·DEMY OF SANSKRIT
1866
I CAT
MEN
232
Die
Billi
MELKOTE,
es now
ಈ ರಾತ್ರ.
SWYAJIRAO
UNIVERSITY
MAHARASE
BARODA
THE
सत्यं शिवं सुन्दरम
...
GAEKWAD'S
ORIENTAL SERIES
ܕܵ ܙ
No. 142
12.5:42
1263:2
B45.82g
pe

·No text on this page.

·* Vent
S4931111 RESE
amin
IEN
232
EAYOS
C!
1866
T(Dste.
Billi
ARCH
MELKOTE.
Sr. Drobertors -
GO; CANIONS
Book Sellers.
BARODAI

·No text on this page.

·kwad's Oriental Series
shed under the Authority of
Maharaja Sayajirao University
of Baroda.
General Editor:
B. J, Sandesara,
M.A., Ph.D.
142
आपस्तम्बश्रौतसूत्रीयं
धूर्तस्वामिभाष्यम्

·No text on this page.

·SARAN, Omitlesin
ĀPASTAMBASRAUTASŪTRA
DHŪRTASWĀMIBHĀSYA
VOL, II
Edited by
Late Mahāmahopadhyāya ſastraratnakara
Pandita A. Chinnaswām) Sastri
apd
Pandita P. N. Pattabhirama Sastri
Reader in Sanskrit
Calcutta University
ALWEIHY OF SAMSKIIN Matamu
MELKOTE-671 431
BARDON
सत्यं शिवं सुन्दरम
ORIENTAL INSTITUTE
BARODA
1963

·1866
FUELICATI -
FIRST EDITION
COPIES 500
! 866.
NCHI
AT!
Printed by Ramanlal J. Patel, Managor, The Maharaja Sayajirao
University of Baroda Press (Sadhana Press), Near Palace Gate,
Palace Road, Baroda and published on behalf of the Maharaja
Sayajirao University of Baroda by Dr. Bhogilal J. Sandesara,
Director, Oriental Institute, Baroda. Mørch, 1963.
BAROBfice
Revised Price
* Rs.25.000.....
JLLM
RO:4:2:2,2 kita
163
S. l.
A Te Reo
SALES
UNIT
Can be had of :
UNIVERSITY PUBLICATIONS SALES UNIT,
Near Palace Gate, Palace Road, Baroda !

·FOREWORD The second volume of the Apastambaśrautasätra with the Bhåşya of Dhårtaswami is now being presented to the world of scholars as no. 142 of the Gaekwad's Oriental Series. The work was entrusted to Mm. Pançlita A. Chinnaswami Sástri who could prepare the press-copy of this volume upto page gi only and unfortunately expired before completing it. Consequently the work was entrusted to his son-in-law Pandita Pațțăbhirăma, an equally erudite scholar to edit a Srauta work of this type. He prepared the remaining presscopy exactly on the samu lines and submitted it for publication. The present volume of Apastambaśrautasütra contains Cāturmāsya, Paśuhautra, Căturmāsyahautra and Prayascittas which are very rarely performed in these days. The learned editors have given in the foot-notes explanatory comments to elucidate the difficult portion of the Bhãşya. The students of Mîmāṁsā and Sacrificial lore will certainly be benefited by them. We acknowledge with thanks very valuable help rendered by Shri J. S. Pade, Research Officer, Oriental Institute, in seeing this volume through the press. We are also thankful to the University Grants Commission and the Government of Gujarat for jointly giving full financial assistance in publishing this volume in the Gaekwad's Oriental Series. ORIENTAL INSTITUTE Baroda, 26-3-1963 B. J. SANDESARA Director

·|| श्री: ॥
विषयानुक्रमः।
or
१ चातुर्मास्यानि ।
२ पशुहोत्रम् ।
३ चातुर्मास्यहोत्रम् ।
प्रायश्चित्तानि ।
९२
१०६
११५

·॥ श्रीः ॥ आपस्तम्बश्रौतसूत्रीय धूर्तखामिभाष्यम् ॥ अष्टमप्रश्ने प्रथमः पटलः अक्षरगं हाथै चातुर्मास्यवाजिनस्सुकृतं भवति ॥१॥ चातुर्मास्युरिष्टवान् चातुर्मास्ययाजी। तस्य चातुर्मास्यगाजिनः अक्षय्यं भवति सुकृतम् । 'न शक्यं क्षपयितुमिति *अक्षय्यम् । शोभनं कृतं सुकृतम् । चतुर्यु मासेपु क्रियन्त इति चातुर्मास्यानि । तद्याजिनः पुण्यमक्षय्यं भवति । तदेतच्चातुर्मास्यानां फलम् । न चान्येपां कर्मणामानर्थक्यम् । अन्यथालक्षणस्य सुखविशेषस्यख कर्मान्तरैरुपजननात् । गकर्मसमुदायनाम चातुर्मास्यानीति ॥ १॥ फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चैत्र्यां वा वैश्वदेवेन यजेत ॥२॥ धफल्गुनीभ्यां युक्ता पौर्णमासी फाल्गुनी, तथा चैत्री। यस्माद्विश्वैर्देवैरमिरिष्टः I BMSg. reads न शक्यते 2 Ibid, उपादानात् फ, मोक्षरूपत्वानित्यमिति रामाग्निचित् । अल्पकालिकेन भोगेन क्षपयितुमशक्यं पुण्यमिति रुबदत्तः । ख. अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादीनामविशेषेण स्वर्गार्थत्वश्रवणेऽपि तत्र तत्तत्स्वर्ग स्वरूपतः कालतो वा विशेष परिकल्प्योपपत्तिः क्रियते । तद्वदनापीति । 'फलस्य कर्मनिष्पत्तेः तेषां लोकवत् परिमाणतः फलविशेषः स्यात् ' (जै. सू. १.२.१७ ) इति महर्षिजैमिनिनाप्युक्तम् । ग. वैश्वदेववरुणप्रघाससाकमेधशुनासीरीयाख्यानां मासचतुष्टयनिर्वानां कर्मणां समुदायस्यैतन्नाम चातुर्मास्यानीति । घ. अत्र न पूर्वयोः फल्गुन्योहणम् । एपा जघन्या रात्रिस्संवत्सरस्य यत् पूर्वे फल्गुनी " इति तयोर्वत्सरान्तत्वश्रवणेन शिशिरी गणनीयत्वात् " वसन्ते वैश्वदेवेन यजेत" इत्यनेन विरोधापत्तेः । किन्तूत्तरे फल्गुन्यो । तयोरेव वत्सरादित्वश्रवणात्----" एषा वै प्रथमा रानिस्संवत्सरस्य यदुत्तरे फल्गुनी" इति । अतस्तयुक्त व पौर्णमास्यत्र प्राधेति । फाल्गुनी हस्तयुक्तापि गृह्यते । तथा चैत्री स्वातीयुक्तापीति रामानिचित् । वै ·२ भापस्तम्बत्रौतसूत्रीये धूर्नस्वामिभाष्ये [कं. १. सू. ४ कर्मसमुदायेनातोऽस्य संज्ञा वैश्वदेवमिति । कयद्विश्वेदेवास्तमयजन्त तद्वैश्वदेवस्य वैश्व. देवत्वम्" इत्यस्य निर्वचनम् । तेन वैश्वदेवेन यजते । यस्यां पौर्णमास्यां वसन्तो भवति ॥२॥ पूर्वस्मिन् पर्वणि पञ्चहोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रह हुत्वान्बारम्भणीयामिष्टिं निर्बपति वैश्वानरं द्वादशकपालं पार्जन्यञ्च चरुम् ॥३॥ - - ." इह पूर्व पर्व चतुर्दशी, न पौर्णमासी, खपौर्णमास्यामिज्यावचनात् । साकमेधेपु पौर्णमास्या विप्रकर्षात् । हुतेऽग्निहोत्रे सङ्कला:- चातुर्मास्यैर्यक्ष्ये, अक्षय्यं मे सुकृतं भवस्विति । ततो विहृत्यामि मनसा हूयते 'सर्वः पश्चहोता। तस्मिन्ननौ परित्यक्तेऽन्वार- म्भणीया। विद्युदसि । ततो विहरणमग्न्यन्वाधानादि। उपदेशः—कृत्वा विद्युदसीमन्वार- म्भणीया । "ऋतुसङ्कल्पः । कामः । पञ्चहोता । मनसा सग्रहः उपांशु । न पुनर्विद्युदसि । पुनर्विहरणमन्वारम्भणीयेति । पर्जन्याय जुष्टम् , पर्जन्य हव्यं रक्षस्व, पर्जन्याय वो जुष्टम् , पर्जन्यमावह, पर्जन्यस्याहम् , उभावाग्नेयविकारौ, अन्नादो भूयासमिति मन्त्राभिधारणाभिमर्शन- चतुर्धाकरणानि क्रियन्ते ॥ ३ ॥ वैश्वानरो न अत्या, पृष्ठो दिवि” इति वैश्वानरस्य याज्यानु- वाक्थे। " पर्जन्याय प्रगायत दिवस्पुत्राय भीढुषे । स नो यवल- मिच्छतु। अच्छा वद तवसं गीर्भिराभिः स्तुहि पर्जन्य नमसा विवास। कनिक्रवद्वषभो जीरदानू रेतो दधात्वोषधीषु गर्भम्" इति पर्जन्यस्य । हिरण्यं वैश्वानरे ददाति, धेनुं पार्जन्ये । सिद्धमिष्टिस्सन्तिष्ठते ॥४॥ ब्राह्मणा इमे वो हिरण्यधेनू । उपदेशः----ब्राह्मणा हिरण्यं वैश्वानराय वो ददामि, धेनु पर्जन्यायेति । तदङ्गत्वादन्धारम्भणीयापि ॥ ४ ।। I B. MS., reads सर्वतः and 'क' reads सर्पिः B. AIS. omits अग्नी. 3 Ad MS. reads विद्युस्. 4 B. MS.1 reads अय before ऋतु. क. मीमांसकैस्तु-विश्वेदेवदेवताकामिक्षायागघटितत्वात् समुदायस्यापि वैश्वदेव इति नाम छनिन्यायेन इत्युक्तम् । माधवाचार्यास्तु-उभयमशीकुर्वन्ति । 'इज्यन्तेऽत्र यजन्ते वा विश्वेदेवा इतीदृशी । निरक्तिः' इति वदन्तः । ख. पूर्वरिमन् सप्रे पौर्णमास्यां यागवचनात् तत्पूर्वदिनस्य चतुर्दशीस्वावश्यंभावात् इह चतुर्दश्येव पूर्वपर्व- शब्देनोच्यत इति । 2 ·चातुर्मास्यानि] अष्टप्रश्ने प्रथमः पटलः ३ प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजते ॥ ५ ॥ प्राचीनप्रवणे · अन्वारम्भणीयं हविरिदमेपां मयि ' इति । अन्येषां "समे दर्शपूर्णमासाभ्याम् " इति विधिः । अतः प्राचीनप्रवणत्वविधानम्। 'अनुदवसितस्यापित प्राचीनप्रवणा भूमिः क्रियते । वरुणप्रवासेषूदवसनविधानात् ॥ ५ ॥ पशुपन्धधगाईपत्यादग्निं प्रणयनोद्यतहोम जुहोति ॥ ६ ॥ त्यक्तेऽमावन्यारम्भणीयाथै वैश्वदेवेन यक्ष्य इत्युक्त्या विद्युदसि । ततः पशुबन्ध- वत्प्रणयनम् , प्रकृतिवद्वा । उपदेशस्सर्वत्रादौ विद्युदसि । उद्यतहोमस्य निवृत्तिः- पूर्व यत्सन्नपरो भवासि” इति "लिङ्गात् ।। ६ ।। " ऊर्जावन्तं प्रथमः लीद योनिम्” इति होतुरभिज्ञायाहल- नीयायतन अर्जास्तुकं निधाय तस्थामसिं प्रतिष्ठापयति ॥७॥ अन्यसम्भारनिवृत्तिः । ऊर्गास्तुकैव शुक्ला, पेत्वस्यान्तरा शृङ्गीया, परिसंख्यानात् । अतिमुक्त्यन्तं छपूर्ववत् । ततोऽग्न्यन्वाधानम् । वैश्वदेवं हविरिदमेपां मयीति । अपाशुकेऽ 'प्यूस्तुिकेत्युपदेशः ॥ ७ ॥ I B. NIS.2 omits इदमेषां मयि. , 2 'क' reads असमवसितस्यापि, 3 'घ' reads अन्वाधानम् . 4 Ad omits अपि. । क. इतरेयां पर्वणां वरुणप्रघास साकमेधशुनासीरीयाणां प्रकृती “समे दर्शपूर्ण मासाभ्यां गजेत" इति विहितः समवेशोऽतिदेशेन प्राप्नोतीति । ख. अत्र वैश्वदेवे पर्वणि उदयसानानुदवसनयो ग्रहः । उदवसनस्य वरुणप्रघास एव नियमनात् । प्राचीनप्रवणता तु मुख्यतयात्र विधीयते उदवसनतदभावसाधारण्येन । अतस्सवात्र सम्पादनीयेति । उदवसन पूर्वदेशं परित्यज्य स्थानान्तरगमनम् । ग. पशौ प्रणयनानन्तरं विहित उद्यतहोमे यो विहितो मन्त्रः " तत्र पूर्वो यत्सनपरो भवासि '' इति श्रूयते । तस्यायमर्थः- "यमादाहवनीयः पूर्वस्सन अपरो भवासी" ति। आहवनीयस्य पूर्वपर- भावः सत्येवोत्तरवैदिप्रणयने । प्रकृते चोत्तरवेद्यभायात् लिविरोधान्नोद्यतहोम इति । घ. पाशुकप्रणयनेऽपि गुग्गुल्वादीनां सम्भाराणां निवृत्तिरिति । च. पाशुकस्य प्रणयनस्यात्र विधानावेव तदभूतस्योर्णास्तुकानिधानस्यापि प्राप्तिसम्भवात् पुनस्तद्विधान तदितराङ्गानि परिसम्बष्ट इति । छ. See. आप. श्री. ७.७.२ for अतिमुक्तिहोम, ·भापस्तम्मश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [कं. १. स. ११ नानुत्तरवेदिके पाशुकं प्रणयन विद्यत इत्यपरम् ॥ ८॥ अनुत्तरवेदिकवचनात् यत्रोत्तरवेदिवरुणप्रघासेषु महाहविपि च, तत्र नित्यं पाशुकं प्रणयनम् । इतरथा वैधदेववद्विकल्पस्स्यात् ॥ ८ ॥ अग्नीनन्वाधाय शाखामाहृत्य वैश्वदेव्या आमिक्षाया बत्सान- पाकरोति ॥९॥ कअपूर्वमुपदिष्टमित्यन्वाधानादेः पुनरनुक्रमणम् । मध्येऽशननिवृत्यर्थम् । उपदेशः विश्वेभ्यो देवेभ्यो देवभागम्' इत्यामावास्यं तन्त्रम् , शाखाधर्माणां पूर्वप्रवृत्तेः ।। ९ ।। प्रसूमर्थ बर्हिः प्रस्तरश्च ॥१०॥ पुष्पिता दर्भाः प्रसूमयाः । प्रस्तरस्य पुनर्विधानाचातुर्मास्यप्रकरणे बहिर्ग्रहणेन प्रस्तरो न गृह्यते । अतस्त्रेधा बहिस्सन्नद्धं भवतीति न प्रस्तरेण सह बध्यते । 'तथाच गयत्सान्त- पनस्य बर्हिः तद्गृहमेधीयस्येति सान्तपनीयस्य सूक्तवाके प्रस्तरः प्रतियते । गृहमेधीये चान्य 'आहियते । अन्यत्र तु बहिर्ग्रहणेन गृह्यते । यथा शरमयं बर्हिरिति प्ररतरोऽपि शरमय एव । केचिदाहुः— बहिर्ग्रहणेन प्रस्तरग्रहणसिध्यर्थं पुनर्वचनमिति ॥ १० ॥ वेधा सन्नाद्धं पुनरेकधा तस्मिन् मन्त्रः ॥११॥ । I 'क' rends तदा. 2 'घ' reads आनीयो. 3 'घ' omits तु. घ' read प्ररतरस्य ग्रहण. 4 'ख क. पूर्व पाशुकप्रणयनविधानात् अनन्तरं प्रसूमयत्वादिविधानात् अपूर्वविहितैरेभिः प्राकृता अग्न्य- न्वाधानादयो निवर्तन्त इति शङ्का स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थमेव प्रकृतिसिद्धानामप्यन्वाधानादीनां पुनः पाठ इति । उपदेशमतं तु-अग्न्यन्वाधानानन्तरं बरसापाकरणात्पूर्व "पुरा वत्सानपाकरिभा- वास्यायां जायापती अनीतः" (आप. श्री. ४.२.३.) इति प्राप्तस्य यजमानस्य प्रतिषेधार्थ प्राकृतानुक्रमणम् । अमीनन्वाधाय शास्त्रामाहृत्य वत्सापाकरणमेव कर्तव्यम् , न मध्ये किञ्चिदिति । ख. शाखाहरणादीनामामावास्यधर्माणां पूर्वमारब्धत्वात् प्रवृत्तिकमेण पुनरपि तेषामेव प्राप्तिरिति । see पू. मी. ५.१.५ for प्रवृत्तिकम, ग. चातुर्मास्य प्रकरणे यहिशब्देन प्रस्तरस्य न ग्रहणम् । अतश्च सान्तपनगृह मेधीययोः यहि रेकत्वे विहितस्वेऽपि न तेन प्रस्तरैकरवं सिध्यतीति सान्तपनीयप्रस्तरस्य तदीयसूक्त वाक एव प्रहरणम् । गृहमेधीयस्य तु प्रस्तरस्यान्यस्य ग्रहणमिति ।

·चातुर्मास्यानि] अरमप्र प्रथमः पटलः त्रेधा सन्नहने' मन्त्रः । त्रेधा तूष्णीं वध्यते । निधनबहुत्वेऽपि त्रिरेव सम्भरणम् , 'एकीकृतल्वात्। " अलुभिता योनिः" इति प्रस्तरस्य सम्भरणम् । येषां वर्हिग्रहणेन गृह्यते तेषां सह प्रस्तरेण बन्धनम् । प्रस्तरमन्त्रस्य लोपः ॥ ११ ॥ तथेध्यनयोविंशतिदारुः ।। १२॥ तथेधमः प्रसूमयः पुष्पितानां खदिराणां पलाशानां वा । त्रयोविंशतिदारुः सह परिधिभिः । परिधिभिस्सह सर्व त्रेधा वध्यत इति पुनरुच्यते ॥ १२ ॥ चीन कलापान सन्नौकधा पुनस्सनाति पूर्ववत् ॥ १३ ॥ त्रीन् कलापानिति । एकधा *पुनस्सन्नह्यति पूर्ववत् । एकधा सम्भरणस्यैव मनः । तदेव तु मन्त्रवत्सन्नहनम् । उभयत्र केचित् । पूर्ववद्वैश्वदेव्याः सायं दोहं दोहयति वैश्वदेव्याः यथा प्राकृतो विधिः । प्रकृतौ यद्याहवनीये श्रपणमिहापि तथैव । येन मन्त्रेणाधिश्रिता कुम्भी इहापि स एव मन्त्र इति । येषां कलापसन्नहने मनः एकधा सन्नहनेऽपि, न तु तेपां चोद्यः । न झेप परमार्थः ॥ १३ ॥ वैश्वदेव्यासायं दोहं दोहयति ॥१४॥ वैश्वदेव्याम्सायं दोहं दोहयति, “सान्नाय्यविकारत्वात् । 'विश्वेभ्यो देवेभ्यो हवि- रिन्द्रियम् , विश्वेभ्यो देवेभ्यो हव्यम् , विश्वेभ्यो देवेभ्यो दधि, विश्वेभ्यो देवेभ्यो हविः कृण्वन्त' इत्यूह खउपदेशेन' । प्रकृतिवदारण्याशनान्तम् ॥ १४ ॥ इति प्रथमा कण्डिका I Ad reals सन्नहनमन्त्रः 2 'क' reads एकीकृत्य. 3 Tbil समदनमिति केचित 4 'क' omits एच. 5 'घ' reads न त्वेपः 6 'क' reads सामाग्यवत्तद्विकारत्वात् . 7 Ad reads उपदेशः क. प्रीन् कलापान सन्नध्य, एकधा पुनस्सन्नयति पूर्ववत् इति सूत्रच्छेदः । वैश्वदेव्या इत्यादिसूत्रान्तरम् । अस्यायमर्थः--हि सन्नहनवत् (८.१.११) इध्मस्यापि समहनम् । अतश्चैकधा सन्नहनस्यैव मन्त्रवत्वमिति । केचित्तु-पूर्वत्रादित्यस्योत्तरत्र सम्बध्य सन्नहनद्वयेऽपि मन्त्रप्रवृत्तिमिच्छन्ति । वैश्व- वेव्याः पूर्ववत् प्रकृतिवत् सायं दोहः । प्रकृतौ यदि आहवनीये श्रपणं तदेहापि तत्रैव । तथा कुम्भ्यधिश्रयणेऽपि प्राकृत एव मन्त्र इति । नायं समुचितः पक्ष इति भाष्यकाराशयः । ख. "उपवेषोऽसि यज्ञाय" इत्युपवेषकरणमन्त्रे " इन्द्राय हषिः कृण्वन्तः" इति देवतासंबन्धाभिधानेन समवेतार्थ वात विकृतावरेन्द्रपदस्थाने विश्वेभ्यो देवेभ्य इत्यूहः कर्तव्य इत्युपदेशमतमिति.।

·६ आपस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाध्ये [कं. २. सू. ४ श्वो भूते पात्रसंसादनकाले पालाशं वाजिनपात्रं प्रयुनक्ति मुचं वा ॥१॥ श्वो भूते पात्रसंसादनकाले पृपदाज्यधानी 'द्वितीयोपभृत् द्वे आज्यस्थाल्यो । प्रातर्दोहपात्रान्ते वाजिनपात्रम् । न चास्य जुहूधर्मा 'इहाबन्धनात् । कसूत्रकारेण पालाश- ग्रहणाच्च । अन्यन्न तु सर्वत्र सम्पन्नाति, खशेषत्वात् वाजिनस्याप्रयोजकत्वात् ।। १ ।। निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति यथासमानातमष्टी हवींषि निर्वपति ॥२॥ यथासमानातं राजसूये नैव पाठक्रमेण । अष्टावेव हवींपि। यद्यपि द्वयोः पात्रयोरामिक्षा ध्रियते, तथाप्येकं हविरामिक्षा ॥२॥ . तेषां पोषणान्तानि पञ्च सञ्चराणि ॥ ३ ॥ सश्चरन्ति पर्वचतुष्टयमिति पञ्चसश्चराणि ॥ ३ ॥ - पिष्टानां पौष्णं अपयति ॥४॥ पिष्टानां तण्डुलानां पौणश्चरुः, सर्वत्रादन्तकत्यात् । अग्नये जुष्टं निर्वयामि, सोमाय 'जुष्टम् इत्यादि समानम् । सवित्रे, सरस्वत्यै, पूष्णे, मरुभ्यः, द्यावापृथिवीभ्याम् , अग्ने हव्यं रक्षस्वेति समानम् । "सोम, सवितः, सरस्वति, पूषन् । मरुतो व्य ७ रक्षध्वम् , द्यावापृथिवी हव्य ७ रक्षेथाम् । तण्डुलप्रक्षालननिनयने कृते यथाभागं व्यावर्तध्वमिति चरु- पुरोडाशीयानां विभागः । व्यावर्तेथामित्युपदेशः । यत्र द्वेधावस्थानम् । पुरोडाशार्थानामभि- मर्शनम् इदमग्नेः, सवितुः, पूष्णः, मरुतां, द्यावापृथिव्योः। इदं सोमस्य सरस्वत्या इति I Ad omits द्वितीय. 'क' reads निबन्धनात्. घ'' read राजसूये तेनैव. 4 'क' reads जुष्टं निर्वपामोत्यादि. 5 B. MS.g reads सोम हव्यं सवितहव्यं, सरस्वति हव्यं, पूषन् हव्यम्, 6 Ibid, अवस्थापनम् क. जुहूधर्मकत्वपक्षे पालाशवम् प्राप्नोत्येवेति पालाशप्रहणमनर्थक स्यादिति । ख. प्रधानस्यैव धर्मप्रयोजकत्वम् । वाजिनस्य तु अनत्वात् तदप्रयोजकत्वम् । अतोऽपि न पालाश- स्वादयो जुहूधर्मा इति । ग. " पूषा प्रपिष्टभागः अदन्तको हि" इत्युक्तस्यादन्तकत्वरूपहेतोस्सर्वत्राविशेषादत्रापि पिष्टप्राप्तिरिति । 3 ·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने प्रथमः पटलः ७ 'चर्वर्थानाम् । ततः कृष्णाजिनादानादि, अग्नये जुष्टमधिवपामि, सवित्रे जुष्टमधिवपामि, मरुद्भ्यो जुष्टमधिवपामि, द्यावापृथिवीभ्यां जुष्टमधिवपामि, “ धान्यमसि धिनुहि देवान् " इत्यधिवापः । एवं संवापः, जुष्टादुत्तरं संवपामि इति क्षेपः । “ अग्नये जुष्टं संवपामि ” इति । एवमुत्तरत्रापि । उपदेशोऽधिवापसंवापयोस्समासेन । अग्नये सवित्र इति । जुष्टादि समानम् । तण्डुलानामुत्पबने कृते पौष्णार्थचरोरुपदेशेन विभागः। यथाभागं व्यावर्तथामिति, इदममेः, सवितुः, मरुतां, द्यावापृथिव्योः, इदं पूष्णः, पिष्टानामेव धर्मोऽसीत्यधिश्रयणमिति । यथाभाग व्यावर्तथामिति तु न्यायः। चरोरिवास्य पाकः। पुरोडाशवपिण्डं कृत्वा कपालेऽधिश्रयणं मनेण, स्थाल्यां कपालधर्मिण्यां क्षिप्यते । व्यावर्तध्वमिति आग्नेयमपच्छिद्य व्यावर्तेथामिति चरुं बहुवचनेन द्वावपच्छिद्य पुरोडाशावुत्तमौ द्विवचनेन 'विभजति । इदं सोमस्य, इदं सरस्वत्या इति चोरपि कृत्वा इदं मरुतां, इदं द्यावापृथिव्योरित्युत्तमयोः ॥ ४ ॥ तप्ते प्रातःहे सायं दोहमानयति ॥५॥ एवं क्रमेणाधिश्रित्य स्वकाले कृते प्रातर्दोहे मारुतमधिश्रित्य तप्ते प्रातःहे सायं दोहानयनम् । पश्चादेककपालस्याधिश्रयणम् । 'सर्वपुरोडाशानामधिश्रयणोत्तरकालमित्युपदेशःख। पुरोडाशमधिश्रित्यामिक्षावत्पयस्यां करोतीति निर्देशात् । सर्वे पुरोडाशधर्माश्चरुषु । अर्थ- लुप्तस्य निवृत्तिः प्रथनश्लक्ष्णीकरणपरितपनाभिज्वलनाध्यूहनादेः । गचरुगतासु यजुरुत्पूतासु अधिश्रयणं पुरोडाशवत् । षयावदुक्ताः पुरोडाशधर्मा इत्युपदेशः ॥ ५ ॥ I B. MS., चर्वर्धयोः 'घ' reads चरो:पुनरुप. 3 B. AIS.g adds सर्वपुरोडाशानामधिश्रयणोत्तरकालमित्युपदेशः before विभजति. 4 B. MS. omits सर्वेत्यादि उपदेश इत्यन्तम् 5 B. AIS. reads चरौ तु. 2 क. पुरोडाशयोरमिमर्शन मिति शेपः । ख. सोमे सवनीयहविनिर्वापप्रकरणे “ इन्द्राय पुरोडाशम् , मित्रावरुणाभ्यां पयस्याम्” इति पठितम् । तत्र यथापाठमेव चाधिश्रयणं प्राप्नोतीति पुनः 'पुरोडाशमधिश्रित्यामिक्षावत्पयस्यां करोति ( आप, श्री. १२.४.११) इति विधानादवनगम्यते सर्वपुरोडाशाधिश्रयणानन्तरमेवामिक्षाकरण- मिति । अतश्चैककपालपुरोडाशमप्यधिश्रित्यान्ते आमिक्षाकरणमित्युपदेश इति । ग. अत्र चरुपाकार्थपाप्रमुच्यते चरुशब्देन । पात्रगतासु 'अन्या वा यजुषोत्यूय' (आप, श्री. १.२४.४) इत्यादिविधानात्पूतास्वप्सु तण्डुलाना मन्त्रेणाधिश्रयणमिति । घ. उत्पवनादीनां केषाञ्चित्सम्भवत्प्राप्तिकानामपि पुनः पाठादितरेषां निवृत्तिरित्युपदेशः ।

·भापस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूनस्वामिभाप्ये [ कं. ६. सू. यत्संवर्तते सामिक्षा। यदन्यत्तद्वाजिनम् ॥ ६॥ 'कठिनभावेन यत्संवर्तते सा अमिक्षाव्यम् । यदन्यत्तद्वाजिनम् ॥ ६ ॥ पशुवत्सम्प्रेषः । तथाज्यानि ॥७॥ सम्प्रेषकाले प्राप्ते पशुवन्नित्यम्सम्ौष इत्युपदेशः ! आज्यान्यपि पशुवत् ॥ ७॥ पृषदाज्ये विकारः। महीनां पयोऽसीति पृषदाज्यधान्यां द्विराज्य गृह्णाति द्विदधि सकृदाज्यम् ॥ ८॥ महीनाम् ” इत्यनेनैव द्विराज्यं गृह्यते । दधि द्विः सकृदाज्यम् । पञ्चकृत्वो महीनां पयोऽसीति । *त्रिरुपदेशः । अत्र नित्यो दधिसंस्कारः। आग्नेयसावित्रसारस्वतपौष्णा- नामभिमन्त्रणाभिधारणादि आग्नेयवत् । तूष्णीमितरेषाम् । प्रातर्दोहवदामिक्षायाः ॥ ८ ॥ उद्वासनकाल आमिक्षा संहत्य द्वयोः पानयोरुद्धृत्य वाजिनक- देशेनोपसिञ्चति ॥९॥ मारुतमुद्रास्यामिक्षा संहत्य वाजिनं कृत्वा तामेव द्वयोः पात्रयोः कृत्वा वाजिनेन सिञ्चति । न खानुद्वासितायाः कास्न्येनोद्धरणं शक्यते कर्तुम् । यथैव "मेघयोर्लोमशत्वम् । 'केचिदनुद्वास्योद्धृत्यैकस्मिन् पाने आमिक्षामेकस्मिन् 'पात्रे वाजिनम् । पश्चादेककपालस्यो- द्वासनम् । 'ग्रहकद्वययुक्तैका पात्री ।। ९ ॥ I Ad. MS. reads कर्कशभागेन. 2 B. MS. reads केचिन्नित्यं दघिसंस्कारमाहुः 3 Ad MS. adds उद्धास्योद्धरणायामिक्षायाः before नहि. 4 Ad MS. reads कर्तुं शक्यते. 5 'क' reads केचिदुदास्य. 6 Ad MS. omits पात्र. 7 'क' reads ग्रहकैर्युक्ता. क. ग्रहणस्याम संस्कारत्वात् दनोऽप्रधानत्वेन प्रधानभूताज्यग्रहण एव मन्त्र इत्युपदेशमतम् । ख, ग, उद्वासनकालेऽनैडकीभिरूभिर्मेपप्रतिकृती लोमशौ कुरुतः (आप. श्री. ८.६.११) इति करम्भनिर्मितयोर्मेषयोर्लोमशकरणं विहितम् । तत्रैकादशसु कपालेषु मेषीमधिश्रयति अष्टासु मेषम् ' (आप, श्री. ८.६.५.) इतिकृताधिश्रयणयोमषयोगद्वासनमकृत्वा लोमशत्वसम्पादनं यथा दुश्शक तद्वदनुवासिताया आमिक्षायाः कात्स्येनोद्धरणं दुश्शकमिति । घ, पोष्णयावापृथिव्ययोः हविषोर्धारणार्थमियं पात्री।

·चातुर्मास्यानि ] अष्टममधे प्रथमः पटलः अलङ्करणकाल आज्येनैककपालमभिपूरयत्याविः पृष्ठं या कृत्या व्याहृतिभिहवींष्यासादयति ॥ उत्करे वाजिनम् ॥ १०, ११॥ आमिक्षावाजिनवर्जमलंकृत्यालङ्करणमन्त्रेणक पूरयत्येककपालम् । भूर्भुवस्सुवरित्या- सादनं युगपत् । असम्भवे त्यावृत्तिः । न व्याहृतिभिर्वाजिनम् । विकृतौ धर्म उच्यमानः प्रधानार्थो भवतीति । न च प्राकृतो मन्त्रः । अप्रयोजकत्वात् । न चोत्करे वेदिधर्माः, एतस्मादेव" । सूत्रकारमतिश्च अष्टौ हवींषि निर्वपती 'त्यष्टावेव हविग्रहणेन गृह्यन्त इति । केचित् ‘प्रियेणे' त्यासादयन्ति । कुर्वन्ति च वेदिधर्मानुत्करे सान्नाय्यविकारत्वात् । 'उप- देशस्तु व्याहृतिभिर्वाजिनासादनम् उत्करे वेदिधर्मा इति ॥ १०, ११ ॥ पञ्च होत्रा यजमानः सर्वाणि हवींष्यासमान्यभिमशति ॥१२॥ सर्वाभिमर्शनप्रत्याम्नायःच पञ्च होता। साधारणवैशेपिकाभिमर्शनं कृत्वा अधिक पश्च होतेत्युपदेशःछ । आमेयवञ्च सावित्रस्य । दधि प्रातःहविकाराभ्यां मन्त्राभ्या- मामिक्षाभिमर्शनम् ।। १२॥ 2 - 1 B.MS. 2 omits from उपदेशस्तु to वेदिधर्मा इति । B.MS. reads दनः प्रतिदि विकारत्वात् द्वाभ्यां मन्त्राभ्याम् । क. 'देवस्त्वा सविता मध्वाऽनकु' इत्यलङ्करणमन्त्रः । एककपालेऽभिपूरणस्यैवाऽलङ्करणरूपत्वात् तत्र तन्मन्त्र इति । एककपालपुरोडाशाधारभूतस्य पात्रस्य पूरणमाज्येन. कर्तव्यम् । भाविःपृष्ट- यथा पुरोडाशस्योपरिभागो दृश्येत तथा । ख. वाजिनस्याप्रधानत्वेन धर्माप्रयोजकत्वादिति । ग. अप्रधानत्वेनाप्रयोजकत्वादिति । घ. केचित्तु दधिपयोरूपसाम्नाय्यप्रभवत्वाद्वाजिनस्य सानाय्यधर्मत्वं, तदर्थे चोत्करे वेदिस्थानापन्ने वैदि- धर्मप्राप्ति चेच्छन्तस्तत्र तान् कुर्वन्ति इति । अत्रासम्मतिः केचिदित्यनेन प्रदर्शिता भाष्यकारेण । छ. वाजिनस्यापि हविष्ट्वमस्त्येव । अतो व्यापतृभिरासादनं वेद्या प्राप्तम् । वेदिस्थान उत्करो विधीयते । न तु उत्करे वेदिधर्माः कर्तव्याः । वेदिशदस्योद्धननादिसंस्कारवाचित्वेन यत्रोद्धननादिकं तत्र वेदि- त्वापत्या उत्करत्वभनापत्तेः उत्करे वाजिनमिति विधियाधापत्तेरित्युपदेशमतमिति । च. सम्भवत्प्राप्तिकस्यापि पुनर्विधानादितरेषाममिमर्शनमन्त्राणां निवृत्तिरिति । छ. अदृष्टानां सम्भवति समुच्चये बाधस्यायुतत्वादित्युपदेशाशय इति । ज, विकाराभ्यां विकारविशिष्टाभ्याम् । इदमिन्द्रियममृतं यत् पृथिवीम्, इति मन्त्राभ्यां शृतदधिपद- स्थाने ऊहितामिक्षापदविशिष्ट्राभ्यामामिक्षाया अभिमर्शनमिति । See आप. श्री. ४-८-३ for these two. २ ·आपस्तम्ब श्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [कं. २. सू. ११ पशुवन्निर्मन्थ्यः सामिधेन्यश्च ॥१३॥ लौकिकमधिमन्थनशकलं सुवेणाभिहोमान्तं कृत्वा वेदविधानम् । सप्तदश सामिधेन्यः । त्वं वरुण'इति सर्वेषां परिधानीया । 'दुरो अग्न आज्यस्य वियन्तु, उपासा नक्ता आग्न आज्यस्य वीताम् । दैव्या होतारा आग्न आज्यस्य वीता, तिस्रो देवीरान आज्यस्य वियन्त्वि 'ति ॥ १३ ॥ नव याज्याः। चतुर्थोत्तमावन्तरेण पाशुकाश्चत्वारो दुरः- प्रभृतयः प्रैषप्रतीकयाज्याः ॥ १४ ॥ प्रतीकं मुखम् । प्रैपमुखा याज्याः ॥ १४ ॥ पशुवत्समानयनम् ॥ १५॥ पशुवत्समानयनं खचतुर्थाष्टमयोः । पशुवच्चानुमन्त्रणं स्यात् । अयं सूत्रकाराभि- प्रायः । उपदेशश्च । न्यायस्तु चतुर्णामागन्तुकत्वात् द्वौ बर्हिर्विकारौ द्वावुत्तमस्य । अतश्चतुर्थसप्तमयोस्समानयनमनुमन्त्रणञ्च । यो यस्य विकारस्तदर्थः । पशौ चतुर्थोत्तम- विकारादौ समानयनमेवमिहापि ॥ १५॥ प्रचरणकाल उपांशु सावित्रेण प्रचर्य पूर्ववदेककपालेन प्रचरति॥ "सोमस्याहं देवयज्यया वृत्रहा भूयासम् । सवितुरहं देवयज्ययाऽन्नादो भूयासम् | I स्वं वरुण उत मिग्रो अमे। वो वन्ति मतिभिर्वसिष्ठाः । वे सुधणनानि सन्तु य्यं पातस्वस्तिभि- स्सवानः ॥ (तै. मा. ३. ५. २. ३.) 2 'क' omits अग्न । 3 Ad. MS. omits उपदेशश्च । फ. परिधानीया अन्तिमा ऋक् । दर्शपूर्णमासयोस्सामिधेनीषु तस्या एवान्ते पाठात् पशी तथैवातिदेशात् पशुवत्सामिधेन्य इत्युक्तत्वादिति । स्व. श्रीन् प्रयाजानिष्ट्वा चतुर्थारम्भे औपमृतस्याऽऽज्यस्यैकदेश जुलांसमानीय चतुर्थादीन सप्तमान्तान् प्रयाजान् फुर्यात् । ततोऽष्टमप्रयाजारम्भे सर्वमौपभूतमाज्यं जुल्लामानीयाष्टमनवमौ प्रयाजी कुर्यात् । 'वसन्तमृतूनां प्रीणामी' स्यादि प्रथमप्रयाजानुमन्त्रणम् । 'ग्रीष्म' मित्यादि द्वित्यादि द्वितीयस्य । वर्षा' इत्यादि तृतीयस्य । चतुर्थप्रभृतिषु सप्तमान्तेषु शरदमृतूनां प्रीणामीत्यनुमन्त्रणम् । अष्टम- नवमयोः हेमन्तशिशिरातूनां प्रीणामि' इत्युनुमन्नणमिति । ग. अमीषोमान्तर्गतसोमरूपप्राकृतदेवताकत्वादग्नीषोम विकारत्वमङ्गीकृत्य तदीयमनुमन्नणं नहा भूयास- मिति। सावित्र आमेयविकारः । বম্ব .

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने प्रथमः पटलः " मरुतामहं देवयज्ययेन्द्रियाव्यन्नादो' भूयासम् । खपश्चाना प्रत्यक्षाम्नातानि । यद्यप्येक- कपालानां वैश्वदेविकः प्रकृतिः । आग्रयणे कर्मणि तबद्धमिति गपूर्ववदेककपालेनेत्युच्यते । उद्धृत्य बर्हिपदं कृत्वेत्येवमाद्या प्रचरणात् । सवित्रे सवितारं, सवितुः, सवितेदं हविः । सरस्वत्यै, सरस्वती, सरस्वत्याः, सरस्वतीदं हविः। पूष्णे, पूषणं, पूष्णः, पूषेदम् । मरुभूयः, मरुतः, मरुतां, मरुत इदं हविरजुपन्त । विश्वेभ्यो देवेभ्यः, विश्वान् देवान्, विश्वेषां देवानां, विश्वे देवा इदं हविः। द्यावापृथिवीभ्यां, द्यावापृथिवी, द्यावापृथिव्योरहं, द्यावापृथिवी इदं हविः । अजुषत, अजुपन्त, अजुषताम् । अवीवृधत, अवीवृधन्त, अवी- घृधेताम् । अकृत, अक्त, अक्राताम् ॥ १६ ॥ मधुश्च माधवश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपालमभिजुहोति ॥ उपर्येककपालस्य होमाः मासनामभिः । ततो नारिष्ठादि ।। १७ ।। दक्षिणाकाले प्रथम वत्सं ददाति मिथुनौ या गायी ॥१८॥ तस्मिन् संवत्सरे यो जातः पूर्व 'वत्सेभ्यः स दीयते सह मात्रा । इतरधा हि नियेत वत्स इति । न च दानोपकारः स्यात् । वत्सस्य तु प्रतिग्रहणं सवत्सधेनुचोदनासु । I 2 घ and ङ. read इन्द्रियावी भूयासम् । घ reads एकपालेन प्रचरतीत्युध्यते, B.MS. 2 omits प्रत्युच्यते । 3 B.MSS. read अजुषत, भजुवेताम् , अजुषन्त ! अवीवृधत, अवीवेताम् , अवीधन्त | भक्त, अक्राताम् , अक्रत | Ad. MS. adds before अजुषत and after पावापृथिवी इदं इविः अजुषेतामवीवृधेता महोज्यायो काताम् । 4 B. MS. reads वत्सान्तरेभ्यः । क. मारुतस्य बहुदेवताकत्वसादृश्यादक्षरसादृश्या( यक्षरत्व )चैन्द्रामविकारत्वमङ्गीकृत्य तदीयमनु. मन्त्रणमिदम्-इन्द्रियाव्यशाद इति । ख. पूर्वोक्तत्रयातिरिक्ताना आमेय, सारस्वत, पौष्ण, वैश्वदेव, द्यावापृथिव्यरूपाणां पञ्चाना यागानामनु- मन्त्रणमन्त्रपाठमध्ये सूप्रकारेण कण्ठत एव ( See आप. श्री. ४.१०.१) मन्त्राणां पाठात् तेषां तथैवाऽन ग्रहणमिति । तदित्थम्-अमेरहं देवयज्ययानादो भूयासम् इत्यामेयस्य । सरस्वत्या अहं देवयज्यया चाचमन्नार्थ पुषेयम् , इति सारस्वतस्य । पूष्णोऽहं देवयज्यया प्रमनिषीय प्रजया पशुभिः, इति पूष्णः । विश्वेषां देवानामहं देवयज्यया प्राणैस्सायुज्यं गमेयम् , इति वैश्वदेव्या आमिक्षायाः । द्यावापृथिव्योरहं देवयज्ययोभयोलॊकयोत्राध्यासम् , इति द्यावापृथिव्यस्य । ग. पूर्ववत् आप्रयणैककपालवदित्यर्थः । यद्यप्ययमेव वैश्वदेवपर्वान्तर्गत एककपालानामितरेषां प्रकृतिभूतः ब्राह्मणेऽत्रैव तदनानामानानात् । तथापि सूत्रकारेणाऽऽप्रयणैककपाल एव धर्माणां पाठात् तेषामन्त्र प्राप्त्यर्थ पूर्ववदित्युतमन्न सूत्रकारेणेति ।

·आपस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूनस्वामिभाध्ये [कं. ३. सू. अन्याहार्यधर्मो दक्षिणानां दर्शपूर्णमासविकाराणाम् । 'न तूपदेशः । मिथुनं स्त्रीपुमांश्च ।। पृषदाज्यं जुह्वामानीय पृषदाज्यधानीमुपभृतं कृत्वा तेन नवान याजान्यजति ॥१०॥ इति द्वितीया कण्डिका॥ अष्टावाद्याः पाशुकाः प्रैषवर्जम् ॥१॥ पाशुकाः पठिताः याज्याः । 'देवं बर्हिवसुवने वसुधेयस्य वेत्वि'ति विना प्रैषैः प्रथमविकाराश्चत्वारः । नराशंसस्य विकाराश्चत्वारः । एक उत्तमविकारः पशुवच्च सर्वम् ॥ १। उत्तमेनोत्तमम् ॥ २॥ उत्तमेन प्रकृतिपठितेन देवो अग्निः स्विष्टकृदुत्तमः । तेन यजति ॥ २ ॥ देवान्यजेति प्रथमं सं प्रेष्यति । यज यजेतीतरान् ॥ ३ ॥ देवान् यजेति प्रथमानूयाजौषः । यज यजेति मध्यमोत्तमविकारेषु । तेषां खद्वियजत्वात् । उपदेशः यज यजेति प्रथमविकारेश्वप्युच्यते। इतरानित्यविशेषवचनात् ।। ३ ।। संवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते । दिव्यं धामाशास्त इति सूक्त- वाकस्याशिःषु होतानुवर्तयते ॥ ४ ॥ 'दिव्यं धामाशास्त' इत्यस्य पुरस्तात् 'संवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्त' इति क्षेपः ॥४॥ एवं यजमानो जपति । आशास इति मन्त्रं संनमति ॥५॥ 'सा मे सत्याशी' रित्युक्त्वा संवत्सरीणां स्वस्तिमाशास इति जपो 'यजमानस्य । ततो रोहितेनत्वेति ॥ ५॥ - I B.MS. reads याजमानजपः। क. प्रतिग्रहमन्त्रेषु वरसादि दक्षिणानां पृथक् पृथक् मन्त्रपाठात् तहाने प्रकारमेदाप्य नाऽन्वाहार्यकार्या- पन्नत्वं तेषामिति न तत्रान्वाहार्यधर्माण प्राप्तिरित्युपदेशमतमिति । ख. प्रैषे या यज, इति वारद्वयं यजशब्दः प्रयोक्तव्यः । तदेव द्वियजत्वम् । एवं च प्रश्रमानुयाज- विकाराणां प्रेष: 'यज' इत्येक यज एव । द्वितीयतृतीयविकाराणान्तु द्विर्यज इति भाष्यकारमतम् । उपदेशमतं तु प्रथमानुयाज एवं देवान् यज' इति सम्प्रेषः । उत्तरन सर्वेष्यपि 'यज यज' इत्येव, इतरान् इत्यविशेषवचनादिति । तन्नाद्याश्चत्वारः प्रथमविकाराः । पंचमाद्याश्चत्वारो मध्यम- विकाराः । नवमस्तृतीयविकार इति वेदितव्यम् ।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने प्रथमः पटलः १३ । परिधीन्प्रहत्य संस्त्रावान्तं कृत्वा वाजिनपात्र उपस्तीर्यान्तर्वेदि बर्हिरनुविषिश्चन्याजिनं गृह्णाति ॥ ६॥ यदि संसावान्तं कृत्वेत्येतावदुच्येत 'प्रहृत्य परिधीन जुहोती'ति श्रुतेर्विकल्पस्स्यात् । अतस्संस्रावस्य परिधिप्रहरणाङ्गत्वं ख्याप्यते । अतो कहारियोजनोऽपि संस्रावान्त एव गृह्यते । यथा बर्हिषित विषिच्यते तथा वाजिनं गृह्णाति । अन्तर्वेदिस्थे वाजिनपात्रे गस्थाल्यैव क्षिपति ॥ ६ ॥ नाभिधारयति ॥७॥ नाभिधारयति । द्विः गृहीतमेव । वाजिभ्योऽनुवाहि वाजिनो यजेति संप्रेषौ वषट्कृते चमसेन जुहोति । स्रुचा वानुविषिच्यमानयानुवषद्कृते च ॥ ८॥ आश्राव्य प्रत्याश्राविते " वाजिनो यजे"ति चमसेन जुहोति यदि चमसो वाजिन- पात्रम् । अनुविपिच्यमानयाऽन्यत्रावस्कन्दमानया जुहोतीति। अनुवषटकारे च होमः' । शेपस्य स्थापनं दिग्यागभक्षणार्थम् ॥ ८ ॥ अर्घजुरालीनोऽनवान होता यजति ॥९॥ याज्यायामूर्ध्वजुः । केचित्पुरोनुवाक्यायामपि । अनवानं अनुच्छ्वसन् । 'अर्धर्चे सन्दधाति । केचिद्विरभ्याऽर्धचेनोच्छ्वसतीत्याहुः ॥ ९ ॥ I क reads होमशेषस्य स्थापनम् । 2 क reads अर्द्ध । . क. हारियोजनो नाम प्रविशेषस्सोमयागे विहितः ‘परिधिप्रहृतेपूनेता हारियोजन गृकाति' (आ. श्री. १३. १७, १). इति । तत्रापि परिधिप्रहरणे कृते संस्रावहोमं कृत्वाऽनन्तरमेव हारियोजनग्रह- ग्रहणमिति । ख. वाजिन ग्रहण नाम वाजिन पात्रस्य वाजिनेन प्रपूरणम्। पूरणकाले पात्रस्याधोऽवस्थितदर्भाणामुपरि यथावाजिनं पतेत्तथा पूरयेदित्यर्थः । ग. द्रवद्रव्यान्तरवत् न स्युवेग ग्रहणम् । किन्तु वाजिनस्थाल्यैव पात्रे प्रक्षेपः कार्य इति । घः उपस्तरणं ग्रहणं चेति द्विगृहीतमेवेति । छ, 'उद्रकेण पशुबन्धवद्दिशः प्रतीज्य ' (आप० श्री. ८. ३. १२) इति दिग्यागाविधास्यति । तदर्थ... 'समुपहूय भक्षयन्ति ' ( आप० श्री. ८. ३, १२.) इति विहितभक्षणार्थ चेति ॥

·भापस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [ के. ३. सू. वाजिनस्याग्ने चीहीत्यनुयजति ॥ १० ।। वाजिनस्याग्ने वीहीत्यनुवषट्कारस्य याज्या ॥ १० ॥ त्रयाणां ह वै हविषां स्विष्टकृतेन समवद्यन्ति सोमस्य वालि नस्य धर्मस्येति ॥११॥ त्रयाणां हविषां कस्विष्टकृतेऽग्नये होमार्थे न समवद्यन्ति । न गृह्णन्ति सोमादी पृथक् । देवतयैव सह गृह्णन्ति । अथवा स्विष्टं करोतीति स्विष्टकृदग्निः छान्दसोऽकरान्त स्समासः । तेनाग्निना स्विष्टकृतेन समवद्यन्ति सह 'गृह्णन्ति । सोमादीनां हविषां देवतय सह । अन्यत्र 'तु पृथगनुवषट्कारः। स्विष्टकृद्धोमादीनाम् । 'वाजिनामहं 'देवयज्यये न्द्रियावी भूयासम्' इतीन्द्रयाजिनः। 'जेमानं महिमानं गमेयमिति महेन्द्रयाजिनः । अग्नेरह देवयज्ययाऽऽयुप्मान् यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयमिति अनुवषटकारस्य । सनोभयस्योपदेशेन ॥११॥ उद्रेकेण पशुबन्धवदिशः प्रतीज्यान्तर्वेदि शेषं सर्वे समुपहूय भक्षयन्ति ।। १२ ॥ उद्रेकः शेषः । तेनेज्या दिगुपस्थानान्तम् । प्रतिनिवृत्य स्थापयित्वान्तर्वेदि समुपहवः । पश्चादन्यत्र भक्षणम् ।। १२ ॥ असावसावुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयेनामन्त्रयते ॥ १३ ॥ उपहूत इति प्रतिवचनः ॥१४॥ होताऽध्वर्य उपयस्व, ब्रह्मन्नुपह्वयस्व, अमीदुपवयस्व यजमानोपह्वयस्वेति । अध्वर्युहातरुपयस्वेत्येवमादि ब्रह्मानीद्यजमानश्च ॥ १३, १४ ॥ B.MS. 2 omits सह गृक्षन्ति । 2 क reads सहदेवतया । 3 घ omits तु| 4 ख reads first महेन्द्रयाजिनः and then इन्द्रयाजिनः । क. सूने ' स्विष्टकृते न समपद्यति' इत्यत्र द्विधा पदच्छेदः । स्विष्टकृते इति सप्तम्यन्ततया स्विष्टकृतेन इति तृतीयान्ततया च । तत्र प्रथम सप्तम्यन्तपक्षमाश्रित्य व्याख्या। अस्यार्थः-अनुवषट्कार- यागस्य स्विष्टकृत्स्थानीयत्वेऽपि सोमादीनां त्रयाणां द्रव्याणां अनुवषट्कारयागार्थं न प्रधानार्थग्रहणात् पृथग् ग्रहणं कर्तव्यम् । किन्तु प्रधानयागार्थ गृहीतादेव किंचिदवशिष्यानुवषट्कारहोमः कर्तव्य इति । अथवा इत्यनेन द्वितीया व्याख्या। तत्र स्विष्टकृतेन इत्यकारान्तं तृतीयानिर्दिष्टम् । सोमवाजिन- धर्माणां हविषा स्विटकदेवतया सहैव गृहन्ति इति । ख, वाजिनयागस्यापूर्वत्वेन साशाम्यविकारघाभावेन न हुतानुमन्त्रणमित्युपदेशमतमिति ।

·चातुर्मास्यानि] भष्टमप्रश्ने प्रथमः पटलः होता प्रथमो भक्षयति यजमान उत्तमः। यजमानः प्रथमश्चो- त्तमश्चेत्येके ॥ १५॥ वाजिनां भक्षो अवतु वाजो अस्माँ रेतः सिक्तममृतं बलाय । स न इन्द्रियं द्रविणं दधातु मा रिषाम वाजिनं भक्षयन्तः। तस्य ते वाजिभिर्भक्षं कृतस्य वाजिभिः सुतस्य वाजि- पीतस्य वाजिनस्योपहूतस्योपहूतो भक्षयामीति भक्षयति ॥ १६ ॥ तथैव द्विभक्षयति यजमानः । वाजिनके भक्षयित्वा हविश्शेषभक्षणम् ॥१५, १६॥ पशुवत्समिष्टयजूंषि ॥ १७ ॥ समिष्टयजपि त्रीणि । दधिक्रावण्ण इदं हविरित्यादि ॥ १७ ॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥ १८ ॥ इति तृतीया कण्डिका यजमानभागस्य मन्त्रद्वयेन प्राशनम् । दर्शवदन्यत् ब्राह्मणभोजनान्तम् । 'न विकृतौ यज्ञशञ्चमः पशुवर्जम् । भवतीत्युपदेशः ॥ १८ ॥ श्वोभूते पौर्णमास्येष्ट्वा प्रसूता देवेन सवित्रा दैव्या आप उन्धन्तु ते तनुं दीर्घायुत्वाय वर्चस इत्युपोद्य येण्या शलस्पेक्षु- काण्डेनेक्षुशलाकया वा लोहेन च क्षुरेणोदुम्बरेण नि केशान्वर्तयते वापयते श्मश्रूणि ॥ १॥ ऋतमेव परमेष्टतं नात्येति किञ्चन। झते समुद्र आहित ऋते भूमिरियं श्रिता। अग्निस्तिग्मेन शोचिषा तप आक्रान्तमुष्णिहा । शिरस्तपस्याहितं वैश्वानरस्य तेजसा । ऋतेनास्य निवर्तये सत्येन परिवर्तये । तपसास्यानुवर्तये शिवेनास्योपवर्तये शग्मेनास्याभिवर्तय इति निवर्तयति ॥२॥ समाप्तेऽग्न्यन्वाधानं दर्शपूर्णमासस्य तस्य ब्राह्मणभोजनान्ते प्रसूता देवेनेति क्लेदयत्युदकेन यजमानस्य केशान् । त्रीणि श्वेतानि यस्यास्सेयं त्रेणी। शलली श्वाविट्च्छलाका । I B.MMS. omits न. क. प्रकृती संस्तहोमानन्तरं 'अत्रैवविजो हविश्शेषान्भक्षयन्ति' ( आप. श्री. ३. ७. १५) इति भक्षणस्य विधानेऽपि, अन संसवानन्तरे वाजिनयागविधानात् तदीयह विर्भक्षणानन्तरमेव प्रधान यागीयहविश्शेषभक्षणमिति ।

·१६ । भापस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [कं. ४. सू. इक्षुकाण्डेन 'तस्य पुष्पशलाकया वा । लोहस्य विकारो लौहः । उदुम्बरं ताम्रम् । तद्विक औदुम्बरः । कलौहेनौदुम्बरमिश्रण निवर्तयते केशान् । “न निर्मूलान्छेदयतेऽर्ध्वगुणा वापयते तु समूलं मणि । वैश्वदेवे छेदनमेव केशानां नियतम् । पर्वस्वन्येषु वापनमपि खमश्रूणां कृत्वा तत उपपक्षौ । प्रसूता देवेनेति केशानामुन्दनम् । शललीमिक्षुकाण्ड हस्ते गृहीत्वा कार्यासेन ताम्रमिश्रेण क्षुरेण 'ऋतमेव परमेष्ठी 'ति छिनत्ति केशान् न निर्मूलान् करोति । केचिदाहु :-' लोहितायसेन निवर्तयत' इति श्रुतेः तेन लौहेन औद म्बरेणेति तस्यैव विशेषणमिति । यदि समर्थस्तानमयः छेदने ततोऽयमर्थः ॥ १, २ ॥ तहतं तत्सत्यं तद्वतं तच्छकेयं तेन शकेयं तेन राध्यासमिति यजमानो जपति । ब्राह्मण एकहोतेति चानुवाकम् ॥ ३ ॥ 'तहतं तत् । “ गब्राह्मण एकहोतेति" च निवर्त्यमानेषु यजमानस्य जपः ॥ ३ । तस्य पर्वस्वन्तरालव्रतानि । न मांसमश्नातिन स्त्रियमुपैति ॥४॥ 'स्वार्थस्य मांसभक्षणस्य प्रतिषेधः । इडाभक्षणन्तु 'नित्ये पशौ भक्षयति ; क्रत्वर्थ त्वात् । उपदेशः तस्यापि प्रतिषेधः ॥ ४ ॥ I Ad. MS. reads इक्षुशलाकया वा. 2 B. MS. I. न मूलं छेदयते. 3 अध्वर्युणा वापयते इति ख. घ. 4 क reads स्वार्थमांस । 5 घ reads नित्यपशौ। क, लोहेन चौदुम्बरेणेति सूत्रात् न खुरद्वयमिति भ्रमितव्यम् । किन्त्वेकेनैव ताम्रमिश्रकाीयसनिर्मिते क्षुरेणेति । निवर्तयते छिनत्ति ! ख. स *मश्रूण्यग्रेऽवपन्त । अथोपपक्षौ। अथ केशान् (ते. श्रा. १.५.६.३) इति श्रुतौ क्रमाभिधानादिति ग. ब्राह्मण एकहोता । स यज्ञः । समे ददातु प्रजा पशून्पुष्टिं यशः । यज्ञश्च में भूयात् । अग्निोिता। स भर्ता । स मे ददातु प्रजा पशून्पुष्टिं यशः । भर्ता च में भूयात् । पृथिवी निहोता । स प्रतिष्टा । स में ददातु प्रजां पशून्पुष्टिं यशः । प्रतिष्ठा च मे भूयात् । अन्तरिक्षं चतुर्होता । स विष्टाः । स मे ददातु प्रजा पशून्पुष्टिं यशः । विष्ठाश्च मे भूयात् । वायुः पञ्चहोता । स प्राणः । स मे ददातु प्रजा पशून्पुष्टिं यशः । प्राणाश्च मे भूयात् । चन्द्रमाः षड्ढोता । स ऋतन्कल्पयति । स मे ददातु प्रजा पशून्पुष्टिं यशः । तयश्च मे कल्पन्ताम् । अन्न सप्तहोता । स प्राणस्य प्राणः। स में ददातु प्रजा पशून्पुष्टिं यशः । प्राणस्य च मे प्राणो भूयात् । द्यौरष्ट होता । सोऽनाधृष्यः । स मे ददातु प्रजा पशून्युष्टिं यशः । अनाधृष्यश्च भूयासम् । आदित्यो नवहोता। स तेजस्वी । स मे ददातु प्रजा पशून्पुष्टिं यशः। तेजस्वी च भूयासम् । प्रजापतिर्दशहोता । स इद सर्वम् । स मे ददातु प्रजा पशून्पुष्टिं यशः । सर्व च मे भूयात् । घ. 'न मांसमवाति' इत्यविशेषेण निषेधात् मत्वर्थस्य पुरुषार्थस्य च सर्वस्याऽपि मांसभक्षणस्य प्रतिषेध इत्युपदेशमतमिति ।

·चातुर्मास्यानि] भष्टमप्रश्ने प्रथमः पटलः ऋत्वे वा जायाम् ॥५॥ ऋतावेव जायामुपेयादिति नियमात् सर्वत्र गमनं वर्णान्तरस्त्रीगमनं च प्रति- पिद्धयते ॥ ५॥ नोपर्यास्ते ॥६॥ उपरिशयनस्यापि प्रतिषेधः, न झनुपविष्टेन शक्यते शयनं कर्तुम् ॥ ६ ॥ जुगुप्सेतामृतात् ॥७॥ 'जुगुप्सा अनृतवर्जनं क्रत्वर्थः पुनर्विधिः ॥ ७ ॥ प्राङ् शेते ॥८॥ प्राकशिरा भूमौ न स्थण्डिले शेते ॥ ८ ॥ अमध्यश्नाति ॥९॥ अमधु मधुवर्जमश्नाति । खमधुमांसलवणस्त्र्यवलेखनानि वर्जयेदित्याश्वलायनः ॥९॥ मध्वशनं स्यादित्येकम् । व्यञ्जनार्थमित्यपरम् ॥ १० ॥ मधु अशनमस्य मध्यशनः । मध्वशनो वा भवेद्यजमानः । एतदेकं विधानम् । अपरं तु मधुप्राश्यान्यदनाति सामर्थ्यात् । भक्षयितव्यमोदनापूपादि। व्यञ्जननिवृत्तिः तृतीयो विधिः । मधुनैवान्नाति । अन्ये त्याहु :--मध्वभातीति श्रुतिः । तस्या मध्वशन- स्स्यादिति द्वावौँ ॥ १० ॥ ऋतुयाजी वा अन्यश्चातुर्मास्ययाज्यन्यः॥११॥ यो वसन्तो- ऽभूत्प्रावृडभूच्छरदभूदिति यजते स ऋतुयाजी। अथ यश्चतुर्पु चतुर्ष मासेषु स चातुर्मास्ययाजी ॥१२॥ वसन्ते चैश्वदेवेन यजते प्रावृषि वरुणप्रघासैः शरदि साकमेधेरिति विज्ञायते ॥ १३ ॥ I घ and ङ read जुगुप्सानृतस्य । क. न मांसमश्नीयात् , न स्त्रियमुपेयात् नोपर्यासीत, जुगुप्सेतानृतात् (तै, आ. २. ८.) इति श्रुतेरनु- वादरूपाणीमानि सूत्राणि । ख, अमध्वनातीत्यकारप्रश्लेषेण व्याख्यानोपोलनायाऽऽश्वलायनमतोपन्यासः । केशप्रसाधनादीनि स्वैरकर्माणि अवलेखनशब्देनोच्यन्ते । इति गार्यनारायणः । अवलेखन नाम दन्तधावनम् , वासः प्रक्षालनम् , केशः : प्रसाधनम् , गात्रोन्मर्दनम् , इति सिद्धान्तभाष्ये See आश्व. श्री. वृत्ति. २. १६. २२, २३ and footnote. मध्वमश्नाति इत्येव रुद्रदत्तः पठति । See P. १६ Vol. II. - ३ ·मापस्तम्मश्रौतसूत्रीये धूर्नस्वामिभाष्ये [ कं. ४. सू. ऋतौ प्राप्ते यजतीत्यूतुयाजी स एकः । एकश्चातुर्मास्ययाजी । तत्र श्रुति व्याचष्टे यो वसन्तो जातः प्रावृड् जाता शरज्जातेति यजते न फाल्गुनी चैत्री वाऽपेक्ष अन्ते वसन्तस्य कृत्वा वैश्वदेवं प्रावृडादौ वरुणप्रघासैः न पौर्णमासीचतुष्टये । पर्वनियम यदीष्टया यदि पशुनेति सर्वत्र स ऋतुयाजी । यस्य मासचतुष्टये नियमः स चातुर्मास्ययाज समानो विधिरुभयोः । खपुनर्वसन्तादिनियमाच्चातुर्मास्ययाज्यप्रतिपन्ने वसन्ते फाल्गुन बैच्यां वा न करोति वैश्वदैवम् ॥ १३ ॥ इति धूर्तस्वामिविरचिते आपस्तम्बश्रौतसूत्रभाष्ये अष्टमप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥ क, वैश्वदेवानुष्ठानपर्वप्रभृति पञ्चम्यो पौर्णमास्यां यस्य वरुणप्रघासः । ततः पञ्चम्या साकमेध इत्यादि नियमः स चातुर्मास्ययाजीति । ख. पहित रियमेवं विकृता रामाग्निचिता-~~सौरचान्द्रमसभेवेन द्विधा वसन्ताय॒तवो भवन्ति । तत्र द्वादश प्रथमराश्योः ( मीनमेषराश्योः ) सूर्योदयकाल: सौरवसन्तो भवति । तत ऊधं द्वौ छौ मासात्व न्तराणि । चान्द्रमसो घसन्तस्तु द्विधा-~-उत्तराफल्गुनीयुक्तपौर्णमासीयुक्तस्तदुत्तरमासश्च । मासय मेकश्चान्द्रो वसन्तः । हस्तयोगेन वा । अपरस्तु चान्द्रमसः चित्रानक्षत्रेण स्वातीनक्षत्रेण वा युक्त पौर्णमासीयुक्तस्तदुत्तरमासश्चेति मासद्वयं कदाचिद्वसन्तः । तत्र फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चैत्र्या बेति सूत्रेण वसन्ते वैश्वदेवे प्राप्तेऽपि 'वसन्ते वैश्वदेवेने 'ति पुनःसन्तग्रहणात् मीनमेषान्तर्भावरहित फाल्गुन्या चैश्यां वा वैश्वदेवो न कर्तव्यः । अप्रतिपने घसन्त इत्यस्यार्थः --फाल्गुनीचैत्रयोरन्यतर स्यास्सौरवसन्तसम्बधाभावे तस्या वैश्वदेवो न कर्तव्य इति । अत्रेदं वक्तव्यम्-- शिशिरे दीक्षन्ते वसन्त उपतिष्ठन्ते इति सूत्रे कपर्दिस्वामिना" द्वादशप्रथमराश्योर्यदा सूर्य उदेति तदा वसन्त' इत्युक्तत्वात् मीनमेषराश्योस्ससूर्योदयकालो वसन्त इति वृत्तिकारोऽभिप्रेति । परन्त्विदानी लोक- व्यवहारस्तु भेषवृषयोर्यदा राश्योरुदेति सूर्यः स वसन्त इति । दक्षिणवेशेऽयमेव पक्षः प्रचलति । पक्षद्वयमपीद प्रमाणपदवीमारूढमित्येव । यवाह बोधायन:---मीनमेषयोभैषऋषयो वसन्त इति । See स्मृतिमुक्तफल. श्राद्धकाण्ठ. P.P. 263 Kumbhakonam Edi.).

·द्वितीयः पटलः ततश्चतुर्ष मासेष्वाषायां श्रावण्यां बोदवसाय वरुणप्रघास- यंजते ॥ १॥ ततः पर्वण आरभ्य । अषाढाभियुक्ता आषाढी । श्रवणेन युक्ता श्रावणी । यदा फाल्गुन्यामु पक्रान्तं तदाऽऽपाढ्यां यजेत । यदा चैयां तदा श्रावण्याम् । मासचतुष्टय- नियमात् यस्मिन्संवत्सरेऽन्तरालेऽधिकमास उत्पद्यते तत्रारम्भी नेष्यते चातुर्मास्यानाम् । उद- वसानं देशान्तरगमनम् || १ ॥ प्ररूढकले यष्टव्यमिति यहृचब्राह्मणं भवति ॥ २॥ कक्षः कच्छः । प्ररूढाः कक्षा यस्मिन्देशे तृणैस्स देशः प्ररूढकक्षः तस्मिन्नुदवसानं कर्तव्यम् । द्वितीयोऽर्थः । चातुर्मास्ययाजिनः पौर्णमासीनियमाहतुयाज्यर्थः कालविधिः । प्ररूढाः कक्षा यस्मिन्काले स काल: *प्ररूढकक्षः । तस्मिन्नृतुयाजिना यागः कर्तव्यः ॥ २ ॥ तस्य वैश्वदेववत्कल्पः ॥ ३ ॥ वैश्वदेववत्कल्पो विधिः । दक्षिणस्याऽपि विहारस्य सर्व वैश्वदेववत् । खएत- द्रामाणान्येव पञ्च हवींपीति श्रुतेः पञ्चसञ्चाराणां मुख्यत्वात्सर्वेषां वैश्वदेवप्रकृतित्वम् । अतः पञ्चसञ्चाराणाम भावाद्दक्षिणविहारस्य न प्राप्नोति वैश्वदेववद्विधिः । श्रुत्यन्तराद्वद्धम् । उपक्रान्तः, इति क उपक्रमः इति j. ms. 2 असंभवात् क. क. वर्षबाहुल्येन यदा तृणसमूहः प्रवृद्धो भवति तस्मिन्वर्षाकाले वरुणप्रघासैर्यष्टव्यमित्युक्तं भवति ।। ख. आमेयसौम्यसावित्रसारस्वतपोष्णरूपाणां पञ्चाना हविषां वैश्वदेवे पर्वणि यो विधिरुक्तः तथैव तदन- विशिष्टान्येव तान्यत्राप्यनुष्ठेयान्यादावित्यर्थः । एतानि पञ्च हवींषि सर्वेष्वपि पर्वस्वनुष्ठेयतया सञ्चरन्ति प्राप्नुवन्तीति पञ्चसञ्चाराणीत्युच्यन्ते । तानि विधाय वरुणप्रधासेषु तदनन्तरमैन्द्राममेकादशकपालं, मारुतीमामिक्षा वारुणीमामिक्षा कायमेककपालं " इति चत्वारि हवींषि विहितानि । तेषां नवानामपि सह प्रयोगे साधारणाशेपु परस्परविरोधे सति कथा मनुष्ठानमिति संशयोदये तन्निराकरणार्थमिदं वचनम् । तेषां प्रथमानुप्टेयत्वेन मुख्यत्वात् मुख्यं वा पूर्वचोदनाश्लोकवत् (जै. सू. १२. २. ८.) इत्यधिकर- णन्यायेन तत्पूर्वतमाधिकरणोपपादितेन भूयोऽनुग्रन्यायेन चा पञ्चसञ्चरधर्मा एव सर्वेषां हविषा वारुणप्रघासिकानामिति । ग. दक्षि गविहारो दक्षिण भागस्था वेदिः । तत्र पञ्च सञ्चाराणि न सन्ति । उत्तर विहार एव तेषामनुष्टान- विधानात् । अतो दक्षिणविहारेऽपि तत्वाप्स्यर्थ विधिरय प्रवृत्त इति ।। I ·२० मापस्तम्बत्रौतसूत्रीये तस्वामिभाष्ये [कं. ५. सू. ७ यदेवाध्वर्युः करोति तत्प्रतिप्रस्थाता करोति" इत्येतया वरुणप्रघासैर्यक्ष्य इत्युक्त्वा समा- रोप्या मीन्देशान्तरगमनम् । यागदेशं गत्वा मन्थनमुपावरोहणं वा लौकिके । विद्यु- दसि ॥ ३॥ वेदी कृत्वा गार्हपत्यं समे प्राची वेदी भवतः॥४॥ यदा शौल्बेन मानेन निर्मिते वेदी अप्रेण गार्हपत्यं तदा वेदौ कुरुतोऽध्वर्युः प्रति- प्रस्थाता च प्राक्त्वेन समे प्रकृतितुल्ये न पशुबन्धववेदी । बौधायनस्य पाशुबन्धिकी चोत्तरा दार्शिकी च दक्षिणेति । केचि"त्पशुबन्धवत् । न तु तिर्यक्त्वेन समे। अर्था यथा सिध्यन्ति तथालक्षणं तिर्यक्त्वम् ॥ ४ ॥ उत्तरामध्वर्युः करोति दक्षिणां प्रतिप्रस्थाता। उत्तरे विहारेड- ध्वर्युश्चरति दक्षिणे प्रतिप्रस्थाता ॥५॥ उत्तरां वेदिमध्वर्युः करोतीति । अविहृते 'वेदी इत्यत. पृथगुच्यते ॥ ५॥ उभयत्र कृत्लं तन्त्रम् ॥ अपि पत्नीयाजाः ॥७॥ सर्वाङ्गसमुदाय उभयत्र सयजमानकः । परोऽपि । पत्नीसंयाजाः अप्यन्ये होमाः । संपलीयदक्षिणामिहामाश्च । चएकत्वाद ः अध्वर्युरेव कुर्यात् । अत उभयोर्विधीयते । कर्तृ- पात्रभेदात् ।। ७ ॥ I इत्यनया इति घ. ड. 2 Ad ms. reads अग्नि. ड. 3 विधानेन. ड. 4 विज्ञाते इति. क. क. यद्यपि सर्वार्थ वैश्वदेवात्पूर्वमेव कृतं तथापि देशकालमेदेन प्रसङ्गसिध्यनुपपत्तेः प्रयोगाद्यपदार्थस्य देशान्तरप्रयोगे पुनः करणमावश्यकमिति । ख. दार्शपौर्णमासिक्वेदिसदृशौ । अर्थादुत्तरवेदिरहिताविति । ग. उत्तरस्या उत्तरवेदिमत्वमावश्यकम् । तद्वदेव दक्षिणस्यामपीति उभयत्रापि पाशुकी एव वेदी इति । घ. उत्तरविहारस्योत्तरवेयन्तर्भावात् तद्योग्यं तिर्यक्त्वम् । दक्षिणविहारस्य तु तदभावात् प्रकृतिवत्तिर्य- क्त्वमिति । .. प्रकृतावमिविहरणादूर्ष विहितं वैविकरणमध्वर्युकर्तृकं दृष्टम् । अत्र तु ततः पूर्व क्रियमाणं कदाचिदन्य- कर्तृकं भवेदिति शङ्कां परिहतु विधिरयमुत्तरामध्वर्युः करोतीति । प. गार्हपत्यदामिहोघमासाधारणद्रव्यसंस्कारववेक एष कुर्यात् । तन्मा भूदित्येवमर्थमुभयोर्विधान- मिति । कर्तृमेदात्पात्राणां मेदाच पृथगेव करण न्यायप्राप्तमिति ॥

·चातुर्मास्यानि] भष्टमप्रश्ने द्वितीया पटलः एकवत्संप्रेषः॥८॥ एकस्येवैकवद्भवति । एकवचनेन संप्रेषः यद्यपि द्वयोरर्थयोर्याच्यते प्रणेष्यामि प्रोक्षिप्यामीति ॥ ८ ॥ द्विवद्रह्मानुजानाति ॥२॥ द्विवचनेन तं ब्रह्मानुजानाति--प्रणयतम् , यज्ञं देवता वर्धयतमिति । ब्रह्मग्रहणं प्रदर्शनार्थम् । अतो ओं कनिर्वपतं अनुप्रहरतं 'अगत' इति च भवति । यत्र द्वावनुज्ञातव्यौ । ब्रह्मानुज्ञायामपि यत्रैकोऽनुज्ञातव्यस्तत्र न भवत्यूहः । यथा--ॐ अनुग्रहीति । द्विवदनु- जानातीत्यवचनात् ब्रह्मानुज्ञानेष्वेव द्वित्वेऽभिधेये भवत्यूहः । नान्यत्रेत्युपदेशः ॥ ९ ॥ यङ्गुलं त्र्यङ्गुल चतुरङ्गुलं पृथमात्रं रथवर्ममात्रं सीतामात्रं प्रादेशमात्रेण वा तिर्यगसंभिन्न वेदी भवतः ॥ १० ॥ व्यङ्गुलादिना परिमाणेन तिथंगसंभिन्ने असंगते परस्पर प्रति भवतो वेदी। 'द्यगुला- न्तरं भवति श्रोणी प्रति ॥ १० ॥ अन्तरा वेदी प्रतिप्रस्थातुः सञ्चरः ॥ ११ ॥ वेद्योरन्तरेण सञ्चरः कर्मकर्तुः प्रतिप्रस्थातुः । इतरथा नान्तरामी सञ्चरतीति प्रति- पेधः स्यात् ॥ ११ ॥ अपरेणोत्तरां वेदि स्तम्ययजुर्हरन्नाध्वर्युमभिपरिहरति ॥ १२ ॥ बहिर्न भवत्यध्वर्योस्स्तम्बयजुः । अन्तरेव नयति यद्यपि देशभेदः ॥ १२ ॥ उत्करे निवपति ॥ समान उत्करः॥ १४ ॥ I 2 P.Ms. omits. अगतमिति. P. Ms, reads यत्र यन. 3 Ad omits अपि. 4 B. Ms. I reads बाहुलान्तरालम्. 5 B. Ms. I reads वेयावन्तरेण कर्मयतः संचरः प्रतिप्रस्थातुः । क. यजमान हविर्नियामि" इत्युध्वर्युप्रतिप्रस्थातृभ्यो प्रार्थितो यजमान: * निर्वपत इत्यनुजानीया- द् द्विवचनान्तेन । एवं प्रस्तरतृणानुप्रहरणेऽनु प्रहरतामिति । अगानग्मीदित्यत्र अगानिति स्थाने अगत- मिति पठेन् , इति. See आप. श्री. ४.४.४, ३.७.४, ३.६.८, respectively for ॐ निर्वप etc. ख. सूत्रे ब्रह्मग्रहणात्तत्पठनीयमन्नेष्वेव द्वितेनोह' इति ।

·२२ भापस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [कं. ५. सू. यदा प्रतिप्रस्थात्रा न्युप्तं तदुभयमामीघ्रोऽभिगृह्णाति ॥ १४ ॥ पञ्चत्विजः ॥ १५॥ पश्चविजो वरुणप्रधासेषु । अतः सामान्यचोदनासु पञ्च भवन्ति समित धानादिषु ॥ १५ ॥ "यदेवाध्वर्युः करोति तत्प्रतिप्रस्थाता ॥ १६ ॥ यदेवाध्वर्युः करोतीति कृतानुकारित्वं प्रतिप्रस्थातुः । तस्माद्यच्छ्रेयान्करो तत्पापीयान्करोतीति वाक्यशेषात् । अतुल्यकालत्वाद्याजमानावृत्तिः । केचिदाहु:-~-यद्विधा मध्वर्युः करोति तदेव प्रतिप्रस्थात्रा कर्तव्यम् । 'यमेव कल्पमध्वर्युः करोति । यदि पलाद शाखामयुराहरति सैवाऽऽनेया प्रतिप्रस्थाना । न शमीशाखामाहरति । युगपत्कर्तः कर्मेति तेपामूहोऽर्थद्वित्वे याजमाने ॥ १६ ।। यत्किं च चाचाकर्मीणमध्वर्युरेव तत्कुर्यात् ॥ १७ ॥ वाचा कर्तव्यं कर्म वाचाकर्म । कर्मणि भवं तत्र जातं वा वाचाकर्मीणम् । वा आकारान्तता छान्दसः खः । समन्त्रजातमध्वर्युरेव कुर्यात् । 'कर्मैव केवलममन्त्रक प्रति प्रस्थाता कुर्यादिति ॥ १७ ॥ युगपत्कालान्वा निगदान् ॥ १८ ॥ निगद्यन्ते उच्चैरिति निगदाः । ते पुनः प्रैषाः । युगपत्कालो येषां ते युगपत्कालाः तुल्यकाला इत्यर्थः । तुल्यकाला ये प्रैषास्तानध्वर्युरेव कुर्यात् । अन्यैस्तु मन्त्रैः प्रतिप्रस्थात I P. Ms. reads गृहाति. 2 श्रेयान्यरोतीति वाक्यशेषात् इति का. 3 P. Ms. reads यमेवाध्वर्युः । 4 तं मन्त्र इति घ. 5 कमेव केवलमिति नास्ति क. 6 इति नारित क. पु. 7 के पुनः १ प्रेयाः इति J. Ms. a यदेवाध्वर्युः करोति तत्प्रतिप्रस्थाता करोति इति श्रुतेरनुकरणमिदम् । क. कर्मद्वित्वे यत्रकालभेदस्तत्र अजमानस्यावृत्तिः । यत्र युगपदेव करणं तन द्विवचनान्तेनोह इति । ख. वाचा कर्तव्य कर्म मन्त्रपाठादिकम् । ग. एकेनापि कर्मसाधनीभूतमन्त्रोच्चारणे कृते तत्प्रकाशितकर्मानुष्ठानस्योगयोरपि संगवान्न भेदेनोच्चारण कर्तव्यमिति ।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः करोति । कथं कृतानुकारित्वे युगपत्कालता निगदानामुपपद्यत इति । केचित्पुरुषसंस्कार- स्वात्प्रैपाणां तन्त्रभूतस्य चार्थस्य ब्रहायजमानादेः प्रैषसंस्कर्तव्यस्य चैकत्वात्तन्त्रेणैवोमाभ्यां संस्कारः प्राप्तः । स 'तुल्यकालत्वादध्वयुणैव कर्तव्य इति द्वितीयो विधिः । प्रोक्षिप्यामि, हविर्निर्बप्स्यामि, अग्नीत्परिधीनित्येवमाद्याः ये त्वयुगपत्कालाः ते उभाभ्यामपि कर्तव्याः । *उपसृष्टां मे प्रब्रूतादिति प्रतिप्रस्थातुरपि पूर्वम् । देवताक्रमात् । प्रचरणे च मारुत्या अनु- बृहीत्येवं प्रकारा अयुगपत्कालाः ॥ १८ ॥ साधारणद्रव्यांश्च संस्कारान् ॥ ११ ॥ साधारणानि द्रव्याणि । सामान्यानीत्यर्थः । गार्हपत्यदक्षिणाग्निसभ्यावसथ्याः । होत्राग्नीध्रब्रह्मयजमानाश्च । तेषां संस्काराः, अमीनो परिस्तरणाद्याः वरणादयश्च पुरुषाणाम् , ते अध्वर्युणेव कर्तव्याः । नोभाभ्याम् । अध्वयोर्मुख्यत्वात् । एकेन च 'प्रकृतौ तेषां संस्कारः कृत इति ॥ १९॥ प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्यैकस्फ्यया वेदी अनुसंभिनत्ति । दक्षि- णस्या उत्तरायै श्रोणेः प्रक्रम्यादक्षिणादसादुत्तरस्याः ॥ २० ॥ पृथक् पृथक् 'स्फ्यादानादि क्रमेणाध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता च कुरुतः स्वां स्वां वेदिम् । याजमानावृत्तिः । तन्त्रेणाभिगृहामाणस्य उत्करस्य । पर्यायेणाग्नीध्रः समुद्धृतस्य । गइमां नरा इत्यध्वर्युरेव । खनने च कृते निर्माणे च वेद्योः । एकयत्नेन स्फ्येन या क्रियते I अतुल्यकालानी इति घ. 2 इत्येवमादि. 3 Ad. ms. reads wrongly ये तु युगपत्. 4 B. Ms. I.2 read कृती. 5 आसदमादि. घ. क. मारुत्यामिक्षा भवति । वारुण्यामिक्षा (ते. वा. १.६.४.) इति विधाय अनन्तरे मारुत्या पूर्वया प्रचरति । वारुण्योत्तरया। (ते. प्रा. १.६.५) इति तयोः पौर्वापर्यमनुष्टाने विहितम् । उत्तरस्यां वेद्यामन्यानि हवींषि भवन्ति । दक्षिणस्यो मारुतीम् (ते. प्रा. १.६.५ ) इति मासस्या दक्षिणविहारा. नुष्ठेग्रताविधानात्प्रतिप्रस्थातृकर्तृकत्वं प्राप्तम् । तत्रोपसृष्टां मे प्रबूतादिति दोहनार्थ संप्रेषः ( आप. श्री. १.१२.१०.) मारुतयागीयः पूर्व प्रतिप्रस्थात्रा प्रयोक्तव्यः । प्रचरणकाले चानुवचन प्रेषादय इति । ख. याजमानाभिमन्त्रणं " इदं तस्मै हम्यं करोमि " इतिमन्त्रेण क्रियमाण (See आप, श्री. ४.२.३.) तन्त्रेणैध भवतीति ॥ ग, इमां नराः कृणुन वेदिमेत देवेभ्यो जुष्टामादित्या उपस्थे । इमां देवा अजुषन्त विश्वे रायस्पोषा यजमानं विशन्तु ॥

·बापस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाग्ये [कं. ५. सू. २२ रेखा सैकस्पया ! तया 'अनुसंभिनत्ति । दक्षिणस्या वेदेः उत्तरस्यै श्रोणेरारभ्य लिखति यावदुत्तरस्या दक्षिणेऽस इति ॥ २० ॥ उत्तरस्यां वेद्यां पशुबन्धवदुत्तरवेदिमुदवपति ॥ २१ ॥ अध्वर्युस्ततो वेद्यामुत्तर वेदिं करोति । उत्तरस्यामेवान्ते । अन्ततो हि देवानामा- धीयत इति वचनात् । कशम्यामात्री “ वित्तायनी मेऽसी" त्यादि । चात्वालोऽपि क्रियते उत्तरवेदिप्रयुक्तत्वात् ॥२१॥ काले पशुबन्धवदग्नी प्रणयतः ॥२२॥ दक्षिणतो निःसारणान्ते कृतेऽन्योः प्रणयनं पशुबन्धवत् । उपर्यग्नौ धार्यमाणे व्याघारणादि, गऊर्गास्तुकानिधानान्तं वैश्वदेववत् । दक्षिणस्यामपि वेद्यामूर्णास्तुकैव वैश्वदेवप्रकृतित्वात् । विनाप्युत्तरवेद्या उभयत्रातिमुत्तयन्तेऽग्न्यन्वाधानम् । उपदेश उत्तरस्यां संभाराः पूर्ववत् । उपर्यग्नौ धार्यमाणे वा दक्षिणस्यामूर्णास्तुकैवेति। कालवचना- निर्मितायामुत्तरवेद्यां यः प्रणयनकालः तस्मिन्नुत्तरवेदिकत्वात् दक्षिणस्याऽऽपाशुकमपि प्रणयनं स्यात् । अतः पशुबन्धवद्वचनात् उभयत्र पाशुकम् । पुनश्च पशुबन्धग्रहणादाहव. नीयादपि स्यात् । अतो गार्हपत्यग्रहणम् । गतश्रियोऽपि ना'ऽऽहवनीयात्प्रणयनम् न वा दक्षिणस्यैकस्य । गार्हपत्यादग्नी प्रणयत इति द्विवचनात् । अतो गतश्रियः पृथक् समारोप्योदवसायाग्नि मथित्वा वेदिं कृत्वा उत्तरवेदिं च विभज्याहवनीयं "प्रणयनीयौ क्षिपतः । ततोऽमये प्रणीयमानायानुगृहीत्युक्तेऽध्वर्युणा अतिमुत्तयन्तं उगयोनयनम् । अर्थ- ख. - भिनत्ति घ. संभिनत्ति. ड. 2 दक्षिणेऽस इति घ. 3 ततो वेर्दि करोति इति क. 4 व्याधारणप्रभृति इति घ. 5 दक्षिणस्य विहारस्यापाशुकमपि. इति, घ. ड. पु. 6 अपाशुकम् , इति घ, ङ, 7 P. Ms. reads wrongly आहवनीयादिति. 8 P. AIs. reads उदवसाय मथिस्वा. 9 Ad. reads wrongly प्रणयनीयं नाहवनीये क्षिपतः, क. See आप. श्री. ७.३.१३.१४ for शम्यामात्री and वित्तायनी मेऽसि । ख. व्याघारण अक्ष्णया दीर्घधाराकरणं धृतेन, See आप, श्री. ७.५.४. to ६.१. for घ्याधा- रणादि also आप. ८.१.७. ग. ऊर्णास्तुका मेषादि लोमरहस्या आहवनीयायतने विहितम् ( आप. श्री. ८.१.५).

·चातुर्मास्यानि] भष्टमप्रथे द्वितीयः पटलः २५ लुप्तमुत्तरवेद्यां वेद्यां च स्थापयतोऽग्नी' इति । उपदेशः कृत्वोत्तरवेदि विभज्याऽऽहवनीय- मुत्तरवेद्या वेद्यां च तूष्णी स्थापयतः । ततोऽन्यन्वाधानमिति । केचित् आहवनीया- प्रणयनम् । तत्त्वनुपपन्नम् । गार्हपत्यादेव वचनात् ॥ २२ ॥ नोधतहोमी जुहुतः ॥ २३॥ पुनरुद्यत होमप्रतिषेधात्कुण्डपायिनामयनेऽपि न भवत्याहवनीयात्प्रणयनम् । तस्यैवाऽऽहवनीयम्य गार्हपत्यचितौ प्रतिष्ठितस्य दक्षिणस्यां वेद्यां स्थापनमर्धस्य यद्यपि वेदिरग्निश्च चितिर्विद्यते । यदि ह्याहवनीयात्प्रणीयते उद्यतहोमयोरपि भावः स्यात् । अतस्तयोः प्रतिषेधादाहवनीयात्प्रणयनप्रतिषेधोऽनुमीयते । उत्तरवेदिर्यदा गार्हपत्यचितिर्भवति । अत- म्तथास्थित एवाऽग्नौ क्रियते । गार्हपत्यचितेर्धारणार्थत्वात् । न च सोमार्थः प्रणीतश्चालयि- तव्यः सोमाङ्गानि उपसदन्तानि तत्र कृतानीति । यदा कृता दक्षिणा वेदिः तदर्थ स्थाप्यते । तस्यां तूष्णीम् । नयर्थ पशुवन्नीयते । येषां त्वतिप्रणीते. 'हविर्यज्ञमासे तेषां महावेद्या दक्षिणतो दक्षिणवेदिः । तथैवाग्निविभागस्तृप्णीम् । पशुवद्वा दक्षिणाग्नेर्नयनमर्थलुप्तं न भवतीति । उद्यतहोमप्रतिपेधस्यार्थवत्वम् । "प्रणयनप्रैषमध्ययुरेव ! न चान्यभिधानानामूहः आहवनीयैकत्वात् । एको ह्याहित आहवनीयोः न विभक्त इति । स द्वित्वमापद्यते संसर्गित्वाच्च । ये लोकवेदयोरुभयथा प्रवर्तन्ते ते संसर्गिणः । यथा प्रचुरोऽग्निः प्रचुग अग्नयः। घयत्त्रेधामिराधीयते । "तस्मादेतावन्तोऽग्नय आधीयन्ते” इति । अतो मन्थने I अनि Ad. 2 Only उत्तरवेद्यो Ad. ms. 3 अन्वाधानं इति ध. 4 Ad. Ms. विर्गज्ञमासे. B. Ms. I. हविर्यझे मासा:. reads हवियज्ञसोमाः। 5 Ad. Ms. reads प्रणयनपणे अध्वयोरेव. B. Ms. 2. हविर्यज्ञमांसं. J. Als. क. कल्पान्तरवचनमनुसृत्य केचिदाहवनीयात्प्रणयनं त्रुघते। तभ युक्तम् । गार्हपत्यादनी प्रणयत इति कण्ठत एवोक्तत्वात्सूत्रकारेणेति । ख. See आप. श्री. ७.६.५. for उद्यतहोम. उत्तर वेद्यर्थमाहवनीयादग्निमुद्धृत्य तदनन्तर क्रिय. माणो होम उच्यतहोमः ॥ ग. " अमये प्रणीयमानायानु हि'' इति प्रपोऽध्वर्युणव कर्तव्यः । न प्रतिप्रस्थात्रापि । न चामय इत्यस्य स्थाने " अग्निभ्यां" इत्यूहः कर्तव्यः । आधानसंस्कृतस्याहवनीयस्यैकत्वेनोहाप्रसक्तेरिति ।। घ. संसर्गित्वे वैदिकमुदाहरणमाधानप्रकरणगतम् – यत् त्रेधेति । ४ ·२६ भआपस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [ कं. ५. सू. २६ ऽत्यनूहोऽमिद्वित्वेऽपि । 'अत एव सर्वतोमुखे याजमानेष्वान्यभिधानानामनूह एव । अनूहे चापस्याबाधोऽर्थश्च गम्यत इति ॥ २३ ॥ अन्तरा वेदी प्रतिप्रस्थाता प्रतिपद्यते। उत्तरेणोत्तरां वेदि- मध्वर्युः ॥२४॥ यदा क्रमेण गृहीतावनी तदा खअन्तरा वेदी प्रतिप्रस्थाता पूर्वः प्रतिपद्यते । पश्चादध्वर्युरदूरेणोत्तरत उत्तरस्या वेदेः । न तु वेद्या उपरिष्टाद्धरति ॥ २४ ॥ पूर्योऽध्वर्युरुत्तरवेद्यामग्निं प्रतिष्ठापयति । जघन्यः प्रति- प्रस्थाता दक्षिणस्याम् ॥२५॥ पूर्व चलितः प्रतिप्रस्थाता स्थापनमपि कुर्यात् पूर्वम् । अतः पूर्वोऽध्वर्युरुत्तरवेद्या- मित्युच्यते । दक्षिणस्यामिति बचनाद्वेद्यामेव स्थाप्यते तुल्यमुत्तरेण । न बहिर्वेदि- ग्दर्शनात् ॥ २५ ॥ अग्नीनन्वाधाय पृथक् शाखे आहरतः ॥२६॥ उभयत्रातिमुक्तयन्तेऽन्यन्वाधानं सर्वेषामध्वर्युः । अन्वाहित आहवनीये ऽध्वर्युणा प्रतिप्रस्थाता दक्षिणममिमन्वादधाति । वर्तमानकालत्वादन्वाधीयमानजपस्या- . I B. Ms. I. 2. omits from अत एव to अनूह एव । 2 उभयत्रातिमुक्त्यन्तम् । अग्न्यन्वाधानं सर्वेषामध्वर्युः । क. सर्वतोमुखो नाम ऋतुविशेषः यत्र चतसृष्यपि दिक्षु चतस्रो महादीनिर्माय चत्वार्यायतनानि आहवनीयस्य कल्पयित्वा तत्राहवनीयश्चतुर्धा विभज्य स्थाप्यते हूयतं च । अन चतुष्पष्टिः प्रात्विजः । तत्र पूर्वस्या दिश्यनिष्टोमसंस्था । ख. अन्तरा वेदी प्रतिप्रस्थातुः सञ्चरः आप. श्री. ( ८.२.११) इत्युक्तेऽपि पुनरन्तरा वेधी प्रतिप्रस्थाता प्रतिपद्यत इति वचनं कृतानुकारत्वेऽपि प्रतिप्रस्थातुः पूर्वं गमनार्थमिति । उत्तर उपचारो विहारः इत्यध्वर्याहत्तरेण विहारे प्राप्तेऽपि उत्तरेणीत्तरां वेदिमध्वर्युरिति वचनं वेदेहत्तरदेशेऽतूरेण नयनमः । नतु वेद्या उपरिष्टानयतीत्येवमर्थम् । इति । ग, एतदर्थमेव सूत्रे " जघन्यः प्रतिप्रस्थाता" इति दर्शनात् । इतरथा पूर्वोऽध्वर्युरित्येतावन्मात्रोक्तावपि क्रम सिद्वेरिति । अथवा वेद्याः पूर्वभाग एव न बहिर्वेदि, " अन्ततो हि देवानामाधीयते " इति वेद्यन्त एव निधानानुवाददर्शनाच्छुताविति. घ. सर्वेषां दक्षिणवहारिकव्यतिरिक्तानाम् । छ. तप्तदन्वाधानजपस्य तत्तदन्वाधानकालिकत्वं यथा स्यादिति ।

·चातुर्मास्यानि ] अधमप्रश्ने द्वितीयः पटलः २७ ऽऽवृत्तिः । यदि सद्यस्कालाः अद्य यज्ञाय वारुणप्रघासिकं हविरिदमेपामपीति । खअन्तरामिजपस्यावृत्तिः ॥२६॥ तथेमाअहिषी ॥२७॥ मारुत्याः प्रतिप्रस्थाता वत्सानपाक- रोति । वारुण्या अध्वर्युः ॥ २८ ॥ गसकृदन्वाहितजपः । वेदी अन्तरेणघ गत्वा दक्षिणेत दक्षिणमाहवनीयमवस्थाय व्रतोपायनमुभावग्नी अभिसन्धाय । शाखाच्छेदनादि मारुत्याः पूर्व वत्सापाकरणस्य विधानात् ॥ २८ ॥ शमीमय्यो हिरण्मय्यो वा सुचोभवन्ति ॥ २९ ॥ दक्षिणस्य विहारस्य शमीमय्यो हिरण्मय्यो वा सुचः सह सुवेण चउत्तरस्य विद्य- मानत्वात् पात्राणाम् । दक्षिणस्य सर्वपात्राणि शमीमयानीति बौधायनः । केचिदुभयोर्विहारयोः सूत्रकारेणाविशेषितत्वात् ।। २९ ॥ यथादेवतं सायं दोही दोहयतः ॥ ३० ॥ मरुद्भयो देवभागम् , वरुणाय देवभागमिति कृतानुकारित्वे प्राप्ते यथादेवतं क्रमः | यथादेवतं सायं दोहाविति प्रतिप्रस्थातुः पूर्व क्रमेण दोहनादेकापि शाखा भविष्यतीति पृथग्विधानम् । इध्मावर्हिश्च विभज्येत देशभेदात् कर्तृभेदाच्च भेदः । पृथगुपलक्षिता वत्सा exc.37 क. ख. ग. " असं गृलागि" इति " श्वो यज्ञाय इत्यस्य स्थाने श्वो यज्ञाय इत्यस्य स्थाने " अद्य यज्ञायेति “ इमामूर्ज'' इति मन्ये पौर्णमास" हविः" इत्यस्य स्थाने वारुणप्राधासिक हविरि" ति चोहः कर्तव्य इति । See. आप. श्री. ४.१.८. for both, अन्तराग्नी पशवो देवस, सदं" इति मन्त्र जपो ऽन्तरामिजपः । ( See. आप. श्री. ४.१.९.) इदमहमग्निज्येष्ठेभ्यः" इति मन्त्रजपो ऽन्या हित जपः । ( See. आप. श्री. ४.२.२. घ. आहब नीयस्य पश्चिम भागेन वेदिद्वयमपि दक्षिणातिक्रम्य दक्षिणविहार स्थितस्याग्नेस्सगीपे तिष्ठन् उभायग्नी इति मन्त्रमुक्त्या व्रतोपायनं कुर्यादिति । रु. मारुत्याः पूर्वं शाखाच्छेदनादि कर्तव्यम् । उत्तरसूने मारुतीवत्सापकरणस्यैव पूर्व विधानात् , तस्य च कमार्थत्वादिति । च. उत्तरविहारे प्राकृतानामेव पात्राणां सत्वात् न तत्र पात्रान्तरोत्पादनावश्यकतति । छ, सूत्रे दक्षिणोत्तरविहारादिकमनुक्तो भयसाधारण्येनैव शमीमयस्वहिरण्मयत्वयोर्विधानादिति । ज. इदं च २५ सूत्रव्याख्यानं पूर्वमेव तत्रैव कर्तव्यमासीत् , परंतु दोहामाधीनत्वाच्छाखाहरणस्य तव्याख्यानोसरकालमत्रोच्यत इति वेदितव्यम् ।

·२८ कं. ५. सू. ३५ भापस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाप्ये गावो दुह्यन्ते दोहेऽपि साधारणानामध्वर्युः । परिस्तरणमेकस्य । प्रतिप्रस्थाता सर्वमन्यत् क्रमेण । पृथक् पृथक् दर्भास्तरणादि । विभज्यते उच्छेपणम् । *मरुद्धयो हविरिन्द्रियं वरुणाय हविरिन्द्रियं, मरुद्भयोदेवेभ्यो हव्यमाप्यायताम् , वरुणाय देवेभ्यो हव्यमाप्यायताम् मरुद्भयो दधि, वरुणाय दधि । उभावग्नी इति तन्त्रेण ।। ३० ।। सद्यस्काला वा चरुणप्रघासाः ॥ ३१ ॥ यदा सधस्कालाः तदा प्रातर्दोह एव धर्मवान् ॥ ३१ ॥ एवं सति लौकिकेन दनामिक्षाकर्म स्यात् ॥ ३२ ॥ आमिक्षा क्रिया स्यात् लौकिकेन दना ॥ ३२ ॥ प्रातदोहविकारमेक आमिक्षापयस्यमाहुः ॥ ३३ ॥ आमिक्षा पयस्या च आमिक्षापयस्य, आमिक्षाशब्देन पयस्याशब्देन वा चोदिता याताः प्रातःहविकाराः। लौकिकेन दना आभिक्षा । वैश्वदेवी तु प्रकृतित्वात् व्यहकाला, ख उमयदोह विकारश्चेत्युपदेशः ॥ ३३ ॥ निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति नधोत्तराणिहयींषि निर्वपति ॥ ३४॥ सर्वे यवा भवन्ति ॥ ३५ ॥ यदामेषमेष्योधर्मवत्वं तदा प्रतिप्रस्थातुरप्यपराणि दश उभयत्र वैश्वदेववत् । न तु दक्षिणे प्राशिवहरणमिडापात्रं च । यदा कुम्भीपाकः तदा स्थाली कपालधर्मिणी । यदा पत्नी करोति तदा प्रणीताप्रणयनमपि नास्ति । दक्षिणावत्सु "नान्बाहार्यः । अध्वर्युरेव- वृणीते ब्रह्माणम् । ब्रह्मयजमानायतनकल्पनञ्च दक्षिणविहारस्य दक्षिणतः । अधुरोऽभिमर्शनं, ईषामालभ्य जपः परिणाहापच्छादनाद्यभिमन्त्रणान्तं अध्वर्युरेव । अवशिष्टाभिमन्त्रणश्च । । क. - कामधुक्षः प्र णो बहीन्द्राय हविरिन्द्रियं " इति मन्ने बहुदुग्धीन्द्राय देवेभ्यो हव्यमाप्यायता पुनः इति मन्ये सोमेन त्वाऽऽतनच्मीद्राय दधि इति मन्त्रे च 'इन्द्राय' इति 'मरुद्भयः' इति पदं मारुत्या, 'वरुणाय' इति च वारुण्यां प्रक्षिप्य मन्त्रः प्रयोक्तव्य इति ॥ See. आप. श्री. सू. १.१३.३, १०, 98, respectively. स. "पूर्ववद्वैश्वदेव्यास्साय दोहं दोहयत्ति " (आप. श्री. सू. ८.१.१६.) इति विधानात् सायदोहस्याऽपि समन्त्रकत्वमवगम्यते । अत उभयविकारता । अत एव ग्राहकालतापीति उपदेशमतमिति । ग, अन्वाहार्यस्धान एव तत्र दक्षिणाविधानात् विहितया च तयाऽन्वाहार्यबाधाम्नान्याहार्यस्य प्रवृत्तिरिति। घ. १.१७.६,७,९,१०, सूत्रेधूक्तान्येतानि दार्शपूर्ण मासिफानि अङ्गान्यध्वर्युरेव कुर्यादिति ।

·चातुर्मास्यानि ] अष्टमप्रश्न द्वितीयः पटलः २९. *अन्यदुभौकुरुतः । पात्रीनिर्वापे चख ॥ ३५ ॥ अपि चा पोष्णः करम्भपात्राणि मेषाविति यवानां व्रीहीणा- मितराणि ॥ ३६॥ यदा पौणादीनि यवानां तदा नानाबीजधर्मोऽध्वयोंः ॥ ३६ ॥ एतस्मिन् काले प्रतिप्रस्थाता तूष्णीं करम्भपानार्थान्यवानिर्घ- पति ॥ ३७॥ एतस्मिन् काले निरुते काये करम्भपात्रार्थानां निर्वपणम् । प्रजानां फरीरत्वाय । प्रतिपूरुषं करम्भपात्राणि भवन्तीति तत्र चोदितत्वात् ॥ ३७ ॥ यजुषाध्वर्युर्मेषार्थान् । मेष्यन्प्रितिप्रस्थाता ॥ ३८ ॥ ऐन्द्राग्नान्तेषु निरुप्तेषु अध्वर्युगा प्रतिप्रस्थाता मरुद्भयो जुष्टं निर्वपामीति मेष्यर्थान् । वरुणाय जुष्टं निर्वगामीत्यध्ययुः" । करम्भपात्रार्थान्प्रतिप्रस्थाता। उपदेशः ऐन्द्रानान्तेषु निरुप्तेषु करम्भपात्रार्थानां निर्वापः, ततः मेघस्या मेष्याश्च । काय, कस्मा इति वा ।। ३८ ॥ तयोराभिक्षावदैवतम् ॥ ३९ ॥ शभी पर्णानि च करी(मिश्राणि च करम्भ इत्युच्यते । तस्य धारणार्थानि पात्राणि ॥३९॥ ख. क. विष्णुस्त्वाक स्त, अद्तुतमसि हविर्धानमित्यादि । उभी कुरुत इति । ग, मेवाङनिति। घ. सवे करमापात्रार्थान् यवाग्निपति इति विवाय तदनन्तरमेव यजुषाऽध्वर्युर्मेधार्थानित विधानात, करम्भपात्रार्थनिर्वापानन्तरमेव मेषमेष्यनिर्वाप इति । स्वमते तु काय एककपालो भवति । इति विधाय तदनन्तरं प्रतिपूरुषं करम्भपात्राणि भवन्ति इति निर्देशात् तेनैव क्रमेणानुष्ठान मिति । छ. काय जुष्टं निर्वपामि, इति वा कस्मै जुष्टं निर्वपामि इति वा निर्वापमन्त्रः । 'काय' इति चतुर्थी । सर्वनामत्वाभावे रूपमिदम् । यद्यप्युत्तरत्र 'कायाऽनुयूहि' इति अग्रे सूत्रकारेणोक्तम् , तथापि तत्प्रदर्शनार्थम् । उभयथा शब्दप्रयोगदर्शनात् काय स्वाहा कस्मै स्वाहा कस्मै देवाय हविषा विधेम इत्यादौ । च. एवमेव सवदत्तो महादेवश्च । ( See A. S. B. ed. Part I, p. 27 and सत्या. श्री. An. ed. Part II p. 463. But Sayana differs here. He says दधि- सिक्ता यवसकावः इति See सायणभाष्य or प्रतिपूरुषं करम्भपात्राणि भवन्ति । And see भाप, श्री. १२.४.१३ मन्थं संयुतं करम्भ इत्याचक्षते ।

·३० आपस्तम्प्रश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाप्ये [के. ६. सू. ५ आमपेषाणां पत्नी करम्भपाम्राणि करोति ॥ ४०॥ प्रक्षालिता वा अतप्ताः क्लेशेन पिण्यन्ते इति तपनं क्रियते । तत्करम्भपात्राणां प्रतिषिध्यते । मेषप्रकृत्योश्च ।। ४० ॥ यावन्तो यजमानस्यामात्याः सस्त्रीकास्तावन्त्येकातिरिक्तानि ॥४१॥ आमपेषाणां मेषप्रतिकृतीभवतः ॥ ४२ ॥ मेषमध्वर्युः करोति मेषी प्रतिप्रस्थाता॥ ४३ ॥ अमा सहयोगे सह ये भवन्ति एकस्मिन् पात्रे भोजनाय तेऽमात्याः । प्रायेण पुत्रपौत्रनप्तारः सह भवन्तीति । सपिण्डा उपलक्ष्यन्तेऽन्यत्र । इह तु त्र्यम्बकेषु च जाता एव प्रजा वरुणपाशान्मुश्चति । जाता एव प्रजा रुद्रान्निवदयते इति यजमानवंश्यानामेव ग्रहणम् । प्रतिपुरुपश्रुतेः स्त्रियो न स्युः । अतस्सस्त्रीका इत्युच्यते । प्रत्तास्त्रियो न गृह्यन्ते । स्नुषाश्च पुरुषस्थानापत्तेः । यजमानः सह पन्या गृह्यते, प्रतिपुरुषवचनात् । खवचना- भावात्पक्वान्यपक्यानि वा करम्भपात्राणि ॥ ४३ ।। इति पञ्चमी कण्डिका॥ स्त्रियाः स्त्रीव्यञ्जनानि । पुंसः पुंव्यञ्जनानि ॥ १ ॥ गव्यञ्जनविधानं कथं सर्वाणि व्यञ्जनानि नियेरन् इति । लोके त्वल्पकैरपि व्यञ्जनै- मेपो मेषीत्युच्यते ॥ १ ॥ अपि वा पूर्वेारन्याहार्यपचने वितुषानिव यवान्कृत्वा तेषामी- षदुपतप्तानां पत्नी करम्भपात्राणि करोति ॥ २ ॥ अन्नापि मेष मेषीं च करोतीति वाजसनेयकम् ॥ ३॥ ऐन्द्राग्नपर्यन्तान्यधिश्रित्यैकादशसु कपालेषु मेषीमधिश्रयति । अष्टासु मेषम् ॥ ४ ॥ कुम्भीपाक्यो वा भवतः ॥५॥ । क. सोमोक्तवैसर्जनहोमादिषु । See आप. श्री. for वैसर्जनहोम See for त्र्यम्यक । ख, पेषणानन्तर पाकविधानाभावात् यथासकिय पक्वान्यपक्वानि वा करम्भपात्राणि कार्याणि, इति । ग. स्त्रीपुरुषप्रतिकृतिविधानादेवव्यञ्जन सिद्धेः पुनर्व्यजनयिधानं सर्वेषां स्लीव्यज्जनानां पुव्यज्जनानां च करणामिति ।

·चातुर्मास्यानि ] अष्टमप्रने द्वितीयः पटलः ३१ पूर्वेधुरौपवसथ्येऽहनि कवितुषानिव यवान् कृत्या ईषदुपतप्तानामामपेषाणाम् । मेपमेष्योरपि तूष्णीममन्त्रकं पत्न्या करणम् । लोमशवादि संकारः । पूपन् हव्यं रक्षस्व, इन्द्रामी हय रक्षेथाम् , मरुतो हव्यरक्षध्वम् , वरुण हत्यं रक्षस्व, क हव्यं रक्षस्व । इदमग्नेः, सवितुः, पूष्णः, इन्द्राग्न्योः, वरुणस्य, कस्य । इदं सोमस्य, सरस्वत्याः, इन्द्रामिभ्यां जुष्टमधिवपामि | वरुणाय जुष्टमधिवपामि । काय जुष्टमधिवयामि । धान्यमसि धिनुहि देवान् । एवं संबापे संत्रपामीति । इदं सोमस्य, इदं सरस्वत्याः, इदं वरुणस्य, इदं कम्येति द्वितीये खविभागे ॥५॥ कायमेककपालमधिश्रित्याप्येभ्यो निनीयाग्नी प्रणयत इति वाजसनेयकम् ॥ ६॥ अधिश्रित्य मेषौ "सायदोहनयनम् ॥ ६ ॥ पशुवत्संप्रेषः । तथाज्यानि ॥७॥ अधिश्रित्य वा कायं आप्येभ्यश्च निनीय, अग्न्योः प्रणयनम् । केचिद्विकल्पः । अधिश्रित्य कायमाप्येभ्यो निनीयेति । चवद्युत्तरवेदी कृत्वा द्वयोरन्वाधानम् । अमिहोत्रार्थो- ऽन्यः। प्रणीयते यदि न सद्यस्कालाः । व्रतोपायनमासन्नेषु हविष्षु क्रियते । छउलपराज्य आहवनीयदेशात् । आहवनीयस्योत्तरतो दर्भास्तरणादि । वैश्वानरं ज्योतिरिति गार्हपत्यस्थ- माहवनीयं प्रेक्षते । अनेन प्रकारेण विधिस्सर्वः । प्रणीतयोरन्योरन्वाधानम् । अन्तराग्नि- जपोऽन्वाहितजपश्च । अत्र परिस्तरणमग्न्योः, उत्तरपरिग्रहादिविकारविवक्षया ।। ७ ।। । क. फलीकरणवर्जे तुषमात्र विमुक्तान् कृत्वा इति रुद्रदत्तः । ख. अधिधयणात्पूर्व द्वितीयो विभागः कर्तव्यः । ग. मेषयोरधिश्रयणानन्तरे तप्ते प्रात:हे आमिक्षार्थ सायदोहानयनमिति स्वपक्षः । अधिश्रित्य वा काय- मित्यादिः याजसनेयिपक्षः । घ. वाजसनेयकप्रहणात् विकल्पःसिद्धयतीति तेषां मतम् । ङ. See आप. श्री, १-२५-१५ for आप्यनिनयन, also see ते. वा. ३.२.८ सोगारेणापः इत्यादि for आप्य, i. e. एकत, द्वित, प्रित । च. वेदिद्वयमुत्तरवेदिं च कृत्वा दक्षिणामि प्रणीय गार्हपत्यदक्षिणारन्योरन्याधानमिति । छ; गार्हपत्यात्प्रक्रम्याऽऽहवनीयावुलपराजिस्तरितव्येति स्तरणदेशमात्रविधानात् अग्न्यभावेऽपि देशस्य विद्यमानत्वात् स्तरितव्यमेवेति । ज. वैश्वदेववकल्प इत्युक्तत्वादेव पशुवत्संषप्राप्तः पुनर्वचनं उत्तरत्र पृषदाज्ये इत्यादि कथनार्थमिति । पूर्वोक्त प्रकारेण( ८-५-१)श्रवणायां चेत् वरुणप्रघासा क्रियेरन् , तदा पशुबन्धवत् उभये स्संसृज्य पृषदाज्यग्रहणमिति ।

·३२ मापस्तस्वश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [कं. ६. सू. १२ पृषदाज्ये विकारः। महीनां पयोऽसीति 'पदाज्यधान्यां सकृदाज्यं गृह्णाति । द्विदधि द्विराज्यम् ॥ ८॥ पशुवत्संप्रेषवचनम् ॥ ८॥ या वै श्रवणायां संसृज्य गृह्णीयात् ॥१॥ श्रवणायां चेत् पशुवदुभयोः ॥९॥ उद्वासनकालेऽनैडकीभिरूर्णाभिर्मेषप्रतिकृती लोमशी कुरुतः॥१०॥ वाजिनैकदेशेनोपसिच्याऽऽमिक्षामेषयोरुद्वासनम् । आर्द्रा भुवनस्य गोत्री शृतो- स्नाति जनित्री मतीनामिति मेष्याः। चरुवन्मेषस्य । खउभयोस्तूष्णीमुपदेशः। उद्वास्य लामाकरणं शशादीनां प्राणिनां ऊर्णामिः। एडकाः मेषाः। 'तपा-स्तिका नेष्यन्ते । 'अनैडकीमिरिति । केचिदाहुः-छागा मेषाश्चैडकाः । तेषामूर्णा नेष्यन्त इति ॥ १० ॥ तदभावे कुशोर्णा निश्लेग्य मात्यां मेषमवदधाति । पाण्यां मेषीम् ॥ ११॥ 'प्राण्यूर्णानामभावे कुशोर्णानाम् । निश्लेषणं लंगनम् । तत्कृत्वा मारुत्यामिक्षाया- मेकस्मिन् पात्रे मेषं क्षिपत्यध्वर्युः, वारुण्यां प्रतिप्रस्थाता मेषीम् । व्यतीहरत इति उत्तरत्र वचनात् । विपरिवृत्तिय॑तिहारः । इह द्विवचननावचनात उभयोरवदानमध्वर्युरेव करोतीत्यन्ये ॥११॥ अथाभ्यां शमीपणकरीराणपत्रपति परः शतानि परः सहस्राणि वा॥ १२॥ तत्कृत्वा कायोद्वासनं क्रमेणाऽलंकृत्यामिपूबैंककपालं शमीपर्णकरीराणामुपवपनम् । उपदेशोऽवधानान्तरमुपवपनम् । ततः कायोद्वासनादि अमिपूर्य आसादनान्तमेवेति । पञ्चाना- I. Ad. B. Ms. reads oर्णा नेष्यन्ते 2. B. Ms. omits from अनेटकीमिः to नेण्यन्त इति. 3. B. Ms. reads शशोर्णादीनाम् । क. आईःप्रथस्तुर्भुवनस्य गोपा:भूत उत्स्नाति अनिता मतीनाम् ॥ इति मन्त्रोक्तविधया श्रीलिंगान्तैः पर्दः ऊह इति । ख. 'भष्टावुत्तरस्यां वेद्या' इति वक्ष्यमाणहेतुनाऽऽमिक्षयोरेव प्रधानहविध्वावगतेः मेषमेष्योस्तथात्वा- भावात् नोद्वासनमन्त्रो मेषयोः । अतस्तूष्णीमुद्रासनमिति मतमुपदेशस्य ।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्न वितीयः पटलः ३३ -माग्नेयवत् सह कायेन सर्वम् । काय जुष्टमभिधारयामीति अभिधारणायेककपालधर्माश्च य आग्रयणे आम्नायन्ते । प्रातःहधर्माश्चामिक्षाणां युद्धरणवा जिनेज्यादिरेव च वैश्वदेवधर्माः प्रत्यक्षविहिताः । शमी वृक्षः, तस्य पर्णानि शतं सहस्रं वा पराणि । यत्परश्शतानि शमी. पर्णानि भवन्तीति । खकरीराणि सोमाकृतेवृक्षम्य फलानि । न तेषां संख्यानियमः । तान्यु- पत्रपति क्षिपति मेपमेष्योर्भक्षणाय" । अथाभ्यामिति कायस्याभिपूरणानन्तरं करम्भपात्रेषु शमीपर्णकरीराण्यध्वर्युरेव क्षिपति मेषमेष्योश्च ॥ १२ ॥ करम्भपानेषु चान्योप्याष्टायुत्तरस्यां वेधा हवींष्यासावयति ।। एकां मारुती प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्यां करम्भपात्राणि च ॥ १३ ॥ अष्टावुत्तरस्याम् , एकां मारुतीमिति संख्यावचनात् आसन्नाभिमर्शनादिसंस्काराः आमिक्षयोरेव, न मेमेष्योः। घआमिक्षान्तर्भावात् आमिक्षाधर्मा एव, नौषधधर्माः । प्रियेणे- त्यासादनमुभयोः । वैश्वदेवशुनासीरीययोरेव व्याहृतिभिः । चातुर्मास्यान्यालभमान इति श्रुतेः। सर्वत्र व्याहृतिमिरित्युपदेशः ॥ १३ ॥ अत्र मेषप्रतिकृती व्यतिहरतः॥ मारुत्यां मेषीमवदधाति । वारुण्यां मेषम् ॥ १४॥ क. श्रुतेरनुकरणमिदम् । ते. प्रा. १.६.४,५. यद्यपि सूत्रकारेणोभयोस्समासनिर्देशः कृतः शमीपर्ण- करीरपर्णानीति, तथापि करीराणां संख्या विधेरभावात् अनियम इति । ख. Sayana says खजूरफलानि करीराणीति केचित् । तालवृन्तनिवासी states करीरराण्यस्मिन् देशे न सन्ति गातीरे कुरुक्षेत्रादिषु । तेषामभावे प्रतिनिधिः, नित्यत्वात् । गेथ्यफलानि बदरादीनि । ग, पिष्टमययोःमेषमेष्योभक्षणासंभवाददृष्टार्थ क्षेपणम् । घासमेवाभ्यामपि यच्छति (ते. सं, १.६.४.३.) ( इति ) श्रुत्यर्थमनुवदितुं भक्षणायेत्युफम् । घ, यद्यपि पिष्टमययोरोषधधर्मत्वं युक्तं तथाप्यामिक्षान्तर्भावात् साम्नाय्यधर्मा एवेति । 6. उभयोः अध्वर्युप्रतिप्रस्थात्रोः स्वस्यो स्वस्यां वेद्याम् । तच्च ' प्रियेण नाम्ना प्रिय सद आसीद' (आप. श्री. २.११.६.) इति विकृतिसामान्य प्रत्युपविष्टेनैव मन्त्रेण । यद्यपि चातुर्मास्यान्यालभमान एतामिाहृतिमिहवी ध्यासादयेत् (ते. सं. १.६.१०.३) इति चातुर्मास्यसामान्ये व्याहृतिभिरा. सादनमुक्तं, तथापि तत् प्रथमान्तिमपर्वमानविषयमेव । वैश्वदेवे हि व्याहृतिभिर्हवींष्यासादयति ( आप. श्री. ८.२.१०) इति व्याहृत्यासादनस्य विधानात् शुनासीरीये च तस्य वैश्वदेववत् कल्पः' इति वैश्वदेवधर्मातिदेशात सामान्यतश्चातुर्मास्यमाचे प्राप्तस्य प्रथमोसमपर्वगताभ्यो वाक्याभ्यामुपसंहारः क्रियत इति मध्यमपर्यणोः 'प्रियेण' इत्यनेनैवाऽऽसादनमिति । ।

·आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [के. ६. सू. १५ मेषीमवदधात्यध्वर्युरुित्या, मेषं वारुण्यां प्रतिप्रस्थाता । तत आसन्नाभिमर्शन पश्चहोत्रा ॥ १४ ॥ पशुवन्निर्मन्थ्यौ सामिधेन्यश्च नव प्रयाजानूयाजाः ॥ १५ ॥ निर्मन्थ्यौ वेदविधानादि वैश्वदेववत् । वाजिनद्वयमुत्करे । न च कमन्थने ऊहः, संसर्गत्वात् । खनवत्वविधानात्पुनरेकं हुतानुमन्त्रणं प्रयाजानूयाजानाम् । सामिधेनीनाश्च समिद्धानुमन्त्रणम् । 'उच्छुप्मो अम" ' इति वर्तमानकालभेदादावृत्तिः। समिद्धो अमिरिति तन्त्रेण । अध्वर्युरेव दैवं च मानुषं च होतारौ घृणीते साधारणत्वात् । सामिधेन्यनुज्ञानं प्रवरानुज्ञानं च न द्विवब्रह्मा, अभिधेयकत्यात् ॥ १५ ॥ प्रघास्यान्हवामह इति प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयत्येतच्च वाचयति ॥१६॥ अध्वर्युः सम्मागैः कृते परिधिसंमार्गे दक्षिणस्याऽपि स्वैः परिधीनां करोति । तत उत्तरस्याग्नेः कृते संमार्गे स्वैः सन्नहनैः प्रघास्यानिति प्रतिप्रस्थाता करोति ॥ १६ ॥ तां पृच्छति पत्नि कति ते जारा इति ॥ १७ ॥ कतरास्ते जारा इति पृच्छति । पन्या त्वाख्यातव्यमेतावन्तो मे जारा इति । सत्या. १ प्रघास्यान् हवामहे मरुतो यज्ञवाहसः करम्भेण सजोषसः 1 (तै, सं. १, ५, ३. १.) क, मन्थनवयजन्ययोरपन्योदित्वेऽपि न द्विवचनान्ततया मन्थन पदोहः । संसद्रिव्यत्वादग्नेरिति । ख. चैश्वदेवत एव सिद्धे नवप्रयाजत्वादिके पुनर्नवत्वविधानात् अन्ते तन्त्रेण सकृदेव हुतानुमन्त्रण प्रया- जानूयाजानां सामिधेनीनां च समिद्वानुमन्त्रणम् । एतदर्थमेव पुनर्वचन मिति । एवं च दश होता 'अगिरसो मास्य' इति च सकृदेवेति ( For these see ४.९-१,२.) ग. 'उच्छुध्मो भग्न' इति समिध्यमानानुमन्त्रणत्वात् कृतानुकारित्वे समिन्धनस्य भिमकालिकत्वात् मन्त्रस्यावृतिः । 'समिद्धो अग्नि 'रिस्यस्य तु समिद्धानुमन्त्रणत्वात् अन्ते तन्त्रेणेति (See आप, श्री. ४. ८. ३.) घ. होतुः विद्वयसाधारणत्वात् अध्वर्युणैकेनैव वरणे कृते उभयत्र तनिष्पत्तेरिति । यद्यपि पूर्व । द्विव- हृया' (साप. श्री. ८. ५. ८.) इति द्विवचनेनानुज्ञोक्ता, तथाप्यन्त्र एकवचनेनैव, होतुरेकत्वादध्व- यश्चि वरणकर्तुरेकत्वादिति। इ. सम्मार्गशब्दोऽत्र सम्मार्गसाधनीभूतेमसनहनतृणवाची ।

·चातुर्मास्यानि] भष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः ३५ ख्यानादेव तस्याः शुद्धिः । न च प्रवृत्त कर्मणि प्रायश्चित्तार्थमपनीयते, कर्मवैगुण्यात् ॥ १७ ॥ यानाचष्टे तान्वरुणो गृह्णात्विति निर्दिशति ॥ १८ ॥ तान् वरुणो गृह्णात्विति निर्दिशति । निवृत्तिर्यस्या न सन्ति जाराः ॥ १८ ॥ यज्जारं सन्तं न प्रब्रूयात्मियं ज्ञातिं रुन्ध्यात्। असौ मे जार इति निर्दिशेत् । निर्दिश्यैवैनं वरुणपाशेन ग्राहयतीति विज्ञायते ॥११॥ यः प्रियो ज्ञातिः तस्य निरोधनं स्रोतसां भवति यदि जारान्नाचष्टे ॥ १९ ॥ संमृष्ट उत्तरोऽग्निर्भवत्यसम्मृष्टो दक्षिणः । अथान्तरा वेदी यजमानः पत्नी चोत्तरेण वोत्तरां वेदिमैषीके शूर्पे करम्भपानाण्योप्य शीर्षनधिनिधाय पुरस्तात्प्रत्यश्ची तिष्ठन्ती दक्षिणेऽग्नौ शूर्पण जुहुतः ॥२०॥ असंमृष्टो दक्षिणोऽमिः तस्यापि परिधयस्संमृष्टाः । खअथैतत्कर्म क्रियते-प्रघास्यानि- त्येवमानिर्देशान्तम् । ततोऽन्तरा वेदी गच्छतः उत्तरेण वोत्तरां वेदिम् । ऐषीकतृणशलाकाभिः कृते शूर्पे करम्भपात्राण्योप्य द्वयोश्शिरसोस्स्थाप्यते ॥ २० ॥ 'मो षू ण इन्द्रेति यजमानः पुरोऽनुवाक्यामन्वाह । यद्राम इत्युभी याज्याम् ॥ २१॥ गुपुरोऽनुवाक्या व्यवसाना । याज्यापि व्यवसाना स्वाहाकारान्ता ॥ २१ ॥ अक्रन्कर्म कर्मकृत इति विपरायन्ती जपतः ॥ २२ ॥ १ मो पू ण इन्द्र पृत्सु देवारतु स्म ते शुमिन्नषया । मही यस्य मीढुषो यव्या । हविष्मतो मरुतो वन्दते गीः ॥ (तै. सं. १. ८. ३, १.) इति पुरोऽनुवाक्या । २ यद् मामे यदरण्ये यत्सभायां यदि न्द्रिये । यच्छूद्रे यदर्य एनश्चक्मा वयम् | यदेकस्याधि धर्मणि तस्या- वयजनमसि स्वाहा ॥ (तै. सं. १, ८. ३, १) इति याज्या ३ अमन्कर्म कर्मकृतः सह वाचा मयोभुवा । देवेभ्यः कर्म कृत्वाऽस्तं प्रेत सुदानवः । (तै. सं. १. ८. ३. २). क. फर्मप्रवृत्यनन्तरं जारसम्भव एवैतत्प्रश्नप्रतिवचनाविकम् । न पूर्वम् । पूर्व जारिण्या: अकृतप्राय- श्चित्तायाः कर्माधिकारादिति रामाग्निचित् । ख. एतत्कर्म ‘प्रघास्यान हवामह' इत्यारभ्य वरुणो गृह्णात्विति निर्देशान्तं पूर्वोक्तमिदानीमेव कर्तव्यम् । होमानत्वात् । तत् कृत्वा ततो वेदिसमीपगमनादिकमिति । ग, 'मो ण इन्द्र ' इति पुरोऽनुवाक्या । ' यद् ग्रामे यदरण्ये' इति याज्या । तत्पाठप्रकारस्तु नीचे- ष्टध्यः ।

·मापस्तम्बश्रौतसूत्रीये भूस्वामिभाध्ये [के. ५. पू. २ . विपरायन्तौ । तयोः पृथक् गमनं स्वस्थानगमनार्थम् । 'संमृष्ट उत्तर' इति वचनादुत्तरविहारेऽप्यन्यत्कर्म न क्रियते ॥ २२ ॥ अपि वाध्वर्यः प्रतिप्रस्थाता वा जुहुयात् । अन्वारभेयाता- मितरौ ॥२३॥ यदाप्यन्वारम्भो यजमानयोः तदाऽप्यन्निति जपः ॥२३॥ अत्र दक्षिणमग्नि संमार्टि ॥२४॥ संमृष्टे वा दक्षिणेऽञ्जलीकरणादि क्रमेणैव । उभयत्र याजमानश्च । आज्य भागयोरष्येकमनुमन्त्रमम् । वषट्कर्तुरेकन्वाद्विभक्त्विाश्च । तथा स्विष्टकृतः। आवृत्ति- रुपदेशः ॥ २४ ॥ ऐग्निपर्यन्तः प्रचयां मत्यध्वर्युः ॥ २५ ॥ अध्वर्युर्वषट्कारेण जुहोति । वषट्कृते प्रतिप्रस्थाता वेति । इष्ट्वाऽऽज्यभागी प्रतिप्रस्थाता विरमति । तत आग्नेयादिभिरैन्द्राग्नपर्यन्तैः प्रचर्य विरमत्यध्वर्युः ।। २५ ॥ अथ गानेशाता पूर्वेण सहावदानेन मारुत्याः सर्वी मेषी- मवद्याति । उत्तण शमीपर्णकरीराणि ॥२६॥ अथ प्रचर्या मति ॥२७॥ अथाध्वर्युः पूर्वेण स.विदानेन वारुण्याः सर्व मेषमवद्यति । उत्तरेण शमीपणकरी राणि । अथ प्रचरति ॥ २८ ॥ इति षष्ठी कण्डिका ॥ कायानुब्रूहि कं यजेत्येककपाले संप्रेषौ ॥१॥ नभश्च नभस्य- वेति चतुर्भिर्मासनामभिरेक पालमभिजुहोति ॥२॥ मारुत्या आमिक्षाया यदवदानं पूर्व तेन सह मेधीमवद्यति । न चोहः, मेषयोः *खण्डनामावात् । द्वितीयेन शमीपर्णकरीराणि । द्वितीयाच्च पात्रात् अवदानद्वयः । ततो मरुयोऽनुब्रूहीति । सान्नाय्यवदनुमन्त्रणमामिक्षायाः । इन्द्रयाजिनः इन्द्रियावी भूयासम् , महेन्द्रयाजिनः 'जेमानं महिमानं खगमयेयमिति । विशेषधर्मा एव वैश्वदेव्यामिक्षासु क. आमिक्षामेषयोस्सहावदाने क्रियमाणे पृथक मेष्या मेषस्य चाऽवदानाभावात् द्विवचनान्ततया मन्त्र स्योहो न कर्तव्य इति । एवं चाऽऽमिक्षावदानार्थमेवायं मन्त्रो न मेषावदानार्थमिति फलितम् । स. वैश्वदेववत् प्राणैस्सायुज्यं गमेयमिति नानमन्त्रणमिति ।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः व्युद्धरणादिवाजिनेज्यादयः, अनुमन्त्रणं तु देवताश्रयः (यो) नामिक्षाविशेषधर्मः । चरुपुरोडा- शाज्यसान्नाय्यपशूनां तु तस्क्रियते । अतो नैतस्य प्राप्तिः । एवमेककपालस्यापि ये विशेषधर्मा पूरणादयः त एवैककपालानां, नानुमन्त्रणम् । अतः' कस्याहं देवयज्ययाऽन्नादो भूयासमि- त्येव समुच्चय आशिषाम् । मरुतामहं देवयज्यया जेमानं महिमानं गमेयमिति इन्द्रियाव्य- नादो भूयासं वरुणम्याहं देवयज्यया जेमानं महिमानं गमेयमन्नादो भूयासमिति पूर्ववत् । सान्नाय्यवदुपदेशः, मुख्यत्वात् । उभयोरिथ्म सन्नहनयोरन्वारम्भ आमीधम्य । धूननश्च होतुः, उभयस्य कङ्गित्वात् । प्रत्याश्रवणे" च स्फ्यसम्मार्गयोरुभयोर्धारणम् । होतृ- संस्कारत्वाद्वा एकस्य सन्नहनस्य धूननम् ।। २ ॥ तदु हैके पृथगिडे निरवद्यन्ति । तदु तथा न कुर्यात् । सप्तानां हविषां समवदायाध्वर्युः प्रतिप्रस्थाने प्रयच्छति । तस्मिन्प्रतिप्रस्थाता मारुत्या अन्ववदधाति ॥ ३ ॥ यदा पृथगिडे निरवद्यन्ति तदापि सहोपहवः । अनूहश्चेडाशब्दस्य देवताभि- धानात् । प्रतिप्रस्थाता स्वामन्वारभते । होतोभयं धारयति । उभयत्राऽवान्तरेडा । यदाऽपि सहोपहव अन्वारम्भश्चोभयोःच । उपहूत इति जपश्च । अधर्योः पर्वासनमुपस्तीर्णाभि- घारणे च ॥ ३ ॥ I B. Ms I reads as follows:-अतः कस्याहं देवयज्यया जेमानं महिमानमिन्द्रियावी वा। वरुणरयाई etc. क. मेषयोरधर्मकत्वात् आमिक्षयोमुख्यत्वाच्च तभिवन्धनवाऽऽशीरिति । ख. 'इमसनहनान्यामीनोऽन्धारभ्य' इति विहितमन्वारम्भणं उभयोरिथ्मसम हनयोरामीध्रण कर्तव्यम् । एवं होत्रा कर्तव्यं तद्विधूननमिति । ग, 'स्फ्यं सम्माश्चि धारयन् प्रत्याश्रययति' (आप. श्री. २, १५. ४.) इति विहितस्फ्यसम्मार्ग- धारणमुभयोरपि विहारयोः कर्तव्यम् । तत्तद्विहाराशत्वात्ततधारणस्येति । घ. इध्मसन्नहनानि मुखं प्रति विधूनुते' इति विधिना विधूनस्य होतृसंस्कारत्वाधगतेः एकस्यापि विधूनने तसिद्धेरे कस्यैव तदिति । १. इडोपाहानमन्त्रेण वृष्टिरूपदेवताया एघाऽभिधानात तस्याश्चैकस्यात् एकवचनान्तस्यैव प्रयोगो मन्त्रस्य, न द्विवचनान्ततयोह इति । च. उभयोः अध्वर्युप्रति प्रस्थात्रोः । ' उपहूतः पशुमानसानि' इति जपोऽप्युभाभ्यो कार्य इति । भत्र तवुहै के पृथगिडे निरवयन्ति इत्येकः पक्षः । तदु तभा न कुर्यादिति निषेधः । ततस्सप्तानामिति सहावदान विधिः । तेन पक्षवयमपि विकल्प्यते ।

·१८ भापस्तम्बत्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [कं. ७. पू. ११ उपहूतां प्राइनन्ति ॥४॥ उपहूतयोः स्वां स्वामध्वर्दू प्राश्नीतः । इतरे *सर्वम् । कृते चतुर्षाकरणे आग्नेय- विकाराणाम् ॥४॥ यः प्रवया इवर्षभः स दक्षिणा ॥५॥ यः प्रवया प्रवृद्धवया इव ऋषभः सेचनसमर्थः । वृद्धः, अणूकः, तरुण इति वचनात् । केचित्प्रवयः प्रथमवया इति ॥५॥ कामं तु ततो भूयो दद्यात् ॥६॥ धेनुर्दक्षिणेत्येके ॥७॥ कमानच्छद्र ऋषमादन्यदपि दीयते । अन्वाहार्यधर्मा दर्शपूर्णमासविकाराणाम् । न तूपदेशः । उत्तरस्यां वेद्यां दक्षिणास्साधन्ते । सर्वे प्रतिगृह्णन्ति । पूर्ववत्समार्गः । क्रमेण समिदाधानमाग्नीघ्रस्य पर्यायेण च याजमानम् । तन्त्रेणानूयाजानाम्छ । व्यूहनादि पर्यायेण । एको मन्त्र उपमृत्यूषदाज्यधान्योःग! क्रमेणाग्नीघ्रस्योद्यमनम् ॥ ७ ॥ परिवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते । दिव्यं घामाशास्त इति सूक्त- वाकस्या-षु होतानुवर्तयते । एवं यजमानो जपति । आशास्त इति मन्त्रं नमात ॥८॥ परिवत्सरीणा स्वस्तिमाशास्त इति रोहितेनेत्यम्य पुरस्तात् । नामिक्षाणां प्राशि सान्नाय्यवत् ॥८॥ उभौ वाजिनाभ्यां प्रचरतः॥९॥ अध्वर्यो जिनेऽवानयति शेष प्रतिप्रस्थाता । ततो भक्षयन्ति ॥९॥ शेषौ समवनायोत्तरे विहारे पूर्ववक्षयन्त्या मा विशन्त्विन्दव आ गल्गा वनानां रसेन मे रसं पृण । तस्य ते वाजिभिर्भक्षकृत- स्येति समानम् ॥१०॥ पूर्णपात्रवर्ज पूर्ववदिष्टिं संस्थापयति ॥११॥ क. संसृज्य प्राश्नन्तीति शेषः । ख. हुतानुमन्त्रणमिति शेषः। ग. अथा सपत्नानिन्द्रामी मे विधूचीनान् व्यस्यातामिति । रोहितेन त्वा इत्यादिमिः त्रिनिर्मन्त्रैः क्रमेण तत्तद्वेदिसंगन्धिनः प्रडियमाणस्य प्रस्तरस्योद्यमनमिति ।

·चातुर्मास्यानि] भाटमप्रश्ने द्वितीयः पटलः पूर्णपात्रवर्जम् । यजमानपन्योरुभयोः । इष्टिमुख संस्थापयतः सहापरामि- होमैः । उभयत्र कृत्स्नं तन्त्रमिति वचनात् । यजमानमार्जनकालेऽवभृथः । कृतेऽवभृथे उत्तरमुभयोरेकस्य वा । अपराग्निहोमा अपि भवन्ति । पत्नीसंयाजा अपि भवन्तीति व्याख्यानात् । उपदेशः संस्थापयतीत्येकवचनात्पत्नीसंयाजान् वैश्वदेववदध्वर्युरेव करोति । गउभयत्र कृत्स्नं तन्त्रमिति पूर्वेणोभौ । पपुरस्ताद्यज्ञशंचमाञ्चाऽवभृथ इति । वषट्कारैकत्वा- त्पत्नीसंयाजानां तन्त्रेण याजमानं 'न्याय्यम् । आज्येडाद्वयञ्च । उभावाज्यबिन्दुनन्वारम्भश्च । पूर्ववद्दक्षिणामिहोमाश्च । वेदयोरुभयोरूहेन प्रासनं उभयसंस्कारत्वात् । विन्दते प्रजामित्ये- कस्य वा पत्नीसंस्कारत्वात् । यजमानः स्वस्ववेद्योर्निधाय वेदौच पर्यायेणाभिमृशति । न योक्त्रविमोकादि पल्याः। उत्तरत्र विमोकात् विद्यते तूत्थानमन्त्रः । अङ्गत्वाद्वेदस्तरणं पर्यायेण स्वस्ववेद्योः । प्रायश्चित्तानि समिष्टयजूंषि च वेद्योरभिस्तरणे कृते विमोके च प्रणीतानाम् । " एप वै दर्शपूर्णमासयोरवभृथः" इति मार्जनप्रत्याम्नायः, अविमुक्तत्वाद्यज्ञस्य । वरुणप्रघासाथै कृतमन्यस्याप्यर्थं साधयति । कपालानि चाविमुक्तानि । एककपालस्य कपाल- मपि। आयज्ञविमोकाद् द्रव्यसंस्कारा नापयान्ति येष्वपि विमोक यथाऽग्नेः 'विते मुञ्चामि I Ad. Ms. reads कार्यम् । क. 'यपूर्णपात्रमन्तर्वेदि निनयति' इति अन्तर्वेदि प्रणितामार्जनं यजमानस्य । सयोक्त्रेऽजली पूर्णपात्र- मानयतीति पल्याः । एतद् वयं वर्जयित्वाऽन्यत् सर्वमिति । ख. अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ। ग. यदि अध्वर्युरेव पत्नीसंयाजान् करोति तर्हि उभयत्र कृत्स्नं तन्त्रम् (आप, श्री. ८. ५. ७) इति वेदिद्वयेऽपि कृत्स्नासानुष्ठान विधानं कथं संगच्छेत ? इति शङ्कायास्समाधानमिदम् । हरिश्शेषभक्षणा- न्तेन पूर्वेण कर्मसमुदायेनौमी कुरुत:तत्सूत्रमिति । अस्मिन् पक्षे " अपि पत्नीसंयाजा" इति सूत्रं पत्नीसंयाजा अपि यदा कर्तव्याः, तदा किमु वक्तव्यं हविश्शेषभक्षणान्तस्य तन्त्रस्येति कैमुतिकन्यायेन व्याख्येयम् । घ, इटि संस्थापनानन्तरमेवाऽवभृथविधानात् संस्थाजपमपि कृत्वैवाऽवभृथः कर्तव्य इत्युपदेशमतमिति । वेदो स्थो वित्ती स्थो विवेयकर्मणी स्थः करुणे स्थः क्रिया सनी स्थः सनितारौ स्थः सनेयं घृतवन्तं कुलायिन रायस्पोष"सहस्रिणं वेदी दत्ता वाजिनम्" इति मन्त्रस्योहः । च. 'वेदं होता पत्न्या उपस्थे त्रिः प्रास्यति' आप. श्री. ३. ४. ३ ) इति विहितं प्रासनमुभयो- वैदयोः प्रतिपत्तिसंस्कारत्वात् । अथवा एकस्यैव वेदरय प्रासनं पत्निया उपस्थ आदधाति । विन्दते प्रजाम् (ते. ब्रा. ३. ३. ८) इति पत्नीगतफलश्रवणात् पत्नीसंस्कारकत्वावगतेः एकस्य प्रासनेनैव तसिद्धेरिति । अस्मिन्पक्षेऽनूह एघ मन्त्रस्य । छ, See. आप, सू. ८. ८. १४ for योक्त्रविमोक. श्री.

·मापस्तम्मश्रौरासूत्रीये धूर्नस्वामिभाष्ये [के. ५, सू. १ रशना विरश्मीनित्याहैष वा अग्नेविर्मोक इति । ककस्तम्भीसादनं' च लुचोविमोक उत्त भरद्वाजेन । तेषामप्यासादनम् । प्रोक्षणादयः संस्काराः अग्निसंस्काराश्च नापयान्ति विमुक्तानामप्यत्र कर्माङ्गत्वात् । योगमात्रं त्वां स्रुचा च क्रियते "युनज्मि वो ब्रह्मणा दैव्ये नेत्यपाम् । एता असदन्निति सुचाम् । "संविशन्तामिति वा । "दृष्टेन्धनेन वा योगः इन्धानास्त्वा सुप्रजसः सुवीरा इति लिङ्गात् । न चेन्धनमपामिति निवृत्तिसंस्कार एव वा 'कस्तम्भीसादनं, न विमोकः सुचोः, अवचनात् । न पुनस्संस्कारःसुचोरपि । असिदादानादि बहिराहृत्य, नान्वाधानं चपरिगृहीतत्वात् वेदिपक्षे। ततो वेदो यदि स्तीर्णः । यद्यस्तीर्णः स एवादीयते । समूहनोपलेपनादि कृत्वा । प्रसादनमेव वेदस्य प्रणीतापात्रस्य च । अविमुक्तत्वात् प्रणीताप्रणयनादि । एककपालपक्षे प्रणीय प्रणीताः कृत्वा पवित्रे संविशन्ता- मिति वेदाभिमर्शनमनूहेन । प्रकृतावप्यसंभवे बहूनां वै लिङ्गात् । ततः सुगादानादि निर्व- पणान्तं कृत्वा हविः प्रोक्ष्य वेदप्रोक्षणमनूहेन सम्मशनवत् । अध्यूह नाधेककपालस्य उपहि- 1. 2. B. Ms. roads करतम्बीसादनम् । क, कस्तम्भी उपस्तम्भनार्थी शकरस्य See आप, धौ. ३. ८. ४ भाष्य also सवदत्त, के शकर्ट तद्यत्र स्तभ्यते सा कस्तम्भी। ख. एतन्मन्त्रोच्चारणमेव योगः । ग. अनेन मन्त्रेण सम्मर्शनमेव योगः । घ, दृष्टविधयाऽरिन्धनं दीपनमेवाऽग्नियोगः । तमा न भवितुराईतीति तन निवृत्तिस्तस्य 'युन- जिम त्वा' इति मन्त्रस्य । छ. कस्तम्भ्यो जुहूपभृतयोरासादनमन्तरा पृथक विमोकस्याश्रवणादिति । च. अन्वाधानस्य देवतापरिग्रहार्थत्वात् देवतानां च वरुणप्रधासारम्भ एव तीयान्वाधानेन परीगृही- तत्वान्नात्र पृथगन्वारम्भ इति । वैदिपक्ष इति यहिराहत्येत्यनेन संबद्धयते । उत्तरत्र 'अपि वा न वेदिः' (आप. श्री. ८.७.२४ ) इति वक्ष्यति । अतो वेदेः विकल्पोऽवभृथे । यदि पक्षरतदा तदर्थ महिराहरणमिति । छ. पत्न्या निरसनोत्तरकाले वेदस्तरणमिति कश्चित् पक्षः । तस्मिन् पक्ष रतरणस्योत्कों भवति । तदपेक्ष्य, यदि स्तीर्णः यद्यस्तीर्ण इति कथनम् । एवं च यदि स्तीर्णो वेदः, तर्हि पुन दिं कुर्यात् । यदा न स्तीर्णः तदा न स्तीर्णः तदा स एव गृहीतव्य इति । अ. See आप, श्री. १.६.११. झ, Sec आप. श्री. १.१५.७. न. वरुणप्रघासान्ते प्रणीताविमोकस्य कृतत्वात् पुनः प्रणीताप्रणयनं अन्न कर्तव्यमिति । See आप. श्री. for विमोक। टSee आप. श्री, १.१६.१२. ठ. प्रकृतावपि बहूनां युगपत्सम्मर्शनासम्भधेन एकस्य द्वयो; सम्मर्शन प्राप्त तत्र बहुवचनस्य'ऽ. समवेतार्थत्वापहष्टार्थत्वावश्यम्भावात, तथा चात्राप्येयस्मिन् वेदे पहुवचनान्तस्यान्हेनैव प्रयोग इति । .

·चातुर्मास्यानि ] अष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः -तत्वात् तप्यस्वेति' चोहः । तत आप्यलेपनिनयने कृते प्रोक्षणीरासादय बर्हिरुपसादयाऽऽ- ज्येनोदेहीति । निष्कासपक्षे वेदमासाद्य पवित्रेण सम्मृश्य प्रोक्ष्य प्रैष एव प्रोक्षणीरासाद- येति । न यज्ञयोगः । सर्वपक्षेषु कृतत्वात् ॥ ११ ॥ पूर्णपात्रस्य स्थाने सौमिकोऽयभृथः॥ चतुर्ग्रहीतान्याज्यानि॥१२॥ प्रैषोक्तेषु कृतेषु कर्मसु चतुर्गृहीतान्याज्यानि पञ्चावत्तिनोऽपि । यद्यनूयाजाः तदा खपञ्चानां त्वेति' द्वाभ्यां 'चरोस्त्वे 'ति द्वाभ्यां यदा नाऽनूयाजाः तदाद्यैरेव ‘पञ्चानां त्वा दिशामिति । इह न 'प्रोक्षण्यभिमन्त्रणादि ॥ १२ ॥ वारुण्यै निष्कासेन तुषैश्चावभृथमवयन्ति । तुषा ऋजीषधर्म लभन्ते । वारुणमेककपालमेके समामनन्ति ॥१३॥ आज्यग्रहणेभ्यः पुरोडाशादङ्गारापोहनादि । वरुणाय जुष्टमभिधारयामीत्यभि- घारणम् । अलंकृत्योदकसमीपगमनमेव । निष्कासपक्षे गृहीत्वाज्यानि गमनमेव तुपान् हविराज्यानि च गृहीत्वा ॥ १३ ॥ नायुर्दा नाभिप्रव्रजनमन्त्रं न साम गायति ॥१४॥ आयुर्दाग्रहणेन "प्रयास्यतो होमानां प्रतिषेधः । न चगमनमन्त्र उरुं हि राजेति ॥ १४ ॥ सर्वा दिशोऽवभृथगमनमाम्नातम् ॥ नोदीचीरभ्यवेत्या इत्येके ॥ १५॥ उदीचीरापः उदीच्यां भवाः ॥ १५ ॥ -~-in- I Ad. Ms. I omits च, B. Ms. I reads चोहः कृतः । 2 B. Ms. I reads तत्र. 3 B. Ms. 2 reads सपवित्रेण, क. See आप, श्री. १ १५ १५. स्व. पश्चाना त्या दिशां, पञ्चाना त्वा पञ्चजनाना, चरोस्त्वा, ब्रह्मणस्त्वा । See for this मन्त्र आप, श्री. १. ७. ८. footnote. ग. See आप. श्री. ४. ५. ६. घ. See आप. श्री. १. २४, ६, छ, आयुर्दा अमे, अवभृथ निचकुण, नमो रुद्राय, इति मन्त्रत्रयकरणका होमाः प्रयास्यद्धोमाः। (See आप. श्री. १३. १९, १०). च. उलं हि राजेति गमनमन्त्रः। तै. सं. १ ४ ४१ अनुवाके द्रष्टव्यः ।

·आपस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [ क. ७. सू. २० ४२ या दिशं गच्छेयुस्तथामुखाः प्रचरेयुरित्येके ॥ १६ ॥ यो कदिशं प्रति गच्छन्ति सा प्राची ॥ १६ ॥ वहन्तीनां स्थावरा अभ्यवेत्याः ॥ तदभावे याथाकामी ॥१७॥ उदकान्ते स्तरणान्तां वेदिं कृत्वा तस्यां हवींषि सादयति ॥ अपि वा न वेदिः ॥ शतं ते राजन्भिषजः सहस्रमित्यपो दृष्ट्या जपति ॥१८॥ शतं ते राजन्निति कृत्वा जपं, प्राप्य स्फ्यादानादि वेदिकरणम् । कृते खउत्तर- परिग्राहे धा असीत्येवमाद्यनुवीक्षणान्तम् । प्रोक्षण्यभिमन्त्रणादि । उदकं प्रत्यपादीयते प्रस्तरः। तस्य चामिमन्त्रणम् । सूर्यो वः पुरस्तात्पाविति । न वा परिध्यर्थत्वात् । आदित्यो ह्येवोद्यनिति । 'युनज्मि वो ब्रह्मणा दैव्येने 'त्यपां योगः निवृत्तिर्वा, इन्धनलोपात् । ततस्तीर्णायां विधृत्याद्येव । आज्यान्यभिमन्त्र्य हविस्सादनम् । आमेयवदासन्नाभिमर्शनं वारुणस्य निष्कासस्य च सान्नाय्यवत् । ' आमिक्षा मां धिनोत्वि'ति चोभयविकारत्ये चएकदेशस्यापि ॥ १८ ॥ अभिष्टितो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तमभितिष्ठन्ते ॥ १९ ॥ परिस्तीर्य वेद्यन्तानुदकान्तमारोहति अभिष्ठित इति । अवेदिपक्षे न वेद्यर्थ बर्हिरासादनं, नापि प्रोक्षणीरा( ण्या )सादनम् , तुल्यमन्यदुभयोरपि पक्षयोः । अपो दृष्ट्वा जपादुदकान्तमेवोपतिष्ठन्ते ॥ अपः प्रगाय तिष्ठन्तोऽयभृथेन चरन्ति ॥ २० ॥ क. यो दिशं गच्छन्ति यजमानप्रभृतयः सा प्राची मन्तव्येति । ख. See आप. श्री. २. ३. ७ for उत्तरपरिग्राह also १० for अनुवीक्षण ग. आहवनीय प्रत्यपादातव्यो यः प्रस्तरः तमाहवनीय स्थानापन्नमुदकं प्रत्यपादत्त ( शनैरादत्ते.) इति । ( See आप, श्री. २. ८. ५). घ. न पुरस्तात् परिदधाति, आदित्यो ो वोधन पुरस्ताम्रक्षाखस्यपहन्ति. ते. से..२. ५. इति परिधिपरि. धानस्थानेऽस्याऽभिमन्त्रणस्य विहितत्वान्नानेन प्रस्तराभिमन्त्रणमिति । ७. युनज्मि ह वेति मन्त्रे उत्तरार्धे इन्धानास्त्वा' इति श्रवणास्येन्धनार्थरवावंगतः अप्सु च तदभावान् मन्त्रस्य निवृत्तिरिति । ततश्व सूर्यो य इति युनज्मि व इत्युभयोरपि मन्त्रयोनिवृत्तिवेदितव्या च. पूर्वमभिपृष्ठामिक्षकदेशत्वेऽपि निष्कास्याऽऽमिक्षात्वान् स्वातन्त्र्येण तस्य हयिष्ट्वानुभयविकारंवत्सा- न्नाय्यमन्त्राभ्यामभिमर्शन मिति।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः ४३ अपः प्रगाय प्रविश्य उदकं सर्वे तिष्ठन्तः उत्थिताः । अवभृथ इति कर्मन म । तेन साञ्जेन प्रचरन्त्युत्थिताः ॥ २० ॥ तृणं प्रहत्य सौवमाघारयति ॥ यदि वा पुरा तृणं स्यात्तस्मिञ् जुहुयात् ॥ २१ ॥ तृणस्योपरिष्टात्सर्वहोमाः । " आहुतीनां प्रतिष्ठित्या" इति श्रुतेः । ततः स्रौव एव; नोपवाजनं, इन्धनार्थत्वात् । दशहोत्रादेः समिद्धानुमन्त्रणान्तस्य लोपः । प्रकृति- वदन्यदनर्थलप्तम् ॥ २१ ॥ ।। इति सप्तमी कण्डिका ॥ अग्नीदपस्त्रिः संमृड्ढीति संप्रेष्यति । १ ।। कृत आप्यायनेऽमीदिति प्रेषः । म्फ्येनैव केवलेनोदकं समार्टि । सन्नह्नाभावात् । सम्मार्जनदर्भौकिकैरित्युपदेशः ॥ १ ॥ आपो वाजजितो वाजं वः सरिष्यन्तीर्याजं जेष्यन्तीर्वाजिनी- जिजितो वाजजित्यायै संमायेपो अन्नादा अन्नाधायेति मन्त्रं सन्नमति ॥ २॥ वाजजित्यादयो गुणा अपां स्युनं वेति प्राप्त ऊहोपदेशः। भुवनमिति यज्ञाभिधानं भुवनं लोकः स्थानम् , तत् त्वमसीति यज्ञ उच्यते । विविधं प्रथस्वेति यजमानम् । अस्मिन् यज्ञे विप्रथस्वेति यजमानस्य । यज्ञो वै भुवनमिति । अतोऽनूहः । कआपो यष्ट्य इत्येता- वानूहः । अविकृत' उपदेशः। देवतामेरभिधानात् नाहवनीयस्येति । आक्रमणावस्थानप्रत्या- क्रमणानां निवृत्तिरवेदिपक्षे ॥ २ ॥ अग्नेरनीकमप आविवेशेति स्रुच्यमाघारयति ॥ ३॥ वाग- स्याग्नेयीत्यनुमन्त्रयते यजमानः ॥ ४ ॥ खप्रति ते जिवा घृतमुच्चरण्येत्स्वाहेति मन्त्रान्तः । आमेय आधारः । गुणभूता . IJ. Ms. reads अविकारः। B. Ms. I स्वाहेस्याघारमन्त्रान्त;, B. Ms. 2 reads स्वाहेति मन्त्रः, J. Ms. reads स्वाहेत्याधारमन्त्र । क. 'अमे यष्टरिदं नमः' इति मन्त्रः । आपो यष्ट्रय इदं नमः इत्यूहितव्य इति । ख. ' अमेरनीकमप आविवेश' इति मन्त्रः तै. सं. १. ४५. १ उन्धरण्येदित्यन्तोऽन्ते स्वाहापदघटित इति त्रिष्टुपच्छन्दसोऽस्य तावन्मात्रेण परिसमाप्तः । समुद्रे त ' इत्यादेः कार्यान्तरे विनियुक्तत्वादिति। See आप. श्री. १३. २०.१०, ·आपस्तम्बत्रौतसूत्रीये धूस्वामिभाष्ये [क. ८. सू.८ अन्या देवताः ॥ ३, ४ ॥ लुप्यते प्रवरः ॥५॥ कअवस्थानादेर्मानुषान्तस्य प्रवरस्य लोपः ॥ ५ ॥ अपपर्हिषः प्रयाजानिष्ट्रवाप्सुमन्तावाज्यभागी यजति ॥ ६ ॥ बर्हिर्वाः प्रयाजाः । श्रीनिष्टवाऽर्धमौपभृतस्य समानयति यद्यनूयाजौ। सर्वस्येत- स्था ॥६॥ अप्स्वग्न इत्येषा । अप्सु मे सोमो अब्रवीदन्तर्विश्वानि भेषजा। अग्निं च विश्वशंभुवमापश्च विश्वभेषजीरित्यासुमन्तौ ॥ ७ ॥ अप्सुशब्दो ययोस्तावप्सुमन्तौ । सवृषण्वानपि लभ्यते सोमस्य, परिपाठात् । गुपुरोनुवाक्यामात्रस्य विकारः ।। ७ ॥ निष्कासस्यावदाय वरुणमिष्ट्रवा कृत्स्नं निष्कासमवदायाग्नी- षोमा(वरुणो) स्विष्टकृदथै यजति ॥ ८ ॥ कुम्भीस्थो वारुण्याश्शेषो निष्कासस्तस्यावदानं, अवारुणस्य वा । प्रकृतिवदिष्ट्वा वारुणं नारिष्टहोमाः । कृत्स्लमवदाय वारुणमपि ' अग्नीवरुणाभ्यामनुब्रूहि ' अग्नीवरुणौ यजेति वाजसनेयमतात् । अमीवरुणाभ्यां स्विष्टकृयामनुब्रूहि अमीवरुणौ स्विष्टकृतौ 'असि क, उत्तरता प्रवरायावतिष्ठते ( आप. श्री, २. १५. १ ) इति प्रवरार्थे विहितमवस्थानम् । मानुष इत्युचैः ( आप. श्री. २, १६. १५) इति नाममहणविधानम् । तस्य व्यापारस्याऽवस्थानावेनामप्रहणा- न्तस्य लोपः। आदाव कृतत्वादिति । ख. याज्यानुवाक्यापरिपाठको 'अप्स्व सधिष्टव' इति पठित्वा अनन्तरे पर सोम शुमा सौम्याः परिपाठात सूत्रपठितया 'अप्सु मे सोमो अप्रवीत् ' इत्यनया सह 'युषा सोम' इत्यस्या अपि विकल्पेन प्राप्तिः । वृषशद्वघटितो वृषण्वान्। (See ते. सं ४. १. १४. ४). ग. प्राच इमाः पुरोनुवाक्यार्थमेव विधीयन्ते। याज्यास्तु प्राकृताचेव मन्त्री 'जुषाणो अग्निः जुषाण. स्सोमः' इति। घ. पुरोडाशस्येति शेषः। ६. See मा. श. ब्रा, ४, ४. १. १७ 'अग्नीवरणाभ्यामनु ब्रूहि ' इति तत् स्विष्ट कृते अग्नीवरुणौ यजेति वषट्चते जुहोति P. 377 my edition of Chaukhamba.

·चातुर्मास्यानि ] भष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटकः यजेति बौधायनमतात् । वरुणस्याहं देवयज्ययाऽन्नादो भूयासं, अग्नीवरुणयोरहं देव- यज्ययाऽऽयुष्मान् यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयमिति । नैककपालधर्मः साधारणः, नापि वैशेषिका पूरणादिः । ख. वारुणमलंकृत्ये 'ति दर्शनात् । आज्यान्येव चतुर्गृहीतानि न "पृषदाज्यमिति । चतुरः प्रयाजान् यजतीति'" लिङ्गात् । विशेषधर्मा एवैककपालेषु प्रवर्तन्ते ये बद्धा आग्रयणे । इतरथा तु षट् स्युः प्रतिषेधार्हिर्विकाराणाम् ॥ ८ ॥ नोत्तरं क्रियते ॥९॥ न निनयनाद्युत्तरं स्विष्टकृतः ॥ ९ ॥ अपि चौपभृतं जुह्वामानीयापयर्हिषावनूयाजौ यजति ॥१०॥ देवी यजेति प्रथमं संप्रेष्यति । यजेत्युत्तरम् ॥ ११ ॥ अपि वाऽनूयाजावेव बर्हिवर्जी । तूष्णीं दध्नौदुम्बरशाखया प्रोक्षणं तुषाणाम् । तुषा ऋजीषधर्म लभन्त इति देवतात्वस्याभावात् बीहे: यवस्य वेति । केचित्संस्कार इति कुर्वन्ति 'व्रीहिराजन् यवराजन्नित्यूहयित्वा ॥ १०, ११ ॥ . I Except J. Ms. all read यमराजन् व्रीहिराजन् क. See या. श्री. १. २०. P. 260 L. 18. Vol. I. A.S. B.ed. सर्वश एव वारुणमवदद्य- दाह-अग्नीवरुणाभ्यां स्विष्टकद्वयामनुभूहि, इति......आश्राव्य 'अग्नीषोमौ स्विष्टकृतौ यज' इति । ख. सौमिकेऽवभृथे वारुणमलंकृत्य (आ, श्री. १३ १८ ४.) इति सम्भवत्प्राप्तिकस्याप्यलकरणस्य पुनर्विधानात् आज्यभागन्यायेन अलङ्करणमेव कर्तव्यम , न पूरणादयो विशेषधर्मा इति प्रतीयत इति । ग. श्रुतो अवमृथप्रकरणे श्रुतस्य 'अपयर्हिषः प्रयाजान् य अति' (तै. सं. ६. ६. ३. २) इति वचन- स्यान्यत्र विधरणं क्रियते-चतुरः प्रयाजान यजति इति । एतेन सिद्धवदनुवादेनेदमवगम्यते-एकापाले- ध्वन्येष्वपि विशेषधर्माणामेव सर्वहुतं जुहोति' इत्यादीनामेव प्रवृत्तिः, न साधारणधर्माणां नवप्रयाज- स्वादीनाम् । इतरथा अपवर्हिष इत्यनेन यहिः प्रयाजस्य तविकारयोश्चेति त्रयाणामेव षट् प्रयाजा अपशिष्टाः स्युरिति ' चतुर' इत्यनुपपन्नं स्यादिति । घ. स्विष्ट कृतोऽनन्तरं 'जबामप भानीय......अन्तःपरिधि निनयति' इति निनयन (आप. श्री. ३. २१. ७.) विहितम् । तत आरभ्योत्तरातानि न कर्तव्यानीति । १. सौमिकेऽवभृथे यत्ते प्राणाऽऽप्यायस्व सन्त इति......दध्नौदुम्बरशाखयजीर्ष प्रोक्षति ( आप. श्री. १३ २०. ८) इति मन्प्रेणीषप्रोक्षणं विहितम् । तदन तुषेषु यावकेषु हेयेषु वाऽतिदिष्टं तुषा जीषधर्म लभन्त ( आप. श्री. ८, ७. १५) इति वचनात् । तच्च मन्त्रं विनैव कर्तव्यम् । सौमिके त्यवभृथे अमीषप्रोक्षणमन्त्रे 'यत्ते प्राव्ण्णा' इत्यत्र 'निष्ट्यायतां देव सोम' इति सोमस्य देवता- त्वमभ्युपगम्य तदवयवच्छेदनजन्यदोषनिवृत्तिवार्थनपूर्वकं तदवयवानो पुनराप्यायनं प्रार्थितम् । अत्र तु सुषप्रकृतिभूतानां वीहीणां यवाना वा देवतात्वं नोक्तमिति न तन्मन्त्राणामत्र प्रवृत्तिः ।

·मापस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूस्वामिभाप्ये [क. ८. सू. १६ तुषाणां स्थाली पूरयित्वाप्सूपमारयति समुद्रे ते हृदयमप्स्व- न्तरिति ॥ १२॥ पश्चात्स्थाली पूरयति तुषाणाम् । यदाप्येककपालरतदा निष्कासे कऋजीषधर्माः तुपैश्च निष्कासेन चावभृथमवैतीति । उपमारयति प्रवेशयत्युदकं स्थालीम् । न चोत्पूतभक्षणंख तुषाणाम् , अवचनात् , अस(र)सत्वाच्च ॥ १२ ॥ अपि वा न सौमिकोऽवभृथः। तूष्णीं तुषनिष्कासमप्सूपवेत् ॥ १३ ॥ इमं विष्यामीति पत्नी योक्नपाशं विमुञ्चते ॥ १४ ॥ असौमिकेऽवभृथे मार्जनकाले तुपनिष्कासस्यैव क्षेपः । योक्त्रविमोकादि सर्वत्र समा- नम् । प्रतियुतादेः प्रत्यक्षान्ना( ना)त् असौमिकेऽपिं श्रुत्यन्तरविहितं याज्याम्नानात् अस्माकं सौमिकप्रकृतित्वमवभृथानां यत्वनिष्टं तदिहाबद्धम् ॥ १३ ॥ १४ ।। देवीराप इत्यवभृथं यजमानोऽभिमन्त्र्य सुमित्रा न आप ओषधय इत्यपः प्रगाय सशिरस्कायनुपमक्षन्तौ स्नातः पत्नी यज- मानश्च ॥ १५॥ अवभृथ इत्युदकाख्या तस्याभिमन्त्रणं यजमानस्य ब्रूतादित्येवमन्तेन । सुमित्रा न इति स्थानमन्त्रः उभयोरपः प्रविश्य यत्र होमः कृतः सशिरसौ अनुपमक्षन्तौ अशोधयन्तौ मलमतिशुध्द्यर्थम् ।। १५ ॥ अन्योऽन्यस्य पृष्ठे प्रधावतः ॥ १६ ॥ पृष्ठे प्रधावतः परस्परस्य ॥ १६ ॥ I. B. Ms. I. reads.उत्पूतस्म. किन्तु तूष्णीमेव प्रोक्षणमिति। ‘श्रीहिराजन् ' इत्येव सर्वेष्वेवादर्शपुस्तकेषु पाठ उपलभ्यते । ताला- म्तनिवासिनापि स एव पाठोऽगीकृतः । परं तु कथं तत्र समासान्तष्टच् न प्रवर्तत इति न ज्ञायते । न च प्रकृतिमन्ने चिच्छिदुस्सोम राजन् ' इति श्रवणात् सोमराजन् इत्यस्य स्थाने 'श्रीहिराजन् ! इति युक्त ऊह इति सांप्रतम्। तत्र सोमराजन् इति सम्बुद्धयन्तपदद्वयरूपत्वेन तथा भवितुं युक्तत्वात् । यथा सोमराजन्नेयवरोह ( तै. सं. १. ३. १३. १) इति । न चोहितपाठ आर्षप्रयोगो युक्तः इति । क, निष्कासेन यागाभावेऽपि तुबैश्च निष्कासेन चावभृथमवैति' इत्यनेन तुस्सार्क निष्कासस्याऽवभृथ- देशप्रापणविधानात् निष्कासस्यापि तुषवत् अजीषधर्मप्राप्तिरिति । स्व. 'भक्षयेद्वाऽप्सु धौतस्य सोमदेवत' इति आप, श्री. १३. २०. ११. इति यद्भक्षणं विहितं तत्तुषाणां न भवति । अप्सु धौतस्येति मन्त्रार्थस्य तत्राभावात् रसाभावाच्चेति । - ·चातुर्मास्यानि] अष्टमनने द्वितीयः पटलः ४७ काममेते वाससी यस्मै कामयेयातां तस्मै दद्याताम् । न हि दीक्षितवसने भवत इति वाजसनेयकम् ॥ १७ ।। यस्मै कामयेयातामृत्विजे तस्मै वाससोर्दानम् , कामवचनाददानमपि । (कन दीक्षितवसनं परिदधीते'ति दीक्षितवसनस्य परिधानप्रतिषेधः । स इह नास्तीति दीयते । खनूनं श्रुतिविप्रतिषेधो यतो बन्धनमहतवसनादेः ॥ १७ ॥ उदयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थाय प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्युवकान्तं प्रत्यसित्वा समिधः कृत्वाप्रतीक्षास्तूष्णीमेत्यैधोऽस्येधि- पीमहीत्याहवनीये समिध आधायापो अन्वचारिषमित्युपतिष्ठन्ते ॥ १८॥ आदित्योपस्थानमुभयोः" । उदकस्यान्तः उदकान्तः । तस्य प्रत्यसनं पुनः क्षेपो यदुत्तरतो वेगाबहिर्भवति । समिधः कृत्वा हस्ते ऋविजो' यजमानौ च । अप्रतीक्षा अनवेक्षमाणा उदकं यत्र यागः कृतः । तूष्णीं वाग्यताः । उपस्थानान्ते कृते " अपो अन्वचारिषमि "ति सर्वैरेकस्मिन्नुत्करे उपवेषयोरुद्वासनम् । क्रमेण कपालविमोचनम् । प्राश्य निष्कामति ब्रह्मा । उपस्थाय च दक्षिणे उत्तरे विष्णुक्रमादि, अवेदिसंस्कारत्वात् । पर्यायेणोपसमिन्धनमुभयोराहवनीययोः। शेषमुत्तरे विहारे। एकस्यैव वेदस्योपस्थ आधानम् । । r. B. Ms. 2 and Ad. अविजी यजमानौ च, B. Ms. I. झस्विजो यजमानश्च । क. 'न हि दीक्षिते त्याविसूत्रांशस्याऽयमर्थः -- सोमे दीक्षिताभ्यां पत्नीयजमानाभ्यां ये परिहिते दीक्षा- काले वाससी ते अन्येन न परिधातव्ये इत्यस्ति निषेधो न हि दीक्षितवसनमित्यादिः । इमे तु दीक्षितवसने न भवतः। अत्र दीक्षाया अभावात् । यस्मादिमे दीक्षितवसने न भवतः तस्मादानाहे एवेति। ख. 'अथाऽस्मै क्षौममहतं महद्वासः प्रयच्छति' (१०. ६. ४) इति यविहितं वासः तस्यैव परिधान- प्रतिषेधः ध्रुत्या क्रियते ' न दीक्षिते'ति। अनयोस्तु न प्रतिषेधोऽविहितत्वादिति । ग, पत्नीयजमानयो।। घ. उत्तरतः उत्तरण कुर्वतः, जलात्तीरवेशं प्राप्नुवतः। जलात् तीर देशं प्रति वेगादागमनसमये उदकं यत् स्वस्थानात बहिनिस्सृतं तस्य पुनः प्रतिनिवर्तनं प्रत्यसनम् । म. तूष्णीमिति ‘अपामः सोममित्यादि मन्त्रनिवृत्तिपर न भवति । तस्येष्टयनङ्गत्वादेवाऽप्राप्तः । अतो वाग्यमनविधानार्थमेव सौमिकधर्मप्राप्तिपक्षेपीति । च. सुवर्गीय हि लोकाय विष्णुक्रमाः क्रम्यन्ते (तै. सं. :१. ७.. ६. १) इत्यादिना विष्णुक्रमस्य यजमानार्थत्वावगतेः वेदिसंस्कारत्वाभावात् न प्रत्येक वेद्योर्विष्णुकमणम् । किन्तूत्तरस्यामेव सकृदिति।

·मापस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क. ८. सू. २२ यजमानसंस्कारत्वात् । उपदेश कउभौ वेदौ । युगपद्यजमानभागप्राशनमामिक्षयोः । विमोकादि तर्पणान्तमित्युपदेशः । पुरस्ताद्यज्ञशंचमात् अवभृथः । विमुक्तत्वाद्यज्ञस्य । अग्न्यन्वाधानवर्ज सर्वमनर्थलुप्तं क्रियते । कृतेऽवभृथे समिदाधानाद्युपस्थानान्ते च निष्क्रान्ते ब्रह्मणि यज्ञशंचमादि ब्राह्मणभोजनान्तम् । केचिद् वृष्टयन्तेऽवभृथं कुर्वन्ति । तेषां पुनस्सर्व विहरणादि ॥ १८ ॥ अत्र पौर्णमास्येष्ट्रवोन्दनादि पूर्ववन्निवर्तनम् ॥ सर्व वा वापयेत् ॥ १९॥ अत्र अस्मिन् वरुणप्रघासस्थाने पौर्णमास्या यागः उन्दनादि उन्दनप्रभृति पूर्ववद्वापन शिरसः केशानां निवर्तनं वा ॥ १९ ॥ मन्त्रादिर्विक्रियते । यद्धर्मः पर्यवर्तयदन्तान्पृथिव्या दिवः । अग्निरीशान ओजसा वरुणो धीतिभिः सह । इन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सह ॥ अग्निस्तिग्मेनेति समानम् ॥ २०॥ अपि वा स्नात्वोप्त्वा केश- श्मश्रूण्यरण्योरनीन्समारोप्योदवसाय निर्मथ्य पौर्णमासेन यजते ॥ २१ ॥ अपि वा सात्वावभृथे(थं) परिसमाप्य वरुणप्रघासान् वपनमुन्दनादि । अरण्यो- योर्द्वयोरमीन्समारोप्य धार्यान् । केचित् द्वयोरेव समारोपणमिच्छान्ति सर्वेपाम् । उदवसाय पुनरगन्यगारं गत्वा निर्मन्थ्य पौर्णमासयागः । खपुनर्वचनाद्वपन मन्थनविधिश्वेह नित्यः । उपदेशः प्रदर्शनार्थ इति ॥ २० ॥ २१ ॥ यज्ञो ह वा एष यद्वरुणप्रघासा न ह्यवकल्पते यदुत्तरवेद्याम- ग्निहोत्रं जुहुयादिति वाजसनेयकम् ॥ २२ ॥ यज्ञो ह व एष यद्वरुणप्रघासाः अवभृथदर्शनात् । उदकाभ्यवायश्च केषा 1. Ad. Ms. reads 437 69: 2. J. Ms. reads उदकावभूयश्च क. कृतकायोर्वेदयोः प्रतिपत्तिसापेक्षत्वात् पत्न्युपस्थप्रासनवदुभयोरपि तदौचित्यात इत्युपदेश इति । ख. सूत्रै ..उपवा केशमश्रूणि......निर्मन्थ्य इति वपनमन्थनयोः पुनर्निधानात्तदुभयं नित्यम् । न केशनिवर्तनात्मसमारोरणाम्यां विकल्प्यते द्वयमिति ।।

·चातुर्मास्यानि ] अष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः ४९ -चित्प्रतिपिद्धः। न च तत्रामिहोत्रं हूयते सोमे । कइहाप्येवं नावकल्पते। न खसुरुचितं यदुत्तरवेद्याममिहोत्रं हूयते । तस्मान्न होतव्यमिति निन्द्यते वाजसनेयके। आप्येभ्यो निनीयामी प्रणयतः । न तत्र युत्तरवेद्यां अमिहोत्रं हूयत इत्यस्य विधेः प्रशंसार्था निन्दा । सद्यस्कालता या प्रशस्यते । तत्राऽपि न हूयते उत्तरवेद्याममिहोत्रमित्येवमर्थ वा !। इत्यष्टमी कण्डिका ॥ इति धूर्तस्वामिविरचिते आपस्तम्बश्रौतसूत्रभाष्येऽष्टमप्रश्ने द्वितीयः पटलः समाप्तः।। क. इहापि यथा प्रयोगमध्येऽमिहोत्रानुष्ठान नापतेत्तथाऽवकल्पनीयं सोमयागावैषम्याय । न. सुरुचित समीचीनप्रयोगः ।

·तृतीयः पटलः ततश्चतुर्पु मासेषु पूर्वस्मिन्पर्वण्युपक्रम्य यह साकमेधैर्यजते ॥१॥ कुपुनर्मासचतुष्टयविधेर्यत्राधिकमासस्तत्राऽऽरम्भो नेष्यते चातुर्मास्यानाम् । इह पूर्व पर्व चतुर्दशी । साकमेधेषु खपञ्चदशी महाह विषः । चतुर्दश्यां शुनासीरीयेणेष्ट्वा पञ्चदश्या वैश्वदेवेनेति पश्चदशी वैश्वदेवकालः । पूर्व तु पर्व चतुर्दशी । तत्र पञ्चहोताऽन्वारम्भणीया चेति सिद्धं यह विधानं त्र्यहविधानप्रतिषेधार्थ गमहाह विपोऽप्युत्तरेण विहारेण कल्प इति व्यहकालत्वमपि स्यादिति तत्प्रतिपिध्यते ॥ १ ॥ अग्नयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति सार्क सूर्येणोचता ॥२॥ साकं सहेत्यर्थः । सह वर्धनं यस्मात्सोमस्य छन्दसां चास्मिन्कर्मणि अतः साकमेधाः । साकं सह सूर्योदयेन निर्वापो यागे ॥ २ ॥ साकं वा रश्मिभिः प्रचरन्ति । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ॥३॥ उद्यद्भिः रश्मिभिः सह । यजत्यर्थत्वान्निर्वपतेः । अग्नयेऽनीकवते अग्नेऽनीकवन् , अमिमनीकवन्तम् , अमयेऽनीकवते, अमिरनीकवान् , इद (अह )मन्नादो भूयासम् ।। ३ ।। मरुद्भ्यः सान्तपनेभ्यो मध्यन्दिने चरुम् ॥ ४ ॥ फ, पूर्व मध्येऽधिकमाससंभवेऽनारम्भात्तत्पक्ष उक्तः । इदानी संवत्सरे यत्र कापि अधिकमाससंभवे- ऽनारम्भ उच्यते। ख. अथ पुनरालभगानस्य फाल्गुन्याश्चतुर्दश्या शुनासीरीयेणेष्ट्वा पशदश्यां वैश्वदेवेन यजेत ( आप. श्री. ८. २१. ६) इति पुनश्चातुर्मास्यारम्भकालविधौ वैश्वदेवस्य पञ्चदशीरूपः काल उक्तः। महाहविश्व तस्प्रकृतिकम् । अतस्तत्रापि स एव कालः प्राप्नोतीति । ग. यहशकाकारणमिदं-महाहविषोऽपि... तस्य वारुणप्रघासिकेनोत्तरेण विहारेण कल्पो व्याख्यातः (आप, श्री. ८. १२. २) इति वारुणप्रघासिकोत्तरे वेदितन्त्रातिदेशात् तत्रत्या यहकालतापि प्राप्नुयात् । अतश्च चतुर्दश्या पूर्वेण पर्वणा मिलित्वा व्यहकालत्वमिति । घ. सोमश्च राजा छन्दा सि च समैधन्त तत्साकमेधानां साकमेधत्वम् (ते.बा. १-४-१०-१२.)इति श्रुतेरनु- कृतिरियम् । See तै.सं. १.५.४.१. and तै. वा. १.६.६.२. इति श्रुतौ साकगेधशद्वनिर्वचनादिति ।

·232 1866 Accn. No.im.in चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने तृतीयः पटलः मध्यन्दिने निर्वपतीति निर्वापो यागो वा ॥ ४ ॥ न बर्हिरनुप्रहरति । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ॥५॥ यदा सान्तपनीयस्य बर्हिगृहमेधीयस्य तदा न बर्हिषः प्रहरणम् । समिष्टयजुस्तु हूयते । प्रवियते च प्रस्तरस्सूक्तवाके । यदा खत्वबर्हिःपक्षो गृहमेधीये तदा तु प्रद्वियते बर्हिः । मरुद्धयः सान्तपनेभ्यः, सान्तपना मरुतः, मरुतस्सान्तपनान् , सान्तपनानां मरुताम् , मस्तस्सन्तपना इदं हविः ॥ ५ ॥ मरुभ्यो गृहमेधिभ्यस्सर्वासां दुग्घे सायं चरुम् ॥६॥ यत्सा- न्तपनस्य बर्हिः तद् गृहमेधीयस्य ॥ ७ ॥ सर्वासां यजमानगवां दुग्धे गृहमेधीयः । यदा बर्हिःपक्षस्तदा गृहमेधीयो ब्राह्मण- तर्पणान्तः । एतावांस्तु विशेषः प्रातर्दोहधर्मेण वा संस्कृते पयसि श्रपणं चरोः । अर्धमेके वेति । सूत्रकारस्तु "अबर्हिःपक्षं संस्कृतवच्च पयोऽनुक्रामति ॥ ६ ॥ घअपि वा नेमायर्हिर्भवति। न सामिधेनीरन्वाह न प्रयाजा इज्यन्ते । नानूयाजाः ॥ ८ ॥ अपि वेति वचनापूर्वस्मिन्विधौ यथाप्रकृत्येव संस्था प्रकृतिवाच्ये( वच्चे )ध्मा- बर्हिरनुमीयते । अबर्हिःपक्षे सामिधेनीनां प्रतिपेधोऽनुवादः । ब्राह्मणेऽभिहितत्वात् ।। ८ ॥ अयजुष्केण वत्सानपाकृत्यापवित्रेण गा दोहयति ॥ ९॥ अयजुष्केण मन्त्रवर्जितेन । लौकिकेनोपायेन वत्सापाकरणम् । अपवित्रे. कपाल- धर्मिणि चरौ गा दोहयत्यध्वर्युः दोग्धारम् । प्रणीतावत्पश्चात् पवित्राभ्यामुत्पुनाति क्षीरं देवस्त्या सवितोत्पुनात्वि "ति । प्रणीताधर्मेण वा प्रणीते पयसि श्रपणम् । सर्वत्रैवं घृतादिषु नपुंसकेषु । केचित्याहुः शाखौवापाकरणं मन्त्रवर्जितया। तस्यां च पवित्रवत्यां दोहनमिति ॥९॥ । क. यत्सान्तपनस्य यहिस्तद् गृहमेधीयस्येत्युत्तरत्र वक्ष्यति । तत्पक्षे गृहमेधीयार्थ बहिषो धारणस्यावश्यक- त्वात् सान्तपनीये न हि प्रहरणमिति । ख. अपि वा नेमापहिर्भवति ( आप. श्री. ८. ९. ५) इति पक्ष। ग. अत्र गृहमेधीये बर्हिःपक्षोऽवर्हिःपक्षः (See आप. श्री. ८, ९. ५. ८.) एवं पयसस्सधर्मकत्व- मधर्मकत्वं च। तत्र बर्हिःपक्षं पयसा सधर्मकरवपक्षं चाङ्गीकृत्यैव सूत्रकारो धदति-स वै खल पर्ण- शाखया' इत्यादीति। घ. सूत्रे नेमावहि रित्यादिः श्रुतेरनुवादः। (See ते. ब्रा. १. ६. ६. ५. छ, चाद्ध इह स्थालीवाचकः । THE ACADEMY OF SANSKRIT RESEARCH MELKOTE • 571 491 (KARNATAKA STATE) ·आपस्तम्बनीससूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क. १०. सू. १ स वै खलु पर्णशाखया वत्सानपाकृत्य पविनयति सन्दोह्य यथैतदमावास्यायां क्रियते तं चलं अपयतीत्येके ॥१०॥ स वै खल्विति ब्राह्मणम् । कपर्णशाखा च नित्या पवित्रवति लगितशाखावति चरौ सन्दोहनम् । यथैतत्पयोऽमावास्यायां क्रियते तथा संस्कृते पयसि तं गृहमेधीयं चर्स श्रपयति । तमेव पक्षं पठति सूत्रकारः ॥ १० ॥ अग्नीनन्वाधाय वेदं कृत्वाग्नीपरिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते । यथार्थं पात्राणि प्रयुनक्ति । स्थाली कपालानां स्थाने । निर्वपणकाले ॥ ११॥ अमीनन्याधाय शाखाछेदनम् । परिस्तरणादि वेदः पलाशप्रशातनादि अलङ्करणान्ते निधानं पवित्रस्य, खपरिस्तरणादिविधानात् पौर्णमासतन्त्रत्वम्। अनीपोमीयविकाराः सगुणा" मरुतः । वेदानन्तरं परिस्तरणादिविधानात् । ऐन्द्रामविकारे तु वेदानन्तरं वेदिः स्यात् । अपरतो दृपदुषलावर्जम् । पुरतः प्राशित्रहरणप्रणीताप्रणयनान्वाहार्याश्मवर्जम् । कुम्भीवर्जानि च यानि प्रातर्दोहपात्राणि । असंस्कारपक्षे चरुतन्त्रवत् । पवित्रकरणादि प्रकृतिवत् पुनः कपालस्थानविधानात् । कुम्भीस्थानेन स्थाली सत्यप्युभयधर्मवत्वे ॥ इति नवमी कण्डिका॥ चतुरो मुष्टीनिरुप्य यह्वन्वावपति ॥ १ ॥ अन्वावापोऽमात्यब्राह्मणपरिमाणः ॥ १ ॥ कपालानामुपधानकाले प्रथमेन कपालमन्त्रेण चरुमुपदधाति । ध्रुवोऽसीति मन्त्रं संनमति। पिष्टानामुत्पवनकाले तण्डुलानुत्पुनाति । क, सपवित्रशाखया वत्सापाकरणं कृत्वा तद्वत्यां स्थाल्यो मन्त्रवदोहनम् । ख. वेदं कृत्वाऽमीपरिस्तीर्य वेदकरणानन्तरे परिस्तरणनियमात् पौर्णमासतन्त्रप्राप्तिमत्र दर्शयति सूत्रकार इति । अमावास्यातन्त्रत्वे वेदानन्तरं वेदिः प्राप्नुयादिति। ग, सान्तपनगुणविशिष्टानां मरुतां श्यधिकाक्षरत्वादग्नीषोमीयविकारस्व गृहमेधीयस्येति । घ. चरुश्रपणार्थत्वात्स्याल्यां प्राप्तायामपि पुनः " स्थाली कपालस्थान" इति वचनं स्थाल्यास्सत्यपि पयोधारणार्थत्वे तत्र कपालधर्मा एव प्राप्नुयुः न कुम्मीधर्मा इत्येतदर्थमिति । १. समन्त्रकचतुर्मुष्टिनिर्वापानन्तरं पुनरपि निर्वापः अन्वावापः। See for अन्वावाप आप. श्री. १. १८. २. अमात्या गृहवर्तिनो अनाः। तेषां भोजनपर्याप्तं द्रव्यमन्वाधापयेदिति । -- ·चातुर्मास्यानि ] भएमप्रश्ने तृतीयः पटलः ५३ अधिश्रयणकाले प्रातःहवत्सर्वा यजमानस्य गा दोहयित्वा तस्मि- छपयति ॥२॥ पुनश्चरुधर्मबलीयस्त्वार्थमनुक्रमणम्क। अधिश्रयणकाले " एता आचरन्ति" 'इत्यादि संक्षालननिनयनान्तम् । उपवेपमादाय "भृगूणामङ्गिरसामि "त्येतत् , अधिश्रितत्वात् संक्षालनमानीय अधिश्रयणादिचरुधर्माः । असंस्कारे चरुधर्म एवोपदेशः ॥ २ ॥ संप्रेषकाले यदन्यदिध्मावर्हिषस्तत्संप्रेष्यति । आज्यग्रहण- काले ध्रुवायामेव गृह्णाति ॥ ३ ॥ खनियतस्संप्रेषः ॥ ३ ॥ प्रोक्षणीरभिमन्त्र्य ब्रह्माणमामन्त्र्य वेदिं प्रोक्ष्य प्रोक्षणीशेषं निनीय पवित्रे अपिसृज्यान्तर्वदि विधृती निधाय ध्रुवां स्रुवं च साद- यति ॥४॥ गअभावाहर्हिपः “वेदिरसि स्वाहे "ति प्रोक्षणम् । प्रकृतिवदुपदेशः । वेद्यां मन्त्रेण पवित्रापिसर्गः । चनाभिमन्त्रणं सूर्यस्त्वेति । परिध्यङ्गत्वात् केचिद्वदन्ति अमित्व- कल्पनं च । छयावदुक्तं कर्मोपदेशः । I Ad reads इत्येवमादि क. ॥ कपालानामुपधानकाल" इत्याद्यनुक्रमणम् । ख. प्रकृती संप्रेषस्तदभावो वेति पक्षद्वयमुक्तम् (See आप. श्री. २. ३. ११. १४.) तेन विकल्पः सिध्यति। सोऽत्र माभूत्। किन्तु नियमेन संप्रेषः कार्यः । यतः सूत्रकारेणात्र अबर्हिःपक्षमाश्रित्यैव धर्माणामुपदेशात् । तस्मिन्पक्षे इध्मायहि रुपसादय इति श्रेषस्य प्राप्स्यभावात्...यदन्यदिध्मावर्हिष इति स्ववचनं स्ववैयर्थ्यपरिहारार्थ संप्रेषनयत्यमवयोधयतीति । ग. प्रकृती वेदिरसि यहिषे त्वा इति वेदिप्रोक्षणमन्त्रः। अन बहिषोऽभावात् तवाचकबर्हिः पदं परित्यज्य मन्त्रः पठनीय इति ॥ वेदिरसी "ति निर्वेदिं प्रोक्षतीति प्रोक्षणस्य वेयर्थत्वावगमेन बर्हिःपदस्याऽसमवेतार्थत्वादनूहेनैव मन्त्रप्रयोग इति ॥ छ. प्रस्तराभावात् तत्स्मरणदेश एव पवित्रापिसर्ग इति । घ. 'सूर्यस्त्वा' इत्यभिमन्त्रस्य परिध्यर्थत्वात् इध्माभावे परिधीनामप्यभावान्नानिमन्त्रणम् । केचित्तु 'आहवनीयममिमन्न्य' इत्याहवनीयार्थत्वावगतेः परिध्यभावेऽप्याहवनीयसत्वात् तदर्थमभिमन्त्रण कुर्वन्ति । होमाधारकल्पकत्वादमिकल्पनं च कुर्वन्तीति । छ. गृहमेधीयस्याऽपूर्वकर्मत्वात् नातिदेशतः पदार्था प्राप्नुयुः। अतः तत्सन्निधिपठितानामेवाड़ा. नामनुष्ठानमिति। घ.

·५४ आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क. १०. सू. ९ एतावसदतामिति मन्त्रं संनमति ॥५॥ विष्ण्वसि वैष्णवमसीत्यभिमन्त्रणम् ।। ५ ॥ उदासनकाले शरं निधाय यावन्तो यजमानस्यामात्यास्तावत ओदनानुद्धरति ॥ ६॥ सूर्यो ज्योतिरित्यभिमन्व्य उद्वास्य चरुम् । अग्रं शरः । तस्य निधानं खउदायुव- नेनोद्धरणं उत्तरत्र विधानात् । चटुकाकृतिदा घट्टयति । अस्त्रीका अमात्या इह, अना- म्नानात् । यत्पत्नी गृहमेधीयस्याश्नीयादिति वा पत्न्याः प्रतिषेधादिहापि सस्त्रीकाः स्युः । तत्र तु प्रतिपुरुषवचनात् न स्यात् स्त्रीणाम् । ओ(अतो) विधानम् ॥ ६ ॥ अतो भूयसो यदि बहुरोदनो भवति ॥ ७ ॥ अमात्येभ्योऽपि बहव उद्भियन्ते यद्योदनभूयस्त्वं, स्थाप्यते च शेषः स्थाल्याम् । प्राश्नन्ति ब्राह्मणा ओदनं स्थाल्यामिति ॥ ७ ॥ उदृतानुत्पूतानलंकृतानभिघारितानासादयति ॥ ८ ॥ गउप्तवनं तूष्णीं दर्भाभ्याम् । अलकरणं मन्त्रेणाभिधारणं पुनस्तूष्णीम् ॥ ८ ॥ दक्षिणाग्नी पत्न्याः प्रतिवेशमोदनं पचति ॥ तं नाभिधारयति प्रतिवेशः पन्या अर्थे । प्रतिवेशशब्दचोदितमोदनं दक्षिणामो पचति । तत्र हि पच्यमानो गृहमेधीयस्य भवति प्रतिवेशः ॥ ९ ॥ के, फैनमिश्रश्वरोरग्रिमोंऽशश्शरः इति रुद्रदत्तः॥ See Page 52. Vol. II, A. S. B. पक्व. चरोहपरि यः फेननिचयः (स शरः) इति राममिचित् । ख. दा योऽग्रिमो गागो विस्तीर्गः स उदायुवनम् । पच्यमान ओदनो येन दींप्रदेशेन पाकपात्रस्या- धस्ताद्विद्यमान अवं समन्ताच पूयते मिश्रीक्रियत इति महादेवः। See Page 472 सत्या. श्री. Vol. II. An. ed, भाध्यकारस्तु द्वन्द्वसमासाङ्गीकारेण घस्तुदयमङ्गीकरोति See भाष्य on सूत्र ८-११-१४, ग. प्रकृतावस्थाभावेनाप्राकृतस्वादत्र मन्त्राप्रवृत्तिः । घ. देवस्वा सविता मध्वाऽनक्तु' इति मन्त्रः। छ, गृहस्य यदप्रतो गृहान्तर स प्रतिवेशः। तत्सादृश्यात् गाईपत्यस्य च दक्षिणा प्रदेशःप्रतिवेशः। तास्थ्याच तश्र पच्यमान ओदनो गृहमेधीयस्य प्रतिवेश इत्युच्यते इति रुद्रदत्तः See Page 53. Vol. II A. S. B. ed, प्रतिवेशशतोऽनन्तरगृहेषु मुख्यः। समीपलक्षणया तयोगादन्यत्र वृत्तिः । इति रामाग्निचित् ।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने तृतीयः पटलः द्वयोरुद्धरणं वाजसनेयिनः समामनन्ति । दक्षिणादेव मरुतो गृहमेधिनो यजति ॥ १० ॥ द्वयोरुद्धरणे पूर्वे आज्यभागौ दक्षिणात् , द्वितीय उत्तरस्मादिति, वाजसनेयिमतात् । उपदेशो 'दक्षिणमादेवाज्यभागौ ॥ १० ॥ इति दशमी कण्डिका॥ उत्तरस्मात्स्विष्टकृतम् ॥ १॥ ओदनयोनिम्ने कृत्वा तम्राज्य- मानीय तत आज्यार्थान्कुरुत आज्यस्थाल्या वेति वाजसनेयकम् ॥२॥ एवं कुर्यन्न ध्रुवायां गृह्णीयात् ॥ ३ ॥ निम्ने "अवटौ कृत्वाऽऽज्यमानयति तूष्णी यावतार्थसिध्यति । न चाप्यायनं चर्वोः । आज्यस्थाल्या वा आज्यार्थाः। आसाद्याऽनूहेन प्रियेणेति । 'अयं यज्ञो ममाग्ने' इत्यभिमृष्टे वेदसादनादि होतृषदनान्तम् । तत उपवाजिनं वेदेन । लोपोऽग्मिसंमार्गस्य । सम्मार्गस्य सन्नहनसाध्यत्वात् । यदा चोभयसाध्यः स्फ्येनैव अमीदमि त्रिस्सम्मृद्वि इति' खसंप्रेषः । ततः प्रवरो विना गतृणेन संहननेन च ॥ ३ ॥ आज्यभागाभ्यां प्रचर्य जुह्वामुपस्तीर्य सर्वतः समवदाय मरुतो गृहमेधिनो यजति ॥ ४॥ तत आज्यभागौ । उपदेशो होतृषदनकल्पनादूर्ध्वमाज्यभागावेवेति ॥ ४ ॥ सर्वेषामुत्तरार्धात्सकृत्सकृदवदायाग्निं स्विष्टकृतम् ॥ ५॥ I B. Ms. I reads दक्षिणावेव J. Ms. प्रथमादेव. 2 J. Ms. reads arqz. 3 B. Ms. I reads अग्नीदग्नीन् , Ad. Ms. reads अग्निमग्नीत् । 4 B. AIs. I reads इति च प्रेषः, B. Ms. 2 reads इति श्रेषः । क. श्रपयित्वाऽमिघार्योहास्य शरावयोरुद्धरति पायोर्वा । आज्यभागाभ्यां चरत्याग्नेय दक्षिणात् सोम- मुत्तरात् (कात्या श्री. ५-६-१६) इति कातीयसूत्रम् । अथ द्वे पिशीले वा पायौ वा निर्णेनिजति। तयोरेनं वेधोद्धरन्ति । तयोर्मध्ये सपिरासेचने कृत्वा सपिरासिञ्चति । " आमेयमाज्यभाग सदक्षिण- स्यौदनस्य सपिरासेचनात् " " सौम्यमाज्यभाग स उत्तररयौदनस्य सपिरासेचनात् " इति शतपथ- ब्राह्मणम् (मा. श. २४. ४. ६-८) चात्रानुसन्धये । ख. सम्मार्गपक्षे परिध्यभाषात् तवाचकपदस्य लोप इति। ग, बहिरभावात् तृणाभाव इति।

·आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क. ११. सू. ९ इष्ट्वा गृहमेधिनः स्विष्टकृत् । न नारिष्ठाः, अननुक्रमणात्, अङ्गानां च परि- संख्यानादाज्यभागौ यजतीति । मरुद्भयो गृहमेधिभ्यः, मरुतः गृहमेधिनः, मरुतां गृह- मेधिनामहं वृत्रहा भूयासं, मरुतो गृहमेधिन इदम् ॥ ५ ॥ न प्राशिनं न यजमानभागम् ॥ इडान्तः संतिष्ठते ॥६॥ इडान्तपक्ष एव प्राशित्रयजमानभागप्रतिषेधः । गअर्वागिडाया ग्रहणमिति गृह्यते ॥६॥ ये यजमानस्यामात्या हविरुच्छिष्टाशास्त ओदनशेषान्प्रा- भन्ति । ऋत्विजोऽन्ये वा ब्राह्मणाः ॥ प्राश्नन्ति ब्रामणा ओदनं यः स्थाल्याम् ॥७॥ मार्जनान्ते यजमानस्यामात्याः स्वानोदनानश्नन्ति । हविरुच्छिष्टमाशो येषां ते हविरुच्छिष्टाशाः। नान्यदश्नन्ति ओदनशेषात् । कृते मार्जने यदाऽपि द्वयोरुद्धरणं ऋत्विजां नान्यनिवृत्तिः । अशनविधिस्तेषाभन्येषाञ्च ब्रामणानां यदा भूयांस उद्धृताः । इतरथा तु स्थालीगतस्याशनमृत्विजां अन्येषां च ब्राह्मणानाम् ॥ ७ ॥ सुहिता एतां रात्रि वसन्ति प्रतीता अनवर्तिमुखिनः ॥ ८॥ सुहितास्सुतृप्ताः । एतां रात्रिं गृहमेधीयो यस्यामित्यध्याहारः । प्रतीतास्तुष्टाः । अनवर्तिमुखिनः अवतिर्दारिद्र्यं तदेषां मुखे न भवति। दरिद्राणां हि भोजनकथाः प्रियाः। जा एषामतितृप्तानां न भवन्ति यथा न रोचन्ते तथा कार्याः ॥ ८॥ प्रतिवेशा अपि पचन्ते ॥९॥ प्रतिवेशा अपि पचन्ते यजमानव्रतनिर्वापकाः ॥९॥ क. इदं च पूर्वमीमांसायां १०-७.९ अधिकरणे निणीतम् । अयमाशयः-गृहमेधीयेष्टिप्रकरणे प्रकृतितोऽ- तिदेशतरसम्भवत्प्राप्तिकानामपि आज्यभागस्विष्टकृदादीनां केषाञ्चिदङ्गाना पुनः पाठात् तैरेव गृह- मेधीयोपकारस्सम्पादनीयो नाशान्तरानुष्ठानम् । अन्यथा पुनः पाठो व्यर्थःस्यात् । अतश्च न सामि- धेनीरन्याहेत्यादयो निषेधसरूपा न्यायप्राप्तानुवादा एव इति । ख. इविरजुषन्त इत्यादि। ग. इडाग्रहणात्पूर्वमेव प्राशित्रयजमानभागयोः ग्रहण प्राप्त, तथापि इडाभक्षणानन्तरमेव यजमानभाग- प्राशनविधानात् इडान्तसंस्थाने उत्तरन कालाभावात् प्राशनाभावेन तत्प्रयोजनकमवदानमेव निवर्तत इति । प्राशिनस्य तु वाचनिकः प्रतिषेधः । व. हविरुच्छिष्टाशाः वैश्यदेवशिष्टाशिनः यजमानभाण्डोपजीविनः पुत्रपौत्रादय इति रुद्रदत्तः। ,, यथा भोजनेच्छा नावशिष्यते तथा कार्या इति ।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमनने हृतीयः पटलः गा अभिन्नते॥१०॥ गोधातश्च क्रियते मांसार्थम् । न चामात्यानामन्याशनस्य निवृत्तिः । अपर्याप्तत्वाच्छे- पाशनस्य । गृहमेधीयेनेष्ट्वा आशिता भवन्ति इत्यविशेषेण सामात्यानामुक्तम् ॥१०॥ आजतेऽभ्यते ॥११॥ सर्वमञ्जनमक्ष्णोः। अभ्यञ्जनं पादयोः। न हि मुक्तवन्तो लोकेऽभ्यते ॥११॥ अनु वत्तान्बासयन्ति ॥१२॥ अनुवास्यन्ते मातृभिस्सह वत्साः पानाय प्रातः ॥ १२ ॥ निष्कासितां स्थाली निदधाति॥१३॥ अनिष्कासितां शेषो यस्या नापनीयते लमः ॥ १३ ॥ अप्रमृष्टं वय॒दायुवनमन्वववधाति ॥१४॥ दर्वी च उदायुवनश्च दय॒दायुवनम् । एकस्मिन्प्रदेशे दीं। एकस्मिन् चटुका- कृतिः। व्युते वा भवतः। तयोरपि लेपनमपनीय स्थापनं स्थाल्यां ददायुवदं अन्ववद- धाति ॥१४॥ पाचांनरात्रेऽमिवान्याया अग्रिहोत्र्यै च वत्सौ बध्नाति ॥१५॥ पराचीनरात्रमधरावात् परतः। अमिवान्या मृतवत्सा या अन्येन दुपते । तस्या वत्सं बध्नाति, अमिहोत्रीवत्सच यदि पयसा होमः। अन्ये च धयन्ति ॥१५॥ व्युष्टायां स्रामिहोत्रात्पूर्णदर्येण चरन्ति । हुते वा ॥ १६ ॥ व्युष्टायां प्रभातायां 'पुराऽमिहोत्रात्पूर्वममिहोत्रहोमात् 'पूर्णदळमिति" कर्मनाम । हुते वाग्निहोत्रे ॥१६॥ I B. Ms. I reads पुरा पूर्व अमिहोत्रात , अग्निहोत्रहोमात् । 2 रुद्रदत्त reads पौर्णदयम् . 3 B. Ms. reads कृते चामिहोत्रे B. Ms. 2 reads हुतेऽग्निहोत्रे. क. एकमेवपात्रमेकस्मिन् प्रदेशे दीरूप( गतविशिष्ट )मपरस्मिन् प्रदेशे उदायुवनरूपं (तलविशिष्टं) भवेदिति । अथ द्वे अपि पात्रे पृथक् पृथक् भवेतामिति । रुद्रदत्तस्तु दा उदायुवनम् दयुंदायुवनम्। येन प्रदेशेन तण्डुलाः पक्तिसाम्यायं विक्लियमाना उदायूयन्ते, सर्व दय॑न्तमित्यर्थ इति कथयति । ख. अमिवान्या वत्सस्य, अग्निहोत्रीवत्सस्यैव च स्वस्वमातृतः पृथक् बन्धनं प्रातः पितृयज्ञीयहविर्दोहनार्थम्। इतरे च यथेच्छ स्वमातृसमीप एव स्थित्वा स्तन्यं पिबेयुरिति । ग. 'पूर्णा दर्वि परापत' इति मन्त्रेण क्रियमाण होमाख्यं कर्म पौर्णदय॑म् ।

·भापस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाग्ये [ क. १२. स. २ शरनिष्कासस्य दवौं पूरयित्वर्षभमाहूय तस्य रवते पूर्णा दर्वि परा पतेत्यनुत्योत्तरया गार्हपत्ये जुहुयात् ॥ यदृषभो न रूयाहमा बेयाज्जुहुधीति ॥१७॥ उदायुवननिष्कासस्य स्थाल्याश्च पूर्यते दी। वरुपमः सेचनसमर्थः। स आहूयते येनाऽऽगच्छति नाम्ना। नाहवनीयप्रणयनम् , अर्थाभावात् । एकामुक्त्वा द्वितीयया होमः। रवते(ती) खणे। यदा शब्दं करोति तदा होमः। वपट्कारः एवारय स इति ॥ १७ ॥ यस्य रवते जुहोति तां दक्षिणां ददाति ॥१८॥ कयस्मिन् स्वति होमः स दक्षिणा | यदा ब्रह्मा तदा न दक्षिणा। विहृत्य पूर्ण- दय॑मुपदेशः ॥ १८॥ मरुद्भया क्रीडिभ्यः स्वतवद्भयो वा पुरोडाशं सप्तकपाल निर्व- पति। सार्क सूर्येणोयता साकं वा रश्मिभिः प्रचरन्ति। सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ॥१९॥ क्रीडिनः स्वतवसश्च विकल्प्यन्ते । यद्यप्यश्वमेधे" समुच्चयः । अस्माकं क्रीड(डी)नामे- वाऽम्नानात् । मरुद्धयः क्रीडिभ्यः, मरुतः क्रीडिनो हव्यं रक्षध्वं, गरुतां क्रीडीनामह, मरुतः क्रीडिन इदं, हविः। मरुद्भयः स्वतवद्भयः, मरुतः स्वतयसो हव्यं, मरुतो स्वतवसामहं वृत्रहा ।। १९॥ ।। इत्येकादशी कण्डिका ॥ ततो महाहविषस्तन्त्रं प्रक्रमयति ॥१॥ महान्ति हवींषि यस्मिन् तन् महाहविः । तच्च प्रधानम्। अङ्गमन्या इष्टयः, महाहविष्येव इदावत्सरीणां स्वस्तिमाशास्त इत्याशिपो बन्धनात् ॥ १ ॥ तस्य वारुणप्रघासिकेनोत्तरेण विहारेण कल्पो व्याख्यातः॥२॥ - क. यस्मिन् ऋषमे रवति सति होमः क्रियते स ऋषभो दक्षिणात्वेन देय इति । ख. गाई पत्यात् पृथगनि विहृत्य तत्र पूर्णदर्व्यहोमः कर्तव्य इत्युपदेश इति । ग. अश्वमेधे चातुर्मास्यदेवताकेषु पशुषु मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः संसृष्टान् , मरुभ्यः स्वतवद्भ्योऽनुसृष्टान् (आप. श्री. २०. १४. ९. १०.) इति समुच्चय उक्तः, तथापीह विकल्प एव । समुच्चयस्य तत्र शाखान्तरोक्तस्य प्रहणात् । अस्मच्छाखायो झीडीनामेवाम्नानादिति ॥ ( See शुक्लयजुःकाण्व- संहिता २६. २०) ·तुर्मास्यानि] भष्टमप्रश्ने तृतीयः पटलः तेनोत्तरेण विहारेण स विधियाख्यातो महाह विषः । अत उदवसाय क्रियते । नीकवतादीनामप्येतदङ्गत्वात् स एव च देशः। कालभेदात् कर्मणि कर्मण्यन्योऽग्नि । डिन्या ब्राह्मणभोजनान्ते परित्यज्याग्नि महाहविषा यक्ष्ये इत्युक्त्वा वेदो वेदिः। प्रागुत्तरा- रिग्रहात्कृत्वा उत्तरवेदिः। पशुबन्धवदुत्तरविहारतुल्यं प्रणयनमग्न्यन्वाधानं साकमेध हविरि- मेषां मयीति सर्वास्विष्टिषु । इह द्विनामत्वात्साकमेधं महाहविषं हविरिदमेषां मयीति न्नाय्यवर्जमुत्तरविहारतुल्यं सर्वम् । द्वित्वाभावान्नचोहो ब्रह्मण : ॥ २ ॥ निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमित्यष्टावुत्तराणि हवींषि निर्व- ति ॥ ऐन्द्रस्य चरो स्थान इन्द्राय वृत्रघ्ने चरुमेके समामनन्ति ॥३॥ इन्द्राय वृत्रघ्ने, इन्द्र वृत्रहन् , इन्द्रं वृत्रहणं, इन्द्रस्य वृत्रघ्नः, इन्द्रो वृत्रहेदं हविः, वेश्वकर्मणे, विश्वकर्मन् , विश्वकर्माणः, विश्वकर्मणः, विश्वकर्मेदं हविः ॥ ३ ॥ अग्ने वेोत्रं वेर्दूत्यमूर्यो अध्वरेस्थात् । अवतां त्वा द्यावा- थिवी अव त्वं द्यावापृथिवी। स्विष्टकृदिन्द्राय देवेभ्यो भव जुषाणो अस्य हविषो घृतस्य वीहि स्वाहेति स्रुच्यमाघारयति । वागस्याग्नेयी- 'यनुमन्नयते यजमानः ॥ ४॥ सहश्च सहस्यश्चेति चतुर्भिर्मासना- भिरेककपालमभिजुहोति। धेनुर्दक्षिणर्षभो वा प्रवयाः। इदावत्स- शिणां स्वस्तिमाशास्ते। दिव्यं धामाशास्त इति सूक्तवाकस्याशीःषु होतानुवर्तयते । एवं यजमानो जपति। आशास इति मन्त्रं नमति॥५॥. खुच्यमन्त्रे बढ्यो देवताः। अत आग्नेयीत्यूहोख बद्धः। गनानाबीजधर्मेणै फ. देशभेदाभावेऽपि कालभेदेन प्रयोगभेदः प्राप्नोति । प्रतिप्रयोगं च पूर्वस्यामः परित्यागः, पुनश्च तस्य गार्हपत्यात् प्रणयनमिति । ख. अयं भावः-- अग्ने वेर्होनं' इत्ययं मन्त्रः मुच्याधाराअभूतः। तत्र यहयो देवताः श्रूयन्ते । तत्राग्नेः प्रथमश्रुतत्वात् तदनुरोधेनोहः वागस्याग्नेयीति । स च सूत्रकारेणोक्तः। एतत्सूत्रलिङ्गानुरो- धेनान्यत्रापि यत्र मान्नवार्णिकदेवताकल्पनं तत्र बहुदेवताकस्वे प्रथमस्यैव देवतात्वमिति तदनुरोधे- नोहः। यत्र तु विशेषणविशेष्यभावः तत्र द्वयोः पदयोस्समुच्चय इति । ग. राजसूये नानायीजेष्टिः-~~" आये गृहपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति कृष्णानी व्रीहीणां सोमाय वनस्पतये श्यामाकं चरुं बृहस्पतये याचस्पतये नैवार चसम्" इति विभिन्नद्रव्यताम्नाता। तत्र पृथक् पृथगेव प्रतिद्रव्यं निर्वापावचातादयो विहितास्तत्तद्रव्यस्वरूपाविनाशाय। तद्वदेवाऽत्रापि पृथगे. वैन्द्रामस्य निर्वापावहननपरापवनादि कार्यम् । तदीयाश्च तुषा अन्यैरसंकीर्णाः पृथक् प्रज्ञातं निधातव्याः। तेषामवभृथकालेऽसु प्रतिपत्तिविधानादिति । - ·६० आपस्तम्प्रश्रौतसूत्रीये धूर्त स्वामिभाष्ये [क. १२. सू. ७ न्द्रामस्य तुपाः पृथक् क्रियन्ते । अदब्धेन वश्चक्षुषा व इत्येवमादि पुनस्सह । “ इन्द्राग्नी रोचना दिवः' श्मथलम्' इत्यैन्द्राग्नेष्ट्याः, तमिन्द्र वाजयामसि, युजेरथमिति वृत्लध्नः, वारुणप्रघासिकस्विष्टकृत् अग्ने नया देवतानामिति । न वैश्वदैविकः ॥ ४, ५ ॥ ऐन्द्रामतुषानप्सु प्रतिपादयति ॥६॥ प्रणीताविमोके कृते ऐन्द्राग्नतुषा अप्युत्क्षिप्यन्ते एतद्ब्राह्मण ऐन्द्राग्न इति ॥ ६ ॥ सिद्धमिष्टिःसन्तिष्ठते ॥७॥ ततः प्रणीतामार्जनादि ब्राह्मणभोजनान्तं सिद्धं यत्प्रकृतौ कपालविमोकान्तं तेन संस्थापयति न खण्डसंस्था ।। ७ ।। ॥ इति द्वादशी कण्डिका ॥ इत्यापस्तम्बीयश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये तृतीयः पटलः समाप्तः ।। १ इन्द्राग्नी रोचना दिवः परिवाजेपु भूषधः । तवां चेति प्रवीर्यम् । (ते. सं. ४.२. ११. १.) २ अथवृत्रमुत सनोति वाजमिन्द्रा यो ममी सहुरी सपर्यात । इरज्यन्तावसम्यस्य भूरेस्सहस्तमा सहसा वाजयन्ता। (तै. सं. ४, २. ११. १) ३ तमिन्द्रं वाजयामसि महे पुत्राय हन्तवे स वृषा वृषभो भुवत् । (ते. या. २. ४. १. ३.) ४ युजे रथं गवेषणं हरिभ्यामुपनामाणि जुजुषाणमस्थुः। विवाधिष्ट स्य रोदसी महित्वेन्द्रो वृक्षाण्यप्रती जघन्वाम् ॥ (ते. मा. २. ४. १. ३.) आश्वलायनेन त्वन्ये उक्ते ।

·चतुर्थः पटलः तदानीमेव पितृयज्ञस्य तन्त्रं प्रक्रमयति ॥ १ ॥ तदानीमेव तस्मिन्नेव काले समाप्ते महाहविषि पितृयज्ञेन यक्ष्य इत्युक्त्वा विद्युदसि आहवनीयप्रणयनं यदा वेदिः सम्भवति ।। १ ।। वेदं कृत्वाग्रेणान्वाहार्यपचनं यजमानमात्री चतुस्त्रक्ति वेद(दि) करोति ॥२॥ ततो वेदः अग्रेणान्याहार्यपचनं यजमानमात्री चतुस्सक्तिः सक्तयः कोणास्ते भवन्ति ॥ २॥ प्रतिदिशं सक्तयोऽवान्तरदेशान्प्रति मध्यानि ॥३॥ प्रतिदिशमवान्तरदेशाः कोणाः तान् प्रति मध्यानि भवन्ति क्रियन्ते ॥ ३ ॥ उद्धताऽखाता भवति ॥४॥ उद्धननं न खननं देवस्य सवितुः सवे इति । नापि 'इमा नरा' इति तदर्थः प्रेषः ॥ ४॥ न प्राची वेदिरुद्धत्या। पितृयज्ञो हि। न दक्षिणा। यज्ञो हि। उभे दिशायन्तरोद्धत्या। उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्त इति विज्ञायते ॥५॥ प्राची प्रागपवर्गाम् । उद्धननं न कर्तव्यम् । तच्च प्रदर्शनार्थं नापि वेदिसंमार्गादि । न च प्राची । यस्मात् पितृयज्ञः । नापि दक्षिणा, यस्मात् यज्ञः । देवा अप्यनेज्यन्ते। अत उभे दिशौ प्राची च दक्षिणां चान्तरा उद्धननं कर्तव्यम् । यस्मादुभय इज्यन्ते देवाश्च पितरश्च ।। ५॥ ये के च देवसंयुक्ता मन्त्रा देवेभ्यः पितृभ्य इति तान् संन- मति। यथा भवति पृथिवि देवपितृयजनीति ॥६॥ ये के च देवसंयुक्ता मन्त्रा नार्थवादा देवेभ्यः पितृभ्य इति तेषामेव कर्तव्य ऊहः। "कर्मणे वां देवेभ्यः पितृभ्यःशकेय” मित्येवमादीनां "इदं देवानामि"त्येवं प्रकाराणां " देवेभ्यः पितृभ्यो जुष्ट सदनाय बर्हिः यत्रैव चतुर्थी तत्रैव स्यादूहः। अतोऽन्यदप्युदाहरणमि- ·६२ ६ २ मापस्तम्बनौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क, १३. सू. ७ त्युच्यते-पृथिवि देवपितृयजनीति । अतः सर्वत्र तत्परस्य वाक्यस्य समासे चासमासे चोहः। इदं देवानां पितॄणां देवपितुंगममसीति । केचन देवाः के च पितर इति । अत्रोच्यते- प्रयाजानूयाजदेवता देवाः सोमादयः पितरश्च इति केचित् । तदा तु निरुप्ताभिमर्शन कऊहो न प्राप्नोति-इदं देवानामित्येवंप्रकाराणामन्येषां च । उत्तरत ऐवोपनीय निर्वपेत् । उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्त" इति श्रुतेः प्रधानेष्वपि सन्ति देवाः । सोमः पितृमान् देवः इतरे पितर इति केचित् तच्च न लिङ्गम् । विरोधात् । “प्राचीनावीती सोमं यजति, पितृ- देवत्या हि एपाहुतिरिति । अतः पितृष्वेवोभयम् , मासा वै पितरो बर्हिषदः ये वै यज्वानो मनुष्या माससमानलोकाः ते पितर एवं बर्हिपदः । अर्धमासा वै देवा अग्निष्वात्ता अयज्वा- नो गृहमेधिनो मनुष्या अर्धमासस्थाने पितर एव ते । अतो निर्वापादप्यूहः-इदं देवानां पितृणामिति ॥ ६ ॥ अविकारो वा परवाक्यश्रवणात् ॥७॥ अविकारो वा परवाक्यश्रवणात्। न विकारः अविकारः, नान्यथाभावः, अविकारो वा भवति सर्वमन्त्राणाम् । खवेद्युद्धननसामिधेनीप्रैषादिविधायकवाक्ये उभये हि दोषा(देवा)श्च पितरश्चेज्यन्त' इति श्रूयते। नैतदूहस्य विधायकम् । अतोऽविकारस्सर्वत । अदृष्टविकल्प- त्याद्देवत्वस्य पितृष्वपि देवत्वमस्ति । अतश्चाविकारः। यथा राक्षसे पशौ रक्षोयजनीति न भवति । सर्पष्टौ च सर्पयजनीति । तेषां देवत्वात् । एवमिहापि। "केचित्त्वाहुः देवपितृ- क. सोमपितृम दादीनां देवत्वं नास्ति । अतो "ये के च देव संयुक्ता" इत्येतद्विषयत्वाभावात् तत्रोक्त ऊहो न प्राप्नुयात् 'इदं देवाना' इति निरुतामिमर्शने, एवं प्रकारेष्वपि। केचित्तु 'उत्तरत एवोपनीय' इति निर्वापगुणविधायकवाक्यार्थवावे देवपितृणामुभयेषां प्रधानसम्बन्धश्रवणादुभयेषां प्रदर्शनाय देवानां पितृणां इत्यूहस्सिध्यतीति वदन्ति। तन्न युक्तम् । तस्यान्यविधिस्तावकत्वेनोहसाधकस्वाभावात्। तत्र प्रधानयागे प्राचीनधीतविधायके 'न प्राचीनावीती' इत्यनेन विरोधाश्च। अतो ए(ये)वे यज्वानो गृहमेधिनः इत्यादिभुत्यनुरोधेन मनुष्याणामेव मासादिसम्बन्धेन देवस्य पितृत्व चेति उभयस्वरूप- बोधनायोहः देवानां पितॄणामित्यावश्यक एवेति । ख्न, अस्मिन्प्रकरणे 'इमा दिशं वेदिमुद्धन्ति ' ( ते. प्रा. १. ६. ८. २) 'इमा - दिशं वेदिमुद्धन्ति' (ते. ब्रा. १. ६. २. ५) 'अग्नये देवेभ्यः पितृभ्य समिध्यमानायानुग्रहीत्याह' (तै, ब्रा. ३. ६. ९. १.) इति स्थलनयेऽपि 'उभये हि' इति वाक्यं श्रूयते। अतस्तद्विधिशेषतया तत्तद्विधेयार्थस्तावकतया प्रवृत्तस्यास्य नोह विधायकत्वं सम्भवति। अन्यार्थत्वात् । किं चेदं देवत्वं नामादृष्टकसमधिगम्यम्। तच पितृष्वपि सम्भाव्यते। अत ऊहो नास्ति । किन्तु प्रकृतिवदधिकारेणैव प्रयोग इति । ग. केचित्तु असमवेतार्थानामदृष्टार्थत्वादनुहः । समवेतार्थानां तु दृष्टार्थत्वादूहो भवत्येवेति न्याय सिद्धम्। एवं च प्रकृते 'पृथिवि देवयजनीति वैदिस्तुरयर्धतयाऽसमवेतार्थत्वात् तलानूहः । इदं देवानामित्यत्र .

·चातुर्मास्यानि अष्टमप्र चतुर्थः पटलः ५३ यजनीति एवंविधानामविकारः। वेदिपरे हि वाक्ये देवाः श्रूयन्ते न हविः परसम्बन्धेन, यथेदं देवानामिति । देवास्त्विज्यन्ते । नान्या जातिरिति वेदिः स्तूयते । अतो ये स्वार्था इदं देवानामित्येवमादयस्तेषामूह इति सिद्धम् । नत्वेतदेवम्। 'इदं देवानामित्येतदपि हविः- परम् । अतः पूर्वोक्त एवार्थः ॥ ७ ।। प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वा दक्षिणाग्नेरग्निमाहृत्य मध्ये वेद्या उपसमादधाति ॥८॥ समुद्धतमुत्करे न्युप्य दक्षिणाग्नेर मिमाहृत्य मध्ये वेद्यां स्थापयित्वा बलवन्तं करोति ॥ ८॥ एतस्मिन् पितृयज्ञ आहवनीयकर्माणि क्रियन्ते ॥९॥ पितृयज्ञे यान्याहवनीयकर्माणि तान्यस्मिन् क्रियन्ते । अग्निहोत्रहोमस्त्वाहवनीय एव ॥९॥ अग्नीनन्याधायेध्मावर्हिराहरति ॥१०॥ अग्न्यन्वाधानादि सर्वम् । साकमेधपैतृयज्ञ " हविरिदमेषां मयीति । चतुर्दशी ये प्रविष्टा इति यदा चतुर्दश्याम् ॥ १० ॥ समूलं बर्हिति ॥११॥ प्रस्तरवर्ज बर्हिस्तु लूयते । खात्वा लूयते । समूलं मूलेषु यानि पर्वाणि तत्रासिदस्य विधानम् , दातीति वचनात् । केचित् मूलं ते राध्यासमिति मूले गृहीत्वा उत्पाटयिता ते मा रिप इत्युत्पाटयन्ति । तदनुपपन्नम् । दातीति चोदितत्त्वात् ॥ ११ ।। उपमूललूनं वा ॥१२॥ समीपे मूलानां लवनम् ॥ १२ ।। वर्षीयानर्थादिध्मो द्राधीयांश्च ॥ १३ ॥ प्रकृतावर्थलक्षण इध्मः स्थौल्येन । इह वर्षीयान् दीर्घश्वार्थात्। एकविंशतिधेत्यान्य- भिधानादनूह : बहुयाजिनो वैलिङ्ग्याच्च । द्वौ परिधी तिस्रस्समिधो यज्ञायुरनुसञ्चरानीति ॥१३॥ तु देवानामिज्यमानत्वेन हविस्सम्बन्धसत्वात् समवेतार्थत्वादूहो भवत्येवेत्यभिप्रयन्ति । तम युक्तम् । इदं देवानाम्' इत्यपि हविस्तावकम्। न देवतापरमिति तस्याप्यसमवेतार्थाविशेषेणोहा- प्रसक्तेरिति । क. उपसमाधानमेव वलवत्करणम् । काष्ठकरीषप्रक्षेपादिमिरग्नेः प्रवर्धनमिति यावत् । .

·भापरसम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क. १३. सू. १५ अग्नीपरिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते । यथार्थ पात्रप्रयोगः॥१४॥ निधायेध्मप्रव्रश्चनानि समूहनाद्यलंकरणान्ते परिस्तरणम् । घट् कपालानि भर्जनार्थ चैकम् । अग्निहोत्रवणीमु(ण्य)दकुम्भश्च । तुल्यमन्यत् । पानीलयं एकैकश आसध(साद)नात् । शरावस्तृतीयः । नेडापालम् ॥ १४ ॥ निर्वपणकाले सर्वतो वेदिं परिश्रित्योत्तरेण द्वारं कृत्वा दक्षिणतः प्राचीनी(ना)वीती हवींषि निर्वपति । उत्तरतो वा यज्ञोपवीती सोमाय पितृमत इति यथा समाम्नातम् ॥ १५ ॥ उपवेषान्तानि प्रयुज्य निर्वपणकाले वेद्याःपरिश्रयणं वेष्टनं काटादिद्रव्यैः । स्रक्त्यामुत्तरस्यां द्वारमारुह्य दक्षिणतः शकटस्यावस्थितः पाच्या वा प्राचीनावीती उपसादना- न्तं निर्वापाङ्गत्वात् , निरुप्येति चोदिताः अज्यान्य उपसादनान्ते बद्धा इति तदन्तस्य निर्वपणाङ्गत्वात् । केचिन्निर्वषणमात्रम् । प्राचीनावीतीति । यदातूत्तरतः शकटस्य पाच्या या तदा प्रकृतिवत्सर्वम् ॥ १५ ॥ अथैकेषाम् । सोमाय पितृमत आज्यं पितृभ्यो बर्हिषद्भ्यः षट्कपालं पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यो धाना अग्नये कव्यवाहनाय यमाय वा मन्थं यमायाङ्गिरस्वते पितृमते ॥ १६ ॥ यवानां सर्वाणि सोमाय पितृमते पितृभ्यो बर्हिषभ्यः पितृभ्योऽमिष्वात्तेभ्य आज्यं उपांशुयाजधर्मेण अमये कव्यवाहनाय यमाय वा यमायाङ्गिरस्वते पितृमते वा देवतात्रयं मन्थस्यैव विकल्पेन भवति । द्वितीयः कव्यवाहन स्विष्टकदर्थे विद्यते । खएकेषां मतात् । सोम पितृमन् , पितरो बर्हिषदः, पितरोऽमिष्यात्ताः, अमये(ग्ने) कव्यवाहन, यमाङ्गिरस्वन् पितृमन् ॥ १६ ॥ उदकुम्भः प्रोक्षणीभाजनं भवति ॥ १७ ॥ क. प्राचीनावीती भूत्वा ' पितृभ्यो जुष्टं निर्वामि' इत्यारभ्य ' अपरेण गार्हपत्यं यथादेवतमुपसावयति प्रकृतिविहितोपसादनान्तं कुर्यात् । तावत्पर्यन्तानां पदार्थाणा निर्वापाशत्वादिति। निर्वापामत्वोपपादन- मेव निरूप्येत्यादिना। ख. उत्तरसूत्रे प्रोक्षणीशेषेण यवसम्मिश्रणं कृत्वा फलीकरण विधान् पूर्व हविःपालप्रोक्षणं कृत्वा उत्तरन्न इध्माबर्हिःप्रोक्षणार्थ अमिहोत्रहवण्यां प्रोक्षणीरानीय स्थापयित्वा अवशिष्ट कुम्भस्थजलेन संयवनं कर्तव्यमित्युपदेशमतम् । स्वमते तु सर्वप्रोक्षण संयवन च कुम्भस्थजलेनेति ।

·चातुर्मास्यानि ] भष्टमप्रश्ने चतुर्थः पटलः सर्वप्रोक्षणमुदकुम्भात् । उपदेशो हविः पालप्रोक्षे कृते अमिहोत्रहवण्यामेव प्रोक्षण्य आनीयन्ते तामिरुत्तराणि प्रोक्षणानीति ॥ १७ ॥ प्रोक्षण्युरेकेण यथान्संयुत्य विष्फलीकृतांस्तण्डुलान् विभाग- मन्त्रेण विभज्य धानान्निधायेतरान्पिष्टानि कृत्वा दक्षिणार्धे गाई- पत्यस्य षट्कपालान्युपधाय दक्षिणाग्नौ प्रथमेन कपालमन्त्रेण धानार्थ कपालमधिश्रयति ॥ १८ ॥ उद्रेकः शेषः । तेनावहननकाले यवा मिश्रीयन्ते । अतश्च सर्वे यवाः। प्रक्षाल्य विभागः पेषाणार्थत्वात् । कृष्णाजिनादानम् । कृष्णाजिनादानात् प्राक् इदं सोमस्य पितृमतः, इदं पितॄणां बर्हिषदाम् , पितॄणाममिप्वात्तानां, अमेः कव्यवाहनस्य, यमस्य, यमाय(मस्या )ङ्गिर- स्वतः पितृमतो वा, षट्कपालभ्य पेषणादि। आधैर्मन्त्रैः षट्कपालानि दक्षिणे भागे धानार्थ- स्याधिश्रयणं दक्षिणामौ । प्रक्षाल्योपवेषम्। धानार्थानामप्युत्पवनं धर्मों स्थो विश्वायुपाविति धानार्थानामधिश्रयणं हविर्द्धित्वात् । अनूहः उपदेशः ।। अधिश्रयणकालेऽधिश्रयणमन्त्रेण तण्डुलानोप्य बहुरूपा धानाः करोति ॥ १९ ॥ बहुरूपा धाना नानारूपा दग्धा अदग्धा ईषद्दग्धाः ॥ १९ ॥ विदयमानाः परिशेरत इति विज्ञायते ॥ २० ॥ परिशेरते तिष्ठन्ति । विविधं दह्यमानाः । न दयन्ते हन्यन्ते । गस्वेनामिना- पर्यमिकरणम् । धानाकपालस्याप्यध्यूहनं अङ्गाराधिवर्तनं च । तद्गतेनोष्मणा पाकात् । धनोपदेशः । न प्रथनादीनि पर्यमिकरणवर्जितानि धानानामाप्यलेपनिनयनान्ते उत्तरपरि- ग्रहणादि । इति त्रयोदशी कण्डिका॥ . क. सर्वे यवा इति सर्वेषां हविषा यवमयत्वमेव । न व्रीह्यादिप्रकृतिकत्वमित्यर्थः । निर्वापकाले सर्वत्र यवोपदेशाभावेऽपि संयवनकालेऽविशेषेण यवान्संयुत्य" इति संयवनविधानात् सर्वेषां हविर्घा यव प्रकृतिकत्वमेवेति । ख. हविर्द्वयावयवस्य भर्जनावस्थायां संसर्गित्वान्नानारूपा दग्धा अदग्धाश्च तिष्ठन्तीति । भर्जिता यवा धानाः। ग. षट्कपालस्य पुरोसाशस्य गार्हपत्यामिना । धानानां दक्षिणामिति । घ. चस्वदधोगतेनैवोमणा सिद्धेर जारेण सह भर्जनस्यानुचितत्वादिति । ९ ·भापस्तम्यश्नौरसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क. १४. सू. १० संफ्रेषकाले पत्नीवर्ज संप्रेष्यति ॥१॥ नान्यास्ते पत्नीति श्रुतेः । असंनद्वाऽपि ॥ १ ॥ आज्यग्रहणकाल उत्तरेण गार्हपत्यं चतुर्ग्रहीतान्याज्यानि गृह्णाति ॥ २॥ प्रोक्षणीनामभिमन्त्रणादि कर्म प्रतिपद्यते ॥३॥ आज्यप्रोक्षणीषु चोत्पूयमानासु अभिमन्त्रितासूत्तरेण गार्हपत्यमाज्यग्रहणम् | खउपभृति द्वाभ्यां प्रयाजार्थाभ्यां द्वाभ्यामनूयाजाभ्याम् ॥ ३ ॥ स्तरणकाले बहिषा निः प्रसव्यं वेदि स्तृणन्पर्येति ॥ ४॥ ग्रन्थिविलंसने कृते स्तरणकाले दभैरन्तर्धानादि सर्वमादाय बर्हिः प्रसव्यं स्तृणन् गच्छति यथा सर्वास्तीर्यन्ते(ते)। त्रिरावृत्तिर्मन्त्रस्य ॥ ४ ॥ औद्धवान्धारयमाणस्त्रिरस्तृणन्प्रतिपर्येति ॥५॥ गऔद्धवास्तरणं कुर्वतः कतिपयाः शिष्टा हस्ते । तान्धारयमाणः प्रतिनिवर्तते पुनः ॥ ५ ॥ औद्धवः प्रस्तरः॥६॥ सः प्रस्तरः। प्रस्तरस्य ग्रहणसादने तूष्णीम् ॥ ७ ॥ न विधृती ॥ ८॥ तस्मिन्नप्रस्तरे पवित्रे अपिसृज्य प्राणापानाभ्यां त्वेति प्रदाय ॥ ८ ॥ द्वौ परिधी परिदधाति ॥१॥ मध्यमोत्तरी सर्वान्या ॥ १० ॥ अन्त्य- क. याप्यन सूत्रकारेणान्वासनं न निषिद्धं तथापि ‘पत्न्यन्यास्ते " इति श्रुती निषेधान्न पल्या अन्वासन मिति। ख. सूत्रे चतुर्ग्रहीतानीत्युकत्यात् उपभृति चतुर्ग्रहीतमेव । तत्राऽऽयं ग्रहणद्वयं प्रयाजार्थम् । मनूयाजार्थम् । प्रकृतावौपभृते आज्य ग्रहणे 'पञ्चानां त्वा दिशां" इत्यादिमन्त्रपश्चात्मक एको गण: " चरोस्स्वा पञ्च बिलस्य" इत्यादिमन्त्रपञ्चकात्मश्चाऽपरो गणः पठितः। प्रकृती चोपमृति अष्टकृत्वो दशकृत्वोवाऽऽज्यग्रहणं विहितम् । तदपि गणद्वयेन विभक्तम् । तत्र प्रथमो गणः प्रयाजार्थः । द्वितीय- श्चानुयाजार्थः । प्रकृते च द्वे द्वे एको गणः। तत्र प्रथमः प्रयाजार्थः । द्वितीयोऽनूया जार्थः । अतश्च प्रथम- द्वितीये प्रयाजाभ्यां प्रथम द्वितीयाभ्यां मन्त्राभ्यां महीतथ्ये। तृतीय चतुर्थे तु वे ग्रहणे अनूयाजार्था- भ्यां प्रथम द्वितीयाभ्यो ग्रहीतय्ये इति । ग, स्तीर्णावशिष्टा हस्तस्था दर्भा औद्धवा इत्युच्यन्ते ।।

·चातुर्मास्यानि] घाटमप्रश्ने चतुर्थः पटलः परिधी परिदधाति मध्यमोत्तरौ । अभिमन्त्रणादि आधारसमिदन्ते स्तरणं प्रस्तरस्य तूष्णीमेव । न च विष्णोस्स्तूपोऽसीत्याहवनीयं प्रति ग्रहणम् । केचित् संजानाथामित्यपादानं तूणीमाहुः । अविक्षोभाय परिधी दधामीत्यूहः ॥ १० ॥ यदि सर्वानावाहनकाले परिधी पोधिति वाऽभिज्ञाय दक्षिणं मध्यमे परिधावुपसमस्येत् ॥ ११ ॥ यदा तु सर्वे परिधयः तदा निवित्सूक्तामु दक्षिणो मध्यमेन परिधिना सह स्थाप्यते । *द्वितीयया पुरोनुवाक्यया सह सोमस्य पितृमतः ॥ ११ ॥ उद्वासनकाले धाना उद्वास्य विभागमन्त्रेण विभज्यार्धा आज्येन संयोति ॥ १२ ॥ प्रस्तरसादनादिपटकपालोद्वासनान्ते धानाः कपालादुद्वास्यन्ते । खभुवनस्य गोपी श्रृतावुत्स्नातौ जनितारौ मतीनामिति। केचित्तु बहुवचनेन सर्वधानानां "बहुवचनचोदितत्वात् । न त्येवम् । यद्येकवचनेन चोघेरन् एकैव धाना हविः स्यात् । सर्वाण्यमीषोमीयविकाराणि । सोमस्यापि प्रकृतिदेवतात्वात् । यदाज्यं सोमस्य पितृमतः तदोपांशुयाजविकारः । मन्थ- देवताश्च आग्नेयविकारा एव । एकेषां मतेन सहकपालानां तूष्णीमुद्वासनम् । उपदेशः यथाभागं व्यावर्तेतामिति विभज्य स्वस्यां निधाय पात्र्यामाज्येनार्धं तूष्णी मिश्रयेतेति ॥ १२ ॥ क. त्व * सोम प्रचिकेतो मनीपी" द्वितीया सोमस्य पितृमतः पुरोनुवाक्या। तद्गतस्य "वन्धन वातः परिधी रपोर्ण" इति भागस्य होत्रा पच्यमानस्य श्रवणकाले वा दक्षिणस्य परिधेः मध्यगेन सह स्थापनम् । ख. आईः प्रथस्तुर्भुवनस्य गोपाः शृत उत्स्नाति जनिता मतीनामिति प्रकृतो पुरोडाशोद्वासनमन्त्रः। तत्र प्रथमतः आर्द्रः प्रथस्नुरिति पदद्वयं परित्यज्येतरेषां प्रथमैकवचनान्तानां द्विवचनेनोह कृत्वा पाठः । अत्र हि हवियार्थमिमा धाना भ्रज्यन्ते । पितृभ्यो यर्हिषद्भ्यो धानाः इत्येकं हविः । पितृभ्योऽमिष्वात्तभ्यो वान्याय दुग्धे मन्थमिति द्वितीयम् । अतो हविर्तिवचनेनोः । भर्जितासु धानासु आर्द्रत्याभावात् पुरोडाशवत्प्रथनाभावाच आर्द्रः प्रथस्नुरिति पदद्वयलोप इति ॥ ग, धाना उद्वास्य बहुरूपा धानाः करोतीत्यादौ सर्वत्र धानानां बहुवचनेनैव चोदितत्वात् अत्र बहुवचनान्तेनै बोहः कर्तव्य इति केषांचिन्मतम् । तत्खण्डयति नेत्यादिना । यद्येकवचनेनो- च्येरन् धानाः तदा पुरोडाशवत्सर्वामिर्धानाभिरेकमेव हविः पर्यवस्येत् । तन्माभूदितिबहुवचनम् । अतो नानेन यहुवचनान्तोह सिद्धिरिति । रुद्रदत्तस्तु-बहुवचनान्तोहपक्षमेवाभ्युपगच्छति " स्वभिमन्त्रणाविमन्त्राणां महुवदूहः पूर्ववत् " इति See. P. 67. आप, श्री II A. S. ed. धाना- ·॥ आपस्तम्ब श्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क. १४. सू. १८ अर्धाः पिष्टानामावृता सक्तून्कृत्वाभिवान्यायै बुग्धस्यार्ध- शरावे सक्तूनोप्यैकयेक्षुशलाकयेक्षुकापडेन वा दक्षिणामुखः त्रिः प्रसव्यमनारभ्योपमन्थति ॥ १३ ॥ अर्धाच सक्तन्करोति । पिष्टक्रियया । कृष्णाजिनदानावणूकरणान्तम् । चतुर्थ्याधि- वापः । अर्धपूर्णे मल्लके (१) पात्रीस्थानीये सक्तून् क्षिपति । अत्र ग्रन्थपात इव भाति बध्यान्येन मन्थति । अनारभ्य ॥ १३ ॥ शलाकास्थं मन्थं कृत्वैकैकशो हवींष्यासादयति ॥ १४ ॥ शलाका तिष्ठति यस्मिन्मन्थे स शलाकास्थः । एतत्कृत्वाऽलङ्कृत्यासादयति । आसादनमन्त्रस्य चावृत्तिः प्रियेणेति ॥ १४ ॥ दक्षिणतः कशिपूपयहणमाखनमभ्यञ्जनमुदकुम्भमित्येकैकश आसाथ वेदं निधाय सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते ॥ १५ ॥ " अयं यज्ञो " " ममाऽग्न " इति कृते आसन्नाभिमर्शने ककशिप्वादीनामा- सादनम् । एकेषां मतेनामेयवन्मन्त्रस्यकैकशः ॥ १५ ॥ अग्नये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानायानुत्यहीति संप्रेष्यति॥१६॥ अग्नये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानयाऽनुबूहीति नित्यो खनोहः ॥ १६ ॥ एकां सामिधेनी निरन्वाह । उशन्तस्त्वा हवामह इत्येताम् ॥१७॥ गउशन्तस्त्वेत्येषैव एका । बहुवद्याज्यादीनामपि नापरिमितमुच्यते । त्रिरेव नैमित्तिकस्याऽपि प्रत्याम्नायः प्रत्यक्षविधिः सर्वत्र ॥ १७ ॥ एकामनूयाजसमिधमवशिष्य समश इध्मं त्रैधं विभज्य त्रिरा- दधाति समानमाप्रवरात् ॥ १८ ॥ समशः समविभागेन त्रैध त्रिमिगैः ॥ १८ ॥ क. कशिपुः शयनीयम् । उपमईणं उपधानम् । अमरस्तु कशिपुशब्दस्य बस्त्रम) अवन्वभ्राम । अाज- नमक्ष्णोरञ्जनाय । अभ्यञ्जन तैलादिकं शरीरोद्वर्तनाय । उदकपूर्णः कुम्भ उदकुम्भः स्नानाचमनादि. व्यवहाराय। स, अविकारपक्षेऽप्येवमेव । पठितत्वात् ।। ग. उशन्तस्त्वा हवामहे उशन्तरसमिधीमहि। उशन्नुशत आवह पितॄन् हविषे अत्तवे । तै, स. १.३.१२.१.

·चातुर्मास्यानि] भष्टमप्रभे चतुर्थः पटलः नार्षेयं वृणीते न होतारम् ॥१९॥ आश्राव्याह सीद होतरिति । एतावान्प्रवरः ।। २० ॥ आयवरणप्रतिषेधो होतुरध्वर्योश्च, प्रतिषेधः प्रवरस्य । केचिदध्वयोरेव न होतुः । खवेदान्तरकारित्वात् । अमिरार्णो देवो होता। मानुषो होतैव । आर्षेयवरणप्रतिपेधे " देवाः पितर" इत्यस्यापि निवृत्तिरिति । केचित् "अन्यवरणशङ्कासमाध्यर्थोऽयमिति ॥ २० ॥ अपयर्हिषः प्रयाजानिष्ट्वा जीववन्तावाज्यभागौ यजति ॥२१॥ आ नो अग्ने सुकेतुना रयिं विश्वायुपोषसम् । मार्डीकं धेहि जीवसे ॥ त्वं सोम महे भगं त्वं यून ऋतायते । दक्षं दधासि जीवस इति जीयवन्तौ ॥ २२ ॥ अत्र वेद्याः परिश्रयणमेके समामनन्ति ॥ २३ ॥ बहिर्वर्जाः प्रयाजाः । पपश्चमार्थ समानयन् पशौ च पञ्चमविकारेषु समानयन- दर्शनात् ॥ २३ ॥ इति चतुर्दशी कण्डिका॥ विस्रस्य यज्ञोपवीतानि प्राचीनापीतानि कुर्वते । विपरिका- मन्त्य॒त्विजः। विपरिहरन्ति उचो हवींषि परिश्रयणानीति ॥ १ ॥ शक्या ये(पा) विमोक्तुं ग्रन्थयः तेषां वाससां सूत्राणां वा क्रियते । आज्यभागाविष्ट्वा तान्वितस्य विमुच्य ग्रन्थीन्प्राचीनावीतानि कुर्वन्ति । पुनश्च ग्रन्थयः क्रियन्ते । शक्य(क्या). विमोकाये(य)। विपरिक्रामन्य॒त्विजः । विविधं परिक्रामन्ति । ब्रह्मोत्तरतो गच्छति । " क. "नार्षयं वृणीत इति सामान्यतः प्रवरमात्रस्य प्रतिषेधात उभयोरपि होत्रध्वर्युपवरयोनिषेधः सिध्यति । ख. ऋग्वेदोक्तफर्मकारित्वात् याजुषहौत्रस्यापि ऋग्वेदोक्ताहौत्रशेषत्वात् ऋग्वेदे चायवरण प्रतिषेधाभावात न होतुस्तत्प्रतिषेध इति केषांचिन्मतमिति ॥ ग. एवं च " देवाः पितर' इत्यस्यानिवृत्तिर्भाष्यकारस्याभिप्रेता । रुद्रदत्तस्तु निवृत्तिरक्षमेचाजीकरोति । See आप श्री. Vol. II. P. 6g. घ, पञ्चमः स्वाहाकार प्रयाजः । तदर्थमौपभृतस्याज्यस्य जुलां प्रक्षेपणमिति । प्रकृती चतुर्थप्रयाजानुष्ठा- नारम्भे यत् औपमृदाज्यस्य जुलो समानयनमुक्तं तत्तदनन्तरानुष्ठेयर्हिःस्वाहाकारप्रयाजद्वयार्थम् । पशुयागे स्वाहाकार विकारभूतेऽष्टमप्रयाजेऽपि औपभृदाज्यसमानयनविधिदर्शनात् । अतोऽत्र चतुर्थ- प्रयाजाभावेऽपि पालमप्रया जारम्भ समानयनं कर्तव्यमिति ।

·आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये
[ क. १५, सू. १०
होताऽऽग्नीध्रश्च । दक्षिणतः । अध्वर्युश्च । विपरिक्रमणं स्थानपरिवर्तनम् । विपरिहरणं च
परिश्रयणानां पूर्वापरयोश्च दक्षिणोत्तरयोश्च परिवर्तनं वचनकृतम् । सुचां च हविषां च ।
दक्षिणेन जुहूमुपभृतं सादयति । दक्षिणेनोपभृतं ध्रुवां
दक्षिणेन पुरोडाशं धानास्ता दक्षिणेन मन्थम् ॥२॥ समानत्र जुहू-
षट्कपालौ ॥ ३॥
जुहूश्च पट्कपालश्च जुहूषट्कपालौ । समानत्र समानस्थाने । अचलिता जुहूः
पटकपालश्च ॥ ३ ॥
ब्रह्मयजमानावित्येके ।। ४ ॥
ब्रह्मयजमानौ च ॥ ४ ॥
षडवत्तः पश्चावत्तिनां पञ्चावत्तश्चतुरवत्तिनाम् ॥ ५ ॥
पडवत्तो होमो भवति पश्चावत्तिनां यजमानानाम् । चतुरवत्तिनां पञ्चावत्तम् ॥ ५ ॥
सम्भिन्दन्पुरोडाशस्यायद्यति ॥६॥
सम्भेदः सङ्गमः अवदानानां यथा न भिद्यते तथावदानं ग्रहीतव्यमिति केचित् ।
साम्भिन्दन्निति सम्यम्भेदाभिप्रायमिति ॥ ६ ॥
द्विः प्रथमस्याऽवधेत्पश्चावत्तिनः ॥ ७॥
प्रथमस्य हविषो द्विरवदानं पञ्चावत्तिनः । इतरयोः सकृत्सकृत् ।। ७ ॥
जुह्रामुपस्तीर्य सोमाय पितृमतेऽनु स्वधेति संप्रेष्यति ॥ ८ ॥
सकृत्पुरोडाशस्थावधति सकृद्धानानां सकृन्मन्थस्य ॥९॥
सन्ततश्रुतेः । यागे यागे सर्वहविषां ग्रहणम् ॥ ९ ॥
दक्षिणतोऽवदायाभिघार्योदतिक्रम्य दक्षिणामुखस्तिष्ठन्ना-
स्वधेत्याश्रावयति ॥ अस्तु, स्वधेति प्रत्याश्रावयति। सोमं पितृमन्तं
स्वधेति संप्रेष्यति । ये स्वधामह इति यजति । स्वधा नम इति
वषट्करोति ॥१०॥
प्रकृतिवप्लुतिः स्वधाकारपक्षेऽपि आ३स्वा३धा इति । दक्षिणतोऽवस्थितो हविषां
गृह्णाति । अवदानं मन्थ्यादेव । उद्गगत्वा आ३स्वा३धा। अस्तु स्वा३धा । स्वा३धा
नमः ॥ १० ॥

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने चतुर्थः पटलः ७१ स्वधाकारं तु प्रतिषिध्य बङ्घचथाजसनेयिनामाश्रुतप्रत्याश्रु तान्येव विदधाति ॥ ११ ॥ आश्रुतप्रत्याश्रुतानि प्रकृतिवत् । बचवाजसनेयिनां विहितत्वात् ॥ ११ ।। द्वे पुरोऽनुवाक्ये अन्वाह । ऋचमुक्त्वा प्रणाति ॥ १२ ॥ त्वं कसोम प्रचिकित इत्येता आम्नाता भवन्ति ॥ १३ ॥ एका याज्या ॥ अग्निष्वात्ता येऽनग्निष्वात्ता अंहोमुचः पितरः सोम्यासः । परेऽ बरेऽ मृतासो भवन्तोऽधिब्रुवन्तु ते अवन्त्वस्मान् । वान्यायै दुग्धे जुषमाणः करम्भमुदीराणा अवरे परे च । अग्निष्वात्ता ऋतुभिः संविदाना इन्द्र- वन्तो हविरिदं जुषन्तामिति पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यः ॥ १५ ॥ खअनुवाक्यामुक्त्वाऽधिकः प्रणवः ॥ १२-१५ ॥ उपांशुपरिश्रिते पितृयज्ञेन चरन्ति ॥ १६ ॥ उपांशु प्रचरन्ति पितृयज्ञेन । पुनः परिश्रितवचनात् स्विष्टकृत् कव्यवाहनेऽपि उपांशुत्वमेव ॥ १६ ॥ एतेनैव कल्पेन पितॄन्यर्हिषदो यजत्यग्निध्यात्तान् ॥ १७ ॥ गएष विधिरुत्तरेषां यस्सोमस्य ॥ १७ ॥ अग्निं कव्यवाहनं स्विष्टकृदथै यजति ॥ १८ ॥ घयदा कन्यवाहनाय मन्थः तदापि स्विष्टकृदर्थो द्वितीयः कव्यवाहनः। सोमं पितृमन्तं क. "त्वं सोम प्रचिकेतो मनीषा" "पया हि नः पितरः सोम " इति सोमस्य पितृमतः पुरोनुवाक्या द्वयम् । “ त्वं सोम पितृभिः संविदान" इत्येका याज्या " बर्हिषदः पितर अत्यर्वाक् " " आहे पितॄन्सुविदत्रों अपीहि " इति बर्दिष-द्यः पितृभ्योऽनुवाक्याद्वयम् । उपहूताः पितरः सोम्यासो बहिष्येषु" इत्येका याज्या । अग्निष्वात्ताः पितर एह गच्छत" इत्येका संहितापठिता, येऽमि- प्वात्ता इति सूत्रपठितापरा चेति द्वे पुरोऽनुवाक्येऽग्निध्वात्तेभ्यः । वान्याय दुग्धे जुषमाणा इति सूत्रपठिता ऋग्याज्या इति सूत्रार्थः ॥ ख. पुरोऽनुवाक्यामुक्त्वा तस्या अन्तिममक्षरं विकृत्य तत्र प्रणवस्य योजनम् । इत्येकःपक्षः । यथा पितॄन्हविषे अत्तको ३म् इति। पुरोऽनुवाक्यां यथावदुक्त्या ( अन्तिमभक्षरमविकृत्यैव ) तदुपरि प्रणवयोजनम् इत्यपर: यथा पितॄन्ह विषे अत्तवे ओ३म् इति । तत्र द्वितीयपक्ष एव युक्त इति । ग. वे पुरोऽनुवाक्ये। एका याज्या इत्यादिः । स्वधाकारः । उदगतिक्रमणादिकं च । घ. एतेनैवेति वचनात् अग्निस्विष्टकृतः कठ्यवाहनस्यापि सर्घ इमे धर्माः । यदा तु पूर्वोकरीत्या ( ८ १६- ·भापस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क. १५. सू. २१ यजति पितॄन्बर्हिषदः । पितॄनमिष्यात्तान् । अग्निं कव्यवाहनं यमं वा। यममगिरस्वन्तं पितृमन्तं वा । यदा सोमायाऽऽज्यं तदा ध्रुवादीनां सकृत्सकृदवदायाभिधारणमेव ध्रुवायाः पश्चावत्तश्चतुरबत्तिनामिति द्विः प्रथमं ध्रुवायाः पडवत्तः पश्चावत्तिनामिति नोपस्तरणं सोमायाऽऽज्ये ॥ १८ ॥ यां देवतां यजेत्तदविषः प्रथममवदानमवति । स चावदान- कल्पः ॥ १९॥ या देवतेज्यते तद्धविषोऽवदाय पुनः प्रथमादेव गृहाति क्रमेण । स चावदानकल्प इति वचनात् । हुत्वा नारिष्टान् स्विष्टकृत् । अमये कव्यवाहनायानुब्रहीति कव्यवाहनत्वं स्विष्टकृद्गुणस्य निवर्तकम् । अग्नये कव्यवाहनाय " स्विष्टकृते " इति बौधायनः ॥ १९ ॥ मन्थ इडामवद्यति मन्धं वैव ॥ २० ॥ वैश्वानरे हविरिति कृत्वा प्राशित्रं ततो खमन्थ इडामुपस्तीर्य गृह्यते । हविपोरि- तरयोः । केवलो वा मन्थः । इडावदानमन्त्रस्य याजमानस्य च निवृत्तिः, अर्थलोपात् । गअवघेण भक्षिते प्राशित्रे मन्त्रेण । या अप्स्वन्तरिति निवृत्तिः । अर्थलोपात् । केचिद भिमर्शन (स्यापि नाभ्यादेः) ॥ २० ॥ मन्थं होने आदधाति ॥ २१ ॥ । १६) मन्थे अमिष्यात्तानां स्थाने अग्निः कव्यवाहनो विकल्प्यते तदापि स्विष्टकृदर्थ अन्यः कव्यवाहनोऽग्निः प्रत्येतव्यः । क. प्रकृती " अग्नये स्विष्टकृतेऽनुग्रूही" ति संप्रेषः । अत्र स्विष्टकृत्वममेर्गुणः । तत्स्थानेऽत्र कव्यवाहनत्वं गुणो विधीयते । एवं च प्राकृतस्य गुणस्य वैकृतेन गुणेन शरवदाधः । इति । बोधायनस्तु प्राकृतस्य वैकृतस्य च गुणद्वयस्यापि पाठमिच्छतीति । ख. मन्थहविश्शेषयुक्त एव पात्रे इतरह निषोरिडावदानम् । अतो मन्या नोपस्तरणम् । उपस्तरणस्य हविषः पाये हविरसंसर्गार्थत्वात् । अत्र तदभावादिति । इतरयोस्तूपस्तरण भवत्येवेति । केवलो मन्थ एवेडा । तदाज्यावदानाभावात् तन्मन्यस्य तत्सम्बन्धिनो याजमानमन्त्रस्य च लप एव सुरूपवर्णवर्ष" इत्यस्यापि । इति । ग, उत्तरत्र वक्ष्यति-सर्वेषां हविषामवघ्राणेनैव भक्षणम्-अवघेण सर्वभक्षाः-इति। एवं च मन्थस्याप्य- वघ्राणेन भक्षणफरणेऽपि तस्यापि भक्षणप्रकारत्वान्न मन्त्रस्य लोपः । या अप्स्वन्तर्देवतास्ता इद शमयन्तु स्याहाकृत अठरमिन्द्रस्य गच्छ स्वाहा इति मन्त्रस्य लोपः । आस्यगतप्राशित्रस्यान्त:- प्रवेशपूर्वकजरणार्थत्वात् । अवघ्राणे च तदभावार्थलोपायाध इति ।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ अवघेण प्राश्य अवान्तरेडामिडां च षट्कपालधानानां मन्थं होत्रेऽवध्राणार्थ तम्यैव हस्त आदधाति ॥ २१ ॥ तं होताऽवजिघ्रति ॥ २२ ॥ ॥ इति पञ्चदशी कण्डिका ॥ ब्रह्माध्वर्युरग्नीद्यजमानश्च ॥ १ ॥ अपि वा न यजमानः ॥ २॥ तं होत्रादयः क्रमेणावजिघ्रन्ति मन्त्रेणैव ॥ २२ ॥ १. २. ॥ समशो वा प्रतिविभज्यावघेण भक्षयित्वा बर्हिषि लेपान्नि- मृजन्ते ॥ ३ ॥ यदापि केवलो मन्थ इडा तदापि होतुर्हस्तस्थितामवान्तरेहां यजमानः समशः समैर्भागैर्विभज्य मन्थमवज्रेण भक्षयित्वा इडा मन्त्रेण । लेपनिमार्गो बर्हिषि । समप्रविभागपक्ष एव लेपनिमार्ग इति केचित् । अवघ्राय मन्थं मनो ज्योतिरिति मार्जनम् । तत उदकुम्भादानादि याजमानम् । कृते मार्जने मन्थावघाणमधिकम् । नेडा प्रत्याम्नाय इत्युपदेशः । धानाषट्कपालेभ्यो यजमानभागः । यदापि केवलो मन्थ इडा ॥ ३ ॥ उपकुम्भमादाय यजमानः शुन्धन्तां पितर इति निः प्रसव्यं वेदिं परिषिञ्चन्पर्येति ॥४॥ य आसादित उदकुम्भः तमादाय " शुन्धन्तां पितर " इति सकृन्मन्त्रमुक्त्वा त्रिः परिषिञ्चति ॥ ४ ॥ निधाय कुम्भमयाविष्टा जनयन्कराणीति त्रिरपरिषिञ्चन्प्रति- पर्येति ॥ ५॥ निधाय कुम्भं पुनर्गृहीत इति केचित् । अपरिषिश्चन्निति प्रतिषेधात् । यदि कुम्भो न गृधेत खपरिषेकप्रतिषेधोऽनर्थक इति । गद्रव्यान्तरेण वा मा भूत्परिषेक इति प्रतिषेधः । प्रतिपर्येति निवर्तते । त्रिरेव पुरोडाशधानाशेषान् ॥ ५ ॥ केवलमन्थेडापक्षेऽपि सर्वेभ्यो धानादिभ्यो हविभ्यो यजभानभाग अवदेयः । पूर्वार्धाच्च यजमान- भाग" इति विशेष प्राप्तत्वादिति ॥ ख. परिषेचनप्रतिषेधेन पुनः कुम्भोपादानं कर्तव्यमित्यवगम्यते। अन्यथा कुम्भनिधान विधानादेव हस्ते जलाभावेन परिषेचनस्य प्रसक्त्यभावात् अप्रसत्तास्य प्रतिषेधो न युक्त इति ।। ग, अयमेव भाष्यकाराभिमतःपक्षः। क. १० ·भापस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क. १६. स्. ९ । हविशेषान्सप्लोम्नाय पिण्डान्कृत्या तिसृषु सक्तिषु निदधाति पूर्वस्या दक्षिणस्यामपरस्यामिति । एतत्ते ततासी ये च त्वामन्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम् ॥ संप्लोम्नाय विलोड्य । उपयुक्तो मन्थ इति । उदकेन पिण्डाः क्रियन्ते । त्रयो वेदिकोणाः सक्तयः पूर्वाद्याः । तासु स्थापयति ॥ ६ ॥ श्रीन्परान्पितॄनन्धाचष्टे । षष्ठं प्रथमे पिण्डे । पञ्चमं द्वितीये । चतुर्थ तृतीये ॥७॥ परे पितरः खपष्ठपञ्चमचतुर्थाः । नित्यानुक्त्वा तानन्वाचष्टे । तान्पश्चादुच्चारयति । न "तेषां नामानि गृह्यन्ते षष्ठादारभ्य । तस्मादातृतीयात्पुरुषान्नाम न गृह्णन्तीति । एतत्ते तत देवदत्त प्रपितामहस्य प्रपितामह । ये च त्यामन्विति पूर्वस्याम् । एतत्ते पितामह रुद्रदत्त पितामहस्य प्रपितामह । ये च त्वामन्विति दक्षिणस्याम् । एतत्ते प्रपितामह विष्णुदत्त प्रपितामहस्य तत । ये च त्वामन्विति अपरस्याम् ।। ७ ।। उत्तरस्यां सत्यां रिप्तलेपं निमृज्यात्र पितरो यथाभागं मन्दध्व- मित्युक्त्वोदञ्चो निष्क्रम्य सुसन्दृशं त्वा वयमित्यैन्धर्चाऽऽहवनीय- मुपतिष्ठन्त ऐन्द्रीभ्यां वा ॥ ८ ॥ रिप्तलेपं रिप्तस्य हस्तस्य लेपं निमृज्योत्तरस्यां लक्त्यां " अत्र पितर" इत्युक्त्वा यजमान उदङ् निष्कामति सह ऋत्विग्भिः ।। ८ ।। आतमितोरुपस्थायाक्षन्नमीमदन्त हीति पङ्कत्या गार्हपत्यमुप- तिष्ठन्ते ॥९॥ घआहवनीयगार्हपत्योपस्थानं च । आतमितोराहवनीयोपस्थानम् । यावदुच्छ्वासो क. हविश्शेषानुपमर्थ चूणांकृत्य जलेन संयुत्य पिण्डान्कुर्यादिति । ख. प्रपितामहस्य प्रपितामहपितामहपितरः षष्ठपञ्चमचतुर्थाः परे पितरः। ग. रुद्रदत्तस्तु नाम्नैव ग्रहणं तेषां स्वामिमतं कथयति । See p. 76.10. आप. श्री. Vol. II., A.S.Ed. घ. प्राकृताहवनीयस्यैवोपस्थानम्। न तत्कापिन्नस्य वेदिमध्यंगतस्य...न्येवास्मै तध्रुवते। यत्सत्याह- वनीये। अथान्यत्र चरन्ति" इति (ते. बा. १.६.१०.८.) आहवनीयान्तरे निन्दाश्रवणात् । अत एव पितृयज्ञे वेदिमध्यस्थे आहवनीये कार्यान्तरकरणेऽपि प्राकृताहवनीयस्यापि धारणं तत्रैव चामि- होनहोम इत्यादि वेदितव्यम् । -- ·चातुर्मास्यानि ] अष्टमप्रश्ने चतुर्थः पटलः जायते । के उपदेशो " हरी " इत्यभ्यम्य आतमितोरुपतिष्ठन्त इति । यदा त्वेन्द्रीभ्यां तदा अक्षन्नमीमदन्त हीति पुनश्च गार्हपत्येऽपि प्रयोगः । छन्दोज्ञानं कर्मा यत्रोपदि- श्यते तत्र । अन्यत्रापि खऋषिदेवताछन्दोज्ञाने फलोत्कर्षः ॥ ९ ॥ गएतयैव परिश्रितं प्रविशन्ति ॥१०॥ अङ्के भक्षणपरिषेचने समामनन्ति ॥ ११ ॥ प्रविश्य वा परिश्रितम् । मन्थस्यावज्रेण भक्षणं वेदिपरिपेचनं च ॥ १०-११ ॥ अवघेण सर्वभक्षाः ॥ १२॥ सर्वे भक्षा अवघेण प्राशिलावान्तरे डायजमानभागानाम् । न ह विश्शेशभक्षः । पिण्डार्थत्वात् । न चतुर्दाकरणं मन्थस्येडार्थत्वात् । यदाप्येकदेवत्यं पङ्क्त्या गार्हपत्यो- पस्थानान्तं समानम् ॥ १२ ॥ आअनादि पिण्डपितृयज्ञवदापङ्क्त्याः ॥ १३ ॥ यदन्तरिक्षमिति पडक्त्या पुनरेति ॥ १४ ।। वित्रस्य प्राचीनाचीतानि यज्ञोपवीतानि कुर्वते ।। विपरिक्रामन्य॒त्विजः परिहरन्ति सुचः ॥ १५ ॥ अपकर्षन्ति परिश्रयणानि ॥ १६ ॥ पिण्डपितृयज्ञवत् अञ्जनादि । अपनीतेषु परिश्रयणेषु इदं यजमानस्येत्युक्त्या परिहृत्य च वेदेनाऽन्याहार्यदानादि ।। १३-१६ ॥ औपभृतं जुह्वामानीयापयर्हिषावन्याजी यजति । देवो यजेति प्रथम संप्रेष्यति । यजेत्युत्तरम् ॥ १७ ॥ क. “ सुसन्दशं त्वा वयं " इति मन्त्रान्तर्गतं " हरी" इति पदमभ्यस्यन्त एयायनीयसमीपे आतमितो- स्तिष्ठेयुः। सूत्रे "ऐन्यर्चाऽऽहवनीयमुपतिष्ठन्त' इति वचनात् यावदुच्छ्वास मन्त्रावृत्तिप्रतीत रिति । ख. यो ह वा अविदितार्षयच्छन्दोदेवतेन मन्त्रेण यजते याजयंति याध्यापयति वा स पापीयान्भवति गत वा पद्यते प्र वा मीयते" इति तदनुज्ञातुनिन्दाश्रवणात् याजनेऽपि ऋषिदेवताज्ञानमावश्यकमधिकफलदं वेति ज्ञेयम् । ग, एतयैव " अक्षम्नमीपदन्त हि" इत्यनयर्चा । घ, चतु करणाभावेऽपि इदं यजमानस्येति यजमानभागनिर्देशात् यजमानभागं वैवेन परिहत्य ततोऽस्वाहार्यदानादिक वर्तव्य मिति ।।

·भापस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क, १६. सू. २२ देवान्यजेति सर्वार्थत्वाद्देवावित्यूहः । *उत्तरयोयिजत्वात् यज यजेति ॥ १७ ॥ सूक्तवाकं प्रति निवीतानि कुर्वते ॥ १८ ॥ निवीतमवलम्बितं ग्रीवायां सूक्तवाकप्रैषादि । खयज्ञोपवीतं शंयुवाकादि ॥१८॥ न पत्नीः संयाजयन्ति ॥ १० ॥ संसावान्ते प्रक्षाल्य लेपान्गाहपत्यदेश गच्छत्यध्वर्युः । पत्नीस्सयाजयिष्यन्तः प्रत्यञ्चो यन्तीति तदर्थत्वाद्मनस्य । होताऽऽमीध्रश्च न गच्छतः । सुचोस्सादनं प्रोहनं च कार्यम् । सम्पत्नीयदक्षिणामिहोमाश्चेति । अपत्नीसंयाजागत्वादेषाम् । घपल्यभावात् स न (प्रासन )निवृत्तिः । स्तरणमेव वेदस्य ।। न समिष्टयजुर्जुहोति ॥ २० ॥ हुतेषु प्रायश्चित्तेषु ध्रौवसमाप्तिः । अभावेऽपि समिष्टयजुपः कालमात्रत्वार्हिषः प्रहरणम् ॥ २० ॥ सर्वमन्यत्कियते ॥ २१ ॥ सन्तिष्ठते पितृयज्ञः ॥ २२ ॥ " I. C. Adds. न चतुर्थः । क. प्रकृती प्रथमानूयाजे "देवान्यज" इत्युक्त्वा द्वितीयतृतीययोः यज यज" इत्येव पठनीय मिति विहितम्। तत्र देवान्यज प्रथमः प्रेषः अनूयाजनयस्यापि कृतो द्वितीयतृतीयौ प्रातिरिवको। एवं द्वितीयतृतीययोरनूयाजयोः सामान्येनैकः प्रातिस्विकेनैक इति यजदयं प्राप्तम् । अत्र "अपबर्हिषा इति प्रथमस्य बाहरनूर्याजस्य निषिद्धत्वात. द्वितीयानुयाजारम्भ एव देवौ यजेत्यूहेन प्रैपः कार्यः । स चोभयोः समानः । तदनन्तरे पुनः "यज" इत्येकवार प्रैषो देयः। तृतीयस्थ तु तदारम्भ.यज- इति सकृदेव । एवं च " देवी यज यज" इति द्वितीयस्य प्रेषः । यज इत्येव तृतीयस्येति ॥ ख. अजिन वासो वा दक्षिणत उपवीय दक्षिण बाहुमुद्धरतेऽवधत्ते सध्यमिति यज्ञोपवीतं एतदेव विपरीत प्राचीनावीतं संवीतं मानुषम्। इति (ते. आ. २.१.१.) श्रुतिरत्रानुसन्धेया॥ ग. एतदर्थ प्रत्यग्गमनमध्वोरावश्यकमिति। सम्पत्नी पस्या सुकृतेन गच्छतामिति मन्त्रेण पत्न्य- न्वारब्धेनाध्वर्युणा गाई पत्ये क्रियमाणो होमः सम्पत्नीयहोमः ।। घ. पत्न्या उपस्थे होत्रा क्रियमाणं वेदप्रासनं पल्या असन्निधानाम्नास्तीति। किन्तु वेदस्य वेद्या स्तरणं यद्विहित होगस्य कर्मणोऽन्ते तत्कर्तव्यम् । क. प्रकृतावन्तस्तिष्ठन् ध्रुवया समिष्टयजुर्जुहोति । मध्यमे स्वाहाकारे यहि रतुप्रहरति (आप. श्री. ३.१३.२.३.) इति. - ·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने चतुर्थः पटलः यजमानभागप्राशनम् । वेद्यभिस्तरणादि ब्राह्मणभोजनान्तं प्रकृतिवत् । कपालैम्सह भर्जनार्थस्योद्वासनम् । वेदेरेव दक्षिणाप्राचीत्वम् । प्रकृतिवदन्यत् । सूत्रकारवचनात् । प्राश्चि कर्माणि । दक्षिणाप्राश्चीति केचिदन्यमतम् ।। ॥ इति षोडशी कण्डिका ।। इत्यापस्तम्बश्रौतसूत्रभाष्ये धूर्तस्वामिकृतेऽष्टमे प्रश्ने चतुर्थः पटलः समाप्तः ॥

·पञ्चमः पटलः प्रतिपूरुषमेककपालानिवपति यावन्तो यजमानस्यामात्या सस्त्रीकास्तावत एकातिरिक्तान् ॥१॥ पुरुपं पुरुषं प्रति प्रतिपुरुषम्। प्रतिपुरुषवचनाद्यजमानपत्नीनामेककपालाः। *प्रजा श्रुतेस्तदपत्यानामेव केचित्। बहुत्वश्रुतेरनपत्यस्यापि त्रयः। कविहरणादि तूप्णीम्। येन पुरोडाशसिद्धिः ॥ १॥ यावन्तो गृह्यास्तेभ्यः कमकरमिति निरुप्यमाणेषु यजमानो जपति ॥२॥ निरुप्यमाणेष्विति लिङ्गाद्वैदिकपुरोडाशसिद्धिः । लोके निर्वपणाभावाद्वैदिकैः कर्मभिः पुरोडाशसिद्धिः ॥२॥ तूष्णीमुपचरिता भवन्ति ॥३॥ अग्न्यन्याधानादि परिस्तरणादि वेदः पाणिप्रक्षालनादि सुवो वेदः पात्री आज्य- स्थाली पक्षे प्रणीताप्रणयनम् । अश्मोपवेष इति पुरतः। आप्यलेपनिनयनान्ते आज्यनिर्वापः। अङ्गारमोहनं च ॥३॥ उत्तराट्टै गार्हपत्यस्याधिश्रयति ॥ तानभिधार्यानभिधार्य वोद्वास्यान्तर्वेधासाथ पशूनां शर्भासीति मूते समावपति ॥४॥ उत्तरार्द्धं प्रागपवर्गानधिनयति प्रथमक्रमश्चोत्तरेषु पदार्थेषु। उद्वास्यासादनमसंस्कृ- तायां वेद्याम् ॥ ४॥ मूतयोद्भूतेषु वा ॥ ५॥ मूतो मूतकः तृणमयः। तत्रैतान्समावपत्यभिज्ञातं कृत्वा द्वयोर्बहुषु वा ॥ ५ ।। कोशापिधानेन हरन्तीत्येकेषाम् ॥ ६ ॥ क. एतदर्थवादे " जाता एव प्रजा रुद्राभिरवदयते' (तै. ना. १. ६. १०, १) इति प्रजासम्बन्धित्वेन श्रवणात् यजमानस्य यावत्यः प्रजाः पुत्रपौत्रादयः स्त्रीपुंसाविशेषेण तावत्संख्याकाः पुरोडाशा इति केचिदमिप्रयन्ति। ख. यथा पुरोडाशपणादिकं सम्पायेत तथा प्राकृते विहारे आहवनीयाधीतूष्णी प्रज्वालयेदित्यर्थः ।।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने पञ्चमः पटलः ७१ कोशः पेटकः । तस्यापिधानं स्थगनम् । तस्मिन्वातात्समोप्य पशूनां शर्मासीति हरति ॥६॥ एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थ इति दक्षिणाग्नेरेकोल्मुकं धूपायहरति ॥ ७॥ एकं च तदुलमुकं च । असंसृष्टमन्यैः एकोल्नुकम् । तज्ज्वलद्धमसंयुक्तं हरति॥७॥ उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गत्वाखुस्ते रुद्र पशुरित्याखुत्कर एक पुरोडाशमुपवपति ॥ ८॥ उत्तरपूर्वो यः कोणदेशः तत्र य आखूत्करः तत्र पुरोडाशं स्थापयति आखुस्ते रुद्र पशुरिति यस्य नास्ति द्वेष्यः ॥ ८ ॥ असो ते पशुरिति वा द्वेष्यं मनसा ध्यायन् ॥ ९ ॥ देवदत्तम्ते पशुरिति यश्शत्रुवधमिच्छति स एनं मनसा ध्यायन्स्थापयति ॥९॥ यदि न द्विोदाखुस्ते पशुरिति ब्रूयात् ॥ १० ॥ यः सन्तमपि न द्वेष्टि तम्याखुस्ते पशुरिति स्थापनम् ॥ १० ॥ चतुष्पथ एकोल्मुकमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य सर्वेषां पुरोडा- शानामुत्तरार्धात्मकृत्सकृदवदाय मध्यमेनान्तमेन वा पलाशपर्णेन जुहोति ॥ ११॥ चतुप्पथो यत्र चत्वारः पन्थानः सङ्गच्छन्ते उत्तरपूर्व एव तत्रोल्मुकं प्रतिष्ठाप्योप- समाधाय बलवन्तं कृत्वा परिस्तीर्य दर्भः सर्वपुरोडाशानामुत्तराद्गृिहीत्वा पलाशपर्णेन जुहोति । कद्विपत्रिकं पलाशपर्ण नेष्यते मध्यमान्तिमनियमात् ॥ ११ ॥ ॥ इति सप्तदशी कण्डिका ॥ एष ते रुद्र भागः सह स्वस्राम्बिकया तं जुषस्व स्वाहेति भेषजं गव इत्येताभ्यां चातुष्पथमग्निं परिषिञ्चति । अवाम्ब रुद्र मदिमहीति यजमानो जपति ॥१॥ क, यस्मिन्दले द्वे एव पन्ने स्तः तद् हिपत्रिकम् । मध्यमेनान्तमेन वेति नियमात् यसिमन्दले प्रथम मध्यम अन्तम पत्रलयमस्ति तस्मादेव दलादन्तिम वा पत्र प्राथमिति ।।

·भापस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क. १८. सू. ५ " भेषजक गव" इति गायत्री त्रिपदा। सुभेषजमिति च द्विपदा गायत्री । समन्ततोऽपां स्रावणम् । अन्तरः परिस्तरणानां परिषेकः। अवाम्ब इति व्यवसाययादि- स्येवमन्तः ॥१॥ त्र्यम्बकं यजामह इति त्रिः प्रदक्षिणमग्निं परियन्ति ॥ २॥ अग्नि परियन्त्यमात्याः सयजमानपत्नीकाः ॥ २ ॥ खत्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पतिधेदनम् । उर्वारुकमिव य- न्धनादितो मुक्षीय मा पतेरिति यजमानस्य पतिकामा परीयात् ॥३॥ यजमानामात्येषु या स्वप्रत्ता सा पतिकामा। तस्या एव मन्त्रः ॥ ३ ॥ ऊर्ध्वान्पुरोडाशानुदस्य प्रतिलभ्य त्र्यम्बकं यजामह इति यज- मानस्याञ्जलौ समोप्य भग स्थ भगस्य वो लपसीयेत्यपादायतेनैव कल्पेन त्रिःसमावपेयुः ॥४॥ उदसनमुत्क्षेपः । उर्धानां पुरोडाशानां प्रतिलभ्य पुनर्गृहीत्वा "परिगमनमन्त्रेणैव यजमानस्याञ्जलौ क्षिपन्ति । पुनश्च स्वान्गृहन्ति । भग स्थेति ग्रह्णमन्त्रेण व्यवायान्म- न्त्रावृत्तिः ॥ ४ ॥ पतिकामा याश्चैवं समावपेयुस्तथैव मन्त्रं संनमयित्वा ॥५॥ पति कामयन्त इति पतिकामाः याःकन्याः। यजमानापत्यं ताश्च यजमानहस्ते क्षिपेयुः पुरोडाशान् । यःपरिगमनमन्त्रः तासां तेनैव ॥५॥ क. भेषजं गवेऽश्वाय पुरुषाय मेषजम् । अथो अस्मभ्यं मेषजम् । इति त्रिपदा प्रथमा गायत्री। सुमेषर्ज दधासति । सुगं मेषाय मेष्य इति द्विपदा द्वितीयेति । ख. मन्त्रोऽयं शक्लयजुर्वेदीयः। या काचित्पतिकामा कन्या। पर्येतीत्येकं मतम्। यजमानस्यैव कन्या या पतिकामा सेत्यपरम्। See. भा, श्री. “यस्य कस्यचित्पतिकामा स्यादित्येकम्। यजमानस्ये. स्यपरम्" इति ग. “ज्यम्बकं यजामहे" इति प्रथम इतरेषा परिगमनमन्त्रः। एकैक एकैकं पुरोष्ठाशमादाय तमुपर्या- काशे क्षिपेत् । आकाशात्पतन्तं च तं पुरोडाशं स्वेनोरिक्षप्तं गृह्णीयात्। गृहीत्वा तं त्र्यम्बकमन्त्रेण प्रथमेन यजमानहस्ते समावपेत् । ततस्त "भग स्थ" इति पुनZझीयात् । पुनश्च त्र्यम्बकमन्त्रेण से यजमानहस्ते समावपेत् । पुनर्ग्रहीयात् । पुनश्चैवमिति वारत्रयं समन्त्रक समावपन प्रहणं चेति ॥ घ. अत्र सूत्रगतं "पातिकामा या " इति पदद्वयं प्रथमाबहुवचनान्तं मत्वा भाष्यकारेण व्याख्यातम् । रामाण्डारेण तु " पतिकामाया" इत्येकं पदं षष्ठयन्तं मत्वाऽपि व्याख्यान्तरं कृतम् । तमेव द्वितीयंपक्ष- मन्वसरन् रुद्रदत्तो भारद्वाजसूत्रमुदाहरत् see माप, श्री. II, Vol. p. 82, A. S. Edn. तत्र प्रथमपक्षे कन्यामिरेय यजमानहस्ते पुरोगाशावपनम् , द्वितीयपक्षे कन्याहस्तेऽन्यैरिति वेदितव्यम्।

·घातुर्मास्यानि ] अमप्रश्ने पश्चमः पटलः परीस्य परीत्य समावपन्तीत्येके ॥६॥ यदा परीत्य परीत्य क्षेपः तदा व्यवायात् परिगमनमन्त्रस्यावृत्तिः ॥ ६॥ तान्मूते समावपति मूतयोर्मूतेषु वा ॥७॥ यदापि कोशापिधानेनानीताः तदापि मूते क्षेपः ॥७॥ एष ते रुद्र भाग इति वृक्ष आसजति वृक्षयोर्युक्षेषु वा ॥८॥ वृक्षासनने वृक्षे लजयत्यध्वर्युः । एष ते रुद्रभागस्तं जुषस्वातीश्यन्तेन ॥ ८ ॥ अपि वा मूतयोः समोप्य विवधं कृत्वा शुष्के स्थाणी वल्मीक- वपायां वावधायावततधन्वा पिनाकहस्तः कृतिवासोमिति निरवता- म्यन्ति ॥९॥ विवधः शिक्यद्वयान्तर्दण्डः। तस्यान्तयोर्मूते बध्वा शुष्कवृक्षछेदे स्थाणी स्थापयति । वल्मीकवपा वम्रीभिरुद्धता मृत् । अवततधन्वेत्युक्त्वाऽवताम्यन्ति। निरुच्छ्वा- सास्तिष्ठन्ति । सहविग्भिःस्त्रियश्च । मन्त्रावृत्तिः *प्रत्यक्षोपकारात् । उपदेशः प्रणवान्तम- भ्यस्यन्तस्तिष्ठन्तीति ॥९॥ अपः परिषिच्याप्रतीक्षास्तूष्णीमेत्यैधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिध आधायापो अन्वचारिषमित्युपतिष्ठन्ते ॥१०॥ ख परिधेकमध्वर्युः करोति । उपस्थानं परं सामात्यास्सर्वे। बहुवचन निर्देशात् । गपरिगमनसमावापौ त्वमात्यानामेव पुरोडाशसम्बन्धात् । केचिद्यजमानपत्नीवर्जानां तदमा- त्यानामेव । चातुर्मास्येषु " यजमानस्यामात्या” इति षष्ठीनिर्देशात् । “प्रजा वरुणपाशान्मु- श्वति । प्रजा रुद्रान्निरवदयत" इति लिङ्गात् । अप्रतीक्षाः नेक्षन्ते। अतो यत्र होमः कृतः क, मन्त्रोच्चारणस्य ग्लानिसाधनत्वस्य प्रत्यक्षतोऽवगमात् यावद् ग्लान्युन्द्रमः तावद्वारत्रयं मन्त्रावृत्तिः कर्तव्येति। ख. " अप्रतीक्षमायन्ति" इति श्रुतावागमने बहुवचननिर्देशात्सूत्रेऽपि...अप्रतीक्षास्तूष्णीमेत्य...उप- तिष्ठन्त इति आगमनोपस्थानयोः समान कर्तृकत्वावगमात् उपस्थानं सर्वेषाम् । परिषेचन परमध्वर्यो- रेव । “अपः परिषिञ्चति" इति श्रुतावेकवचनश्रवणादिति । ग, परिगमनसमावापौ यजमानपत्नीवर्जितानां यजमानपुत्रपौत्रादीनामेष। वरुणप्रघासे यावन्तो यज- मानस्यामात्या इति षष्ठीनिर्देशेन यजमानसम्बन्धिनामेव ग्रहणात् । प्रजा वक्ष्णपाशान्मुञ्चतीत्यादि- श्रुतावपि तदीय प्रजाया एव पापादिविमोकश्रवणाचेति । ११ ·८२ आपस्तम्बत्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क, १९. सू.६ यत्र वा स्थापिताः पुरोडाशास्तूष्णीं वाग्यता आगच्छन्ति। एकैका समित्। खएकवचनात् । न चोह उपस्थाने पत्न्याः। उपदेशः "सहाधानम्। पयस्वत्यम आगमं तां मां ससृजेति चोहः ॥१०॥ इत्यष्टादशी कण्डिका ॥ आदित्यं घृते चर्स पूर्ववनिर्वपति ॥१॥ धअन्य आदित्यस्यामिः । पूर्ववत्सप्तदश सामिधेन्यः ॥ १॥ अश्वः श्वेतो दक्षिणा ॥२॥ दक्षिणापवादः। श्वेतोऽश्वः ॥ २॥ गौर्वा श्वेतः श्वेतन्यको था ॥३॥ बलिवो वा श्वेतः । यस्यैकानं श्वेतं स श्वेतन्यङ्गः ॥३॥ सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ॥४॥ आदित्यसमाप्ती साकमेधसमाप्तिः ॥ ४ ॥ आग्नावैष्णवमेकावशकपालं निर्वपेचक्षुष्कामो याहस्पत्यं चर्स ब्रह्मवर्चसकाम ऐन्द्रं पशुकामः सारस्वत प्रजाकामः पोष्णं प्रतिष्ठा- कामः ॥५॥ आदित्यस्यानुनिर्वापणमाग्नावैष्णवादीनां सति कामे ॥५॥ एतेषां यत्कामयेत्तदनुनिर्वपेत् ॥ ६ ॥ कामबहुत्वेऽपि एतेषामेकमेव कर्तव्यम् । यदिच्छति ॥ ६ ॥ क. "एधोऽस्येधिषीमहि" " समिदसि" " तेजोऽसि" इति समिदाधानमन्त्रे समिद्वाचकपदेष्वेकवचन श्रवणादेकैव समित्। ख. " अपोऽन्वचारिषरसेन समसूक्ष्महि। पयस्वा५अम आगमं तं मा सरसृज वर्जसा" इत्युपस्थान मन्त्रः। तत्र पन्या “पयस्वत्यम" "तां मा" इति चोहो न कर्तव्यः । प्रकृतिभूते सौमिकेऽवभृ अपोऽन्वचारिषमित्युपतिष्ठन्ते (आप. श्री. १३. २२. ६) इत्यनूहितस्यैव मन्त्रस्य पल्या आ दर्शनात्। इति। ग. ' समिध भाधाय" इति बहुवचनश्रवणात् मन्त्रयमुक्त्वा सहैव सभिधा तिसृणामयाधानम्। ए पयस्वती ता मा इत्यप्यूहः । अन्यथा मन्त्रस्यासमवेतार्थत्वेनादृष्टार्थतापत्तेरित्युपदेशमतम् । घ. सवदत्तस्तु-तेष्वेवामिष्यादिस्य निर्वषतीति लिखति।

·चातुर्मास्यानि] भष्टमप्रमे पञ्चमः पटलः सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते । सन्तिष्ठन्ते साकमेधाः ॥७॥ अत्र पौर्णमास्येष्ट्वोन्दनादि पूर्वयन्निवर्तनम् । सर्व वा वापयेत् । मन्त्रादिर्विक्रियते। यो अस्याः पृथिव्यास्त्वचि निवर्तयत्योषधीः । अग्निरीशान ओजसा धरुणो धीतिभिः सह । इन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सह । अग्निस्तिग्मेनेति समानम् ॥ ८॥ अत्रास्मिन्कृते पौर्णमास्या यागः । ततो वपनम् । इत्येकोनविंशी कण्डिका ॥ इत्यापस्तम्बश्रौतसूत्रभाष्ये धूर्तस्वामिकृतेऽष्टमे प्रश्ने पञ्चमः पटलः समाप्तः ·षष्ठः पटलः ततो यहे यहे चतुरहेऽर्धमासे मासि चतुर्ष वा मासेषु शुनासीरीयेण यजेत ॥१॥ कततो वपनानन्तरं द्वितीयेऽहनि द्वितीयायां व्यहे तृतीयायाम् । अर्धमासे पर्वणि वपनं कृत्वा अमावास्यायां वपनम् । उपदेशः तथोत्तरस्याम् । शुनासीर इन्द्रो यस्मिन्निति शुनासीरीयम् । तस्यवैश्वदेववत्कल्पः ॥ २ ॥ खपुनर्वैश्वदेववद्वचनात् अनूयाजेष्वपि वैश्वदेववद्विधिः त्रेधा सन्नहनपृषदाज्यादीनि । व्यहकालत्वं शुनासीरीयस्य गवैश्वदेववत् । प्रातर्दोह विकारत्वाच्च पयसः घसद्यस्कालत्वं वा। ध्यहादौ साङ्गस्यैव विधानात् । शाखामाहृत्य न वत्सापाकरणादि सायन्दोहार्थत्वात् । वेदं कृत्वा वेदिः । पलाशप्रशातनादि पर्णवल्कवर्जम् । कुम्भ्यालेपने कृते " इमौ पौँ ” इति निधाय वत्सापाकरणम् । प्रातर्दोहायापरिस्तरणं देवा देवेष्विति क्रमः । पाणिप्रक्षा- लनादि ॥ २ ॥ निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति दशोत्तरणि हवींषि निर्वपति ॥ ३ ॥ वायव्यस्य पयसः प्रातःहवत्कल्पः ॥ ४ ॥ सद्यस्कालेऽपि प्रातदोहविधिरेषः ॥ ३-४ ॥ क. तत इत्यस्य "साकमेधकालात्" इति व्याख्या करोति वदत्तः । अर्धमासपक्षेऽमावास्याया अनन्तरं साकमेधार्थ वचनम् । ततोऽर्धमासे पौर्णमास्यो शुनासीरीयेणेष्वा सतः पौर्णमासी प्रकृतीष्टिं कृत्या वपनमिति । स. “ एतद्राह्मणान्येव पच हवी षि" इति श्रुतिवचनबलात् वैश्वदेवं वरुणप्रघाससाकमेधशुनासीरीयाणाम् ( आप. ५-३-२६) इति परिभाषावचनाच्च शुनासीरीयस्य वैश्वदेव प्रकृतिकत्वे सिद्धेऽपि पुनरत्र वैश्वदेववत्कलपः" इति वचनात् अनूयाजेषु अष्टावायाः पाशुकाः । ग, उत्तमेनोत्तमम् (आप. श्री. ९. ३. १. २.) इत्यादीनां धर्माणां प्राप्तिरिति । सूत्रान्तरकारैः वैश्चित् महाहविकल्पोऽत्रातिदिश्यते। तन्निवृत्यर्थं पुनर्वचन मिति रुद्रदत्तः । see A, S. Ed. आप. श्री. Vol, II, P. 87. घ. ततो यहे व्यहे सूत्रेण स अस्य कर्मण एकस्मिन्नेवाहनि विधानावगमाश्च सद्यस्कालत्वमिति । रु, सयस्कालपक्षे प्रयोग उच्यते ।

·चातुर्मास्यानि ] अरमप्रभ षष्ठः पटलः अथैकेषाम् । पञ्च सञ्चराणि निरुप्य वायव्या यवागूः प्रति- धुग्वेन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशो द्वादशकपालः । इन्द्राय शुनासीराय स्रुचा जुहुत नो हविः । जुषतां प्रति मेधिरः । प्रहव्यानि घृतवन्त्यस्मै हर्यश्वाय भरता सजोषाः। इन्द्रतुभिर्ब्रह्मणा वावृधानः शुनासीरी हविरिदं जुषस्वेति शुनासीरीयस्य याज्यानुवाक्ये । सौर्य एककपाल इति ॥५॥ एकेषां न दश हवींषि । पञ्च सञ्चराणि कृत्वा वायव्या यवागूः शृतपेया चरुवत् । प्रतिधुक् सद्यो दुग्धं पयो लौकिकमशृतम् । एतदेवास्मै शृतं कुरुते लिङ्गात् । आसादनादि सान्नाय्यवत् । सर्व वा श्रपणवर्ज सान्नाय्यवत् । इन्द्राय शुनासीराय, सौर्य- एककपाल इत्यष्टौ । विश्वे देवा हव्य रक्षध्वम् । इन्द्र शुनासीर वायो । इदमग्नेः सवितुः पूष्णः, इन्द्राग्न्योः, इन्द्रस्य, सौर्यस्य इदं सोमस्य सरस्वत्याः विश्वेषां देवानाम् । वायवे हविरिन्द्रियम् । वायवे देवेभ्यो हव्यम् । नव प्रयाजानूयाजाः ॥६॥ पञ्च प्रयाज व्यनूयाजमित्येके ॥७॥ संसोऽस्यहस्पत्याय त्वेति मासनाम्नैककपालमभिजुहोति । द्वादश- गवं सीरं दक्षिणा ॥९॥ सीरं लागलं द्वादशभिर्बलीवर्दैः युक्तम् । तस्य प्रतिग्रहः । उत्तानस्त्वेति ॥ ९ ॥ षड्योगं वा ।। १०॥ पड्योग पड्भिर्युक्तम् ॥ १० ॥ उष्टारावित्येकेषाम् ॥ ११॥ "उष्टारं वा ॥१२॥ उष्टारौ प्रासङ्गिकी धुवर्जयित्वा । ब्राह्मणा इदं वः सीरं अयमश्व इति सकल्पयति । एककपालदक्षिणेत्युपदेशः ॥ १२ ॥ क. शृता च सा पेया च शतपेया । यवागूरेव सा ब्रीयादिमिनिष्पादनीया । अतस्तत्र निषणादिश्रपणा. न्तं कर्तव्यम् । "द्वादशगर्व सीरं " इत्यत्र द्वादशमिर्गौमिर्वहनयोग्य दी, लालमित्यर्थः । अंतस्सीरमात्रस्य दक्षिणात्वेन दानम् । न तु गोविशिष्टस्य दानम् । अतस्सीरमानस्य प्रतिमहात, तस्य चाचेतनत्वात् अचेतनप्रतिग्रहे पठनीयः " उत्तानस्त्वा " इत्ययमेवात्र प्रतिग्रहमन्त्र इति । ग, यो मुरुषी प्रधानतया शकटवाहकी यलीयदी तदपेक्षया भिमः प्रासनिकतया यः शकटेनैव सहाऽऽगच्छति स उष्टा ।

·भापस्सम्बनीतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाव्ये [फ. २१. सू. अश्वं श्वेतमेककपालस्य गांवा श्वेतम् ।। १३ ॥ ब्राह्मणा इदं द्वादशगवं सीरं वो ददामि । अश्वं श्वेतमेककपालस्य वो ददामि वलीवर्दै वा श्वेतम् ॥ १३ ॥ ।। इति विंशी कण्डिका ॥ अनुवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते । दिव्यं धामाशास्त इति सूक्त वाकस्याशीःषु होतानुवर्तयते । एवं यजमानो जपति । आशास इति मन्त्रं संनमति । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते । सन्तिष्ठन्ते चातुर्मास्यानि । अनुवत्सरो वायुः ॥१॥ अत्र पौर्णमास्पेष्ट्वोन्दनादि पूर्ववनिवर्तनम् । सर्व वा वापयेत् । मन्त्रादिविक्रियते । एकं मासमुदसृजत्परमेष्टी प्रजाभ्यः। तानाभ्यो मह आवहदमृतं मल्भ्यः । प्रजामनुप्रजायसे तदु ते मामृतम् । येन मासा अर्धमासा ऋतवः परिवत्सराः । येन ते ते प्रजापत ईजानस्य न्यवर्तयन् । तेनाहमस्य ब्रह्मणा निवर्तयामि जीवसे। अग्नि- स्तिग्मेनेति समानम् ॥ २॥ पौर्णमास्येति पाक्षिकम् । कथं यहादावनिष्ट्वाऽपि वपनम् ॥ २ ॥ चातुर्मास्युरिष्ट्वा सोमेन पशुना वा यजेत ॥ ३ ॥ कचातुर्मास्युरिष्ट्येति समुदायप्रयुक्तो वैकस्य पर्वणः प्रयोगे भवति । वैमृधवत् । सोमोऽमिष्टोमतुल्यः तत्प्रकृतिस्वात् । चातुर्मास्याङ्गम् । अनेन न भुच्यत ऋणात् । न चाऽत्र कामः । तथा पशुबन्धो निरूदतुल्यः । न निरूढार्थ साधयति ॥ ३ ॥ क, चातुर्मास्यैरिति बहुवचन निर्देशात् सर्वपश्वमत्वमवगम्यते । अतस्संस्थाप्य पौर्णमासी वैमृधमनुनिर्वपति इति वैमधेष्टिः पौर्णमासहविस्त्रया एवमत्र पशुयागः सोमयागश्च पर्यचतुष्टया तदन्त एवानुष्ठात. व्यम् । नैकस्य पर्वगः समाप्तौ। अयं सोमयागो न प्रकृतिभूतोऽमिष्टोमः। किन्तु तद्विकृतिभूत ततुल्य से मयागान्तरम् । अतो नाय जायगानो चै ब्राह्मणलिमिणवा जायते इत्यादिनायबोधित. पाकरणार्थः । अन्योरयात् । अत एव च फलामपि नानुष्ठानमस्य । अनि स्वतन्त्रफलार्थवा- भावात् । एवमेव नाम नित्यो निरूतपशुमधारयः पशुयागः । चातुर्मास्यानभूतस्य तद्विकृतिभूतः कम्विधर्मकः नानेन वार्षिकपशुयागसिद्धिरिति । स्वदत्तस्तु " अग्निं चित्वा सौग्रामण्या यजेत" इति प्रसिद्धस्यैवामिलोमस्य प्रसिद्धस्यैव निरूढपशोः चातुर्मास्यात्वेनापि विधाने बाध काभाव मन्वान तसामेवोभयोस्साशयति । (see page 88. आप. श्री. Vol. II. A. S. Ed.)

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने षष्ठः पटलः । फाल्गुन्या उद्देष्टे सोमाय यजेत ॥४॥ उद्धृष्टः शुक्लपक्षः । *फाल्गुन्याः परो यश्चैत्र शुक्लः तदादौ सोमाय दीक्षते । केचित्फाल्गुन्या अर्वाग्यः फाल्गुनीशुक्ल एव परसंवत्सरे तदापीति । प्रदर्शनं चैतत् । खयस्य चैत्र्यां परिसमाप्तिः तस्य चैत्र्या अपि परः शुक्ल इति । · पशुस्त्वनन्तरमपर्वणीत्युपदेशः । अनन्तरे पर्वणीति न्यायः । सर्वाङ्गस्यात् ॥ ४ ॥ तं ततो नानीजानमपरा फाल्गुनी पर्यवेयात् ॥५॥ यद्यपि न सम्पद्येत । अनीजानमनिष्टवन्तम् । सोमेन पशुना वा अपरिसमाप्ते यागे आगामिनी फाल्गुनी चैत्री वा द्वितीया नातिकाभेत् । अतिक्रमे कालस्य सर्वप्रायश्चित्तम् । गकेचित्पशुकालातिक्रमे दर्शपूर्णमासप्रकृतित्वात् पथिकृद्वैश्वानरावमिष्टुतं च कुर्वन्ति ॥ ५ ॥ इति वै खलूत्सृजमानस्य ॥ ६॥ घउत्सृजमानः यो न पुनयंजते चातुर्मास्यः तस्य सोमः पशुर्वा ॥ ६ ॥ अथ पुनरालभमानस्य फाल्गुन्याश्चतुर्दश्यां शुनासीरीयेणेष्ट्वा ॥७॥ ॥ इत्येकविंशी कण्डिका ॥ पञ्चदश्यां वैश्वदेवेन यजेत ॥१॥ । .. फ. फाल्गुन्या चैन्यां वा वैश्वेदवेन यजेतेत्युक्तम् । तत्र फाल्गुन्यामारभ्य चतुर्षु चतुर्यु मासेष्वेकक पर्व इत्येकः पक्षः । अस्मिन्पक्षे साकमेधपर्वणः कार्तिक्यामनुष्ठाने कृते ततश्चतुर्यु मासेषु द्वितीयवर्षस्य फाल्गुनी प्राप्नोति । तस्यो शुनासीरीयमनुष्ठाय तदनन्तरं कृष्णपक्ष व्यतीत्य तदनन्तरस्मिन्शुपक्षे सोमयागार्थ दीक्षित्वा तदनन्तरस्मिन् चैत्रे पर्वणि तेन यजेतेति । फाल्गुन्याः पूर्वः शुक्पक्षः तत्रैव दीक्षेतेति केचित् ॥ ख. यस्य चैत्यो वैश्वदेवारम्भः तस्यागामिन्या चैत्यो शुनसीरीयः। तदनन्तरवैशाख्यां सोमयागः । ग. पशुकालातिकम इत्युपलक्षणं सोमयागकालातिक्रमस्यापि । एवं दर्शपूर्णमास इत्युपलक्षणं ज्योतिष्टो- मस्यापि । अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्या पौर्णमासी वाऽतिपातयेत् (है. सं. २.२.२.१.) इति पथिकृषिष्टिः । वैश्वानर द्वादशकपालं निर्वपेत् (ते. सं. २.२.४.) इति विहिता वैश्वानरेष्टिः । ते उभे अपि । घ. चातुर्मास्यानामनुष्ठाने पक्षद्वयम्-पर्व चतुष्टयं तत्तत्काले सकृदनुठायोत्सर्ग एकः पञ्चसंवत्सरादिकालेषु पुनः पुनरागृत्तिः (see आप. श्री. ८-२२.६ ) इत्यपरः । तत्र प्रथमपक्षेण योऽनुतिष्ठति स उत्स्- जमानः । तस्यैव पशुयागः सोमयागो वा पर्वचतुष्टयान्तेऽनुष्ठेयाविति ।

·भआपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [ क. २२. सू. १ पुनर्यो यजेत स पुनरालभमानः पाञ्चसांवत्सरिकादिभिः सकृत्कृतैर्वा ककृती भवति चातुर्मास्यैः । पञ्चसांवत्सरिकादिभिर्वा । स करोति फलभूयस्त्वार्थ कृत्वा सङ्कल्पमादौ । खउपदेशस्तु पुनरालभमानस्येति वचनात् द्विरभ्यासो लभ्यते । न समासः । पुनरालम्भनस्य । चतुर्दश्यां चातुर्मास्यानां शुनासीरीयम् । पञ्चदश्यां वैश्वदेवम् । विरममाण एव सोमः ।। १ १॥ एतेनैव पशुकामो यजेत यस्मिन्नस्यतर्ती भूयिष्ठं गोषु पयः स्यात्। पशुर्वा । एतेनैव वैश्वदेवेन पशुकामः यस्मिन् ऋतावस्य गोषु बहुपयो भवति गप्रावृषि वसन्ते वा । एकस्याऽपि प्रयोगे वैश्वानरपार्जन्यौ पञ्च होता च । न तु सोमः पशुर्वा ।। २ ॥ एतेनैव प्रजाकामः पशुफामो वा यजेत ॥ ३ ॥ प्रजाकामपशुकामस्य षस्वकाले वैश्वदेवमेव ॥ ३ ॥ अथैकेषाम् । वैश्वदेवेनेतरेषां पर्वणां स्थाने पशुकाम्रो यजेत यावत्सहस्रं पशून्प्राप्नुयात् । अथेतरैः स्वकालैर्यजेत ॥४॥ अथैकेषां पशुकामस्य वैश्वदेवाभ्यासो वरुणप्रघासादीनां स्थाने पशुकामस्य यावत्स- हस्रं पूर्णमिति । पूर्णे वरुणप्रघासादीनि स्वकालानि करोति । यदा त्वपरिसमाप्ते साकमेध- काले शुनासीरीयकाले वा प्राप्यते सहस्रं तदा स्वकाले साकमेघशुनासीरीयाभ्यामिष्ट्वा । क. कृती कृतकृत्यः । सकृत्कृतैरेव नित्य सिद्धः तावतैव कृत्यो भवति । फलभूयस्त्वार्थ पाचसंवत्सरादिकाः पक्षाः। चातुर्मास्यारम्भ एव स पक्षः सङ्कल्पे उल्लेखनीयः । ख. उपदेशमतं तु नित्यस्यापि द्विरनुष्ठानमावश्यकम् । अथ 'पुनरालभमानस्येति सूत्रे कामासंयोगे- नैव विकल्पश्रवणात् । तत्र चैकस्यैव पुनश्शब्दस्य प्रयोगात् । पञ्चसावत्सरिकादिपक्षपरिग्रहे पुनः पुनरिति वक्तव्यत्वादिति। ग, तयोरन्यतरस्मिन्वर्षौ वसन्तौ वा पशुकामो वैश्वदेवेन यजेत । तत्र वैश्वानरपार्जन्ययोः प्रत्येका- सत्वेन एकपर्वानुष्ठानेऽपि ती कर्तव्यौ। पशुसोमौ तु न कर्तव्यो । तयोस्समुदायानत्वात् । घ. पूर्वसूमे केवलपशुकामोद्देशविधिः । अत्र तु प्रजाकामपशुकामस्य । अतश्च केवलपशुकामस्य यस्मिन्नृती" इति विधिः । प्रजापराभयकामस्य तु केवलो वसन्त एव वैश्वदेवस्येति । छ, गवां सहस्रस्य प्राप्ति यावत् पशुकामेन वैश्वदेवमेव पर्व पुनः पुनरावर्तनीयम् । न तु वरुणप्रघासादी- नामनुष्ठानम् । सोसहस्ने 'प्राप्ते सति ततो वरुणप्रघासादीनी स्वकाले यजनम् । न तु वैश्वदेवस्यै- वाभ्यसनमिति ।

·चातुर्मास्यानि] अष्टमप्रश्ने षष्ठः पटलः - इतरैरिति वचनादनिष्ट्वैव स्वकाले वैश्वदेवेन, वरुणप्रघासैः स्वकालैरिष्ट्वा विरमतीत्युपदेशः। अथ वा मा भूत्क्रमभेद इति प्राप्तकालैरपि खसाकमेधादिभिरनिष्ट्वा वरुणप्रवासैरेव स्वकाले यजत इति ॥ ४॥ शुनासीरीयेण ग्रामकामो वयं उदके यजेत ॥५॥ गवर्य उदके यजेतेति श्रुतिः ॥ ५ ॥ वर्ण्यमुदकमन्वयसाय तत उदकार्थान्कुरुते ॥ ६॥ अस्यापि विधिः यत्रोदकं वयं तत्र गत्वा यजेत । वादेवोदकार्थाः शुनासीरी- यस्य ॥ ६ ॥ एतेनैव प्रजाकामः पशुकामः पुष्टिकामो ब्रह्मवर्चसकामो- ऽन्नाद्यकामो वा यजेत ॥ ७॥ तस्यैव चोत्तरे कामाः ॥ ७ ॥ पर्वभिश्चातुर्मास्येषु मासान्संचष्टे ॥ ८ ॥ पर्वभिश्चातुर्मास्येषु मासगणना। न "सावनेन नापि सौरेण । चान्द्रमसैरेव संचष्टे गणयन्ति ॥ ८॥ क, वरुणप्रघासैः वरुणप्रघाससाकमेधशुनासीरीयैः । एवं च वैश्वदेवमकृत्वैवेमिरेव त्रिमिरिष्ट्वा विर- मेदित्युपदेशमतम् । ख. साकममेधकाले गोसहस्रपुरणे साकमेधशुनासीरयोः स्वस्वकालेऽनुष्ठाने वैश्वदेवानन्तरे यरुणप्रघासाननु- ठानेन क्रममनः प्रसज्येत । तदप्रसक्त्यर्थ साकमेधशुनासीरयोः कालपाप्तावप्यनिष्वेव संवत्सरे यावत् तिष्ठेत् । ततश्च वरुण प्रघासकाल आगते तत्र तेनेष्ट्वा ततः साकमेधशुनासीरीयाभ्यो स्वस्थकाल इष्ट्वा विरमेदितिपक्षान्तरम् । ग. यत्र वर्षसम्पन्नमुदकमयरुद्धं तडागस्थलादौ तत्र गत्वा यजेत ति । घ, यस्मिन्पर्वणि वैश्वदेवानुष्ठानं ततो मासगणना । पर्वद्वयमेको मासः। एवमष्टसु पर्वसु गते घु पन्तिरानु- छानमिति । न त्रिशदिवसात्मकेन सावनेन न वा सूर्यसक्रान्तिनिमित्तकेन सौरेण वा ग्रहणमिति । 6. अयं भावः-पुनरारम्भपक्षे यथावदविकृतमेवानुष्ठान वर्षद्वयेऽपि । तृतीये वर्षे फाल्गुन्यो, पूर्णिमायामेव शुनसीरीयानुष्ठानम् । अनन्तरं मासपर्यन्तं तूष्णीमवस्थानम् । तस्मिन्काले न चातुर्मास्यग्रतानुष्ठानम् । अनन्तरस्यां चैयां पौर्णमास्यां वैश्वदेवानुष्ठानम् । एवं संवत्सरद्वयमनुष्ठाय ततः सोमेन पशुना वा यष्टय्यमिति । १२

·मापरतम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्यामिभाष्ये
[क. २२. स. १५
पञ्चसांवत्सरिकाणि व्याख्यास्यामः ॥९॥ श्रीनृतून्संवत्सरा-
निष्ट्वा मासं न यजते। द्वौ पराविष्ट्वा विरमति ॥ १० ॥
ऋतवः संवत्सराः । चतुर्दश्यां शुनासीरीयं पञ्चपश्यां वैश्वदेवमित्यविकृतं सर्वम् ।
तृतीये तु पञ्चदश्यामेव शुनासीरीयम् । न चान्तराल (ले? ) व्रतानि मासम् । पौर्णमास्यां
वैश्वदेवेनेष्ट्वा पूर्ववत्संवत्सरद्वयम् ॥ ९-१० ॥
चैत्र्यां तूपक्रम्य द्वाविष्ट्वा मासमनिष्ट्वा श्रीन्परानिष्ट्वा विरमति
॥ ११ ॥
यदा तु चैव्यामारम्भः तदा द्वितीयसंवत्सरे चैयां शुनासीरीयम् । न चान्तराल-
व्रतानि मासम् । यस्यां वैश्वदेवम् । अविकृतानि त्रीणि । एष पञ्चसांवत्सरिको विधिः ।
अथ पञ्चदशवार्षिकाणि । एतान्येव द्विः॥१२॥
पश्चदशवार्षिकाणि । एतान्येव पश्चसांवत्सरिकाणि कृत्या पश्चाद् द्विरभ्यास
तेपामेव करोति । ततः पञ्चदश भवन्ति । उपदेश एतान्येव द्विरिति दशापि लभ्यन्ते ॥१२॥
चिरपरिमितं वाभ्यस्येत् ॥ १३ ॥
त्रिरिति पञ्चदश । अपरिमितं वा न वाऽभ्यासः। नास्ति श्रुतिरभ्यासविधायिकेति
केचित् ॥ १३ ॥
विज्ञायते च स त्रिषु त्रिषु संवत्सरेषु मासं न यजत इत्येत-
दूचनोऽभ्यासः ॥ १४॥
स त्रिषु त्रिषु संवत्सरेषु मार्स न यजत इत्येतद्वचनोऽभ्यासः । चातुर्मास्ययाजी
त्रिषु त्रिषु पूर्णेषु मासं न यजेत । यान्यन्तरालव्रतानि तानि करोति । तृतीये संवत्सरे
फाल्गुन्यामेव शुनासीरीयम् । परस्यां च वैश्वदेवमिति । त्रिषु त्रिष्विति वीप्सावचनं यस्य
चातुर्मास्यानामभ्यासः तस्य विधायकम् । तस्य भवत्येतद्वचनम् । चातुर्मास्याभ्यासो
वीप्सावचनाद्धि भवति इत्यध्यवसाय चातुर्मास्यानामभ्यासः कर्तव्य इति । अभ्यासं च
कुर्वन् त्रिषु त्रिषु संवत्सरेषु मासं परित्यजति । पञ्चसांवत्सरिकाणान्तु प्रत्यक्षा श्रुतिः ॥ १४ ॥
पञ्चसांवत्सरिकेषु वैश्वानरपर्जन्या पश्चहोता च नाभ्यावर्तेते ।
एकोपक्रमत्वात् । यथान्वारम्भणीया यथान्वारभ्भणीया ॥ १५ ॥

·चातुर्मास्यानि]
अष्टमप्रश्ने षष्ठः पटलः
पञ्चसांवत्सरिकादिषु वैश्वानरपार्जन्यान्वारम्भणीया पश्चहोता चाऽऽरम्भार्थत्वात्
नाऽऽवर्तते । एकोपक्रमत्वात् । एको ह्यारम्भः पञ्च पञ्चदशापरिमितं वा । यथान्वारम्भणीया
दर्शपूर्णमासयोरेक आरम्भो यावज्जीवप्रयोग इति सकृत्क्रियते तद्वदिहाप्युभयं निवर्तते
अन्वारम्भणीया पञ्चहोता च आरम्भार्थत्वात् ।। १५ ।।
॥ इति द्वाविंशी कण्डिका ॥
इति धूर्तस्वामिविरचिते आपस्तम्बश्रौतसूत्रभाष्येऽष्टमप्रश्ने षष्ठः पटलः समाप्तः ।।
अष्टमप्रश्नोऽपि समाप्तः॥

·श्री: अथ हौत्रं पशोः अग्नये प्रणीयमानायानुभूहि इत्युक्ते “'प्र देवं देव्या” इति सप्रणवमुपांशु त्रिः परिदधाति । “अयमु ष्य" इत्युच्चैः प्राणसन्तानमग्निमनुगच्छति । पश्चात्पाशुबन्धि- काया वेदेस्तिष्ठन् निहितेऽग्नौ “ 'कुलायिनम् " इति प्रतिपद्यते । “त्वं दूत" इति परि- धानीयां त्रिः। 'यूपायाज्यमानायानुब्रूहि ' इत्युक्ते ॥ "अञ्जन्ति त्या" इति त्रिः । - I. B. Ms. 2. reads पशी 2. B. Ms. I. reads तिष्ठन्ति for तिष्ठन् 3. B. 2. reads परिधानीया and omits नि: प्र देषं येय्या धिया भरता जातवेदसम् । हच्या नो वक्षदानुषो३म् ॥ २ भयमु प्य प्रदेवयुहोता यज्ञाय नीयते । रथो न योरभीवृतो घृणीवाञ्चतति त्मना । भयमग्निरुरुप्यस्यमृतादिव जन्मनः । सहसश्चित्सहीयान्देवो जीवातचे कृतः ॥ (ऋ. सं. १०.१७६.३.४.) इसायास्त्वा पदे वयं नाभा पृथिम्या भधि । जातवेदो निधीमध्यग्ने हच्याय वोळहये ॥ भग्ने विश्वेभिस्स्वनीकदेवैरूवन्तं प्रथमस्सीद योनिम् ॥ ३ कुलायिनं घृतवन्त ५ सविने यझं नय यजमानाय साधु । सीद होतस्स्व उ लो के चिकित्यान्सादया यज्ञं सुकृतस्य योनी ॥ देवायीदेवान हविषा यजास्यग्ने बृहयजमाने वयोधाः । निझोता होतृषदने विदानरत्येषो दीदिया असदरसुवक्षः ॥ भदब्धयतप्रमतिर्षसिष्ठस्सहस्रंभरश्शुचिजिलो अग्निः ।। (तै, सं. ३.५.११ एवं व्रतस्त्वमुनः परस्पास्वं वस्य मा वृषभ प्रणेता । भग्ने तोकस्य नस्तने सनूनामप्रयुच्छम्पीयबोधि गोपाः ॥ ५ भजन्ति स्वामध्वरे देवयन्तो घनस्पते मधुना दैव्येन । यदूर्वस्तिष्टा द्रविणेह धत्ताथला क्षयो मातुरस्या उपस्थे ॥ उरछ्यस्व वनस्पते वर्मन् पृथिव्या अधि । सुमतीमीयमानो वर्णोधा यशवाइसे ॥ समिदस्य श्रयमाणः पुरस्तात्रय वन्यानो भजर ५ सुथीर्यम् । भारे ममदमति माधमान उच्छ्यस्व महते सौभगाय ॥

·शुहोत्रम् ] हौयं पशोः " नृतीयाया अर्द्धचे विरम्य' 'उच्छ्रीयमाणायानुब्रूहि' इत्युक्ते “'ऊर्ध्व ऊ षु ण" इति प्रतिपद्यते । सर्वत्रार्द्धच्चे विरमणम् । “ समर्य आविदथे वर्द्धमानः” इति विरम्य परि- वीयमाणायानुब्रूहि' इत्युक्ते “ 'पुनन्ति धीरा" इति प्रतिपद्यते । “'युवा सुवासा" इति परिधानीयां त्रिः । उपविष्टेनाजनादि । 'मध्यमानायानुब्रूहि' इत्युक्ते " 'अभि त्वा" इति त्रिः “ समीधे दस्युहन्तमम् ” इति विरम्य — जातायानुब्रूहि ' इत्युक्ते “ धनजयम्" इति प्रतिपद्यते । न बिभ्रति" इति विरम्य 'प्रहियमाणायानुभूहि' " 'विशामग्निम्" इति प्रतिपद्यते । “ यज्ञेन यज्ञम् " इति परिधानीयां त्रिः । मन्थनादुत्थितोऽपरेण 'श्रोणी " इत्युक्ते I. B. 2. reads विरमति 3. B. I. reads परिधानीया त्रिः 2. B. 2. reads only परिधानीया 4. श्रोणी इति क १ ४ ऊर्ध्व ऊ पु ण ऊतये तिष्ठा देवो न सविता । ऊों वाजस्य सविता यदञ्जभिर्वाधनिर्वियामहे ।। अवो नः पाह्य ५ हसो निकेतुना विश्व ५ समित्रिणं वह । कृधी न ऊर्धा चरथाय जीवसे विदा देवेषु नो दुधः ॥ जातो जायते सुदिनत्वे भला ५ समय मा विदधे वर्द्धमानः ॥ २ पुनन्ति धीरा अपसो मनीषा देवया विप्र उदियति वाचम् ॥ ३ युवा सुवासाः परिवीत आगारस उ श्रेयान् भवति जायमानः । तं धीरासः कवय उसयन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्तः ।। भभि स्या देवसवितरीशानं वार्याणाम् । सदायभागमीमहे ।। मही द्यौः पृथियी च न इमं यज्ञ मिमिक्षताम् । पिपृता नो भरीमभिः ।। बामग्ने पुष्करादथर्वा निरमन्थत । मूनों विश्वस्य वाघतः ॥ तमु त्या दध्य षिः पुन ईधे अथर्वणः । वृत्रहणं पुरन्दरम् ॥ तमु त्या पाण्यो वृषा समीधे दस्युहन्तमम् ।। धनञ्जयं रगे रणे । उत ब्रुवन्तु जन्तय उदग्निर्धग्रहाऽजानि । धनञ्जयो रगे रणे । भाय हस्तेन खादिनं शिशु जात न बिभ्रति ।। ६ विशामग्नि स्वध्वरम् । प्र देवं देववीतये भरता घसुवित्तमम् । भा स्थे योनौ निपीदतु ॥ आ जातं जातयेदसि प्रियं शिशीताऽतिथिम् । स्योन आ गृहपतिम् ॥ भग्निनाऽग्निः समिध्यते कविवपतियुवा । हव्यवाड जुकास्यः ॥ स्वं ह्यग्ने भनिना विप्रो विप्रेण सरसता । सखा सख्या समिध्यसे । तं मायिन्त सुक्रतुं पुरो याबानमाजिपु । स्वेषु क्षयेपु वाजिनम् ॥ यजेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानस्सचन्त यत्र पूर्व साध्यास्सन्ति देवाः ।।

·आपस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाध्ये
प्रकृतिवत् । समिध्यमानवती समिद्धवतीश्चान्तरेण 'पृथुपाजवत्यौ धाय्ये । “त्वं वरुण"
इति परिधानीया सर्वेषाम् । पुनः पशौ विधानात् । 'समिधः प्रेष्य ' इति चोक्ते “ होता
यक्षदग्नि समिधा सुषमिधा समिद्धम् " इति प्रयाजप्रैषो मैत्रावरुणस्य । पूर्वमेव वरणे कृते
१
स बाधो
I. B. I. reads प्रकृतिवरकृते
पृथुपाजा भमो घृतनिर्णिक् स्वाहुतः । भग्निर्यज्ञस्य हव्यवाद ।।
यतनुच इत्था धिया यज्ञवन्तः । भा चक्रुरग्निमूतये ।।
२ त्वं वरुण उत मित्रो अमे त्वां वईन्ति मतिमिर्वसिष्ठाः ।
त्वे वसु सुषणनानि सन्तु यूयं पात स्वस्तिभिस्सदा नः ॥
३ होता यक्षदग्निं समिधा सुपमिधा समिद्धं नाभा पृथिव्यास्सजथे वामस्य ।
वर्मन्दिव इडस्पदे येत्त्वाज्यस्य होतयंज ॥ १ ॥
होता यक्षत्तनूनपासमदितेर्ग, भुवनस्य गोपाम् ।
मध्वाऽद्य देवो धेयेभ्यो देवयानान्यथो अनक्तु वेवाज्यस्य होतयंज ॥ २ ॥
होता यक्षनराशंसन्नशस्त्र नः प्रणेन्नम् । गोभिर्वपावान्स्याद्वीरैः
शक्तीवान रथैः प्रथमयावा हिरण्यैश्चन्द्री येत्याज्यस्य होतयंज ॥३॥
होता यक्षदग्निमिष्ठ ईडितो देवो देवा ५ भावक्षद्' दूतो हव्यवाइमूरः ।
उपेम यज्ञमुपमा देवो देवहूतिमवतु येत्याज्यस्य होतयंज ॥ ४ ॥
होता यक्षदर्हिस्सुष्टरीमोर्णम्रदा अस्मिन्यज्ञे वि च च प्रथता ५ स्वासस्थं देवेभ्यः ।
एमेनमध घसयो रुद्रा आदित्यास्सदन्तु प्रियमिन्द्रस्यास्तु वेत्त्वाज्यस्य होतयंज ॥५॥
होता यक्षद् दुर ऋचाः कयष्योऽकोषधावनीरुदाताभिहिता विपक्षोभिःश्रयन्ताम् ।
सुप्रायणा अस्मिन् यज्ञे विश्रयन्तामृतावृधो वियन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥ ६ ॥
होता यक्षदुषासानक्ता बृहती सुपेशसा ना पतिभ्यो योनि कृण्वाने ।
स ५ स्मयमाने इन्द्रेण देवैरिद बहिस्सीदतां वीतामाज्यस्य होतयंज ॥ ७ ॥
होता यक्षद् दैव्या होतारो मन्द्रा पोतारा कवी प्रचेतसा ।
स्विष्टमद्यान्यः करदिषा स्वभिगूर्तमन्य ऊर्जा सतबसेमं यज्ञं दिघि देवेषु धत्ता वीतामाज्यस्य
होतर्यज ॥८॥
होता यक्षत्तिस्रो देवीरपसामपस्तमा अच्छिद्रमयेदमपस्तन्यताम् ।
देवेभ्यो देवीदेवमयो वियन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥ ९ ॥
होता यक्षस्वष्टारमचिष्टुमपारु रेसोधौ विश्रयसं यशोधाम् ।
पुरुरूपमकामकर्शन सुपोषः पोषैस्स्यात्सुधीरो वीरयेत्याज्यस्य होतयंज ॥१०॥
होता यक्षवनस्पतिमुपावस्रक्षत्रियो जोष्टार शशमन्नरः ।
स्वदात्स्वदितितुथाथ देषो देवेभ्यो हव्यवाद येत्त्याज्यस्य होतयंज ॥ ११ ॥
होता यक्षवनि स्वाहाऽऽज्यस्य स्वाहा मेदसस्स्वाहा स्तोकानां स्वामी स्वाहाकृतीनां स्वाहा
हय्यसूक्तीनाम् ।
स्वाहा देवा ५ भाज्यपन्स्विाहामि होनाजुषाणा भन्न भाग्यस्य वियन्तु होतर्यज ॥ १२ ॥

·पशुहोत्रम् ] हो पशो पशुं दैव्याश्च मनुष्याश्च । मेघो यज्ञः, तत्र भत्रा मेध्याः। 'दुरः अन्तरा चात्वालोकरौ । तदा तमुपनयत द्वारं चात्वालोत्करावन्तरेण नयत । 'पशुमेधः, तस्य पतिरिन्द्रश्चामिश्च । आशासाना 'एतामाशिषमिच्छन्ति' -यथा मेधपतिभ्यां मेधः पशुर्भवति । इन्द्रस्य चामेश्च मेधमिच्छन्तो मेध्यं 'द्वारमुपनयत । हरतेर्भकारः', 'हाहोमच्छन्दसि' इति । 'प्रहरत- अस्मै पशवे पाकार्थमित्यामीन उच्यते । सर्वत्र पूजार्थ बहुवचनम् । उपाकरण- 'दमस्यास्तरणं कुरुत यत्र मारणं भवतीत्यध्वर्युरुच्यते । विशिष्टं हि श्रेयः "पशुः प्रामोति, यत्प्राप्यते "तपोभिः “ अमिः पशुरासीत् ॥ इति लिङ्गात् , स्मृतेश्च । अत एनं मात्रादयोऽप्यनुमन्यन्तामिति पशुसंस्कारः । यथा हि "राजा पुत्रं "प्रयाजयेद्युध्यमानः । मात्रादयोऽप्यनुमन्यन्ते "जयेऽपि मरणेऽपि स्वर्ग इति । इवमिहापि । "माता अनुमन्यते । "पातीति पिता "रक्षतीति । भ्राता भर्तव्य इति । सगी इति "समाने गर्भे भवः । 10 सगम्यः । अनु सखा सयूथ्यः । उदीचीना ५ अस्य पदो निधत्तात् । सूर्य च मयतात् । वातं प्राणमन्ववसृजतात् । दिशः श्रोत्रम् । अन्तरिक्षमसुम् । पृथिवीं शरीरम् । एकवाऽस्य त्वचमाच्छयतात् । पुरा नाभ्या अपिशसो वपामुखिदतात् । अन्तरेवोष्माणं वारयतात् । श्येनमस्य वक्षः कृणुतात् । प्रशसा बाहू । शला दोषणी। कश्यपेवांसा। मच्छिने श्रोणी। कवषोरू सेकपर्णाऽष्ठीवन्ता। पाशतिरस्य वक्रयः । ता अनुष्ठ्यो घ्यावयवात् । गात्रं गात्रमस्यानूनं कृणुतात् । ऊवध्यगोहं पार्थिवं खनतात् । अन्ना रक्षः संस्जतात् । वनिष्ठुमस्य मा राविष्ट । लरूकं मन्यमानाः। नेवस्तोके तनये। रविता रवच्छमितारः। अधिगो शमीप्यम् । सुशमि शमीध्वम् शमीप्यमधिगाउ अपाप। (ते. प्रा. ३.६.६.) 1. B. I. reads पशु मेध तस्य. पती. 2. Ibid एतेषां. 3. B. I. and 2 read इच्छन्तः 4. B. T. reads घर पतं. 5. Tbid मकारादेश 6. क reads प्रहरति. 7. B. I. reads दुर्भास्तरणं 8. B.2. reads मरण 9. B. 2. omitsहि. ro. B.I. reads पशु 11. B. I. adds दान 12. B. 2. reads राजपुत्र प्रयोजने युध्यमानं. 13. B. 1. reads प्रयोजयते. 14. B. I. reads जयेऽपिसुखम्, B. 2, reads जये सुखं मरणे स्वर्गमपि. 15. B. 2. reads पिता for माता. 16. B. 2. reads पाति रक्षतीति. 17. B. I. omits Taft and adds aint before alert. 18. B. I. reads समानगमें. दुरः-द्वारो हविर्माईन् , विशसनहेतून् पदार्थान्वेति सायणः । मेधपतिशब्दस्य यजमानपरत्वे यजमानाय यो मेधः पशुः तं मेध्या भवन्तः ऋत्विजः दुरः यज्ञद्वार चात्वालोत्करयोर्मध्य यजमान- फलमाशासानास्सन्त उपनयत । देववारक्षे तु देवतायै मेधं पशुमाशासाना मेध्या भवन्तस्तं दुराप्रति उपनयत इलर्थः। क.

·भआपस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूत स्वामिभाष्ये आम्नानात् । बहचानान्तु 'जमदग्निव्यतिरिक्तानामेवैताः । ' पर्यमये क्रियमाणायानुहि । इत्युक्ते मैत्रावरुणो " 'अग्निहोता नो अध्वर इत्याद्यामुत्तमाञ्च त्रिराह । ऋक्षु निर्वचन- माद्यन्तयोः, न प्रैषेषु । ऋक्ष्वेव च प्रणवो याज्यावर्जम् । । *उप प्रेप्य ' इति चोक्ते ४ अजैदमिः” इत्यध्रिगुप्रैपं मैत्रावरुणः । 'दैव्याश्शमितार" इत्यधिगुं होता । यथाप्रेषितं खकुर्वन्ति । अग्निर्वायुश्च दैव्यौ शमितारौ शमनस्य पशुमारणस्य प्रकारावुभौ 'देवानां शमिताराविति । तयोः पूजार्थं यहुवचनम् । उत शब्दोऽप्यर्थे । अपि मनुष्या- श्शमितारः एकत्वाच्छमितुः ऋत्विग्भिस्सह वहुवचनम् । आरभध्वम् आलगध्वमिम मा नो यज्ञं भारती तूयमेरिघडा मनुष्वदिह चेतयन्ती । तिस्रो देवीहिरिद स्योनं सरस्वती स्वपसः सदन्तु ॥९॥ य इमे चावापृथिवी जनित्री रूपरपिंशन भुवनानि विश्वा । तमय होप्तरिषितो यजीयान्देवं त्वष्टारमिह यक्षि विद्वान् ॥ १० ॥ उपावसृजत्मन्या समझन्देवानां पाथ ऋतुथा हवींषि । घनस्पतिश्शमिता देवो अग्निः स्वदन्तु हव्यं मधुना घृतेन ॥ ११ ॥ सद्यो जातो स्थमिमीत यज्ञमग्निदेवानामभवत्पुरोगाः । अस्य होतुः प्रविश्चतस्य वाचि स्वाहाकृत ५ हविरक्षन्तु देवाः ॥ १२ ॥ (ते. वा. ३.६.३) I, B.. reads जमदग्नीनामेवताः 2. B. I. omits मैत्रावरुणः 3. क and B, I omit च 4. and B. 2 read agatat 5. B. I adds शमितार प्रति after बहुपचनं 6. क omits आलमध्वम् क. 'उगप्रेष्य होतहव्या देवेभ्यः' इत्यध्वर्युणोक्ते " अजैशिः " इति पं मैत्रावरुणः पठेदित्यर्थः । ख. अध्वर्युशमित्रादय इति । ग. अधिगुमन्त्राणामर्थो विवियते । घ. अन्ते “ उभौ देवानां शमितारौ " इति द्विवचनश्रवणानुपक्रगे श्रुतं " देव्याः शमितार" इति बहुवचनं पूजार्थतया नेयम् । १ अग्निहोता नो अध्वरे वाजी सन् परिणीयते । देवो देवेषु यज्ञियः ।। परि त्रिविष्टयध्वरं यात्यांनी रथीरिव । मा देवेषु प्रयो दधत् ॥ परि वाजपजिः कविरग्निहन्यान्यक्रमीत् । दधद्रत्नानि दाशुषे ॥ ते, ना. ३.६.४) २ भजैदग्निरसद्वान नि देवो देवेभ्यो हत्यबाट प्राब्जोमिहिन्यानो । धेनाभिः कल्पमानो यज्ञस्यायुः प्रतिरन्नुपप्रोष्य होतहव्या देवेभ्यः ।। (ते. प्रा. ३.६.५) ३ दैव्याश्शमितार उत मनुष्याः आरभध्वम् । उपनयत मेध्या दुर आशासाना मेधपतिभ्यो मेधम् । प्रास्मा मान्ने भरत । स्तृणीत बहिः । अन्वेनं माता मन्यताम् । अनु पिता भनु भ्राता ·पशुहोत्रम् ] होत्रं पो होता 'प्रशास्तार तीर्थेन प्रपाद्य दण्डमस्मै प्रयच्छेत्—'मित्रारुणयात्वा बाहुभ्यां प्रशास्त्रोः प्रशिषा प्रयच्छामि' इति । 'मित्रावरुणयास्त्वा बाहुभ्यां प्रशास्त्रोः प्रशिक्षा प्रतिगृहाम्य- वक्रोऽविधुरो भूयासम्' इति 'प्रशास्ता प्रतिगृक्ष यथान्तरो भवति तथा परिहरति । वेद्यां दण्डमवष्टभ्य दक्षिणतो होतुः प्रहस्तिष्ठन् त्रैषानन्वाह प्रशास्ता। एकादश प्रयाजषाः । *नराशंसो द्वितीयः प्रयाजो वसिष्ठशुनकानाम् । वसिष्ठशुनकानाम् । तनूनपादन्येषाम् । प्रयानवाज्या समाप्रियो । होतुः। * समिद्धो अध" 'इत्येव सर्वगोत्राणामम्माकर, ऐन्दाग्न- I. B. I and 2 read Haramures FEAR 2. B. I. reads प्रतिगृहाति between इति and प्रशारता: B. I. and 2 omit प्रतिगृथ 3. B... omits प्रैषान् 4. B. I. and 2 read इत्येत् for इत्येव क. “समिद्वो अग्निः" इति शुनकानाम् , “जुषरव नस्समिधम्" इति वसिष्ठानाम् ' समिद्धो अद्य इति सर्वेषाम् ' ( आश्व. धौ., ३.२) इत्याश्वलायनोक्तेः बवृचाना " समिद्धो अग्निः" इत्यादय भाप्रियः । अस्माकं तैत्तिरीयाणान्तु “ समिद्धो अद्य " इत्येव तैत्तिरीयब्राह्मणे ऐन्द्रामपशुप्रकरणे तेषामेव पाठात् । एतदर्थमेव हि तेषां तत्र पाठ इति । समियो अद्य मानुषः इस्यारभ्य द्वादशमन्त्राणाम् 'भापी' इति सज्ञा । अमिः, तनूनपात्, नराशंसः, इडः, बर्हिः, देव्यो द्वारः, उपासानक्ता, दैव्यौ होतारा, तिम्रो देव्यः, त्वष्टा, वनस्पतिः, स्वाहाकृतिरिति द्वादशानीदेवताः । , समिको भय मानुषो दुरोणे देवो देवान्यजसि जातवेदः । पाचवा मित्रमहश्चिकित्वान् त्वं दूवः कविरसि प्रचेता ॥१॥ वनूनपात्पथ ऋतस्य यानान्मध्वा समअन्त्स्वदया सुजिह। मन्मानि धीभिरुत यशसन्धन्देवत्रा च कृणुशाध्वरं नः ॥२॥ नराश सस्य महिमानमपा: पस्योषाम यजतस्य बहः। ते सुक्रतवश्शुचयो धियं धाः स्वदन्तु देवा उभयानि हल्या ॥३॥ भाजुह्वान ईज्यो वन्यचायासने वसुभिस्सजोषाः । त्वं देवानामसि यह होता स एनान्यक्षीवितो यजीयान् ॥ ४॥ प्राचीनं बर्हिः प्रदिशा पृथिव्या वस्तोस्या वृज्यते भने मन्हाम् । व्युप्रथते वितरं वरीयो देवेभ्यो मदितवे स्योनम् ।। ५॥ व्यचस्वतीरुर्विया विश्रयन्तां पतिभ्यो न जनयः सुपभमानाः । देवीद्वारी बृहस्पतीविश्वमिन्या देवेभ्यो भवय सुप्रयाणाः ॥६॥ आसुखयन्ती यजते उषाक उपासानका सदतां नि योनौ । दिव्ये योषणे वृहती सुरुक्मेऽविश्रियं शुक्रपिशं दधाने ॥ ७ ॥ दैग्या होतारा प्रथमा सुवाचा मिमाना यई मनुषो यजध्यै । प्रचोदयन्ता विदथेषु कारू प्राचीनं ज्योतिः प्रविशा दिवान्ता ॥८॥ ५ ·84 भआपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये सखा मित्रम् । समानयूथे भवः सयूथ्यः। 'उदीचीनानस्य पदो निधत्तात् स्थापयेति शमितोच्यते । चक्षुरादीनि यथालोकं गमयतेति, तत उत्पत्तेः । वातं प्राण- मन्ववसृजतादिति । यस्मात्सृष्टं तस्मिन्नेव चक्षेप्तव्यमिति । दिग्भ्यः श्रोत्रम् तत्रैव 'नीयते । असवः प्राणाः ते 'अस्य सन्तीति असुमच्छरीरम् , लोपो मतोः । अन्तरिक्ष द्यावापृथिव्योरन्तरम् । तदस्य 'शरीरं प्राणं नयत, पूर्व तत्र हीन्द्रस्य स्थानम् । हृदये सुरैरपि 'सुरक्षितम् । पशुदेवतानां लोकाः पशोः श्रूयन्ते " तत्रैतं प्रस्तु- त्येवोपस्तुत्येवोपावसृक्षत् ” इति लिङ्गात् । शरीरं अस्थ्यादि पृथिवीम् । एकधा एकीभूताम् । अस्य त्वचमाच्छयतात् छेदनमस्य कुरुत, मा विभक्त" । पुरा पूर्वम्। पुरा पूर्वम् उत्पन्नाया नाभ्या "वपाम् , अपिशसःख स्थानं दक्षिणेन नाभिमावर्त- स्यान्तः, तस्माद्वपामुखिदत उत्पाटयत । अन्तर्यथा "कुम्भ्या भवत्यूष्मा तथैनं वारयत, स्थगयत कुम्भीम् । वक्षा उरः । श्येनं श्येनाकृति" यथा भवत्युरस्तथा कुरुत । प्रशसा घअसी इव कुरुत । बाहू प्रशस्तौ वा कुरुत । सकलौ गृह्णीत । शला शलाके इव - 10. I. B. I. and 2 read उदीचीनमरय 2. B. I. adds देव्याः शमितारः, तेषां सामर्थ्याच्चक्षुरादित्यं गमयते after गमयतेति B. 2, reads गमयन्ति देव्याः शभितारः, तेषां स्थानान्चक्षुरादीनि यथोलोकं गमयतेति. 3. B. 2. omits च. 4. क reads दीयते. 5. क. and B. 2. read प्राणा अस्यन्तीति, 6. B. I. reads अन्तरा. 7. क. reads शरीरेण नयते पूर्व तत्र हि द्रव्यस्याधानम् . 8. B. I. omits सु. 9. B. I reads पशुपन्चे. B. I. reads एकभूतमस्य स्वकर्म, II, B. 2. reads विभक्ता. 12. B.2 omits .. B. I. reads उत्पन्ना नाभ्या वपा. 13. B. 2. reads आवर्तन्तेऽस्यान्तः. 14. Ibid कुंभ्यो. क. यानि प्रियतमानि स्थानानि पशुदेवतानामिन्द्राग्न्यादीनां तेषु स्थानेषु दैव्यः पशुमिमं प्रापथ्य तत्रैव स्थापयत्विति पशोरुत्तमगतिलाभश्रवणादिति । ख. छेदस्येत्यर्थः । ' नाभ्या अपिशसच्छेदात्पूर्वमेव यपामुखित्त' इति सायणः । ग, श्येनपदमिवशब्दानुषङ्गेण पक्षस उपमार्थम् । श्येनसादृश्यसम्पत्तिर्वक्षसोऽविकलोद्धरणादेव सम्पादनीया, न तु वक्ष उदृत्य कर्तनादिना श्येनाकारता सम्पादनीया । तथा सति " हृदयस्याग्रेऽवद्यति अथ घक्षसः' इत्यवदानवाक्ये हविष्ट्वेन श्रुतस्य वक्षसः कर्तनादिना भङ्गापत्तेरिति । एवमेव शला, दोषणी, कश्यपेवासा, कवषोरू, सेकपर्णा भष्टीवन्ता इत्यादिष्वपि द्रष्टव्यम् । घ. " असिवै शास इत्याचक्षते” इति लिङ्गाच्छासशब्दोऽसेर्योधकः । ‘शसु ' हिंसायामिति धातुः । अ. 'शंसु' स्तुती इति धातोरपन्नोऽये शब्दः प्रशंसावाचकः । पालोरविकलत्वेनोद्धरणे प्रशस्तत्व सिध्यतीति। " ·पशुहोत्रम्] होत्रं पशोः कुरुत । दोषणी निर्मासे' । दोरिति बाहुमूलस्याख्या । 'कश्यपः कच्छपः । कच्छपाकृती कुरुत । अंसा ग्रीवाबाहोर्न म्यमांशः । “स्फिजौ श्रोणी । ते अच्छि । अच्छिन्ने सकले कुरुत। कवषोरू खड्गाभिधानं कवषः। तदाकृती कुरुत ऊरू । स्रेको गुल्मम् ; 'तत्पत्राकृती कुरुत । 'अष्ठीवन्ता" योनिप्रदेशः' । वक्रत्वाद्क्रयः पर्शवः । ता अनुष्ठया अनुष्ठानेन यत्नेनोच्यावयत सर्वाः पृष्ठीः 'वक्रीणाम् । गात्रं गानं यद्य- द् ग्रहणाय चोद्यते तत्तदस्यानूनं कृणुतात् सकलं कुरुत, मा गृहीतकदेशम् । ऊवध्यं पुरीषम् । तद्यत्र " ह्यतेऽवटे तदूवध्यगोहम् । तत्खनत पृथिव्याम् । "असृक लोहितम् । तेन यथा रक्षसां "संसों भवति तथा कुरुत । बाहरक्त्वा लोहितेन रक्षसामर्थ "पारे- त्यजत इत्युच्यतेऽध्वर्युः । थनिष्ठु घस्थविरान्त्रम् । "तदस्य मा राविष्ट मा लाविष्ट । उरूकं वपां मन्यमानाः स्थविरान्त्रस्य लवनं मा कुरुत । न इत् नेत् यस्तोके तनये न भविष्यति वः किश्चिदशुभं "यथैवं कुरुतात् यत्नं कुरुतात् । पुत्रे वा पौत्रे वा तोकः पौत्रतनयो नप्ता रविता लविता यस्मिन्विद्यते शमिता कर्मणि न तद्भवति । रविता खच्छमिता स यस्मिन्विद्यते कर्मणि तत्तावद्भवति । रविता रवत्कर्म । शमितार इति ऋत्विज आमन्व्यन्ते । यस्मादत्र शमिता लविता न विद्यते तस्माद्यत्नं कुरुत । यथाऽन्यस्य लवने कर्तव्येऽन्यो न "लूयते एवं कुरुत । पुत्रस्य वा पौत्रस्य वा न भवत्य- शुभमिति । प्लुतगमनत्वादमिरध्रिगुः, तस्यामन्त्रणम्। अध्रिगो इति । शमीध्वं शमनं I. Ibid निर्मासं. 2. Ibid कश्यपेव कच्छपाकृती. 3. B. 2. omits first and a 4. B. 2. reads पोमिधानं. (१) 5. B. I. reads तत्पर्णे पत्राकृती. 6. B. 2. reads अष्ठिवन्ता अस्थिवन्तौ. 7. B. I. reads जानु for योनि, 8. B. 2. and p omit यानेन. g. B. 2. reads वंकी:. 10. B. 2. and a read गृपते. 11. B. 2. reads असगेवाभिहितं. 12. B. I, omils et 13. B. 2. reads बहिरक्तं. 14. B. 2. reads परित्यज्यते and B. I परित्यजतेत्यध्वर्युरच्यते. 15. B. 2. reads तस्य, 16. B. I. and 2 omit यथा 17. B. I. adds शमित्रा after लूयते. 18. B. I. reads अधीतगमनस्वात् . B. 2. read अप्लुतगमनत्वात् . क. कवषौ-कपाटाकाराविति सायणः । गतिसाधनाश्वादिस्थानसदृश इति खण्डदेवः । ख, करबीरपत्रमिति सायणः । ग. अस्थिसंयुक्तौ इत्यर्थः घ. धनिष्ठुनाम घपातलिहितो वपासदशोऽवयव विशेष इति पूज्यपादाः ।

·आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूसंस्वामिभाष्ये कुरुत पशोरिणम् । सुशमि शमीध्वं सुष्टु शमनं कुरुत। दृढार्थ लोक(ब)पुनर्वचनम् । अधिगुरमिः अपापो वायुः, अलोपकत्वात् । एतौ देवौ मारणस्य कर्तारौ । ताविमं पशु अपयताम् अति प्रकृष्टविद्वांसी । यथा यथा येन येन प्रकारेण साधु तेन तेन प्रकारेण श्रपणमुभाभ्या कर्तव्यम् । शमीध्वमधिगा ३उ इति 'प्लुतिः । अपापेत्युपांशु । अधिगो शमीध्वमित्येवमादि अपापान्तं त्रिः । अधिगुश्चापापश्चेत्यादि सकृत् । ‘स्तोकेभ्योऽनुहि ' इत्युक्ते “ 'जुषस्व सप्रथरतमम् ” इति 'मैत्रावरुणः । " 'ओजिष्ठं ते मध्यतो मेद उद्धृतम् इति त्रिः। " आ वृत्रहण" इति पुरोनुवाक्याः प्रपाश्च मैत्रावरुणस्य "वपा'पुरो'डाश- I. B. I. reads प्रकट. 2. B. I and 2 rcad aramal 3. B. 2. reads zet:. 4. B. I. reads मैत्रावरुणः प्रधमा निः उत्तगा निः. 5. B. 2. adds पशुः १ जुषस्व सप्रथस्तमं वचो देवपसरस्तमम् । हव्या जुह्वान भासनि ॥ १ ॥ इमं नो यज्ञममृतेषु धेह्यहीमा हच्या जातयेतो जुषस्व । स्तोकानामग्ने मेसो घृतस्य होता प्राशान प्रथमो निपथ ॥२॥ घृतवन्तः पायकवते स्तोकाः श्चोत्तन्ति मेदसः । स्वधर्म देववीतये श्रेष्ठ नो धेहि वार्यम् ॥ ३ ॥ तुभ्य ५ स्तोका घृतश्चुतोऽग्ने विप्राय सन्त्य । ऋषिः श्रेष्ठस्समिध्यसे यज्ञस्य प्राविता भव ॥ ४ ॥ तुभ्यं श्चोतन्यध्रिगो शचीवः स्तोकासो भन्ने मेदसो घृतस्य । कविशस्तो पृहता भानुनाऽगा हव्या जुषस्व मेधिर ॥ ५॥ २ भोजिष्ट ते मध्यतो मेद उद्भूतं प्र ते वयं वदामहे । श्लोतन्ति ते घसो स्तोका अधि त्वचि प्रति तो देवशो विहि ॥ ३ 'यदा जानातीन्द्राग्निभ्यां छागस्य वपाया मेदसोऽवदीयमानस्यानुगृहीति तदा मैत्रावरुणा पुरोनुवाक्यामाह- " मा वृनहण" इति । ४ वपायाः पुरोनुवाक्या-- भा नहणा वृत्रहभिश्शुरुमैरिन्द्र यात नभोभिरो अर्वाक् । युयं राधोभिरकमिरिन्द्राने अस्मे भवतमुत्तमेभिः । वपायाः प्रेष:- होता यक्षविन्द्राप्नी छागस्य धपाया मेदसो जुपता हवि:तर्यज'। ५ पुरोडाशस्य पुरोनुवाक्या- विद्यख्यन्मनसा वस्य इच्छसिन्दानी ज्ञास उत वा सजातान् । मान्या युवरामतिरस्ति मध स वा धियं वाजयन्तीमक्षयम् ।।

·MFN
232.
पशुहोत्रम् ]
हौन पशोः
-
स्त्रि'ष्टकृताम् । " गीभिर्विप्र” इत्यादि तेषामेव
इत्यादि तेषामेव याज्या' होतुः । मनोतायै
हविषोऽवदीयमानस्य' इत्युक्ते मैत्रावरुणः त्वं ह्यमे प्रथमो मनोता इति त्रिः ।।
-
Ace No 1866.
-
क. वपापुरोडाशस्विष्टकृतामेवेति ।
पुरोडाशस्य प्रषः--
'होता यक्षदिन्द्राप्ती पुरोडाशस्य जुषता हविहोतर्यज' ।
१ स्विष्टकृतः पुरोनुवाक्या-
त्यामीडते भजिरं तूरयाय हविष्मन्तस्सविमान्मानुषासः ।
यस्य देवैरासदो बहिरग्नेऽहान्यस्मै सुदिना भवन्तु ॥
स्विष्टकृतः प्रैषः-
' होता यक्षदग्नि पुरोडाशस्य जुषता हवि:तयंज' ।
२ वपाया याज्या---
गीभिर्यिप्रः प्रमतिमिच्छमान ईट्टे रयिं यशसं पूर्वभाजम् ।
इन्द्राग्नी ग्रहणा सुवज्रा प्र णो नग्येमिस्तिरतं देष्णैः ॥
पुरोडाशस्य याज्या--
मा च्छेझ रश्मी रिति नाथमानाः पितृणां शतीरनुयच्छमानाः ।
इन्द्राग्निभ्यां के वृषणो मदन्ति ताहाद्री धिषणाया उपस्थे ।
स्विष्टकृतो याज्या--
अग्निं सुदीति सुदर्श गृणम्तो नमस्यामस्त्वेड्य जातवेदः ।
त्यो दूतमरति हथ्यवाहं देवा अकृण्वन्नमृतस्य नामिम् ॥
स्यं सने प्रथमो मनोताऽस्या धियो अभवो दस्म होता।
स्वं सी वृषन्नकृणोर्तुष्टरीतु सहो विश्वस्मै सबसे सहध्ये ॥ १ ॥
अधा होता न्यसीदो यजीयानिडस्पद इषयनीयस्सन् ।
तं त्वा नरः प्रथमं देवयन्तो महो राये चिन्तयन्तो अनुग्मन् ॥ २ ॥
वृतेव यन्स बहुभिर्वसध्यस्त्वे रति जागृवांसो अनुग्मन् ।
रुशन्तमग्निं दर्शतं बृहन्तं वपावन्तं विश्वहा दीदिघांसम् ॥ ३ ॥
पदं देवस्य नमसा वियन्तः श्रवस्यवः श्रव मापनमृक्तम् ।
नामानि चिधिरे यज्ञियानि भद्रायन्ते रणयन्त सन्दृष्टौ ॥ ४ ॥
स्वां वर्द्धन्ति क्षितयः पृथिव्यां त्वं राय उभयासो जनानाम् ।
स्वं पाता तरणे चेत्योऽभूः पिता माता सदभिन्मानुषाणाम् ॥ ५ ॥
स पर्येण्यः स प्रियो विश्वमिहोता मन्द्रो निषसादा यजीयान् ।
सं त्वा वयं दम मा दीदिवासमुपशु पाधो नमसा सदेम ॥ ६ ॥

·१०२ आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये 'पुरूण्यम " इति परिधानीयां त्रिः । “'आभरतम् " इति 'पुरोनुवावयावत्प्रै'घाश्च २ सं त्वा वयं सुधियो नव्यमग्ने सुम्नायब ईमहे देवयन्तः । वं विशो अनयो दीयानो दिवो भने बृहता रोचनेन ॥ ७ ॥ विशां कवि विश्पति शाश्वतीनां नितोशनं वृषभं चर्षणीनाम् । प्रेती पणिं मिषयन्तं पावकं राजन्तमग्निं यजतं रयीणाम् ॥ ८ ॥ सो भन्न ईजे शशमे च मर्तो यस्त भानद समिधा हव्यदातिम् । य भाहुति परिवेवा नमोभिर्विश्वेरस वामा दधते त्वोतः ॥ ९ ॥ यस्मा उ ते महि महे विधेम नमोभिरग्ने समिधोत हव्यः । येदी सूनो सहसो गीर्भिरुक्तैराते भद्रायां सुमतौ यतेम ॥ १० ॥ भा यस्ततन्थ रोदसी विभासा अयोमिश्व श्रवस्यस्तरुः । बृहनिर्वाजैः स्थविरेभिरस्मे रेवद्भिरग्ने वितरं विभाहि ॥ ११ ॥ नद्व वसो सदमिरे ह्यस्मे भूरि तोकाय तनयाय पश्वः । पूर्वीरिषो बृहतीरारे अद्या अस्मे भद्रा सौश्रवसानि सन्तु ॥ १२ ॥ I. B. 2. reads पुरोनुवाक्याः, १ पुरूण्यग्ने पुरुधा त्वाया वसूनि राजन्यसुताते अश्याम् । पुरूणि हि त्ये पुरुवार सन्त्यग्ने वसु विध राजनि त्ये ।। भा भरतं शिक्षतं वनबाहू भस्माँ इन्द्राग्नी अवतं शचीमिः । इमे नु ते रश्मयः सूर्यस्य येमिः सपित्वं पितरो न भायम् ॥ ३ होता यक्षदिन्द्राानी छागस्य हविष भात्तामय मध्यतो मेद उत्तं पुरा द्वेषेभ्यः पुरा पौरुषेय्या गृभो घस्तां नूनं घासे अज्राणां यवसप्रथमानां सुमरक्षराणां शतरुद्रियाणामग्निष्वात्तानां पीवोपवसनाना पार्श्वतः श्रोणितः शितामत उत्सादतोऽङ्गादझादवत्तानो करत एयेन्द्राग्नी जुपेतां इविौंतर्यज। वनस्पतेः पुरोनुवाक्या- देवेभ्यो वनस्पते हवींषि हिरण्यपर्ण प्रदिधस्ते अर्थम् । प्रदक्षिणाशनया नियूय ऋतस्य पक्षि पथिभी रजिष्ठैः ॥ प्रेषः-- होता यक्षद्वनस्पतिममि हि पिष्टतमया रभिष्टया रशनयाऽधित यग्रेन्द्राान्योश्छागस्य इविषः प्रिया धामानि यन्न वनस्पतेः प्रिया पाासि यन्त्र देवानामाज्यपान प्रिया धामानि यत्राग्नहोतुः प्रिया धामानि तत्रैत प्रस्तुत्येवोपस्तुत्येवोपावनक्षत् रभीयांसमिव कृत्यी करदेवं देवो वनस्पतिः शुषता हविहीतर्यज । विष्टकृतः पुरोनुवाक्या-- पिप्रीहि देवी उशतो यविष्ठ विदा मन तुपते यजेह । ये दैग्या अस्विजस्लेमिरग्ने स्वं होतॄणामस्याऽऽयजिष्ठः ॥

·पशुहोत्रम् ]
होयं पशोः।
१०१
हविर्वनस्पतिस्विष्टकृतां मैत्रावरुणस्य । उपोह यद्वितथं वाजिनो भूः" इति
होतुरेतेषामेव याज्याः । 'प्रमितिमिच्छमाना' इत्यर्द्धच्च विरामो वसोहोंमार्थम् ।
। 'देवं बर्हिस्सुदेवं देवैः" इति प्रैषा मैत्रावरुणस्यानूयाजानाम् ।
प्रेषः-
--
होता यक्षदग्नि स्विष्टकृतमयाडमिरिन्द्राप्नियो छागस्य हविषः प्रिया धामानि अयावनस्पतेः
प्रिया पाथांसि अयाङ् देवानामाज्यपानां प्रिया धामानि यक्षदनेः होतुः प्रिया धामानि यक्षस्थ
महिमानमायतामेज्या इषःकृणोतु सो अध्वरा जातवेदा जुषसां विहीतर्यज ।
१ हविषो याज्या-
उपोह यद्वितथं वाजिनो भूर्गीभिर्विप्राः प्रमितिमिच्छमानाः ।
अर्यन्तो न काष्ठा नक्षमाणा इन्द्राग्नी जोहुवतो नरस्ते ॥
वनस्पतेर्याज्या-
घनस्पते रशनयाऽभिधाय पिष्टतमया वयुनानि विद्वान् ।
वह देवत्रा दिधिषो हवींषि प्रचदातरममृतेषु वोचः ॥
स्विष्टकृतो याज्या-
अग्नि स्विष्टकृतमयाडग्निरिन्द्राभियोछागस्यहविषः प्रियाधामानि, अयाज वनस्पतेः प्रिया पाासि,
भयाड् देवानामाज्यपानां प्रिया धामानि यक्षदोंतुः प्रिया धामानि यक्षत्स्य महिमानमाय-
जसामेज्या इष। कृणोतु सो अध्वरा जातयेदा जुषता हविः । अग्ने यदद्य विशो अध्वरस्य होता
पावक शोचे घेष्ट्वं हि यज्वा असा यजासि महिना विय ईव्या वह यविष्ट या ते अद्य ।
२ देवं बहिस्सुदेवं देवैस्स्यात्सुधीरं वीरैर्वस्तोर्वृज्येताक्तोः प्रभ्रियेतात्यन्यान् राया बहिष्मतो मदेम
घसुवने वसुधेयस्य येतु यज ॥ १ ॥
देवीधारः सङ्घाते विवीर्यामच्छिथिरा ध्रुवा देवहूतौ वत्स ईमेनास्तरुण भामिमीयारकुमारो
वा नवजातो मैना अर्वा रेणुककारः पृणग्वसुवने वसुधेयस्य वियन्तु यज ॥ २ ॥
देयी उषासानक्ताऽथास्मिन्यज्ञे प्रयत्यह्वेतामपि नूनं देवीविंशः प्रायाशिष्टो सुप्रीते सुधिते वसुवने
वसुधेयस्य वीतो यज ॥ ३ ॥
देयी जोष्टी वसुधिती ययोरन्याऽघा द्वेषांसि यूयवदन्या वक्षद्वसु वार्याणि यजमानाय वसुयने
घसुधेयस्य वीतां यज ॥ ४ ॥
देवी ऊर्जाहुती इषमूमन्याऽवक्षसन्धि सपीतमन्या नयेन पूर्व दयमाना स्याम पुरागेन नवं
तामूर्जमूर्जाहुती ऊर्जयमाने अधातां वसुवने वसुधेयस्य यीतां यज ॥ ५॥
देया दैव्या होतारा नेष्टारा पोतारा हताघसावाभरद्वसू वसुवने यसुधेयस्य वीतां यज ॥ ६ ॥
देवीस्तिमस्तिस्रो देवीरिता सरस्वती भारती यां भारस्यावित्यैरस्पृक्षरसरस्वतीमं रुदैर्यज्ञमा-
यीविहवेड्या वसुमस्या सधमादं मदेम वसुवने वसुधेयस्य वियन्तु यज ॥ ७ ॥
देधो नरासनिशीर्षा षडक्षः शतमिदेनं शितिपृष्ठा आदधति सहस्रमी प्रवहन्ति मित्रावरुणेदस्य
होयम तो बृहस्पतिस्तोत्रमश्विनाऽऽध्वर्यवं वसुवने वसुधेयस्य चेतु यज ॥ ८ ॥

·10४ आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये भागौ तदा , उत्तरा याज्या होतुः । “ 'अमिमद्य " इति सूक्तवाकप्रैषा मैत्रावरुणस्य । यदाऽऽज्य- अमय आज्यस्यानुब्रूहि ' इत्युक्ते " 'अग्निः प्रत्नेन" इति पुरोनुवाक्या । : अमय आज्यस्य प्रेष्य ' इत्युक्ते " होता यक्षदमिमाज्यस्य जुपता हवि:तर्यज" इति । अथवा न हविश्शब्दः । 'अग्नेस्सर्वत्रास्य प्रकृतिवत् । ' सोमायाज्यस्यानुबहि' इत्युक्ते देयो वनस्पतिर्वर्षप्रावा घृतनिणिग्यामप्रेणास्पृक्षदान्तरिक्ष मध्येनाऽप्राः पृथिवीमुपरेणाहीद्वसुवने वसुधेयस्य थेतु यज ॥ ९ ॥ वेवं बर्हिारितीनां निधे धासि प्रच्युतीनामप्रच्युतं निकामधरण पुरूस्पा है यशस्वदेना बहिषाs- न्याबद्दीप्यमिण्याम वसुवने वसुधेयस्य येतु यज ॥ १० ॥ घेवो अग्निः स्विष्टकृस्सुदक्षिणा मन्त्रः कविस्सत्यमन्माऽऽयजी होता होतुहीतुरायजीयानने यान्देवानयाङ् यौँ अपि प्रेर्ये ते होये अमत्सत तो ससनुषीं होना देवशमां दिवि देवेषु यज्ञमेरयेम स्विष्टकृञ्चाने होताऽभूर्थसुवने वसुधेयस्य नमोबाके वीहि यज ॥ ११ ॥ I. क. reads आग्नेयः १ देवं बर्हिर्षसुवने वसुधेयस्य येतु ॥३॥ देवीद्वारः वसुवने वसुधेयस्य वियन्तु ॥ २ ॥ देवी उपासा नक्ता वसुवने वसुधेयस्य वीताम् ।। ३ ।। देवी जोष्टी वसुवने वसुधेयस्य वीताम् ॥ ४ ॥ देवी ऊर्जाहुती वसुवने वसुधेयस्य वीताम् ॥ ५॥ देवा दैव्या होतारा वसुवने वसुधेयस्य पीताम् ॥ ६ ॥ देवीस्तिमस्तिनो देवीर्घसुवने वसुधेयस्य वियन्तु ॥ ७ ॥ देवो नराशंसो वसुवने वसुधेयस्य घेतु ॥ ८॥ देवोवनस्पतिर्वसुवने वसुधेयस्य वेतु ॥ ९ ॥ देवं यहि रितीनां वसुवने वसुधेयस्य चेतु ॥ १० ॥ देवो अग्निस्स्विष्टकृत्सुदक्षिणा मन्द्रः कविरसत्यमन्माऽऽयजी होता होतुहौतुरायजीयान यान्वे- घानयाट् याँ अपिप्रेः ये ते होत्रे अमत्सत तो ससनुषीं होना देवङ्गमा दिवि वेवेषु यज्ञमेरयेम स्विष्टकृश्चाने होताऽभूर्वसुवने वसुधेयस्य नमोवाके धीहि ॥ ११ ॥ अग्निमय होतारमवृणीतार्य यजमानः पचन्' पक्तीः पचन् पुरोडासं अनन्निन्द्राग्निभ्यां छागं सूपस्था अद्य देवो वनस्पतिरभवदिन्द्राग्निभ्यो छागेनाघस्तं तं मेदस्तः प्रति पचताप्रमीयामयी- वृधता पुरोसाशेन त्वामथर्ष भायर्षीणां नपादवृणीताय यजमानो बहुभ्य आसङ्गतेभ्य एष मे देवेषु वसुवर्यायक्ष्यत इति ता या देवा देववानान्यदुस्तान्यस्मा आत्र शास्स्वाऽऽच गुरस्येषितश्च होतरसि भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषस्सूक्तवाकाय सूक्ता भ्रूहि ॥ अग्निः प्रश्नेन जम्मना शुम्भामस्तनुवा स्वाम् । कविर्विप्रेण वावृधे ॥

·पशुहोत्रम् ] होत्रं पशोः १०५ " सो'म गीर्भिष्ट्वा वयम्" इति सोमायाज्यस्य प्रेष्य' इत्युक्ते “ होता यक्षत्सोममाज्यस्य जुषतां हविहोंतर्यज" इति। नित्यो हविश्शब्दः। रमिष्टया रशनयाधित। यत्राग्नेराज्यस्य हविषः प्रिया धामानि यत्र सोमस्याज्यस्य हविषः प्रिया धामानि यत्रेन्द्राग्न्योः यत्र वनस्पते- रिति न देवतोपलक्षणं होतुः सर्वत्र मैत्रावरुणेनोपलक्षितत्वात् । पशुस्विष्टकृद्वर्ज याज्यायां देवतानिगमाः । वनस्पती ये यजामहे भूर्भुवस्सुवरयाट् वनस्पतेरग्नेः प्रिया धामान्ययाट् सोमस्य प्रिया घामान्ययाट् इद्राग्न्योः प्रिया धामान्ययाट् देवानामाज्यपानां प्रिया धामानि यक्षद्वनस्पते)तुः प्रिया धामानि यक्षस्वं महिमानमित्येवमादि । जुषतां हविर्वनस्पते रशनयेति याज्या। उपदेश: व्याहृतीरुक्त्वा “ वनस्पतिमभि हि पिष्टतमया 'रभिष्टया रशनयाऽधित" इति पूर्ववदुक्त्वा "जुषतां हविः” “वनस्पते रशनया" इति केचित्कुर्वन्ति । " होता यक्षदग्नि स्विष्टकृतमयाडग्निरग्नराज्यस्य हविषः प्रिया धामानि सोमस्याज्यस्य हविषः प्रिया धामानि अयाडिन्द्राग्न्यो'छागस्य हविषः प्रिया धामानि" इत्येवमादि । याज्यायामप्येवम् । व्याहृतीरुक्त्वा " अग्नि स्विष्टकृतम्" इत्येवमादि च । पचन् पक्तीः पचन् पुरोडाश गृहन्नग्नय आज्यं गृहन्सोमायाज्यं ब्रघ्नन्निन्द्राग्निभ्यां छागं सूपस्था अद्य देवो वनस्पतिर- भवत् अग्नय आज्येन सोमायाज्मनेन्द्राग्निन्यां छागेनावस्ताम्" इत्येवमाद्यविकृतम् ॥ 'इति पाशुकं होतं मैत्रावरुणश्च समाप्तम् ।। J. B. I. reads रक्षिष्टया. 2. B. 2. reads आज्यदेव. 3. B. I. reads इति पशुबन्धहोत्रम् . सोम गीर्भिष्ट्वा वयं वर्द्धयामो वचो विदः । सुमृडीको न मा विश ॥ १४ १ ·. अग्ने यं यज्ञमध्वरम् 'अथ चातुर्मास्यहोत्रम् । सूत्रोक्ता अन्वारम्भणीयायां याज्यानुवाक्याः । सोम यास्ते मयोभुवः” इत्याज्यभागयोः पुरोनुवाक्ये । वैश्वदेवस्य सर्वत्र जुपाणयाज्यात्वमेव । 'अग्निर्मूर्द्धा 'भुवो यज्ञस्य" इत्याग्नेयस्य । " इत्याग्नेयस्य । " "वं नस्साम 'या ते धामानि" इति सोमस्य । “ तत्सवितुः " " अचित्ती यच्चकृम” इति सवितुरुपांशु । " चोदयित्री" ४ १“पावीरवी" इति सरस्वत्याः। ॥ "पूपा गाः २शुक्र ते " इति पूष्णः । सर्वकर्मसु पौष्णान्तानाम् । ४ तेऽवर्द्धन्त ॥ ४ ॥ ४ श्तेऽवर्द्धन्त " "प्र चित्रगर्कम् ” इति मरुताम् । “ “विश्वेदेवा ऋता- " १ " 1. B, I reads अध चातुर्मास्याना. १ अग्ने यं यज्ञमध्वरं विश्वतः परिभूरसि। स इवेषु गच्छति ॥ (ते. सं. ४.१.११.१.) २ सोम यास्ते मयोभुव ऊतयस्सन्ति दाशुषे । तेभिनोऽविता भव ॥ R, y See page 281 of STIENFTÁMHET Vol. I for etfurai and at 25719. ५ त्वं नस्सोम विश्वसो रक्षा राजन्नघायतः । न रिव्ये त्यावतस्सखा ।। (त. सं. २.३.१४.१.) ६ या ते धामानि दिवि या पृथिव्यां या पर्वतेयोषधीयप्सु । तेभिनौ विश्वस्सुमना अहेडन राजन्त्सोम प्रतिहव्या गृभाय । ७ सत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि। धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ (ते. सं. ४.१.११.१.) ८ अचित्ती यधकृमा देध्ये जने दीनैर्दक्षः प्रभूती पूरुषत्वता । देयेषु च सवितर्मानुषे च त्वन्नो अत्र सुवतावनागसः ।। ९ चोदयित्री सूनृतानां चेतन्ती सुमतीनाम् । यज्ञं दधे सरस्वती ॥ पायीरवी कन्या चिनायुस्सरस्वती थीरपत्नी धियं धात्। मामिरच्छिदं शरणं सजोषा दुराधर्ष गृणते शर्म यं सत् ।। ११ पूषा गा अन्धेतु नः पूषा रक्षत्यर्वतः । पूषा वाजे सनोतु नः ॥ १२ शुक्र ते अन्यग्रजतं ते अन्यद्विपुरूपे भहनी शौरिवासि । विश्वा हि माया भवसि स्वधात्रो भद्रा ते पूलिह रातिरस्तु ।। १३ तेऽवर्द्धन्त स्वतवसो महित्वना नाकं तस्थुरुरु चक्रिरे सदः । विष्णुर्यताववृषण मदध्युत वयो न सीदनधि बर्हिषि प्रिये ।। १४ प्रचित्रमक गृणते तुराय मारुताय स्वतवसे भरध्वम् । ये सहासि सहसा सहन्ते रेजते अग्ने पृथिवी मखेभ्यः।। १५ विश्वेदेवा ऋताध ऋतुभिर्हवनश्रुतः। शुपन्तो युज्यं पयः ॥ (तै. सं. २.४.१४.५.) " १० " " ·वातुर्मास्यहोत्रम् ] चातुर्मास्यहोत्रम् १०७ वृधः " 'विश्वेदेवाः शृणुतेदं हवं मे" इत्यामिक्षायाः । “ द्यावा नः पृथिवी "प्र पूर्वजे पितरः” इत्येककपालस्योपांशु । " "अग्निं स्तोमेन" “स हव्यवाडमर्त्यः" इति स्विष्टकृतः । उक्ता आध्वर्ययाः प्रयाजानूयाजानाम् । “ शन्नो भवन्तु " " "वाजे वाजे" इति वाजिनस्य । 'ऊरर्द्धर्चस्य सन्तानम् । प्रणयनामिमन्थनसामिधेन्यः पशुवत् । वरुणप्रघासानाम्-“इन्द्राग्नी रोचना दिवः" " 'नथद् वृत्रम् "प्र चर्पणिभ्यः" 'इत्यैन्द्रामस्य । " "मरुतो यस्य हि क्षये" इति मारुत्याः । [ “ “अव ते हेड वरुण ६४ "उदुत्तमम् ” इति वारुण्याः। ] " "कया नश्चित्र आभुवत् " १२भ्रियसे कम् " 2. २ ३ I. B. I. and 2 read ऊर्ध्वक्षुरनवानमर्सचस्य, B. I. reads इति च. 3. B. I. and 2 read मरता. 4. कुण्डलान्तर्गतो भागः क पुस्तके त्रुटितः . १ विश्वेदेवाः शृणुतेदं हवं मे ये अन्तरिक्षे य उप द्यविष्ठ । ये अग्निजिह्वा उत वा यजत्रा आसयास्मिन् बर्हिषि मादयध्वम् । (तै. सं. २.४.१४.५.) द्यावा नः पृथियी इमं सिध्रमध दिविस्पृशम् । यज्ञं देवेषु यच्छताम् ॥ प्र पूर्वजे पितरा नव्यसीभिगीर्भिः कृणुध्वं सदने प्रसस्य । मा नो यावापृथियी दैव्येन जनेन यात महि वा वरूथम् ॥ अनि स्तोमेन बोधय समिधानो अमत्य॑म् । हव्या देयेषु नो दधत् ॥ स हव्यवादमयं उशिग्दृतश्च नो हितः। अग्निर्धिया समृण्वति ॥ ६ शनो भवन्तु वाजिनो हथेषु देवसाता मितव्यः स्वर्काः। जम्भयन्तोऽहिं धृकं रक्षासि सनेम्यस्मद्युयवनमीयाः ।। वाजे वाजेऽवत वाजिनो नो धनेषु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः । अस्य मध्वः पिबत मादयध्वं तृप्ता यात पथिभिर्देवयाने । ८, ९ See page 281 of मापस्तम्बश्रौतसूत्र Vol. I. प्र चर्षणिभ्यः पृतना हवेपु प्र पृथिव्या रिरिचा ये दियश्च । प्र सिन्धुभ्यः प्रतिगिरिभ्यो महि त्वा प्रेन्द्रामी विश्वा भुवनान्यन्या॥ मरुतो यस्य हि क्षये पाये दियो वि महसः । स सुगोपातमो जनः ॥ १२ भ्रियसे कं भानुभिस्समिमिक्षिरे ते रश्मिभिम्त ऋग्वाभिस्सुखादयः । ते वाशीमन्त इमिणो अभीरवो विद्रे प्रियस्य मारुतस्य धाम्नः ॥ 92,98 See page 295 of 19havanaga Vol. I. १५ कया नश्चिन आभुवतूती सदा धस्सखा। कया शचिष्टया वृता ॥ ।

·आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये 'इमं मे वरुण 'को अद्य युङ्क्ते” इति ['कस्योपांशु । " अग्ने नय " " 'आ देवानाम् ” इति स्विष्ट- कृतः । " "शं नो भवन्तु " " "वाजे वाजे" इति ]वाजिनम्य । 'प्रयाजाद्यनूयाजान्तोऽवभृथः बढचबोधायनमतात् । वर्हिर्जाः' प्रयाजानूयाजाः। “ 'अप्स्वग्ने " : "अप्सु मे सोम" इत्याज्यभागयोः । " "वृषा सोम” इति वा इह सोमस्य परिपाठात् । “ इमं मे ४ १तत्त्वा यामि " इति वरुणस्य । “त्वन्नो अग्ने” “१२स त्वन्नो अग्ने" इत्यग्निवरुणयोः । नायाटकरणनिगदः । केचित्त्यनर्थलुप्तं कुर्वन्ति । सामिधेनीनिवृत्तिः, इन्धनाभावात् । प्रवर निवृत्तिः, श्रुतेः । ऋषिष्टुता इत्यूहेन “ अग्निमप आवह ” इति यक्ष्यमाणानामावाहनम् । न वरुणस्य । यदि निष्कासः- आज्यपानाबाह्य अग्नीवरुणौ स्विष्टकृतौ होत्रायावह , इति । । ४ I. Ibid. 2. B. I. and 2 read प्रयाजप्रभृति, 3. क and B. 2 read वर्ज. 4. B. 2 and a omit इह . 5. B. T. reads इत्यग्निवरुणस्य 6. a reals आज्यपानाज्यपानावा, को भय युङ्क्ते धुरि गा ऋतस्य शिमीवतो भामिनो दुहणायून। भासमिपूत्स्वसो मयोभून्य एषां भृत्यामृणधत्स जीयात् ॥ २ अने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान । युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमस्ति विधेम ॥ ३ भा देवानामपि पन्थामगन्म यच्छक्नवाम तदनु प्रवोकहुम् । अमिर्थिद्वान् त्स यजान सेतु होता सो अध्वरान रस अतून करूपयाति ॥ श नो भवन्तु वामिनो हवेषु देवताता मितद्रवः स्वीः । जम्भयन्तोऽहिं वृकं रक्षासि सनेम्य स्मद् युयवन्नमीयाः ।। ५ वाजे बाजेऽवत वाजिनो नो धनेषु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः । भस्य मध्यः पिबत मादयध्वं तृप्त। यात पथिभिर्देवयानः ।। ६ अप्स्वप्ने सधिष्ठव सौषधीरनुरुध्यसे । गर्भ सायसे पुनः ।। अप्सु मे सोमो अश्रयीदन्तविश्वानि भेषजा। अग्निश्च विश्वशम्भुवमापश्च विश्वभेपजीः । धृषा सोम धुमाँ असि युषा देव वृषव्रतः। वृषा धर्माणि दधिये ॥ ९ इमं मे घरुण श्रुधी हवमया च मृडय । त्यामवस्युरायो। सत्या यामि ब्रह्मणा यन्दमानातदाशास्ते यजमानो हविभिः। भइसमानो वरुगेह योध्युरुस मा न भायुः प्रमोषीः ॥ ११ वो भन्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेहोऽययासिसीष्ठाः । यजिष्ठो पन्हितमशोशुचानो विश्वा द्वेषाँसि प्रमुमुग्ध्यस्मत् ॥ स त्यसो भन्मेऽवमो भयोती नेदिष्ठो अस्या उपसो पुष्टौ । भवयक्ष्य नो वरुणं रराणो वीहि मृडीकं सुहयो न एधि ॥

·चातुर्मास्यहोत्रम] चातुर्मास्यहोत्रम् न वा स्विष्टकृद्गुणो वाजसनेयिमतात् । उहेन समाप्य जातवेदस इति । प्रादेशो वेदिपक्षे प्रवराङ्गमभिमर्शनं ' होतृवर्य' ' इति लिङ्गात् । अतो लुप्यते । धुन्वतः सन्नहनाभावात् नोपदेशेन तदर्थ गमनं विद्यते । जपाः प्रधानस्य वाऽदृष्टोपकारात् । स्रुगादानादि पूर्ववत् । मुगापादानाद्येव युक्तम् , उपदेशादितराणीति वचनात् ।। साकमेधेपु–वानावाज्यभागौं । अग्नेनीकवतः . 'भद्रा ते अग्ने" " भद्रं ते अग्ने ३ सैनानीकेन" इति प्रधानस्य । 'स्वस्ति नो दिवः "" 'यथा होतः" इति स्विष्टकृतः । " अमिमीडे" " "वृपा सोम" इत्याज्यभागयोः । सान्तपनस्य " “सान्तपना इदं हविः” “ संवत्सरीणा मरुतः” इति हविषः । प्राकृते स्विष्टकृतः । गृहमेधीय आज्यभाग- प्रभृतीडान्तः । अयाटकरणवर्जञ्च स्विष्टकृतः । " १ अग्निना रयिमश्नवत् " "गयस्फानो अमीवहा इत्याज्यभागयोः । गृहमेधीयम्य ॥ १२ 'गृहमेधास आगत " " १६ १३ "प्रबुनिया" I. 2. .. ४ क reads होतृवूर्य. B. I and 2 omit अपने: 3. B. 2. reads आज्यभागप्रवासकः भद्रा ते अमे स्थनीक सन्दृक् घोरस्य सतो वियुणस्य चाहा। न यत्ते शोचिस्तमसा वरन्त न ध्वस्मानस्तनुवी रेप आ धुः ।। भद्रं ते अग्ने सहसिन्ननीकमुपाक भा रोचते सूर्यस्य । रुचद् दृशे ददृशे नक्तया चिदरूक्षितं दृश भारूपे भन्नम् ॥ ३ सैनानीकेन सुविदतो अस्मे यष्टा देवां भायजिष्ट स्वस्ति । अदब्धो गोपा उत नः परस्या अग्ने घुमदुत रेव हिदीहि ।। स्वस्ति नो दियो भने पृथिव्या विश्वायुधैहि यजथाय देव । यत्सीमहि दिविजात प्रशस्तं तदस्मासु द्रविणं धेहि चिनम् ॥ यथा होतर्मनुपो देवताता यज्ञेमिस्सूनो सहसो यजासि । एथा नो अद्य समना समानानुशन्नन उशतो यक्षि देवान् ।। ६ मग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृस्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ वृषा सोम धुमाँ भसि वृषा देव वृषव्रतः । वृषा धर्माणि दधिषे ॥ सान्तपना इदं हविर्मरुसम्तन जुध्न । युग्माकोती रिशादसः ॥ ९ संवत्सरीणा मरुतस्स्वी उरुक्षयास्तगणा मानुषेयु । भस्मत्पाशान् प्रमुञ्चन्त्व हसस्सान्सपना मदिरा मादयिष्णवः॥ भग्निना रयिमभवतोब मेष दिये दिथे । यशसं वीरवत्तमम् ॥ गयस्फानो भभीयहा वसुवित्पुष्टियार्डनः। सुमित्रस्तोम नो भव ॥ १२ गृहमेधास भागत मरुतो माप भूतन। प्रमुञ्चन्तो नो अंहसः ॥ १३ प्रयुनिया ईरते वो महांसि प्रणामानि प्रयज्यवरितरध्वम् । सहस्त्रिय दम्य भागमेत गृहमेवीय मस्तो जुषध्वम् ॥

·भापस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये “ १२ 2. -० इति प्रधानस्य । उपयमेति " 'इमो अग्न" इति स्विष्टकृतः । 'एषा बढचमतिः । केचित्सामिधेनीप्रयाजप्रतिषेधादप्रतिषिद्धं 'कुर्वन्ति । अमिमग्न आवह सोममावह मरुतो गृहमेधिन आवह अमिं होत्रायावह' इत्येवमादि । प्रयाजागत्यात्सुगादापनमाज्यभागा- भ्याम् । ' मरुतां गृहमेधिनां प्रिया धामानि यक्षदग्नेः' इत्येवमादीडान्तः । प्राकृतौ क्रीडिन' आज्यभागौ । क्रीडं वःशो मारुतम् " ""प्रैषा मज्मेषु ” इति प्रधानस्य । “'अमि- ममि हवीमभिः" " तं हि शश्चन्त ईडते" इति स्विष्टकृतः । [" "तेऽवर्द्धन्त । " "प्र चित्रमर्कम् "इति स्वतवत्याम् । महाहविषः पञ्च सञ्चरान्ते " इन्द्रामी रोचना दिवः" भथद्वत्रम् ” इत्यैन्द्राग्नस्य । " "इन्द्रं वो विश्वतस्परि " " 'इन्द्रं नरः” इत्यैन्द्रस्य । I. येषाम् इति क पुस्तके. B, I. reads प्रवरनिगदान् after कुर्वन्ति. 3. क and B. 2. read इत्येव इडान्तः, 4. B. 2. omits क्रीडितः, 5. कुण्डलान्तर्गतो भागः कपुस्तके नास्ति । B. 2. पुस्तके तु ' एषा बहवमतिः' इत्यतः पूर्व लिखितः । उप यमेति युवतिस्सुदक्ष योषा वस्तोहविमती घृताची । उप स्वैनमरतिर्यसूयुः ॥ २ इमो भग्ने वीततमानि हत्याऽजस्रो वक्षि देवतानिमच्छ । प्रति न ई सुरभीणि वियन्तु ।। ३ क्रीडं वश्शौ मारुतमनर्वाण रथे शुभम् । कण्वा भभि प्र गायत । ४ प्रैषामन्मेषु वियुरेव रेजते भूमिर्यामेषु यन युज्यते शुमे। ते क्रीडयो धुनयो नाजदृष्टयः स्वयं महित्वं पनयन्त धूतयः ।। ५ अग्निमनिं हवीमभिस्सदा हवन्त विपतिम् । हव्यवाई पुरुप्रियम् ॥ ६ तं हि शश्वन्त ईडते प्रिया देयं घृतश्रुता । अग्निं हव्याय वोढवे ॥ तेऽवर्धन्त स्वतबसो महित्वना नाकं तस्थुरुरु चक्रिरे सदः । विष्णुर्यछायद् वृषण मदच्युतं वयो न सीवन्नधि यर्हिषि प्रिये । प्रचित्रमर्क गृणते तुराय मारुताय स्वतयसे भरध्वम् । ये सहोसि सहसा सहन्ते रेजते अग्ने पृथिवी मखेभ्यः । ९ इन्द्राप्ती रोचना दिवः परि वानेषु भूषथः । तद् वां चेति प्र वीर्यम् ॥ श्रयद् वृत्रमुत सनोति जमिन्दा यो अग्नी सहुरी सपर्यात् । इरज्यन्तो घसव्यस्य भूरेः सहस्तमा सहसा घाजयन्ता ।। ११ इन्द्र यो विश्वतस्परि हवामहे जनेभ्यः । अस्माक्रमस्तु केवलः ॥ ५२ इन्दं नरो नेमधित्ता हवन्ते यत् पार्या युनजते धियस्ताः । यूरो नृषासा शवसश्चकान मा गोमति जे भजा त्वं नः ।। क, 'पुष्टिमन्तौ विराजो सांयाज्ये अनिगदे' (आश्व. सू., २.१८.) इति स्विष्ट म्याज्ययोरनिगदत्व- मुक्तमिति । निग: 'अयाइमिः' इत्यारभ्य "जुषताम् ' इत्यन्तो मन्त्रः । तद्रहिते सत्याज्ये इति। , ·चातुर्मास्यहोत्रम् ] चातुर्मास्यहोत्रम् " विश्वकर्मन् हविषा वावृधानः 'विश्वकर्मन् हविषा वर्द्धनेन " इत्येककपालभ्य । 'तमिन्द्रं वाजयामसि" " 'युजे रथम् ” इति वृत्रघ्नः। " 'अग्ने नय " " 'आ देवानाम् इति स्विष्टकृतः । ] पितृयज्ञे न 'पित्रुद्देशाः । न बर्हिमन्तौ प्रयाजानूयाजी । प्रयाजानूयाजी । न जपाः। शंयुवाकान्तं कर्म होतुः । ‘अग्नि होत्रायावह ' 'स्वं महिमानमावह ' इत्यस्य स्थाने [ अग्निं कव्य- वाहनमावाहयेत् । उत्तमे चैवं प्रयाजे प्रागाज्यपेभ्यो निगमयन्ति तदुपांशु । अनिगदः स्विष्टकृत् । आवह देवान् पितॄन् यजमानायेति नित्यमेपा बढचमतिः । कस्यचिद्धात्र- स्याम्नानात् । यदन्यत्प्रकृतिवत् । हिकृत्य 'उशन्तस्त्वा हवामहे " इति त्रिः । न प्रबर उभयमतेऽपि ।.] 'अग्निं कव्यवाहनं स्विष्टकृतं होबायावह स्वं महिमानमावह ' इत्येव- मादि । न वा स्विष्टकृतः, कव्यवाहनेन निवृत्तत्वात् । — स्वाहा देवानाज्यपान् स्वाहामि कव्यवाहन होत्राज्जुपाणा' इति प्रयाजान्ते । “ “आ नो अमे सुकेतुना ॥ त्वं सोम महे भगम् " इत्याज्यभागयोः । “ १०त्वं सोम प्रचिकितो मनीपा " " "त्वया हि नः पितरः I. पितृदेशा इति क and B. 2. 2. कुण्डलान्तर्गतो भागः कपुरतके नास्ति. 3. B. 2. oniits न वा. 4. B. 2. reads नितस्वात. 5. B. 2. reads देवं. १ विश्वकर्मन् हविषा वावृधानः स्वयं यजस्य पृथिवीमुक्त धाम् । मुह्यन्वन्ये अभितो जनास इहास्माकं मघवा सूरिरस्तु ॥ २ विश्वकर्मन् हविषा वर्धनेन त्रासारमिन्द्रमकृणोरवध्यम् । तस्मै विशः समनमन्त पूर्वीरयमुग्रो विहव्यो यथासत् ॥ ३ तमिन्द्र वाजयामसि महे वृन्नाय हन्तये। स वृषा वृषभो भुवत् ॥ ४ युजे रथं गवेषणं हरिभ्यामुप ब्रह्माणि जुजुषाणमस्थुः । वि याधिष्ट स्य रोदसी महित्येन्द्रो वृनाण्यप्रती जघन्वान् ।। ५-६ See page 108, Foot-notes 2-3. उशन्तस्त्वा हवामह उशन्तस्समिधीमहि । उशनुशत भावह पितृन्हविषे अत्तये ॥ (तै. सं. २.६.१२.१.) आ नो अग्ने सुकेतुना रयिं विश्वायुपोषसम् । माकं धेहि जीवसे ॥ त्वं सोम महे भगं त्वं यून ऋतायते। दक्षं दधासि जीवसे ॥ त्यं सोम प्रचिकितो मनीषा त्वं रयिष्ठमनुनेषि पन्धाम् । तब प्रणीती पितरो न इन्दो देथेषु रत्नमभजन्त धीराः ॥ (तै. सं. २.६.१२.१.) त्यया हि नः पितरस्सोम पूर्ये कर्माणि चक्रुः पवमान धीराः । वन्धनबातः परिधीरपोर्ण वीरेभिरश्वैर्मघषा भवा नः ॥ ७ " ·११२ भापस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूनस्वामिभाष्ये जातवेदः" सोम पूर्वे" " स्वं सोम पितृभिसंविदानः" इति सोमस्य पितृमतः । “ बर्हिपदः पितरः" " आहे पितॄन् " " "उपहूताः पितरः" इति 'बर्हिषदः । "अग्निष्वात्ताः पितर एह गच्छत " 'ये अमिष्याता येऽनग्निण्यात्ताः" " "वान्यायै दुग्धे जुषमाणः करम्भम् " इत्यग्निष्वात्तानाम् । प्रधानानां "तिस्रस्तिस्रः । " “यदग्ने कव्यवाहन ॥ त्वमग्न ईडितो ४ १°मातली कम्यैः” इति स्विष्टकृतः । निगदश्च यथादेवतम् । यदाऽग्नये कव्यवाहनाय मन्थं तदाप्येत एव निगदाः । “ 'यमो दाधार यथा पञ्च" ५ १९त्रिकद्रुकेभिः" I. B, I. reads बर्हि पदाम् , 2. B. 2. reads न तिम्रस्तिसुः. 3. फ. omits मन्थं 4. B. 2. reads at: १ व सोम पितृभिस्सं विदानोऽनु द्यावापृथिवी आततन्थ । तस्मै त इन्दो हविषा विधम वयं स्याम पतयो रयीणाम् ।। (ते. सं. २.६.५२.२.) २ वहिपदः पितर अत्यागिमा वो हव्या चकृमा जुपध्वम् । तभा गतावसा शन्तमेनाथास्मभ्यं शंयोररपो बधात ॥ ३ आई पितॄन् सुविदग्रामवित्सि नपातश्च विक्रमणञ्च विष्णोः । बहिषदो ये स्वधयामृतस्य भजन्त पित्यस्त इहागमिष्ठाः ॥ त. सं. २.६.१२.३.) ४ उपहूताः पितरस्सोम्यालो बहियेयु निधिपु प्रियेषु । त आगमन्तु त इह श्रुवन्त्वधिग्रुवन्तु ते भवन्त्वस्मान् ।। ५ अग्निज्वात्ताः पितर एह गच्छत सदस्सदः सदत सुप्रणीतयः । अत्ता हवींषि प्रयतानि बहिष्यथा रयिं सर्यवीरं दधातन ॥ (ते. सं. २.६.१२.२) ६ ये अग्निधाता ये अनग्निध्यात्ता मध्ये दिवः स्वधया मावयन्ते । तेभ्यः स्वराठसुनीतिमेतां यथावशं तन्वं कल्पयाति । ७ वान्याय दुग्धे गुषमाणः करम्भम् । उदीराणा अवरे परे च । अग्निष्चात्ता अतुभिः संविदानाः । इन्द्रयन्तो हविरिद जुयन्ताम् ।। ८ यदग्ने कव्यवाहन पितृन्यक्ष्य॒तावृधः । प्र च हव्यानि वक्ष्यसि देयेभ्यश्च पितृभ्य आ ॥ (ते. सं. २.६.१२.५.) त्वमग्न ईठितो जातवेदोऽवाच्यानि सुरभीणि कृत्वा । प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षम्नति त्वं देव प्रयता हवींपि ॥ १० मातली कव्यैर्यमो अङ्गिरोभिबृहस्पतियाभिर्वावृधानः । याँश्च देवा वाघुर्ये च देवान्स्स्वाहाऽन्ये वधयाऽन्ये मदन्ति ॥ ११ यमो दाधार पृथिवीं यमो विश्वमिदं जगत् । यमाय सर्पमिन्तस्थे यत् प्राणद्वायुरक्षितम् ॥ यथा पञ्च यथा षड् यथा पञ्चदशर्षयः । थम यो विद्यात् स ग्रूयाद्यथैक ऋषिधिजानते ॥ १२ त्रिकद्रुकेभिः पतति षडौरेकमिद् बृहत् । निष्टुब् गायत्री छन्दांसि सर्वा ता यम आहिता ॥ " ·चातुर्मास्यहोत्रम्] चमारा ११३ इति 'यमाय। " 'इमं यम प्रस्तरम्" “ 'अगिरोमिरागहि" 'अगिरसो नः पितरः" इत्यनिरस्वतः । सर्वासु विकृतिषु ' इडोपहूत' इति परिपाठात् । “अदितिर्न उरुष्यतु " 'महीमूषु मातरम्" इत्पादित्यस्य । “ 'अग्नाविष्णू" “ अग्नाविष्णू महि धाम इत्यग्नावैष्णवस्य । “ “बृहस्पते " . एवा पित्रे" इति बृहस्पतेः । “इन्द्रं वो विश्व- तस्परि” “इन्द्रं नरः" इत्यैन्द्रस्य। “प्र णो देवी " " "आ नो दिवः" इति सरस्वत्याः। "पूषा गा अन्वेतु नः ॥ ४ १५ "शुक्र ते अन्यत् " " इति 'पूष्णः। I. क. omits यमाय. 2.6. reads arou:. १ इमं यम प्रस्तारमा हि सीदाकिरोमिः पितृभिस्सविदानः । मा त्वा मन्त्राः कविशम्ता वहन्त्वेना राजन्हविषा मादयस्व ॥ (तै. सं. २.६.१२.६.) २ अगिरोमिरागहि यशियेभिर्यम वैरूपैरिह मादयस्व । विवस्वन्त र हुवे यः पिता तेऽस्मिन्यशे बहिन्या निषध ॥ ३ मरिसो नः पितरो नवग्वा अथर्वाणो मृगवस्सोम्यासः । तेषां वय रसुमतौ यज्ञियानामपि भद्रे सौमनसे स्याम ॥ १ अदितिर्न उहव्यत्वादितिश्शर्म यच्छतु । अदितिः पात्वहसः ॥ (तै. सं. १.५.११.५.) ५ महीमूषु मातरं सुनतानामृतस्य पत्नीमवसे हुवेम । तुविक्षत्रामजरन्तीमुरूची सुशर्माणमदिति :प्रणीतिम् ॥ ६, ७. See page 152 of मापस्तम्बत्रौतसूत्र Vol. I for both भग्नाविष्णू. ४ बृहस्पते भति पदों भर्हाद् ग्रुमद् विभाति ऋतुमज्जनेषु ॥ यद् वीदयच्छवस शतप्रमात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् ॥ एवा पित्रे विश्वदेवाय घृष्णे यसैविधेम नमसा हविर्मिः॥ बृहस्पते सुप्रजा वीरवन्तो वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥ १० इन्द्र वो विश्वतस्परि हवामहे जनेभ्यः। समाफमर केवल ।। (तै. सं. १.६.१२.१.) " इन्द्रं नरो नेमधिवा हवन्ते यत्पायर्या युनजते घियस्ताः । शूरो नृषाता शवसमकान मा गोमति बजे भजात्वनाः॥ १२, See page 152 of मापस्तम्बत्रौतसूत्र Vol. I. १४ पूषागा भन्तुनः पूषा रक्षत्वर्वतः । पूषा वा सनोतु नः ॥ (तै. सं. ४.१.११.२.) १५ शुक्र ते भन्यचजतं ते भन्यद्विषुरूपे महनी चौरिवासि । विश्वा हि माया भवसि स्वधावो भद्रा ते पूषनिह रातिरस्तु । १५ ९

·आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये
दिव"
'वायो शतम् ५ हरी-
शुनासीरीयस्य 'इन्द्राग्नी रोचना 'श्नथद् वृत्रम् " इत्यैन्द्राग्नस्य ।
" विश्वदेवाः" "विश्वेदेवाः" इति वैश्वदेवाय 'परिपठिते ।
णाम्
प्र याभिर्यासि " इति 'वायोः । अन्यद्वैश्वदेववत् । वायोर्निर्गुणस्यापि सगुण
एव' याज्यानुवाक्ये । यस्मानिर्गुणस्यापि वायोः श्वेतवत्यः पठिताः ।।
६
'इति होत्रं पशुबन्धचातुर्मास्यानाम् ।।
2.
I. B. I and 2 read शुनासीरीयरय after परिपठिते.
क reads पयसः.
3. कomits अपि.
4. B. 2. omits एव.
5. B. 2. reads वायव्यस्य विपरिपठिताः श्वेतवस्यः,
6. Ibid समाप्तं पशुचातुर्मास्यहोत्रम् .
9, 7 See page 281 of 8TTFEFTATATELE Vol. I,
३ विश्वे देवा ऋतावध ऋतुभिईधनश्रुतः । जुषन्ता युज्यं पयः ।।
४ विश्व देषाः शृणुतेम हवं मे ये भन्तरिक्ष य उप धयि ४ ॥
ये अभिजिला उत वा यजत्रा आसद्यास्मिन बर्हिषि मादयध्वम् ।।
५ वायो शत ५ हरीणां युवस्व पोल्याणाम् ।
उत्त वा ते सहस्रिणो रथ भायातु पाजसा ॥
प्र याभियांसि दाश्वा ५ समच्छा नियुशिर्वायविष्टये दुरोणे ।
नि नो रयि ५ सुभोजर्स युथेह नि धीरवद्ष्यमश्वियं च राधः ॥
(ते. सं. २.२.१२.७.)
(तै. सं. २.२.१२.८.)

·श्री: धूर्तस्वामिकृते आपस्तम्बश्रौतसूत्रभाष्ये नवमः प्रश्नः। प्रथमः पटलः॥ श्रुतिलक्षणं प्रायश्चित्तं विध्यपराधे विधीयते ॥१॥ उक्त। हविर्यज्ञाः। तेषु प्रायश्चित्तमवश्यम्भावि द्राप्रमादाता पुरुषस्य भवति । न च 'शास्त्रप्रत्यये कर्मण्यशास्त्रीय कर्म शक्यते कर्तुम् । अतः प्रायश्चित्तानि च शास्त्र- लक्षणान्युपदिश्यन्ते-श्रुतिलक्षणं प्रायश्चित्तमिति । श्रूयते खनित्यकालं न केनचि- लियत इति श्रुतिर्वेदः । येन लक्ष्यते 'ज्ञायते तल्लक्षणम् । श्रुतौ लक्षणमस्य तदिदं श्रुतिलक्षणम् । किं पुनस्तत् ! प्रायश्चित्तम् । प्रायो विनाशः । कथं प्रायमुपदिष्टं' विनाशं कर्तुमात्मन 'उपदिष्ट इति ज्ञायते ! 'चिती संज्ञाने'' इत्यस्य धातोश्चित्तम् , अनेकार्थत्वाद्धातोस्सन्धान चित्तमित्युच्यते। प्रायस्य चित्तं विनष्टस्य कर्मणस्सन्धान 'प्रायश्चित्तम् । "चितिचित्तयोस्सुडागमो "लक्षणात्कृतः । श्रुतौ लक्षणं प्रायश्चित्तस्योपदिष्ट- मिति "पिण्डितार्थः। तत्र चोदयति-"सर्वकर्मसु श्रुतिलक्षणेषु प्रायश्चित्तं श्रुतिलक्षणमिति न वक्तव्यमिति। 1. B. 2. reads शाखे......ण्यशास्त्रम् . 2. Ibid omits 9. 3. B.2. and 3 read केनचिदविकृतेन. 4. B. 2. omits ज्ञायते. 5,6. B. 2. reads उपविष्ट. 7. B. 2. reads धातुः। तस्य चित्त:. 8. B.2. omits प्रायस्य चित्त. 9. B. I. reads उच्यते for प्रायश्चित. 10. B. I. adds प्रायस्य. II. B. 2. reads पिण्डार्थः. 12. B. 3. reads सर्वकर्मणि श्रुतिलक्षणे. क. सौत्रामण्यपि पशुबन्धविकारत्वादुक्तप्रायेति हविर्यज्ञा इत्यविशेषोक्तिः। ख. सर्वेषामाचार्योचारणपूर्विकैव प्रथमावगतिवेदस्य । नियतस्वरक्रमविशिष्टस्य तस्य तथैव सम्पादयितुं शक्यत्वात् । अतो न केनचित्पुरुषेण स्वातन्येण वेदो विरचितो भारतादिवत् । तथा च नियतस्वर- क्रमविशिष्टत्वे सति आचार्योच्चारणानूचारणपूर्वकप्राप्यत्वे च सत्यलौकिकार्थबोधकत्वं झुतेर्लक्षणं सम्पद्यते। ग. प्रायशब्दस्य विनाशपर्यायस्याकारान्तत्वाचितिचित्तयोस्सुहागमेन प्रायश्चित्तमिति रूपसिद्धिः । लक्षणाच सुडागमः । गणसूत्रवृत्तिकारेण 'प्रायस्य चितिचित्तयोस्सु सकारो वा' इति पठितत्वात् ।

·आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क. १ सू. १ तत्र परिहारः--अन्यानि कर्माणि श्रुतिलक्षणानि न भवन्ति, प्रायश्चित्तमेव 'श्रुतिलक्षणमिति नैवमुपदिश्यते । कस्तर्हि ? श्रुतौ लक्षणमात्रं प्रायश्चित्तस्योपदिश्यते चिह्नमात्रम् । यथा यस्य पुरोडाशः क्षायति ” इति । क्षाणो दाहः । तल्लक्षणं प्रायश्चित्तस्य । अतो द्वयोर्बहूनाञ्च क्षामत्वे प्रायश्चित्तम् । इतरथा 'पुरोडाश' इत्येकवचनचोदितत्वादेकस्यैव क्षामत्वे प्रायश्चित्तं स्यात् । यथा करक्षासि वा एतत्पशु सचन्ते यदेकदेवत्य आलब्धो भूयान् भवति" इति खलिङ्गसंख्ययोरविविक्षितत्वाल्लक्षणचोदनासु गगर्भिणीप्रायश्चित्तं द्वादशपद्याध षोडशपद्याश्च भवति । विध्यपराधे विधीयते- [ विधीयत" इति विधिः कर्म, अपराधोऽन्यथा क्रिया। विधेरपराधो विध्यपराधः तस्मिन् विध्यपराधेऽन्यथाभावे प्रायश्चित्तं विधीयते । ] यथा " चयस्यानो वा रथो वाऽन्तराऽनी याति" इति अविधानेनान्तरा "रथादिनां गमने प्राय- क. I. B. I. reads श्रुतिलक्षणमेवमुपदिश्यते. 2. B. I. and 3 read कस्तबधः 3. B. I. reads क्षाण: B. 3 क्षामः 4. 13. 2. reads वा for च. 5. कुण्डलान्तर्गतो भागः B. 2. पुस्तके नारित. 6. B. 2. omits रथादीना. यस्यास्ते हरितो गर्भः ,, (ते. सं. ३.३.१०१) इति मन्त्रस्य तात्पर्यबोधकमिदं वाक्यम् यस्यास्ते हरितोगर्भ इत्याह देवनां गमयति रक्षसामपहत्यै " इत्युक्तत्वात् । एकदेवत्य आलब्धः-एका देवतामुद्दिश्योपाकृतः पशुः गर्भधारणेन भूयान् भवतीति यदेतद्वैकल्यं तेन रक्षांसि सचन्ते- सच षच समवाये' समवयन्ति, तत्परिहारराय पूर्वोक्तमन्त्रामिमन्त्रणेनेता वा देवत्र गमयति देवेष्वेव प्रापितवान्भवति, ततो रक्षास्यपहन्यन्त इति वाक्यस्यार्थः । ख. ग्रहकत्वाधिकरणन्यायेनोद्देश्य विशेषणानामविवक्षेव निमित्तविशेषणानामप्यविवक्षेति । ग. 'यद्यष्टापदीत्यनुबुध्येत " धाता रातिस्सूर्यो देव " इत्याहुती हुत्वा' (आप. श्री. ९.१८.१६.) इत्यादिना विहितम् । घ. प्रायश्चित्तविधायकवाक्ये 'मष्टापदी 'ति पदं गर्भिणीत्वं बोधयप्ति, गर्भपादेस्सहास्या अष्टौ पादा भवन्तीति । अत्रैकत्वस्य निमित्तविशेषणत्वेनाविवक्षायां सत्यां द्वादशपयां षोडशपयाश्च गर्भवित्वे च समानमिदं प्रायश्चित्तमिति । छ. सूत्रभेदमाश्रित्य व्याख्याति । तत्र प्रथमसूत्रेण-प्रायश्चित्तस्य श्रुती लक्षणं चिह्नमुक्तम् । द्वितीय- सूत्रेण विहितस्य पुरुषप्रवृत्यपराधे प्रायश्चित्तं, न विधानान्तरेण विहितस्यान्यधाभावे भवतीति । च. " वो वै चक्रम् । वज्रो वा एतस्य यज्ञं विच्छिनत्ति, यस्यानो वा रथो वाऽन्तराऽग्नी याति आहवनीयमुद्वाप्य गाई पत्यमुद्धरेत् " (ते. प्रा. १.४.४.१०.) इति रथचक्रस्य वज्रसमानत्वात् आहवनीयगाई पत्ययोमध्ये रथस्य शकरस्य वा गमने सति वज्रेण यज्ञो विच्छियेत । भतस्तत्परि- हारांयाहवनीयं विनाश्य गाई पत्यारपुनरुद्धरणं प्रायश्चित्तं विहितमिति । - ·प्रायश्चित्तानि ] नवमप्रश्ने प्रथमः पटलः ११७ श्चित्तम् । यत्र विधिः, न तत्र प्रायश्चित्तम् । यथा रथे 'वाऽसि 'वा दक्षिणाभूते नीयमाने । अथवा 'श्रुतिलक्षणं प्रायश्चित्तं विध्यपराधे विधीयत' 'इत्येकं सूत्रम् । अर्थ- विशेषश्चान्यः-विधीयते ब्राह्मणेनेति विधिः कर्म । तस्यापराधेऽन्यथाक्रियायाम् । श्रुति- लक्षणं विधीयते न स्मृतिलक्षणम्, विधानसामर्थ्यात् । यत्र बुभयस्य प्राप्तिः कर्ममध्येऽपि हि स्मृतिलक्षणं प्रमाणम् । तत्र "ब्राझौदनिको यदा सर्व औपासन आहितोऽनुगच्छति तदौपासनानुगमनप्रायश्चित्तश्च प्राप्नोति “ यदि प्रायायादनु वा गच्छेत् ” इति । बायौद- निकश्च विध्यपराधे श्रुतिलक्षणमेव 'विधीयत इति नियमाद्वायौदनिकमेव भवति अग्न्युत्पत्तिस्तु या औपासनस्योक्ता सैव भवतीति । यावन्न समारोप्यते विध्यपराध' इति वचनात् ॥ १ ॥ पुरुषापराधे तु मार्तञ्च श्रौतञ्चोमय भवति प्रायश्चित्तम् । यथा पर्याहितादी- नागेककायां यूपादीनां विकल्पो दृष्टः, इहामेलानिमिजत 'प्रायश्चित्तानां विकल्पस्स्यादत इदमुच्यते- एकस्मिन्दोषे श्रूयमाणानि प्रायश्चित्तानि समभ्युच्चीयीरन् भयन्तरत्वात ॥२॥ एकस्मिन्दोषे एकस्मिन्निमित्ते यानि श्रूयन्ते प्रायश्चित्तानि-यथाऽमिहोत्रस्कन्दने " अस्कान्द्यौः पृथिवीम् " इत्यभिमन्त्रणम् , “ उन्नम्भय " इत्युपसर्गः, अनशनम् ‘आ होतोः 'प्रातस्सायं नाभित्' इति । एतेषां समुच्चय एव भवति । किं कारणम् ? अर्थान्तरत्वात् । . I, 2. B. 2. omits at. 3. B.2. reads इत्येतदेकं. 4. B.2.omits हि. 5. B. 2. reads Hadia. 6. B.2.omits उभयं. 7. B. I. omits प्रायश्चित्तानां. 8. B.2. omits प्रातः 9. B. 2. reads समुच्चय एतेषां भवति. यजुर्युक्तं रथमवर्यवे ददाति" इति वाजपेये विधिः। तत्रान्तराऽग्नी नीयमानेऽपि तस्मिन प्रायश्चित्तमिति । ख. यथाऽऽचमनादिकं कर्माणत्वेन वेदमूलस्मृतिवाक्यैर्विहितम् । ग. ब्रह्मौदनपाकार्थमोपासनस्सर्व आहितः पाकात्पूर्व यद्यनुगच्छेत् तदोपासनानुगमप्रायश्चित्तम् । उत्पत्तिस्तु-औपासनविहितैव स्मृतिप्राप्ता। यदि पाकादूर्धमनुगच्छेत् तदाप्युत्पत्तिरौपासनविहि- तैव । प्रायश्चित्तन्तु- यदि प्रायायादनु वा गच्छेत्' इति । नात्र स्मृतिप्राप्तं प्रायश्चित्तम् । तस्मा- च्छुतिलक्षणं प्रायश्चित्त विध्यपराधे विधीयतें न स्मृतिलक्षणमिति योजना ।

·भआपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [ क. १ पू. ३ .. अर्थान्तरस्य भावोऽर्थान्तरत्वम् , तस्मादर्थान्तरस्यात् । अर्थः प्रयोजनम् । 'प्रयोजनान्यत्वा- दित्यर्थः । अन्यत्प्रयोजनमभिमन्त्रणेन, अन्यदुपसर्गेण, अन्यच्चानशनेन । फअतस्समुच्चयः । यथा लोके-अक्ष्यामयेऽन्यो दोषोऽञ्जनेन हन्यते, अन्योऽनशनेन, अन्यो निवातशयनेन । अतो दोपनि(तार्थत्वात्समुच्चयः । उपदेशस्तु-यन्नार्थवादेनार्थान्तरवादो न भवति, एकार्थतैव, तत्र विकल्प एव भवति न खसमुच्चयः । यथा-पाथिकृतः स्वर्गपथप्रतिपत्त्यर्थः, "तथा वैश्वानरोऽपि स्वर्गपथ- प्रतिपत्यर्थ एव । अतस्तयोर्विकल्प "एव भवतीति समुच्चयोऽन्याय्यः : अदृष्टदोप उभयोरुपदेशादुभाभ्यामेव हन्यत इति । यस्तु शाखान्तरस्थो विधिः 'एकेषाम् ' इत्युच्यते 'तत्र विकल्प एवाधिकविधेरनित्यत्वात्" । यथा देवांजननमगन्यज्ञ इत्येकेपाम् ' इति घसमुच्चयसम्भवेऽपि तत्र विकल्प एव ॥ २ ॥ तत्र त्रिविधं प्रायश्चित्तम्- जपो होम इज्या च ।। ३ ॥ जपोऽनाज्ञातस्य । होमस्तस्यैव । अन्येपान्तु' " त्वं नो अग्न" इत्येवं प्रकाराणाम् । इज्या पुनःक्रिया । यथा “ अन्यां दुधवा पुनहींतव्यम् । अथोत्तरस्मै हविषे . I, B. 2. adds प्रयोजनार्थत्यात. 2. B. 2. omits अतः and reads दोपनिर्धातार्थत्वेऽपि, 3. B. I and 2 read अर्थान्तराभावः. B. I reads यथा. 5. B. 2. oinits एय भवति, 6. Ibid 7. 7. B. 2 and 3 read च. क. यद्यपि दोषनिर्घातः प्रयोजनमेकम् , तथाप्ये स्मिदोषे निमित्तेऽनेकप्रायश्चित्तोपदेशाविकल्पस्य चान्याय्य- त्वादोषनिर्घातार्थत्वेऽपि चावान्तरप्रयोजन भेदेन साधनतया समुच्चयोपपत्तः पाक्षिकत्वमन्याय्यमिति समुच्चयः । ख. यथा “विहिभिर्यजेत " 'यवैर्यजेत" इत्यनयोर्यागसाधनबीहिययविधायकत्वेनेकार्यत्वात्समुच्चयो न भवति तथैव पथिकवैश्वानरयोरपि स्वर्गपथप्रतिपत्त्यर्थत्वरूपस्यकस्य प्रयोजनस्यार्थयार्बोधितत्वान्न समुच्चयः । अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेयो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्यो पौर्णमासी वाऽतिपादयेत् पथो वा एषोऽध्यपथेनैति” “अव वा एष सुवर्गालोकाच्छिद्यते यो दशपूर्णमा- सयाजी सन्नभावास्यां वाऽतिपादयति सुवर्गाय हि लोकाय दर्शपूर्णमासाथिज्येते वैश्वानरे द्वादशकपालं निर्वपेत् " इत्युगयत्र सार्थवादो विधिरित्युपदेशमतम् । Cf. पूर्वमीमांसासूत्र. 12.3.12. ग. एकशाखीयप्रयोगोपवेशे शाखान्तरीयाझोपसंहारे ' एकेषाम् ' इति न वक्तव्यम् । अतो यौकेषामिति निर्देशस्तत्र विधीयमान प्रयोगादधिकधर्मोपदेश इत्यवगमा नित्यत्वमिति । घ, अदृष्ट कार्यत्वात्समुच्चयसम्भवेऽपि विकल्प एव मतान्तरत्वेनोपन्न्यासादिति ।

·प्रायश्चित्तानि] नवमप्रमे प्रथमः पटलः वत्सानपाकुर्यात् " इति ॥ ३ ॥ दोषनिर्यातर्थानि भवन्ति ॥४॥ एतानि त्रिविधान्यपि प्रायश्चित्तानि यो विध्यपराधे दोषस्तस्य निर्धातानि 'भवन्ति, त्रिविधस्यानुक्रमणात् । यद्युत्पूतं विचित्रं देयम्" इत्यत्र दानं केवलं दोषनिर्घातार्थं न भवति । अत्र होमो वा सर्वप्रायश्चित्तस्य जपो वाऽ नाज्ञानत्रयस्य कार्य एव । काङ्गं प्रायश्चित्तं दोषनिर्घातञ्च करोति । 'अत्र होमो वा गृहदाहादौ फलवदिति मीमांसकाः ॥ ४ ॥ अनन्तरं दोषाकर्तव्यानि ॥५॥ तच्च दोषादनन्तरं कर्तव्यम् , न. पर्वापेक्षा इष्टीनामपि ॥ ५ ॥ निहते दोषे पुनःकृत्स्नं कर्म ॥ ६ ॥ अपनीते दोषे प्रायश्चित्तेन पुनस्तकर्म कृत्स्नं भवति-सकलं भवति । यथा लोके छिन्नो हस्तो न पुनर्जायते क्षतसंरोपणमेव क्रियते मेषजेन । इह पुनस्सकलं जायते कर्म प्रायश्चित्तेन फलदाने समर्थ श्रुतिप्रत्ययात् ॥ ६ ॥ तस्य नावचनात्पुनः प्रयोगः ॥७॥ तस्य कर्मणोऽपनीतदोषस्य वचनादृते पुनः प्रयोगो न भवति । सकृत्प्रयोग- स्त्वन्तरेणापि वचनं भवति । यथा कालातिपत्तौ कृत्वा "पाथिकृतं वैश्वानरच्च पौर्णमासो दर्शो वा क्रियते । यथानस्य पर्वणो न कालो "विरुध्यत इत्युपदेशः । "एवमुपदिष्टं I. B. 2. omits wafa. 2. Ibid reads अनुक्रमात. 3. B. I. reads देयमित्यस्य. 4. B. 2. reads आनाज्ञातस्य. 5. B. 2. omits अत्र. 6. B. I. reads दोषानन्तरं, 7. B. I. reads पर्वापेक्षिणामिष्टपादीनामपि. 8. B. I. reads इव. 9. B. 2. reads दानसमर्थ. 10. B. 3. reads पाथिकृती वैश्वानरीन. II. ibid अपरुध्यते. 12. B. I. reads एवमपि शिष्ट क. प्रायश्चित्तेन दोषनिहरणे कृते कर्मवैगुण्यपरिहारात्फलदाने समर्थ कर्म भवतीति । अन्यां दुग्ध्वा पुनोंतव्यम्" इत्यादि वचनं यत्र नास्ति न तत्र पुन: प्रयोगः । ग. गौणकालेऽप्यननुष्ठितस्य कर्मणः फलसाधनत्वासम्भवात् प्रायश्चित्तस्य च क्रियमाणकर्मवैगुण्यसमाधान- मात्रत्वात्तावता फलसिध्यनुपपत्तेः सकृदनुष्ठानं वर्तव्यमेवेति । घ. पूर्वस्य कर्मणस्स्वकालाननुष्ठाने तस्योत्तरकर्मकालानुष्ठानेऽपि कालवाधप्रसङ्गात्परकर्मकालाप्रागेव पूर्वस्या- नुष्ठानमिति । स्वपक्षोऽप्यरमेव-परकर्मकालाप्राक्पूर्वकर्मण ऽनुष्ठ'नसम्भवे कर्तव्यमेवेति ।

·आपस्तम्बनौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाप्ये [क. १ सू . ९ निदानकारेणापिक : सर्वमहः प्रातराहुतेः स्थानं सर्वा रात्रिस्सायमाहुतेः । आपूर्यमाणपक्षो दर्शस्य, कृष्णः पौर्णमासस्य, तथा पशुरपूर्णे संवत्सरे सोमश्च'इति । खव्यवाये तु प्राय- श्चित्तमेव क्रियते उत्तरेज्याधिकारार्थम् । "अकाले 'च कृतमकृतमिति न क्रियते तत्कर्म ऊन्येनान्यस्य कर्मणः कालोऽपरुद्ध इति । तथाऽङ्गमपरिसमाप्ते 'प्रधाने क्रियते, परिसमाप्ते तु न कर्तव्यम् , 'तदुपकारार्थत्वात् । द्रव्यसंस्कारस्तूपयुक्ते द्रव्ये लुप्यते, तदर्थत्वात् । अन्तरितप्रायश्चित्तन्तु हूयते, संस्कारलोपात् । संस्थिते प्रधाने यदङ्गं लुप्तं तस्याथें यत्र तु वचनं तत्र 'पुनः प्रयोगोऽपि भवति । यथा “ अन्यां दुग्ध्वा पुन)तव्यम् अथान्यामिष्टि- मनुल्पणां तन्वीत " इति ॥ ७ ॥ तुभ्यं ता अङ्गिरस्तमेत्यन्वाहिताग्निः प्रयास्यञ्जुहुयात् ॥८॥ अन्वाहिताग्निः कृताग्न्यन्वाधानः । तस्य यदावश्यम्भावि दैवागमन भवति स गमिष्यामीति जुहोति-" तुभ्यं त" 'इति । वास्तोष्पतिप्रत्याम्नायः ॥ ८ ॥ पृथगरणिष्वग्नीन्समारोप्य प्रयाति ॥ २॥ I. B. I. omitsच. 2. 13. I. reads अन्येन कर्मणारय. 3. B. 2. omits प्रधाने. 4. B.2 and 3 read उपकारित्वात् . 5. B. I. reads तु for. पुनः, 6. B. 2. reads कृतान्वाधानः, 7. B. 2. reads इति जुहोति. क. नित्यानां कर्मणामसककर्तव्यानां मुख्याकालातिपत्ती आगामिकर्मकालाप्राक स्वरूपेणानुष्ठान कर्तव्य- मित्यनेन सूत्रेणोच्यते। न चेदं वचनं मुख्यकालविधायकम् 'आपदि हुतमित्येव प्रतीयात्' इत्युक्तस्वात् । ख, मुख्यगौणकालाननुष्ठाने प्रायश्चित्तमेव कर्तव्यं न तत्कर्मस्वरूपानुष्ठानम्। तत्र प्रायश्चित्तेनैव तत्कार्यसिद्धिः कल्प्यते उत्तरकर्मस्वधिकारसिध्यर्थम् । यावज्जीवाभ्यासेन नियतपूर्वापरवर्तिना कर्मणां तत्तनियतकालेऽधिकार प्राप्तेः कनृत्पत्वात्पूर्वाधिकार कार्यसिध्युत्तर कालमुत्तराधिकारप्राप्तिः। यद्यप्ये- तादृशाधिकारक्रमपरवचनं नास्ति " बृहस्पतिसेवेनेट्वा वाजपेयेन यजेत" इतिवत् , तथापि प्रयोग- विधिना सामर्थ्यप्राप्तक्रमस्याप्यनुज्ञातत्वात्पूर्वकाले तत्कालवर्तिकर्माधिकारे प्राप्ते तत्साधनानुष्ठान- स्यावश्यम्भावित्वात् तस्कार्यसिद्धावुत्तराधिकारः। अतः प्रायश्चित्तेनापि पूर्वाधिकार कार्य सम्पन्ने उत्तराधिकारप्राप्तिरित्यमिप्रायः । ग. उत्तर कर्मकाले पूर्वकर्मानुष्ठानानन्तरमुत्तर कर्मानुष्ठाने पूर्वकर्मणोऽकृतत्वमेवेति न तकित इति । घ. प्रधानोपकारकत्वादशस्य प्रधान प्रयोगसमाप्तेः पूर्व व्युत्क्रमेणान्तरितप्रायश्चित्तं कृत्वा तत्कर्तव्यम् । परिसमाप्ते तु प्रधाने विस्मृतमङ्गं न कर्तव्यम् , बहिः प्रयोगे क्रियमाणस्योपकारकत्वाभावादिति । छ. गमिष्यामीति सङ्कल्य्य यानेषु भाण्डानि समारोप्य वास्तोपतीयस्थाने " तुभ्यं त" इति जुहोति ।

·प्रायश्चित्तानि ] भवमप्रमे प्रथमः पटक अधार्याणामपि समारोपणम्, अन्वाहितत्वात् । आत्मसमारोपणमपि लभ्यते । नेत्युपदेश. ॥९॥ यत्र वसे देतामेष्टिं संस्थापयेत् ॥ १० ॥ यत्र वसतिरस्य भवति निर्भये तत्रेष्टिसंस्था, "कृतान्तात् ।। १० ॥ यद्यन्वाहितामेरा.पनायोऽनुगच्छेदन्वाग्ररुषसामग्रमख्या- स्यन्यं प्रणीय भूरित्युपस्थाय यो अमिं देववीतये हविष्माआवि. वासति । तस्मै पावक मृडय स्वाति पूर्ण सुवं सघायचे हुत्वा " इदं विष्णुर्विचक्रम” इत्याति ६ यात् ॥ ११ ॥ अन्वाहितामेरनुगमने प्रायश्चित्तं भूरित्युपस्थानं मनसा । सुवेण सर्वप्रायश्चित्तम् । समुच्चयेनापि न 'हूयते सर्वप्रायश्चित्तमिति । केचित्त्वाहुः- 'पूर्णश्च सुर्व हुत्वा सर्वप्रायश्चि- तचास्य नियतं जुहोतीति ॥ ११ ॥ जपेदित्येके ॥ १२॥ मनसा व्रतोपायनीयं यजपः ॥ १३ ॥ व्रतोपायने भवं यजुर्वतोपायनीयम् “'अमे व्रतपत" इति । यावद्वा येनोक्त तदेव मनसा केवलं जपति । यजमानार्थत्वाद्रतानां याजमानम्, “ चरिष्यामि " इति लिझात् । 'वोऽमीनन्वाधाय व्रतमुपैति स यदुद्वावयति विच्छित्तिरेवास्य सा' इत्यभुगते 'व्रतविच्छेदाद्यजुषा तस्य सन्धानम् । उपदेशस्तु- पूर्व सर्व व्रतोपायनीयं पुनर्यजमानस्येति । केचित्तु-व्रतोपायनीयं यजुरध्वर्युर्जपतीत्याहुः, यजमान इत्यवचनात् ॥ १३ ॥ 1. B. 2 reads अयते 2. Ibid quiga 3. Ibid 49 Fareti 4. B. I. reads येन नोक्तं 5. B. I. reads व्रतच्छेदात्. क. आहवनीयादीनामित्यर्थः । ख. 'पृथगरणीषु' इति विषवचनात आत्मसमारोपणे नैत्युपदेशमतम् । ग. पूर्व यावत्कृतं तत ऊर्द्ध कुर्यादित्यर्थः । घ. “ मनसोपतिष्ठेत मनो वै प्रजापतिः" इति श्रुतेः । 5. उत्तमपुरुषसामर्थ्याचाजमानत्वं व्रतस्य । व्रतस्य विच्छेदे सति ' अमे प्रतपत" इति यजुषस्तस्सन्धान यकत्वायजुरपि याजमानमिति । च. इष्टयर्थ वेन पुनर्यजमानो व्रतोपायनी सर्व यजुश्चतुष्टयं जपतीयुपदेशमतम् । 'भने व्रतफ्ते बतं चरिष्यामि, बायो तपते, मादिस्य नवपते, मवाना मतपते प्रतं चरिच्यामि। १६ ·भआपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [ फ. १ सू. १५ यः कश्चनानुगच्छेदेतदेव प्रणयनवर्जमावर्तेत ॥ मन्थेगाह- पत्यम् ॥१४॥ या प्रकृतिर्दक्षिणाग्नेः ॥ १५ ॥ यः कश्चनानुगच्छेदिति नान्वाहितप्रायश्चित्तम् । सभ्यावसथ्ययोस्सर्वप्रायश्चित्तमेव या प्रकृतिरितरेषामित्यवचनाद् द्वयोरेवानुक्रमणात् । निरवशेपवादात्सोमेऽपि दीक्षणीयोत्तरकाल- मन्वाहितप्रायश्चित्तमेव त्रयाणामपि । प्रणीते त्वौत्तरवेदिके यढ़ाई पत्यमुद्रा(स)येत् , अत एव पुनर्भन्थेदिति शालामुखीयस्य स्यात् । औत्तावेदिकस्य त्वन्याहितप्रायश्चितमेव, यावन्नामी- ध्रीयप्रणयनमेतदेव प्रणयनवर्जमावर्तेतति वचनात् यस्मिन् कस्मिंश्चिदग्नावुपस्थानादि' सहोमकं क्रियतेऽदृष्टरूपसाधनत्वात् । इतरथा आहवनीय एव हूयेरन् । केवित्तु होम आहवनीय 'एवापरिहार्योऽयमिति ॥ यद्याहिताग्नेरग्निरपक्षायेदा शम्यापरासात्परिवाजपतिः कविर- निरिति त्रिः प्रदक्षिणं परिक्रम्य तं सम्भरेदिदं त एकं पर उत एक तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्व । संवेशस्तनुवै चारुरोधि प्रिये देवानां परमे जनित्र इति ॥ १७ ॥ 'अपक्षाणं देशान्तरगमनम् , *अमेरविधानात् । अन्याहिताग्नेरेव मा भूदपक्षाण- प्रायश्चित्तमिति सर्वार्थ पुनराहितामिग्रहणम् । आहितामेरिति वचनाद् ब्राह्मौदनिके न भवतीत्युपदेशःख । अन्वाहिता मे पक्षाणविधिः, पुनराहितामिग्रहणात्" । सोमे चित्येऽमौ च कालवृद्धिभयान्नापक्षाणविधिः । शम्यापरासः शम्याक्षेपः । यावच्छम्यया प्रविध्येत् तावति गते चामौ प्रायश्चित्तम् । "उपदेशो मर्यादा शम्यापरासः । अयंगपि प्रायश्चित्तम् । J, B. 2. omits करिमश्चित् . 2. B. I. reads उपस्थानादि होमान्तं and onmits अपृष्टरूपसाधनस्वात् . 3. B. 2. adds होमाः after इतरथा and omits एव. 4. B. I. reads अपरिहारः. 5. B. I. reads अवक्षाण 6. B. I. adds अमे। च after उपदेशः. कः प्रणयनादिविधानमन्तरेणामेरायतनाद्वहिर्गमनमपक्षाणम् । ख, 'यद्यग्निरपक्षायेत्' इत्येतावतैव सर्व प्राप्तिसिद्धराहिताग्निप्रहणाच्छ्रतावेऽपि ब्राह्मौदनिकावस्थायां न भवति प्रायश्चित्तम् । ग, अन्वाहितावस्थाविशिष्टस्य नापक्षाणविधिः, आहितानिशब्दोपासनस्याहिताग्निमाने तात्पर्यात् ।

·प्रायश्चित्तानि ] नवमप्रमे प्रथमः पटका १२५ यत्र परिक्रमणाय शक्यम् । परिक्रमणं सर्वतः प्रदक्षिणीकरणम् । 'यस्मादमिर्गतः तत्र क्षेप सम्भरणम् ॥ १७॥ यदि परस्तरामपक्षायेवनुप्रयायावस्येत् ॥१८॥ परस्तरां परतश्शम्याप्रासात् । अ.प्रयाय तं देशं गत्वा यत्र गतोऽमिः । असमारूढा अमयः प्रत्यक्षं नीयन्ते, एकदेशस्य 'समारोपणाशक्यत्वात् । 'प्रवृत्तमित्यन्येऽपि प्रत्यक्षं नीयन्ते। केचित्तु-अपक्षाणवर्ज समारोप्य नयन्ति, देशान्तरगमने समारोपणं दृष्टमिति । अवसानं तत्रैकमहस्तिष्ठति ॥ १८ ॥ तवन पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ १९ ॥ पयोजतकाहिराहरेत् ॥ २० ॥ कृत्वा पाथिकृतीम् । पयोगन्तकार पथस्समीपात् बर्हिः। " 'अग्ने नय" " 'आ देवानाम् " इति पाथिकृतः, 'प्राकृते स्विष्टकृतः ॥ १९, २० ॥ अन वान दक्षिणा। सिद्धमिाष्टेस्सन्तिष्ठते ॥ २१ ॥ यद्यमिहोत्रमध्येऽवसानं कृत्वाऽमिहोत्रसंस्था, तत इष्टिः । अथेष्टिमध्ये पशुमध्ये वा पथिकृतोऽपि तदेव तन्त्रमुपजीवति । नीत्वामीन् कृतान्तात्प्रक्रमः । अथेष्टिमध्ये 'सर्व- प्रायश्चित्तम् , नान्येष्टिः “ यस्य यज्ञे प्रतत" इति लिङ्गात्सर्वत्र ॥ २१ ।। ततः श्वोभूते गृहेषु प्रत्यय यति ॥ २२ ॥ श्वोभूतेश्वः प्रभाते गृहानागच्छति । "सोमेऽपि दीक्षासु देवयजनम् ॥ १२ ॥ यस्य हविषे वत्सा अपाकृता धयेयुस्तत्स्थाने वायव्यां यवागू निर्वपेत् ॥ २३ ॥ I. B. 2. reads यस्मानिर्गतः, 2. lbid wrongly reads पक्षेयः for प्रक्षेपः. 3. B. 2. reads पराया. 4. Ibid समारोपणस्य. 5. Ibid प्रवृत्ति 6. Ibid पाथिलं. प्राकृतः स्विकत. 8. B. 2. omits सर्वप्रायश्चितम् . 9. B.2.and 3 read गच्छति. 10. B. 2. reads सोमोऽपि दीक्षिताम. क. देशान्तर इति शेषः। भग्ने नय सुपथा राये मसान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यमज्हुराणनेनो भूमिष्ठां ते नमकि विधेम । (तै. सं. १.१.१४.३.) भा देवानामपि पन्थामगन्म यच्छनाम तदनु प्रवोल्हुम् । भनिविद्वान् स यजार से होता सो मध्यरान त्स अदन कल्पयाति ॥ (तै. सं. १.१.१४.३.) 7. Ibid ·मापरतम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाप्ये [क. १ सू. २३ १२४ यदि पिबेयुर्वत्सा अपाकृताः यदेज्या न संवर्तते तदा यवागू: । अर्धपाने त्वन्तरित- प्रायश्चित्तम् , सर्वप्रायश्चित्तश्च 'हूयते । यवागू : ब्रीहिभिरपि बालपेयाख । सान्नाय्ये पूर्व- निर्वापादयस्त्वर्थलोपान्निवृत्ताः, न शास्त्रात् । इह तु तस्यौपधगुणत्वात्कियन्ते 'निप्पत्यर्थत्वाद्ध- विपः । उद्वासनोत्तरकालन्तु सान्नाय्यधर्मा एव, स्थानापत्तेः । अन्ये त्याहुः तिरः पवित्रसेका- दयस्सान्नाय्यधर्मा एव स्थानापत्तेः, नार्थलुप्ता इति । शाखाहरणादयस्तु दोहनान्ता' अर्थलुप्ता इति न क्रियन्ते । निर्वापणादयस्तु तण्डुलोत्पादनान्ता" अर्थलोपात्सान्नाय्यापूर्व- निवृत्ताः । इह त्वौषधगुणा' उपकुर्वन्तीति क्रियन्ते । “ 'वायो शतम् ” “ प्र याभिः” इति वायोः। हुतानुमन्त्रणं सान्नाय्यवत् । नानादेवतत्वात्पृथक्प्रदानम् । सान्नाय्यस्य यदा तु दोह- द्वयं पिबन्ति वत्सास्तदा यवाग्योरेकदे वतत्वात्सह प्रदानम् ॥ २३ ॥ . 9. Ibid प्रधानं. । 1. B. 2. reads यत इति. 2. Ibid wrongly reads aidant. 3. B. I. reads साहाय्यापूर्वाग्निर्थपणादयः. 4. Itid नित्यार्थत्वात् . 5. B. 2. reads दोहनार्थाः, 6. 13. 1. तनुलोत्पावनान्ताः. 7. B. 2. reads गुणवत्. 8. Ibid भित. 10. Ibid देवतस्यात्. क. एकदेशपरोऽर्धशब्दः, यागमानद्रव्यसम्भवेऽपि प्रायश्चित्तं कृत्वा दोहनादि कर्तव्यम् । सर्वप्रायश्चित्तन्तु समुच्चयपक्षे यागनिवृत्तिसम्भवेऽपि " नास्यैतौ रात्रि कुमारा अपि पयो लभन्ते' इति सर्वस्य पयसो दोत्यत्वादेकदेशविनाशेऽपि प्रायश्चित्तं भवत्येवेति । ख. घनीभावनिवृत्यर्थ यालपेयेति । यथा बाला अपि पिबेयुस्तथा यवागूस्सम्पादनीया । सापि यवैरैवेति न, किन्तु बाहिभिरपि सम्पादयितुं शक्यत इत्यर्थः । ग. निर्धापाषघातादयस्सन्निपत्योपकारका धर्मा दर्शपूर्णमास प्रकरणे पठिताः प्रकरणात्सर्वयागार्थत्व भज. माना अपि " मीहीनवहन्ति " " चतुरो मुष्टीनिर्वपति " इत्यादिविनियोजकवाक्यसामर्यादौषध ध्यकयागार्थत्वमेव तेषाम् । ईदृशयागार्थत्वमपि न स्वरूपेण, आनर्धक्यापातात् , किन्तु तत्तयाग. जन्योत्पत्यपूर्वार्थत्वमेव स्वीकर्तव्यम् । तथा सति सानाय्यापूर्वप्रयुक्तत्व निर्वापादीनां न प्राप्नोति, सामाव्ययागस्यौषधद्रव्यकत्वाभावात् इति यद्यपीय स्थितिः तथापि प्रकृते नैमित्तिकप्रयोगे साहाय्यया- गस्य यवागूद्रव्य देवतान्तरञ्च विहितम् । तम यवाग्वा निष्पत्ययावघातनिर्वापादीनामपेक्षित- स्वाद द्वारसत्वा तेषां सान्नाप्यापूर्वार्थत्वमपि प्राप्तमुपदेशत एव । न चास्य कर्मणो विकृतिरूपत्वम् , प्रकृति भूतस्यैव कर्मणोऽभ्युदयेष्टिवद् देवतान्तरविशिष्ठप्रयोगमात्रोपदेशात्। अत उपदेशत एवौषध- धर्मा अन क्रियन्त इति । । वायो शत हरीणां युवस्य पोल्याणाम् । उत या ते सहस्रिणो रथ भायातु पाजसा ॥ (ते. सं. २.२,१२.७) २. प्र पामिर्यासि वाश्चा५ समच्छा नियुद्भिायपिष्टये दुरोणे । नि नो रयिर सभोजसं युवेह निवीरवद्गध्यमश्वियं च राधः ॥ (ते. सं. २.२.१२.८) ·प्रायवित्तानि ] नवमप्रमे प्रथमः पटक १२५ अथोत्तरस्मै हविषे वत्मानपात्यापवसेर ॥२४॥ उत्तरं हविः। पुनरावृत्तिस्सर्वस्य दर्शम्य, हविश्शब्दस्य प्रदर्शनार्थत्वात् । प्रणयनादिब्रामणभोजनान्तं तत्संस्थाप्यान्यद्धविः । तदैवतं निर्वपेत्' इत्यत्र तरतवचनात् । केचिद्विनमा दधि पयो वा पुनरावर्तयन्ति, इतरयोरदुष्टत्वात् : अन्ये तु प्रधानेज्यां कृत्वा तदैव वत्सापाकरणादीन्यावर्तयन्ति । तेन चेष्ट्वा शेषं सर्वप्रधानानां तन्त्रेण ॥ २४ ॥ यस्य सायं दुग्धं हविरातिमाच्छतीन्द्राय श्री.निरुप्योपवसेत् ॥ २५॥ सायं दोहस्यातिः नाशो दोषोऽपहरणं वा। इन्द्रायेति खप्रदर्शनम् । महेन्द्रगाजिना महेन्द्रायेति । व्रीहीनिति"वचनाद्यवकालेऽपि व्रीहय एव निरुप्यन्ते । निर्वापं कृत्वा ग्राम्येभ्य उपवसति आरण्याशनं करोति । अथ तु कृते, विनाशे निर्वाप' एव क्रियते । अन्य- प्राप्यार्तिगतावनन्तरं निर्वापः । दर्भानास्तीर्य, अमीहोत्रहवीं शूर्पञ्चापरतः। पुरतः पात्री यदि पात्र्यां निर्वापः । “ संविशन्ताम्" इत्यमिमृश्य वाग्यतः सुगादानादि अन्वावापनान्त- मिन्द्राय कृत्वा विरमति । श्वोभूते यथाप्रकृति कृत्वा वाग्यतः “पात्राण्यभिमृश्यासंमृष्टान्यामेय- निर्वापादि प्रतिपद्यते ॥ २५॥ यत्प्रातस्यात्ततं कुर्यात् ॥ २६ ॥ मीहयः प्रवृत्ताः सानाय्यस्य प्रतिनिधिरिति प्रातदोहेऽपि त एव स्युः, अत उच्यते- 1. Ibrd संप्रदर्शनार्थवाद. B. I. विश्शब्दसंसर्गिवाद, 2. B. I. reads निर्वापण. 3. B. 2. reads शूर्पच परतः पात्री. 4. B. I. reads रफ्यश्च पश्चात् after निर्वापः. 5. B. 3. omits FT. 6. B. 2. reads पात्राणि संमृधनि. क. 'उत्तरस्मै हविष' इत्येकवचनश्रवणेऽपि हविश्शन्दस्पैकवनिर्दिष्टस्य प्रदर्शनार्थत्वात्कृत्स्नप्रयोगा- वृत्तिरिति । स. सदेवताके यागे द्रव्यमात्र प्रतिनिधीयते । तेन सामाय्ययाजिमात्रस्य नैमित्तिऋमिदं कर्म सिध्यति । इन्द्रायेति देवतानिर्देशाभावे प्रकृतत्वाधवागूदेवतैवात्रापि प्राप्नुयात् । अतस्सामाग्यस्य देवता- प्रदर्शनार्थमिन्द्रायेनि निर्देश । ग. निर्वपतिचोदनया श्रीहियवयोरुभयोः प्राप्ती सत्यां नौहीनिति वचनानियमः क्रियते " सोमाभावे पूतिकानभिषुणुवादि" तिवत् । तेन यवकालेऽपि ब्रीहय एव निरुप्यन्त इति । घ. कृते तूपवासे पश्चादि सायं दोहार्तिस्तहि निर्वाप एव नोपवासः । इन्द्रस्य पत्रं जनुषः" (ते. स. २.५.३.२.) इति साक्षाय्योत्पत्तिब्राह्मणे सामय्येन सह श्रीहीणामप्युत्पत्तिः प्रदर्शिता । अतस्तुल्यधर्मतया प्रतिनिधिरूपेणैकस्मिन् सायं दोहे प्रवृत्ता श्रीहयः THE ACADEMY OF SANSKRIT RESEARCH MELKOTE- 571 431 (KARNATAKA STATE) ·आपस्तम्ब श्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [ क. १ सू. ३१ ।। यत्प्रातस्स्यात्तच्छृतं कुर्यादिति ॥ २६ ॥ अथेतर ऐन्द्रः पुरोडाशस्स्यात् ॥ २७ ॥ इतरः कृतनिर्वाप ऐन्द्रो वा माहेन्द्रो वा पुरोडाशः क्रियते। प्रतिनिधित्वात्सा- नाय्यधर्मा एव यवाग्वादीनां पञ्चशरावपर्यन्तानाम् । यैस्तु हविस्सिद्धिस्त ओपधिधर्मा अपि कार्यास्तद्वारम् इति ॥ २७ ॥ तस्य प्रातदोहेन समवदाय प्रचरेत् ॥ २८ ॥ एतदेव प्रातर्दोह आर्तिगते प्रायश्चितम् ॥ २९ ॥ सायं दोहेनास्य समवदाय प्रचरेत् ॥ ३० ॥ दोहेन सह प्रदानं पुरोडाशस्य । अत्रापि पुनरिज्या। श्रुतेः । अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकुर्यादि 'ति । यद्यपि नोपदिष्टा "सूत्रकारेण, वत्सापाकरणग्रहणञ्च पुनरिज्या- प्रदर्शनार्थ सर्वत्र ॥ २८-३० ॥ यस्योभी दोहावार्तिमाच्छेयातामाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेदैन्द्र पश्चशरायमोदनम् ॥ ३१ ॥ युगपदुभयोरा” पञ्चशरावः । चयदा तु कृते पुरोडाशे दोहनाशः, तदा द्वितीयो- प्रातदोहेऽपि भवेयुरित्याशय समाधीयते-अनयोभिनयागत्याद्यवीयद्रव्यस्य दोषः तस्यैव प्रतिनिधियुक्त इति । क. यवाग्वादयः पञ्चशरावपर्यन्तास्साहाय्यप्रतिनिधयः । प्रतिनिधीना 'प्रतिनिधिश्च तद्वत,' (जै. सू.- ३.६.१४.) इत्यधिकरणे मुख्य द्रव्यसमान विधानत्वं सिद्धान्तितं जैगिनिना। अतःप्रतिनिधिधूपदेशेनैव धर्माणां प्राप्तौ विनियोगशास्त्रार्थनिरूपणपर्यवसानं गवति । एवं विकृतिप्राप्त्यपेक्षायां तु अपघातागु- पदेशनिरूपणपर्यवसानम्-यदीयोऽपघातः, तदीयं हविः प्रकृतिव्रव्यसंस्कार्यमिति। अतो यथासम्भव सान्नाव्यधर्माः । हविरुत्पत्यर्थत्वेन त्वापधधर्मा अपि कार्यास्तद्वारमिति । ख. सम्प्रतिपन्नदेवताकत्वाद् दोहद्वय वत्सहप्रदानमित्यर्थः । ग, पुनरिज्येति शेषः घ. 'यस्य साथ दुग्धम्' इति सूत्रकारेणास्मच्छाखानुवादेन प्रत्यभिज्ञा प्रदर्शनादरमच्छाखायाश्च — उत्तरस्मै हविषे यत्सान् ” इत्युपदेशात्सर्वन वत्सापाकरणग्रहणं पुनरिज्याप्रदर्शनागिति । छ. एकनाशप्रयुक्त मित्तिकेऽनारब्धे . सति यदा द्वितीयस्यापि नाशो भवति तदा नाशकमेण युग पद्विनियोगः। च. प्रथममन्यतराती सत्या तनैमित्तिके पुरोहाशे निष्पन्न द्वितीयातिदा गवति तदा पुनरप्यैन्द्र वए पुरोडाशः, न पञ्चशराव ओदन इति । . - ·प्रायश्चित्तानि] नवमप्र प्रथमः पटलः १२७ ऽप्यन्द्र एव पुरोडाशः। शरावो मुष्टिसुक्प्रत्याम्नायो मल्लकः । त्रीणि समन्त्राणि द्वे तूष्णीकविकारे, 'द्वादशमन्त्रेण ' इति दर्शनात् ॥ ३१ ॥ अग्निं राडाशेन यजेत, इन्द्रं पञ्चशरावेण ॥ ३२॥ गद्वितीय आमेयः, कपालोपधाने कृते पूर्वस्यामेयश प्रातर्दोहोत्पत्तिः । अन्ये वाहुः-एक एवामेयः, शाखान्तरे प्रातदोहोत्पत्तिः प्रातरमिहोत्रकाल उपदिष्टा । यदा निरुत आमेय उभयो शः तदामेयं निरुन्य पञ्चशरावः । उत्पन्ने त्वाग्नेये यदा 'दोह नाश- स्तदा पञ्चशराव एव केवल इति । उभयोरामेययोस्सहप्रदानं विभवात् ॥ ३२ ॥ पश्चशरावेण वोमे देवते यजेत ॥ ३३॥ अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपा त्योपवसेत् ॥ ३४ ॥ यदापि पञ्चशरावेणोमे देवते, तदाप्यामेयस्य पञ्चशरावस्य चैकदैवतत्वात्सह प्रदानम् । केचित्त्वाहुः-' अमिं पुरोडाशेन यजेत' इति पुरोडाशाभ्यामित्यवचनान्न सह प्रदानमामेय- योरिति । इन्द्राय निरुप्य 'तेनामिश्चेन्द्रश्च पश्चादिज्यते । केचित्त्वाहुः-इन्द्राय व्रीहीनिरुप्य रात्रौ सङ्कल्पमात्रमिन्द्रायकुर्वन्ति, काल एव निर्वापः । तदनुपपन्नम् ; पय एवारभ्य गृहीत्वोपवसतीति ग्रहणं हि निर्वापः, यस्या गृहीतं हविरभ्युदियादि 'ति । न्या- I. B. 2. reads fyti:, 2. B. I. wrongly reads ममिहोत्रकालोपरिष्ायदा. 3. B. Rut omits 4. 4. lbid दोह. 5. B. I. reads चैकत्वात्. 6. B. 3. reads अवचनात्पथग्दानं 7. B. I. reads तेनामयेऽमिन्द्रब. 8. B. I. and 3 read निर्वान एव. क. 'मडक्कु' इति भाषायाम् ख. वाजपेये बार्हस्पत्यस्सप्तदशशरावो नेवारश्वरविहितः। तत्र द्वादशमन्त्रेण तूप्णीमितराणि' इति सूत्र- कारेणोकम् । सप्तदशशरावः प्राकृतमुष्टिविकारः । प्रकृतौ च चतुर्ष मुष्टिषु त्रयाणां समन्त्रकरवं चतुर्थस्य तूष्णीकत्वमस्ति । तथैव सप्तदशशरावेऽपि समन्त्रकत्वतूष्णीकत्वयोः प्राप्ता सस्यां 'द्वादश मन्त्रेण तूष्णीमितराणि' इत्युक्तम् । तेनैव न्यायेन प्रकृतनैमित्तिकप्रयोगेऽपि द्वे तूष्णीकविकारे । ग. नित्यादामेयादयमन्यः, न तु नित्यानुवादः। नित्यस्यामेयस्य कपालोपधानोत्तरकालं प्रातदोहोत्पत्ते- नित्यस्य निर्वापकाले उभयोरातिसम्भवात्तनिमित्तामयो नित्याद्भिन एव भवति इति । अन्येषान्तु मते एक एवामयः । शाखान्तरे प्रातदोहोत्पत्तिः प्रातरमिहोत्रकाल एवोपदिष्टा । अत भामेय- निर्वापात्रागेवोभयातिसम्भवाशित्यानुवाद इति । ष. एकदेवताकत्वादुभयोस्सह प्रदानसम्मवानित्यस्य नैमित्तिकस्य च सह प्रशानमिति । प्रहगस्य निर्वापपरत्वे प्रमाण 'यस्या' इति । .

·आपस्तम्ब श्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाव्ये [क सू. १२८ यस्तु-यवागूः ऐन्द्रः पुरोडाशः पश्च शराबश्वाझविधयः, एते निमित्तसंयोगार्थाः। आग्नेयविकारो यवागू :, ऐन्द्रः पुरोडाशः पञ्चशरावश्चन्द्रामविकारौ, न सान्नाय्यस्थाने ॥ ३३, ३४ ॥ इति प्रथमा कण्डिका यस्य प्रत्येऽहन पत्न्यनालम्भुका स्यात्तामपरुध्य यजेत ॥१॥ कव्रत्यमहः व्रतोपायनप्रभृति यावतविसर्ग' इति । अनालम्भुका आतंयोप- जनने नालभते भाण्डादीनिति । अपरुध्य यजेत न तो सपत्नीकार्याणि कारयेत् ॥१॥ जघनेन वेदिमन्तर्वेदि वोदक शुल्यं सनहनं स्तृणीयात् ॥ २ ॥ 13. I. and 2 read यजेसेति तो पत्नी कारयेत. I, B, 2. omits विसर्गः क. पूर्णमासे पहिध्या हियमःणेऽमावास्यायां कृते च बरसापाकरणे प्रतोपायः भवति ( See आप, श्री. ४.२.६ ) व्रतविसर्गश्च यज्ञविमोकानन्तरम् । (See आप. श्री. ४.१६.११) व्रतोपायनादून पत्न्या रजस्युत्पी तामपाध्य-निस्सार्य याग इति गायात्प्रतीयते । प्रफ्रान्तममिहोत्रादि यत्विविच्छूतिचेदितम् । आर्तयाभिप्लुतो नारी विहाय कुरुते हिजः ' । इति स्मृत्यनुसारेण तु प्रक्रान्ते कर्मणि सङ्कल्प'गेच तथाषिधी पत्नी विहाय याग इति प्रतीयते । अत्र किं व्रतोपायनावं पूर्वोक्त निमित्त जातेऽध्य यागः, उन सकल्प.पूर्वगेवेति संशयो भवति । अत्रायं समन्वयः-दर्शपूर्णमासयोर्यावज्जीवसङ्कल्पदशायां पत्न्याः प्रतिगासं रजःप्रादुर्भावमङ्गीकृत्यैव यावजवाधिकारा “ अनालम्भुका गवति' (ते. बा. ३.७.१ ) इति वर्तमानापदेशाच तत्र प्रयोग- सहपात्पूर्व रजस्युत्पन्नेऽपि अपहध्य यागः, मुख्यकालातिकमस्यायुत्तात्वात् । यध यावजीवमेकसङ्कल्पे प्रमाणाभावात् प्रतिप्रयोगमधिकारभेदेन रापोर इति विमारते तेपागपि गते सरूपावूर्व रजस्वला चेदपध्य याग एव । 'प्रतोपायनप्रति यावद्विषः' इति भाष्यन्तु सूत्रस्य 'प्रत्य' शब्दनिर्वचनपरम् , अन्यथा व्रतविसर्गानन्तर रजा युत्पन्न व विरोधसम्मवात, कर्मसमापन न स्यात् । यदि च प्रतविसर्गावूर्द्ध पत्नी कार्याभावात्कर्मसमापने न विरोध इति विभाव्येत, तर्हि व्रतविसर्गात्पूर्व- मपि पुष्टिातीत्युपस्थानावूर्व पत्नीकार्यागावा यावद्विसर्ग' इत्यविवक्षितं स्यात् । तस्मावस्य- कालेऽनालम्भुकत्वमा विवक्षितम् , न पुनस्तदानींव र जस उत्पत्तिः । अत एव 'अग्न्यगवधान- प्रभृत्यवरुध्य यजेत' इति भगवान् बोधायनः । तच्छीते कर्मणि संकल्पिते रजस्वला चेत्तो विहाय कर्म कर्तव्यमेव । ' यस्य प्रत्येऽहन्' इति ब्राह्मणानुकरण सूत्रकारस्य, सूरस्थवत्यशब्दनिर्वचन- प्रदर्शनश्च भाष्यकारस्य कर्मकालोपलक्षणार्धमेवेति । ख. पस्नीकार्याणि आज्यावेक्षगादीनि, पत्नीसंस्कारास्सनहनादयाः । अन 'प्रोक्षणीरासादयेमान्यहिर- पसादय स्रुवञ्च सुचश्च संमृति पत्नी संनयाज्ये नोदेहि' इति श्रेपे पत्नी संनधेति पदद्वयनिवृत्तिः, प्रेषे प्रयोजनभेदेन मन्त्राणां मिलत्वात् । अत एतेषा लोपेऽपि कर्म समापनीयनेव ।

·१२९ प्रायश्चित्तानि ] भवमप्रसे प्रथमः पटक जघनेन वेदि पश्चाद्वेदेः । अन्तर्वा वेदेः। *उदक् शुल्बम् उदगमं शुल्बे निपातितेऽपि उदग्भवति, उदगप्रस्य पत्नीयोक्त्रस्य ॥२॥ यदा त्रित्राणा स्यादयनामुप येत "'अमूहमस्मि सा त्वं चोरहं पृथिवी त्वं सामाहमृक्त्वं तावेहि सम्भवाव सह रेतो वधावहै पुंसे पुत्राय वेत्तवै रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुधीर्याय” इति ॥३॥ त्रिरात्रीणा त्रिरात्रातीता, यदहः करोत्यूतुगमनम् । इष्ट्वोपहयेतेत्यनन्तरं स्यात्"। अतस्त्रिरात्रीणेत्युच्यते । व्याहरणमेवैतैर्ममिथुनार्थमुपहानम् । पश्चादमिमन्त्रणं " विष्णु- योनि कल्पयतु " इति ॥ ३॥ यस्यानोत्रं साहाय्यं वा विष्यन्देतोदङ् परेत्य बल्मोकरमा- मुः धृत्य प्रजापते न त्वदेतानि" इति प्राजापत्ययर्चा चल्मोवपा- गामवतोय. " भूः” इत्युपस्थ यान्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् । यदि सा- प्राय्यमन्यवागमयेर ॥४॥ उद्वर्तमानस्य विविध स्यन्दनं विष्यन्दनम् । यदि प्राप्नोत्यमि भूमि वा, उद- गत्वा यो वल्मीकः तस्य वपायाम् । वप्रीमिरुद्धृता' मृत्तिका वस्मीकवपा । उद्धननं तस्या अपनयनम् । 'वल्मीक एव वल्मीकवपा तस्या उद्धननम् । यथा बिलमपाहियेत । "प्रजापत " इति बिले क्षेपस्सर्वस्य । न च स्वाहाकारः, होमो न भवतीति । मूरेित्यु- पस्थानमुपार। हविस्संस्कारो 'दोहनेन विनाप्यन्यस्यागमः', सानाय्यस्य कुम्भ्याम- I. B. I. ande. read अन्तर्वेदि. 2. B. 2. omits afo 3. B. I. reads व्याहरणमेमिः 4. B. I. reads उदक्षुत्व वल्मीकवपामत्तिका 5. B. 2. omits वल्मीक एवं 6. B. I. reads अपाद्रियते 7. B. 3. reads दोहनं 8. B. 2. omits आगमः क. शुल्ब सन्नहनसाधनं योक्त्रम् । उदक् उदग्देश्ये स्तरणं न भवति, किन्तूदगप्रस्तरणमेव । अन्यथा 'जघनेन वेदिम् ' इति विरोधात् । ख. स्तरणादिति शेषः। ग. ऋनुगमनमिति शेषः। घ. यद्यपि 'प्राजापत्यये 'ति निर्देशाद् देवतास्मरणम् , तथापि 'अवनीय' इत्यवनयविधानेन होम- रूपत्वाभावान स्वाहाकारः। अतोऽन्यत्रापि होमचोदनार हितेषु न स्वाहाकारः न वा देवतानिर्देशः। • " भूरित्याह भूतो वै प्रजापतिः" (ते. ब्रा. ३.७.२ १.) इत्यर्थवादे भूरित्यस्य प्राजापत्यत्व कीर्तनात् “यत्किञ्चित्प्राजापत्यम्" इति तस्योपांशुत्वम् । , . प्रा. ३.७.१.१ २ प्रजापते न त्वदेवान्यन्यो विश्वा जतानि परिलो बभूव । यत्कामास्ते चहुमस्तो अस्तु वय "स्थाम पतयो रयीणाम् ॥ (ते. प्रा. ३.५.७.१.) १७ ·भापस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाप्ये 'मही विश्रयणादि ॥ ४॥ यदि कीटोऽवपद्येत मध्यमेनान्तमेन वा पलाशपर्णन " द्यौः पृथिवी च नः” इति द्यावापृथिव्ययर्चान्तःपरिधि निनीयान्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् । यदि सान्नाय्यमन्यदागमयेत् ॥ ५ ॥ कीटः अमेध्यसेवी यदि पतति पिण्डसंवर्तकः, अग्निहोत्रे सान्नाय्ये वा। अन्तः- परिधीति देशमात्रं मध्यमपरिधिदेशस्यख ॥ ५ ॥ 'यस्याग्निहोत्रमववर्षेत् "मित्रो जनान्कल्पयति प्रजान- मित्रो दाधार पृथिवीमुत द्याम्। मित्रः कृष्टीरनिमिषाभिचष्टे सत्याय हव्यं घृतवज्जुहोत" इति तत्कृत्वान्यां दुग्ध्या पुनर्जुहुयात् ॥ ६॥ 'पुनरग्निहोत्रवचनान्न सान्नाय्यस्याववृष्टस्य प्रायश्चित्तम् । “स जुहुयादि "ति श्रुतेः "मित्रो जनान् कल्पयति प्रजानन् " इति पूर्वाहुतिः । संस्थाप्य मार्जनान्तं पुनहोंमो विह- रणादिमार्जनान्तः। उपदेशो 'वृष्टयन्तः पूर्वहोमः, द्वितीयो दोहनादि मार्जनान्त इति ॥६॥ 2. . I. B. 2. and 3 read प्रभृति. 13. 3. reads पूर्वो पृष्टयन्तो होगः. क. यद्यपि 'यदि सानाय्यमन्यदागमयेत्' इति पयसः प्रक्षेपमानविधिः, तथापि कुम्भ्या अपनीतत्वा- त्पुनरधिश्रयणादि समन्त्रक दोहनव्यतिरिक्तस्संस्कारः । अमिहोने तु वल्मीकवापायामवनीय तदन्त- मुत्सृज्य पुनहोम इति । ख. उपलक्षणमिति शेषः । ग, अववृष्टम् अवपतितेन वर्षेण दूषितमग्निहोत्रसम्बन्धि हविः, न तु सान्नाग्यम् । विज्यन्दनकीटपतननिमित्त प्रायश्चित्तमग्निहोत्रे सान्नाय्ये चोपदिष्टम् । तथावपृष्टनिमित्त प्रायश्चित्तं गोगयोः किन्त्वमिहोन एव | अत एव सूत्रेऽमिहोत्रशब्दः पुनरुपात्तः । घ, ब्राह्मणेऽवपृष्टेन द्रव्येण किं होतव्यमुत न होतव्यमिति सन्दिय, तनेच द्रव्येण होमे सम्पाद्यमाने शरीरे कुरूपप्राप्तिः, होमस्याकरणे यज्ञविच्छेद इति पक्षद्वयेऽपि दोषमभिधाय सवृित्तये " मिनो जनान् " इति मन्त्रेण " स जुहुयात् " इति होमो विहितः । सूत्रकारस्तु तस्कृत्वा' इत्येय निर्दिशति, न होमकरणमुपदिशति । तथापि स जुहुयादि "ति श्रुतियलेन “ गिम्रो जनान,” इत्ययवृष्टेन पूर्वा- हुति हुत्या मार्जनान्तं समाप्य विहरणादिमार्जनान्तः पुनहोमः कर्तव्य इति । छ. अवष्टप्रायश्चित्ततया नैमित्तिकः पूर्वहोमः कर्तव्यः। तत्र मन्त्रान्तरच विहितम् " मित्रो जनान् इति । अनेन देवतान्तरानुप्रवेशे जाते नियहोमस्याकृतत्वात् अग्निहोत्र प्रकरणे " वृष्टिर सि वृश्च मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागाम् इति हुत्वाऽप उपस्पृश्य " ( आप. श्री. ६.११.४ ) इति पुनर्वचनस्य १ मही यौः पृथिवी च न इमं यज्ञं मिमिक्षताम् । पिपृता नो भरीमभिः ॥ (ते. सं. ३.५.११.३.) २ ते. प्रा. ३.७.२.३. . " ·नवमप्रभ प्रथमः पटलः प्रायश्चित्तानि] 'यदि पूर्वस्यामाहुत्या हुतायामुत्तराहुतिः सान्चवि वात्त या पूर्वामभिजुहुयात् “यत्र वेत्थ वनस्पते देवानां गुया नामानि । तत्र हव्यानि गमय” इति वान पत्त्यर्चा समिधमाधाय तत एव तूष्णीं हुत्वान्यां दुग्ध्या पुनर्जुयात् ॥ ७॥ हुतायां पूर्वाहुतौ यद्युत्तराहुतिः स्कन्दति 'पतति भूमौ । अभिहोमः उपरि होमः । उत्तरया पूर्वस्याः । वानस्पत्ययेति परिज्ञानार्थम् । तत एव 'सुग्गता- स्कनशेषात् तूष्णीमुत्तराहुतिः। यदाप्यमिहोमः कृतः, पूर्वोक्त एव पुनहोमविधिस्सर्वत्र ॥७॥ यदि पूर्वस्यामाहुत्यां हुतायामाहवनीयोऽगच्छेदाग्नारी दारावग्निरिति वदन्ननन्तरे शकले हिरण्ये वा जुहुयात् ॥८॥ "अग्निर्दारौ दारावग्निः" इत्युत्तराहुतिः । वदनिति वचनान्न मन्त्रान्तेन । अनन्तरं शकलं यतः पश्चादनुगच्छत्यग्निः, हिरण्ये वा होमः। गाईपत्यदक्षिणाग्न्योहोंम. समाप्तिः। तपनेन्धनपरिसमूर नपरिषेचननिवृत्तिराहवनीयाभावात् उष्मपास्सप्तर्षय इति तपननिवृत्तेरुद्देशस्यापि निवृत्तिः । न वा निष्टपनमुद्देशार्थम् 'निष्टपति' स्वगाकृत्या' इति 'शंयुवाकार्थे श्रूयते । एवं सत्युद्देशनमनिष्टापत्त्यया क्रियते । सप्तर्षितृप्तय उद्दिशति — सप्तर्षी- नेव प्रीणाती'ति । केचित् तपनेन्धनवर्ज सर्व कुर्वन्ति । शकले हिरण्ये वाजनीयति- निधिरिति । एतदेव प्रायश्चित्तमनुगतेष्टिः। समाते विकल्प न सर्वत्रानुगतेष्टिमेतामेक इति ॥ ८॥ 'यदि पुरा प्रयजम्यो बहिः परिध्यकारः कन्दा सुवस्य बुध्नेनाभिनिध्यात् “मा तमो मा यज्ञस्तमन्मा यजमानस्तमन्नमस्ते अस्त्वायते नमो रुद्र परायते नमो यत्र निषीवसि । अध्वर्यु मा 1. B. 2. omits पतति. 2. B. I. reads स्कन्दन. 3. B.2. reads उत्तराहुति वदन्ति वचनान्तमन्त्रान्ते. 4. B. I. reads गाईपत्यस्य दक्षिणामे:. 5. B.3. reads परिसमाप्तिः. 6. B. I. reads उद्देशार्थत्वात. 7. B. 3. reads शंयुवाककार्य. तदनन्तरनैमित्तिकनिवेशार्थत्वात्कालबाधप्रसझाच पूर्वो न कृत्मसंस्थः किन्तु वृष्टयन्त एव । द्वितीयस्तु दोहनात्पूर्वभाविना पदार्थानां कृतत्वात् द्रव्यमात्रस्यापेक्षितत्वाद् दोहनादि मार्जनान्त इत्युपदेशमतम् । क. शकलापरिज्ञाने गार्हपत्यदक्षिणाम्योोमः । १ . प्रा. ३.७.२.३० २ है.मा. २....... . कै.मा.........

·[ क. ३ सू. ३ " " आग्नी] १३२ आपस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये हिंसीयजमानं मा हिंसीः” इति यदि पुरस्तात् । ब्रह्माणं मा हिंसी- यजमान मा हिंसीः” इति यदि दक्षिणतः । होतारं मा हिंसीः पत्नी मा हिंसीर्यजमान मा हिंसीः” इति यदि पश्चात् । मा हिंसीः पशून् मा हिंसीर्यजमानं मा हिंसीः” इति यद्युत्तरतः॥९॥ पुग प्रयाजेभ्य इति यावत्प्रयाजा नारभ्यन्ते । 'परिधेर्बहिर्निर्गतः स्कन्नः, पूर्वतस्तु परिध्यग्रहात् 'पुरोगतः । सुवस्य बुध्नेन मूलेन । अभिनिदध्यात् पीडयति' “ मा तम" इति सर्वासु दिक्षुख । अध्वर्यादि प्रतिदिशं विशेषः ॥ ९॥ आह यज्ञं दधे नित्तरुपस्थात्तं देवेभ्यः परिददामीत्येन- मादाय ॥ १० ॥ आदानादि समानम् ॥ १० ॥ इति द्वितीया कण्डिका "'सहस्रशृङ्गो वृषभो जातवेदाः स्तोमपृष्ठो घृतवान्सुप्रतीकः । मा नो हासीन्मेत्थितो नेत्त्या जहाम गोपोषं नो वीरपोषश्च यच्छ इत्येनमग्नौ प्रहरति ॥१॥ प्रहरति क्षिपति ॥ १ ॥ प्रहृत्य वाभिजुहुयात् ॥ २॥ 'क्षित्प्वोपरि वाङ्गारस्य जुहोति। “एकस्मिन्नपि शिष्टे प्रयाजे प्रायश्चित्तमुपदेशः" "||२|| 'यदि कालसन्निकर्षेऽग्निर्मथ्यमानो न जायेत यत्रान्यं पश्ये. त्तत आहृत्य जुहुयात् ॥ ३ ॥ I, B. 3. reads बहिर्गतः: 2. rends परितो गतः, 13. 3. पुरतो गतः. 4. Ibid reads अध्वर्यादीनि, 5. B. 2. reads क्षिप्त्या योपर्यज्ञारस्य 6. B. 3. realls एकास्मिन्नवशिष्ट क. पूर्वस्यो दिशि परिधेरैभवातत्र बहिः परिघिदेशगमनं नाम दक्षिणोत्तरपरिध्यप्रदेशाद्वहिर्गमनम् । अतो यहिः परिधीत्यस्य देशोपलक्षणार्थत्वात्परिधानात्पूर्वमप्येतत्प्रायश्चित्तमिति । ख. मन्त्रस्यानुष इति । ग. प्रयाजेभ्य इति बहुवचनस्याविवक्षितत्वादेकस्मिन्नवशिष्टेऽपि प्रयाजे प्रायश्चित्तमित्युपदेशमतम् । स्वमते तु बहुवचनस्याविवक्षायामपि 'पुरा प्रयाजेभ्यः । इति प्रयाजमात्रपूर्वभाक्त्विावगमावे- कस्मिन्नपि प्रयाजे कृते पूर्वभायित्वं न स्यादिति । । तै. ना, ३.७.२.७. २ ते. प्रा. ३.७.३... 2. B. 3. B. I. omits पीतयति. ।

·प्रायश्चित्तानि नवमप्रमे प्रथमः पटलः समारूढोऽनुगतो वा यदि मथ्यमानो विहरणकालसमीपे न जायेत, यत्रान्यं लौकिकमग्नि पश्येत् तत आहृत्य विहृत्य' होमः भारद्वाजमतात् । यदा त्वपक्षाण- मन्थनं, भस्मनाऽरणी संस्पृश्य मन्थनं वा कृत्वाग्निप्रतिनिधिः । यदा न कृत्वा खविहरण- काले तदा 'यस्योभावनुतो' इति 'पुनराधेयमेव । [यदा' तु समारूढस्तदा कृत्वाऽग्नि- प्रतिनिधिम्, अनुद्धृतेऽस्तमिते प्रायश्चित्तमेव । ततो होमं कृत्वा मन्थनम् , अनुगतेष्टिः । यावदन्यो विहरणकालो न जायते" । अजाते तु नष्टम् , तदा पुनराधेयमेव । ] केचित्त्वाहुः-मन्थने प्रवृत्ते' यस्य वोभावनुगताविति । नैतत् ; 'यद्यप्युदयेऽस्त- मिते वाग्नि प्रतिनिधि कृत्वानुघृतप्रायचित्तम् , ततोऽग्निहोत्रहोमः, ततो मन्थनम् । द्वितीयमपि होमं प्रतिनिधौ जुहोति, 'तृतीयं प्राप्य विनष्टो भवतीति । पुनर्मन्थेदित्यवचना- देक एव होमः प्रतिनिधौ युक्तः । अग्निहोत्रहोमार्थ एवं प्रतिनिधिः ॥ अग्नावेवास्याग्नि- होत्रं हुतं भवति" इति लिङ्गात् । मथिनेऽनुगतप्रायश्चित्तं सर्वत्र । लौकिकाम्निप्रतिनिधिः पाकाहुतिलक्षणं करोतीति सर्वाग्नीनां विभवाच ॥ ३ ॥ अथात्वरमाणः पुनर्मन्येत् ॥४॥ ययन्यं न विन्देदजायै दक्षिणे कर्णे हातव्यः ॥५॥ अजादयस्तु ध्रियमाणा अपि पाकं न साधयन्तीत्याहवनीयप्रतिनिधय" एव, तस्य प्रधानाहुत्यर्थत्वात् । 'अग्निपतय' इत्याहवनीयायतने प्रतिष्ठापनमनर्थलोपात् । अविकारश्च 1. B. 3. omits विहल्य. 2. B.I. reads ववक्षाणमन्थनं बा. 3. B. 3. reads पुनराधान. 4. कुण्डलान्तर्गतो मागः B. 2. पुस्तके नास्ति. 5. B. 3. readsमरास्य. 6. B. 2. reads यमप्युटये वास्तमिते वा कृत्वा प्रतिनिधि; B. I. reads यथप्युदेत्यस्त मेति. 7. B. 2. reads तृतीयमप्यविनय. 8. B. reads पुनः पुनः. 9. B. 2. omits एव. 10. B. I. reads क्षपगं. II. B. 2.omits प्रतिनिधयः. क. पूर्व समारूढानुगतयोस्साधारण्येनोफिः, इदानीमनुगमने मेदेनोच्यते--अनुगमने मध्यमाने प्रागुक्या- स्तमयाद्वाऽमिप्रतिनिधि गार्हपत्येऽवस्थाप्य विहृत्य होमः । ख. प्रतिनिधि मन्यनादि करोतीति शेषः । ग. तावन्मन्यन मिति शेषः । घ. 'मध्यमानो न जायेत' इति मन्यने प्रवृत्तमात्रस्य प्रतिनिधौ होमविधानात् प्रतिनिधिस्थापनस्य च कालविशेषानुपदेशान्मन्यने प्रवृत्तस्यास्तमितेऽपि प्रतिनिधिरित्यर्थः । १ .मा.........

·[ क. ३ सू.. १३४ . मापस्तम्बनौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये मन्त्राणाम् , प्रतिनिधित्वात् । गार्हपत्याद्रणमुद्धरणमिति नोद्धरणमन्त्रः । न च तद्याज- मानम् । तूष्णीमजादीनामायतने प्रतिष्ठापनमुपदेशः", नेमो, 'न समित् , इन्धनार्थत्वात् । शुन्धनपरिस्तरणे तु क्रियेते। ततो दोहनादि । परिपेकः प्रतिनिधेर्दक्षिणाग्नेश्च यदि धियते । (न) धारा च । अग्न्यभावात्पाकादीनो निवृत्तिः। प्रतिष्ठापन भूमौ झुगादा- नादि । 'अजादौ न तपनमर्थलोपात् । संमशनन्तु भवति । अमावेऽप्यर्चिपः उद्भवणार्थ- त्वान्न मन्त्रलोपः । "उपसद्याप उपस्पृश्य प्राणनादि । कण एवाहुतिद्वयम् , यत्र चासम्भवः । वचनाच्चासंसर्गदोषः' । उत्तरमविकृतं तपनेन्धनवर्ज योऽग्निर्धियते सर्वम् । केचित्याहुः- सङ्कल्पितस्य होमकालस्य सन्निकर्षे समीपे यदि मथ्यगानो न जायेत सततोऽग्निप्रतिनिधि कृत्वाऽस्तमिते प्रायश्चित्तमिति ॥ ५॥ अजस्य तु ततो नाश्नीयात् ॥ ६ ॥ 'अजादेमांसभक्षणप्रतिषेधः, स्वार्थस्य भक्षस्य न परार्थस्येडादेः भक्षणस्य ऋत्यङ्गभूतस्य । अजाक्षीरादीनां प्रतिषेध इति केचित्"। शक्या जातिः प्रतिपेधेनानुग्रहीतु- मिति प्रतिषेधे पलिङ्गसंख्ययोरविवक्षा । आलम्भनादिपु वशक्या जातिरालब्धुमिति लिङ्गसंख्यस्य विवक्षा ॥ ६ ॥ 'यग्रजां न बिन्देद्रामणस्य दक्षिणे हस्ते होतव्यम् ॥ ७ ॥ - - I. B. I. reads नसमिन्धनार्धस्वात, 2. B. 2. reads प्रतिनिधिः, 3. B. 2. and 3. Omits egiat and read 719 7911, 4. B. T, omits तु. 5. B. 2. rends उपसाय. 6. B. 2. omits यत्र चासंभवः 7. B. 2. reads न संसर्गदोपः, 8. Ibid अजमांसभक्षणप्रतिषेधात् . 9. Ibid भक्षणस्य. 10. B. 2. omits भक्षणस्य, क. अग्निलिकत्वान्मन्त्राणो समवेताभिधानासम्गधादित्युपदेशमतम् । ख, प्रधानकालोत्कर्षभयादस्तमितेऽपि प्रायश्चित्तं कृत्वा प्रतिनिधावनिहोंनं कर्तव्यमिति । ग, 'अजस्य तु नाश्नीयात् ' (ते. बा. ३.७.३.२.) इत्पन्न प्रयाऽजसम्बन्धि द्रव्यमुच्यते । तस्य चाजाध्यतिरिक्तत्वं गम्यते। तस्य गक्षणे प्राक्षे प्रतिषेधः क्रियते । अजमांसस्य तथ्यतिरिक्तत्वागावाम प्रतिषेधः । क्षीरादेस्तु तथ्यतिरिक्तत्वमस्ति । अतस्तन्न भक्षणीयमिति केचित् । घ. 'अजस्य' इत्यत्र पुंस्त्वमेकत्वच भासते । तयोर्विवक्षायां श्रीत्वविशिष्टस्य द्वित्वेन बहुत्वेन वा विशिष्टस्याजस्य भक्षणं कर्तव्यमित्यर्थस्स्यात् । अतः प्रतिषेधे लिपसंख्ययोर विवक्षा। अग्नीषोभीयं पशुमालमेत" इत्यालम्भनविधी तु तयोविवक्षा । जाती प्रवृत्तस्सन्नालम्भनविधिरशक्यत्वाध्यक्ती पर्यवस्यति । व्यक्ती तु लिमसंख्ययोनिवेशो भवितुमहति । अतोऽत्र विवक्षेति । । ते. प्रा. ३.७.३....

·प्रायश्चित्तानि] नवमप्रमे प्रथमः पटलः अजा पश्चान्मुखी 'ब्रामणश्च । तयोः परितरणादि नाऽवयवस्य ॥ ७ ॥ ब्राह्मणन, वसत्यै नापरुन्धीत ॥८॥ असूर्योढस्यापि वसतिं भोजनश्च दद्यात् ॥ ८॥ यदि ब्राह्मणं न विन्देदू दर्भस्तम्बे होतव्यम् । दर्भास्तु ध्यासात॥१०॥ ब्राह्मणस्योपर्यासनम् अध्यासनंदर्भाणाम् । तस्य च स्वार्थस्य च प्रतिषेधः॥१०॥ यदि दर्भान विन्देवप्सु तव्यम् ॥ ११ ॥ आपस्तु न परिचक्षीत-इमा भोजनीया इमा अभजनीय इति ॥१२॥ परिचक्षणं वर्जनम् । तेन तन्न कर्तव्यम् ॥ १२ ॥ अप्यभोजनाय येतं संवत्सरं परिगृह्णीयादेवापः ।। १३ ॥ अभोज्यानामप्यपाम् । एतस्मिन् संवत्सरे न यावज्जीवम् । *अभोज्यानप्रति- ग्रहणञ्च कार्यम् ॥ १३ ॥ अद्भिस्तु न पादौ प्रक्षालयति ॥ १४ ॥ अद्भिस्तु पान्धलालनप्रतिषेधः, श्रुतिवलीयस्त्वादधौतपादो'ऽप्यधिकुरुते 'कण्डिकादि- मिर्वा प्रक्षाल्य । केचित्त्वाहु":-"अप्स्वनुद्धृतासु पादप्रक्षालनं करोति, अशुचेरनधिका- रात्। 'अद्भिरुघृतामिर्न पादप्रक्षालनं करोति' इति ॥ १४ ॥ सांवत्-रिकाण्येतानि व्रतानोत्पश्मिरथ्यः। यावजीवमित्या- लेखनः॥१५॥ 1. B. 2. reads ब्राह्मणस्य. 2. B. I. wrongly reads परिस्तरणादि तात्पर्यवत्स्यात्. 3. B. 2. reads स्वार्थस्य प्रतिषेधाः, 4. B. I. omits अपाम् 5. B. I. reads एतस्मिन् वत्सरे यावन्नीवं वा. 6. B. I. reads प्रतिषेधन. 7. B. 3. reads अपूतपादः. 8. B. 2. कुण्डिकाद्रिा 9. B. 2. reads अधिकुरुते after प्रक्षाल्य. IO. B. 2. omits ang 11. B. I. omits अप्न. आपस्तु न परिचक्षीत ' (ते. प्रा. ३.५.३.४.) इत्यनेनैवापा प्रतिग्रहे सिद्धेऽपि 'अप्यभोजनीयस्य' इति सूत्रे पुनः प्रतिग्रहविधानात् एकदेशनिर्देशाच निन्दितानस्यापि भोजनं प्रतिगृह्णीयादेव, अपश्च प्रतिगृह्णीयादभोज्या अपीति गम्यते।

·मापस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाप्ये [क. ३ २ १४. 'सांवत्सरिकाण्येतानि " 'संवत्सरं हि व्रतं नाती "ति लिङ्गात् । यावज्जीव 'वाऽविशेषश्रुतेः । एवञ्च सति — संवत्सरं हि व्रतं नाती 'ति प्रायवादः ॥ १५ ॥ संवत्सरस्य परस्तादग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्षपेत् ॥१६॥ संवत्सरस्य परस्तात् पूणे संवत्सरे । व्रतपतिः यन्त्र व्रतपतिरस्ति । प्रत- पतये व्रतपतिरमिः । “त्वममे व्रतपा असि " "यद्वो वयं प्रमिनामे "ति ॥ १६ ॥ अग्नये क्षामवतेऽष्टाकपालं येषां पूर्वापरा अन्वश्चः प्रमीयेरन् । गृहदाहे वा ॥१७॥ पूर्वाः पूर्ववयसो वृद्धा ज्ञातयः । अपराः अपरे पुत्रपौत्रनप्नादयो' ज्ञातयः । अन्वश्चः सन्ततम् प्रमीयन्ते वृद्धाश्च बालाश्च । नैमित्तिकी क्षामवती। नैषां पुराऽऽयुपोऽपरः प्रमीयते " " 'नास्यापरं गृहान् दहति " इत्यर्थवादो न कामः । निमित्तत्वेन चोदितत्वात् । अग्नये क्षामवते, अग्ने क्षामवन् , अमिं क्षामवन्तम् , अग्निः क्षामवान् । “ अक्रन्दग्निः " " "त्वे वसूनि" इति ॥ १७ ॥ अग्नये विविचयेऽष्टाकपालं यस्याहिताग्नेरन्यैरग्निभिरग्नयः संसृज्येरन्मिथो वा । ॥ १८ ॥ अन्यैरग्निभिः औपासनादिभिर्यदि मिश्रणम् । मिथो वा' गार्हपत्यादयः । अमेः क्षामवता, 1. B. 2. reads एवं before सांवत्सरिकाणि, 2. B. 2. लिङ्गात् . 3. B. 2. reads मित्यविशेषः 4. B. I. omits व्रतपतिः यत्र व्रतपतिररित 5. B. 2. omits नप्त. 6. B. I. omits यदि. 7. B. 2. omits या, १ सै. सं. २.५.४.३. २ स्वमझे पतपा असि देव भा मत्यै न्वा । त्वं यज्ञे वीट्यः ॥ (तै. सं. १.१.१४,४.) ३ यहो वयं प्रमिनाम प्रतानि विदुषां देवा भविदुष्टरासः । अनिष्टविश्वमापृणाति विद्वान्येभिर्देवावरतुमिः कल्पयाति ॥ १.१.१४.४.) ४ तै. सं. २.२.२.५. ५ तै. सं. २.२.२.५. ६ भन्ददग्निः स्तनयनिय यौः क्षामा रेरिहाद्वीरुधः समअन् । सद्यो जज्ञानो विहीमिद्धो अख्यदा रोदसी भानुना भात्यन्तः ॥ (ते. सं. १.३.१४.०.) ७ त्ये वसूनि पर्षणीक होत>षा यस्तोरेरिरे यज्ञियासः । क्षामेव विश्वा भुवनानि यस्मिन्त्से सौभगानि दधिरे पावके । (ते. सं. (तै. सं. १.३.१४.३.)

·प्रायश्चित्तानि] नवमप्रमे प्रथमः पटलः 'यदा सर्वे सह 'भवन्ति मिश्राः परस्परेण । अमये विविचये, अमे विविचे, अमिं विवि- चिम्, अमेर्विविचेः, अमिर्विविचिरिदम् । “वि ते विष्वक् " " वाममे मानुषी- रीडत इति ॥ १८ ॥ अग्नये विपचेऽष्टाकपालं यदि गार्हपत्याहवनीयौ ॥ १९॥ अग्निना वि'चा वयं गीर्भिः स्तोमं मनामहे । स नो राख सहस्त्रिणः ॥ कावरग्निस्पमिध्यते विप्रो यज्ञस्य साधनः। विपश्चन् राख नो वसु इति याज्या वाक्ये ॥२०॥ गार्हपत्याहवनीययोस्संसर्गे अग्नये विपृचे। अग्ने विपद, अग्नि विपृचम्, अग्नेर्विपृचः, अग्निर्विपृगिदम् ॥ १९, २० ॥ अग्नये वीतयेऽष्टाकपालं यदि गापत्यक्षिणाग्नी पक्षिा- गन्या.वनायौ वा ॥२१॥ अग्नये वीतये, अग्ने वीते, अग्नि वीतिम्, अग्नेतिः, अग्निवीतिरिदम् । " 'अग्न आयाहि वीतये" 'यो अग्नि देववीतये " इति । *सर्वत्र चतुर्थी परिपठिता ॥ २१॥ अग्नये शुचयेऽष्टाकपालं यदि प्रादाव्येनाभ्यावायेन वाग्निना वा। अग्नये सङ्कुसुकायाष्टाकपालं यदि सूतकाग्निना। " सका विः सुका विकिरो यश्च विष्कि । माषाज्येन नलेमेन व्या: शमयामसि" ॥ “अस्मिन् वयं सड़ सुकऽग्नी रिप्राणि मृज्महे । अभूम यज्ञियाः शुद्धाः प्रण आयूंषि तारिष ॥ इति याज्या- वाक्ये । अग्नयेऽप्सुमतेऽधा पालं यदि वैद्युतेन ॥ २२ ॥ I. B. I. reads तदा. 2. B.2. विभवन्ति, 3. B. I. विविचिन्. क. सर्वत्र देवतानिर्देशश्चतुर्थ्यन्तः परिपठितस्सूत्रकारेण । तदनुसारेणान्यासां विभक्तीनामूहः कार्य इति । , विते विष्वग्वावरतासो भने मामासः । शुचे शुचयबरन्ति ।। (तै. सं. ३.३.११.१.) २ वामने मानुषीरीदते विशो होनाविदं विविचिं रत्नधातमम् । गुहा सन्तं सुभग विश्वदर्शत तुविष्मणसं सुयर्ज घृतश्रियम् ॥ (तै. सं. ३.३.११.२.) ३ अन्न मायाहि वीतये गृणानो हव्यदातये । नि होता सत्सि बर्हिषि ॥ * यो भनि देववीतये हविष्मा भाविवासति । तस्मै पावक मुख्य ॥ १८ ·आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क. ४ सू.१ आग्नये शुचये, अग्ने शुचे, अग्नि शुचिम् , अग्नेः शुचेः, अग्निश्शुचिरिदम् । प्रावाव्यो वनदाहः । अभ्यादायो यो गृहान्दहति । शवाग्निः येन मनुष्या दयन्ते । 'अग्निश्शुचिव्रततमः " उदग्ने शुचयस्तव" इति । कसङ्कु पुकस्य वृक्षवद्वि- भक्तिः। सूतकाग्निः यस्मिजातकर्म करोति, सूतिकां वा येन ताफ्यन्त्यग्निना । वैद्युतेन संसर्गे । अप्सुमानुक्तः । अप्सुमतः “'अप्स्यग्ने" "गर्भो' अस्यौपधीनाम् । इति ॥ २२ ॥ यदि सर्वास्सन्निपतेरन् विविचये निरुप्य शुचये निर्वपेद्वात- भृती तृतीयामप्सुमती चतुर्थी क्षामवतीमन्तं परिक्रमयेत् ॥ २३ ॥ उक्तानां संसर्गेष्टीनां यदि सर्वासां निमित्तान्युत्पद्यन्ते तदा सर्वसन्निपाते क्रम इष्टीनाम् । 'यद्यन्येन क्रमेण निमित्तान्युत्पद्यन्ते 'बातपती चाधिका तृतीया गवचनाच्च । कृत्वा चतुर्थीमप्सुमतीमन्याम्संसर्गेष्टयः । क्षामवती गृहदाहेप्टिरन्ते ॥ २३ ॥ व्रातभृती द्वितीयामेके समामनन्ति। व्रातपतीमुत्तमाम् ॥२४॥ अथवा विविचये निरुप्य बातभृते, ततः शुचयेऽप्सुमते, ततोऽन्याः क्षामवत्यन्ताः । ततोऽग्नये व्रतपतये । 'एकेपामुक्त वचनात् सर्वपन्निपाते क्रम इष्टीनाम् । केचित्त्याहु :- इहासिद्धाया दर्शनात्प्रायश्चित्तेष्टिषु सर्वासु व्रातपती समुच्चीयत इति ॥ २४ ॥ इति तृतीया कण्डिका गर्भ स्रवन्तमगदमकरग्निरिन्द्रस्त्वष्टा बृहस्पतिः। पृथिव्या- मवघुश्चोतैनन्नाभिप्राप्नोति नितिं परावैः इत्यग्निहोत्रस्थाली 2. I. B. 2. omilsot. B. 2.& 3. यशपि. 3. B. 1, तभूती. 4. B. I. Cmits एपेषां rends उत्तनवचनात्, 5. B. 3. rends सर्वत्र क. शीतापनोदनाद्यर्थो लौकिकोऽमिः सङ्घ सुकः । ख. सूत्रोक्तः क्रम इष्टीनाम् । ग, निमिताभावेऽपि व वनात्कर्तव्येत्यर्थः । १ अप्तिः शुचिघसतमः शुचिर्वप्रः शुचिः कविः । शुची रोचत माहुतः ॥ २ उदमे शुचयस्तव शुक्रा प्रान्त ईरसे । तब ज्योतीप्यर्चयः ॥ (ते. सं. १.३.१४.८.) ३ भास्यमे सधिष्ठव सौषधीरनु रुध्यले । गर्भ सायसे पुनः ॥ ५ गर्भो अस्यौषधीनां गर्भो वनस्पतीनाम् । गर्भो विश्वस्य भूतलामे गर्भो अपामसि ।। (ते. सं. ४.२.३.२.)

·प्रायश्चित्तानि ] नवमप्रमे प्रथमः पटका सवन्तीमभिमन्न्य विधुं दद्राणमिति सन्दध्यार ॥१॥ स्रवन्तीमभिमन्व्य सन्धाय च स्थाली स्कन्नप्रायश्चित्तमग्निहोत्रस्य ॥१॥ अग्नये पधिकृत पुरोडाशमष्ठाकपालं निर्वपेद्यो वर्शपूर्णमास- याजीत्युक्तम् ॥२॥ प्रवृत्ता पूर्णमासयाजिनः पाथिकृती। 'यस्य तु प्राप्तेऽपि काले नारभ्येते दर्शपूर्णमासौ तस्य यज्ञविभ्रष्टेष्टिः । खदर्शपूर्णमासयाजी भूत्राऽमावास्यां पौर्णमासी वाऽति- पादयेत् । "काले उभयोरप्यतिपत्तौ पाथिकृति प्रायश्चित्तं श्रुतिलक्षणत्वात् । देण्याजिनो न कुर्यात् हि पन्था यदर्शपूर्णमासौ । तस्मादेष पथः । अपथेनैति योऽतिगतयेत् स पथिकृत् अपथासन्थामपि नयति । अनड्वान् 'यो वहति शकटम् स दक्षिगा । अग्नये पथिकृते, अग्ने पथिकृत् , अग्नि पथिकृतम्, अग्नेः पथिकृतः, अग्निः पथिकृदिदम् । “'अग्ने नय " 1. B. 2. reads यन्तु प्राप्ते काले. 2. B. I. reads शकटं योजयति. क. "रेतो वा एतद जिनमाहितामयदमिहोत्रम् तद्यसवेत्" (तै. प्रा. ३.७.३.७.) इति होमद्रय प्रकृत्य "गर्भ नबन्तमगरमकरित्याह" इति विनियोगादग्निहोत्रद्रव्यस्यैव स्रवतोऽनिमन्त्रणमिति प्रतीयते, तथापि 'अमिहोत्रस्थाली सवन्तीम् ' इति सूत्रे निर्देशात् विनियोजकब्राह्मणे द्रव्यपरनिर्देशो द्रव्यविशिष्टस्थायमिमन्त्रणपर इति सूत्राशयः। "यो दर्शपूर्णमासयाजी सनमावास्यां वा पौर्णमासी वाऽतिपादयेत् " (तै. सं. २.२ २.१.) इति ब्राह्मणव्याख्यानरूपमिदं भाष्यम् । ग. 'अमावास्यां पौर्णमासीं वाऽतिपादयेत्' इत्येकैकातिपत्तिश्रवणेऽपि एकस्मिन्नतिपने अकृते नैमित्तिके द्वितीयस्याप्यतिपत्तौ उभयत्र दोषपरिहारार्थमप्येकैव पाथिकृती, तत्राप्येकातिपत्तेर्विद्यमानत्वात् । यथा ज्योतिष्टोमे प्रसप्तामृत्विजां युगपदवच्छेदावसरे प्रत्येकावच्छेदनैमित्तिकप्राप्तावप्येकमेव नैमित्तिक तन्त्रेण क्रियते तद्वत् । उद्देश्यविशेषणानामिव निमित्तविशेषणानामप्यविवक्षितत्वादिति । "पथो वा एषोऽन्यपथेनैति यो दर्शपूर्णमासयाजी सलमावास्यां पौर्णमासी वाऽतिपादयत्यमिमेव पथिकृतं स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवनमपथात्पन्थामपि नयत्यनड्वान्दक्षिणावही श्रेष समृयै " (तै. सं २.२.२.१.) इति वाक्यशेषस्य व्याख्यानपरमिदं भाष्यम् । “एष वै देवयानः पन्या यदर्शपूर्णमासौ" (तै. सं. २.५.६.२.) इत्युक्तत्वात् । , अमे नय सुरया राये अमान् विश्वानि देव वयुनान विद्वान् । युयोध्यस्ममुहुराणमेनो भूयिष्ठ ते नम डार्क विधेम ॥ (ते. . १.१.१४.३) घ.

·186 श्राप [ क. ४ सू. ३ आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये "आ देवानाम् " इति पथिकृतः । 'यद्वाहिष्ठं तत् " " अग्ने त्वं पारय" इति स्विष्टकृतः । कनैमित्तिकत्वाद्वैश्वानर्यपि पश्चात् । ततो 'दर्शः पूर्णमासो वा, यावदन्यो न पर्व- कालः । सर्वाऽपरपक्षः पूर्णमासस्य, सर्वः 'पूर्वपक्षो दर्शस्येति खनिदानकारमतिः ॥ २ ॥ समानतन्त्रे वा मुख्य कार्यः ॥ ३॥ द्वयोर्बहूनां 'वाऽप्यतिपत्तौ पथिकृद्वैश्वानरावेव "समानतन्त्रौ । "नानातन्त्रौ वा बौधायनमतेन । प्रवृतस्य कालात्यये पथिकृत् , अप्रवृत्तस्य वैश्वानरीति हिरण्यकेशिनः । घउपदेशः-पाथिकृतोऽपि स्वर्गपथप्रतिपत्त्यर्थः वैश्वानरोऽपि, एकार्थत्वाद्वैश्वानरो विकल्प इति । 'शाखान्तरोक्तेषु न वैश्वानरसमुच्चयः । अतिपन्नेन सह पर्वणा एकस्मिन् तन्त्रे प्रथमः I. B. I. दर्शपूर्णमासौ. 2. B. 2. सर्वः पूर्वः. 3. B. 2. निदानगतिः. 4. B. 2. omits at. 5. B. 2. reads समानतन्त्रेण नानातन्त्रेण वा. 6. B. I. omits अयि. 7. B. I. शाखान्तरेषु मुख्यकरणाविपु. क. अप वा एष सुधर्गालोकाच्छियते यो दर्शपूर्णमासयाजी सनगावास्यां वा पर्णिमासी वातिपादयति सुवर्गाय हि लोकाय दर्शपूर्णमासाविज्येते वैश्वानर द्वादशकपाले निर्वपेदगावास्यां पौर्णमासी वाऽतिपद्य" (ते. सं. २.२.५ ३.) इति दर्शपूर्णमासातिपत्ति निमित्तीकृत्य वैश्वानर्यपि विहिता। पाथिकृत्या यैश्वानर्याच निमित्तमेकमेव, तथाप्येकशाखापठितत्वादनयोस्समुच्चयः न तु विकल्प इत्यपि शब्देनोच्यते । तत्रापि पथिकृतः प्रथमपठितत्वात्तत्पश्चाद्वश्वानरीति पधाच्छब्देनोच्यते । ख. 'पौर्णमासेन हविषाऽपरपक्षममियजते अमावास्येन पूर्वपक्षम्' इति निदानसूत्रम् । (नि. सू. प्र. २. खे. ५.) ग, स ह स्माह बौधायनः पाथिकृतं निरुप्य वैश्वानर द्वादशकपालमनुनिषेदधातिपन्ना प्रतियजेत् ' (बौ. श्री. स, २३,१.) इति यौधायनः स्वमतमुक्त्वा 'आनो ह स्माह शालीकिः पाथिकृतं निरुप्य वैश्वानर द्वादशकपाल समानतन्त्रमनु निर्वपेन चातिपन्ना प्रतियजेत्' इति शालीकिमतेन समानतन्त्र- स्वमनयोराह । अतो बौधायनमतेन नानातन्त्रत्वमनयोरिति । घ. वैश्वानरस्यापि “ अथो वेवता एवान्वारभ्य सुवर्ग लोकमेति" इति वाक्यशेषद्वारा देवयानमार्ग- प्रापकत्वश्रवणात्तस्यापि पाथिकृतस्येव स्वर्गपथप्रतिपत्यर्थत्वं ज्ञायते। तथा सत्येकार्थत्वादनयोर्विकल्प इत्युपवेशमतम् । भा देवानामपि पन्थामगन्म यच्छक्नवाम तदनु प्रयोदुम् । भनिर्विद्वान् स यजास्सोदु होता सो अध्यरान् स ऋतू न् कल्पयाति ॥ (ते. सं. १.१.१४.३) २ यद्वाहिष्ठं तवप्नये वृहद विभावसो । महिषीव त्वयिस्त्वद्वाजा उदीरते ॥ । भने त्वं पारया नव्यो अस्मान्त्स्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा । पूश्च पृथ्वी बहुला न उर्वी भवा तोकाय सनयाय शयोः ॥ (तै. सं. १.१.१४.४.) १ ·यश्चित्तानि ] मधमप्रश्ने प्रथमः पटलः पथिकृत् कार्यः । प्राकृत एव स्विष्टकृत् न " यद्वाहिष्ठम् " इति, अस्य पथिकृतश्शाखान्तरे विहितत्वात् ॥ ३ ॥ अथैकेषाम्-वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते यस्य यज्ञे प्रततेऽन्तरेता- मिष्टिं निर्मपन्ति । य एवासावाग्नेयोऽष्टाकपालः पौर्णमास्यां योऽमा- वास्यायां तमग्नये पथिकृते कुर्यात् । तेनैव पुनः पन्थामवैति न यज्ञं विच्छिनत्तीति विज्ञायते ॥४॥ सांयाज्ये वा पाथिकृती स्यातामित्यपरम् ॥५॥ अन्ये वाहुः-विच्छिद्यते वा एतस्य यज्ञो यस्य यज्ञे प्रतते आरब्धे अपरिसमाप्ते अन्तरेतामिष्टिं पाथिकृती मुख्यां कुर्वन्ति । अत आग्नेय एव पथिकद्देवत्यः कार्य 'आरब्धे कर्मणि । पुनश्च पन्थानं प्रतिपद्यते, न यज्ञविच्छेदः । स्विष्टकृतो वा “ अग्ने नय " " आ देवानाम् " इति याज्यानुवाक्ये । अप्रारकर्मणस्तु मुख्यः पाथिकृतः प्रथमविधिर्वा । उपदेशः-~-यावज्जीवं प्रवृत्तौ दर्शपूर्णमासौ । तयोर्मध्ये न कार्यः पथिकृन्मुख्यो न कर्तव्य इति निन्दा उत्तरविधिप्रशंसार्था । त्रयोऽप्येते विकल्प्यन्त इति ॥ ४, ५॥ खयस्य हविर्निसप्तं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेतीत्युक्तम् ॥ ६ ॥ , I. B. 2. reads प्रारम्धे. 3. B. I. आरब्ध. 2. B. 2. omits न, 4. B. 2. मुख्यो वा पथिकृत् . क. प्रयोगानारम्भे उभी कल्पा भवतः । ख, 'यस्य हविनिरुतं पुरस्ताम्चन्द्रमा अभ्युदेति श्रेधा तण्डुलान्' विभजेथे मध्यमास्युस्तानमये दाने पुरोडाशमष्टाफपाल कुर्याचे स्थविछास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दर्धेश्वरं येऽणिष्ठास्तान् विष्णवे शिपिविष्टाय श्रृते चरुम्" (ते. सं. २.५.५.२.) इति । अस्यार्थस्सायणाचायैरेवमुक्त:--' चतुर्दश्याममावास्या- भ्रानया सन्दिहानो रात्रावेव हवींषि निर्वपेत् । तथा च श्रुत्यन्तरमानायते--" यदि बिभीयादभि मोवेष्यतीति महाने हवींषि निर्वपेत् फलीकृतेस्तण्डुलैरुपासीत, अई हविरातश्वनाथ निदध्यात् ' भी न यादियात् तेनाऽऽतव्य प्रचरेत् । यदि नाभ्युदियात् तेन ग्राह्मणान् भोजयेत्' इति । अस्यार्थः- यदि चतुर्दश्यां प्रातरग्निहोत्रादूर्ध्वममावास्यानान्त्या वरसानपाकृत्य सायं दुग्ध्वा दध्यर्थ- मातञ्चन विधाय पश्चास्तिथी सन्दिहानः मा प्रति चन्द्रोऽभ्युदेष्यतीति भीतो भवेत् तदा रात्रिमध्ये हवींषि निरुय्य, फलीकरणान्तं विधाय तादृशैस्तण्डुलैयुक्तश्चन्द्रोदयं प्रतीक्षेत । तत्पूर्वातश्चनेन निष्पलस्य दध्नोऽर्धमुत्तरस्या रात्री पुनरातचनार्थमवस्थापयेत् । इतरत्त्वई न पृथगवस्थापयेत् किन्तु तण्डुलैस्सह पुरतोऽवस्थाप्य चन्द्रोदयं प्रतीक्षेत । यदि चन्द्रोऽभ्युदियात् तदानीं पृथगन- ·१४२ [ क. ४ सू. १ भापस्तम्बश्रौतसूत्रीये. धूर्तस्वामिभाष्ये निर्वापे कृते यस्य पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि चन्द्रमा दृश्यते, अमावास्येति प्रमादात् । त्रेधा त्रिभिर्भागैः। 'आग्नेयास्तण्डुलान् आग्नेयैन्द्राग्नयोर्वा विभजेत् । मध्यमानग्नये दात्रे । स्थविष्ठान् स्थूलमान् इन्द्राय प्रदाने दधनि सायन्दोहे श्रपयितव्याः । अणिष्ठाः सर्वेभ्यो हसिष्ठाः ते विष्णवे शिपिविष्टाय प्रातदोहे भाविनि पयसि श्रायितव्याः । श्रपणार्थे प्रणीताधर्माः । ऊहेन यजुरु पूतेन वाऽऽग्नेयापूर्वगुणविकारः। स्थानाद्दे वता- सामान्याच्च । 'अग्निदाता, इन्द्रः प्रदाता, विष्णुः शिपिविष्टश्च स्थानात् । सान्नारयश्ररणा- सान्नाय्यापूर्वयोगुगविकारौ । वायव्य यवाग्वोर्विविरुक्तश्चर्बोरिति । असोनयाजिन उदके चरू, ऐन्द्राग्नापूर्वगुणविकारौ यतश्च प्राकृतानां स्थाने । अतोऽभ्युदयेष्टवामा विकृती यजमानो न द्वे यजेतेति । कअन्ये त्याहुः --आग्नेयद्रव्यविभागादाग्नेयायवाभ्यासस्सो याजिनः । असोन- याजिनोऽग्निता । आग्नेयस्यैन्द्राग्नस्य चरू इति । उपदेशः-- अग्निता । विष्णुश्शि- पिविष्टश्चाग्नेयस्य, इन्द्रः प्रदाता ऐन्द्राग्नस्य ॥ ६ ॥ अनिरुतेऽभ्युदिते प्राकृतीभ्यो निर्वपेदित्याइमरथ्यः ॥७॥ अनिरुप्ते दृष्टे चन्द्रमसि प्राकृतीनामेव निर्वापः ॥ ७ ॥ तण्डुलभूतेष्वपनयेत् ॥ ८॥ प्रक्षाल्य विभागः । त्रेधा तण्डुलानिति प्राकृमानामपनयः ॥ ८ ॥ व्यूद्धभारभ्य इत्या खनः ॥९॥ - J. B. 2. भागेयतण्नुलान्. 2. B... omits अग्निता. 3. B. 2. अभ्युदयेध्या विकृतिः. 4. B, 2. प्रकृताना. स्थापितेनार्द्धन परेछुर्मुख्यामावास्यायो रात्री सायन्दोहमातच्य निष्पन्न दध्ना प्रतिपदि प्राप्त! प्रचरेत् । यदि तु न चन्द्रोऽभ्युदियात् तदा तण्डुलैध्यर्धेन च दर्शकर्म निष्पाद्य पृधगवस्थापितेना- न्तिरेण ब्राह्मणान् भोजयेत् इति । एवं स्थिते सति यस्य यजमानस्य रात्रावेव फलीकृततण्डल- पर्यन्त हविनिरुतं सादितं भवति ततः प्रतीक्ष्यमाणश्चन्द्रमाः पूर्वस्यां दिशि अभ्युदेति स चन्द्र एनं यजमान प्रजया पशुभिश्च व्यर्द्धयति, अस्य भ्रातृव्यश्च वर्द्धयति । अतोऽभ्युदयं निमित्तीकृत्यतत्तण्डुल्ात् मध्यम स्थविष्ठाणिष्टरूपेस्त्रैधानिधान् तान् पूर्वदेवताभ्यो विभजे । विभज्य च दानादिगुणकारन्यादि- देवताभ्यो हविः कुर्यादिति । क. चन्द्रमसोऽभ्युदये सति " त्रेधा तण्डुलान् विमजेत्' इति पृथक्कृताना त डुगनां " ये मध्यमा इत्यादिना देवतासंयोगश्रवणात् “श्रृते चरुं धंश्चम् ' इति श्रुतध्नोरधिकरणनिर्देशात्तयोः श्रपणा- वात्तण्डुलमाध्यापूर्व पुणविकारा एक प्रयोऽपि यागाः, असोनयाजिन ऐन्द्रामविकारो चरू इति । ।

·११ प्रायश्चित्तानि] मधमप्रमे प्रयमः पटक अकाले प्रवृत्तं तन्त्रम् , न्यूद्ध हविः तद्भजन्तीति दातृप्रभृतयो व्युद्धभाजः। ताभ्य एवं निर्वाप इत्यालेखनमतिः । चन्द्रदर्शनकारितो हि प्राकृतानामपनय इति । काले तु विभागधा तण्डुलानिति ॥ ९ ॥ विनिरुप्तेऽभ्युदिते प्राताम्यश्शषः ॥१०॥ विनिरुप्तम् अर्धनिरुतम् । तत्र प्राकृतीभ्य एव शेषो निर्वापः, ताः प्रवृत्ता इति । अपनयश्च प्राकृतीनाम् ॥ १० ॥ तण्डुलभूतेष्वपनयेत् ॥ ११ ॥ तण्डुलभूतेषु सर्वत्राभ्युदयेष्टिरेव' ॥ ११ ॥ यस्यागृहीतं हविरभ्युदियागतचर्या वा नोदाशंसीत । स त्रेधा तपडलानिति पूर्ववत् । अयोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्यापवसेर ॥१२॥ अगृहीतम् अनिरुतम् । तत्र चन्द्रदर्शने विकल्प उच्यते । ब्रतचय उपवसथाभ्यासः । तस्य विधिरुतरत्रोच्यते । यदि नोदाशंसीत न शक्नुयात्कर्तुम् । स त्रेवा तण्डुगनिति पूविकृत्वाऽभ्युदितेष्टिः। 'पुनरामावास्यं सर्व करोति । विहरणाद्य- विकृतम् । वत्सापाकरणं पुनरिज्याप्रदर्शनार्थम् । तत्र निधित्रयम्-निरुप्तेऽभ्युदितेष्टिरेव । उपवसथाभ्यासो वा । कृत्वाऽम्युदियष्टिं पुनरामावास्यमविकृतमिति ॥ १२ ॥ अथ यस्य गृहीतं हविरभ्युदियात्सैव प्रायश्चित्तिः सातच गृहीतं निस्तम्, तत्राभ्युदितेष्टि.'। पूर्वेणोक्वसथाभ्यासो वा सैव प्राय- श्चित्तिः। सा व्रतचर्या अनशनसत्यवचनादि च ।। १३ ।। वत्सान्मातृभिस्संसृज्य पुनरपाकृत्य पूर्वेयुर्दुग्धं दधि हवि- रातचनार्थ निदध्यात् ॥ १४ ॥ वत्सान्मातृभिम्सह संसृज्य प्रातर्दोहार्थान् 'सायंदोहार्थ पुनरपाकरणम् । पुनश्च प्रातःहार्थम् । श्वोमूते कृतान्तात्प्रक्रमः । पूर्वमिज्यायां कृतायां यदा ज्ञायते 2. B. 2. omits हि. I. B... यदव्यं तद्रक्ष्यत इति. 3. B. 2. अभ्युदितेष्टिः. 4. B. 2. मामावास्या सर्वा. 6. B. 2.दिति. 5. B. 2. अभ्युइयेष्टि. 7. B. 2. adds वेलाय after सायंदोह.

·१४४ [क ४ सू. १५ आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये दृष्टश्चन्द्रमा इति तदा पुनरिज्यैव । हुत्वा सर्वप्रायश्चित्तम् अकाले कृतमकृतमिति । उपवस- थाभ्यासः । 'उत्पन्नोऽपि प्रातोहः परित्यज्य उत्करे । कयद्वै यज्ञस्येत्युपदेशः । न्यायस्तु देवतार्थ गृहीतस्य हविषो वचनमन्तरेण त्यागो न युक्त इति स एवाग्नेयः शृतश्च धार्यते । खपुनरन्यदेव क्रियते 'पुनरपाकृत्ये 'ति । सायदोहस्यातश्चनार्थो भवेत् ॥ १४ ॥ 'अग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्षपेद्य आहिताग्नि- स्सनवत्यमिव चरेत्प्रवसेवा प्रत्येऽहनि मांसं वानाति स्त्रियं वोपति ॥ १५॥ अग्नये व्रतपतयेऽष्टाकपालः य आहिताग्निभूत्वा अव्रत्यमिव चरेत्-आहिता- ग्नितलोपं कुर्यात् । तत्र व्रतपतिः । प्रवसति वा व्रत्येऽहनि 'कृतान्वाधानः । मांसभक्षणे स्व्युपगमने च व्रत्य एवाहनि । आहिताग्निवचनाद् ब्राह्मौदनिके व्रतातिपत्ती अनुक्त- प्रायश्चित्तम् । मांसभक्षणादौ न व्रातपती, अनाज्ञा तमेव । आनये व्रतपतये, आने- बतपते अमिं व्रतपतिम् अमतपतेः, अग्निव्रतपतिरिदम्। “ त्वमग्ने व्रतपा असि” “यद्वो वयं प्रमिनाम" इति । गउपदेशः-एतदेवाव्रत्यं प्रवासादि। अहितामिव्रतलोपे सर्वप्रायश्चित्तमिति । अबुद्धिपूर्वक स्कन्ने रेतसि सर्वप्रायश्चित्तमेव || १५ ॥ । I. B. 2. उत्पत्तापि, 2. B. 2. धार्यते. 3. B. 2, प्रतपतिदेवता. 4. B. 2. कृत्वाऽन्वाधानम् . 5. B. 2. omits च. 6. B. 2. प्रायश्चित्त. 7. B. 2. पूर्व. क, उपवसथाभ्यासपक्षे उत्पन्नोऽपि प्रातःहः उत्करे त्यज्यते, अकाले कृतस्य हविषोऽकृतत्वात् । यद्वै यज्ञियस्य कर्मण' इस्यारभ्य ' उत्करे याव तस्य प्रतिष्ठा' इति सिद्धवदनुवादादुत्करे त्यागः । सायन्दोहस्त्यातचनार्थ एव । पूर्वयुर्दुग्धं दधि हविरातचनार्थं निदध्यादिति वचनादिति । ख. कालभ्रान्त्या प्रवृत्तऽपि तन्त्रे देवतार्थ गृहीतस्य त्यागो न युक्तः । अतस्स एवानेयः धृतश्च धार्यते । प्रातदोहो निर्वृत्तश्चेत्पुनरन्यदेव क्रियते, 'पुनरपाकृत्ये 'ति वचनात् पुनस्सायंदोहः प्रातर्दोहच क्रियते । पूर्वेयुग्धं पञ्चदश्यां सायन्दोहस्यातचनार्थम् । अतःप्रातःहाभ्यो सायन्दोहेन च यागः । ग. “ माहिताग्निस्सनप्रत्यमिव चरेत् ” इति श्रुतिगतापत्यशब्दस्यार्थविवरणपरमिदं सूत्रम्--' प्रवसेद्वा व्रत्येऽहनि मांस वाऽनाति स्त्रियं वोपैति' इति । अन्वाधाने कृते प्रवासमांसाशनस्युपगमनानि-अब- त्यमिति नाहितामिव्रतलोप इत्युपदेशमतम् । १ . सं. २.२.२.२. २,३ है. सं. १.१.१४.४.

·११५
प्रायश्चित्तानि]
नवमप्रमे प्रथमः पटलः
अग्नये व्रतभृतेऽष्टाकपालं यचार्तिजमश्नु कुर्यात् ॥१६॥
त्वमग्ने बतभृच्छुचिर्देवाँ आसादया इह। अग्ने व्याय वोढवे॥
ब्रतानुविभ्रदतपा अदाभ्यो यजा नो देवा अजरासुवीरः ।
दबद्रत्नाने सुविदानो अग्ने गोपाय नो जीवसे जातवेदः ॥ इति
याज्यानुवाक्ये । प्रातभृती प्रवास एके समामनन्ति व्रातपतीमश्रु-
कर्मणि ॥ १७॥
व्रतमृतेऽष्टाकपालमित्यर्थ-पाठः। आतिजमश्रु यदा दुःखेन व्रत्येऽहनि ।
अग्नये व्रतभृते, अग्नितभृत् , हव्यमन्नि व्रतमृतम्, अग्नेर्बतभृतः, अग्निब्रतभृदिदम् ।
प्रवासे वा व्रतभृते, व्रतपतये चाश्रुक्रियायाम् ॥ १६, १७ ॥
इति चतुर्थी कण्डिका
इत्यापस्तम्बश्रौतसूत्रीयधूर्तस्वामिभाष्ये नवमप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥ १ ॥

·द्वितीयः पटलः यद्यग्निहोत्र्युपसृष्टा वाश्येत यस्मानीषा वाशिष्ठास्ततो नो अभयं कृधि । अभयं नः पशुभ्यो नमो रुद्राय मीढुष इति जुहुयादभि वा मन्त्रयेत ॥१॥ अग्निहोत्रहोमार्था धेनुरग्निहोत्री । उपसृष्टा सङ्गता वत्सेन 'प्रस्नवनार्थेन । सा यदि वाश्येत शब्दं कुर्यात् “ यस्माद्भीपा” इति होगः, अभिमन्त्रणं वा ॥ १ ॥ या वै निषीदेदेतयैव यस्माद्भीषा न्यषद इत्यभिमन्त्र्य ''उद. स्थाद देव्यदितिर्विश्वरूप्यायुर्यज्ञपतावधात् । इन्द्राय कृण्वती भाग मित्राय वरुणाय च ॥ इत्युपस्थाप्य तां दुग्ध्वा ब्राह्मणाय दद्याद्य- स्यान्नं नाद्यात् । 'अवर्तिमेवास्मिन् पापमानं प्रतिमुञ्चतीति विज्ञा- यते ॥२॥ निषण्णायामेतयैवेति वचनात्पूर्व एव मन्त्रो न्यपद इति 'विपरिणीयते । अभिमन्त्रणमेवैतया । निषण्णायां दुग्ध्वा सह क्षीरेण दीयते धेनुः ब्राह्मणाय, यस्यान्नं न भक्षयेत् । अवर्तिः दारिद्यम् । 'तच्च पाप्मानञ्च तस्मिन् ब्राह्मणे स्थापयति प्रयच्छन् । अनियम उत्थापनद्रव्ये । अन्यस्याः पयसा होमः ॥ २ ॥ अथ वा दण्डेन विपिष्याऽविपिष्य वोत्थाप्याऽऽत्मन् कुर्वीत ॥३॥ 2. 1. B. 3. reads प्रसवनाय. B. 2. reads शमवती स्यात् . 3. B. I. and 2. विपरिणतः. 4. B. 2. reads an. 5. B. 2. omits प्रयच्छन्. क. क्षीरस्यान्यत्र विनियोगाभावात्सह क्षीरेण दानम् । इष्ट फलरहिता दक्षिणा दानयोग्या न भवति । तस्मात् दुग्ध्वा क्षीर ब्राह्मणाय प्रदर्श्य त्वमेवं दुग्ध्वा भुक्ष्वेति दयात् । दुग्ध्वा ददाति न बदृष्टा दक्षिणा दीयते" (ते. बा. १.४.३.३.) इति । १ तै. प्रा. १.४.३.१. "अवर्ति वा एषैतस्य पाप्मान प्रतिख्याय निपीदति यस्याग्निहोत्र्युपसृष्टी निपीदति । सो दुग्ध्या ब्राह्मणाय दद्यात्, यस्यानं नायात, अवर्तिमेवास्मिन् पाप्यानं प्रतिमुञ्चति" (ते. प्रा. १.४.३,२,) इति । २ ·प्रायश्चित्तानि] नवमप्र द्वितीयः पटक 'अथवा दण्डेन 'विपिण्याविपिष्य वा 'सन्चूर्णयन्निवोत्थापयेत् तृष्णीम् । पूर्वस्मिंस्तु विनापि दण्डेनाऽऽत्मस्थां करोति । 'न ददाति ब्राह्मणाय ॥३॥ 'सूयवसादगवती हि भूया अथो वयं भगवन्तः स्याम। अद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानी पिच शुद्धमुदकमाचरन्ति इति दर्भस्तम्बमालुप्य प्रा(ग्रा)सयेत् ॥४॥ सूयवसादिति 'प्रास्यदर्भस्तम्बम् । तामेव होमा दोहयति । ('आलुप्य स्वयमवाच्छिछ । प्रासनमन्त्रोऽयं नाच्छेदनमन्त्रः । सर्वप्रायश्चित्तं कृत्वा तस्याः पयसा होमः।) अन्ये त्याहुःन्यषद इत्यभिमन्त्रणम् *उत्थापनश्च । दण्डस्तु विशेषः । आत्मन् कुर्वीत' इति दानपातरेधात् सर्वविधिप्राप्तिः ॥ ४ ॥ यधु वै लोहितं दुहीत व्युत्क्रामते क्त्वा दक्षिणमग्नि परिश्रित्य तस्मिन्नेतच्छ्रपयित्वा तस्मिन् व्याहृतिभिस्तूष्णीं वा हुत्वा तां ब्राह्मणाय दद्यायमनागमिष्यः स्यात् ॥५॥ व्युत्क्रामत 'अन्यत्र गच्छतेत्यर्थः । होमकर्ता प्रेष्यति यजमानादीन् । लोहिते दुग्धे परिश्रयणम्-वेष्टनं दक्षिणाग्नेः। यथा न दृश्यते पच्यमाने 'इयमाने च । अनभ्यागमिष्यः स यस्याभ्यागमनं न करोति "समीपं न गच्छति । अन्यां "दुग्ध्वा होमः कर्तव्यः ॥५॥ पदि दुखमानं स्कन्दे “यदद्य दुग्धं पृथिवीमसक्त यदोष- धीरप्यसरधदापः । पयो गृहेषु पयो अप्नियासु पयो वत्सेषु पयो I. B. 2. reads अपि वा. 2. B. I. reads only fafaq and B. 3. faffa. 3. B. 2. reads सन्चूर्णन् . 4. B. 2. omits न. 5. B. I. reads ar*: and B. 2. reads are:. 6. B. 2. होमाथे. 7. ( ) कोष्ठान्तर्गतो भागो B. 1, 2. मातृकयोनास्ति । 8. B. 3. reads विहारादन्यत्र. 9. B. 2. reads अपमाणे. 10. B.2.स यस्यास्य गमनं. II. B. 2. न समीपं. 12. B. 2. वा दुरवा. क. द्वितीयेऽपि पक्ष इति शेषः । ख. पूर्वोकमशीकृत्य दण्डनियमः आत्मनि स्थापन विधीयत इति तेषां पक्षः । , खिलमन्त्रोऽयम् । अन्न मैत्रायणीयसंहितायाममिहोत्रब्राह्मणं द्रष्टव्यम् । 'याऽमिहोत्रयोपसष्टा निषीवेत् यस्याचं नापार तस्मै तो दद्यात्' इत्यादि। (मै. सं. का. १. प्र. ८. अ. ९.१.)

·१४८ [क. ५ सू. ८ भापस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये अस्तु तन्मयि" इत्येनदभिमन्व्य "'समुद्रं वः पहिणोमि” इत्यद्भि- रुपसृजेत् ॥ ६ ॥ 'दुह्ममाने स्कन्देत् 'यदद्य दुग्धम् ' इति स्कन्नाभिमन्त्रणम् । उपसर्गः स्कन्नस्योपरिष्टादुदकक्षेपः। 'समुद्रं वः' इति वक्ष्यमाणस्यापवादः । अस्कान्' उत्तम्भय' इति च स्कान्नाभिमन्त्रणस्योपसर्गस्य च । दुह्यमानेऽनशनन्तु विद्यते यदि सायं स्कन्देत् ' इति । अन्यां दुग्ध्वा पुन)मः कर्तव्यःख ॥ ६ ॥ यदि दुयमाना स्थालीमवभिन्द्यान्निर्णिज्यान्यां दुयात्तां वैव ॥७॥ यदि दुधमाना स्थाल्येकदेशं भिनत्ति, प्रक्षाल्य तां स्थाली दोहनसमर्थामन्यां गां ततो दुह्यात् । तामेव वा-यदि विद्यते तस्यां पयः । सर्वभेदश्चेत्-अन्यपात्रं प्रक्षाल्य' तेनोक्तं स्कन्नप्रायश्चित्तम् । दुह्यमानस्य द्रव्योत्पत्त्यर्थं पुनरारम्भः ॥ ७ ॥ यदि दुह्यमानं दुग्धं हियमाणं हृतमधिश्रीयमाणमधिश्रित- मुद्दास्यमानमुदासितमुन्नीयमानमुन्नीतं वा स्कन्देत्तदेव यादृक्कीहक्च होतव्यमन्यया वाऽभिदोह्यम् ॥ ८ ॥ दुधमानं यावदोहनक्रिया न परिसमाप्यते । दुग्धं यावन्न नीयते गार्हपत्य- समीपम् । 'गार्हपत्यसमीपं नीयमानं हियमाणम् । हृतं प्रापितम् । अधिश्रिय- माणम् आरोप्यमाणम् । अधिश्रितं पच्यमानम् । उदास्यमानम् उत्तीर्यमाणम् । B. 2. स्कन्ने, 2. B. I, उपसर्गकृत्य 3. 13. 2. reads wrongly मागेव 4. B. 2. सर्वभेदने 5. 13. I. omits रोन 6. B. 2. omits परि 7. B. I, omits Trifqiyarty 8. B. 2. omits उत्तीर्यमाणं 13. 3. उत्तार्यमार्ग क. 'अस्कान्द्योः...... इति स्कन्नममिमन्व्य ‘उत्तम्भय पृथिवीम् ' इत्यद्भिरूपस्पृशेत' (आप. श्री. ९.५.५.) इति वक्ष्यमाणस्य । स्व. कृत्स्नस्कन्दने पुनोमः । एकदेशस्कन्दने तु सर्वप्रायश्चित कृत्वाऽवशिष्ठेन होमः ‘याही हाच होतव्यमिति श्रुतेः। स्कन्नद्रव्ये भूमि प्राप्ते प्रायश्चित्तम् .....' पृथिवीं वा एतस्य पयः प्रविशति यस्यामिहोत्रं दुष्यमानं स्कन्दति' (ते. बा. ३.१.४.३.) इति लिङ्गात् । १ समुद्रं वः पहिणोमि स्वां योनिमपि गरछत । भच्छिद्रः प्रजया भूयासं मा परा सेचि भरपयः ।। मन्त्रोऽयं सूत्रकारेण समनः कुतो न लिखित इति न प्रतीयते । २ 'यदि सायं स्कन्देदा होतोः प्रातर्नाश्नीयात् । यदि प्रातरा होतो सायं नाशीयात् ' (आप, श्री. १.६.९.) इत्युक्तम् ।

·प्रायश्चित्तानि ] नवमप्रमे द्वितीयः पटलः १४९ उद्वासितं 'यावन्नोन्नीयते । 'उन्नीयमानं यावन्न चतुर्थो गृह्यते । सुवः पञ्चमो वा जमदग्नीनाम् । उन्नीतं यावन नीयते । तस्य स्कन्नस्योत्पत्तिः । तदेव यादृक्कीहक् वा यावत्तावद्वा अनाहुतिमात्रमपि होतव्यम् । अन्या वा गौः तस्योपरि दोग्धव्या । दुग्धा- दारभ्य वक्ष्यमाणमनिमन्त्रणम् । उपसर्गोऽनशनश्च सर्व तत्प्रायश्चितम् ॥ ८ ॥ यदि सकृदुनीतं स्कन्देद् द्विस्त्रिर्वा न तपाद्रियेत । या वै चतुर्थमुन्नीतं स्कन्देत्स्थाल्यां शेषमवनाथ चतुरभ्युन्नीय होतव्य- मन्यया वाऽभिवोयम् ॥९॥ 'सकृदुन्नीते द्विः त्रिर्वा, अनादरवचनान स्कन्नप्रायश्चित्तम् । चतुर्थ उन्नीते द्रव्योत्पत्तिः । अन्या वा 'उन्नीय वा स्कन्देदिति चतुरवत्तिनः। 'प्राप्त उन्नीयमानमिति पञ्चावत्तिनः । अमिहोत्रस्थाल्यां सुग्गतमानीय पुनर्मन्त्रैः चतुरभ्युन्नीय होतव्यम् । असर्व- स्कन्ने चतुरभ्युन्नीयहोमः । सर्वकन्ने अन्या "वा गौः सुचि दोहनीया । यादृक् कीहक् चतुर्थ उन्नीतो" न लभ्यते, उन्नीतं वा स्कन्देदिति “पञ्चावत्तिनो विषयमेतत् ॥ ९ ॥ इति पञ्चमी कण्डिका 'यदि उद्भुतस्य स्कन्देत्तनिषध पुनर्गृहीत्वा तदेव याहकीहक्च हातव्यः । अथान्यां दुग्ध्वा पुनातव्यम् । अथाज्येन वारुणांच- मनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् ॥१॥ उद्भुतं हियमाणम् 'उर्वन्तरिक्षमन्विहि' इति “उद्भवति । उद्वन् दशहोतारं व्याचष्ट इति यावद्दशहोतृपरिसमाप्तिः तावदुद्रुतप्रायश्चित्तम् । तनिषध तस्मिन् देश उपविश्य यत्र स्कन्नं तत्पुनर्गृहीत्वा यदि शुचौ देशे पतितम् , तदेव याहक्कीहक्च I. B. I. reads यावन नीयते 2. B. 2. reads उन्नीयमाना. 3. B. 2. चतुर्थे. 4. B.2.omits याहक्की. 5. B. 2. omits at. 6. B. 2. reads दोहनीया. 7. B. 2. omits this line. 8. B. 2. उन्नीतं वा. 9. B. 3 omits प्राप्ते. IO. B. 2. omits at. II. B. 2. उन्नीते. 12. B. 2.&3. पश्चावत्तिविषय. 13. B. 2.&3. नीयमानं. 14. B. 3. omits उद्भवति. क. यागित्यादिरीत्या प्राप्ते द्रव्य इत्यर्थः । " ययुद्भुतस्य स्कन्देत् । यत्ततो हुत्वा पुनरेयात् , यशं विच्छिन्यात् । यत्र स्कन्देत् वसिषय पुनर्ग्रहीयात् । यत्रैव स्कन्दति तत एवनस्पुनहाति । तदेव याडक्कीच होतव्यम् । अथा- मां दुग्या पुनह तम्यम्" इति तैत्तिरीयबामणम् । (तै. प्रा. १.४.४.५.)

·[क. ६ सू. ३. आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये होतव्यम् । इतरथा प्रतिनिधिना क्रियते । समाप्ते तु मार्जनान्ते होमे विहरणादि कृत्वाऽ. न्यां दुग्ध्वा पुनः 'वृष्टयन्ते कृते “'अवते हेड" इत्युक्त्वा “'उदुत्तमम्" इत्याज्यं जुहुयात् । ततो होमसमाप्तिः। उपदेशो यत्र पुन)मस्तत्र पूर्वो वृष्टयन्तः द्वितीयः परिसमाप्यते दोहनादि । वृष्टयन्ते होमः, 'उपस्थानादि च-हुत्वाऽप उपस्पृश्येति अमिहोत्रे वचनात् ॥१॥ यदि प्राचीनं स्कन्देत्तदेव यादकीहक् च होतव्यमन्यया वाभिदोह्यम् ॥ २॥ प्राचीनं प्राग्गामि । स्वाहाग्नय "इत्यादि, यावद्दर्भसभीपं 'न प्राप्नोति । यादृक्कीहक्चेति द्रव्योत्पत्तिः । वक्ष्यमाणमेव प्रायश्चित्तं सर्वत्र । यत्राऽप्युक्ता पुनरिज्या आज्यहोमश्च तत्राप्यविरोधात्समुच्चयः वक्ष्यमाणेन प्रायश्चित्तेनाऽनशनान्तेन ॥ २ ॥ अथैकेषाम्-यदि प्राचीनं ह्रियमाणं स्कन्देत् "प्रजापतेर्विश्व- भृति तन्वं हुतमसि स्वाहा” इत्येनदभिमन्त्र्यैतदेवाग्निहोत्रं स्यदित्याश्मरथ्यः । अन्यां दुग्ध्वा पुनोतव्यमित्यालेखनः ॥ ३ ।। 'प्राचीनं हियमाणं नीयमानं यावदर्भसमीपं न प्राप्नोति । पूर्वेणख विकल्पिते ‘स्वाहाग्नये वैश्वानराय वाताय त्वे 'ति । अत्र तु पूर्वमेव हियमाणमिति विशेषितत्वात् । 'प्रजापतेः विश्वभृति' इत्यभिमन्त्रणप्रत्याग्नायः" । उपसर्गोऽनशनश्च क्रियेते । एतावदेव सुक्छेषो ऽग्निहोत्रहोमार्थं भवतीत्याश्मरथ्यमतिः । पुनमः सुक्छेघेण I, B. 2. होमे फो. 2. B. I. reads आज्यन्तु 13. 3, आज्याहुति, 3. B. I. & 2. समाप्यते, 4. B. 2. उपस्थानानि, 5. B. 3. भनिहोत्रवचनात् . 6. B. 1. अनये वैश्वानरायेत्येवमादि, 7. 13. I, omits न. 8. B. 3. omits प्राचीनं. 9. B. I. & 2. क्रियते. 10. B. 2. शेषं. क. अशुचावुपादानाशक्तौ च प्रतिनिधिना होमः। ख. शाखान्तरविहितत्वादस्य पूर्वेण विकल्पिते । ग, 'अस्कान्यौः पृथिवी हयतामस्कानृषभो युवागाः । स्कनमा विश्वा भुवना रफनो यज्ञः प्रजनयतु । अस्कानजनि प्राजन्या स्कलाज्जायते वृषा। स्कन्नाःप्रजनिपीमहि , || इत्यस्य प्रत्याम्नायः । भव ते हेडो वरुण नमोमिरव यज्ञेमिरीमहे हरिभिः । क्षयलसभ्यमसुर प्रचेतो राजभेना सि शिश्रथः कृतानि ॥ २ उत्तम वरुण पाशमस्मदयाधर्म विमध्यम श्रथाय । भयावयमादित्य प्रते सवानागसो भावितये स्याम ॥ (ते. सं. १.५.११.३.) १ ·प्रायश्चित्तानि ] मबमप्रमे द्वितीयः पटलः समाप्तिं कृत्वा अन्या दुग्ध्वा 'पुन:तव्यमित्याललनमतिः । सर्वत्र पुनरिज्यासु' विहरणादि- सागस्यावृत्तिः । *उपदेश:-'प्रजापतेर्विश्वभृति' इति पूर्वाहुतिस्थानेऽभिमन्त्रणम् । 'प्राणनादि व्याहृतिजपान्तं सर्व कृत्वोत्तराहुत्यादि। 'वंलक्षणमतद मिहोत्रं स्यादित्याश्मरथ्यमतिः । पुनोंम इत्यालेखनमतिः ॥ ३ ॥ यदि पुरः पराहृतं कन्नता त्य चतुरभ्युन्नीय होतव्य- मन्यया वाभिदोषम् ॥४॥ 'पुरः परातं दर्भसमीपमानीत साद्यमानश्च । तेष्वनुदाहृत्य सुक्समीपं स्थालीमाहृत्य, "उन्नीय च पुरुषधर्मेण । चतुरिति प्रदर्शनार्थम् । ततो होमः, अभिदोहनं वा । केचित्-अनुदाहृत्येति मुचं नयन्ति स्थालीसमीपं पुनश्चागच्छन्ति मन्त्रैः ॥ ४ ॥ यदि पुर उपसनं स्कन्देत्तदेव या क्कीहक्च तिव्यमन्यया वाभिदोयम् ॥५॥ उपपत्र दर्मेषु स्थापितं यदि स्कन्दति ॥ ५ ॥ अथकेषा -यदि पुर उपसनमहुतं स्कन्देत्तदेव याहक्कीहक्च होतव्यम् । अथान्यां दुग्ध्वा पुनोंतव्यम् । अथाज्येन गरुणीमिति. समानः ॥६॥ उपसन्नमहुतं दभेषु स्थापितम् । होमार्थ 'त्त्वगृहीते, दर्भेषु च स्थापिते पूर्वमिदं वा प्रायश्चित्तम् । होमाथे गृहीत इदमेव । यादृक्कीहक्च हुत्वा पुन:मः । . 1. B. 2. होतव्यः. 2. B. I. पुनरिज्या. 3. B. 2. reads प्राणादि सर्व 4. B. I. पुनः 5. B. 2. reads नीतं for आनीतं 6. B.2. चतुरभ्युनीय 7. B. 2. समीपं पश्चादागच्छति 8. B. 2. omits मन्त्रैः. 9. B. I.&2. च गृहीते. क, 'प्रजापतेरि 'त्यभिमन्त्रणं कृत्वा तत उत्तराहुत्यादि । 'एतदेवामिहोत्रम्' इत्येतच्छन्देन प्रजापते- रित्यभिमन्त्रणमेव परामृश्यते । अत एवंलक्षणममिहोत्रमित्युपदेशपक्षे आश्मरथ्यमतिः। अभि- मन्त्रणात्मक एव होम इति तात्पर्यम् । ख. चतुरवत्तिपश्चावत्तिनां स्वस्वसंख्ययाऽभ्युनयनम् चतुरित्यस्य प्रदर्शनार्थत्वात् । , 'प्रजापतेर्विश्वमृति तन्त्र हुतमसीति तत्र स्कवामिमर्शनम् ' 'शेषेण जुहुयात्' 'पुनरुबी- याशेषे' इत्याश्वलायनः। (आश्व. श्री. पूर्वषट्के ११. ११-१३) ·आपस्तम्वश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [क. ६ सू... क वारुणी च पूर्ववत् । द्रव्योत्पत्तिरुक्ता ॥ ६ ॥ "अस्कान्द्यौः पृथिवीमस्काऋषभो युवा गाः। स्कन्नेमा विश्वा भुवना स्कन्नो यज्ञः प्रजनयतु ॥ अस्कानजनि प्राजन्या स्कन्ना- ज्जायते वृषा। स्कन्नात्मजनिषीमहि” इति स्कन्नमभिमन्य ''उन्नम्भय पृथिवीम्' इत्यद्भिरूपसृजेत् ॥ ७॥ स्कन्नप्रायश्चित्तमुच्यते--अम्कानिति । द्वाभ्यामभिमन्व्य 'उन्नम्भय' इत्यद्भिरुप- सृजेत् तन्मिश्रयेत् ॥ ७ ॥ यदनाहुतिमानं विपुडेव सा ॥ ८ ॥ अनाहुतिमा लुबादूनम् , खअङ्गुष्ठपर्वमात्राद्वा, तत्र न स्कन्नप्रायश्चित्तम् , विग्रुट्तुल्यत्वात् ।। ८ ॥ यदि सायं स्कन्देदा होतोः प्रातर्नाश्नीयात् । यदि प्रातरा होतोस्सायं नाश्नीयात् ॥९॥ सायं स्कन्ने आ होतोः प्रात)मात्' नाश्नीयात् । प्रातः स्कन्ने आहोतो. सायम् । उभयत्राऽभिविधिः । "हुते प्रातोंमे अशनं कार्यम् । सायं स्कन्ने हुते सायममिहोत्रेऽशनम् , प्रातः स्कन्ने च । 'सर्वाग्निहोत्रद्रव्याणां स्कन्नानामेष विधिः । यत्राभिदोहनं तत्र तज्जातीय द्रव्यस्य क्षेपः ।। दिव्या वा एतमशनिरभ्यवैति 'यस्याग्निहोत्रं शिरिशिरा- भवति । समोषामुमिति ब्रूयाद्यं द्विष्यात् ॥ १० ॥ I. B. I. अद्विरुपज्य. 2. B. 2. omits तन्मिश्रयेत् . 3. B. 2, omits होमात् . 4. 13. I. reads उभयत्रापि, 5. B. 2. reads कते. 6. B. 2. omits कार्य, 7. B. I. reads सर्वार्थाशि:. 8. B. 2. reads एप स्कन्नविधि:, 9. B. I. तज्जातीयस्य, B. 2. सजातीयस्य, क. 'अवते हेड' उवुत्तमम्' इत्याज्यहोमः, स्करघु यादकीयोमः, अमिदोहनमुनय नश्च । ख, पुरोहाशादिद्रव्यपरमिदम् । , ते. मामा. ३.७.१०.३. २ उन्नम्भय पृथिवीं भिन्धीद दिव्य नमः । उदो दिव्यस्य नो देहीशानो घिसृजा दृतिम् ॥ ३ ‘अग्निहोत्रं शरशरायरसमोषामुमिति वेष्टारमुवाहरेत् ' (आश्व. श्री. पूर्वार्ध ११.१९.) . , ·प्रायश्चित्तानि ] नवमप्रमे द्वितीयः पटलः १५३ दिवि भवा दिव्या अशनिर्विद्युत् । एतं यजमानममिगच्छति यस्यामिहोत्र- द्रव्यं 'शिरिशिरा भवति पच्यमानं शब्दं करोति, तत्र प्रायश्चित्तम्-समोषामुमिति आहाध्वर्युः । 'अमुमिति यं द्वेष्टि यजमानः तस्य नाम गृपते । सर्वत्राऽमिहोत्रेऽधिश्रिते यावन्नोत्तार्यते तावदेव तत् प्रायश्चित्तम् । अन्यत्र सर्वप्रायश्चित्तम् । अन्ये ‘त्वाहुः- अधिश्रयणाद्या परिसमाप्तेरेतत्प्रायश्चित्तमिति ॥ १०॥ 'गद्यापहोनेऽधिश्रितेश्वाऽन्तराग्नी धावेत् गा:पत्यास्मादाय इदं विष्णुर्विचक्रम” इति पहनायाध्वंसयन्नुदूराने- त्यैतयैव भस्मना शुनः ५ माप वपेत् ॥ ११ ॥ श्वाऽन्तरा गार्हपत्याहवनीययोः धावेत् गच्छेत् गार्हपत्याद्भस्म गृहीत्वा " इदं विष्णुर्विचक्रम' इति गाहपल्यादारभ्य, रावताहवनीयस्तावत् ध्वंसयन् "कुम्पयन् भस्मना गच्छति । एतयैवर्चा भस्मना शुनःपदमपि वपेत् प्रकिरेत् । श्रुतेर्नात्र स्मार्तमुदकोक्षणम्' न गोमिराक्रमणम्', निन्दनात्' भस्मनैव शौचम् ॥ ११ ॥ यस्याग्निमनातं सूर्योऽमिनिम्रोचेद्यत्र प्यमानं परापश्येत्तत आहत्यैतं प्रविशानीति वैष आधीयते ॥१२॥ इति दक्षिणानेरनु- गतस्याधानकल्पः॥१३॥ अनाहृतम् “नानीतम् दक्षिणामिं सूर्योऽमिनिम्रोचे अस्तमियात् । I. B. 2. reads शिशिरा. 2. B. 2. omits अमुमिति. 3. B. 2. reads विहते. 4. B. 2. उत्तीर्यते. 5. B. I. तावदेतद. 6. B. 2. कम्पयन्. 7. B. 2.क्षेपणम्. 8. B.2. गोराक्रमणं. 9. B. 3. निदानात्. 10. B. 3. अनानीतं क. 'यद्रामन्वत्यावर्तयेत् , रुद्राय पशूनपिदध्यात् , अपशुर्यजमानः स्यात् । यदपोऽन्वतिषिश्चेत्, अनाथममेरापः, आनाथमाभ्यामपिदध्यात्' (ते. बा. १.४.४.६.) इति श्रुतौ शुनो मार्गेण गामतिनीय पुनरावर्तयेत्तदानीमनः क्रूरत्वेन रुद्ररूपत्वात्तस्मै रुद्राय यजमानपशून् समर्पयेत्, यजमानश्च पशुरहितस्स्यात् , यदि च शुनः पदे जलं निषिश्वेत् तर्हि तजलममिरनाथत्वेन गार्हपत्याहवनीयाभ्यां समर्पयेत् इति गोराक्रमणस्योदकोक्षणस्य च निन्दनात् भस्मनैव शौचम् इति । । तै. बा. १.१.१.१. २ इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समस्य पाँसुरे॥ (तै. सं, १.२.१३.१.)

·१५४ क. ७ सू... आपस्तम्यनौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये कअनाहार्यम्', यत्र यस्मिन् देशे दीप्यमानं ज्वलन्तं पश्येत्तत आहृत्यामिं करोति ' एतं प्रविशानि' इति । अनेन मन्त्रेण इति वैष आधीयते स्थाप्यते । एषा श्रुतिः । कस्यामेरजाहृतस्येति न ज्ञायते । सूत्रकारो 'व्याचप्ठे-दक्षिणामेरनाहृतस्यैपा श्रुतिरिति । दीप्यमानादग्नेरनिमानीय एतं प्रविशानि' इत्यनेन मन्त्रेण स्थापयितव्य इति न खसभ्यावसथ्ययोः। यदा वाऽनुगच्छति दक्षिणाग्निस्तस्य 'चायं विधिरेतं प्रविशानीति । आधानकल्पेन स्थापनविधिरिति । अन्ये त्याहुः----आधानकल्प आधानविधिरिति थैराहि- तोऽन्याधेये तैरेव पुनः स्थाप्यत इति । उपदेश :—यत्र दीप्यमानं परापश्येत्तत आहृत्य आहर्तव्य इत्येतावत् । अनाहते एतं प्रविशानीति वैष आधीयत इत्येतावता अनुगतस्य स्थापनं दक्षिणानेः ॥ १२, १३ ॥ यस्याग्निमनुदधृतं सूर्योऽभिनिम्रोचेत् ।। १४ ॥ अनुद्धृतमाहवनीयम् , अमिनिम्रोचेत् अस्तमियात्सूर्यः ॥ १४ ॥ इति षष्ठी कण्डिका 'दर्भेण हिरण्यं प्रबध्य पुरस्ताद्वरेत् । अन्वङार्षेयो ब्रामणो बहुविदग्निमुद्धरेत् । अन्वग्निहोत्रेणानूद्वेत् । आयतने हिरण्ये- ऽग्निं प्रतिष्ठाप्य नित्यमग्निहोत्रमुपसाद्यातमितोरप्राणान्नासित्वा समन्य हुत्वा भूर्भुवस्सुवरित्युपस्थाय वारुणं चरुं निर्षपेत् ॥ १ ॥ दर्भण हिरण्यं 'प्रयध्य बध्वा सुवर्ण पुरस्ताद्वरेत् अग्नेः कश्चित् । अन्वङ्क अनुमार्गेण तस्य हिरणस्य पश्चात् । आर्षेयः यः "स्वानृपीन्वेद बहुविच्च । I. B• I. 2. & 3. आहार्य. B. I. reads अप्याचष्टे. 3. B. 2. च. 4. B. 2. वा. 5. B. 2. कल्पस्थापनविधिः. 6. 3. 2. अनुद्धृताहवनीये. 7. B. I. omits प्रवध्य. 8. B. I. & 2, omit पश्चात् . 9. B. I, reads alat, क. 'अहरहरेनं दक्षिणत आहरन्ति' इत्येतन्न कार्यमित्यर्थः । ख. यत्र क्वापि दीप्यमानं शुचिभूतमग्निमनेन मन्त्रणामौ दक्षिणामी प्रवेशन सङ्कल्प्य स्थापयेत् । अनेन मन्त्रेण स्थापन वा । ' इति वैष आधीयत' इति ब्राह्मणम् , तस्य वाक्यशेषो (दक्षिणाग्नेः' इति सूत्रम् । अतो दक्षिणामेरयमाधानकल्पः सभ्यावसथ्ययो भवति । ग. अग्नेः पुरस्तात्कश्चिद्धाह्मणो हरेदिति सम्बन्धः । - १ ते. प्रा. १.४.४,१. .

·प्रायश्चित्तानि] नवमप्रमे द्वितीयः पटक अन्ये त्वाहुः-'आर्षेय उद्धरेत् ' इति "तस्य व्याख्या बहुविदिति । *सोमविद्वहुवित् चतु)तृविद्वा' ‘स सेव भूयो वेद ' इति श्रुतेः । बहुविदः पश्चादध्वर्युरमिहोत्रेण सह गच्छेत् । 'कर्म गार्हपत्यदक्षिणान्योः सभ्यावसथ्ययोश्च कर्तव्यम् । 'यदि नाहवनीयात् , शुन्धनान्तम् । परिस्तरणान्तं वा यदि सर्वान् परिस्तृणाति । दुग्धायां गवि पल्याञ्चोपवि- ष्टायां परिषिच्य द्वावमी, उपवेषादानादि समिदुपरिधारणान्तम् । यत्रतत्रस्थो यजमान उन्नयनप्रैषमाह, 'नाभिमीलिते तिष्ठति च ' उद्धरे' त्याह बहुविदम् । ततस्स उद्धरति 'वाचात्वे 'ति । उद्भियमाणे चामिमन्व्य' 'उर्वन्तरिक्षं वीहि, इत्युद्वत्यध्वर्युः । बहुविदा पूर्ववत्स्थापिते हिरण्येऽनौ नित्यमकाम्यं पयः तदस्मिन्होमे नियम्यते "पूर्ववृत्तं नित्यमिति । केचित्तदुपसाद्य पूर्ववत्सभिदाधानादि पाऐवरणात "करोति आहवनीयस्य। ततोऽ- परेणाहवनीयं यजमानो "निष्कम्याचामति 'विद्युदसी 'ति । केचित्पूर्वमाचामति यजमान- संस्कार इति । इहातिक्रामत्येवोपस्थानार्थम् । सतोऽध्वर्युः पियानी धाराश्च कृत्वा 'विधु-सीत्यादि जपान्तम् । आतमितोः आतमनात् । यावच्छ्रान्तो भवति T. B. 2. omits तस्य व्यख्या बहुविदिति. 2. B. 2. चतुर्योतविद्वान् , B. I. होतृविदा. 3. B. I. omits कर्म, 4. B. I. omits यदि. 5. B. 2. परिवेष. 6. B.स.पास्क 7. B. 2. मीलिते. 8. B. 2. बहुवित्. 9. B.2.मनिमन्त्रिते. 10. B. 2. बीहीत्यध्वर्युः. II. B. 3. reads पूर्वप्रवृत्त B. 2. omits करोत्याहवनीयस्य, ततः. 13. B. 3. अतिकम्य. 4- B. 2. & 3. विभु-नि-निरन्तं कृत्वा. 15. B. 2. तान्तः. क. 'आर्षेय उद्धरेत् ' (ते. बा. १.४.४.२.) इति ब्राह्मणगतस्यायशब्दस्य व्याख्या सूत्रकारेण बहुविदिति क्रियत इति। ख. 'प्रजापतिरकामयत प्रजास्सृजेय' इति प्रमद्वयस्यार्थम् , 'ब्रह्म वै चतुर्होता' इत्यनुवाकार्यश्च वो जानानि स सोमविश्चतुर्होदृविध । ग. यद्याहवनीयात्सभ्यावसथ्ययोरुत्पत्तिर्नास्ति, तर्हि शुन्धनान्तं परिस्तरणान्तं वा कर्तव्यमिति सम्बन्धः। घ. दक्षिणाभिनयोनित्वे । एकयोनित्वे त्वाहवनीयोद्धरणादूर्य दक्षिणामः प्रणयनात्पूर्व गार्हपत्यस्यैव परिषेचनम् । सभ्यावसथ्ययोनियोनित्वेऽपि परिषेचनाभावः, गार्हपत्यादीनां त्रयाणामेव परिषेचनस्योपदेशादिति । ब्राह्मण आर्षेय उद्धरेत् , ब्राह्मणो वै सर्वा देवताः (ते. बा. १.४.४.२.) इति ब्राह्मणात् यावती देवतास्तास्सर्वा वेदविदि ब्राह्मणे वसन्ति' इति श्रुत्यन्तराञ्च सर्वदेवताकर्तृकमिदमुद्धरणम् । अतो बहुविदुद्धरतीति ।

·आपस्तम्यश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [ कं. ७ सू.. तावदप्राणन् अनुच्छ्वसन्नासित्वा समन्य उच्चस्य हुत्वा ‘अग्निोति 'रिति, वृष्टयन्ते 'भूर्भुवस्सुवरित्युपस्थायाध्वर्युस्समाप्य होम, वारुणं चरुं करोति । अनन्तरं विद्युदुद्धरणादि । यदा तु नक्तधारणपक्षस्तदा तस्मिन्नेवाग्नौ। केचित्त्वसति साक्षाद्वचने रात्रौ करणं नेच्छन्ति " कन सायमस्ति देवया अजुष्टम्' इति लिङ्गात् ॥ १ ॥ बातभृती द्वितीयामेके समामनन्ति ऋते हिरण्यात्प्रणयनमेके ॥२॥ 'द्वितीयेष्टिःख अमये व्रतभृते एकेषां मतेन । “अवते हेड" : उदुत्तमम्” इति वरुणस्योक्ते। व्रतभृतः 'त्वममे व्रतभृत्" इति। 'हिरण्यप्रणयनवर्जम् । समानमन्यत् ॥ २ ॥ यदि सायमग्निहोत्रकालोऽतिपद्येत “दोषा वस्तोनमः स्वाहा इति कालसमापादनीयं होमं कृत्वा नित्यमग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोर- प्राणन्नासित्वा समन्य हुत्वा भूर्भुवः सुवरित्युपतिष्ठेत ॥ ३ ॥ निशायां व्यतीतायां सायंकालातिपत्तिरनापदि,ग सङ्कल्पितकालातिपत्तौ वा । अन्यः कालो येन सम्पद्यते स कालः 'समापादनीयः । तं हुत्वा 'गोदोहनादि । नित्यममि- होत्रमुपसाद्येत्युक्तार्थम् । उपस्थाने कृतेऽविकृतो होमस्समाप्यते ॥ ३ ॥ यदि प्रातः 'प्रातस्तोनमस्स्वाहा' इति कालसमापादनीयं होमं हुत्या नित्यमग्निहोत्रमुपसाया तमितोरप्राणन्नासित्वा समन्य हुत्वा भूर्भुवस्सुवरित्युपतिष्ठेत ॥ ४ ॥ " 2. 1. B. 2. उस्थाय. B. I. readsविहरणादि. 3. B. I. omits द्वितीयेष्टि:. 4. B. 3. reads मते. 5. B. 3. अहिरण्यस्य, 6. B. I omits व्यतीतायां 7. B. 2. सम्पादनीयः, 8. B. 2. omits गो. क. देवया देवयागः । गकारलोप छान्दसः । अजुष्टम् असेवितम् । यस्मादजुष्टं न सेवितं रात्री देवैः तस्मादात्री नेष्टिः कर्तव्या। ख. श्वोभूते द्वितीयेष्टिः । ग, अनापदि मुख्यकालेष्वग्निहोत्राकरणे कालातिपत्तिः । प्रवृत्ते प्रदोषादिसकल्पितकाले होमाकरणेऽपि कालातिपत्तिः । आपदि तु प्रवृत्तस्यापि यत्पूर्वरान ' इत्यादिविधानाम कालातिपत्तिरिति । १ त्वमन्ने व्रतभृजछुधिः । देवा आसादया इह । भने हय्याय वोढवे ॥ तै. प्रा. २.४.१.११.

·१५७ प्रायश्चित्तानि नवमप्रमे द्वितीयः पटक वरो दक्षिणा ॥५॥ सङ्गवे व्यतीते प्रातः कालातिपत्तिः। 'सझल्पितकालातिपत्तौ वा 'प्रातर्वत्तान- मस्स्वाहा' इति होमः । समिदाधानादि पूर्ववत् । अङ्गान्यपि तदानीं होमकाले कर्तव्यानीति । सायं होमे तु खदोहनमस्तमिते । पल्युपवेशनादि होमकाले। व्याहृतिमिरुपस्थाय वरदानम- ध्वयोंः 'हुत्वा' इति वचनात् ॥ ४,५॥ हुत्वाऽऽहवनायरद्वाप्यान्वग्निः उषसामग्रमण्यत् इत्यन्य प्रणीय " इहैव क्षेम्य एघि मा महासीन्माऽमुमामुष्यायणम्" इत्या- वित्यमुपत्यार मैत्रं चरुं निषा ॥६॥ परिसमाप्ते आहवनीयानुगमनम् । 'अन्वमिः' इत्यन्यस्याहवनायरय प्रणयनम् । इष्टिः सायंहोमार्थस्य । ‘मा प्रहासीन्मा' 'देवदत्तं वात्स्यम् ' इत्यादित्योपस्थानम् । "जीवत्सु पूर्वपुरुषेषु वात्स्यायनामिति । वारुणमैत्रसौर्या आमेयविकाराः । 'वृक्षवच विभक्तयः । " 'अयं मित्रः" "अनमीवासः" इति मित्राय ॥ ६ ॥ सौर्यमेककपालमेके समामनन्ति ॥७॥ " उदुत्यं” “चित्रम्" इति 'सूर्याय । एककपालधर्मा वैशेषिकाः । नव प्रया- जानूयाजाः, पृषदाज्यं बर्हिरादि सर्वमिति केचित् । य आग्रयणे वैशेषिक आनातस्स एव तस्य लिङ्गदर्शनादितरस्यादर्शनादित्यापस्तम्बमतिः ॥ ७ ॥ संस्थितायामिष्टयामाहवनीयमेवैतदहरिन्धानावनमन्तौ वाग्य- तावासात यजमानः पत्नी च ॥८॥ 1. B. I reads सङ्कल्पकालातिपचौ. 3. B. I. जीववत्स पुरुषेषु. 5. B. 2. सौर्यस्य. 2. B. 2. adds there after GHET. 4. B. 2. omits अनूयाजा. 6. B. I. reads प्राक्षणस्तमन्वायः. वृक्षवञ्च to क. 'सावान्तः प्रातः' इत्याश्वलायनः । ख. 'अस्तमिते दोग्धि' इति तस्य स्वकालत्वात् । १ भयं मित्रो नमस्पस्सुशेवो राजा सुक्षत्रो अजनिष्ठ वेधाः। वस्य वय सुमतौ नियापि भद्रे सौमनसे स्याम ॥ भनमीवास इच्या मदन्तः मितज्मवो वीरममा पृथिव्याः । मादित्यस्य व्रतमुपक्ष्यन्त; वयं मित्रस्य सुमता स्याम ॥ (ते. बा. २.८.७.५.)

·१५८ आपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये [ क. ७ सू. १२ संस्थितायां मैत्र्यां सौर्येष्टी' वा आहवनीयमेव न दक्षिणाग्निम् , आहार्य- मेतदहः । सायहोमार्थमिन्धनम् । प्रातहोंमेऽन्यः प्रणीयते । अन्यत्र त्वहर्गहणेन रात्रि- ग्रहणेन वाऽहोरात्रयोहणं परिसमाप्तं भवति । इन्धनं पुनःपुनः 'क्षिपति । सायं होमे दक्षिणाग्न्यादिरन्यः ॥ ८ ॥ द्वयोः पयसा पूर्ववत्सायमग्निहोत्रं जुहुयात् ॥९॥ द्वयोः पयसाऽग्निहोत्रम् । 'अग्निहोत्रस्थाल्या पूर्वामिति पूर्ववत् ।। ९ ॥ यस्याग्निमनुधृतं सूर्योऽभ्युदियाचतुर्गहीतमाज्यं पुरस्ताद्धरेत् । अन्वङ्कायो ब्राह्मणो बहुविदग्निमुद्धरेत् । अन्वङग्निहोत्रेणान- द्भवेत् । आयतनेऽग्नि प्रतिष्ठाप्य " उषाः केतुना जुषतां यज्ञं देवेभिर- न्वितम् । देवेभ्यो मधुमत्तमं स्वाहा ” इति प्रत्यङ् निषद्याज्येन जुहुयात् ॥१०॥ अभ्युदियात् अनुद्धृत आहवनीये उदयं कुर्यात । चतुर्गृहीतमाज्यं जुह्वा- मानीयाहवनीयस्य पुरस्ताद्धरेत् । 'तमन्वङ् ब्राह्मण आर्षेय आहवनीयेन सह, तमन्वग्निहोत्रेण सहाध्वर्युः पूर्ववत् कर्म स्थापित आहवनीये " उषाः केतुना ” इति प्रत्यङ्मुख उपविश्याज्यं जुहुयात् येनानीतम् । ततः पूर्ववत्समिदाधानादि ॥ १० ॥ अग्निहोत्रस्य स एव होमकल्पः । तत्प्रायश्चित्तं यत्प्रातः कालातिपन्नस्य ॥ ११ ॥ नित्यममिहोत्रमुपसायेत्येवमादि स एव होमकल्पः । कालसमापादनीयहोमवर्जम् । उपस्थानवरदाने कृत्वा होमपरिसमाप्तिः। आदित्योपस्थानादि । द्वयोः पयसा होमान्तम् । तदेव प्रायश्चित्तं यत्प्रातःकालातिपत्तौ ॥ ११ ॥ एतावनाना । नात्राहवनीयमनुगमयति ॥ १२ ॥ 'एतावन्नानाभावः । नाबाहवनीयस्यानुगमनम् । अमिहोत्राहवनीय एव । मैत्रादि ॥ १२॥ I. B. I. इतरस्य न स्यादिति. 2. B, 2. सौर्यष्टयो 3. B. 2. मन्यनं. 4. B. 2. omits रात्रिग्रहणेन, 5. B. 2. क्षिप्तः. 6. B. 2. omits अग्निहोत्रस्थाल्या पूर्वामिति । 7. B. I. reads अग्निहोत्र, 8. B. 2, एवं नानाभावः, क अध्वर्योरग्निहोनधारणे व्यापतत्वादन्येनाहरणस्य दृष्टार्थस्वाय तेन होमः कर्तव्यः ।

·१५५ पायश्चित्तानि ] मधमप्रश्ने द्वितीयः पटलः अथैकेषाम् । यस्याग्निमनुधृतं सूर्योऽभिनिम्रोचेदभ्युदियादा ॥ १३ ॥ अन्येषां शाखिनां मतिः ॥ १३ ॥ इति सप्तमी कण्डिका " 'मनो ज्योतिर्जुषताम् ” " त्रयस्त्रिंशत्तन्तवः ” इति द्वे चतुर्ग्रहीते जुहुयात् ॥ १॥ " मनो ज्योतिर्जुषताम् ” इत्येकं चतुर्गृहीतं 'हुत्वा " यस्त्रिंशत् ” इति द्वितीयम् अग्निहोत्रार्थ एव 'विहृतेऽनौ, तदङ्गत्वात् । कइष्टयस्तु तन्त्रभिन्नाः । तस्मात्तासामन्योऽमिः । खकेचित्तु हुत्वा प्रायश्चित्तममिहोत्रार्थ प्रणयनम् । शाखान्तरस्थो विधिः विकल्प्यते सर्वत्र न समुच्चीयते ॥ १॥ यस्य विपक्रान्तमहुतमग्निहोत्रं सूर्योऽभ्युदियाद्यथा विज- निष्यमाणो न विजनिष्यमाणो न विजायेत ताहक तत् । आत्मानं वा ह यजमानो रुणद्धि सर्वज्यानि वा जीयते । नित्यमग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोरप्राणन्नासित्वा समन्य हुत्वा भूर्भुवस्सुवरित्युपतिष्ठेत । एक- हायनो दक्षिणा ॥२॥ I. B. 3. reads गृहीत्वा. 2. B. I. reads विहिते. 3. B. 2. तासामन्योऽग्निस्तस्मात् . क. इमौ चतुगृहीतहोमी अग्निहोत्रार्थमुद्धृत एवामी कार्यो, तयोर मिहोत्राशत्वेन भिन्नतन्त्रत्वाभावात् । इष्ट यस्तु भिन्नतन्याः । अतोऽन्यतरमुत्पादनीयम् । ख. हुत्वा प्रायश्चित्ताहुतिद्वयं पुनरमिहोत्रार्थ प्रणयन्ति केचित् । ग. प्रतिपर मेवेन निरपेक्षोपदेशान्न समुच्चयः । अयमन निष्कर्षः-~-आपदि होमकालातिपत्ती अनु धृत. प्रायश्चित्तहोमवयं बहुविवुद्धरणं या कृत्वाऽमिहोत्रहोमः । अनापदि होमकालातिपत्तौ अनुद्धत्त- प्रायश्चित कालसमापादनीयच कृत्वाऽमिहोत्रहोमः । अत्रानुद्धृतप्राश्चित्ताहुती द्वे एवेति केचित् , इतरस्य विरोधात् । तथाहि-प्रातःकालातिपत्तो आहवनीयानुगमस्याहत्वाच्चतुर्गृहीतमाज्यं पुरस्ता. दित्यत्र, नात्राहवनीयमनुगमयतीति तन् निषेधात् विरोधः। अन्ये त्वयं विरोधः प्रातःकाले, सायं काले तु विरोधाभावाद्बहुविदुद्धरणमपि विकल्पेन कर्तव्यमित्याहुः । होमकालाविशेषे सङ्कल्पितेऽनुधृते तत्कालातिपत्ती अनुभूतप्रायश्चित्त कालसमापादनीयच्च कर्तव्यमिति । १ मनो ज्योतिर्जुषताज्यं विच्छिन्नं यज्ञ समिमं दधातु ॥ बृहस्पतिस्तनुतामिमं नो विश्वे देवा इह मादयन्साम् ॥ (ते. स. १.५.३.२.) २ त्रयस्त्रिंशत्तन्तवो ये वितरिनरे य इमं यज्ञ ५ स्वधया वक्षन्ते ॥ तेषां छिन्नं प्रत्येतद्दधामि स्वाहा धर्मो देवा अप्येत् ॥ १.५.१०.४.) तै. सं.

·१६० [क. ८ सू.४ - । भआपस्तम्बश्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये विप्रक्रान्तम् आरब्धमनुदिते होण्यामीति । *समिदाधानादि । खपरिषेचनादी- त्युपदेशः । अहुतायाञ्च पूर्वाहुतौ सूर्य उदेति, यथा विजनिष्यमाणो प्रसूयमानो न 'विजायेत साहक्तत् । अमिहोत्रमार्तिगतं मन्येताध्वर्युः । "यद्वाऽमिहोत्र- होमोऽनर्थकः । यजमानो रुणद्धि आध्मायन्तेऽस्य स्रोतांसि । सन्निरोधं प्राप्नोति । सर्व- ज्यानिः सर्वस्वहानिः । नित्यमग्निहोत्रमिति पूर्ववदुपस्थानान्तम् । एकहायनः एकवर्षः। "सा दक्षिणा अध्वर्योः ॥ २॥ हुत्वा तदुद्वास्य पुनराधेयं तस्य प्रायश्चित्तिरित्याश्मरथ्यः ॥३॥ हुत्वा घृष्टयन्तात्परं होम समाप्य तद्वास्य तत्परित्यज्य विधानेनामिजातं पुनराधेयं प्रायश्चित्तिः । अनन्तरं न वर्षासु । आन्याधेयमपि लभ्यते आलेखनमतादित्युपदेशः ॥ ३ ॥ अथैकेषाम्-'यद्यन्ते स्याचुन्नीय प्राडुदाद्रवेत् । स उपसाया तमितोरासीत । स यदा ताम्येदथ भूः स्वाहेति जुहुयात् । प्रजापति भूतस्तमेवोपासरत्स एवैनं तत उन्नयति नार्तिमाछंति यजमान इति विज्ञायते ॥४॥ 2. B. I,आधीयन्ते तस्य. 4. B. 2. omits होमं. I. B. 2. विजायते. 3. B. 2. स. 5. B. 2. प्रायश्चित्तं. 6. B. I. omits न, क. अनुदिते होण्यामीति सझल्प्य होमात्प्रागुदिते समिदाधानादि। उदितानुदितहोमयोः प्रणयनस्यानुदिते कर्तव्यत्वादुदितहोमे प्रणयनादूर्ध्वमुदयस्यावश्यम्भावात्प्रक्रान्तममिहोत्रमिति निमित्तत्वानुपपतिः । समिदाधानादेस्तु पूर्वकालस्याविधानाखोमसमान कालत्यादनुदितहोमे सङ्कल्पिते प्राग्योमादभ्युदये वक्ष्यमाणनैमित्तिक भवतीति । ख. समिवाधान-शुन्धन परिस्तरणानामनियतकालत्वात्परिषेचनादेनित्यवद्धोमसमान कालस्वात्तदूर्ध्वमुदये नै- मिसिकमित्युपदेशमतम् । ग. आर्तिगतत्वारिकयमाणोऽप्यमिहोमो निष्प्रयोजनः । घ. अग्निहोत्राकरणेन यजमानस्य स्रोतांसि मूत्रपुरीषादीनि आध्मायन्ते ऊच्छूनानि भवन्ति । तेन यज- मानस्तेषां सबिरोध प्राप्नोति । ह. 'यस्य वोभावनुगतो' इत्यत्र पुनराधेयश्रुतेरग्न्याधेयेऽपि तुल्यतया आलेखनव्याख्यानादिह सूत्रा- नुक्तोऽपि स पक्षः कर्तव्य इत्युपदेशमतम् । १ . प्रा. २.१.९.३.

·प्रायषितानि नवमप्रम द्वितीयः पटलः- ११ 'अथैकेषाम् । अस्मच्छाखामाह सूत्रकारः । तेन 'खाण्डेयानधिकृत्य कृतं सूत्रम् । यद्यन्ते स्यात् यदि समीपे यजमानस्स्यात् । स उन्नीय स्वयं प्राकुदाद्रोत् गच्छेदा- हवनीयं प्रति स उपनाच व्याहृतिजपान्तं कृत्वा । आतमितोः आश्रमोपजनना- त्तिष्ठेत् । श्रान्तो भूत्वा भूस्वाहेति पूर्वाहुतिं जुहुयात् । प्रकृतिवदुत्तरा त्यादि । प्रजा- पति भूतो नित्यजातः 'तमेवोपासरत् तमुपागच्छच्छरणम् । तस्य होमं कुर्वन् स एवैनं तत उन्नयति तस्माद् दोषादुद्धरति । नार्तिमामोति यजमानः' इति श्रुतिः। नाबामित्यागः । प्राजापत्यं हविः प्रजापतिः प्रजामित्यूहः । परतोऽप्युजयनानाहामारनिहिते यजमाने एतत्प्रायश्चित्तम् । उन्नयनादित्युपदेशः ॥ ४ ॥ यस्याग्निहोत्रं विजित छहे व्यहे चतुरहे वाग्नये तन्तुमते- ऽष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ ५॥ विच्छिन्नेऽमिहोत्रहोमे एकाहे चहे च ब्राह्मणोकमपि लभ्यते “ खउतैकाहमुत यह न"जुलति" इति। परतश्च त्रिरात्रादग्न्याधेयमेव, अमिहात्रस्यामि प्त्यर्थत्वात् । अमये तन्तु- मते, अग्ने तन्तुमन् , अनि तन्तुमन्तम् , अमेस्तन्तुमतः, अमिस्तन्तुमानिदम् ॥ ५॥ स्वयं ण्वानः 'इगमप्रयावं तिग्मशृङ्गो वृषभः शम्बालः। प्रत्नं सधस्थमः पश्यमान आ तनमाग्नदिव्यं ततान। त्वं नस्तन्तुरुत सेतुरग्ने त्वं पन्था भवसि वयानः। त्वयाऽग्ने पृष्ठं वयमारुमाथा देवैः सधमादं म:मेति याज्या. पाक्ये ॥ ६॥ "स्वयं कृण्वानः सुगम् " " त्वं नस्तन्तुः" इति प्रधानस्य ॥ ६ ॥ . . B. I reads अयैकेषामित्यस्माच्छाखा. 2. B. 2. reads खाण्डिकेयान्. 3. B. I. तदुनीय. 4. B. 2. अनुगच्छेत् . 5. B. 2. आश्रमायजमान. 6. B.2.omits भूत्वा. 7. B. 1. उपासरेचमुपागच्छेद. 8. B. 2. reads सनिहिते लक्ष्यत पतत्. 9. B. 2. अग्निहोत्रस्य. 10. B. I. जुहोति. क. उन्नयनादिनैमित्तिकनिर्देशाभित्यममिहोत्रमित्यादिपूर्वो विधिरसञ्चिहिते यजमान इत्युपदेशमतम् । " तस्माद्यस्यैवं विदुषः उतैकाहमुत व्यहंन जुइति हुतमेवास्य भवति" इति वचनादमिहोत्रबामणार्थ- विदुष आपदि होमचतुष्टयाकरणेऽपि न दोष इति । १ .ब्रा २.१.७.५. २ . बा.२.१.२५, २१ ·१६२. [क. ८ सू : ८ . " आपस्तम्बत्रौतसूत्रीये धूर्तस्वामिभाष्ये 'तन्तुं तन्वन् उब्दुध्यस्वाग्ने" " उदुत्तमम्” 'उद्वयं तमसस्परि 'उदुत्यं" " 'चित्रम्" इत्युपहोमाः ॥७॥ तन्तुं तन्वन् " " उबुध्यस्वामे "उदुत्तमम् ” “ उद्वयं तमसस्परि" उदुत्यं "" चित्रम्" इत्युपहोमाः षडेते ॥ ७ ॥ हव्यवाहमभिमातिषाहं रक्षोहणं पृतनासु जिष्णुम् । ज्योति- हमन्तं दीद्यतं पुरन्धिमग्नि स्विष्टकृतमाहुवेम ॥ स्विष्टमग्ने अभि तत्पृणाहि विश्वा देव पृतना अभिष्या उरुं नः पन्थां प्रदिशन्यि भाहि ज्योतिष्मद्वेयजरं न आयुरिति सांयाज्ये ॥ ८ ॥ नारिठान् हुत्या 'हव्यवाहं स्विष्टम् ' इति स्विष्टकृतः । यद्यमिधीयते तत एतत्प्रायश्चित्तम् । अनुगते भूयोऽनुगमनप्रायश्चित्तं पुनराधेयमग्न्याधेयं वा ॥ ८ ॥ इत्यष्टमी कण्डिका इत्यापस्तम्बीयश्रौतसूत्रीयधूर्तस्वामिभाष्ये द्वितीयः पटलः ।। 1. B. 2. reads इत्यादिकान् षडुपहोमान् हुत्वा नारिष्ठान् . 2. B. 2. reads यथभियत एतत्प्रायश्चित्तमन्यथा पुनराधेयमग्न्याधेयं वा । १ तन्तु तन्वनजसो भानुमन्विहि ज्योतिष्मतः पथो रक्ष धिया कृतान् । अनुल्यण धयत जोगुवामपो मनुर्मव जनया दैव्यं जनम् ॥ (तै. सं. ३.४.२.२.) ३. उदुत्तम वरुण पाशमस्मदवाधम वि मध्यमं श्रथाय । भथा क्यमादित्य प्रते तयानागसो भदितये स्याम ॥ (ते. सं. १.५.११.३.) ४ उहयं तमसस्परि पश्यन्तो ज्योतिरुत्तरम् । देव देवना सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमम् ॥ (तै, प्रा. २.४.४.९.) ५ उतुत्य जासयेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्यम् ॥ ६ चिनं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मिनस्य घरुणस्याग्नेः । आ प्रा यावापृथियी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥ (तै. सं. १.४.४३.१.)

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.