·.
इद पुस्तकं 'मोतीलाल लाधाजी ' इत्येते
पेट ) प्रकाशितम् । ( अस्य सर्वेऽधिकार
तच,
पुण्यपत्तने सदाशिवश्रेण्यां लक्ष्मण ।
स्वकीये ' हनुमान प्रिंटिंग प्रेस

·श्रीः प्रास्ताविक किंचित् । वीरः सबसुरासुरेन्द्रमहिनो वीरं बुधाः संश्रिताः । वीरपामिहतः स्वकर्मनित्रयों वीराय नित्यं नमः ॥ बीरातीर्थमिदं प्रवृत्तमनुलं वीरस्य घोरं तपो । वीरे श्रीकृतिकोनिकान्तिनिवयः श्रीधीर ! भद्रं दिश ॥३॥ भानमनप्रभारसंस्थायाश्चतुर्थो मयूखः स्याद्वादन्नाकराभिध. सनदेवकृपया प्रकान्यते । सोऽयं अन्य (८४००० ) चतुरशीतिलहन्त्रयः यत्तस्यान्मको निरमाथि श्रीवादिदेवभूतिभिरिति कर्णपरम्परातः समा- पता प्रथितिः । बहुशः प्रयतमानरमाभिलत्तजैनाचार्याणां पूरीणां च रुपचालन्मि लत्परिच्छेनान्नको भागो अन्यराजत्यास्य । अस्मन्मुद्रापित. न्यान्तरजमेण संनुयते चेदयं तर्हि व्यान्नुयाद् द्वादशराती पृष्ठानामिति संभावयानः। संपूर्णो अन्य एकत्लिन् विभागे संप्रयते वेगवेद वैरत्याय पिपनियामनो विभागशः संनुन्ध प्रकाशचितुमारब्ध एपः । तत्र प्रथमो मागः प्रयनपरिच्छेदात्मक मुद्रितः । प्राय इयतैव प्रमाणेन भागातराण प्रत्ये प्रतिमासं मुद्रांसादिति त्तमहामहे । अन्यराजोऽयं वौद्धयोगादि- नतानां परामर्शकोप्तोऽवयनन्ययनार्हो न केवलं त्याद्वानमतानुयायिनां चिनु निनन्तस्थानामपि स्यावादमतजिनानूनाम् । मत. पूर्वमयूखबद. स्थापि मूल्याल्पवपरिशिष्तविस्तारमन्थान्तर्बहिःपरिचयादिकं सविस्तर माहतम् । सन्ति चात्य अन्यत्य द्वादशपरिशिष्टानि । किंतु परिशिष्टादि- कमन्तिने विभाग एव मुत्रयितुम् । नेतनपत्रापांनुद्रयिष्यमाणां निर्दे- शस्य पूर्व वनराश्यत्वात् । केवलं टिप्पन्यादिकमर्यावसायोपयोगि तत्यलेऽधोमागे निरोशि। प्रतिपत्रं पश्त्यका निर्दिष्टा येपानुपयोगः परिशिष्टदर्शनलौर्याय । न्यच पुलकानां वस्त्रान्न बन्धनमस्तुनपत्रा- लामिति चयन्ति कोचिन्हानागाः परं ततिशो ग्राहकैः स्वयमनु टेवन् । बलानिस्तया संपादने देनानिमतस्तदर्थ द्रव्याधियत्ययस्ते नुधैव पीडितवेततो भवेयुरिति ययापूर्व सरपिराहता। इतिविनिवेदकः । ईन्न कार्यलयः पुकानन्न। विद्वशंवदः- मोतीलाल लाघाजी

·No text on this page.

·ॐनमः सर्वज्ञाय । श्रीवादिदेवगिविरचितः प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कारः ततधास्याच ॥ स्याद्वादरत्नाकरः॥ नमः परमविज्ञानदर्शनानन्दशक्तये ॥ श्रीयुगादिजिनेन्द्राय स्वायत्तीकृतमुक्तये ॥ १॥ एकस्यापि तुरङ्गमय कमपि ज्ञावोसारं सुर- श्रेणीभिः सह पष्टियोजनमितामाक्रम्य यः काश्यपीम् ।। आरामे सनवासरद भृगुपुरस्यैशानदिनोडने । स श्रीमान् मयि तुतः प्रवृत्तां कातण्यसान्द्रे देशो ॥२॥ दिइन् । २ साईटविक्रीदिन्न : गुरप्रदेऽटुन 'मटोच ' इति सल। ४ दिसतीशः । श्रीमान्नसान्निी सादेन्डन्न्य- समायोजितना राजा मानद । एमदा तेन राजा बने स्तुरंग जमकर निकाला एन्टिास्त्रानन्नान्दनः मनुर- न्या.श्रीन्तो मान्ने सुन्निन्वन्निः कन्या रात्री कोनन परिच चेन्ट सानादेनिने नइ रागाजिनात्रु' बनत नानं चन्दिन वन्नुवन-डेटः मानिदि त्योवार तन्त्र पत्त भन्दा कानातजातिलनिन्नानन्दलदे- विति सचिन हारवहन वान्त्वानीवनक्रके कि देवल विन्नास वदन्न जान 17 देन सन्निको जन्म दिनानुर्विद करिल निमाविका नालासोटी निरनिन्दद।

·-- " - . . पानगर गाना - गम II नाम: :::::::: '' मा को गली ...: । गृ: मायाम आगातान मग : नि:नानानानिनिगा.' प्रकाशन गरिरः । १० गादयानगाम!! प्रक्रीटनमतानने अभिनयमः । मंना विचन्गेरिने : ॥ ' ' यन्नाम गृतिमात्रापि कृतिना जाना लगा जान । जागन्ने प्रतिमातिमा गतिः ।, १५ नां त्रैलोक्यगृहप्रस्टामन वानप्रीपरभा । वन्दे गाग्दचन्द्रमुन्दरमणी श्रीगाम देनाम ॥ ६ ॥ येपां हन्त पिबन्ति कम्पुटग्यापि गमाश्रिताः। किञ्चित्कृणितलोचनाय मुधियः सुस्तादृशानामतम् ।। निःसाधारणभक्तिभाजनजने विषस्य विज्ञापली । सन्तु श्रीमुनिचन्द्रमरिगुग्यस्तेऽभीप्सितनामये ।। ७ ।। श्रीसिद्धसेनहरिभद्रमुखाः प्रसिद्धा- स्ते सूरयो मयि भवन्तु कृतप्रसादाः ॥ १ लन्धरा २ 'तिक्षिणी' इति प. पुलरे पाठ । कनोविशतिमलीधर ४ श्रीवर्धमानेन एकादशाना गणपराणा सगमा निराहता सविस्तरं वर्णनगलन्मुद्रापितत्याद्वादन १५८ पृढे २।४ विपन्यो: ५ साव्यवहारिक पारमार्थिक चेनि दिनेद प्रन्यान् । : वमन्नतिलस। । तदिन ·परि. १.१] स्याहादरत्नाकरसहितः येपां विमृश्य सततं विविधान् निबन्धान शास्त्रं चिकीपति तनुप्रतिभोऽपि माक् ॥ ८ ॥ अधिकतरमनीपोल्हासिनस्तुल्यबुद्धे मदविपधरदष्टस्वान्तदेहस्य चास्ति ॥ उपकृतिरिह शास्त्रेणामुना नैव किन्तु प्रकृतिसरलचित्तस्याल्पमोधस्य मत्तः ॥ ९ ॥ इह कृतज्ञतामवलम्बमानः नाकारस्तत्तिद्धिनिबन्धनं परापरगुरु- प्रवाहं स्मृत्यौद सङ्क्रनयन्निमं प्रथमतः लोकमाह-- रागद्वेपविजेतारं ज्ञातारं विश्ववस्तुनः । शक्रपूज्यं गिरामीशं तीथेशं स्मृतिमानये ॥ १ ॥ तत्र तीर्यते भवाम्भोधिभव्यरनेनेति तीर्थ चतुवर्ण. श्रमणमसध. तस्य ईशः स्वामी तीर्थेगः प्रत्यासन्नोपकारि- मोरन्य वाच्चोऽर्ष । त्वादिह श्रीवर्द्धमानम्तम् । स्मृति स्मरणमानये प्रापयामि । अपश्चिमतीर्थाधिनाथ श्रीमहावीरमहमिह प्रन्थारम्भे नरामीत्यर्थः । कथभूतम् । रागोऽभिजात्मा । ट्रेप परसम्पत्त्वसहन- १ स्वभावती विशेषेणापुनयतवा जेतु विक्षेप्नु गीलं यम्बानी गग- हेपटिजेना तम् । पुन. कीदृशः । ज्ञानारमवत्रोतारम् । कन्च । विवदम्तुनः कालत्रयदत्तिसामान्यविद्योपान्मकपदार्थम्च भयः कि विशिष्टन् । नत्र तमन्युमि. पूज्य कमनीयागोकाघाटनहानिया- १ निय सादिया । हनिमत्य अन्जा न्या । मरिनी। 'मद, ' इति प.. ए प । ४.पि.न.-"वना (FP + मजीद ४,दिवा । मि . २६:. . ८. विदिशा : दरो - हवा 7 ! प्रार . पर ·-~-- १० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. १सू.१ विरचनेनार्चनीयः शक्रपूज्यस्तम् । पुनरपि कीदृक्षम्, गिरां वाचामीशं यथावस्थितवस्तुगोचरत्वेन तासां प्रयोक्तृत्वान्नायकम् । अनेन च विशेषणचतुष्टयेनामी यथाक्रमं भगवतो मूलातिशयाश्चत्वारः स्मृति- मुकुरभूमिकामानीयन्ते । तद्यथा अपायापगमातिशयो ज्ञानातिशय ५ पूजातिशयो वागतिशयश्चेति । एतेषां चातिशयानामित्थमुपन्यासे तथो- त्पत्तिरेव निमित्तम् । तथा हि नाविजितरागद्वेषो विश्ववस्तुज्ञाता भवति । न चाविश्ववस्तुज्ञः शक्रपूज्यः सम्पद्यते । न च शक्रपूजाविरहे भगवा- स्तथागिरः प्रयुक्त इति श्लोकस्य वाच्योऽर्थः ॥ प्रतीयपानस्त्वयम् । इह ये किलाविदलितदृढतररागद्वेषद्विपत्ता- लोकस्य प्रतीयमानोऽर्थ । शेपदु.खविशेषाः अविदितहेयोपादेयोपेक्षणीय- ताख्यापितजीवन्मृततुल्यभावाः सकललोकस्यापि अनवलोकनीयाः विषयाविसंवादसमुदितपरमानन्दप्रसादितहृदयसहृदय- स्पृहणीयशब्दप्रयोगाशक्ता. अथ च परमसुखविज्ञानपूज्यत्वसम्यक्शब्द प्रयोक्तृत्वाभिलापिणस्तान् प्रति तत्समीहितगुणाधीशस्य भगवत १५ समाश्रयणीयत्वं वस्त्वमुना श्लोकेन व्यञ्जनव्यापारगोचरतामावेदयतो ग्रन्थकृतोऽस्माभिरेतत्स्मरणशरणप्रपन्नैरिदं शास्त्रमुपदिश्यते । तदहो जना यूयमप्यमुमेवासाधारणगुणाधिकरणं स्मरणकरणेन शरणं प्रपद्यध्व- मिति परहितप्रपन्नत्वमुपदेशदानदक्षत्वं च वस्तु भगवत्समाश्रयणार्थ परप्रोत्साहनायाभुत्साहप्रतीतेर्दयावीररसो भगवद्विपयो रत्याख्यो २० भावश्च ध्वन्यते । यो हि दुर्जयमप्यान्तरमैरातिनिकर परित. पराकर्तु प्रवीणस्तस्य बहिरहितसम्भावनैव नाविर्भवतीत्यतिशयोक्तिरलङ्कारः । अत एव चान्येभ्यो विजयिभ्यो व्यतिरेकावगमाद् व्यतिरेकालेधारश्च । । १ 'दन्ताशेष' इनि भ. म पुस्तायो पाठः । २ परम्परास्थानन्यात्मिका रति: म्यायिभावे पय प्रश्रमो भाव । ३ शत्रुममुदायम् । ४ विशेषविवरया भेदाभेदयोगायोगव्यत्ययोऽतिशयोक्ति । काव्यानुशागने अ ६। ५ उत्कर्षा- पार्षदेतो. साम्यन्य चोक्तावनुक्तो चोपमेयस्याधिस्य व्यतिरेक । का. अ. ६॥

·यानानि । पगारवादग्गरण न प्रविनामधन गाना- निर्वाग्मय भगवनी गगनी गगन विगन न्यने । त्रि- न चान्यनीकि नगन्यो भगवन समविन्यायालयनिरे- कालांग वन्यने । र नानागाणाधिकरणनया भगवन परमगुगन्य ग्याचिन भवनि । नया: पम्मी गम्भंगगन पर्दमानी ५ ২ান বিশাল বিশাল মান ভাষায় व पुन भिग्निमा सम्पन्न मन योजना बनायागे या सम्यनि- परः । ननाघरगुरपि गणपगदिनम्मदगमपर्यन्तो व्यायानः । तम्यै- कडेगेन निगदिनलाधनाधिकरणवादपग्गुनन्वोपपत्तेः । अत्रात् कश्चिद, भवतु नामवं परापरगुरप्रवाहस्य प्रमितिः । तथापि १० कथमसी प्रकृतगात्रम्य सिद्धिनिबन्धनं येन मानिदिनियतमानि तदारम्भे तन्य स्मृतिः श्रेयसीति तंत्र के समाद- नमि पिचार धते परापरगुरुप्रवाहम्य म्मरणाद् धर्मविगेपो- त्पत्तरधर्मध्वसात् तद्धेतुकविमोपगान्तेरभीप्सितगालपरिसमाप्तितः स तन्सिद्धिनिवन्धनमिति तन तर्कानुकुलम् । एवं हि तेषां प्रस्तुतगात्रा- १५ रम्भे पात्रदानादिकमपि कर्तव्यकक्षामास्कन्देत् । परापरगुरुप्रवाहम्म- रणवत् तस्यापि धर्मविगेपोत्पत्तिहेतुत्वाविपादाभिहितगालसिद्धिनि- बन्धनत्वोपपत्ते । मगलत्वात् आप्तस्मरण शास्त्रसिद्धिनिबन्धनमिन्य- परे । तदपि त्रपापात्रम् । स्वाध्यायादेरपि मङ्गलत्वाविरोधात् न बन परापरगुरुपरम्पराम्मरणमेव मङ्गलमिति क्षितिपतिशासन न परापरगुस्प्रवन्धानुध्यानाद् ग्रन्थकारस्य नास्तिकतापरिहाट द्वचनस्यास्तिकैरादरणीयत्वेन सर्वत्र ख्यात्युपपत्तेस्तदनु निवन्धनमिति कतिपये । तदपि न चतुरचेतोहग्न मात्र - -- १ नयादिविभाव स्थैर्याद्यनुभावो धृन्यादिकन - दो वीर । धर्मवीरो नागानन्दे जीमूतवाहनायादला युद्धवीरो वरिचरिते रामस्य । का. अ. सामन्टन ·धराणा भगवद्वचनातिशयप्रसादात् स्वमतिश्रुतज्ञानावरणवीर्यान्त- प्रमाणनयतलालोकार: समर्थनादेव शास फर्नुनास्तिकतापटिना । नो माया परापरगुरुप्रतन्त्रानु-गानानने राग नाजिनागरिकानपप । शिष्टाचारपरिपालनसानवात तम्गरण तामिलिनिसानामि पो । नैतदपि सा-नीयः । स्वा गागादेरपि सकलशिष्या नागपालनगानने- नावधारणात् । ततः प्रस्तुतगागोन्पानिमितनिरन्तनमा पम्योन्यनि- कारणत्वात् तदर्थनिर्णयगाननन्याग परापरतुनना लिगहिनिबन्न- नमित्येतदेव सदयसंवेगामिति । ननु यथावद्विनानमेव कर्तुम्तन्सिमिनिनननामिति चेत् । मैवम् । परापास्तनिर्मितगाम्स तस्य गुरुपदेशपरतन्त्रन्यान् । श्रुतज्ञानावरण- ° प्रतणान्ने हेतुभूतमिति क्षयोपगमात् गुरुपदेशविरहेऽपि श्रुतज्ञानम्योत्या. दान्न तत्तत्परतन्त्रमिति चेत् । तदप्यवयम् । द्रव्यभावश्रुतस्याप्तोपदेशापाये कस्याप्यभावात् । तथाहि द्रव्यश्रुत द्वादशा वचनात्मकम् । तदर्थज्ञान तु भावश्रुतम् । तद्रितयमपि गण- गकासमाधानाम्या व्यव. स्थापनम् । । यथोक्तम् । २० ५ रायक्षयोपशमातिशयाचोपजायमानं कथमाप्तायत्त न भवेत् । तथा च परापराप्तप्रवाह निवन्धन एव परापरशास्त्रप्रवाहस्तन्निवन्धनं च यथाव- द्विज्ञानं शास्त्रकर्तुरभिमतशास्त्रकरणलक्षणफलसिद्धेरप्युपाय इति तत्का- मेनात. समस्तोऽपि तदारम्भे स्मरणीय एव अभिमतफलसिद्धेरभ्युपायः सुबोधः । प्रभवति स च शास्त्रात् तस्य चोत्पत्तिराप्तात् ॥ झत भवति स पूज्यस्तत्प्रसादप्रबुद्धे- न हि कृतमुपकारं साधयो विस्मरन्ति ॥ १॥" अथ यथा गुरूपदेशः शास्त्रसिद्धेर्निवन्धनं तथाप्तस्मरणनिर्मित- धर्मविशेपमझलनास्तिकतापरिहारशिष्टाचारपरिपालनान्यपि तत्सिद्धौ १ अस्मन्मुद्रापितस्याद्वादमजा पृ. १७६ टि. ३. २ अस्मन्मुद्रापिततत्त्वार्थाधिगमसूत्रेषु अ ८ स्. ७, १४. अ. १ स. ५.

·परि. १ स. १] स्याद्वादरत्नाकरसहितः तेपा सहकारित्याविनेपात् । अवितथमेतत् केवलमाप्तस्मरणनिर्मिता- न्येव तानि गाससिद्धौ सहकारीणीत्यवधारणं प्रतिषिभ्यते । सत्पात्र- दानादिना निमित्तान्तरेणापि निर्मिताना तेपा तस्या सहकारित्वसम्भ- वात् । कदाचित्तभावेऽपि पूर्वोपार्जितधर्मविशेषेभ्य एव गासनिप्पत्तेश्च । परापरगुल्पदेशन्तु न तद्वदनिवतः शातकरणे तस्यावश्यमपेक्षणीय- ५ वादितरथा तदनुपपत्तेः । ततः परापरगुरुप्रवाहस्य शास्त्रसिद्धिनिबन्ध- नत्वात् तदारम्भसमये तल्मृतित्पपनैवेति ॥ कथं पुन प्रमाणनयतत्वालोकः शासं येन तदारम्भे परापरगुरु- प्रवाहः नर्यत इति चेत् । उच्यते । तल्लक्षणयो- प्रनापन्नतत्वालोक्ता 'गात् । तथाहि वर्णात्मकं पदन् । पदात्मकं सूत्रम् । १० मारूत्वसिद्धिः। सूलसनूह. प्रकरणम् । प्रकरणसमूहो यथासमय परिच्छेदो वा पादो वा आहिकं वा अध्यायो वा तत्समूहश्च शालमिति मात्रलक्षणन् । तचाष्टपरिच्छेदीरूपस्य प्रमाणनयतत्त्वालोकस्यास्तीति सोऽपि जातम् । यद्वा विश्वव्यापकाप्रमाणनयतत्त्वनासनाच्छाखत्वमस्य मनीषिभिर्मन्तव्यम् । प्रसिद्धे चास्य शासत्वे तद्विवरणस्यापि गासत्वं सिद्धमयोद्धव्यम् । तदर्थत्वात् । एवं च सिद्धमिदम् यः सूत्रार्थपवित्रगास्पटली निर्वर्तनप्रौढता- हेतुत्वात् परमोपकारकता विश्वत्रये विधुत । प्रारम्भेऽत्र कृतज्ञता प्रकटयन्नात्मन्यसा सूत्रकृत्- तामेतामकरोत् परापरगुस्स्तोमस्य तस्य स्मृतिम् ॥ १० ॥ ननु गक्यानुष्टानाभिधेयेनाभिमतप्रयोजनेन सम्बन्धेन च सहिता- न्येव गारुाणि प्रेक्षावद्भिराद्रियन्ते नान्यथा । प्रमाणनमनत्त्वनि सून- मकवारम्नुि सार- प्रेधावत्त्वक्षते । तत्किमिद प्रस्तूयमान भारू- न्यवयस्थावरकन्द- मभिधेयप्रयोजनसबन्धैः सहितं रहितं दा प्रदर्शनम्। स्यात् । रहित चेत् तर्हि तदारम्भार्थमभियोगो २५ निरुपयोगः स्यात् । अहिटप्रलापवायसदानन्वरूपोपवर्णनदादाहिमा- , सन्ध , प्रदोग्न तधिकारीयजन्ययम्। अहिलय पिसाचादिरस्यापा । वासस्य कशिदा दन्ग मेषरता शिपाईने पनि रोनाजीवाचारमा रतिदननार दानरसाप निर- दादाािनिया पावि रिमोगा। २० -

·No text on this page.

·परि.१ सू. १] स्याद्वादरत्नाकरसहितः आचार्यन्योपक्रमः शिप्यनिष्ठ इति । यथा घटशब्दःपृथुबुध्नोदराकारार्थ.। तदर्थस्तु घट उद्काहरणार्थः । तदुच्चारयिता तु तेन शब्देन तदर्थव्यवस्थापनार्थ इति । स इहापि न्याव. । शातं प्रमाणनयतत्त्वा- र्थम् । प्रमाणनयतत्वं हेयोपादेयोपेक्षणीयेप्वथेषु हानोपादानोपेक्षार्थम् । आचार्यस्तु तत्कर्ता तेन गारुण तदर्थव्यवस्थापनार्थ इति । एवं ५ व्यवस्थापनार्थत्वमुपक्रमस्याचार्यव्यापारस्य यथोचितं न तथा शास्त्रस्य । तत्य करणभावेन तथोपयोगादिति । एवं प्रमाणनयतत्त्वव्यवस्थापना- येदं प्रमाणनयतत्त्वव्यवस्थापनार्थमित्येवं तत्पुरुषोऽपि यदि क्रियते । तत्रापि क्रियाविशेषणतैव व्याख्येया । इदं स्वसवेदनप्रत्यक्षेणान्तस्तत्त्व- रूपतया प्रतिभासमानं प्रमाणनयतत्त्वालोकाख्यं गात्रम् । उप- १० कन्यते बहिः गदरूपतया प्रारभ्यते प्रणीयत इति यावत् । ननु प्रमाणं च नयश्चेति द्वन्द्वे नयनशब्दस्य पूर्व निपात. प्रामो- प्रनापन्यनिद्वन्दनन- त्यल्पाच्तरत्वान्न पुन-प्रमाणशब्दस्य बह्वचत्वादिति नगराब्दत्य पूर्वनिपात-चेत् । तन्न । अभ्यर्हितत्वेन वहचोऽपि प्रमाण- विचार । शब्दन्त्याल्पान्तरात् नयगव्दात् पूर्व निपातने १५ कृते दोपाभावात् । नसल्पाच्तरादभ्यहितं पूर्व निपतीति कस्यचिद- प्रसिद्धन् । त्मणहेत्वोरित्यत्र हेतुगब्दावल्पाच्तरादपि लक्षणपदस्य व्हचोऽभ्यर्हितस्य पूर्व प्रयोगदर्शनात् । कथं पुन. प्रमाणशब्दो नय- शब्दादभ्यहित इति चेत् । उच्यते । प्रमाणस्य सकलादेगित्वेन विकला- देगिनो नयादभ्यहितत्वात् । तहाचक प्रमाणशब्दोऽपि नवगन्दा- १ स्थापनापम् तिम.म पुलको पाः । 'व्यापारात् इति भ.न. पुत्रयो पात्र । ३ 'तनोपयोगाट शनि प. पुनरे पाट । ४ असाच्चर महि पा सू. २.२.३४.५ जन्महित च' इति वा. दानिकम् २-२-६४. Sोन्दो रियाया 'इलिपा म. :-२-१२६. । ७ सालदे. प्र. पाय, पेदन-प्रमा प्रतिनिधर्मात्मस्वस्टन दालविभिन्भेदा- निप्राधान्यानोपदारात चौगान प्रनिपादक ६८ करदे परीन्द्र विश्रादेहो न्यायनि ।

·No text on this page.

·...१२.१४ न्याहावन्नाकरसहिन. ६ प न्यभावम् । श्रोतुम्तु हेयोपादेयापरणीयेचप हानोपादानापेक्षालमणम् । प्रधान न्यभ्युदयानि प्रेयमावातिन्यम्पनुभयोरपि । एतच्चानन्नरप्रयो- जनफाल्चात् तेनैवाक्षितमनवम । अतो निन्प्रयोजनचानभिमतत्व- गरे, सुतराभव युदन्ते । सम्बन्धन्चभिययेन सह वाच्यवाचकभाव- लमण शान्तस्यावश्यंभावीचनत्तोऽयर्थाद् गम्यत इति सम्बन्ध- रहितवामानुत्थानोपहतैवेति । ननु प्रमाणनयतत्त्वस्यावस्थापनार्थमिदमायुप्मद्रि पालमुपगम्यते । तदन्थापनं च "प्रमाणनयोधिगम" इत्या- पूर्वगन्धास्थागता- पवननिपादनम् । दिना प्रबन्धेन पूर्वाचार्यरुमास्वातिवाचकमुख्यैः कृतमेव । अबस्थापितम्य चावस्थापनं पिप- १० पेपगन्नित्पयोगम् । अत्रोच्यते । चिरन्तनाचायैरवस्थापितमपि प्रमाण- नयतत्त्वनतिगम्भीरत्त्वान्न दुर्विदग्धाकुलितचेतोवृत्तिरवं लोक प्रतिपद्यते। तत्प्रतिपादनाय चायनुपक्रम. । अत एवं व्यवस्थापनेत्यत्र विशेष- द्योतको विगन्नः प्रयुक्तः । धात्वर्थमात्रवृत्तेरवगन्दम्य योगेऽपि हि प्यन्तन्य तिष्ठतेः स्थापनमात्रमेवार्थ. । न च नुश्लिष्टलक्ष्यलसणादि- १५ विभागप्रकल्पनललणाविशेषं विना वियानांतावन्मालेण प्रमाणनयतत्व- व्यवस्थापनहेतुरनाकुलता कल्पत इति ॥ अन्नाह कश्चित् । उदमादिवास्थं प्रमाणमप्रमाणं वा । प्रमाणमित्या- मनजन्येयादिवा- चमहे । कतनप्रमाणमिति चेत् । परार्था- गमः परार्थानुनानं चेति म । माभूदनादेय- २० वचनतान्नाकमित्यागनानुकूलं हि शातकारा- स्तत्परिकीर्तयन्ति । तत्रातपरन्पराधिगतार्थप्रतिपादनपरत्वादिदनादि- वाक्यमागममूलः परागिनः प्रतिपाद्यत । प्रामाण्यं पुनरम्याभ्यन्त- क्यत्व प्रानाम्य- स्पारन्न् । १तत्ता.तु. १.६. २ पिटत्य नाति मृनत्य मरनं नहि।तत्व र नास्ति नाति दीर्घस्य दीपता ॥ युते । शांचाः । सिनेनदिवा- करप्रभृतिमिः। ४ विनेना.-निमा। भवान्ना इति भ.न.पुत्तमयो.पा.

·No text on this page.

·१३ परि... स्थावादरत्नाकरसहितः नानमिति । यश्च तं प्रकृतमेव प्रत्याधत तं प्रति प्रवचनमनुमानं वेति नियनाहिरचनीयनादिवाश्यन् । यस्तु प्रेक्षापूर्वकारी प्रतिपनाऽ- प्रतिनियताततं प्रतवरणामरणयोर्वडच्छेब विराजते । गालबो- पन्यन्ते हि तल्लिनाप्रपोजनपात्रं गात्मेतदित्येवं रूपमातान्तरोप- देनं प्रेगगन नापजतेऽपेक्षते चानुपन्यन्ते तम् इत्युभक्यापि प्रेशवतः प्रवृचिनिन । नतस्याऽया पले प्रेमवतः प्रवृत्तिसिद्धेरकरण- कन्न एक रमणीय इति चेन् । कः खलु विमोऽओपनेनुपीनालिना सन्मादिनः मावासोपज्ञानुपदेशात् तदितरातप्रनीतोपदो ग्रन्थ- लाम्वमिति चेत् विनयनेतबिनियन इति प्रकाध्यन् । नियन्य प्रनगन्य बल्लयामार्थनिति चेत् । तहरानजीतनुपनमनु- १० मतः किं न नागन् प्रयासः स्यात् । तदुभयन्यागिनियाससान्ये निन्दिनः मानवाविवायोग्यातिन्न्यः नियः स्त्रिमाने हल्केनन् सर्वदाप्रतिकलतान् प्रति नमागतांश्चापि प्रेगन प्रदरते। ये विवादकारियोऽसिंगकृयादी प्रवर्तने नेग- नहाले नमादेववनानाममान्य हवामाराक्ष्मी घट्यन्ति २५ विनीमिति दिन पनि विग्मन् । माद् स्वन्धिन- न्दिय के वहति । २२ व प्रमाननामति नन्दनि ।। पचाविकान्यनुकरने का 'देव कलादिनन्य पुनर्यद देने दागनगेलेल्या प्रती सर्वक २० नवनिरिकल्पनेन्जानने का भन्न - ·२२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालद्वारः [परि. १.. प्रवक्तृगुणान् प्रतिपायान् प्रति स्वत एवाभ्यम्तकारणगुणान् प्रति प्रत्यक्षादिवत् । अनभ्यस्ततद्गुणांस्तु काश्चित्तान, प्रनि सुनिश्चितास- म्भवद्वाधकत्वरूपादनुमानात् । अपरांस्नु प्रतिपन्नातान्तरोपदेशादापि तथा स्वयं स्वार्थानुमानेन निश्चितमर्थ प्रकृत्य शालार्थिनां प्रतिपाद- ५ यितुं शास्त्रकृता युक्तमेतदिति म्वार्थानुमानमूलं परार्थानुमानमिदमा- मनन्ति । तात्पर्य खल्वस्य प्रवर्तितव्यमत्र गाने प्रमाणनयतत्त्वप्रतिपि- सुभिस्तव्यवस्थापनार्थत्वादिति प्रतीयते । न चास्य हेतोरसिद्धिः । उत्तरग्रन्थेन प्रसाधयिप्यमाणत्वात् । अथ यथा ग्रन्यकर्तुः प्रवर्त्ततेऽनु- मानं तथा तदार्थिनः श्रोतुरपि तत्प्रवर्तिप्यत इत्यलमेतदुपन्यासेनेति १० चेत् । अस्थाने स्पर्धाबन्धः । शास्त्रकर्ता ह्यन्तःकरणेन सकलमपि निर्वर्तयिप्यमाणशास्त्रार्थ यथाकथञ्चित्समधिगतं सम्यक्परामृगन् प्रेक्षावतः प्रवर्त्तयितुमादिवाक्यं प्रयुक्त इति न किश्चिदचतुरलम् । तदितरस्तु कथमिव प्रस्तुतशास्त्रार्थमवगच्छेदिति चिन्त्यम् । प्रवर्तनेन चेत् कथं न तर्हि परम्पराश्रयः । नहि प्रयोजनमजानानः प्रवर्तते । १५ न चाप्रवृत्तः प्रयोजनं जानातीति । समस्तपरार्थानुमानमुद्रोपद्रवकारिणी चेयमाशङ्का । शक्यत एव हि वक्तुमेव धूमानुमानेऽपि । यत्प्रतिपादक- वत् प्रतिपाद्यस्यापि स्वत एवोत्पत्स्यते प्रकृतमनुमानमिति किमेतदु- पन्यासेनेति । अथ भवेत् कश्चिद्विपर्ययसंगयानध्यवसायवशीकृतात्मा तं प्रति तत्प्रतीकारायोपयुज्यत एवैतत्प्रयोग इति चेत् । इतरत्रापि २० किं न तथा समर्थयसे । अथादिवाक्यकृतावेकान्तोऽनेकान्तो वेति अनेकान्त इत्याचक्ष्महे । तथाहि ये प्रेक्षापूर्वकारिणः सर्वथैवाप्रतिपन्नाप्ताः भादिकरणवाक्येऽने- कान्तवादस्य स्थापनम् । प्रतिपन्नप्रकृतमात्राप्ता वा भवेयुर्नामी प्रमाण- प्रदर्शनमन्तरेण प्रवर्तयितुं शक्या इत्यमून् प्रयोक्तव्यमेव यथासम्भवमागमानुमानोभयस्वभावमादिवाक्यम् । तथा हि यः प्रेक्षापूर्वकारी कुतश्चिद्व्यामोहात् कञ्चनाप्तं प्रतिपेदे तं प्रत्यनु- प्रति ·परि. १सू. १] स्थाद्वादरत्नाकरलहितः १६ मानमिति । यश्च तं प्रकृतमेव प्रत्यपद्यत तं प्रति प्रवचनमनुमानं चेति नियमाद्विरचनीयमादिवाक्यम् । यस्तु प्रेक्षापूर्वकारी प्रतिपन्नाऽ- प्रतिनियताप्तस्तं प्रत्येतत्करणाकरणयोर्यदृच्छैव विराजते । गारुकृतबो- पन्यस्ते हि तस्मिन्नमूदृशप्रयोजनपात्रं शास्त्रमेतद्वित्येवं रूपमाप्तान्तरोप- देशं प्रेक्षावान् नापेक्षतेऽपेक्षते चानुपन्यस्ते तम् इत्युभयथापि प्रेमावत. प्रवृत्तिरनिवृत्तव । अथेतरथाऽप्यत्र पक्षे प्रेक्षावत. प्रवृत्तिसिद्धेरकरण- शान्त एव रमणीय इति चेत् । कः खलु विगेपोडोपगेमुपीगालिना सम्भावितः मालकृदातोपनादुपदेशात् तदितराप्तप्रणीतोपदेशे ग्रन्थ- लाघवमिति चेत् किमर्थमेतद्विशिष्यत इति प्रकाव्यम् । मियन्य प्रबनमानम्य स्वल्पप्रयासार्थमिति चेत् । तहतिरामप्रणीतमुपदेशमनु- १० मरतः किं न नावान् प्रयास स्यात् । तदुभवव्यापिणियप्रयानसाधे निनिवन्धन.नाम्बकृतादिवाक्योपदेशप्राप्तिवन्ध. निबंध किच गान्तर कृतमेतत् सर्वथैवाप्रनिपनामान् प्रतिपन्नप्रकृतमात्राताश्चापि प्रायन प्रवर्तयति । येऽपि चाप्रेक्षापूर्वकारिणोऽर्थमंशयान्प्यादी प्रयतन्ने निण- मपीह गान् नम्मादेव प्रवर्तमानानामपाम्य हलाप्रेगगरमी घरवन्ति । मनमणधिनामिनि कि न पचमि विगंपलाभग । नामा.. निद बदन परे पति।चेच प्रत्यामिव प्रमाणमा नप्रनियम नि । नदा माप । मादिया. कावितानाध्य पमाणादितम्य पुनरारा :

·No text on this page.

·परि. १ सू..] स्याहादरत्नाकरसहितः । परार्थानुमानम् । साध्यसाधनयोर्व्याप्तिप्रतिपत्तौ तर्कप्रमाणस्य तैरनगी- कारात् । प्रत्यक्षस्यानुमानस्य वा तत्रासमर्थत्वेन साधयिप्यमाणत्वात् । अप्रमाणादेव विकल्पज्ञानात् तयोर्व्याप्तिप्रतिपत्तिरिति त्वसमीचीनम् । प्रत्यक्षानुमानप्रमाणत्वसमर्थनस्य वैयपित्तेरप्रमाणादेव प्रत्यक्षानुमेयार्थ प्रतिपत्तिप्रसगात् । स्यान्मतम् । उपलब्धप्रयोजनवाक्याना प्रयो- जनार्थिनां वाक्योपदर्गितप्रयोजनविषयभावाभावपरामर्गपरः संशयः समाविर्भवति । आविर्भूतप्रयोजनविषयसंशयाना च कदाचित्तत्प्राप्त्या वीकृतान्तरात्मनामर्थसंशयस्य प्रवर्तकत्वात् । सगयितसम्यसम्पत्त्यादि- फलानां कृपीवलादीनां कृप्यादाविव प्रवर्तमानानां श्रोतृणां विमृश्य- कारिणा विस्मृश्यकारित्वाविरोध इति तेषां सगयोत्पादनार्थः प्रयोजन- १० चावयोपन्यास इति । अत्रोच्यते । वाक्योपन्यासः शास्त्रप्रयोजनविषय- सगयोत्पिपादयिषया । सगयोऽपि च निश्चयविरुद्धोऽनुत्पन्ने च निश्चये तत्रापनिवान्हवृत्तिकतया वाक्योपन्यामात् प्रागप्यग्यो प्रादुर्भवन् केन निवार्यते येन तदर्थ वाक्यमुपन्यम्येत । म्यादेतत् अश्रुतप्रयोजन- वाग्यानां प्रयोजनसामान्ये तत्सत्त्वेतराभ्या संगयो जायने किमिद १५ चिकित्साशास्त्रवत् सप्रयोजनमुत काकदन्तपरीक्षादिवन्निष्प्रयोजननिनि। तरमाय संगयादनुपन्यग्नेऽपि प्रयोजनवाक्य प्रयोजनमामान्यापिन प्रवर्तन्ताम् । प्रयोजनविरोपे तु कथगश्रुनप्रयोजनवाक्याना माया पति प्रायेण च प्रयोजनविशेषविषययव सशयग्य प्रतिकरण वान नर- त्पादनाय वाक्यं प्रयोत्तत्यमेवेति । तदसाम्प्रतम । सुनिधि दा. 12. :. गृतपर्नप्रयोजनाविरोप श्रीनार पनि नाकाक्या पापयोगात विभिन्यानमुपलग प्रागमतप्रयोजनविरोपेण मारणाम.. वामन साम्रा प्रमयधार्य विमिदमपि सपल जिप पाण वि.मानवान्येन या पलेन पाल्पा ति दिदि जगायेन प्रदर्शन व । यो मिति ENTER प्रयोग .. : १६ ·नो प्रमाणनामाका नाजानानः नि गायणि दमनन गोजनेन । किमुनी मातीति न पुनम्तस्तो भागमा गनिमीको । गाग-1-1-. पम्य नहानेतग मा संगगायोगान् । नियनि माग वा गान न जाने किमानेनो कमिति । -नयोजन- ५ विशेगोऽपि न कगानिमायग गरिममानित गरिजानपयोजनीशेष. समुत्पनतादिषगम्मृतिनिबन्न पत्य गन् श्रोता तहानेन वायेन भारत रामुपजापयोजनानोपनियनिक किसते यदि तान्न- रेणापि कुतशिदतिरामादितान्न करणारिप्रन्ययाकलापात् तदुत्पतिर्न म्यात् । तदेव वा शायं प्रागनुभूनप्रयोजनानिशेषगासाटण्यापलभ्यमान १० स्मृति नाविर्भावयेदित्यलं नास्यकल्पनमा । नहि नायतोऽपि विम्मत- प्रयोजनविशेपस्य नियमेन स्मृतिभवति । ततोऽपि कदाचित् तम्या उत्पत्तिरिति चेत् । तर्हि कदानिच्छासमात्रादपि तदुत्परिदृश्यत एवेति कः शासाद्वाक्यस्यातिशय । नियमेन तु नोभाभ्यामप्यनुम्मरणं भवति । अन्येऽपि वा तद्धतवम्तत्रोपन्यस्यरेनिति त्यज्यता तदास्थानिवन्धः । १५ सामान्यविशेषयोश्च दर्शनादर्शनाभ्या विशेषम्मरणसहकारिभ्या सशयः समुपजायते। न च वाक्य प्रयोजनविशेषम्य भावाभावयोः सामान्यम् । ननु विवक्षापरतन्त्रत्वेन स्वार्थतथाभावातथाभावयोरपि प्रयोगसम्भवात् सामान्यमेव वाक्यमिति चेत् । तर्हि शान्नमपि शास्त्रान्तरसादृश्यात् प्रयोजननिर्वृत्त्युपायत्वानुपायत्वयो सामान्यमन्यतरनिश्चयनिमित्ताभावात् २० तत एव संगयतः प्रवर्त्ततामिति शालेण कृतकृत्यत्वादकिचित्कर वाक्यम् । नापि संशयात् प्रवर्त्तमान प्रेक्षापूर्वकारी भवितुमर्हति प्रमाणपुरःसरप्रवृत्तिप्रसादप्राप्यत्वात् तद्व्यपदेशस्येति । स्यान्मतं माभूत संशयोत्पादनेनादिवाक्यस्य प्रवृत्तौ सामर्थ्य किन्तु नारब्धव्यमिदं शास्त्र प्रयोजनरहितत्वात् काकदन्तपरीक्षादिवदिति शासप्रारम्भप्रतिषेधाग्य २५ प्रयुज्यमानाया व्यापकानुपलव्धेरसिद्धतोद्भावनार्थ तत्प्रयोगोऽवकल्प्यत १ 'सशयान.' इति प. पुस्तके पाठः ।

·No text on this page.

·.८ प्रमाणनयतलालोकालकार [पर ११ परिरामाशितः प्रयोजनमनगमणियन गार्ग थानानि । ततः समषि- गते तेन प्रयोजने तदुपविषय सानियासिद्धिरिति । नागमध्याशग. साधीयान् । नहि गामश्राणतः प्रपोजने रामनिगन्तव्ये शाखादी तहाक्यमुपादीयमानं कानार्श पुष्णाति । तलावगन्तव्यप्रयोजन- ५ स्यानुपयोगादिति यकिनिदेतत् । नन्वसिहतोदानप्रकारोऽनेन न्यायेन प्रलयमेव गत उति नेन । मैवम् । न खलु वयमसिद्धतोदार- नपरं न्यायमेव प्रतिक्षिपामोऽपि तु प्रमाणशक्तिसम्पत्सम्पर्कविरहान् वामात्रमेवेदमिति वदामः । नहि न्यायानुसारितामात्मसात कुर्वन् कश्चिदनुपप्लवमानसो न्यायमेव प्रतिदिापति । वाजानं तु विवक्षितार्थ- १० प्रकाशनानुपयोगितया प्रतिक्षिपदपि । तन्नेदमसिद्धतोद्भावनार्थमपि प्रयोजनवाक्यं शाक्यैरादावुपन्यसनीयम् । आगमप्रमाणरूपं प्रेक्षावता प्रवृत्तये तवश्यं विधेयमित्यन्ये । तदपि न्यायशून्यम् । यतोऽयमागम. पौरुषेयो वाऽपौरुषे- यो वा । प्रथमकल्पनायां कुतोऽस्य प्रामाण्यनिश्चय इत्यभिधेयम् । स्वत एवेति चेत् । मैवम् । प्रामाण्य- निश्चयैकान्तस्य प्रामाण्यगोचरसंशयानुत्पत्तिप्रसङ्गादिदोपोपहतत्वेन प्रति- क्षेप्स्यमानत्वात् । परत एवेत्यप्यसत्यम् । परत प्रामाण्यनिश्चयैकान्त- स्यानवस्थादिदोपदूपितत्वेन निराकरिप्यमाणत्वात् । अपौरुषेयत्वमप्यस्य पुरस्तात् पराकरिष्यमाणत्वेन भणितुमननुगुणम् । केचिदाहुः 'शास्त्रस्य २० प्रस्तावकमुपक्रमवाक्यं तदन्तरेण तत्प्रारम्भानुपपत्तेः' इति । तदप्यसुन्दरम् । अनवस्थानुपङ्गात् । यथैव हि प्रस्तावकं वाक्यमन्तरेण न शास्त्रमवतरति तथा तदपि वाक्यान्तराद्विना नेति । प्रस्तावकत्वं चाभिसन्धाय प्रयोजनवाक्येऽवश्योपन्यसितव्ये शास्त्रस्य गुणनिमित्त- परिमाणादयः कथं नोपन्यस्येरन् । ततो व्याख्यातृवशादवतरन् ग्रन्थ आगमप्रामाण्य- विचारः। १. नोपन्यसेरन् ' इति प. भ. पुस्तकयोः पाठः ।

·परि, १सू. २] स्थाहादरत्नाकरसहित. । १० एव स्वात्मन. प्रस्तावकोऽस्तु किं प्रयोजनवाश्योपन्यासप्रयासेन । एतेन गासप्रतिज्ञाख्यापनफलः संक्षेपतः शासगरीरख्यापनफलश्च तदादौ वाक्योपन्यास इत्येवमादयोऽसत्कल्पना न्यायोपदर्शनाननुकूल- तया निरुपयोगित्वेन निवर्णितोत्तराः प्रतिपत्तच्याः । वामात्रेण प्रकृतार्थनिश्चयायोगात् । नहि तत्र शब्दगडुमात्रव्यतिरेकेण कथन न्यायो विपश्चितामविपरीतप्रतिपत्तो प्रतीयते । तस्मात् प्रेक्षावता प्रति- पत्तिनिमित्तं वादात्रन्यतिरेकेण न्याय एव दर्शनीयो येन निरोरेक प्रवत्तेरन् । एवं च शालस्येष्टफलप्रतीतिकृतये कर्तव्यमादौ वचो । नो वेति स्थितमत्र जैनसमये सन्यायसामर्थ्यत. ॥ एकान्तस्तु न सिद्धिपद्धतिमितस्तत्साधनार्थ ततो। व्यर्थ दर्शनपक्षपाततरला क्लिश्यन्ति ता. परे ॥१५॥११॥ प्रमाणनयतत्त्वव्यवस्थापनार्थमिति प्रत्यपादि । तत्र प्रमाणं ताव- लक्षयितुमाह- स्वपरव्यवसायिज्ञानं प्रमाणमिति ॥२॥ प्रमाणमिति लक्ष्यन् । स्वपरव्यवसायिज्ञानमिति लक्षणम् । लक्षणं च परस्परं व्यतिरेके सति विजातीयेभ्यो व्यवच्छिन्नं लक्ष्यतेऽवधार्यते येन तदुच्यते असाधारणो धर्म इति यावत् । यथा तपनीयतदाभास- योर्वर्णविशेषः । तत्र प्रतिपाद्यानुसारेण यथायोगं लक्ष्यं वा लक्षणं वा द्वयमपि वा विधीयते । परप्रतिपत्तये हि वाक्यं कीर्तयन्ति कृतिनः। परे चापरिमितप्रकारा दुर्वारप्रसरो घसौ मोहमहाराजः प्रतिविषयमनेकाभिर्भङ्गीमिरुज्जृम्भते । - १ व्याल्यापन' इति प. पुस्तके पाठ. । २ नहि प्रतिमानानेण कार्यसिदि- रित्युले । ३ 'न्यायपय' इति भ. पुस्तके पाठः । ४ निम्क्न् । ५ 'लक्ष्य' इत्यधिक प. पुस्तके।

·No text on this page.

·परि. १ स. २] स्थाद्वादरत्नाकरसहितः स्वपरव्यवसायिज्ञानमद्यापि प्रसिद्धम् । न चाप्रसिद्धस्यानुवादो निरप- वादः । तदेवमनुवादः सर्वनाम्ना यच्छन्देन स्वपरव्यवसायिज्ञानस्य विशेषणमेतान् प्रत्यप्रातीतिकमेवेति चेत् । तहिं समस्तप्रमाणप्रमेया- पलापिनःशून्यतावादिनःप्रत्यक्षानुमाने । प्रत्यक्षैकपक्षपातिनो नास्तिकस्य चाऽनुमानं न प्रतीतमेवेत्येतौ प्रति लक्ष्ययो. प्रत्यक्षानुमानयोरपि कुतोऽ- ५ नुवादसर्वनाम्ना विशेषणं रमणीयमिति तल्लक्षणसूत्रेप्वदूपणं स्यात् । जय विशेषशब्दार्थमात्रत. प्रत्यक्षादेस्तयोरपि प्रतीतिसम्भवादनुवादसर्व- नान्ना तन्य विशेषणं रमणीयमिति चेत् । इतरत्रापि तथाप्रती- तिमान्थाय किं न तत्समर्थयसे । अथ तौ प्रति प्रथमं लक्ष्य प्रसाध्य तस्य यच्छन्झेन विशेषणमिति चेत्- साधो सौगत भूभर्तुर्द्धर्मकीत्तनिकेतने । व्यवस्थां कुरपे नूनमस्थापितमहत्तमः ॥ १६ ॥ स हि महात्मा विनिश्चये 'प्रत्यक्षमेकम् ' न्यायविन्दो तु 'प्रत्यक्षांनुमाने द्वे · अप्यप्रसाध्यैव तल्लक्षणानि प्रणयति स्म । किच गलानित्यत्वसिद्धये कृतकत्वमसिद्धमपि सर्वमुपन्यम्य पश्चात् १५ तसिद्धिमभिधानोऽपि न लक्षणस्य तामनुमन्यसे ति स्वाभिमान- मात्रम् । अपि च प्रत्यक्षलक्षणव्याल्यालणे 'लक्ष्यलक्षणभावविधान- वाक्य इत्यादिना लक्षणम्यैव विधिमभिधसे विवरेवापराधान बुद्धे । यतो न्यायविनिश्चयटीकायां म्वार्थानुमानम्य लक्षणे. 'तत्कथं त्रिरूप- लिङ्गग्राहिण एव दर्शनस्य नानुमानन्यप्रसङ्ग ' इति पर्यनुयुजान १० एतदेव सामर्यप्राप्तं दर्शयति यदनुभयेऽर्थ जानं तत्स्वार्थमिति दतीन्यनुमन्यमानधानमापयसि स्वयमेव हदम्यापि विधिन । E- दानिदधामि च न्यायविन्दुवृत्ती एतदैव हभप त्रिपाद लिझाबदनुमेपालम्बनं ज्ञानं तस्वार्थमनमानम् इति निनिश्पटी- ६ मदिरा पन्हा- .

·त्यपि किन्न पश्यसि । न चायं सार्वत्रिको न्यायः । रक्तं पटं वयेत्यादी न्यायेन यावदप्राप्तं तावद्विधीयत इति हि तद्विदः। अथ यथा कांश्चित्पति प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार. [परि. १म. ततश्च कश्चित् क्वचित् संगेते नाध्यवस्यति विप्रतिपद्यते चेति । तदनु- सारेण लक्षणवाक्ये लक्षणादीना विविरविरुद्धोऽभिधीयत इति । अत्राह धर्मोत्तरः । ' लक्ष्यलक्षणभावविधानवाक्ये लक्ष्यमन्य लक्षणमेव विधीयते । लन्यं हि प्रसिद्ध धोत्तरमतस्य सवि- स्तरं खण्डनम् । भवति ततस्तदनुवाद्यम् । लक्षणं पुनरप्रमिद्ध- मिति तद्विधेयम् । अज्ञातज्ञापनं विधिग्न्यि- भिधानात् । सिद्धे तु लक्ष्यलक्षणभावे लक्षणमन्य लक्ष्यमेव विधीयते ' इति । तदेतदबन्धुरम् । लक्ष्यवल्लक्षणस्यापि प्रसिद्धिनहि न सिद्धेति कुतस्तस्याप्यज्ञातत्वनिवन्धनो विधिरप्रतिवद्धः सिद्धयेन् । १० विवक्षितलक्ष्यास्पदत्वेनाज्ञानाल्लक्षणस्य तत्त्वेन विधिरप्रतिवद्ध सिद्ध एवेति चेत् तर्हि लक्ष्यस्यापि विवक्षितलक्षणलक्षितत्वेनाजाना तत्त्वेन किं न विधि. साधीयान् । अथ सविशेषणे हि विधिनिषेधाँ विशेषणमुपसङ्कामत' इति न्यायात् विवक्षितलक्षणलक्षितचेन लक्ष्यस्य विधिरित्यभिधीयमाने लक्षणस्यैवासौ पर्यवस्यति । वहिमत्त्वेद १५ पर्वतः साध्य इति अभिधीयमाने वह्निवत् । हंत तर्हि विवक्षित- लक्ष्यास्पदत्वेन लक्षणस्य विधिरित्यभिधीयमाने लक्ष्यस्यैवासौ पर्यवस्थती- कदाचिद्विशेषणविशेप्ययोरुभयोरपि विधेयत्वप्रसिद्धेः। अदग्धदहन- २० संशयानध्यवसायनिरासाय तत्परान् तीर्थान्तरीयान् प्रति विप्रतिपत्तिप- र्यायविपर्ययप्रतिक्षेपायापि तद्विलक्षण कक्षीकरणीयम् । न वैतेपा १सविशेषगौ' इति प. पुस्तके पाठ । २ सविशेषणे हि विधिनिषेधों विशेष्ये वावे मति विशेषणमुपसद्कामत. । इति न्यायस्वरूपम् । तदर्थश्च-यत्र सविशेषणे विशेष्ये विशेष्यमात्रे विधेनिषेधस्य वा वायत्तत्र तो विधिनिषेत्रों विशेषणमुपसकामत' । ३ अनिर्यावदग्ध तावद्दहति । ४ ‘तथा' इति ५ पुस्तके पाट.।

·परि. १ सू. २] स्थाद्वादरत्नाकरसहितः २६ स्वपरव्यवसायिज्ञानमद्यापि प्रसिद्धम् । न चाप्रसिद्धस्यानुवादो निरप- वादः । तदेवमनुवादः सर्वनाम्ना यच्छब्देन स्वपरव्यवसायिज्ञानस्य विशेषणमेतान् प्रत्यप्रातीतिकमेवेति चेत् । तर्हि समस्तप्रमाणप्रमेया- पलापिनःशून्यतावादिनःप्रत्यक्षानुमाने । प्रत्यक्षकपक्षपातिनो नास्तिकस्य चाऽनुमानं न प्रतीतमेवेत्येतौ प्रति लक्ष्ययोः प्रत्यक्षानुमानयोरपि कुतोऽ- ५ नुवादसर्वनाम्ना विशेषणं रमणीयमिति तल्लक्षणसूत्रेप्वदूषणं स्यात् । अथ विशेषशब्दार्थमात्रतः प्रत्यक्षादेस्तयोरपि प्रतीतिसम्भवादनुवादसर्व- नाम्ना तस्य विशेषणं रमणीयमिति चेत् । इतरत्रापि तथाप्रती- तिमात्याय किं न तत्समर्थयसे । अथ तौ प्रति प्रथमं लक्ष्य प्रसाध्य तस्य वच्छव्हेन विशेषणमिति चेत्- साधो सोगत भूभर्तुर्द्धर्मकीर्तेनिकेतने । व्यवस्थां कुत्पे नूनमस्थापितमहत्तमः ॥ १६ ॥ स हि महात्मा विनिश्चये 'प्रत्यक्षमेकम् ' न्यायविन्दो तु प्रत्यक्षांनुमाने द्वे ' अप्यप्रसाध्यैव तल्लक्षणानि प्रणयति स्म । किश्च शब्दानित्यत्वसिद्धये कृतकत्वमसिद्धमपि सर्वमुपन्यस्य पश्चात् १५ तसिद्धिनभिधानोऽपि न लक्षणस्य तामनुमन्यमे इति स्वाभिमान- मात्रम् । अपि च प्रत्यक्षलक्षणन्यायालणे 'लभ्यलक्षणभावविधान- वाक्ये' इत्यादिना लक्षणन्यैव विधिमभिधरसे विधेरैवापराधान्न बुद्धे.। यतो न्यायविनिश्चयटीकायां म्वार्थानुमानस्य लक्षणे, 'तत्कथं त्रिरूप- लिनग्राहिण एव दर्शनस्य नानुमानत्वप्रसङ्ग ' इति पर्यनुयुजान २० एतदेव सामर्थ्यप्राप्त दर्गयति यदनुभयेऽ 'जानं तत्स्वार्थमिति तीन्यनुमन्यमानधानुमापयसि स्वयमेव ल्भ्यम्यापि विधिन् । पा- मेवाभिदधामि च न्यायविन्दुवृत्तौ एतन्यैद रणे त्रिपान लिजाबदनुमेयालम्बनं ज्ञानं तत्स्वार्थमनुमानम् इति. निनिश्चयटी- शनिवान्दो प्रमोद पने भारतमा।...परि. १.३.३ " ...

·२ चास्माकं सविकल्पकज्ञानं तच्छन्दवाच्यत्वेन प्रसिद्धमित्यव्याप्तेर- सिद्धर्न तद्विधिरविरुद्धः स्यात् । अथ केपांचित् परेपामपि निर्विकल्पकमपि प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. १ सू.१ कायामेव च परार्थानुमानलक्षणे 'त्रिरूपस्य लिङ्गस्य यदाख्यानं तत्परार्थमनुमानम्' इति च व्याचक्षाण इत्यक्षुण्णं ते वैचक्षण्यमिति । किञ्च असम्भवाव्याप्त्यतिव्याप्तयस्त्रयो टोपा निषेधनीया लक्षणे विचक्षणैः । न च प्रत्यक्षगव्दावाच्ये सर्वस्मिन्नपि वस्तुनि निर्विकल्पकत्वाभ्रान्तत्वे सम्भवत इत्यसम्भवातिव्याप्त्योरसम्भवेऽप्य- व्याप्तिःप्राप्तैव प्रत्यक्षलक्षणस्य । तथागतमेकमन्तरेणापरेपां सविकल्पक- ज्ञानेऽपि प्रत्यक्षगब्दवाच्यत्वस्य प्रसिद्धेः । न च तत्र सविकल्पकत्व पराकृत्य निर्विकल्पकत्वकल्पना भवानप्यातिष्ठते । अथ यत्तद्भवताम- स्माकं चेत्यादेस्तत्र तत्राभिधानाद्यत्परेपामस्माकं च प्रत्यक्षगळवाच्य १० त्वेन प्रसिद्धं स्यात् तस्यैव कल्पनापोढत्वादिविधिरभिधीयते । न प्रामिरेवेति चेत् । तर्हि परेपां शब्दब्रह्माद्वैतवादिनां च न किञ्चिन्निवि- कल्पकं ज्ञान प्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वेन प्रसिद्धमिति तत्राप्युभयप्रसिद्धय- १५ ज्ञानं तच्छन्दवाच्यत्वेन प्रसिद्धमेवेति चेत् तर्हि कस्यचित्परस्यापि स्वपर व्यवसाय्यपि ज्ञानं किं न प्रसिद्धमवबुध्यसे । अपि च भिक्षो विप्रति- पन्नान् प्रति लक्षणं प्रणीयते इत्याचक्षाणोऽप्यविप्रतिपन्नेभ्य एव तदुः पदिशसि सिद्धसाध्यतां च नावधारयसीति किमभिदध्महे । ननु सम्यग्ज्ञानस्य ज्ञापयितुमुपक्रान्तत्वात् तद्भेद एवेदं प्रत्यक्षं ततश्थ २० प्रत्यक्षमिति यत्प्रसिद्धं सम्यग्ज्ञानं तस्यैव कल्पनापोढत्वादिविधिः । नच परप्रतीतं सविकल्पकं प्रत्यक्षं सम्यग्ज्ञानं विसंवादकत्वादिनि चेत् । तर्हि कुकारुकस्येवैकं सन्धित्सतोऽन्यत्प्रच्यवते । भवति होवम- प्रान्तपदस्यापार्थकन्वं सम्यग्ज्ञानस्य भ्रान्तत्वायोगात् । अथ समर्थित वाम्रान्तपदस्यार्थो विप्रतिपत्तिप्रतिक्षेपो नाम । गच्छवृक्षादिर्दशनम्य टि १ 'तक्षा च तनुपायश्च नापितो रजकम्तया। पामश्चर्मकारच काय शिल्पिनो मताः' । मुसिताः कारवः काग्यः ।

·परि. १सू. २] स्याद्वादरत्नाकरसहितः २३ ग्राह्ये विपर्यस्तस्यापि कल्पनापोढत्वं पश्यन्नवश्यमभ्यवस्येत् प्रत्यक्षत्वं कश्चिदिति तत्प्रतिक्षेपायाविपर्यस्तार्थप्रतिपादकमभ्रान्तपदमुपादेयमिति चेत् । हन्त बौद्धोऽपि नट इव केवलवाक्प्रपञ्चेन वञ्चयसि । गच्छ- वृक्षादिवेदनं हि तत्र तत्र मिथ्याज्ञानं मिथ्याज्ञानमिति सर्वत्रा विसवादकमिति प्रपञ्चतः प्रतिपायेदानी प्राधे विपर्यस्तमिति पर्याया- ५ न्तरं परिकल्प्यानान्तपदेन व्यपोहसि नतु सम्यग्ज्ञानपदेनेति व्यक्तं ते वाज्यसकत्वम् । अपि च भगवद्भवनसूत्रणासूत्रधारो धर्मकीर्तिरपि न्यायविनिश्चयन्यायद्वितीयतृतीयपरिच्छेद्वेषु यथाक्रमं 'प्रत्यक्षं कल्पना पोढमभ्रान्तम्' इति । तत्र स्वार्थ त्रिरूपाल्लिइत्तोऽर्थकू' इति । 'परार्थमनुमानं तु स्वदृष्टार्थप्रकाशनम्' इति त्रीणि लक्षणानि १० तिमिराशुभ्रमणनौयानसझोभाधनाहितविभ्रममविकल्पकं ज्ञानं प्रत्यक्षम् ' इति । 'विलक्षणाल्लिङ्गाद्यदनुमेयेऽर्थे ज्ञानं तत्स्वार्थमनु- मानम् ' इति । ' यथैव हि स्वयं त्रिरूपाल्लिङ्गतो लिगिनि ज्ञान- मुत्पन्नं तथैव परत्र लिङ्गिज्ञानोत्पिपादयिपया त्रिरूपलिझाल्यानं परार्थमनुमानम्' इति च व्याचक्षाणो लक्ष्यस्यैव विधिमन्वकीर्तयत् । १५ तथा ' लक्ष्यलक्षणभावविधानवाक्ये 'इत्युपक्रम्य 'लक्षणमेव विधी- यते इत्यभिदधानः कथं न स्ववचनविरोधमक्युध्यसे । तथाहि कार्य- कारणभाववदुभयाधार. सम्बन्धो लक्ष्यलक्षणभावस्तायत्तस्य च विधान- मित्युक्ते लक्ष्यस्य लक्षणस्य च विधि. पर्यवस्यति । तथा च लक्षणमेव विधीयत इति दुनिरोधो विरोधः । अथ परे परिकीर्तयन्ति ध्य- २० लक्षणभावविधानमिति तदनुवादादयमदोष एवेति षे साधो 'मिड़े तु लक्ष्यलक्षणभावे 'त्यत्र कम्ते कुमलोपाय. । पूर्ववाज्यव्यदन्या- ६ वनय - न । सवा धर्महिन्यामन्दिो एलने रममावान् । तथा च-तत्र र मनापाटनमान पद (.िनि.. ४), सतवादरियाशिारदापार (..:: :)पिरिमारमा पराजाम (या.पि.नि ·४ १० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. १सू.२ पितार्थानुवादप्रतिपादनपर हीद वाक्यखण्डलकं न च पूर्ववाक्येन लक्ष्यलक्षणभावो व्यवस्थाप्यते त्वदास्थयेत्यसम्बद्धमिदं स्यात् । सम्ब- द्धत्वे वा पूर्वत्र तदुभयविधिः सिध्येत् । तथा च न तस्मिन् स्ववा- विरोधः प्रतिरोधमाधिवसति । लक्ष्यस्य लक्षणं तस्य भाव इति तु ५ व्याख्यानम् । प्रसिद्धार्थहान्यप्रसिद्धार्थपरिकल्पनलक्ष्यपदानर्थकत्वदोष- कदर्थितमिति सहृदयोद्वेजकम् । अथात्र प्रसिद्धस्यार्थस्यासम्भवात् तद्धानिस्तद्विरुद्धपरिकल्पनं च गङ्गायां घोपः प्रतिवसतीत्यादाविवा- विरुद्धमेवेति चेत् । मैवम् । लक्ष्यलक्षणयोरुभयोर्भावस्तदन्न प्रसिद्धोऽर्थ- स्तस्य च सम्भवः समर्थितः समर्थयिप्यते चेति । बलदेवबलं स्वीय दर्शयन्न निदर्शनम् । वृद्धधर्मोत्तरस्यैव भावमत्र न्यरूपयत् ॥ १७ ॥ इहान्यो व्युत्पत्तिकालोऽन्यश्च व्यवहारकालः। तत्र व्यवहारकाले लक्षणस्य लक्ष्यसिद्धये व्यापारणेति भवतु तदा यत्पदपरामर्शनीयता व्युत्पन्नस्य सत. । यदा तु व्युत्पत्तिसमयस्तदा लक्षणमेव ज्ञाप्यमस्येट लक्षणमिति यदेव च ज्ञाप्यं तदेवानूयते इति विरुद्धमेतत् । ज्ञाप्यं विधेय- त्वादविज्ञातं सत्कथमैनूद्यते । अत एवास्य लक्ष्यवत् भूतविभक्त्या निर्देश- स्तदा न युज्यते । यद्यपि हि कदाचित् क्रियेत । यथा शिखया परि- ब्राजकः कमण्डलुना छात्र इति । तत्रापि फलमुखेनैव लक्षणविघेरा- क्षेपो न तु लक्षणविधिरेव । तेन वाक्यान्तरार्थ एवोपप्लवते परि- २० ब्राजकस्य शिखा लिग छात्रस्य कमण्डलुरिति । अतस्तेन तस्य प्रतीति- सिद्धिरिति । तस्माल्लक्षणविधानावसरे तत्पदपरामर्श एवास्योचितः । यत्तूच्यते कथमप्रसिद्धस्य लक्षणत्वं भवति प्रसिद्धं वा कथं नानूयेतेति सेयमन्याऽप्रसिद्धिर्या लक्षणत्वविधानावसर उपयुज्यते । अन्या च प्रसिद्धि- र्या लक्ष्यावबोधनाय । शब्दार्थमात्रेण हि ज्ञातं सल्लक्षणत्वेन विधातुं २५ शक्यम् । अत्यन्ताप्रसिद्धस्य धर्मस्यालक्षणत्वात् नतु तया प्रसिद्धया १ 'मन्येत' इति प. पुस्तके पाठ । ।

·परि. १सू. २] स्याद्वादरत्नाकरसहितः विधेयतासामर्थ्यायातं तत्पदपरामर्शयोग्यत्त्वमस्य निवर्तते । विहितस्य तु या लक्ष्यावबोधनाय व्यापारणा सान्याप्रसिद्धिर्यासौ लक्षणव्युत्पत्ति- वाक्याल्लक्षणत्वनावगतौ सत्या तदनुसन्धानरूपा तत्रास्य भवत्वनूद्य- मानता । स ह्यस्य व्यवहारकाल इत्युक्तमेवैतत् । यः कुण्डली स देवदत्त इत्येवमादावपि यदा कुण्डलित्वं विधेयतया प्रक्रम्यते तदा यस्तत्र देवदत्तस्तस्य कुण्डलित्वं लक्षणम् । योऽग्निस्तस्य धूमो लक्षणम्। अतो यः कुण्डली यत्र वा धूमो भवता दृश्यते तत्रं स देवदत्तस्तत्र वा वहिरिति भवता प्रतिपत्तव्यमित्ययमेव न्यायः । एवं यः परिव्राजक- स्तस्य शिखा लिङ्गमित्ययं व्युत्पत्तिकालः । अत्र च परिव्राजकस्यैवानुवादः । व्यवहारकाले तु विपर्ययः । यतोऽस्य शिखा लिङ्गमतो यः शिखी स १० परित्राजकस्त्वया व्यवहर्त्तव्य इति । ततो यद्यप्येकधैवोच्यते तथाप्यु- क्तिसक्षेपमात्रमेतत् । व्युत्पत्तिव्यवहारकालापेक्षया तु विध्यनुवाद- विभागोऽत द्रष्टव्य इति । वृद्धसेवाप्रसिद्धोऽपि ब्रुवन्नेवं विशहितः ॥ वालवत्स्यादुपालभ्यसैविद्यविदुषामयम् ॥ १८ ॥ तथाहि सोयं वृद्धधर्मोत्तरानुसार्य्यप्यलीकवाचालतया तुल्यस्वरूप- योरपि व्युत्पत्तिव्यवहारकालयोरतुल्यतामुपकल्पयन् चाल इवैकामप्य- गुलिं वेगवत्तया चलयन् द्वयीकृत्य दर्शयतीत्येवमुपालभ्यते त्रैविद्य- कोविदैः । व्युत्पत्तिस्वरूपापरिहारेण हि व्यवहारोऽपि सम्पद्यते । न खलु नालिकेरद्वीपादायातः पुमान् वहिमानयानय नीरं क्षीरं चेत्या- २० द्युत्तमवृद्धनियोगात्तत्र तत्र प्रवर्त्तमानं कचनापि मध्यमवृद्धं पुमांस । पश्यस्तत्तत्पदावापोद्वापं च परिभावयन्नयं वहिरयमस्य वाचक इत्येवं , वद्देः स्वरूपे प्रतिनियतवाचकवाच्यत्वे च व्युत्पत्ति प्रतिपद्य तत्स्वरूप- परिहारेण व्यवहारमवतारयत्यपि । तहिं लक्षणसिद्धये लक्ष्यस्यापि १ 'त' प्रति नास्ति प. पुस्तके । २ 'सपश्यति प. पुस्तये पाठ.।

·No text on this page.

·No text on this page.

·स्याचदप न रावणः कनु पुनः सर्वत्र सर्व गुणाः ॥३॥ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि.१.२ * ताताजन्म वपुलिचितवियन् क्रायं कृतान्ताधिकम् । शक्तिः कुल्नसुगमुरोप्मशमनी तातादयाचः पदम् ।। सर्व वत्स तवानिशायिनिधनं क्षुद्रात्तु यत्नापसात् । तेनाहं त्रपया शुचा च विवशः कष्टां दशामागतः॥ ४ ॥ इति 'यं गतं सम्प्रति गोचीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रांमुढी|५|| इति *'तपस्विभिमुचिरेण लम्यते प्रयत्नतः सत्रिभिरियते व या !! १० प्रयान्ति तामाशु गतिं यशस्विनो रणावमेधे पशुतामुपागताः ॥६॥ इत्यादौ।। रक्तं पटं वयेत्यादौ, ‘अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्यादौ च, यथाक्रमं वनमिति करणेति द्विजेभ्य इति क्षुद्रात्तापमानित कपालिन इति रणाश्वमेवे इत्यादेः रक्तं पटमिन्यादेशनिहोत्रमित्यादश्यांशा- हिधेयादपि पुरो द्वितीयाद्या विमत्तयः । तथा तेप्वेत्र कारणगुणानुवृत्त्या ही ज्ञान तपसि चातिशयमाप्ती ॥ व्यासः पाराशर्यः स च रामो जामदग्न्य इह ॥ १॥' इति सूर्याचन्द्रमा यत्र चित्रं खद्योतपोतको । नित्योदयजुप तस्मै परस्मै ज्योतिषे नमः' ॥२॥ इति * आना शक्रशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुर्नवम् । भक्ति तपः पिनाकिनि पहुं लङ्कति दिव्या पुरी || उत्पत्तिद्रुहिणान्वये च तदहो नेहग्वरो लम्यते । । २० "एतानि नागि पद्यानि काव्यानुशासने सोनप्राचीनटीयां शिवनवावा- चीनटीकायां व किञ्चिन्याठभेटेन सनुपलभ्यत । पृ. १७९ पं. २, का. प्रा. टी. पृ. १६७ ५.१५, पृ. २० प, ५१. १ त्रुमारसम्भवमहाकाय ? नमें मो. १. २ मयुपनिषदि ३-३. -- ·परि. १स. २] स्याद्वादरत्नाकरसहित , इत्यादौ ‘खलेवाली भवेन्मेधिः । इत्यादौ लोहितोप्णीपा सात्विज संचरन्तीत्यादौ च व्यास इति, राम इति, सूर्याचन्द्रमसा- विति, शासाणीत्यादेः, ऋत्विज इत्यादेश्वांशादनुवाद्यादपि साध्य- विभक्तिः प्रथमा प्रसिद्धैवेति । यथा चात्रामीपामशानामनुवाद्यत्वं पूर्वन च तत्तदंशाना विधेयत्वं तथा श्रीमदम्बाप्रसादसचिवप्रवरेण कल्पलतायां तत्सङ्केते कल्पपल्वे च प्रपश्चितमस्तीति तत एवा- वसेयम् । अपि च भवदभिप्रायेण 'प्रत्यक्षं कल्पनापोढम्' इत्यत्रापि प्रत्यक्षमिति लक्ष्यांशात् सिद्धादपि साध्यविभक्तिर्दृश्यत एव । भवान् पुनन्तस्मात् सिद्धविभक्तिमेवामस्त तत् 'यस्यामेव शाखायां स्थितस्तामेव छिनत्ति' इति नीति नातिवर्त्तते । अथ कथितमपि १० कथं नानुसंवत्से अभ्यधिष्महि यदा लक्षणमिति अवमाशयो यथा शिखया परिव्राजक इत्युक्तेऽपि परिव्राजकस्य शिखा लिङ्गमिति वाक्यान्तरार्थ एवोपप्लवते तथेहापि प्रत्यक्षं कल्पनापोढमित्याद्युक्तेऽ- प्यस्य प्रत्यक्षस्य लक्ष्यस्येदं कल्पनापोढत्वादि लक्षणमिति चेत् । अत्र पर्यनुयुमहे महोपाध्यायम् । तत्रापि हि वाक्यान्तरे कस्ते १५ समाश्वासः । शक्यमेव येवं वक्तुं यथा परिव्राजकस्य शिखा लिङ्गमि- त्यत्र शिखया परित्राजको लक्ष्य इत्यादिर्वाक्यान्तरार्थ एवोपप्लवते तथा प्रत्यक्षस्य कल्पनापोढत्वादि लक्षणमित्यत्रापि कल्पनापोढत्वा- दिना प्रत्यक्ष लक्ष्यत इति कल्पनापोढत्वादिलक्षणस्य प्रत्यक्ष लक्ष्यमि- त्यादि । नहि किमप्यस्ति तद्वाक्यं यस्य वाच्यं न वाक्यान्तरे- गावतारायितुं शक्यत इत्यभिमतविपरीतव्यवस्थानवस्था च दुर्निवारा भवेदिति । एवं च तिमिराशुभ्रमणेत्यादिव्याल्यवाक्याना व्यत्यये- : नार्थ समर्थवमानो निवारणीयो विपश्चिदिति । यत्तु यत्तूच्यते कथन- प्रसिद्धस्य लक्षणत्वमित्याद्याशक्य सेवमन्याऽप्रसिद्धिो लक्षणत्वे- । २० १“व्युत्पत्ति समयस्तदा 'त्यधिक प पुनको । २ परिनाको सत्यत सनि शिसाया. 'त्यधिक प. पस्तो । ' ३ रजगधे 'पि. एनो पाई।

·No text on this page.

·परि. १सू. २] स्याद्वादरत्नाकरसहितः १० प्रसिद्धमप्रसिद्धं वा सल्लक्ष्यस्य प्रज्ञापकं भवेत् । प्रसिद्धं चेत् तदा कुतस्तत्प्रसिद्धिः । स्वकीयलक्षणादिति चेत् तर्हि तस्यापि प्रसिद्धिः स्वकीयलक्षणान्तरादित्यनास्था । अथ गत्वापि सुदूरं स्वरूपत एव कस्यापि लक्षणस्य प्रसिद्धिः स्वीक्रियते तर्हि न सकलं भिन्नमेव लक्षणस्य स्वात्मभूतलक्षणत्वात् । अथाप्रसिद्धं लक्षणमाख्यायते नन्वे- ५ कान्तेन कथंचिता । न तावदेकान्तन अतिप्रसङ्गपराहतत्वात् । अथ कथंचिदप्रसिद्ध लक्षणमुच्यते शब्दार्थमात्रेण हि प्रसिद्ध लक्षणं विवक्षित- लक्ष्यास्पदत्वेन त्वप्रसिद्धमिति । सत्यमेवमेतत् । किन्तु लक्ष्यादे. कान्तेन लक्षणस्य पार्थक्येऽतिप्रसङ्गो दुप्परिहर एव । विन्ध्यमहीधर. न्ध्रतिदूर्वापल्लवलतानामपि तथाभूतानां विवक्षितलक्ष्यं प्रति लक्षणत्व- प्राप्तेः । अस्तु तर्षभिन्नमेव लक्ष्याल्लक्षणमाशुशुक्षणेरौप्ण्यवदिति चेत् । अयमपि न प्रमाणपरतन्त्रस्योल्लापः । नियमहेत्वभावेन विपर्य- यस्यापि प्रसक्तेः । तादात्म्याविशेषेऽपि पावकोप्णयोरौप्ण्यमेव पाव- कस्य लक्षणं न पुनरनिरौप्यम्येति हि कुतस्त्या नियतिः । अप्रसिद्ध- त्वादाण्य कृष्णवर्त्मनो लक्षणमिति चेत् तत्किं कृष्णयापि १५ महात्मा नोऽमसिद्धः । एवमिति चेत् । अहह महासाहसिकन्च ते । यञ्चाक्षुपप्रत्यक्षोपलक्ष्यमप्याशुशुक्षणिमप्रसिद्ध ब्रवीपि । प्रनित एका धर्मिमात्ररूप ति चेत् कथं तर्हि दहनीप्ण्ययोस्तादात्म्यं समर्थविप्ने। प्रसिद्धामसिद्धयोः सर्वथा तादात्म्यविरोधात् । ततः कथंचिलिमोर- भिपयोश्च लक्ष्यलक्षणभावप्रतीतिसादापात् सर्वधा विरोधाभावात् । .. अन्यथा लश्चरक्षणभावदान्यतापत्ते. । महत्या लप्चरक्षणभाव रति चेन् केय सातिनाम । पर दाचारभादति चेत् अग्नि तम्सिमधENT- रविवाद रना । भाद. ध नियन्यासताना पवार पादित मापद- ६. धारा। दिसतोऽनुपपता विकल्प र १५ ाराणमाद: । हर -

·No text on this page.

·No text on this page.

·३४ [परि. P १० खण्डनन् । प्रमाणनयनस्वालोकानदार. ज्ञानवादिनां नगायिकवंगपिकाणां प्रधानवियतन्वेनावना वादिना कापिलानां च मनमपाकर्नु न्वगन्जमगलनन । संपूर्ण प्रमाणलाणवाक्यं पुन परपरिकल्पितम्यायोपलब्धिहेतुबन गम्पूर्णप्रमागरम पद- विसंवादकत्वम्यानविगतार्थाधिगन्तृत्वादेश्यप्र. लप्रदर्शनम् । णलक्षणताप्रतिक्षेपार्यम् । तथाहि । आचक्षते लक्षणमक्षपादपक्षे सदाऽनुण्णनिवहतमाः । सर्वप्रमाणानुगुणं यन्त्र क्षणं तदेहि विचारयाम. ॥ १९ 'अर्थोपलब्धिहेतु. प्रमाणम्' इति तत्पन. । स न परीक्षां बन्ने प्रमातृप्रमेययोरपि द्रोणकुसुमरसनिषेकनौग- प्रमाणलक्षणे न्यायमनस्य जनशरीराहारादेरपि चाथोंपलब्धिहेतुत्वेन प्रम- णताप्रसंगान् । अत्राह वाचस्पतिः, सर्वः कर्ता करणंगोचव्यापारो न साक्षात्फले व्याप्रियते । करणं च द्वेषा सिद्धन वाचस्पतिमतखण्डनम् । सिद्धं च । तत्र सिद्धं परश्वधादि दाह १५ भावायोद्यम्योद्यम्य दारुणि निपातयन् दारु च्छिनत्तीत्युच्यते । न साक्षात्कर्तृव्यापारगोचरो दारुद्वैधीभावः। किन्तु स्याबद्वेगवत कर भूतस्य परगो. संयोगोद्यमननिपातलक्षणम्तु कर्तृव्यापार. परशुगोचर एव । एवं स्वर्गकामोऽपि कर्ता न साक्षात् स्वर्गे व्याप्रियते । किन्तु तत्करणं यागमसिद्धं साधयति । स्वर्गस्तु यागन्यापारादेवापूर्वाभिधाना- चेतनाश्रयोगकालव्यवस्थाभेदासादितपरिणतिविशेषात् २० द्यते । तद्वदिहापि प्रमाता सिद्धमिन्द्रियाद्यसिद्धं वा तत्सन्निकर्षादि व्यापारयन्नुत्पादयन्वा करण एव चरितार्थः । करणं विन्द्रियादि तत्सन्निकर्षादि वा नान्यत्र चरितार्थमिति साक्षादुपलब्धावेव फने । सामान्य १ उपजाति । २ गो. स. पृ. ९४ पं. ४ 'उपलब्धिहेनुश्च प्रमाणम्' इति ३ अन्न प्रमाणं मुश्रुतादिषु । +

·No text on this page.

·६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालकारः [परि. १स.२ प्रमाणमविसवादिविज्ञान- तथाहि ते पाहुः-प्रमाणमविसंवादिविज्ञानमिति । मिति बौद्धमतस्य प्रस्थाप अविसंवादकत्वं चार्थप्रापकत्वमुच्यते। तच प्रत्यक्षा- नपूर्वक सण्डनम् । नुमानयोरुभयोरप्यस्तीति सामान्यलक्षणम् । तत्र प्रत्यक्षस्य स्वप्रदर्शितस्वलक्षणक्षणस्य क्षणिकत्वेन प्राप्त्यसम्भवेऽपि तत्स- न्तानप्राप्तेः सम्भवात् सन्तानाध्यवसायजननमेव प्रापकत्वम् । द्विविधो हि प्रत्यक्षस्य विषयो ग्राह्योऽध्यवसेयश्च । तत्र ग्राह्यक्षण एकः सकल सजातीयविजातीयव्यावृत्तः । स्वलक्षणाख्यस्य तत्र परिस्फुरणात् । इदमेव ग्राह्यत्वमर्थस्य यत् स्वाकारज्ञानजनकत्वम् । इदमेव च ग्राहकत्वं ज्ञानस्य यदाकारतयात्मलाभः । अध्यवसेयः पुनः सन्तानः । वहवश्च स्वलक्षण- १० लक्षणा उपादानोपादेयभावमापन्नाः संतानः । तस्य चाध्यवसेयत्वम- गृहीतस्यापि प्रवृत्तिविषयत्वम् । अध्यवसेयार्थसन्तानापेक्षयैव च प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यव्यवस्था स्वलक्षणस्य प्रापयितुमशक्यत्वात् । सन्तानश्चाध्यवसी- यतेऽपहर्तुमशक्यत्वात् । इति सन्तानाध्यवसायापेक्षं प्रत्यक्षे सर्वत्र प्रामाण्यव्यवस्थापनं न ग्रहणापेक्षम् । तस्मात् सन्तानाध्यवसाये सत्य- विसंवादकत्वेन प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यम् । ननु निर्विकल्पकत्वात् प्रत्यक्षस्य कथं तेन सन्तानाध्यवसायः सम्भवति । उच्यते । प्रत्यक्षजन्यविकल्पेन सन्तानस्याध्यवसितत्वात् प्रत्यक्षेणाध्यवसितः स इत्यभिधीयते । अनु- मानस्य पुनरपारमार्थिकसामान्यविषयतया भ्रान्तत्वेऽपि प्रणालिकया मूलवस्तुलक्षणप्रभवत्वान्मणिप्रभायां मणिबुद्धिरिव वस्तुप्राप्त्या प्रापक- २० त्वम् । यतस्तस्यापि ग्राह्याध्यवसेयतया विषयो द्विविधः । तत्राध्यवसेय स्वलक्षणम् । समुत्पन्नेऽनुमानेऽध्यवसायादर्थक्रियाकारिणी स्वलक्षण एव प्रमातुः प्रवृत्त्युपलव्धेः । ग्राह्यस्तु विषयोऽस्य सामान्यमेव । तत्पुनर्वहि- स्तादात्म्येनाध्यवसीयमानो बुद्धयाकारो वा । अलीकवाचं वाऽन्तर्वही- रूपम् । परमार्थतस्तु न कश्चिद्नुमानस्य विषयः । तथाहि न स्व- २५ लक्षणं तत्र तस्यापरिस्फुरणात् । न बुद्धयाकारः बहिस्तादात्म्येन तस्यासम्भवात् । नाप्यलीकबाह्यम् । तस्य सर्वथाप्यसम्भवेनाक्रिया- सामर्थ्यगन्यत्वतः करिकेसरकलापकल्पत्वादिति निर्विषयमनुमानम् ।

·परि. १ स. २] स्याद्वादरत्नाकरसहितः स्वप्रतिभासेऽनर्थेऽर्थाध्यवसायेन प्रवृत्तत्वात् भ्रान्तं च । अनुमानं हि स्वा- त्मनि प्रतिभातेऽनर्थे सामान्यस्वरूपेऽर्थत्वं स्वलक्षणरूपतामारोप्य प्रवर्तत इति भ्रान्तम् । तथापि स्वभावकार्यलिङ्गदर्शनजन्यतया पारम्पण स्वभाविनि कारणे च प्रतिवद्धत्वात् तत्प्रापकतयार्थाविसंवादकत्वेन प्रमाणम् । तदुक्तम् 'अतस्मिस्तद्ग्रहो भ्रान्तिरपि सम्बन्धतः प्रमा इति । अनुमानविकल्पान्तराणा नियतार्थप्रतिबन्धाभावादप्रापकत्वेना- विसंवादकत्वानुपपत्तेरप्रामाण्यम् । यथाध्यवसितप्रापकं च प्रमाणम् । अतः पीतगड्लादिग्राहिनानानां शड्समात्रादिप्राप्तौ सत्यामपि न प्रामाण्यं यथाध्यवसितम्याप्राप्तेः । अध्यवसितो हि पीत. गड. प्राप्यते। न श्वेत. । तम्माद्यथाध्यवसितार्थप्रापकमविसंवादिज्ञानं प्रमाणमिति १० स्थितम् । एनर्दध्यवमिताखिलवस्तुप्रापकत्वमविसवदन थन् । व्याहृनं सकलमानसमान लक्ष्म तन्न घटनामुपयाति ॥ २३ ॥ अव्यवसायम्य मुगतशासने वस्तुविषयचाभावात्। अवम्नुनश्च प्राप्नु- मगक्यत्वात् । तदत्तम् । 'यथाध्यवसायमतन्चात् यथा नवं . चानध्यवसायात्' इति । मृलभृनयम्नुप्रामिः पुनग्न्धकंटकीयन्याया- सरनि । नहि नदन्यतरेणापि प्रमाणेन घट यदन्या प्राप्यते । मान- प्राप्न्या नमामिरित्यपि न पालम् । दाणायिणपरम्पगल. पु.] नम्य पारमाथिकम्य सन्तानग्य ताथागतरावीकारणात या ' . येऽपि मन्नाने सति सवृतिमाहात्म्यात प्रमाणपण,निक नि ! :. याताम् । ' मांज्यवाारियस्य चैतत् प्रमाणन्य लक्षण । य. स्यनाधविद्यावामनागपितग्रापमा पादिभेदप्रपश्वं गनगा मिति वि. प्राप्यने विवा प्रापयति' : . . मानन पाय : मित नांगतानाए । २ र न S . ८

·No text on this page.

·परिः १ सू.२] स्याहादरत्नाकरसहितः ३९ नुवर्ति प्रमाणं भवति । अविकला चेत् तस्य जनिका सामग्री तदा तदु- त्पद्यत एव । कस्य चायं पर्यनुयोगम्त्वया विधीयते यदुत गृहीतेऽपि विषये प्रवर्तमान प्रमाणं कि कुर्यादिति । न तावत् प्रमाणस्य । तद्धि दैवोपनतां स्वजनिका सामग्री समासाद्य सनुत्पद्यमानं वराकं कथं पर्यनुयोगभुवमव- तरेत् । नापि प्रमातु तस्यापि च सति योग्ये गोचरेऽभिमुखीभूतेषु करणेषु ,५ भूयोऽपि प्रादुर्भवन्त्येव संवेदनानीति सोऽपि तपस्वी किमित्यमुपलभ्यताम् । किनिति पश्यास वन्तु तदेव भो यदिह पूर्वधिया कलितं किल । किमिति वस्तुनि सन्निहितेऽपि च त्वमसि नैव निमीलितलोचन. ॥ २५ ॥ अपि च पुन. पुन प्रमाणानां प्रवृत्ती विपयेप्विह । सर्वथा नान्ति वैवर्य फलस्याप्युपलम्भनात् ॥ २६ ॥ तथाहि हालाहलजिह्मगादौ हेवे नुहुर्वस्तुनि वाध्यमाणे ।। स कोऽपि तापः न्फुरति प्रकाम न गोचरं यो वचसामुपैति ॥२७॥ १५ निरीध्यमाणे परमार्थतन्तु हेये मुहुर्मोहविकारमुल्ये ॥ विवेकलेकप्लुतमानसानामरोचकम्तीव्रतरोऽभ्युदेति ॥ २८ ॥ प्रेयम्विनीपार्वणीतरोचिर्मयूरमाणिक्यनुखे त्वजनम् ।। आहेयवन्तुन्यवलोक्यमाने सम्प्राप्यते प्रीतिरसः स कोऽपि ॥२९॥ तत्त्वतन्तु सुधियामभीप्सिते तीर्थनाथपदपजदये ॥ याति दानपथं नुहुर्नुहु प्रीतिसम्पदमुपैति माननम् ॥ ३० ॥ नतध तम्मिन् दिक्दाले काम तथान्त.करणानुहले ॥ हानार्थमादानहते च सद्य. सजायते प्राणभृता प्रवृत्तिः ॥ ३१ ॥ ६. नि. पादचो. पा..। २ दिनदिन् । .

·ज [परि. १. यत्रापिरयात्परिन्छ तर्हि यथानधिगतान् विशेपानिदं परिच्छिन्दप्रमाणमेव तथाधिगन वहित्वमपि परिच्छिन्ददप्रमाणमेव किन्न भवेत् । किंच यदि शतकोटि- वाहिप्वपि तथैवास्ति ततस्तान्यपि प्रमाणानि स्युः । अथ प्रमाणान्येव ननु यदि गृहीतेऽपि गोचरे प्रमाणं प्रवर्तते तर्हि तत्र तस्य प्रवृत्त्यविराम. प्रसज्येत । नहि तद्विरमणे काञ्चन सीमानं जानीमहे । अज्ञानविनि- प्रमाणनयतत्त्वालोकालद्वारः यदप्यदः प्रतिपायते कुमारिलेन प्रमाणैरुत्तरः पुनः। नूनं तत्रापि पूर्वेश इति कुमारिलकारकाया सोऽर्थो नावधृतस्तथा ॥ १ ॥' इति ती उद्भावनपूर्वक निराकरणम्। न मनोरमम् । यतो नोत्तराणि प्रमाणानि जाप- ५ मानानि सर्वात्मनाप्यपूर्वमेवार्थ परिच्छिन्दन्ति । अथापूर्वस्यापि तय तत्र परिच्छेदो विद्यत एव । तथा ह्यनुमानेन वहिमात्रमन्यमाथि प्रत्यक्षेत्र तु ज्वालाकलापशालित्वादिविगेपविशिष्टो वहिनिश्चीयत इति चेत् । एव १० स्फटिकमालोक्य कतिपयकालकलाविलम्बादूर्व यथास्थितमेव यदा कलयति तदा तत्प्रत्यक्षस्य कुतः प्रामाण्यं स्यात् । अननुभूयमानम्यापि विशेषाकलनस्य तत्र कल्पने धारावाहिप्वपि तत् कल्पनास्तु । अध तत्कालावस्थितत्वविशेषप्रतिभासः स्फुट एव तत्रास्ति । नन्वसौ धारा- १५ तान्यनधिगतेऽशेऽधिगतांश एव प्रामाण्यप्रतिषेधादिति चेत् । तदचारु । गृहीतागृहीतांशयोः प्रवर्त्तमानस्य प्रमाणस्य प्रामाण्यं प्रति विशेषाभावात् । वर्तनाख्यस्वफलोत्पादस्वसीमा त्वतिक्रान्तैवानेन । अत्राभिधीयते । २० नयनादिकरणानां गोचरान्तरव्यापारतो वा प्रमातुः परिश्रमतो वा स्वसामग्रीपरिभ्रंशतो वा प्रमाणस्य विरतेः सम्भवान्नाविरतिप्रसक्तिः । न चानवस्थाप्येवंविधा मूलवाधाविवायिनी। न ह्युत्तरसमयसम्भविविज्ञान- परम्परासमुत्पादमन्तरेण प्राचीनविज्ञानसमुत्पत्ति ध्यते । तस्मादविराम- १ एकस्मिन्नेव घटे ‘घटोऽय घटोऽयम् । इत्येवमुत्पद्यमानमुत्तरोत्तरज्ञान धारावाहिकज्ञानम् ।

·परि. १. २] स्याद्वादलाकरसहितः ४१ प्रसङ्गापादनद्वारेणानवस्थाप्येपा परैः प्रकाश्यमाना न न. काञ्चन क्षतिमातनोति । तदाह मृलक्षतिकरीमाहुरनवस्यां हि दूपणम् । मूलसिद्धावरुद्धापि नानवस्था निवार्यते ।। १ ।। किञ्च यद्यनुपलब्धार्थावबोधकमेव प्रमाणमझीक्रियते, कथं ता तपम्बिनी ५ प्रत्यभिज्ञा प्रामाण्यं स्वीकरिवति । पूर्वोपलब्धार्थपरिच्छेदकचम्यापि तस्या प्रतीयमानत्वात् । अथाधिगतगन्तृत्वे प्रामाण्यं न्यात् न्मृतेरपि । यदि न्यान् कि तदा जातं क्षुण्णं जैनेन्द्रशासने ॥ ३२ ।। परोजव्यक्तिरेपा हि प्रमाणं स्मृतिरिप्यते । स्वपरवनायित्वान् स्याहादन्यायवेदिभिः ।। ३३ ।। परिच्छेने तृतीये च नर्वमनद् भणिप्यते । तम्नादयुद्भवोद्दन्ये मुच्यनामयमाग्रह. ॥ ३४ ॥ न च प्रहन प्रमाणलक्षणमव्यापकमिनि मन्नन्यम् । म्यागानि १० ·{" . - 1 . -- ran भावेऽनियमनात । दिनीयपटोन मा मर्निममुदायम्य प्रतिना- नित्यत्वादिति अयमपिगमकता कलयत । तदप्यन्याकुलन् ।न खलुमति न (11TH ... ! !'... ६२. ना 1ि... पास गामा - E F .. पण नां 21 गा. गुरुपो । नाम नामा दो । प्रमाण . प. म । म १० मामान्य हेतु । नाममा । भवि धर्मगर्मिभाव विरुणादि । प्र-- Fif को 1 नन्न धर्म म्यैकटेगोऽत्र धर्मी हेतुनयोपाला नि । नन तथापि किंचिद् दून। अन्यथानुपपत्तिथेनिश्चिय तदा प्रनिनाय फटेगोऽन्यो या मर्यो गम् १५ एव । ननु प्रतिज्ञायफटेगोऽपि यदि गमकः म्यातदाऽनिन्यः शक्रेट जर्थिकदेशत्वं गमकत्वे कारणमभिद्महे येनानिचन्वादेरपि तत्प्रसन्न । किन्त्वगमकत्वं गमक वा प्रति तदप्रयोजकमिति बम । न हि धू द्वव्यं घूमभ्वजं प्रति गमकमिति गगनागणोत्संगसगिसमुद्भुररजोरानि २० रपि द्रव्यत्वसद्भावाद्गमिका भवति । तद्वद्वा धूमद्रव्यमप्यगमकम् । तदि- हान्यथानुपपत्तिर्गवेषणीया । सा त्वनित्यत्वे नास्ति । तम्य गळे प्रति- वादिनः स्वरूपासिद्धत्वादिति तदेवागमकम् । प्रमाणत्वे पुनरमा विद्यत इति तद्गमकमेव । तृतीयकल्पेऽपि किं बहियातिरन्तातिरुमयी वा तत्र नास्तीत्यनन्वयत्वं स्यात् । नाद्यः पन. । सर्व क्षणिकं सत्त्वादित्यारे- रप्यनन्वयत्वप्रसक्ते. । अथास्य दृष्टान्तेऽनन्वयस्यापि साध्यधर्मिणि सर्वत्रा- न्वयसिद्धेर्विपक्षे वाधकप्रमाणसद्भावाच निर्दोपतानुमन्यते । न तर्हि २५ ·परि. १. ३) स्थाद्वादरन्नाकरसहितः । हिातेरभावादनन्वयत्वम् । अन्तर्व्याप्तिस्तु सत्त्वादेरिव प्रमाणत्वस्यापि । ताध्यधर्मिणि सर्वत्राऽन्वयसिद्धे. विपने बाधकसद्भावान्च । एतेन गृतीयपक्षोऽपि प्रतिलिप्तः । सर्वथा साधविप्रयुक्तत्वात् कथमम्य मकवमिति यौगैरपि न तर्कणीयम् । केवलयतिरेकिणोऽपि हेतो- विनाभावनियमनिणेयेन साध्यसाधनसामर्थ्यसनावात् । सान्मकं ५ जीवच्छरीरं प्राणादिमत्त्वात् । यत्तु सात्मकं न भवति तत्राणानिमदपि न भवति । यथा फल्दाः प्राणादिमच जीवच्छरीरं तस्मात्यात्मकमिन्या- दिवत् । अनेन च विरुद्धत्वमनैकान्तिकत्व च प्रतिक्षिप्तमवगन्तव्यम् । अन्यथानुपपत्तिस्वीकृते हेतौ तयोः सर्वथावकाशाभावान् । तस्मान्निर- क्योऽयं हेतुः प्रमाणन्य स्वपरव्यवसायिज्ञानच साधयत्येव । तथा व १० नासम्भवद्रोपदुष्टमप्येतत् प्रमाणलणमिति स्थितन् । यत्तावादुकलमणानि नयते सद्य. कथागेपता- मच्यातिप्रनुखेण न प्रतिहत दोपत्र्येणापि यत् ।। स्थाहादान्तपानपूतबदनरभ्यन्यमानं बुध. । सिद्ध सन्प्रति मानलक्ष्म तदिद श्रीमजिनेजल्पितम् ॥३५॥२॥ १५ अथ प्रमाणलक्षणे ज्ञानमिति विशेषणम्य समर्थनार्थनुपपत्तिमाह- अभिमतानभिमतवस्तुस्वीकारतिरस्कारक्षम हि प्रमाणमतो ज्ञानमेवेदम् ।। ३ ।। अभिन्तनुपादेयम् । अनमित्त हेवन् । तत हितवमपि हिमा मुन्ध गौणं च । तत्र मुल्यभिनतं सावन । तदपि विभेदनमा अतिक, २० गाधनि च । तत्राय बाह्यद्रव्यसम्बन्धावेज नलेवाग्यपक दिपाव पादन. समायोजन प्रसादपरिणाम सावनिक तु ममम्नमान: दत्ता न.परगन्तपरिणाम मग पुनामिका भनिकायो, मानिन । कानिकम • ' ६.पा-६० ।

·- स भवद्भिरुमास्वातिवाचकमुख्यः । तनिवार्थान् द्विपतस्तानेवा: एवंविषयोरभिमतानभिमतबन्नुनोयों म्बीकातिरम्भाग प्रातिपदि तयो. समं समर्थ प्रापकं परिहारकं चेत्यर्थः । अभिमतानभिनय. यतो नार्थदेशं पुरुष नयत् पुरुपदेशं वार्थमानयत् प्रापकं प्रमागमा अनुभवविरोधात् । न खलु कुमुवान्धवादी प्रत्यक्षेण दृष्टेऽप्यप्रवर्तनाने HTIRIT 17. मारामाणिवतमाम सुनार भारिपनगरना , गाभिाना मान मिलान: " परिणामः। गांण पुनरभिमनं मान विपिन ५ पारप्रतिक्तमा एमागांतालीम मानां मातुलमार मव्यवस्थितम्मामा नया टिनालाग्य प्रायजानन मानजाठरजातवेदन. कम्यान पंग. मुभिरिमलोहाग्मुन्दगमरमर रफलपटलमुपयुक्तं परमानन्दमप ममलेतवानग्नविमान धव्याधिप्रबन्धविधुरम्याभिक्तग्मनीमनोदयंगलनम्य परम्य प्रोड २० परम्पराअसूनये प्रभवतीति । यदयानि । पंचगनीप्रकरणप्रणयन प्रलीयमानस्य । निययतोऽस्यानिष्टं न विद्यते किञ्चिदिष्टं वाइ २५ रुपलक्षणत्वादभिमतानभिमतोमयाभावन्वभाव लक्षयितव्यः । रागगोचरः खल्वभिमतो द्वेषविषयोऽनभिमतो रागडे- द्वितयानालम्बनं तृणादिरुपेक्षणीयस्तम्य चोपेक्षक प्रमाणं तदुपेक्षा समर्थमित्यर्थः । तत्र प्रापकलं प्रमाणम्याभिमतार्थप्रदर्गकचमेव । २० वर्थं प्रदर्शयदिति । अभिमतवस्तुप्रातिहि न प्रमाणपरतन्त्रा । तन्या पुरुषाभिलापनिमित्तकप्रवृत्तिप्रभवत्वात् । न च प्रवृत्तेरभावे प्रनाथन्य वस्तुप्रदर्शकस्वरूपो व्यापार एव न सम्भवतीति विभावनायन् । । उपेक्षणीयोऽप्पा लोकस्तस्याप्रदर्शकत्वमिति प्रतिपद्यते । ततः प्रवृत्त्यभावेऽपि प्रमाणन्य २५ वस्तुप्रदर्शकत्वमुरीकर्तव्यम् । परिहारकत्वमपि प्रमाणन्याभिनतार्थ १ सम्यग्दर्शननानचारित्राणीति रत्नत्रयम् । २ प्रशमरतिप्रकरणे गाया ४९ ·- परि. १ स. ४] स्याद्वादरत्नाकरसहितः प्रदर्शकत्वमेव । एवमुपेक्षकत्वमपि तस्योपेक्षणीयार्थप्रदर्शकत्वमेव इष्टव्यम् । हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्मादमिमतानभिमतवस्तुस्वीकार- तेरस्कारक्षम प्रमाणमत इद ज्ञानमेव भवितुमर्हति नाज्ञानरूपं सन्नि- कादि । प्रयोगश्चात्र । प्रमाणं ज्ञानमेव अभिमतानभिमतवस्तुस्वीकार- तिरस्कारक्षमत्वात् । यत्पुनर्न ज्ञानं तन्नाभिमतवस्तुस्वीकारतिरस्कारक्षम यथा सम्प्रतिपन्नं स्तम्भादि अभिमतानभिमतवस्तुस्वीकारतिरस्कारक्षम च प्रमाणं तस्माद् ज्ञानमेव । न चात्र साधनमसिद्धम् । अभिमतवस्तुस्वीकारा- र्थमनभिमतवस्तुतिरस्कारार्थ च प्रार्थयन्ते प्रेक्षापूर्वकारिणः प्रमाणं । नतु व्यसनपारवश्यादिति समस्तैरपि प्रमाणवादिभिरभिमतत्वात् । अभीप्सितानीप्सितयोः समर्थं प्रदर्शकत्वेन तु भो. प्रमाणम् ।। सवैरभीष्टं घटते न चेदं ज्ञानात्मकत्व प्रविहाय तस्य ॥ ३६ ॥३॥ उपपत्त्यन्तरमाह- नवै सन्निकर्षादेरज्ञानस्य प्रामाण्यमुपपन्नं तस्यार्था- न्तरस्येव स्वार्थव्यवसितो साधकतमत्वानुपपत्तेरिति ॥४॥ १५ नवे नैव । सन्निकर्प इन्द्रियार्थसम्बन्धः स एव आढिर्यस्य कारक- साकल्यबुद्धिवृत्त्याटेस्तत्तथा तस्य । कथंभूतस्य । अनानस्याचैतन्य- स्वरूपस्य । प्रामाज्यमर्थयाथात्म्यव्यवस्थापित्वम् । उपपन्नं युक्तियुक्तम् । कुतः । तस्य सन्निकर्षादे. । अर्थान्तरम्येवेति अर्थः सन्निकर्पादिस्त- म्मादन्यः प्रमेयो घटादिरान्तरं तस्येव । स्वार्थव्यवसितो स्वार्थयो. २० म्वपरयोव्यवसितिनिश्चितिस्तम्या कर्त्तव्यायामित्यर्थ । साधकतमत्वस्य करणत्वम्प । अनुपपत्ते. अघटनात् । अयमत्र समुदायार्थः । यथा सम्प्रतिपन्नम्य घटाटेरान्तरस्याज्ञानम्वभावम्प म्वार्थव्यवतितो साधक- तमत्वाभावात् प्रामाणं नोपपद्यते । तथा सनिकाटेररि प्रयोगः १'र' पनि प. पुल पार ।

·प्राक्तनेन सम्बन्धः । तत्रापीति अर्थनिश्चितावपि । गेप तु व्यच प्रयोगयुगलं पुनरित्यमिहोपन्यसनीयम् । सन्निकर्यादिः स्वनि : करणं न भवति अचेतनत्वात् य इत्थं स इत्थं यथा स्तम्भाविक १५ चाय तस्मात्तथा । सन्निकर्षादिरर्थनिश्चिती करणं न भवति म्वनि तावकरणत्वात् य एवं स एवं यथा कुम्भादि । यथोक्तसाधनसम्पन्न अत्राहुयायिकाः यदभापि सन्निकर्यादिर्न प्रमाणव्यवहारभागिर वहारमागिनि नैयायि- व्यवहारपराकरणे वयमपि सहाया. | सन्निका प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [पनि. १६ पुनरेवं विरचनीय. । सन्निकर्यादिन प्रमाणव्यवहारमाक् स्वार्थव्यवः वसाधकतमन्यात् । यत् स्वार्थव्यवसितावमाधकतमं न तत् प्रना। वहारभाग यथोमयसम्प्रतिपन्नं घटादि । म्वार्थव्यवसितावसायमा सन्निकर्यादिम्तम्मान्न प्रमाणव्यवहारभाक् ॥ ४ ॥ साम्प्रतमस्य हेतोरसिद्धतापरिहारार्थ सूत्रद्वयमाह- न खल्वस्य स्वनिणीतौ करणत्वं स्तम्भादेरिवा तनत्वादिति ॥५॥ नाप्यर्थनिश्चितो स्वनिश्चितावकरणस्य कुम्भादेरित तत्राप्यकरणत्वादिति ॥६॥ अस्येति सन्निकांदे । स्वनिर्णीताविति म्बव्यवसितौ । अचे- त्वादिति अचिद्रूपत्वात् । नाप्यर्थनिश्चिताविति अम्य करणव तस्माद्यथोक्तसाध्य इति । एवं च । न सन्निकर्पप्रमुखं प्रमाणमज्ञानरूपं घटते कथंचित् ॥ न मुग्यतो यत्करणत्वमस्य वस्तुप्रमायां घटते कथंचित् ॥३५ तत्रादिशब्दसूचितकारकसाकल्याठीनां प्रमा कमतपरीक्षणम् । तु तत्पराकरण न क्षमामहे । स्वव्यवसितावमा तमन्वमिद्धावप्यर्थव्यवसिताबसाधकतमत्वम्य हेत्वेकदेशम्यासिद्धवान् २० मनिकादिर्न प्रमाणव्य- ·परि. १सू ६] स्थाद्वादरलाकरसहितः यत्पुनरनुमानं तत्सिद्धावभ्यधायि । सन्निकर्षादिरनिश्चिती करणं न भवति स्वनिश्चितावकरणत्वादिति । तत्रार्थनिश्चितेस्तावदावाभ्यामविवा- देन फलत्वं प्रतिपन्नम् । तच्च सन्निकर्षस्य करणता समस्तप्रतिपत्तृसाक्षिक समर्पयतीति कथमकितवः कश्चित्तस्य तदपलापं विदधीत । तथाहि न फलं किञ्चित्करणमन्तरेणोत्पद्यमानमीक्ष्यते । न चात्र प्रमाता प्रमेय वा करणतया कल्पनीयम् । कर्तृकर्मतया तयोर्व्यवस्थितत्वात् । तम्मादा- रुद्वैधीभावस्वभावे फले परश्वधादिवदर्थनिश्चितिरूपे फले सन्निकर्ष एव करणम् । तस्यैव तत्र घटमानत्वादित्यनुमानवाधित. पक्ष. । हेतोश्चात्र प्रदीपेन व्यभिचार. । तम्य स्वनिश्चितावकरणस्याप्यर्थनिश्चितौ करण- त्वात् । तथा चाहुलौकिका प्रदीपेन पन्थानं पश्याम १० इति । एवं च सन्निकर्षस्य करणत्वप्रतिषेधानुपपत्त्यार्थव्यवसितावसाधक- तमत्वस्यासिद्धलब्धावकाशमिदम् । सन्निकर्ष. प्रमाणमर्थप्रमितौ साधकतमत्वाद्यत्तु नैवं तन्नैवं यथा सम्प्रतिपन्नम् । न च नार्थप्रमितौ साधकतम. सन्निकर्ष. । तस्मात्तथा । ननु सन्निकर्षप्रसिद्धौ किं प्रमाण यतो नाश्रयासिद्धता हेतो स्यादिति चेत् । उच्यते । म्पर्शनादीन्द्रि- १५ येषु सन्निकर्षस्तावदविवादसिद्धस्तेपामसन्निकृष्टानुपलम्भकत्वात् । लोचन एवं त्वावयोर्विप्रतिप्रत्ति । सापि बाह्येन्द्रियत्वादिना साधनेन स्पर्शनादिवच्चक्षुष. प्राप्यकारित्वसिद्धया निरस्तावकाशवेति सिद्ध. सन्निकपः । स चैव प्रमाणप्रतिपन्नस्वरूप. सन्निकर्ष. पोढा । संयोग.. संयुक्तसमवायः, संयुक्तसमवेतसमवाय , समवाय उक्तसम्बन्धसम्बद्धवस्तुविशेषणविशेष्यभावश्चेति । तन्न द्रव्य चक्षुषा त्वगिन्द्रियेण च संयोगात् गृयते, द्रव्यसमवेतानि गुणकर्मसामान्यानि संयुक्तसमवायात् गृखते. गुणकर्मसमवेतानि सामान्यानि संयुक्तसम- वेतसमचायादवबुद्धयन्ते. चक्षुपा हि सयुक्तं द्रव्य तत्र समवेतानि गुणकर्माणि गुणकर्मसु च समवेतानि तत्सामान्यानीति समवायाच्टल: २५ परिच्छिपते, विशिष्टादृष्टाधिष्ठितः कर्णाप्पुल्यवच्छिन्नो व्योमद्रव्यैकदेशो समवेतसमवाय, --- .

·No text on this page.

·रे. १२.६] स्याहादरत्नाकरसहितः ४९ त्रिन्द्रियसम्बन्ध उदाहर्तुं न शक्यते । ततः समवायस्य कचिदेवोदा- रणं सम्भवति नामावस्येव पंचस्वपि सम्बन्धेविति पोढा सन्निकर्षः। त्र वाघे विपये रूपादौ चतुष्टयसन्निकर्षाज्ज्ञानं समुत्पद्यते आत्मा नसा युज्यते मन इन्द्रियेण इद्रियमथेनेति । सुखादौ तु त्रयसन्नि- ज्ज्ञिानमुत्पद्यते तत्र चक्षुरादिव्यापाराभावात् । आत्मा मनसा ज्यते मनोलक्षण चन्द्रियं सुखादिना संयुक्तसमवायेन सम्बध्यते सा संयुक्त आत्मा तत्र समवेत सुखादिकमिति । आत्मनि तु गिना द्वयोरात्ममनसोरेव सयोगादुत्पद्यते ज्ञानमिति । सोऽयं प्रत्यक्ष- न प्रति सन्निकर्पः प्रोक्तः । अनुमानादिकं तु प्रति द्वयोरेवात्म- सोः सन्निकर्ष इति । १० देस्थमर्थप्रमितिप्रसिद्धये नै सन्निकर्षः करणं न युज्यते ॥ त्र प्रमाणत्वममुष्य मन्यता विमुच्य मात्सर्यमकार्यचेष्टितम् ॥३८॥ यक्षपादानुगतैः प्रमाणमाल्यायि यः पड्विधसन्निकर्षः ॥ द्वादसान्द्रामृतपानशौण्डैः संयुज्यते नैव विचार्यमाणः ॥ ३९ ॥ तथाहि यत्तावदर्थव्यवसितावसाधकतमत्वादिति हेत्वेकदेशासिद्धता- १५ ध्वंसकानुमानेन तस्माद्दारुद्वैधीभावस्वभावे फले परश्वधादिवदर्थ- श्चितिरूपे फले सन्निकर्ष एव करणं तस्यैव तत्र घटमानत्वादित्य- 'दि तन्नावदातम् । तस्यैवेत्यादिहे तोरसिद्धत्वात् । सन्निकर्षातिरिक्तस्य 'पवेन्द्रियविशेषस्यैव करणत्वेन तत्र घटमानत्वात् । इह खलूभयं भावे- द्रयं लब्धिरुपयोगश्च, 'लब्ध्युपयोगौ भावन्द्रियम्' इति वचनात् । २० जार्थग्रहणशक्तिर्लब्धि । तन्निमित्त आत्मव्यापारपरिणामविशेष उप- ग. । तच्च द्वयमप्यात्मन. फले योग्यत्वाद्याप्रियमाणत्वाञ्च प्रसि- म् । तदुक्तम् । 'भावन्द्रियाणि लब्ध्यात्मोपयोगात्मानि जानते । स्वार्थसंविदि योग्यत्वाद्वयापृतत्वाच संविदः ॥१॥' १वशस्थम् ' २ 'स' इति प पुस्तके पाठ । ३ तत्त्वार्थसू. २-१८. तत्त्वार्थ-शेकशर्तिक २-१८श्लो १। २५ .

·No text on this page.

·No text on this page.

·HTTMENT " नारन. समजागिपाणिनान दनमिन पदीपनारजनन अपम्प समारिलामि नयनादीन्द्रियेणापि स्वनिश्चितावकरणत्वादिति हेतोरनेकान्त । १५ च सन्निक करणत्वप्रतिपेघस्य प्रतिपेगुमगस्यत्वात् स्वपरन्यवर ज्ञानस्य करणतयोपपादितत्वाच्च सन्निकर्ष. प्रमाणमर्थप्रमितौर व्यापारिते सत्यवश्यं कार्यमुपजायते तदन्तरेण तु नोपजायत . आकाशादौ नयनसनि- मुन्मजति । तत. कथं सन्निकर्षः कति तमत्वमित्युपपादनम् । नभसि नयनसन्निकर्ष एव नास्तीति वक्तवन पमान न तास ना नानी नारन पाग) गोता. गो। नास्ति नः नामिनार | Tirit-- प्रकाशना महाजनेऽपि करणलोग गारन्यायिनि । नयना कान्त इत्यपि न तान्नम् । नेनापि न्यन्द्रियरमेश म रुपेण वाऽने कान्तः म्याइ । न तालायन ! तम्य भावनिक १० रूपस्योपचारेणेव करणयात् । नालि सिनीयेन तम्यापि रू. उपयोगात्मकभावकरणकारणन्धेन करणलव्यवहारात् । ७५ तु तस्यार्थपरिच्छित्तायिय म्यपशिष्टतावपि करणत्वमदावाद चैतादृशमिन्द्रियमसिद्धम् । अनन्तरमेव प्रसाबितत्वात् । तमत्वादित्यत्र हेतोरसिद्धिः सिद्धा भवति । अपि च यत्र तत्तत्र साधकतममिति व्यपदिश्यते यथा च्छिदायां दात्रादि । न च नयननभ.सन्निकर्षसद्भावेऽपि संवेदनं ५ कर्पस्य सत्त्वेऽपि प्रत्य-ज्ञान साधकतमतया व्यपदिश्येत । । क्षानुत्पत्तेन तस्य साधक- २० વિવારનો अन्यतरकर्मजस्य संयोगस्य तत्र सद्भावात् । अन्यथा समस्त २५ संयोगाद्गगनसर्वगतत्वसाधनविरोधात् । अथाभिधीयते वियति विक चनसन्निकर्षस्य योग्यतावियोगान्न ज्ञानोत्पत्तिः । ननु किमिदं ५ ·रि.१सू. ६] स्याद्वादरत्नाकरसहितः । ५ सानामधेयं तत्त्वमिटमायुमत । शक्तिरिति चेत् सा तर्हि सहकारि- निध्यस्वल्पैवान स्वीकर्तव्या । स्वल्पशक्ते. सन्निकर्षे सत्त्वात् । त्यां च वक्ष्यमाणकारकसाकल्यपक्षनिक्षिप्तसमस्तदोषानुषगः । सहका- रेसान्निध्यन्य कारकसाकल्यानाममात्रेण भिन्नत्वात् । किञ्च किमत्र व्यं गुण. कर्म पदार्थधर्मः कश्चिदभावो वा सहकारितया कथ्येत । व्यं चेत् । ब्यापकमव्यापकं वा । व्यापकं तावदात्मादि चक्षुरन्तरिक्ष- जानिकपत्य सहकारि समत्येव । अन्यापकमपि तन्मनो नयनमालोको वा कल्गचक्षुःसनिकर्मन्येव तत्सन्निकर्षस्य सहकारि विद्यत एव । गुणोऽपि प्रमातृगत. प्रमेयगत इन्द्रियगतो वा तत्सहकारी स्यात् । यदि प्रमातृगतः सोऽपि धर्मविशेषोऽन्यो वा । १० गुणसहकारितपनत्व धर्मविशेषतावद्विद्यत एव । न खलु गगननयन- सन्डन्न्। सन्निकर्षस्य धर्मविशेषेण सह विरोधो येन तत्सद्भावे धर्मविशेपत्यानुत्पादः प्रध्वंसो वा भवेत् । विरोधे वा कुम्भापलन्भोऽपि न कदाचिदुत्पद्येत । विरोधिगगननयनसन्निकर्पस्य सदा सद्भावेन तदुत्पत्तिसहकारिणो धर्मविशेपस्यासम्भवात् । अथ गगन- १५ गोचरज्ञानोलाइकेनैवधर्मविशेषेण व्योमनयनसन्निकर्षस्य विरोधो न पुन. कुम्भादिविपपविजानोत्पादकेनेति विवगोचरस्यैवोपलम्भस्याभावो नतु कुम्भादिविषयस्येति । ननुकुत एतनिश्चितम् । नयनगगनसनिकपसद्भा- वेऽपि गगनगोचरस्यैव ज्ञानस्यानुत्पत्तेरिति चेत् । मैवन् । किमियं तदुत्पा- दकथाविशेपाभावाद्वियाद्विपदकविज्ञानत्यानुत्पत्तिरुताहो तस्य साधकत- २० मत्वाभावादिति ने तदनुत्तिः सन्दिन्धाऽनैकान्तिकत्वकलादितत्वात् । जपरोऽपि प्रयत्नादि. प्रभातृगुणस्तत्सहकारी न नाम नास्ति । जय प्रमेवगतो गुणः सनिकांसहकारी स्वीक्रियते । नन्वसावपि समन्त्येव । योननननमानिक द्रव्यलेन योमो गुणसहित्यात् । अथ न गुण इत्येव सरकारी किन्तु गुणविशेष । स किं महत्त्व रूपनुनयं वा । २५ तिन पुन्यो । २ हपने 'इति म.रे. पार । न हि 'दि तपार।

·. . t - .... . 7, . -- - --- 7 " . -- . - - ५ . १५ गायिका पनि पर तमादि यत्र तामिति का गवति ।पि नयन व्यापानि मत्यवश्य कामुमताने नदारता तु नोपजापत न च नराननन मनिकर्षगाइबिपि संवेदन कदाचिदाकामागोम वर्षस्य सत्येऽपि प्रत्य-नाने साधकतमतया व्यपदिश्येत । न तमत्वमिन्युपपादनम् । नभमि नयनसनिक एव नास्तीति वक्त पर चनसन्निकर्षस्य योग्यतावियोगान्न ज्ञानोत्पत्ति. । ननु किमिदं यो । 11 12 1 11 4.! ! ! ! ! -: "" Kणा | 11'.. १. 'पो 4 111 1 ! .. C. 117 - नि:।। ।। : । नयनादीणि भागम्य कोपा पाच मी माण पनि । तत्तत्र सावकतममिति व्यपदिश्यते यया लिदाया दावाद । २० आकाशादा नयनमानि मुनाजति । तत क्षानुत्पतेन तस्य सापक अन्यतरकर्मजस्य संयोगम्य तत्र सद्भावात् । अन्यथा २५ संयोगाद्गगनसर्वगतत्वमाधनविरोधात् । अथाभिधीयते वियति , ह •-- कथ मनिकर्षकति

·No text on this page.

·No text on this page.

·परि.१२.६] स्याहाहरनारसहित • नच तिमिरे सति रदिमटमरणमेव नास्तीति वाच्यम् । दूगमन्न- : तिमिरयोः मनोदूंगसलवनिवन्नृपलामन्याभावप्रसनं । तन्न प्रयगतोऽपि गुणः सन्निकर्पसहकारी । नापन्द्रियगतः । तत्र कलसाविहिक स्थति मन्निसहकारिण. मद्भावात् । तदुगम्य गगननादिरोगा। विगवेवानन्य सदा मलेन लोन कनानिति गुगानुयल्य न्मात्री- • पलम्मम्यानभावानमिदानानम्नमिनलंग प्रकृतिजन- ' वदनाविन्वावलोकनमोल्न । नत्र गुणोऽपि नाकर्ग। नापि धर्म | नम्चीनकालनांदविलीननगम्य न्यादि मान्यता - 1

·No text on this page.

·परि.१.६] स्याद्वादरत्नाकरसहितः यन्तु हेतोरसिद्धा- किमपि कौतुकमेतदहो जना भृगुत यूयमनुप्य मनस्विन । कवलितोत्कटहालहलोऽपि सन्नवसुधारसमुगिरतीह यत् ॥ ४५ ॥ प्रामाण्यं मुख्यया वृत्या ज्ञानस्यैव सुसंगतम् ।। गोप्या तु सनिकर्षन्य को हि धीमान्न मन्यते ॥ ४६ ॥ तलाइवस्थितमिदं नियतमसिद्धया कटालितो हेतुः । अर्थप्रमितावित्यादिलमणः पूर्वमुक्तो व ॥ ४७ ।। जगतिकगतिनीया दपि वदति विशुद्धामत्र साध्यन्य सिद्धिम् । स खलु गल्तिबुद्धिर्वन्ध्यसीमन्तिनीत म्पृहयति भुवनानां भूषणं पुत्ररत्नन् ॥ १८ ॥ सन्निकर्षप्रसिद्धौ बाह्यन्द्रियत्वादिनेत्यादि गदितन् । तचक्षु - प्राप्यकारित्वपराकरणप्रतावे सविस्तरमपाक- दादिकामिनसान्निवर्ष- रिप्यते । यदपि प्रपञ्चत सन्निकर्षषटकघोषण- नकारि । तदपि स्वसिद्धान्तप्रद्धालुताप्रनूत- प्रक्रियामात्रन् । तथा प्राप्यकारित्वेन चक्षुषः समर्थवियनाणन्वान्न १५ कुन्भादिना सयोग. सम्भवति । तदभावान्न संयुक्तसमवायादि । यदि च संयुक्तसनवायाच पा रूपदि परिच्छिद्यते । तर्हि नदविटो- पानभसि शब्द, सहकारफलादी रसादि , सहसदीधितो कर्म च तेन परिच्छियेत । संयुक्तसमवेतसनवायाञ्च रूपत्व इव रसत्वादावपि चाक्षुपज्ञानमुपजायत । सनवायाच अवणेन्द्रियच ध्वनाविव व्योमो परिमाणादिगुणेऽपि । समवेतनमवायातु गदत्व इव महापरिमाणवादि- सामान्यसन्देऽपि प्रनिति समुत्पद्येत । न्यायन्य समानचात् । अव पेन- तानहाल्यालतिनिग्न एक दन्तुनि नबनातीन्द्रियाणा मंदन्नन्सी तेन नानि सङ्ग इति निगयते । तई धीमन् मेमनन्द सर्वत्र निन्- निकानझीरर । दिन्नया प्रतिवद विचारतो विमानसहि २ क्याक्थया । यम्नूनसम्मन्यतम्बल्यानुदिनविन मिथानः २०

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·事 ·परि. १सू.६] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ६३ न चार्थप्रमितावसाधकतमा सामग्री तत. प्रमाणमित्यतोऽनुमानात् । न चात्र हेतोरसिद्धिः। फलोत्पादाविनाभाविस्वभावाव्यभिचारित्वं हि साधक- तमत्वम्। तच्च सामग्यंतर्गतस्य न कस्यचिदेकस्य वक्तुं शक्यते । सामग्र्या- स्तु सुवचम् । सन्निहिता चेत्सामग्री सम्पन्नमेव फलमिति सैव साधकतमा। ननु प्रमामुपजनयतो मुख्यस्य प्रमातुः प्रमाविषयीभूतम्य मुख्यम्य ५ प्रमेयस्य च फलोत्पादाविनाभाविस्वभावमव्यभिचारित्वलक्षणसाधकतम- स्वमस्त्येव । प्रमितिसम्बन्धमन्तरेण तयोस्तथात्वाभावात् । प्रमिणोतीति हि प्रमाता भवति । प्रमीयत इति च प्रमेयम् । न चानयो प्रमाणतोपगता त्वये- त्याभ्यां व्यभिचारः साधनस्येति चेत् । न व्यभिचार । साकल्यप्रसाद- लब्धप्रमितिसम्बन्धनिवन्धनो हि प्रमातृप्रमेयधर्माख्यम्वरूपलाभ । साक- १० ल्यापाये च प्रमित्वभावाद्गौणे प्रमातृप्रमेये संपद्यते । एवं च साकल्य- मन्तरेण यदि प्रमिति. कल्प्येत भवेयभिचारो नत्वसौ तथा दृश्यत इति । ननु यदि सामन्याः साधकतमत्वं स्यात्तदावश्यमस्याङ्करणविभक्ति- निर्देशो दृश्येत । नचैवम् । नह्येव वक्तारो भवन्ति लौकिका सामग्र्या पश्याम इति किन्तु दीपेन पश्यामश्चक्षुपा वीक्षामह इत्याचक्षते । तन्न सूक्ष्मम् । सामग्री हि संहतिः सा च संहन्यमानव्यतिरेकेण न व्यवहार पदवीमवतरति । तेन सामग्र्या पश्याम इति न व्यपदेश. । यस्तु दीपे- न्द्रियादीना तृतीयया निश. स फलोपजननाविनाभावित्वाख्यसामग्री- स्वरूपसमारोपनिवन्धनः। अन्यत्रापि च तद्रूपसमारोपणेन स्थाल्या पच- तीति व्यपदेशो दृश्यत एव । ननु कर्तृकर्मापेक्षया करणसामग्री मध्य- माऽत्र्ययोश्च कर्तृकर्मणो. स्वरूपप्रध्वंसतोऽसम्भवात् तदपेक्षया कथं साकल्यस्य करणत्वमिति । एवं च प्रमाता प्रमाणं प्रमेयं प्रमितिरिति चतसृषु विधासु तत्त्वं परिसमाप्येत इति रिक्ता वाचोयुक्तिः । अयुक्तमेतत् । साकल्यमध्यपतितत्वेऽपि कर्तकर्मणो. स्वरूपानपायात् । साकल्यं खलु सकलकारकाणां स्वकीयो धम्मों न च स्वकीयो धर्मः स्वरूपध्वंसाय २५ जायते । साकल्यदशायामपि कारकाणां स्वरूपस्य प्रत्यभिज्ञायमानत्वा- १५ २०

·No text on this page.

·--- Mess दि. ११.६] स्याद्वादरलाकरसहितः बाधं नैव समाश्रिता कथमपि विष्टा न या शहया तामर्थप्रमिति सदा विदधती चोधेतरात्मास्थितिः । सामग्री भवति प्रमाणमनघं नेयायिकानां मते ज्ञानं केवलमेव ये पुनरमी प्राहुन ते तार्किकाः ॥ ५८ ॥ कारकसाकल्यमहो जल्पन्तोमी प्रमाणमिति निपुणाः । वैकल्यं किमपि गताः स्मरन्ति यनैव नीतिमार्गस्य ।। ५९ ॥ तथाहि यत्तावत्कथितमर्थप्रमितौ साधकतमत्वादिति साधनस्या- सिद्धताध्वंसनाय फलोत्पादाविनामाविस्वभावा- नैयायिकोजस्य सामग्री- व्यभिचारित्वं हि साधकतमत्वमिति तत्र फलो- प्रामाण्यखण्डनत्य खण्डनम् । त्पादेन विना सामग्री न भवतीति कोऽर्थः । किं १० फलोत्पादेन विना सामग्री नोत्पद्यते पावकेनेव विना धूमः । किवा फलोत्पादन विना सामग्री न सत्तामनुभवति यथा वृक्षत्वेन विना शिश- पात्वम् । यद्वा फलोत्पादेन विना फलमनुत्पाद्य सामग्री नावतिष्ठते यथा सातिगयोन्नतिशाली जलभृद्वर्पमकृत्वा । न तावदाद्य पक्षः पेशलः परस्पराश्रयपराहतत्वात् उत्पन्नयां हि सामग्र्यां फलोत्पाद समुत्पन्ने १५ च फले सामग्री समुत्पत्स्यत इति । नापि द्वितीय' । असिद्धत्वात् । यदि हि वृक्षत्वेन शिंशपात्वत्येव फलोत्पादेन सामया. सदैव सहचा- ‘रित्वं स्यात् द्वितीयविकल्पपरिकल्पना । न चैवन् । तत्त्वे हि फलादि- व्यपदेश एव न भवेत् सनकालभाविनि व्यापाराभावात् । तृतीयाविक- ल्पेऽप्यर्थप्रमितिस्वरूपत्व फलस्याव्यवधानेनोत्पादिकायाः सामाग्र्या * साधकतमत्वनुच्यते व्यवधानेन वा । आद्यकल्पे हेतोरसिद्धि. । सामयाः * सकामार्थप्रमितेरव्यवधानेनोत्पादायोगात् । ज्ञानेन तत्र व्यवधिसम्भ- वात् । न च किमनेनान्तराले गलितप्रमाणप्रसादेन ज्ञानेन परिकल्पि- तेनेत्यभिधानीयम् । तस्योपयोगल्पभावेन्द्रियम्वभावस्य साक्षातले व्याधि- यमाणस्य यदसन्निधान इत्यानुद्यमानतः पूर्व प्रताधितत्वात् । अथ २५ - व्यवधानेन फलोत्पादिकावा. सामत्र्याः साधक्तमत्वनत्र विवक्षितम् ।

·No text on this page.

·+ Simr

·No text on this page.

·६६ परि...] स्याद्वादन्नाकरसहितः तलतपेयाऽल्योपनिनेव सायन्ननमिति चेन् । ननु वृनया- विकल्पिनेन्द्रियाविनामात्यनुपेञ्च निमितीयत्नयनाक्टरटमानि- टोऽति । प्रनां प्रति तन्यानेन त्यहितव्यातारचान्न नुग्न्यं सावकतन- त्वमिति चेन् । एवमेतत् । चिन्नु वयन्मिन्नेवार्थे तब बोलना शानन्द व तमा स्वीक्रियतां तन्वा प्रन्तिावयवाहितल्यागरात् । माकपन्य तु नेन व्यवहितल्यापाबान् । चि सरचानि कारकादि मायामिवानधर्ममनुन्याती प्रवर्तन्नेऽसन्मानिन । न नावाल नि अन्योन्याश्यमहान् । सिद्धेहि गल्यान्धिाने धने वेगं मल- बनामिद्धिन्द्धी सामन्याभिधानवमीमद्धिनिति । नयमकला- नि अनिवमहान् । बरि ३ का प्रयामा सलानि मान्नं १० अनुमादयन्ति वायाप्रबिन्युन्मानवियन्तीति का मामला- धर्मकन्यना।

·६८ ५ प्रामाणिकानां सामग्या मुन्य प्रापुि तु माननीय सामाया नामापि जानने । न न ना मुन्यम्बरमापरिजनेस दिवत् । अथानित्यःस कुतःसनुत्पद्येत । तेभ्य एवान्यतो वा। न ताकत त्साकल्यलक्षणं धर्म जनयन्ति साकल्यलक्षणश्च धर्मः प्रमानुत्पादन' त्वेन प्रतीयन्ते । स च प्रमितिलक्षणे फले करणत्वेन । ततश्चै प्रति साकल्यलक्षणो धर्म एवं व्याप्रियमाणः कथं साकत्यन्त प्रतिपद्येत । अथ कर्तृकमणी साकल्पमुलाद्य प्रमायामपि व्यानि प्रमागनगनलालीमार: सामग्रीचा मागोग गुनानि मन । म प्रामाणिकामा तृतीया माया पनि मन । उपनरिन एक नेता नीयागोगो मुल्यम जाना दाढोपयोगेनेहमवगतं मयनि । उपतोगध जानन । अन्न तृतीयानिदेगः । टांकिकाना नु काममा भविन्यति । नी भविञ्चनीयालपनीयम । अनाकरितालोतानां मुलाकात शुक्तियकले कल्यौतारोपाभावात् । नन मामयां मुन्न्यः प्रद १० तूपचरितम्नृतीयानिदंग इत्युपपन्नन् । तया न करणत्वमपहुने प्रदीप सामग्र्यां पुनरभ्युपैन्यमकः ॥ लोकव्यवहारवत्सलवं कीगनस्य मनीपिगेवरस्य ।। ६१ . यदप्युदितं साकल्यमध्यपतितत्वेऽपि कर्तृकर्मणोः स्वल्पाना साकल्य नकलकारकानां कल्यं खलु सकलकारकाणां न्वनीयो को स्वकीयो धर्न इति न्तत्य विकल्यप्रद- तदप्यनवदातन् । यतन्तेषां स धर्मः नपूर्वक खग्दनम् । थानित्यः । न तावन्नित्यःकादाचितवान् । तोऽनङ्गीकारात् । अथ तेभ्य एव तायमर्थ. सम्पन्नः । समान २० एवं च साकल्यलक्षणधर्मस्य जनने लापताः कादयस्तन्निन् विषयान्तरे व्यापृताभ्यां ककर्मभ्यां साधकतमत्वस्वरूपनति १.रूप' इति प.न. पुन्तग्योः पाठः।

·६९ ५ परि. १ स. ६] स्याद्वादलाकरसहितः ततस्तदपेक्षयाऽस्योपपन्नमेव साधकतमत्वमिति चेत् । ननु वृद्धनैया- यिकोपकल्पितेन्द्रियादिप्रामाण्यमुपेक्ष्य किमितीयत्कल्पनाकप्टसङ्कटमावि- मोऽसि । प्रमा प्रति तस्यानेन व्यवहितव्यापारत्वान्न मुख्यं साधकतम- वमिति चेत् । एवमेतत् । किन्तु यद्यस्मिन्नेवार्थे तव दोहदस्तदा ज्ञानमेव च तथा स्वीक्रियता तस्यैव प्रमितावव्यवहितव्यापारत्वात् । साकल्यस्य तु तेन व्यवहितव्यापारत्वात् । किञ्च सकलानि कारकाणि साकल्याभिधानधर्मसमुत्पत्तौ प्रवर्तन्तेऽसकलानि वा । न तावत्सकलानि अन्योन्याश्रयप्रसङ्गात् । सिद्धे हि साकल्याभिधाने धमें तेषां सकल- रूपतासिद्धिस्तत्सद्धौ च साकल्याभिधानधर्मसिद्धिरिति । नाप्यसकला- नि अतिप्रसङ्गात् । अपि च यया प्रत्यासत्या सकलानि साकल्याख्यं १० धर्मामुत्पादयन्ति तवैवार्थोपलब्धिमप्युत्पादयिष्यन्तीति व्यर्था साकल्या- ख्यधर्मकल्पना । किञ्च 'शब्दपदार्थकाऽर्थपदाथिका वा भावप्रत्ययप्रकृतयो भवन्ति' शब्दपदाधिका अर्थपदा-इति सकल इत्येतस्य शब्दस्य भाव सकलेपु थिका वा भावप्रत्यय- अर्थेषु वाच्येषु प्रवृत्तौ निमित्तमिति शब्दपदार्थ- १५ आश्रित्य शब्दपदार्थकाद-कात् ,सकलानामर्थाना भावः स्ववाचकसकल- पदार्थकाद्वा सकलपदात्शब्दस्य प्रवृत्तौ निमित्तमित्यर्थपदार्थकाद्वा सकल- प्यवाभिधीयमानस्य प्रथ- त्तिनिमित्तस्य सत्वात्स्वरूप- शब्दादुत्पन्नेन भावप्रत्ययेन प्य॑जा प्रवृत्तिनिमित्त- समुदायसम्बन्धज्ञानजनक- मेवाभिधीयते । तच्चेह सत्ता, स्वरूपमात्रम्, त्वरूपत्व विकल्प्य खण्डितम् . समुदायः, सम्बन्धो, ज्ञानजनकत्वं वा व्याक्रि- २० येत, पक्षान्तराभावात् । तत्र प्रथमपक्षद्वयं पापीय. । वैकल्यदशाया- मपि कारकाणां सत्तायाः स्वरूपमात्रस्य च सद्भावत प्रमाणताप्रसगात् । 'अथ समुदायो भावशब्देनाभिधीयते । सोऽपि किमेकाभिप्रायता- लक्षण., एकदेशे मीलनस्वभावो वा । आद्यपक्षस्तावदसम्भवी, केपाचि- चक्षुरादीना कारकाणामभिप्रायशून्यत्वेन समस्तानामेकाभिप्रायत्वस्या- २५ १'गुणवचनद्राह्मणादिभ्य फर्मणि च' इति पा. सू. ५-१-१२४. .

·. . . - है ܕܫܝ - * A . । . ग ܕ ܚ । HERE दिवत् । अयानिन्य.स कुन. मनुत्पद्येत । नेभ्य एवान्यतो वा। न नाकार प्रति साकल्यलक्षणो धर्म एव व्याप्रियमाणः कथ साकल्यावर प्रतिपद्यत । अथ कर्तृकर्मणी साकल्यमुत्पाद्य प्रमायामपि च्यापि ... ". ।... . . . ! " " titra गHिP PATHARVERITA प्रो १० Tregion : Pr हगा पसर गया ॥ लोकल्यामलाय मनोनिशम्य ॥२१.. यदप्युदिन मा हल्या सापिको परमाना" गायक गामाया मल्य गमरमा झापा चीयो धन:: म्बर्शयो . माम्य पद तदप्यनादानम् । यतन्नेमा म धर्म फिरि निक, गमनन् । यानिय न नागजिन्या काढानिस्त्याना तोऽनगीकारात् । अथ तेभ्य एव तयमर्थ. सम्पन्न । सकलान साकल्यलक्षण धर्म जनयन्तिं साकल्यलक्षणश्च धर्म. प्रमामुत्यादी २० एवं च साकल्यलक्षणधर्मम्य जनने व्यापृता कादयम्तम्मिन् । त्वेन प्रतीयन्ते । स च प्रमितिलक्षणे फले विषयान्तरे व्यापृताभ्या कर्तृकर्मभ्यां साधकतमत्वस्वरूपमतिः १५ करणत्वेन । ततधेरा १'प' इति प. भ. पुस्तकयोः पाठः।

·परि. १ . ] स्याहादरत्नाकरसहितः ततस्तडपेक्षयाऽम्योपपन्नमेव साधकतमत्वमिति चेत् । ननु वृद्धनैया- यिकोपकल्पितेन्द्रियादिप्रामाण्यमुपेक्ष्य किमितीयत्कल्पनाकप्टसकटमावि- टोऽसि । प्रमा प्रति तस्यानेन व्यवहितव्यापारत्वान्न मुख्यं साधकतम- त्वमिति चेत् । एवमेतत् । किन्तु यद्यस्मिन्नेवार्थे तव दोहवस्तदा ज्ञानमेव च तथा स्वीक्रियता तस्यैव प्रमितावच्यचहितव्यापारत्वात् । साकल्यस्य तु तेन व्यवहितव्यापारत्वात् । किञ्च सकलानि कारकाणि साकल्याभिधानधर्मसमुत्पत्तो प्रवर्तन्तेऽसकलानि वा । न तावत्सकलानि अन्योन्याश्रयप्रसङ्गात् । सिद्धे हि साकल्याभिधाने धमें तेपां सकल- रूपतासिद्धिस्तत्सद्धौ च साकल्याभिधानधसिद्धिरिति । नाप्यसकला- नि अतिप्रसङ्गात् । अपि च यया प्रत्यासत्त्या सकलानि साकल्याख्यं १० धर्मामुत्पादयन्ति तयैवार्थोपलब्धिमप्युत्पादयिष्यन्तीति व्यर्था साकल्या- ख्यधर्मकल्पना । किञ्च 'शब्दपदार्थकार्थपदाथिका वा भावप्रत्ययप्रकृतयो भवन्ति' 'शब्दपदाधिका अर्थपदा-इति सकल इत्येतस्य शब्दस्य भावः सकलेषु र्थिका वा भावप्रत्यय- अर्थेषु वाच्येषु प्रवृत्तौ निमित्तमिति शब्दपदार्थ- १५ साश्रित्य शब्दपटाका कात् सकलानामानां भाव. स्ववाचकसकल- थपदार्थकाद्वा सकलपदात्शब्दस्य प्रवृत्तौ निमित्तमित्यर्थपदार्थकाद्वा सकल- प्यवाभिधीयमानस्य प्र-शव्दादुत्पन्नेन भावप्रत्ययेन प्या प्रवृत्तिनिमित्त- समुदायसम्बन्धनानजनक- मेवाभिधीयते । तच्चेह सत्ता, स्वरूपमात्रम्, , त्वरूपत्व विकल्प खण्डितम्. समुदायः, सम्बन्धो, ज्ञानजनकत्वं वा व्याक्रि- २० येत, पक्षान्तराभावात् । तत्र प्रथमपक्षद्वयं पापीय. । वैकल्यदशाया- 'मपि कारकाणां सत्तायाः स्वरूपमात्रस्य च सद्भावत प्रमाणताप्रसंगात् । “अथ समुदायो भावशब्देनाभिधीयते । सोऽपि किमेकाभिप्रायता- एकदेशे मीलनस्वभावो वा । आद्यपक्षस्तावदसम्भवी, केपांचि- चक्षुरादीनां कारकाणामभिप्रायशून्यत्वेन समस्तानामेकाभिप्रायत्वस्या- २५ 'लक्षण., १'गुणवचनब्राह्मणादिभ्य मणि च' इति पा. स. ५-१-१२४.

·No text on this page.

·६९ F परि. १.६] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ततस्तदपेक्षयाऽस्योपपन्नमेव साधकतमत्वमिति चेत् । ननु वृद्धनैया- यिकोपकल्पितेन्द्रियादिप्रामाण्यमुपेक्ष्य किमितीयत्कल्पनाकष्टसङ्कटमावि- योऽसि । प्रमा प्रति तस्यानेन व्यवहितव्यापारत्वान्न मुख्यं साधकतम- वमिति चेत् । एवमेतत् । किन्तु यद्यस्मिन्नेवार्थे तव दोहदस्तदा ज्ञानमेव च तथा स्वीक्रियतां तस्यैव प्रमितावव्यवहितव्यापारत्वात् । साकल्यस्य तु तेन व्यवहितव्यापारत्वात् । किञ्च सकलानि कारकाणि साकल्याभिधानधर्मसमुत्पत्तौ प्रवर्त्तन्तेऽसकलानि वा । न तावत्सकलानि अन्योन्याश्रयप्रसङ्गात् । सिद्ध हि साकल्याभिधाने धमें तेषां सकल- रूपतासिद्धिस्तत्सद्धौ च साकल्याभिधानधासद्धिरिति । नाप्यसकला- नि अतिप्रसङ्गात् । अपि च यया प्रत्यासत्त्या सकलानि साकल्याख्यं १० धर्ममुत्पादयन्ति तथैवार्थोपलब्धिमप्युत्पादयिष्यन्तीति व्यर्था साकल्या- ख्यधर्मकल्पना । किञ्च 'शब्दपदाथिकाऽर्थपदार्थिका वा भावप्रत्ययप्रकृतयो भवन्ति' 'शब्दपदाथिका अर्थपदा-इति सकल इत्येतस्य शब्दस्य भावः सकलेपु र्थिका वा भावप्रत्यय- अर्थेषु वाच्येषु प्रवृत्तौ निमित्तमिति शब्दपदार्थ- १५ गाश्रित्य शब्दपदार्थकाद-कात् सकलानामर्थानां भाव. स्ववाचकसकल- पदार्थकाद्वा सकलपदाशब्दस्य प्रवृत्तौ निमित्तमित्यर्थपदार्थकाद्वा सकल- प्यनाभिधीयमानस्य प्रशब्दादुत्पन्नेन भावप्रत्ययेनप्र्या प्रवृत्तिनिमित्त- सनुदायसम्बन्धनानजनक- मेवाभिधीयते । तच्चेह सत्ता, स्वरूपमात्रम्. त्वरपन्य विकल्प्य खण्डितम् समुदायः, सम्बन्धो, ज्ञानजनकत्व वा व्याक्रि- २० येत. पक्षान्तराभावात् । तत्र प्रथमपक्षद्वय पापीय. । वैकल्यदशाया- मपि कारकाणां सत्ताया. स्वरूपमात्रस्य च सद्भावत प्रमाणताप्रसंगात् । अथ समुदायो भावशब्देनाभिधीयते । सोऽपि किमेकाभिप्रावता- लक्षण.. एकटेगे मीलनस्वभावो वा । आधपक्षमतावदसम्भवी, केपांचि- चक्षुरादीनां कारकाणामभिप्रायान्यत्वेन समस्तानामेकाभिप्रायन्दम्या- २५ १'गुणवचननामादिभ्य. वर्मणि चरति पा. सू. ५-१-१२४. 1 ।

·[परि. योगात् । द्वितीयपक्षोऽपि परीक्षा नक्षमते । क्षपाकरभाकरागीशन चक्षुरिन्द्रियम्य चैकदेशे मीलनामन्भवात् । चअपोआप्यकारिन समर्थयिष्यमाणत्वात् । एतेन राम्बन्धपक्षोऽपि विष्टोत्तर. । ५ संयोगादिः सम्बन्धः सम्भवेत् । अथ जानजनकत्वं भावयन् धीयते तदा तस्य प्रतिकारकं भिद्यमानत्वाद्यावन्ति काम सकलेभ्य. किमेतद्भिन्नमभिन्नं वा । यद्यभिन्नम्, तदा सकलान्येव की न साकल्यं नाम किश्चित् । अथ भिन्नम्, तर्हि सकलेषु सवर १० सम्बद्धं वा स्यात् । यद्यसम्बद्धं, कथमेततेषां धोऽतिप्रसन्ने । तावत्समवायेन, तस्य पट्पदार्थविचारावसरे निराकरिप्यमाणचे सिद्धत्वात् । नापि संयोगेन । तस्य गुणत्वेन द्रव्येप्वेव सन्मगा। साकल्यस्य च धर्मरूपत्वेनाद्रव्यत्वात् । नापि विगेपणविशेयभावे १५ संयोगसमवायाभ्यामसम्बद्धे वस्तुनि विशेषणविशेप्यभावस्थासम्भवाद। अन्यथा सर्वस्य सर्वविशेषणतानुषङ्गात् । समवायवत्समवायिषु सन् समवायासत्त्वेऽपि तस्य विशेषणतेति चेत् न । तस्यापि तथासान त्वात् । न चाभाववद्भावेषु तस्य विशेषणता, तस्यापि तथासिद्धः समवायिनावेतौ नास्तीह घट इति विशिष्टप्रत्ययः कथं विशेषणविशे- भावमन्तरेण स्याद्दण्डीति प्रत्ययवत् । भवति चायमवाधितवपुः ।। चे द्रव्यादिषट्पदार्थानामन्यतमनिमित्तोऽयम् । तद्नुरूपत्वाप्रतीजे भवितव्यम्। स नो विशेषणविशेप्यभावः सम्बन्धविशेषः पदार्थविशेष २५ विनाभाववदिति । मैवम् । समवायवदभाववद्वा साकल्यस्य विशेष ७० प्रमाणनयतत्त्वालोकालकारः येकदेशे चन्द्रादेश्चक्षुपो मीलनं नास्ति तदा कथं तस्य तेन तावन्त्यः प्रमाः प्रसज्येरन् । भवतु वा किश्चित्साकल्यन् ।। सम्बद्धम्, तत्किं समवायेन, संयोगेन, विशेषणविगेयभावेन वा। भावात् । नासिद्धमसिद्धस्योदाहरणमतिप्रसङ्गात् । ननु चैते सर २० नाप्यनिमित्तः, कदाचित्वचिद्भावात् । ततोऽस्यापरेण हे, १ दत्तोत्तर.।

·. परि.१६] स्यावादरत्नाकरसहितः ७१ - विशेप्यभावाद्धि कचिद्विशेषणत्वसिद्धौ तस्यापि विशेषणविशेप्यभावस्य , त्वाप्रयविरोप्याश्रयिणः कुतस्तद्विगेषणविशेष्यत्वम् । परस्माद्विशेषण- विशेयभावादिति चेत्, तस्यापि स्वविशेषविगेषणत्वं परस्माद्विशेषण- विशेप्यभावादित्यनवस्थानादप्रतिपत्तिः । विशेप्यस्य विशेषणप्रत्तिपत्ति- मन्तरेण तदनिष्टेः । 'नागृहीतविशेपणा विशेष्ये बुद्धिः' इति ५ वचनात्, अतिदूरमपि गत्वा विशेषणविशेषभावस्यापरविशेषणविशेष्य- भावाभावेऽपि स्वाश्रयाविशेषणत्वोपगमे साकल्यादेरपि कचिद्विशेषणत्वं तदभावेऽपि किं न स्यादिति न विशेषणविगेज्यभावसिद्धिः । तथा च तेनापि न सम्वद्धं साकल्यं सकलेषु । अस्तु वा केनचित्सम्बन्धेन सम्वद्धं तत्तेषु । तथापि युगपत्तक्लेषु सम्बध्यते क्रमेण वा । यदि १० युगपत् किमेकं सदनकं वा । एकं चेत् तर्हि तत्व सामान्यादि- स्वभावताप्रतक्तिः । न च सैवास्त्विति वक्तव्यम् । सामान्यादेनित्यतया नित्यमर्थप्रमितिल्पफलोत्पत्तिप्रसक्तेः । वक्ष्यमाणसामान्यादिदूषणदुष्ट- त्वाञ्च । अयाने सद्युगपत्साकल्वं सकलेषु सम्बध्यते तर्हि यावन्ति कारकाणि तावन्ति साकल्यानि त्यु । एवं च भवतां कृतान्तप्रकोपः। १५ एकस्यैव साकल्यस्य स्वीकरणात् । अथ क्रमेण ततेषु सम्बध्यते तर्हि सकलकारकधर्मता साकल्यन्य न स्यात् । यदा हि तस्यैकेन सम्बन्ध- सकलाकारधर्मता साकल्यस्य न स्यात् । यदा हि तन्यैकेन सम्बन्ध- स्तव नापरेणेति । यदप्यभिदधे शब्दलिडादेः समस्तजनस्वीकृता- ज्ञानस्वल्पस्याप्रमाणत्वप्रसङ्ग इति । तदपि न पीडाकरन् । शब्द- २० लिङ्गादेरज्ञानस्वभावत्यानाकमप्रमाणत्वेनाभीप्सितत्वात् । उपचारादेव तस्य प्रामाण्यप्रतिपादनादिति । एवं च । सनत्रता याऽपि च कारकाणा नैयायिकाक्रियते न नव्यः ।। नेयोपचारं परिमुच्य जातु प्रमाणतां स्वीकुरुते वरानी ॥ ६२ ॥ कापिलः पुन, प्राहु.। 'विदोपदम् ' नि.न. एनक्योः पार । २ जान्न-सिद्धान्।

·No text on this page.

·परि. १.६] स्याद्वादन्नाकरसहितः मिन्द्रियाणामवगम्यते । तदन्यथानुपपन्नस्य लिङ्गस्यासम्भवात् । च प्रतिनियतपदार्थपरिच्छित्तिरेख लिङ्गमिति निगदितव्यम् । तत्याः श्रवणादीन्द्रियाणां विपयाकारपरिणतिमन्तरेणापि स्वयो- न्यतामाहात्म्यादुपपद्यमानलात् । किञ्च पीकाणां वृत्तिरभिन्ना मिना वा तेभ्यो भवेत् । यद्यभिन्ना, तर्हि सा श्रवणादि- मात्रमेव तच्च स्वापदशायामपि समस्तीति जामद्दगावत्तत्रापि परिच्छेद प्रसज्यते । अथ भिन्ना, किमिवं तत्र सम्बदा भवेदसम्बद्धा वा । जसबद्धा चेत्, तदा कथं श्रवणादेरिन्द्रियन्य वृत्तिरिति व्यपदेशं सम- भुवीत । सम्बद्धा चेत्तदप्यसम्बद्धन् । पंचविंशतितत्त्वातिरिक्तत्य सनवायादेः सन्बन्धस्य कन्यचित्कापिलैरप्रतिज्ञानात् । तस्मादित्यमि- १० न्द्रियवृत्तेविचार्यमाणायास्तत्वातम्भवात्कथं विषयाकारपरिणतेन्द्रिय- वृत्त्यालन्दना मनोवृत्तिरिति सुघटं स्यात् । तत्माद्वाह्याालम्बनैव मनो- वृचिरपि युक्ता । न चैवं बोन्द्रियकल्पनानर्थक्यप्रसक्तिः । मनसो बाथेन्द्रियतव्यपेक्षत्यैव बहिस्थे प्रवृत्तिप्रतीतेः विज्ञानोत्पत्ताविन्द्रियमन- सामन्योन्यं सहकारित्वात् । न खलु वालेन्द्रियनिरपेक्षा मनसो वि- १५ ज्ञानोत्पत्तौ प्रवृत्तिः सन्भवति । श्रवणादीन्द्रियेणाप्रतिपन्नेऽपि निस्व- नादौ वस्तुनि मनसः सकाशाद्विज्ञानोत्पत्तिप्रसक्ते । नापि मनोऽन- पेक्षा बालेन्द्रियाणां विज्ञानोत्पत्तौ प्रवृत्ति । अन्यत्र गतचित्तस्यापि बहन्द्रियेभ्यो विज्ञानोत्पत्तिप्रतक्तेः । एवं च ननोवृत्त्यालम्बना अहं- कारवृतिरित्यादिपरपरिकलितप्रक्रियानुपपत्तेर्न बुद्धिवृत्तिः घटते यतः प्रमाणं न्यात् । अपि च यो जानाति न तन्यार्थदर्शनं पलनचेतनवान्नहतः । यस्य वार्थानं न स जानातीति भिन्नाधि- करणलं प्रगणालयोः। ज्ञानधर्मयोग. प्रमाणं पुति न विद्यते ततलं त्वर्थदर्शनं बुद्धौ नास्तीति । धोच्यते स्वच्छतातो बुद्धि- वृत्त्यनुपातितान्ति यहा चेतनाकारतंत्पर्य इव बुद्धलभ्यत इति तद- २५ १.स्त्रोच्दने 'इनिपएलरे पाः। कापि २०

·No text on this page.

·परि.१२.७] स्थानावरन्नाकरसहितः च न तन्समारोपपरिपन्थि प्रमाणं वा व्या घटः । समारोपरिपन्धि प्रमाणं च पुनरिदं तन्मायमायम्यमामिति । अत्रानुमानयो पक्षको प्रत्यवाधिनत्र नायन्तः नौगताः प्रत्ययानिष्टन्ते । नागिन माणगानिस्तान बाजोखाना- धमिण. एकस्मिन देश प्रथमाधानान- संवदनम्बर कन्यनामक मायबमान्य मायनि । ग्यमवेदनप्रन्याक्षण नम्ब कमानायन्यायालयान। अपात्र विपिन कश्थिा । नालो विपक्षिा । मन्नथिया पनीयानामाना मला मा पनिमामि गाभिमाएर पनिाभिप्रगपि । अनि हामिला- मात्र ययामायानमारमा । कि- ग्यमाणानिनामानि म पाकिस्तान ....... । समान . ! ! ' ।

·No text on this page.

·परि.१ स. ७] स्याद्वादरत्नाकरसहितः N निर्विकल्पकस्य व्यवहारं प्रत्यनुत्पन्नप्रायत्वात् । तच्च व्यवस्थापक प्रत्यक्षपृष्ठभाविविकल्पयुगलकं प्रतिपत्तु. प्राक्प्रवृत्तसंकेतकावसरसमव- धारितं शब्दसामान्यमनुस्मरत एव भवितुमर्हति । शब्दसामान्यस्मर- णहेतुश्च वासनारूपः संस्कार कुतः प्रबुध्यत इति अभिधातव्यम् । यदि तादृशार्थदर्शनादित्यभिधत्से । तदसत् । तदपि हि दर्शनं निर्वि- ५ कल्पकत्वेनार्थान्न विशिप्यते । ततः कथं शब्दसामान्यगोचरस्मरण- हेतुभूतं संस्कार तत्प्रबोधयेत् । अप्रबुद्ध. संस्कारः कथं स्मरणमुत्पाद- येत् । अनुत्पन्नं स्मरणं कथं शब्दं योजयेत् । अयोजिते गन्दे कथमर्थो विकल्प्येत । अविकल्पितोऽर्थः कथं व्यवहारवीथीमवतरेत् । तामनव- तीणों नादृष्टाद्विगिज्येत तदविशिष्टश्च सुषुप्ततां जगत. सूचयतीति सर्व त्वत्पक्षेऽपि समानम् । तस्माद्यथा स्वात्मनिश्चयाभावत. स्वयं प्रतीत- मपि निर्विकल्पकजानं कयाचिदचिन्त्यया शक्त्या संस्कारप्रबोधद्वारेण पश्चाद्भाविविधिप्रतिषेधविकल्पगलमुत्थाप्य स्वकीयव्यापारं कतिपयाग- विषयमभिलापयति । तथार्थोऽपि यद्यप्रतीत एव स्वयं तथाम्बभाववा- नयनादिसामवन्त पातित्वेन संकेतकालभाविस्वाभिलापसामान्याविष- १५ यात्मसंस्कारयोधद्वारेणात्मविषयममिलाप ससृष्टसंवेदनमाविर्भावयेत्तदा नातिमात्रमसमजसमालोकयाम. । नन्वेव प्रत्यक्षम्य सविकल्पना सम- र्थवमानवादिः शब्दब्रह्मवादिभिरिव गदनपृक्तमेव प्रत्यक्ष मान स्यात् । भव वोचः । १० चत दादवमान्यपक्षादपि नदतितरामधाम क्षीणयो- बोयप्रायने म्म चनितिरहिन तार ! पताना निविपरिचय वरिपोधे नवयान नाना नवति : चा एक 1ि.. -प: ५५ ५ ८ ना. 1 -

·No text on this page.

·परिम स्याहादरत्नाकरसहितः ७२ तिरिति । विकल्मन्यतिरेकेगापरल्याप्रतीयमानत्वात् । पार्थक्येन हि प्रतीतावारत्रापरन्यारोप उपपत्तथैत्र मैत्रारोपवत् । न चास्पष्टाभो विकल्प सष्टानं च निर्विकल्पक प्रत्यक्षत. प्रतीतन् । तथापि परिस्फुट- तेनानुभूयमानस्वरुपं विकल्पं परित्यज्याननुभूयमानस्वभावं निर्विकल्पक परिकल्पनन् कथं नाम परीजक. स्यात् बनवत्थाप्रसक्ते । निर्विक- ल्पकस्वभावादपन्या स्वभाव प्रत्यक्षमित्यपि कल्पनापते. । युगपट्ट- तेश्चाभेदानवसाये न्वीक्रियमाणे यहा-- लात्यं लोचनगोचरे रचयतन्तान्बूलकर्पूरयो. स्वाद खाइयतः स्कुटं सुननसामाजिघ्रत सौरभन् । तूली संगतो मृदङ्गसुभगं सगीतकं खत. १० किञ्चिञ्चिन्तयतो भवन्ति युगपज्ज्ञानानि षट् कस्यचित् ॥७३॥ तवा रूपादिज्ञानपटकस्यापि भवन्मते सहोत्पत्तेरेभदाध्यवसायः किं न भवेत् । अथ मिन्नविषयत्वात्तेपा तदभाव. । तहिं प्रकृतयोरपि स स्यात् क्षणसन्तानविषयत्वेन निर्विकल्पकसविकसक्योरपि भिन्न- विपक्वत्याविशेषात् । आशुहत्ते पुनरेकचाध्यवसाये जिननमनमित्या- १५ नावपि नकारयोरेजलाध्यवसायप्रसङ्ग । यदि च विकल्पाविकल्प- योरप्रतीयमानोऽपि भेइन्त्वया स्वीक्रियते । तहि कापिलपरिकल्पित. कथ बुद्धिचैतन्ययो द. पाक्रियते । अप्रतीयमानत्वाविशेपात् । अथ विकल्पाविकल्पयो. सादृश्याइभिभवावा भेदेनानुपलम्भ. प्रतिपाद्यते भोस्तार्किक किं कृतमनयो.साश्यन् । विषयाभेदकृतं ज्ञानल्पताकृतं वा । २० न तावद्विपयाभेदकृतम् । सन्तानेतरविषयत्वेनानयोविषयाभेदासिद्धेः । नापि ज्ञानल्पताकृतं सादृश्यमभेदाध्यवसायनिवन्धनन्। एवं सति नी ताविज्ञानानामपि भेदेनोपलम्भो न भवेत् । ज्ञानल्पताकृतसाहान- नाप्यभेदाध्यवसायप्रसक्तः । अथाभिभवान्नयो देनानुपचन्नः : पाद्यते । ननु केन फल्याभिभवः । तिनभानुना वि. न्येवेति चेत् , ननु विक्ल्पन्याप्पविकल्पनाभिनन: कर ।

·No text on this page.

·रि. १ स. ७] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ८१ न सम्भवत्यतिप्रसक्ते.। साक्ष्यनिवन्धनश्यारोप. समुपलब्ध. वस्त्ववस्तु- नोश्च दृश्यविकल्प्ययोः कल्पद्रुमनभ कुसुमयोरिव सादृश्याभावान्नासावु- पन्न । तस्मान्नैकविषयत्वमेकत्वाध्यवसाय । अन्यतरेणान्यतरस्य विषयी- मरणमपि समानकालमाविनोनिर्विकल्पकसविकल्पकयोरपारतन्त्र्या- इघटमानमेव । असमानकालभाविनोस्तु तयो सुतरामन्योन्यं विषयी- ५ करणाभाव । क्षणिकत्वेनैकस्योत्पत्तिसमयेऽपरस्यासम्भवात् । अपरत्रे- तरन्याध्यारोपलक्षणोऽप्येक विषयत्वाध्यवसायोऽसम्भवी । तथाहि कि विकल्पे निर्विकल्पस्याध्यारोपो निर्विकल्पके विकल्पस्य वा । प्रथमपक्षे विकल्पव्यवहारच्छेदः समस्तज्ञानाना निर्विकल्पत्वप्रसक्ते । द्वितीयपक्षे निर्विकल्पकवात्तोंच्छेद । सकलज्ञानानां सविकल्पकत्वप्राप्ते । अन्यच्च १० विकले निर्विकल्पकधारोपाद्वैगद्यव्यवहारवन्निर्विकल्पके विकल्यधा- रोपादवैगद्यव्यवहारः किं न भवेत् । अथ निर्विकल्पकधर्मण वैगन विकल्पधर्मस्याबगद्यस्याभिभूतन्त्रात् कथं निर्विकल्पके तम्यारोपणनावग- द्यव्यवहार इत्यभिधीयते । तर्हि विकल्पधर्मणावैगयेन निर्विकल्पकधर्मम्य वागस्याभिभूतत्वात्कथ तन्यारोपणेन विकल्पे वैगनप्व्यवहार इत्यपि १५ न्याक्रियताम् । भवतु वा निर्विकल्पकधर्मर्गव विकल्पवमन्वामिभवम्नथापि तन्य कारण वाच्यम्। समनमरभावित्वमिति चेत् नाहि गोदाननमनै भन- तामभिमने तुरगमविकल्ये स्पष्टप्रतिभानो भवन् । सनममनमाविक- पान् । अपानयोमिन्नविषयन्यानाम्पटप्रतिनामममिभूय तर नये म्यातया प्रतिमाम । गियरबाण प्रयोगानुगतानवताना. क्षणक्षयानुमान र गनुभयनाममितभिषयत्वादिगपाल विविद । पर निलामी जन्मचादनमानदिप प्रणा ::. तो नानि चनं. 4 - पियामा कि :. बीमार पानानि । २ - 7 । ।

·No text on this page.

·परि. १.७] स्यासावरन्नाकरसहित. न हो सखे संगत सावु साधु सम्बुद्वयसे किञ्चन बोध्यमानः । यत्र मुस्त्वा मतपक्षपात प्रतीतिमागे समुपागतोऽसि ॥ ७४ ।। एवं हि त्वया वदता न किञ्चित् प्रतिकूलमनुगीलितमम्माकम् । यतो नैव सविकल्पप्रत्यक्षाणां नामसयता स्वरूपमिति वय सशिरामहे । समारोपपरिपन्थिस्पष्टग्रहणम्वलक्षणत्वाचेपाम् । चानिश्चया- मन प्रामाण्यं संगच्छते । गच्छत्तॄणस्पर्गादिसंवेदनम्यापि प्रमाणत्व- प्रसक्तेः । निश्चयहेतुत्वान्निर्विकल्पकस्यापि प्रामाण्यमित्यप्यशिक्षित- लक्षितम् । संशयादिविकल्पजनकम्यापि प्रामाण्यप्राप्ते. । स्खलक्षणानध्य- वसायित्वात् संशयादिविकल्पाना न यथोक्तदोषानुपड्ग इति यदुच्यते तदितरत्रापि तुल्यम् । न हि नीलादिविकल्पोऽपि स्वलक्षणाध्यवसायी तदनालम्बनस्य नै निर्विकल्पकत्याविषयीकरणादध्यवसायित्वविरोधात् । तथाहि यद्यन्नालम्बतेन तत्तध्यवस्यति यथा घटज्ञानं पटम् । नालम्बते च नीलादिविकल्प. स्वलक्षणमित्यपि। मनोराज्यादिविकल्पस्तदना- लम्बनः कथं तद्ध्यवसायीत्यपि न वाच्यम् । मनोराज्यादिविकल्पस्यापि कथञ्चित्सत्यराज्यादिगोचरत्वेन तद्ग्राहकस्वभावताभ्युपगमात् । न च निर्विकल्पकस्य विकल्पोत्पादकत्वं घटते । स्वयमविकल्पत्वादर्थस्वलक्षण- वत विकल्पोत्पादनसामर्थ्याविकल्पवयोरर्थस्वलक्षणे परस्परं विरोधस्य त्वदभिप्रायेण प्रतीते. अथ विकल्पवासनां सहकारिणीमपेक्ष्य निर्विकल्प- कमपि प्रत्यक्षं विकल्पोत्पादनसमर्थमपि स्वीक्रियते। हन्त तर्हि तथाविधसा- मर्थ्यसमन्वितोऽर्थ एवास्तु किमन्तर्गडुना निर्विकल्पकेन । अथाज्ञातोऽर्थः कथं विकल्पम्य जनकोऽतिप्रसङ्गात् । ननु दर्शनमपि कथमनिश्चयात्मकं सद्विकल्पजनकमित्यपि समानम् । तस्यानुभूतिमात्रेण जनकत्वे नीला- दाविव क्षणक्षयादावपि विकल्पोत्सतिप्रसक्ति.। यत्र दर्शनं विकल्पवासना- याः प्रबोधकं तत्रैव विकल्पजनकमित्यपि न यौक्तिकम् । तस्यानुभवमात्रेण १ . सश्रयता' इति म. न. पुस्तक्यो. पाठ. । २ 'तत्' इत्याधकं भ. पुस्तके । 'तदध्यवसायित्व' इति न पुस्तके पाठः। २० ·- १० विकल्पो-पादकले दिनगनुन विनासनाविनामादानलामो लाभलक्षणं पाटव मुघटमेव दर्शनस्स । नन्वेवविधपाटवस्य विशेर पुनरपाटवमिति प्रकटयितु पटीयसा समुचितन् । विरुद्धधर्माचाम HTTTTTTE न TE पETimili : सामनाया को गाना गोपन 1•1•1,751 vir my asi on helposti 1 ': निको नाम निपान firk-l1-0 ir 1, r="144115, af for दर्शनम्य पानाम हो । 5. मानो मियो पगिन्दर भगागाभामिनिम्नागिही ना, मिलिगिन। अनि चिनारणाया आणिकाम करणार ।। पाटन पुनानीलाटी दोन भवेत । प्रथमपटोऽन्योन्या अयप्रगति । मिस नीलादी दल विकल्पोत्पादकत्वम्बर पाट्ये वामनायो कचसिद्धिम्तभित्री विकल्पोत्पादकत्यय-पपाट्यामिद्धिरिति । द्वितीयपक्ष पुन मगर दावपि वासनाप्रबोधकन्वमिति पटत गनुभवम्वभावम्य पाटवन्या १२ विद्यमानत्वात् । तृतीयपक्षोऽप्यपेक्षणीय. परीशकागान् । तुच्छम्बन स्याविद्यावासनाविनागम्यानभ्युपगमान् कथ नीलादी दर्शनम्य पाटवं घटेत । अथ दर्शनम्योत्पादकानि कारणानि तम्वभावोऽविद्यावासनाविनागः स्वीक्रियते तन्मात्र भावाद्यथा तद्वशान्नीलाही दर्शनम्र विकल्पवासनाप्रबोधकचं त क्षणक्षयादौ किन्न स्यात् । न चैकम्यव दर्शनस्य नीलादिविक वासनाप्रबोधकत्वं प्रति पाटवं क्षणक्षयादिविकल्पवासनाप्रबोधकत्व प्रे 1. तन्मादान्मलामा . दर्शनम्य भेदप्रसङ्गात् । तथा च ताथागतानां राद्धान्त. 'अयमेव । २५ भेदो भेदहेतुर्वा यदुत विरुद्धधर्माध्यासः कारणभेदश्च ' इति । किञ्च । यद्यम्मदाढीनामप्यविद्यावासनांशविनाशादाविर्भूतं दर्शन विकल्प ।

·पनि १..] स्याहादरन्नाकरसहित. वास्नाप्रतियोधहेतुम्तहि समस्ताविद्यावासनाप्रलयात्प्रस्तुतं सुगत- सवेदनं सुतरा विकल्पवासनोबोधहेतु. सम्पद्यते । ततश्च । विधृतकल्पनाजालगम्भीरोदारमूर्तये । नमः समन्तभद्राय समन्तरमुरणत्विषे ।। १ ॥ इति प्रमाणवार्तिकस्य प्रथमश्लोके विधूतकल्पनाजालेति विशेषणं ५ वाम्तनन्धयसमानं प्रसज्येतेति । अथित्वमप्यभिलपितत्वं जिज्ञासितत्वं ।। न तावत्प्रथमपक्ष. परीक्षाक्षेत्रम् । कुत्रचिदनभिलपितेऽपि वस्तुनि निस्य वासनाप्रबोधकत्वदर्शनात्, चक्रकक्रकचपातप्रसङ्गध । अभि- पितत्वन्य वस्तुनिश्चयपूर्वकत्वात् । वस्तुनिश्चयस्य च वासनाप्रबोध- वक्चात्, वासनाप्रबोधन्य चाभिलपितत्वपूर्वकत्वात् , ततो यावन्न १० स्तुनिश्चयस्तावन्नाभिलपितत्वं सिद्धयति यावन्नाभिलपितत्वं न तावद्वा- नाप्रबोधो यावञ्च नायं न तावद्वन्तुनिश्चयो यावन्नासौ न तावदभि- पितत्वमिति । द्वितीयपक्षे तुं क्षणक्षयादौ तद्वासनाप्रबोधप्रसक्ति., नीलादाविवात्रापि जिज्ञासितत्वाविशेषात् । ननु यावन्मानं वस्त्वनुभूतं नर्विकल्पकेन यदि तावन्त एव निश्चये निर्विकल्पकवादिनां प्राप्नु- १५ वन्तीति प्रेयते तर्हि सविकल्पकप्रत्यक्षवादिनामपि प्रतिवाद्युपन्यस्तस्य समन्तव्यापिनात्रावर्णपादादे स्वकीयोच्छ्रासादिसङ्ख्यायाश्च विशेषेण स्मरणं प्रसंज्यते म्मरणकारणम्य निश्चयात्मनोऽनुभवस्य सर्वत्राविशेषात् । परमतनविदित्वा मूढ ताथागत त्वं प्रबलतरनिल्ढाहंकृतिग्रस्तबुद्धिः ।। कृतरभसमिदानी स्पर्द्धसे सार्द्धनुद्य- न्मतिविभवसमस्तीर्थनाथन्य शिष्यै ॥ ७५ ॥ २० प्रमागसमुचयनन्यस्य धर्मकीर्तिना प्रमाणवार्निकास्था टीका विरचिता। २ सन्त' इति म. पुत्त पाउ ।

·-- . - } . . - . - . । + -- . - -- . . . - - . . . 11 3.14 1 !! ... !! , . . . . . ५ iii. It .. | Lt.in माता 111111111 . '114 पाना 4. " 1-111111111 112 1111111114 { .. यो । 111111111111, 11 म: 1 विका11 की 11.14 initi पेश्य प.. मामा वकार दिनाची[hil निर्विकल्पकाम्य विकासका पता प्रमाणता' इत्यम्य विरोधाम । काममानिसमा १ १४४४ अन्मा हरिभकता दी । २. 1174 - २' गिनां त।। भ ·परि १५..] न्यालादानाकरसहिनः प्रत्यक्षम्य रुपादिविषयवनियमो मनोगव्यादिविकल्पादपि प्रत्यक्षम्य रूपादिविषयन्यनियमप्रसन्न । प्रबनमहकारिणो वासनाधिपादु- पन्नाद्पादिविकल्पान्प्रत्यक्षम्य मयादिविषय-वनियमेऽभ्युपगम्यमानेऽनु- मानसाव्यन्वाभिमतक्षणिकलाविपाचनियमोऽपि यथोनहतोरुत्पन्नात् । क्षणिकत्वविकल्पादेवाभ्युपगम्यताम् । अन्यथा रूपादिविषयत्वनियमोऽ- प्यतो माझ्दविशेषात् । तथा च क्षणिकत्यगोचरो विकल्प. प्रत्यक्षस्त्र क्षणिकत्वगोचरत्वनियमहेतुत्वान्यथानुपपत्तेरिति प्रसज्यते । रूपाद्युल्लेखि- त्वाद्विकल्पस्य तहलात्तनियमस्थैवाभ्युपगमे प्रत्यक्षम्यामिलापसंसर्गोऽपि तद्धेतुरनुमीयेत विकल्पस्याभिलापोट्लेखितयोत्पत्त्यन्यथानुपपत्ते । किञ्च निर्विकल्पकदर्शनम्याप्रमाणसिदत्वादात्मैवाहप्रत्ययप्रसिद्ध. प्रतिवन्धका- १० पायेऽभ्यासाद्यपेक्षो विकल्पोत्पादकोऽस्तु किमदृष्टपरिकल्पनया । अपि च सविकल्पकप्रत्यक्षस्याप्रामाण्यं किं स्पष्टाकारविकलत्वात्, सविकल्पकप्रत्यक्षत्यापा- गृहीतग्राहित्वात्, असति प्रवर्तनात्, हिताहित- माण्यहेतवो विकल्प्य प्रातिपरिहारासमर्थत्वात्, कदाचिद्विसंवादात्, सण्डिताः। समारोपस्यानिषेधकत्वात्, व्यवहारानुपयोगात्, स्वलक्षणागोचरत्वात्, १५ शब्दसंसर्गयोग्यप्रतिभासत्वात् शब्दप्रभवत्वाद्वा स्यात् । न तावदस्पटा- कारत्वात्तस्याप्रामाण्यं अप्रसिद्धत्वात्, अनुमानस्याप्रामाण्यानुपनाच्च । नापि गृहीतग्राहित्वात् । अनुमानाप्रामाण्यानुपङ्गादेव व्याप्तिज्ञान- योगिसवेदनाभ्या गृहीतस्यार्थस्य तेन ग्रहणात् । कथ वा शब्दविषयस्य क्षणक्षयानुमानस्य प्रामाण्यं गब्दरूपावभास्यध्यक्षावगतक्षणक्षय- २० विषयत्वात् । नाप्यसति प्रवर्तनात् निर्विकल्पकस्याप्रामाण्या- नुषगात्तद्विपयस्यापि तत्काले सत्त्वाभावविशेषात् । हिताहितप्राप्ति- परिहारासमर्थत्वात् इत्यप्यसम्भाव्यमेव । सविकल्पकप्रत्यक्षादेव हिताहितप्राप्तिपरिहारसिद्धेः । कदाचित्तदभाव. पुनर्निर्विकल्प- केऽपि समानः । कदाचिद्विसंवादादित्यप्यसाम्प्रतम् । निर्विकल्प- २५ कस्याप्यप्रामाण्यप्रसङ्गात् । तिमिराद्युपहतचक्षुषोऽर्थाभावेऽपि तत्प्रवृत्ति- ·. শাবানান। ܢ1> गिमारममाग्वादि रभागमाना जाना गुपगमम्पाटमान नया नामानिक करप्रवननाविनथतत्त्वानो प्रस्तामारप्रसार कागतिरस्कृतसमन्द सूरिभिः शास्त्रवा समुगये एकत्र निशगोऽन्यत्र निरंशानुभवादी १५ व्यावृत्तिकल्पने फलाभावात् । प्रतिनियततम्वभावम्यवान्या स्यान्मतमभ्यासादिसापेक्षं तन्निरपेक्षं वा दर्शन न विकल्याय प्राचीनविकल्पवासना- त्पादकं प्राचीनविकल्पवासनाप्रभवत्वाचन "तदावासनाया अपि तदावासनाप्रभवत्समन । उपेक्ष्य पक्षं सहसा स्वकीयं यदल्पधीक्ति विलूनशीर्णम् ॥ निर्विकल्पकस्य हि विकल्पाजनकत्वे 'यत्रैव जनयदेनां तत्र प्रमाणता' इत्यस्य विरोधानुपङ्गः । कथं वा वासनाविशेषप्रभवाद्विक ११४४४ ग्रन्था हरिभद्रकृता इति प्रथितिः । २. चतुर्धस्तरकेलो. २१ TIMITTET भाग माना गया HTTE आननग ने किमान मान मागियो नि मागी । मोर ता । गण गणागमा ।। ' दर्शन माग-11 नामदीनामिना, ३ गर्नु नगरानीगमुन पायापपगगमोहा। मज्जजन्तुगतानुगारणप्राणप्रतानमा पानिकगारमंगव १० कनक्रप्रवाद यान्तप्रचार प्रस्तुत निरतिशयम्याबादपिनारैः श्रीहरित न तथा पाटवाभावादित्यपूर्वमिदं तमः' इति । न च तद्वय द्वारेणैकस्यापि दर्शनम्याभ्यासेतरादियोग । स्वयमतम्बभापत्य । व्यावृत्तिसम्भवे पावकस्य शीतादिव्यावृत्तिप्रसगात् । तत्स्वभावस्य । रूपत्वात् । प्रभवत्वमेव विकल्पस्येति चौद्धशहानिरासः। २० त्वाद्विकल्पजनकवासनासन्तानस्येति । सभासद. सादरमेतदेकं विलोक्यता कौतुकमस्य भिक्षोः ॥

·No text on this page.

·-
-
41.1-गायनतरणमा-11111निमगध
If. 14 {{{"FERRIकागनिम्म्मममम्द .
हारेणी फम्यापिनीनन्याभ्यारोगायोग. । नयमतत्स्वभारन्य का
न्यासियम पारम्प शीनाटिव्यातिप्रसनात् । तत्स्वभावयता
१५ गागरिकल्पने फलाभावात् । प्रतिनियततम्वभावम्यैवान्यवर
रगान्मतमभ्यासादिमापेशं तनिरपेक्षं वा दर्शन न विकलर,
प्रमागता' इत्यस्य विरोधानुषः । कथ वा वासनाविशेषप्रभवाद्विर
नाम हि विकल्पाजनकत्वे 'यत्रैव जनयेदेनां तत्र
11vvv मा दारमता ति पथितिः । २. चतुर्थस्तरके लो.'
HAI . ! ! ! • • HAIR 1, 2, 11,
जाना 1.1 inr :
"If • 1 11111 1110 pk.fl. ! गो
11 1 1111 1111111 1111 1 1 4 Tarik :
': : :11 11 1 ! " ..? काम: If videoप, २
Mittari'11:111111 १ ६ निगम (in f.
१० . HTes. - : नितिशय पानानि परि. श्री.
रागिभिः शाम्यान गाये हानिनोऽन्यत्र निरंशानुभवादन
न तथा पाटवाभावाहित्यमिदं तमः' इति । न न तद्रा
रूपलात् ।
मीनागिरामना- त्पादक
MINS विपरगति तदोवासनाया अपि तटावासनाप्रभवत्वमार
मोजानिरामः।
त्यादिकल्पजनकवासनासन्तानस्येति ।
रागाराः सादरमेतदेक विलोक्यता कौतुकमस्य भिक्षोः ।।
उपेस पक्ष सहसा स्वकीयं यदल्पधीक्ति विलूनशीर्णम् ॥
प्राचीनविकल्पवासनाप्रभवत्यान्न
---
MAY

·परि. १.. स्याहादरत्नाकरसहितः त्यय रूपादिविष्यनिरनो मनोराज्यादिविजयादपि प्रगान -रुणानिविषयत्वनियमप्रसक्तेः । प्रलमसहकारिणो वासनाविन्दु तिलाडूपादिविल्पात्रत्मन्य रूपादिविग्यत्वनिग्नेऽन्युगिन्यमाने- नानताजाभिनतमणिमाविमचनिनोऽपि ययोजनोन्नत: भनिन्चविनगवान्मुग्गन्यतान् । अन्यथा रूपातिविपन्:- को नान्दविगेगन् । त्या च आणिचगोचरो विकास निजगोवस्त्रनियनहेतुत्वान्वयानुनमचेरिति प्रसन्न करत बाहिन्ल्पत्य तहलाननियनन्यवाभ्युग्गने प्रलजन्यन्निर तदेवनुनीवेत विकल्पयामिलामोल्लेखितगेपत्यन्यानुन म निकल्पानन्याप्रमानसिद्धचादानेगच्या निः-- पोऽन्यासान्को विकलोगडकोऽन्तु मिनट पिच सविकल्पयन्यामानानं किन्न सवालाना- गृहीतत्राहिलान्, -:-:.. मायहेल्को विकल्प प्रतिपरिहारार्थन, कम सन्दिनः। = सरोन्यानिविश्वात्. व्यवहारानुन. इन्दसंसर्गयोन्यतिनातवान् शबन्न करवान्यामानान्यं वनिदन्नद. कन्न नापि गृहीतत्राहित्वात् । कटुन्नर - निइनान्यां गृहीतल्या सानुनानन्य विवाद । नाप्ने नुन्हाचद्विपत्यारि ----- हारानन्धवान् क- दिनाहिनामिक १

·No text on this page.

·परि. १सू ७] स्याद्वादरत्नाकरसहित १० प्रसक्ति. । वाग्रूपता हि गायती प्रत्यवमर्शनी च तदभावे प्रत्ययाना नापरं रूपमवशिप्यते । तदुक्तम् । 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शहेन वर्त्तते ॥ १ ॥ वाग्रूपता चेत् व्युत्क्रामेत् अवबोधस्य शाश्वती । न हि बोधः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी ॥२॥ इति सा चेयं वाक् त्रैविन व्यवस्थिता वैखरी मध्वमा पश्यन्तीति । तत्र येयं स्थानकरणप्रयत्नक्रमव्यज्यमानाकारादिवर्णसमुदायात्मिका वाक् सा वैखरीत्युच्यते । तदुक्तम् । स्थानेषु विकृते वायो कृतवर्णपरिग्रहा । वैखरी वाक् प्रयोक्तृणां प्राणवृत्तिनिवन्धना ॥ १ ॥' अन्यार्थः । स्थानेविति ताल्वादिम्यानेषु । वायौ प्राणसंज्ञे । विकृतेऽभिघातार्थ निरुद्धे सति कृतवर्णपरिग्रहेति हेतुद्वारेण विशेषणं तत ककारादिवर्णरूपम्वीकारान् वैखरीसज्ञा वत्तृभिविशिष्टायां खरा- वन्याया म्पष्टरूपायां भवा वैखरीति निरुक्ते. । वाक्प्रयोक्तृणां सम्ब- १५ धिनी | यद्वा तेषां स्याने तत्याश्च प्राणवृत्तिरेव निवन्धनं तत्रैव निवद्धा सा तन्मयत्नादिति । ग पुनरन्त सङ्कल्प्यमाना कमवती श्रोत्रवासवर्णरूपाभिव्यक्तिरहिता वाक् सा मध्यमेन्युच्यते । तदुक्तम् । 'केवलं बुद्धछुपादानात्क्रमरूपानुपातिनी । प्राणवृत्तिमतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्त्तते ।। १॥ अन्यार्थ । न्यूलां प्राणवृत्तिं हेतुत्वेन वैखरीददनपेय केवल वृद्धिरेवोपादानं हेतुर्वन्या. सा प्राणन्थ्चामल्पननुग्नति । अन्याध वाञ्यादी प्रथमडेगे.१.४,१, २'का प्रकारेन इनिभ ९ पुनरवो. पाठ । 'सादानं ' इति भ. पु या 'आदान' पति प.पु पात्र ।

·No text on this page.

·परि.१सू.७ स्याद्वादरत्नाकरसहितः । तस्तत्र तत्प्रतिभासाविरोधादाकाशवत् । यथैव हि तिमिरतिरस्कृतलोचनो जनो विशुद्धमप्याकाशं विचित्ररेखानिकरकरम्वितमिव मन्यते । तथाऽ- नादिनिधनमभिन्नस्वभावमपगतनिखिलभेदप्रपञ्चमपि शब्दब्रह्माविद्या- तिमिरविधुरितविवेकलोचनः प्रादुर्भावतिरोभावादिभेदप्रपञ्चान्वितमिव प्रतिपद्यते । तद्रुक्तम् । . यथा विशुद्धमाकाशं तिमिरोपप्लुतो जनः । संकीर्णभित्र मात्राभिश्चित्राभिरभिमन्यते ॥१॥ तथेदममलं ब्रह्म निर्विकारमविद्यया । कलुपत्वमिवापन्नं भेदरूपं तु पश्यति ॥ २॥' इति । सकलाविद्याविलासविलये तु योगिनस्तत्प्रपञ्चानन्वितं यथावत्त- १० त्म्वरूपं प्रतिपद्यन्ते । यथा च वीचीवुहुदफेनरूपो वारिविकार सारभूतममलं जलमाविर्भावतिरोभावार्थमपेक्षते तथा व्यावहारिकः स्थूलोऽयमकारादिशब्दभेदप्रपञ्चः परमसूक्ष्मप्रतिभासमात्रैकरूपं सर्व- गव्दविषयविज्ञानप्रसवनिमित्त वाप्यनियमितैकनिजस्वभावं शब्दमयं ब्रह्मापेक्षते । उक्तं च- 'अनुविद्वैकरूपत्वाद्वीचीबुगुदफेनवत् । वाचः सारमपेक्षन्ते शब्दब्रह्मोदकाद्वयम् ॥ १॥' इति ।। वापतामवगणय्य जगत्सु नैव कस्यापि किञ्चन कदाचन संचकान्ति । संवेदन तदिह शब्दमयं प्रसिद्ध स्यादन्यथा कथमिवास्य ननु प्रकाश. ॥ ७९ ॥ एतत्समीरणसमीरितनीरबिन्दु- नागं विनश्यतु सतां पुरत. समस्तम् ॥ यस्मात्प्रमाणपरिपन्थि निरुप्यमाणं दारेषु गौरवनुपति न कोविदेषु ॥ ८० ॥ । २० १ 'भापम्' इति प.न पुलक्यो. पार । 1 4 5 ·२२ । है रनुवेधो नीलगुणेनेति प्रयुक्तिगिति चेन । न गुणगुणिनोम्तादाचे १५ बोधमात्रतापत्तिरिति बोधमात्रवाढसिद्वि. स्यात् । तथा च जिनदत्तेन प्रोक्त. शब्दः समीपवर्तिनापि जिनदासेन न श्रुयेत । जिनदत्तवोप- तादात्म्येन तस्यावस्थिततया जिनदासश्रवणसरीण यावदनुसरणासन्म- प्यत तर्हि य. कश्चित् कस्यचिद्बोध. स सकल एकस्यापि शब्दत्य .२० श्रवणे श्रोत्रा प्रतीयत । तस्य सकलप्रमातृबोधतादात्म्येनावस्थितत्वात् । यद्रोद्धारं परित्यज्य न बोधोऽन्यत्र गच्छति' ॥१॥ इति, शब्दाभेदेन सत्येवं सर्वः स्यात्परचित्तवित् ॥ २॥ इति সমাগনাশা; तथादि गतान नागिनो परिमुग सानियादि । दा कोऽय गन्नानना नाम | गोप गलेन गोगनिरोगः पाग्दैन ताम्रादेगिन नेत् । तदिमनिमगेन निम्मा लगनगुनमाना । शब्दातवादी हि भान न न तागलो नामानि दरमन्ति । ५ हैतप्रमते वैताभावे न जलनो गोगभनी गयोगनिशेष । सत्य दैतनेय सातवान् । न चालतान याना गंगोगोऽपि कश्चिदान्न दैतप्राप्तेरेवेनि । न गंगोगविशेषोऽनयेषशयाना शडेन बोपन्य तादाम्यमनवेधो नीलगुणेनेत पटादेगिनि नेत् । नःप्यविशदन् । शब्द बोधयोरेकान्तेन तादात्म्येऽनने मलप्रयोगम्यायोगान् । न १० प्रयुञ्जते यौक्तिकाः कुम्भम्य कुम्भेनानुन नि । ननु कथ पटाले- कान्तस्य निराकरिष्यमाणत्वात् । अस्तु वाऽनुवेवालाभिधेयमेकानेन तादात्म्यं तदापीट शब्दबोधयोनपिपद्यते । सति धम्मिन् बोधम्याचेतनत्र स्यादचेतनशब्दतात्म्येनावस्थितत्वात्तथा चानुभवविरोध. । शब्दस्य । वात् । अथ बोधात्माप्ययमनुसरति तां तेन श्रवणान्यथानुपपत्तेरिती- तथा च सकलः श्रोता परचित्तपरिच्छेदक स्याच्छब्दस्यैव चित्तत्वात् । तथा चाभाणि समन्तभद्रेण । 'वोधात्मता चेच्छब्दस्य न स्यादन्यत्र तच्छ्रुतिः। 'न च स्यात्प्रत्ययो लोके यः श्रोत्रा न प्रतीयते ।

·पार. १सू.७] स्याद्वादरत्नाकरसहितः 'अथाभिधीयते योऽयं शहात्मा विदितः सताम् । चेतनोऽचेतनश्वायमित्यभ्युपगमो मम ॥ ३ ॥ सिद्ध्यत्वेप तवायुप्मन्निःप्रत्यूहतया यतः । विश्ववैचित्र्यमेवेत्थं शशब्देन शञ्चितम् ॥ ४॥ विवादो न च नामास्ति नाम्नि वस्तुपरीक्षिणाम् । कश्चिन्न वंचिदाचष्टे राममन्यस्तु रावणम् ॥ ५॥ तन्नैकान्ततादात्यं शब्देनानुवेधी वोधन्याभिधातुं युक्तः । अपि चाननोन्तादात्यं कुत. प्रत्लेनन् । न तावत् प्रत्यक्षात् तस्य स्वस्मा- नव गङ्ग्रहणे मदानेदेनैव स्वग्रहणे प्रवृत्ते । नाप्यनुमानात्तस्य निर्वायन्स कम्पचिदसम्भवात् । अथ शब्दार्थयोस्तादान्यप्रसिद्धेः १० सिद्धनेव गदेन बोवन तादात्यं वोचत्वार्थत्वादिति चेत् । तन्नेोपपन्नन् । गद्धार्थयोस्तादाल्यस्य कुतोऽयप्रसिद्धे. । यत्प्रतीतावेव यत्रतीयते तदोस्तादात्यं यथा वृक्षत्वशिंगपात्वयो. । गन्दप्रतीतावेव प्रतीयते च तदर्थ इत्यतोऽनुमानात्तसिद्धिरिति चेत् । तदचतुरतम् । सन्नतेन गन्दार्थयोन्तादाम्यमिति गब्दार्थन्गवटनात्।तथाहि शब्दार्थ- योन्तादात्म्यनिति कोऽर्थः । यदि तदात्मनोभावन्तावाल्यमेव तर्हि तो हावीष्टाने पृथग्भावाभिधानादिति नानपोक्यमेव । अथ यत्र भवतामर्थ इति प्रसिद्धिरतौ शब्दपरिणाम एव । न खलु शब्दापृथगर्थः कश्चिदन्ति । गदह्मपरिवर्तनात्रत्वाजगत इति कृतो द्वये दृष्टिरम्ना न्यादिति चेत् । नन्देवं कथं तदात्मनो. शब्दार्थात्मनोभाव- २० तादाम्यनिति हिदचनाभिधानं न विरोधमधिरोति । शब्दाशि- कन्यार्थापन. कन्यचिदभावान् । अथ तदात्मनो भावन्नादाम्बनिन- निधीयते । नन्त्रापि दत्ता स्थापनाना बहाल्नो नाद इनि । १ कवि पि. एनो पा ६ दिन २० ।

·No text on this page.

·परि.सू.७] स्याद्वादरत्नाकरसहित ९५ प्रयोजनं न निप्पादयति न स तेन तादात्म्यमनुभवति यथा रूपेण रसो न निपाड्यति च कृपाणप्रभृतिपदार्थसाध्यं प्रयोजनं कर्तनादिकं गन्द इति । न च गन्दस्य पदार्थप्रयोजनाप्रसाधकत्वमसिद्धम् । तत्त्वे कृपाणपापाणादिनन्दसमुच्चारेण वज्ञादीनां कर्त्तनाभिघातादि- प्रतक्तेः । अथ यथा गन्दातिरिक्तार्थवादिनामतिनिशितनिष्ठुरधारा- अन्यापि मण्डलानन्य यतेन वक्रावेशे विधीयमाने कर्तनादेरभाव- न्तटबन्याविशेपहेतुकचात्तस्य । तत्सत्तामात्रहेतुकत्वे तु न कश्चिद्रकृ- न्तद्वक्रः स्यात्सत्तामात्रस्य सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वातथा शब्दाद्वैतवादिनां तच्छन्दोच्चारणेऽपि तदभावा भविष्यति तत एवेति नोक्तदोषानुपङ्ग इति चेत् । मैवन् । गन्नातिरिक्तार्थवादिना हि मते मण्डलाबादी- १० नामवन्यानभेद उपपद्यते तब्यतिरिक्तभेदकभावात् । सन्ति हि पुरुष- प्रवाहटादयः खद्वादीनां भेदका ति । गन्दब्रह्ममात्रतत्त्ववादिनम्नु मते नास्ति शब्दब्रमव्यतिरिक्त किश्चिद्भेदकं नाम । न चैनद्वाच्यं स्वयमवतद्विचित्रन्यभावं गन्दोति । गन्दब्रह्मसम्बन्धिनः स्वभाव- न्यापि गन्दभमानत्वात्तन्य च पुरुषप्रयत्नादिरूपतया विचित्रवा- १५ भावात् । विचित्रल्वे च जगचित्र्यम्बरूपम्व वोनि नाम कृतं म्यानिति नानिद्धि. पदार्थप्रयोजनाप्रमाधवन्दनाधनम्बनि । ताजन- मानात् दाबायोनादात्म्य बाते । नयाहि । न महायो- विभिनेन्द्रियनिनहानगरायापासवत् । नापि लायनानिदिधृनितन । नदि नायन विज्ञान गल प्रदत्तने गादि- का । अन्यन्द्रियान्तरपरिषल्पनावर या नावानव करताना याचप्रमले । नापि न मवेदन को प्रदर्शन i६:दिनानामा पनि निरन्डानी- का प्रयाविधिक । . सन्न राव- - . ए ·६ प्रमाणनयतत्त्यालोकालङ्कारः [परि.१२ संस्पर्शशून्येनापि पदार्थप्रतिपत्तेः । न खलु निखिलवस्तुवेदनानि समुल्लिखितशब्दान्येवेत्युक्तं प्राक् । अथाभिधीयाः यथा सपुता- वस्थायामनुपलक्ष्यमाणोऽपि सूक्ष्मः समस्ति बोध. प्रबुद्धावस्थायां तन्व स्थूलभावात् तथा त्वया शब्दसंम्पर्शशून्यत्वेनाभिमते ज्ञानेऽपि सनन्येव ५ सूक्ष्मः शब्दः । कथमन्यथाऽसौ घटोऽयमित्युल्लेखनोचं स्थूलमान भजेत् । तदप्यसङ्गतन् । नुपुप्तबोवैदृष्टान्तावष्ट-मेन दाष्टान्तिकसिद्धरत्र सविनत्वात् । न हि सुषुप्तादिबोवः मूनः सन्नन्यूनातिरिक्तः प्रबुद्धा- वस्थायां स्थूलो भवत्येकान्तैकल्पत्य तदन्यप्रतिबन्धककर्मणोऽभावेऽ- वस्थाभेदानुपपत्ते । प्रतिवन्धककमसद्भावे व तकृतश्चैतन्यक्रियानिषेप. १० तदभावे व तक्रिया । न चैवं गन्दात्माने क्रिश्चिदतिरितमन्तीति न सू-नन्य स्थूलभावः । न खपत्रकलाभावे सन्नस सत कस्यापि स्थूलतोपलब्धचरीति । किञ्च तज्ञानल्यगत मन्द. किंबोधरूप एव किंवा बोधातिरिक्तरूपः । यदि बोधललाई पक्राथि 'अनुवि- झुमिव ज्ञानं सर्वशब्देन वर्तते इति । बोपन्नावेन गन्दानुवि- १५ दवाब्दार्थानुसचे । आमनानाभानि- अथ को गतिरिक्तवाहितेन नान स्नम्नवस्तु- नोन्यानिन्जल तक मतपत्तिका लवस्थित- वर । भर के प्रोड बद्धत्वात् । बमोऽर्थ बनकर...! इमन को १८२|| इ- बेनदेन :: दिनी । कर More eye-WAR- ·-------- . । । - माको दिन :- 1. रिकारको मात्रा म्यान प्र. नाना-नान, च निपा- चा । 14 वि पि पाव ना को न विगत '. आता या मात्रामा निन । नन सिम्य विशेषण बनो यमिक 24 ग्यान । निगमायनिन । सम्य तार्किकन्य बागपान्यांना पत्र पनयांग शिशपाचा विशिष्ट वृक्षवं शिंगपाचमुच्यन चिनिधन । अभिदधातु या नयापि मिद्ध शिंगपान्यं कथादिन्यत वृतान्यान । अन्यथा नेन तम्य वैशिष्टयमि- १० युक्तरेवायोगादिनि मान्यवि कलमुदारणमा नायनविकल च । न सन्तु गिंगपान्यप्रनीतायेव वृक्षन्य वृक्षन्वप्रनीतायेव वा गिंगपात्य प्रतीयत त्यवश्यम्भाय । धवादिषु सिंगपान्यप्रतीतिमन्तरेणापि वृक्षत्वस्य वृक्ष- त्वप्रतीतिमन्नरेणापि वा कचन शिंगपात्वस्य प्रतीतिसगावात् । तदेव शरार्थयोस्तादात्म्यस्याप्रमिद्धे कथमेतद्वोधार्थयोरपि सिद्धयेत् । इत्थ च बोधम्य विचार्यमाण मुहुर्मुहुर्युक्तिसहस्रशोऽपि ॥ गदानुविद्धत्वमिद कथाश्चिन्न नाम सम्यग्घटनामुपैति ।। ८३ ।। एव च यदवादि ‘न सोऽस्ति प्रत्ययो लोक ' इत्यादि । तदपि यतिसृष्टादेशमवसेयम् । यदपि वाचस्वैविध्यमभ्यधायि । तदप्यस्माकं चातुविध्येन सम्मताया वाच प्रकारत्रयमाकृप्य स्वकीयाभिधानदाने- २० नाम्ब नाटकोपाध्यायस्येव नूतनाथोंपदर्शन न पुनस्तत्त्वत । तथाहि । द्रव्यभावभिदया द्विधात्र वाग् द्रव्यवागपि मतोभयी सताम् ।। द्रव्यपर्ययभिदादिमानयोः : शब्दपुद्गलकदम्बकात्मिका ॥ ८४ ।। कर्णकोटरकुटुम्बिनी पुन. प्रोच्यते निनदपर्ययात्मिका । वैखरीति कथयन्तु ता परे नाममात्रपरिकल्पपण्डिता. ॥ ८५ ॥ २५ ·२८ । इत्यादि । तदाप नानवधन् । गन्दा गन्नव्रह्मविवर्तरूप- सद्भाव प्रनागाभावात् । तथाहि तन्सद्वार ब्रह्म भवतामभिमतम् । एवंविधस्य चान्य सद्भाव किं श्रवणेन्द्रिय त्वात् । तथाहि । यद्यदविषयं न तत्तेनान्वितत्वं कस्यचित्प्रति श्रवणेन्द्रियप्रभवप्रत्यक्षमिति । तदविपयेणापि तेन तदान्वितत्वप्रतिपत्ता- वतिप्रसक्तिः । एतेन तदितरेन्द्रियजनिताध्यक्षेणापि तत्प्रतीति. प्रति- २५ क्षिप्ता । शब्दाविषयत्वेन तस्या. तत्प्रतीतावपर्याप्तत्वात् । तन्नेन्द्रिय प्रमाणनयनलालोकालगारः [परि. 12 भाववागपि मता मनीषिया व्यक्तिगनिनिया दिशा पुन । व्यक्तिवागिह विकलिका ननि श्रोनगम्यानमा निननन् !॥८ मध्यमेन्युपदिगन्ति ता पुन नियाग्यनिक गुरमन । चम्नुतत्त्वघटनकलम्पट. को दि नानि करदायने बुध. ॥ ८० वाग्वेदनावारककर्मनागवशेन । भवतीट वक्त । सा शक्तिरन्या. खलु भाववानो वदन्तु पश्यन्त्यभिधानमन्चे ॥८८॥ अपि च शहानिरिक्तभेदकवादिनो जना एवं वाच. प्रगन् प्रदर्शयन्त. गोभन्ते। एकान्तेनैकम्पशब्दब्रह्मवादिनः पुनरमी नमन्विन- स्तदतिरिक्तभेदकटरिद्रा कथ वात्रविष्यं संवाहयिष्यन्ति न बन १० मेदकमिति च पूर्वमेव प्रकटितम् । यदवाचि सकलमेवेदं वाच्यवाचकतत्त्वं गळब्रह्मण एव विव सकल वाच्यवाचस्तत्त्व १५ प्रत्यक्षेण, तत्किमिन्द्रियप्रभवेणातीन्द्रियेण वा । तत्राद्यपो न समीचीन. । यत. सकलदेशकालार्थाकारनिकरकरम्बितस्वरूप शब्द- प्रभवप्रत्यक्षेण प्रतीयेत तदितरेन्द्रियजनिताध्यक्षेण वा । न ताव- च्छ्वणेन्द्रियप्रभवप्रत्यक्षेग । तस्य शब्दम्वरूपमात्रविषयतया स्वादिष- २० येण सकलदेशकालाकारनिकरणान्वितलं ब्रह्मणि प्रतिपत्तुमसनर्थ- समर्थ यथा चक्षुर्ज्ञानं रसेन । सकलदेशकालार्थाकारनिकराविषयं । पति ·परि. स.७] स्वाहावरन्नाकरसहितः प्रत्यक्षेण नन्दनमप्रतीतिः । नाप्यतीन्द्रियप्रत्यक्षेण । तस्यैवात्रा- सम्भवात् । योगिनां योगजं तत्सम्भवतीति चेत् । न । योगियोग- तत्रभवप्रत्यक्षाणां तम्भवे सत्यद्वैताभावप्राप्तेः । न तत्राप्तियोग्यवस्थाया- मालज्योतीरूपन्यान्य स्वयं प्रकागनादिलपि बालप्रलपितम् । योग्यवत्यावज्योतीरूपं च स्वयं प्रकारानं चेत्येवं लमणस्य त्रयस्य सन्नवे सत्यद्वैताभावस तदवन्यत्वात् । अपि च योग्यवधायानतीन्द्रिय- प्रत्यनस्य ब्रह्मस्वरूपप्रकाशनन्वीकारे तत. प्राजपं प्रजागते न का। यदि प्रशागते. तदानीमनायासनिमन. सर्वदा संवेंषा मोलः स्याज्योतिःस्वभावनप्रवाशो हि मोलः स चायोचिवस्थायामप्येवं माननात् । जय न प्रजागते. तदा तकिमन्ति न वा। यदि नास्ति १० क्य तन्नित्यं कानाचित्कवादविद्यावत् । अयान्ति तर्हि फन्नान्न प्रभागते । प्राहकाभावादविवामिभूतत्वाहा । तत्र प्रथमपो न सोझनः । ब्रहण एव तनाहन्चात् । तन्य च नित्यतया सदा सनात् । द्वितीयोऽपि न यान् । अविद्याया विचार्यनाणाया अनुपपदनानत्वात् । ला हि शब्दब्रह्मणः सनगाभिना भवभिन्न वा । भिन्ना चेन् जिनसो बन्नु भवन्तु वा न्यात् । न तावन- न्द महामार- दन्तु, अर्थक्रियानारित्वात् ब्रह्मवत् । तत्कारि- नाशिविचार। तेऽप्यन्या जन्तुवे ब्रह्मणोऽप्यवन्तुचप्रसा। भयात्रियाकारित्वनप्यन्या नेते तत्त्थं वस्तुत्वापतिरिन्यभिधीयते । २० हत व्यवविधता अनुपत्वनिवापनियादि पचो घटेत ! की च विन्धप्रतिमलहेतुभूतं वास्तवमेव तिनिहेतु प्रसिद्धन- विजयावान्तवनेन हपिविचित्रत्निातदेतत्यानुपत्तिो दृष्टान्त- बाटन्तियोः सान्यासम्भवाद्या विशुद्धनान्मानित्यापि दुस- पदव । न चानाधेनहेगानिमपन्य ब्दोऽविधानान- ५ 'गावतार'युचि मानि।

·No text on this page.

·परि.सू. ७] स्याद्वादरत्नाकरसहित. दैकममात्रपेक्षया ग्रहणमग्रहण च युक्तम् । विरोधात् । किञ्चासौ शब्दात्मा परिणानं प्रतिपद्यमान प्रतिपदार्थ भेदं प्रतिपद्येत न वा । तत्राच- कल्पे गब्दब्रह्मणोऽनेकत्वप्रसक्तिः । विभिन्नाऽनेकार्थस्वभावात्मकत्वात् तत्स्वरूपवत् । द्वितीयविकल्पे तु सर्वेषां नीलादीना देशकालस्वभाव- व्यापारावस्यादिभेदाभावः प्रतिभासभेदाभावश्चानुषज्येत । एकस्वभावा- च्छन्दब्रह्मणोऽभिन्नत्वात् स्वरूपवत् । तन्न शब्दपरिणामरूपत्वं शब्द- ममत्वं । नापि गब्दाइत्पन्नत्वम् । तस्य नित्यत्वेनाविकारित्वाद- विकारिणश्च कार्योत्पादविरोधात् । किञ्च । कार्यमत्मादुत्सद्यमानमर्थान्त- : रमनधान्तरं वोत्पद्येत । तत्रार्थान्तरन्योत्पत्तौ कथं शब्दब्रह्माद्वैतवाद । कार्यस्य ततो द्वितीयन्य सद्भावात् । अनर्थान्तरभूतन्य तु कार्यग्राम- १० - न्योत्पत्तौ शब्दब्रह्मणोऽनादिनिधनत्वविरोध । तदुत्पत्तौ तस्याप्यनर्थान्त- रभूतन्योत्पद्यमानत्वादुत्पन्नस्य चावश्यं विनागित्वादिति । अर्थाना गन्दनयत्वाघटनादसम्भवि साध्यम् । शब्दाकारानुम्यूतत्वं साधनमप्य- सिद्धन् । प्रत्यक्षेण हि नीलादिकं प्रतिद्यमान प्रतिपत्ता शब्दानाग- नम्पृक्तनेव प्रतिपद्यत इति कथं गन्दाकारानुस्यूतन्यं सिद्धयेत् । किञ्च १५ गन्दाकारानुस्यूतत्वं गलानुविद्धन्यमभिधीयते । तद्यार्थाना न युक्त- मिति प्रोक्त प्राक् । ततोऽपि च कथमेतत्सिद्धयेत् । कल्पितत्वाचाम्या- मिद्धि । परमार्थतः गन्दाकारानुम्यूतत्वलक्षणधर्माधाराणा पदार्था- नामसत्त्वेऽपि हि तेषु तदाकारानुस्यूतत्व त्वया परिकल्प्यते परिकल्पि- ताच देतो. कथं पारमार्थिक बम सिद्धयेत् । साध्यानाधन विक- ६० लश्च घटान्न । यम्भादीनामपि नवमयचयकाकारानन्दन पन्य चानि । समन्तार्थाना समानासनानपरिणामानन दान । - मानेनापि जलाम समधिगन्न पार्यते । नापान, 'म सल्विदं ग्राम याद्यागमय हमण सकाहान्निानामिना !

·मिति रजताकारतया ज्ञानम्, विपर्ययो विपरीतल्यातिरित्यर्थ । इनि अतस्मिन्नतत्प्रकारे वस्तुनि । तदध्यवसायस्तत्यकारत्वनिश्चमा यथेत्युदाहरणोपन्यासार्थ. । शुक्तिकायामरजताकारायामिद रमन १०२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. १ म. ८,९,17,11 अनर्थान्तरमावे तद्वदागमस्यापि असिद्विप्रसङ्गः । तन्न शनस्वमान्य ब्रह्मणः सद्भावः कुतश्चित् प्रमाणादुपपद्यते । इत्थं शब्दब्रह्मणो दूपणावं ढर्ग दर्श दृरमुज्जृम्भमाणन् । नैवं श्रद्धां कोऽपि कुर्वीत विद्वान् शब्दान्मत्वे सर्वथा प्रत्ययानाम् ॥८६॥ ५ यत्ताबहुद्धशिष्यैर्निजसमयवशान्निर्विकल्पत्वमुक्तं प्रत्यक्षे तत्पुरैव प्रतिहतिपदवी प्रापितं सप्रपञ्चम् । शब्दानुस्यूतिरुक्ता मतिषु तदपर्यापि सापि व्यपास्ता तस्माज्ञानं समस्तु व्यवसितिसुभगं मानतासम्मतं यत् ।।९०|| || समारोपपरिपन्थित्वादित्युक्तमिति समारोपस्वरूपनिरूपणाबाह- १० अतस्मिंस्तदध्यवसायः समारोप इति ॥ ८॥ स समारोप इति ॥ ८ ॥ अथास्य प्रकारानाह- स विपर्यसंशयानध्यवसायभेदात् त्रेधेति ॥ ९॥ स्पष्टन् ।। ९ ॥ अर्थतत्भूत्रनिटेंशक्रमेण विपर्यस्वरूपमादौ निन्पयति- विपरीतैककोटिनिष्टंकनं विपर्यय इति ॥ १०॥ विपरिताया एकस्या एव कोटेरंशस्य निष्टङ्कनं निश्चयनं विपर्ययः॥१० उदाहरणमाह- यथा शुक्तिकायामिदं रजतमितीति ॥ ११॥ । १५ २० Pa- ·परि. १. 11] स्यालादरम्नाकरसहितः उन्लेलाई । नाहरणमूत्रं चेदमन्येपानपि प्रत्यायोग्यविषमविषयाणां तदितरप्रमाणयोपविषयविवर्ययाणां चौपलक्षणार्थन् । तथाहि । वा-पपां- मुदल्नगत्यतिप्रभृतिभिः कुतोऽपि भ्रान्तिनिबन्धनाद्धमत्वेनाव- धारितद्धनङ्ग्यविनिनुत्तेऽपि प्रदेदो तपरिक्षानमनुनानविपर्ययः । निवि- भुवननाभ्यामाविभूतभावनाप्रभावाचागमविपर्ययोऽपि सम्भवति । नवधा- । साहाइन्यायवाशेधु शाक्यनैयायिकर्मीमांसककापिललोकायतिक- ज्यादिन्नन्दंग। संसारमारकादिद्यात्पु यत्किञ्चिदेकान्ताभि- निवेशेनोपदिश्यते तत् प्रमाणमिति ज्ञानं तेा वियः । तथाहि । क्षणिकामाणिके वस्तुनि सर्वथा क्षणभङ्गुर- १० तामितिविपर्ययः शायभिक्षुगाम् । मिन्नाभिन्नयोर्द्रव्यपर्याययो दै- बान्तावाविपर्ययो नैयायिकानाम् । नित्यानित्यानके शब्दे सर्वथा निपचनतिविषय मीमांसकानान् । कर्यात्मन्यकतृताप्रतीति- दियंत्र कापिलानान् । सत्लु वर्गापवर्गालवादिषु वस्तुपु नास्तिताप्र- निनिर्दियो लोकायतानान् । अवननिवन्धने प्राणिवये धन- १५ निबन्धनच्नुद्धिविषयः संसारमोचकानान् । तथा स्याद्वादिनामपि केगाञ्चित् त्रुरतरपापोइयादागनविपर्यय सन्भवति । यथोपपद्यमाननुत्तौ काजाने मुन्नानाभिनान. संभायनानभुत्तो भगवति केविलिनि मुल्यमावदाम्य विपर्यन. क्षपणकानान् । विपर्ववत्वं चैषाम- मेलापानपि कद्वनिप्रयाणां प्रमानैः प्रतिहन्यमानत्वादवगन्तव्यमिति । २० बन्यां समन्ति विपरीतमतौ नतान भेडः रैः स्वरचिभिः परिकल्पितानान् । तत्र प्रभाकरमतानुगता विवेक- ग्याति विवेचविला: परिकल्पयन्ति ॥ ९१ ।। गिरनेवा-नवादिन एडी चिनरदय माविन्यन- दिगन्दरा + ।

·-- यथेत्युदाहरणोपन्यासार्थः । शुक्तिकायामरजताकारायामिद रजः १०२ प्रमाणनग्नलागोशाला: R. 2.11.... अनान्तरभावे नलागम मावि शिशिपमः । न नम्बर ब्रमण. सदाव. कुनमित प्रमाणामाने । उल्लं गन्नबामणो गणो नी वर्ग नमुम्भमाणम् । নৰ গুহা স্কাউটি কুiবিন তালাল সা সানা || ५ यत्ताबदुलगिनिजममयनगानितिकलगामुक प्रन्यो त-पुरैव प्रतिपतिपदवी प्रापितं सप्रपनम् । गजानुस्यनिरुक्ता मतित तदापि सापि पान्ना तस्माज्ञान समस्तु व्यवसितिनुभगं मानतासम्मत यत् ॥२०॥॥ समारोपपरिपन्थियादिन्युक्तमिति ममारोपम्बरमनिरूपणागाह- १० अतस्मिंस्तदध्यवसायः समारोप इति ॥८॥ अतस्मिन्नतत्प्रकारे वन्तुनि । तटव्यवसायम्तत्प्रकारत्वनिधये स समारोप इति ॥ ८॥ अथास्य प्रकारानाह- स विपर्यसंशयानध्यवसायभेदात् त्रेधेति ॥ ९ स्पष्टन् ॥ ९ ॥ अर्थतत्सूत्र निर्देशक्रमण विपर्ययम्वरूपमादौ निरूपयति- विपरीतैककोटिनिष्टंकनं विपर्यय इति ॥ १०॥ विपरिताया एकस्या एव कोटेरंशस्य निष्टकनं निश्चयनं विपर्ययः।।१ उदाहरणमाह- यथा शुक्तिकायामिदं रजतमितीति ॥ ११॥ १५ २० मिति रजताकारतया ज्ञानम्, विपर्ययो विपरीतख्यातिरित्यर्थः। इतिश ·। परि. १.स ११]] स्थाहादरन्नाकरसहितः उल्लेखार्थः । उदाहरणसूत्रं चेदमन्येपामपि प्रत्यक्षयोग्यविषयविपर्वयाणा तदितरप्रमाणयोग्यविषयविपर्ययाणा चोपलक्षणार्थम् । तथाहि । बाप्पपा- सुपटलमशकवर्तिप्रभृतिभिः कुतोऽपि भान्तिनिवन्धनाडूमत्वेनाव- धारितैर्द्धनञ्जयविनिर्मुक्तऽपि प्रदेशे तपरिज्ञानमनुमानविपर्यय । निवि- डकुदर्जनाभ्यासाविर्भूतभावनाप्रभावाचागमविपर्ययोऽपि सम्भवति । तद्यथा- स्याद्वादन्यायवाहोघु शाक्यनैयायिकमीमांतककापिललोकायतिक- संसारमोचकादिगापु यत्किञ्चिदेकान्ताभि- मात्यादिनतानेर्देश । निवेशेनोपदिश्यते तत् प्रमाणमिति ज्ञानं तेपा विपर्ययः । तथाहि । क्षणिकाक्षणिके वन्तुनि सर्वथा क्षणभङ्गुर- १० त्वाभिमतिविपर्ययः शाक्यभिक्षणाम् । भिन्नाभिन्नयोर्द्रव्यपर्याययो दै- कान्ताहकानेविपर्ययो नैयायिकानाम् । नित्यानित्यात्मके शब्दे सर्वथा नित्यत्वमतिविपर्ययो मीमांसकानाम् । कर्त्तर्यात्मन्यकर्तृताप्रतीति- विपर्यय कापिलानाम् । सल्लु स्वर्गापवर्गानधर्मादिषु वस्तुपु नास्तिताप्र- तिपत्तिविपर्ययो लोकायतानाम् । अधर्मनिबन्धने प्राणिवघे धर्म- १५ निवन्धनत्वत्रुद्धिविपर्यय. संसारमोचकानान् । तथा स्याद्वादिनामपि केपाञ्चित् प्रचुरतरपापोदयादागमविपर्यय सम्भवति । यथोपपद्यमाननुत्तौ ताजातौ मुक्त्यभावाभिमान सभाव्यमानभुक्तौ भगवति केविलिनि भुक्त्यभावकदाग्रहश्च विपर्ययः क्षपणकानान् । विपर्ययत्व चेपान- पाणामपि कभिप्रायाणा प्रमाणैः प्रतिहन्यमानत्वादवगन्तव्यमिति । २० चम्या समन्ति विपरीतमतौ मताना भेदः परै खतचिभि. परिकल्पितानान् । तत्र प्रभाकरमतानुगता विवेक- स्वाति विवेकविकलाः परिकल्लयन्ति ।। ९१ ।। १ससारनोचा जमातवादिन । लेनि चित्तपय प्राणिमयद- मानभिमन्यन्ते । २. दिगन्दरानाम् ।

·No text on this page.

·परि १ न. ११] स्याद्वादरत्नाकरसहितः १०५ मालम्बनम् । रजतमिति तु वोधस्य व्यवहितं हट्टपट्टादिव्यवस्थित रजतन् । रजताकार हि सवेदनं रजतगोचरमेव युज्यते न शुक्ति- शकलालम्बनम् । अन्याकारस्य सवेदनम्यान्यालम्बनत्वानुपपत्ते । तदुप- पत्तौ च समस्तप्रतिभासः सकलालम्बनः स्यादित्यशेषस्याओषदर्शित्व- प्रसक्तिः । प्रयोगो विवादापन्नं रजतसवेदनं रजतगोचरमेव तदाकार- ५ लात् । यद्यदाकार संवेदनं तत्तद्द्वोचरमेव यथा स्तम्भाकारं स्तम्भ- गोचरमेवेति । यदि चान्याकारमपि संवेदनमन्यगोचरं स्यात्तदाऽम्य स्वार्थव्यभिचारत सर्वत्राप्यविनम्भान्न कस्यापि वचन प्रवृत्तिनिवृत्तिा कुतश्विद्भवेदित्यखिलव्यवहारप्रलयप्रसङ्ग । तन्माद्रजताकारसवेदनं रजतगोचरमेवाहीकर्तव्यम् । तदा च तत्र न रजत पुरतः १० स्थित समस्तीबतीतमेव तत्पर्यत इति पारिशेप्यात्प्रसिद्धम् । तथाहि । न तावद्रजतनयनसम्प्रयोगसमुपजातमेव तद्रजतज्ञानमिति साम्प्रतन् । अतिविप्रकृष्टविषये सन्निकर्षासम्भवादिन्द्रियाणाम् । असति च लिङ्गा- ग्रुपलम्भे जारमानन्यास्यानुमानादिभावो न भवितुमपि शक्य । ततः परिटीपत म्मरणमेवैतदाश्रयणीयम् । अपि चेद म्मरणमनाकलितरजतम्य १५ प्रतिपत्तुरनुत्पद्यमानत्वात् । यदिन्थं तत्तथा यथोभयवाद्यविवादास्पद- रजनम्मरणन् । न चेद वाच्यं न म्मरणमिद तदाधुर्यान्ताप्रति- पन्नग्रहणवदिति । इह भूतले घटो नास्तीत्यनुहिन्विततनराम्यापि स्मरणम्य म्चीकरणात् । भृवसा च पदपदार्थम्मरणानामनुलिखितत- दगानामेवोपलम्भात् । अथेट प्रेयते यद्यतीत रजतमत्र स्मरते नवा-२० म्यानीतल्या प्रतिभास म्यान्न चासावम्नि । एतदपि स्तुमाग्योनी- दिर नितम् । यत काचकामलप्रमुग्वकरणोद्दढोपन मादा - हमानम्य दुनिनकररक्षणार्थम्य वारक जान शक्ति नः त- वनिति बम्द पेण प्रतिपनसमर्थ शक्तिपर पानापानमा रजना नभेदकालाननामरणात चालणादिमादा न रहतान्यदिना पारित कर जतानाही-, नि. ।

·14 १.६ -- । .. मित्यादी । बम पुन कन्दिनुपपादाय यता नदि ना तुमने स्वमनानम्यैकल्यान । भीगे कि मग म्पमे । रजतमिन्यादी । कचित्तु तिभिरादिदोपेण द्विधाकृती नायनी वृत्ति श्वेतकिरणमैन्येन में नम: । अनगिमिती मान। Tit;" ' | it fat , 4TAARAM मणि गो- 'Thiशिम- 13 काउनिगान गानाग । offi. प्रागनिपतो पापा को पुणे गरि यकलं तो निमि: 1 । " १० भवति । समान मानक प्रकाशित भापति । मानभावनिकम्यानणमिद रजन- म्मरणानुभवौ न विवेफेनारयायते । म्यग्ने तु स्मृतिविका म्मा २५ रूपतया न ग्रहीतु गायन नि मुव्यक्तभव स्मृतिम्बरुपम्य स्वमन्त्र स्वमेऽपि विवकेनाग्रहणमिति । सयदर्शनमन्तरेण स्वमदगाव म्मृतिरेव न सम्भवतीति मावमन्था स्मरणानाम् । निद्रोपद्रुत एव हि मन बग्ने म्मरणममुत्पत्ती निमिनी- भवत्येव । यद्येवं शगवराद्वितयतिक्तगर्करादिमवेदनेषु स्मृतिप्रमोप क्य २० कथयिष्यते । आ. कुमते न वयं सर्वत्र स्मृतेरेव प्रमोपं मन्याम्टे किन्तु विवेकानातिम् । सा च कचित्कयश्चित्कम्पनिटुपपादयितु शक्यत एव । तथाहि । कचिढनुभवम्मृत्योविवेकस्याग्रहणं यथेट रजत मित्यादौ । कचिन् स्मरणस्य स्वरूपेणाग्रहणं यथा म्बमावस्थायाम् । अर्थव पर्गनायते भान । नानाविधानभित्तप्रभवत्या- ग्रहीतुं न शक्नोति यथा द्विचन्द्रप्रत्यये । कापि रसनेन्द्रियसम्पृक्तपित- १ एव ' इति नास्ति भ. पुस्तके । २ स्वप्ने' इति नास्ति भ. म पुन्नयो।

·परि.मि.११] स्यालादरन्नाकरसहितः १०७ धातो तिक्तवं परिच्छिन्दान प्रतिपत्ता नथुरक्रमाश्रितं माधुर्य परि- च्छेनु न पारसति । यञ्च तिक्तवं परिच्छिनत्ति तत्परमार्थत पित्तथाल- धिकरणमेव न तु नथुरागतं ततु समान्वादयत्नयं प्रमाता दोप- वगालव विवेत्तुं गनोति यथा तिक्तगर्कराप्रत्यये । एवं पीतः शह इत्यानावपि । तत्र हि विनिर्गच्छन्नयनरश्मिवर्तिन पित्तधातो पीति- ५ मानमालयन् प्रमाता नयनदोपवशात् कम्वुसमाश्रितं शुक्लत्वमाकल- वितुं न शक्नोति । यत्तु पीतिमानं परिच्छिनत्ति स परमार्थत. पित्तधातु- समाश्रित एव न तु कम्युवती दोपवशात्तु प्रतिपत्ता नेत्थं विभागं कर्तु पटीयानिति । एवं च सति सर्वत्र सम्यग्ग्रहणमेव विवेकाख्याति सिद्धा भवति । तथा च कोऽपि स प्रत्ययो नान्ति यो विपर्ययाख्या १० लमेत । ये तु विवेकान्यातेद्विषन्तः शुक्तौ रजतप्रतीति ख्यापयन्ति न ते सयाविदः । इत्थं हि तेषां वाह्यार्थसिद्धिर्न प्राप्नोति । प्रस्तुतरजत- सवेदनदृष्टान्तेन समस्तसंवेदनाना निरालम्बनत्वप्रसक्तेः । यथैव हि प्राकरणिकं रजतसंबेदन रजताभावेऽपि रजत प्रकाशयति तथा सकलानि घटादिवाद्यार्थसंवदेनानि बाह्यार्थाभावेऽपि तं प्रकाश- १५ वियन्तीति ज्ञानाद्वैतवाहिमतसिद्धिनि प्रत्यूहा वर्तमाना केन वार्येत । ततन्तामनिच्छता तत्र विवेकाख्यातिरेव स्वीकर्तव्या । विवेकेनाल्यातिन्तदियमधुना सिद्धिसदनं समारूढा प्रौढप्रमितिपृथुनिश्रेणिवत । प्रनाणेनोन्नुक्तां पुनरितरथा ख्यातिमपरे प्रकामं जल्पन्तः कथमिह सतां ग्राह्यवचना ॥ ९२ ॥ मित्वेदानी निशितनिशितान्युक्तिवाणानशेषान् शून्यां मन्ये त्वमसि कृतवान् स्वान्ततूणी स्वकीयाम् । सन्प्रत्पत्रावहिति पदवीं सर्वधारोपय त्वं श्रीजेनानामयि ऋजुमते तत्त्रतीजारकेली ॥ ९३ ॥ २० पण्डिता..

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·परि. १ सु. ११] स्याद्वादरलाकरसहितः पक्ष.। अनियतदेशप्रतीत्यभावेन तस्य पराहतत्वात् । द्वितीये तु विपरीतल्यातिनियतस्यानियतत्वेनाभासनात् । देशो न स्मर्यते रजतमात्रं तु स्मृतमिति कुतो विपरीतख्यातिरिति चेत् । तथापि यत्तावत्तेन पूर्व- नवगत तस्याभावः स्फुट एवेत्युक्तम् पूर्वावगते हि रजते स्मर्यमाणे केवलाधिकरणोपलाब्धिरेव तस्याभावोपलम्भ. । यद्यपि वणिग्वीथ्या- दिगोचराणा रजतानामभाव. स्फुटतरस्तथापि शुक्तिकादेशस्थस्य तस्य नावगत इति चेत् । न । शुक्तिकादेशे न रजतं तावदवगतमेव । जनवगतं च न स्मृतिविषयः । अम्मर्यमाणस्य चाभावग्रहोऽपि न प्रवर्तक । प्रवर्तकत्वे वा यत्यैव कन्यचिदभावो नावगतस्ततस्तदर्थिन प्रवृत्ति स्यादविशेषात् । अथ व्यावर्त्तकधर्माग्रहो भेदाग्रह । तथा च १० चणिवीथ्यानावेवावगतत्व रजतस्यात्र स्मरणं व्यावर्तकास्तु देशकाल- जात्यादिभेदा न गृह्यन्ते । एवं च सति परस्पराभावो गृह्यता मा वात्राहि नान्युभयथापि विरोध । एतदपि न मनोहरन् । मर्यमाण- वस्तुनि रजतत्वस्यैव व्यावर्तकधर्मन्य प्रतिभासनात् । व्यावर्तकत्व तस्य पुरोवर्तिन्यविद्यमानत्वात् । अविद्यमानस्यापि प्रतिभाले विपरीतख्याति । स्यादेतद्यद्यपि गृह्यमाणात् स्मर्यमाणम्य बापतको धर्मोऽवगतस्तथापि गृखमाणम्य स्मगणान्नावगतः । न खन हरूलाइयो धर्मा गवन्त. प्रतिभान्ति मुक्तिकाया तावद्धिः सा यावर्तयितु गम्यते । तेपा रजतसाधारणत्वात् । एतदपि नाम्नि। देशनालदम्यागन्यतया स्मर्चमाणाजतात् पुरोवर्तिनोऽनमुनानन्य २० ब्यावर्तकाना बाल्यावस्थाविशेषाणा प्रमीयमाणत्वात् । मन्याः शक्तिकारजतमोयों परम्परभेदको धौं तो प्रतिभान निति. हेतुप्रतिभानं तु प्रवृत्तिरिति मिलन् । न च देशभेदान्नाले इक्तिनपान्दि रजनेऽपि समानन्दान् । रस्तपत्तिादे की ते च न प्रतिमाते । ततश्च यता प्रवृत्ति । पति नोपप । २५ रजत मरतो रजतानि पापापल्यनागारदिपान्तर ।

·तत्प्रतिभाने भेदोऽपि प्रतिभात प्रति कुतो भेटाग्रह. । इदमपरमा- आये कल्पे विपरीतच्याति. । इद रजतमिति समानाधिकरणतयैव ?? प्रमाणनाकार: गनिदर्शनेन पनि । it, :- FAT- 11 प्रसन:नि ।नाग : मिमि निमा हिरण-II स्निाले पनि । गिना मन दानि । न । लादिमा मारिणि लामिप्रनिभाने ५ पर्वन याप्रतिभागनात् । गागागशिप सपरिमाणमेवोऽपि न्यावर्नर म्नत गमणि नाम मामापनिरोगो न निभान गावि परिमानः विशेगप्रतीतिः के गायन इनि नेन । सन्त परिमाणं सर्वक्रय मातारण कमिव न्यारी भान । जागा सातारणमप्ययान्तरभेदा- तथा भवतीति त् । नयनेन न्यायेन कालदेशविशेषोऽपि जाया १० साधारणोऽप्यवान्तवमानन्यपुर प्रोगन्यादिभदायावर कम्तथा न मनि लोच्यता तादात्म्यमतीतिरुपजायमाना हनित किमाकारा कि सामाना- धिकरण्येन प्रतीतिराहोस्वित्परस्पराभावविरहितत्वेन विषयसंवेदनम् । १५ प्रतीतेस्त्पाढात् । नतु परमार्थत सामानाधिकरण्यमस्ति प्रकृते किन्तु भेदाग्रहमात्रेण तथाभिमन्यन्ते प्रतिपत्तारः । तथा चावाचि शालिकेन । सन्निहितरजतशकले रजतमतिर्भवति याशी सत्या । भेदानध्यवसायादियमपि तायपरिरकुरति ' इति । हन्त परमार्थतो व्यधिकरणेऽपि प्रतीती यदि सामानाधि- २० करण्येनाभिमन्येते प्रतिपत्तृभिस्तदा विपरीतख्यातिरेय तदहो निर्ल- जता अन्यथाख्यातिप्यते भेदानध्यवसायादियमपि रिस्फुरतीत्येतच्चाभिधीयते । अपि च यथा सन्निहितरजतमति- तुल्यता विवादास्पदरजतमते कथ्यते तथा वर्तमानत्वानवभासि- तयाऽतीतरजतावभासिज्ञानतुल्यताप्यस्या अस्तीति तुल्यतया पुरुषाम- ताहाप- १ प्रकरणपत्रिकाया नयवीव्याख्ये चतुर्थप्रकरणे कारिका ४१.

·परि.सू.११] स्याद्वादरत्नाकरसहित ९० । वृत्तिनिमित्तमपि भवेद्विशेषाभावात् । तथा चायं रजतज्ञानवान् प्रतिपत्ता पुरोवर्तिनि शक्तिमकललक्षणेऽथे सन्देहदोलान्दोलितमति कि प्रवत्तेत निवत्तेत वा । युगपत्परस्परविरुद्धप्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणक्रियाद्वयं कर्तुमापन्न किं नाम कुर्वीतेति कष्टां काश्चिद्दशामाविष्टोऽसौ तपस्वी । परस्परा- भावविरहितत्वेन विषयसंवेदनमिति द्वितीये तु पक्षे त एवं प्रष्टव्याः । किं सर्वथा परस्पराभावविरहिततया रजतत्य शुक्तिगकले प्रतिभास । किं वा सवलतया । माघे पक्षे तादात्यग्रहणप्रसस्तथा च विपरीत- यातिः । द्वितीये तु प्रवृत्तिर्दुरुपपादा । न हि शबलतया वस्तुनि प्रतीते प्रतिनियतरजतार्थिन. प्रवर्तन्त इति । अपि च न तावज्ज्ञान- सुपजातभात्रमेव सत्तामात्रेण प्रवृत्तिनुपजनयति कि तींच्छाद्वेषजनना- नन्तरोपजाततनतुल्पप्रयत्नद्वारेण । तौ च प्रयत्नं जनयन्तौ स्वकारणी- मृतज्ञानविषय एव जनयतः न हि करकमलचालनेच्छायाः कदाचिदपि शरीरचालनानुरूपः प्रयत्नो जन्यमानो दृष्टः । तदत्र रजतविज्ञानेनापि स्वविषय एवेच्छा तया च प्रयत्नो जन्यः स्वविषय एव न वा कचिदपि इत्यास्थेयम् । तथा च पुरोवर्तिनि रजतज्ञानन्याविषये नेच्छा कारणा- भावात् । अत एव न प्रयत्नस्तदभावाञ्च न प्रवृत्तिरिति । इदमिति पुरोवर्जिवन्तुगोचरनपि ज्ञानमतीतिचेत् । नैवम् । तस्य हानोपादान- योरेनहत्वात् । न हीदमिति कृत्वा प्रवर्तन्ते निवर्तन्ते वाऽपि तु विरोपतो ज्ञात्वाऽनेनार्थक्रिया निष्पादयिप्पाम इति हदि निधाय । इदनिति ज्ञानेनागृहीतभेद स्वल्पतो रजतनाननेदेच्छां तामी प्रस्त २० इति चेत् । न भेदाप्रदेऽपि स्वरूपानतिवृत्ते. । न हि गारिबीज- मगृहीतभेद कोद्रवीजामोद्रवोचितमारनुपजनयति । नापि रन प्रपङ्गलादगृहीतभेदं स्पृश्यमान दर तीति । तव्यं प्रभात । विदानवातिन ज्ञान नन्दविपरनन्तरेणेच्चा जनयति मानवाहन गदिसिदादानपदिति । म्यादेतत् । सपा प्रपना धर्म प्रसारिन् । तथाना + दिलद परमाद- ।