·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः ५३
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् ।
महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
पञ्चदशषोडशप्रश्नात्मकः षष्ठो भागः ।
एतत्पुस्तक
वे०
० शा० सं० रा. शंकरशास्त्रीमारूलकर
इत्येतैः संशोधितम् ।
तच्च
वी. ए. इत्युपपदधारिभिः
विनायक गणेश आपटे
इत्येतैः
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८४९
खिस्ताव्दाः १९२७
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः ।)
मृल्यं ता? रूपकः (१४८ )

·an21. /
Y3%422
22:366
Librusy;

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः । सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् । महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । अथ पञ्चदशप्रश्नः। तत्र प्रथमः पटलः । विनेययुक्ताखिलसिद्धवर्य- लंसच्चिदानन्दसुखं मुनीन्द्रम् । नमामि सूत्रार्थविदे मुदाऽहं हिरण्यकश्याख्यगुरुं कृपाब्धिम् ॥ १ ॥ गुरुं गणपतिं नौमि जन्मज्ञानप्रदौ तथा । सह गौर्या सोमनाथं नौमि विष्णुं च पद्मया ॥ २ ॥ अश्वमेधं ब्रह्ममेधं सर्वमेधं चतुर्दशे । प्रश्ने पञ्चदशे यज्ञप्रायश्चित्तमथोच्यते ॥ ३ ॥ उक्तानि द्वादशाहादर्वाञ्चि नित्यानि कर्माणि यानीह हविर्यज्ञसोमयज्ञराजसूयाश्व- मेधान्तान्च्याचरन्युराचार्याः । तेपामिदानी प्रायश्चित्तप्रवचनमारभ्यते- श्रुतिलक्षणं प्रायश्चित्तं विध्यपराधे ,विधीयते ॥ १ ॥ श्रुती लक्षणमात्रमेव प्रायश्चित्तं तस्योपदिश्यते । श्रुतिलक्षणप्रायश्चित्तमिति श्रूयते । श्रुतिर्वेदः । यस्यैव विधित्वाद्येन लक्ष्यते ज्ञायते तल्लक्षणं श्रुती लक्षणं यस्य तदिदं श्रुतिलक्षणमिति । श्रुताविति सप्तमीनिर्देशः । श्रुतौ किंचिदुक्तं न कृत्स्नोक्तिरिति इतरथा श्रुतिलक्षणमित्येव स्यात् । किंपुनस्तत् प्रायश्चित्तम् । प्रायो विनाशः । कथं प्राय उ(यो)पदि(वि)टो विनाशं कर्तुमात्मनः :उपदि(वि)ट इति लोके दर्शनात् । चिती संज्ञान इत्यस्माद्धातोश्चित्तमनेकार्थत्वाद्धातोः संधानं चित्तमित्युच्यते प्रायश्चित्तं विनष्टस्य कर्मणः संधानं प्रायश्चित्तमित्युच्यते । चित्तिचित्तयोः सुडागमो लक्षणकृत इति प्राथ- -- ·२६२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- [१५ प्रने d .. .. । शब्दस्य विनाशपर्यायस्याकारान्तत्वाञ्चित्तिचित्तयोः सुडागमेन प्रायश्चित्तमिति रूपसिद्धिः । लक्षणाच्च सुडागमो गणसूत्रवृत्तिकारण प्रायस्य चित्तिचित्तयोः सुडस्कारो वेति पठि- तत्वात् । श्रुतौ लक्षणं प्रायश्चित्तस्योपदिष्टमिति पिण्डितार्थः । तत्र चोदयति सर्वकर्मसु श्रुतिलक्षणेषु प्रायश्चित्तम्, स्मृतिलक्षणमिति न वक्तव्यम् । तत्र परिहारः-अन्यानि कर्माणि श्रुतिलक्षणानि भवन्ति प्रायश्चित्तमेव... श्रुविलक्षणमित्येवमुच्यते । कस्तयर्थः । श्रुतौ लक्षणमात्रं प्रायश्चित्तस्योपदिश्यते । चिह्नमात्रं यथा पुरोडाशः क्षायतीति । क्षायो दाहः । तल्लक्षणं प्रायश्चित्तस्य क्षायतीत्यत्र द्वयोर्बहूनां क्षायें प्रायश्चित्तम् । नैकस्यैव हविषः क्षाये । यद्यष्टो(ष्टा)पदि(दीत्यवबुध्येतेत्यत्र द्वादशपद्या - घोडशपयांचा प्रायश्चित्तसा- मान्यमाने नैमित्तिकं भवति । विध्यपराधे विधीयत इति कर्मविधिः । अपराधोऽन्यथा क्रिया, विधेरपराधो विध्यपराधः । तस्मिन्विध्यपराधेऽन्यथा भावे प्रायश्चित्तं विधीयते । यथा- यस्यानो वा रथो वाऽन्तराऽग्नी यातीत्यविधानेनान्तरागमनेन प्रायश्चित्तम् । यत्र तु विधिर्न तत्र प्रायश्चित्तं विहितत्वात् । यांगार्थगमने च न प्रायश्चित्तम् । अथवा श्रुति- लक्षणं प्रायश्चित्तं विध्यपराधे विधीयत इत्येतदेकं सूत्रम् । अर्थविशेषश्चान्य इति पूर्व- सूत्रभेदमाश्रित्य पूर्वसूत्रेण श्रुतौ लक्षणमात्रमुक्तं न यावंदपेक्षितमुक्तम् । द्वितीयसूत्रेण विहितस्य पुरुषवृ(कृ)त्यापराधे प्रायश्चित्तं न विधानान्तरेण विहितस्यान्यथाभावे भवतीति । इदानीमेकसूत्रत्वमाश्रित्योच्यते । .. विधीयते ब्राह्मणेनेति कर्म विधिस्तस्यापरार्थेऽन्यथाक्रियायां श्रुतिलक्षणं विधीयते न स्मृतिलक्षणं विधानसा- सामर्थ्यात् । यत्र ह्यभयस्य प्राप्तिः कर्ममध्येऽपि स्मृतित्वलक्षणं प्रमाणम् । आचमनव. कर्माङ्गत्वेन वेदमूलस्मृतिदर्शनात्तत्रैवम् । ब्रह्मौदनार्थ औपासनं सर्वं निर्मन्थ्यं वेति त्रयः पक्षाः । औपासनैकदेशं वा स्थापनीयं सर्वमौपासनं वा स्थापनीयम् । अथवा तौ विना -निर्मन्थ्य वा स्थापनीयम् । तत्रानुगमने विषयमाह-औपासनैकदेशपक्षे पाकात्पूर्वम- नुगतश्चेत् पुनरौपासनैकदेशमाहृत्याऽऽदधातीति । सर्वप्रायश्चित्तमनाम्नांतत्वात । पाकादू- मनुगतश्चेत्पुनरेकदेशमाहृत्य पुनः पाकं कृत्वा न वरदानं न प्रायश्चित्तम् । सर्वमौ- पासनपक्षे पाकात्पूर्वमनुगतश्चेदोपासनानुगमनप्रायश्चित्तं स्मृतिविहितम् । अयाश्चेति संधानं कृत्वा सर्वमाहृत्य स्थापनीयम् । पाकादूर्ध्वमनुगतश्चेत्पूर्ववत्संघानविधिना संधाय स्थाप- 'नीयम् । निर्मन्थ्याग्निपक्षे पाकात्पूर्वमनुगतश्चेत् पुनर्निर्मन्थ्य स्थोपनीयम् । पाकादूर्ध्वम- नुगतश्चेत् पुनर्निर्मन्थ्यं स्थापयित्वा पाकः कर्तव्यः सर्वप्रायश्चित्तम् । द्वितीयाधानादिप्वौ- पासनैकदेशपक्षे तद्देशमाहत्येत्यादिसर्वमौपासनपक्षे तन्तुमति पथिकृतं च कृत्वा स्थाप- 'नीयम् । निर्मन्थ्यपक्षे लौकिकारणीद्वयमाहृत्य माथित्वा तमाहृत्य स्थापनीयम् । यस्य 'तु सर्व आहितस्तस्य श्रोत्रियागारादाहृतमपि द्वितीयाधानादिषु स्थापनीयम् । बहुपत्नी- कश्चेत् स्मार्तविधिनौपासनाग्निं संसृज्य तस्यैकदेशं सर्व वा निधायाऽऽधानं कर्तव्यम् । ।

·१ पटलः । महादेवशास्निसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २६३ सर्वाधानपक्षे स्मार्तकर्मणां लोप एव श्रौतेन चरितार्थत्वात् । अग्नीकरणादि केचिल्लौकि- कानले कुर्वन्ति । दक्षिणानौ पैतृकं कर्म क्रियत इति निर्देशात् , अग्नीकरणादि तत्रैव विध्यपराध इति वचनात्पुरुषापराधे तु श्रौतस्मार्तप्रायश्चित्तं भवति ॥ १ ॥ यथा पर्याहितानांमेककार्याणां यूपादीनां विकल्पो द्रष्टव्यः । खदिरपलाशादीनामिहा- प्येकनिमित्तानां विकल्पः स्यादत इदमुच्यते-- - एकस्मिन्द्रोपे श्रूयमाणानि समभ्युच्चीयेरमाय- श्चित्तान्यर्थान्तरसंयोगात् ॥ २ ॥ एकस्मिन्दोष एकस्मिन्निमित्ते यानि विधीयन्ते प्रायश्चित्तानि समुच्चीयन्ते । तानि यथा अग्निहोत्रस्कन्दने-अस्कान्द्यौः पृथिवीमित्यमिमन्त्रणम् । उपसर्गे-उन्नं भय पृथिवीमिति । अनशनमाहूतः सायं नाभीयादिति समुच्चय एतेषां भवतीति । किं कारणम् । अर्थान्तरसंयोगात् । अर्थादन्यदर्थान्तरम् । अर्थान्तरस्य भावोऽर्थान्तरत्वम् । तस्मादर्था- न्तरयोगात् । अर्थान्तरप्रयोजनं प्रयोजनादन्यत्वादित्यर्थः । अन्यत् प्रयोजनमभिमन्त्रणे- य,पसर्गेणान्यचानशनेनातः समुच्चय इति । यद्यपि दोपनिर्धातप्रयोजनमेकं तदाऽप्ये- कस्मिन्निमित्तेऽनेकप्रायश्चित्तोपदेशाद्विकल्पस्य चान्याय्यत्वाहोपनिर्घातार्थश्च । तेनं चावा- न्तरप्रकारभेदेन साधनतया समुच्चयोपपत्तेः पाक्षिकत्वमन्याय्यमिति समुच्चयः । यथा लोके--अक्षामयेऽतिदोषोऽन्योऽञ्जनेन हन्यतेऽन्यो न वाऽन्येनान्यो निपातशयनेनेति रोगपरिहारप्रयोजनैक्येऽपि अवान्तरकार्यभेदों यथा तद्वद्दोपनिर्घातादर्थत्वेऽपि समुच्चयः । उपदेशो यथार्थवादों नार्थीन्तर्रभावों न भवति एकार्यतैव तत्र विकल्पो भवति, न समु- चय इति । साक्षाद्रीहियवादिवदेककार्यतया श्रवणाभावेऽपि अर्थवादादेव प्रयोजनदा यत् प्रागवगम्यते . तत्रापि विकल्पो युक्तः । यथा पथिकृयागः स्वर्गफलप्रतिपत्त्यर्थों वैश्वानरोऽपि तथैव 1 ततस्तयोर्विकल्प इति समुच्चयो न न्यायः । अदृष्टदोषोभयोरुपदेशा. दुमाभ्यामेव हन्यत · इति ..। अत्रान्तरकार्यभेदा इति. प्रागेवोक्तम् । यस्तु शाखान्तरस्थो. विधिरपामित्युच्यतेः । तत्रापि विकल्प एवाधिकविधेरनित्यत्वादिति । एकशाखीयप्रयोगोपदेशे शाखान्तरीयांशोपसंहार एकेपामिति न वक्तव्यम् । ततो यत्ने केपामिति निर्देशस्तु . तत्र. विधीयमानप्रयोगादधिकधर्मोपदेश इत्यवगमादनित्यत्वान्तः समुच्चयत्वम् । दर्शपूर्णमासातिपत्तौ पाथिकृती वैश्वानरी च विहिते तयोः समुच्चयः यत्र सामान्यविशेषभावस्तत्र सामान्यस्य विशेषेण वाधः । यथा-आहवनीयानुगमने सामान्येन ज्योतिष्मतीष्टिविहिता । अन्वाधाने कृत आहवनीयानुगमन आहुत्यन्तरं 'विहितं तत्र बाधः । यथा देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्येषामिति तत्राप्यष्टकार्यत्वात्समुच्चय- संभवेऽपि विकल्प एवं मतान्तरत्वेनोपन्यासात् ॥ २ ॥ ** ..

·[१५ प्रश्न- ૨૪ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- तत्र त्रिविधं प्रायश्चित्तमाह - जपो होम इज्या च ॥ ३॥ चेतिप्रकारवचनः । अन्यान्यप्यनुमन्त्रणोपस्थानोपसमिन्धनपुनराधानादीनि संगृह्णाति। तेषामपि प्रायश्चित्तत्त्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । भितयोदाहरणं तु तेषां प्राधान्यख्यापनार्थ वाहुल्याभिप्रायं चेति द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ सन्त्वेतानि प्रायश्चित्तानि समुच्चीयन्तां चार्थान्य(न्तर)त्वात् । कस्मै पुनराय तानि क्रियन्ते । अत आह- दोपनिर्घातार्थानि भवन्ति ॥ ४ ॥ कर्मणो वैगुण्यमित्युक्तम् । तन्निर्धातेन कर्मण उपकुर्वन्ति, कार्यशक्तिमविकलां कुर्व- न्तीत्यर्थः । कथं पुनरेतेषां तादर्थ्यमिति चेत् , एतस्मिन्वैगुण्य एतत्कर्तव्यमित्युक्ते तत्स. माधानस्यापेक्षितत्वाद्वैगुण्यपरिहारार्थमेव तदवसीयत इति भावः ॥ ४ ॥ अस्त्वेषां दोषनिर्घातः फलं कालोऽप्येषां व्याकरणीयः । किं कर्मकाल एव कर्त- व्यानि, उतापवृत्ते कर्मणि आहोस्विदिष्टयादेः पर्वाद्यपेक्षत्वात्स स कालः प्रतीक्षणीय इति । तत्राऽऽह- अनन्तरं दोषाकर्तव्यानि ॥५॥ क्षतादिचिकित्सावदनन्तरं दोषादेतान्यनुष्ठितान्येव दोष निर्हण्युनर्नान्यथेति भावः । एतेन प्रायश्चित्ताधानस्याप्यतुनक्षत्राद्यनपेक्षत्वं व्याख्यातम् ॥ ५ ॥ निहते पुनर्दोषे कृत्स्नं कर्म ॥ ६ ॥ एवं प्रायाश्चित्तेन निर्दृते दोघे ततः कर्मशेषः कार्य इत्यर्थः । यदप्यकृतमयथा- कृतं वा सत्कृते प्रायश्चित्तेऽङ्गं प्रधानं वा तदपि यथा क्रियेतेत्युक्तं कृत्स्नमिति तत्रागमपवृत्ते कर्मणि न क्रियते, प्रधानानुपकारात् । द्रव्यसंस्कारस्तु परतो द्रव्योपयो- गान्न क्रियते तदर्थत्वात् । प्रधानमप्यपवृत्तकालं न क्रियतेऽकाले कृतस्याकृतत्वात् । गौणकाले तु क्रियत एव मुख्याभावे गौणस्यापि ग्राह्यत्वात् । तेनापिरपर्वणः । क्रियैव दर्शपूर्णमासयोः । तच्च परस्ताद्दर्शयिष्यामः । केचित्तु व्याचक्षते निहते दोष पुनः कर्म कृत्स्नं भवति सकलं भवति फलदानसमर्थ भवतीति ॥ ६ ॥ ननु निहतदोषमपि कर्म दोषागमविकलशक्तिकं सत्कथं कार्याय कल्पयिष्यते । नहि शल्यप्रवेधात्पादेन खञ्जः सन्नुत्खातशल्योऽपि पन्थानं प्रतिपद्यते । तेन प्रयुक्तस्य कर्मणोऽपार्थकत्वात्पुनः प्रयोगेण भवितव्यम् । अत आह- ·.. १ पटलः) महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । : ३६५ तस्य नावचनात्पुनः प्रयोगः ॥ ७ ॥ तस्य सकृत्प्रयुक्तस्य कर्मणो नर्ते वचनात्पुनः प्रयोगों भवति । भवत्येवं तु वचना- द्यथा- ' अन्यां दुग्ध्वा पुनतिन्यम् ' अथान्यामिष्टिमनुल्वणां तन्वीतेत्यादी । को ह्यदृष्टार्थस्य कर्मणः कार्याकार्यते शक्यशक्ती वा जानीयात् । न खल्वन्धो रूपविशे- पोन्पश्यति । तस्माद्यस्य शास्त्रमेव पुनः प्रयोग शास्ति कामं तत्र प्रयोक्ष्यते प्रत्येप्यते च तस्य पङ्गोरिव कार्या(र्य)शक्तिः । यत्र तु न शास्त्रमस्ति, कुतस्तत्र पुनः प्रयोगः । प्रत्येष्यते तु तत्र प्रत्युक्तस्यैव कर्मणश्चिकित्सितपटलस्येव चक्षुषः कार्यशक्तिरित्यलं प्रसङ्गेन ॥ ७ ॥ तुभ्यं ता अङ्गिरस्तमेत्यन्वाहिताग्निः प्रयास्यञ्जुहुयात् ॥ ८ ॥ यद्यन्वाहिताग्निर्देशविप्लवाद्यावश्यकनिमित्तवशात्सगृहः प्रयास्यस्यात् तदा तुभ्य- मित्यनयाऽऽहवनीये जुहुयात् । वास्तोप्पतीयप्रत्याम्नायः ॥ ८ ॥ . पृथगरणीप्वग्नीन्समारोह्य प्रयाति ॥ ९ ॥ अरणिवचनान्नाऽऽत्मनि समारोप्याः ॥ ९ ॥ यत्र वसेत्तदैतामिष्टिं सरस्थापयेत् ॥ १० ॥ यत्र वत्स्यति तत्रावसितहोमान्तं कृत्वा कृतान्तात्मकम्येष्टिः संस्थाप्या11०। यद्यन्वाहिताग्नेराहवनीयोऽनुगच्छेदन्वग्निरुषसाम- ग्रमख्यदित्यन्यं प्रणीय यो अनि देव वीतये हविः मा५ आ विवासति । तस्मै पावक मृडय स्वाहेति सुबाहुतिं जुहोति ।। ११ ॥ 5. पूर्ण स्नुवं सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वा, इदं विष्णुर्विचक्रम इत्याहुतिं जुहुयात् - (-आप० श्री० ९-१-११) इत्यापस्तम्बः । जुहूनिवृत्त्यर्थ स्रुवग्रहणम् । वैष्णवीं तु जुह्वा जुहुयाद्यद्यव्यामृता भवति ॥ ११ ॥ यः कश्चनानुगच्छेदेतदेव प्रायश्चित्तम् ॥ १२ ॥ तं तमनुगतं योनित उत्पाद्य भूरित्युपस्थानादि समानम् । होमावपि तत्र तत्रैवेति भाष्यकृत् । आहवनीय एवेति वैखानसः ॥ १२ ॥ मथित्वा गार्हपत्यम् ॥ १३ ॥ गार्हपत्यममुगतं मन्थनेनोत्पाद्य यथोक्तमेव प्रायश्चित्तमावर्तयेत् । तथाऽऽहवनीय. स्यापि गार्हपत्यतामापन्नस्य मन्थनमेव. न. प्रणयनं यथोर्ध्वमौत्तरवेदिकप्रणयनात्पशु- सोमयोः ॥ १३ ॥ .

·[१५ प्रश्ने-- २६६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् - .. प्रणयनवर्जमावर्तेत ॥ १४॥ यथा दक्षिणाग्न्यनुगतिप्रायश्चित्तं प्रकृत्याऽऽह. भरद्वाज:- अन्वाहार्यपचने जुहुया- दित्याश्मरथ्यः । आहवनीय इत्यालेखन इति । केचित्त्वाहवनीयानुगतावप्यजत्रविषये प्रणयनवर्जमावर्तयन्ति तस्य गार्हपत्याननुप्रवेशान्मन्थनमेव सर्वत्रेति । तदयुक्तम् । अविशेषात् । उद्धार्यस्यापि गार्हपत्यानुप्रवेशे प्रमाणाभावस्य दर्शितत्वाच्च । अस्तु वा तदनुप्रवेशस्तदा तमनस्रोऽप्यनुप्रविशन्न दण्डेन पराणुद्यते योनित्वादेरनुप्रवेश- हेतोस्तं प्रत्यविशेषात् । वाच्यो वा विशेषः । तस्मात्त्रणयनविधिप्ववशिष्टमेव प्रणयन- मजस्रोद्धार्ययोः ॥ १४ ॥ या प्रकृतिर्दक्षिणानेः ॥ १५॥ तत आहरेदिति शेषः । प्रदर्शनार्थ चैतत्रूभ्यावसथ्ययोरपि यः कश्चनानुरच्छेदिति सामान्योपक्रमात् । अन्यथा तस्याऽऽनर्थक्यप्रसङ्गाच्च । तदभिप्रायमेव चानयोरननुक्रमणं वेदितव्यम् । अनित्यत्वाभिप्रायमित्यपरे । तदेतदन्वाहितप्रायश्चित्तं स्वविषये सर्वमाग्निहो- त्रिकादिप्रायश्चित्तान्तरं बाधते, विशेषविषयत्वात् । यस्य चोभावनुगतावित्यनेन तु सर्वो विधिर्बाध्यते, विशिष्टतमविषयत्वात्तस्य । सर्वेऽपि ह्यनुगतप्रायश्चित्तविधयोऽन्वाहितानन्वा- हितादिगोचरा एकैकानुगतावमिनिम्रोकाभ्युदयरहितोभयानुगतौ च सावकाशाः । तद्वि- शिष्टोमयानुगतौ युक्तं तदेकविषयेणानेन बाध्यत इति ।। १५ ॥ भूरित्युपतिष्ठेत ।। १६॥ स्पष्टम् ॥ १६ ॥ मनसा व्रतोपायनीयं यजुर्जपेत् ।। १७ ।। यजमान इति शेषः । व्रतोपायनीयमिति वचनावतं चरिष्यामीति (तै० सं० १- ६-१०) च मन्त्रलिङ्गात् । संततिर्वा एषा यज्ञस्य ' ( तै० ब्रा० ३-७-२) इत्यादिना विच्छिन्नव्रतसंतानार्थत्वस्तवनाच्च व्रतोपायनीयमिति स्वस्य यतोपायनार्थ यजुस्तज्नपेदित्यर्थः ॥ १७ ॥ इदं त एकं पर उत एक तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्व । संवेशनस्तनु वै चारुरेघि प्रिये देवानां परमे जनित्र इत्यवाहितागेरग्निमपक्षा- यन्तमा शम्यापरासात्संभरेत ॥ १८ ॥ अन्वाहिताधिकारशङ्कानिवृत्त्यर्थमाहिताग्निग्रहणम् । यावति देशे शम्याः परास्ता पतति ततोऽर्वाग्यद्यग्निः कश्चिदपक्षायेत्, आयतनादपगच्छेत् । तदा तमेव त्रिः परीत्य संभरेत्पुनरायतने निक्षिपेत् । तदुक्तमापस्तम्बन-शम्यापरासात्परि वानपतिः कविर:

·१ पटलः'] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोग चन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । २६७ - निरिति त्रिः प्रदक्षिणं परिक्रम्य त५ संभरेदिदं त इति । कृत्स्नाग्न्यपक्षाण एव चाय विधिः । यथोक्तं वाढच्याश्वलायनयोः- आहवनीयमवदीप्यमानमर्वावशम्यापरासा- दिति । अग्न्येकदेशापगमे तु यदि पुरा प्रयाजेभ्यो वहिः परिध्यङ्गारः स्कन्देत् .' इत्यादिविध्यन्तरं द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥ परस्तरा शस्यापरासादपक्षायन्तमनु प्रयायान्ववसाय यजेत ॥ १९ ॥ परःशब्दोऽत्यन्तसंनिक वर्तते । शम्यापरासात्परतरमपगच्छेद्यत्र सोऽग्निस्तत्रेतरानपि प्रत्यक्षान्नीत्वा तदनुगुणान्विहृत्य तदहस्तत्र वसेत् .॥ १९ ॥ अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निपेत् ॥ २० ॥ : यन्त्र वसेत्तत्रेत्यर्थः ॥ २० ॥ पथोऽन्तिकादर्हिराहरेत् ॥ २१ ॥ पथः समीपे ये दर्भास्ततो वर्हिराहरेत् ॥ २१ ॥ अनड्वान्दक्षिणा ॥ २२ ॥ यदा त्वियमिष्टिस्तन्त्रमध्ये पतिता तस्यैव प्रसङ्गो वेदितव्यः ॥ २२ ॥ श्वोभूते गृहेषु प्रत्यवस्येत् ।। २३ ॥ : ततः श्वोभूते यतो देशात्पूर्व गतस्तत्र प्रत्यवस्यति । सोमेषु त्यवसानप्रत्यवसाने च न भवतो यत्राहवृद्धिः स्यात् ॥ २३ ॥ यस्य हविषे वत्सा अपाकृता धयेयुर्वायव्यां यवागू निर्वपेत् ॥ २४॥ यदा सर्वगवीनां वत्साः सर्वमेव पयः पिवेयुर्न तु हविषे पर्याप्तमवशेषयेयुस्तदा यवागू निर्वपेत् । शिथिलतण्डुला यवागूः ॥ २४ ॥ सा दोहस्थाने प्रतीयात् । अन्यतररमादपाकृता धयेयुः ॥ २५॥ यद्यपि सांनाय्यस्थानापत्तेस्तद्धर्मिका यवागूस्तथाऽप्योपधिगुणत्वान्निर्वापादयः श्रप- णान्ता धर्माश्चरुवत्कार्यः । ये हविर्निपत्त्यर्था भवन्ति । सानाय्ये. विहितास्त्वर्थलोपा. निवृत्ता-न शास्त्रात् । अतोऽत्रार्थवत्त्वात् :क्रियन्ते । उद्वासनादारभ्य सानाय्ययोर्य- तरस्थानापन्ना ततरधर्मा भवति । पृथक्प्रदाना च नानादेवतात्वात् । ' यदा तूभयोरपि दोहयोः पयो धीतं स्यात्तदा सह प्रदानं यवाग्वोरेकदेवतात्वात् । आह च भरद्वाजः- समानदेवतेषु समवदाय प्रचरति हविर्गणेषु पशुगणेषु चेति ॥ २५ ॥ .

·.: ० -- , सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्--- [१५ प्रश्ने- . अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ।। २६ ॥ संस्थाप्येष्टिं तदहरेवोपवसथं कृत्वा पीतेन हविषा पुनर्यजतेत्यर्थः । नाऽ यस्याss. वृत्तिः । नाशदोपाद्यमावत:--' उत्तरस्मै हविषे वत्सानपावृत्य ' (ते ब्रा० ३-७ -२ ) इति लिङ्गाच्च । एवं दोहान्तरस्याप्यनष्टस्येति द्रष्टव्यम् ॥ २६ ॥ यस्य सायं दुग्ध५ हविरार्तिमा तीन्द्राय ब्रीही- निरुप्योपवसेत् ।। २७ ।। आर्ति शदोषापहारादितः । इन्द्रग्रहणं, महेन्द्रस्यापि प्रदर्शनार्थम् । प्रातदोहे- नास्य समवदाय प्रचरेत् , इत्यविशेषवचनादन्यथा महेन्द्रयाजिनस्तत्र याज्यानुवाक्या- दिविरोधात् । तथैन्द्र वा माहेन्द्रं वा पुरोडाशं तस्य स्थान बचाः । बाहिग्रहणाद्यवा निवर्तन्ते । यदा रात्रावार्तिस्तदा यावदथै पात्राणि प्रयुज्य निरुप्य ब्रीहीनुपवसेत् । यदा तु श्वस्तदा त्वनन्तरमेव निरुप्य नोपवासः ॥ २७ ॥ यत्प्रातः स्यात्तच्छृतं कुर्यात् ॥ २८ ॥ यत्प्रातरदुष्टं स्यात्तच्छृतमेव कुर्यात् न तु सांनाट्यप्रतिनिधित्वेन पुरोडाशः प्रवृत्त इति सोऽपि [न] पुरोडाशः कार्य इति भावः ॥ २८॥ ..... अथोत्तर ऐन्द्रः पुरोडाशो भवति ।। २.९ ।। ; इतरो दोहः पुरोडाशः स्यात्तस्य स्थाने निरुतैीहिभिः पुरोडाशः कार्य इत्यर्थः । संचैकादशकपालो द्वादशकपालो वा । ऐन्द्राग्नविकारत्वात् । तस्य च प्रागुद्वासनात्पुरो:- डाशधर्माः परतः सानाय्यधर्माश्च पूर्ववदेव वेदितव्याः ।। २९ ।। मातदोहेनात्र समवदाय प्रचरति ॥ ३० ॥ . समवंदाय सहावद्वाय ॥ ३० ॥ अथोत्तरस्मै हविषे.वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ३१ ॥ एतदेव प्रातदोहस्याऽऽतिगतस्य प्रायश्चित्तम् ॥ ३२ ॥ उपवासस्तत्रान्निवर्तते ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ सायंदोहेनात्र समवदाय प्रचरति ॥ ३३ ॥ अत्र ब्रामणे कल्पान्तरेषु चान्यतरदोहार्तावुभया? च पुनरिज्योक्ता । सूत्र- कारस्तु तामुभयात वेव वक्ष्यति तेनान्यतरातौं नेष्यते । आश्वलायनस्त्वत्रानुग्रहमाह- यथा 'अन्यतरादोषे व्यासिच्य प्रचरेयुः पुरोडाशं वा तत्स्थाने ' इति । बाढच्येऽपि सार्य दोहातावान्नातोऽनुग्रहः-यथा प्रातर्दुग्धं द्वैधं कृत्वा तस्यान्यतरां भक्तिमातच्य तेन यजेत, इति ॥ ३३ ॥ , ·१. पटलः.] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्यार यासमेतम् । २६९: अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ३४ ॥ : ... .. अथ यवागूनिर्वापादूर्ध्वमुत्तरस्मै हविषे परेशुरनुष्ठेयस्य सानाय्यस्य सिद्धये पुनरपि वत्सानपाकुर्यात्पृथक् कुर्यात् । अन्यद्गतम् ॥ ३४ ॥ यस्य सायंप्रातप्रध५ हविरातिमार्छत्यैन्द्र . पञ्चशरावमोदनं पचेत् ॥ ३५ ॥ : उभयोः क्रमेणाऽऽौ क्रमेण पुरोडाशौ निरुप्य सहप्रचारः पूर्ववत् । यदा पुनर निरुप्तेऽन्यतरार्थ पुरोडाशेऽन्यस्याप्यातियुगपदातिर्वा तदाऽष्टाकपालपञ्चशरावी निर्व- पेत् । तदस्य परिमाणमित्यर्थे लुप्तताद्वितः पञ्चशरावशब्दः पञ्चशरावपरिमितं द्रव्य- मभिधत्ते । तच्च शरावेण निर्वपति त्रिर्यजुषा द्विस्तूष्णीं स द्वादशशरावं चरुं निर्वपतिः द्वादशभिर्मन्त्रैस्तूप्णीमितराणीति लिङ्गात् । इन्द्रग्रहणमत्रापि प्रदर्शनार्थम् । ऐन्द्रं वा माहेन्द्रं वेति समानमिति वढचश्रुतेः । सानाय्यप्रतिनिधित्वं च हविषारत एव लिङ्गा- सिद्धम् । ' पयो वा औषधयः । पयः पयः। पयसैवास्मै पयोऽवरुन्धे' (त० ब्रा ३-७-१) इति लिङ्गाच्च । तेन सांनाय्यधर्मकताऽपि तयोः पूर्ववदेव वेदितव्या । कात्यायनस्तु पञ्चशरावं प्रकृत्याऽऽह- 'प्रतिनिधिः प्रायश्चित्तं वा देवताश्रुतेः' इति । प्रायश्चित्तार्थत्वे परतोऽप्युद्वासनानेयेन्द्राग्नधर्मता हविपोरिति विशेषः । यवाग्वादीनां तु प्रतिनिधित्वं प्रदर्शितमेव सूत्रे स्पष्टमिति सानाय्यधर्मतैव यथोक्ताऽनुसंधैया ॥ ३९ ॥ अग्निं प्रथम पुरोडाशेन यजेत ॥ ३६ ।। देवतायास्तद्धितेनैव सिद्धेरुत्तरविकल्पार्थोऽनुवादः ॥ ३६ ॥ . उत्तरमिन्द्रं पञ्चशरावेण ॥ ३७॥ पञ्चशरावमेवैकमिन्द्राय निरुप्य तेनैव प्रथममन्निमिष्ट्वा ततं इन्द्रं यजेत, न त्वष्टाक- पॉलं पुरोडाशं निर्वपेदित्यर्थः । ब्राह्मणे होन्द्रं पञ्चशरावमोदन निर्वपदाग्निं देवतानां प्रथमः यजेत . इति यागविधिरेवाग्नेरष्टाकपालस्य कल्पक इति प्रथमः कल्पः । ऐन्द्रादेव पञ्चशरावादग्नेर्वाचनिको याग इति द्वितीय इति द्रष्टव्यम् । उभयत्र चाऽऽग्नेययोः सह प्रदानमिष्यते विभवात् ॥ ३७ ॥ अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ३८ ॥ व्याख्यातः ॥ ३८॥ यस्य व्रत्येऽहन्पत्न्यनालम्भुका भवति तामपरुध्य यजेत ॥ ३९ ॥ व्रताहमहो व्रत्यमहस्तच्चौपवसथ्यम् । तत्रैव व्रतोपदेशात्तस्मिन्नहनि यदि पत्न्या- विवशादनालम्भुका स्पर्शानौँ स्यात्तदा तामपहाय यजेतैव, दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यर्थः । अथवा व्रतशब्दः कर्मवाची यथा शिक्षति व्रतेनेत्यादौ । तत्प्रतिनियतमहत्यमहः । : . ..

·[१५ प्रश्ने- २० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्---- तस्मिन्ननालम्भुकायामपि पत्न्यां तया विना कुर्यादेव तत्कर्मेत्यर्थः । तद्यथा पर्वणो दर्श- पूर्णमासी, अमावास्यायां पिण्डपितृयज्ञः सायंप्रातरग्निहोत्रमित्यादि । व्रत्येऽहनीति वच- नाद्ययेन प्रतिनियतं तत्तत्रानालम्भुकायां क्रियते । एतदुक्तं भवति यस्मिन्काले यस्यां क्रियायां प्रत्यवायः प्रायश्चित्तं वा भ्रश्येच्च मुख्यः कालस्तत्रानालम्भुकायामपि क्रियते नेतरदिति । तेन काम्येष्टयः पशुसोमाश्च यस्मिन्पर्वण्यनालम्भुका न तरिमन् क्रियन्ते । क्रियन्त एव तस्मिन्यदा प्रक्रान्ता भवन्ति । प्रक्रान्तस्य कर्मणस्तत्कालं प्रतिनियमात् । एतेनाग्न्याधेयादेरपि प्रक्रान्तस्य तत्कालापवर्गों व्याख्यातः । सोमे तु प्रक्रान्तेऽनालम्भुकायां नियमविशेपानाह कात्यायन:--' पत्न्युदक्या दीक्षारूपाणि नि( वि )धाय सिकतास्वासीतोपस्रवणात्तिष्ठेत्संधिवेलयोर्वेदिसमीपे सुत्यासु त्रिरात्रोन्ते गोमूत्रमिश्रेणोदकेन स्नापयित्वा परिधानादि करोति संनिपातिकम् । प्रजा- तायाश्च दशरात्रादूर्वं स्नानादि, न गर्भिणी दीक्षयेदित्येके । अयज्ञिया गर्भा इति श्रुतेः । नानूवन्ध्या प्रकरणादिति । प्रजातायां तु सत्यप्याशौचे यजमानस्याग्निहोत्रादावधिकार उक्तो धर्मशास्त्रकारैः । वौधायनस्तावत् । नाशुचिः काम्यं तप आतिष्ठेन्न यजेत न स्वाध्यायमधीयीतान्यत्रानि- होत्रदर्शपूर्णमासेभ्यः' इति । मनुनाऽप्युक्तम्- न वर्धयेदघाहानि प्रत्यूहेन्नानिषु क्रियाः । न च तत्कर्म कुर्वाणः सनाभ्योऽप्यशुचिर्भवेत् ॥ इति । याज्ञवल्क्योऽप्याह-वैतानोपासनाः कार्याः क्रियाश्च श्रुतिचोदिताः । इति । तथा नित्यानि निवर्तन्ते वैतानवर्जम् , इति गौतमः । जावालिश्चाऽऽह- जन्महान्योर्वितानस्य कर्मत्यागो न विद्यते । इति । एतेन जातेष्टिरपि व्याख्याता । तत्र त्वाह भरद्वाजः-कथं जातेष्टिरित्यूर्व दशम्या इत्याश्मरथ्यो जात एवविजः कुर्यादित्यालेखन इति । बौधायनश्चाऽऽह- सह स्माऽऽह वौधायन उत्थितायां निर्दशायां निर्वपेदिति जातमेव विदित्वेति शालीकिः इति ॥ ३९ ॥ उदक्शुल्ब स्तृणीयात् ॥ ४० ॥ योक्त्रं तु स्वकाले दक्षिणतः पाशमुदक्शुल्वं जघनेन वेदिमन्तर्वेदि वेत्यापस्तम्बः । पश्चाद्वेदेरन्तवेदि वा तूष्णीं निध्यात् ॥ ४० ॥ तामिष्ट्वा त्रिरात्रे स्नातामुपहूयेत ॥(ख०१)।। अमू- हमास्मि सा त्वं द्यौरहं पृथिवी त्व५ सामाहमृक् E ... .त्वं तावेहि संभवाव सह रेतो दधावहै पुश्से •. ..

·. १ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २७१ पुत्राय वेत्तवै रायस्पोपाय सुमजास्त्वाय सुवी- र्यायेति । अर्ध एवैनामुपह्वयते सैव ततः प्राय- श्चित्तिः ॥ ४१ ॥ यदेयमतिगतत्रिरात्रा स्नाता स्यादिनामृतुगमनार्थमुपह्वयेत तच्च कर्मण एव प्राय- श्चित्तार्थ, न तु पुरुषार्थम् । कस्मात् । अर्को वा एतस्य यज्ञस्य मीयते । यस्य व्रत्येऽह- पत्न्यनालम्भुका भवति, ( तै० ब्रा० ३-७-१ ) इति प्रकृत्य : तामिष्वोपड्वयेत । सैव ततः प्रायश्चित्तिः' ( तै० वा० ३-७- १ ) इति श्रुतेः ॥ ४ १ ॥ यदि सांनाय्यमग्निहोत्रं वा विष्यन्देत । यदि वा कीटोऽवपबेत । मध्यमेन पलाशपर्णेनान्तमेन वोदक्परेत्य प्राजापत्ययर्चा वल्मीकवपायां विष्य- न्दमानमवमनीय भूरित्युपतिष्ठेत ।। ४२ ॥ मध्य- मैनैव पलाशपर्णेन द्यावापृथिव्ययर्चाऽन्तःपरिधि कीटावपन्नमवनीय भूरित्युपतिष्ठेत ॥ ४३ ।। कथनवशादुवृत्तस्याधः पतनं विप्यन्दनम् । व्याख्याता वल्मीकपा । तामुद्धृत्य विवृतविलां कृत्वा तस्या विलेऽवनीय पुनर्जुहुयादग्निहोत्रम् । अवनयनापेक्षया पुनःशब्द आ( व्दमा )वर्तयेत् । दोहनेन विनाऽन्यदागमयेदुत्पादयेत् । कीटोऽमेध्यसेवी क्रिमिः । अन्तःपरिधीति देशोपलक्षणमग्निहोत्रे ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ यदि सानाय्यमन्यदागमयेत् ॥ ४४ ॥ यदि दधनि पयसि वा कीटोऽवपद्येत तत्रान्यदागमयेत् । स्पष्टमन्यत् ॥ ४४ ॥. यद्यग्निहोत्रमन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयान्मित्रो जना: न्कल्पयति प्रजानन्मित्रो दाधार पृथिवीमुत द्याम् । मित्रः कृष्टीरनिमिपाऽभिचष्टे सत्याय हव्यं घृतव- ज्जुहोतेत्यभिवृष्टमग्निहोत्र हुत्वाऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ॥४५॥ पुनरग्निहोत्रग्रहणात्सांनाय्ये नायं विधिः । यस्याग्निहोत्रमववदित्यापस्तम्वः । अव- वर्षेदुपरि वर्षेत्पर्जन्यः । तत्कृत्वा तद्ववृष्टं मैच्या हुत्वेत्यर्थः । स जुहुयान्मित्रो जनान् (ले० • ब्रा० ३-७-२) इति श्रुतेः । ततोऽन्यां दुग्ध्वा होमः । कोचित्तु-मित्रो जनानिति पूर्वाहुतिमन्त्रेणाग्निहोत्रं हुत्वा पुन)ममिच्छन्ति । तदाऽप्यन्यां दुग्ध्वा पुनर्जु- हुयात् , इति वचनादोहहोमयोरावृत्तिः यत्तु पुरस्तादोहस्योपरिष्टाच्च हुत्वोपस्पर्शनस्य तन्वं स्यात्तत्तन्त्रमेव भवत्युभयोविभवात् ।। ४५ ॥ ..

·1 १५ प्रभ -: २७४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- वोभावनुगतावित्यत्रैवं दर्शितः । अन्यत्तु मतम् । ' मथ्यमानम् ' इत्यविशेषवचनादनु. गतिविषयेऽपि समानोऽयं विधिः । कालसंनिकर्ष इति च प्राधान्याद्धोमकालसंनिकों गृह्यते । तेनानुगतिविषयेऽपि होमकालातिपत्तौ यस्याऽऽहवनीय इत्यादिविधिना मध्य- मानस्याजन्मनि भवत्येवायं विधिः । अनासत्तौ तु होमकालस्य यथाविहितप्रायश्चित्ता- न्येव भवन्तीति । आगामिकालविप्रकर्ष एवात्वरमाणो मन्थेत् , अन्यथा पुनरनुकल्पः प्रसज्येत । न च तच्छक्तिविषये युक्तमिति भावः ॥ ११ ॥ अन्यमविन्दन्नजाया दक्षिणे कर्णे जुहुयात् ॥ ५२॥ अजादयोऽग्नेः प्रतिनिधीयन्ते मुख्यत्वादिसामान्यात् । यथोक्तं ब्राह्मणे-तमनिर्देवंता अन्वसृज्यत गायत्री छन्दो रथन्तर साम ब्राह्मणो मनुष्याणामजः पशूनां तस्मासे मुख्या मुखतो ह्यसृज्यन्त, इत्यादि । तस्मादविकारोऽग्निलिङ्गानां मन्त्राणाम् । तत्रौद्धरण- श्रपणप्रतितपनाद्यन्यभावान्निवर्तते । तथा श्रपणोद्धरणाभावादेवाजादीनां गाईपत्ये स्थापनमपि निवृत्तम् ॥ ५२ ।। अजस्येत्येकेषाम् ॥ ५३॥ पराग्निहोमपक्षे तु होमार्थमवस्थापयन्ति ॥ १३ ॥ अजस्य तु ततो नाश्नीयात् ।। ५४ ॥ अनजातिसंवन्धि मांसं क्षीरादि वा किंचिन्नाम्नीयात् । 'कणे चेन्मांसवर्जनम्' इत्या- श्वलायनः ॥ १४ ॥ अजामविन्दन्ब्राह्मणस्य दक्षिणे हस्ते जुहुयात् ॥ ५५ ॥ ब्राह्मणोऽप्यजया व्याख्यातः ॥ ५५ ॥ ब्राह्मणं बसत्यै नापरुन्ध्यात् ।। ५६॥ असूर्योढाथै वचनम् ।। ५६ ॥ ब्राह्मणं त्वविन्दन्दर्भस्तम्बे जुहुयात् ॥ ५७ ।। भवत्यत्र ब्राह्मणम्-'अग्निवान्वै दर्भस्तम्बः ' (० ब्रा० ३.-७--३) इति ५७ ।। दर्भास्तु नाध्यासीत ॥ ५८ ॥ अन्यत्र ब्रह्मयज्ञार्थत्वाद्वैधादासनादिति द्रष्टव्यमविरोधात् ॥ १८ ॥ दर्भान्नचिन्दन्नप्सु जुहुयात् ।। ५१ ॥ कार्यकारणयोरभेदादिति भावः । भवति चात्र श्रुतिः-अग्निं या गर्भ दधिरे (ते. सं०५-६-१) इत्यादि ॥ १९ ॥ आपस्तु न परिचक्षीतेमा योजनीया इमा अभोज नीया इति ॥ ६०॥ तु ·१. पटलः ]: महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २७५ . भापस्तु बीभत्सा अपि न वर्जयेदित्यर्थः ।। ६.० ॥ दातृदोषादपि न वीभत्सेतेत्याह- अप्यभोजनीयस्यैतं संवत्सरं परिगृहीयादेवापः ॥ ६१ ॥ अमोजनीय अभोज्यान्नः ॥ ६१ ॥ अद्भिस्तु पादौ न प्रक्षालयीत ॥ ६२ ॥ सुखार्थस्य प्रक्षालनस्य निषेधो न शौचार्थस्यापि, प्रयतस्यैव कर्माधिकारात् ॥१२॥ सांवत्सरिकाण्येतानि व्रतानि भवन्ति ॥ ६३ ॥ : सांवत्सरिकाण्येतानि व्रतानि भवन्तीत्याश्मरथ्यः । यावज्जीवमित्यालेखनः' इति भरद्वानः । सांवत्सरिकत्वविकल्पाभावः स्वमते । अप्यभोजनीयस्यैतं संवत्सरमिति लिङ्गात् । श्रुतिश्च भवति-संवत्सर५ हि व्रतं नाती(त्ये)ति ॥ ६३ ॥ संवत्सरेऽग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ।। ६४ ॥ संवत्सरस्य परस्तादित्यापस्तम्वः । व्रातपत्येष्टया व्रतनिवृत्तिः ।। ६४ ॥ अग्नये क्षामवतेऽष्टाकपालम् । यद्याहिताग्नेरनि- हान्दहेत् ॥६५॥ येषां पूर्वापरा अन्वश्चः प्रमीयेरन्गृहदाहे वेत्यापस्तम्बः । पूर्वे चापरे च वृद्धवाला श्या यान्वश्वः संतता म्रियेरन्दोरन्वा गृहास्तत्रेयमिष्टिनैमित्तिकी सिध्यति च तत्र कामो वाक्यशेषात् । यथा नैषां पुरायुषोऽपरः प्रमीयते गास्यापरं गृहान्दहति ' (तै. सं० २-२-३) इति च ॥ ६५ ॥ अग्नये विविचयेऽष्टाकपालं यस्यान्यैरग्निभिरग्नयः सरसृज्येरन्मिथो वा ।। ६६ ॥ अन्यौकिकैदिक संसर्गे पञ्चानां परस्परं संसर्गे चेयमेवेष्टिरुत्सर्गेण भवति । अप- मादे त्वन्याः । ताश्च समारोपणेन विविक्तेष्वग्निषु भवन्ति । समारोपणमन्त्र एव तु तं तमप्ति हंसः क्षीरनीर. इव विवेक्ष्यति । तथा संसर्ग प्रकृत्यारण्योरनीन्समारोप्येत्येव बौधायनः ॥ ६६ ॥ अग्नये वीतयेऽष्टाकपालं यदि गार्हपत्यदक्षिणानी सरसृज्येयाताम् ॥ ६७॥ गार्हपत्यदक्षिणाग्नी इति वचनात्तयोः पृथगेकदेशसंसर्गे न भवतीयमिष्टिः । एव- मुप्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ ६७ ॥ ..

·[१९ प्रग्नें- . २७६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् अग्नये विपृचयेऽष्टाकपालं यदि गार्हपत्याहवनीयो गार्हपत्यदक्षिणाग्नी इत्येकेषाम् ॥ ६८ ॥ दक्षिणाग्न्याहवनीयो वेत्यापस्तम्वः । पूर्ववदन्वयः ॥ ६८॥ अग्नये व्रतभृतेष्टाकपालं यद्यभ्यादाह्येन ॥ ६९ ॥ संसृज्येरन्नग्नयः, इत्यन्वयः । अभ्यादाह्यो गृहदाही ॥ ६९ ॥ अग्नये शुचयेऽष्टाकपालं यदि शवाग्निनो । अग्नये " संकुसुकायाष्टाकपालं यदि सूतकाग्निना ॥ ७० ॥5 संसृज्येरन्नग्नय इत्यन्वयः सर्वत्र । शवाग्निश्चिताग्निः । सूतकानिजोतकर्मार्थः ॥ ७० ॥ संकुसुको विकुसुको विकिरो यश्च विष्किरः । माषाज्येन नलेध्मेन व्या शमयामसि । अस्मि-FIE न्वयं संकुसुकेऽग्नौ रिप्राणि सृज्महे । अभूम यः जो की ज्ञियाः शुद्धाः प्र ण आयूषि तारिषदिति याः, ज्यानुवाक्ये ॥ ७१॥ इदं याजुषं हौत्रम् ॥ ७१ ॥ T: अग्नयेऽप्सुमतेऽष्टाकपालं यदि वैद्युतेन ॥ ७२ ।। वैद्युतोऽशनिप्रभवः । संकुसुकादन्यासामाम्नाय एव याज्यानुवाक्याः ॥ ७२ ॥ सर्वे संनिपतेरन्नमये विविचये निरुप्याग्नये शुचये निर्वपति । व्रातभृतीं तृतीयामप्सुमती. चतुर्थी क्षामवतीमन्ततः परिक्रययेत् ॥ (ख०३) ॥ ७३ ॥ यत्र तु गृहदाहादिनिमित्तसमुच्चयात्क्षामवत्यादयोऽप्सुमत्यन्ताः सर्वा इष्टयः सनि- पतेयुस्तत्र निमित्तक्रमभेदे सत्यप्यनेनैव क्रमेणेष्टीनिपेत् । ब्रातभृतीं चाधिका तृतीयाम् । तत्राप्सुमती चतुर्थी निरुप्य ततो. विमृगादिभ्यः संकुसुकान्तेभ्यः शुचिर्न निर्वपेत् । ततः क्षामवतीमाद्यां सतीमन्तं गमयेत् ॥ ७३ ॥ बातभृती द्वितीयामेके समामनन्ति । व्रातपतीमुत्तमाम् ॥ ७४.॥ अथवा विविचये निरुप्य व्रतभृते निर्वपेत् । ततोऽनन्तरोक्तेनैव क्रमेण शुच्याविभ्यः क्षामवदन्तेभ्यः । ततोऽन्ते व्रातपतीमित्यर्थः । कतिपयनिमित्तसंनिपाते तु क्रमेणवेष्टयो भवन्ति ॥ ७४ ॥ गर्भ सवन्तमगदमकरग्निरिन्द्रस्त्वष्टा बृहस्पतिः । पृथिव्यामवचुश्चोतैतन्नाभिप्राप्नोति नितिं परा- चैरित्यग्निहोत्रस्थालीसवन्तीमभिमन्त्रयेत ॥७॥ ....

·१ पटलः :] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २७७ ॥ ... in ! .. स्पष्टम् ॥ ७९ ॥ यस्य हविनिरुतं पुरस्ताचन्द्रमा अभ्युदेति त्रेधा तण्डुलान्विभजचे मध्यमाः स्युस्तानग्नये दाने पुरोडाशमष्टाकपालं कुर्यायो स्थविष्ठास्तानिन्द्राय पदात्रे दधश्चरं येऽणिष्ठास्तान्विष्णवे शिपिवि- टाय ते चरुमग्निरेवास्मै प्रजां मजनयतीति।७६॥ यः पुरस्ताच्चन्द्रोदयवतीं तिथिं चतुर्दशी तेन मिश्रां वा पञ्चदशी 'यजनीयमहर्बुद्ध्वा तदनुगुणं प्रवृत्तदर्शतन्त्रो हविर्निर्वापोत्तरकालं तत्त्वं जानीयात्स निरुतस्य हविषस्तण्डु- 'लान्स्थूलमध्यमाणुभेदेन त्रेधा विभज्य मध्यमानग्नये दाने पुरोडाशमष्टाकपालं कुर्यात् । अधिवपनादिप्वग्निं दातारमुपलक्षयेदित्यर्थः । स्थविष्ठानिन्द्राय प्रदाने सायदोहे चरं कुर्यात् । अणिष्ठान्विष्णवे शिपिविष्टाय प्रातर्दोहे । तत्र चरुधर्मा यवाग्वा व्याख्याताः । चरुसानाय्ययोः श्रपणात्स्थानाच्च तयोरेव गुणविकारौ । पुरोडाशस्त्वाग्नेयविकार एव । पुनरिज्यायास्तु विकल्पः । तदुक्तम्-' एकामेव यजेत द्वे एव यजेत ' इति । नायं विधिरसनयंतः, सांनाय्यसंयोगात् । आह चाऽऽश्वलायनः-सांनाय्ये पुरस्ताच्चन्द्रम- साँऽभ्युदित इति । भारद्वाजस्त्वाह- सोऽयं नासंनयतो विद्यत इत्येकम् । विद्यत इत्यपरम् इति। विद्यत इति पक्षेऽप्सु श्रपणम् । चोरेन्द्राग्नवञ्च धर्माः ॥ ७६ ॥ अनिरुप्तेऽन्युदिते ॥ ७७ ॥ " प्राकृतीभ्यो निर्वपेदित्यनुपङ्गः । यदा पुनरवाङ्निर्वापाढकालप्रवृत्तिाता तदा संशयः, किं प्राकृत्या एव देवतायै निर्वतव्यमुत वैकृतीभ्य इति । तत्र प्राकृतीम्य इत्यापस्तम्बो मन्यते । प्राकृतीभ्य इत्यविवक्षिता संख्या ।। ७७ ॥ व्यृद्धभाग्भ्यो निवपेत् ॥ ७८ ॥ वि वा एतं प्रजया पशुभिरर्धयति ' इत्यर्थवादेन व्यृद्धिहेतुत्वख्यापनादम्युदितं हवियूद्धमित्युच्यते । तद्भजन्ते या वैकृत्यो देवतास्ता व्युद्धभाजः । ताभ्यो निर्वपे- दित्यर्थः ॥ ७८ ॥ तथैकदेशे निरुक्षेऽभ्युदिते व्यृद्धभाग्भ्यः शेषम् ॥ ७९ ॥ ":: विनिरुतमर्धनिरुप्तम् । तत्राभ्युदिते प्राकृत्या एव देवतायै शेपं निर्वपदित्यर्थः ॥७९॥ तामिष्ट्रिय ५ सश्स्थाप्य वत्सानपाकृत्य श्वः साना- व्येन यजेत ॥ ८० ॥ अर्थ निरुप्तानिरुतविशेषयोः शाखान्तरीया अपि कल्पा विकल्पार्थे प्रदर्यन्ते- यस्यागृहीतं हविरभ्युदियाङ्गतचर्यां वा नोदाशं सीत । स त्रेधा तण्डुलानिति पूर्ववत् । . .

·[१५ प्रश्ने- २७८ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ' इति भरद्वाजादयः । अगृहीतमनिरुप्तम् । अनिरुप्तविषये पूर्ववदभ्युदितेष्टिं कृत्वा पुनरिज्यां कुर्यात् । निरुप्तविषयेऽपि वक्ष्यमाण- नतचर्याकल्पाशक्तावेव कुर्यादित्यर्थः । वतचर्या वा नोदाशंसीत । व्रतचर्या उपवसथा. भ्यासः । तां च नोदाशंसीत, न शक्ष्यामि कर्तुमित्युदीक्ष्य नाशंतीत नेच्छोदित्यर्थः । तथाच व्रताशक्तावेवेति कात्यायनः । पुनरिज्यानियममात्रमत्राधिकमिति वेदितव्यम् । ' अथ यस्य गृहीतं हविरभ्युदियात्सैव प्रायश्चित्तिः सा व्रतचर्या, इत्यापस्ताम्वः । निरु- तविषये सैवामावास्यैव पुनरभ्यस्ता प्रायश्चित्तिः, सा वा व्रतचर्या व्रत्यमहरेव वाऽभ्य- स्तमित्यर्थः । तदन्न निरुप्तविषयेऽनन्तरसूत्रोक्तेन कल्पेन सह त्रयोऽमी शाखान्तरकल्पा उक्ता भवन्ति, यथा प्रकृतिमेवाविकृतां कृत्वा तयैव पुनर्यजेत । अभ्युदितेष्टिं वा कृत्वा प्रकृत्या पुनर्यजेत । उपवसथमात्रं वा वर्धयित्वा पश्चाद्यजेतेति । तदेतदुक्तं वौधायनीये स ह स्माऽऽह वौधायनः सिद्धरेवाऽऽमावास्यैर्हविभिरिट्वा पुनरुपोप्य श्वोभूते काल्या- मनम्युदितामव्यापन्नां यजेत । अत्र ह स्माऽऽह शालीकिः-यैषा ब्राह्मणजेष्टिस्तया व्यक्तयेष्ट्वा पुनरुपोप्य श्वोभूते काल्यामनभ्युदितामव्यापन्नां यजेतेत्यपि वोपावसथ एवा- तिप्रवर्धत, इति । सा व्रतचर्येत्यत्र प्रयोगमाहाऽऽपस्तम्बः- वत्सान्मातृभिः ससृज्य पुनरपाकृत्य पूर्वेचुर्दुग्धं दधि हविरातञ्चनार्थ निदध्यात् ' ( आप० श्री०९-४-१४ ) इति । अग्न्यन्वाधानादि सर्व कर्म यथानुष्ठितमेवावतिष्ठते । प्रातःहाथै त्वपाकृतान्व- सान्मातृभिः संसृज्य सायंदोहार्थं पुनरु( २ ) पाकृत्य दध्युत्पादयेत् । यत्तु प्रागुत्पन्नं दधि हविस्तदातश्चने निध्यात्प्रतिपादयेत् । यदि प्रातःहोऽप्युत्पन्नः स च तस्मिन्नेव दधन्यभिदोहत्वेन योज्यो न त्याज्यः । तत एव न्यायात् । यस्तु निरुप्त एवाऽऽग्नेयो धार्यते, श्रपितश्चेत् त्याज्य एव, अशक्तपर्युषितत्वादिदोषप्रसङ्गात् । ततः श्वोभूते कृता- न्तात्प्रक्रम्य यजेत । यदा तु कृतायामिज्यायां चन्द्रज्ञानं तदा पुनरिज्यैव । अकाले कृत- स्याकृतत्वात् ॥ ८० ॥ अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेढ्यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्यां वा पौर्णमासी वाऽतिपादयदिति ॥ ८१ ॥ एतदुक्तं ब्राह्मणे कल्पान्तरेषु च तत्तथा कुर्यादित्यर्थः । इदं च तत्रोक्तम्-~-आर- ब्धदर्शपूर्णमासः संस्तयोरन्यतरं स्वकालादतिपाद्यादनडुद्दक्षिणां पाथिकृती निर्वपेदिति तां च कृत्वा वैश्वानर्यपि कार्या, निमित्तैक्यात् । एकस्मिन्दोघे श्रूयमाणानीति वचनाच्च । ते च कृत्वाऽतिपन्नेष्टिरपि कार्या कालातिपत्त्यर्थत्वात्तयोः । उक्तं च बौधाय. नेन-पाथिकृतं निरुप्य वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वदथातिपन्नां प्रतियजे.

·:
१ पटल: ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २७९
दिति । कल्पान्तरमप्याह । तत्राऽऽह स्म ह शालीकिः-पाथिकृतं निरुप्य वैश्वा-
नरं द्वादशकपालं समानतन्त्रमनुनिर्वपेन्नचातिपन्नां प्रतियजेत, इति । तत्र च यावदुत्तरस्य
कर्मणः कालस्तावदेवेष्टाऽतिपन्नेष्टिः । उत्तरेण त्ववरुद्धे काले प्रायश्चित्तमात्रं तदधि-
काराय क्रियते नातिपन्नेष्टिः । अकाले कृतस्याकृतत्वात् । अथापद्यकृतप्रायश्चित्त-
स्यैव गौणमेनं कालमाहुः कल्पान्तरकाराः । भरद्वाजस्तावत्-' आ दर्शात्पौर्णमा.
सस्य कालो नातीयादापौर्णमासाद्दर्शस्येति कालातिक्रमेऽप्यापदि यजेत, इति । निदान-
कारोऽप्याह-'सर्वत्राऽऽपूर्यमाणपक्षो दर्शस्य स्थानं कृष्णपक्षश्च पौर्णमासस्येति ।
तथा पौर्णमासेन हविषाऽपरपक्षमभि यजेताऽऽमावास्येन पूर्वपक्षमिति च वचनान्तराणि
कल्पान्तरत्वान्न लिख्यन्ते । समानमेतद्विवहूनामतिपत्तावपीति द्रष्टव्यम् ।
योऽयं पाथिकृतः पुरोडाशः सोऽतिपन्नेष्ट्या सह । तथा चाऽऽह भगवानापस्तम्वः-
'समानतन्त्रे वा मुख्यः कार्यः' (आप० श्री०९-४-३) । तच्चातिपन्नेष्टेः सर्वथाऽती-
तकालत्वे न संभवतीति गौणकाल एव व्यवतिष्ठते । न चास्मिन्कल्पे वैश्वानरी, शाखा-
न्तरीयत्वात् पाथिकृतेन सहातिपन्नयागनिवृत्तेश्च । एवमुत्तरविकल्पयोर्द्रष्टव्यम् ॥ ८१॥
अथ प्रवृत्तस्यातिपत्तौ शाखान्तरीय विधिमाह-
वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते यस्य यज्ञे प्रततेऽ.
न्तरेतामिष्टिं निर्वपन्ति । य एवासावानेयोऽ-
टाकपालोऽमावास्यायी पौर्णमास्यां तमेवा-
नये पथिकृते कुर्यात्तेनैव पन्थां पुनरेवैति न.
यज्ञं विच्छिनत्तीति विज्ञायते ।। ८२ ।।
यस्य प्रारव्येष्टिमध्ये विहता स्यात्तस्य यदि मध्येयज्ञं पाथिकृती क्रियेत तदा स
यज्ञः पूर्वप्रततो विच्छिद्येत, न चान्ते कर्तव्यतेप्यताम्, निहत्य दोषमतिपन्नायाः कर्तव्य-
त्वात् । अतो य एव तत्राच्युत आग्नेयः स एव पथिकृद्गुणकः कार्यः, तेनैव
युनर्यज्ञस्य विहतस्य पन्थानं प्रतिपद्यते, न च यज्ञो विच्छेदितो भवतीति ।
स चायं कल्पः प्रवृत्तस्यातिपत्तौ पूर्वाभ्यां विकल्पाभ्यां विकल्प्यते, शाखान्तरी-
यत्वात् । अप्रवृत्तस्य तु पूर्वावेव भवतः प्रवृत्तैकविषयत्वादस्य ॥ २ ॥
प्रवृत्तस्य कालातिनयेऽप्रवृत्तस्य
येऽप्रवृत्तस्य वैश्वानर्यग्नये व्रत-
पतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ।। ८३ ।।
आचार्यस्तु पाथिकृतीमपि प्रवृत्तविषयां वष्टि यथा एना प्रकृत्याऽऽहेति प्रवृत्तस्य
कालापनयेऽप्रवृत्तस्य वैश्वानरीयेति । नायमभिप्राय आपस्तम्बस्य । तस्य सामान्यतो
वचमादन विशेषवचनाच्च ॥ ८३ ॥

·२८०
...
सत्यापाडविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[१५ प्रश्ने
.
"
य आहिताग्निः सन्नव्रत्यमिव चरेत् । य आहि-
ताग्निः प्रवसेदित्येकेपाम् ॥ ८४ ॥
व्रतभ्रेपोऽवत्यंचरणम् । 'ब्रत्येऽहनि मासं वाऽश्नाति स्त्रियं वोपैति' ( आप०ौ०
९.-१-४) इति वचनान्न पूर्वाभ्यां संवध्यते । तेन सार्वकालिकयोरेव व्रतभ्रेषप्रवासयो-
भवति वातपती । ब्रत्येऽहनीति सूत्रान्तरवचनं काकाक्षिवदुभयत्र संबध्यत इत्यपरम् ।
सौधायनश्चाऽऽह- 'य आहिताग्निः सन्नव्रत्यमिव चरेदित्याधानप्रभृत्येवेदमुक्तं भवतीति ।
अन्वाहितेष्वेवोपसमाहितेषु चेति शालीकिः' इति ॥ ८४ ॥
अग्नये व्रतभृतेऽष्टाकपालं य आहिताग्नि-
रातिजमश्रु कुर्यात् । व्रातभृतीं प्रवास
एके समामनन्ति । व्रातपतीमश्रुकर्मणि ॥ ८५ ।।
आर्तिजग्रहणं हर्षनाश्रुव्यावृत्त्यर्थम् । केचिद्रतभृद इति दकारश्चान्दसः प्रामादिको
वा । व्रत्येऽहनीत्यनुषसः । तथा च बढचा:-'तदाहुर्य आहिताग्निरुपवसथेऽश्रु कुति'
इति ॥ ८५ ॥
स्वमग्ने व्रतभृच्छुचिर्देवा आसादया इह । अग्ने
हव्याय बोढवे ॥ व्रता नु विभ्रव्रतपा अदाभ्यो
यजा नो देवा अजरः सुवीरः । दधद्रत्नानि
सुचिदानो अग्ने गोपाय नो जीवसे जातवेद इति
याज्यानुवाक्ये ॥ (ख०४)॥ ८६ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥
इंदं यानुषं होत्रम् ॥ ८६ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां
पञ्चदशप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥
अथ पञ्चदशप्रश्ने द्वितीयः पटलः ।
यस्माद्भीषा निषीदसि ततो नो अभयं कृधि ।
प्रजाभ्यः सर्वाभ्यो मृड नमो रुद्राय मीढुष इत्य-
भिमन्त्रयेत ॥१॥
तामिति शेषः ॥ १॥

·...ई. पटलः । महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २८१ यद्यग्निहोत्र्युपसृष्टोपसन्ना वा निषीदेदुदस्थाद्देव्य- दितिर्विश्वरूप्यायुर्यज्ञपतावधात् । इन्द्राय कृण्वती भार्ग मित्राय वरुणाय चति तामुत्थाप्य दुग्ध्वा .........ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ २ ॥ अग्निहोत्रद्रव्यधुग्धेनुराग्निहोत्री । सा यदि प्रस्रवणार्थमुपसृष्टा संयोजितवत्सा वा निषीदेदुत्थापयत्यध्वर्युः । तां दुग्ध्वा सह क्षीरेण तस्मै दद्याद्यजमानो यस्यान्नं न भुञ्जीत । अत्र.शाखान्तरश्रुतिमुदाहरत्यापस्तम्बः- । अवर्तिमेवास्मिन्पाप्मानं प्रतिमु. श्वतीति विज्ञायते ' ( आप० औ० ९-२-५ ) इति । तथा च कृते तस्मिन्नेवावर्ति- लक्षणं पाप्मानं प्रतिमुञ्चति आसजति । अवर्तिर्दारिद्यमशनाया वा ॥ २ ॥ यस्यान्नं नाद्यादपि वैनां दण्डेन विपिण्याविपिष्य वोत्थाप्याऽऽत्मन्कुर्वीत सूयवसाद्भगवती हि भूया अथो वयं भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानी पिव शुद्धमुदकमाचरन्तीति दर्भस्तम्ब- मालु(लो)प्य ग्रासयेत् ॥ ३॥ तामात्मनि कृतामेवं ग्रासयित्वा ततो होमाय दुह्यादिति भावः ॥ ३ ॥ यदि दुह्यमाना वाश्येत . यदि वा लोहितं दुहीत व्युत्क्रामतेत्युक्त्वा दक्षिणाग्निं परिश्रित्य तस्मिन्ने- त५ श्रपयित्वा तस्मिन्नेव जुहुयात् । तां ब्राह्म- णाय दद्याधमनभ्यागमिष्यन्मन्येत ॥ ४ ॥ व्युत्क्रामतान्यत्र गच्छतेति यजमानादीनां प्रैषः । यमनम्यागमिष्यन् यं प्रति कस्मै- चिदपि कार्याय न गमिष्यति तस्मै दद्यात् ॥ ४ ॥ यदद्य दुग्धं पृथिवीमसक्त यदोषधीरप्यसरद्यदापः। पयो गृहेषु पयो अनियासु पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन्मयीत्येनदभिमन्त्र्य यदि दुह्यमान स्कन्देत्समुद्रं वः पहिणोमीत्येतयाऽद्भिपनिनीय तदेव यादृक्कीदृग्घुत्वाऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ५॥ सामान्यतोऽग्निहोत्रस्कन्दने-अस्कान्धौरित्यभिमन्त्रणम् , उन्नं भवेत्याद्भिः संसर्ग च वक्ष्यति तस्यायं पुरस्तादपवादः ॥ ५ ॥ १ ख. यी समिहोत्रमभिमन्त्रयेत ।

·[१५प्रभे-
६२८२ : सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्---
अपि वा तां चैव दुह्यादन्यां वा यदि भिन्द्यादन्याँ
स्थाली निर्णिज्याथान्यां दुह्यादुदकं त्वनुपरासि-
च्यम् ।। ६.॥
स्थाली चेदेकदेशतो भिन्द्यात्तदा प्रेक्षाल्य तां स्थाली तस्यामेवान्यां गां दुह्यात् ।
तामेव वा गां सा चेत्पुनः प्रपीना स्यात् । सर्वभेदे तु स्थाल्यन्तरमागमयेत् ॥ ६ ॥
३. 3. यदि दुग्धं स्कन्देद्यदि ह्रियमाणं यद्यधिश्रीय-
• 2002. माणं यद्यधिश्रितं याद्वास्यमानं याद्वासितमन्या-
। अभिदुद्यात् ।। ७ ।।
दुह्यमानस्कन्दनै प्रायश्चित्तमुक्त पूर्वसूत्रे । तथा दुग्धादीनामाप पुरस्ताद्वक्ष्यते । तत्री-
भयेषामपि द्रव्य॑मनेन नियम्यते । अतो दुह्यमानस्य पुनर्ग्रहणम् । हियमाणं गार्हपत्येऽ-
धिश्रयणार्थम् । तदेव यादृगित्यादि स्कन्नशिष्टमेव यावत्तावद्वाऽल्पं शिष्टमपि होतब्य-
मित्यर्थः । अर्थ यद्यल्पतरमवशिष्टमनाहुतिक्षमं स्यात्तदा तस्योपर्यन्यां दोहयित्वा वर्धि-
तेन होतव्यमित्यर्थः ॥ ७ ॥
अथ यचुन्नीत५ स्कन्देद्यदि द्विर्यदि त्रिर्न तदाद्रि-
येतेत्येकेषाम् । चतुर्थमुन्नीयमान स्कन्देत्स्थाल्यौँ
'शेषमानीय ततश्चतुर्ग्रहीतं गृहीत्वा वारुणीमृचम-
नूच्य चारुण्यर्चा जुहुयात् ।। (ख०५) ॥ ८ ॥
यदि सकृद्वित्रिर्वोन्नीतं क्रमशों युगपद्वा . स्कन्देन्न .. तदाद्रियेत । शिष्टेनैव
जुहुयात् । आद्रियेनैव तु स्कन्नप्रायश्चित्तम् । आहुतिमात्रस्कन्दने प्रायश्चित्तविधानात् ।
यदि पुनश्चतुर्थ स्कन्देत्तदा स्रुचि शिष्ट स्थाल्यामानीय पुनरुन्नयितव्यमभिदोह्यं वा त्रुचि ।
तत्र चतुरित्येतदनुवादत्वात्पञ्चमस्याप्युपलक्षणं पञ्चावत्तिनः । तेन चतुर्थमित्येतदपि
चतुर्थप्रभृतीत्युक्तं भवति । तथाऽत्र प्राक्चतुर्थादनादरवचनात्पूर्वसूत्रेऽप्युन्नीयमानमुन्नीतं
वा स्कन्देदित्येतंचतुर्थप्रभृत्येव स्कन्दनेऽवतिष्ठते । तस्य चानेन समुच्चयासंभवाद्रिकल्पः ।
केचित्तु विनिवेशनं कुर्वन्ति । यत्र तु संकद्वित्रिर्वोन्नीतस्कन्दने सति चतुर्थप्रभृत्यप्युन्नीतं
स्कन्दति तत्राय विधिः । अन्यत्र पूर्व इति ॥ ८ ॥
'यधुनीत स्कन्देत्पुनरभ्युन्नीय होतव्यमथाऽऽज्येन
ने कहा कि वारुणीचमनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् ॥ ९॥
याद्रुतस्य स्कन्देद्यत्ततो. हुत्वा. पुनरेयायचं
विच्छिन्द्याद्यत्र स्कन्देत्तं निषद्य पुनर्ग्रहीयात्तदेव
यादृक्कीहरघुत्वाऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ॥१०॥

·१ पटल] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २८३ उद्रुतस्येति आदिकर्मणि क्तः । उद्रुतमुत्थाय प्राङ्नेतु प्रक्रान्तमित्यर्थः । प्राङ्नय- नप्रभृत्युत्तरत्रोपादानात् । उक्तं च ब्राह्मणे- बृहस्पतेरुन्नीतं सवितुः प्रक्रान्त धावा- पृथिव्य हियमाणम् ' इति । तदुद्भुतं यत्र स्कन्देत्तन्निपद्य तत्राऽऽसित्वा स्कन्नस्योपार स्थाली निधाय तस्याः पुनः नुचि गृहीत्वा तदेवाभिवर्धित होतव्यं न तु ततः पॅथन्द्र- व्यान्तरमुत्पादयितव्यमित्यर्थः । यथा चायमर्थस्तथा यद्यद्रुतस्य स्कन्देदित्यादिश्रुतिरेव विभावितव्या । व्याचष्टे. च तां वौधायनो यथा---यदुदंद्रुतस्यं स्कन्देलन्निषद्य पुनर्गृह्णी- यादिति । यत्रैव स्कन्दति तत्रैव स्थाली निधायातिशिष्टमानीय पुनरभ्युन्नीय तदेव यादृ- क्कीहक् च होतव्यमिति । पुनमः प्रागेव व्याख्यातः । तस्मिन्कृते-अव ते हेड इत्यनुदत्योदुत्तममिति वारुण्यर्चाऽऽज्याहुति जुहुयात् ॥ ९॥ १० ॥ यदि प्राचीन हियमाण स्कन्देत्प्रजापतेविश्व भृति तन्वा( न्वां )हुतमसीत्यभिमन्त्र्याथाऽऽज्येन : वारुणीमृचमनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् ।। ११ ॥ अत्र तु हियमाणमिति विशेषणाद्यावन्नियच्छत्युद्गृह्णाति वा तदाऽपूर्व एव विधि- भवति । प्राचीनं प्राक्प्रवृत्तम् । यावत्पुरतः पराहृतं स्यांदित्यर्थः । तत्र प्रजापतोरत्य- मिमन्त्रणमन्त्रोऽस्कानित्यस्यापवादः । उपसर्गस्तु यथोक्त एवं भवति । तत एतदेव स्कन्नशिष्टमग्निहोत्रद्रव्यं स्यान्न त्वन्यां दुग्ध्वा - पुनतिव्यमित्यापस्तम्बीय त्वश्मिर: ध्यमतम् । पुनः सिद्धान्तमतात्तु पुनहोमोऽपि कार्यः । तत्राशेषस्कन्दन स्थाल्याः पुनरु नयनम् । स्थाल्या अप्यभाव आज्यं च प्रतिनिधिमाहाऽऽश्वलायन:-प्रजापतेर्विश्वभृति तन्वं हुतमसीति तत्र स्कन्नाभिमर्शनम् । शेषेण जुहुयात् । पुनरुन्नीयाशेपे । आज्यमशेष' इति ॥ ११ ॥ 7... यदि पुरः पराहृतः स्कन्देदनूदृत्य पुनरभ्युन्नीय होतव्यमथाऽऽज्येन वारुणीमृचमनूच्य वारुण्यर्चा : जुहुयात् ॥ १२ ॥ पुरः पराहृतं पुरस्तादुपसादनशेष प्रति नीतमित्यर्थः । तत्रोपसन्नस्य पुरस्तादुपसाद- नादुपसाद्यमानेऽप्ययमेव विधिः । अनूदाहृत्य चमनु स्थालीमानीय ' चतुरभ्युन्नीय होतव्यमन्यया वाऽभिदोह्यमित्यापस्तम्बः ॥ १२ ॥ यदि पुर उपसन्नमहुत५ स्कन्देत्तदेव यादृक्कीह- , कुच हुत्वाऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ॥ १३ ॥ दर्भेषूपसादनप्रभृत्या पूर्वाहुतेरय विधिः । यदि पूर्वस्यामाहुत्यामिति पुरस्ता. दुपादानात्ततोऽर्वागवध्यन्तरानुपादानाच्च । तथा च ब्राह्मणम् –'ऐन्द्राग्नमुपसन्नम् । - ·.. • . १९४ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १९. प्रश्न अः पूर्वाहुतिः' इति । उपसन्नमहुतमुपसादनप्रभृति यावन्न हुतं तावदित्यर्थः ॥१३॥ नन्वेवं. पूर्ववदनुक्तसिद्धे परावधावहुतमिति:- कस्मादुक्तम् । को दोषः । पूर्व हि कथंचिद्गम्यमानत्वात्परावधिोपात्तः । इदानीमापस्तम्बसूत्रे. सोऽपि पठित इति तथैव दर्शितः । तेनाचोद्यमेतत् । पुनर्होमादि समानमुद्रुतस्कन्दनेन । एवमग्निहोत्रस्कन्दने द्रव्योत्पत्तिरुक्ती । इदानी प्रायश्चित्तमाह- अस्कान्द्यौः - पृथिवीमस्कानृषभो युवा,गाः । स्कन्नेमा विश्वा भुवना स्कन्नो यज्ञः प्रजनयतु .! अस्कानजनि प्राजन्या स्कन्नाज्जायते वृषा । स्कन्नात्मजनिषीमहीत्यग्निहोत्र स्कन्नमभिमन्च्या द्भिरुपनिनयेत् ॥ १४॥ उपनिनयेत् संसृजेत् ॥ १४ ॥ यदि साय स्कन्देदा होतोः प्रातोश्नी. यात् । यदि प्रातः स्कन्देदा होतोः सायं नाश्नीयात् ॥ १५॥ सायंस्कन्दने प्रातरा होतोः, आप्रातमि नाश्नीयात् । एवमा सायंहोतोः प्रातः। सर्वाग्निहोत्रद्रव्याणामयमेव विधिः स्कन्दने । द्रव्योत्पत्तौ त्वभिदोहनादिस्थाने तज्जाती- यस्य द्रव्यस्य पुनराहरणमिति विशेषः ॥ १५ ॥ दिव्या वा एतमशनिरभ्यवैतिः यस्याग्निः होत्र शिरिशि(शरश)रा भवति । समोर पामुमिति ब्रूयायं द्विण्यात् ॥ १६ ॥ शिशिशिरेति शब्दानुकारः । यस्याग्निहोत्रं शिरिशिरायते तस्यायमशनिपातो दुर्निमित्तमिति यावत् । तत्र यजमानद्वेष्यस्य नाम गृहीत्वाऽध्वर्युइँयात्-~-तत्र समोष देवदत्तमिति । ओषतिर्दाहकर्मा । तस्य संपूर्वस्य रूपं. समोषेति ॥ १६ ॥ यस्याग्निहोत्रेऽधिश्रिते श्वाऽन्तरा धावेद्गार्ह- : पत्याद्भस्माऽऽदायेदं विष्णुर्विचक्रम इति ... वैष्णव्यर्चाऽऽहवनीयाध्वसंयनुव्वेदेत- यैव भस्मना शुनः पदमुपवपति ॥ १७ ॥ ध्वंसयन्नितस्ततो भस्म विकिरन्गत्वा शुनः पदानि भस्मनाऽभिपूरयेत् । अधिश्रयण- प्रभृति . ओद्वासनादिदं प्रायश्चित्तम् । आप्नदानमित्यपरे । अन्यदा(था) सर्व- प्रायश्चित्तमेव ॥ १७ ॥ -- : ... ..

·. .. २.पेटल:] : महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाध्याख्यासमेतम् । - यस्यानाहृतमग्नि५ सूर्योऽभिनिनोचेद्यत्र दीप्य में मानं परापश्येत्तत आहुत्यैनं प्रविशानीति वैप : आधीयते ॥ १८ ॥ - अहरहरेनमाहरेयुरिति दक्षिणानायुक्तम् । तत्र यद्यनाहृतेऽग्नौ सूर्योऽस्तमियात्तदा पुष्टगृहादियोनिविशेषमनवेक्ष्य यत्र दृष्टोऽग्निस्तत आहत्येतं प्रविशानीत्येष विधीयते । वाकारः प्रसिद्धौ । अथवा एतं प्रविशानीति वा तूप्णी वा विधीयत इत्यर्थः । अभि- निम्रोचेदिति वचनादभ्युदये तूप्णीमाधेयः ॥ १८ ॥ इति दक्षिणाग्नेरनुगतस्याऽऽधानकल्पः ॥ १९ ॥ सर्वत्रानुगतस्यापि दक्षिणाग्नेर्यथायोन्युत्पाद्या(दनम )यमेवाऽऽधानप्रकार इत्यर्थः । दक्षिणानेरिति वचनात् । सम्यावसथ्ययोस्तूप्णीमेवाऽऽधानम् । प्रायश्चित्तं तु सर्वेषु सर्वप्रायश्चित्तमेव, विशेषस्यानुक्तत्वात् ॥ १९ ॥ यस्यानुद्धृतमग्नि५ सूर्योऽभिनिम्रोचेत् ॥(ख०६)। अग्निहोत्रं पूर्व ५ हरेयुः । अथाग्निमुद्धरेयुः । अपि वा दर्भण हिरण्यं प्रवध्य पूर्वः प्रतिपद्येतान्वब्राह्मण आयो बहुविदग्निमुद्धरेत् । अन्वङग्निहोत्रेणा- नुद्रवेदग्निं प्रतिष्ठाप्याग्निहोत्रमुपसाद्याऽऽतमितोर- प्राणन्नासित्वा वरं दत्त्वा हुत्वा भूर्भुवः सुवरित्यु- पतिष्ठेत वारुणं चरुं निर्वपेत् ।। दोषावस्तनमः स्वाहेति जुहुयात् ॥ २० ॥ अधिवृक्षसूर्ये प्रणयनस्योक्तत्वात् । तदतिक्रमे प्रायश्चित्तमिदम् । अत उद्धरणश- दन प्रणयनं लक्ष्यते । यथा यस्याग्नावग्निमुद्धरेयुरित्यादौ । तथा यस्याऽऽहवनीयमप्रणी- तमभ्यस्तमियादित्याश्वलायनः। तेनोद्धतेऽप्याणीते भवत्येव प्रायश्चित्तम् । वेदार्थविदाय इति व्याख्यातं ब्रह्मौदने । तत्रैव बहुविषयं वेदनं यस्य स बहुवित् । अथवा ब्राह्मण आर्षेय उद्धरेदिति ब्राह्मणस्य व्याख्या बहुविदिति । तत्र च वेदनेवहुत्वस्यापक्षित- त्वात् । यस्य यस्य यतो यतो वेदनप्रकर्षस्तस्य तस्य परिग्रहे गुणातिशय इति द्रष्टव्यम् । तत्रेध्माहरणादारभ्य प्रागुद्द्वणादाहवनीयकर्मवर्जमध्वर्युणा कृते यजमानस्य परि- कर्मी कश्चिद्दर्भण बद्धं हिरण्यं पुरस्ताद्धरेत् । तमन्वङ् अनुगतो बहुविदग्निमुद्धरेद्- विधिवत्प्रणयेत् । तमन्वङग्निहोत्रेणाध्वर्युरनुवेत् । ततः परिकर्मिणा स्थापिते हिरण्ये बहुविदग्निं प्रतिष्ठाप्य मुञ्चति । ततोऽग्निहोत्रमुपसादयत्यध्वर्युः । नित्यमिति सूत्रान्तरे .

·[१५ प्रश्न
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्--
नित्याग्निहोत्रमेवेदं न तु वैकृतं सत्पुन:मापेक्षमित्यर्थः । नित्यः पयसो नियत इत्यन्ये ।
तत आहवनीयस्येध्माधानादिप्रतिपद्याः. पूर्वाहुतेः कृत्वा ततो यावत्तास्य( म्य )ति
तावदनुच्छ्रसन्नासीत । उच्छ्म्य हुत्वाऽग्निहोत्रं वृष्टिरसीत्यपामुपस्पर्शनान्ते कृते. भूर्भुवः
सुवरित्याहवनीयमुपस्थाय तदानीमेव.- वारणं - चरुं: निर्वपेत् । श्वोभूत इति भर-
द्वाजः । दोषावस्तनमः स्वाहेति जुहुयात् । एतदेव नित्यमग्निहोत्रमित्याश्मरथ्यः ।
अधाऽऽलेखनः कालसमापादनीयमेवानेन मन्त्रेण होमं हुत्वा निल्यमग्निहोत्रं जुहुयादिति
पूर्ववत् ॥ २० ॥
यदि :सायमग्निहोत्रस्यर्तुमति · नयेत्प्रातर्वस्तनमः
स्वाहेति जुहुयात् ॥ २१ ॥ यदि प्रातरग्निहोत्रस्य-
Epi
तुमति नयेत्कालसमाप(पाद)नीयमेताभ्यां मन्त्रा-
भ्याए हुत्वा नित्यमग्निहोत्रं जुहोति ॥ २२ ॥
अग्निहोत्रे संध्यादयः सायंप्रातहोमकाला उक्ताः । तेषां सर्वेषामतिपत्तौ प्रायश्चित्त-
मुपदिश्यते । तथा- प्रदोषान्तो होमकालः, संगवान्तः प्रातस्तमतिनीयेत्याश्वलायनः ।
तत्र त्वापदि काला उक्ताः सूत्रकृता- 'यन्मध्यंदिने जुहोति.' इत्यादिना । तथो.
पग्रन्थकारेणाप्युक्तम्---' सर्वमहः प्रातराहुतेः स्थानं सर्वा रात्रिः सायमाहुतेः' इति ।
भरद्वाजोऽप्याह- सायं होमं चोपोदयं जुहुयात् । प्रातहोंम चोपास्तमयम् । कालेन
कालमनतिक्रम्य न स्कन्दने न व्यथन्ते, इति विज्ञायते' इति । तस्मादनापद्येतत्प्राय-
श्चित्तम् । आपदि तु होम एव क्रियेत । यावदुत्तरस्य कालः प्राप्स्यति । प्राप्ते तूत्तर-
स्मिन्न पूर्वः क्रियेत, भ्रष्टकालत्वात् । प्रायश्चित्तं तु तत्र परस्तादुर्शयिप्यते । काल:
समापद्यते येन स कालसमापादनीयः । तं हुत्वेमाहरणादिः । स एवाग्निहोत्रार्थे कौश्चि.
दिष्टस्तन्निरासार्थमुक्तं नित्यमग्निहोत्रमिति ॥ २१ ॥ २२ ॥
सायमग्निहोत्रमुपसाद्य भूर्भुवः सुवरिति पुरस्ता-
....... द्धोतोर्वदति हुत्वा च प्रातरग्निहोत्रमुपसायाऽऽत-
मितोरमाणन्नासित्वा वरं दत्त्वा हुत्वा भूर्भुवः
सुवरित्युपतिष्ठेतानुगमयत्याहवनीयमन्वग्निरुषसा-
मग्रमख्यदित्यन्यं प्रणीयेहैव क्षेम्या एधि मा
प्रहासीन्माऽमुमामुष्यायणमित्युपतिष्ठेत । मैत्रं चरुं
निर्वपेत् ॥ २३ ॥
व्याख्यातः पूर्वेण । अमुमामुप्यायणमिति यजमानस्य नामगोत्रयोनिर्देशः । यथा
देवदत्तं भार्गवमिति ॥ २३ ॥

·." 1. -३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचंन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २२४७ सौर्यमेककपालमेके समामनन्ति ॥ २४ ॥ सौर्यस्याऽऽग्रयणोक्ता एककपालधर्माः कार्याः । स चाऽऽग्नेयविकारः ।। २४ ॥ तस्या सस्थितायामनश्नन्तौ वाग्यतावेतद- हर्जायापती अग्निमिन्धानावासांते ॥ २५ ॥ 'सस्थितायामिष्टयामाहवनीयमेवैतदहरिन्धानावनश्नन्ती वाग्यतावासाते यजमानः पत्नी च' (आप० श्री०९-२-७) इत्यापस्तम्बः । आहवनीयमेवेति तमेवाऽऽहवनीय सायंहोमार्थमिन्धानावित्यर्थः । अथ वा सर्वाग्नीन्धनस्याऽऽश्वलायनादिभिरिष्टत्वा- तन्निवृत्त्यर्थ एवकारः ॥ २५ ॥ द्वयोः पयसा सायमनिहोत्रं जुहुयात् । पूर्वमधिश्रित्योत्तरमानयेत् ।। २६ ।। द्वयोर्गवोरिति शेषः पूर्ववत् । यथा द्वयोः पयसा पशुकामस्य जुहुयादित्यत्रोक्त- रीत्येत्यर्थः । तत्र पूर्वमधिश्रयणमुपकारार्थमिति गम्यते ॥ २६ ॥ यस्यानुद्धृतमग्नि सूर्योऽभ्युदियाच्चतुर्ग्रहीतमाज्यं गृहीत्वा पूर्वः प्रतिपद्येतान्वब्राह्मण आयो बहु- विदग्निमुद्धरेत् । अन्वङ्ङग्निहोत्रेणानुद्रवेदग्निं पति- ष्ठाप्याग्निहोत्रमुपसाद्य ।। (ख०७) ।। पुरस्तात्मत्य- डासीन उपाः केतुना जुपतां यज्ञं देवेभिरिन्वितं देवेभ्यो मधुमत्तम स्वाहेत्येतचतुर्गृहीत५ हुत्वा नित्यमग्निहोत्रं जुहुयात् ॥ २७ ॥ व्याख्यातोऽभिनिम्रोचनविधिना । इयांस्तु विशेषः-हिरण्यस्थाने जुह्वां चतुर्ग्रहीत हरेत् । तच्च प्रतिष्ठापितेऽनावध्वर्युरग्निहोत्रमुपसाय पुरस्तादाहवनीयस्य प्रत्यङ्मुख उप- विश्य-उपाः केतुनेति जुहुयादिति ॥ २७ ॥ तस्य स एव होमकल्पः । सा प्रायश्चित्तिः। यत्मातब्रतावतीते ॥ २८ ॥ आतमितोरप्राणन्नित्यादिवरदानान्तो होमकल्पोऽनन्तरविधिना समानः 1. तथाss. दित्योपस्थानादि द्वयोः पयसा होमान्तं प्रायश्चित्तम् । यत्प्रातःतावतीते यत्प्रातःकाला तिपन्ने सतीत्यर्थः ॥ २८ ॥. एतावनाना । नात्रानुगमयत्याहवनीयम् ॥ २९ ।। ... तस्मिन्नेवाग्नौ मैत्रेष्टिः सायंहोमश्चेति भावः ॥ २९ ॥ . . -- ·६८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१६. प्रश्नै- यस्याहुतमग्निहोत्र सूर्योऽभ्युदियादुन्नीयाss- तमितोरपाणन्नासित्वा हुत्वा भूरित्युपतिष्ठेत । बरो दक्षिणा ॥ ३०॥ यस्यानुदिते होण्यामीत्यभिसंधाय प्रक्रान्तमग्निहोत्रमनुदित एवाहुतं स्यात्तद्यथा प्रक्रान्तप्रसवा स्त्री सद्योऽप्रसूताऽऽतिमियात् तागात भवति । तेन च यजमा- नोऽप्यात्मानं रुणद्धि दुःखायाऽऽत्मानं नयतीत्यर्थः । ततो दुःखाय रुद्धः सर्वज्यानि जीयते सर्वा बाधाः प्राप्नोति । तस्मादादर्तव्यमेतत् प्रायश्चित्तमिति भावः । आतमितो- रप्राणन्नित्यादि व्याख्यातम् ॥ ३० ॥ यद्यन्ते स्यादुन्नीय प्राङदाद्रवेत्स उपसाधाऽऽत- मितोरासीत यदा ताम्येदथ भूः स्वाहेति जुहुयात् ॥ ३१ ॥ यद्यन्ते स्याद्यद्येतन्निभित्तं होमसमीपे स्यात् । किमुक्तं भवति । यदि निष्पन्नेऽग्निहोत्र- द्रव्येऽर्वाग्योमादुदयः स्यादित्यर्थः । तथा च भरद्वाजः-'यद्यन्ते स्यादित्यग्निहोत्रादन. न्तरवादोऽभिप्रेतः' इति । तत्रोन्नयनाद्योपसादनात्कृत्वा प्राणायामेनः तान्तो भू: स्वाहेति पूर्वाहुतिं जुहुयात् ।। ३.१ ॥ यस्य होण्यामीति प्रवृत्ते हुतपग्निहोत्र सूर्योऽभ्यु. दियादुत्वा तदथोत्साद्य पुनराधेय इत्येके- पाम् ॥ ३२ ॥ होण्यामीति प्रवृत्ते, इति हुत्वा तदग्निहोत्रं विधिवदुद्वास्य पुनराधेयमप्यस्य प्राय- श्चित्तत्वेन कार्यमित्याश्मरथ्यो मन्यते । नत्वन्येषामेतन्मतमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ यस्योभावनुगतौ सूर्योऽभ्युदियात् । अपिवाऽस्त- - मियात् । यदिवाऽरण्योः समारूढो नश्येत्पुनराधे: यमेव । तत्र प्रायश्चित्तम् ॥ ३३ ॥ सूर्योऽमिनिम्रोचेदम्युदियाद्वा (आप० श्री० ० ९-२-७) इत्यापस्तम्बोक्तेश्च ॥३३॥ अग्नये तन्तुमतेऽष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्निहोत्रं विच्छिद्येत यहे व्यहे वा ॥ ३४ ॥ चतुर्पु होमेष्वतिपन्नेषु तन्तुमती कार्या, घटसु वाऽष्टासु वा । प्राक्तेभ्योऽवधिभ्यो विच्छेदे वैशेषिकप्रायश्चित्तावचनात्सामान्योक्तः सप्तहोता भवति, सप्तहोत्रा, यज्ञविभ्रष्टं याजयेदिति । न चाग्निहोत्रस्यायज्ञत्वादयज्ञविभ्रेषत्वमस्य शङ्कनीयम् । तस्मादग्निहो- त्रस्य यतक्रतोः इति तस्यापि यज्ञसंस्तवाहौधायनेनास्यैवाऽऽहत्य यज्ञविभ्रेषत्ववच- नाच । यथा प्रोषितमधिकृत्योक्तम्--अथ यद्यस्मै यज्ञविभेषमाचक्षते, न तेऽहौषु.

·.. २ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २८९ रितीति । तथोपग्रन्थकारेणापि को नु खलु विभ्रेप इति प्रकृत्योक्तम्- 'यस्याग्निहोत्र- स्याऽऽहुती अन्योन्यस्य स्थानमापद्यते । इति । तस्माद्युक्तमेव सप्तहोता भवतीति । यज्ञविभ्रेपेष्टेस्तु विषयव्यवस्था प्रागेव दर्शिता | कात्यायनस्तत्राऽऽह- अग्निहोत्राति- पत्तावाहुतिं जुहुयान्मनो ज्योतिर्नुपतामिति । आश्वलायनश्च मनस्वत्या चतुर्गृहीतं प्रकृ- त्याऽऽह-अग्निहोत्राहोमे च प्रतिहोममेकः, इति । वौधायनेनासमारूढविषये प्रतिहोम एवोक्तः । ' यथा दीप्यमानेष्वेवाहूयमानेषु यावन्त्यतिक्रान्तान्यग्निहोत्राणि स्युस्तानि प्रतिसंख्याय जुहुयात् ' इति । विदुषस्तु ब्राह्मणोक्तमप्यनुसंधेयम्----' तस्माद्यस्यैवं विदुषः उतैकाहमुत व्यहं न जुह्वति हुतमेवास्य भवतीति । अत्र चतुरहादूर्ध्वमनेक- विच्छेदेऽप्ययमेव विधिः । अतोऽन्यस्यावचनात् । अर्वाक्चतुरहादिष्टिनिवृत्त्यर्थत्वाच्चाधि- कवचनस्य ! भरद्वाजस्त्वत्र समारूढाग्नेश्चिरकालं होमादिविच्छेदे विशेषमाह-होमेव- हूयमानेषु चाऽऽत्मन्यरण्योर्वा ध्रियमाणानां कथं तत्र न लुप्यते द्वौ मासावहुतेऽग्निहोत्रे दर्शपूर्णमासाभ्यामनिष्ट्वाऽग्नये पथिकृतेऽग्नये वैश्वानरायाग्नये व्रतपतयेऽग्नये व्रतभृत इत्येषा महापथिकृतिष्टिः । 'पवित्रेष्टया यजेताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासाविति सर्वमानोति' इति । तथा पण्मासानहुतेऽग्निहोत्रे दर्शपूर्णमासाम्यामनिष्ट्वा वेति प्रकृत्य पूर्ववदेव पवित्रेष्टयन्तमुक्त्वाऽतिपवित्रेष्ट्या यजेतेत्युक्तवान् । अतो यदत्र कैश्चिच्चतुरहादूर्व होमविच्छेदेऽग्निर्नश्यतीत्युक्तं तदतिसाहसं पश्यामः ॥ ३४ ॥ स्वयं कृण्वान 'सुगमप्रयावं तिग्मशृङ्गो कृपभः शोशुचानः । प्रत्न५ सधस्थमनु- पश्यमान आतन्तुमग्निर्दिव्यं ततान ।। त्वं नस्तन्तुरुत सेतुरग्ने त्वं पन्था भवसि देवयानः । त्वयाऽने पृष्ठं वयमारुहे- माथा देवैः सधमादं मदेमेति याज्यानु- वाक्ये ॥ ३५ ॥ (ख०८) । इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चदशमश्ने द्वितीय : पटलः । इदं याजुपं होत्रम् ॥ ३५ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चान्द्रकायां पञ्चदंशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । ३७ ·२९० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- १५ प्रश्ने प्रभ - अथ पञ्चदशप्रश्ने तृतीयः पटलः । यस्याऽऽहवनीयेऽनुद्वाते गाई पत्य उदाये- दाहवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यल्यावक्षाणानि संनिधायेतः प्रथमं जज्ञे अग्निरिति मन्थे- दाहवनीयं प्रणीयाग्ने सम्राडिपे रथ्यै रमस्व सहसे युनायोर्जेऽपत्यायं सम्रा- डसि स्वराडसि सुपदा सीद सारस्वतो त्वोत्सौ समिन्धातामित्युपसमिन्धेऽग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ १ ॥ यंत्राजस्त्रे कर्मार्थ प्रणीते वाऽग्नौ ध्रियमाणे गार्हपत्य उद्वायत्तत्राऽऽहवनीयं दक्षिणाग्निं च गार्हपत्ययोनिमुद्वाप्य यथोक्तेन प्रकारेणाग्नीनुत्पाद्य तपस्वतीष्टिर्वक्ष्यमाणा, आहुतयो वा'। ततः कर्मसमाप्तिः । सावित्रसारस्वतचतुत्रादयो दर्विहोमा उदाहरणम् । अग्नि- होत्रं च प्राग्योमकालादिष्टिपशवोऽपि प्रागन्वाधानात् । परतस्त्वन्वाधानाद्धोमकाले च तत्तत्प्रायश्चित्ताभ्यां वैशेषिकाभ्यामपोद्यत एवायं विधिः । अपवदति च स्वविषये यदि गार्हपत्य इत्यादिविधिम् । तं प्रति विशेषविषयत्वात् । तेनाकर्मकालेऽप्ययमेव विधि- रजस्राग्नेः । : - अथवा विकल्प एव तयोर्विध्योर्न सामान्यविशेपभावः शाखाभेदात्। वक्ष्यत्याचार्यः- यस्याग्निरनुगच्छेदित्येकेषाम् । न कालमवधारयेदिति । तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिम. थितव्यः' ( स० श्री. १५-३) इति । भरद्वाजश्चाऽऽह-अथैकेषाम् । यतरोऽग्नि- रनुगच्छेत्तेभ्य एव दारुभ्योऽधिमन्धितव्य इत्यादि । अत्र वढचवाजसनेयकयोराश्वलायन- कात्यायनबौधायनैश्चाऽऽहवनीयं ध्रियमाणमाहृत्य गार्हपत्यायतने निधाय ततः पुनः प्रणयनमुक्तम् । तत्र बढचे तावदाहवनीयमधिकृत्याऽऽम्नायते-कमेवेनं सहभस्मानं समोप्य गार्हपत्यायतने निधायाथ प्राञ्चमाहवनीयमुद्धरेत्' इति । वाजसनेयकेऽप्यय- मेवान्तरः पाठः । तथाऽऽश्वलायनकादावपि । बौधायनीये तु ' सर्वमाहवनीय भाण्डे समोप्य दक्षिणेन विहारं हृत्वाऽऽयतनद्वयादपि भस्मोद्वास्य शकृत्पिण्डेनोपलिप्य न्युप्योपसमाधाय प्रणयनमिति विशेषः । तथा प्रायश्चित्तेऽपि विशेष उक्तः षं वा- हुतीर्जुहुयात्–'उबुध्यस्वाग्ने त्वमग्ने सप्रथा असि मनो ज्योतिर्नुषतां तन्तुं तन्वन्नुदु त्यं चित्रम्' इति ॥ १ ॥ - .

·३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २९१ आयाहि तपसा जनेष्वग्ने पावको अर्चिषा उपेमां सुष्टुतिं मम ॥ आ नो याहि तपसा जने प्वं ने पावक दीयत् । हव्या देवेषु नो दधदिति याज्यानुवाक्ये ॥ २॥ गतः । इदं याजुपं होत्रम् ॥ २ ॥ एतदेवाऽऽहवनीयेऽनुगते प्रायश्चित्तम् । नात्र गाई- पत्यमनुगमयत्यग्नये ज्योतिष्मतेऽष्टाकपालं निर्व- पतिः॥३॥ तत्र तत्राऽऽहवनीयानुगतौ यथाविहितमग्निमुत्पाद्य ज्योतिप्मती निर्वपति । यथा यदि सायमहुतेऽग्निहोत्रे यदि प्राग्योमकालादित्यादौ । यत्र तु प्रायश्चित्तविशेषश्चो- दितस्तत्र स एवेप्यते यथाऽन्वाहितादौ । तेनाप्येषा विकल्पित (लप्यत) इत्यन्ये ॥३॥ ननु पूर्वसूत्रेण तपस्वत्यपि तत्र तत्र प्राप्ता । तत्किमनयोरेकस्मिन्दोषे श्रूयमाणत्वात्स- मुच्चयः । नेत्याह- न तपस्वते ॥४॥ यदा ज्योतिप्मते निर्वपति तदा न तपस्वते । विकल्प एव त्वनयोः शाखाभेदादिति भावः । अथवा सर्वत्रानुगतेष्टिमित्यनेन सहैतत्सामान्यविशेषभावेन योजनीयम् । सर्वा- ग्निषु तपस्वती । ज्योतिष्मती त्वाहवनीये न तपस्वत इति वाध एव तत्र तपस्वत्या इत्यर्थः । मन्थनविषये तु यदि गार्हपत्य आहवनीयो वेति विधिना तपस्वत्येव सर्वत्र न ज्योतिष्मती विशेषविहितत्वात् । अन्यथाऽऽहवनीये तस्यानवकाशत्वप्रसङ्गाच्च । तत्रापि तु द्वयोर्विकल्पः, इत्यपरम् ॥ ४ ॥ यदि सायमहुतेऽग्निहोत्रे पूर्वोऽग्निरनुगच्छेद- ग्निहोत्रमधिश्रित्योबीयेत्येकेषाम् । अग्निना पूर्वे- णोद्धृत्याग्निहोत्रेणानुद्र(नूद्र)वेद्यो ब्राह्मणो बहुवि- सोऽग्निमुद्धरेत् । यत्पुनराधानमादायी स्यात्त- दद्यात् ॥ ५॥ यद्यप्यत्राहुतेऽग्निहोत्र इतिवचनादा पूर्वाहुतेरयं विधिरास्थेयः । तथाऽप्यधिश्रित्या- ग्निहोत्रमुन्नीय वेत्युद्धरणकालनियमात्सहाग्निहोत्रेणोद्भवणवचनाच ततः पूर्वकाल एवास्य संकोचः सामर्थ्यात् । वहुविद्वयाख्यातः । तदयमर्थः--विहरणकालप्रभृत्याऽधिश्रयणा- दोन्नयनाद्वाऽऽहवनीयानुगती पूर्ववदाऽऽहवनीयकर्मवर्जमाधश्रयणान्त उन्नयनान्ते वा कर्मणि कृते बहुविव्राह्मणस्तूष्णीमग्निमुद्धंरेत् । ततोऽध्वर्युः कृतान्तादारभ्योद्भवणात्कृत्वा ·[१५ प्रक्षे- -- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- सहाग्निहोत्रेण बहुविदमग्निं नयन्तमनु(नू )द्भवेत् । ततो बहुविदा प्रतिष्ठापितेऽनौ तस्मै यजमानस्तद्धनं दद्याट्यस्मै स्पृहयालुरात्मार्थ निहितवान् नेदमन्यस्मै दास्यामीति । तेनैवाच्युतेन धनेनैनमाहवनीयं गार्हपत्याच्च्यावितवि (वा) न् भवति, एनं बहुविदं वा ततोऽग्निहोत्रमन्यस्मै दत्त्वाऽन्यत्र वा निधायानुगतेष्टिमित्राद्याहुतयो वा । तत आह- वनीयकर्माण्यकृतानि कृत्वा कृतान्तादारभ्याग्निहोत्रसमाप्तिः । समानोऽयं विधिरजो विशेषावचनात् । न चाहुतेऽग्निहोत्र इति वचनादाग्निहोत्रमात्रााग्निविषयो युक्त इति वाच्यम् । यदि प्रातरहुतेऽग्निहोत्रे परोऽग्निरनुगच्छोदित्यत्र व्यभिचारात् । यस्याग्निरु- द्धृतोऽहुतेऽग्निहोत्र उद्वायेदित्यन्यत्र विशेषवचनाच्चं ॥ ५॥ यदि प्रातरहुतेऽग्निहोत्रेऽपरोऽग्निरनुगच्छेदनुगम- यित्वा पूर्व मथित्वाऽपरमुद्धृत्य जुहुयात् ॥ ६॥ प्रातर्विहरणकालप्रभृत्या पूर्वाहुतेर्गार्हपत्यानुगतावाहवनीयोद्वापनादि तपस्वत्यन्तं कर्म यस्याऽऽहवनीयेऽनुद्वात इत्यादिविधिना समानम् । तत्कृत्वा ततोऽग्निहोत्रं जुहुयादित्यर्थः । पुनरुपन्यासस्तूत्तरविधिविकल्पार्थः ॥ ६ ॥ यदि त्वरेत पूर्वमग्निमन्ववसाय ततः प्राञ्चमुद्धृत्य जुहुयात् ॥ ७॥ यदि त्वरेत कालातिपत्तिभयादिना तदाऽऽहवनीयमेव गार्हपत्यं परिकल्प्य तत्रैव दक्षिणाग्न्यादीनपि नीत्वा ततः प्राञ्चमाहवनीयमुद्धृत्याग्निहोत्रं जुहुयात् । ततो यदि गार्हपत्य इत्यादिविधिना गार्हपत्यस्योत्पत्तिः ॥ ७ ॥ जामि तु तद्योऽस्य पूर्वोऽग्निस्तमपरं करोति । अन्यत्रैवावसायाग्निं मथित्वोद्धृत्य जुहुयात् श्वोऽग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् ।। (ख०९)॥८॥ जामीति पूर्वनिन्दा, उत्तरविधिप्रशंसार्था । पौनःपुन्यनिमित्तमश्रेयस्त्वं जामित्वम् । तत्तु जामि यत्पूर्वमेवाग्निमपरमपि करोतीति । तस्मादन्यत्रैव देशे सहाग्निभिायमाणै- र्गत्वा तत्रानुगमायत्वा पूर्वमित्यादिविधिनाऽपरं मथित्वा पूर्ववदेवोद्धृत्याग्निहोत्रं जुहु- यात् । ततः श्वोभूते तपस्वतीं निर्वपेत् ॥ ८ ॥ यस्यापरोऽग्निरनुगच्छेदित्येकेषाम् ॥९॥ शाखोन्तरोक्तविधिविकल्पः ॥९॥ न कालमवधारयति । ततोऽत्राग्निं मथित्वोद्धृत्या- भिमन्त्रयत इतः प्रथमं जज्ञे अग्निरित्येत- याऽग्ने सम्राडिषे रय्यै रमस्व सरसे द्युम्नायोर्जेऽ- . ..

·३ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । १९३ पत्याय संम्राडसि स्वराडसि सुपदा सीद सार- स्वती त्वोत्सौ प्रावतामित्युपसमिन्धेऽग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्वारुणं यवमयं चरुम् ॥ १० ॥ अथ वा प्रातरिति न कालविशेषमवधारयेत् । सायं प्रातर्वाऽहुतेऽग्निहोत्रेऽपराम्य- नुगतावनुगमयित्वा पूर्वमित्यादिविधिरेव स्यात् । तपस्वत्यास्तु स्थाने वारुण,ज्योतिष्मन्ती समानवहिपो निर्वपेदित्यर्थः । तदेवमेते त्रयः कल्पाः प्रातःकाले 'यस्याऽऽहवनीयेऽनुद्धृत इत्यादिविधिना सह विकल्प्यन्ते । अन्त्यस्त्वेकः सायं कालेऽपि । गतमन्यत् ॥ १० ॥ यस्य पूर्वोऽग्निरनुगच्छेदित्येकेषाम् । न काल- मवधारयति । तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिमन्थि- तव्यः । अथ यदि न तादृशानीवावक्षाणानि स्युः । भस्मनाऽरणी सस्पर्श्व मन्थितव्यः स्वादेवैनं योनेर्जनयति ॥ अग्नये तपस्वते जनदते पावकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत्॥ यस्या- निरनुगच्छेदित्येकेषाम् । न कालमवधारयति। तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिमन्थितव्योऽथ यदि शल्केद्व(द्ध) स्तृणद्वो(दो)वा स्याद्भस्मनाऽरणी सस्पय मान्थितव्यः स्वादेवैनं योनेर्जनयति। अग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ ११॥ क्षामावशिष्टानि काष्ठान्यवक्षाणानीत्युच्यन्ते । तेषु मन्थनसमर्थेषु सत्सु तेभ्य एव द्वे गृहीत्वा मन्थेत् । यदि पुनर्न तादृशानि स्युस्तदा तत्तद्भरमसंस्पर्श कृत्वा तयोररण्यो- मन्थेत् । एवमरणी संस्कृत्य मन्थनेन स्वादेव योनेर्जनयत्याग्नम् । अवक्षाणाभावे भस्मस्थ- त्वादन्नस्तत्स्थस्येदानीमरण्योः संक्रमितत्वाच्च । तास्थ्ये च लिङ्गम्- ' अत्र वाव स निलायत' इति । अत एव वचनादवक्षाणाभावे भस्मसंस्कारमन्तरेण मथितोऽप्यमिः स्वयोन्यनुत्पन्नत्वादसत्सम इत्युक्तं भवतीति। न च गार्हपत्यारण्योराहवनीयमन्थनम् । पृथ- गरणीप्वग्नीनिति लिङ्गात् ।गार्हपत्यस्य तावदियमेवोत्पत्तिः सर्वत्र । प्रायश्चित्तं च तपस्वत्ये- वासत्यपवादे यथाऽन्वाहितादौ यत्राऽऽहवनीयस्यापि प्रणयनानुपदेशस्तनापीयमेवोत्पत्तिः। यथा सावित्रादिपु दर्विहोमेष्वग्निहोत्रे च होमकाले तथैव पशुप्वपि प्रागन्वाधानादित्यादि, प्रायश्चित्तं च तत्रेदमेवासत्यपवादे यथा यदि होमकाले प्राण उदानमित्यादिना । आप- ·[१५ प्रश्ने- .. २९४ : सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- स्तम्वस्त्वत्राऽऽह-'यदि गार्हपत्य आहवनीयो वाऽनुगच्छेत्तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिमन्थि- तव्यः' इति । भरद्वाजश्च-अथैकेपां यतरोऽग्निरनुगच्छेत्तेभ्य एव दारुभ्योऽधिमन्धि- तव्यः' इत्यादि । एवं शर्केधे तृणधे चेत्यापस्तम्बः' । शकानि करीपाण्येधा यस्य स शकैधः । तथा तृणैध इति । शकादीन्धने चानावनुगते भस्मनाऽरणी संस्पर्य मन्थितव्यः। तेषामपि मन्थनसामर्थ्यादिति भावः ॥ ११ ॥ अनुगतेष्टेर्वा स्थान एता आहुतीर्जुहोति ।। ॥ (ख० १०)। मित्राय स्वाहा वरुणाय स्वाहा सोमाय स्वाहा सूर्याय स्वाहाऽग्नये तपस्वते जनद्वते -पावकवते. स्वाहाऽग्नये शुचये स्वाहाऽग्नये ज्योतिष्पते .स्वाहाऽ- नये व्रतपतये स्वाहेति व्याहृतिभिर्विह- ताभिः समस्ताभिश्च ।। १२ ।। सर्वस्या एवानुगतेष्टेरयं विकल्पः । पुनरनुगतेष्टिग्रहणात् । अन्यथा हि अपि वैता आहुतीरित्येवावक्ष्यत् । तथा सर्वासामेव प्रायश्चित्तेष्टीनामनुग्रहमाहाऽऽश्वलायन:- 'अपि वा प्रायश्चित्तेष्टीनां स्थाने तस्यै तस्यै देवतायै पूर्णाहुतिं जुहुयादिति विज्ञायते' इति । बवृचाश्च ता एवेष्टीः प्रकृत्याधीयते ॥ १२ ॥ अथैकेषां विज्ञायते यदि प्रागग्निहोत्रकालादाहव- नीयोऽनुगच्छेदन्यं प्रणयेत् ॥ १३ ॥ केचिदहुत इत्यनेन सकलस्य बाधं मन्यन्ते । तदयुक्तं शाखाभेदादेकोदाहरणाभिप्रा- येण सामान्यायोगाच्च । यदि हि तथाऽभिप्रेप्येत प्रातर्ग्रहणमेवाकरिष्यत् । न हि माणवकायकस्मै दधनि दित्सिते तके च कौण्डिन्याय भवति वचनं ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयती तक्र कौण्डिन्यायेति भवति च तत्र वचनं माठराय दधि दीयतां तकं कौण्डि न्यायति । तथा महाभाष्यकार:-न ह्येकमुदाहरणं सामान्यवचनं प्रयोजयतीति । तस्मा- दुभयकालार्थमित्येव युक्तम् । अथ को होमकालः । ननूक्ता आनक्षत्रदर्शनादयः कालाः सायप्रातमियोः सूत्रकृता । तेषु यतमस्मिजुहूपति ततमो भविष्यति प्राग्योमकाला- दिति । कोऽर्थः । यदेमाहरणादि तन्त्रं प्रक्रस्यते ततः प्रागित्यर्थः । तथा च होम- "कोलमनुवदता कात्यायनेनोक्तम्-- ' आसन्नेषु चेत्पात्रेप्वाहवनीयोऽनुगच्छेद्गार्हपत्ये जुहुयात्प्राण उदानमंप्यगात् ' इति । कश्च पात्रासादनकालः । तन्त्रारम्भ इति ब्रूयात् । यथा प्रणयनविध्यनन्तरमाह बौधायन:- अर्थतान्यग्निहोत्रपात्राणि प्रक्षालितान्युत्तरेण गर्हिपत्यमुपसादयति' इति । वैखानसभरद्वाजौ तु परिस्तरणानन्तरमाहतुः-' अग्नि- -- ·. ३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २९५ होत्रपात्राणि प्रयुनक्ति ' इति । तस्मात्प्रणयनकालप्रभृत्या तन्त्रारम्भादा वा परिस्तर- णादाहवनीयस्यानुगतावन्यं प्रणीयानुगतेष्टिमित्राद्याहुतयो वा । समानोऽयं विधिरजने । अविशेषात् ॥ १३ ॥ यदि होमकाले प्राण उदानमप्यगादिति गार्हपत्ये जुहुयात् ॥ १४ ॥. व्याख्यातो होमकालः पूर्वसूत्रे । तत्र यद्याहवनीयोऽनुगच्छेत्प्राणं इत्यादिनी गार्ह. पत्ये प्रायश्चित्तार्थमाज्याहुतिं जुहुयात् । ततो यदि गार्हपत्य आहवनीयो वा, इत्यादि- विधिनाऽग्निमुत्पाद्य प्रकृतिवदग्निहोत्रसमाप्तिः । तथा चात्रैतामाहुतिमुक्त्वा यथानुपूर्व्यकर- णमिति कात्यायनः । नात्रानुगतेष्टिः प्रायश्चित्तविशेपवचनात् । नापि विकल्प्यते शाखा- भेदात् । यस्याग्निरुद्धृत इति विधिनोद्धरणमप्यस्याऽऽहवनीयस्योद्धार्यस्य लभ्यत इति द्रष्टव्यम् ॥ १४ ॥ यदि गार्हपत्य उदानः प्राणमप्यगादित्याहवनीये ॥ १५ ॥ व्याख्यातः पूर्वम् । नात्र यस्याऽऽहवनीयेऽनुद्वात इत्येष विधिरिष्यते, जीवन्तमाह- वनीयं कृत्वा तत्र होमवचनात् । यस्तु अथैकेपां यस्याग्निरनुगच्छेन्न कालमवधारयेत् , इति विधिः स त्वत्रापि भवत्येव सार्वकालिकत्वात् ॥ १५ ॥ यदि दक्षिणाग्निान उदानमप्यगादिति गार्हपत्ये ॥ १६॥ एवं हुत्वैव प्रविशानीति यथायोन्युत्पाद्याऽऽधेयः ॥ १६ ॥ यदि सर्वेऽनुगच्छेयुरनिं माथित्वा यां दिशं वातो वायात्तां दिशमाहवनीयं प्रणीय वायवे स्वाहोत जुहुयात् ॥ १७॥ होमकालेऽनुगतौ सर्वेषां गार्हपत्यं मथित्वा निधायानुवातमाहवनीयमुद्धृत्य वायवे स्वाहेत्याहुतिं जुहुयात् । ततो यथास्थानं विहत्याग्नीन्कृतान्तादारभ्य कर्मसमाप्तिः। कात्यायनस्तु वायव्यामाहुतिमपि यथास्थानमुद्धृत्य तस्मिन्नग्नावेवाऽऽह यथा सर्वे चेत् तूर्णं मथित्वा प्रतिवातमुद्धृत्य वायव्यामाहुति हुत्वा यथानुपूर्व्यकरणम्, इति ॥ १७॥ यदि निवातेऽनुगच्छेयुरनिं मथित्वा विहार साधयित्वाऽपरेणाऽऽहवनीयमुपविश्य स्वयमग्नि- होत्रं पिवेत् ( अग्निहोत्रप्रत्यानायो भवतीति विज्ञायते । )॥ १८ ॥ ... " ·१ सत्यापाढविचितं श्रौतसूत्रम्- [१९ प्रश्भे- यदि निवाते सति सर्वेऽनुगच्छेयुस्तदा गार्हपत्यं मथित्वा यथास्थानमेव विहारं साधयित्वा यथाविधि संस्कृतमग्निहोत्रमपरेणाऽऽहवनीयमुपविश्य यजमानः स्वयं पिवेत् । पानस्य च होमप्रत्याम्नायत्वान्न पुनोमः । होमकालादन्यत्र सर्वानुगतावनुगतिक्रमेण तस्य तस्या- नयादीहतमुत्पत्तिः प्रायश्चित्तं च । क्रमानवगमे त्वाधानक्रमेणेति द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥ यद्यस्तमिते जुहुयात् । पुनरेवास्तमिते जुहुयात् ॥१९॥ प्रागस्तमयाद्धोमे साङ्गस्य होमस्याऽऽवृत्तिः । अकाले कृतस्याकृतत्वात्प्रधानकाल- त्वाच्चाङ्गानाम् । न तु प्रणयनस्याऽऽवृत्तिः । काल एव तस्य कृतत्वात् । तत्र तु हुत्वाऽप उपस्पृश्येत्येतावति कृते भवतं नः समनसावित्युपतिष्ठेत । गार्हपत्याहवनी- याविति शेषः । मन्त्रलिङ्गाच्च ।। १९ ।। यदि महाराने जुहुयात् । पुनरेवोपसि जुहुयात् ॥ २० ॥ उपसि जुहूषतः । प्रागुपसो होमोऽप्येवमौषतः पुनहोंम उपस्थानं च हुत्वैतयैवो- पतिष्ठेत ( आप० श्री०९-३-१०) इत्यापस्तम्बोऽप्यसूत्रयत ॥ २० ॥ अग्नयेऽग्निवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व- पेद्यस्यानावग्निमभ्युद्धरेयुः ॥ २१ ॥ यस्याऽऽहवनीये विद्यमाने तमसन्त बुद्ध्वा तस्योपर्यन्यं प्रणयेत् तस्यैतामिष्टिं निर्वपेत् । ननु--किमप्युद्धरणमात्रप्रयुक्तमिदं प्रायाश्चित्तमाहोस्विदभिप्रणयनप्रयुक्तमिति न ज्ञायते । उद्धरणशब्दस्योभयत्रापि दर्शनात् । तत्र यद्यभ्युद्धरणमात्रप्रयुक्तं ततोऽभ्यु- द्धृत्याग्निं मध्ये तत्त्वं विदित्वाऽनिहितवतोऽपि प्रायश्चित्तं स्यात् । विपर्यये तु न स्यात् । अतो वक्तव्यो विशेषः । तत्राऽऽहाऽऽपस्तम्बः ' यथा कथा चाभ्युद्धरेयुः प्रायश्चि- त्तमित्याश्मरथ्यः । यद्यसंन्युप्ते स्पाशयेयुरनुगमयेयुरेनं न प्रायश्चित्तमित्यालेखनः' ( आप० श्री० ९-३-१०) इति । अस्तु वाऽभिप्रणयनं मा वा । यदि कथंचि- दम्युद्धरेयुभवत्येवेदं प्रायश्चित्तमित्याश्मरथ्यमतम् । आलेखनस्तु मन्यते 'यद्यनिहि- तेऽसौ स्पाशयेयु नीयुस्तत्त्वं तदैनं पश्चादुद्भुतमग्निमनुगमयेयुर्नतु भवत्येव प्रायश्चित्तम् ।। सर्वप्रायश्चित्तमात्रं श्रूयते । अप्राप्तस्योद्धरणमिति । यत एतदुभयमप्याचार्याणां मत ततो यथाकामी तयोरिति भावः । काग्न्यिभ्युद्धरणविषयश्चायं विधिनिर्दिष्टभागो वा । एतयोरन्योऽनिर्दिष्टभागोऽन्य इति लिङ्गात् । तेनापवृत्तकर्मण्यन्यार्थमुद्धृतेऽनौ सन्युप्ते लौकिकाग्निसंसर्गनिमित्तेष्टिरेव कार्या नाभ्युद्धरणनिमित्ता ॥ २१ ॥ भवतं नः समनसावित्यभिमन्त्रयेत ॥ २२ ॥ गतार्थम् ॥ १२ ॥ - ·. ३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २९७ अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपाल निर्वपेत् । यस्याग्निरुद्धृतोऽहुतेऽग्निहोत्र उवायेदपर आदी- प्यानुदृत्य इत्याहुस्तत्तथा न कार्य यद्भागधेय- मभिपूर्व उध्रियते किमपरोऽभ्युद्धियेतेति तान्येवावक्षाणानि संनिधायेतः प्रथमं जज्ञे आग्नि- रिति मन्येत् ।। २३ ।। ब्राह्मणे तु 'अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्निरुद्धृतोऽहुतेऽग्निहोत्र उद्वायेत् ' ( तै० सं २ । २। ४ ) इति प्रकृत्य प्रणयनं निषिध्य निन्दित्वा च पुन- रितः प्रथममित्येतया मन्थनमुक्तम् । तत्र प्रणयननिन्दानिषेधयोर्मन्थनविधिप्रशंसार्थ- त्वात्प्रणयनमन्थनयोर्विकल्प इति सूत्रकाराभिप्रायः । तत्र च लिङ्गम् तं हैतमेके पशुवन्ध एवोत्तरवेद्यां चिन्वीत ' इति ब्राह्मणव्याख्याता विकरास्ताननुक्रमिप्यामः । पशुवन्धे सोमे सत्रे सर्ववेदसे वा' इति ब्राह्मणनिपिद्धस्यैव पशुवन्धस्य विकल्पत- याऽनुस्मरणम् । तथा दध्नोऽवदाय शृतस्यावद्यति एतद्वा विपरीतम् । तथा पत्नी संन- ह्यति तिष्ठन्तीं वा, इत्यादि द्रष्टव्यम् । अयं च विधिः । अहुतेऽग्निहोत्र इति वचनादा पूर्वाहुतेमिकालविषयैः सर्वैरपि पूर्वोक्तविधिभिर्विकल्प्यते । ' यस्याग्निरुद्धृत इति वच- नाच नाननेऽनौ भवति ॥ २३ ॥ त्रयस्त्रिशत्तन्तवो ये नितत्निर इति जुहुयात् ॥ २४ ॥ अथाऽऽहुतिं जुहुयादित्यापस्तम्बः । अथानुगतेष्टेरनन्तरं मित्राद्याहुतीनां वा त्रय- त्रिशत्तन्तव इत्याहुतिः ॥ २४ ॥ यदि कृष्णशकुनिसयन्नुपर्युपर्यग्निहोत्रमती- य( तिप)ते( त् ) । यस्याग्निहोत्रेऽधिश्रिते हविपि वा निरुप्ते पुरुषः श्वा रथोऽनो वाऽन्तराऽग्नी वीयात् ॥(ख०११)॥ गौर्वराह एडको वा । तत्रा- पोऽन्वतिषिच्य गामन्वत्याऽऽवर्तयेत्( वर्धतां भूति- र्दना घृतेन मुञ्चतु यज्ञो यज्ञपतिमहसः स्वाहति ) ॥ २५ ॥ कृष्णशकुनिः कपोतो वायम इत्येके । ध्वंसयंत्रस्तयन्नुपर्युपर्यग्निहोत्री गौस्तामती- यते । यस्य सानाय्येऽधिश्रितेत्यापस्तम्बः । पुरुषो मनुष्यजातीयः । अनः शकटम् । गौरारण्योद्भवा । वराहः प्रसिद्धः । ग्रामसूकर इत्येके । एडको मेषः । क्रमेलक ३८ ·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रश्न an १ . इत्यन्ये । यद्येषामन्यतमः सर्वो वा हविरुत्पत्तिप्रभृत्या प्रदानादन्तरा गार्हपत्याहवनीयो गच्छेत्तदाऽत्र पुरुषादिगते मार्गेऽपोऽन्वतिषिच्य तानतिक्रान्तानन्वपः सिक्त्वा गामन्वत्य गां सर्वतोऽनुगमय्याऽऽवर्तयेत् । यत एवं गर्मितस्तत एव प्रतिगमयेदित्यर्थः । गामन्त- रेणातिक्रमयेदित्याश्वलायनः ॥ २५ ॥ गार्हपत्याद्भस्माऽऽदायेदं विष्णुर्विचक्रम इति । वैष्णव्यर्चाऽऽहवनीयाद्ध्वसयन्नुवेदेत- यैव भस्मना पदमपि वपति । वर्त्म च -: लोपयेत्पदं च ॥ २६ ॥ वमै समूहत् , अनोरथयोवर्मनी समीपदेशेन समी कुर्यात् । पदं वा लोभ(प)येत् । पुरुषादीनां पदरूपं नाशयेत् । गार्हपत्यभस्मना पदमभिवपेत् । देवाञ्जनमिति पडाहुती- हुँत्वत्योपस्तम्बभरद्वाजौ ॥ २६ ॥ -- १८१७ यद्यनो रथो वाऽन्तराऽग्नी वीयादित्येक FA :, पाम् । न कालमवधारयति । अनुगमयत्या हवनीयं यदग्ने पूर्व प्रभृतं पद हि ते.. रश्मीनन्वाततान । तत्र रयिष्ठामनुसंभरैत सं नः सृज सुमत्या . वाजवत्या । त्वमग्ने सप्रथा असि जुष्टो होता वरेण्यः । त्वया यज्ञं वितन्वत इत्यन्यं मणीयाग्नये पथिकृते. पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् । अथोऽन्तिका. बर्हिराहरेदनड्वान्दक्षिणा ॥ २७ ॥. सामान्यवचनात्सार्वत्रिकोऽयं विधिः । पूर्वविधिविषये तु तेन बाध्यते । तथा यद्यनो रथो वाऽन्तराऽग्नी सदो हविर्धाने वा वीयात्पाथिकृती पूर्ववन्निपेदिति सौमिकेनापि वाध्यते तस्यापि सदोहविर्धाननिर्माणादू_भावित्वेन विशिष्टविषयत्वात् । अथवा विकल्प एवास्य द्वाभ्यां न सामान्यविशेषभावः शाखाभेदात् । तथा च भरद्वाजवैखानसाभ्यां पूर्वविधिमुक्त्वाऽन्तरमुक्तम् । ' यद्यनो वाऽन्तराऽग्नी वीयादित्येकेषाम् । न कालमवधा- यति ' इति । समानोऽयं विधिरजलेऽप्यविशेषात् । बहुचस्त्वत्राधीयते-'यस्य गाहप्रत्याहवनीयावन्तरेणानो वा रथो वा श्वा वा प्रतिपद्येत का तत्र प्रायश्चित्तिः इति । नैनन्मनसि कुर्यादित्याहुरात्मन्यस्थ हिता भवन्ति, इति । तच्चेन्मनसि कुर्वीत .:

·. . ३.पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । गार्हपत्यादविच्छिन्नामुदकधारां हरेत् , तन्तुं तन्वरजसो भानुमन्विहीत्याहवनीयात् । सा तत्र प्रायश्चित्तिः, इति । पूर्ववदिति यथाऽन्तिकाहिराहरेदनड्वान्दक्षिणेति विधिनेत्यर्थः ॥ २७ ॥ एतामेव निर्वपेत् । स्तोत्रे मूढ एता शस्त्र एताम् ॥ २८ ॥ स्तोत्रशस्त्रयोरवयवस्याप्रतिभानमन्यथाप्रतिभानं वा मोहः तित्राप्येतामेवेष्टिं निर्वपेत् । यद्या समाप्तेरप्रतिसंहिते .भवतः । प्रतिसंधाने तु नेप्यते । सर्वाप्रतिभाने तु हुत्वा सर्वप्रायश्चित्तं तदेव प्रतिभावद्भिः प्रतिभावनीयम् ।। २८ ॥ यस्य वाऽग्निभिरग्नीव्यवेयुर्यो वा व्यंवेयात् ॥ २९ ॥ एतामेव निर्वपेदित्यनुपङ्गः । अग्निभिरिति जात्याख्यायां वहुवचनं संसर्गित्वाद्वा-। यस्याग्नीन्विहृतान्परः स्वेनाग्निना समारूढेनासमारूढेन वा व्यवेयात् । व्यवदध्यात् । तस्येयमिष्टिः । यश्चायं व्यवयात्तस्यापि लौकिकाग्निना व्यवेतानेरपीत्यन्ये.॥ २९ ॥ एतां जने प्रमीतस्य ॥ ३० !! SIS: जने प्रमीतस्य देशान्तरे मृतस्य मरणश्रवणानन्तरं गृहेष्वेतामिष्टिं निर्वपेत् । भरद्वाजस्तत्रानुग्रहमाह-- प्राचीनावीती पूर्णाहुतिं जुहुयादित्येके.' ( भ० श्री० ९-१३ ) इति ॥ ३०॥ तस्याभिवान्यवत्सायैः पयसा जने प्रमी- तस्याग्निहोत्रं जुहुयाद् यावदस्याग्निभिः । शरीराणि सस्पर्शयेयुः । य उदञ्चो : दर्भास्तान्दाक्षिणाग्रान्स्तृणाति । प्राची "नावीत्यग्निहोत्रं दोहयत्यधस्तात्समिधं धा- रियति ॥ ३१ ॥ व्याख्याताऽभिवान्यवत्सा । तस्याः . पयसाऽग्निहोत्रं जुहुयात् , आ शरीरदाहात् । यद्यपि तद्यावज्जीवं श्रुतं तथाऽपि वचनाद्भूयते, निवर्तते त्वन्यत्सर्वम् । वाढच्ये त्वेवमेव मृताग्निहोत्रमुक्त्वोक्तम्- 'अथाप्याहुरेवमेवैनानजस्रानजुहत इन्धीरन्ना शरीराणामहः' इति । अत्र सर्व तूष्णी क्रियेत । इत्यापस्तम्वभरद्वाजावाहतुः । य उदञ्च इति ये पूर्व मग्निहोत्रे परिस्तरणदर्भेषूदगग्रा इत्यर्थः । प्रदर्शनार्थं दोहग्रहणम् । प्राचीनावीत्येव सर्वत्र पित्रर्थत्वात् । पित्रर्थत्वं चोपरि देवेभ्यो धारयतीति लिङ्गात् ॥ ३१ ॥ उपरि हि देवेभ्यो धारयन्तीति विज्ञायते ॥ ३२ ॥ .

·[१५ प्रश्ने- ... सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- देवेभ्यो झुपरि धार्यते न पितृभ्य इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ अपो मृन्मयान(न्य)भ्यवहरन्ति ।। ३३ ॥ अमैवेत्यापस्तम्बः । सर्वाण्यप्सु क्षिपेत् ॥ ३३ ॥ ददत्येवाऽऽयसानि ।। ३४ ॥ यदयोमयमसिदः स्वदितिरित्यादि तद्दहत्येव । ददाति वा चिनोत्ति वेतरयज्ञायु- धानीति भावः । परमतनिरासार्थं वाऽवधारणम् । यथाऽऽह भरद्वाजः-पुत्रस्य दृष- त्स्यादायसं च इति ॥ ३४ ॥ ब्राह्मणाय यज्ञायुधानि दद्यात् ॥ ३५ ॥ पात्रप्रतिपत्तिकाले तानि पत्नी पुत्रो वा ब्राह्मणाय श्रोत्रियाय दद्यात् । दानवचना- देवं ज्ञायते प्रतिग्रहीतुरप्युपयोज्यान्येवेति ॥ ३५ ॥ अमैव पुत्रस्य दृषत् ।। ३६ ॥ 'अमैव सहैव दृषत्पट्टः, दृषदुपलाश्मादि पुत्रस्य स्यादित्यर्थः । तथा चाश्ममया- नीत्येव कात्यायनः ॥ ३६ ॥ यद्यप्रमीतं प्रमीत इति शृणुयादग्नये सुरभिमते पुरोंडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ ३७ ॥ अमृतं मृतमुपश्रुत्य पुनरमरणे निर्णीते, अग्नये सुरभिते निर्वपेत् ॥ ३७ ।। यदि पूर्वस्यामाहुत्या हुतायां यजमानो म्रियेत दक्षिण उत्तरामाहुतिं निनयेत् ॥ ३८ ॥ उत्तराहुत्यादेः कर्मशेषस्य मृतहोमन्यायेन समाप्तिर्वेदितव्या ॥ ३८॥ भस्मोत्करं वा गमयेत् ॥ (ख०१२) ॥ ३९ ।। इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने तृतीयः पटलः । यत्राग्नीनां भस्मराशिनिहितस्तत्र वा निनयेदित्यर्थः ॥ ३९ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्ने तृतीयः पटलः ।। M अथ पञ्चदशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । . . यद्याज्यमनूत्पूत स्कन्देच्छिन्दद्देयं वरो देय इत्येकेषाम् । यद्युत्पूयमानं स्कन्देच्छिन्दत्प्राणि ·४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । दद्यात् ॥ यद्युत्पृतं चित्रं देयम् ॥१॥ छिन्दत्प्राणीति यत्तृणादीनि दन्तश्छिन्दद्भक्षयति तदेव गवाजादि दद्यात् , न वाल- मित्यर्थः । चित्रं हृदयंगमं धनमिति. शेपः । तथा चित्रं धनमित्येव भरद्वाजः । वरो देय इत्येकेपाम् , इत्यापस्तम्बः ॥ १॥ यदस्य गृहे पुष्कल" स्यात्तद्दयात् ॥ २ ॥ यदस्य गृहे पुष्कलं सुलभं यवत्रीह्यादि तद्द्यात् ।। २ ॥ यदि घुग्गतं भूपतये स्वाहेति तत्माश्च प्रादेश निदध्यात् । भुवनपयते स्वाहेति दक्षिणतः । भूतानां पतये स्वाहेति प्रत्यञ्च भूताय स्वाहेत्यु- दश्चम् । भूर्भुवः सुवरित्यूषं सं त्वा सिञ्चामीति तत्ससिञ्चत्यभिमन्त्रयते वा ॥ ३ ॥ यदि त्रुगते स्कन्ने पुष्कलं दत्त्वा सं त्वेति संसिच्याभिमन्व्य वा ततः प्रादेशाः । ततस्तत्स्नुचः स्कन्नं त्रुचि संसिञ्चेत् सूचि पुननिक्षिपेत् । संसेकायोग्यत्वेऽभिमन्त्रयेत । केचित्तु-यदा तु देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्याभिमन्त्रणं तदा प्रादेशा न भवन्ति । न च पुष्कलदानादि। निगदव्याख्यातश्चायमर्थः कल्पान्तरेषु ॥ ३ ॥ यज्ञस्य त्वा प्रमयाऽभिमया प्रतिमयोन्मया परि- गृह्णामीति परिगृह्णाति ॥ ४ ॥ ततः स्कन्नं परिगृह्णाति, परितश्छिन्नेनापभज्य तस्य देश तस्योपरि प्रतिदिशं प्रादे- शान्मिमीते । तस्मात्प्रतिदिशमित्यन्ये । प्रदेशिन्यड्गुष्ठयोः प्रसारितयोरायामः प्रादेशः। पूर्वतरविधिशेपश्चायं न सर्वविधिशेपः । प्रासद्भिकत्वात्तस्य । तेन स्रुगते रकन्न इत्यर्थः ॥ ४ ॥ देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्येकेपामनन्तरमाज्यादति ॥५॥ एकेपां शाखा । आज्यादनन्तरमाज्यमधिकृत्य देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्याज्यस्कन्नाभि- मन्त्रणं वदतीत्यर्थः । कुत एतदभिमन्त्रणं वदतीति चेत् तस्यैवानन्तरवचनात , देवा- जनमगन्यज्ञ इत्येतैर्यथापूर्वमभिमन्व्येति लिङ्गाच्च । तथा देवाजनमगन्यज्ञ इत्येतदभि- मन्त्रयेतेत्येकेपामित्येव भरद्वाजः । एतदुक्तं भवति न केवलं सुग्गते, किंतु सर्वत्रैवाऽऽज्ये स्कन्ने देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्येतैर्मन्त्रैरभिमन्त्रणं तैरतविधिभिर्विकल्प्यत इति ।। ५ ॥ BVCL 28473 891.2 A1A1A- ·[१५ प्रश्ने- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- भूपतये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूतानां पतये स्वाहेति स्कन्नमनुमन्त्रयेतेति सर्वहविषामनवय- वेन श्रूयते ॥ ६॥ सर्वेषामेव हविषामर्थे श्रूयते नतु किंचिद्विशेषमवयुत्येत्यर्थः । केचित्त्वाहुः- सर्वह- विषामित्यैष्टिकसर्वहविरभिप्रायं दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रुतत्वात् । अनवयवेनेत्यनेनापि तेष्वेव विषयकात्स्न्य विवक्षितमिति । तत्र त्वाह भरद्वाज:--'भूपतये स्वाहेति स्कन्न- मनुमन्त्रयेतेत्येकेषाम् । न किंचन हविरधिकृत्य वदति । इति । तच्चेदमविशेषवचनं यत्राप्युक्तमभिमन्त्रणान्तरं तत्रापि तेन विकल्प्यते । समुचीयत इत्यन्ये । यथा देवाञ्जनम- गन्यज्ञ इत्यादी । यत्र त्वनुक्तं तत्र नित्यमेवेप्यते । 'यथा यस्य हविर्निरुप्तं स्कन्देदयस्य वा देवतायै गृहीतमहुतम्' इत्यादौ । न बर्हिषि स्कन्ने हविषि प्रायश्चित्तमिष्यते, अस्क- न हि तद्यर्हिषि स्कन्दति । इति श्रुतेः । तत्र त्वाह भरद्वाजः-'न वर्हिषि स्कन्ने प्रायश्चित्तमित्याश्मरथ्यः । यदि भूमिं प्राप्नुयात्कुर्यादेव तत्र प्रायश्चित्तमित्यालेखनः ' ( म० श्री० ९-१३ ) इति ॥ ६ ॥ ... यदि कपालं नश्येदाश्विनं दिकपालं निर्वपेया- वापृथिव्यमेककपालम् । भार्गवो होता भवति । एकहायनो दक्षिणा ।। ७ ' प्रयुक्तानां प्रागर्थकर्मणः' इत्यापस्तम्बः । अथ यदि कर्मणि प्रयुक्तानां मध्ये प्रागर्थकर्मणः पुरोडाशाधिश्रयणात्कपालं नश्येन्न दृश्येत तदैतां द्विहविष्का निर्वपेत् । तस्यां तु ऋत्विनियमात् प्रासङ्गिकत्वाच । तन्त्रिण एव होतारं भृगुवंश्यमागमयेत् । अविरोधाद्दक्षिणायाश्च समुच्चयः ॥ ७ ॥ यदि भिधेत गायत्र्या त्वा शताक्षरया संदधामीति तत्संधायाभिन्नो धर्म इत्यभिमन्व्यापोऽभ्यावह- त्याथान्यत्कपाल सस्कृत्य तद्वा पिष्ट्वाऽन्यया मृदा करणीयया कृत्वा धर्मों देवा अप्येत्विति कपालेष्वपि सृजति ।। यदि प्रागुपधानाद्भिद्येत ॥ ८॥ यदि कर्मणि प्रयुक्तं कपालं भिद्येत तत्संधानार्थैर्द्रव्यैः संधाय मनो ज्योतिरित्याप. - स्तम्बीये संधानलिङ्गया तदभिजुहुयादित्युक्तम् । समानोऽयं विधिरेकदेशभेदेऽपि यथोक्तं न्यायविद्भिरर्थसमवायात्प्रायश्चित्तमेकदेशेऽपीति । भूमिभूमिमगादित्यध्वयोर्निव-

·४ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३०३
तते प्रत्याम्नानात् । ब्रह्मा तु तेनाभिमन्त्रयत एव । अन्यत्कपालं दर्भेषु प्रयुज्य तत
एकवद्हेन संमृश्यैवं प्रोग्य धर्मो देवा अप्येत्विति भिन्नस्य स्थाने क्षिपेत् प्रागुपधाना-
चेत्तद्भिन्नं भवति ॥ ८॥
अथ यापहितानामेतेनैव मन्त्रेणोपदध्यात् ।। ९॥
परतस्तूपधानाद्भदेऽन्यत्संस्कृतमेतेनैव
मन्त्रेणोपध्यादित्येतावान्विशेषः । समानम-
न्यत्संधानादि ॥ ९ ॥
वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेद्यदि पत्नी
संयाजयन्कपालमभि जुहुयात् ।। १० ।।
प्रासङ्गिकत्वमस्यापि तन्त्रमध्यपाताद्रष्टव्यम् ॥ १० ॥
एतामेव निर्वपेत्पुत्रे जात एतामेव निर्व-
पेद्यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्यां वा
पौर्णमासी वाऽतिपाद(त)येत् ॥ ११ ॥
व्याख्यातोऽयं विधिः पथिकृद्विधिना ॥ ११ ॥
एतामेव निर्वपेचदनिष्ट्वाऽऽग्रयणेन नवस्याश्नीयात् ॥ १२ ॥
नानिष्ट्वाऽऽग्रयणेनाऽऽहिताग्निर्नवस्याश्नीयादित्युक्तम् । तदतिक्रमेऽप्येषैव प्राय-
श्चित्तिः ॥ १२ ॥
आनीतो वा एप देवानां य आहिताग्निरदन्त्यस्य
देवा अन्नम् । यदकृत्वाऽऽग्रयणं नवास्याश्नीया)
देवेभ्यो(वानां) भागं प्रतिक्लप्तमद्यादार्तिमा-
छेत् ॥ १३ ॥
अथानेन प्रायश्चित्तनिमित्तस्य प्राशनस्य निन्दा प्रदर्श्यते, प्रायश्चित्तादरार्थम् ।
देवानां ह्येष संवन्धमानीतो योऽनीनावत्ते, भागलिप्सुभिर्देवैः स्वीयत्वेन परिगृहीत इति
यावत् । तस्मादतः परमस्यान्नं देवा भुञ्जते । तत्र यदि ताननिष्ट्वा स्वयं नवमश्नीयात्
देवेभ्य एव भागतया क्लप्तमग्रपाकमशितवान्स्यात् ततश्चाऽऽति प्राप्नुयात् । तस्मादशन-
निषेधं नातिकामेत् । अतिक्रम्य त्ववश्यमेतां निर्वपेत् । निरुप्य चैनां स्वे काले पुनरा-
ग्रयणेन यजेत अशननिमित्तत्वादस्याः कालातिक्रमे च पुनः पाथिकृतवैश्वानरौ प्रागेव
दर्शितौ ॥ १३ ॥
मारुतं त्रयोदशकपाल निर्वपेद्यस्य
पुत्रौ यमौ जायेतां गावौ वा ॥ (ख० १३) ॥ १४ ॥ :
पुत्रावात्मसंभवौ 'यमौ जायेयातां गावौ वा पुरुषो वेत्यापस्तम्बः ॥ १४ ॥

·[ १५ प्रश्ने- , .. सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- निर्वीर्यतां वै जातः पुरुष आशास्तेऽपशुतां गौः ॥ १५ ॥ वीर्य प्रजननशक्तिः । आशासनमिच्छा । तया च. तत्कार्य करोति । अर्थो लक्ष्येत । तदयमर्थः-पुरुषो यमो जातो वीर्योपघातं करोति । पशुश्चापशुताम् । तस्मादादर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति ॥ १५ ॥ गायत्री पुरोनुवाक्या भवति । त्रिष्टुग्याज्या ॥ १६ ॥ मरुतो यद्धवो दिवो, या वः शर्मेति । इदं याजुषं होत्रम् ॥ १६ ॥ वैष्णवं त्रिकपालमेके समामनन्ति ॥ १७ ॥ गतः ॥ १७ ॥ आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्यस्या (घ) न्यम(स्या)निपु याजयेयुर्यो वा यजेत ॥ १८ ॥ यदि प्रमादवशात्परस्याग्निषु परमनवहिता ऋत्विजो याजयेयुस्तत्रेयमिष्टिरुभयोर्यष्टु- राग्निमतश्च ॥ १८ ॥ रौद्रं वास्तुमयं चरु निर्वपेद्यत्र पशुपतिः पशूञ्छ- मयेत ॥ १९ ॥ यस्य पशूज्वरो मारयेत्तस्य तच्छान्त्यर्थं चरुः । वास्तु म सस्यविशेषः ॥ १९ ॥ एतया निषादस्थपात याजयेत् ॥ २० ॥ निषादो नाम ब्राह्मणाच्छूद्रायामुत्पन्नः । क्षत्रियादित्यपरम् । स्थपतिमहत्तरः । निषादश्चासौ स्थपतिश्चेति निषादस्थपतिः । सोऽपि स्वर्गकामोऽनयेष्ट्या यजेत ॥ २० ॥ ननु शूद्रस्य कर्मानहस्य कुतः कर्माधिकारः कुतश्च तस्याग्निविद्ये तत्राऽऽह कृष्णाजिनं या कुटं वाऽकर्णो वा गर्दभो दक्षिणा। हरिणो वा हरिणणाका वा श्यामाकपात्रो वा। द्वे वाक्याम्बू शूर्प शय्यां वा । सा हि तस्येष्टिः ॥ २१ ॥ निषादस्य मृगघातकवृत्तेः स्वकर्मार्थसाधनविशेषः कूटम् । अकर्णः कर्णविकलः । निषादैः कृतपरिचया हरिणवश्यार्थ विसृष्टा हरिणपोतिका हरिणणाका । पात्रपूरणाः श्यामाकाः श्यामाकपात्रः । शफकः प्रसृतखुरो हरिण इष्यते । सा हि तदुद्देशेन विहिता । अतस्तावत्तस्यामस्ति तस्याधिकारः । सैव च यावदर्थमस्याग्निविद्ये अप्याक्षे. प्स्यतीति भावः । लौकिकानाविष्टिरित्येके । तत्र हविष्कृदाधावेति शूद्रस्येत्यादि न विस्मर्तव्यम् ॥ २१ ॥ .. .

·०
-
.
४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३०५
यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्स गर्दभं पशुमालभेत ॥ २२ ॥
आहिताग्नेब्रह्मचर्यकाले स्त्रियमुपेयुपोऽयं विधिः । आहिताग्न्यधिकारात् । अथवा
प्रसिद्धब्रह्मचारिण एव ग्रहणं रूढेवलीयस्त्वात् । वक्ष्यति धर्मसूत्रे- गर्दभेनावकीर्णी
निर्ऋतिं पाकयज्ञेन यजेत ' इति । न चैवमस्याऽऽनर्थक्यं देवताविकल्पार्थत्वात् । न
चाऽऽहितान्याधिकारे वचनानुपपत्तिः, देवताभेदे श्रीतप्रयोगविधानार्थत्वेनोपपत्तेः । तस्मा-
ब्रह्मचर्यार्थत्वेऽपि न दोपः । तदुक्तं भरद्वाजेन' यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयादिति
कस्यायं वादः । आहिताग्नेरित्येकम् । अनाहितारित्यपरम् ' इति । तत्र त्वाहिताग्ने
तिपत्यादिप्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम् । यथोक्तं सूत्रकृता-' व्रत्येऽहनि मांसं वाऽनाति ' ।
स्त्रियं वोपैति ' । ' यदि दीक्षितोऽवकिरेत् ' इत्यादि ॥ २२ ॥
भूमावेककपालं पशुपुरोडाश५ श्रपयति ॥ २३ ॥
अकपालम् इति(?) वचनाद्भूमिकपालमित्यवचनाच कपालधर्मरहितायां भूमौ पुरोडाशं
अपयेत् ॥ २३ ॥
अपस्ववदानैश्चरेयुः ॥ २४ ॥
वपादिभिरवदानैरप्सु चरेयुः । प्रयाजादिभिरप्यप्स्वेव प्रचारः, प्रधानसदेशत्वादङ्गा-
नाम् । न चावभृथवद्यत्राऽऽपस्तत्र गच्छन्ति, अपोऽभ्यवहत्येत्यवचनात् । तेनाऽऽप
एवोत्तरवेदिस्थाने स्थापनीया भवन्ति । तत्रावभृथवदेवेश्मादीनामर्थलुप्तानां निवृत्ति-
यथार्थ मन्त्राणामूहश्च द्रष्टव्यः ॥ २४ ॥
नैर्ऋतः प्राजापत्यो वा । रक्षोदेवत इत्येकेषाम् ।
यमदेवत इत्येकेपाम् ॥ २५ ॥
गर्दभ इति शेषः ॥ २५ ॥
यस्य हविः क्षायति तं यह नितिहाति
यदा तद्धविः संतिष्ठेत । अथ तदेव हविः पुन-
निपेत् ॥ २६ ॥
यस्य हविः क्षायति विदह्यते तं यज्ञमलक्ष्मीगृह्णाति न स कार्य इति यावत् ।
ततश्च क्षामस्य हविष आज्यं प्रतिनिधिं कृत्वा शिष्टैश्च हविर्भिस्तत्कर्म · तत्सश्स्थाप्या.
न्यद्धविस्तद्देवतं निपेत् ' इत्यापस्तम्बभरद्वाजौ । संस्थाप्य तस्मिन्नेव विहारेऽन्यद्धवि.
स्तदेवतं निर्वपेत् । अग्न्यन्वाधानादि तेनैव हविषा पुनर्यजेत नान्यैरक्षामैरपीत्यर्थः ।
तदेव हविर्निपेदित्येव सूत्रकाराभिप्रायः । दोहयोर्दाहे तु वैशेषिकत्वादार्तिप्रायश्चित्तमे-
वेप्यते ॥ २६ ॥

·[ १५ प्रश्ने-
:
३०६
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
यज्ञो यज्ञस्य प्रायश्चित्तिर्यदुच्छिष्ट५ स्यात् ॥
तेन सरस्थापयेत् । यं द्विष्यात्तस्मै तां दक्षिणां
दद्यात् । तमेव निर्ऋत्या ग्राहयति ॥ २७ ॥
पुरोडाशे क्षामेऽयं विधिः पूर्वेण विकल्प्यते । तत्र यदेव क्षामावशिष्टं स्यात्तेनैव
यजेत । या तु तस्मिंस्तन्त्रे दक्षिणा तां हविरुच्छिष्टं च दद्यादित्यापस्तम्बभरद्वाजौ ।
क्षामहविःशेषं च द्वेष्याय दद्यात् । तथा च कृते यज्ञग्राहिणी निर्ऋतिस्तस्मिन् गमिता
भवति । ततश्च स एवं यज्ञः श्रेयान्संपद्यत इति पुनरिज्याऽपि न कार्येति भावः ॥२७॥
यथाकथा च क्षायेत्प्रायश्चित्तमेव स्यात् ॥ २८ ॥
सर्वदाह इत्यापस्तम्बः । यदेतत्क्षामप्रायश्चित्तं तत्सर्वदाह एव भवेत् । नैकदेशदाहे
तस्यावर्जनीयत्वात् । यथोक्तं न्यायविद्भिः--'क्षामे तु सर्वदाहे स्यादेकदेशस्यावर्जनी-
यत्वात् ' (जै० सू० ६-४-१७ ) इति ॥ २८ ॥
यदि वाऽवदानेभ्यो न प्रभवेत् ॥ २९ ॥
असर्वदाहेऽपि यदा शिष्टं हविरिज्यार्थेभ्योऽवदानेभ्यो न पर्याप्तं स्यात्तदाऽपीप्यते ।
न कथंचिवदानेभ्यः पर्याप्तमित्यर्थः ॥ २९ ॥
यद्यप्रत्तदैवतहविापद्यताथान्यत्तदैवत
हविरभ्युदाहरेत् ॥ ३० ॥
अप्रत्तं दैवतमवदानं यस्येति विग्रहः । व्यापत्तिोष इति भरद्वाजः । सा च नाशा-
दिनाऽप्ययोग्योपलक्षणार्थी असर्वहविर्विष पा च । यस्य सर्वाणि हवींषि नश्येयुर्दुष्ये-
युरपहरयुर्वेत्युत्तरत्र वचनात् । तदस्यां व्यापत्तौ सत्यां यदैवत्यं हविापन्नं तन्मात्रमन्य-
न्निवपेन्न तु तत्सहभाव्यन्यापन्नमपि हविरन्तरमित्यर्थः । प्रत्तदैवतस्य त्वात्तसौविष्ट-
कृतस्यापि व्यापत्तौ न पुनरुत्पत्तिः । अप्रत्तदैवतमिति वचनादप्रयोजकत्वाच्च । तथा
प्रास्विष्टकृत इत्येवाऽऽश्वलायनः । तथाऽवदानदोषे पुनरायतनादवदानमिति च ।
सांनाय्यव्यापत्तौ त्वातिप्रायश्चित्तमेवेप्यते, वैशेषिकत्वाच । वक्ष्यति । मुगादानप्रभृतयो
मन्त्राः ' इति । तद्विकारव्यापत्तिरपि तेनैव व्याख्याता । तत्र त्वाह भरद्वाजः
सांनाय्यप्रायश्चित्तान्यामिक्षायां न विद्यन्ते । यद्यन्यतरद्व्यापयेत यत एव कुतश्चोत्पाद्य
प्रचरेत् । यद्युभयं व्यापद्येतान्येन दना पयसा वा यजुषोत्पूतेन प्रचरेत् । आज्येन
वाजिने व्यः पन्न इति ॥ ३० ॥
तत्र जुगादानप्रभृतयो मन्त्रा आवर्तेरन् ॥ ३१ ॥
सुगग्निहोत्रहवण्यादीयते येन स मन्त्रः खुगादानः । समन्त्राणामेव कर्मणामावृति-
सिद्धौ मन्त्रवचनमुत्तरविधिविकल्पार्थम् ॥ ३१ ॥

·४ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
(यावदन्ते वा व्यापद्येत ॥ ३२ ॥
यावदन्ते कणि कृते व्यापत्तिर्जाता ततः परभाविन एव मन्त्राः प्रयुज्येरन् ।
पूर्वभाविनां तु सकृत्प्रयोगादेव सिद्धः कर्मोपकारः । त एव वा पूर्वप्रयुक्ताः स्वैः स्वैः
कर्मभिरावर्तमानैः संपत्स्यन्त इति भावः ॥ ३२ ॥)
यदि तु प्रत्तदैवतमाज्येन शेष सश्स्थापयेत् ।। ३३ ।।
यदि प्रत्तदैवतं ततः स्विष्टकृदादि शेपमाज्येन निर्वर्तयेत् । न तु हविरन्तरमागमये-
होपयवेत्यर्थः । यदा तु प्रत्तदैवतमपि प्रागेव प्रदानादुष्टमिति ज्ञायते तदा तु पुनरुत्प.
त्तिरेवासत्कल्पत्वात्प्रदानस्य । अत्र त्वाह कात्यायन:--'अदोपो वा न वै देवाः
कस्माञ्चन वीभत्सन्ते इति श्रुतेः, इति ।। ३३ ॥
यस्य सर्वाणि हवीपि ॥ (ख०१४)। नश्येयुर्वा
दुष्येयुर्वाऽपहरेयुर्वाऽऽज्येन देवताः प्रतिसंख्याय
यजेत ॥ ३४ ॥
यस्य त्वेकद्विवहुषु तन्त्रेषु यावत्संभवं सर्वाण्येवाप्रत्तदैवतानि हवींपि नश्येयुर्दाहा-
दिना दुष्येयुर्वा केशकीटादिनाऽपहरेयुर्वा तानि दस्यवस्तदा यासां हविया॑पन्नं ता
देवताः प्रतिसंख्याय प्रदानार्थ गणयित्वा ध्रौवाज्येन प्रतिनिधिना यथाप्रकृत्येव यजेत,
नोपांशुधर्मेण प्रतिनिधेस्तद्धर्मवचनात् । पशुधर्माज्यं भवतीति लिङ्गाच्च । आज्यानामपि
व्यापत्तौ स्वात्स्वाद्योनेः स्वैः स्वैर्मन्त्रैः पुनर्गृहीत्वा यजेत ॥ ३४ ॥
अथान्यामिष्टिमनुल्वणां तन्वीत । यज्ञो हि यज्ञस्य
प्रायश्चित्तिः ॥ ३५॥
अथ संस्थितायामिष्टौ तामेवेष्टिं पुनरनुल्वणामविकृतां कुर्वीत । यतो यज्ञस्याऽऽर्तस्य
पुनरिज्यैवं प्रायश्चित्तिः । तत्र तु सर्वहविप्पत्तिविषये सांनाय्ययोरप्ययमेव विधिवैशे-
पिकत्वादिप्यते, नाऽऽर्तिप्रायश्चित्तम् । आश्वलायनमतात्त्वावाहनादूर्ध्वमेवायं विधिः ।
यथा हविषां व्यापत्तावेल्हासु(?) देवतास्वाज्येनेष्टिं समाप्य पुनरिज्येति । तथा हविरावृत्तिं
प्रकृत्याऽऽह प्रागावाहनाच्च दोष इति । तथाऽप्यत्यन्तं गुणभूतानामिति च । गुणभूता-
नामपि हविषामत्यन्तमावाहनात्यागूर्व च सर्वदाहे हविरावृत्तिः । नेज्यावृत्ति-
रित्यर्थः ॥ ३५ ॥
अपो व्यापन हविरभ्यवहरतीति विज्ञायते ॥ ३६ ॥
व्यापन्नं तु हविरप्सु क्षिपेत् ॥ ३६ ॥
ननुः किमेतद्वयापन्नं नाम । तत्राऽऽह-
यदार्याणामभोजनीयं स्यान्न तेन यजेत ॥३७॥

·३०८. . सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [१५ प्रश्ने- अयमभिप्रायः-यागानहतापत्तिापत्तिः । सा चाऽऽर्यभोजनानहत्वलक्षणो दोषः। न तेन दुष्टपर्यायेण व्यापन्नेन यजेत । तदप्स्वेव क्षिपेदिति । तथा चापो दुष्टं हविरभ्य- वहरन्तीति प्रकृत्याऽऽह भरद्वाजः- 'कथं दुष्टं हविः स्यात् । यदार्याणामभोजनीयं न तेन देवान्यजेत ' इति । तथा शिष्टभक्षप्रतिषिद्धं दुष्टमित्याह कात्यायनः । आश्वलायन श्वाऽऽह-व्यापन्नानि हवींषि केशनखकीटपतङ्गैरन्यैर्वा वीभत्सैरिति ॥ ३७ ॥ यद्धबिर्तुःशृतं यमदेवत्यं तद्यममेव गच्छतीति सस्थाप्य तदन्वाहार्यपचने चतुःशराबमोदनं पक्त्वा चतुरो ब्राह्मणान्भोजयेत् ॥ ३८ ॥ हविर्ग्रहणाच्चरुपुरोडाशेप्वयं विधिरिति गम्यते नेतरविकारेषु । यदपत्वं विषमपक्वं वा तदुःशृतम् । तत्तस्यै देवतायै हुतमपि यमदेवत्यं भूत्वा यममेव गच्छति । तस्मा- त्तदारब्धं कर्म तेनैव हविषा संस्थाप्य ततश्चतुःशरावं पक्त्वा चतुरो ब्राह्मणान्भोजयेत् । एतदेवास्य प्रायश्चित्तमित्यर्थः ॥ ३८ ॥ तेषां भार्गव एकः प्राशितॄणा स्यात्तेभ्यः समानो वरो देयः । सा प्रायश्चित्तिः ॥ ३९ ॥ एकस्य भार्गवनियमान्नविनियमो भोक्तृपु ॥ ३९ ॥ योऽदक्षिणेन यज्ञेन यजेत । स यज्ञः प्रक्षायोऽनायु[रु] वरा प्रतिष्ठिता देया सा प्रायश्चित्तिः ॥ ४० ॥ दक्षिणाविशेषानाम्नाने यदि यत्किचिदोदनाघदत्त्वा यजेत स यज्ञः प्रक्षामो दग्ध इव भवति निर्यित्वादनायुरिव च भवति । 'यज्ञ आयुष्मान्स दक्षिणाभिः' इति श्रुतेः । अथ-वा-अनायुरनायुप्यं च यजमानस्य स्थादित्यर्थः । तथाऽनायुर्यजमानः स्यादिति वैखानसभरद्वाजौ । तत्राभिप्रेतदाक्षणातुल्यमूल्यामुर्वरां दद्यात् । सर्वसस्यादया भूरु- र्वरा ॥ ४० ॥ यद्यादिष्टां दक्षिणामन्तरियादुर्वरां दद्यात्सा प्रायाश्चित्तिः ॥ ४१ ॥ अथ यदि चोदितामेव दक्षिणामदत्त्वा यजेत तत्रापि तत्तुल्योर्वरादानमेव प्रायश्चित्तं नेतरदित्यर्थः ॥ ४१ ॥ यद्यभागां देवतायावाहयेदाज्येनैनां यथोढां यजेत । पुरस्ताद्वा स्विष्टकृतः ॥ ४२ ॥ यद्यचोदितां देवतामावाहयेत्तां यथोढां यस्मिन्क्रम आवाहिता तस्मिन्नेव क्रमे यजेत हुतेषु वा नारिष्ठेषु । सा चाऽऽज्यहविष्वादुपांशुधर्मेण यष्टव्या । आवहनवचनं च निर्वा- ·४ पटलः . महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमैतम् । पोपाकरणदोहनादिरूपस्य हविर्ग्रहणस्यापि प्रदर्शनार्थम् । यद्यभागां देवत्तामाचाहयेद्गृही- यावति वढचश्रुतेः । तेनाभागायै निरुतमुपाकृत दुग्धं चैवोत्सृज्य, एवमाज्येन यजेत. । कात्यायनस्त्वाह--'अधिकं निरुप्य तच्च यजेन्न वाऽचोदितत्वात् ' इति । तत्र भागिन्यमा- गयोर्मिश्रनिर्वापेऽपि विभागमन्त्रेण विभक्तस्याभागाभागस्य त्यागः ॥ ४२ ॥ यदि भागिनी नाऽऽवाहयेद्यदोपस्मरेत्तदुपोत्थाय मन. साऽऽवाहयेचद्वो देवा अतिपाद(त)यानीत्याहुतिं जुहुयात् ।। ४३ ।।. भागिन्यनावाहने सति प्रागिज्यायाः स्मृते तदानीमेवोपोत्थाय मनसाऽऽवाह्य- 'यद्वो देवा' इत्याहुतिं जुहुयात् । परतस्त्विज्यायाः स्मृतावाहुतिरेव नाऽऽवाहनम्॥ ४३॥ यस्य हव्यं निरुप्त स्कन्देदाज्यं वा गृहीतं चित्रं देयम् । वरो देय इत्येकेपाम् ॥ ४४ ॥ निर्वापप्रभृत्योत्पवनाच्छिन्दत्प्राणि दद्यात् । ततश्चित्रम् । उभयत्र भूपतय इत्यनुम- न्त्रणम् । व्याख्यातः शेपः ॥ ४४ ॥ यस्यै देवतायै गृहीतमहुत५ स्कन्देद्यदस्य गृहे पुष्कल५ स्यात्तद्दद्यात् ॥ ४५ ॥ देवतायै गृहीतमितीज्यार्थमवत्तमित्यर्थः । देवतान्तराये स्वक्रमेऽनिज्या, अनिर्वापो वा । यदस्य गृह इत्यादि व्याख्यातम् । एतेषु निमित्तेपु पुष्कलदानमेव प्रायश्चित्तम् । यदाऽन्यदीयाद्धविषोऽन्या देवतेज्यते, अन्यदीयाभ्यां वा याज्यानुवाक्याभ्यां तत्र पुष्कलं दत्त्वा शिष्टादेव पुनरवदाय यजेत, सर्वस्यैव हविपो देवतार्थत्वात् । अवदानदोपे पुनरायतना- दवदानमित्याश्वलायनवचनाच्च । तथा देवतायै गृहीतस्य स्कन्दने भूपतये' इत्यभिमन्व्या- यमेव विधिरादानायोग्यत्वे तु तदेवाऽऽदाय यजेत । तथा देवतान्तरायेऽप्यसमाते कर्मणि स्मृते तदानीमेवेज्या निर्वापो वा। समाप्ते वन्यन्वाधानादारभ्यान्तरितयागार्था पुन- रिज्या ॥ ४५ ॥ यद्याहुती विपरिहरेयुर्मनो ज्योतिर्जुपतामित्याहुति जुहुयात् ॥ (ख० १५)॥ ४६॥ यस्य देवते अवदाने वा याज्यानुवाक्ये वा विपरिहरेयुस्त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्न इत्येताभ्याए संतति जुहुयात् । सर्वत्रान्तरिते विपरीते च ॥४७॥ . यस्य देवते विपरिहरेयुर्व्यत्ययेन नयेयुर्ऋत्विजः । यथा निर्वापावाहनादिप्रथममग्नी- पोमयोः कुर्युरथाग्नेरिति । प्रथम.. पूर्वार्धादवदाय, अथ. मध्यादित्यवदानविपर्यासः । : :

·-
[१५ प्रश्ने-
-.
.
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
तथा-- अग्नीपोंमीयादग्निं यजत्याग्नेयादग्नीषोमावित्यादि हविषाम् । याज्यामनुवाक्यां
कुर्यादनुवाक्यां वा याज्यामचोदितां वाऽन्यतरत्र कुर्यादुभे वाऽचोदिते इति याज्या-
नुवाक्ययाः ।
सर्वत्रोक्तविषयेऽन्यत्र चायं विधिः । उक्तविषये तु पूर्वेण विकल्प्यते तत्र प्रधाना-
न्तराये-कृत्वा प्रायश्चित्तं, पुनः क्रिया पूर्वत्रैव दर्शिता । यदाऽङ्गमप्यन्तरितमसंस्थिते
तन्त्रे स्मृतं तदुपकारक्षमं च तदपि क्रियते । द्रव्यसंस्कारस्तूपयुक्ते द्रव्ये न क्रियते
तदर्थत्वात् । तथा समन्त्रके कर्मण्यमन्त्रकमपवृत्ते (क्ते ) प्रायश्चित्तमेव नः पुनर्मन्त्रप्रयो-
गस्तादर्थ्यादेव पुनः प्रयोगो वा यावदन्ते वा व्यापद्यतेत्यत्रोक्तान्यायात् । तथाचं भर-
द्वाजः-अपवृक्तार्थस्य कर्मणो मन्त्रप्रयोगः कृताकृत इति । द्राह्यायणेन चोक्तम्-'यजु-
रन्तर(रा)येऽन्वाहारं ध्यानजप्ये उपेक्षणं शाण्डिल्यः' इति । होममन्त्रान्तर(रा)ये तु
पुन)मोऽन्यत्र प्रतिनिगद्य होमेभ्यः । तेषु तु नाऽऽवृत्तिर्याज्याप्राधान्यात् ॥ ४६ ॥
॥४७॥
यदि वहिष्परिध्याहुतिः स्कन्देदाग्नीधं ब्रूयादेता
संकृष्य जुहुधीत । ता सोऽञ्जलिना संकृष्य
जुहुयान्मा यजमानो रिपन्या पत्नी मा यज्ञो मा
यज्ञपतिः स्वाहेति तस्मै पूर्णपात्रं दद्यात् ।। सा
प्रायश्चित्तिः ॥ ४८ ॥
'यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहिष्परिध्याहुतिः स्कन्ददित्यापस्तम्बः । यत्र पुरा प्रयाजे-
स्योऽप्याहुतिसंभवः सोऽस्य विधेविषयः । यथा करम्भपात्रादि पूर्णपात्रः (त्र) पात्रपूर्णो
(ण) ब्रीह्यादि ॥ ४८ ॥
यदि पुरोडाश उदा पतेत्स वा विजेत तमन्तवेद्या-
साद्य किमुत्पतास किमुत्पोष्ठाः शान्तः शान्तरि-
हाऽऽगहि । अघोरो यज्ञियो भूत्वा सीद सदन
स्वं मा सीद सदन स्वं मा हिसीदेव प्रेषित
आज्येन तेजसाऽऽज्यस्व मा नः किंचन रीरिषो
योगक्षेमस्य शान्त्याः अस्मिन्नासीद बहिषीति
तमेतेन यजुषाऽभिमन्त्रयेदभिवाऽऽघारयेत् ॥४९॥
उत्पतेत्कपालेभ्यः पाच्या वा प्रमादादपगच्छेत्स विजेत भिद्येत वा ततस्तमादाय
बहिष्यासाद्य किमुत्पतसीति द्वाभ्यामभिमन्व्य द्वाभ्यामभिघार्य पुनः स्थाने स्थापयेत् ।
अस्तीर्ण तु बहिष्यभिमन्त्रणाभिधारणे एव क्रियेते नोद्वासनादि ॥ ४९ ॥

·६ पटलः महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३११ भूत्वा प्रभवति यजमानो यस्यैतां यज्ञे प्रायश्चि- त्तिं कुर्वन्ति ॥ (ख० १६) ॥ ५० ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । भूत्वा भूतिं प्राप्य प्रभवति प्रभुर्भवति समानानामीश्वरो भवतीत्यर्थः । प्ररोचनाप्रद- र्शनमादरार्थम् ॥ ५० ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ अथ पञ्चदशप्रश्ने पञ्चमः पटलः । अथ सोमप्रायश्चित्तान्युच्यन्ते- अग्निं नरो दीधितिभिररण्योहस्तच्युती जनयन्त प्रशस्तम् । दूरदृशं गृहपतिमर्युम् । अग्निनाऽग्निः समिध्यते सप्त ते अग्ने मनो ज्योतिर्जुपतां त्रयस्त्रि- शयन्मे मनसश्छिद्रं यदापो(चो)यच्च मे हृदः। अयं देवो वृहस्पतिः सं तसिञ्चतु राधसा ॥ विश्वकर्मा हविरिदं जुपाणः संतानयज्ञ समिम तनोतु । या व्युष्टा उपसो याश्च याज्यास्ताः संदधामि हविपा घृतेन । अयाश्चाग्ने । त्वं नो अग्ने । सत्वं नो अग्ने । भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टु- वा सस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः स्वस्ति नस्ताक्ष्यों अरिष्टेनमिः स्वस्ति नो बृह- स्पतिर्दधातु | पृषदश्वा मरुतः पृश्निमातरः शुभं- यावानो विदथेषु जग्गयुः । अग्निजिह्वा मनवः सूरचक्षसो विश्वे नो देवा अवसाऽगमनिह । शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्वका जरसं तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो मदन्ति मा नो ·[१६ प्रश्ले- 1: .. . : सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- मध्या रीरिपताऽऽयुर्गन्तोः। प्रेद्धो अग्न इत्येषा । श्रुत्कय कवये मेध्याय वचोभिर्नाकमुपयामि शसन् । यतो भयमभयं तत्कृधी नोडने देवाना- मव हेड युक्ष्व । अग्निं वो देवमग्निभिः सजोपा यवि(जि)ष्ठं दूतमध्वरे कृणुध्वम् । यो मर्ते- (त्येषु निध्रुविक्रंतावातपुद्र्धा धृतान्नः पावको : . घृतप्रतीको घृतयोनिरग्निघृतैः समिद्धो घृतम... स्यान्नम् । घृतघुपस्त्वा सरितो वहन्ति घृतं पिव- न्त्सुयजा यक्षि देवान् ॥ आयुर्दा अग्न इमो अग्ने सप्त ते अग्ने मनो ज्योतिर्जुषतां त्रयस्रिशद्यन्मे मनसच्छिद्रं विश्वकर्मा युनज्मि त्वाऽग्निं युनज्मी- न्धानास्त्वा ॥ (ख० १७) ॥ अग्निर्न इंडित ईडितव्यैर्देवैः पार्थिवैः पातु । वायुन ईडित ईडि- तव्यैर्देवैरान्तरिक्षैः पातु सूर्यों न इंडित ईडित- व्यैर्देवैर्दिव्यैः पातु । विष्णुर्न ईडित ईडितव्यैर्देवै- दिश्यैः पातु । अग्निर्यजुर्भिः पूषा स्वगाकारेण त इमं यज्ञमवन्तु ते मामवन्त्वनु व आरभेऽनु मा रमध्वः स्वाहेत्येतैत्रिभिरनुवाकैरविज्ञातपाय- श्चित्ते सोमे त्रयस्त्रिशतमाहुतीर्जुहोति ।। १ ।। तत्राश्रुतानि विशेषप्रायश्चित्तानि यत्र दोषाणां सोऽविज्ञातप्रायश्चित्तः सोमः । एत- दुक्तं भवति, पुरुषप्रमादालस्यादिमिस्तत्र प्रायशो भवन्त्येवान्येऽन्येदोषाः । न च ते सर्वे श्रुतप्रायश्चित्तविशेषा एव भवन्ति, विचित्रत्वात्तेषाम् । तस्माददृष्टदोषविघातार्था एता आहुती होतीति । तत्र-अग्निर्न इंडित इत्यादीनां त इमं यज्ञमित्यादिरनुषङ्गः । यथा पार्थिवैः पातु त इमं यज्ञमित्यादि । तथा-अग्निर्यजुभिस्त इमं, पूषा स्वगाका- रैस्त इममिति च ॥ १ त्रयस्त्रिशतं यज्ञतनूराग्नीधे ॥ २ ॥ नात्र पूर्वपूर्वानुद्रवणम् , अवचनात् ॥ २ ॥ पृथिवि भूवरि सिनीवाल्युरन्ध्र आचित्ते मनस्ते भुवो विवस्त इति वसतीवरीषु सवनीयासु वा विषिक्तासु सप्ताऽऽहुतीर्जुहोति ॥३॥ सोम- ·... पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितश्योगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । .. ३१३ स्याऽऽज्यमसि हविपो हविज्योतिषां ज्योतिर्विश्व- पां देवानां - भागधेयी स्थेत्यभिमन्त्र्य संव: सिञ्चन्तु मरुतः समिन्द्रः सं वृहस्पतिः । सं बोs- यमग्निः सिञ्चत्वायुपांच वलेन च । सर्वमायु- र्दधातु मे ॥. मान्दा वाशाः। आपो भद्राः। आदि-. . त्पश्यामि । आपो हि ष्ठा मयो भुवो यो वः शिव. तमो. रसस्तस्मा अरं गमाम व इत्येताभिः सप्तभिः ससिश्चेदभि वा मन्त्रयेत ॥ ४ ॥ प्रतिपदमेकैकाऽऽहुतिः । भुवो विवस्त इति सप्तमी । सवनीयासु एकधानासु विवि- क्तासु स्कन्नासु । संसिञ्चत्ता एव पुनराददीत । यदा त्वादानायोग्यास्तदाऽभिमन्त्र. येत ॥ ३ ॥.४. ॥ यदि प्रातःसवने पुरा होमात्सोमोऽतिरिच्येत तं चमसेप्वभ्युन्नयेयुरूप जुहुयुर्वा ॥ ५ ॥ प्रतिः सवनेऽन्तिमस्य चमसगणस्य प्राग्योमाद्यदि कलशादिपु पश्येयुरतिरिक्त (क्तानि) चमसेवानयेत् । उपजुहुयादा परिप्तवादिनाऽर्वागनुवपटकारात् । उपहोमास्तु परतो होमाद्दर्शनेऽपि यावदनुवपटुकारं लभ्यन्ते, उपहोमकालानत्ययात् । प्राग्योमादिति चानु- वर्षटकारहोमोऽभिप्रेतः ॥ ६॥ हुतेऽतिरिक्तस्याऽऽशायित्वा स्तुतशस्त्रवन्तं कुर्युः सा. प्रायश्चित्तिः ॥ ६ ॥ निर्वृत्ते सानुवपद्कारहोमे दृष्ट्वा ततः स्तुतशस्त्रवन्तं सोमं कुर्यात् ॥ ६ ॥ होतृचमसमुख्याश्चमसानुन्नीय वृहतः स्तोत्रमुपाकरोति ॥ ७ ॥ अतिरिक्तादेवोपस्तरणं चमसानाम् । अत्र चमसानुन्नीयेति वचनाचमसगणाय पर्याप्तसोमातिरेक एवातिरिक्तविधिः । अन्यथाऽग्निं नरादिविधिरेवेति सिद्धं भवति । केचिच्याहुतिमात्रातिरेकेऽप्येकधनामिवयित्वाऽतिरिक्तविधिं कुर्वन्ति ॥ ७ ॥ गौर्धयति मरुतामिति धयद्वतीषु स्तुवीरन् ॥ ८ ॥ 'पञ्चमोऽत्र स्तोमभाग इति ब्रह्मत्वविधावेव दर्शितम् ॥ ८ ॥ म अस्तिं सोमो अय सुत इति वैतास्वैन्द्रावैष्णवी- भोत्रे स्तुयुः ॥ ९ ॥ . :. १ कः पश्येत् इतिपाठः ·-- प्रभे- -- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [१५ प्रश्ने- एतासु वा स्तुवीरन् नेतरयोरन्यतरेण साम्ना । अथवा-ऐन्द्रावैष्णवीमिहोत्रे ॥९॥ ऐन्द्रावैष्णवर होताऽनुशसति ॥ १० ॥ गतः ॥ १० ॥ एतदेव माध्यंदिने सबनेऽतिरिक्त प्रायश्चित्तम् ॥ ११ ॥ यदि माध्यंदिनेऽतिरिक्तं पश्येदेतदेव प्रायश्चित्तम् ॥ ११ ॥ वण्महा आसि सूर्येति सौर्येषु वृहता गौरवीतेन वा स्तुवीरन् । एतदेव तृतीयसवनेऽतिरिक्त प्राय- श्चित्तम् । वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीषु वृहता गौर- वीतेन वा स्तुवीरन् ॥ १२ ।। स्तोत्रे विकार इत्यापस्तम्बः ॥ १२ ॥ अग्निष्टोमे सोमोऽतिरिच्येतोक्थ्यं कुर्वीत ॥ १३ ॥ तृतीयसवनेऽपि प्राग्योमादृष्ट्वा स एवाभ्युन्नयनविधिरुपहोमो वा । हुते तु दृष्ट्वा अग्निष्टोमश्चेत्क्रतुम्तमुक्थ्यं कुर्वीत । तत्रातिरिक्तं रसमाध(ह)वनीये प्रकृतिवद्धारां कृत्वा स्थाल्योक्थ्यं गृह्णाति । तत एकधनानां यथार्थमित्येतदाद्या पञ्चहोतुः क्रियते । ग्रहाव- काशगतकारास्तु लुप्यन्ते । प्रस्त्र(श्र)प्स्यन्तो ग्रहानवेक्षन्त इति वचनात् । ततः प्रातःसवनवदुक्थ्यं विगृह्णातीत्याधुन्नेतः सर्व राजानमित्यन्तं तन्त्रं तायते । स्तोत्रेषु चोक्थ्यवदेव स्तोमभागः । न तु द्वादशस्याऽऽवृत्तिः, उक्थ्यत्वविधानात् ॥ १३ ॥ याक्थ्ये पोडशिनं यदि षोडशिन्यतिरात्रं यद्य- तिरात्रे । (द्विरात्रं यदि द्विरात्र एकस्तोत्रमेव )॥१४॥ तृतीयसवनेऽतिरिच्यतेति कुर्वीतेति चानुषङ्गः । सर्वः प्रयोगश्चैषां ग्रहग्रहणादिरुक्थ्य- वद्रष्टव्यः । एकस्तोत्रमेवेति तृतीयसवनेऽपि सवनान्तरवदेकस्तोत्रमेव, न तूत्तरः क्रतु- रित्यर्थः । अत्र सूत्रकारेण शाखान्तरानुसारादतिरात्रातिरेके द्विरात्रः । ततः परमेकस्तोत्रं चोक्तम् । तैत्तिरीयकेऽतिरात्रातिरेकेऽप्येकस्तोत्रमेवोच्यते । यस्यातिरात्रेऽतिरिच्यते तं वै दुष्प्रज्ञानम् ' इत्यादिना । छन्दोगवढचैरपि तदेवाऽऽम्नातमनुमतं च तत्तत्कल्प- कारैः । वचनानि तु विस्तरभयान्न लिख्यन्ते । अतोऽतिरात्रातिरेकेऽप्येकस्तोत्रं युज्यते विकल्पयितुम् । कात्यायनस्तु तत्रैकस्तोत्रमुक्त्वाऽऽह-' अप्तोर्यामो वा ' इति । अप्तोर्यामेऽप्येकस्तोत्रमेवाऽऽहोपग्रन्थकारः । अथो अप्तोर्यामे गौरवीतमेव शिपिविष्टवतीषु कुर्युः' इति । अथ विकृत्येकाहानां यथास्वं प्रकृत्युक्त एवातिरिक्तविधिरनुसंधातव्यः । वाज- पेये त्वेकस्तोत्रमेवोक्तवानुपग्रन्थकारः । तथा तासु बृहन्निधनं वा जृम्भं कुर्युः, इति । अत्र पुनः सर्वस्यास्य सोमातिरेकविधेरनुग्रहमाचष्टे बौधायनः-- 'यथा यस्यःप्रातःसवन - ·५ १ ५ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । इत्यादि यथा ब्राह्मणमुक्त्वाऽऽह ' इति च्छन्दोगवढचेषु कामयमानेषु ते चेन्न कामये- रन्प्रातःसवनेऽतिरिक्ते यां स्थाली राज्ञेऽतिशिष्टाय मन्यते तस्या उपरिष्टादारयणमा- नीयाधस्तादुपगृह्णाति तं त्रिरभिविष्यन्दयति. सोऽभिविष्यादमानः सर्व एवाऽऽग्रयणः यते तं निरभिहिंकृत्य परिमृज्य सादयति ' इति । तथा माध्यंदिनेऽप्येतमेव विधि- मविकृतमुक्त्वाऽऽह । तृतीयसवनेऽतिरिक्ते हारियोजनमेवात्राभिविष्यन्दयति । न हि पुनर्ग्रहणं विद्यत इति । कात्यायनोऽप्याह- 'पूर्वात्सवनादतिरिक्तस्योत्तरे संयावनमेके तं निकामयमानोऽम्यतिरिच्यत इति श्रुतेः । तृतीयसवनाच्चेद्धारियोजनेऽवनीय होमः । अप्सु तावृजीपमिश्रस्याप्स्ववहरणम् ' इति । अथ यदा सूत्रकारमतादातराने द्विरात्रः क्रियते तदा पूर्वमहः पत्नीसंयाजान्तं संस्थाप्य द्वितीयोऽप्स्वतिरात्रः कार्यः । उपरिष्टा- दतिरात्रत्वादहीनानां न्युष्टिद्विरात्रप्रकृतित्वाञ्च द्विरात्राणाम् । एवमन्येऽप्यहीनधर्मा द्विरा- धर्माश्च यथाप्रकृति द्रष्टव्याः ॥ १४ ॥ (तत्र ) वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीपु बृहता गौरवी- तेन वा स्तुवीरन् ॥ १५॥ तायसवनिक एकस्तोत्रे ॥ १५ ॥ यदि सोमौ ससुतौ स्यातां प्रथमानि चत्वारि संभारयजूपि हुत्वा महति रात्रिय प्रातरनुवा- कमुपाकुर्यात् । तस्मिन्परिहित एहि यजमाने- त्युक्तेऽन्वारब्धे यजमाने संवेशायोपवेशाय गाय- त्रिया अभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तात्मातःसवनस्य जुहुयात् ॥१६॥ यदि सोमयोः समानस(सु)त्यः स्यात् । आदितः प्रातःसवनस्य वुध्यमात्रे(ने) चतुर्भिः संभारयजुभिर्तुत्वा प्रबोधनकाले प्रातरनुवाकस्योपाकरणमन्वारब्धे यजमानेऽध्वर्युः(यजुभिः) संवेशायोपवेशाय० अभिभूत्यै स्वाहेति एवमन्तेन जुहुयादिति भाप्यकृत् ॥ १६ ॥ उत्तराणि चत्वारि संभारयजूषि हुत्वा संवेशा- योपवेशाय त्रिष्टुभोऽभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तान्- माध्यंदिनस्य सवनस्य जुहुयात् । उत्तराणि चत्वारि संभारयजूशष हुत्वा संवेशायोपवेशाय जगत्या अभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तात्तृतीयसव- नस्य जुहुयात् । उत्तराणि चत्वारि संभार- १ सवनमेके।

·यजू पि - ... . • . - ३१६ ! सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [ १५ प्रश्ने--- हुत्वा संवेशायोपवेशीयांनुष्टुभोऽभिभूत्यैः स्वाहेति पुरस्तादनूबन्थ्योया बपाया जुहुयात् ।। : उत्तराणि चत्वारि संभारयजूपि हुत्वा संवेशा- योपवेशाय पङ्क्त्या अभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तादु- दवसानीयाया 'जुहुयात् । समिद्धेऽग्नौ हूयन्ते. ... प्राणापानौ मृत्योर्मा पातं प्राणापानौ मा मा हासि- ष्टमिति द्वे आहुती ॥ १७ ॥: .... .. : । एवं सवनस्य सवनस्य चाऽऽदावुत्तरोत्तरैश्चतुर्मि: : संभारयजुर्भिश्छन्दसा सो(चो)त्तरे सह पङ्क्त्या । पञ्चसवनो यज्ञः । त्रीणि · सबनान्यवभृथोऽनूवन्ध्येति' (: आप० श्री १४-७-३) इत्यापस्तम्बः । पञ्चसवनस्तु यजुः- अग्ने नयेति प्रातःसर्वनादि, अभि- पवादि माध्यंदिनम्, आदित्यारम्भणम्, अवभृथोऽनूबध्येति पञ्च । अन्त्यसंभारयजुर्नियुज्यते छन्दस्त्वेकैकम् । ज्वलत्यग्नौ हूयन्ते. प्राणापाताविति । जपं कृत्वा वनस्पतेः ॥ १७ ॥ पुरस्तात्पाशुकात्स्विष्टकतो जुहोत्येतिवतीः प्रति- पदो भवन्ति । प्रतिवन्त्याज्यानि ॥ १८ ।। पुरस्तात्पाशुकात्स्विष्टकृतोऽध्वर्ये (यु)जुहोति । जपतीत्यापस्तम्बः । एतिशब्दः प्रेति- शब्दो निगद्यते । तान्याज्यानि भवान्त वैश्वदेव्यादीनि ॥ १८ ॥ यरुत्वतीः पूपण्वतीर्वा प्रतिपदो भवन्ति ॥ १९॥ मरुत्वतीः पूषण्वतीर्वाऽऽरम्भ आज्यानाम् । ब्राह्मणांच्छंसिनो यत्सम तदभिवर्तः । उभे बृहद्रथंतरे कर्तव्ये । सर्वेषु संसवप्रायश्चित्तेप्वेष विधिः ॥ १९ ॥ यद्यग्निष्टोमः सोमः परस्तात्स्यादुक्थ्यं कुर्वीत । यद्युक्थ्यः पोडशिनम् । यदि षोडश्यतिरात्रम् । यद्यतिरात्रोऽप्तोर्यामम् । यद्यप्तोर्यामो द्विरात्रम् । यदि द्विरात्रंस्त्रिरात्रम् । यदि त्रिरात्र एकस्तोत्रमेव ॥ २० ॥ यद्यग्निष्टोमः । तेन सह संसवप्रायश्चित्तविधित्मियज्ञः कर्तव्यः संस्थाविधिकः । यद्युक्थ्यसंस्था स्यात्परयज्ञः । पोडशिसंस्था , स्वशाखीययज्ञः, तैत्तिरीयकोक्थ्यसंसवे सोऽतिरेक उक्थ्य अतिरात्र एव कर्तव्यः । यदि षोडशी परयज्ञ: स्यादतिरात्रसंस्था कर्तव्या । यद्यतिरात्रः स्यात्रिरात्रः स्वयज्ञः कर्तव्यः । सर्व गर्गत्रिरात्रवत् । यदि तु त्रिरात्रः परयज्ञः स्यात् । एकस्तोत्रमेव विवर्धते ।' यद्येकसोमातिरेकेण वोक्थ्यादि- विवृद्धिः ॥ २० ॥ -- ·क ५-पटलः । महादेवशास्त्रिसंकलितपयोग चन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ३१७: tो अभिजित्कार्योऽभिजित्यै । विश्वजित्कार्यो विश्वस्य जित्य है। सर्वस्तोमः सर्वपृष्ठः सर्वस्याऽऽप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध । कोशा... : क्रोशे कार्ये वसिष्ठस्य निहवे. उभे घृहद्रथंतरे कार्ये ।। सजनीय शस्यं विहव्या शस्यमगस्त्यस्ये कयाः शुभी-: ! .. .. य शस्यमिन्द्रस्य निष्केवल्यं तानि शश्सेदभिवतै ब्रह्मसाम कुर्यात् । अभिजितं विश्वजितं वा यज्ञक्रतुं कुर्यादिति सं- प्रेष्यति ॥ २१ ॥ आभिनिद्विश्वजिद्वा सर्वपृष्ठः . सर्वस्तोमः सर्वस्याऽऽप्त्यैः सर्वस्यावरुद्धया इति ब्राह्मणम् । वैराज शाक्करं रैवतमिति सोमे तूभयच्छन्दसः । सप्तदश एकविंश- स्तृणवस्त्रयस्त्रि श.इति । एवंलक्षणोऽतिरात्रो. भवति । विश्वजितं (सर्वस्तोमः ऋतूनाम्) इति यस्मिंस्तस्य शंसनम् । ममाग्न इति । अगस्त्येन दृष्टं कया शुभीयं नी(नारि)ष्ठे त्रीण्यपि जानयिम्( यात् ।) प्रातःसवनीये वैश्वदेवे क्षिपेत् । विहन्यं माध्यंदिनीये । मुरुत्वतीये अगस्त्यस्य कयाशुभीयं तृतीयसवनीये वैश्वदेवेऽनुमोहेत् (क्षिपेत्) | पुनरेषा प्रयोगः-तौरश्रवसं कार्यमित्येवाऽऽहाऽऽपस्तम्वः । कोशानुक्रोशे कुरुतादित्येवमन्तम् । पुरस्तात् प्रात:सवनात्संप्रेष्यति । प्रातःसवनात् पश्छन्दोगवढचानां - मतादिति । एतदाभजिति विश्वनिति वा । यदुक्तं संप्रैपे. सवनीयादीनि च ॥ २१ ॥ . पूर्ववत्स स्थाप्यः । अभिपुत्यं वा दक्षिणाभिर्वा वर्षी ।।::: यासं यज्ञक्रतुं कुर्युः ।। २२:. अथवा पूर्ववत् संस्थापयितव्यामायः एवाऽऽरब्धं नैवांभिषवा उक्तो(?) । यद्यग्निष्टोमः सोमः पुरस्तात्स्यात् । इति । दक्षिणाग्निर्या( आ.)नीयाः समः स :) ( दक्षिणाभिर्वरी- यासं) वहुदक्षिणं शक्रयज्ञात् । रथो वा यावन्तमध्वानं गच्छति ॥ २२.11.2 यावद्रथान्ह्य(ध्वम)न्तरा गिरि भिद्वा (त्त्वा) नदी तावता ससवः समानजनपदे स सवो नानाज- नपदे ससवो नाविद्विषाणयोः सरसवो विद्यत इत्येकेषाम् ॥ (ख०१९) ॥ २३ ॥ अन्य( याव )द्रंथान्ह्यन्य:)न्तरेति वचनात्तद्रथान्यं तावत्यावनि यजतो न संसव- प्रायश्चित्तम् । यत्र वा गिरी स्यातामन्तराः यजेत न: संसवप्रायश्चित्तं; सो गिरिंकारी- त्युच्यते, गिरिभिट्टा तत्रान्तरा न तत्र संसवदोषः (१) । गिरिवर्वा यथा सर्वतः सर्वतो मह- च्छिखरैः स. वा यत्रान्तरे वर्तते नानाभूते वाऽन्यत्र राज्येऽपि तत्रापि न संसवप्रायश्चि- त्तम् । अत्र शाखान्तरमुपसंहरत्यापस्तम्ब:- यावद्रयान्ह्यमन्तरा गिरिगिरिभिद्रा नदी -

·[ १५ प्रश्ने-
,
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्--
व्यवेयात्पर्वतान्तराये वा नानाराज्ययोर्वा संसवो नाविद्विषाणयोः संसवो विद्यत इति
कङ्कतिब्राह्मणं भवति । ( आप० औ० १४-२०-४) इति । अन्यस्मिंश्चान्यं तत्र
न संसवदोषः । विद्विषाणयोरेव संसवदोषो विद्यते । अविद्विषाणयोनास्ति संसवप्रायश्चि
तम् । अर्वागपि रथान्याद्यजतो लोके ॥ २३ ॥
यदि दीक्षितानामुपतापः स्यान्महानाग्नीध्रीयमु-
पसमाधाय ब्रामणं दक्षिणतो निषाद्यैकविंशति-
यवान्दर्भपुञ्जीलाश्च पूर्णपात्रेऽवधाय ब्राह्मणाय
प्रोच्यापः परिन्नूयात्-जीवा नाम स्थ ता इसममुं
जीवयत जीविका नाम स्थ ता इमममुं जीवयंत
संजीवा नाम स्थ ता इसममु संजीवयतेति
प्रतियात् ।। २४॥
दीक्षितानां यत्रोपतापो ज्वरः स्यात् । स यजमान आयतने शेत एव । न करोति
यजमानकर्माणि । तं परिगृह्याऽऽग्नीध्रमण्डपं नयेत् । परीमं परित इति नयनमन्त्र आप.
स्तम्बीये द्रष्टव्यः । नास्त्यस्माकं नयनमन्त्रः । तूष्णीमानयनमिति वा गम्यते । आग्नी-
ध्रीय एव स उपसमाधानं बलवत्करणं परिस्तरणं च दभैाह्मणस्तस्य दक्षिणत उपवि.
शति । दर्भेष्वाग्नीध्रीयमभिमुखमुदकपूर्णपात्रमुत्तरतो निषायैकविंशतिकुशस्तम्बाश्च
क्षिप्यन्ते । त्रिभिर्मन्त्रैराप उच्यन्ते जीवा नाम स्थ ता इत्यादि । तृतीये च मन्त्रे तस्य
नामग्रहणं द्वितीयान्तं देवदत्तं संजीवयतेति ब्रूयात् ॥ २४ ॥.
या जाता ओषधय इत्योषधिसूक्तेनैताभिरद्भि-
रभिषिञ्चेत् ॥ २५ ॥
ओषधिसूक्तेन च स्नापयत्युदपात्रे या अपः ॥ २५ ॥
पाययत्येतासायपां प्राणापानौ तं उपाश्वन्त-
यामौ पातामसौ व्यानं त उपाशु सवनः पातु
वाचं म ऐन्द्रवायवः पातु दक्षऋतू ते मैत्रावरुणः
पातु चक्षुषी ते शुक्रामन्धिनौ. पाता श्रोत्रं त
आश्विनः पात्वात्मानं त आग्रयणः पात्वङ्गानि
म उक्थ्यः पात्वायुष्टे ध्रुवः पातु वीर्य तेऽतिग्राह्याः
पान्त्वसावित्यभिमृशति ॥ २६ ॥
अथैनमभिमृशन्तीत्यापस्तम्बः । सर्वेऽभिमृशन्ति । असाविति नामग्रहणं संबुद्धयाँ
॥ २६ ॥

·६ पटलः) महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३१९
प्रतिजपत्ति प्राणापानौ म उपाश्वन्तर्यामौ पाता
व्यानं मे उपाशु सबनः पातु वाचं म ऐन्द्रवा-
यवः पातु दक्षऋतू मे मैत्रावरुणः पातु चक्षुषी मे
शुक्रामन्थिनौ पाता श्रोत्रं म आश्विनः पात्वा-
स्मानं म आग्रयणः पात्वङ्गानि म उक्थ्यः पातु
वायुर्मे ध्रुवः पातु वीर्य मेऽतिग्राह्याः पान्विति
प्रतिजपिते पुष्टिपती पुष्टिं प्राणे प्राणमपानेऽपानं
व्याने व्यानमुदान उदान५ समाने समानं वाचि
वाचमस्मै पुनर्धेहीत्याहुतिं जुहोति ।। २७ ।।
यजमानं प्रतिजपत्यध्वर्युः । ब्रह्मेति वैखानसः । प्रतिजपिते पुष्टिपतो पुष्टिमिति
होममन्त्रः । हुत्वा पूर्ववदाभिमर्श इत्यापस्तम्बः । भाष्ये तु स्वयं जपत्येतावेवोपांश्वन्त.
र्यामा इति । तत आहुतिराग्नीध्रीयेऽध्वर्युर्यथा पूर्व कृतमामिश नं तथैव न तु स्वयं जपः।
आग्नीध्रीय उत्पन्न एतत्कर्म, नतु पूर्वम् ।। २७ ।।
न पुनर्भेषजं करोति ॥ २८ ॥
ततो निवृत्तिः ॥ २८ ॥
यदि म्रियेत मागवभृथादग्न्यवभृथं कुयुः ॥ २९ ॥
यदि यजमानो म्रियेताक्रियमाणे तु.नैमित्तिके प्रागवभृथादश्नितरेव दुहनम् । अस्य
पारसमापने कृते नैमित्तिके नतु प्रत्यक्षविधानात् । अधिकारः पितृमेधेन यजमानार्थ-
त्वात् कर्मणः स नास्ति यदर्थ तत् क्रियते । अन्ये त्वाहुः-आग्निषु प्रक्षिप्यत इति ॥२९॥
अवभृथं वा गमयित्वोदाहत्यावभृथादग्निाभिरभिसमाहारं दहेयुः:॥ ३० ॥
अवभृथस्नानमन्त्रैरवभृथमन्त्रेणावभृथ इति । अथवा- अवभृथं नीत्वा स्वकालेऽवभू-
थस्नानकाले तूष्णी प्रोक्ष्याभ्युदाहृत्य प्राग्व५शमुन्नेतारं पुरस्कृत्य, अथ लुप्त यजमानकर्म
निवर्तते । संस्कार आशिषश्च आयुराशास्त इत्येवमाद्याः समाप्य साङ्गं ऋतु स्वैरप्य-
निमिः । ये पितृमेधे व्यापारं गच्छन्ति तैर्यथालोकं दहेयुः । पत्नीप्रयाणेऽ( मरणे )प्ये-
तदेवेति मीमांसकाः । तस्या अपि प्राधान्यात् । पत्नी अझं, तस्मान्न तस्या इत्युप-
देशः ॥ ३० ॥
एतावदेकाहे ।। ३१ ॥
एतावदेकाहे विधानात् ॥ ३१ ॥
अहर्गणे त्वाहर दहेत्युक्त्वा दक्षिणानेरङ्गारं
निर्वर्त्य निर्मन्थ्येन वा दहेयुः ॥ ३२ ॥

·[[::१५ प्रश्नै- . 4 १२० । एका सत्यापीढविरचितं श्रौतसूत्र- अहर्गणे तु सत्रेऽहीने वाऽऽहर दहेत्युक्त्वा यजमानमात्मानमध्वर्युराहर तं यजमानं मृतं विधिना दहतं. चैनमिति प्रैषार्थः । दक्षिणाग्नेगृहीत्वाऽङ्गारान्निर्मन्थ्येन वा, मृतस्य यजमानस्य दहनं तृष्णीममात्यैः कर्तव्यम् । वर्तमानमहः परिसमाप्यास्य पत्नीसंयाजान्तं कर्मान्ये कुर्युः ॥ ३२ ॥ दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यामस्थिकुम्भ निदधाति ॥३३ ।। यजमानस्य चेति शेषः ॥ ३३ ॥ तिसृभिः सपिराजीभिरभिप्रतिहताभिरुद्गातारः 'स्तुवीरन् ॥ ३४॥ उद्गातारः सार्पराजीभिः स्तुवीरन्निति तिसृभिरस्थीनि ॥ ३४॥ ऋत्विजों होतृमथमाः -प्राचीनावीतिनो यामीरनुब्रुवन्तः सार्पराज्ञीनों कीर्तयन्तो दक्षिणा-या ... कुर में केशपक्षानुद्ग्रथ्य सयोन्प्रस्रस्य दक्षिणानुरूना- नानाः सव्यानित्येकेषाम् ॥ ३५ ॥ ऋत्विजो होतृप्रथमाः प्राचीनावीतिनो दक्षिणान्केशपक्षानुद्वथ्य बुद्ध्वा सव्या- न्मुक्त्वा दक्षिणानूरूनानाना विपरीतमित्येके ॥ ३५ ॥ 31 त्रिः सव्यं मार्जालीयसनुपरीयुः ।। ३६ ॥ अस्थीनि त्रिः प्रसव्यः परिगच्छन्त्यप नः शोशुचर्दधमिति मन्त्रणानेने पश्चाद्यामीयं यमों दांधारेति सर्पिराज्ञीश्च कीर्तयति । यत्स्तुतमननुशमि(१)स्तमिति लिङ्गात् । उच्चै- स्तुष्टमानसाः सर्पराज्ञीः । सव्यान्वद्ध्वा दक्षिणान्मुक्त्वा सव्यानेरूनानानाः स्त्रीरेव प्रतिनिधिमप नः शोशुचदघमित्येतेनैव तत्कृत्वोदङ्मुखा गच्छन्ति । अथेभ्यो यजमा. नेस्यो दक्षिणतोऽश्मान परिधिं दधाति-इमं जीवेभ्यः पर्वतेनेंतिः विज्ञप्व(षोड)कृता- स्वहीनसंततिषुः पूर्वकाल एव रात्रौ परिस्तरणान्त महासत्रे वुद्ध्वा यत्प्राप्तकालमहस्तन्त्रं कुर्वन्ति ।। ३.६ ॥ : श्री ऐन्द्रवायवाग्रा ग्रहा मैत्रावरुणाग्रा वा मार्जाली - यन्यन्ते भेक्षानुपनिनीयुः ॥ ३७॥ अग्निष्टोमनिमित्तं कुर्वन्त्युपसमूहनं, तस्य भूयस्त्वात् । तस्मादेव स्तोमान्(मा) गृह्यन्ते । तथा दर्शपूर्णमासयोः प्रायश्चित्तेषूत्पन्नेषु नान्यमाय निरुप्यते । केचित्त्वस्यार्थे सोमक्रयं कुर्वन्ति । अयमग्निष्टोमो नैमित्तिक इतरेषां मृतस्य नाधिकार इति न्यायः । तदा सर्वे याजमानं कुर्वन्ति । सूत्रकारमतिस्तु तस्यायं यज्ञ इति तदा तु जपानां याजमानानां संस्काराणाम्-- आयुराशास्त इत्यादीनां लोपः । अग्निष्टोमसंस्थासु सोमे चैन्द्रवायवाना ...

·५ पटल..] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३२१ ग्रहा मैत्रावरुणाग्रा वा । यामीपु सर्वम्तोत्राणि । स्तोत्रे स्तोत्रे वर्तमानेऽस्थिघटो निशी- यते । मार्जालीयेऽअङ्गप्रधानभक्षान्निनीयन्ते ॥ ३७॥ अग्न आयूपि पवस इति प्रतिपदं कुर्वीरन् । ३८ ! अग्न आयू५पीति सर्वस्तोत्राणामारम्भः । अत्र विशेषमाहाऽऽपस्तम्बः- रथंतरसामैपां सोमः स्यात् । आयुरेवाऽऽत्मन्दधतेऽयो पाप्मानमेव विजहतो यन्तीति विज्ञायते'। ( आप० श्री० १४-७-२२ ) इत्यादि । रथंतरपृष्ठ एवायं स्तोत्रविधिः । अस्मि- पत्नीसयाजान्ते कृते तस्यानयोऽपशीयन्ते निर्मथ्य पितृमेधादिप्रकृतिवच्छेपं समापयन्ति । सत्रमहीन वा । यस्त्वकृतो दिवसस्तस्मादारभ्य मृतस्य च यत्कर्म तत्सर्व कुर्वन्ति ! तस्मिन्निरिपक्ष एप विधिरनाथस्य ॥ ३८ ॥ एतावदनाथे नाथवतस्तु दग्ध्वाऽस्थीन्युपना यस्तस्य स्वो नेदिष्ठी स्यात्तं तस्य स्थाने दीक्ष- यित्वा तेन सह यजेरन् ।। ३९ ॥ एतावदनाथे नाथवत इति हेतुवचनात् । यदि तु नाथवान्दग्वाऽऽहर दहेत्युक्त्वा दक्षिणाग्नेरङ्गारेण कृष्णाजिनेऽस्थीनि वद्ध्वा निधाय तस्मिन्नपि न दृश्यन्ते । मृतस्य यः पुत्रः सोदयों भ्राता वा मृतस्य स्थाने दीक्षित आत्मसंस्कारे न वपनमिति केचि. द्वयाचक्षते । यस्याऽऽवृत्तिः । प्रेतानयन्तु ये दीक्षितास्त एव तिष्ठन्त्या ऋतुसमाप्तेः । येनेष्टयोऽग्नयस्ते गृहे तिष्ठन्ति नित्यकर्मापि तस्य क्रियते । प्रवासागतस्य चेन्न स्वयं पितृशुश्रूषां कुर्वन्प्रतिनिधिर्य एतेन सहेतरयाजमानस्तिष्ठति । मृतस्य यजमानस्य कर्म यः करोति ये वितरे यजमानास्ते ॥ ३९ ॥ संवत्सरेऽस्थीनि याजयेयुः । अग्निष्टोमः सोमो रथंतरं गौरवीतं वा साम सप्तदशः स्तोत्रो व्याख्याते ग्रहाग्रे स्तोत्रैऽस्थिकुम्भमुपनिदधाति ॥ ४० ॥ संवत्सरे पूर्णेऽस्थीनि याजयेयुरिति श्रुतेः । जपो यजमानसंस्कारश्च निवर्तते । अर्थलुप्ता आयुराशास्त इत्येवंविधा आशिपश्च । दक्षिणीया तु देवतापरिग्रहार्थेन न दीक्षार्थेन । अग्निष्टोम ऐन्द्रवायवाग्रा मैत्रावरुणाया वेत्येवमादि पूर्वास्थियज्ञवत् । अनुत्पन्ने तु मार्जालीये ये तक्षास्तेषां उत्करे । द्वादशमासात्मकमस्यास्थियज्ञस्य दक्षिणा उदवसानीयान्तं पृष्ठशमनीयं मैत्रावरुण्यामिक्षां वा कृत्वा क्रियतेऽस्थियज्ञः । एप विधिः सूत्रकाराणाम् । मीमांसकानां तु पृथक्पृथक् पृष्ठशमनीयं सौत्रामण्यामिक्षां कृत्वा यथैव पूर्वयज्ञे दीक्षिताः सह(ब)नेष्टिना(घ्या) कुर्वन्ति । तेषां नैमित्तिको यजेत प्रमीत इति तु तु त्याग -..- .. ...

·तु
३२२
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[१५ प्रश्न-
यावज्जीवश्रुतेः । नित्यानां निवृत्तिः । अग्निहोत्रं तु मृतहोभे न क्रियते चतूरात्रमहूय-
मानानां लौकिकत्वश्रुतेः । अग्नेर्गुप्त्यर्थत्वादिति अनुपदकारवचनाच्च । केचित्त्वहूयमा-
नाग्नीधारयन्ति । संवत्सरेऽस्थीनि याजयेयुरिति वचनान्न लौकिका भविष्यन्तीति मृत-
पत्न्यस्थियज्ञेऽपि दीक्षिते पत्नीकर्म च करोति नेष्टिसमीपतः ॥ ४० ॥
यामेन साम्ना स्तुवते । द्वादशशतं दक्षिणा ।। (ख०२०) ॥ ४१ ॥
इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने पञ्चमः पटलः ।।
गतः ॥ ४१ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग-
चन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्ने पञ्चमः पटलः ।।
अथ पञ्चदशप्रश्न पष्टः पटलः ।
ܪܣܛܝܳܠ
यदि सत्राय दीक्षेताथास्य सास्युत्थानं जायेत ।
सोममय(वि)भज्य विश्वजितातिरात्रेण सर्वस्तो
मेन सर्वपृष्ठेन सर्ववेदसदक्षिणेन यजेत ॥ १ ॥
सत्राय सत्रार्थम् । यज्ञशून्यसत्रेण यक्ष्य इत्युक्त्वा यदि न यजेत । यो यक्ष्य
इत्युक्त्वा न यजत इति लिङ्गात् । याऽत्र योक्ष्य इत्युक्त्वेति विधिप्राप्तां धातवीया-
मेके सहस्रदक्षिणां समामनन्ति
( आप० श्री० १४-८-२) इत्यापस्तम्बः ।
सा सहस्रदक्षिणा कार्या । सत्रे दीक्षित्वा रोगादिना निमित्तेन मध्य एवोत्थातुमिच्छेत्स
सोमस्य स्वांशं गृहीत्वा स्वाग्नीश्च समारोप्य गत्वा कृतान्तादेव प्रक्रम्य विश्वजिद्विधिना
ऋतुः समापनीयः । एवमतिरात्रेण सर्वस्तोमेन सर्वष्ठेन सर्ववेदसदक्षिणेन यजेत इति
वचनात् । न चास्य सप्तदशोऽग्निष्टुद्भवति । अत एव विधेरयज्ञविभ्रषात् ॥ १ ॥
कृतान्तात्कर्माणि प्रतिपद्यते ॥ २ ॥
कृतान्तो यमः । तस्य संबन्धात्पैतृमधिककर्माणि प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ २ ॥
अवलिख्योखायास्तैरन्यां मृद सस्कृत्य कुर्यात् ॥ ३ ॥
यदि दीक्षासूतिष्ठासेदित्यापस्तम्वः । स चोखायाः पासूनपादाय तैरन्यां मृदं संसृज्य
तूष्णीमुखां कृत्वा तस्यामुख्यमुत्पादयेत् ॥ ३ ॥
अवलिख्य पशुशिरसां तूष्णीकेष्वाश्लेषयेत् ॥ ४ ॥
तथा पञ्चपशुशिरोभ्यो लेशानपादाय लौकिकेषु पशुशिरःस्वाश्लिप्य मृदा प्रलिप्य
निदधाति ॥ ४ ॥

·६ पटल: ] महादेवशाहिसंकलितमयोगचन्द्रिकाच्यास्यासमेतम् । ३२३ . . प्रणीत आबनीये तृप्णीमग्नि५ हरति ॥ ५ ॥ ' प्रणीतेऽग्नौ तूप्णीमन्यं प्रणयेत् । मन्त्रवन्तमित्यपरम् ' ( आप० श्री० १४. ८-१० ) इत्यापस्तम्बः । प्रणीतेऽग्नावृत्तिष्ठत इत्यनुपङ्गः । स्पष्टमन्यत् ॥ ५ ॥ संचितेऽग्नावृत्तिष्ठतो न साम्युत्थानेऽग्निचयनं विद्यते ॥ ६ ॥ चितेऽग्नावृत्तिष्टतो नाग्निचित्या विद्यते । तृप्णी वाऽग्निं चिन्वीत । मन्त्रवन्तमित्य- परम् ' इति भरद्वाजः ॥ ६ ॥ प्राचीनमुदीचीनं चोदवसाय विहार साधयित्वा सर्वपृष्टया (ठया) यजेत । सर्वऋतुभ्य आगृर्याश- क्यमाने यष्टुम् त्रैधातयिया सत्रे तु विश्वजि- तातिरात्रेण ॥ ७ ॥ आगोरणं मनसा संकल्पः । वाचा चेत्यपरम् । सूत्रार्थः पूर्वैाख्यातः ॥ ७ ॥ यदि सुन्वतामाहवनीयोऽनुगच्छेदाग्नीध्रात्मणये- युरेनं यद्यानीघ्रो गार्हपत्याद्यदि गार्हपत्यो मन्थेयुरेनम् ।। ८ ॥ सुन्वतामिति जात्याख्यायामिति वहुवचनम् । नतु सत्रार्थम् । औत्तरवेदिकस्याऽऽ- नध्रिीयोऽग्नियोंनिस्तस्यापि शालामुखीयः । तस्य त्ववक्षाणमन्थनम् । प्राक्त्वाग्नीध्रप्रण- यनादौत्तरवेदिकस्यान्वाहितविधिना प्रणयनं शालामुखीयात् । तस्य तु तेनैव विधिना मन्थनं प्र[स]क्त्वौत्तरवेदिकप्रणयनात्तेनैव विधिनाऽस्य प्रणयनं प्राजहितात् । प्राजहि- तदक्षिणाग्निसभ्यासथ्यानां तु यथाप्रकृत्यन्वाहितविधिरेव सर्वत्र ॥ ८ ॥ यस्मादारोरुद्वायत्तस्यारणी कुर्यात् ॥ ९ ॥ अत एव पुनर्मन्थेदित्युक्तम् । तत्र यद्दारुगतोऽग्निरन्ततोऽनुगच्छेत्तच्छित्त्वाऽरणी परिकल्प्य मन्येत् ॥ ९ ॥ क्रमुको भवति ॥ १० ॥ धनुरादिनिर्लेखनप्रभवाः शकलाः क्रमुकः, तत्रेन्धनार्थे भवति ॥ १० ॥ ब्रह्मण उद्गाने हो।ऽध्वर्यवे च चतुरो वरान्दद्यात् ।। ११ ।। मुख्याश्चत्वारो महत्विजः ॥ ११ ॥ यद्यक्रीत सोममपहरेयुरन्यः क्रेयः ॥ १२ ॥ प्राक्क्रयादपहरणे पुनराहृत्य क्रय एव कार्यो नान्यत्प्रायश्चित्तमित्यर्थः ॥ १२ ॥ यदि क्रीतं यो नेदिष्ठी स्यात्तत आहृत्याभिषुणुयात् ।। १३ ॥ १ ·३२४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रश्ने . .. . क्रीतस्यापहरणे यो नेदिष्ठी नेदिष्ठः सोमसंनिकृष्टदेश इति यावत् । ततो यावद- र्थमाहृत्य तमेवाभिषुणयादित्यर्थः ॥ १३ ॥ सोमाहाराय सोमविक्रयिणे वा किंचिद्दद्यात् ॥ १४ ॥ य इदानीं सोमस्य हर्ता यो वा पूर्वः सोमविक्रयी तयोरन्यतरस्मै यथाश्रद्धं दयात् ॥ १४ ॥ यदि तं न विन्देयुः पूतीकानभिपुणुयात् । यदि न पूतीकानथ फाल्गुनानि । यदि न फाल्गुनान्य- थार्जुनान्यथाऽऽदारान् । यदि नाऽऽदारान्या एव काश्चाऽऽर्दा ओपधीराहत्याभिपुणुयात् ॥ (ख०२१) ॥ १५ ॥ पूतीकादय ओपधिविशेपाः । फाल्गुनानि तृणविशेपाः । तेप्वादाराः फाल्गुनानि च समुच्चीयन्ते । तत्राप्यापस्तम्बीये विशेष:-'पूतीकाभाव आदाराम्फाल्गुनानि च यानि श्वेततूलानि स्युस्तदभावे याः काश्चौपधीः क्षीरिणीररुणदूर्वाः कुशान्वा हरितानिति । वाजसनेयकम् । अप्यन्ततो ब्रीहियवान् ' ( आप० श्री० १४-८-१३ ) इति । तत्राऽऽदारादयोऽपि सोमस्यैव प्रति निधयो न पूतीकादेः सोमस्याङ्गत्वात् । तेन सर्वेषां तद्धर्मतच्छब्दी भवतः । हरितानित्येव सालाभेऽपि हरितान्त्रीहिस्तम्बान्यवस्तम्वा- न्वाऽभिषुणुयान्न त्वसमाप्य विरभेदित्यर्थः ॥ १५ ॥ प्रतिधुक् प्रातःसवने पूतीकाश् । दधि च माध्यं- दिने सवने पूतीकाश्च । शृतं च तृतीय सवने पूतीकाश्च ॥ १६ ॥ प्रतिधुगादयः पूतीकाश्च सहाभिपूयन्ते, न तु श्रयणं प्रतिधुगादिभिरित्यर्थः ।।१६ ॥ आपदा प्रतिधुपा प्रातःसबने सर्वान्सोमाच्छ्री- णाति । शृतेन माध्यंदिने सबने दध्ना तृतीय- सवने नीतमिश्रेण ॥ १७ ॥ सर्वेष्वप्येतेषु प्रतिनिधिकल्पेषु प्रतिधुगादिभिः सर्वसोमानां श्रयणं स्यात् । समुच्ची- यते च तत्तत्प्राकृतैः श्रयणमैत्रावरुणादीनाम् । प्रतिधुगशृतं दुग्धमानं पयः । तथा च भरद्वाज:-प्रतिधुगिति दुग्धमात्रं स्यात् ' इति । नीतमिति नवनीतम् । तन्मिश्रेण केवलेन वा दध्ना श्रयणम् ॥ १७ ॥ अग्निष्टोमः सोमः स्याद्रथंतरसामा ॥ १८ ॥ आरब्धः क्रतुरग्निष्टोमान्त एव कार्यों रथंतरसामा च यद्यपि संस्थान्तरं सामान्तरं वाऽभिहितमासीत् ।। १८ ।। ..

·६ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । एकां गां दक्षिणां दद्यात्तेभ्य एव ॥ १९ यद्यपि पुनरिज्यायां तेभ्यो दास्यन्ते दक्षिणास्तथाऽपि तेभ्य एवेत्यर्थः । एवं च पुनरिज्यायामपि त एवस्विज इति सिद्धं भवति ।- १९॥ ---- पुरा द्वादश्याः संवत्सरे वा । तस्मा एव ऋतवे पुनीक्षेत । तत्र तयात्पूर्वस्मिन्दास्यन्त्स्यात त एवैनमृत्विजो याजयेयुः ॥ २० ॥ प्रतिनिधिना प्रवृत्तस्य क्रतोः कर्मान्तरत्वनमात्विगन्तरपरिग्रहनिरासार्थोऽयं नियमः। ब्राह्मणवाक्यमेतत्पुनरिज्याविधानार्थं व्याख्यातुमुदाहियते कल्पान्तरे पुनः सोम क्रीणी- यादिति लिझेन पुनरिज्याऽनुमीयते । वाक्यशेपश्च भवत्ति यज्ञेनैव तद्यज्ञमिच्छति, इति । अत्रैवमुच्यतां तर्हि कियदन्तः पूर्वक्रतुः कियदादिश्चोत्तरः कश्च तस्य कालः का वा संस्थेति तदेतत्सर्वमाहाऽऽपस्तम्वः-- 'अवभृथाद्देत्य पुरस्ताद्वादश्यास्तस्मा एव क्रतवे पुनीक्षेत ' इति । अवभृथान्तस्तावत्पूर्वः, ऋतु: । दीक्षणीयादिश्चोत्तरः। दीक्षायाश्च पूर्वसुत्याप्रभृत्याग्द्वादशरात्रात्कालः । तस्मा एव च क्रतवे दीक्षेत यत्संस्थः प्रागारब्ध इत्यर्थः । आश्वलायनस्तु अत्र पूर्वमपि ऋतुमुदवसानीयान्तमुक्तवान् । यथा यज्ञं संस्थाप्योदवसाय पुनर्यजेत, इति । विकल्पं त्वाह कात्यायनः- 'यथा समाप्य पुनर्यज्ञोऽवभृथान्तो वा ' इति । तत्र तद्द्यात्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यादिति । तामेव दक्षिणां दद्यात् । यां पूर्वस्मिन्क्रतो दास्यनस्यात् । दक्षिणोत्कर्पवचनसामर्थ्यात् प्रान्दक्षिणाभ्योऽ पहार एवायं विधिः । दत्तासु दक्षिणासु रसस्यीपस्य वांडपहारेऽपि समाप्तिरेव प्रति- निधिना । तथा प्रवृत्तद्रव्यलाभे नायं विधिः सर्वत्र । तथा चाऽऽश्वलायन:- सोमा- धिगमे प्रकृत्येति एवं च पूतीकानेव क्रीतवतस्तदपहारे पुनस्तानेव लभमानस्य नाय विधिर्भवति । तथा सर्वापहार एवायं विधिः । असर्वापहारे त्वतिशिष्टमन्येन वर्धयि- त्वाऽभिषुणुयुः । सर्वः क्रीतापहारविधिः क्रीतनाशदोपयोरपि दर्शनार्थः, तुल्यन्याय- त्वात् । अभिदग्धे तु तत् प्रायश्चित्तं यदपहृत इति लिङ्गाच्च । तथा क्रीते राजनि नष्टे दग्धे वा ' इत्याश्वलायनः ॥ २० ॥ अथ यदि सदोहविर्धानान्यभिदोरन्ग्रहानध्वर्यः स्पाशयेत् । स्तोत्राण्युद्गाता । शस्त्राणिं होता।।२१|| ग्रहान्गृहीतानगृहीतान्हुतान्होज्यमाणांश्चाध्वर्युः स्पाशयेद्बुध्येतेत्यर्थः ॥ २१ ॥ अनभिदग्धे सोमे कृतान्तात्कमणि प्रतिपंधेरन् ॥ २२ ॥ पार्श्वतो देवयजनमध्यवसाय कृतान्तादेव. प्रक्रामेयुः ' इत्यापस्तम्वः । देवयजनम- वसाने वेदिकरणादीनि तूष्णीं क्रियन्ते मन्त्रेण वा प्रागुक्तन्यायात् । तथाऽनावृताः ·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रश्ने- क्रियेरन्नावृता वेत्याश्वलायनः । कृतान्तादिति यावत्कर्म कृतं ततः परं तन्त्रमित्यर्थः । प्राग्वंशादिमण्डपदाहे तु न देवयजनान्तरं गम्यते ॥ २२ ॥ दग्धे तत्मायश्चित्तं यदपहृते ॥ २३ ॥ अभिदग्धे तु सोमे यदपहृतप्रायश्चित्तं यो नेदिष्ठी स्यादित्यादि तदेव भवति ॥२३॥ पञ्चान गा दक्षिणा ददाति । पञ्च वरानित्येकेषाम् ।। २४ ॥ या तत्रोक्ता गौरेका दक्षिणां दद्यादिति तस्याः स्थाने तत्र पञ्च दद्यात् । अनडु. होऽपि प्राप्त्यर्थं वरवचनम् । प्रवृत्तद्रव्यस्य लाभे त्वत्रापि प्रकृत्या समाप्तिद्रष्टव्या॥२४॥ यदि मावा दीर्यंत धुतानस्य मारुतस्य साना स्तुवीरन् । ब्रह्मसान्नेत्येकेषाम् ॥ २५ ॥ यदि प्रातःसवने ग्रावा शीर्यंत पुरस्ताहिष्पवमानादित्यापस्तम्बः । दीर्यंत खण्डितः स्यात् । द्युतानस्य मारुतस्य यत्साम तेनात्र स्तुवीरन् । यद्यपि न तस्य च्छन्दोगैर्ब्रह्म- सामत्वयुक्तं तथाऽप्यत एवानुवादात्त्वचिद्विधिर्द्रष्टव्यः ॥ २५ ॥ यदि प्रातःसबने कलशो दीर्यंत वैष्णवीषु शिपि- विष्टवतीषु स्तुवीरन् ॥ २६ ॥ व्याख्यातमिदं ब्राह्मणे---' यदि प्रातःसवने कलशो दीर्यंत वैष्णवीषु शिपिविष्ट- वतीषु स्तुवीरन् यदि मध्यंदिने दीर्यंत वषट्कारनिधन५ साम कुर्युः । यदि तृतीयसवन एतदेव ' इति । तद्यथा ब्राह्मणमेवानुसंधातव्यमित्यर्थः । कलश इति द्रोणकलशस्यैवैक- देशग्रहणं, यथा सत्यभामा भामा भीमसेनो भीम इति । दीर्येत भिधेत ॥ २६ ॥ यदि माध्यंदिने दीर्यंत वषट्कारनिधन साम कुर्युः । यदि तृतीयसवन एतदेव ॥ २७ ॥ निधनमन्तिमा मक्तिः । तद्वषट्कारो यस्य तद्वषट्कारनिधनं तत्साम गायेयुः॥२७॥ यदि कलशो दीर्येत वषट्कारनिधनं ब्रह्मसाम कुर्यु- रित्येकेषास्। सर्वेषामनवयवेन श्रूयते॥(ख०२२)।। ॥ २८ ॥ असवे स्वाहा क्सवे. स्वाहा विभुवे स्वाहा विवस्वते स्वाहा गणश्रियै स्वाहा मलि- म्लुचाय स्वाहा शूषाय स्वाहेति सप्ताऽऽहुती?- त्वेन्द्रस्य ग्रहोऽस्य गृहीतो ग्राह्यो देवानां पूरसि तं त्वा प्रपद्ये सह ग्रहै: सह पशुभिः सहत्विग्भिः सह सौम्यैः सह सदस्यैः सह दाक्षिणेयैः सह

·६ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतस् ।
३२७
-
दक्षिणाभिः सह यज्ञेन सह यज्ञपतिना प्रवि-
शानि सह यन्मे अस्ति तेनेत्यभिमन्यः ॥ २९ ॥
यद्वपटकारनिधनं साम तद्वाणाच्छंसि साम कुर्यात् । तथाऽसवे स्वाहा, इत्याहुतिषु
हुतास्वध्वर्युणा दीर्णमनुमन्त्रयते यजमानः । नोत्तरयोः सवनयोरयं विधिः । यदि प्रात.
सवने कलशो दीर्येत ( आप० श्री० १४-८-२५ ) इत्यापस्तम्बीये. तु प्रातःसव.
नग्रहणादुत्तरविधावनुसबनमितिवचनाच्च ॥ २८ ॥ २९ ॥
सवेशाय त्वोपवेशाय त्वेत्यनुसवनं दीर्णे जुहोति ।। ३० ॥
एतैः प्रतिमन्त्रमनुसवनं दीर्णे पञ्चाऽऽहुती होतीत्येके (आप श्री० १४-८-८५)
इत्यापस्तम्बः । सवनत्रयार्थोऽयं कल्पः । तेन सर्वत्र विकल्प्यते । एवं कृते प्रायश्चित्ते
संधानीयद्रव्यैः कलशं प्रतिलिम्पेत् । तथा च वौधायन:-'स यद्यवदीर्णो भवति प्रति-
लिम्पत्येनम्' इति । धारणासमर्थत्वे त्वन्यं मन्त्रेण प्रयुज्य तस्मिन्न(र)समवनयेत् ।
स्कन्ने तु रसे विधिमाह बौधायन:- आग्रयणादत्राऽऽप्तुं प्रस्कन्दयति' इति । पूत-
भूदाधवनीययोस्तु दीर्णयोः सर्वप्रायश्चित्त हुत्वाऽयमेव प्रकारो द्रष्टव्यः । तथा च तावे-
बैंककं प्रकृत्याऽऽह वौधायन:-'स यद्यवदीर्णो भवति लिम्पत्येनम् ' इति । तथा- 'आग्र-
यणादेवात्राऽऽप्तुं प्रस्कन्दयति ' इति । समानोऽयं प्रकार आग्रयणस्थाल्यां विदीर्णायाम् ।
कलशात्तु रसोत्पत्तिः । यथोक्तम्-यदाऽऽग्रयणः कलशादिति ॥ ३० ॥
यदि सः पर्यायैरस्तुतमभिव्युच्छेत पड्भि-
होंने स्तुयुः। तिमृभिस्तिसृभिरितरेभ्यः ॥ ३१ ॥
यदि सर्व रात्रिपर्यायैः (आप० श्री० १४-२.३.-१२). इत्यापस्तम्बः । अतिराने
त्रयो रात्रिपर्यायाश्चतुश्चमसगणास्तस्त्रिभिरप्यस्तुते यदि न्युष्टा रात्रिः स्यात्तदा त्रिष्वपि
पर्यायेपु होतृशस्त्रार्थानि स्तोत्राणि पड्भिः पड्भिः स्तुयुः, इतराणि मैत्रावरुणब्रामणा-
च्छस्यच्छावाकशस्त्रार्थानि तिसृभिस्तिमृभिः । एवं द्वादशस्वपिः रात्रिस्तोत्रेषु हासः
कार्यः ॥ ३१ ॥
यदि द्वाभ्यां पर्यायाभ्यामस्तुतमभिव्युच्छेद्धोत्रे
मैत्रावरुणाय चान्यतरस्य स्तुयुः । ब्राह्मणा-
च्छसिनेऽच्छावाकाय चान्यतरस्य ॥ ३२ ॥
यदि द्वाभ्यां पर्यायाभ्यामस्तुते प्रथममात्रेण स्तुते व्युच्छेत्तदा मध्यमपर्याये होत.
मैत्रावरुणार्थे द्वे एव स्तोत्रे स्तुयुः । ब्राह्मणाच्छंस्यच्छावाकार्थे तु लुप्यते । एतदेव विप-
रीतमुत्तरपर्याये । मध्यमोत्तमयोः पर्याययोरितरेतरापेक्षायां पूर्वोत्तरत्वं वेदितव्यम् ॥३२॥

·३२८ ! का सत्यापाढपिरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रश्ने चकेन पञ्चदशभिहोंने स्तुयुः । तिमृभिस्ति- सृभिरितरेभ्यः ॥२३॥ योन पर्यायेणस्तुितें व्युछेत्तदा होतुंः स्तोत्रं यथाप्रकृत्येव पञ्चदशभिः स्तुयुः । इतराणि पञ्चभिः ।। अत्रेय मीमांसा---'किमयमभिव्युष्टिशङ्कायामेव विधिरुताभिव्युष्टौ संस्थान इति । शङ्कायाम्, इति ब्रूयात् । कुतः । ब्राह्मणेष्वभिन्युच्छेदित्येवाऽऽम्नानात् । नियतपरिमाणभूतासु स्तोमवचनानुपपत्तेश्च । न हि नियतकालपरिमाणा सर्वत्राभिव्युष्टि. र्थेन तत्पासिमिताः स्तोमा नियम्येरन् । अतः सत्यामभिव्युष्टौ नैमित्तिको हासः । न त्वनभिव्युष्टयर्थ इति सांप्रतम् । तदुक्तमुपग्रन्थकारेण-अभिन्युच्छेदित्येव शाट्यायनि- ब्राह्मण भवति । तथा भाल्लविनों तथा. कालविनां तथा तैत्तिरीयाणां तथा सर्वेषां विभ- कुत्युपनिपात एव स स्यात् । अथापि. चेदनभिविवासार्थोऽभविष्यदपरिमितः स्तोमोऽभवि- ष्यत् । यथा नाभिविवसेत् तथा स्तुवीरन्नित्येवाभविष्यत् । न ह्यनभिविवासार्थे परिमा- णमुपपद्यते । तेन तु परिमाणग्रहणेन जानीमोऽभिन्युष्टया संयुक्त एवायं कल्पो भवतीति • . अग्ने विवस्वदुषस इत्याश्विनस्य प्रतिपदं कुर्वीरन् ॥ ३४ ॥ त्रिवेप्युक्तेषु निमित्तेष्वेव प्रतिषत् ॥ ३४ ॥ यस्योऽऽश्विन शस्यमाने सूर्यो नोदियात्। सर्वा अपि दाश- तय्यः शश्सेत् । सौर्य पशुं बहुरूपमुपाकुर्यात् । यस्याऽs- आश्विने शख्यमाने सूर्यो नाऽऽविर्भवतीति विज्ञायते ॥ ३५ ॥ यदा। सूर्यो न प्रकाशते: मेघादिच्छन्नस्तदा संधिचमसेषु भक्षितेषु नानावर्णश्छाग आलभ्यते प्रसज्यते च तत्र. सवनीयतन्त्रम् । दश मण्डलान्यवयवा अस्या इति दशतयी ऋक्संहिता । तस्यो. ऋचो. . दाशतयीर्दाशतयीरित्याहानतिभेदात् । ता वह्वीरप्यनुब्रू- • याद्वा:यावत्सूर्य: प्रकाशते ॥ ३५ ॥ यदि समन्वारब्धाना सर्पतामुद्गातापच्छिद्येत । यज्ञेन यजमानो -व्युध्येतादक्षिणः स यज्ञक्रतुः सस्थाप्योऽथान्य आहृत्यः ।। ३६ ॥ स यज्ञ उदवसीनीयान्तः संस्थाप्यः । अथानन्तरे पर्वाण स एव ऋतुः पुनराह- - तव्यः ।।:३६ ॥ : तत्र तद्दद्याद्यत्पूर्वस्मिन्दास्यनस्यात् ॥ ३७ ॥ उक्तोऽर्थः ।। ३७ ।।

·. -- पटले.]! महादेवशालिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३२९ ननु सन्त्वेते विधय एककम्यापच्छेदे । यदा पुनरेपां त्रयाणां द्वयोर्वा युगेपदपच्छेद- स्तत्र को विवेकः । किमत्र विवेचनीयं यावतामपच्छेदस्तावतां प्रायश्चित्तानि समुच्चेप्यन्ते निमित्तसंनिपातात् । सत्यं समुच्चीयतां सर्वत्र प्रस्तोतृप्रायश्चित्तमविरोधात् । उद्गातृप्रति- होंस्तु विरुद्धे प्रायश्चित्ते कथं समुच्चेप्येते. न ह्यदक्षिणत्वसर्वस्वदक्षिणत्वयोः समु- च्चयसंभवः । तत्राऽऽह- त एवैनमृत्विजो याजयेयुः । अथ यदि प्रस्तोता:- पच्छिद्येत यज्ञस्य शिरोऽपच्छियेत ब्रह्मणे वरं दत्त्वा ॥ ३८ ॥ उद्गातृप्रतिहत्रोंनिमित्तसंनिपाते मुख्यत्वाददातुरेव प्रायश्चित्तं प्रवर्तते न प्रतिहतुस्तेन विरोधात् । तस्य तु कृते सर्वप्रायश्चित्तमात्रं भवति ॥ ३८ ॥ अथ पवमानात्सर्पतामुद्गातृणांमपच्छेदे 'प्रायश्चित्तमारभ्यते -- सं एव पुनर्वर्तव्यः ॥ ३९ ॥ स एव पुनः पूर्ववत्विग्वरणविधिना वर्तव्यः ॥ ३९ ॥ अथ यदि प्रतिहाऽपच्छिद्येत पशुभिर्यजमानो व्युध्येतः । पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं दद्यात् ॥ ४० ॥ ऋतुदक्षिणार्थे सर्ववेदसं दद्यात् ॥ ४० ॥ युगपदपच्छिन्नयोरुद्गातुः प्रायश्चित्तं कुर्यात् । प्रतिहतुः सर्वप्रायश्चित्तं जुहुयात् ॥ ४१ ।। युगपदपच्छेदे तद्गातुः प्रायश्चित्तं प्रतिहतुः सर्वप्रायश्चित्तं जुहोतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ अस्त्वेवं योगपत्थे । क्रमादपच्छेदेऽपि किमयमेव न्यायः, नेत्याह- पूर्वापरापच्छेदे यो जघन्यः सर्वप्रायश्चित्तं कुर्यात् ।। ४२ ।। पूर्वापरयोस्त्वनयोर्यतरो जघन्योऽपच्छियेत ततरस्य प्रायश्चित्तमेव प्रवर्तते । सर्व- प्रायश्चित्तमात्रं वितरस्य भवति । पूर्ववाधेनैव जघन्यप्रायश्चित्तस्योत्पत्तेः । तथा च मीमांसकाः- पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत् ' ( मी० सू० ६-५-१९ ) इति । एतदुक्तं भवति यदा प्रतिहर्ता जघन्यस्तदा सर्ववेदसमेव दीयते, न पुनरिज्या । यदा तूद्गाता जघन्यस्तदा पुनरिज्यैव भवति न तत्रैव क्रती सर्ववेदसमांत्रमिति । तत्र तु पुन- रिज्यायां सर्ववेदसं देयमिति प्रतीयात् । कुत एतत् । पूस्मिन्क्रती प्रागुद्गातुरपच्छेदा- प्रतिहपच्छेदमे तस्यैव प्राप्तत्वात् । तत्र तदद्याद्यत्पूर्वस्मिन्दास्यस्यादिति नियमाच्च । तथा च मीमांसका:-'याद्गाता जघन्यः स्यात्पुनर्यज्ञे, सर्ववेदसं द्यायथेतरस्मिन्' (जै० ४२

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[१५ प्रश्ने-
सू०६-५-२० ) इति । येषां त्वनुक्तमपच्छेदप्रायाश्चत्तं ब्रह्मादीनां तेषां सर्वप्राय-
श्चित्तमेव सर्वत्र ।। ४२ ॥
याद्गाता जघन्योऽपच्छिद्येत पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं
दद्यात् ॥ ४३ ॥
पूर्वसूत्रेण व्याख्यातम् ॥ ४३ ॥
यद्यार्भवे पवमानेऽपच्छिद्येत सर्वप्रायश्चित्तं जुहु-
यात् ।। (ख०२४) ॥४४॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने षष्ठः पटलः ।
यदि माध्यंदिने पवमान एतदेव । आर्भवे सर्वप्रायश्चित्तमेव सर्वेषां कृते जुहुयात्
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां
प्रयोगचन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्ने षष्ठः पटलः ।
अथ पञ्चदशप्रश्ने सप्तमः पटलः ।
यदि सोम उपदस्येत्सुवर्ण हिरण्यं द्वैध विभ-
ज्याप्रमृजीषेऽन्तर्धायापोऽवनयेदर्धमभ्युन्नीय है।
प्रचरेत् ॥ १ ॥
हिरण्यस्यार्धं द्रोणकलशेऽवधाय वसतीवरीगृहीत्वा तासु पयः क्षिपेत् । तत्सो-
मस्थाने भवति । तस्मात्तु येषां ग्रहणं ग्रहाणां चमसानामर्धमभ्युन्नीय होमः पूर्ववत् ॥१॥
ब्रह्मण उद्गात्रे होत्रेऽध्वर्यवे च चतुरो वरान्दद्यात् ।। २ ।।
उक्तोऽर्थः ॥ २ ॥
यद्याग्रयणः स्कन्देदुप वा दस्येदितरग्रहेभ्यो
निगृह्णीयात् । यदीतरे ग्रहाः स्कन्देयुरुप वा
दस्येयुराग्रयणान्निगृह्णीयात् । अन्याञ्छुक्राद्ध-
वाच ॥ ३ ॥
गतः । शुक्रध्रुवरहितानां ग्रहाणां कलशस्य चाऽऽग्रयणो योनिरिति ॥ ३ ॥
अथान्य विधिमाह-
द्रोणकलशान्निगृह्णातीति सर्वग्रहाणार स्कन्नाना-
मुपदस्तानां वेति विज्ञायते ॥४॥

·" पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । सर्वेषामेव ग्रहाणां शुक्रध्रुवसहितानामुपदस्तानां स्कन्नानां च कलश एव योनिरिति । त एते चत्वारो विधयस्तत्र तत्र विकल्प्यन्ते । केचित्तु-सर्वग्रहाणामित्यनेन पवमानग्रहाणामपि ग्रहणमिष्ट्वा पूतभृदाधवनीययोर- प्युपदस्तयोः कलशादुत्पत्तिमाहुः । तदयुक्तम् । ' यद्हो वा कलशो वा ' इति कल- शस्य पृथग्रहणेन पवमानग्रहाणामत्र ग्रहग्रहणेनाग्रहणावगमात् । अतः कलशवदाग्रय. णादेव तयोरुत्पत्तिः । यथा : । यथा तं तं प्रकृत्याऽऽह बौधायन:- 'आग्रयणादेवाऽऽतुं प्रस्क- न्दयति ' इति । चमसानां तु सर्वत्र पूतभृत एवोत्पत्तिः, तद्योनित्वात् । सर्वेपामप्येषां विधीनां योनिविशेषपरत्वात् । क्वचिदुपदासग्रहणं वचित्स्कन्दनोपदासग्रहणं चैवमादेन - शप्रकारस्य प्रदर्शनार्थ द्रष्टव्यम् । तथा सर्वत्र सशेषस्कन्दने सोमे सोममभिगृह्य जुहु- यादित्ययमपि विधिरनुसंधातव्यः । यदा तु निःशेपः स्कन्दति तदा स्वेन स्वेन मन्त्रेण यथायोनि गृहीत्वा सादयेत् ॥ ४ ॥ यदि ध्रुवः स्कन्देदायुर्दा असि ध्रुव आयुर्मे दे- हीति वक़दा आस ध्रुव वर्षो मे देहीति तनूपा आस ध्रुव तन्वं मे पाहीत्यभिमन्य वरं ददाति॥५॥ गतः ॥ ५ ॥ यापदस्येत्सुवर्ण हिरण्यं त्रैधं विभज्य स्वाहा दिव आप्यायस्वेति प्रथममवधायाऽऽप्याययति॥६॥ स्थालीमात्दृत्य द्रोणकलशादाप्याययति । यदा तु दीर्णा स्यादसमर्था च तदाऽन्यां प्रयुज्य स्कन्नशेषस्यावनीयाऽऽप्याययति । निःशेषस्कन्नस्तु ग्रहणमन्त्रेणैव ग्राह्यः ॥ ६ ॥ स्वाहाऽन्तरिक्षादाप्यायस्वेति द्वितीयम् । स्वाहा पृथिव्या आप्यायस्वति तृतीयम् ॥ ७ ॥ अवधायाऽऽप्यायग्रतीत्यनुकर्पः ॥ ७ ॥ अध्वरो यज्ञोऽयमस्तु देवा ओषधीभ्यः पशुभ्यो नो धनाय विश्वस्मै भृतायाध्वरोऽसि स पिन्वस्त्र घृतवद्देव यज्ञस्य ध्रुवा द्यौर्बुवा पृथिवी ध्रुवं विश्व- मिदं जगत् । ध्रुवा ह पर्वता इमे ध्रुवो राजा विशा- मयम् ॥ इहैवैधि मा व्यथिष्टाः पर्वत इवाविचा- चलिः । इन्द्र इवेह ध्रुवस्तिष्ठेह राष्ट्रमु धारय । अभितिष्ठ पृतन्यतोऽधरे सन्तु शत्रवः । इन्द्र इव वृत्रहां तिष्ठापः क्षेत्राणि संजयन् ॥ इन्द्र एन- .

·। .' - सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्... .. [१५ प्रश्ने- मदीधरधुत्रं ध्रुवेण हविषा । तस्मै देवा. अधिः ब्रुवन्नयं च ब्रह्मणस्पतिरितिं चतसृभिरभिमन्न्य वरं ददाति ।। (ख०२५)॥८॥ सन्नेऽभिमन्त्रितें चाध्वर्युषण, वरं ददाति यजमानः ॥ ८ ॥ यदि नाराशस स्कन्देद्यमध्वर्युरुत्तरं ग्रहं गृही- यात् । तं वषट्कारांनुवषट्कृते हुत्वाऽऽप्यायस्थ मदिन्तमति तस्मादेनमाप्याययति तेनैनं भक्षवन्त करोति ॥ ९॥ भाक्षताप्यायितश्चमसो नाराशंस इत्युक्तम् । स यदि शोषणादिना नश्येत्तदा यश्च मसाप्यायनादनन्तरों ग्रह ऐन्द्राग्नादिस्तं स्वकाले हुत्वा चमसाध्वर्यवे दद्यात् । स च मक्ष शेषयित्वां तेन चमसानाप्याययति अनुप्रकम्पयति च द्विः । तदर्थत्वादाप्यायनस्य ॥ ९ ॥ देवाचनमगन्यज्ञ इति प्रातःसवने सोम स्कन- मंभिमनयेत । गन्धर्वाञ्जनमगन्यज्ञ इति माध्य. दिने । पितृञ्जनमगन्यज्ञ इति तृतीयसवने । आप ओषधीर्वनस्पतीञ्जनमगन्यज्ञ इति नक्तम् । द्यावा- पृथिवी जनमगन्यज्ञ इति । तिरोहियान्सोमें सोममभिगृह्य निदधाति ॥१०॥ . हविर्वा स्कन्देदित्यापस्तम्बः । हविः सवनीयादि । नक्तं रात्रिपर्यायेषु | तिरोअहनेषु संधिचमसेंधु । एवमनुक्रमणात्तिरोअड्नेभ्यः परेप्वप्तोर्यामचमसंगणेषु नायं विधि- भवति ॥ १० ॥... पृषदाज्य: स्कन्देद्यद्यथान्यद्दधि पृषदाज्यं गृहीत्वा द्रप्सश्चस्कन्द मनो ज्योतिर्जषतामिति सहिता.. .. •. ...

·स ७. पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । असि त्यदो वयं प्रमिनाम:वृतानि । मधुश्च माध- वञ्च वासन्तिकातू । इमं यज्ञमैचन्तु ते मामवन्तु अनु व आरभेऽनु माऽऽरभवः स्वाहेत्येतैः सह दशभिग्यजुभिर्दशाऽऽहुतीर्जुहोति । प्रत्याहुति वरं ददाति ।।-(ख० २६) ।। १:३ ।। मन्त्रतो मुखतः पतो मार्गतो वा विपर्यासो मोहः । तत्र विसृष्टधेना इति पञ्चभिः, मधुश्चेति त्रयोदशमासनामभिश्च जुहोति ।। १२ ।। यदि सोमः स्कन्देहह्मन्सोमोऽस्कानिति ब्रह्मण आवेद्य यत्र स्कन्देत्तदपो निनीयाभूवः सविता । वन्द्योऽनु नं . इदानीमह्न उपवा- च्यो नृभिः। वि यो रत्ना भजति मानवेभ्यः श्रेष्ठ नो अत्र द्रविणं ग्रथा दधदित्यभिमन्त्र्य हिरण्य- गर्भः समवर्तताग्र इति जुहुयात् ।।:१३ ।। ब्रह्मणः स्कन्दनादिवदनं प्रायश्चित्तानुसंधानार्थम् । तत्राभूदेव इत्यूचा स्कन्नममि- मन्व्य तस्योपरि पूर्ववत्प्रादेशान्मिमीत इत्यापस्तम्बः ॥ १३ ॥ यदि चमसमभक्षित स्तोत्रेणाभ्युपाकुर्यात् ॥ १४ ॥ यद्यमक्षिते चमसंगण उत्तरस्मै चमसंगणाय स्तोत्रमुपाकुर्यात् ॥ २४ ॥ इन्दुर्हिन्वानमवागदि(गि)न्दोरुभयोः सीमाः साम [म] सृक्षत. दिव्याश्च पार्थिवाश्च तस्य त इन्द्रपी- तस्यं मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षयामीत्यभिदृष्टस्य .. सोमस्य भक्षयाति ॥ १५ ॥ .. यत्र वर्पविन्दुः पतितः सोऽभिवृष्टः । तस्य स्वेताववेक्षणं तृप्णीमिति गम्यते। प्रत्यरमें पिपीपत इत्यवेक्षणमन्त्रः:। इन्दुरिन्दुरिति भक्षणमन्त्र इति सूत्रान्तरे द्रष्टव्यः । भक्षणम- न्त्रस्तु नित्यमन्त्रप्रत्याम्नायः ॥ १५ ॥ यदि दीक्षतोऽवकिरेदप्स्वग्न इत्येपा । तपो: प्वग्ने '. अन्तरा५ अमित्रास्तपाश. समररुषः परस्य । तपा वसो चिकितानो अचितान्वि-ते तिष्ठन्तावज़रा अयासः ॥ यो नः सनुत्यो !...: मवन्तु मे तो ...

·: सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रश्न अभिदासदग्ने यो अन्तरो मित्रमहोऽवतुष्यात् । : तमजरेभिर्वृषभिस्तप स्वैस्तपा तपस्व तपसा तपिष्ठ ॥ स स्मा कृणोतु केतुमा नक्तं चिदूर आसते । पावको यद्वनम्पतीन्प्रास्मा मिनोत्य- जरः। न हि ते अग्ने तनुवै क्रूरं चकारमर्त्यः । कपिर्वभस्ति तेजनं स्वं जरायुगौरिव । मेष इव यदुप च वि च शर्वरी यदप्सुरग्रोरुपरस्य खादति । शीर्णा गिरो वक्षसा वक्षणां जय- नशून्वभस्ति हरितेभिरासभिरित्यतैः सह दशभिर्ऋग्यजुभिर्दशाऽऽहुतीर्जुहोति । प्रत्या- हुति वरान्ददाति ।। (ख०२७) ॥ १६ ॥ ब्रह्मचर्यावस्थस्य योनी रेतःस्कन्दनमवकिरणम् । अयोनावपि बुद्धिपूर्वमित्यपरे । षट्पुणा तर्हित्वा, इत्यापस्तम्बः । पूर्णया सुचाऽऽहुतिः पूर्णाहुतिः । प्रत्याहुतीत्यनेनैकै- कल्या. आहुतेरेकैको वरो दक्षिणेति दर्शितं, न त्वाहुतावाहुतौ हुतायां देय इति । अन्यथा षट्पूर्णाहुती त्वेत्यनेन विरोधात् । अन्विष्टकं दक्षिणा ददातीत्यादौ तथा दर्श- नाच ॥ १६..॥ :: यद्देवा देवहेडनमिति वा ( दशाऽऽहुतीर्तुत्वा पव- सानः सुवर्जन इत्येतेनानुवाकेनाभिषिञ्चेत् ) ॥ १७ ॥ अभिषेकवचनान्नावंगाहेत् । पत्न्यां सहावकिरणे तन्त्रेणाऽऽहुतीर्तुत्वा पृथगुभयोरभि- पेकः। यदि पुनस्यामयोनौ वा रेतःस्कन्दन स्यात्तदा सामयाचारिकोऽपि विधिरनुसंन्धा. तव्यः । शूद्रायां च रेतः सिक्त्वाऽयोनौ वाऽब्लिङ्गाभिरप उपस्पृशेत् । वारुणीभिर्वाऽन्यः पवित्र रिति । अनुद्धिपूर्वकस्कन्दने तूक्त एव विधिः । यन्मेऽत्र पयस इत्यादिना॥ १७ ॥ यदि हुताहुतौ सोमी ससृजेयातामन्तःपरिध्या- हवनीयादगारं निर्वर्त्य यज्ञस्य हि स्थ ऋत्विया- विन्द्राग्नी चेतनस्य च हुताहुतस्य तृप्यतमहुतम्य हुतस्यं च हुतस्य चाहुतस्य चाहुतस्य हुतस्य चेन्द्रानी अस्य सोमस्य वीतं पिबतं जुपेथाए वाहेति हुताहुतौ सोमौ जुहुयात् ॥ १८ ॥ यदा ग्रहस्य चमसस्य वा हुतस्य भक्षायाऽऽनीयमानः शेषः प्रसा(मा)दात्वचिद- ·७ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । हुतग्रहादावापतेत् । अहुतो वा ग्रहादिर्हतशेपे तदा 'तमस्मै भक्षं प्रयच्छेत्' इत्यापस्त- म्बः । तं संसृष्टमेवं हुत्वा तस्मै भक्षं प्रयच्छेद्यः पूर्वहुतशेषभक्षणः प्राप्तः ॥ १८ ॥ मा नोऽध्वरिपुः पितरो मोत वीरान्मा नं: स वन्धुरुत वाऽन्यवन्धुः । मा नो दुश्चक्षा अघशस ईशता तोऽयं यज्ञमप्यतु देवा इति हुताहुतौ सोमौ भक्षयति ॥ १९ ॥ प्रत्याम्नायोऽयं नित्यत्य भक्षमन्त्रस्य ।। १९ ॥ मा यजमानं तमोऽविदन्मर्विजो मा इमाः प्रजाः । मा यः सोममिमं पिवात्स सृष्टमुभयं कृतमिति भक्षयन्तमभिमन्त्रयते ।। २० ॥ अध्वर्युरिति शेपः । यदा स्वध्वर्युभक्षयति तदैनं प्रतिप्रस्थाताऽभिमन्त्रयते । एवं संसृष्टं सोममिन्द्राग्निभ्यां प्रतिपाद्य पुनयोनित उत्पन्नेन स्वकाले तो देवतां यजेयस्यै गृहीतोऽयमहुतोऽन्यत्र प्रतिपन्नः । यदा हुतस्यैकदेश एव हुतशेषे पतितो न कृत्स्नस्तदा शेषेणैव वर्धितेन यजेत ॥ २० ॥ सप्तत्विजः सप्त सदाश्येषां दश क्षिपो अश्विना पञ्च वाजाः । प्राणो व्यानोऽपानो मन आकूत- मग्निः स्वाहा कृत हविरदन्तु देवाः ॥ प्रजापते न त्वदेतानिति भक्षं व्यापनमुत्तरार्धपूर्वार्ध उप- रवेऽवनयेत् ।। २१ ।। दक्षिणार्धपूर्वार्धे वा ॥ २२ ।। केशकीटादिभिरुपधातो व्यापत्तिः । तत्र पात्रमपि निर्णिज्यते निलिख्यते वा यथादोषम् । न चान्यो भक्ष उत्पाद्यः । अप्रयोजकत्वात् । प्रतिपत्त्यन्तरेण शेषकार्या- च । नाराशंसार्थस्तुत्पाद्य एवानुप्रकम्पनार्थम् ॥ २१ ॥ २२ ॥ स्कन्ना यौः स्कन्ना पृथिवी स्कन विश्वमिदं जगत् । स्फन्नाऽदो विश्वा भूतानि प्रस्कनाजाय- तो हविः ।। इह गावः प्रजायध्वमिहाश्वा इह पूरुषाः॥ इहो सहस्रदक्षिणो रायस्पोपो निषीद- तु ॥ अयं यज्ञो वर्धतां गोभरवरियं वेदिः स्वपत्या सुवीराः । इदं बहिराति वहींयन्येम यज्ञं विश्वे अवन्तु देवाः ॥ पयस्वतीरोषधय १ ख. ग. हुतो यज्ञो अयमस्तु दे ।

·11 2 PA६ : सत्यापाढविरचितं श्रौत अम्- १५ प्रश्ने- -इत्येताभिः पृषदाज्य स्कन्नमभिमन्त्र्यापोऽभ्य। !!! वहृत्य पात्र निर्णिज्य पुनर्निष्टप्य निदधाति । तस्मिन् हिरण्यः शतमानमवधायकमिषे विष्णु- परत्वाऽन्वेत्विति वैष्णव्यर्चाऽथान्यद्दधि पृषदाज्य गृहीत्वा द्रप्सश्चस्कन्देत्यभिमृश्याश्वेनावघ्राप्य सा- दयति ॥ २३॥ सुचमित्यापस्तम्बः । नुक्संयोगात्सुग्गतस्यैवायं विधिः । स्थालीगतस्य त्वाज्यवदेव विधिर्भवति । तत्र स्कन्नं चतसृभिरभिमन्यः स्कन्नशिष्टमप्सु क्षिप्त्वा पुनः स्थाल्याः पञ्चकृत्वो वैष्णव्या गृहीत्वा मन्त्रेण सादयेत् ॥ २३ ॥...... यदपामृक्षच्छकुनिमुखेन निते तव । अग्निष्टत्स- वे शुन्धतु -हव्यवाघृतसूदन इति शकुन्य- वसृष्टं तस्यैतदेव प्रायश्चित्तं निलिख्यतेऽत्र पा- नम् ॥ २४ ॥ अभिमन्त्रणमन्त्रस्त्वत्र यदपामृक्षदिति भवति पात्रनिलखेनं चाधिकम् । समानमन्य- त्पूर्वेणेत्यर्थः । केचित्तु मुखेनेति मन्त्रवर्णात् । काकमुखेनापमृष्टस्यैवैनं विधिमिष्ट्वाऽङ्गा- न्तरस्पृष्टं तदव्यापंन्नर्विधिनाऽप्सु क्षिप्त्वा निर्मिखिताया सुचि स्वमन्त्रेण गृह्णन्ति॥२४॥ यदवालिक्षच्छ्नपोन्मुखेन. नितें तव । अग्निष्ट- सर्व शुन्धंतु हव्यवाघृतसूदन इति श्वापदांव- लीढमभिमन्नयते । तस्यैतदेव प्रायश्चित्तम् । (अ. भ्यवहरणादि पूर्ववत् । ) नात्र पात्रं प्रयु- ज्यते । (ख० २८) ।। २५ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने सप्तमः पटलः ॥ शुन इव पादा यस्य स्व. श्वापदः श्वशगालमार्जारादिः पञ्चनखः । तदवमृष्ट त्वेतयाs- भिमन्व्य स्रुचं च तां त्यक्त्वा पानान्तरं संस्कृत्य : तस्मिन्गृह्णाति-। समानमन्यत्पूर्वेण । एतेनैव निदर्शनेन पतितोदक्याद्यप्रयतस्पृष्टानां द्वादशमलोपहतानां च त्यागो वेदि- तव्यः ॥ २५ ॥ म. हा इतिः सत्यापाडहिरण्यकेंशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्ने सप्तमः पटलः ॥ ७ ॥ -गोर •- . १. प्रादम्।

·पटलं:]. महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
अथ पञ्चदशप्रश्नेऽटमः पटलः ।
यदस्य पारे रजस इति जुहुयात् । यदि पशु-
रुपाकृतो वेपेत निपीदेवाश्येतोच्छ्येत्पलायेता.
कामसंज्ञपने च । यस्मानीपाऽपिष्ठास्ततो नो
अभयं कृधि । प्रजाभ्यः सर्वाभ्यो मृड नमो
रुद्राय मीटुप इति द्वितीयां वेपमाने ॥ १ ॥
उपाकरणप्रभृत्या संज्ञपनाचदि पशुः क्रन्देत्तदा यदस्य ० इति हुत्वा यस्माद्धीमे-
त्यनया जुहुयात् । अभिमन्त्रयेत वा पशुमित्यापस्तम्बवैखानसी । संज्ञपनदशायां
विन्द्रस्य भाग इत्यवेक्षणस्यापि समुच्चय इति द्रष्टव्यम् ॥ १ ॥
यस्माद्भीपा न्यपद इति द्वितीयां निपण्णे ॥ २ ॥
जुहुयादित्यनुवर्तते । उपाकृतस्योपवेशने त्वतयैव यस्मादीपा न्यपद इति विकृतया
द्वितीयामाहुतिं जुहुयात् । समानमन्यत्पूर्वेणेत्यर्थः । केचित्तु तिष्यति पशाविति प्रयाजेषु
नियमात्तत्रैवेनं विधिमिच्छन्ति ।। २ ॥
उदुस तिष्ठ प्रतितिष्ठ मा रिपो मेमं यज्ञं यजमानं
च रीरिपः । सुवर्गे लांके यजमान हि धेहि शं
न एघि द्विपदे शं चतुष्पद इत्युसमुत्थापयेत्॥३॥
निपण्णे तं मैत्रावरुणो दण्डेनोत्थापयेदित्यापस्तम्बः । निषण्णे त्वयमप्यपरो विशेष
इति भावः । उनशब्दस्य गोजातिवचनत्वाद्व्युत्रेत्यविकृतो मन्त्रः ।। ३ ।।
उच्छागति च्छागम् | उन्मेपेति मेषम् । ऊर्ध्व
ऊपुण ऊतय इति द्वितीयाम् । अवों नः
पाह्य हसो निकेतुना विश्व५. समत्रिणं दह ।
कृधीत ऊी च रथाय जीवसे विदा देवेषु
नो दुव इति तृतीयाम् ॥ ४॥
च्छागमेपयोस्तृच्छाग तिष्ठ उन्मेप तिष्ठेति विक्रियते । यशायां तु जात्यनादरेणोद्वश
इत्येव भवति । तत्रोच्छागेत्यस्य प्रकृत्यर्थत्वाद्विकृतिषु पश्चनेकत्वे स्त्रीपशौ च यथार्थ-
मूहः । नोस्त्रादीनामूहो विकृत्यर्थमेवोपदेशात् ।। ४ ।।
यस्माद्भीपाऽवाशिष्ठा इति द्वितीयां वाश्यमाने
यस्माद्भीपा समुत्क्रस्था इति द्वितीयामुच्छ्र-
यति ॥ ५॥

·३३८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रो- 6 - स्पष्टम् ॥ ५ ॥ यस्माद्धीपाऽपलायिष्ठा इति द्वितीयां पलायितेऽ- नागच्छत्यन्यं तद्रूपं तद्वर्णं तद्वयसं तज्जातीयं तदैवतमुपाकृत्य तेन सस्थापयेत् ॥ ६॥ तज्जा. तीयेऽविद्यमाने अजा अवयो गाव इत्यन्योन्यस्य प्रतिनिधयो भवन्ति ॥ ७ ॥ अपक्रमणं पलायनम् । ' अनागच्छत्यन्यं तद्रूपवर्णवयसं तदैवतमुपाकृत्य यजेत ' इत्यापस्तम्बः । तस्मिन्नागमयितुमशक्ये सति संस्थानवर्णवयोभिस्तत्सदृशं तज्जातीय मन्यमुपाकुर्यात् तज्जातीयालाभे प्रतिनिधिरुक्तः सूत्रकारेण--'अजा अवयो गाव इत्य- न्योन्यप्रतिनिधयो भवन्तीति ॥ ६ ॥ ७ ॥ तेष्वविद्यमानेष्वाज्येन शेष५ सस्थापयेत् ॥८॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ ८॥ यस्माद्भीपा समज्ञास्था इति द्वितीयामकामसंज्ञपने ॥ ९ ॥ स्वयं व्याध्यादिना मरणमकामसंज्ञपनम् ।। ९ ।। य इदमकस्तस्मै स्वाहेति सर्वोत्तमा जुहोति ॥ १० ॥ उत्तमां तृतीयामित्यर्थः । सर्वत्र तृतीयामित्यापस्तम्बवैखानसौ ॥ १० ॥ न वा उ वेतन्म्रियसे । आशानां त्वा विश्वा आशाः । आपो हि ष्ठा मयोभुव इति चतसृभिः पशुं व्यापन्नमभिमन्यापोऽभ्यवहृत्यान्यं तद्रूपं तपूर्ण तद्वयसं तज्जातीयं तदैवतमुपाकृत्य तेन सस्थापयेत् । तज्जातीयेऽविद्यमाने ॥(ख०२९)। पलायिते व्याख्यातम् ॥ ११ ॥ मृतं पशुमपोऽभ्यवहृत्य पूर्ववदन्येन यजेत ॥ ११ ॥ उखार सवन्तीमगदामकर्माग्निर्होता पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्यदतश्च्युतदग्नावेव तन्न तत्मामोति निति पराचैरिति पशूखा स्रवन्तीमभिमन्त्रयेत ॥१२॥ भिन्नां स्ववन्तीमभिमन्यान्यामुखां संस्कृत्य निवेशयेत् ।। यावन्ति पशोरवदानानि न विन्देयुस्तावत्कृत्व आज्यस्यावयेत ॥ १३॥ ."

·८ पटल] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् ।
यहि पशुमित्यारभ्य ये पशु विमथ्नीरन्नित्यन्तं प्राग्यदुक्तं ब्राह्मणे तत्तत्रैवानुसंधा-
तव्यमित्यर्थः । तत्र हि देशं पशु प्रकृत्योक्तम्-'यहि पशुमाप्रीतमुदचं नयन्ति तर्हि
तस्य पशुश्रपण५ हरेत् ' इति । यहि यस्मिन्काले पशुमाप्रीतमिष्टप्रया संज्ञपनार्थमुदचं
नयन्ति तर्हि तस्मिन्काले तस्य तस्मात्प्राजहितात्पशुश्रपणं शामित्राग्निं हरेदित्यर्थः ।
पुनश्च यजमानं वा एतद्विकर्षन्ते यदाहवनीयात्पशुश्रपणं हरन्तीत्याहवनीयादुद्धरणं
निन्दित्वोक्तम् । स वैव स्यान्निर्मन्थ्यं वा कुर्यादिति । स एव प्राजहित एव योनिः
स्यानिर्मन्थ्यं वेत्यर्थः । पूर्वत्र चात्र च तवृत्ताभ्यां प्राजहितपरामर्श इत्येतदपि प्राञ्च-
मनिं प्रहरन्तीत्यादिब्राह्मणप-लोचनयैव प्रत्येतव्यम् ।
बौधायनश्चाऽऽह-स वैव स्यादिति पुराणगार्हपत्यमभ्युपदिशति' इति ।
समानोऽयं विधिः सवनीयेऽपि तत्प्रकृतित्वात् । निरूढपशौ त्वाहत्यवचनादाहवनीया-
देवाऽऽहर्तव्यः ।
पुनश्चोक्तं ब्राह्मणे-'यदि पशोरवदानं नश्येदाज्यस्य प्रत्याख्यायमवयेत्सव ततः प्राय-
श्चित्तिः' इति । पशुसंवन्ध्येकमनेकं वाऽवदानं नाशदोषादिनाऽवदानायोग्यं स्यात्तस्य
स्थाने धौवादाज्यादवोदित्यर्थः । तदुक्तं भरद्वाजेन-'यद्यद्धविस्तस्याऽऽज्यं प्रतिनिधिः'
इति । कृत्स्ननाशे तु पुनरालम्भः ।
केचित्तु वपाहृदययोनाशेऽपि पुनरालम्भमिच्छन्ति तयोः पश्चात्मत्वसंभवात् । यथा
आत्मा वपेति पशोर्वा आलब्धस्य हृदयम त्माऽभिसमेति, इति च । तदयुक्तम् । विशे-
पानुपदेशात् । अर्थवादमात्रत्वाच्चाऽऽत्मप्रवादस्य । तदुक्तं कात्यायनेन-अवदानहानौ
नाऽऽद्रियेत, हृदयनाशे त्वन्यमालमेतेत्येके हृदयं पशुभिरिति श्रुतेः । सर्वेषां वाऽऽज्यस्य
यजेत; अर्थवादमात्रं पशुवचनमिति । यदि मतमनवदानत्वाद्वपाया न तत्रायं विधिरिति
तदुपोत्तरसूत्रे निरसिप्यते वपादीनां मात्राहीनत्वेऽप्येकदेशे विद्यमाने तेनैव यनेत प्रति-
निधिना द्रव्यप्राधान्यात् । यथोक्तं मात्रापचारे तच्छेषेण समाप्नुयादिति ॥ १३ ॥
ये पशु विमथ्नीरन्यस्ताकामयेताऽऽर्तिमाछेयुः
रिति कुविदङ्गति नमोवृक्तिवत्यर्चाग्नीधे जुहुयात्
आहवनीये( शामित्रे वा ) निरूढपशुवन्धे ॥१४॥
यदि दस्यवः पशु विमथ्नीरन् जीवन्तं मांसावस्थं वा बलात्कारेण हरेयुस्तांश्च यदि
यजमानः कामयेताऽऽति प्राप्नुयुरिति तदाऽनया जुहुयात् । तदलाभे तु पलायितविधि-
व भवति ॥ १४ ॥
यद्यष्टापदीत्यनुबुध्येरन्धाता रातिः सूर्यो देव
इति द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति ॥ १५ ॥

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५.. प्रश्न- विकृतिषु स्त्रीपशुरालव्धव्या । यद्यष्टापदीत्यनुबुध्येत । गर्भिणीत्यर्थः । गर्भपादैः सहास्या अष्टौ पादा भवन्तीति कृत्वा गर्भप्रदर्शनार्थत्वाच्च । गर्भद्वित्वादिना द्वादशप- द्यादावपि समानोऽयं विधिः । ततः प्राक्संज्ञपनादनुवोधे तामुत्सृज्यान्यामुपाकुर्यात् । परतस्त्वनुबोधे-धाता रातिः सूर्यो देव इत्याहुती जुहुयात् ॥ १५ ॥ यस्यास्ते हरितो गर्भ इत्यभिमन्याऽऽदर्त- नवर्तयोति प्रदक्षिणं गर्भयावर्तयति ॥ १६ ॥ अथैनामध्वर्युरभिमन्त्रयत इत्यापस्तम्बः । गर्भिणीममिमन्त्रयते यस्यारत इति । विशसनकाले पशोरुपस्थं निर्गमानुगुणमावर्तयतीत्यर्थः ॥ १६ ॥ वि ते भिनझि तकरीमित्यन्तरा श्रोणी गर्भ निखिदति ॥ १७ ॥ तदावरकमुल्वं नाम मेदं निखिदिति च्छिनत्ति ॥ १७ ॥ बहिस्ते अस्तु वालित्याशयाद्गर्भ निरस्योरुद्रप्सो विश्वरूप इन्दुरिति रसाय पात्रमुपयच्छति । शूलेन पशुश्रपणे निहत्य गर्भ श्रपयति ॥१८॥ तत ऊर्वोर्मध्येन गर्भ निःसार्य शूले प्रणीक्ष्य( य ) शूलाग्रपोत( ग्रोप्तं ) कृत्वा निहत्य श्रपयति । गर्भश्रपणानुगुणमग्निसमीपे शूलं निखाय शामित्रे अपयतीत्यर्थः।।१८॥ पशुपुरोडाशं निरुप्य न( भ )क्ती द्यावापृथिवीयं गर्भपुरोडाशं निर्बपति ॥ १९ ॥ पशुपुरोडाशनिर्वपणकाल एव चेज्ज्ञाता गर्भिणीति तदा तन्निरुप्यानन्तरं गर्भपुरोडाश- मनुनिर्वपति । पुरस्तात्तु ज्ञाने यदैव जानीयात्तदैव निर्वपेत् । स च भक्ती द्यावापृथि वीभ्यां निरुप्यते, न गर्भदेवतायै । न चास्यैककपालधर्माः, शेषस्योत्तरत्र प्रतिपत्ति- विधानात् । इतरथा सर्वहुतत्वेन शेषासंभवात् ॥ १९ ॥ पशोरवदानान्यबदाय गर्भस्य पुरस्तान्नाभ्या अन्यदवद्येदुपरिष्टादन्यदवदाय दैवतेष्ववदधाति ।। २० ॥ पशोर्दैवतेष्ववत्तेषु गर्भस्य नाभ्या ऊर्वमेकमवदाय दैवतेषु क्षिपति । तदा अधस्ता- नाभ्या अवदाय सौविष्टकृतेष्वित्यर्थः । पुरस्ताद्वै नाभ्यै प्राण उपरिष्टादपान इति लिङ्गात् ।। २० ॥ रसं त्रैधं करोति । दैवेता सौविष्टकृतेष्वैडेषु च ॥ २१ ॥ - ·.cc ८ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । यूप्णः समुच्चयार्थश्चकारो भिन्नक्रमो योजनीयः, समासोपात्तत्वादेवतादीनां समुच्चे- यान्तराभावाच्च । यूप्णोपसिच्य त्रिषु गर्भरसं व्यानयतीत्यर्थः ॥ २१॥ एकपदी द्विपदीति वपट्कृते जुहोति ॥ २२ ॥ पुरस्तात्स्विष्टकत इत्यापस्तम्बः । पुरस्तादनस्पतेरिति वचनात्तस्य पुरस्तादेवेयमा- हुतिः ॥ २२ ॥ 15:: वपद्कृते विष्णो प्रतत्ते अब शिपिविष्ट- नामेत्यन्यतरया गर्भस्य दक्षिणपूर्व सक्थि जुहोति ॥ २३॥ विष्णवे शिपिविष्टाय जुहोतीति लिङ्गात् । तथा किमित्ते विष्णाविति जुहोतीत्येव कल्पा- न्तरकाराः । अतो दर्विहोमधर्मेण जुहोति ॥ २३ ॥ दक्षिणाकालेऽष्टाढिरण्यं दाक्षिणा । तृतीयेऽ- न्तरकोश उष्णीषेणाऽऽविष्टितं भवति । तद्द- दाति । विवलान्कोशान्करोति ॥ २४ ॥ अत्राध्वर्यवेऽष्टाहिरण्यं सकोशं ददाति । अष्टाढिरण्यमुप्णीपेणाऽऽवेष्टय कोशेs- वधाय तृतीयेऽवधाय तृतीयेऽवदधाति, इत्यापस्तम्बः । अष्टाप्रूडष्टविन्दुकं हिरण्यमुप्णीषेण दीर्घवाससाऽऽवेष्टय तत्कस्मिंश्चित्सापिधाने कोशेऽवधाय तमपि कोशमन्यस्मिन्कोशे तथा कृत्वा तमपि तृतीये कोशेऽवदधाति । अष्टाप्रूढिरण्यं इक्षिणेत्यापस्तम्बः ॥२४॥ मरुतो यस्य हि क्षये यज्ञैर्वा यज्ञवाहस. इत्य. न्यतरया पशुश्रपणे गर्भ जुहोति ॥ २५ ॥ गर्भ गर्भपुरोडाशं चाऽऽहवनीये जुहोति ।। २५ ॥ गर्भएरोडाशं च न स्वाहाकरोति ॥ २६ ॥ प्रतिषिद्धत्वात् ॥ २६ ॥ अपि वामही द्यौः पृथिवी च न इति पशुश्र- पणस्य शीते भस्मनि गर्भमुपोहति ॥२७ ॥ अपिवेति पक्षान्तरद्योतनार्थम् । उपोहनं प्रच्छादनम् ॥ २७ ॥ .... गर्भपुरोडाशं ॥ २८ ॥ उपोहतीत्यनुकर्षः ॥ २८ ॥ एतं युवानं परि वो ददामीति ।। (ख०३०)। पञ्चभिरभिमन्त्र्य ॥ २९ ॥ एतं युवानमित्यमित्यभिमन्ध्य ततः स्विष्टकृदादि कर्म प्रतिपद्यते ॥ २९ ॥ ..

·[ १५ प्रश्ने- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- यस्यानप्रवृत्तो(तो) यूपो विरोहेत्तस्मिस्त्वा.. ष्ट्रिय साण्डं लोमशं पिङ्गलं बहुरूपं ( सवनी यस्योपलम्) कुर्यात्रयस्त्रिंशत्तन्तवो ये वित- -IFESSETTE निरः इति जुहुयात् ॥ ३० ॥ . अहर्गणेषु यद्यसमाप्तकार्यो यूपो विरोहेत् तदा तस्मिन्नेव यूपे तत्कालपर्यागतस्य. पशोः प्रसङ्गन्यायेन त्वाष्टुं पशुमुपालम्भ्य कुर्यात् ॥ ३० ॥ यदि कृष्णशकुनियसयन्नुपर्युपरिसदो हविर्धानान्यतिपतेद्भय उत्पन्ने शक्ये राष्ट्र - सर्वेभ्यों हविर्यः सोमेभ्यश्च द्रोणकलशे संपवदाय ये देवा येषामिदं भागधेयं - भूब येषां प्रयाजा उतानूयाजाः । इन्द्र- - ज्येष्ठेभ्योः वरुणराजभ्योऽग्निहोतृभ्यो देवे- भ्यः स्वाहेत्याहुतिं जुहोति ॥३१॥ अभये -25. पुनर्यजेत ॥३२. ।। वाशकुनिः काकः । सः हविषामासन्नानामुपरि पक्षवायुना वीजमान उप समी- पतो गच्छेतेषामुपरि निषीदेद्वा तत्र देवा इति जुहुयात् । तत्संसृष्टं हविरप्सु प्रक्षिप्या- त्ययुत्पादनेश ।। ३.१ ॥ ३.२ ।। यवृक्तो यज्ञभ्रष ऋच्छेद्भूरिति गार्हपत्ये जुहुयात् । यदि यजुष्टो भुव इति दक्षिणाग्नौ । यदि सामतः सुवारित्याहवनीये । यदि सर्वतः सर्वाभिरेकामा- हवनीये. ब्रह्मा वा जुहुयात् ।। ३३ ॥ ऋक्त ऋग्द्वारतः । ऋग्वेदविहितस्य कस्यचित्कर्मणो मन्त्रस्य वा भ्रष इत्यर्थः । एवं यजुष्ट इत्यादिः ॥ ३३ ॥ 1. मनसा वा ध्यायेत् ॥ ३४ ॥ ब्रह्मेति शेषः ॥ ३४ ॥ औदुम्बरी नश्येद्भज्येत वाऽन्यां प्रच्छिद्योगस्यूर्ज मयि धेहि श्रियो तिष्ठ प्रतिष्ठिता दिवर स्तब्धा- 18291 न्तरिक्षं च पृथिव्यां च दृढा भव धमित्री धरित्री }} जनित्रीत्युच्छ्यति ॥ ३५ ॥ ..

·८ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । अध्वर्युरुद्वाता यजमानश्वोच्छ्रयन्ति, इत्यापस्तम्वः । नाशः: क्रिमिभक्षणमपहारा- दिर्वा ।। ३५ ॥ अध्वर्युर्यजमानो ब्रह्मा वोच्छ्रयति ।। ३६।। एकमन्त्राणि कर्माणीति न्यायात् ॥ ३६ ॥ संमितां नित्येन यजुपाऽभिमन्त्रयते ।। ३७ ॥ तूष्णीं निखाय द्युतानस्त्वेति यजुषाऽभिमन्त्रयतेऽध्वर्युः ॥ ३७ ॥ यदि हविर्धाने पद्येयातां दक्षिणामध्वर्युगुलीया त्प्रतिप्रस्थातोपस्तभ्नुयात् । उत्तरं प्रतिमस्थातोद्- Fksh; हीयादध्वर्युरुपस्तभ्नुयात् ॥ ३८ ॥ हविर्धानशकटयोरुभयोरन्यतरस्य वा पतने दक्षिणमध्वर्युरुद्गृह्णीयादत्कर्षयेत् । प्रति- 'प्रस्थातोपस्तभ्नुयान्मध्यामवद्ध्यात् । एतदेव विपरीतमुत्तरस्य ॥ ३८॥ वैष्णव्योपस्तभ्नुतः। वैष्णव्योपमिनुते । आश्चिन्या संमृशतः ॥ ३९ ॥ तत्रोद्रहणं तावदुभयोस्तूप्णीकम् । उपस्तम्भनं तु वैष्णव्या कुरुतः । ततस्तयैवो- 'पमायाऽऽश्चिन्या संमृशतः कल्पयतश्च । तत्र यथास्थानमवस्थापनमुप॑मानमवस्थापनस्य दृढीकरणं समर्शनम् । इदं विष्णुः, इति वैष्णवी । यद्वा-'दिवों वा विष्णों विष्णी- र्नुकमिति पृथगृचावुभयोः । नित्यस्थापने तयोर्दर्शनात् । तदा तु वैष्णवीभ्यामिति भति. तव्यम् । या वो कशेत्याश्विनी ॥ ३९ ॥ : ZERTISIN अग्ने वाजस्य गोमत इति तिसृभिरुष्णिाग्भिरध्व: सी र्युराग्नीधे जुहोति । ककुद्भिः प्रतिप्रस्थाता ।। (३१)।। भद्रो नो अग्निराहुतो भद्रा रातिः सुभग भद्रो अध्वरः । भद्रा उत. प्रशस्तयः । भद्राः उत प्रश स्तयो भद्रं मनः कृणुष्व त्रतूर्ये । येना समत्सु सासहः । येनासमत्सु सासहोऽवस्थिरा तनु हि भूरि शर्धताम् । वने मा ते अभिष्टिभिरित्येता आम्नाता भवन्ति ॥ ४०॥ पूर्वाभिस्तिसृभिरुष्णिम्भिरध्वर्युर्जुहोति । इतरामिस्तिसृभिः ककुद्धिरित । पड्मिरु- ष्णिककुद्भिरिति श्रुतिरुदाहृता । तामापस्तम्बो व्याचष्टे—' पूर्वाभिरुणिग्मिरध्वयुः । उत्तराभिः ककुद्भिः प्रतिप्रस्थाता ' (१४-३०-७) इति ॥ ४० ॥ - ..

·.. - [१५ प्रश्न ३४४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् शिरो यज्ञस्य प्रतिधीयताममृतं देवतामयं वैष्णव्या क्रियता शिर आश्विन्या प्रतिधीयतामिति चतु- र्गृहीतं पञ्चगृहीतं वा गृहीत्वा समानौ होमो जुहुतः ॥ ४१ ॥ इयमध्याहुतिराग्नीधीयेऽधिकारात् । समानौ होमाविति समानता मन्त्रक्थे ॥ ४१ ॥ यद्याग्निक्युखाऽऽमा भिद्येत संकृष्य पुनः कुर्यात् ।। ४२ : यद्यामा भिद्येत तदा तान्येव कपालानि संकृष्याद्भिपस्कृत्य पुनः कुर्यात् । तूष्णीं मन्त्रैर्वा साम्युत्थानोक्तान्यायात् ।। ४२ ।। यदि पक्का भिद्येत तैरेव कपालैः सुपिष्टैरन्यां मृद सश्सृज्य कुर्यात् ॥ ४३॥ यदि पक्का भिद्येत तदा कपालानि पिष्ट्वा मृदं तेन सह मेलयित्वा कुर्यात् ॥ ४३ ॥ यस्याग्निरुख्य उदायेदाहवनीयं प्रणीय स एव पुनः परीध्यः ।। ४४ ॥ .: 'उखायां भव-उख्यः । स यदि प्रासंनिवापादुद्वायेद्गार्हपत्यादन्यमाहवनीयमाय- तने प्रणयेत् । ततश्च स एवाऽऽहवनीयः पुनः परीध्यः परित उखामिव्यः । शणकुला- येनेत्यारभ्य जातोपस्थानान्तेन प्रवृञ्जनविधिना पुनरुखायामुत्पादयितव्य इत्यर्थः । यस्य तु कामतो निमित्ततो वा प्रदाव्यादियोनिर्निर्मन्थ्यो वा भवत्युख्यस्तस्यापि स्यात्स्वाद्यो- नेराहत्याऽऽधेयो नतु परीध्यः । पुनः परीध्य इति लिङ्गात् । स्वादेवैनं योनेर्जनयतीति लिङ्गाच्च ॥ ४४ ॥ कृष्णं वासो देयम् । कृष्णा धेनुः कृष्णो वा गौः शतमानं च हिरण्यम् ॥ ४५ ।। गौर्बलीवर्दः । चशब्दः समुच्चयार्थः ॥ ४५ ॥ यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अढे यज्ञायज्ञियं प्रति वसतीवरीZलाति । तेनाहरभ्यासजति । तेन यज्ञ संतनोति ॥ ४६॥ यत्पूर्वेचुरुत्तसहाथै कर्म क्रियते । यथा-सवनीयस्येध्मावहिराहरणादि तेनोत्तरमहः पूर्वस्मिन्नहन्यासनति, पूर्वोत्तरयोरहोः कर्मणि(णी) संबध्नातीति यावत् । तेन च यज्ञ- मेवं संतनोति । अन्यथा स एव विच्छिन्नः स्यात् । अतोऽयमावश्यकोऽभ्यासङ्ग इत्यर्थः ॥ ४६॥ ..

·5
...१ पटलः ] महादेवशान्तिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३४५
:: ..... यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अरू स्तोत्र्यमनुरूपं
कृत्वा २, ५सात । तेनाहरभ्यासजति । तेन यज्ञ
संतनोति । यदतिमप्यात तेनाहरभ्यासजति तेन
यज्ञ संतनोतीति ॥४७॥
- यज्ञायज्ञियं प्रति यज्ञायज्ञियकाले । पयांसि आशीरार्थानि विशास्ति । विविधं
प्रेष्यति । सूक्तवांककाले श्वः सुत्यामिन्द्राग्निभ्यामित्यादिनाऽपि । शेपं पूर्ववत् ॥ ४७ ॥
एतेषामेकंस्मिन्नक्रियमाणे नमो ब्रह्मणे नमो
... अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओपधीभ्यः । नमो
वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे वृहते करोमि
स्वाहेत्येतत्मायश्चित्तं जुहुयादेतत्प्रायश्चित्तं जुहु-
यात्:।। (ख०३२) ॥ ४८ ॥
- इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्नेऽष्टमः: पटलः ।
..
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशः प्रश्नः ॥
एतेपामेकस्मिन्नपि कर्मणि पूर्वेयुरेवाक्रियमाणे जुहुयादेते आहुती । किं पुनर्द्वयोवहुषु
वेत्यर्थः द्विरुक्तिः प्रश्नसमाप्त्यर्था ।। ४८ ॥
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशानिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां
पञ्चदशप्रश्नेऽष्टमः पटलः ।
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां पञ्चदशः प्रश्नः ।।
'अथ पोडशप्रश्ने प्रथमः पटलः ।
विनेययुक्ताखिलसिद्धवर्यः
.. लसच्चिदानन्दसुखं मुनीन्द्रम् ।
नमामि सूत्रार्थविदे मुदाऽहं
हिरण्यकेश्याख्यगुरुं कृपाब्धिम् ॥
प्रायश्चित्तं पञ्चदशे प्रश्ने च समुदीरितम् ।।
व्याचष्टे षोडशप्रश्ने द्वादशाहविधि ततः ।।
अथ द्वादशाहस्य कर्मोच्यते.
द्वादशाहेन त्रैव. जायते ॥ १ ॥

·[ १६ प्रश्ने- ' , . ३४६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- अनेन सूत्रेण द्वादशाहयागविधिरुन्नेयः । तथा चारमच्छाखायां विधिः श्रूयते-'यः कामयेत प्रजायेयेति स द्वादशरात्रेण यजेत प्रैव जायते' (तै० सं० ७-२-५ । ७-२-९) इति । स च द्वादशाहो द्विविधः-समूढो व्यूढश्च । तत्र समूढप्रकारः सूत्रकारेण दर्शितः- 'व्यनीकां व्याख्यास्यामः ऐन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ दशमं चाहः । अथेतरेषां नवानामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः । अथ शुक्राग्रमथाऽऽग्रयणाग्र- मेवं विहिता त्रिख्यनीका परिवर्तते यद्यव्यूढः' इति । एवं समूढप्रकारमुक्त्वा व्यूढप्र. कारोऽपि तेनैव दर्शितः- व्यूढे त्वैन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयावथेतरेषां द्वादशा- नामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः । अथ शुक्राग्रमथ द्वे आग्रयणाये अथैन्द्रवायवाग्रमथ द्वे शुक्राग्रे अथाऽऽग्रयणाग्रमथ द्वे ऐन्द्रवायवाग्रे' इति ॥ १ ॥ अथ द्वादशाहं प्रकारान्तरेण प्रशंसति-- यैष्ठयमश्नुते स ह्येनमनुभवति ॥ २॥ यो द्वादशाहोऽस्त्यसौ ज्येष्ठस्य यज्ञः । तथा च शाखान्तरे श्रूयते-- ज्येष्ठयज्ञो वा एष यद्वादशाहः स वै देवानां श्रेष्ठो य एतेनाग्रे यजते । (ऐ० वा० १९-३) इति ॥ २ ॥ अहीनः सत्रं च ।। ३ ॥ सोऽयं द्वादशरात्रो द्विविधः । सत्ररूपोऽहीनरूपश्च । नन्वस्ति द्वादशाहस्याहीनत्वं सत्रत्वं च । तत्रैव चिन्त्यते –किमहीनसत्रयोर्लक्षणभेदो नास्त्युतास्तीति । तत्र नास्तीति तावत् प्राप्तम् । कुतः । ज्योतिष्टोमावृत्तिरूपस्य समानत्वात् । यथा द्विरात्रादीनामेकादश- रात्रान्तानामहीनानामावृत्तौ ज्योतिषोमस्वरूपं तथा त्रयोदशरात्रादीनां सत्राणामिति प्राप्ते ब्रमः-आसीरन्नुपेयुरिति चोदनाद्वयं यजमानबहुत्वं च सत्रलक्षणम् । यजतिचोदना यजमानबहुत्वचोदनाभावश्चाहीनलक्षणम् । वैदिकप्रयोगेषु तयोरव्यभिचारादिति सिद्धान्तः ॥ ३ ॥ तस्याग्निकल्पो व्याख्यातः॥४॥ तस्य द्वादशाहस्य चित्योऽग्निनियतः काठको वा ॥ ४ ॥ गतश्रियश्छन्दसा यजेरन् ॥५॥ गता प्राप्ता श्रीर्येन स गतश्रीः शुश्रुवान् ग्रामणी राजन्यः । गतश्रिय इति बहुवचनं सत्रे च बहुयजमानकत्वनियमात्तदर्थमिति भावः ॥ ५ ॥ यं कामयेत च्छन्दसा यजते सोऽस्मै कामः समृध्यते । यजते यजन्त इति चोदनं योऽत-

·१ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् ।
३४७
पस्वी स्यादसश्लिष्टोऽस्य यज्ञः स्यात्तपस्वी
स्थायज्ञमेव तत्स श्लेपयतीति विज्ञायते ॥६॥
यजत इति यजमानमधिकृत्योच्यते, एकवचनात् । यजमानबहुत्वाद्वहुवचनं वक्ष्य.
माणनियमात् । योऽतपस्वी स्यात्स एवाधिकारी, इति ॥ ६ ॥
पीवा दीक्षते । कृशो यजते ॥ ७ ॥
पीवाशब्दः शारीरवलदाार्थे प्रसिद्धः । कृशो यजत इति शरीरगतमांसादिधातु.
सोषणेन पापक्षयो भवति । तथा चाऽऽश्वलायनेनोपसंहृतम् 'यदा वै दीक्षितः कृशे
भवति । अथ मेध्यो भवति' इति ॥ ७ ॥
तत्र चोदकेन दीक्षादिसंख्याविकल्पः प्राप्त एका दीक्षा तिस्रो दीक्षा वा इत्यादिवि.
कल्पस्य प्रकृतौ श्रुतत्वात्तं विकल्पमपवदितुं दीक्षासंख्यानियमं सूत्रयति-
काम्या विद्यादष्टाचत्वारिशतं कामयति ॥ ८ ॥
काम्या जानात्यष्टाचत्वारिंशद्दिनपर्यन्तमत्यन्तसंयोग इह द्वितीया स्यात् । द्वादशाह
एकैकमहः सदीक्षोपसत्कमपवृत्त्ये(ज्ये)त कर्मणां पृथक्त्वेन तेषां प्रत्येकं ज्योतिष्टोम-
प्रकृतिकत्वा ( ११-४-५ ) दिति ॥ ८ ॥
पञ्चदश दीक्षेरनर्धमासायतनाः॥९।
क्रामयतीत्यन्वयः । आयतनाः परिमाणाः ॥
सप्तदश प्रजाकामाः ॥ १० ॥
प्रजाकामा इति वहुवचनं यजमानबहुत्वाभिप्रायमिति गम्यते ॥ १० ॥
एकविशति रुक्कामाः। त्रयोवि शतिं प्रतिष्ठा-
कामाः । चतुर्विशतिं ब्रह्मवर्चसकामाः ।
त्रिशतं मासायतनाः। त्रयस्त्रिशतमोजस्कामाः ।
चत्वारि शतमिन्द्रियकामाः । चतुश्चत्वारिशतं
वीर्यकामाः । अष्टाचत्वारिशतं पशुकामाः॥११॥
गतार्थः ॥ ११ ॥
अपरिमितं दीक्षेरन्नित्यन्ततो वदन्ति ॥१२ ।।
ब्रह्मवादिनो वदन्ति । अपरिमितं यावत्कृशं भवति तावदित्यर्थः ॥ १२ ॥
तेऽप्यहीनस्य याजमाने स्थानिनः ॥ १३ ॥
येऽन्ये सप्तदशभ्यो वादा अहीन एव ते स्थानिन इत्यापस्तम्बः ॥ १३ ॥

·: N ... ३४८ सत्यापाइविरचितं श्रौतसूत्रम्-..- [१६. प्रश्ते- ब्राह्मणा ऋत्विजोः दीक्षितानामदीक्षितानामही. नस्य तेल (ते) याजयान्ति ॥ १४ ॥ । सप्तदशानामेव याथाकामी । सर्वे याजमाने स्थानिनः । सर्वे याजमानं. कुर्युर्यत्कि- चाऽऽविज्येनाविवाधकम् । विवाधमान आविज्यं बलीयः' ( आप० २१-१-२०) इत्यापस्तम्वोऽप्याह । याजमानं यस्य यस्य यो यो दीक्षायता स स इति भाप्यकृत् ननु--सत्राणि किं कामिन एवैकैकशः कुर्युरुत बहवः संहत्येति । चोदकानुग्रहाद्व- हुवचनस्य चैकैकशोऽपि लोके बहवः कामिनः सत्रं कुर्वन्तीत्यनेनाभिप्रायेणानुवादत्वो- पपत्तेरेकैकशः कुर्युः । नैवम् । आख्यातगता हि कर्तृसंख्या प्रकृतिवदिहापि प्रयोगाङ्ग- तया विवक्षिता । न हि तस्याः किंचिदविवक्षाकारणमस्ति । सा च चोदकप्राप्तमेकत्वं बांधते । तस्माद्बहवः प्रयुञ्जीरन् ( जै० सू० १०-६-१४ ) ॥ १४ ॥ पुनरपि सत्रे दक्षिणाप्रतिग्रहलोभातिशयेन प्रसक्ति निन्दति- तस्माद्वादशाहेन न याज्यं पाप्मनो व्यावृत्त्या इति ॥ १५ ॥ यस्मादहीनद्वादशाहे दक्षिणाप्रतिग्रहो निषिद्धस्तस्मात्कारणात्विग्भूत्वा द्वादशाहेन यजमानं न याजयेत् । तदेतदयाजनं पाप्मनो व्यावृत्त्यै संपद्यते । याजने तु शास्त्रोक्तं प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । सत्राहीनयोरेतावान् विशेष:-सत्रे तु स्वयमस्यापि · यजमानस्य प्रतिग्रह एव नास्ति । अहीने तु विद्यमानस्य प्रतिग्रहस्य दुष्टत्वात्प्रतिगृह्य प्रायश्चित्तं कर्तव्यामिति । ननु-सत्रेष्वपि किमन्यैरात्विज्यमुत यजमानरेवेति संदेहे चोदकानुग्रहादन्यैः । ये यजमानास्त ऋत्विजः, इत्ति वचनं यच्छब्दोपबद्धयजमानोद्देशेन तत्संस्कारार्थतयाऽऽ- त्विज्यविधिर्न त्वात्विज्ये यज़मानविधिः । तेनाऽऽविज्यमन्यैः कार्यम् । यद्वाऽध्वर्ग. हपतिं दीक्षयित्वेत्यनेन 'ऋत्विजां संस्कारार्थेन दीक्षा विधीयत इति तद्योगात्विगेव यजमानशब्दगोचरं इत्यनुवादः । नैवम् । अप्राकृतकार्यत्वप्रसङ्गाद्वचनानर्थक्याच्च । न चाऽऽत्विज्यस्य यजमानसंस्कारत्वम् | अप्राकृतकार्यत्वप्रसङ्गादेव । तस्मात्प्राकृतकार्य- स्यैवाऽऽविज्यस्य यजमानाः कर्तारो विधीयन्ते । अतोऽन्येषां चोदकप्राप्तानां बाधः(जै० सू० १०-६-१६ )१५ ॥ अर्थतस्य द्वादशाहस्याहीनरूपतां विधत्ते- य एवं विद्वान्द्वादशाहेन यजते ॥ १६ ॥ अत्र वेदनं प्रशंसति ॥ १६ ॥ यजमान ऋष्नोति ॥ १७ ॥ अन्योऽप्यत्विक्षु.मध्ये द्वादशाहयागेन समृद्धि प्राप्नोति । पूर्वत्र यजमानबहुत्वादासि " ..

·... १.पटलः ]. महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । चोदनया विधानाच द्वादशाहस्य सत्रत्वम् । इह तु यजमानेकत्वाद्यजतिचोदनया- विधानाच्चाहीनत्वमिति विशेषः ॥ १७ ॥ ..... इदानीं सत्ररूपद्बादशाहप्रयोगे दक्षिणानिपेधमाह- .....::.. य एवं विद्वान्द्वादशाहेन प्रतिगृह्णाति ॥ १८॥ :- एष ह वै कुणपत्ति यः सत्रे प्रतिगृहाति (तै० सं० ७-२-१०) इति निषेधात् । सत्रे हिं. ये यजमानास्त ऋत्विज इत्येवं यजमानत्वव्यवहारवहत्विक्त्वव्यव- हारोऽप्यस्ति । अत एव शाखान्तरे- 'अध्वर्युगृहपतिं दीक्षायित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति ' इत्यादावध्वर्युब्रह्मादिशब्दैर्व्यवहियन्ते । एवं सति ऋत्विक्त्ववुद्धचा योगान्तरवदन यो दक्षिणां प्रतिगृह्णाति स प्रतिग्रहीता शवभक्षणेन यः प्रत्यवायस्तै प्राप्नोति । नात्र पञ्चनखशवो विवक्षितः, किंतु प(१)रुषाश्वादिशवः । किंचानेन यदन्नं मक्ष्यते तद्गारेव भवति गोमांसभक्षणसमः प्रत्यवायो भवतीत्यर्थः । किंचैनं प्रतिग्रहीतारमुद्दिश्य यस्मि- कांस्यपात्रे भाण्डे चान्नं धारयन्ति तत्पात्रं यदि शास्त्रोक्तमार्गेण शोधितं न भवेत्ततः शोधनाभावात्तद्युक्तगृहेऽधिकं मलं जायते तेन पात्रेण व्यवहर्तृणामधिकः प्रत्यवायो भवतीत्यर्थः ॥ १८॥ एवं दक्षिणानिपेघेन संत्रप्रयोगं दृढीकृत्य यजमानक्येनाहीनप्रयोगमपि दृढी करोति- ऋत्विजो यजमान चाधिकृत्य वदति ॥ १९ ॥ एक एव यजेत ( तै० सं० ७-२-१०) इति श्रुतेरेकस्य कर्तृत्वात्फलभावा- चाहीनत्वं सिद्धम् ॥ १९ ॥ ब्राह्मणानां तु सत्रमतो दीक्षिताना सप्तदशा- नामासत उपयन्ति ॥ २० ॥ प्रकृतितो ब्राह्मणकर्तृकत्वमाविज्ये प्राप्तम् । ( जै०. सू० ६-६-३.) इति तथा- विधस्यैव यजमानसंस्कारत्वाद्यजमानसंस्कारत्वेन राजन्यवैश्यप्राप्तिः । सदस्याः सप्तदश कौषीतकशाखायां समाम्नानाच्छाखान्तरत्वाच्चास्मिन्कर्मणि दीक्षिताः सप्तदश इत्यर्थः ॥ २० ॥ चोदना सर्व इष्टप्रथमयज्ञा गृहपतिर्वा ॥ (ख०१)॥ २१ ॥ एवमापस्तम्बोऽपि । 'सर्व ऋत्विज इष्टप्रथमयज्ञास्तस्मादाहुज्येष्ठयज्ञ' (ते. संक ७-१-१) इति । तस्माज्ज्येष्ठेनेष्टत्वात्प्रथममिष्टत्वाच्चायमशिष्टोमो ज्येष्ठयज्ञः सर्वेषा- मुक्थ्यादीनां मूलप्रकृतिभूत इत्यर्थः । एतेन सर्व ऋत्विज आहिताग्मय एव भवेयुरिति ·- [१६ प्रश्ने- - ور .. .. ३५० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- चोदना । तान्वृणुयादित्यर्थः । अथवा-विहारस्याग्नीनामन्यदीयानामप्यन्योपकारे प्रभुत्वा- दनाहिताग्नीनामपि द्वादशाहसत्रं स्यादिति मीमांसकाः ॥ २१॥ सर्वे याजमानमात्विज्येनाविप्रतिषिद्धं कुर्युः ॥ २२ ॥ सर्व ऋत्विजो यजमानस्य कर्म न विप्रतिषिद्धं कुर्युः ॥ २२ ॥ गृहपतिः परार्थानि यथा यूपाञ्जनमृतुयाज्यामि- त्येवरूपाणि धर्मप्रतिषेधे भूयसां धर्मोऽनुग्राह्यते ( गृहपतेर्वा ) ॥ २३ ॥ तत्रापि परार्थादविकारेणेति केचित् । गृहपतिर्यजमानः । गतम् ॥ २३ ॥ सामिधेनीषु चोदकप्राप्त नियममाह- गृहपतेरेव सामिधेनीकल्पेनेति कुरिन् ॥ २४ ॥ अन्नाध्यापस्तम्वीये तु विशेष:- गृहपतेरेव सामिधेनीकल्पेनावदानकल्पेनेति प्रक्रा: सेयुर्यानि चान्यान्येवंरूपाणि स्युः' ( आप० श्री० २१-२-३)। तस्य सप्तदश सामिधेनीर नुन्नूयात् ' ( ऐ० ब्रा: १९-४ ) इति बचब्राह्मणम् । गृहपतिरेव सामिधेनीकल्पः । केचिञ्चित्तिः सू(ख)गित्यादिवर्ज प्रत्यगाशीरिष्ट्वा स्रुच्यन्वारब्धो गण- पतिरेव समारभ्येति मन्त्रे यज्ञपतीनामिन्द्रावान्त्स्वाहेति । होता--भार्गवच्यावनाप्नवान- और्वजामदग्न्य इति । आर्षेयवरणमन्यत्रैर्वा यावदम्यावर्तत इत्येकः पक्षः । आश्वलाय- नकल्पेऽप्येवं द्रष्टव्यः । अग्ने महार असीत्यग्निजात्येकत्वात्तदा समानगोत्राणां तन्त्रेण वरणमितरेषां भेदेन समानविषये तन्त्रेणोहेन वा प्रकृतिः ॥ २४ ॥ त्वं वरुण इति वसिष्ठराजन्याना सामिधेनीपरिधानीया। आजुहोतेतीतरेषां गोत्राणाम् ॥ २५ ॥ सामिधेनीपरिधानीया त्रिरन्वाहेत्युभयत्र संवन्धः ॥ २५ ।। नाराशश्सो द्वितीयः प्रयाजो वसिष्ठशुनका- नाम् । तनूनपादितरेषां गोत्राणाम् ॥ २६ ॥ आपस्तम्बेऽप्येवम् । ननु- राजन्यवासिष्ठादीनां नाराशंसो द्वितीयः प्रयाजः । तनूनपादितरेषाम् ' इत्यादि । स दीक्षणीयादिप्वनिर्दिष्टः सत्रेप्वनेककर्तृकेषु प्राप्तस्तत्र संदिह्यते । किं मिन्नकल्पा अपि संहत्य सत्रमासीरन्नुत तुल्यकल्पा एवेति । तदर्थमिदं विचार्यते-किं वासिष्ठादयो नाराशंसाद्यङ्गत्वेन कर्तारो विधीयन्ते, उत वासिष्टादीनु- हिश्य नाराशंसादि तादयन विधीयत इति । तत्र वासिष्ठार्थत्वेन विधाने फलकल्पना- १ ·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३५१ प्रसङ्गात्प्रकरणवाधाच वासिष्ठादय एव नाराशंसाधङ्गत्वेन विधीयन्ते । पष्ठी च संवन्ध- वाचिनी । सत्रेषु च सत्रिणां प्रत्येकमेव कर्तृत्वमिति स्थितम् । अतस्तत्र: वासिष्ठा. वासिष्ठः क्रियमाणो नाराशंसो वासिष्ठेनापि तावरिक्रयत एवेति अविगुणस्तथा तनून- पादप्यन्यैरतोऽयं कंचित्कल्पमाश्रित्य भिन्नकल्पा अप्यधिक्रियेरान्नित्येवं प्राप्तेः ब्रूमः- वासिष्ठादीस्वामित्वेनोद्दिश्य तादर्थेन नाराशंसादि विधीयते । तादयं च जतूपका- रद्वारेणोपपन्नमिति न फलकल्पनापत्तिः । एवं च धात्वर्थस्यान्यत्र विधानात्संनिकृष्ट. विधिर्भवति । प्रयाजोद्देशेन तु वासिष्ठादिविधौ धात्वर्थेऽन्यस्य विधानाद्विप्रकृष्टार्थविधान स्यात् । ततश्च सत्रेऽन्यतरकल्पाश्रयणेऽन्येषां तेन ऋतूपकारालाभाद्विगुणः ऋतुर्न फलं साधयेत् । तस्मात्तुल्यकल्पानामेवाधिकारः ॥ २६ ॥ सावित्राणि होष्यन्तः संनिवपेरन्हुत्वा विनि- वरन् ॥ २७॥ सावित्राणि जुहोति ( तै० सं० ५- १ ) इति विधिराग्निकः ॥ २७ ॥ पशुभिर्यक्ष्यमाणाः संनिवपेरनिष्ट्वा निवपेरन्गृ- हपतिर्वाऽरण्योः संनिवपेरन् ॥ २८ ।। पशुभिरिति पञ्चपश्वर्थम् । सर्वे याजमानं कुर्युः । जपानुमन्त्रणोपस्थानादिषु प्रथममा- विज्यं ततो याजमानमरण्योर्द्वयोर्गृहपतिर्वा । समारोपणादिनियम एका स्यादि- त्यर्थः ॥ २८ ॥ य इतोऽग्निर्जनिष्यते स नः सर्वेषां यदनेन यज्ञेन जेष्यामोऽनेन पशुबन्धेन तन्नः संहासह नः साधु- तुल्या य एवं पापं करवत्तस्यैव तदित्युक्तम् ॥२९॥ पशुबन्धेन वायव्येन वा तदर्थ षड्ढोत्रादि निरूढपशुवन्धवदित्यर्थः ॥ २९ ॥ गृहपतिः समारोपयते । स्वयमितरे गृहप- तिर्वा ॥ ३० ॥ अरण्योरात्मनि वा गृहपतेरेवाधिकार इतरे, अन्वारम्भणमात्रमिति भावः ॥३०॥ सर्वेषाम् ॥ ३१॥ ऋत्विजामेव ॥ ३१ ॥ अथ द्वादशाहे दक्षिायाः कालविशेषं विधातुं शाखान्तरमतं च विधत्ते- शिशिरे दीक्षन्ते । वसन्त उत्तिष्ठन्त · इति विज्ञायते ।। ३२॥

·५२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [:१६ प्रश्ने • दीक्षावै। देवेभ्योऽपाक्रामत्तां वासन्तिकाभ्यां मासाभ्यामन्वयुजत, (ऐ० ब्रा० १९-४) इत्यादि वचब्राह्मणं प्रस्तौति । एवमापस्तम्वेऽपि ॥ ३२ ।। शिशिरो वै तस्य प्रायणं वसन्त उदयनम् ।। ३३ ।। शिशिरों वा एतस्य प्रायेण वसन्त उत्थानमिति ( का० ब्रा०. ३४-९) काठकैब्राह्मणम् ।। ३३॥ ऋध्नुवन्ते य एवं विद्वासः शिशिरे दीक्षन्ते वसन्त उत्तिष्ठन्तीति विज्ञायते ॥ ३४ ॥ अशिशिरै दीक्षाप्रशंसायं श्रुतिरुदाहृता ॥ ३४ ॥ घट्सु व्युष्टास्वापूर्यमाणपक्षस्य चेष्यमाणा दीक्षेरन् ॥ ३५ ॥ एतेन महाग्निपक्षमाश्रित्य प्रयोगः- सप्तदशावरााः पुरुषाः शिशिर एकाष्ट- कायामिष्टाप्रथमयज्ञास्ततआत्मन्यरण्योर्वा समारोप्यकत्र गत्वा' स्वाऽग्निसंनिधौ सर्वे सपत्नीका 'द्वदिशाहेन सत्रभूतेन साग्निचित्येन यक्ष्यामह इति प्रजायेमहीति संकल्पः । स्वर्गोऽपि फलम् । विद्युत् । न सोमप्रवाकवरणम् । न ऋत्विग्वरणम् । अन्योन्यं त्वस्माकं गृहपतिस्त्वं ब्रह्मेत्यादिदीक्षाक्रमेण परस्परं विज्ञापयेयुर्न मधुपर्कः । देवयजनं देवतोपस्थानं द्रव्यनिर्देशः साधारणद्रव्येण । गृहपतिर्नान्दीश्नाद्धं कृत्वा पूर्ववदग्निं मथित्वा विहृत्य दीक्षार्थिनः कंचित्पशु विधत्तेः- ‘स पुरस्ताद्दीक्षायाः प्राजापत्यं पशुमालभते' (ऐ० ना० १९-४) इति । यो दीक्षां वाञ्छति स पुमान्दीक्षोपक्रमात्पुरा प्रजापतिदेवताकं पशु- मालभेत । द्विविधो हि द्वादशाहः -- साग्निचित्यो निरग्निचित्यश्च । तत्राग्निचयनयुक्ते पशुरयमवगन्तव्यः । वायव्यो वाऽस्मच्छाखायां समाम्नातः ॥ ३५ ॥ प्रथमं सावित्रहोमाधुखासभरणान्तं कृत्वा पुरुषशिरोहरणं- मृदोपलेपनं ततः पर्वणि पूर्ववत् । समारोप्य देवयजनं प्राप्यः पशुबन्धेन. यक्ष्यामह इत्याधुदवसाय देवयजनं कृत्वा पूर्ववन्मथित्वाऽऽयतने निधाय । संवाद ५ संनिवपनं कृत्वा दीक्षणीयाप्रभृतीनि कर्माणि कुर्वते । य इतोऽग्निर्जनिष्यते स नः सर्वेषां यदनेन यज्ञेन जेष्यामोऽनेन सत्रेणेति ।। (ख०२) ।। अत्र संवादे ब्रूयुरध्वर्यु,हपति दीक्षयित्वा मध्यतः कारिणो दीक्षयति होतारं ब्रह्माणमुद्गातारम् । प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्यु दीक्षयि- त्वाऽधिनी. दीक्षयति । मैत्रावरुणं ब्राह्मणाच्छसिन स्तोतारम् । नेष्टा प्रतिप्रस्थातारं दीक्षयित्वा तृतीयिनो दीक्षयति । अच्छावाकमानीधं प्रतिहारम् । उन्नेता ·१. पटलः]. महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३५३ . - नेप्टारं दीक्षयित्वा पादिनो दीक्षयति ग्रावस्तुतं पोतारं सुब्रह्मण्यम् । ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति । अन्यो वा दीक्षितो ब्राह्मण एवमनुपूर्वं दीक्षेरन् । नातन्त्रीभावादे- कैकमपवर्गयति । अन्यगोत्रव्यवायात् समानगोत्राणा. मायाणामभ्यावर्तते । पत्नीनामेकस्थाने पत्नीीक्ष- यन्ति । तासां याजमानधर्मा व्याख्याताः ॥ ३६ ॥ अत्र दर्विहोमपश्विष्टिभ्य एवं प्रयोगः । सर्वे यजमाना याजमानं कुर्युः । अग्निं गृह्णा. मीत्यादि गोमज्जपान्तं सर्वे कुर्युरिति वचनावाद्याविज्यं कृत्वा पश्चाद्याजमानम् । सर्वासां पत्नीनां दीक्षाक्रमेण योक्त्रवन्धनम् । गतमन्यत् ।। ३६ ॥ अन्वहं दीक्षामेके समामनन्ति ।। ३७ ।। अन्वहं सघः ॥ ३७॥ दृयहे व्यह इति कामयति आ द्वादशाहात् ।। ३७ ॥ अग्निवादिकल्पः । द्वयहे दीक्षेत व्यहे दीक्षतेत्येवं क्रामत्या द्वादशाहात् ॥ ३८ ॥ उपसत्सु त्रयोदशो दीक्षेत । तेन [न] ब्रा(व्र)ह्मणा भवितव्यमुपदीक्षमाणा अग्नीनुपवपन्न्युप्याऽऽत्मसस्का- रेण प्रक्रामे त्) द्वादश दीक्षाः ।। ३९ ॥ दीक्षाविशेपं तु-द्वादश रात्रीर्दीक्षितः स्यात् (ले० सं० ७-२-१०) इत्याधु- पसद्विशेपं विधत्ते- 'चतुर्धा वा एतास्तिस्रस्तिस्रो रात्रयो यद्वादशोपसदो याः प्रथमा यज्ञं ताभिः संभरति या द्वितीया यज्ञं ताभिरारभते यास्तृतीयाः पात्राणि तामि. निर्णेनिक्ते याश्चतुर्थीरपि तामिरात्मानमन्तरतः शुन्धते ' ( तै० सं० ७-२-१० ) इति । अत्रानुष्ठेया द्वादशदिनसाध्या उपसदो याः सन्ति तास्तिस्त्रस्तिस्र एकैका राशि- रूपेण चतुर्धा विभज्यन्ते । तत्र प्रथमराशिगताभिस्तिभिर्यज्ञसाधनसंपादनं भवति । द्वितीयराशिगताभिस्तिसृभिर्यज्ञमुपक्रमते । तृतीयराशिगताभिस्तिसृभिर्यज्ञपात्राणि शोध- यति । चतुर्थराशिगताभिस्तिसृभिः स्वात्मनोऽन्तःशुद्धिं करोति ॥ ३९ ॥ न सनीहारस शासन सत्रभूते विद्यते ॥ ४० ॥ न सनीहारान्प्रहिण्वन्ति सत्रे ॥ ४० ॥ पोडशी सोमविक्रयणी ।। ४१ ॥ पोडशिवत्सोमक्रयणी ॥ ४१ ॥ द्वादशाहायाऽऽप्त. राजानं क्रीणाति ॥ ४२ ॥ राजानं क्रीत्वोपना निदधाति द्वादशाहायाऽऽप्तमिति ॥ ४२ ॥ . . . . ४५ ·३५४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- [१६. प्रश्ने- द्वादशोपसदः ।। ४३॥ द्वादशाह इति शेषः । उपसत्सु द्वादशाहे संभारयजूंषि व्याचष्ट इत्यापस्तम्बः॥४३॥ अनूपसदमग्निं चिनोति ॥ ४४ ॥ पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ ४४ ॥ दृयहमेकैका चितिः ॥ ४५ ॥ द्वयह द्वयहमेकैका चितिर्भवति ॥ ४५ ॥ चतुरहमुत्तमा ।। ४६ ॥ चितिर्भवति ॥ ४६ ॥ आ त्रिरात्रं चतुस्तनानि व्रताति भवन्ति ॥ ४७ ॥ आडिति मर्यादा ।। ४७ ।। एवं त्रिस्तनानि विस्तनानि एकस्तनानि ॥ ४८ ।। चतुस्तनं त्रिस्तनं द्विस्तनमेकस्तनमिति व्यहं व्यहं व्रतानि भवन्तीति शेषः ॥ ४८ ॥ भूयो व्रतमिच्छन्दध्न एक सुवमभ्युन्नयेत ॥ ४९ ।। य एषां व्रतमिच्छेदभिपूरयितुं दध्न एकं त्रुवमुन्नीय नापरमुन्नयेतेति ॥ १९ ॥ एकविशतिश्छदिसदः ।। ५० ।। एकविशस्तोमानां प्रतिष्ठेति (तै० सं० ६-२-१० ) त्रिवृदादीनां ज्योतिषां तत्रान्तर्भावात् प्रतिष्ठार्थं भवति । देवतातद्धितग्रहणात् 'इन्द्रस्य सदः' (तै सं० १-३. १) इति मन्त्रगता षष्ठी व्याख्यायत इत्येके । शाखान्तरीयं पदं ब्राह्मणं दर्शयती- त्यन्ये । छदिरधिनिदधाति (ले० सं० ६-२-३०) छादनार्थ कटमुपरि निदधाति । देवना बन्धेन हि सद ऐन्द्रम् | तम्मादिन्द्रस्य सदः सदनमित्युच्यते । इन्द्रस्य प्राधा.. न्यात् ॥ ५० ॥ संतृण्णे अधिषवणफलके ।। (ख०३) ॥५१॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे पोडशप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥ यस्मात्संतृण्णे हनू तम्मादधिषवणफलके न संतृणत्ति विद्ध्वा प्रोते न करोति । यद- धिषवणे न संतृणत्ति ( तै० सं० ६-२-११ ) इति ब्राह्मणम् । संतृण्णे अधिषत्रण- फलके भवत इति सूत्रे शेषः ।। ५१ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां षोडशप्रश्ने प्रथमः पटलः समाप्तः ॥ .

·२ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
३५५
३
अथ षोडशप्रश्ने द्वितीयः पटलः ।
व्याख्यात एकयूपः ॥ १ ॥
गतः ॥ १ ॥
यदि यूपैकादशिनी स्यादन्बहलेकैकं यूप५ समि-
नुयात्सर्वान्वा ॥२॥
अन्वहं सद्यः । यूपं मिनोति उच्छ्यति । एकयूपाभिप्रायेणैकवचनम् ॥ २ ॥
औपवसथ्येऽहन्यन्वहं मीयमानेष्वहरहरुपशयोs-
भ्यावर्तेत ॥ अग्निष्ट एवोदयनीये पशुमुपा-
कुर्यात् ।। ३ ।।
उपेत्य शेतेऽत्र यत्रोपेत्यासुरान्वाधन्ते देवा इत्युपशयः । पचायच् । तस्माद्येन
कारणेन दक्षिणत उपशये उपशेते तद्भातृव्यापनुत्त्यै भवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥
श्वोभूते प्रतायते ज्योतिष्टोमः ॥ ४ ॥
अग्निष्ठान्तं सर्वेषां यूपसंमार्जनकाल एकादश यूपमि(पानि)च्छन्ति । यूपाञ्जनं गृह-
पति(उप)शयनी(निधानं दक्षिणतः सर्वेषां सकृदेव निदधाति । अस्मिन्पक्षेऽनीपोमीय-
दिने परिस्तरणान्तं महाग्निकानां मन्त्राणामुपदेशेन विकृत्यर्थत्वादनूहः । केचिदूहमि-
च्छन्ति । उहस्तु यजमानाभिधायकानां त्वग्नत्यभिधायकानामपि विशिष्टेषु मन्त्रेषु सर्व.
पोहः । यजमानाभिधाने-श्वोभूते प्रतायत इति । महाराने वुद्ध्वा ज्योतिष्टोमः ॥४॥
वैश्वानरोऽतिरात्रः । उपावहरणकाले यावानेका-
हायाऽऽप्तस्तावन्त राजानमन्यस्मिन्वासस्युपन-
ह्योपावहरति ॥५॥ प्रत्युपनोतरं निद-
धाति ॥६॥
वैश्वानरप्रायणीयोऽतिरात्रः । वैश्वानरेण दृष्टः । सौमिकपात्रासादनकाले ध्रुवं प्रयुज्य
पोडशीपात्रमपां क्षयालोकं यजमानेनाभिवहत ( इत्यादि ) पाशुकपात्रे( त्राणि )द्वे
यूपरशने । एकः पशुः । एवं कुम्भ्यादयः । आ राज्ञ उपावहरणात्कृतायां ( त्वा )
यावन्तं सोममेकस्मा अह्व आप्तं मन्यते, तावन्तमन्यस्मिन्वाससि वद्ध्वा प्रत्युपनोतरेपामह-
नामितरस्मिन्वाससि
बवा
प्रत्यारोप्य तमुपावहरति ॥ ५ ॥ ६ ॥
एवमहरहः क्रियते । अन्वहं योगविमोक्षणे ॥ ७ ॥
एवमहरहरुत्तमवर्क कृत्वाऽग्निं युनज्मि० इत्यादि सर्व प्रकृतिवत् ॥ ७ ॥
प्रथमेऽहनि युनक्ति । उत्तमे विमुञ्चतीत्येकेषाम् ॥८॥

·- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १६ प्रश्ने- अयं कल्पः शाखान्तरस्थः ॥ ८॥ प्रायणीयोदयनीययोरतिरात्रयोदशमे चाह्नि पृश्नि- प्राणग्रहान्गृह्णात्यभिषवमाणेन प्राकृतस्य यजुर्मा- नस्य प्रथमेन मन्त्रेण मीत्वा वायुरसि प्राणों नामेति दशभिर्मन्त्रैर्दश पृश्निमानानि मिमीते ॥९॥ उत्तरेणोत्तरेण यजुर्मानेन मीत्वाऽयं पुरो भुव इति दशभिर्मन्त्रैर्दश प्राणग्रहमानानि मिमीते ॥ १० ॥ उपांश्वभिषवणकाले पृश्निप्राणग्रहे विमानम् । एवं प्रयोगः-प्राकृतं यजुर्मान- नमनुद्रुत्य-इन्द्राय त्वा वृत्रघ्न इत्युक्त्वा वायुरसि प्राणो नामेत्यादि ऋतस्य त्वा ज्योतिष इत्यन्तैर्दशभिः पृश्निग्रहमन्त्रैर्दश मानानि मिमीते । नवनवांशमाने सर्वत्रोत्तरं यजुर्मानमनुव्रुत्य-इन्द्राय त्वा वृत्रतुर इत्युक्त्वाऽयं पुरो भुव इति दशभिः प्राणग्रहै. देश मानानि मिमीते । अयं पुरो भुव इति प्रजापतिगृहीतया त्वया प्राणं गृह्णामीत्येवं मन्त्राः । एवमुक्तानि मानानि व्यतिषजति । इन्द्राय त्वाऽभिमातिन इत्युक्त्वा वायुरसि प्राणो नाम० ज्योतिष इत्यन्तैर्दश । इन्द्राय त्वाऽऽदित्यवते, अयं पुरो भुवो गृह्णामीत्य- तैर्दश । इन्द्राय त्वा विश्वदेव्यावते वायुरसीति दश नामानि पूर्ववत् । ततः पञ्चकृत्व- स्तूष्णीं नवनवांशवत्सर्वेषु मानेषु तूष्णीकेषु च ॥ ९ ॥ १० ॥ उत्तरोत्तरे यजुर्मानेन व्यतिषजति ॥ ११ ॥ उत्तरपक्षो विकल्पार्थः ॥ ११ ॥ भूयसां प्रातःसवनायेत्यादिसमूढपक्षमाश्रित्य विधिं वक्ष्यामः- ऐन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयावतिरात्रौ दशम चाहः । अथेतरेषां नवानामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममह: रथ शुक्राग्रमथाऽऽग्रयणाग्रमेवं त्र्यनीकास्त्रिः परि- वर्तन्ते समूढं छन्दसि ।। (ख०४) ॥ १२ ॥ ऐन्द्रवायवग्रहमाग्रयणकाले द्यावापृथिवीभ्यां पवते, एभ्यः सुन्वद्भ्यो यजमानेभ्यः पवते मह्यमित्यादि वागग्रे प्राणान्पशुषु प्रजा. मयि च यजमाने चेत्यादि सर्वेषां पशुकाल आग्नेयः पशुः । तत्राग्निर्देवीनामिमे सुन्वन्तो यजमाना इत्यूहः । परिभूरग्निमित्यादि श्रुतस्त्वमित्यन्तं सर्वेषाम् । केचिद्वौ समुद्रावित्यादि अध्वर्युर्ब्रह्मा चाऽऽविज्यं कृत्वा स्फ्यस्वस्तिरित्यादि आगन्त पितर इत्यन्तं सर्वेषाम् । सवनीयाभिमर्शनं गृहपतिरेव द्विदेवत्यप्रचारे भूरसीत्यादि त्रिकं सर्वेषाम् । शुक्रान्वारम्भो गृहपतिरेव तौ देवौ शुक्राम- , ·: २ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ३५७ न्थिनौ० प्रजां मयि च यजमानेषु । इडाभक्षणं सर्वेषां हविशेषमक्षणं च । सोमभ- क्षणकार्ले सर्वे यजमानाश्चमसान्भक्षयन्त्यार्विज्यभक्षणं कृत्वा याजमानम् । एवं सर्वमक्ष- णेषु । चतुर्होत्रादि सर्वेपामग्निं नरादि दूरे दृशं गृहपतिमथर्तुमनूहो वा परार्थत्वात् । एवं प्रातःसवने प्रत्यगाशिषां सर्वैर्यजमानः प्रयोगः कार्यः । माध्यंदिने ज्योतिषे हिं कुरु सर्वेषां चातुर्होत्रादि सुपर्णोऽसिं० विष्णो त्वं नः० इति च सर्वेषां दधिधर्मभक्षणं च दाक्षिणो होमो हुत्वा उदु त्य० चित्रमित्यादि रूपेण व इत्यादेर्लोपः । यजमानाः कृष्णाजिनानि धून्वन्तों दक्षिणापथेन गच्छन्त्युदङ्- मुखोऽन्तराऽऽग्नीधं च सदश्च गत्वाऽत्रे(त्वाऽऽग्ने)यदानं गृहपतेरेव । ततश्चात्वालोत्करावन्त- रेण दक्षिणा गच्छति । एप दक्षिणापथः । ततः सदोवीक्षणं ततश्चमसाध्वर्युश्च प्रसर्पका सदस्येभ्यो दानं गृहपतेरेव । सत्रे तु [ऋत्विम्यो] न दक्षिणा पृथगृत्विग्वरणाभावात् । एवमहरहः, इत्यापस्तम्बः । न विषाणप्रासनं वैश्वकर्मणेषु यज्ञपतीनित्यूहः । शेष पूर्ववत् ।। आदित्यारम्मणं तृतीयसवनं यजमाना अग्निः पातु यास्ते विश्वा देवा यत्ते याममा नेभ्यः शर्म आदित्यान्वारम्भः, आशिरावनयनं च गृहपतेरेव । केचित्- सर्वेषां याज- मानजपमिच्छन्ति । एतादृशेषु होतृचमसस्त्रावणं धाराया गृहपतिरेव वैग्रुपहोमाः पव- मानः सर्पणं च सर्वेषामिति केचित् । ब्रह्माणमारभ्य आयुषे हिंकुर्विति सर्वेषां पिण्ड: प्रदानं च नमो वः पितर इति सर्वेषां पड्ढोता गृहपतेरेव । अगन्देवानेषु सुन्वत्सु यजमानेष्वाशिषः । यज्ञायज्ञिये एकया प्रस्तुतं भवत्यथ नमस्ते अस्तु मा मा हिसीः, इति । अहरहःपक्षे वा पन्नेजनीनयनं सर्वासां पत्नीनां, गृहणकाले पृथगेव ग्रह्णाति । अस्मिन्काल उत्तरस्मा[दा]वसतिं परिगृह्णाति यथा त्वं सूर्यासीति सर्वेषामायुर्म इन्द्रिय- मिति च वर्तमान एवातिराने पोडशी चमसेषु प्रक्षालितेपूत्तरस्मा[दा]आग्नेया यजमानरय व्रतधुगित्यादिभिः पयांसि विशास्ति दोहं याजमानं च सर्वेषामत्र प्रतिप्रस्थाता पयस्यार्थ सायंदोहं दोहयति मैत्रावरुण्याः । एवमादयः सत्रे अहीने च साधारणाः । नन्वस्ति द्वादशाहे त्र्यनीका । ऐन्द्रवायवानौ प्रायणीयोदयनीयौ दशमं चाहः । अथेतरेषां नवानामह्नामैन्द्रवायत्राग्रं प्रथममहः । अथ शुक्राग्रमथाऽऽग्रयणाग्रमथेन्द्रवाय- वाग्रमथ शुक्राग्रमथाऽऽग्रयणाप्रमथैन्द्रवायवाग्रमथ शुक्राग्रमथाऽऽग्रयणामिति । तत्रं द्वादशाहगतेषु द्वितीयतृतीयचटुर्थेषु त्रिवहःसु क्रणेन्द्रवायवाग्रत्वशुत्र ग्रित्वाग्रयणा- ग्रत्वानि विहितानि । तेष्वाचं रथंतरनिमित्तम् । द्वितीयं बृहन्निमित्तम् । एतच प्रकृती व्यवस्थितम् । तदुभयमत्र चोदकेन प्राप्तम् । तत्र चतुर्धा संशयः- अनुवादो वा परि- संख्या वाऽर्थवादो वा विधिर्वेति । तत्र प्राप्तत्वादनुवाद इति चेन्न वैयर्थ्यांपत्तेः । तहि ·[१६ प्रश्न सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- गणान्तरपरिसंख्याऽस्त्विति चेन्न दोषत्रयापत्तेः । चतुर्थेऽहन्यप्राप्तस्याऽऽग्रयणाग्रत्वस्ये विधित्सितस्य प्रशंसार्थोऽयमर्थवादः, इति चेन्न लक्षणावृत्तिप्रसङ्गात् । तस्मादाग्रयणा- अत्वे यथा विधिस्तथेतरयोरपि द्रष्टव्यः । न च प्राप्तत्वादविधिरिति वाच्यम् । तस्य विधेरनैमित्तिकत्वाभ्युपगमात् । रथंतरादिनिमित्तकयोरेव हि चोदकेन प्राप्तिः । प्रयोजन तु द्वादशाहविकृतिषु यत्र क्वापि रथंतरादिनिमित्तत्वाभावेऽप्यन्द्रवायवाग्रत्वसिद्धिः । (१०-१-२३.) ॥ १२ ॥ अथ व्यूढं छन्दस्यैन्द्रवायवायौ प्रायणीयोदय- नीयावतिरात्रावथेतरेषां दशानामैन्द्रवायवाग्रं प्रथ- ममहः । अथ शुक्राग्रमथ द्वे आग्रयणाने । अथै- न्द्रवायवाग्रमंथ द्वे शुक्राग्रे । अथाऽऽग्रयणामथ ऐ ऐन्द्रवायवाग्रे ॥ १३॥ [भरत]द्वादशाहस्य कर्मफलं पूर्ववत् । भरतद्वादशाहेन साग्निचित्येन सत्रभूतेन यक्ष्यामह इति सत्रे, अहीने तु अहीनभूतेनेति विशेषः । एकश्चेचंक्ष्ये काठकाग्निना पक्षे काठकाग्नियुक्तेनेति द्वादशातिरात्राअग्निष्टोमा रथंतरसामानः प्रायणीयोदयनीयौ चातिरात्रावग्निष्टोमौ तथाऽप्येकविंशतिश्छदिःसदः । न पृष्ठधर्माः । अन्यत्सर्वं पूर्ववत् । पृश्निप्राणग्रहणादि (दीन् ) ग्राह्यघृतमध्वशनाविवाक्यमानसादीनि भवन्ति । समूढवत्न्य- नीका पूर्ववत् । काठकोऽपि न लभ्यते न व्यूढः ॥ ननु द्विविधो हि द्वादशाहः-समूढो व्यूढश्च । तत्र समूढः पूर्वमुदाहृतः । अथ व्यूढ उदाहियते- ऐन्द्रवायवानौ प्रायणीयोदयनीयौ । अथेतरेषां दशानामहामैन्द्रवाय. वाग्रं प्रथममहः । अथ शुक्राग्रमथ द्वे आग्रयणाये । अथैन्द्रवायवाग्रमथ द्वे शुक्राये अथाऽऽग्रयणाग्रमथ द्वे ऐन्द्रवायवाग्रे इति । तत्र समूढस्य तावत् प्रकृतित्वमविवादम् । तद्वद्व्यूढोऽपि किं प्रकृतिः किं वा विकृतिरिति संशये प्रकृतिरिति प्राप्तम् । कुतः-विधि- साम्यात् । यथा समूढप्रकारः क्रत्वर्थों विहितस्तथा व्यूढप्रकारोऽपि । न चात्र कश्चिद्वि- शेषोऽस्ति । येन तयोः प्रकृतिविकृतिभावो निश्चीयेत । न च प्रकारद्वयस्य प्रकृतित्व- सदृष्टचरम् । रथंतरबृहत्पृष्ठयोयोतिष्टोमप्रकारयोस्तदर्शनादिति पूर्वः पक्षः । व्यूढः समूढस्य विकृतिः। कुतः । लिङ्गदर्शनात् । 'ऐन्द्रवायवस्य वा एतदायतनं यच्चतुर्थमहः' इति न्यूढे श्रूयते । एतच्च विकृतित्वे सति भवति नान्यथा । तथा हि-व्यूढे प्रायणीयो- दयनीयव्यतिरिक्तेषु देशस्वहःसु यच्चतुर्थ तदारयणाग्रत्वादैन्द्रवायवस्याऽऽयतनम् । समूढे तु तदहर्नवानामह्नां मध्ये द्वितीयत्रिकादित्वादैन्द्रवायवाग्रम् । तच्च व्यूढस्य विकृ- तितायां चोदकेन प्राप्यमाणं विधित्सितानयणाग्नत्वस्तुतयेऽनूद्यत इत्युक्तम् । किं च यः ·२. पटलः ] . महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ३५९ कामयेत वहु स्यां प्रजायेयेति कामाय व्यूढो विर्घायते । तथा च सति समूढवत् ऋत्वर्थे विध्यभावार्थतरवृहत्पृष्ठवैपम्येण विकल्पितप्रकृतित्वं नास्ति । ततः समूढस्य द्वाद- शाहस्य विकृतिः । अहर्गणेप्वनयोरन्यतरस्यातिदेशः पूर्वपक्षिणः प्रयोजनम् । समूढस्यै वातिदेश इति सिद्धान्तः (१०-५-२४) ॥ १३ ॥ तत्र भक्षमन्त्राः पवमानाभिमन्त्रणानि च येन येन च्छन्दसा निगदाश्च तस्य स्थाने ताभिः संनमेत व्यूहेन व्याख्यातम् ॥ १४ ॥ ननु-~-व्यूढे द्वादशाहे भक्षमन्त्रमानं तदुभयमन्त्रपरिधिकपालानि चोदकप्राप्तानि । तत्र भक्षमन्त्रेषु सवनत्रयगतेषु गायत्रीछन्दसस्त्रिष्टुप्छन्दसो जगतीछन्दस इति पदत्रय श्रूयते । तथा' परिधिस्तावकेऽर्थवादे पठ्यते-गायत्रो मध्यमः परिधिस्टेष्टुभो दक्षिणो जागत उत्तर इति । तथा कपालविषयं वाक्यं पठ्यते-अष्टाकपालः प्रातः- सवनीय एकादशकपालो माध्यंदिनीयो द्वादशकपालस्तायसवनिक इति । अत्रा" ष्टत्वादिभित्रिभिः संख्याभिर्गायच्यादिच्छन्दांसि तत्तत्पादाक्षरस्मृतिद्वारेणोपस्थाप्यन्ते । एवं स्थिते सति व्यूढप्रकरणे छन्दोव्यतिक्रमः पठ्यते-'छन्दासि वा अन्योन्यस्य लोकमम्य- ध्यायन्--गायत्री त्रिष्टुभत्रिष्टुन्जगत्या जगती गायत्र्याः, इति । तत्र संशयः... सोऽयं छन्दोव्यतिक्रमो भक्षपवमानपरिधिकपालरूपाणामानामुभयाविधमन्त्रगतच्छन्दो. वाचिशब्दानां च कर्तव्यः किं वा तेषां शव्दमनामेवेति । तत्र मन्त्रंगतानामेवेति विशे पाश्रवणात्सर्वत्र व्यतिक्रम इत्याद्यः पक्षः । तेन गायत्रीशब्दनिर्दिष्टः प्रातःसवनीयो भक्षस्त्रिंष्टुप्शंहितस्य माध्यंदिनीयस्य भक्षस्य स्थाने । स च तृतीयसवनीयस्य स्थाने, सोऽपि प्रातःसवनीयस्य स्थाने । तथा वहिप्पमानो माध्यंदिनपवमाने माध्यंदिनपवमा- नस्तृतीयसवने । आर्भवपवमानः प्रातःसवने । तथा मध्यमः स्थविष्ठः परिधिदक्षिणतः । अणीयान् द्राधीयानुत्तरंतः, अणिष्ठो हसिष्ठो मध्यतः । तथाऽष्टाकपालो माध्यंदिने सवने । एकादशकपालस्तृतीयसवने । द्वादशकपालः प्रातःसवने । सोऽयमर्थव्यतिक्रमः । मन्त्रद्वयशब्देवप्येवं योजनीयमिति प्रा ब्रूमः- छन्दांसीति वाक्येऽर्थानां व्यतिक्रमो नोक्तः । अतो मन्त्रगतगायच्यादिशब्दानामव व्यतिक्रमः । यस्त्वर्थेषु गायव्यादिशब्दप्रयोगः सं प्रशंसार्थः । भक्षाद्यर्थानां मुख्यच्छ. न्दस्त्वाभावादिति सिद्धान्तः (१०-५-२५) ॥ १४ ॥ एवमुत्तरेषु पृष्ठचाहेषु त्रीनतिग्राह्यान्गृह्णाति । आग्नेयमेकविशे। ऐन्द्र त्रिणवे. । सौर्य त्रयः निश्शे ॥ १५॥ ।

·-- सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१६ प्रश्ने- .. उत्तरेषु पृष्ठयाहेष्विति वचनात्तत्र ॥ १५ ॥ पूर्वस्मिरूयहे वाजसनेयिनः समामनन्ति । यत्र गौर- वीत साम तत्र सर्वान्पूर्णान् ग्रहान्गृह्णीयात् ॥१६॥ परिपठन्ति वाजसनेयब्राह्मणे ॥ १६ ॥ अथ पशुक्लुप्तिराग्नेयं प्रायणीयोऽतिरात्र आल- भन्ते श्वोभूते सारस्वती मेषीम् । एव हि विह- तानैकादशिनानन्वहमालभन्त आग्नेयमुदयनीये सौर्य ब्रह्मवर्चसकामानाम् ॥ १७ ॥ अथ पशुक्लप्तिः प्रदश्यते । आलभन्त इति बहुयजमानाभिप्रायम् । श्वोभूते महाराने बुद्ध्वा प्रायणीयमुदयनीयमुपयन्ति । उभौ पोडशिमन्तौ द्वादशाहस्य षोडसी ( शी ). म्लतिरात्र इत्यायकल्पसूत्रवचनात् । अग्ने नयेत्यादिसमं सर्वमुपावहरति अग्निं युनज्मीति । उपांश्वभिषवकाले पृश्निप्राणग्रहानं पूर्वमेवोक्तम् । प्रायणीयोदयनीययोर्दशमेऽहनीति त्रयः कल्पाः सूत्रकारेणोक्ताः । त्रिष्वहःसु यथासंख्यमिति केचित् । सर्वत्र विकल्प इति केचित् । ऐन्द्रवायवाग्रं पशुकाल आग्नेयः खण्डः । ए (ऐ) कादश (शि) नेऽग्निष्ठ उपाकरोति । ऐन्द्राग्नो वेति भाष्यकृत् । सारस्वतीं मेषीमिति सूत्रकारमतिः । सूर्य ब्रह्मवर्चसकामस्योपशयनिर्देशः कृष्णमृगस्ते पशुरित्यहरह!पमानपक्षे । अग्नीषोमी- यकाले--एक मिनोति तत्तु प्रायणीये मान, तस्मिन्नेव मिमीते आग्नेयमुपाकरोति तस्य दक्षिणत उपशयनीयनिर्देशश्च । श्वोभूते सारस्वतमुपाकरोति द्वितीय मिन्वन्ति पश्वर्थ- त्वाचूपस्य ( ब्रह्मवर्चसपशुकामाः कामाः । ) प्रधानं तस्माद्दक्षिणतोऽपवर्गः । यूपाना- मवि (मि) नोदपवर्गतो (तः ) सारस्वतस्य यूपस्य दक्षिणत उपशयः स्थाप्यते । सारस्वतमुपाकृत्योपशयनिर्देशः । एवमहन्युत्तरोत्तरः पशुः । यूपैकादशिन्यां पूर्ववत् ॥ १७ ॥ दक्षिणाकालेऽन्वहं द्वादश शतान्यहीनभूते ददाति ॥ १८॥ द्वादश शतानि ददात्यहीने ॥ १८ ॥ सत्रे तु दाक्षिणौ होलौं हुत्वेदमहं मांः कल्याण्यै कीत्यै स्वर्गाय लोकाय दक्षिणां नयामीति यज- मानाः कृष्णाजिनानि धून्वन्त उदश्चो दक्षिणाप- थेनातियन्ति ॥ १९ ॥ -- ·३ पटलः:] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । सत्रे त्वयं विशेपः ॥ १९ ॥ एवमहरहः क्रियते ।। २० ॥ एवमुक्तप्रकारेण ॥ २० ॥ उत्तोऽहनि कृष्णविषाणाः प्रास्यन्ति ॥ २१ ॥ गतः ॥ २१ ॥ सख्यानि विसृजन्ते ॥ २२ ।। उत्तम एवाहनि सख्यानि विसृजन्ते ॥ २२ ॥ पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अढे यज्ञायज़ीयं प्रति वसती- वरीदृह्णाति ॥ २३ ॥ यज्ञायज्ञीयकाले वर्तमाने वसतीवरीः ॥ २३ ॥ पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अढे स्तोत्रीयमनुरूपं कृत्वा शसति ॥ (ख०५) ॥ २४ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । अनुरूपं सदृशम् । ' नात्राहीनसंततयः ' इति वचनाम्न्यायप्राप्तमेतत् ।। २४ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचं- न्द्रिकायां पोडशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । , अथ पोडशप्रश्ने तृतीयः पटलः । वर्तमानेऽतिराने पयासि विशास्ति ॥ १ ॥ वर्तमान एवातिरात्र उत्तरस्मा अढे पयासि विशास्तीत्यापस्तम्बः । वर्तमान एवा- तिरात्रे पोडशिचमसेषु प्रक्षालितेपत्तरस्मा अड्ने या यजमानस्य व्रतधुगित्यादिभिः पयांसि विशास्ति । दोहनादयो गताः ॥ १ ॥ श्वः सुत्यामिन्द्राग्निभ्यां विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्म- णेभ्यः सोमपेभ्यः सोमं प्रतादिति मैत्रावरुणे- नोच्यमाने स्वमगारं प्रविश्याऽऽग्नीध्रः श्वः सुत्या- मिन्द्राग्निभ्यां विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः सोमपेभ्यः सोमं प्रव्रवीमि ब्रह्मन्वाचं यच्छ सुव्र- ह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयति संप्रेष्यति ॥ २ ॥ अहरहोगविमोक्षपक्षे हारियोजने हुते श्वः सुत्यामिति । तदाऽऽग्नीध्र आग्नीध्रम- ण्डपं प्रविश्य संप्रेष्यति । श्वः सुत्यामिति ॥ २ ॥ ४६ ·[ १६ प्रश्नै- संत्यांपाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- अद्य सुत्यामेतस्मिन्नहनि ब्रूयाल्लुप्येत वा श्वः सुत्यामितरेषु ॥ ३ ॥ 'स वै खलु श्वः सुत्यामिति ब्रूयादित्याश्मरथ्यः । अद्य सुत्यामित्यालेखनः' (आप० श्री० ० २१-६-३) इत्यापस्तम्बः । अत ऊर्ध्वं श्वः सुत्यामिति नात्र संख्या ॥ ३ ॥ पत्नीसंयाजान्तमहः संतिष्ठते ॥ ४ ॥ पत्नीसंयाजान्तं कर्म समाप्यते ॥ ४ ॥ सस्थिते ब्रह्मा वाचं विसृजते ॥ ५ ॥ संस्थितेऽहनि पत्नीसंयाजांन्ते ब्रह्मा वाग्विसर्ग करोति ॥ ५ ॥ परिहरन्त्युदकं पत्नीभ्यः॥ ६॥ एकस्मिन्काले परिहरन्ति पत्नीभ्य उदकं पानार्थमित्यर्थः ॥ ६ ॥ हरन्ति समिद्धाराः॥७॥ यजमानपुरुषाः समिदाहरणम् ॥ ७ ॥ प्रत्येत्याऽऽहवनीये समिधोऽभ्यादधति ॥८॥ पुनरागत्यैताः समिध आदायाऽऽधति आहवनीये ॥ ८ ॥ एवमहरहः क्रियेरन् ॥ ९॥ गतः ॥ ९ ॥ तस्मिन्नहनि पृष्ठयः पडहः ॥ १० ॥ अथोत्तरस्मा अर्ने वसतीवरीणां परिहरणं, सन्नाभिमन्त्रणे कृते । सवनीयस्य शाखाच्छेदनमिध्मावर्हिषोराहरणादि । उभयपक्षे वसतीवरीग्रहणं पूर्वेद्युरेव । एतेषामेक- स्मिन्नप्याक्रियमाणे नमो ब्रह्मण इत्याहुतिः ॥ १० ॥ त्रिवृदग्निष्टोमो रथंतरसामा ।। ११ ॥ उपयन्तीविशेषः । सौमिकपात्रप्रयोगकाल आग्नेयातिग्राह्यपात्रमेव पूर्वस्मिंस्त्र्यह इति विधौ ऋतुकरणकाले न होमः, यजुरुक्त्वा प्रतपनमैन्द्रवायवाग्रं, पशुकाले त्रिवृद्भ्यः सवनीयसारस्वती मेषीमुपाकरोति । उत्तरतोऽग्निष्ठस्योपशयनिर्देशो न तु विधिः । पूर्व- वद्दक्षिणाकाले कुर्युः ॥ ११ ॥ रथशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ॥ १२ ॥ न्यायसूत्रे सूत्रान्तरे व्याख्यानात्परिभाषार्थमिदं सूत्रमापस्तम्बेऽप्येवम् ॥ १२ ॥ उपाकरणमन्त्रस्य शब्दो विकारः ॥ १३ ।। माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाले स्थघोषेण माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणं, शब्दो मन्त्रस्थाने :

·RU ३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याण्यासमेतम् । तदाऽपि विभर्षि च पूर्ववत् । यज्ञायज्ञीये स्तूयमाने वसतीवरीः परिगृह्णाति । प्रतिदिन- पक्षे न विषाणप्रासनं पत्नीसंयाजान्तं समिदाधानान्तं पूर्ववत् ॥ १३ ॥ पञ्चदश उक्थ्यो वृहत्सामा ॥ १४ ॥ श्वः सुत्यामित्यादि । रात्रौ वसतीवरीपरिहरणादि परिस्तरणान्तं तन्त्रम् । श्वोभूते महाराने वुद्ध्वा पञ्चदश उक्थ्यो वृहत्साम, सोमपात्रासादनकाल ऐन्द्रातिग्राह्यपात्रमेव वाजसनेयिमतपक्षे पूर्ववत् । सोमोपाहरणम् , अग्निं युनज्मि, प्रतिदिनपक्षे शुक्राग्रमेक एवातिग्राह्य ऐन्द्र एव । पशुकाले सौम्यो व्यत्यासेन दाक्षिणे यूपेऽग्निष्ठस्य सोपशयनि- देशः ॥ १४ ॥ दुन्दुभिशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ॥ १५ ॥ माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाले दुन्दुभिशब्देन मुरजः प्रसिद्धस्तस्य घोषेण स्तोत्रोपाकर- णमित्यर्थः ॥ १५ ॥ यदि स्तनयित्नुर्भवति स एव स्यादुपाकरणम- अस्य शब्दो विकारः ॥ १६ ॥ स्तनयित्नुघोषेण वा पूर्ववत् । दक्षिणाकाले यज्ञायज्ञीये वसतीवर्यादि पत्नीसंया- जान्तं समिदाधानं च पूर्ववत् । अहीनसंततयो रात्री पारस्तरणान्तम् ॥ १६ ॥ सप्तदश उक्थ्यो वैरूपसामा ॥ १७ ॥ श्वोभूते महाराने वुद्ध्वा सप्तदश उक्थ्यो वैरूपसामा । पात्रासादनकाले सौर्याति- ग्राह्यपात्रमेकमेव । क्रतुकरणमुक्थ्यवत् । आग्रयणाग्रमाग्रयणाग्रे सौर्योऽतिग्राह्यः । पशु- काले त्रिवृद्भ्यां परिवीय पौणं श्याममग्निस्ष्ठस्योत्तरे यूप उपशयनिर्देशः ॥ १७ ।। आधावेन माहेन्द्रस्तोत्रमुपाकरोति ॥ १८ ॥ तस्मिन्काल आधावनम् ॥ १८ ॥ वहिषो विकारस्तस्मिन्नुपाकृते प्रस्तुत उद्गाताऽऽ- धावेन धुनुते ॥ १९ ॥ माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाल आधावेन वर्हिःस्थानेन धुनुते स्तोत्रोपाकरणम् । प्रस्तुते उद्गाताऽऽधावेन धुनुते । पूर्ववद्दक्षिणाकाले ददाति । यज्ञायज्ञीयकाले वसती- वर्यादिसमिदाधानान्तं पूर्ववदहीनसंततयः परिस्तरणान्तम् ।। १९ ॥ एकविशः पोडशी वैराजसामा ॥ २० ॥ महाराने बुद्ध्वा श्वोभूत एकविंशं पोडशिनं वैराजसामानमुपयन्तीति शेषः । अथ- वोक्थ्यवन्न षोडशीये ( याs) न्तरेष्टा । स उक्थ्य इति वचनात् । अत्र यदि पोडशी त्रीनतिग्राह्यानेव पूर्वमिंख्यहपक्ष उत्तरस्सिंख्यहपक्षे, अद्यप्रभृत्याग्नेयमतिग्राह्यं गृह्णाति ।

·४
३६४
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् --
-- [.१६ प्रश्ने--
ऐन्द्रवायवाग्रः । पशुकाले शितिपृष्ठो बार्हस्पत्यः पशुरग्निष्ठस्य दक्षिणस्य दक्षिण उप.
शयनिर्देशः ॥ २० ॥
न्यूझं भवति हविष्कृता(दा)श्रुतप्रत्याश्रुतेषु प्रतिगरे
न्यूङ्खति ॥ २१ ॥
अस्मिन्नहनि भवन्ति न्यूखाः । अधौंकारादयो न्यूखा ओ ओ इत्यादि हौत्रवि.
षयम् । तदाश्वलायनेन भगवता चतुर्थेऽहनि प्रातरनुवाकप्रतिपदीत्यादिना प्रपञ्चितम् ।
तत्तदुक्तेनैव मार्गेण प्रतिगरः ॥ २१ ॥
अरणीभ्यां माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति वर्हिषो
विकारः || २२ ॥
पूर्ववद्दक्षिणाकाले ददाति । माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाले बर्हिःस्थानेऽरणी दर्भद्वयं
चोपाकृतम् ॥ २२ ॥
तस्मिन्नुपाकृते प्रस्तुते ॥ (ख०६) ॥२३॥ उद्गाता
दक्षिणमूरुमवकाभिरवच्छाद्य तत्रारणी संनिधा-
याग्निं मन्थति ॥ २४ ॥ ( तं) जातमुद्गाताऽभि-
हिंकृत्य प्रस्तोत्रे प्रयच्छति ॥ २५ ॥ प्रस्तोताऽ..
ध्वर्यवे ॥ २६ ॥
साम प्रस्तुतं भवति स्तोमभागेऽप्युक्तेऽथोरातुर्दक्षिणमूरुं शैवालैरेवावकीर्य. तस्मिन्न.
रणीद्वयं निधाय मथनाद्य( नीतोऽ)ध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ । तं जातमुद्गाताऽभिहिंकृत्यार
नेरुपरि हिंकरोति । तमुद्गाता प्रस्तोत्रे प्रयच्छति ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥.
त५ सोऽग्रेण धिष्णियान्पर्याहत्याऽऽहवनीयेऽनु-
प्रहृत्य प्रेद्धो अग्ने दीदिहीति विराजाऽभिजु-
होति ॥ २७॥
तं प्रस्तोताऽध्वर्यवे । अध्वर्युरुत्तरेण धिष्णियान्पर्याहृत्याऽऽनधियिस्यैवात्तरेण नत्विा-
ऽऽहवनीये क्षिपति प्रेद्धो अग्न इति विराजाऽभिजुहोति । गतमन्यत् ।। २७ ॥
त्रिणव उक्थ्यः शाकरसामा ॥ २८ ॥
केचित्-यज्ञायज्ञीयकाल इत्यादि पत्नीसंयाजान्तं समिदाधानान्तं पूर्ववत् । अही-
नसंततयः पूर्ववत्परिस्तरणान्तम् । श्वोभूते महाराने बुद्ध्वा त्रिणवमुक्थ्यं शावरसामा-
नमुपयन्तीति शेषः । महानाम्नी पृष्ठं न त्वातग्राह्याः । पूर्ववत्व्यहपक्ष ऐन्द्र एकः
शुक्रायः । पशुकले शिल्पो वैश्वदेवः । अग्निष्ठप्रभृत्युत्तरतश्चतुर्थे उपशयनिर्देशः
पूर्ववद्दक्षिणाकाले ॥ २८॥

·". ३. पटलः ] . महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३६५ अद्भिरवकावास्ताभिर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति । वहिपो विकारस्तस्मिन्नुपाकृते प्रस्तुते ॥ २९ ॥ माहेन्द्रस्य स्तोत्रोपाकरणकाले वर्हिःस्थानेऽद्भिरवकावास्ताभिरवका यास्वप्सु क्षिप्ता- स्ताभिस्तोत्रोपाकरणं वर्हिम्यां चोपाकृतं साम प्रस्तुतं भवति ( आप० श्री० २१-७-१०) इत्यापस्तम्बः ॥ २९ ॥ तिस्रः सहर्षभा गावोऽग्रेण सदोऽपरेणाऽऽग्नीध्र- मुदीचीनं दक्षिणापथेनातिक्रमयन्ति ॥ ३०॥ तिस्रः सर्पभास्तिस्रो गावः सह वलीवनाग्रेण सदोऽपरेणाऽऽग्नीध्रमुदीचनियन्ति । दक्षिणापथेनाहीने दक्षिणादानमृत्विजाम् । सत्रे तु न दानं न दाक्षिणाधर्माः । पत्नी- संयाजादि पूर्ववत्समिदाधानान्तमहीनसंततयः पारस्तरणान्तम् ॥ ३० ॥ त्रयस्त्रिश उक्थ्यो रैवतसामा [नम् ] ॥ ३९ ॥ उपयन्तीति शेषः । श्वोभूते महाराने घुद्ध्वा त्रयस्त्रिंश उक्थ्यो रैवतसामनिमुपयन्ति न त्वतिग्राह्याः । पूर्ववत्व्यहपक्ष उत्तरत्र्यहपक्षे च सौर्यातिनाह्यमेकमेव प्रयुनक्ति । पूर्व- वत्व्यहपक्षोत्तरयोर्न त्वतिग्राह्याः । प्रथमे सर्वान्गृह्णांतीति केचितः । आग्निष्टोमत्वा- दाग्रयणाग्रः । पशुकाले ऐन्द्रः, इन्द्राय त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । दक्षिणतश्चतुर्थ उपशय- निर्देशः पूर्ववत् ॥ ३१ ॥ न्यूवमेतदर्भवति ॥ ३२ । .. न्यूङ्खास्तदनुसारेण प्रतिगरः ॥ ३२ ॥ स्वयमृतुयाजं भवति ॥ ३३॥ स्वयं गृहपतिः ( आप० श्री० २१-७-१४ ) इत्यापस्तम्बः ।। ३३ ॥ अवयूं यजतमित्युच्यमाने हविर्धाने प्रविश्या- ध्वर्युः प्रैष उत्तरयर्चा यजति उत्तरेण वा प्रेषेण ॥ ३४ ॥ . स्वयमध्वर्युर्ऋतुयानं यजति । स्वयं गृहपति(ते) यजेत्यभिज्ञायाध्वर्युईविर्धानं प्रविश्य प्रैष उत्तरयर्चा । स्पष्टमन्यत् ॥ ३४ ॥ अश्विना पिवतं सुतं (मधु) दीयनी शुचिव्रता। ऋतुना यज्ञवाहसा । ऋतुना सोमं पिवतं वौष: डिति यद्यव्यूढः ( वतमित्यव्यूढे यजति) ॥३५॥ वौषडिति वषट्करोति । एवं गृहपतेर्यधन्यूढः ॥ ३५ ॥ . .

·uir [ १६ प्रश्न - ॥ ... सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- व्यूढे त्वर्वाञ्चमब यद्यं नृवाहणः रथं युञ्जाथा- मिह वां विमोचनम् । पृक्त हवीपि मधुना हि कं गतमथा सोमं पिवतं वाजिनीवसू । ऋतुना सोमं पिबतं वौषडिति तस्य प्रचरितं मरुत्वतीयर्भवति ( वतमिति व्यूढे ) ॥ ३६ ॥ व्यूढपक्षेऽश्चिमद्येति दक्षिणाकाले प्रत्तस्य प्रचरितं मरुत्वतीयैर्भवति ॥ ३६ ॥ यत्माङ्माहेन्द्रात्तस्मिन्कृते प्रतिप्रस्थाताऽपरेणाऽs. ग्नीध्रमुदीची तन्ति वितत्य तस्यां वत्सान् बध्नाति ॥ ३७ ॥ अगृहीतो माहेन्द्रः । भक्षिते मरुत्वतीये । अत्र प्रतिप्रस्थाता करोति कर्मोत्तरेणाऽs- सीधागारमण्डपमुदीची वत्सतन्ति वितत्य प्रसार्य तस्यां वत्सान्बध्नाति ।। ३७ ।। दक्षिणेन मार्जालीयं मातृरुपरुन्धन्ति ।। ३८ ॥ वध्नन्ति वत्सानाम् ॥ ३८ ॥ : : बर्हिःस्थानेऽद्भिवास्ताभिर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपा- 42 करोति । वहिपो विकारः ॥ ३९ ॥ तत्र स्थिता भवन्ति । बद्धा अबद्धा वा । ततो माहेन्द्रों गृह्यते बर्हिःस्थानेऽद्भिर्वा- वास्ताभिर्या अप्सु दूर्वाः क्षिप्तास्ताभिः स्तोत्रोपाकरणभित्यर्थः ।। ३९ ।। तस्मिन्नुपाकृते प्रस्तुते वत्सान्प्रमुच्य मातृभिः स- सृज्योदीचीस्तस्य दक्षिणापथेन संचा[य]माना (णा ) अतिवित्सन्ति (संतिष्ठते पृष्ठयः षडहः) । (ख०७)॥ ४०॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे षोडशप्रश्ने तृतीयः पटलः ।। ताभिः स्तोत्रोपाकरणं बर्हियौ चोपाकृतं सामाप्रस्तुतमथैतान्वत्सान्मातृभिः संसृज्यो- त्तरेणाऽऽग्नीध्र सांकाशिनं कुर्वन्ति गवां वत्सानां च प्रेप्याः । ता अग्रेण सदोऽपरेणाऽs- श्रीभ्रमण्डपमुंदीची नीत्वा दक्षिणापथेनाधिव्युच्छ्य(तिवित्स)न्ति त्वरितं नयन्तीत्यर्थः । सत्रे तु न दानं निषेधात् । अहीने तु ऋत्विग्भ्यो ददाति । पूर्ववद्यज्ञायज्ञीयकाले पत्नीसंयाजान्तम् । समित्पक्षेः पञ्चं संतिष्ठते पृष्ठ्यः षडहः ॥ ४० ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूतन्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां षोडशप्रश्ने तृतीयः पटलः ।।

·४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमैतम् । ३६७ अथ पोडशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । .. 1 सस्थिते पृष्ठये पडहे । घृतं मधु वा प्राश्नन्ति ॥ १ ॥ संस्थिते घृतं. मधु वा प्राश्नन्ति । संत्रिणां मधुप्राशनं विरुद्धमिति मीमांसकाः । सत्रिणां मधुप्राशनस्य विद्यमानत्वात्सूत्रकारस्याप्यविरुद्धमेव । अहीने नियमः-सर्पिर्मधु- म्यामृत्विजो भोजयेदहीनेप्विति च्छन्दोगवचनात् । सत्रे तु वृतमधुम्यामित्यादि । पूर्व- वदहीनसंततयः । परिस्तरणान्तम् ।। १ ।। अन्वहमुक्थ्यास्त्रयश्छन्दोमाः॥२॥ श्वोभते महाराने बुद्ध्वा दशममहरविवाक्यं चतुर्विंशमग्निष्टोममुपयन्ति ॥ २ ॥ अग्ने नयेत्यादिप्रायणीयोदयनीययोर्गणमु(ण उ)च्यते- चतुर्विशश्चतुश्चत्वारि शोऽष्टाचत्वारिश. श्चतुर्विशमविवाक्यम् ॥ दशममहरमिष्टोमः सोमोः रथंतरसामा(नम् । ॥३॥ दशममहरस्मिन्दशमेऽहनीत्यर्थः ॥ ३ ॥ नात्र कश्चन कस्मैच नो (न) व्याहते ॥४॥ कश्चन कश्चिदपि उपहताय विनाशिताय पदार्थान् विभ्रष्टाय न च्याहते न व्याख्या- तव्यमिदं त्वया विनाशितमेतत्प्रायश्चित्तमिति भावः ।। ४ ॥ ये वाह्या दृशीकवः स्युस्ते विक्र्युर्यदि-तत्र : न विन्देयुरन्तः सदसान्युच्यम् ॥ ५ ॥ ये वाह्या दृशीकवो वहिः सदसो दृशीकवः स्युः प्रेक्षकास्ते विक्र्युः । इदं त्वया विनाशितमेतत् प्रायश्चित्तमिति बोध्यम् ॥ ५ ॥ यदि तत्र न विन्देयुर्गृहपतिना व्युच्यम् ॥ ६ ॥ यदि तत्र न विजानीयुनिष्टार्थमेकं प्रायश्चित्तमिति गृहपतिना व्युच्यमाख्यातव्य- मिदं विनाशितमिदमत्र प्रायश्चित्तमिति भावः ॥ ६ गृहपतिमानुष्टुभमुक्त्वा तद्व्यात् ।। ७ ।। वक्तव्यकालेऽनुष्टुप्छन्दसमृचमुक्त्वाऽस्मिन्विनाशितमत्रैतत् प्रायश्चित्तम् ॥ ७ ॥ यस्मिन्नुपह्वयत्येतावपि वा तेनैव सहाऽऽनुष्टुभर संपादयेत् ॥ द्वयोरेतदहः समिध आहरन्तिः ॥ ८॥ यद्वक्तव्यमुपहताय तदनुष्टुवाख्यश्लोकेन वक्तव्यम् । तत्रोक्तप्रकारः श्लोकः-- d ·[१६ प्रश्शे- ! : .. Irrit... सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- अध्वयों भवता चास्मिन्विपर्यासो विधीयते । अग्ने नयेत्यूचा स्पष्ट्वा हविर्धानं तु ऋद्वयम् ।। अनुष्टुभमृचमुक्त्वा एतेन श्लोकेन वा प्रायश्चित्तकथनम् । प्रायश्चित्तविधायकश्लोकः- त्वं नो अग्ने च स त्वं नो भूर्भुवः सुव(स्व)स्तथैव च । अनाज्ञातनपं चैव मुरारेः स्मरणं परम् ॥ इति । एवं प्रायश्चित्तविधानमने नयेत्यादि । सन्त्यतिग्राह्यास्त्रयः । यदा गौरवीतं साम विद्यते तदाऽतिग्राह्याणां ग्रहणं दशमेऽहनि । अग्निष्टोमेऽपि यत्र गौरवीतसाम तहहून- तिग्राह्यान्गृह्णातीति वचनात् । उपांश्चभिषवकाले पृश्निप्राणग्रहैर्मानं पूर्वमेवोक्तम् । वाय- वायम् । पशुकाले वारुणः पेत्वः । दक्षिणतोऽत्य उपशयनिदेशः पूर्ववत् । दक्षिणाकाले पूर्ववद्यज्ञायज्ञीये च पत्नीसंयाजान्तं कृत्वा विधिरेतदहः समिध आहरन्ति ॥ ८ ॥ नित्या औदुम्बरीश्च ॥ ९ ॥ समिध आहरन्तीत्यनुकर्षः ॥ ९॥ : अध्यादधति नित्याः।।१०।। आहवनीय इति शेषः ॥ १० ॥ उत्तरेणाऽऽहवनीययौदुम्बरीरुपसादयन्ति ।। ११ ॥ स्थापयन्तीत्यर्थः ॥ ११ ॥ म. :: . असूर्या उपसूर्ये याभिर्वा सूर्यः सह । ता नो हिन्वन्त्य ध्वरमिह रतिरिह रन्तिरिह रमध्वमिह रन्तिरिह रम- तिरिह रमध्वमिह वो रमतिः। उपसृजं धरुणमिति द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति ।। १२ ।। सगन्वारब्धेषु द्वाभ्यामृग्भ्यां गार्हपत्ये जुहोति ।। १२ ।। अयर सहनमानको दृशः कवीनां मतिज्योतिर्विधर्मा ध्रुः समीचीरुषसः समैरयदरेपसः समोकसः सरेतसः सचेत २२.५ सं. स्वरमन्युमन्तश्चिदाकोरित्यतिच्छन्दसर्चाऽऽहवनीयमुप- तिष्ठन्ते ।। (ख०८)॥ १३ ॥ अथाऽऽहवनीय गत्वाऽतिच्छन्दसोपतिष्ठन्ते-अय सहस्रमानव इति प्रगीयत इति मीमांसकाः । सूत्रकारवचनं छन्दोगानामिति प्रतीयते ॥ १३ ॥ भाजापत्याय मनोनहाय संप्रसर्पन्ति ॥१४॥ ततः प्राजापत्याय मनोग्रहाय संप्रसर्पन्ति ब्रह्माध्वर्युयजमानाः ।। १४ ।।

·४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ३६९ प्रसृप्तेष्वनया त्वा पात्रेणेति पृथिवीं मनसा ध्यायन प्रजापतये मनवे जुष्टं गृह्णामीति प्राजापत्यं मनो- ग्रहं गृह्णाति । यथारूपमाकाशात् । ताती यसवनि- (नी)काद्वा सोमात्परिशाय(थप)येवावानकस्मै चमः सगणायाऽऽप्तः ।। १५ ।। प्रसृप्तेपूपांशु पात्रेण गृह्णाति, इति विधिः । अनया त्वा प्रजापतये जुष्टं गृह्णामीति । आकाशाद्यथारूपं ध्यात्वा गृह्णाति । आकाशकदेशमथवाऽग्निष्टोमचमसोन्नयनकाल एक- स्मै चमसगणाय गृह्णाति । आप्तो यावान्परिमितः ।। १५ ।। तस्माद्वोषाशुपात्रेण गृह्णीयाद्धोतृचमसमुख्या- श्चमसानुनयति ।। १६ ।। स्तुत शस्त्रे भवतः॥१७॥ गतः ॥ १६ ॥ १७ ॥ तस्य सर्वं मनसा क्रियते ।। १८ ।। मनसा स्तोत्र. मुपाकरोति ॥ १९ ॥ मनसा प्रस्तौति ।। २० ॥ मनसोद्गायति ।। २१ ।। मनसा प्रतिहरति ।।२३।। मनसा तिसृणा सार्पराजीना५ पट्कृत्वः प्रति- गृह्णाति ॥ २३ ॥ तस्माद्ग्रहणं वा स्तोत्रोपाकरणं प्रस्तोता उद्गाता प्रतिहर्ता च मनसा सार्पराज्ञी- नाम् ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ।। २२ ।। २३ ।। यद्यर्धर्चशः शसति नवकृत्वो यदि पच्छ ओ५ होतरिति दशहोतुः प्रतिगरः । तथेति चतुर्कोतुः । ओमिति पश्चहोतुः । तथेति पड्ढोतुः । अरात्स्म होतरिति सप्तहोतुः ॥ २४ ॥ एवं मनसा. प्रतिगरः । शंसनमनुमन्त्रणं च मनसेति बौधायनादयः ।। २४ ॥ मनसाऽऽश्रुतप्रत्याश्रुते याज्या संप्रेपो वपट्कारो भक्षमन्त्रश्च ॥२५॥ मनसाऽऽश्रुतप्रत्याश्रुते । उक्थशा यज सोमानां सोमपक्ष उक्थशा यज सोमामिति । आकाशपक्षे मनसैव । याज्यान्ते चिहं वषट्कारानुवपट्कारी । सोममाकाशं वा हरति । भक्षार्थ वक्ष्यति स्वयं सूत्रकारः ।। २५ ।। हुत्वा हरन्ति भक्षन्ते यत्समीक्षन्ते ससमुपहव- धर्मा भवन्ति । गृहपतिं पर्युपविश्य पृच्छन्ति ॥ (ख० ९)॥ २६ ॥ । ४७.

·(१६ प्रश्ले- ३७० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- श्वो भू(हु)त्वा सोममाकाशं वा हरन्ति भक्षार्थं ते भक्षयितारः समीक्षन्ते परस्पर समुपहवो मनसाऽये होता ततोऽध्वर्युः स्वं स्वं चमसं चमसिनः समाख्या भक्षणं, मनसा मन्त्रमुक्त्वा सोमं प्रत्यक्षेण भक्षयन्ति । आकाशपक्षे भक्षणमन्त्रे विशेषः- भक्षेहीत्यादि प्रियो मे हृदोऽस्यश्विनोस्त्वा बाहुभ्या५ सग्यासं नृचक्षसं त्वा देवाकाश सुचक्षा अवख्येषं मन्द्राऽभिभूतिर्वाग्जुपाणाऽ ऽऽकाशस्य तृप्यतु इत्यादि । गणस्याऽऽका- शदेवते मतिविदः, इत्येवं भक्षणम् । विनिविश्य गृहपतिं ब्रह्मकथा वक्तव्याः-इदं वा अग्रे नैव किंचनाऽऽसीदित्येवमाद्याः ॥ २६ ॥ यदशहोतारः सत्रमासत । केन ते गृहपतिनाऽऽर्नु- वन्। केन प्रजा असृजन्तेत्यध्वर्युः पृच्छति ॥२७॥ अथवा गृहपतिमवेक्ष्य महार्वजः पर्युपविशन्ति समन्ततः पृच्छेयुः । ब्रह्म वै चतु. होतारः ( तै० ब्रा० ३-१२-४ ) इति चतुर्होतॄणां ब्रह्मत्वातमध्वर्युः प्रथमं पृच्छति यद्दशहोतारः सत्रमासतेति ।। २७ ।। प्रजापतिना वै ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्तेन प्रजा असृ. जन्तेति गृहपतिः प्रत्याहं ॥ २८ ॥ प्रतिवचनम् ॥ २८ ॥ यञ्चतु)तारः सत्रमासत केन ते गृहपतिनाऽऽर्जुव- न्केनौषधीरसृजन्तोत ब्रह्मा पृच्छति । सोमेन वै ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्तनौषधीरसृजन्तेति गृहपतिः प्रत्याह ॥ २९ ॥ यत्पञ्चहोतारः सत्रमासत केन ते गृहपतिनाऽऽ वन्नेभ्यो लोकेभ्योऽ. सुरान्माणुदन्त । केनैषां पशूनवृञ्जतेति होता पृच्छति । अग्निना वै ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्ते- नैभ्यो लोकेभ्योऽसुरान्माणुदन्त तेनैषां पशून- वृञ्जतेति गृहपतिः प्रत्याह ॥३०॥ यत्षड्ढोतारः सत्रमासत केन ते गृहपतिनाऽऽऽर्नुवन्केनतूनकल्प- यन्तति होतृकाः पृच्छन्ति । यात्रा वै ते गृहपति- नाऽऽर्नुवन्तेनर्तनकल्पयन्तति गृहपतिः प्रत्याह ॥ ३१ ॥ यत्सप्तहोतारः सत्रमासत केन ते गृह- पतिनाऽऽर्नुवन्केन सुवरायन्केनेमाल्लोकान्सम- तन्वन्नित्युद्गाता पृच्छति । अर्यम्णा ते गृहपति- ·ܐ ܀ : ४ पटलः ]. महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोग चन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३७१ नाऽऽर्नुवन्तेन सुबरायन्तेनेमाल्लोकान्समतन्वन्नि- ति गृहपतिः प्रत्याह ॥ ३२ ॥ सर्वत्र प्रतिवचनं गृहपतेरेव । अहीनभृतेऽप्येवम् ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ प्रजापतिं परिवदन्ति । ३३ ।। प्रजापति परिवदन्तीति विज्ञायते ( २१-११-१३ ) इत्यापस्तम्बसूत्रम् ॥३३।। अकुशलोऽयं प्रजापतियों दशमशकान्स गजेयः स्तेनानिति ॥ ३४ ॥ प्रजापतिपरिवादाः प्रजापतेराराधनाथ मुक्त्यर्थमित्यर्थः । ३४ ।। आपि वा प्रजापतिपरिवादानां मन्त्रानधीयते-यद- रप्यानि प्रजापतिः पुरश्च ससृजे गिरीन् । काs- ग्निश्च तद्भद्रं यद्भद्रं तन्म आ सुव ।। यदूपा तम- सा युक्त्वा दिने तेऽक्षिणष्ठमातपत् । अम्भश्चात्य- तिधर्मश्च तथा तत्ते प्रजापतिः ( ते )॥ यत्रते. नान्यदृशान्द शान्मशकान्यदयाश(य)वः । तदु ते वृजिनं तेषां तद्विपं तेन तेऽमृतम् ॥ प्रजापति दश- ममहर्भजध्वं मतिं कवीनामृपभं जनानाम् । नुपु- क्षिति५ सुद्रविणं दधानो विपाप्मा लोके निदधा- ति देवयुमित्येतैः परिषदेयुः ॥ ३५ ॥ अत्र श्रुतिः -प्रजापति परिवदन्त्याप्त्यैवनं तद्व्याचक्षते, इति फलार्थवादः, इति मीमांसकाः । अपि वा प्रजापतिपरिवादानां मन्त्रान्पटन्ति केचिच्छाखिनस्ते ते प्रत्ये- तव्याः ॥ ३५ ॥ अथ वरं वृण(णु)ते ॥ ३६॥ प्रजापतिपरिवादानन्तरं वरं वृण(णु)ते यजमानः ।। ३६ ॥ अदो नोऽस्त्विति यत्कामा भवन्ति ।। (ख०१०) ॥ ३७॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । : यत्कामयते तस्य नाम गृह्णातीति भरद्वाजः । ' उत. वै ब्राह्मणोऽनेककामो भवति' (२१-१२-४ ) इत्यापस्तम्बः । यत्कामयते तदुच्चारयतीत्यर्थः ।। ३७ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पोडशप्रश्ने चतुर्थः पटलः ।

·३७२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- [ १६ प्रश्ने- अथ षोडशप्रश्ने पञ्चमः पटलः । . अपि वा यदेवैतद्भूर्भुवः सुवः सुप्रजाः प्रजया भूयास सुवीरो वीरैः सुवर्चा वर्चसा सुपोषः पोषैरिति तेन चैषा सर्वे कामा अवरुद्धा भवन्ति ॥१॥ प्रजापतिकामनार्थोऽयं मन्त्रः । यदि कामा न विद्यन्ते तदाऽवरुद्धावरण. निवृत्तिः ॥ १॥ ( चतुझेतृन्व्याख्याय द्वारौ संवृत्य ) यथाधि- ष्णियं पत्नीासाद्य द्वारौ संकृत्याथैभ्यो वाच मुपाकरोति ॥ २॥ चतु)तृन्व्याख्याय यजमानार्थये ( दयः ) सर्वे द्वारौ संवृत्य यथाधिष्णियं व्यव- स्थिता उदगपवर्गारतथा पत्नय आसते । अथैभ्यो वाचं मृत्पात्रमध्वर्युर्वा ॥ २ ॥ इह धृतिरिह विधृतिरिह रन्तिरिह रमतिरिन्यौ- दुम्बरी परिध्वजन्त उदरैरिवोपस्पृशन्तः समन्वा- र न्यौदुम्वरीमासते युवं तमिन्द्रा पर्वता पुरो. युधा यो नः पृतन्यादपतन्तमिद्वन्तं( द्धतं) वज्रेण तं तमिद्धन्तम् । दूरे च तां यच्छत्सद्गहनं यदि नक्षदस्माक' शत्रून्परि शूर विश्वतो दर्मा- दर्षिष्ठ विश्वत इति समन्वारब्धा सर्वानुत्तरस्य ह. विर्धानस्य दक्षिणैः पाणिभिः कटास्तेजनीभिर्वा तिष्ठमाना अतियन्ति ॥ प्राञ्च ईषद्गत्वा वागैतु वाग्बागैतु वागुपैतु वाक्समैतूपमैतु वाग्भूर्भुवः सुवरिति पश्च वचासि व्याहरन्ति ॥ ३ ॥ इह धृतिरित्यनेन मन्त्रेणौदुम्बरी परिष्वज्य समन्वारभ्य यजमाना वाग्यतास्तिष्ठन्ति । यथोरैरुपस्पर्शनं भविष्यति तथा कर्तव्यम् । अहीनेऽप्येका । तथैकैकस्य पत्नी वाग्यतातिष्ठति । न सर्वाः । अधिवृक्षसूर्ये प्राञ्चः परस्परं समन्वारब्धाः सर्पन्ति । अहीनेऽप्येक एव युवं तमिन्द्रा पर्वतेति प्रयोगमन्त्रः सर्वेषामुत्तरेण हविर्धानं गच्छन्ति । प्राङ्मुखा दक्षिणहस्तैकः कटास्तेजनीभिरवलम्बमानाः प्राञ्चो गत्वाऽऽहवनीयस्योत्तरे पञ्च वचांसि व्याहरन्ति । वागैत्वित्यादि ॥ ३ ॥ : १ ख. ग. रम इह रमतामित्यौ ।

·५ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । अधिवृक्षसूर्ये सुब्रह्मण्यया वाचं विसृजन्ते ॥४॥ अधिवृक्षसूर्ये वर्तमान एवं चरद्भिः क्रियते सुब्रह्मण्यान्तं वाग्विसर्गः ॥ ४ ॥ औदुस्वरीः समिध अभ्यादधाति ।। ५ ॥ पूर्वमेवौदुम्बरीसमिधः परिप्वञ्जनं कृतवाग्यमनस्येह वाग्विसर्गः सर्वेपामौदुम्बरी: समिधः पूर्वमेवोपसादिता आहवनीये यजमानाः । अथ दशमेऽहनि यज्ञायज्ञीयकाले वसतीवर्यादि, अहीनसंततयः परिस्तरणान्तम् ॥ ५ ॥ श्वोभूत उदयनीयः स व्याख्यातरूपः ॥ ६॥ गतार्थः ॥ ६ ॥ प्रायणीय उदयनीयो नात्राहीनसंतयो विद्यन्ते ॥ ७ ॥ श्वोभूते महाराने बुद्ध्वा प्रायणीयवदुदयनीयमुपयन्ति । उभौ पोडशीमन्तौ द्वाद- शाहस्य पोडशीमतिगत्रे इति कल्पान्तरवचनात् । अग्ने नयेत्यादि समं सर्वमुपावहरति । अग्निं युनज्मि अत्रोपांश्वभिपवकाले पृश्निप्राणग्रहानं पूर्वमेवोक्तम् । प्रायणीयोदयनीयो- दशमेऽहनि इति त्रयः कल्पाः सूत्रकारेणोक्ताः । त्रिप्वहःसु यथासंख्यमिति केचित् । सर्वत्र विकल्पा इत्यपरे । पशुकाल आग्नेयः । ऐकादशिनेऽग्निष्ठ उपाकरोति ऐन्द्रानो वा । न खण्डः सूर्याय ब्रह्मवर्चसकामस्योपशयनिर्देशः। कृष्णमृगस्ते पशुरित्यह रह£पमानपक्षे अग्नीपोमीयकाल एकं मिनोति । तत्तु प्रायणीये मानम् । तस्मिन्नेव मिमीते । आग्नेयमुपाकरोति तस्य दक्षिणत उपशयनिर्देशश्च । श्वोभूते सारस्वतमुपाक. रोति इत्यादि द्वितीयेऽहि मिनोति । पश्चर्थत्वाचूपस्य पशुक्रमः प्रधानत्वाद्दक्षिणतोऽपव- र्गता यूपानां नोदगपर्वगता । सारस्वतस्य यूपस्य, दक्षिणत उपशयः स्थाप्यते सार- स्वतमुपाकृत्योपशयनिर्देशः । एवमहन्यहन्युत्तरोत्तरः पशुः । यूपैकादशिन्यां पूर्ववत् ॥७॥ पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अढे यज्ञायझीयं प्रति वसती- वरीलाति ॥ ८॥ दक्षिणाकाले यज्ञायज्ञीयं काले वर्तमाने वसतीवरीः ॥ ८ ॥ एता अहीनसंततयो भवन्ति ॥ ९ ॥ नात्राहीनसंततयः ( स.श्री० ३६-५-५ ) इति वचनान्न्यायप्राप्तमेतत् । नमस्ते अस्त्विति भवत्येव ॥ ९ ॥ उतो तान्येव दीक्षितवसनानि परिधाय प्रचरेयुः ॥ १० ॥ कृष्णविपाणं प्रविध्यन्ति । पोडशीहोमे कृते रात्रिपर्यायैः प्रचर्य श्वोभूते तिरोअ- ह्रियान्तमत्र सख्य ( वाग् ) विसर्गः । एकादश समिष्टयपि । अथ यज्ञपुच्छप्रभृति सर्वमग्निष्टोमवत् ॥ १० ॥ .. ॥

·[ १६ प्रश्ने- ३७४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्--- वपनकाले सशिखानि सत्रभूते वापयन्ते ॥ ११ ॥ अनूवन्ध्यायां वपायां हुतायां वपनकाले सशिखानि शिरांसि वपन्ते मुण्डानी- त्यर्थः । शिखामनुप्रवपन्ते (तै : सं० ७-२- ) इति श्रुतेः । अहीने तु शिखावर्जम् । ततः पात्नीवतं कर्म ततोऽग्नेविमोकादि ॥ ११ ॥ उदवसानीयेष्वन्यानृत्विजो वृत्वा तान्वा ज्योति- ष्टोमेनाग्निष्टोमेन पृष्ठशमनीयेन सहस्रदक्षिणेन सर्ववेदसदक्षिणेन वा नाना यजेरन् ॥ १२ ॥ उदवसानीयान्तमग्निष्टोमवत् । सक्तुहोमो गृहपतेरेव शिष्टं सर्वं ( पूर्ववत् ) । सर्वेषामुदवसानीयेनेष्ट्वा, एकैको यजमानोऽन्यान्षोडशविजो वृत्वा पृथक्पृष्ठशमनीयैर्य- जेरन् । केचित्-पृष्ठशमनीयस्य सर्वनियमं नेच्छन्ति ( अनन्तरे पर्वाण ) पृष्ठशम- नीयेन यक्ष्य इति संकल्पः । सहस्रदक्षिणा । तत्र नियतोभयत्र त्रैधातवीया । केचिन्ने- च्छन्ति । अनन्तरे पर्वणि सौत्रामणी मैत्रावरुणी वा । एवं सत्रात्मकस्य क्लप्तिः समाप्ता ॥ १२ ॥ संतिष्ठते द्वादशाहः ॥ (ख, ११) ॥ १३ ॥ त्रैधातवीया [भयत्र चेष्टा । केचित्तु नेच्छन्ति मनीषिणस्तत् । सौत्रामणी स्यात्तु तथा वयस्या संतिष्ठते तत्र समूढसत्रम् ॥ १३ ॥ अथ गवामयनस्य कर्मोच्यते- गवामयनेन प्रजापतिं भूमानं गच्छन्त्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्ति ॥ १४ ॥ भूमानं स्थानम् ॥ १४ ॥ तस्य द्वादशाहेन सत्रभूतेन कल्पो व्याख्यातः ॥ १५ ॥ ॥ १५ ॥ तस्य द्वादशाहस्य गुणविशेषमवलोक्य पक्षान्तरमाह- चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमास्यै दीक्षेरन् ॥ १६ ॥ माघपौर्णमास्याः पुरस्ताच्चतुरहे शुक्लैकादश्यां दीक्षरन् । तथा सति माघकृष्णस- प्सम्यां द्वादशदीक्षाणां समाप्तत्वात्तदनन्तरवर्तिन्यामेकाष्टकायां सोमक्रयः संपद्यते । ननु-'चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमास्यै दक्षिरंस्तेषामेकाष्टकायां क्रयः संपद्यते । ( तै० सं० ७-४-९) इति गवामयने श्रूयते । पौर्णमास्याः पूर्वस्मिंश्चतुरहे दीक्षेरन्नेकादश्यां दीक्षामारभेत । तथा सति पौर्णमास्या उपरितने सप्तमे दिने द्वादश दक्षिाः पूर्यन्ते । तत उपरितन्यामष्टम्यां सोमक्रय इत्यर्थः । तत्र विशेषस्यादृष्टत्वाद्या काचित्पूर्णिमेत्येकः ‘गतः ।

·६ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ६७५ पक्षः । 'चित्रापूर्णमासे दक्षिरन्मुखं वा एतत्संवत्सरस्य यच्चित्रापूर्णमासः, (७-४-९) इति प्रशस्यमानतया चैत्री पौर्णमासीति द्वितीयः पक्षः । याज्ञिकसमाख्यया माघकृ- प्णाष्टम्येकाष्टका । तत्र सोमक्रयसंपत्तये माध्याः पौर्णमास्याः पूर्वस्यामेकादश्यांदीक्षाऽऽ. रब्वव्या ॥ चतुर्विंशतिपरमा इष्टप्रथमयज्ञा एकाष्टकायां प्रातरग्निहोत्र५ हुत्वा विज्ञानमुपयन्ति, ( अह्नां विधान्यामेकाष्टकायाम् (तै० सं० ३-३-८) इत्यादीनामह्नां विधान्यामेका- ष्टकायां सा संवत्सरसत्रस्याहनां विधात्री तस्यां दीक्षा । एकाष्टकायां प्रातःकाले चतुः- शरावपरिमितेन पिष्टेन निर्मितमपूपं पक्त्वाऽपूपमादायोल्मुकं चाऽऽदाय कक्षेऽपूपं निधा- योल्मुकेन कक्षं दहेत् । यदि दहति पुण्यसमं भवति निरुपद्रवः संवत्सरं भवति । यदि न दहति पापसममक्षादिभिः पीडाकरो भवति । एवं विज्ञानमुपयन्ति । ) एवं विज्ञानं कृत्वा गवामयनस्याऽऽरम्भः । साग्निचित्यो गवामयनो नाचिकेतयुक्तो वा यत्र वा भूयिष्ठा आहुतयो हूयेरन्, इति । अस्मिन् गवामयने न भूयिष्ठा ग्रहा गृह्यन्त इति वच- नात् । नाचिकेतपक्षेऽपि तस्यामेव दीक्षा । एकाष्टकायां दीक्षरन्नित्यापस्तम्बोऽप्याह । अस्यामेकाप्टकायां विज्ञानं कृत्वा गवामयनेन साग्निचित्येन यक्ष्यामहे स्वार्थ मिति संकल्पः । प्राजापत्यादयो वा फलं सर्वकामार्थो वाऽऽश्वलायनमतात् । 'अथ गवामयनं सर्वकाम इति । सर्वं सत्रभूतद्वादशाहवत् । अस्मिन् (पक्षे) उखासभरणं पर्वणि पशुवन्धो (वायव्यः) पञ्च पशवो वा ॥ १६ ॥ माध्याश्चैव्या वा ॥ १७ ॥ चैव्याः पौर्णमास्याः पूर्वस्यामेकादश्यामग्निवदीक्षणीया । एवं द्वादश दीक्षाः ॥१७॥ आगामिन्यामष्टम्यां प्रायणीया तत्राऽऽह- प्रायणीयोऽतिरात्रश्चतुर्विश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्धा ते शये द्वे अहनी भवतः । ज्योतिरग्निष्टोमो रथंतरसामा गौरुक्थ्यो बृहत्सामा आयुरुक्थ्यो रथंतरसामा गौरु- क्थ्यो वृहत्सामाऽऽयुरुक्थ्यो रथंतरसामा ज्योतिराग्नि- ष्टोमो वृहत्सामेति ॥ १८ ॥ अष्टम्यां प्रायणीयया प्रचर्य सोमक्रयादि । चैत्रपक्षमाश्रित्य प्रयोगः- आगामिन्यां चतुर्थ्यामग्नीषोमीयः । तस्मिन्नेकादश यूपान्मिन्वन्ति रात्रौ परिस्तरणान्तं श्वोभूते महा- रात्रे वुद्ध्वाऽग्ने नयेत्यादि द्वादशाहवत् । प्रायणीयमतिरात्रमुपयन्ति । अत्रापि पृश्नि- प्राणग्रहादयो नामधेयात्केचिन्नेच्छन्ति । ऐन्द्रवायवाग्रः । पशुकाल ऐकादशिनानां विकृतीनामेक आग्नेयो वा ।

·[१६ प्रश्ने- - : .. ३७६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- श्वोभूते तिरोहियान्तं द्वादशाहवत्संततयः । द्वादशाहस्य द्वितीयवत् चतुर्विंशति- मुक्थ्यमारम्भणीय एवास्तीर्यानतिग्राह्यः शुक्रायः । पशुकाले सारस्वती मेषीम् । पत्नी- संयाजान्तम् । एतस्मिन्नहनि शय(सत्र) संज्ञके पूर्ववदहीनसंततयः ॥ १८ ॥ अभिप्लव: पडहः ॥ १९ ॥ उपयन्तीति शेषः ॥ १९ ॥ एवं विहिताश्चत्वारोऽभिप्लवाः ॥ २० ॥ तेषामभिप्लवानां ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमं रथंतरसामानमुपयन्ति । आग्रयणायः । पशु- काले बभ्रुः सौम्यः । एवं व्यनीका परिवर्ततेऽविषुवतः ॥ १ ॥ गोरुक्थ्यो बृहत्पृष्ठः । न त्वतिग्राह्याः । पशुकाले पौष्णः इमामः ॥ २ ॥ आयुपमुवथ्यं रथंतरसामानं न त्वतिग्राह्याः । पशुकाले शितिपृष्ठो बार्हस्पत्यः ॥ ३ ॥ गौरुक्थ्यो बृहत्पृष्ठः । पशु- काले शिल्पो वैश्वदेवः ॥ ४ ॥ अथाऽऽयुरुक्थ्यः पशुकाल ऐन्द्रोऽरुणः ॥ ५ ॥ अथ ज्योतिष्टोममग्निष्टोमं वृहत्सामानमुपयन्ति । पशुकाले मारुतः कल्मापः ॥ ६ ॥ एतानि पत्नीसंयाजान्तानि । एवंप्रकारांश्चतुरोऽभिप्लवानुपयन्ति । ऐकादशिनं शिष्टाः ॥ २० ॥ पृष्ठ्यः षडहः समासः ॥ २१ ॥ ऐकादशिनानाम् ॥ २१ ॥ सद्वितीयः सतृतीयः सचतुर्थः सपञ्चमः संभार्यः षष्ठः ॥ २२ ॥ एवं विहितान्पञ्च मासानुपयन्ति । ततः संभार्य इत्यापस्तम्वः ॥ २२ ॥ त्रयोऽभिप्लवाः ॥ २३ ॥ आभिप्लव ऐकादशिनानां द्वादशाहवदावृत्तिः ॥ २३ ॥ पृष्ठयः षडहः ॥ २४ ॥ द्वादशाह उच्यत्त इति शेषः । उत्तरत्रयाहे पूर्वत्रयाहे वाऽतिग्राह्या आग्नेयाद्याः । एवम(वं)संपत्ति(न)पृष्ठ्यषडहान्ते मध्वशनादयः ।। २४ ॥ अभिजिन्नयः स्वरसामान उक्थ्या अग्निष्टोमा वा ॥ २५ ॥ एवं विहितान्पञ्च मासानुपयन्ति । ततोऽनन्तरमस्य संभार्य पृष्ठ्यं मासमुपयन्ति । त्रीनभिप्लवानथ पृष्ठयषडहमभिजितमग्निष्टोमं त्रीन्सानोक्थ्यानग्निष्टोमान्वा ॥ २६ ॥ परे द्वे शये अहनी ।। २६ ॥ परे द्वे शये अहनी इति । अतिरात्रश्चतुर्षु अंशेषु पूर्व एव प्रयुज्यते ॥ २६ ॥ इति षण्यासाः ॥ २७ ॥ घण्मासा गण्यन्ते । अत्र गणनामात्रमेवं पण्मासाः परःसामसूक्थ्यानग्निष्टोमविनि- वेशनवाहकारिण एकविंशत्यह इति च्छन्दोगविशेषः । नवाहकारिणोऽग्निष्टोमा एकविं- ·५ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ३७७ शत्यहकारिणीरुक्थ्याः । परःसामसु पुनश्च विशेषः-अतिग्राह्येषु प्रथमेऽहनि उपया- मगृहीतोऽस्यौपधीभ्यो जुष्टं गृह्णामीति एकमेवाऽऽग्नेयविकारः । ओपधयः पार्थिव इति एप ते योनिरयस्त्वीपधीभ्य आप ओपधयस्तेजोऽसीत्येवं यूयं देवेषु भूयास्तेजस्वन्तं मामायुष्मन्तं वर्चस्वन्तं मनुप्येपु कुरुत हीलायै च त्वेत्यादि । तेजोविदसीति प्रकृतिवत् । मयि मेधां मयि प्रजा मच्याप ओषधयन्तेजो दधात्विति भक्षणम् । द्वितीये परःसामनि ओषधीभ्यस्त्वा प्रजाभ्यो गृह्णामीति । ता अप्यायविकाराः । एप ते योनिरोपधी- म्यस्त्वा प्रजाभ्य ओपधयः प्रजास्तेजस्विन्य अयं देवप्वित्यादि मनुष्येषु कुरुत दक्षिायै च त्वेत्यादि पूर्ववदनुमन्त्रणं च । मयि मेधां मयि प्रजां मथ्योपधयः प्रजास्तेजो दधा- त्विति भक्षणम् । तृतीये पर:सामनि प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतये जुष्टं गृह्णाम्येप ते योनिः प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतय इत्यासेयविकार एक एव । प्रजापते तेजस्विन्यस्तेजस्विन्यो यूयं देवेषु भूयास्त मनुप्येषु कुरुत दीक्षाय च त्वेत्यादि पूर्ववदनुमन्त्रणं च । मयि मेधां मयि प्रजां प्रजापतिस्तेजो दधात्विति भक्षणम् । अन्ते अहीनसंततयः ॥ २७ ॥ मध्ये विपूवानेकविशोऽग्निष्टोमो महादिवाकीर्त्यः ।। २८ ।। ततो विषुवन्तमुपयन्ति । एकवि शमग्निष्टोमं दिवाकीय॑सामानम् । अग्ने नयेत्यादि- सौमिकपात्रप्रयोगकालेऽष्टावतिग्राह्यपात्राणि प्रयुनक्ति ।। २८ ॥ आदित्यव्रतं वा (सामानम् ) ॥ २९ ॥ उपयन्तीत्यर्थः ॥ २९ ॥ सामोदित आदित्ये मातरनुवाकमुपाकरोति ॥ ३० ॥ गतः ॥ ३० ॥ दिवाकीर्त्यमेतदर्भवति ॥ ३१ ॥ आवृत्त उत्तरः पक्षस्त्रयः स्वरसामानः ॥ ३२ ॥ पूर्वपदार्थानां पूर्वमेवानुष्ठानमिति न्यायात् । अग्ने नयेत्यादित एवेति शुक्राग्रं गृह्णाति । यदि जगत्सामा विपुवान्दिवाकीर्त्यसामेत्यर्थः । तदाऽऽग्रयणायः, अतिग्राह्यकाल ऊर्ध्वा- नावृत्तांश्च गृह्णाति । तत्रैवं प्रयोग:--उपयामगृहीतोऽस्यद्भयस्त्वौषधीभ्यो जुष्टं गृह्णा- मीति । उपयामगृहीतोऽस्यौपवीभ्यस्त्वा प्रजाभ्यो गृह्णामीति । उपयामगृहीतोऽसि प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतये गृह्णामीति ऊर्ध्वान्गृहीत्वा सौर्य गृह्णाति-उद् त्यमित्यूचमुक्त्वा, उपयामगृहीतोऽसि सूर्याय त्वा भ्राजस्वत इत्येवं सादनम् । तत आवृत्तान्गृह्णाति । उपयाम • प्रजाभ्यस्त्वा० उपयाम० ओपधीभ्यस्त्वा० प्रजाभ्यस्त्वा प्रजाभ्यः। उपयाम० अभ्यस्त्वौषधीम्य इत्यादि पूर्ववत् । गृह्णामीत्यादयः(दिभिः) सादनं च । ततो वैश्वकर्माणं गृह्णाति-वाचस्पतिं विश्वकर्माणमित्यृचमुक्त्वोपयाम० विश्वकर्मणे स्वा० ओजस्वते

·[.१६ प्रो-
"
३७८
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
जुष्टं गृह्णामीति ऐन्द्रवदेष ते योनिर्विश्वकर्मणे त्वौजस्वते । पशुकाले शितिपृष्ठं वाई-
स्पत्यमुपाकरोति । ततः सौ(सू)र्यमुपालम्भं करोति सूर्याय त्वा जुष्टमुपाकरोमीति सौथ
विषुवत्युपालभ्यमुपाकरोतीति वचनात् । द्विवचनेनोहः सर्वत्र । अतिग्राह्यकाल ऊर्ध्वान्
पूर्ववदुक्त्वाऽनुमन्त्रणं कृत्वा (ततः) सौर्य प्रतिवर्तत आवृत्तात्ततो वैश्वकर्माणं विश्व.
कर्मन्नोजस्विन्नोजस्वि(स्वी) त्वं देवेषु भूया इति । ऐन्द्रवदोनोविदास माय मेधां मयि
प्रजां मयि विश्वकर्मेन्द्रियं दधातु । एवं पत्नीसंयाजान्तमहः संतिष्ठते । अहीनसंततयः ।
त्रीनक्सि(सो मान् , उपयाम० उक्थ्यानग्निष्टोमान्वा प्रथमेऽहन्यतिग्राह्यकाल उप-
याम ० प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतय इत्येकः । एवं द्वितीयेऽहनि उपयाम० अयस्त्वौ-
षधीभ्य इत्यर्वाक्सोमयुत्तेषु प्रथम आग्रयणाय, द्वितीयः शुक्रायः । तृतीय ऐन्द्रवा-
यवाग्रः । तेप्वहीनसंततयः ॥ ३१ ॥ ३२/...
विश्वजित् ॥ ३३ ॥
अग्निष्टोममुपयन्तीत्यापस्तम्बः । ऐन्द्रवायवाग्रः, आवृत्त्यभावात् । आदित्यग्रहगृह्य-
काले-आदित्यमेकमेव गृह्णाति । अदितिदेवत्यः । विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽपि एकमेवाऽऽदि-
त्यमुद्गृह्णाति । महीमू पु मातरमित्युक्त्वा, उपयाम० आदित्यै(त्याय) त्वोजस्विन
एप ते योनिरदित्यै त्वौजस्विन्यै अदित्य(आदित्य) ओजस्विन्नोजस्वी त्वं देवेषु नाऽऽ-
चैन्द्रवत् । मयि मेधां मयि प्रजां मय्यायुरिति, इन्द्रियं दधातु पत्नीसंयाजान्तमहीन-
संततयः ॥ ३३ ॥
चत्वारि शयानि । त्रयस्त्रिशारम्भणः पष्ठथः
षडहः ॥ ३४ ॥
तानि चत्वारि शयान्यहानि सहमे मासि गोसवम् । अथाऽऽवृत्तं पृष्ठ्यपडहमुप-
यन्ति । त्रयस्त्रिशारम्भणमाग्रयणायः । अस्मिन्नहनि वैश्वकर्माणमतिग्राह्यमेव गृह्णाति
विश्वजित्प्रभृत्यादित्यवैश्वकर्मणोविपर्यासेनैकस्मिन्नादित्य एकस्मिन्वैश्वकर्मण एवं व्यत्या-
सेन महाव्रताद्गृह्णाति एकैकमेव नतु पडहं प्रयुनक्ति । अथ द्वितन्त्रमेवं शुक्राग्रमथैक-
विंशषोडशी गृह्यते । एन्द्रवायवाग्रमथ सप्तदशमाग्रयणाग्रमथ पञ्चदशशुक्राग्रमथ त्रिवृत्त.
मैन्द्रवायवाग्रमेवं षडह आवृत्तः । आवृत्तेष्वेकमनीका उत्तरेषु षडहान्ते मध्वश-
नादयः ॥ २४ ॥
चत्वारोऽभिप्लवाः प्रत्यञ्चः स मासः ॥ ३५ ॥
प्रयस्त्रिंशान्त एवमावृत्तः पृष्ठ्याहः षडहमुपेत्य चत्वारोऽभिप्लवाश्च स मासः संपद्यते ।
स एको मासः ॥ ३५ ॥

·६ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । सद्वितीयः सतृतीयः सचतुर्थः सपञ्चमः ।। ३६ ॥ . एवं विहितानुपयन्ति ।। ३६ ।। संभार्य उत्तमो हावभिप्लवौं ।। ३७ ॥ ततः संभार्यः । विपममासे द्वावभिप्लवी. एवमन्ताऽऽवृत्ता व्यनीका अक्सिाम- प्रभृति विश्वजिद्वजै विश्वजिदेन्द्रवायवाग्रः । गतमन्यत् ।। ३७ ।। गौश्चाऽऽयुश्च दे अनी ॥ ३८ ॥ गवायुपी । गोशुक्रातः । आयुराग्रयणायः । अथवा पृष्ठ्याहः पडह मेन्द्रवायवाग्रः । शुक्राने रथंतरपृष्ठ इति विश्वकर्म च गोआ(मवा)युपि(पी) प्रयुज्या- उक्थ्य- ग्रता वा ॥ ३८ ॥ द्वादशाहस्य द्वादशाहानि ॥ ३९ ॥ द्वादशाहान्यूर्वानि ॥ ३९ ॥ महाव्रतमुदयनीयश्चाति रात्र इति ।। (ख. १२) ॥ ४० ॥ इति सत्यापाढाहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशप्रश्ने पञ्चमः पटलः । समूढवन्महानतोदयनीयौ शये चतुर्भिरहोभिः सह मासः । द्वादशाहस्य प्रथम ऐन्द्रवायवाग्रो द्वितीयः शुक्राग्रस्तृतीय आग्रयणायः । एवं परिवर्तते । दशम ऐन्द्रवा- यवाग्रो द्वादशाहाहीनस्य दशरात्रस्य यः सप्तदश उक्थ्यस्य द्वात्रिंशदेकादशिन्यः परि- समाप्ताः । नवान्यहान्यतिरिच्यन्ते । तेप्वतिरिक्ताः पशव आलभ्यन्ते । गव्यं वैष्णव वामनमेकविंशगोपशुरैन्द्रायम् । तृणवे वैश्वदेवं त्रयस्त्रिंशत् द्यावापृथिवी( भ्यां )धेनुम् । तस्या एव वत्सं वा छन्दोगमतिः, गोपशुरदितिदेवत्यो मैत्रावरुणस्यापिवेन्द्रवायवानः । प्राजापत्यमृपमं तूपरं महाव्रते शुक्रायः । आग्नेयमृपभमुदयनीयेऽतिरात्र आग्रय- णायः ॥ ४० ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पोडशप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥ अथ षोडशप्रश्ने पष्टः पटलः ॥ द्वादशमासाः शाठ्यायनकम् ।। १ ॥ अथ वाक्ये कृते श्वोभूते महारा। वुद्ध्वा महाव्रतमुपयन्तीत्यर्थः । प्रजापतेराराध- नार्थ महाव्रतम् । अग्ने नयेत्यादिसौमिकपात्रप्रयोगः । सप्तत्रिंशदतिग्राह्यपात्राणि प्रयु- ·[ १६ प्रश्न सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्- नक्ति । उशा( दशाऽऽ )ग्नेयानिति द्वयेन दशैन्द्रानरी( नि ति द्वयेन वैश्वकर्मणा- दित्यौ चैन्द्रस्थान इति द्वयेन ततः पञ्च रा( पा )वाणि प्रवदन्ति। प्रतिदिशमेकैक मध्य एकम् । ततो दश सौर्यानिति द्वयनैवं सप्तत्रिंशमु( दु )पक-ग्रमेतदहः प्रकृतिवदाग्नेया. न्दश गृह्णाति । प्रकृतिवत्सादनमिति द्वयेन दशैन्द्रान् गृह्णाति । प्रकृतिवत्सादनं वैश्व- कर्मणादित्यौ समुच्चयेन तावुभौ सह महाव्रते गृह्यते इति श्रुतेः । पञ्च पात्राण्येन्द्रस्थाने सादितानि प्रतिदिशमेकैकमेकं मध्ये । तस्मात्सप्तदशैन्द्राणि भवन्ति । वैश्वकर्मणादित्यौ गृहीत्वा पञ्चपात्रेषु गू( ग्रहण पूर्वार्धे पात्रम्-इन्द्रमिद्गाथिनो बृहदिति पुरोवाच- मुक्त्वा-उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वाऽऽदित्यवते जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वा एष ते योनिरिन्द्राय त्वाऽऽदित्यवत इति सादनमेवं सर्वत्र ग्रहणं सादनेषु पञ्चस्वपि, इन्द्राय त्वोक्था युव इति । अभि त्वा शूर नोनुम इति दक्षिणार्धस्य पुरोरुगिति पश्चार्धस्य त्वामिद्धि हवामह इति । उत्तरार्धस्य तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठमिति मध्यमभूतस्य । एवं सादितान् पञ्चाप्यन्य- स्मिन् पात्रे सवनीय क्षिप्त्वा सर्वमध्यमे पात्रे गृह्णाति त्वे ऋतुमापे वृञ्जन्ति विश्वेत्यु- क्त्वा उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिः प्रजापतये त्वेति सादनमथ सौर्य दश गृह्णाति इति द्वयेन विरमति ॥ १ ॥ उभयतः संभार्य उत्तरः पक्षस्ताण्डकस् ॥२॥ सारस्वत्यादि । अथैकेपामुत्तरपक्षे विकल्पः ॥ २ ॥ उपरिष्टाद्विश्वजितः । पृष्ठयः षडहस्त्रयोऽभिप्लवा इति यू( दूयू )लो मास उत्तमे संभार्ये चत्वारोऽ. भिप्लवा गौश्चाऽऽयुश्च द्वे अहनी द्वादशाहस्य दशा- हानि महाव्रतोदयनीभ्यां यू( दूयू )नो मासः पूर्यते । अथ ह भाल्लविके पूर्वस्मिन्पले पुरस्ता- प्रथमात्पृष्ठयादभिजिदग्निष्टोमः : । उत्तरस्मिन्पक्ष उपरिष्टादुत्तमात्पृष्ठयाद्विश्वजितः पृष्ठयः षडह आयुरुक्थ्यः स एकस्थाने गौर्भवति । समान- मितरच्छाट्यायनकेन । अथैकेषां विज्ञायते संव- त्सरे सकृत्पृष्ठान्युपयन्ति । द्वादशाहीने दश- रात्रे । तत्र पृष्ठयानां स्थानेऽभिप्लवाः षडहा ॥

·६ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतस् । ऊर्ध्वं द्वादशाहीयात् । दशरात्रान्महाव्रतमुपयन्ति ॥ (ख०१३) ॥ ३ ॥ गतः ॥ ३ ॥ श्वोभूते प्रतायते पञ्चवि शोऽग्निष्टोमो महाव्रतसामा ॥ ४ ॥ प्रतायत आरभत उद्गातेत्यर्थः । सौर्यानासाद्य विरमति सारस्वत इत्यादिपशुकाले प्राजापत्यमृपभं तूपरमालभते । प्रजापतये त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादि । अस्य महा- व्रतस्य प्रचारतं मरुत्वतीयः सह भवति ॥ ४ ॥ यत्माङ्माहेन्द्रात् ॥ ५॥ भवतीत्यर्थः । अग्रतो भवति ॥ ५ ॥ तस्मिन्कृते प्रतिप्रस्थाता महाव्रतशिल्पानि व्याया- तयति ॥ ६ ॥ माहेन्द्रस्तोत्रे कृते प्रतिप्रस्थाता माहात्रतिकानि शिल्पानि उपकरणानि ॥ ६ ॥ दश वीणादण्डस्यातिमथितानि भवन्ति ॥ ७ ॥ उदुम्बरेण कृतस्य वीणादण्डस्यातिमथितानि भवन्ति ॥ ७ ॥ एकैकस्मिन्नतिमाथिते दश दश तन्तून्प्रवयति ॥ ८ ॥ यदियं दण्ड इत्यादिस्थितेपु दशस्वप्यतिमथितेषु तेषु प्रत्येकं दश दश तन्तवः प्रोताः शततन्तुः ।। ८॥ स वाणः शततन्तुर्भवति ॥ ९ ॥ वाणो वीणाविशेषः ॥ ९ ॥ अध्यधिहोतृपदनं प्लेव होने प्रवध्नन्ति ॥ १० ॥ प्लेखं दोलां होताऽऽरोहतीत्येव ॥ १० ॥ औदुम्बरीमासन्दीमुद्गात्र उपनिदधाति ॥ ११ ॥ आसन्दीमारोहत्युाता ॥ ११ ॥ कूर्चफलके अध्वर्यवे ।। १२ ।। उपनिदधात्यनुवर्तते ॥ १२ ॥ होत्रका उपगातारश्च कूर्चेष्वासते ।। १३ ॥ कूर्चेषु होत्रका उपगातारः पत्नय इत्यासते ( आप० श्री० २१-१७-१५ ) इति । प्रतिगरार्थ होत्रकाणामुपगातृणां पत्नीनां च कूर्चानि कल्पयितव्यानि तेष्वासीना भवेयुरित्यर्थः । प्रतिप्रस्थाता (त्रा ) एतानि कल्पयितव्यानि ॥ १३ ॥ ॥

·- -- .. सत्याषाढविरचितं. श्रौतसूत्रम् -- : [ १६. प्रश्ने कानिपुनस्तानि-- निकल्पन्ते सर्वशिल्पानि ॥ १४ ॥ अत्राप्यापस्तम्बे विशेष:-निकल्पन्ते पत्नयोऽपाघाटलिकास्तालुकवीणाः पिच्छोलाः, इति । निकल्पन्ते वीणावादाः शङ्खा नालीस्तूणवानिति । निकल्पेते ब्रह्मचारी पुंश्चली चाग्रेण सदसो दक्षिणं द्वार्बाहुमार्तिष्यमाणौ ( आप० श्री० . ११-१७-१६ । ८) इति । वाद्यानि च सह वादकैः ॥ १४ ॥ त५ संनयति वाक्सत्यं मनो भद्रं तन्नो भद्रमा नो भद्रमिति त्रिपर्वयोत्कटशलाकया वेणुपर्वणा वेतसशाखया वा वादयित्वा बाणेन शततन्तुना माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ॥ १५ ॥ तं दण्डमिति गम्यते । संनयति सज्जयति । गतमन्यत् ।।. १५ ॥ वहिंपो विकारः ॥ १६ ॥ स च दण्डो वर्हिषः प्रतिनिधिरित्यर्थः । अथवा----इक्षुकाण्डेन वेणुकाण्डेन वेतस- काण्डेन बाणं शततन्तुं ( वाणेन शततन्तुना ) सहाद्याने व(हाध्वर्युक्)हिन्यां च. माहे. न्द्रस्य स्तोत्रोपाकरणं करोति ॥ १६ ॥ तमुद्गाता वादयित्वा प्रस्तोत्रे प्रयच्छति ॥ १७ ॥ तमुद्गाता पुनः प्रस्तोत्रे ददाति ॥ १७ ॥ प्रस्तोताऽध्वर्यवे ॥ १८ ॥ प्रयच्छतीत्यनुवर्तते ॥ १८ ॥ तमध्वर्युरन्यस्मै ॥ १२ ॥ वीणावादाय ॥ १९ ॥ तर सोऽग्रेण सदसो दक्षिणे द्वार्वाही प्रतिवादय- नास्ते ॥ २० ॥ तं शततन्तुं मन्त्रेण सदसः पुरस्ताद्दक्षिणस्यां द्वारस्थूणायां.प्रतिवादयस्तिष्ठति ॥ २० ॥ उपगायन्ति पत्न्योऽपाघाटलिकास्तालुकवीणाः काण्डवीणाः पिच्छोला अलावुकपिशीj इति ॥ २१ ॥ । ननु महाव्रतेः श्रूयते- पत्नय उपगायन्ति ' इति । प्रकृतौ श्रूयते - ऋति उपगायन्ति । इति । तदेतदृत्विगुपगानं पत्न्युपगानेन निवत्यते । ननु-प्रकृतावुद्गत्रिा सान्नि गीयमाने सत्य॒त्विज़ोऽन्ये सामैवोपगायन्ति । इह तु पत्नयो वादित्रं वादयन्तीति ·-६ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमैतम् । ३८३ -- भिन्नविषयत्वान्नास्ति निवृत्तिः । मैवम् । गानशब्दन्य शारीरे प्रसिद्धत्वात् । तस्मा- दृत्विजो निवर्त्य पत्नयः सामोपगायेयुरिति प्राप्ते मः-गानशब्दम्य नाक्षरोचारण- मर्थः किंतु स्वराभिव्यञ्जनं तच्च शरीरेण वादित्रेण वा सिध्यति । अत एव गानतत्त्वज्ञा आहुः - दारवी गात्रवीणा त्र हे वाण गानजातियु ' इति । तच गानं ग्रहन्यायेना- -पूर्वक्रियाविधानान्न प्रकृतिलिङ्गं स्यात् । एवं नहिं गानोपचयवाचिन उपशब्दस्य वैय- र्थ्यमिति चेन्न । वादिनोपचयसंभवात् । अस्ति हि तत्र वादिननादः । दिक्षु दुन्दुभयो नदन्ति ' इति श्रुतेः । पल्युपगानं व वादिननादः । ' काण्डवीणाभिरुपगायन्ति । इति श्रुतेः । अतः सादृश्यात्सनिधानाच तदुपचयो युक्तः । तस्मादनिवृत्तेरुपगानयोः समुत्रयः ॥ २१ ॥ वादयन्त्यः संप्रवदन्ति । सर्वशिल्पे तृतीये ।। २२ ॥ गतः ॥ २२ ॥ पुश्चलुब्रह्मचारी चोत्तरस्यां बेदिश्रोण्याए संवतेते ॥ २३ ॥ ब्रह्मचारी पुंश्चली च विकल्पेते । अग्रे सदसो दक्षिणां. द्वारस्थूणां प्रतिकर्तिप्यमाणा- वन्योन्यमाक्रोशं करियाव इति केचित् ॥ २३ ॥ मागधः पुश्चलुश्च दक्षिणस्यां वदिश्रोण्यां परिश्रयते ॥ २४ ॥ - उत्तरस्यां वेदियोण्यां पुश्श्चली मागधश्च परिश्रयेते । एती व्याख्याती । एत- योमिथुनं कार्यम् ॥ २४ ॥ दुन्दुभीन्समाघ्नन्ति । दिक्षु प्रवन्धान् ॥ २५ ॥ दुन्दुभीन्समाप्नन्ति तदानीं युगपध्माययन्ति । दिक्षु दुन्दुभीन्प्रवघ्नन्ति वेद्याः स्रक्ति- प्वेव ॥ २५ ॥ सक्तिप्वेव महावदेः ॥ २६॥ वक्तिः कोणः ॥ २६ ॥ अपरेणाऽऽग्नीध्रमर्धमन्तवेद्यर्ध बहिर्वेदि जानुघ्न- मवर्ट खात्वाऽऽद्रेण चर्मणाऽभिवितत्य शकुभिः परािणहत्य भूमिदुन्दुभिः पुच्छकाण्डेन भूमिदुन्दु- भिमानन्ति ॥ २७ ॥ अपरेणाऽऽग्नीध्रमण्डपे भूमिदुन्दुभिमवटं खनन्ति । ( मुखकोश) अर्धमन्तवेद्यर्धे वहिदि आत्रे()णर्पभचर्मणोत्तरलोम्नाऽमिसार्य शङ्कुभिः परिणिहत्य तस्य क(च)र्मणः पुच्छकाण्डेन सह भूत(मि)माहननार्थमभिदधाति । यद्वा-भूमिदुन्दुभिमाघ्नन्ति । चर्म- ..

·३८४
सत्याषाढविरचितं श्रौ.सूत्रम्-
[ १६ प्रश्ने-
..
तं
णाऽऽच्छादितमुखं भूगर्ते भूमिदुन्दुभिः पुच्छकाण्डेन ॥ २७ ॥
अपरेणाऽऽग्नीध्र शूद्रायौँ चर्मक(कृते) व्यायच्छेते ॥ २८ ।।
शूद्रायौं शूद्रश्चाऽऽर्यश्च । आर्यो ब्राह्मणो विद्वान् । शूद्रः प्रसिद्धः ।। २८ ।।
श्वेतमा परिमण्डलं भवति ॥ २९ ॥
प्रतिप्रस्थात्रा ‘चर्म कर्तव्यमिति । आई श्वेत परिमण्डलाकारं परिष्कृत्य चर्मे-
त्यर्थः ।। २९ ॥
अन्तर्वेदि ब्राह्मणस्तिष्ठति । बहिर्वेदि शूद्रः ॥ ३० ॥
तिष्ठतीत्युभयत्रान्वयः ॥ ३० ॥
इमेऽरात्सुरिभे सभूतमक्रनिति ब्राह्मणो ब्रूयात् ।।
इस उदासीकारिण इमे दुर्भूतमक्रनिति शूद्रः ॥ ३१ ।।
ब्रूयादित्युभयत्रान्वयः ॥ ३१ ॥
तं ब्राह्मणः संजित्याऽऽग्नीघ्र चर्माध्यस्यति ॥ ३२ ॥
शूद्रम् ॥ ३२ ॥
अग्रेणाऽऽग्नीधं कटसंघाते ।। (ख० १४)॥ तेज-
निसंघाते वा । वितत्योच्छ्रितं लम्वयाति ॥३३॥
तन्निमित्तं व्ययंस्यत उभौ विद्वेषमाणौ ममेदं ममेदमिति शूद्रावुत्तरेणाऽऽग्नीधं कट-
संघाते तेजनसंघाते वा कटबहुप्रदेशे तेजनबहुत्वे देशे वाऽऽ चर्म व्यथनामिषुणा-
व्यथंयितव्यं वितत्योच्छ्यति । द्विशूलायां वपावन्धमिव वध्नाति कटसंघाते देशे ॥ ३३ ॥
अग्रेणाऽऽहवनीय रथेषु राजपुत्राः कवचिन:
संनह्य व्यथ(ध)नार्थ चर्मानु परिवर्तन्ते ॥ ३४ ॥
आहवनीयस्य पुरतो रथेषु कवचिनः पुरुषाः संनयन्ते ॥ ३४ ॥
तेषामेकैक सशास्ति ॥३५॥
तेषां राजपुत्राणाम् ॥ ३५ ॥
माऽपरात्सीर्माऽतिव्यात्सीरिति ॥ ३६ ।।
माऽपरात्सीलक्ष्यादन्यत्र व्यधनं मा कार्षीः । माऽतिव्यात्सीगमतीत्य परस्ताहाणं
मा जीगम इत्याह हे वेदि(धि)न् ॥ ३६ ॥
तत्ते विद्धा(द्ध्वा)नातिपातयन्ति ॥ ३७॥
राजपुत्रा विध्यन्तीत्येकेषां (२१-१९-१६)इत्यापस्तम्वः ॥ ३७॥
उदश्चोऽपरिमितमवकाशं यात्वा प्रत्यायाय विमुञ्चन्ति ॥ ३८॥
बाणान् ॥ ३८ ॥

·६ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । अष्टौ दासकुमार्य उदकुम्भाञ्छीपन्नधि निधाय त्रिः प्रदाक्षिणं मार्जालीयं चिप्णियं परिनृत्यन्तीः परियन्ति दाक्षिणान्पढ़ो निवृतीरिदं मधु गायन्त्यो वाग्वेदाभिल्लुका सेनान्गायतु प्राणस्य बादिते सेमान्गीता यजमानानिहायान्विति ।। ३९ ॥ मार्जालीयान्ते समीपेऽष्टी दासकुमार्य उदकुम्भैः सह नृत्यन्तीः ॥ ३९ ॥ भिल्लुकां ? गायतः। वाग्वेदहि विनीति द्वे वाग्वेद- हस्तावासमिति द्वे संबन्सरगाथा हे एताः संवत्स- रगाथा भवन्ति ॥ ४० ॥ दासीदासयोरन्योन्यमन्त्रोऽभिहितः । भिल्लुकां वे कुमायीं गायेतां वाग्वेदहिंविनी द्वे गायतां वाग्वेदहन्तावारां द्वे गायेतां संवत्सरगाथा हे गायेताम् ।। ४० ॥ गाव एव सुरभयो गावो गुल्गुलुगन्धयः । गावो घृतस्य मातरस्ता इह सन्तु भृयसीः ।। ननु गावो मङ्कीरस्य गङ्गाया उदकं पपुः। पपुः सरस्वती नदी प्रांचीश्चोजगाहिरे । इमा वयंप्लवा- महे शम्याः प्रतरतामिव । निकीर्य तुभ्यं मध्य आफैश्य कश्यों यथा । यदा भगन्याश्विनी बढ़त ऋतपर्णक योऽवधीः । आविष्कृतस्य दूपणमु. भयोरकुतः कृतस्य च ॥ यदा रोखाट्यौं वदतो ग्राम्यमङ्कीरदशिको । क्षेमे (व्य)द्धे ग्रामेणान. ड्वांस्तप्यते वहन् ॥ इदं कल्माष्यो अपिपन्निदं सोमो असूयत । इद५ हिरण्यः खीली आवा यन्मास्थिभञ्जनम् ॥ हैमहा इदं मधुहिल्लु हिल्यै हमहमिमीति हस्तावाराश्च सर्वास्वतुपजन्ते ॥ ४१ ॥ १ क. ख. मकिरन्तस्य । २ क. ख. प्राची चोज्ज । ३ क. ख. कदयोक' । ४ ख. कश्यों य' । ५ क. शुरु भङ्गेऽश्वि' । ६ क. ख. ऋतुप । ७ क. पर्थक । ८ क. ख. . °स्य । य" । ९ क. ख. रागान्धौ । १० क. ख. °मकीलदा । ११ क. ख. °दासको। १२ क. ख. °दं काल्मप्यो। १३ क. ख.पि ध्वनि । १४ क. ख. "रण्यखैला । १५ क. ख. °ला अवा । १६ क. यत्साक्षि भ' । ख. यन्ता । १७ क. ख. मधविदं हि । १८. क.. ख.. हिलिह। ४९

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[१६. अने-
:
सर्वासामृचामन्त एतत्सामानं संवत्सरगाथानां पण्णामपि ॥ ४१ ॥
तत्रैवोदकुम्भानुपनिनीय यथार्थ गच्छन्ति ॥ ४२ ॥
तत्रास्मिन्काले स्तोत्रे समाप्ते दासकुमार्य उदकुम्भानुपनिनीय यत्र यत्र साम तत्र
तत्र गच्छन्ति ॥ ४२ ॥
माहेन्द्रस्तोत्रमनुघोषाः शाम्यन्ति ॥ ४३ ॥
स्तोत्रे समाप्ते घोषा अपि शाम्यन्ति वीणादयः ( दीनाम् ) ॥ ४३. ॥:
स्तुतमनुशाम्य(शस्य)ते ॥ ४४ ॥
स्पष्टम् ॥ ४४ ॥
कूर्चयोः फलकयोर्वा तिष्ठन्नध्वर्युः प्रतिगृणाति ॥ ४५ ॥
अर्कः पवित्रमित्यारभ्य प्रतिष्ठामिति मन्त्र उक्तः सूत्रान्तरे । फलकारोहणमध्वर्योः
पश्चादसावेहीति जपः । ततोऽध्वर्युः शस्त्रं प्रतिगृणाति पूर्ववत् । ग्रहमध्वर्युरादत्त इत्या-
द्यतिग्राह्या हूयन्ते । दशाऽऽग्नेयान् प्रकृतिवद्दशैन्द्रान्प्रकृतिवत् । अथ वैश्वकर्मणादित्या-
वुक्तौ पूर्वमेव । अथ प्राजापत्यः पञ्चगृहीतं पश्चादेकपात्रस्थं जुहुयात् । प्रजापत
ओजस्विन्नोजस्वि(स्वी) त्वं देवेषु इत्याचन्द्रवत्पञ्चपक्षे युगपद्धोमः । दण्डेन बद्ध्वा कौकिली
वद्विकल्पः । आग्नेयादीनपि दण्डेन
बद्ध्वा होमोऽनुमन्त्रणमपि । तन्त्रेण
हुत्वा
सौर्यान्दण्डेन बद्ध्वा जुहोति । तन्त्रेणानुमन्त्रणम् । सर्वेषां पृथक् पृथक् भक्षणम् । केचि-
दाग्नेयान् सर्वानेकस्मिन् संसृज्य मयि मेधामित्यादि । एवमैन्द्राग्नमिष्ट्वा ततो पैश्वकर्म-
णादित्यौ क्रमेण प्राजापत्यम् । पञ्चपक्षे भेदेन । इतरथा (सकृत्पक्षे) भक्षेहीत्यादि नृच-
क्षसं त्वेत्यवेक्ष्य भक्षयामीति भक्षणम् । अथ सौर्याणां भक्षणं भेदेनेवाथोक्थ्य इत्यादि
तन्त्रं प्रकृतिवत् ॥ ४५ ॥
संतिष्ठते महाव्रतम् ।। (ख० १५ ) ॥ ४६ ।।
इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे षोडशप्रश्ने षष्ठः पटलः ।
पत्नीसंथाजान्तमहः संतिष्ठते । संस्थितेऽहनि ब्रह्मा वाचमित्यापस्तम्बीये विशेषः ।
संतिष्ठते महाव्रतमहीनसंततय उक्ताः ॥ ४६ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग.
चन्द्रिकायां षोडशप्रश्ने षष्ठः पटलः ।
:
प्राजापत्यं
अथ षोडशप्रश्ने सप्तमः पटलः ।
श्वोभूत उदयनीयः स व्याख्यातः ॥ १ ॥
श्वोभूते महाराने बुद्ध्वोदयनीयातिरात्रः स व्याख्यातः ॥ १ ॥

·७ पटला ] : महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३८७ यः प्रायणीयः स उदयनीयः ॥ २ ॥ विधिर्भवति ॥ २ ॥ त्रिपु परःसामसु त्रीनतिमाहान्गृह्णाति ॥ ३ ॥ वक्ष्यमाणेषु त्रिपु अह.सु ॥ ३ ॥ उपयामगृहीतोऽस्यद्भयस्त्वौषधीस्यो जुष्टं गृह्णा- मीति प्रथमेऽहनि गृह्णाति । उपयामगृहीतोऽस्यो- पधीभ्यस्त्वा प्रजाभ्यो जुष्टं गृह्णामीति द्वितीय उपयामगृहीतोऽसि प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतये जुष्टं गृह्णामीत्येतानेवाऽऽवृत्तानक्सिामसु गृह्णीयात् ॥ ४ ॥ स्पष्टम् ॥ ४ ॥ तानुभयानूर्वानप्रवृत्तांश्च विपुवत्युदु त्यं जात- वेदसमिति तेपा मध्ये सौर्य५ सप्तमं मध्यम गृह्णाति ॥५।। वाचस्पति विश्वकर्माणमूतय इति विश्वजिति वैश्वकर्माणम् । यहीम षु मातरमित्यप- रेचुरादित्यं ते च व्यत्यासमा महाव्रतात्ता- वुभौ सह महाव्रते गृह्यते ॥६॥ त्रयस्त्रिशदेतदहर- तिग्राह्या गृह्यन्ते ॥ ७ ॥ प्राकृतैर्वा वैकृतान्यभ्य- स्येत् । वैकृतैर्वा प्राकृतान्दशाऽऽग्नेयान्गृह्णीयात् ॥ ८॥ दशैन्द्रान्दश सौर्यान्वश्वकर्मणादित्यग्रही प्राजापत्यं च ॥ ९ ॥ पञ्चपात्रमतिग्राह्याय- तने प्रतिदिशं चत्वारि पात्राणि निहितानि भवन्ति ॥ १० ॥ मध्ये पञ्चमम् ॥ ११ ॥ इन्द्रमिद्गायिन इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वाऽर्कवते जुष्टं गृह्णामीति पूर्वार्धे गृह्णाति । एप ते योनिरिन्द्राय त्वाऽवत इति सादयति।।१२॥ समानौ सर्वत्र ग्रहणसादनौ ॥ १३ ॥ अभि त्वा शूर नोनुम इति दक्षिणार्धे । त्वामिद्धि हवा. मह इति पश्चार्धे ॥१४॥ इमा तु कं सुवना सीप- धेमेत्युत्तरार्धे । (ख०१६)। तदिदासु(स)भुवनेषु ज्येष्ठं यतो जज्ञ उग्रस्त्वेष नृम्णः । सद्यो जज्ञानो..

·३८८ सत्यापाढविरचितं औतसूत्रम्- [१६ प्रश्ने- निरिणाति शत्रूननु यं विश्वे सदन्त्यूमा इति मध्यमे ॥१५॥तानेकस्मिन्पात्रे समवनीय त्वे ऋतुमापि वृञ्ज- न्ति विश्व इत्यनुहृत्योपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामीति मध्यमे पात्रे गृह्णात्येष ते योनिः प्रजापतये त्वेति सादयति ॥१६॥ यन्नाना जुहुयादात्मनोऽङ्गानि विच्छिन्द्यात् । समानी- याऽऽहुतीः सन्ध्यात्तदनु यजमानाः सरुन्धे- रन् । स्तोका एवाऽऽत्मानं प्रत्यानीय होतव्याः प्रत्यङ्गानि दधति नाऽऽहुतीः सरुणद्धि (इति) हुत्वा हरति भक्षम् ॥ १७ ॥ तं भक्षयति महस्ते भक्षयामि गर्थं ते भक्षयामि (भुजं ते भक्षयामि) मुक्तिस्ते भक्षयामि सर्व ते भक्षयामि सर्वस्याऽs- प्यै सर्वस्यावरुद्धया इति ।। १८ ।। पृश्निप्राणग्रहादयः । त (अ) त्र कृष्णविषाणाप्रासनमत्र सख्या(सख्य)विसर्गः । न त्वहीनसंततयः । श्वोभूतेऽतिरोहियान्तं यज्ञपुच्छादि सत्रभूतद्वादशाहवत् । अथानूव- न्ध्यायां वपायां हुतायां सशिखानि वपन्ते । उदवसानीयान्तं कृत्वा पृष्ठशमनीयैः पृथक् पृथक् सौत्रामणी च ॥ ५-१८ ॥ व्यनीकां व्याख्यास्यामः ॥ १९ ॥ गतम् ॥ १९ ॥ तेषां प्राकृतैरतिग्राद्यैः कल्पो व्याख्यातः ॥ २० ॥ तेषां व्यनीकानाम् ॥ २० ॥ ऐन्द्रवायवाग्रंप्रथममहरथ शुक्राग्रमथाऽऽग्रयणाग्रम् ॥ २१ ॥ एवं व्यनीकाः परिवर्तन्त इत ऊर्व प्राग्विषुवत ऊर्ध्वं विपुवत आवृत्तावृत्तेषु ॥२२॥ गवामयनमभिप्लवेषु षडहसामान्यात्पृष्ठ्यः षडहवत् । पूर्वस्मिंस्त्र्यह उत्तरे वा ( पूर्व- स्मिन् ) पक्षे तथैवातिग्राह्या भवेयुः, इति । ज्योतिर्गौरायुरिति नामधेयानीति केचिव्या- चक्षते । संतिष्ठते गवामयनम् । द्वादशाहेऽहीने काठकप्राप्तिः सर्वाल्लोकानहीनेनाथो सत्रेणेति वचनात् ॥ २१ ॥ २२ ॥..

·। ८ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । शुक्रानो विपुवानित्यानेयः । यथादृष्टमिति वाद: रायणः॥ (ख० १७)॥ २३ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशप्रश्ने सप्तमः पटलः । गतम् ॥ २३ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां पोडशप्रश्ने सत्तमः पटलः । अथ पोडशप्रश्नेऽष्टमः पटलः अथ पशुक्लप्तिः ॥ १॥ वक्ष्यत इति शेपः ॥ १ ॥ आग्नेयं प्रायणीयेऽतिरात्र आलभन्ते । श्वोभूते सारस्वती मेपीम् ॥ २ ॥ आलभन्त इत्युभयत्रान्वयः ॥ २ ॥ एवं विहितानैकादशिनानन्वहमालभन्ते ॥३॥ अन्वहं सद्यः ॥ ३ ॥ समित्य समित्य पुनः पुनरेकादशिनीमभ्याव- तयन्ति ॥ ४ ॥ सौर्य विषुवत्युपालम्म्यमित्यापस्तम्बसूत्रम् ॥ ४ ॥ तेपामेवमुपाकुर्वतां द्वादशाहस्य सप्तदश उक्थ्ये द्वात्रि शतमेकादशिन्योऽपज्यन्ते ॥ ५ ॥ तेवेवाऽऽलभन्ते ॥ ५ ॥ नवाहान्यतिरिच्यन्ते ॥६॥ नवस्वहःसु ॥ ६ ॥ तेषु गव्यानतिरिक्तपशून् ॥ ७ ॥ आलभन्त इति शेषः ॥ ७ ॥ वैष्णवं वामनमेकविश्शे । ऐन्द्राग्नं त्रिणवे । वैश्व- देवं त्रयस्त्रिशे । द्यावापृथिव्यां धेनुं प्रथमें छन्दोमे । तस्या एव वायव्यं वत्सं मध्यमे ।

·. सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-... [१६. प्रश्ने- आदित्यायविवशामुत्तमे. मैत्रावरुणीमविवाक्ये । प्राजापत्यमृषभं तूपरं महाव्रते। आग्नेयमुदयनीय इति, पालिङ्गायनिकान् ॥ ८ ॥ गतः ॥ ८॥ - अथ. काठका ऐकादशिनान्प्रतिविभज्याप्रतिवि- अज्य वा प्रायणीयोदयनीययोरालभन्ते ॥ ९ ॥ काठका इति बहुवचनं पूजार्थम् ॥ ९॥. आग्नेयमन्तों रथंतरपृष्ठेष्वैन्द्रं बृहत्पृष्ठेषु ।। १० ॥ स्थंतरपृष्ठेवाग्नेयं बृहत्पृष्ठेष्वैन्द्रमिति वैखानससूत्रम् ॥ १० ॥ अपिवाऽऽग्नेन्द्र( यं )रथंतरपृष्ठेप्यैन्द्राग्नं वृहत्पृष्ठेषु ॥ ११ ॥ अपि वेति शाखान्तरमतद्योतनार्थम् ॥ ११ ॥ सौर्य विषुवत्युपालभन्तेऽथ गव्यानतिरिक्तपशून् ।। १२ ॥ तेष्वेव नवसु गव्यान् ॥ १२ ॥ तत्र विकारः शितिपृष्ठं वार्हस्पत्यं त्रयस्त्रिशे । द्यावापृथिव्यां धेनुं प्रथमे छन्दोमे । तस्या एव वत्सं वायव्यं ::: मध्यमे । वाचे पृश्निमुत्तमे । मैत्रावरुणमविवाक्ये । वैश्वकर्मणमृषभं तूपरं महाव्रत इति वाजसनेय- .. - - कम् ॥ १३॥ सर्वत्राऽऽलभन्त इत्यन्वयः ॥ १३ ॥ आग्नेयमग्निष्टोम आलभन्ते । ऐन्द्राग्नमुक्थ्ये द्विती- यमैन्द्रं वृष्णि पोडशिनि तृतीय सारस्वती येपीमतिरात्रे चतुर्थीमित्येकेषां ते यदि प्रभवः पशवः स्युरेबमेवाहरहरालभेरन् ॥ १४ ॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ १४ ॥ यदि पश्वेकादशिन्येयुराग्नेयमेवं प्रथमेऽहन्नाल- भेरन्नथेतराननूचो यथापूर्व वारुणं. पेत्त्वमुत्तमं : यूनमपर्यवे तेष्वाग्नेयमेव प्रथमेऽहन्नालभेरन्नथेतरान- नूचो यथापूर्व वारुणं पेत्वमुत्तमं तैरेव विपर्या- समीयुः ।। (ख०.१८) ॥ १५ ॥ .

·- -हे पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतस् । ऐन्द्राग्नं वा सर्वत्र ( २१-२३-१४ ) इत्यापस्तम्बः ! ऋतुपर्नेव समम्युच्चयव- दन्वहमालमेरन्यदि विभवः पशवः स्युः । ऐकादशिनान्या विहतानिति वाजसनेयकम् ( भ. श्री० २१-२३ ) इति भरद्वाजः । गतमन्यत् ।। १९ ॥ अथोत्सर्गिणामयनस्य कमोच्यते- उत्सर्गिणामयनं व्याख्यास्यामः ॥ १६ ॥ उत्सर्गिणामयनमिति कर्मनामधेयम् ।। १६ ।। गवामयनेन व्याख्यातम् ॥ १७ ॥ गवामयनमेव गुणविकृतं दाक्षायणयज्ञवत् । गवामयनोत्सर्गिणामयनेन यक्ष्यामहे प्रजापतिमवाप्नवानीत्यादि गवामयनवत् फलं निर्दिश्य, आयुष्यपशुस्वर्गाथै फलं केचि- देवं वदन्ति । केचिदुत्सर्गिणामयनेन यक्ष्यामहे, आयुस्य पुत्रार्थे पश्चर्थ नरकपतननिवृ- त्यर्थ वा सर्व गवामयनवत् ॥.१७ ॥ . तत्र निर्णयाय कंचिद्विचारं दर्शयति- संवत्सरस्य पौर्णमासीममावास्यामुत्सृजेयुः ॥ १८ ॥ उत्सृज्यां ३ नोत्सृज्या शमिति (ले० सं० ७-५-७ ) उत्सर्गपक्षे यज्ञविच्छेदः । अनुत्सर्गपक्षे श्वासनिरोध इति दोपद्वयं मनाति निधाय ब्रह्मवादिनो विचारयन्ति । प्लुति. विचारार्था । तत्राभिज्ञाः प्राजापत्यपश्चादिभिर्विच्छेदस्य समाधातुं शक्यत्त्वाच्छ्वासनिरोध- परिहारायोत्सर्जनपक्षमेवात्र' निश्चितवन्तः । तमेव दिनविशेपं दर्शयति-अमावास्यां च पौर्णमास्यां चोत्सृज्यम् (७-६-७) इति । एतयोरमावास्यापौर्णमास्योर्यज्ञवाहित्वं प्रसिद्धम् । अतस्तयोस्तिथ्योर्यदर्यवहः प्राप्तं तदुत्सृज्यमित्येषां निर्णयः ॥ १८ ॥ अथान्येषां पक्षमाह- 'तान्वोपेयावा नोत्सृजेयुस्तदेव श्वः कुर्युः । अन्तेऽ- मावास्यां पौर्णमासी चोत्सृजेयुः । अन्तमस्याह- स्त्रिवृहिप्पवमानं वायो शुक्रो अयामित एत्तमु त्यं दशक्षिप इति ॥ १९ ॥ तस्मात्तयोरुत्सर्गों न युक्त इति ॥ १९ ॥ इत्थमुत्सर्ग विशदीकृत्य तत्रानुष्ठेयं विशेष विशदयति- यदहरुत्सृजेयुस्तदहरिष्टिं निर्वपेयुस्त आग्नेयमरु त्वतीयपुरोडाशी निरुप्येते ऐन्द्रावैष्णवा ऐन्द्रावा- हस्पत्या ऐन्द्रावैश्वदेवा वाऽध्वरकल्पा. वा ॥२०॥ । तत्तस्मिन्नुत्सर्गदिने चत्वारि हवींषि निर्वपेयुः ।। २० ।। .. • - . --- . -- ·- , ... .. ३९२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१६ प्रश्ने- तेषां ये पुरोडाशिनस्त उपवसन्ति । ये सांनायिन. स्त एतदहर्वत्सानपाकुर्वन्ति । पशुश्च ॥ २१ ॥ तेषामध्वरकल्पानाम् ॥ २१ ॥ प्राजापत्यः पयासि च ।। २२ ॥ प्राजापत्यं पशुमालभन्ते (तै० सं० ७-६-७ ) इति श्रुतेः । उत्सर्गपक्षे पयांसि ॥ २२ ॥ यथा वैश्यस्तथा तामस्येन्द्राय बसुमत इन्द्राय हरिवत इन्द्राय वृहस्पतिवते विश्व. देव्यावते पुरोडाशाः । अष्टावेकादश द्वादश कपाला आनुपूर्येण । सवनकाला व्याख्याताश्च ॥ २३ ॥ यथा वसुमानग्निः प्रातःसवनस्य तथा मरुत्वानिन्द्रो माध्यंदिनस्य सवनस्य स्वामी | वसुमतोऽग्नेस्तत्स्वामित्वं ब्राह्मणादवगन्तव्यम्-'प्रातःसवनं यदग्नये वसुमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपन्ति । ऐन्द्रं दधि । इन्द्रस्य चै मरुत्वतो माध्यंदिन५ सवनं , यदिन्द्राय मरुत्वते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपन्ति । विश्वेषां वै देवानामृभुमतां तृतीय- सवनं यद्वैश्वदेवं द्वादशकपालं निर्वपन्ति' (तै० सं० ७-६-७ ) इति ॥ २.३ ।। उत्सृष्टार इति ते वत्सानपाकुर्वन्ति ॥ २४ ॥ यदैन्द्र दधि भवति (७-५-७) इति ब्राह्मणम् ॥ २४ ॥ प्रातः पशुमालभन्ते तस्य वपया प्रचरन्ति । ततो वैश्वदेवो द्वादशकपालः । वैश्वदेवश्चरुस्तृतीयस- वनः संतिष्ठते । पृषदाज्येन चरिते पत्नीः संया. जयन्ति पत्नीः संयाजयन्ति ॥(ख०१९) ॥२५ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशप्रश्नेऽष्टमः पटलः । इति सत्यापाढहिरण्यकशिसत्रे षोडशप्रश्नः ॥ अथेय पद्धतिः-सर्व गवामयनवदीपवसथ्यान्तं कृत्वा प्रायणीयातिरात्रप्रभृति प्रथम- मासान्तं कुर्वन्ति । पृष्ठ्यपडहमित्यर्थः । पत्नीसंयाजान्ते मध्वशनादिकं कृत्वो- त्तरत्याग्नेर्वसतीवरीर्गृहीत्वा, ऐन्द्रस्य दध्नः शाखाहरणादि कुम्भ्यालेपनान्तं; रात्रौ . वसती वरीः परिहृत्य तासु मृत्पिण्डमवधाय परिस्तरणादि, विष्णो हव्यमित्युक्तमैन्द्रस्य दध्नः कृत्वा तण्डुलैरातञ्चनम् । न पञ्चदोहादयः । एवं कृत्वोपवसति । श्वोभते वाहनक्रमेणाऽऽगच्छति । गवामयानकं तस्यां ( तस्मिन् ) वा त्यागः । अभिप्लवानां प्रथमभूतस्याह्नो ज्योतिषस्त्यागः । तस्याह्नः प्रतिनिधिः प्राजापत्यः पशुः ।

·. ८ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । तं कुर्वन्ति, शाखाद्वयाहरणादि सबनीयवत् । प्रन्तर एव स्फ्यलेखायो वाऽऽज्यग्रहणम् । प्रयुनज्मि तिस्रो विष्णो नित्योते कृत्वा त्रिवृताऽग्निष्टोमं ( त्रिवृताऽग्निष्ठं :) परिवीय वित्रस्य प्रजापते जुष्टमुपाकरोमीति बाजपेयवत् । प्रातःकाले वपया प्रचर्य मान- नान्तम् । अग्नये वसुमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपन्ति । पात्रमादनादि पशुपुरोडाशवत् । अग्नये वसुमते जुष्टं निर्वपापि । अन्ने वसुमन्हव्यय रक्षस्वेत्येवमादिनिगमाः । पर्यग्निक- रणकाल ऐन्द्रं सांनाव्यमाहृत्योभयोः पर्यग्निकरणं पशुपुरोडाशेन सहवेति केचित् । आसन्नाभिमर्शनं कृत्वा पशुपुरोडाशेन प्रचन्द्रेण प्रचारः । तयोः स्विष्टकृदादि समानमि- डामार्जनान्त, सानाच्यं समुपह्य भक्षयन्ति, यजमाना इत्युपयध्वमित्युपहवः (हायः) । तूष्णीं भक्षणम् । केचित् सोमभक्षणवदिच्छन्ति एतत्सोमपीथा ह्येतहीति श्रुतेः । केचिद्वैशेषिकाठशाखाहरणचतुर्धाकरणपिष्टलेपफलीकरणकपालविमोकप्रणीतामार्जनोप- वेपोद्वासनादि( दीन् ) कुर्वन्ति । मध्यंदिनकाले प्राप्ते पशुपुरोडाशेन प्रचर्येडान्तं कृत्वा--इन्द्राय त्वा मरुत्वते पुरो डाशमेकादशकपालमैन्द्रं चरुम् । पात्र सादनादि । इन्द्राय मरुत्वते जुष्टं ० इन्द्राय जुष्टं० इन्द्रमरुत्वन्हव्यः रक्षस्वेन्द्र हव्यमित्येवमादिनिगमाः । आसन्नाभिमर्शनान्तं कृत्वा हवि- राहुत्यादीडामार्जनान्तम् । तृतीयसवनकाले शृत हवि: ३ शमितरित्यादिपशुना प्रचर्येडामार्जनान्ते वैश्वदेव द्वादशकपालं निर्वपति । वैश्वदेवं चरुम् । पात्रसादनाद्यासन्नाभिमर्शनान्ते हविराहुतिप्र. भृति तन्त्रेण प्रक्षेपः । पशावाज्यभागी नित्यौ । अथवैपां हविषां स्थाने सवनीयान्पशुपुरोडाशान्निर्वपति–इन्द्राय हरिवत इत्याद्य- ध्वरकल्पं वा । आग्नावैष्णवमष्टाकपालमित्यादि । सवने मैत्रावरुणमेककपालमिति सर्वपक्षेषु विद्यते । प्राजापत्यः पशुः । अग्नीदोपयजानित्यादि पाशुकं कर्म पत्नीसंयाजान्तं पूर्ववत् । वसतीवरीणां च ग्रहणं पूर्वगृहीतमेव । उत्तरस्मा अढे शाखाहरणादि अहीनसंततयः। रात्रौ परिस्तरणान्तम् । केचित्प्राजापत्यस्य पशोः कृत्स्नसंस्थामिच्छन्ति । श्वोभूते महा- रात्रे वुद्ध्वा अग्ने नयेत्यादि गामुक्थ्यं बृहत्सामेत्यादि । एवमत ऊ पडहै ( हान् ) मासान् संपाद्य पूरयित्वोत्सर्गः । यन्मासादिभूतमभिप्लवानां प्रथमं ज्योतिःसंज्ञकं तद- स्रष्टव्यम् । उत्सृष्टेप्वहःसु प्राजापत्यः पशुरग्नये वसुमत इत्यादयश्च पूर्वरात्रौ दधिक- रणं च वसतीवरीषु मृत्पिण्डनिधानं च सर्वत्र कुर्वन्ति । प्राक्स्विष्टकृतः पञ्च ज्योतींप्यु- सृष्टानि, पिष्टवत ऊर्ध्वं पृष्ठयषडहादि, भूतानि चत्वारि त्रयस्त्रिंशान्यहानि उत्सृष्ट- ·३९४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र महा० सं० प्र० च० स०। [ १६ प्रश्ने ८५० व्यानि । पञ्च मासान् भूतस्य त्रयस्त्रिंशस्य नोत्सर्गः । संभार्यसंज्ञकस्याभिप्लवषडहा. दिभूतस्य ज्योतिष उत्सर्गः । अथैकेषामित्यापस्तम्बीये विकल्पः । एककर्तृकस्तोत्राणी- त्यादि । एवमुत्सृज्य । एवं कृत्वोदयनीयातिरात्रमुपेत्यावभृथादुदेत्योदयनीयाद्युदवसानी- यान्तं कृत्वा पुनश्चोखासंभरणादिकं कृत्वा दीक्षित्वा तानुत्सृष्टान् पुनरुपेयुः । न प्राय- णीयोदयनीयौ । एवमुदवसानीयान्तम् । ततः पृष्ठशमनीयोभयस्य तन्त्रेण सौत्रामणी मैत्रावरुणी च व्यनीकाऽतिग्राह्य एकाद- शनी चोत्सर्गिणामयने वर्तमाना भवेयुः । यस्यानो( न उ )त्सर्गप्राप्तिस्तस्याहनः प्राप्तः सवनीयातिग्राह्याणां त्याग एव । उत्सृष्टानां पुनराहरणे चोत्सर्गे यत्पश्वादि प्राप्त तथेह (थेदं ) कर्तव्यमायुष्यार्थमेतत्सत्रं पुत्रार्थ पश्वर्थं स्वर्गार्थं वा नरकयातनानि- वृत्तिकारणं चैवं गुणविकृतस्य फलमिति । पत्नीः संयाजयन्तीति द्विरुक्तिः प्रश्नसमा. प्त्यर्था ॥ २५ ॥ इति सत्याषाढाहरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिका पोडशप्रश्नेऽष्टमः पटलः । प्रयोगवैजयन्त्यास्तु मालायाः सूत्रसंस्थितेः । द्वादशाहस्येह कृतो निर्णयः कौस्तुभो मणिः ।। मध्यगो यज्ञवपुषस्तुष्टयेऽस्तु मयाऽर्पितः । गृह्णाति हि किमप्येष भक्तैर्यद्यत्ततः कृतम् ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां षोडशप्रश्नः ।।

·अथ सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे प्रायश्चित्ताध्यायापरपर्या- यपश्चदशप्रश्नगतसूत्राणां क्रमेण प्रतीकानि सू०प्र० सू० प्र० पृष्ठाकः। २६८. ७ . . श्रुतिलक्षणं एकस्मिन्दोघे जपो होम इज्या दोपनिर्धाता. अनन्तरं दोषात् निहते पुनर्दोषे तस्य नावच. तुभ्यं ता पृथगरणीव० " २६.९ यत्र वसेत् पृष्ठाङ्कः ।। २६१ यम्य सायं २६३ यत्प्रातः स्यात् २६४ अथोत्तर ऐन्द्रः प्रातदोहेनात्र अथोत्तरम्मै सायंदोहेनात्र २६५ अथोत्तरस्मै यस्य सायंप्रा० अग्निं प्रथम उत्तरमिन्द्र अथोत्तरस्मै :, यस्य व्रत्येऽहन् " उदंक्शुल्वं २६६ तामिष्ट्वा त्रिरा० यदि सांनाय्य० मध्यमेनैव "यदि सांनाय्यम० यद्यग्निहोत्र २६७ यदि पूर्वस्या 2. यदि पूर्वस्या यदि पुरा प्रया० सहस्रशृङ्गो प्रहृत्य वा , यद्याहिताग्ने ,, अन्यमविन्दन् २६८ अजस्येत्ये० यथावाहिताग्ने यः कश्चनानु० मयित्वा गाह प्रणयनवर्ज या प्रकृति भूरित्युपति २७०. ". २७१. मनसा व्रतो ० २७२ इदं त एकं परस्तरा शम्या० अग्नये पृथि० पथोऽन्तिकात् अनंड्वान् श्वोभूते गृ० २७३ " . यस्य हविषे सा दोहस्थाने २७४ अयोत्तरस्मै 10 ..

·[२] सू० प्र० सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । २७४ अग्नये व्रत पृष्ठाङ्कः । २८० अनस्य तु अनामविन्दन् ब्राह्मणं तु ब्राह्मणं त्वविन्दन् त्वमन्ने व्रत० यस्माद्धीषा यद्यग्निहोत्र्यु० यस्यान्नं ना० यदि दुह्यमा० " २८१ दर्मास्तु " दर्भान्नविन्दन् " अपस्तु न " " यदद्य दुग्धं २७५ अपिवा तां २.८२ यदि दुग्ध " " अप्यभोजनीय० अद्भिस्तु पादौ सांवत्सरिका० संवत्सरेऽन्न अग्नये क्षाम० अग्नये विवि० अग्नये वीत. अग्नये वि० अग्नये व्रत० २८.३ २८४ अग्नये शुच० " " संकुसको विकु० अग्नयेऽप्सु० २८५ सर्वे संनिपते० ..| अथ यद्युन्नीत यद्युन्नीत यदि प्राचीन यदि पुरः परा० २७५ | यदि पुर उप० २७६ अस्क्रान्द्यौः यदि साय दिव्या वा एत० यस्याग्निहोत्रे यस्यानाहृत० , इति दक्षिणाने यस्यानुहृत० यदि सायम० 7 | यदि प्रातरनि सायमग्निहोत्र० सौर्यमेकका , तस्या स स्थि० २७८ द्वयोः पयसा २७९ यस्यानुहृतः तस्य स एवं २८० | एतावन्नाना " गर्भ स्त्रवत० यस्य हविर्नि " २८६ अनिरुप्ते व्युद्धमाग्भ्यो तथैकदेशे तामिष्टि सं० अग्नये पथि० २.८७ वि वा एतस्य " प्रवृत्तस्य. य भाहिताग्निः " ·सू० प्र० सू० प्र० पृष्ठावा। यस्याहुतम० २९७ यद्यन्ते स्यात् २९८ यस्य होण्यामी० २९९ यस्योभावनुः अग्नये तन्तु० ܕܪ स्वयं कृण्वानः यस्याऽऽहवनीये. " आयाहि तपसा एतदेवाऽऽहव० " न तपस्वते " " पृष्ठाङ्कः। २८८ यदि कृष्णश. गार्हपत्याद्भस्मा० यद्यनो रथो वा एतामेव निर्व यस्य वाऽनिभिः २८९ एतां जने २९० तस्याभिवान्यव० २९१ उपरि हि देवेभ्यो आपो मृन्मया० ददत्येवाऽso ब्राह्मणाय य. २९२ अमैव पुत्रस्य यद्यप्रमीतं यदि पूर्वस्या भस्मोत्करं वा यद्याज्यमनू० २९३ यदस्य गृहे २९४ यदि स्त्रुग्गतं यज्ञस्य त्वा २९५ देवाञ्जनम ,, भूपतये स्वाहा यदि कपालं यदि भिवेत अथ यधुप० २९६ वैश्वानरं द्वा० एतामेव निर्व० एतामेव नि० आनीतो वा २.९७ मारुतं त्रयोः निर्वीर्यतां वै ३०१ यदि सायमहुते यदि प्रातरहु० यदि त्वरेत जामि तु तद्यो० यस्यापरो० न कालमवधा० यस्य पूर्वोऽग्निरनु अनुगतेष्टे अथैकेषां यदि होमकाले यदि गार्हपत्य यदि दक्षिणाग्नि० यदि सर्वेऽनु० यदि निवातेऽनु० यद्यस्तमिते यदि महाराने अग्नयेऽग्निव० भवतं नः अग्नये ज्योति त्रयस्त्रिशत्त० 0 ३०२ " ३.०३ " " " " ·[४] सू० प्र० : सू० प्र० .. पृष्ठाङ्कः। गायत्री पुरो० आग्नावैष्णव पृष्ठाङ्क: ३०४ | यस्य देवते यदि वहिप्परि० यदि पुरोडाश ३०.९ .३.१० रौद्रं वास्तु ० " एतया निषा० " भूत्वा प्रभवति ३१.१ ३१२ . ... . " " 1. ३१.३ " कृष्णाजिनं वा यो ब्रह्मचारी भूमावेककपा० अप्स्ववदान वैर्ऋतः प्रामा० यस्य हविः क्षा० यज्ञो यज्ञस्य यथाकथा च यदि वाऽवदा० यद्यप्रत्तदै० तत्र त्रुगादा यावदन्ते वा यदि तु प्रत्त० अग्निं नरो दीधि० ३.०५ त्रयस्त्रि शतं पृथिवि भूवरि सोमस्याऽऽज्यमसि यदि प्रातःसवने हुतेऽतिरिक्त ३०६ होतृचमसमु० गौर्धयति अस्ति सोमो ऐन्द्रावैष्णव एतदेव माध्यं० ३०७ बण्महा५ आसि अग्निष्टोमे " " यस्य सर्वाणि ,, यद्युक्थ्ये पो. तत्र वैष्णवीषु अथान्यामिष्टि ..३१६ अपो व्यापन्न ० ३१६ " यदार्याणाम यद्धविःशतं तेषां भार्गव योऽदक्षिणेन यद्यादिष्टा यद्यभागां यदि भागिनी यस्य हव्यं निरु० यस्यै देवतायै यंद्याहुती विप० यदि सोमौ ससु० उत्तराणि चत्वा० ३०८ पुरस्तात्पाशु० मरुत्वतीः पूष० यद्यग्निष्टोमः अभिजित्कार्यो ,, पूर्ववत्स स्थाप्यः ३०९ यावद्रथाध्वम० यदि दीक्षिताना० " ३१८ः या जाता ओष. पाययत्येता० " ·: सू० प्र० सू० प्र० प्रतिजपन्ति प्रा० पृष्ठाङ्कः । ३२४ १. " न पुनर्भेषजय यदि म्रियेत अवभृथं वा एतावदेका० पृष्ठाङ्कः । ३१९ प्रतिधुक्प्रातः अपिवा प्रतिधु० अग्निष्टोमः सो० एकां गां दक्षि० "पुरा द्वादश्या: अथ यदि सदो० ३२० अनभिदग्धे अहर्गणे त्वाह० दक्षिणस्या :.. ३२६ तिमृभिः सार्प० इतर ऋत्विजो दग्धे तत्प्राय० पञ्चात्र गा यदि ग्रावा यदि प्रातः स० - म . ३२१ यदि माध्यंदि० यदि कलशो असवे स्वाहा ३२२ दक्षिणाभिः सह सवेशाय त्वो , यदि सर्वेः ५० यदि द्वाभ्यां ३२७ ० -- यवेकेन पञ्च० .... -- ३२८ त्रिः प्रसव्यं ऐन्द्रवायवाग्रा अग्न आयूषि एतावदनाथे संवत्सरेऽस्थी. यामेन साम्ना यदि सचाय कृतान्तात्काणि अवलिख्यो० अवलिख्य प० प्रणीत आहव० संचितेऽना प्राचीनमुदीची० यदि सुन्वता० यस्माद्दारोरु० क्रमको भ० ब्रह्मण उद्गात्रे यद्यकीत यदि क्रीतं यो सोमाहाराय यदि तं न वि० ३२९ ३२३ अग्ने विवस्व० यस्याऽऽश्विने यदि समन्वार० तत्र तयाध० त एवैनमृ० " स एव पुनर्व० ,, अथ. यदि प्र० , युगपदपच्छि० पूर्वापराप० ३२४ यद्युद्गाता ज० यद्यार्भवे प० - .. در ·[६] सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । ३३८ " . " ३३९ " पृष्ठाङ्कः। सू० प्र० ३३० यस्मादीषा प० तज्जातीयेऽवि० तेष्वविद्यमानेषु यस्माद्धीषा स० ३३१ य इदमकस्तस्मै , न वा उ वेतन्नि | उखा स्रवन्ती यावन्ति पशो० ३३२ ये पशु विमथ्नीरन् , यद्यष्टापदी० यस्यास्ते हरि० वि ते भिननि ३३३ बहिस्ते अस्तु , पशुपुरोडाशं पशोरवदाना रसं त्रैधं क० ३३४ | एकपदी द्विप० वषट्कृते वि. ३३५ दक्षिणाकालेऽ मरुतो यस्य हि गर्भपुरोडाशं अपिवा मही ३४० यदि सोम उप० ब्रह्मण उद्गात्रे यद्याग्रयणः द्रोणकलशान्नि० यदि ध्रुवः स्क० यद्यपदस्येत् स्वाहाऽन्तरिक्षा अध्वरो यज्ञो यदि नाराशस देवाञ्जनमग. पृषदाज्य स्क० यवृतुग्रहैः यदि सोमः स्क० यदि चमसम० इन्दुर्हिन्वान यदि दीक्षितोऽ० यद्देवा देव यदि हुताहुतौ मा नोऽध्वरिषुः मा यजमानं सप्तत्विजः सप्त दक्षिणार्धपू० : स्क० यदपामृक्ष. यदवालिक्षच्छ० " . ३४१ " . : " स्कन्ना द्यौः , गर्भपुरोडाशं .११ ३३६ एतं युवानं " यस्यानप्रवृक्तो ३४२ यदस्य पारे ३३७ | यदि कृष्णश० यस्माद्धीषा न्यष० अभये पुन० उदुस्त्र तिष्ठ यवृक्तो यज्ञ० मनसा वा उच्छागेति च्छागम् यस्माद्भीषाऽवा० औदुम्बरी न० ·[७] सू० प्र० सू० प्र० पृष्ठाः ३४८ ३४९ अग्ने वाजस्य शिरो यज्ञस्य ३६० " त्वं. वरुण नाराशसो ३६१ पृष्ठाङ्कः। अध्वर्युर्यज० ३४३ य एवं विद्वान् समितां नित्ये० " यजमान ऋ० यदि हविर्धाने य एवं विद्वान्द्वा वैष्णव्योपस्त- ऋत्विजो यजमा० , ब्राह्मणानां तु ३४४ चोदना सर्व यद्याग्निक्युखाऽऽ० सर्वे याजमान यदि पक्का भि० , गृहपतिः परा० यस्याग्निरुख्य गृहपतेरेव कृष्णं वासो यत्पूर्वस्मिन्न अथ द्वादशाहविधिप्रतिपादकपोडशः | सावित्राणि हो. प्रश्नगतसूत्राणां क्रमेण प्रतीकानि । पशुभिर्यक्ष्यमा० यत्पूर्वस्मिन्नहल ३४५ य इतोऽग्निर्ज एतेषामेकस्मि. " गृहपतिः स० द्वादशाहेन प्रैल सर्वेषाम् ज्यैष्ठ्यमनते ३४६ शिशिरे दीक्षन्ते अहीनः सत्रं शिशिरो वै तस्याग्निकल्पो , ऋध्नुवन्ते य गतश्रियश्छ० " षट्सु व्युष्टास्वा० यं कामयेत " संवाद५ संनिः पविा दीक्षते ३४.७ अन्वहं दीक्षा काम्या विद्याद० द्वचहे व्यह इति पञ्चदश दीक्षे० "उपसत्सुत्र० सप्तदश प्रजा न सनीहारस५० एकविंशति रुक्० षोडशी सोम० अपरिमितं दी० "द्वादशाहाया० तेऽप्यहीनस्य द्वादशोपस ब्राह्मणा ऋत्वि० ३:४८ अनूपसदम० तस्माद्वादश " " ३१२ ३५.३ " ". ३६४ ११ "यहमेकैका ·[८] सू० प्र० सू० प्र० पृष्ठांङ्कः । ३६१ " " : ३६२ " पृष्ठाङ्कः । ३५४ वर्तमानेऽतिरा० श्वः सुत्यामिन्द्रा० अद्य सुत्यामे० पत्नीसंयाना० स स्थिते ब्रह्मा " परिहरन्त्यु. ३५५ हरन्ति समि० .. 1. " प्रत्येत्याऽऽहव० . ? चतुरहमु० आ त्रिरात्रं एवं त्रिस्तनानि भूयो व्रतमिच्छन् एकविशतिः संतृण्णे अधि व्याख्यात एक यदि यूपैकादशी० औपवसथ्येऽह श्वोभूते प्रता० वैश्वानरोऽतिरा० प्रत्युपनह्येत० एवमहरहः प्रथमेऽहनि प्रायणीयोद० भुव इति दश० उत्तरोत्तरे ऐन्द्रवायवाग्रौ अथ व्यूढं छन्द तत्र. भक्षमन्त्राः एवमुत्तरेषु पूर्वस्मिरूयहे अथ पशुक्लप्ति० दक्षिणाकालेऽन्व० सत्रे तु दाक्षिणौ० " एवमहरहः क्रि० ,, तस्मिन्नहनि १० त्रिवृदाग्निष्टोमो रथशब्देन मा उपाकरणम पञ्चदश उ० ३.९६ दुन्दुभिशब्दे० यदि स्तनयित्नु० सप्तदश उ० ३६.३ " आधावेन मा० " ... ". " ३५८ बर्हिषो विका० ३६९ एकविश्शः षोड० न्यूर्ख भवति ३६० अरणीभ्यां मा० तस्मिन्नुपा० उद्गाता दक्षि० जातमुद्रा० " " तं " एवमहरहः क्रि० प्रस्तोताऽध्व० aw तर सोऽग्रेण " उत्तमेऽहनि कृ० सांख्यानि वि० पूर्वस्मिन्नहन्यु. पूर्वस्मिन्नहन्यु० त्रिणव उक्थ्यः अद्भिरवकावा० तिस्रः सहर्ष० ३६५ " " ·[९]. सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । ३६९ . " .. पृष्ठाङ्कः । ३६५ मनसोदाय मनसा प्रति० , मनसा तिसृणा५ यद्यर्धर्चशः "मनसाऽऽश्रुत० ३६६ हुत्वा हरन्ति , यद्दशहोतारः प्रजापतिनावे " यच्चतु)तारः यत्पञ्चहोतारः ३६७ यत्पड्ढोतारः , यत्सप्तहोतारः ३७०. " । सू० प्र० त्रयस्त्रिंश उ० न्यूसमेत स्वयमृतुया० अध्वर्यु यज० अश्विना पिवतं व्यूढे वाचा यत्प्राङ्माहेन्द्रा दक्षिणेनेमा० वहि:स्थानेऽ० तस्मिन्नुपाकृ० सस्थिते पृ० अन्वहमुक्थ्या० चतुर्विश्शश्च० नान कश्चन ये वाह्या शी० यदि तत्र न गृहपतिमा० यस्मिन्नुपह्वय० नित्या औदुम्बरी० अभ्यांदधति उत्तरेणाऽऽहव० असूर्या उपसू० अय सहस्त्र० प्राजापत्याय प्रसृप्तेष्वनया प्रजापतिं प० ३७१ " " 1, अकुशलोऽयं अपिवा प्रजाप० , अथ वरं वृ० अदो नोऽस्त्विति अपिवा यदेव० ३६८ चतु)तृन्व्याख्या ३७२ " इह धृतिरिह वि० ३७३ अधिवृक्षसूर्ये औदुम्बरीः स० श्वोभूत उद० पूर्वस्मिन्नहन्यु " . ". ३६९ एता अहीन सं० उतो तान्येव तस्माद्वोपाश्शु० " स्तुतशस्त्रे ३७४ तस्य सर्व म० मनसा स्तोत्र वपनकाले स० उदवसानीये० संतिष्ठते द्वा० मनसा प्रस्तौर गवामयनेन २ ·[१०] सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । : ३.८१ तस्य द्वादशा० चतुरहे पुर० . ३८२.. . माध्याश्चैघ्या प्रायणीयोऽतिरा० अभिप्लव प० एवं विहिताश्च० पृष्ठयः षडहः सद्वितीयः त्रयोऽभिप्लवाः पृष्ठयः षडहः अभिजित्रयः परे द्वे शये इति षण्मासाः मध्ये विषूवाने आदित्यव्रतं सामोदित आ० दीवाकीयमे० आवृत्त उत्त० विश्वजित् चत्वारि शया० चत्वारोऽभिप्लवाः सद्वितीयः स० संभार्य उत्त० गौश्वाऽऽयुश्च द्वादशाहस्य महाव्रतमुद० द्वादश मासाः उभयतः संभा० उपरिष्टाद्वि० श्वोभूते प्रताः पृष्ठाङ्कः। सू० प्र० ३७४ | यत्प्राङ्माहेन्द्रात् तस्मिन्कृते प्रति० ३७६ दश वीणादण्ड० , एकैकस्मिन्नति ३७६ | स वाणः शत० अध्यधिहोतृष० औदुम्बरीमास० , कूर्चफलके अ० होत्रका उपगा० विकल्पन्ते स० त५ संनयति ,, बर्हिषो विका० " तमुद्गाता वा० ३७७ प्रस्तोताऽध्व० तमध्वर्युर० त सोऽग्रेण उपगायन्ति प० " वादयन्त्यः सं० ३७८ पुषश्चलुई० ॥ मागधः पुश्श्च० "| दुन्दुभीन्समा ३७९ स्रक्तिवेव अपरेणाऽऽग्नीध्र० ,, अपरेणाऽऽग्नीध्र श्वेतमा पार० अन्तर्वेदि ब्रा० इमेऽरात्सुरिमे ३८० तं ब्राह्मणः अग्रेणाऽऽग्नीध्र ३८१ तेजनिसंघाते " L " " ::.३८४.. " وو " ·[११]. . पृष्ठाङ्कः। सू० प्र० पृष्ठाङ्कः। ३८४ इमा नु क भुव० तानेकस्मिन्पात्रे । सू० प्र० अग्रेणाऽऽहवनीय तेषामेकैकर माऽपरात्सीर्मा तत्ते विद्ध्वा ना० उदञ्चोऽपरिमि० यन्नाना जुहुया० " तं भक्षयति " अष्टौ दासकु० " त्र्यनीकां व्याख्या ३८५ तेषां प्राकृतः " ऐन्द्रवायवाय "एवं व्यनीका: ३८६ शुक्राम्रो विषु० , आग्नेयं प्रायः ॥ एवं विहिताने० " समित्य समि० " तेषामेवमुपाकु० नवाहान्य० ३८७ तेषु गव्यान० ... भिल्लुकां वे गाव एव सुर० तत्रैवोदकुम्मा० माहेन्द्रस्तोत्र स्तुतमनुश० कूर्चयोः फल० संतिष्ठते श्वोभूत उद० यः प्रायणीयः त्रिषु परःसामसु उपयामगृहीतो. तानुभयान्० वाचस्पति वि० त्रयस्त्रिंशदेत प्रकृतेर्वा वै० दशैन्द्रान्दश : " " वैष्णवं वाम० ३९० अथ काठका आग्नेयमन्तों अपिवाऽऽग्नेयं " सौर्य विपुव० पञ्चपात्रम० मध्ये पञ्चमम् शितिपृष्ठं वाह आग्नेयमग्निष्टो यदि पश्वेकाद० उत्सर्गिणाम गवामयनेन संवत्सरस्य तान्वोपेयाद्वा ३९१ इन्द्रमिन्दाथिन समानौ सर्वत्र अभि त्वा शूर " ·[१२] । सू० प्र० सू० प्र० पृष्ठाङ्कः। यदहरुत्स० तेषां ये पुरो० पृष्ठाङ्कः। ३९१ यथा वैश्यस्तथा ३९२ उत्सृष्टार इति प्राजापत्यः प० " प्रातः पशुमा० " इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशषोडश- प्रश्नगतसूत्राणां प्रतीकानि। .

·No text on this page.

·DUE DATE CENTRAL LIBRARY Banasthali Vidyapith Acc. No....27.8.473..... 1. Books may be retained for a period a st exceeding FOURTEEN DAYS. 2. Dog-earing the pages of a book, marking or writiag therein with ink or pencil, tearing and taking out its pages or otherwise damaging it will constitute an injury to a book. 3. Any such injury to a book is a serious offeo.cc, unless a borrower points out the injury at the time of borrowing the book & gets che imperfection slip pasted he shall be required to replace the book or pay its price. HELP TO KEEP THE BOOK FRESH AND CLEAN -- V2