूले उकानि । लुङ्लकारे 'आदन्ताना' अनेनेट्सको भवतः । 'हयन्त०' अनेन युद्धेरभावः । अनंसीत् । अनंसिष्टाम् अनंसिपुः । अयं धातुरनिट् । गम्ल गतौ । लकारो लित्कार्यार्थः । गच्छति । गच्छेत् । गच्छतु । अग. च्छत् । जगाम ॥ गमां खरे ॥ गम् हन् जन् खन् घस् एतेषामुपधाया लोपो भवति कीत्य खरे ॥ जग्मतुः जग्मुः। जगमिथ जगन्थ | गम्यात् । गन्ता ॥ हनृतः स्यपः॥ हन्तेर्मकारान्तात्स्यप इडागमो भवति गमेश्च पे॥ गमिष्यति । अगमिप्यत् ॥ लित्पुपादेः ॥ लितो धातोः पुपादेर्युतादेव डप्रत्ययो भवति दिवादौ परसैपदे ॥ सेरपवादः अडै । इत्युक्तेनॊपधा- लोपः ॥ अगमत् अगमताम् अगमन् ॥ गम्ल गतौ । लकारो लदित्कार्यार्थः । गम् अप् तिप् इति स्थिते । 'गमा छ' अनेन मकारस्य छकारः । 'स्वर' 'छ:' 'खसे०' गच्छति । गम् णप् इति स्थिते द्विश्च' पूर्ववत् 'कुहो' 'अत उपधायाः' जगाम ।ज गम् अतुम् इति स्थिते। सूत्रम्-'गमा खरे' । गमा स्वरे । गम् हन् जन खन् यस् एतेषां धातूनां किति डिति च स्वरे परे च उपधाया लोपो भवति अडे स्वरे । अनेनोपधाया लोपो भवति । 'स्वर' जग्मतुः जग्मुः । जगमिथ । 'अत्यतो' 'नश्चा' जगन्थ । अन्यानि मूले सन्ति तथापि लिसामि ] गन्ता । गम् स्यम् तिपिति स्थिते। सूत्रम्-हनृतः स्यपः ॥ हनच कच हत् तस्मात् हनृतः स्वपः । हन्ते- कारान्ताद्धातोः स्यप इडागमो भवति गमेश्च परस्मैपदे । अनेनेट् । गमिष्यति अगमिष्यत् ।। सूत्रम्-'लित्पुपोदेर्ड' । ललकारः इत्यस्यासौ लित् । पुप् आदिर्यस्यासौ पुपादिः । लिच पुपादिश्च लित्युपादिः तस्मात् लित्पुपादेः छः द्विपदं सूनम् । लितो धातोः सुपादेषुतादेश्व भूतार्थे डप्रत्ययो भवति दिवादौ परे सति । सेरपवादो भवति । अ गम् दिपिति जाते गमा स्वरे' अनेनोपधाया लोपे प्राप्तेङ इत्युक्त्वान्नोपधाया लोपः । डकारो:गुणप्रतिपे. धार्थः । 'स्वर' अगमत् ।

·4 २४० सारस्वतव्याकरणम् ।. ...द्वितीया तिः : इपु इच्छायाम् । इच्छति । इच्छेत् । इच्छतु । ऐच्छत् । इयेष ईपतुः ईपुः । • ,इयेपिथ । इप्यात् ॥ इपुसहलुपरिपरुषामनपि तस्येवा वक्तव्यः ॥ एपिता-एटा । एपिष्यति । ऐपिण्यत् ऐपीत् । ऐपिष्टाम् ऐपिपुः॥ , इपु इच्छायाम् । पूर्ववत् तिवादयः 'गमा छ।' अनेन पख छः। 'छ' 'खसे.''स्वर' इच्छति । लिट्लकारे इ इषु णमिति स्थिते 'उपधाया लपोः अनेन गुणः । 'असवर्णे' अनेनेय 'स्वर' इयेष । 'सवणे' ईपतुः ईपुः । इयेपिथ । इष्यात् । इप् ता इति स्थिते सूत्रम्-'इपुसह०' ।।इपुश्च सहश्च लुभश्च रिपश्च रुप्न इपुसहलुभरिषरुपः तेषां पुसहलु- भरिपंरुपां घातूनॉमनपि विपये तादिप्रत्ययस्येद् वा वक्तव्यः । अनेनेट् । गुणः । एपिता । इडभावे गुणः । 'टुभिः ष्टुः',एटा एपिण्यति 'स्वरादेः' अनेन द्वितीयोट । ऐपिप्यत् । जिफला विशरणे । फलति । फलेन् । फलतु । अफलत् । पफाल ॥ आदेशा दित्वेनैत्वपूर्वलोपनिषेधे'प्राप्ते ॥ तृफलभजनपा किति णादौ सेटि थपि चैत्वपूर्वलोपी वक्तव्यो । फेलतुः फेलुः । फेलिथ । फस्यात् । फलिता । फलिप्यति । अफलिष्यत् । लध्वकारोपपत्वेन वृद्धिविकल्पे प्रासे ॥ ल्रान्त- स्याकारस्य सौ नित्यं वृद्धिांच्या ॥ अफालीत् । मिफला विशरणे । पूर्ववत्तियादयः । फलति । लिट्लकारे 'अत उपधायाः' अनेन घृद्धिः । 'झपानां' अनेन फस्य पः । पफाल । पफल अतुस् इति स्थिते आदेशादित्वेनैत्वपू. चलोपनिषेधे प्राते॥सूत्रम्-'तृफल' ॥ तृफलभजत्रपां धातूनां किति णादौ परे च सेटि थपि परे एत्वपूर्वलोपौ वक्तव्यौ । अनेनास्यैत्वपूर्वलोपौ । फेलतुः फेलिथ । अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे 'हसादेः' अनेन वृद्धिविकल्पे प्राप्ते सूत्रम्-'रान्तस्या० ॥ लकारान्वस्य रेफान्तस्य च धातोरकारस्य सौ परे नित्यं वृद्धिर्वाच्या । अनेन नित्यं वृद्धिः। अफलीत् । जि जये । जयति । जयेत् । जयतु । अजयत् ॥ सपरोक्षयोर्जेर्गिः ॥ सन- त्यये परोक्षे च जि जय इति धातोगिरादेशो भवति ॥ जिगाय जिग्यतुः जिग्युः । जिगयिय-जिगेथ । जीयात् । जेठा । जेप्यति । अजेष्यत् । अजैपीत् अजैष्टाम् अजैपुः । जिजये। गुणः। जपति । लिलकारे नि गिणपिति स्थिते । सूत्रम्-'रापरोक्षयोः सय परोक्षश्च सपरोक्षी तयोः सपरोक्षयोः जे: गिः त्रिपदं सूत्रम् । सप्रत्यये प परोक्षे यादी परे सति जिजय इति धावोनिरादेशो भवति । अनेन गिरादेशः । द्विश' 'धातोः' 'पदोधा' अनेन गफारस्य जकारः । जिगाय । 'नु धातोः अनेन यकारः। जिग्यतः । '' जीयान् । जेता । भनिटोनेन (धातोनामिनः) गृद्धिः । अजैपीत् । कृप विलेसने । कर्पति । कर्पेत् । फर्पत । अत् । चर्प । उपधाया लपोः चकृपतुः पापुः । चकर्पिय । छप्पा गुणे कृते । रारो झसे हमाम् ॥ शयनकपमृतपटपम्पा समे परे अरो रो मपति ॥ सर इति तत्रोपा. 1 . । 24 ·। ममादिपु परस्मैशस्निः १] पन्ना प्रिनिगाहामहितम् । पम् । न रा आरः र अरः । मदुगरितमनेकोषकार सत्रम् । पुन्यम् । प्रष्टा ।। कृपादीनां रो या पतयः || कटो । रारो मगे साम् ।। पदोः फा से ॥ धातोः पकारटकारयोः कर गयनि मकार परे । फिनायः मः कृतस । कासंयोगे क्षः । कक्ष्यनि-कर्मनि । अत्यन्-भकार्य नकादीन् । अनिटो नामियतः । अकार्षीत् ॥ कृपादीनां या सिर्येक्तयः ॥ 'कृष स्पृश मृप उप प्' एते कपादयः तत्परे ॥ इशपान्तात्मक । कारा- न्तात् शकारान्तात् पकारान्ताय नाम्गुपपाद विद्यमानेटो दियादी परे गाय. त्ययो भवति दृशं वर्जयित्वा । बेरपरादः ।। अकाद-महसताम् अकयन् । फुप विलगने । पूर्वयन् । उपधायाः। फी। लिदा' '' 'गुदो:'". धाया:' 'सर' घर पपतुः पर्षिध एण्यात् । यता इति गिते । 'उसयायाः'। भरप्ता इति जातम् ॥ सन सूत्रम्-'सरोगे दमाम् ॥र अरः रमे दमा '' भो। शादीनां दम् रा म सन फर गप्प सूप्रसादीनां धानां संयन्धिनोरन्यतम्मा- ययवस्य से परे र इरादेशो भगति सम्पर एनादेशो भवति । तत्र दृष्य हमारी रमेष पर्शनार अरो रो भयति । भर् इति निर्देशान् दमादीनां गुगोपि चिनभेन पू गुर्ग विधाय पश्चात् रकारः कार्यः इत्यभिप्रायः । रा र इनि तमोपात्तम् । तेन ग भारः, र भरः । सझदुरितमनेकोपकारकं सप्तम् । अनेन अरः सः जातः । तदा कर पता इति जाते सरहीनं.''धुभिः टु' मष्टा ॥ पार सूनम्-'कृपादीनाम्०॥ काय मागप्प् एतेषां धातूनां र: अरो वा भवति । अनेन वियन्तः । फष्टी फर सति न्धिते । गुणः । 'सरो झसे ''स्वरदीनं.' तदा मार स्वप इति जातम् ।। सत्र मूत्रम्-'पदोः कः से पथ सन पढी रायोः पटोः फः से त्रिपदं सूत्रम् । घानुसंबन्मिनोः पगारदकारयोः कवं भवति सफारे परे । यादानेवायं विधिः । तेन मधुलिट मुश्यादी फकारो न भरे अनेन पका. रस फफारः। 'फिलात्' 'फपसंयोगेक्षः''स्वरहीनं०' प्रक्ष्यति । निकन्पेन अरोरोन भवति। फायति । लङ् तपारे । अम्क्ष्यत् । अय॑न् । मह सि इंट् दिप् इति स्थिते 'भनिटो.' 'सरो झसे' 'स्वरहीन.' अमाप सि इद् दिप् इति जाते 'पढोः कः से अनेन पम्स कः । 'फिलान्' 'फपसं.' 'सरहीनं० अमाझीत् अगष्टां अमानुः । रकाराभावे अकालीन भकाम् अफार्भुः । सूत्रं-'कृपादीनां कृपादीनां पातूनां 'भूते सिः' इति सूत्रेण विहितः सिमलयो पा भवति । सेरभारपझे ॥ सूत्रम्-'हामन्तात्मा ॥ शशा पाहापाः ते अन्ते यस्य स हशपान्तलस्मान् हरापान्तान् सर ६कारान्तान् दुइ नि इत्यादेः सकारा- न्तान् रशि घर्जयित्या विश् आदेः, पारान्तात् पादेनीम्युअपार अविद्यमानेटो धातो. भूतेऽ दियादौ परे रोः स्थाने समययो भाति । कगारो गुगनिपेधार्यः साननियमा- पंथ । तदा अप्स दिए इति जाते 'पढोः कः से' 'फिलान' 'कपमं० वरदीनं.' भान् अक्षतां भक्षन् । सामालपस सकारः सखर एर विष्ठति । रुप हिंसायाम् । 'उपधाया लयो रोपति । रोपेश् । रोपतु । अरोप । लोप । । - पार.३१ ·म - २४२ सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः रुरुपतुः। रुरुपुः । रुरोपिथ । रुप्यात् । रोपिता । रोटा । रोषिष्यति । अरोपि- प्यत् । अरोपीत् । रुप हिंसायाम् पूर्ववत् तिवादयः 'उपधाया लघोः रोपति । लिट्लकारे रुरोप । रुप्यात् रोपिता 'इपुसह०' अनेने विकल्पः 'घुभिः पु.' रोष्टा । अन्यानि मूले सन्ति । उप् दाहे । ओपति । ओपेत् । ओपतु । औपत् ॥ उपविजागृणामाम्या वक्तव्यः । ओपांचकार । उवोप । उवोपिथ । उध्यात् । ओपिता । ओपि- प्यति । औपिष्यत् । औपीत् । उप दाहे । पूर्ववत् । ओपति । 'स्वरादेः' । उप णप् इति स्थिते । सूत्रम्-'उपविद्जा- गृणां ॥ ओपांचकार । आमभावे उवोप ऊपतुः । उवोपिथ । अन्यानि सन्ति । मिह सेचने । मेहति । मेहेत् । मेहतु । अमेहत् । मिमेह मिमिहतुः मिमिहुः । मिमहिथ । मियात् । हो ढ तथोध' टुत्वम् ॥ दि ढो लोपो दीर्घश्च । ढकारस्य ढकारे परे लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घः ॥ मेढा । मेष्यति । अमे- क्ष्यत् । 'हशपान्तात्सक्' 'हो ढः' 'पढोः कः से' । अमिक्षत् अमिक्षताम् अमिक्षन् ॥ मिह सेचने। 'उपधायाः' मेहति । लिट् मिमेह । मिहात् । मिह ता इति स्थिते। हो : तदा मिद ता इति जाते तथोधः। मिद् ता इति जाते । 'टुभिः ष्टुः' मिद ढा इति जाते। सूत्रम्- 'ढि ढो लोपो० ॥ मी ढा इति जाते गुणः । वात्र 'ढि दो लोपो दीर्घम्च' इति सूत्रप्राप्तः प्राप 'उपधाया लयोः' अनेन गुणः कार्यः । मेढा मेढारी मेढारः । मिह स्यप् तिप् इति स्थिते 'हो ढा' 'पढोः कः से' 'किलात्' 'कपसंयोगे' 'उपधाया लघोः' मेष्यति । अमेत्यत् । 'इशपान्तात्स' । मिह स दिप् इति जाते हो ढा' 'पढोः कः से:' 'फिलात्' 'कपसं०' 'स्वरहीनं०' अमिक्षत् । दह भसीकरणे । दहति । दहेत् । दृहत । अदहन । ददाह देहतुः देहुः । देहिय-ददग्ध । दद्यात् । दग्धा । दादेषः । आदिजवानां झमान्तस्य झमा: स्ध्वोः । ससे चपा। किलात्सः सः कृतस्य । कपसंयोगे क्षः । वक्ष्यति । अध. क्ष्यत् । अधाक्षीत् । 'झसात्' अदाग्धाम् अधाधुः। दह भस्मीकरणे । १६ति 'अत उपधायाः' ददाह । 'लोपः पर्चा' देहतुः देहिथ । 'अत्वतो अनेनेड्विकल्पः । तदा दुइ थप् इति स्थिते । 'दादेघः' अनेन इस्य घः 'तयोधः' अनेन धस्य धः । 'झये जवा: अनेन घस्य गःदिदग्धा दात् ।दग्या । इदमपि रूपं पूर्वो- कसूत्रः सिध्यति । द स्यप् तिप् इति स्थिते । 'दादेर्घः' अनेन हस्स प: 'आदिजयानां' अनेन दस्य यः। 'ससे पपा.' अनेन पस्य फ: 'फिलान्' 'फपसंयोगे' पश्यति । अध. क्ष्यत् । ६ सि टू दिपइति स्थिते दिवादो 'दादेप:' आदिजयानां 'पसे कपसं०'खर- दीन' रा उपधायाः' 'अधाशीन् । 'सार' अदाग्याम् । अपाशुः । समातोऽयम् ।

·- स्वादिषु परस्मैपदिनः १] चन्द्रफीर्तिव्याख्यासहितम् । २१३ ग्लै म्लै हर्पक्षये । आयादेशः । ग्लायति । ग्लायेत् । ग्लायतु । अग्लायत् ॥ सन्ध्यक्षराणामा ।। सन्ध्यक्षराणां धातूनामात्वं भवति अनपि विपये ।। ण । 'द्विश्च' 'हवा' 'पूर्वस्य हसादिः शेषः' 'कुहोश्वः' । आतो गए डी।। आकारान्ताद्धातोः परो णप् डौ भवति ॥ टिलोपः। जग्ली. ॥ आतोड- नपि । धातोराफारस लोपो भवति अनपि किति डिति खरे सेटि थपि च । जग्लतुः जग्लुः । जग्लिथ-जग्लाथ जग्लथुः जग्ल । जग्ली जग्लिन जग्लिम ॥संयोगादेरादन्तस्य किति यादादावकारो या वक्तव्यः । ग्लायात् ग्लेयात् । ग्लाता । ग्लास्यति । अग्लास्यत् । अग्लासीत् अग्लासि- प्याम् अग्लासिपुः। ग्लै ग्लै हर्पक्षये । पूर्ववत्तियादायः । 'ऐ आय्' ग्लायति । लिलकारे----ले णप् इति स्थिते ।। सूत्रम्-'संध्यक्षराणामा' ॥ संध्यक्षराणां आ सांकेतिकं द्विपद् । संध्यक्षरान्तानां धातूनां अन्त्यस्वरस्यानपि विषये कर्तरि तिवादिचतुर्गणवर्जितस्थले आकारो भवति । अनेन ग्लै इत्यस्य ग्ला जातः । तदा ग्ला णप् इति जाते 'द्विश्च' 'हस्व:' । ग्ल ग्ला पप इति स्थिते-'पूर्वस्य हसादिः अनेन गकारोऽवशिष्टः 'कुहोथुः' जग्ला णप् इति जाते ॥ सूत्रम्- 'आतो ण डो॥ आत: णप् डी । सांके० त्रिपदम् ।। आकारान्ताद्धातोः परो यः प्रथमपुरुपे उत्समपुरुपे च ण डी भवति । डकारष्टिलोपार्थः । डित्करणं विनापि रूपसिद्धौ यत् डी इति डित्करणं तत् 'आतो युक्' इति युगागमनिषेधार्यम् । कृतेऽपि युगागमे टिलोपः स्यादेव । भनेन णप डी जातः डिवाहिलोपः 'स्वर०' जग्लो जाला अतुक् इति जाते ।। सूत्रम्-'मा. तोऽनपि' ॥ आत: न अप् अनः तस्मिन् अनपि यन्न अप कर्तरि' इत्यादि विकरणं न भवति सन विभक्तो परतः तस्या एव किति डिति प स्वरे परे इदि च धातोराकारस्म लोपो भवति । यत्र जयादौ अनप् तत्रापि तं विना सर्वोऽपि प्रत्ययः किन् । सत्रानेनाकारस्य लोपो भवति । जग्लतुः । अन्यानि मूले सन्ति । ग्लायात् इति स्थिते ॥ सूत्र-'संयोगादे०॥ संयोगादेः आदन्तस्य धातोः किति यादौ परे एकारो या वक्तव्यः । 'पष्ठीनिर्दिष्ट' अनेन नियमसूत्रेण अन्तस्यैव भवति । ग्लायात् ग्लेयात् । अग्लासि ईदु दिप इति स्थिते । आद- न्तानाम् अग्लास इद् सि ईट् दिप् इति जाते 'इट ईटि' 'सवणे 'वरहीन' अग्लासीत् । मैरै के शब्दे । गायति । गायेत् । गायतु । अगायत् ! जगी जगतुः जगुः ॥ दादेरे । अपित्दाधामागेहापिसोसानामाकारसैकारो भवति आशीया दादौ परस्मैपदे परे ॥ गेयात् । गाता । गास्सति । अगास्थन् । अगासीत् अगासिटाम् अगासिपुः। गैरै कै शब्द । गायति । अन्यानि रूपाणि मूले सन्ति । आशिपि लिङ्लकारे विशेपः। गायात् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'दादेरे । दादेः ए ॥ अपित दा धा मा गै हार पिचति सोस्थानां आकारस्य एकारो भवति यादादेः परस्मैपदे परे । गेयान् । अन्यानि रूपाणि पूर्ववत्साध्यानि वैयाकरणैः ।

·२४४ सारस्वतव्याकरणम् । [ द्वितीया वृत्तिा प्यै शब्दसंघातयोः। सत्वनिषेधः । ट्यायति । यायेत् । ध्यायतु । अध्यायत् । 'सन्ध्यक्षराणामा' 'शसात्सपा' पाहवर्गस्तवर्गजः' इति पकारे गते तकार एव । वष्टौ । ट्यायात् ध्येयात् । ट्याता । ट्यास्यति अष्ट्यास्यत् । अष्ट्यासीत् । से शब्दसघातयोः । नामधातुः । अनेनास्य सत्वनिषेधः । 'ऐ आय' । प्यायति । लिट्- लकारे प्र णप् इति स्थिते 'संध्यक्ष०' प्या णप् इति जाते । द्विश्व' । 'झसात् । पूर्वस्य 'पाहवर्गस्तवर्गजः' इति पकारे गते तकार एव शेपः । तया णप् इति जाते 'आतो णप् डो' 'स्वरहीन' तयौ । अत्वतो नित्यानिटश्च धातोः थपो वेट् भवति । तस्मिथ तयाथ । 'सयोगादेः' । ध्यायात् प्लेयात् । अन्यानि मूले सन्ति तेपा साधन सुगम पूर्वधातुवात् । दैप् शोधने । दायति । दायेत् । दायतु । अदायत् । ददौ । पिचादेकारा- भावः । दायात् । दाता । दास्यति । अदास्यत् । अदासीत् अदासिटाम् अदासिपुः । पित्यात्सिलोपाभावः इत्यादि । दैप शोधने । पकारो धातुभेदज्ञापनार्थः । पूर्ववत् तिवादयः । 'ऐ आय्' दायति । ददौ । पित्त्वात् 'दादेरे अनेन एकारो न भवति । दायात् । 'आदन्तानाम्' | अदासीत् । पित्त्वात् 'दादेरे' अनेन सिलोपो न भवति । धेट् पाने । ट ईयर्थः । धयति । धयेत् । धयतु । अधयत् । दधौ । धेयात् । धाता । धास्यति । अधास्यत् । वा सिलोपः । अधासीत् अधासिष्टाम् अधा- सिपुः । अधात् अधाताम् । 'साविदः' ।। उस्यालोपः ॥ उसि परे धातोरा. कारस्य लोपो भवति ॥ अधुः । धेट: सेरड् । धातोत्विं वेति केचित् ॥ आतोऽनपि ॥ धातोराकारस्य लोपो भवति अनपि फिति डिति स्वरे सेटि थपि च ॥ अदधत् अद्धताम् अदधन् । धेट पाने । द ईयर्थः । 'ए अय् धयति । लिलकारे । 'सध्यक्षराणा' 'द्विश्च' 'हस्सः'। 'झपानाम्' 'आतो णा हौ' धौ । 'दादेरे' धेयात् अधासीत् । 'शाच्छा' अनेन वा सिलोपः । अधात् अधाताम् । अधा अन् इति जाते 'स्याविदः' अधा उस् इति जाते ॥ सूत्रम्-'उस्यालोपः' । उसि, आ साके०, लोपः । उसि परे सति धातोराकारस्य लोपो भवति । अनेनाकारस्य लोपः । अधुः ।। धेटः सेः स्थाने अड् धातोद्वित्वं वा भवति इति केचिदाचार्या वदन्ति । अनेनाद्वित्वे भवतः । अ धा धा अड् दिप् इति जाते । 'स्वः'। 'झपाना' 'आतोऽनपि' 'स्वरहीन' अधत् । इशिर प्रेक्षणे ॥ दृशादेः पश्यादिः ॥ शादेर्धातोः पश्यादिरादेशो भवति चतुर्पु परेषु ।। 'दृश् ऋस शद सद पा घ्रा ध्मा स्थानमा दाण्' एते हशा- दयः । 'पश्य माच्छ धौ शीय सीद पिर जिघ्र धम तिष्ठ मन यच्छ' एते पश्यादयः। पश्यति । पश्येत् । पश्यतु । अपश्यत् । ददर्श ददृशतः ददृशुः । १'खरान्तामित्यानिट .' इत्येवोचितम् ॥ - .

·म्वादिषु परीपदिनः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २४५ सृजिशोस्थपो वेद । ददर्शिथ । गुणः 'रारो झसे दृशाम्' यसम् । एवम् । दद्रह दशथुः दश । ददर्श ददृशिव ददृशिम । दृश्यात् । द्रएर । द्रश्यति । अद्रक्ष्यत् । 'अत उपधायाः अद्राक्षीत् । 'झसाद' प्रत्वम् । अद्राष्टाम् अद्राक्षुः । पक्षे । 'इरितो वा' 'दृशादे गुणः' । अदर्शन अदर्शताम् अदर्शन् । दृशिर् प्रेक्षणे पूर्ववत्तिवादयः । इर् अनुयन्धः 'इरितो वा' इति सूत्रस्थविशेपार्यः । दश् अप् तिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'शादेः पश्यादिः ॥ दृश् आदिर्यस्यासी दशादिसस्स दशादेः पश्य आदिर्यस्वासो पश्यादिः । शादेधातोसिवादी विभक्तिचतुष्टये परे पश्य इत्यादिरा देशो भवति । अनेन पश्यादेशः । पश्य अप् तिप् इति जाते । 'अ' 'स्वरहीन' पश्यति । लिट्लकारे----'उपधायाः अनेन गुणः । ददर्श दद्दशतुः ददृशुः । ददर्शिथ । 'मृजिदशो' इति सृजिद्दशोर्धात्वोः थपो वा इट् भवति । अनेनास्य थपि वा इट् भवति । इहमावे ददृश् थप् इति जाते गुणः । 'उपधाया लघोः' 'गरो झसे' अनेन अरोरः जातः 'छशप' टुत्वम् । दद्रष्ट । 'रारो' द्रष्टा । 'अत उपधायाः' अद्राक्षीत् । 'मसात्' अद्राष्टाम् । असा 'हरितो वा' अनेन ड प्रत्ययो भवति । तदा अदृश् : दिप् इति जाते । 'दशादेः' दशादे- धातोर्डकारे परे गुणो भवति । अनेन गुणः । डकारो डिस्कार्यार्थः 'स्वर' अर्शत् । कम गतौ । ऋच्छादेशः । अच्छति । ऋच्छेत् । अच्छतु । आर्छन् । र पश्चात् क अर वृद्धिः । आर आरतुः आरुः ॥ अत्यर्तिव्ययतीनां थपो नित्यमिद ॥ आरिथ आरथुः । आर । आर आरिव आरिम ॥ गुणोर्ति- संयोगाद्योः॥ अर्तेः संयोगादेब्रदन्तस्य च गुणो भवति यकि यङि किति णादायाशीर्यादादौ च । अर्यात् । अर्ता । 'हनुत: स्यप अरिष्यति । आरिप्यत् ।। सतिशास्त्यतिभ्यो को लुङि ।। सेरपवादः ॥ लित्पुपादेर्डः । आरत आरताम् आरन् । अर्तेर्वादेः सेरपवादो लुङीति केचित् । आपीत् । पर गतौ । 'दृशादेः अनेन पाच्छादेशः । 'अदे' ऋच्छति चतुर्णा लकाराणां रूपाणि सन्ति सुगमत्वायाख्यानं न कृतम् । भणप् इति स्थिते द्विश्न' 'र' | अ ऋ णम् इति जाते । 'न अर्' अर् गप् इति जाते 'अत उपधायाः अनेन वृद्धिः । आर । 'गुणोति' 'सवणे' आरतुः आरुः ॥ सूत्रम्-'अत्त्यति०' ॥ अत्यतिव्ययतीनां धातूनां थपो नियमिट् भवति । 'अत्वतो' अस्य विकल्पस्यायमपवादः । आरिथ । ऋ यात् इति स्थिते । सूत्रम्- 'गुणोऽतिसंयोगाद्योः ॥ अर्तिश्च संयोगादिश्च अर्तिसंयोगादी तयोः अविसंयोगायोः ऋगता- चित्यस्य धातोः संयोगादेरृदन्तस्य च कारस्य गुणो भवति यकि यहि किति गादी आशीर्यादादौ च । अनेनारतुरिति रूपं सिद्धं भवति । गुणोऽनेन तदा अर्यात् "गुणः' अर्ता । 'हनृतः स्यपः' अनेनास्येट् । गुणः अरिष्यति 'स्वरादेः' आरिप्यत् ॥ सूत्रम्-'सर्ति- शास्त्यः' । सतिशास्तिभर्सि एभ्यो धातुभ्यो डप्रत्ययो भवति सेरपवादः । अनेनास्य डा। 'शादेः' 'स्वरादे । आरत् ॥ 'अत:' । अर्तेादेर्धातोर्डप्रत्ययो भवति लुङि । सेरपवादः इति केचिदाचार्या चदन्ति तेषां मते 'से' । 'खरादेः' । आपत् इति रूपं सिद्धं भवति ।

·२४६ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः सृ गतौ । धावादेशः । धारति । शीघ्रगतावेव धावादेशः । सरति । ससार सस्रतुः सत्तुः । क्रादित्वात् ससर्थ । सस्रथुः सत्र । ससार-ससर समृव समम ।। यादादौ । ऋकारस रिडादेशो भवति यदादौ परसैपदे परे ॥ कारो व्यवधानार्थः तेन 'ये' इति न दीर्घः । स्त्रियात् । सर्ता । सरिष्यति । असरि. प्यत् । पुपादित्वात् ङः । असरत् असरताम् असरन् । सृ गतौ । धावादेशः धावति । शीघ्रगतावेव धावादेशः । तदभावे सरति । लिट्ल- कारे । ससार । थपि क्रादित्वाभेट । ससर्थ । रट यात् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'यादादो। एकपदं सूत्रम् । आशीरथें यादादौ परे धातोकारस्य रिड् इत्यादेशः परस्मैपदे एव । अनापि डकारो 'ये' इति सूत्रेण विहितदीर्घनिषेधार्थः । स्रियात् । सर्ता । 'हनृतः सप' सरिप्यति । असरिष्यत् । 'पुपादि०' अनेन डः । 'दृशादे: । असरत् । शद्ल शातने ॥ शीयादेशे आत्मनेपदं वाच्यम् ॥ शीयते । शीयेत् । शीयताम् । अशीयत । शशाद । 'लोपः पचाम्' शेदतुः शेदुः। शैदिथ-श- शत्थ । शद्यात् । शचा । शत्यति । अशत्स्यत् । लदिनात् डा। अशदत् । शल शातने । शीयादेशः ।। सूत्रम्-'शीयादेशे० ॥ शीयादेशे कृते सति आत्मनेपद वा- च्यम् । अनेनास्यात्मनेपदत्वम् । शीयते । लिटकारे । 'अत उपधाया:' शशाद 'लोपः पचा' शेदतुः । 'अत्वतः' अनेन वा इट् । शेदिय । खसे' 'चपाझसानाम्' शशस्थ शद्यात् 'ससे' शत्ता । अन्यानि मूले सन्ति । 'लित्पुपादेई.' अनेनास्य लदित्त्वाद् डः । अशदत् । पद्ल विशरणगत्यवसादनेषु । सत्वम् । सीदादेशः । सीदति । ससाद सेदतुः सेदुः । सेदिथ-ससत्थ । सद्यात् । सत्ता। सत्स्यति । असत्स्यत् । असदत् । निपूर्वः । न्यपदत् । पद्ल विशरणगत्यवसादने । सत्वम् । सीदादेशः । सीदति । ससाद । 'लोप: सेदतुः। 'अत्वत:' सेदिय । 'खसेक' ससत्य । 'ससे०' सत्ता । अन्यानि मूले सन्ति ।। लुङ्लकारे 'लित्पुपादेर्ड: असदत् । अय धातुर्यदा निपूर्यो भवति तदा 'प्रादेच' अनेन पत्वम् । न्यपदत् । पा पाने ॥ पिरादेशः । पिबति । पिवेत् । पिनतु ! अपिनत् । पपी पपतुः पपुः । पपिथ-पपाथ । 'दादे' पेयात् । पाता । पास्यति । अपास्सत् । 'दादेः * पे अपात् । पा पाने । पियादेशः । पिवति । लिट्लकारे पाणप् इति स्थिते । 'द्विशे''स्व:' 'आतो गप् डो' पपो आवोऽनपि' पपतु अत्यतो' पपिय पपाय । 'दादेरे' पेयात् । 'दादेः ' अनेन सेरोपो भवति । अपात् । अपाताम् । अपु: 'आतोनपि' इत्यनेनाकारग्य लोपः। , 'सरान्तामित्यानिट इलेवोनितम् ॥ २'उपारोप' इसेवोषितम् ।

·भ्वादिषु परस्मैपदिनः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २४७ मा गन्धोपादाने । जिप्रादेशः । जिघति । जित् । जितु । अजिघ्रत् । जनौ जघ्रतुः जघुः । जप्रिथ-जघ्राथ । प्रायात्-प्रेयात् । प्राता | प्रासति । अघासत् । अघ्रासीत् अघ्रात् ॥ ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः । धमादेशः । धमति धमेत् । धमतु । अधमत् । दध्मौ । मायात् । ध्मेयात् । ध्माता। ध्मास्यति । अध्मास्सत् । अध्मासीत् ।। घ्रा गन्धोपादाने जिघ्रादेशः । जिघ्रति । घ्रा गप् इति स्थिते 'द्विश्व' 'हव:' 'झपानाम्' 'कुहोच' 'आतो णप् डो' जनौ । 'अस्वतः'-अनिथ जनाथ । 'संयोगादे:'-प्रायात् नेयात् । 'आदन्तानाम्' अघ्रासीत् । 'शाच्छासा' अनेन वा सेलोपः । अधात् ।। ठा गतिनिवृत्तौ । 'आदेः प्णः न सकारे जाते निमित्तामान ठस्य था। तिष्ठादेशः । तिष्ठति । तिछेत् । तिष्ठतु । अतिष्ठत् । 'शसात्खपाः' वस्यो वस्थतः तस्थुः । स्यात् स्थायात् । स्याता । स्थास्यति । अस्थास्यत् । निपूर्वः । पत्वम् । न्यष्ठात् ॥ ठा गतिनिवृत्तौ । 'आदेः प्णः सः' अनेन पख सः । निमित्ताभावे' अनेन न्यायेन ठस्य यः । 'टशादेः तिष्ठादेशः तिष्ठति । स्था णप् इति स्थिते । 'द्विश्च' 'इस्व' 'शसात' 'झपाना' सवर्णत्वात् 'आतो णप' तस्थौ । 'दादेरे' स्थयात् स्थायात् । लुड्लकारे निपूर्वोयं । 'दादेः अनेन सेर्लोपो भवति । 'प्रादेश्व'-न्यष्ठात् । ना अभ्यासे । मनादेशः । मनति । मनेन् । मनतु । अमनत् । मन्नौ। मन्नत: मनुः । मनिथ मनाथ । मायात् मेयात् । नाता । नासति । अन्नासत् । अनासीत् । मा अभ्यासे । मनादेशः । पूर्ववत् तियादयः । 'अदे' मनति । 'पूर्वस्य' मनौ अवतः' मनिय मन्नाथ । 'संयोगादे:'-नायात् नेयात् । अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे 'आद- न्तानाम् अन्नासीत् । दाण दाने । यच्छादेशः । यच्छति । यच्छेत् । यच्छतु । अयच्छत् । ददौ ददतुः ददुः । दादेरे देयात् । दाता । दास्यति । अदास्यत् । अदात् । पाण् दाने 'दृशादेः'-अनेन यच्छादेशः । यच्छति । दाणप्इति स्थिते । “द्विश्च' 'ख' 'आतो ण' ददौ । 'आतोऽनपि' तुः 'अत्वतः ददिय ददाथ । 'दादेरे' देयात् । लुङ्ल. कारे 'दादेः अनेन सेक्रेपो भवति । अदात् । हृ कौटिल्ये । हरति । हरेत् । हरतु । अहरन् । जहार । 'गुणोर्तिसंयोगायो।' जहरतुः जहरूः । मदन्तस्य थपो नेट् । जहर्थ जहरयुः जहर । जहार। जहर । जहरिख । जहरिम । हर्यात् । हर्ता । 'हन्तः स्वप' हरिष्यति । अहरि- प्यत् । पृद्धिः अह्वाी अह्वार्टीम् ।। १,२,३ 'खरान्तानित्यानिटः' इत्येवोचितम् ॥ ।

·- २४८ सारस्वतव्याकरणम् । [ द्वितीया वृत्तिः हृ कौटिल्ये । कुटिलस्य भावः कौटिल्यं । तस्मिन्कौटिल्ये । गुणः । हरति । दृ ण इति स्थिते 'द्विश्च' र 'पूर्वस्य' 'कुहोचः' 'धातोर्नामिनः' अनेन वृद्धिः-जहार । 'गुणोऽर्तिसं- योगायोः अनेन किति णवादौ गुणः । जहरतुः ॥ सूत्रम्-'मदन्तस्य० ॥ऋदन्तस्य धातोः थप इड् न भवति । जह्वर्थ हर्यात् हर्ता । 'हनृतः हरिष्यति । अह्वरिप्यत् । णित्पे' अनेन णित्त्वाद्वृद्धिः । अह्वात् । स्कन्दिर गतिशोपणयोः । स्कन्दति । स्कन्देत् । स्कन्दतु । अस्कन्दत् । च- स्कन्द चस्कन्दतुः चस्कन्दुः । चस्कन्दिथ ॥ हसात्परस्य झसस्य सवर्णे झसे लोपो वाच्यः॥ चस्कन्थ । 'नो लोप' स्कद्यात् । स्कन्ता । स्क- न्त्यति । अस्कन्त्स्यत् ।। सावनिटो नित्यं वृद्धिः॥ णित्त्व विधानसामर्थ्या दनुपधाभूतस्याप्यतो वृद्धिः । अस्कान्सीत् । 'इरितो वा' अस्कदत् । स्कन्दिर गतिशोपणयोः । इर् अनुवन्धः 'इरितोवा' इति सूत्रस्य विशेषणार्थः । स्क- न्दति । लिदलकारः । स्कन्द णप् इति स्थिते 'विश्व' 'शसात्' 'पूर्वस्य' 'कुहोशुः' चसन्द । 'संयोगात्'-अनेन फित्त्वात् 'नो लोपः' इति सूत्रेणानुस्वारस्य लोपो न भवति । चस्क- न्दतुः । 'अत्वतः' अनेनास्य वेट । चस्कन्दिथ । इडभावे चस्कन्द थप् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-- 'हसात्परस्य० ॥ हसात्परस्य सवर्णे झसे परे लोपो वाच्यः । अनेन दस्य लोपः चस्कन्थ । 'नोलोप: स्कन्द्यात् 'हसात्' स्कन्ता । 'ससे' स्कन्स्यति । अस्कन्स्यत् ॥ सूत्रम्-'साव. निटः' ॥ सौ परे सति अनिटो धातोनित्यं वृद्धिर्भवति । अस्य धातोद्धिप्राप्तिरेव नास्ति, तत्राह । णित्त्वविधानसामर्थ्यात् अनुपधाभूतस्यातोकारस्य वृद्धिः । 'ससे' अस्कान्सीत् । 'इरितो घा' अनेनास्य वा उ प्रत्ययो भवति-'नो लोपः' अस्कदत् । तृप्लवनतरणयोः । तरति । तरेत् । तरतु । अतरत् । कित्त्वाभावाद्गुणः ॥ संयोगादेादरकित्त्वं वाच्यम् ।। तृफलभजत्रपाम्' इत्येत्वपूर्वलोपी ।। ततार तेरतुः तेरुः । तेरिथ ॥ ऋत इर् ॥ ऋकारस्य इर् भवति किति ॥ परे। 'योहिसे तीर्यात् ।। ईटो प्रहाम् ।। अहादीनामिट ईकारो भवति । तरीता-तरिता । तरीप्यति-तरिष्यति । अतरीप्यत्-अतरिष्यत् । अतारीद अतारिष्टाम् अतारिपुः॥ वृद्धिहेती साविटो न दी? वाच्यः॥ तृ पवनतरणयोः । गुणः । तरति । अन्यानि मूले सन्ति । लिट्लकारे । नरसं. योगात्' अनेनाकित्त्वात् गुणः । 'तृ फलभजत्रपाम्' अनेनास्यैत्वपूर्वलोपौ भवतः । तेरतुः । द यादिति स्थिते ॥ सूनम्-'कत इर् ॥ मतः इर् प्रकारस्य किति डिति च परे इर् भवति । 'प्वोर्यिहसे अनेन दीर्घः । तीर्यात् । तर् इद ता इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'ईटो प्रहाम्' ॥ ई इटः ग्रहाम् । ग्रहादीनां घातूनामिट ईकारो भवति नतु गादी वृड् वृञ् मदन्तानां वा भवति । अनेनास्येट इकारो भवति । तरीता तरिता । अन्यानि मूले सन्ति । अतारीत् अतारिष्टाम् अतारिपुः । अनेट ईकारे प्राप्ते ।। सूनम्-'वृद्धिहेतोः॥ वृद्धिहेतौ सौ परे इटो दी! न वाच्यः । अनेन लुङ्लकारे दीर्घाभावः ।

·म्यादिषु परस्मैपदिनः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम्। रख रागे । उभयपदी ॥ अपि रञ्जदंशपञ्जष्यताम् ॥ एपामनुखारस्य लोपो भवत्यपि परे ॥ रजति रजते । रजेत् रजेत । रजत रजताम् । अरजत् अरजत । ररक्ष ररजतुः ररक्षुः । ररञ्जिथ ररय रजपः ररज | ररखे। रज्यात् । रशीष्ट । रक्षा । रक्षयति रसयते । अरवियत् अरद्धयत । अरावीत् । 'चो कुः 'खसे चपा' पलम् । अराताम् अराड्डुः । अरत अरहावाम् अरात । रज रागे । उभयपदी ॥ सूत्रम्-'अपिरखअपि रजदंशपजयजा एपां धातूना. मनुस्वारस्य लोपो भवति अपि परे । अनेनास्यानुस्वारस्य लोपो भवति । रजति रजते । अन्यानि गूले लिसितानि सन्ति । लिट्लकारे । ररज । अकित्त्वादनुस्वारस्य लोपोन भवति । ररजतुः । 'अत्वतः'-ररजिथ । रर थप् इति स्थिते । 'चोः छुः' 'ससे' रर. क्थ । आत्मनेपदे । ररजे । 'नोलोप.'-रज्यात् । “चोः फुः' 'ससे०' रशीष्ट ॥ अराहीत् 'झसात् 'चोः कु:' 'खसे०'अराङ्गाम् अराक्षुः । आत्मनेपदे-अरड अरहाताम् अरबूत । दंश दशने । दशति । दशेत् । दशतु । अदशत् । ददंश ददंशतः ददंशुः । ददंशिथ ददंष्ठ ददंशथुः । दश्यात् । प्युखम् । दंष्टा । दनयति । अदद्धयत् । 'णित्पे' णित्याद्वृद्धिः । 'पढो का से' अदासीत् ।। दंश दशने । अपि रजदंश' अनेनास्यापि लोपो भवत्यनुस्वारस्य | दशति । ददंश दशतुः । 'अत्त्वतः'-ददंशिथ । इडभावे ददंश् थप् इति जाते 'छशप०' अनेन पकारः । 'मुभिः दुः' ददंष्ट । 'नो लोपः' दृश्यात् । दुष्टा । 'पढोः कः से' दयति । 'णिस्पे' भनेन णित्त्वाद् वृद्धिः । 'पढोः का से' अदाहीत् ॥ पञ्ज सङ्गे । सजति । सजेत् । सजतु । असजत् । ससञ्ज ससञ्जिथ ससक्थ । सज्यात् । सङ्का सद्धयति । असङ्घयत् । असाहीत् असाङ्खाम् असाझुः॥ पञ्ज्ञ सङ्गे। 'आदेः प्रणः स्नः' अनेन पस्य सः । पूर्ववत्तिवादयः । सजति । लिट्लकारे। ससच । 'अत्त्वतः' अनेनास्य वेद । ससजिथ । इडभावे ससज थप् इति जाते 'चोः फुः' 'खसे.' १०' ससक्थ ॥ 'नो लोप:' सज्यात् । स ता इति स्थिते 'चोः कुः' 'खसे०' 'स्वर' सङ्का । सस् स्यप ति इति स्थिते 'चोः कु:' 'खसे०' 'पढो.' "किलात्' 'कप संयोगे सहयति । असक्यत् । 'सावनिटः' असाहीत् । 'झसात्-असाङ्जाम् असाहुः । कित रोगापनये संशये च ।। गुब्भ्यः ।। गुप् तिज कित् मान् वध् दान शान् एभ्यः स्वार्थे सः प्रत्ययो भवति धातोच द्विखम् ॥ 'कुहोशु' गुपति- किनः क्रमानिन्दाक्षमारोगापनयनेषु सः । तेन गोपति तेजति केतति । 'सधातु 'गुगादिभ्यः सस्पेण्नेप्यते ॥ नानिटि से ॥ इदर्जिते सप्रत्यये परे घावोगुणो न भवति ॥ तिप् । चिकित्सति । चिकित्सेत् । चिकित्सतु । अचिकित्सत् । चिकित्सांचकार चिकित्सामास चिकित्सांबभूव । चिकि- - 1 धार, ३२ ·1 - २५० । सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः स्यात् चिकित्सिता । चिकित्सिष्यति ॥ अचिकित्सिष्यत् । अचिकित्सीत् । अचिकित्सिष्टाम् ॥ फित् रोगापनयने संशये च ॥ सूत्रम्-'गुरुभ्यः'। गुप् तिज कित् मान् वध् दान् शान् इत्येतेभ्यो धातुभ्यः स्वार्थे धात्वर्थे एव । इगर्थ(१) विनैव दशस्वपि लकारेपु, कृति च सः प्रत्ययो भवति तत्सन्नियोगे द्विश्च ॥ 'अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे एव भवन्ति' । गुप् तिज् किन्यः क्रमात् निन्दाक्षमारोगापनयनेपु सः प्रत्ययो भवति । तेन गोपति तेजति केतति इत्सन पूर्वोक्तसूत्रेण सः प्रत्ययो धातोः द्वित्वं च भवति । तदा 'किकित् स' इति जाते 'कु- होश्चः' अनेन कस्य चः । चिकित् स इति जाते 'सिसता' अनेनेटि प्राप्ते । 'गुपादिभ्यो धातुभ्यः सस्य इट् न इप्यते आचार्य:' अनेन इनिषेधः । 'उपधाया लघोः' अनेन गुणे प्राप्ति 'नानिटि सेन अनिदि से । इड्वर्जिते सप्रत्यये परे धातोर्गुणो न भवति । अनेन गुणाभावः । चिकित्स इति जाते ‘स धातुः' अनेन धातुत्वात्तिवादयः । चिकित्स तिम् इति स्थिते । 'अप् कतैरि' 'अदे' चिकित्सति । अन्यानि मूले सन्ति । लिट् लकारे 'कासा. दिमत्ययादाम्'-चिकित्साचकार । अन्ये द्वे मूले स्तः । चिकित्स्यात् । लुङ्लकारे अचिकि- सीत् । अचिकित्सिप्टाम् । पल पतने । पतति । पतेत् । पततु । अपतत् । पपात पेततुः पेतुः । पत्यान् । पतिता । पतिष्यति । अपतिष्यत् । लित्पुपादेः ॥ पतेर्डे, पुगागमो वाच्यः ।। अपसत् ॥ पल पतने । पतति । लिट्लकारे 'अत उपाधायाः' पपात । 'लोपः पचा' पेततुः। पतिता। लुल्लकारे 'लिपुपा०' अनेन डः प्रत्ययो भवति । अपत् ड दिप् इति जाते ॥ सूत्रम्- 'पते. ०' पतेर्धातोः डप्रत्यये परे पुगागमो वाच्यः । कित्त्वादन्ते । 'स्वर' अपप्तन् अपतताम् । भ्रमु चलने ॥ शमां दीर्घः ॥ शमादीनां दीर्घो भवति यकारे परे ॥ शम् दम् श्रम् भ्रम् क्षम् क्रम् मद् एते शमादयः । भ्राम्यति । भ्रमति । भ्राम्येत् : अमेत् । श्राम्यतु-भ्रमत । अभ्राम्यत् अभ्रमत् । पनाम ।। फणादीनामेत्व- पूर्वलोपौ वा वाच्यौ ॥ फणतिधोजिराजी च भ्राशिभ्लाशी स्यमिखनी। भ्रमित्रसी जीर्यतिश्च दशैते तु फणादयः ॥ प्रेमतुः-वभ्रमतुः । प्रेमुः-वभ्रमुः। श्रेमिथ-यश्रमिथ । भ्रम्यान् । अमिता । भ्रमिष्यति । अभ्रमिष्यत् । अभ्रमीत् ।। भ्रम चल्ने । सूत्रम्-'शमां दीर्घः' ॥ शमां दीर्घः द्विपदं सूत्रम् । शमादीनां धातूनां दीपों भवति यकारे परे । शमादयो मूले उत्ताः । भ्रम् तिम् इवि स्थिते 'क्रमु प्रमु' अनेन यः प्रत्ययः । भ्रम् य तिम् इति जाते शमां दीर्घः' अनेन दीर्घः । भ्राम्यति । यप्रत्ययाभावे दीर्घाभायः । अमति । अन्यानि मूले सन्ति । लिट्लकारे 'अत उपधायाः अनेन घृद्धिः । "पानाम् यधाम || 'फणादीनाम् फणादीनां एत्वपूर्वलोपो वा वक्तव्यौ । अनेनास्य या 4 ·- म्वादिषु परस्मैपदिनः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २५१ एत्वपूर्वलोपौ । भ्रमतुः वभ्रमतुः । मिथ पभ्रमिय 1 फणादयः सोफेनोकाः । भ्रन्यात् । भ्रमिता । लुइलकारे अभ्रमीत् । टुवम् उद्भिरणे । टु इत्संज्ञकः । वमति । वमेत् । वमतु । अवमत् । ययाम ।। वम एत्वपूर्वलोपौ वा वाच्यौ ॥ वेमतुः यवमतुः वे :-वयमुः । यस्यात् । यमिता । वमिष्यति । अवमिष्यत् । अवमीत् ॥ टुवम् उद्गिरणे। टु इत्संशकः । वगति । लिट्लकारे 'शसुददयादि' अनेन निषेधे प्राप्ते ।। सूत्रम्-‘वम एत्व०' । वगधातोरेत्वपूर्वलोपो वो वक्तव्यो । अनेनास्य वा एत्यपूर्वठोपी। ववाम वेमतुः यवमतुः । वमिता । लुड्लकारे । अवमीत् ।। 'फण गती । फणति । फणेत् । फणतु । अफणत् । पफाण फेणतुः फेथः । फण्यात् । फणिता । फणिष्यति । अफणिप्यत् । अफाणीत् अफणीत् ।। फण गतौ । फणति । लिट् लकारे 'अत उपघाया' 'झपानां' पफाण ! 'फणादीनाम्' अनेन वा एत्वपूर्वलोपौ भवतः । फेणतुः पफणतुः । फेणिथ पफणिथ । फणिता । अफणीत् । खन स्सम शब्दे । स्वनति । स्वनेत् । स्वनतु । असनत् । सस्थान खेनतुः खेनुः । वन्यात् । स्खनिता । स्वनिष्यति । अस्खनिष्यत् । अस्वानी- अस्वनीत् ॥ स्थन स्यम शब्दे । स्वनति स्यमति । सस्थान । सस्याम । स्वनिता । स्यमिता । अस्यानीत् अस्थनीत् 'हसादेः अनेन वा पृद्धिः । अस्यामीत् अस्यमीत् । वस निवासे । वसति । वसेत् । वसतु । अवसत् । वस् णप् इति स्थिते द्वित्वम् ॥ णयादौ पूर्वस्य ।। णयादौ परे यजादीनां ग्रहादीनां च पूर्वस्य संप्रसारणं भवति । यकारचकाररेफाणामिकारोकारमकारा भवन्ति । सख. रस्थ संप्रसारणं दीर्घस्य दीर्घो हस्खस्स हवः॥ अहिावयीब्यधिर्वष्टिर्विचतिवृश्चतिस्तथा । पृच्छति जतिश्चैव नचैते तु ग्रहादयः॥ पूर्ववकारसोत्वे । 'अत उपधायाः' उवास । उपस् अतुस् इति स्थिते । यजां यवराणां स्वृतः संप्रसारणं किति ॥ यजादीनां संप्रसारणं भवति किति परे॥ यजिपिर्वहिश्चैव वेव्येनौ ह्रयतिः स्वपिः। वदवसी श्वयतिर्वक्तिरेकादश यजादयः ॥ सवर्णे दीर्घः सह ॥ घसादेः पः ॥ घसिशासिवसीनां सस पो भवति पत्वनिमित्ते सति ॥ उपतुः अपुः । उपसिथ-उवस्थ । संप्रसारणम् । पत्तम् । उप्यात् । यस्ता ॥ सस्तोग्नपि ॥ सकारस वकारो भवति अनपि सकारे ·-- । । २५२ । सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः 1 -- परे ॥ वत्सति । अवत्सत् । वृद्धिः । अवात्सीत् । झसात् 'प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्' इति न्यायात् । अमआत्ताम् । अवात्सुः॥ वस निवसे,। वसति । वस् णप् इति स्थिते । 'द्विश्व' ववस् णप् इति जाते ॥ सूत्रम्- 'पादौ पूर्वस्य' यजादीनां यन् वच् स्वप् वह वेश् वप् वद् वसां श्वयतेर्महादीनां प्रह ज्या ठये वेम् व्य५ वश् व्यच् प्रच्छ वश्व भ्रस्जादीनां च धातूनां पूर्वस्य द्वित्वस्य णबादौ परे संप्रसारणं भवति यकारवकाररेफाणां इकारोकारनकारा भवन्ति । सखरस्याक्षरस्य संप्रसारणं भवति । स्वस्याक्षरस्य हस्वः । दीर्घस्याक्षरस्य दीर्घः ॥ प्रहादयः श्लोकोक्ताः सन्ति । अनेन पूर्वस्य वकारस्य संप्रसारणं जातम् । हस्खत्वात् 'हवः' अनेन सूत्रेण पूर्वस्य धकारस्य उफारः । तदा उवस् णप् इति जाते । 'अत उपधायाः' 'स्वरहीनं०' उवास । वसं अंतुस् इति स्थिते । 'णवादौ' अनेन पूर्वस्य संप्रसारणम् । उवस् अतुस् इति जाते ॥ सूत्रम्-'यजा यवराणां यजां यवराणा इश्च उश्च मत् च स्वृतः सप्रसारणं किति पंचपद सूत्रम् । प्रहादीनां तु किति दिति च परे संप्रसारणं भवति । यजादीनां तु केवले किति पर एव संप्रसारणं भवति । अत एव पृथक्सूत्रकरणम् । यत्तु 'स्वप्न्येभोर्यडि संप्रसारणं' तत्र प्रक्रियायां पृथक् सूत्रमस्ति---'स्वपिखमिव्येबां यडि' ॥ अथवा स्वप्व्यढेला ग्रहादि- मध्ये यद् ग्रहणं तत् यष्टि' प्रत्यये संप्रसारणार्थ नान्यत्र । यजादीनां धातूनां यकारवका- रयोः किति परे संप्रसारणं भवति । यवराणामित्यन रफारमहणं 'प्रहां चिति' इति संप्र. सारणसूत्रेनुवृत्त्यर्थ ज्ञेयम् । यकारवकाररेफाणां इकारोकारवकारा भवन्ति । सस्वरस्य संप्रसारणं भवति । हस्वस्य हवः दीर्घस्य दीर्घः । अनेन द्वितीयस्य वकारस्य संप्रसारण भवति ॥ यजादयस्तु मूले श्लोकेनोक्ताः । उ उस अतुस् इति स्थिते ।। 'सवणे.' ऊस भतुस्' इति जाते सूत्रम्-'घसादेः पः ॥ पस् आदिर्यस्य सः घसादिः तस्य घसादेः पः। 'किलात्' 'घस्ल अदने 'शास् अनुशिष्टौ' 'वस् निवासे' इत्येतेषां धातूनां सकारस्य पकारो भवति । अत्र 'किलात्' इति सूनस्य प्राप्तिरेव ,नास्ति तस्मात्सूत्रं कृतम् । अनेन सस्य प: 'स्वरहीन' ऊपतुः अपुः । 'अत्त्वतः' । उवसिथ उवस्थ । 'यजाम् । 'घसादेः' । उध्यात् । यस्ता वस् स्यप तिप् इति स्थिते ॥ सूनम्--'सस्तोऽनपि ।। सः, तः, अनपि, निपदं सूनम् । धातोः सकारस्यानपि विपये णवादिविभक्तिपटू विपये सकारे परे तकारो भवति । अनेन सकारस्य तकारो भवति । वत्स्यति । अवत्स्यत् । 'सावनिटो नित्यम्' । अनेन वृद्धिः । अवात्सीत् । शसात्' । सस्तोऽनमि' 'प्रत्ययलोपे' इति न्यायात् पृद्धिः । अवात्ताम् । अवासुः। पद व्यक्तायां वाचि । वदति । वदेत् । वदतु । अवदत् । उवाद ऊदतुः ऊदुः । उपदिय । उद्यात् । वदिता । वदिष्यति । अवयित् । अवादीत् ॥ पद व्यत्तायां वाचि । वदति । लिट्लकारे 'णयादौ' अनेन संप्रसारणम् 'अत उप. धाया।' अनेन पृद्धिः । स्वाद । 'यजाम् । अदथुः उदुः । उवदिय । सप्रसारणम् । उद्यात् । यदिवा । लुङ् लकारे 'पदिनज्योः सौ नित्यम्' मवादीत् ।। टुओश्विइर् गतिवृद्ध्योः । कारोकारी कार्याौँ । इर इत्संज्ञकः । श्यति । है ·भ्वादिष्वात्मनेपदिनः २] चन्द्रकीर्तिव्यास्यासहितम् । २५६ श्वयेत् । अयतु । अश्वयत् ।। श्वयतेर्णादौ प्रथम संप्रसारणं वा वक्त व्यम् । ततो द्वितम् । शुशाव शुशुपतुः शुशुः । शुशविथ । संप्रसारणा- भारपक्षे । शिवाय शिश्वियतुः शिश्वियुः । शिश्वयिय । संप्रसारणम् । ये । शूयात् । श्वयिता । श्वयिष्यति । अश्वयिष्यत् ।। श्वयतेः सौ वृद्धयमावो वाच्यः॥ अश्वयीन् अश्वयिष्याम् अश्वयिपुः । इरितो वा ॥श्वयतेरिलोपो डे वक्तव्यः । अश्वत् ।। श्वयते. द्वित्वं था ॥ अशिधियत् इत्यादि । इति भादिपु परौपदिनः ।। टुओश्वि इर् गतिवृद्ध्योः । टुकारोकारी कार्यायों । इर् इत्संज्ञकः । पूर्ववत् तियादयः । गुणः । 'एअय' श्वयति । लिट्लकारे ।। सूनम्-'श्वयते:०'श्वयते_तोगांवी परे प्रथम संम- सारणं पा वाच्यम् । अनेनास्य पूर्व सप्रसारणं ततो द्वित्वम् । शु गुणप् इति जाते । 'पातोनोमिनः' अनेन पृद्धिः । शुशाव । शुशु अतुस् इति जावे 'नु धातोः अनेन प्रकारे प्राप्त । 'नानप्योर्वः' अनेन यक्ष्यमाणेन सूत्रेण तनिषेधः किं तु इय् एव भवति । शुक्रतुः शुशयिय । सप्रसारणाभावपक्षे 'धातोर्नामिनः शिवाय । 'नुधातोः' शिश्वियतुः । 'गुण'। शिश्वयिथ । संप्रसारणम् । 'ये। शूयात् । श्वयिता । श्वयिष्यति । अश्वयिष्यत् । मन्धि इसि इट् दिप् इति जाते 'णित्पे अनेन सेर्णित्वान युद्धः प्राप्तौ ॥ सूत्रम्-'वयते:०' श्यते- तो सौ परे स्वभावो वाच्यः । अनेन तन्निपेधः । गुणः । 'इट ईटि' इत्यादिसून अश्वयीत् इत्यादिरूपं सिद्धं भवति । अस्य 'इरितो वा' अनेन वा अप्रत्ययो भवति । तदा अश्वि र दिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'श्वयते:०' ॥ श्रयते_तोर्डप्रत्यये परे इकारस्य लोपो वक्तव्यः । अनेनेकारस्य लोपो भवति । अश्वत् अधताम् अश्वन ।। सूत्रम्-'श्वयते:०' श्वयते. र्धातोः प्रत्यये परे द्वित्वं वा भवति पूर्वस्य । 'नुधातो:' अशिश्वियत् । अशिश्वियताम् । अशिश्वियम् । इत्यादीनि रूपाणि शातव्यानि ॥ इति भ्वादिगणस्य परस्मैपदिनः कथिताः। ॥ भ्वादिष्यात्मनेपदिनः॥२॥ अथ भ्वादिष्पात्मनेपदिप्रक्रिया ॥ एष वृद्धौ । अकार आत्मनेपदार्थः। ततः परामिण तिवादिवचनानि । अप् कर्तरि । एयते । 'आदाथ ई' । अकारान्ता- सरस्य आतआथसंबन्धिन आकारस्कारो भवति । अ इ ए एघेते । धर्मादे- घतेदो राज्यम् ॥ विघिसंमायनयोरीतेत्यादीनि नव वचनानि । एधेत । एवं ताम् । ऐधत । कासादिप्रत्ययादाम् । एधांचके । आम्प्रत्ययो यस्माद्वि- हितः स चेदात्मनेपदी तर्हि अनुप्रयुक्तकृत आत्मनेपदं भवसोनी- त्मनेपदम् ।। एधामास एघांमभूव । विधानसामर्थ्यादस्ते मानो न । इद् । एधिपीष्ट । एधिता ! एधिष्यते ऐधिष्यव । ऐधिष्ट ऐधिपाताम् ॥ आत्मनेपदिना प्रयोगमाह-एध वृद्धौ । एथ् अयं धातुः वृद्ध्यर्थे । एध इत्यत्राकारोऽनुदा- तस्तेनायमनुदात्तेत् तेनात्मनेपदी । तदेव प्रन्थकार आह-अकार आत्मनेपदार्थः । - ·, W , - । २५४ - सारस्वतव्याकरणम्। -[ द्वितीया तिः स्तस्मात्कारणात् विभक्तिचतुष्टयेऽपि पराणि ते आते अन्ते। तथा ईत, ईयाताम् , ईरन् । ताम्, आताम् , अन्ताम् । तन् , आताम् , अन्त, इत्यादीनि नव वचनानि योग्यानि ॥ तत्र वर्तमानात्मनेपदे प्रक्रिया लिख्यते । अवादिप्रयोगः 'अपकर्तरि' इति कार्य पूर्ववत् । सर्वत्र 'अप् कर्तरि 'स्वरहीनं०' एधते। द्विवचने एध आते इति स्थिते सूत्रम्-'आदाय ई' ॥ आ पष्ठयेकवचनान्तं साकेतिकम् । आच आथ् च आदाथ् तस्य आदाथ पप्ठयेकवचनान्तम् । ई प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' 'आदौ सवर्णे' मध्ये । 'आदबे लोपश् विपदमिदं सूत्रम् । अ अकारात्परस्य आते, आथे, आताम् , आथाम् इति वर्तमानाशी प्रेरणानद्य- सनीयप्रथमपुरुपमध्यमपुरुषद्विवचनस्याफारस्य ईकारादेशो भवति । अनेन आते इत्याका- रस्य इकारादेशो भवति ! 'अइए' एधेते । बहुवचने-'अदे' इत्यकारलोपः। 'स्वरहीनं.' एधन्ते । एधसे । द्विवचने-'आदाथ ई' इतीकारः । 'अ इ ए' एघेथे । पधध्वे । उत्तमपु- रुपैकवचने-'अ' एघे। द्वित्वे बहुत्वे च-मोरा' एधायहे एधामहे । अथोदाहरणम्--- धर्मादिति । अदः समीपवर्ति राज्य धर्मात् ण्यते । वर्धते इति वर्तमानप्रक्रिया। विधिसभा- वनयोः इत्यादि नय वचनानि योज्यानि । सर्वत्र । 'अप् कर्तरि 'स्वरहीन' 'अइए' एघत एधेयाताम् एघेरन् इत्यादि नव रूपाणि । साधुर्जनो मनुष्यो धर्मतः धर्मात् एधेत वर्धेत इति विधिः । 'भाशी:प्रेरणयोः' ताम् आताम् अन्ताम् इत्यादयो नव प्रत्ययाः । 'अपकर्तरि' आताम् आथाम् इत्यन 'आदाय ई' 'अ इ ए। अन्तामित्यत । 'अ' 'स्वरहीन.'। मध्यमपुरुपे द्वित्वे । 'आदर्दाथ ई. 'अइए' । एकत्रबहुत्वयोरविशेषः । उत्तमपुरुपैकवचने । 'एऐऐं' एधै । द्विवद्वत्वयोः 'सवणे.' एधताम् एघेतामित्यादीन्युदाहरणानि ज्ञेयानि । तवा- युरेधताम् ।। अथानद्यतने-~-एघ । तनादि नव वचनानि योज्यानि । सर्वन 'अप् फतरि' 'दिवादावद' इति प्रागडागमः । सूत्रम्-'स्वरादेः॥पष्टयेकवचनान्तम् । खर आदिर्यस्यासी स्वरादिस्तस्य धातोः अडागमानन्तरमनेन द्वितीयोऽडागमः । 'सवणे' 'एऐऐ' । अथवा द्विवारमपि । 'एऐऐ' साधना माग्यत् । फेवलमुत्तमपुरुषैकवचने । 'अइए' ऐधत । ऐधेताम् 'आदाथई। ऐपन्त 'अदे इत्यादिरूपाणि ज्ञेयानि । अत्र यद्यपि द्वितीयमहागमं विनापि रूपसिद्धिर्भवति सथापि ऐक्षत इत्यादौ रूपसियर्थ सूनस्यास्य प्रयोगः ।। ईक्ष दर्शनानयोः ईक्षते । ईक्षेत । ईक्षताम् । ऐक्षत । ईक्षांचक्रे । ईवि. पीट । ईक्षिता । ईक्षिप्यते । ऐक्षिप्यत । ऐक्षिष्ट ॥ एवम् ईक्ष दर्शनानयोः । ईक्षघातुः दर्शनाशनार्थे । अनं परीक्षणम् । अवाप्यकार आत्मनेपदार्थः । न विभक्तिचतुष्टयेऽप्यात्मनेपदानि योग्यानि । एपवत्ममिया । ईश से आते भन्ते । अप कर्तरि' ईक्षते 'आदाई ईक्षेते। 'अ' ईक्षन्ते । ईक्षसे ईथे ईक्षध्वे । शे ईक्षावहे ईक्षागहे 'मोरा' ॥ विधिसभावनयोः । ईक्ष । ईत ईयातामित्यादि । 'अप् फरि 'स्वरहीन.' सर्वत्र । 'भइए' | 'आशी प्रेरणयोः' । ईक्ष साम् आताम् अन्तामिया- दया। 'अप् फतेरि' स्वरहीनं०' ईशवाम् । 'आदाथ ई' अइए' ईशेवाम् । ईक्षस्य । 'आदाप है शेषाम् ईक्षध्वम् । ॐ 'एऐऐ। ईशायदै ईक्षामहै 'सवर्णे' | अनयतने सनादयः । 'अप् फरि'दिवादाव 'स्वरादे.' इत्यहागमद्वयं विधाय अप्रैननाडागमेन सह मदए द्वितीयेन तु एऐऐ ऐशव इत्यादीत रूपाणि ॥ - - ·म्यादिधात्मनेपटिन: २] चन्द्रपीमिव्यायासहितम् । २५५ दद दाने । ददते । ददेत । ददताम् । अददत । 'सददवा०' इति नतपूर्व लोपी । ददद दददाते दददिरे । ददिपीट । ददिता । ददिप्यने । अददि- प्यव । अददिष्ट ॥ पद दाने । अमाप्यकार भारमनेपदार्थः । दाते । देव । ददलाम् । भदवर । लोप:' मनेनेत्वपूर्यलोरे माते । सदश्यादिक मनेन समिधः । ददरे । वरिपीट । पदिना । छु । अदिष्ट अदलिपाताम् अददिपत । मुगमोऽयं पातुः ।। पफ गती । 'नामधातु' अनेन ससामावः । पकने । वफेव । घफवाम् । अप्यफत । पप्पफेपफिपीटपकिता। पमिप्यते । अवधिकम्पन। अपफिट अप्पफिपाताम् ।। ध्यक गती । नामधातु.' अनेन सलामायः । पकते । 'पूर्वम्प दमावि:'। पष्यप्के । पप्यष्याते । पकिरे । पदिकपीष्ट । परिकता । लुसकारे । अपकिट । मप्यकिपाताम् । अप्यरिकपत ॥ ऋज गतौ स्थैर्ये स्पर्श च । 'उपधाया लपोः' अर्जते । अर्जेत । अर्जताम् । आर्जत । 'नुगशाम्' "आम्बोर्णादी आनृजे । अर्जिपीट । अर्जिता । अर्जिप्यते । आर्जिप्यत । आर्जिए॥ प्राज् गतो स्थैर्य स्पर्श घ । अकार आत्मनेपदार्थः । पूर्ववन् तियादयः । 'उपमाया' अनेन गुणः । अर्जते । अर्जेत । अर्जताम् । 'सरादेः' । आर्जत । ऋजू गप् इति शिते । द्विश्व' । 'नुगशाम्' अनेन पूर्वम्य नुगागमो भवति । 'आभ्योगादौ । सरहीनं० । आरजे आनृगाते आऋजिरे । अर्जिपीष्ट । अर्जिता । 'सरादेः' । आर्जिष्ट आनिपाताम् भार्जिपत ।। प्पक्ष परिप्पाने । सत्वम् । 'अपिरञ्जदंशपअधआम्' खजते । सजेत । स्वज- वाम् । असजत । ससओ सखाते सवअिरे ॥ स्वजतेर्णादी वा कित्यम् ।। सखजे सखजाते सस्खजिरे । 'चोः कु.' 'ससे चपाः' पतम् । 'कप- संयोगे क्षा' स्वशीष्ट । खड्डा । खड्थते । असायन । 'समाव' असा अखवावाम् अस्वाच । अखडक्याः॥ प्वल परिवखने । 'आदे: णा सः' । अनेन सत्वम् । 'अपिर' अनेनानुम्बारम्य लोपः । खजते । खजेत । स्वजताम् । अखजव । 'विस' । सस्यशे सखवावे सखिरे। सूत्रम्-'स्वजते:०॥ स्वजर्घातोदो या कित्त्वं वाच्यम् । कित्वात् 'नो टोप:' भनेनेग- नुस्वारस्य लोपो भवति । ससजे सखजाते सस्यनिरे । सज् सीट इति सिवे । 'योः । अनेर जकारल गकारा । 'रासे । अनेन गस फः । फ्लिान' अनेन सस्य : कपसं० .' संधीष्ट । 'योः कु:' 'ससे०' अनेन गप कः । 'सरहीनम् सदा । सहयते । अस्पर्धत । 'मसात् अनेन सेलोपः। अस्पत ।

·। -- - २५६ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया तिः अपूष लआयाम् । ऊकारपकारी कार्याौँ । त्रपते । पेत । त्रपताम् । अत्र- पत । 'फलभजत्रपाम्' इत्येत्त्वपूर्वलोपौ । त्रेपे पाते त्रेपिरे । 'ऊदितो वा' प्रपिपीट-चप्सीए । त्रपिता । नप्ता । त्रपिण्यते त्रप्स्यते । अत्रपिष्यत अत्रप्स्यत । अत्रपिष्ट अनपिपाताम् अत्रपिपत । अत्रम् ॥ नपूप् लज्जायाम् । उकारपकारी कार्याधौं । पूर्ववत्तआदयः । त्रपते । लिट् लकारे नन ए इति स्थिते 'तुफलभजनपाम्' अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः । नेपे नेपाते नेपिरे । अस्य धातोः 'ऊदितो वा' अनेने विकल्पो भवति । नपिपीष्ट-अप्सीष्ट । लुड्लकारे अपिष्ट । इसभावे 'झसात्०' अनेन सेलोपो भवति तदा अत्रप्त अन्नप्सावाम् अत्रप्सत ।। तिज निशाने क्षमायां च ॥"गुन्भ्यः' तितिक्षते । तितिक्षेत । तितिक्षताम् । | अतितिक्षत । तितिक्षांचक्रे । तितिक्षांबभूव । तितिक्षामास । तितिक्षिपीष्ट । तितिक्षिता । तितिक्षिष्यते । तितिक्षिष्यत । अतितिक्षिष्ट । तिज् निशाने क्षमाया च । निशानं तीक्ष्णीकरणम् इति सिद्धान्तकौमुद्यामुक्तम् । 'गुब्भ्यः अनेन स्वार्थे सप्रत्ययो भवति धातोत्विं च । तितिज स अ ते इति जाते । 'चो कु:' अनेन जस्स गः ( 'खसे चपा०' अनेन । गस, कः । 'किलात्' । कपसं० । 'अदें । अनेनाकारस्य लोपो भवति । 'खरहीनं । तितिक्षते । तितिक्षेत । तितिक्षताम् । अतितिक्षप्त । लिट्लकारे 'कासादिप्रत्ययादाम्' अनेनाम्प्रत्ययो भवति । तितिक्षांचक्रे । शाम्प्रत्ययो यस्मात्' अनेन व्याख्यानेन भ्वसोरनुप्रयोगे सति आत्मनेपदं न भवति । तेन तितिक्षांवभूव । तितिक्षामास । अन्यानि मूले सन्ति तानि सुगमान्येय । लुङ्लकारे अतितिक्षिष्ट ॥ गुप गोपनकृत्सनयोः ।। जुगुप्सते । जुगुप्सेत । जुगुप्सताम् । अजुगुप्सत । जुगुप्सांचक्रे जुगुप्सांबभूव जुगुप्सामास । जुगुप्तिपीष्ट । जुगुप्सिप्यते । अजुगुप्सियत | अजुगुप्सिष्ट । गुप गोपनकुत्सनयोः । 'गुरुभ्य.' । अनेनास्य धातोरपि सप्रत्ययो भवति धातोदित्वं च तदा । गुगुप् स् इति जाते 'कुहोशुः । अनेन गस्य जः । जुगुप् स इति जाते । स धातुः' अनेन धातुत्यात सआदयः प्रत्यया भवन्ति । तदा जुगुप्सते इति जाते । 'अप् कर्तरि । अदे जुगुप्सवे । लिट्लकारे । जुगुप्सांचके । जुगुप्सामास ! जुगुप्सावभूव । लुङ्लकारे अजुगुप्सिष्ट अजुगुप्सिपाताम् अजुगुप्तिपत । अन्येषा ठकाराणा रूपाणि मूले सन्ति तस्मात् न लिसितानि ॥ मान विचारणे । द्विवम् । इखः ॥ यः से ॥ पूर्वसाकारस्वकारो भवति से परे ॥ मानादीनां पूर्वस्य दी| वक्तव्यः ।। मीमांसते । मीमांसेव । । मीमांसताम् । अमीमांसत । मीमांसांचने मीमांसामास मीमांसांपभूव । भीमांसिपीए । मीमांसिवा । मीमांसिप्यते । अमीमासियत । अमीमासिष्ट ।। ।

·२५७ म्वादिपु आत्मनेपदिनः २] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । मान विचारणे । अकार इत् आत्मनेपदार्थः । 'गुरुभ्यः' अनेन सद्वित्वे भवतः । वसः। 'म मान् स' इति जाते ॥ सूत्रम्-'या से॥धातोः पूर्वस्य अफारम्य इकारो भवति सप्रन्यये परे । अनेनाकारस्य इकारः । तदा मिमान् स इति जाते। सूत्रम्-'मानादीनाम्०' । मान् घध् दान शान इत्येतेपां धातूनां पूर्वस्य सप्रयये परे दीर्घा वक्तव्यः । अनेन पूर्वस्येकारस्य दीर्घः । स धातुः' 'अप्कर्तरि' 'नश्वापदान्ते' मीमांसते । लिट्लकारे। मीमांसांचक्रे । लुइ- लकारे । अमीमांसिष्ट इत्यादीनि रूपाणि पूर्वोकैरेय सूत्रैः सिध्यन्ति पिष्टपेपणैः कि प्रयोजनम् ॥ षध निन्दायाम् । आदिजवानाम् । वीभत्सते । वीभत्सेत । बीभत्सताम् । अबीभत्सत । वीभत्सांचके । बीभत्सिपीष्ट । वीभत्सिता । वीभत्सिप्यते । अवीभत्सिप्यत । अवीमत्सिए । पध निन्दायाम् । अकार उभयपदार्थः । 'गुठभ्यः'। 'आदिजवानाम्'। 'य: से' | 'माना. दीनाम्' ! 'स धातुः' । 'अकर्तरि' 'अ' 'ससे चपा०' वीभत्सते । लिट्लकारे । वीभत्सा- घमे । अन्यानि मूले सन्ति । लुट् लकारे । अधीभसिष्ट ॥ पण व्यवहारे स्तुतौ च । पन च । आयः । पणायते । पणायेत । पणाय- ताम् । अपणायत । पणायांचक्रे । आयाभावपक्षे । पेणे पेणाते पेणिरे । पणायिपीट पणिपीट । पणायिता पणिता । पणायिष्यते पणिप्यते । अपणा- यिष्यत-अपणियत । अपणाविष्ट अपणिष्ट । एवं पन च ॥ पण व्यवहारे स्तुतौ च । 'आयः' अनेनास्य आयः प्रत्ययो भवति । स धातुः' 'अफ- तरि सवर्णे दीर्घः सह' पणायते । पणायेत । पणायताम् । अपणायत । पणायांचने । भायमत्ययोऽनपि वा भवति सूत्रोक्तत्वात् । आयाभावपक्षे-लोपः पचाम्' अनेनास्यै- त्वपूर्वलोपो । पेणे पेणाते पेणिरे । पणाय इट् सीट इति जाते । 'यतः' । 'स्वरहीनं.' 'किलात्' पणायिपीष्ट । आयाभावपक्षे-पणिपीष्ट । पणायिता ! पणिता । लुङ्लकारे- अपणायिष्ट । अपणिष्ट । एवं पनधातोरपि रूपाणि ज्ञेयानि ॥ कमु कान्तौ ॥ कमेः स्वार्थे निःप्रत्ययो वक्तव्यः ॥ अनपि तु वा। धृद्धिः । सधातुः । अपगुणौ । अयादेशः । कामयते । कामयेत् । कामयताम् । अकामयत । कामयांचने-चकमे । कामयिपीष्ट कमिपीष्ट । कामयिता-कमिता । कामयिष्यते-कमिप्यते । अकामयिष्यत-अकमिष्यत । अकामि त इति स्थिते । मेरद्विश्च ॥ ञ्यन्ताद्धातोभूतेऽर्थे अड् प्रत्ययो भवति दिवादी परतः । सेरपवादः । धातोश्च द्वित्वम् ॥ ॥ इडागमवर्जिते अनपि विपये भेलोपो भवति ॥ स्वः । कुहोथुः ॥ अङि लघौ हर उपधायाः॥ अङि सत्युपधाया इस्त्रो भवति पूर्वसंवन्धिनोऽकारस्वकारो भवति लघुनि धात्वक्षरे परे । लघोर्दीर्घः ।। अडि सति हसादेर्लषोः पूर्वस्य दीर्घा ,भवति लघुनि । सार, २३ ·। २५८ सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिा ; धात्वक्षरे परे । अचीकमत अचीकमेताम् अचीकमन्त ॥ मेरभावपक्षे-॥ कमे. रद्वित्वे वाच्ये ॥ ञ्यन्तत्वाभावान दीर्घकारौ । अचकमत ॥ कमु कान्तौ । कान्तिरत्र इच्छा । उकार इत् आत्मनेपदार्थः ॥ 'कमे कमेर्धातोः स्वायें निः प्रत्ययो वक्तव्यः । अनपि तु वा वक्तव्यः । कम् नि इति जाते । 'अव एपधायाः' अनेन वृद्धिः । स धातुः' बकारो बित्कार्याधः । 'अप्कर्तरि' 'गुणः' 'एअय्' कामयते । कामयेत । कामयताम् । अकामयत । कामयाचके । बेरभावपक्षे-चकमे । कामयिकी- ट-कमिपीष्ट । कामयिता-कमिता । अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे-अकामि तन् इति स्थिते । सूत्रम्-'मेर द्विश्च ॥ इदं ने अड् द्विः च चतुःपदं सूत्रम् । निप्रत्ययान्ताद्धातो- भूतगात्रेऽतीते काले सिविपये दिवादौ परे अड्प्रत्ययो भवति । सेरपवादो धातोः द्वित्वं भवति । चकारात् श्रिदुस्रुभ्यो जिप्रत्ययाभावेऽपि अङ् द्वित्वं च ॥ 'वेबः इडागमवर्जिते अनपि विपये निप्रत्ययस्य लोपो भवति । तदा अ का काम इति शिते । 'हस्व:'। 'फुहोवुः' तदा अचकाम् तन इति जाते सूत्रम्-'अहि लघौ ह्रस्व उपधायाः॥ अडि लपो हस्वः उपधायाः चतुःपदम् । अडि प्रत्यये सति धातोः लघौ परे पूर्वरांवन्धिनोऽकारस्य इफारो भवति । दीर्घादेर्धातोरुपधाया हस्खोऽपि भवति । अनेन अकारस्य इकारः । उप- धायाः हवः । तदा अचिकम् अह तन् इति जाते सूत्रम्-'लघोर्दीर्घः ॥ लघोः दीर्घः। अष्टि सति हसादेर्लघोः पूर्वस्य दीपो भवति लघुनि धात्वभरे परे सति । अनेनेकारस्य दीर्घः अछूतनोई कारनकारलोपः। 'स्वरहीनं.' अचीकमत अचीकमेताम् अचीकमन्त । घरभावपक्षे । सूत्रम्-'कमेः' । कमेर्धातोरप्रत्ययद्वित्वे वाच्ये । अनेनारप्रत्ययः द्वित्वं प भवति । व्यन्तस्वाभावान् न दीपेफारी । अचकमत । अचकमेनाम् । अचकमन्त । इत्या- धीनि रूपाणि सेयानि ॥ अय गती । अयते । अयेत । अयताम् । आयत ॥ परापूर्वेऽयतावुपसर्ग: रेफस्य लत्वं वाच्यम् ।। पलायते । पलायेत | पलायताम् । अपलायत । अयाचक्रे अयामास अर्यायभूव । अयिपीट | अयिता । अमिप्यते । आयि- प्यत । आपिट आविपाताम् आविपत । अवि-आविध्वम् ।। अय गती । पूर्वया तेआदयः प्रत्यया भवन्ति । अयते । यदायं धानुः परापूर्यः म्यादा पक्ष्यमाणेन सूत्रेण लवं भवति ।। सूत्रम्-'परापूर्वऽयती॥अयसी धातो परे उपसर्गरेफम्य सत्वं यान्यम् । अनेन पारम्य लकारः । तदा पलायते इति रूपं सिद्धम् । लिट्लकारे । 'यामादिमन्ययादाम्' जनेनाम् प्रत्ययो भवति । अपांच गले मः । अधिषीय । दुर. पारे । आयिष्ट। दय दानगतिहिंसादानेपु । दयते । अपनियत्प्रक्रिया ।। एप दानगति दिमादानेषु । भम्यापि भामोरगनिया रूपाणि सोयानि ।। पट घेष्टायाम् । घटने । पटत । घटताम् । अपटत । होः । जपटे । पटि- पीष्ट । पटिवा पटिम्पते। अटिप्पा-मपटिए ।

·म्यादिषु आत्मनेपदिनः २] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २५९ घट चेष्टायाम् । पूर्ववत् तआदयः । घटते । लिट्लकारे । 'बुहोशुः अनेन घस्य सः । जघटे जघटाते जघटिरे । घटिपीट । लुङ्लकारे । अघटिष्ट । ईह चेष्टायाम् । ईहते । ईहेत । ईहताम् । ऐहत । ईहांचक्रे । ईहिपीष्ट । ईहिता । ईहिप्यते । ऐहिप्यत । ऐहिए ।। ईह चेष्टायाम् । दीर्घोषधयान् न गुणः । ईहते लुङ्लकारे । 'खरादेः' ऐहत । लिट्ल. कारे । 'कासादि०' अनेनास्याम् । ईहांचके । ईहिपीष्ट । लुङ्लकारे पहिष्ट ।। काशुल् दीप्तौ । काश्यते । काशेत । काशताम् । अकारात ।। फाड् दीप्तौ । उकारहकारी इता। काशते । लिट्लकारे । 'विद्दरिद्रा' अनेनाम्य पाप् प्रत्ययो भवति । काशांचने (1) आगभावे-'फुहोशुः 'हवः' चकाशे । काशिपीष्ट । लुइलकारे-अकाशिष्ट ॥ विद्दरिद्रा० । काशांचके (2) । चकाशे। काशिपीट । काशिता । काशिष्यते। अकाशिष्यत । अकाशिष्ट ॥ कास शन्दकुत्सायाम् । कासते । कासेत । कास- ताम् । अकासत । कासांचके । चकासे (1) कासिपीट । कासिता । कासि- प्यते । अकासियत । अकासिए । कास् शब्दकुत्सायाम् । सरकार इत् । पूर्ववत् तादयः । कासते । लिट्लकारे 'शासा. दिप्रत्ययादाम्' अनेन निये प्राप्ते । 'विद्दरिद्रा०' अनेन वा भवति । कासांचके । आम. भावे-चकासे (?) । कासिपीष्ट । कासिता । लुङ्लकारे अकासि ।। पेय सेवने । सत्वम् । सेवते । सेवेत । सेयताम् । असेवत । सिपेवे सिपेवाते । सेविपीए । सेविता । सेविष्यते । असेविप्यत । असेविष्ट ।। पे सेवने । 'आदेः प्णः सः' अनेन सत्वम् । ऋकार इन् । सेवते । लिट्लकारे । सिपेवे सिपेवाते सिपेनिरे । सेविषीष्ट । लुड्लकारे । असेविष्ट ।। गाद गतौ । सवर्णदीर्थे कृते आकारखार-आतोऽन्तोदनतः । गाते गाते गाते । गेत । गाताम् । अगात । जगे जगाते जगिरे । गासीप्ट । गाता । गास्यते । अगायत । अगास्त अगासाताम् ।। गाइ गती । डकार आत्मनेपदार्थः । पूर्ववत् तादयः । 'सवर्णे' गाते । गाते । आकारान्तत्वात् । 'आतोऽन्तोदगतः' । अनेन अन्ते इत्यस्य अते भवति । 'सनणे.' गाते। गासे । गाथे । गत्यादीनि । 'अइए' गेत । गाताम् । गानाम् । गाताम् । अगात अगा- 'ताम् अगात । गा गप् इति सिते । 'विश्व' हवः' 'कुहोचः' 'आतोऽनपि' । जगे जगाते जगिरे । गासीष्ट । गाता । गास्यते । लुङ्लकारे । अगास्त अगासाताम् अगामन ।। सङ् गतौ भापणे च । गुणः । रयते । रवेत ! खवाम् । आवत अरवेताम् । अनेकवरत्वादसंयोगपूर्वत्वाचोकारस्य वत्वे प्राप्त । नानप्योर्चः ॥ अपि ·- । , - २६० सारस्वराव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः । विपये धातोरुवर्णय वत्वं न भवति । तत उम् । नुधातोः । रुरुवे रुरुपाते रुरुविरे । रविपीट । रविता । रविष्यते । अरविष्यत अरविष्ट । रुङ् गतौ भापणे च । पूर्ववन् तआदयः । 'गुणः' रवते । लिट्लकारे-'नुधातो' अनेनानेकस्वरासंयोगपूर्वत्वात् वकारे प्राप्ते ।। सूत्रम्-'नानप्योर्वः' ।। न अनपिं ओः वः । तिवादिचतुष्टयस्यात्प्रत्ययो भवति नान्यविभक्तिगणस्य । ततो विभक्तिचतुष्टयवर्जितो विभ- क्तिगणोऽनप् कथ्यते । ततोऽनप्सवन्धिनि स्वरे परे धातोरुवर्णस्य वत्तं न भवति । किंतु उवेव भवति । अनेनो भवति । रुरुवे । रुरुमाते । रुरुविरे । रविपीष्ट । रविता । लङ्ल. कारे-अरविष्ट अरविपाताम् अरविपत ॥ देव पालने । दयते । दयेत । दयताम् । अदयत ॥ दयतेादौ दिग्या- देशो द्वित्वाभावश्च वक्तव्यः ॥ दिग्ये । संध्यक्षराणामा । दासीए । दाता । दास्यते । अदास्यत ।। अपिहाधास्वामित्वं सेविं आत्मने- पदे वाच्यम् ॥ डिचान गुणः ॥ लोपो हखाज्झसे ॥ इखादुत्तरस सेलोपो भवति झसे परे ॥ अदित अदिपाताम् अदिपत ॥ दे पालने । डकार आत्मनेपदार्थः । दयते । लिट्लकारे ।। सूत्रम्-'दयते:०' ।। दयते- धीतोर्णादौ परे सति दिग्यादेशो भवति । द्वित्वाभावश्च वक्तव्यः । 'आतोऽनपि' दिग्ये दिग्याते दिग्यिरे । 'संध्यक्षाणामा०' दासीष्ट । दाता । दास्यते । अदास्यत । अदासि तन् इति स्थिते । सूत्रम्-'अपिद्दाधास्थाम्०' अपिद्दाधास्था धातूनां इत्त्वं सेर्डित्त्वं च आत्मनेपदे धाच्यम् । 'पष्ठीनिर्दि' डिस्वात् गुणाभावो भवति । तदा अदि सि तन् इति जाते ।। सूनम् -'लोपो हस्साझसे ॥ लोपः हस्यात् हासे । इस्लादुत्तरस्य सेोपो भवति झसे परे । अनेन सेलोपो भवति । अदित अदिपाताम् अदिपत ।। डीडः विहायसा गतौ । डयते । डयेत । डयताम् । अडयत । नुधातोः । डीडये । इयिपीष्ट । डयिता । डयिष्यते । अडयिष्यत । अडयिष्ट ।। डीद विहायसा गती । डकारः सर्वनात्मनेपदार्थों ज्ञातव्यः । 'गुणः' डयते । ढयेत । लिलकारे-'नुधातोः अनेन इय् भनति । डिइये डिड्याते डिडियरे। 'गुणः' डयिपीष्ट । अन्यानि मूले सन्ति । लुलगारे-अडपिष्ट अडविपाताम् अडयिपत ॥ दैत्रै पालने । दायते । दायेत । दायताम् । अदायत ॥ दैडो गादी दिग्यादेशो द्वित्वाभावश्च ॥ दिग्ये । दासीष्ट । अपिदाधास्यामि लोपो स्वान्झसे अदित ।। त्रायते । तने। अनास्त । दे त्रैड पालने । पूर्ववत् तआदयः। ऐ आय्' । दायते । वायते । लिलयारे सूत्रम्-- 'देवा ॥ो धातोर्णादौ परे सति दिग्यादेशो द्वित्वाभावश्च भवति । आवोऽनपि' दिग्ये दिग्याते दिग्यिरे । 'राध्यक्षराणा.' दासीष्ट । सुलारे। 'अपिदाधा.' 'लोपो हम्बा'। , पाणिनीयान दे' धानुपरभ्यते ॥ . -1 ·२६२ सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः स्सन्दु प्रस्रवणे । स्यन्दते । स्यन्देत । सन्दताम् । अस्सन्दत । सस्सन्दे । ऊदितो वा । सन्दिपीट । सन्सीष्ट । सन्दिता-स्सन्ता । सन्दिष्यते सन्स्यते । स्यन्त्स्यति । अस्सन्दिष्यत-अस्सन्स्थत अस्सन्त्यत् । असन्दिष्ट असन्त । पक्ष अस्सदत् ।। स्यन्दू प्रसवणे । उकार इड्विकल्पार्थः । स्यन्दते । लिट्लकारे द्वित्वम् । पूर्वस्य । सस्यन्दे सस्यन्दाते सस्यन्दिरे । अस्य धातोः 'ऊदितो वा' अनेनेड्विकल्पो भवति । स्यन्दि- पीष्ट । इडभावपक्षे 'खसे चपा झसानाम्' अनेन दस्य ता । स्यन्त्सीष्ट । स्थन्दिता-स्यन्ता । स्सन्दिप्यते । इडभावपक्षे 'खसे०' स्यन्त्स्यते । अस्यन्दिष्यत-अस्यन्तस्यत । अस्यन्दिष्ट । इडभावे । अस्सन्त । परस्मैपदपक्षे–'लित्पुपादेर्ड' 'नो लोप:' अनेन अनुस्वारस्य लोपो भवति । अस्यदत्॥ कृपू सामर्थ्ये । गुणः ॥ कृपो रो लः ॥ कृपो रेफस्य लो भवति ऋकारस्य अकारो भवति ।। कल्पते । कल्पेत । कल्पताम् । अकल्पत । चक्लपे । कल्पि- पीए । इडभावपक्षे ।। सिस्योः ।। उपधाया गुणो न भवति सिसोरनिटो परतः ।। क्लप्सीप्ट । कल्पिता-कल्सा । कल्पिष्यते-कल्प्स्यते कल्प्स्यति । अक- ल्पियत अकल्प्स्यत । अकल्पिष्ट । अप्स अकृप्साताम् अक्लप्सत । अलपत् । कृपू सामथ्ये । पूर्ववत् तआदयः । 'उपधायाः' सूत्रम्-~-'कृपो रो ल' ॥ कृपा र लः। कृपो धातो रेफस्य लकारो भवति ऋकारस्य लकारो भवति । अनेन रस्य लः । फल्पते । लिट्लकारे 'कृपो रो लः' । अनेन प्रकारस्य लकारः । चकूपे । कल्पिपीष्ट । अस्यापि अदि- स्वादिस्विकल्पो भवति । सदा कुप्सीष्ट इति जाते । 'उपधाया लघोः अनेन गुणे प्राप्ते सति ॥ सूत्रम्-'सिस्योः ॥ सिश्च सीव सिस्यो तयोः सिस्योः । सिसोरनिटोः परत उप- धाया गुणो न भवति । अनेन गुणाभावः । 'कपो रो लः' । लप्सीष्ट । कल्पिता । फल्ला । फस्पिप्यते । कल्प्स्यते । अकपिप्यत । अकल्स्यत । परस्मैपदपक्षे । करस्यति । अक. एप्स्यत् । अकल्पिष्ट । 'लिपुपादेई' 'कृपो रोल' अकृपत् । अकुपताम् । अकूपन् । समाप्तोऽयं धातुः ।। व्यथ दुःसभयचलनयोः । व्यथते । व्यथेत । व्यधताम् । अन्यथत ॥ व्यथतेर्णादौ पूर्यस्य संप्रसारणं वक्तव्यम् ॥ विन्यथे। न्यविशीष्ट । व्यथिता । व्यधिप्यते । अव्यविष्यत । अव्यथिष्ट ॥ व्यय दुःसमयचलनयोः । अकार आत्मनेपदार्थः । व्ययते ॥ध्ययीतोदो परे पूर्वस्य समसारणं घसम्यम्' इदं मूले सूरमस्ति । अनेनास्पः भातो. सप्रसारणं भवति । विव्यथे विव्यथाते विव्यथिरे । व्यथिपीष्ट । व्यथिता । सुस्लयारे । अध्यधिष्ट । रमु क्रीडायाम् । रमवे । रमेव । रमवाम् । अरमन ॥ पाइपर्युपेभ्यो रमः पम् ॥ विरमति आरमति परिरमति उपरमति । रेमे रिसीष्ट । । - ·म्वादिपूभयपदिनः ३] चन्द्रकीर्तिन्याख्यासहितम् । २६३ रन्ता । रंस्थते । अरस्त अरसाताम् अरंसत । विपूर्व: । आदन्तानाम् इतीद- सकौ । व्यरंसीत् व्यरंसिष्टाम् ॥ रसुप्रीडायाम्। रमते।रमेता रमताम् । अरमत ।। सूत्रम्---'व्यापर्युपेभ्य:' । वि आद परि उप एभ्य उपसर्गेभ्यो रमधातोः परम्मपदं भवति । विरमति । आरमति । परिर. मति । उपरमति । लिट्लकारे । 'लोपः पचाम्' अनेनेत्वपूर्वलोपो भरतः । रेमे रेमाते रेमिरे । 'नश्चापदान्ते झसे' अनेन मकारम्यानुसारो भवति । रंसीष्ट । रन्ता । लुलकारे-- अरस्त अरंसाताम् अरंमत । यदायं धातुर्विपूर्वः स्यात् तदात्मनेपदं भवति । 'आदन्ता. नाम्' अनेन परम्मैपदे सति इट्सको भवतः । व्यरम् स् इट् सि ईट् विप् इति स्थिते । 'इट ईटि' 'सवणे' 'स्वरहीनम्' 'नश्वापदान्ते' । 'यारसाने' व्यरंसीत् । व्यरंसिधाम् । ध्यरंसिपुः । जित्वरा संभ्रमे । जिआविती । त्वरते । त्वरेत । त्वरताम् । अत्यरत । त. स्वरे । त्वरिपीट । त्वरिता । त्वरिष्यते । अत्वरिष्यत । अत्यरिए । अत्वरि- ई-अत्वरिध्वम् ।। मित्वरा संभ्रमे । भिआविती । पूर्ववत् तादयः । त्वरते । लिट्लकारे "विश्थ' । पूर्वस्य इसादिः शेषः । तत्वरे । सत्यराते । तत्वरिरे । त्वरिपीष्ट । लुट्लकारे । अवरिष्ट अत्वरिपाताम् अत्वरिपत ॥ पह मर्पणे । सहते। सहेत । सहताम् । असहत । सेहे । सहिपीप्ट । सहिता । इघुसह इति वेट् । हो ढः । तथोधः । त्वम् । ढलोपः ॥ सहिवहोरोदव. र्णस्य ॥ सहिवहोरवर्णसौकारादेशो भवति ढलोपनिमित्ते ढकारे परे ॥ सोढा । सहिप्यते । असहिप्यत । असहिष्ट ॥ इति भ्वादिष्पात्मनेपदिनः ॥ पह मर्पणे । 'आदेः णः स!' अनेन सत्वम् । सह्ते । लिट्लकारे । 'लोपः पचाम्' अनेनेत्वपूर्यलोपौ । सेहे सेहाते सेहिरे । सहिपीष्ट । सहिता । 'इपुसह.' अनेनास्य या दद भवति । इडभावपक्षे सह ता इति स्थिते। 'हो' अनेन इस तयोः' भनेन तस्य धः 'मिः टुः दि दो लोप:' दीर्घश्य तदा सा दा इति जाते । सूनम्- 'सहिवहोरो- वर्णस्य' सहिद वह च सहिवही तयोः सहिवहोः ओत् अवर्णस्य । सहिबहोलोर- वर्णस्य ओकारो भवति ढलोपनिमित्ते डकारे परे । अनेन ओकारः । सोढा सोढारी सोढारः। सहिष्यते । असहिष्यत । असहित असहिपाताम् असहिपत ॥ इति भयादिनात्मनेपदिनः । भ्यादिपूभयपदिनः ॥ ३ ॥ अथोभयपदिप्रक्रिया ॥ राजू दीप्ती । ऋकार ऋदित्कार्यार्थः । राजति रा- जते । राजेन् । राजेत । राजतु राजताम् । अराजत् । अराजन । रराज । फणादित्वादेत्वपूर्वलोपौ । रेजतुः-रराजतः रेजुः राजुः । रेजे-राजे | रा.

·{ - J २६४ । 'सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्ति ज्यात् । राजिपीष्ट । राजिता राजिता । राजिण्यति-राजिष्यते । अराजिष्यत्- अराजिष्यत । अराजी अराजिष्ट ॥ अथ भ्वादिगणस्योभयपदिनः कथ्यन्ते । राज दीप्तौ । उभयपदिनो घातोस्तिवादयस्त आदयन्त्र प्रत्यया भवन्ति । द्वयोः परयोः सतो. 'अप कतरि' अनेन अप् प्रत्ययो भवति कार अदित्कार्यार्थः । राजति । राजते । लिट्लकारे 'फणादीना' अनेनारस वा एत पूर्वलोपौ । रराज । रेजतुः । रराजतुः । रेजिथ । रराजिथ ! आत्मनेपदे । रेजे । एत्वपूर्व लोपाभावे । रराजे । राज्यात् । राजिपीष्ट ! राजिता । अन्यानि मूले सन्ति तानि मुग मानि पूर्वोत्तैः सूत्रः सिध्यन्ति । लकारे । अराजीत् अराजिपाताम् अराजिपत ॥ खन खनने । खनति खनते । सनेत् सनेत । खनतु खनवाम् । अखनन अपनत । चखान । गमां सरे । चख्नतुः चख्नुः । चख्ने । खन्यात् ।। जनखनसनां विति ये आकारो वा वक्तव्यः ॥ खायात् खनिपीष्ट । खनिता खनिता । खनिष्यति खनिष्यते । अखनिष्यत् अखनिष्यत । अखा- नीत्-अखनीत् । असनिष्ट ॥ खन खनने । अकार उभयपदार्थः । सनति । खनते । लिट्लकारे । 'अव उपधायाः' अनेन पृद्धिः । 'कुहो।' चखान । चखन् अतुस् इति जाते 'गमा स्वरे' अनेनोपधाया लोपो भवति । 'स्वरहीन०' घण्ने । सन्यात् ॥ सूत्रम्--'जनसनसनाम् ॥ जन खन सन एतेपा धातूना किति यकारे परे आकारो वा वक्तव्यः । 'पष्ठीनिदि०' खायात् । सनिपीष्ट । सनिता । सनिता । लुङ्लकारे 'हसादेः अनेनास्य वा पृद्धिः । भखानीतू-अखनीत् । अखनिष्ट असनिपाताम् असनिपत ॥ हम हरणे । हरति । हरते । हरेत् हरेत । हरतु हरताम् । अहरत् अहरत । जहार जहतुः जहुः ॥ मदन्तस्य थपो नेट् ॥ जहर्थ । जहे । यादादौ । हियात् ।। उः ।। ऋकारस्य गुणो न भवति सिस्योरनिटोः परतः ॥ हपीट । हो । हनृत: स्वपः । हरिप्यति हरिप्यते । अहरिप्यत् अहरिप्यत । अहापात् । लोपो इस्साझसे । अहत अहपाताम् अहपत ॥ हम् हरणे । भकार उभयपदार्थ । 'गुणः' । हरति । हरते । लिट्लकारे । 'धावो - मिनः । अनेन वृद्धिः । 'बुहोचः' । जहार । जहतुः ॥ भदन्तस्य' प्रदन्तस्य धातोखप इट् न भवति । 'गुण' जहर्थ । जहे 'यादादी' अनेन सरकारस्य रिडादेशः । हियात् । हपोष्ट इति जाते । 'गुणः' अनेन गुणे प्राते । सूत्रम् ':' अनिटोः सियोः परतः प्रत्यारस्य गुणो न भवति । अनेन गुणनिषेधः । हमीष्ट । 'गुण.' हा । 'नृतः स्यप:' अनेन स्यपि इद् भवति । 'गुण.' हरिष्यति । हरिप्यते । टुप्लयारे । पृद्धिः । अहापाए । 'लोपो इस्याननसे अनेन सेलोपो भवति । आहत अहपावाम् अहपत । गुह संवरणे ॥ गुहेरुपधाया ऊतुणती स्वरे ।। गृहति गूदते । जुगूह ।

·. म्बादिपूमयपदिनः ३] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २६५ जुगूहतुः । जुगूहिथ । जुगोढ | जुधुक्षे-जुगुहिपे । जुगुहिट्वे-ध्वे, जुघूढे | गृहि- पीट-घूक्षीष्ट | गृहिता-गोढा । गृहिप्यति-पोक्ष्यति ॥ दुदिलिगुझ्यः सको लुग्वा वकारतवर्गयोराति ॥ अगूढ-अधुक्षत . ॥ आति सको. ऽकारलोपः खरे ॥ अघुक्षाताम् अघुक्षन्त । अगूढाः-अघुक्षयाः । अघुक्षाथाम् । अपूई-अघुक्षध्वम् । अघुक्षि । अगुह्यहि अधुक्षावहि अघुक्षामहि । गुहू संवरणे । ऊकार इविकल्पार्थः । पूर्ववत् तिवादयस्तआदयश्च प्रत्यया भवन्ति ।। 'गुहेः' इदं सूत्रमस्ति । गुहेर्धातोरुपधाया ऊत् स्याद् गुणहेतौ खरे परे । अनेनास्योपधाया ऊत् । गृहति । गूहते । अन्यानि मूले सन्ति तानि सुगमान्येवानेनैव क्रमेण साध्यानि । लिट्लकारे-जुगृह जुगुहतुः जुगुहुः । 'गुहेः' जुगूहिथ । 'ऊदितो वा' अनेनास्येइ विकल्पः । गुहेरिति सूत्रे स्वरादी इति वक्तव्यं तेन हलादौ गुणनिमित्त प्रत्यये परे ऊत् न भवति किंतु गुणो भवति । जुगुह् थप् इति स्थिते 'गुणः' । जुगोह थप् इति जाते । 'हो ढः' 'तथोधः' 'दिढो लोपो०' जुगोढ । आत्मनेपदे । जुगुहे जुगुहाते जुगुहिरे । 'ऊदितो वा जुगुहिपे । इडभावे जुगुह से इति जाते। 'हो ढः' 'आदिजवानाम्' जुधुद से इति जाते । 'पढोः कः से' अनेन ढस्य कः । 'किलातू०' 'कपसंयोगे क्षः' जुघुले । जुगुहिपे । जुगुहिध्वे दे, इडभावे हो ढः' 'तथोध:' 'आदिजवानां' 'ढि ढो०' जुगूवे । गुह्यात् । 'गुहे:' । 'सिसता०' गहिपीष्ट । इडभावे 'हो ढः' 'आदिजवानाम्' 'पढोः कः से' 'किलात्' कप०' घुक्षीष्ट | गृहिता । इडभावे गुण: 'उपधाया लयोः अनेन सूत्रेण भवति । 'होटः' 'तथोर्ध:' 'ढिढो.' गोला । आत्मनेपदे । गृहिता । गोढा ।। गहिष्यति । इडभावे । 'उपधाया: 'हो ढः' 'आदिजयानाम्' 'पढोः कः से 'किलात्.' 'कपसं०' घोश्यति ॥ गूहिप्यते घोक्ष्यते ॥ अगूहिष्यत् । अघोक्ष्यत् । अगूहिष्यत । अघोक्ष्यत ॥ लुड्लकारे । अगृहीत् । इडभावे । 'हशपान्ता०' अनेन सा- सयो भवति । अघुक्षत् । आत्मनेपदे । अगूहिष्ट । इडभावे अगुह् सक् तन् इति स्थिते । 'हो ।' 'आदिजवानाम्' अघुद् स् क् तन इति जाते ॥ सूत्रम् दुइ दिलिगुद्दभ्यः' ।। दुइ लिह् गुह् एभ्यो धातुभ्यः सको वा लुग् भवति वकारतवैर्गयोराति आत्मनेपदे ।। [वर्गप्रहणात् ] धकारे परेऽपि भवति । अनेन सको पा लुक् । 'तथोः' 'ढिढो लोपः' दीर्घश्च । अगूढ । लुगभावे अगूढ सक् तन् इति जाते । 'पढोः कः से' 'किलात' 'फप- संयोगे क्षः' अचुक्षत । अघुलं आताम् इत्यत्र । 'आदाथ इ.' अनेन आकारस्य इकारे प्राते 'आति.' आति आत्मनेपदे सक: अकारस्य लोपो भवति स्वरे परे । अनेन अकारस्य लोपः । अघुक्षाताम् अधुक्षत । अगूढाः अधुक्षथाः अघुक्षाथाम् अधूवम् अधुक्षध्वम् । अघुक्षि अगुह्वहि अघुक्षावहि अधुक्षामहि ।। दान आर्जवे । गुन्भ्यः ।यसे । मानादीनां पूर्वस्य दीर्घा वक्तव्यः । दीदांसति दीदांसते । दीदासेन दीदांसेत । दीदांसतु दीदांसताम् । अदीदांसत् अदी- दांसत । दीदांसांचक्रे दीदांसामास दीदांसांबभूव । दीदांसात् दीदांसि- १.२ 'तकारयोः' इति पाठ आसीद् तथापि चन्द्रिकायामुपलभ्यमानः 'तवर्गयोः' इति पाठः स्थापितः । सार.३४ ·. 1 २६६ सारस्वतव्याकरणम्। [द्वितीया वृत्तिः पीष्ट । दीदांसिता २। दीदांसिष्यति-दीदांसिष्यते । अदीदोसिष्यत् अदीदां. सिप्यत । अदीदासीत् अदीदांसिष्ट ।। दान आर्जवे । 'गुम्भ्यः' 'यः सें' मानादीनाम्' । 'स धातु: 'नश्वापदान्ते' । दीदा- सति दीदांसेत । अन्यानि मूले सन्ति । दीदांसांचकार । दीदासांचक्रे । वे मूले स्तः । अस्यायतः । दीदास्यात् । दीदांसिपीष्ट । अन्यानि मूले सन्ति तानि पूर्वोक्तरेव सूत्रैः सिद्ध्यन्ति । शान तेजने । शीशांसति शीशांसते । दानवत् ॥ शान तेजने । 'गुत्भ्यः' शीशांसति शीशांसते । दानवत् ।। भज सेवायाम् । भजति भजते । भजेत् भजेत ! भजतु भजताम् । अभजन अभजत । बभाज । तृफलभज इत्येत्वपूर्वलोपौ । भेजतुः भेजुः । भेजिय धभक्थ । भेजे भेजाते भेजिरे । भज्यात् भक्षीष्ट । भक्ता भक्ता । भक्ष्यति भक्ष्यते । अभक्ष्यत्-अभक्ष्यत । अमाक्षीत् अभाक्ताम् अभाक्षुः । अमक्त अभक्षाताम् अभक्षत ।। भज सेवायाम् । भजति भजते । लिट्लकारे । 'अत उपधायाः' भाज) तृफलभज०' अनेनत्वपूर्वलोपो भवतः । मेजतुः । भेजे । भेजाते । 'चोः कु:' । 'खसे०' पढोः कः से' किलात्' 'कपसं०' भक्षीष्ट । भक्का । लुड्लकारे । 'सावनिटः' अभाक्षीत् । 'भसात्' अभाक्ताम् । अभक्त । अभक्षाताम् ।। हुपचप पाके । डुकारपकारी कार्यार्थो । पचति पचते । पयेत् । पचेत । पचत । पचताम् । अपच । अपचत । पपाच पेचतुः पेचुः । पेचे । पच्यात् । पक्षीष्ट । पक्ता पक्ता । पक्ष्यति । पक्ष्यते । अपक्ष्यत् अपक्ष्यत । अपाक्षीत् । अपक्त अपक्षाताम् अपक्षत ॥ डुपचप् पाके । डुकारपकारी कार्या । पचति पचते । लिट्लकारे । 'अत उपधाया' पपाच । 'लोपः पचाम्०' पैचतुः । पैचे । पंचाते । पच्यात् । पच् सीट इति स्थिते । 'चो कु: विलात्' 'पसंयोगे क्षः' पक्षीष्ट । 'चोः कुः' पका । लुङ्लकारे । 'सावनिटा' अपाक्षीत् । 'झसात् अपाताम् । आत्मनेपदे । अपक्त । अपक्षाताम् ।। अञ्च गतौ । याचने च । आञ्चीत् ।। व्यय गती । पच्यये । अव्ययीत् ।। अक्षु गतो याचने च । अश्यति । अधते । लिट्लकारे । भानश्च । आनधे । 'नो. लोप: अच्यात् । अदक्षीष्ट । अल्का । लुल्लकारे । पाश्चात् । माया ॥ श्रिम रोपायाम् । गुणः श्रपति श्रयते । शिप्राय शिश्रियतः । शिश्रिये । श्रीपाद श्रमिपीष्ट । श्रयिता-अयिता । अयिप्पति-अमिप्यते । ममयिप्यत्- ·- - - भ्वादिपूभयपदिनः ३] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २६७ अश्रयिप्यत ॥ सुभिदुवा सेरङ् धातो ित्वं च ॥ अशिश्रियत्-अशिश्रि- यत। श्रिब् सेवायाम् । पूर्ववत् तिवादयस्तादयश्च । 'अप् कर्तरि' 'गुणः' 'ए अय्' श्रयति । श्रयते । लिट्लकारे । 'द्विश्च । पूर्वस्य धातोनामिनः' अनेन वृद्धिः । शिभाय । 'नुधातोः' शिश्रियतुः-शिश्रिये । श्रीयात् । अयिपीष्ट । अयित्ता । अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे ।। सूत्रम्----'सुभिद्रुवाम्०' । सु निहु एतेषां धातूना सेरड् प्रत्ययो भवति धातोत्विं च भवति । अशिश्रियत् अशिनियत ॥ त्विष दीप्तौ । त्वेषति-त्वेपते । तित्वेप तित्विपे । विप्यात् । विक्षीट । त्वेष्टा २। त्वेक्ष्यति त्वेक्ष्यते । अत्वेक्ष्यत् अत्वेक्ष्यत । हशपान्तात्सक् । अत्विक्षत ॥ सस्थात्मनेपदे स्वरे टिलोपो वाच्यः॥ अकारलोपे कृते । 'आतोऽन्तो- दनतः' अत्विक्षाताम् अत्विक्षत । विप् दीप्तौ । 'उपधाया लघोः' अनेन गुणः । स्वेपति । वेपते । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे । 'उपधाया:' 'पूर्वस्य' । तित्वेष । तित्विपतुः । आत्मनेपदे । तिलिपे । तित्रि- पाते । त्विष्यात् । 'पढोः कः से' । त्विक्षीष्ट । 'उपधायाः' । 'टुभिः ष्टुः । त्वेष्टा । अन्यानि मूले सन्ति । लुड्लकारे । 'हशपान्तात्स' अनेन सक् प्रत्ययो भवति । 'पढोः कः से' "किलात्' 'कपसंयोगे क्षः' अस्विक्षत् अत्विक्षताम् अत्विक्षन् । आत्मनेपदे । अत्विक्षत । अत्विक्ष आताम् इति जाते । 'आदाथ ' अनेन आकारस्य इकारे प्राप्ते ॥ सूत्रम्-- 'सस्या' ।। सस्य आत्मनेपदे स्वरे परे सति टेलोपो वाच्यः । अनेन अकारस्य लोपः। 'स्वरहीनं०' अत्विक्षाताम् । 'आतोऽन्तोदनतः' अत्त्विक्षत । समाप्तोऽयं धातुः ।। गज देवपूजासंगतिकरणदानेषु । यजति यजते । यजेत् यजेव । यजतु यज- ताम् । अयजत् अयजत । 'यबादौ पूर्वस्य इयाज । यजा यवराणां य्वृतः संप्र- सारणम् । ईजतुः ईजुः । इयजिथ-इयष्ठ । ईजे । इज्यात् । यक्षीट ! यष्टा यथा । यक्ष्यति-यक्ष्यते । अयक्ष्यत् अयक्ष्यत । अयाक्षीद अयाप्टाम् अयाक्षुः । अयट अयक्षाताम् अयक्षत । अयष्ठाः अयक्षाथाम् ॥ चे च सेलोपः। पत्वम् । झरे जवाः । त्वम् । अयइट्सम् । अयक्षि अयक्ष्यहि अयक्ष्महि । यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु । यजति यज़ये । अन्यानि मूले सन्ति । लिट्लकारे- यज् णप् इति स्थिते । 'विश्व' णबादौ पूर्वस्य' अनेन संप्रसारणम् । 'अत उपधाया' इयाज । य यज् अतुस् इति जाते । 'णवादी पूर्वस्य' 'यजा यवराणाम्' 'सवणे' ईजतुः । ईजुः । इयजिथ । 'अत्वतो नित्यानिटः अनेनास्य वा इड् भवति । इयज् थप् इति जाते। 'छशपराजादेः प:' अनेन जस्य पः। 'धुभिः ष्टुः' इयष्ठ । आत्मनेपदे द्वाभ्यां सूत्राभ्यां संप्रसारणं भवति । ईजे ईजाते ईजिरे । 'यजाम्' इज्यात् । 'छशपराजादेः प'। 'पढोः कः से। किलात्' 'कपसंयोगे' यक्षीष्ट । 'छशपराजादेः प 'टुभिः ष्टुः' यष्टा । अन्यानि लिखितानि सन्ति तस्मान्न लिखितानि भया । तानि पूर्वोक्तरेव सूत्रैः सिध्यन्ति । लुइल- .

·२६८ : सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः कारे-सावनिटः' अनेन वृद्धिः । अयाक्षीत् । 'झसात्' अयाप्टाम् । अयाक्षुः । आत्मनेपदे । 'झसात्' अनेन सेर्लोपः । 'घुभिः प्टः' अयष्ट अयक्षाताम् । अयक्षत । अयज् स् ध्वं इति जाते | वे च सेलोप:' अनेन सेलोपः । 'छपराजादेः पः' 'पो । अनेन पस्य । छुत्वम् । अयड्दम् ॥ टुवर वीजतन्तुसन्ताने । टु इन् । पति । वपेत् । उवाप ऊपतुः ऊपुः । उवपिथ-उवपथ । ऊपे । उप्यात् । वप्सीप्ट । वप्ता २ । वप्यति बप्स्यते । अब- प्स्यत् अवप्स्यत । अवाप्सीत् अवप्त । दु वा वीजतन्तुसन्ताने । द इत् । वपति वपते । लिट्लकारे। 'णवादी' अनेन संप्रसा. रणम् । 'अत उपधायाः' उवाप । द्वे संप्रसारणे भवतः अन 'सवणे' । ऊपतुः । 'अत्त्वतः' उवपिथ । इडभावे । उवप्थ । उपे ऊपाते ऊपिरे । 'यजाम् । उप्यात् । वासीष्ट । वप्ता । अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे । 'सावनिटः' अवाप्सीत् । 'झसात्' अवाप्ताम् अवाप्सुः । आत्मनेपदे । अवप्त अवसाताम् अवप्सत ॥ यह प्रापणे । वहति वहते । उवाह ऊहतुः अहुः । उवहिथ । हो ढः। तथोधः। टुत्वम् । ढलोपः । सहिचहोरोदवर्णस्य । उवोढ । उह्यात् । वक्षीष्ट । वोढा २। वक्ष्यति-वक्ष्यते । अवक्ष्यत् अवक्ष्यत । अवाक्षीद अवोढाम् । अवोढ अवक्षताम् अवक्षत। यह प्रापणे । वहति वहते । लिट्लकारे । 'णयादौ पूर्वस्य' । 'अत उपधायाः' उवाह । 'यजाम् ऊहतुः । ऊहुः । उपहिथ । 'अत्त्वतः' । उवह थप् इति जाते । 'हो टः अनेन हस्य । 'तथोर्धः' अनेन थस्य धः । ष्टुत्वम् । ढलोपः। 'सहिवहोरोदवर्णस्य' । वोढ । ऊहे । उहाते । अहिरे । 'यजाम्' । उह्यात् 'हो ढः' । 'तथोधः । त्वम् । ढलोपः । 'सहिवहो. रोदवर्णस्य' बोला । 'पढोः कः से' वक्ष्यति । वक्ष्यते । अन्यानि सन्ति मूले । लुङ्लकारे 'सावनिट' अवाक्षीत् अवोढाम् अवाक्षुः । अवोढ अवक्षाताम् अवक्षत ।। वे तन्तुसन्ताने । यति चयते ॥वेत्रो णादौ संप्रसारणाभावो वाच्यः॥ सन्ध्यक्षराणामा । वचौ । चादित्वान्नत्वपूर्वलोपौ । ववतुः वः । ववे । वेनो वय् णादौ वा वक्तव्यः॥ उचाय ॥ ग्रहां क्लिति च ॥ ग्रहादीनां संप्रसारणं सात् किति डिति च परे ॥ इति संग्रसारणम् । यकारस्य संप्रसारणनिषेधः । ऊयतुः अयुः । उपयिथ ऊयथुः । ऊये उयाते ऊयिरे ॥ वयो यस्य किति णादौ वो वा वक्तव्यः ॥ ऊवतुः ऊचुः । ऊवे । ऊयात् । वासीप्ट । चाता पाता ! वासति चास्यते । अवास्यत् । अवास्सत । अवासीत् । आदन्तानाम् इति इट्सको अवासिष्टाम् अवास्त । घे तन्तुसंताने । नफार उभयपदार्थः । पयति ययदे । लिट्लकारे। सूत्रम्-'येम:'। - ३ ·- - गादिमपादिनः ३] पनि जो मातोपगादी परे मंसारनामा माग | अनाप गंमोग भाग। riIATIामा हिम' 'भातो ना डोयो । 'लोर. पना' अनेने रंगे । शारदाबाद' अनेन समिपा । 'माओsी': । माननामगो परिरे ।। सूत्रम् -'वेपो पर नारी या माया ॥ परी fuTी पूर्यस्य' । 'भा परमाया: गाय । यर भामजी - गरम- पदोहा सिप निराई बम । र हाने । गगयोदानी । कर मंगाने । हैन आमाने । गा साहने । पर भागारभिलारे पर भारी Trist (पग्लायाम) । भात पारे । सम्प्रदने । तेषां संपन्धिना का ra विवि परे संसार भगी। कारमार: 1 बार सारः । रेशमा ! [सकारम्प सकारः] मंप्रसारणम् । अनेन निीय मंत्रमाग्नम I am मंगाग्न. निषेधो यायः' । अन । उपयुः कः । अविस । आमाद। सारे मिरे ।। सूनम-पया.'। यो यरूर किसी जादो पर धागे या पारः । तदा । जाप ऊयतुः स्युः । आत्मनेपदे । गोमाते गरे । 'प्रहांगि' ITI form. नामा' यामीट । याता । याना । अन्यानि मूले गनि । उनकारे । आन्नाना। अयामीग् अगासिष्टाम् भागिः । भवाम । अगामातम मापा ॥ ग्येण संपरणे । प्ययति व्यपने ॥ गेनो णादी नान्यम् ॥ पिण्याय विपतुः विन्युः ॥ अत्पर्तिव्ययतीनां थपो नियमिट । गिरिय विष्ये । यीयान् व्यासीष्ट । च्यावा स्याता । भ्यासति ज्यामने । अन्याम अभ्यासत । अध्यासीन् । अन्यात । व्ये संपरणे । हयपति । यते । निदनचरे॥ मूत्रम्-:.'॥ योगातो- पादो परे 'संध्यारागामा' भनेन प्रेग मालं न ममी । जरी गिने | EN 'मादी पूर्वस' भनेन संप्रसारणं तदा । मिव्ये नर दी जाने । 'पानीनामिनः' निध्याय विभ्यतुः पिः । 'भत्त्यति' विग्यपिय । पिगे। गान् । 'गारागामा' म्मामीट। व्याता । गाता । अन्यानि मूले मन्नि । अभ्यासी।माम ॥ मेय स्पर्षायाम् । पति हयते ॥ अधिकत्ताम्य हपनेः संप्रमारणं वक्तव्यम् ॥ जुहार जुहुरतुः जुहुः । जुहदिय जुहोम्य । जुहुवे जुगाते जुहुविरे । हुयात् । हासीए । माता माता । मानति मायने । अहासन अहासत ॥ अम्पतिवरितस्यातिलिपिसिचित्यतीनां मंडों या याच्यः ॥ हन हेताम् अहन्त । आगाम अहामाताम् अहामन । हैन स्पर्धापाम् । हपठि । हयते । लिलारे ॥ --'अदिगय०॥ अद्विनाम प्रयतेधातोः संप्रसारण यष्ठम्यम् । दिम मातोनामिनः' डार जुवतुः जुः । जु- विभ-जुदोष । जुरे जुदवाने जुपिरे । संघमारगन् । हयात् । हामीट । अन्यानि नहें सन्ति हरतारे । मासीन् । सूधम्मपवित्रासिन्गाति'। अपने पति स्थान - ·H २७० सारस्वतन्याकरणम् । [ द्वितीया वृत्तिः लिपि सिचि हयति एतेपां धातूनां सेडों वा वाच्यः । आतोऽनपि' अहत् । अहत अहेताम् अवन्त । अहास्त ।। ऋत जुगुप्सायां कृपायां च । ऋतरीय स्वार्थेऽनपि तु वा ।। ऋतीयते । अतीयांचके । आनत । ऋतीयिप्यते । आर्तीत् । आर्तीयिष्ट । ।। इति भ्वादिपूभयपदिप्रक्रिया ।। ३ ।। इत्यब्धिकरणा भ्वादयो धातवः ॥ भरत जुगुप्सायां पायां च ॥ सूनम्-'मरते॥'तेर्धातोरीयत्प्रत्ययो भवति स्वार्थे । अनपि तु या भवति । मरतीयते । भारतीयांचक्रे । ईयडभावे । आनत । तीयिष्यते । आतीत् । आर्तीयिष्ट ।। इति भ्वादिगणस्योमयपदिनः समाप्ताः ॥ इत्सव्विकरणा भ्वादयो - थातव: ॥ .. अदादिपु परस्मैपदिनः४ इदानी, लुम्विकरणाददादेर्गणाकर्तरि तिपादयो वर्ण्यन्ते ॥ अद् भक्षणे ॥ अष्कर्तरि अदादेलक ।। अदादेर्गणादुत्पन्नस्यापो लुग्भवति । खसे चपा झसानां । अत्ति अत्तः अदन्ति । अरिस अत्थः अत्थ । अभि अद्वः अधः। अद्यात् । अत्तु-अत्ताद्वा अत्ताम् अदन्तु ॥ झसाद्धिः । झसादुत्तरस हेधि- भवति । अद्धि-अनाद्वा अत्तम् अत्त । अदानि अदाव अदाम ।। अदो दि- स्योरडागमो वक्तव्यः ॥ आदत् आदः ॥ जघास । गमां स्वरे । ससे चपा० । घसादेः पः क्षः । जक्षतुः जक्षुः। जसिथ । पक्षे-आद आदतुः आदुः । आदिथ । अद्यात् । अत्ता । अत्स्यति । आत्स्यत् ॥ सिसयोरदे- घस्ल लिटि तु वा । लदियाद । अधसत् अधसताम् अघसन् ।। इदानी लुग्विकरणाददादेर्गणात् कर्तरि तिवादयो योज्यन्ते । अद् भक्षणे । पूर्ववत् तिवादयः । 'अप्कतरि'। सूत्रम्-'अदादेर्लक् ॥ अदादेः लुक् द्विपदं० । अदादेर्धातुगणादु- सनो योऽप्प्रत्ययः तस्य लुग्भवति । अनेन सर्वत्राऽपि लुक् । तत्र वर्तमाने तिम् तस् अन्ति सिप् थस् इत्येतेपु । 'ससे चपा०' इति दस्य तकारः । अत्ति अत्तः अदन्ति । अद्यात् । अत्तु अत्तात् अत्ताम् अदन्तु । अद् हि इति स्थिते । सूत्रम्-'झसाद्धिः ॥झसात् धिः हेः । झसादुत्तरस्य हि इति वचनस्य धिरित्यादेशो भवति । तातडादेशे कृते तु न भवति । 'स्वर०' अद्धि अत्तात् अत्तम् अत्त । उत्तमपुरुपे सर्वत्र । 'स्वर' अदानि अदाय अदाम । अनद्यतनेऽप् । प्रत्ययलुकि कृते । 'दिवादावद' 'स्वरादेः' इत्यडागमद्वये च कृते उभयत्रापि 'सवर्ण' ।। सूत्रम्-'अदो दिस्यो० ॥ अदो धातोः परयोदिप सिप् इत्येतयोः अमागमो भवति । अनेनामागमः टिस्वादादौ । 'स्वर' 'वावसाने' आदत् । तकारादौ । 'खसे.' आत्ताम् आदन् । आदः आत्तम् आच । आदम् आद्व आन । अद्णप् इति स्थिते । सूत्रम्-'सिसयोः' । सिसयोः परतः अधातोर्घस्ल इसादेशो भवति णवादौ वा भवति । लकारः लदित्कार्यार्थः । धस् णप् इति स्थिते । 'विश्व' 'होय' । 'झपानां जय- -- ·अदादिपुपरस्मैपदिनः १] चन्द्रकीर्तिव्यारयासहितम् । घपा । 'अत उपधायाः' जघास । जघस् अतुम् इति स्थिते । 'गमा वरे' अनेनोपधाया लोपः। 'ससे.' भनेन घस्य कः । 'घसादेः यः । अनेन पत्यम् । 'कपसंयोगे०' जक्षतुः । जाः । जयसिथ । पक्षे । आद आदतुः आदुः । अदात् । 'ससे०' अत्ता । अन्यानि सन्ति मूले । लुल्लकारे । 'सिसयोः' 'हदित्त्वाद' । अपसत् अपसताम् अपसन् ।। प्सा भक्षणे । प्साति प्सातः प्सान्ति । प्सायात् प्सायाताम् प्सायुः । सातु- प्साताद्वा प्साताम् प्सान्तु । अप्सात् अप्साताम् ॥ आदन्तविहिपामन उस वा वक्तव्यः ।। उस्यालोपः अप्मुः अप्सान । पप्सी पप्मतुः पप्मुः । पप्सिथ-पप्साथ । प्सेयात् प्सायात् 1 साता । प्सासति । अप्सासद । आदन्तानाम् हतीदसकौ । अपमासीत् अप्सासिटाम् ।। प्सा भक्षणे । साति प्सातः सान्ति । अन्यानि मूले सन्ति तानि मुगमान्येव । लुङ्- लकारे । अप्सात् असाताम् । आप्सा अन् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'मादन्तविद्विपाम् ।। आदन्तः विद् द्विप एतेषां धातूनां अन उस् वा पफव्यः । 'उस्यालोप:' । अामुः । अप्सात् । 'द्विश्य' 'पूर्वस्य' 'हसादिः' 'अतो गप् डो' पप्सी । पप्सतुः । अत्यतः' पसिथ । पासाथ । 'संयोगादे:०' प्सेयात् प्सायात् । लुङ्लकारे साता । 'आदन्तानाम्' अप्सासीत् ॥ मा माने । माति । मायात् । मातु । अमात् अमाताम् अनुः । अमान् । ममौ । दादेरे । मेयात् । माता । मास्यति । अमासत् । अमासीत् ।। मा माने । माति । लिट्लकारे । ममौ । 'दादेरे' मेयात् । माता । 'आदन्तानाम्' अमा- सीत् । अमासिष्ट अमासिष्टाम् अमासिपुः । समाप्तोयम् ।। या प्रापणे । याति । यायात् । यातु । अयात् अयाताम् अयुः । अयान् । ययौ । यायात् । याता । यासति । अयास अयासीत् ।। या प्रापणे । याति । ययौ । अयासीत् ।। या गतिगन्धनयोः । वाति । यातियत् ।। या गतिगन्धनयोः । वाति । अयं धातुर्योतिनत् ज्ञेयः । न फश्चिन् विटोपः।। रा दाने । तद्वत् ।। रा दाने । राति । अयमपि तद्वत् ।। ला दानग्रहणयोः। लाति । ललौ । तद्वत् ।। ला दानग्रहणयोः । लाति । ललौ । अलासीत् ।। द्रा कुत्सायां गतौ च । द्राति ! दद्रौ । दायाद् द्रेयात् । दाता । दास्यति । अदास्यत् । अद्रासीत् ॥ द्रा कुत्सायां गनौ च । दाति । '' द्रौ । 'संयोगादेः' दायात । द्रेयात् । अद्रासीत् ।।

·२७२ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः ख्या प्रकथने । ख्याति । ख्यायात् । ख्यातु । अख्यात् । चख्यौ । ख्यात् ख्येयात् । ख्यावा । ख्यासति । अख्यासत् । पुपादित्वात् । आतोनपि अख्यत् ।। ख्या प्रकथने । ख्याति । 'कुहोचः' 'झपानाम्' चरयौ । 'संयोगादेः' रयायात् । ख्येयात् । अस्य धातोर्खड्लकारे । पुपादित्वात् 'लित्युपादेः' । 'आतोऽनपि' अनेनाका- रस्य लोपः । अस्यत् अख्यताम् अत्यन् ।। पा- रक्षणे । पाति । पायात् । पातु । अपात् । पपौ । पाता । पास्यति । अपास्यत् । अपासीत् ॥ भा दीप्तौ । भाति । वभौ । अभासीत् ॥ प्णा शौचे । स्वाति सस्तौ । स्लायात् स्नेयात् । अनासीत् ॥ भा दीप्तौ । भाति । 'झपानां.' । वभौ । अभासीत् अभासिष्टाम् अभासिपुः । सुगम- त्वात् एतेषां धातूनां व्याख्यानं न कृतम् ॥ । यश कान्तौ । 'छशपराजादेः प' इति पनम् । ठुत्वम् । वष्टि । ग्रहां क्लिति च । उष्टः उशन्ति । पत्वम् । पढोः कः से । क्षः । यति उप्टः उप्ट । यश्मि उश्वः उश्मः । उश्यात् उश्याताम् उश्युः । वष्ट उष्टात् उष्टाम् उशन्तु । झसाद्धिः । झये जवाः । टुत्वम् । उहि उष्टात् उष्टम् उष्ट । वशानि वशाव यशाम ।। दि- स्योहंसात् ॥ हसादुत्तरयोर्दिसिपोर्लोपो भवति ॥ पत्वम् । यो डः । वाव- साने । अचट् अपड् । संप्रसारणम् । अडागमः। उ ओ। ओ औ औ । औष्टाम् औशन् । अवट्-अप औएम् औष्ट्र । अवशम् औश्व औश्म । उवाश ऊशिव ऊशिम । उश्या उश्यास्ताम् उश्यासुः । पशिता । पशिष्यति । अवशिष्यत् । अवाशीत् ॥ वश कान्तौ । कान्तिरिच्छा । पूर्ववत् तिवादयः । 'अदादेल' अनेन सर्पन अपो लुग् भवति । या तिप् इति जाते 'छशप०' अनेन शस्य पः । 'एभिः पु:' । अनेन वस्य टः। वधि ! पम् तम् इति जाते । यहाँ प्रिति च' अनेन संप्रसारणम् । 'छशप' त्वम् । उष्टः । उशन्ति । यश् सिप् इति स्थिते । 'छशप०' पढोः कः से' । 'फिलात०' । 'फपसं- योगे क्षः' पक्षि । उभ्यान् । लोट्लकारे । पपु । यश् हि इति जाते । संप्रसारणम् । 'ससा- दिर्हः शस्य पत्वम् । 'पोटा' । उहि । उष्टात् । पशानि पशाव पशाम । यश् विप् इति स्थिते । पत्यम् । पप् दिप् इति जाते । 'पोड' ।। सूत्रम्-'दिस्योईसाम्॥ दिन सिा दिसि तयोः दिस्योः हसात् । इसादुत्तरी यो दिप्सिपो भयोलोपो भवति । अनेनास यशो धावो- दिस्योरोपो भवति । धावसाने' अनेन हम्य टः । अगट अवष्ट । यर याम् इति सिते । 'प्रही शिशिप'। अनेन संप्रसारणम् । पत्वम् । एवम् । अयागमः । 'यं०' । 'ओ' । 'ओ ओ ओ । भौटाम् । औगन् । अन्यानि मूले सन्ति । या आप इति स्थिते । 'ति' प्रणवादा पूर्पस्य अव उपधाया:' 1 बारा प्रहां रिति' अनेन द्वितीय संप्रसारणम् । - ·भदादिपु परौपदिनः ४] चन्द्रकीर्तिव्याझ्यासहितम् । २७३ अशतुः। शुः । उवशिथ-संप्रसारणम् । उश्यान् । दलकारे-सादेः अनेन या पृद्धिः । अवाशीत-अवशीत् ।। हन् हिंसागत्योः । हन्ति । लोपस्त्वनुदात्ततनाम् || अनुदातानां तना- दीनां च अमस्य लोपो भवति किति डिति झसे परे ॥ तुगन्दात्कचिदझसे- ऽपि क्यम्प्रत्ययादौ अमस्य लोपः ।। रमियमिनमी हुन्तिरनुदात्ता गमिर्मनिः। तनुः क्षण क्षिण ऋणुकृणू पनुर्वमुस्तनादयः ।। हतः। 'गमा स्वरे' 'हनो में प्रन्ति । हंसि हथः हथ । हन्मि हन्धः हनमः। हन्यात् हन्याताम् हन्युः । हन्तु-हताद्वा हताम् भन्तु ॥ जवेधिशाधि ॥ हन्तेहिशब्दोऽस्तेरेधिशब्दः शास्तेः शाधिशब्दो निपात्यते हि विषये । जहि- हताद्वा हतम् हत । हनानि हनार हनाम !! अहन अहताम् अमन् । अहन् अहतम् अहत । अहनम् अहन्य अहन्म ॥ हनो भे। पृद्धिः जघान जनतः जाः ॥ द्विरुक्तस्य हन्तेस्थपि घत्वं वाच्यम् ॥ जघूनिय-जयन्य जमथुः जम । जघान-जपन जमिव जमिम ॥ हन्तेः स्याशीर्यादादी वधादेशो वक्तव्यः ।। वध्यात् वध्यास्ताम् वध्यासुः ।। हन्ता हन्तारौ हन्तारः ।। हनृतः स्यपः । हनिष्यति हनिष्यतः हनिष्यन्ति । अहनिष्यत् अहनिप्यताम् अहनि. प्यन् ।। जनिवध्योर्न वृद्धिः।। वधादेशे कृते इद् । अवधीत् अवधिष्टाम् अवधिपुः । अवधीः अवधिष्टम् अवधिए । हन् हिंसागयोः । पूर्व तियादयः । 'नश्वापदान्ते झसे' । अनेन नस्यानुस्वारः । 'बमा यपेस' हन्ति । तस् इति स्थिते ॥ सूत्रम्--'लोपरत्वनुदात्ततनाम् ॥ लोपः अनुदात्तश्च तनश्च अनुदातनः । तेपामगुराततम् । अनुदरताना भानुपाटोकालसमनिटां हनाम्नम्म- न्यत्यादीनां तथा दनादीनां तन्मन्वनपक्षिण क्षण्ण्ण्इत्यादीनो धानूनां समस्य लोपो भवति किति डिति च झसे परे । तुशब्दात्कचिदझसेऽपि क्यप्मत्सयादौ नमस्य लोपो भवति । अनेन नकारस्य लोपः । हतः । हुन् अन्ति इति स्थिते । ‘अप कर्तरि' । 'अदालु । अने. नापो लुम्भवति । हन् अन्ति इति जाते । 'गमा स्वरे' अनेनोपधाया लोपः । हन् अन्ति इति जाते । 'हनो ने अनेन हस्य यः । 'वरहीनम्०' । नन्ति । हंसि हयः हय । हन्मि हन्धः हन्मः ॥ हन्यान् हन्याताम् हन्युः ॥ लोट्लकारे । हन्तु । 'तुह्योः' । हतान् । हताम् । 'गमा स्वरे । 'हनो में' । 'स्वरहीन मन्तु । हन् हि इति स्थित ॥ सूत्रम्-'जोधि- शाधि' ॥ जहिश्च एटिव शाधिश्च जोधिशाधि हविषये हन इत्यस्य जहि, अस् इत्यस्य एधि, शास् इत्यस्य शाधि, एते आदेशा भवन्ति । हिसहितानामेतेषां घातूनां निपाता ·। । २७४ सारस्वतव्याकरणम् । [ द्वितीया वृत्तिा भवन्तीति ज्ञातव्यम् । अनेन हिसहितस्य हन्तेर्धातोरयमादेशः । जहि हतात् हतम् हत । हनानि हनाव नाम । हन् दिप् इति स्थिते । 'दिस्योहंसात्' अनेन दिपो लोपो भवति । 'दिवादावद । अनेनाडागमः । अहन् । 'लोपस्त्वनुदात्ततनाम्' अनेन नस्य लोपः । अह- ताम् । 'गमा स्वरे' 'हनोन्ने अनन् । अन् अह्तं अहत । अहनं अहन्ध अहन्म । हन् गप् इति स्थिते । 'द्विश्च' 'पूर्वस्य' 'हसादिः' 'कुहोश्रुः' । 'हनो ने' । 'अत उपधायाः'। अनेन पृद्धिः । जघान । हन् अतुस् इति स्थिते । 'गमा स्वरे' । 'हनोप्ने । जनतुः जनुः । हन् थस् इति स्थिते । द्विश्च' ।। सूत्रम्-'द्विरुक्तस्य.' द्विरक्तस्य हन्तेर्धातोस्थपि घनं वाच्यम् । अनेन धत्वम् । 'प्रादेः' । जघनिथ । 'अत्त्वतः' । 'नश्चापदान्ते' । जघन्य । जने । अन्यानि मूले सन्ति ॥ हन् यात् इति स्थिते । सूत्रम्-'हन्तेः' । हन्तेर्धातोः स्याशीर्यादादी परे सति वधादेशो वक्तव्यः । अनेन वधादेशः । 'यतः' । यध्यात् वध्यास्ताम् वध्यासुः। लुट्लकारे । 'नश्वापदान्ते' हन्ता हन्तारौ हन्तारः । 'हनृतः स्वपः' अनेन स्यपि इट् भवति । हनिष्यति । अहनिष्यत् । हन् दिप् इति स्थिते । 'भूते सिः' हन सि दिप् इति जाते । 'हन्तेः' अनेन वधादेशः । तदा वध् सि दिप् इति जाते । 'यतः' । 'सिसतासी- स्यपाम् । से' णित्पे' । अनेन सेर्णित्वात् वृद्धी प्राप्तायाम् ॥ सूनम्-'जनिवध्यो' जनिवध्योर्धालोद्धिर्न भवति । अनेन वृद्धिनिषेधः । 'इट ईटि' । अधीन अवधिष्टाम् अवधिपुः ।। यु मिथणे । ओरौ ।। उकारस्याद्विरुक्तस्य ऑफारादेशो भवति पिति टिम आदी विषये ॥ याति युतः । नु धातोः । युवन्ति । यौपि युथः युध । यामि युवः युमः । युयात् । यौतु-युताद्वा युताम् युवन्तु । युहि-युताहा युतम् युत । ययानि यवार ययाम । अयात् अयुताम् अपुपन् । अयोः अयुतम् अयुत । अयवम् अयुव अयुम ।। धातोर्नामिनः । युयाय । नानप्योर्वः। युयुवतः युयुयुः । युयविथ युयुवधुः । यूयात् । गुणः । यविता । यविष्यति । अयविप्यत् । अयापीद अयाविष्टाम् अयाविपुः ॥ यु मिश्रणे । पूर्ववतिवादयः। 'अदादेर्खर' अनेग लुम् भवति । युति इति स्थिते । सूप्रम-'ओरी' || ओ औ । अद्वितन्य ध्यारम्प जोपारादेशो भवति पिति गि परे अयादी विपये । अनेनोपारस्पोकारः योति युतः । 'वा' । युरन्ति । युमा । यौनु. युतात् युताम् युक्न्तु । युहि युनान् युनम गुन । ययानि गयाय ययाम । अयो। अयुताम् अयुयन । अयोः अयुम् अयुत । अययम भयुय अयुम । यु णा इति सिते । 'विस' 'पाठोनागिन: अनेन पृद्धिः । युयाय । यु अतुम् इति स्थिते । द्विम 'नधा:मान. प्पोपो' युयुरतुः । युयुः । युयविय . 'ये' यूगा । 'गुगः' 'मिसतामीम्पपाम' 'मो भम्' यविता । दुल कारे । 'गि धानोनालिनः । अयापी अाविष्टाम अयारिपुः ।। तु गतिदिहिमागु ॥ तुमनुस्तुभ्योऽद्विरुक्तेभ्यो एमादीनां पतुर्णा- मीक्षा । नाति-पानि तुन:-तुतिः सन्ति । ती गापि तुपा गरीयः ·अदादिपु परमोपदिनः ४] पन्दगीमानामा तुथ पीथ । तामि तीमि || गाव तुपीयान् । चौतु न तुनाव पुगतान तुताम् तुपीताम् उपन्त । तुहि-Tीहि ।। अतीव-अनर्गन । सुनाए । नोवा । तोप्पत्ति । अतोप्यन् । अतापीत् ।। तु गीसिगारिए । पूर्वरतिपादयः । 'अपार' भोगे तोगी ।। सूर-तुरनु. रतुभ्य: ॥ तु गीनिहिंगामु । गन्ने । णु गो । न तुनो । अद्विrismrrit मादीनां पतु ईन या भशी । 'गुणः' 'मो भम् । रात तुः । 'गुगलो.' गुरः शुपन्ति । लिलकारे-तुगाा या तुगाना गुशीया । गुगु: गुगु टर पारे--तोतु सगी । तुता तुमीनार । गुगाम गुनीताम् 1 तुरतु । शुदि गुपीदि । सुगार. तुपीताम् । तुनम तुपीतम् । तुरा तुपीत । यानि सवार पराम। सरलारे-अनोग अनुपीत् । अनुनाम् अनुवीताप । अतुरन् । अतो. आयी । आम् म् । अनुग अतुयीन । अतयम् अतुर-अतुन । अतुम अतुर्गम । लिददगारे-द्विस' कोनागिनः' अनेन तिः । साय । तुतु अतुम् इति जाते । 'जु भातो.' गानयो।' आध्यागु भयति । तुतुबनुः तुतुतुः । 'सरान्तानि नुतोय गरिय । '' नूगा मोइल. फारे । अनिटो नामियत:' । अनेन द्धिः । अनौपी अतीधाम अतीपु: | ft: अतोष्टम अतीष्ट । अतापम् अतौर अतौम ।। रु गन्दे । राति सीति रतः रुगीतः रुगन्ति । रोपिरामि । म्यान् मी. यात् । रोतु-रवीतु रताच-सीतान् । अरीन् अरवीत् अरताम् अरु पीताम् अरुपन् । अरी: अरसीः । रुसर रुग्मतुः रुगः । रुरविध । स्यात् । रोता । रोप्यति । अरोप्यत् । अरोपीत् ॥ र शब्दे । पूर्ववत्तियादयः । 'अदादेईर' अनेन तिपादियतुषु सकारेगु अकोला भवति । असर धातोरपि रूपागि तुधातुर मेयानि । 'तुग्नुम्नुभ्यः' मनेन सूप्रेग मा. धोना प्रत्ययाना या ईड् भवत्यम्य । 'ओरी' अनेन अमादी विपये पिटिग्मि परे गोका- रम्प औफारः । रोति रवीति । गयासीयार। रौतु रखीतु । अरोर-अरगी । रिटन. फारे । 'धातोनामिनः अनेन प्रथमपुरपम्पैश्ययने द्धिः । राम । 'नुधानो:' करतः । 'गुणः' सरविय । 'ये' अनेग पूर्वम्प दीपः । स्यात् । 'गुगः' रोना । सुपारे । 'अनिटो नामियतः अनेन पृद्धिः । अगषीत् गरोटाम् अरोपुः ।। दु गती । मीनादिकः । दवति । दवेद । दरतु । अदयन् । दुदार । द्यात् । दोता । दोप्यति । अदोप्यत् । अदापीन् अदीष्टाम् अदीपुः ॥ दु गती । अय धातुयादिकः । तेन 'अ कतरि' अनेनामययो भवति ।नम्ब 'मदा- देल' अनेन सूप्रेण लुग् न भवनि भ्यादिनार । 'गुग.' दाडि । भन्यानि मूने सन्ति पानि मुगमान्येवातो व्यारयानसानावश्यफलम् । लिदलकारे । 'धातोनामिनः' अनेन पाचोरनिट र प्रमादिक गुरदर्शिनासनिदायु सेर वरपर रिवन पूररोसार। तहार 'गु' परिय मागाधनीयान ।

·सारस्वतन्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः गृद्धिर्णित्प्रत्यये परे । दुदाय । 'सुधातोः' दुदुवतुः । 'गुणः' दुदविथ दुदोथ । 'ये' अनेन दीर्घः । दूयात् । 'गुणः' दोता । लुलकारे-'अनिटो नामिक्तः', अनेन वृद्धिः । अदापीत् अदौष्टाम अदौपुः ॥ णु स्तुतौ । आदेः प्णः सः । नीति-नवीति नुतः-नुवीतः नुवन्ति । नुनाव । नूयात् । नोता । नोप्यति । अनोप्यत् । अनौपीत् ।। गु स्तुतौ । 'आदेः प्णः स्नः' अनेन णस्य नः । 'अप् कर्तरि' 'अदादेलर' अनेन तस्यापो लुग् भवति । 'भोगै' अनेनोकारस्यौकारः । 'तुम्नुस्तुभ्यः' अनेनास्य ईड् भवति वा तदा 'गुणः' अनेन गुण एव । अस्यापि धातो रूपाणि नुधातुवत् यानि । नौति नवीति । लिट्लकारे । नुनाव नुनुवतुः नुनुवुः । 'ये' भनेग दीपः । नूयात् । 'गुण' । लुड्लकारे । 'अनिटो नागियतः' । अनौपीत् ।। टुक्षु शब्दे । टु इत् । क्षौति भुतः क्षुवन्ति । क्षुयात् । क्षौतु । अक्षौत् । चुक्षाव चुक्षुवतः चुक्षुवुः । क्षयात् । क्षविता । क्षविष्यति । अक्षविप्यत् अक्षावीत् ।। टुक्षु शब्दे । टु इत् । 'अप् कर्तरि' 'अदादेल' 'ओरौं' । क्षौति ।क्षुतः । लिलकारे । "दिश्च' पूर्वस्य । 'बुहो।' । 'धातोन मिनः' । चुाव । 'नु धातो' चुक्षुवतुः । ये अनेन पूर्वस्य दीर्घः । स्यात् । 'सिसता.' 'गुण:' 'ओ अव' क्षविता । अन्यानि मूले सन्ति । लुडूलकारे । 'णिस्पे' अनेन सेर्णित्त्वात् पृद्धिः । अक्षावीत् ॥ क्ष्णु तेजने । क्ष्णोति क्ष्णुतः क्ष्णुवन्ति । क्ष्णुयात् । क्ष्णौतु । अक्ष्णौत् । चुक्ष्णाय । क्ष्णूयात् । क्ष्णविता । क्ष्णरिष्यति । अक्षणविष्यत् । अक्ष्णावीत् ।। क्ष्णु तेजने । अयमपि क्षुधातुयत् ज्ञातव्यः । क्ष्णोति । लिट्लकारे–'विश्व' पूर्वस्य 'कुहोथुः' 'धातोर्नामिनः' अनेन वृद्धिः । चुक्ष्णाव 'नुधातोः' चुक्ष्णुवतुः । 'गुणः' चुक्ष्णु- विथ । 'ये' क्ष्णूयात् । 'गुणः' 'सिसता०'क्ष्णवीयात् । लुड्लकारे । 'धातोर्नामिनः' अनेन वृद्धिः । अक्ष्णावीत् अक्षणाविष्टाम् अक्षणाविपुः ॥ प्णु प्रस्रवणे । लौति । सुपात् । सौतु । अनौद । सुलाव । स्यात् । खविता सविष्यति । अलविष्यत् । अस्लावीत् ।। प्णु प्रस्रवणे । 'आदेः प्णः स्नः' अनेन पस्य सः । पूर्ववत् तिवादयः । 'अदादेलक' 'ओरौं' अनेन उकारस्यौकारः । लौति । लिट्लकारे । सुनाव । 'नुधातोः' मुनुवतुः । 'गुणः' सुनविथ । 'ये' स्नूयात् । 'गुणः' 'सिसता.' । 'ओ अय्' सविता । लुङ्लकारे । अस्त्रावीत् ॥ इण् गतौ । गुणः । एति । इतः ॥ इणः फिति स्वरे यो वक्तव्यः ॥ यन्ति । एपि इथ: इथ । एमि इव: इमः । इयात् इयाताम् इयु: । एतु-इ- वाद्वा इताम् यन्तु । इहि-इताद्वा इतम् इत । अयानि अयाव अयाम | अडा- गमद्वयम् । पेत् ऐताम् आयन् । ऐः ऐतम् ऐत । आयम् ऐव ऐम । द्वित्वम् ·अदादिषु परस्मैपदिनः ४] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २७७ धृद्धिः । पूर्वस्य इयादेशः । इयाय ॥ इणः किति णादौ पूर्वस्य दीर्घा वक्तव्यः ॥ ईयतुः ईयुः। इययिथ-इयेथ ईयथुः ईय । इयाय-इयय ईयिव ईयिम ! ये । ईयात् ईयास्ताम् ईयासुः । एता । एष्यति । ऐप्यत् । दादेः पे। इणिकोः सिलोपे गा वक्तव्यः ॥ अगात् अगाताम् अगुः ।। इण् गतौ । णकार इण् इति सूत्रस्य विशेपणार्थः । पूर्ववत् तिवादयः । 'अदादेलक' 'गुणः' एति इत्तः । इ अन्ति इति स्थिते ॥ सूत्रम्-~'इण:0' । इणो धातोः किति स्वरे परे सति यकारो वक्तव्यः । अनेनेकारस्य यकारः । 'स्वरहीनम्०' यन्ति । एपि । अस्मिन् रूपे 'किलातू' अनेन पत्वं भवति । इयः इथ । एमि इवः इमः । इयात् । एतु । इहि । 'गुणः' अयानि । ललकारे-'गुणः' अडागमद्वयं भवति । 'एऐऐ' पुनः । 'एऐऐ मेत् । 'अइए' । 'एऐऐ ऐताम् । अडागमद्वयम् 'सवर्ण०' 'इण:' । आयन् । ऐ ऐतम् ऐत । आयम् । इत्यत्र गुणो भवति । इ णप् इति स्थिते । 'द्विश्च' धातोनामिनः' । 'सवणे अनेन पूर्वस्य इस् । 'स्वरहीनं.' इयाय । इ इ अतुस् इति जाते । 'नुधातोः' इय् अतुस् इति जाते ।। सूत्रम्--'इण:०' । इणो धातोः किति णादौ परे पूर्वस्य दीर्घो वक्तव्यः । अनेन इकारस्य दीर्घः [ विधानसामर्थ्याद् 'इस्यः' इति पूर्वस्य हस्त्रो न भवति । 'सवणे' ] ईयतुः ईयुः । 'गुणः' 'सवणे' 'ए अय' 'कादेर्णादेः' । इययिथ । 'अत्त्वतः' । इयेथ ईयथु: ईय । इयाय । ‘णयुत्तमः' । 'गुणः' इयय ईयिव ईयिम । 'ये' अनेन पूर्वस्य दीपः। ईयात् । 'गुणः' एता । अन्यानि मूले सन्ति । लुड्लकारे--अडागमद्वयम् । ऐप्यत् । लुइलकारे-इ सि दिप् इति जाते । 'दादेः थे' । अनेन सेर्लोपो भवति । इ दिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'इणिको:०॥ इणिकोर्धात्वोः सिलोपे कृते सति गा इत्यादेशो वक्तव्यः। गुरुत्वात्सर्व- स्थादेशः । 'दिवादावद अगात् अगाताम् अगुः । अस्मिन् रूपे । 'आतोऽनपि' अनेनाका- रस्य लोपो भवति । अगा: अगातम् अगात । अगाम् अगाव अगाम ।। इक् सरणे । इडिकावध्युपसर्गतो न व्यभिचरतः । अध्येति अधीतः । अधियन्ति । अधीयात् । अध्येतु । अध्येत् । अध्येताम् अध्यायन् । अधी- याय । अधीयात् । अध्येता । अध्येष्यति । अध्यैष्यत् । अध्यगात् । इणवत् ॥ इक् स्मरणे । ककार 'इणिकोः' इति सूत्रस्य विशेषणार्थः । अधिपूर्वोयं नित्यम् । इडिकौ धातू अध्युपसर्गनो न व्यभिचरतः । 'गुणः' 'इयं स्वरे' अध्येति । 'सवणे दीर्घः' अधीत: अधियन्ति । 'इण्यदिक इति वक्तव्यम्' । अनेन इणो यानि कार्याणि भवन्ति तानि कार्याणि इकोऽपि भवन्ति । लिट्लकारे----अधीयाय । अधीयतुः । अध्येता । 'गुण' अध्येष्यति । लुलकारे 'दादेः पे' 'इणिकोः' अध्यगात् । अध्यगाताम् । 'आतोऽनपि' । विद् माने । उपधाया लघोः । वेत्ति वित्तः विदन्ति । वैरिस वित्था वित्थ । पेनि विद्व विद्यः । विदो नवानां त्यादीनां णयादि । विद उत्तरेपी तिवादीनां नपानां गवादिर्नवको या भवति । वेद विदतुः विदुः । त्य अध्यगुः॥

·- २७८ सारस्वतव्याकरणम्। [द्वितीया वृत्तिः विदथुः चिद । वेद विद्व विन । विद्यात् । वेत्तु-वित्ताद्वा वित्ताम् विदन्तु । झसादिर्हः विद्धि-वित्ताद्वा वित्तम् वित्त । चेदानि वेदाव वेदाम । दिसोह- सात् । अवेत् अवेद् अपित्ताम् । अन उस् वा । अविदन्-अविदुः ॥ दः सः॥ दकारस या सकारो भवति सिविषये ॥ अवे:-अवेत् अवित्तम् अवित्त । अवेदम् अविद्ध अविद्म । विवेद विविदतुः विविदुः । विवेदिय । पक्षे ॥ आमि विदेन गुणः ॥ विदांचकार विदामास विदांयभूव । विद्यात् विद्या- स्ताम् । वेदिता । वेदिप्यति । अवैदिप्यत् । अवेदीत् अवेदिष्टाम् अवेदिपुः ॥ विद् ज्ञाने । पूर्ववत् तिवादयः । 'अदादेलक' 'उपधाया लघोः' अनेन गुणः । 'ससे चपा झसानाम्' अनेन दस्य तः । वेत्ति । 'ससे चपाः' इदं सूत्रं खसे परे सर्वत्र प्राप्नोति । वित्तः विदन्ति । अन्यानि मूले सन्ति ।। सूत्रम्-'विदो नवानां त्यादीनां णवादिवो ॥ विदा नवानां त्यादीनां णवादि वा अव्ययम् । पञ्चपदं सूत्रं वर्तते । विद झाने इत्यस्मात्परेप तिवा- दीनां नवानां वचनानां णवादिनवकं वा भवति । अनेन तिवादीनां णवादयो भवन्ति । गपू अतुस् इत्यादीनि नव वचनानि वा भवन्ति तिवागर्थे एव । तदा विद् णप् इति जाते ! 'द्विश्च अनेन द्वित्वे प्राप्ते 'यदादेशः' इति न्यायेन द्वित्वं न भवति । किंतु 'अप् फरि' अनेना प्रत्ययो भवति । तस्य 'अवादेर्लक्' अनेन लुक् भवति । 'उपधाया लघोः' अनेन गुणः । वेद विदतु विदुः । 'उपधायाः' 'खसे०' घेत्थ । अन्यान्यस्य लकारस्य रूपाणि मूले सन्ति । विद्यात् । विद्याताम् । लोट्लकारे---वेत्तु । मध्यमपुरुपस्यैकवचने । 'झसा- द्धिः' अनेन हस्य धः । 'स्वरहीनं०' विद्धि । अन्यानि सन्ति । ललकारे-विद् दिप् इति स्थिते । 'उपधाया:०' 'दिस्योहंसात्' अनेन दिप्सिपोर्लोपः । 'दिवादावट्' 'बावसाने' अवेत् । अवेद् । 'खसे०' अवित्ताम् । 'आदन्तविद्विषाम्' अनेन वा अन उस् भवति । अविदन् । अविद् सिप् इति जाते । 'दिस्योः अनेन सिपो लोपः । अविद् इति जाते । 'उपधायाः ॥ सूत्रम्-'दः सः'। दः दुकारस्य सिविपये वा सकारो भवति । अनेन दस्य सः । 'सोर्विसर्गः' । अवेः । सस्याभावे । अयेत् । अन्यानि सन्ति । लिट्लकारे । 'उप- धायाः' विवेद । विविदतुः । विवेदिय । 'विदरिद्रा' अनेनास्य वा आम्प्रत्ययः । आमि परे सति उपधायाः' अनेन गुणे प्राप्ते ।। सूत्रम्-'आमि०' । आमि परे सति विदेर्धातोर्गुणो न भवति । अनेन गुणनिषेधः । साधनं तु पूर्ववन् । विदांचकार । विदामास । विदांव- भूव । विद्यात् । विद्यास्ताम् । वेदिता । अन्यानि मूले सन्ति । लुङ्लकारे । 'उपधाया लघोः' । अनेन गुणः । अन्यत्तु पूर्ववत् । अवेदीत अवेदिष्टाम् अवेदिपुः ॥ अस् मुवि । अस्ति ॥ नमसोऽस्य ॥ नम् इत्येतस्य विकरणस्यासभुवीति धातोश्चकारस्य लोपो भवति डिति परे । स्तः सन्ति ॥ सि सः ॥ अस्ते. सकारस्य लोपो भवति सकारे परे ॥ सि स इत्यत्र अस्तेः सलोपः सकार- मात्रे न तु पिति । तेन व्यतिसे । असि स्थः स्थ । असि स्वः सः। स्यात् साताम् स्युः । अस्तु-स्तात् स्ताम् सन्तु । नोधिशाधि। एघि स्तात् स्तम् स्त। - । ।

·बभूव ।। अदादिपु परस्मैपदिनः ४] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । असानि असाव असाम । अस्तेरीट् ।। अस्तेः परयोदिखोरीडागमो भवति ।। आसीत् ॥ लोपागमयोर्मध्ये आगमविधिर्वलवान् ॥ आस्ताम् आसन् । आसी: आस्तम् आस्त । आसम् आख आम || अस्तेरनपि भू वक्तव्यः॥ अस् भुवि । भू सत्तायाम् । अर्थादयं धातुः सत्तायां वर्तते इत्यर्थः । पूर्ववन् तिवादयः । 'अदादेलक' अनेन लुक् । अस्ति । अस् तस् इति जाते ।। सूत्रम्-'नमसोऽस्य॥ नम् च भस् च नमस् तस्य नमसः । अस्य द्विपदं सूत्रम् । नम इत्येतस्ख रुधादिगणोत्पन्नविकरणस्य अस् भुवि इति धातोश्च संबन्धिनोऽकारस्य डिति विभक्तो परतो लोपो भवति । नेन अका- रस्य लोपः । स्तः । 'नमसोऽस्य' सन्ति । अस् सिप् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'सि सः'। अस्ते सकारस्य लोपो भवति सकारे परे । अनेन सकारस्य लोपे प्राप्ते 'सि सः' इत्यत्र असे. सलोपः सकारमाने न तु पित्येव । तेन व्यतिसे इति रूपं सिद्धं भवति । अनेनान सलोपः। असि । अन्यानि मूले सन्ति । 'नमसोऽस्य' । स्यात् स्याताम् स्युः । स्याः स्यातम् स्यात । स्याम् स्याच स्याम । अस्तु तात्-स्ताम् सन्तु । 'जोघिशाधि' एघि सात् । अन्यानि सन्ति । अस् दिप् इति स्थिते ।। सूत्रम्-'अतेरी।। अस्तेः ईट् । अर्घातोः परयो- दिप्सिपोरीडागमो भवति । दित्त्वादादौ । 'दिवादावट्' 'स्वरादेः' । आसीत् । अस् ताम् इति जाते । 'लोपागमयोर्मध्ये' तेन प्रथममडागमद्वयं भवति । पश्चात् 'नमसोऽस्य' अनेन अकारस्य लोपो भवति । आस्ताम् आसन् । आसीः । अन्यानि सन्ति मूले ॥ सूत्रम्-- 'अस्ते ॥ अस्तेर्धातोरनपि गुरुत्वान् सर्वस्यादेशः । तेनास्य धातोरनपि भूधातुबत् रूपाणि शेयानि । बभूव पभूवतुः बभूवुः । इत्यादीनि ।। मृजूप शुद्धौ । मृजेर्गुणनिमित्ते प्रत्यये परे वृद्धिर्वाच्या किति डिति स्वरे वा ॥ पसम् एखम् ॥ रात्सस्य ॥ रेफादुत्तरस सस्यैव लोपः स्यान्न सन्यस ॥ मार्टि मृष्टः मृजन्ति मार्जन्ति । मार्कि मृष्टः मृष्ट । मामि मृज्वः मृज्मः । मृज्यात् । माष्टुं मृष्टान मृष्टाम् मृजन्तु-मार्जन्तु | मृड्डि-मृष्टान् मृष्टम् । मृष्ट । मार्जानि मार्जाव मार्जाम । अमाद अमाई अमृष्टाम् अमृजन-अमार्जन् । अमाई-अमाई अमृष्टम् अमृष्ट । अमार्जम् अमृज्व अमृज्म । ममार्न मम. जतुः-ममातुः ममृजुः ममार्जुः । ममाथि-ममा ममृजथु:-ममार्जथुः । मृन्यात् । मार्जिता मार्दा । मार्जिष्यति मायति । अमार्जिष्यत्-अमायत्. । अमाजीद अमार्जिटाम् अमार्जिपुः । अमार्टात् अमार्शम् अमाxः॥ मृजूप् । ऊकारपकारी कार्यायौँ । पूर्ववन् तिवादयः । 'अदादेर्लक्' मृज् विप् इति जाते । सूत्रम्-'जे' ॥ मृजेर्धातोर्गुणनिमित्ते प्रत्यये परे वृद्धिर्भवति किति डिति स्वरे वा भवति । अनेन वृद्धिः । 'छशपराजादेः पः' अनेन पत्वम् । 'युभिः पुः' अत्र 'संयोगान्तस्य लोप:' अनेन पकारस्य लोपे प्राप्ते---सूत्रम्-रात्सस्य' ॥ रात् सस्य । रेफादुत्तरख सकारस्यैव लोपो भवति नान्यस्य । अनेन पकारस्य लोपो न भवति । मार्टि मृष्टः मृजन्ति । 'मृजे.'

·- २८० सारस्वतन्याकरणम् । [ द्वितीया वृत्तिः अनेन वा वृद्धिः । मार्जेन्ति । मृज सिप इति स्थिते । 'मृजे: ''छशपराजादे' 'पढोः का से 'किलात्' कपसंयोगे क्षः मार्कि मृष्टः । अन्यानि मूले सन्ति । मृज्यात् । माष्टुं । मृष्टात् । मृष्टाम् मृजन्तु-मार्जन्तु । मृज् हि इति स्थिते । 'झसाद्धिः'। 'छशप० 'पो डा' टुत्वम् । मृड्ड । अन्यानि मूले सन्ति । लिट्लकारे-'मृजे.' अनेन वृद्धिः । ममार्ज ममजतुः ममृजुः । ममार्जिथ । 'ऊदितो वा' अनेन इड्विकल्पे सति । 'मृजे:०' 'छशप०'धुत्वम् । ममाष्ट ममृजथुः ममृज-ममार्ज । ममार्ज ममृजिव ममृजिम । मृज्यात् मृज्यास्ताम् मृज्यासुः । अस्य धातोरूदित्त्वादिड वा भवति । 'मृजे' मार्जिता । इडभावे । वृद्धिः । 'छशप० । टुलम् । माष्टी । मार्जिप्यति । मृज् स्थप तिप् इति स्थिते । 'मृजेः' । छशप०' 'पढोः कः से' । 'किलात्' । 'कपसंयोगे क्षः' । माय॑ति । अमार्जिप्यत् अमायत् । अमार्जीत् अमार्जिष्टाम् अमार्जिपुः । इडभावे । अमाक्षीत् । 'झसात्' । 'छशप० । टुत्वम् । अमाम् अमाथुः । अमाः अमाष्टम् अमाप्टं । अमार्शम् अमाय अमाम | समाप्तोऽयं धातुः ॥ वच परिमापणे । वक्ति वक्तः ॥ नहि वचिरन्तिपरः प्रयोक्तव्यः किन्तु वदन्तीत्युच्चारणीयम् ॥ वदन्ति । वक्षि वक्थः वक्य । वच्मि वच्चः चमः । चच्यात् । वक्तु-वक्तात् वक्ताम् वचतु । वग्धि-वक्तात् वक्ताम् वक्त । अवक् अवर अवक्ताम् अवचन् । अवक्-अरग अबक्तम् अवक्त । अवचम् अवच्च अवच्म । णयादी पूर्वस्य । उवाच । यतां यवराणां मृतः संप्रसार णम् । ऊचतुः ऊचुः । उवचिथ-उवक्थ । उच्यात् । वक्ता । वक्ष्यति । अव- क्ष्यत् ॥ अस्पतिवक्ति इति ङः ॥ अस्यतिवक्तीति के वचेरुमागमो वक्तव्यः ॥ उ ओ। चत् अवोचताम् अयोचन यच परिभाषणे । पूर्ववत् तिवादयः । 'अदादेलर' 'चोः कुः' अनेन धकारस्य ककारी भवति । वक्ति वक्तः ।। सूत्रम्-'नहियचिरन्तिपरः ॥ वदन्ति । वच् सिप् इति स्थिते । 'चोः फुः' 'फिलात्०' 'कपसं०' यक्षि । 'चोः कु' वक्थः वक्य । अन्यानि मूले सन्ति । वन्यात् वच्याताम् वच्युः । चक्त-वक्तात् । 'नहि पचि०' वदन्तु । वच् हि इति स्थिते । 'झसादिः' 'चोः कु:' । 'झये जवाः' पग्धि । ललकारे । 'चोः कु:' 'दिस्योहंसात्' अनेन सेलोपो भवति । 'वारसाने' अवक्-भवम् । अन्यानि मूले सन्ति | लिट्लकारे- 'द्विश्च' पूर्वस्य । 'णनादौ पूर्वस्य' अनेन पूर्वम्य संप्रसारणम् । 'अत उपधायाः' उवाच । 'यजां०' अनेन द्वितीयं संप्रसारणम् । 'सवणे.' ऊचतुः ऊचुः । उवचिथ । 'अस्वतः' । 'चोर' उपक्य । 'चोः फुः' वक्ता । 'चोः य:' 'किलात्' 'फपसंयोगे क्षः पश्यति । अवक्ष्यन् । वच् सि दिप् इति स्थिते । 'अस्यति यक्ति' अनेन सेो भवति । पय् दिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'अग्यतिवक्तीति है.' । प्रत्यये परे सति पर्धातोः उमागमो भवति । 'गिदन्त्यात्' । 'ओ' । 'दिवादावद । अमोचत् अयोचताम् अवोपन् ।। रदिर् अश्रुविमोचने । मदादेयतां हमादेः ॥ रुदादेः परेषां विवादि- चतुर्णा मध्ये हकारवसादः प्रत्ययसैट भरति ।। .

·अदादिपु परस्मेपदिनः ४] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम्। २८१ रोदितिः स्वपितिश्चैव श्वसितिः प्राणितिस्तथा । जक्षितिश्चैव विज्ञेयो कदादिपञ्चको गणः॥ रोदिति रुदितः रुदन्ति । रोदिपि रुदियः रुदिय । रोदिमि रुदिवः रुदिमः। रुद्यात् । रोदितु-रुदिताद्वा रुदिताम् रुदन्तु । रुदिहि-रुदिताद्वा रुदितम् रुदित । रोदानि रोदाच रोदाम || रुदादेर्दिस्योरीडयौ च वक्तव्यो।अरो- दीव अरोदत् । रुरोद रुरुदतुः । रुद्यात् । रोदिता । रोदिप्यति । अरो- " दिव्यत् । अरोदीत् । इरितो था । अरुदत् ।। गादिर अश्वविमोचने । इर् अनुवन्धः 'हरितो वा' इत्यस्य सूत्रस्य विशेषणार्थः । तिवा. दयः 'अदादेर्लक्' इत्येतत्सर्वं पूर्ववत् । 'उपधाया लघोः अनेन गुण:--सूत्रम्-'रुदादेश तुर्णा ह्रसादेः' । रुदादेः चतुर्णी ह च वस् च इसी तौ आदी यस्य स तसादिः तस्य हसादे त्रिपदं सूत्रम् । रुदादेः परस्य चतुर्णा तिवादीनां संबन्धिनो हकारादेर्वस्प्रत्याहारादेश्व प्रत्ययस्य इडागमो भवति । टित्त्वादादौ । अनेन स्वरादिरहिते प्रत्यये परे इटागमो भवति । रुदादयस्तु मूले श्लोकेनोक्ताः । रोदिति रुदितः रुदन्ति । अन्यानि मूले सन्ति । रुद्यात् ' रुद्याताम् ।रोदितु । रुदिहि । लङ्लकारे-सूत्रम्-'रुदादेः ॥ रुदादेर्धातोः परयोर्दिप्सिपो- रीडटौ च वक्तव्यौ । इडपवादोऽयम् । अरोदीत् । अरोदत् । 'उपधायाः' रोद रुरुदतुः। रुरोदिय । स्यात् रुद्यास्ताम् मयासुः । रोदिता । अन्यानि मूले सन्ति । अरोदीत् । 'हरितो या' अनेनास्य वा उप्रत्ययो भवति । गरदत् । अरुदताम् । अरुदन् । अन्न डित्यात गुणाभावः ॥ निवप् शये । निइन् । स्वपिति । स्वप्यात् । स्वपितु-खपिताद्वा । अखपीद अस्वपत् । संप्रसारणम् । सुष्वाप सुपुपतुः सुपुपुः । सुष्वपिथ सुष्वप्थ । मुप्यात् । खप्ता । स्वप्यति । अखप्स्यत् ।। अवाप्सीत् अस्वाताम् अवाप्सुः। मिष्वप् शयने । पूर्ववत् सर्व भवति । भि इत् । 'आदेः प्णः सः' अनेन सत्वम् । 'रुदादेश्चतुर्णाम्' अनेनास्यापि इट् । म्वपिति । लङ्लकारे । 'रुदादेर्दिस्यो:०' अस्वपीत् । अस्वपत् । लिट्लकारे । 'विश्व' । 'णवादौ पूर्वस्य' । अनेन संप्रसारणम् । 'किलात्' 'अत उपधायाः । सुष्वाप । 'यजां०' । अनेन द्वितीयं संप्रसारणम् । सुपुपतुः । 'अत्यतः' सुष्यपिथ । मुत्रप्थ । संप्रसारणम् । सुप्यात् सुप्यास्वाम् । स्वता । लुङ्लकारे । 'सावनिटः' अनेन निलं वृद्धिः । अखाप्सीत् । 'झसात्' । अनेन सेर्लोपः । अस्वाताम् । अस्वाप्सुः॥ श्वस् प्राणने । श्वसिति । श्वस्यात् । श्वसितु । अश्वसीम् । अश्वसत् अश्वसि- ताम् अश्वसन् । शवास शश्वसतुः शश्वसुः । श्वस्यात् । श्वसिता । श्वसिप्यति । अश्वसिप्यत् । ट्यन्तक्षण इति वृद्ध्यभावः । अश्वसीत् ॥ श्वस् प्राणने । अयमपि पूर्ववत् । श्वसिति । लङ्लकारे दिपूसिपोरीडटौ भवतः । अश्व. सीत् अश्वसत् । लिट्लकारे । 'दिश्य पूर्वस्य । 'अत उपधायाः अनेन इद्धिः । शश्वास । सार.३६ ·i २८२ । सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः शश्वसतुः । शश्वसिथ । अत्त्वतः' शवत्य । श्वस्यात् । श्वसिता । अन्येषां रूपाणि मूले सन्ति । लुड्लकारे 'यन्तक्षण' । अनेन वृद्ध्यभावः । अश्वसीत् अश्वसिष्टाम् अश्वसिपुः ॥ अन प्राणने । अनिति । प्रपूर्वः । अनिति ।। [उपसर्गस्थानिमित्तादनितेर्नस्य णत्वं वाच्यम् ] ॥ प्राणिति । अन्यात् । अनितु । आनीत् । आनत् । आन आनतुः आनुः । अन्मात् । अनिष्यति । आनिष्यत् । आनी आनिष्टाम् आनिपुः॥ अन प्राणने । पूर्ववत्सर्वम् । अनिति । यदायं धातुः, प्रपूर्वस्तदा ॥ सूत्रम्-[अनिति?] उपसर्गस्थानिमित्तादनितेर्नस्य णत्वं वाच्यम्' ॥ अनेन नकारस्यास्य णकारो भवति । 'सवणे' प्राणिति । लङ्लकारे । 'रुदादेः' 'स्वरादेः' । आनीत् । आनत् । लिट्लकारे । दिश्च । 'सवर्णे' । आन आनतुः आनुः । अन्यान् अन्यास्ताम् अन्यामुः। अनिता । अन्यानि मूले सन्ति । लुड्लकारे । 'खरादेः परः । अनेन द्वितीयोऽवागमो भवति । आनीत् आनिष्टाम् आनिपुः ।। जक्ष भक्ष हसनयोः । जक्षिति जक्षितः ॥जक्षादेरन्तोऽदन उस् । जक्ष- जागृदरिद्राशास्चकासृभ्यः परस्य अन्त अत् अन उस् भवति ।। जक्षति ।। { जक्षिपि । अक्ष्यात् । जक्षितु । अजक्षीत् अनक्षत् । जजक्ष । जक्ष्यात् । अक्षिता।- जक्षिप्यति । अजक्षिष्यत् । अजक्षीद ॥ जक्ष भक्षहसनयोः । पूर्ववत् सर्वं भवति । जक्षिति । जक्षिवः । जक्ष अन्ति इति स्थिते ।। सूत्रम्---'जक्षादेन्तोदन उस्' ॥ जक्षादेः अन्तः अत् अनः उस पंचपदं सूत्रम् ॥जक्षजा- गृदरिद्राशास्चकासृभ्यः परस्य अन्तः अत् भवति । अन उस् भवति । जक्षादयः केनचि- दाचार्येण गणिताः श्लोकेन 'जक्षि जागृ दरिद्राति चकास्तिः शास्तिरेव च । दीधी वेवी च विज्ञेयो जक्षादिः सप्तको गणः ॥' अनेन अन्ति इत्यस्य अतिः । जक्षति । जस्यात् । जक्षितु जक्षितात् । जक्षिताम् । 'जक्षादे:०' जक्षतु | जक्षिहि । 'रुदादेर्दिस्योः०' अजक्षीत् । अजक्षत् अक्षताम् अजनः । लिलकारे-द्विध', 'पूर्वप हमादिः शेप:' । जजक्ष जजक्षतुः जजक्षुः । जजसिथ । जक्ष्याम् । जक्ष्यास्ताम् । जक्षिता । लुङ्लकारे--अजक्षीत् अजक्षिष्टाम् अजक्षिपुः ।। जागृ निद्राक्षये । जागर्ति जागृतः जाग्रति । जागपि । जागृयात् । जाग- तु जागृतात् जागृताम् नाग्रतु । जागृहि-जागृताद्वा जागृतम् जागृव । जागराणि जागराव जागराम । गुणः । दिस्योर्हसात् । सोर्विसर्गः । अजागः अजागृताम् ।। उसि जागर्तेर्धातोर्गुणो वक्तव्यः ॥ अजागरुः । अनागः अजागृतम् अजागृत । अजागरम् अजागृप अजागृम | जजागार,॥ जागते: किति गुणो वक्तव्य | जजागरतुः जागरुः । जजागरिथ जजागरथुः जजागर । जजागार-जजागर जजागरिव जजागरिम । 'विद्' इति पक्षे ~ 1 है ·. - वक्तव्यः अदादिपु परस्मेपदिनः४] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २८३ आम् । जागरांचकार जागरामास जागरांबभूव । जागर्यात् । जागरिता । जागरिष्यति । अजागरिष्यत् । यन्तक्षण इति न वृद्धिः । अजागरीन् । जाय निद्राक्षये । पूर्ववत् तिवादयः । 'अदादेल । 'गुणः' । अनेन गुणो भवति । जागर्ति । जागृतः । 'करम् । 'जक्षादेः' । जामति । जागर्षि । अत्र 'किलात्०' अनेन पत्त्वम् । जागृथः जागृथ । जागर्मि जागवः जागृमः । जागृयात् जागृयाताम् जागृयुः । जागर्तु । अन्यानि मूले सन्ति । जागृ दिप् इति स्थिते 'गुणः' । 'दिस्योई सात् । अनेन दिपो लोपो भवति । 'स्रोविसर्गः' । 'दिवादावद' अजागः । भजागृताम् । जाय अन् इति स्थिते । 'जक्षादे:०' अनेन अन उस्। सूत्रम्-"उसि."। उसि परे सति जागर्तेधीतोगुणो । अनेन गुणः । अजागरुः । अजामः अजागृतम् अजागृत । अन्यानि मूले सन्ति । लिट्लकारे । 'द्विश्व' । 'सस्वरादिः' । 'हस्व:' 'धातोर्नामिनः' अनेन वृद्धिः । जजागार ।। सूत्रम्-'जागर्तेः ॥ जागर्तेर्धातोः किति प्रत्यये परे गुणो वक्तव्यः । अनेन गुणः । जजागरतुः । अन्यानि मूले सन्ति । 'विद् दरिद्रा' अनेन सूत्रेणास्य वा आम् प्रत्ययो भवति । 'गुणः' । जागरांचकार । अन्ये द्वे मूले स्तः । 'जागर्तेः' अनेन गुणः । जागर्यात् । जागर्यास्ताम् । जागर्यासुः । 'गुण' । जागरिता । अन्यानि मूले सन्ति । लुड्लकारे 'हयन्तक्षण.' अनेनास्य वृद्धेरभावः । कितु गुणः । अजागरीत् अजागरिष्टाम् अजागरिपुः ।। दरिद्रा दुर्गती । दरिद्राति ॥ दरिद्रातेरिदालोपश्च डिति ॥ दरिद्रातरा- कारस्य लोपो भवति डिति सरे परे, इकारश्च डिति हसे परे ॥दरिद्रितः दरिद्रति । दरिद्रासि दरिद्रिथः दरिद्रिथ । दरिद्रामि दरिद्रिवः दरिद्रिमः । दरिद्रियात् । दरिद्रातु-दरिद्रताद्वा दरिद्रिताम् दरिद्रतु । दरिद्राहि-दरिद्रिताद्वा दरिद्रितम् दरिद्रित । दरिद्राणि दरिद्राव दरिद्राम । अदरिद्रात् अदरिद्रि- ताम् । अदरिन्दुः । अदरिद्राः अदरिद्रितम् अदरिद्रित । अदरिद्राम् अदरिद्रिय अदरिद्रिम ।। णप् चुण सयुटो हित्वा अन्यस्मादरिद्रातेरनप्यालोपो लुङि वा ।। ददरिद्री ददरिद्रतुः ददरिद्रुः । ददरिद्रिय ददरिद्रथुः । पक्षे- ददरिद्राञ्चकार । दरिद्यात् । दरिद्रिता । दरिदिष्यति । अदरिद्रिष्यत् । अद- रिद्रीत् अदरिद्रिष्टाम् अदरिद्रिपुः । पक्षे । अदरिद्रासीत् अदरिद्रासिटाम् अदरिद्रासिपुः॥ दरिद्रा दुर्गतौ । पूर्ववत् तिवादयः । 'अदादेर्छ' दरिद्राति । दरिद्रा तस् इति जाते सूत्रम्-'दरिद्रातेरिदालोपश्च डिति'। दरिद्रातः इन् आलोपः। च अव्ययम् । छिति पञ्चपद सूत्रम् । दरिद्रार्धातोराकारस्य डिति खरे परे लोपो भवति च डिति हसे परे कारस्य लोपो भवति । अनेनान आकारस्य इ । दरिद्रितः । अन्न 'दरिद्रातः' अनेन आकारस्य लोप । 'जक्षादेः' । दरिद्रति । अन्यानि मूले सन्ति । अनेनैव प्रकारेण साध्यानि AR द्रियात् । दरिद्रातु । भरिद्रात् । लिट्लकारे । 'द्विश्व' । 'सस्वराविः' । 'मातो गप्डौ ।

·। २८४ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः ददरिद्री । ददरिद्रा अतुस् इति जावे ॥ सूत्रम्-'णप् वुण सयुटर० ॥णप् वुण् सयुटः हित्वा अन्यस्मात् दरिद्रातर्धातोरनपि आकारस्य लोपो भवति लुङ्लकारे वा आकारस्य लोपो भवति । अनेनाकारस्य लोपः । ददरिद्रतुः । ददरिद्रिथ । 'विद् दरिद्रा०' अनेन सूत्रे- णास्य धातोर्वा आम् प्रत्ययो भवति । 'ण' अनेनाकारस्य लोपः । अन्यत् साधनं तु पूर्व- वत् ज्ञेयम् । दरिद्रांचकार 1 दरिद्रामास । दरिद्रांवभूव । 'ण' वुण्' । अनेनाकारस्य लोपः । दरिद्यात् । दरिद्र्यास्ताम् । दरियासुः । अयं धातुः सेट् । अतः 'सिसता०' अनेनेइ भवति णप् वुण्०' अनेनाकारस्य लोपः । दरिद्रिता । दरिद्रिष्यति । अदरिद्रिष्यत् । लुङ्लकारे । अदरिद्रीत् अदरिद्रिष्टाम् अदरिद्रिषुः । 'लुङि वा' इत्युक्तत्वात् वा आकार- लोपः । तत्पक्षे 'आदन्तानां' अनेनेट्सको भववः । अदरिद्रासीत् । अदरिद्रासिष्टाम् अद्- रिद्रासिपुः । समाप्तोऽयं धातुः ।। , शास् अनुशिष्टौ शास्ति । शासेरिः ॥ कितीत्यनुवृत्तम् । शास्तेराकारस्पे- कारादेशो भवति किति डिति हसे डे च परे ॥ घसादेः पः। शिष्टः शासति । । शास्ति शिष्टः शिष्ट । शासि शिवः शिप्मः । शिप्यात् । शास्तु-शिष्टात् शि. टाम् शासतु । जयधिशाधि । शाधि-शिष्टाद्वा शिष्टम् शिष्ट । शासानि शासाब शासाम || दिपि सस्य तः सिपि वा । दिपि परे सस्स तकारो भवति सिपि तु या भवति ॥ अशात् अशिष्टाम् अशासुः । अशात अशाः अशिष्टम् अशिष्ट ) अशासम् अशिष्प अशिष्म । शशास शशासतः शशासः । शि- प्यात् । शासिता । शासिष्यति । अशासिष्यत् । लित्पुपादेर्डः । शासेरिः । अशिपत् ॥ शास् अनुशिष्टौ । पूर्ववत् तिवादयः । 'अदादेर्ल' । अनेनापो लुग भवति । शास्ति । शास् तस् इति स्थिते ।। सूनम्-'शासरिः' । शासेः । शास्तेर्धातोराकारस्य इकारो भवति किति डिति हसे हे च परे । अनेन आकारस्य इकारः। 'घसादेः प:' । अनेन सूत्रेण संस्य पः । शिष्टः । शासति । अस्मिन् रूपे 'जक्षादेः' अनेन अन्तोऽत् अन उस् । अन्यानि मूले सन्ति । गेटलफारस मध्यमपुरुषेकापने । 'जहोधिशाधि' अनेन हिसाहि- तस्य शासः शाधिनिपातो भवति । शाधि । अस्यान्यानि सन्ति मूले । ललकारे शास् दिप् इति जाते हैं। सूत्रम्-'दिपि सत्य तः सिपि वा । दिपि सस : सिपि वा अव्ययम् । सकारान्तस्य धातोः सकारस्य दिपि परे तकारो भवति सिपि तु विकल्पेन मवति सस्य तः। अनेन सकारम्य सकारः । 'दिस्योहंसात्' अनेन दिपो लोपः । 'दिवादाव' अशात् । दिपि परे द्वे रूपे भवतः । यापदणान् । अशात् ।अशाः । अन्यानि सन्ति । लिट्लकारे 'द्विश्व' । पूर्वस्य हवः । शशाप्त । शशासतुः । शासिय । शासिता । शासिष्यति । मुर लकारे । 'लिप्युपादेर्ट:' । अनेन प्रत्ययो मरति । 'शासेरिः' भनेनापारस्पेकाो भवति । 'प्रसादेः प:' अनेन सम्य पः । दिनादायद । भशिपा अशिपताम् अशिपुः ।। मकार दीप्तौ । काइन् । चकास्ति धकातः चकासति । चकासात् । चका- ·। अदादिष्यात्मनेपदिन: ५] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २८५ स्तु-चकास्तात् चकास्ताम् चकासतु । झसाद्धिहेः ॥ धौ सलोपो वाच्यः । चकाधि-चकास्तात् चकास्तम् चकास्त । अचकात् अचकास्ताम् अचकामुः। अचकात्-अचकाः । कासादिप्रत्ययादाम् । चकासाञ्चकार । चकास्यात् । चका. सिता । चकासिष्यति । अचकासिष्यत् । अचकासीत् अचकासिष्टाम् अच- कासिपुः । इत्यदादिषु परस्मैपदिनः ॥४॥ चकाट दीप्ती । ऋकार इत् । प्रत्ययलुगादि सर्व पूर्ववत् । चकास्ति । प्रथमपुरुषस्य बहुवचने । 'जक्षादे:०' अनेन सूत्रेण अन्तः अत् अन उस् भवति । चकासति । चका. स्यात् । चकास्तु । अस्य लकारस्य मध्यमपुरुपस्यैकवचने । 'झसाद्धि:' । अनेन हेधिः । चकास् घि इति जाते ॥ सूत्रम्-'धौ सलोपो याच्यः ॥ धिप्रत्यये परे सति सकारस्य लोपो भवति । अनेन सकारस्य लोपः । चकाधि । लङ्लकारे । चकास् दिप् इति स्थिते । दिपि सस्य त:' अनेन सस्य तः । 'दिस्योईसात्' । 'दिवादावट । अचकात् । अस्य प्रथमपुरुषस्य बहुवचने । 'जक्षादे:०' । अनेन अन उस् । अबकासुः । अन्यानि मूले सन्ति । 'कासादि- प्रत्ययादाम्' अनेनास्य धातोराम्प्रत्ययो भवति चकासांचकार । चकासामास । चकासा- पभूव । चकास्यात् चकास्यास्ताम् चकास्यासुः । 'सिसता०' अनेनेट् । चकासिता । अन्यानि मूले सन्ति । ललकारे । अचकासीत् ॥ इत्यदादिगणे परस्मैपदिनः कथिताः ॥ अदादिष्वात्मनेपदिनः ॥५॥ अथात्मनेपदिप्रक्रिया ॥ चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि । इकार उच्चारणार्थः । डकार आत्मनेपदार्थः । स्कोरायोश्च । एत्वम् । चष्टे चक्षाते । आतोऽन्तोद- नतः । चक्षते । पढोः कः से । चक्षे चक्षाथे चडट्वे । चक्षे चक्ष्वहे चक्ष्महे । चक्षीत ! चष्टाम् । अचष्ट अघक्षाताम् अचक्षत ।। चक्षिङोऽनपि स्याम्- कशानो जादौ वा वक्तव्यौ । चख्यो चख्यतुः चख्युः । चकशी चक्- शतुः चक्शुः चचक्षे ख्यायात् ख्येयात् कशायात् क्शेयात् । ख्यासीष्ट-क्शा- सीष्ट । ख्याता २ कशाता २ । ख्यास्यति ख्यासते कशास्यति-शासते । अ- ख्यास्यत् अख्यास्थत अक्शास्सत् -अशास्वत । पुपादित्वाद् खः । अख्यत् ॥ अस्पतिवक्तिख्यातीनामात्मनेपदे सेडनें वाच्यः ॥ अख्यत अक्शा- सीत् अक्शास्ताम् ॥ अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते । चक्षि व्यकायां याचि । इकार उच्चारणार्थः । कार आत्मनेपदार्थः । तआदयः प्रत्यया भवन्ति । 'अप् कर्तरि 'अदादेलछ' । अनेनापो लुम्भ- वति तदा चक्ष ते इति जाते । स्कोरायोश्च । अनेन ककारस्य लोपः । 'टुमिः टुः । चष्टे चक्षाते । 'आतोन्तोदनतः' । अनेन अन्तः अत् । चक्षते । चभ् से इति जाते स्कोरा. घोश्च' अनेन कस्य लोपः। 'पढोः का से' । अनेन पस्य कः । 'किलात्' । 'कपसंयोगे क्ष' । चक्षे । चर्म ध्ये इति जाते । 'कोरायोश्च' । 'पोड' । चट्वे । अन्यानि सुगमानि । -- ·। २८६ । सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः पक्षीत पक्षीयाताम् चक्षीरन् । चष्टाम् चक्षाताम् चक्षताम् । 'कोराद्योश्च' । टुत्वम् । चष्टा । अन्यानि तु सुगमान्येव तथापि लिसामि । चक्षाथाम् चड्वम् । चक्ष चक्षावहै चक्षामहै । अचष्ट अचक्षताम् अचक्षत । अचष्टाः अचमाथाम् अचवम् । अचक्षि अच- स्वहि अचक्ष्महि । चक्ष ण' इति स्थिते ॥ सूनम्-'चक्षिड:०॥ चभिड्धातोरनपि विपये ख्याशानी या वक्तव्यौ णादौ या वक्तव्यौ । गुरुत्वात्सर्वस्यादेशः । मकार उभयपदार्थः । ल्याणम् इति जाते । 'विश्व' । पूर्वस्य हसादिः । 'कुहोचः' । 'झपानाम्' । 'आतो गप् डो' । चख्यौ । 'आतोऽनपि । चख्यतुः । चख्युः । 'अत्त्वतः' । चख्यिथ । चख्याथ । घख्ये चख्याते पख्यिरे । क्शाजादेशे कृते । 'द्विश्च । पूर्वस्य हस्खः । 'कुहोचः' 'आतो णपडौ । चक्शौ । 'आतोऽनपि' । चक्शतुः । 'अत्त्वतः' । चक्शिथ चक्शाथ । चक्शे चक्शाते घशिरे । एतयोः प्रत्यययोर्विकल्पः । तदा चक्षु णप् इति स्थिते । 'द्विश्च' पूर्वस्य । चचक्षे चचक्षाते चचक्षिरे । 'संयोगादेरादन्तस्य' ख्यायात् ख्ययात् । क्शायात क्शेयात् । अन्यानि मूले सन्ति । सर्वत्र विकल्पेन ख्याक्शात्री भवतः । अत एकस्मिल. कारे द्विधा रूपाणि भवन्ति । लुङ्लकारे । 'लित्पुपादेर्ड:' । 'दिवादाव' । 'आतोऽनपि' अख्यत् अरयताम् अख्यन् । आत्मनेपदे ।। सूनम्-'अस्यति०' |॥ अस्य तिवक्तिख्यातीनां धातूनामात्मनेपदे सेडों वाच्यः । अनेन सेर्ड: । 'आतोऽनपि' अख्यत अरयेताम् अख्यन्त । क्शाादेशे सति । लुङ्लकारे । 'आदन्तानाम्' । अनेनेट्सको भवतः । अक्शासीत् अक्शासिताम् अक्शासिपुः । अक्शात अक्शासाताम् अक्शासन । अक्- शास्थाः अक्शासाथाम् अक्शाध्यम् ।। ईड स्तुतौ । ससे चपा झसानाम् । ईट्टे ईडाते ईडते ॥ ईडीशोः सध्व- योरिवक्तव्यः ।। ईडिपे ईडाथे ईडिध्वे । ईडे ईवहे ईड्महे । ईडीत । ईटाम् । ऐट्ट ॥ लङो' ध्वस्य नेट् ॥ ऐड्वम् । ईडांचक्रे । ईडिपीष्ट । ईडिता । ईडिष्यते । ऐडिष्यत ऐडिष्ट । इड स्तुतौ । पूर्ववत् तिवादयः । 'अदालु' । इड् ते इति जाते । 'ससे चपा ज्ञसा- नाम्' अनेन डकारस्य टकारः । 'टुभिः पु. । ईट्टे ईडाते । 'आतोन्तोदनतः' । ईडते । ईड् से इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'ईडीशोः ॥ इंडीशोधात्योः सध्ययोः प्रत्यययोरिड् वक्तव्यः । अनेनेट् । 'किलात्' इंडिपे । ईडाथे । ईड् ध्वे इति जाते पूर्वोक्तेनैव सूनेण इट् । ईडिध्वे । अन्यानि मूले सन्ति । लिङ्लकारे । ईडीत ईडीयाताम् ईटीरन् । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । लोट्लकारे । ईट्टाम् ईडाताम् ईडताम् । 'ईडीशोः०' अनेनेट् । 'किलात्' । ईडिप्व ईडाथाम् ईडिध्वम् । लघूपधत्वाभावान्न गुणः । ईडै ईडावहै ईडा. महै । लङ्लकारे ईड् तन इति जाते । 'ससे चपा०' । 'युभिः टुः' । 'दिवादाक्ट्' । 'स्वरादेः पर' । 'अइए' । 'एप्पै । ऐट । ऐडाताम् । ऐडत । ऐट्टाः । ऐडाथाम् । ऐड् ध्वमिति जाते। ईडीशोः' । अनेनेटि प्राते सति ॥सूनम्-'लड:०' । लइलकारस्य- ध्वप्रत्ययस्य इद् न भवति । अनेन तनिषेधः । 'टुभिः टु' । ऐध्वम् । कासादिप्रत्यया- दाम्' अनेन गाम् प्रत्ययः । अन्यत् साधनं पूर्ववत् । ईडाचक्रे । अन्यानि मुगमानि । - । ।

·"किलात्' । पसिपीष्ट । बसिता । वसिष्यति । अवसिष्यत् । लुलकारे । अवसिष्ट ." - "प्रादेर्णादेः अनेनेट् । 'फिलान्० । ववसिपे । अन्यानि सुगमानि । 'सिसवा०' अनेनेट । .भदादिष्यामनेपदिनः ५] चन्द्रकीर्तिन्यारूपासहितम् । २८७ । ईडिपोट । अन्यानि मूले सन्ति । अन्येपाम् लुङ्लकारे । 'भूते सिः' । 'सिसाता। 'फिलात.' । 'टुभिः धुः द्वौ महागमो । 'अइए' 'एएएँ । ऐडिष्ट ऐटिपासाम् ऐहिपत । अन्यानि सुगमानि ।। ईश ऐश्वर्ये । ईटे ईशिपे । ईशीत । ईटाम् । ऐष्ट । ईशाश्चक्रे । ईशिपीष्ट । ईशिवा । ईशिप्यते । ऐशिप्यत । ऐशिष्ट । ईए ऐश्वर्थे 'छशप०' अनेन शकारस्य पकारः । 'युभिः' । इष्टे ईशाते ईशते । 'ईडीयो०' अनेनेट् । 'फिलात्०' । ईशिपे । ईशाथे ईशिष्ये । ईशे ईश्वहे ईमहे । ईशीव ईशीयाताम् ईशीरन । लोट्लकारे । ईष्टाम् ईशाताम् ईशवाम् । 'ईडीशोः०' । अनेने 'किलातू. ईशिष्य ईशाथाम् ईशिध्वम् । दीर्घापधत्वान गुणः। ईश ईशायई ईशामहे छलकारे । अडागमवयं भवति । अन्यत् साधनं तु पूर्ववत् । ऐट ऐशावाम् ऐशत । ऐठाः ऐशाथाम् । 'लडो ध्वस्य.' अनेन सूत्रेण इनिधः । 'छशप०' । 'दुभिः टुः । ऐड्छन । लिट्लकारे । 'कासादिप्रत्ययादाम्' । ईशांचके । ईशामास । ईशांबभूव । (सिसता.' ईशिपीष्ट । अत्र 'किलात्' अनेन पत्वम् । लुङ्लकारे । अढागमद्वयम् । ऐशिष्ट । ऐशिपावाम् । ऐशिपत । सुगमोऽयं धातुः ।। - आस् उपवेशने । आस्ते । आसीत् । आस्ताम् आस्त । कासादित्यादाम् । आसान्चक्रे आसिपीष्ट । आसिता । आसिप्यते । आसिप्यत । आसिष्ट । आसू उपवेशने । 'अपकर्तरि' । 'अदादेल' आस्ते आसाते आसते । अत्र 'मातोन्तो. दनतः । अनेन अन्तः अत् । आसीत् आसीयाताम् आसीरन् । आस्ताम् आसाताम् । 'आतोन्तोऽदनतः' । आसताम् । आत । आसाताम् भासत । 'कासादिप्रत्ययादाम्' आसांचक्रे । आसामास । आसांवभूव । 'सिसता०' अनेनेट् । आसिपीष्ट । अन्येषां सन्ति मूले रूपाणि तानि सुगमान्येव । अतो व्याख्यानं न कृतम् । लङ्लकारे द्वौ पटो। 'सवर्गे'। आसिष्ट आसिपाताम् आसिपत ॥ वर आच्छाने । यस्ते । रसीत । अवसिध ।। यस् आच्छादने । 'अप् करि' । 'अदादेर्लक्' इत्यादि सर्वं पूर्ववत् । तादयः प्रत्यया भवन्ति । वस्ते क्साते वसते । वसीत वसीयाताम् वसीरन् । वस्त्राम् पसाताम् वसताम् । आतोन्तोदनतः' । अनेन अन्तः अत् । पूर्वरूपम् । वताम् वसाताम् वसदाम् । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे । द्विन्ध' । पूर्वस्स हसादिः ! 'लोपः पचा कित्ये चास' बनेन सूत्रेण एत्यपूर्वलोपो प्राप्तौ । वादित्वान्न भवतः एत्वपूर्वलोपौ । घबसे वयसावे यासर । अवसिपाताम् अवसिपत । अत्र 'आतोन्तो', अनेन अन्तः अन् भवति । अन्यान मुगमानि ।। पूर प्राणिगर्भविमोचने । आदेः प्णः स्वः । सूते सुर्वीत । मृताम् ।। सूते: .

·. २८८ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः पिति गुणाभावो वाच्यः ।। सुवै सुवावहै । सुवामहै । अमृत । सुपुवे । स्वरति इति वेट् । सविपीट-सोपीष्ट । सविता सोता । सविष्यते-सोप्यते । असविष्यत-असोप्यत । असविष्ट असोष्ट ।। पूड् प्राणिगर्भविमोचने । पूर्ववत् सर्वम् । 'आदेः प्णः स्नः' अनेन पस्य सः । सूते । 'नुधातो:' अनेन उच् । सुवाते । 'आतोन्तो०' । सुवते । 'किलात्' । सूपे सुवाथै सूध्वे । सुये सूबहे सूमहे । 'नुधातोः सुवीत सुवीयाताम् सुवीरन् । सूताम् । 'नुपातोः' । सुवा- ताम् । 'आतोन्तोद' । सुवताम् । 'किलात्०' सूष्व सुवाथाम् सूध्वम् । सू ऐप् इति जाते । 'गुण.' । अनेन गुणे प्राप्ते ॥ सूत्रम्-'सूते.०'। सूतेर्धातोः पिति प्रत्यये परे गुणस अभावो वाच्यः । किं तु 'नुधातोः अनेन उव् भवति । सुवै सुवावहै सुवामहै । लाल- कारे । असूत असुवाताम् । 'आतोन्तो०' । असुबत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । लिट्लकारे । 'द्विश्च' । 'सखरादिः' । “किलात्' । 'नुधातोः' । सुपुवे सुपुवाते सुपुविरे । इत्यादीनि । 'स्वरतिसूयति' अनेनास्य धातोरिविकल्पः । 'सिसता.' । 'गुण.' 'ओ अ' । सविपीष्ट । इडभावे गुणः । सोपीष्ट । अन्येपा लकाराणा द्वे रूपे मूले स्त. । लुङ्लकारे । 'सिसता०' । अनेनेट् । पूर्व । 'भूते सिः' अनेन सिप्रत्ययः । 'किलात्' । हुत्वम् । 'दिवा- दाव' । असविष्ट असविपाताम् असविषत । इडभावे । असोष्ट असोपाताम् असो- पत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि ।। शीट् स्वमे ॥ शीडः सर्वत्र गुणो भवत्यपि विषये ॥ शेते शयाते ।। शीडोऽतो रुट् ॥ शीट: परसादित्येतस्य रुडागमो भवति ॥ शेरते । शयीत । शेताम् शयाताम् शेरताम् । अशेत अशयाताम् अशेरत । शिष्ये शिष्याते । शयिपीट । शयिता । शयिष्यते । अशयिष्यत । अशयिष्ट । शीट् स्वप्ने । डकार आत्मनेपदार्थः।। सूत्रम्-'शी ॥ शीठो धातोः सर्वन अपिविषये गुणो भवति । अनेनास्य धातोः सर्वत्र गुणो भवति । शेते । 'ए अय्' शयाते । गुणे कृते । शे अन्त इति जाते 'आतोन्तोदनतः।शे अते इति जाते ॥ सूनम्-'शीडोऽतो रुट्' ।। शीटः अतः रुट । शी धातोः परस्य अन् इत्येतस्य रुडागमो भवति । टिस्वादादो । दकारष्टि- कार्यार्थः । उकार उच्चारणार्थः । शेरते । शेपे शयाथे शेध्वे । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञात- व्यानि तानि सुगमान्येव । शयीत शयीयाताम् शयीरन् । शेताम् शयाताम् । 'शीटीवो रुट् । अनेन रट् । शेरताम् । अशेत अशयाताम् रुडागमः । अशेरत । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे । 'विश्व' । 'सस्वरादिः' । 'हवः' । 'नुधातोः' अनेन यकारः । शिश्ये शिश्याते शिश्यिरे । अन्यानि मुगमानि । 'गुण' । 'ए अय' शयिपीष्ट । अन 'विला-एशनेन सफारस्य पारो भवति । लुङ्लकारे । अशयिष्ट अशयिताम् अशयिपत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि ।। इछ अध्ययने । अधिपूर्वः । अधीते अधीयाते अधीयते । अघीयीव अधीया- ताम् अधीयताम् । अध्येत । इयादेशे कृते पवादडागमद्वयम् । अध्ययाताम् . - ·। अदादिपूभयपदिनः ] चन्द्रकीर्तिव्यायासहितम् । २८९ अध्ययत ।। इडो णादी गा वक्तव्यः॥ अधिनगे । अध्येपीए । अध्येता। अध्येप्यते । अध्यैप्यत । इडो पा गी सौ लडि च तत्परस्य प्रत्य. यस्य डिजचं वाच्यम् ॥ डिन्चाद्गुणो न । अध्यगीप्यत अध्यगीप्येताम् अध्यगीप्यन्त । अध्यैप्यत । अध्यगीष्ट अध्यगीपाताम् अध्यगीपत । अध्यष्ट अध्यैपाताम् अध्येक्त ।। इत्यदादिप्वात्मनेपदिनः ॥५॥ अध्ययने । अयं धातुर्नियमधिपूर्वः । डकार आत्मनेपदार्थः 'सवर्ण दीर्घः सद। अधीते । अघि इ आते इति जाते 'सुधातोः अनेन इय् । 'सवर्णे' अधीयाते अधीयते । अधीपे । 'फिलात्० अनेन पकारः । अधीयाथे अधीये । अघीये अधीनहे, अधीमदे । अधीयीत अधीयीयाताम् । अधीयीरन् ।लोदलकारे । अधीताम् अधीयानाम् ।अधीयताम् । लुइलकारे । अधि इतन् इति जाते। 'दिवादावद । खरादेः । अनेन द्वितीयोऽडागमः । 'अइए' । एऐऐ। इयं स्वरे' । अध्येत । इयादेशे कृते पश्चादढागमद्वयम् । अथैयाताम् अध्यैयत । अध्यैथा: । अन्यानि सुगमानि पूर्वोकैरेव सूत्रः सिध्यन्ति । लिट्लकारे । अधि इ गप् इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'इड:०' । इडो धातोर्णादो परे गा इत्यादेशो यक्तव्यः । गुरु- त्यात्सर्वादेशः । अधि गाणप् इति जाते । 'विश्व' । 'हवः' । 'फुहोशुः' । 'अतोऽनपि । अनेन आकारस्य लोपो भवति । अधिजगे अधिजगाते अधिजगिरे । इत्यादीनि । अध्ये. पीष्ट । अध्येता । अध्येप्यते । अढागमद्वयम् । अध्येप्यत । अध्यध्येताम् । अध्येप्यन्त । इत्यादीनि ॥ सूत्रम्-'इडो० ॥ इधातोर्वा गी इत्यादेशो भवति सी परे च लडि विपये। तस्मात्परस्य प्रत्ययस्य डित्त्वं वाच्यम् । अनेन गी इत्यादेशः । हित्त्वाद्गुणाभावो भवति । अध्यगीप्यत । अध्यगीप्यताम् । अध्यगीप्यन्त ॥ लुङ्लकारे । 'इटो वा' अनेन गीरादेशः। 'भूते सिः' । 'फिलात्' । प्लुत्वम् । अध्यगीष्ट अध्यगीपासाम् अध्यगीपत । अन्यानि सुगमानि । गीआदेशाभावे अडागमद्वयम् । 'गुण' । 'एऐऐ। 'इ यं स्वरे' । अध्येष्ट अध्ये पावाम् अध्यैपत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । इत्यात्मनेपदिनः समाप्ताः ॥ ५॥ अदादिपूभयपदिनः६ अथोभयपदिप्रक्रिया प्रदर्यते ॥ द्विप अप्रीती । अझार उभयपदार्थः । द्वेष्टि द्विष्टे । द्विष्यात् द्विपीत । वेष्ट द्विष्टात् द्विष्टाम् । अद्वेट् अद्वेड् अद्विष्टाम् अद्विपु:-अद्विपन् । अद्विष्ट । दिद्वेप-दिद्विपे । द्विप्यात् । द्विशीष्ट । द्वेष्टा २॥ द्वेक्ष्यति द्वेक्ष्यते । अद्वेष्यत् अद्वेश्यत । हशपान्तात्सर । अद्विक्षन् । अद्विक्षत ॥ सत्यात्मनेपदे खरे टिलोपो वाच्यः ॥ अद्विक्षावाम् अद्विक्षन्त ।। अयोभयपदिनः प्रदर्यन्ते । द्विप भीती । अकार उभयपदार्थः । तिनादयसादपथ प्रत्यया भवन्ति । 'अप् कर्तरि' । अनेन चतुर्पु लकारेषु अप्प्रत्ययो भाति । 'अदादेलक। अनेन तस्य लुग भवति । द्विप् तिम् इति जाते । 'गुणः 'टुभिः ष्टुः' । द्वेष्टि द्विष्टः द्विषन्ति । द्विप् सिप् इति स्थिते । 'गुण' । 'पढोः कः से' । अनेन पस्य कः । 'किडा० । 'कपन - ·. २९० सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः योगे०' । टेक्षि,द्विष्टः द्विष्ट ( द्वेष्मि द्विप्वः द्विष्मः । द्विष्टे द्विपाते द्विपते । द्विप्यात् द्विप्या- स्ताम्.द्विष्यासुः । द्विपीत द्विपीयाताम् द्विपीरन् । द्वेष्टु-द्विष्टात् द्विष्टाम् द्विषन्तु । द्विप् हि इति जाते । 'झसाद्धिः' । 'पोड' । टुत्वम् । द्विढि-द्विष्टात् । द्वेषाणि द्वेषाव द्वेषाम । द्विष्टाम् द्विपाताम् द्विपताम् । इत्यादीनि । द्विप दिप् इति जाते । 'गुण' पो ड.। 'दिस्योहंसात्' । 'बावसाने' । 'दिवादावद',अनेन पूर्वमडागमः । अद्वेट् अद्वेड् अद्विष्टाम् । 'आदन्तविद्विपाम् । अनेन वा अन उस् भवति । अद्विपुः अद्विपन् । अन्यानि सुग: मानि । आत्मनेपदे । अद्विष्ट अद्विपाताम् अद्विपत ॥ द्विप णम् इति स्थिते । 'द्विश्च' 'पूर्वस्य' । 'उपधाया लघोः' । अनेन गुणः । दिद्वेप दिद्विपतुः दिद्विपुः । दिद्वेपिथ । दिद्विपे द्विद्विपाते दिद्विपिरे । द्विष्यात् । 'दिस्योः०' । अनेन गुणनिषेधः । 'पढोः कः से' । 'किलातू० । 'कपसंयोगे'। द्विक्षीष्ट । द्वेष्टा । 'उपधाया लपोः' । अनेन गुणः । द्वेष्टा । अन्येषां लकाराणां रूपाणि सुगमानि | लुङ्लकारे । 'हशपान्तात् सक्' अनेन सम- त्ययो भवति । कित्वाद्गुणाभावः । 'पढोः कः से' । 'फिलात्' । 'कपसं०' । अद्विक्षत् अद्विक्षाताम् अद्विक्षन् । आत्मनेपदेऽपि सम्प्रत्ययो भवति । अद्विक्षत ॥ सूत्रम्-'सस्या०' ।। 'आत्मनेपदे स्वरे टिलोपो वाच्यः । अनेन टेलोपः। अद्विक्षाताम् अद्विक्षत । अद्विक्षयाः अद्विक्षाथाम् । अन्यानि सुगमानि ॥ दुह अपूरणे । दादेः । दोन्धि दुग्धः दुहन्ति । धोक्षि दुग्धः दुग्ध । दोमि दुहः । दुाः । दुग्धे । दुह्यात् दुहीत । दोग्धु । हकारस्य कचिज्झसभायो वाच्यः ॥ दुन्धि दुग्धाम् । अधोक्-अधोए अदुग्धाम् अदुहन् । अदुग्ध ! दुदोह । दुदुहे | दुह्यात् । धुक्षीष्ट । दोग्धा दोग्धा । धोक्ष्यति धोक्ष्यते । अधोक्ष्यत् अधोक्ष्यत । अधुक्षत् अधुक्षत ॥ दुदिगुदभ्यः सको लग्या धकारतवर्गयोराति ॥ अदुग्ध अधुक्षाताम् अधुक्षन्त । अदुग्धाः-अधुक्षथाः अधुक्षाथाम् अधुरध्यम्-अधुक्षध्वम् । अधुसि अधुक्षावहि-अदुहहि अधुलामहि । दुह प्रपूरणे । अकार उभयपदार्थः । दुइ तिप् इति जाते 'दादेर्घः' अनेन हस्य पः। उपधाया लघोः अनेन सर्वत्र गुणनिमित्ते प्रत्यये परे गुणो भवति । दोह तिप् प्रति जाते । 'यो' । 'झवे जयाः । पोग्धि दुग्धः दुहन्ति । दुइ सिप् इति जाते । 'दादेघः' । 'आदिजवानाम् । उपधायाः। 'ससे पाकिलात्' । पसंयोगे क्षः' घोभि । अन्यानि मूले सन्ति । दुग्धे दुहाते दुहते । अन 'आवोन्चोदनतः' अनेन अन्तः अत् । दुहान दुहाताम् दुखः । दुदीत दुहीयाताम् दुहीरन् । दोग्धु दुग्धात् दुग्याम् दुहन्तु ।। सूत्रम्-'हकारस्य फचिन्० ॥ अनेन हकारो प्रस्यन् सातव्यः । 'दादेघ:' अनेन पत्वम् । 'प्रसादिहे!' । 'झये जयाः' । दुग्ध दुग्धात् दुग्धम् दुग्ध । 'उपधायाः' । दोहानि दोदार दोदाम । दुग्धाम् दुहाताम् दुहताम् । दुख इति जाते । 'दादेः'। 'मादिजयानाम् । ससे पपा ससानाम्' । किला' | 'फपसंयोगे०' । धुन दुहायाम् पुग्धम् । दोहे दोदामहे दोदाम ॥ दुध दिए इति नाते ! 'दादेः । गुणः' । 'दिस्योहमान' । आदि. जमानाम्' | 'पायसाने' । 'दियादापट्' । अघोर अधोग अदुग्धाम् भएम् । अधोर . - ·सदादिषूमयपदिनः ६) चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २९१ अधोग अदुग्धम् अदुग्ध । 'गुणः । अदोहम् अनुश अदुए । अदुग्म अदुहावाम् अदु- हत । अदुग्धाः । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञेयानि । लिट्लकारे । 'द्विश्व' 'पूर्वस्य'। 'उपधाया लपोः' । दुदोद दुदुह्तुः दुदुहुः । 'उपधाया ख्योः' । दुदोहिय । इत्यादीनि । आत्मने. पदे । दुदुहे. दुदुहाते दुदुहिरे । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि वैयाकरणः । दुगन् दुधा- स्ताम् दुधासुः । दुह् सीष्ट इति स्थिते । 'सिस्यो:०' अनेन गुणनिपेघः । 'दादेः'। 'आदिजगानाम् । 'ससे घपा० । 'किलात्' । 'कपसंयोगे घुशीष्ट । दुह् ता इति स्थिते घत्तम् । 'गुणः' । 'तथोर्धः' । 'झये जयाः' । दोग्धा । दोग्धा । दुह् स्यप् तिप् इति जाते । पत्यम् । 'गुणा' । 'आदिजवानाम् । 'ससे घपा०' । पत्वम् । 'कपसंयोगे क्षः। धोक्ष्यति धोक्ष्यते । अधोक्ष्यत् अधोक्ष्यत । लुङ्लकारे । 'हशपान्तान् सई । अनेन सरु प्रत्ययो भवति । सिविपये कित्याद्गुणाभावः । त्वं धनं फत्वं । 'किलात्' । 'कपसंयोगे क्ष' । अधुक्षत् अधुक्षताम् अधुक्षन् । आत्मनेपदे । अधुश्नत ॥ सूत्रम्-'दुदिलिगु- हुभ्यः' । अनेन सको लुक् । अदुइ तन इति जावे घत्वम् । 'वयोधः' । 'झये जपाः। अदुग्ध । 'सस्यात्मन' । अनेन टिलोपः । अधुभावाम् अधुश्त । थकारे परेऽपि सको लुग भवति । विकल्पेनैव लुकि सति । अदु थास् इति जाते । धत्तम् । तयोः । 'झये जवाः' । अदुग्धाः अधुक्षयाः अधुभाथाम् । धे परेऽपि सफो लुर । अदुग्धम् अधुक्षध्वम् । अधुक्षि अधुक्षावहि अधुझामहि । समाप्तोऽयं धातुः ।। दिह उपचये । देग्धि । तद्वत् ।। दिह उपचये । अयं धातुः पूर्ववत् ।। लिह आस्वादने । हो ढः। लेदि । तद्वत् ॥ लिह आस्वादने । आस्वादनमीपद्क्षणम् । पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति । 'भदादेलुन् । लिह तिप् इति जाते । 'हो । 'थोर्धः' । टुत्वम् । 'उपघायाः' । 'दि दो लोपः' दीर्घश्य । लेढि लोढः लिहन्ति । आत्मनेपदे । लीढे लिहाते लिहते । लिहात् । लिहीत । लोट्लकारे । लेदु लोढात् लीढाम् लिहन्तु । लिह हि इति स्थिते । अत्र झस्परत्यामागन् हो ' अनेन ढत्वं न भवति । परम् । 'कचिदपदान्तेऽपि पदान्तवाश्रयणीया' । अनेन पदान्तत्वमाश्रित्य । 'हो ढः' अनेन ठकारो भवति । अथवा हौ हकारोऽपि झस्वत् । इवि सरस्वतीकण्ठाभरणे उक्तत्वात् दत्वं भवति । 'झसाद्धिः' । टुत्वम् । 'ढि ढो लोपः। लीदि । लीढात् लीढाम् लोढ । लेहानि लेहाव लेहाम । लीदाम् लिहाताम् । लिहताम् । ललकारे । 'हो ढः' । 'दिवादाव' । 'उपधाया लपोः' । 'दिस्योहंसात्' । 'पावसाने। अलेट् अलेड् अलीढाम् अलिहन्त । इत्यादीनि । अलीढ अलिहाथाम् । 'आतोन्तोदनतः' अलिहत । लिट्लकारे । 'द्विश्च' । पूर्यस्य ! 'उपधाया लयोः' । लिलेह लिलिहतुः लिलिहुः। लिलिहे लिलिहाते लिलिहिरे । लिहात् लिहास्ताम् लिह्यामुः । लिह सीप्ट इति स्थिते । 'सिस्योः०' अनेन गुणाभावः । 'होटः' । 'पढोः कः से'। फिलान्' । 'कप० । लिभीष्ट लिक्षीयास्ताम् लिक्षीरन् । लिह ता इति स्थिते । 'हो । उपधाया लयोः' । तयोः पुत्वम् । ढिढो लोपः' । लेटा । आत्मनेपदेऽपि । लेढा लेढारी लेटारः । ललकारे । ।

·। २९२ , सारखतव्याकरणम्। [द्वितीया वृत्तिः लिह स्यप् तिप् इति स्थिते । घत्वम् । गुणः । कत्वम् । पत्वम् । 'कपसंयोगे'। लेक्ष्यति लेक्ष्यते । अलेक्ष्यत् अलेक्ष्यत । लुङ्लकारे । 'हशपान्तात्स। कित्त्वाद् गुणाभावः । अन्यत् साधनं पूर्ववत् । अलिक्षत् अलिक्षताम् अलिक्षन् । आत्मनेपदे । अलिक्षत । 'दुहदिहलिह' अनेन सको लुक् । अन्यत्साधनं पूर्ववत् । अलीढ । 'सस्यात्मने।' अलि. क्षाताम् अलिक्षत । साध्योऽयं धातुर्दुहधातुवत् ॥ दृश् स्तुतौ । आदेः प्णः स्वः । ओरौ । स्तौति-स्तवीति स्तुतः स्तुवीतः स्तुव- न्ति । स्तुते स्तुवीते । स्तुयात् स्तुवीयात् । स्तौतु-स्तवीतु स्तुतात्-स्तुवीतात् स्तुताम् स्तुपीताम् स्तुवन्तु । स्तुहि-स्तुवीहि स्तुवीतात् । अस्तीत् अस्तवीत् अस्तुताम्-अस्तुवीताम् अस्तुवन् । अस्तुत-अस्तुवीत । तुष्टाव तुष्टुवतुः तुष्टबुः । क्रादित्वान्ने । तुष्टोथ तुष्एक्थुः तुष्टुव । तुष्टाव तुष्टुव तुष्टम् । तुष्टुवे । स्तूयात् स्तोपीष्ट । स्तोता स्तोता । स्तोष्यति स्तोप्यते । अस्तोप्यत् अस्तोप्यत ॥ स्तुसुधूनां पे सेरिडू वक्तव्यः ॥ अस्तावीत् अस्तोष्ट ।। टुञ् स्तुतौ । यकार उभयपदार्थः । 'आदेः ष्णः सः' 'ओरौं' । स्तौति । 'तुरुनुस्तुभ्यः' अनेन ईट् । यत्र ईट् भवति तत्र गुणः । 'ओ अव्' । स्तवीति स्तुतः स्तवीतः । 'नुधातोः' । स्तुवन्ति । इत्यादीनि । स्तुते । स्तुपीते स्तुवाते स्तुवते । स्तुयात् स्तुवीयात् स्तुयाताम् स्तुवीयाताम् स्तुयुः स्तुवीयुः । लोट्लकारे स्तोतु स्तवीतु स्तुतात्. स्तुवीतात् स्तुवन्तु । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । स्तुताम् स्तुवीताम् रतुवाताम् स्तुवताम् । लङ् लकारे । अस्तीत् अस्तवीत् । अस्तुताम् अस्तुवीताम् । 'नुधातोः' । अस्तुवन् । अस्तुत अस्तुवीत अस्तुवाताम् । 'आतोन्तो०' । अस्तुवत इत्यादीनि । लिट्लकारे । 'विश्व' । 'शसाखपाः' । अनेन सफारः शेपः । पत्वम् । 'धातो मिन: । अनेन पृद्धिः । तुष्टाव 'नुधातोः' तुष्टुवतुः तुष्टुवुः । क्रादित्वात् अस्य धातोः स्यपि इडागमो न भवति । गुणा । तुष्टोथ । अन्यानि मूले सन्ति । तुष्टुवे तुष्टुयाचे तुष्टुविरे । अन्यानि सुगमानि । 'ये' अनेन पूर्वस्य दीर्घः । स्तूयात् । गुणः । पत्वम् । स्तोपीष्ट । स्तोता । ललकारे । सूत्रम्-- 'स्तुसुधूनाम् ॥ स्तुसुधूनां धातूनां परस्मैपदे सिप्रत्ययस्य इड् वक्तव्यः । 'धातोनोमिन!' अनेन वृद्धिः । असावीत् अस्ताविष्टाम् अस्ताविपुः । इत्यादीनि । अस्तोष्ट अस्तोपाताम् अस्तोपत ॥ चून व्यक्तायां वाचि । अपादावी पिति सि ॥ त्रुब ईकारः प्रत्ययो भवति तकारसकारमकारादी पिति परे अबादी विषये ॥ ब्रवीति अंत: नुवन्ति । नवीपि चूथः ॥ आहश्च पञ्चानाम् ॥ घुब उत्तरेषां तिवादीनां पञ्चनां यादयः पञ्चादेशा भवन्ति सुप आहवादेशो भवति ॥ आह आहतुः आहुः ॥ तस्थे ॥ आहो हकारस्य तुकारादेशो भवति थे परे आत्य आयुः यूथ । प्रवीमि चूयः घूमः । भूयात् मुवीत । प्रवीतु ग्रूताम् ।

·.. अदादिपूमयपदिनः ६] चन्द्रकीर्तिव्याझ्यासहितम् । २९३ अनवीन अचूत ॥ यो पचिः ॥ यो चचिरादेशो भवति अनपि विपये ॥ इकार इन् । उचाच ऊचे । अबोचत् अवोचत । शेपस्य पूर्ववत्प्रक्रिया। बूलू व्यक्तायां वाचि । अकारः सर्वन उभयपदार्थः । अप्प्रत्ययो भाति । तस्य लुग् भवति ।। सूत्रम्-'अयादावीपिति रिम' ॥ अवादी ई पिति त् च स् च म प म तस्मिन् स्मि चतुःपदं सूत्रम् । यद्वा द्चत् च स च म् च । रम् । तस्मिन् । रिम । 'ससे घपा०' । अनेन दस्य तः । तेन दकारे परेऽपि ईप् प्रत्ययः । धातोसकारसकारमका- रादौ पिति परे ईप् प्रत्ययो भवति । अनादी विषये । अनाविपये इत्येव वक्तव्ये आदि. शब्दश्चिन्त्यः । यद्वा अप् आदिः प्रथमो यस्य सः अवादिः । अन्टुक् इत्यर्थः । तस्मिन्न. यादी अपो लुकि कृते सति इत्यर्थः । अनेनेकारा प्रत्ययो भवति । 'गुण' । 'भो अय्' । प्रवीति भूतः। 'नुधातोः'। युवन्ति । पत्वम् । प्रवीपि भूयः ।। सूत्रम् ---आदश्य पश्यानाम् । आहः च अव्ययं पञ्चानाम् । धातोरुत्तरेषां तिबादीनां पञ्चानां णयादयः पश्चादेशा भवन्ति । वो धातोराहश्च आदेशो भवति । 'यदादेश:०' भनेन न द्वित्वम् । आह आहतुः आहुः । आह थप् इति जाते ॥ सूनम् -'तस्थे । आहादेशस्य हकारस्य तफारादेशो भवति थकारे परे । अनेन हस्य तः । आत्थ । आयुः घूए । गुणः । प्रवीमि भूयः श्रूमः । मूते शुयाते 'आतोऽन्तो' । युवते । इत्यादीनि । भूयात् । 'नुधातोः' सुपीत । प्रवीतु । भूतात् भूताम् । 'सुधातोः' । धुवन्तु । श्रूताम् वाताम् चुवताम् । 'दिवादावद्' अग्रपीत् अमूताम् अनुवन् । अधूत अनुवाताम् अमुक्त । इत्यादीनि रूपाणि पूर्वसूत्रैरेव सिध्यन्ति ।। सूत्रम्-'यो वचिः' । नुवो धातोचिरादेशो भवति अनपि विपये । इकार इन् । अनेन वादेशः । वच् णम् इति जाते । 'विश्व' । पूर्वस्य । 'गादौ पूर्वस्य' अनेन संप्रसारणम् । 'अत उपधायाः । अनेन वृद्धिा । उवाच । 'महां किति च' अनेन द्वितीयं संप्रसारणम् । ऊचतुः ऊचुः । 'अत्त्वतो.' । उवचिथ उवक्थ । अन्यानि सुगमानि । ऊचे ऊसावे कपिरे। इत्यादीनि । अन्यानि 'बच् परिभाषणे' इति धातुधत् रूपाणि ज्ञातव्यानि । ललकारे । 'अस्यति' अनेन सेडों भवति । 'डे वः अनेन उमागमः । अवोचत् अवोचवाम् अयोपन् । आत्मनेपदे । अयोचत अवोचेताम् अवोचन्त । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति तानि मुगमानि सातव्यानि विद्वद्भिः॥ अर्णम् आच्छादने ॥ जोतेर्वा धृद्धिः॥ हसादौ पिति । ऊर्णोति ऊौति ॥ ऊोतेर्गुणो दिस्योः ।। युद्धरपवादः । औोव और्णोः ।। ऊर्णोतेराम्न ॥ स्वरादेः परः ॥ खरादेर्धातोद्धितीयोऽवयवोऽद्विरुक्तः सखरो विर्भवति ॥ खरात्परा संयोगादयो नदरा द्विर्न ॥ ऊर्णनाव ऊर्णनुमतुः ॥ जों- तेरिडादिः प्रत्ययो वा डित् ॥ ऊर्शनुविथ-ऊर्णनविय । ऊर्णयाव ऊर्ण- विपीट-ऊर्णविपीष्ट । ऊर्णविता उर्णविता ।। जोतेर्वा वृद्धिः सौ परे । पक्षे गुणः । और्णावीत् और्णयीन और्णवीद् और्णपिष्ट आर्णविष्ट । इत्यदादि- पूभयपदिनः ॥६॥ इति लग्विकरणा अदादयो घातवः ।। ।

·1 सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः ऊर्गुम् आच्छादने । पूर्ववत् प्रत्ययो भवति । 'अदादे क्' । अनेन लुक् भवति । घकार इत् । उणु तिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'ऊर्णोते:०॥ ऊर्णोतेर्धातोर्वा वृद्धिर्भवति हसादौ पिति प्रत्यये परे । अनेन वा वृद्धिः । ऊणौति ऊर्णोति उर्णत: अणुवन्ति । अत्र 'नुधातो:' । अनेनोव् । ऊोपि ऊर्णोपि । अत्र पत्वम् । अन्यानि सुगमानि । ऊर्गुते । 'नुधातोः' । ऊर्णवाते उMयते । ऊर्गुयात् । ऊर्गुबीत । ऊौतु ऊर्णोतु ऊर्गुतात् ऊर्गुताम् । ललकारे । सूत्रम्-'उर्णोते:०॥ उर्णोतेर्धातोर्दियोः परतो गुणो भवति वृद्धरपवादः । अनेन दिस्योर्गुणो भवति । अडागमद्वयं च । और्णोत् औणुताम् औMवन् । औः। और्णत और्णयाताम् औMवत इत्यादीनि ज्ञातव्यानि । लिट्लकारे । अनेकस्वरत्वादाम्प्रत्यये प्राप्ते ! सूत्रम्-'उणोतेः ॥ ऊर्णोतेर्धातोराम्प्रत्ययो न भवति । अनेनास्याम् प्रत्ययो न । 'विश्व' । अस्य धातोत्विविधायकं सूत्रम्-'स्वरादेः परः' ॥ स्वरादेर्धातोरद्विरुक्तः सस्वरो द्वितीयोऽवयवो द्विर्भवति । रकारस्य द्वित्वे प्राप्ते । सूत्रम्-(स्वरात्पराः०) संयोगा- दयो नकारदकाररफारा द्विर्न भवन्ति । अनेन रकारस्य न द्वित्वम् किंतु णकारस्यैव भवति । 'धातो मिनः' अनेन वृद्धिः । रकारस्तु पूर्वस्य णत्वे निमित्तं नेतरस्य । अणुनाव । 'नुधातो:'। अनेनोस् । ऊर्जुनुवतुः । ऊर्जुनुवुः । उर्जुन इद थप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'ऊर्णोते:०' । ऊर्णोतेर्धातोरिडादिः प्रत्ययो वा डिद् भवति । डित्त्वाद्वा गुणाभावः । ऊर्जुनुविथ ऊर्जुनविथ ऊर्णनुवथुः ऊर्जुनुव । अन्यानि सुगमानि । आत्मनेपदे । उlनुवे उMनुवाते अर्पनुविरे । 'ये' । अनेन पूर्वस्य दीर्घः । ऊणूयात् ऊणूयास्ताम् ऊयासुः । छित्त्वात् । ऊर्णविपीष्ट । विकल्पेन गुणः । ऊर्णविपीष्ट । अन्येपा रूपाणि ज्ञातव्यानि विस्तारभयान लिख्यन्ते । लुङ छकारे ।। सूत्रम्-'ऊोते:०' ।। उर्णोतेधांतोर्वा पृद्धिर्भवति सिप्रत्यये परे । अनेनास्य या पृद्धिः । द्वौ अडागमौ भवतः स्वरादित्वात् । और्णावीत् । पक्षे गुणो भवति । हित्त्यात् घा उद् भवति । औMवीत् औYविष्टाम् औdविपुः । यदा गुणो भवति वदा और्णवीत् ओर्णविष्टाम् और्णविपुः । आत्मनेपदे । ऑर्णविष्ट और्णविपाताम् और्णविपत । और्णविधा। औMविष्ट औMविषाताम् गौणुविपत । इत्युभयपदिनः । इति लुग्विकरणा अदादयो धातवः कथिताः ॥ इति द्वितीयो गणः॥ जुहोत्यादिपु परसौपदिनः ७ लुग्धिकरणस्यापि जुहोत्यादिगणस्य विशेषः । हु दानादनयोः ॥ हादे- र्द्धिश्च ।। हु इत्यादेर्गणादुत्पन्नसापो लुग्मपति तस्मिन् लुकि सति पातो. चिनम् ॥ फुहोशुः । गुणः । जुहोति गुह्रतः॥2॥ द्विरुक्तादुत्तरसात इत्येतस्याद्भवति । जुहति ।। जुहोपि जुहुयः जुहुथ । जुहोमि जुहुयः जुहमः । जुट्ठयात् जुहुयाताम् ।। जुहोतु जुहुतात् जुगुताम् जुहत ॥ हेर्षिः ॥ जुहोते. रुत्तरस्य हेर्भिपति । जुहुधि । अजहोद अनुहुताम् । अन उस् ॥ अद्यु- सीरयुक्तर्गुणः । अनुहः । अनुहोः अनुहुतम् अनुहुन । अनुहम् अनुहन अजुगुम । जुदाय जुलुपतुः जुहुयुः । जुहविध-जुहोय ॥ भीष्टुभूट्रिीणा- ·.. जुहोत्यादिषु परस्मैपदिनः ७] चन्द्रकीर्तिव्याक्ष्यासहितम् । २९५ माम्या वक्तव्यः स लुग्वत् ॥ लुकि सति धावोदित्वम् ।। जुह्वात्रकार । हूयात् । होता । होष्यति । अहोष्यत् । अहीपीत् अहौष्टाम् अहौपुः ।। अधुना लुगूविकरणा हादयो धातवः कथ्यन्ते । लुम्विकरणस्यापि जुहोत्यादिगणस्य विशेषः । तियादयः प्रत्यया भवन्ति । हु दानादनयोः । अयं धातुः प्रायोऽमितपणेऽर्थे होमाथें वर्तते । उदात्तेत् । तेन परस्मैपदी । हु अप् तिप् इति जाते सूत्रम्-'हादेश्चि।। धादेः द्विः च । आधे 'नामिनो । द्वितीये 'विसर्जनीयस्य सः' 'स्तोश्चमिः : निपवं सूत्रम् । हु इत्यादेर्गणात् धातुपाठोक्तादुत्तरस्य अप्प्रत्ययस्य लुम् भवति । तस्मिंश्च लकि कृते सति धातोर्विचनं द्वित्वं भवति । अनेन अपो लुग्, धातोदित्वे । सूत्रम्-'सस्वरादि. रिद्विः' । हसादौ अनेकस्वरे धातो एकखरे वा संयोगादौ व्यसनान्ते च धातो सवर आदिरवयवोऽद्विरुक्तो द्विर्भवति । इदं द्वित्वविधायकं सूत्रम् । हु हु तिप् । 'कुहोयुः । 'झपानां जबचपाः' जु हु तिप् । इति जाते । गुणः । जुहोति जुहुतः । 'जुहु अन्ति' इति जाते ।। सूत्रम्-'द्वैः' । द्विरुक्तात् कृतद्वित्वाद्धातोरुत्तरस्य अन्तः अत् भवति । अनेन अन्तः अत् । 'नुधातोः' । जुहति । अन्यानि मूले सन्ति । जुहुयात् जुहुयाताम् जुहुयुः । जुहोतु जुहुतात् जुटुताम् जुदतु । जुहुहि इति जावे । सूत्रम्--हर्षिः ॥ हे धिः । जुहोतेरुत्तरस हिप्रत्ययस्य धिर्भवति । अनेन हेधिः । जुहुधि । अन्यानि सुगमानि । अजुहोत् अजुहुताम् । अजुहु अन् इति जाते । सूत्रम्-अन उस् । अनः उस् । द्विरुक्ताद्धातोरन उस् भवति । "अयुसि' इत्युक्तत्वात् गुणो भवति । अजुवुः । अन्यानि मूले सन्ति । हु प् इवि स्थिते । 'विश्व' । 'सखरादिः' 'बुहोच' । 'झपानाम्' । 'धातो मिनः' । जुदाय । जुहुवतुः । 'अवतो.' जुहुविथ । जुहोथ ।। सूत्रम्-'भीहुभृहीणामाम् वा० ॥ भीहुहीणा घातूनां माम् था वक्तव्यः स आम लुग्यत् । लुकि सति धातोद्वित्वं भवति । जुवांध फार । जुह्वामास । जुह्वांवभूव । एतानि सुगमानि । 'ये हूयात् । होता । अत्र गुणो भवति । अन्येपा लकाराणां प्रथमपुरुषस्यैकवचनान्तानि मूले सन्ति । लुगळफारे-'अ- निटो नामिवतः अनेन वृद्धिः । अहौपीत् अहौष्टाम् अहोपुः । अहीपीः अहोष्टम् अहौष्ट । श्त्यादीनि ॥ निमी भये । जि इत् । विभेति विमीतः ॥ डिति हसे भिय इकारो या वक्तव्यः ॥ सार्वधातुके । विभितः विभ्यति । विमीया-विमीयात् । विमेतु विमीतात् विमितात् विमीताम् विभिताम् । अविमेत् अविभिवाम् अविभीताम् अविभयुः। विभाय । पक्षे आम् । विभयाश्चकार । भीयात् । मैता । मेष्यति । अमेष्यत् । अभैपीत् ॥ निमी भये । मिहत् । पूर्ववत् तिवादयः । 'अप् फतेरि' । 'हादेश्चि' । 'हस्यः । 'झपानाम्' 'गुण' । विभेति विभीतः ॥ सूत्रम्-(डिति०)॥ हिवि हसे परे मियो धातो. रिकारो वा वक्तव्यः सार्वधातुके । सुगममिदं सूत्रम् । विमितः । 'नुधातोः' । बिभ्यति । १ 'खरान्तानित्यानिटः' इत्येवोचितम् । . - ·-- २९६ सारस्वतन्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः अत्र रूपे । 'द्विरुक्तात्' अनेन अन्तः अत् । विभेपि । अत्र पत्वम् । विभीथः विभिथः। विभीथ बिभिथ । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । निभीयात् । विभियात् । विभीयाताम् विभियाताम् । विभीयुः विभियुः । इत्यादीनि लोट्लकारे-विभेतु । विभीतात्-विभितात् । विभीताम्-बिभिताम् । विभ्यतु इत्यादीनि । अविमेत् । अविभीताम् अविभिताम् । अवि- भयुः । इत्यादीनि । लिट्लकारे-द्विश्व' । 'सस्वरादिः । 'हवः' । 'झपानाम्' धातोना- मिनः' । विभाय विभ्यतुः बिभ्युः । इत्यादीनि । 'भीडभृहीणां'। अनेनास्याम्प्रत्ययः । विभयांचकार विभयामास बिभयांवभूव । भीयात् । गुणः। भेता । लुदलकारे । 'अनिटो नामिवत:' । अनेन वृद्धिः । अभैपीत् अभैष्टाम् अभैपुः । इत्यादीनि ॥ ही लजायाम् । जिह्रति जिहीतः जिहियति । जिहीयात् । जिहेतु । अजिहेत् अजिहीताम् अजिहयुः । जिहाय जिहियतुः । जिहियुः । जिहयांचकार । हीयात् । हेता । हेष्यति । अहेष्यत् । अहैपीत् ।। ही लज्जायाम् । पूर्ववत् तिवादयः । 'अकर्तरि । 'हादेश्चि' । 'सस्वरादिः' । कुहो' । 'झपानां जबचपाः' । 'गुणः' । जिव्हेति जिह्रीतः । 'नुधातोः' । द्विरुक्तात् । जिहियति । इत्यादीनि । लिट्लकारे । 'द्विश्च' । 'सस्वरादिः' । 'कुहोश्चः' । 'झपानाम्' धातोर्नामिनः' । निहाय । 'नधातोः' । जिहियतुः जिहियुः । इत्यादीनि । 'भीहु०' अने- नाम् । जिहयांचकार । जिह्वयामास । जिह्वयांबभूव । ह्रीयात् । 'गुण: । द्वेता । अन्यानि सुगमानि । लुङ्लकारे अनिटः । अहैपीत् अहैप्टाम् अहैपुः । इत्यादीनि । सुगमोऽयं धातुः ॥ पृ पालनपूरणयोः ।। ऋमोरिः पूर्वस्य || ऋणोः पूर्वस कारस्य इकारो भवति लुकि सति । गुणः पिपर्ति ॥ पोरुर ॥ पवर्गादुत्तरस्य कारस्य उर् भवति किति डिति च परे ॥ य्वोर्विहसे । पिपूर्तः पिपुरति । पिपूर्यात् । पिपर्तु पिपूर्तात पिपूर्ताम् पिपुरतु । पिपूर्हि । अपिपः ॥ मनोर्दिस्योरडा- गमो वा वक्तव्य इति केचित् ॥ अपिपरत् अपिपूर्ता अपिपरुः । अपि- प:-अपिपरः अपिपूर्तम् अपिपूर्त । अपिपरम् अपिपूर्व अपिपूर्म । पपार ॥ संयोगादेर्णादेरकित्वं वाच्यम् ॥ कित्त्वाभावाद्गुणः । पपरतुः पपरुः । पपरिथ । पूर्यात् । ईटो ग्रहाम् । परीता परिता । परीष्यति परिष्यति । अप- रीप्यत्-अपरिप्यत् । अपारीत् ॥ वृद्धिहेतौ साविटो न दीर्घः ॥ अपारि- टाम् अपारिपुः । हस्खोऽपि पिपरिस्ति । पिपर्ति पिष्टतः पिप्रति । पिपृयात् । पिपर्नु । अपिपः । अपिपरत् अपिपृताम् अपिपरुः । अपिपः अपिपरः। पपार पप्रतुः पनुः । ऋतोरिङ । प्रियात् । पर्ता । हनृतः स्वपः । परिप्यति । अपरिप्यत् । अपार्षीत् ॥ प्र पालनपूरणयोः । पूर्ववत् तिवादयः । 'अप् फर्वरि' । 'हादेशि' । पप तिम् इति ·. जुहोत्यादिषु परस्मैपदिनः ७] चन्दतर्सिन्यायासहितम् । जाते ।। सूत्रम्-'मोरिः पूर्वस्य' ।। मोः पूर्वम्म । र, गो पालनपूरगपोली. रायो पालोतिपादी अपो एपिः गते पूर्पस माकारमा परो भपति, सुकि मी। '' अस्स सूतस्यापदादरोयम् । सिट तिम् इति जाते 'गुण' । 'रापो लिपति । पिष्ट पम् इति जावे ॥ रात्रम्----'पोगरा पो: उर् । पत्रगान् परम्प प्रशारम्परिकी हिति प्रत्यये परे उर भाति । 'योदिसे' अनेन दीप: । पिपूर्व: । 'पोलर रिपुरति । पिपर्षि पिपूर्यः पिपूर्य । पिपर्मि पिपूर्यः पिपूर्मः । रिपूर्यान् पिताम् पिपूर्ण: । इया- दीनि । एतानि रूपाणि पूर्वोपरेप सूधः सिमान्ति ॥ लोट्लकारे-पिपर्नु रिपूर्णा मिपू म् पिपुरतु । पिपूर्हि पिपूनान पिप्तम् पिपुगे । 'गुणः' पिपराणि पिपराय विराम ॥ लफूलकारे-अपिप दिप् इति जाते । 'गुणः' । अपिपर रिपू इति जाते । निम्मोईमान' 'मोर्विसर्ग:' अपिपः । 'पाप्रोदिस्यो। सोधात्योः विम्योः प्राययोः अमागमो या पाव्यः इति केचिदापायी यदन्ति । सन्मवे-अपिपरम् अपिपूताम् अपिपरः । अप्पिा 'प्रभोः' । अपिपरा । अन्यानि मूले सन्ति । लिदलकारे-१ पप् इवि शिते । 'वित्र। 'सस्परावि:'' 'धागोनोमिनः' पपार | प्रासंयोगा। श्यनेनास्य कित्तामा गुणो भवति । पपरतुः पपरः । पपरिय पपरभुः पपर । पपार पपर पपरिर पपरिम । यात् इति स्थिते । 'पोरर' । 'प्योर्पिहसे' । पूर्यात् पूर्यास्ताम् पूर्यामुः । इयादीनि ।। पृया इतिस्थिते । 'गुणः' । सिराता० । 'ईटो प्रहाम्' । परीता परिवा । भन्येषां कारागा रूपाणि सुगमानि । लुल्लकारे । गित्पे' । अनेन सेमित्तात् 'पातोनामिनः' अनेन पृद्धि: । अपारीन् अपारिष्टाम् । अस्मिन् रूपे । ईटो प्रदाम् । अनेन वीर्घ माने । 'पृद्धिहेती सो' अनेन तनिषेधः । अपारिपुः । इत्यादीनि ॥ योऽपि पिरिति । पूर्वरन् विवादयः । हादेशि' । 'प्रपोरिः पूर्वम्य' । 'गुणः' । पिपर्ति पिपृतः पिति । पिपनि पियः पितृय । पिपर्मि पिटयः पिटमः । पिट्याम् । पिपर्तु पिता पिताम् पिपरतु । मिष्टहि पिपृतात् पितम् पिपृत । अपिपः । 'कमोः' । अपिपरलू । अपिटना अपिपरः । अपिपः अपिपरः।अन्यानि सुगमानि ।। लिट्लकारे-'विश' । 'ससरादिः'। '' | 'पातोनामिनः । पपार । 'फरम् । पप्रतुः पमुः । पपर्य । 'यादादी मनेन रा- रस्परिन् । प्रियात् । 'गुणः' । रायपो दि: पती पतारी पवारः । हतः | अनेन स्पप इडागमो भवति । 'गुणः' । परिप्यति लादीनि रूपानि । अपरिष्यन् । सुङ्लकारे-गि' भनेन णित्त्वान् 'सायनिट:' । अनेन निलं पृद्धिर्भगति । पत्यम् । 'दियादाव' अनेन अहागमः । अपापी अपाम् अपाः । यादीत पाशि सुगमानि । ओहार त्यागे । ओकाविती । जहाति ॥ द्वैस्तौ ।। लोपोऽनुवतंने इकारय ।। द्विरुक्तस धातोराकारस लोपो मरति छिति सरे इकारम डिति हसे परे।। जहितः ॥ जहातेराफारस्य किति हसे ईर्वा याच्यः ॥ जीता जहति ॥ जहातेदादापालोपो वाल्पः ॥ जमान् ! बहानुनहितान जहीता जहिताम् जहीवाम् बहतु ॥ ईर्या हो । जहावेही परे इकार: - -- धार.२८ ·- .२९८ “सारस्वतव्याकरणम् । [[द्वितीया वृत्तिः सिद्ध एव । पक्षे आकारेकारौ भवतः ॥ जहीहि-जहिहि जहाहि । अजहात् । अनहिताम्-अजहीताम् अजहुः । जहाँ जहतुः जहुः । जहिथ जहाथ । ' दादरे । हेयात् । हाता । हास्यति । अहास्यत् । अहासीत् ।। ओहाक त्यागे । ओकावितौ । पूर्ववत् प्रत्ययः । 'हादेश्चि' । अनेनापो लग् धातोत्विं च भवति । तदा हा हा तिप् इति जाते । 'हवः' 'कुहोवुः । 'झपानाम्' । जहाति । इति सिद्धम् । जहा तस् इति जाते ॥ सूत्रम्-~'द्वेस्तौ' ॥ द्वः तौ ॥ लोप: इकारन अनुवर्तते । सूनं तु द्विपदमस्ति । कस्मात्सूत्रादनुवर्तते इति शङ्कायां पृत्तिकारी विशेषेण व्याचष्टे । 'नातः' इति सूत्रादाकारस्य लोपोऽनुवर्तते । तथा 'बोर्विहसे' इति सूत्रात् इकारोऽनुवर्तते । द्विरुक्तस्य धातोराकारस्य ङिति स्वरे परे लोपो भवति । डिति हसे परे आकारस्य इकारो भवति अनेन आकारस्य इकारः । जहितः ॥ 'जहाते.' ।। जहा. तेर्धातोराकारस्य क्लिति हसे परे वा इकारो भवति । अनेन वा आकारस्य ईकारः । जहीतः। जहा अन्ति इति जाते । 'द्विरुक्तात्' । 'देस्तौ' । अनेन आकारस्य लोपो भवति । जहति । जहासि । जहिथः जहीथः । जहिथ जहीथ । जहामि जहिवः जहीवः । जहिमः जहीमः । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञेयानि । जहा यात् इति जाते ।। सूत्रम्-'जहाते:०।। जहावर्धातोर्यादादौ परे आकारस्य लोपो भवति । अनेन आकारस्य लोपः । जह्यात् । शेषाणि सुगमानि । 'आशीःप्रेरणयोः' । जहातु जहितात् जहीतात् । जहिताम् जहीताम् । 'देस्तो' । 'द्विरुक्तात्' । जहतु । जहा हि इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'ईवी हो ॥ई: वा अव्ययम् हो । जहावेर्धातोही परे ईकारः सिद्ध एव । पक्षे आकारेकारौ भवतः । सुग- मम् । अनेन सूनेण त्रीणि रूपाणि भवन्ति । जहीहि जहिहि जहाहि । अन भट्टि 'जहिहि जहीहि जहाहि रामभार्याम्' इत्युदराजहार । अन्यानि सुगमानि । लङ्लकारे । अजहात् अजहिताम् अजहीताम । 'द्वैस्तौ' अनेनाकारस्य लोपो भवति । अनहुः । अन्यानि सुगमानि ॥ परोक्षे । द्वित्वम् । 'हस्खः' । 'कुहोयुः' । 'झपानाम्' । 'आतो गप् डो' जहौ । 'आतोऽनपि । अनेन आकारस्य लोपो भवति । तदा । जहतुः जहुः । "अत्वतो.' । जहिथ जहाथ । अन्यानि सुगमानि । लिङ्लकारे हा यात् इति जाते 'दादेरे । अनेन आकारस्यैकारः । हेयास्ताम् हेयासुः । हाता । लुद्दलकारे-~-'आदन्ता- नाम्' अनेनेट्सको भवतः । 'से.' अनेने-अहासीत् अहासिष्टाम् अहासिपुः । अन्यानि सुगमानि॥ ऋगतौ ।। अपोरिः पूर्वस्य ॥ असवर्णे स्वरे पूर्व इयादेशो भवति ।। झ्यति इयतः इग्रति । इयूयात् । इयतु इयतात् इयताम् इयतु । इहि इय- वात् इयतम् इयत । इयराणि इयराव इयराम । ऐया ऐयरत् एयताम् ऐयरुः । ऐया ऐयरः ऐवृतम् ऐयत । ऐयरम् ऐयूव ऐयम ॥ पृद्धिः। आर आरतुः आरुः ॥ गुणोर्तिसंयोगायोः । अर्याद । अर्वा । अरिष्यति । १ 'दादेरि' इत्यैयोचितम् 'प्वोर्विहस' इत्यस्य दीर्घविधायकवात ॥ ।

·। शुहोत्यादिष्वात्मनेपदिनः ८] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । २९९ अरिष्यत् । प्रशोः पुपादित्वात् प्रत्ययः । सेरपवादः । गुणः । आरद ।। इति जुहोत्यादिषु परसैपदिनः ॥७॥ . प्रगतौ । तिवादयः । 'अप् कर्तरि । अनेन चतुर्यु अप् । 'हादेधि' । बारातिप् इति जाते । 'ऋोरिः पूर्वस्य' गुणः ॥ 'असवणे' अनेनेय । इयर्ति इयतः । अन्न हित्वाद्गुणो न भवति । 'द्विरुक्तात्' अनेन अन्तः अन् । 'परम् । इति । अन्यानि यथासंभव झेयानि । ययात् ॥ लोट्लकारे-इयतु । अन्यानि मूले ॥ सन्ति ।। इयू दिप् इति जाते । 'गुणः' द्वो अडागमी । ऐयः । 'दिस्योः। ऐयरत् । अन्यानि मूले सन्ति ॥ लिट्लकारे-'द्विश्य' ''धातोनामिनः । अनेन वृद्धिः । 'सवर्णे' । आर । 'गुणोऽति०' अनेन गुणः । आरतुः आरः । आरिथ । अन्यानि । सुगमानि । र यात् इति जाते । 'गुणोति०' अनेन. गुणो भवति । अर्यात् अर्यास्ताम् अर्यासुः । इत्यादीनि । कता इति स्थिते । 'गुणः' । 'अर्ता अारी अर्तारः । 'नृतः स्यपः' । गुणः । अरिष्यति । स्वरादित्वादडागमद्वयम् ।। आरिप्यत् काटशोर्धात्वोः युपादित्वात् प्रत्ययो भवति सेरपवादः । 'गादेः' । अनेन गुणः । अडागमद्वयम् । आरत् भारताम् आरन् । अन्यानि सुगमानि ॥ इति परस्मैपदिन: समाहा:॥७॥ जुहोत्यादिष्यात्मनेपदिनः ८ ॥ अथात्मनेपदिनः ।। ओहाद गतौ ॥ भृतां लुकि । इभृत् धारणपोपण-, णयोः । ओहाइ गती माल् माने इत्येतेपां पूर्वस्याकारस इकारो भवति लुकि सति ॥ द्वेस्तौ । निहीते जिहाते जिहते । जिहीत । जिहीताम् । अजि- हीत । जहे । हासीए । हाता । हास्यते । अहास्यव । अहास्त अहासाताम् अहासत॥ अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते । ओहाङ् गतौ । ओकार इत् । डकार आत्मनेपदार्थः । आदयः प्रत्यया भवन्ति । 'हादेर्विश्व' । हा हा ते इति जाते । 'इस्वः । 'कुहोशुः । सूत्रम्- मुलां कि । शुमा लुकि । डुम् कारणपोषणको मोहाङ् गौ भाइ भाने इत्येतेपों घातूनां पूर्वस्याकारस्य इकारो भवति । 'देस्तौ' । जिहीवे । अकारलोपः । जिहाते । 'आतोन्तो' । जिहते । जिहीपे । जिहाथे जिहीध्वे । जिहे जिहीवहे जिहीमहे । 'देस्तो। अनेनाकारस्य लोपः । जिहीव जिहीयाताम् जिहीरन् । अन्यानि सुगमानि ॥ लोट्लकारे। जिहीताम् । आकारलोपः । जिहाताम् जिहताम् । जिहीष्व । अन्यानि सुगमानि ।। लङ्ल- कारे । अजिहीत अजिहाताम् अजिहत । अन्यानि सुगमानि ॥ लिट्लकारे । 'विश्व' । 'हवः' । 'हो' । 'झपानाम्' । 'आतोनपि । अनेन आकारस्य लोपः । जहे जहाते' महिरे । हासीष्ट । अन्येषां रूपाणि सुगमानि मूलाग्ज्ञादव्यानि ॥ लुड्लकारे । 'भूते सि!' अनेन सिप्रत्ययो भवति । 'दिवादापट । अहात अहासाताम् अहासव । 'भावोन्तो०। अनेनान्तः अत् ॥

·। सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्ति माङ् माने । मिमीते मिमाते मिमते । मिमीत । मिमीताम् । अमिमीत । ममे । मासीट । माता । मासते । अमासत । अमास्त ॥ इति जुहोलादि- प्वात्मनेपदिनः ।। ८॥ माड् माने । पूर्वसूत्रैरेवायं धातुः सिध्यति । 'हादेश्चि । अनेन चतुर्पु धातोदित्वम् । मिमीते मिमाते । आतो.'। मिमीते । अन्यानि सुगमानि । मिमीत मिमीयाताम् मिमी. न् । मिमीवाम् अमिमीत । अमिमाताम् । आतो.' । अमिमत । लिट्लकारे । ममे ममाते ममिरे । अन्यानि सुगमानि । मासीष्ट । माता ॥ लुङ्लकारे 'भूते सिः' । अमास्त अमासाताम् अमासत । अन्यानि सुगमानि तानि ज्ञातव्यानि विद्वद्भिः । इत्यात्मनेपदिनः समाप्तः॥८॥ जुहोत्यादिपूभयपदिनः ९ अथोभयपदिनः ।। इभृञ् धारणपोषणयोः । हुभाविती । विभर्ति विभृतः विप्रति । विभृते । विभृयात् । विधीत । विमर्तु विभृताम् । अविभः अवि- भृवाम् अविभरुः । अविभृत । बभार बभ्रतुः पभ्रुः। बभर्थ । बभ्रे विभराञ्च. कार विमरांचके विभरामास विभरांबभूव । यादादौ । विभ्रियात् भृषीष्ट । भर्ता २ । हनृतः स्यपः । भरिष्यति-भरिष्यते । अभरिष्यत्-अभरिष्यत । अभापीत् । उ: । अभृत ॥ डुभून् धारणपोषणयोः । डुबावितौ स्तः । तिवादयस्तादयश्च प्रत्यया भवन्त्यस्य धातोः । वादेश्यि' । अनेनापो लोपो धातोत्विं च भवति । भृ भृ तिप् इति जाते । र' 'झपानाम्। 'भृतां लुकि' । 'गुणः' । विमति यिभृतः । 'द्विरुक्कात् । 'पारम्' । विभ्रति । अन्यानि एतैरेव सूतैः सिध्यन्ति । विभृते विभ्राते विभ्रते । बिभृयात् विभृया. ताम् विभूयुः । विधीत बिधीयाताम् विधीरन् । विभतु विमृताम् ॥ अविभः अविभू. ताम् । 'अन उस्' । 'गुण' । अबिभरु । अन्यानि सुगमानि । अविभृत अविभ्राताम् अबिभ्रत ॥ लिट्लकारे-द्विश्व' । अनेन द्वित्वम् । 'र'झपानाम् । 'धातोामिन'। अनेन वृद्धिः । यभार । 'फरम्' वभ्रतुः वभ्रुः । क्रादित्वान्नेट् । 'गुणः' यमर्थ । अन्यानि सुगमानि । आत्मनेपदे वभ्रे घभ्राते धज्रिरे । 'भीड०। अनेनाम्प्रत्ययः स लुगवत् । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । विमराचकार गिभराचवे । बिभरामास । विमरावभूव । एतानि रूपाणि सुगमानि । यादादौ । भियात् । । अनेन गुणाभावः । पत्वम् । भृषीष्ट । 'गुणः' । भर्ता । भर्ता । 'हनृतः स्वपः । अनेनेट् प्रत्ययो भवति । 'गुण' । पत्वम् । भरिष्यति । भरिप्यते । 'दिवादायत् । अमरिष्यत् अभरिप्यत । एतानि रूपाणि मुगमानि । लुङ्लकारे णित्त्वात्सेधिः । 'दिवादाव पत्रम् । अभापति अमाम् अभाएः । अन्यानि मुगमानि । आत्मनेपदे 'लोपो साझसे' । अनेन सेलोपो भवति । भभूत । पत्वम् । अभृपाताम् । अभूपत । 'आयोन्दो० ॥

·7731 ३०१ . जुहोत्यादिपूमयपदिनः ९] चन्द्रकीर्तिव्याप्यासहितम् । दुदा दाने । ददाति ।। दादेः॥ द्विरुक्तस धातोराकास लोपो भवति डिति परे ।। दत्तः ददति । दत्ते ददाते ददते । दद्यात् ददीत । ददातु दत्ताद्वा दत्ताम् ददत् ॥ दां हो ॥ दापोराकारस्सैकारो भवति पूर्वसच लोपो भवति हो परे । देहि दत्तात् । अददात् अदचाम् अददुः । अदत्त ॥ ददौ ददे । देयात् । दासीप्ट । दाता २ । दास्यति दास्यते । अदास्यत् अदा- स्थत । दादेः पे । अदाद अदाताम् अदुः ॥ दाधास्यामित्वं सेर्डित्वम् ।। डित्वान गुणः ।। लोपो हस्ताक्षसे । अदित अदिपाताम् अदिपत ॥ हुदाय दाने । डुनौ इतौ । पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति । 'दादेश्चि' । 'स्व' । ददाति । ददा सस् इति जाते । सूत्रम्-'दादे' ॥ दाधातुरादिर्यस्य सः दादिः यस्य दादेः एकपर्द • सूत्रम् । द्विरुफस्स दादेर्धातोराफारस्य लोपो भवति दिति विभक्ती स्परे हसे प परे । 'वस्ती' इत्यस्यापवादः । अनेन पिद्वजे पट्सपि वचनेषु आकारलोपः । सकारयकारेषु 'ससे चपा'। अनेन दफारस्य तकारः । दत्तः ददति । ददासि दत्यः दस्थ । ददामि ददः एमः । इत्ते ददाते ददते । दत्से दथे दद्ध्ये । ददे ददद दद्महे । एतानि सर्वाणि रूपाणि एतैरेव सूत्रैः सिध्यन्ति ॥ दद्यात् दद्याताम् दद्युः । अन्यानि सुगमानि । ददीत ददीयाताम् दीरन् ॥ दातु दत्तात् दचाम् ददतु । ददा हि इति जाते ॥ सूत्रम्-'दां हो' ।। दाही द्विपदं सूत्रम् । दादीनां दा धा इति धातूनां द्विवचनस्य द्वित्वस्य लोपो भयति आकारस्य च एफारो भवति । देहि । द्वितीये तु तातडादेशः । आकारलोपः । दत्तात् दत्तम् दत्त । उत्तमपुरुषे । 'सवर्णे०' ददामि ददाव ददाम । दत्ताम् ददाताम् । 'आतोन्तो० ॥ ददताम् । अन्यानि सुगमानि ।। अददात् अदत्ताम् । 'अत उस्' । अददुः । अदाः अदत्तम् अदत्त । 'सवर्णे' । अदाम् अदद्व अदन । अदत्त अददाताम् अदद्त । अदत्थाः । अन्यानि सुगमानि ॥ लिट्लकारे-'विश्य' 'हवः' । 'आवो णप हो' ददौ । 'आवोऽनपि' ददनुः ददुः । अत्त्वतो' ददिय ददाथ । अन्यानि सुगमानि । आत्मनेपदे । ददे ददावे ददिरे। दा यात् इति जाते । 'दादेरे' अनेनाकारस्यैकारः । देयात् देयासाम् देयासुः। दासीष्ट । अन्येषां सकाराणां रूपाणि मुगमानि । लुङ्लकारे । अदासि दिप् इति जाते । 'दादेः पे' भनेन सेलोपः । अदात् अदाताम् । अदा सि अन् इति जाते । 'स्याविदः' 'दादेः।" अदुः । अदाः अदावम् अदात । अदाम् अदाव अदाम । अदा सि तन् इति जाते ॥ सूत्रम्-'दाधास्थाम्' । दाधास्थाधातूनां इत्वं भवति सेस्त्विं च । आत्मनेपदे हिस्यात् गुणाभावः । 'लोपो हस्खाइसें' अनेन सेर्लोपः । अदिव अदिपाताम् । 'आवोन्तो.' अदिपत ॥ दुधाञ् धारणपोषणयोः । दधाति । दादेः ॥ पूर्वस्य छिति झसे घः ।। समान्तस्य दधातेः पूर्वदकारस्य धकारो भवति छिति झसे परे ॥धना दधति । धत्ते । दश्यात् दधीत । दधातु धेहि धचाम् । अदधात् अदया। खरान्तानित्यानिटा' इति सूचितम् ॥

·. - ३०२ सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः अदत्त दधौ दधे । धेयात् । धासीट । धाता २ । धास्यति धास्यते । अधा- सत् अधास्यत । दादेपे । अधात् । अधित ॥ दुधाम् धारणपोषणयोः । डुबाविती । पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति । 'हादेश्चि' अनेनापो लोपः धातोद्वित्वम् । 'हवः' 'झपानां जबचपाः' दधाति । दधा तस् इति जाते । 'दादेः' अनेनाकारस्य लोपः। तस् इति जाते ॥ सूनम्-'पूर्वस्य डिति झसे ध:' । पूर्वस्य डिति ज्ञसे झसे घः।झमान्तस्य धातोः पूर्वस्य दकारस्य धकारो भवति डिति झसे प्रत्यये परे। अनेन दफारस्य धकारः । धू धू तस् इति जाते । अत्र 'तथोध' अनेन वकारस्य धकारे प्राप्ते 'दधाति विना', इत्युक्तत्वात् न भवति । 'खसे चपा०' धत्तः दधति । दधासि धत्यः धत्म । दधामि ध्वः दध्मः । धत्ते दधाते । 'आतोन्तो.' दधते । धत्से दधाथे धध्वे । दधे ध्वहे दध्महे । 'दादे:०' दध्यात् दध्याताम् दध्युः । दधीत दधीयाताम् दधीरन् ।।. दधातु धत्तात् धत्ताम् । द्विरुक्तात् । धतु । 'दो हौ' धेहि धत्तात् धत्तम् धत्त । 'सवर्णे: दधानि दधाव दधाम । धत्ताम् दधाताम् देयताम् । धत्स्व दधाथाम् धद्ध्वम् । 'एऐऐ' दधै धावहै दधामहे ।। अधात् । अधत्ताम् । 'मन उस्' अदधुः । अधत्त अधाताम् अदधत । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे । 'द्विच' 'सस्वरादिः' 'झपानाम्' 'आतो णप् हो' दधौ । 'आतोऽनपि' अनेनाकारस्य लोपः। दधतुः दधुः । दधिय दुधाय । आत्म- नेपदे-आतोऽनपि' दधे दधाते दधिरे । 'दादेरे' धेयात् धेयास्ताम् धेयासुः । घासीष्ट । धाता । लुङ्लकारे । 'दादेः पे' अनेन सेलोपः । अधात् अधाताम् । 'स्याविदः' अधुः । आत्मनेपदे । 'दाधास्थाम्' अनेन इत्वम् । सेहित्त्वम् । हित्वात् 'लोपो हवाझसे अनेन सेलोपः । अधित अधिपाताम् । 'आतोन्तोः' अभिपत । अधिथाः अधिपाथाम् अधिध्वम् । अधिषि अधिष्वहि अधिष्महि ॥ णिजिर शौचपोषणयोः । इरित् । आदेः णः स्वः॥ निजां गुणः ॥ निविविषां पूर्वस्य गुणो भवति लुकि सति ॥ नेनेक्ति नेनिक्तः नेनिनति । नेनेक्षि नेनिक्थः नेनिक्य । नेनेज्मि नेनिज्वः नेनिज्मः । नेनिक्ते । नेनिज्यात् । नेनिजीत् । नेनेक्तु नेनिक्ताद नेनिक्ताम् नेनिजतु । नेनिग्धि-नेनिक्तात् नेनिक्तम् नेनिक्त ॥ ३ः स्वरेऽपि नोपधागुणः ।। द्विरुक्तस्य धातोरपि विषये पिति स्वरे उपधाया गुणो न भवति ।। नेनिजानि नेनिजाय नेनिजाम । नेनिक्ताम् । अनेनेक्-अनेनेए अनेनिक्ताम् अनेनिजुः । अनेनित । निनेज निनिजे । निज्यात् । सिस्योः निक्षिष्ट नेता नेता। नेक्ष्यति नेक्ष्यते । अनेक्ष्यत् अनेक्ष्यत । अनिजत् अनिजताम् । अनिटो नामियतः । अनक्षीद अनैक्ताम् अनैक्षुः ॥ णिजिर शौचपोपणयोः । इरित् । 'भादेः प्णः नः' अनेन णकारस्य नकारः । पूर्ववत् प्रत्ययाः । 'दादेश्चि' निनिज तिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-निजां गुणः ॥ निजां गुणः ।

·। । जुहोत्यादिषुभयपदिनः ९] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । निविविषां धातूनां पूर्वस्य गुणो भवति लुकि कृते सति । अनेन चतुर्पा लकारेषु पूर्यस्य गुणो भवति । ने निज् तिप् इति जाते । 'उपधाया लघोः' अनेन गुणः । नेनेन् तिप् इति जाते 'ससे पपा । नेनेति नेनिकः नेनिजति । नेनेज् सिप् इति जाते । 'ससे चपा०' 'किलात्०' 'कपसंयोगे' । नेनेक्षि नेनिक्यः नेनिक्थ । अन्यानि रूपाणि सन्ति मूले । नेनिक्ते नेनिजाते । 'आतोन्तो०' नेनिजते । नेनिज्यात् नेनिज्याताम् नेनिज्युः । नेनिजीत । नेनेक्तु नेनिक्कात् नेनिक्ताम् । द्विरुवात् । नेनिजतु। नेनिज् हि इति जाते। 'झसाद्धिः अनेन हेर्थिः । 'चोः कुः' 'झबे जवाः। नेनिग्धि नेनित्तात् नेनिक्तम् नेनिक । नेनिज् आ निप् इति स्थिते । 'उपधाया लघोः अनेन गुणे प्राप्ते ॥ सूत्रम्-'Tः स्वरेऽपि नोपधागुणः' ।। हे खरे अपि न अव्ययम् । उपधायाः गुणः । द्विरुक्तस्य धातोरपि विपये 'पिति स्वरे परे उपधाया गुणो न भवति । अनेन गुणनिषेधोऽत्र । नेनिजानि नेनिजाय नेनिजाम । नेनिकाम् नेनिजाताम् नेनिजवाम् । नेनिज् व इति जाते । 'चोः कुः' । 'ससे चपा०' । पत्वम् 'कपसंयोगे क्षः' । नेनिक्ष्व । अन्यानि सुगमानि ! ललकारे प्रथमपुरु- पस्यैकवचने । नेनेज् दिप् इति जाते । 'चोः कु: । 'दिस्योर्हसात्' अनेन सेलोपो भवति । 'भावसाने' । 'दिवादावद' । अनेनेक-अनेनेग् । अनेनिक्ताम् । अनेनिजुः । अनेनेक्- अनेनेग अनेनिक्तम् अनेनिक्त । अनेनिजम् । अनेनिक्त अनेनिजाताम् । 'आतोऽन्तो' । अनेनिजत । अनेनिक्थाः अनेनिजाथाम् अनेनिग्ध्वम् । लिट्लकारे । 'द्विश्च । अनेन द्वित्वम् । पूर्वस्य 'उपधाया लघोः अनेन गुणो भवति । निनेज निनिजतुः निनिजुः । 'उप- भायाः । निनेजिथ । अन्यानि सुगमानि । निनिजे निनिजाते निनिजिरे । पत्वम् । निनि- जिये निनिजाथे निनिजिध्ये । निज्यात् निज्यास्ताम् निग्यासुः । 'सिस्यो:०' अनेनात्र गुणा- भावो भवति । निज सीष्ट इति जाते । 'चोः कु:' । 'ससे०' । पत्वम् । 'पसंयोगे क्षः' निक्षीष्ट निक्षीयास्ताम् निक्षीरन् । इत्यादीनि । 'उपधाया लघोः' । 'चोः कु:' । नेका नेतारौ नेकारः । नेज स्वप् तिप् इति जाते । चुत्वम् । पत्वम् । 'कपसंयोगे' । नेत्यदि नेक्ष्यते । अनेक्ष्यत् अनेक्ष्यत । लुङ्लकारे--अनिज् सि ईट दिप् इति जाते । 'अनिटो ना' । अनेन वृद्धिः । चुत्वम् । पत्वम् । 'पसंयोगे०' । अनैक्षीत् अनैताम् अनेनुः । इत्यादीनि । आत्मनेपदे वृद्धिर्न भवति । अनिक । अत्र 'झसात्' अनेन सेलोपो भवति । अनिक्षाताम् । 'आतोन्तो०' । अनिक्षत । अनिस्थाः अनिक्षायाम् अनिग्ध्वम् । अस्य धातोः इरितो या' अनेन डप्रत्ययो भवति । डित्त्वाद्गुणाभावः । अनिजत् अनिजताम् अनिजन् । इत्यादीनि ॥ विजिर् पृथग्भावे । वेवेक्ति । नेनेक्तिवत् ।। विजिर पृथग्भावे । पूर्ववत् तिवादयतेआदयश्च प्रत्यया भवन्ति । 'अम् कर्तरि । हादेश्चि' । 'चोः कु:' । खसे पपा झसानाम्' । 'निजां गुणः' । 'उपधाया लयो।' वैक्ति । वेविकः । द्विरुक्तात् वेविति । अयं धातुनेक्तिवज्ज्ञातव्यो न कश्चिद्विशेषः। विप्ल व्याप्ती । वैवैष्टि वेविष्टे । वेविष्यात् वैविपीत । वेवेष्ट वेविष्टाम् । अवे- वेट अवेवेइ । विवेष विविपे । विप्यात् विक्षीष्ट । वेष्टा २। वक्ष्यवि बेक्ष्यते । ।

·। । सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः अवेक्ष्यत् अवेक्ष्यत । लित्पुपादेर्डः । अविपत् । डो वेति केचित् । हशपान्ता- त्सक अविक्षत् अविक्षत ॥ इति जुहोत्यादिषुमयपदिनः ॥९॥ इति लुम्विकरणा जुहोत्यादयः॥ विप्ल व्याप्तौ । लकार इत् । पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति । 'ह्रादेश्चि' । 'निजां गुणः'। अनेन पूर्वस्य गुणः । 'उपधाया लपोः' । अनेन द्वितीयस्य गुणो भवति । टुत्वम् । वेवेष्टि वेविष्टः । 'द्विरुक्तात्' वेविपति । 'पढोः कः से' अनेन पस्य कः । वेवेक्षि । इत्यादीनि । वेविष्टे । वेविष्यात् वेविषीत । वेवेष्टु वैविष्टात् वेविष्टाम् वेविपतु । वेविप हि इति जाते । 'झसात्' । 'पो' । विडि । अन्यानि सुगमानि । वेविष्टा वेविपाताम् वेविषताम् ॥ अवेवेप विप इति जाते । 'पो ''दिस्योहंसात्' । अनेन दिन्सिपोर्लोपः । 'बावसाने । अवेवेट अषेवेड् अवेविष्टाम् अवेविपुः । अन्यानि सुगमानि । अवेविष्ट अवेविपाताम् अपे. विपत । एतानि सर्वाणि रूपाणि एतैरेव सूनैः सिध्यन्ति । ततस्तेपा व्याख्यानस्यानावश्य- फत्वम् । लिट्लकारे 'द्विश्च' । पूर्वस्य, । 'उपधायाः'। विवेप विविपतुः विविपुः । विवे. पिथ । इत्यादीनि । आत्मनेपदे । विविपे विविपाते विविपिरे । विविपिपे । विष्यात् । विप् सीट इति स्थिते । 'पढोः कः से' । पत्वम् । 'कपसं०' । 'सिस्योः०' । अनेन गुणाभावः। विक्षीष्ट । टुत्वम् । वेष्टा । वेष्टा । पढोः कः से' । 'फिलात्०' 'कपसयोगे' । उपधायाः' । वेक्ष्यति वेक्ष्यते । अवेक्ष्यत् अवेक्ष्यत । एतेषां लकाराणां रूपाणि सुगमानि ॥ लुङ्लकारे। 'लिपुपादेर्ड:' । अनेन डप्रत्ययो भवति । ङित्त्वात् गुणाभावः । 'दिवादाव' । अविपत् अविषताम् अविषन् । डप्रत्ययो वा भवति इति केचिदाचार्या वदन्ति । तत्पक्षे हिशपा. न्वात्सर' । कित्त्वाद्गुणाभावः । कत्वम् । पत्वम् । 'कपस०' । अविक्षत् अविक्षताम् अवि. क्षन् । आत्मनेपदेऽपि । 'हशपान्तात्०' अनेन सक्प्रत्ययो भवति । अविक्षत । 'आतिस- कोकारलोपः स्वरे' । अनेनाकारस्य लोपः । अविक्षाताम् । 'मातोन्तो०' । अविक्षत । इत्युभयपदिनः । इति लुग्विकरणा हादयो धातवः कथिताः॥ समाप्तोऽयं हादिगणः॥९॥ दिवादिपु परस्मैपदिनः १० अथ दिवादयः ॥ ॥ दिवु क्रीडाविजिगीपाव्यवहारयुतिस्तुतिमोदमदख- मकान्तिगतिपु ॥ दिवादेयः॥ दिवादेर्गणाधः प्रत्ययो भवति चतुएं परेषु ।। अपोऽपवादः॥ बोर्विहसे । दीव्यति । दीव्येत् । दीव्यतु । अदीव्यत् । दिदेव दिदिवतुः दिदिवुः । दिदेविथ । दीन्यात् । देविता । देविष्यति । अदेविष्यत् । अदेवीत् ॥ अथ दिवादिगणः कथ्यते । तत्रादौ परस्मैपदिनः कथ्यन्ते । दिवु क्रीडाविजिगीपाव्यव- हारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिपु । दिधातुरेप्वर्थेषु वर्तते । तत्र क्रीडा खेलनम् । विजिगीपा जेतुमिच्छा । कान्तिरभिलापः । शेषाः प्रतीतार्थाः। प्रसिद्धिस्तु क्रीडार्थस्यैव धुत्यर्थस्य च । उकार उदित्कार्यार्थः-'उदित तो वे' इति इड्विकल्पार्थः । 'परतोऽन्यत्। अनेन परस्मैपदं भवत्यस्य तिवादयः प्रत्यया भवन्ति । तदा दिवु तिप् इति जाते सूरम्- ·दिवादिषु परसैपदिनः १०] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । 'दिवादेर्यः दियादेः यः द्विपदं सूत्रम् । दिवादेर्गणाधनुर्पु तियादिपु दिपर्यन्तेपु प्रत्ययेषु परेषु यः प्रत्ययो भवति सखरो यः प्रत्ययो भवति । अयमपोडपत्रादः । अनेन यः प्रन्ययो भवति । 'बोर्विहसे' अनेन दीर्घा भवति । दीव्यति दीव्यतः दीव्यन्ति । 'अदे अनेना- कारस्य लोपः । दीन्यसि दीव्यथः दीन्यथ । दीव्यामि मोरा' । दीव्याः दीव्यामः । ननु 'अपकर्वरि' इति सामान्येनोक्तत्वात् दिवादेरपि अपप्रत्ययः क्रियतां तबाह-अपो- ऽपवादः । दिवादेरारभ्य झ्यादिगणो यावत् तावत् अप्रत्ययो न भवतीत्यर्थः । यादादी तु भवतिवत् या इत्यादीनि सूत्राणि योग्यानि । दीव्येत् दोव्येताम् । युस इद् 'भइए। दीव्येयुः । दीव्येः दीव्येतम् दीव्येत । 'यामियम्' दीव्येयम् दीव्येर दीन्येम । तुबादी यप्रत्यये कृते सति भवतिवत्कार्य भवति । दीव्यतु दीव्यतान् दीव्यताम् दीन्यन्तु अगिन् 'अदे' अनेनाकारस्य लोपो भवति । 'अतः' । दीव्य दीव्यतान् दीव्यतम् दीव्यत । 'सवर्णे०'। दीव्यानि दीव्याव दीव्याम । 'दिवादाव' । अन्यत्तु मवतिवत् । अदीव्यत् अदीव्यताम् । 'अ' अदीव्यन् । अन्यानि मुगमानि । लिलकारे । 'विश्व' पूर्वस्य । 'उपधायाः' दिदेव दिदिवतुः दिदिवुः । 'गुणः' । दिदेविथ । शेषाणि सुगमानि । 'बोर्षि- हसे' दीव्यात् दीव्यास्ताम् 'उपधाया लपोः । 'सिसता०' । अनेनेद । देविता । अन्येपां लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे द्वौ इटौ । अडागमः । 'गुणः' । अदेवीत अहे. विष्टाम् अदेविपुः॥ पित्रु तन्तुसन्ताने । सीव्यति । सीव्येत् । सीव्यतु । असीन्यत् । सिपेय । सीव्यात् । सेविता । सेविष्यति । असेविष्यत् । असेवीत् ॥ पिवु सन्तुसंताने । उकारः । 'आदेः ष्णः सः' तिवादयः । 'दिवादेयः 'वोसिंहसे' अनेन दीर्घः । सोन्यति । सीव्येत् । सीन्यतु । असीव्यत् । एतेषां रूपाणि मुगमान्यतो व्यारयानं न कृतम् । लिट्लकारे । द्वित्वम् । पूर्वस्य 'उपधायाः' । 'फिलात०' । सिपेन सिपिपतुः सिपियुः । 'गुणः' । सिपेविथ । 'प्वोर्विहसें । सीव्यात् सीच्याताम् सीव्यासुः। 'उपधायाः' । 'सिसता' । अनेनेद । सेविता । सेविष्यति । अन पत्वम् । लुल्लकारे द्वौ इटौ । 'इट ईटिं' । गुणः । अडागमः । असेवीत् असेविष्टाम् असेविपुः । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि ॥ नृती गात्रविक्षेपे ( ईकार इत् । नृत्यति । नृत्येत् । नृत्यतु । अनृत्यत् । ननत ननृततः ननृतुः । नृत्यात् । नर्तिता । नतिष्यति । अनर्विष्यत् ॥ वृत्तृत्कृतां सस्यासेरिट् वा वक्तव्यः ॥ नर्त्यति अनर्क्सत् । अनीत् ॥ नृती गात्रविक्षेपे । पूर्ववत् तिवादयो भवन्ति । "दिवादेयः' अनेन यप्रत्ययो भवति । ईकार इत् । नृत्यति नृत्यतः नृत्यन्ति । नृत्येत् । नृत्यतु । अनृत्यत् । लिट्लकारे द्वितम् । पूर्वस्य ः। उपधाया लयोः । नन । कित्त्वान्न गुणः । ननृततुः नन्तुः । ननर्तिय । भन्यानि सुगमानि । नृत्यात् । 'सिसता०' अनेनेट् प्रत्ययो भवति । 'गुणः अनेन 'गुणों भवति । नर्तिता । अन्यानि सुगमानि । नर्विष्यति । पत्वं भवति । अनर्विघ्यत् ॥ सार. ३९ ·- सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः सूत्रम्-'मृद्।। नृत्तृत्कृता धातूना असेः सस्य इड् वा वक्तव्यः । अनेनास्य से परे वा इड् भवति । 'उपधाया लघोः अनेन गुणो भवति । रायपो द्विः' । नय॑ति । अनय॑त् । रूपाणि, सुगमानि सन्ति । लुलकारे अनृत् सि दिप् इति जाते । 'सिसता' से। 'इट ईटि' । 'गुणः' । अनीत् अनर्विष्टाम् । अनर्तिपुः । अन्यानि सुगमानि॥ नृहर क्योहानौ । अत इर् 'मोर्विहसे' जीर्यति । जीर्येत् । जीर्यतु । अजी- येत् । जजार । गुणः जजरतुः जजरुः । जीर्यात् । 'ईटो ग्रहाम्' । जरीवा ज- रिता।। जरिष्यति जरीष्यति । अजरिष्यत्-अजरीष्यत् । 'इरिवो वा' अजरत् अजारी ॥ ज़ इर् पयोहानी । इर् इत् 'इरितो वा' इति सूनस्य विशेषणार्थः । 'दिवादेर्यः' । जय तिए इति जाते । 'ऋत इर' अनेन ऋकारस्य इर् । 'बोर्विहसे' अनेन दीर्घः । जीर्यति जीर्यवः । 'अदें। जीर्यन्ति । जीर्येत् । जीर्यतु जीर्यतात् जीर्यताम् । 'अदे' । जीर्यन्तु । जीर्य । अन्यानि सुकराणि । 'दिवादाव' अजीर्यत् अजीर्यताम् अजीर्यन् । लिट्लकारे । द्वित्वम् । 'सस्वरादिः'' | 'धातोामिनः । अनेन वृद्धिः । जजार । 'सयोगात्। अनेनाकित्त्वाद्गुणो भवति । 'गुणः' । जजरतुः जजरुः । जजरिथ । ज यात् इति स्थिते । त इर्' । अनेनेर् । 'बोर्विहसे' । अनेन दीर्घः । जीर्यात् । जता इति जाते। 'सिसता०' । अनेनेट् । गुणो भवति । जरिता । 'ईटो प्रहाम्' । अनेन वा दीर्घः । जरीता । एवमन्येषामपि 'लकाराणा रूपाणि ज्ञेयानि । अस्य धातोः 'इरितो या' अनेन उप्रत्ययो भवति । 'दृशाः' अनेन गुणः । अजरत् अजरताम् अजरन् । डप्रत्ययाभावे सि प्रत्ययो भवति । सेर्णित्त्वात् वृद्धिः । अन्यत् साधन तु पूर्ववत् । 'दिवादावट्' । अजारीत् अजारिष्याम् अजारिपुः । अन्यानि सुगमानि ॥ शो तनूकरणे ॥ योः॥ यप्रत्यये परे धातोरोकारस्य लोपो भवति ॥ श्यति । श्येत् । श्यतु । अश्यत् । शशौ । शायात् । शाता । शासति । अशास्यत् । वा सिलोपः । अशात् अशासीत् ॥ शो तनूकरणे । तिवादयो भवन्ति । 'दिवादेयः' । शो य तिप् इति जाते ॥ सूनम्- 'योः ॥ य भोः । यप्रत्यये परे सति धातोरोकारस्य लोपो भवति । अनेन ओकारस्य लोपः। 'स्वरहीनः । श्यति श्यतः । 'अ' । इयन्ति । श्येत् श्येसाम् श्येयुः । श्यतु श्यतात् श्यताम् श्यन्तु । अश्यत् अश्यताम् अश्यन् । सर्वाणि रूपाणि सुगमानि । लिलयारे । 'सध्यक्षगणा०' । 'द्विय' । 'आतो णप् डौ' । शशौ । 'आतोऽनपि' अनेनान्यनाकारस्य लोपो भवति । शशतुःशशुः । 'अत्त्वत'शशिथ । शशाथ । 'सध्यक्षराणा.' । शायात् । शावा । अन्यानि सुगमानि । लुङ्लकारे । अशासि दिप् इति जाते । 'शाच्छासा. अनेन वा सेलोपः । 'दिवादावत् । अशात् अशाताम् अशुः । इत्यादीनि । सेलोपाभाव- पक्षे 'आदन्तानाम्' अनेनेट्सको । अशासीत् अशासिष्टाम् अशासिपुः । द्वयो रूपयोः पत्व भवति॥ . , ·। दिवादिषु परस्मैपदिनः १.] चन्द्रकीर्तिन्यागासहितम् । ३०७ छो छेदने । यति छयेत् । छ्यतु । अध्यत् । चन्छौ । छायात् । छाता । छास्यति । अच्छायद । अच्छा अच्छासीत् ।। छो छेदने । प्रत्ययादयश्च 'पूर्ववत् भवन्ति । 'यो?' अनेन यकारे परे ओकारस्य लोपः। छपति छयेत् । यतु । 'विवादावर्ट। अच्छपत् । चतुणी लकाराणां रूपाणि सुगमानि सन्ति । लिट्लकारे छो गप् इति स्थिते । 'संध्यक्ष०' । द्वित्वम् । 'हस्य' 1 'आतो पाप् हो । 'पानाम०' । चच्छी । 'आतोऽनपि' । अनेनान्यत्राकारलोपः । चल्छतुः पच्छः । चच्छिथ चच्छाथ । 'संध्यक्षराणी' छायात् छायाताम् छायामुः । धावा । अन्यानि सुगमानि । लुबलकारे 'शाच्यासा०' अनेन वा सेलोपो भवति । तदा । अच्छात् अच्छाता अच्छुः । इत्यादीनि । यदा सेलापो न भवति तदा 'आदन्तानां.' अनेनेट्- सको भवतः । 'दियादायट्' । अच्छासीत् अच्छारिष्टाम् । पत्वम् । मुलम् । अच्छासिपुः ।। पोऽन्तकर्मणि । सति । सेत् । सतु । अस्थत् । ससौ । सेयात् । साता । सासति । असास्सत् असार असासीत् ।। पो अन्तर्मणि । 'आदेः प्णः नः। 'योः' । स्यति । लिट् । ससौ । टुर । या सिलोपः । असात् । असासीत् ।। दो अवखण्डने । यति । घेत् । यतु । अद्यत् । ददौ । देयात् । दाता । दास्यति । अदासत् । अदात् ।। दो अवसण्डने । तिवादयः 'दिवादेयः' । 'यो । यति । यतः । 'अदे' धन्ति । चेत् । धतु घतात् द्यताम् । 'अदे अनेन अकारस्य लोपः धन्तु । छ । अन्यानि सुगमानि । अद्यत् अद्यताम् अद्यन् । अद्यः । लिट्लकारे दो णप् इति जाते । 'संध्यक्षराणां । द्वि- त्वम् । हस्यः । 'आतो गप डो' । अनेन आकारस्य लोपो भवति । ददी । आतोऽनपि । ददतुः पदः । ददिय पदाथ । इत्यादीनि । 'संध्यक्षराणाम् । दायात् इति जाते। 'दादरे । अनेन आकारस्य एकारः । देयात् । दाता । ललकारे 'दादेः पे' अनेन सेल.पो भवति । अदात् अदाताम् अदुः । इत्यादीनि ।। राध साध संसिद्धौ । राध्यति । राध्येत् । राप्यतु । अराध्यत् । रराध ॥ राधतेहिंसायां किति णादो सेटि थपि चैत्वपूर्वलोपो वा ।। रेपतुः- रराधतुः । राध्यात् । राद्धा । रात्स्यति । अरात्सव अरात्सीत् अराद्धाम् ॥ राथ् साथ् संसिद्धौ । तियादयः । 'दियादेयः'। 'स्वरहीनम् ।राध्यति राध्यतः राध्यन्ति । राध्येत् राध्येताम् राध्येयुः । राभ्यतु राध्यतात् राध्यताम् । 'प्रदे०' राध्यन्तु । अराध्यत अराध्यताम् अराध्यन् । लिट्लकारे । राध् णप् इति जाते । 'विश्व' । 'हवः' । राध। सूत्रम्--राधते:०' ॥ राधते_तोहिसायां किति णादो परे सेदि यपि परे च एत्वपूर्वलोपी भवतः । अनेनास्य घातोर्वा एत्वपूर्वलोपो भवतः । रेपतुः । रराधतुः । इत्यादीनि मागि भवन्ति इति ज्ञातव्यम् । थपि राधिथ रराद्ध रेधिय ! राध्यात् राध्याताम् राभ्यामुः। राध् ता इति जाते । 'तथोर्धः' अनेन वकारस्य धकारः 'झरे जवाः' । रादा गद्वारी ·. - ३०८ सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः राद्धारः । राथ् स्यप तिप् इति जाते । 'ससे चपा झसानाम् । अनेन धस्य तः । रात्स्यति । 'दिवादाव' । अरात्स्यत् । लुलकारे अराध सि ईट् दिप् इति जाते 'खसे.' 'स्वर- हीनम्०' 'वावसाने' अरात्सीत् । 'झसा' अनेन सेलोपो भवति । अराद्धाम् भरात्सुः । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । साध् धातोरपि रूपाणि राधातुवत् ज्ञात- व्यानि । अस्यैत्त्वपूर्वलोपौ न भवतः । यप्रत्ययः । साध्यति । लिट्लकारे द्वित्वादिकं सर्व भवति । ससाध ससाधतुः ससाधुः । ससाधिय । 'तथोर्धः । अनेन थकारस्य धत्वम् । 'झवे जवाः' । ससाद्ध । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ इपु सर्पणे । इप्यति । इष्येत् । इप्यतु । ऐष्यत् । इयेप । इप्यात् । एपिता । एपिष्यति । ऐशिष्यत् । ऐपीत् ।। इपु' सर्पणे । तिवादयो भवन्ति । 'दिवादेर्यः । अनेन यप्रत्ययो भवति । इप्यति इष्यतः इध्यन्ति । इत्यादीनि । इप्येत् इप्येताम् इष्येयुः । इप्यतु इष्यतात् इप्यताम् । 'अदे' इप्यन्तु । स्वरादित्वात् द्वावडागौ । 'अइए' । 'एऐऐ। ऐप्यत् ऐष्यताम् ऐष्यन् । लिट्- लकारे । 'द्विश्व०' । 'सस्वरादिः' । 'उपधायाः' । अनेन गुणः । असवर्णे । इयेप । 'सवर्णे' । ईपतुः ईपुः । 'गुण' 1 इयेपिथ । इत्यादीनि । इप्यात् । 'उपधाया लघोः' अनेन गुणो भवति । 'सिसता.' अनेनेट् । एपिता एपितारौ एपितारः । अन्येपा रूपाणि सुगमानि । लुल्लकारे द्वाविटी भवतः । इट ईटि' । अनेन सेलोपो भवति । द्वावडागमी भवतः । ऐपीत् ऐपिष्टाम् ऐपिपुः । इत्यादीनि भवन्ति ॥ व्य वाडने । ग्रहां कृिति च । विध्यति । विध्येत् । विध्यतु । अविध्यत् । विव्याध | न्यद्धा । व्यत्यति । अव्यत्स्यत् । अव्यात्सीत् अव्याताम् । अव्यात्सुः॥ व्यध् ताडने । तिवादयः । 'दिवादेर्यः' । अनेन यप्रत्ययो भवति । 'प्रहां हिति च। अनेन संप्रसारणं भवति । यकारस्य सस्वरस्य इकारः । विध्यति विध्यतः। 'अदे' विध्यन्ति इत्यादीनि । विध्येत् । विध्यतु । अविध्यत् अविध्यताम् अविध्यन् । व्यथ् गप् इति स्थिते । 'द्विश्च' । 'सस्वरादिः' । व्य व्यध् णप् इति जाते । 'णवादौ पूर्वस्य' अनेन संप्रसारणम् । पूर्वस्य । 'अत उपधायाः' । विव्याध । व्य व्यध् अतुस् इति जाते । 'णादौ पूर्वस्य' । 'प्रहा किति छ' । विविधतुः विविधुः । विव्यधिथ । 'अत्त्वतः' 'तयोधः'। 'झवे जयाः' । पिव्यद्ध । सप्रसारणम् । विध्यात् विध्यास्ताम् विध्यासुः । तथोर्ध.'। 'झवे जनाः। व्यद्धा व्यद्धारौ व्यद्धार । 'ससे चपा०' । व्यत्स्यति । अव्यत्स्यत् । लुड्ल- फारे । अव्यध सि दिप् इति जाते । सेः । अनेन इट् । 'ससे चपा झसानाम् । सेर्णित्त्वात् वृद्धिः । अव्यात्सीत् । 'झसात्' । अनेन सेलोपो भवति । तयोर्धः' । अन्याताम् अन्यात्सुः । अव्यात्सीः अव्याद्धम् अव्याद्ध । अव्यात्सम् अव्यात्स्व अव्यात्स्म । पुष पृष्टौ । पुष्यति । पुप्येत् । पुप्यतु । अपुप्यत् । पुपोप । पुप्यात् । पोटा। पोल्यति अपोक्ष्यत् । अपुपत् ॥ ।

·दिवादिषु परस्मैपदिनः १०] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ३०९ घु पुष्टौ । तिवादयः । दिवादेयः । पुष्यति । अन्यानि सुगमानि । लिलकारे । 'दि। पूर्वस्य 'उपधाया लघोः अनेन गुणः । पुपोप पुपुषतुः पुपुपुः । पुपोपिथ । पुण्यात् । 'उपधाया' टुत्वम् । पोष्टा । पोप स्वप् विप् इति जाते । 'पढोः फ से 'किलात्' । 'कप० । पोक्ष्यति । अपोश्यत् । लुङ्लकारे 'लित्पुपादेर्छ:' हिन्यात गुणाभावः । "दियादापद' । अपुपत् अपुपताम् अपुपन् ॥ लिए आलिङ्गने । श्लिष्यति । श्लिप्येत् । श्लिप्यतु । अश्लिप्यत् । शिश्लेप । श्लिष्यात् । श्लेष्टा । श्लेष्यति । अश्लेष्यत् । हशपान्तात्सक् ॥ लिपेरालि- गाने सक् ॥ कापवादः । अश्लिक्षत्कन्यां चैत्रः । अनालिङ्गने समश्लिपत् जतु काष्ठम् ॥ ग्लिए आलिङ्गने । तिवादयः । 'दिवादेर्यः' । श्लिष्यति । चतुणी लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'द्विश्च । पूर्वस्य । 'उपधाया लघोः' । शिश्लेष शिश्शिपतुः शिश्तियुः । शिश्लेषिथ । इत्यादीनि । लिप्यात् । शिप् ता इति स्थिते । 'गुणः' । 'टुत्वम् । श्लेष्टा । सिप् स्यप तिप् इति जाते 'गुणः' । 'पढो..' । कत्वम् । 'कप० । श्लेष्यति । अश्लेष्यत् अश्शेक्ष्यताम् । अश्लेष्यन् । लुङ्लकारे । 'हशपान्तात्स' । अनेन सम्प्रत्ययः । 'दिवादावट । 'पढोः कः से' । 'किलात्' । 'प० । अश्लिक्ष्यत् । अश्लिक्षताम् अशिक्षम् ॥ सूत्रम्-'लिपेः०' ।। लिपेर्धातोरालिङ्गनेऽर्थे सप्रत्ययो भवति अनालिगने 'लित्पुपादेई' अनेन प्रत्ययः । हित्त्वात् गुणाभावः । 'दिवादावट' । अश्लिपत् अश्लिप- ताम् अपिन् । आलिङ्गने अशिक्षत् फन्यां चैत्रः इत्युदाहरणम् । अनालिङ्गने तु अश्लि- पत् जतु काष्ठम् इत्युदाहरणम् ॥ तुप प्रीणने । तृप्यति । तृप्येत् । तृप्यतु । अप्यत् । ततर्प । तृप्यात् । रधा- दित्वादिदिकल्पेन । तर्पिता-त्रमा त । रारो झसे दृशाम् । तर्पियति त्रप्स्यति तय॑ति । अवर्पियत्-अन्नप्सत् अतर्क्सद् ॥ स्पृशमशकृशपां सिर्या वक्तव्यः ।। धादित्वाद्वेट् । अतीत् अतासीत् । पुपादित्वाद ङः । अतृपद ।। तृप् प्रीणने । तिवादयः । 'दिवादेर्यः' । तृप्यति । चतुणी लकाराणां रूपाणि सुगमानि। लिट्लकारे 'द्विश्च' पूर्वस्य 'इसादिः०' र' 'उपधाया लघोः ततर्प ततृपतुः तत्पुः । सतथि । इत्यादीनि । तृप्यात् । अस्य धातो रयादित्वात् इ विकल्पेन भवति । 'गुण' सर्पिता तर्पितारौ तर्पितारः । इडभावे । 'गुणः' । त् अर् ता । इति जाते । रा रो झसे दशाम् । अनेन अरो रो का भवति । नप्ता । तर्पिता । तर्पियति । तर्पिप्यतः । तर्पि- प्यन्ति । इडभापे गुणः । 'सरो झसे' । अप्स्यति । विकल्पेन तय॑ति । पाणि मुग- मानि । अतीत् । अत्रप्स्यत् । अतीत् । रूपाणि सुगमानि । लुल्लकारे ॥ सूत्रम्- 'स्पृशु० ॥ अतृप् सि दिप् इति जाते 'सिसता० । 'सेः' । 'इट ईटि' । 'गुणः' । पावसाने', अवपात् अतर्पियाम् अतर्पिपुः । इडभावपक्षे । 'उपधाया लपोः। 'से' । 'गरो झसे. 'श्रत उपधायाः' । अत्राप्सीत् अत्राप्ताम् अनाप्सुः । शेपाणि सुगमानि ! अताप्सीत् ·- । - ३१० सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया दृत्तिः अताम् अतार्मुः । पुपादित्वात् अस्य धातोर्डप्रत्ययो भवति ।। हित्वात् गुणाभावः । अरपत् अतृपताम् अतृपन् । अन्यानि सुगमानि ॥ एवं दृप हर्पविमोहनयोः । दृप्यति ॥ एवं ह हर्पविमोहनयोः । तिवादयः । 'दिवादेर्यः' । दृप्यति । अयं धातुः तृप्यतिवत् ।। मुह वैचिये । मुह्यति । मुमोह । मुह्यात् । दुहादीनां धत्वढत्वे वा । मोढा मोग्धा मोहिता । रधादिलाद्वेट् । मोक्ष्यति मोहिष्यति । अमोक्ष्यत् अमो हिप्यत् । पुपादित्वात् डः । अमुहत् अमोहीत् अमोक्षीत् अमुक्षत् ।। मुह वैचित्ये । पूर्ववत् तिवादयः । 'दिवादेयः' । मुह्यति मुह्यतः मुह्यन्ति । मुह्येत मुझे. ताम् मुह्येयुः । मुह्यतु मुखतात् मुह्यताम् मुह्यन्तु । अमुह्यत् अमुह्यताम् अमुह्यन् । मुह णप् इति स्थिते । 'द्विश्च' । पूर्वस्य । 'उपधाया लघोः' । मुमोह मुमुहतुः मुमुहुः । 'गुणः' । मुमोहिथ । इत्यादीनि । मुह्यात् । मुह ता इति स्थिते । मुहादीना घत्वढत्ने वा । अनेन वा हस्य ढः । 'उपधाया लघोः' । तथोर्घः' । ठुत्वम् । 'टि ढो लोपः' । मोढा मोठारी मोढारः । चत्वे कृते सति । मुह ता इति जाते । 'उपधाया लघोः' । 'तथोर्घः' । 'झवे जवाः' । मोग्धा मोग्धारौ मोग्धारः । रधादित्याद्वा इड् भवति । 'गुणः' । मोहिता मुद्द, स्यप् तिप् इति जाते । 'उपधाया लघोः' । 'पढोः कः से'। 'किलात्' । 'कपसयोगे'। मोक्ष्यति । इटि फुते सति मोहिप्यति । अमोक्ष्यत् अमोहिष्यत् । लुङ्लकारे----अमोहीत् अमोहिष्टाम् अमोहिपुः । इडभावपक्षे । 'अनिटो नामिवतः' । अनेन वृद्धिः । अमौक्षीत् अमौढाम् अमौक्षुः । 'हशपान्तात् । कित्वात् गुणाभाषः । 'पढोः कः से' । 'फिलात्। 'कप० । अमुक्षत् अमुक्षताम् अमुक्षन् । पुपादित्वात् डप्रत्ययो भपति । अस्य हित्त्वात गुणाभावः । 'दिवादाक्ट' अमुहत् अमुहताम् अमुहन् । णश अदर्शने । नश्यति । ननाश । फणादित्वादेत्वपूर्वलोपौ । नेशतः नेशुः । नश्यात् ॥ मस्जिनशोझसे नुम् वक्तव्यः ॥ छपराजादेः पः ।। नंया ॥ नशेः पान्तस्य ॥ नशेः पान्तस्स णत्वं न स्यात् ॥ अनंष्टा-नशिवा । नक्ष्यति नशिप्यति । अनशिष्यत्-अनंक्ष्यत् । पुपादित्वात् ङः॥ हे नशे- रत एत्वं वा वाच्यम् ॥ अनेशन् अनशत् ॥ णश् अदर्शने । 'आदेः प्णः स्वः' । अनेन णकारस्य नकारः । तिवादयः । 'दिवादेर्यः । नश्यति । चतुणां लकाराणा रूपाणि मुगमानि । लिट्लकारे । 'विश्व' । पूर्नस्य । 'हसादि.' 'अत उपधायाः' ननाश । 'लोपः चपा०'। अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः । नेशतुः नेशः । नेशिथ । 'अस्वतः' । 'शप० । टुत्वम् । ननष्ट । इत्यादीनि । नश्यात् । न ता इति स्थिते । 'छशप' ॥ सूत्रम्-'मस्जिनशोः०' ॥ मस्जिनशोर्धात्वोईसे परे नुम् यतव्यः । अनेन नुम् । 'गिदन्यात्' । 'नयापदान्ते' । हुत्वम् । नंष्टा नटारी नंधारः । प्रनंष्टा । इति जावे । 'उपसर्ग०' । अनेन णकारे प्राप्ते ॥ सूत्रम-'नरोः पान्तस्य' ॥ पान्तस्य नशेर्धानोर्णत्व न भवति । अनेन तन्निपेधः । प्रनष्टा । रधादित्वाइ पेट् । नशिता । नश् .. .

·दिवादिषु परस्मैपदिनः १०] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ३११ । स्यप् तिम् इति जाते । 'छशप० । 'मस्जिकत्वम् । पत्यम् । 'कप० । नक्ष्यति । इटि कृते सति । पत्वम् । नशिध्यति । 'दिवादाक्ट् । अनस्यत् । अनगिय्यत् । ललकारे पुपादित्वाद् प्रत्ययो भवति ।। सूत्रम्-डे नशे०' ॥ रूप्रत्यये परे नशेधीतोरत एवं या वाच्यम् । अनेन अकारस्य एकारः । अनेशत् । वाग्रहणात्---अनशत् अनगताम् अनशन् । इत्यादीनि ॥ शम् दम् उपशमे । शमां दीर्घः ॥ शमादीनां दीर्घा भवति ये परे अवादी चिपये च । शाम्यति । शाम्येत् । शाम्यतु । अशाम्यत् । शशाम शेमतुः शेभुः । शम्यात् । शमिता । शमिप्यति । अशमिप्यत् । लित्पुपादेः । अश- मत् । अशमीदिति केचित् । 'दम् श्रम् तम् भ्रम् क्षम् क्रम् मद्' एते शमा- दयः । रूपं तद्वत् ॥ शम् दम् उपशमे । तिवादयः। 'दिवादे' ।। सूत्रम्-'शमाम् ॥ शमां दीर्घः । शमा- दीनां धातूनां यप्रत्यये परे अनादौ विपये दी| भवति । अनेन दीर्चः । शाम्यति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वम् । पूर्वस्य । 'अत उपधायाः' । शशाम । 'शशाम पृष्टयापि विना दवाग्निः' इत्युदाहरणम् । 'लोपः पचां'। शेमतुः शेमुः। शेगिय शशन्य। इत्यादीनि । शम्यात् । 'सिसता०' । शगिता । पत्वम् । शमिष्यति । 'दिवादावत् । अश- मिप्यत् । 'लिपुपादेर्डः' । अशमत् अशमताम् अशमन् । इत्यादीनि । केचिदाचार्या अस्य अशमीत् इति रूपमिच्छन्ति । साधनं तु पूर्ववत् ॥ दम् धातोरपि रूपाणि शम्धातुवत् ।। शम् दम् श्रम् तम् भ्रम् क्षम् प्राम् मद् एते शमा- दयो ज्ञातव्याः तेषां रूपाणि पूर्वधातुवत् न कश्चित् विशेषः ॥ निमिदा स्नेहने । आनी इतौ ॥ मिदेर्ये गुणो वक्तव्यः ॥ मेघति । मेयेत् । मेद्यतु । अमेद्यत् । मिमेद मिमिदतुः मिमिदुः । मिद्यात् । मेदिता । मेदिष्यति । अमेदिष्यत् । अमिदत् ॥ जिमिदा स्नेहने । आनी इतौ । तिवादयः । 'वादेर्यः । मिद् य तिम् इति जाते ।। सूत्रम्-'मिदे: । मिदेर्धातोर्यप्रत्यये परे गुणो भवति । मेदति । चतुणी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वम् । पूर्वस्य । 'उपधाया लपोः । मिमेद मिमिदतुः मिमिदुः । मिमेदिय । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । मिद्यात् । 'उपधाया लघोः' । मेदिता । अन्यानि सुगमानि । लुल्लकारे 'लित्पुपादेई' । 'दिवादावट । अमिदत् अमिदताम् अमिदन इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ।। असु क्षेपणे । असति । आस ! असिता । असिष्यति ।। अस्यते युग्य- क्तव्यः ।। आस्थत् ॥ इति दिवादिपु परसैपदिनः ॥ असु क्षेपणे । तिवादयः । दिवादेर्यः' । अस्यति । चतुर्णी रूपाणि मुगमानि । लिट्ल- कारे द्वित्वम् । 'सस्वरादिरि०' 'अत उप० । 'सवर्णे०' । आस आसतुः आसुः । आ- सिथ । इत्यादीनि । अस्यात् । 'सिसता० । असिता । अन्यानि मुगमानि । अन्येषामपि ·३१२ , सारस्वतव्याकरणम् , । [द्वितीया वृत्तिः लुङ्लकारे । 'लित्पुपादेर्ड' । द्वावडागमौ । आस् ड दिप इति जाते ॥ सूत्रम्-'अस्यते:०' ।। अस्यतेर्धातोर्डप्रत्यये परे थुग् वक्तव्यः । उकार उच्चारणार्थः । ककारः कित्त्वादन्त्यार्थः । आस्थत् आस्थताम् आस्थन् । इत्यादीनि । इति परस्मैपदिनः समाप्तिमगमन् ।। दिवादिष्वात्मनेपदिनः ॥११॥ अथात्मनेपदिनः ।। जनी प्रादुर्भावे । ईकारेत् ॥ जा जनीज्ञोः ॥ जनी प्रादुर्भावे । ज्ञाऽवबोधने । अनयोर्जादेशो भवति चतुएं परेषु ॥ जायते.। जायेत् । जायताम् । अजायत । गमां स्वरे । श्रुत्वम् । जजोहः । जज्ञे । जनि- पीट । जनिता । जनिष्यते । अजनिष्यत अजनिष्ट ॥ पदादेस्तनि कर्तर्यपि सेरिण वक्तव्यः दीपादिभ्यो वा ॥ 'पद् दीप जन् वुध् पूरि तायि प्यायि एते पदादयः ॥ लोपः ॥ इण्संयोगे तनो लोपो भवति ।। जनिव- ध्योर्न वृद्धिः । अजनि अजनिपाताम् ॥ अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते ॥ जनी प्रादुर्भावै । ईकार इत् । तआदयः प्रत्ययाः सर्वत्र भवन्ति । 'दिवादेर्यः' जन् य तिप् इति जाते ।। सूत्रम्-'जाजनीशो' जाजनीझोः । ज्ञा अवयोधने । जनी प्रादुर्भावे । अनयोर्धात्वोर्जा इत्यादेशो भवति चतुर्पा लकारेषु परेषु । अनेन जा इत्यादेशः । जायते । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वम् । 'सख- रादिः' 'हस्यः' । 'गमा स्वरे' अनेनोपधाया लोपो भवति । श्रुत्वम् । जबोईः । जज्ञे जाते जज्ञिरे । इत्यादीनि । 'सिसता०' । पत्वम् । जनिपोष्ट । जनिता । लुङ्लकारे । 'भूते सिः'। 'सिसता.' । पत्वम् । धुत्वम् । अजनिष्ट ॥ सूत्रम्-‘पदादेः-'। पदादेर्धातोस्तनि परे सति कर्वरि अपि सेरिण वक्तव्यः ॥ दीपादिभ्यो धातुभ्यो वा भवति । पद् दीप बुध् पूरि तायि प्यायि एते पदादयो ज्ञातव्याः॥ सूत्रम्-'लोपः' । इण् संयोगे सति तन्प्रत्ययस्य लोपो भवति । णित्त्वात् वृद्धौ प्राप्तायाम् । 'जनिवध्योः । अनेन वृद्धेनिषेधः। अजनि अजनिपा- ताम् । 'आसोन्तो' । अजनिपत इत्यादीनि । दीपी दीप्तौ । दीप्यते दीप्यते । दीप्यताम् । अदीप्यत । दिदीपे । दीपि- पीष्ट । दीपिता । दीपिण्यते । अदीपिण्यत । अदीपिष्ट । अदीपि ॥ दीपी दीप्तौ । ईकार इत् । 'दिवादेर्यः' दीप्यते । चतुर्णा सुगमानि । लिलकारे । द्वित्वम् पूर्वस्य हस्खः । दिदीपे दिदीपाते दिदीपिरे । इत्यादीनि । 'सिसता'। दीपिपीष्ट । अन्येप रूपाणि मुगमानि । लुङ्लकारे । 'भूते सि!' 'सिसता०' ! पत्वम् । टुत्वम् । 'दियादावद भदीपिष्ट । “पदादेः' अनेन सेरिण वा भवति । यदा सेरिण तदा लोपः । अदीपि अदीपि पाताम् । 'अतोन्तो० । अदीपिपत । इत्यादीनि ।। पूरी आप्यायने । पूर्यते । पूर्येत । पूर्यवाम् । अपूर्यत । पुपूरे । पूरिपीट । पूरिता । पूरिप्यते । अपूरिग्यत । अपूरि । अपूरिष्ट । ।

·३१४ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः अप्वायिष्ट । अप्यायि अप्यायिषाताम् अप्यायिपत । अप्यायिष्ठाः अप्यायिपाथाम् अप्यायिध्वम् । अप्यायिपि अयायिष्वहि अप्यायिष्महि । इमौ द्वौ धातू वादिको । इत्यात्मनेपदिनः कथिताः॥ - - - यप्रत्यय: । दिवादिषूभयपदिनः १२ अथोभयदिनः ॥णह बन्धने । नयति नद्यते । न त् नयेत । नयतु नह्यताम् । अनह्यत् अनयत । ननाह नेहतुः नेहुः । नेहिथ ननद्ध नेहे । नह्यात् । नत्सीप्ट । नहो धः । नद्धा । नत्स्यति-नत्स्यते । अनत्स्यत्-अनत्स्यत । अना- सीत् अनाद्धाम् अनात्सुः । अनद्ध अनत्साताम् अनत्सत ॥ इति दिवादि- घूभयपदिनः ॥ १२ ॥ इति यविकरणा दिवादयो धातवः ।। अथोभयपदिनः कथ्यन्ते । णह वन्धने । अकार उभयपदार्थः । 'आदेः षणः । अनेन णकारस्य नकारः'। तिवादयस्तआदयश्च प्रत्यया भवन्ति । 'दिवादेर्यः" । अनेन । नाति नह्यते । चतुर्णा लकाराणां रूपाणि सुगमानि । अत: पिष्टपेपर्ण न कृतम् । लिट्लकारे । 'द्विश्च । पूर्वस्य । 'अत उपधायाः' । ननाह । 'लोपः पचाम् । अनेनेत्वपूर्वलोपौ । नेहतुः । नेदुः । नेहिथ । 'मत्त्वतो.' । ननह् थप् इति जाते। 'नहो धः' 'तथोर्धः' । 'झये जवाः' । ननद्ध । नेहे नेहाते नेहिरे । नह्यात् । न सीष्ट इति स्थिते । 'नहो ध: । 'खसे चपा०' । नत्सीष्ट ॥ नह ता । 'नहो धः'। 'तथोर्धः'। 'झवे जवाः'। नद्धा । 'नहो धः' 'खसे०' । नत्स्यति नत्स्यते । इत्यादीनि । लुङ्लकारे। 'अत उपाधायाः'। अनात्सीत् । 'झसात्' अनेन सेर्लोपो भवति । अनाद्धाम् अनात्सुः । इत्यादीनि । आत्मने- पदे । अनद्ध अनत्साताम् । अनत्सत । इत्यादीनि । इत्युभयपदिनः समाप्ताः । इति यवि- कारणा दिवादयो धातवः कथिताः ॥ स्वादिपूभयपदिनः १३ अथ स्वादयः ॥ तनादायुभयपदिनः पुञ् अभिपवे । न उभयपदार्थः। आदेः ष्णः स्वः॥ खादेर्नुः ॥ सादेर्गणानुः प्रत्ययो भवति चतुर्पु परेषु । अपोऽपवादः॥ नूपः ॥ विकरणस नुप्रत्ययस उपप्रत्ययस्य च गुणो भवति पिति परे । सुनोति सुनुतः । नुधातोः। सुन्वन्ति । सुनोपि सुनुथः सुनुथ । सुनोमि ॥ ओर्वमोर्वा लोपः ॥ असंयोगादुत्तरस्य प्रत्ययसंबन्धिन उका- रस पा लोपो भवति चमोः परयोः । मुनुवः सुन्वः । मुनुमः-सुन्मः । सुनुते सुन्वाते सुन्वते । सुनुयात् मुन्वीत । सुनोतु सुनुवाद्वा सुनुताम् सुन्वन्तु ।। ओर्वा हे । प्रत्ययसंवन्धिन उकारादुत्तरस हेर्लग्भवति ।। वाग्रहणासंयो- गान । तेन तक्ष्णुहि त्वष्णुहीत्यत्र न । सुनु सुनुवाद सुनुतम् सुनुत । असनोत् असुनुत । सुपाव मुपुवतः । सुपविय मुपोय । सुपुवे पूयात् । - ·। । खादिपूभयपदिनः १३] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ३१५ सोपीष्ट । सोता । सोष्यति सोप्यते । असोप्यत् असोप्यत ॥ स्तुसुषमा पे सेरिड्वा वक्तव्यः ॥ असावीत् असीपीन् । दुमुस्तुनुधातूनामिट्वेति केचित् । असविष्ट असोष्ट ॥ अथ स्वादयो धातवः फध्यन्ते । तत्रादी उभयपदिनः सन्ति । पुत्र अभिपवे । धकार उभयपदार्थः । 'आदेः ष्णः सः । तियादयस्तादयश्य प्रत्ययाः सर्वत्र भवन्ति इति शाद. व्यम् ॥ सूत्रम्-'स्वादेर्नु' ॥ स्वादेः नुः द्विपदं सूत्रम् । स्वादेर्गणात् चतुपु वियादिपु परेषु नुप्रत्ययो भवति । सुनु तिप् इति जाते ।। सूत्रम्-'नूपः' ।। नुश्व उप च नूप् यस्य नूपः । स्वादेरुत्पन्नस्य नुप्रत्ययस्य तनादेरुत्पन्नस्य उपप्रत्ययस्य पिति प्रत्यये परे गुणो भाति । अनेन गुणः । सुनोति सुनुतः । 'नुधातोः' । सुन्वन्ति । पत्वम् । मुनोपि मुनुथः मुनुय । 'नूप:' अनेन गुणः । सुनोमि । सुनु वस् इति जाते ॥ सूत्रम्-'ओर्यमोर्वा लोप: । ओः वमोः चा अव्ययम् । लोपः । चतुःपदं सूत्रम् । असंयोगादुत्तरस्य प्रत्ययसंवन्धिन उकारस्य वमोः परयोः सतोलीपो भवति । अनेन उकारस्य वा लोपः । मुनुवः सुन्यः । सुनुमः सुन्मः । सुनुते सुन्वाते । 'आतोन्तो०' सुन्वते । पत्वम् । सुनुपे मुन्याथे सुनुध्वे । सुन्वे । 'ओमोर्या लोप:' । सुनुवहे सुन्वहे । सुनुमहे सुन्महे । सुनुयात् सुनुयावाम् सुनुयुः । 'नु धातोः' । सुन्वीत सुन्वीयाताम् सुन्वीरन् । अन्यानि सुगमानि । लोट्लकारे । 'भूपः' । अनेन पिति प्रत्यये परे गुणः । सुनोतु । 'तुह्योः' । सुनुतात् सुनुताम् सुन्वन्तु । सुनु हि. इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'ओर्वाहेः' ॥ ओः वा अव्ययम् । हेः । प्रत्ययसंवन्धिन उकारादुत्तरस्य हिप्रत्ययस्य वा लुग् भवति । अस्मिन् सूत्रे वामहणात् संयोगात् न लुग् भवति । तेन तक्ष्णुहि त्वक्ष्णुहि इत्यत्र न । सुनु सुनुतात् सुनुतम् मुनुत । 'नूपः' 1 सुनवानि सुनवाव सुनवाम । सुनुताम् सुन्वाताम् सुन्वताम् । सुनुष्य सुन्वाथाम् सुनुध्वम् । सुन सुनवावहै सुनवामहे । 'दिवादावत्' । 'नूपः' । असुनोत् असुनुताम् असुन्वन् । असुनोः असुनुतम् असुनुत । असुन्यम् असुनुव । 'ओर्वमोः' । असुन्व । असुनुम असुन्म । असुनुत असुन्याताम् । 'आतोन्तो' । असुन्वत । असुनुथाः असुन्याथाम् असुनुध्वम् । असुन्धि असुनुवहि असु- न्वहि । असुनुमहि असुन्महि । लिट्लकारे । 'द्विश्व' । 'सस्वरादिः' । 'किलात्' । 'धातो मिनः' । सुपाव । 'नुधातोः' । 'नानध्योर्वः' । सुपुवतुः सुपुवुः । 'अत्वतः' । गुणः । सुपविथ मुपोथ । आत्मनेपदे । सुपुवे सुपुवाते सुपुविरे । 'ये' । सूयात् । गुणः । पत्रम् । सोपीष्ट । अन्येषां रूपाणि मुगमानि । लुङ्लकारे । असु सि दिप् इति जाते ॥ सूत्रम्- 'स्तुसुधूनां ॥ स्तुसुधूनां धातूनां परस्मैपदे सेः इड् वा वक्तव्यः । सेर्णित्वात् धातो - मिनः' अनेन पृद्धिः । असावीत् असाविष्टाम् असाविपुः । इडभावे । 'अनिटो' । असो- पीत् असौष्टाम् असौपुः । इत्यादीनि । आत्मनेपदे । दुसुस्तुनुधातूनां इड् वा भवति इति फेचिदाचार्या वदन्ति । अनेनात्मनेपदेऽपि सेरिट् । गुणः । असविष्ट असविपाताम् अस. विपत । इडभावे । असोष्ट असोपाताम् असोपत ॥ चित्र चयने । चिनोति चिनुते । चिनुयाव चिन्वीत । चिनोतु चिनुताम् । अचिनोत् अचिनुत ।। चिनोतेः सणादौ कित्वं वा वाच्यम् ॥ चिकाय ।

·। - -- सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः चिक्यतुः चिक्युः । चिचाय चिक्ये-चिच्ये । चीयात् चेपीष्ट । चेता२। चेष्यति चेप्यते । अचेष्यत्-अचेष्यत । अचैपीत् अचेष्ट ॥ चिञ् चयने । 'स्वादेर्नुः' । 'नूपः । चिनोति चिनुतः चिन्वन्ति । चिनुते चिन्वाते चिन्वते । चिनुयात् । चिन्वीत । चिनोतु चिनुतात् चिनुताम् चिन्वन्तु । 'ओर्वा हे। चिनु । अन्यानि सुगमानि । चिनुताम् । अचिनोत् । अचिनुत । अन्यानि रूपाणि सुग- मानि । लिट्लकारे । चि णप् इति स्थिते ।। सूत्रम्-'चिनो' ।। चिनोतेर्धातोः सप्रत्यये णादौ च परे कित्त्वं वा वाच्यम् । अनेन चकारस्य ककारः । द्वित्वम् । सखरादिः। 'कुहोश्चः', । 'धातोर्नामिनः' । चिकाय । 'नुधातोः' । चिक्यतुः चिक्युः । विकयिय चिकेथ । चिचाय चिच्यतुः चित्त्युः । आलनेपदे कित्त्वे कृते सति । चिक्ये चिक्याते चिक्यिरे । कित्त्वाभावे । चिच्ये । रूपाणि सुगमानि । 'ये'। चीयात् । गुणः पत्वम् । म्चेपीष्ट । चेता चेता । अन्येपां रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे 'अनिटो नामिवतः' अचैपीत् अचैप्टाम् अचैपुः । आत्मनेपदे गुणः । अचेष्ट अचेपाताम् अचेपत ॥ । स्तृञ् आच्छादने । स्तृणोति स्तृणुते । तस्तार । गुणोतिसंयोगायोः। तस्तरतुः तस्तरुः । तसर्थ । तस्तरे ॥ स्तर्यात् ॥ संयोगादि मादन्तमा सिस्योरात्मनेपदे इट्वा वक्तव्यः ॥ तरिपीट । उः । स्तुपीट | स्तर्ता र स्तरिष्यति-स्तरिष्यते । अस्तरिष्यत् अस्तरिष्यत । अस्तापनि अस्तरिष्ट अस्तृत ।। स्तृञ् आच्छादने । 'स्वादेर्नुः' । रुणोऽनन्ते' । 'भूपः' । कृणोति स्तृणुते । चतुर्णा लकाराणा रूपाणि सुगमानि । स्तुणप् इति जाते । द्विश्व' । 'सस्वरादि०'। 'शसात् सपाः' 'धातो मिनः । तस्सार । 'गुणोति०' । अनेन गुणः । तस्तरतुः तस्तरः । दन्तस्य गुणः । तस्तथ । आत्मनेपदे । तस्तरे तस्तराते तस्तरिरे । इत्यादीनि । 'गुणोऽर्तिः। अनेन यादादी गुणो भवति । स्तर्यात् । अन्यानि सुगमानि 1 'उ' अनेन गुणनिषेधः । 'किलात्०' । अनेन पत्वम् । स्तृपीष्ट । 'संयोगादेः' । अनेन अस्प पेट् सीप्टादौ । गुणः । स्तरिपीष्ट । सः । सर्ता । 'इनृतः स्यपः । स्तरिप्यति सरिष्यते । अन्यानि सुगगानि । लुङ्लकारे वृद्धिः । असापीत् । आत्मनेपदे । 'सयोगादि०' अनेन येट् । अतरिष्ट । इदभाव । अस्तृत । 'लोपो०' । अनेन सेलोपः । अस्तुपाताम् अस्तृपत । इत्यादीनि । घृम् परणे । घृणोति घृणुते । क्यार पत्रतः पनुः । घृणोतेस्थपो नित्य. मिट् । ववरिथ बनधुः पत्र पवार-चयर वच चयम । चने चबवे । नियात् परिपीट । ईटो ग्रहाम् । वरीपीप्ट | परिपीट ) परिवा वरीता २ । परिप्पति वरीप्यति । परिप्यते वरीप्यते । अपरिप्यत् । अवरीप्यत् । अपरिप्यत अपरी- प्यत । अवारी अपरिए अश्व ॥ पम् परणे । प्रकार उमयपदार्यः । 'सादेनु' नोंणोनन्ते । नेपः' गृणोति गृणुते । गुणी लकाराणां रूपाणि मुगमानि । लिट्लकारे नित्यादिकम् । 'भावोनामिना । बार। करम् । यमः यमुः ।यवर थप् इति जाते समम्-पृणोसे: पोतेर्धातोः पो नित्यं इन .

·स्वादिषु परस्मैपदिनः १४] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ३१७ भवति । वरिथ । कादित्यानेट । क्वृव । इत्यादीनि । वने वनाते वमिरे । 'यादादो। प्रियात् । संयोगादेः' । वृषीष्ट । 'ईटो प्रहाम्' । अनेन इकारस्य ईकारः । वरिपीट वरी- पीट । इत्यादीनि । वरिता परीता । इत्यादीनि । अन्येषां रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे । द्वाविटी । पृद्धिः । अवारीत अवारिष्टाम् अवारियुः । आत्मनेपदे गुणः । अवरिष्ट अब- रीष्ट । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । तेपां साधनमपि सुगमम् ॥ धून कम्पने । धुनोति धुनुते । धूनुयात् धन्वीत । धुनोतु धूनुताम् । अधू- नोत अधूनुत । दुधाय दुधुवे । धूयात् धविपीष्ट-धोपीष्ट ॥ स्वरतिसूतिसू- यतिधूजरधादीनां वा ॥ धरिता धोता । धविष्यति घोष्यति । अघवि- प्यत् अध्योष्यत् । अधावीत् । अधविष्ट अधोष्ट ।। इति स्वादिपूमयपदिनः १३ धून कम्पने । अकार उभयपदार्थः । पूर्ववत्प्रत्यया भवन्ति । 'सादेर्नुः' । 'नूपः। अनेन चतुर्पु पिति गुणो भवति । धुनोति । आत्मनेपदे । धूनुते । चतुर्णा पूर्ववद्रूपाणि । लिट्लकारे द्वित्यादिकं सर्व भवति । 'धातो मिनः' । 'झपानां०' अनेन धस्य दः । हवः । दुधाव दुधुवतुः दुधुवुः । दुधविथ । इत्यादीनि । दुधुचे दुधुवाते दुधुविरे । धूयात् ।। 'स्वरति०' । अनेनास्य वेट । गुणः । विपीष्ट । इडभावे धोपीष्ट । अन्यानि रूपाणि सुग- मानि । धविता धोता । अन्येषां रूपाणि सुगमानि । सर्वत्रेड्विकल्पः । लुड्लकारे । अधावीत् अधाविष्टाम् अधाविपुः । साधनं सुगमम् । इडभावे । 'अनिटो.' । अधौपीत् अधौष्टाम् अधौपुः । आत्मनेपदे । अघविष्ट अधोष्ट । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । एताह- शानि रूपाणि शतशः साधितानि । अतो व्याख्यानं न कृतम् । इत्युभयपदिनः कथिताः ।। स्वादिषु परस्मैपदिनः १४ अथ परसैपदिनः ॥ हि गतौ वृद्धौ च । हिनोति ॥ द्विरुक्तस्य हिनोते: कुत्वं वाच्यम् ॥ जिघाय । हीयात् । हेता । हेप्यति । अहेप्यत् । अहैपीत् ।। अथाधुना परस्मैपदिनः कथ्यन्ते । हि गती वृद्धौ च । तिवादयो भवन्ति । 'खादेर्नु' 'नूपः' । हिनोति हिनुतः हिन्वन्ति । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लिट्लकारे । द्वित्वादि- कम् । सूत्रम् द्विरुक्तस्य० ॥ द्विरुक्तस्य हिनोतेर्धातोः कुत्वं वाच्यम् । अनेन हस्य घः 'धातो. नामिनः' । 'झपानाम्' । जियाय जिध्यतुः जिम्युः । जिघयिथ जिथ । इत्यादीनि । 'ये' हीयात् । गुणः । हेता । हेप्यति । अहेष्यत् । शेपाणि रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे । 'अनिटो नामिवनः' । अनेन वृद्धिः । अहैपीत् अद्दष्टाम् अहेपुः । इत्यादीनि ॥ शल शक्तौ । शक्नोति । शशाक । लोपः पचा कित्ये चाय । शेकतुः शेकुः । शक्यात् । शक्ता । शल्यति । अशक्ष्यत् । अशकद ॥ शक्ती लकारो लूदित्कार्यायः । तिवादयः । 'गर्नुः' । 'नूपः' । शक्नोति शनुतः । 'नुधातोः । शक्नुवन्ति । लोट्लकारे मध्यमपुरुषसैकवचने 1 शक्नुहि । अन्यानि सुगमान । - ·. - सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः लिलकारे द्वित्वादिकं सर्व भवति । 'अत उपधायाः' शशाक । 'लोपः पचाम् । शेकतुः शेकुः । अन्यानि सुगमानि । शक्यात् । शक्ता। 'किलात०', 'कपसंयोगे । शक्ष्यति । अशल्यत् रूपाणि । सुगमानि । लुङ्लकारे । 'लिपुपादेः' । अनेन प्रत्ययो भवति । अशकत् अशकताम् अशकन् । इत्यादीनि भवन्ति ।। धिवि प्रीतौ । 'इदित' इति नुम् ॥ धिन्विकृण्व्योनों लोपो वाच्यः ।। चतुर्यु ।। यवयोवसे हकारे च लोपः ॥ धिनोति । घिनुयात् । धिनोतु । अधिनोत् । दिधिन्व । धिन्व्यात् । धिन्विता । धिन्विष्यति । धिन्वि- प्यत् । अधिन्वीत् ॥ धिवि प्रीतौ । इकार इत् । 'इदितो तुम्' । तिवादयः । 'स्वादेर्नुः'। 'धिन व् नु तिप्' इति जाते ॥ सूनम्-'धिन्यिकृयो०' ॥ अनयोर्नकारस्य लोपो वाच्यः चतुएं परेषु । अनेन नकारस्य लोपः । सूत्रम् 'यवयोः०' । यकारवकारयोर्वसे हकारे घ लोपो भवति । 'नूपः' । धिनोति चिनुतः धिन्वन्ति । इत्यादीनि । लिट्लकारे । द्वित्वम् । 'पूर्वस्य' 'झपा- नाम्०' । दिधिन्व दिधिन्वतुः दिधिन्युः । दिधिन्विय । इत्यादीनि भवन्ति । 'सिसता०' अनेनेट् । थिन्विता । अन्येषा रूपाणि सुगमानि । लुङ्लकारे द्वाविटी । अन्यत्साधन तु पूर्ववत् । अधिन्वीत् अधिन्विष्टाम् अधिन्विपुः । इत्यादीनि । कृषि हिंसायाम् । कृणोति । चकृष्ण । धिनोतिवद ॥ कृवि हिंसायाम् । सर्वसाधनं तु पूर्ववत् । णत्वम् । कृणोति । अयं धातुर्धिनोतिनत् ज्ञातव्यः॥ श्रु श्रवणे ॥ भुवः शृ॥ श्रुवः श भवति चतुएं परेपु ॥ शृणोति । शुश्राव शुश्रोथ ! श्रूयात् । श्रोता । श्रोष्यति । अश्रोष्यत् । अश्रीपीत् ॥ इति स्खदिपु परसैपदिनः ॥१४॥ ध्रु श्रवणे । तिवादयः । 'स्वादेर्नु!' ॥ सूत्रम्-'ध्रुवः ॥ सांकेतिकम् । द्विपदं सूत्रम् । ध्रुवो धातोः शू इत्यादेशो भवति । चतुर्णी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वादिक पूर्वस्य । 'धातोर्नामिनः' । अनेन वृद्धिः । शुनाव शुश्रुवतुः शुश्रुवुः । इत्यादीनि भवन्ति । 'ये' श्रूयात् । 'गुणः' । श्रोता श्रोष्यति । अन पत्वं भवति । अश्रोष्यत् । रूपाणि सुग- मानि । लुङ्लकारे । 'अनिटो नामिवतः' । अनेन वृद्धिः । अन्यत्साधनं तु मुगमम् । भोपीत् अाधाम् । अनौपुः । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । इति परस्मैपदिनः समाप्ताः ।। स्वादिपु आत्मनेपदिनः १५ ॥ अथात्मनेपदिनः ॥ अशुद्ध व्याप्ती । ऊडाविती । अनुते अक्षुरीत । अनु. ताम् । आनुत । नुगशाम् । आभ्योर्णादी । आनशे । अदितो वा । अशिपीट । अभीष्ट । अशिवा अष्टा । अशिप्यते अक्ष्यते । आशिष्यत-आक्ष्यत । आशिष्ट- ·रुधादिषुभयपदिनः १६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । आष्ट आक्षाताम् आक्षत ॥ इति स्वादिपात्मनेपदिनः ॥ १५ ॥ इति नुवि- करणा: खादयः॥ अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते ॥ अशूइ व्याप्ती । ऊाविती स्तः । तिवादयः । 'खादेर्नु। अश्रुते अश्रुवाते । 'आतोन्तो' । अश्वते । इत्यादीनि । अनुवीत अभुवीयाताम् अभुवी- रन् । अभुताम् अक्षुवाताम् अनुवताम् । स्वरादित्वाद् द्वाघडागमौ भवतः । आश्भुत । अन्यानि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकं सर्वम् । 'भुगशा०' । 'आमोर्णादी' । आनशे आनशाते आनशिरे । इत्यादीनि । 'अदितो वा' । अनेनास्य धातोरिड्विकल्पो भवति । अशिपीष्ट । इडभावे । 'छशप० । अनेन पत्वम् । 'पढोः कः से' । पत्यम् । 'कपसंयोगे'। अक्षीष्ट । रूपाणि सुगमानि । अन्यानि मूलात् ज्ञेयानि । लुड्लकारे । द्वावडागमी । स्वरादित्वात् । आशिष्ट आशिपाताम् आशिपत । इडभावे । 'झसात 'छशप० । टुत्वम् । आष्ट आक्षाताम् आक्षत । इत्यादीनि । इत्यात्मनेपदिनः समाप्तिमगमन् । इति नुविकरणाः स्वादयो धातवः कथिताः ।। - रुधादिपूभयपदिन: १६ अथ रुधादयः । तत्रादावुभयपदिनः । रुधिरावरणे । इरित् ।। रुधार्नम् ॥ रुधादेर्गणान्नम् प्रत्ययो भवति चतुर्पु परेषु ॥ अपोऽपवादः । मकारः स्थान- नियमार्थः । णत्वम् । तथोपः { रुणद्धि । नमसोऽस ॥ हसात् झसस्य सवणे झसे लोपो वाच्यः ॥ रुन्धः । रुन्धन्ति । रुणत्सि रुन्धः रुन्ध । रुणमि रुन्धवः रुन्ध्मः । रुन्धे रुन्धाते रुन्धते । रुन्ध्यात् । रुन्धीत । रुणदु । रुन्धाम् । अरुण अरुणद् । अरुन्ध । रुरोध रुरुपतु: रुरुधुः। रो- धिथ । रुरुधे रुरुधाते । रुध्यात् रुत्सीष्ट । रोद्धा २ । रोत्स्यति रोत्स्यते । अरोत्स्यत् अरोत्स्यत । अनिटो नामिवतः । अरौत्सीत् । सिस्योः । अरुद्ध अरु- साता अरुत्सत । इरितो वा । अरुधत् ।। अथ रुधादयो धातवः कथ्यन्ते ॥ तत्रादावुभयपदिनो धातवः सन्ति । रुधिर आवरणे। इरित् । उभयपदित्यात् तिवादयस्तआदयश्च प्रत्यया भवन्ति । सूत्रम्-'रुधादेर्नम् ॥ रुध् आदिर्यस्मात् स रुधादिः तस्य रुघादेः नम् । रुपादेर्गणानम् प्रत्ययो भवति चतुर्पु लकारेषु परेषु । अपोऽपवादः । प्रत्यये मकारः स्थाननियमार्थः । प्रनों णो नन्ते' । अनेन णवं च । 'तथोध:' । अनेन तकारस्य धकारः । 'झवे जवाः' । रुणद्धि । रुध तस् इति जाते। नमसोऽस्य' अनेन अकारस्य लोपः । 'थोर्धः ॥ हसात्' अनेन धकारस्य लोपो भवति । 'नया' । रुन्धः रुन्धन्ति । 'खसे०' । रुणसि रुन्धः रुन्य । अन्यानि मूले सन्ति । सन्धे रुन्धाते रुन्धते । इसादीनि रूपाणि भवन्ति । रुन्ध्यात् रुन्ध्याताम् रुन्ध्युः। सुगमानि ! रुन्धीत रुन्धीयाताम् रुन्धीरन् । रुणद्ध-रुन्धात् रुन्धाम् रुन्धन्तु । 'झसा. द्विहेः' ।'हसात् । रुन्धि रुन्धात् राधम् रुन्ध । रुणधानि रुणधाव रुणधाम । रुन्धाम् ·३२० सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः रुन्धाताम् सन्धताम् । इत्यादीनि । अरुणत् अरुन्धाम् अरुन्धम् । अरुणः अरुन्ध अरुन्धाताम् अरन्धत | अरुन्धाः अरुन्धाथाम् अरुन्ध्वम् । अरुणधम् अरुन्ध्व अरुन्ध्म । इत्यादीनि रूपाणि पूर्वोक्तरेव सूत्रैः सिध्यन्ति तानि यथासंभवं साध्यानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकं सर्व भवति । 'उपधाया लघोः। रुरोध रुरुधतुः रुरुधुः । रुरोधिथ । इत्यादीनि । आत्मनेपदे ररुधे रुरुधाते रुरुधिरे । अन्यानि सुगमानि । रुध्यात् । रुत्सीप्ट । 'तयोधः । गुणः । रोद्धा रोद्धा । 'ससे०' । रोल्स्यति रोत्स्यते । लुड्लकारे । 'अनिटः' । अनेन वृद्धिः । 'खसे.' । अरौत्सीत् अरौद्धाम् अरौत्सुः । इत्यादीनि । आत्मनेपदे । 'झसात्०' अनेन सेलोपो भवति । अरुद्ध अरुत्साताम् अरुत्सत । इत्यादीनि रूपाणि सुगमानि । अस्य धातोरिरितो या । अनेन डप्रत्ययो भवति । इरित्वात् । ङित्वात् गुणाभावः । अरुधत अरुधवाम् अरुधन् । सुगमानि ।। उच्छृदिर दीप्तिदेवनयोः । उइरावितौ । मृणत्ति छुन्तः छुन्दन्ति । छन्ते । छून्यात् । छून्दीत । छुण छून्ताम् । अच्छृणत् अच्छृणद् ॥ दः सः॥ दकारस चा सकारो भवति सिपि विपये ॥ अच्छृणः अच्दद् अच्छृन्तम् अ- च्छ्न्त । चच्छर्द चच्छूदें । छुयात् । छुत्सीट छर्दिपि । छर्दिता २। छर्दि- प्यति छर्ल्सति । छर्दिप्यते छर्ल्सते । अच्छर्दिष्यत् अच्छय॑त् । अच्छर्दि- प्यत-अच्छय॑त । इरितो वा । अच्छूद अच्छीत् अच्छर्दिष्ट ॥ उच्छृदिर् दीप्तिदेवनयोः । उइराषितौ । पूर्ववत् प्रत्ययाः । 'रुधादेर्नम्' । अनेन चतुर्यु नम्प्रत्ययो भवति । कृणत्ति । अत्र 'ससे चपा झसानाम्' । अनेन दस्य तः । 'नश्चापदान्ते झसे अनेन नस्यानुस्वारो भवति । हन्तः छून्दन्ति । इत्यादीनि रूपाणि पूर्वसदृशानि पूर्वोक्त. रेव सूत्रैः सिध्यन्ति। इन्ते छुन्दाले छुन्दते। चतुर्णा लकाराणां रूपाणि पूर्वसदृशानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकं सर्च भवति । पूर्वस्य सः । 'उपधायाः' । अनेन गुणः । 'झपानाम्' । चच्छर्द चच्छ्दतुः चच्छृदुः । चच्छर्दिथ । आत्मनेपदे । चच्छृदे चढ़ाते चच्छृदिरे । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । हृद्यात् । 'सिस्योः०' । अनेन गुणनिषेधः 'खसे' छत्सीष्ट । नृत् तद् छूद् अनेन वक्ष्यमाणेन वेट् । 'उपधाया लपोई' । अनेन गुणः । छर्दिता । अन्येषां रूपाणि सुगमानि । छर्दिष्यति । 'मृद्' । अनेन वा इट् । 'ससे०' । छय॑ति । इत्या- दीनि । लुड् । द्वाविटी सेर्लोपः । गुणः । अडागमः । अच्छर्दीत् अच्छर्दिष्टाम् अच्छर्दियुः । अन्यानि सुगमानि । आत्मनेपदे साधन पूर्ववत् । अच्छर्दिष्ट अच्छर्दिपाताम् अच्छर्दिपत । इत्यादीनि । अस्य धातोरिरितो वा । अनेन डप्रत्ययो भवति । हित्वाद्गुणामावः । अच्छृदत् अच्छूदताम् अच्छृदन् । अच्छ्दः अच्छुदतम् अच्छृद्त । अच्छदम् अच्छृदाव अच्छृदाम । साधनमेसादृशं शतशः कृतम् ।। उदिर हिंसानादरयोः । इणत्ति तन्तः वृन्दन्ति । ढन्ते । वन्यात् । तृन्दीत् । तृणत्तु तन्ताम् । अतृणत् अवन्त । ततर्द । तत्दै । तद्यात् । तुत्सीष्ट सर्दिपीए । तर्दिष्यति-तर्क्सति । तर्दिप्यते तराँते । अतर्दिष्यत्-अतर्क्सत् । - ।

·रुधादिषु परस्मैपदिनः १७] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ३२१ अतदिप्यत-अतर्क्सत । अवदत् अत्तर्दीत् ॥ तृततृदददद्धयोऽसे: सादेरिद्वा ।। अतर्दिष्ट ॥ इति रुधादिपूभयपदिनः ॥ १६ ॥ उदिर हिंसानादरयोः । उइराविती । पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति । 'रुधादेनम्' अनेन चतुर्पु नम्प्रत्ययो भवति । णत्वम् । तृणत्ति । अस्मिनरूपे 'ससे०' अनेन दस्य तः विति प्रत्यये परे । 'नमसोऽस्य अनेन नमोऽफारस्य लोपो भवति । 'नया' अनेन झसे परे नकारस्यानुस्वारो भवति । 'हसान०' अनेन या तकारस्य लोपो भवति । भृत्तः । छुन्तः । एतादृशमपि रूपं स्यात् । तन्दन्ति । तन्ते तृन्दाते तृन्दते । इत्यादीनि चतुर्णा रूपाणि सुग- मानि पूर्वोक्तिरेव सूत्रैः सिध्यन्ति । लिट्लकारे 'विश्व' पूर्वस्य । 'उपधाया लघो:' अनेन गुणः । ततर्द । कित्त्वात् गुणाभावः । किति णवादौ । अन्यत्साधनं पूर्ववत् । ततृदतुः तदुः । गुणो भवति । थपि । ततर्दिथ । इत्यादीनि । आत्मनेपदे साधनं पूर्ववत् । तदे तदाते तवृदिरे । अन्यानि सुगमानि । तृवात् । 'खसे.' । 'मृत्' अनेन वा इनि- पेधः । 'सिस्योः अनेन गुणनिपेधः । वृत्सीष्ट । इटि कृते गुणो भवति । तदिपीष्ट । अन्यानि रूपाणि सुगमानि । अन्यानि रूपाण्यन्येषां लकाराणां मूलात् ज्ञेयानि । सिव- जितसादिप्रत्यये इविकल्पः । लुङ्लकारे 'सिसता.' 'से.' आभ्यां द्वाविटी । सेर्लोपो भवति । 'उपधायाः' अनेन गुणः । 'दिवादावद' । 'वावसाने' । अतीत अतर्पिष्टाम् अतर्दिषुः । 'इरितो या' अनेन या उप्रत्ययो भवति । डिनाद्गुणाभावः । अदत् । आत्मनेपदे । 'सिसता.' अनेनेट् । गुणः । पत्वम् । धुत्वम् । गद्यपो द्विः' अनेन द्वित्वम् । अतर्दिष्ट अतर्दिपाताम् अतपित । इत्युभयपदिनः समाप्ताः ।। रुधादिपु परस्मैपदिन: १७ अथ परस्मैपदिनः ॥ शिप्ल विशेषणे । शिनष्टि शिष्टः शिंपन्ति । शिष्यात् । शिनष्ट । अशिनट् । शिशेप । शिष्यात् । शेष्टा । शेक्ष्यति । अशेक्ष्यत् । अशिपत् ॥ अथ परस्मैपदिनः कथ्यन्ते । तिवादयः प्रत्यया भवन्ति । 'रुधादेनम्' अनेन नम्प्र. त्ययो भवति । शिप्ल विशेषणे । लकारो लत्कार्यार्थः । पूर्ववत्सर्व कार्य भवति । शिनप् तिप् इति जाते । प्लुत्वम् । शिनष्टि । 'नश्चापदान्ते झसे'। शिष्टः शिंपन्ति । 'पढोः कः से। पत्वम् । शिनक्षि शिष्टः शिष्ट । शिनमि शिंष्त्रः शिष्मः । शिप्यात् शिंप्याताम् शिष्युः। शिनष्ट शिष्टात् शिंष्ट्राम् शिंपन्तु । 'यसाद्धिहे:' । फुत्वम् । 'पोड:' शिण्टि । अन्यानि सुगमानि । लङ्लकारे 'पो' अनेन पकारस्म डकारः । पावसाने । दिवादावट । अशिनद्-अशिनड् अशिष्टाम् अशिंपन् । अन्यानि मुगमानि । लिट्लकारे। द्वित्वं पूर्वस्य । 'उपधायो लयोः' । शिशेष शिशिषतुः शिशिपुः । शिशेपिथ । अन्यानि सुगमानि । शिष्यात् । 'उपधाया लघोः' । टुत्वम् । शेष्टा । गुणः । 'पढोः कः से' । 'कपसंयोग क्षः शक्ष्यति । 'दिवादाट्' । अशेक्ष्यत् । लुङ्लकारे । 'लित्पुपादेई:' अनेन हत्या डित्वाद्गुणाभावः । 'दिवादापट्। अगिपत् अशिपताम् अशियन् ।। सार.४१ ·३२२ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः हिसि हिंसायाम् । इदित इति नुम् ॥ नमः ॥ नमः प्रत्ययात्परस्य नस लोपो भवति ॥ हिनस्ति हिंस्तः हिंसन्ति । हिंसात् । हिनस्तु । धौ सलोपो 'चा । संस द इति केचित् । हिन्धि हिन्द्धि । अहिनन् अहिनद् ॥ दिपि सस्य दः सिपि वा ।। अहिनत् अहिनः । जिहिंस । हिंसात् । हिंसिता । हिंसिष्यति । अहिंसिप्यत् । अहिंसीत् ॥ हिसि हिंसायाम् । तियादयः । 'इदितो नुम्' । पश्चात् । 'रधादेर्नम् । अनेन नम्प्रत्ययो भवति । हिनस् तिप् इति जाते ॥ सूत्रम्-'नमः' ॥ नमः एकपद सूत्रम् । नमः प्रत्ययात्परस्य नकारस्य लोपो भवति । अनेन नकारस्य लोपः । 'स्वरहीन । हिनस्ति । 'नमसोऽस्य' । 'नश्चापदान्ते' अनेन नमो नकारस्यानुस्वारः । हिंस्तः हिंसन्ति । अनेनैव प्रकारेणान्यानि रूपाणि साध्यानि । हिंस्यात् । हिनस्तु हिंस्तात् हिंस्ताम् हिंसन्तु । 'झसाद्विः' । तदा हिंस् धि इति जाते । सूरम् । धौ ।। धौ परे सति सकारस्य लोपो भवति । वा सकारस्य दकारो भवति । यदा सकारस्य लोपः तदा हिंधि । यदा सकारस्य दकारस्तदा हिंद्धि । अन्यानि सुगमानि । ललकारे । 'दियादायद। अहिंस् दिए इति जाते ॥ सूत्रम्-'दिपि सस्य द:०। अनेन सकारस्य दकारः । 'दिसोर्हसात्' । 'बावसाने। अहिनत् अहिनद् अहिंस्ताम् अहिंसन् । अहिना अहिनः अहिंस्तम् आहिस्त । अहिनसम् 'अहिंस अहिंस्म । लिट्लकारे द्वित्वादिकम् । 'कुहोश्चः' । जिहिंस जिहिसतुः जिहिंसुः । "हिंस्यात् । हिंसिता । 'सिसता०' अनेन इडागमो भवति । हिसिध्यति । 'दिवादावद । अहिंसिप्यत् । लुइलकारे । द्वाविटौ । सेर्लोपः । 'दियादाघट्' । अहिंसीत् अहिंसिष्टाम् अहिंसिपुः । इत्यादीनि ॥ भजो आमर्दने । ओ इत् । भनक्ति भङ्गः । वभञ्ज । भज्यात् । मला । भक्ष्यति । अभक्ष्यत् ॥ भयो आमर्दने । ओकार इत् । तिवादयः । 'रुधादेर्नम् । भन तिम् इति जाते । 'नमः' । 'चोः कुः। 'स्वसे चपा०'। भनक्ति । 'नमसोऽस्य' अनेन डित्यकारस लोपः। 'नश्वापदान्तेभतः भवन्ति । 'किलात्' । 'फपः ।भनक्षिाभल्याभल्याताम् मन्युः। भन भङ्गात् भताम् भजन्तु । भब्धि भडात् भङ्गम् भत । भनजानि भनजाव भनजाम । 'चोः कु:'। 'दिस्योहंसात्' । 'दिवादावट् । 'वावसाने अमनक् अभनग अभक्षाम् अभखना। अभनक अभनग अभङ्गम् अभक्त । अमनजम् अभव अभस्म । लिट्लकारे द्वित्वादिकं । 'झपानाम्' । यमन पाखतु यभक्षुः । बभनिथ । 'अत्त्वतः' । 'चोः कु:खसे घपा०॥ वमथ । इत्यादीनि । भज्यात् । अत्र 'नोलोपः' अनेन नकारस्य लोपः । भस् ता इति जाते । 'चोः फु' । 'ससेचपा.' । भड्डा भङ्गारी भतारः। भत् स्यप् तिप् इति जाते । 'चोः पुः। 'ससे० 'फिलात्। 'कप. भक्ष्यति । 'विवादावत् । अभक्ष्यत् । लुद लकारे । 'भूते सि.' सेः । 'दियादावट' । अभख सि ईट् दिप् इति जाते । सायनिटो नित्यं वृद्धिः ॥ अनिटो धावोर्नित्यं पृद्धिर्भवति परसैपदे सौ परे । अभादक्षीत् अभालाम् अभादतुः ।।

·रघादिमात्मनेपदिनः १८] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ३२३ सूमम् 'सायनिटो नित्यं पृद्धिासी अनिटः नित्यं पृद्धिः । अनिटो धातोनियं यदिभवनि परस्मैपदे सौ परे । सुगममिदं सूत्रम् । 'चोः फुः । खसे०' । फिलात' 'कप०' अमा. हीत् । 'ससात्' । अमालाम् अभानुः । अन्यानि मुगमानि । अझू व्यक्तिप्रक्षणकान्तिगतिपु । अनक्ति । अआत् अनुक्त । आना-आनम् । आना । अग्यात् । अजिता । अक्षा । अञ्जियति अश्श्यति । आमिप्यत् आदश्यत् ।। अजेः सौ नित्यमिवाच्यः ॥ आजीव । इति रुधादिपु परसैपदिनः ॥ १७ ॥ अलू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिपु । ऊकार इविकल्पार्थः । तिवादयः । 'धादेर्नम् । 'चोः कुः' । 'ससे अनक्ति। 'नमसोऽस्य' । अतः । असन्ति । अण्यात अश्याताम् अरायु अनुक्छ अङ्गात् अाम् असन्तु । अन्धि । दिवादावदा स्वरादेः परः । सवर्ण दीपः। चोः कुः । 'दिस्योर्हसात्' । 'वायसाने' । आनरु आनम् । 'नमः' । आशाम् । 'नश्चापदान्ते' आजन् । अन्यानि मुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्यादिकम् । 'नुगशां०' । 'आभ्वोर्णादो' । आन आनखतुः आनः । आनजिथ । अग्यात् । 'अदितो पा' । अनेन सूत्रेण इड्विकल्पो भवति । अजिता । इडभावे । 'चोः फुः । ससे०' । अङ्गा । अति- ध्यति । इडभावे । कुत्यम् । 'ससे०' पत्यम् । 'कप० । अक्ष्यति । 'दिवादावद्' । आधि- यत् । इडभावे । आक्ष्यत् । लुङ्लकारे । इड्विकल्पे प्राः । सूत्रम् 'असे' अखेर्पावोः सौ नित्यं इड् वाच्यः । अन्यत् साधनं तु पूर्ववत् । आशीत आजिष्ठाम आखिपुः । इत्या. दीनि । इति परस्मैपदिनः कथिताः ॥ १७ ॥ - रुधाधिप्वात्मनेपदिनः १८ अधात्मनेपदिनः ॥ निइन्धी दीप्तौ । त्रिई इतौ । इन्धे । इन्धीत् । इन्धाम् । ऐन्ध इन्धाश्चक्रे । इन्धिपीट । इन्धिता । इन्धिप्यते । ऐन्धिप्यत । ऐन्धिष्ट ॥ इति रुधादिप्वात्मनेपदिनः ।। १८ ।। इति नम्विकरणा रुधादयः ।। अधात्मोपदिनः कथ्यन्ते । निइन्धी दीप्तो । मिई इतौ । तादयः । 'रुधानम्। 'नम: । तयोः' । नमसोऽस्य' । 'नयापदान्ते' । 'हसान्' । इन्धे इन्याते इन्यते । इन्धीत इन्धीयाताम् इन्धीरन् । इन्धाम् इन्धाताम् इन्घताम् । 'दिवादावत्। 'स्वरादेः पररा'! 'अइए। एऐऐ । अन्यत् साधनं तु पूर्ववत् । ऐन्ध ऐन्धाताम् ऐन्धत । ऐन्धाः ऐन्या- थाम् ऐन्ध्वम् । 'कासादिप्रत्ययादाम्' अनेनाम् । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । इन्धांचक। इन्धामास । इन्धाबभूव । रूपाणि सुगमानि । सिसवा०' अनेनेट् । इन्धिपीष्ट । इन्धिता ! इन्धिध्यते । द्वावडागमो । 'अइए' । 'एऐऐ। ऐन्धिध्यत । लुइलकारे । ऐन्विष्ट ऐन्धिपाताम् ऐन्धिपत । इत्यात्मनेपदिनः समाप्तिमगमन् । इति मम्बिकरणा रुपादयो धातवः कथिताः ॥ १८ ॥ - - ·३२४ . सारस्वतव्याकरणम् । [ द्वितीया वृतिः तनादिपूभयपदिनः १९ अथ तनादयः ॥ सर्वे उभयपदिनः । तनु विस्तारे ॥ तनादेरुए ॥ तनादे- गैणादुप् प्रत्ययो भवति चतुर्पु परेषु ॥ अयोऽपवादः । नूपः । तनोति तनुते । तनुयात् तन्वीत । तनोतु तनुताम् । अतनोत् अतनुत । ततान तेनतुः तेनुः । तेने । तन्यात् तनिपीष्ट । वनिता २ । तनिष्यति तनिप्यते । अतनिप्यत् अतनिप्यत । अतानीत् अतनीत् । अतनिष्ट ॥ तनादेरकरोतेस्तनथासोवा 'सिलोपो वाच्यः ॥ लोपस्त्वनुदात्ततनाम् । अतत । अतथा: अतनिष्ठाः ।। अथ तनादयो धातवः कथ्यते । तनादयः सर्वे उभयपदिनः सन्ति । तनु विस्तारे ति. यादयः तआदयश्च प्रत्यया भवन्ति । सूत्रम् 'तनादेरुप्' ।। तनादेः उप् । तनादेर्गणाचतुएं लकारेषु परेषु उपप्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । अनेन उप् । तेनु तिप् इति जाते । 'भूप:' अनेन गुणः । तनोति तनुतः । 'नुधातोः' तन्वन्ति । वनोपि तनुथः सनुथ । तनोमि । ओर्वमोर्या लोपः । तनुवः तन्वः । तनुमः वन्मः । तनुते वन्वाते । 'आतोन्तो- दनतः' । तन्वते । इत्यादीनि । वनुयात् । 'नुधातोः' । वन्वीत । तनोतु । हौ परे 'ओर्वाहे.' तनु । तनुताम् तन्वाताम् सन्यताम् । तनुप्व । अन्यानि सुगमानि । 'दिवादावत् । अत. नोत् अतनुताम् अतन्वन् । आत्मनेपदे । अतनुत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि । लिट्- लकारे । 'द्विश्च' । 'पूर्वस' । 'अत उपधायाः' । सवान । 'लोपः पचाम्' । तेनतुः तेनुः । 'अत्वतः' । तेनिथ ततन्ध । इत्यादीनि । आत्मनेपदे । तेने वेनाते तेनिरे । अन्यानि मुग- मानि । तन्यात् । 'सिसता०' । पत्वम् । तनिपोष्ट । ननिता । लुङ्लकारे । 'णित्'। अनेन णित्त्वात् पृद्धिः । अन्यत्साधनं मुगमम् । अतानीत् अतानिष्टाम् अतानिपुः । आत्मनेपदे । अतनिष्ट ।। सूत्रम्-'तनादे' अकरोतेस्तनादेस्तन्थासोः परयोः सेर्लोपो वाच्यः । अनेन वा सेलोपः । लोपस्त्वनुदात्त०' । अनेन नकारस्य लोपः । अतत अतनिषाताम् अतनिपत । सेर्लोपः । नकारस्य लोपः। अतथाः अतनिष्ठाः । अन्यानि मुगमानि ॥ क्षणु क्षिणु हिंसायाम् । क्षणोति क्षणुते । क्षणुयात् क्षणीत । क्षणोतु क्षणु- वाम् । अक्षणोत् । अक्षणुत । चक्षाण चक्षणे । क्षण्यात् । क्षणिपीट । क्षणिता २ । क्षणिप्यति क्षणिप्यते । अक्षणिप्यत् अक्षणिप्यत । झ्यन्वक्षण इति न पृद्धिः । अक्षणी अक्षणिष्ट-अक्षत अक्षया:-अमणिष्ठाः ॥ क्षणु भिणु हिंसायाम् । पूर्वयत् प्रत्यया भवन्ति । मनोरम' । 'नूप:' गत्वम् । क्षणोवि क्षणुतः क्षयन्ति । क्षणुवे । क्षणुयात् । क्षणीत । क्षणोतु । क्षणुताम् अक्षणोत् । अभशुव । लिलकारे । 'faar | पूर्वस्व । दोशुः' । 'अत उपधायाः'। पाण पक्षणतुः पाणुः । पक्षणे पाणाते पक्षणिरे । ४ण्यान् । सिसवा०' । पत्यम् । क्षणिपीट । क्षनिता । भणिवा । भन्येपां मूलाग् शेयानि । लुइलकारे द्वाविटी । सेगिरान् । 'म उपधायाः' । अनेन पृसौ प्रामायाम । 'क्ष्यन्तन' अनेन निघः । मणीन् । मन्यानि मुगमानि ।

·तनादिपूभयपदिनः १९] चन्द्रकीर्तिन्याल्यासहितम् । ३२५ मात्मनेपदे । अक्षणिष्ट । 'धनादे:' अनेन या रोलीपः । लोपस्यनुदास' । अझ मा. णिपाताम् भक्षणिपत । अक्षणिष्ठाः । या सेलोपः । अभधाः । इत्यादीनि ॥ तनादेपधाया गुणो या पिति ॥ विणोति क्षेणोति । अझेणी अधिव- अक्षेणिष्ट ।। मिणुधातो रूपाणि कम्यन्ते । प्रत्ययादयः पूर्ववन् । 'सनादेग' ।गूनमसनादे ।। सनादेर्धातोरुपधाया गुणो या भवति पिति प्रत्यये परे । निणोनि । क्षेणोधि । भिणुते । क्षिणुयात् । क्षिपीत ! क्षिणोतु । क्षेणोतु । भिणुताम् । अभिणोत् । अक्षेणो। । अक्षिणुन । अन्यानि रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'उपधाया लपोः' । चिक्षेण चिक्षिणतु: चिक्षिणः । चिक्षिणे चिक्षिणाते चिक्षिणिरे । इत्यादीनि । भिण्यात् । सिसना क्षेणि. पीष्ट । क्षेगिता क्षेणिता । लुड्ळकारे जक्षेणीत् । मात्मनेपदे । मणिष्ट । अक्षेत्र । इत्यादीनि ॥ पणु दाने । सेने । सायात् सन्यात् । असार असनिष्ट । असाथा:-असनिष्ठाः ।। पणु दाने । पूर्वयात् प्रत्ययाः । 'तनादेरुप्' । 'आदेः ष्णः सः' । 'भूप:' । मनोति । सनुतः । सनुते । सनुयात् । सन्धीत । सनोतु । हो परे । सनु । सनुताम् । असनोत् । असनुत । रूपाणि मुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । पृद्धिः । समान । 'लोपः पचां० । सेनतु: सेनुः । सेने सेनाते सेनिरे । सन् यान् इति स्थिते । 'जनमनमनां.' अनेन वा आकारो भवति । सायात् सन्यात् । 'सिसता.'! सनिपीष्ट । सनिया । सनिता । लुङ्लकारे । असानीत् । असनिष्ट । असत । असनिष्ठाः । असथाः । इत्यादीनि ॥ इक करणे । हुनावितौ । गुणः । नूपः । करोति ॥ डिन्त्यदुः॥ करोतेरका- रस्य उकारो भवति हिति विभक्तो परतः ॥ कुरुतः कुर्वन्ति । करोपि कुरुयः कुरुथ । करोमि ॥ फुरफुरोर्न दीर्घः ॥ कृमो नित्यं यमोमलोपो वाच्यः॥ कुर्वः कुर्मः । कुरुते ॥ कृतो ये ॥ का उत्तरस उप्प्रत्ययस लोपो भवति ये परे । कुर्यात् कुर्वीत । करोतु करवाणि कुरुताम् करव । अकरोत् अकुरुत । चकार चक्रतः चक्षुः । चकर्ष चक्रे । क्रियान कपीष्ट । कर्ता । करिष्यति । अकरिष्यत् । अकादि । अव अपाताम् अकृपत ॥ संपर्युपेभ्यः करोतेभूषणेऽर्थे सुट् । संस्करोति ॥ अद्वित्यव्यवधा- नेऽपि सुट् स्यात् ॥ समस्करोत् समस्कार ॥ ससुद कृमो शादी नित्यमिवाच्यः ॥ सस्करिय। एवमुपस्कुरुते ॥ दुक करणे । डुबाविती । 'उनादेरु । 'गुणः । भूपः । करोति । क उप नस् इति जाते ! गुणः ॥ सूत्रम्-'हित्यदुः॥ डिति अन् उः । करोवेर्धातोरकारस्य उगो मात निति विभफी परतः । गुरुतः कुर्वन्ति । करोपि कुरुयः दुमय । करोनि । यसबस् इति जाते । ओर्वमोर्वा' अनेन लोपविकल्प प्राने सूत्रम्-'फनः॥ भो घावोनियं वोरम - - ·-- ३२६ सारस्वतन्याकरणम् । [द्वितीया वृतिः कारयोरुकारस्य लोपो वाच्यः । अनेन नित्यं लोपः । 'बोर्विहसे अनेन दीर्घे प्राप्ते । सूत्रम् कुर्छरो:०॥ कुर्छुरोः दीर्थो न भवति । अनेन करोतेः दीर्घामावः । कुर्वः कुर्मः । कुरु यात् । इति जाते ।। सूत्रम्-'कुलो ये ॥ कृषः । कुन उत्तरस्य उप्रत्ययस्य लोपो भवति । अनेन उकारस्य लोपः । कुर्यात् फुर्वीत । करोतु कुरुतात् कुरुताम् कुर्वन्तु । 'ओ हे०' । कुरु । णत्वम् । करवाणि । कुरुताम् कुर्वाताम् कुर्वताम् ॥ फरवै । अकरोत् । अकुरुत । रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकम् । 'र:' 'फुहोचः'। 'धातोर्नामिनः । चकार । फारम् । चक्रतुः चक्रुः । क्रादित्वानेट् । चकर्थ । चक्रे चकाते चक्रिरे । 'मतोरिछ' । क्रियात् पत्वम् । कृपीष्ट । गुणः । कर्ता । कर्ता । 'हनृतः स्यपः । गुणः। फरिष्यति । करिष्यते । "दिवादावट' अकरिष्यत् अकरिष्यत । लुङ्लकारे । 'धातो मिनः' अनेन वृद्धिः । अकार्षीत् अकाम् अकार्पः । 'सनादेः०' । अकृत अकृपाताम् अकृपत ।। सूत्रम्--'संपर्युपेभ्यः' । संपर्युपेभ्यः उपसर्गेम्यः करोतेर्धातोभूषणेऽर्थे सुड् भवति । संस्क- रोति । इत्यादीनि । सूत्रम् 'अद्वित्वः' ।। अद्वित्वव्यवधाने सत्यपि सुट् स्यात् । समस्क- रोत् । संचस्कार टित्त्वादादौ भवति सुद ॥ सूत्रम्-'ससुदकृतः ॥ सुटा सह वर्तमानः ससुद चासौ कृञ् च ससुकृञ् तस्य ससुद्ञः । ससुट्करोतेर्धातोर्णादो परे सति नित्य- भिड् वाच्यः । संचरकरिथ । एवमुपस्कुरुते ॥ मनु अवयोधने । मनुते मेने । मन्ता ।। मनु अववोधने । पूर्ववत् प्रत्यया भवन्ति । 'तनादेरुप्' । अयं धातुरात्मनेपदी। मनुते मन्त्राते मन्यते । मन्वीत । मनुताम् । 'दिवादावट्' । अमनुत । रूपाणि सुगमानि । लिद- लकारे द्वित्वादिकम् । 'लोपः पचाम्' । मेने मेनाते मेनिरे । इत्यादीनि । 'नश्वापदान्ते' मंसीष्ट । मन्ता । मंस्यते । 'दिवादाव । अमंस्थत । लुङ्लकारे । अमंस्त अमंसाताम् अमंसत इत्यादीनि ।। वनु याचने । परस्मैपद्ययमित्येके । वनुते ॥ इति तनाद्युभयपदिनः ॥ १९ । इत्युयविकारणास्तनादयः॥ वनु याचने । अयमप्यात्मनेपदी । तआदयः प्रत्यया भवन्ति । 'तनादेरुप्' । धनुरे वन्वीत । वनुताम् । अवनुत लिट्लकारे । कादित्वान्नेत्वपूर्वलोपौ भक्तः । वने पकनारे वयनिरे । घंसीष्ठ । वन्ता । वंस्यते । अयंस्यत । लुड्लकारे । अवंत अवंसानाम् अवंसत । सर्वत्र 'नश्चापदान्ते झरो' अनेन अनुस्वारः । अयं धातुः परस्मैपदी इति एके आचार्या वदन्ति । सन्मते वनोति । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । इत्युविकरणास्तनादयो धातवः कथिताः ॥१९॥ तुदादिपूभयपदिनः २० अथ तुदादयः ॥ तवादावुभयपदिनः ।। तुद व्यथने । अकार उभयपदार्थः ।। तुदादेरः ॥ तुदादेर्गणादप्रत्ययो भवति चतुर्पु परेषु ॥ अपोऽपवादः ॥ डित्वान गुणः । तुदति तुदते । तुदेव । तुदेत । तुदतु तुदताम् । अतुदद् ।

·- गुदादिमयपदिनः २०] चन्द्रनिगाम्यामहितम् । ३२७ अतुदत । तुनोद तुतुदे । तुयात् । तुत्सीए । तोता तोत्सनि तोत्सते। अतोत्स्सत् अवोत्पत । अतीत्सीत् अनीनाम् अवीरगुः । अतुल उत्सागाम अतुत्सत ॥ अथ गुदाइयो भातयः पश्यन्ते । पनामापदिनो धारः सन्ति । तुर यमने। म. कार उभयपदाय। तिपादयतादया प्रत्यया भनि । ममम् --दादरः। गुरा। गुदादेगंणान् अः प्रायो भपति चतुएं परेषु । अपोऽभवादः । दिवान गुगः । गुदी। आत्मनेपदे । तुदते । रूपाणि मुगमानि । तुदेव तुदेत । तुद तुताम् । मदन अनुदन । रूपाणि भूधातुयम् । किंतु गुणाभारः । लिदलकारे विवादिकम् । 'उपयाग लगो:' मनेन गुणो भवति । तुतोर तुतुदनुः तुतुदुः । तुतोरिष । इत्यादीनि । मान्मनेपदे । तुहे। तुशात् । 'ससे० । तुल्सीष्ट । अन्येषां मूलतो यानि । लुनकारे । 'मनिटो नामिवतः। अनेन पृद्धिः । अतीत्सीत् । सान्' । अनेन सेलीपः । अौताम् अतीत्युः । इत्यादीनि । मात्मनेपदे । 'सान्०' अनेन झसे परे सेापः । 'सिस्योः०' । अनेन गुगनिपेषः । अनुग अतुत्साताम् अतुत्सत । इत्यादीनि भवन्ति । भ्रस्तो पाके || ओ इन् । अन्यत्र सोजः । झम्परत्याभाचे सरस जो भवति ॥ ग्रहां कृिति च ॥ अप्रत्ययो डिवत् ।। मृअति भृअने । पत्र । 'प्रासंयोगान् इति किचाभावान संप्रसारणम् । पम्रअतुः पशुः । यजिय- चभ्रष्ठ वभ्रजे ॥ भृजतेः सफाररफो लस्या रमागमोऽनपि या चाच्यः ॥ यमन धमर्ने । भृज्या भात् । श्रशीष्ट-मीप्ट । भ्रष्ट-म । अत्यति भयति । अनस्यत्-अमर्यन् । अमाझी-अमार्थीन् । अभ्रष्ट- अमर्ट। भ्रस्जो पाफे । ओकार इत् । तिनादयो भवन्ति । 'तुदादे' । अनेग अध्ययो भवति ।। सूत्रम्-'अन्यत्र सोजः। अन्यम सः जम्परत्याभाचे सति सकारम्य जकारो मानि। अनेन सरू जकारः । सूत्रम्-'अप्र०' । अप्रसयो दिद् शातभ्यः । दित्तात्मप्रसारणम् । 'महां शिति च । अनेन भवति । भृजति मृजते । पनुनी सकाराणां लागि मुगमानि । लिट्लकारे । 'विश्व' । कित्त्वाभावान् संप्रसारण न भवति । यभननुः यमनुः । यधनिय या । आत्मनेपदे । यमने चभ्रजाते यभत्रिरे । इत्यादीनि । 'मन' । मृजतेधानो: सकाररेफो लुप्त्या रमागमोऽनपि या वायः । सुगममिदं सूत्रन् । निदन्तात्मपरायरो भवति । तत्समे । यम यमर्जतुः यमर्नुः । आत्मनेपदे । यम । इशादीनि । 'अन्यत्र सोजः 'संप्रसारणम् । भृज्यात् । 'भृतेः'। भात् । भ्रम्न सोष्ट इति स्थिते । मोरा पोच' । अनेन सय लोपः । 'चोः दु:' । 'ससे पत्तम् । 'करसंयोग । प्रशोटा 'भूजते: । तदा । भऑष्ट । अन्येषां मूलाद् सातव्यानि मर्वागि गामि अनेक प्रकारे सिध्यन्ति । लुहलकारे । भनिमे नायिनः' अनेन वृद्धिः । अन्यभाधनं तु पूर्वन् । अभाशीत् । ससान्' । अनेन सेलोंपो मगति । अभ्राधाम् अभ्राः । रमानने । - - ·. ३२८ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः अभाीत् । आत्मनेपदे 'स्कोराद्योश्च' । 'छशप० । अनेन पकारः । अनष्ट अभ्रक्षाताम् अभ्रक्षत । रमागमे कृते । अभष्टं । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ दिश अतिसर्जने । दिक्षीष्ट । अदिक्षत् अदिक्षत ॥ दिश अतिसर्जने । अकार उभयपदार्थः । पूर्ववत्प्रत्यया भवन्ति । 'तुदादेरः' । दिशति दिशते । चतुर्णी लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'उपधाया लघोः अनेन गुणः । दिदेश दिदिशे । अन्यानि रूपाणि सुगमानि । दिश्यात् । दिश सीष्ट इति स्थिते । 'छशप०' । 'पढोः०' । पत्वम् । 'कपसंयोगे क्षः' दिक्षीष्ट । पत्वम् । ष्टुत्वम् । देष्टा । अन गुणो भवति । देष्टा । देक्ष्यति देक्ष्यते । अदेक्ष्यत् अदेक्ष्यत । 'हशपान्तात.' लुद्धि सफ् । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अदिक्षत् । आत्मनेपदे । अदिक्षत अदिक्षाताम् अदिक्षत । इत्यादीनि भवन्ति । क्षिप प्रेरणे ॥ क्षिप्सीष्ट । अक्षिप्त ॥ क्षिप प्रेरणे । प्रत्ययादयः पूर्ववत् । क्षिपति क्षिपते । लिटुलकारे द्वित्वादिकम् । 'गुणः'। चिक्षेप विक्षिपे । क्षिप्यात् । क्षिप्सीष्ट । क्षेप्ता क्षेप्ता । अन्येषां रूपाणि सुगमानि । लुङ- लफारे 'अनिटः' । अनेन वृद्धिः । अझैप्सीत् । 'झसात्०' । अक्षैताम् । आत्मनेपदे । अक्षिप्त । इत्यादीनि रूपाणि ॥ कृष् विलेसने । कक्षीष्ट क्रष्टा की । अकार्भाव अक्राक्षीत् । अकृक्षत-अकृष्ट अकृक्षाताम् अकृक्षत ॥ कृप् विलेसने । 'तुदादेरः'। फुपति कृपते । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे। 'द्विश्च । र.' । 'कुहोचुः' । 'उपधाया लघोः' चकर्ष चक्रपतुः पक्रपुः । 'अत्त्वतः । चक- पिंथ चर्छ । चक्रपे चकृपाते चकृपिरे । इत्यादीनि । कृप्यात् । कृप् सीष्ट इति स्थिते । 'सिस्योः०' अनेन गुणनिपेधः । 'पढो..' । पत्वम् । 'कपसंयोगे क्षः' । कृक्षीष्ट । गुणः । टुत्वम् । फर्टा । 'रारो झसे' । अनेन अरो रकारो वा भवति । मष्टा फष्ट । कयति मक्ष्यति । अन्येषां रूपाणां सिद्धिरनेनैव प्रकारेण । लुड्लकारे । 'अनिटः' । अनेन वृद्धिः । अन्यत्साधनं तु पूर्वसदृशमस्ति । अकात् अकाष्टीम् । अन 'झसात् । अनेन सेलापो भवति । अकाटुंः 'सरो झसे । अकाक्षीत् । आत्मनेपदे । 'सिस्योः०' । अनेन गुणनि- पेधः । 'सात् । अनेन झसे परे सेोपः । अकृष्ट अझक्षाताम् 'आतोन्तो०'। अकृक्षत। 'हशपान्तात्०' । अत् । आत्मनेपदे । अकृक्षव । अकृक्षाताम् । 'आतोन्तो०' । अकृ. क्षत । इत्यादीनि रूपाणि ज्ञातव्यानि ।। मिल संगमने । मिमिले। अमेलिए ॥ मिल संगमने । अकारः । 'तुदादेर' । मिलति मिटते । चतुगां रूपाणि मुगमानि। लिलकारे द्वित्वादिकम् । 'उपधाया लघो। मिमेल मिमिलतुः मिमिलुः । मिमेलिय । इत्यादीनि । मिनिले । मिल्यान् । 'उपधाया लघो। मेलिपीष्ट । अम्र पत्यं च भवति । मेलिता मेलिता । मेलिप्यते मेलिप्यति । अमेलिप्यन् । अमेलिप्यत । ललकारे । ।

·सुदादिमयपदिनः २०] चन्द्रकीर्तिव्यास्यासहितम् । द्वाविटी । 'इट ईटिं' अनेन सेलेपो भवति । 'दियादायट्' । अमेलीत् अमेलिप्टाम् अमे. लिपुः । आत्मनेपदे । अमेलिष्ट अमेलिपाताम् अमेलिपत । इत्यादीनि ।। मुच्य मोक्षणे ।। मुचादेर्मुम् ।। मुचादीनां मुमागमो भवति अप्रत्यये परे ।। मुञ्चति मुञ्चते । मुमोच मुमुचे । मुच्यात् । सियोः। अनेन गुणाभावः | चो: कुः । मुक्षीष्ट । मोक्ता २ । मोत्यति मोक्ष्यते । अमोक्ष्यत् अमोत्यत । अगु- चत्-अमुक्त ॥ मुच्ल मोक्षणे । लकारो लित्कार्यार्थः । 'तुदादेरः ॥ सूत्रम्-'मुचादेमुम्' । मुचादेः मुम् । मुचादीनां धातूना मुमागमो भवत्यप्रत्यये परे । मुच् लुप् विद् लिप् सिन् कृन पिम् खिद् एते मुचादयो धातवो ज्ञातव्याः । 'मिदन्त्याः' मुश्चति मुद्यते । चतुणी लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'विश्व० । पूर्वस्य । 'उपधाया लघोः' । गुमोज मुमुचनुः मुमुचुः । 'अत्त्वतः' (१) । मुमोचिथ । 'चोः पुः' मुमोस्थ (१) । मुमुचे । मुच्यात् । 'चो: कु: पस्यम् । 'कपसं०] 'सिस्योः अनेन गुणनिषेधः । मुभीष्ट । 'गुणः''चोः गुः । मोक्ता मोक्ता । मोक्ष्यति गोक्ष्यते । अगोश्यत् अमोक्ष्यत । 'लित्पुपादेई' अनेन लुष्टि डप्रत्ययो भवति । डियागुणाभावः । अमुचत् । आत्मनेपदे । 'झसात्' अनेन सेलोपी भवति झसे परे । अमुक्त अमुक्षाताम् अमुक्षत ।। लप्प छेदने । लुम्पति । लुप्सीप्ट अलुपत् ।। विल लामे । विन्दति । अवेदिष्ट । अनिडयमित्येके । वेत्ता ।। लुप छेदने 'तुदादेर' । 'मुचादेमुम्' । लुम्पति लुम्पते । चतुर्णा रूपाणि मुगमानि । लिट्लकारे । लुलोप लुलुपे । लुप्यात् । सिस्योः अनेन गुणनिषेधः । लुप्सीष्ट । लोप्ता लोप्ता । लोप्स्यति लोप्स्यते । अलोप्स्यत् अलोप्स्यत । 'लित्पुपादेर्ड' । अलुपत् । आत्मने- पदे । 'झसात् । अलप्त अलुप्साताम् अलुप्सत । इत्यादीनि ॥ लिए उपदेहे । 'मुच् लुप् विद् लिप् सिच् कृत् पिर सिद्' एते मुचादयः॥ लिम्पति । लिलेप । अलिपन अलिपर लिपिसिचिह्नयतीनामात्मनेपदे सेडौं वा पाच्यः । अलिप्त ॥ सूत्रम्---'लिपिसिचिहयतीनाम् ॥ एषां धातूनामात्मनेपदे से? वा वाच्यः । अनेना- स्मनेपदेऽपि सेईः । अलिपत अलिपेताम् अलिपन्त । इत्यादीनि ।। पिल क्षरणे । सिञ्चति । सिपेच । सिच्यात् । सिक्षीष्ट । सेक्ता सेक्ता । सेक्ष्यति । असिचत् असिचत असिक्त ॥ इति तुदादिभयपदिनः ॥ २० ॥ पिच्ल क्षरणे । 'तुदादेरः' । मुचादेमुम्' । 'आदेः एणः नः । सिञ्चति सिधते । अन्येषां सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकम् । पत्वम् । 'गुणः' । सिपेच सिपिचतुः सिपिचुः । सिपेचिथ ! 'अत्त्वतः । 'चोः कु:' । सिपेस्थ (१) । सिपिचे। सिच्याम् । चो कु' । पत्वम् । 'कप०' सिस्योः' अनेन गुणनिषेधः । सिनीष्ट । 'गुण' । 'चोक, सार.४२ ·३३० । सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः सेक्का सेक्ताः । सेक्ष्यति सेक्ष्यते । असेक्ष्यत् असेक्ष्यत । 'लित्पुषादे' । असिचत् । 'लिपिसिचि०' । असिचत असिचेताम् असिचन्त । डेरभावपक्षे । 'झसात्' । 'चोः कुः'। असिक्त असिक्षाताम् असिक्षत । इत्यादीनि । इत्युभयपदिनो धातवः कथिताः ॥ २० ॥ - . . - तुदादिपु परस्मैपदिनः २१ अथ परस्मैपदिनः । कृती छेदने । कृन्तति । चकर्त । कृत्यात् । कर्तिता । कर्तिप्यति । अकतिष्यत् अकर्तीत् ।। : अथ परस्मैपदिनो धातवः कथ्यन्ते । तिवादयः सर्वत्र भवन्ति । 'तुदादेरः' । अयमपि चतुर्यु भवति । कृती छेदने । ईकार इत् । 'मुचामुम्' । कृन्तति कृन्तते । चतुर्णा सुगमानि रूपाणि । लिट्लकारे । 'विश्व' । 'र' । 'उपधाया लघोः' ।, होश्रुः' । चकर्त चकृततुः चतुः । चकृत । कृत्यात् । 'सिसता०'। 'गुणः कर्तिता । कतिष्यति । अकर्तिप्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटौ । सेर्लोपः । 'उपधाया लघोः' । अकीत् अकर्तिष्ठाम् अकर्तिपुः ।। लुभ विमोहने । लोभिता लोब्धा । अलोमीद ।। लुभ. विमोहने । 'तुदादेरः' । लुभति । लुभेत् । लुभतु । अलुभत् । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । 'उपधाया लघोः' । लुलोभ । लुलभतुः लुलभुः । लुभ्यात् । 'इपुसहः । लोभिता । इडभावे गुणः । 'तथोधः' । 'झये जवाः' ।लोब्धा लोधारी लोब्धारः । लोमि- प्यति । अलोमिप्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटौ । 'उपधाया लघोः' । अलोभीत् अलोमिष्टाम् अलोभिपुः ॥ नृती हिंसाग्रन्थनयोः । चर्तिष्यति चर्त्यति । अचर्तीत् ।। घृती हिंसामन्थनयोः । ईकार इत् । 'तुदादेरः' । नृतति । घृतेत् । घृततु । अतत्। लिट्लकारे । 'विश्व' । पूर्वस्य ः। 'उपधाया लपोः' । पर्त चततुः चतुः । पृत्यात् । 'सिसता.' । 'गुणः' । चर्तिता । 'द्' । अनेन स्यपि वा इट् । चर्तियति चय॑ति । अचर्तियत् । लुङ्लकारे द्वाविटी । अचीत् अचर्तिष्टाम् अघर्तिपुः ।। विध विधाने । वेधिता। विध विधाने । 'तुदादेरः' । विधति । चतुणी मुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । गुणः । विवेघ विविधतुः विविधुः । विध्यात् । 'सिसता.'गुणः'। वेधिता । वेधिप्यति । अवेधिप्यत् । लुङ्लकारे द्वाविटी । गुणः । सेर्लोपः । अवेधीर अवेधिष्टाम् अपेधिपुः । इत्यादीनि ॥ कुट कौटिल्ये ॥ कुटादेणिदर्जः प्रत्ययो डिसत् ।। चुकोट चुटिय । कुटिवा । अफुटीत् ॥ फुट फौटिल्ये । अफार इन् । 'तुदादेरः । मुटति । पतुणी रूपाणि मुगमानि । लिद लफारे । 'विश पूर्वस्य । 'पदोनुः । 'उपधाया लपोः' । चुकोट घुयुटतुः पुकदः । घुकुट इटू यप् इति जाते । 'उपधाया लघोः । अनेन गुणे प्रामे ।। सूयम-गुटाो० ॥ । 1 ·३३१ तुदादिषु परस्मैपदिनः २१3 चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । फुटादेओतोम्गिदर्जः प्रत्ययो डिद्वत् । हित्त्वाद्गुणाभायः । चुकुटिय । फुटयात् । 'फुटादेः' अनेन डित्त्वाद्गुणो न भवति । कुटिता कुटिप्यति । अकुटिप्यत् । शेपाणि रूपाणि सुग- मानि । लुङ्लकारे । द्वाविटौ । गुणाभावः । अकुटीत् अकुदिष्टाम् अकुटिपुः । इत्यादीनि ।। त्रुट छेदने । त्रुटयति त्रुटति ॥ बुद छेदने । 'क्रमुभमु० । अनेनास्य धातोवी यः प्रत्ययो भवति । 'तुदादेः' युट्यति । अप्रत्यये कृते सति । त्रुटति । एवं चतुर्णी रूपाणि । लिट्लकारे । तुम्रोट तुयुटतुः तुयुद्धः । तुबुटिथ । त्रुट्यात् । त्रुटिता । कुटादित्वाद्गुणो न भवति । त्रुटिप्यति । अधुटिप्यत्। लुङ्- लकारे । द्वाविटौ । सेर्लोपः । 'दिवादावट । अत्रुटीत् । अग्रुटिष्टाम् अत्रुटिपुः । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ।। ओप्रथू छेदने । ओऊ इतौ । ग्रहां कृिति च । वृश्चति । यत्रश्च ववृथतुः ववृक्षुः । वश्विथ वनष्ठ । पृश्यात् । ऊदितो वा । प्रचिता व्रष्टा । स्कोरायोश्च । प्रश्चि- प्यति ब्रक्ष्यति । अबक्षीत् अवाक्षीत् अवाप्टाम् ।। ओमधू छेदने । ओकारोकाराविती । 'तुदादेरः' । 'ग्रहां कृिति च' । अनेन संप्रसारणं भवति । वृश्चति । चतुणी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । द्विश्च' । 'पूर्वस्य' । वत्रश्च । संप्रसारणम् । चश्चतुः वज्रश्चः । वव्रश्चिय । 'अदितो वा' । संयोगान्तस्य लोपः । अनेन च- कारस्य लोपः 'छशप० । टुत्वम् । वव्रष्ठ । इत्यादीनि । संप्रसारणम् । पृथ्यात् । 'सिसता ब्रश्चिता । 'ऊदितो या०' अनेन वा इट् । 'संयोगान्तस्य लोपः' । पत्वम् । छुत्वम् । प्रष्टा । अश्विष्यति । इडभावे । 'स्कोराद्योश्च । 'चोः कुः' । पत्वम् ! 'कपसंयोगे०' । प्रक्ष्यति । अब्रश्चिध्यत् । अव्रक्ष्यत् । लुड्लकारे । द्वाविटौ । सेर्लोपः । 'दिवादावट् । अनश्चीत् अवश्चि- प्टाम् अश्विपुः । इडभावे । 'स्कोरा०' । 'चोः कुः' । 'अनिटो नामिवतः अनेन वृद्धिः । अब्राक्षीत् । 'झसात् । अनेन सर्लोपः। अन्यत्साधनं पूर्ववत् । अव्राष्टाम् अवाक्षुः ।। कृ विक्षेपे । भात इर् । फिरति । चकार चकरतुः । कीर्यात् । करिता । ईटो ग्रहाम् । करीता। करीष्यति-करिष्यति । अकरिष्यत् अकरिष्यत । अकारीत् ।। उपाकिरतेश्छेदेऽर्थे सु वाच्यः॥हिंसायां प्रतेश्च ।। उपस्किरति । उपचस्कार । प्रतिस्किरति ।। क विक्षेपे । 'तुदादेः' । ऋत इर् । अनेन अकारस्य इर् भवति । किरति । किरेत् । किरतु । अकिरत् । लिट्लकारे । 'द्विश्च । 'रः' । 'कुहोचुः' । 'धातोनामिनः' । चकार । 'ऋसंयोगात्' अनेन कित्त्वान्न गुणाभावः । चकरतुः चकरुः । चकरिथ । 'ऋत इर। स्वोर्विहसे' । कीर्यात् । सिसता० । 'गुणः' । करिता ! 'ईटो ग्रहाम्' अनेन वा दीर्षः। करीता । अन्येषां रूपाणि मूला-ज्ञेयानि । लुङ्लकारे । 'णित्पे' अनेन सेणित्त्वात् पृद्धिः 1 'धातोर्नामिनः' । अकारीत् । 'वृद्धिहेतौ' अनेन दीर्घामावः । अकारिष्टाम् अका- रिपुः । इत्यादीनि ॥ सूत्रम्--'उपात्' । उपोपसर्गपूर्वात् फिरतेधातोः छेदनेऽर्थे मुड् ·गृ । ३३२ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वित्तीया वृत्तिः वाच्यः सूनम्---'हिंसायाम्' ॥ किरते_तोहिंसायामर्थे प्रतिपूर्वाच्च सुड् पाच्यः । उपस्किरति । उपचस्कार । हिंसायाम् । प्रतिस्फिरति ॥ निगरणे । गिरति ॥ गिरते रस्य वा लः खरे वाच्यः॥ गिलति । जगार जगाल जगरतुः जगलतुः जगरु:-जगलुः । अगारीत्-अगालीत् ।। ग निगरणे । 'कत इ' अनेनेर् । 'तुदादेरः' गिरति ॥ सूनम्-'गिरते ॥ गिरते/- तोरकारस्य लकारः स्वरे परे वाच्यः । अनेन रकारस्य लकार: । गिलति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे 'द्विश्च' '' 'होचः' 'धातोर्नामिनः' अनेन वृद्धिः । जगार । जगाल । 'संयोगात्' अनेनाकित्त्वाद्गुणो भवति । जगरतुः । जगलतुः इत्यादीनि । 'नात इर्' । 'बोर्विहसे' । गीर्यात् । गरिता गलिता । अन्यानि सुगमानि । लुङ्लकारे । द्वाविटौ । 'धातोनामिनः' अनेन वृद्धिः । अगारीत् अगारिष्टाम् अगारिपुः । लत्वे कृते सति । अगालीत् अगालिप्टाम् अगालिपुः । इत्यादीनि ।। स्पृश स्पर्शने । स्पृशति । पस्पर्श । स्पृश्यात् । स्प्रष्टा स्पष्ट । स्प्रक्ष्यति । स्पयति । अस्पक्ष्यत्-अस्पयत् अस्माक्षीत् । 'रो वा' अस्पार्टात् ॥ कृपा- दीनां वा सिर्वक्तव्यः ॥ तत्यक्षे । हशपान्तात्सक् । अस्पृक्षत् ॥ । स्पृश् स्पर्शने । तिवाटायः । 'तुदादेरः' । स्पृशति । लिट्लकारे । 'द्विश्व' । 'र.'। 'पूर्वस्य हसादिः' । 'उपधाया लयोः' । पुस्पर्श पस्पृशतुः पस्पृशुः । इत्यादीनि । स्टश्यात् । स्पृश ता इति स्थिते । 'छशप० । अनेन पकारः । 'उपधाया लघोः अनेन गुणः । 'सरो झसे ' अनेन अरो रकारः । 'कृपादीना०' । अनेन विकल्पः । ठुत्वम् । स्पर्टी स्पष्ट । 'पढोः कः से' । स्प्रक्ष्यति स्पयति । अप्रक्ष्यत् । अस्पय॑त् । लुङ्लकारे । 'अनिटो नामिवतः' अनेन वृद्धिः । अन्यत्साधन सुगमम् । अस्पाक्षीत् । 'झसात्०' । अनेन सेलोपः । अस्पार्टाम् अस्पाक्षुः । अरो रकारे कृते । अस्माक्षीत् अस्माष्टाम् अस्प्राचः। इत्यादीनि । 'कृपादीना०' अनेन 'भूते सिः' । अनेन विहितः सिः प्रत्ययो वा भवति । सूत्रम्----'कृपादीना०' । अनेन कुपादीना धातूना सर्वन सेर्विकल्पः । तदा 'हशपान्तात् । अनेन सर । अन्यत्साधनं मुगमम् । अस्पृक्षत् अस्पृक्षताम् अस्पृक्षन् । इत्यादीनि ॥ प्रच्छ शीप्सायाम् । संप्रसारणम् . । पृच्छति । पप्रच्छ पप्रच्छतुः । पनच्छिथ- पप्रष्ठ । पृच्छ्यात् । प्रष्टा । प्रक्ष्यति । अप्राक्षीत् ।। प्रच्छ जीप्सायाम् । 'तुदादेर' । 'प्रहा रिति च' अनेन सप्रसारणम् । पृच्छति । चतुणी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'विश्व' । पूर्वस्य । पप्रच्छ । सप्रसारणम । पप्रच्छतुः पप्रच्छुः । पप्रन्थि । 'अत्त्वतः' । पत्वम् । पुत्वम् । पप्रष्ठ । इत्यादीनि । सप्रसारण । पृच्छयात । पत्वम् । टुत्वम् । प्रष्टा । 'पढोः कः से' । 'पिता' ! 'पप० । प्रक्ष्यति । अप्रक्ष्यत् । लड्पारे । 'अत उपधाया। अनेन पृद्धिः । अन्या साधन सुगमम् । अप्रा. धीत् । 'यशप' । पृत्वम् । अप्राष्टाम अप्राथु । इत्यादीनि ।। सूज विमर्गे । सृजति । ससर्ज समजतुः मराजुः । मसर्जिथ सबष्ठ । सृज्यात् । गरो झसे शाम् । यष्टा । सत्यति । असाक्षीत् ॥ - ·। - तुदादिपु परस्मैपदिनः २१] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ३३३ सृज विसर्गे । 'तुदादेर' । सृजति । चतुर्णा सुगमानि । लिट्लकारे । 'द्विश्व' ।। 'उपधाया लघोः' । ससर्ज ससृजतुः ससृजः । 'अत्त्वतः' । ससर्जिय । ससृज् थप् इति जाते । 'उपधाया लघोः' । 'गरी झसे०' । ग्रुत्वम् । समष्ठ । स्मृज्यात् । 'रारो झसे । पत्वम् । टुत्वम् । स्रष्टा । 'पढोः कः से' । पत्वम् । 'कपसंयोगे० । स्रक्ष्यति । असक्ष्यत् । 'अनिटो नामिवतः' । असाक्षीत् अस्राष्टाम् अस्राक्षुः॥ टुमस्जो शुद्धौ । टुओ इतौ । अन्यत्र सो जः । मज्जति । ममज । मह्ना । मस्जिनशोझसे नुम् । मध्यति । अमाइक्षीत् अमाजाम् अमाइक्षुः ॥ टुमस्जो शुद्धौ । टुकारौकरी इतौ । 'तुदादेरः' । 'अन्यन्न सोजः' । अनेन सकारस्य जकारः । मजति । चतुर्णा लकाराणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'द्विश्व' । पूर्वस्य । 'अन्यत्र सोजा' । ममम ममजतुः ममञ्जुः । इत्यादीनि । मसून् ता इति स्थिते । स्कोरा- द्योश्च' । अनेन सकारस्य लोपः । चोः कुः । 'ससे चपा०' । 'मस्जिनशो:०' अनेन नुम् । 'नश्चापदान्ते' । मङ्खा मसारौ मसारः। मड्क्ष्यति । अमड्क्ष्यत् । 'अत उपधायाः'। अमाहीत् । 'झसात अनेन सेर्लोपः । अमातम् अमाइक्षुः । इत्यादीनि ॥ विश प्रवेशने । वेष्टा । अविक्षत् ।। विश् प्रवेशने । 'तुदादेरः' । विशति । लिट्लकारे । 'विश्व' । पूर्वस्य । 'हसा०' । गुणः । विवेश विविशतुः विविशुः । विवेशिथ । 'अत्वत:' (१)। पत्वम् । टुत्वम् । गुणः । वि. वेष्ठ (?) । विश्यात् । 'गुण'। पत्वम् टुत्वम् । वेष्टा । पत्वम् । पढोः कः से' । 'किलात्०। 'कप० । 'गुणः' । वक्ष्यति । अवेक्ष्यत् । 'हशपान्तात्' अनेन सन् । अन्यत्साधनं सुग- मम् । अविक्षत् अविक्षताम् अविक्षन् । मृप् आमर्शने । अनाक्षीद अमाक्षीत् अमृक्षत् ॥ मृश् आमर्शने । 'तुदादेर' । मृशति । लिट् द्वित्वादिकम् । 'र:' । 'गुणः' । ममर्श ममृशतु: अमृशुः । ममर्शिय । 'अत्त्वतः' । मम: (१) । मृश्यात् । गुणः । टुत्वम् । सरो' म्रष्टा । 'पढोः कः से' । म्रक्ष्यति । अम्रक्ष्यत् । 'अनिटो नामिवतः' । अनाक्षीत् अम्राष्टाम् । अम्राक्षुः । कृपादीनां । अनेन सेर्विकल्पः । तत्पभे । 'हशपान्तात् । अमृक्षत् अमृक्ष- ताम् अमृक्षन् । विच्छ गतौ । आयः । विच्छायति । विच्छायाञ्चकार-विविच्छ । विच्छा- य्यात्-विच्च्यात् । विच्छायिवा-विच्छिता । अविच्छायी ॥ विच्छ गतौ । 'आय:' अनेन आयः प्रत्ययः । 'तुदादेरः' । 'अ' । विच्छायति । लिट् । विच्छायांचकार । अन । कासादि०' अनेनाम् । 'अनपि वा' इति उक्तत्वात् अनपि वा भवति । तत्पक्षे विविच्छ चिविच्छतुः विविन्छुः । विच्छाय्यात् । अन 'यता' अनेन अकारस्य लोपः । आयाभावे । विच्छयात् । 'सिसता०' । विच्छापिता विच्छिता। विछायिष्यति विच्छिष्यति । अविच्छाविष्यत् अविच्छिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटी। अविच्छायीत् अविच्छीत् ।।

·३३४ -- सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः । - - 1 । । इषु इच्छायाम् । गमां छः । इच्छति । इच्छेत् । इयेप । एपिता । एटा। इपु इच्छायाम् । 'तुदादेरः' । 'गमेश्छः' । इच्छति । लिट् । 'द्विश्च । 'गुणः' । अस- वर्णे । इयेष । 'सवणे' । ईपतुः ईपुः । इत्यादीनि । इप्यात् । 'इपु सह०' । गुणः । एपिता । 'टुत्वम् । एष्टा । एपियति । 'स्वरादेः' ऐपिण्यत् । लुड् । ऐषीत् ॥ छुप स्पर्शे । छोता अच्छौप्सीत् ॥ छुप स्पर्श । 'तुदादेरः' । छुपति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट् । 'द्विश्व' 'गुणः' । 'झपानाम्०' । चुच्छोप । छुप्यात् । गुणः । छोप्ता । छोप्स्यति । अच्छोप्स्यत् । 'अनिटो नामिवतः' । अच्छोप्सीत् । 'झसात०' । अच्छौप्ताम् अच्छौत्सुः ॥ लिश् गतौ । लेप्टा । अलिक्षत ॥ लिश् गतौ । 'तुदादेरः' । लिशति । लिट् । लिलेश लिलिशतुः लिलिशुः । लिलैशिथ । अत्वत०' । लिलेष्ठ । लिश्यात् । 'गुणः' । पत्वम् लेष्टा । 'पढोः कः से' । लेक्ष्यति । अले. क्ष्यत् 'हशपान्तात्' । 'छशप० । 'पढोः कः से' । पत्वम् । 'कप० । अलिक्षत् अलिक्षताम् अलिक्षन् । खिद परिघाते । सिन्दति । खेत्ता । असत्सीत् ।। खिद् परिघाते । 'तुदादेरः' अनेनाप्रत्ययो भवति । 'मुचादेर्मुम्' अनेन मुमागमो भवति । 'नश्वापदान्ते झसे' अनेनानुस्वारः । खिन्दति । खिन्देत् । जिन्दतु । दिया- दावट्' अखिन्दत् । रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'द्विश्च' । पूर्वस्य । 'उपधाया लयोः' अनेन गुणः । घिखेद चिखिदतुः चिखिदुः । इत्यादीनि । खिद्यात 'ससे०' । "गुणः' । खेत्ता । खेत्स्यति । अखेत्स्यत् । 'अनिटो नामिवतः' अनेन वृद्धिः । असैत्सीत् । 'झसात्व' अनेन सेर्लोपः । 'तथोधः' । अखैद्धाम् अखैत्सुः । इत्यादीनि ।। पिश अवयवे । पिंशति पेशिता ॥ इति तुदादिपु परस्मैपदिनः ॥ २१ ॥ पिश अवयवे । 'तुदादेरः' । 'मुचादेर्मुम्' । पिंशति । चतुर्णा लकाराणां रूपाणि सुग- मानि । लिट्लकारे । 'द्विश्व' । पूर्वस्य । 'उपधाया लघोः' । पिपेश पिपिशतुः पिपिशुः । पिपेशिथ । पिश्यात् । 'सिसता०' । 'उपधाया लघोः' । पेशिता । पत्वम् । पेशियति । 'दिवादावट्' । अपेशिष्यत् । लुङ्लकारे द्वाविटौ । अन्यत्साधनं तु पूर्वसदृशम् । अपेशीत अपेशिष्टाम् अपेशिपुः । इत्यादीनि । इति परस्मैपदिनो धातवः कथिताः ॥ २१ ॥ -- तुदादिष्वात्मनेपदिनः २२ अथात्मनेपदिनः ॥ मृङ् प्राणत्यागे ॥ अयकि ।। ऋकारस्य रिडादेशो भवति अकारे प्रत्यये यकि च परे । नुधातोः । प्रियते ।। सपरोक्षयोस्तादी म्रियतेः परस्मैपदं वाच्यम् ॥ ममार मनतुः । भूपीए । मर्ता । मरि- प्पति । गगरिष्यत् । लोपो इस्खाहासे । अमृपाताम् अमृपत ॥

·तुदादिष्वात्मनेपदिनः २२] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ३३५. अथात्मनेपदिनः कथ्यन्ते । मृङ् प्राणत्यागे । हकारः आत्मनेपदार्थः'तुदादेर। सूत्रम्- 'अयकि' ॥ अश्च यक् च अयक् तस्मिन् अयकि । प्राकारस्य । 'तुदादेरः' अनेन सूत्रेण विहिते अकारे परे च यक् प्रत्यये परे रिडादेशो भवति । अत्र डकारव्यवधानात् 'ये' अनेन दीपों न भवति । अनुवन्धः प्रत्यक्षवत् इति न्यायात् 'नुधातोः अनेनेय् भवति । नियते । 'आदाथई'। 'अइए' नियेते नियन्ते । नियेत । म्रियताम् । अम्रियत ।। सूत्रम्---'स- परोक्षयोः गासपरोक्षयोस्तादौ स्यपि परतो म्रियतेर्धातोः परस्मैपदं वाच्यम् । तदा णयादयः प्रत्यया भवन्ति । 'द्विश्व' । 'र:' । 'धातोर्नामिनः' ममार । 'करम् । मनतुः मम्रः । ममर्थ । इत्यादीनि । 'उ' अनेन गुणनिपेधः । पत्वम् । मृपीष्ट । गुणः । मर्ता । 'हनृतः स्यप:' । मरिष्यति । अमरिप्यत् । लुङ्लकारे । 'लोपो हवाझसे' अनेन सेलोपः । अमृत अमृपाताम् अमृषत ।। दृड् आदरे । द्रियते । दद्रे । दृपीट दर्ता । हनृतः स्वपः । दरिष्यते । अदरि- प्यत । अदृत ॥ दृङ् आदरे । डकार आत्मनेपदार्थः । 'तुदादेरः'। अयकि । 'नु धातोः' । द्रियते द्रियेत ! द्रियताम् । अद्रियत । लिट्लकारे । 'द्विश्च' 'र:' 'भारम्' । दद्रे द्राते दद्रिरे । हपीष्ट । 'गुणः' । दर्ता । 'हनृतः०' । दरिष्यति । अदरिष्यत् । लुड्लकारे 'लोपो हवाझसे' अनेन सेर्लोपः । अहत अपाताम् अदृषत । इत्यादीनि ॥ धृङ् अवस्थाने । ध्रियते तद्वत् ॥ धृङ् अवस्थाने । उकार आत्मनेपदार्थः । 'तुदादेर' । अयकि । 'नुधातोः' । अनेन इय् भवति । ध्रियते । ध्रियेत । ध्रियताम् । अध्रियत । लिट्लकारे । 'द्विश' । 'र'। 'झपा- नाम्०' । 'भरम्' । दधे दधाते दधिरे । उः । धृपीष्ट । अत्र पत्वं भवति । 'गुण' धर्ता । 'हनृतः' अनेनेट् । धरिष्यते । अपरिष्यत । लुङ्लकारे । सेर्लोपः । अधृत अधृपाताम् अध्पत ॥ पृड् व्यापारे । व्याप्रियते । व्यापरिष्यते । व्याप्त व्यापाताम् ।। पृट् व्यापारे । कारः अन्यत्साधनं तु पूर्वसदृशम् । व्यापूर्वोऽयं धातुः । व्याप्रियते । पतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । व्यापप्रे। अन्येषां रूपाणि पूर्वस- दृशानि । लुङ्लकारे । सेर्लोपः । व्याप्त व्यापाताम् व्याप्टपत । इत्यादीनि ॥ ओदिजी भयचलनयोः । विजते । विजेत । विनताम् । अविजत । विविजे। विजिता ॥ विजेः पर इद किद्वक्तव्यः॥ ततो नोपधागुणः । विजिष्यते । अविजिष्यत । अविजिष्ट । ओविजी भयचलनयोः । ईकारौकारावितौ स्वः । 'तुदादेरः' । विजते । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । विविजे विविजाते विविजिरे । विज् इद वा इति जावे । तत्र गुणे प्राप्त ।। सूत्रम्-'पिजेः ॥ विजे: धातोः पर इट् किद्वक्तव्यः । अनेन गुणनिपेधः । विजिता । पत्यम् । विजिप्यते । अविजिष्यत् । लुड्लकारे टुत्वम् । अविजिष्ट अविजिपाताम अविजिषत ॥ ।

·- ॥ -- - सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः ओलस्जी - ब्रीडायाम् । अन्यत्र सो जः। लजते । ललजे । अलजिए ॥ इति तुदादिप्पात्मनेपदिनः ॥ २२ ॥ इति अविकरणास्तुदादयः ॥ ओलस्जी ब्रीडायाम् । द्वावितौ । 'तुदादेरः' । 'अन्यत्र 'सोजः' अनेन सकारस्य जकारः । लज्जते । चतुर्णा लकाराणा सुगमानि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । ललज्जे इत्यादीनि । लजिपीष्ट । लजिता । लजिष्यते । अलजिपत | अलजिष्ट अलजिपाताम् अलजिपत । इत्यादीनि । इत्यात्मनेपदिनः कथिताः ॥ २२ ॥ इति अविकरणास्तुदादयो धातवः कथिताः त्र्यादिपूभयपदिन: २३ अथ त्यादयः॥ तत्रादायुभयपदिनः॥डुक्रीन् द्रव्यविनिमये।नायादेः॥ त्र्यादेर्गणानाप्रत्ययो भवति चतुर्पु परेषु ॥ अपोऽपवादः ॥ णत्वम् । । क्रीणाति ।। ईहसे ॥ ना इत्यस्याकारस्य ईकारो भवति डिति हसे परे । क्रीणीतः ॥ नातः ॥ ना इत्यस्याकारस्य लोपो भवति डितिवरे परे ।। क्रीणन्ति । क्रीणासि 'क्रीणीथः क्रीणीथ | क्रीणामि क्रीणीवः क्रीणीमः । क्रीणीते । क्रीणीयात् । क्रीणीत । क्रीणातु क्रीणीताम् । अक्रीणात् अक्री- णीत । चिकाय चिक्रियतुः चिक्रियुः । चिक्रयिथ चिक्रेथ । चिक्रिये । क्रीयात् । केपीष्ट । क्रेता २ । ऋष्यति 'क्रेष्यते । अक्रेष्यत् अक्रेप्यत । अके- पीत् । अक्रेप्ट ॥ अथ नयादयो धातवः कथ्यन्ते । तनादावुभयपदिनो धातवः सन्ति । डुक्रीन् द्रव्यवि- निमये द्रव्यपरावर्तने वस्तूना मौल्येन ग्रहणे इत्यर्थः । डुकारकारावनुबन्धौ । डुकारो 'डितस्लिमक्' इति कार्यार्थः । बकारानुवन्धत्वादुभयपदी । तियादयः प्रत्ययाः । क्री तिप् इति स्थिते । सूत्रम्-'ना त्र्यादेः ॥ना साके० क्यादे । म्यादेर्गणात् ना प्रत्ययो भवति चतुर्पु तिवादिपु परेषु । अनेन नाप्रत्ययः । णत्वम् । कोणाति । को ना तस् इति जाते ॥ सूनम् –'ईहसे' ई साकेतिकम् । इसे । ना इति प्रत्ययसवन्धिन, आकारस्य हिति हसे प्रत्यये परे ईकारो भवति । अनेन सर्वन डिति हसे आकारस्य ईकारः कार्यः । णोऽनन्ते' । अनेन णत्वम् । क्रीणीत. । की ना अन्ति इति स्थिते । सूनम्-'नातः' ।। मा साके० । आतः द्विपद सूनम् । प्रयादेरुत्पन्नस्य ना इति प्रत्ययसपन्धिन आकारस्य डिति स्वरे लोपो भवति । अनेन डिति स्वरे सर्वन आकारस्य लोप• कार्यः । कोणन्ति । मीणासि । पित्त्वादीकारो न । अन्यानि मूले सन्ति । आत्मनेपदे त्रीणीते प्रोणाते क्रीणते । 'आतोऽन्तो'। अनेन अन्तः अत् । अन्यानि सुगमानि यथासमव साध्यानि ।यादादा- वीकारः सर्वन । पीणीयात् श्रीणीयाताम् पीणीयुः । इत्यादीनि । 'नातः' अनेन आकारस्य लोप ई तादी भवति । प्रीणीत कोणीयाताम् कोणीरन् । इत्यादीनि । लोट्लकारेऽपि साधन सदशम् । प्रोणातु । तातडि हित्त्वादीकारः । श्रीणीतात् श्रीणीताम् । 'नाता।

·। - प्रयामिगणादिनः २३] Tanालागी मोनाकारग लोप हो परे भागीय गिरी Art शानिप्रीपार मोगाम । यानि भागीर air पप भनि । मागीच गादीनि । विगा। मा मीणा: अमिरि गोदी मोवाम् । आलमलोमी. जीनाम मीणानि पानि यानि । गi FIRaii गूगल भाग: मिनिमयी । निदलारे 'विधnt' म:' पुन: writin' मोन पुद्धि । नियाय । ' भागो। अनेन इन् । मिरिया: fair Ti) 'गुणः' । भिगिय । निय गिनिगशुः पिपिय मानि IEET fair विनियाते चिनिगिरे। मीयात् । 'गुगः । पत्यम् । र । अगानि मूल सुलगारे । 'गनिदो नामिगम:' । म | रिया अमीर शाम भो । मात्मनेपदे । 'गुगः' । पत्यम् । यम । 'दिवासाद' । र अग. । गादीनि भति॥ प्रीन् तर्पणे फान्तौ च । पिप्रिये ॥ मी हिंगामाम् । मीनानि ।। मीनाति. मिनोतिवीडा गुणद्वियिपये मयपि आय वाम ॥ ममी मिम्यतुः मिम्युः । ममिय-ममा । मासीट ! माना । अमागीत ममेर।। स्पृश् आप्रवणे ॥ स्तम्भुस्तुम्भुकम्मुरकुम्नुकुमन्यो न . नोति स्कृनाति । अस्तुनी । उस्कृविगे । मातीपीन् मम्फोट । स्तम्भु स्तम्भु स्कम्भु स्शुम्भु रोधने | लमोति-स्वभाति । स्नुभोति गुमानि । स्कोति-स्कमाति । भोति । स्कृाति । समान । स्तुमान । कमान । सुभान । जुस्तम्भुममुम्लुगुमशुरन्नुगुन्दुशुन्धिभ्यर या ॥ अलमत् ॥ अस्तम्भीत् ।। मीम् नपणे कान्तो पो तिवारयो भवन्ति । 'मा प्रया' भनेन परेमा प्रयः पत्यम् । भीगाति । 'हिरो' । प्रीणीनः । 'म' प्रीनन्ति । मगर पूया। पानी। मीगीयात् । श्रीगीत । श्रीगानु । प्रोगीताम् । अमोगा मोगादिन 'सस्वरादिस:''पातोनामिनः । लिमार पिनियत: सिनिमुः। 'T'nि. थिय । पिप्रेथ । मातीनि । पिभिये रिप्रियाने रितिपिरे । श्रीपा गुमः ।। अन पत्वं भवति । प्रेता भेना । पत्यम् । पति परे । भोला महासमिटी नामिवता' । अनीत् । आमनेपदे एकः । सप्रेष्ट भोगतान् मानि यानि शातव्यानि ॥ पुत्र पवने ।। प्यादेईमः ॥ पादीनां इमो माति पतु पंगु । पुनानि पुनीते । पुनीयात् पुति । पुनातु पुनीनाम् । अपुना असुनीन । धार पुषे । पूपात पपिपीट । पवित्रा २ । परियनि परिप्पनै । अनि अपविष्यत । अपात् । अपविए । । ।

·- । , - ३३८ सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः पूञ् पवने । तिवादयः । 'ना श्यदिः ॥ सूत्रम्-'वादेहस्वः' ॥ वादेः हस्वः । प्वादीनां धातूनां हस्खो भवति चतुर्यु परेषु । अनेन ह्रस्वः। पुनाति पुनीते । अन्यानि पूर्वसदृशानि । लिट्लकारे । 'द्विश्च । 'सस्वरादिः' । 'हवः' । 'धातोर्नामिनः'। पुपार । 'नु धातोः'। पुपुवतुः पुपुवुः।। पुपविथ । आत्मनेपदे । पुपुवे पुपुवाते पुपुविरे । स्यात् । 'सिसता' अनेन इट् । गुणः । पत्वम् । पविपीष्ट । अन्येषां मूलतो ज्ञातव्यानि । लुड्लकारे । 'धातो- नामिनः' अनेन वृद्धिः। अन्यत्साधनं सुगमम् । अपावीत् अपाविष्टाम् अपाविपुः । आत्मनेपदे तु गुणः । पत्वम् । टुत्वम् । अपविष्ट अपविपाताम् अपविपत । इत्यादीनि भवन्ति। कृब् हिंसायाम् । कृणाति 'कृणीते । चकार चकरे । कीर्यात् करिपीष्ट । अकारीत् ॥ कृञ् हिंसायाम् । नकार उभयपदार्थः । तिवादयः प्रत्यया भवन्ति । 'ना न्यादे' अनेन नाप्रत्ययो भवति । 'वादेह स्वः' । णत्वम् । कृणाति । 'ईहसे' । कृणीतः । 'नातः' अनेन अकारस्य डिति खरे लोपः । कृणन्ति । आत्मनेपदे । कृणीते कृणाते कृणते। कृणी- यात् । कृणीत । कृणातु । कृणीताम् । अकृणात् । अकृणीत । लिट्लकारे द्वित्वादिकम् । ॥ 'कुहोश्वः' । 'धातोनी' ! चकार चक्रतुः चक्रुः । पकरिथ । चके चकाते चकिरे । 'यादादौ । बोर्विहसे' । कीर्यात् । 'सिसता०' । गुणः । पत्वम् । करिपीष्ट । फरिवा । करीता । पत्वम् । 'गुणः' । इट् करिष्यति करिष्यते । अफरिप्यत । रूपाणि सुगमानि सन्ति अतो न लिसितानि । लुड्लकारे । सेर्णित्वात् । 'धातोर्नामिनः' अनेन वृद्धिः । अफारीत अकारिष्टाम् अकारिपुः । आत्मनेपदे । गुणः' । पत्वम् । ष्टुत्वम् । अकरिष्ट अफरिपाताम् अकरिषत । इत्यादीनि भवन्ति धू कम्पने । धुनाति धुनीते दुधाव अधविष्ट अधोष्ट । धूम् कम्पन । सकारः । तिवादयः । वादेहवः' । 'ना प्रयादेः'। धुनाति धुनीते । चतुर्णी लकाराणां रूपाणि सुगमानि । तेषां साधनमपि पूर्वसदृशमस्ति । लिट्लकारे द्वित्या. दिकम् । 'हवः' । 'झपानाम्०' | 'धावोर्ना' । दुधाव । 'नु धातोः'। 'नानप्योः'। अनेनो भवति । दुधुवतुः दुधुवुः । दुधविथ । दुधुवे दुधुवाते दुधुविरे । इत्यादीनि । धूयात् । 'स्वरति०' अनेनास घातोरि विकल्पः । गुणः पत्यम् । विपीष्ट । इहमारे । गुणः । पत्वम् । भोपीष्ट । धविता २। घोता २ । धविष्यति । इडभावे घोप्यति । धवि. प्यते घोप्यते । अधविप्यत् । अधोप्यत् । अधविप्यत । अघोप्यत । लुलकारे । 'स्तुसु. धूना' अनेन सेरिट । पृद्धिः । अधावीत् अधाविष्ठाम् अधाविपुः । आत्मनेपदे । अधविष्ट अपविपावाम् अघविपत । इडभाये । 'गुण' । पत्वम् । त्वम् । अधोष्ट अथोपाताम् अधोपत ॥ ग्रह उपादाने । ग्रहां चिति च । गृहाति गृहीतः । गृहीते । गृहीयाद गृतीयानाम् । गृहातु गृमीतान् गृहीताम् गृजन्तु ॥ हमादान हो। हमान्ता- ' F ।

·त्यादिषु परस्मैपदिनः २४] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । स्त्रयादेर्गणादाननत्ययो भवति हो परे । नाप्रत्ययामावः । गृहाण । अगृह्णात् । जग्राह । जगृहे । गृह्यात् । ईटो ग्रहाम् इति ईः । ग्रहीपीष्ट ग्रहीता ग्रहीष्यति । अग्रहीष्यत् अग्रहीप्यत । अग्रहीत् अग्रहीए । इति श्यादिपूभयपदिनः ॥ २३ ॥ मह उपादाने । उपादानं प्रणम् । तिवादयः । 'ना प्रयादेः' । 'प्रहां मिति च अनेन संप्रसारणम् । णत्वम् । गृहाति गृहीतः गृहन्ति । गृहीते । गृहीयात् । गृहीत । गृहात गृहीतात् गृहीत्ताम् गृहन्तु । गृह हि इति स्थिते ।। सूत्रम्-'हसादान हो ॥ हसात् आनः हो । हसान्तात् श्यादेर्गणात् आनः प्रत्ययो भवति हिप्रत्यये परे । नाप्रत्ययामावो भवति । 'अतः अनेन हेलकू । संप्रसारणम् । गृहाण । अन्यानि सुगमानि । गृहीताम् । अP- हात् । अगृहीत । लिट्लकारे । 'विश्व' । संप्रसारणम् । 'र' । 'फुहोशुः । 'अत उप. धायाः' । जमाह जगृहतुः नगृहः । जगृहे जगृहाते जगृहिरे । संप्रसारणम् । गृह्मात् । मह सीष्ट इति स्थिते । सिसता-1ईटो ग्रहां.' अनेन दीर्घः । ग्रहीपीष्ट । प्रहीता २ । प्रदी. प्यति । ग्रहीप्यते । अमहीष्यत् अग्रहीप्यत । एतेपां रूपाणि मुगमानि । लुट्लकारे । 'अत उपधायाः' अनेन वृद्धिः । अन्यत् साधनं सुगमम् । अमहीत् अपहिष्टाम् अप्र- हिपुः। 'वृद्धिहेतो' अनेन अत्र दीर्घाभावः । आत्मनेपदे । अमहीष्ट अमहीपाताम् अग्रही- पत । इत्यादीनि । इत्युभयपदिनः ॥. प्रयादिपु परस्मैपदिनः २४ अथ परस्मैपदिनः । पुए पुष्टौ । पुष्णाति । पुष्णीयात् । पुष्णातु पुष्णीताम् पुष्णन्तु । पुपाण। अपुंष्णात् । पुपोप । पुष्यात् । पोषिता । पोपियति । अपोषिष्यत् । अपोपीत् ॥ अथ परस्मैपदिनो धातवः फथ्यन्ते । पुप् पुष्टी तिवादयः। 'ना श्यादेः । इति णत्वम् । अन्यत्र साधनं तु पूर्वसदृशम् । पुष्णाति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । हौ परे । पुपाण । भन्यानि सुगमानि । लिदलकारे । द्विश्च । पूर्वस्य । 'उपधाया लघोः' । पुपोप पुपुपतुः पुपुपुः । 'प्रयादेर्णादे:' । 'गुणः' । पुपोपिथ । पुष्यात् । 'सिसता०' । 'उपधाया लघो। पोषिता । पत्वम् । पोपियति । 'दिवादावद । अपोपिध्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटी । सेलोपः । 'गुण' । अपोपीत् अपोपिष्टाम् अपोपिपुः इत्यादीनि ।। सुप स्तेये । मुष्णाति । मुमोप मुण्यात् । मोपिता मोपियति । अमोपिण्यत् । अमोपीत् ।। मुप स्नेये । तिवादयः । 'ना ज्यादेः' । णत्वम् । मुष्णाति । मुप्णीयात् । मुग्णातु । हो परे । गुपाण । अमुष्णात् । रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'विश्व' । पूर्वस्य । 'उपधाया लघो: । मुमोप मुमुपतुः मुगुपुः । गुणः' । मुमोपिय । मुष्यात् । 'सिसता गुणः । मोपिता । पत्वम् । मोपियति । अमोपियत् । लुङ्लकारे । द्वाविटी । गुणः । सेलोपः । अमोपीन् अमोषिष्टाम् अमोपिपुः ।।

·. ३४० सारस्वतव्याकरणम् । [ द्वितीया वृत्तिः हिंसायाम् ।, शृणाति,। शशार शशरतुः शशरुः । शीर्यात् । शरिता । शरिप्यति । अशरिप्यत अशारीत् ।। श हिंसायाम् । तिवादयः 'ना प्रयादेः' । प्वादेहवः । णत्वम् । शृणाति । शृणीयात् । शृणातु । अशुणात् । लिट्लकारे । 'द्विश्च । 'र' 'धातो मिन.'। शशार । संयो- गात०', अनेनाकित्त्वात् गुणः । शशरतुः शशरुः । शशरिथ । शर् इर् । 'बोर्विहसे' शीर्यात् । 'सिसता०' । 'गुणः' । शरिता । पत्वम् । शरिप्यति अशरिष्यत् । 'धातो - मिनः' । अशारीत् अशारिष्टाम् अशारिपुः ।। ज्या वयोहानौ । ग्रहादित्वात्संप्रसारणम् । जिनाति । जिनीयात् । जिज्यौ । जिज्यतुः जिज्युः । जिज्यिथ-जिज्याथ । जीयात् । ज्याता । ज्यास्यति । 'अज्यास्यत् । अज्यासीत् ॥ ज्या वयोहानी । तिवादयः 'ना ज्यादेःग्रहां दिति च' अनेन संप्रसारणम् । दीर्घस्व- रत्वात् दीर्घः'। जीनाति जीनीतः जीनन्ति । जीनीयात् । जीनातु । जीनीहि । अजीनात् अजीनीताम् अजीनन् । लिट्कारे । 'द्विश्च' णयादौ पूर्वस्य हवः । 'आतो णप् डो' जिज्यौ जिज्यतुः जिज्युः । जिज्यिथ जिज्याथ । संप्रसारणम् । जीयात् । ज्याता । ज्यास्यति । अज्यास्यत् । 'आदन्तानाम्' अनेनेट्सकौ । अज्यासीत् अज्यासिष्टाम् अज्यासिपुः॥ ज्ञा अवबोधने। जा जनीझोः । जानाति । जज्ञौ । ज्ञायात् ज्ञेयात् । ज्ञाता । अज्ञासीत् ॥ ना अवबोधने । तियादयः । पूर्ववत् । 'ना ज़्यादेः' अनेन चतुर्यु नाप्रत्ययो भवति । 'जाजनीञ्चो' अनेन सूत्रेण जा इत्यादेशः । जानाति । ई हसे' जानीतः । 'नातः' जानन्ति । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति तानि पूर्वसदृशानि । जानीयात् । जानातु । हो परे सति । ई हसे' अनेन ईकारः । जानीहि । अजानात् । लिट्लकारे । 'द्विश्च' । पूर्वस्य हस्वः । 'आतो गप डौ' । डिस्यात् टिलोपः । जज्ञौ । 'आतोऽनपि' जज्ञतुः जनः । अवतः आतोऽनपि' अनेन आकारस्य लोपो भवति । जज्ञिथ जज्ञाथ । 'संयोगादेः'। ज्ञायात् ज्ञेयात् । ज्ञाता । ज्ञास्यति । 'दिबादाव' । अज्ञास्यत् । 'आदन्तानां०' अनेन इट्सको भवतः । अन्यत्साधनं सुगमम् । अज्ञासीत् अज्ञासिष्टाम् अज्ञासिपुः । इत्यादीनि ॥ ली श्लेपणे । लीनाति ।। लीलीडोरास्वं चा॥ ललौ । लिलाय लिल्यतुः। लाता-लेता | अलासीत् । अलैपीत् ॥ सरी श्लेषणे । तिवादयः । 'ना क्यादेः' । लीनाति । लीनीयात् । लीनातु । 'दियादाव। अरीनात् । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लकाराणा सूत्रम् । 'लीलीडो' लीलीहोर्धात्वो- गुणवृद्धिविपये आत्वं वा भवति । 'पष्ठी अनेनान्तस्य भवति । आत्वपक्षे । ललौ । आत्वामायपक्षे द्वित्वादिकम् । 'धातो मिनः' अनेन पृद्धिः । लिलाय लिल्यतुः । 'नुधातोः अनेन यत्वम् । लिस्युः। 'अवता' । लल्थि ल्लाथ । लिलयिध रिलेथ । - ·। - ग्यादिप्वात्मनेपदिनः २५]. चन्द्रकीर्तिब्यारूपासहितम् । इत्यादीनि । लीयात् आवे कृते । लाता। आजामाने गुणः । लेता । लास्वति लेष्यति । अलास्यत् अलेप्यत् 'आदन्तानां अनेनात्वपक्षे श्मको । अलामीय, अलासिष्टाम् अला. सिपुः । आत्वाभावपक्षे । 'अनिटो नामिवत:' अनेन पृद्धिः । अलैपीन् अलेप्टाम अलैपुः ।। बन्ध बन्धने । बभाति यवन्ध । भन्सति । अमान्त्सीत् ॥ वन्ध यन्धने । तिवादयः । नारयादेः'। 'नो लोपः अनेन नकारम्य लोपः । यनानि । चतुणी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्यादिकम् । यवन्ध यवन्धतुः परन्धुः । यबन्धिध। 'अत्त्वत:' | 'तथोध: दावे जवाः' 'नोलोपः' । वध्यात् । पबन्ध । इत्यादीनि । यद्धा 'आदिजवानाम्' अनेन वस्य भः । 'ससे पपा०' भन्स्यति 'दियादापद' । ममन्नस्यन् । लुङ्लकारे । 'अत उपधायाः' अनेन वृद्धिः अभान्सीत् । प्रत्ययलोपे० । अस्यामित्यवान भकार: । 'झसात्' अनेन सेलोपो भवति । 'तथोधः' अवान्द्वाम् अभान्सुः इत्यादीनि ।। मन्थ विलोडने । मनाति ।। मन्थ विलोडने । 'ना प्रयादेः' । नोलोपः । मनाति । चतुणी मुगमानि । लिल कारे । ममन्य ममन्यतुः ममन्युः। ममन्धिथ। अन्येपा लकाराणां भ्वादिगणोफमन्यधातुया रूपाणि । फुप् निष्कर्षे । कुष्णाति । कुपाण । चुकोप । कुप्यात् । कोपिता । अकोपीत् । कुप निष्कर्षे । 'ना प्रयादेः । त्वम् । कुष्णाति कुष्णीतः कुष्यन्ति । इयादीनि चतुणी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे द्वित्वादिकम् । 'कुहोचः' । 'उपधाया लयोः' चुकोप चुकृपतुः चुकुपुः । चुकोषिय । कुप्यान् । 'सिसता.' । गुणः । कोपिता । पत्यम् । फोपि- प्यति । "दिवादावट्' । अकोपिष्यत् । लुङ्लकारे । द्वाविटी सेलोपः । 'गुणः' । अकोपीत् अकोपिष्टाम् अकोपियुः ॥ अश् भोजने । अनाति अश्नीयात् । अश्नातु अनीतात् अनीताम् । अनन्तु । अशान । आश । अशिता ! आशीत् । इति प्रयादिपु परसैपदिनः ॥ २४ ॥ अश् भोजने । तिवादयः। 'ना फ्यादेः' । अभाति । चतुर्णा लकाराणां रूपाणि सुग- मानि । हो परे 'हसादान हो' । 'अतः' । अशान । लुड्लकारे । 'स्वरादेः' अनेन द्वितीयो. ऽयम: । 'सवर्षे' भस् । लिटकारे । द्विल्यादिकम् । 'अत उपधाया', 'सस । आश आशतुः आशुः । आशिथ । अश्यात् । 'सिसवा०' । अशिता । पत्यम् । अमि. प्यति । "दिवादाक्ट् । 'स्वरादेः' आशिष्यत् । आशीत् आशिष्टाम् आशिपुः इत्यादीनि । इति परस्मैपदिनो धातवः कथिताः ॥ . - श्यादिश्वात्मनेपदिनः २५ अथात्मनेपदिनः । पृ संभक्तौ । वृणीत । वृणीत । वृणीताम् । आणीत । यो । परिपीट वरीपीए । संयोगादिकदन्तनां सिस्योरात्म- नेपदे इड्वा वाच्यः ॥ यूपीष्ट । उः । अपरिष्ट-अपरीष्ट अमृत । इत्यादि ।। इति यादिप्वात्मनेपदिनः ॥ २५॥ इति नाविकरणाः श्यादयः ।।

·३४२ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः अथात्मनेपदिनः कश्यन्ते । वृद्ध संभक्तौ । डकार आत्मनेपदार्थः । तआदयः प्रत्यया भवन्ति 'ना फ्यादेः'। 'ई हसे' । णत्वम् । वृणीते । 'नातः' वृणाते वृणते । वृणीत । घृणी. ताम् । अवृणीत । रूपाणि सुगमानि । तेषां कार्यमपि सदृशम् । लिट्लकारे । 'द्विश्चे' । .' | करम्' । वत्रे बनाते वत्रिरे । क्यादित्वान्नेट । वपे । इत्यादीनि । सीष्ट इति स्थिते । 'सिसता०' । 'गुणः' । वरिपीष्ट । 'ईटो ग्रहां' । वरीपीष्ट 'संयोगादि०' अनेन सीष्टादो वेट । 'उ' अनेन गुणनिषेधः । वृषीष्ट । परिता वरीता । वरिष्यते । वरीप्यते । अपरिष्यत अवरीप्यत । लुदलकारे । अवरिष्ट अवरिपाताम् अवरिपत । दीर्घे कृते अव- रीष्ट अवरीपताम् अवरीपत । इटभावपक्षे । 'लोपो हवाझसें' अनेन झसे परे सेलोपः । अवृत अवृपाताम् अवृपत । अवृथाः। इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । इत्यात्मनेपदिनः कथिताः । इति नाविकरणाः प्रयादयो धातवः ।। चुरादिगणः २६ अथ चुरादयः ॥ चुर स्तेये ॥ चुरादेः॥ चुरादेर्गणावार्थे निः प्रत्ययो भवति ।। उपधाया गुणः ॥ स धातुः । अपगुणायः । चोरयति । चोरयेत् चोरयतु । अचोरयत् । चोरयाञ्चकार । चोरयाम्बभूव । चोरयामास । चोर याञ्चक्रे । मे। चोर्यात् । चोरयिता । चोरयिष्यति । अचोरयिष्यत् । बेरङ द्विश्व । अङि लयौ हस्ख उपधायाः।। लघोर्दीपः । अचूचुरत् ॥ अथ चुरादयो धातवः कथ्यन्ते । चुर स्तेये । सूत्रम्-'चुरादेः' ॥ चुरादेर्धातुगणात धातुपाठोक्तात् स्वार्थे मूलार्थे एव प्रेरणाद्यर्थ विनैव अिप्रत्ययो भवति । यथा' भ्वादीनां अवादिविकरणं तथा चुरादीनां निविकरणमित्यर्थः । अनेन जिप्रत्ययो भवति । तत्र युद्ध प्राप्तौ सूत्राभावे । 'उपधाया लघोः' अनेन गुणो भवति । चोरि इति स्थिते । 'स धातुः'। अनेन धातुसंज्ञा । धातुत्वात् तियादयः । 'अपकर्तरि । अनेन अप्प्रत्ययः । 'गुणः' । 'ए अय्' 'स्वरहीनम् । चोरयति चोरयतः चोरयन्ति । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति तानि सुगमानि । चोरयेत् । चोरयतु । 'दिवादावद। अचोरयत् । लिट्लकारे । 'कासादिप्रत्य- यादाम्' अनेन आम् । गुणः । अन्यत् साधन सुगमम् । चोरयांचकार । चोरयामास । चोरयांनभूव । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । नित्त्वादुभयपदी । चोरयते । चोरयांच। चोरियात् इति जाते 'नः' अनेन बेर्लोपः । चोर्यात् । 'सिसता' अनेनेट् । चोरयिता। चोरयिष्यति । "दिवादावट्' । अचोरयिष्यत् । चुर नि दिप् इति जाते । 'मेरइद्विश्च । अनेन सिविपये अड्प्रत्ययो भवति च धातोद्वित्वम् । पूर्वस्य चुचुर् नि अड् दिए इति जाते । 'बेः' अनेन लोपो भवति । चुचुर अड् दिम् इति जाते 'लघोदीर्घः' अनेन पूर्वस्य दीपः। दिवादाक्ट्' । 'स्वर'बावसाने' । अचुचुरन् अचूचुरताम् अचूचुरन् । इत्यादीनि भवन्ति रूपाणि । अथवा चोरि इति सिद्धस्येव अड् प्रत्यये कृते 'मे' अनेन बेर्लोपे कृते निमित्ताभाव इति वचनात् चो इत्यस्य चुः । ततो द्वित्वम् । एवमपि साधना भवति । 'अचूचुरश्चन्द्रमसोऽमिरामता' इति माघः ।।

·- "बेरड् द्विश्व' । पूर्वस्य । अप प्रथ भि अङ्दिप् इति जाते 'अङि लघौ अनेनोपधाया हवः । अकारस्कार प्राप्त ॥ सूत्रम्-'स्मृदृत्वर०॥ स्मृदृत्वरप्रथत्रदस्तूरपृशां घातूनां पूर्वस्व अकारस्य अकार एव भवति इत्यपवादः । अनेन पूर्वस्य अकारस्य इकारो न भवति। 'मे' पृथ प्रक्षेपे । उपधाया ऋवर्णस्याडि ऋचा वक्तव्यः।। इसरारामप- चुरादिगणः २६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । । चिती संज्ञाने । चेतयति । अचीचितत् ।। चिती संज्ञाने । ईकार इत् । 'चुरादेः' । 'उपधाया लघोः' । 'सधातुः' तिवादयः । 'अप् कर्तरि' । 'गुणः' । अप् । चेतयति । चेतयेत् । चेतयतु । अचेतयत् । 'कासादि.' अनेन सर्वन णवादी आम्प्रत्ययो भवति । चेतयांचकार । चेतयामास । चेतयांचभूव । '' अनेन अर्लोपः । चेझात् । सिसता०' । 'गुणः' । चेतयिता । चेतयिष्यति । अचेत- यिष्यत् । लुद्लकारे । 'मेरङ् द्विश्च' । 'अहि लघौ हम्यः' । 'लघोर्दीपः' । 'दियादावद । अचीचितत् अचीचितताम् अचीचितन् । इत्यादीनि ॥ चिति स्मृत्याम् । इदितो नुम् । चिन्तयति । लघोरभावान्न दीर्घः। अचि- चिन्तत् । चुरादेर्वेिति केचित् । चिन्तन्ति । चिति स्मृत्याम् 'चुरादेः' अनेन बिप्रत्ययो भवति । 'इदितो नुम्' । अन्यत्साधनं पूर्वस- दृशं वर्तते । चिन्तयति । लिट्लकारे आम्प्रत्ययो भवति । अन्यानि रूपाणि पूर्वधातुवत् । लुड्लकारे । 'मेरङ द्विश्च' । अनेनाड्प्रत्ययो भवति । लघोरभावात् पूर्वस्य दीर्घो न भवति । 'दियादापर्द' अचिचिन्तत् अचिचिन्तताम् अचिचिन्तन् । इत्यादीनि । चुरादेर्धातो. गंणात् भिः प्रत्ययो वा भवति इति केचिदाचार्या पदन्ति । तन्मते । चिन्तति चिन्ततः चिन्तन्ति । इत्यादीनि रूपाणि स्युः ।। पीड अवगाहने । पीडयति ॥ भ्राजभासभापदीपजीवमीलपीडां वोपधाया इस्वो ङपरे नौ । अपीपिडत् अपिपीडन् । प्रथ प्रख्याने। प्रथयति ॥ स्मृदृत्वरमथनदस्तृस्पशां पूर्वस्यातोऽदङ्परे जो ॥ इत्वापवादः । अपप्रथत् ।। पीड अवगाहने । अवगाहनं प्रवेशः। चुरादेः लघ्वभावात् 'उपधाया लघोः' अनेन गुणो न भवति । अप् । गुणः । पीडयति । लिट्लकारे । 'कासादि०' अनेनाम् । पीड़यां- चकार । 'मे' । पीड्यात् । 'सिसता०' गुणः । पीडयिता । लुङ्लकारे । 'और विध अनेन अप्रत्ययः घातोत्विं च । पूर्वस्य । 'दिवादाव' । हस्खः । अपिपीइ नि अल् दिप् इति जाते। सूत्रम्-'भाज' । 'भ्राजभासभापदीपजीवमीलपीडामेतेपां धातू- गामुपधाया वा हम्बो भवति अड् परे । अनेन चोपधाया हखः । ' मन सेलोपः । 'लघोर्दीर्घः' अनेन पूर्वस्य दीर्घः । अपीपिडत् अपीपिडताम् अपीपिडन् । इत्या. दीनि । यदोपधाया हखो न भयति तदा । अपिपीडत् अपिपीडताम् अपिपीडन् । अनेन सेर्लोपः । अपप्रथत् अपप्रथताम् अपप्रथन् । इत्यादीनि॥ वादः । अपीपृथत् अपपर्थत् ।

·। सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः पृथ् प्रक्षेपे । 'चुरादेः' । 'उपधाया लघोः' । अन्यत्तु पूर्ववत् । पर्ययति । लुङ्लकारे । बेरङ् द्विश्व' । 'अष्ठि 'लयौ' . 'लघोर्दीर्घः' । 'मेः' । अपीपृथ् अङ् दिप् इति जाते ।। 'उपधायाः।' उपधाया प्रवर्णस्य प्रकारो वा वक्तव्यः इररारामपवादः । अनेन' कारस्य कार एव । अपीपृथत् अपीपृथताम् अपीपृथन् । यदा ऋकारो न भवति तदा बो परे गुणः । अपपर्थत् अपपर्थताम् अपपर्थन् । ज्ञप ज्ञानज्ञापनयोर्मित् ।। मितां हवः॥ मितां धातूनां इस्खो भयति औ परे ॥ . ज्ञपयति । ज्ञप ज्ञानज्ञापनयोः । 'चुरादेः' । 'अत उपधायाः' । ज्ञाप् वि इति जाते॥ सूत्रम्- 'मिता'हस्व:' । मितां हवः मितां धातूनां हखो भवति नौ परे । मितो धातवो धातु- पाठादवगन्तव्याः । अनेन हुस्वः । अन्यत्सुगमम् । ज्ञपयति । लिट्लकारे । आम्- प्रत्ययः । ज्ञपयांचकार । लुङ्लकारे । 'मेरड् द्विश्व' । पूर्वस्य हस्खः । 'मे' । अनि अजि- ज्ञपत् अजिज्ञपताम् अजिज्ञपन ॥ चिञ् चयने । मित् ॥ चिस्फुरोजीवात्वं वा ॥ रातो झौ पुक ॥ क गतावित्यसाकारस्य च पुगागमो भवति जो परे ॥ चपयति चययति ॥ चिन् चयने । अयं धातुर्मित् । 'चुरादेः' । अनेन निः । सूत्रम्-'चिस्फुरो:०' ॥ चिस्फुरो- र्धात्वोभिप्रत्यये परे आत्वं वा भवति । 'पष्ठी' अतेनायमादेशोऽन्त्यस्य । चा मि इति जाते। सूत्रम्-'रातो नौ पुक् ॥ रातः भौ पुक् । ऋ गतौ इत्यस्य धातोराकारान्तस्य च धातोनि- प्रत्यये परे पुगागमो भवति । अनेन पुक । कित्त्वादन्ते । 'मितां ह्रस्वः' अनेन हवः । 'स धातुः' तिवादयः । 'अकर्तरि' । 'गुणः' । चपयति । पपयेत् । चपयतु । अचपयत् । लिट्लकारे । 'कासादिप्रत्ययादाम्' । अनेनास्याम् । अन्यत्साधनं सुगमम् । चपयांचकार । चापयामास । चपयाम्बभूव । 'नेः' । चप्यात् । 'सिसता.' । चपयिता । चपयिष्यति । अचपयिष्यत् । लुङ्लकारे । चप नि दिप् इति जाते । 'बेरड् द्विश्च' । पूर्वस्य । 'अडि लघौ । 'लघोधिः । अचीचपत् अचीचपताम् अचीचपन् । आत्वामावपक्षे । 'धातोनी- मिनः' अनेन वृद्धिः । "मितां हव:' 'सधातुः' । अप् । चययति । 'लिट्लकारे । आम्प्र- त्ययः । चययांचकार । ''। चय्यात् । लुङ्लकारे । चप् नि दिप् इति जाते । 'बेरह द्विश्च' 'मे' । 'अडि लघौ' । 'लघोर्दीर्घः' । अचीचयत् अचीचयताम् । अचीचयन् ॥ अर्च पूजायाम् ।। अर्चयति ॥ खरादेः परः॥ खरादेर्धातोः परोऽवयवो. ऽद्विरुक्तः स स्वरो विर्भवति ॥ नदराः संयोगादयो न द्विः । इति रेफस न द्वित्वम् । आर्चिचत् । अर्च पूजायाम् । 'चुरादेः' । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अर्चयति । लिट्लकारे । अर्च- यांचकार । आशीर्यादादी । । अात् । लुल्लकारे । अर्चि दिप् इति जाते । मेरा ८ ·चुरादिगणः २६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम्। विश्व' ।। 'स्वरादेः परा 'नवराः' अनेन रकारस्य द्वित्वनिषेधः । 'मे' | "दियादाव' । स्वरादेः' । आर्चिचत् भाचिताम् आर्थिचन् ।। कृत संशब्दे ।। धातोरुपधाया कारस्य ईकारादेशो वाच्यो विप्र- त्यये परे ॥ कीर्तयति । अचिकीर्तत् । कृत संशब्दे । 'चुरादेः' । सूत्रम्-'धातो:.' धातोरुपपाया प्रकारस्य नित्यये परे ईकारादेशो वाच्यः । 'वोर्विहसे' अनेन दीर्घः । कीर्तयति । लिट् । पीतयाश्चकार । लुङ् 'घर' 'द्विश्च' 'हव' 'हो' 'दिवादायट् अचिकीर्वत् अचिकीर्तताम् अचिकीर्तन् ॥ गण संख्याने । अकारान्तः । अल्लोपस्य स्थानिवस्वान पृद्धिः। गणयति ॥ अल्लोपिनो नाइकार्यम् ॥ अजगणन् । कथगणयोरकार्य चेति केचित् । अजीगणत् । गण संख्याने । अयमकारान्तः । 'चुरादेः' 'यतः' अनेनाकारस्य लोपः । तत्र 'अत उपधाया:' अनेन सूत्रेण वृद्धः प्राप्ती सत्यां यदादेशस्तद्वद्भवति' इति न्यायेन पृद्धिर्न भवति उपधायामकारामावत् । गणयति । चतुर्णा मुगमानि । लिट् । गणयांच- पकार । लुछ औरङ् द्विश्च' 'पूर्वस्य' 'कुहोशुः ॥ सूत्रम् 'अलोपिन:' असोपिनो धातोरड्कार्य न भवति । 'अति लघौ' 'लघोर्षि:' आभ्यां सूत्राभ्यामुक्त कार्य न भपति इत्यर्थः । अजगणत् अजगणताम् अजगणन् ॥ कथगणयोर्धात्वोरकार्य या भव- सीति केचिदाचार्या पदन्ति तन्मते-अजीगणत् अजीगणताम् अजीगणन् । कथ वाक्यप्रचन्धे । कथंयति । अचकथन् अचीकथत् । कथ घाक्यप्रबन्धे । अयमप्यकारान्तः । 'चुरादेः' । कथयति । कथयांचकार । कच्यात् । 'अप्लोपिनः' अनेनाकार्य न भवति । 'कुहोचः' । अचकथत् अचकयताम् अचकथम् । वा भवतीत्युक्तत्वात् अकार्य भवति । साधनं तु पूर्ववत् । अधीकथत् अचीकथताम् अचीकथन् । ऊन परिहाणे । ऊनयति ॥ मिनिमित्तस्वरादेशो द्वित्वे कर्तव्ये स्थानि- वत् ॥ स्वरादेः परः । औननत् ॥ अन परिहाणे । 'चुरादेः' । अकारान्तोऽयम् । जनयति । अनयेत् । ऊनयतु । 'स्वरादेः' अमेनास्य धातोद्धितीयोऽडागमो भवति । औनयत् । लिट्लकारे । कासादि.' अने- नाम् । ऊनयांचकार ।। अन्यात् । "सिसता० । जनयिता । ऊनयिष्यति । ओन- यिष्यत् । लुल्लकारे । उनयि दिप् इति स्थिते । 'मेर द्विश्च । अनेन उप्रत्ययो धातो- ढिलं च भवति । 'स्वरादेः परः अनेन नकारस्प द्वित्वम् । 'के' 'या' दिवादा- वट् 'स्वरादेः परः' औननत् औननताम् औननन । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ।। अर्थइ याचने । अर्थयते । आतथत ॥ . - सार .४ ·। “सारस्वतव्याकरणम् । [ द्वितीया वृत्तिः । 'अर्थड् याचने । डकार आत्मनेपदार्थः । अकारान्तोऽयं धातुः । 'चुरादेः' । अन्य सा. धनं पूर्ववत् । अर्थयते । अर्थयेव । अर्थयताम् । 'स्वरादेः अनेन द्वितीयोऽडागमो भवति । आर्थयत । लिट्लकारे । 'कासादि०' भनेनाम् । अर्थयांचक्रे । आम्प्रत्ययः अनेन अर्थयामास । अर्थयावभूव । इत्यादीनि रूपाणि । 'सिसवाः' । अर्थयिषीष्ट । लुद्दलकारे अप्रत्ययः । धातोद्वित्वम् । 'स्वरादेः परः अनेन यकारस्य द्वित्वं भवति । 'झपानां.' अनेन थकारस्य तकारः । '' 'यत: 'स्वरादेः' अनेन द्वितीयोऽडागमः। आर्वथत आतथेताम् आथिन्त । इत्यादीनि ॥ संग्रामड युद्धे । अससंग्रामत ।। सप्रामह युद्धे । डकार आत्मनेपदार्थः । अकारान्तोऽयम् । 'चुरादेः' 'यतः' अन्य- साधन पूर्ववत् । सग्रामयते । संग्रामयेत । सग्रामयताम् । असंग्रामयत । 'कासादिः'। सनामयाचक्रे । 'सिसता.' । संप्रामयिपीष्ट । संग्रामयिता । लुङ्लकारे 'सस्वरादि:०' अनेन सकारस्य द्वित्वम । अन्यत् । अससंग्रामत अससप्रामेताम् अससमामत । इत्यादीनि भवन्ति ॥ अन्ध दृष्ट्युपंचाते । आन्दधत् ॥ अन्ध दृष्टयुपधाते । अकारान्तोऽयम् । 'चुरादेः' । 'यतः' । स धातुः । तिवादयः । अकादयः । अन्धयति । अन्धयेत् । अन्धयतु । 'स्वरादेः । अनेन द्वितीयोऽडागमो भवति । आधयत् । लिट्लकारे । आम्प्रत्ययो भवति । अन्धयाचकार । 'मे' । अन्ध्यात् । 'सिसता.' । अन्धयिता । अन्धयिष्यति । आन्धयिष्यत् । लुल कारे। अड्प्रत्ययः । धका- रस्य द्विवम् । 'झपानाम्०' 'वे' 'यतः' 'स्वराटेः' आन्दधत् आन्दधताम् आन्दधन् । इत्यादीनि ॥ अङ्क अङ्ग पदे लक्षणे व । आश्चकत् ॥ इति चुरादिगणः ॥२६॥ अस अन पदे लक्षणे च । अकारान्तौ । 'चुरादे..' 'यतः' । अङ्कयति । अगयति । इत्यादीनि रूपाणि मुगमानि । लिलसरे । आम्प्रत्ययो भवति । अयाचकार । लुइल. कारे अप्रत्ययः । खरादेः परः' अनेन ककारस्य द्वित्वम् । 'बुहोव:' 'वे.' 'यतः' 'स्वरादेः' आश्चकत् आश्वक्ताम् आश्चयन् । इत्यादीनि । इति चुरादयो भातवः कथिताः॥ - ज्यन्तप्रक्रिया २७ ॥ अथ ध्यन्ताः ॥ धातोः मेरणे ॥ प्रयोजकन्यापारेऽर्थे धातोत्रिः प्रत्ययो भवति ॥ पुर्वन्तं प्रेरयति यः स प्रयोजकः । कारयति कारयते । अचीकरत् ।। अथ व्यन्ता धातरः पश्यन्ते । सूनम पातो. प्रेरणे धातो:, प्रेरणे, द्विपद सूत्रम् । मादेर्धातोः प्रेरणेऽये कारितेऽर्षे मिः प्रत्ययो भवति । प्रेरणेऽय इति को । प्रयोज- च्यापारे । प्रयोजयत पोऽर्थः । पुर्यन्त पुरप यः कारयति 'गता र पुर' इनि ·३४७ ज्यन्तप्रक्रिया २७ चन्द्रकीर्तिव्यान्यासहितम् । प्रवर्तयति स प्रयोजक इत्युच्यते । तम्य व्यापारः प्रयोज्यद्वारेण रूपेण तपासंपन्यनस्पिा निः.प्रत्ययो भवति । सुर्यन्तं प्रेरयनि यः सः प्रयोजकः ।.एकः करोति सं कुर्वन्न गन्यः प्रेरयति इत्यस्मिनथै फुते धातोनिः प्रत्ययः । हघि झी जाते अकारो द्धयः । उभयप- दार्थश्च । 'धातोनामिना, मनेन, पृद्धिः । 'म धानु:'.- अनेनाम्मिन्प्रकरणे. भातुसंगासन भषति । तियादयः । 'अप् कर्तरि' गुणः । ' अय्' कारयनि । भिवादयमुभयपी। • कारयते । चतुणी लफाराणां रूपाणि मुगमानि । लिट्लकारे कासादिम ययादाम । अनेनामात्ययो भवति । अन्यसाधनं सुगमम् । कांग्याचमार 1. फरया। कारगा- मास । कारयाम्बभूव । इत्यादीनि । 'मेः' । कार्यान् । 'सिसता०' पत्यम् कारयिषीष्ट । कारयिता २ । अन्येषां सुगमानि । लुइलकारे । कार नि दिप् इति जाते । 'प्रेरडू द्विश' अनेना धातोद्वित्वं च हम्सः । 'कुहोचः' 'अडि ल्यो'. 'लपोदाव:' 'दियादारद'। अचीकरत् अधीकरताम् अचीफरन् । आत्मनेपदे । अचीकरत चीरताम् अचीकरन्त । श्त्यादीनि भवन्ति । व्यन्ता धातयः सर्वे उभयपदिनः । त्रिवान ।। पाचयति । अपीपचत् ॥ इपचा पाके । पचन्तं प्रेरयति इति विप्रहे ।' धातोः प्रेरणे' अनेन, मिः प्रायः । अित उपधाया' । 'स धातुः । तिवादयः । 'अ कतरि' । गुणः अय्' पापयति । पतुणां रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । आम्प्रत्ययः । पाचयाकार । ' । पाच्या । 'सिसता०' । पाचयिता । पत्वम् । पाचियिष्यति । 'दियादारद' । अपाचयिष्यत् । लइ. लकारे । 'मेर विश्व' । अन्यत्साधनं सुगमम् । अपीपचन् अपीपचताम अपीपचन् । इत्यादीनि ॥. भवन्तं प्रेरयति भावयति । भावयते । भावयांबभूव ॥ अइसयोः । अइसयोः पूर्वस्योकारस्येत्वं पवर्गयवरलजकारेष्ववर्णपरेपु परतः ॥ दिनिमित्तचि ।। द्वित्वनिमित्तेचि अच आदेशो न द्वित्वै कर्तव्ये ॥ अपीभवत् ।। भू सत्तायाम् । भवन्तं प्रेरयति इति विप्रहे । 'धातोः प्रेरणे' । 'धातोनामिनः' । अन्य- साधनं सुगमम् । भावयति । भावयते । भावयाचकार । भाव्यार । 'सिमता'। भाव- यिता । लुङ्लकारे । भू भूमि अइ दिए इति आते । 'धातोर्नामिनः' अनेन वृद्धिः हस्थः । 'झपानाम्' । 'अड्सयोः' अड्सयोः परयोः पूर्वस्त्र उकारम्प एवं भवति । अवर्णपरेषु पवर्गयवरलजकारेपु परतः । अनेन उकारस इत्वप । 'अडि उघो। 'लयो. पौध:' अवीभवन् अवीभवताम् अबीमवन् । इत्यादीनि ।। मूड मोहने । मापयति । अमीमवत् ॥ मुद्द मोहने । मवन्तं प्रेरयति । धातोः प्रेरणे । अन्यत्पूर्ववन् । मावयति । लिट्लकारे । 'कासादि०' । अनगाम् । मावांचकार । 'मे' मायान् । मिसना०' । मायिना लुट्लकारे साधनं पूर्वसदृशम् । अमीमान । अमीमरनाम । अफीमरन । इयादीनि ।। - in ·। । - सारखतष्याकरणम् । [द्वितीया इतिः यु मिश्रणे । अयीयवत् ॥ यु मिभणे । एका यौति तमन्यः प्रेरयतीति विग्रहे । 'धातोः प्रेरणे' यावति । लिट्ल- कारे । 'कासावि०' अनेनाम् । यावयाश्चकार । 'मे' । याव्यात् । यावयिता । लुल्ल- कारे । अमत्ययः । द्वित्वादिकम् । 'अहसयोः अनेन इत्वम् । अयीयवत् अयीयवताम् अयीयवन् ।। रु शन्दे । अरीरवत् ॥ रु शब्दे । 'धातोः प्रेरणे' अन्यत्पूर्ववत् ज्ञेयम् । रावयति । लिट्लकारे । रावयाश्चकार । 'मे' राव्यात् । रावयिता । लुङ्लकारे । अप्रत्ययः द्वित्वादिकम् । अन्यत्पूर्ववत् कार्य भवति । अरीरवत् अरीखताम् अरीरवन् । इत्यादीनि ॥ लून छेदने । अलीलवत् ॥ लून छेदने । 'धातोः प्रेरणे' एक लुनाति तमन्यः प्रेरयति । लावयति । लावयेत् । लावयतु । अलावयत् । लावयाचकार । लाव्यात् । 'सिसवा लावयिता । लावयि: ध्यति । अलापयिष्यत् । लुड्लकारे । अलीलपत् अलीलवताम् अलीलवन ।। जु गतौ । अजीजवत् ॥ जु गतौ । 'धातोः प्रेरणे' । जावयति । लिट्लकारे जावयाञ्चकार । जाव्यात् ।[लिट्- 'लकारे साधनं सुगमम् 1 ] अजीजवत् अजीजवताम् अजीजवन् । इत्यादीनि खपाणि भवन्ति । एषां धातूनां लङ्लकारे द्वित्वनिमित्त स्वरे स्वरादेशो न भवति । तस्मात्पूर्व द्वित्वं भवति । पश्चादृद्धिः ॥ सवतिशृणोतिद्वतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनाम् ॥ अङ्सयोः पूर्वस्त्वं वाध्वर्णपरे धात्वक्षरे परे ॥ असिस्रवत्-असुस्रवत् ॥ भु सवे । एकः सवति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे' । अन्यत् सुगमम् । नाव- यति । लिट्लकारे । आम् प्रत्ययः । स्रावयाश्चकार । लुङ्लकारे । 'घरङ् द्विश्च । पूर्वस्य । '' अनेन लोपो भवति । असुनव् अङ् दिप् इति जाते । 'अकि लघौं । सूत्रम्-'सवति०' स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनां धातूनां असयोः परयो पूर्वस्य इत्वं वा भवति अवर्णपरे धात्वक्षरे परे । अनेन पूर्वस्य इकारः । असिस्रवत् असिस्रवताम् असिसवन् । इत्वाभावपक्षे-असुत्रवत् असुस्रवताम् असुस्रवन् ॥ अशिश्रवत्-अशुश्रवत् ॥ भु अवणे । शृण्वन्वं प्रेरयति । 'धातो. प्रेरणे' धातोर्निमिनः' । श्रावयिति । भावयेत् आवयतु । अभावयत् । लिट् । 'कासादि०' अनेनाम् । श्रावयाञ्चकार । '' श्राव्यात् । 'सिसता.' । आवयिता । श्रावयिध्यति । अनावयिष्यत् । लुङ् । 'बेर द्विश्व' । 'पूर्वस्य हसादिः' । 'धातीनोमिनः । वे 'अकि लघौ' 'सवतिशृणोति०' अनेन पूर्वस्येत्वम् । अशिश्वत् अशिश्वताम् अशिश्रवन् । इत्वाभावपक्षे साधनं पूर्वसदृशम् । अशुभवत अशुश्रवताम् अशुश्रवन् । - ·'ध्यन्तप्रक्रिया २७] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ३४९ अदिद्रवत्-अदुद्रवत् ॥ ह गतौ । 'धातोः प्रेरणे' । द्रावयति । चतुर्णा सुगमानि । लिट् । द्रावयांचकार । लुङ्- लकारे । 'स्रवति०' । अनेन पूर्वस्य वा इत्वम् । अदिद्रवत् अदिद्रवताम् अदिद्वन् । इत्या- भावपळे अदुद्रवत् अदुद्रवताम् अदुद्रवन् ॥ हनो धत् ॥ हन्तेर्षदादेशो भवति णिति णपूवर्जिते परतः ॥यातयति। अजीतंत् ।। हन् हिंसागत्योः । नन्त प्रेरयति इति विग्रहे । धातोः प्रेरणे' हन् नि इति जाते। 'हनो यत्' हनः घत् । द्विपदम् । हन्तेर्धातोपदादेशो भवति णप्वर्जिते नियति प्रत्यये परतः । अनेन घदादेशः । 'अत उपधायाः' । 'स धातुः'। घातयति । घातयेत् । घातयतु । अघातयत् । लिट् । 'कासादि०' । घातयांचकार । 'धेः' । घात्यात् । "सिसता०' । घातयिता । घातयिष्यति । अघातयिष्यत् । लुङ्लकारे । पात् नि दिप् इति स्थिते। 'मेर विश्व' । 'कुहोश्रुः' 'झपानाम्' । 'अछि लपी' । 'लघोर्दीर्घः' । 'दिवादावत् । अजीपतत् अजीपवताम् अजीतन् । इत्यादीनि ।। शद्ल शावने ॥शदेः शत् ॥ शदेः शतादेशो भवति अगतो जौ परे । शातयति । गतौ तु शादयति । अशीशतत् ।। शद्ल शातने शदन्तं प्रेरयति इति विग्रहे । 'धातोः प्रेरणे ॥ 'शदेः शत्' । शदे- र्धातोः शतादेशो भवति अगतौ औ परे । 'अत उपधायाः' । शातयति । लिद । शात- यांचकार । लुद्धि साधनं तु पूर्ववत् । अशीशतत् अशीशतवाम् अशीशतन् । गतो.तु । शादयति । अशीशदत् ।। रातो नौ पुक् च ॥ डुदाञ् दाने । दापयति । अदीदपत् ।। डुदाम् दाने । ददतं प्रेरयति इति विप्रहे । 'धातोः प्रेरणे' । 'रातो नौ पुक् च अनेन पुगागमः । दापयति । लिट् । दापयांचकार । लुङ्लकारे। 'बेरह द्विश्च । हस्तः । 'अहि लघो। 'लघोर्दीर्घ!' । अदीदपत् ।। धापयति अदीधपत् ॥ दुपाम् धारणपोपणयोः । दधतं प्रेरयति इति विप्रहे। 'पावोः प्रेरणे' । 'रातो नौ पुरु च' । धापयति । धापयांचकार । लुर । 'झपानाम्-' अनेन दस्य धः । अन्यत्पूर्ववत् । अदीधपत् अदीपपताम् अदीधपन् । पुगन्तस्य गुणो वक्तव्यः ।। अर्पयति । खरादेः परः । आर्पिपत् । फा गतौ । ऋच्छन्तं प्रेरयति इति विग्रहे ! 'धातोः प्रेरणे' 'बी पुक् च'। नि इति जाते सूत्रम्। 'पुगन्तस्यः' पुगन्तस्य धातोर्गुणो वक्तव्यः । अनेन गुणः । अर्पयति । लिट अर्पयांपकार । 'ब' । अर्यात् । 'सिसता०' । अर्पयिता । लुङ्लकारे । अर्पि दिप् इति - 1 । - ·सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः स्थिते । 'मेरडू द्विश्च । 'स्वरादेः परः' । 'नदराः' अनेन रकारस्य द्वित्व न भवति । नः' 'दिवादावर 'स्वरादे' 'सवणे' आर्पिपत् आर्पिपताम् आर्पिपन् । ठा गतिनिवृत्तौ । स्थापयति ।। तिष्ठतेरुपधाया इकारो वक्तव्योऽडि । परे ॥ ततो द्वित्वम् । अतिष्ठिपत् ।। ठा गतिनिवृत्तौ । 'आदेः ष्णः स्न. । 'धातोः प्रेरणे' । तिष्ठन्तं प्रेरयति इति विग्रहे भिः प्रत्ययः । 'रातो नौ पुक् च । स्थापयति । स्थापयाचकार । '" स्थाप्यात् । :सिसता०' । स्थापयिता । स्थापयिष्यति । अस्थापयिष्यत् । लुङ्लकारे । स्थापू भि दिप् इति स्थिते । 'मेरह द्विश्व' । 'ने.' ॥ सूत्रम्---तिष्ठते.' तिष्ठतेर्धातोरुपधाया इकारो वक्तव्यः अडि परे। ततः द्वित्व भवति । 'झसात् खपाः' । अतिष्ठिपत् अतिष्ठिपताम् . अतिविपन् । अतिष्ठिपा-अतिष्ठिपतम् अतिष्ठिपत इत्यादीनि ।। पादेर्युक ॥ पाशाछासाहेवेञा युगागमो भवति औ परे ॥ पाययति ॥ पिचतेरङि पूर्वस्यकारोपधालोपौ वक्तव्यौ ॥ अपीप्यत् ।। पा पाने । पिबन्त प्रेरयति इति विग्रहे 'धातोः प्रेरणे' अनेन जिप्रत्ययः । पा लि इति जाते । सूनम्-'पायुक्' पादेः युक् ।। पाशाबासाहेवेनामेतेपा धातूना युगागमो भवति भिप्रत्यये परे । पुकोऽपवादः । पाय भि इति जावे । 'स धातुः' अन्यत्साधने पूर्ववत् । पाययति । चतुर्णा रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'कासादि० पाययाचकार । 'मे.'। पाय्यात् 1 "सिसता०' । पाययिता । पाययिष्यति । अपाययिष्यत् । अपापाय नि अङ् दिए । 'बेः' अनेन अर्लोपो भवति ॥ सूत्रम्-'पिवतेः' । पिवरोर्धातोरडि पूर्वस्य ईकारो पधालोपो वक्तव्यौ । सुगममिद सूत्रम् । अनेन पूर्वस्य ईकारो भवति उपधालोपश्च । अपीप्यत् अपीप्यताम् अपीप्यन् । इत्यादीनि ।। शो तनूकरणे । सन्ध्यक्षराणामा । शाययति । अशीशयत् ॥ शो तनूकरणे । 'सन्ध्यक्षाणामा०' । श्यन्त प्रेरयति । 'पादेर्युक्' । अन्यत्साधन सुगमम्। शाययति । लिट्लकारे । शाययाञ्चकार । 'क' । शाय्यात् । 'सिसता०' । शाययिता । शाययिष्यति । अशाययिष्यत् । शाय् नि दिप् इति जाते । 'मेरइ द्विश्व' । 'अडि लघौ' । 'लघोधिः । 'दिवादावत्' । अशीशयत् अशीशयताम् अशीशयन् ।। छो छेदने । अपीछयत् ॥ छो छेदने । 'सन्ध्यभराणामा.' । एकः यति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे'। 'पादेर्युक्' । अनेन युगागमो भवति । छाययति । छाययाचकार ।। छाय्यात् । 'सिसता.' । छाययिता । छाययिष्यति । अच्छाययिप्यत् । लुड्लकारे । 'झपानाम् । चकार: । अन्यत्साधन सुगमम् । अचीन्छयत् अचीच्छयताम् अचीच्छयन् ।। । . अनेन छकारस्य ·ज्यन्तप्रक्रिया २७ चन्द्रकीर्तिव्याल्यासहितम् । ३५१ पोऽन्तकर्मणि । साययति । असीपयत् ।। पो अन्तकर्मणि । 'आदेः ष्ण स्नः' । 'सन्व्यमराणामा' | एकः सति तमन्य: मेरयति। धातोः प्रेरणे' । 'पादेर्युर' । साययति । साययांचकार । ' सारयात् । 'मिसता साययिता । साययिष्यति । असाययिष्यत् । लुड्लकारेऽपि पूर्ववत् साधनम् । असीपयंत् असीपयताम् असीपयन् । इत्यादीनि ।। हे स्पर्धायाम् ॥ हयतेरडि संप्रसारणं युगभावश्च वक्तव्यः । कृत. संप्रसारणस्य ह्रयतेरडि क्रमाद्गुणवृद्धी वाच्ये ।। अजुहार अजूहबद अजूहवताम् ॥ ह्वेश् स्पर्धायाम् । एको द्वयति तमन्यः प्रेरयति । 'सन्ध्यक्ष०' ।'धातोः प्रेरणे'। 'पादे- युर' । हाययति । हाययांचकार । लुड्लकारे ॥ सूत्रम्--'हयते:०' हयतेर्धातोरडि परे सति सप्रसारणं युगभावश्च वक्तव्यः । कृतसप्रसारणस्य हयतेर्धातोरडि ममाद्गुण हद्धी याच्ये । 'कुहोचः' । अनेन हस्य जः । अजुहावत् अजुहायताम् अजुहायन् । गुणे कृते सति । अजुयत् अजुहवताम् अजुहवन् । व्ये संचरणे । व्याययति । अविव्ययत् ॥ व्येञ् सवरणे । 'सन्ध्यक्षराणामा०' । 'पादेयु' । एको व्ययति समन्यः प्रेरयति व्याय- यति । व्याययाञ्चकार । लुङ्लकारे । व्याय् भि दिप् इति जाते । 'मेरह द्विश्व' । 'मे'। 'पूर्वस्य०' । 'अलि लपो' । अवीव्ययत् अवीव्ययताम् अवीव्ययन् ।। वे तन्तुसंताने । वाययति अवीनयत् ॥ ये तन्तुसताने । एको वयति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे'। 'सन्ध्यक्ष पादे- युक्' । वाययति । लिट्लकारे । 'कासादि०' अनेनाम्प्रत्ययो भवति । वाययाचकार । 'मे' । वाय्यात् । 'सिसता०' । वाययिता । वाययिष्यति । अवाययिष्यत् । लुडलकारे पूर्वोत्रेव सूने रूपाणा सिद्धिः । अवीवयत् अनीवयताम् अवीवयन् । पातेनौ लुरवक्तव्यः ॥ युकोऽपवादः ! पालयति ( अपीपलन् । पा रक्षणे । 'धातोः प्रेरणे' ।। सूनम्-'पाते..' । पाते_तोर्बिप्रत्यये परे लुगागमो वक्तव्यः । पुकोऽपवादः । पालयवि । लिट् । पालयाचकार । लुड् । अपीपलत् अपीपल- साम् । अपीपलन् । रभ रामस्से । रभसो वेगहर्पयोः ॥रभलभोः स्वरे गायपो विना नुम्बाच्यः ॥ रम्भयति । अररम्मत् ।। इभ राभस्ये वेगहर्थियोः । सूत्रम्-'रभलभोः०' । रमलमोर्णाद्यपी विना सरे पर नुम् वाच्यः । निश्चापदान्ते' । 'धातोः प्रेरणे' । रम्भयति । लिलकारे रम्भयाचकार । 'ने । रम्भ्यान् । 'सिसता०' रम्भायता । लुलकारे । 'भैरट द्विश्व' । अनेनाइप्रत्ययः । धातोद्वित्वम् । भकार्य न स्यात् । अररम्भत् अररम्भताम् अररम्भन । इत्यादीनि ।। - ·- ३५२ । सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः डुलभ प्राप्तौ । लम्भयति । अललम्भत् ॥ । जुलभ प्राप्तौ । डुकारपकाराविती । 'धातोः प्रेरणे । 'रभलभोः' । अनेन नुम् । अन्यत्साधनं पूर्ववत् । लम्भयति । लिट्लकारे । लम्भयांचकार । 'सिसता' । लम्भयिता । लुल्लकारे । अललम्भन् । अललम्भताम् अललम्मन् ।। प्रीम् तर्पणे ॥ मीमधूनोर्नु । अनयोर्नुगागमो भवति नौ परे ॥ प्रीण- यति । अपिप्रिणम् ॥ प्रीम् तर्पणे । 'धातोः प्रेरणे' । एकः प्रीणाति । तमन्यः प्रेरयति ॥ सूत्रम्-'प्रीब्धू- बोर्नुक' प्रीश् च धून् च प्रीधूलो तयोः प्रीधूनोः नुक् अनयोः प्रीमधूनोर्धात्वोर्नुगा- गमो भवति । डिप्रत्यये परे णत्वं भवति । प्रीणयांचकार । लुङ्लकारे । 'मेरा विश्व' । 'पूर्वस्य खः' । 'अहि लघौ' । अनेनोपधाया हवः । अपिप्रिणत् अपिप्रिणताम् अपिपिणन् ।। धून कम्पने । धूनयति । अदुधूनद ॥ धूम् कम्पने । 'धातोः प्रेरणे' । 'प्रीमधूनोर्नु' । धूनयति । धूनयांचकार । धून्यात् । धूनयिता । लुड्लकारे । 'मेरड्। 'अडि लो' । 'लपोर्दीप:' । 'झपानाम् । अधुनत् अदूधुनताम् । अदूधुनन् । सिङ ईपद्धसने ॥ मयतेरात्यात्वं औ वाच्यम् ॥ विसापयते । असिष्मपत । आति किम् । विसाययति । असिष्मयत् ।। स्मिक ईपद्धसने । एकः स्मयति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोःप्रेरणे' । सूत्रम्-'स्मयते. स्मयतेोतोरात्यं पो भवति स्प्रित्यये परे । अनेनात्व वा । स्मापयते । अत्र 'रातो नौ पुक्' । अनेन पुक् । स्मापयाचकार । लुङ्लकारे । पूर्वस्येकारः । षत्वम् । असिष्मपत असिष्मपेताम् असिष्मपन्त । आत्वाभावपक्षे वृद्धिः । 'ऐआय् । विस्माययति । विस्माय- याश्चकार । लुड्लकारे । असिष्मयत् असिष्मयताम् असिष्मयन् । साधनं सुगमम् ।। रहेनौं पो वा वाच्यः ॥ रुह वीजजन्मनि प्रादुर्भावे च । रोहयति । रोप- यति । अलरहत्-अरुरुपद ॥ रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च। धातोः प्रेरणे' । सूनम्-'रुहे!' रुहेर्धातोर्डिप्रत्यये परे पो वा वाच्यः । 'पष्ठी', अनेनान्त्यस्यैव । 'उपधायाः अनेन गुणः। रोपयति । रोपया. श्चकार । लुड्लकारे अकार्य भवति । अरूलपत् अरूरुपताम् अरूरुपन् । पत्वाभावपक्षे । रोहयति । रोयाश्चकार । अङ्कार्य सर्व भवति । अरुहत् अरूरुहताम् अरूहन ।। कृपू सामर्थे । कृपो रोलः। कल्पयति ॥ उपधाया वर्णस्याडि वा वक्तव्यः ।। इररारामपवादः । अचीलपत्-अचकल्पत् ॥ रुपू सामथ्र्ये । 'धातोः प्रेरणे' । गुणो भवति । 'कृपो रोल अनेन रकारस्य लः । कल्प यति । कल्पयाधकार। '' क्ल्यात्। 'सिसता- कल्पयिता। 'उपधाया अवर्णस्य। नीलपर । विकस्पेन । अचकल्पत् । अवाकार्य न भवति अचकल्पताम् अचकल्पम् ।। १पाणिनीयानां तु प्रयोजकामये भात्मनेपदम् आस्व च भवति ॥ भन्यत्र नेति विकल्प फलति । . । - ·। . म्यन्तप्रक्रिया २७ चन्द्रकीर्तिव्याल्यासदितम् । धृतु वर्तने । वर्तयति । अवीवत्-अववर्तत् ।। पतुर् पर्सने । 'धातोः प्रेरणे' । 'उपधाया लघो' । वरीपति । परायांचफार । 'उपधाया प्रवर्णस्य० । अनेन या कारस्य प्रकारः । यदा ऋफारमता अकार्य भवति । भवीय. सात् अवीतताम् अवीवृतम् । प्राकारामारपशे अकार्य न भाति । सूमप्राप्त्यमागार । भववर्तत् भववर्तताम् अववर्तन् ।। मृजूप शुद्धी । मार्जयति । अमीमृजत् अममार्जन ।। मृञ्प् शुद्धौ। 'धातोः प्रेरणे' । 'मृजे' अनेन वृद्धि।। मार्जयति । टिंलकारे । 'कासादि०' अनेनाम् । मार्जयांचफार । अन्येषां सुगमानि । लुङ्लकारे । (उपयाया। अन्यत्साधनं सुगमम् । अमीगृजत् अमीमृजताम् अमीमजन् । 'मृजेः' भनेन पृद्धिः । अममार्जत् अममार्जताम् अममार्जन् ।। इडादेनी पुक च ॥ इक्रीजीनामात्वं भवति नौ परे हीलीरीयीमा. यीनां पुगागमो भवति नौ परे । इङ् अध्ययने । अध्यापयति । अभ्या- पिपत् ॥ अपरे जो इडो गाछ वा वक्तव्यः । अध्यजीगपत् ।। इम अध्ययने । 'भातो प्रेरणे' ।। सूत्रम्--इमादेनी पुर प॥ इदे भी पुक्प। इस्क्रीजीनां घातूनां विप्रत्यये परे आत्वं भवति पुफ् च भवति । होलीरीयीक्ष्मायीनां धातूनां निप्रत्यये पुगागमो भवति । एकोऽधीते नगन्या प्रेरयति । '५ यं स्वरें । अभ्याप- यति । अभ्यापर्याचकार । छलकारे । 'अहि लघौ' अनेन पूर्वस्कार । अध्यापिपर अध्यापिपताम् अभ्यापिपन् । 'अपरे.' अइपरे हिप्रत्यये परे हो पाती या वाच्यः । अनेन गा इत्यादेशः । पुगागमः । ततो द्वित्यम् । 'पुहोशुः । 'अदि लयौ। "लघोपिः । अध्यजीगपत् अध्यजीगपताम् अभ्यजीगपन् ।। इक्रीय द्रव्यविनिमये । झापयति अचिक्रपत् ।। झुक्रीन् द्रव्यविनिमये । एकः क्रीणाति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे' दादेनों पुः अनेनात्वपुको । क्रापयति । लिट् । आम्प्रत्ययः । झापयांचकार । '' ! काप्याम् । "सिसप्ता'। फापयिता। झापयिष्यति । अझापयिष्यत् । लुलकारे । 'बेर द्विश्च । 'महिलपौ' । मचिमपत् अचिक्रपताम् अचिक्रपन् । जिजये । जापयति । अजीजिपत् ॥ जि जये। एको जयति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे' । आत्वपुको । जापयति । लिट्लकारे । जापयांचकार ।। जाम्यात् । 'सिसतानापयिता ! जापयिष्यति । अजापयिष्यत् । लुङ्लकारे । 'मेर विश्ध । 'महि उपौं । 'उघोर्दीर्घः' । भजीजपत्, अजीजपताम् अजीजपन् ।। ही लजायाम् । हेपयति । अजीहिपत् ।। ही लजायाम् । एको जिहेति । तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे'। पुरा भवति । गुणः । सार.४५ ·३५४ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः हेपयति । हेपयांचकार । लुइलकारे । 'मेर द्विश्व' । 'अडि लघौ' । 'कुहोचः' । अजिहि- पत् अजिहिपताम् अजिंहिपन् । ब्ली यरणे । ब्लेपयति । अबीब्लिपत् ॥ ब्ली धरणे । 'धातोः प्रेरणे' । पुक् । गुणः । अन्यत्सर्व पूर्ववत् । ब्लेपयति । ब्लेपयां- चकार । 'क' । ब्लेप्यात् । 'सिसता० । व्लेपयिता । ब्लेपयिष्यति । अन्लेपयिष्यत् । लुल्लकारे । 'भरेड्दिश्च । 'अडि लघौ' । अविलित् अबिग्लिपताम् अबिब्लिपन् । री क्षरणे । रेपयति । अरीरिपत् ।। रीज् क्षरणे । 'धातोः प्रेरणे' । पुक् । गुणः । रेपयति । रपेयांचकार । 'बेः' । रेप्यात् । रेपयिता । लुङ्लकारे । पूर्ववत् साधना । अरीरिपत् अरीरिपताम् अरीरिपन् । यूपी दुर्गन्धे ॥ यक्योर्वसे हकारे च लोपो वक्तव्यः ॥ नोपयति । अचुकुपत् ।। यी दुर्गन्धे । ईकार इत् । 'धातोः प्रेरणे' । 'धौ परे' पुगागमः ।। 'यवयोः०' अनेन यफारस्य लोपः । गुणः । कोपयति । कोपयांचकार । 'मे' । कोप्यात् । 'सिसता०' । कोपयिता । कोपयिष्यत् । कोपयिष्यति । लुङ्लकारे । 'मेरर द्विच । 'अहि लघौं । 'फुदोश्शु' । अचुकुपत् अचुनुपताम् अचुकुपन् ।। क्ष्मायी विधूनने । एका मायति तमन्यः प्रेरयति मापयति अचिक्ष्मपत् ।। क्ष्मायी विधूनने । 'धातोः प्रेरणे' । पुगागमः । 'यक्यो' । अनेन यकारस्य लोपः । क्षमापयति । क्षमापयांचकार । क्षमाप्यात् । सिसता.'मापयिता । क्षमापयिष्यति । अक्ष्मापयिष्यत् लुट्लकारे । 'बेरड् द्विश्च' पूर्वस्य । 'अखि लघौ'। 'फुहोशुः' । अचि- श्मपत् अधिक्ष्मपताम् अचिमपन् । लीङ् श्लेपणे ॥ लीयते वात्वं वा ॥ विलापयति व्यलीलपत् ॥ [लीलो। पुम् वक्तव्यः॥ विलेपयति व्यलीलिपत् ॥] लीलोनी क्रमानु- ग्लुको वा ।। विलीनयति । व्यलीलिनत् ॥ लील श्लेपणे । एको लिनाति तमन्यः मेरयति । 'धातोः प्रेरणे' ॥ सूत्रम्-'लीयते। लीयतेोतो परे मात्र या भवति । 'रायो नो पुक् च। विपूर्वोऽयम् । विलापयति । पिलापयांचकार । पिलाप्यात् । 'सिसता० पिलापयिता । लुम्लकारे । व्यलीलपत् घ्यलीलपताम् व्यलीलपम् [ सूत्रम्-'लीलो' ॥ ली ला एतयोर्धात्यो पुगू पमन्यः । सदा विलेपयति । विलेपयांचकार । लुलवारे। 'मेरा द्विश्च । 'अलियौं । 'उपो- दाः । व्यलीलिपत् व्यलीलिपताम् व्यलीलिपन् । ] सूमम्-'लीलो:०॥ीटा पतयो- (स्वोः प्रामात् मुग्लुको घा भवतः । तदा विलीनयति । पिलीनयांचकार । यिलीन्यात् । 'सिसता.'। पिलीनयिता । विलीनयिष्यति । लुटपारे । पूर्व सूचरेतपाणां सिसि। पलीलिनत व्यठीलिनताम् व्यसीलिनन् । ला प्रहणे । लापयति । अलीलपत् ।। लालयति । अलीललन् अलीललवाम् ॥ 1-पानीपानी खेतम संमतम् । .

·- न्यन्तप्रक्रिया २७] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ला प्रणे । एको लाति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे' । पुक् । लापयति । लापयां- चकार । लाप्यात् । लापयिता । लापयिष्यति । अलापयिष्यत् । लुइलकारे। अलीलपत् अलीलपताम् अलीलपन् । लुगागमे कृते सति । लालयति । लालयांचफार । लाल्यात् । 'सिसता० । लालयिष्यति । लुङ्लकारे 'बेरड् द्विश्च' । 'अडि लघी' 'लघोपः । अली- ललत् अलीललवाम् अलीललन् ।। न रितः ।। सकारेतोज्नेकखरस्य शासथङि उक्त कार्य न भवति ॥ ढौक गतौ । ढोकयति अडढौकत् ।। दौक गतौ । नरकार इत् । एको ढौकति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे' ढोकयति । चतुर्णी सुगमानि । ढोकयांचकार । ' । ढौक्यात् । 'सिसता.' । ढोकयिता । ढौकयि- ष्यति । अढौकयिष्यत् । लुलकारे। 'भेरड् द्विश्च ॥ सूत्रम्-'न रितः । न इत् यस्यासौ रित् वस्य रितः प्रकारानुबन्धस्य अनेकखरस्य च शासो धावोरडि प्रत्यये परे 'अडि लघौ' 'लघोीर्षः' इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यामुक्तं कार्य न भवति । हस्यः । 'झपा- नाम्' अद्भुढौकत् अडुढौकताम् अडुढौकन् इत्यादीनि ।। टुयाच याज्जायाम् । याचयति । अययाचत् ।। टुयाच याञ्जायाम् । नस्कार इत् । 'धातोः प्रेरणे' । याचयति । याचयांचकार ।' याच्यात् । 'सिसता०' । याचयिता । याचयिष्यति । अयाचयिष्यत् । लुड्लकारे । 'न रितः' अन्यत्सुगमम् । साधनं पूर्ववत् । अययाचत् अययाचताम् अययाचन् ।। शासु अनुशिष्टौ । शासयति । अशशासत् ॥ शासु अनुशिष्टौ । एकः शास्ति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे' शासयति । शास- यांचकार । शासथिता । लुइ। 'न रित:' । अशशासत् अशशासताम् अशशासन् । दरिद्रा दुर्गतौ । दरिद्रयति । अददरिद्रव अददरिद्रताम् ॥ दरिद्रा दुर्गतौ । एको दरिद्राति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे' । 'णप् वुण्'-अनेन आकारस्य लोपः-दरिद्रयति । लिट्लकारे । 'कासादि०' दरिद्रयांचकार । —दरि- यात् । 'सिसता०' दरिद्रयिता । दरिद्रयिष्यति । अदरिद्रयिष्यत् । लुड्लकारे- रितः' 'सस्वरादिः । अददरिद्रत् अदरिद्रताम् अददरिद्रम् ॥ दुप वैकृत्ये ॥ दुपेनौं वा दीर्घा वक्तव्यः । दूपयति दोपयति । अदुपन् । दुप कृत्ये । 'धातोः प्रेरणे' ॥ सूत्रम्-'दुपेः' ॥ दुपेर्धातोर्जिप्रत्यये परे वा दीर्घः । दूपयति । दूषयांचकार । लुलकारे । 'मेरड् द्विश्च' 'अडि लघों' 'लघोर्दीर्घः' । अदुपत् अदूदुपताम् अदुपन् । दीर्घाभावपक्षे दोपयति । दोपयांचकार । 'ने' । दोप्यात् । 'सिसता.- दोपयिता । दोपयिष्यति । अदोपयिष्यत् । लुड़लकारे-पूर्घसूत्रैरेव सिद्धिः। अदूदुपार अदूदुपताम् अदूदुपन् । घट पेष्टायाम् ॥ मितां हवः ॥ धातुपाठे मित इत्येवं पठितानां धातूनां हखो भवति नौ परे । घटयति । अजीघटत् ।। 1 - ·सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः . - घट चेष्टायाम् । 'धातोः प्रेरणे' । 'अत उपधायाः' । "मिता हवः' अनेन इस्वः । घटयति । लिट्लकारे 'कासादि० । अनेनाम् । घटयांचकार । 'के' । घट्यात् । 'सिसता०' । घटयिता । घटयिष्यति । अघटयिष्यत् । लुङ्लकारे । 'मेर विश्व' । 'अखि लयौं । 'लघोघः' । 'झपानाम् । अजीघटत् । अजीघटताम् । अजीघटन् ।। व्यथ दुःखभयचलनयोः । व्यथयति । अवीव्यथत् ॥ एवं पञ्चपञ्चाशतो रूपम् ।। - व्यथ दुःखभयचलनयोः । एको व्यथति वमन्यः प्रेरयति 'धातोः प्रेरणे'। 'अत उप- थायाः' । 'मितां ह्रस्वः' अनेन हस्खो भवति । अन्यत्सुगमम् । व्यथयति । लिट्लकारे आम्प्रत्ययो भवति । व्यथयांचकार । 'मे' व्यथ्यात् । 'सिसता.'-व्यथयिता । व्यथ- यिष्यति । अव्यथयिष्यत् । लुङ्लकारे—'मेरड्विश्च' ! 'पूर्यस्य'-'अडि लौ' । अवी. व्यथत् अवीव्यथताम् अवीव्यथन् । जनीजृषुक्तसुरक्षोऽमन्ताश्च ॥ एतेपि मितः ॥ जनयति । अजीजनत् ॥ जनी प्रादुर्भावे । एको जायते तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे । पृद्धिः । 'मिता हस्वः' । जनयति । लिट्लकारे-कासादिः' । जनयांचकार । ''-जन्यात् । 'सिसता०' जनयिता । जनयिष्यति । अजनयिष्यत् । लङ्लकारे-'मेरङ् द्विव' । (अडि लघौ' । 'लघोर्दीर्घः' अजीजनत् अजीजनताम् अजीजनन् । इत्यादीनि ।। नृप वयोहानौ । ए इन् । जरयति । अजीजरत् ॥ जप वयोहानौ । प् इत् । 'धातोः प्रेरणे'। एको जृणाति सम्० । 'धातोर्नामिना' अनेन वृद्धिः। 'मितां ह्रस्वः' । अन्यत्सुगमम् । जरयति । जरयांचकार । मो-जर्यात् । 'सिसता.' जरयिता । अरयिष्यति । अजरयिष्यत् । ललकारे-त्रिसूत्रैः कार्यसिद्धिः । अजीजरत् अजीजरताम् अजीजरन् ।। सु हरणदीप्त्योः । कसयति । अचिनसत् ॥ कसु हरणदीस्योः । 'धातोः प्रेरणे' । वृद्धिः । 'मितां हस्वः' ।कसयति । मसधिकार | मसार'सिसा' • कसयिता । कमयिष्यति । आक्रसयिष्यत् । लुङ्लकारे- "और द्विश्च' । 'अटि लघों' । अचिरुसत् पचिकसताम् अचिकसम् ।। रस रागे ॥ रक्षेनौं मृगरमणेऽर्थे नलोपो वाच्यः ।। रजयति मृगान् । अरीरजत् ॥ रख रागे । एको रज्यतितम् । 'धातोः प्रेरणे' । सूनम्-'रखों रोतोगरम- णेऽर्थे नकारस्य लोपो वाच्यः । अनेन सूनेण नकारस्य लोपो भवति । 'अव उपधाया। ""मिवां स्व:' । रजयति । रजयांचकार । ''-रज्यात् । 'सिसता०' । रजयिता । रजयिष्यति । अरजयिष्यत् । लुल्लकारे-निसूनैः कार्यसिद्धिा प्रायः । भरीरजत् अरी. रजवाम् भरीरजन् । मृगरमणामावेऽयं नकारस्य लोपो न भवति । रखयति रजयां- चकार । अररजतू अरजताम् अररन् ।

·- ज्यन्तप्रक्रिया २७] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । शम दम उपशमने । शमयति । अशीशमत् । दमयति अदीदमत् ॥ शम् दम् उपशमे । एकः शाम्यति तम् । 'धातोः प्रेरणे' । 'मिता हवा' शमयति । शमयांचकार । ' । शम्यात् । सिसता०' 1 शमयितां । ललकारे । 'बेरह द्विश्व' । 'अङि लघौ । 'लपोर्दा । अशीशमत् अशीशमताम् अशीशमन् ॥ दमयति । दमयां- चकार । अदीदमत् अदीदमताम् अदीदमन् । एतेषां रूपाणां पूर्वोकैरेव सूत्रैः सिद्धिः ।। जानातेनौ वा हस्खः ॥ ज्ञाज्ववोधने । एकः जानाति तमन्यः प्रेरयतीति ज्ञपयति । अजिज्ञपत् ॥ ज्ञा अवबोधने । 'धातोः प्रेरणे । एको जानाति समन्यः प्रेरयति ॥ 'जानाते' जानातेर्धातोर्मिप्रत्यये परे वा हस्खो भवति । ज्ञपयति । अत्र प्रथमं पुकं त्या पश्चात् हखो भवति ॥ हस्वाभावपक्षे । ज्ञापयति । ज्ञापयांचकार । ज्ञापयांचकार । लुबलकारे । तु । अजिज्ञपत् । त्रिसूत्रैः । अजिज्ञपताम् अजिज्ञपन् । ज्वलग्लालाश्च वा मितः ॥ ज्वल दीप्तौ । ज्वलयति ज्वालयति । अजिज्वलत् ॥ ज्वल दीप्ती । 'धातोः प्रेरणे' । एको अलति तम् । 'अत उपधाया: ॥ सूत्रम्---'ज्व- ॥ ज्वलग्लाना एते धातवो वा मितो भवन्ति । 'मितां हवः' । ज्वलयति । मित्त्वाभावे । ज्वालयति । ज्वलयांचकार । ज्वालयांचकार । 'मे' । ज्वल्यात् । ज्वाल्यात् । 'सिसता.' । ज्वलयिता । ज्वालयिता । लुङ्लकारे । 'मेरा द्विश्व' । 'अकि उपौ'। अजिज्वलत् अजिज्वलताम् अजिज्वलन् । ग्लै हर्पक्षये । ग्लपयति ग्लापयति । अजिग्लपत् ।। लै हर्पक्ष्ये । 'धातोः प्रेरणे' । 'संध्यभराणामा०' । 'रातो मी पुक् छ' । 'जल' । अनेन वा मित्त्वम् । ग्लापयति । ग्लपयति । ग्लापयांचकार । ग्लपर्याचकार । । ग्लाप्यात् । ग्लप्यात् । 'सिसवा०' ] ग्लापयिता । ग्लपयिता । लुङ्लकारे । 'घरङ द्विश्च । 'अडि लघौ' । अजिग्लपत् अजिग्लपताम् अजिग्लपन् । इत्यादीनि ।। प्णा शौचे । आदेः प्णा लः । सापयति । पयति । असिनपत् ।। प्णा शौचे । एकः नाति तमन्यः प्रेरयति । 'धातोः प्रेरणे' । वा मिस्वम् । रातो की पुक् च' नपयति नापयति । लिट्लकारे । 'कासादि०' । मपयांचकार । सापयांचकार । लुल्लकारे । 'पूर्वस्य' । 'अङि लघौ । असिस्नपत् असिनपताम् असिनपन् । ओस्कायी वृद्धौ ॥ स्फायो वकारः स्यात् नौ परे । स्फावयति । अपि- भोरफायी वृद्धौ । ओकारेकारावितौ । 'धातोः प्रेरणे ॥ सूत्रम्-'स्फाय:' । स्कायो धातोर्वकारः स्यात् निमत्यये परे। 'पष्टी' अनेनान्त्यस्यैव भवति । स्कावयति। लिट्लकारे- • कासादि-अनेनाम्प्रत्ययो भवति । स्फावयांचकार । ':'-'फाव्यात्'। सिसताना लग्लाना । स्फबत् ॥

·। ३५८ सारस्वतव्याकरणम्। [द्वितीया तिः स्फावयिता । स्फावयिष्यति । अस्फावयिष्यत् । लुङ्लकारः । 'मेरङ् द्विश्च' 'झसात०' 'झपानाम्' । 'अडि लघौ' । अपिस्फवत् अपिस्फवताम् । अपिस्फवन् । मियो जौ वा पुगात्वे वाच्ये ॥ भीपयति मापयति भाययति अबीमि- पर अवीभपत् अबीभयत् ॥ लिभी भये । बिकार इत् । एको विभेति तम् । 'धातोः प्रेरणे ॥ सूत्रम्---'भियः। भियो धातोर्बिप्रत्यये परे पुगात्वे क्रमाद् भवतः । भीपयति । भीषयांचकार । लुङ्ल- फारे---'मेरा द्विश्च' । 'झपानाम्०' । 'मउि लधौ' 'लघोर्दीर्घः' । अवीमिपत् अबीभिप- ताम् अधीभिपन् । आत्वे कृते । 'रातो धौ पुक् ' भापयति । भापयांचकार । भाप्यात् । भापयिता । भापयिष्यति । लुङ्लकारे निसूत्रैः पूर्वोकैरेव रूपसिद्धिः । अवीमपत् अबी- भपताम् अवीभपन् । सूत्रे वामणं कृत्वा भाययति इति रूपमिच्छन्ति । भाययांचकार । ललकारे पूर्वोकैरेव सूतैः सिद्धिः । अवीभक्त् अबीमयताम् अबीमयन् ।। व्यापारमात्रे भिर्वक्तव्यः स च डित् ॥ हलं गृहातीति हलयति ॥ इति ज़्यन्तप्रक्रिया ॥२७॥ सूत्रम्-'व्यापारमाने विप्रत्ययो वक्तव्यः स च डित्' । हलं गृहाति इति । अनानेन मिः प्रत्ययो भवति । डित्त्वाहिलोपः। हलयति । लिट्लकारे-हलयाचकार । 'मे'। हल्यात् 'सिसता०' । हलयिता । हलयिष्यति । अदलयिध्यत् । लुङ्लकारे—'मेरद्विश्व' । 'अल्लोपिनः०' अनेनास्याकार्य न भवति । 'कुहो।' । अजहलत् अजहलताम् अजहलन् । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । इति व्यन्तप्रक्रिया समाप्ता ।। सप्रक्रिया २८ । अथ सप्रक्रिया निरूप्यते ॥ इच्छायामात्मनः सः॥धातोरिच्छायामर्थे सः प्रत्ययो भवति सा चेत्स्वसम्मन्धिनी, विश्व ॥ भवितुमिच्छति ॥ वुः से। उश्व आश्च वृतसाद बुः । उवर्णान्तादृवर्णान्ताच ग्रहगुहोश्च से परे इट् न भवति ।। नानिटि से । इड्सर्जिते सप्रत्यये परे गुणो न भवति । स धातुः । धातुत्वादपतिबादि । अदे ॥ युभूपति ॥ अथ सप्रक्रिया निरूप्यते ॥ सूनम् 'इच्छायामात्मनः सः' इच्छायां आत्मनः सः धातोरर्थसंबन्धिन्यामिच्छायां वाच्यमानायां इच्छारूपेऽर्थे वाच्ये सति सः प्रत्ययो भवति । सा घेच्छा स्वसंवन्धिनी चेत्, धातोत्विं च भवति । भवितुमिच्छति इति विमहे अनेन सूत्रेण सा प्रत्ययः द्वित्वं च भवति । 'हवः' । 'झपानाम् । पत्वम् । नन्वत्र 'सिसता.' अनेनेट् कथं न क्रियते तनाह ॥ सूत्रम्-'धुः से' ॥ उश्च ऋ च वृ तस्मात् तुः से अयं समासो घालवोधनार्थ दर्शितः । उवर्णान्तात् परवर्णान्तात् 'प्रह उपादाने' 'गुहू सवरणे इत्येताभ्यां परस्य स प्रत्ययस्स इडागमो न भवति । इति इडागमनिपेधः ॥ नन्वन गुण: न क्रियते तनाह ॥ सूत्रम्-'नानिटि से' ॥ अस्य सूनस्य व्याख्यानं छतमस्ति । अनेन ·सप्रक्रिया २८] चन्द्रकीर्तिन्याख्यासहितम् । गुणनिषेधः । बुभूप इति जाते । 'स धातु' अनेन धातुत्वम् । धातुत्वात्तिवादयो भवन्ति । 'अप् कर्तरि' ! 'अ' चुभूपति । बुभूपेत् । बुभूपतु । अचुभूपत् । लिट्लकारे । 'कासादि०' अनेनाम् । बुभूपांचकार । 'यादादौ । 'यतः अनेन आकारस्य लोपः। बुभूप्यात् । 'सिसता.' । बुभूपिता । बुभूपिष्यति । अवुभूपिष्यत् । लुलकारे । द्वाविटी । सेर्लोपः। अन्या साधना पूर्ववत् । अबुभूषीत् अवुभूपिष्टाम् अवुभूपिपुः ।। तृ प्लवनतरणयोः ॥ नाम्यन्तात्परस्य सस्य कित्वं वाच्यम् ॥ ऋत इर। तरितुमिच्छति वितीति । अतितीपीत् ॥ तु प्लवनतरणयोः । तरितुमिच्छतीति विप्रहे । 'इच्छायामात्मनः सः अनेन सः प्रत्ययः धातोत्विं च ॥ सूत्रम्-'नाम्यन्तात् ॥ नाम्यन्ताद्धातोः परस्य सस्य कित्वं वाच्यम् । 'प्रात इर् अनेन इर् । पश्चाद्वित्वम् । 'वोर्विहसे' । पत्वम् । 'स धातुः' । तितीति । लिट्लकारे । तितीपचकार । 'सिसता.' । तितीर्पिता । लुड्। अतितीपीत् मतितीर्पि- धाम् अतितीर्पिपुः । इत्यादीनि ॥ इछन् करणे । कर्तुमिच्छति चिकीर्पति ॥ से दीर्घः ॥ से परे पूर्वस दी? - भवति ॥ । डुकृञ् करणे । स प्रत्ययः । 'नाम्यन्तात्' । 'ऋत इर्' ततः द्वित्वम् । 'कुहोवः । 'स्वोर्विहसें । नैकस्वरात्' । अनेन इनिषेधः । चिकीर्षति । चिकीर्षाचकार । अचिकी- पीत् अचिकीर्षिष्टाम् अचिकीर्षिपुः । ऋत इति तपरफरणात् ऋकारस्यैव इर् क्रियते ॥ [स विधिः सार्वत्रिको न । तेन हस्वस्यापि ऋवर्णस्य इर् भवति ॥] चिम् चयने ॥ चिनोतेः सणादी कवं या वाच्यम् ॥ चिकीपति चिचीपति ॥ चिम् चयने 'इच्छायाम्०' सूत्रम्-'चिनोते.' ॥ चिनोतर्घातोः सप्रत्यये गादौ फत्त्वं वा वाच्यम्-अनेन चस्य कः । ततो द्वित्वम् । सूत्रम् ‘से दीर्घः' सप्रत्यये परे पूर्यस्य दी? भवति । 'नैकस्वरात्' पत्वम् । 'स धातुः' । चिकीपति । चिकीपांचकार । अचिकीयात् ।। फत्वाभावे । से दीर्घः। अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । चिचीपति । चिचीषांचकार । अचिचीपीत् ॥ जि जये । सपरोक्षयोर्जेनि: । जेतुमिच्छति जिगीपति ॥ जि जये । 'इच्छायाम् । 'सपरोक्षयोर्जेर्गिः' । अनेन जस्य गः ततः द्वित्वम् । 'फुहोयुः'। 'से दीर्घः'। पत्वम् । 'नैकस्वरात्०' अनेन सूत्रेण सर्वेषां एकस्वराणां धातूनां सप्रत्यये परे इद् न भवति इति ज्ञातव्यम् । जिगीपति । जिगीपांचकार । सिसवा । जिगी- पिता । अजिगीषीत् ॥ यु मिश्रणे । युयूपति ॥ यु मिश्रणे । 'इच्छायाम्०' । यवितुमिच्छति इति विप्रहे। सप्रत्ययः । धातोत्विम् । पूर्व दीर्य कृते इ सिद्ध एवेति व्यर्थ एवार्य अन्ध । ।

·- -- । ३६० सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया पत्तिः से दीर्घः' । युयूषति । युयूषांचकार । 'यतः' । युयूष्यात् । 'सिसता' । युयूपिता । युयू- षिष्यति । अयुयूपिष्यत् । अयुयूषीत् अयुयूपिष्ठाम् अयुयूपिपुः ।। डुपच पाके । या से । पक्तुमिच्छति । पिपक्षति ॥ ‘डुपचप् पाके । पक्तुमिच्छति इति विद्महे । 'इच्छायाम् । द्वित्वं 'पूर्वस्व' । 'य: से। 'योः फु' । 'किलात्' । कपसंयोगे'। स धातु' । पिपक्षति । पिपक्षांचकार । 'यतः' । पिपक्ष्यात् । 'सिसताः । पिपक्षिता । पिपक्षिष्यति । 'दियादावट्' । अपिपक्षिष्यत् । लुक्लकारे । द्वाविटी। सेर्लोपः । अपिंपक्षीत् अपिपक्षिष्टाम् अपिपक्षिषुः । इत्यादीनि भवन्ति । ! पातुमिच्छति पिपासति ।। पा पाने । पातुमिच्छति इति विद्महे । 'इच्छायाम् । अनेन सप्रत्ययः धातोत्विं च भवति । 'हव'य: से। पिपासति । चतुर्णी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'फासादि०' । अनेनाम्प्रत्ययो भवति । पिपासांचकार । 'यतः' । पिपास्यात् । सिसता'। पिपासिता । पिपासिष्यति । अपिपासिष्यत् अपिपासीत् । अपिपासिटाम् अपिपासिः । एतेषां साधनं तु पूर्ववत् ।। गौणा प्रकृत्यर्थोऽन्यत्र सात् ।। प्रकृतिप्रत्यययोर्मध्ये प्रत्ययार्थः प्रधानी- भूतः । अत्र सप्रत्यये तु वैपरीत्यं प्रकृत्यर्थः प्रधानीभूतः । तेन काठेन पिप- क्षतीत्यत्र तृतीयायाः पाकेन संवन्धो न बिच्छया ।। ननु देवदत्तः काठेन पिपक्षति । पतुमिच्छति इत्यन फाठेनेति साधनस्य कि पाकेन संयन्या किंवा इच्छायाम् इत्याशवायामाह-गोणः प्रकृत्योऽन्यन सात् ॥ समस्या- धन्यन स्थाने अन्येपु प्रत्ययेपु प्रकृत्यर्थों धात्वों गौणोऽमुख्यः । प्रत्ययार्थो मुख्यः । सप्रत्यये तु धातोरों मुख्या। अतोऽत्र काठेन पिपक्षति इत्यत्र काठेन साधनभूतेन या पाकलक्षणो धात्वर्थसगिच्छति इत्यर्थः । अन्यथा पाक कान इच्छति इति स्यात् । अत्र भषातोरिच्छार्यस्य गौणत्वम् अवोऽत्र काष्ठस्य इच्छां प्रति साधनत्वामावः । किंतु पाक- लक्षणं प्रकृत्यर्थ प्रति साधनत्वम् ।। मृक् प्राणत्यागे । मर्तुमिच्छति मुमूर्पति । पोरुर ॥ मृह प्राणत्यागे। मर्तुमिच्छति । 'इच्छापाम् । 'पोए । तवो द्वित्वम् । पूर्वस्म । 'स्वोर्विहसें । मुमूर्षति । मुमूर्षांचकार । 'यत: । मुमूर्ष्यात् । सिसता' । गुभूषिता । मुमूर्पिप्यति । अमुमूर्पियत् । ठुलकारे । द्वाविटौ। सेक्रेपो भवति । भसीन भमु. भूपिष्टाम् अमुमूर्पिपुः इत्यादि ।। वृपालनपूरणयो। पुपूर्वति ॥ पालनपूरणयोः। पूरितुमिच्छति इति विमहे । इच्छायाम्' 'पोलर । प्योति इसे परवम् । विमक्तिकार्य प्राग्वत् । पुर्पति । पुपूधकार । अन्येषां छायणी रूपाणि मुगमानि । ललकारे । अपुपूर अपूर्पिष्टाम् । अपर्षिपुर । इत्यादीनि ।। " ।

·समकियां २८ चन्द्रकीनियाल्यासहितम् । घृड इत्यस्य उर्याच्यः ।। पृड चरणे । परितुमिच्छति पूर्णति ।। पृष्ट् परणे । परितुमिच्छति । एटायाम्' । '०' वृक्षो पासोः गभराये परे तर पाच्यः । पटी । अन्यत्साधनं पूर्वसदृशम् । पुर्पशि । चुपूर्णपकार । एमचारे । भयुपूत अपूर्षिष्टाम् अर्पिपुः ।। मंदविदमुपग्रहिस्सपिप्रच्छः स कियाच्यः ॥ रुदिर अयुविमोचने । रुरुदिपति ।। रुदिर अवविमोपने । 'इच्छायाम् .' ॥ सूत्रम्-'गद् चिद् द पिन गुप प्रदि शापि प्रच्छ गभ्यो धातुभ्यो सा फित् याच्यः । द्वित्तम् । सिसता०' । यत्वम् । करितुमिच्छति । कादिपति । लिट्लकारे । 'फासावि०' । कारिपांचकार । 'यतः' । मरियान् । 'सिसता.' रिपिता । दिपिष्यति । अरुमादिषिष्यन् । हुस्लकारे । दापिटी । से लोपः । अरुरुदिपीत् भारुदिपिष्टाम् अादिपिपुः । इत्यादीनि ।। विद शाने । विविदिपति ॥ यिद शाने । येदितुमिच्छति । इच्छायो सनरायः । द्वित्वम् । 'सिमता' पत्यम् पिवि. रिपति । पिपिदिपांचकार । लुङ्लकारे । अविविदिपीत् ।। मुप तेये मुमपिपति ॥ मुप लेये। मोपितुमिच्छति । 'इच्छायाम् । साधनं पूर्वयन् । मुगुपिपति । मुमुगिसं- पकार । अमुमुपिपीत् । अन्यानि मुगमानि ।। मह उपादाने । हो दः । आदिजयानाम् । पढो का से । पत्यम् ।। प्रहीतुमिच्छति जिघृक्षति ।। मह उपादाने । प्रहीतुमिच्छति । 'इच्छायाम् । अनेन सप्रत्ययः । सनः 'प्रहां रिति प'। ततो द्वित्वम् । ' 'हो''झपानाम''यः से'। 'हो । 'आदिनानाम्॥ 'पटोः फ से' । पत्वम् । 'फपसंयोगे.'। जिप्रक्षति । निशांचकार । सुस्टकारे। अजिपक्षीत् अजिक्षिष्टाम् ।। सुपुप्सति ॥ विषप् शये। 'इच्छायाम्। संप्रसारणम् । सतो तित्वम् । पत्वम् । स्वनुमिति । सुपुप्तति । लिलकारे । सुपुम्सांचकार । लुङ्लकारे । भमुपुमोर भससिष्टाम् पर- सिपुः ॥ मच्छ शीप्सापाम् ॥ गृष्टदमच्छम्मिरज्यशूर्तीनां सस्पेड् घ. क्तयः ॥ पिच्छिति ।। प्रच्छ शीप्सायाम् । इन्जा' काटिअच्छलिई संप्रसारणम् । 'पा से पवम् । विधिपति । लिट्लकारे । पिन्छिषांपार । तुकारे । द्वारिटो। सेतोः । अपिच्छिपीत् । अन्यानि मुगमानि ।। - पार.४६ ·३६२ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः करितुमिच्छति चिकरिति । कृ विक्षेपे । करितुमिच्छति । 'इच्छायाम्' । 'र:' 'गुणः' । इट् । पत्वम् । 'फुहोच' ग्यः से । चिफरिपति । चिकरिपांचकार । अचिकरिषीत् ॥ जिगरिपति । जिगलिपति । ग निगरणे । गरितुमिच्छति । 'इच्छायाम्०' 1 द्वित्वम् । 'र'। 'कुहोवः'। 'यः से। इद । गुणः । पत्वम् । जिगरिपति । जिगरिपांचकार । 'यतः' । जिगरिप्यात् । 'सिसवा०। जिगरिपिता । अजिंगरियिष्यत् । लुङ्लकारे द्वाविटी । सेलोपः । अजिगरिपीत् अजि. गरिपिष्टाम् अनिगरिपिपुः । 'गिरते.' अनेन रस्य ल। जिगलिपति ।। दिदरिपति। इ विदारणे । दरितुमिच्छति । 'इच्छायाम्। सः प्रत्ययः । धातोत्विम् । 'य: से 'गुणः' । इद् । पत्वम् । दिदरिपति । दिदरिषांचकार । 'यत' । दिदरिष्यात् । 'सि- सता०' विदरि पिता । लुङ्लकारे । साधनं पूर्ववत् । अदिदरिपीत् । अन्यानि सुगमानि ।। दिधरिपति । धृ धारणे । धर्तुमिच्छति । 'इच्छायाम्' । अन्यत्सर्व पूर्ववत् । 'झपानाम्' । अनेन धस्य दः । दिधरिपति । दिधरिपांचकार । लुड्लकारे । मदिधरिपीत् ।। सिसयिपति । स्मिड् ईपद्धसने । स्मयितुमिच्छति । 'स' । द्वित्वम् । पूर्वस्य गुणः । सिमयिपति । सिस्मयिपांचकार । लुङ्लकारे । द्वाविटी । सेलोपः । 'दिवादावत् । असिरमपिपीत् असिस्मयिपिष्टाम् असिस्मयिपिपुः । इत्यादीनि । स्वरादेः परः । अजिजिपति । अणू व्यक्तिलक्षणकान्तिगतिपु । अतितुमिच्छति । 'इच्छायाम्' । 'फग' अनेनेट् । पश्चात् । 'स्वरादेः परः । जस्य द्वित्वम् । पत्वम् । अजिजिपति । चतुर्णा सुगमानि । 'फासादि०' अजिजिपांचकार । 'या' अजिजिप्यात् । 'सिसता.' । जिजिपिता । ललकारे । द्वाविटी । सेलोपः । अन्यत्सुगमम् । 'स्वरादे' । अनेन द्वितीयोऽडागमो भवति । 'सवणे' । आसिजिपीत् । अन्यानि मुगमानि ।। अशिशिपते । अशूर व्याप्ती । मशितुमिच्छति । 'इच्छायाम्' । 'सरादेः परः' । अशिशिषति । 'फासावि० अनेनाम् । अशिशिपापशर । 'यतः' । अशिशिप्यात् । 'सिसवा०' । अशि. शिपिता । भशिशिपिष्यति । 'स्वरादे' । आशिशिपिप्यम् । ललकारे । द्वापिटी। सेलोपः । आशिशिपीत् ॥ अरिरिसति। आमिच्छी। इण्ठायामद शरादेः पररा' हरदम्य द्वित्वम् । पल्या भरिरि- पति । पाणी मुगगाणी यापारि.' अनेनाम् भरिरिपापकार | 'सिध्याए । M ·। सप्रक्रिया २८] चन्द्रकीर्तिन्याख्यासहितम् । 'सिसता' अरिरिपिता । अरिरिपिप्यनि । 'सरादे' अरिरिपियत् । छुस्ट गरे द्वापिटी सेलोपः आरिरिपीत् ।। अद भक्षणे । 'सिसयोः' इति घसादेशः। 'सस्तो नपि । अत्तुमिच्छति नि- घत्सति ।। अद् भक्षणे । अत्तुमिच्छति । 'इच्छायाम् । अनेनास्य सप्रत्ययः । सिसयो । अनेन पसादेशः । ततो द्वित्वम् । 'गुद्दोशुः' । 'पानाम्' । 'य: से' । 'ससोऽनपि' । मनेन सफारस्प सफारः । जिघरसति । लिट्लकारे । जिघत्सांचकार । 'यन' । जिपत्स्यात् । 'सिसता.' । जिपत्सिवा । जिपसिध्यति । भगिपरिसप्यत् । ललकारे । जापिटी। सेापः । अजिघस्सीत् अजिघसिष्टाम् अजिघसिपुः ॥ हन्तीडोः सो णित् ॥ हन्तीडोर्यात्वोः सो णियति ॥ हन हिंसा- गत्यो। द्वित्वम् । पूर्वस्य । हसादिः शेपः । फुहोशुः। झपानां जपचपाः । यसे । हनो मे । अत उपधायाः। नवापदान्ते झसे । स धातुः । अप् । अदे । हन्तुमिच्छति जिघांसति ।। हन हिंसागयोः ।। 'हन्तीशः सो णित् । हन्तीडोः स णित् । हन्वीडोर्धात्योः स प्रत्ययो णित् भवति । णित्त्वात् पृद्धिः । अन्यत्साधनं मूले लिसितम् । इन्तुमिच्छति जिघांसति । लिट्लकारे । जिघांसांचकार । लुङ्लकारे । द्वाविटी सेलोपः । अजिघांसीन् । इत्यादीनि ॥ इड से गम् घाच्यः ॥ अध्येतुमिच्छति अधिजिगांसते ॥ इए अध्ययने । अध्येतुमिच्छति । 'इच्छायाम् ॥ 'इ0:0' इडो धातोः सप्रत्यये परे गम् याच्या । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । अधिजिगांसते । पतुणी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे । 'कासादि०' । अधिजिगांसांप ! 'सिसवा अधिनिगांसिपीष्ट । अधिजिगासिता । अधिजिगासिष्यते । 'वियादाय' अध्यजिगासिष्यत् । लुल्लकारे । अध्यजिगांसिष्ट । इत्यादीनि । गमे से इड्वाच्यः ॥ गन्तुमिच्छति जिगमिपति ।। गम्ल । गन्तुमिच्छति । 'इच्छायाम्' || 'गम:०' गर्घातोः सप्रत्यये इन वाच्यः । अनेनास्पेन । द्वित्वादिकं तु पूर्ववत् कार्यम् । पत्वम् । जिगमिपति । लिट्लकारे। 'कासादि०' । जिगमिपांचकार । 'यतः' । जिगमिष्यात् । 'सिसना । जिगमिपिता। जिगमिपिज्यते । भजिगमिपिण्यत् । लुल्लकारे । द्वाविटी । सेर्टोपः । अजिगनिपीन इत्यादीनि भवन्ति ।। इस्से ॥ अपिदाधारभ्लभशपपमिमीमापाइमे हिंसापरायां सरस से परे इसादेशो भवति पूर्वस च लोपः ॥ दित्सति । दादाने । दातुमिच्छति 'इच्छायाम्' । अनेन सप्रत्ययः । पातोदिलं च ॥ से .

·- ३६४ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्ति इस से । अपित् दा धा रम् लभ् शक् पद् पत् मि मी मा मार मे हिंसाराधी धातूना स्वरस सप्रत्यये परे इसादेशो भवति । पूर्वख च लोपो भवति । अनेनेस् । पूर्वस्व लोपः । 'सस्तोनपि' अनेन सस्य तः । दित्सति । चतुणी रूपाणि सुगमानि । लिट्लकारे। 'कासादि०' 1 दित्साचकार । 'यत.' । दित्स्यात् । 'सिसता.'। दित्सिता । दित्सिप्यति । अदित्सिष्यात् । अदित्सीत् । इत्यादीनि ॥ धित्सति । । डुधाम् धारणपोषणयोः । धातुमिच्छतीति । 'इच्छायाम्। 'इस्से' । पित्सति । धित्साधकार | लुङ्लकारे । अधित्सीत् । अधिसिष्टाम् । अघिसिपुः ।। स्कोरायोश्च । खसे चपा । रिप्सति । रभू रामस्ये । रधुमिच्छति । 'इच्छायाम्। 'इस्से' । 'ससे.' । 'कोराधोश्च ।' रिप्सति । रिप्साचकार । लुट् । रेप्सीत् ।। लिप्सति । डुलभप् प्राप्तो । लन्धुमिच्छति । 'इच्छायाम्' । द्वित्वम् । इस्से'। 'स्कोरायोश्च । 'ससे' । लिप्सति । लिट्लकारे । 'कासादि । लिप्सायकार । 'यतः' । लिप्स्यान् । 'सिसवा । लिप्सिता । लुङ्लकारे । द्वाविटी । अलिप्सीत् अलिप्सिष्टाम् अलिसिपु. । इत्यादीनि । शिक्षते । शल शफौ । शक्तुमिच्छति । 'इच्छायाम् । इस्सै' । पत्वम् । कासयोगे क्ष.' शिक्षते । लिट्लकारे । शिक्षाचकार । 'यत.' । शिक्ष्पात् । 'सिसता०' शिक्षिवा । लटकारे । साधन सुगमम् । अशिक्षीत् । इत्यादीनि ।। पित्सते॥ पल पतने । पतितुमिच्छति । 'इच्छायाम्' । 'इसे' । पित्सति । पित्सापकार । खुलकारे । अपित्सीत् ॥ 'प:.' पल्ट पसने इत्यस्य धातोर्या इद् भवति । 'य: से'। अनेन पूर्वस्याफारस्येकारः । इट्पले इस्पूर्वलोपो न भवतः । पिपतिपति । लिलकारे । पिपविपाचफार । लुट्लकारे । साधन पूर्ववत् । भपिपतिपीत् । पतो वेद ॥ पित्सति पिपतिपति । इससे इम्पूर्सलोपो न भवतः ॥ पद गतौ । पतुमिच्छति । 'इच्छायाम्०' 'इस्से' । पिरसवे। पिरसांधने । उकारे । अपिसिष्ट । इत्यादीनि । मीर हिसायाम् । झुमि प्रक्षेपे । मित्सति । मीर हिंसायाम् । सुमिन् प्रक्षेपे । अनयो(त्यो समसये पृते । में 'सनी' अनेन सफारस्य सकार: । गिरसति । लिल पारे । मिलापकार । लुरे साधन मुगमम् । अमिसिष्टाम् । माठ माने । मेर योधने । मित्सते । . - ·- । . समरिया २८) मन्द्र मार मागे । मेद गोभने । मनसोपांगो मागको गरे । 'निया अगेनेर । निमिष्ट मुहारे । अनि राग संगिद्धौ नि । राप रागिनी । रामिरगी। नागा बनेगी भए। कोयो । समितिमा पानि सुगमालिकारे । भगेना । सिमकार । सुनहारे । 'EिMAITRI || आमोतेरी || आमोनेराकारका मानि से परे पग ॥ आप्त व्याप्ती । ईगते ।। माध्यामी भानुमिग्णी । राम' ' | nin't । गानोगासोराफार चारो भी मप्रगगे परे भने। रिटकारे । 'कागादि मांगो। हरकारे ! रार' । । 'भाप'। परे । ऐसिट सिताम् । गित | अशेरनायो पा ।। अमेरिन्छाला संमाने या अनागपती भाति ।। अशनायति । अशिक्षिपति॥ बा भोगने । अशिनियति । 'आगाम' | 'मनायो का भी माय या अध्ययम् । अरोधागोरिलायो गकार गने या अनाया अनमो मी । गमा भारियन मी । रानागी । भशनायांपरा । गए । मामानी गा. दीनि । महा अनाय: भन्थयो न भवति महाद् । म'IRTHI wी। लिट्टकारे । शिशिपांचकार । उनकारे । 'रादे' । भागिनिन| पत्ततनदरिद्राभ्यः से पाहाच्यः ॥ नितनिपति || निगति से या दीर्घः ।। तिवासति ।। पनु पिसारे । शनिगुमिन्नति । न्णमा' । अनेन सपनो भात "सिसमायरो' पत्यम् । नियनिपातिापकार । मनि ॥ मूम- 'पवचनारिद्रामापन सन परिक्षा सम्मो मागुम्मा रानिये सादर प्राद। 'मभापदान्। सिनि । रिट्वकारे । सिंगांचकार IIf मित्रा निवरिता BEEफारे । पसीने:' । छाती मागवावी माही। मोन दीपः। वितांसनि । निमांसाचार Trai | गुजारे । भनि- घोसीर । स्यानि दिदरिदिपति दिदरिदामति ।। दरिदा दुर्गतीरिवानियत । एजागति में पर । भनेनाकारम ओरः । पम् । दिसिपी । 'प:' । भनेर रिवि निटनगारे । 'समादिवि द्विाना trry "सिसता.'सिरिद्वामिता सुनारे । निरिहानने। सन: 1 ।

·३६६ सारस्वतव्याकरणम् । [ द्वितीया वृत्तिः वेडिस्से दीर्घता च ॥ दम्भिज्ञप्योर्धात्वो; इइ भवति सप्रत्यये परे ॥ यदा नेद तदा किम् । अनयोर्दम्भिज्ञप्योर्धात्वोः सानुस्वारस खरस इस भवति इकारस्य दीर्घता दम्भेरिकारस्य वा दीर्घता। चकारात्पूर्वस्य लोपः। । दम्भ दम्भने । आत्मनः दम्भितुमिच्छति दिदम्भिपति । द्वित्वम् । इस् । आदिजवानाम् । खसे चपा झसानाम् । स्कोराधोध वा दीर्घता । धीप्सति- धिप्सति । दम्भ दम्भने । आत्मनो दम्भितुमिच्छति ॥ सूत्रम्-'वेडिस्से०॥ वाइट् इस् से दीर्घता घ अव्ययम् । अस्य सूत्रस्य व्याख्यानं मूल एव कृतम् । साधने यानि सूत्राणि तानि मूले उकानि । दीर्घता पा भवति । धीप्सति । धिप्सति । यदा इट् सदा दिदम्भिवति । अस्य साधनं तु सुगमम् । लिट्लकारे । दिदम्भिषांचकार । धीप्सांचकार । धिप्सांचकार । लुङ् । अदिदम्भिपीत् । अधीप्सीन् । अधिप्सीत् । इत्यादीनि रूपाणि सुगमानि । ज्ञाऽवयोधने । इच्छायामात्मनः सः । द्विश्व । हस्खः। पूर्वस्य हसादि: शेपः । यः से । वा इट् । गुणः । ए अय् । स्वरहीनम् । एत्वम् । स धातुः । तिप् । अप् । अदे । आत्मनः ज्ञापयितुमिच्छतीति जिज्ञापयिपति । पक्षे । जिज्ञापि स इति स्थिते । सस्य इस तस्य दीर्घता। पूर्वस्य लोपः। । स्कोरायोध जीप्सति । ज्ञा अवयोधने । आत्मनः ज्ञापयितुमिच्छति । अस्य न्यन्तात् सः । सूत्राणि मूले लिखि• तानि । जिझापयिपति । लिट्लकारे । 'कासादि०' । 'जिज्ञापयिपांचकार । लुइलकारे । अजिज्ञापयिपीत् । यदा इड् न भवति तदापि अस्य साधनं मूले उक्तम् । शीप्स्यति । लिटू- लकारे । शीप्सांचकार । 'सिसता०' । झीप्सिता । लुड् । अझीप्सीत् । ज्ञप ज्ञानज्ञापनयोः । जिज्ञापयिपति । मितां हखः । जिज्ञपयिपति जीप्सति ॥ इति सप्रक्रिया ॥२८॥ सप ज्ञानज्ञापनयोः । 'इच्छायाम्' । 'व्यन्तानाम्'। अन्यत्साधनं तु मूलतो शेयम् । जिमपयिषति । लिट्लकारे । जिज्ञपयिपांचकार । लुइ । अजिशपयिषीत् । यदा इड्न भवति तदा सीप्सति । लिट्लकारे । 'फासादिः । शीसांचकार । लुर । अशीप्सीत् मशी- प्सिप्टाम् अशीप्सिपुः । इत्यादीनि रूपाणि भयन्ति । मुगमत्वात्सर्वाणि न लिसितानि इति सप्रक्रिया समाप्ता॥ -- । - यड्प्रक्रिया २९ ॥ अथ यप्रक्रिया निरूप्यते ॥ अतिशये इसादेर्य मिथ । हसादेरे- फखरादावोरविशयेऽध यद् प्रत्ययो भाति तमिन्सति धातोदित्वम् ।। यति ॥ यदि सति लुफि प पूर्षस नामिनो गुणो गपति ।ग धातुः ।

·. यप्रक्रिया २९] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । डिवादात्मनेपदम् । अप् । अतिशयेन भवतीति । योभूयते । योभूयेत । योभूय- ताम् । अवोभूयत । चोभूयांचके । वोभूयिपीट । पोभूयिता । योभूयिष्यते । अपोभूयिष्यत । अपोभूयिष्ट ॥ अथ यप्रक्रिया कथ्यते । सूत्रम्-'अतिशये हसादेर्या द्विश्च ।। अतिशये हसादेः हस् प्रत्याहार आदिर्यस्य स हसादिः तस्मात् हसादेः। यत् च अव्ययम् । द्विः हस्मत्याहारादे- र्धातोरतिशयेऽर्थे याप्रत्ययो भवति । कचिदेकस्वराद्धातोरपि न दृश्यते । तेन जागृ चकार इत्यादिभ्यो नैफखरेभ्यो यत्प्रत्ययो न भवति । अतिशयेन भवति इति विप्रहे अन भूधा- तोरेकस्वरत्वात् । हसादित्वात् यड्प्रत्ययो भवति । बतो द्वित्वम् । डकार आत्मनेपदार्थः । भू भू य इति जाते ॥ 'यडि' । यडि सति लुकि च सति पूर्वस्य द्विरुक्तसंबन्धिनी नामिनो गुणो भवति । अनेन गुणः । 'झपानाम् । स धातुः' । अनेनास्मिन् प्रकरणे सर्वत्र धातुसंज्ञा कार्या । धातुत्वात् तमादयः प्रत्यया भवन्ति । 'अप् कर्तरि' । 'भदे'। बोभूयते वोभूयेते योभूयन्ते । इसादीनि । योभूयेत बोभूयेताम् योभूयेरन् । लोट् योभूयातम् धोभूयेताम् बोभूयन्ताम् । अवोभूयत भवोभूयेताम् अधोभूयन्त । लिट् । 'कासादि०' । अनेन सूत्रेण सर्वनाम्प्रत्ययो भवति । अन्यत्साधनं सुगमम् । योभूयांचके घोभूचक्राते वोभूयांचक्रिरे । 'सिसता' । 'यतः' पत्यम् । बोभूयिपीष्ट । पोमूयिता । पोभूयिष्यते । दियादावहूं' । अयोभूयिष्यत । लुङ्लकारे । 'भूते सिः' । ईट् । पत्वम् । प्टुत्वम् । अवोभूयिष्ट अवोभूयिपाताम् अवोभूयिपत । इत्यादीनि ।। योभुज्यते ॥ अनपि च हसात् ॥ हसादुत्तरस यङो लुग्भपति अनपि विषये ॥ धात्वंशलोपनिमित्त आर्धधातुके परे तन्निमित्ते समान- नामिना गुणवृद्धी न वाच्ये ॥ बोमुजांचके ॥ भुज पालनाभ्यवहारयोः । अतिशयेन भुनकि इति विपदे यङ् । द्वित्वम् । 'झपानाम्। यडि अनेनास्य पूर्वस्य गुणः । योभुज्यते । योभुज्येत । योभुज्यताम् । गुणः । अयोभुज्यत । रूपाणि । सुगमानि । लिट्लकारे । 'कासादिः' । अनेनाम् प्रत्ययः ॥ सूत्रम्-'अनपि घ हसात्' ।। अनपि च अव्ययम् । हसात् । हसादुत्तरस यड्मययन तुग भवति अनपि विषये । अनेन यडो लुक् । अत्र गुणे प्राप्ते ॥ धात्वंश०' । धात्वंशलोपनिमित्त आर्धधातुके परे सति दन्निमित्वे समाननामिना गुणवृद्धी न वाच्ये । अनेन गुणाभायः । वोभुजांचके । सिसता.' । पत्वम् । योभुजिपीप्ट । योभुजिता । चोमुजिष्यते । 'दिवा- दावत्' । अवोभुजिष्यत । लुड्लकारे । 'भूते सि:' । इद् । पत्वम् । टुत्वम् । अयोमुजिष्ट अयोभुजिपाताम् अयोमुजिपत । इत्यादीनि ।। मुह वैचित्ये । मोमुह्यते ॥ मुह वैचित्ये । 'अतिशये। द्वित्वम् । 'गुण' । स धातुः' । मोमुझते । चतुणों सुग- मानि । लिट्लकारे । 'कासादिः । अनेनाम् । 'अनपि च हसात्' अनेन यडो लोपः। मोमुहांपो । सिसता.' । मोमुहिपीष्ट । गोमुहिना । मोमुहिप्यते । अमोमुहिष्यत । अमोमुहिष्ट । रूपाणि सुगमानि ॥ - ।

·सारस्वतव्याकरणम् । (द्वितीया वृत्तिः लिह आस्वादने । लेलिह्यते ॥ लिद आखादने । 'अतिशये.' । अनेन यड् । भतिशयेन लेढि । लेलिह्यते । लिट् । 'अनपि च हसात् । लेलिहांचक्रे । 'सिसता०' लेलिहिपीष्ट । लुङ् । अलेलिहिष्ट । रूपाणि सुगमानि ।। हुदानादनयोः। जोहुयते ॥ हु दानादनयोः । अतिशयेन जुहोति । यड् । द्वित्वम् । 'कुहोवः' । 'गुण' । जोर्- यते । लिट् । जोह्यांचके । 'सिसता.' । जोहूयिपीष्ट । लुट् । अजोहयिष्ट । रूपाणि सुगमानि ।। चिद ज्ञाने । विद्यते ॥ विद ज्ञाने । अतिशयेन वेत्तीति । 'अतिशये.' । अनेन यह । अन्यत्साधनं तु पूर्ववत् । वैविद्यते । लिट् । चेविदांचो । लुङ् । अवेविदिष्ट ॥ आतः ।। यडि लुकि च सति पूर्वस अकारस्य आकारो भवति अकिति । पापच्यते। पच्च पचने । पठ व्यक्तायां वाचि । अनयोर्यड् ।। सूत्रम्-'आतः' ।। आ अतः यहि लुकि प पूर्वस्य अकारस्य अकारो भवति अयकि । पापच्यते । अपापचिष्ट । पठ व्यक्तायां वाचि । पापस्यते ।। पापठ्यते । अपापठिष्ट । रूपाणि सुगमानि । सूचिसूनियट्यर्त्यशूर्णातिभ्यो यद् घाच्यः॥ सोसूच्यते । सूनम्-'सूचिसूनि ॥ सूचि सूनि मूनि अटि अर्ति अश् अर्णोति एभ्यो धातुभ्यो चमत्ययो पाच्यः । एपाममाप्तत्वात्सूत्रमिदम् । साधनं तु सुगगम् । सोसूच्यते । लिट् । सोसूचाच । लुट् । असोसूचिष्ट । सोसत्यते । सोसूयते । लिट् । सोसूत्रोचो । ल । असोसूत्रिष्ट । मोमुच्यते ॥ मोगश्यते । लिट् । 'कासादि०' । 'अनपि प हसात्' । मोमूनांध । छ । अमो. भूनिष्ट । गत्यात्कौटिल्य एव यह । खरादेः परः । अट गती । यदसहितस दि. स्वम् । अव्य य्य इति म्यिते । 'पूर्वस्स हसादिः शेपः । आवः । इति पूर्वसा. सम् । कुटिलं अटतीति अटाट्यते । अटाटा । अटाटिपीए । अद गो । गत्यर्यादावोः बोटिस्पेऽर्थे यर । सरादेः परः । यसद्वितम्य रिपम् । राविधिो । 'पूर्वग्य.' 'गा' । मुटिलं अटारी । पहाटयते । रिन्। भटाटापार भटाटिपीष्ट ।

·. । गप्रक्रिया २९] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ३६९ ग्रज गतौ । कुटिलं बजतीति यानज्यते ।। कोपि प्रजति । यड् । 'आतः' साधनं सुगमम । चामन्यते । लिद । वामजायके । लुङ् । अचानजिष्ट । अश भोजने । अशाश्यते ॥ -- अश भोजने । अतिशयेन अश्नातीति । य । द्वित्यम । 'प्रात:' अशाध्यते । लु । अशाशिष्ट । ऊर्गुब् आच्छादने । ऊर्गोनूयते । स्वरात्पराः संयोगादयो नदरा दिर्न । अर्गुन् आच्छादने । अतिशयेन ऊोतीति । यड् । 'स्वरादेः' । 'नदराः' । 'गुणः' । 'ये' । ऊोनूयते । लिट् । ऊोनूयां के । लुइ । और्णोनूयिष्ट । अन 'स्वरादेः' अनेन द्वितीयोऽडागमः ॥ गुणोर्तिसंयोगायोः ॥ यकारपरस्य रफस्य हित्वं वाच्यम् ॥ अरार्यते ॥ गती । 'अतिशये०' । इयति । यड् 'गुणोति ' अनेन गुणः ।। 'यकारमाहितरेफम्प द्वित्यम्' । 'पूर्वस्य' । 'आतः' । अरार्यते । लिट् । भरारांचके । लुड् । 'सरादे।। आरारिष्ट । लुपसदचरजपजभदहदशगृभ्यो धात्वर्थगर्हायामेव यत् ॥ गर्हित लुम्पतीति लोलुप्यते । सूत्रम्--'लुप० । लुप सद् घर जप जभ दह दश ग एम्यो धात्वर्थगीयामेय यम.. त्ययो भवति । गर्हितं लुम्पति लोलुप्यते । साधनं सुगमम् । लिट् । लोलपांचने । लड् । अलोलुपिष्ट । सासद्यते ॥ पद्ल विशरणगत्यवसादनेषु । सत्वम् । 'आत:' । सासद्यते । लिट् । सासदांपर्ने । लुइ । असासदिष्ट ॥ जमजपा नुक् ।। नमान्तस्य जपादीनां च पूर्वस्य नुगागमो भवति यडि लुकि च सति ॥ 'जए जम् दह दंश भञ् पश' एते जपादयः॥ जङ्गम्यते । सूत्रम्-'समजपा नुक्' । बमजपाम् नु । नमान्तस्य धातोश्च जपादीनां घातूनां पूर्वस्य नुगागमो भवति यडि लुकि च सति । अनेन नुक् । उमार उच्चारणार्थः । ककारः मित्का. र्थिः । 'फुहोश्चः' । 'नश्वापदान्ते । जंगम्यते अझसेपि अनुस्वारो भवति नकारस्य आदेशिना अनुस्खारादेशवता नुगागमेन नकारेण आदेशों निर्दिश्यते । जंगमांचके। अजंगमिष्ट । --चम्भ्रम्यते ॥ नमु पलने । अतिशयेन भ्राम्यति यड्मययः । द्वित्वम् । 'पूर्वस्वः' । 'झपानाम्। 'बमजपाम्' । वंभ्रम्यते । लिट् । पंभ्रमांचक्रे । लुइ । भयंभ्रमिष्ट । अझसेऽप्यनुस्वारः । आदेशिना आदेशो निर्दिश्यते । यंयम्यते । । सार.४७ ·सारस्वतम्याकरणम् । [द्वितीया तिः यम उपरमे । अतिशयेन यच्छतीति । यङ् । द्वित्वम् । 'पूर्वस्य० । 'अमजपाम् । अझ. सेऽप्यनुस्वारः । आदेशिना आदेशो निर्दिश्यते । अस्य व्याख्यानं पूर्व कृतम् । अनेन अझ- सेपि नकारस्य अनुसारः ! यंयम्यते । ययमांचक्रे । अयंयमिष्ट । कण शब्दे । चङ्कण्यते । कण शब्दे । अतिशयेन कणतीति । य । द्वित्वम् । 'पूर्वस्य.' 'कुहोञ्चः। 'समज- पाम् । 'नया। चंकण्यते । चंकणांचके । अचंकणिष्ट । तन्तन्यते। । तनु विस्तारे । अतिशयेन तनोति । साधनं तु पूर्ववत् । तन्तन्यते । तन्तनांचके । अतितनिष्ट । जप मानसे च । गर्हितं जपतीति जञ्जप्यते । अप मानसे घ । गर्हितं जपति । साधनं पूर्ववत् । जनप्यते । जलपांचके । भजजपिष्ट । जम गात्रविनामे । गर्हित जभतीति जन्मभ्यते । जम गानविनामे । गर्हितं जमति । द्वित्वादिकं पूर्ववत् कार्यम् । जसभ्यते । जसमां- चके। अजखमिष्ट । दह भसीकरणे । दन्दह्यते । दह भस्मीकरणे । गर्हितं दहति । यङ् । द्वित्वादिकम् । दन्दह्यते । पन्दहांचके । अद- न्दहिष्ट । नो लोपः। दन्दश्यते । दंश् दहने । गर्हितं दशति । यड् । नोलोपः । द्वित्वम् । 'बमजपा नुर' । दन्दश्यते । दन्दशांचके। अम्भज्यते । भखो आमर्दने । अतिशयेन भनक्ति । या नोलोपः। द्वित्वम् । 'नमजपाम्' । 'सपा- माम् । घम्भज्यते । धम्मजांचके । भयम्भजिष्ठ । पश्यतीति पम्पश्यते । पर वाधनप्रन्यनयोः।। अतिशयेन पश्यति । यङ् । द्वित्यम् । 'ममजपाम्०' पश याधनप्रन्थनयोः । पम्पश्यते । पम्पशांचके । अपम्पशिष्ट । चरफलोरुबास्य ।। अनयोर्यडि लकि च सति पूर्वस नुगागमो भवति पूर्वोत्परस्स अकारस उकारः । चर्यते । पर गतिमक्षणयोः । गर्दिवं परति । यह। द्वित्वम् ।। 'परफलोरुशास्स।पर- को पत्र अध्ययम् अस । अनयोर्धात्वोडि मुकि च पूर्वस्य मुगागमो भवति गनेन शुक् । पूर्यास्परस्य अकारस्य उकारः । 'नयापदान्ते' । 'प्योर्षिहसें' । पर्यते । पथरी पके। मपरिष्ट । . ।

·। यप्रक्रिया २९] चन्द्रकीर्तिन्याख्यासहितम् । फल निष्पचौ । पम्फल्यते ॥ फल निष्पची । अतिशयेन फलति । यद । द्वित्वम् । 'चरफलो' । 'झपानां'। पम्फल्यते । पम्फलांचके। अम्पफलिष्ट ।। वलयान्तस्य वा नुक् ॥ भव सौल्ये । मम्मन्यते मामन्यते ॥ चल कम्पने | चञ्चल्पते चाचल्यते ॥ दयङ् दाने । दन्दय्यते दादय्यते ॥ सूत्रम्-'घलयान्तस्य० ॥ वलयान्तस्य धातोर्वा नुम् भवति । तत्पशे । 'आतः' मव स्थौल्ये । यह । द्वित्वादिकम् । मम्मन्यते । मम्मवाचक्रे । अमम्मविष्ट । नुगभावे । मामव्यते । मामवांचके । अमामविष्ट ॥ चल कम्पने । अतिशयेन चलति । यड् । द्वित्वादिकम् । 'अमजपाम् । चञ्चल्यते । चश्वलांचक्रे । अचञ्चलिप्ट । नुगभावे । 'आत: चाचल्यते । घाचलांचके । अघाचलिष्ट ॥ यङ् दाने । यङ्। द्वित्वादिकम् । 'बमजपा' । बन्दव्यते । पन्यांचके । अदन्दयिष्ट । नुगमाव । दादथ्यते । दादयांवके । अदादयिष्ट । रीप्नुपधस्य ॥ सकारोपधस्य धातोर्यदि सति पूर्वस्य रीगागमो भवति ॥ कित्वादाकाराभावः ॥ नृती गात्रविक्षेपे । अतिशयेन नृत्यति नरीनृत्यते नटः ॥ अन णत्वाभावो वाच्यः ।। वृतु वर्तने । वरीकृत्यते ॥ ग्रह उपादाने । जरीगृह्यते ॥ नृती गात्रविक्षेपे । अतिशयेन नृत्यति । यत् । द्वित्वम् । 'र:' || सूत्रम्-दुपयस्य' रीक बरदुपधस्य । ऋकारोपधस्य धातोर्यङि सति पूर्वस्य रीगागमो भवति । कित्त्वादाका- राभावः । नरीनृत्यते । अत्र णत्वाभावो वाच्यः । नरीनृतांचके । अनरीनृविष्ट ।। तुरु पर्तने अविशयेन वर्तते । यङ् । द्वित्वादिकम् । 'र'। रीगृदुपधस्य । वरीवृत्यते । वरीयतां- चक्रे । अवरीवृतिष्ट । मह उपादाने । यत् । संप्रसारणम् । द्वित्वादिकम् । 'रीगृदुपपस्य' । जरीगृह्यते । जरीगृहांचके । अजरीगृहिष्ट ।। . ऋत्यतो रीग्याच्यः ॥ ओवशू छेदने । वरीपृश्यते ॥ प्रच्छ झीप्सायाम् । परीपच्छयते ।। कपू सामर्थे । कपो रोलः । ल । चरीकृप्यते ।। वशेर्यङि न संप्रसारणम् ॥ यावश्यते ।। ओप्रश्नू छेदने । अतिशयेन यश्चति । यह । संप्रसारणम् ॥ सूत्रम्-'ऋत्वतो रीग वाच्यः । त्वतो घातो रीगागमो वाच्यः। अनेनास्य रीक्वरीवृश्यते । बरीवृश्चांचके। अवरीविष्ट ।। प्रच्छ जीप्सायाम् । यङ् । संप्रसारणम् । वतो द्वित्वम् । परीक् । परी. पृच्छयते । परीच्छांचक्रे । अपरीच्छिष्ट ॥ कृपू सामर्थे । अतिशयेन कल्पति । यह । द्वित्वम् । र कुद्दोधुः ।रीक् । 'कृपो रो 'चरीकृप्यते । परीक्लपांधके । अपरी- इपिष्ट ॥ पश् फान्तौ । कान्तिरिच्छा । यह । सूत्रम्-'वशे:' 11 वर्धातोर्यवि संप्रसारणं न भवति । द्वित्वम् । 'पूर्वस्य० । 'आत:' वावश्यते । वावशांचके । अवावशिष्ट । पासुध्वंसुनंसुदंशुकस्वचपतस्कन्दा यडि लुकि च सति पूर्वस्य नुगागमो वाच्यः ।। पनीपद्यते । नो लोपः । संसु सु अधः- ·३७२ सारस्वतन्याकरणम् । [ द्वितीया वृत्तिः पतने । सनीस्रस्यते । दनीध्वस्यते । यनीभ्रस्यते ॥ वञ्च वञ्चने । बनीवच्यते । । दनीदश्यते । चनीकस्यते । पनीपत्यते । चनीस्कयते ॥ सूनम्--'पद०' ॥ अनेन नीगागमः । अतिशयेन पद्यते । यङ् । द्वित्वम् । नीगागमः । कित्त्वादाकाराभावः । पनीपद्यते । पनीपदाचके । अपनीपदिष्ट ॥ ससु ध्वसु अधःपतने । यङ् । नोलोपः । द्वित्तम् । पूर्वस्य नीगागम सिनीस्रस्यते । सनीनसाचक्रे । असनीन. सिष्ट । 'झपानाम् । अनेन धस्य द. । अन्यत्तु पूर्ववत् । दनीध्वस्यते । दनीध्वसाचने । अदनीध्वसिष्ट ।। भ्रसुधातोर्यद् । द्वित्वम् । 'पूर्वस्व' । 'झपानाम्' | 'पद्' अनेन नीगा- गमः । 'नोलोप:' । वनीभ्रस्यसे । चतुर्णी सुगमानि । लिट् । 'कासावि०' । 'अनपि प हसात्' । वनीभ्रसाचक्रे । 'सिसता०' । वनीभ्रसिपीष्ट 1 घनीभ्रसिता । लुङ्लकारे 'भूते सिः' । इट् । पत्वम् । टुत्वम् । अवनीभ्रसिष्ट ।। वक्षु वञ्चने । अतिशयेन वञ्चति यन द्वित्वम् । पूर्वस्य नीगागमः । वनीवच्यते । 'नो लोप.' इति सूत्रेण नकारलोपः। लिट्ल- कारे । 'कासादि०' । पनीवचाचने । लुङ्लकारे । साधन तु पूर्ववत् । अवनीवविष्ट । इत्यादीनि भवन्ति ।। दश दशने । अतिशयेन दशति । य । अन्यत्साधन पूर्ववत् । नीगागमः । 'नोलोप' । दुनीश्यते । लिट् । 'कासादि०' । दनीदशाचक्रे । लुङ् । अदनी- दशिष्ठ । स्कन्दिर गतिशोपणयोः "अतिशयेन स्कन्दति । नीगागमः । 'नोलोप.'। 'कुहोश्शु.' । चनीस्कद्यते । लिट् । चनीस्कदाचक्रे । लुङ् । अचनीस्कदिष्ट ॥ कस गतौ । अतिशयेन फसति । यडू । दित्यादिकम् । नीगागम 1 'कुहोश्च.'। चनीकस्यते । लिट्ल- मारे । 'कासादि०' अनेनाम् । 'अनपि च०'। चनीकसाप । लुङ् । अचनीकसिष्ट ।। मल पत्तने । अतिशयेन पतति । यत् । अन्यत्सुगमम् । नीगागम । पनीपत्यते । लिन् । 'कासादि०' पनीपताचक्रे । लुङ्लकारे । अपनीपतिष्ट ।। ऋतो रिः ॥ नाकारस्य रिरादेशो भवति यडि सति ॥ ततो द्वित्वम् । थे । चेक्रीयते । चेक्रीयांचवे । जेहीयते ।। डुकृञ् करणे । अतिशयेन करोति । 'अंतिशये.' । अनेन यड् ॥ सूत्रम्-'अतो रि.॥ मतः रि प्रकारान्तस्य धातोः रि इत्यादेशो भवति यहि मति । ये अनेन दीर्घः । ततो द्वित्वम् । हस । 'पूर्वस्य.' । 'कुहोश्च' । यष्ठि । अनेन गुण । चक्रीयते । चतुर्णा सुग- मानि । लिट् । 'कासादि०' । चेकीयाचक्रे । लुइलकारे । अचेक्रीयिष्ट । इत्यादीनि ।। हम् हरणे । अतिशयेन हरति । य । द्वित्वादिकम् । पूर्वम् । 'कतो रि' । अन्यरसुगमम् । जेहीयते लिट्लकारे । 'कासादि.' । जहीयाचके । लुङ्लकारे । अर्जहीयिष्ट । इत्यादीनि । दादेरिः ॥ अपेिद्दाधामाडोहारुपियसोम्यानामिकारो भाति किति डिति - हसे परे । देदीयते । देदीयांचके । ये । देधीयते । मेर्मीयते । जेगीयते । जेहीयते । पेपीयते । सेपीयते । सेष्ठीयते ॥ दादाने | अतिशयेन ददाति । 'अविशये' मनेन यह ॥ सूत्रम्-'दादेरि 'दादेः अपिदा या मा गा हा प्रिय सो स्थानाम् एतेपा धातूत इकारो भवति मिति रितिहसे - । - V ·- पउन्तप्रक्रिया २९] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । परे । पाठी अनेन अन्तस्य भवति । ततो 'ये' अनेन दीर्यः । ततो द्वित्वम् । हसः। 'गुणः' । अन्यत्साधनं सुगमम् । देदीयते । लिद । 'कासादि०' देदीयांचके । ललकारे। अदेदीयिष्ट । इत्यादीनि भवन्ति || जुधाम् धारणपोषणयोः। अतिशयेन दधाति । यड् । 'दादेरिः' । अन्यत्सुगमम् । देधीयते । लिट्लकारे । 'कासादि० । देधीयांचने । लुल- कारे । अदेधीविष्ट । इत्यादीनि ॥ मा माने । अतिशयेन माति । यड् । 'दादेरिः' । मेमी. यते । लिद । मेमीयांचके । लुङ् । अमेमीयिष्ट । इत्यादीनि ! गाङ् गतौ । अतिशयेन गायति । यड् । 'दादेरिः' । अन्यत्सुगमम् । जेगीयते । लिट् । जेगीयांचके । लुङ् । अजे- गीयिष्ट । इत्यादीनि ॥ पा पाने। अतिशयेन पिवति । 'अतिशये। अनेन यङ् । 'दादेरि' । अन्यत्सुगमम् । पेपीयते । लिट्लकारे । 'कासादि०' । पेपीयांपळे । लुड् । अपेपीगिष्ट । इत्यादीनि ॥ पो अन्तकर्मणि । 'आदेः प्णः सः'। अतिशयेन स्यति । यह 'दादेरिः' । पत्नम् । सेपीयते । लिट् । 'कासादि०' । सेपीयांचक्रे । लुङ्लकारे । असेपी- यिष्ट । इत्यादीनि ॥ठा गतिनिवृत्तौ । 'आदेः गः नः' अतिशयेन तिष्ठति । अतिशये। अनेन यड् । 'दादेरिः । गुणः । पत्तम् । तेष्टीयते । चतुर्णी सुगमानि । लिट्लकार । 'कासादि०' । अनेनाम् । तेष्ठीयांचने । लुड्लकारे । अतेष्ठीविष्ट । इत्यादीनि ।। घ्राध्मोरीः ॥ अनयोरीकारो भवति यडि सति ॥ जेघीयते ।। देध्मीयते ॥ घा गन्धोपादाने । अतिशयेन जिवति । यड् ।। सूत्रम्---'ध्राध्मोरी:' ।। प्राध्मो ई: घाः धमा अनयोर्धात्योरीकारो भवति यति सति । 'पष्ठी अनेगान्त्यस्य । नतो द्वित्वम् । 'पूर्वस्य' । 'झपानाम०' अन्यत्सुगमम् । जेघीयते । लिट्लकारे । 'कासादि०' । जेनीयां- चके । लुड्लकारे। अजेनीयिष्ट । इत्यादीनि ॥ ध्मा शब्दाग्निसयोगयोः । अतिशयेन धमति । यई । 'प्राधोरी' । अनेनेकारः 1 द्वित्वम् । 'पूर्वस्य०' अन्यरसुगमम् । देध्मीयते । देमीयांचके । अदेमीयिष्ट इत्यादीनि ।। हन्तर्हिसायां प्री चा वाच्यः ॥ जेमीयते ॥ नमजपा नुक् ॥ विरु. क्तस्य हन्तेः कुत्वं चाच्यम् । जन्यते ॥ हन हिंसागत्योः । अतिशयेन हन्ति । यङ्॥ सूनम्-'हन्तेः०॥ हन्तेर्धातोहिसायां वा भी बाच्यः । ततो द्वित्वादिकम् । अन्यत्साधनं सुगमम् । जेन्नीयते । जेन्नीयाचके । अजे. नीयिष्ट । इत्यादीनि भवन्ति । हिंसाभाचे तु! 'द्विरुक्तस्य० । अनेन कुत्वम् । 'समजपां.' अनेन नुक् । निश्वापदान्ते' जमन्यते लिट् । जसनांचके । लुङ्लकारे । अजवनिष्ट । इत्यादीनि ॥ चायो यडि की वाच्यः ॥ चाय सन्तानपालनयोः । चेकीयते ।। चाय सतानपालनयोः। सूनम्-'चाय: ।। चायो धातोः की वाच्यः यडि परे । अनेन कीः । 'कुहोश्चः' । गुणः । चेकीयते । लिट्लकारे । 'कासादि०' । चेकीयांचके । 'सिसता. चेकीयिपीष्ट । चैकीयिता । चेकीयिष्यते । अचेकीयिष्यत । लुङ्लकारे । अचेकीथिष्ट 1 इत्यादीनि ॥ कवतेयडि चुत्वाभावो वाच्यः ।। कु शब्दे । कोकूयते ॥ .

·३७४ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया तिः • कु शब्दे । अतिशयेन कवति । यङ्। द्वित्वम् ।। सूत्रम्----'कवतेः०॥ कवर्धातोर्यडि परे चुत्वाभावो वाच्यः । अनेन चुत्वनिपेषः । 'ये गुणः । कोकूयते । लिट् । 'कासादिः । झोकूयांचक्रे । लुइलकारे । अकोकूयिष्ट । इत्यादीनि ॥ शीडो यडू कृिति ये वक्तव्यः ॥ शाशय्यते ॥ ढोक गतौ । डोढौक्यते । चौक गतौ । तोत्रौक्यते । इति यप्रक्रिया ॥ २९ ॥ शी स्वप्ने । अतिशयेन शेते । 'अतिशये' । अनेन यड् ॥ सूत्रम्-'शीहो । शीलो धातोरयन् कृिति यप्रत्यये परे वक्तव्यः डिदन्तस्य । पश्चात् द्वित्वम् । 'आतः' । 'यतः । शाशय्यते । लिलकारे । शाशयांचके । अशाशयिष्ट । इत्यादीनि भवन्ति ॥ ढौक गतौ । अतिशयेन दौकति । यड् । द्वित्वम् । हवः । 'गुणः' । 'झपानाम्' । डोटीक्यते । लिटुल- फारे । डोढीकांचके । लुङ्लकारे । अडोढौकिष्ट । इत्यादीनि ॥ ौक गवौ । अविशयेन नौकति । पङ् । द्वित्वम् । 'पूर्वस्य' हवः । 'गुणः' । तोत्रौक्यते । लिट्लकारे । तोत्रीका- चक्रे । लुङ्लकारे । अतोनौकिष्ट अतोत्रौकिपाताम् अतोत्रौकिपत । इत्यादीनि भवन्ति । इति यइप्रक्रिया समाप्ता ॥ - यलक्प्रक्रिया ३० अथ यङलुकमक्रिया निरूप्यते ॥ वान्यन्त्र ।। लुगनुवर्तते । अन्यत्रेत्यन्- प्रत्ययसंयोगं विनापि या यङो लुग्भवति ॥ अथ यड्लुक्प्रक्रिया कथ्यते । सूत्रम्-'वान्यत्र' ॥ द्विपदं सूत्रम् । लुक् एतत् पद पूर्वसूत्रादनुवर्तते । अनुवृत्तिकमस्तु सूत्रपाठाज्ज्ञातव्यः । अन्यत्र अच्प्रत्ययसंयोग विनापि वातिशयार्थे विहितस्य यङ्प्रत्ययस्य लुग भवति ॥ अन्यत्र तु-'उप्रत्यये परे यहो लुग् भवति । अन्यत्रापि उक्प्रत्ययाभावपि यडो लुग् भवतीति' व्याख्यातम् । पापणात् कचित् यो लोपो न भवति । अनेन यडो लोपः॥ लकि सति पिति रिम वा ईकारो वक्तव्यः ॥ वोमवीति योमोति योभूतः योभुवति । यलगन्तं परसैपदं हादिवच द्रष्टव्यम् । हादित्वादपो लुक द्विवमपि ज्ञातव्यम् । घोभूयात् । पोमवति योमोतु-चोभूतात् बोभूताम् बोमुवतु । अवोभवीत् अनोभोत् अमोभूवाम् । अबोमः। योमवांचकार । योभूयात् । बोभविता । पोमविष्यति । अबोभविष्यत् । दादेपे । गुणं वा. धित्वा नित्यत्वाहक । अवोभूवीत्-अबोमोत् अपोभूताम् अपोभूवुः॥ भू सत्तायाम् । अस्य धातोरातिशयार्थे विहितस्य यो लोपः। यलुगन्तं धातुरूपं परस्मैपदे प्रयोज्यम् । स हादियत्साभ्यम् । हादित्वात् 'झादेटिंध' भनेन द्वित्वम् । 'अप् कर्तरि' अनेन सूत्रेण विदितस्यापो लुग भवति ।मुकि छते सति पायोर्टिस् घ भवति । अनेन व्याख्यानेगापो लुम् । धावोदित्वम् । यदि अनेन गुणः । 'पानां.' अनेन भय कः ॥ सूत्रम्-'एकि०' ॥कि वे पिति सकारे सकारे ·पलकप्रक्रिया ३०] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । मकारे प परे वा ईट वक्तव्यः । अनेन ईद । 'गुणः' । अनेन गुणो न भवति ।, 'ओ अ' । बोमवीति । यदा ईद न भवति तदा गुणो भवति । योमोति । योभूतः । 'तुधातोः' । अनेनोव् । बोमुवति । योभवीपि योभोपि योभूयः योभूथ । घोभ- वीमि बोमोमि वोभूवः बोमूमः । बोभूयात् घोभूयाताम् बोभूयुः । योभवीतु धीमोतु योभूतात् वोभूताम् योभुवतु । बोभूहि वोभूतात् चोमूतम् बोभूत । योभवानि बोमवाय वोभवाम । 'दिवादावर्ट । अबोभवीत् अयोमोत् अयोभूताम् । 'अन उम्' । पसि परे गुणः । अयोभवुः । अयोभवीः । अवोभोः अधोभूतम् अयोभूत । अयोभवम् अबोमूव अयोभूम | "कासादि०' । अनेनाम् । गुणः । वोभवांचकार । बोभवामास । योभवांबभूव वोभूयात् । 'सिसता०' । अनेनेट् । गुणः । षोभविता । योभविष्यति । अबोभविष्यत् । सुङ्लकारे । 'दादेः पे' अनेन सेलोपः । गुणं पाधित्वा नित्यत्वाद्क् । अवोभूवीत् । इडभावे गुणः । अबोभोत् अवोभूताम् । अन उस् । 'गुणः' । अवोभयुः । अयोमपी: अबोभोः अवोभूतम् अबोभूत । अबोभूवम् अयोभूव अबोभूम ।। पापचीति-पापक्ति पापक्तः पापचति । पापच्यात् । पापचीतु-पापक्त । झसा- दिर्हे । पापग्धि । अपापचीत् अपापक् । पापचांचकार । पापच्यात् । पाप- चिता । पापविष्यति । अपापचिष्यत् । अपापचीत् ॥ पच धातोर्यडो लुकि कृते साधनं तु पूर्ववत् । 'आतः अनेन सूत्रेण पूर्वस्याफारस्या- कार: लुकि सति । अनेन या ईद । पापचीति । ईडभावे । 'घोकु'पापक्ति । पापकः। पापचति । अन्यानि सुगमानि । पापच्यात् । पापचीतु पापक्त । पापक्तात् पापक्ताम् । पापयतु । होपरे । 'झसाद्धिहे!' । 'चोः कुः' । 'झवे जवा: । पापग्धि । अन्यानि सुग- मानि । अपापचीत् । ईडभावे । 'चोः कु:' । 'दिस्योहंसात्' । अपापक् अपापक्ताम् अपा- पचुः । अन्यानि सुगमानि । लिट् । 'कासादि०' । पापचांचकार । पापच्यात् । अनपि धातुः प्रत्ययान्तः सन् सेड् भवति । पापचिता । पापचिष्यति । अपापचिष्यत् । तुद् । द्वाविटौ । सेर्लोपः । अपापचीत् अपापचिष्टाम् अपापचिपुः । इत्यादीनि ।। द्वेः। द्विरुक्तस पिति सार्वधातुके स्वरेऽपि नोपधाया गुणः । बोमजीति- बोभोक्ति । अयोभुजीत्-अबोमोक् ॥ भुज पालनाभ्यवहारयोः । यो लुकि कृते सति । अन्यत् साधनं तु पूर्ववत् । 'उप- धाया लपोः' । अनेन गुणे प्राहे ॥ सूत्रम्-'' ॥ द्विरुक्तस्य धातोः पिति सार्वधातुके खरे परेऽपि उपधाया गुणो न भवति । अनेन गुणनिषेधः । वोमुजति । ईडभावे । 'चोः कुः'। 'खसे.' 1 उपधाया लघोः' । वोभोक्ति बोमुक्तः योमुजति । द्वैः । अनेनात्र अन्त: अत् । मन्यानि सुगमानि । बोमुज्यात् । बोमुजीतु योभोक्तु । हो परे । 'दसाद्धि:' 'चो कु'। 'झये जबा' । योमुग्धि । अन्यानि सुगमानि । अयोमुजीत् । ईडमावे । 'चोः ।। दिस्योहंसात् । 'पावसाने' । अवोभोक् अयोमुक्ताम् अयोमुजः । इत्यादीनि । लिट् । 'कासादि० घोमोजांचकार । इत्यादीनि योभुज्यात् । 'सिसवा०' । योमोनिता। योमोजिष्यति । अयोभोजिष्यत् । लुड् । अवोभोजीत् ।। - ·1 7 चावर्दीति-चायत्ति ॥ । वद व्यक्तायां वाचि । यडो लुक् । 'आतः' अनेन पूर्वस्याकारः लुकि सति । अनेन ईट् । वावदीति । ईडभावे । 'ससे । वावत्ति वावत्तः वावदति । इत्यादीनि । वावयात् । वावदीतु पावत्तु । हौ परे 'झसाद्धि:' वावद्धि । अवावदीत् । ईडभावे । अवावत् अवाबत्ताम् अवावदुः । इत्यादीनि । लिट् । 'कासादि०' । वावदांचकार । वावद्यात् । 'सिसता०' । वावदिता । वावदिष्यति । अवावदिष्यत् । लुड् । द्वाविटी सेर्लोपः । अवा- वदीत् अवावदिष्टाम् । अवावदिपुः ।। जाघटीति । जापहि ॥ घट चेष्टायाम् । यहो लक् । द्वित्वम् । 'कुहोशुः' । 'आतः' लुकि सति । अनेन ईद । जाघटीति । ईडभावे । 'टुभिः धुः । जाघट्टि जाघटः जापटति । जापट्यात् । जाघटीतु जाघट्टु । हौ परे । 'झसाहिः' । णुत्वम् । जापड्ढि । अजाघटीत् । ईडभावे अजाघट् । लिट् । 'कासादि०' जाघटांचकार । जापट्यात् । जाघटिता । जाघटिष्यति । अजाघटीत् ।। ऋकारान्तानामृदुपधानां च यलुकि सति पूर्वस्य रुकरिकरीक् आंगमा वक्तव्याः ॥ ॥ डुकृञ् करणे । चर्करीति-चरिकरीति-चरीक- रीति चर्कति चरिकर्ति चरीकर्ति । चर्कता-चरिकृताचरीकृतः । चक्रति- चरिक्रति चरीक्रति । अचारी-अचरिकारीत् अचरीकारीत् ॥ डुकृञ् करणे । यङ्लुकि सति द्वित्वम् । २' । 'कुहोश्चः' सूत्रम्-'कारान्ताना'। कित्त्वादन्ते । रुक् इत्यत्र उकार उच्चारणार्थः । ककारः कित्कार्यार्थ. । अतो र इत्यागमः । रिकरीको तु यथास्थिती । सन्न ककारः कित्कार्यार्थः । लुकि सति अनेन पित्यडागमो वा भवति । रुगागमे कृते ईडागमे कृते । चर्करीति । अन गुणो भवति । रिगागमे कृते । चरिकरीति । रीगागमे कृते । चरीकरीति । ईडभावेपि त एवागमा भवन्ति । चर्कति । चरिकर्ति । चरीकति । द्वित्ववहुत्वयोस्तु क्रिकीगागमेपु कृतेषु सत्सु प्रत्येकं त्रीणि रूपाणि भवन्ति । चरीतः चरिकृतः चरीकृतः । अन्त अत् । 'करम्' पूर्वोक्ता आगमा भवन्ति । चर्कति चरिकति चरीकति । एवं प्रथमपुरुपे द्वादश रूपाणि भवन्ति । मध्यम- पुरुषेपि द्वादश रूपाणि भवन्ति । चर्करीपि । अत्र पत्वम् । च भवति ।, परिकरीपि । चरीकरीपि । ईडभावे । चर्षि चरिकर्षि परीकर्षि । चरीथः चरिकृथः चरीकृथः । चर्कथ चरिकृय चरीकृथ । उत्तमपुरुपेऽपि द्वादश । ईड् वा भवति । चरीमि चरिकरीमि घरी- करीमि । चर्षवः चरिकृवः चरीकृवः । चर्चामः चरिकृमः चरीक्रमः । एष पत्रिंशद्रूपाणि वर्तमाने स्युः ॥ विधिसभावनयोः । एरो आगमा भवन्ति । चयात् चरिकृयात् परोठयात् । पर्वया- ताम् चरिकृयाताम् चरीकृयाताम् । घर्डयुः चरिकयुः चरीकृयुः । चर्कयाः चरिकृया घरीकृयाः । चर्कयातम् चरिकृयातम् चरीत्र्यातम् । पर्षयात परिष्कृयात चरीकृयात । पर्थयाम् चरिफयाम् चरीकृयाम् । चर्कयाव परियाव चरीक्रयाव । पर्छयाम परिकृयाम चरीकृयाम ॥ । । -- ·- -- 1 सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्ति चैत् । अत्र 'दिस्योः०' अनेन लोपः । अपरिवर्त अवरीवत् । अवताम् अवरिपृताम् अवरीयताम् । इत्यादीनि || लिट् । 'कासादि०' । वर्वाचकार वरिवःश्वकार वरीवर्ता- चकार । वर्वर्तामास परिवर्तामास वरीवर्तामास । वर्षायभूव । परिवर्तायभूव । वरीय- तोयभूव ॥ आशीलिड् वर्षस्यात् वरिवृत्त्यात् वरीयत्त्यात् ॥ 'सिसता०' । वर्तिता वरिव. तिता वरीवर्तिता ॥ र्वतिप्यति वरिवर्तिप्यति वरीवर्तिप्यति ॥ अवर्वतिप्यत् अपरिव- तिप्यत् अवरीवर्तिप्यत् लुड् । अवर्वर्तीत् अवरिवर्तीत् अवरीवर्तात् ।। वनीवश्चीति पनीवति । 'नो लोपवनीवक्तः बनीवचति ॥ वञ्च वञ्चने । यड्लुकि कृते । पूर्ववत् साधनम् । नीगागमः । 'लुकि सति' अनेन ईट् । वनीवञ्चीति । ईडभावे । 'चोः कुः' । वनीवक्ति । 'नो लोपः' । वनीवक्तः । द्वे:' वनीवचति । इत्यादीनि । वनीवच्यात् । वनीवञ्चीतु वनीवङ्गु । अवनीवञ्चीत् । अवनीवर इत्यादीनि | लिट् । वनीवश्चांचकार ।। चनीवञ्चामास । बनीवञ्चांबभूव || 'नो लोपः' धनीवच्यात् । 'सिसता०॥ वनीवञ्चिता ॥ वनीवञ्चिष्यति । अवनीवञ्चिष्यत् । अवनी- रवीत् अवनीवश्चिष्टाम् अवनीवश्चिपुः। जङ्गमीति जङ्गन्ति । लोपस्त्वनुदात्तनाम् । जङ्गतः । गमा स्वरे । जग्मति । धातुग्रहणोक्तं यङ्लुकि वेति केचित् । जङ्गमति ॥ जगमीमि ॥ मो नो धातोः ॥ धातोर्मकारस्य नकारो भवति झसे पदान्ते वमयोश्च ॥ जगन्मि जगन्व: जगन्मः॥ गम्ल गतौ । यद्दलुकि कृते द्वित्वादिकं कार्यम् । 'कुहोचः' अनेन गस्य जः। 'मग- जपा०' अनेन पूर्वस्य नुक् । 'नश्चा' । 'लुकि सति' अनेन वेद । जगगीति । ईडभावे-- नश्वा०' जगन्ति । 'लोपस्त्वनुदात्ततनां' अनेन नकारस्य लोपः । जङ्गतः । 'गमा खरे' अनेनोपधालोपः जग्मति । इत्यादीनि धातुग्रहणोक्तं यड्लुकि वा भवति इति केचिदाचार्या वदन्ति । तेन वा नोपधालोपः । जगमति ॥ अन्यानि मूलतो ज्ञेयानि ।' जङ्गम्यात् ॥ जगमीतु । जगन्तु ॥ अजगमीत् । ईडभावे । 'दिस्योः ॥ सूत्रम्-'मो नो धातोः॥ अजगन् । इत्यादीनि रूपाणि सुगमानि अनेनै प्रकारेण साध्यानि ॥ लिट्लकारे । 'कासादि०'. अनेनाम् । जङ्गमांचकार । जङ्गमामास । जङ्गमांवभूव । इत्यादीनि ॥ जङ्ग- म्यात् ।। 'सिसता.' जगमिता ॥ जगमिष्यति ॥ अजगमिष्यत् । लुद्दलकारे । अजगमीत् अजङ्गमिष्टाम् अजङ्गमिषुः॥ द्विरुक्तस्य हन्तेः कुत्वं वाच्यम् ॥ जानीति-जवन्ति जवतः जनति ॥ हुन् हिंसागत्योः । यड्लुकि कृते द्वित्वादिकं सर्व भवति । 'हो' । 'हापानाम् ।। 'द्विरुक्तस्य' 'अमजपाम्०' । 'नशा' । 'लुकि सति' जवनीति । ईडभावे-'नश्चा' जन्ति । 'लोपस्त्वनुगमा स्वरे जनति । जहन्यात् । जवनीतु । जतन्तु । इत्यादीनि॥ अजवनीत् । ईडभावे । अजवन् अजवताम् अजंनुः॥ जश्नांचकार । जङ्घनामास । जस- मांगभूव ।। आमिपि वधादेशः वध्यान् । जवनिता । जइनिध्यति । अजनिष्यत् ॥ वृद्धि- निषेधः । अवधीत् । इत्यादीनि ।।

·- नामयातुनिया ३१ पन्ध्यामागलिन । जाहेति-जाहाति जाहीत: जाहति ॥ एवंदाधनीत्यादि।दादेवि दादानि दातः दादति । दादेत दादयान् अदादान् ॥ एवं घेद । दानि दापानि दादः दाधति । दाधेयात् । अदापानी अदापात् अदापत् ।। पान् । दाति दायानि धानः । पितोस् । दादेनि । दादीतः । दादीहि । दाना- यात् । अदादासीत् । नहानेः पूर्वमा दीपी पति करिव ॥ नमानि ॥ इनि यइल एप्रक्रिया ।। ३० ।। ओहार त्यागे । यदि यते । द्वित्वारिकम । 'पुगे' | 'IRIHIT.'' भाता' । 'सुकि गी' अनेन ईद । 'ए' जाही। इंदमाये-जाही मो' । अनेनाकारम्भ ईशारः । जाहीतः । जाही । जापाTI हेतु । बा । अनाडेन । बजाहात् । जाहाचार | साहाया । 'सिसता' । जाहिना । जाहिया । मजागि। मादन्ताना' । अजादासी । दा दाने । यलुकि कृते हिरादिकम् । ':' '' 'लुकि मी पादेशि । दादाति । 'दादे:' । दातः । दादी ! दायतु । अदादा । अदागा। ग पार । दायायात् । दादिया । दादियी। हादिया । मादामी। बादः । भता. यात् ॥ परम् । दाधेति । दधाति । दावः । साधी लिन् । दामांगारातुर । भा. भासीत् । या सिलोपः । अदापात् ।। गुभाम् धारणयोगयोः । अम्माति कतिपूना॥ २ शोधने । दादेति । दासी दादीवः माइति । दादी दादतु । दाराभा- देत् । अदादात् । पापकार । दादायान् । लुटगारे। 'आदतानाम्' । अदादामी ।। 'जाहातेर्धातोः पूर्वस्य दी? या भयति' इति पे निदाचार्गा पनि गन्मो जदारी । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । तेषां सुगमत्ता व्यायानं न मम । सी परप्रतिका । - समाप्ता॥ नामधातुप्रक्रिया १ अथ नामधातुप्रक्रिया ॥ नानो यई चास्य ॥ नाम ठायार्थ यः प्रत्ययो भवति तत्मन्नियोगे चाफारस ईकारः । आत्मनः पुनामिन्टनानि पुत्रीयति । पुनीयेत् । पुत्रीयतु । अपुयित् इत्यादि ।। अथ नामधातुप्रत्रिया । सूमम्-'नासो पचाना गरम पर। गन्दात् इन्शाया यायाया यः प्रगयो भी सम्म मामिलोगे मी सम्म धागे भवति । आत्मनः पुननिशी इति विप्र अनेक मा प्रगयो मानि । मनामनायो:' अनेन विमक्लिोपः । स धातुः' अनेन धानुम् । पातुमा यिाय: 'मर'। 'या' पूर्वमा अपारम्प शारः । पुप्रीयी । गतु गति मुगमा रिदमारे। कासादि' । पुनीयापार । पुत्रीयार ! सिमा० । पुप्रीगि पुननियति । म. नीयिया । अपुत्रीयी । इत्यादीनि ।।

·३८० सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः यादी प्रत्यये ओकारीकारयोरवावी वक्तव्यौ ॥ गां इच्छतीति गव्यति ॥ नावं इच्छतीति नाव्यति ।। त्वयति । युष्मद्यति । असद्यति । [काम्यश्च ।। पुत्रं इच्छति पुत्रकाम्यति ॥] गव्याञ्चकार ॥ यकारस्थानपि वा लोपो घाच्यः॥ गयांचकार | गन्यात् । गव्यिता-गविता । अगष्यीत् अगवीत् अगव्यिष्टाम्-अगविष्टाम् अगन्यिपुः-अगविपुः ॥ नाव्यात् नान्यि- ता नाविता । अनाय्यीत्-अनावीत् ॥ धनीयति ॥ गामिच्छति । 'नाम्रो य ई चास्य । अनेन यः प्रत्ययः । अन्यत्तु पूर्ववत् कार्यम् । सूत्रम्-'यादो० ॥ यादौ प्रत्यये परे ओकारौकारयोः अवावी वक्तव्यौ । अनेन अन् । गव्यति । लिट्लकारे । 'कासादिः । गव्यांचकार । सूत्रम्-'यकारस्य० ॥यकारस्य अनपि विपये वा लोपो वाच्यः । अनेन यकारलोपः । गवांचकार । एवमन्येपामपि || नावगि- च्छति । यः प्रत्ययः आव् च भवति । नाव्यति । नाव्यांचकार । नावांचकार । नाव्यात् । नाव्यिता । नाविता । इत्यादीनि । लुड्लकारे । अनाव्यीत् । अनावीत् । इत्यादीनि भवन्ति ॥ त्वामिच्छति । यः । त्वन्मदे' ॥अनेन त्वत् । त्वद्यति । लिट् । त्वद्यांचकार । त्वदांचकार यफारस्य लोपे सति यानि रूपाणि भवन्ति तानि सुगमानि । लुड्लकारे- अत्वधीत अत्वदीत् ॥ मामिच्छति । यः । मत् । मद्यति । मद्यांचकार । मदांचकार । लुड्लकारे । अमद्यीत् । अमदीत् ।। युष्मान इच्छति युष्मद्यति । युष्मद्यांचकार । युष्म- दांचकार । लुड्लकारे । अयुष्मद्यीत् । अयुष्मदीत् । इत्यादीनि ॥ अस्मान् इच्छति अस्म- द्यति । लिट् । अस्मद्यांचकार । अस्मदांचकार । 'स्वरादेः' । अनेन द्वितीयोऽडागमः । आस्मदीत् । आस्मदीत् । इत्यादीनि ॥ धनमिच्छति इति विग्रहे यः प्रत्ययः । अकारस्य ईकारः । धनीयति । धनीयांचकार । धनीय्यात् । 'सिसता धनीयिता । लुइलकारे । अधनीयीत् अधनीयिष्टाम् अधनीयिपुः । इत्यादीनि ॥ हसात्तद्धितस्य लोपो ये ॥ गार्गीयति ॥ वाच्यति ॥ हसायस्य लोपो वाऽनपि ॥ समिध्यिता समिधिता ।। गायमिच्छति । यः प्रत्ययः ॥ सूत्रम्-'हसात्' । हसादुत्तरस्य तद्धितस्य यप्रत्यये लोपो भवति । अनेन यकारस्य लोपः । निमित्ताभावे.' अनेन अलोपाभाव: । अकारस्य ईकारो भवति । गार्गीयति । चतुर्णा सुगमानि । लिट्लकारे । 'कासादि० । गार्गीयांच. कार । गार्गीय्यात् । सिसताः। गार्गीयिता । गार्गीयिष्यति । अगार्गीयिष्यत् । लुङ्ल. कारे । अगार्गीयीत् । पाचमिच्छति । यः प्रत्ययः । अन्यत्पूर्ववत् । याच्यति । चाच्यांच- कार । या यकारलोपः । वाचांचकार । अन्येषां सुगमानि अनेनैव प्रकारेण साध्यानि । ललकारे । अवाच्यीत् । अवाचीत् ।। समिधमिच्छति । समिध्यति । समिभ्यांचकार । वा कोकान्तर्गतः पाटो न व्याख्यातो व्यारपाकृता । उचितोऽव्ययं "यादी प्रत्यये-" इसतः प्रागेय ॥ ३ भयं यलोपविधिः "हसायस्य रेपो वाऽनपि" इत्यस्यैवानुवादभूतः पाणिनीयैरम नातीकियते संनिपात विरोधात् । तस्मादत्र यकारविशिष्टान्येव रूपाणि भवन्ति ।। -- ·। नामधातुमकिया ३१] पन्ना प्रिनिध्यारपागनितम् । यलोपः । समिधांचकार । 'सिसता०' समिगिना । ममिधिमा | ललकारे | जगमि- ध्यीत् । असमिधील इयादीनि ॥ मान्ताव्ययाभ्यां योन ॥ किमिन्छति । इदगिच्छति । मारिनि ।। सूत्रम्-'गान्ताव्ययाभ्यां ॥मानताशदान अध्ययान् यः प्रयोग गरी भयो याश्यमेय भवति । फिमिच्छति । इदमिग्छति गरिन्छति । इमादीनि । फरणे च ॥ नाम्नः करणेऽर्थ या प्रत्ययो भाति ॥ कण्ई करोतीति फरह- यति । नमस्यति । तपस्सति । यरिवस्यति । गुरुन् शुश्रूपत इत्यर्थः॥ सूत्रम्-'करणे.' । फरणे च अव्ययम् ॥ नानः करणेऽयं यः प्रगयो भी कई फरोति । अनेन यः। 'ये' अनेन पूर्पम्य दीपः । अन्यत्मानं गु पूर्वव । करदी। लिट्लकारे । कण्डयांचकार । लुल्लकारे । अकण्हयीत् ॥ नमः परोपी । यः प्रत्ययः । नमम्यति । चतुर्णा सुगमानि । नमस्पांचकार । नमम्या । नमम्बिना । उनकारे । भन- गस्तीत् । इत्यादीनि ॥ तपः करोति । य: प्रन्ययः । तपम्मति । तपम्पायकार | भरपम्पीर। अतपसीत् । यलोपस्स विकल्पः । परिवस्मन्दस्य गः प्रगयः । मन्ग मापनं पूर्वपर। परिवस्यति । परिषसांपकार । यरियसांपकार । अपरिवसीत् अपरियमी यादीनि भवन्ति । गुरून गुभूपते इत्यर्थः ॥ क्षीरलवणयोस्तृष्णायां यः सुट् च ॥ धीरसति । लवणसति ॥ सूत्रम्--श्रीरलवणयोः'नीरलयणयोः शन्दयोस्तृष्णायामिन्दायां यः प्रत्ययो भवति। सुद प भयति प्रत्ययस्य । क्षीरमिच्छति । यः मुट् । अन्यत्तु पूर्वमन् । भीरम्सी । भीर. स्यांपकार । क्षीरसांचकार । लुट्लकारे । अधीरस्थीन् । अक्षीरमी । व्यणमिली। यः सुद । लवणस्यति । लवणस्यांचकार । लवणसांचकार । लपणम्यात् 'सिमता.' । लप. गस्थिता । लवणसिता । ललकारे । अलवणस्थीन् । भलयणसीन् । इगादीने ।। शन्दादिभ्यो य॥ये । शन्दायते । वैरायते । कलहायते । अमायते । मेषायते । कष्टायते ॥ सूत्रम्-'शब्दादिभ्यः ॥ शन्दादिभ्यः शन्देभ्यो यस्मन्ययो भवति । पकार भामनेप- दार्यः । अयमपि प्रत्ययः फरोत्यर्थे । शब्द फरोति । यझगया ।रकारो हिकायांमः। 'ये' भनेन पूर्वस्य दीर्घः । शन्दायते । लिट्लकारे । शब्दापांचकार । तुलसारे । मा. दायिष्ट । इत्यादीनि ॥ फलहं फरोति । या । 'ये' फटदायते । फटहापांच । इल फारे-अकलहाविष्ट ।। येरं करोति । यद् । 'ये' पैरायते । वैरायांपके । 'मिमता। धेरायिता । यिष्यते । अपैरायिष्यत । अघेरापिष्ट । स्यादीनि ॥ मा करोनि । यर । ये अभ्रायते । अप्रायांचरे । 'स्वरादेः' । आध्रापिष्ट ॥ मेघं करोनि । यद् । यो मेयायते । मेपायांचफे । अमेपापिष्ट ॥ कई करोति । य 'ये' कप्तायते । कटायांयो। अकष्टायिष्ट । इत्यादीनि ॥ पानी मेस्तु हिन्दू' इति दीप एर पपते । । - ·३८२ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः ऊष्मवाष्पाभ्यामुद्रमने यडू चाच्यः ॥ ऊष्माणमुद्धमति ऊष्मायते । बाष्पायते ॥ सूत्रम्- 'ऊष्मवाप्पाभ्यां ॥ अमवाप्पाभ्यां शब्दाभ्यामुद्वमनेऽर्थे यड्प्रत्ययो भवति । ऊष्माणमुद्वमति । यछ् । नकारलोपः । 'ये' । ऊम्मायते । ऊष्मायांचक्रे । 'स्वरादेः । औष्मायिष्ट ॥ वाप्पमुद्रमति । यद् । 'ये' । वाप्पायते। बाप्पायांचके । अवाप्पाविष्ट । इत्यादीनि भवन्ति । सुगमत्वात्सर्वाणि न लिखितानि ।। निर्डित्करणे ॥ नानो जिः प्रत्ययो भवति करणेऽर्थे स च डित् ।। नकार उभयपदार्थः । घटं करोतीति घटयति । अग्लोपिनो नाकार्यम् । अजघ- टत् । महान्तं करोति महयति । अममहत् ॥ सूत्रम्-'मिर्डित्करणे॥विः डित् करणे। नामो निःप्रत्ययो भवति करणेऽथै स प्रत्ययो डित् भवति च । अकार उभयपदार्थः । डियाट्टिलोपः । घटं करोति इति विप्रहे-अनेन बिः प्रत्ययः । टिलोपः । अन्यत्पूर्ववत् । घटयति । घटयते । घटयांचकार । लड्लकारे। 'बेरड् द्विश्च' । 'अल्लोपिनो नाकार्य' इति उक्तत्वात् 'अडि लयौ' 'लघोर्षि' द्वाभ्यां सूत्राभ्यामुक्तं कार्य न भवति । 'मे' । 'झपानाम्' | अजपटत् । महान्तं करोति । निः प्रत्ययः । टिलोपः । महयति । महयांचकार । लुङ्लकारे । अममहत् ॥ माविष्ठवत्कार्यम् ॥ पृथ्वादे रः ॥ पृथ्वादेकारस्य रो भवति औ परे । पृथु करोति प्रथयति । प्रदयति । द्रढयति । स्थूलं करोति स्थययति । अङि लघौ इख उपधायाः । अतिस्थवत् । दवयति । अदीदवत् । प्रियं करोति मापयति । गुरुं करोति गरयति । स्थिरं करोति स्थापयति । ऊढिं करोति ऊढयति । और द्विश्च । । खरादेः परः । अङि पूर्वस्य ढस वा जा। औडिढत् औजिढत् ॥ सूत्रम्-याविष्ठवत्॥ विप्रत्यये परे इष्ठवत् कार्य भवति । सूत्रम्-'पृथ्वादे रः'पृथ्वादेः रः ॥ पृथ्वादेकारस्य रकारो भवति । पृथु करोति । मिः । टेर्लोपः ।रः। प्रथयति । प्रथयांचकार । लुड् । 'बेरड् द्विश्च' । अपप्रथत् ॥ मृदुं करोति । लिः । टिलोपः ।। म्रदयति सद्याचकार । लुड् । अमम्रदत् ॥ स्थूल करोति । मिः । स्थूलस्य स्थव् । स्थव. यति । सवयांचकार । लुड् । 'और'। 'शसात्' । 'अडि लघौ' । अतिस्थवत् ।। दूर करोति । मिः । दूरस्य दय् । दवयति । दवयांचकार । लुङ् सर्व कार्य भवति । अदीद. पत् ।। प्रियं करोति । लिः । प्रियस्य प्रादेशः । 'रातो लो पुक् च। प्रापयति । प्रापयां- चकार । लुड् । अपिप्रपत् अपिप्रपताम् अपिप्रपन् ।। गुरुं करोति । निः। गुरोर्गरादेशः । गरयति । गरयांचकार । अजगरत् । अल्लोप्ययं धातुः ॥ स्थिरं फरोति । मिः । स्थिरस्य स्थादेशः । पुत्र । स्थापयति । स्थापयांचकार । लुड्लकारे । अतिस्थपत् ।। ऊदि फरोति । भिः । टिलोपः। ऊढयति । ऊढयांचकार । लु 'नर' । 'स्वरादेः परः । 'मे' । खरादेः । औडिढत् । अडि पूर्वस्व ढस्य वा जः । औजिढत् ।। । । ।

·नामधातुप्रक्रिया ३१1 चन्द्रकीर्तिन्याख्यासहितम् । ३८३ ; ऊढं करोतीति अढयति ॥ यह कृतको कृतसंप्रसारे हो दस्तधोप: टुभिना दि ढथ ॥ ऊढिश्च निर्डित्करणे स धातुरङ्क सरादेईज औजढश्च ॥२०॥ औजढन् । ऊढं फरोति । मिः । टेलोपः । कढयति । ऊढयांचकार । लुङ्लकारे । लोकप्रमेण साधनं कार्यम् । औजबत् । औजड़ताम् । औजढन् । इत्यादीनि ॥ कर्तुर्यडू । कर्तरुपमानादाचारेऽर्थे यह प्रत्ययो भवति ।। श्येन इव आचर. तीति श्येनायते काका । पण्डितायते मूर्सः ॥ सूत्रम्-'कर्तुर्यई ॥ कर्तुः-यङ् ॥ कर्तुपमानादाचारेऽर्थे यड् प्रत्ययो भवति । स्कार आत्मनेपदार्थः । श्येन इव आचरति इति विप्रहे अनेन सूत्रेण यड़ । 'ये' अन्यत्पूर्ववत् । श्येनायते । श्येनायांचके । लुड्लकारे । अश्येनायिष्ट । काकः श्येनायते ।। पण्डित इव आचरति । यङ् । 'ये' । पण्डितायते । पण्डितायांचने । लुइ । अपण्डिताविष्ट । यङि सलोपो वाच्यः॥पयसस्तु विभापया । अप्सरायते । ओजा- यते पयायते पयस्यते । सुमनायते ।। अप्सरा इव आपरति । यड् ॥ सूत्रम्-'यडि' । यडि परे सकारस्य लोपो वाच्यः । द्वितीयपयस्राब्दस्य विकल्पेन भवति । 'ये' । अप्सरायते । अप्सरायांचने । 'स्वरादे'। आप्सराविष्ट । ओज इव आचरति । यङ् । सफारलोपः । ये' । पयायते । याप्रहणात् पयस्यते । पयायांचके । पयस्यांचके । यलोपो वा । पयसांचके । अपयायिष्ट । अपय- स्पिष्ट । अपयसिष्ट । इत्यादीनि । सुमना इव आचरति । या । सलोपः । 'ये' । अन्यत् पूर्ववत् । सुमनायते । लिट् । 'कासादि' । सुमनायांचने । लुड् । अमुमनायिष्ट ।। नान्न आचारे कि याच्यः ॥ कृष्ण इव आचरति कृष्णति । किपो 1 न लोपः।। सूत्रम्-'नाम'। पदात् आचारेऽर्थे कि प्रत्ययो वाच्यः । कृष्ण इव । आचरतीति किए प्रत्ययः । किपो लोपः। किप्प्रत्ययस्य लोपो भवति । स धातुः' । पश्चात् लोपः कार्यः । 'अस्कर्तरि । कृपणति । लिद । 'कासादि० । कृष्णांचकार । कृपण्यात् । 'सिसता.' 1 कृष्णिता । लुड् ! अकृष्णीत् ।। आचार उपमानात् ॥ कर्माधारयोरुपमानात् यः प्रत्ययो भवति आपा- रेऽर्थे ॥ अकारस्येकारः । पुत्रीयति शिष्यमुपाध्यायः । प्रासादीयति छुट्याम् ।। सूत्रम्-'आचार उपमानात्' ।।आचारे उपमानात् । कर्मापारयोरुपमानात् आचार यप्रत्ययो भवति । अकारस्य ईकारः । पुन इथ आचरति । अनेन यः प्रत्ययः । असारस्य ईकारः । अन्यसाधनं तु पूर्ववत् । पुत्रीयति शिष्यमुपाध्यायः ॥ प्रासाद इस आचरतीति १ उपसर्गसमानाकारातू पूर्वपदात् परनवाडागम इति 'खमनाविष्ठ' इत्येवं रूपागि पाणिनीयाना मते भवन्ति ॥

·३८४ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः यः प्रत्ययः । अकारस्य ईकारः । प्रासादीयति कुट्यां भिक्षुः । लिट् । प्रासादीयांचकार । लुङ । अप्रासादीयीत् ।। भृशादिभ्योऽभूततद्भावे यङ् चाच्यः॥ अभृशो भृशो भवतीति भृशा- यते । श्यामायते । इत्यादि ॥ सूत्रम्-'शृशादिभ्यः ॥भृशादिभ्यः शब्देभ्योऽभूततद्भावे यक्ष्प्रत्ययो वाच्यः। अभृशो भृशो भवतीति । यङ् 'ये' भृशायते । लिद । भृशानांचके । लुछ अभृशायिष्ट ॥ अश्यामः श्यामो भवतीति यङ् । 'ये' श्यामायते । लिट् श्यामायांचक्रे । लुइ । अश्यामायिष्ट ।। अश्ववृपयोमैथुनेच्छायां य: प्रत्ययः सुगागमश्च ॥ अश्वस्यति वडवा । वृपस्यति गौः ॥ सुखादिभ्यो ज्ञापनायां यः ।। सुखं ज्ञापयति सुखा- यते ॥ इति नामधातुप्रक्रिया ॥३१॥ सूत्रम्-'अश्वयूपयोः । अश्ववृपयोः शब्दयोः मैथुनेच्छायां यः प्रत्ययो भवति । सुगा- गमश्च भवति । अश्वमात्मन इच्छतीति । यः । सुगागमः । अश्वस्यति । अश्वस्यांचकार । आश्वसीत् । पमात्मन इच्छतीति । यः सुक् । वृपस्यति गौः । पुरुप इष आचरतीति । यः सुक् । पुरुपस्यति कामातुरा ।। सूत्रम्-'सुखादिभ्यः०॥सुखादिभ्यः शब्देभ्यो ज्ञापनायां यड्प्रत्ययो भवति । सुखं ज्ञापयतीति । यड् । 'ये' सुखायते । सुखायांचक्रे । असुखाविष्ट । इत्यादीनि ॥ इति नामधातुप्रक्रिया समाप्ता ।। आत्मनेपदप्रक्रिया ३२ अधात्मनेपदव्यवस्था ॥ निविशादेः ॥ नीत्याधुपसर्गपूर्वकाद्विशादेर्धातो- रात्मनेपदं भवति ॥ निविशते । अथात्मनेपदप्रक्रिया कथ्यते । सूत्रम्-'निविशादेः' ॥ निपूर्वो विश् आदिर्यस्य स निवि- शादिः तस्मात् निविशादेः । निपूर्वस्य विशादेर्धातोः परस्मैपदिनोऽपि आत्मनेपदं भवति । विश प्रवेशने । निपूर्वः । अनेन सूत्रेण आत्मनेपदं भवति । ते इत्यादयः प्रत्यया भवन्ति । निविशते । 'तुदादेरः अनेनात्र अ: प्रत्ययो भवति ।। विपराभ्यां जे । विजयते । पराजयते ॥ सूत्रम्-'विपराभ्याम्' । विपराभ्यामुपसर्गाभ्यां परस्य जयतेर्धातोरात्मनेपदं भवति । विजयते । पराजयते । इत्युदाहरणम् ॥ समो गमादिभ्यः ।। संगच्छते ॥ सूत्रम्---'समः०' । समुपसर्गात् गमादिभ्यो धातुभ्य आत्मनेपदं भवति । संगच्छते ।। गमा परी सिस्यौ आत्मनेपदे वा किती वाच्यौ । लोपस्त्वनुदात्तत- नाम् । संगसीष्ट संगसीष्ट । लोपो हस्सान्झसे । समगत समगस्त ॥ ऋच्छ गती.

·- सामनेपदप्रक्रिया ३२] चन्द्रकीर्तिव्यायामहिम् । न्द्रियप्रलयमूर्तिमावेषु । समृन्छने ॥ संपृच्छने ॥ शन्दोपतापयोगसमरते। संस्थपीष्ट संसरिपीट । समियते । गंशृणुते ॥ संदिरे संविदाने ॥ पितरन्नो घा रुद्र आति ॥ संचिद्रते संविदते । संपश्यते । 'गम ऋष्ट पृच्छ स मथु विद रश' एते गमादयः॥ सूत्रम्-'म' || गम्धातोः परी सिस्सो या रिसी यायो मात्मनेपरे । रामारामिति नफारस्य लोपो चा भरति । संगसीष्ट । संगसीष्ट । सुर लोपो म्यामा भनेन सकारस्प या लोपः । समगत । रामगंस । इत्यादीनि रूपाणि । आदिगमा । ममागे। संपृच्छते । संशृणुते । समियते । इत्यादीनि । र दोपतापयोः । मगरते । भोहि फ्ल्पः 1 'उ' भनेन गुणनिपेषः । संरपीट । संम्परिपीष्ट ॥ संदिरो। 'भगो पा गद भात्मनेपदे । संविदूते । संविदते । गमादयो मूले उचाः ॥ आदो दोऽनास्यविहरणे ॥ आइपूर्वाददातरात्मनेपदं भरति मुराप्रमार- णव्यतिरिक्तेऽर्थे ।। आदते ॥ 'मुसं ज्याददानि' अब न । सूत्रम्-'आहो दोऽनास्थ विहरणे ॥आन: द अनास्पनिहरणे ॥ आम्यम्म मुसम्म पिह- रणं प्रसारणं आस्सविहरणम् । न मास्यविहरणमनास्वविहरणं सम्मिन् अनामनिदरले । मापूर्यात् इदातेर्धातोरात्मनेपदं भवति मुसप्रसारणश्यतिरिक्तऽर्थे । आदरे । मुगमसा. रणे तु 'मुसं व्यापदाति' मनात्मनेपदं न भवति ।। मीदोऽनुसंपरिभ्यश्च ।। अनुसंपरिभ्यः क्रीडतेरात्मनेपदं सात् ।। क्रीट विहारे शब्दे च । अनुक्रीडते । संक्रीडते । परिमीडते ॥ शन्द्रे तु न । संक्रीडति चक्रम् ॥ सूत्रम्-'मीसोऽनुसंपरिभ्य' ॥ मीटः अनुसंपरिभ्यः । प अव्ययम् । अनुसंपरिम्य उपसर्गेभ्यः प्रीड विहारे इत्यस्य धातोरात्मनेपदं भया । पीट विहारे गन्दे प । मनु- मीहते । संत्रीढते । परिणीदते । इत्युदाहरणानि । शदे तु नात्मनेपदं भी संदीदति पमम्' भन न भवति । समवप्रोपविभ्यः स्यः । एभ्यस्तिष्ठतेरात्मनेपदं भाति ॥ सन्तिष्ठने । अप. तिष्ठते । प्रतिष्ठते । उपतिष्ठते । वितिष्ठते ॥ सूत्रम्---'समवप्रोपविभ्यः स्वः' । समवप्रोपविभ्य. सः ॥ सम् अर अपि एन्य उपसर्गेभ्यः छा गतिनिवृत्ती इत्यस्य पातोरात्मनेपदं भवति । संविटो । भरवियते। प्रतिष्ठते । उपतिष्ठते । वितिष्ठते । इत्युदाहरणानि ।। आडो यमहनः ॥ आइपरयोर्यमहनोरात्मनेपदं भाति ॥ आपच्छने । आहते ॥अकर्मकयोरात्मागकर्मकयो । आयच्छते पाणिम् । आहत मिरः। अन्यधा परशिर आयच्छति । शनुमाहन्ति । सूधम-आगो यमहनः ॥ आरः यमनः ॥ साइसरयों महनोयोवोरान्ननेपदं 1 एर ४१ ·३८६ सारस्वतन्याकरणम् । [द्वितीया इतिः भवति । आयच्छते । आहते ॥ 'अकर्मकयोः' अकर्मकयोरामाङ्गकर्मकयोर्यमहनोर्वा आत्मनेपदं भवति । आयच्छते पाणिम् । भाहते खशिरः । अन्यथा परशिर आयच्छति ।। शत्रुमाहन्ति । हन्तरात्मनेपदे सिः किद्वा वाच्यः॥ 'लोपस्तनु-' आहत ॥ हन्तेः स्याशीर्यादाद्योधादेश आति वा ॥ अवधिष्ट ॥ सूत्रम्---'हन्ते ॥ हन्तेधीतोरात्मनेपदे सिः किद्वाच्यः । 'लोपस्त्वनु०' अनेन नकार- लोपः । आहत । हन्तेः स्याशीर्यादाद्योर्वधादेश आत्मनेपदे वा भवति'। अवषिष्ट । इत्यादीनि ॥ उद्विभ्यां तपः ॥ उद्विभ्यां परस्साकर्मकस्सात्माजकर्मकस्स या तपतेरात्मने. पदं भवति ॥ उचपते । वितपते पाणिम् । अन्यथा महीं विवपत्यर्कः ।। सूत्रम्-'उद्विभ्यां तपः ॥ उद्विभ्यां तपः । उत् वि एताभ्यामुपसर्गाभ्यां तपतेरफर्मफस्य च आत्मनेपदं भवति । उत्तपते वितपते स्वपागिम् । अन्यथा महीं वितपत्यर्कः । अत्र न । भवति ।। . उश्चरस्त्यागे ॥ उत्पूर्वाञ्चरतेस्त्यागेऽर्थे आत्मनेपदं भवति ।। धर्ममुचरते त्यजतीत्यर्थः ॥ त्यागे किम् । मत्रमुच्चरति ॥ सूत्रम्-'उदश्वरस्त्यागे'॥उदः परः त्यागे । उदुपसर्गपूर्वस्य परते(वोत्यागेऽर्थे आत्ग. नेपदं भवति । धर्ममुग्घरते त्यजति इत्यर्थः । त्यागाभावे मनमुपरति ।। समस्तृतीयायुक्ताच ॥ संपूर्याचरतेस्तृतीयान्तेन पदेन युक्तादात्मनेपदं भवति ॥ अश्धेन संचरते ॥ सूत्रम्-'समस्रावीयायुक्ताय । समः एतीयायुकास् । संपूर्यापरयातोस्तृधीयान्वोपप. युक्तात् आत्मनेपदं भवति । पर गतिमक्षणयोः । संपूर्पस्यास्प आत्मनेपदम् । संपरसे मधेन । अधेन इति तृतीयान्तमुपपदम् । अन्यथा संचरति अश्वः । अन्न न भवति ॥ च्यवपरिभ्यः क्रीमः॥एभ्यः क्रीणातेरात्मनेपदं भवति ॥ विक्रीणीते । अवक्रीणीते । परिक्रीणीते ।। सूयम्-'ध्यवपरिभ्यः॥ व्ययपरिभ्यः क्रीमा द्विपदम्॥वि अव परिएभ्य सपसर्गेश्य: सुमीमधातोरात्मनेपदं भवति । उदाहरणानि । विझीणीते । भयत्रीणीते परिमाणीते। शप उपालम्भे ॥ उपालम्मेऽर्थे शपतरात्मनेपदं भवति ॥ याचा भरीर- स्पर्शनमुपासम्मः । विप्राय शपते । विप्रशरीरं स्यति । शपथं फरोतीत्यर्थः।। उपालम्मे फिम् । दुई शपति । शापं ददातीत्यर्थः ।। आप उपालम्भे पामोशे प॥ माप उपा०' पापा शरीपर्शनमुपालम्मः । पितो। (पिप्राय) आपने। दाप, परोति इन्धः । सन्यमेगादिगि फयपति ॥ सालम्भे रिम् ।दुष्टं सावित पानि । अमात्मा भपनि । शापति । गानोनिया ॥

·आत्मनेपदप्रक्रिया ३२] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ३८७ ज्ञानुस्मृदशां सान्तानामात् ॥ सप्रत्ययान्तानामेपामात्मनेपदं भवति ।। यः से । जिज्ञासते । शुश्रूपते । सुस्मूर्पते । दिदृक्षते ॥ सूत्रम्-'ज्ञाशुस्मृदृशां सान्तानामात् ॥ सप्रत्ययान्तानामेतेषां धातूनां आत्मनेपदं भवति । तेषां साधनं तु पूर्व कृतम् । सः प्रत्ययः । 'यः से' इत्यादि । जिज्ञासते । शुश्रूपते । सुस्मूर्पते । दिदक्षते । इत्यादीन्युदाहरणानि ।। अनुपसर्गाजानातरात्मगामिनि फले आत्मनेपदं वाच्यम् ॥ गां जानीते॥ सूत्रम्-'अनुपसर्गात०' ॥ अनुपसर्गात् जानातर्घातोरात्मगामिनि क्रियाफले सति आत्मनेपदं वाच्यम् । अनेनात्मनेपदम् । गां जानीत इत्युदाहरणम् ।। कर्मव्यतिहारेऽन्यत्र हिंसादेरात् ॥ कर्मव्यविहारेर्थे वाच्ये हिंसार्थान गत्यर्थान्पठजल्पहसान विहाय इतरेवरान्योन्यपरस्परपदाभावे सर्वेभ्यो धा- तुभ्य आत्मनेपदं भवति ॥ परस्परमेकक्रियाकरणं कर्मव्यतिहारः। श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धिः । श्रद्धा व्यतिभवते । परस्परं भवतीत्यर्थः । व्यतिस्ते । विवदन्ते वादिनः । अन्यत्रेति किम् । व्यतिघ्नन्ति । व्यतिगच्छन्ति । व्यति- पठन्ति । व्यतिजल्पन्ति । व्यतिहसन्ति । इतरेतरं परस्परं अन्योन्यं वा व्यतिलुनन्ति । सूत्रम्-'कर्मव्यतिहारेऽन्यत्र हिंसादेरात्'। कर्मव्यतिहारे कर्मणो व्यतिहारः विनिमयः पराभवो वा कर्मव्यतिहारः तस्मिन् कर्मव्यतिहारे । अन्यत्र हिंसादेः आत् । कर्मव्य- तिहारेऽर्थे वाच्यमाने सति हिंसार्थान् गत्यर्थान् धातून पठजल्पहसान् विहाय इतरेतरा. न्योन्यपरस्परपदाभावेऽपि सर्वेऽभ्यो धातुभ्य आत्मनेपदं भवति । परस्परमेकक्रियाकरणं कर्मव्यतिहारः । श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धिः । श्रद्धा व्यतिभवते परस्परं भवति इत्यर्थः । अस् भुधि । व्यतिस्ते ॥ विवदन्ते वादिनः । इत्युदाहरणानि ज्ञातव्यानि । अन्यत्रेति किम् । व्यतिनन्ति । व्यतिगच्छन्ति । व्यतिपठन्ति । व्यतिजल्पन्ति । व्यतिहसन्ति । एतेपु आत्म- नेपदं न भवति । सूत्रे निषेधात् । इतरेतरं अन्योन्यं परस्परं व्यतिलुनन्ति । इत्यत्रापि आत्मनेपदं न भवति । भुजो भोजने आत्मनेपदं वाच्यम् ॥ मुले ओदनम् । भुनक्ति महीं नृपः ॥ इत्यात्मनेपदव्यवस्थाप्रक्रिया ॥३२॥ सूत्रम्-'मुजो भोजने' ॥ भुज पालनाभ्यवहारयोः । अस्य भोजनेऽर्थे आत्मनेपदं भवति । उदाहरणम् । देवदत्त ओदनं भुके । भोजनाभावे तु भुन्नक्ति महीं नृपः । अत्रा- स्मनेपदं न भवति ॥ इत्यात्मनेपदमक्रिया समाता ॥

·३८८ सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया वृत्तिः भावकर्मप्रक्रिया ३३ अथ भावकर्मणोर्यकि प्रक्रिया ॥ यक् चतुर्यु ॥ धातो वे कर्मणि च यक् प्रत्ययो भवति चतुर्यु पूर्वोक्तेपु परतः । ककारो गुणप्रतिषेधार्थः ॥ आद् भुवि कर्मणि ॥ अकर्मकेभ्यो भुवि भावे सकर्मकेम्यश्च कर्मण्यात्मनेपदं भवति ॥ ये कर्मनिरपेक्षा क्रियामाहुस्ते अकर्मकाः भूएआस्शीमभृत्यः । तदुक्तम्- लज्जासत्तास्थितिजागरणं वृद्धिक्षयभयजीवितमरणम् । शयनक्रीडारचिदीत्यर्थं धातुगणं तमकर्मकमाहुः।। अथ भावकर्मणोर्यकि प्रक्रिया कथ्यते । भावश्च कर्म च भावकर्मणी तयोः भावकर्मणोः। बालबोधनार्थमयं समासः । सूत्रम्—'यक् चतु'।। यक् चतुर्पु । धातो वे कर्मणि घ चतुर्प पूर्वोक्तेषु विवादिषु परेषु यसत्ययो भवति । ककारो गुणप्रतिपेधार्थः, अयकि इति सूत्र- विशेषणार्थः । अनेन धातोर्यक् । यकि सति पदनियममाह-'आद् भुवि कर्मणि' ॥ भात् भुवि कर्मणि । अकर्मकेभ्यः न विद्यते कर्म येषां ते अकर्मकाः वेभ्यः अकर्मकेभ्यो धातुभ्यो भुवि भावोक्तौ ।। अकर्मका लजासत्ताद्यर्थवाचकाः । तथा सकर्मकेभ्यो धातुभ्य आत्म: नेपदं भवति । अयं भावः । भावोक्तो तृतीयान्तः कर्ता । अकर्मकधातोः आत्मनेपदं भवति । दशानामपि विभक्तीनां प्रथमपुरुषकवचनम् । कर्मोको व तृतीयान्तः फर्ता । प्रथमान्तं कर्म । क्रियायाश्चात्मनेपदं भवति । विभक्तिचतुष्टयेऽपि यक्प्रत्ययान्तमेव । कर्मण एकवचने सति क्रियाया एकवचनम् । कर्मणो द्विवचने सति क्रियाया द्विवचनम् । कर्मणो पहुवचने सति क्रियाया बहुवचनं भवति । इति ज्ञातव्यम् ॥ 'कर्तरि प्रथमा यत्र द्वितीया तत्र कर्मणि । धावोरुभे पदे स्यातामेतत् कतिलक्षणम् ।। फर्तरि तृतीया यत्र प्रथमा तत्र कर्मणि यक्प्रत्ययान्तं विक्षेयं धातोश्वानात्मनेपदम् ।। । भावे कर्ता तृतीयान्तः फर्म चान भवेनदि । कियायाश्चैकवचनं भवेधक्यात्मनेपदम् ।। अथाकर्मकाम् धातूनाह—ये फर्मेति । ये धातवः कर्मगञ्छारहिता क्रियां कथयन्ति ते अकर्मकाः । ते धातवो 'लज्जासत्ता.' अनेन लोकेन कथिताः । ततोऽन्यपि ज्ञातव्याः ।। भावस्तु एक एव ।। भावलक्षणमाह-'धात्वर्थः फेवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयते' ।। भावस्सैकत्वादेकवचनमेव भवति प्रथमपुरुषस्य । भूयते भवता । भूयेव । भूयताम् । अभ्यत । बभूवे ॥ ततो भावस्यैकत्वात्प्रथमपुरपस्य एकवचनमेय भवति ॥ भू सत्तायाम् । ते आदय: प्रत्यया भवन्ति । 'यक पतुएं । अनेन यक्प्रत्ययो भवति । [भूयते भूयेते भूयन्ते । इत्या- दीनि रूपाणि भवन्ति । भूयेन भूयेयाताम् भूयेरन् । भूयताम् भूयेताम् भूयन्ताम् । 'दिपादार' । अभूयत अभूयेताम् अभूयन्त ।। (1) भवता भूयते । इत्युदाहरणम् । लिट्- प्रकारे तु पूर्ववत्साधनं फार्यम् । पभूवे इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । ।

·.. भावकर्मप्रक्रिया ३३] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । खरान्तानां हन्ग्रहदृशां च भावकर्मणोः सिसतासीस्यपामिट् या इण्वदक्तव्यः ॥ वाशब्दात्सेटां धातूनां नित्यमिद् स विकल्पेन णिव ! अनिटां धातूनां विकल्पेन इट्स नित्यं णित् ॥ एवं च हन्दृशोरनिटोर्चा इट स च नित्यं णित् । ग्रहधातुस्तु सेट् । ततः परो नित्यमिह स च या णित् । णित्त्वाद्वृद्धिः । भाविपीष्ट । णित्त्वाभावे । भविपीष्ट । भाविता- भविता । भाविष्यते-भविष्यते । अभाविप्यत अभविष्यत । सूत्रम्---स्वरान्तानां ॥स्वरान्तानां धातूनां हन्महदृशां घ घातूनां भावफर्मणोः सिस. तासीस्यपामिड् वा इण्यद्वक्तव्यः ॥ वामहणात्सेटां घातूनां नित्यमिट स विकल्पेन गित् । अनिटां धातूनां विकल्पेन इड् भवति स नियं णिद् भवति । अन्यद् व्याख्यानं भूले कृतम् । तरसुगममेव । लिड् । अनेन इट् । स णिद् वा भवति । णित्त्वाद् पृद्धिः 'धातो. नामिनः' अनेन सूत्रेण । भाविपीष्ट । णि भावपक्षे । 'गुणः' । 'ओ अ । भविषीष्ट । इत्यादीनि भवन्ति । भाविता भावितारो भावितारः । णित्त्वाभावपक्षे । गुणः। भविवा भवितारी भवितारः । भाविष्यते भाविष्येते भाविष्यन्ते इत्यादीनि । 'दिवादावत् । अभाविष्यत अभाविष्येताम् अभाविष्यन्त । अभविष्यत अभविष्येताम् अभविष्यन्त । लुङ्लकारे॥ इण् तन्यकर्तरि ॥ धातोस्तनि परे भावे कर्मणि च इण् प्रत्ययो भवति ।। सेरपवादः। णो वृद्ध्यर्थः ॥ लोपः ॥ इणसंयोगे तनो लोपो भवति ॥ अमावि ।। सूत्रम्-'इण् तन्यकर्तरि ॥ इण तनि अकर्तरि ॥ धावोस्तनि परे अकर्तरि भावे लोपः फर्मणि च इणप्रत्ययो भवति । 'भूते सिः' अस्पापवादोऽयम् । णित्त्वाद् वृद्धिः । 'घातो- नोमिनः अनेन सूत्रेण । णकारस्तु वृद्ध्यर्थः ।। सूत्रम्-लोपः' इणः संयोगे सति वनः प्रत्ययस्य लोपो भवति । अनेन तनो लोपः । 'दियादाव' । अभावि । अभाविपाताम् अभविपाताम् अभाविपत अभविषत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति तानि सुगमान्येय अनेनैव प्रकारेण साध्यानि विकल्पेन । णित्त्वाद् पृद्धिविकल्पः ।। अकर्मकोऽपि कदाचित् सकर्मकतामनुभवति ।। उक्तं च-- उपसर्गेण धात्वों पलादन्यत्र नीयते । विहाराहारसंहारपरिहारमहारवत् ।। धात्वर्थ वाधते कश्चित् कश्चित्तमनुवर्तते । विशिनष्टि तमेवार्थमुपसर्गगतिस्त्रिधा ॥ सुसमनुभूयते खामिना । अन्वभावि भवो भवता । अन्वभाविपाताम्-अन्व- भविषाताम् । अन्वभाविपत-अन्वभविपत ॥ अफर्मकोऽपि धातुः कदाचिदुपसर्गबलात् सकर्मकवामनुभवति । उक्तं च-उपसर्गे. - ·1 सारस्वतव्याकरणम्। [द्वितीया वृत्तिः णेति-उपसर्गेण धातोरर्थोऽन्यत्र नीयते । अन्यस्मिन्नर्थे प्राप्यत इत्यर्थः । उदाहरणानि उत्तरार्धे सन्ति । अन्योऽपि श्लोकोऽस्ति । कश्चिदुपसर्गो धातोरच वाघते । कश्चिदुपसर्गों घातोरर्थमनुवर्तते । कश्चिदुपसर्गस्तमेवार्थ विशिनष्टि । अनया रीत्योपसर्गाणां विधा गवि. रस्ति । 'भू सत्तायाम्' अयं धातुर्यद्यपि अकर्मकः तथापि यदानुपूर्वः तदा सकर्मकः । उदाहरणम् । सुखमनुभूयते स्वामिना । अन्वभावि भवो भवता । इदमप्युदाहरणम् ॥ शीङोऽय किति डिति ये वक्तव्यः ॥ शय्यते । शिश्ये । शायिपीष्ट । शयिपीष्ट । अशायि । अन्वशायि । अन्वशायिपाताम्-अन्वशयिपाताम् अन्नशा. -यिपत अन्वशयिपत ॥ शी स्वप्ने । 'यफ चतुर्यु । अनेनास्य यक्प्रत्ययः शीयते । इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'शी. डोऽयक ॥ शीअयह ॥ शीड्धातोः यकि परे सति अयहादेशो भवति । कारोऽन्त्या. देशार्थः । तेनेकारस्य भवति । अकार उच्चारणार्थः। शय्यते शूद्रेण । केचिदाचार्याः इदं सूत्रं न पठन्ति । किंतु शीडः सर्वत्र गुणो भवति । अनेन कित्यपि गुण:-'कचित्स्वरवध. कार'- अनेन यकारस्य स्वरवत्वात् एअय् । शय्यते शय्येते शय्यन्ते । शय्येत शय्ये. याताम् शय्येरन् । शय्यताम् शय्येताम् शय्यन्ताम् । "दिवादावत् । अशय्यत भराव्ये. ताम् अशय्यन्त । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लिट्लकारे । 'द्विश्व' । 'नुधातो:' 'हस्य:' अनेन पूर्वस्य हस्खो भवति । शिश्ये शिश्याते शिक्षियरे । इत्यादीनि । 'स्वरान्ता०' अनेनेट् । इटो वा णित्त्यम् । 'धातोर्नामिनः' अनेन पृधिः । 'ऐ आय' । शायिपीष्ट । णित्त्वाभावपक्षे-गुणः । 'ए अय्' । शयिपीष्ट । एवं सर्वन या णित्वं ज्ञेयमस्य धातोः । शायिता । शयिता । शायिप्यते । शयिष्यते । 'दिवादावट । [अशायिष्यत । अशयिष्यत ।। लुड्लकारे—'इण्तन्यकरि' । अनेन इण् । वृद्धिः । अशायि अशायिपाताम् अशयिपाताम् अशायिपत अशयिपत 11 (1) यदा अनुपूर्वोऽयं तदा अन्वशायि । इत्यादीनि भवन्ति ।। ये कर्मसापेक्षा क्रियामाहुस्ते सकर्मकाः । यकि । घटः क्रियते देवदत्तेन । 'वं दुःखी क्रियसे रागैः विरागैः मुख्य क्रिये ॥ चक्रे । कारिपीट । कृपीट । कारिता-कर्ता । कारिप्यते करिष्यते । अकारिष्यत-अकरिष्यत । अकारि अकारिपाताम्-अकृपावाम् । अकारिपत-अकृपत ।। सफर्मफधातुलक्षणमाह- ये धातवः कर्मसापेक्षा कियामासे सफर्मका शेयाः फरो. त्यादयः । छन फरणे । अस्य धातोः 'या पतु'' अनेन यक् । 'अयकि.' अनेन परफारम्य रिः । क्रियते । मियेत् । क्रियताम् । अक्रियत । लिट्लकारे । 'द्विश' ।। 'पुहोशः' । पारम्' पके पाते चक्रिरे ! इत्यादीनि । म्यरान्ता०' अनेन इट् । भयं भातुरनिट् । तस्मात् विकलेन इट् । नित्यं गित् । इटो गिस्यात् 'पावोर्नागिनः' भनेर गृतिः । पारिपीष्ट । इदमाये-'गु' गुणनिपेयः । पत्यम् । पृषीष्ट । पारिवा फारिसारी पारितारः समापे-'गुणः । कर्ता पारौ फारः । कारिष्यते पारियो पारिन्छ । गिरपामावपक्षे । 'एनः स्थपः' भनेन इट् । गुणः । परिप्यये फरिप्येते फरिष्यन्ये । - - ·- भावकर्मप्रक्रिया ३३] चन्द्रकीर्तिव्याल्यासहितम् । अकारिष्यत अकारिप्येताम् अकारिप्यन्त । शित्त्वाभावपळे-अफरिष्यत अकरिष्येताम् अफरिप्यन्त । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लुङ्लकारे-'इण वन्यकर्तरि' । 'पाचोनी- मिनः' । लोप:' अनेन तनो लोपः । अकारि अफारिपावाम् अछपाताम् । अकारिपत्र अफ्रंपत । इत्यादीनि । देवदत्तेन त्वं सुसी क्रियसे । रागैस्त्रं दुःसी झियसे । पिरागैः मुख्यहं क्रिये ॥ चिम् चयने । चीयते । चिच्ये । चायिपीट-पीष्ट । चायिता-चेता। चायि- प्यते-घेप्यते । अचायिष्यत-अचेप्यत । अचायि अचापिपाताम्-अचेपाताम् ।। चिश् चयने । 'यक् पतुएँ । अनेन यक्प्रत्ययः । 'ये' । अनेन दीर्घः । चीयते चीयेते चीयन्ते । चीयेत चीयेयाताम् चीयेरन् । चीयवाम् चीयेताम् चीयन्ताम् । 'दियादारद । अचीयत अचीयेताम् अचीयन्त । लिट् । 'द्विश्च । 'नुधातोः' । चिच्ये चिच्याते चि- चियरे । 'स्वरान्तानां अनेन इट् । णित्त्वात् पृद्धिः 'धातोनागिनः' अनेन । 'ऐ आय्' । पायिपीष्ट । इडभावपक्षे गुणः । चेपीट । चायिता घेता । चायिष्यते घायिप्येते पायि- प्यन्ते । इउभायपक्षे । चेष्यते चेयेते चेष्यन्ते । 'दियादाक्ट्' । अचायिष्यत अचा- यिष्येताम् अचायिष्यन्त । इडभावपक्षे । अचेष्यन्त । लुइलकारे । इण् । पृद्धिः । तनो लोपः । 'दियादावट्' । अचायि अचायिपाताम् । इडभानपक्षे । अचेपाताम् । अयायिपत अचेपत । इत्यादीनि ॥ दादेरिः । दीयते । ददे ददाते ददिरे ॥ आतो युक् ।। आकारान्तादातोर्यु- गागमो भवति निति णिति च परे ॥ दायिपीट-दासीप्ट । दायिता दाता । दायिष्यते-दास्यते । अदापि अदायिपातास् । 'दाधास्वामित्वम् । अदि- पाताम् ।। दा दाने । 'यक् चतुएँ । अनेन यक् । 'दादेरिः' अनेन इकारः । 'ये' अनेन दीर्घः । दीयते दीयेते दीयन्ते । दीयेत दीयेयाताम् दीयेरन् । दीयताम् दीयेवाम् दीयन्ताम् । 'दियादाव' अदीयत अदीयेताम् अदीयन्त । लिट् । 'विश्व' । 'इस्त्रः' । 'जातोऽनपि । ददे ददाते ददिरे । दासीष्ट इति स्थिते । 'स्वरान्तानां०' अनेन इट् इटो णित्त्वम् ।। सूनम्-(आतो युक्) आतः युक् ॥ आकारान्ताद्धातोर्युगागमो भवति मिति णिति च परे । अनेन युक् । उकार उच्चारणार्थः । ककारः कित्कार्यार्थः । दायिपीष्ट || इ- भावपक्षे । दासीष्ट । दायिता दायितारी दायिवारः । इडमावपक्षे । दावा दातारी दातारः । दायिष्यते दास्यते । 'दिवादाव' । अदायिष्यत अदायिप्यताम् अदायिष्यन्त । इटभावपक्षे । अदास्यत अदास्येताम् अदास्यन्त । लुइ । इण् । युक् । तनो लोपः। अदायि अदायिपाताम् । 'दाधास्थाम्' अनेन इडभावपक्षे इकारः । अदिपाताम् । अदायिपत । अदिषत । इत्यादीनि ॥ धीयते । अधायि अधायिपाताम्-अधिपाताम् ॥ हुधाम् धारणपोषणयोः । 'यक चतुषु अनेन यक् । 'दादेरिः' अनेनाफारस्य इकारः ।

·३९२ सारखतव्याकरणम्। [द्वितीया वृत्तिः 'ये' अनेन पूर्वस्य दीर्घः । धीयते । धीयेत । धीयताम् । अधीयत । इत्यादीनि भवन्ति । लिट्लकारे । 'द्विश्च' । 'हवः । 'झपानाम्०' । 'आतोऽनपि' अनेनाकारलोपः। दधे दधाते दधिरे । 'स्वरान्तानाम् । इटो णित्त्वम् । 'आवो युक्' । षत्वम् । धायिपीष्ट । इडभावे । धासीष्ट । धायिता धाता । धायिष्यते धास्यते । 'दिबादावट । अधायिध्यत अधास्यव । लुङ्लकारे । इण् । युक् । तनो लोपः। अधायि अधायिषाताम् । इडभाव- पक्षे । 'दाधास्थाम्०' अधिपावाम् । अधायिपत अधिपत । इत्यादीनि ॥ स्थीयते । अस्थायि ।। छा गति निवृत्तौ । सस्वम् । यक् । 'दादेरिः' । 'ये' । स्थीयते । स्वीयेत । स्थीयताम् । अस्थीयत । लिलकारे तु साधनं पूर्ववत् । तस्थौ तस्थतु: तस्थुः। 'स्वरान्तानाम् । 'आतो युझ्' स्थायिपीष्ट । इडभाये । स्थासीष्ट । स्थायिता स्थाता । स्थायिष्यते स्थास्यते । अस्थायिष्यत अस्थास्यत । लुङ्लकारे । इण् । युक् । तनो लोपः । अस्थायि अस्थायिपा- ताम् । इडभावे । 'दाधास्थाम्' अनेनेत्वम् । अस्थिपाताम् । इत्यादीनि ॥ स्तूयते । तुएवे । अस्तावि अस्ताविपाताम्-अस्तोपाताम् हरिहरौ भक्तेन ॥ हुन् स्तुतौ । सत्वम् । यक् । 'ये' । स्तूयते । स्तूयेत । स्तूयताम् । अस्तूयत । इत्यादीनि । लिट्लकारे । द्वित्वादिकम् । अन्यत्साधनं पूर्ववत् । तुष्टुवे तुष्टुवाते तुष्टुविरे । 'स्वरा. न्साना०' अनेनेट् । इटो णित्त्वम् । वृद्धिः । स्ताविपीष्ट । इडभावपक्षे । गुणः । पत्वम् । स्तोपीष्ट । स्ताविष्यते स्तोप्यते । अस्ताविष्यत अस्तोप्यत । लुङ्लकारे । इण् वृद्धिः। तनो लोपः । अस्तावि अस्ताविपाताम् । इडभावपक्षे । अस्तोपाताम् । इत्यादीनि ।। हन्यते । हनो मे । जन्ने । पानिपीट-हंसीष्ट ॥ हन्तेः स्यांशीर्यादचिोर्वधा- देशो वक्तव्य आति वा ॥ पधिपीट घानिताहन्ता । घानिष्यते हनिष्यते । अघानिष्यत-अहनिष्यत । अधानि अघानिपाताम् ॥ हनं आत्म- नेपदे सिः किद्वांच्यः ॥ लोपस्त्वनुदात्ततनाम् । अहसावा अघानिपत-अह- संत । अवधि अवधिषाताम् ॥ हुन् हिंसागयोः । यक् । हन्यते । हन्येव । हन्यताम् । अन्यत । लिट्लकारे । द्वित्वम् । 'कुहोचुः । 'गमा खरे! 'हनो ने । जने जनाते जनिरे । इत्यादीनि । 'स्वय- न्तानाम्' । 'हनो ने' । घानिपीट । इडभावपक्षे । 'नश्चा०' । हसीष्ट ।। सूत्रम्-'हन्ते। हन्तेर्धातोः स्याशीर्यादाधोर्वधादेशो वक्तव्यः । आत्मनेपदे वा भवति । 'जनियध्यो.। अनेन वृद्धिनिषेधः । वधिपीष्ट । घानिता । निश्वा०' । हन्ता । पानिप्यते । 'हनृत। हनिष्यते । अघानिध्यव । अहनिष्यत । लुङ्लकारे । इण् । 'हनो ने' । 'अत उपधायाः' । अधानि । अन-हनो घत् । अनेन धदादेशो न भवति । तन सूने इणि निषेधः । अण- निपाताम्॥सूनम्-'हन..॥हनो धातोरात्मनेपदे सिः प्रत्ययः किद्वाच्यः। 'लोप:' अनेन वकारलोपः । अहसाताम् । अघानिपत अहसत । इत्यादीनि । 'हन्तेः' अनेन वा पधा- देसः । द्धिनिषेधः । अवधि अवधिपाताम् अवधिपत । अवधिष्ठाः । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥

·. - १ भारकर्मप्रक्रिया ३३] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । 'ग्रहां विति च गृह्यते । जगृहे । ग्राहिपीट । 'ईटो ग्रहाम्' ग्रहीपीष्ट । ग्राहिता- ग्रहीता । ग्राहिप्यते-ग्रहीप्यते । अग्राहियत अग्रहीप्यत । अग्राहि अग्राहिपा- ताम् अग्रहीपाताम् ॥ दृश्यते । ददृशे। दर्शिपीट-दृशीष्ट । दर्शिता द्रष्टा । दर्शि- प्यते द्रक्ष्यते । अदर्शि अदर्शिपातां-अक्षाताम् ॥ उपचा पाके । पच्यते । पेचे । पक्षीष्ट । पक्ता । पक्ष्यते । अपक्ष्यत । अपाचि अपक्षाताम् ॥ मह उपादाने । 'यक चतुर्यु' अनेन यक्प्रत्ययः । 'प्रहां रिति घ' भनेन संप्रसा- रणम् । गृह्यते । गृह्येत । गृहाताम् । 'दिवादाव' । अगृह्यत । लिट्लकारे । संप्रसारणम् । ततो द्वित्वम् । 'र' | 'कुहोधु' । जगृहे जगृहाते जगृहिरे। इत्यादीनि । 'स्वरान्तानाम् अनेन इद इटो णित्वम् । अत उपधायाः' अनेन वृद्धिः । प्रादिपीष्ट । 'ईटो प्रहाम् अनेन इट ईकारो भवति । प्रहीपीष्ट । प्राहिता । अन दीर्पो न भवति । अनिष्टत्वात् । महीता । माहिप्यते महीप्यते । 'दिवादावद अग्राहियत अग्रहीप्यत । इन्यादीनि । लु- लकारे । इण् । वृद्धिः । तनो लोपः । अप्राहि अमाहिपाताम् अमहीपाताम् । अमाहिपत अमहीपत । इत्यादीनि भवन्ति ॥ दृशिर प्रेक्षणे । 'यस् चतुर्यु' अनेन यक् । दृश्यते दृश्येते दृश्यन्ते । इत्यादीनि । दृश्येत दृश्यताम् अदृश्यत । इत्यादीनि । लिट्लकारे 'द्विश्व' । 'र:' । ददृशे ददृशाते ददृशिरे । 'स्वरान्तानाम्०' अनेन इद । इटो गितम् । णित्त्यादृद्धेरप्राप्तत्वाद् गुणः । दर्शिपीष्ट । इडभावपर्छ । 'छशप०' अनेन पत्यम् । 'पढोः फा से । पत्वम् । 'कपसंयोगे' । 'सिस्योः अनेन गुणनिपेपः । रक्षीष्ट । अन्यागि सुगमानि । दर्शिता । इडभावे पत्यम् । 'गुणः' । 'रारो झसे.' द्रष्टा । दर्शिप्यते दृदयते । 'विवादाव' अदर्शिष्यत अद्रक्ष्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लुङ्लकारे । इण् । गुणः । तनो लोपः । अदर्शि अदर्शिपाताम् । इडभावपक्षे० । 'सिस्योः अनेन गुणनि- पेधः । पत्वम् । अदृक्षाताम् । अदर्शिपत अदक्षत । इत्यादीनि भवन्ति । डुपचप् पाके । 'यक् चतुर्यु' अनेन यक् । पच्यते । पच्येत । पच्यताम् । 'दिनादायट्' । अपच्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति तानि सुगमानीति । लिट्लकारे । 'द्विश्च । 'पूर्वस्व' । 'लोपः पचाम्' अनेनैत्वपूर्वलोपौ भवतः । पेचे पेचाते पेचिरे । इन्यादीनि । 'चोः फुः' पत्यम् । पसंयोगे क्षः' । पक्षीप्ट । 'चोः कुः । पत्ता पत्तारौ पत्तारः । पक्ष्यते अपक्ष्यत । लुङ्लकारे । इण् । 'अत उपधायाः' अनेन वृद्धिः । तनो लोपः । अपापि अपभाताम् अपक्षत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ॥ तनोते! या ॥ तनोते कारस वा आकारो भवति यकि परे ॥ तायते तन्यते । तेने । अतानि । अतानिपातां अतनिपाताम् । तनु विस्तारे । 'यफ चतुर्यु' अनेन यक् ॥ सूत्रम्-'सनोते! या' | वनोतेः नः या अव्ययम् । तनोतेर्धातोर्न कारस्य वा आकारो भवति यपत्यये परे सति | 'सवणे तायते । तायेत । तायताम् । अतायत । आत्याभावपक्षे । तन्यते । सन्येत । वन्यताम् । अतन्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लिट्टकारे 'विश्व' । 'पूर्वस्य' । 'लोपः पयाम् अनेनैत्वपूर्वलोपो भवतः । तेने तेनाते तेनिरे । इत्यादीनि । 'स्वरान्वानामः' . सार, ५० ·सारस्वतव्याकरणम्। [द्वितीया वृत्तिः सूत्रस्य व्याख्यानात् । इट् । वा णित् । तानिता । 'अत उपधायाः अनेन वृद्धिः। णित्त्वाभावपक्षे । तनिता । तानिष्यते । तनिष्यते । 'दियादावद। अतानिष्यत अवनि- ध्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लुङ्लकारे । इण वृद्धिः । ततो लोपः । 'दिवादावट् । अतानि अतानिपाताम् अतनिपाताम् । अतानिपत अतनिपत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ।। भजो आमर्दने । नो लोपः। भज्यते । अकिचात् वमले । भीष्ट । भता। भइक्ष्यते ॥ भओरिणि वा नलोपो चाच्या || अभञ्जि अभाजि ॥ । भलो आमर्दने । 'यक चतुर्यु' अनेन यक् । 'नो लोप:' अनेन नकारस्य लोपः। भज्यते । भज्येत । भन्यताम् । 'दिवादावः । अभज्यत । लिट्लकारे । अकित्त्वान्नकारस्य लोपो न भवति । द्वित्वादिकं कार्यम् । 'झपानाम्०' । 'पूर्वस्य० । भने घभखाते बम- जिरे । इत्यादीनि । भजसीष्ट इति स्थिते । 'चोः कु' । 'खसे०' पत्वम् । 'कपसंयोगे क्षः । भीष्ट । 'चोः कु:' । 'ससे०' । भता भइयते । 'दिवादाव' अभयत । लुडूलकारे । 'इण्तन्य०' अनेन इण् ॥ सूत्रम्-'भले ॥ भजेर्धातोरिणि वा नकारस्य लोपो वाच्यः । अनेन वा नकारस्य लोपः। 'अत उपधायाः। तनो लोपः । अभाजि । नफारलोपाभावपक्षे । अभजि अभावाम् अभङ्गत । इत्यादीनि ॥ शम उपशमे । शम्यते मुनिना । धातोः प्रेरणे । मितां हवः । शम्यते मोहो हरिणा । शमयांचवे ॥ व्यन्तानां मितामिणि णिदिटि च वा वृद्धिर्वाच्या णिदिटि मिलोपश्च ॥ अशमि अशामि अशामिपाता-अश- मिपाताम् । णिद्वदिडभावपक्षे अशमयिपाताम् ॥ शम उपशमे । 'धातोः प्रेरणे अनेन निः । 'अत उपधायाः अनेन पृद्धिः । 'मितां हस्यः' अनेन हवः । 'यक चतुर्यु अनेन यक् । 'मे' अनेन निलोपः । शम्यते मोहो हरिणा । शम्येत शम्यताम् । 'दिवादावद अशम्यत । 'कासादि०' । अनेन आम् । अन्य- साधनं पूर्ववत् । शमयांचने ॥ सूनम् 'भ्यन्वानां.' ।। व्यन्तानां मितां धातूनां इणि णिद्वदिटि च वा घृद्धिर्वाच्या । णिद्वदिटि बलोपो वाच्यः। अनेन बेर्लोपः। वा घृद्धिः । शामिपी । पृड्यभावपक्षे । शमिषीष्ट । शामिता शमिता । शामिप्यते शमिष्यते । अशामिष्यत अशमिष्यत । लुड्लकारे । 'इण्तन्य०' अनेन इण् । बेर्लोपः । वा घृद्धिः । अशामि अशमि । अशामिपाताम् अशमिपाताम् । अशामिषत अशमिषत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति तानि अनेनैव क्रमेण साध्यानि ।। गुणोर्विसंयोगायोः । अर्यते सर्यते ।। ऋ गतौ । 'यक् चतुर्यु' अनेन यक्प्रत्ययः । 'गुणोर्तिसंयोगाद्यो:' अनेन गुणः । अर्यते ! अर्यत । अर्यताम् । 'दिवादावट । 'स्वरादेः अनेन द्वितीयोऽडागमः। 'सवर्ने । आर्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लिट्लकारे साधनं पूर्ववत् । आर आरतुः भारु । इत्यादीनि । आरिपीट कापीष्ट । आरिवा अर्ता । आरिष्यते आरिप्यत । लुङ्लकारे । भारि भारिपाताम् । इत्यादीनि । एवं स्मृ मरणे । यक् । 'गुणोनिः' अनेन गुणः ।

·भावकर्मप्रक्रिया ३३] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । स्मयते । सर्यंत । स्मर्यताम् अस्मयंत । लिलकारे। समरे । स्मारिपीष्ट स्मृपीष्ट । स्मारिता स्मी । इत्यादीनि ॥ लुङ्लकारे । अस्मारि । अस्मारिपानाम् अस्मृपाताम् । इत्यादीनि । यत्कर्मगुणसंयोगात्कर्तृत्वेन विवक्ष्यते स कर्मकर्ता । तदुक्तम्- 'क्रियमाणं तु यत्कर्म स्वयमेव प्रसिद्ध्यति । सुकरैः स्वैर्गुणर्यमाकर्मकतेति तद्विदुः॥' तत्राप्येतदेवोदाहरणम् ।। कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः ॥ कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवद्भवति ।। लूयते केदारः स्वयमेव । लुलुवे । अलावि अलाविपाताम् ॥ पच्यते ओदनः स्वयमेव ॥ भिदिर विदारणे । मियते काष्ठं स्वयमेव । अमेदि॥ अथ कर्मोक्ताधिकारे कर्मकर्तृलक्षणं तस्योदाहरणं चाह यत्कर्मेति । यत्कर्मापि गुण- योगात् वस्तुमध्यस्थितसुकरादिमार्दवादिगुणस्य संयोगात् उपचारात्कर्तृत्वेन विवक्ष्यते सः फर्मकर्तेत्युच्यते । यतः क्रियमाणं तु यत्कर्म स्वयमेव प्रसिध्यति ॥ सुकरैः स्वैर्गुणैर्यस्मात् कर्मकर्तेति तद्विदुः ॥' तत्रापि एतदेव यक्प्रत्ययान्तस्यैवोदाहरणगुच्यते ॥ सूत्रम्-कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः ॥ कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रियः । कर्मस्था या क्रिया तया क्रियया तुल्यक्रियः फर्ता कर्मवद् भवति । अनेन कर्तुः कर्मत्वं भवति । लु छेदने । देवदत्तः केदारं लुनाति । स एवं वदति नाई लुनामि किंतु केदारः स्वयमेव लूयते । लूब्धातोः 'यश्चतुर्यु अनेन यक्प्रत्ययो भवति । लूयते । लूयेत । ल्यताम् । 'दिवादा- वट्' । अलूयत । लिट्लकारे । द्विश्च'। 'नुधातोः' । लुलुवे लुलवाते लुलुविरे । 'स्वरा- न्तानां०' अनेन इट् । इटो वा णित्त्वम् । णित्त्वाद् वृद्धिः । लाविपीष्ट लविपीष्ट । णित्त्वा- भावपक्षे । इदं रूपम् । लाविता लविता । लाविष्यते लविष्यते । 'दिवादावत्' । अला- विष्यत अलविष्यत । लुङ्लकारे । इणू वृद्धिः। तनो लोपः । अलावि । अलाविपाताम् अलविपाताम् । अलाविपत अलविपत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ।। डुपचप् पाके । पच् ते । यक्प्रत्ययो भवति । कश्चिद् वक्ति-देवदत्त ओदनं पचति । स एवं वदति नाहं पचामि किंतु ओदनः स्वयमेव पच्यते । अत्र मोदनस्य स्वयमेव पाकसिद्धी सामध्य ततः कर्मकर्तृत्वम् । कर्म एव कर्ता जातः । न पुनस्तृतीयान्तः कर्ता भवति । पच्यते । पच्येत । पच्यताम् । अपच्यत । लिट्लकारे । 'द्विश्च' 'पूर्वस्य० । 'लोपः पचांग पेचे पेचाते पेचिरे । 'चोः कुः' । पत्वम् । 'कपसंयोगे०' । पक्षीष्ट । पक्ता । पक्ष्यते । अपल्यत । लुकूलकारे । इण् । 'अत उपधायाः' । 'तनो लोपः' । अपाचि अपक्षाताम् अपक्षत । इत्यादीनि ॥ मिदिर विदारणे । कश्चिदेवं पक्कि देवदत्तः काष्ठं भिनत्ति । स एवं वक्ति 'नाहं भिनवि किंतु काष्ठं स्वयमेव भिद्यते' । 'यक्चतुर्यु' । भिद्यते । भिद्येव । भिय- ताम् । अभिद्यत । लिट्लकारे । 'द्विश्च' 'पूर्यस्य' । विभिदे विभिदावे विभिदिरे । भिसीट। भेत्ता । भेत्स्यते । अभेत्स्सत । लुङ् । इण् । गुणः । तनो लोपः । अमेदि अभित्सताम् अभित्सत ॥

·३९४ सारस्वतन्याकरणम् । [ द्वितीया वृत्तिः सूत्रस्य व्याख्यानात् । इदं । वा णित् । तानिता । 'अत उपधायाः अनेन वृद्धिः । णित्त्वाभावपक्षे । तनिता । तानिष्यते । तनिष्यते । 'दिवादावद। अतानिष्यत अतनि- प्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लुङ्लकारे । इण् वृद्धिः । नवो लोपा । 'दिवादावट् । अतानि अतानिपाताम् अतनिपाताम् । अतानिपत अतनिपत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति। भञ्जो आमर्दने । नो लोपः। भज्यते । अकित्त्वात् बभजे । भशीष्ट । भङ्खा । भक्ष्यते ॥ भक्षेरिणि वा नलोपो चाच्यः ॥ अभञ्जि अभाजि ॥ भजो आमर्दने । 'यस् चतु' अनेन यक् । 'नो लोपः' अनेन नकारस्य लोपः। भज्यते । भज्येत । भन्यताम् । 'विवादाव। अभज्यत । लिट्लकारे । अकित्त्वान्नकारस्य लोपो न भवति । द्वित्वादिकं कार्यम् । 'झपानाम०' । 'पूर्वस्य' । वमले घमनाते बम. सिरे । इत्यादीनि । भसीष्ट इति स्थिते । 'चोः कु' । खसे.' पत्वम् । 'कपसंयोगे क्षः। महीष्ट । 'चोः कु' । 'ससे०' । भङ्गा भएयते । 'दिवादावट' अभयत । लुङ्लकारे । 'इण्तन्यः' अनेन इण् ॥ सूत्रम्-'भजे ॥ भक्षेर्धातोरिणि वा नकारस्य लोपो याच्यः । अनेन वा नकारस्य लोपः । 'अत उपधायाः' । तनो लोपः । अभाजि । नफारलोपाभावपक्षे । अभञ्जि अभयाताम् अभवत । इत्यादीनि ॥ शम उपशमे । शम्यते मुनिना । धातोः प्रेरणे । मितां हवः ।। शम्यते मोहो हरिणा । शमयांचने ॥ व्यन्तानां मितामिणि णिदिति च वा वृद्धिर्वाच्या णिदिदि जिलोपश्च ॥ अशमि अशामि अशामिपातां-अश- मिपाताम् । गिद्वदिडभावपक्षे अशमयिपाताम् ॥ शम उपशमे । 'धातोः प्रेरणे' अनेन भिः । 'अत उपधायाः अनेन घृद्धिः । 'मितां इस्वः' अनेन हखः । 'यक् चतुर्प' अनेन यक् । 'मे' अनेन मिलोपः । शम्यते मोहो हरिणा । शम्येत शम्यताम् । 'दिवादावद' अशम्यत । 'कासादि० । अनेन आम् । अन्य- साधनं पूर्ववत् । शमयांचक्रे ॥ सूत्रम्-'भयन्तानां०' ॥ व्यन्तानां मितां धातूनां इणि गिद्वदिटि च वा घृद्धिर्वाच्या । गिद्वदिटि भेलोपो याच्यः। अनेन बेर्लोपः । वा पृद्धिः । शामिपीष्ट । पृयभावपक्षे । शमिपीष्ट । शामिता शमिता। शामिप्यते शमिष्यते । अशामिष्यत अशमिष्यत । लुङ्लकारे । 'इतन्य०' अनेन इण् । मेलोपः । वा पुतिः । पशामि अशमि । अशामिपाताम् अशमिपाताम् । अशामिपत भशमिषत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति तानि अनेनैव क्रमेण साध्यानि ॥ गुणोतिसंयोगायोः । अर्यते सर्यते ॥ जगती । 'यफ चतुर्यु' अनेन यत्प्रत्ययः । . 'गुणोतिसंयोगायोः' अनेन गुणः । अर्यते । अर्येव । अर्यताम् । 'दियादावट। 'स्वरादेः अनेन द्वितीयोऽडागमः। 'सवणे०'। आर्यत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । लिट्लकारे साधनं पूर्ववत् । आर आरतुः भार! इत्यादीनि । आरिपोष्ट ऋपीष्ट । पारिवा अा । आरिष्यते आरिप्यव । ललकारे । भारि भारिपावाम् । इत्यादीनि । एवं स्मृ मरणे । यफ् । 'गुणोति०' अनेन गुणा ।

·भावकर्मप्रक्रिया ३३] चन्द्रकीर्तिन्याख्यासहितम् । स्मर्यते । स्मर्यंत । सर्यताम् अस्मर्यंत । लिट्लकारे। सस्मरे । स्मारिपीष्ट स्मृपीष्ट । स्मारिता स्मर्ता । इसादीनि । लुङ्लकारे। अस्मारि । अस्मारिपाताम् अस्मृपावाम् । इत्यादीनि । यत्कर्मगुणसंयोगात्कर्तृत्वेन विवक्ष्यते स कर्मकर्ता । तदुक्तम्- 'क्रियमाणं तु यत्कर्म स्वयमेव प्रसिद्ध्यति । सुकरैः स्वैर्गुणैर्यस्मात्कर्मकर्तेति तद्विदुः॥' तत्राप्येतदेवोदाहरणम् ॥ कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः । कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रिया कर्ता कर्मवद्भवति ॥ लूयते केदारः स्वयमेव । लुलुवे । अलावि अलाविपाताम् ॥ पच्यते ओदनः खयमेव ॥ भिदिर विदारणे । मिद्यते का; स्वयमेव । अमेदि॥ अथ कर्मोक्ताधिकारे कर्मकर्तृलक्षणं तस्योदाहरणं चाह यत्कर्मेति । यत्कर्मापि गुण- योगात् वस्तुमध्यस्थितसुकरादिमार्दवादिगुणस्य संयोगात् उपचारात्कर्तृत्वेन विवक्ष्यते सः कर्मकर्तेत्युच्यते । यतः क्रियमाणं तु यत्कर्म स्वयमेय प्रसिध्यति ॥ सुकरैः स्वैर्गुणैर्यस्मात कर्मकर्तेति तद्विदुः॥ तत्रापि एतदेव यकूप्रत्ययान्तस्यैवोदाहरणमुच्यते ॥ सूत्रम्-कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः। कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रियः । कर्मस्था या क्रिया तया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवद् भवति । अनेन कर्तुः कर्मत्वं भवति । लुञ् छेदने । देवदत्तः केदारं लुनाति । स एवं वदति नाहं लुनामि किंतु केदारः स्वयमेव लूयते । धातोः 'यश्चतुर्यु' अनेन यक्प्रत्ययो भवति । लूयते । लूयेत । लूयताम् । 'दिवादा. वट् । अल्लूयत । लिट्लकारे । 'द्विश्च' । 'तुधातोः'। लुलवे लुलुवाते लुलविरे । 'स्वरा. न्ताना' अनेन इट् । इटो वा णित्त्वम् । णित्त्वाद् घृद्धिः । लाविपीष्ट लविपीष्ट । णित्त्वा- भावपक्षे । इदं रूपम् । लाविता लविता । लाविष्यते लविष्यते । 'दिवादावट' । अला- विष्यत अलविष्यत । लुड्लकारे । इण् वृद्धिः। तनो लोपः । अलावि । अलाविपाताम्, अलविपाताम् । अलाविपत अलविपत । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ।। डुपचप् पाके । पच् ते । यक्प्रत्ययो भवति । कश्चिद् वक्ति-देवदत्त ओदनं पचति । स एवं वदति नाहं पचामि किंतु ओदनः स्वयमेव पच्यते । अत्र ओदनस्य स्वयमेव पाकसिद्धी सामध्य ततः कर्मकर्तृत्वम् । कर्म एव कर्ता जातः । * पुनस्तृतीयान्तः कर्ता भवति । पच्यते । पच्येत । पच्यताम् । अपच्यत । लिट्लकारे । हिश्च 'पूर्वस्य' । 'लोपः पचा। पेचे पेचाते पेचिरे। 'चोः कुः'। पत्वम् । 'कपसंयोगे० । पक्षीष्ट । पक्ता । पक्ष्यते । अपक्ष्यत । लुलकारे । इण् । 'अत उपधायाः' | 'तनो लोपः' । अपाचि अपक्षाताम् अपक्षत । इत्यादीनि ॥ मिदिर विदारणे । कश्चिदेवं वक्ति देवदत्तः का; भिनत्ति । स एवं यक्ति 'नाहं भिनधि किंतु काष्ठं स्वयमेव भिद्यते' । 'यक्चतुएँ । भिद्यते । मिद्येत । भिद्य- ताम् । अभिद्यत । लिट्लकारे । 'द्विश्य' 'पूर्वस्य । विभिदे विभिदाते विभिदिरे । भित्सीष्ट । भेत्ता । भेत्स्यते । अभेत्स्यत । लुड् । इणू । गुणः । तनो लोपः। अभेदि अभित्सताम् । अमित्सत ॥

·- सारखतव्याकरणम् । [द्वितीया धृतिः 1 • दुहस्नुनमा कर्मकर्तरि यगिणी न ॥ दुग्धे नुते गौः स्वयमेव । नमते दण्ड स्वयमेव । अदुग्ध । अनोट । अस्लाविष्ट । अनस्त । सूत्रम्-'दुहनुनमा० । दुइ नुनम् एतेषां धातूनां कर्मकर्तरि यगिणो न भवतः । तेपां धातूनी रूपाणि पूर्ववत् ज्ञेयानि । 'आत्मनेपदे । दुग्धे दुहाते दुहते । इत्यादीनि रूपाणि क्षेयानि ॥ सुधातोः । 'स्नुते नुवाते सुवते । इत्यादीनि ॥ नमधातोः । नमते नमते नमन्ते । त्रयाणां लुड्लकारे । अदुग्ध अधुक्षाताम् अधुझत । अस्नोष्ट अनाविष्ट । अनंत अनं- साताम् अनंसत । . -- ॥ अथ द्विकर्मकाः॥ दुधाच्पदण्ड्रधिमच्छिचिशासुजिमथमुपाम् । कर्मयुक्स्यादकथितं तथा स्यान्नीकृष्वहाम् ॥ २५॥ न्यादयो ज्यन्तनिष्कर्मगत्या मुख्यकर्मणि । प्रत्ययं यान्ति दुधादिगौणेऽन्ये तु यथारुचि ॥ २६ ॥ निन्ये विजनमजागरि रजनीमगमि मदमयाचि संभोगम् । गोपी हास्यमकार्यत भावश्चनामनन्तेन ॥ २७ ॥ अथ द्विकर्मका धातवः कथ्यन्ते । द्वे कर्मणी यस्य स द्विकर्मकः । यस्य धातोः कर्मद्व- यापेक्षत्वं भवति स द्विकर्मकः ॥ ते धातवः श्लोकेन गणिताः ॥ 'दुह्याच्पच्दण्डाधिपच्छिचित्रूशासुजिमथ्मुपाम् । कर्मयुक् स्यादकथितं तथा स्थानीहकपूवहाम् ॥' दुइ । याच । पच् । दण्ड् । रुधि । प्रच्छि । चि । । शास् । जि । मथू । मुफ् । नी । ए । कप् । वड् एतेषां धातूनां द्विकर्मकत्वं स्यात् ।। न्यायो व्यन्तनिष्कर्मगत्यर्था मुख्यकर्मणि । प्रत्ययं यान्ति गुह्मादिगणेऽन्ये तु यथारुचि ॥' न्यादयः । ज्यन्तनिष्कर्मगत्यर्था धातवः मुख्यकर्मणि प्रत्ययं यान्ति । दुह्यादिगौणे कर्मणि प्रत्ययं यान्ति अन्ये तु यथारुचि प्रत्ययं यान्ति । गौणे या मुख्ये वा । उभयत्रापि वा । तन द्विकर्मके कर्मद्वयम् । एक मुख्य कर्म । अपरं च गौणं कर्म । यदर्थ क्रिया आरभ्यते तत् मुल्यं कर्म । अन्यद् गौणम् । न्यादीनां मुख्य कर्मणि प्रथमा । याच्यादीनां तु गौणे कर्मणि प्रथमा । प्रच्छादीनां तु मुख्येऽमुख्ये वापि कर्मणि प्रथमा । 'निन्ये विजनमजागरि रजनीमगमि मदमयाचि संभोगम् ॥ गोपी हास्यमकार्यत भावश्चैनामनन्तेन ।' अस्य व्याख्या-अनन्तेन गोपी विजन निन्ये । अनन्तेन गोपी रजनीमजागरि । गोपी मदमगमि । निपु स्थानेपु गोपी मुख्यं कर्म । गोपी संभोगमयाचि। गोपी हास्यमकार्यत । एनां भावोऽकार्यत॥ 1 ·. । लकारार्थप्रक्रिया ३४] चन्द्रकीर्तिन्याख्यासहितम् । ३९७ कर्तुरिष्टतम प्रधानं कर्म । अन्यदप्रधानम् । नगरं नीयते नागरिकैर्वनेचरः। भोजनं याच्यते यजमानो याचकेन । पृच्छ्यते पन्थानं पथिकेन पान्या । शिष्येणाचार्यस्तत्वं पृच्च्यते । कटविकीर्ण्यते देवदत्तेन । यतः बोभृय्यते । अनपि च हसात् । पापच्यते । तेन पापचिता अपापचि । इत्यादि । इति भावकर्मप्रक्रिया ॥ अथ दुह्यादीनामुदाहरणानि आइ-मूले तु कर्तुरिष्टतम प्रधानं कर्म । अन्यदप्रधानमिति व्याख्यातम् । तदपि समीचीनम् । नगरं नीयते नागरिकैर्वनेचरः । अत्र यनेचरस्य मुख्य. त्वम् । नगरस्य गौणत्वम् । तेन वनेचर इति प्रथमा । यदा मुख्य कर्मणि प्रथमा तदा गौणे द्वितीया । यदा गौणे प्रथमा तदा मुख्ये द्वितीया भवति इति विवेकः ॥ यदा मुख्यामुख्ये द्वै अपि प्रत्यये न अभिधीयेते तदोभयनापि प्रथमा । भोजनं याच्यते यजमानो याचफेन । अत्र मुख्ये द्वितीया । गौणे प्रथमा ॥ पृच्छ्यते पन्थानं पथिकेन पान्थः । अत्रापि मुख्ये द्वितीया । गौणे प्रथमा । शिष्येणाचार्यस्तत्त्वं पृच्छयते । अन्यान्यपि उदाहरणानि यथा- संभव ज्ञेयानि ॥ सप्रत्ययान्तात् 'कृ' धातोर्यक् । चिकीर्ण्यते । चिकीर्येत । चिकीर्ण्यताम् । अचिकीर्दीत। लिट्लकारे-चिकीर्षाचके । चिकीर्पिपीष्ट । अचिकीर्पि फटः चिकीर्घ्यते देवदत्तेन ॥ यजन्तात् भूधातोर्यक् । 'यश्चतुर्यु' अनेन । 'यतः' अनेनाकारलोपः । योभूय्यते । योभूय्येत । पोभूय्यताम् । 'दिवादावद' । अबोभूय्यत । बोभूयांचक्रे । इत्यादीनि । लुड्. कारे । अयोभूयिष्ट ॥ यडन्तात् पचधातोर्यक् । पापच्यते । पापच्येत । पापच्यताम् अपापच्यत । 'अनपि च हसात्' अनेन अनपि विपये यहो लोपः । पापचांचके । पाप- चिषीष्ट । पापचिता । पापचिष्यते । अपापचिष्यत । अपापचि । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति तानि सुगमानि । इति भावकर्मप्रक्रिया सगाप्ता ॥ लकारार्थप्रक्रिया ३४ अथ लकारार्थप्रक्रिया ॥ हठपौनःपुन्ययोर्लोण्मध्यमपुरुपैकवचनान्तवा निया- त्यते । सर्वकाले सर्वपुरुपविपये अतीते काले । पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दनं मुपाण रत्नानि हरामरागनाः । विगृह्य चक्रे नमुचिद्विषा वली य इत्यमस्वास्थ्यमहर्निशं दिवः ॥ २८ ॥ अथ लकारार्थप्रक्रिया कथ्यते । सूत्रम् 'हठपौनापुन्ययोः' हटा निमुन्या च धातोर्लोणमध्यमपुरुपस्य एकवचनं ततो हि: निपात्यते सर्वगो मानुसार काले । अस्योदाहरणानि । पुरीमवस्कन्द अस्मिन् श्लोके उत्तानि हरनार गई लोण्मध्यमपुरुपस्सैकवचनान्तानि रूपाणि पश्यन्ते । श्ोकार दें। वर्तमानार्थाया अपि विभक्तेः स्मयोगे भूनार्यता बक्या ! स हारीतः । यजति स युधिष्ठिरः ॥ ॥

·सारस्वतव्याकरणम् । [द्वितीया इति - सूत्रम्-'वर्तमानार्थायाः' । वर्तमानार्थाया अपि त्यादिविभक्तेः स्म इत्यस्य योगे भूता- यंता वकन्या । अस्योदाहरणम्-आह स्म हारीतः । अत्र वर्तमानेऽपि स्मयोगेन भूतार्थता। द्वितीयमुदाहरणम् यजति स्म युधिष्ठिरः । अत्रापि वर्तमाने स्मयोगेन भूतार्थता भवति ।। वैचित्त्यापहवयोरल्पकालेऽपि णादिर्वक्तव्यः ॥ सुप्तोऽहं किल विल- लाप । नाहं कलिङ्गं जगाम ॥ सूत्रम्-'वैचित्यापहवयोः ॥ वैचित्त्यापहवयोरल्पकालेऽपि णादिर्वक्तव्यः । अस्यो. दाहरणम् । वैचित्ये सुप्तोऽहं किल विललाप । अपहवे नाहं कलिङ्गं जगाम । इत्युदाहरणम् ॥ यावत्पुरानिपातयोर्योगे भविष्यदर्थे तिवादयः लट् । पुरा करोति । यावत्करोति । करिष्यतीत्यर्थः॥ सूत्रम्--'यावत्पुरानिपातयोः ॥ यावत् पुरा अनयोर्निपातयोोंगे भविष्यदर्थे तिबा- दयः प्रत्यया भवन्ति । लट्लकारश्च । अस्योदाहरणम् पुरा करोति । पुरा करिष्यतीत्यर्थः । यावत्करोति । करिष्यतीत्यर्थः॥ स्मृत्यर्थधातुयोगे भूतेऽर्थे लट् ॥ सरसि मित्र यदुपकरिष्यसि । उपकु. रुथा इत्यर्थः ॥ इति लकारार्थप्रक्रिया । सूत्रम्---'स्मृत्यर्थधातुयोगे०' ।। स्मृत्यर्थधातुयोगे सति भूतेऽपि दलकारो भवति । स्मरसि मित्र यदुपकरिष्यसि उपकुरुथाः । इति लकारार्थप्रक्रिया समाप्ता । धातूनामप्यनन्तत्वान्नानार्थत्वाच सर्वथा। अभिधातुमशक्यत्वादाख्यातख्यापनरलम् ॥ २९ ॥ इति श्रीअनुभूतिस्वरूपाचार्यविरचितायां सारखत- प्रक्रियायामाख्यातप्रक्रिया समाप्ता। अथ आख्यातोपसंहारमाह-~धातूनामिति । यतो धातवोऽनन्ता यद्यपि कविकल्प मादौ चतुःपञ्चाशदधिकसप्तदशशतानि धातुसंख्या प्रतिपादिता तथापि प्रयोगाणां बहुत्व. दर्शनात् धातवोऽनन्ता एव । तथा एकैकस्य धातोः अनेकेऽर्थाः यथा विव् क्रीडाविजिगी- पान्यवहारद्युतिस्तुतिमदमोदस्खमकान्तिगतिपु इत्यादि । एवमेकैको धातुरनेकेप्वर्थेषु वर्तते । तथा 'ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्थाः प्रात्यर्थान' इत्यनेकार्थत्वम् । तथा उपसर्गयोगादप्यनेकार्थ- त्वम् नत उक्तं धातूनामनन्तत्वात् । नास्ति अन्तो येषां तेऽनन्तापां भावोऽनन्तत्वं वरणात् अनन्तत्वात् । तथा प्रत्येकं धातूनां नानार्थत्वात् नाना बहुप्रकारेण अर्थों येषां ते नानास्तिपां भावो नानार्थवं तस्मात् । चकारात्सर्वथा सर्वप्रकारेण संपूर्णतयामिधानं कथन शब्दशास्त्रं अमिधातुं वक्तुं कथयितुं वा अशक्यम् । यदि वृहस्पतिः स्वयं वक्ता इन्द्रः स्वयं श्रोता तथापि वर्षसहस्रेणापि घातूनामन्तं न गच्छति । 'लोकाच्छेपस्य सिद्धि' रिति सबै- याकरणैरुतत्वात् , तेपां प्रक्रिया प्रयोगानुसारेण प्रकारान्तरेण वा ज्ञातव्या मया वक्तुं न शक्यते इति कारणात् आरयातस्य व्याफरणनवमाधिकारस्य ख्यापनैः कथनैरलं पर्यापूर्यतामिति यावत् ॥ इति सारखतव्याकरणे द्वितीया पृत्तिा संपूर्णा ॥

·॥ श्री॥ सारखतव्याकरणम् । चन्द्रकीर्तिसमाख्यया व्याख्यया समलंकृतम् । तृतीया वृत्तिः। कृदन्तप्रकरणम् ॥१॥ निजजनैर्विधिना निखिलापदो झटिति यो विनिवर्तयति स्मृतः। जलधिजापरिरम्भणलालसो नरहरिः कुरुतां जगतां शिवम् ॥१॥ अथ कृदन्तप्रक्रिया निरूप्यते ॥ कृत्कर्तरि च ॥ वक्ष्यमाणाः प्रत्ययाः कृत्संज्ञकास्ते च कर्तरि च भवन्ति ।। चकाराद्भावकर्मणोरपि ॥ [ स्वतन्त्रः कर्ता ॥ क्रियायां सातव्येण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् ।। शुद्धो धात्वर्थों भावः । कर्तुरीप्सितवमं कर्म । तथायुक्तं चानीप्सितम् । विपं भुढे देवदचः। अन्नं भुते देवदत्तः॥] अथेत्याख्यातकथनानन्तरं कृत्प्रत्यया निरूप्यन्ते । तृतीयवृत्तिस्थप्रत्ययानां 'फन्' इति संशास्ति ते निरूप्यन्ते प्रकाश्यन्ते । यद्वा कृदन्तप्रक्रिया निरूप्यते । फुसंज्ञकाः प्रत्यया अन्ते येषां ते कृदन्ताः शब्दास्तेषां प्रक्रिया निरूप्यते । द्वितीयवृत्ती धातरः साधिताले भवन्त्याद्यन्ताः अन तु भ्वादीनां कृत्प्रत्यययोगेन निष्पन्नाः स्याद्यन्ताः शब्दाः साध्यन्ते ॥ सूत्रम् 'कृत् कर्तरि०' कृत् प्रथमैकवचनान्तम् कर्तरि 'हसे प:' करोतीति कर्ता तस्मिन् 'डौ' इति अर् 'स्वर' ।। अत्र ये प्रत्यया वक्ष्यन्ते ते कृत्संज्ञकाः फन्नामानो शेयाः । अत्र 'जातावेकवचनम्' इति वचनाद्वक्ष्यमाणा इति कथितं च कृत्प्रत्ययः प्रायः कर्तरि कर्चुक्तावेव भवति । चकारात् विशेषविधाने भावकर्मणोरपि ॥ तृवुणौ ॥ धातोस्स्युणी प्रत्ययो भवतः ॥ डुपचर पाके । पच् त इति स्थिते । चोः कुः । पक्व इति स्थिते । 'कृत्तद्धितसमासाथ प्रातिपदिकसंज्ञा' इति केचित् इति नामतम् । नामसंज्ञायां सादिर्विभक्तिर्भवति । स्तुरार । सेरा । पचतीति पक्ता पक्तारौ पक्तारः । पक्तारम् । पुंलिङ्गे पक्ता । स्त्रियां पक्री । नपुंसके पक्त पत्कृणी पक्तृणि इत्यादि । डुकृञ् करणे । करोतीति फर्ता । हा हरणे । हरतीति हो । मृङ् प्राणत्यागे । प्रियते इति मा । इभृञ् धारणपोषणयोः । विभीति भर्ना ॥ , अयं कोष्ठकान्तर्गतः पामे नैव व्याख्याता व्याख्यातः पाणिनीयखात् ।

·४०० । - सारस्वतन्याकरणम् । [तृतीया धृत्तिः सूत्रम्-'तृणौ' ॥ तश्च वुण च तृवुणौ 'स्वर' । धातोरने तृषुणी इत्येतौ द्वौ प्रत्ययौ भवतः कर्तरि । वुण् इत्यत्र णकारो वृद्ध्यर्थः । उदाहरणम् । डुपचय पाके । पच् प्रत्ययः । 'चोः कु' । 'स्वर' । पक्त इति जातम् । कृत्तद्धितसमासाश्वेति नामसंज्ञायाम् प्रथमैकव- चने 'स्तुरा' । यदादेशस्तद्वद्भवति इति न्यायात् 'सेरा' । सब डित् 'डित्त्वाहिलोपः । 'स्वरहीनं० । पक्ता । 'स्तुरार' । 'स्वर० । पक्तारौ पक्तारः । एवं कृ तृप्रत्ययः । 'गुणः' 'राधपो द्विः' । कर्तृशब्दाप्रथमैकवचने 'स्तुरा । 'सेरा। स्वर० । कर्ता कर्तारौ । एवं सप्तसु विभक्तियु रूपाणि ज्ञेयानि । एवं ह्र हर्ता । पचतीति पक्का । करोतीति कर्ता । हरतीति ही । एवं भर्ता भर्तारौ भर्तारः। भोक्ता, दाता, पाता, स्थाता, माता, गन्ता, वक्ता, मक्का इत्यादि । स्त्रीलिङ्ग-पत्री, ही की, 'त्रण ईप्' इतीप् । 'करम् ॥ नपुंस- कलिङ्गे-पक्तृ पक्तृणी पक्तृणि । इत्यादि । कृतः ॥ सेट्धातोः परस कृत्प्रत्ययस वसादेरिडागमो भवति ।। कृत इदं सूत्रं सेधातुविपयम् ॥ सत्तायाम् । भवतीति भविता । एषु वृद्धौ । एधतेऽ- सौ एधिता॥ सूत्रम्-'कृतः ॥ कृत् प्रथमैकवचनान्तम् 'खर०' 'स्रोवि.'। एकपदं सूत्रम् । सेट्धातोः परस्य वसादेः कृत्प्रत्ययस्य इडागमः स्यात् । वस्प्रत्याहार आदी यस्य तस्यैव कृत्प्रत्यय- खेडागमः नत्वन्यस्य । उदाहरणम् भू र प्रत्ययः । 'कृतः' इति इडागमः । 'गुण' । 'ओ. अन् । 'स्वर०' । भवितृशब्दात्प्रथमैकवचने कर्तृशब्दवत्साधना । भवतीति भविता । एधू वृद्धौ । एध त । 'कृतः' एधिता ॥ गुपू रक्षणे ॥ उदितो वा ।। ऊदितो धातोरिक्षा भवति.॥ गोपायति गोपिता. गोपायिता-गोप्ता ॥ पिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च । सेधिता-सेद्धा । इपुसहलुभरिप- रुपामनपि तस्येचा भवति । इषु इच्छायाम् । इच्छतीति एपिता एटा ॥ लुभु- विमोहने ॥ लुभ् गाद्धर्थे । लुभ्यतीति लोभिता। इडभावपक्षे-तथोधः । झबे जबाः । लुभ्यतीति लोब्धा । रिम् वन्धने । रेपतीति वा रिष्यतीति रेपिता- रेटा । पक्रोधे।रोपतीति रोपिता-रोष्टा । पह मर्पणे । आदेः ष्णः लाहो ढः । तथोधः । टुभिः ष्टुः । ढि ढो लोपः । सहिवहोरोदवर्णस्य । सहतेऽसौ सोढा । बहू प्रापणे । वहति इति वोढा ।। सूत्रम्-'ऊदितो या' ।। ऊत् ऊकारः इत् यस्य स ऊदित् तस्मात् अदितः पञ्चम्येकवचनम् 'स्वर' 'सोर्वि०' वा 'अव्ययम्' । 'हवे'। 'उओ' ऊदितो धातोः । गुपूरक्षणे पिधू माङ्गल्ये इत्यादेवी इडागमः वस्प्रत्याहारादेः कृत्प्रत्ययस्यैव । उदाहरणम् । गुपू रक्षणे । गुप् । 'तो' इति तृप्रत्ययः 'उपधाया लघो।' 'उदितो पा' इति इडागमः । 'स्वर' उभय- नापि प्रथमैकवचने 'स्तुरार' । 'सेरा' । डिवाहिलोपः 'स्वर' गोपिता-गोप्ता । गोपाय- वीति-गोपिता । गोप्ता । पिधू शाखे मागल्ये च । पिध् 'आदे ष्णः स्नः' सिधू तृप्रत्ययः "'उपधाया लपोः' । 'दितो वा' इत्येकत्र डागमः द्वितीय तथोधः । तृस्थाने धृ ।'झबे -- ।

·- कृदन्ते फर्थाः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । भवाः' । 'स्वर'। उभयत्रापि प्रथमैकवचने 'सेरा'। 'स्तुरा' टिलोपः। 'स्वर'. सेधिता । सेद्धा । वाशब्दादेव इषु इच्छायामित्यस्य-एष्टा एपिता ।। पह मर्पणे सहने च । आदेः प्णः स्नः' सहते इति सोढा । तृप्रत्ययः । 'हो ढः । तथोर्धः' । 'टुमिः टु' । 'ढि दो लोपो दीर्घश्च' 'सहिवहोरोद०' सहिवहोः पह् मर्पणे वह प्रापणे इत्येतयोः धात्वोः संबन्धिनोऽवर्णस्य ओकारो भवति ढकारलोपे सति । तेन दुःसहं सह्यं भारवाद इत्यादी भोकारो न भवति । अनेन स इत्यस्य सो । सोढ शब्दात्प्रथमैकवचने 'स्तुरा' । 'सेरा' । इत्यादि कर्तृशब्दवत् । एवं वह प्रापणे । वहतीति वोढा ।। युवो(ब्वो)रनाको ॥ यु वु इत्येतयोरन अक इत्येतावादेशौ भवतः यथासं- ख्येन ॥ णित्त्वाद्वृद्धिः । अत उपधायाः । पचति वा पाचयतीति पाचका पाचको पाचकाः । देवशब्दवत् । पठति वा पाठयतीति पाठकः । एवं याचते वा याचयतीति याचका । भवति वा भावयतीति भावका । लुनाति पा लावयतीति लावकः । पुनाति वा पावयतीति पावकः । श्रुञ् श्रवणे । शृणोति या श्रावयतीति श्रावकः । यु मिश्रणे । औ आव । यौति या यावय- तीति यावकः । हनो घत् । हन्ति वा घातयतीति घातकः । जायते वा जनयतीति जनकः । 'जनिवध्योर्न वृद्धि वध हिंसायाम् । वधवीति वधकः । 'मितां हस्वः' घटते वा घटयतीति घटकः ॥'आतो युक' ॥ आकारान्तस्य धातोर्युगागमो भवति जिति णिति च परे ॥ इदाञ् दाने । ददाति वा दत्तेऽसौ दायकः । दैप शोधने । 'सन्ध्यक्षराणामा' । दायतीति दायकः ॥ चुणसयुटौ हित्वा दरिदातेरनप्यालोपो लुडि चा वक्तव्यः ॥ दरिद्रा दुर्गतौ । दरिद्राति वा दरिद्रायतीति दरिद्रायकः । दरिद्रिता । नृतिखनिरजिभ्यो दुर्वक्तव्यः । नृती गात्रविक्षेपे । उपधाया लयोः। राद्यपी द्विः । नृत्यतीति नर्तकः । नदादेः । नर्तकी । खनका खनकी ॥ रक्षेनेलोपो वा ॥ रञ्जका रजकः रजकी । युवोरनाको इति तद्धितयुप्रत्ययस्य नेति वक्तव्यम् । तेन ऊर्णायुः॥ सूत्रम्-'युयोरनाको' ॥ युश्च वुश्च युवू तयोः पष्ठीद्विवचनान्तम् ‘उवम्' । 'स्वरहीन." 'सोविसर्गः' । अनाको । अनश्व अकश्च प्रथमाद्विवचनान्तम् 'ओभौऔ'। पश्चात् 'नामिनो रा' । 'स्वर' । द्विपदम् । यु वु इत्येतयोः प्रत्यययोः क्रमेण अन अक इत्यादेशौ भवतः यु इत्यस्य अनः वुइत्यस्य अफः । उदाहरणम् । पच् । 'तूवुणो' इति वुण् । णकारो वृद्ध्यर्थः । 'अत उपधायाः' इति 'युवोरनाको' इति तु इत्यस्य अकादेशः । 'स्वर०' । पचतीति पाचकः । प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' । एवं पठ् पठति पाठयति वा पाठकः ॥ ॐ करणे। वुण प्रत्ययः। 'धातोर्नामिनः । कार वु इत्यस्य अक । 'खर०' ! करोति कारयति वा कारकः । प्रथमैकवचने 'सोर्विसर्गः ॥ एवं भू धुण् । उकारस्य औकारो वृद्धिः। औ आ भक । 'स्वरहीनं०' । भवतीति भावकः ॥ एवं लूल छेदने । लुनातीति लावकः । सार.५१ ·। । ४०२ सारखतव्याकरणम्। [तृतीया वृत्ति यु मिश्रणे । यौतीति यावकः ॥ श्रवणे । शृणोतीति श्रावकः । एतेषां रूपाणि देवशब्दवत् । उद्वितसंबन्धियुप्रत्ययस्यानादेशो न । तेन ऊर्णायुः । शंयुः ।। नाम्युपधात्कः ॥ नाम्युपधाद्धातोः का प्रत्ययो भवति ।। ककारो गुणाभा. चार्थः । क्षिप् प्रेरणे । क्षिपतीति क्षिपः ॥ छिदिर् द्वैधीकरणे । छिनत्तीवि छिदः ॥ मिदिर विदारणे । मिनत्तीति मिदः॥ दुह प्रपूरणे । द्रवद्रव्यभागा- नुकूलो व्यापारः प्रपूरणम् । कामान् दोग्धि सा कामदुधा ॥ दुहः के वा घो वाच्यः॥ तेन कामदुहा । दुहः दुधः ।। तुद् व्यथने । तुदतीति तुदः॥ विद् ज्ञाने । वैत्तीति विदः ॥ द्विप् अप्रीतौ । द्वेष्टीति द्विपः ॥ पुर ऐश्वर्य- दीप्त्योः । सुरतीति सुरः ॥ शुभ् शोभायाम् । शोमते तद् शुभं कल्याणम् ॥ सूनम्-'नाम्युपधात्कः' । नामी उपधा यस्य स नाम्युपधस्तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'डसिरन् । 'सवणे । कः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोवि०' । नामी अवर्णवर्जः स्वर इकारादिः स उपधा यस्य तस्माद्धातोः कप्रत्ययो भवति । ककारो गुणप्रतिषेधार्थः ॥ क्षिप् प्रेरणे । क्षिप् अत्र नाम्युपधात् कप्रत्ययः। 'स्वरहीनं' 'सोवि०' क्षिपः । क्षिपति प्रेरयतीति क्षिपः । एवं भिदिर विदारणे । भिनत्तीति भिदः ।। छिदिर द्वैधीकरणे । छिनत्तीति छिदः ।। जानातेश्च ॥ जानातेर्धातोरपि का प्रत्ययो भवति ॥ जानातेवेति चकारा- कृगृड्नीबुवामपि का प्रत्ययो भवति ।। कृ विक्षेपे ॥ अव इर् । किरतीति किर। [धृञ् धारणे । धरतीति ध्रः] प्रीञ् तर्पणे । प्रीणाति वा प्रीणी. देसी प्रियः 'नु धातोः गृ निगरणे । गिरतीति गिरः । 'गिरते रस्य वा ला खरे याच्यः॥गिले परेऽगिलस्य ।। गिलशन्दं विहाय पूर्वस्य मुम् वक्तव्यः। तिमि गिलतीति तिमिगिलः । अगिलस्येति किम् । गिलगिला । ग्रू व्यक्तायां वाचि । 'नु धातोः ।। ब्रवीतीति त्रुमः । अपिशब्दात्कर्तरि ग्रहेरपि का प्रत्ययो भवति । गृहातीति गृहम् । तात्स्थ्यात् गृहन्ति ते गृहा दाराः॥ सूत्रम्-जानातेश्च' इति झा अवोधने इत्येतस्यापि धातो: फप्रत्ययो भवति । ज्ञा। अफित्त्वात् 'आत्तोऽनपि' इत्याफारलोपः । स्वर 'घोविजानातीति शा। पारा- स्कृमियोरपि प्रत्ययः । किरः । प्रियः॥ सूधम्- -'परत इर' । प्रियः । भीम् फप्रत्ययः । 'नुधावोः' इति इम् ।। पचिनन्दिग्रहादेरयुणिनि ॥ पचादेर्नन्यादर्ग्रहादेव अ, यु, णिनि, इत्येते प्रत्यया भवन्ति यथासंख्येन ॥ पचतीति पचः । चक्कीति वचः। वेत्तीति पैदः । वपतीति थपः॥ चरिचलिपतिहनिवदीनां या द्वित्वं पूर्वस्या- ऽगागमः ॥ अप्रत्यये परे । हसादिः शेपागावः। पर गतिमक्षणयोः । परतीति पराचरा-चरः । पल चलने । चलतीति चलाचला चला। पदल रीज्यान मारमोदि मनीषिभिः ।

·हदग्रो कथा १] चन्द्रमीणायामहितम् । पतने । पततीति पतापता-पतः । यदीति पदादा पदः ॥ हन्तेघना॥ हन्तीति घनापन:-हनः । चकारा धन गन्दे । धनंतीति धनाधना धनः । इत्यादि ।। णद अव्यक्त शन्दे । नदतीति नदः ॥ प्र गती । नेगी छ । चरतेऽमी चरः ॥ क्षमप सहने । धमतेऽमी धमः । पनादिगु देवर नदह इति । टकारानुगन्धलादीए । दीव्यतीति देवी ॥ पिशु सन्तमन्नाने । पेय सेवने । सेनतेऽसी सेवः । सीव्यतीति सेनः॥ प्रण धने । प्रण गनि । मण शन्दे । प्रणतीति व्रणः ॥ अन प्राणने । प्राणितीनि प्राणः ॥ रहिर प्रेक्षणे । पश्यतीति दर्शः । सुप्त गती । सर्पतीति सर्पः । भून मरणे । मरते या भरतीति भरः । सुभृत् धारणपोषणयोः । विमति या पिमृतेऽमी मरः । राहतेमा सहः । पचादिराकृतिगणः पचादेरप्रत्ययो निरुपपदस्सर मातन्या ।। इति पचादिः॥ सूत्रम्-'पचिनन्दिप्रदादेरयुणिनि' ॥ पचित्र नन्दिा प्रहा पचिनन्दिमहं सदारिया स पपिनन्दिमहादिम्मरमात् पश्यम्येपचनान्तम् 'हिति' 'इस्य' बन्यलोपः। होमियु. णिनि । अश्व युध णिनिश अयुणिनि प्रथमैकवचनान्तम् । 'नपुंसकारम्पमोर । पसार 'नामिनो ।' । 'स्वरहीन' । वृत्तिः कण्ठया । पचादेः अप्रत्ययः । ननादेः प्रत्ययः प्रदादेनिनिः प्रत्ययः । णकारो वृद्ध्यर्थः । इकार उगारणार्यः । उदाहरणम् । पा अप्रत्ययः। 'स्वर' । 'सोवि०' । पचः । एवं यदतीति यदः ॥ विद्युमीडा० । दिय दीव्यतीति दे। मात्ययः । 'उपधाया लघोः' 'स्वरही.''प्रो० ॥ एष पिसेरायाम् । 'भादेः ष्णा सः'। सिय सेवते इति सेवः । पच पद देव सेव चप नन्द मद पद पर जर मर भर घेद सेप फोप नर्त प्रण सर्प भर स्वप इत्यादिपधादयः ॥ अथ नन्द्यादिनिरूप्यते॥ टुनदि समृद्धी । इदितो नुम् । नन्दति वा नन्दप- तीति नन्दनः । नन्दतीति नन्दकः ॥ रमु क्रीडायाम् । रमतेऽमी रमणः ।। पाम क्रम रोहपै । वामतीति वामनः । कामतीति क्रमणः ।। वाम उन्हें । याम- यतीति वासनः ॥ मितां हम्बः ।। मदी ह । मायतीति वा मदयतीति मदनः ।। दुप वैकृत्ये ॥ दुपेौ कृति च दीर्घा वक्तव्यः ॥ दूपयनीति पनः । राथ् साथ् संसिद्धी । राध्यतीति या राधयतीति राधनः साधनः पृद्धी । वर्धयतीति वर्धनः ॥रु शन्दे ॥ रोर्युण ॥ स शब्द इत्येतमादा- तोर्पण प्रत्ययो भवति ॥ राति वा रायतीति रागः ॥ शन्दात् युरपि पक्तव्यः । तेन रवणः ॥[कारान्ताय ।। युण्प्रत्ययो भाति । कगे. तीति वा कारयतीति कारकः । कारणः ॥ गुम शोमने रोनने च । गोमय- तीति शोमनः ॥ रुच दीप्तौ । रोचयतीति रोचनः । विमीपपतीति विमी. कोकान्तर्गतसमास्या नोटापते।

·F - ४०४ सारस्वतच्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः पणः ॥णशू अदर्शने । चित्तं विनाशयतीति चित्तविनाशनः । युध्यते इति योधनः । एते ऽयन्ताः । सहतेऽसौ सहनः तपतीति तपनः ॥ ज्वल ज्वलने। ज्वल दीप्तौ । ज्वलतीति ज्वलनः । शम् दम् उपशमे । शाम्यतीति शमनः । दाम्यतीति दमनः । जल्पतीति जल्पनः । तृप् प्रीणने । तृप्यतीति तर्पणः । रमणः । दृप् संदर्प । दृप्यतीति दर्पणः ॥ फन्द आफ्रन्दने । ऋदि आहाने रोदने च संपूर्वः । संक्रन्दति वा संक्रन्दयतीति संक्रन्दनः ॥ कृष् निष्करें । कृप आमर्पणे । संफर्पतीति संकर्पणः ।। अर्द मर्द अर्दने । अर्द गतौ याचने च । जनान् अर्दयतीति जनार्दनः । मर्दयतीति मर्दनः ॥ धूप संघर्षणे । संघर्पतीति संघर्पणः । पुनातीति पवनः । पवतेऽसौ पचनः ॥ पूद क्षरणे । पूद निवर्हणे । सूदी हिंसायाम् । मधु सूदयतीति मधुसूदनः । लुनातीति लवणः । अत्र णत्वं निपात्यते । शत्रून् दाम्यतीति वा दामयतीति शत्रु- दमनः ॥] इति नन्द्यादिः॥ हुनदि समृद्धौ । णद् । 'आदेः प्णः स्वः' 'पचिनन्दि०' इति युप्रत्ययः । 'इदितः' इति नुमागमः । 'नश्चापदान्ते' 'युवोरनाको' अन । 'स्वरहीनं.' नन्दयति वर्धयति कुलमिति नन्दनशब्दात्मथमैकवचने 'सोवि०' नन्दनः । रम् । 'युवोरनाको' इति युप्रत्ययस्य अना- देशः । 'स्वरहीनं० रुनोंणोऽनन्ते' रमते इति रमणः । नन्दनः रमणः वासनः मदनः दूपणः साधनः शोभनः रोचनः तपनः जल्पनः दर्पणः हर्पणः अर्दनः यवनः लवणः मधु- सूदनः विचक्षणः इत्यादिनन्द्यादयः । 'रोर्यु' रु शब्दे इत्यस्य धातोः युण्प्रत्ययो भवति । णकारो वृद्ध्यर्थः । रु युप्रत्ययः । णित्वात् धातोर्नामिनः' रौ। 'युवोरनाको' अन । 'औ भा' 'स्वरहीन० रु!' 'सोर्वि' । रौति रावयतीति वा रावणः । युरपि तेन रवणः ।। अथ ग्रहादिनिरूप्यते ॥ ग्रह उपादाने । इनां शौ सौ । 'हसे प: सेर्लोप' णिनिप्रत्ययान्ताः सर्वे दण्डिवत् । गृहातीति ग्राही । उत्साही ॥ आस् उपवे- शने । उदास्तेऽसौ उदासी ॥ दास दाने । उत्पूर्वः । उदासी । भार दीप्तौ । उद्भासतेऽसौ उद्भासी ।। आतो युक् । छो छेदने छ्यतीति छायी । तिष्ठतीति स्थायी । मत्रि गुप्तमापणे । मन्त्रि अवधारणे । मनयतीति मत्री ॥ मृद मर्दने। मर्द आमर्दने । मृदु आर्जवे । संमर्दति वा संमर्दयतीति संमर्दी । निस्तौतीति निस्तावी । निशृणोतीति निश्रावी ।। रक्ष पालने । निरक्षतीति निरक्षी । यस निवासे । निवसतीति निवासी ॥ वप वीजसंताने । निवपतीति निवापी । शो वनूकरणे । निश्यतीति निशायी ॥ नमपूर्वेभ्यः कृहणीयावदिभ्यो णिनिश्च ।। न करोति वा कुरुतेऽसौ अकारी । इनां शौ सौ । न हरतीत्यहारी।। णी प्रापणे । न नयतीत्यनायी । न याचतेऽसौ अयाची । न वदतीत्य- वादी ॥ रघ हिंसायाम् । णिनिवेति चकारादपायपरिविम्यो णिनिः ।

·४०५ कृदन्ते काः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । अपराध्यतीत्यपराधी । रुधिर आवरणे । अवरुणद्धीत्यवरोधी । परिभवतीति परिभावी । विपूर्वः। विचरतीति विचारी । विशेषेण रीतीति विराची । इति ग्रहादयः॥ प्रह उपादाने । गृहातीति ग्राही । प्रहादित्वात् णिनिप्रत्ययः । इन् । 'गत उपधायाः' मा । 'स्वरहीनं । प्रथमैकवचने 'इनां शो सौ' इति दीर्घः । 'हसेप: सेलोप:' मानो नो० रु शब्दे । रु विपूर्वः । विशेपेण रीतीति विरावी । णिन्प्रत्ययः । णित्त्वान 'पातो- मिना' औ आव' 'स्वरहीनं०' दण्डिन्शब्दयत् । उदासी उदासी स्थायी यायी संमदी यादी परिभावी निश्रावी निवासी इत्यादिप्रहादयः ॥ अथ दृशादिर्निरूप्यते ॥ दृशादेः शः॥ दृश हन् घेद् ध्मा घा पादा घा विद् एभ्यः शप्रत्ययो भवति ॥ शकारः शिति चतुर्वत्कार्यार्थः ॥ शिति चतुर्वत् ॥ शिति प्रत्यये परे तिवादिषु परेपु यत्कार्यमुक्तं तद्भवति ॥ दृशादेः पश्यादिः । अप् । अदे । पश्यतीति पश्यः । उत्पूर्वः । उत् ऊर्च पश्यतीति उत्पश्यः ।। हन् हिंसागत्योः । अप् । अदादित्वादपो लक । अपित्तादिर्डित् । गमां खरे । हनो मे । गां हन्तीति गोमः । पापमः ॥ घेद पाने । अप् । अदे धयतीति धयः ॥ ध्मा धमादेशः । धमतीति धमः । उद्धमतीति उद्धमः ॥ घ्रा जिघ्रादेशः । जिघ्रतीति जिघः ॥ पा पाने । पियादेशः । पिवतीति पियः । अप् । अदे ॥ हादेखिश्च दादेः इत्याकारलोपः। ददाति चा दत्तेऽसौ ददः। दधाति वा धत्तेऽसौ दधः ॥ मुचादेर्मुम् । तुदादेरः । विद्ल लामे । गां विन्दतीति गोविन्दः ॥ सूत्रम्-'दशादेःशः॥ दृशु आदिर्यस्य स दशादिः तस्मात् शादेः । पक्षम्येकवचना. न्तम् । 'डिति' 'हस्य' इत्यलोपः 'सोर्विसर्गः' शः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्विसर्गः' । घर धे प्रपा ध्मा हन् इत्यादेर्धातोः शप्रत्ययो भवति । दृश् आदिर्यस्य स दृशादिः । शकारः शिकार्यार्थः । शित्प्रयोजनमाह । शिति चतुर्वत्' शकार इत् यस्यासौ शित् तस्मिन् शिति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' चतुर्भिस्तुत्य इति पतुर्वत् प्रथमैकवचनान्तम् । 'भव्य- याद्वि०' वृत्तिः सुकरा। न वरम् । शिति प्रत्यये परे विवादिवर्तमाना विधिसंभावना आशी प्रेरणा अनद्यतनाख्यविभक्तिचतुष्टयस्य यत्कार्य 'शादेः' 'अप् कर्तरि' इत्यादि वद. वति । उदाहरणम् । दृश् । पश्यतीति पश्यः । शप्रत्ययः चतुर्वत्त्वात् 'अप् कर्तरि' 'गादे पश्यादिः' इति पश्यादेशः । 'स्वरहीनं.' 'अ' पुनः 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने । 'सिस्यो। धेट पाने । धयतीति धेटः शप्रत्ययः । 'अप् कर्तरि 'ए अय्' 'स्वरहीनं भर हीने' एवं स्तनधयः ॥ एवं पियः ॥ मा शब्दामिसंयोगयोः । धमादेशः 1. उत्पूर्वः । उत्प्राबल्येन धमतीति उद्धमः । शप्रत्ययः । 'अप् कर्तरि 'अदे' 'स्वरहीनं०' उद्धमः । प्रथम कवचने 'सोविसर्गः ॥ हन् हिंसागत्योः । हन् गोपूर्वः । गां हन्तीति गोतः । शालय .. ।

·. 1 ४०६ । सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः 'अप् कर्तरि' 'अदावे ' पश्चात् 'हनो में हस्य घः । पूर्व 'गमा खरे 'स्वरहीनं.' सोवि. सर्ग एवं कृतन्नः ॥ ज्वलादेर्णः ॥ ज्वलादेर्गणात् णः प्रत्ययो भवति ॥ ज्वलादेो वेति केचित् ॥ पक्षे पचादिलादः । जल दीप्तौ । ज्वाला-ज्वलः ॥ तपतीति ताप-तपः ॥ पथि गतौ । चुरादिः । इदित् । पान्थयतीति वा पन्थतीति पान्था-पथः । अत्र वृधानन्तरं नुमागमः । ज्वलादिगणपाठसामर्थ्यात् ॥ पत्ल गत्यैश्वर्ययोः । पततीति पात:-पतः ॥ कथ पचने । कथतीति काथ:- कथः ॥ पथ गत्याम् । पथतीति पाथ:-पथ: ॥ मथ गाहे । मथतीति माथ:-मथः ।। सहतेसौ साहः । इति ज्वलादिः॥ सूत्रम्---'ज्वलादेर्णः ॥ जल आदिर्यस्य तस्य ज्वलादेः । पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'छिति' । 'डस्य' इत्यकारलोपः। 'स्रोवि०॥णः प्रथमैकवचनान्तम् । 'नामिनो र' । 'राद्यपो द्विः' जलतुम्बिका० । बलादेः ब्वल तप पथि पद् इत्यादेर्धातोः णप्रत्ययो भवति । णकारो पृश्यर्थः । ज्वल दीप्तौ । ज्वर णप्रत्ययः । अ । 'स्वरहीन.' 'अत उपधायाः' प्रथमैकव- चने 'सोवि०' ॥ एवं तप संतापे । तापः ॥ पद् गतौ । पादः ॥ पथि गतौ । पथ् । णा- त्ययः । वृद्धिः । 'स्वरहीन.' । पथि गच्छतीति पान्थः । लक्ष्यमुद्दिश्य लक्षणस्य प्रवृत्ति- रिति प्रथमं वृद्धिस्ततः 'इदितः' इति नुमागमः । 'नश्वापदान्ते'। अथाऽण् ॥ कार्येण ॥ धातोः कर्मणि प्रयुज्यमाने अण् प्रत्ययो भवति ।। कुम्भकार: । ग्रन्थकारः॥ सूत्रम्-~'कार्येऽण् । कार्ये सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अइए' । अणू प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:०' यत्क्रियते सत्कर्म तस्मिन् कर्मणि पूर्व प्रयुज्यमाने धातोरणप्रत्ययो भवति । क कुम्भपूर्षः । कुम्भं करोतीति कुम्भकारः । अण्प्रत्ययः । 'धातोर्नामिनः' इति वृद्धिः । कार अ । 'स्वरहीनं.' 'सोर्विसर्गः' । एव अन्धपूर्वः । प्रन्यं करोतीति अन्धकारः। एवं शास्त्र- पारः । एवं तन्तुवायादयः ।। आतो आकारान्दादातोः कर्मणि प्रयुज्यमाने प्रत्ययो भवति । गोदः । धनदः। नलदः॥ सूत्रम्-'आतोड:' । आत: पञ्चम्येकवचनान्तम्। स्वरहीन सोविडा प्रथमैकव- चनान्तम् । 'सोर्षि०' 'हो' 'उ ओ' सिद्धम् । आकारोऽन्ते येषां तेपा धातूना डप्रत्ययो भवति फर्मणि प्रयुज्यमाने। डकारष्टिलोपार्थः ।। जुदान दाने । दा गोपूर्वः । गा ददातीति गोदः । उप्रत्ययः। अ। टिलोपः। 'स्वरहीनं०' एव धनं ददातीति धनदः । एवं जलदः ।। नानि च ॥ नान्युपपदे धातोर्डः ॥ द्वाभ्यां पिरतीति द्विपः। द्वौ वारी जायतेऽसौ द्विजः । गृहीरैः सह तिष्ठतीति गृहस्यः ॥ गिरिशः । शीइ समे ।। पादः पिरतीति पादपः ॥ तुगतौ । शुचं द्रवतीति शूद्रः ॥ सुचः शने ॥ शुचः शूरादेशो भवति द्रे परे ॥

·: करम्ते कीः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । सूत्रम्-'नानि च। नाम्नीति नामशब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अल्लोप: स्यरेवर- हीन० प प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' नानि नाममात्र फर्मादिनियमरहिते प्रयुग्य- माने डप्रत्ययो भवति कर्तरि पकाराद्भावेऽपि । यथा । आसनां मूपकाणामुत्थानमा- खुत्थम् । धा । 'आदेः प्णः स्वः' उत्पूर्वः । 'उदः स्थादेः' इति सलोपः । 'ससे घपा.' माखुपूर्वः । 'सवर्णे दीर्घः' डप्रत्ययः । टिलोपः । 'स्वरहीनं०' 'अतोऽम्' इत्यादी उदाहर- णम् ।। पा पाने । पा द्विपूर्वः । द्वाभ्यां शुण्डामुसाभ्यां पियतीति द्विपः । उप्रत्ययः । अन टिलोपः। 'स्वरहीन.' 'सोर्विः ॥ एवं द्विवार द्वाभ्यां जन्मसंस्काराभ्याम् एकं जन्मतो द्वितीयं दीक्षासंस्काराच जायते उत्पद्यत इति द्विजः । जनी प्रादुर्भावे । [जनेर्जी आदेगः] । डप्रत्ययः । टिलोपः । 'स्वरहीन.' ॥ठा गति निवृत्ती । छ। 'आदेः यः सः' स्था पस्य सः । निमित्ताभाषे० इति ठस्य थः । गृहपूर्वः । गृहे तिष्ठतीति गृहस्थः । इप्रत्ययः । टिलोप: 'स्वरहीनं०' । हु गतौ । शुच्पूर्यः । शुचं शोकं द्रवति प्रामोति हीनजातिवादिति शूद्रः । डप्रत्ययः । अत्र टिलोपः । 'शुचः शूद्रे' शुशब्दस्य द्रे इति उप्रत्ययान्द्वधाती परे शू इत्ययमादेशो भवति । अनेन शुचः शू॥ उरसः सलोपो मुम्वा ।। उरसः सकारस्य लोपो भवति डप्रत्ययान्ते गमी मुमागमथ वा ॥ उरसा गच्छतीत्युरगः । उरङ्गः सर्पः॥ 'उरसा सलोपो मुम्वा' ॥ उरस्शब्दस्य उपपदस्य गमिधाती परे सकारस्य लोपो भयति वा विकल्पेन समागमो भवति । अनेन गम् उरस्पूर्वः । उरसा हृदयेन गच्छतीति उरगा उरहो वा । 'नानि च' इति डप्रत्ययः । अत्र टिलोपः। 'स्वरहीनं.' 'उरस.' इति सलोपः। एकन मुमागमः । 'नश्वापदान्ते'। विहायसो विहश्च ॥ विहायस्शब्दस विहादेशो भवति चकारान्मुम्बा डान्ते गमौ ॥ विहायसि आकाशे गन्तीति विहगः-विहङ्गः ॥ भुजस्य च मुम्वा डप्रत्ययान्ते गौ ॥ भुजो यार्थे । भुजं चक्रं गच्छतीति भुजगः भुजङ्गः। विहायसो विहश्चेति चकारात् तरसस्तुरादेशः । मुम्पेति अनुवर्तनीयम् । तरसस्तुरादेशः । तुरस्य मुम्बा डान्ते गमौ ॥ तरसा वेगेन गच्छतीति तुरगा-तुरङ्गः ॥ एवं विहायसा आकाशेन विहायसि आकाशे या गच्यतीति विहगः निहाग विहायस्पूर्वः ॥ विहायसो विहश्च' विहायस्शब्दस्य विहादेशः मुमागमः । डनत्ययः ।। पकारात् भुज कुटिलं गच्छवीति । भुज कौटिल्ये। भुजगः भुजङ्गः । प्लवगः । तुरंगः तुरगः । इत्याद्यपि ॥ अटौ ॥ नानि कार्ये च उपपदे सति अटौ प्रत्ययौ भरतः ॥ अस्थि हरवीति अस्थिहरः कःश्वा । कवचं हरतीति काचहरः कुमारः ।। धृ धारणे। धनुर्धरतीति धनुर्धरः क्षत्रियो राजा वा ॥ चर गौ । कुरुपु देशेषु चरतीति १इद टीकात्कल्पितं भवेत् अन्येन वा केनचिर्षित गरेत् ॥

·४०८ सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः “कुरुचरः । ट ईयर्थः । ट्रितः स्त्री चेत् कुरुचरी। महीचरी । सेनापरी । मिक्षाचरी । दीक्षाचरी । अप्रत्ययः सर्वधातुसाधारणः । टप्रत्ययस्तु चरादेरेव भवति ।। शोक करोतीति शोककरी कन्या | यशः करोतीति यशस्करी विद्या ।। सृ गतौ । पुरः सरतीति पुरःसरः । अग्रे सरतीति अग्रेसरः ।। पार्श्व शेतेऽसौ पार्श्वशयः । तथैव पृष्ठे शेतेऽसौ पृष्ठशयः । उदरशयः ॥ उत्तानादिषु कर्टषु । उत्तानः शेतेऽसौ उत्तानशयः । स्तम्बरमा हस्ती ।। जप जल्प व्यक्तायां वाचि । कर्णेजपः॥ ग्रह उपादाने । शक्तिं गृह्णातीति शक्ति- ग्रहः । लाङ्गलग्रहः । पृष्ठिग्रहः । अङ्कुशग्रहः । तोमरग्रहः । घटीग्रहः । धनुग्रहः । सूत्रग्रहः । पुष्पग्रहः । फलग्रहः । कामग्रहः । मधुरग्रहः । शंपूर्वः कृन् । शं सुखं वा कल्याणं करोतीति शंकरः । शंवदः । भारंवहः । अत्र कर्मणि अणपि वक्तव्यः । भारवाहः । श्वेतवाहः । इत्यादि । सूत्रम्-'अटौ' ॥ अश्च दश्च अटौ प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'ओ औ औ' नाम्नि कार्ये च घाच्यमाने अकारटकारप्रत्ययो यथायोग्यं भवतः टप्रत्यये । टकार ईवर्थः । पचिनन्दीति पचादीनां निरुपपदानामप्रत्यय उक्तः । अटावित्यन तु सोपपदानां अप्रत्यय इति न पौन- रुत्त्यम् । उदाहरणम् । हश् हरणे । ह अस्थिपूर्वः । अप्रत्ययः । 'गुणः' 'स्वरहीनं.' अस्थीनि हरतीति अस्थिहरः श्वा फुधुरः ॥ एवं कवचं संनाहं हरतीति कवचहरः कुमारः इन्द्रो वा ॥ धृ धनुपूर्वः । 'दोपां०' इति पस्य रः । 'राद्यपो द्विः' 'झबे जवाः' जलतुम्बि- कान्यायेन । धनुर्धरतीति धनुर्धरः कुमारः इत्यादयोऽप्रत्ययान्ताः ॥ चर गतिभक्षणयोः । घर कुरुपूर्वः । कुरुपु देशेषु चरतीति कुरुचरः । स्त्रीचेत् कुरुचरी। प्रत्ययः । अ 'स्वर. हीनं०' एकत्र प्रथमैकवचने (सोवि०' ।। द्वितीये टित्त्वात् 'ष्ट्रितः' इतीप् । 'यस्य लोपः' प्रथमैकवचने 'हसेपः सेोप:' नदीशब्दवत् ।। इखखि ॥ धातोर्नान्नि कार्ये च सति इ ख खि एते प्रत्याया भवन्ति । शकृत्स्तम्बात्कृमः फले रजोमलाग्रहो हृमः। दृतिनाधादेववातादापाकर्तरि वाच्य इ॥३॥ वत्सग्रीह्योरेव । डुकृञ् करणे । शकृत्करोतीति शत्कारः को वत्सः । स्तम्ब । करोतीति स्तम्बकरिः को ब्रीहिः । फलं गृहातीति फलेग्रहिः वा फलानि गृहातीति फलेग्रहिक्षः । फलसैदन्तत्वं निपातनात् । रजो गृह्णातीति रजोग्रहिः । मलग्रहिः । दृतिं हरतीति इतिहरिः । नाथहरिः । आप्ल. व्याप्तौ । देवान् आमोतीति देवापिः । वातं आमोतीति वातापिः । सूनम्-'इसखि ॥श्व सश्च सिश्व इससि प्रथमावहुवचनान्तं सांकेतिकम् । यद्वा प्रध. मैकवचनान्त नपुंसके ॥ धातोनाग्नि कार्य घ सति इ, ख, सि, एते प्रयः प्रत्यया भवन्ति यथायोग्यम् । उदाहरणम् । कुस्तम्बपूर्वः । स्तम्यं करोतीति विहे इप्रत्ययः । 'गुण' ·। । कृदन्ते फर्थाः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ४०९ 'स्वरहीन.' प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' स्तम्बकरिः व्रीहिः शालिः । एवं शमत्करिर्वत्सः । आप्न व्याप्ती । आप् देवपूर्वः । देवानानोतीति देवापिः । इप्रत्ययः 'स्वरहीनं०' एवं वातापिः। फलमहिः । नाथहरिः॥ खकारः 'खिति पदस्थति सूत्रस्य विशेपणार्थः ॥ खिति पदस्य ॥ खिति प्रत्यये परे पूर्वपदस्याव्ययवर्जितस्य मुमागमो भवति ॥ तेन दोपामन्यमहः । आत्मानं दोपा मन्यते तद्दोपामन्यम् अहः ॥ करीपकूलसर्वाभ्रात्कपः प्रियवशाद्वदः। ऋतिमेघभयात्कृमः क्षेममद्रप्रियात्तु वा ॥३॥ कप निष्कर्षे । करीपं कपतीति करीपंकपः । करीपं शुष्कगोमयमित्यमरः। कूलं कपतीति कूलंकपः । सर्व कपतीति सर्वकपः । अभं कपतीति अभ्रंकपः । सकारो मुमागमार्थः ॥ वद व्यक्तायां वाचि । प्रियं वदतीति प्रियंवदः । वशंवदः ।। ऋतिं करोतीति ऋतिकरः । मेघंकरः । भयंकरः । विकल्पपक्षे 'कार्ये अण् । क्षेमं करोतीति क्षेमकरः क्षेमकारः । भद्रं करोतीति भद्रंकर: भद्रकारः । प्रियं करोतीति प्रियंकरः प्रियकारः॥ आशिताच भुवो भावे करणे च तुराद्भुजात् । विहायसः सुतोरोभ्यां हृदयाच जनात् प्लवात् ॥ ४ ॥ गच्छतेः प्रत्ययः खः स्यादृशोधातोस्तु खिर्भवेत्। आत्मन्कुक्ष्युदरेभ्यः स्युस्तथा वाचंयमादयः ॥५॥ आशितेन भूयते इति आशितंभवम् । ( भावे नपुंसकता वाच्या) । आशिवो भवत्यनेनेति आशितंभवः ओदनः ॥ तुरं गच्छतीति तुरंगमः । भुजंगमः। विहंगमः । सुतंगमः । उरंगमः । हृदयंगमः । जनंगमः । एवेन गच्छतीति प्लवंगमः ॥ हुभृञ् धारणपोपणयोः । आत्मानं विभीति आत्मभरिः । कुक्षि- भरिः । उदरंभरिः । लुप्तविभक्तेच पदान्तत्वं विज्ञेयम् । अतः परं वाचंयमादीन् कथयति । वाचंयमादयो निपात्याः । पाचं यच्छतीति वाचंयमः । अत्र अकारो निपात्यते ॥ दृ विदारणे । पुरं दारयतीति पुरंदरः ॥ तप संतापे । द्विपं तापयतीति द्विपंतपः । परंतपः । सर्व सहतेऽसौ सर्वसहः । विश्वं विभ- तीति विश्वंभरः । भगं दारयतीति भगंदरः ।। दृ प्ठानतरणयोः । रथं तर- तीति रथंतरः ॥ वृञ् वरणे । पति घृणोतीति वा वृणुते सा पर्तिवरा ॥जि जिये । धन जयतीति धनंजयः ॥ धृञ् धारणे । वसूनि वा वसु धरति वा १ टीकाक्र्तुमतेन तु 'गच्छते प्रसय. ख म्यात्तथा वाचयमादय' भारमन्कुच्युदरेभ्यो पै सिर्भवेत् ॥' इत्येव पाठ स्यात् ॥ परंतु अग्रेऽपि सप्रत्ययस्यैव दर्शितलात् मूलपाठ एव समीचीन।। धातोस्तु सार. ५२ ·११० सारस्वतव्याकरणम् । [ तृतीया वृत्तिः घरतेऽसौ वसुंधरा । शनु सहतेऽसौ शत्रुसहः । अरिं दाम्यतीति अरिंदमः । शशुंतपः । एते वाचंयमादयः॥ सूत्रम् । 'खिति पदस्य' ख इत् यस्य स सित् तस्मिन् खिति । सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' पदस्पेति षष्ठ्येकवचनान्तम् । 'डस्स्य' सिति सकारेत्प्रत्यये परे पूर्वपदस्य मुमागमो भवति । उकार उच्चारणार्थः । कक्षेमपूर्वः । क्षेमं करोतीति श्लेमंकरः । 'इखखि' इति सप्रत्ययः । अन सकारो मुमागमार्थः । "सिति पदस्य' इति पूर्वपदस्य गुमागमः । 'मोऽनुस्वारः' 'गुणः' 'स्वरहीनं०' एवं प्रियं वदतीति प्रियंवदः । वशंवदः । फूलंकपः । अभ्रंलिहः। वायमः 1 पुरंदरः । भयंकरः। परंतपः। सर्वसहः । विश्वंभरः। मितपः। विधुतुदः । सूर्यपश्यः । ललाटंतपः । असूर्यपश्याः राजदारा इत्यादि । डुभृम् । भृ आत्म- पूर्वः । आत्मानं बिभर्तीति आत्मभरिः । सिप्रत्ययः । 'नानो नो.' 'सिति पदस्य' 'मोs- नुस्वारः' 'स्वरहीनं' प्रथमैकवचने 'सोर्विसर्गः एवम् उदरंभरिः । कुक्षिभरिः इत्याद- योऽपि ज्ञेयाः॥ एजां खर ॥ एतृ कम्पने इत्यादीनां सरा प्रत्ययो भवति ॥ सकारो मुमागमार्थः । शकारः शिति चतुर्वत्कार्यार्थः । धातोः प्रेरणे इति जिः प्रत्ययः । जनान् एजयतीति जनमेजयः ।। व्यन्तैर्मन्यतेर्मुशकृलास्यपुष्पतो धये। नाडीमुष्टीशुनीपाणिकरस्तनात्सनासिकात् ॥ ६ ॥ मनु अवयोधने । दिवादेर्यः । आत्मानं पण्डितं मन्यते स पण्डितंमन्यः । धेट पाने । मुझं घयतीति मुखंधयः । कूलंधपः । आस्संधयः । पुष्पंधयः । ध्माघेटोस्तुल्योपपदत्वं ज्ञेयम् ।। ध्मा शन्दामिसंयोगयोः । नाडी धयतीति नाडिधयः । नाडिंधमः ॥ खशन्ते पूर्वपदस्य हखो वाच्यः । मुष्टिंधयः । मुटिंघमः । शुनिघयः । शुनिंघमः । पाणिधयः । पाणिंघमः । करंधयः । करंधमः । स्तनधयः । स्तनंघमः । नासिकां धयतीति नासिकंधयः । नासिकंघमः ॥ ध्मा पारीवातघटीतो मजयही तु फूलतः। अमर्विधुतिलातुद् स्यादसूर्योगादशिस्तपिः ॥७॥ ललाटतो घहाम्रालिद मितमाननखात्पचिः। पातादजिरिराया म जहातिः शतिस्तथा ।। ८॥ सारी धमनीति सारिचमः । पातंघमः । पटिंघमः ॥ रुनो मझे। यह प्रापणे । उत्पूर्वः । पूलमुद्रुजतीति गूलमुद्रुजः । मूलमुम्हीति फूलमुद्रहः । अया फिम् । मर्मस्थानम् । अरुस्तुदतीति अस्तुदः । विधुतदः । विसंतुदः ।।

·कृदन्ते कर्याः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । दृशिर प्रेक्षणे । न सूर्य पश्यन्तीति असूर्यपश्याः । के ? राजदाराः। उग्रंपश्यः । ललाटंतपः ।। लिह आस्वादने । वह लेढीति यहलिहः । अनंलिहः ।। मितं पचतीति मितंपचः । प्रस्थंपचः । पानपचः । नखंपचः ॥ अज गती क्षेपणे च । वातमजतीति वातमजः।। मदी गर्वप्लवनयोः। इरया माद्यतीति इरंमदः॥ ओहान त्यागे । शर्धे जहतीति शर्धजहा मापाः ॥ इति खशप्रत्ययः ।। सूत्रम् । 'एजां खर' एजां पष्ठीबहुवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'मोऽनुस्वा०' सर प्रथमे- कवचनान्तम् । 'हसेपः सेर्लोपः' 'एज् कम्पने' इत्यादीनां धातूनां सश् प्रत्ययो भवति खकारो मुमागमार्थः । शकारश्चतुर्वकार्यार्थः। एज् जनपूर्वः । जनं लोकमेजयति फम्प. यतीति विग्रहे । 'धातोः प्रेरणे' जिप्रत्ययः । 'स्वरहीन.' ततः । 'जां सश्' इति सश् । अ । 'खिति पदस्य' इति पूर्वस्य मुम् । 'स्वरहीनं०' चतुर्वत्त्वात् 'अप् कर्तरि' 'गुण' 'ए अय' 'स्वरहीनं०' 'अदे' इत्यकारलोपः । 'स्वरहीनं०' जनमेजयः ॥ मन शाने मन् पण्डि- तपूर्वः । आत्मानं पण्डितं मन्यते इति पण्डितमन्यः। खश्प्रत्ययः । शित्त्वात् 'दिवादेर्यः' खित्त्वान्मुमागमः । 'स्वरहीनं.' 'अ' 'स्वरहीनं० ॥ एवं सुभगंमन्यः इत्यादि ।। ख्युट करणे ॥ धातोः करणेऽर्थे ख्युत् प्रत्ययो भवति ॥ अभूततावे ।। आव्यसुभगस्थूलपलितनग्मांधप्रियेषु कृतः ख्युट् वाच्यः॥ अनाढ्य: आढ्या क्रियतेऽनेनेति आढ्यंकरणं द्यूतम् । सुभगंकरणम् ।। स्थूलंकरणं किम्? । दधि ॥ पलितंकरणं किम् । शीतवस्तुसेवनम् । अनमः नमः क्रियते अनेनेति नमंकरणं धूतम् ॥ अन्धंकरणं किम् ? । सूर्यावलोकनमसकृत् । अप्रियः प्रिया क्रियते अनेनेति प्रियंकरणं मैत्रम् ॥ [ दाहिनो अण् वक्तव्यः ।। वकारस्य च टः ॥ घाटादेशो वक्तव्यः । उवम् । दारु आहन्तीति दार्या- घाटः ॥ चारौ वा ॥ चारं आहन्तीति चार्वाघाटः चा घातः ॥ कर्मणि संपूर्वाच ॥ वर्णान् संहन्तीति वर्णसंघातः ॥ जायापत्योप्टक ॥ जायाप- त्योरुपपदयोर्हन्तेष्टप्रत्ययो भवति लक्षणवति कर्तरि ॥ जायां हन्तीति जायामः ना । पति हन्तीति पतिती स्त्री ॥ अमनुष्यकर्तृके च ।। जायामः तिलकालकः । कपाले भ्रमरः । पतिप्ती पादरेखा ॥ पाणिघताडयौ शिल्पिनि निपात्येते ॥ राजघ उपसंख्यानम् ॥] सूत्रम् । 'ल्युट फरणे' ख्युद प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः सेर्लोप:' फरणे सप्तम्येक. पचनान्तम् । 'अ इ ए' । अकृतस्य निष्पादन करणमुच्यते वस्मिन्नर्थे धावोः स्युट्पत्ययो भमति । सकारो मुमागमार्थः । टकार ईवर्यः । क नामपूर्वः । अनमो नमः क्रियते अनेन इति विप्रहे ख्युत्प्रत्ययः । यु । 'खिति पदस्य' इति खित्त्वान्गम् । 'समासप्रत्यययोः' इति विभक्तिलोपे मुमागमः । 'युवोरनाको' इति अनादेशः । 'वरहीन होंगो' नपुंस- फान्तम् । नर्मकरणं यूतम् । एवम् अस्थूलः स्थूलः क्रियते अनेनेति स्मूलंकरणं दधि। छ स्थूलपूर्वः॥ .

·४१२ । सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः ग भजां विण ।। भजसहवहां कर्तरि विण् प्रत्ययो भवति णकारो वृद्ध्यर्थः ।। वेः ॥ वेर्लोपो भवति ॥ भज सेवायाम् । अर्धं भजतीति अर्धभाव । चोः कु. सुखभाक । दुःखभाक् ॥ यह प्रापणे । भारं वहतीति भारवाट्-भारवाइ भारवाही भारवाहः । भारवाहम् भारवाही ॥वाहो वौ ॥ वाहो वाकारसौकारो भवति शसादौ खरे परे । भारोहः भारौहा भारवाइभ्याम् भारवादभिः । इत्यादि ॥ सह मर्षणे । हो ढः । वावसाने । सहादेः सादिः इति सूत्रेण वरायास्तुरादेशः । त्वरां शत्रूणां वेगं सहतेऽसौ तुरापाड् । साहेः पः सोऽदि । तुरासाही तुरासाहः ॥ पृच्छतेविण ॥ तचं पृच्छतीति तचप्राट् । अम्यूनि बहतीति अम्बुवाट् । शसादौ तु अम्यूहः ॥ अन उः ॥ अनकारादुत्तरस वाहो पाकारस्य उ सात् शसादो खरे परे ॥ शालिवाद् शाल्यूहः ॥ सूत्रम्-'भजां विण।। भजो पष्ठीबहुवचनान्तम् । 'स्वर' 'मोऽनुस्वारः' विण प्रथमैक. पचनान्तम् । 'हसेप:०' भजामिति । भजादीनां भज, वह, पह, शम्, इत्यादीनां धातूनां विणप्रत्ययो भवति कर्युक्तौ विषये । णकारो वृद्ध्यर्थः ।। भज सेवायाम् । भज् । अर्धपूर्वः । अर्ध भजतीत्यर्धभाक् । विण्प्रत्ययः । वि । णित्त्वात् 'अत उपधायाः' इति बुद्धिः । अर्ध- भाज् वि इति स्थिते ।। सूत्रम्-'वे' । पष्ठयेकवचनान्तम् । 'डिति' 'डस्य' 'स्रोवि०' वेरिति विप्रत्ययस्य लोपो भवति । इत्यनेन विलोपः । प्रथमैकवचने 'चोः कु:' हसेपः सेलोपः' 'बावसाने' अर्धभाक् अर्धभाजौ अर्धभाजः इत्यादि । स्त्रीलिङ्गेऽप्येवम् । नपुंसके तु अर्ध. भाक् अर्धभाजी अर्धभाजि इत्यादि ॥ वह भारपूर्वः । भारं वहतीति विप्रहे विण् प्रत्ययः । वृद्धिः । विलोपः । प्रथमैकवचने 'हो' 'हसेपः सेर्लोपः' 'पावसाने' ढस्य डा। भारयाद भारवाद । मधुलिशब्दवत्त- क्रिया । शसादौ स्वरे तु विशेषः ॥ 'वाहो वा' शसादौ स्वरे । वाह इति विण्प्रत्ययान्तस्य बहधातोः शसादौ स्वरे परे वा इत्यक्षरस्य कृत्स्नस्य औकारो भवति वा इत्यस्य औ 'ओ औ मे मारोहः । माहा भारफाफा हो 6. 'इये जमा!' 'वरहीन भारफाभिरि- त्यादि । पह मर्पणे । 'आदेः प्णा नः सह विण्प्रत्ययः । वृद्धिः । वेर्लोपः । प्रथमैकवचने 'हो ढः' 'साहे. पः सो ढि' साहः पाठयेकवचनान्तम् । पः प्रथमैकवचनान्तम् । सः पप्ठये- कवचनान्तम् । ढि सप्तम्येकवचनान्तम् । सधातोः सकारस्य पकारो भवति ढकारे परे रसे पदान्ते च । अनेन सस्य पः । 'हसेपः से०' 'बावसाने तुरां शत्रुवेगं सहते इति तुरा. पाट् इन्द्रः। तुरापाट तुरासाही तुरासाहः । भकारादौ सुपि च तुरापाड्या तुरापाभिः इत्यादिरूपाणि ज्ञेयानि ।। अत्र केचित् तत्त्वं पृच्छतीति तत्त्वप्राट् इत्युदाहरणं पठन्ति । तदन न युज्यते । अप्रे किप्प्रत्ययाधिकारे साधितत्वात् इह तु भ्रमात् पठन्ति ॥ शमेरपि विण वक्तव्यः ॥ मो नो धातोः । शम दम उपशमने । प्रकर्षण शाम्यतीति प्रशान् प्रशामौ m. ॥

·कृदन्ते कीः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ४१३ शम उपशमे । शम् प्रपूर्वः । प्रकर्पण शाम्यतीति प्रशान्। विण्प्रत्ययः । वृद्धिः । वेलोपः । प्रथमैकवचने । 'मो नो धातोः' धातोर्मकारस्य नकारो भवति रसे पदान्ते च । इति मस्स नः। 'हसेपः सेर्लोप:' प्रशान् प्रशामौ प्रशामः । प्रशान्भ्यां प्रशामिः ॥ अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे नाम्नश्चिः ॥ अभूवतावेऽर्थे क भू अस् इत्येतेषु नाम्नश्चिप्रत्ययो भवति ॥ संपद्यकर्तरीति वक्तव्यम् ॥ तेन अगृहे गृहे भवतीति गृहेभवति । चकारचौ दीर्घ इति विशेषणार्थः । अथवा चकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थः । वे ॥ अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे नाम्नश्चिः न प्राक् भूतमभूतं तस्य तेनैव स्वात्मना भवनं तद्भावः तस्मिन्नर्थे अतथाभावस्य तथाभावे सति फ भू अस इत्येतेषां प्रयाणां धातूनां मध्ये एकतरेण योगे नानचित्रप्रत्ययो भवति । चकारश्च 'चौ दीर्घ ईचास्य' इति सूत्रविशेषणार्या च्ची दीर्घ ई चास्य ॥ च्वौ प्रत्यये परे अकारस्य ईकारादेशो भवति अन्यस्य खरस्य दीर्घो भवत्यव्ययवर्जितस्य ॥ अमिथुनं मिथुनं संपद्यमानं तथा करणं इति मिथुनीकरणम् । किम्? । पाणिग्रहणम् । रुच्यन्तसादव्ययम् अव्ययाद्विभक्तेर्लक् । असहायः सहायः संपद्यमानस्तथा सात् इति सहायी स्यात् । अकृष्णः कृष्णः यथा संपद्यमानस्तथा करोतीति कृष्णीकरोति । हेतूकतम् । अव्ययस्य न दीर्घवम् । अस्वस्ति स्वस्ति यथा संपद्यमानस्तथा सादिति स्वस्ति स्यात् । संपद्यकर्तरि किम् । अगृहे गृहे भवतीति गृहेमवति । अलुरु कचित् इति विभक्तरलुक ॥ 'च्यौ दीर्घ ई चास्य' च्चो परे सति अफारव्यतिरिक्तस्वराणां दीर्घः आकारस्य च । यद्वा अस्य अवर्णस्य ईकारो भवति । उदाहरणम् । फ मिथुनपूर्वः । अमिथुनं मिथुनं क्रियते इति विमद्दे । 'भावे युद्' यु । 'अभूततद्भावे' । अनेन मिथुनस्याने चिः । 'च्चो वीर्य ई चास्य' इति अकारस्य ईकारः । 'युवोरनाको' 'गुणः' 'स्वरहीनं.' 'वेर्लोप:' हों णो.' भावत्वान्नपुंसकलिङ्गत्वम् कुलशब्दवत् । एवं मिथुनीकरोति मिथुनीमवति मिथुनीस्यान् । भू शुक्लपूर्वः । अशुक्लस्य शुक्लभवनं शुद्धीभावः । पञ् । 'पञ् भावे' अ । णित्वादृद्धिः । 'औ आय्' 'स्वरहीनं.' विः । अकारस्य ई । 'वेलोप:' अत्र भूयोन चिः। 'सावि०' अस् भुवि । विधिसंभावनयोः यात् । 'अप् कर्तरि' 'अदादेल' निमसोऽस्य' इत्सलोपः। सहायपूर्वः । असहायः सहायः स्यादिति विग्रहे च्चिप्रत्ययः ई पास्स । 'वे:' इति लोपः। सहायी स्यात् क्रियापदम् । अत्र अस्योगे च्विः । कृ हेतुपूर्यः । अहेतुहेतुतया कृतं हेतू- कृतम् । 'फक्तवतू' तप्रत्ययः । विप्रत्ययः । 'च्चो दीर्घः' इति दीर्घः । उकारस्य कारता नपुंसकान्तम् ॥ च्वौ सलोपश्च ॥ अरुस् मनस् महस् पेतस् रजस् इत्यादीनां सकारस लोपो भवति चा प्रत्यये परे ॥ द्वौ ननौ प्रकृतार्थमनुसरतः । उत्सुकं मनो .

·- - { सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृचिः । यसासौ उन्मना, न उन्मना:, अनुन्मनाः, अनुन्मनाः उन्मनाः संपद्यमान- स्तथा भाव इति उन्मनीभावः । विगतं मनो यस्याऽसौ विमना, न विमना: अविमनाः, अविमना विमना: संपद्यमान तथा भाव इति विमनीमावः । न विद्यते मनो यस्यासौ अमनाः, न अमना: अनमना:, अनमना: अमना: संपद्यमानस्तथा भाव इति अमनीभावः । तथा सुमनीभावः । सुचेतीभावः । महीकरोति । अरूकरोति । चर्करोति । 'च्यौ सलोपश्च' च्चिप्रत्यये परे अरुस्मनश्चक्षुश्चेतोरहोरजसा सकारस्य लोपो भवति । सलोपे कृते च पूर्वस्य दीर्घः । अकारस्य ईकारः । स्थिरस्य मनसः अमनस्त्वेन भवनमम- नीमावः । अरूकरोति । चक्षुकरोति । चेतीकरोति । विरहीकरोति । विरजीकरोति । भू । अमनस्पूर्वः । 'घमभावे' अ । च्चिप्रत्यये कृते । 'च्वौ सलोपश्च' इति सलोपे कृते अका- रस्य ईकारः ॥ एवमपरिखा परिसाकृता परिखीकृता । क्तप्रत्ययः । परिखापूर्वः विप्र- त्ययः । ई चास्य' इति अवर्णस्य ईकारः । 'वेः' इति विलोपः। डाच फचिद्वक्तव्यः ॥ अभूततद्भावेऽर्थे कचित् डान् प्रत्ययो भवति ॥ अदुःखं दुःसं संपद्यते तत् करोतीति दुःखाकरोति । तथा भद्राकरोति ।। प्रथमैकवचने 'नोविसर्ग:'......कचित्प्रयोगान्तरे कृभ्वस्तियोगे व्यर्थे नानो डाचप्र- त्ययो भवति । डकारष्टिलोपार्थः । चकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थः । अदु सिनं दुःखिनं करो- तीति दुःखाकरोति । इति सिद्धमेव । करोति दुःखिन्पूर्वः । डाच् । टिलोपः । 'स्वरहीनं०।। एवं सुखाकरोति । सपनाकरोति । प्रियाकरोति । मुण्डने भद्राकरणम् ।। आतो मनिपकनिन्वनिपः ॥ प्रादौ नानि च प्रयुज्यमाने आकारान्ता- द्धातोर्मनिप् कनिए पनिप् इत्येते प्रत्यया भान्ति ॥ सुष्ठु ददातीति सुदामा । राजन्शन्दवद्रूपम् । खसे चपा झसानाम् । अश्वे तिष्ठतीति अश्वत्थामा । सूत्रम्-'आतो मनिप्कनिध्वनिप:' ।। आतः पष्ठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'सोर्वि- सर्ग:' मनिप् च कनिप् च वनिप्प मनिपकनिन्वनिपः । प्रथमावहुवचनान्तम् । 'स्वर- हीन.' 'सोनिसर्ग:' आकारान्ताद्धातोः मनिए, कनिप् , वनिप्, एते नयः प्रत्यया भवन्ति कर्तरि । पकारः पित्कार्यार्थः । इकार उच्चारणार्थः । कनिप् इत्यन ककारः कित्कार्यार्थः । इदान दाने । दा सुपूर्वः । सुष्ठ दातीति सुदामा । मनिष्प्रत्ययः । सुदामनशब्दात् प्रथ- मैकवचने । नोपधाया: 'हसेपः से.' 'नाम्नो नो लोप०' राजन्शब्दवत्साधना ॥ स्थामी । इश्व ईश्वई । दासोमास्थां हर इकारो भवति ।। धागैहाएपिरतीनां दीर्घ ईकारो भवति सकारादौ किति हसे परे, न क्यपि किपि वा कनिष्प्र- त्ययः । मुलु पिरतीति सुपीवा । भूरि ददातीति भूरिदिवा । घृतं पिब- तीति घृतपीवा । धनदिवा । मलसिवा । मार्गस्थिया । धनधीवा । सुगीवा । दोपहीवा । कनिए कचिदन्येभ्योऽपि दृश्यते ॥ मुष्ठ करोतीति सुकर्मा । ।

·F कृदन्ते कर्नाः १] चन्द्रकीर्तिप्याल्यासहितम् । सुष्टु शृणोतीति सुशर्मा । अन प्राणने । अत्र किप् । प्राणितीति माण प्राणी प्राणः । हे प्राण ॥ अनः ॥ पदान्ते वर्तमानस्यापि अनो नस णत्वं सात् । अधौ इति विशेषणान्नलोपो न शङ्कनीयः । इण गतौ ॥ हखस्य पिति कृति तुक ॥ हस्खस्य पिति कृति परे तुगागमो भवति ॥ प्रातरेतीति प्रातरित्वा ॥ घनिपि समस्याऽत्वं चाच्यम् ॥ जनी प्रादुर्भावे । :विजा- यतेऽसौ विजावा । केवलेभ्योपि वनिए ओगृ अपनयने । ओणतीति अवाया अवावानी ॥ ईपि वनो नस्य रो वाच्यः॥नण ईप । ओणति । सा अवावरी । पारं पश्यतीति पारदृश्वा। पारं पश्यतीति सा पारश्वरी । केवलेभ्योऽपि कनिप् । पुञ् अमिपवे । पूछ प्राणिगर्भविमोचने । मुनोतीति सुत्या । तुक् ।। धेट् पाने । धयतीति धीवा ॥गै शन्दे । गायतीति गीया । । जहातीति हीवा । पीवा ॥ सूत्रम्-'स्थामी' ॥ स्थां पष्ठीबहुवचनान्तम् । 'आतो धातोलोप:' 'स्वरहीनं०' 'मोs. नुस्वारः' ई प्रथमैकवचनान्तम् साकेतिकम् । अथवा स्वां पष्ठीबहुवचनान्तम् । प्रथम- फयचनान्तम् । ई प्रथमैकवचनान्तम् निपदम् । 'अव्ययाद्वि०' इश्च ईश्व ई । स्था, पा पाने, गा, मा, हा, इत्यादीनामीकारो भवति फिप्रत्ययव्यतिरिक्त फति परे स्थादीना- माकारस्य इकारः ईकारश्च भवति । कचित्प्रयोगानुसारेण इस इकारः । यथा स्थित सहितं मितं प्रमितम् । दो अवग्यण्डने । दितम् । पोऽन्वकर्मणि । अवसितम् । छो छेदने । 'छितम् । निशितमित्यादि । कचिद्दीपः । पा पाने । पा सुपूर्वः । सुलु पियतीति विप्रहे। 'आतो मनिप्०' इत्यादिना कनिष्प्रत्ययः। कित्त्वादाकारस्य ईकारः । पा इत्यस्य पी सुपी. पम् । प्रथमैकवचने 'नोपधाया' 'हसेप: सेलोप:' 'नानोनो०' सुपीवा इति कनियन्तम् । जुदाम् । दा भूरिपूर्वः । भूरि प्रचुर स्वर्ण वा ददातीति भूरिदावा पनि कित्त्याभावात् 'स्थामी' इतीकारो न । राजन्शब्दवत्प्रक्रिया ॥ किए ।। उपपदे सति असति च सर्वधातुभ्यः किप् प्रत्ययो भवति ॥ किपः सर्यापहारित्वाल्लोपः । कपावितौ ॥ वैः॥ सूत्रम् । 'किप्' प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:०' एकपदम् । सर्पधातुभ्यः फिपत्ययो भवति । ककारो गुणप्रतिषेधार्थः तुग्विधानार्थश्च । अन्ये तु प्रत्यया उदाहरणानुसारेण यथायोग्यं धातुभ्यः प्रयोज्याः । फिप्रत्ययस्तु सर्वधातुभ्यो भवतीत्यर्थः । कृ । कर्मन्पूर्वः । कर्म करोतीति विग्रहे किप्प्रत्ययः ॥ हवस्स पिति कृति तुक् ॥ कर्म करोतीति कर्मकन् । अग्निं चिनोतीवि अग्नि: चित् । देवान् स्तोतीति देवस्तुत् । सोमं पिपतीति सोमपाः ॥ सर्व पश्यतीति सर्वरक् । दिशाम् इति कुत्वम् । दिश अतिसर्जुने । दिशतीति दिक् कि । पचिच्यायतस्तुकटठड्जुश्रीणां दीर्घः संप्रसारणाभाव - ·- - सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः क्तव्यः ॥ वक्त्यनया सा वाक् वा उच्यते अनया सा वाक् ॥ प्रन्छ ज्ञीप्सायाम् ! तन्नपूर्वः । तच्च पृच्छतीति तत्त्वप्राट् । छशपराजादैः पः॥ोः शउ वाणो किति डिति झसे परेऽनुनासिके कौ च ॥ तेन तत्व- प्राच्छौ(शौ) तत्त्वप्रान्छ।(श:) ॥ टुञ् स्तुतौ । आयतं स्तोतीति आयतस्तूः ॥ ग्रुङ् गतौ । कटं प्रवतेऽसौ कटपूः ॥ जु गतौ । जवतेसौ जूः। सुष्टु श्रयतीति सुश्रीः । वा सुष्टु श्रीर्यस्यासौ सुश्रीः । श्रयन्ते जना यामिति थी। सूत्रम्-'हखस्य पिति कृति तुक्' । हस्खस्य पष्ठपेकवचनान्तम् । 'डरस्य' पिति सप्तम्ये- कवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' तुक् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप: सेलो.' पिति कृति पर हस्वस्य स्वरस्य तुगागमो भवति । अनेन धातोः पुरस्तुगागमः । किपः सर्वापहारी लोपः इति फिप्लोपः । प्रथमैकवचने 'इसेपः सेोपः कर्मन्नित्यन्न 'नाम्नो नो०' कर्मकृत् । एवमनि चिनो. तीत्यग्निचित् । चिम् चयने ॥ देवान् स्तोतीति देवस्तुत् । छुन् स्तुतौ । ष्टु । 'आदेः ष्णः स्ना' निमित्ताभावः' इति टस्य तः। देवपूर्वः । किप्प्रत्ययः । तुगागमः । किपः सर्वापहारी लोप पा पाने । सोमपूर्वः । किप्प्रत्ययः । सोमं पियतीति सोमपाः । अत्र दीर्घत्वान्न तुगागमः । प्रथमैकवचने 'सोवि० ॥ दृशिर प्रेक्षणे । सर्वपूर्वः । सर्वं पश्यतीति सर्वदृक् । प्रित्ययः । किपः सर्यापहारी लोपः । 'दिशाम्' इति शस्य कः । प्रथमैकवचने । 'हसेपः से.' सर्वदृक् सर्वशी इत्यादि । निधातुः सेवायाम् । शिः सुपूर्वः । सुष्ठ श्रयतीति विग्रहे किम् ॥ 'पचिप्रच्छयायः' इति । प्रच्छ, वच, स्तु, फटा, जु, श्रीणां दीर्घता भवति चकारात् प्रच्छः सासारणाभावः । इति स्वरस्य दीर्घः । फिलोपः। सुश्रीशब्दात्प्रथम- फवचने । 'स्रोवि० ॥ प्रच्छ जीप्सायाम् । प्रच्छ तत्त्वपूर्वः । किप्प्रत्ययः । 'प्रच्छादे! इति दीर्घः । 'संयोगान्तस्य लोप:' 'छशपराजादेः प:' पोड हसेप: से.' 'यावसाने' तत्त्वं पृच्छतीति सत्त्ववाद तत्त्वप्राड् तत्त्वप्राच्छौ (शौ) तत्त्वप्राच्छः (शः) । नहितिव्यधिपिरुचिसहितनिपु फियन्तेपु पूर्वपदस्योपसर्ग- स्थान्ते दीर्थों वाच्यः ॥णहू बन्धने । आदेः प्णः स्नानहो धः । उप समीपे नातीति उपानत् ॥ नितरां वर्ततेऽसौ नीत् ॥ व्यध ताडने । ग्रहां छिति च । मर्माणि विध्यतीति मर्मावित् ॥ वृप पृष्टौ । प्रकर्षण वर्षतीति प्राट् ॥ रुच दीप्तौ । नितरां रोचतेऽसौ नीरुरु ॥ गह बन्धने । नह उपपूर्वः । उपनाते पादयोरित्युपानत् । किप् प्रत्ययः । विपि परे नर्धातोः पूर्वस्य उपसर्गस्य दीर्घता च वक्तव्या । किप्पर इति पाठे किए परी यस्मात् स पिपर: ईरशे नहियाती परे उपसर्गस्य दीर्पता पत्तच्या। प्रथमैकवचने 'नहो ध. हस घा । 'वायसाने' उपानत् उपानद् उपानही इत्यादि हसान्तस्त्रीलिङ्गे ॥ पपारात् प्राट् । प्रपर्पतीति प्राट् । मर्माविए । नीरुरु इत्यादापपि दीर्घता ॥ नहेरित्युपलक्षणात नदि पृषि पृति प्यधि सदि धनयः गृह्यन्ते ।। । १. गुजराटेन म पनि टीकापाठ ॥

·. कृदन्ते फर्थाः १] 1 - चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ११७ : गम्यम्नम्हन्तनादीनां किपि समस्य लोपो वाच्यः फ्यपि वा ।। तुक । परितः तनोतीति परितत् ॥ कटं चिकीर्पतीति कटचिकीः। चिकी- पतेः किम् । यतः इत्यकारलोपः । दोपाम् इति पस्स रेफः । रिलोपो दीर्पण इति मध्यमरेफस्य लोपः नतु संयोगान्तस्य लोपः । रसे पदान्ते चेति चकाराद् ॥ रात्सस्य । स्रोविसर्गः । कटचिकीपी कटचिकीर्षः ।। वह प्रापणे । यजा ययराणाम् । अनो वहतीति अनवान् ॥ फिरन्ते याय- नसो डान्तादेशो वाच्यः ।। अनहाही अनहाहः ।। राज दीप्ती । मो राजि समः की । सम्यक् राजतेऽसौ सम्राट् ॥ध्य चिन्ता- याम् ॥ ध्यायतेः किपि संप्रसारणं दीर्घता च वक्तव्या ॥ सुष्ट घ्याय- तीति सुधीः ॥ शुतिगमिजुहोतीनां फिपि फचित् द्वित्वं याच्यम् ॥ हसादिः शेपाभावः ॥ द्योततेः फचित्पूर्वस्य किपि संप्रसारणं वाच्यम् ॥ द्योततेऽसौ विद्युत् । गच्छति उत्पत्तिस्थितिलयान् प्रामोतीति जगत् ॥ जुहोतेर्दीर्घश्च । जुहोत्यनया सा जुहूः ॥ कृ कटपूर्वः । कटं चिकीर्पतीति विप्रहे । 'इच्छायां०' इति सप्रत्ययः । 'से दीप: कत ३' कि । द्वित्वम् । 'पूर्वस्य', 'हसादिः शेपः' रलोपः । 'फुहोशुः' चिकिर । 'प्योहिरो' इति दीर्घः । 'किलात्पः सः०' कटं चिकीर्ष अप्रे फिप् । 'यतः' इति सप्रत्ययस्य थकारस्य लोपः । किपः सर्वापहारी लोपः । 'दोपार' 'रिलोपो दीपंध' 'सोवि०' एवं सापयन्ति ।। ध्यै चिन्तायाम् । ध्यै मुपूर्वः । सुष्टु ध्यायति इति मुधीः किप्प्रत्ययः । ध्यायतेः ध्ये चिन्तायामित्यस्य धातोः किपि परे संप्रसारणं भवति दीर्पस्य(१) दीप ईकारः । ये इसस ो । किप्लोपः । प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' मुश्रीशब्दवत् ।। दृशेष्टक्सको चोपमाने कार्य ॥ शेर्धातोः सर्वादिपु टक्सको प्रत्ययो भवत उपमाने कार्ये सति ।। चकारात् किए वक्तव्यः ॥ आ सर्यादेः ।। एतेषु प्रत्ययेपु परेषु सर्वादेः पूर्वस टेरात्वं भवति ॥ दृशिर प्रेक्षणे । अन्य इव दृश्यतेऽसौ अन्यादृशः । छशपराजादैः पः ! पढोः कः से । फिलान् । अन्यादृक्षः अन्यादृक् । स इव दृश्यतेऽसौ तादृशः तादृक् । य इव दृश्यनेऽसो यादृक्षः यादृक् । एप इव दृश्यतेऽसौ एतादृशा-एतादृक्षः एतादृक् ।। सूत्रम्-'शेष्टक्सको घोपमाने कार्ये' ॥ दृशेरिवि शिशब्दस्य पश्यम्येकयचनान्तम् । 'डिति' 'हस्य' 'स्रोवि० टक् च स च दुक्सको प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'स्वरहीन.' पश्चात् 'विसर्जनीयस्य सः' 'मिः हः च प्रथमैकवचनान्तम् । 'मव्यया०' उपमाने सर- म्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' । कार्य सप्तम्येकायनान्तम् । 'अइए' सिद्धम् । दृशेषोतो. टक्सको प्रत्ययो भयतः । चकारात् तृतीयरूपे किप्रत्ययो भयति कार्ये कोको उपमा वाच्ये सति । र अन्यपूर्वः । अन्य इस दृश्यत इति विभई एकत्र टक् प्रत्ययः । टा . सार.५३ ·। . ४१८ सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः नुवन्धः 'गितः' इति कार्यार्थः । ककारो गुणनिषेधार्थः ।। सूत्रम् ----'आ सर्वादेः ।। आ प्रथ.' मैकवचनान्तम् सांकेतिकम् । सर्वादेः पठ्येकवचनान्तम् । 'डिति' 'डरस्य' एतेषु टक् सकू किम् सप्रत्ययेषु परेषु सर्वादेः सर्वादिगणस्य पूर्वपदस्य टेरात्वं भवति । 'स्वरही.' प्रथम- कवचने 'स्रोवि०' अन्यादृशः। द्वितीये सक्प्रत्ययः । टेरात्वम् । दिशाम्' इति शस्य का। 'किलात्यः साकपसंयोगे क्षः प्रथमैकवचने । 'स्रोविसर्ग:' अन्यारक्षः । तृतीयरूपे फिप्रत्ययः । टेरात्वम् । किप्लोपः । प्रथमैकवचने 'दिशाम्' 'हसेपः सेर्लोपः' मन्यादृक् । टित्त्वादीप् । अन्याशी ॥ एवं स इव दृश्यते इति तादृशः तादृक्षः तादृक् । तद्पूर्वः । 'आ सर्वादेः ॥ 'किमिदमः कीश ॥ किमशब्दस्य इदम्शब्दस्य च कीश ईश् इत्ये- तावादेशौ भवतः टगादिपु प्रत्ययेपु परेषु ॥ शकारः सर्वादेशार्थः । क इव दृश्यतेऽसौ कीदृशः कीदृक्षः कीदृक् । अयमिव दृश्यतेऽसौ ईदृशा-ईटक्ष:- ईदृक् । ईदृशी वार्ता । सर्वादित्वा रात्वम् ।। भवदादिपु दृशेष्टकारादयः पूर्वस्य टेर्दीर्घता च वक्तव्या ॥ भवानिव दृश्यतेऽसौ भवादृशः-भवादृक्षा- भवादृक् । चकारात् एतेषु प्रत्ययेषु परेषु समानशब्दस्य सो वाच्यः । समान इव दृश्यतेऽसौ सदृशः-सदृक्षा-सदृक् ॥ अदसोऽम् आदेशः ॥ अदस्- शब्दस टगादिपु सत्सु अमू आदेशो भवति किति परे ॥ असाविव दृश्य- तेऽसौ अमूदृशः- अमूदृक्षः- अमूदृक्-ग् । प्रत्ययोत्तरपदयोः परतो युष्म- दस्मदोरेकत्वे त्वत् मत् इत्येतावादेशौ भवतः ॥ त्वमिव दृश्यतेऽसौ त्वाश:-त्वादृक्षा-खादृक्-ग् । अहमिव दृश्यतेऽसौ मादृशामादृक्षा- मादृक्-ग् । यूयमिव दृश्यतेऽसौ युष्मादृशः-युष्मादृक्षः-युष्मादृक् । वयमिव दृश्यतेऽसौ असादृशः-असादृक्षः-असादृक् । टकारानुवन्धत्वादीप् । तादृशी। याशी । एतादृशी । त्वादशी । मादृशी । अन्यादृशी । युष्मादृशी। असादृशी । भवाशी इत्यादि ॥ सूत्रम्-'किमिदमः कीश्' ॥ किं च इदं च किमिदम् तस्य पष्ठ्येकवचनान्तम् । 'सो- वि० । की च ई च की फीपूर्वः शः शकारोऽनुवन्धः उभयत्रापि युज्यते । कीश् प्रथमैकव- चनान्तम् । 'हसेपः से० ॥ केचित्तु 'किमिदमः कोशीश' एवं सूत्रं पठन्ति । एतेषु प्रत्ययेषु परेपु धातोः पूर्वयोः किम् इदम् शब्दयोः कोश् ईश् इत्येतावादेशी भवतः यथासंख्येन । किम शब्दस्य कीश् । इदम् शब्दस्य ईश् । शकारः सर्वादेशार्थः । दृश् किम्पूर्वः । क्रमेण टक्सफिप्रत्ययाः । क इव दृश्यत इति विमहे किगः की आदेशः । कीदृशः कीदक्षा फीरक् । शेपं प्राग्वत् ॥ एवम् इदम् पूर्वः । इदमः ई आदेशः । अयमिव दृश्यते ईदृशः ईशक्षः ईदृक् ।। भवदादिपु प्राक्पदेपु सत्सु इषार्थे उपमानायें शेर्धातोः टक्सक्किप्रयया भवन्ति । पूर्वपदस्य टेरात्वं भवतीत्यर्थः । भवानिय दृश्यते भवादृशः । भवादृक्षः । भवाम् ।

·. कदरते कर्याः १] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ४१९ अहमिव दृश्यते इति मादृशः माहक्षः मादृक् इशु अस्मत्पूर्वः । वन्मदेकत्वं इति मदादेशे सौ छवे पश्चाट्टेराकारः । एवं त्वमिव दृश्यत इति त्वादृशः त्वादृक्षः त्वाम् ॥ चकापत् समान इत्यस्य स आदेशः । समान इव दृश्यत इति सदृशः सदृक्षः सदृक् । चयमिव दृश्यत इत्यस्मादृशः अस्मादृक्षः अस्मादृक् । यूयमिव दृश्यत इति युष्मादृशः ॥ णिनिरतीते ॥ धातोरतीते काले शीलेऽर्थे च णिनिप्रत्ययो भवति ॥ करणे उपपदे यजेर्णिनिर्वाच्यः ॥ इनां शौ सौ । अग्निष्टोमेन इयाज इति चा अग्निष्टोमेन अयाक्षीत् इति अग्निष्टोमयाजी । वा अनिष्टोमं यष्टुं शीलं यस्य सः अमिष्टोमयाजी । अथाद्धं भुढे इत्येवंशीला अश्राद्धभोजी । अर्थ भुक्ते इत्येवंशीलः अर्धभोजी । सुखभोजी । उष्णं भुते इत्येवंशीला वा भुक्त- वान् इति उष्णमोजी ॥ हनो घत् ॥ हन्तेनिन्दायां णिनिर्वाच्यः॥ पितरं जघान या अवधीत् इत्येवंशीलः पितृपाती । दण्डिन् शब्दवद्रूपं ज्ञेयम् ॥ कर्तर्युपमाने णिनिर्वाच्यः ॥ अन इव पततीति अभपाती । मत्त इव करोतीति मत्तकारी । हंस इव गच्छतीति हंसगामी । स्त्री चेत् हंसगामिनी । ईप्॥ सूत्रम्-'णिनिरतीते' । णिनिः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोर्विः'। अतीते सप्तम्येकवचना- न्तम् । अ इ ए' पश्चात् 'नामिनोरः' 'स्वरहीनं'।धातोरतीते गतकाले णिनिप्रत्ययो भवति । शीले स्वभावेऽर्थे । णिनिरित्यत्र णकारो वृद्ध्यर्थः । इकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थः ॥ उदाहर- णम् । यज् अग्निष्टोमपूर्वः । अमिष्ठोममिष्टवान्' यष्टुं शीलमस्येति वा अमिष्टोमयाजी । णिनिप्रत्ययः इन् । णित्त्वादृद्धिः । 'स्वरहीन' 'इनां शौ सौ' 'हसेपः से०' 'नानो नो०' दण्डिन् शब्दवत्मनिया ॥ किएकनिड्डाः ॥ धातोरतीते काले शीलेऽर्थे च किए कनिए डा इत्येते प्रत्यया इव भवन्ति । किप् ॥ वृत्र ब्रह्म भ्रूण एतत्पूर्वकादेव हन्तेः किए स्यात् ॥ अतीते काले एव । वृत्रं हतवानिति वृत्रहा । ब्रमहा । भ्रूणहा । अन्यत्र शत्रुधातीत्यत्र णिनिः । शत्रु हन्तीत्येवंशीलः शत्रुघाती । सुष्टु करोति साऽसौ सुकृत् । कर्मकृत् । पापकृत् । पुण्यकृत् । शास्त्रवत् । सोमं सुनोति साऽसौ सोमसुत् । अग्निं चिनोति साऽसौ अनिचित् । इत्येते कियन्ताः॥ कनिए । युधि संप्रहारे । राजानं युध्यते साऽसौ राजयुध्ना । राजानं करो- तीत्येवंशीलः राजकृत्वा । सह युध्यते साऽसौ सहयुध्धा सहकृत्वा । पुल् प्राणिप्रसवे । कनिय तुक । कित्त्वाद्गुणाभावः । सुनोति साऽसौ चा सुत्वान् इति सुत्वा । स्तुला । यजति यन्ना । पारमद्राक्षीत् इति पारदृश्वा।। इत्येते कनियन्ताः॥ - ·'- ४२० सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः सूत्रम्-'किव्वनिप्डाः ॥ प्रथमावहुवचनान्तम् । 'सवर्णे'। 'स्रोर्वि०' । वृत्तिः सुगमा । हन हिंसागयोः। हन वृत्रपूर्वः । वृत्रासुरं हतवानिति विद्महे किप्प्रत्ययः । किपः सर्वाप- हारी लोपः । प्रथमैकवचने 'इनां शौ सौ 'हसेपः से.' 'नानो नो' वृत्रहा वृत्रहणौ । एवं ब्रह्महा भ्रूणहा । पूर्व किप्प्रत्ययो वनिष्प्रत्ययश्च वर्तमानकाले उक्तः । अत्र तु अतीते काले इति न पौनरुत्त्यमित्यादि । यज् वनिष्प्रत्ययः । वन् । 'स्वर' यज्जन प्रथमैकवचने 'नोपधायाः 'हसेपः से०' 'नानो नो०' इष्टवानिति यज्वा । यज्वानी ॥ जनी प्रादुर्भावे ॥ सप्तम्यां जनेः ॥ सप्तम्यां जनेर्धातोर्डः प्रत्ययो भवति अतीते काले ॥ सरसि जायते तत् सरसिज पद्मम् । अलुक् कचित् । जातं सरोजम् । संस्कारजः । अजः । द्विजः ॥ परितः खाता इति परिखा । प्रकर्पण जायते सेति प्रजा । सर्व गतवान् इति सर्वगः वा सर्व गच्छति साऽसौ सर्वगः ॥गै शब्द । साम' गीतवान् गायति साऽसौ सामगः ॥ इति डप्रत्ययान्ताः ॥ इति कर्थप्रक्रिया ॥१॥ जनी प्रादुर्भावे । जन् सरसिपूर्यः । डप्रत्ययः । अ । डित्त्वादिलोपः । 'स्वरहीनं.' सरसि जातं सरसिजम् । 'अलुक् फचित्' इति सप्तम्या अलुक् । नपुंसके कुलशब्दवत् । ज्ञा अवयोधने । ज्ञा सर्वपूर्वः । डप्रत्ययः । टिलोपः। 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोवि. सर्व ज्ञातवानिति सर्वज्ञः ॥ गम्ल गतौ गम् सामन्पूर्वः । सामवेदं गतवान् ज्ञातवान् । गीतवानिति विमहे ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्थी इति इप्रत्ययः दिलोपः 'स्वरहीनं०' 'नानो नो.' सामगः । एवं सर्वत्र गतवान् सर्वगः॥ निष्ठाधिकारप्रक्रिया २ अथ निष्ठाधिकारप्रक्रिया ॥ तक्तवतू ॥ धातोरतीते काले क्तक्तवतू प्रत्ययौ भवतः ।। भावकार्ययोः क्तः । क्तवतुः कर्तर्येव ॥ कृतो घटः । कृत- घान् घटम् । उकाचितौ । उर्नुमर्थः ॥ ष्णा शौचे । नायते स तत् स्वातं खया । आगम्यते स वत् आगतम् । स्थीयते स तत् स्थितं देवदत्तेन । भावस्यैकत्वादेकनचनं नपुंसकत्वं च । भावे नपुंसकता ॥ अन्तः प्रान्तेऽन्तिके नाशे स्वरूपे च मनोहरे । धात्वर्थः केवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयते ॥८॥ क्रियते साऽसौ कृतः कटस्तेन । स कटं कृतवान् । करोति साऽसौ कृत- वान् । कृष्णः सर्वं कृतवान् । त्रितो नुम् इति नुमागमः ॥ अथ निष्ठाप्रक्रिया ॥ सूत्रम्-'क्तक्तवतू। ततश्च क्यतुश्च तक्तवतू प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'ओ यू' 'सवर्णे' ।। धातोरतीते क्त करतु इत्येतो प्रत्ययो भवतः । तत्र तप्रत्ययो भावे फर्मणि च भवति, रूवतुश्च कर्तरि । फकारो गुणप्रतिषेधार्थः । अकारि इति शवः । क ·पितः वा.हरिदिनमुपोवास इति उपोपितः ॥ वसिक्षुधोरिद ॥ आभ्यां ' । निष्ठाधिकारप्रक्रिया २] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । १२१ क्तप्रत्ययः । त । प्रथमैकवचने 'सोर्षि' कृतः घटः कारकेण । अत्र फर्मणि क्त: ॥क । कवतुः । उकारो नुम्विधानार्थः तवत् प्रथमैकवचने । 'त्रितो नुम' अत्लसोः सौ दीर्घः' 'हसेपः सेोप:' 'संयोगान्तस्य लोपः॥चकार इति कृतवान् । 'हितः । स्त्रीचेत् कृतवती । अन्न कर्तरि क्तवतुः ॥ गत्यर्थादकर्मकाच कर्तरि क्तः ॥ गत्यर्थादकर्मकाच करि क्तमत्लयो भवति ॥ चाद्भावकर्मणोरपि ॥ [ लोपस्सनुदानतनाम् । गच्छति स इति गतः ॥स्थामी। तिष्ठति स इति स्थितः । कृतः ।] अटति स इति अटितः ॥. शम दम उपशमे ॥ अमान्तस्य किति झसे दीर्घः ॥ नमान्तस धातो..... Nों भवति किति झसे परे किपि वा ॥ शाम्यति स इति शान्ता । .. दाम्यति स इति दान्तः ।। दुवम् उद्गिरणे । वमति स इति वान्तः ॥ सूत्रम्-'गत्यर्थादकर्मकाय कर्तरि क्तः ॥ गतिरों यस्य सः गत्यर्थः तस्मात् पञ्चम्येक- वचनान्तम् । 'डसिरत्' 'सपणे दीर्घः' न विद्यते कर्म यस्येत्यकर्मकस्तस्मात् । पञ्चम्ये- कवचनान्तम् । 'सिरत्' मध्ये । 'चपा अवे' 'स्वरहीनं' च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' पश्चात् 'स्तोः शुभिः श्रुः' 'स्वरहीनं' कर्तरीति कर्तृशब्दस्य सप्तम्येकवचना- न्तम् । 'डी' इत्यर् । 'स्वरहीन' क्तः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' ॥ गम् क्तः । त । 'लोपस्त्वनुदात्ततनाम' इति मलोपः । देवदत्तेन आगतमन भावे क्तः । नपुंसकलिङ्गे भावे विहितस्य क्तप्रत्ययस्य नपुंसकलिङ्गता च ॥ठा 'आदेः ष्णः स्नः' स्था प्रत्ययः । 'स्थामी' इति हस्ख इकारः । देवदत्तेन स्थितम् ॥ गत्यर्थो धातुः 'अट गतौ' इत्यादिः । अकर्मकश्च लज्जासत्तादिः । एवं द्विविधादपि धातोः कर्तरि कप्रत्ययो भवति । उदाहरणम् । अट् तप्रत्ययः । 'कृतः' इतीडागमः । अटितशब्दान् प्रथमैकवचने 'सोर्विः' । अत्र गत्यर्थत्वात् तप्रत्ययः ॥धा स्था क्तः । 'स्थामी' इति इकारः । स्थितः । अत्र अकर्मकत्वात् क्तः ॥ शम् दम् उपशमे । शम् क्तप्रत्ययः । 'शमा दीर्घः' 'नश्चापदान्ते' शान्तः । एवं दम्धातोः दान्तः ॥ टुवम् । वान्तः । अकर्मकत्वात्कर्तरि क्तः ॥ मदेर्न दीर्घता, तेन मत्तः इति रूपम् ।। यस्य कचिद्विकल्पेनेट् तस्य निष्ठायां नेडू वाच्यः ॥ [ गुप्तः गुप्त- वान् ] ॥ स्लिप्शीस्थाआश्रिवसूजनरुहजीर्यतीनां सोपसर्गत्वेन सकर्मकाणामपि कर्तरि तो वाच्यः ॥ रमामाश्लिप्पति सेति आश्लिष्टः हरिः । हरी रमामाश्लिष्टः ॥ शेपमधिशिश्ये इति अधिशयितः । को? विष्णुः । शेषमधिशयितो विष्णुः । स्वर्गमधितष्ठावित्यधिष्ठितः । स्वर्गमधिष्ठितः ॥ अधि- शीस्थासां कर्म ॥ उपासांचके इति उपासितः भक्तो हरिम् । भक्तो हार- मुपासितः ॥ आश्रयति स इति आश्रितः ॥ एकादशीमुपोवास इति उपो. ..

·४२२ सारखतव्याकरणम् । [ तृतीया वृत्तिः । नित्यमिट् स्यात् ॥ घसादेः पः ॥ राममनुजज्ञे इति अनुजातोऽच्युतः तमनु- जातः ।। वृषमारुरोह इति आरूढः शिवः ॥ जृष् वयोहानौ । 'त इर' । 'वोनि हसे' जगत् अनुजजार इति अनुजीर्णोऽच्युतः । जगदजीर्णो वासुदेवः ॥ २॥ रेफादुत्तरस्थक्तस्य नो भवति । णसम् ॥ पक्षे तेन रमाश्लिष्टा हरिणा इत्यादि ज्ञेयम् ॥ घसिक्षुधोरिद' इति । यद्यपि वसिक्षुधौ एतौ द्वौ धातू अनुदात्तौ अनिटी कथिती सथापि तयोरिडागमः । वस निवासे । क्तप्रत्ययः । संप्रसारणम् । 'वसिक्षुधोरिद' इतीहा- गमः । 'घसादेः प:' । अवात्सीदिति उपितः ॥ एवं क्षुध् बुभुक्षायाम् । क्षुधितः । विष्वपू शये । 'आदे: णः सः' स्वप् प्रत्ययः । संप्रसारणम् । सुप्तम् ॥ तो चा सेट् ॥ उकारोपधान्मृपश्च पर: सेट् क्तः प्रत्ययः किद्वा भवति ॥ दियुते तत् घुवितम् । द्योतते स तत् घोतितम् । प्रर्पण दिद्युते साऽसौ प्रद्युतितः । प्रकर्षण द्युतं प्राप्तः वा प्रद्योतते साऽसौ प्रद्योतितः ॥ मृप क्षान्तौ संपूर्वः । सम्यक् ममृपे तत् संमृपितं-समर्पितम् ॥ उद्यं प्राप्त: उद्यते सासौ उदितः । रोदनं प्राप्तः रोदितः चा रोदिति साऽसौ रोदितः रुदितः ॥ मुष्यते साऽसौ मोपितः-मुपितः ॥ ग्रहां क्लिति च । गृह्यते साऽसौ गृहीतः ॥ नुद्यते स इति नोदितः-नुदितः । वेदितः-विदितः ॥ शी- खिदिमिदिश्चिदिधृपुपूङः क्षेमार्थे । एभ्यः परौ सेटौ तक्तवतू प्रत्ययौ कितौ न भवतः ॥ पूडो वा क्तः सेट् ॥ पूङः परस क्तप्रत्यय- स्येवा भवति ।। पूछ शोधने । पुपुवेऽसौ पवितः पूतः ॥ शिश्येऽसौ शयितः॥ सूत्रम्-'तो वा सेट् ॥ कः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' । वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' 'हो' 'उ ओ' सेट् । सह इटा वर्तमानः सेट प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः सेर्लोपः' । इदसहितः क्तप्रत्ययो भवति फित्त्वे सत्यपि विकल्पेन कित्त्वं कल्पनीयम् । कित्त्वाद्गुणप्रतिपेधः । यत्र कित्त्वं न तन गुणो भयति । घुत् दीप्तौ । द्युत् प्रपूर्वः । कर्तरि क्तः । 'कृतः' इतीडागमः । एकन्न कित्त्वाभावः तत्र गुणः । उपधाया लघोः' कित्त्वपक्षे गुणाभावः । प्रद्योतिवः प्रद्युतितः ।। रुदिर् अश्रुविमोचने । रुद्रोदितः रुदितः ॥ सुप स्तेये । गोपितः । मुपितः । एवं नोदितः । नुदितः । वेदितः विदितः ॥ मह । 'तत्कवत' इति तात्ययः । 'प्रहां शिति च' इति संप्रसारणम् । 'कृतः' इतीडागगः। ईटो प्रहाम्' इति इफारस्य ईकारः । 'वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोवि.' गृहीतः ॥ वृतः ॥ उवर्णान्तात् ऋपर्णान्तात् विश्रियश्च धातोः परस्य किन्प्रत्ययस्य वसादेः इद् न भवति ॥ बभूवेत्यसी वा भवति स इति भूतः ॥ शु स्तुती ।

·निष्ठाधिकारप्रक्रिया २] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । १२३ नौति स इति नुतः ॥ घृञ् वरणे । ववार इति घृतः ॥ श्रयते स इति श्रितः ॥ श्वयतेः संप्रसारणस्य दीर्घः ।। अशिश्वियदिति शूतः ॥ सूत्रम्--'वृतः ।। पप्ठयेकवचनान्तम् । एकपदम् । 'युः से' इति सूत्रात् बुरित्यनुवर्तते । कापि 'पृश्निन कितः' इति सूत्रं दृश्यते । उवर्णान्तात् प्रवर्णान्तात् श्रिम् सेवायाम् इत्य- स्माच धातोः परस्य कितः ककारेतः प्रत्ययस्य इडागमो न भवति । 'भू गरार्थादकर्मका' इति कप्रत्ययः । प्रथमैकवचने 'स्रोवि.' ॥ वृञ् वरणे । प्रत्ययः । 'प्रथमेकवचने 'सोर्षि०' । श्रिब् सेवायाम् । निक्तप्रत्ययः । अभावि इति भूतः । भवारि प्रियते स्म इति घृतः । अायि इति श्रितः । अत्र रूपनयेऽपि उवर्णान्तात् प्रवर्णान्तात् भिनय धातोरिति वचनात् 'कृतः' इति सूत्रेण प्राप्तस्य इटो निपेधः । एवं नुतः मृतः ।। आदीदितः ॥ आदितः ईदितश्च परस्य क्तस्सेट् न भवति ॥ पीतां तक (क्त) वर्तमानेऽपि ॥ जीतां धातूनां मतियुद्धिपूजार्थानां च वर्तमानेऽपि तक (क्त) प्रत्ययो भवति ॥ अपिशब्दात् भाषकर्मणोरपि ॥ दस्तस्य नो दश्च ॥ दकारादुत्तरस्य कितस्तस्य नसं भवति ।। चकाराद्दकारस नकारो भवति ॥ निमिदा नेहे ॥ आदितः कर्मणि निष्ठा कर्तरि च वाच्या ॥ भिद्यते तत् मिन्नं । भिन्नमन्नं तैलेन वर्तते ॥ भावे कर्तरि चादितः क्तस्येट् वा वाच्यः ॥ मिदेर्गुणः ॥ मेद्यतेऽसौ मेदितः । मिद्यते तत् मेदितम् । ह्राद आह्नादने ॥ निष्ठायां हस्खो वाच्यः ॥ हादतेऽसी हनः ।। निविदा गानप्रक्षरणे हादने च । आयासेन प्रविद्यतेऽसौ प्रखिन्नः । प्रस्वेदितः । खेदितं तेन । निविदा संचूर्णने । विद्यतेऽसी विण्णः । विद्यते तत् क्ष्वेदितं तेन ॥ निपा प्रागल्म्ये । स्वादिपु । धृष्णोतीति धर्पितः धृष्टः ॥ मन्यतेऽसौ मतः ॥ बुध अवगमने । युध्यतीति पुद्धः ।। पूज अर्चायाम् । पूजतीति पूजितः सः । नीतां तर वर्तमानेऽपि इत्यपिशब्दात ज्ञार्चेच्छार्थशीलादेस्तक् । ज्ञा अवरोधने । अर्च पूजायाम् । इपु इच्छायाम् । शील स्वभावे । एतेषां तक भवति ।। ज्ञातः । अर्चितः । इप्यतेऽसौ एपितः । शील्यतेऽसौ शीलितः ॥ [क्तस्य च वर्तमाने । वर्तमानार्थस क्तस योगे पष्ठी सात् ॥ तेन राज्ञां पूजितः । पूज पूजने । अन्यत्र कार्य क्तः सामान्यः ॥] दस्तस्य नो दश्चेति चकारान्मदेर्नेति वाच्यम् । तेन मायतीति मत्तः । मदी हर्षे । सूत्रम्-'भादीदितः' । आव ईघ आदीती तो इतौ यस्य स आदीदित् वनात् पञ्चम्ये. शूनः' इत्येवोपयुक्तम् 'स्वायोदितः' इसनेन तकारम्प नारविधानात् । १ 'तर' रवि पाठे 'मारी. दितः' इति विधीयमान इदनिषेधो न साद ।।

·४२४ सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः कवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'स्रोर्विः' आकारानुबन्धादीकारानुवन्धाच धातोः परस्य कितः प्रत्ययस्य इडागमो न भवति ।। 'बीतां तक' बि इत् येषां ते बीतस्तेषां धातूनां वर्तमान- कालेऽर्थे अपिशव्दादतीतेऽप्यर्थे तक(क्त)प्रत्ययो भवति । भिमिदाधातुः स्नेहने म्रक्षणे । भिकार आत्मनेपदार्थः । मिद् बनुवन्धनात् तक्(क्त)प्रत्ययः । त । आकारानुवन्धत्वात् इनिषेधः । मिद् त इति स्थिते ॥ सूत्रम्-'दस्तस्य नो दच' ॥ दः पञ्चम्येकवचना- न्तम् । 'नोवि०' । दः पष्टयेकवचनान्तम् । 'डस्स्य' पश्चात् 'विसर्जनीयस्य सः' । नः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोनि०' ।।दः पाठयेकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०' ।। च प्रथ- मैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' ॥ दुकारान्ताद्धातोः परस्य कितस्तकारस्य नकारो भवति धातुसंवन्धिनो दकारस्यापि नकारः । इति तसंवन्धिनस्तस्य ना, दस्य च नः । 'स्वर, हीनं० प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' नपुंसकान्तम् । अन्नं तैलेन भिन्नं स्निग्धं वर्तते इत्युदा- हरणम् ॥ एवं निविदाधातुः गानप्रक्षरणे प्रस्वेदने । विद् । 'आदे: णः स्वः' विद् ध्यनुबन्धत्वात्तक् । 'आदीदितः' इति आकारानुबन्धत्वादिण्निपेधः । 'दस्तस्य नो०' इति दकारतकारयोर्नकारः ॥ प्रपूर्वः । आयासेन खेदेन प्रस्चिन्नः ॥ निविदा ॥ निविदा ।। क्षुदिर सघूर्णने । संपूर्णनं पेपणं । क्षुद् तक्प्रत्ययः । दकारतकारयोर्नकारः । 'प्रु?णोऽ. नन्ते' 'अवकुष्वन्तरेऽपि' इति धातोर्नस्य णत्वे 'भिः ष्टुः' इत्युत्तरनकारस्य णकारः । स्वर- हीनं०' क्षुण्णः । चूर्णित इत्यर्थः ।। मदी हर्षे । इत्यस्य तु दकारतकारयोर्नकारो न । तेन मत्त इति रूपम् ।। अदो जघुः ॥ अदो जघुरादेशो भवति निष्ठायां किति तकारे परे क्यपि च । उकार उच्चारणार्थः ॥ तक्तवतू निष्ठा ॥ एतौ प्रत्ययौ निष्ठासंज्ञौ स्तः ॥ तथोधः । झवे जवाः । अद् भक्षणे । अद्यते स तत् जग्धम् । किं ? अन्नम् ॥ २॥ दृ विदारणे । कृ हिंसायाम् । कृ विक्षेपे । ऋत इर् । य्योर्विहसे विकीर्यते साऽसौ विकीर्णः । तृप् पृष् वयोहानौ । पकारः पिद्भिदाम इत्यस विशेषणार्थः । जीर्यते स तत् जीर्णम् कि ! शरीरम् । गीर्यते स तत् गीर्णम् । पुरी पूतौ । पूर्यते साऽसौ पूर्णः ॥ 'रः' इति सूत्र न पिपतेः ॥ पोरुर पिपर्ति स इति पूर्तः ।। सूत्रम्-'अदो जघुः।। इति । अद भक्षणे इत्यस्य धातोर्जघुरित्ययमादेशो भवति । तकारादौ किति परे । अद् प्रत्ययः । जघ आदेशः । तथोर्धेः' 'झये जवाः' पस्स गः । 'स्वरहीन.' प्रथमैकवचने । अतोऽम्' 'अमशसोरस्य' 'मोऽनुस्वारः' जग्धम् । अन्नम् ।। सूत्रम् ॥ पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'स्रोषि' रेफात् रकारात्परस्य कितः सकारस्य नकारो भयति । उदाहरणम् । कृन विक्षेपे विकरणे हिंसाया वा । क क्तप्रत्ययः । त । अत इर' '' इति सूत्रेण तस्य नः । 'प्योर्वि हसे' इति दीर्घः । रनों णो.' 'रायपो द्विः' जलतु- म्बिा० विकीर्णम् । प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' ॥ जपधातुः झुप धातुश्च वयोहानी वार्धक्ये । पकारः पित्कार्यार्थः । न प्रत्ययः । 'ऋत इर्' रकारान्तत्वात् । इति सूत्रेण तस्य नः ।

·निष्टाधिकारप्रक्रिया २] चन्द्रकीर्तिव्याच्यासहितम् । ४२५ 'प्योर्विसे' ! णो०' 'रायपो द्विः' जलतुम्निका. जीणं शरीरम । झप झी शरीरम् ।। ल्यायोदितः ॥ लादेरोदितथ धातोः कितस्तो नो भवति ॥ लू छेदने । लूयते सासौ लूनः ॥ ज्या पयोहानी । ग्रहां चिति च । जीनाति मामी जीनः ॥ भुजो कौटिल्ये । चोः कुः । भुज्यते साऽमा भुग्नः । ओहारु त्यागे । स्थामी । हीयते सासौ हीनः ॥ पूड दूड दीद घीड रीड मीड दीड लीड ब्रीड एते नव ओदितः । पूर्व प्राणिप्रमये । सूयते मामा सूनः ।। दूइ परित्यागे । दूड दुःसे । यते मासौ दूनः ॥ डीड विहायमा गती ।। डीड इड मावः ॥डीयते सामौ डीनः ॥धीड धारणे । धीड सामर्थ्य । धीयते सासी धीनः ॥रीड क्षरणे । रीड सरणे । रीयते सामारीणः ॥ मीड प्राणपियोगे । मीड हिंसायाम् । मीयते साऽमा मीनः ॥ दीड क्षये । दीयते सासी दीनः ।। लीड आश्लपणे । लीड गिलपने । लीयते सासौ लीनः । बीड वरणे । नीयते सासी नीणः । एते ओदितः । ओप्यायी वृद्धौ ॥ प्यायः पी ॥ प्यायः पी आदेशो भाति निष्ठायाम् ।। प्यायते सासौ पीनः ॥ वि क्षये ॥ क्षियो निष्ठायां करि टीपी वाच्यः॥ दीर्घादव क्षियो निष्ठातस्य नो वाच्यः ॥ क्षीयते मामी क्षीणः । क्षीणवान् । भानकर्मणोस्तु क्षीयते स तत् सितं तेन । क्षितः कामो मया ॥ यरलवसंयोगादेरादन्तानिष्ठातस्य नो वाच्यः ॥ हा खमे । द्रायते स्मासौ द्राणः ॥ ग्लै म्ल हर्पक्षये । ग्लायते सामी ग्लानः । म्लानः ॥ हि गतौ । हीयते स्मासौ हितः ॥ सूत्रम्-'स्वायोदितः'लू आदिर्यस्य स ल्वादिः ओकार इत् यस्य स ओदित् । त्यादिश्च ओदित् च वाशोदित् तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'वरहीन.' 'मोर्षि०' वादयो धातुपाठोक्ताः । ओदितश्च । ओदार त्यागे । ओहाइ गतौ । ओप्यायी वृद्धी । इत्यादयतेभ्यः परस्य कितस्तकारस्य नकारो भवति । उदाहरणम् ।। लू छेदने । लू । तरतू' त। 'स्वाद्योदिसः' इति तस्य नः । प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' लूनः ॥ शिक्षये । नि प्रत्ययः। 'शमा दीर्घः' केचित्तु क्ष्यादेदीर्घता च । 'लाद्योदितः' इति तम्प नः ! रनों पो.' 'सोपिसर्गः' क्षीणः ॥ ग्लै हर्षक्षये । ग्लै तपरायः । 'सध्यक्षराणामा' ग्लै इयस ग्ला । 'वाद्योदितः' इति तस्य नः । 'सोवि०' ग्लानः । एव म्ले गायिनामे । म्रानः ।। ओहार त्यागे । हा प्रत्ययः । 'स्थामी' 'लायोदितः' इति तस्य नः । हीन. ॥ ओ गयी धातुः वृद्धौ । प्यायः पी' ओप्यायी इयस्य धातोः पी इयादेशो भनि दवि प्यायीमाने पी। 'त्याद्योदितः' इति तस्य नः । पीनः । एव दीनः सीनः दूनः ॥ त्रैड पालने ॥ ब्राणाचा वा ॥ त्राणादीनां नवं वा निपात्यते । नायते सार.५४ ·४२६ सारस्वतव्याकरणम्। [ तृतीया वृत्तिः सासौ त्राणः त्रातः ॥ घ्रा गन्धोपादाने । जिघ्रति सासौ घ्राण:-प्रातः ।। ही लजायाम् । हीयते सासौ ह्रीतः हीणः ॥ नुद् प्रेरणे । नुद्यते सासौ नुन्ना-नुत्तः॥ विदिर विचारणे । विद्यते सासौ-विन्न:-वित्तः ॥ वेत्ति रूपं विद ज्ञाने विन्ते विदिर विचारणे । विद्यते विद सत्तायां चिढ़ लाभे च विन्दति ॥१०॥ उन्दी क्लेदे । उद्यते सासौ उन्नः-उत्तः ॥ वा गतिगन्धनयोः । निर्वाति स वा निर्वायते सासौ निर्वाणः-निर्वातः ॥ विद् सत्तायाम् । विद्यते स्मासौ चिन्नः-वित्तः । एते प्राणाया ज्ञेयाः ।। त्राणाद्याः शब्दाः अतीते कालेऽर्थविशेपे सिद्धा एव वा निपात्यन्ते ॥ त्रै रक्षणे इत्यस्य प्राणः त्रातः । इति रूपद्वयम् । त्रै क्तप्रत्ययः । 'संध्यक्षराणामा' बातः । पक्षे तात्ययेन सहैव प्राण इति निपात्यन्ते । एवं ह्री सजायाम् इत्यस्य हीणः ह्रीतः ॥ बाधातुः गतिग. न्धनयोः। निपूर्वः । निर्वाणः । एवं प्राणः प्रातः ॥ वित्तं विनम् । उत्तः उन्नः । नुत्तः नुन्नः॥ संपर्युपेभ्यः करोतेः सुट् ॥ सं परि उप एभ्यः परस्य करोतेर्धातो पणेऽर्थे शोभनेऽर्थे च वाच्ये सति सुद आगमो भवति ॥ टियादादौ । संस्क्रियते सासी संस्कृतः । परिस्क्रियते सासौ परिष्कृतः । उपस्क्रियते सासी उपस्कृतः। [यदा संस्कृतिर्न तदा संक्रियते सासौ संकृतः । परिक्रियते सासौ परिकृतः । उपकृतः ॥ भावे घन् । संस्क्रियते सासी संस्कार। अलंक्रियते सासौ अलंकारः ॥ विद ज्ञाने । विद्यते सासी विदितः । जात: खातः ॥] 'संपर्युपेभ्य:०। सम् परि उप इत्येतेभ्यः परस्य करोतेर्धातोभूपणे अलंकरणार्थे सुडागमो भवति टिस्वादादौ । उकार उचारणार्थः । कृ क्रमेण संपरिउपपूर्वः । क्तप्रत्ययः । सर्वत्र मुडागमः । 'स्वरहीनं०' संस्कृतः परिष्कृत: उपस्कृः अलंकृत इत्यर्थः ॥ दो दत्ति ॥दा इत्यस्य दद्भवति किति तकि परे ।। दीयते सासी दनः । ददाति स इति दत्तवान् । बितो नुम् ।। सूत्रम् -'दो दत्ति' । दः षष्ठयेकवचनान्तम् । 'आतो धतो.' इन्याकारलोपः । 'सर. हीन.' सोर्षिात् । प्रथमैकवचनान्तम् । हसेपः' । ति सप्तम्येकाचनान्तम् 'स्वरहीन' दुदाम् पाने इत्यम्य धातोसकारादौ किति परे दत् आदेशो भवति । दा क दर आदेशः । 'वरहीनं०' 'मोर्षि' दत्तः । करतुप्रत्यये दत्तवान् भवच्छन्दवत् ।। स्वरातो वा ।। खरादुत्तरस दा इत्यस या तो भवति किति तकि परे । प्रकर्षेण दीयते सासा प्रतः प्रदत्तः । अबदीयते मगासी अवदत्ता गमतः !! नाम्पन्सोपसर्गस्य दीर्घा भयति ॥ ददातेस्तो पापः ॥ नितरां ·४२७ निष्ठाधिकारप्रक्रिया २] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । दीयते स तत् नीत्तं निदत्तम् । पर्यासमन्ताद्भावेन दीयते स तत् परिदत्तम् ।। दधातेर्हिनिष्ठायां वाच्यः ॥ धीयते सासौ हितः । दधाति सासी हित- वान् ।। जहातेश्च किति ॥ जहातेर्धातोः किति प्रत्यये परे हिरादेशः सात् ।। तेन पूर्व हित्वा । हीयते सासौ हितः । अहासीदिति हितवान् ।। ध्याख्यापृमूछिमदां क्तस्य नत्वाभावो वाच्यः ॥ ध्यै चिन्तायाम् । ध्यायते सासौ ध्यातः ॥ ख्या प्रकथने । ख्यायते सासौ ख्यातः ॥ पालने । पूर्यते सासौ पूर्तः । पोरुर । खोविहसे ॥ मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः ।। राल्लोपश्योः ॥ रेफादुत्तरयोश्ट्रोलोपो भवति किति तकारे परे ॥ मूछते सासौ मूर्तः । मदी हर्षे । मद्यते स इति मत्तः ॥ यज देवपूजासंगतिकरण- दानेपु । यजेः क्तः। पलम् । ठुलम् । संप्रसारणम् । इज्यते स तत् इष्ट- इष्टवान् । सूत्रम्-'स्वरात्तो वा' ।। स्वरात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'सिरत् 'सवर्णे । तः प्रथमै- कवचनान्तम् । 'स्रोवि.' । वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' ॥ सस्वरादुपसर्गात्परस्य दाधातोः न इत्यादेशो वा भवति पक्षे वा दत् इत्यादेशो भवति तकारादौ किति परे । दा प्रपूर्वः । एकत्र त एकत्र दत् क्तप्रत्ययः । प्रत्तम् प्रदत्तम् । एवम् अवपूर्वः । अवत्तम् अव. दत्तं चेति रूपद्वयम् । प्रादायि इति प्रत्तं प्रदत्तम् । उपात्तम् ।। यज् देवपूजासंगतिकरण. दानेषु । यज् प्रत्ययः । 'यजा यवराणां.' इति संप्रसारणम् । यकारस्य इकारः । 'छश. पराजादेः पः' इति पत्वम् । 'टुभिः दुः' इष्टम् । क्तवतुप्रत्यये इष्टवान् ।। दुवप् चीजतन्तुसन्ताने । उप्यते स तत् उप्तम् ॥ वह प्रापणे । हो ढः । तथोधः। ढि दो लोपो दीर्घश्च । उह्यते सासौ ऊढः भारः ऊढोऽनडुहा पहुः ॥ वेञ् तन्तुसन्ताने । ऊयते स्मासौ उतः ॥ व्यञ् संवरणे । संवीयते मासी संवीतः ॥ देश् स्पर्धायां । हे आहाने । हे कौटिल्ये । संप्रसारणं दीर्घः । आहूयते सासौ आहूतः ॥ वद व्यक्तायां वाचि । संप्रसारणम् । उद्यते सासौ उदितः ॥वच परिभापणे । उच्यते सासौ उक्तः ॥ यसिक्षुध्योरिद । वस् निवासे । उप्यते सासौ उपितः । घसादेः पः । क्षुध युभुक्षायाम् । क्षुध्यते सासौ क्षुधितः ।। जिप्वप् शये । सुप्यते सासौ मुप्तः । ओवश्थ छैदने ॥ वेटो निष्ठायां इट् न ॥ स्कोराद्योश्च संप्रसारणम् । ल्यायोदितः इति नत्वम् । णत्वम् । चोः कुः । प्रवृश्यते सासौ प्रवृषणः ।। जनेर्जा निष्ठा- याम् ॥ जनेर्धातोर्जा आदेशो भवति निष्ठायां परतः ॥ जन जनने । जन्यते सासौ जातः ॥ खनेरात्वं निष्ठायाम् ॥ सन सनने । खन्यते सासो खातः॥

·४२८ सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः टुवप् वीजसंताने.॥ अन्नादिवापने इत्यर्थः । टुकारः द्वितो थुक्' इति कार्यार्थः । वप् क्तवतुप्रत्ययः । 'यजां यवराणां०' इति वस्य उ: । 'स्वरहीन.' प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' उप्तं वीजम् । अवापि इत्यर्थः ॥ वह प्रापणे । वह क्तप्रत्ययः । 'यजा यवराणां.' इति वस्य उ: । 'हो ढः' तथोधः' 'टुभिः पुः' 'ढि ढो लोप:' ढलोप:-उकारस्य उकारः। प्रथमैकव- चने :स्रोवि०' ऊढः । अनुडुहा वृपभेण पङ्गुः समः पुमानूढः ॥ व्ये संवरणे । व्ये संपूर्वः । क्तप्रत्ययः । कित्त्वात् । 'यजां यवराणां०' इति संप्रसारणम् । सस्वरस्य संप्रसारणं दीर्घ च दीर्घः इति व्ये इत्यस्य वी । संवीतः ॥ हृञ् आह्वाने । आड्पूर्वः । क्तप्रत्ययः । संप्रसारणम् । हे इत्यस्य हू । प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' आहूतः । गहूतवान् । माहूयते स्म इत्याहूतः । आजुहाव इत्याहूतवान् ॥ वद व्यक्तायां वाचि । वद क्तप्रत्ययः । 'कृतः' इतीडा. गमः । कित्त्वात्संप्रसारणम् । वस्य उः। प्रथमैकवचने 'अतोऽम्' उपितम् ।। वच् क्तप्रत्ययः । संप्रसारणम् । 'चोः कु: उक्तः ।। 'जनेी जनी प्रादुर्भावे इत्यस्य जा इत्यादेशः । क्तप्रत्ययः । जातः । एवं खन इत्यस्य खा आदेशः । खातः ।। पचो वः ॥ पचेः परस्य क्तस वो भवति निष्ठायाम् ॥ पच्यते सासौ वा पाकक्रियया निर्धत्तः पक्कः । पचति सासौ पकवान् ॥ क्षायो मः॥क्षायः परस्य क्तस्य मो भवति निष्ठायाम् ।। क्षै क्षये । सन्ध्यक्षराणामा। क्षायते सा. सौ क्षामः ॥ शुः कः ॥ शुपेः परस्य क्तस्य को भवति निष्ठायाम् ॥ शुप् शोपणे । शुप्यते सासौ शुष्कः ॥ स्कायः स्फीः ॥ स्फायः स्फीरादेशो भवति निष्ठायां परतः ॥ ओस्फायी वृद्धौ । स्फायते स्मासौ स्फीतः । धेट पाने । धीयते स तत् धीतम् । स्थामी । गै शब्द । गीयते स तत् गीतम् । पा पाने । पीयते स तत् पीतम् । दो अवखण्डने । दीयते स तत् दितम् । पोऽन्तकर्मणि । सीयते स तत् सितम् । माङ् माने । मीयते स तत् मितम् ।। सेति निष्ठायां लापो वाच्यः ॥ चोर्यते स्मासौ चोरितः । याच्यते साऽसौ याचितः ।। क्तक्तयतू निष्ठासंज्ञौ ॥ इति निष्ठाधिकारप्रक्रिया ॥२॥ 'पचो व:' 1 पचेर्धातोरतीतेऽर्थे चप्रत्ययो भवति क्तप्रत्ययार्थे । यद्वा क्तप्रत्ययस्यैव व इत्या- देशो भवति । 'चोः कुः ॥ 'शुपेः कः' शुप शोपणे इत्यस्य कप्रत्ययः शुष्कः ।। 'स्फाय: स्फी' स्फायेर्धातोः क्तप्रत्ययो भवति क्तप्रत्यये परे स्फीआदेशो भवति । स्कायी वृद्धौ । स्फाक्तामत्ययः । स्फी आदेशः स्फीतः ॥ क्षये । 'संध्यक्षराणागा' 'क्षायो म:' क्षाय- तेमप्रत्ययः । क्षामः ॥ इति निष्ठाधिकारप्रक्रिया ॥ २॥ कस्खादिप्रक्रिया ३ अथ कस्वादिप्रक्रिया ॥ कसुकानौ णवेयत् ॥ धातोः फसुका नौ प्रत्ययो भवतः अतीते काले वाच्ये सति वौ च गयेवत् परसपदात्मनेपदे भवतः ॥

·पवादिप्रक्रिया ३] चन्द्रमीर्तियाझ्यासहितम्। गरादित्वाद्विर्यचनं न तु णपो णिचादृद्विरित्याशयः ॥ यया च णः परम- पदे वधा कमः । यथा आत्मनेपदे ए तथा कानः । फकारो गुणप्रतिषे. धार्थः । उकारो नुम्बिधानार्थः । बुक करणे । चकार उति चकरान् । रितो नुम् । हे चवन् चकृचांसी चनांसः । चकांसम् चनांसी । यसो उचकुपः । चपा । यसां रसे। चकन्याम् भवद्भिः इत्यादि । चक्रे इति चक्राणः । स्त्रीलिङ्गे चकुपी । नपुंमके चाद चापी चकमांसि ॥ मिदिर विदारणे । विभेद इति विमिद्वान् रिमिद्वांस विमिहासः । पिमिद्वांगम् । विभिद्वांसी । वसो उ । मिभिदुपः । पिभिदुपा । वसा रसे । मिमियाम् । पिभिरभिः । इत्यादि । विभिद इति निभिदानः ।। भओ आमर्दने । यमन इति यमनान् । मम इति वमजानः । जागृ निद्राक्षये । जनागार इति जजागृवान जजागान् । इत्यपि भवति ॥ जागर्तः किति गुणो पर- व्यः ॥ तेन जजागरुपः ॥ कृतद्वित्वानामेकखराणामादन्तानांप घसेरेय फमोरिड्वाच्यः नान्येषाम् ॥ यभूव इति यभ्यान् । गती। आर इति आरिवान् ।। पपी इति पपिपान् । अद भक्षणे । आद इति आदिवान् ॥ तस्थौ इति तस्थिवान् ।। बभौ इति पमिमान् ॥ ययौ इति ययि- चान् । या प्रापणे । दरिद्रातेरनपि नित्यालोपित्वेनेट् । ददरिद्री इति दद. रिद्रियान् ॥ वणमयुटी हित्वा दरिद्रातेरनप्यालोपो चाच्यो लुटि वा ॥ ददरिद्रुषः । इदा दाने । ददौ इति ददिवान् ददुपः ॥ यस्त अदने । जघास इति जसिवान् । बाहोचः। झपानां जरचपागमा स्वरे ससे चपा सानाम् । किलात् वसोत्ये कुते इडभाषः । अक्षुपः ।। गम्घन्विधि- शशां फसोचेंट्र॥ गाल गती 1 जगाम इति जग्मिनान जगन्यान् । मो नो धातोः ॥ द्विरुक्तस्य हन्तेई कारस्य धत्वं वक्तव्यम् । अचान इति जभिवान् जघन्वान् ॥ विद ज्ञाने । विवेद इति विविदितान् निविद्वान् ।। विश् प्रवेशनें । विवेश इति विविशिवान् विविधान् । शिर प्रेक्षणे । ददर्श इति ददृशिवान् ददृश्वान् ॥ इण गती । इणो दीर्घता फसी वक्तव्या इयाय इति ईपिन् । उपेयाय इति उपेयिवान् । लोपः पचा किसे । पपाय इति पचिवान् ।। सूत्रम्-'कसुकानो परेवत्' । मुश्च कानय फमुकानी प्रयमाद्विवचनान्तम् । ओ औ औ' । गप्प ए च ण गोभ्या तुत्यौ वर्तेते इति परेनन् प्रयमैकवचनान्तम् ।। घातोरतीते काले कसुकानी प्रत्ययो भवतः तो घ गवद् भवतः । यथा आपावे पर- पदिना धातूना परोक्षे गए दया अन्नापि या परम्नैपदिना फपुः । यया चात्मनेपदनाम् ·४३० सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृतिः ए आते तथात्र कानः । उभयपदिनामुभावपि आख्याते तु णम् ए इत्येतयोः प्रथमपुरुषः । अन्यत्र पुरुपत्रयमपि । ककारो गुणनिषेधार्थः । कसोः उफारो नुविधानार्थः । गादि- त्याहिवचनं न तु पृद्धिः । उदाहरणम् ॥ विद ज्ञाने । 'फसुकांनीः' इति परस्मैपदित्वात् फमुप्रत्ययः । वस् । णयादित्वात् द्वित्वम् । 'पूर्वस्य' 'हसादिः शेपः' नामसंज्ञायां स्यादि- विमतिः । विविद्वस् स् इति स्थिते । उकारानुवन्धत्वात् 'त्रितो नुम्' इति नुमागमः । समहतो.' इति दीर्घः। 'हसेप:०' 'संयोगान्तस्यः' इति सलोपः । विविद्वान् विविद्वांसी विविद्वांसः । विविद्वांसं विविद्वांसी । शसादौ सरे तु विशेष: 'वसो उ' 'किलात्यः स:०' 'स्वरहीन' विविदुपः पिपिदुपा । भफारादी 'वसों रसे' पिपिद्वयामित्यादि । विवेद इति विविद्वान् ।। एवं भिदिर विदारणे । भिद् । कसुप्रत्ययः । द्वित्वम् । 'झपानां जयपाः' भस्स यः । शेषं पूर्ववत् । यिभेद इति विमिद्वान् ॥ फ फसुप्रत्ययः । पस् णयादित्वान् द्वित्वम् । 'र:' इति पूर्वऋफारस्य अकारः । 'फुहो:' ॥ पवस्वन्दात् प्रथमैकवचने 'प्रिती नुस्' 'सम्महत०' इति दीर्घः । 'हसेप: 'संयोगान्तस्य लोपः' पवार पकार इत्यर्थः । वासादी स्वरे तु यस्स उत्ये कृते 'भारम्' 'स्वरहीनं.' फिलात्यः सः' यनुपः चपा इत्यादि । आत्मनेपदे कानप्रत्ययः । आन । द्वित्यम् । 'र:' 'फुहोचः' 'स्वरहीन.' होंगो०' प्रथमैकवचने 'सोर्षि ०' पक्राणः पफ्रे इत्यर्थः । देववत् ॥ पटू विशरणे । 'मादेः प्णः सः' सद् आपूर्वः । फमुप्रत्ययः । द्वित्वम् पूर्वस्य 'हमादिः०' इति दलोपः । 'लोप: पयां किये चास्य' इति पूर्वपदस्य लोपः अकारस्य एकारः । 'पत' इसीदागमः । 'स्वरहीन.' प्रथमैकवचने नुमादिक प्राग्वन् । आसे दियान भासेदिवासी इत्यादि । शमादी 'यसोर्य ' निमिसाभाये नैमित्तिकस्याप्यभावः' इति वचनात् इटो लोपः । स्याहीनं.' 'फिल्लापः स:0' भासेदुपः। थासेदुपा मासे दिवद्यामिटयादि । एम- न्येऽयूयः । फमप्रत्यये । पस एकस्वरम् । क इण् अकारान्तानामिट् यफव्यः । जक्षि. पान पैचियान आरियान उपेपिरान ददिवान् विदूहन् गम् दशां या इद । हमारे गम्धातोर्मकारम्प नफारः । यद्वा 'फचिदपदान्तेऽपि पदान्ता' इति 'मो नो पासोः' पिरिधान पिपिरियान् अनिवान् जघन्यान् जगन्वान् जग्मियान् दरशियान पश्वान् । पागलो पला । पिपियान विविशियान् । मातृशानी तितयत् यिायाम् ॥ क्रियापदै गम्यमान सति धातोः घशानी प्रत्ययो मरतः पर्तमान ती पतिपतंवत् परमपदात्मने। पदयोर्मपतः ॥ अंई। पचतीनि परन् ।। आने ॥ माफारानुपन्धर नुमागम पप भपति न दीना पराया। पटतीति पटन् । निनाति निष्टन् । गापनीति गायन् । गतीति गच्छन् । पिपवीति पिरन || मुगाननः । मरम्म जाने पर मुगागमो मानि ॥ पनीमा पपमानः पिपरिया पठति ।। या देयपनासंगनिफरपदानेपु । पतमा मनमानः मानि ॥ मन शाने । मन्ननमा मन्यमानः ॥ मनु प्रतापने ।

·कास्वादिप्रनिया ३] चन्द्रकीर्तिव्याल्यासहितम् । ४३१ तनादेरुप् । मनुरोऽसौ मन्यानः परागच्छति । करोतीति कुर्वन् सः । हित्यदः । कुरुतेऽसौ कुर्वाणः । क्रियतेऽसौ क्रियमाणः || उपसर्गस्थनिमित्तात् नकारस्य णो वाच्यः॥ प्रपीयतेऽमी प्रपीयमाणः ॥ आसेरान ई॥ आसेर्धातोः परस्य आन आकारस्य ईकारादेशो भयति । आर उपवैशने । आस्तेऽसौ आसीनः ।। सूत्रम्-शतृशानी वितेवत् क्रियायाम्' || शतृन नाना शतृगानी प्रथमाद्वियचना. न्तम् । 'ओ औ औ' तिप्तवत् 'अव्यया०' क्रियायां साम्येययनान्तम् । 'माम् 'डितां यत्' 'सवर्णे' । क्रियापदे गम्यमाने नोच्यमाने धातोः शानो प्रन्गयो भत्राः तो तिप्लेयत् भवतः । परस्मैपदिनां शत् । आत्मनेपदिनां च नानम् । उभयपरिनामुमाणि इत्यर्थः । शकारः शित्कार्याधः । ऋकारश्च नुम्बिधानार्थः । पच शप्रायः । अन् । चतुर्वत्त्वात् 'अप् कर्तरि' 'स्वरहीन.' 'अदे' असोपः । पर०' प्रथमैकय भने 'रितो नुम्' 'हसेप:०' 'संयोगान्तस्य लोपः' पचन् आने ॥ एवं पट व्यसायां याचि । पठन् तिष्ठति ! 'नः सफ्छते' । 'नश्चापदान्ते' पठंम्तिष्ठति ॥ गै शब्दे । प्रत्ययः । भन् 'अप् कर्तरि' 'ऐ आय' 'स्वरहीनं.' 'अदे०' 'मितो नुम्' 'हमेप:०' 'गंयोगानम्य.' गायन् गच्छति । एवं कुर्वन् कुर्वाणः ॥ सूत्रम्-'मुगानेतः' । मुक् प्रयमेकययनान्तम् । 'इसेप:०' आने सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ ' अतः पष्टोकरचनान्तम् । 'सरहीनं.' 'सोर्विस.' अकारस्य शानप्रत्ययसंबन्धिनि आफारे परे मुमागमो भवति । ककारः धान. नियमार्थः । उपार उचारणार्थः ॥ उपचप् पाके । पच् उभयपदिवान् गानप्रययः । आन । 'शिति चतुर्यत' इति । 'अप् कर्तरि' 'गुगानेतः' इति मुगागमः । कित्त्यार पन् अप्रे म् । 'स्वरहीन' प्रथमैकवचने 'सोषिः' पचमानः पानीयं पियति ॥ एवं यन देव- पूजासंगतिकरणदानेपु । यजगानः सन् पूजां पुर्यन् सन् ोनि ॥ मन गाने । शानप्र. त्ययः । 'तनादेरुप्' उपप्रत्ययः । 'सरहीनं.' 'अम्' 'सरहीनं०' प्रथमैकवपने 'लो.' मन्वानः मनुत इति मन्वानः ॥ आस उपवेशने । आम्। 'समानी विते.' इति शान. प्रत्यय: 'अप् फर्तरि' 'आदादेल' ॥ 'आसेरान ई' आमेः पष्टपण्यचनान्तम् । विति' 'हस्य' 'सोवि.' । आनः पष्ठ्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' । सोमि' ई प्रथमैकवचनान्नप। सांकेतिकम् । चतुःपदं सूनम् । 'आस उपवेगने' इत्यस्य धातोः परम्प आनन्ययमंगन्धिन आकारस्य ईकारो भवति । 'स्वरहीनं.' आसीनः ॥ वादीपोः शतुः ॥ अपर्णात्परस्य शत्प्रत्ययस या नुमागमो मरति इंकार ईपि च परे । तुद व्यथने । तुदतीति तुदन् तुदन्ती तुदन्तः । नीलिमें तुदति सा तुदन्ती तुदती तुदन्त्या तुइया तुदन्त्यः तुदत्यः । नपुंसके तुद- तीति तुदत् तदन्ती तुदती तुदन्ति । इत्यादि ।। सूत्रम्---यादीपोः शतुः ॥ वा प्रथमेश्यचनान्तम । आन पधम्येकवचनान्तम् । '. सिर सपणे ' इ ई प इंपो तयोः रानमीदियचनान्तम् । 'स्वरहीन पचान 'पा ·४३२ सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः अवे जवा' शतुः पष्ठधेकवचनान्तम् । 'मातो ड उ' टिलोपः । 'स्वरहीनं०' चतुःपदम् । अवर्णान्तात्परस्य शतुः शत्प्रत्ययस्य वा नुमागमो भवति नपुंसके 'ईमौ' इति सूत्रोत्पन्ने ईपि परे । तुद व्यथने । तुद् शतृप्रत्ययः । अत् । 'तुदादेरः' 'स्वरहीनं.' 'अदे' 'स्वरहीनं-' तुदत् । 'नपुंसकात्स्यमोठे' द्विवचने तुदत् औ इति स्थिते । 'ईमौ' औस्थाने ई । 'वादीपोः शतुः' इति एकत्र नुमागमः । मिदन्त्यात्स्यरात्परो वक्तव्यः' 'नश्वापदान्ते' 'स्वरहीनं०' तुदन्ती पक्षे तुदती व्याकुले ॥ तुदन्ति पुनरपि तुदन तुदन्ती तुदती तुदन्ति । स्त्रीलिङ्गे तुदत् ऋकारानुवन्धत्वात् 'ष्ट्रितः' इतीप् । 'बादीपोः शतुः' इति एकत्र नुमागमः । तुदन्ती तुदती वा स्त्री वर्तते । तुदन्यौ तुदत्यौ तुदन्त्यः तुदत्यः । एवं पक्षद्वयेऽपि नदीशब्दवत् ॥ अप्पयोरान्नित्यम् ॥ अप्प्रत्यययप्रत्ययसंबन्धिनः अकारात्परस शतुर्नित्यं नुगागमो भवति ईपोः परतः ॥ भवति इति भवन् भवन्तौ भवन्तः । भवति सा भवन्ती भवन्त्यौ भवन्त्यः । भवति तत् भवत् भवन्ती भवन्ति । पच- तीति पचन पचन्ती स्त्री । नपुंसके पचति तत् पचत् पचन्ती पचन्ति । दियु क्रीडादिषु । दीव्यति इति दीव्यन् । दीव्यन्ती स्त्री । नपुंसके ॥ दीव्यति तत् दीव्यत् दीव्यन्ती दीव्यन्ति । पठतीति पठन् । पठन्ती स्त्री । नपुंसके पठन् पठन्ती पठन्ति । हसतीति हसन् । हसन्ती स्त्री । हसत् नपुंसके । श्लिष्य- तीति श्लिष्यन् । श्लिष्यन्ती स्त्री । श्लिष्यत् नपुंसके।जयतीति जयन् जयन्ती स्वी । नपुंमके जयत् ॥ धादीपोः शतुरित्यत्र वाशब्दात् द्विरुक्तानां जक्षादीनां च शतुर्नित्यं नुम्प्रतिषेधो वक्तव्यः नपुंसके शौ चा॥ ददातीति ददत् दधत् ददती दधती । जक्ष भक्षहसनयोः । नक्षतीति जक्षत् जक्षती जक्षति जक्षन्ति कुलानि ।। जाग्रनिद्राक्षये । जागर्तीति जाग्रत् जाग्रती जाग्रन्ति-जाग्रति ॥ सूत्रम्-'अप्ययोरान्नित्यम् ॥ अप् च यश्च अग्यौ तयोः पप्ठीद्विवचनान्तम् । ओसि' 'ए अय्' 'स्वरहीनं०' 'सोवि०' आत् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'इसिरत्' 'सवर्णे०' पश्चात् 'नामिनोरः' 'स्वर०' नित्यम् प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' 'नमे ममा वा' 'स्वर. हीन.' । 'अप् कर्तरि' इति अप्रत्ययः । 'दिवादेर्यः' इति यप्रत्ययः । एतयोः संवन्धिनः अकारात्परस्य शतप्रत्ययस्य नित्यं नुमागमो भवति न तु विकल्पेन ईकारे ईपि च परे । मकार: स्थाननियमार्थः । भू शतृप्रत्ययः अत् । 'अप् करि' 'गुण' औ अन्' 'स्वर- होन०' 'अ' 'स्वरहीनं०' 'ष्ट्रितः' इतीप्प्रत्ययः । 'अप्ययोरान्नित्यम्' इति नुमागगः। भयन्ती ॥ एवं पचन्ती ।। दिए । 'दिवादेयः' शतृप्रत्ययः । 'योर्षिहसे' इति दीर्घः ! 'अ' 'सरदीनं० द्वित:' 'अप्ययोराग्नित्यम्' इति नुमागमः । दीव्यन्ती दृश्यते ॥ एवं लिप आलिङ्गने । लिप्यन्ती ॥ द्विरुक्तानां धातूनां विशेपमाह---'द्विरुकानां०' जस भक्ष हसनयोः । जक्ष गाय दरिद्रा चकास् शास् इत्यादीनां च संवन्धिनः शतृप्रत्ययस्य 'प्रितो ·कखादिप्रक्रिया ३] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । नुम् तस्य निषेधो वक्तव्यः । नुमागमो न भवतीयर्थः । उदाहरणम्दा शरप्रत्यय: अत् । 'अप् कर्तरि' 'हादेश्चि' अपलुरु द्वित्वं च । 'हवा' 'दादे' इत्यालोपः। 'सर' द्विरुक्तानुनिषेधः। प्रथमैकवचने 'हसेप:०' ददत् ददतौ ददतः इत्यादि । स्त्रीलिद्ग- दती ददत्यो ददत्यः ॥ नपुंसके ददत् ददवी ददन्ति । द्विरुक्तानां नपुंसके या नुम् सेन ददति ददन्ति इति रूपद्वयम् ॥ दुधाम् धारणपोषणयोः । धा शप्रत्ययः । 'अप् कर्तरि' 'हादेविश्व' अपो लुक् द्वित्वं 'हवः' 'झपानां जयचपाः' पूर्वस्य घस्स दः । 'स्वरहीनं०' प्रथमैकवचने 'द्विरुकानां०' इति नुनिषेधः । दयत् धनी धवः ॥ एवं विभ्रत् सुमृम् भृ शतृप्रत्ययः । अत् 'अप् कर्तरि' 'हादेश्चि' '' 'झपानी जयचपाः' 'भृमां लकि 'प्रारम्' 'स्वरहीनं० ॥ निभी भये । भी अत् अप् 'हादेश्चि' 'झपानां''स: 'सुधातोः'। अनेकस्वरस्य० इति यकारः । विभ्यत् ॥ एवं जुहत् विधत् इत्यादयोऽन्येपि हादितुल्या यड्लगन्ताश्च ज्ञातव्याः ॥ जक्षमक्ष हसनयोः । जक्ष शत्प्रत्ययः | 'अप् कर्तरि 'अदा. देर्लुक्' 'स्वरहीन.' जक्षादित्वान्नुमनिपेयः । 'हसेप:०' जक्षन् जमती जमतः ॥ जाट निद्राक्षये । जागृ अत् । 'अप् कर्तरि' 'अदादेलर' 'प्रारम्' 'स्सरहीन' प्रथमैकवचने 'हसेप०' जाग्रत् जामतौ जामतः ।। दरिद्रा दुर्गतौ ॥ दरिद्रातरालोपो वक्तव्यः ॥ दरिद्रातीति दरिद्र दरि- द्रन्ती-दरिद्रति दरिद्रन्ति । चकास्तीति चकासत् चकासती चकासन्वि-चका- सति । शास्तीति तत् शासद । अनुशास्ति तत् अनुशासत् ॥ दादेः। दद ददती ददन्ति ददति । दधत् । इत्यादि ॥ विदेर्वा वसुः । विदेर्धातोः शविपये या वसुः प्रत्ययो भवति ॥ वेत्तीति विद्वान् विदन ॥ भविष्य तिसेवत् शतृशानौ भवतः ॥ अत्रमयत्तत्रभवच्छन्दौ पूज्या निपात्यते ॥ अनभवन्तो भट्टमिश्राः । पूज्या इत्यर्थः । तत्रभवद्भिर्मगवत्पा- दैर्भणितम् ॥ दरिद्रा दुर्गती । दरिद्रा अत् । 'अदादेलक्' 'दरिद्रातरालोपो यकन्या' इत्याकारलोपः। स्वरहीन.' 'हसेपः०' दरिद्रत् ॥ चकार दीप्तौ । चकास् शनृप्रत्ययः । 'अदादेलक' 'वरहीनं०' चकासत् ।। शास अनुशिष्टौ । शास् अनुपूर्वः । शट अनुशासत् । एषु द्विर- तानां जक्षादीनां.' इति नुनिषेधः । इत्यादि जमादयः । आनप्रत्यये जमाणः दरिद्राणः विभ्राणः विदधानः ।। सूत्रम्-'विदेर्वा वसुः' । विदेः पष्ठयेकवचनान्तम् 'डिति' 'हस्य' 'स्रोवि०' । वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' । वसुः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोवि.' सिद्धम् । विद ज्ञाने इत्यस्य धातोः शत्प्रत्यये शतप्रत्ययार्थे या विकल्पेन वमुप्रत्ययो भवति । उदाहरणम्-विद एकत्र वस्प्रत्ययः । विद्वस् हसान्तपुंलिङ्गवनप्रक्रिया । विवो नुम्' 'सम्महतो.' संयोगान्तस्य विद्वान् विद्वांसौ इयादि । द्वितीये तु शत्प्रत्यये कृते भवच्छन्दवत्प्रक्रिया । विदन् विदन्तौ इत्यादि ॥ अई पूजायाम् शतृप्रत्ययः । अत् । अप् । भदे' 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'वितो तुम्' 'संयोगान्तस्य लोपः' 'हसेप:०' अईवीस- ईन् । अत्रभवत् तत्रभवत् इत्येतौ द्वौ शब्दो उकारानुबन्धौ पूजार्थे पूज्यत्ववाचकते .. पार ५५ ·१३४ सारखतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः - निपात्यते । शत्प्रत्ययं विनापीत्यर्थः । "पूज्ये तत्रभवानत्रभवांश्च भगवानपि" इत्यभिधान- वचनात् उकारानुषन्धत्वात् 'वितो नुम्' 'अत्वसो. सौं' इति भवति । अनभवान् अत्र भवन्तौ अनभवन्तः श्यादि । अत्रभवन्तः पूज्या एते भट्टमिश्राः । एवं तत्रभवान तन- भवन्ती तन्त्र भवन्तः । वनभवद्भिः पूज्यैः भगवत्पादैर्युप्माभिः भणितं कथितम् । शत्र- प्रत्ययरहितावेतौनिपाती ॥ शीले तृन् ॥ धातोस्तुन् प्रत्ययो भवति शीले स्वभावेऽर्थे ।। नकार प्रत्यय- भेदज्ञापनार्थः । करोतीत्येवंशीलः कर्ता । विचरतीत्येवंशीलः विचारिता ॥ णी प्रापणे । नयतीत्येवंशील: नेता । धर्ता । म्रियते इत्येवंशील: मर्ता । विभीत्येवंशीलः भर्ता । शयिता इत्यादि ॥ इति कस्वादिप्रक्रिया ॥ सूत्रम्-'शीले तृन्' । शीले सप्तम्येकवचनान्तम् 'अ इ ए' हन् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप० ॥शीले खभावार्थे धातोः तृन्मत्ययो भवति । नकारः प्रत्यये पदे भेदज्ञाप- नार्थः । कृ तन्प्रत्ययः । 'गुण: । जलतुम्बिकान्यायेन० । प्रथमैकवचने 'स्तुरा' 'सेरा' डित्त्वाहिलोपः । 'स्तरहीनं०' करणशीलः कर्ता । अश्वम् । ह हरणे । हरणशीलो हर्ता । भरणशीलो भर्ता । इति स्वादिप्रक्रिया ॥ .. शीलार्थप्रक्रिया ४ अथ शीलार्थप्रक्रिया ॥ इष्णुस्नुः। धातोः शीले स्वभावेऽर्थे इष्णु स्नु कु इत्येते प्रत्यया भवन्ति ॥ कृञ् अलंपूर्वः ॥ अलंकृञ् निराकृत प्रजन उत्पच उत्पत् उत्पद् ग्रसू उन्मत् रुच अपत्रप् वृतु वृधु सह चर भू भाज् व्यन्त एभ्य इष्णुः ॥ अलंकरोतीत्येवंशीला अलंकरिष्णुः । निराकरिष्णुः । प्रजायते इत्येवंशीलः प्रजनिष्णुः । उत्पचतीत्येवंशीलः उत्प- चिष्णुः ॥ पल्ल. पतने । उत्पततीत्येवंशीलः उत्पतिष्णुः । पद गतौ । उत्प- द्यते इत्येवंशील: उत्पदिष्णुः ॥ ग्रस् अदने । ग्रसतीत्येवंशीलः असिष्णुः ॥ उन्माद्यतीत्येवंशीलः उन्मदिष्णुः ॥ रुच दीप्तौ । रोचतीत्येवंशील: रोचिष्णुः ॥त्रपू लजायाम् । अपत्रपति वा अपत्रपते इसेवंशीलः अपत्र- पिष्णुः ॥ वृतु घर्तने । वर्तते इत्येवंशील: पर्तिष्णुः ॥ वृधु वृद्धौ । वर्धते इत्येवंशीला वर्धिष्णुः ॥ सहति सहते वेत्येवंशीलासहिष्णुः॥ चरतीइत्येवंशील: चरिष्णुः । भविष्णुः ॥ भ्रातृ दीप्तौ । भ्राजते इति भ्राजिष्णुः ॥ इप्णुप्रत्यये परे ब्यन्तानां जिलोपाभावो वाच्यः ॥ कारयतीत्येवंशीला कार- यिष्णुः ॥ एते इष्णुप्रत्ययान्ताः ॥ सूत्रम्-'इष्णुसुकु' । इप्णुश्च स्तुश्च कुश्च इष्णुस्नुकु प्रथमैकवचनान्तम् । 'नपुंसकात्स्स. मोर्लक' शीलेऽर्थे इष्णु तु कु एते श्रयः प्रत्यया भवन्ति यथायोग्यम् । न्यन्त, भाजू, ·शीलार्थप्रक्रिया ४] . चन्द्रकीर्तिव्याल्यासहितम् । भू, सह, रुच्, वर्, वृध् , वृत्, प्रजन, अपत्र, अलंकर, निराक, उन्मद्, उत्पन्, उत्पर एभ्यः इष्णुः । उदाहरणानि । फ अलंपूर्वः । अलंकरणशीलोऽलंकरिष्ण: इष्णुप्रत्ययः । 'गुणः' 'स्वरहीन.' निरापूर्वः । निराकरिष्णुः निराकर्तु शीलमस्पति निराकरिष्णुः । भानुशब्दयत् । प्रस अदने । असिष्णु उन्मदिष्णुः इत्यादि ।। ग्ला जि स्था भू म्ला क्षि पच् यज् परिमृज् एभ्यः नुः ॥ ग्लै हपक्षये। ग्लायतीत्येवंशीला ग्लास्नुः । जपतीत्येवंशीला जिष्णुः । भवतीत्येवंशील: भूष्णुः ॥ जिभ्वोः लौ गुणाभावो न इद ॥ क्षेश्च तथा ॥ तिष्ठतीत्ये- चशील स्थानु: । क्षि क्षये । क्षयतीत्येवंशीला क्षिप्णुः । पचतीत्येवंशील: पक्ष्णुः । यजतीत्येवंशीला यक्ष्णुः । मृजूम् शुद्धी ॥ मुजेर्गुणनिमित्ते प्रत्यये परे वृद्धिाच्या ॥ परिमासत्यवंशीलः परिमार्णः ॥ स्था, म्ला, ग्ला, पच्, परिप्रज् , जि, भू, एभ्य: सुः जिगुवोर्गुणः इडमायध । गि जये स्तुप्रत्ययः । 'फिलात्प:०' ?णो०' नस्य गः । जिष्णुः एवं भूष्णुः स्थास्नुः ग्ला- स्नुः पक्ष्णुः माक्ष्णुः ।। विप् बसू गृधू धूप क्षिप् एभ्यः क्नुः ॥ विप्ल व्यासा । वेवेटि इत्येवं. शीला विष्णुः । वसी उद्वेगे । बसी भये । प्रसतीत्येवंशीलः त्रस्नुः । गृध अमिकालायाम् । दिवादिः । गृध्यतीत्येवंशीलः गृधुः । त्रिपा प्रागल्भ्ये । खादिः । धृष्णोतीत्येवंशीलः धृष्णुः । क्षिप् प्रेरणे । क्षिपतीत्येवंशील: शिमुः। ककारो गुणनिषेधार्थः ।। क्षिप्, त्रस् , गृथ्, विप् , एभ्यः कुः । विषु व्याप्ती वेवेष्टि जगदिति एवंशीलो विष्णुः । मुमत्ययः । फकारो गुणप्रतिषेधार्थः । गृध्धातुः अभिकादायां वाञ्छायाम् । गृथ् कुम त्ययः । गर्धनशीलो गृध्रुः क्षिप्मुः वन्नुः ॥ पाकोकणः ॥ धातोः शीलेऽर्थे पाक उ उकण इत्येते प्रत्यया भवन्ति ।। जल्प भिक्ष कुह लुण्ट एभ्यः पाका प्रत्ययो भवति ।। जल्प व्यक्तायां वाचि । जल्पतीत्येवंशील: जल्पाकः ॥ मिक्ष यातायाम् । मिक्ष- तीत्येवंशीला मिक्षाकः ॥ कुट्ट ताडने वा छेदने । कुढतीत्येवंशीलः कुटाका ॥ लुण्ट चौर्ये । लुण्टतीत्येवंशीला लुण्टाकः । पृद संभक्तौ । पृञ् संवरणे। पर निवारणे । घृणुते या वरतीत्येवंशीलः चा धृणीत इत्येवंशीलः घराका ईयर्थः । वराकी। 'पाकोकणः ॥ पाकच उघ उकण् च पाकोकणः प्रथगारहुवचनान्वम् । स्वरहीन.' 'सोर्षि' शीले स्वभावार्थे पाक: उ: उकण् एते त्रयः प्रत्यया भवन्ति । मिक्ष, जल्प, कुट, लुण्ठ, भ्, यर् एभ्यः पाफः पकार ईयर्थः । पर निधारणे। वर पाकप्रत्यया। वरहीन.' राकः । वी चेत् वराकी 'णित:' 'यस्य लोप:' 'स्वरहीने' वारयतीति ·१३६ सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः चराकः । भिक्ष यापनायाम् । भिक्ष पाकप्रत्यया । आकः । 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०' भिक्षाकः ॥ जल्प जल्पने । कुट्ट कुट्टने । लुठि स्तेये । जल्पाकः । कुटाकः । लुण्ठाकः ।। सान्ताशंसू भिक्ष एभ्य उ: प्रत्ययो भवति । सान्ताशंसयोश्च ।। सप्रत्ययान्तादाङ्पूर्वात् शंसु स्तुतावित्यसाद्धातोश्च शीलार्थ विनापि उ. प्रत्ययो भवति ॥ वच परिभापणे । विवक्षतीति विवक्षुः । इच्छायामात्मनः सः। द्वित्वम् । 'पूर्वस्य' हसादिः शेषः । ऋत इर् । य्वोर्विहसे । कुहोथुः । चिकी- र्पतीत्येवंशीला चिकीर्षुः। जिघृक्षतीत्येवंशीलः जिघृक्षुः । आयूर्वः शंसु स्तुतौ । शंस् कथने । आशंसतीत्येवंशीलः आशंसुः । भिक्षतीत्येवंशील: भिक्षुः । पिपासतीत्येवंशीलः पिपासुः । तितीर्पतीत्येवंशीलः तितीर्पः॥ सान्ताशंसूभिक्ष एभ्यः उप्रत्ययो भवति । भिक्ष उप्रत्ययः। 'स्वरहीन.' भिक्षुः । 'सान्ता- शंसयोश्च' इच्छार्थे सप्रत्ययो भवति । आइपूर्वात् 'शंसु स्तुतौ' इत्यस्माद्धातोः शीलार्थ विनापि उप्रत्ययो भवति ।। वच परिभाषणे । वच् वक्तुमिच्छुर्विवक्षुः । 'इच्छायामात्मनः सः' 'द्विश्च पूर्वस्य' 'हसादिः शेषः' 'यः से अकारस्य इकारः । 'चोः कुः' 'किलात्पः स:०' 'कपसंयोगे क्षः' विवक्षुरिति सिद्धम् । शंस् उप्रत्ययः । 'स्वरहीनं०' प्रथमैकवचने 'सोर्षि०' आशंसुः ॥ ग्रह उपादाने । ग्रह इच्छार्थे सप्रत्ययः । 'द्विश्च' पूर्वस्य 'हसादिः।' 'कहोश्चः' 'यः से' 'यहाँ हिति' इति संप्रसारणम् । हो ढः' 'आदिजवानां०' इति गस्य घः । 'पढोः कः से' 'किलात्पः सा कपसंयोगे.' उप्रत्ययः । 'यतः' इत्यलोपः। 'स्वर- हीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' जिघृक्षुः । ग्रहीतुमिच्छुर्जिघृक्षुः ॥ पा पाने । सप्रत्ययः । द्वित्वं 'हवः' 'या से उप्रत्ययः । 'स्रोर्वि०' पिपासुः ॥ लप पत भिक्ष पद स्था भू वृष हन् कम् गम् गृ एभ्यः उकण प्रत्ययो भवति ॥ लप कान्ती । लपतीत्येवंशीला लापुकः । पततीत्येवंशील: पातुकः ॥ भिक्ष याजायाम् । भिक्षतीत्येवंशील: भिक्षुकः ॥ पद गतौ । णिवाद्बुद्धिः । पद्यतीत्येवंशीलः । पादुकः ॥ तिष्ठतीत्येवंशीलः स्थायुकः । भवतीत्येवंशीलः वा भवितुं शीलमस्यास्तीति भावुकः ॥ वृप पृष्टौ । धृषु सेचने वर्पतीत्येवंशीला वर्षुकः ॥ हन्तीत्येवंशीला घातुकः ॥ कमु कान्तौ । कामयते इत्येवंशीला वा कामितुं शीलमस्यास्तीति कामुकः ॥ गम्ल गतौ । गच्छतीत्येवंशीलः गामुकः ॥ श हिंसायाम् । शृणातीत्येवंशील: शारुकः ॥ • 'शृवन्द्योरारुः ।। शृवन्योर्धात्योरारुः प्रत्ययो भवति ॥ शरारुः । वन्दारुः । स्थहि गृहि पति शीङ एभ्य आलर्वाच्यः ॥ स्पृह ईप्सायाम् । ईप्सा इच्छा । गृह ग्रहणे । पत 'ऐश्वर्ये । त्रयधुरादयोऽदन्ताः ॥ आलो मिलो- पाभावो वाच्यः ॥ स्पृहयतीत्येवंशीलः स्पृहयालः । गृह्यतीत्येवंशील: nd ·४३७ .. शीलार्थप्रक्रिया ४] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । गृहयालुः । पतयतीत्येवंशीला पतयालु'। शीइ खमे । शेते इत्येवंशील। शयालु'॥ कम् , भिक्ष, भू, स्था, हन् , गम् , लप्, शश, पत्, पद्, एभ्यः उकण् । कम् धातुः कान्तो अमिलापे । कामयतीति कामुकः । कम् उकप्रत्ययः । यकारो वृद्ध्यर्थः । 'अव उपधाया:' 'स्वरहीन.' 'स्रोवि.' एवं भैक्षकः ॥ भू सत्तायाम् । भू उकण्प्रत्ययः । 'धातो मिनः' इति वृद्धिः । औ आय्' 'स्वरहीनं.' 'मोर्वि०' भावुकः ।। स्थायुकः । 'मातो युक्०' ॥ हनो घत्' धातुकः । अभिलापुकः । वार्षुकः । पातुकः । पादुकः । आगामुकः । इत्यादि । नमादे रः॥ नम्, कपि, सिङ्ग, नपूर्वो जस्, कम् , हिंस्, दीप, एभ्यो र: प्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे ॥णमु प्रवत्वे शब्दे च । नमतीत्येवंशील: ननः॥ कपि चलने । कम्पतीत्येवंशील: कम्प्रः ॥ सिङ् ईपद्धसने । सयते इत्येवंशीलः सेरः॥ जसु मोक्षणे । जस् गतिनिवृत्तौ । दिवादिः । न जस्स- तीत्येवंशीलं अजस्रम् ॥ कामयते इत्येवंशीलः कम्रः॥ हिसि हिंसायाम् । हिनस्तीत्येवंशीलः हिंस्रः॥ दीपी दीप्तौ । दीप्यते इत्येवंशीला दीपः ॥ 'नमादे रा' ।। नम् आदिर्यस्यासौ नगादिः तस्य पष्ठयेकवचनान्तम् । 'डिति' 'उस्य' 'सोर्वि०' प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' मध्ये । 'नामिनो 'रिलोपो दीर्घश्च ॥ नम् कम् स्मिद अजस् कम्प दीप हिंस् एभ्यो रप्रत्ययः । णम् प्रह्वीमाये । 'आदेः ष्णः सः' नम् रप्रत्ययः । 'स्वरहीनं.' 'स्रोवि०' नमनशीलो नम्रः ॥ एवं कमु कान्तौ फनः । मेरः अजस्रः कम्पः दीपः हिंसः ।। घसादे कमरः ॥ घस् स अद् एभ्यः क्मरः प्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे । घस्ल अदने । घसतीत्येवंशील घसरः ॥ स गतौ । सु सरणे । स हिंसा- याम् । सरतीत्येवंशीला समरः ॥ अद् भक्षणे । अत्तीत्येवंशील: अमरः॥ भिदि छिदि विदि एभ्यः कुरवाच्यः शीलेऽर्थे । मिनत्तीत्येवंशीलः मिदुरः ॥ विद् ज्ञाने । वेत्तीत्येवंशीलः विदुरः ॥ छिदिर द्वैधीकरणे । छिन- चीत्येवंशीलः छिदुरः ॥ भासादेपुरः ॥ भास् मल भिद् एभ्यो घुरः प्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे ॥ षकारो चित्कार्यार्थः ॥ मार दीप्तौ । भासते इत्येवंशीलः भासुरः॥ सूत्रम्-घसादे कमरः ॥ पस् आदिर्यस्यासौ घसादिः तस्य पष्ठयेकवचनान्तम् । कमरः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोवि.' पसादेर्धातोः अदेश्च कमरप्रत्ययो भवति शीलार्थे । कारो. गुणनिषेधार्यः । परल अदने घस् कमरप्रत्ययः । 'स्वरहीनं०' 'नोवि०' ॥ स गती। मरप्रत्ययः । प्रथमैकवचने 'सोर्वि' समरः ॥ अद भक्षणे अद् मरप्रत्ययः । 'वरहीन अगरः ।। भासादेपुर:' भास दीप्तौ भज् मिमिदा स्नेहने , एभ्यो घातुभ्यो घुरप्रत्ययो ·सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः - भवति शीलेऽर्थे । घकारो चित्कार्यार्थः । भास् उरप्रत्ययः । 'वरहीनं०' प्रथमैकवचने 'सोर्विः' भासनशीलो भासुरः । भजो आमर्दने भज् 'भासादेः' इति उत्प्रत्ययः ।। चजो कगौ घिति ॥ धातोश्चकारजकारयोः ककारगकारौ भवतः पिति } प्रत्यये परे ।। भजो आमर्दने । भनक्तीत्येवंशील: भद्गुरः । जिमिदा गात्र- • विक्षेपे । मेद्यते इत्येवंशील: मेदुरः॥ 'चजोः कगो घिति' इति जस्य गः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोविः' भद्गुर स्वय- मेघ भन्यत इत्येवंशीलो भगुरः । मृदुः मृदुरः । 'छिदिभिदिविदां कुरः' ककारो गुणनि- पेधार्थः । छिदुरः भिदुरः विदुरः । एते सर्वे प्रत्ययाः शीलार्थाः ।। यड ऊकः । यज् जप् दंश् चद् एभ्यो यड्प्रत्ययान्तेभ्य ऊका प्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे ॥ यडो लुक् । तत्सन्नियोगेन धातोर्विचनम् । यज देवपूजा- संगतिकरणदानेषु । अतिशयेन यजतीति वा इज्यते इत्येवंशीला यायजूकः ।। जप व्यक्तायां वाचि । जमजपां नुक् । जञ्जपूकः ॥ दंश दंशने । दंदशूकः ॥ पापद्यते इत्येवंशीला वावदूकः ॥ सूत्रम्-'यड ऊकः' । 'यङ' पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीन.' 'नोवि०' ऊकः प्रथमै- फवचनान्तम् । 'सोवि०' अतिशयार्थे या प्रत्ययाद्धातोः शीलार्थे ऊकः प्रत्ययो भवति । यज् जप् जाट वद् दशिभ्य इति वक्तव्यम् । वक्तव्यस्य प्रयोगानुसरणार्थत्वात् । अयङन्त- स्यापि जागर्तेः ऊकःप्रत्ययो भवति ॥ सूत्रम्-यडो लुक् ॥ यडः पष्ठयेकवचनान्तम् । लक् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप: तस्य ऊकस्य सनियोगे यत्प्रत्ययस्य लुक् भवति । उदाहर- णम् । यज देवपूजा० । यज् । अतिशयेन यजतीत्येवशीलो यायजूकः । अतिशयेन 'हसा- देह' द्वित्वम् । 'पूर्वस्य' 'हसादि:०' 'आत:' इत्यकारस्य आकारः । यायज्य इति स्थिते प्रत्ययः । 'यडो लुक्' इति यो लुक् । 'स्वरहीनं.' 'घोवि०॥ दश दशने । दशू अतिशयेन दुशतीयेवशील इति विग्रहे यङ्प्रत्ययः । 'नो लोप:' द्वित्वम् । 'पूर्वस्य' 'हसादिः शेष । बमजपा नुक्' 'नश्चापदान्ते' ऊकप्रत्ययः । 'लुक्' इति यडो लुक् । दंदशकः सर्पः ।। जप व्यक्ताया वाचि । जंजपूफः । वावदूकः । जागर्तरुको वाच्यः॥ जागर्तीत्येवंशीला जागरूकः ॥ इणूनशजिमृग- मिभ्या कर वाच्यः ॥ इण गतौ । इसस्स पिति । एतीत्येवंशील इतरः॥ णश अदर्शने । नश्यतीत्येवंशीलः नश्वरः । जयतीत्येवंशीलः जिसरः ।। सरतीत्येवंशीलः सुखरः। गत्वरो निपात्यते शीलेऽर्थे ॥ गच्छतीये. घंशीलः गत्वरः॥भियः कुकी वक्तव्यौ ॥ विमेतीत्येवंशीलः भीरुः। भीरुकः ॥ इपेरुश्छश्च ।। इपेरुः प्रत्ययो भवति छान्तादेशश्च । इच्छतीति इच्छुः ॥ घरः ॥स्था ईश भास् पिस् कसादिभ्यो वरः प्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे । तिष्ठतीत्येवंशीला स्थावरः ।।

·शीलार्थप्रक्रिया ४] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ४३९ अयच्छन्तस्यापि जागत: ऊकप्रत्ययो भवति । जागरूकः ॥ यातेर्यष्ठन्ताद्वरप्रत्ययः । तत्संनियोगे यो लुक् । अतिशयेन कुटिलं वा यातीत्येवंशीलो यायावरः इत्यादि ।। आहतः किदिश्च भूते ॥ आकारान्ताकारान्ताद्धातोर्जनिनमिगमिभ्यश्व शीलेऽर्थे भूतकाले कि प्रत्ययो भवति णवादिवद्धातोध द्विर्वचनं भवति ।। आतोऽनपि रामः सोमं पपिर्यज्ञे ददिर्गाश्चक्रिरद्भुतम् । याजकान पत्रिराजह्निः पौण्डरीके महादिजान् ॥१॥ तदा जज्ञिर्महाश्चर्य नेमिनुपगणोऽपि तम् । ब्राह्मणानां श्रुतिविदां गणो जग्मिर्धनं मुदा ॥२॥ इति कृदन्तप्रक्रियायां शीलार्थप्रक्रिया ॥४॥ सूत्रम्-'आइतः किर्दिश्च भूते' ॥ आञ्च ऋच आदृत् तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'सोवि०' कि: प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि०' 'द्विनिचतुर्थ्यः सुः' प्रथमैकव- घनान्तम् । अव्यया०॥च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्ययाद्वि०॥ भूते सप्तम्येकवचनान्तम् । "आइए' ॥ आकारान्ता दादयः, अकारान्ताः डुककरणे हाहरणे इत्यादयः तेभ्यो धातुभ्यः शीले स्वभावार्थे अतीते काले किप्रत्ययो भवति । ककारो गुणनिषेधार्थः ! तत्संनियोगे धातोर्विचनम् ॥ पा पाने । पा किप्रत्ययः । इ द्वित्वम् । 'पूर्वस्य' 'ख' 'आतोऽनपि' इत्याकारलोपः । प्रथमैकवचने 'स्वरहीनं०' 'सोर्वि०' पपिः । एवं दुदाञ् दाने। ददिः।। डुकम् करणे । कृ किप्रत्ययः । इ । 'विश्व' ।'' इति पूर्वनरकारस्य अफारा 'कुहो।' 'स्वरहीन' 'सोर्वि०' चक्रिः ॥ एवं वृ वरणे वत्रिः। हृञ् हरणे ह आए. पूर्वः । कि प्रत्ययः । इ द्वित्वम् । 'र:' कुहोशुः' हस्य झः । 'झपानां जवचपाः' झस्य जः । 'भारम्' 'स्वरहीनं०' आजहिः। श्लोकश्चात्र- 'रामः सोमं पपिर्यज्ञे ददिर्गाश्चक्रिरगुतम् । माजकान् वनिराजहिः पौण्डरीके महाद्विजान् ॥ १ ॥ तदा जतिर्महाश्चर्य नेमिनूपगणोऽपि तम् । ब्राह्मणानां श्रुतिविदां गणो जग्मिधेनं मुदा ॥२॥ व्याख्या । रामः पौण्डरीके नान्नि यज्ञे सोमममृतं पपिः पीतवान् । पपी इत्येवंशीलः पपिः । पुनः गाः धेनूः ददिः दत्तवान् । पुनः अद्भुतमाश्चर्य चक्रिः कृतवान् । पुनः याज- कान यज्ञकर्तुम् वत्रिः पवारेत्येवंशीलः । पुनः महाद्विजान् ब्राह्मणान् आजहिः आहृत- पान आजहारेत्येवंशील इत्यर्थः । इति श्लोकव्याख्या । पकारादुपघालोपिनामपि कि. त्ययः । गम् जग्मिः । हुन जग्निः । जन् जशिः । सहियहिचलिपतिभ्यो यडन्तेभ्यः कि- सासहिः पावहिः चाचलिः पापतिरित्यादि ॥ इति शीलार्थप्रक्रिया ॥

·४४० सारस्वतव्याकरणम् । [ तृतीया वृत्तिः पणादिप्रक्रिया ५ अथोणादयो निरूप्यन्ते । सदोणादयः । सर्वसिन्काले उणादयः प्रत्यया भवन्ति ।। कृ वा पा जि मि खदि साधि अशूङ् एभ्य उण् प्रत्ययो भवति ॥णकारो वृद्ध्यर्थः । करोतीति कारुः कारुकः ॥ वागतिगन्धनयोः। आतो युक् । वातीति वायुः ॥ पा पाने । पातीति पायुः॥ जयति अनेनेति जायुः ॥ डुमिन् प्रक्षेपणे । मि कौटिल्ये । मिनोतीति मायुः ॥ खदि आखा- दने । स्वद्यते इति स्वादुः । साध्यतीति साधुः । अश्नोतीति आशुः ॥ सि तनि गमि मसि सचि अवि हि धा क्रुशि एभ्यस्तुन्प्रत्ययो भवति॥ पिञ् भन्धने । सिनोतीति सेतुः । अव रक्षणे । अवतेर्षकारस उकारः । अवतीति ओतुः ॥ हि गतौ वृद्धौ च । हिनोतीति हेतुः ॥ दधातीति । धातुः ।। क्रुश आह्वाने । क्रुशि रोदने च । क्रुश आक्रोशे । छशपराजादेः पः। पुभिः ।। क्रोशतीति कोष्टा ॥ अथोणादिप्रक्रिया ॥ सूत्रम्-'सदोणादयः ॥ सदा सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अव्यया.' क्षण आदियेषां ते उणादयः प्रथमायहुवचनान्तम् । 'ए ओ जसि' 'ए अय्' 'स्वरहीनं.' 'सोर्वि०' पश्चात् 'उ ओ' ॥ सर्पस्मिन् भूतभविष्यद्वर्तमानकाले उणादयः प्रत्यया भवन्ति । उण आदिर्येपां ते उणादयः । उदाहरणम्-करोतीति कारुः। क उपप्रत्ययः । णित्त्वा. दृद्धिः । छस्थाने कार 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०' फारुः ॥ वा गतिगन्धनयोः । वा अयं धातुर्गती गन्धने घ । वा उणप्रत्ययः । 'मातो युक्०' 'स्वरहीन.' 'सोवि०' वातीति वायुः॥पा पियतीति पायुः ॥ मिनोति हिनस्तीति मायुः । गोपूर्वकत्वे गोमायुः ॥ फुश आहाने । अश् उणादयः इत्यादिशब्दात् तुप्रत्ययः । उपधाया लघोः' गुणः 'छशपराजादेः प:' 'घुमिः .' 'स्वरहीनं०' मोशति आवयवि पूत्करोतीति वा क्रोष्टा रागालः । साधना स्वरान्तपुंलिङ्गे फपिता ॥ जायते जन्यते वा जन्तुः । जन् तुप्रत्ययः कामयति भमिल- पतीति फन्तुः ॥ अवतर्मुफ ॥ अवते_तोर्मुरुपत्ययो भवति ॥ अवतीति अब रक्ष पालने । किचात्संप्रसारणमुकारः ॥ ओम् ओमी ओमः ॥ अतिवृहिभ्यां मनिण् ।। अत सावत्यगमने | सततं अततीति आत्मा या अतति अखिलजनान्तर्निया- सित्वेन गुरुतदुप्कृतकर्माणि पश्यतीति आत्मा । अय रक्ष पारने । अवधातुः रक्षघातुश्च द्वायपि पालने । अव गुस्प्रत्ययः किस्वारसंप्र- सारणम् । कित्यफरणसामदेिय व्यजनस्यापि यकारस्य संप्रसारणं भवति यस्य सः । '४ो मोनुम्यार.' गोम् । अवतीति ओम् । जगपूर्पः जनान् भवतीति जनीम् । विश्व- गपतीति वियोम् । जनी जनीगौ जनीमा जनाममियादि । यद्वा । अयतीति भोग् अव्य. पमेवम् । ममपातुः सावत्यगमने । निरन्तरगान इत्यर्थः । अति सावोग गरी ·धातुभ्यो निःप्रत्ययो भवति ।यु मिश्रणे । यतीति योनिः । यद्दतीनियति। सर्वधातुभ्यनमनौ ॥ शर हिसायाम् । शंमति या शसते अनेनेगि शस्त्रम् । शास् अनुशिष्टौ । शिष्यते अनेनेति शासम् । असु देपण । यी अनेनेति अखम् । पा पाने । पीयते अनेनेति पानम् । नीयते अनेनेति नेग्रम । दाप लगने । दायते अनेनेति दानम् ॥ [ युवहागिम्पो निः ||एगा उणादिप्रमिया ५] चन्द्रकीर्तिन्याख्यासहितम् । ४४१ सामान भावानित्यात्मा । अत मनिणप्रत्ययः । इयार उभारणार्यः । गफारो पर्यः । मन् 'अत उपधाया।' स्वरहीनं.' आत्मन् प्रयमेफरचने 'नोपधायाः' इति दीपः । हसे प.नानो नो० ॥ पृहि पद्धौ ॥ मन्युपधाया करा ॥ मनिग्रत्यये परे उपधाया कारस्य रेफो भवति ॥ बृहतीति ब्रह्मा ॥ धृपढो मः॥ क्षरणे दीप्तौ च । घरतीति वा प्रियते इति धर्मः ॥ धृ धारणे । धरतीति वा ध्रियतेऽमी धर्मः ॥ पद गतौ । पद्यते तत् पमम् ॥ ऋ स्तु सूहहु म क्षि क्षु मा मा या वा जक्ष रे नी श्यैड़ पद् एभ्यो मा प्रत्ययो भवति ।। गतौ । ऋच्छतीति अर्मः नेत्ररोगः ॥ स्तोतीति स्तोमः ॥ पूड प्रसवे । सने- ऽसौ सोमः । हर्मः ॥ जुहोतीति होमः ॥ नियते इति मर्मः ॥ हि निवास- गत्योः । क्षयतीति क्षेमः ॥ दुञ्ज क्षन्दे । क्षौतीति क्षोमः ॥ मातीति मामः || मातीति मामः ॥ यातीति यामः ॥ यातीति वामः ॥ जक्ष मम हसनयोः । जक्ष्मः । रायतीति रामः ॥ नमः ॥ श्यद् दीप्ता । श्यायतीति श्यामः ॥ पमः ॥ भीध्योर्वा मक् ॥ विमेत्यमादिति मीमः । धूयतेऽमा धूमः ॥ ध्यादेमलिक ॥ध्यादेर्धातोरलिरु प्रत्ययो भवति ॥ धूनोति या धूयतेऽमी धूलिः । अगि लघि रघि गत्यर्थाः इदितः । अगते सा अगुलिः॥ तृहि हि युद्धौ । तृह पृह् । वृद्दति वेति प्रा । मन्प्रत्ययः । 'मन्युपधाया मरः' गनि परे उपधासयन्धिन प्ररफारस्य रो भवति । इत्यस्य प्र । प्रनिति सिद्धम् । प्रथा 'नपुंसफा' नानो नो.' पुंलिहे ग्रझा स्वय, प्रदत्या अन्येषा पृहणत्याध्यापपला मझा । आगमजगनियमिति न्यायात् 'इदितोः' इति नुम् न ।। धृञ् घारणे मप्रययः 'गुणः 'राद्यपो द्विः' जलतुम्यिका० । प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' धारणान् धर्मः . रुलि:' ध्यादेर्धातोः उलिप्रत्ययो भवति बिग । धूम् धू धूलिः धूयते यातादिना इति धूलिः । भगि रगि लगि गयर्थाः । थप परिप्रत्यय 'इदितो' इति सुमागमः । 'नश्वापदान्रो०' 'सर०' प्रथमैकवचने 'नोकि मलित भविष्यदर्थे णिनिः ॥ आगमिष्यतीति आगामी । भविष्यतीति भारी । शसादः करणे व ॥ शसादेर्धातोः करणेऽर्थे तर प्रत्ययो मात ॥ फम्पने । उलिप्रत्ययः । मिवर्ण' भस चास्या पर्वत ॥ सार.५६ ·४४२ सारस्वतव्याकरणम्। [तृतीया वृत्तिः अङ्गतेऽसौ अग्निः॥इदिचदिशकिरुदिभ्योरः॥ एभ्यो रप्रत्ययो भवति ।। इदि परमैश्वर्ये । चदि आह्लादने दीप्तौ च ॥ इन्दत्यसौ इन्द्रः । चन्दतेऽसौ चन्द्रः । शक्कोतीति शक्रः । रोदितीति रुद्रः । पुष्पादेरः॥ पुष्पादेर्धा- तोरः प्रत्ययो भवति ॥ पुष्प विकसने । पुष्पति तत् पुष्पम् । फल निष्पत्तौ । फलति तत् फलम् । मूल व्याप्तौ । मूलति तत् मूलम् ॥ रघ सामर्थे । उप्रत्ययः ॥ रघते शास्त्राणां शत्रूणां च अन्तं गच्छति प्राप्नोतीति रघुः ॥ गम्ल गती । गम् । आड्पूर्वः। 'भविष्यदर्थे णिनिः' इति णिनिप्रत्ययः । णित्त्वा- दृद्धिः । 'स्वरहीन.' इनां शौ सौ' 'हसे प:0' 'नाम्रो नो.' आगमिष्यतीत्यागमी । भू णिन् पृद्धिः । 'औ आव्' भविष्यतीति भावी ॥ ईश ऐश्वर्ये । ईष्टे इत्येवंशील: ईश्वरः | भासू दीप्तौ । भासते इत्येवंशील: भास्वरः । पिट गतौ । पिसतीत्येवंशीलः पेस्वरः । कस् गतौ । कसतीत्येवं- शील: कस्वरः ॥ ईश ऐश्वर्ये । ईष्टे ऐश्वर्य करोतीति ईश्वरः । ईश् वरप्रत्ययः । 'स्वरहीनं०' एवं तिष्ठतीति स्थावरः । प्ठा गतिनिवृत्तौ । 'आदेः ष्णः स्नः' स्था वरप्रत्ययः । 'सोर्वि०' भास्वरः । 'इणनजि०' इति करप् । पित्त्वात्तुक् ।जयतीयेवंशीलो जित्वरः । एतीयेवंशील इत्वरः। नश्यतीत्येवंशीलो नश्वरः ।। गमेझैः ॥ गमेर्धातो?प्रत्ययो भवति ॥ गच्छतीति गौः ॥ ग्लानु- दिभ्यां डौः ॥ ग्लायतीति ग्लौः । नुदतीति नौः । नुद प्रेरणे ॥ [ट्चै स्त्यै शब्दसंघातयोः ।। स्त्यायते ॥ डिवाहिलोपः । संयोगान्तस्य लोपः टिच्चादीप् । स्त्यायति समूहं करोति सा स्त्री ॥ लक्ष दर्शनाङ्कनयोः । लक्षतेरी मुट् च ॥ लक्षते/तोरिः प्रत्ययो भवति तस्स ईप्रत्ययस्य मुडागमश्च ।। लक्ष्यते पुमान् अनया सा लक्ष्मीः ॥] 'गमे?:' । गम् डोप्रत्ययः । टिलोपः। 'स्वरहीनं.''ओरौ' 'स्रोवि.' गच्छतीति गौः।। 'नुदिग्लैभ्यां डौ' मुदति नुद्यते वा नौः । ग्लायतीति ग्लौः चन्द्रः ॥ राजादेः कन् । राजादेर्धातोः कन् प्रत्ययो भवति ॥ राज् धन्व यु छु प्रतिदिव् प् तत् दंश पचि पप् अशूड् नु मह एते राजादयः ॥ राजु दीप्तौ । राजतेऽसौ राजा ॥ धन्य गतौ । धन्वतीति धन्वा ॥ यु मिश्रणे । यौतीति युवा ॥ द्यु गतौ । योतीति युवा ॥ प्रतिदीव्यतीति प्रतिदिवा ॥ पु वृद्धौ । वर्पतीति वृपा ॥ तस् तनूकरणे । वक्ष्णोतीति तक्षा ॥ दंशन्तीति १ अमेऽन्यायाम्यत्यय पाठः । व्याख्याऽप्यन नैवोपरक्ष्यते ॥ परंतु पाठोऽवोचितः, नामे कृत्यप्रक्रि. यायाम्॥

·णादिप्रक्रिया ५] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ४४३ दश ॥ पचि विस्तारे । पचि संख्याने । इदित् । जस्शसोलर । पञ्चन्तीति पञ्च ।। पप् संबन्धे । पप् गणने । अशूट व्याप्ती । पपेरशेः किति तुर वक्तव्यः ॥ सपन्ति ते सप्त । अश्ववते इति अष्ट || स्तुती ॥ अस्य गुणः ॥ नुवन्ति ते नव । मह पूजायाम् ॥ अस्य घान्तादेशो युगाग- मश्च निपात्यते कन्प्रत्यये परे ॥ मह्यते इति मघवा । इति राजादयः ॥ इस्मन्त्रासुकः सर्वधातुभ्यः ॥ सर्वधातुभ्य इस् मन् । अमुरु इत्येते प्रत्यया भवन्ति ॥ 'राजादे०' ।। राज दीप्तो इत्यादेर्धातोः कन्प्रत्ययो भवति । राजते इति राजा । राज् अन्प्रत्ययः । 'स्वरहीनं०' 'नोपधायाः' 'हसेप.०' 'नानो नो० ॥ यु मिश्रणे । यु भन्म. त्ययः । 'नुधातोः' इत्युत् । 'स्वरहीनं०' योतीति युवा ।। बचादेरस् ॥ वचादेर्धातोरस् प्रत्ययो भवति चा सर्वघातुभ्योऽस्प्रत्ययः ॥ उच्यते इति वचः । महते इति महः । पीङ् पाने । पीयते तत् पयः ॥ पियतेरसि ॥ पिवतेर्धातोरसुन्प्रत्ययो भवति इकारान्तादेशश्च ॥ पीयते इति पयः ॥ तिज निशाने क्षमायां च । तितिक्षतीति तेजः । तप्यते इति तपः ॥ रज रागे । असि नलोपो वाच्यः ॥ रजते तत् रजः । रक्ष हिंसा. याम् । रक्षतीति रक्षः ॥ अर्चिरुचिशुचिहुमृपिच्छादिदिभ्य इस प्रत्ययो भवति ॥ अचिरुची दीप्तौ । अर्चतीति अर्चिः । गुणः । रोचिः । शोचिः । हूयते इति हविः । सर्पिः॥ छादेरिस्मन्नघमकिप्सु हस्खो वाच्यः॥छद संवरणे । नुरादिः । छादयतीति छदिः ॥ उच्वृदिर दीप्ति- देवनयोः। घृणत्तीति छर्दिः ॥सर्वधातुभ्यखमगौ ॥ तनु विस्तारे । तनोतीति तत् तत्रम् ॥ मन ज्ञाने । मन्यते इति मत्राः ॥ यम उपरमे। यच्छतीति यन्त्रः॥छदि संवरणे । ज्यन्तः । छादयतीति छत्रम् ॥ क्रियते तत्कर्म ।। पृश् आच्छादने । घृणोतीति वर्म । मर्म । दाम । धर्म । छादयतीति छन । धनार्तिचक्षिपृथपितपिजनियजिभ्य उस प्रत्ययो भवति ॥ धन शन्दे । धनतीति धनुः ॥ ऋ गतौ । गुणः । अरुः ॥ चवि व्यक्तायां चाचि । चष्टे इति चक्षुः । पिपर्तीति परुः । यपतीति वपुः । तपतीति तपुः । जायते इति जनुः । यजतीति यजुः ॥ अवतृस्तृमतन्त्रिकण्ठिभ्य ई॥ अवतीति अवीः । तरतीति तरीः । स्तृश् आच्छादने । स्तृणोतीति स्तरीः । तत्रि धारणे । तत्रयति वा तत्रयते सा तत्रीः । कण्ठ अवधारणे । कण्ट- यतीति कण्ठी ॥

·४४४ सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया धृतिः 'वचादेरस्' ॥ वच् अस्प्रत्ययः । स्वरहीनं०' प्रथमैकवचने 'नपुंसकारस्यमोल 'सोवि०' वचः वचसी वासि । एवं मह दीप्तौ । महः । उच्यते इति वचः । महत इति महः ॥ कादीनामिः । कु शब्दे । इप्रत्ययः । कौतीति कविः । पुनातीति पविः । हरतीति हरिः । मनेरुच्च' मन ज्ञाने इत्यस्य प्रत्ययः अकारस्य चोकारः । मनुते तत्त्वमिति मुनिः॥ मुहो ग्यः मुरादेशश्च । मुद्धतीति मूर्खः ।। 'पुरः कुपन्' पू पालनपूरणयोः इत्यस्य कुषन् प्रत्ययः । पृ उपप्रत्ययः । 'पोरुर' पिपर्ति पूर्यते वा पुरुषः ॥ माप्रभृतिभ्यः सः । मीयत इति भासः । ददात्यात्मानं दासः ॥ माप्रभृतिभ्यो यः। मातीति माया । जन्यते अपत्य- मिति जाया । जनेर्जादेशः । 'दधातेर्ये नुट्' दधाति सत्त्वानीति धान्यम् । पतिचण्डि- भ्यामालच् । वृद्धिः पतत्यस्मिन्निति पातालम् । चडि कोपेऽतवण्डालः ॥ खर्जादिभ्यः । सर्ज व्यथने । सर्जूः ।। वहेर्धश्च । वहति गृहमारं वधूः । अविवृतत्रिभ्यः ईः। अवीः तरी: तस्त्रीः ॥अतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च निपात्याः। अवनम् ऊतिः। यु मिश्रणे। यूतिः । हन्यते अनयेति हेतिः ! कीर्तनं कीर्तिः । कृत संशब्दे ॥ शुवन्यो रारुः । हिंसायाम् । हिंसनशीलः शरारु । वन्दनशीलो वन्दारुः । वद आरुप्रत्ययः । 'इदितो' इति नुम् 'स्वरहीनं० ॥ भृादिभ्यो यण् । डुभृत्य यणप्रत्ययः । वृद्धिः । जलतुम्विका० । ध्रियते इति भार्या । एवं र गतौ । आर्या स्त्रीत्वादाप ।। 'युवअगिभ्यो नि योनिः घह्निः अग्निः ॥ 'इदिचदिशकिरुदिभ्यो ः' । इन्द्रः शक्रः । रुद्रः इत्यादि । सौकर्ये केलिनः ॥ सुखेन भिद्यते तत् भिदेलिमं वा भेत्तुं सुकरं भिदेलिमं । किं १ काष्ठम् । सुखेन पच्यन्ते इति पचेलिमा आढक्यः वा पक्तुं सुकराः पचेलिमाः के ? तण्डुलाः ॥ संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्यादिद्यादनूवन्धमेतच्छास्त्रमणादिषु ॥१॥ उणादयोऽपरिमिता येपु संख्या न गम्यते । प्रयोगमनुसृत्याद्धा प्रयोक्तव्यास्ततस्ततः ॥२॥ इति कृदन्ते उणादिप्रक्रिया ॥५॥ 'सोकये केलिमः' । सुसेन क्रियते इति सुफरम् तस्य भावः सौकर्य तस्मिन्नर्थे फेलिभ- प्रत्ययो भवति । ककारो गुणनिषेधार्थः । एलिम इति । भिदिर विदारणे । सुसेन मिद्यव इति विप्रहे पलिमप्रत्ययः । 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'अतोऽम्' भिदेलिमं काष्ठम् । पच् एलिमप्रत्ययः स्वरहीन.' 'आवतः नियाम्' प्रथमानहुपचने अस् । 'सवर्णे 'सोर्वि' सुसेन पच्यन्ते इति पचेलिमाः आढक्यः । माढकी धान्यविशेपः॥ उपसंहारमाह-उणा- दया प्रत्ययाः अपरिमिताः संख्यारहिता इत्यर्थः । यो यत्र प्रयोगः संमवति वत्र तं प्रयो. गमनाप्रित्याभिय या प्रयोगानुसारेण प्रयोकव्या इत्यर्थः । इत्युणादयः ।। ५ ।। - ·भावाधिकारप्रक्रिया २] चन्द्रकीर्तिन्याख्यासहितम् । ४१५ भावाधिकारप्रक्रिया ६ तदर्थायां भविष्यति ॥ धातोर्भविष्यति काले तुम् प्रत्ययो भवति तदर्थायां क्रियायां प्रयुज्यमानायाम् ॥ भुज पालनाम्यवहारयोः । मोक्ष्य- तीति भोक्तुं व्रजति । पठिष्यतीति पठितुं ईष्टे । स्तोष्यतीति स्तोतुं ईहते । स्थातुं ईहते ॥ [तुमर्थे चुण वक्तव्यः ॥ द्रक्ष्यतीति द्रष्टुम् । कृष्णं द्रष्टुं यजति । कृष्णदर्शको व्रजति ॥] 'तुम् तदर्थायां भविष्यति' ॥ तुम् प्रथमैकवचनान्तम् । स एवार्थों यस्याः सा सदा तस्यां सप्तम्येकवचनान्तम् । 'आम्डे' 'डितां यद' 'खर०' भविष्यति सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं० ॥ धातोर्भविष्यति काले तुम्प्रत्ययो भवति यस्याने तुम्प्रत्ययो भवति स एय धात्वर्थ एवार्थः 'प्रयोजनं यस्याः सा तस्यां तत्संबन्धार्थवाचिकायां सत्प्रयोजनायां क्रियायां चाच्यमानायां सत्याम् ।। मुज पालनाभ्यवहारयोः । भुज् तुम्प्रत्ययः । 'चोः कु' 'उप- धाया लघोः' 'खसे चपा झसानाम्' 'स्वरहीनं०' । तुम्प्रत्ययान्तोऽन्ययम् । भोलं. घजति । भन भुज्धात्वर्थप्रयोजने बजतीति क्रिया प्रयुज्यते ॥ १४ तुम्प्रत्ययः । 'कृतः' इतीडागमः । 'स्वरहीनं०' पठितुमीष्टे समर्थो भवति ॥ प्णा शौचे । 'आदेः ष्णः सः' स्ना तुम्प्रत्ययः स्नातुमीहते याञ्छति ॥ कालसमयवेलासु तुम् ॥ भोक्तुं कालः । अध्येष्यतीति अध्येतुं समयः । स्तोष्यतीति स्तोतुं वेला ॥ पञ् भावे ॥ धातोर्मावे पञ् प्रत्ययो भवति ।। चजो गौ घिति ॥ पच्यते तत् पचनं पाकः ॥ त्यञ् वयोहानी । त्यज्यते तत् त्यजनं त्यागः ॥ भज्यते तत् भजनं भागः ॥ इज्यते तत् यजनं यागः ॥ विभ- ज्यते तत् विभजनं विभागः ॥ युजिर योगे । अनुप्रयुज्यतेऽसौ अनुप्रयोगः ॥ अनूच्यते तत् अनुवचनं अनुवाकः ॥ इण गतौ [ नन्दादित्वाद्युः । ततोऽना. देशः । गुणः] वृद्धिः । अयनं आयः॥भूयते तत् भवनं भावः ।। आतो युक् । दीयते तत् दानं दायः । पानं पायः ॥ भावे करणेऽर्थे घनि रक्षेनेलोपो वाच्यः । रज्यते अनेनेति रञ्जनं वा रागः ॥ भावे किम् । रज्यतेऽस्मिन्निति रङ्गः ॥रभ रामस्ये ॥ रभलभोः खरे णायपी विना नुम् वाच्यः॥ आरम्भः ॥ अञ्ज गतिपूजनयोः। परितः अञ्चतीति पर्यकः ।। कालवेलासमयेपु च तुम् वक्तव्यः' ॥ भोक्तुं कालः भोक्तुं चेला भोक्तुं समयः ॥ 'पम् भावें ॥ पम् प्रथमैकवचनान्तम् । भावे सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ' धातोर्मावे कर्मरहितेऽर्थे केवलधात्वर्थ एव घन् प्रत्ययो भवति । भकारो युद्धयर्थः । चकारो पिता- र्यार्थः । डुपचप् पाके । पम् प्रत्ययः । 'अत उपधायाः' पाच अ इति स्थिते । जो कगौ०' पश्च ज् च पजौ वयोः पष्ठीद्विवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' 'सोवि.' कश्चय १ व्याख्याया अनुपलम्भारकेनचिद् पर्षितः पाठो भवेत् ॥ २ अप्रकृतमनुपयुकं च ·१४६ सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः कगौ प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'ओ औ औ' घ इत् यस्य स पित् तस्मिन् घिति सप्तम्येकव- चनान्तम् । 'सोर्विः' घिति परे चकारस्य ककारः । जकारस्य गकारः । अनेन चस्य कः । 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०' पचन पाकः ॥ त्यज हानौ त्यज् घञ्प्रत्ययः । आ वृद्धिः । 'चजोः कगौ पिति' इति जस्य गः । 'स्वरहीनं०' यजनं त्यागः ॥ भज सेवायाम् । विपूर्वः । धम् । 'चजोः कगौ०' वृद्धिः । 'स्वरहीनं.' विभजनं० विभागः ॥ इण् गतौ इ घन् । ऐ वृद्धिः । 'ऐ आय' 'स्वरहीनं०' प्रथमैकवचने 'सोवि० ॥ अयनम् आयः । अयं गतौ । अयनमायः । ये गयर्थास्ते ज्ञानार्थाः । एवं भवनं भावः । इदान् दाने । दा पनप्रत्ययः । 'आतो यु' स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' दानं दायः ॥ एवं विस्तरणं विस्तारः॥ संज्ञायामकर्तरि च ॥ धातोः कर्तृवर्जिते कारके भावे कर्मणि च घञ् प्रत्ययो भवति संज्ञायां विषये ॥ कार्य कार्य प्रति आहियते इति प्रत्याहारः । दीयते असिन् इति दायः । पीयते असिन् इति पायः । विक्रियते अनेनेति विकारः ॥ मृजूप शुद्धौ । अपामृज्यते अनेनेति अपामार्गः ॥ लिख आले- खने । लिख्यतेऽसिन्निति लेखः ॥ आचर्यतेऽसिनिति आचारः । उपाधी- यतेऽसादिति उपाध्यायः ॥ सूत्रम्-'संज्ञायामकर्तरि च' ।। संज्ञायां सप्तम्येकवचनान्तम् । 'आम्डे' 'हिता यट्' 'सवर्णे दीर्घः' न कर्ता अकर्ता तस्मिन् अकर्तरि सप्तम्येकवचनान्तम् । 'हो' इति अर् । 'स्वरहीनं०' च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अन्य' ॥ संज्ञायां विषये कस्यापि नाम्नि वाच्ये सति फर्तृवर्जिते कारके भावेऽर्थे कर्मार्थे च धन्प्रत्ययो भवति । अनुवन्धादिः प्राग्वत् । उदाहरणम्-ह प्रत्यापूर्वः प्रतिकार्यमाहियत आनयत इति प्रत्याहारः । घन्प्रत्ययः । वृद्धिः 'स्वरहीनं०' 'सोर्वि०' ।। एवं विक्रियते विकारः । दीयत इति दायः ॥ वस्यते अस्मिन्निति वासः ॥ खरादः ॥ इउक्रवर्णान्तेभ्यो धातुभ्यः आ प्रत्ययो भवति भावादौ ॥ घोऽपवादः। संचीयतेऽसौ संचयः । चयनं चयः । जीयते इति जयः । नीयते तत् नयनं नयः । उन्नीयते इति उन्नयः । नूयते तत् नवनं नवः । लवनं लवः । स्तूयते तत् स्तवनं स्तवः ॥ कृ विक्षेपे । कीर्यते इति करः । गरः ॥ विक्षेपे । त्रियते विक्षिप्यते कामादिभिरिति नरः ॥ पिन् बन्धने । विशेपेण सीयते पद्ध्यते अनेनेति विषयः॥ सूत्रम्-'स्वरा०॥ स्वर० पञ्चम्येकवचनम् । इसिरत् । 'सवणे' अ प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रो०' 'चपा अये जवाः' 'स्वर' ॥ पृत्तिः सुगमा । चिन् चयने चि अप्रत्ययः । 'गुणः' 'ए अय्' 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'नोवि०' पयनं चयः । अत्र भाये संपूर्वः । संचीयत इति संचयः अत्र कर्मणि ॥ धुन स्तुती । 'आदेः णः नः स्तु । 'स्वरादः' इति अप्रत्ययः 'गुण' 'ओ अव' 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'सोर्वि' स्तवनं स्त्रवः ॥ एवं भवनं भवः।

·भावाधिकारप्रक्रिया ६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । अनुभवनमनुभवः ॥णु स्तुतौ । नवनं नवः ॥ णीन् प्रापणे 'आदेः प्णः सः' नी उत्पूर्वः। उत्पावल्येन ऊर्य वा नयनं प्रापणमुन्नयः अप्रत्ययः गुणः 'ए अय्' 'स्वरहीनं० प्रथमेक- वचने 'स्रो० ॥ नृ विक्षेपे । त्रियते विक्षिप्यते कर्मादिभिः अथ कामादिभिः इति नरः। 'स्वरादः' इति अप्रत्ययः । 'गुणः' 'स्वरहीन' प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' । मदामः ॥ मदादीनां आ प्रत्ययो भवति भाषादौ कटवर्जिते ॥ मदी हर्षे । मद्यते तत् मदनं मदः । प्रमद्यते अनेनेति प्रमदः । प्रमद्यते पुरुषोऽनया सा प्रमदा । पण्यते तत् पणनं पणः ॥ शमु दमु उपशमे । शम्यतेऽसौ शमः । दमनं दमः ॥श्रम खेदे । श्रम्यते इति श्रमः । भ्रमः ॥ यमु उपरमे । यम्यते इति यमः । दीव्यति विश्वमनेनेति देवः । जङ्गम्यतेऽसौ जङ्गमः ॥ हिसि हिंसायाम् ॥ सिंहे वर्णविपर्ययश्च ॥ चकारादः प्रत्ययः । हिनस्तीति सिंहः ॥ सूत्रम्-'मदामः' ।। मदां पष्ठी बहुवचनान्तम् । स्वरहीनं.' 'मोऽनुस्वारःमः प्रथमैकव- चनान्तम् । मदादीनां धातूनामप्रत्ययो भवति भावे कर्मणि च । मदी हर्षे मद् । अप्रत्ययः । 'स्वरहीनं.' 'नोवि.' मदन मदः अत्र भावे । एवं प्रमद्यते प्रकर्षण हृष्टः क्रियते अनयेति ममदा खीत्वादाप् । अत्र कर्मणि । पणधातुः व्यवहारे स्तुतौ च । पण अप्रत्ययः । 'स्वर- हीनं०' पणः । शम दम उपशमे । शमः दमः । यम उपरमे । यमः विस्तरः । दीव्यवे विश्वमनेनेति देवः । पिम् बन्धने । 'आदेः ष्णः सः' सि विपूर्वः। विशेपेण सिनीते बनाति पुरुषमीश्वरोऽनेनेति विषयः। अप्रत्ययः 'गुणः' 'प्रादेश्च तथा तौसुनमाम्' प्रथ. मैकवचने 'सोर्विः' ॥ हिंसतेर्धातोः अप्रत्ययो भवति वर्णविपर्ययश्च भवति । 'सिंहे वर्णवि- पर्ययः' इति प्रागुक्तत्वात् । हिंस हिंसायाम् । हिंस् हिनस्तीति सिंहः । अप्रत्ययः वर्णपि- पर्ययः ।हस्य स्थाने सः । सस्य स्थाने ह इति । 'स्वरहीन' 'स्रोवि०' । मूर्ती घनः ॥ मूतौ काठिन्ये परिच्छेदेऽर्थे चाभिधेये हन्ते र प्रत्ययो भवति भावादी हन्तेर्धनादेशश्च ॥ दधिकाठिन्यं हन्यते इति दधिधनः । परिच्छिन्नं सैन्धवं हन्यते इति सैन्धवपनः । हनो वधादेशश्वाप्रत्ययः ।। हन्यते इति वधः॥ सूत्रम्-'मूर्ती पनः' । मूर्ताविति मूर्तिशब्दस्य सप्तम्येकवचनम् । 'डेरौ डित् टिलोपः। 'स्वरहीन.' । घनः प्रथमैकवचनान्नम् 'स्रोवि०' ॥ मूर्ती कोऽर्थः' काठिन्येऽर्थे पुनः परि च्छेदे परिमाणेऽर्थे तोकार्थे वा ज्ञानविशेषे वा अभिधेये वाच्ये सति हन्तेर्धातोः अप्रत्ययो भवति इन्तेश्च धनादेशः । हन् एकत्र दधिपूर्वः द्वितीये संबन्धपूर्वः अप्रत्ययः । पनादेशः। 'अ' 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' कठिनं दधि दधिधनः । परिच्छिन्नमेवावलोक - जैन सैन्धवधनः ॥

·४४८ सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः वेप्यते अनेनेति वेपथुः ॥ टुनदि समृद्धौ । नन्द्यते अनेनेति नन्दथुः ॥ टुवप् पीजवन्तुसन्ताने । उप्यते इति वपथुः ॥ टुक्षेप क्षेपणे । क्षेप्यते अने- नेति क्षेपथुः । टुओश्वि गतिवृद्धयोः । श्वयथुः । टुक्षु शन्दे । भूयते इति क्षवथुः । टुवम् उद्गिरणे । वमथुः॥ सूत्रम्-'द्वितोऽथुः' ॥ टु इद्यस्य स द्विन् तस्मात् पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' "स्रोर्वि' .' अथुः प्रथमैकवचनान्तम् । 'स्रोवि.' 'अतोऽत्युः' 'उ ओ' 'एदोतोऽतः ॥ टु इद्यस्य स तथा धातोः अथुप्रययो भवति भावे । टुवेट कम्पने । वेप अथुप्रत्ययः । 'स्वरहीन.' प्रथमैकवचने 'सोर्वि' वेपथुः ॥ एवं क्षिप प्रेरणे । क्षेपथुः॥ टुणदि समृद्धौ । नन्दधुः दवथुः ॥ टुक्षु शब्दे । क्षक्थुः ॥ टु ओश्वि गतिवृद्ध्योः । श्वयथुः ॥ टुवम् उद्दिरणे । वमथुः ।। वितस्त्रिमा तत्कृते ॥ हितो धातोखिमक् प्रत्ययो भवति तेन धाखर्थेन कृतेऽर्थे वाच्ये सति ॥ क्रियया निर्दृत्तः कृत्रिमः घटः । संभारेण संभृतं वा नि संभृत्रिमं युद्धम् । पाकेन निवृत्तं पक्रिमं फलम् । याचनेन निर्वृत्तं या- चित्रिमं किं १ विप्रधनम् ॥ सूत्रम्-'डितनिम ॥ द्वितः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं.' 'सोवि.' निम प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः' तत्कृते सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए॥ डु इत् अनुबन्धो यस स ड्डित् तस्माद्धातोः त्रिमा प्रत्ययो भवति तेन धात्वर्थेन साधनभूतेन कृते निष्पा- दितेऽर्थे वस्तुनि वाच्ये सति । क्रियया फरणेन निर्वृत्तो निप्पन्न इति निमः अखा- भाविको घटः। अन कृधातोरर्थः फरणं तेन कृतो निष्पन्नो यो घटरूपोऽर्थः पदार्थस्त- स्मिन् वाच्ये सति त्रिमा प्रत्ययः। फकारो गुणनिषेधार्थः प्रथमैकवचने 'सोवि०॥ एवं भृञ् धारणपोषणयोः । संपूर्वः । निमप्रत्ययः । प्रथमैकवचने 'अतोऽऽम्' संभारेण जनसमूदेन निर्वृत्तं संभृनिमं युद्धम् ॥ डुपचप पाके । पच् निममत्ययः । 'चोः कुः' 'स्वरहीनं.' प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' पाफेन निर्वृत्तं निप्पन्नं पक्तिम फलम् । एवं परिनमः मोदनः । नट्की । धानोर्नट्की इत्येतौ भवतः भायादौ ॥ यज् याच यत् विच्छ मच्छ स्वप एभ्यो नट् प्रत्ययो भवति ॥ स्तोः श्रुभिःशुः । असंप्रसारणम् । इज्यते अनेनेति यज्ञः । याच्यते सा याच्या। यती प्रयते यत्यते तत् यतनं यतः॥ सूत्रम्-'नटुकी' । नट् च किश्च नट्की प्रथमाद्विवचनान्तम् औ यू 'सरणे.' धातोर्नट कि इत्येती प्रत्ययो भवतः भायादौ । म्यप् रक्ष यत् प्रच्छि विच्छ याच यज् एभ्यो नट् यती धातुः प्रयने । यत् नट् प्रत्यय: 'स्वर' 'सोर्वि' यमः ॥ छः || छकारस्य शकारादेशो भाति नप्रत्यये परे भागदौ ॥ शकारादेशः संप्रसारणलापार्थः । विन्धि गती। विध्यते इति विश्नः । प्रच्छ - ·- भावाधिकार प्रक्रिया ६] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासदितम् । क्षीप्सायाम् । पृच्च्यतेऽसौ प्रश्नः । रक्ष्यतेऽशा रक्ष्णः गुप्यते इति समः ।। उपसर्गकर्माधारेयु दाधोः किः ॥ उपसर्ग कर्मण्युपपदे आधारे च दापोः किः प्रत्ययो भवति ॥ अन्तर्धीयते इति अन्तधि आधि: आदिः। विधिः। आधीयते तत् आधान आधिः । आदीयते तत् आदानं आदिः । आतोनपि : इत्यांकारलोपः । विधीयते तत् विधानं विधिः । संघीयते तत् संघानं संधिः । उदकं घीयतेऽसिन्निति उदधिः ॥ उदकस्य ।। उदकशब्दस उदादेशो मरति अधिकरणे ॥ पयोधिः । अम्भो निधीयते यत्र स अम्मोनिधिः ।। प्रच्छ शीप्सायाम् ॥ प्रच्छ नट् प्रत्ययः । प्रभा॥ सू०-छः ॥ प्रभातोंने परे छफारस्य शकारो भवति संप्रसारणभायश्च । 'स्वरहीन.' प्रथमैकवचने 'मोक्ष' पन्छन प्रभः । यापन याच्या । यज देवपूजा० । यजनं यशः । गत्प्रत्ययः । 'सोः शुभिः नः 'जमोस:' प्रथमैकवचने 'नोविः' स्वप्ननं स्वप्न: 1 टकार ईयर्यन इयतीति होगी। राजा धीयते यस्यामिति राजधानी ।। जुधाम् धारणपोषणयोः । घा विपूर्यः । निमययः । फकार: कित्कार्यार्थः । । । 'आतोऽनपि' इसाकारलोपः । 'स्वरहीन.' 'सोषि०' विधान विधिः । एवं निधिः आधिः संधिः अम्भो निधीयते यत्र स: अम्मोनिधिः । [मनिमः पादीया इति भादिः। प्रथि अन्यने । मथ् । फिप्रत्ययः । 'इदित०' 'नयापदान्ते' 'स्वरहीनं० प्रथमेकर. पर्ने 'सोवि०' प्रन्धिः।] विधि, निधि, संधि, आधि, समाधि, मम्मोनिधि, [पन्धि, पवे सर्वेऽपि फिप्रत्ययान्ताः पुंलिङ्गे हरिशब्दवत्साध्याः ॥ भावे युट् ॥ धातो वे युद् प्रत्ययो भवति ।। युवोरनाको । शायते सन् शानम् । क्रियते तद करणम् । दीव्यते तद् देवनम् । दीयते तद् दानम् । भूप अलंकारे । भूष्यते तद भूपणम् । हियते तद् हरणम् । यते तद हवनम् । उहाते तत्वहनम् ॥ भाप व्यक्तायां याचि । माप्यते तदापगम् ॥ दुप वैचित्ये । दृप्यते तत् दूपणम् । गीयते तद् गानम् । पीयवे न पानम् । मीयते तत् मानम् ॥ उदः स्थास्तम्भोः सलोपन । उदुपसर्गात्परयोः स्थास्तम्भयोः सकारस्य लोपो भवति ।। उत्यीयते तद् उत्यानम् । सम्म रोधने । उत्तम्भ्यते तत् उत्तम्भनम् ॥ सूत्रम्-'भावे युट् ॥ प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेपः ॥ पृति: फण्टा । युभन्दगाना नपुंसकलिङ्गे भवन्ति । फ युट्प्रत्ययः । यु 'युवोरनाको 'गुगः 'कनों पो' क्रियते इति करणम् ॥ हुदामादनयोः । हूयते इति हवनम् ॥ दुप वैझये । दृष्यत इति दूपणम् । 'दुपेय॑न्तस्य कृति प फचित्' इति दीर्घः । इदान दानम् ॥ एवं भाग्नदाहरणम् इति ॥ उत् उपसर्गपूर्यात् स्थाधातोर्युप्रत्ययो भव सचोपन भाति । टा गनिनित्तो १,२भप्रातमिदम, अन्यधातोः प्रातमूनादानार ॥ भार. ५७ ·४५० सारस्वतन्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः 'आदेः ष्णः स्वःस्था उत्पूर्वः । यु 'युवोरनाको' 'उदः स्थास्तम्भोः सलोपत्र' इति सका. रस्य लोपः । 'खसे चपा झसानाम्' उत्थानम् । एवं स्तम्भ निरोधे । उत्तम्भनम् उत्थितिः ।। साधनाधारयोर्युट् ॥ साधने आधारे चार्थे युट् प्रत्ययो भवति ।। पच्यते अनेनेति पचनः अग्निः। पच्यतेऽस्यां स्थाल्यां सा पचनी स्थाली । सूत्रम्-'साधनाधारयोः' । साघनं च आधारश्च साधनाधारौ तयोः सप्तमीद्विवचना- न्तम् । 'ओसि' 'ए अय्' 'स्वरहीनं०' 'नोवि०' साध्यते येन कृत्वा तत्साधनं करणं यत्र आधेये साध्यते स आधारः एतयोः अर्थे युट्प्रत्ययो भवति । पच् 'युवोरकानौ' 'स्वरहीन' 'स्रोवि०' पच्यते अन्नमनेनेति पचनोऽपिः । अत्र साधने युद् । पच्यते अस्यामिति पचनी स्थाली युट् टित्त्वादीप् । आधारे युट् । एवमन्येऽप्यूह्याः ।। ईपदुःसुपु खल्यू ।। ईपदादिषु प्रयुज्यमानेषु सल्यू इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः भाबादौ ।। लकार प्रत्ययभेदज्ञापनार्थः ।। खकारो गुणविधानार्थः मुभाग- मार्थव ॥ ईपत्सु अकृच्छ्रार्थो । दुःकृच्छ्रार्थः । ईपदनायासेन भूयते इति ईपद्भवः । दुर्भवः । सुभवः । ईपदनायासेन क्रियते इति ईपत्करः प्रपश्ची हरिणा । दुःखेन क्रियते इति दुष्करः । सुखेन क्रियतेऽसौ सुकरः । ईपदान्यः क्रियते अनेनेति ईपदाढ्यंकरः । दुराढ्यंकरः । आढ्यंकरश्चैत्रो भवता । ईपत् । पीयते असौ ईपत्पानः सोमो भवता । दुष्पानः । सुपानः । युधि संग्रहारे। दुःखेन योधयितुं शक्यः दुर्योधनः । सुखेन योधयितुं शक्यः सुयोधनः । ईपच्छासनः । दुःखेन शासयितुं शक्यः दुःशासनः । सुशासनः ॥ इति कृदन्ते भावाधिकारप्रक्रिया ॥६॥ सूत्रम्-'ईपदुःसुपु सल्यू' ।। ईपच दुश्च सुश्च ईपदुःसुवः तेषु सप्तमीवहुवचनान्तम् । 'किला' सल् च युश्च सल्यू प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'औ यू' 'सवर्णे' । ईपदादिषु ईपत् दुःसु एतेषु त्रिपु पूर्वपदेषु सत्सु धातोः सल्यु एतौ प्रत्ययो भवतः 'सिति पदस्य' इति मुमागमार्थः । लकार: 'इसखि' इति खप्रत्ययाझेदझापनार्थः । भू ईपत् दुःसुपूर्वः । सलमसयः । 'ओ अम्' 'स्वरहीन' 'सोवि.' ईपद्वतीति ईप- द्भवः । एवं दुःसेन भवतीति दुर्भवः । सुसेन भवतीति सुभवः । एवं करोतेः । ईपत्कियते इति ईपत्करः । दुःकरः । सुफरः । एवं दुर्जयः सुजयः । दुर्लभः सुलभः । युधधातुः संप्रहारे संप्रामे । युध् दुर् पूर्वः । युप्रत्ययः । 'युयोरनाको' इति अनादेशः 'उपधाया उपोः' 'स्वरहीन.' 'स्रोवि०' दुर्योधनः दुःसेन युध्यते अनेनेति दुर्योधनः । एवं मुयो. धनः ॥ इति कृदन्ते भावाधिकारप्रक्रिया ॥६॥ सकारः कृत्यप्रक्रिया ७ अथ छत्सप्रक्रिया ॥ तच्यादीनां कृत्यसंज्ञा पाणिनीयानाम् । कत्यादि माय- कर्मणोरेव ।। तव्यानीयौ । घावोस्तव्यानीयौ प्रत्ययो भवतः मावादी ॥

·१५१ कत्यप्रक्रिया ७] चन्द्रकीर्तिव्याश्यासहितम् । एष वृद्धी । एध्यते या एधितुमई एधितव्यं एधनीयं धनं त्वया । मारी- कत्वादेकवचनं नपुंसकत्वं च । भूयते वा भवितुमर्ह भवितव्यं मनीयम् । क्रियते वा कर्तुमर्ह कर्तव्यं करणीयम् । आसते वा आसिनुमई आसितम्य आसनीयम् । कर्तव्यः करणीयो वा धर्मस्तया । या प्रापणे । प्रयातुमई प्रयातव्यं प्रयाणीयम् । ईटो ग्रहाम् । गृहाते तत् ग्रहीतव्यं ग्रहणीयम् । पृड संभक्ती । वियते वा परितुं योग्यं परितव्यं परीतन्यम् परणीयम् । पत्र परणे । वियते यत् परितव्यं परीतव्यम् वरणीयम् ॥ सूत्रम्-'तव्यानीयो' ॥ तव्या अनीयध तव्यानीयौ प्रथमाद्विवचनान्तम् । 'भोमी यो । धातोस्तव्यानीयो प्रत्ययो भवतः । अकर्तरि कर्मादिकारके मारे ग ॥ मूज्य. प्रत्ययः कृतः' इतीडागमः । 'स्वरहीन.' 'भतोऽम्' भयनं भवितव्यम् । भय मारे राज्या- प्रत्ययः ॥ आस उपवेशने । मनीयप्रत्ययः । 'स्वरहीनं.' 'अतोऽम् ॥छ एकत्र रामपा- त्ययः । एकत्र अनीयप्रत्ययः । स्वयन्वत्वानेट । 'स्वरहीनं०' फर्सगं फरणीयम् । भय फर्मणि । क्रियते इति कर्वव्यं करणीयम् ॥ प्रह तव्यप्रत्ययः । 'कुनः' इनीदागमः । माहितव्य इति स्थिते । सूयम्-'ईटो प्रहाम्' ।। ईप्रयमेकपचनान्ठम । सांकेतिकम् । इट: पाध्येकवचनान्तं 'स्वरहीनं.' 'सोर्षि०' । प्रहां पष्ठीयहुवचनान्तं 'सार' 'मोऽनुम्यारा॥ महादीनां प्रह पृथ् वृद्ध इत्यादीनामिटः ईकारो भवति नतु गयादी । तेन जहियगादी न । अनेन इकारस्य ईकारः । महीतव्यम् ॥ पृश् धातुः संभरौ रासेवागाम् । सम्पा. ययः । 'कृतः' इतीहागमः । 'गुणः' 'वरहीन.' 'अतोऽम्' 'ईटो प्रहाम्' परीवयम् ॥ खरायः ॥ स्वरान्ताद्धातोर्यः प्रत्ययो भवति मागादौ ।। पीयते या घेतमई चेयम् । नेयम् । जेयम् । मीयते तद मेयम् ।। असरूपोऽपवादः प्रत्यायोऽ. स्त्रियां वा पाधकः सरूपस्तु नित्यम् ॥ पीपते या घेतमहं पेवव्यं चयनीयम् । चिकीर्ण्यते या चिकीपितुमई चिकीर्ण्यम् । दातुमिरतीति दिसति वा दित्सते इति दित्स्यम् । क्षय्यजय्यौ शरणार्थ निपात्यने ।। क्षेतं शक्यं क्षय्यम् । जेतुं शक्यं जय्यम् । अन्यत्र धेयं पाप जयं मनः । क्षय्यजय्यौ चेति चकारादजर्यमिति निपात्यते । न जीर्यतीत्यजयं संगतम् ।। सूत्रम्---स्वरायः॥ स्वरात् पञ्चम्येकापनान्तम् । 'बिसिरन्' 'मय.' यः प्रयकरप. नान्तम् । 'स्रो चपा अये जपाः' 'स्वरहीनं०' सिद्धम् । उदाहरणम् । चिम् चपने। यमत्यये 'गुणः' प्रथमैकयपने 'अतोऽन् 'मोऽनुस्वारः' पेयम् । एवं जी मारने। 'मारे यः सः' नीयप्रत्ययः । 'गुणः नेयम् । कन्यजप्यौ एतो दो मस्यायें निपायते । योग्यं शक्यं या मय्यम् । जेतुं योग्यं शक्य या जप्यम् । एतौ निगन्यते । केचित्तु शयः जयो निपात्यो चन्मते शि भये । क्षेतुं शक्यं क्षप्यं जेतुं सारं जप्यम् । पले क्षय जेयम् ।। ईधाता ॥ आकारान्ताद्धातोर्यः प्रत्ययो भवति आकारस च इकारादेशः ।।

·४५२ | सारखतव्याकरणम् । [[-तृतीर्या धृतिः दीयते वा दातुमर्ह देयम् । ज्ञातुं योग्यं ज्ञेयम् । गीयते तत् गेयम् । ग्लेयम् । पातुमर्ह पेयम् । धीयते तत् धेयम् ॥ सूनम्-'ईचातः ॥ ईत् प्रथमैकवचनान्तं सांकेतिकम् । च प्रथमैकवचनान्तम् । 'अ- व्ययाः । अतः पञ्चम्येकवचनान्वम् । 'स्वरहीन.' 'सोर्विः' सिद्धम् । धृत्तिः सुगगा ! अकारस्य चेकारः । बुदान् । 'ईश्चातः' इति यप्रत्ययः । आकारस्य ईकारः । 'गुण' 'स्वरहीन.' 'अतोऽम्' 'मोऽनुस्वार' । देयं दीयत इति देयम । एवं गेयं पेयं गै 'सध्यक्ष- राणामा' । खनेश्च । खनेर्धातोः यप्रत्ययः । टेश्चकारः । खुन सनने । यप्रत्ययः । सन इत्यस्य खि । 'गुणः' प्रथमैकवचने । 'अतोऽम्' 'मोऽनुस्वारः' खेयम् ॥ पुशकात् ॥ पवर्गान्तात् शकादेव यः प्रत्ययो भवति भावादौ ॥ शय् उपालम्भे आक्रोशे च । शप्यते इति शप्यम् । डुलभ प्राप्तौ । लब्धं योग्यं लभ्यम् । यम् मैथुने । यन्धुं शक्यं यभ्यम् । जप्तुं योग्य जप्यम् । सरू- पखात् पक्षे न ध्यण् । शक्यम् । शक सह गद्' मद् चर यम् तक् शस् चत् यत् पत् जन् हन् शल् रुच् एते शकादयः । पह मर्पणे । सोढुं शक्यं शक्यते सह्यते या सोहुमहं सह्यम् । गद्यते वा गदितुमर्ह गद्यम् । मद्यते वा मदितुमर्ह मद्यम् । चरितुमर्ह चर्यम् । यम्यम् ॥ तक् हसने । तक्यते वा तकितुमई तक्यम् ॥ शसु हिंसायाम् । शसितुमर्ह शस्यम् ॥ चते माने । चने कान्तौ ।। चत्यते इति चत्यम् ॥ यत्यम् । पत्यम् । जन्यम् ॥ हनो वधादेशो ये ॥ हन्यते वा हन्तुमर्ह वध्यम् । शल् शोभायाम् । शल्यम् । रोचितुं शक्यं रुच्यम् । शक् सामर्थे । शक्ल शक्तौ । शक्यते तत् शक्यम् ।। सूत्रम्-'पुशकात् ॥ पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'डसिरत् 'सवर्णे' पवर्गान्तात् पफबभम इत्येतदन्तात् शकादेश्च धातोर्यप्रत्ययो भवति भाषादौ । यम मैथुने । यभू यभ्यते इति यभ्यं कलत्रम् । पवर्गान्तत्वात् यप्रत्ययः । प्रथमैकवचने 'अतोऽम्' 'मोऽनुखार!' एवं लभ्यं जप्यं नम्यम् इत्यादयः पवर्गान्ताः । शक्ल शक्तौ शक् यप्रत्ययः । शक्यम् । मह पूजा- याम । मह् यप्रत्ययः । 'स्वरहीन', 'अतोऽम्' 'मोऽनुस्वारः' मह्यम् । एवं पह मर्पणे सह्यम् ॥ महसात् ध्यण् ॥ ऋवर्णान्ताद्धसान्ताच धातोर्यण प्रत्ययो भवति भावादौ ॥ धकारो पित्कार्यार्थः । णकारो वृद्यर्थः । क्रियते वा कर्तुमर्ह कार्यम् । वृन् वरणे । त्रियते तत् वार्यम् । धार्यम् । चार्यम् । हस् हसने । हास्यम् । हियते व हार्यम् । हनो यत् । हन्यते तत् घात्यम् । चजो कगौ चिति ॥ पक्तुं योग्यं पाक्यम् । वच परिभापणे ॥ वः शब्दसंज्ञायां कुत्वं चाच्यम् ।। तेन वाक्यम् । अन्यत्र वाच्यम् ॥ यज्याच्वच्चप्रवच: काठोऽसमतोऽर्य पाठः॥२'वाच्यं कुत्सिते हीने बचना च वाच्यवत्' इति मेदिनी । । - ·* हरामक्रिया...] चन्द्रकीर्सिव्यापामहिगम् । • अत्यजपूनगर्जमुजों ध्पणि फुत्याभायः ॥ याज्यम् । पारुणम् । याच्यम् । रोच्यम् । प्रवाच्यम् । अर्व्यम् । त्याग्यम् । पून्यम् । गर्न शाद। गपते तत् गर्यम् । गुज्यते गद् भोग्यम् ।] या हिंमागाम् । पापिj योग्यं याध्यम् । मजितुं योग्यं भाज्यम् ॥ 'प्ररहमान्तान् गण' ।। पर हम माइसं हममन्ते गम्प म मामामामा पष म्येक्यचनान्तम् । 'हगिरत्' 'मवणे.' पण प्रयमेध्यरानान्तम् । 'हगे:०' | Ri. न्तात् इमान्ताग धातोः ध्यप्रत्ययः स्वार मानी । पारो पिरकायापः । नारी पृथाः फ ध्यणप्रायः । सिः । सरहीन.' 'रापो०-' जलम्पिका । मममने 'अतोऽम्' । फारणाय अदं मियते या पकार्यम् । गुम् परणे । यायम् ।। यम् परिमा। पपनाय योग्यं पान्यम् । यध पन्धने । पम् व्यपगतः । य पृरिः । नाही.' पन्धनाय योग्यं यग्यम् । इस हमने ।यणप्रन्ययः । लिः । 'गहीन.' 'मोऽम्' हास्यम् । हुपयप् पाफे । पर ध्यणप्रत्ययः । य 'पनो फा०' शी पम्मकः । वित पापयम् । एवं पाक्यम् उज्यते इति यास्यम । पित्यासमारोऽपि मसी । भपिशवान प्रचित् 'धजोः पगौ०' इति भयति । पुगिन मी पुअनिधियः । रोग पारणं पाक्यं भोज्यं भोग्यम् । इत्यादी चिरम्पः । सायं पूर्ण रकम् मन्यम् गान। प्रयोगानुसारेण पुत्वाभायो शेयः ॥ भमापूर्वमा यसतेच शिवादिषया । मक- रि प्यण् प । अगा सद यसभन्दा अगानिति अमागा ममावमा दी विपस्पेन वृतिः ॥ प एते भावकार्ययोर्विहितास्तव्यादयले ईविधी प पक्तम्याः । 'सरो असे दृशाम् ।' दर्शनार्दो द्रष्टव्यः । दर्शनीयः । दृश्यः ॥ अध्ययने । माया. योऽध्येतव्यः । स्वाध्यायो नाम पैदः॥धु श्रमणे । श्रादिः । श्रीमः। श्रोतुं योग्यं श्रयणीयम् ॥ मान पूजायाम् । मानितुं योग्पो मानिनन्यः । माननीयः ॥ पै चिन्तायाम् । म्याना: ध्यातयः । यार्नु योग्यो ध्यानीयः ॥ मन शाने । मनना) मन्तव्यः । मन्वं योग्यो मननीयः। सप्रत्ययान्तादपि एते प्रत्यया भवन्ति । नितरां ध्यातुमेष्टव्यो निदिध्यामि. उप्यः । भवितुमेष्टव्यो पुभूपिवन्यः । पुस्पीपः ।। पुनर्विशेषगाहप मते इति ॥ एने पूर्योलसम्पादयः गाय, मनीय, य, पापले प्रत्यया भावफार्ययोः मायोको फर्मोच विहिताः कृता से अई योग्यनागिपीपकमा. योपदेशे प पफम्या: । कतम्या इलामः रशिर मेमो दर्शनाहों पः ।। 'गुणः' 'गरो झसे शाम्' इति डा। राजाप:'. 'शुभिः ' पर मनी नयः। 'गुणः' जलतुम्पिका० । दर्शनीयः । पुनः ह । महमानी मगरामरहीन यः॥ई भयपने । ई अधिपूर्णः । भनु वियोगा या अपेजमा सम्मानमः। 'गुण'इयं सरे सरहीनं.' साम्यायोऽपवयः ॥ एवं मुमा । मो योग्यता ·४५४ .0 सारस्वतन्याकरणम् । [ तृतीया चिः श्रूयेत वा इति श्रोतव्यः ।। मन ज्ञाने । मन्तव्यः ।। ध्यै चिन्तायाम् । ध्यै 'संध्यक्षरा- णामा ध्यातव्यः । 'सप्रत्ययान्तादुपि०' इच्छार्थसप्रत्ययान्ताद्धातोरपि तव्यादयः प्रत्यया भवन्ति ।ध्ये नितरां ध्यातुमेष्टव्यो निदिध्यासितव्यः । नितरां ध्यातुमेष्टव्य इति विप्रहे इच्छार्थे सप्रत्ययः । 'विश्व' 'पूर्वस्य' 'हसादिः शेप:' 'हवः' 'यः से' इति पूर्वाकारस्य इकारः। 'झपानां जवचपाः' घस्य दः । ततः सप्रत्ययान्तात्तव्यप्रत्ययः । 'कृतः' इति डागमः । 'यतः' इत्यकारलोपः । निपूर्वः । निदिध्यासितव्यः । ज्ञा अवबोधने ज्ञा । सप्र. त्ययः । द्वित्वादि प्राग्वत् । विजिज्ञासितव्यः । विशेपेण ज्ञातुमेष्टव्यः ।। ओरावश्यके ध्यण ॥ उवर्णान्ताद्धातोरावश्यकऽर्थे ध्यण् प्रत्ययो भवति ॥ ओदौतोर्यः प्रत्ययः खरवत् ॥ धातोरोकारौकारयोनिमित्त वा संबन्धी या प्रत्ययः स खरपत् सात् ॥ समासे अवश्यमादीनामन्तलोपमिच्छन्ति शाव्दिकाः ॥ लुम्पेवश्यमः कृत्ये तुं काममनसोरपि । समो वा हितततयोर्मासस्य पनि युघनोः ॥१॥ लू छेदने । लूयते वा लवितुं योग्यः लाव्यः । अवश्य लाग्यो अवश्य- लान्यः । भोक्तुं कामो यस्य स भोक्तुकामः । श्रोतुं मनो यस्य स श्रोतु. मनाः । सम्यक्प्रकारेण हितं सहितं संहितम् । संत-सततम् । मांसस पचनं मांसपचनम् । युइघजोः पचि परे मांसस्याकारो वा लुम्पेत् । मांसस पचनं मांरपचनम् । मांसस पाक: मांस्पक: मांसपाकः ॥ 'ओरावश्यके ध्यण् ॥ ओः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'हिति' 'हस्य' 'सोर्षि०' आवश्यक सप्तम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीनं०' । उवर्णान्ताद्धातोः आवश्यकेऽर्थे निश्चयार्थे ध्यण्म- त्ययो भवति भावादौ । भू ध्यणप्रत्ययः । य णकारो पृद्ध्यर्थः । मो अवश्यंपूर्वः । 'ओदौ- खोर्यः प्रत्ययः स्वरयत्' ओय ओय ओदौत् तस्मात् । ओकारौकाराभ्यां परो यप्रत्ययस्य यफारः सरवत् ज्ञेयः । स्वरवत्त्वात् 'औ आ 'स्वरहीनं०' अवश्यंभाव्यम् । एवं लम् छेदने । अवश्यं लाव्यम् । मकारलोपार्थमाह--समासे सति अवश्यादीनाम् अवश्यं, तुम्, सम्, मासानां मलोपमिच्छन्ति । मश्व अध मः । इति समासस्तेन मकारलोपः। पहा अन्वलोपमिच्छन्तीति पठन्ति । सोरयान-लुम्पेदिति । छये प्रत्यये परे अवश्यं. शब्दस्य पष्ठीनिर्दिष्टस्येवि अन्तं मफारं लुम्पेत् । व्यारस्या । सन्य, अनीय, य, ध्यण् फ्यप्, एतेपां पञ्चप्रत्ययानां फत्यसंझा ॥ सया काममनसोः शब्दयोः परयोः तुम्शब्द- स्यान्वं गफार एम्पेत् । तुमिति पश्यन्तमव्ययम् ॥ हिवतव एवयोः परयोः सप्तो: सम. नित्यस्य मकारं या लुम्पेत् ॥ युट्प्रत्ययसहिते पम्प्रत्ययसहिते घ पचिधातो परे मांसा. पम्य अन्तं मकारं वा लुम्पेत् विफसेन ॥ ससंज्ञायां संमउिमाद-दव्या० । पाणिनी. पानां मवे पम्यादीनां धन्य इति संशा । अवश्यं टायमित्या सव्यप्रत्य पपरत्या माश्य. शारदस्य मकारसोपः । अयश्यलाम्यगिदि सिद्धम् । अवश्यं निधयेन सयितुं योग्योप- .

·कृत्यप्रक्रिया ७1 चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । ४५५ लाव्यः । तथा भुज तुम्प्रत्ययः । 'उपधाया लघोः' गुणः । 'चोः कु: 'स्वरहीनं०' भोएं कामोऽभिलापो यस्य सः भोक्तुकामः ॥ तथा व श्रवणे । तुम्प्रत्ययः । 'गुणः' श्रोतुं मनो यस्य स श्रोतुमनाः । अत्रोभयत्रापि काममनसोः सतोः तुमो मकारलोपः ॥ ओहार गती । संपूर्वः । 'तक्तवतू' इति क्तप्रत्ययः । 'स्थामि' इकारः संहितम् । 'समो वा' इति विकल्पैन समो मकारलोपः सहितम् । तनु विस्तारे । प्रत्ययः । 'लोपस्त्वनुदात्त०' संपूर्वः । संततं सततम् । अत्रापि ततशब्दे परे, विकल्पेन समो मकारलोपः ॥ पन् युदप्रत्ययः । 'युवोरनाको' 'स्वरहीन.' मांसपूर्वः । युट्प्रत्ययसहिते पचिधातौ परे विकल्पेन मांसशब्दस्याकारलोपः । मांसपचनं मांस्पचनम् । पुनः पच् 'पम् भावे' इति घम् प्रत्ययः । अ वृद्धिः। 'चजोः कगौ घिति' 'स्वरहीनं०',पाक मांसपूर्वः । अत्र घञ्प्रत्ययसहिते पचि धातौ परे विकल्पेन मांसशब्दस्याफारलोपः । मांसपकः मांस्पाकः इति रूपद्वयम् ॥ केचित्तु मांसशब्दस्य मकारस्य तथान्त्यस्याकारस्य लोपमिच्छन्ति । यथा मांस्पाकः । इति ॥ अदुपधात् क्यए । कारोपधाद्धातोः क्यप् प्रत्ययो भवति भावकार्ययोः । कृती छेदने । कर्तितुमर्ह कृत्यम् । नितरां कर्तितुं योग्यं निकृत्यम् । वृद्धयम् । प्रत्यते तत् कृत्यम् ।। कृपिघृत्योर्न क्यप् ॥ कृपू सामर्थ्ये । कपो रोला। कल्पितुं योग्यं कल्प्यम् । नृत दीप्तौ । चय॑म् ।। मृजो वा क्यए ॥ मृज्यं मार्यम् ॥ इखाच क्यप् ॥ हस्वान्ताद्धातो वे क्यप् प्रत्ययो भवति ॥ तस्य ग्रहणे तदन्तस्य ग्रहणम् । क्रियते तत्कृत्यम् ॥ कृमा क्यपि था रिङ् वक्तव्यः तुगभावश्च ।। कृत्या क्रिया ॥ डिदनेकाक्षरोऽप्यादेशस्त- दन्तस्यैव वक्तव्यः ॥ गुपगुहोः क्यप् ॥ गोप्तुं योग्यं गुप्यम् । गृहितुं योग्य गुह्यम् ॥ वदेः क्यप् भावादौ ॥ वदेर्धातोः क्यप् प्रत्ययो भवति भावादौ । मृपा उद्यते इति मृपोयम् । ब्रह्मणा उद्यते या कथा सा ब्रह्मोद्या ।। गृहेः क्यप् ॥ अर्जुनगृह्या सेना ॥ भुवो भावे क्यम् ॥ नाम्नि उपपदे भुवो भावे क्यप् प्रत्ययो भवति ॥ ब्रह्मणो भावः ब्रह्मभूयं गतः । ब्रह्मणा भूयेत तत् ब्रह्मभूयं गतः । नानि किम् । भवितव्यं भव्यम् ॥ [स्त्यै ध्ये शब्दसंघातयोः। स्त्यायते ट् । डिवाहिलोपः। संयोगान्तस्य लोपः । टिया- दीप् । स्त्यायति समूहं करोति सा स्त्री । लक्ष दर्शनाकनयोः ॥ लक्षरी मुट् च । लक्षते_तोरीः प्रत्ययो भवति तस्य मुडागमश्च । लक्ष्यते पुमाननया सा लक्ष्मीः॥] सूत्रम्-प्रादुपधालय ॥ ऋत् ऋकार: उपधा यस्य सदुपधस्तस्मात् पञ्चम्येकव- घनान्तम् । 'डसिरत्' 'सवर्णे' क्यप् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:०' ऋकारोपपात् १ सप्रक्रियायामस्य पाठः किंमूलक इति चिन्त्यम् ॥

·४५६ 17 सीरखतव्याकरणगान । [तृतीयोवृत्तिः - . धुर्तु चने' इत्यादेर्धातोः क्यप्रत्ययो भवति भावादौ ।' ककारो गुणनिषेधार्थः । कृती छैदने । फत् क्यप्प्रत्ययः । स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'अतोऽम्' निःपूर्वः । निःरुसं नितरां कृत्यते नित्यम् ॥ यूतु वर्तने । 'त्यं नृत्यम् । 'हस्वाध क्यप्प्रत्ययो भवति' पित्वात् 'हस्वस्प पिति कृति तुक्' इति तुगागमः । डुकृञ् फ क्यप्रत्ययः । 'हस्वस्य पिति फदि तु कृत्यं स्तुत्यम् । 'भुवो भावे क्यप्' भूपातो वे शब्दप्रवृत्तिनिमित्ते क्या प्रत्ययो भवति । कित्त्वाद्गुणो ने । क्यप्रसयः । ब्रह्मपूर्वः। प्रथमैकवचने 'अतोऽम् ब्रहाभूयं ब्रह्मणो मावा । गझलं गतः प्राम इत्यर्थः । एवं देवभूयं देवत्वम् । [ 'स्त्यायते ट्' स्यायतेर्धातोः खीचे याच्ये डूदप्रत्ययो भवति । डकारप्टिलोपार्यः । हो स्यै शब्दसंघातयोः । शब्दार्थे समूहार्थे च । स्त्यै ठूदप्रत्ययः । डिवाहिलोपः । 'संयोगान्तस्यः' इति यलोपः । 'खर- हीनं०' 'ष्ट्रितः' इतीप् । प्रथमैकवचने 'हसेपः०' नी 'लक्षेरी मुद् च लभधातोः ईप्रत्ययो भयति तस्य प मुडागमः । लक्ष दर्शनाङ्कनयोः । लश ईप्रत्ययः । मुद् । टिनादादो। 'स्वरहीनं०' 'स्रोवि०' लक्ष्यत इति लक्ष्मीः । अत्र ईयन्तत्वाभावात्सेलोपो न ॥] इण स्तु धद भृ शास जुप् खन् एभ्यः क्यप् वाच्यः ॥ तुक ईयते इति इत्यः । स्तुत्यः । वृत्यः । दृद् आदरे । इत्यः । भृत्यः । शासेरिः शिप्यः । जुप् प्रीतिसेवनयोः । जुष्यः ॥ खन एत्वं फ्यपि वाच्यम् ॥ खन्यते इति खेयम् ॥ मिद्योद्धयो नदे निपात्यते ॥ मिनत्ति कूलमिति मियः । उन्झ उत्सर्गे ! उज्झति जलमिति उद्यः नदः। नदे किम् । भेता उज्झिता । कृप्योर्वा क्यप् ॥ क्रियते तद कृत्यम् । कर्तु योग्यं कार्यम् । धूप घृष्टी । कृप्यम् । वर्ण्यम् ॥ [ये एते. भावकार्ययोर्विहितास्तव्याद यस्तेऽर्ह विधौ च वक्तव्याः ॥ रारो झसे दृशाम् । दर्शनार्थी द्रष्टव्यः । द्रष्टुं अहः दर्शनीयः-दृश्यः । इद अध्ययने । खाध्यायोऽध्येतन्यः । स्वाध्यायो नाम चेदः । थु प्रपणे । श्रवणाईः श्रोतव्यः । श्रोतुं योग्यं श्रवणीयम् । मान पूजायाम् । मानित योग्यो मानितष्पः माननीयः । ध्यै चिन्तायाम् । ध्यानाही ध्यातव्यः । ध्यातुं योग्यो ध्यानीयः । मन शाने । मननाहों मन्तव्यः । मन्तुं योग्यो मननीयः ॥ सप्रत्ययान्तादपि एते प्रत्यया भवन्ति ॥ नितरां ध्यातुमेटल्यो निदिध्यासितव्यः । भवितुमेष्टन्यो युभूपि- राप्यः-पुभूपणीपः । तत्र्यानीयाँ पध्यण्पा: 1 कृत्याः पा समारपाता पण्क्यपी मायकर्मणोः। तम्पानीयी स्वराषय शन्दशास्त्रविपक्षणः ॥ २ ॥ "पति सत्यप्रक्रिया ॥७॥ . 1 पायाम पाया मरमा प्रोपापुगिन ·सूत्रम्-'स्त्रियां भावे तिः ॥ धातोः क्तिप्रत्ययो भवति स्त्रीलिङ्गे भात्र । फकारो गुण. निषेधार्थः संप्रसारणार्थश्व । दुपच पाके पतिः। पचि विस्तारे । पचू क्तिप्रत्ययः । ति । ख्याधिकारप्रक्रिया ८] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । स्त्रीप्रत्ययाधिकारः ८ अथ स्यधिकारः ॥ स्त्रियां यजां भावे क्यप् ॥ यजादेर्धातोः स्त्रियां भावे क्यप् प्रत्ययो भवति ॥ यज् ब्रज समज निपद् निपत् मन् नम् विद् पुञ् शीइ भृञ् इण कृ इषु परिसृप परिचर अटाट्य आस् चर् जागृ हन् एते यजादयः ॥ किवात्संप्रसारणम् ॥ इज्यते सा इज्या । स्त्रीत्यादाए ॥ बज्यते सा व्रज्या ॥ अज गतौ क्षेपणे च । समज्यते सा समज्या शिविका ॥ प्रकर्पण बज्यते अस्यामिति प्रव्रज्या ॥ पद् विशरणगत्यवसादनेषु । निपद्यते सा निपया ॥ निपल्या ॥ मन ज्ञाने । मन्यते सा मन्या ॥ नम्या । विद्यते सा विद्या । सुत्या ।। शीडोऽयङ् किति ये वक्तव्यः ॥ शय्या । भृत्या । ईयते सा इत्या । कृत्या ॥ कृतो यक् वा वाच्यः ॥ 'अयकि' । क्रियते सा क्रिया ॥ इपेच्छान्तादेशो यलोपश्च ॥ इष्यते सा इच्छा ॥ सरतेर्गुणः ॥ परिसर्या ॥ परिचर्या । अटाट्या । आस्या । चर्या ।। जागर्तेर्गुणः ।। जागर्वा । हनस्तकारान्तादेशो हिंसायामर्थे । हन्यते सा हत्या ॥ हन्तेस्तः ॥ हन्तेर्नकारस तकारादेशो भवति क्यपि खियाम् ॥ ब्रह्म हन्यते इति ब्रह्महत्या ॥ सूत्रम्-'त्रियां यजा भावे' ॥ त्रियां सप्तम्येकवचनान्तम् । यजां पष्ठीबहुवचनान्तम् । भावे, सप्तम्येकवचनान्तम् । यज् अन् हन् शीड् अञ् विद् आस् मन पर अटाट्या निषद् निपत् इत्यादेर्धातोः स्त्रीलिङ्गे भावे क्यप् प्रत्ययो भवति । ककारः संप्रसारणार्थः । यजनमिज्या क्यप्प्रत्ययः । 'यजा यवराणां' इति संप्रसारणम् यस्य इ. । 'वरहीन.' स्त्रीत्वात् । 'आयतः स्त्रियाम्' 'सवर्णे.' प्रथमैकवचने 'आपः' । अज गती क्षेपणे च। अज् संपूर्वः । 'स्वरहीनं०' क्यप्प्रत्ययः । 'स्वरहीन' स्त्रीत्वादाप् । समज्या परिपत् । हुन् ब्रह्मपूर्वः । क्यप् । 'लोपस्त्वनुदात्ततनाम्' इति तुशब्दात् इसाभावेऽपि नकारस्य लोपः। 'हस्वस्य पिति.' 'स्वरहीनं०' ब्रह्महत्या । प्राणो ब्राह्मणस्य हननं ब्रह्महत्या। शीङ् शय्या प्रज् व्रज्या विद्' विद्या पद निपद्या आस्था मन्या चर्या भृया अटाट्या। 'कृमो वा' रिड्। कृत्या क्रिया ॥ स्त्रियां भावे क्तिः।। धातोः स्त्रियां भावे तिः प्रत्ययो भवति ।। क्रियते सा कृतिः । वुद्धते सा बुद्धिः । स्मृङ् चिन्तायाम् । सर्यते सा स्मृतिः। पच्यते सा पक्तिः। पचि विस्तारे । पञ्च्यते तत् पञ्चनं पक्तिः। संप्रसारणम् । उहते सा ऊढिः। संविद्यते संवित्तिः॥

·सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः । ॥ गमन 'चोः कुः' 'वरहीनं 'इदितः' इति नुम् । 'नयापदान्ते' 'स्रोवि०' पञ्चनं पतिः श्रेणि- रित्यर्थः । वह प्रापणे क्तिप्रत्ययः । 'हो ढ' तथोधः' 'टुभिः टु' 'यजां यवराणां' इति सप्रसारणम् । वस्य उः । 'ढि ढो लोपो दीर्घश्च' इति ढलोपः । ककारस्य उकारः। प्रथमैकवचने 'स्रोवि०' उढिः । विद् संपूर्वः । क्तिप्रत्ययः । 'खसे घपा झसानाम्' इति दस्य तः। 'स्वरहीनं०' सवित्तिः ।। शमां दीर्घः ॥ शमादीनां दी? भवति क्तिप्रत्यये परे। शम्यते सा शान्तिः । दम्यते सा दान्तिः । गम्यते सा गतिः । हन्यते सा हतिः। भ्रमु चलने । भ्रम्यते सा भ्रान्तिः । अनुभूयते तत् अनुभवनं अनुभूतिः । विशिष्टा भूतिः विभूतिः । प्रभूतिः । भवनं भूतिः । शुध शौचे । शोधनं शुद्धिः॥ शम् क्तिप्रत्ययः ॥ 'शमां दीर्घः'' 'नश्चापदान्ते.' 'स्रोवि०' शान्तिः भ्रान्तिः । ग्लै 'संध्यक्षराणामा' ग्ला तिप्रत्ययः । त्वाद्योदितः तस्य नः । ग्लानिः । म्ल ग्लानिः । भू क्तिप्रत्ययः । भूतिः । अनुपूर्वः । अनुभवनमनुभूति. । प्रथमैकवचने 'सोर्वि०' गतिः । नमन नतिः । 'लोपस्त्वनुदात्ततनाः' इति मलोपः ॥ ईशशीडोर्वरक्तिप्रत्ययौ नेगुणश्च ।। ईश्शीडोवरक्तिप्रत्ययौ स्तो घरम- त्ययस्य क्तिप्रत्ययस्य च इट् न । शीङो गुणोऽपि न भवति ॥ ईष्टेऽसौ ईश्वरः । संशय्यते तत् संशयनम् संशीतिः । ही गतौ । हीयते इति हीतिः। जागरणं जागृतिः । निगृह्यते सा निगृहीतिः । कुच संकोचने । कुच संपर्चन- कौटिल्यप्रतिष्टम्भविलेखनेषु । तुदादिः । निकुचितिः । निपठितिः । स्लिट आस्कन्दने । उपस्तिहितिः। निपतितिः । विशेपेण प्रियते सा वितिः ॥ ग्लाम्लाज्याहाक्त्वरिभ्यः क्रर्थे निः प्रत्ययो भवति ॥ ग्लायते सा ग्लानिः । ज्यानिः । हानिः । मित्वरा संभ्रमे ॥ त्वरतेर्वस्य उत्वं वाच्यम् ॥ त्वर्यते सा पूर्णिः ॥ कृत्वादिभ्यश्च क्रर्थे निः प्रत्ययो भवति ॥ ऋत इर् । कीर्यते सा कीर्णिः । लूनिः । धूनिः । पूर्णिः ।। 1 संपदादेः किप् वा वाच्यः ॥ संपत् संपत्तिः ॥ १, शीडो गुणाभावो वक्तव्यः । 'ईशशीडोर्वरक्तिप्रत्यये नेट गुणश्च ॥ सशीतिः । युध् अव- गमने । धुषु तिप्रत्ययः 'तयोः' 'झवे जयाः' 'स्वरहीन०' बुद्धिः । अनुभूतिरित्यादी 'कृतः' इतीहागमे प्राप्ते तनिषेधार्थ 'हिवत्योनेट् इति सूत्र पठन्ति केचित् । हकारवका- रादेः प्रत्ययस्य तिप्रत्यये इटो निपेषः । महादेस्तु क्तप्रत्यये इटो न निपेयः । गृहीतिः भणितिरित्यादिः ॥ कर्तरि क्तिश्च संज्ञायाम् ॥ कर्थे धातोः क्तिः प्रत्ययो भाति संज्ञायां विषये ।। डुकृञ् करणे । प्रकुरते सा प्रकृतिः । धृ धारणे । विपूर्वः । विशेपेण धरतीति विधृतिः ।। राधातोरीप्रत्ययविधान पुनरुतम् 'वर' इति समेण विहितलाव।

·रुपधिकारप्रक्रिया ८] चन्द्रकीर्तिन्यायासहितम् । १५९ कसरि सिया॥ कर्तर्यपि तिप्रत्ययो भवति ॥ सन् कि संपूर्यः । 'लोपल्यतुदान' संसनोति कुछमिति संततिः॥ एवं कृतिप्रत्ययः । प्रपूर्वः । प्रकुमते इति प्रातिः प्रधान पुरुषः । धृक् धारणे विपूर्वः । विप्रत्ययः । विधृतिः ॥ पा तिप्रत्ययः । प्रथमक्यरने 'सोवि. पत्तिः॥ पिद्भिदामङ् ॥ पितो धातोभिदादेश स्त्रियामद प्रत्ययो भवति मानादी। पच्यते सा पचा । मृज्यते सा मजा ॥ जुए, पयोहानी ॥ जरादी डानुवन्धरहितः अः प्रत्ययो भवति ॥ जीर्यत्यनया सा जरा ॥ [इपु इच्छायामिति निर्देशाज्ञापकादिच्छा इत्यादि निपात्यते । ईच्छा] उपादेरड) युट् ॥ एपणमिति एपणा । भिद्यते अनया सा भिदा । उिचतेऽनया सा छिदा । क्षिपा ॥ गुहु संवरणे । गुहा ॥ मेध हिंसायाम् । मेट वघमेघासंग- मेपु । मेध्यते इति मेधा कृपा ॥ पीड पाधायाम् । पीडा ॥याध पीडायाम्। पाधा ।।क्षपा रात्रिः॥ सूत्रम्-'पिद्भिदामह' ॥ पिथ भिदश्च पिद्भिदस्तेपा पष्ठीनहुवचनान्तम् । 'सराहीन.' अड् प्रथमैकवचनान्तम् हसेप: पितः पकारेतो धातोः भिदादेव धातो: 'स्त्रीलिने अप्रत्ययो भवति भागादी । डकारो गुणनिषेधार्थः । दुपचप् पारे । पित्ताा सम. त्ययः । 'स्वरहीनं खीत्वादाप् । पचनं पचा । मृजूप शुद्धी । मृजा । अह । 'म्यरहीनं.' आप् । मार्जनं मृजा ॥ एवं भेदनं भिदा । छेदनं छिदा । जरा इयत्र 'डकारानुनन्धरहि- तोऽप्रत्ययो वक्तव्यः' तेन गुणप्राप्तिर्भवति । केचित्तु 'नोकमनित्यम्' इति न्यायेन गुणं फुर्वन्ति । जप वयोहानौ । ज अप्रत्ययः । 'गुणः' 'वरहीन०' स्त्रीवादाप । जरा । साधना खरान्तस्त्रीलिङ्गे प्रतिपादिताऽस्ति । गुरोहंसात् ॥ गुरुमतो हसान्ताद्धातोः स्त्रियामड् प्रत्ययो भाति भागादी न क्तिः ॥ईह चेष्टायाम् । ईह्यते सा ईहा । उन्मते सा ऊहा ।। ईश दर्शनासनयोः । ईक्ष्यते तत् ईक्षणं ईक्षा ।। एध्यते सा एथा । गुरोः किम् । भक्तिः ॥ हसारिकम् । नीतिः ।। लिख रिख लेसने । लिरयते तल्लेसनं लेखा । रिख्यते तद्रेसणं रेसा ।। गुध परिवेष्टने । गुप्यते इति गोधा ।।धेद पाने । सुष्टु धीयते इति सुधा ॥ दुधान धारणपोषणयोः । श्रद्धीयते सा श्रद्धा ॥क्तिरापादिभ्यः ॥ आप्तिः । दीप्यते सा दीप्तिः । राध्यते सा राद्धिः। प्रशास्तिः॥ सूत्रम्-'गुरोईसान्' । गुरुशब्दस्य पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'डिति' हिस्स्य' श्यलोपः। 'सोवि०' सादिति पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'इसिरन्' 'सपणे०' पश्चात् 'नामिनोर: गुरुमतो गुरुपधान हसान्ताद्धातोः अप् कर्तरि भावेऽर्थे अप्रत्ययो भाति । उदाहरणम्- एप वृद्धौ । एथ् । गुरूपधत्वात् हसान्ताच अप्रत्ययः । स्त्रीवादार । प्रथमैकापने 'आप' १'इच्छा' इति रूपसाधनस्स प्रागप्युफलाद एकत्र प्रक्षित. पाठ इति मुधीतिरल्येपर्गीयम् ।

·४६० सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः एघा ॥ ईहा । ईह वाञ्छायाम् ॥ उह वितकें । उहा ।। ईक्ष दर्शनाकनयोः । ईक्षा । एवं रेखा लेखा ॥ प्रत्ययान्तात् ॥ प्रत्ययान्ताद्धातोः स्त्रियामङ प्रत्ययो भवति भावादौ । चिकीर्ण्यते सा चिकीर्पा । आत्मनः कर्तुमिच्छा चिकीर्षा । आत्मनः पुत्रेच्छा वां पुनीयते सा पुत्रीया । अशितुमिच्छा अशनाया । लोलूयते सा लोलूया । अटाव्या । कण्डम् गावविधर्यणे । कण्डूयते सा कण्या । मुमूर्पणं मुमूर्पा ॥ सूत्रम्-'प्रत्ययान्तात् ॥ पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'हसिरत्' 'सवर्णे' सादयः प्रत्यया अन्ते यस्य स प्रत्ययान्तस्तस्मादपि धातोः अप्रत्ययो भवति । उदाहरणम् । क । 'इच्छा- यामात्मनः सः' 'यस्त इर्' 'द्विश्च' 'पूर्वस्य' हसादिः शेषः' 'कुहोश्चः' 'स्वोर्विहसे' इति दीर्घः । 'फिलात्पः सः०' जलतुम्बिका० चिकीर्प इति जातम् । ततः 'प्रत्ययान्तात्' इति अप्रत्ययः । 'यतः' इत्यलोपः। 'स्वरहीनं०' 'आवतः स्त्रियाम्' 'आप' कर्तुमिच्छा चिकीर्पा । एवं जिहीर्पा बुभूपा । पुन 'नाम्नो य ई चास्य' इति यप्रत्ययः । तत्संनियोगे अकारस्य ईकारः । पुत्रीयत इति जातम् । स धातु' ततः 'प्रत्ययान्तात्' इति सूत्रेण अप्रत्ययः । 'यतः' इत्यलोपः । 'स्वरहीनं.' 'आवतः स्त्रियाम्' प्रथमैकवचने 'आप' आत्मनः पुत्रेच्छा पुनीया । एवं पुत्रकाम्या कण्डूया इत्यादि । इश्तिपी धातुनिर्देशे ॥ धातुनिर्देशे वाच्ये सति इश्तिपौ प्रत्ययौ भवतः । शकारः शिति चतुर्वत्कार्यार्थः । पच् इत्ययं धातुः पचिः। श्रयतिः । पचविः । भवतिः ॥ व्यन्तआस्ग्रन्थअर्थश्रन्थगविर- दिइपिभ्यः स्त्रियां युर्याच्यः ॥ डुकृञ् करणे । युवोरनाको । कारणा। आसना । उपासनमिति उपासना । अर्थ यात्राप्रकाशनयोः । अर्थना । ग्रन्थ संदर्भ । ग्रथ्यते तद्गन्थनमिति ग्रन्थना । श्रथि शैथिल्ये । श्रन्थना । घटनमिति घटना । विद्यते वेदनमिति वेदना । वन्द्यते सा वन्दना । एपणमिति एपणा ॥ इञ् अजादिभ्यः ॥ अज गतौ । आजिः । अत सातत्यगमने । आतिः ॥ इक् कृप्यादिभ्यः ॥ भावादौ ॥ कृष्यते सा कृपिः । गिरिः। किरिः । सर्वधातुभ्य इ. । कविः । रविः ।। इति रुपधिकारप्रक्रिया ॥८॥ सूत्रम्-'इश्तिपी धातुनिर्देशे' । इक् च शितप् च इश्तिपो प्रथमाद्विवचनान्तम् । धातुनिर्देशे सप्तम्येकवचनान्तम् । धातोनिर्देशे धातो माहणे नामोच्चारणेऽर्थे इक् रित इत्येतो प्रत्ययौ भवतः । शितपः शकारः चतुर्वकार्यार्थः । पच् पच् .एकन इप्रत्ययः । 'स्वरहीनं०' 'सोर्वि' पचिः पञ्चातुरित्यर्थः । द्वितीये शिवप्प्रत्ययः । शित्त्वात् 'अक- तेरि' 'स्वरहीन.' पचतिः ॥ एवं पठिः पठतिः । गमिः गच्छतिः । करोतिः ॥ इति रुय. धिकारप्रक्रिया ।।

·क्वाधिकारप्रक्रिया ९] चन्द्रकीर्तिव्याझ्यासहितम् । ४६१ क्त्वाप्रत्ययाधिकारः ९ अथ क्त्वादयः प्रत्ययाः ॥ पूर्वकाले. क्त्वा ॥ धातोः क्त्वाप्रत्ययो भपति पूर्वकाले समानकर्डके धातौ प्रयुज्यमाने ॥ देवदतः स्नात्वा भुटे । मुक्त्वा व्रजति ॥ 'पूर्वकाले क्त्या' । पूर्वकाले साम्येकवचनान्तम् । 'माइए ॥ क्त्वा प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया० ॥ धातोः समानफर्तृ के एककर्तृके धातोः प्रियापदे अप्रे प्रयुज्यमाने सवि पूर्वकाले प्रथमकाले क्त्वाप्रत्ययो भवति । उदाहरणम्-प्णा शोचे । 'आदेः प्णः सः' ना क्त्याप्रत्ययः त्वा इति । 'अव्यया० ' 'क्वायन्तं च इत्सव्ययसंभा । सात्वा मुझे अत्र सानभोजनक्रियाद्वयमध्ये मानक्रियायाः पूर्वकालीनत्वात् त्याप्रत्ययः ॥ मुज पाल. नाभ्यवहारयोः । भुज् क्त्वाप्रत्ययः । त्या 'योः फु' 'स्वरहीनं० प्रथमैकययने 'अव्यया. भुक्त्वा प्रजति । अत्र भोजनार्थ ब्रजनक्रियामध्ये च भोजनस्य प्रथमकालीनत्वात् त्वाप्र- सयः । एवं कृत्वा दत्त्वा । 'दो दत्ति ।' इति सूत्रेण दत आदेशः ॥ लात्वा दायित्वा मुस्ता उक्त्वा गृहीत्वा भड्क्त्वा । णश अदर्शने । नष्ट्वा हित्वा जग्थ्वा इत्यादि ।। न क्त्वा सेट् कित् ।। सेट् क्त्वा किन्न भवति ॥ चर्तित्वा । शयित्वा । भवित्वा । सेट् किम् । कृत्वा ॥रलो व्युपधाद्धलादेः संथ ॥ उथ इय वी ते उपधे यस्य तसाधलादे रलन्तात्परौ क्त्वासनी सेटौ या फिती स्तः ।। विद ज्ञाने । विदित्वा वेदित्वा । लिसित्वा । द्युतित्वा । व्युपधारिकम् । वर्तित्वा । रलः किम् । सेवित्वा । हलादेः किम् । एपित्वा । सेद किम् । भुक्त्वा ॥ मृमृद्गुगुकुलिशवदवसमुप्ग्रहिभ्यः ॥ सेट किंद भवति । मृड सुखने । मृडित्वा । मृद क्षोदे । मृदित्वा । गुथ् रोचने । गुथ् रोपे । गुधिला । गुह रोगे। गुहू संवरणे । गुहिता । फुप् निष्करें । कुपिला । लिङ्क विवाधने । क्लिशिखा । वद व्यक्तायां वाचि । उदिता । वस् निवासे । उपिता । मुपिसा । गृहीसा ॥ नोपघात्यफान्नादा कित् ॥ नकारोपधात् धफान्ताद्धातोः सेद क्सा वा किद्भवति ॥ अन्य संदर्भ । नो लोपः । ग्रथिसा ग्रन्थिला । गुम्फ ग्रन्थने । गुफिला-गुम्फिसा । इत्यादि । अलंखल्वोः प्रतिषेधे क्त्वा ॥ प्रतिपेधार्थयोरलंसलशब्दयोः पूर्वपदयोः सतोः पूर्वकालं विनापि क्सा प्रत्ययो भवति ॥ अत्रालंपलशन्दी निषेधार्थों तयोरुपपदत्वात् । अलं भुक्त्या न भोक्तव्यम् । मोजनं मा कुरु इत्यर्थः । खल उक्त्वा न वक्तव्यम् ॥ सूत्रम्-'न क्त्वा सेट् ॥ न प्रथमैकवचनान्तम् । 'अव्यया०' । क्त्वा प्रथमैकवच- हितः क्त्वाप्रत्ययो विकल्पेन कित्संशो भवति । कित्त्वपक्षे गुणनिपेयः । रित्त्वाभाये नान्तम् । 'अव्ययाः' । वेद प्रयमैकवचनान्तम् । 'हसेपा' । किन् प्रथमैकः । इस ·.0 ४६२ । सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया वृत्तिः गुणः । विद ज्ञाने । क्त्वाप्रत्ययः । 'कृतः' इतीडागमः । एकर कित्त्वान्न गुणः । द्विस्वे कित्त्वाभावे 'उपधाया लघोः' इति गुण: 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'अव्यया०' विदित्वा वेदित्वा । वृतित्वा वर्तित्वा ॥ 'अलंखल्योः प्रतिपेधे क्त्वा' अलं सलु एतयोः पूर्वपदयोः पूर्वकाल विनापि निषेधार्थे धातोः क्त्वाप्रत्ययो भवति । भुज क्त्वाप्रत्ययः । 'चोः कु' 'खसे चपा०' अलंपूर्वः । 'स्वरहीन' 'अव्यया' ! अलं भुक्त्वा भोजनेन अलं । भोजनं मा कुर्वियर्थः ।। वच् परिभापणे । वच् क्त्वाप्रत्ययः । 'यजां यवराणां०' इति संप्रजा- रणम् । 'चोः कु:' 'खरहीनं०' खलुपूर्वः । 'सवर्णे' खलूक्त्या वचनेन अलं मावदेत्यर्थः ।। उदितः क्त्वा वेट उदितो धातोः परस्य क्त्वाप्रत्ययस्य वा इडागमो भवति ॥ एपित्वा इष्ट्वा । भ्रमुचलने। भमित्वा भ्रान्त्वा । अदो जघुः । जगध्वा ॥ सूत्रम्-'उदितः क्त्वा वेट्' ।। उदितः पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'स्वरहीन.' 'सोवि०'। क्त्वा पष्टयेकवचनान्तम् । 'अव्यया०' । वा प्रथमैकवचनान्तम् । इद् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप: ।। उत् उकारः इद्यस्य स उदित् तस्मात् उदितः । उदितो धातोः परस्य क्त्वाम- त्ययस्य इडागमो भवति । इपु इच्छायाम् । इप् क्लाप्रत्ययः । 'उदितः क्त्वा घेट्' इत्येकत्र इडागमः । 'स्वरहीनं.' 'उपधाया लघोः' इति गुणः । इडभावे कित्त्वान्न गुणः । ष्टुभिः टुः' प्रथमैकवचने 'अव्यया०' एपित्या इष्ट्वा ।। समासे क्यप् ॥ समासे सति पूर्वकाले क्यप्प्रत्ययो भवति तत्कर्ट के धातौ प्रयुज्यमाने ॥ स्वस्य पिति कृति तुक् ।। डुभृत् धारणपोपणयोः । सं भृत्वा करोतीति संभृत्य करोति । णमु प्रहत्वे शन्दे च । प्रकर्षण कायवाल्मनो- भिनत्वा इति प्रणम्य गच्छति । अनपूर्व इत्येके । अकृत्वा जल्पति । अकृत्वा गच्छति ॥ अजित्वा शात्रवान्सर्वानकृत्वा विमलं यशः। अदत्त्वा वित्तमर्थिभ्यः कथं जीवन्ति भूभृतः॥१॥ सूनम् –'समासे' ॥ सप्तम्येकवचनान्तम् । 'अ इ ए' । क्यप् प्रथमैकवचनान्तम् । 'हसेप:०॥ समासे सति उपसर्गपूर्वकत्वे सति धातोः पूर्वकाले क्यामत्ययो भवति स एव' कर्ता यस्य स तत्कर्तृकः तस्मिन् तत्कर्त के एकमतके धातोः प्रयुज्यमाने सति । उदाहरणम् । भृञ् भृ क्यप्प्रत्ययः । 'हस्वस्य पिति' संपूर्वः । 'स्वर' 'अन्य' संभृत्य मिलित्वा सं सम्यक् प्रकारेण भूत्वा करोति ॥ अव समुपसर्गेण समासः अन संभारक- रणक्रिययोः एक एव फर्ता । ततः सभारक्रियायाः पूर्वकालीनत्वात् क्यप्प्रत्ययः ।। णम् प्रहीभावे । 'आदेः प्णः सा नम् अपूर्वः । क्यप्रत्ययः । 'प्रादेश्व उथा तौ०' इति नस्य णः । 'स्वरहीन.' प्रथमैकवचने 'अव्यया०' अत्र प्रकण नत्वा प्रणम्येति समासे क्यप् । देवदत्तः प्रणम्य गच्छति । अन प्रणामगमनरूपद्वयोः क्रिययोः एक एव कर्ता या स एव प्रणन्ता स एव गन्ता इयेककर्तृत्वम् । ततः प्रणामस्य पूर्वकालीनत्वात्. क्यप्प्रत्ययः ।। मनपूर्व इति । नपूर्वकत्वे क्यप्प्रत्ययो न भवति इत्येके वदन्ति । यथा फ नपूर्वः ।

·प्रवाधिकारप्रक्रिया ९] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । क्वाप्रत्ययः । 'ना' इति सूत्रेण नस्य आकारादेशः । अपरला गन्ठति । अन नपूर्वक- स्वात् क्याम्प्रत्ययो नायातः। किंतु क्त्याप्रत्यय एवायावः ॥ फ्यपि अर्गुणश्च ॥ क्यपि लघुपूर्वस्य औरयादेशोपि वाच्यः ॥ परिणम- यित्वा इति परिणमय्य मुझे । विगमय्य । विगणय्य ॥ अलघुपूर्वस्य न । तेन मेलोपो याच्यः। प्रतार्य । संप्रधारयित्वा इति संप्रधार्य । रिचार्य करोति । आप्ल. व्याप्तौ । आमोतेर्वा । प्रापय्य । प्राप्य ।। दादीनां क्यपि क्त्वाभावो वाच्यः ॥ क्यपि 'स्थामी' इति ईकारो न भवति ।। दो अवस- ण्डने । प्रदाय । प्रसाय । प्रमाय । प्रस्थाय । उप समीपे स्थित्वा इति उप- स्थाय ॥ पिवतेर्वा अपाय प्रपीय । लोपस्त्वनुदात्ततनाम् ॥ अमस्य क्यपि वा लोपः॥ प्रकर्पण नला इति प्रणम्य प्रणत्य । आसमन्ताद ग्रामे आगम्य आगत्य ॥ विपूर्वस्य दधातेः करोतेरर्थे क्यम् ॥ विधाय । प्रहाय ।। तत्कालेऽपि क्यप् दृश्यते ॥ नेत्रे निमील्य हसति । मील संमीलने । मील संगमे उभयपदी । अक्षिणी संमीलित्या इति अक्षिणी संमील्य हसति । चक्षुपी संमील्य हसति । मुखं व्यादचा इति मुसं व्यादाय स्वपिति ॥ 'क्यपि मेर्गुणश्च' । क्यप्रत्यये परे विप्रत्ययस्य गुणो भवति । णम् परिपूर्वः। 'धातो: प्रेरणे' प्रित्ययः । ['प्रत्ययान्तात् ] इति समासे क्यप्प्रत्ययः। परिणगिय इति स्थिते । 'क्यपि बेर्गुणः' कचित्स्वरवद्यकारः 'स्वरहीनं०' 'अव्यया०' परिणमय्य मुझे परितो सामस्त्येन नमयित्वा परिणमय्य पूर्वभुक्तं परिपाकं प्राप्य मुझे इत्यर्थः । एवम् उन्नमय्य आकलय्य ।। 'तत्कालेऽपि' द्वयोः क्रिययोः समकालत्वेऽपि क्यप्रत्ययो भवति । मील मीलने मील सपूर्वः । क्यप्रत्ययः । 'स्वरहीनं०' । प्रथमैकवचने 'अव्यया.' नेते संमील्य हसति समकालमेव संमीलति हसति च । अत्र नेत्रसमीलनहसनयोः समकालीनलात्पू. र्वकाल विनापि तत्कालेऽपि क्यप्रत्ययः ॥ डुदान् दाने । विआइपूर्वः । फ्यणत्ययः । ' यं स्वरे' वि आपूर्वको दाधातुः मुखप्रसारणार्थे । तेन मुस ज्यादाय प्रसार्य स्थपिति । अत्रापि मुसप्रसारणस्वप्नयोः युगपत्कालीनत्वात् समानकाले क्यपत्ययः । कचिद्भिनक- तुकेऽपि क्यप्रत्ययो दृश्यते--'मत्प्रसूतिमनाराध्याऽप्रजेति त्वा शशाप सा' इति । 'अन. धार्य कार्यगुरुवामभवन्न भयाय सान्द्रतमसम्' इत्यादि । पौनःपुन्ये णम्पदं द्विश्व ।। समानकरीकेषु धातुषु प्रयुज्यमानेषु पूर्वकाले पौन:पुन्यार्थे धातोर्णम् प्रत्ययो भवति णमन्तस पदस द्विवचनं भवति । आतो युक् । पीसा पीत्वा इति पायं पायं गच्छति । आदरे वीप्सायां द्विर्भावः ।। भुक्त्वा मुक्त्वा इति भोज भोज प्रजति । स्मृत्वा स्मृत्वा इति सारं सारं नमति शिवम् ॥ कथमादिषु स्वार्थे कृमो णम् ॥ कथं इत्यं १ 'नाराध्य 'अवार्य' इत्युत्तरम् 'यतमानस्य' इत्येवं विवक्षया समानकर्तृकता निरानापा इति दाभिमया ॥

·१६४ सारस्वतव्याकरणम् । [तृतीया ति: अन्यथा एवं एतेषु प्रयुज्यमानेषु स्वार्थे कृनो णम् प्रत्ययो भवति ॥ कथंकार इत्थंकारं अन्यथाकारं एवंकारं पठति । एवं पठतीत्यर्थः ॥ समूलाकृतजी. वेपु हनकृष्ग्रहां णाम् वाच्यः खार्थे तेषामनुप्रयोगश्च ॥ समूलपातं हन्ति । अकृतकारं करोति । जीवं गृहीत्वा इति जीवग्राहं गृह्णाति इत्यादि ।। सूत्रम्-'पौनापुन्ये णम्पदं द्विश्च' । पुनःपुनर्भवतीति पौनःपुन्यं तस्मिन् । सप्तम्येकव- चनान्तम् । 'अ इ ए' । णम् 'हसेप:०' । पदं प्रथमैकवचनान्तम् । 'अतोऽम्' । द्विः प्रथमैक० । 'अव्यया०' । च प्रथमैक० । 'अव्यया० ॥ पौनःपुन्ये वारंवारार्थे धातोः पूर्वकाले णम्प्रत्ययो भवति तस्य च णम्सहितस्य पदस्य द्वित्वं भवति समानकर्तृकेपु धातुपु प्रयुज्यमानेषु सत्सु । पा पाने । पा णम्प्रत्ययः । अम् । 'आतो युक्०' 'स्वरहीन०' 'मोऽनुस्वारः' द्वित्वम् । प्रथमैकवचने 'अव्यया०' पायं पायं गच्छति । पीत्वा पीत्वा गच्छतीत्यर्थः । एवं कारंकारं सारंसारम् । द्विव्येति चकारात्---समूलघातं हन्ति जीव- प्राहं गृहाति केशमाई युध्यति इत्यादावपि णम्कथनात् एषु पूर्वपदेषु सत्सु स्वार्थे कथमा- दीनामेवार्थे कृञ् धातोर्णम्प्रत्ययो भवति णित्त्वावृद्धिः । फ फर्थपूर्षः । णम्प्रत्ययः अम् । 'धातोनोमिनः' इति वृद्धिः 'स्वरहीनं० प्रथमैकवचने 'अव्यया.' फर्थकार फयमित्यर्थः । इत्थंकारम् । इत्थमित्यर्थः ।। वर्णात्कारः।। वर्णमात्रात्कारः प्रत्ययो भवति ।। क इति वर्णः ककारः । व इति वर्णो वकारः । अ इति वर्णः अकारः । वर्णसमुदायादपि कारो दृश्यते । अहंकारः । ओंकारः । टकारः । पकारः । तकारः । इत्यादि । 'वर्णात्कारः' ॥ वर्णनिर्देशे वाच्ये सति वर्णात् अकारादिक्षकारान्तात् अमे कारप्रत्ययो भवति । क अग्रे कारप्रत्ययः । ककार: खकारः गकारः अकारः इकारः । अत्र बहुल- मित्यनुवर्तते तेन अ इ उ ल हयवरल इत्यादी कारप्रत्ययो न । वर्णभिन्ननिर्देशे यथा । अः कृष्णः इ. कामः को ब्रह्मा खमाकाशमित्यादौ न ।। रादिफो वा ॥ र इति वर्णः रेफ:-रकारः॥ रिकारादीनि नामानि रामत्रस्तस्य रावण । रत्नानि च रमण्यश्च संत्रासं जनयन्ति मे ॥२॥] रकारादीनि नामानि शृण्वतो मम पार्वति । मनः प्रसन्नतामेति रामनामाभिशङ्कया ॥३॥ रादिफो वा ॥ रात् रकाराक्षरात् वा विकल्पेन इफप्रत्ययो भवति । र अप्रे इकप्रत्ययः। भइए' रेफशब्दात् प्रथमैकवचने 'सोवि० । पक्षे कारप्रत्ययः ॥ रकार इति प्रयोगे संमतिमाह-रकारादीनीति श्लोकः।हे पार्वति रकारादीनि रकार आदिर्येषां तानि नामानि शृण्वतः ततो मम मनः प्रसन्नता प्रसन्नभावं नैर्मल्यं सानन्दत्वं एति प्राप्नोति । कया। रामनामाभिशङ्ख्या रकारादीनि नामान्युचरन् कदाचिद्रामनामाप्युचरेदित्याशङ्कया इत्या. कासया ॥ .

·४६५ - पत्याधिकारप्रक्रिया ९] चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितम् । लोकाच्छेपस्य सिद्धिर्यथा मातरादेः ॥ अस्य सारस्वतव्याकरणस्य ये शेपप्रयोगास्तेषां लोकात् अन्यच्याकरणासिद्धिर्भवति यथा मानरादेः । इत्यादिग्नयोगानुसारेण चोद्धव्यम् ॥ अथोपसंहारसूत्रमाह-'लोकाच्छेपस्य.' लोकात् ॥ पञ्चम्येकवचनान्तम् । 'इसिरत्' 'सवर्णे' । शेपस्य पष्ठथेकवचनान्तम् । 'उत्स्य' । सिद्धिः प्रथमैकवचनान्तम् । 'सोषि०' उक्तादन्यः शेपस्तस्य शेपस्य । अत्र व्याकरणेऽनुकस्य सिद्धिः साधनं लोकादन्यव्याक- रणात् ज्ञातव्या । माता च पिता च पितरौ इत्यादीनां सिद्धिलौकाशेया ।। शास्त्रान्ते च मङ्गलाचरणं युज्यते अतो मातृपियो मप्रहणेन मङ्गलमयाचरितम् ।। खरूपान्तोऽनुभूत्यादिः शब्दोऽभूद्यत्र सार्धकः। स मस्करी शुभां चक्रे प्रक्रियां चतुरोचिताम् ॥ ४ ॥ अथ कविः स्वनामगर्भमलंकारश्लोकमाह-स्वरूपान्त इति । स मस्करी मस्करो पंश. दण्डोऽत्यस्येति मस्करी संन्यासिका प्रक्रिया शुभारनी चने कृतवान् । कथंभूतां प्रक्रियां चतुरोचितां चतुराणां सुबुद्धीनां पुरुपाणामुचिता योग्या तां । स कः । यन यस्मिन् मस्करिणि अनुभूत्यादिः अनुभूतिः इति आदी यस्य सः अनुभूत्यादिः तथा स्यरूपान्तः स्वरूप इति शब्दोऽन्ते यस्य स अर्थात् अनुभूतिनामवाचकः शब्दः सार्थकः । अनुभूतिानमेव स्वरूपं यस्येत्यर्थः । सहितोऽभूदित्यनेन अनुभूतिनामा संन्यासिकः इमां प्रक्रियां शुभामृज्यीं सरला चक्रे । शुभामित्यनेन स्वकपोलकल्पनानिरासः कृतः॥ अवताद्वो हयग्रीवः कमलावर ईश्वरः। सुरासुरनराकारमधुपापीतपत्कजः ॥५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याऽनुभूतिस्वरूपाचार्यविरचितायां कृदन्तप्रक्रियायां क्त्वादिप्रत्ययप्रक्रिया समाप्ता ॥९॥ अथ पाठकश्नोतॄणामभीष्टसिद्धी इष्टदेवताशिपमाह---अवतादिति । हयपीवः ईश्वरः वो युष्मान् शिष्यान अवतात् रक्षतु । हयस्य प्रोवा इव प्रीवा यस्य सः । अर्यान् पुरुषशरीरः अश्वमुखः चतुर्विंशत्यवतारमध्यस्थः एको भगवतोऽवतारः । उक्तं प भागवतेऽष्टादमा. ध्याये पष्ठस्कन्धे । 'वेदान् युगान्ते तमसा तिरस्कृतान् रसातलाद्यो नृतुरङ्गविग्रहः । प्रत्याददे वा कषयेऽभियाचते तम्मै नगसे विदधे हिताय ।' सांप्रतं तु तां हयग्रीवमूर्ति. भद्राश्वतण्डे धर्मपुत्रो राजा भद्रश्रवाः पूजयन्नस्ति इति पुराणोक्तिः । कथंभूतो हयप्रीतः। कमलाकरः कमलां लक्ष्मी करोतीति । यता कमलाया लक्ष्म्या आकरः । पुनः कथंभूतः ? ईश्वरः ईट ऐश्वर्य करोतीति ईश्वरः । पुनः कथंभूतः । सुरासुरनराकारमधुपापीवपकजः । के पानीये जाते कजे, पादावेव कजे कमले पत्कजे, मुराश्च असुराध नराश्य त एव आकारा येपामीशा ये मधुपाः भ्रमरास्लेरापीते अयादरेणावलोकिते पत्कजे चरणकमले यस्य सः इति कृत्प्रक्रिया ॥ श्रीनागपुरीयवपागच्छाधिराजभट्टारकीचन्द्रकीर्तिसूरिविरपिता सारस्वतव्याकरणस्य दीपिका समाता ।। .. ५९ सारक ·व्याख्यातृप्रशस्तिः। सुयोधिफायां कृप्तायां सूरिश्रीचन्द्रकीतिभिः । फरप्रत्ययानां व्यारयानं यमूय सुमनोहरम् ॥ १ ।। तीर्थ धीरजिनेश्वरस्य विहिते श्रीकोटिकाग्ये गणे भीमपन्द्रले वटोरहगृहद्दच्छे परिम्लाविते । (3) श्रीमन्नागपुरीयफाहयवया प्राप्तायदातेऽधुना स्फुर्जरुरिगुणान्विता गणधरश्रेणी सदा राजते ॥२॥ व वेदगुनीन्द्रशंफरमिते ११७४ श्रीदेवरिप्रमु- जोऽभूतदनु प्रसिद्धमहिमा पद्मप्रभः सूरिराट् । तत्पढे प्रथितः प्रसन्नशशमृत्सूरिः सतामादिगः सूरीन्द्रास्तदनन्तरं गुणसमुद्राहा यभूवुर्वधाः ।। ३ ॥ वपट्टे जयशेसरायमुगुरुः श्रीवमसेनसत- स्तत्प? गुरुहेमपूर्वतिलकः शुद्धक्रियाद्योतकः । वत्प? प्रभुरन शेसरगुरुः सूरीश्वराणां वर- सत्पांबुधिपूर्णचन्द्रमनसः श्रीपूर्णचन्द्रः प्रभुः ॥ ४ ॥ तत्पद्देऽजनि हेगहंससुगुरुः सर्वत्र जाप्रधशा भाचार्या अपि रत्नसागरवरातत्पट्टपद्मार्यमा । श्रीमान् हेमसमुद्रसूरिरभवच्छ्रीहेमरनस्तत. स्तपट्टे प्रभुसोमरत्नगुरवः सूरीश्वराः सद्गुणाः ॥ ५ ॥ तत्पट्टोदयशैलहेलिरमलश्रीजेसवालान्वया- ऽलंकारः कलिकालदर्पदमनः श्रीराजरत्नप्रभुः । तत्प? जिनविश्ववादिनिवहा गच्छाधिपाः संप्रति सूरिश्रीप्रभुचन्द्रकीर्तिगुरवो गाम्भीर्यधैर्याश्रयाः ॥ ६ ॥ तेरियं पद्मचन्द्राख्योपाध्यायाभ्यर्थनात्कृता । शुभा सुबोधिका नानी श्रीसारस्वतदीपिका ॥७॥ श्रीचन्द्रकीर्तिसूरीन्द्रपादाम्भोजमधुनतः । हर्पकीर्तिरिमा टीका प्रथमादर्शकेऽलिखत् ॥ ८॥ अज्ञानध्यान्तविध्वंसविधाने दीपिकानिभा । दीपिकेयं विजयतां वाच्यमाना वुधैश्विरम् ॥ ९ ॥ स्वल्पस्य सिद्धस्य सुबोधकस्य सारस्वतव्याकरणस्य टीकाम् । सुबोधिकाख्यां रचयांचकार सूरीश्वरः श्रीप्रभुचन्द्रकीर्तिः ॥ १० ॥ सारस्वतच्याकरणं चन्द्रकीर्तिव्याख्यासहितं संपूर्णम् ।

·सारखतवृत्तित्रयस्थसूत्राणां अकारादिवर्णक्रमः। पृ. १५५ " अकथितंच १५४ अप् कतरि ३७१/ अपत्येऽण ४१/ अस्वसोः सौ १६१/ अदादेर्लक " अदो जघुः Cel सूत्राणि. पृष्ठं. सूत्राणि, पृष्ठं. सूत्राणि. अतोऽम् ७२ अन्यादीनां विभफिलोपे ६ अतोऽमनतः अइउकाल समाना फर्मव्यतिहारे पूर्वपदस्य १५६ अइए अत्यतिव्ययतीनां थपो सगायगो भवति अदको च मत्वर्थे १९० नित्यगिट २४५ अनपरे भः इति विसर्जनीयः १३ २६९ अन्याय १४८ अन्योके प्रथमा १५० अखादयः कान्ताद्यय २०७ द्वितीयया अकर्मकधातुभिाँगे देशः कालो गन्तव्योऽध्वा च अन णस्वाभावो वाच्यः अपितादिति कर्मसंझा स्यादिति वाच्यम् १५० अनमवत्तत्रभवच्छन्दी अकारस्य भिसि छन्दस्य पूजाथै निपात्येते ४३३ / अपिदाधास्थामिएवं सेडि. व आत्मनेपदेवाच्यम् २६० कारोवक्तव्यः ४२ अत्वतो नित्यानिटस्थपो २४९ अपिरजदंशपाध्यताम् चेट अकाराजसो लुक्वचि- २३८ अन्ययोरामित्यं द्वक्तव्यश्छन्दसि २९२ भवादावीपि विस्मि ४१८ अदसोऽमू आदेशः अन्यादेः सोमादीनां पत्वं अभूततद्भावे भ्वस्तियोगे वक्तव्यम् २०९ अदे नामविः ४११ अड्परे यो इडो गाड् वा ४२४ ४१३ वक्तव्य: ३५३ ४१ सम्शयोरस ३४७/ अदो दिस्योरडागमो यकाव्यः २४० अड्सयोः असम पुंसः कश्पको अम. ४२ मडि लधौ हस उपधायाः २५७/ अद्भि नुभ्यकर्तृके च ४११ अचारधों शसादी ७५ भद्विरुक्तस्य हयतेः संप्रसा. अजादेधाए वक्तव्यः १२५ २६९ अजेरार्धधातुके वी वकव्यः अन उम् २९४ अम्यादीनो धौ हवः पसादी वा २३४ ४१२/ अयति अन उ २३४ अनः ४१५ अर पचमु भः पञ्चसुनुमागमो वन्यः ९३ ८९ भरेदो नामिनो गुणः अधेरलोपो दीर्घच अनद्यतनेऽतीते २१३ अर्चलपूगर्जभुजा अः स्यौ नित्यमिड्याच्यः ३२३ अनपिच हसाद ३६७ अटी मड्दिलष्यवधानपि सुद् अनादेशोऽपदान्तवद्वाच्यः १५९ अत्रिविशषिद्सपिछादि- अनिटो नामिवतः दिभ्य इस प्रलयो ३२५ स्यात् भवति भणीनयोर्युष्मदस्मदोस्वकादिः) अनुपसर्गाबानावरात्मगा- भर्यक्षनियाभ्यां वा साये १२९ मिनि फले भात्मनेपदं अतः २१३ याच्यम् ३८७ अलंकृञ् निराकृ प्रजन् १८. अन्तस्था द्विप्रभेदाः उत्सव उत्पच उत्पन्न अत उपधायाः २२८ अन्यखरादिष्टिः म उन्मत् रुच् अपनर १३ अतिशये हसादेर्यड् द्विध ३६६ अन्यात्पूर्व उपधा अतिवृहिभ्यां मनिण् ४४० अन्यत्र सो जा १२७ अतोश्युः २५ भन्यस्य दक् भमादी तत्पुरुषः रणं वफव्यम् १२ अन टीसो भ्यणि पुत्वामावः ४०७ " अत इमवृषेः यूतुघुसहचरमूना थत एभ्य ६ः १८३ अलंखल्वोः प्रतिषेधे क्त्वा ४६१ ·૨ 'सारस्वतव्याकरणम् । ११० | आद्भुवि कर्मणि " ४११ ३६८ आम् डेनियच सूत्राणि. सूपाणि, पृष्ठं. सूत्राशि अलुक् फचित् १७५ अस्य तिवषिरयातीनामात्मा मादीदितः ४२३ अल्पे कुटीसमीशुण्डाभ्योरः २०१ नेपदे से? वाच्यः २८५ आहतः किदिध भूते भारोपः सरेऽम्पयुका- अस्यते? थुग्वतव्यः ३११ आदेघ द्वन्द्वे छसादी ७६ | अहो रोरामिपु आदेः एणः सः २२५ ३४ अल्लोपिनो नाइकार्यम् ३४५ अहः सः ३८८ अवकृप्यन्तरेऽपि ४६ आ. आयन्ताभ्याम् भवतेमुक् ४४० आ इथेतदो या १९२ भआधारे सप्तमी आपः अवधारणार्थ यावति च १५६ | आगमजम नित्यम् अवयों नामिनः आटादियोगेच १४६ थामोतेरी अविभक्ति नाम ३९ आडो दोऽनास्यविहरणे ३८५ आयत्तः खियाम् ६६ १२५ अवेतृस्तृन्तन्त्रिकष्ठिभ्य ईः ४४३ | आडो यमहनः ३८९ अव्ययीभावात आभिमुख्याभिव्यकये हेश- १५४ भाचार उपमानात ब्दस्य प्राप्रयोगः अव्यवधानाच पुरुषविशेषः २०९ आन्धसुभगस्थूलपलितनमा- आभ्वोर्गादी २१५ अव्ययादिमफेलक न्धप्रियेषु नः १२५ आमन्त्रणेच १३५ अशिष्टव्यवहारे दाणः प्र- रयुदयाच्यः आमन्त्रणे सिधिः योगे चतुर्य तृतीया भातः अशेरनायो वा आमि विदेर्न गुणः ३६५ / भातिसकोकारलोपः खरे २६५ ५८ अश्वपयोभैथुनेच्छायां यः आतो डः प्रत्ययः मुगागमक्ष भाम्प्रत्ययो यरमाद्विहितः ३८४ | आतो पप २४३ अष्टनो दो वा स चेदात्मनेपदी तर्हि ५० भसंयोगादिपरोहखो लघुः अनुप्रयुककृय पात्मने- २४३ १३ मातोऽनपि असरूपोऽपवादः प्रत्ययो पदं भ्वसो गनेपदम् २५३ २४४ स्त्रिया वा बाधकः सरू आतोऽन्तोऽदनतः २२१ ११५ ४५०आती मनिनक्कनियनिपः ४१४ आय: २३७ असवणे खरे पूर्वकारोका. ३९१ आरे औ वृद्धिः १२ रयोरियुवी वक्तन्यौ २३२ ४०१ | भालाटी कुत्सितभाषिणि असवर्णे स्वरे पूर्वस्य इया. आदनुदात्तडितः आलो निलोपाभावो वाच्यः ४३६ देशो भवति २९८ आदन्तविद द्विपामन उसू आशिषि असि नलोपो वाच्यः घा पकव्यः २७१ आशी:प्रेरणयोः २१२ अस्तेरनपि भूवफव्यः २७९ आदन्तानां यमिरमिम- अस्तेरीट् २७९ नीना सेरिट सक्च भाशीर्यादादेः पं किदिति १८९ २१७ पे वक्तव्यो २३८ वक्तव्यम् अस्मायामेधासम्भ्योऽस्त्यर्थे आदवे लोपश आ सर्वादेः विनिर्वक्तव्यः आसेरानई आदाभ. २१० भासौ ४४३ आदिजवानां झभान्तस्य अस्य पान्तादेशोयुगागमश्व आहश्च पञ्चानाम् झभा: स्वोः निपात्यते कन्प्रत्यये परे ४४३ भादितः कर्मणि निष्ठा आहिच दूरे इ. अस्यतिवकिस्यातिलिपिपि. कर्तरि च वाच्या ४२३ इक कृष्यादिभ्यः चिइयतीनां सेडों का आदिस्वरस्य णिति च इश्तिपी धातुनिर्देशे वाच्यः वृद्धिः १७८ ८८ आतो धातोलाप: " आम् शासि आम् स्भी पस्तु नित्यम् आती युक् " अस्त्यर्य मतुः ४१७ अस्य गुणः इराशि ·अकारादिवर्णक्रमकोशः। २२८. ई. २४८ उप्रत्ययः ८ ४०७ १०४ १२७/ उरसे उ . सूताणि. पृष्ठं. सूत्राणि. सूत्राणि. पृष्ठं. इड से गम् वाच्यः ३६६ इस्मन्त्रासुरुः सर्वधातुभ्यः ४४३ उपसर्गस्थानिमित्तानेगे. इटादेी पुक् च ३५३ (इस्से ३६३ दादी पलं वाच्यम् इडो णादौ गावकन्यः २८९ उपाकिरवेदछेदेथे सुद इडो वा गी सी गुडिय इंचातः वाच्यः ३३१ तस्परस्य डिवं वाच्यम् २८९ ईटो प्रहाम् ४४२ इन तः इंडीशोः सध्वयोरीवजन्यः २८६ उमये खराः इच्छादेरडथै युट् ४५९ ईपि रानः अलोपो वा उरसः सलोपो मुम्बा इच्छायामात्मनः सः वक्तव्यः इन अजादिभ्यः १८ ४६० ईपि वनो नस्य रो वाच्यः ४१५/ उवम् इट ईटि २२२ ईपू समाहारे गुणश्च १३७] उशनराम् १०१ इणः किति णादी पूर्वस्म ईमौ ५३) उविजागृणामाम्बा दीर्घो वकन्यः २७७ ईयविष्ठौ डितावितिवकव्यौ १९५ वक्तव्यः २४२ गःहिति खरे यो वक्तव्यः २७६ | ईवी हो २९७ उसि जागर्तर्घातोगुगो णिको सिलोपे गा वक्तव्यः २७७ ईशविीडोर्वरफिप्रत्ययो वक्तव्यः २८२ जो दीर्वता कसौ वकन्या ४२९ नेइगुणय ४५८ उस्यालोपः २४४ ण्तन्यकतरि ३८९ ईपदपरिसमाप्ती कल्पदे. श्यदेशीयाः इनएजिमृगमिभ्यः वरप २२७ १९३] ऊदितो था ४५. ऊर्णोतेर्गुणो दिस्योः ४३८ ईपदुःसुपु सल्यू वाच्या २९३ इणस्तुवृद्धभूशासजपसन् ३३६/ ऊोवेरान २९३ को वृद्धिः ४५६ २५३ एभ्यः क्यप् वाच्यः इतरेतरयोगे द्विवचनम् २६४ ऊर्णवेळ वृद्धिः सी परे २६३ इतो जाताथै १९५ उओ २१ ऊर्गोरिडादिः प्रत्ययो वा इतोत्पञ्चम ८५ उकारान्तस्यापि क्रोष्टुशन्दस्य इत्थंभावे तृतीया ૧૪૬ पधखधिषु तृप्रत्ययान्तता ऊर्युरमेनीकरण १२३ इदमोयं पुसि या वक्तव्या ६२ म. इदिचदिशकिरुदिभ्यो र ४४२ २१ उत ऊः इदितो नलोपाभावो नाच्यः २२५ मह उरणि २२५ ४०३ इदुन्याम् उदः स्थासम्भोः सलोपश्च ४९ नकारान्तानामृदुपधानां च उदितः क्त्वा वेट यद्लुकि सति पूर्वस्य स्कूरिक- इन्द्रादेरानीए च १२९ रीक् आगमा वचाव्याः इयं स्त्रियाम् ऋकारादौ नामघाती वा इयं खरे वा वक्तव्यः ३४३ मकारानुबन्धस्य नुमागम ४५९ ३५२ एव भवति न दीर्यता इषुसहलमरिपरुचामनपि २२२ यकाव्या तस्येइ या वक्तव्यः उपसर्गकर्माधारेषु दाधोः कि:४४६/ ऋद् इथेरुश्छश्च ऋतआदियोगे पञ्चमी ४५७ उपसर्गस्थनिमित्तानकारस्य इषेश्छान्तादेशो यलोपथ इष्णुप्रत्यये परे बन्तानां जो वाच्यः निलोपाभावो वाच्यः ४३४/ उपसर्गस्यानिमित्तादनिवे- नस्य णत्वं वाच्यम् হত্যেকে ११३ * अर ४४९ उदकस्य उदश्वररत्यागे ३८६ ऋकारान्ताच इदितो नुम् इना शौसी १०७ उद्विभ्यां तपः उपधाया ऋवर्णस्याडि इपादेरडथै युट् " २४८ उपधाया लघोः १४३ २४८ ऋर्ता द्वन्द्वे १७६ २८२' ऋते च तृतीयासमासे एवार २२ .

·सारखतव्याकरणम् । ३७१ मोरी " २६४ (मओया है " नित्ये दन्तादुरः " सूताणि. पृष्ठं. सूताणि. पृष्ठं. सूनाणि. पृष्ठं. भातेरीयट् स्वार्थेऽनपितु वा २७० ओ औ औ २२ काप्यतः १२६ प्रडतो डउ. ५५ | ओदौतोर्यः प्रत्ययः खरवत् ४५४ कारकालियायुफे १८३ तो रिः ३७२ ओरावश्यके ध्यण ४५४ | कार्यायेत् ११ ऋखतो रीग्याच्यः ६४, कार्यण ४०६ प्रदन्तस्य थपो नेट २४७ २७४ | कालसमयवेलागु तुम् ३१४ | कालाध्वनोनॆरन्तर्ये ओष्टोत्वोचों अनुपधारक्यप् २२ | कासादिप्रत्ययादामकृक्षर ओसि ऋप्रोरिः पूर्वस्य २९६ भूपर: २३० भारमोदिस्सोरडागमो वक्तव्यः २९६ औ आव औ. किमः किर्यच १९२ १९ किमिदमः कीश ४१८ ऋरम् १८ औ निपातः ऋ र इमनि १८८ २४ किमोऽव्ययादाख्याताच १९२ भासंयोगात् णादेर कित्त्वं तरतमयोराम् वक्तव्यः १९७ औ यू ५२ कुचुटुतुपुवर्गाः ११ वाच्यम् २२४ औरी २४८ ६५/ कुटादेगिर्जा प्रत्ययो डिद्वत३३० औयमो लोपः ऋतुसहमक्षिक्षुभामान् ३१४ कुत्सितेपदर्थयोः कादयः १७३ यावाजक्षरैतीश्येड्पद क. कुप्वोः४करपी वा एभ्यो मा प्रत्ययो भवति ४४१ कथमादिपु स्वार्थे कृनो णम् ४६३ कुछरोन वीर्घः अहसात् ध्यए ४५२ कन्याशब्दाना १३१) फुहोचः २२५ | कमेरड् द्वित्वे वाच्ये २५९ | कुजः क्यपि वा रिट्वकव्यः४५५ लअल २२ कमेः खार्थे निः प्रत्ययो कृनो नित्यं धमोरलोपो याच्यः३२५ १८ घकव्यः • २५७ कृमो यक् वा वाच्यः करणे उपपदे यजेणिनिर्वाच्यः ४१८ को ये ३२५ २२ करणे च एऐओभी संध्यक्षराणि कर्तरि किध संज्ञायाम् ४५० कृतसंप्रसारणस्य एकवद्भावो पा समाहारे कर्तरि प्रधाने क्रियाश्रये वफव्यः १६२ फदिकारादफेरी था साधने च १३८ वक्तव्यः एकरवे द्विगुद्वन्द्वी १३२ फर्तयुपमाने णिनिर्वाच्यः ४१० रुपिनृत्योर्न फ्यप् ४५५ एकादशादे: १९८ कर्तुर्य एजा सश ४१० २६२ कर्तृफरणयोस्तृतीया १५० कृवापाजिमिस्सिदियाशर ११५ फर्तृकार्ययोरकादो कृतिषधी १४४ एतस्कियत्तद्यापरिमाणे पतु १९१ एभ्य उण्प्रत्ययो भवति ४४० कर्मणि सपूर्वाध ४११ कृप्योर्या पयप् ४५६ एदोतोतः २० कर्मण्यपि यण्वकन्यः १८८ वृपादीनां रोया यकव्यः एरी बहुत्वे १०१ फर्मधारयस्तुत्याय १७१ कृपादीना वा सिर्वतव्यः ४१ एस्मि पहुरपे कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः ३३२ पे. मधुप्रच्छसियज्यः ऐ माय कर्मन्यविदारेऽन्यन दिमा- १९ घमन्वादे देराद ૨૮૭ १३२ रासस्से बफम्यः कववेयरि मुसामावो याच्या ३५३ पृल्यादिभ्यध फेर निः मो. पसंयोगे क्षः ८१ प्रखयो भवति ४५८ 10 याश्यकदुष्णे १३ फेचिरमोगादेवि पकटमम् २३४ ४८१ कृतः ८ एमो जति ५२ स्तरि पंच २०७कृत्तरि च ३८३ | कृपो रोल: एटायोः ऐ सस्युः ओ अव ·अकारादिवर्णक्रमकोशः। पृष्ठं. सूनानि. . केरथें तिःप्रसयोभयति ४५८ सूत्राणि - पृष्ठं. सूत्राणि. १८४ खिति पदस्य फेनेयेकार शिल्पद्वयुति ककवतू २०८ युद् करणे घय भावे घसादःपः को वा सेट ३८४ हसिरत २३ डस्य २२ गवादेरपर्णागमोऽक्षादौ वा ४४५ ग. ४२० फक्तवतू निष्ठा ४११ घदादेशो पकव्यः ४२४ गतियुद्धिप्रत्यवसानार्थशन्द- फस्य च वर्तमान ४२३ कर्माकर्मकाणामणि कर्ता किरापादिभ्यः सणौ घसादेः यमरः १५० धृपदो मः ४२२ गत्यर्थादकर्मशच कतरिक्तः ४२१ कमः पे चतुर्पु दीर्घता वक्तव्या २३० गलरो निपात्यते शीले-/ ४३८ घ्राप्मोरी: क्रमभ्रमुत्रसित्रुटिलप्नाशभ्ला गमः परौ सिस्यौ आत्मने- हसिभ्यसोः तुः ११६ शो वा यः प्रत्ययो वकव्यः २३८ पदे वा किती ४३ कादेणादेः २१६ गमां छः २३८ हस्य ४३ क्रियया यमभिप्रति सोपि गमा खरे संप्रदानम् २०० गोडौः ४४२ हितामट् ६८ हीडोनुसंपरिभ्यध ३८५ गगेसेः इवाच्या ३६३ हितों यद् कुधाक्षियोगे च १४७ गम्धविद्विषां क- हिति ५२ क्यपि गुणव सोर्वेट ४२९/हिति हसे मिय इकारी क्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे गम्यमनम्हम्तनादीनां या वक्तव्यः २९५ च पञ्चमी वक्तव्या १४७ विपि यमस्य लोपो डित्यः ३२५ कचित्खरवद्यकार: १८ वाच्यः क्यपि वा ४१७ छिदनेकाक्षरोप्यादेशख- कचिदमाद्यन्तस्य परलम् १५७ दन्तस्यैव पकव्यः धचिदा दिदन्त्यस्य पफव्यः वाच्यः ३३२ क्वचिद्वयोः १८२ डिस्मिन् ४०२ गिले परेऽगिलस्य कनिप्वचिदन्येभ्योपि दृश्यते ४१४ गुणः २०८ कसुकानौ णवत् ४२८ गुणोऽण् च २०. नशेरत एरवं वा याच्या ३१० विप गुणोनिसंयोगायोः २४५ डेरी हित गुपगुहोः क्यप् ६. विपकनिप्डाः गुम्भ्यः २४९ शोः कुकटुक् वा शरि ३२ किवन्ते वह्यनसो डान्तादेशो गुरुः शिश्च सर्वस्य वक्तव्यः ५३ नो हखादिः सरे ३० बकव्यः गुरोईसात् चष्टिोऽनपि ख्याशायी गुर्वावरिष्ठेमेयःसु गरादि- किलात्षः सः कृतस क्षायो मः ४२८ एयलोपट गादी वा पकव्यो क्षियो निछायां कर्तरि दी? गुहेरुपधाया जगुणहेतीसरे २६४ चजोः कगो पिति याच्या १० चटतकप १६८ गोः क्षीरलवणयोस्तृष्णायां यः चतुरक्ष लोपोण्यणीययोः १८३ गौणः प्रकृत्ययाऽन्यप्रसाद ३६० चतुराम् शो च सुट्च ३८१ क्षेत्र तथा ४३५/प्रहां किति च २६८ चलारिंशदादी पा २०० प्रहेः फ्यप् १५५ चपा अबे जवाः सन एत्वं ययपि वाच्यम् ४५६ ग्लाजिस्थाभूम्लाक्षिपन् चपाच्छःशः चरफलोरचास्य खनेरात्वं निछायाम् ४२७ यज्परिग एभ्यः स्नुः ४३५ सशन्ते पूर्वपदस्य स्खोवाध्य.४१० ग्लानुदिभ्या डोः चरिचालिपतिहनिवदीना वा द्वित्वं पूर्वसागागमय ३१ ग्लाम्लाज्याहाक्लरिभ्यः ससे चपा ससानाम् ४१५ " ४४ १९६ २८५ ४३८ ४२५ २७ ·सारस्वतव्याकरणम् । चारी वा चाथै द्वन्द्व च्वी दीर्घ ई चास्य. ३१२ टाडकाः ४११ टेन ४३५ ट्वितोऽथुः ४४७ सूत्राणि. सूत्राणि. पृष्ठं. सूत्राणि, पृष्ठं. चायो यहि की वाच्यः ३७३ जहातेर्यादादावालोपो मिरिकरणे ૨૮૨ वाच्यः २९७ सीतां तक वर्तमानेपि ४२३ १६. जहावेराकारस्य हिति सेः २५७ चिनोवेः सणादी कित्वं हसे ईर्वा वाच्यः २९५ मेरयद्विश्व २५७ या वाच्यम् ३५९ जहातेथ मिति ४२७ ज्यन्त आर मन्थअर्थ- चिस्फुरोलावारवं वा ३४४ जोधिशाधि २७३ धन्यविद्वदिइन चुरादेः ३४२ जागर्तेः फिति गुणोधकव्यः २८२ पिभ्यः स्त्रियां युर्वाच्यः ४६० ४१२ ४२९ व्यन्तानां मितामिणिणिदिटि जागतेगुणः ४५७ च वा वृद्धिर्वाच्या निलोपश्च ३९४ ३० जागरूको वाच्यः ४३८ छः ४४८ जा जनीझोः १६५ छठथखफ १० जातेरयोपधात् १३० टादायुफपुंस्कं पुंवद्वा छन्दसि जानतेनी वा हखः ३५७टा ना स्त्रियाम् छन्दसि स्यादिः सर्वन आनातेथ १४९ टिरिकतावाद्यन्तयोवक्तव्यो छन्दसागमजानागमजयो | जायापत्योष्टक लोपालोपौ च चकन्यौ १११/ जायाया निडादेशो बहुमीही टोरन्यात् छशपराजादेः पः वतव्यो यलोपच जिभ्वोः टोसोरे डादेरिसन्त्रपक्किमु. सौ गुणाभावो न इद हखो वाच्यः ४४३ जूस्तम्भुम्रचुम्लचुग्रुचुग्लुचु- छोः शऊ वाच्यो किति दिति ग्लुचुश्विभ्यश्लेरट् वा ३३७/डाच् क्वचिद्वतव्यः ४१४ से परेऽनुनासिके वो च ४१६ | शाश्रुस्मृदृशो सान्तानामात् ३८७ | डिति टेः ५३ ज्वलग्लास्राव वा मितः ३५७ / वितस्त्रिमा तत्कृते जक्षादेरन्तोदन उस् २८२ ज्वलादेर्णः जयोहः ८३ झ. दिढो लोपो दीर्घध २४२ जडद्गव १० झउघषभ ण. ननखनरानां किति य झपानां जवचपाः २१५ णपण्सयुटो हिलान्यस्माद आकारो वा वकव्यः २६४ शबे जवाः रिदातेरनप्यालोपो दिति धा२८३ जनिकर्तुः प्रकृतिः १४६ | शसात् २५१ जनिवभ्योर्न वृद्धिः २७३ साद्धिः २७०णलुत्तमो वा णिद्वक्तव्यः २२८ जनीजृपक्कसरञ्जोमन्ताश्च ३५६ अ. णादिः फित् २१५ जनेजी निष्ठायाम् गणनदम १० १८२ जरादी डानुषन्धरहितः णिस्पे २२८ अप्रत्ययो भवति नमस्य क्यपि वा लोपः ४६३ णिनिरतीते ४१९ जरायाः खरादी जरखा अमान्तस्य छिति झसे दीर्घः ४२१ | णीपि परे निद्धिवाच्या पकव्यः न्यायनणेयण्णीया गर्म- जल्पभिक्षकुलुण्टवृदएभ्यः अमेयमा वा नडानिस्त्रीपितृवसादेः १८० पाकः प्रत्ययो भवति ४३५ माविष्ठवत्कार्यम् ३८२ जशयोर्छ निनिमित्तः खरादेशो द्वित्वे तडिदादिभ्यश्च १९१ जशसोः शिः कर्तव्ये स्थानिवत् ३४५ तत्कालेपि क्या दृश्यते जयी ४६ लिखरितेतच उभे २०४ तत्प्रयोजको हेतुध १५० १२७ णबादौ पूर्वस्य जितो वा ममजपा नुक ६७ नमायपेऽस्य ·अकारादिवर्णक्रमकोशः। ११९/दुहा नुनमा कमतर शिलोपो वाच्यः सूत्राणि. पृष्ठ. सूत्राणि. पृष्ठं सूयागि पटं. तमादिगणो विमात्य १२२ त्यादी भविष्यति स्यप् २१ दिस्पोईसात् २७२ तथायुकं चानीसितम् प्राणायावा ४२५/ दोघांदपि च पल्या 11 तथोधः २२७ निचतुरोः स्त्रिया तिसच. दीपादेव क्षियो निष्ठामा- तदधीते पेद चेत्सवाण तसवत् १.४ खस्य नो यायः ४२५ घकव्यः १९४ प्रेरय ५६ दुपयों की च दीर्षों मकन्यः४.३ तदधीनकाययोर्या सात १२३ ः संप्रसारणं ग्रसरस्थ दुरेमी वा दीपों यायः तव्ययम् १२५ खग्मदेकरवे ११५/दमिलिदगुदभ्यः सरो तहतोः करपत्योश्चीरदेव स्वमहंसिना ११४ लग्ना पकारतर्गयोराणी २९५ तयोः सुद तलोपच सरतेर्वस्य उत्वं वाच्यम् ४५८/दुहः के या धो वाच्चः तनादेरकरोवेस्तन्यासोपी बामामा यगिणी न ३२४ तनादेश ३२४ थो नुद दूरादादाने घटे ८५ स्यादेः पश्यादित तनादेरुपधाया गुणो वापिति ३२५ द. शादेवाः तनेः सेवा दीर्घः ३६५ ददातेस्तो याच्यः ४२६ हशेटससौ चोपमाने कार्य 10 तनोते! वा ३९३ दधातहिनिहायो वाच्यः देवताइन्दै पूर्वपदस पा तयायटी संख्याया अवयवे २०१ दयतेादी दिग्यादेशो दीपों याव्यः तरतमेयविष्ठाः प्रकर्षे १९५ द्वियाभावध पकव्यः २६. देवतेदम तवमम इसा ११६ दरिदातेरालोपो यकश्यः ४३३ देदो गादी दिग्यादेशो तन्यानियो २७८ द्विसामावध तरमात् २८३दो दति ४२६ सस्थे २९२ १८ तादध्ये चतुर्थी च वक्तव्या १४७ | दस्य मः ८९ पुते. पूस प्रसारण तिरक्षादयः १४ दस्तस्यनोदय ४२३ घपल्यं णादरी परे तिष्ठतेरुपधाया इकारो दादीनां क्यपि पलागावी घुतारिभ्यो लडिया पर वफव्योऽडि परे पाच्या ४६३ स्मैपदं वाच्यम् तुदादेरः २२. पुतिगमिहोदीना लिपि ३७२ तुन्दादेरिलः विहिवं याच्यम् तुभ्यं मह्यं डया ११५ दादरे २४३ चोवतः वित्पूर्वम्म विधि तुमर्थ युग वफयः ४४५दादेः प्रमारणं याचम् तुम् तदर्यायो भविष्यति ४४५ दानपाने संप्रदानकारके वहादीनां घनदत्येका होतात काशिषि वा वक्तव्यः२१२ चतुर्थी १३न्देऽन्यस्तरातचारोबारा. ११ दावाहनो अण् वन्यः तृतीयादी स्वरादी तृप्रत्य- न्तान पूर्वनिपातो पदम्य-11 ३. ददे सबोरिवं या ६२ दाही यान्तता वा पक्कया /द्वयोबहूनां सम्म निपारने ३९४ दिवपश्ये संहायाम् सूखुशी २८४ किमारिभ्यो दवरदतमी एफ्लभजनो किति गादी दिपि सस्वतः विपिया सेटि पपि चैलपूर्व- यसयों लोपा वक्तव्यो २४. दिवादावद २४ द्वित्रियनुभ्यःमः २०१ १.४ किमकानो द्वारयोटाः १९० तोलिलः १८५वादेयः ३.४ दिवस दिनोंदः एवं त्यदादेटरः स्यादी १२.दोर " १५० ३२६/दादेः पे १९३/दादेरिः ८. २९ वि औ स्थतनी ६० सार.

·८ सारस्वतव्याकरणम् । ४४ ३५३ / न क्ला सेट " पलं यक्तव्यमू ३४७ नदादेः ७४ च भागैः १४३ सूत्राणि. पृष्ठं. सूत्राणि. पृष्ठं. सूनाणि. पृष्ठ. द्विरकास्य हन्तेः कुरवं नामि वाच्यम् ४६१ नामिनश्चतुर्णा धो हः २१६ ३७० नपूर्वेभ्यः कह ४०४ नामिनो नः खरे द्विरुक्तस्य हन्तेस्थापि घत्वं ननि १५९/नामिनो र वाच्यम् नटकी ४४८ नामी २३ द्विरुक्तस्य हन्तेर्ह कारस्य न तिसूचतम नामिदीप २०५] नाम्न आचारे किन् वाच्यः ३८३ ४२९ नदराः संयोगादयो न द्विः ३४४ नाम्नश्व कृता समाय: १७२ द्विनिमित्तेऽचि १२९ नानि च द्विवचनस्यावा वा छन्दसि ५४ नपुंसस्य द्विश्व २१५ नपुंसकात्स्यमोर्ड नानि च युष्मदि चास्मदि २९४ [ नमः ३२२ २०६ ३५४ नमादियोगे चतुर्थी नानो नो लोपराधी ८३ २९७ नमसोऽस्य नानो य ई चास्य २७८ ३७९ द्वेः खरेपि नोपधागुणः ३०२ नमादेरः ४३७ नाम्यन्तात्परस्य सस्य घ. न रितः कित्वं वाच्यम् ३५९ ३५५ धनार्तिचक्षिचक्षिट्पृवपि नव परस्मैपदानि नाम्यन्तोपसर्गस्य दी| २०५ तपिजनियचिभ्य उर न शात् भवति ४२६ प्रत्ययो भवति ४४३ | नशेः पान्तस्य ३१० नाम्युपधारकः ४०२ धनुपश्च १६७ | नश्वापदान्ते झसे ३०२ धर्मादन् न षि २९/ निमित्ताकर्मयोगेच सप्तमी १४८ धातोः २०३ नः सश्छते १४३ धातोनोमिनः २३१ न संधिवोर्युट च धातोःप्रेरणे ३४६ नहिचिरन्तिपरः प्रयोक्तव्यः निष्ठाया हखो वाच्यः ४२३ धातोरुपधाया कारस्य ईका किंतु वदन्तीत्युचारणीयम् २८० निरनिक्षनिन्दामुपसर्गा. रादेशोवाच्यो नित्ययेपरे ३४५ नहिवतिव्यधिवृषिचिसहित. ण्णत्वं वा वाच्यम् २३२ धावंशलोपनिमित्त आर्धधातुके निपु किवन्तेषु पूर्वपरस्यो- नुगशाम् २३० परे तनिमित्ते समानना पसर्गस्यान्ते दीर्घो वाच्यः४१६ नुडामः मिना गुणवृद्धी न वाच्ये ३६७ नहो घः नुमयमः ७३ धावम् १५९ नुर्वा नामि दीर्घः चिन्विकृण्व्यो। लोपोयाच्यः ३१८ नायादेः भेर २१४ ६. नातः नूपः ५२ नादौ नृततृदष्ठदचूदकृभ्योऽसे: धौ सलोपो वाच्यः २८५ नानप्योः सादेरिया २५९ ६० नानिटि से २४९/मृत्तृवृदच्दकृता सस्या- ध्यायतेः विपि संप्रसारण ३५८ रोरिद वा बक्तव्यः दीर्घता च वकण्या ४१७नान्ताददन्नाच्छन्दसि नेकखरादनुदात्तात् ध्यादेशलिक ४४१ डिश्योर्वा लोपो बचायः १११ नोपधास्थफान्ताद्वा फित् वे चरोलोपः २२१ | नामधातुष्टयेवष्टिया नोपधायाः २६७ प.सो नेति वाच्यम् २२५ नो पा निजा गुणः ३० निर्धारणम् १९४ नि विशादेः ४४ धी हवः JU ·अकारादिवर्णक्रमकोशः। पुरुषे पचो वः १७१ पतो वेद समाणि, पृष्ठं. सूत्राणि. पृष्ठं. सूत्राणि. पृष्ठं. नरण ईप १२७ पियरसि ४४२ प्राविरुपसर्गः १२३ संमहतो धी दीर्घः शौच ९५/ पुगन्तस्य गुणो वसन्यः ३४९ प्रादेव तथा ती सुनमाम् २२६ प. पुंयोगे च १३०प्रीमधूमोर्नुए पविनन्दिप्रदादेरयुणिनि वा १७३ नः २६ ४०२ पुंवा १६७/म्बादेईसः ४२८ पुशकात् ४५२ पञ्चस्वनडह भामागमो पुष्पादेरः ४४२ फगादीनामेखलोपी या वक्तव्यःशीच ७९ पुंसः खपे संयोगान्तसा वाच्यो २५० पश्चादेर्भः १९८ लोपो वफव्यः य. पततनदरिदाभ्यः सेवा पुंसोऽमुद् ९७ बहुमोहिरन्याथें १६५ इड्नाच्या ३६५) पोवा का सेद ४२२ यहुनौही विशेषणसप्तम्य- पतिरसमास एव सखि- पूजायामशेर्नलोपाभाषो न्तयोः पूर्व निपातो बकव्यः १६६ शब्दवद पाव्या १८९ २३२ वहोलापो भूच यहोः याच्यः पते? पुमागमो वक्तव्यः पूर्वकाले क्ला ४६१)बहादेः कारकान्छस् २०१ १८० ३०१ याहादेव पूर्वस्य दिति झसे पः पत्यादयः १३३ / पूर्वस्य हसादिः शेषः २२३ ध्रुवो वचिः पयां टे ८५ भ. पूर्वादिभ्यो नवभ्यो हसिडयोः पदसंसुध्वंसुभ्रंसुदशुकस्प- ४१२ ४० भजां विण स्मारिस्मनी वा वक्तव्यो शुपतस्कन्दा यडि लकि च पूर्वादीनां तु नवानां जस भिजेरिणि वा नलोपो वाच्यः ३९४ सति पूर्वस्य नुगागमोवाच्यः३७१ ईकारो वा वकाव्यः ४८ भयहेती पचमी च वकन्या १४५ पदादेतनि क्र्यपि सेरिण- ४४१ १५४ भविष्यदये णिनिः पूर्वेऽव्ययेऽव्ययीभावः वक्तव्यः दीपादिभ्यो वा ३१२ पृच्छतेविन् ४१२ मविष्यदर्थे विप्तेवत् धतू. पयसस्तु विमाषया ३८३ पृथ्वादेरः ३८२ शानी भवतः परतोऽन्यत् भाये करणेथें धनि रझेन- परापूर्वे यतायुपरागैरेफस्य पौनःपुन्ये णम्पदं द्विध लोपो वाच्यः ४४५ लत्वं वाच्यम् २५९ ४१५ भावे कर्तरि चादितः परिमाणे दनादयः प्रजामेधयोरसुक् १६६ कस्यैद वा वाच्यः परोक्षे ११४ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् २२७ भावे तखयणः १८७ पाणिघताडपी शिल्पिनि प्रत्ययान्तात् ४४९ निपात्येते ४११ भावे सप्तमी पाते पुगागमो वाच्यः १४१ २५. पातेनौ ग्वतव्यः भागादेर्घः ४१८ इत्येतावादेशौ भवतः पानावन्तो द्विगुर्नेबन्तः १०७ पादान्तात्त्रियामीप् वा तिपयनेमानो जग्री वा १९ भिदिजिदिविदि एभ्यः वकव्यः प्रथमानिर्दिष्टं समास उप- कुर वाच्यः शीटेथे ४३७ पाद: पत् भियोध्यौ नदे निपात्येते. सर्जनम् पादेयुक प्रशंसायां रूपः १९३ मियः क्रुको वहन्यो पानस्य वा १२४ मियो मा वा पुगात्वै वाच्ये ३५८ पाशः कुत्सायाम् ८९ प्राचुर्यविकारप्राधान्यादिषु पिबतेरवि पूर्वस्येकारोप- धालोपो वक्तव्यो ३५० मयट्रप्रत्ययो भवति १९४ मोरध्वोर्वा मन २०५ पौर प्यायःपी ४६. भावे युद प्रत्ययोत्तरपदयोः परतो ३५ युष्मदस्मदोरेकरवे खत्मद मिपाम् प्रयमचरमतयायडल्पार्धक- १९३ प्राग्धातोः भिर मिस् ४४१ ·सारस्वतव्याकरणम् । - • सूत्राणि. आत्वं वाच्यम् भुवो चुक २७९ यः से स्वरेवा ११ २२१ याः " पृष्ठ सूत्राणि. पृष्ठं. सूनाणि. पृछ भीगृहीणामाम्बा वकव्यः वृद्धिविषये क्यपि च यत्तदोरा स लुग्वत् ३३७ ययाऽसादृश्ये १५५ भुजस्य च मुम्वा डप्रत्य- मुखनासिकाभ्यामुचार्य यदागमास्तद्गुणीभूता(वा.) २१६ यान्ते गौ माणो वर्णोऽनुनासिका १३ | यदादेशस्तद्वद्भवति भुजो भोजने आत्मनेपदं मुखेनोचार्यमाणो निरनु | यरलवसयोगादेरादन्तानि- वाच्यम् नासिकः १३ छातस्य नो वाच्यः ४२५ शुवो भावे क्य ४५५ मुगानेतः ४३. | यलोपश्च १८५ २१६ | मुचादेर्मुम् ३२९ | यवनालिप्याम् १२९ भुवः सिलोपे खरे बुग्वक्तव्यः२२० | मूर्ती घनः ४४७ | यवयोवैसे हकारे च लोपो भूतपूर्व चर १९३ मृड्मदगुगुकुल्लिरवद्- वकव्यः ३१८ भूते सिः २२० वस्मुषप्राहिभ्यः ४६१ भृजतेः सकाररेफी लुत्वा रमा- गृजेर्गुणनिमित्त प्रत्यये | यवाहोपे १२९ गमोऽनपि वा वाच्यः परे वृद्धिाच्या २५६ भृनी लकि २९९ मृजेर्गुणनिमित्ते प्रत्यये परे यस्य कचिद्विकल्पेने तस्य भूशादिभ्योऽभूततद्वावे वृद्धिर्वाच्या किति डिति निष्ठायां नेइ वाच्यः ४२० यद्द वाच्यः १२७ ३८४ ४३५ यस्य लोपः भोसः ३५] मृजो वा क्यप् ४५५ यस्येत्सज्ञा तस्य लोपः याई भोस्भगोस्अघोस् २११ ३१ यादादी भ्यस् भ्यम् ३७८ यादी प्रत्यये ओकारीका- भाजभाराभाषदीपजीवगी- मो राजि समः को रयोरवावी वक्तव्यो ३८० लपीडां वोपधाया हखो यामियम् २११ डपरे गो ३४३ यावत्पुरानिपातयोोगे भवि- भ्वादिः २०३ य एवे भान कार्ययोर्विहि- प्यदर्थे तिवादयो लद तास्तकादयस्तेऽहविधी ३७८ युवहागिभ्यो निः मदामः ४४६ चवफव्याः ११४ मन्युपधाया पर ४४१ यकारपरस्य रेफस्स द्वित्वं युवोरनाको मस्जिनशोझसे नम् धकव्यः ३१० वाच्यम् ३६९ युष्मदस्मदोः षष्टीचतुर्थीद्वि- ३२ यश्चतुर्यु ૨૮૮ माधि लडेच वफव्यः तीयामिस्तेगे यानौ वससी ११८ २२१|यहरुका २११ मादू ३६६ यूनस्तिः १३३ मानाना पूर्वस्य दीपों यडि सलोपो वाच्यः ३८३ | यूर्य वयं जसा ११४ वकव्यः २५६ यजा यवराणां प्यतः ये मान्तान्ययाभ्यो योन ३८१ संप्रसारणं कि २५१ येनातविकार १४६ मान्तोपधात्विनी १९. यज्याच्वच्छपप्रवअर्थ- मासस्यालोपो पा वृणां नपुंसके धौ वा गुणो त्यपूज्गमुजो व्यणि वक्तव्यः ३४४ कुलाभाव: ४५२ प्ये द्वित्वे २४ ३५५ यज्याच्यविच्छपच्छसप् प्यो(तोरियुषी खरे ४२३ एभ्यो नत्प्रत्ययो भवति ४४८ खोलॉपशु पा पदान्वे २११/पटोऽप ६योपिहसे मीनाविमिनोविीडी गुण- २१७ प्यौपा १३६ मेटः १३६ / मोऽनुस्वारः ११५, मो नो धातोः ४५६ युवादी द्विवचने म. खरे ४३८ युस इद १०२ यहि पीता हसः " मिदेणः निदेय गुणो पकन्यः ·सकारादिवर्णक्रमकोशः। । सूमागि. रनलोपो पा चिना मुम्बाच्या रलयोः सापय घा लीयोरावं या ४६१ लीलो कमामुग्उकी या ८७ ४६२ " " राजादेः पन् रातो मी पुरु ४६४ सूनागि. पृष्ठं. पृ. सूत्रागि. पू. र. स्पपतपरस्थाभूपहनकम यदेः पपर मावादी र मृगरमणेऽर्थ नलोपो गम्। एभ्य उम्र पीरिममस्या पामम् ४१५ परिमायोः मी निम्म दिन २॥ प्रत्ययो गति याच्यः ४.१ जिला प्रथमा १३४ | यम एगर्व लोगो पावासी २५१ रमलमोः खरे गाद्यपी ४५)लिरघुपादे २१९/घयो यस्प किसी पदीयो ३५१ लिपिरिचियतीनामारमने. पापयः २१८ परे से पापाच्या लीयतेजीवात्वं वा २२ ३५४ वर्ष धेरोपो सोरा रलो म्युपधादलादेः संच ३४. पर्णधिरोबिन्दुरनुमार २५४ कारः लीलोः पुमकथ्य: ३५४ वर्गदर्शन कर सकिन तनिमित्तम् ५७ यतमानानापयाम नमः मायोगे भूगाना पसया ३५, स्यायाः ८३ वर्नमाने राजप उपरांत्यानम् सुकि सति पिति रिम्म था ईकारो वक्तव्यः २७४ पलपान्तम्य मानुर ४४२ उग्यहुये चित् ११ पशेरिन संप्रमारगम् ३४४ वारगे उपसदचरजपजमदादराम- रात्यस्य पोधालगायामेव यद् ३९ गनिमोरिद ४११ रादिफो या बगोई ३१२ लोप. रायपो द्विः १७ पारसलादयः सं. राधतेहिसायो किति जादौ सोपा पर्चा कि चास्य २२९ वाचो मिनिः सेटियपिचैलपूर्वलोपो या ३.७ सोपशि पुनर्न संधिः या टायशः २४. लोपस्सनुदात्ततनाम् २१बादीः शनु राठोपाच्छोः ४२. लोपागमयोर्मध्ये भागम पादी. शरिलत्रकामा. रिलोपो दीघंध ३६ विधिलवान् दिएका जशादीना रोगूदुपधस्य ३७१ लोपो हस्ताक्षर २६. पनि नुम्नको १८८ लोहितादादिमन रुदपिदमुषप्रहिखपिप्रच्छः पकम्मो नगरेको बा ४१ स. किद्वाच्यः ३६१ लान्तस्याकारस सो नियं वान्यन उगनुवनंते रुदादेर्दिस्योरीडटौं च पदिाच्या ३४.म्या तब्दी २८१स्वायोरितः ४२५/बम् शारी इदादेखतुणों उसादेः व. मारमाने रुधादेनंम् ३१९वचादेरम् मा रहीं पो वा बाध्यः ३५२ वच्छिपायताष्टमुर. विजे: पर दबिम्पः १३५ रेफप्रकृतिकस्य सपे या जुधागा दोघ. संप्रसार- वितरन्नो पार मात पाभावथ फयः ४१५ विदवा बगुः विदो नमानी सीना ४०३ वः सन्दरोगा कर रोर्यु बाच्यम् लझेरी युदच mसन्स दुटो हिंवा दरिमाडेरन. लघोदीर्घः प्यालोपो वारयो रिवा४२९ सोध्यस्य नेद १८७ विमानयोः १९ रारोझसे श्याम् ८८ २८. पाक्षिी विदरियापारजार टर एन्पो वान् २८६) रम्ये ·सारस्वतव्याकरणम् । " रथै फ्यप् विभम्यन्तं पदम् शीले तृन् शुचः शुद्धे वितो नुम् दीघंध गुरुः ११ धुवः सूबाणि. पृष्टं. सूत्राणि. पृष्ठं. सूत्राणि. पृष्टं. पिनासहनमछवे निधा पोर्गुणात् १३३शीठो यद् छिति ये वफथ्यः ३९० रणखाम्यादिभिध १४२ मोरा २०९ विपराभ्यां जेः ३८४ व्ययवादी पूर्वस्य संप्र- शीडः सर्वत्र गुणो भव- विपूर्वस्य दधातेः करोते- सारण पकव्यम् २६२ त्यपि विषये २८८ व्यवपरिभ्यः क्रीमः ४६३ ३८६ शीह खिदिमिदिक्ष्विदि- ३९ व्यापर्युपेभ्यो रमः पम् धृयु पूरः क्षेमार्थे ४२२ विरामोऽवसानं व्यापारमाने निर्वतव्यः शीयादेशे आत्मनेपदं वाध्यम् २४६ विशस्तिलोपः सच डिट ३५८ विशत्यादेवी तमद व्यासादेः कि: १९९ विश्लेषावाघी पञ्चमी व्येयो णादी नालम् १४. शुषेः का ४२८ विषये च १४८ ध्योलॉपश् चा पदान्ते शृवन्द्यौराक्षः विप्नस्राध्यक्षिप् ए- शे चग्वा विसर्गानुस्खारसंयोगपरो शतादेनित्यम् शेषाः कार्ये शतृशानी तिप्तेवर लन्यादेः प्रदादेलेः १९२ विसर्जनीयस्य सः क्रियायाम् ३१८ विहायसो विहर शत्रुवदादेशः ४०७ सिपेरालिङ्गने पुण्सयुटी हिला दरिद्रावरन. शदेः शत् प्यालोपोवाच्यो ललि वा ४०१ शन्दादिभ्यो यह लिप्सीड्स्थामास त्रिवसूम- ३८१ नाहजीर्यतीना सोपसर्गत्वेन ३८६ ३५८ सकर्मकाणामपि कर्तरि को २५. पद् इत्यस्य सर्वाच्यः पामां दीः ३६१ घ ध्यः वृणोतेस्थपो नित्यमिद ३११ श्वयतः द्वित्वं पा २५३ ४५८ वृतः ४१२ भयते रिलोपे हो पफव्यः २५३ घृतादिभ्यः स्यास्योया पे- दामेरपि पिण् वकव्यः ४१२ श्वयतेः संप्रसारणस्य दीपः ४२३ दापस: १० ऽनिलं प भयतेः सौ वृषभावो वाच्यः २५३ रिहती पापिटरी न दीर्घः २९६ पृदिदेतो साविटो न दीपों शस्दादिगुणभूताकाराणी श्वयसेनानी प्रथम संप्रसारणं नेलपूर्वलोपा यकम्यो या पफथ्यम् २५३ २४८ सारापा वखने २१८ ४१२. सादकरणे प्रक् वादेव : ४४१ पेच्योः शसादी सरे परे पादाम्पस वेतवादउपपशास्पुरोमा. पेमो मादी संप्रसारणा- पक्षदेशप यकन्यः शुभयानो पर से भारोपाच्या ४१ धेमो कप गादी या वक्तव्या २६८सो नो वजन्यः ११५ परी निटायरन ४२७शायासाप्राधेटो येत पट्यतुरोः स्थद १९८ पशि दीपंखाय पएमम् २२. पयो से ७.शाति २८४ पपेरसे किसी वापरयः vra मीही पौरोतोपर २८८ पप उस्व दयोटा मायपरमेय १.७ पीने पर विभिी ये पदीय देवमोगे पोन्ममरे २४ पटीनिर्दियदेण्यास या ५४ श उपालम्भे पुः से " आपसे या १२४ ८४ पदान्वे चेति वक्तव्यम् ·अकारादिवर्णक्रमकोशः। पाको कणः पिद्भिदाम पीडश टुभिःटुः ८७ लोपोवक्तव्यः ४४७ १८४ ४७ ३१६ सुडामः सूत्राणि. पृष्ठं. सूत्राणि. पृष्ठं. सूत्राणि. पृष्ठं. पष्ठीसप्तम्यो चानादरे १४८ समस्तृतीयायुक्ताच ३८६ / साधनाधारयोर्युट् ४३५ समाना लोपो धातो ४५ / सान्ताशमयोश्च ४५९ समासप्रत्यययोः १५४ सान्ताशंसमिक्ष एभ्य उः १७४ समासश्चान्वये नानाम् १५१ प्रत्ययो भवति २९ समासे क्यप् ४६२ सामाकम् ट्रवितः १२० समासे क्वचिदैकपा सामान्ये अदसः कः स्या- दिवच bण: १०३ णत्वहेतुः प्राणोनन्ते ४६ समासे समानाधिकरणे शाक. सावनडहः सावनिटो नित्यं वृद्धिः २४८ स. पार्थिवादीनां मध्यमपद- सरिसपत्योरिकू • लोपो चकव्यः सितनिगमिमसिसपिभवि- १७५ संख्यापूर्वी द्विगुः १६३ समाहारेत ईप द्विगुः द्विधाक्रुश एभ्यस्तुन्प्र. ४४० त्ययो भवति संख्यायाः प्रकारे धा २०. समाहारे ता च गुणव २७८ संख्यासु व्याघ्रादिपूर्वस्य सिस: समूलाकृतजीवेषु इन्- सिसतासीत्यपामिट पादशब्दस्याकारस्य कृग्रहा णम् वाच्या १६८ खार्थे तेपामनुप्रयोगश्च ४६४ सिसयोरदेघरल लिटि तु वा २५० सिसस्योः समो गमादिभ्यः २६२ संख्येय विशेषावधारणे द्वि. निभ्यांतीयः १९८ संयोगादि ऋदन्तङ्घना सिंहे वर्णविपर्ययथ राजुपाशिषो रसे पदान्ते सिस्योरात्मनेपदे इङ् वा सुखादिभ्यो ज्ञापनायां यत् ३८४ च दीपों वतव्यः वाच्यः संयोगाविऋदन्तो सूचिसनिमूत्र्यव्यवंशति- भ्यो यद् वाच्यः ૩૮૮ सिस्योरात्मनेपदे इड्डा संज्ञायां धा १६७ संज्ञायां कर्तरि च ४४६ वक्तव्यः ३४१ सूतेः पिति गुणामाने वाच्यः २८७ सेः ४४० सयोगादेरादन्तस्य किति २२२ सदोणादयः सेटि थपि यत्वपूर्वलोपा सद्यादिः काले निपासवे १२३ यादाकारो वा वाव्यो २२९ स धातु २३७ २४३ वक्तव्यः सेटि निछायां मैलापोवाच्यः ४२८ संध्यक्षराणामा २४२ सयोगान्त स्थलोपः से दीर्घः स नपुंसकम् संपदादेः विप् पावाच्यः ४५८ सर्तिशास्त्यतिभ्यो डो लुङि २४५ सेनान्यादीनां वामो नुट्रकव्यः ५८ सेरा संपद्यकर्तरीति चकव्यम् ६० ४१३ सर्वधातुभ्यनमी सपरोक्षयोस्तादौ म्रियते सर्वादेः स्मद सैषादसे परसौपदं वाच्यम् २० ३३४ सवर्णे दीर्घः सह सपरोक्षयोजेनिः २४० सस्खोऽनपि २५१ सो नः पुंसः सपर्युपेभ्यः परस्य करोते सस्थात्मनेपदे खरे दिलोपो सोपसर्गयोः कुट्ठहोर्यो। भूषणेर्थे मुट् २६७ द्वितीया वक्तव्या सौर्य संपर्युपेभ्यः करोतेर्भूषणे मुद् ४२६ २१५ रो सः १०२ सहसतिरसा मध्रिसमितिरयः१७२ / स्तम्भुखुम्भुस्कम्भुस्कुम्भु. सप्रत्ययान्तादपि एते स्कुभ्यो नुनश्च ४५६ सहादियोगे तृतीयानधाने प्रत्यया भवन्ति संबन्धे पछी १४० सहिवहोरोदवर्णस्य १५० स्तुसुधूना पेसेरिड्यक्तव्यः २९२ ३८५ साधकतम करणम् समवप्रोपविभ्यः स्थः " " १५४ सरतेर्गुणः चाच्यः केलिमा ४४४ ४२० सखरादिविरद्विः सप्तम्यां जोडः ·सारस्वतन्याकरणम् । लोपोघाच्या ६९ | खरायः ३ २४८ स्मयोगे लड़च सूत्राणि. पृष्ठं. सूनाणि. पृष्ट. सूत्राणि. पृष्ठं. स्त्रियां भावे क्तिः ४५७/ खरादेः २३० हलादेरीपादी टेलीपो वतव्यः २१ स्त्रियां जो भावे श्यप ४५७ खरादेः परः २९३ | हशपान्तात्सक २४१ स्त्रिया यो ३४४ | हसात् झसस्य सवर्णे झसे स्त्रीपुंसोनण्मणी २०१ | स्वरानन्तरिता हसाः सयोगः ११ स्त्रीभ्रुवोः ४१५ हयातद्धितस्य लोपो ये स्त्यायतेहूद ४४२ 'खरान्तानां हन्महदृशां च हसापरस्य ससस्य सवर्ण स्पृशएशकश्तृपां सिवी । भावकर्मणोः सिसतासीस्य.. 'झसे लोपो वाच्यः वक्तव्यः पामिट वा इण् यचाभ्यः ३८९ हसादानही ३३८ स्थामी ४१४ | खरान्तानित्यानिटस्थपो वेद २३४ हसादेर्लप्पकारोपधस्य वा स्पृहिट हिपतिशीट् एभ्य खरे यरवं वा वृद्धि सेटि सो वाच्या २२८ आलाच्यः ४३६ , स्वाङ्गाद्वा १३१ इसाद्यस्य लोपो वानपि स्फायः स्फी ४२८ खामित्वे पष्ठीसप्तम्यी १४४ | हसा व्यप्रनानि ११ स्फायो बकारः स्यात् गौ परे ३५७ खार्थेऽपि १८६ हसे प. सेरोपः ८९ | स्वसूतिसूयतिधूत्रधादीना- हसेऽईहस १६ स्मयतेराव्यात्वं यो वाच्यम् ३५२ मिका वक्तव्यः २२७ हिमारण्ययोर्महात्वे १२९ स्मयोगे भूतार्थता वक्तव्याः २२१ हिंसाया प्रतेश्च ३३१ .. २२१ हकारस्य कचिज्झस्भावो हेतो तृतीया पश्चमी च स्मृती च कार्य १४४ वाच्यः २९० चकव्या १४५ स्मृत्यर्थधातुभिर्योगे भूतार्थे हनं आत्मनेपदे सिःविद्वाच्य,३९२ हेषि. ३९० हमृतः स्यपः २७ स्मृदृत्वरप्रथमदस्तृम्पृशी पूर्वस्यातोदपरे या स्या विदा २२३ हनो वधादेवाप्रत्ययः हैरान्तक्षणश्वसिजागृहसादि- सवतिशृणोतिद्रवतिप्रवति- हनो वधादेशो ये वर्ज सेटि सौ न वृद्धिः २३६ ४५२ प्लव तिच्यनतीनाम् ३४८ | हन्तीठो. सो णित् २१५ सुधिवा सेरट् धातोत्विं च२६७ 'हन्तेरात्मनेपदे सिः हवदीर्घतभेदा. सवर्णाः सोर्विसर्ग ४० किद्वाच्यः ३८६ हस्वस्य पिति तुक् खजतेणीदी वा किलम् ४०३ हखाच क्यप् ४५७ हस्तादेशे सध्याक्षराणामि- ३९८ हन्ते स्याशीर्यादादी बधा- कारोकारी च वक्तव्यौ खरतिसूतिसूयतिधुभ- देश थाति वा १५४ धादीन वा ३१७ हन्तेः स्याशीर्यादादौ वधा- १२७ खरहीनं परेण रॉयोज्यम् देशो यतव्यः २८६ हयतेरवि सप्रसारणं युग- स्वरात्तो वा भावह वक्तव्यः कृतस. स्यरात्पराः सयोगादयो इन्वेदिसायानी वा वाच्यः ३७३ प्रसारणस्य श्वयतेरछि २९३/हये क्रमाद्गुणवृद्धी वाच्ये ३५१ खराद ४४६ हयवरल १. हादेधि २९४ २३९ हो झमाः हनो यत् ८१ ३४३ हनोप्ने २५५ | हन्तेर्घनश्च १५० | इन्वेस्तः खतरः कर्ता ७८ " हखो नदरा दिन