·अर्पणपत्रिका भाषांतरांच्या, रूपांतरांच्या, भावार्याच्या, टीकाविस्तारांच्या, इ. स्वरूपांत, श्रीज्ञानेश्वरांपासून आजपर्यंत, ज्यांनी ज्यांनी, संस्कृत ज्ञान- गंगेच्या कावडी आणून, मराठी वाचकांची तहान भागविली, त्यांच्या त्याच्या, मराठी मापच्या प्रेमाने केलेल्या या सर्व प्रयत्नांबद्दल, आदरांजलि म्हणून त्यांना हा संस्कृत-मराठी-सुमापित- कोप अर्पण करीत आहे. -ल. गो. विंझे *PPPMSPIONSHIPPISPOSHDOOPPROPHONOMDO ·प्रकरण ४० ३६ वें ३७ । ३८ वें २८ 10000 ४० ४१ ७ ૪૨ ४३ 3000 अनुक्रमणिका- विषय श्लोकसख्या पृष्ठ. प्रवास, विरह, विरही, विरहिणी, विरहोचर मीलन २८२ ते २९२ यश, कीर्ति, दुष्कीर्ति , स्तुति, प्रसिद्धि, निंदा, निंदक, आत्मश्लाघा २९३ ते २९६ सेवा, सेक्फ स्वामीसेवक सबंध २९६ ते २९८ धर्म, तत्त्वज्ञान, सत्य-असत्य, हिंसा अहिंसा, आत्मा, आत्मौपम्यबुद्धि, कर्म, सन्यास, आश्रमधर्म, पाप, पुण्य, स्थितप्रज्ञ, मन, काम, विषय, नीति, मावभक्ति, मोक्ष, स्वर्ग, नरक, मूर्तिपूजा इ. २९९ ते ३१३ तृप्ति, तुष्टि, सतोष, समाधान, शमसुस, शाति, त्यक्तत्गृह ३१३ ते ३१६ ससाराचा पश्चात्ताप विवेकाजन, दु.खमय जीवन, क्षणिकभोग, ३१६ ते ३२५ अतिमाधार ईश्वर वैराग्य- शकराचार्याची चर्पटपजरी, मर्तृहरि वैराग्यशतक गगालहरि ३२६ ते ३३५ निवृत्ति, शातरस, पाशमुक्ति बहाध्यान, विषय हे विषच. ३३६ ते ३४२ सुख दुस ९ ३४३ ते ३४४ शील ६ ३४५ ते ३४६ चिन, विचित्र, शब्दवैचित्र्य, अर्थवैचित्र्य, समस्या, अपद्धति, प्रहेलिका ६२ ३४६ ते ३६० (उसाणे ), कृष्णगोपी बाल्य, किशोरावस्था, तारुण्य, वार्धक्य २६ ३६० ते ३६५ स्वभाव २६६ ते ३६७ अभिसारिका ६ २६८ ते २६९ वारागना निंदा ३७० ते ३७३ कुटुबीय, अपत्य, पुन, कन्या, कन्यापितृत्व, जामात, मातृमत, आदर्श दीर, पितृभक्त, आदर्श पत्नी, पतिव्रता, कुलस्त्री, स्त्रीपुरुषवैशिष्टयें, पतिपत्नी, आदर्श बधु लक्ष्मण, भरत, माता, पचकन्या ३७३ ते ३८८ अन्योक्ति अगस्ति, अगुरु, अशोक, आम्र, (फ्ल व वृक्ष), इक्षु (ऊस), कन्चुक, कपि, कमल,, (फूल व वेली, ) करीर, कलश, कल्पवृक्ष, कस्तूरि, काक, काजवा (सद्योत), कुरज, कुक्कुर (कुत्रा), कुण्डल, कुम्भ, केतकी, कोकिल, क्षीरसागर, गर्दभ, गोदावरी, गगा, घरट्ट (जातें, रहाट) चयाक, चातक, चन्दन, चद्र, चन्द्रकान्त, चम्पक, जल, जिव्हा, तम (अधार) तुला (तराजू) तृण (गवत,) तैलिक, (तेली) दुग्ध, धत्तूर ( धोतरा), धन्वन्तरी, धूम, धूलिका, नदी, नागवेल, पस, पद्म, पळस, पारिजात, पुण्य, पुस्तक, बक (बगळा), बकुल, बलि, भार्गव, भ्रमर, मयुर, मलय, मात्रिक, मालती, माळी, मुनि, मुरली, मुसळ, मेघ, मेरु, मौक्तिक, रंग, रत्न, रोहिणी, लेखनी, वसत, वापी, (विहीर) वृक्ष, वैद्य, शकर, शख, शुक, शेष, समुद्र, समीरण (वायु) सर्प, सरोवर, सारस, सिंह, सुवर्ण, सूर्य, स्वर्णकार ( सोनार ), हत्ती, हरिण, हस, हिमालय. ३०५ ३८९ ते ४७१ शोक, विलाप, आर्तोदार-अजविलाप, परित्यक्त सीता, परित्यक्त अयोध्या, जगन्नाथ, रतिविलाप ४७२ ते ४९५ संकीर्ण मुभापितें ४९६ ते ५२१ संकीण सुमापिते ५२१ ते ५४३ संक्षिप्त प्रथनामाचे खुलासे, अथकार्याची नावे व काल सस्कृत श्लोकाच्या आद्याक्षराची सूचि व श्लोकाचे प्राप्तिस्थान शुद्धिपत्रक. याप्रमाणे प्रथम चुका सुधारून घेऊन मगच अथ वाचावा. ५६१ते ५६४ वृत्तपनाचे, विद्वानाचे, व निवडफ वाचकाचे अभिप्राय ५६५ते ४६ वें ७७ ४८ वें १ ते १०० १.श्ते में ५० वें परिशिष्ट एक परिशिष्ट दोन परिशिष्ट तीन परिशिष्टाचार ·सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश पहिल्या खंडाची प्रस्तावना संस्कृत पायात, निरनिराळ्या शात अशात कवींच्या सुभाषिताचे सग्रह, अनेक प्रथकारानी करून ठेविले आहेत. त्यापैकी हरिहराची सूक्तिमुक्तावली, लक्ष्मणक्वीची पद्यरचना, हरिभास्कराची पद्यामृततरङ्गिणी, वेणीदत्ताची पद्यवेणी, गदाधर- भट्टाचे रसिक जीवन, श्रीधरदासाचे सूतिकर्णामृत, गोविंदाचें सभ्यालकरण, जहणची सूक्तिमुक्तावली, शार्ङ्गधराची शागधरपद्धति, विद्याकराचा सुभाषितरत्नकोश, अमितगतीचा सुभापितररत्नसंदोह, सुदरदेवाचें सक्तिसुन्दर, पलभदेवाची सुभाषितावली वगैरे संग्रह आतापर्यंत प्रसिद्ध झाले आहेत. तसेच सुभाषितरत्नभाण्डागार, सुभाषितसुधारत्नभाण्डागार, सुभारितमुक्तावली वगैरे अज्ञातकर्तृक सग्रहहि प्रसिद्ध झाले आहेत. भर्तृहरीचे शतकत्रय, अमरुशतक, जगन्नाथपडिताचा भामिनी विलास, गोवर्धनाचे आर्यासप्तशती वगैरे प्रथहि एका अर्थाने सुभाषिताचे संग्रहच आहेत. प्राकृत भाषेतहि हालाची गाथासप्तशती, जयवल्लभाचे बनालग्ग, आणि नुकतीच प्रसिद्ध झालेली छप्पणयगाहा (पप्रज्ञगाथा) हेहि सुभाषितसग्रहच आहेत. अशा प्रकारचे सग्रह करण्याची प्रवृत्ति संस्कृत-प्राकृत भातील विद्वानाची आहे. एवढेच नव्हे तर असे सग्रह हे त्या मापाचे वैशिष्टयआहे. अशा संग्रहप्रथामुळे निरनिराळ्या युगात होऊन गेलेल्या प्रसिद्ध अप्रसिद्ध अथकाराच्या सृक्तिरत्नाचा ठेवा सामान्य वाचकाच्या हाती येवो भाणि त्यामुळे त्याच्या बहुश्रुततेत भरच पडते अशा संग्रहाचा आणखी एक उपयोग असा की. ज्या कवींची प्रथसंपत्ति मोजकी किंवा नष्ट झालेली असेल त्याची नावे, त्याच्या प्रथाची नावे वगैरे माहिती इतिहासकाराला उपलब्ध होते. सुभापित- संग्रह हा संस्कृत प्राकृत वाड्मयातील एक विशिष्ट विभाग आहे असे सुद्धा म्हणण्यास हरकत नाही श्रीयुत लक्ष्मण गोविंद विशे याचा सस्कृत मराठी सुभाषितकोश हाहि वरील प्रकारच्या सुभाषितसग्रहाचाच एक प्रकार आहे. प्रस्तुत प्रथाचा विशेष हा, की, यात मूळ सुभापित संस्कृतात दिले असून त्याचे मराठी भाषातर पद्यात आणि गद्यात ग्रथकारानी दिले आहे. ही दोन्ही भाषातरें श्री. विझे यानी स्वत च तयार केली आहेत गद्य भाषातर लोकाच्या तोंडी बमणे कठिणच, पण पद्यमय भापातराची तशी स्थिति नाही. पाठान्तराची सवय असलेल्या वाचकाना ती सहज तोंडपाठ करणे शक्य आहे. श्री. विझे याची निरनिराळ्या वृत्तातील पद्यरचना प्रसादगुणाने परिपूर्ण असून शिवाय हा पयमय अनुवाद मुळातील रस उत्तम प्रकारे वठविणारा आहे. ही गोष्ट या प्रथाचे कोणतेहि पान उघडून पाहिल्यास स्पष्ट होण्यासारखी आहे. श्री विशे यानी सस्कृत पद्याची मराठी भाषातरे करण्याचा परिपाठ ठेवला होता. आणि या त्याच्या दीर्घकालीन व्यासगाचा परिपाक प्रस्तुत प्रथात पदोपदी दिसून येतो. संस्कृत सुभाषितसंग्रहामध्ये पद्याचा संग्रह विषयवार निरनिराळ्या प्रकरणानी केलेला असतो. त्या त्या कवींची सुभापिते विषयवारीने निवडून त्याचा एकेक प्रकरणात संग्रह केलेला दिसतो अशा प्रकरणाना संग्रहकारानी सस्कृतात पद्धति भाणि प्रास्ताव बज्जा म्हणजे पद्या किंवा पद्धति असे नाव दिल्याचे भादळतं. सर्वसाधारणपणे पुढील प्रकारच्या प्रकरणाचा संग्रह असतो:-प्रथम ईशस्तुति, आणि नतर क्रमाने लक्ष्मीची स्तुति व निंदा, सज्जन दुर्जन स्वभाव, कृपणाचा स्वभाव, दात्याचे गुणवर्णन, निर्धनस्वभाव, कर्माचा मनुष्यावर होणारा परिणाम, विद्याप्रशसा, लक्ष्मीचे चचलत्व, प्रेम, विरह, प्रियजनाचे मीलन, स्त्रीपुरुषगुणवर्णन, कामक्रीडावर्णन, नृपतिसेवकवर्णन, नानाप्रकारचे वृक्ष, पशु, पक्षी वगैरेंचे स्वभावविशेष, भन्योक्ति प्रकरण, मित्रस्नेह, राजनीति, धर्म, अधर्म, परस्त्री, वेश्या, रागद्वेषादि मनोविकार, फलिकाल इत्यादि प्रकरणे असतातच, त्याप्रमाणे ती याहि संस्कृत मराठी मुभाषितकोशात आहेतच. पण संस्कृतातील प्रसिद्ध अथकार भर्तृहरि, जगन्नाथपडित, भमरकवि, शकराचार्य, कालिदास वगैरे विख्यात प्रथकाराच्या सुभाषिताचा किंवा सूक्ताचा राग्रह हि यात माहे भापातर किंवा अनुवाद -विशेषत पद्यरूपातील अनुवाद-हे अत्यत जिकिरीचे काम आहे पद्याची बधने समाळून मुळातील आशय सपूर्णपणे व स्पष्टपणे पद्यान प्रतिबिनित व्हावयाम पाहिजे. समश्लोकी, समवृत्त, आणि एका पद्यास एक पद्य, भशी सर्व वधने घालून घेतल्यास अनुवादाच झाम जारस कठिण होत जाते. श्री. विशे यानी वरील सर्व बधनें कटाक्षाने पाळली नाहीत, आणि म्हणून त्याच्या अनुवादात मुळातील संपूर्ण अर्थ उतरला आहे, आणि त्यात बोजडपणा आला नाही. याची जाणीव वाचकास झाल्याशिवाय राहणार नाही, असे माझे प्राजल मत आहे. श्री विझे यानी एक मोठे भागि भवघड काम अत्यत यशस्वीपणे कम्न पासवून मराठी वामयात मोलाची भर टाकली आहे, असे माझ प्रामाणिक मत आहे. पापवाडी सदाशिव पेठ, पुणे २ प. ल. वैद्य. २३-१२-६२ .

·ग्रंथकर्त्याची प्रस्तावना माझा व्यवसाय व अभ्यास दोन्ही रसायनशास्त्रसंबद्ध. परतु इ. स. १९५० च्या शेवटी मला हृदयविकार जडला. त्या दुर्धर रोगाची नाणीव मनातून बाजूस सारण्यासाठी, निरनिराळ्या मापातील स्क्ति-सुभाषिताचे मराठीत श्लोकन भाषातर फरण्याचा सहज छद म्हणून रावून घेतला. त्यात उत्तरोत्तर अधिकाधिक आनद मिळू लागला, व पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध होण्याइतकें हैं साहित्य जमले. आतापर्यंत ऋग्वेदी संध्या, पुरुपसूक्त, व गगालहरी याचे समवृत्त समश्लोकी भाषातर व इग्रजी काव्यसूक्तींची पाणपोई या पुस्तकाचे दोन खड इतकें पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध झाले व त्याचे मराठी वाचकाकडून अत्यत उत्साहाने स्वागत झाले. संस्कृतवाङ्मयातील सुमारे २२०० सुमाषिताचे मी केलेले मराठी श्लोकवद व गद्य भाषातर मूळ संस्कृतश्लोकासह या सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोशाच्या स्वरूपात प्रसिद्ध करून आज मराठी वाचकास देण्यास मग मानद होत आहे. संस्कृत- प्रस्तुत सुमापितकोशातील मूळ श्लोक ज्या संस्कृत भाषेतील आहेत, ती संस्कृत भाषा ही जगातील सर्वात प्राचीन मापाच असेल, हे निश्चित नसले, तरी ती प्राचीनतम मापापैकी एक-निदान मानवातल्या आर्योच्या प्राचीनतम मापापैकी संस्कृत ही एक आहे, यात शका नाही. ऋग्वेदातील ज्योतिषशास्त्रीय उलेसावरून के. लोकमान्य टिळकार्नी, आर्यांचे मूळ वसतिस्थान उत्तरध्रुवाजवळ होते हा काढलेला निको जगातल्या सर्वच पुरातत्वविदानी मान्य केला नसला तरी सस्कृतातील प्राचीनतम वाङ्मय जो ऋग्वेद (निदान त्याचा पहिला भाग) त्याचा रचनाकाल इ. स. पूर्व १०००० वर्षांइतका जुना असावा. या भाषेला लिपीसुद्धा त्या वेळी प्राप्त झालेली नव्हती; तर तिचे लेसन तरी कुठून असणार ? वेदाना 'इरुति' म्हणतात, म्हणजे, त्यातील सूस्ते, मन, इत्यादि, ऋषींना दैवी वाणीने उच्चारलेले ऐकू आले, म्हणून त्या 'इरुति ' आणि त्या ऋषींच्या अतश्चधुना ते मत्र दिसले, म्हणून वेदरचनाका ऋपींना 'मत्रद्रष्टे' म्हणण्याचा प्रघात आहे. लिपिनिविष्ट झाल्याने लेखन व त्याचे पाचन या माध्यमानींच ज्या सारस्वताचा प्रसार हल्ली होतो-केवळ वाणीच्या माध्यमापेक्षा कितीतरी मोठ्या प्रमाणावर होतो त्या सारस्वताला 'वाङ्मय' हे नाव लावणे ५० टक्क्याहून कमीच सार्थ आहे. त्यातले 'मय' हे पद (वाणीनेच संपूर्ण व्यापलेलें अशा अर्थी) वेदकालीन परिस्थितीचे स्मारक म्हणूनच भाषेत उरलें भसावे कारण वेदकाली, मन इत्यादि हे केवळ वाणीने उच्चारावयाचे व श्रुतीने ग्रहण करावयाचे, व पाठ करून ते पुन्हा वाणीनेच दुसन्याना---गुरूने शिष्याना-पित्याने पुत्राना--एका पिढीने दुसऱ्या पिढीला-यावयाचे, अशा प्रक्रियेनेंच सरचिले गेले असल्याने, खऱ्याखुऱ्या अर्थाने 'वाङ्मय' हे नाव वेदानाव अक्षरशः लागू पडत होते. भाणि, हे सर्व 'अक्षर- वाङ्मय' लिपिनिविष्ट होईपर्यंतच्या सहस्रावधि वर्षाच्या काळात, शेकडों पिढ्यानी त्यातील काटेकोर उच्चार-वैशिष्टयासह हैं वाध्यय जतन केले, ही जगाच्या इतिहासातील अत्यत विस्मयकारक घटना होय. स्थटकालाला न जुमानता, कोणत्याहि मायेचें मूळ स्वरूप, न बदलता, जसेच्या तसें राहणे अशक्य असते. वेदवाङ्मय काय किंवा उत्तरकालीन आरण्यकें, उपनिषदें किंवा महामारतादि काय, याची रचना शतकानुशतकें चालू असल्याने मूळ भाषेत फरक होत राहिले त्या सर्वांची स्थिति ध्यानी घेऊन इ. स. पूर्व ७००-८०० वर्षाच्या सुमारास भगवान् पाणिनीने आपले व्याकरण तयार केलें;-इतके काटेकोर, इतकें संपूर्ण, इतके कमीत कमी शब्दाच्या सूत्रात (८ अध्याय व ४००० सूरे) प्रथित केलेले व्याकरण जगातल्या कोणत्याहि मात नाही. भाषाशास्त्राची उत्पत्ति केवळ या व्याकरणामुळे शक्य झाली. वेदवेदागें, रामायण, महामारत, व नवरची महाकाव्ये इत्यादींच्या बरोबरीने पाणिनिन्याफरण हे संस्कृतभापे अत्यत दैदीप्यमान रन आहे. संस्कृत भाषेच्या परिणतीचे अनेक टप्पे, ऋग्वेदापासून तो अगदी अलीकडील संस्कृत वाङ्मयापर्यंतच्या म्हणजे सुमारे १२००० वर्षांच्या इतिहासाचा भव्य चित्रपट त्यांतील वाङ्मयाच्या समृद्धतेमुळे, व आजसुद्धा संस्कृतमध्ये लेखन भाषण होत आहे या घटनेमुळे, पाहाणाराचे डोळे अक्षरश' दिपवून टाकतो. यामुळेच की काय, संस्कृत मापेला 'मृतमाषा,'म म्हणतई (पाणिनीने काटेकोर व्याकरणाने तिला बद्ध केल्याने ती प्रसरणशील राहिली नाही, यासाठी) वेळ 'वद्धमापा, . सहा ·म्हणावे, असे विख्यात जर्मन संस्कृतज्ञ पडित बुइटर्निट्झ याने म्हटले आहे. आज स्वतत्र भारताच्या घटनेने मान्य केलेल्या, जीवत माषात एक, म्हणून संस्कृतला स्थान प्राप्त झालेले आहे, आद्यकवि वाल्मीकीचें रामायण, व इ. स. पूर्व ३००० वर्षाचे सुमारास ब्यासानी सुरू करून दिलेले व पुढे शतका- नुशतकें भर पडून प्रचह झालेले महाभारत, या दोन प्रथाइतो अधिकात अधिक कालपर्यंत अधिकात अधिक मानवावर परिणामकारक सत्ता गाजविलेले दुसरे कोणतेही प्रथ जगात नाहीत. जगातल्या घटनाची, मानव स्वभावाची, त्या त्या प्रसगी उपयोगी पडणान्या बोधतत्त्वाची, महाभारतातील प्रचड विविधता लक्षात घेऊनच " न्यासोच्छिष्ट जगत् सर्वम् " म्हणण्याचा प्रघात पडला. ईलियड व ओडिसी मिळून होईल त्याच्या आठपट विस्तार असलेल्या व १ लशावर श्लोक्सख्येच्या महा भारताची संशोधित आवृत्ति करण्यास शेकडों विद्वानाचे कष्ट ; ४० लक्षावर खच , व ४० वर्षे ; पुणे भाडारकर इन्स्टिटयूटला लागली. यावरून या प्रथाची अपूर्व थोरवी ध्यानी येईल १९४२ पासून सुरू झालेल्या व १९८२ पर्यंत म्हणजे ४० वर्षे चालणा-या, इतिहासक्रमानें संस्कृत शब्दकोश रचण्याच्या, डॉ कत्रे याच्या नेतृत्वाखाली चाललेल्या, १ कोटी रु खर्चाच्या योजनेची प्रचडचा पाहिली म्हणजे सस्कृत शब्दसृष्टीची श्रीमती रक्षात येते. आधुनिक संस्कृत काव्य नारकादींची परपरा कालिदासापूर्वी सुमारे तीनशे वर्षे, त्यानेच उल्लेखिलेल्या भास, सौमिल्ल इत्यादींच्या वेळेपासून सुरू होते. कालिदासाची रघुवश व कुमारसंभव, भारवीचें किरातार्जुनीय, माघाचे शिशुपालवध, व श्रीहर्षाचे नैषधीयचरित ही पचमहाकाव्ये व दण्डीचे दशकुमार व बाणापी कादरी ही गद्यकाव्ये यानी संस्कृत वाङ्मयाच्या सौंदर्याचा परमोच्च बिंदु गाठला व याच्यापुढे ( विशेपत कालिदासापुढे) इतर बहुतेकाच्या काव्याचे महत्त्व लुप्त झाले व पुढील बहुतेकावर यानी आपली छाप टाकली ध्वनिशास्त्राला सर्वस्वी धरून यथोचार लेसन व यथालेसन उच्चार व एकेका अक्षराला एक ठराविकच उच्चार असणे हे संस्कृताचे महान् वैशिष्टय आहे तसेच विराट शब्दसपत्तीमुळे व सघि समास याच्यामुळे योडक्यात पुष्कळ अर्थ, सुदपरणे वलालित्याने आणणे हे संस्कृताचे अनन्यसाधारण स्वरूप आहे यामुळेच बाणाला आपल्या गद्यात, व जयदेवाला, जगन्नाथाला त्याच्या काव्यात ललित मधुर अनुप्रासाच्या मार्गाने सुदर संगीत निर्माण करता आले. एकेका शब्दाला अनेक अर्थ असणे व त्यामुळे रेलप कोटि इत्यादि करण्याची शक्यता व त्यामुळे उत्पन्न होणारी मर्मस्पर्शी रसोत्पत्ति होणे हा प्रकार संस्कृताइतका दुसन्या कोणत्याहि भाषेत शक्य नाहीं या श्लेषादींच्या आश्रयाने एकाच काव्यात एकाच वेळी दोन कथा सागणारी द्विसंधान काव्य संस्कृतामध्ये माहेत एकाच वेळी दोनच काय पण सात अर्थ निघणारे हेमचद्राचे सप्तसंधान काव्य, व एकेका श्लोकाचे १०० अर्थ काढून दाखविणारी सोमप्रभव सोमसुदर यांची विलक्षण रचना, जगातील अन्य कोणत्याहि भाषेत फेवळ अशक्य आहे. गतागत विलोमकाव्य म्हणजे सुलट वाचले असता एफ अर्थ व उलट वाचता दुसराच अर्थ निघणारी काव्येहि संस्कृतमध्ये ५-७ आहेत. शब्दाला समानार्थी शब्द सागणारे (सुमारे १६०० श्लोक व २०००० शब्द) अमर- कोशासारखे पद्ममय कोश, व व्याकरणाची रूपे काव्यात सागणारी द्वयाश्रय काव्ये (याना मटीकाव्ये म्हणतात) व श्लोकाची अक्षरे सग, चक्र कमल, अशा आकृतींत बसवून दाखविणे हेहि विलक्षण प्रकार संस्कृत कवीनी करून दाखविले भाहेत. संस्कृतचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे नवीन नवीन अर्य व्यक्त करणारे शब्द नवीनच उत्पन्न फरण्याची सस्कृत ही एक टाकसाळ आहे. संस्कृतात मूळ ज्ञात नसलेल्या विज्ञान, रसायन, जीवशास्त्र इत्यादि नवनव्या शास्त्रासाठी पारिभाषिक शब्द, डॉ. रघुवीर, किंवा राज्यव्यवहाराचे शब्द, पदनामकोशकर्ते, संस्कृताचा आश्रय केल्याशिवाय कसे करू शकले असते ? व्यक्तींचे, समाजाचे, गुण व दोप, दर्शविणारा अभिनव प्रकार १७ व्या शतकांतील कगवरीच्या विश्वगुणादर्श चपृत आढळतो यात दोन गधर्व, एकजण वर्ण्य वस्तूचे गुण सागतो, व दुसरा दोप सागतो. इतर भाषात नसलेला, "लेकी बोले सुने लागे" असा अन्योक्ति किंवा अन्यापदेश हा प्रकार ९ व्या शतकातील काश्मीरी कवि बल्लर, दक्षिणी कवि नीलक व जगनाथ यांनी पुष्ट केला. व्याजोक्तीने, व्यग्योक्तीने अचूक मर्मभेद करणा या सहस्रों अन्योक्ति फेवळ संस्कृतातच सापडतील एक श्लोकात, मागचा पुढचा संदर्भ पाहण्याची आवश्यकता न ठेवता, एक लहानसा विचार किंवा सिद्धात, ठासून व बौरा ल्याने सागणारी मुमापिते हैं हि संस्कृताचे अनन्यसाधारण वैशिष्टय असून अशा सुमाषिताची शत-मर्तृहरीची वीन, प. राचे नीतिसार, अमरुकाचे एक, ७०० आर्याची गोवर्धनाची आर्यामसथती, सुदर पाड्याची नीतिद्विपष्टिका (व यादी डॉ. प. ल वैद्य यानी आपल्या प्रस्तावनेत उल्लेखिलेले अनेक सग्रह) हेहि प्रकार संस्कृताव्यतिरिक्त फारसे आढळत नहीं या प्रभातील मगलाचरणातील काही वैदिक इलोक सोडले व योगवासिष्ठ, रामायण, महाभारतातील (सुमारे १०.) सुभाषिते सोडली तर इ. स. पूर्व ३०० ते २० व्या शतकापर्यंतच्या सुमारे २३०० वर्षातल्या कालावधीतील ही मुमति - ताव ·मराठी- प्रत्येक भाषेचे स्वरूप, स्थल, काल, व परिस्थिति याना अनुसरून सतत बदलत असते. इ. स. पूर्व १ शतक ते इ. स. ५०० पर्यंतच्या काल्पडात केव्हातरी झालेल्या, खुद्द कालिदासाच्या नाटकातून, पुरुष तेवढे शुद्ध प्राथिक संस्कृत बोलतात, व त्रिया , मुलें व सालच्या दर्जाचे पुरूपसुद्धा, प्रास्त भाषा बोलतात, असे भाढळते म्हणजे इतक्या जुन्या काळी सुद्धा प्राधिक संस्कृनापासून साधारण माणसाची बोलीमाया दूरदूर जाऊ लागली होतीच याच प्राकृत स्वरूपाच्या भाषेतून भात- भेदाने ज्या अनेक अपभ्रष्ट भाषा निघाल्या, ..पाली, अर्धमागधी, शौरसेनी इत्यादि ; त्यात महाराष्ट्री ही विशेष महत्त्वाची होती; हे वररुचीने लिहिलेल्या व्याकरणात इतर भापाना महाराष्ट्रीच्या तुलनेने, गौण स्थान दिले, यावरून दिसते. ज्यातील भाषेला साधारणत. निश्चित मराठी म्हणता येईल, असे शिलालेस स्थूलमानाने भाठव्या शतकापासूनचे सापडलेले आढळतात. इ. स. ९८३ चा म्हैसूर राज्यातील श्रवणबेलगोळच्या गोतमेश्वराच्या पायाशी असलेल्या शिलालेखात " चामुडरायें करवियले " हे शुद्ध मराठी वाक्य आदळते. साधारण ५ व्या ७ व्या शतकापर्यंत शिष्टाची भाषा सस्कृत समाजात बोलीभाषा जरी मराठी असली तरी लेखात तिला स्थान मिळाले नाही म्हणजे असे म्हणावयास हरकत नाही, की, ५-६ व्या शतकापासून, समाजात बोलण्यात रूट झालेल्या मूळ मराठीला, मुकुदराज (१२ वें शतक) व ज्ञानेश्वर (१३ वें शतक ) याच्यापर्यंतच्या मध्यतराचा सुमारे ५००-६०० वर्षांचा काळ, प्रथनिविष्ट होण्याइतकी प्रौढावस्था येण्यास लागला. या मध्यतरात महानुभवानी मोठ्या प्रेमाने व अभिमानाने मराठीची जोपासना केली या पथाचा सस्थापक मूळचा गुजराती असला तरी ' महाराष्ट्री वसावें ''मराठीतच लिहावें' असा आपल्या अनुयायाना त्याने दडक घालून दिल्याने त्या पयाचे प्रचारक परप्रातात गेले तरी तेथेंहि त्यानी मराठी नेली. पजाब, सरहद्द प्रात, काश्मीर, काबूल, अफगाणिस्थान, येथपर्यंत त्यानी मराठीचे झेंडे, मराठी वीराच्या चार शतकें आधीच अटकेपार नेले होते. पद्याबरोबर त्यांनी सोप्या मराठी गद्यातहि रचना केल्याने गद्याचे आद्य प्रवर्तक महानुभावच असावेत. अशा रीतीनें, अगदी बीजरूपाच्या मराठीच्या उदयापासून, भाजपर्यंतचा कालावधी, फारतर दीड सहल वर्षे म्हणजे सस्कृतच्या तुलनेने मराठीचे वय अवर्षे . इतकेंच आहे, व प्रत्यक्ष वाङ्मयाचा काल केवळ ८०० वर्षांचाच आहे असे म्हणता येईल एकूण आजपर्यंतच्या मराठी वाड्मयाचा विचार करता, असे दिसते, की, मुकुदराजापासून अव्वल इग्रजीपर्यंतच्या सुमारे ७०० वर्षात बहुतेक सर्व रचना ( महानुभावाचे गद्य सोडून) पद्यात झाली, व बहुतेकाचा विषय रामायण, महाभारत, पुराणे, त्यातील आख्याने या माध्यमानें, तत्वज्ञान, वेदात, भक्ति याचा प्रचार व प्रसार हाच असून त्यावर बहुतेक सतकवि व पतकवि यानी परिश्रम केलेले आहेत. तुकारामादिकाचे भात भक्तीचे अभग व रामदासाचे सडे व तेजस्वी तात्विक व्यवहारवादी बोल इतकेच याला अपवाद म्हणता येतील परतु शिवकालीन वामनपडितानी केलेली रूपातरापेक्षा जवळची सस्कृताची मराठी भाषांतरे शतकत्रयी, गगालहरी, यथार्थदीपिका इत्यादि ही सन्य भाषातराची सुरुवात म्हणावयास हरकत नाही. ज्ञानेश्वरानतरच्या ३००० वर्षांत मुसलमान, पोर्तुगीज इत्यादींच्या स्वान्या व जलुम व मोठे मोठे दुष्काळ यामुळे महा- राष्ट्राला अवकळा व दैन्य आले. मराठीवर फारसी, उर्दू शद्वाचा भयकर पगडा बसला, तो इतका की, शिवाजीनें भाषा- शुद्धीच्या केलेल्या प्रयत्नाना दाद न देता आज सुद्धा न्यायालयातून 'फिर्याद दरखास्त' याचेच प्राबल्य आहे. याचे कारण शाहूराजा हा मोंगलाच्या कृपेने सुटला व त्याच्या संस्कृतींत वाढला, यामुळे या भाषाशुद्धीला पायबद बसला; परंतु पेशवे- कालीन मोरोपत, श्रीधर या कवींनी या भ्रष्ट भाषेला बहिष्कृत कल्यामुळे व्यवहारभाषा फारशीमय होऊनसुद्धा, माथिक मापे, स्वरूप शुद्ध राहिरे शिवाजी व नवर पेशवे याच्या परक्रमाच्या स्फूर्तीमुळे शाहीराचे पोवाडे व लावण्या याची पुष्कळच रचना झाली, त्यामुळे मराठी वाङ्मयात एका नव्या दालनाची भर पडली. पेशवाई गेली व इंग्रजी राजवट भाली. पुस्तकें प्रथम शिळा, नतर ठसे, नतर छापखाने यांच्या द्वारा मराभर प्रसिद्ध होऊ लागली. (परतु, पादर स्टीफन या मिशनऱ्याने, रोमन लिपीत परतु मराठी भाषेत, खिस्त पुराण नावाचे (इ. स. १६१५) जे पुस्तक छापलें, ते भाद्य मराठी छापील पुस्तक होय.) १८१० मध्ये पहिला मराठी इग्रजी कोश झाला. या काळावल्या शास्त्रीपडि- तानी मराठीला संस्कृतप्रचुर वळण लावून, मराठीवरची फारसीची पक्कड तर काढलीच पण त्याचबरोबर फारसीऐवर्जी, नन्यानेच इग्रजी वळण मराठीला लागू पहात होतें तेंहि मारून काढले. आठ ·इग्रजी वाघिणीचे दूध प्यालेल्या या नव्या पिढीच्या उत्साहामुळे, १२ व्या ते १८ व्या शतकापर्यंतच्या काळांत कधी भाला नव्हता, एवढा मराठी वाड्मयाला महापूर आला. चरित्र, निबध, इतिहास, व्याकरण गणित, ज्योतिष, अशा विविध विषयाच्या व इंग्रजीतून अनुवाद केलेल्या अनेक पुस्तकाची मराठी वाङ्मयात भर पडली या काळातील परशुरामपत गोडबोले, जाभेकर, लेकहितवादी, नवर विष्णुशास्त्री चिपळूणकर, टिळक, आगरकर, नतर हरिभाऊ आपटे, केशवसुत, पराजपे, केळकर यानी व पेसरी विविधज्ञानविस्तार इत्यादि नियतकालिकानी आधुनिक मराठी वाडायाना पाया पक्का घातला. प्रस्तुत प्रयास अनुलक्षून महत्त्वाचा विषय म्हणजे, संस्कृतमधून नुसतें रूपातर नन्हे तर प्रत्यक्ष भाषातर करण्याचा उपक्रम वामनपडितानतर जो बद पडला होता तो पुन्हा दसपट वेगाने व उत्साहाने सुरू झाला. परशुरामपत गोडबोले कृष्णशास्त्री राजवाडे, कृष्णशास्त्री चिपळूणकर, नवर लेलेशास्त्री, के वि. गोडबोले, इ. याच्यापासन, तों नुक्तेच दिवगत शालेले डॉ. श्रीसडे याचेपर्यंत अनेकानेक रसिकाना अनेक संस्कृत नाटकाची, काव्याची, अन्योक्तींची मराठीत भाषातरें केली. परतु सुश्या सुम्या सुभाषिताच्या श्लोकबद्ध भाषातराचा प्रयल एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर, पूर्वी झाला नव्हता, तो या ग्रथाचे रूपाने जनतेस सादर करण्यात येत आहे, त्याचा महाराष्ट्रजनता प्रेमाने स्वीकार करील अशी अपेक्षा आहे भापातर-- येथेच भाषातर या विषयासबधी, थोडेसे लिहिणे आवश्यक वाटते. कोणत्याहि वाड्मयाचे-विशेषत काव्याचें-ततोतन १०० टक्के भापातर होणे केवळ अशक्य आहे, हे काटेकोर तात्विक दृष्टीने पाहिल्यास नाइलाजाने मान्य केलेच पाहिजे. पण ही निव्वळ तात्विक दृष्टि सोडली तर, सरे भाषातर म्हणजे एका बाटलीतले अत्तर दुसऱ्या बाग्लीत ओतल्यासारस असले पाहिजे, असे म्हटले तरी, हे असें ओतताना, थोडेतरी अत्तर पहिल्या बाटलीत आत चिकटून राहणारच, व त्यामुळे मूळातले सुगधी द्रव्य थोडेतरी कमी होऊनच नव्या बाटलीत येणार, हेहि गृहीत धरावेच लागते, ( अर्थात अत्तराऐवजी पारा वापरला तर ? पण मग त्यात अत्तराचे काव्य कोठून येणार ' ) दुसरे एक उाहरण-उत्तम भाषातर म्हणजे वस्तु तीच, पण पोपाख काय तो निराळ्या भाषेचा असे म्हणण्यात येते पण निग्रो स्त्रीला जपानी मिोनो, किंवा हिंदु स्त्रीला इग्रजी फ्रॉक नेसवून ते सोंग कसे काय दियतें तें रसिकानीच यागावें। भाषातर म्हणजे बिंबाचें भारशा तील प्रतिबिंब असेहि म्हणण्यात येते, पण त्यातहि 'डावे उजवे ' होऊन, महाराष्ट्रीय स्त्री, पदर उलग घेतल्यासारखी गुजराती स्त्री दिसू लागते ! व उजव्या हातात तलवार घेतलेला वीर डावखोरा वृहन्नडा दिसू लागतो. तेव्हा-सैल रूपातर, शब्दास प्रतिशब्द, स्वैर भाषातर, ओळीस ओळ, भक्षरश भापातर, नकल, इत्यादींच्या काथ्याकुटात न पडता, मूळातील आशय, ( नुसत्या गोळावेरजेनें न सागता ) शक्य तितक्या सपूणपणे, त्याच्या मूळ सौंदर्यासह ( तें सौंदय, लालित्याचे, मलकाराचे, सूचकतेचे, भावनोत्कटतेचे, रचनेचे, भर्यघनतेचें, अशा अनेक प्रकारचे असेल) भाषातरात भाणला गेला पाहिजेहे करताना केवळ शब्दाला शब्द ठेवल्याने येणारी दक्षता व विसंगति टाळून, शब्दश नव्हे तर अर्थश. मापातर झाले पाहिजे "I love you Three Divine Words!' याचे भाषातर शन्दश वाल्याने' " मी तुझ्यावर प्रेम करतां तीन स्वर्गीय शब्द असे केल्याचे सागतात !!! ज्या भाषेत मापातर करावयाचे त्या भाषेस शोमेलशी समर्पक रचना झाली पाहिजे ; नाहीवर, मिशन-यानी केलेल्या बायबलच्या गाड्या मापातराचा प्रकार व्हावयाचा. भापातर प्रसादयुक्त म्हणजे (कवितेच्या बाबतींत) अन्वयार्थ लावून दुस यानी समजावून सागावे न लागणारे, सहज समजणारे, सोपे झाले पाहिजे. तसेच त्यात भाषातरफाने स्वत ची भर शक्यतों घालू नये. अगदी भागच पडले, तर, ती मूळ आशयाला पोपक झाली पाहिजे तरच ती क्षम्य । मापावरकाला दोन्ही भाषाचे उत्तम ज्ञान म्हणजे 'शब्दकोशका' पाडित्यच केवळ नव्हे तर त्या त्या भाषेची मर्मश रसिकता असावयास पाहिजे. त्याला मूळ कान्याच्या व फवीच्या अतरगात शिरून त्याच्याशी तद्रूप होता आले पाहिजे- त्याच्या भावना भावता आल्या पाहिजेत. मूळ नाव्याची जी मापा असेल वी भाषा बोलणाऱ्या समाजाच्या चालीरीती व आवडीनिवडी इत्यादींची सुद्धा माहिती त्याला असणे आवश्यक असते. • Nothing in my hand I bring , only to Thy cross I cling" याचे मापातर-आलो तुझ्या जवळ मी प्रभु ! रिक्तहस्ते !, पालीन फेवळ मिठी तुझिया पदातें ॥ असेच म्हावयास पाहिजे. शश ' चे येथे काम नाही. 'भावनिक साम्ययुक्त' अशा भाषातरासाठी, बीत मापातर करावयाचे त्या मापेन्या मोडणीकडे व ती बोलणाऱ्याच्या सामाजिक . नज ·चालीरीतीकडे लक्ष देऊन, मूळ उपमा सुद्धां भाषांतरांत योग्य उन्हेने बदलली पाहिजे. कारण मापातर हे पाडित्य नसून ती मुख्यत्वे कला आहे हैं ध्यानी घेणे भावश्यक आहे. अशा रीतीने भाषांतर कसे असावे या विषयाची पुष्कळ अधिक चिकित्सा करणे शक्य आहे. पण मूळ काव्य हे त्यान्यांतील रसाच्या माध्यमाने रसिकाला ग्राह्य होते म्हणून या विषयाची रक्ष चिकित्सा करण्यापेक्षा या कोशातील भाषातराच्या सरस माधुरीचे वर्णन करणान्या एका सुभाषिताकडे (प्र. २८९) अंगुलिनिर्देश करतो. त्यात कवि म्हणतो-आपल्या प्रिये, ताबूलसेवन चालले आहे. व तांबुल तिच्या मुखात अतिशय रंगलेला आहे, हे पाहून, प्रियकराने तिचे चुंबन घेऊन, तो तांबूल आपल्या मुसांत घ्यावा, व आपल्याहि रसनेला प्रियेच्या रसनेच्या तोडीस तोड रंग आणावा, याला म्हणतात मापांतर ! रसिकांना यांतील श्लेप समजेलच. याहून सरस असें भाषांतराचे वर्णन माझ्या पाहण्यांत नाही. स्वतंत्र कविता करण्यापेक्षा, (यापूर्वीच्या विवेचनांतील बंधनें स्वीकांस्न) भाषांतरित कविता फरणे हे काम शतपट अवघड आहे हे तर परमेश्वर बोलून चुका आहे. याचप्रमाणे इतर भाषांतून मराठीत मापांतर करण्यापेक्षा संस्कृतातून मराठीत भाषांतर करणे हे काही विशेष प्रकारे अवघड आहे, पण त्यांत कांहीं थोडी सुकरताहि आहे. अवघडपणा पुढे दर्शविला आहे, पण सुकरता अशापाठी की मराठी ही संस्कृतची पन्याच (पण प्रौढ गुणाढ्य मातेची अड) असल्याने, इंग्रजी वगैरे भाषातून मराठीत भाषांतर करतांना, मूलभूत कल्पनाचा परकेपणा मासतो तसा येथे नाही. पुष्कळ शब्द दोन्ही भाषात तेच आहेत, केव्हां केव्हा ते तसेच ठेवल्यानेहि काम भागते, संस्कृत-मराठी यांतील साम्य इतके आहे की, केन्हा केव्हां तेवढ्याच जागेत अगदी तंतोतंत तोच अर्थ अगदी त्याच क्रमाने आणता येतो-हे उदाहरण पहा-(प्र.७ श्लो. ११) मातर्लक्ष्मि ! तव प्रसादवशतो दोपा अमी स्युर्गुणाः ॥ याचे मराठी- माते लक्ष्मि ! तुझा प्रसाद घडतो, हे दोप होती गुण ॥ पण असे भादर्श भाषांवर सर्वत्र जमत नाही ( याचप्रमाणे ज्ञानेश्वराच्या 'आवां विश्वात्मके देवें' या ओव्या किती अल्प बदल करून वृत्तात बसतात हे दाखविले आहे. ( पान१०). दोन्ही भाषाची एकात्मता हेच त्याचे कारण होय.) पण एकंदरीत संस्कृत काव्याचे, मराठीत मापांतर करण्यांत अनेक कारणानी अवघडपणा येतो. मूळांतला (अगदी सर्व नन्हे तरी) बहुतेक अर्थ त्याच्या वैशिष्टयासह माषांतरांत आणतां येऊन समवृत्त समश्लोक व तेहि सयमक जमलें वर ते अर्थातच सर्वोत्तम; पण सस्कृतामध्ये नसलेलें यमकाचे बंधन मराठी कवितेस आहे हा एक अवघडपणा. कर्ता कर्म याना . विमक्ति, संस्कृतात सर्रास लागते त्यामुळे शब्द मागे पुढे झाले तरी अन्वय चुकत नाही. 'राम रावण मारतो' म्हणजे कोण कुणास मारतो ?' मी चोरी करतांना त्याला पाहिलें म्हणजे चोरी करणारा मी की तो १ असा दिलेपणा मराठीत संस्कृता. पेक्षा अधिक आहे. साध्या संधिनियमांमुळे संस्कृतामध्ये शब्दाची लांबी कमी होते- कस्य अपि का अपि' ही सात अक्षरे कस्यापि कोऽपि' या पांच अक्षरांत बसली; तेच मराठीत 'कोणाचे तरी काही तरी ' अशी नऊ अक्षरे होतात. याहि पलीकडे संस्कृतामध्ये समासामुळे, नुसता पुष्कळ भर्थ थोडक्या जागेत दाबून बसविता येतो, एवढेच नव्हे, तर त्यातूनच सैघि- नियमांच्यामुळे पदलालित्यहि उत्पन्न करता येते. याचे उदाहरण पहा--( जगन्नाथ गंगालहरी)- . . मल्लीलालोललहरिललिताम्मोजपटली- स्खलत्पांसुवावन्दुरणविसरत्कौकुमरुचि । हा एवढा दोन ओळीचा एक शब्द (पाण्याचे विशेषण) “वान्याच्या हालचालीमुळे लाटा उसळून, त्यांच्यामुळे पनसमुदाय डोलल्याने, त्यांतून गळणारा रेणुसमुदाय तवंगासारखा पृष्ठमागावर पसरल्याने, ज्याला कुंकवाचा राग आला आहे असें" (पाणी) इतका मोठा अर्थ थोडक्यात तर बसलाच पण संधिनियमाचा लाभ घेऊन मन्त्न्या पुढे घ लोल्त् च्या पुर्दे भशा दोन 'ल' ची भर बाकीच्या सात 'ल' मध्ये घालून भनुप्रासांचा नऊ मजली मनोरा उमा फरवां भाला अशा मोठ्या समासांच्या भाषांतराबाबत, पुष्कळ प्रयोगाअंती मी एक तंत्र तयार केले आहे, की, तेवन्याच जागेंत भयं भाणावयाचा तर ·भाषातरात शक्य तितक्या कमी (शक्यतोवर दोनच फार तर तीन) अक्षराचे शब्द योजावयाचे, व, समासामुळे जोडलेल्या क्रिया तोडून त्याच्या केवळ क्रमामुळे व अर्धविरामाने त्याना दुवा साघावयाचा. वरील दोन ओळीचे माझ्या तत्रामुळे भाषातर असे- सुटे वारा ; हाले जल ; डुलुनि जो पजसरी । गळे रेणू, मासे जणु जलिं तरे कुकुमवरी । यात अधिकार अधिक भर्थ आणला खरा ; समवृत्त समश्लोकी साधली खरी; परतु, ते ल ल या ललित पदाचे लुस- लुशीत कोवळेपण मराठीत कोठून आणणार ? पदलालित्याच्या, व सैघिसमासाच्या प्रक्रियेमुळे येणा-या अर्थश्नतेच्या बाबतीत संस्कृताचे वैभव व मराठीचे दैन्य पाहिले म्हणजे एक इद्राचा ऐरावत व दुसरी शाममटाची वाणी म्हटल्याशिवाय राहवत नाही. ('माझा मन्हाटाचि बोल कवतिकें, परि अमृतातेहि पैजा जिंके ' असे ज्ञानेश्वरानी म्हटले तरी एका संस्कृत श्लोकाचा अर्थ दहा ओव्यात खुलवून फुलवून सागणे हे निराळे (तें विवरण होते - मापातर नव्हे) व समय अर्थ मूळ संस्कृताइतक्या जागेतच बसवून वर मूळातले लालित्य साधणे निराळे.) सस्कृताइतकी श्लेपानी समृद्ध भाषाच दुसरी नाही त्यामुळे द्विसंधान, अनेकसंधान काव्ये, व एका श्लोकाचे १०० अर्थ लावण्याचे विक्रम, संस्कृत कवींनी केल्याचे वर्णन, या प्रस्तावनेच्या प्रथम भागात आले आहेच. सर्वसाधारणपणे कोणत्याहि भाषेतल्या कोटियुक्त शब्दाचे भाषातर दुसन्या मायेत तशाच कोटियुक्त शब्दात करणे बहुधा शक्य होत नाही. पण ही अडचण इतर भाषाच्या बाबतीत एकपट असेल तर सस्कृतच्या बाबतीत शतपट आहे असे म्हणावे लागते याहि बाबतीत संस्कृत ही 'कोश्यधीश' आहे तर मराठी जवळ जवळ अकिंचन आहे याची खेदकारक जाणीव पदोपदी होत राहते. (प्र. १२ लो. १) यातील-दृढतरनिबद्धमुष्टे ' याचे भाषातर (घट्ट मुठीचा ) केल्याने व, (प्र. २९ दलो. ५३) यातील ‘पश्चालम्बिनि' याचे (मागे जे पडले ) असे शुद्ध मराठी केल्यानेहि मूळ श्लेषातले दोन अर्थ मराठीत ततोतत आणता आले, तरी अशी उदाहरणे थोडी (प्र. २ श्लोक २५) यातील - 'सरसा, सालकारा, सुपदन्यासा सुवर्णमयमूर्ति ही सर्व आर्येला व भार्येला एकाच वेळी लागू होणारी विशेषणे, कोणत्या स्वतत्र मराठी अनुप्रासयुक्त शब्दानीं मापातर करून लावता येतील? प्रस्तुत खडात मी केलेल्या पद्यापैकी ३० ते ४० टक्के लोक समवृत्त समश्लोकी केले आहेत. पण ( अखेर समग्र किंवा अधिकात अधिक मूळार्थ सहजसुलम शैलीने मराठीत आणणे हेच ध्येय असल्याने ) बाकीच्या बाबतीत तो आग्रह सोडून मूळापेक्षा थोडे मोठे वृत्त, उदाहरणार्थ-अनुष्टुमाला किंवा उपजातीला वसंततिलका, शिखरिणी हरिणी इ. याना शार्दूल- विक्रीडित, शार्दूलविक्रीडिवाला आर्येच्या चार भोळी किंवा सुमदारमाला किंवा स्रग्धरा योजून अर्य शक्य तितका सुगम करण्याचा कसोशीने प्रयत्न केला आहे. चित्रश्लोक, उखाण्यासारखे कूदलोफ, समस्यापूर्तीचे श्लोक व समापणी किंवा प्रभोत्तरी श्लोक हे संस्कृतमधील प्रकार मराठीत मापातर करण्यास अतिशय त्रासदायक व इतर सर्व श्लोकापेक्षा अवघड जातात. अशा चाहि अनुवाट शक्य झाले तेथे मूळ वृत्त (प्र. ५ श्लोक ५३; प्र. २२ श्लो. २-७-८-१५ व १७; प्र. ३० श्लोक. ४०) व तें न जमले तेथे वर मागितल्याप्रमाणे मूळापेक्षा मोठ्या वृत्तांच्या भाधाराने (प्र २ श्लो ७५; प्र.९दलो २३, प्र. १० को १७ व १९, प्र २२ श्लो १९; प्र. ३० श्लो). केला तो चागला सुगम झाल्याचे दिसून येईल. माझ्या भाषातरामध्य, संस्कृताला दुसरा संस्कृत शब्द देण्याएवजी त्याचे अधिकात अधिक मराठीकरण करण्याच्या माझ्या प्रयत्नाचे एक उदाहरण देण्याय हरक्त नाही. जगन्नायाच्या सिंहान्योक्ति पैकी एक श्लोक पुढीलप्रमाणे भाहे- . स्थिति नो रे दध्या. क्षणमपि मन्दाघेक्षण सखे । गजश्रेणीनाथ ! त्वमिह जटिलाया वनभुवि । असो कुम्भिम्रान्त्या खरनखरविद्रावितमहा-गुरुनावग्राम स्वपिति गिरिगर्म हरिपति. ॥ याचे वासुदेवशास्त्री सरे यानी केलेले मापातर, ५० चे घर वर्षे, केसरी पत्राच्या शिरोमागी असल्याने अत्यत प्रसिद्ध आहे ते असे---- अकरा ·सरेकृत माझे भाषातर गजालिश्रेष्ठा या निविडतरकान्तारजठरी मदाच्या धुदीने भमुनि गजराजा ! क्षणहि या . मदा-धाक्षा मिना । क्षणमरिहि वास्तव्य न करी । नको राहू येथे अति गहन रानात सखया!! नखानानी येथे गुरुवरशिला भेदुनि करि-- नसानी फोडी जो गजचि समजोनी सडक हा भ्रमानें आहे रे गिरिकुहरि हा निद्रित हरी ॥ गुहेमध्ये ऐसा प्रबल निग्ला सिंह बर हा ! ॥ मूळ संस्कृत शब्दाना वरील दोपानी कोणते मराठी शब्द दिले हे तुलना करून पहावे- सस्कृत सरे विझे स्थिति नो दध्या घास्तव्य न करी नको राहू मदान्धेक्षण मदान्धाक्षा मदाच्या धुदीने भ्रमुनि जटिलाया वनभुवि निबिडतरकान्तारजठरी अति गहन रानात कुम्भिभ्रान्त्या फरिभ्रमाने गजचि समजोनि विद्रावित भेदुनि फोडी महागुरुग्रावग्रामः गुरुतरशिला सडक स्वपिति निद्रित निजला गिरिगर्भे गिरिकुहरि गुहेमध्ये हरिपति हरि सिंह 1 . याप्रमाणे सर्वस्वी मराठीकरण होऊन, समवृत्त, समश्लोक, व संपूर्ण अर्थ यात आला आहे. 'मटान्धेक्षण' ऐवजी मदान्धाक्षा,' 'जटिलाया वनभुवि' ऐवजी 'निविडतरकान्तारजठरी' म्हणणे हे सस्कृतचे संस्कृतच Paraphrase झालें । पण के. खऱ्याचे वेळी क्तिी सस्कृतप्रचुर मराठी खपत असे किंवा समजत असे हे यावरून दिसते. आज या भाषातराला सस्कृत कविताच म्हटले जाईल. त्यात मराठी असे जवळ जवळ काहीच नाही. (प्र. ४७ श्लो. २२५) सुभापित सुभाषित म्हणजे "चागले बोललेले " इतका साधा सरळ अर्थ घेतला तर या शब्दाची च्याति जवळ जवळ सर्व चागल्या वाड्मयाला गवसणी घालू शकेल. परतु सस्कृत किंवा मराठीमध्ये एक विशिष्ट मर्यादित अर्थ या शब्दाला आहे. वास्तविक सुभापित व सूक्ति शब्दश: एकच; सुभाषित काय किंवा सूक्ति काय, पद्याप्रमाणेच गद्यातहि आहेत व असावयास हरकत नाही. परतु मराठीत, गद्य किंवा पद्यातली काही एक सिद्धातप्रतिपादक एसाद दुसरी ओळ याना मोघमपणे सूक्ति म्हणण्यात येते व एक संपूर्ण इगेक, की ज्याला मागला पुढला संदर्भ सागण्याची जरूरी नाहीं, जो स्वयपूर्ण आहे, म्हणजे ज्यात दर्शविलेला एक विचार, मुद्दा, मतप्रतिपादन, सिद्धात वगैरे तेवढ्या श्लोकातच सपतो, पुढच्या श्लोकात त्याचा अश किंवा चालू धागा राहात नाही किंवा मागच्या श्लोकातून तो घेऊन येत नाही त्याना मोघमपणे सुभाषित असे म्हणतात. अर्थात् सूक्ति किंवा सुभाषित यात त्याच्या कार्यक्षेत्राची सीमादर्शक अशी लक्ष्मणरेषा काढण्यात आलेली नाही. परतु रूढीने बहुतेक सुभाषितसग्रह पाहिल्यास त्यात बहुतेक सपूर्ण श्लोकाचाच सग्रह केलेला आढळून येतो पण क्कचित् अथा सग्रहाच्या नावात सचि हा शब्द घालण्यात येत नाहींच भसेंहि नाही. रेखीव, आटोपशीर, ठाशीव, स्पष्ट असे काहीं वक्तव्य, व शक्य वर त्याला उपमा दृष्टाताने पाठिंबा देऊन जोरदापणा आणलेला, हे सुभाषिताचे मुख्य लक्षण असते, उदाहरण-नात्यन्त सरलैमाव्य गत्वा पश्य वनस्थलीम् । छियन्ते सरला वृक्षा वनास्तिष्ठन्ति पादपाः ।। अर्य--अतिसरल होऊ नये-रानांत जाऊन पहा-सरळ झाडे तोडिली जातात. याकडी तेवढी वाचतात. फेव्हा केन्हा ·" चमत्कृति निर्माण करून वाचकाला धक्का दिला जातो. या जगात सरल वागणाराना कमीपणा येतो व वाकडे वागणारानामोठे पणा येतो, या उफराट्या रीतीला दृष्टात कोठे सांपडेल माहीत आहे ? अगदी वाचकाच्या कल्पनेनाहेर, छद शास्त्रात ।। " यत्रार्जव हि लघुवा, महिमान वक्रतैव वनुते चेत् । छन्द शास्त्र इवारिमन् लोके सरल सखे किमसि ?", "जेथे सरलपणा लघुत्व देतो, व वक्रपणाच गुरुत्व देतो, त्या छद शास्त्रासाररया या जगात मित्रा । सरल का होतोस?" (पूर्वी सस्कृतमध्ये सरलरेयेनें लघुगण व वक्ररेषेनें गुरुगण दर्शविला जाई अलीकडे मराठीत ही चिन्हें उलीं झाली आहेत.) असेच एका प्रियकराला पाणिनीनें (!) फमविलें ! 'मन हे नपुसकलिंगी' या पाणिनीच्या सागण्यावर विसबून, विचाऱ्याने मनाला आपल्या प्रियेकडे पाठविलें! पण (तें चागलें पुल्लिंगी होऊन) प्रियेशी लगा करीत तेथेच राहिले. व हा मात्र ते गमावून बसला। सुभाषितातले ठासून सागितलेले सिद्धात कोणी अतिम सत्य समजून भ्रातीत पडू नये । एक सुभाषित म्हणते- (सत्सगात् प्र २१ श्लो. २८) " सज्जनाच्या संगतीने पल साधु होतात पण साधूना खलसगानें सलत्व येत नाही फुलाचा वास मातीला लागतो.मावीचा फुलाला लागत नाही." आता, हे सागणाराला, जसे समपक उदाहरण सापडले, तसे त्याच्या उलट सागणारालाहि तितकेंच समर्पक उदाहरण तयारच आहे. तो म्हणतो (असाधु साधुवा प्र. २१ श्लो ३२) असाधु किंवा साधु हे जात्याच असतात सगतीने कोणाला हि दुर्जनत्व किंवा सुजनत्व येत नाहीं अगदी जमापासून एकमेकाना चिकटून असलेले सर्प आणि मणि पहा.-सपाला मण्याचे गुण लागत नाहीत-मण्याला सर्पाचे दोष स्पर्श करीत नाहीत" दोन्ही सुभाषिते सुदर आहेत त्या त्या दृष्टातावरून पाहिले, तर त्या त्या वेळी, ते सिद्धात सरेच वारतात, पण मग या दोघापैकी खरा कोण ? याचे उत्तर हेच, की, दोन्ही अशत सत्य आहेत यावरून सुभाषिताचे एक महत्त्वाचे लक्षण व्यक्त होते-की, सुभाषितकार हा हुषार वकिलाप्रमाणे मापली बाजू खुलवून, सजवून, नवून, दृष्टाताची पुष्टी देऊन, नोरदारपणे प्रत्ययोत्पादी रीतीने माडून दाखवितो एका विसराळू वकिलाची गोष्ट सागतात, की, त्याने न्यायालयांत, आपल्या पहिल्या अध्यां मापणात, आपल्या पक्षकाराची बाजू माडून, नतर उत्तरार्धात त्यानेच विरुद्ध पक्षाची बाजू इतकी सुर माडली की, कोणाला अपराधी ठरवावे अशी न्यायाधीशाना भ्रात पडली | वाचकांनी मात्र, त्या न्यायाधीशाप्रमाणे भ्रात न होता सुभाषित ही, त्या त्या वेळेपुरती, त्या त्या पक्षाची वकिली हे जाणून, वक्तृत्वस्पर्धेत जसे, एक बाजू सिद्ध करण्यापेक्षा, ती कशी सजविली आहे हेच पहावयाचे असते, तसेच समजून सुभाषिताचा रस चासावा वर सागितल्याप्रमाणे सुभाषिता मुख्य स्वरूप म्हटले, तरी मोठमोठ्या सग्रहातून सगृहीत केलेले श्लोक सर्वच काही या स्वरूपाचे नसतात, कारण त्याचे विषय पाहिले (उदाहरणार्थ, नमन, सृष्टिवणन, शोकरस, शृगार इत्यादि) म्हणजे या मुख्य स्वरूपापासून दूर दूर जात जात-अगदी व्यापक अर्थ जो "चागले बोललेले" "मुग्यक्त विचार " तो या संग्रहफारानी मान्य केल्यासारसे दिसते. एरवी इतके विविध विषय सुभाषितासाली येऊच शकले नसते या प्रघातास अनुसरून सर्व काहीं सुन्यक्त ' तें तें ज्यात येते तें सुभाषित म्हणावयाचें ही व्यारया या कोशासाठी मीहि स्वीकारली आहे कोश- संस्कृत मापेत (व्यापक व्याख्येप्रमाणे ) सुमारे वीस सहस्र सुभाषिते असावीत त्यातली या अधांत अवधी २२०० म्हणजे केवळ १०% च असल्याने याला 'कोश' न म्हणतो, कोणी 'लघुकोश' म्हटल तरी माझी हरफत नाही. पण यात संस्कृत २२०० वींच मराठी २२०० मिळून ४४०० च्या वर सुभाषितें असल्याने ही संख्या पाहीं अगदीच लहान उपेक्षणीय नाही; आणि आजपर्यंत इतक्या मोठ्या संख्येच्या संस्कृत सुभाषिताचे मराठीत श्लोक्वद्ध मापातर झालेले नाही म्हणून थोडे कौतुकाने या प्रयाला कोश म्हटले तर तें अगरी अस्थानी नव्हे अस वारते. मूळ कल्पना, एका सडातच हा प्रय छापावा, अशी होती. परतु संपूर्ण प्रथाला खर्च फार लागणार व छापखान्याना काम फार म्हणून कालवधीहि लागणार या गोष्टींचा विचार करून पुस्तक दोन खंडात प्रसिद्ध करण्याचा निर्णय घ्यावा लागला. या प्रथात, इतर मुमारितसंग्रहाप्रमाणेच विषयांप्रमाणे प्रकरणे केली ती ५. झाली असून दोही खडान श्लोसंख्या साधारण समान ठेवून, पहिल्या खहात ३० प्रकरणे येतात घ बाकीची दुसन्यात येतील. सेरा ·- चमत्कृति निर्माण करून वाचकाला धक्का दिला जातो :-या जगात सरल वागणाराना कमीपणा येतो व वाकडे वागणाराना मोठे पणा येतो, या उफराट्या रीतीला दृष्टात कोठे सापडेल माहीत आहे ? अगदी वाचकाच्या कल्पनेबाहेर, छद शास्त्रात ।। "यनार्जब हि लघुता, महिमान कतैव वनुते चेत् । छन्द शास्त्र इवास्मिन् लोके सरल सखे किमसि ?" ॥ " जैथै सरलपणा लघुत्व देतो, व वक्रपणाच गुरुत्व देतो, त्या छद शास्त्रासारख्या या जगात मित्रा । सरल का होतोस?" (पूर्वी सस्कृतमध्ये सरलरेपेनें लघुगण व वक्ररेषेनें गुरुगण दर्शविला जाई. अलीकडे मराठीत ही चिन्हें उलटी झाली आहेत.) असेच एका प्रियकराला पाणिनीने (1) फसविलें । 'मन हे नपुसकलिंगी' या पाणिनीच्या सागण्यावर विसंबून, बिचान्याने मनाला आपल्या प्रियेकडे पाठविलें । पण (तें चागले पुलिंगी होऊन) प्रियेशी लगट करीत तेथेच राहिले. व हा मात्र तें गमावून बसला। सुभाषितातले ठासून सागितलेले सिद्धात कोणी अतिम सत्य समजून भ्रातीत पडू नये। एक सुभाषित म्हणतें- (सत्संगात् प्र. २१ श्लो. २८) " सज्जनाच्या संगतीने सल साधु होतात पण साधूना खलसगाने सलत्व येत नाही फुलाचा वास मातीला लागतो. मातीचा फुलाला लागत नाही." आता, हे सांगणाराला, जसे समर्पक उदाहरण सापडल, तसे त्याच्या उलट सागणारालाहि तितकेंच समर्पक उदाहरण तयारच आहे. तो म्हणतो (असाधु साधु प्र. २१ श्लो ३२)" असाधु किंवा साधु हे जात्याच असतात संगतीने कोणालाहि दुर्जनत्य किंवा सुजनत्व येत नाही. अगदर्दी जन्मापासून एकमेकाना चिकटून असलेले सर्प आणि मणि पहा.-सर्पाला मण्याचे गुण लागत नाहीत-मण्याला सर्पाचे दोष स्पर्श करीत नाहीत". दोन्ही सुभाषिते सुदर आहेत त्या त्या दृष्टातावरून पाहिले, तर त्या त्या वेळी, ते सिद्धात सरेच वागतात, पण मग या दोघापैकी खरा कोण ? याचे उत्तर हेच, की, दोन्ही अशत सत्य आहेत यावरून सुभाषितांचें एक महत्त्वाचे लक्षण व्यक्त होते की, सुभाषितकार हा हुपार वकिलाप्रमाणे आपली बाजू खुलवून, सजवून, नटवून, दृष्टाताची पुष्टी देऊन, जोरदारपणे प्रत्ययोत्पादी रीतीने माडून दाखवितो एका विसराळू वकिलाची गोष्ट सागतात, की, त्याने न्यायालयात, आपल्या पहिल्या अर्ध्या भाषणात, आपल्या पक्षकाराची बाजू माडून, नतर उत्तराधीत त्यानेच विरुद्ध पक्षाची बाजू इतकी सुदर माडली की, कोणाला अपराधी ठरवावे अशी न्यायाधीशाना भ्रात पडली । पाचकानी मान, त्या न्यायाधीशाप्रमाणे भात न होता सुभाषित ही, त्या त्या वेळेपुरती, त्या त्या पक्षाची वकिली हे जाणून, वक्तृत्वस्पर्धेत जसे, एक बाजू सिद्ध करण्यापेक्षा, ती कशी सजविली आहे हेच पहावयाचे असते, तसेंच समजून सुभाषिताचा रस चासावा वर सागितल्याप्रमाणे सुभाषिताचे मुख्य स्वरूप म्हटले, तरी मोठमोठ्या संग्रहातून सगृहीत केलेले श्लोक सर्वच काही या स्वरूपाचे नसतात, कारण त्याचे विषय पाहिले ( उदाहरणार्थ, नमन, सृष्टिवणन, शोकरस, शृगार इत्यादि) म्हणजे या मुख्य स्वरूपापासून दूर दूर जात जात-अगदी व्यापक अर्थ जो "चागले बोललेलें" "सुव्यक्त विचार" तो या समहकारानी मान्य केल्यासारखे दिसते. एरवी इतके विविध विषय सुभाषितासाली येऊच शकले नसते या प्रघातास अनुसरून-सर्व काही सुन्यक्त ' तें तें ज्यांन येतें तें सुभाषित म्हणावयाचें ही व्याख्या या कोशासाठी मीहि स्वीकारली आहे , कोश- संस्कृत भाषेत (व्यापक व्याख्येप्रमाणे ) सुमारे वीस सहस्र सुभाषिते असावीत त्यातली या ग्रंथात भवी २२०० म्हणजे केवळ १० च भसल्याने याला 'कोश' न म्हणता, कोणी 'रघुकोश' म्हटले तरी माझी हरकत नाही. पण यांत संस्कृत २२०० तशीच मराठी २२०० मिळून ४४०० च्या वर सुभापित भसल्याने ही संख्या काही अगदीच लहान उपेक्षणीय नाही; आणि आजपर्यंत इतक्या मोठ्या सख्येच्या संस्कृत सुभाषिताचे मराठीत श्लोपबद्ध मापातर झालेले नाहीं म्हणून थोडें कौतुकाने या प्रथाला कोश म्हटले तर ते अगदी भस्थानी नव्हे असे वाटते. मूळ फ्ल्पना, एका उडातच हा अथ अपावा, अशी होती. परतु संपूर्ण प्रथाला खर्च फार लागणार व छापखान्याना फार्म फार म्हणून कालवधीहि लागणार या गोष्टींचा विचार करून पुस्तक दोन खडात प्रसिद्ध करण्याचा निर्णय घ्यावा लागला. या ग्रंथात, इतर मुमारितसंग्रहाममाणेच विषयाप्रमाणे प्रकरणे पेली ती ५. झाली असून दोन्ही खहात लोकसंख्या साधारण समान ठेवून, पहिल्या खडात ३. प्रकरणे येतात व बाकीची दुसन्यात येतील. तेरा ·. दोन्ही खडमिळून होणाऱ्या या प्रथात, भर्तृहरीचे संपूर्ण नीतिशतक, अर्धे शृगारशतक, अर्धे वैराग्यशतक, जवळजवळ सर्व भमरुशतक; जगन्नाथाच्या भामिनीविलासापैकी बराचसा भाग, फालिदासापैकी कुमारसंभवातील रतिविलाप व हिमालय. वर्णन; रघुवंशातील भजविलाप, भयोध्या नगरीचा विलाप; त्यागानंतरचा सीतेचा तळतळाट; श्रीशकराचार्योचें परापूजा है स्तोत, चर्पटपजरी- तसेंच विषयानुरोधाने योगवासिष्ट, रामायण, महाभारत, यातील सुभाषितें, धर्मतत्त्वज्ञानप्रकरणात लोकमान्याच्या कर्मयोगपर गीतासाराला पोषक श्लोक इतके प्रसिद्ध काव्यखह भसून तीनशेच्या वर अन्योक्तींचे एक मोठे प्रकरण घातलेले आहे, ते दुसऱ्या खडात समाविष्ट आहे. हा प्रथ मुख्यत्वे मराठी वाचकासाठीच असल्याने, संस्कृत श्लोकांची वृत्तनामें न दिली तरी चालतील भसें वाटून पहिल्या २१ प्रकरणातील संस्कृत श्लोकावर वृत्तनामें दिली नव्हती. पण अनेकाच्या आग्रहावरून ती पुढे २२ व्या प्रकरणापासून जागच्या जागीच श्लोकावर दिली माहेत. व २१ व्या प्रकरणापर्यंतच्या संस्कृत श्लोकाची वृत्तनामें दर्शविणारें एक परिशिष्ट शेवटी जोडले आहे. प्रत्येक सस्कृत श्लोकाची आद्याक्षरें, अ ते ह या क्रमानें, घेऊन तो श्लोक कोठून उद्धृत केला, हे जेथे शक्य झाले तेथे दासवून प्रत्येक श्लोक या ग्रंथात कोठे सापडेल तें दर्शविणारी सूचि शेवटी जोडली आहे. प्रत्येक श्लोक मूळ कोणत्या कवीचा व कोणत्या प्रथात आहे ही माहिती मिळण्यावारत मान परिस्थिति अगदी निराधा- जनक आहे. कोणत्याहि संग्रहकाराचे मत दुसऱ्याशी जमत नाही. महाराष्ट्रात सर्वामुखी असलेले कालिदास व भर्तृहरी हे कवि; पण 'भान्ति ननास्तरयः' व 'अनाघात पुष्प' हे कालिदासाचे श्लोक भर्तृहरीच्या शतकत्रयींत आढळतात. भर्तृहरीनतर अवघ्या ५-६ शतकानी झालेल्या वल्लभदेवाच्या सुभाषितावलींत तेलगाच्या नीतिशतकाच्या ११० श्लोकापैकी फक्त ४३ च अतर्भूत आहेत या ४३ पैकी फक्त ८च श्लोक तो मर्तृहरीचे असे स्पष्ट म्हणतो, २२ श्लोक निनानी (कस्यापि, पाचित् ) म्हणून दर्शवितो. व बाकीचे १३ स्पष्ट नामनिर्देशपूर्वक पुढे दिल्याप्रमाणे दुसन्याचे असे म्हणतो-प्रिया न्याय्या वृत्ति (जयादित्य); क्षुरक्षामोऽपि (रतिसेन ); सिंहः शिशुरपि ( वज्रायुध), मणि शाणोल्डीद व शशी दिवस० (भवृद्धि); दुर्जन परिहर्तव्यो (वाल्मीकि ); न कश्चिचण्डकोपाना (पचतन); विपदि धैर्य (मैंठक); इतः स्वरिति (फहण), किं तेन हेमगिरिणा (प्रशस्तक); पातितोऽपि करा (क्षेमेन्द्र); शशिदिवाकरयो (फाल्गुनहस्तिनी ); नैवाकृति फलति (अश्वघोप). एवढी अनिश्चयाची स्थिति बाराव्या शतकात होती तर भाज आणखी ८ शतकानंतर कोणताही श्लोक कोणाचा म्हणून दर्शवावा ? त्याला आधार तरी काय ? तेव्हा या बाबतीत फार मोठे संशोधन व्हावयास पाहिजे; व तोवर ही सर्व माहिती, मिळते तेवढी वाचकापुढे ठेवावयाची इतकेच करता येण्याजोगे आहे; व ते मी शक्य तेवढे केले आहे. सुभाषिताच्या मूळ काविषयी अशी अधारमग्न स्थिति असल्याने, प्रत्येक श्लोक कोणत्या प्रथात, कोणत्या संदर्भात आला भआहे ते शोधून त्याला अनुसरून त्याचा अर्थ लावणे हे काम केवढें बिकट आहे याची कल्पना येईलच. माझा स्वत:चा ज्यासंग काहीच नाही. व निरनिराळी प्रथालये धुडाळून हा शोध घेणे, मला माझ्या प्रकृतीच्या अस्वास्थ्यामुळे शक्य झाले नाही. तसेच २२०० इलोकात सहस्रों पाठभेद असण्याची शक्यता आहे. पाठभेद कसे उत्पन्न होतात याविषयी एक गमतीची गोष्ट आहे दोन माणसाच्या संवादातील काही शब्द ओझरते ५-६ जणानी ऐकले त्याबद्दल किती पर्याय उत्पन झाले पहा. एफजण म्हणतो ते Reindeer ( उत्तरध्रुवाकडील एक जनावर ) विषयी बोलत होते. दुसरा म्हणतो, छे ! ते It raned here येथे पाऊस पडला असे म्हणत होते. तिसरा म्हणतो, तसे नव्हे, ते सगीताविषयों Trained car सरावलेला कान असे म्हणत होते. चौथा म्हणतो पुढची गाडी फेन्हा माहे याविषयी When is the next tran, dear ? असा प्रश्न तो असावा ; पाचवा म्हणतो ते Trained deer शिकलेल्या हरिणाविषयी बोलत होते. पण शेवटी सरे निघालें, तें भसें, की, ते एजिनिअर होते, व तेथे होणान्या घरणात किती क्षेत्रफळाचे पाणी वाहून येईल, त्याचा अदाज, about 50 Sq, miles drained here " असा एकजण दुसन्यास सागत होता !!! पनिसाम्याने, एका क्षणात, इतके पाठभेद झाले. तर संस्कृतमध्ये, सहस्रों वर्षांच्या कालांत, एका हस्तलिसितावरून दुसरे फरताना, एकाचे उच्चार ऐकून दुसन्याने धोकताना, किती अनत पाठभेद निर्माण झाले असतील, याची कल्पना फरवत नाही. असे पाठमेद शोधून, चिकित्सा करून, निवड न करता, हाती येईल त्या श्लोकाचा माझ्या बुद्धीच्या शक्तीप्रमाणे मी भर्थ लावीत गेलो व त्यामुळे भनेक लोकांचा मी मलताच अर्थ लावलेला असण्याचा संभव आहे. अशी एक चूफ नागपूरचे म. म. डॉ. मिराशी यानी कृपाळू होऊन चौदा ·दाखविली. (प्र. २ श्लोक ६४) तो श्लोक या प्रथात नाहींच असें वाचकानी समजावें. पण, पाठभेद तर राहोतच ; परतु मूळ सहिता एफच घेऊनहि, निरनिराळ्या टीकाकारानी एकमेकापासून दोन ध्रुवाइतकें अतर असलेले, किती निरनिराळे अर्थ लावले, हे पहावयाचे असल्यास, हाल सातवाहनाच्या गाथासप्तशतीतील श्लोकावरील टीका वाचाव्या. (सदर्भासहित श्लोकाचा कल्पनेने अर्थ लावण्याचे बाबतीत त्या टीकाकारापेक्षा मी अधिक दोषी असेन असे वाटत नाही ) भसे, आणखी कित्येक प्रमाद असतील, ते मागाऊच मी पदरात घेतों, प, त्याबद्दल, मी वाचकाची क्षमा याचितो. वाचकानी मात्र, अवश्य, असे दोप दाखवावेत. मी त्यांचा साभार स्वीकार करून, पुढच्या भावृत्तीचा योग आल्यास, ते सुधारीन असे आश्वासन देतों. या प्रथाची छपाई चालू असतानाच यातल्या ५० ५० पानाचे संच करून ते अनेक संस्कृत व मराठी भाषाच्या तज्ज्ञांकडे मी अभिप्रायार्थ पाठविले होते. त्या त्या सज्जनानी आपला अमूल्य वेळ सर्चुन ते वाचून अभिप्राय पाठविल्याबद्दल त्या सर्वांचा, तसेच मिथिला इन्स्टिट्यूट (दरभगा) या संस्थेचे भूतपूर्व संचालक व सध्या पुण्याच्या भाडारकर इन्स्ट्यूिमध्ये हरिवशाचे संपादन करीव असलेले विद्वद्वर्य डॉ. प. ल. वैद्य, एम. ए, डी. लिट. (पॅरिस) यानी माझ्या विनतीस मान देऊन, कार्यशहुल्याने त्याना वेळ नसताहि, लहानशीच का होईना पण प्रस्तावना लिहिल्याबद्दल त्याचा मी अत्यत आभारी आहे. या प्रथा ची छपाई वगैरे कामामध्ये निर्णयसागर प्रेसच्या मडळींनी वेळोवेळी जे सहकार्य केले त्याबद्दल याचेहि आभार मानणे अवश्य आहे. छपाई बयाच अशाने सुबक व शुद्ध झाली आहे, तरी पण शुद्धिपत्रक जोडावेच लागले त्याचे कारण पुर्फे तपासण्याचा सराव प्रथक र्याला नाही हेच होय. मरात सुमापिताचा प्रथ अवश्य शाला पाहिजे म्हणून याच्या छपाईरा अत्यत रुग्णावस्थेवहि, प्रोत्साहन देणारे, वसई हायस्कूलचे संस्थापक कै. राजारामबापू सामत हे, याची छपाई पुरी होऊन, अथ प्रसिद्ध होण्याचे आतच दिवगत झाले याबद्दल अत्यत दुख होते. त्याच्या स्मृतीस अभिवादन. असो. महाराष्ट्रजनता, या भाषातरित मराठी सुभाषिताचे कसे स्वागत करिते यावरच या ग्रंथाचे यश अवलचून आहे- मंदाकान्ता- जे जे काहीं सुरुचिर मसे पुम्ती था, तयाचें । आहे श्रेय प्रकट भवधैं मूळ त्या त्या कर्वीचें ।। में जे काही अनुचित गमे वाचका, दोप तेथे । लागे मापातर रचयित्या भज्ञ या लक्ष्मणात ॥1॥ वाणी नाही अजुनि फुटली नीट ज्या, त्या शिशूना | काही भाविणहि बदल्यावाचुनी राहवेना ॥ तन्मातेला मधुर गमती बोबडे बोल तेही । माझे हेही, रसिकजनते! गोड मानून घेई ॥२॥ गीर्वाणाची जरिहि तुलना या मराठीस नाहीं । कृष्णा-गोदा-तर्टि जर रुजे यातले भल्प काहीं, 1- अल्पाशेही मम कृति, महाराष्ट्रमाते ! तुला ही । वाटे माह्या, तरिहि मजला धन्य मानीन मोदी ॥३॥ ८२ खटाव बिल्डिंग, लालबाग, मुबई १२॥ २२-२-६३ महाशिवरात्र लक्ष्मण गोविंद विझे पंधरा ·PASHASAASANShikRASHISHMISHKAna संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोशाच्या दुसऱ्या खंडास पुरस्कार - श्री. ल. गो. विझे यांनी, आजवर इंग्रजी व सस्कृत भाषातील सुदर सुदर पद्याचे आणि लघुकाव्याचे पद्यमय भाषातर मराठी भात रचून प्रसिद्ध करण्याचा उपक्रम चालविलेला आहे. अशा रचनेचे अनेक सग्रह पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध झालेले लोकासमोर आहेतच. श्री. विझे याचे प्रयत्न अनेक विद्वानाच्या वाजवी प्रशसेस पात्र झालेले आहेत मीहि त्याची रचना पुष्कळ वर्षापासून पहात आलो आहे त्याच्या सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोशाच्या प्रथम खडाच्या प्रकाशनसमारभाचा मी अध्यक्षच होतो. त्यावेळीहि मी व इतर अनेक विद्वानानी उदाहरणे देऊन विझे याचे यश मुक्तकठाने प्रशसिलें होते एकवेळ स्वतत्र रचना करणे साधेल म्हणून तें सोपे आहे. परतु दुसऱ्याच्या दुसऱ्या भाषेतील सुप्रतिष्ठित रचनेचे, मराठीसारख्या भात यथावत् भाषातर करणे आणि तेहि पद्यात ही फार अवघड गोष्ट आहे. पूर्वी वामनपडितानी या कामी यश मिळविले. परतु श्री विझे यानी वामनपडितावरहि ताण केली आहे, हे पाहून मन आनदाने आणि कौतुकानें भरून आणि भारून गेल्याशिवाय रहात नाही. विझे अशी रचना फार जलद करतात, आधिव्याधीनी ग्रस्त असतानाहि करतात. त्याचा व्यवसायहि निराळाच आहे हा सगळा विचार केला, म्हणजे विझे याच्या ठिकाणी अनुरूप भाषातर करण्याची एक विशप शक्ति वास करीत आहे असे वाटते. SAHSAASidhaKASAS* . रसिकाची खात्री पटविण्याजोगी उदाहरणे विझे याच्या प्रकाशित वाड्मयातून विपुल प्रमाणात आढळून येतील सस्कृत आणि इग्रजी न जाणणा-यावर विझे यानी खचित मोठा उपकार केला आहे असे म्हणण्यात अतिशयोक्ति नाही विशेष समाधानाची गोष्ट अशी की, विझे यांची पद्यरचना बिलकुल क्लिष्ट नाही प्रासादिक वाटण्याइतकी सोपी आहे सर्वांनी विझे याचे ग्रय अवश्य सग्रही ठेवण्यासारखे आहेत, दत्तो वामन पोतदार. (बी. ए. महामहोपाध्याय पुणे विद्यापीठाचे भूतपूर्व कुलगूरू भारतीय सस्कृत समितीचे अध्यक्ष . ...इत्यादि ) RamnamaARASHBASICHROMCircICKidnHasnamom ·या ग्रंथाच्या प्रथम खंडाविषयी काही विद्वद्वरांचे अभिप्राय ( सारांशात्मक) नागपूरचे म. म. डॉ. मिराशी, M. A. D. Litt.-"आपले भाषांतर उत्कृष्ट साधिले आहे. ते मूळाइतकेंच सरस उतरले आहे. भाषातराच्या (उच्च) कसोटीस आपले रूपातर उतरले आहे, हे लिहिण्यास आनंद होतो." पुणे विद्यापीठ संस्कृतप्रमुख पद्मभूषण डॉ. रा. ना. दांडेकर-"सुभाषिताची निवड व्यापक दृष्टीची व अभिरुचीची द्योतक आहे. अनुवाद बव्हंशी मूलार्थवाही व सुगम झाला आहे. ओढाताण नाही. वृत्तमङ्ग व हस्वदीर्घ दोप टाळले आहेत." पुणे भांडारकर इन्स्टि. भूतपूर्व प्राचार्य स. प. महाविद्यालय, प्रा. र. दा. करमरकर-मराठी रूपांतर फारच चागले झाले आहे. भाषा ओघवती व प्रसादपूर्ण आहे. संस्कृत व मराठी दोन्ही भाषावरील ग्रंथकाराचे प्रभुत्व ठायीं ठायीं दिसते. अशा ग्रंथाना पुणे विद्यापीठाने शक्य तितकें अनुदान देऊन प्रसिद्धिकार्यास मदत करावी. म. म. सिद्धेश्वर शास्त्री चित्राव, पुणे-सुभाषितें निवडक घेऊन, तितकेंच सोपें व ठसठशीत पद्यमय रूपांतर यांत माहे. आशयाशी प्रामाणिक राहून अत्यंत प्रासादिक शब्दरचना केलेली आदळते. त्यावरून ग्रंथकर्त्याची तन्मयता व भाषाप्रभुत्व व्यक्त होते. मराठी स्पष्टीकरण देऊन सुभाषितांतील गूढार्थ स्पष्ट केला आहे तो उपयुक्त आहे प्रथ लोकप्रिय होईल अशी खात्री वाटते. तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी (वाई)-भाषांतर उत्कृष्ट साधले आहे. मराठी वाचकाला, संस्कृतमधील हैं सुभाषित साहित्य आपल्या या रसिक शैलीतून प्राप्त होणार आहे याबद्दल फार समाधान वाटते. मार्मिकता, सूक्ष्मव्यवहार- ज्ञान, उन नैतिक विचार, व कल्पनाचातुर्य याचे फार मोठे धन संस्कृत सुभाषितांत साठलेलें आहे. ते या प्रयत्नाने मराठी वाचकांच्या स्वाधीन होणार आहे. प्रा. ह. दा. वेलणकर, संस्कृत विभाग प्रमुख, विश्वविद्यालय मुंबई-भाषांतर, गद्य व पद्य उत्तम साधले आहे. शक्य तेथें समश्लोकी असून, रस व अर्थ याची हानि झालेली आढळली नाही. सामान्य वाचकाला हे पुस्तक फार उपयुक्त होईल, यांत संशय नाही. प्रा. रं. रा. देशपांडे, रुझ्या कॉलेज, मुंबई-श्री. विझे यांच्या पद्यमय अनुवादाविषयी एक गोष्ट निःसंदिग्धरीत्या सांगता येईल की, तो सुलभ व सरळ आहे हे मूळाशी ताडून पाहील त्यास पटावें. भाषांतर 'प्रसाद'मय आहे हे " स्थिति या एका मापांतरावरून स्पष्ट होईल. प्रा. रा. श्री. जोग पुणे-निवडक मार्मिक दृष्टि व्यक्त करते. भाषांतराची हातोटी अतुलनीय आहे. मात सहजता व सफाई आहे. भाषातर अर्थदृष्टया सैल न होण्याबद्दल आपण दक्ष आहां, पण अगदी शब्दास शन्द ठेवून, भापातरात येणारा अवघडपणा, आपण टाळला, ही समाधानाची गोष्ट आहे. धन्यवाद, पुणे विद्यापीठ-मराठी प्रमुख प्रा. शं. गो तुळपुळे-एवढ्या व्यापक सर्वस्पर्शी प्रमाणावर, संस्कृत सुभाषिताचे भाषांतर, मराठी वाचकाना देण्याचा हा उपक्रम अद्वितीयच आहे. उपप्रमुख-संस्कृत कोश-डेकन कॉलेज-डॉ. राहुरकर पुणे-ग्रंथ विझे याच्या संग्राहकवृत्तीचे, रसिकतेचे व साक्षेपाचे द्योतक आहे. अर्थसौंदर्य, कल्पनासोंदर्य व रचनासौंदर्य अनुवादातही आले आहे. दरभंगा-मिथिला इन्स्टि. भूतपूर्व प्रमुख डॉ. प. ल. वैद्य-नीतिशतकाच्या वामनपंडितांच्या अनुवादापेक्षा श्री. विझे याचा अनुवाद कितीतरी पटीने सरस व श्रेष्ठ आहे यात शंका नाही. I have been reading your Sanskrita-Marathi Subhasıta-Koshi off and think that is the best way of enjoying Subhashits, and I must say, you have done a wonderfully good job of it. The selection is excellent and the Marathi rendering leaves nothiag ta be desired. The pros: meaning is helpful in the understanding of the original text. With all good wishes for the success of your edition, Dr. S. M. Katre x. A. Ph. D. ( London) Director Deccan College Post Graduate & Research Institute, Poona 6 नो रे दध्याः " on and I ·ग्रंथकाची संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश-दुसऱ्या खंडाची प्रस्तावना. प्रथम खडाच्या प्रस्तावनेत म्हटल्याप्रमाणे, जरी हा संपूर्ण कोश एका खंडातच छापण्याचा मूळ विचार होता तरी, खर्च भावाक्याबाहेर जाऊ लागल्याने एकूण दलोकसख्या (सुमारे २२०० ) पैकी साधारण ११०० दलोकापर्यंत ३० प्रकरणावर छपाई थाबवून तेथवर प्रथम सड कल्पून विक्रीस काढला. निर्णयसागर छापरवान्याने हौशीन पुढाकार घेऊन मुबईत छापखान्या- च्याच जागेत दि. ५-५-६३ ला या प्रथम खडाचा छोटासा प्रकाशनसमारम केला, याबद्दल त्यांच्या व्यवस्थापकाचा-विशेषत श्री. मोरे याचा-मी अत्यत आमारी आहे. पुणे विद्यापीठाचे कुलगुरु म. म. द. वा. पोतदार हे अध्यक्ष लाभले होते. भारत- रत्न म म. डॉ. पा. वा. काणे; डॉ. अ. का. प्रियोळकर; फै. प्रा. कृ पा.कुलकर्णी, प्रा. र.रा. देशपाडे; श्री. वा. वा चितळे, श्री. श्री. श. नवरे, श्री. पावा. गाडगीळ, डॉ. म. वि. सत MS. डॉ. म. वि. सत I D.; डॉ. सौ. सुमन सत. MD, श्री कृ. ह. दमढेरे, श्री. प. चिं. गद्रे, श्री रा. तु. मसुरकर, श्री. अशोक अक्लूजक्र इत्यादि निरनिराळ्या क्षेत्रातील प्रमुख व्यक्ति उपस्थित होत्या. “ विंझ्याची श्लोकबद्ध भापावरे हा एक आधुनिक चमत्कार आहे," अशा शब्दात श्री. पा. वा. गाडगीळ यानी; "ही भाषातरें सवाई वामनपडिताना शोभण्याजोगी आहेत," अशा शब्दात श्री नवरे यानीं, व " विझे यानी, संस्कृत सुभाषिताचे ऋण, वी मराठी पद्यात व गद्यात आणून, सव्याज फेडिलें आहे" अशा शब्दात कुलगुरु श्री पोतदार यानी या प्रथाचा गौरव केला. , मराठीतील नवशत्ति, मराठा, मार्मिक, केसरी, सकाळ, तरुण भारत, प्रसाद, विवेक, इत्यादींमध्ये या प्रथमखडापर सविस्तर व उत्कृष्ट अभिप्राय आले; ते साराशानें ग्रंथाच्या शेवटी दिले भाहेत. प्रबोधनकार ठाकरे यानी मुद्दाम भेटीसादी मला बोलावून घेऊन, माझी पाणपोई आदि सर्व पुस्तके विकत घेऊन, मार्मिकमध्ये एक पानमर गौरवपूर्ण मजकूर प्रसिद्ध फेला. महाराष्ट्राचे विधानसभापति ना. मारदे यानी मुद्दाम आपल्या कार्यालयात मला बोलावून घेऊन दोन तासपर्यंत माझ्या तोडून, सुभाषिताची माझी मापातरें ऐकून घेतली, व कीर्तनसमेलनाच्या आपल्या अध्यक्षीय भाषणात या प्रथाचा व माशा आवर्जून उल्लेख करून कीर्तनकार व प्रवचनकारानी या सुभाषिताचा वापर करण्याची शिफारस केली, व त्यामुळे ह. म. १. गोविंदबुवा देव, कवीश्वर वगैरे मडळी, मला भेटून या सुभाषिताचा कीर्तनातून उपयोग करण्याचे आश्वासन देऊन गेली. या प्रथाचा प्रसार व्हावा, अधिकात अधिक ठिकाणी हा वाचला जावा यासाठी व प्रकाशनाच्या खर्चाचा भारहि कमी व्हावा म्हणून मी अनेक व्यक्तींकडे व शालाप्रशालामधून हिंडलो. सर्वत्र या ग्रंथाचे उत्तम स्वागत झालें, ज्याने ज्याने हा प्रथ थोडा चाळला तो तो यावर खुश झाला. पाणपोईपासूनच्या माझ्या भापातरित इलोकावर प्रसन्न झालेल्या अनेक रसिकाच्या या मध्यतरात ओळखी झाल्या (अजूनहि कित्येक अज्ञात असतील). "तुमच्या पुस्तकाच्या वाचनाने मी दुख विसरलो, व्याधिपरिहार होत गेला" अर्से लोकनायक मा. श्री. अर्ण यानी कळविले, "तुमच्या पुस्तकाचा Tranquliser सारखा मन शातिदायक उपयोग होतो" असें मुबई विद्यापीठाचे कुलगुरु डॉ. रा. वि. साठे यानी सागितले, तुमच्या मापातरांचा मादक अमल वाचकावर चढतो" असे श्री. विवलकरानी लिहिले! आजारपणाच्या काळाचा मी हा सदुपयोग केला, या घटनेनें प्रभावित होऊन, पूर्वपरिचित असे श्री. चिरपुटकर या गृहस्थानी किर्लोस्करच्या सप्टेंबर १९६३ अकाव फार मोठ्या माणसाच्या पतीस बसवून माझा अ कल्पिव असा गौरव केला ! " दिशि दिशि निरपेक्षस्त्यावकीन विवृण्वन् परिमलमयमन्यो बान्धवो गन्धवाह .।" या किंवा " तरु प्रस्ते पुष्पाणि, मरुद्वहति सौरभम् ।" या उक्तीप्रमाणे, अचानकपणे, निरपेक्ष, बधुकृत्य करणान्या, एका गन्धवाहाची भेट झाली. श्री के. से. गजेन्द्रगडकर हे त्याचे नाव. महाराष्ट्र राज्य शिक्षणसात्यात हे एक शिक्षणाधिकारी पर्यवेक्षक असून प्रसादमध्ये माझी पाणपोई क्रमश येत असे, तेव्हापासून, प्रत्येक महत्त्वाची इग्रजी सूक्ति व तिचे माझें श्लोकबद्ध भाषातर व भाताच्या ह्या सुमापितकोशाचा बहुतेक माग, या रसिक, 'विद्याप्रेमी'च केवळ नव्हे, " . अठरा ·तर 'विद्यावेड्या' गृहस्थानी, अगदी मुखोद्गत केला आहे. व जेथे जेथे हे इ-स्पेक्शनला जातात, तेथे तेथे, विद्यार्थ्यांना माझी भाषातरित सुभाषिते उतरून देऊन, पाठ करावयास लावतात, ही गोष्ट त्यानी, अगदी अकल्पितपणे झालेल्या आमच्या प्रथम भेटींत जेव्हा मला सागितली तेव्हा मला केवढा आनद व अभिमान वाटला हे शब्दानी सागणे अशक्य आहे. कवीला, असा साक्षेपी रसिक भेटणे याहून मोठे भाग्य कोणते ? काही सक्रिय सहायकहि भेटले; श्री. भा. ज. लळित; श्री शाताराम गवाणकर, श्री के. रा भिडे, श्री. रा. गो. नवरे; श्री. चरणदास मेघजी इत्यादि वियाप्रेमी गृहस्थानी, स्वत साठी केवळ एकेक प्रत न घेता, प्रसार करण्यासाठी, इतराना भेट देण्यास, या प्रथाच्या ५-५ प्रती विकत घेऊन वाटल्या, ही विशेष कौतुकाची गोष्ट होय. संस्कृत विद्यापीठ, पायोनियर हाय- स्कूल, किंग जॉर्ज गर्ल्स हायस्कूल यानी 'सुभाषिताचे सौंदर्य' या विषयावर माझी व्याख्याने ठेवली. विद्यार्थी व शिक्षकाना ती फार आवडली. पायोनियर हायस्कूलने तर त्याचें टेपरेकॉर्डिंग् (ध्वनिमुद्रण पट्टिका) कम्न ठेवलें ! माझ्या पूर्वीच्या इतर पुस्तकाप्रमाणेच याहि पुस्तकाला डे. व्ह. दा. सोसायटीचे पारितोषिक म्हणजेच पेशव्याच्या हातच्या १०० रु. च्या शालजोडीचा मान मिळाला. महाराष्ट्र टाइम्स पुरस्कृत १९६३ च्या महत्वाच्या मराठी पुस्तकाच्या सूचीत या कोशाचा उल्लेख आला. १०० रु. चे इचलकरजी ग्रथोत्तेजक पारितोषिकहि या ग्रथास मिळाले. . ललितलेखन सजविण्यास, संस्कृत सुभाषितें अलकारासारखी उपयोगी पडतात. वाड्मयशोभा, प्रसाद, गोकुळ, मार्मिक यानी माझी अनेक सुभाषिते प्रसगोपात्त छापली. के. लोकमान्याच्या 'केसरी' सारख्या अग्रगण्य वृत्तपत्रात या सुभाषित- कोशावले अक्षरशः उतारे, अग्रलेख व मध्यस्थ (middle) लेख वगैरे सजविण्यास, गेल्या एक वर्षात अनेक वेळा मुक्तहस्तें वापरण्यात आले. अशा रीतीने सदर्भ ग्रंथ म्हणून, सुदर कल्पनाचे हुकमी भाडार असा माझा सुभाषित कोश ठरत आहे, याबद्दल मला धन्यता वाटने. या विषयात 'केसरी' च्या सहसंपादकाचे आलेले गुणग्रहणपर पन अभिप्रायात दिले आहे. या सदर्भात एकदा असे झालें- फ्रान्समध्ये एका मोटर अपघातात एका माणसाचे नाक कापले गेले, पण तेथील कुशल शस्त्रवैशानी ते अगदी थोड्या वेळात, होते वसे, करून दिले. या विषयावर ललिन लेख लिहिताना याच लेखकानी, पुरुषाच्या नाफावरून स्त्रियाच्या नाका- बद्दल-व पुढे स्त्रियाच्या नासाभूषणविषयी लिहिताना, “स्त्रियाच्या प्रत्येक अवयवावरील अलकाराची वर्णनें उपलब्ध असता फक्त नाकात घालण्याच्या अलकाराचा, संस्कृत सुभाषितात उल्लेख नाही," असे लिहिले. मी लगेच त्याना पन लिहून स्त्रियाच्या नासाभूषणाविषयीं सुभाषितकोशात असलेले सुमापित व दुसन्या खडात येणारे सुभाषित अशी दोन्ही सुभापित कळविली. त्यावरून त्यांनी लौकरच नवर लिहिलेल्या लेखात स्त्रीनामाभूपणाच्या त्या सुभाषिताचा उल्लेस तर फेला पण, "सुभाषित- कोशांत तुम्ही विषयवार प्रकरणे केली, आद्याक्षराप्रमाणे सूचि दिली, त्याचप्रमाणे सुभाषितातून येणान्या महत्त्वाच्या शब्दाची 'शब्दसूचि' दिली, तर, अमुक वस्तुविषयींचे सुमापित कोठे सापडेल हे कळल्याने, सुमापितकोशाची उपयुक्तता पुष्कळच वाढेल," अशी त्यांनी मला सूचना केली. सूनना अतिशय चागली होती. पण या दोन खडापैकी प्रथम खड अशा शब्द- सूचीशिवाय छापला गेला आता दुस-या सडापुरतीच 'शब्दसूचि' देणे विजोड ठरणार । तेव्हा सुभाषितकोशाची दुसरी भावृत्ति निवण्याना सुयोग आल्यास ही सवना अवश्य अमलात आणावयाची एवढेच सध्या मनाशी ठरवून ठेविले आहे. वक्त्यानी आपल्या भाषणातून, कीर्तनकारानी आख्यानातून, लेखकानी आपल्या लेखातून, शिक्षकानीं विषय समजावून सागताना, विद्यार्थ्यांनी आपल्या प्रवधातून व सर्वसाधारण रसिकानी संवाद संभाषणातून, व गप्पाष्टकाच्या बैठकीतून मुक्तहस्ताने सुभाषिताचा वापर करून त्यातला आनद लुटावा, यातच इग्रजी काव्यसूक्तींची पाणपोई व प्रस्तुत सस्कृत-मराठी सुभाषित-कोश अशा पुस्तकाचे सार्थक्य आहे. "सुभाषित मय दायसंड्मद न करोति यः । प्रस्तवापसे सम्प्राप्ते, का प्रदारयति दक्षिणाम्?" (सु. को. प्र. २ श्लो. ८ पहा.) मूळ सस्कृत सुभाषित श्लोक रचणान्या मूळ कवींच्या नावाचा शोध आणखी पुष्कळच झाला पाहिजे याबद्दलची माझी रुखरुख, मी प्रथमसडाच्या प्रस्तावनेत प्रकट केलीच होती. दरम्यानच्या काळात मी मर्तृहरीच्या शतकत्रयीचे संपूर्ण लोकबद्ध एकोणीस ·मापातर पूर्ण केले असून, सुभाषितकोशाचा हा सड हातावेगळा होताच, मी शतकनयी स्वतत्र पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध करणार आहे. या निमित्ताने शतकत्रयीच्या अनेक आवृत्त्या पाठभेद वगैरे पाहण्यासाठी धुडाळल्या. निदान मर्तृहरी या एकाच कवीचा ध्यास घेऊन, त्याच्याविषयी अधिकात अधिक संशोधन प्रथित केलेला, भारतीय विद्यामवनाने प्रसिद्ध केलेला 'भर्तृहरी- सुभाषित-सग्रह' हा ग्रंथ वाचण्यात आला. या प्रयाचे सपादक डॉ. डी. डी. कोसबी हे वास्तविक गणितशास्त्रातले सज्ञ. पण त्याच्या आवडीचे विषय सस्कृत व पुराणवस्तुसशोधन ! या प्रयासाठी त्यानी जमविलेल्या पोथ्या, हस्तलिखितें व छापील भावृत्त्या वगैरेची सख्या पाहिली की त्याच्या उद्योगाच्या प्रचडपणाची कल्पना येते. या सर्वांच्या मथनाने त्यानी काढलेले निष्कर्ष असे -- क्र. १ ते ७ श्लोक त्यानी unplaced म्हणून दर्शविले आहेत नतर बहुतेक सर्व आवृत्त्यांतून सर्वसाधारण पणे मर्तृहरीचे म्हणून समत (Stanzas generally found in all versions) असे दर्शविलेल्या शतकत्रयीत--६९ श्लोक नीतिशतकाचे, ७१ श्लोक शृगारशतकाचे व ५३ श्लोक वैराग्यशतकाचे मिळून १९३ व ते पहिले ७ मिळून २०० श्लोक आज अस्तित्वात असलेल्या आवृत्त्यातून (भाजच्या लोकशाहीतल्याप्रमाणे वेभरवशाच्या) बहुमताने भतृहरी शतकत्रयीचे म्हणा वयाचे. याशिवाय भाणखी १५२ श्लोक डॉ कोसनींनी सशयितश्लोका म्हणून दर्शविले आहेत ते सर्व मिळून एकूण ३५२ श्लोकाचा अतर्भाव करून, प्रस्तुतकाळी अस्तित्वात असलेल्या शतकत्रयीच्या बहुतेक आवृत्त्या बहुधा बनलेल्या आहेत. त्यात पुन परस्पर रचनाभेद आहेतच. एकीच्या शूगारशतकातले काही लोक दुसरीच्या वैराग्यशतकात असे सरमिसळ, उलासुलर प्रकार दिसून येतात. ( याशिवाय शतकत्रयीव्यतिरिक्त भर्तृहरीच्या नावावर सपणारे आणखीहि ४००-५०० श्लोक या भतृहरि-सुभाषित-संग्रहात डॉ. कोसंबींनी दिले आहेत.) - थोडक्यात अस की, आजच्या शतकत्रयीच्या, डॉ. कोसंबींच्या हाती लागलेल्या आवृत्त्यातील त्याच्याच मतानें सशथित असे १५२ श्लोक वगळता फक्त तीन शतके मिळून २०० श्लोक जरी Generlly found in all versions असे असले तरी, ते २०० तरी निश्चयाने भर्तृहरीचे असे म्हणता येत नाही (मर्तृहरि हा कोण होता, वैय्याकरण होता, की, राजा होता की, श्रीमताचा, राजाचा वाईट अनुभव आलेला एसादा गरीब शिवमत्त, ब्राह्मण कवि होता, व या सर्वांचा काळ कोणता हे तर विवाद्य आहेच ) परतु डॉ. कोसींच्या मर्तृहरिसुभाषितसंग्रह या प्रथानतर इ स. १९५७ या वर्षी हारवर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, विद्यावर याने संपादित, सगृहीत (कदाचित् काही लोक त्याने स्वत रचिलेले असल्यास तेवढ्यापुरवा रचित ) असा सुभाषित-रन-कोश नावाचा ग्रंथ प्रसिद्ध केला या प्रयाची मूळ वाडपनावर लिहिलेली प्रत राहुल सावत्यायन यानी तिबेदन मिळविली. तीवर, सशोधनाचे, पाठभेदाच्या निवडानिवडीचे, दुर्बोध लिपीच्या वाचनाचे असे अनेक प्रकारचे परिश्रम करून प्रा. व्ही व्ही गोखले व डॉ. डी डी कोसबी या दोन विद्वानानी प्रथरूपाने ती सपादित केली या उभयताच्या मताने हा विद्याकरकृत सुभाषित-रत्न-कोश इ. स. ११०० व ११३० च्या दरम्यान रचिला असावा म्हणजे, अशा त हेच्या सुमापित- संग्रहापैकी सर्वात प्राचीन भशा वल्लमदेवाच्या सुभाषितावलि (इ स. ११६०) पेक्षा हा विद्याकराचा सुभाषित-रन-कोश, साधारण पन्नास वर्षांनी तरी आधींचा आहे, व भर्तृहरीचा स्पष्ट उल्लेख असलेल्या प्रथात हा, सु र. को. सर्वात प्राचीन समजला जातो. तेव्हा, या प्रथात तरी, बहुतेक सर्व शतकत्रयीच्या आवृत्त्यात, भर्तृहरीचे म्हणून अतर्भूत असलेल्या श्लोकाचे कर्तृत्व कोणाकडे दिले आहे, याचा शोध घेता, पुढीलप्रमाणे परिस्थिति दिसते- डॉ कोसंबींच्या भर्तृहरि-सुभाषित-सग्रहामध्ये बहुमताने ( Stanzas generally found in all versions) भर्तृहरीच्या मानल्या गेलेल्या २०० श्लोकापैकी, केवळ सुमारे ४०-४२ श्लोकच या विद्यापराच्या सुभाषित-रत्न-कोशात अतर्भूत आहेत. यातील अवघे तीनच श्लोक - (१) क्षात न क्षमया (२) निदन्तु नीतिनिपुणा (३) व राजा (राजा त्व), तो भर्तृहरीचे असे स्पष्टपणे दशवितो - ज्याचे स्पष्ट क्र्तृत्व ज्ञात होते (अर्थात् विद्याक्राच्या माहितीप्रमाणे) ते श्लोक (व कमात त्याचा फ्ता) असे- (१) अग्रे गीत (उत्पलराज ), (२) अनुचितमिद किंवा इदमनुचितम् (विद्याकालिलास), (३) अमीपा प्राणानां (धमकीर्ति), (४) अलमनिचपलत्वात् (धर्मकीर्ति), (५) अवश्य यातार १), (६) असन्तो नाभ्यां किंवा प्रिया न्याय्या वृत्ति (घमकीर्ति), (७) भारम्मगुर्वी ( वाचसति), (८) इय बाला मा प्रति (ज्ञानशिव) (९) उदन्वच्छना ·भू) (राजशेखर ), (१०) कुसुमस्तबकस्येव (व्यास), (११) कृमि किंवा क्रिमिकुलचित (शूल), (१२) गगातीरे हिमगिरि० (कृष्ण), (१३) गुरुणा स्तनभारेण (सावर्णि), (१४) धन्याना गिरिकन्दरेषु (सत्यबोध), (१५) भिक्षाशन तदपि (शिण), (१६ ) मातर्लक्षिम भजस्व (लक्ष्मीधर ); आणि सर्वात आश्चर्याची गोष्ट ही की--(१७) यदा किञ्चि- शोऽहम् हा श्लोक तो कालिदासाचा म्हणून दर्शवितो!! इतर २०-२२ श्लोकाच्या काल्चा तो उल्लेखच करीत नाही. तेव्हा ते भतृहरीचेच किंवा निश्चित दुसऱ्या कोणाचे हैं विद्याकराला माहीत नव्हते हे स्पष्ट आहे. या सु. र. को च्या साक्षेपी संपादकद्वयानी या संग्रहातील एक सुभाषित घेऊन, ते संस्कृत वारयातील आणखी कोणकोणत्या प्रथात आढळते व त्या प्रयात याचा कोण कर्ता दर्शविला आहे, या सर्वांची भत्यत परिश्रमपूर्वक माहिती जमवून, ती, या ग्रंथाच्या प्रत्येक पानाखाली, टीत दिली असून, एकेक सुमाषित २ २, ३ ३, केव्हा फेन्हा चार चार सुद्धा कवींच्या नावावर निरनिराळे संग्रहकार दर्शवितात भर्तृहरि सोडून इतर सुभाषिताच्या कर्त्यांबद्दल वानगीदाखल माहिती अशी- (१) वपु प्रादुर्भावात् याचे मुञ्ज, रावण व अपराधसुन्दर, (२) यातस्यास्तमनन्तरम् याचे राजशेखर, वसुकल्प व वररुचि, (३) किं वृत्तान्त पर० याचे विद्या, तुतातित व मातङ्ग दिवाकर; (४) कपोले मार्जार याचे भास, विकटनिवम्बा, व राजशेखर असे कर्ते कवि म्हणून निरनिराळ्या प्रथात निरनिराळे उल्लेख येतात. या सर्व धुडाळण्याचा निष्कर्ष असा की, बहुमताने म्हणजे अधिकात अधिक ग्रयात अमुक सुभाषित अमुक कवीचे असे दर्शविले असल्यामुळे ते सुभाषित त्या कवीचे असे म्हणणे सुरक्षित नाही, किंवा अमुक सुभाषित अमुफ कवीचे असे निश्चित एखाद्या प्रथात दाखविलेले असेल, व इतर कोणत्याहि प्रथात ते सुभापित दुसऱ्या कोणाचे असे कोटहि दर्शविलेले नसेल तर तेवढ्यावरून ते सुभापित त्या कवीच असे समजणे हेहि सुरक्षित नाही. तसेच, केवळ जुन्यात जुना विद्याकर या सग्रहकाराने, यदा किञ्चिज्ञोऽहम्' हा श्लोक कालिदासाचा म्हटला म्हणजे तो आपणहि कालिदासाचा म्हणणें हेहि सुरक्षित नाही, किंवा " अनाघात पुष्प व " भवन्ति नम्राः" हे लोक भाजच्या बहुतेक भर्तृहरि शवकनयीत सापडतात म्हणून ते कालिदासाचे नव्हत हे म्हणणेहि सुरक्षित नाही. सारांशाने सागावयाचे तर, तत्त्वज्ञानाचे बाबतींत ओमरखय्यामची जशी स्थिति झाली " फिझुजेराल्डकृत रुबायाचे भाषातर विझेरुत मराठी भापानर-शा. वि. Myself when young, did cagerly frequent -- विद्वान् साधु अशाचिया कितिकदा मी बाहिय जाता घरी The Doctor and the saint, and heard great argument, मोठ्या वादविवादरूप झडल्या कित्येक वर्षासरी || About it and about, but evermore-- झाली चर्वितचर्वणे, परि तिथे मी कोरडा राहुनी Came out by the same door, through which I went ज्या द्वारें शिरलों गृहीं, परतलों मी त्याच दारातुनी ।। तशीच माझी स्थिति, सुभाषिताच्या कत्यांची नावे शोधण्याच्या विषयात झाली आहे. हा सदाटोप करण्यापूर्वी मी ज्या ठिकाणी होतो तेथेच अजून आहे. संस्कृत सुमपिताच्या फोच्या नावाविषयींची ही दशा पाहूनच, अलीकडील संतकवींनी आपापल्या कपनातून फवीरा, "" मीरा कहे, नामा म्हणे, तुका म्हणे" अस घालण्याची प्रथा सुरू केली नसेल ना अर्थातच इतके फरूनहि दुसन्या कुणी उपरसुभानी स्वत अभग करून त्यात तुका म्हणे" हे शब्द घालून आपले समग तुकारामाच्या भभगात घुसडून दिलेच नसतील याचा भरवसा काय? सुभाषिताच्या फल्चा शोध घेण्याच्या या एकदर प्रकारात माझ्या हाती जी साधनसामग्री आली ती मुख्यत्वे भर्तृहरी- विषयींच असत या शोधात मर्तृहरीचंच नाव प्रामुख्याने येते. पण इतर कोणा कवीविषयी असाच शोध घेतला वरी ·सुमापिताच्या कर्याच्या बाबतींतल्या अनिश्चितपणाची परिस्थिति विशेष सुघारेल असे वाटत नाहीं या शोधाशोधीमुळे, प्रथम खहात ११०० पैकी सुमारे ४०० श्लोकाचे प्राप्तिस्थान देता आले नव्हते, ती स्थिति सुधारून या सडातील ११०० श्लोकापैकी १४५ श्लोकाचेच काय ते प्राप्तिस्थान देता आले नाही. इतर जुन्या सुमापितसग्रहाप्रमाणेच निर्णयसागरचे सुभाषितरलभाण्डागारम् हेहि एक प्राप्तिस्थान म्हणून या खडाच्या सूचीत निर्देशिले आहे. या शोधाशोधीचा दुसरा एक (मर्यादित का होईना) लाम मला झाला तो असा की, काही सुभाषितातील पाठभेदांवर नवा प्रकाश पडला. भर्तृहरीच्या "शिरः शार्च स्वर्गात् " या श्लोकात, गगा ही, स्वर्गातून 'अघोऽधो' साली येत येत, शेवरी, सागराइतक्या सर्वात खालच्या पातळीवर उतरली, हा दृष्टात देऊन अर्थान्तरन्यासाने " विवेकभ्रष्टाना भवति विनिपात शतमुसः हा निष्कर्ष कवीने काढला, तो गगेच्या बाबतींत इतका विपरीत वाटतो की, "गगेचे उदाहरण फक्त विनिपातापुरतेच मर्यादित घ्या; विवेकभ्रष्ट हे गगेकडे घेऊ नये' अशी क्तिीहि मखलाशी केली तरी मनाचे समाधान होत नाही. वाल्मीकि- रामायणातल्या कथेप्रमाणे, शकराच्या जटात असताना गगेला गर्व झाला होता, व पुढे ज्हुचा यज्ञ तिने मदोन्मत्तपणे वाहून नेला, या गोष्टी विचारात घेऊन सुद्धा, मूळ स्वर्गातून ती खाली आली, वी, भगीरथाच्या पूर्वजाचा उद्धार करण्याच्या पवित्र परोपकारी हेतूनेंच; त्या अर्थी मूळ स्वर्ग सोडताना काही ती विकभ्रष्ट झाली नव्हती, हा आक्षेप शिल्लक राहतोच म्हणून मी स्वत. "विवेकभ्रष्टाना" या ऐवजी, "स्वधामभ्रष्टाना" किंवा "खगेहभ्रष्टाना" हे शब्द सुचविले. (पहा प्र-४९ श्लोक. ३५) कोणीहि आपल्या मूळ उच स्थानावरून उतरला की, जगातल्या अत्यत सालच्या पातळीवर तो उतरू शकतो, हे पुरुपाच्या बाबतीत एकपट खरें, तर स्त्रियाच्या बाबतींव शतपट खरे; ही गोष्ट देशभर महिलाश्रमासारख्या सस्या चालविणा या सर्व कार्यकर्त्यांना ठाऊक आहे. गगा ही स्त्री; (व जात्या निम्नगा!) एकदा थोर हेतूनी का होईना, तिचे उच्च स्थान सुदलें, त्याबरोबर अपरिहार्यपणे, प्रवाहपतितपणे, जगात जितक्या सालच्या पातळीवर उतरणे शक्य (सागराचा तळ) तितकी ती साली उतरली, म्हणून, गगेला विवेकभ्रष्ट म्हणावें न लागता, माझे पाठ समर्पक बसतात, आणि अत्यत आश्चर्याची गोष्ट ही की, उपरिनिर्दिष्ट विद्याकराचा जो सुभाषितरत्नकोश (ज्यातील मर्तृहरीचा उल्लेख काल्दृष्टया सर्वांत जुना समजला जातो;) त्यात विवेकभ्रष्टाना" असा पाठ नसून पदभ्र [शे] वाना" असा पाठ आहे । यातील 'ताना'चा अर्थ लागत नाही; तरी तो शब्द कदाचित् (पुरुष, स्त्री उभयताना लागू असा) "नृणां " असा तरी असेल किंवा "स्त्रीणा" असा तरी असेल. 'पण विनिपात' हा विवेकभ्रष्टतेशी सबद्ध न ठेवता पदभ्रशाशं संबद्ध ठेवल्याने, मा सुचविलेल्या पाठभेदासारखा, ततोतत अर्थ, यातून निष्पन्न होतो. के लोकमान्य टिळकाना, एक हरवलेली साख्यकारिका (टीकेंतल्या जादा शब्दावरून) सापडली तसाच हा प्रकार होऊ पहाव भाहे. मूळ मी सुचविले तगच अर्थाचे शब्द असून 'विवेकभ्रष्टाना' हा शब्द मागाहून या इलोकाला चिक्टला असें अनुमान यावरून निघतें मी माझ्या या द्विखडात्मक प्रथाला 'सुभाषितकोश असें' नाव भीतभीत दिले, परतु विद्याकराच्या सुभाषितरत्नकोशात भवधे ( १७३८ ) श्लोक असून त्याला जर कोश म्हणतात तर माझे मूळ सुमारे २२५० श्लोक व तितकेच मराठी लोक मिळून सुमारे ४५०० श्लोकाच्या प्रथाला कोश म्हणण्यास संकोच वाटण्याचे कारण आता उरले नाही. या प्रथाचा प्रथम खड छापून झाल्यावर फलटण संस्थानचे भूतपूर्व दिवाण व 'महाराष्ट्र शाकुतलाचे' कर्ते श्री. के. वि गोडबोले याचे मूळ वाल्मीकीच्या रामायणाचें ततोतत भाषातर असलेलें आरामायण ' हे पुस्तक त्यानी मला भेट दिले. ते वाचून त्यातील संशोधनाचा विचार करता, अनेक सुभाषितातील ( काल्पनिक का होईना ) मूळ क्याचा पायाच उघडला जाऊन, काहीं सुभाषितातील सत्याश आणखी कमी होणार आहे. श्री. गोडबोल्याचे रामायणाबावत सशोधन व निष्कर्ष पुष्कळच विस्तृत आहेत या सर्व निष्कर्षाचा परिणाम, सुमापिताच्या संदर्भात काय होतो याचा साकल्याने विचार मी केलेला नाही. केवळ त्यातील तीन निष्कर्षाचा विचार करू-(१) अहल्येग इद्रानें फसविली नाही तर तीच त्याच्यावर भाळली. (२) अहल्या शिला झालीच नन्हती व रामपदरजानी तिचा उद्धार झाला नाही (३) सीतेचे स्वयवर झालेच नाही. पैकी पहिल्या निष्कर्षामुळे 'शुनेव यूना प्रसम ममोना' (प्र. ४१ लोक. ३) यानला आरोप सोटा ठरतो दुसऱ्या निष्कर्षामुळे रामपदरजानीं शिलेपासन अहिल्या उद्धरिली ही मूलभूत कल्पना असलेले-“शिला बाला बाता" (प्र. श्लो. ४६); "शिक्षिताsपि ससिमि " (प्र. ५. श्लोक १५) वसेंच "क्षालयामि वर पादपकनम् " (प्र. ५० ओ. १८३) या तीन " “ . . परीत ·- (व आणखी हि कित्येक ) सुभाषिताचे अधिष्ठान नाहीसे होते; तिसऱ्या निष्कर्षानें-सीतास्वयवराविषयीचा " लज्जा, कीर्ति- जनकतनया" (प्र. २५ श्लोक ७) याचा आधार नष्ट होतो. एवढेच काय पण, वैयक्तिक न्यायापेक्षा राजनीतीप्रणीत लोकाराधन श्रेष्ठ ठरल्यानतरच्या काळात सीतात्यागाचा माग रामायणात घुसडला असावा अपाहि एक विचारप्रवाह आहे. तें खरें उरल्यास सबंध उत्तररामचरितसुद्धा निराधार व्हावयाचें ! तें कांहीहि असो , " सुभाषितें ही पूर्ण सत्य नसून ती उत्कृष्ट वकिली आहे " अशी अत्यत सावधगिरीची व वास्तववादी (प्रथम खडाची प्रस्तावना पहा) अशी माझी भूमिका असल्याने सर्व सुभाषितातील मूलभूत कथा जरी सोश्या उरल्या तरी सुभाषिताच्या 'सु-भाषित ' या गुणात यत्किंचितहि न्यूनता उत्पन्न होते असे मला वाटत नाही कित्येक कवींनी तर, “पुराणातल्या भद्रुतकथा या केवळ कविकल्पना असून आधीच मोठ्या ठरलेल्या कवींनी लिहिल्या म्हणूनच पचल्या, एरवी लहान कवींनी तोलून मापून लिहिले तरी त्याची टर उडविली जाते; पहा "शैलेन्धियति स्म "(प्र ५० श्लो.२०१) तसेच " राम वाटतो तितका मोठा नव्हता, रावणहि वाटतो तितका वाईट नम्हता. ती केवळ आद्यकवि वाल्मीकीचीच कामगिरी" " लङ्कापते सङ्कुचित यशो यत्" (प्र. २ श्लो. ६९)" असे लिहिले, यावरून सुभाषितात काय सागितले, यापेक्षा कसे सागिवले यावर वाचकानी भर द्यावा, कविकौशल्य तेवढे पहावें" या मुद्यावरच सस्कृत कवी येतात सुभाषिताचे रसिकपणे रसग्रहण करण्याच्या वेळी रुक्ष, क्लिष्ट संशोधनाचे विचार मनात आणणाराना (प्र.२ श्लोक ४३) " काव्यार्थास्वादकाले" या श्लोकात सुभाषितकाराने मारलेल्या फरकान्याने सावध होऊन वाचकहि सुमापित चाखताना सशोधनाच्या परिणामाची रुखस लावून घेणार नाहीत अशी अपेक्षा आहे. " नागपूरचे संस्कृत पडित व कवि श्री वर्णकर यानी “या कोशात आधुनिक संस्कृत कवींची सुभाषिते घेण्यास हवीं होती" अशी सूचना केली पण भाषातराच्या परवानगीसह काहीं सुभाषितें पाठवा" असें मी लगेच त्याना लिहिले. पण उत्तर नाही. त्यानी स्वकृत काही सुभाषितें पाठविली असती तर मी या सडात अवश्य यातली भरातीं. संस्कृत श्लोकाचें नुसते समश्लोकीच नव्हे तर समवृत्त भाषातर करण्याचा प्रयत्न अन्योक्ति प्रकरणात केला आहे ३०५ पैकी २६५ श्लोक समवृत्त केले, ते कसे काय साघले तें रसिकांनी पहावें सुभापित कोशाचा प्रथमखड प्रसिद्ध झाल्यावर, दुसऱ्या सडाच्या प्रसिद्धीकरणाच्या मार्गात अनेक अडचणी व विन उपस्थित झाली होती परतु म म श्री. द वा. पोतदार, श्री श्री. श. नवरे, श्री न र. फाटक, तकतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी इत्यादि थोर साहित्यिकानी, मला प्रेमाने, आपुलकीन, सहानुभूतीने, विविध प्रकारे मार्गदशन फेलें, म. म डॉ. वा वि. मिराशी यानी सर्व हस्तलिखित वाचून बऱ्याच चुका दाखवून दुरुस्त्या सुचविल्या, बलवत पुस्तक भाडाराचे श्री. अण्णासाहेब परचुरे यानी, सक्रिय व " साथ " साहाय्य केलें, सातारच्या विमा प्रेसचे में डायरेक्टर श्री. शि गो भावे यानी, वेळ पडल्यास २ महिन्यात सुद्धा पुस्तक छापून देण्याची सिद्धता दाखविली, या सर्वोच्या या साऱ्या साहाय्याबद्दल, तसेच इतर अनेक ज्ञात, अज्ञात स्नेही पाहत्याच्या साहाय्यक सदिच्छाबद्दल मी अत्यत आमारी आहे. १) पुणे विद्यापीठाने या दुसऱ्या खडास १००० म. चे प्रकाशन अनुदान समव केलें, व २) साहित्य, संस्कृति मडळ, महाराष्ट्र राज्य यानी १००० रु. चे प्रकाशनार्थ आर्थिक साह्य म्हणून समत करून प्रत्यक्ष रक्कमहि मला पाठविली. याबद्दल या दोन्ही सस्थाचा मी अत्यत ऋणी असन, कृतज्ञतापूर्वक याचा मुद्दाम उल्लेस करीत आहे. या दोन सस्थाच्या अनुदान समितींतील अत्यत विद्वान् साहित्यिकाना हा ग्रंथ आवडला याबद्दल मला धन्यता वाटते म. म पोतदारापाशी मी अभिप्राय मागितला परतु प्रस्तावना पुरस्कार शोभण्याइतका मजकूर त्यानी पाठविण्यात वोच पुरस्कार म्हणून देण्यास सेमतिही दिली ! आधळ्याने मागितला एक डोळा ! देवाने दिले दोन । प्रथम खडाप्रमाणे या सदाचेहि महाराष्ट्रात रसिकाकडून स्वागत होईल असा विश्वास आहे. ८२ खनाय विल्डिंग, लालबाग, मुबई १२ १२} दि १० ऑरोबर १९६४ ल.गो विझे तेरीस ·संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश खंड दुसरा

·प्रकरण ३१ वें
प्रयास, विरह, विरही, विरहिणी, विरहोत्तर मीलन
(१) प्रवासगमनापूर्वी व नंतर
गद्यार्थ-तुझें जाण्याचे निश्चित झालेच आहे, तर ठीक आहे.
जाशील. एवढी घाई काय आहे? दोन तीन पावलावर तूं
मारिनी
| उभा राहा. मी तुझे मुख डोळे भरून पाहून घेते! रहाटगाडगे
फिरताना, लोट्यातले पाणी जसे पन्हळातून सतत वहात जाते,
नभसि जलदलक्ष्मी सात्रया वीक्ष्य दृष्ट्या
तशासारख्या या जीवनात, तुझी माझी पुन्हा भेट होईल, कां
प्रवससि यदि कान्तेत्यर्धमुक्त्वा कथचित् ॥ न होईल, हे कोण जाणुं शकणार ?
मम पटमवलम्ब्य प्रोल्लिखन्ती धरित्री
यदनु कृतवती सा तत्र वाचो निवृत्ताः ॥१॥
शार्दूलविक्रीडित
देशैरन्तरिता शतैश्च सरितामुरूभृतां काननै-
भार्या
यत्नेनापि न याति लोचनपथं कान्तेति जानन्नपि ।।
विभव नभी मेघांचें, मम पत्नीने उदव पाहून ।
"करिसी प्रवास नाथा! जर" हे अर्ध्यात वास्य सोडून ॥
उग्रीवश्चरणार्धरुद्धवसुधः प्रोन्मृज्य साने दृशौ
मम पसनातें धरुनी, उकरित भूमी, पर्दे खुणावीत
तामाशा पथिकस्तथापि किमपि ध्यायन्पुन क्षते ॥३॥
करती झाली मग ती जें कांही ते मला न वर्णवत ॥१॥
शार्दूलविक्रीडित
गद्यार्थ-आकाशात, मेघाचे वैभव, खूप भरून आलेलें भाले आड, कितीक देश, सरिता, राने, अरण्यें गिरि
पाहून माझ्या प्रियेनें, डोळ्यात पाणी आणून, नाथा! जर तू
यलेंही दिसणे प्रिया न इथुनी, जाणून हे अतरीं ॥
प्रवासास जाणार-" हे वाक्य, कसे बसे अर्धेच सोडून माझे | टांचा, मान करून उंच, पुसुनी नेत्रांतले अथु ते
वत्र धरून, पायानी जमीन उकरीत, मला खुणावीत, त्यापुढे । पाहे त्याच दिशेस पांथ, न कळे चिंतोनिया काय ते ॥३॥
में करती झाली, त्याचे वर्णन माझ्याने करवत नाही.
गद्यार्थ-कान्तेपासून पुष्कळ दूर आल्याने, तिच्या ५
स्वताच्या मध्ये कित्येक देश, शेकडो नद्या, डोंगर, अरण्य आड
शार्दूलविक्रीडित
आलेली आहेत, व या ठिकाणापासन प्रयत्नानींसुद्धा, आपली
गन्तव्यं यदि नाम निश्चितमहो गन्तासि केय त्वरा'
प्रिया दिसणे शक्य नाही, हे कळत असनहि, हा विचारा प्रवासी
टाचा, मान उच करून, डोळ्यातले अश्रु पुशीत-कमला विचार
वित्राण्येव पदानि तिष्ठतु भवान्पश्यामि यापन्मुखम्।। करीत, कोण जाणे, त्याच दिशेकडे पुन्हा पहात आहे!
ससारे घटिकाप्रणालविगलद्वारासमे जीविते
को जानाति पुनस्त्वया सह मम स्याद्वा न वा सङ्गमः ॥२॥
अनुष्टुभ्
शार्दूलविक्रीडित
हारो नारोपितः कण्ठे मया विश्लेषभीरुणा।
जाणे निश्चित हे जरी तव, तरी जाशील! कांही त्वरा?
इदानीमन्तरे जाताः पर्वताः सरिता द्रुमाः ॥१]
राहा सन्निध तूं उभा; तब मुसा पाहून घेतें जरा ॥
मनुष्टुम्
कुंभांचे पन्हळांतुनी जळ गळे तैशाच या जीवनी-
तुझ्यामाझ्यांत साहेना हाराचें मज अंतर ।
होणे मीलन या पुन्हां न अपुलै, जाणील हें कां कुणी?२ आले दोघांत गे आतां नधा, गिरि, वनांतर ॥४॥

·२८४ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ किंवा हेच भार्यत- प्रवाशाने जेव्हां घराजवळ, नवजल भरल्याने, निळ्याकाळ्या न घडो वियोग म्हणुनी हारहि मी घातला न कंठांत! अशा, मेघांस पाहिले, तेव्हा; (हृदयांत घस होऊन ) त्याला आतां आले पर्वत, सरिता, तरु हाय!माड उभयांत ॥४॥ शंका आली की, (माझ्या दीर्घ विरहाने जिवाला कंटाळून, गद्यार्य-(सीताहरणानंतर राम शोक करतो.) गळ्यांत हार आत्महत्येसाठी ) प्रियेने जी चिता पेटविलेली असेल, तिचा हा घातला, तर सीतेच्या व माझ्या भेटीत हाराच्या जाडीच्या धूर तर नसेल ? इतकें तरी अंतर राहून, तितक्या अंशानें, तो वियोगच घडेल; (२) विरही हे सुद्धा मला सहन होत नसे, म्हणून सीतेला भेटतांना, मी आर्या हारसुद्धा गळ्यांत घातला नाही! आणि, आतो...हाय । हाय! पर्वत, नद्या, अरण्ये इतक्यांचे भाम्हां उभयतांत अंतर नूनमयं मे पापः कान्ताविरहो रसायनीभूतः । पडलें आहे! वर्षसहस्राभ्यधिकानयामि कथमन्यया दिवसान ! ।। मार्ग आर्या किमिति सखे! परदेशे गमयसि दिवसान्धनाशयं लब्धुम् ? ) कांतेचा विरह मला झाला दिव्यौषधीच जणुं सरस। वर्षति मौक्तिकनिकरं तव भवनद्वारि काञ्चनी वल्ली ॥५॥ ना तर कसा जगे मी वर्षशता नि सुदीर्घ हे दिवस ॥८॥ भार्यो गद्यार्थ-माझ्या प्रियेचा विरह हाच मला (दीर्घायुषी कां मित्रा! परदेशी धनराशीस्तव दिनांस घालविसी ? / करणाऱ्या) दिव्य औषधीसारखा झालेला दिसतो! नाहीतर फरिते मौक्तिकवृष्टी सुवर्णवल्ली तुझ्याच दाराशीं ॥4॥ सहस्र वर्षांपेक्षां दीर्घ है दिवस, मी कसा जगत आहे ? गद्यार्थ-(धनप्राप्तीसाठी परदेशी गेलेल्या प्रवाशास) मायों मित्री! धनराशींसाठी परदेशांत, की दिवस कंठीत आहेस ? अरे, तुझ्या दाराशी, सुवर्णवल्ली (तुझी सुंदर पत्नी) मौक्तिकांची सगमविरहवितर्के चरमिह विरहो न सड्मस्तस्याः! (अधूची) दृष्टि तिकडे करीत आहे! सगे सैवं तथैका त्रिभुवनमपि तन्मय विरहे ॥९॥ भार्या अनुष्टुभ् यदि वा याति गोविन्दो मथुरातः पुनः सखि । संगाहुनी प्रियेच्या, विरह बरा वाटतो विचारान्ती । संगांत एंकटी ती; विरहीं त्रिभुवन भरून राहे ती ॥१॥ राधाया नयनद्वन्द्वे राधानामविपर्ययः ।।६॥ गंद्यार्थ-प्रियेचा संगम, व विरह, या दोघांचा विचार अनुष्टुम् करता, संगमापेक्षा, तिचा विरहच बरा, असे वाटते; कारण, मथुरेहून हा कृष्ण जर जाई पुन्हां कुठे। संगमांत ती एकही एक व्यक्तीच काय ती मला दिसते. पण राधेच्या दोन नेत्रांत होई 'राधा' विरुद्ध ते ॥ ६॥ विरहांत, मला ती त्रिभुवन व्यापून राहिलेली दिसते. गद्यार्थ-सखे ! जर हा कृष्ण, आतां, पुन्हां, मथुरेहून दूर जाईल, तर, राधेच्या दोन्ही डोळ्यांतून, राधा शब्दाच्या उलट शार्दूलविक्रीडित होईल (अपूंच्या धारा बाहूं लागतील) 'सौमित्र ! ननु सेव्यतां तरुतलं चण्डांशुरुज्जृम्भते" मार्या "चण्डांशोर्निशि का कया. रघुपते! चन्द्रोऽयमुन्मीलति!" आलोकयति पयोधरमुपमन्दिरमभिनवाम्बुभरनीलम् । "वत्सैतद्विदितं कथं नु भवता?" “धत्ते कुरगं यतः" दयितारचितचितानल मोद्गमशङ्कया पथिकः॥७॥ "कासि प्रेयसि हा! कुरड्गनयने! चंद्रानने! जानकि १० भार्या शार्दूलविक्रीडित स्त्री.पेटवी चिता जी, धूर तिचा काय हाच? शंका ही "विश्रांतिस लक्ष्मणा! तरुतळी; चंडीशु तापे पहा!' पथिका ये, जधि नवजलनीलधना तो घराजवळ पाही ७ "रात्री फोटुनि सूर्य हे रघुपते? याला नभी चंद्रहा। गधाये-(प्रियेपासून दीर्घकाळ दूर राहिल्यानें, प्रवाशाला "कैसें जाणसि?" "कुरंगचितिथे तो स्पष्ट पाहून की" वाटते, की, तिने आपली आशा आतां सोडली असेल.) "हा! कोठे अससी कुरंगनयने चंद्राननेजानकि ? १.

·(प्रकरण ३१ ३) निरह; चिरही २८५ गद्यार्थ-(सीताविरहानतर, सीतेचा शोध करता करता शार्दूलविक्रीडित विरहाग्नीच्या दाहामुळे रामाची स्थिति भ्रमिष्टासारखी झाली! | सीतेला जधि राम चिंतित वसे, नेतां तिला रावणे, दिवस आहे की रानी याची सुद्धा शुद्ध, त्याला राहिली नाही | निद्रा सोडुनि जाइ त्यास, जणुं की मात्सर्यरुप्टें मनें ॥ ध्यास एक, सीतेचा म्हणून, त्याच्या समोर सीतेचे नाव | रामाला परि दीर्घ दीर्घचि क्शा रात्री जहाल्या पहा- फाढावयाचे नाही, अशी लक्ष्मण काळजी घेई, पण दुरून, धागा सोडीत्यास निशान, वाटुनि दया की,"एकला जुळून, अचानक सीतेची त्याला स्मृति होई व त्याचा शोक स्फोट राम हा!" ॥१२॥ होऊन बाहेर पडे 1) राम म्हणतो ! "लक्ष्मणा। ये, या झाडा- साली (सावलीला) विश्राति घे। सूर्य फारच तापला आहे!" गद्यार्थ- (सीताविरहात रामाला झोंप का येईना व त्याला लक्ष्मण उत्तरतो, "रघुपते | अरे, रानी सूर्याची गोष्ट का | रानी एवढ्या दीर्घ व अनत का वारल्या याचे साधारण कादतोस १ अरे हा चद्र प्रकाशत आहे!" राम विचारतो | मानवाहून निराळच कारण, कविदृष्टीला दिसले । श्यामसुदर वत्सा, हे तू क्शावरून ओळखलेस १" लक्ष्मण म्हणतो | रामावर दोन सुदरी भाळलेल्या होत्या व सीता एकदाची केव्हा 'त्यावर कुरगाची (हरिणाची) आकृति दिसते त्यावरून!" दूर होते याची त्या वाटच पहात होत्या!) राम सीतेचाध (सूर्यावर ती कधी दिसते काय १) या सवादात कुरग, चद्र है | घ्यास घेऊन वसलेला (व आपल्याकडे बघत सुद्धा नाही हे ) शब्द आल्याने रामाला सीतेची आठवण होऊन शोकविन्हल- | पाहून निद्रा (ही एक सुदरी) त्यावर, (मत्सराने) रागा पणे तो विचारतो " हाय! हाय ! प्रिये, कुरगनयने। चद्रानने! | वून, त्याला सोडून चालती झाली. (दुसरी सुदरी) निशा जरा जानकि, तू कोठे आहेस?" दयाळू होती. रामाची शुश्रूषा, सेवा करायला, सीता नाही, निद्राहि गेली, त्या बिचान्याला एकग कमा टाकावा, म्हणून निशा त्याला न सोडता, त्याची दीर्घकाळ सोनत परीत बसे. स्वागता ... मन्दरेण मथितोऽसि न पापिन्यासितोऽसि तमसा न दुरात्मन् ! आर्या त्वाशरेण शतधा बकरिष्य जानकीमुखसमो यदि न स्या ११ उपनिषद. परिपीता गीताऽपि च हन्त मतिपथ नीता! घसंततिलका तदपि न हा! विधुवदना मानससदनादहियाति ॥ १३ ॥ कांमंदरें घुसळिले न तुला जलात भार्या को राहुने न गिळिलें तुजला नभांत १॥ सीतामुसासि नसतें जर साम्य तूस प्यालों उपनिपदें ती, केली गीताहि पाठ ती सारी। मारून बाण शतधा करितोंच खास ॥११॥ तरिहि न विधुवदना ती मनसदनातून जाइ चाहेरी १३ गद्यार्य (विरहास विसरण्यास) उपनिषद कोळून प्यालों, गद्यार्थ-(विरहानीचा दाह, चद्र अधिकच यादवितो, हे ) गीता अगदी मुसोद्गत केली, तराहि ती सुदर चद्रवदना, माझ्या पाहून राम, त्यावर मनापून म्हपातो-) अरे बडाला। मनरूपी सहनान्न, माहेर जात नाही। (समुद्रमथनाच्या वेळी, त्यातून नुला वर येऊ न देता पाण्यातल्या पाण्यातच ) मदरपवतान घुसळून घुसळून तुला नष्ट उपजाति कसा केला नाही १ (आकाशात) राहूनें (सपूर्णपणे) तुला गिळून विलासिनी काञ्चनपट्टिकाया पाटीरपडैरिही पिलिख्य। काराग्लें नाहीं तुझ सीतेच्या मुखाशी साम्य नसते तर मीच तुला बाणानी मास्न तुझ्या शमर चिंध्या करून टाकल्या | तस्या कपोले व्यलिखप'वर्गमोठे 'त'वर्ग चरणे 'ट'वर्गम् ॥ असत्या! उपजाति अनुष्टुम् स्त्रीचिन गंधेच सुवर्णपृष्ठी मनोविनोदा विरहीच काढी ।। सीताचिन्ताकुले रामे निद्रा निरगमट्टपा। गाली तियेच्या लिहिला'प'वर्ग कयमेकाकिन जवामित्येव न जहौ निशा॥१२॥ 'त'वर्गोष्ठी, चरणी 'ट' वर्ग'॥१४ १

·२८६
संस्कृत-मराठी-सुभापित-कोश, खंड २
गद्यार्थ- एका विरही पुरुषाने, सोन्याच्या पाटावर, चद-
मायाँ
नाच्या गधाने, आपल्या प्रियेचे चित्र पादले. आणि
गालावर 'प'; ओष्ठावर 'त'; व पायावर अशी अक्षरे | कृष्णा ते कचसंहतिरम्बुजनयने तयाधरः शोणः ।
फाढली ! ( 'प' हे 'प' वर्गाचे (ओष्ठव्य). दोन्ही ओठ | त्व सुरतरङ्गिणी कथमभितस्तापी न ते वियोगः स्यात् ! १७
मिटल्याशिवाय 'प' म्हणता येत नाही. अर्थात, 'प' वर्ग हा
मायाँ
चुदनाचा सूचक म्हणून तो गालावर काढला. 'त' हे दतव्य ! वेणी तव ही कृष्णा, हे कमलाक्षी तुझा अधर शोण !
म्हणून, दतत्रण करण्याच्या जागी, म्हणजे ओष्ठावर, 'त'
वर्ग लिहिला. 'ट' हे मूर्धन्य. म्हणजे टाळूशी, डोक्याशी सनद्ध, तूंसुरनदी स्वये मग तापी तय कां पियोग व्हावा न ११७
व डोके टेकण्याचे सूचक ! प्रियेचा अनुनय करताना, ज्या
गद्यार्थ- हे कमलाक्षि ! तुझी वेणी ही कृष्णा (काळी;
जागी मूध टेकावयाचे त्या पायावर, यासाठी '' हे मूर्धन्य | किंवा कृष्णानदी) तुझा अधर हा शोण (लाल; किया चोण
लिहिले.)
नावाचा नद) तू स्वत सुरनदी (गगानदी; स्वच्छ, सुदर, शीतल,
पवित्र,) मग तुझा विरह तापी (तापदायक; किंवा तापी नी)
अनुष्टुभ
का होणार नाही ? (एक बाजूने सौंदर्यवर्णन व दुसरीकडून
यदि स्मरामि तन्वड्गी जीविताशा कुतो मम ।।
नद्याची नावें आणली आहेत)
अथ विस्मृत्य जीवामि जीवितव्यसनेन किम् ॥ १५॥
अनुष्टुम्
वसंततिलका
स्मर्तव्योऽहं त्वया कान्ते ! न स्मरिष्याम्यहं तव
जेव्हां प्रिये ! तुजसि मी स्मरतों मनांत
स्मरण चेतसो धर्मस्तच्चेतो भवदाहृतम् ॥ १८॥
आशा तदा नुरतसे मज जीवनांत ॥
राहं वर्षे तुजसि विस्मरनीच जेन्हां
मनुष्टुभ्
गोडीच जीवनि नुरे मजलागि तेव्हां ॥ १५ ॥ स्मृति माझी धरी कांते ! मी तुझी ठेवणार न!
गद्यार्थ-~-प्रियेचे स्मरण करीत जगावें, तर, विरहाने, दुःखानें
स्मृति हा धर्म चित्ताचा तें तूं नेलेंस चोरन ।। १८
कोणत्याहि क्षणी मृत्यु येईल, म्हणून, जीवनातलीआशाच खुटून गद्यार्थ- कान्ते आठवण ठेवावयाची, ती, तूच माझी
जाते. बरें, तिला विसरून जगावें, तर, जगण्याचें सकट ज्यासाठी ठेव; मी काही तुझी ठेवणार नाही ! कारण, आठवण हा
सोसावे, असा अर्थ, अशी गोडीच त्यात उरत नाही! हृदयाचा धर्म आहे; आणि, माझे हृदय तर तूच चोरुन नेलें
आहेस! (किंवा २ ते ४ ओळीत प्रियेचें उतरहि असू शकेल.)
चुतविलवित
अहमिहैव वसन्नपि तावकस्त्वमपि तत्र वसन्यपि मामका ।
हृदयसड्गम एव सुसड्गमा न तनुसड्गम एव सुसड्गमः।।
पसंतालिका
द्रुतविलचित
द्यूते पणः प्रणयकेलिपु कण्ठपाशः
क्रीडापरिश्रमहरं व्यजन रतान्ते ॥
तयचि मी, वसतो जरि हा इथे
शय्या निशीयसमये जनकात्मजायाः
ममचि तूं अससी वसुनी तिथें ।
हृदयमीलन हेच सुमीलन
प्राप्त मया विधिपशादिदमुत्तरीयम् ॥१९॥
न तनुमीलन मात्र सुमीलन ॥ १६ ॥
शार्दूलविक्रीडित
गधार्थ-हे प्रिये, मी जरी (तुझ्यापासून दूर) इथे रहात | धृती जो पण; कण्ठपाश, रमतां प्रेमांत, जो जाहला
आहे तरी तुझाच आहे. त् तियें (दूर) रहातेस, तरी, माशीच झाला जो सुरतयमापहरणा पंखा रतान्ती भला॥
आहेस. हृदयमीलन, हेच उत्तम मीलन, पेवळ तनुमीलन, हॅच | रात्री आळस वाटतां कधिकधी शय्येपरी योजिला
काही उत्तम मीलन नसते.
... सीतेचा मज तोचदैवगतिने शेला महा लाभला ॥१९॥

·आज, ... मन्दाक्रान्ता (प्रकरण ३१ वें) विरही, विरहिणी २८७ गद्यार्थ-(रामाला सीतेचा शेला सापडला तेव्हाचे त्याचे गद्यार्थ-प्रासादात ती! सर्व दिशात ती! मागे ती! पुढे ती! उद्गार ) प्रेमाच्या खेळात आम्ही द्यूत खेळताना, जो शेला, पण | शय्येवर ती | विरहातुर मला मार्गामार्गातून सर्वत्र तीच दिसते. म्हणून लावीत असू , एकमेकाना जवळ ओढण्यासाठी, ज्याचा हे माझ्या चित्ता । माझी प्रकृति दुसरी कुठली नाहीं, तीच! ती कठपाश आम्ही क्ला सुरतश्रमानतर उकाडा घालविण्यासाठी, | ती ती । ती ती!सर्व जगभर ती! काय हा विलक्षण अद्वैतवाद! ज्याचा पसा म्हणून उपयोग, आम्ही क्ला, कधी, रात्री, (प्रकृति व पुरुष एकरूप झाले।) आळस आला, तर ज्यावरच आम्ही झोपत असू, असा तो (इतक्या प्रेमळ स्मृतींनी भरलेला व भारलेला) सीतेचा शेला, | (३) विरहिणी दैवयोगाने, माझ्या हाती आला, हे केवढे भाग्य ? शार्दूलविक्रीडित आहारे पिरति समप्रविषयग्रामे निवृत्ति परा मन्दाक्रान्ता नासाने नयन तदेतदपर यच्चैफतान मन ॥ भित्त्वा सद्य किसलयपुटान्देवदारुद्रुमाणा मौन चेदमिद च शून्यमखिल यद्विश्वमाभाति ते ये तक्षीरस्तुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ता ॥ तब्रूया सखि योगिनी किमसि भो किंवा वियोगिन्यसि २२ आलिङ्ग्यन्ते गुणपति ! मया ते तुषाराद्रिवाता पूर्व स्पृष्ट यदि फिल भवेदगमेभिस्तवेति ॥२०॥ शार्दूलविक्रीडित खाशी अन मुळी न सर्व विषयी आली निवृत्ती पुरी नासाग्री नयने धरून बससी एकाग्रचित्तापरी॥ पानापानातुनि घुसुनि, जो दक्षिणेच्या दिशेने घेसी मौनचि विश्व सर्व तुजला हे शून्यसें भासतें चाहे पारा सुरभि वनुनी देवदारू चिकानें ।। तू का योगिनि वा वियोगिनि ससे झालीस गेसागतें। आलिंगी मी पवनहि सखे। तो हिमाद्रीवरील- वाटे, याते प्रिय तव तनुस्पर्श झाला असेल ॥२०॥ गद्यार्थ—-मुळी अन्न सात नाहींस सव विषयाचे ठायीं तू निवृत्त झाली आहेस । नाकाच्या शेंड्यावर दृष्टि लावून, तू गद्यार्थ- (मेघदूतातील यक्ष आपल्या प्रियेला कळवितो-) | एकाग्रचित्त बसली आहेस । इकडे, मोन धारण केले आहेस, हे गुणी प्रिये । देवदाराच्या चिकामुळे सुगंधित झालेले, आणि, आणि, सारे विश्व तुला शुय भासत आहे | सरो! तू काय कोवळ्या पानाच्या झुपक्यातून घुस्न, वाट काढीन, उत्तरेकडून, | योगिनी झाली आहेस, की, वियोगिनी, तें साग बरें। दक्षिणेच्या दिशेने वहात येणारे, हिमालयाकडील वारे, त्याना निश्चितपणे, तुझा अगस्पश घडलेला असणार, या कल्पनेनें, मी शार्दूलविक्रीडित अगावर घेऊन आलिंगीत असता! पक्षमाप्रप्रथिताश्रुबिन्दुनिकरैर्मुक्ताफलस्पर्धिमि मन्दाकान्ता कुर्वन्या हरहासहारि हृदये हारापलीभूषणम् ।। प्रासादे सा दिशि दिशि च सा पृएत सा पुर सा बाले ! बालमृणालनालयलयालडकारकान्ते करे पयङ्के सा पथि पथि च सा तद्वियोगातुरस्य ॥ विन्यस्याननमायताक्षि सुकृती कोऽय त्वया स्मयते १२३ हहो चेत प्रकृतिरपरा नास्ति मे काऽपि सा सा शार्दूर विक्रीडित सा सा सा सा जगति सकले कोऽयमद्वैतसाद १२१ डोळ्यातून सुमौरिकापरि ससे! अश्रू तुझे बाहुन मन्दाक्रान्ता झाले ते शिवहासशुभ्रहृदयीं हारापरी भूपण ! प्रासादी ती!दादिशिंहि ती! मागुती ती! पुढे ती टेकोनी मुख, पद्मतन्तुचल्ये सौदर्यशाली, करी शय्येला ती! चिरह घडता मार्गमार्गी दिसे ती॥ सागे। आठविसी सुधन्यचिअशा कोणास तू सुदरी? चित्ता! माझी प्रकृति न दुजी अन्य कोणीहि ती ती! गद्याय-मोत्याशी स्पधा करणाऱ्या, पापण्याच्या टोकाशी ती ती! ती ती!सफल जगती काय अद्वैतचित्ती लक्न टपरपसारी पडणाऱ्या अभूनी, शक्राच्या हास्याइतक्या ... 41 ·आहेस? २८८ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ शुभ्र तुझ्या हृदयावर, हाराच्या रागांची शोभा आणीत, त्रिस- द्रुतविलयित तन्तूच्या वलयानी, सौंदर्यशाली झालेल्या, हातामध्ये, आपले मुस टेकून, हे सुदरि ! तू कोणा सुधन्य पुरुषाचे स्मरण करीत दिनचि गे बरवा परि रात्र न मज वरी रजनी, न लगे दिन ।। क्षय असो परि या उभयांप्रति प्रियजना न घडे जर संगति ॥ २६॥ शार्दूलविक्रीडित धम्भिल्ल न परिष्करोति कुसुमैनालङ्करोत्याननं गद्यार्थ-विरहिणीला, केव्हा केव्हा, वारतें, दिवसच घरा ! लीलाकीरकिशोरमादरतया नालापयत्याकुला ।। रान नको. (दिवस क्साहि सखीजनासमवेत किंवा कार्यव्यापृत- त्वात काढता येतो.) केन्हा वाटते, आपली रात परी! नोल्लास प्रतिपद्यते न तनुते सलापमालीजनै (निर्वेधपणे प्रियकराचे चिंतन करता येते. दिवसा ते जमत माना चम्पकमालिकेव निरहे खीणा सदावर्तनम्॥२४॥ नाही, म्हणून-) दिवस नको. पण, दिवसा काय किंवा, पार्दूलविक्रीडित रानी काय, पेव्हाच जर प्रियजनाच मीलन व्हायचे नसेल, तर आग लागो, दिवस व रात्र, दोघानाहि । शृंगारी नच केश माळुनि फुलें, ना शोभवी आनन बोले कीरशिशूस आउलमने खेळांतही शब्द न ॥ दुतविलंबित होई भाषण ना सख्यांप्रति, मना उल्हास वाटेच न कति न सन्ति जना जगतीतले तदपि तद्विरहाकुलित मन । चाफा होइ मलूल, तेवि, विरही स्त्रीसदावर्तन ॥२४॥ कति न सन्ति निशाफरतारका कमलिनी मलिनी गद्यार्थ--फुलं घालून केस शृगारीत नाही, मुखाला रविणा विना ॥२७॥ शोभा आणीत नाहीं, खेळायच्या पोपटाच्या पिल्लाशी, आस्थेने, दोन शब्द बोलावयाचे, तेहि अतयंग्रतेने बोलत नाही, द्रुतविलबित जिवाला उल्हास वाटत नाही,--- सख्याशी सुससवाद होत कितिन का जगती असती जन? नाही, --एकाद्या कोमेजलेल्या चपकमालेसारखें विरही स्त्रीचे परि सख्याविण आकुल हे मन ॥ वागणे असते. नमि शशी न न कां किति तारका ? कमलिनी मलिनी रविवीण कां? ॥२७॥ भनुष्टुभ गद्यार्थ-जगभर माणसें थोडी का आहेत? पण एका या पश्यन्ति प्रिय स्वप्ने धन्यास्ता खल योषितः । प्रियकरावाचून (एकलकोंडे) मन व्याकुळ होतें सरें! आशात चद्र तारे काय योडे आहेत ? पण, एका सूर्याविना अस्माक तु गते कान्ते गता निद्राऽपि वैरिणी ॥२५॥ कमलिनी मलिन होत नाही का? अनुष्टम शिखरिणी प्रियातें जीवघे स्वमी ससे! स्त्री धन्य तीसरी। नाथासच गेली गे मन्निद्रा वैरिणी परी ॥२५॥ " इदानी तीव्राभिर्दहन इव भाभिः परितृत किमाश्चर्य सूर्य, किमु सखि रजन्यामुदयति ।" ।। गद्याय-(ससे!)ज्या स्त्रिया, स्वप्नात का होईना,(विरहात,) आपल्या प्रियकराचे मुर्ख पाहतात त्या धन्यच! परतु, माझी "अय मुग्धे चन्द्र " " किमिति मयि ताप प्रकटय-" निद्रा वैरिणी, माझ्या प्रियासमवेतच माझ्यापासून दूर गेली ! "त्यनाथानों वाले मिमिव विपरीत न भवति?"॥२८॥ (स्वप्न पडायला झोप तर आली पाहिजे ना]) शिखरिणी "क्सा आतां राधी रवि उगवुनी चंडपिरण दुसविलंबित ससे! जाळी मात सतत जणु आश्चर्य घडुन?"॥ वरमसौ दिवसो न पुनर्निशा ननु निशैव वर न पुनर्दिनम् । शशी हागे मुग्धे!" "मंगमजचि का ताप प्रकटे?" उभयमेतदुपैत्वयबा क्षय प्रियजनेन न यत्र समागम ॥२६॥ | "अनाथांना, याले! जगात न घडे काय उलटें ।" २८ ...

·(प्रकरण ३१ ३) विरहिणी ... गधार्थ-(१० व्या श्लोकातल्या रामाप्रमाणेच या विर । ही जटा नाही तर (तेल न लावता जगळलेला) वेणींत गुडा- हिणीची अवस्था झाली आहे.) ती म्हणते " काय ग सखे, ळलेला हा देशकलाप आहे. गळ्याशी का दिसते, ती कस्त्री ज्वाळानी घेढलेल्या अग्नीप्रमाणे, उष्ण किरणानी घेष्टिलेला हा आहे, शकराचें हालाहल नव्हे. डोक्यावर शुभ्र फुलाची वेणी सूर्य, रात्री उगवला, हे केवढे आश्चय ?” सखी सागते “अग | आहे. ती तुला चद्रकोर वाटली की काय? माझ्या अंगाला, हा चद्र!" विरहिणी विचारते, “मग हा माझ्यावर आग का | वियोगामुळे, भुरकट रखरखीतपणा आला आहे । तुला काय ओकतोय १" सखी सागते, " वाले अनाथाच्या (नाथ जवळ वाटलें तें शकराचे चिताभस्म १ अरे मदना ! चुकून मला शकर नसलेल्याच्या) बानतींत सर्वच घटना उलथ्या घडत असतात । समजून का उगाच छळीत आहेस ? (मग चद्र भाजणारच!) घसततिलका मन्दाक्रान्ता अगानि मे दहतु कान्तवियोगवाहि भस्मीभूत कुसुमविशिख शम्भुनेत्राग्निनाऽभू- सरक्ष्यता प्रियतमो हृदि वर्तते य.। उज्यालादायी तदनु मनसि प्राप्तजन्मा बभूव ।। इत्याशया शशिमुखी गलदश्रुपिन्दु- भूयस्तस्मिन्दिरहदहनै हितोऽसौ मयैव धाराभिरुष्णमभिषिञ्चति हृत्प्रदेशम् ॥३१॥ कुत्रोत्पन्नो व्यथयति पुनर्मामहो तन वेनि ॥२९॥ वसंततिलका मन्दाक्रान्ता जाळोच देह विरहान्नि! परी हृदिस्थ नेत्राग्नीने स्मर जरि शिवे जाळुनी भस्म केला राहो सुरक्षित सदा हृदयात नाथ ॥ जन्मा येई मम मलि पुन्हां जाळण्याला जिवाला॥ ही स्त्री जणूं मनिं धरून अशीच आशा मीही स्याते विरहदहने जाळिलेले असून शिंपून अश्रु निवची हृदयप्रदेशा ॥३१॥ अद्यापीही मजसि न कळे पीडितो तो कुठून ? ॥२९॥ गद्यार्थ— शकराने, आपल्या डोळ्यातल्या अमीनें, मदनाला गद्यार्थ-विरहानीने माझा इतर सर्व देह जळून जावो! पण जाळून भस्म केलें, तरी, पुन्हा, त्याने मला जाळण्यासाठी, | हो, अशा हेतूनें व आशेने, जणू काय, ही चद्रानना विरहिणी, माझ्या हृदयांत बसणारा, माझा प्राणनाथ, तरी, तिथे सुरक्षित हृदयात जन्म घेतला मीहि, माझ्या विरहानीने त्याला भाजून फाटलेच आहे, तरी, तो, आणखी कोठे उत्पन्न होऊन, मला | आहे । (आग लागल्यावर, जेवढा भाग आपल्याला वाचवा- आपल्या उष्ण हृदयप्रदेशाला आपले अनु शिंपून निववीत पुन्हा पीडा देत आहे, ते काही कळत नाही। वयाचा असेल तेवढ्यावर पाणी मारीत रहावे लागते. शिखरिणी दुतविलबित जटा नेय वेणीकृतकचकलापो, न गरल गले कस्तूरीय; शिरसि शशिलेखा न, कुसुमम् ।। मधुरय मधुरैरपि कोकिला क्लफलेमलयस्य च वायुभि । विरहिण प्रतिहन्ति शरीरिणो रिपदि हन्त सुधाऽपि इय भूतिर्नाङ्गे, प्रियविरहजन्मा धलिमा ! पुरारातिभ्रान्त्या कुसुमशर। किंमा व्यथयसि॥३०॥ विपायते ॥ ३२॥ शिसरिणी द्रुतविलवित जटा ही ना, वेणीमधिल कच हे, ना विष गळां, ऋतु वसंत हि कोकिल कजनें परी फस्तूरी रे, शिरि कुसुम हैं, ना शशिकला!॥ मलयही निज शीतल वायुर्ने । वियोगें झालें भी भुरकट, न हे भस्म तनुसी तनुस पीडितसे विरही सदा स्मरा! कां रे माते, शिव समजुनी व्यर्थ छळिसी१३० विपदि हा! विषरूपचि घे सुधा ॥ ३२॥ गधार्य- (शंगारविहीन विरहिणीचा अवतार आणि गवार्य-सतश्च (भापया पुलापळाच्या वैम्वानें), शंकराना अवतार योत साम्य मास्न मदन, तिला शकर समजून | कोक्लि भापल्या पूजनानें भाग मलय, भारल्या, चदन- तिच्यावर हल्ला चदवितो की फाय!) विरहिणी म्हणते " अरे सपकाने शील अशा वायूनें, विरहीमनाच्या देहाला नेहमीच , ૨ ·२९० सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ पीडा देतात! माणसावर एकदा विपत्ति येऊ लागल्या की अमृत- शार्दूलविक्रीडित सुद्धा विषासारसें होतें. ... | सायं नायमुदेति वासरमणिश्चन्द्रो न चण्डद्युति---- शार्दूलविक्रीडित नाग्नि कयमम्बरे झिमशनिःस्वच्छान्तरिक्ष स्थितः ॥ हन्तेद निरणायि पान्थरमणीप्राणानिलाशाशया पाटीरद्रुभुजङ्गपुगवमुखायाता इवातापिनो वाता वान्ति, दहन्ति लोचनममी ताम्रा रसालद्रुमाः ॥ धावद्घोरविभावरीविषधरीभोगस्य भीमो मणिः ॥३६॥ एते हन्त किरन्ति कूजितमय हालाहल कोकिला शार्दूलविक्रीडित बाला बालमृणालकोमलतनु प्राणान्कथ रक्षतु ॥३३॥ | ना सूर्योदय रात्रि; तापकर, त्याअर्थी शशी हा नसे दावानी कुठुनी नभी ? अशनि का स्वन्छांतरिक्षी वसे शार्दूलविक्रीडित "रात्रीरूपचि सर्प पांथरमणीप्राणांस भक्षावया वारे चंदनसर्पसंग घडुनी संतप्त हे चाहती धावे, तच्छिरिचाच घोर मणि हा "या पातले निर्णया आम्रांचे नवरक्तपल्लव जणूं नेत्रांस यां जाळिती ॥ गद्यार्थ- (विरहिणी, चद्र तापद का ? याविषयीं तर्क हेही कोकिल, कूजने चहुंकडे हालाहला फेकिती वितर्क करीत आहे) हा सूर्य म्हणावा, तर तो रात्री कसा उगवेल ? वाला पद्मकलीसमा मृदुतनू रक्षो कशी प्राण ती १॥३३॥ ताप देतो, त्याअर्थी, हा चद्रहि नाहीं ! दावाग्नि म्हणावा, तर गद्यार्थ -(मलयावरून येणारे) घारे, तेथील चदन तो आकाशात कसा ? जळजळती वीज विवा वज्र म्हणावें, तर वृक्षावरील सर्पाच्या विषारा निश्वासामुळे तापून गलेले असे | दग नसता, स्वच्छ आकाशात ते कुठून ? हा । (आता कल्पना वहात आहेत आम्रवृक्षाना फुरलेली ताबुस नवी पालवी | बरोबर जमली !) ज्याचे प्रिय प्रवासास गेले आहेत, अशा (अग्नीच्या रगाची) जणू नेनाना जाळीत आहे पाथाच्या स्त्रियाचे प्राण भक्षण करावयास धावणारी, जी रात्र- आणि हाय हाय । हे कोकिल आपले कूजितरूपी हालाहल सर्वत्र रूपी नागीण, तिच्या शिरावराल हा भयकर मणि भाहे । या शिंपीत आहेत । तेव्हा कमलाच्या कोमल फळीसारख्या मृदुतनु निणयाप्रत मी आले आहे । बालेने आपले प्राण कसे वाचवावे पृथ्वी मालिनी न नीतमुपनासिक परिमलव्ययाशझ्या न हन्त पिनिवेशित विरहाहिकुण्डे हदि । कथय कथमिवाशा जायता जीविते मे दृशोहिरिति श्रुतौ न रिहित प्रियप्रेषित मलयभुजगवान्ता वान्ति वाता कृतान्ता ।। करे कमलमर्षित मृगदशा दृशा पीयते ॥ ३७॥ अयमपि खल्ल गुञ्जन्मञ्ज माकन्दमौलौ चुलकति मदीया चेतना चञ्चरीक ॥ ३५॥ शार्दूलविधीडित नाकाशी न धरी, सुगंधहि कमी होईल या भीतिने मारिनी भाजोना विरहाग्नि, यास्तव हदीं तें ठेविलेंना तिने ॥ वद मजसि असावी जीविताशा कशी ती धाडी वल्लभ, दृष्टिआड नसण्या खोलीन कानावरी यमच अहिमुखींचे वात जेथे वहाती। दृष्टीनेच पिते मृगाक्षि कमला, ठेवोनियातें करीं ॥३७॥ मृदुरणन करोनी आम्रवृक्षावरी तो पिउनिच जणुं माझें, भृग, चैतन्य घेतो ॥३५॥ गद्यार्थ-(एका विरहिणीला) तिच्या यल्लमानें एक कमल पाठविल. ते तिनें, त्याचा हुगूनहुगून सुगध कमी होइल, या गद्यार्थ- मलयावरच्या रुपानी पूत्तारलेले, जणू यमस्वरूपच | भीतीने, नाकाशी नेट नाही. विरहाग्नीचे ज्णु कुड अशा असे वारे जेथे वहात आहेत- आणि आम्रवृक्षावर मजुल | हृदयावरहि तिनें तें ठेविल नाही । (त्या अग्नीने त करपेल या गुंजारव करीत तो भ्रमर, जेयें, माझ जणु चैतन्य पिऊन घेत | भीतीने ) आपल्या प्रियाने पाडलेल, ते फमल, दृष्टीभाड भाहे. तेथे मी जीविताशा कशी घस्न रहावें? साग! क्षणभर सुद्धा न व्हावे, म्हणून, तिने ते पानावरसुद्धा सोवर ...

·(प्रकरण ३१) वे पिरहिणी ... नाही. तर आपल्या हातात ठेवून, ती मृगाक्षी तें वेवळ दृष्टीनेच गद्यार्थ-विरहामध्य स्त्री ही कालागुरूच्या लेपाला हालाहल पीत राहिली. ... समजते ( रगसादृश्यामुळ व अधिकच दाहक होतो म्हणून) आणि नीलकमलाच्या मालेला सर्पावलि समजून मिते. इद्रवज्रा काचिन्मृगाक्षी प्रियविप्रयोगे गन्तु निशापारमपारयन्ती ॥ शार्दूलविक्रीडित उद्गातुमादाय करेण वीणामेणाङ्कमालोक्य शनैरहासीत् ३८ साक्षी पाणिनिपीडनस्य कुचयोराजन्मबन्धुश्च मे उपजाति मुद्राकोऽयमनगलेखनिधिषु द्यूतग्लहे बन्धकः।। जाऊं शके पार न जी निशेच्या अन्तः शून्यमिर प्रियेण हृदय मूत मयि प्रेषित अशी कुणी स्त्री विरहीं प्रियाच्या । चक्षुर्मड्गलम गुलीयकमणिः सोऽय चिराद्वीक्ष्यते ॥४१॥ गाण्यास वीणा स्वकरांत घेई मृगांक पाहून हळूच ठेवी ॥ ३८॥ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ-रान जाता जात नाही, अशी प्रियविरहाने जिची | साक्षी मत्कुचमर्दनी, मजसि जी आजन्म बंधूजन स्थिति झाली आहे, अशी कुणी एक मृगनयना, गायन करण्या मुद्रा ही स्मरलेखनावर; तशी धूती महाली पण ॥ साठी वीणा हाती घेती झाली । परतु, इतक्यात चद्र व त्याच्या अत शून्यचि मूर्त या स्वहृदया कांते मला धाडिल वरचा तो मृग तिच्या दृष्टीस पडला व तिने पुन्हा ती वीणा | नेना मगल अगुठी, मणि, किती काळे बघाया मिळे ४१ हळूच साली ठेवली. (कारण मृग (हरिण) हा फार गान लुब्ध, आपले गायन ऐकण्यासाठी तो व त्याच्यापायीं अर्थात् | गद्यार्थ-(प्रियकराने, प्रियेच्या समाधानासाठी, आपल्या चद्रहि थावून राहील व गायन चालू आहे, तोवर रात्र कमी | बोटातली अगुठी, तिला पाठविली, ती पाहून ती म्हणते) न होता थबकून राहील ! अशी भीति तिला वाटली.) माझ्या कुचमर्दनाची साक्षीदार, आजन्म मला बाधवासारखी, मदनलेसावर जणू मुद्राच, द्यूतात पण, (विरहाने आम्हा आर्या दोधाचींहि हृदय शून्य तेव्हा) जणू हृदयाचे मूर्तिमत चित्र पूर्व जलदजलाकुलदिड्मण्डलपद् रियोगिनीदवदनम् । अशी ही अत शून्य (मध्यभागी पोकळ) अगुठी प्रियाने गलदनिरतसलिलभर पश्चादिव जायते गगनम् ॥३९॥ मला पाठविली आहे. माझ्या डोळ्याना मगल, अशी ही १ तीवरील रत्न किती दीर्घ कालानतर आज माझ्या दृष्टीस पडली आर्या आहेत आधी थियोगिनीमुस वर्षानतुजलदपूर्ण जणुं गगन । संतत अश्रुपरी जळ गळुनी जाई पुनश्च निवलून ॥३९॥ अनुष्टुभ गद्यार्थ-विरहिणीच मुख हे पावसाळी गगनासारसे असते, यदीयरलमालोक्य गतः प्रेयान् वियुज्यते । प्रथम, ते पाण्याने भरलेल्या मेघानी दशदिशा व्यापल्यासार आलोक्ये क्थ सख्यस्तस्य चद्रमसो मुखम् ॥४२॥ असते, नतर सतत अश्रुरूपी जळ गळून गल्यावर (पावसा नतरच्या) आकाशासारखे स्वच्छ होतें (वियोग सपताच.) मार्या ...ज्याचे वळ पाहोनी, प्रिय गेला-मी वियोगिनी झालें। भार्या पाहूं कैसें ससये त्या चंद्राचेंच तोंड मी काळे ? ॥४२॥ कालागुरुद्रव सा हालाहलपद्विजानती नितराम् । अपिनीलोत्पलमाला बालाव्यालारलिंग्लिामनुते। १०। गद्यार्थ- (प्रासाला जाताना मुहूर्तासाठी ज्योतिथी चद्र- बळ पाहतात त्यावर कोटि) हे सख्यानों (बघ, कसा सुदर चद्र भार्या उगवला आहे, असे तुम्ही म्हणता खरे, पण) ज्याचे बळ चिरही स्त्री कालागुरुलेपन हालाहलापरी मानी। पाहून माझा प्रियकर प्रवासाला गेला व मी विरहिणी झाले, नीलफमलमालेलाव्यालायलि समजुनी घसे भिउनी ४० त्या मेल्या चद्राचे तोंड तरा मी कशी पाहीन ? IN ...

·२९२ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश , खंड २ मालिनी आतां समागम असाव तुझा घडून न्यजनमरुतः श्वासश्रेणीमिमामुपचिन्वते त्या वाढतील तर धन्यचि मी बनेन ॥४४॥ मलयजरसो धाराबाष्पं प्रपञ्चयितुं प्रभुः ।। गद्यार्थ—हे प्रिये ! तुझी भेट होण्याचे माझे मनोरथ पूर्ण कुसुमशयनं कामास्त्राणां करोति सहायता झाले नव्हते, तेव्हा माझ्या रात्री, त्यांना शभरने गुणल्या- द्विगुणगरिमा कामोन्मायः कथं नु विरंस्यति॥४३॥ सारख्या, दीर्घच दीर्घ झालेल्या होत्या! आता तुझा समागम आर्या घडल्यावरहि जर त्या तशाच लावत राहतील तर मी धन्य धन्य होईन! पंख्याचाधाराहाअधिकचि निःश्वास हाय! वाढवितो। चंदनरसही मम या अधिकाधिक सिवांसयाहवितो॥ मालिनी पुप्पांची शय्या ही मदनशरांनाच साह्य जणुं करिते! द्विगुणित छळ मदनाचा मिटे कशाने मुळी न मज किमपि किमपि मन्दं मन्दमासक्तियोगा--- कळते॥४३॥ दविचलितरुपोल जपतोरक्रमेण ॥ गद्यार्थ-विरहिणी आपली दशा सागते--पख्याचा धारा अशिथिलपरिरम्भज्यापृतैकैकदोग्यो- ध्यावा तर उष्ण नि:श्वास आणखी आणखी वाढत जातात! रविदितगतयामा रात्रिरेव व्यरंसीत् ॥ ४५ ॥ चदनरसाने (शाति न वाटता) अश्रुधारा मात्र अधिकाधिक वाहू लागतात. पुष्पाची शय्या ही (सुसनिद्रा आणण्या- आर्या ऐवजी) मदनाच्या शस्त्रात भरच टाकिते (पुष्प हा मदनाचा काहींतरि, काहींतरि, हळू हळू, प्रणयरंग वाढोनी । वाणच) अशा त-हेने दुप्पट शक्ति झालेल्या मदनाने केलेला | हालवितां न कपोलहि, मधुर असंबद्ध शब्द बोलोनी॥ छळ क्सा थावणार कोण जाणे! ...दोनहि कर गढलेले परस्परां कवळण्यांत दृढ भारी। घटिकाप्रहर न कळतां, वार्ता उरल्या नि संपल्या (४) विरहोत्तर पुनीलन रात्री॥४२॥ पुप्पितामा गद्यार्थ—(श्रीराम व सीता याची रावणवधानतरची भेट.) अनधिगतमनोरयस्य पूर्व शतगुणितेव गता मम त्रियामा।। प्रणय, आसक्ति, औत्सुक्य, याच्या ओढीनें, एकमेकाना गाई यदि तु तव समागमे तथैव प्रसरति सुश्रु ततः कृती भवेयम् ४४ आलिंगन देण्यात याहू गढून गेलेले आहेत आणि गालसुद्धा वसंततिलका न हालविता, काहीतरी काहीतरो, हळूहळू असंबद्ध बोलण्यात, होते मनोरथ जधीं मम गे अपूर्ण घटकामहर केव्हा गेले, याचा पत्ता न लागता त्याचा रान तेवढी रात्री सुदीर्घ जणुं शंभरने गुणन ॥ सपली-(आणि गोष्टी काहीं सपल्या नाहीत.)

·प्रकरण ३२ वें ... यश, कीर्ति, दुष्कीर्ति, स्तुति, प्रसिद्धि, निंदा, निंदक, आत्मश्लाघा- मनुष्टुम् गद्यार्थ- जर रणागण सोडून गेल्याने, मृत्यूपासून भयच देहे पातिनि का रक्षा यशो रक्ष्यमपातवत् ॥ नसेल, तरच तुम्ही इथून अन्यत्र जाणे युक्त होईल. पण, का नरः पतितकायोऽपि यशकायेन जीवति ॥ १॥ ज्याअर्थी, प्रत्येक प्राण्याला, मरण हे भटळच आहे, तर, उगाच यश मलिन करतां? पसंततिलका रंझू नये पतनशील अशा तनूस शार्दूलविक्रीदित रक्षा अपात्य असल्या अपुल्या यशास ॥ झाला जरी पतित, देहचि हा मरून लोभश्चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किं पातकै ! राहे समुन्नत यशस्तनु तो धरून ॥१॥ सत्यं चेत्तपसा च किं, शुचि मनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् ॥ सौजन्यं यदि किं गुणैः सुमहिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः ! गधार्थ- देह हा पतनशीलच आहे, त्याचे रक्षण कशाला सद्विद्या यदि किं धनैरपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना ? ॥३॥ करीत असता ? कधी न पडणारे असे जे यश त्याचे रक्षण फरणे योग्य. मनुष्य, देहाने अरी पतित (मृत) झाला, तरी, तो भार्या पशाशरीराने जगत असतो. लोभ असे तर दुर्गुण-कशास-पातक, असून दुप्पण पुप्पिताया सत्य असे तर तपही कशास-तीर्थ, असून शुद्ध मन ॥? यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यो- असुनिभलेपण गुण ते-कशास-मंडन,असेल जर फीति? भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । सद्विद्या असतांधन-कशास-मृत्युहि,असून दुष्कीर्ति ३ अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः गद्यार्थ-एक लोम असेल, तर, आणखी दुसरा दुर्गुण कशाला किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वे ॥२॥ हवा १ एक दुष्टपणा असेल, तर, निराळे पातक करायला नको. मालिनी एक सत्य असेल, तर, निराळी तपश्चर्या काय करायची ? मन त्यजुनि जर रणातें, मृत्युची भीति नाहीं तरचि इथुनी जाणे क्षम्य होईल कांहीं ॥ शुद्ध असेल, तर तीथें धुंडण्याचे प्रयोजन काय ? एक मर्लेपण असेल, रार, इतर सद्गुण नसले तरी चालतील, एक सत्कीर्ति जर मरण चुकेना जन्मला जो तयातें उगिच पलुनि काळें फाशितां का यशातें १॥२॥ महती काय ? एक दुष्कीर्ति असेल तर आणखी मरण तें निराळे असेल, तर, अलंकार कशाला ? सद्विद्या असेल, तर, धनानी हेच फटक्याच्या चालीवर- काय असते? पळुनी गातां, रणांतुनी, जर पुढे मृत्युची भीति नसे। इथुनी दुसरीकडेस जाणे तरचि तुम्हांला योग्य असे॥ द्रुतविलंबित परी जन्मला जो जो त्याच्या पाठिस मृत्यू खडा थसे। ध्यर्थ कशाला यशा मळवितां, पळुनि जाउनी तुम्ही अयि कठोर यशः किल ते प्रियं किमयशो ननु घोरमतः परम्॥ असे ॥२॥फिममवद्विपिने हरिणीदृशः कयय नाथ कयं बत मन्यसे.४ ·२९४ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ द्रुतविलवित भार्या तुज, कठोर ! यश प्रिय हे खरें 'स्तुति' ही मुलगी अजुनी अटळ असें पाळिते कुंवारपण। अयश याहुनि घोरचि काय रे? ॥ न रुचे ही सुजनाला कुजन हिला, हेच नित्य चालून ॥ वार्न मृगेक्षण केविं कशी बसे तुजसि वाटत नाथ न कां कसें ॥४॥ गद्यार्थ-स्तुति नावाची एक उपवर मुलगी आहे; (तिचे लग्न जमवण्याचे पुष्फळ प्रयत्न जगाच्या आरमापासन आता- गद्यार्थ (कीर्तिपालनार्थ रामाने सीतेचा त्याग | पर्यंत झाले;) परत, ते अजून न जमल्याने ती विचारी अपरिहार्य- केल्यानतर त्यास विचारण्यात येत आहे ---) है निष्ठुरा ! | पणे कुवारपण पाळीत आहे; कारण-सज्जनाना ती आवडत तुला यश पार प्रिय असे त्म्हणतोस खरे, पण, साग पाहू या नाही; व दुर्जन तिला आवडत नाहीत; (असे सतत चालले आहे!) (सीतात्यागा) पेक्षा अधिक घोर अयश ते काय असावयाचें! त्या मृगाचीला रानात सोडलीस, तिचे काय झाले या विषयी तुला काहीच कसे वाटत नाही मनुष्टुम् घट भिन्द्यात्पट छिन्याकुर्यादासभरोहणम् । शार्दूलविक्रीडित येन केन प्रकारेण प्रसिद्धः पुरुषो भवेत् ॥ ७॥ का विद्या कविता विनाऽथिनि जने त्याग पिना श्रीश्च का! का सूनुर्विनयं विना, कुलवधूः का स्वामिभक्ति विना || अनुष्टुभ को धर्मः स दयां विना, नरपतिः को नाम नीति विना ! घडा फोडा-वस्त्र फाडा गाढवावरही वसा । भोगाः के रमणी विना क्षितितले किं जन्म कीर्ति बिना! 'प्रसिद्ध' मात्र व्हा लोकी मगमार्गअसो कसा ॥ सुमदारमाला गद्यार्थ (लोकाचे लक्ष वेधण्यासाठी) घडा फोडा, वस्त्र कवित्वाविना काय विद्या ? दिले ना फाडा, वाटल्यास गाढवावर सुद्धा बसा; मार्ग क्सला का असेना, कधी याचकां, ते कशाचें धन ? कोणीकडून 'प्रसिद्ध पुरुष व्हा म्हणजे झालें। न नम्रत्व ज्या पुत्र तो काय? पत्नी कशाची जिला स्वामिभकीच न? पुप्पितामा येवीण कां धर्म होईल' राजा निजगुणगरिमा मुखाकरः स्या- म्हणाया कसा राजनीतीविना? कशाचे प्रियेवीण हो भोग लोकी, स्वयमनुवर्णयतां सता न तावत् ।। किती व्यर्थ हो जन्म कीर्तीविना ॥५॥ निजकरकमलेन कामिनीना कुचालशाफलनेन को विनोदः ॥८॥ गद्यार्थ--कवितेवाचून विद्या व्यर्थ; याचकाला दिले न जाणारें धन तें क्सलें धन ? विनयरहित मुलाला मुलगा म्हणता वसततिलका येईल? पतिनिष्ठा नसेल तर ती काय कुलस्त्री म्हणता येईल ? दयेशिवाय कधीं धर्म होतो काय ? राजनीतीवाचून राजा तो कसला मोठे स्वकीय गुण चानुनिया, स्वयें, ते राजा इहलोक सुखोपभोग प्रियेसह भोगू तेच! इतर क्सले मोग? होई कधी न सुखकारक सज्जनातें। या जगी कीर्तिविना जन्म सार्य कसा म्हणता येईल ? पुष्टस्तनांस अपुल्या अपुल्याच हात मर्दून मोद कधि होइल कामिनीतें! |८|| आयो गद्यार्थ-स्वताचे मोठे गुण, स्वताच पणून (स्तवून) अद्यापि दुर्निगारं स्तुतिकन्या वहति कौमारम् ॥ सज्जनाना फी आनंद वाटत नाही. स्वतःचे पुष्ट स्तन स्वतांन्या सद्भ्यो न रोचते सा, सन्तोऽप्यस्यै न रोचन्ते ।। ६॥ | हाटानी मन कामिनीला कधी आनद घाटतो काय? ...

·... (प्रकरण ३२ वें) कुप्रसिद्धि; निंदा, निंदक- २९५ वसंततिलका सत्यानाश करणारा असतो. निंदक हा बहुधा-अन्योपघातक शकादरक्षि यदि पक्षयुगं तथापि असतो. उदीर सर्वत्र रन्ध म्हणजे बीळ शोधीत असतो. निंदक मैनाक सन्ति तर नेह गतागतानि || रत्र म्हणजे माणसाचे दोष शोधीत असतो. निःसत्त्वता च निरपत्रपता च किन्तु पाथोनिधौ निवसता भरताऽर्जिताऽत्र ॥९॥ जीवन्तु मे शत्रुगणाः सदैव तेषांप्रसादात्सुविचक्षणोऽहम् । मार्या येये यथा मां प्रति वाधयन्ति तेते तथा मा प्रतिबोधयन्ति ११ इंद्रापासुनि, अपुल्या दोन्ही पंखांस, रक्षिलेंस जरी। मैनाका तुज नुरले जाणेयेणे कुठे इथून परी॥ उपजाति येथे उदधितळाशी वुडुनि सुरक्षित असा जरी वससी। जगोत माझे रिपु सर्वदा ते मी जाहलों सुशचि तत्प्रसाद निःसत्त्वतेसवें तूं निर्लजत्व-प्रसिद्धि मिळवीसी ॥९॥ जेजेवि वाधा मजला करीती ते बोध तैसे मजलागि देती गधार्थ- (मैनाक हा हिमालयाचा मुलगा. पूर्वी सर्व गद्यार्थ-माझे सर्व शत्रू (माझे निंदक व टीकाकार) पर्वताना पस होते, ते इद्रानें तोडले; त्या वेळी इद्राशी, बापा- | सदैव जगोत ; कारण त्याच्या कृपेनेच मी सुज्ञ झालो आहे. ते, साठी लढण्याचे सोडून, मैनाक, भयाने उडून समुद्रात जाऊन ज्या ज्या प्रमाणात, माझी हानि करतात, त्या त्या प्रमाणात, त्या. दडला. त्यामुळे त्याचे परस वाचले, पण दुष्कीर्ति पदरी आली.)/ पासून मला बोध मिळून (माझ्या चुका, माझे दोप, मला कळून) - हे मैनाका! इद्रापासून तू आपले दोन्ही पख वाचविलेस , माझें हितच होत असते. खरे, पण, येथून कोठेहि जाणे किंवा येणें तुला शक्य नाही (कारण इद्राचे भय कायमच आहे. मग पखाचे फळ काय?) शार्दूलविक्रीडित तू येथे, समुद्राच्या तळाशी, बुडून, जरी सुरक्षित बसला असलास, तरी तू निस्तेज व निर्लज्ज आहेस, ही कुप्रसिद्धि मात्र त् इन्दु निन्दति चक्रवाकयुगल, भासा निधि कौशिक मिळविली आहेस । स्वादु क्षीरमरोचकी, सुकृतिन. पापी, जडः पण्डितम् ॥ त्यक्त सर्वजनै खल: कटुवचा प्राम्यः पुमान्नागर मनुष्टुम् कः पैतामहगोलकेऽत्र सफलैः समानितो वर्तते ॥१२॥ बहुनिष्कपटद्रोही बहुधान्योपघातकः। रन्ध्रान्वेषी च सर्वत्र दूपको मूषको यया ॥१०॥ शार्दूलविक्रीडित चंद्रानिदिति चमवाक, घुबडे सूर्या, दुधा रग्ण तो धनुष्टुभ् पापी पुण्यकृतीस आणि जडतोसुशा नरा निंदितो यहुनिष्कपटद्रोही बहुधान्योपघातक । सर्वत्यक्त अशास दुष्ट, शहरी लोकांस ग्रेडूतही शोधितो रंध्र सर्वन मूपकापरिनिंदक |॥ १० ॥ सारे मानिति ज्या, असा नर कुठे ब्रह्माण्डगोलांतही? गद्यार्थ-(यातील मूळ संस्कृत शब्दात दोन त हेर्ने पदे गद्यार्थ-चक्रवाकाचे जोडप चद्राची निंदा परत (कारण पाडण्याने दोन अर्थ उत्पन्न चेलेले असल्याने भाषातरात तेच | चद्राचा उदय होताच कमले मिटून त्याचा वियोग होतो). घुन. शब्द ठेवणे भाग पडले. पदे पाडण्याने होणारी चमत्कृति | सूर्याची निंदा करतात (कारण त्याना दिवसा दिसत नाही.) समजण्यासाठींच (मापातर म्हणून नव्हे) हा श्लोक दिला तोंडाला चव नसलेला रोगी गोड दुधाची निंदा करतो; पापी, आहे ) निंदक हा उदराप्रमाणे आहे. दोघेहि बहुनिष्कपट- पुण्यवताची ; व मूर्स, पडिताची; सर्वांनी टाकलेल्या माणसाची, द्रोही. उदीर बहु-निष्क-पर-द्रोही (निष्क=एक नाणे) पार दुर्जन, व नागरी माणमाची बेडवळ निंदा फरतो! (अण पैसे पडणाऱ्या पटाचा (वबाचा) द्रोही - शत्रु असतो. | तन्हेनें कोणी ना कोणी कोणा ना कोणाकडून निंदित असतोच निंदक हि यहु-निष्कपट-द्रोही - अगदी निष्कपट माणसांचा द्वेष्टा त्यामुळे) सर्व ब्रह्माडात, सर्वांनी मन्मान्य ठरस्टेिला असा असतो उदीर बहु-धान्योपधातक म्हणजे पुष्पळ धान्याचा माणूम कोठे सांपडणार ! ... 4 ·... २९६ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ हरिणी होणार नाही. इंध्या-द्वेषांनी प्रेरित होऊन, तूं चालविलेली ही निंदा जर थांबविली नाहीस, तर, हातांची छत्री फरून उन्हा- यदि परगुणा न क्षम्यन्ते यतस्य तदार्जने पासून बचाव करू पाहणाऱ्यासारखा तूं नुसत्या श्रमाचा मात्र न हि परयशो निन्दाजालैरलं परिमार्जितुम् ।। धनी होशील. विरमसि न चेदीऱ्यांद्वेषप्रसक्तमनोरथो दिनकरकरान्पाणिच्छत्रैर्नुदन् श्रममेष्यसि ॥ १३ ॥ अनुप्टम् न भीतो मरणादस्मि केवलं दुपितं यशः। आर्या विशुद्धस्य हि मे मृत्युः पुत्रजन्मसमः किल ॥१४॥ बघवे परगुण न तुला तर तो मिळवावयास फर यत्न अनुप्ठम् परयश बहुर्निदेने पुसणे कोणा कधीहि शस्यच न॥ न मला भय मृत्यूचें-यशाचे मात्र दूपित। ईयाउपप्रेरित, तव निंदा ही न सोडशील जर-1 पुनजन्मापरी मृत्यु माते: जो मी अदूपित ॥१४॥ करछने रवितापा वारित यसशील तूं वृथाच तर ॥१३॥ गद्यार्थ-- मला मृत्यूचे मय वाटत नाही, तर, केवळ गद्यार्थ-तुला दुसऱ्याचे गुण बघवत नसतील तर (योग्य | कीर्तीला कलंक लागेल, या गोष्टीचे भय वाटते. माझ्या कीर्तीला मार्ग म्हणजे ) ते मिळविण्याचा यत्न कर. दुसऱ्यांची कीति, कलंक न लागता, मी विशुद्ध आहे, तोवर, आलेला मृत्यु, मला निंदेची धुळवड उडवून, पुसून टाकणे, कोणाला कधी अश्य | पुत्रजन्मासारखा आहे. प्रकरण ३३ वें सेवा, सेवक-स्वामी-सेवक संबंध. मन्दाक्रान्ता म्हणे तो मुकाच आहे; बोलला, तर बडबड्या बिया लाळघोट्या धन्याच्या जवळ असला तर उद्धट, दूर गेला तर मूर्ख; (धन्याची कुवचने) सहन करील तर मित्राः न सहन करील तर बहुधा जातकुळी हलकी, (म्हणून उलटून बोलतो) अशा त-हेने सेवाधर्म हा अत्यंत गहन असून, योग्याना मुद्धां अगम्य आहे। मौनान्मकः प्रवचनपटुश्चाटुलो जल्पको या धृष्टः पार्वे वसति, नियतं दूरतश्चाप्रगल्भः । क्षान्त्या मीरूयदि न सहते प्रायशो नाभिजातः सेवाधर्मः परमगह्नो योगिनामप्यगम्यः ॥१॥ शार्दूलवित्रीडित मौने मुफ ठरे, पदे तर म्हणे याचाळ गप्पिष्ट । पायी उद्धट; तोच मुर्ख, ठरतो राहे दुरी तेधर्मा सोसे तो भितरा ठरे, ति हलका, सोसेन तेव्हां दरे सेवाधर्म असा महागहन जोयोग्यांहि ना गम्य रे? गमार्थ-(नोकर माही घागला, तरी, त्यांत खोड कादावयाचीच, असा जगाचा नियम आहे) गप्प बसला, पर अनुष्टुभ् स्वाभिप्रायपरोक्षस्य परचित्तानुवर्तिनः । स्वयं विक्रीतदेहस्य सेवफस्य कुतः सुखम् ॥२॥ भनष्ट्रम फरी पुजा म्हणे तैसे-स्वतांचे मव ज्यासम। मिकी जो स्वतनूही त्या सेवका सुख कोठुन ॥२॥?

·(प्रकरण ३३ ३) स्वामी-सेवफ-सध २९७ गद्यार्थ-ज्याला स्वत , अस मा नाहीं (असून उपयोगीहि गधार्थ -स्वत च्या स्वामीची निसर्गत हीन, अशी जी इष्टि नाही,) व दुसरा म्हणेल तसे करावे लागते, ज्याने स्वताचा | घाणोवर सुद्धा पडते, तिला सुद्धा, बिचारे नोकर, पोगर्थ मान देहच विकून टाकलेला आहे, त्या सेवकाला सुस कोठले? देतात! भनष्टुभ् चलेषु स्वामिचित्तेषु, सुलमे पिशुने जने। अनुष्टुभ् यदि जीवन्त्यहो चित्र क्षणमप्युपजीविन ॥३॥ नानाति सेवयौत्सुक्याद्विनिद्रो न प्रबुध्यते । न नि शङ्क बचो ब्रूते सेवकोऽप्यत्र जीवति ॥७॥ आर्या स्वामी चचल असुनी, भरीस खलही जिथे सुकाळाचे। भार्या क्षणभरसेवक जगला, तर, ते आश्चर्य कान हो साचे ३ अन्न न खाती रचिनें, निजति न, यास्तर कुणी न उठवीती। गद्यार्थ-- स्वामी मनाने चवल, आणि त्याच्या भरीला निर्भय शब्द न वदती, दुप्चा सुकाळ असलेल्या या जगात, सेवक क्षणभर जरी सेवक, ऐसे असूनही जगती ॥ ७॥ जगला, तरी, ते केवढ आश्चय म्हटले पाहिजे? गद्यार्थ- नोकरीपायीं, नोकर, बिचारा अन्न रुचीने सात अनुष्टु सेनया धनमिच्छद्धि सेवकै पश्य किं कृतम् । नाही त्याला झोपच लागत नाही, तेव्हा, त्याला उठविण्याचा स्वातन्त्र्य यच्छरीरस्य मुद्वैस्तदपि हारितम् ॥ १॥ प्रश्नच उद्भवत नाहीं निर्मयपणे, स्पष्टपणे (खरेंसुद्धा) बोलत नाही, आणि, अस असूनहि नोकर जगतो। (आहे की अनुष्ट नाही आश्चर्य १) केले काय पहा मृत्यी सेवुनी इच्छित्या धन। देहस्वातत्र्यही मूर्ख बसले की गमावुन ॥४॥ अनुष्टु शीततापादिकष्टानि सहते यानि सेवक । गद्यार्थ---नोकरी करून धन मिळवू इच्छिणाऱ्या सेवकानी, काय केले पहा! देहाचें म्हणून जें स्वातत्र्य असते, ते सुद्धा मूर्ख धनाय तानि चाल्पानि, यदि धर्माय, मुच्यते ॥ ८॥ विचारे गमावून बसले। अनुष्टुभ् कष्ट करी सेवक जे, शीतोष्णादिक करोनिया सहन । वर वन, वर भैक्ष्य वर भारोपजीवनम् । देते धर्मी मुक्तिच, परि अपुरे ते मिळावयास धन ॥ पुसा विवेकहीनाना सेक्या न धनार्जनम् ॥५॥ गद्यार्थ- थडी ऊन इत्यादि सहन करून जेवढे श्रम नोकर, अनुष्टुभ नोकरीत करतो, तेवढे धर्ममार्गात केले, तर खरोखर मुलीच हमालीहि परी पाटे-परी भिक्षा, वरें यन । मिळेल. पण हाय हाय । धन मिळावयास मात्र तेहि अपुरे नको परतु मूर्खाचे सेगमार्ग धनार्जन ॥ ५॥ गधार्थ- रानात राहणे बरें, भिक्षा मागितलेली बरी, हमालीसुद्धा परवडली, पण, मूस होऊन नोकरीने धनाजन अनुष्टुभ् नको तेन धनमिच्छन्ति मानमिच्छन्ति सेपया। भनुष्म भिक्षया भोगमिच्छन्ति ते देवेन विडम्बिता ॥९॥ या प्रकृत्यैन चपला निपतत्यशुचावपि । भाया स्वामिनो बहु मन्यन्ते दृष्टिं तामपि सेयका ॥६॥ प्रताने धन इच्छिति, सेनेने मान इच्छिती चित्ती। अनुष्टुभ इच्छिति भोग भिकेने ते देवाने चिटविले जाती ॥९॥ हीन स्वामीदृष्टि जात्या, जी घाणीवरही पडे । गधार्थ- मान देती तिलाही हे भृत्य पोटार्थ यापुडे ॥ ६॥ नोकरी फरून मान मिळवू पाहणारे, भीक मागून सुखोपभोग -- यूत खेळून पैसे मिळविण्याची अपेक्षा ठेवणारे ३ माया पडतात.

·भातात. २९८ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ घेण्याची आश परणारे- हे देवाकडून फजीत केले गद्यार्य-माजसेवकाना, नोकरीच्या काचापायीं, ना इहलोक, ना परलोक ! याची कधी संध्या पुरी व्हावयाची नाही, (मध्येच मनुष्टुभू राजाचे बोलावणे!) निर्विघ्नपणे, सांगोपाग, पूजा व्हावयाची सेवा श्ववृत्तिपैरुका न तैस्सम्यगुदाहृतम् । नाहीं; नेमल्या वेळी हवन नाहीं; वेदार्थचिंतन नाही. जेवणाच्या स्वच्छन्दचारी कुत्र श्वा विक्रीतासुः क सेवकः ॥१०॥ वेळी जेवण नाही आणि झोपेला तर फुरसतच नाही! ... घसततिलका में श्वानवृत्ति म्हणती, कवि, नोकरीस अनुष्टु ते ना उहाहरण, योग्य, गमे मनास ॥ दाता, क्षमी, गुणग्राही स्वामी दुखेन लभ्यते। कुत्रे स्वतंत्र भटके सकलन, कोठे ? शुचिर्दक्षोऽनुरक्तश्च जाने भृत्योऽपि दुर्लभः ॥१३॥ प्राणां विकी निज, असा वद भृत्य कोठे ? ॥१०॥ अनुष्टुभ् गधार्थ---ज्या कुणी, “नोकरी हे कुत्र्याचे जिणें आहे" दाता, क्षमी, गुणग्राही विरळाच असा धनी । असे म्हटले आहे त्याचे ते उदाहरण मनाला पटत नाही. कुठे स्वच्छ, दक्ष, स्वामिभक्त भृत्य दुर्मिळ तो जनीं ॥१३॥ ते सर्वत्र स्वच्छंद भटकणारे कुत्रे आणि कुठे तो, स्वतःचे प्राण गद्यार्थ—उदार, क्षमाशील, गुणज्ञ असा स्वामी मिळणे विकून बसलेला सेवक! ...| कठीण; तसेंच, स्वच्छ, तत्पर, निष्ठावत नोकर सापडणेहि कठीण. भार्या प्रणमत्युन्नतिहेतोर्जीवितहेतोर्विमुञ्चति प्राणान् । अनुष्टुभ् दुःखीयति सुखहेतोः को मूढ. सेवकादन्यः ॥११॥ सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । मार्या शूरश्च कृतविधश्च यश्च जानाति सेवितुम् ॥१४॥ नमतो वर चढण्यास्तव, जगण्यासाठीच अर्पितो प्राण। अनुष्टुम् भोगे दुःख, सुखास्तव; मूर्खदुजासेवकाहुनी कोण ? ११ जगीं फुलेंच सोन्याची चिती जन हे तिन्ही । गद्यार्थ-(सेवकाइतके विपरीत जीवन कुणाचेच नसेल गृहीतविद्या अन् शूर, आणि जो तज्ज्ञ सेवनीं ॥१४॥ पहा-) वर चढण्यासाठी जो नमतो, जगण्यासाठी प्राण देतो गद्यार्थ—नीट विद्या ग्रहण केलेला, शूर, आणि सेवाकलेत आणि सुसप्राप्तीसाठी दुःख भोगतो असा मूर्ख, सेवकाशिवाय प्रवीण, अशीं तीन माणसे या जगात (साधी नव्हे) सोन्याची दुसरा कोणी असेल काय ? ...| फुले वेचतात. मन्दाक्रान्ता भेषां सन्ध्याविधिरविकलो नाच्युताऽर्चाऽपि साङ्गा मनुष्टुम् न स्वे काले हवननियमो नापि वेदार्थचिन्ता। यस्मिन्कृत्यं समावेश्य निर्विशङ्केन चेतसा। न क्षुद्वेलानियतमशनं नापि निद्रावकाशो आस्यते, सेवकः स स्यात्कलनमिन चापरम् ॥१५॥ न द्वौ लोकारपि तनुभृतां राजसेवापराणाम् ॥ १२॥ मनुष्टुभ मंदाता कार्य सौंपवितां ज्यातें चित्त निश्चित राहते। यांची सध्या कधिं न पुरती सांग पूजा कधी ना धन्यास भृत्य तो वाटे दुजें जणुं कलय ते ॥१५॥ ना वेळेला हवन, कधिही तत्त्वचिंता घडे ना॥ गद्यार्थ-ज्याच्यावर कार्य सोपवून पन्याच्या खाणे वेळी नियत न, मिळे वेळ झोपेसही ना निश्चितपणा वाटतो, तो नोकर त्या धन्याला, जणु, दुसरी होतीं को इहपर-सुखें राजसेवारतांना? ॥१२॥ बायकोव (इतका प्रिय) होऊन बसतो. मनाला ·प्रकरण ३४ + .. धर्म, तत्त्वज्ञान, सत्य-असत्य, हिंसा-अहिंसा, आत्मा, आत्मौपम्यवृद्धि, कर्म, संन्यास, आश्रमधर्म, पाप, पुण्य,स्थितप्रज्ञ, मन, काम, विषय, नीति, भावभक्ति, मोक्ष, स्वर्ग, नरक, मूर्तिपूजा:- कै. लोकमान्यप्रणीत कर्मयोग तत्त्वज्ञानाला घरून या प्रकरणा- अनुष्टुम् तील श्लोक निवडले आहेत. आत्यतिक तत्त्वांची दोन्ही टोकें धारणे म्हणती धर्म धरी धर्म प्रजांप्रति । सोडून, तेजस्वीपणे, स्वाभिमानाने, वैभवाने जगण्याचे हे तत्त्वज्ञान जो असे धारणायुक्त धर्म तो हीच निश्चिति ॥२॥ आहे. कोणावरहि अन्याय न करता व स्वतःवरहि अन्याय होऊ न देता सजनाचे रक्षण व दुष्टाचे निर्दालन साधण्यासाठी गद्यार्थ-सृष्टि, स्थिति व, लय, या जगाच्या ज्या तीन तत्त्वांना घातलेली योग्य, समयानुकूल मुरड हाच धर्म! अवस्था, त्यापैकी, स्थितीचे कार्य उत्तम प्रकारे चालविणे हे धारण. धर्म, हे धारण करतो, म्हणून तो धर्म. या धारणानेच उपजाति प्रजा एकत्र बाधलेल्या आहेत; नाहीतर, समाज विस्कळित होईल. तेव्हां जगाचा ससार उत्तम चालविण्याची धारणाशक्ति तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयश्च भिन्ना नैको मुनिर्यस्य वचः प्रमाणम् ज्यात असेल, तोच धर्म ; हे निश्चयाने समजावें. (पण प्रत्येक धर्मस्य तत्वं निहितं गुहाया महाजनो येन गतः स पन्याः १ परिस्थितीत तदनुकूल वृत्ति ठेवणे अवश्य असल्याने, अमुक एफ धर्मकर्तव्य, शाश्वत, असे म्हणता येत नाही, म्हणूनच, हे वसंततिलका निश्चयाचे सागणे, ध्येय में धारण, त्यापुरतेच खरे; आचाराच्या + तर्का स्थिरत्व न दिसे; श्रुति भिन्न भिन्न बाबतीत, म्हणूनच पहिल्या श्लोकात धर्माला गूढ म्हटले आहे.) नाहीं कुणीच मुनि, यद्वचन प्रमाण ॥ राहे गुहांत जणुं धर्मरहस्य गुप्त गेले महाजन जये, पथ तोच युक्त ॥१॥ भनुपम धर्मवत्व इज्याऽध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा शमः । गधाई तर्कशक्तीने आकलन करावें, तर, तर्कच अलोभ इति मार्गोऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः॥३॥ मूळात स्थिर नसतो. वेदात, मतमतान्तरे दृष्टीस पडतात. असा मनुष्ट एकहि मुनि नाही की, ज्याचे म्हणणे, प्रमाण मानावें; (त्याला भप्रमाण ठरविणारे दुसरे आहेतच!) धर्माचे तत्त्व, म्हणजे तप, सत्य, क्षमा शांति, यज्ञ, दान, नि शिक्षण । अलोभ; मार्ग धर्माचे घ्या हे आठहि जाणुन ॥३॥ खरें, मूलभूत, स्वरूप, गुहेत लपल्यासारख गूट आहे, (तेव्हां- आपली मति चालेनाशी झाली की) थोर लोक ज्या मार्गाने गद्यार्थ-यज्ञ, अध्ययन, दान, तप, सत्य, क्षमा, शांति, . गेले त्याने जावें हेच (साधारण माणसाना) योग्य. ... निर्लीभवृत्ति हे धमांचे आठ मार्ग आहेत. - . अनुष्टुभू धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मेण निधृताः प्रजाः । यः स्याद्धारणसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥२॥ मनुष्टुभ् न तत्परस्य सन्दध्यात्प्रतिकूलं- यदात्मनः । एप संक्षेपतो धर्मः कामादन्यः प्रवर्तते।।

·संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ इंद्रवज्रा करूं नये दुज्याला ते, जे स्वताला नको असे। सूर्यासवें चंद्र, नि अग्नि, वात थोडक्यांत असाधर्म-दुजा कामेच होतसे॥४॥ भू, स्वर्ग, पाणी, यम, आणि चित्त ।। संध्याहि दोन्ही, दिन, रात्र, धर्म गधार्थ-2 (दुसऱ्याने आपणास केले असता) आपणास सर्वो, नराचे कळतेच कर्म ॥७॥ आवडणार नाही ते आपण दुसन्याला करू नये (आत्मौप- भ्यबुद्धि यालाच म्हणतात.) थोडक्यात सागावयाचे तर धर्माचे गद्यार्थ--सूर्य, चद्र, अग्नि, वायु, स्वर्ग, भूमि, हृदय, यम, हे सुटसुटीत वर्णन आहे. दुसरे काही फरणे हे स्वार्थप्रेरित! दिवस रात्र, उभय सध्यासमय, व धर्म या सर्वाना नराचें चरित्र समजतें !! (या सर्वांची दृष्टि चुकवून कोणते पाप करता येईल ? भनुष्टुभ तेव्हा सावधान!) अधर्मरूपो धर्मो हि कश्चिदस्ति नराधिप। उपजाति धर्मश्चाधमरूपोऽस्ति तच्च ज्ञेयं विपश्चिता ॥५॥ | यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं सधर्मः। मायाचारो मायया वाधितव्य साध्याचार साधुना प्रत्युपेयः ८ अनुष्टुभ अधर्मरूप घे धर्म, धर्मरूप अधर्मही। इंद्रवज्रा कुठे कुठे, तर सुझे जाणाची स्थिति नीट ही ॥५॥ जो ज्यापरी ज्याप्रति वृत्ति ठेवी गद्यार्थ-याचे दोन अर्थ होऊ शकतील ! साधारण ज्याना त्याशी तशी वृत्तिच घर्म्य होई॥ धर्म म्हणतात त्यातले कचित् अधर्मस्पच असतात व अधर्म खोट्यास खोटेंपण हीच तोड म्हणतात तेच कचित् धर्म ठरतात. क्विा दुसरा अर्थ- धर्म सौजन्य साधूप्रति योग्य जोड ॥ ८॥ म्हणजे कर्तव्य है परिस्थितिसापेक्ष असल्याने, धर्माने (साधा गद्यार्थ-ज्याची, आपल्याशी, जशी वृत्ति असेल, तसेच, रण परिस्थितीसाठी) सागितलेले कर्म, अधर्म उरतें; व अधर्म | त्याच्याशी वागणे, हा धर्म. मायावी खोटेपणावर, मायावीपणा म्हटलेलें धर्म ठरतें ही स्थिति कधी कधी येऊ शकते; हे | ही तोड. उलट, सुजनाशी सौजन्याने वागणे, हेच योग्य. शाहण्याने नीट समजून घ्यावे. श्लोक १ व २ यात याच घोरणाचे अर्थ आहेत. इन्द्रवज्रा आहारनिद्राभयमैथुनं च सामान्यमेतत्पशुभिर्नराणाम् ।। मनुष्टुभ् धर्मस्तु तेषामधिको विशेषो धर्मेण हीना. पशुभिः समानाः ९ एक एव चरेद्धर्म नास्ति धर्मे सहायता । इंद्रवज्रा केवल रिधिमास्थाय; सहायः किं करिष्यति ॥६॥ आहारनिद्राभयमैथुनांत सामान्यता हो पशुमानवांत । मनुष्टुम् धर्मामुळे तो पशुहून भिन्नधर्माधिनातो पशुच्यासमान९ एकटाच करी धर्म विधियुक्तचि जो असे ।। गद्यार्य-खाणे, झोप घेणे, मय वाटणे, प्रजोत्पादन करणे, धर्मात साद्य ना कोणी. साह्याचें फल कायसें ॥६॥ या गोष्टी पशु व मानव याना सामान्यच आहेत. मानवाचे गद्यार्थ-विधियुक्त धर्म खुशाल एकट्यानेच आचरावा. / मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे धर्म; धर्मविहीन मानव व पशु सारखेच, धर्मात कोणी साहाय्यास नसते. आणि साहाय्य असून त्याचा उपयोग काय? उपजाति उपजाति धर्म प्रसङ्गादपि नाचरन्ति पाप प्रयत्नेन समाचरन्ति । आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च पौमिरापो हृदयं यमश्च । आश्चर्यमेतद्धि मनुष्यलोकेश्मृतं परित्यज्य विष अश्व रात्रिश्च उमेच सन्ध्ये धर्मोऽपि जानाति नरस्य वृत्तम् पिपन्ति ॥ १०॥ ... ...

·(प्रकरण ३४ ३) धर्म; आत्मौपम्य, अस्तेय; सत्य
.
उपजाति
मनुष्ट
धर्म प्रसंगीहि कुणी करीन
इच्छितो फल पुण्याचं, न पुण्य, नर तो परी।
पापाप्रती मात्र करी प्रयत्न ।।
न पापफल तो इच्छी यले पाप करी तरी ।। १३ ॥
आश्चर्य हे की, नर या जगांत
सुधा त्यजोनी विपची पितात ॥१०॥ गद्यार्थ-मनुष्य, पुण्य करू इच्छीत नाही; पण, पुण्याचे
फल मात्र इग्निो; उलट पापाचे फल इच्छीत नाही, पण, पाप
गद्यार्थ- आवश्यक प्रसगीसुद्धा, कोणी धर्म करीत नाही, मात्र आवर्जून करीत असतो.
पण पाप मात्र, मुद्दाम प्रयत्न करून करतो; हे केवढें आश्चर्य,
की, मनुष्य, अमृत टाकून विप पितात.
अनुष्टुम्
मनुष्टुभ्
मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत् ।
अजरामरवत्प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत् ।
आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पश्यति ॥१४॥
गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥११॥
पसततिलका
शार्दूलविक्रीडित
मातेसमान बघतो परक्या स्त्रियेला
"नाही मृत्यु, जरा, कधीच मज" ही वृत्ती धरोनी सदा
मातीसमान समजे परक्या धनाला ।।
विद्या, अर्थ, सुदूर दृष्टि धरुनी अर्जीत जा सर्वदा ॥
सान्या जिवांस गणितो अपुल्यासमान
" केसांनी धरिलें यमें " समज, की, येणारनासंधिही
त्या सत्यदृष्टि घडते परमोच्च ज्ञान ॥१४॥
घाईने कर धर्म शक्य तितुका, हे मानवा! प्रत्यही ११
गद्यार्थ-परस्त्रीला मातेसमान पाहतो; परधन हैं माती-
गद्यार्थ-विद्या व सपत्ति मिळविताना माणसाने, आपणाला
समान पाहतो, सर्व भूताना स्वतःप्रमाणे पाहतो; त्याला सर्वोच्च
म्हातारपण व मृत्यु येणारच नाही अशा भावनेनें दूरावर दृष्टि | ज्ञानदृष्टि आली, असे म्हटले पाहिजे.
ठेवून, धिमेपणानें, ती मिळवावी. पण धर्म करताना, मान,
प्रत्यक्ष यमाने आपले केस धरले आहेत, असे समजून, शक्य
मनुष्टुभ्
तितक्या लौकर, शक्य होईल तेवढा धर्म, कसली वाट न पहाता
अरण्ये विजने न्यस्तं परस्वं दृश्यते यदा ।
करावा.
मनसाऽपि न हिंसन्ति ते नरा, स्वर्गगामिनः॥१५॥
अनुष्टुभ्
अनुष्इ
चला लक्ष्मीश्चलाः प्राणाश्चल जीवितयौवनम् । एकांती, पडले रानी, परवित्त जधीं दिसे।
चलाचले च संसारे धर्म एकोहि निश्चलः ॥१२॥
न चोरी ते मनानेही, तो स्वर्गी नर जातसे ॥१५॥
आर्या
गद्यार्य-कोणी पाहणारे नाही, अशा निर्जन रानात, पर-
लक्ष्मी चंचल, चंचल जीवित तारुण्य, चंचल प्राण । | धन पडलेले पाहून जे त्याची मनानेंहि चोरी करीत नाहीत, ते
संसारांत चलाचल,
धर्मचि तो एकलाच चंचलन १२
स्वर्गास जातात.
गद्यार्थ----लक्ष्मी चचल असते, प्राण चचल, जीवित, तारुण्य
मनुष्टुम्
हेहि चचल, संसार काही अंशीं चल व काही अशी अचल;
अवमेधसहनं च सत्यं च तुलया धृतम्।
पण यात अचल असा काय तो एकटा धर्म.
अधमेघसइनेभ्यः स्यमेवातिरिच्यते ॥१६॥
भनुष्ठम्
अनुष्टुम्
पुण्यस्य फलमिच्छन्ति, पुण्यं नेच्छन्ति मानवाः ।
सहन अश्वमेघांशी जोखतां नित्य सत्यते।
म पापफलमिच्छन्ति, पापं कुर्वन्ति यत्नतः ॥१३॥ त्यांच्याहुनीहि सन्याचे पारडे जाय खालते ॥ १६ ॥

·संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ पारमार्थिक सत्य, ... गधार्थ-(अश्वमेध यज्ञ, हा महापुण्यदायी समजतात,) पण, । वाचिक सत्या हिताचे असेल ते बोलणे; मग तें वाचिक सत्य असे सहस्र यज्ञ एका पारड्यात, व, सत्य दुसऱ्या पारड्यांत, | असो वा नसो, त्यालाच सरेखुरे सत्य, घालून जर त्याचे वजन केले, तर दोघात सत्याचे पारडेच जड | म्हणतात.) ठरेल. मनुष्टुभ् मनुष्टुभ यदि संन्यासतः सिद्ध राजन्कश्चिदवाप्नुयात् । नासत्यवादिनः पुण्यं, न सख्यं न यशो भुवि । पर्वताश्च द्रुमाश्चैव क्षिप्रं सिद्धिमाप्नुयुः । ॥२०॥ दृश्यते नापि कल्याणं कालकूटमिवाश्नतः ॥ १७ ॥ मनुष्टुम् भनुष्टु जर सिद्धि मिळे कोणा मात्र संन्यास घेउनी। घदे खोटे, न त्या पुण्य, स्नेह धा यशही तसें। झाडांना पर्वतांनाही सिद्धिप्राप्ति घडे झणीं ॥२०॥ दिसे कल्याणही त्या न, विप खाई तया जसें ॥१७॥ गद्यार्थ-जर केवळ सन्यास घेण्याने (कर्मत्याग केल्याने,) गद्यार्थ-जो सोटें बोलतो, त्याला पुण्य नाहीं; स्नेहप्राप्ति | हे राजन् ! कोणाला मोक्ष मिळत असेल, तर, तो पर्वताना व नाहीं; कीर्तिहि नाही ! विप प्यायलेल्या माणसाला (भ्रम झाडाना फारच लौकर मिळाला पाहिजे. होऊन,) ज्याप्रमाणे स्वतःचे कल्याण कशात, हे समजत नाही, अनुष्टुभ तसेच खोटे बोलणाराला! संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । अनुष्टुभ् तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥२१॥ न हि प्रतिज्ञा कुर्वन्ति वितयां सत्यवादिनः । लक्षणं हि महत्त्वस्य प्रतिज्ञापरिपालनम् ॥१८॥ अनुष्टुभ कर्मयोग नि संन्यास मोक्षदायक दोनही । अनुप संन्यासाहुनि हि श्रेष्ठ कर्मयोगचि त्यांतही ॥२१॥ सत्यवादी, प्रतिज्ञेला कधी खोटी करीच न । प्रतिज्ञा पाळणे लोकी महत्तेचंच लक्षण |॥ १८॥ गद्यार्थ- सन्यास व कर्मयोग दोन्ही मोक्षदायक असले, तरी, त्यातल्या त्यात कर्मयोगव श्रेष्ठ! गद्यार्थ- सत्य बोलणारा, हा आपली प्रतिशा, किंवा, एकदा दिलेला शब्द, कधी खोटा करीत नाही. प्रतिज्ञापालन हे जगात मनुष्टुम् फार मोठेपणाचे लक्षण आहे. कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । अनुष्टुम् मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सड्गोऽस्वकर्मणि ॥ २२ ॥ सत्यस्य वचनं श्रेय . सत्यादपि हितं वदेत् । अनुष्ठ यद्भूतहितमन्यन्तं तत्सयमिति धारणा ॥ १९॥ कर्माचीच तुला सत्ता; फलांवर नसे फी। फलहेतु नसो फर्मी ; अर्म न रुचो हदीं ॥२२॥ अनुष्टुम् गद्यार्थ-- केवळ कर्मावरच तुझी सत्ता आहे; फ्लावर बोलणे सत्य हे योग्य; सत्याहुनि घदे हित । कधीच नव्हे. फल्हेतु धरून फर्म करणारा तू होऊ नकोस । अत्यंत हित भूतांचे, सत्य ते, हेच निश्चित ॥१९॥ अमांची तुला आवड नसो. गधार्थ- सत्य बोलणे हे योग्य असले, तरी (त्यालाहि अपवाद आहेत;) सत्यापेक्षाहि हितकर असेल, ते बोलावें. अनुष्टुम् भूतमात्राच्या हिताचे, अत्यत हिताचें-तें सत्य हे निश्चित! न हि पश्यामि जीवन्तं लोके कश्चिदहिंसया। (नेहमीच्या व्यवहारात ज्याला भापण खरे म्हणतो तें यळ सत्वैः सला हि जीवन्ति दुर्बलैबलवत्तराः ॥२३॥ ...

·आहे.)
(प्रकरण ३४ ३) हिंसा-अहिंसा; देह-आत्मा; पुनर्जन्म-
३०३
अनुष्टुभ्
गद्यार्थ-इंद्रिय मोठी आहेत असे म्हणतात; पण, मन हे
जगी कोणी अहिंसेने जगे हे न दिसे मला ।
इंद्रियांहून मोठे, व, मनाहून बुद्धि मोठी, व सर्वांहून आत्मा
मोठा!
प्राणी एक दुज्यां खाती-बलवंतचि दुर्बलां ॥२३॥
गद्यार्थ-- या जगात, कोणीहि भहिंसेनें जगतो, असे काही
उपजाति
मला दिसत नाही. प्राण्यांना साऊनच प्राणी जगतात. दुर्बलांना | वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ॥
खाऊन बळवंत जगतात. (जीवो जीवस्य जीवनम् हा जगाचा
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि
निरपवाद नियम आहे. शुद्ध अहिंसा ही केवळ अशक्य
देही ॥२७॥
उपजाति
मनुष्टुभ्
स्वजीर्ण वस्त्रे त्यजुनी जशी ती
अहिंसायां तु निरता यतयो द्विजसत्तम ।
दुजी नवीं मानव नित्य घेती॥
कुर्वन्त्येव हि हिंसो ते; यत्नादल्पतरा भवेत् ॥ २४ ॥ हा देह जातां थकुनी तसा
आत्माहि देहांत नव्याच जातो॥२७॥
अनुष्टुभ
गद्यार्थ-ज्याप्रमाणे मनुष्य, वस्त्रे जीर्ण झाली, की ती टाकून
अहिंसारत ऐसाही यति हिंसाच आचरी।
परंतु शस्य तो तीते यत्नांनी अल्प तो करी॥२
नवीं धारण करतो, त्याममाणे, देही = देहाचा स्वामी भात्गा,
हे देह जीर्ण झाले, की त्याना टाकून देऊन नव्या देहांत
गद्यार्थ---- हे वाहाणश्रेष्ठा ! अहिंसेविषयी फार प्रेम अस- | प्रवेश करतो.
लेले मुनिसुद्धा, नीट पाहिले, तर, हिंसाच करतात. इतकेच की,
ते, प्रयत्नानी शक्य तितकी कमी करतात.
अनुष्टुभ
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमार यौवनं जरा ।
अनुष्टु
के न हिंसन्ति जीवान्दै लोकेऽस्मिन् पुरुषर्षभ ।
तथा देहान्तरप्राप्ति:रस्तत्र न मुह्यति ॥२८॥
बहु संचिन्त्य मे भाति नास्ति कश्चिद हिंसकः ॥ २५॥
अनुष्टु
अनुष्टुभ्
नरदेहास ये जैशी वाल्य, तारुण्य, वृद्धता।
पुरुषश्रेष्ठ! या लोकी जीवा हिंसिति कोण न?।
दुजा देह मिळे तैसा-चळे धीर न पाहतां ॥२८॥
विचारांतीच वाटे, की, अहिंसक कुणीच न ॥२५॥ गद्यार्थ—मनुष्याला ज्याप्रमाणे, याच देहाला, बालपण
गद्यार्थ- हे पुरुषश्रेष्ठा ! या जगात जीवाची हिंसा कोण तारुण्य, व म्हातारपण, क्रमाने येतें; अगदी त्याप्रमाणे, दुसऱ्या
करीत नाहीत ? पूर्ण विचार करूनच वाटते, की, अहिंसक असा देहाची प्राप्ति हेहि. (सहज-मास घरूनच असते.) व ते
कोपीच नाही.
पाहून धैर्याचा पुरुष चलित होत नाही.
।
...
...
भनुष्टुम्
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युधैं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२९॥
मनुष्टुभ्
इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥२६॥
मनुष्टुम्
इंद्रिये गरि ही मोही-मन मोठेच त्याहुनी।
त्याहुनी बुद्धिा अन् आत्मा श्रेष्ठ यासकलांडुनी ॥ २६ ॥
अनुष्टम्
मृत्यु निश्चित, जन्मे त्या; मृताचा जन्म निश्चयें।
तेव्हां अटळ वस्तूचा शोक तूंहि फरूं नये ॥२९॥

·... ३०४ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ गद्यार्थ-जो जो जन्माला आला, त्याला त्याला, मृत्यु हा गद्यार्थ-मूळात, ज्याला जन्म नाही, त्याला अस्तित्व आहे, येणारच ! तसेच जो जो मेला, त्याला त्याला पुनर्जन्म भाहेच. असें कसें म्हणता येईल ? रेताड प्रदेशात पाण्याचे झरे कसे तेव्हा या दोन्हींचा क्म, असा अपरिहार्य असल्याने, याचा, / निघतील १ द्वितीयेच्या चद्राला ग्रहण कसे लागेल ? शोक करणे शोमत नाही. अनुष्टुम् अनुष्टुभ् अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । नासतो विद्यते भायो नामारो विद्यते सतः। अव्यक्तनिधनान्ये तत्र का परिदेवना॥३३॥ उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्वदर्शिभिः ॥ ३०॥ अनुष्टुभ् अन्यक्त जन्म सृष्टीचा व्यक्त मध्यचि केवळ ! मनुष्टुभ् अतही गूढ सृष्टीचा तेथ शोकचि निष्फळ ३३ जें नसे, त्या न अस्तित्व, असेजें, नाश त्या नसे। गधार्थ--जीवसृष्टीचा जन्म अव्यक्त आहे, अंतहि अव्यक्तच दोघांचाहि परी अत तत्त्वज्ञे पाहिला असे ॥ ३० ॥ आहे; केवळ मध्यभागच व्यक्त असतो. (इग्रजीत Life is an गद्यार्थ- मूलत में सृष्टीत नाही, त्याला अस्तित्व कधीच sthnus between two cternities ) तेव्हा या परि- मिळणार नाही. तसेच, जे आहे, त्याचा अभाव कधीहि होणार | स्थितीत शोक कशाचा १ नाही. (पदार्थविज्ञानातील Conservation of Matter मनुष्टुभ हे तत्त्व ततोतत हेच सागते) पण या दोघाचाहि (किंवा दोन्ही नियमाचाहि) अत, तत्त्वज्ञाने पाहिलेला आहे. (म्हणूनच तर नैन छिन्दन्ति शस्त्राणि नैन दहति पावकः । भौतिक शास्त्रापेक्षा तत्वज्ञान पुष्कळ पुढे गेलेले आहे.) ... न चैन क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारत ॥ ३४ ॥ अनुष्टुम् भनुष्टुभ् आदान्ते च यन्नास्ति कीदृशी तस्य सत्यता! । न यातें छेदिती शस्त्रे न यातें अग्नि जाळितो न या मिजविते पाणी, सुकवी या न घायु तो॥३६॥ आदावन्ते च यन्नित्य तत्सत्य नाम, नेतरत् ।। ३१ ॥ गद्यार्थ-याला (आत्म्याला) शस्त्रे छेदू शकत नाहीत, मनुष्टुभ अग्नि जाळू शकत नाही, पाणी मिजवू शकत नाही, वारा सुकवू आधी, अतींहि में नाहीं, सत्यता त्यांत कोठुन?। शकत नाही. आधन्तांतहि जे नित्य, सत्यते एक, अन्यन ॥३१ ।। भनुष्टुभ् य एन वेत्ति हन्तार यश्चन मन्यते हतम् । गद्यार्थ-जें आरमी नव्हते, व शेवटींहि असणार नाही, उभौ तौ न विजानीतो नाय हन्ति न हन्यते ।। ३५॥ त्याला सत्यता कसली ! आरभी होतें, व अतींहि असणार, एकन सत्य, दुसरे नाही. अनुष्टुम् जो यास मानितो हंता, जो चा या समजे हत। मनुष्टुम् आदावेव हि नोत्पन्न यत्तस्येहास्तिता कुत. त्या दोधासहि न ज्ञान, न हा मारी,न हा मृत ।। ३५॥ कुतो मरी जलसरिद् द्वितीयेन्दी कुतो ग्रह ! ३२ गद्यार्थ-हा आत्मा मारणारा भाहे, असे जो मानतो, किंवा, हा मारला गेलेला आहे, असें जो समजतो, त्या दोघां वसंततिलका नाहि याचे नीट आकलन झालेले नाही. हा कोणाला मारीत नाही, हा मरतहि नाही. मूळांत ज्या न कधि जन्मचि लाभला, ते उपजाति 'अस्तित्वयुक्त' म्हणणे कधिं युक्त होते॥ रेताड भूमित झरे निघतील कैसे न जायते म्रियते वा कदाचिनाय भूत्वा भनिता था न भूयः। चंद्रास या ग्रहणही द्वितियेस कैसे ? ॥३२॥ अजो नित्यः शाश्वतोऽय पुराणोन हन्यते हन्यमाने शरीरे३६ तें ...

·... ... (प्रकरण ३४ वे) आत्मा, देह, इद्रियें ३०५ इंद्रवज्रा वसंततिलका जन्मे न हा, वा, न मरे कधीच मुख्यांकुरासम मनासचि जाणुनीया झालान, होणारहि ना पुनश्च ।। देहेन्द्रियांस तरुपल्लव मान तूं यां। हा नित्य, हा शाश्वत, जन्महीन ये पालवी न, कधि, अकुर नष्ट होतां प्राचीन, हा देहव) मरे न ॥३६॥ लोपेल अकुर न, पल्लव नष्ट होतां ॥३९॥ गद्यार्थ-हा आत्मा जन्मत नाही, मरतहि नाहीं; पूर्वी गद्यार्थ-हे सुज्ञा ! माणसाच्या मनाला, तू , मुख्य अकुरा- होऊन गेला असेंहि नाही, पुन्हा पुद होणार असेहि नाही, | प्रमाणे; देहेंद्रियाना, त्या अकुरातून फुटणाऱ्या रोपाप्रमाणे; व हा अजन्म, नित्य, चिरजीव, प्राचीन असून, ज्या देहात हा पाल्वीप्रमाणे, मान, अकुर नष्ट झाला, तर, पालवी कधी येणार असतो, तो देह वधिल्याने, हा मारला जात नाही. नाही. पण पल्लव नष्ट झाल्याने, अकुर मान क्षय पावत नाही. (तेव्हा देहापेक्षा मनाचे महत्त्व लक्षात घेऊन इद्रियापेक्षा अनुष्टु त्याच दमन करणे अवश्य.) उद्धरेदात्मनाऽऽत्मान नात्मानगवसादयेत् । अनुष्टुभ् आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैर रिपुरात्मनः ।। ३७॥ उत्थितानुत्थितानेतानिन्द्रियाहीन्पुनः पुनः । अनुष्टुम् हन्याद्विवेकदण्डेन वनेणेच हरिगिरीन् ॥ १० ॥ उद्धरावें 'स्व' ने 'स्वा' ला, गळू देऊ कधीं नये । उपजाति बंधु स्वतां स्वतांचा हा स्वतांचा शत्रुहि स्वयें ॥ ३७॥ गद्यार्थ-स्वताचा उद्धार स्वताच केला पाहिजे. धीर खचू पुन्हा पुन्हां इंद्रियसर्प जेन्हां देता कामा नये. आपले बधु आपणच असतो व आपणच फणा उभारून उठेल तेव्हां ॥ आपले शत्रु असतो. (श्लोक ६ पहा-नास्ति धर्मे सहायता - विवेकदण्डे वध तू तयास घने जसा इंद्र वधी गिरीस ॥४०॥ एक एव चरेद्धर्मम् ॥ गद्यार्थ-हे इद्रियरूपी सर्प पुन्हा पुन्हा, जेव्हा फणा उभारून अनुष्टुभ् | उठतील, तेव्हा तेव्हा, त्यांना विवेकरूपी, दडानें, इद्राने जसे पर्वताना वनाने मारिलें, तसें तु मार. बीजात्कारणत कार्यमङ्कुरः फिल जायते । न वीजमपि यत्रास्ति तत्र स्यादड्कुर कुत ॥ ३८॥ मनुष्टुम् | अहकारो धिय ब्रूने “मा सुप्त प्रतियोधय । अनुष्टुभ | उदिते परमानन्दे न त्व, नाह, न वा जगत् " ॥ ११ ॥ बीज या कारणांतून कार्य अकुर होतसे। उपजाति वीजेंच नसती तेथे येती असुर ते क्से? ॥३८॥ गद्यार्थ-बीज या कारणातून, अकुर हे कार्य उत्पन्न होतें. चदे अहंकार सदा मतीस जेथे बीजच नसेल तेथे अकुर कोटला ? की "निद्रिता त्या उठबूं नकोस | तो उच्च आनद जधीं उठेल पसंततिलका 'मी''तूं' सने हे जगही वुटेल "॥४१॥ मुख्याड्कुरं सुभग ! विद्धि मनो हि पुस गद्यार्य-अहकार हा युद्धीला म्हणतो, "तो जो निजलेला देहास्ततः प्रतिसृतास्तरपल्लाभा ।। (आत्मा) आहे, त्याला त् उठवू नकोस. कारण परमानद स्वरूपी तो (आत्मा) एक्टा जागृत झाला, की, 'तू' व 'मी' नरेऽड्कुरे पुनरुदेति न पल्लपश्री- व सारें जगत् नष्ट होईल." (या रूपकात फार मोठा अर्थ नाइकुरः क्षयमुपैति दलक्षयेषु ॥ ३९ ॥ साठवलेला आहे. बुद्धि व अहकाराचे प्रेमलम लागलेले असते ...

·... संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ व त्याना आपले प्रणयाचे चाळे स्वच्छ खेळावयास मिळावे, गद्यार्य-शास्त्राच्या साहाय्यानें, किंवा, सद्गुरूच्या साहा- म्हणून, (बुद्धि आत्म्याला जागृत करायला जाईल, म्हणून,)/ य्याने, कोणालाहि परमेश्वराचे दर्शन घडत नाही तर जेव्हां अहकार तिला बदी करतो. कारण एकदा तो पूर्णानदस्वरूप | बुद्धि सात्त्विक होते,तेव्हाआत्म्यानेंच (परमेश्वरस्वरूप)मात्म्याचे मात्मा जागृत झाला की, अहकार, बुद्धि, व या संसाराचे दर्शन घडते. भस्तित्वच राहणार नाही।") मनुष्टुम् श्रेयान्द्रव्यमयायज्ञाज्ज्ञानयज्ञ परन्तप । इन्द्रियाण्येव तत्सर्व यत्स्वर्गनरका भौ। सर्व कर्माखिल पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते । ४५॥ निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरमाय च ॥ १२ ॥ अनुष्टुम् मनुष्टुम् द्रव्ययज्ञाटुनी श्रेष्ठ, ज्ञानयज्ञचि अर्जुन । नरक स्वर्ग हे दोन्ही इंद्रियांचीच या कृति । शानात लोपुनी जाते सगळे कर्मबंधन ॥४५॥ बांधितां, सोडितां नेती स्वर्गा वा नरकाप्रति ॥४२॥ गद्यार्थ--- अर्जुना। द्रव्ययज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञच श्रेष्ठ होय. गद्यार्थ-ज्याला आपण स्वर्ग, व, नरक म्हणतो, ते दोन्ही, सर्व सर्व कर्मबधन ज्ञानात सपून जाते. केवळ इद्रियाचे चाळे आहेत. नीट सयमात ठेवलेली इद्रिये, ही माणसाला स्वर्ग दाखवितात; तर बधनातून सुटलेली इद्रिय मनुष्टुम् हीच मापसाला नरक दाखवितात. यथैधासि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानामि. सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ १६ ॥ मनुष्टुभ् न मोक्षो नभसः पृष्ठे, न पाताले न भूतले। मनुष्टुम् मोक्षो हि चेतो विमल सम्याज्ञानविबोधितम् ॥ १३॥ जसा चेतवितां अग्नि करी भस्मचि सर्पणा। तसा ज्ञानाग्निही भस्म करितो फर्मवन्धना ॥४६॥ अनुष्टुभ् न आकाशी, न पाताली, न राहे मोक्ष भूतलीं। गद्याज्याप्रमाणे चागला फुलविलेला अमि, हा, सर्पणाचे घसे निर्मलशा चित्ती ज्या ये सुज्ञानजागृति ॥४३॥ भस्म करून टाकतो, त्याप्रमाणे, ज्ञानामि हा कर्माची सारी बधनें जाळून भस्म करतो. गद्यार्थ-मोक्ष मोक्ष ज्याला म्हणतात, तो, काही को भाकाथात, पाताळात, किंवा, पृथ्वीतलावर नसतो. तर चागल्या अनुष्टुभ् ज्ञानाने जाग्रति आलेल्या, निर्मल अशा हृदयातच, तो असतो, श्रध्दावाल्लभते ज्ञान तत्परः सयतेन्द्रियः । ज्ञान लब्ध्वा परा शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥१७॥ मनुष्टुभ् अनुप्डम न शालै पि गुरुणा दृश्यते परमेवर. । दृश्यते स्वात्मनैवामा स्वया सत्त्वस्यया धिया ॥४४॥ श्रध्दायान् मिळवी ज्ञान चशेन्द्रिय नि तत्पर। ज्ञानापुढे महाशांति मिळते त्यास सत्वर ॥४७॥ गवार्य-श्रद्धा, शानाचा ध्यास घेणे, व इद्रिये ताम्यात न शास्त्र, गुर, या, कोणा दावी ईश्वर तो फी ठेवणे, या तिघाच्या साह्याने, जान प्राप्त होते, व ज्ञानप्राप्तीनतर, स्वात्म्यानेच दिसे आत्मा जधीं सात्त्विक होइ धी४४ त्यास, लौकरच परमशाति प्राप्त होते.

·(प्रकरण ३४ ३) योग, तत्त्वज्ञ, स्थितप्रज्ञ ३०७ ... पद देते। ... मनुष्टु गद्यार्थ-कासव आपले सर्व अवयव, सर्व बाजूनी,(आपल्या उभाभ्यामेव पक्षाभ्या यथा खे पक्षिणा गति । पाठीसाली )आखडून घेते, त्याप्रमाणे, मनुष्य जेव्हा आपली सर्व इद्रिये विषयापासून चोरून घेतो, तेव्हा त्याची प्रज्ञा नीट तथैव ज्ञानकर्मभ्या जायते परम पदम् ॥ १८॥ स्थित झाली, तो स्थितप्रज्ञ झाला असे म्हणतात. भनुष्टुभ् अनुष्ठ पक्षद्वयेच आकाशी पक्षी हे उडती जसे । सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । ज्ञानकर्मद्वयी तैशी सर्वोच्च पद देतसे ॥४८॥ ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमानाप्स्यसि ॥५२॥ गद्यार्थ-दोन्ही पसानीच जसे पक्षी आकाशात सचार आर्या करतात, तद्वतच, ज्ञान व कर्म याची जोडी ही माणसाला सर्वोच्च लाभालाम जयाजय, सुखदु सहि तूं समान मानोनी। घेइ युद्धांत उडी, पाप न लागेल तुज असें करुनी ॥५२ भनुष्टुभ् गद्यार्थ-(हे अर्जुना)सुस दु स, लाभ, हानि, जय, पराभव योगसन्यस्तकर्माण ज्ञानसंच्छिन्नसशयम् । ही सर्व समान मानून तू युद्धात उडी घे; असे करण्याने तुला आत्मपन्त न कर्माणि निबध्नन्ति धनजय ॥४९॥ पाप लागणार नाही अनुष्टुभ् अनुष्टुभ् योगें कर्मफले सोडी, ज्ञाने गलितसंशय। सुख या यदि वा दुखं प्रिय वा यदि वाऽप्रियम् । आत्मशास अशा कर्मे याधती न धनंजय ॥४९॥ प्राप्त प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥५३ ।। गद्यार्थ—योगानें, जो कर्मफल्बुद्धीचा संन्यास करतो; व ज्ञानाने, सर्व सशय फेडून घेतो, अशा आत्मज्ञान झालेल्या अनुष्टुभ् मनुष्याला, हे अर्जुना । कम बधनकारक होत नाहीत. प्रियाप्रिय, सुख दुखे जे जे येईल वाढुनी । ते ते सेना योग्यभावें हृदी हार न साउनी ।। ५३॥ अनुष्टुभ् गद्यार्थ–जे काय कर्माचे, भोक्तव्याचे, ताट आपल्यापुढे न केचन जगद्भागस्तत्त्वज्ञ रञ्जयन्त्यमी । मटा इव नृत्यन्तो गोरीलास्यार्थिन हरम् ॥५०॥ आवडणारे असो, नावडते असो; जसे असेल तसें समभावानें, वाहन आले असेल, मग तें सुसाचे असो दु साचें असो, भनुष्टुभ् हृदयाने हार न खाता, सेवन करावे. चाळे जगाचे ना मोद देती तत्त्वज्ञशा नरा। नाचरी माकड़े जशी गौरीनृत्येच्छु शंकरा ॥५०॥ मनुष्टुम् गद्यार्थ-पार्वतीचें नृत्य पाहण्यास हपापलेल्या शक्राला, अन्तर्नैराश्यमादाय बहिराशोन्मुख स्थित । ज्याममाणे, नाचरी माकडे आनद देत नाहीत, तद्वत्, जगाचे वहिस्तप्तोऽन्तरा शीतो लोके विहर राघव ।। ५४॥ चाळे, तत्त्वज माणसाला मनोरजक होत नाहीत. उपजाति नैराश्य दावोनि पुर मनांत अनुष्टुभ वरोनि आशा घरनी जनांत। यदा सहरते चाय कूमोऽङ्गानीच सर्वशः । याहेरुनी तत्त, मनांत शीत इद्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्टिता ॥५१॥ रामा! असा वापरतुं जगांत ॥५४॥ मनुष्टुम् गद्यार्थ-निराशा सर्व हृदयात दाबून ठेवून, बाहेरून पूर्ण चौफेर हा जघी चोरी निजांगें कांसपापरी। आशावादी वृत्ति ठेवून, बाहेरून तत असलास, तरी आत थड इंद्रिये विषयांतून, त्याची प्रना स्थिरा सरी॥५१॥ | अशा (स्थितपन) वृत्तीनें, हे रामा। तू जगात वावर. ...

·३०८ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ अनुष्टुम् गद्यार्थ--जगात कोणालाहि प्राणाहून अधिक प्रिय असें, नगा दह्यमानाया भूषितायां तयोत्सवे । काहीच नाही. यास्तव जशी व जितकी, तू स्वतावर दया करतोस, सम एव महीपालो जनको भूभृता वरः ॥ ५५ ॥ तशी व तितकी दया, तू दुसन्यावरहि कर. अनुष्टुम् मनुष्टुम् उत्सवार्थ सजो किंवा भडको नगरी कधीं। आत्मौपम्येन सर्वत्र सम पश्यति योऽर्जुन । दोन्ही वेळी स्थितप्रज्ञ जनकाची समान धी॥५५ सुखं वा यदि वा दुःख स योगी परमो मतः ॥ ५९॥ गधार्थनगरी उत्सवाच्या निमित्ताने सजविलेली असो, किवा, आगीनें मडकलेली असो, नृपश्रेष्ठ स्थितप्रज्ञ जनकाची अनुष्टुम् दोन्ही प्रसगी समान दृष्टि असते. आत्मौपम्येच जो पाहे सम सर्वत्र अर्जुन । सुखादुःखांस, तो योगी थोर हे ठेव जाणुन ॥ ५९॥ मनुष्टु नोदेति नास्तमायाति सुखदुःखे मुखप्रभा। गद्यार्थ~~जो, आत्मौपम्य (स्वताचीच उपमा दुसऱ्यास यथाप्राप्तस्थितेर्यस्य जीवन्मुक्त स उच्यते । ५६।) देऊन त्यानुसार वर्तन ) बुद्धीने, सर्वत्र सुखदु सास सम, पाहतो तो मोठा योगी असे समजा मनुष्टुम् मुखचंद्र सुखी दुःखी उदयास्त न दापितो। अनुष्टुम् जशी स्थिति तसा वागे-जीवन्मुक्त खराच तो ॥५६॥ या निशा सर्वभूताना तस्या जागर्ति सयमी। गद्यार्थ---सुख, दुस, कोणत्याहि प्रसगी ज्याचा मुखचद्र, | यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६० ॥ उदय किंवा अस्त झाल्याप्रमाणे, प्रफुलहि होत नाही, विवा अनुष्टुभ् म्लानहि होत नाही, -व जो जी स्थिति येईल तसे वागतो, त्याला जीवन्मुक्त म्हणतात (जिवत असून मुक्तावस्थेस पोंचलेला) जी रात्र सर्व जीवांना, संयमी तेथ जागृत । जागती सर्प, ती रात्र तत्त्वदर्शी मुनीपत॥६०॥ गद्यार्थ--(नेहमीच्या दिवसरानींविषयी हे बोलणे नव्हे.) अनुष्टुभ् सर्व जीवाची रात्र असते (ज्या विषयाच्या बाबत बहुजन बेसा दु खेष्वनुद्विग्नमना सुखेषु विगतस्पृहः। वध असतात) तेव्हा संयमी जागा असतो आणि सर्व प्राणी वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ ५७ जागत असतात (ज्या क्षुद्र विपयाानत बहुजनाना फार आस्था मनुष्टुभ वाटते, त्याबाबत) तेव्हा सयमी झापलेला असतो. (कारण तो जो विपण्ण न दुखांनी, ज्या सुखात स्पृहा नसे। तत्त्वज्ञ असल्याने बहुजनाचे व त्याचे आवडीचे विषय बरोबर प्रेमक्रोधभयावीण मुनि तो स्थिरधी असे ॥ ५७ ॥ उलट असतात.) गद्यार्थ-दु खानी जो खिन्न होत नाही, सुखाविषयी ज्याला मनुष्टुम् विशेष आस्था नसते, ज्याने प्रेम, भय, कोप ही सर्व हृदयातून यदिद ब्रह्मणो रूप ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम् । हद्दपार केली आहेत, त्याला स्थितप्रज्ञ मुनि म्हणतात. पर तत्सर्वधर्मभ्यस्तेन यान्ति परां गतिम् ॥११॥ अनुष्टु अनुष्टुम् न हि प्राणाप्रियतर लोके किश्चन विधते। ब्रह्माचे रूप हे जें, त्या ब्रह्मचर्यचि योलती। तस्माद् दया नर कुर्याद्ययाऽऽमनि तथा परे ।। ५८॥ सर्व धर्मात तेथेष्ठ तेणे लामे परा गति॥१॥ मनुष्टुम् गधार्थ- हैं जें वरील १० श्लोकात स्थितप्रज्ञाच्या ग्राही प्राणाहुनी कुणा फांही मिय नाहींच भूवरी! स्थितीचे, रूप वर्णिले, त्यालान ब्रह्मचर्य म्हणतात. हे राव तस्मात् स्वतांपरी तैशी दया कर दुज्यावरी ॥५॥ पर्तव्यमिति श्रेष्ठ भसन त्यामुळे मनुष्य परमपदास पोचतो.

·(प्रकरण ३४ ३) देव; भक्ति; सज्जनरक्षण; दुष्टनाश; गृहस्थधर्म ३०९ ... अनुष्टुभ् मनुष्टुभ् न देवो विद्यते काष्ठे न पाषाणे न मृण्मये । परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । भावे हि विद्यते देवस्तस्माद्भावो हि कारणम् ॥६२।। धर्मसंस्थापनार्थाय समवामि युगे युगे ॥६५॥ अनुष्टुभ् अनुष्ड न वसे देव काष्टांत, न पापाणी, न मार्तित। रक्षणा सज्जनांच्या; मी, दुर्जनांच्या विनाशना। भावांत (भक्तीत) नित्य तो राहे युगोयुगी जन्म घेतों धर्म स्थापावया पुन्हां ॥६५॥ तेव्हां कारण भाव हैं ।। ६२॥ गद्यार्थ-(भगवान् म्हणतात)-सज्जनाच्या सरक्षणासाठी गधार्थ- देव काही लाकडात नसतो, दगडात नसतो, मातीत | आणि दुर्जनाचा विनाश करण्यासाठी आणि धर्माची पुन्हा पुन्हा नसतो. तो भक्तिभावात असतो ( भाव तेथे देव.) तेव्हां देव | स्थापना करण्यासाठी, मी युगायुगातून अवतार घेतो. फल्पनेचे मूळ कारण भाव हेच होय. उपजाति मनुष्टुभ् धर्मार्थफामा: सममेर सेव्या यो ोकभक्तः स नरो जघन्यः। पत्रं पुष्पं फल तोय यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तयोस्तु दाक्ष्यं प्रवदन्ति मध्यं स उत्तमो योऽभिरतस्त्रिवर्गे ६६ तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मन. ॥ ६३ ॥ वसंततिलका धर्मार्थकाम सम मानुनि ठेव वृत्ति अनुष्टुभ् एकामधेच परि नीच धरील भक्ति। पत्र, पुष्प, फलें, पाणी, देई जो मज भक्तिने । दोघांत जो कुशल, मध्यम त्या म्हणावें सेवी मी तें स्वमत्ताने आणितां संयमी मनें ॥३॥ घेई तिघांत रस, उत्तम त्या गणावें ॥६६॥ गधार्थ-(भगवान् म्हणतात-) भत्ताने सयमी मनाने व गद्यार्थ-चार पुरुषार्थापैकी जे तीन धर्म, अर्थ, काम, त्या भक्तिभावाने, जे काय, पाने, फुले, फळे, पाणी मला अर्पण केलें सर्वांना समान महत्त्व देऊन वागणे उत्तम; यापैकी एकाचीच असेल, ते, मी सेवन करतो. (मला तें अत्यत प्रिय असते.) म्हणजे धर्माची तर धमाचीच, सपत्ति मिळविण्याची तर संपत्तीच ... मिळविण्याची, कामाची आराधना, तर केवळ तीच, अशा रीतीने करणारा, हा नीच; यापैकी दोघाची आराधना मध्यम अनुष्टुभ व तिघाचीहि समतोलपणे उपासना करणारा तो उत्तम ! ये यथा मा प्रपद्यन्ते तास्तथैव भजाम्यहम् । मम वानुवर्तन्ते मनुष्या पार्थ सर्वशः॥ ६४ ॥ अनुष्टुभ् भनुष्टुम् आश्रमास्तुलया सर्वान् धृतानाहुर्मनीषिणः । ज्या भाचे जो मला सेवी, त्या मी तैसाच धर्ततों। एकतश्च त्रयो राजन् गृहस्थाश्रम एकतः ॥६७॥ सर्वत्र नर या माझ्या मार्गा धरनि चालतो॥६४॥ अनुष्टुभ् गधार्थ-(भगवान म्हणतात, मत काही सर्व सारसे नस- सर्पही आश्रमां, सुश, वदे, तोलुनि पाहतां । तात; पाहीं सरोखर हृदयापासून भक्ति घरणारे, काही वरवरचे तुल्य अन्य तिघांना त्यां गृहस्थाश्रम एकटा ॥६७॥ भक्त, काही टोंगी!) जो कोणी ज्या भावाने मजकडे येतो, गद्यार्थब्रह्मचर्याश्रम, गृहस्थाश्रम, वानप्रस्थाश्रम, व त्याच्या त्याच्या भक्तीप्रमाणे मी त्याच्याशी वागतो. (त्याच्या सन्यासाश्रम हे चारहि आश्रम बर तराजूत घालून पाहिले, तर, त्याच्या भक्तीप्रमाणे त्याला त्याला फ्ल देतो.) आणि मानव या सुज्ञ लोक असे म्हणतात, की एका पारड्यात बाकी तिन्ही आश्रम माझ्या मार्गाला धरूनच पूर्णपणे चालत असतात. (आणि | व दुसऱ्या पारड्यात एकटा गृहस्थाश्रम घातल्यास हे राजा! न चालतील तर नाश पावतील.) ... पदाचित् तुला होऊ मेल, ·३१० संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश , खंड २ ... मनुष्टुम् गद्यार्थ-ज्या स्वतांच्या शौर्यक्रर्माने दुसन्याचे हित साधन यया नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम्। नाहीं; किंवा ज्यामुळे मापली आपल्यालाच लाज वाटेल, तें एवमाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ।। ६८॥ / कर्म कधीच फरू नये. अनुष्टुभ जैसे, नद, नद्या, सारी लीन होतात सागरी। अनुष्टुभ् सारे आश्रम त्या रीती गृहस्थांत समावतीं ॥८॥ न हि सर्वहितः कश्चिदाचारः संप्रवतते। गद्यार्थ नद, नद्या, सर्व ज्याप्रमाणे समुद्रात जाऊन विलीन तस्यैवान्यः प्रभवति सोऽपरं बाधते पुनः।। ७२॥ होतात; त्याप्रमाणे, चारहि आश्रम गृहस्थाश्रमांत एकत्रित होतात. अनुप (एवढी मोठी, जगाचे हित करण्याची पात्रता गृहस्थाश्रमांत सदा सर्वो हिताचा जो, आचार न कुठेच तो। असते.) ... दुजा श्रेष्ठ तयाहून -तोहि अन्यांस वाधतो ॥७२॥ अनुष्टुम् गद्यार्थ-कायमचाच सर्वांच्या हिताचा म्हणून कोणताहि यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः । आचार दाखविता येणार नाही. त्याच्याहून कोणता तरी श्रेष्ठ एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य वर्तन्त इतराश्रमाः ॥ ६९ ।। अन्य आचार आहे, असे कोणाला तरी वाटेल, व, तो जरी मनुष्टुम् पत्करला, तरी, तो दुसऱ्या कोणत्या तरी शिष्टसमत आचाराला सारेच जीव मातेच्या आश्रये जगती जसे। विरुद्ध वा बाधक तरी असेल. (म्हणून गीतेत " किं कर्म किम- अन्याश्रम गृहस्थाच्या आश्रये राहती तसे ॥१९॥ कर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः " असे म्हटले आहे. विवेकानें, गद्यार्थ-- मनुष्यमात्रास मातेची जेवढी महती, तेवढी, तारतम्याने व कौशल्याने कार्य करण्याला योग म्हणतात - इतर तिन्ही आश्रमाना, गृहस्थाश्रमाची आहे. मातेपमाणे, तो, | पुढील श्लोक पहा.) अक्षरशः इतर आश्रमाचा जन्मदाता व पोषणकर्ताहि आहे. अनुष्टुभ ब्रह्मचारी हा गृहस्थाश्रमी गुरूच्या आश्रये, व वानप्रस्थाश्रमी व सन्यासी हे मिक्षामोजी; दोन्ही गृहस्थाश्रमी जनाच्या बुद्धियुक्तो जहातीह उमे सुकृतदुष्कृते । आश्रयाशिवाय जगूच शकत नाहीत. तस्माद्योगाय युज्यस्य योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ७३ ॥ भनुष्टु अनुष्टुभ् यत्कर्म कुर्वतोऽस्य स्यात्परितोषोऽन्तरात्मनः । पापपुण्यांतुनी मुक्त समबुद्धि नरा, फरी॥ तत्प्रयत्नेन कुर्वीत विपरीत तु वर्जयेत् ।। ७०॥ कार्यकौशल्य जो योग, कास त्याचीच तूं धरी ॥७३॥ अनुष्टुभ् गद्यार्थ-माणसाला समत्वबुद्धि आली, की, तो पाप- अंतरात्म्यास, जे फर्म करितां तुष्टि वाटते। कष्टूनहि करावें ते, सोडावे त्या विरुद्ध ते॥ ७० ॥ पुण्याच्या वधात्न सुटतो! (बधातून मुक्त राहून) कार्य करण्याचे में कौशल्य, त्याला योग म्हणतात; त्या योगाचा तू माश्रय गद्यार्थ-जें कर्म करताना आपल्या अन्तरात्म्याला समा- धान वाटेल, ते कर्म, कष्ट फरूनसुद्धा करावें. जे त्याच्याविरुद्ध, ते फरू नये. अनुष्टुम् अनुष्टुभ् यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः । यदन्येषां हितं न स्यादात्मनः कर्म पौरुपम् । अपत्रपेत वा येन न तत्कुर्यात्कयचन ॥ ७१ ॥ भुञ्जते ते बघ पापा ये पचन्यात्मकारणात् ।। ७४ ।। भनुष्टुभ् अनुष्टुम् स्वतांच्या शोर्यकम ज्या, अन्यां हित घडेल न। यशशिष्टचि जे साती पापमुक्तचि होति ते । घाटेल लाज या ज्याची, करावें ते कधीच न ॥७१ ॥ | स्वार्था शिजविती अन्न, साती केरळ पाप ते॥७४॥ ...

·(प्रकरण ३४ वें) अनासक्ति; ईश्वरार्पण; मूर्तिपूजा गद्यार्थ-यज्ञ, म्हणजे, त्यागमय कर्तव्ये पूर्ण करून, उरेल उपजाति तें, जे सातात, ते, सर्व पापासून मुक्त होतात. केवळ स्वार्या- कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्धयाऽऽत्मना वाऽनुसृतस्वभावात् साठी जे अन्न शिजवितात, ते अन्न खात नाहीत, तर प्रत्यश्च । करोति यवत्सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत् ।। ७८ पापसातात. आर्या मनुष्टुभ देहाने, वाणीने, निजचित्ताने, निजेन्द्रियांनी वा। ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सड्गं त्यक्त्वा करोति य । | बुद्धीने, आत्म्याने, स्वभावधर्मानुसार सहजीं था । लिप्यते न स पापेन पनपत्रमिनाम्भसा ॥ ७५॥ में में करितो मानव जन्मापासून मृत्युपावेतों। थीपरमेश्वर नारायणा करो सर्व तें, समर्पण तो ।। ७८ अनुष्टुभ् गद्यार्थ-देहाने, वाणीने, मनाने, इद्रियानी, बुद्धीनें, ब्रह्मार्पण स्वकर्मति संग सोडून जो करी। आत्म्याने, स्वभावधर्मानुसार जे जे काहीं मनुष्य करतो; तें तें स्पर्शी न पाप त्या, जैसें जल पद्मदलावरी॥७५॥ सर्व काही, त्याने श्रीपरमेश्वर नारायणास अर्पण करावें. गद्यार्थ—जो मनुष्य, आसक्ति सोडून, कर्म करून, ते ब्रह्मा- र्पण करतो, त्याला कमळाच्या पानाला जसे पाणी, तसें पाप रथोद्धता स्पर्शीत नाही. ... अक्षरावगमलब्धये यथा स्थूलरर्तुलशिलापरिग्रहः । शुद्धबुद्धिपरिलब्धये तथा दारुमृण्मयशिलामयार्चनम् ।। ७९ अनुष्टुभू यसततिलका तस्मादसत सतत कार्य कर्म समाचर। असतो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ।। ७६ ।। होण्या जसे सुलभ शिक्षण अक्षरांचे गोटे खडेहि उपयोजिति हो शिलांचे॥ मनुष्टुम् होण्या प्रबोधहि तसा, जन पूजिताती म्हणून, संग सोडून नित्य कर्तव्य तूं करी। मातीशिलामय नि काष्ठमयीहि मूर्ति ॥७९॥ फरी असक्त जो त्यातें परप्राप्ति घडे खरी॥७६॥ गद्यार्थ-अक्षर, आकडे इत्यादींचे ज्ञान सुलम करण्यासाठी गद्यार्थ-म्हणून, तू, सर्व कर्तव्यामधली आसक्ति (फ्ला- | ज्याप्रमाणे, दगडाच्या खड्यागोट्याचा उपयोग करतात, त्या- पेक्षा व ते फल मिळाल्याने हुरळणे व न मिळाल्याने दुःखी | प्रमाणे, विशुद्ध ज्ञानाची प्राप्ति होण्यासाठी मनुष्य, माती, होणे हे ) सोडून सतत कर्तव्य कर; राग सोडून कार्य करणारा दगड, लाकूड याच्या मूर्तीची पूजा करतो. परम पदाला पोचतो. मनुष्टुभ मनुष्टुभ यतः प्रवृत्ति तानां येन सर्वमिदं ततम् । वीजान्यान्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानवः ॥७७॥ ज्ञानदग्धांस्तथा केशानामा सम्पद्यते पुनः ॥८॥ अनुष्डम अनुष्टुम् जन्मले जीव ज्यांतून, निर्मिले सर्व हे जयें। अग्नीने जाळितां, बी0 रुजती न जशी पुन्हां । त्यास्वकर्मेच पूजून,मानया पूर्ण सिद्धि ये॥७७ शानाने जळतां क्लेश आत्म्या बाधति ना पुन्हां ॥८॥ गद्यार्थ-सर्व जीव ज्यापासून निघाले, ज्याने हे सर्व गद्यार्थ-बी, अग्नीत जळल्यावर, जसे, पुन्हा उगवणे शक्य निर्माण केले त्या परमेश्वराची पूजा (इतर कोणत्याहि पूजा- नाही, तद्वत्, (आत्म्याला वाधण्याय) उपाधि, ज्ञानामीनें द्रव्यानी न करता ) आपल्या सत्वमांनी केली असता, मानव जळल्या की, मग, त्या भात्म्याला, पुन्हा उपद्रव करू चिद्धि प्राप्त करतो. शकत नाहीत.

·३१२ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ मनुष्टुम् आर्या अष्टादश पुराणाना सारं सारं समुदतम् । साऱ्या धर्मा त्यजुनी, येई मज एकट्यास तूं शरण परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥ ८१ ॥ शोक नको! तुजलामी, सर्वहि पापांमधून सोडविन ८४ अनुष्टुभ् गद्यार्थ-(भगवान् अर्जुनाला म्हणतात, म्हणजे त्याला निमित्त करून सर्व मानवजातीला म्हणतात) इतर सर्व अठराहि पुराणांचे काढिले सार मंथुन । धर्माचा त्याग करून तू मला एक्ट्याला शरण ये. घाबरू नको! परोपकार दे पुण्य, दे पाप परपीटन ॥८१॥ मी तुला सर्व पापापासून मुक्त करीन. गद्यार्थ -अठरा पुराणाचे सार कादले, तर, हेच की, परो- अनुष्टुभ पकार हा पुण्यदायक व दुसन्यास पीडा देणे हे पापकारक होय. सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपालनन्दनः । पार्थो वत्स. सुधीर्भोक्ता दुग्धं गीतामृतं महत् ॥८॥ अनुष्टुभ् श्लोकार्थेन प्रवक्ष्यामि यदुक्क ग्रंथकोटिमिः । भा ब्रह्म सत्य, जगन्मिथ्या, जीवो ब्रह्मैव, नापरः ॥ ८२॥ उपनिषदें या गायी, त्यांतें गोपालकृष्ण दुहणार! अर्जुन वत्स, पिणारे मनुष्टुम् सुधी, नि गीतामृतचि पय थोर (मधुर) ॥५॥ बदले ग्रंथ कोटी जें, ते लोकार्धात सांगतों। जग खोटें खरें ब्रह्म जीव ब्रह्मचि, नान्य तो ।। ८२॥ गद्यार्थ-सर्व उपनिषदें या गायी, त्याची धार काढणारा साक्षात् गोपालकृष्ण, अर्जुन हा वासरू, दूध पिणारे सुज्ञ व गद्यार्थ-कोटि कोटि प्रथानी मिळून जे सागितले, तें भी | गीतामृत हेच ते महामोलाचे सुमधुर दूध अर्ध्या श्लोकात सागतो; की, ब्रह्म ( हेच काय तें) सत्य; अग सोटें, व नीव हा ब्रहाच आहे; अन्य कोणी नाही. मनुष्टुभू यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । मनुष्टुम् अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽज्मानं सृजाम्यहम् ॥ ८६॥ प्रामाण्यबुद्धिर्वेदेषु साधनानामनेकता । उपास्यानामनियम एष धर्मः सनातनः ॥ ८३॥ मनुष्टुभ मार्या जेव्हां केन्हांहि धर्माला, अर्जुना ! ग्लानि येतसे। वेदां प्रमाण गणणे, मोक्षसाधने अनेकविध असणे। अधर्महि उठे जेव्हां, तेव्हां मी जन्म घेतसें ॥ ६ ॥ पूज्य न निश्चित म्हणणे, धर्म सनातन असा गद्यार्थ-(भगवत आश्वासन देतात )--हे अर्जुना ! जेव्हा विशालपणे ।। ८३ ॥ | जेव्हा म्हणून, धर्माला अवकळा येते व अधर्म डोके वर काढतो, तेव्हा मी अवतार घेतो. गद्यार्थ-वेदांना प्रमाणभूत मानणे; 'मोक्षसाधनें प्रकृति- भेदाने अनेकविध समजणे; पूजा अमुकच देवाची करावी असा मनुष्टुम् आग्रह नसणे; अशा विशाल उदार, सर्वसग्रही वृत्तीने धर्म श्रेयान्स्वधर्मो निगुण : परधर्मात्स्वनुष्टितात् । सनातन होतो. स्वधर्मे निधनं श्रेय परधर्मो भयावहः ।। ८७ ॥ अनुष्टुभ आर्या सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । युक्ताचरितहि परश्या धर्माहुनि आपुला घरा विगुण । अहं त्या सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्याभि मा शुचः ।। ८४॥ | परधर्म हा भयावह-निजधर्मी राहुनी घरे मरण ८७॥ ... M ·(प्रसरण ३५ ३) तृप्ति, तुष्टि, सतोष- ३१५ गद्यार्थ—योग्य रीतीने भाचारलेल्या परधमापेक्षा, आपला | माझ कुणीच ऐक्त नाही वानराना, (तुम्हास भारी प्रिय ते) स्वत चा धर्मच उरा,-मग आपला धर्म गुणानी जरा कमी का अथ कामहि जो देतो, त्या धर्माची सेवा का करीत नाही ? असेना स्वधर्मात (किंवा स्वधर्मासाठी) मरणे सुद्धा श्रेयस्कर. पण परका धम केव्हाहि भयावह भनुष्टुभ् यत्करोषि यदभासि यज्जुहोषि ददासि यत् । अनुष्टुभ् यत्तपस्यसि कोन्तेय तकुरुष्प मदर्पणम् ॥ ८९॥ ऊर्ध्वबाहुविरौम्येप न च कश्चिच्छृणोति माम् । धर्मादर्थश्व कामश्च स धर्म किन सेव्यते ॥ ८८॥ मनुष्टुम् करिसी भक्षिसी, देशी, जे जे टाकिसि होमुन । भनुष्टुभ यदर्थ तप, ते मातें अर्जुना कर अर्पण ॥ ८९॥ ऊर्ध्ववाहु रडे मी हा, कुणी न मज ऐकतो!। गद्यार्थ-अर्जुना। जें जें तू करतोस, भक्षितोस, यज्ञात अर्थ कामहि देई जो, सेविता का न धर्म तो १॥ ८८ ॥ | आहुति म्हणून टाकतोस देतोस, ज्यासाठी तप करतोस, तें तें गद्यार्थ---(व्यास मुनि म्हणतात )-हे मानवानां । हात | सारे, मला अपण कर (त्यात कसलाहि स्वार्थ व फलाशा उच करून, हा मी (रेव्हाचा) आक्रोश करून सागत आहे, पण, ठेवू नकोस ) प्रकरण ३५ वें Kaavy6---- तृप्ति, तुष्टि, संतोष, समाधान, शमसुख, शाति, त्यक्तस्पृह मालिनी चयमिह परितुण वस्फलैस्त्व च लदम्या सम इह परितोपो निर्विशेषो विशेष ।। स हि भवति दरिदो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान् को दरिद्र ॥१॥ मालिनी धन मिळुनि जसा तूं, तुष्ट मी बल्बलाने समगुण वनलों हे तुष्टिच्या सद्गुणाने । हृदयं विपुल तृष्णा तो दरिदीच स्वास अधन,धनि कुणी का तृप्ति येता मनासा॥१ गमा-हे श्रीमता । तं सपाने तुष्ट र मी क्काने मुष्ट ! तुष्टीचा गुण दोघात समान असल्याने, पापा दायह आता सारखेच झारों ज्याची तृष्णा मोठी तो खरा दरिद्री. पण, मन सतुष्ट असल्यावर, श्रीमत कोण व रिद्धी कोण वसततिलका सर्पा पिबन्ति पवन, न च बलास्ते शुवस्तृगैनगजा वलिनो भवन्ति ।। यन्दै पलमुनिरा क्षपयन्ति काल सन्तोष एव पुरुषस्य पर निधानम् ॥२॥ वमनतिनका वायू पितो तरिहि सर्प नले अशक्त शुष्क तणे गा बलिष्टचि काननात ॥ दे फलें नुनिहि नैति मुखात काल सतार हेच पुरुषास निधान थोर ॥२॥ ५ ·३१४ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ गद्यार्थ—साप वायु पितात, पण, ते काही दुर्घल नन्हेत. शिखरिणी शुष्क गवत साणारे रानहत्ती, हे सर्वांत बलवान् असतात. कद फळे साऊन, मुनि सुखाने कालक्रमणा करतात. संतोष है| स्वये ना सोडी त्यां नर किति वियोगी फरक या- किती भोगा! जाणे अटळचि असे सर्व विषयां माणसाला सपत्तीच्या मोठ्या ठेव्यासारखें आहे, स्वयें जातां देती विषय हृदया दुखचि अति तयां टाकी, त्यातें, अमित शमसौरये वितरती ॥५॥ अनुष्टुभ अकृत्वा परसन्तापमगत्वा खलनम्रताम् । गद्यार्थबहुतकाळपर्यंत भोगून झाले, तरी, विषय हे निघून अनुसृज्य सतां वर्म यत्स्वल्पमपि तद्बहु ॥३॥ जाणार, हे अटळ आहे; पण, तरा माणूस त्याना सोडीत नाही. तेव्हा वियोगावियोगात काय भिन्नता आहे ? (तें पहा) विषय घसततिरका | जेव्हा स्वेच्छेने माणसाला सोडतात (तो आधिव्याधिग्रस्त इत्पादि देतां न तापलवमात्र कधी दुज्यांस झाल्याने,) तेव्हा तो वियोग माणसाला अत्यत दुखदायी होतो. पायां कधी न पडतां खलदुर्जनांस ।। पण, (मन सयमादि योगानें) माणसाने आपण होऊन त्याना देतां न सोडुनि कधी पथ सज्जनांचे सोडलें, तर, त्या वियोगाने माणसाला अनत शातितृप्तीचें सुस थोडे मिळेल तर ते अतिथोर साचें ॥३॥ मिळते. गद्यार्थ–दुसऱ्या कोणाला त्रास न देता, दुर्जनाच्या पाया अनुष्टुभ न पडता, सजनाचा मार्ग न सोडता जे काय थोडेसे मिटेल, सर्वत्र सम्पदस्तस्य सन्तुष्टं यस्य मानसम् । तेंच पुष्कळ (समजून समाधान मानणे हिताचे आहे.)... उपानढपादस्य ननु चर्मावृतेर भू.॥६॥ भनुष्टुभ् आर्या दारिद्यानलसन्तापः शान्तः सन्तोपवारिणा । | जग विभवपूर्ण त्याते ज्याच्या संतोष अतरी दाटे। याचकाशाविघातान्तर्दाहः केनोपशाम्यति ॥४॥ जोडा ज्याच्या पायीं, त्या चर्मावृत समग्न भू वाटे॥६॥ वसततिलका गद्यार्थ-ज्याचे मन सतुष्ट, त्याला, सर्वन वैभवपूर्ण अंग दिसते. दारिय अग्नि भड़के जधि अतरांत ज्याच्या पायात जोडा असेल, त्याला, जमिनीवर, शिंपून तुष्टिजल त्या करितोंच शांत ॥ कातड्याच्या पायघड्या घातल्यासारखेच आहे, नव्हे का ? देणे कधी न घडणे गरिबास दान शार्दूलविक्रीडित हा दाह मात्र मनिंचा शमवील कोण?॥४॥ गन्धाढ्या नसमल्लिका मधुफरत्यक्त्या गतो यूथिका गद्याथ-(आधी श्रीमत व दाता असून, आता दरिद्धी ता वाऽ गत. स चन्दनवन पश्चात्सरोज गत..] झालेल्याची व्यथा कवि सागतो) माझ्या दारिद्याचा अनि जो दाह करतो, त्यावर तुष्टीचे जल शिंपडून तो मी शत करीत बद्धस्तत्र निशाकरेण सहसा रोदित्यसौ मन्दधी आहे. पण याचक (पूर्वीची कीर्ति ऐकून) माझ्या दारी येतात, सन्तोषेण पिना पराभवपद प्राप्नोति सों जन ॥७॥ त्याची निराशा मला करावी लागण्यानें, 'होणारा, हा मनाचा शार्दूलविक्रीडित दाह कसा शमावा? ...] सोडीगंधित मल्लिका,अलि उडे त्या यूथिकांच्या गणी शिखरिणी पाहे ती, झणि जाइ चदनवनी, पद्मास त्या मागुनी।। अवश्य यातारश्चिरतरमुषित्वाऽपि विषया रात्री पदा मिटून, हा अडक्ता; येडा करी रोदन! पियोगे को भेदस्त्यजति न जनो यत्स्वयम्भून् ॥ संतोपाविण हो, पराभव मिळे साऱ्या जनालागुन ॥७॥ व्रजन्तः स्वातन्त्र्यादतुलपरितापाय मनस. गद्यार्थ-सुगधी नवमाल्पेिला सोइन भ्रमर हा यूथियेकडे स्वय त्यका ोते शमसुखमनन्त विदधति ॥ ५॥ | गेला. तिला पाहिली न पाहिली, ता, चदनवनात गेला व ·-अशा थाटात, , . (प्रकरण ३५ ३) तुष्टि, त्यक्तस्पृह, शान्त, दान्त- तेथून कमलाकडे गेला. एवढ्यात अचानक रान झाल्याने तें शार्दूलविक्रीडित कमल मिटले व त्यात हा अडकला व मग बसला हा वेडा भूमीचाच पलंग, वाहुच उशी, आकाश हेंची छत रडत ! संतोप नसला, की, सर्वांनाच पराभूत होण्याची पाळी | झाला चंद्र दिवा, विरक्तिवनितासंगांत आनंदित ॥ येते. ...दिकान्ता, चवरी करून पवना, ज्या चारिती विझण मनुष्टुभ् भिक्षुहा निजलानृपासम जगी, सान्या स्पृहा सोडुन १० परिज्ञातोपभुक्तो हि भोगो भवति तुष्टये। गद्यार्थ-भूमीचा पल्ग केलेला आहे, दडाची उशी केलेली विज्ञाय सेरितो मैत्रीमेति चोरो न शत्रुताम् ॥ ८॥ आहे, व, आकाशाची मच्छरदाणी लावलेली आहे, विरक्तिरुपी रमणीला कुशीत घेतल्याचा आनद मिळत आहे---दिग्वधू, मनुष्टुभ वाऱ्याच्या चवऱ्या फरून विंझण वारीत आहेत, जाणुनी भोगतां भोग, नराला देति तुटता। सान्या इच्छा सोडून, हा भिक्षु एखाद्या राजासारसा निजला जाणुनी सेवितां चोर, धरी मैत्री न शत्रुता ॥८॥ आहे. गद्यार्थ--नीट जाणून जर भोग भोगले तर, ते माणसाला अनुष्टुभ् सुष्टता देतात. नीट ओळखून, चोराशी परिचय केला, तर तो | भिक्षा कामदुधा धेनुः कन्या शीतनिवारिणी । मैत्री धरतो ; शनुत्व धरीत नाही. अचला तु शिवे भक्तिविभवैः किं प्रयोजनम् । ॥११॥ शिखरिणी अनुष्टुभ् स्थितिः पुण्येऽरण्ये सह परिचयो हन्त हरिणः ज्या कामधेनु भिक्षा ही, गोधडी शीतवारण। शिवभक्ति तरी ज्याची दृढ, त्या कासया धन ? ॥ ११ ॥ फलैर्मेध्या वृत्तिः प्रतिनदि च तल्पानि दृषदः॥ इतीय सामग्री भवति हरभक्ति स्पृहयतां गद्यार्थ-भिक्षा हीच ज्याला कामधेनु, व गोधडी हीच थडी निवारणारी, पण ज्याची शिवभक्ति अचल त्याला वैभवांची वनं वा गेहं वा सदृशमुपशान्त्यैकमनसाम्॥९॥ आर्या अनुष्टुभ पुण्य वनांतचि बसणे, परिचय करणे गरीव हरिणांसी, | अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः । पावन वृत्ति फळांनी,नद्यानद्यांच्या शिलाच शयनासी। हरभक्ति जे अपेक्षिति त्यां सामग्री अशीच सायिकही सदा सन्तुष्टमनस. सर्वाः सुखमया दिशः ॥ १२ ॥ शमसुखचि इच्छित्यांना वन वागृह वा समान दोन्हीही अनुष्टुम् गधार्थ---पवित्र अशा अरण्यात राहा; निप्पाप हरिणाशी जो शांत, दान्त, निद्रव्य, समवृत्तचि अतरी सगत करावी; फ्लाशनाने पवित्र उपजीविका करावी; नद्यान सदा तृप्त मनीं त्यातें भरे सुख दिगंतरीं ॥ १२ ॥ द्याच्या किनाऱ्यावरच्या शिलानाच आपली शय्या करावी, गद्यार्थ-शमसुख, दमसुरस असलेला द्रव्यहीन, पण सर्वत्र शकराची भक्ति करू पाहणाऱ्याना इतकी साधी सात्विक सामग्री समवृत्तीचा, सदा सतुष्ट, अशा माणसाला, सर्व दिशा सुसपूर्णच पुरेशी आहे. ज्याच्या मनाने शातिसुपाचाच ध्यास घेतला | असतात. आहे, त्याना रान पाय, व घर काय, दोन्ही सारसच ! मनुष्टुभ अनीमहि वयं भिक्षामाशापासा वसीमहि । भूः पर्यको निजभुजस्ता कंदुकं, खं वितानं शयीमहि महीपृष्टे कुर्वीमहि फिमीश्वरैः ॥ १३ ॥ दीपश्चन्द्रो पिरतिवनितालन्धसङ्गप्रमोदः ॥ अनुष्टुभ दिकान्ताभिः परनचरै-ज्यमानः समन्ताद् खातों भिक्षान है, आम्ही, दिशा हे वस्त्र नेसतों। भिक्षुः शेते नृप इव भुपि त्यक्तसर्पस्पृहोऽयम् ॥१०॥ भूवरी निजतों-आम्हां हवाधीश कशास तो?॥ १३ ॥ पर्वा काय? मन्दाकान्ता ·संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ गद्यार्थ-जे आम्ही भिक्षान्न सातों; दिगंबर नेमतों; भूमीव- शार्दूलविपीडित रच निजतों; त्या आम्हाला श्रीमान् कशाला हवेत ? हो संतुष्ट फळामुळांवर अतां जाऊं प्रिये गे बनीं शय्या भूमि फरी सुघल्कल नवें पानें तृणे घालुनी ॥ शार्दूलविक्रीडित वित्तव्याधि जडोनिया वरळती श्रीमंत जे मूढधी क्षुद्रांचे असल्या, न नांवहि जिथे ऐकावया ये कधीं॥१४॥ पुण्यैर्मूलफले प्रिये प्रणयिनी वृत्तिं कुरुष्वाधुना गद्यार्थ -चल ऊठ, प्रिये ! आपण पनी जाऊ; तू आता भूशय्यां नववल्कलैः कुरु तृणैरुत्तिष्ठ यामो वनम् ॥ पविन फळे मुळे यावरच सतोप मान; जमिनीवर गवत व नवीं वल्कलें अंथरून शय्या कर ; अशा स्थळी जाऊ की, धनरोगाने क्षुद्राणामविवेकमुढमनसां यत्रेश्वराणां कदा पीडित व विवेकहीन होऊन वरळणाऱ्या, श्रीमत क्षुद्राचे, जेथे वित्तव्याध्यविवेकसङ्कुलगिरां नामापि न श्रूयते॥१४॥ | कधीं नावमुद्रा ऐकू येणार नाही. प्रकरण ३६ वें संसाराचा पश्चात्ताप-विवेकांजन घसंततिलका स्वताच्या अहिताच्याच कृति फ्रीत बसतो हे केवटें आधर्य व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती म्हणावें? रोगाश्च शत्रव इति प्रहरन्ति देहम् ॥ शिखरिणी आयुः परिस्रवति भिन्नघटादिवाम्भो अजानन्माहात्म्यं विशति शलभस्तीबदहने लोकस्तथाऽप्यहितमाचरतीति चित्रम् ॥ १॥ स मीनोऽप्यज्ञात्वा बडिशयुतमश्नाति पिशितम् ॥ वसंततिरका विजानन्तोऽप्येते वयमिह विपज्जालजटिलान् न मुच्चामः कामानहह ! गहनो मोहमहिमा ॥२॥ व्याघ्रीपरी जणुं जरा भिववीत राहे देहा रिपु प्रहरिती जणुं रोगही हे॥ शिखरिणी आयू झरे जल जसें फुटतां घडा तो आश्चर्य की, जन तरी अहिता करीतो॥१॥ महाज्वालांमध्ये न कळुनि असा टोळ पडतो जळी मासा तैसा, गळ न दिसतां, मांस, गिळितो॥ गद्यार्थ- एकीकडून वार्धक्य हे एखाद्या वाघिणीसारसे माण- परी जाणोनी की, " इथ सकल दुःखेंच वसती," न सोडूं या कामा तर गहन हो मोहमहती ॥२॥ साला भेवडावीतच राहते-दुसरीक्डून शसारखे रोग हे माणसाच्या देहावर प्रहार करीत असतात! तिसरीकडे, फुटून गद्यार्य अग्नीने आपण माजून जाऊं, हे कळत नाही, चीर पडलेल्या घटातून जसे पाणी, तसें आयुष्य पाझरून | म्हणून, अज्ञानानें, दिनारा टोळ महाज्वाळामध्ये जाऊन चालले आहे...आणि तरीहि (डोळे न उघडतां) माणूस पडतो; आत गळ आहे हे माहीत नसते, म्हणून मासा आमि- ·। (प्रकरण ३६ वें) ससाराचा पश्चात्ताप, विवेकाजन पाचें मास (व त्याबरोबर गळ ) गिळून बसतो पण, कामाच्या | जागी सर्वत्र कोद्रवासाररया (हरीस) भिकार धान्याच पीक सगीत, केवळ दुखें, आपत्तीच, भरलेली आहेत, हे नीर | काढीत बसतो, असच म्हटल पाहिजे । कळत असून सुद्धा, आम्ही मनुष्यप्राणी, कामाचा त्याग करीत नाही, तर, मोहाचा महिमाच फार प्रबल असे म्हणावयाच । शार्दूलविक्रीडित दुसरे काय ? वसततिलका या साधूश्च खलान् करोति, पिदुषो मूर्खान् हितान्देषिण प्रत्यक्ष कुरुते परोक्षममृत हालाहल तक्षणात् ॥ निस्तारित मफरकेतनधीवरेण तामाराधय सत्रिया भगवर्ती भोक्तु फल वाञ्छित स्त्रीसशित बडिशमत्र भवाम्बुराशौ ॥ हे साधो! व्यसनैर्गुणेषु विफलेवास्था वृथा मा कृथा ॥५॥ तेनाचिरात्तदधरामिषलोलमर्त्य- मत्स्यान्विकृष्य स पचत्यनुरागवह्नौ ॥ ३॥ शादूलविक्रीडित बसततिलका दुष्टा सुष्ट, सुमिन शनुस करी, विद्वान मूर्खासही स्त्रीरूप जाल पसरी भयसागरी या आणी दृष्टिस जी परोक्षहि, सुधा काढी विपातूनही कोळी अगग अधरामिप लावुनीया ॥ ती देवी भज सक्रिया, मिळविण्या तू इच्छिसी ते फळ भाळे क्षणात नरमत्स्य, तयास खेची हे साधो! विविधा गुणास्तव नकोसायास हे निष्फळ ५ प्रेमानिमाजि मग त्या शिजवी सुखेंची ॥३॥ गद्यार्थ-जी दुष्टाना सजन करते मूखाना पडित परते, गद्यार्थ-मन नावाच्या कोळ्यान, स्त्रीरूपी जाळे या भव शना मित्र करते परोक्ष वस्तूचेहि दशन घडविते, हालाहलाचे सागरावर पसरिल आहे त्यातल्या अधररूपी आमिषाला भुरन | हि अमृत करते, त्या सत्कमरूपी देवतेचीच हे साधो । तू आराधना कर । इतर नाना सिद्धि प्राप्त करण्यासाठी कष्ट करून, उगाच पुरुपमत्स्य जाळ्यात आले, की, ते जाळें तो ओढून त्या मत्स्याना प्रेमरूपी अग्नीत घालून शिजवितो। नाना सगटोप तू करू नकोस या श्लोकाच्या रचनेविषया व पाठभेदाविपर्या पार मतभेद असू शकतात भी स्वीकारलेला 'सक्रिया भगवती' हा पाठ स्थाल्या वैदूर्यमय्या पचति तिलकणाश्चन्दनैरिन्धनाचे पुढील 'भोत्तु फल वान्छिनम् ' याशी नीट जुळतो पण पहिल्या सावर्गलागलाप्रनिखनति वसुधाम:मूलस्य हेतो ॥ दोन ओळीतल्या दोन दान द्वितीयायुक्त जोड्याचा म उला छित्त्वा कर्पूरखण्डान्कृषिमिह कुरते कोनाणा समन्तात् करावा लागतो म्हणने साधूना सल फरिते या ऐवजी सलाना प्राप्येमा कर्मभूमि न चरति मनुजो यस्तपो मन्दभाग्य ॥४हराची रचना सदोष मानावी लागते सस्कृतमध्य वाटेल तसा साधु करते असा अ वय लावावा लागतो म्हणजे मूळ भर्तृ अवय लावला चालतो म्हटलं, तरा पाच जोड्या उलझ्या जाळोनी चदनाते, तिळचि शिजवितो रत्नपानी अमोल | कराव्या लागण ह युक्त नव्हे । घर वामन पडितानी “भल्याना सोन्याच्या नागराने जगभर उफरी लाभण्याअर्कमूळ॥ दुर्शन करते, विद्वानास मूख परित अमृताच विप करते, -अशी चटिका" म्हटर आहे ते परत नाही. व चागल्याच तोडोनी कापराच्या तरस, चहुकडे पेरितो कोद्रवास सेपीना जोअभागीतप,जनु मिळुनी फर्मभूमीत सास४ वादर करणारा चटिका वाछित पल कशी देणार? याशिवाय 'सक्रिया एवजी चरिका भगवती-कालबारिणी प्रकृति गद्यार्थ-(चौयाशी लक्ष यानींच्या फे-याच सार्थक्य | रूपभवानी असा पाठभेद क्यिा पत्रिका सरस्वती असाहि साधू शक्ल, असा सोयामोलचा,) मानवजम, या यमभूमीत पाठभेद घतला तरा भवानी रिवा सरस्वती या दो ही देवता जो हतभागी, तप, पुण्याचरण न करता, क्षुद्र चागल्याचे वाइर करतात की काय ? व तस करान असल्यास ससारमुप मोगर मनो, तो रनाच्या पानामध्यं चदनासारण चागल्याच वाद हे वाजि पल क्स अस शवेल ? शेवटी सपण जाळून क्षुद्र तीळ भाजीत शिवीत बसतो । चा क्षुल्क / 'सक्रिया' हाच पाठ ठीक वारता, व, त्यासाठी द्वितीयायुक्तः रुईच्या झाडाचे मूळ सापडप्यासाटी, जगभर, सोयाच्या नाग शब्दाच्या पाच जोड्या उलल्या कराव्या लागतात, हा दोष पत्करावा राने उफरून बघतो, किंवा मौल्यवान् फापराचा वृक्ष छाटून, त्या लागता, पण, अथ तरा नीट लागतो स्रग्धरा स्त्रग्धरा लाभला असून, ...

·३१८ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, ग्वट २ भार्या गद्यार्थ--आजवर माझा चदनाशी परिचय केवळ, स्त्रीच्या पतित पशुरपि कूपे नि सतुं चरणचालन कुरते । स्तनावर विलेपन करण्यापुरताच होता कमळाच्या माला केवळ धिक् त्वा चित्त ! भवाब्धेरिच्छामपि नो विमर्षि नि सर्तुम् १६ | सब काही कलें तें मोठ्या आस्थेनें क्वळ कामिनीचेंच क्ले ! स्त्रीच्या स्तनाभोवतीच काय त्या घातल्या. स्तवन, नमन, स्मरण भार्या (हाय ! हाय ! आता पश्चात्ताप होतो की) मी यातील एकहि पडता कुव्यात पशुही निघण्या धडपड करीच चरणाची | परमेश्वरानाबत का केली नाही ? कृति-(चदन लावणे, कमल वाहणे, स्तवन, नमन, स्मरण) धिक् तुज वित्त! भवान्धींतुन इच्छाही न काय निघण्याची॥६॥ मालिनी गद्यार्थ- विहिरीत पडला, तर, यकश्चित् पगुसुद्धा, बाहेर निघण्यासाठी, पायाना घडपड करतो हे माझ्या मना । तू तर अलमतिचपलत्वात्स्वममायोपमवा- (लहानशा विहिरीत न हे तर,) अफार रासारसागरात पडून त्परिणतिनिरसत्वात्सङ्गमेनानाया ॥ बुद्धत आहेस ! पण माहेर पडण्यालय, (घडण्ड तर राहोर पण) इति यदि शतकृत्त्वस्तत्त्वमालोकयाम- नुसती इच्छासुद्धा, तुला होऊ नये ? स्तदपि न हरिणाक्षी विस्मरत्यन्तरात्मा! ॥९॥ अनुष्टुभ् मारिनी कामिनीकायकान्तारे स्तनपर्वतदुर्गमे । मा सञ्चर मन पान्य तत्रास्ते स्मरतस्कर ॥७॥ क्षणभर टिकणारा, स्वप्न, माया, जणू तो, विरसचि परिणामी सगम स्त्रीसवे तो । वसततिलका हृदि जरि शतदा हे तत्त्व गेलें ठसून, स्त्रीदेहरूप अतिघोर अशा धनात, तरि मन विसरे हे कामिनीला कधी न ॥९॥ त्या उच उच कुच दुर्गम पर्वतात ॥ पाधापरि भटकणे न तुवा मना । हे, गद्याथ-अगदी क्षणभगुर असल्याने, स्वप्नासारसा, माये त्याच्यामधे लपुनि मन्मथ चोर राहे ॥७॥ सारसा आणि परिणामी विरस करणारा, असाच, स्त्रीचा सगम गद्याथ-स्तनरूपी पवतानी, दुगम बनलेल्या, अशा, स्त्री देह | असतो, हे सर्व तत्व, शभरदा ठसले असूनहि,अतरामा फामिनीला विसरत नाहीं। रूपी भयकर अरण्यामध्य, हे मनरूपी पाथा | तू सचार करू नकोस । त्यामध्य, मदनरूपी चोर दगा धरून बसलेला चैतालीय आहे। पृथ्वी निखिल जगदेव नश्वर पुनरस्मिन्नितरा कलेवरम् ।। अथ तस्य कृते स्यिानय क्रियते हन्त मया परिश्रम ॥१०॥ कुचौ तु परिचर्चितु परिचित चिर चन्दन कृता परमुरोजयो परिसरेऽरविन्दसूज ॥ वैतालीय स्तुतिनतिरपि स्मृतिपरतनो कृतैरादरा- दिद तु निखिल पुनरिचित मया नेश्वरे ! ॥८॥ जगनश्वर सर्व त्यातुनी, तनुही फारचि, हेहि जाणुनी।। भार्या परि तीस्तव कष्ट केरढे करिती मानव हाय! चापुडे ॥ चदन वापरि मी केवळ लेपन कुचास करण्याला! गयाथ-सर्व जगन नश्वर आहे य त्यातल्या त्यात, हा देह स्तनपरिसरीच केवळ कमलाच्या नित्य घातल्या माला तर विशेषच नश्वर आहे आणि हे जाणूनहि या असल्या स्तुति नति चा स्मृति ोली आदरभावे सदैव रमणीची | देहासाठी मी हे एवढे परिश्रम परात आहे! हाय ! दृति यातित एकहि परि, केली नाही कधीच ईशाची ८ हाय! ...

·(प्रकरण ३६ ) संसाराचा पश्चात्ताप, विवेकाजन ३१९ ... शिखरिणी भार्या त्रपते तीर्थानि त्वरितमिह यस्योद्धृतिविधी प्रिय अभिमानाच्याही गांठी जी तोडण्यांत बहु फुशल कर कर्णे कुर्वन्यपि पिल कपालिप्रभृतयः॥ वगुणरूपी कमला म्लान करायास चंद्रिका उजळ ॥ इमं तं मामम्ब लमियमनुकम्पार्दहृदये सुंदर लज्जावल्ली छेदायात कुन्हाड जी होते पुनाना सर्वेषामघमयनदर्प दलयसि ॥ ११ ॥ भरण्या दुष्कर खळगी पोटाची, बहु विटंबना करिते १३ गद्यार्थ-मनुष्याला विशेष प्रिय अशा स्वाभिमानाच्या गाठी शिखरिणी तोडून टाकण्यात जी अतिशय पाईत असते; थोर गुणरूपी जयाच्या उद्धारी त्वरित जगि तीर्थ शरमती कमलाना (सूर्यविकासी कमलाना) म्लान करून टाकणारे करा कानी ठेवी सुरगण महादेव प्रभृति । स्वच्छ चाटणेच जणू जी ठरते; (हृदयक्षेत्रात) स्वच्छ्दपणे वाहून असा जो मी त्याचा सदयमति उद्धार करिशी फोफावलेल्या ल्जारूपी वेलीच्या विस्ताराला छेदणारी कुहाडच तयाने सर्वांच्या अघमथनदास हरिशी ॥११॥ | जी होते; ती भरण्यास कठिण अशी पोटाची साच अत्यत गद्यार्थ- (जगन्नाथकृत गगाप्रार्थना)(ज्या माझी भयकर | विटबना फरते. पापे पाहून) ज्याचा उद्धार करण्याच्या कामी (आपल्याला शार्दूलविक्रीडित ते जमणार नाही म्हणून) जगातली सारी तीर्थे लजित होतात; प्रत्यक्ष शकरादि देवहि कानावर हात ठेवतात अशा मला, हे भिक्षाहारमदैन्यमप्रतिहत भीतिच्छिद सर्वदा सदयहृदये माते गग तू पावन करतेस व अशा रीतीने पापाचा दुर्मात्सर्यमदाभिमानमथन दुःखौघविध्वसनम् ॥ नाश करण्याचा इतर सर्वांचा गर्व तू हरण करतेस । सर्वत्रान्वहमप्रयत्नसुलभ साधुप्रियं पावनं शिखरिणी शम्भोः सत्रमवार्यमक्षयनिधि शसन्ति योगीश्वराः॥१४॥ श्ववृत्तिव्यासको नियतमय मिथ्या प्रलपन शार्दूलविक्रीडित कुतर्केष्वभ्यासः सततपरपैशुन्यमननम् ॥ अपि श्रार श्राव मम तु पुनरेव गुणगणान् भिक्षाहार; अखड, दीन न करी; भीतीस उच्छेदित ऋते त्वत्को नाम क्षणमपि निरीक्षेत वदनम् ॥१२॥ गर्य, मान मर्निचे, दुःखास नियंसिते॥ साधूना प्रिय, पुण्य, रोज कुठही कष्टाविना जे मिळे शिखरिणी शंभूसत्र अवार्य,अक्षय असें योगीश्वरी वानिलें ॥१४॥ प्रवृत्ति श्वानाची, अनृत पदणे नित्य वदनीं दुज्याचा दुष्टावा-सतत करणे-तर्कट जनीं । गुणांची मत्कीर्ती पुनरपि पुन्हां ही परिसुन तुझ्यावीणे कोण क्षणहि मम पाहील बदन ? ॥१२॥ गधार्थ- (जगन्नाथकृत गगाभार्थना.) कुल्यासारखें माझे धागणे; मुसाने सतत खोटे बोलणें, तटीपणाचा मोठा अभ्यास, परक्याचा नेहमी दुष्टावा करून चहाड्या वगैरे करणे, इत्यादि माझ्या असल्या या गुणसमुदायाची कीर्ति (!) पुन्हा पुन्हा ऐकून, हे गगामाई ! तुझ्यावाचून जगात असे दुसरे कोण आहे फी, जे माझे क्षणभर तरी ताड पाहील? हरिणी शार्दूलविवीडित अभिमतमहामानमन्यिप्रमेदपटीयसी मेो रोगमय, ले च्युतिमयं, दिन नृपाला गुरुतरगुणमामाम्भोजस्सूटोज्ज्वलचन्द्रिश। नने देन्यमयं, बले ग्पुिम,म्प जराया मयम् ।। विपुलविलसजावटीवितानकुठारिका गावे वादमय, गुमे सुनमय, काय वृतान्नाट्य जठरपिठरी दुपूरेयं करोति विडम्वनन् ॥१३॥ तवं वस्तु मयान्वितं मुवि नृगां, वैश्यमेवामयम् ॥१५॥ नाशी मत्सर, ·३२० संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ वाघरा शार्दूलविक्रीडित मालविक्रीडित भोगाला भय रोग, पातहि कुला, वित्ता नृपाचे भय जैशी वीज धनी क्षणैक झळके, हे भोग तैसे गण मानाला भय दैन्य, शनुहि यला, रूपा जरेचे भय ।। झोडी वायु तदा धनस्थ झरत्या पाण्यापरी जीवन ॥ शास्त्राला भय वाद, दुपहि गुणा, देहा यमाचे भय तारण्यातिल लालसा क्षणिक या जाणून हे सत्वर भीतिग्रस्तचि सर्व वस्तु जगतीं चैराग्य हे निर्भय १५ लावा धैर्यसमाधिनें सुलभ त्या योगाकडे अतर ।। १७ ।। गद्यार्थ-जगातल्या सर्व वस्तूच्या मागे क्शाचें ना कशाचे तरी गद्यार्थ- भोग हे मेघातल्या चमकन्या विजेसारसे रवान्याने भय हे लगटेरेंच यसते (व त्यापासून त्याचा नाशहि समवतो. झोडलेल्या दगातून झरणाऱ्या जलबिंदूप्रमाणे मानवी जीवन उदाहरणार्थ-) विषयोपभोग घेणाराला रोगापासून भय असते, क्षणभगुर आहे; तारुण्यातील लालसाहि चचल आहेत हे ध्यानी सत्बुलाला (नीतितत्वापास्न) पतन हैं भय आहे, सपत्तीला | घेऊन, धैर्य समाधीने सुशक्य अशा योगाकडे सुशानी मन राजा (ते कधी हरण करील) हे भय असते, स्वाभिमानी | वळवावें. स्वभावाला दैन्य स्वीकारण्याचा प्रसग म्हणजे मरणच बलवताला शनचे भय असते, सौंदर्याला वार्धक्यापासून मय असते, उच्च शास्त्रज्ञानप्राप्तीस (वितड ) वाद हे भय, गुणाला दुष्ट माणसा | आयु क्लोललोल कतिपयदिवसस्थायिनी यौवनश्री- पासन भय, देहाला मृत्यूचे भय असत. वैराग्य हे मात्र पूर्ण | रर्थाः सकल्पकल्पा घनसमयतडिद्विभ्रमा भोगपूगा ॥ भयरहित असते. कण्ठाश्लेषोपगूढ तदपि च न चिर यत्प्रियामि. प्रणीत ब्रह्मण्यासक्तचित्ता भवत भवभयाम्भोधिपार तरीतुम् ॥ १८॥ शार्दूलविक्रीडित भोगास्तुगतरङ्गभङ्गचपलाः प्राणा क्षणध्यसिनः सुमंदारमाला स्तोकान्येन दिनानि यौनसुख, प्रीतिः प्रियेष्वस्थिता ।। जणूं आयु हे लोल लाटा जळींच्या, तत्ससारमसारमेन निखिल बुद्ध्वा बुधा बोधका टिके यौवनश्रीहि थोडे दिन विजा नावऱ्या तेवि हे भोग सारे लोकानुग्रहपेशलेन मनसा यत्नः समाधीयताम् ॥१६॥ मनांतील संकल्प तैसें धन ॥ शार्दूलविक्रीडित गळां घातलेली मिठी वल्लभांनी लाटा चचल तेवि भोग चल हे, प्राण क्षणे लोपती बहुप्रीतिने, ती टिकेना चिर "थोडेची दिन यौवनीं सुख, टिके प्रीति प्रियांची न ॥ तरोनी भवान्धीतुनी पार जाण्या तेन्हां संरवृति ही असार सगळी, सुशें असें जाणुनी रमावे, नरें ब्रह्ममागौं तर ॥ १८ ॥ यले नित्य परोपकार करणे हा ध्यास घ्यावा मनी १६ गद्यार्थ-- आयुष्य हे लागइतकें चचल आहे ; यौवनाचे गधार्थ-विषयोपमोग हे उच ला जितक्या लौकर फुटतात / वैमव हे थोडे दिवसच टिक्तें , मपत्ति ही विचारतरगासारखी तितक्या औकर नष्ट होतात; पाण हे क्षणभगुर असतात, तारुण्याचे आहे; मेधातील विजेच्या नर्तनाइतरे भोग हे क्षणिक आहेत; सुग्न थोडे दिवनायें सोबती, प्रेमिकाच प्रेम हेंहि अस्थिर; तेव्हा प्रेमिकानीं प्रेममराने मारलेल्या मिठ्या फार काल टिकणान्या हे शहाण्यासुरत्या मानवाना, लोकाच भले करण या गोष्टीकडेच नसतात. म्हणून मनभयाच्या समुद्रातून पार जाण्यासाठी ब्रह्मा प्रयत्नाने मनाला वळवा. मध्ये चित्त जडविणे अवश्य आहे. शार्दूलविक्रीडित भोगा मेघततीलसच्चपलया तुल्यास्तथा प्राणिना- कृच्छ्रेणामध्यमध्ये नियमिततनुमि स्थीयते गर्भनासे मायु युविघट्टिताभ्रपटलीलोलाम्बुद्भगुरम् ॥ कान्तानिश्वपदुःखव्यतिफरवियमे यौवने विप्रयोग ॥ लोला योनिलालसास्तनुभृतामियाकलथ्य दुत वामाक्षीणामरज्ञाम्हिसितरसतिदमायोऽप्यसाधु योगे धैर्यसमाधिसिद्धिसुलमे बुद्धिं विन बुधाः ॥१७॥ ससारे रे मनुष्या वदत यदि सुख सल्पमप्यस्ति किञ्चित् १९ प्रग्धरा

·३२१
काय?
(प्रकरण ३६ वें) दुःखमय जीवन; क्षणिक भोग; पश्चात्ताप-
सुमदारमाला
शार्दूलविक्रीडित
तनू आफसोनीच घाणीत कप्टें
जो लाभून नरा तृणासम गमे ब्रह्मेन्द्रदेवादिक
रहाणे पडे भाग गर्भातरी | यत्स्वादे विभवांस बेचव गणी त्रैलोक्य राज्यादिक ।।
वियोगांचिया संभवें दुःखदायी
ऐसा एकच उच्च भोग परि जो नित्यप्रकाशा धरी
घडावी तुटी यौवनाभीतरौं ।
साधो! त्याविणतूं कधी न दुसऱ्या भोगांत इच्छाकरी २१
अवशे हंसोनी वदायें स्त्रियांनी
गद्यार्थ है-ज्याचा लाभ झाला असता, ब्रह्मा इन्द्र इत्यादि
जळो ती अशी वृद्धता वाटते सर्व देवतास मनुष्य तृणसमान मानितो; ज्याच्या रुचीपुढे,
पदे मानवा! सौख्य ते जीवनी या
निलोकाचे राज्य इत्यादि भोगसुद्धा बेचव वाटू लागतात. असा
दिसे अल्पही काय तूतें कुठे? ॥ १९॥ | सर्वोच्च, नित्यप्रकाशी, अवर्णनीय (ब्रह्मानद नावाचा ) मोग
गद्यार्थ- (जन्मापूर्वीच दुःसाची सुरुवात म्हणून ) अव- | आहे ! हे सज्जना त्या एका भोगाव्यतिरिक्त इतर कोणत्याहि
यवाचा सकोच करून, घाणीत, मोठ्या कष्टानें गर्मात राहावें । क्षणिक भोगाची इच्छा धरू नको.
लागते. तारुण्य हे तर प्रियेच्या वियोगाच्या सभवामुळे (वर
शार्दूलविक्रीडित
तरवार टागल्यासारखे) दुसादायी आणि त्यात (सरोखरीच) न ध्यात पदमीश्वरस्य विधिवत्ससारविच्छित्तये
स्त्रीवा वियोग घडावा. तरुण स्त्रियांनी अपमानगर्म हसावे असें स्वर्गद्वारकपाटपाटनपटुर्धर्मोऽपि नोपार्जितः ॥
ते वाक्य ! तेहि सुरसकर नव्हे । मग (हे सर्व ध्यानी घेऊन,)
नारीपीनपयोधरोरुयुगलं स्वप्नेऽपि नालिङ्गित
हे मानवानो! सांगा पाहू या ससारात अल्पतरी सुख आहे
मातु केवलमेर यौवनतरुच्छेदे कुठारा वयम् ॥ २२ ॥
शार्दूलविक्रीडित
सुमंदारमाला
भोगा भड्गुरवृत्तयो बहुविधास्तैरेव चायं भर-
तुटायास संसार, शास्त्रा धरोनी,
स्तत्कस्येव कृते परिभ्रमत रे लोकाः कृत चेष्टितैः।।
न मी चितिले ईश्वराच्या पदा
आशापाशशतोपशान्तिविशदं चेतः समाधीयता
पटु स्वर्गिचे द्वार उद्घाटणारा
न वा धर्मही अर्जिला मी कदा)
कामोच्छित्तिवशे स्वधामनि, यदि श्रद्धेयमस्मद्वचः ॥२०॥
न आर्लिंगिली पुष्ट ऊरुस्तनांची
शार्दूलविक्रीडित
कधी स्वप्निही मी कुणी सुंदरी
होती भंगुर भोग हे विविध रे, त्यांचाच संसार हा
जहालों परी मातृतारुण्यवृक्षास
तेन्हां का भ्रमतां वृथाच नरहो ! आतां पुरे खेळ हा॥
उच्छेदणाऱ्या कुन्हाडीपरी ॥ २२
आशापाश शमून काम झडुनी होतां विशुद्धान्तर
गद्यार्थ-ससारातून सुटण्यास, विधियुक्त, मी कधी ईशपदाचें
तें स्थात्म्यांत करा विलीन; जर का विश्वास माझ्यावर | ध्यान केले नाही. स्वर्गाचे द्वार उघडून देण्यात पटाइत अशा
गद्यार्थ-विषयभोग हे स्वभावनाच क्षणभगुर असन, त्याचाच | धर्माचेहि आचरण कधी केले नाही; पुष्ट ऊरुस्तन असलेली
मिळून हा ससार बनलेला आहे तर हे नरानो ! क्शासाठी है | तरुणीहि कधी स्वप्नातसुद्धा आलिंगिली नाही. (अशा रीतीने
भ्रमत आहा ? पुरे आता हे खेळ. आशापाश गळून, पामाचा
न पारमार्थिक, न ऐहिक सुरों भोगल्याने) मी केवळ माझ्या
उच्छेद होऊन विशुद्ध झालेले आपले मन, माझें ऐफायया मातेच्या तारुण्यरूपी वृक्षाचा उच्छेद करणान्या कुन्हाडीप्रमाणे
असेल, तर, स्वात्म्याचे ठायी विलीन करा!
झालों! (प्रसूतीमुळे स्त्रीचे तारुण्य नष्ट होते.)
शार्दूलविक्रीडित
शिखरिणी
ब्रह्मेन्द्रादिमरुद्गणांस्तृणगणान् यत्र स्थितो मन्यते
वयं येभ्यो जाताश्चिरपरिगता एव खलु ते
यत्स्वादाद्विरसा भवन्ति विभपाबैलोक्यराज्यादयः ॥ समं यैः संवृद्धाः स्मृतिविषयतां तेऽपि गमिताः ।।
भोगः कोऽपि स एक एव परमो नित्योदितो जम्भते इदानीमेते स्मः प्रतिदिवसमासनपतनाद्
भो साधो क्षणभङ्गुरे तदितरे भोगे रति मा कृयाः॥२१॥ गतास्तुत्यावस्यां सिकतिलनदीतीरतरुभिः ॥२३॥

·३२२ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ- फार पूर्वी कोणीसे फार थोर धन्य होऊन गेले गेले दूर पुढे कधीच निघुनी ज्यांपासुनी जन्मलों त्यानी हे जग निर्मिले. दुसऱ्या कुणी त्यावर अधिसत्ता गाजविली; झाले ते स्मृतिशेप सर्व जनही ज्यांच्यासवें घाढलों॥ तर दुसऱ्या कुणी ते जिंकून, तृणासम तुच्छ समजून दुसऱ्याना आला पात समीप हा अनुदिनी-साजे खरी आजला तें दान दिले ! अजूनसुद्धा चौदा भुवनाचे राज्य करणारे शूर वाळूतील नदीतटस्थतरुजे,त्यांचीच आम्हां तुला॥२३॥ दुसरे आहेत ! (याच्याशी तुलना करिता क्षुद्र अशा) काही गद्यार्थ-- ज्याच्यापासन आम्ही जन्मलों तेतर कधींच निघून | नगराचे राज्य करणाऱ्या मनुष्याना केवढा गर्व ! गेले. ज्याच्या संगतीत वाढलों त्याची आता आठवण काढायची इतकेंच. आमचे स्वत चहि पतन प्रत्येक दिवशी जवळ जवळ शिखरिणी येत चालल्याने नदी किनाऱ्यावरील वाळूतील झाडाचीन तुलना अभुक्तायां यस्या क्षणमपि न यातं नृपशतै- आम्हास शोभते (वाळूमुळे मुळे खोल नसल्याने असे वृक्ष (वस्तस्या लामे क इव बहुमान. क्षितिभृतां । केव्हा उन्मळून पडतील याचा नेम नसतो.) तदंशस्याप्यंशे तदवयनलेशेऽपि पतयो वैतालीय विषादे कर्तव्ये विदधति जडाः प्रत्युत मुदम् ॥२६॥ न नटा, न विटा, न गायका, न परद्रोहनिबद्धबुद्धयः । आर्या नृपमीक्षितुमत्र के वयं स्तनभारानमिता न योषितः॥२४॥ जी भून राहिली क्षण शतनृपतींकडुनि भोगल्यावीण बसततिलका न कळे तिच्याहि लामें-नृपां गमे काय केवि घलुमान! आम्ही नसूं नट, न गायक, जार नाही अशांशाचाहि तिच्या अवयवलव भोगिती असे नृपति बुद्धया दुज्यांप्रति मनांतुन वा न द्रोही । मूर्स विपादावदली आनंदचि उलट मानिती चित्ती २६ भेटाचया नृपतिला इथ कोण आम्ही ? गद्यार्थ- जिचा (एकाच वेळी) शमर शभर राजानी पुष्टस्तने नत अशा युवती न नामी ॥२४॥ उपभोग घेतल्याशिवाय एक क्षणहि गेला नाही, अशा (पूर्ण) गद्यार्थ-- राजाचे दर्शन घडावयाला आम्ही असे कोण | पृथ्वीचा लाभ होऊन सुद्धा पृथ्वीश म्हणविणाऱ्याना काय लागून गेलो आहो ? आम्ही काही नट नाही, - जार नाही, बहुमान वाटतो कोण जाणे । मग तिच्या अशाच्या एखाद्या गायक नाही, दुसन्याचे वाईट करण्यास टपलेले चुगलखोर नाही, ल्हानशा भागाचे राजे, वास्तविक खेद वायवयाचा त्यानदली किया पुष्टस्तनभाराने नमलेल्या तरुणीहि नाही. [राजाची या मूर्व कसे आनद मानतात कोण जाणे । असल्या गाळीव रत्नाशिवाय इतराना भेट घडत नाही. राजे राजे आपण म्हणतो ते किती क्षुद्र असतात पहा.] शार्दूलविक्रीदित एतस्माद् रिमेन्द्रियार्थगहनादायासदादाशु च हरिणी श्रेयोमार्गमशेषदुःखशमनव्यापारदक्षं क्षणात् ।। पिपुलहृदयैर्धन्यै कैश्चिज्जगज्जनित पुरा शान्त भावमुपैहि सन्त्यज निजा कल्लोल्लोला गति विधृतमपरैर्दत्तं चान्यैनि जित्य तृणं यथा ।। मा भूयो भज भड्गुरा भारति चेतः प्रसीदाधुना ॥२७॥ इह हि भुवनानन्ये धीराश्चतुर्दश भुञ्जते कतिपयपुरस्वाम्ये पुसा क एप मदज्वरः ॥२५॥ शालविक्रीडित भाया चित्ता! कष्टद घोर रानसम या हो मुक्त कामांतुन कल्याणप्रद, सर्व दुःख शमपी, ती शांति घे तूं क्षण। धन्य महोदारानी जग निर्मियले कधीतरी कोणी। फुणि शासिलें, दुज्यांनी जिंकुनि दिधलें तृणापरी आता भंगुर या भवीं न रमणे पेशी कृपा तूं करी ॥२७॥ लाटांच्या सम चंचला गति तुझी सोडून दे सत्वरी गणुनी।। चौदा भुपर्ने पेशी र दुजे भोगिती इथे कोणी। गधार्य-हे माझ्या मना! इन्द्रियविषयरूपी त्रासदायक स्वल्प पुरांचे राजे-परिअसती केवढे प्रमत्त मनीं ॥२५॥ भरण्यातून तू लौकर बाहेर पड आणि क्षणभर, पल्याणकारी, ·(प्रकरण ३६ ) वैराग्य, ब्रह्म, सयम, ३२३ सर्व दु स शमविणारी अशी-शाति धारण कर. लाटासारखी मन्दाक्रान्ता स्थत ची चचल गति सोडून दे आणि क्षणिक अशा या ससाराची पुन्हा रुचि धरू नको एवढी आता कृपा कर. आससार त्रिमुग्नमिद चिन्वता तात तादृड् नैगास्माफ नयनपदवी श्रोत्रमार्ग गतो वा।। वसंततिरका योऽय धत्ते विषयकारिणीगाढरूढाभिमान-- क्षीबस्यान्त करणकरिण सयमालानलीलाम् ॥३०॥ भक्तिर्मवे मरणजन्मभय हृदिस्थ मन्दाक्रान्ता स्नेहो न बधुषु न मन्मथजा विकाराः ।। समर्गदोषरहिता विजना वनान्ता या संसारीं निभुवनिं उभ्या शोधितांही अम्हांसी ऐकू आली न च, न दिसली एकही व्यक्ति ऐशी - चैराग्यमस्ति किमत परमर्थनीयम् ॥ २८॥ की जी बांधीविषयकरिणी-मंग-गाढाभिमान- शार्दूलविक्रीडित मत्ता अत करणकरितें संयमी शृंखलेने ॥३०॥ चित्तीं शकरभक्ति, जन्ममरणासाठी हृदी भीतिही । गद्यार्थ -या ससारापासून सर्व त्रिभुवनें शोधूनहि, नानारे । कामाचे न विकार, ना अति अशी आसक्ति वंधूतही आम्हाला असा एकहि माणूस दृष्टीस पडला नाही, वा, ऐकू रानी निर्जन घास दूर जनतासंपर्कदोषाविण आला नाही, की, जो, विषयरूपी हत्तिणीच्या सगाने प्रमत्त अन् वैराग्य, यदा हवे तरि कुणा होकायतें याहुन॥२८॥ | झालेल्या अत करणरूपी हत्तीला, सयमाचे बधन लावू शकेल. गद्यार्थ- शकराची भक्ति, हृदयात जन्ममरणाचे भय, शार्दूलविक्रीडित नातेवाइकाविषयीं अति आसक्ति नसणे, फामविकार नाहीत, जीर्णा एव मनोरथा स्वहृदये यात च तद् यौवन (क्षुद्र) लोकाच्या ससर्गापासून दूर वनात एकातात राहणे हन्ताड्गेषु गुणाश्च बन्ध्यफलता याता गुणनिना । आणि याच्या जोडीला वैराग्य असावें। मग याहून अधिक किं युक्त सहसाऽभ्युपैति बलवान् काल कृतान्तोऽक्षमी (देवापाशी) काय मागावयाचे ? हा ज्ञात! मदनान्तकावियुगल मुक्त्वाऽस्ति नान्या गतिः ॥३१॥ वसततिरका शार्दूलविक्रीडित पातालमानिशसि यासि नमो चिलड्घ्य स्वप्ने ती मनिंची मनींच जिरली, गेलेच तें यौवन दिङ्ण्डल भ्रमसि मानस ! चापलेन ॥ अगींच्याहि गुणों फलें न धरिली त्यांच्या गुणशांविण ॥ काल र यलिष्ट ये क्षणभरें, आतां कराने कसे ? भ्रान्त्वाऽपि जातु विमल कथमा मनीनं माले ध्यानि, गती दुजी शियपदायांचूनि कांही नसे ३१ न ब्रह्म सस्मरसि निवृतिमेपि येन ॥ २९ ॥ गद्यार्थ–मनोरथ हृदयातल्या हृदयातच जिरले; त तारुण्यहि वसततिरका निघून गेलें, गुणज्ञ कोणी नसल्याने अगातल्या गुणाचे काही फल पाताळिं जासि, नभ लंघिसि सू समग्न आल नाही. पाय फरावें १ वल्वान् मूर यम रौकरच झडप दिग्मडळी फिरसि हे मन! तृच शीत ॥ घालणार!हा आले ध्यानी-एक मदनातक शक्राच्या पाया- हिंडून, आत्महितकारक शुद्ध जे, तें- वाचून दुसरा गति नाही. कां ब्रह्म नाठविसि जें तुज मोक्ष देतें ॥२९॥ शिम्बरिणी गद्यार्थ-हे माझ्या मनात पाताळात शिरतेस, आकाश नितीर्णे सर्वस्वे तरुणकरुणापूर्णहृदया ओलाइन जातेस, शीघ्र वेगानें दशदिशात भ्रमण परतेंस! पण स्मरन्त संसारे विगुणपरिणामानधिगतिम् ।। इतर सर्वत्र फिम्नहि, तुला परमसौख्य मोक्ष देणाऱ्या आत्म क्दा पुण्येऽरण्ये परिणतशरच्चन्द्रफिरणे- हित्फारफ, विशुद्ध, अशा पक्षाचे स्मरण का करीत नाहींस ! स्त्रियामा नेष्यामो हरचरणचित्तैकशरणाः ॥ ३२ ॥ 2 ·३२४ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ शिखरिणी शार्दूलविक्रीडित दुज्यांना सारेही अतिकरुणभावें वितरनी येई फाल पुन्हां न, मी न गणिला तो व्यर्थ गेला तरी गती संसाराची अति अहितकारी उमजुनी ॥ आपत्ती शत कोसळून पडल्या त्या साहिल्या अतरी ॥ जधीं पुण्यारण्यों उजळिति शरचंन्द्रकिरण केली हानिहि मी स्वयेंच अपुली ते काय सांगू किती ! कधी नेऊ रात्री हरचरण मानून शरण? ॥ ३२॥ जाई खोड न ती, अजून करितों कर्मे पुन्हां तीच ती ३४ गद्यार्थ-काल एकदा गेला की पिरून परत येत नाही. (भसा गद्यार्थ-अत्यत दयापूर्ण हृदयाने आपले सर्वस्व इतरांना | मोलाचा तो असूनहि) माझा तो व्यर्थ चालला आहे याची देऊन, संसार हा किती भयकर अहितकारी आहे हे उमजून, मला दसल नाही आणि (त्यामुळे) शेकडों सकटें (आज पवित्र अशा अरण्यामध्ये शिवचरणाना अतिम आसरा करून, पर्यंत) येऊन कोसळली ती ती ( निमूटपणे ) सोसली (कारण शरच्चद्राच्या चादण्याने उज्ज्वल झालेल्या अशा रात्री आम्ही गत्यतरच नव्हते.) माझ्या स्वतःच्या अहिताच्या गोष्टी किती कधी घालवू ? (अशी ओढ वाटते) ...प्रकारे मी करीत आलों याची कर्मकहाणी तरी कोठवर सागावी? आणि इतके असून सुद्धा पुन्हा मी त्याच त्याच गोष्टी (तेच शिखरिणी सर्व प्रमाद) आचरीत आहे हा प्रकार तरी काय आहे ? न भिक्षा दुष्प्रापा पथि मम महाऽऽरामरचिते शिखरिणी फलै सम्पूर्णा भूपिमृगसुचर्मापि वसनम् ।। यदा मेरु श्रीमान् निपतति युगान्ताग्निनिहतः सुखैर्वा दुःखैर्वा सदृशपरिपाक खलु तदा समुद्राः शुष्यन्ति प्रचुरमकरमाह-निलयाः॥ त्रिनेत्रं कस्त्यक्त्वा धनलवमदान्धं प्रणमति: ॥ ३३ ॥ धरा गच्छत्यन्त धरणिधरपादैरपि धृता शिखरिणी शरीरे का वार्ता करिकलभकर्णाप्रचपले ॥३५॥ ही भिक्षा मिळण्या नसे जड मला उद्यानपूर्णा पर्थी शिखरिणी वस्त्रातें मृग-हत्ति-चर्म भरली पृथ्वी फलांनी किती। महा मेरू जेथें प्रलयसमयाग्नीत पडतो होणारा परिणाम एक जर का दुःखासुखांचा खरा महानक्रांनाही गृहसमचि अन्धीहि सुकतो । वित्तान्धा नमणार कोण जगतीं सोडूनियां शंकरा?३३ धरा जाई नाशा, जरि गिरिपदांनीहि धरिली गद्यार्थ —या मार्गावर एवढी उद्याने आहेत तेव्हा (अर्यातच करीकर्णाऐश्या तरल तनुची गोष्ट कसली?३५ त्याचे स्वामी श्रीमान उदार असणार) मला मिशा मिळणे अवघड गद्यार्थ- जिथे मोठा सोन्याचा पर्वत जो मेरू, तो सुद्धा नाही. फलानी पृथ्वी भरलेली आहे, हत्तीचे किंवा हरिणाचे | प्रलयाच्या अग्नीत कोसळून पडावयाचा आहे,मोठमोठ्या नक्रांना फात. वस्त्राचे काम भागवितात. (या सर्व ऐहिक) सुखाचा पा आश्रय देणारे समुद्र सुद्धा आटून सुकून जावयाचे आहेत, दुःखाचा परिणाम (आध्यात्मिक दृष्ट्या) सारखाच (म्हणजे | मोठ्या पर्वतानी आपल्या पायानी आधार देऊन ज्या पृथ्वीला शून्य) होणार असेल तर शुकराचे चरण सोडून अल्पधनाने स्थिर केली ती पृथ्वी सुद्धा जिथे नाश पावणार तेथें हत्तीच्या मदान्ध झालेल्याना लोटागण कोण घालणार? पिल्लाच्या कानाइतक्या चचल मानव देहाची कथा फाय?... शिखरिणी अनावर्ती कालो ब्रजति स वृया तन्न गणितं दशास्तास्ताः सोढा व्यशनशतसन्तापविधुराः ॥ कियदा वक्ष्यामः किमित्र बत नामन्यपकृतं किमस्माभिर्यावत्पुनरपि तदेव व्यवसितम् ॥ ३१॥ भनुष्टुभ् महता पुण्यपण्येन झीतेयं कायनौस्त्वया। पारं दुःखोदघेर्गन्तुं तर यावन्न भियते ॥ ३६ ।। मायाँ तूं घेतली विकत जी तनुनौका थोर पुण्य देऊन । दुखोदधिपार तिला चल्हवित ने जो न जाय मंगून ३६ ·(प्रकरण ३६ ३) शेवटी आधार परमेश्वर. ३२५ गद्यार्थ-मोठ्या पुण्याचे मोल देऊन, तू जी ही देहरूपी अनुष्टम् होडी विकत घेतली आहेस, ती जोवर फुरली नाहीं तोवरच | मंथुनी सर्व शास्त्रांत, चिन्तुनीया कितीकदां । दुससागराच्या पार जाण्यास तिला वल्हवीत ने, निप्पन हेच झाले की, ध्यावे नारायणा सदा ।। ३९ ॥ गद्यार्थ-सर्व शास्त्राचे मथन करून, आणि वारवार चिन्तन मनुष्टुम् फरून शेवटी एकच गोष्ट निष्पन्न झाली ती ही की, सदा सर्वकाळ आदानस्य प्रदानस्य कर्तव्यस्य च कर्मण । भगवताचेंच चिन्तन करीत राहिले पाहिजे. क्षिप्रमक्रियमाणस्य काल पिबति तद्रसम् ॥ ३७॥ शार्दूलविक्रीडित मनुष्टुभ् क्षान्त, न क्षमया, गृहोचितसुख त्यक्त, न सन्तोषत घेणें, देणे, नि कर्तव्य कर्म केले न सत्वर । - सोढा दु सहशीतवाततपनक्लेशा, न तप्त तपः ॥ जर का, रस त्यांतील काल प्राशीस्वये तर ॥३७॥ गद्यार्थ-घेणे असो, देणे असो, किंवा देलेच पाहिजे घ्यात वित्तमहर्निश नियमितप्राणैर्न शम्भो पद असे काम असो, हे सारे जर झपट उरकले नाही तर काल तत्तत्कर्म कृत यदेव मुनिभिस्तैस्तै फलैञ्चिता ॥१०॥ हा त्यातला 'रस' पिऊन टाकतो म्हणजे या तिन्ही कामात सुमदारमाला गोडी राहात नाही (घेण्याचे बाबत वाधे पडतात, देणेकरी तगादे लावून कटु शब्द ऐकवतात, आणि उशीर झाल्याने न केली क्षमा क्षान्तिने, मी गृहींच्या अवश्य कर्तव्य कदाचित् होणार नाही किंवा सुसाने न होता सुखां सोडिले ते न तुष्टीमुळे । कष्टाचे होईल) अतीशीतवातातपां साहिले मी परी ते तपाच्या न हौशीमुळे ॥ आर्या सदा चितिले वित्त, रोधोनिया प्राण ना चिंतिले शकराचे पद धनिनि जने चटुपटुता जल्पतु रसना रसाशने लुब्धा । मुनींचेंच मी सर्वही कर्म केले, त्वमशनपानविरक्त मस्तक ! चरणे कथ लठसि ॥३८॥ परी हाय ! त्या त्या फलें वंचित ॥४॥ मार्या गद्यार्थ-मी क्षमा केली पण ती क्षमावृत्ति (हृदयात वाणली) होती म्हणून नव्हे ( तर प्रतिकार करण्याची शक्ति नव्हती रसलुन्ध जीम वरळो चाटुवचातें धनीजनांपुढतीं। म्हणून.) ससारसुखें सोडली पण सतोपवृत्तीमुळ नव्हे ( तर बहुधा ती मिळविण्याची शक्ति नव्हती किंवा मोगण्याची शक्ति तुज अशन, पान, नसतां मस्तक! कां लोळसी पदांवरतीं ॥३८॥ सोसले पण ते काही तपश्चर्येचें अग म्हणून नव्हे (तर ते उरली नव्हती म्हणून ! ) असह्य थडी वारा, ऊन याचे तडासे गद्यार्थ-मधुरस साण्यापिण्याला चटावलेली जीम, श्रीमतापुढे निवारण्याची साधनें नव्हती म्हणून!) ध्यान पेरें पण प्राणायाम (कृया स्तुतीचे ) लाळघोटेपणाचे (लाचार) शब्द बड्बडो; पूर्वक शकराच्या पदाचे नव्हे तर सपत्तीचे ! अशा रीतीने (वरवर परतु हे मलका ! तुला तर साण्यापिण्यात काहीच सुखदु ख | दिसण्यास) मुनिलोक जी जी कर्मे (क्षमा, सतोप, तपश्चर्या, नाही मग तूं फा (श्रीमताच्या) पायावर लोळण घेतेस? ध्यान, इत्यादि) करतात तींच कर्मे मीहि केली परंतु हाय! त्या त्या कमीचें पल में त्याना मिळते त्या त्या फ्लापासून मी मनुष्टुभ् मात्र वचित राहिलों ( फारण अर्थातच दोघाच्याहि त्या आलोच्य सर्व शाखाणि विचार्येव पुनः पुन । फौचे हेतूच परस्परविरुद्ध. मिकान्याला उपवासाचे पल लामत इदमेक सुनिष्पन्न ध्येयो नारायणः सदा ॥३९।। नाही.)

·प्रकरण ३७ वैराग्य
श्लोक १ ते २७ (श्री शंकराचार्यरचित चर्पटपञ्जरीपैकी); वैराग्यशतक भर्तहरि; शेवटी ४ श्लोक
गंगालहरि.
१ ते २७ श्लोकाचे वृत्त सवाई (मात्रा.)
गद्यार्थ-कोण तुझी पत्नी, कोण तुझा मुलगा
असा हा
मूढ ! जहीहि धनागमतृष्णा कुरु सद्बुद्धि मनसि वितृष्णाम्॥
ससारच मोठा विचित्र आहे. तू कुणाचा, कोण, कोठून आलास
यल्लभसे निजकर्मोपात्त वित्त तेन विनोदय चित्तम् ॥ १॥
याचा, हे बन्धो । मूलगामी विचार कर,
मूढ ! सोड वित्तास्तव हांव
मा कुरु जन ! धनयौवनगर्व हरति निमेषात्कालः सर्वम् ।।
सुयुद्धि धर मार्ने अलोभभाव।
मायामयमिदमखिलं हित्वा ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा ॥४॥
कर्मफले निज जे लामे धन
तुष्ट तयाने होवो तव मन ॥१॥
नरा! न कर धनयौवनगर्व काळ हरी हैं क्षणांत सर्व।।
मायामय हे सर्व सोडुनी ब्रह्मपदीजा नीट उमजुनी ॥४॥
गद्यार्थ- मूर्खा | धनाची हाव सोड. सदुद्धीची कास धरून
मन निर्लोभ कर. स्वनाच्या कर्माने में धन मिळेल त्यानेच तू गद्यार्थ- हे नरा! धनतारुण्याचा गर्व वाहू नको [ कारण]
आपल्या मनाला रमन. (समाधान मान.)
काळ हे सारे क्षणात हरण करतो. तेव्हा मायेने भरलेले हे सर्व
सोडन नीट उमजून ब्रह्मपदी प्रवेश पर.
अर्थमनर्थ भाग्य नित्य नास्ति तत सुखलेशः सत्यम् ।।
पुत्रादपि धनमाजा भीनिः सर्वत्रैषा विहिता रीति ॥ २॥ काम क्रोध लोभ मोह त्यक्त्वाऽऽन्मान भावय " कोऽहम् !"।
अर्थ अनर्थाचें कर चिंतन
आत्मज्ञानविहीना मूढास्ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः ॥५॥
मिळे न लवसुखही परि त्यांतुन ॥
धनिका भय निजपुत्रांवही
त्यजुनी काम क्रोधा मोहा विचार कर "मी कोण
असें ?" हा ॥
साऱ्या जगभर रीति अशी ही ॥२॥
आत्मज्ञानाविण मूढमति नरकामध्ये पडुनी शिजती ५
गद्यार्थ- अर्थ अनर्थ याचा तू नीट विचार कर पण
गद्यार्थ - काम मोध मोहलोम सोडून "मी काण!" हा
त्यापासून थोडी सुद्धा सुखप्राति सरोखरच नाही. श्रीमताना, विचार कर. आत्मज्ञानविरहित मूर्ख हे नरपान पडून शिज-
आपल्या मुलापासूनसुद्धा मय असतें-अर्शाच उगाची रीत आहे.
विले जातात.
?
का ते कान्ना कस्ते पुत्र ससारोऽयमतीर विचित्रः॥
सुरमन्दिरतरुमूलनिवास शय्या भूतलमजिन वासः ।
कस्यत्वं कः कुन आयातस्तत्व चिन्तय तदिदं भ्रातः ॥ ३॥ सर्वपरिमहभोगत्यागः कस्य मुख न करोति विरागः॥६॥
फुठली कान्ता, कुठला पुन
संसारचि हा अती विचित्र ।
स्वर्गतरुच्या तळी राहणे भूवर निजणे चर्म नेसणे॥
कोण कुणाचा, येशी फोठुन !
त्यजणे सारी मिळकत, भोग सुस न फुणा देतसे
या तत्त्याचे करतूं चिंतन ॥३॥
विराग॥६॥

·(प्रकरण.३७ ३) चर्पटपञ्जरी ३२७ गद्यार्थ-- स्वर्गतरूच्या साली राहायें, जमिनीवर निजावें, गुरुपदकमली हो दृढभक्त चर्म नेसावें, सारी ऐहिक सपत्ति व तिचे मोग सोडावे. वैराग्य संसारांतुनि हो झणि मुक्त ॥ कोणाला सुस देत नाही ? देहमनांचं नियमन करिशी हृदिस्थ देवा तधि तूं घघशी ॥१०॥ शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्न विग्रहसंधौ ॥ गयार्थ--गुरुचरणकमली दृद्ध भक्ति ठेवून या ससारातून भव समचित्तः सर्वत्र वं वाञ्छस्यचिरायदि विष्णुत्वम् !!७॥ लौकर मुक्त हो. इद्रियासह मनाचे नियमन करशील तेव्हा तुझ्या हृदयस्थ देवाचें तुला दर्शन घडेल. शत्रु मित्र अन् पुत्र बंधुजन यांत न कर तडजोड न भांडण ॥ दिनमपि रजनी साय प्रात शिशिरवसन्तौ पुनरायातः ।। सर्वांशी धर समचित्तत्व झणीं इच्छिसी जर विष्णुत्व ॥७॥ काल क्रीडति गच्छत्यायुस्तदपि नमुञ्चत्याशावायु.॥११॥ गद्यार्थ- शत्रु, मित्र, पुन, वाधव, यात प्रभात, संध्या, रात्र दिनान्ती उगाच ] तडजोड शिशिर जाउनी वसंत येती ॥ किंवा भाडण लावण्याचे खटाटोप करू नको. सर्वन समभाव काळ खेळतो-पळते आयु घरून बाग जर तुला त्वरित विष्णुपद हवे असेल तर. तरिहि न सोडी आशावायु ॥ ११ ॥ गद्यार्थ-दिवस, रान, सध्याकाळ, सकाळ शिशिर वसत ही त्वयि मयि चान्यरैको विष्णुर्व्यर्थं कुप्यसि सर्वसहिष्णुः ॥ एकामागून एक पुन्हा येतात. काळ खेळत आहे. आयुष्य सस्मिन्नपि पश्यात्मानं सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ॥ ८ ॥ सपत आहे-तरी माणसाला आशावायु सोडीत नाही. ... तूं मी या सर्वांतचि विष्णु; कोपुं नको; हो सर्वसहिष्णु॥ | अने वहिः पृष्ठे भानू रात्रौ चिबुकसमर्पितजानुः ।। स्वतांस बघ तूं सर्व ठिकाणी सर्वभेद अज्ञान सोडुनी ८ करतलभिक्षा तरुतलपासस्तदपि न मुञ्चत्याशापाश. ॥ गद्यार्थ तुझ्यात माझ्यात आणि सर्वत्र विष्णु भरलेला आहे. अग्नि पुढे, रवि मागे; रात्री हनुवटीहि टेकुनि जानुवरी॥ सर्व सहन करणारा हो. व्यर्थ रागानू नकोस. सर्व ठिकाणी, | वसति तरुतळी, भिक्षा हाती, तरी न आशापाश तू स्वतास पहा. सर्व ठायीं भेदरूप अज्ञान सोडून दे. सोडिती ॥१२॥ नलिनीदलगतसलिलं तरलं तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् ।। गद्यार्थ-दिवसा पुढ्यात धुनी पेटलेली; पाठीमागून ऊन ; रिद्धि व्याध्यमिमानग्रस्तं लोकं शोकहतं च समस्तम् ।।९।। रानी गुडघ्यात हनुवटी टेकून बसावयाचे झाडापाली राहणे, आणि हाती भिक्षान्न, (एवढी भयर दुर्दशा प्राप्त झाली ) तरी कमलदलावर हले जसें जल आशेचा याश माणसाला सोडीत नाहीं ! तसेंच जीवित अतिशय चंचल॥ रोग गर्व यांनी भरले जन यावद्वित्तोपार्जनसक्तस्तापनिजपरिवारो रक्त. ।। शोकपूर्ण जग सर्वचि जाण ॥९॥ पश्चाद्धापति जर्जरदेहे वातों पृच्छति कोऽपि न गेहे ॥१३॥ गद्याय-जसे कमळाच्या पानावर हलणारे जल, तितच जोवर नर धन मिळवी तीवर, हैं जीवित अत्यत चंचल आहे. रोग, गर्न यानी लोक ग्रस्त असून प्रेम दाविती गृहजन त्यावर ॥ सारे जग शोक्पूर्ण आहे हे नीट जाण. मग जर्जर तो देह धांवतां, घरी न पुशिती फुणि तद्वार्ता ॥ १३ ।। गुरुचरणाम्बुजनिर्भरभक्त : ससारादचिराद्भव मुक्तः ।। गद्यार्थ-मनुप्य धन मिळविण्याम समर्थ असतो तोवर सेन्द्रियमानसनियमादेनं द्रक्ष्यसि निजहृदयस्यं देवम् ॥१० स्याच्या परची सारी त्यावर प्रेम दायवितात. मागून तो म्हातारा ·.. ३२८ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ होऊन हिंडू लागला की, त्याच्या घरात त्याची कोणी वास्तुपुस्त गद्यार्थ- लहानपणी सळात, तरुणपणी रतिरगात, म्हातार- करीत नाही. पणी चित, माणूस मग्न असतो परतु-परब्रह्माविषयी कुणालाच आस्था नाही. जटिलो मुण्डी लुञ्चितकेश. कयायाम्बरो बहुकृतवेश । पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननीजठरे शयनम् ।। पश्यन्नपि च न पश्यति मेप उदरनिमित्तं बहुकृतवेशः ।।१४ | इह संसारे खलु दुस्तारे कृपयाऽपारे पाहि मुरारे ॥ १८ ॥ जटाल, मुंडित, कापुनि, केश भगवी वस्त्रे नाना वेश। पुन्हां जन्मणे पुनश्च मरणे मेप, दिसे, तरिही न पहात, करितोसोंगें ही उदार्थ१४ पुनश्च जननी जठरी निजणे ।। गद्यार्य-उटा ठेवील, मुडन करील, केस कापवून घेईल, अपार दुस्तर या संसारी कृपया तारी मजसि मुरारि ॥१८॥ भगवी वस्त्रे व नाना वेश धारण करील. मेपपानासारसे दिसते तेंहि न दिसल्यासार- (निर्लज्जासारसे) करील अशी नाना गद्यार्थ- पुन्हापुन्हा जन्माला येणे, पुनःपुन्हा मरणे, सोंगे मनुष्य पोटासाठी करतो. पुन्हा पुन्हा आईच्या गर्भात वास परणे! या अपार, दुस्तर ससारसागरातून, हे कृष्णा, माझे तू रक्षण कर. भगवद्गीता किञ्चिदधीता गड्गाजललवकणिका पीता ।। पुनरपि रजनी पुनरपि दिवसः पुनरपि पक्ष: पुनरपि मास.।। सकृदपि यस्य मुरारिसमर्चा तस्य यम. किं कुस्ते चर्चाम् | पुनरप्ययनं पुनरपि वर्ष तदपि न मुञ्चत्याशामर्षम् ॥१९॥ भगवद्गीता थोडी शिकुनी, गगाजल थोडेसें पिउनी। पुनरपि रजनी पुनरपि दिवस एकदाहि जो हरिस पूजितो तद्वार्ता यम कशास करतो। पुनरपि पक्ष नि पुनरपि मास ॥ पुन्हां अयन अन् वर्षे जाती गद्यार्थ-थोडी भगवद्गीता शिकून, थोड गगाजल पिऊन आशा भोधन तरी सोडिती ॥ १९ ॥ एक्दाहि जो हरिपूजा करतो त्याची चर्चा यम करतोय कशाला? गद्यार्थ-पुन्हा रात्र, पुन्हा दिवस, पुन्हा पघरवडा, पुन्हा महिना, पुन्हा सहामाही, पुन्हा वर्षे येतात आणि जातात पण भाद्या आणि कोघ हे देहाला सोडीत नाहीत. अङ्ग गलित पलित मुण्ड दन्तविहीन जात तुण्डम् ।। वृद्धो याति गृहीत्वा दण्ड तदपि न मुञ्चत्याशा पिण्डम् ॥१६॥ | वयसि गते का कामविकारः शुष्के नीरे कः कासारः ।। अवयव गळले, केसहि पिकले नष्टे द्रव्ये कः परिवारो जाते तत्त्वे कः संसारः॥२०॥ मुखामधे त्या दांतहि नुरले ।। काम कोठला वय गेल्यावर? काठी टेकित वृद्ध जाइ हा तळे कोठलें जल सुकल्यावर।। तरिहि ना सोडी आशा देहा ॥१६॥ धन सरतां कुठला परिवार? तत्वशा कुठला संसार? ॥२०॥ गद्यार्थ- अवयव गळले, केस पिकले, तोंडाचे बोळकें झाले-आणि काठी टेकीत म्हातारा चालतो तरी आशा गद्यार्थ 1- तारुण्य निघून गेल्यावर कामविकार कोठला! देहाल सोडीत नाही. पाणी पाळल्यावर तळे कोठलें? सपचि संपल्यावर परिवार कोठला व तत्वाचे ज्ञान झाल्यावर संसार कोटला? वालस्तावत्क्रीडासक्तस्तरुणस्तावत्तरूणीरक ।। नारीस्तनभरनाभिनिवेशं मिय्यामायामोहावेशम् ।। वृद्धस्तावञ्चिन्तामग्नः परे ब्रह्मणि तु कोऽपि न लगः ॥१७॥ एतन्मासमसादि विकारं मनसि विचारय यारंवारम् ॥२१॥ याळ तोवरी राहे खेळत तरण तोपरी रतिरंगांत ॥ तरुणीदेह-स्पर्शसुखें तीं मिथ्या मायामोहचि असती॥ वृद्ध तोवरी फरी चितना ब्रह्माची परि आस्था न | मांसमेत विरूतिच सारी पुनःपुन्हां हें मनी कुणा ॥१७॥ विचारी ॥२१॥ ...

·(प्रकरण ३७ वें) चर्पटपञ्जरी ३२९ गद्यार्थ-- तरुणीच्या नाना अवयवाना स्पर्श करून मिळ स्वैर भोगुनी रतिसुख, नंतर णारे सुख मिथ्या माया मोहच आहे- ती केवळ मांस, चरबी हाय! शरीरी रोग भयंकर ॥ याची विकृति आहे याचा मनी वारपार विचार कर. जरी जीवनी अटळचि मरण तरी न सुटतें पापाचरण ॥२५॥ कस्त्वं ? कोऽहं ! कुत आयात. का मे जननी ! को मे गद्यार्थ- सुसासाठी म्हणून स्त्रीचा उपभोग घेतला जातो तातः॥ आणि हाय ! मागून देहांत रोगाचे ठाणे बसते. जीवनाला इति परिभाषय सर्वमसारं निश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् २२ | मरण हे अटळ आहे तरी माणूस पापाचरण सोडीत नाही.... कोण तूं नि मी, आलों कुठुनी ? कुरुते गङ्गासागरगमनं व्रतपरिपालनमथवा दानम् । कोण कोण मम तात नि जननी? | ज्ञानविहीने कार्येऽनेन मुक्तिर्न भवति जन्मशतेन ॥२६॥ असें जाण हे सर्व प्रसार सोड विश्व-ते स्वमविचार ॥२२॥ सागर-गंगास्नाने फरिती व्रत पाळिति वा दाने देती। ज्ञानविना परि या सर्वांनी मुक्ति न मिळते जन्म- गद्यार्थ- कोण तू ? कोण मी १ कोठून आलों ? कोण माझी शतांनीं ॥२६॥ आई १ कोण माझा बाप १ अशा रीतीने हे सर्व असार आहे, गद्यार्थ- कोणी मुमुक्षु गगा-सागर-रनाने फरितात, तें याची नीट प्रतीति घेऊन हे विश्व सोड. ते सर्व स्वप्नातल्या पाळतात, दाने देतात, परतु ज्ञानविहीन अशा या सर्व फर्मानी विचारासारखें आहे. ... | मुक्ति, शभर जन्मानींहि मिळणे शक्य नाही. गेयं गीतानामसहस्रं ध्येयं श्रीपतिरूपमजनम् । रथ्याचर्पटविरचितकन्यः पुण्यापुण्यविवर्जितपन्यः । नेयं सज्जनसङ्गे चित्तं देयं दीनजनाय च पित्तम् ॥२३॥ नाहं न त्वं नायं लोकस्तदपि किमर्थं क्रियते शोकः ।। २७ गीतानामसहस्रा गायें विष्णुरूप हे अपार ध्यायें। चिंध्यांची गोधडी पांघरुन ज्या मार्गी ना पाप, पुण्य न सुजनसंगमी स्वचित्त न्यावे दीनजनांना स्ववित्त न मी, न तू, ना लोक असे जर काय म्हणुनि तूं शोक द्याचें ॥२३॥ करिसि तर? ॥२७॥ गधार्थ- गीता, नामसहस याचे गायन करावे, अनत गद्यार्थ-(तुझ्यापाशी असणार काय १) रस्त्यातल्या विष्णुरूपाचे ध्यान करावें. सज्जनसगाफडे मनाला वळवावें, | चिंध्या गोळा करून, हाताने त्याची शिवलेली गोधडी! तुला दीन जनाना स्ववित्त द्यावें. ... जेथे पाप किंवा पुण्य काहीच लागणार नाही असा मार्ग घर ! मीहि नाही! तूहि नाहीस. हे जगहि नाही! आणि तरीहि तू यावजीवो निवसति देहे तावत्कुशलं पृच्छति गेहे । को शोक करतोस ? गतपति यायौ देहापाये भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये ॥२१॥ भनुष्टुम् यसतो जोवर जीव शरीरी कुशल घरी पुसतात तोपरी। त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । सोडुनि जातांप्राण तनूते त्या देहा मग पत्नीहि भिते २४ कामः क्रोधस्तथा लोमस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ।।२८॥ गद्यार्थ-शरीरात जीव आहे तोवर घरांत माणसाची कोणी मनुष्टुम् वास्तपुस्त करतात. माण देहांतून निघून गेल्यावर त्याच देहाला त्याची खुद्द पत्नीहि मिते. आणिती आपणां नाश-नरकद्वार हे तिन्ही। काम मोघ तसा लोभ-देणे यास्तव सोडुनी ॥२८॥ मुखतः क्रियते रामाभोगः पश्चान्त शरीरे रोगः । गद्यार्थ-माम मोघ व लोम ही तिन्ही भापणास नाश- यद्यपि लोके मरणं शरणं तदपि न मुञ्चति पापाचरणम् | मारक व नरपाचे दार उघडून देणारी आहेत तेव्हा यांचा ॥ २५॥ त्याग करावा. .

·३३०
संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २
.
.
वसततिलका
गद्यार्थ-काशी क्षेत्री गगेच्या काठी राहावें, लगोटी नेसावी
यां चिन्तयामि सतत मयि सा विरक्ता
दोन्ही हात जुळवून डोक्यावर धरून मी शकराला आळवावें की
हे पार्वतीपते । हे त्रिपुरातका । हे शभो। है त्रिनयना! या
साप्यन्यमिच्छति जनं स जनोऽन्यसक्तः॥
दीनावर प्रसन्न हो।" अशा रीतीने क्षणभरात माझे दिवस
अस्मत्कृते च परितुष्यति काचिदन्या
कधी जातील?
धिक्ता च तं च मदन च इमा च मा च ॥२९॥
शार्दूलविक्रीडित
वसंततिलका
रात्रिः सैव पुनः स एव दिवसो मन्वाऽबुधा जन्तवो
ध्यातों जिला सतत मी, मज ती विरक्त-
इच्छी दुज्यास, परि तो दुसरीत सक्त॥
धावन्त्युद्यमिनस्तथैव निमृतप्रारब्धतत्तक्रियाः ॥
माझ्यावरी प्रणयिनी दुसरी कुणी ही
व्यापारैः पुनरुक्तभूतविषयैरेवंनिघेनामुना
धिक् तीस, त्यास, मदनास, हिला,मलाही॥२९॥ | संसारेण कदर्थिता कयमहो मोहान्न लजामहे । ३१॥
गद्यार्थ-- (या श्लोकासबधी एक दतकथा सागतात ती अशी
शार्दूलविक्रीडित
की, राजा भर्तृहरीला त्याच्या गुरूनें प्रसाद म्हणून एक फळ रात्री तीच; तसाच हा दिवसही हैं मूर्खघी मानतो
दिले, ते त्याने आपल्या प्रियेला दिले. त्या स्त्रीचा कोणी धांवे कार्यवशे , मुकाट कृतिही ती तीच आरभितो॥
प्रियकर होता; त्याला ते फळ तिने दिलें, पण त्या पुरुषाची | कमें तीच तशीच नित्य, असल्या संसार कंटाळुनी
वल्लभा निराळीच कोणी स्त्री होती तिला त्याने ते फळ दिले. इकडे | पाटे लाज न कां जनास-कुठल्या मोहास हो गंतुनी?
या शेवटच्या स्त्रीचे राजा भर्तृहरीवर प्रेम होते म्हणून तिने तें
फळ राजाल दिले व असें हे प्रेमाचे वर्तुळ पुरे होऊन ज्याचे गद्यार्थ--गेली रात्र, तीच (पुन्हा आली आहे), गेला दिवस
फळ त्याचेकडे परत आले व या प्रकाराला विटून राजाला तोच (पुन्हा उगवला आहे,) असे मानून मूर्ख लोक, क्षुद्र
पैराग्य आले1) मी जिचा सतत ध्यास घेतलेला आहे, तिचे कीटकासारसे काहीतरी उद्योग पाठीशी लपून घेऊन निमूटपणे,
माझ्यावर प्रेम नसून, दुसन्या कोणार आहे पण त्या तिच्या अनेकविध कर्मे करण्यासाठी, धावत आहेत | पुन्हा पुन्हा
वल्लभाचे प्रेम, मात्र हिच्यावर नसून, आणखी कोण्या स्त्रीवर चर्वितचर्वणासारखे, ते तेच उद्योग करण्यास लावणाऱ्या, या
आहे । इकडे माझ्यासाठी प्रेमामुळे झुरणीला लागणारी आणखी | ससाराने इतके आम्ही पिडिलेलों अपन (त्या बैलपाण्यात
एक स्त्री आहे !- धिक्कार असो तिला, त्याला, मदनाला, | राबण्याची) आम्हास लाज वाटू नये, अशी कसली मोहिनी
हिला आणि मला स्वतालाहि ।
आम्हास पडली आहे ?
शिखरिणी
शार्दूलविक्रीडित
क्दा वाराणस्याममरतटिनीरोधसि वसन्
आशा नाम नदी ; मनोरथजला तृष्णातरङ्गाकुला
वसान कौपीन शिरसि निदधानोऽञ्जलिपुटम् ।।
रागप्रावती, वितर्कविहगा धैर्यद्रुमध्यसिनी ॥
अये गौरीनाथ! त्रिपुरहर शम्भो । त्रिनयन । मोहावर्तसुदुस्तराऽतिगहना प्रोत्तुङ्गचिन्तातटी
प्रसीदेत्याकोशन् निमिषमिर नेष्यामि दिवसान् ॥३०॥ तस्या पारगता पिशुद्धमनसो नन्दन्ति योगीश्वरा ॥३२॥
शिखरिणी
शार्दूलविक्रीडित
अहा ! काशीक्षेत्री, सुरनदितटीं पास करनी आशारूप नदी मनोरथजळी लाटा जियें वृष्णिका
सोनी लगोटी जुळमुनि शिरी हात धरनी।। प्रेमाच्या सुसरी, कुतर्क सा, जो धैर्यद्रुमा नाशिफा॥
करावा मी धांचा "कर मजदया हे त्रिनयन ! मोहाचे भवरे सखोल जळि त्या: चिंता उभा त्या तट
असे भामदोनी क्षणसम कधी जातिल दिन ? ॥३०॥ योगी शुद्धमनें तरे तिज, मिळे यानंद दो त्याप्रत ॥३२॥

·(प्रकरण ३७ ३) बनान्ताची ओढ ... गद्यार्थ-आशारूपी नदी, मनोरथ हे तिचे पाणी, त्यात शिखरिणी तृष्णा या लाटा, त्यात प्रेमाच्या सुसरी मगरी, कुतर्क हे त्यात तपश्चर्येमध्ये किति समय गंगात िवतूं ? खेळणारे पक्षी, जी नदी किनाऱ्यावरील धैर्यरूपी वृक्ष आपल्या गुणी स्त्रीच्या संगे विषयसुख का भोगत बसूं'। पुरात वाहून नेते, जिच्या भयकर सोल पाण्यात मोहरूप भोंवरे असल्याने जी दुस्तर ,( त्यातूनाहे कोणी पोहणारा निघालाच पिणे शास्त्रौधा की अमृतरस काव्यांतिल पिणे ? कळेना की, जन्मी क्षणिक असल्या काय करणे ३४ तर ) चिंतारूपी उभा कड्यासारखा किनारा । अशी ही भयकर नदी, शुद्ध हृदयाचा जो योगी तरून जातो त्याला, महदानदाची गद्यार्थ- काही योड्या क्षणापर्यंतच टिकणाऱ्या या जीवना- माप्ति होत असते। मध्ये (करणार तरी काय काय ?) काय करावें तेच काही कळत नाहीं । काय तपश्चर्या करीत गगेच्या किना-यावर राहूं ? घसंततिलका की, गुणी स्त्रीच्या संगतीत विषयसुरा भोगत बसू १ शास्त्राच्या गगातरङ्गफणशीकरशीतलानि सुविचारधाराचे प्राशन करू की काव्यातील विविध अमृतरस विद्याधराध्युषितचारुशिलातलानि । पीत राहू ? स्थानानि कि हिमवतः प्रलय गतानि ।। शार्दूलविक्रीडित यत्सारमानपरपिण्डरता मनुष्याः ॥३३॥ रम्य हर्म्यतल न किं वसतये ! श्राव्य न गेयादिकं. वसततिलका गंगातुपार करिती स्थल में सुशीत किं या प्राणसमासमागमसुख नैवाधिक प्रीतये ।। विद्याधरांहि रचतें चसण्यास जेथ ॥ फिन्तु भ्रान्तपतङ्गपक्षपवनव्यालोलदीपाकुर- स्थाने अशी नुरति काय हिमाद्रिची ती ? च्छायाचञ्चलमाकलय्य सकल सन्तो वनान्त गता : ३५ की लाज सोडुनि मनुष्य परान्न खाती! ॥३३॥ शार्दूलविक्रीडित हेच मदारमालेत जिथे शैत्य आले सभोवार, गगा- नोहे मंदिर रम्य काय घसण्या? की ऐकण्या गायन ? तरगांतल्या त्या तुपारांमुळे किंवा प्राणसखी-समागमसुखें त्याहूनही रम्य न? ॥ घेतां झेंप पतंग ज्योत हलुनी छाया पडे नाचरी शिलापृष्ठभागांस पावित्र्य जेथील तैसें जाणुनि सर्व, सज्जन परी जाती वनीं सत्वरी ३५ विद्याधरांच्या निवासामुळे । अशी काय हो सर्वही नष्ट झाली गद्यार्थ-सुदर राजमदिरासारखे घर मिळाले, तर, त्यत हिमाद्रीतली रम्य ती ती स्थळे ? राहणे का कोणाला गोड वाटणार नाही' गायन ऐकायला परानांत ओशाळलेल्या रमाचे मिळाले तर काय ते मानद देणार नाही' किंवा प्राणप्रियेच्या नरें सोडुनी मानही ज्यामुळे ? ॥३३॥ समागमात राहण्याचे सुख या दोघाहूनहि रम्य कोणाला वाटणार गद्यार्थ---गगेच्या लाटानी उडालेल्या तुषारानी, शीतल | नाही ? परंतु विचारो सत मात्र, हे सर्व विषय, पतगानें, चुकून, झालेली, विद्याधरादि गधर्वांनी, जेथे वसून, जेथल्या शिलाना | दिव्यावर रेप घेतली असता, त्याच्या पखाच्या वाऱ्याने, दिव्याची पाविश्य आणलेले आहे, अशी हिमाल्यावरील सर्व स्याने नाहीशी | ज्योत हदन, पदार्याची छाया जितकी चचल पडते, तितकें झाली मी फाय! की ज्यामुळे माणूस अपमान सोस्न | चचल समनन, सत्वर, अरण्याची वाट धरतात. मोशाळले परान्न खातो! शिखरिणी तपस्यन्त सन्त किमयधि यसामः सुरनदी ! किं कन्दा कन्दरेषु प्रलयमुपगता निर्झरा वा गिरिभ्य: गुणोदारान्दारान् किमु परिचराम स्वविषयान् ! ॥ प्रध्वस्ता, वा तरुभ्यः सरसफलमृतो वल्कलिन्यश्च शाखा? पिबामः शास्त्रोधानुत विविधमायामृतरसान् ! वीश्यन्ते यन्मुखानि प्रसममुपगतप्रश्रयाणा खलानां न विमः किं कुर्मः कतिपयनिमेषायुषि जनौ ! ३१ | दुःखोपातासविचस्मयपवनपशान्नतितम्रूलतानि! ॥३६॥ ... ... खग्धरा ·नग्धरा सन्यास घेतो। ... ३३२ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ शार्दूलविक्रीडित गेले कां कंद रानी कुजुनि ? गिरिवरी पाडा उंच ! मुले वुधां प्रिय; कुणी मोजू शकेना धन! आटले ते झरे कां? स्त्री कल्याणकरी, नवें चय, अशा अशानमोहें जन । झाल्या को नष्ट साऱ्या सुफलित तरच्या विश्वा मानुनि या चिरायु, शिरतो संसारकारागृहीं वल्कलेंयुक्त शाखा?॥ सारें भगुर सुश जाणुनि परी घे धन्य संन्यासही ३८ पाहावी की मुखें ती-धनलय मिळुनी दृप्त ऐशा खलांची गद्यार्थ- मोठा उंच (सातमजली ) वाडा; मुले सर्व सुज्ञाना झाले मोठे बळेंची-जयन उडविती आवडण्याजोगी; सपत्ति न मोजता येण्याइतकी; पत्नी कल्याण- जे मदाने, अशांची ॥३६॥ कारी; षय तारुण्याचें; या अशा सर्वांनी युक्त, हे विश्व माणूस, गद्यार्थ -~~ काय रानावनातले सारे फन्द कुजून गेले १ | समजू लागतो, की, चिरजीवच आहे! आणि, या अज्ञानाच्या फाय पर्वतावरून वाहात येणारे निर्झर आटून गले? काय | मोहानें तो ससाराच्या कारागृहात प्रवेश करतो. तर, सुज्ञ, सरस फलानी भरलेले वृक्ष व वल्कलानी युक्त त्याच्या शाखा | विचारी, धन्य, (एखादा) हे सर्व क्षणभंगुर आहे, हे जाणून सर्व नष्ट झाल्या १ (असें अनायासलब्ध साद्य, पेय, वस्त्र याची सोय असता) का कोण जाणे हे (लाचार) मनुष्य (कीटक,) शिखरिणी धनलयप्राप्तीने चढून गेलेल्या, व मदानें मृनुटी उडवणा-या, दुष्ट जनाची तोड़ें, (आशाळभूतपणे ) पाहात बसतात ? अहौ वा हारे वा बलपति रिपो वा सुहृदि वा मणौ वा लोष्ठे वा कुसुमशयने या दृषदि वा।। शार्दूलविक्रीडित तृणे या स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्ति दिवसा सत्यत्वे न शशाङ्क एष वदनीभूतो न वेन्दीवर- कदा पुण्येऽरण्ये शिव शिव शिवेति प्रजपत ॥३९॥ द्वन्द्वे लोचनता गते, न कनकैरप्यङ्गयष्टि कृता ।। किन्वेर कविभि. प्रतारितमनास्तत्त्व विजानन्नपि शिखरिणी त्वड्मासास्थिमय वपुर्मगदशा मन्दो जनः सेवते ॥ ३७॥ सुमित्रा-शत्रूला प्रवल,- अहि वा हार उभयां शिला वा पुप्पांचे शयन-मणि मातीस उभयां ॥ शार्दूलविक्रीडित तृणाला वा स्त्रीला सकल समदृष्टीच बघुन नाहीं चंद्र खराखुरा पनि वा पझेहि नेत्रात न कधी पुण्यारण्यी शिवभजनिं जाती मम दिन ॥३॥ किंवा काचन घालुनी घडविला स्त्रीदेह हे सत्य न ॥ हैच मदारमालेत जाणे तत्त्व तरी फसून कविच्या पाणीस खोट्या पहा रक्तास्थीमय देह हातरणिचा भोगी कसा मूर्ख हा !३७ असो सर्पचा हार तो शत्रु मोठा गद्यार्थ--- "प्रत्यक्ष चद्रानें, स्त्रीमुसाचे रूप घेतले, नीलकमल- घली, मित्र या तो असो चांगला। द्वयच तिचे नेत्र झाले, सुवर्णापासून स्त्रीची अगयष्टि बनविली असो रत्न, ढेकूळ तें वा, फुलाची असो शेजती चा असो ती शिला॥ गेली," (या सर्व कल्पना आहेत,) यात सत्य काहीच नाही ! तृणाची असो वाहुली सुंदरी वा, परतु मूर्ख मनुष्य प्राणी, क्वीनी त्याच्या मनात भरविलेल्या या सोन्या कल्पनानी फसून, निव्वळ बना, मास, हाडे यांनी समा दृष्टि सर्वावरी ठेवुन। बनलेला तरुणीचा देह भोगीत असतो! कधी पुण्य रानी, शिवाचा फ्रोनी मुखें घोष, जातील माझे दिन? ॥ ३९ ॥ शार्दूलविक्रीडित गधार्थ- सर्प असो किंवा हार असो, बलिष्ठ शनु अमो तुड्ग वेश्म, सुताः सतामभिमता सख्यातिगा सम्पद. किंवा मिन असो, रत्न असो की माती असो, पुष्पशय्या असो कल्याणी दयिता, वयश्च नमित्यज्ञानमूढो जन ॥ की दगड असो, तृण असो की स्त्री असो, या सर्वांना समदृष्टीने मत्वा विश्वमनश्वर निविशते ससारारागृहे पाहात, पविन मरण्यामभ्य, शिवनाम जपत, माझे दिवस की सदृश्य क्षणभङ्गुर तदखिल धन्यस्तु सन्यस्यति ॥ ३८ ॥ जातील! (याची मला भोट लागली आहे.) - ...

·... (प्रकरण ३७ वें) रिक्ति; मोगून काम शमत नाही ३३३ अनुष्टुभ् घेऊन, शीलाचे फवच अगावर चढवून, सावधान चित्तानें, धर्मात्याने स्मशाने च रोगिणा या मतिर्भवेत् । डोळे स्थिर करून जागे रहा। सा सर्वदेव तिष्ठच्चेको न मुच्येत बन्धनात् ॥४०॥ अनुष्टुभ यसततिलका एक एव पदार्थस्तु त्रिधा भवति पीक्षितः। आख्यान धर्मविषयी जधि येइ कानी कुणपः कामिनी मास योगिभिः कामिभिः श्वमि ४३ रोगी मनुष्य असता, फिरता स्मशानी ॥ उपजाति जी चित्तवृत्ति यनसे, जर ती टिकेल बन्धांतुनी तर न मुक्ति कुणा घडेल ?॥४०॥ ज्या वस्तुला प्रेत म्हणेल योगी कामी तिला स्त्री म्हणुनीच भोगी ॥ गद्यार्थ- धर्मविषयक व्याख्यान ऐकताना, रोगी असताना, कुत्र्यास ती केवळ होय मांस स्मशानात फिरताना, माणसाची जी चित्तवृत्ति होते, ती एक त्रिधा वस्तु दिसे तिघांस ॥४३॥ (विरत्तीची भावना) जर कायम टिकेल, तर, या (भवाच्या) गद्यार्थ-पदार्थ एकच असला तरी तीन निराळ्या दृष्टि- बधनातून कोण मुक्त होणार नाही ? ...] कोणातून पाहिला, की, तीन प्रकारचा होऊ शकतो. स्त्रीचा देह भार्या पाहून योगी त्याला प्रेत म्हणेल, कामी त्याला कामिनी म्हणेल; प्रतिदिनमखिलान्लोकान्मृत्युमुख प्रविशतो निरीक्ष्यापि । कुत्रा म्हणेल, हे केवळ मास आहे ! हाहन्त चित्तमेतद्विरमति नाद्यापि विषयेभ्यः! ॥११॥ मनुष्टुभ् आयो प्रमदा मदिरा, लक्ष्मीविज्ञेया त्रिविधा सुरा । मृत्युमुखीं शिरतांना प्रतिदिन लोकांस सर्व पाहून दृष्ट्वैवोन्मादयत्येका पीता चान्याऽतिसचयात् ॥४॥ हा! हाय! चित्त अजुनी विषयातुनि कां निवृत्त आर्या होई न॥४१॥ प्रमदा, मदिरा, लक्ष्मी, जगी सुरेचे प्रकार हे तीन । गद्यार्थ- प्रत्येक दिवशी, लोक मृत्यूच्या मुखात जाताहेत, यघतां पितां, जमवितां, अनुक्रमें मोहिती नरा पूर्ण ४४ हे दृश्य पाहत असून सुद्धा हाय! हाय । हे माझे चित्त भजून गद्यार्थ-मदमत्त तरुणी, मदिरा, व लक्ष्मी हे, मदिरेचे तीन विषयातून निवृत्त कसे व का होत नाही ? प्रकार आहेत, अनुक्रम पहिली, नुसती पाहिल्याने, दुसरी, प्याल्याने, तिसरी, फार साठवल्याने, माणसाला मोहित शिखरिणी भवारण्य भीम ननु गृहमिद छिद्रबहुल मनुष्टुभ् बली कालश्चोरो नियतमसिता मोहरजनी ।। न जातु काम कामानामुपभोगेन शाम्यति । गृहीत्वा ज्ञानासिं, पिरतिफलक, शीलकवच हविषा कृष्णनमेंव भूप एवामिनर्धते ॥४५॥ समाधान कृत्वा स्थिरतरदृशो जाग्रत जना ॥४२॥ अनुष्टुम् आर्या कामांच्या उपभोगानें काम होई न शांत तो। भवरन भयकर, तनू हे गृह सर्वागास पूर्ण छिद्रांनी आहुतीने जसा अग्नि उलटा फार वाढतो ॥४॥ चोरचि बलिष्ठ कालहि सतत फाळीच मोह ही रजनी॥ सुशान खग, ढालहि विरक्ति ही, कवच शील घेऊन गद्यार्थ-कामाच्या उपभोगानें, काम कधी शात होत नाही, स्थिरदृष्टीने सावध जनहो! राहा सदैव जागून ! ४२ / तर उलट, अमीत आहुनि दिल्याने, जसा तो वाढतो, तसाच गधार्थ-संसार हे भयकर भरण्य आहे; देहरूपी घर हैं कामहि वाढतो. सर्वमाननीं निद्रानी परिपूर्ण आहे ! काल हा बरिष्ठ चोर (टपून मनुष्टुम् बसलेला ) आहे; मोहरूपी रान ही नेहमी अधारीच राहणारी कामनाना किरातेन विकीर्णा मुग्धचेतसाम् । आहे; तेव्हा हे जन हो! शानरूप सङ्ग व पैराग्यरूपी दाल हाती | नार्यो नरविहगानामङ्गबन्धनवागुराः॥१६॥ । करतात.

·३३४
संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २
मनुष्टुम्
मालिनी
किरात फामनामा हा फैलावी पकडायया।
'मधुर रस इथे हा, नृत्य हे, गान साचें
वेड्या पुरुषपक्ष्यांना जाळेंच जणुं फी स्त्रिया ॥४६॥ परिमल पसरे हा, स्पर्श हे या स्तनांचे॥
परमहित यधोनी पांचही स्वार्थधूर्त
गद्यार्थ-काम नावाच्या पारध्याने, स्त्रियारूपी जाळे, वेड्या भ्रमनि मजला ही इंद्रिये वंचितात ॥१९॥
पुरुषपक्ष्याना पकडण्यासाठी, पसरलेले आहे.
गधार्थ-येथे, हे मधुरगायन ऐक्वून (श्रवणेंद्रियाला;)
अनुष्टु
हे नृत्य दाखवून (चक्षुरिद्रियाला;) हा रस चाखवून (रसनें-
बाल्यमल्पदिनैरेव यौवनश्रीस्ततो जरा।
द्रियाला;) हा मधुरवास हुगवून [प्राणेंद्रियाला; ] स्तनाचे स्पर्श
देहेऽपि नैकरूपत्वं काऽऽस्था बाह्येषु वस्तुषु ॥ १७॥ हिताचा घात करीत, ही स्वार्थधूर्त पाचहि ज्ञानेंद्रिये मला
घडवून [स्पर्शद्रियाला] सुखवीत पण वस्तुतः माझ्या अतिम
उपजाति
भ्रमवीत फसवीत, आहेत-
बालत्व थोड्याच दिनांत जाई
तारुण्य वार्धक्यहि शीघ्र येई
शार्दूलविक्रीडित
ना एकरूपत्व दिसे तनूस
बाह्यांत आस्था धरणे कशास?॥४७॥ उन्मीलनियलीतरड्गवलया प्रोत्तुङ्गपीनस्तन-
गद्यार्थ-बाळपण थोड्याच दिवसात निघून जातें, तारुण्य
द्वन्द्वेनोद्यतचक्रवाकमिथुना वक्त्राम्बुजोद्भासिनी ॥
व वार्धक्य पाठोपाठ येतात. देहात अशा तहेनें एकरूपत्व कान्ताऽऽकारधरा नदीयमभितः क्रूराशया नेष्यते
नसल्यामुळे, माणसाने, बाह्य वस्तूत आस्था, कशाला धरावी ? | संसारार्णवमज्जनं यदि ततो, दूरेण सत्यज्यताम् ॥५०॥
मनुष्टुभ
शार्दूलविक्रीडित
श्मशानमापदं दैन्यं को न विरज्यते
तद्वैराग्य परं श्रेयः स्वतो यदभिजायते ॥ ४८॥ दोन्ही हे जणु चक्रवाक , कमलापेसें जिथे आनन ॥
लाटा या त्रिवलीस्वरूप जिथल्या, अन् उंच पुष्ट स्तन-
उपजाति
नारीरूप नदी त्यजी झणि दुरी ही क्रूर ऐशी तर
आपत्ति अन् दैन्य, तसें स्मशान
संसाराधित हीमुळेच बुडण्या, तूं इच्छिसी नाजर ५०
पाहून वैराग्य घडे कुणान?॥
गधार्थ-स्त्रीदेह हानदीप्रमाणे आहे. निवली या तिच्यातल्या
वैराग्य फल्याणद ते न होते
लाटा; उच पुष्ट स्तन हे चक्रवाकाचे जोडपें, स्त्रीमुख हैं
निघे स्वतांतून खरेखुरे ते॥१८॥
तिच्यांतले कमल; अशा या पूर नदीच्या प्रवाहात (पाहात
गद्यार्थ- आपत्ति, दैन्य आणि स्मशान पाहून, वैराग्याची वाहात,) हे पुरुषा । ससाराच्या समुद्रात जाऊन बुडण्याची जर
भावना, कोणाच्या हृदयात येत नाही ? (पण, तें वैराग्य फल्याण. तुला इन्छा नसेल तर, या नदीपासून दूर रहा.
प्रद नन्हे;) तर स्वतांतूनच जें उद्भूत होते; तें वैराग्य सरें.
मालिनी
उपेन्द्रवना
इह हि मधुरगीतं नृत्यमेतद्रसोऽयं
प्रशान्तशास्त्रार्यविचारचापलं
स्फुरति परिमलोऽयं सर्श एप स्तनानाम् ।।
निवृत्तनानारसकान्यकौतुकम् ।।
इति हतपरमारिन्द्रियैर्धीम्यमाणः
निरस्तनि शेषविकल्पविस्तरं
स्वहितकरणतः पञ्चभिर्वञ्चितोऽस्मि ॥१९॥ प्रपतुमन्विच्छति शंकरं मनः ॥५१॥

·(प्रकरण ३७ वें) शम, शान्तीची आत ओढ ३३५ वसंततिलका गद्यार्थ- हे गगामय्या! एकदाच स्मरण केल्याने, जे, मन शास्त्रार्थवादपटुताश्रम शांतवून शात करते; गाइलें असतां, जें, पाप व भवताप क्षणात नष्ट नानारसात्मक सुकाव्यकला त्यजून ॥ करते, असे, तुझे कर्णमधुर 'गगा' हे नाम, मरणसमयीं, सारे विकल्प मनिचे करनी निरस्त माझ्या मुसी राहो! श्रीशंकरा मिळविण्या मन होइ आर्त ॥ ५ ॥ शिखरिणी गद्यार्थ-शास्त्रविषयक वादविवाद करण्याचे सारे श्रम, आता, शात करून ; नाना रसात्मक काव्याविषयींची आवड, आता, यजन्त्येके देवान्कठिनतरसेस्तिदपरे कमी करून मनाला चलित करणारे सारे कल्पविकल्प काढून पितानव्यासक्ता यमनियमरकाः कतिपये ।। टाकून, शकराची प्राप्ति करून घेण्यासाठी, मन, आता आर्त अहं तु त्वन्नामस्मरणकृतकामस्त्रिपथगे झाले आहे! जगज्जालं जाने जननि तृणजालेन सदृशम् ॥ ५४॥ शिखरिणी शिखरिणी आपि प्राज्यं राज्य तृणमिव परित्यज्य सहसा प्रते भारी ऐशां भजति कुणि देवां; परि कुणी पिलोलद्वानीरं तव जननि तीर श्रितरताम् ।। धरी यागी श्रद्धा; इतर रत इच्छानियमनीं। सुधातः स्वादीयः सलिलभरमातृप्ति पिवतां परी मी त्वन्नाम स्मरुनि कृतकर्तव्य चनुनी जनानामानन्दः परिहसति निर्वाणपदवीम् ॥५२॥ जगजाला साऱ्या गणित तृणजालापरि मनीं ॥५४॥ गद्यार्थ- कित्येक लोक, ज्याची पूजा कठिण अशा देवाना शिखरिणी भजतात, दुसरे कुणी यज्ञाच्या मागे लागतात; इतर कुणी, मते, | वैकल्य, इद्रियदमनामागे लागतात. पण हे गगामाते ! मी मान, महासाम्राज्याही तृणसम झणीं जे त्यजुनिया जिथे वेत्रांच्या त्या तति डुलति तीरी वसति या ॥ केवळ, तुझे नाम स्मरत राहून, कृतकृत्य होतो व सर्व जगाला सुधेपेक्षा स्वादू जल पिउनि जे तृप्त वनती तृणवत् तुच्छ मानतो. तदा त्या आनंदापुदतिं जन मोक्षास हंसती॥५२॥ शिखरिणी गद्यार्थ--(गगास्तुति) जे राजे स्वतःच्या मोठ्या राज्याचा तृणवत् त्याग करून, वेतसतरु डुलत आहेत अशा तुझ्या तीराचा पयः पीत्वा मातस्तव सपदि यातः सहचरै. आश्रय घेतात, ते अमृताहून मधुर तुझे जल पोटमर पितात, विमूढैः सरन्तु क्वचिदपि न विश्रान्तिमगमम् तेव्हाचा त्याचा आनद निर्वाणपदाला तुच्छ समजून हसतो!.. इदानीमुत्सझे मृदुपवनसञ्चारशिशिरे चिरादुन्निद्र मां सदयहृदये शायय चिरम् ॥ ५५ ॥ शिखरिणी स्मृतं सधः स्वान्तं रिचयति शान्त सकृदपि शिखरिणी प्रगीतं यत्पापं झटिति भरताप च हरति ।। खुळ्या मित्रांसंगें, तव पय पिऊनी, झडकरी इदं तद् गङ्गेति श्ररणरमणीयं खलु पदं पळे मी सेळाया, नच मिळत शांति क्षणभरी॥ मम प्राणप्रान्ते वदनकमलान्तपिलसतु ।। ५३ ।। तुझ्या तीरोत्संगी, जिथ पवन तीतत्त्व पसरी कधींचा मी जागा-मजसुचिरतुं निद्रित करी ॥५५॥ शिखरिणी गद्यार्थ-हे गगामाते ! तुझ पय-पान करून घाईघाईने, स्मृतीनेही एका, झणि निजमना पांति वितरी मी माझ्या खुळ्या मित्रासंगें, खेळायला दूर गेला; पण, मला जया गातां पापा, त्यरित भयतापासहि हरी॥ कुठेहि विश्राति लाभली नाही. कधीचा मी जागा आहे. आता अहा 'गंगा! गंगा'थुतिमधुर हे नाम तर गे हे सदयहृदये! मृदुवायूनें शीतल केलेल्या तुझ्या तीररूपी मुखी राहो माझ्या मरणसमयीं, हे त्रिपथगे। ॥५३॥ माडीवर मरा पुष्कळ वेळ झोपय.

·प्रकरण ३८ वें निवृत्ति-शांतिरस. ... , पृथ्वी कर. अरे--पाण्यांचे तरग, घुडबुडे, विजेचें चमकणे, स्त्रिया, परिभ्रमसि किं वृथा कचन चित्त विश्राम्यतां ज्वाला, सर्प, नदीचा वेग या सर्व चंचल वस्तूंचा विश्वास, कुणी स्वयं भवति यद्यया भवति तत्तथा नान्यथा ॥ धरू शकेल का? अतीतमपि न स्मरन्नपि न भावि संकल्पय- शार्दूलविक्रीडित नतर्कितगमागमाननुभवस्व भोगानिह ॥ १॥ रम्याश्चन्द्रमरीचयस्तृणवती रम्या वनान्तस्थली पृथ्वी रम्यः साधुसमागमः शमसुखं, काव्येषु रम्याः कथाः।। प्रशांत झणि हो मना! फिरसि कां कुठेही वृथा? कोपोपाहितबाप्पबिन्दुतरलं रम्यं प्रियाया मुखं जसें नियत ते तसेंच घडते, कधी नान्यथा ॥ सर्व रम्यमनित्यतामुपगते चित्ते न किञ्चित्पुनः ॥ ३॥ गतास विसरी, करी न कधि भावि संकल्प ते शार्दूलविक्रीडित अतर्यगति येदं जे सहज भोग्य तं भोग तें ॥१॥ चंद्राचे कर रम्य ते, हिरवळी त्या रम्य, रानांतल्या ! गद्यार्थ--हे मना ! को उगाच वाटेल तसें भ्रमत आहेस ? | साधूसंगति, रम्य, शांतिहि, कथा त्या रम्य, काव्यांतल्या शांत हो ! जे नियत, तें, तसेच घडावयाचें. अन्यथा होत नाही. | रागाने रडुनी भिजोनि मुख तें स्त्रीचे दिसे सुंदर ! गेले त्याच्या आठवणी कादीत बसू नको---मावी, त्याचे संकल्प | सारें रम्यचि-भंगुरत्व ठसले चित्तांत ना जोवर ॥३॥ करीत बसू नको. ज्याचे येणे का, व जाणे का, हे मानवाला कळणे शक्य नाही, असे में फाय मोक्तव्य तुला लाभेल, तें तू गद्यार्थ-चंद्राची किरणें रम्य, रानांतल्या 'हरित तृणांच्या निमूटपणे भोग. मखमाली' रम्य, सज्जनसगति रम्य, शांतीचे सुख रम्य; काव्या- तल्या फया रम्य, रागाने रडन अश्रूनी भिजलेले प्रियेचे मुख- शार्दूलविक्रीडित कमलहि रम्य ! ही सर्व रम्य खरी. पण कोठवर ? या सर्वांचे मोहं मार्जयतामुपाश्रय रतिं चन्द्रार्धचूडामणी क्षणभंगुरत्व चित्तांत ठसले नाही, तोवर । ( ते ठसलें की रम्यत्व तः स्वर्गवाहितिटमुवामासहसझीकुरु ।। शिखरिणी को वा वीचिषु बुबुदेषु च तडिल्लेखासु च स्त्रीषु च ज्वालामेषु च पन्नगेषु च सरिद्वेगेषु च प्रत्ययः । ॥२॥ दुराराध्यः स्वामी, तुरगचलचित्ताः क्षितिमृतो वयं च स्थूलेच्छाः सुमहति पदे बद्धमनसः ॥ शार्दूलविक्रीडित चित्ता! सोडुनि मोह तूं रति धरी श्रीशंकराचे प्रति, जरा देहं मृत्युहरति दयितं जीवनमिदं थोडासा तरि पास तूं कर मना! गंगानदीच्या तटीं || सखे ! नान्यच्छेयो जगति विदुषोऽन्यत्र तपसः ॥ १॥ लोकींचंचल घस्तु या बुडबुडे,स्त्री, सर्प, सौदामिनी शिखरिणी लाटा, जाळ, नद्या!-धरील फधि का विश्वास यांचा धनी भारी खाए क्षितिप-मन घांवें हयगति! कुणी ॥२॥ मलाइच्छा मोठी 'गुरुपदि चढा' म्हणुनि ती ।। गद्यार्थ हे चित्ता! मोह झाडून टाकून, हूँ श्रीशंकराचे जरा देहा, मृत्यु प्रिय मम हरी जीवन असे ठायीं भक्ति घर; स्वर्गनदी गगेन्या फांठी, योडासा तरी थास सपाहूनी सुक्षा जगिं न दुसरे श्रेयचि दिसे ॥४॥ फसलें!)

·(प्रकरण ३८३) सर्व मोहपाश सोडून ब्रह्मध्यानाकडे-- - गद्यार्थ- मला धनी मिळाला तो खाष्ट, त्याला तुष्ट करणे गद्यार्थ–मदनाच्या अंधाराने उत्पन्न केलेले अज्ञान, जोवर, महाकर्म कठीण ! राजांची सेवा करावी तर त्यांचे मन घोड्या- | मनांत वसत होते, तोवर सर्व जग मला स्त्रीमय वाटत होतें ! इतकें चंचल ! ईकडे माझी तर मोठी इच्छा, की, आपण | पण आतां सुज्ञ विवेकाचें चरचरीत अंजन पडून, माझी दृष्टि सम महत्पदाला चढावें ! पण दुसरीकडून वार्धक्य देहाला (सात | झाल्यामुळे, सर्व निभुवन मला ब्रह्मस्वरूप वाटत आहे. आहे) व मृत्यु माझे प्रिय जीवन हरण करण्यास टपला आहे! तेव्हा हे सर्व सोडन सुज्ञानें तप आचरावें याशिवाय अन्य शार्दूलविक्रीडित काही श्रेयस्कर दिसत नाही. ...मातर्लदिम! भजस्व कश्चिदपरं मत्काक्षिणी मा स्म भू- भॊगेभ्यः स्पृहयालवो न हि वयं, का निःस्पृहाणामसि ।। शार्दूलविक्रीडित सद्यः स्यूतपलाशपत्रपुटके पात्रे, पवित्रीकृते कि कन्दर्प ! वृथा कदर्थयसि गो कोदण्डटकारितैः ? भिक्षासक्तुभिरेव सम्प्रति वयं, वृत्ति समीहामहे ।। ७ ॥ रे रे कोकिल, कोमल कलरवं किं त्वं वृथा वल्गसे।।। शार्दूलविक्रीडित मुग्धे, स्निग्धविदग्धमुग्धमधुरैोलैः कटाक्षरलं! चेतः सम्प्रति चन्द्रचूडचरणध्यानामृते वर्तते ॥५॥ माते लक्ष्मि दुज्या कुणास भजतू इच्छानमाझीघरी! भोगेच्छा नुरलीच; नि:स्पृह मला शार्दूलविक्रीडित पर्वा तुझी कां तरी? ॥ भिक्षाप्राप्तचि सक्त, पूत करनी द्रोणी पलाशाचिया टंकारून धनू, कशास मदना!मातें वृथा पीडिसी? फारे कोकिल! तूं 'कुह' रवतुझे हे व्यर्थची काढिसी? ॥ खावोनी जगणे अशीच उरली इच्छा मनी माझिया ॥७॥ मुग्धे ! गोड तुझे कटाक्षहि पुरे, मात्रा न त्यांची इथे गद्यार्थ-हे माते लक्ष्मि ! आता तू दुसऱ्या कोणाला तरी ईशाच्या स्मरणामृतांत मन हे आतां पहा दुवते ॥५॥ | नादी लाव! मला लावू नको! आता मला भोगाची लालुच राहिली नाही. मग निःस्पृहांना तुझी पर्वा काय ? भिक्षा मागून गद्यार्थ-- हे मदना, आपल्या धनुष्याचे टणत्कार करून का मला निष्कारण त्रास देत आहेस ? हे कोकिला, तुझे कोमल । (परमेश्वराला नैवेद्य दासपून ) ते पवित्र करावे, व, त्याच्यावर सातू आणावे, पळसाची पाने गचून त्याच्या द्रोणात ते घेऊन 'कुहू' चे स्वर का व्यर्थ काढीत आहेस ? हे मुग्धे ! तुझे ते जगावें, एवढीच, मला इच्छा राहिली आहे. प्रेमाचे चातुर्याचे मुग्ध भावाचे मधुर कटाक्ष टाकणे आता पुरे कर. (त्याची आता माझ्यावर काही मात्रा चालणार नाही, शार्दूलविक्रीडित कारण) माझे मन आतां श्रीशक्राच्या ध्यानामृतात यथेच्छ हुंमत आहे! धन्यानां गिरिकन्दरेषु वसता ज्योतिः परं ध्यायता- मानन्दाश्रुफणान्पिबन्ति शकुना निःशङ्कमद्देशयाः ॥ शिखरिणी अस्माकं तु मनोरथोपरचितप्रासादवापीतट- यदाऽसीदज्ञानं स्मरतिमिरसञ्चारजनितं क्रीडाकाननकेलिकौतुकजुपामायुः परं क्षीयते।।८।। तदा सर्व नारीमयमिदमशेष जगदभूत् ।। इदानीमस्माकं पटुतरविवेकाननदशां शार्दूलविक्रीडित समीभूता दृष्टिस्त्रिभुवनपि ब्रह्म मनुते ॥ ६॥ ब्रह्मध्यानि गुहांत धन्य वसती; अंकी तयांच्या अहा! आनंदाधु पिती शकुंत वसुनी निःशंकचित्ते पहा ।। शिखरिणी आम्ही मात्र मनोरथीं उठवितों प्रासाद ! यापीतटें! स्मराच्या अंधारे जनित जधि अशान यसते फ्रीडोद्यान !...मनांत खात मर्निचे मांडे-सरे आयु ते ८ तदा घाटे सारं जगहि जणु नारीमयचि ते ॥ गद्यार्य-जे धन्य मानव आहेत · ते गिरिकन्दरांतून समा होई दृष्टी पटुनि सुविवेकांजन जघी राहतात व मझरूपी ज्योतीचें ध्यान करीत, इतके तन्मय होऊन त्रिलोका आता मी अखिल समजें ब्रह्मचि तधीं ६ | परमानंद पानात, की त्याच्या डोळ्यांतून घळघळ आनदाश्रु ... ८

·..
३३८
संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २
बाहत येऊन त्याच्या मांडीवर टपटप पडतात, व ते, शकुंतपक्षी | फां पुन्हां संसाराच्या खड्डयांत पाडीत आहेस! त्यामुळे तुझा
येऊन, निर्मयपणे खुशाल त्यांच्या माडीवर बसून पितात ! पुत्रशोक (मदन मेल्याबद्दलचा) कांही शांत होणार नाही !
आणि आम्ही क्षुद्र जंतु ! केवळ मनोरथातच प्रासाद, (फारण मदन माझ्यापुरता तरी मेला-तो पुन्हां आतां जिवत
विहीर-भोंवतीं क्रीडोद्यान-उठवितो व त्याच्यांतच रममाण होऊन, होत नाही.)
असले मनचे मांडे मनांत सात, आमचे महान् आयुष्य संपून
जात आहे ! (आणि त्याची आम्हाला काडीची खंत नाही!)
मनुष्टु
एकाकी निःस्पृह. शान्तः पाणिपात्रो दिगम्बरः ।
मन्दाक्रान्ता
कदा शम्भो ! भविष्यामि कर्मनिर्मूलनक्षम : ! ।। ११
ये वर्धन्ते धनपतिपुरः प्रार्थनादुःवभाजो
मार्या
ये चाल्पत्वं दधति विषयाक्षेपपर्यस्तबुद्धेः॥ करपात्र करुनि, निःस्पृह, शांत असा एकला, कधी,नग्न।
तेषामन्तःस्फुरितहसितं वासराणां स्मरेयं
होइन समर्थ शंभो! कर्मफला उपटण्या मुळांतून ॥१९॥
ध्यानच्छेदे शिखरिकुहरप्रायशय्यानिषण्णः ।। ९ ।। गद्यार्थ-एकटा,निःस्पृह, शात, हाताचेंच भिक्षापान केलेला,
मन्दाकान्ता
(जवळजवळ ) नम ( वस्त्राची क्षिति नसलेला ) असा मी, है
दुःखें, श्रीशांपुढति, दिन जे प्रार्थितां दीर्य झाले
शकरा ! कर्माच्या परिणामाना समूळ उपटून नष्ट करण्यास केव्हां
होतां बुद्धी विकृत विषयें घाटले अल्प सारे॥
समर्थ होईन ? ( अशी ओढ लागली आहे.)
गेले; त्यांचे स्मरण करुनी हासतों मी मनांत
शार्दूलविक्रीडित
ध्यानाध्यानांमधुनि बसतां मी शिलान्तीं गुहेत ॥९॥
पाणि पात्रयतां, निसर्गशुचिना भैक्ष्येण संतुष्यता
गद्यार्थ-श्रीमताच्यापुढे भीक मागत राहण्याच्या दुःसामुळे, | यत्र कापि निषीदतो बहुतृणं विश्वं मुहुः पश्यताम् ॥
जे दिवस लामच लाब बाटले; आणि, विषयानी विकृत केल्या. अत्यागेऽपि तनोरखण्डपरमानन्दावबोधस्पृहां
मुळे व मन त्यात गर्क झाल्यामुळे, जे दिवस अगदी लहान मर्यः कोऽपि शिवप्रसादसुलभा सम्पत्स्यते योगिनाम् ॥१२
झाल्यासारखे भासले, त्या सर्वांची आठवण, एक ध्यान सपून
दुसरें ध्यान लावण्याच्या मध्यतरात या गुहेत शिलाशय्येवर
शालविक्रीडित
मी बसलो असता, मला झाली, की, आतून मला हास्याची मिक्षा, पात्रकरी स्वयंशुचि मिळे, त्यानेच जे तोपती
उकळी फुटते (की एकवेळ मी केवढा मूर्ख होतो!)
... कोठेही यसती, तृणासम उभ्या विश्वास जे पाहती
त्या योग्यांतिल, याचदेहि, परमानंदाययोधस्पृहा
वसंततिलका
माला विरळाच तीशिवकृपेलामे कुणाला पहा ॥१२॥
रेरे मनो - मम मनोभवशासनस्य
गद्यार्य-हाताच्या केलेल्या मित्रापानांत, पवित्र अशी जी
पादाम्बुजदयमनारतमामनन्तम् ।।
काय भिक्षा पडेल तिच्यातच सेतोष मानणान्या, कुठेहि पडावें
कि मां निपातयसि संसृतिगर्तमध्ये
बसावें, अशा वृत्तीच्या, विश्वाला तृगवत् मानणाऱ्या, योगी-
नैतावता तव गमिष्यति पुत्रशोकः ॥१०॥
बनाच्या हृदयात जी असते तशी परमानद जाणण्याची तळमळ,
घसंततिलका
याच देही ( याच डोळा) शक्राच्या कृपेनें प्राप्त होणारी,
माझ्या मना ! मनसिजान्तक शंकराचे विरळाच पुण्या (माग्यशाली) मर्त्याला लाभत असते. ...
मी ध्यातसे सुपदपंकज ते सदाचें ॥
शिखरिणी
कां पाडिसी मज पुन्हां भवसागरांत
परेषा चेतांसि प्रतिदिवसमाराध्य बहुधा
ना पुत्रशोक तव तेहि फरील शांत!॥१०॥
गद्यार्थ- (मदन हा मनसिज म्हणजे मनात जन्मणारा प्रसाद किं नेतुं विशसि हृदय ! क्लेशकलिलम् ॥
मनाचा पुत्र.) हे माझ्या मना! मदनाला जाळणाऱ्या प्रसन्ने त्वरयन्तः स्वयमुदितचिन्तामणिगुणे
श्रीशंकराच्या पदकमलद्वयाचे, संतत ध्यान फरणान्या मला, विमुक्त संकल्पः किमभिलषितं पुष्यति न ते ॥१३॥

·(प्रकरण ३८ ३) आता एकच ध्यास-ब्रह्मध्यान-स्वात्मानन्द
भार्या
शार्दूलविक्रीवित
दुसऱ्यांच्या चित्तांतें,
तेव्हा, उच्च, अनंत ज्यास न जरा, नित्यप्रकाशी असे
अनुदिन अनुनय करीत बहुरीतीं। चिती ब्रह्मचि ते, कुकल्प धरिशी चित्ती कशाला असे?
करण्या प्रसन्न, शटतां,
ज्याचे सर्वहि आनुषंगिक असे पृथ्वीपतित्वादिक
हृदया! कां कष्ट करिसि तूंच अती। क्षुद्रां आवडतात जे बहुपरी ते भोग, तें तें सुख ॥१५॥
तूंचि प्रसन्न होतां,
चिन्तामणिगुण तुझे प्रकट धनुन ।
गद्यार्थ—तेव्हां, हे नरा! सर्वोच्च, अनत, ज्याला वार्धक्य
मोक्ष विचारे, ईप्सित
नाही, जें नित्यप्रकाशी आहे त्या ब्रह्माचेंच तू चिंतन कर. हे
तव काय न तेच करिति परिपूर्ण ? ॥ १३ ॥
मलतेसलते इतर विकल्स कशाला मनात आणतोस ? कारण भुव-
गद्यार्थ- हे माझ्या हृदया, नाना त-हानी आराधना करून | सर्व त्या ब्रह्मापाठोपाठ आपोआप येणारे होत.
नाचे राज्य आदि क्षुद्राना आवडणारे जे अनेकविध भोग ते
दुसन्याच्या चित्ताना प्रसन्न करण्यास्तव तूं फाय म्हणून क्लेशाच्या
जजाळात पडत आहेस? आतून नूच स्वता प्रसन्न होऊन
त्यामुळे तुझ्यांतले अगभूत असलेले चिन्तामणिसारसे (जें
शार्दूलविक्रीडित
चिन्तावें ते देणारे) गुण एकदा प्रकट झाले, आणि तुझे कि वेदैः स्मृतिभिः पुराणपठनैः शास्त्रैर्महाविस्तरः
विचार मुक्तीच्या मार्ग चालू झाले की, काय असेल नसेल ते तुझे
स्वर्गप्रामकुटीनिवासफलदैः कर्मक्रियाविभ्रमैः ॥
सारें अभीप्सित तेच पूर्ण करून टाकणार नाहीत काय ? ...
मुक्त्वैकं भवदुःखभाररचनाविध्वंसकालानल
शार्दूलविक्रीडित
स्वात्मानन्दपदप्रवेशकलन, शेपा वणिग्वृत्तयः ॥ १६॥
चेतश्चिन्तय मा रमा सदिमामस्थायिनीमास्थया
भूपालभृकुटीकुटीरविहरव्यापारपण्याङ्गनाम् ।।
शार्दूलविनोडित
कन्याकञ्चुकिताः प्रविश्य भवनद्वाराणि वाराणसी शास्त्र, वेद, पुराण, त्या स्मृति अशी सारी कशाला हवीं?
रथ्यापडक्तिषु पाणिपात्रपतिता मिक्षामपेक्षामहे ॥१४॥ देतीं स्वर्गनिवास हे फल, अशी कर्मे कशाला हवीं ? ।
संसारांतिल दुख नष्ट करण्या कालाग्निसा जो सजे
शार्दूलविक्रीडित
स्वात्मानंदद मार्ग तो बगळितां वाणिज्य सारें दुजें १६
लक्ष्मी चंचल; तूं तिला न भजणे प्रेमें कधीही मना !
गद्यार्थ—वेद, स्मृति पुराणाचे पठन, शास्त्राचे (टीकादि)विस्तार
भूतालावर नाचते नृपतिच्या ती क्षुद्र वेश्यांगना ॥
चिंध्या पांघरनी, शिस्न भवनद्वारांत, काशीपुरी
याचा काय उपयोग आहे ? किंवा स्वगातील एसाद्या गावातील
इच्छू पात्रकरी पडेल तितुकी भिक्षाच मार्गातरीं ॥१४॥ झोपडीत राहणे हे फल देणारे नानाविध कर्मकाड तरी कशाला
हवें ? ससारदुःसाचा कालामीप्रमाणे नाश करणारा स्वात्मानद
गधार्य-हेमना, या पचल लदांचा एक्यारसुद्धातू विचारपदाची प्राप्ति कम्न मार्ग एक सोडला तर इतर सर्व धाणिज्य
फरूं नकोस कारण ही नृपाच्या (श्रीमताच्या) सुटीच्या (म्हणजे किंमत द्यावी व पलु विकत घ्यावी असा व्यापारच)
वालावर नाचणारी वैश्याच आहे. चिंध्या नेमन, हाताची आजळ होय.
हीच भिक्षापान करून, काशीक्षेत्रामध्ये, रस्यारस्त्यातून, मोठमोठ्या
घंशस्थ
वाड्यात शिरून, जी मिळेल ती भिक्षा घेऊन, निर्वाह करावयाचीच
फेवळ, अपेक्षा आम्ही धरीत आहों.
महेश्वरे वा जगतामधीसरे जनार्दने वा जगदन्तरत्मनि ।
न वस्तुभेदप्रतिपचिरस्ति मे तथापि भकिस्तहणेन्दुशेखरे १७
बसंततिलका
उपजाति
तस्मादनन्तमजर परमं विकासि
विश्वेश पेशा शिव शंकरांत
तद् ब्रह्म चिन्तय किमेभिरसद्विकल्पैः॥
आत्मा जगाचा असल्या हरीत ।।
यस्यानुषङ्गिण इमे नुसनाधिपत्य-
जाणे न मी भेद मुळींच काही
भोगादय. कृपणलोकमता भान्ति ॥१५॥
परंतु मी भक्ति शिवास चाहीं ॥ १७ ॥

·.. . ३४० संस्कृत-पराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ गद्यार्थजगतांचा ईश्वर अशा महेश्वर शंकरांत, किंवा जगाचा ] माझ्यासारख्या हातापायाच्या (म्हणजे माझ्याइतपत्व निकृष्ट अंतरात्मा अशा विष्णूत मी मूलभूत काही भेद आहे असे मानीत स्थितीतल्या) माणसाच्या सेवेपासून झालेल्या दुःखातून मी कधी नाही. तरीपण श्रीशंकराविषयींच मरा (विशेष) भक्ति | वरें मुक्त होईन ? वाटते. शिखरिणी शिखरिणी स्फुरत्स्फारज्योत्स्नाधवलिततले कापि पुलिने मही रम्या शय्या विपुलमुपधानं भुजलता सुखासीनाः शान्तध्वनिपु रजनीपु द्युसरितः ।। वितानं चाकाशं व्यजनमनुकूलोऽयमनिलः ॥ भवाभोगोद्विग्नाः शिव शिव शिवेत्यार्तवचसः स्फुरदीपश्चन्दो विरतिवनितासङ्गमुदितः कदा स्यामानन्दोद्गमबहुलबाष्पाकुलदृशः ॥१८॥ सुखं शान्तः शेते मुनिरतनुभूतिर्नुप इव ॥२०॥ शार्दूलविक्रीडित शिखरिणी शय्या रम्य मही: विशाल शुगुले राह उशी योजन सुखाने कोठेही, ध्वनिरहित रात्रीत वसुनी- | हे आकाशचि चांदवा, मृदु असा यायू बने विझण।। तटीं स्वगंगेच्या धवलपुलिनी चंद्रकिरणीं । चंद्राचा झळके दिवा; विरति या स्त्रीच्या सुखालिंगनीं विटोनी संसारा' शिव शिव' अशा आर्त वचनी राजा वैभवयुक्ततो जणु सुसे शांतीत झोपे मुनि ॥ २९ ॥ कधी आनंदाश्रू भरुनि मम येतील नयनीं? ॥१५॥ गद्यार्थ-भुई हीच सुदर शय्या; मोठे बाहु हीच उशी; गद्यार्थ-- झगझगीत चादण्याने शुभ्रमय करून टाकलेल्या आकाश हाच चाटवा, मुळझुळ वारा हा परसा, नद्र हाच झग- गगेच्या किनान्यावरील वाळूत कुठेतरी, नीरव शात अशा रात्री | शगीत दिवा योजून वैराग्यवृचिरूपी स्त्रीच्या आलिंगनाने आनदित बसून, ससाराला विटून शिव शिव असे आर्व उद्गार काहीत, झालेला असा हा मुनि एखाद्या वैभवशाली नृपाप्रमाणे शात माझ्या नेत्रात आनदाच केव्हा दाटून येतील ? (त्या दिवसाची | सुखाने झापला आहे. मी आतुरतेने वाट पाहात आहे.) शार्दूलविक्रीडित कौपीनं शतखण्डजर्जरतर कन्या पुनस्तादशी स्नात्वा गङ्गापयोभि शुचिकुसुमफलैरर्चयित्वा विभो ! ला नैश्चिन्त्यानिरपेक्षभैदयमशनं श्मशाने वने॥ ध्येये ध्यानं निवेश्य क्षितिधरकुहरप्रावशय्यानिषण्णः॥ स्वातंत्र्येण निरङ्कुशं विहरणं स्वान्त प्रशान्तं सदा आत्मारामोऽफलाशी गुरुवचनरतस्त्वत्प्रसादास्मरारे! स्थैर्य योगमहोत्सवेऽपि च यदि त्रैलोक्यराज्येन किम् । २१ दुःख मोक्ष्ये कदाऽहं समकरचरणे पुसि सेवासमुत्यम् ॥१६॥ शार्दूलविक्रीडित चिंध्या शंभर, जीर्ण वस्त्र तनुते, कंथा तशी लेवुनी गंगास्नाना करोनी, शुभकुसुमफलें ईश! तूतें पुजून भिक्षा--जी निरपेक्षये करि सुखें,निद्रास्मशानी बनीं। ध्येयीं ध्याना धरोनी, गिरिकुहरि शिलापृष्ठभागों स्वच्छंदे फिरण, प्रशांत मन ही, सुस्थैर्य योगोत्सवीं वसूक्षा हे ज्या लाभतसे, कशास मग त्या त्रैलोम्यराज्ये संतुष्टात्मा, अकामी,रत गुरुवचनी, तूंच होतां प्रसन्न! हवीं ? ॥२१॥ दुःख जी नीचसेवाजनित, वद कधी त्यांतुनी मी गधार्थ-शभर तुकड्याची जीर्ण यन्त्र, सलीच कफनी, सुटेन ? ॥१६॥ | निरपेक्ष विनायास मिळणारी भिक्षा हे अन्न; स्मशानात रानात गधार्थ- गगेच्या ऊळानें लान करून पवित्र फुलाफळांनी, | शोपणे, स्वन्छदें वाटेल तेथे फिरणे, प्रशात मन; योगसमाधि हे शकरा ! तुझी पूजा पन्न, ध्येयाचे ठायीं एकाग्र चित्त बन्न, | असो की महोत्सवाचा प्रसग असो दोन्ही प्रमगी स्थिर वृत्ति. डोंगराच्या गुहेत शिलाशय्येवर असून, स्वात्म्यात दुष्ट, निष्काम इतके सर्व असल्यावर, त्रिलोका राज्य ही किस शासी वृत्तीनें, गुरुवचनरत असा मी, हे मदनरिपो! तुझ्या कृपेने, पत्ती ? स्वग्धरा स्रग्धरा ·३४१ क (प्रकरण ३८ ३) विषय हे विषाहून भयंकर मन्दाक्रान्ता आपसात बोलतात, त्याबद्दल न रागावता, किवा, आनद न वाटता योगी आपले मुकाट मार्गाने जात असतात. गंगातीरे हिमगिरिशिलाबध्दपद्मासनस्य ब्रह्मध्यानाम्न्यसनविधिना योगनिद्रां गतस्य ।। शिखरिणी किं तैर्भाव्यं मम सुदिवसैर्येषु ते निर्विशङ्काः अतिक्रान्तः कालो ललितललनाभोगसुखदो कण्डूयन्ते जरठहरिणाः शृङ्गमले मदीये ॥२२॥ भ्रमन्त श्रान्ता स्म सुचिरमिह संसारसरणौ ।। इदानी स्व सिन्धोस्तटभुवि समाक्रन्दनगिरः सुमदारमाला सुतारै फूत्कारैः शिव शिव शिवेति प्रतनुमः ॥ २४ ॥ हिमाद्रींत गंगातटीं पृष्ठभागी शिलांच्याच, घालून पद्मासन ॥ शिखरिणी मनी ब्रह्म चिंतीत, अभ्यासयोगे स्त्रियांच्या भोगाने सुखकर, असा काल नुरला अहा ! योगनिद्रेत मी जाउन । भ्रमोनी संसारी सुचिर, अमुचा देह थकला ।। हराधी स्वकडून भीतां मगांनी अतां गंगातीरी; स्वर निज अती उंच धरुनी स्वशंगें मदंगावरी घांसुन ॥ असूं आनंदोनी 'शिव! शिव!' अशा आत वचनीं ॥२४॥ मला लागली ओढ की शीघ्र ऐसे कधी धन्य जातील माझे दिन? ॥२२ ।। गद्यार्थ--सुदर ललनाचा उपभोग घेत होतो तो काल निघून गेला; ससाराच्या मार्गावरून फार काळ भटकून भटकून जीव गद्यार्थ-हिमालयात, गगेच्या काठी, शिलासनावर पद्मासन ! दमून गेला आहे. आता गगारिनारी उच्चस्वराने शिव! घालून ब्रहाध्यान करण्याच्या सरावाने मला अशी गाढ योगनिद्रा | शिव ! शिव " असा आर्त आक्रोश फरीन ( दिवस कठीत ) लागावी की प्रौढ हरिणानी, न भितां निशकपणे आपली शिंगे आहो. खुशाल माझ्या अगावर घासून आपली कड शमवावी. अहाहा! असे धन्य दिवस मला ( कधीकाळी) प्राप्त होतील का ? मनुष्टुभ सहर्षितयोस्ति सम्बन्ध प्राणकाययोः । शार्दूलविक्रीडित पुत्रमित्रकलनेषु सम्बन्धित्वकथैव का॥२५॥ चाण्डाल किमय द्विजातिरथया शूद्रोऽय किं तापसः किं वा तत्त्वविवेकपेशलमतियोगीश्वर कोऽपि वा ।। इत्युत्पन्नविकल्पजत्पमुखरै संभाष्यमाणा जनै- संबंध प्राण तनू यांत न, ती सहचि वाढली असतां। न क्रुद्धा. परि नैव तुटमनसो यान्ति रूप योगिनः ॥२३॥/ पत्नी सुत मित्रांच्या संबंधाची कशास हो घार्ता ? ॥२५॥ गवार्थ-प्रत्यक्ष प्राण आणि देह हे इतरे (एकजीवपणे) शार्दूलविक्रीडित एकर वाटले असताना सुद्धा त्याचा (मृत्यूनतर) सनथ उरत नाही तर माणसाचे पुत्र, मित्र, पत्नी याच्याशी जे समध, हा चाण्डालचि शुद्रकी द्विज कुणी किंवा तपस्वीच हा? | त्याची गोष्टच क्शाला ? (ते चिरकाल तर नव्हेच पण प्राण व किंवा तत्वविवेकपंडित असा योगीश की फायहा? देह. याच्या संघाइतरे म्हणजे माणसाच्या आयुष्याइतके ऐसे तर्कवितर्क लोक वदतां उद्देशुनी त्यां पथीं | तरी दीर्घकाळ कुठून टिकणार ?) तेणे मुद्ध न चा न तुष्ट बनतां योगी पुढे चालती ॥२३॥ अनुष्टुभ गद्याय-"हा काय हलक्या जातीचा, की ब्राह्मण, की, शूद्र निया बैरागी, की तत्त्वज्ञानात प्रवीण असा कोणी महायोगी विपस्य विषयाणा च दूरमत्यन्तमन्तरम् ।। असावा ?" असे अनेक तांवितर्क याला उद्देशून, लोक रस्त्यात उपमुक्तं विपं हन्ति विषयाः स्मरणादपि ॥२६ ।। ... भार्या ·३४२ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ अनुष्टुम् गधार्थ-डोक्यावर केस राहिला नाहीं; तोंडाला दुर्गेधि येत आहे अंतर अत्यंत विपांत विषयांतही। आहे, सर्वोग मलिन होऊन सर्व सौंदर्य नष्ट झाले आहे; पोटाची वधी विष जधीं भुक्त; विषय स्मृतमात्रही ॥२६॥ | जळली खांच भरावयाची तीहि मिक्षान्नानें ! तरी हायहाय ! मनाला कामोपभोगांची भोद कायमच आहे ! गद्यार्थ-विष आणि विषय (अक्षरांत साम्य असले तरी प्रत्यक्षांत) यांत फार मोठे अंतर आहे. विष हे प्रत्यक्ष तेखालें भायों तरच मारील पण विषय हे नुसते त्यांचे चिन्तन केल्यानेसुद्धा माणसाचा नाश करतात. यदि धनिनः सत्पुरुषाः यदि च सुरूपाणि परकलत्राणि अनुपचितसुकृतसङ्ग्रह तव हृदय! किमाकुलीभावः ॥२८॥ (हाच श्लोक प्र.४९-६० क्रमांकांत रथोद्धतेत भापांतरला आहे.) आर्या वसंततिलका असले सज्जन धनवान, मुण्डं शिरो वदनमेतदनिष्टगन्धं असल्या सुंदर तशाचे परनारी। गात्रं मलेन मलिनं गतसर्वशोभम् ।। पुण्य न संचित करितां, भिक्षाटनेन भरणं च हतोदरस्य हृदया! आकुल कशास होसि तरी? ॥२८॥ कष्टं तथापि मनसो मदनेऽस्ति वाञ्छा ॥ २७ ॥ गद्यार्थ-सजन हे (त्याच्या पूर्व पुण्याईनें) श्रीमंत झाले, घसंततिलका आणि परस्यांच्या स्त्रिया (त्या पुरुषांच्या भाग्याने) सुदर दुर्गंधयुक्त मुख, मस्तक मुंडिलेले, असल्या तरी, हे माझ्या मना ! तूं स्वतां जर पुण्याचा संचय सर्वांग घाण नि विशोभित जाहलेलें ॥ केलेला नाहीस तर (त्याच्या मत्सराने) तूं का उगाच व्याकुळ हे दुष्ट पोट भरणे जळले भिकेने होतेस ? (संपत्ति व सौंदर्य पूर्वपुण्याशिवाय तुली कोठून कामार्थ ओढ तरि हाय! कशी मनाने ॥२७॥ मिळणार ?) .

·प्रकरण ३९ वें ... शिखरिणी गद्यार्थ -दाट अंधारांत, (पुष्कळवेळ चाचपडल्यानतर,) जसा तृषा शुष्यत्यास्ये पिबति सलिलं स्वादु सुरभि दिवा दिसावा, तसे, आधी दुःखें भोगल्यानतर जें सुरस मिळतें क्षुधातः सन् शालीन् कवलयति शाकादिवलितान् ।। त्यात विशेष शोभा आहे. पण, आधी सुरेस भोगून, नतर, प्रदीप्ते कामाग्नौ सुदृढतरमाविष्यति वधून ज्याला दारिद्य येते तो मनुष्य जिवत असला तरी वास्तविक प्रतीकर व्याधेः सुखमिति विपर्यस्यति जतः ॥१.. मृतच आहे! शिखरिणी उपजाति सुगंधि स्यादू तो जल पिउनिया शोष हरतो सुभाषितक्षेन जनेन साधं संभाषणं सुप्रभुसेवनं च ॥ भुकेसाठी अन्न प्रचुररस पोटांत भरतो ॥ आलिङ्गनं तुझपयोधराणां प्रत्यक्षसौख्यं त्रयमेव लोके ॥३।। जळे कामानी ते हृदयि तरुणी घट्ट धरितो उपायां व्याधीच्या, चुकुनि जन यां सौख्य म्हणतो॥१॥ उपजाति गद्यार्थ-तहानेने तोंड सुफले की गोड सुगधी जल पिऊन, सुभाषितशासह बोलणे हे मनुष्य आपला शोष शमवितो. भुकेने व्याकुळ झाला, की, भल्या धन्याते नित सेवणे हे ॥ नाना मधुररसाची खाबें साऊन भुकेचे दुःख हरण करतो; कामामि आलिंगिणे स्त्रीकुच पुष्ट उंच भडकला की तरुणीला गाढ आलिंगन देऊन तो शात करतो! प्रत्यक्षसौप्य जगि तीन हीच ॥३॥ अशा त-हेनें दुःस झालें, व्याधि झाल्या, तर त्या शम- विण्याचे हे जे उपाय त्याला लोक चुकून सुख म्हणतात, (पण लाभणे, भल्या अशा धन्याची सेवा करणे, मदमत्त तरुणींचे गद्यार्थ--सुभाषिताच्या ज्ञात्या माणसाशी सभापणाची सधि खरे पाहतां सुखाला स्वतंत्र अस्तित्व आहे. दुःसपरिहार है | स्तनालिंगान लाभणे ही तीनच काय ती प्रत्यक्ष सौख्य या जगात नकारात्मक असल्याने सरें सुरा नन्हे!) आहेत! वंशस्थ मनुष्टुभ मुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते घनान्धकारेपिर दीपदर्शनम् ॥ दिनमेकं शशी पूर्ण क्षीणस्तु बहुवासरान् ।। सुखात्तु यो याति नरो दरिद्रता सुखादुःख सुराणाप्यधिक, का कथा नृणाम् ! ॥४॥ उपजाति धृत शरीरेण मृतः स जीवति ॥२॥ उपजाति पक्षामधे चंद्र दिनेक पूर्ण चौदा परी यासर तोच क्षीण ॥ भोगून दुःसें, सुख शोभते तसे गाढान्धकारी दिसणे दिया जसें ॥ सुखाहुनी पुष्कळ दुःस हेंची देवांसही; काय कथा नरांची सुखांतुनी जार दितेप्रत जगे तरी हो नर तो सरा मृत ॥२॥ गया-पंधरवज्यामध्ये पेवळ एक दिवस दला, ·... ३१४ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ बाकीचे चौदा दिवस क्षीणच असतो. देवानाहि सुखापेक्षा मनुष्टुम् दुःखच अधिक असते; तर माणसाची कथा काय ? सर्व परवशं दुःखं सर्वमात्माशं सुखम् । मनुष्टुम् एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥ ७ ॥ लोभमूलानि पापानि व्याधयो रसमूलकाः । मनुष्टुभ् स्नेहमूलानि दुःखानि त्रयं त्यक्त्वा सुखी भवेत्॥५॥ जें पराधीन ते दुःख । सर्य स्वाधीन ते सुख । थोडक्यांतचि हे जाण । दुःख वा सुख लक्षण ॥७॥ वसंततिलका गद्यार्थ-जे परक्याच्या (बाह्य वस्तूच्या ) स्वाधीन ते सर्व लोभामुळेच जन पाप जगी करीती दुःस; जें जें स्वतःच्या अधीन से ते सर्व सुस है थोडक्यांत चाखून पसचि रोग तनूस होती ॥ दुःखाचें व सुरसाचे स्वरूप जाणावें ! स्नेहामुळेच मान दुःखहि जन्म घेई सोडून तीनहि, सुखी नर नित्य होई ॥५॥ मनुष्टुम् गद्यार्थ-लोभापायीं मनुष्य पाप करतो: विविध रसाच्या सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिप्राह्यमतीन्द्रियम् ॥ ८॥ (अति) सेवनानेच रोग उत्पन्न होतात; प्रेमापायीं, मैत्रीपायीं भनुष्टुम् माणसाला दुःख करण्याची पाळी येते! ही तिन्ही सोडून देणारा सुखी होतो! सर्वोच्च सुख है बुद्धिग्राह्य, गम्य न इंद्रियां ॥८॥ गद्यार्थ-- सर्वोच्च सुस है बुद्धीलाच केवळ ग्रहण करता येते. अनुष्टुम् तें इद्रियांच्या ग्रहणशक्तीच्या पलीकडे असते. इच्छोदयो यथा दु खमिच्छाशान्तिर्यथा सुखम् । अनुष्टुम् तथा न नरके नापि ब्रह्मलोकेऽ नुभूयते ॥ ६॥ सुखमेव हि दुःखान्तं कदाचिदुःखतः सुखम् । अनुष्टुभ् तस्मादेतवयं जह्याद्य इच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥ ९ इच्छा होण्यांत जे दु.ख। इच्छातृप्तीत जें सुख । अनुपम नरकी ब्रह्मलोकी तें। तैसें कांहीं न लाभते ॥६॥ कधी सुखहि दुःखान्त दुःसांतुनि निघे सुख। सोडावी हीतये दोन्ही इच्छी शाश्वत जोसुख ।।९।। गद्यार्थ-- इच्छा, हाव मनात उरान होणे ( व ती अतृप्त राहणे) यात में दुःस आहे, तसे भयकर दुःख नरकातसुद्धा गद्यार्थ- कधी सुस हेच दुःसाला कारणीभूत होते कधी नाही. आणि इच्छा मनोरथ वगैरे तृप्त होण्यात में सुख, आहे, दुःसांतून सुख निघते. तेव्हा शाश्वत सुस इच्छिणाऱ्याने ही तसे ब्रह्मलोकातहि नाही. ... ... ...[ दोन्ही सोडून द्यावीत. ...

·प्रकरण ४० वें शील मनुष्टुभ् शार्दूलविक्रीडित शीलेन हि यो लोका शक्या जेतु न सशय । यलिस्तस्य जलायते जलनिधि कुल्यायवे तत्क्षणा- न हि किञ्चिदसाध्य वै लोके शीलरता भवेत् ॥१॥ न्मेरु स्वल्पशिलायते मृगपते सध कुरजायते ॥ व्यालो माल्पगुणायते विपरस पीयूषवर्षायते मनुष्टुभ् यस्याङ्गेऽखिललोकवल्लभतम शील समुन्मीलति॥३॥ निश्चयें, शक्य शीलाने जिंकणे लोक तीनही। शीलयतास काहीही असाध्यच नसे महीं॥१॥ शार्दूलविक्रीडित त्यातें अग्नि जलापरी, उदधिही छोम्या झन्याचे परी गद्यार्थ--यात काहीच सशय नाही, की, शीलाने तिही | मेरु अल्पशिलेपरी मृगपती होई पुरगापरी ।। लोक जिंकणे शक्य आहे शीलवताला या लोकी असाध्य असें | होई सपहि पुष्पहार, विष हे पीयूषवृणेपरी काही नाही ...लोकानाअवध्या अति प्रिय असें, जोशील अौधरी|| शिखरिणि गद्यार्थ-अखिल जगताला अयत आवडणारे असे (एक) शील ज्याचे अगी असेल त्याला, ( सब आपदा यासुद्धा साह्यता जर तुङ्गाच्छृङ्गगुरुशिखरिण कापि पुलिने होतात.) अमि हा जलाप्रमाण (शीतल) होतो, समुद्र हा लहानशा पतित्वाऽय काय कठिनषदन्तर्विदलित ॥ पाराप्रमाणे (सहजी ओलाडण्याजोगा ) होतो, मरूपयत ल्हा वर न्यस्तो हस्त फणिपतिमुखे तीव्रदशने नशा गडासारसा (सहज चढण्याजोगा) होतो सिंह हा हरिणा घर वह्नौ पातस्तदपि न कृत शीलविलय ॥२॥ | प्रमाणे (निरुपद्रव ) होतो सप हा पुष्पहाराप्रमाणे (सुसस्पश) होतो व विप है अमृताच्या वृष्टीप्रमाणे सुराद हात । शिखरिणा शार्दूल विग्रीडित घरें उत्तगा त्या गिरिवरुनि सालीहि पडणे शिलानी ठेचोनी पुलिनि तनु चिच्छिन बनणे ।। ऐश्वर्यस्य विभूषण सुजनता शौर्यस्य चाक्सयमो घरें नागाच्याही मुसि कर धरोनीहि मरणें ज्ञानस्योपशम श्रुतस्य बिनयो वित्तस्य पाने व्यय ॥ घरें भग्नीमध्ये पतन-नच निशील जगणे ॥२॥ अत्रोधस्तपस क्षमा प्रभवितुर्धर्मस्य निर्व्याजता सपामपि सर्वकारणमिद शील पर भूषणम् ॥ ४॥ गद्यार्थ-(नटी किंवा समुद्राच्या तीरावरील) उच डोंग राच्या फड्यावरून सालीं पढन पुळणतील कठीण दगडानी शाटलविणारित देहाच्या चिंधड्या होणे हेहि पत्करेल महासपाच्या, तीण मौजन्ये खुलते मुवैभव, गुले यास्मयमें शूरता दात असल्या, ताडात हान धन्न आमहत्याहि बोली बरी, विद्या, शानहि, शातिने सुनिनये पानी व्यय सपक्षा। खुशाल अनीतसुद्धा उडी घ्यावी,परतु शाल सोडून उगात जगणे शान्तीने प्रभुता, शमें तप करवाने गुरे धर्मही नको। । सर्वा कारण भार, भूषण महा सच्चील हे या मटी Mom

·३१६
संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २
गद्यार्थ-वैभव है सौजन्याने शोभून दिसते; शौर्य हैं। गद्यार्थ-वाणीचें सर्वोच्च भूषण सत्य; कंबर बारीक असणे
वाणीच्या संयमानें शोभते; ज्ञान हैं शांतीने, विद्या ही विनयानें, | हे स्त्रीचे मोठे भूषण; ब्राह्मणाचे मोठे भूपण विद्या आणि
धन हे सत्पात्री दान देण्याने, तप हे न रागावण्याने, प्रभुता | त्याचबरोबर क्षमा; आणि सर्व मानवजातीचे (सर्वात मोठे)
(सत्ता ) ही क्षमावृत्तीने, धर्माचरण हे सरल वागण्यानें शोभते | भूपण शील!
पण या सर्वांचे आद्य कारण व महान् भूपण आहे
शील!
अनुष्टुभ
उपजाति
शीलं प्रधान पुरुषे; तपस्येह प्रणश्यति ।
न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः ॥ ६ ॥
वाचो हि सत्यं परमं विभूषणं मृगेक्षणायाः कृशता कटौ च ॥
द्विजस्य विथैव पुनस्तथा क्षमा शीलं हि सर्वस्य जनस्म
अनुष्टुभ
शील मुख्य नरामध्ये टाकी जो तेंच नाशुनी ।
काही अर्थ नसे त्याच्या धन-बांधव-जीवनी ॥ ६॥
उपजाति
वाणीस की सत्यचि थोर भूपण
गद्यार्थ-माणसाला ( मनुष्यत्व देणाऱ्या गोष्टींमध्ये )
कृशा कटी हे वनिताविभूपण ॥
मुख्य शील हे असते; पण तेच ज्याचें नष्ट झालेले असेल
विधा क्षमा हे द्विजजातिभूपण
त्याच्या सपत्ति असण्याला, मोठे नातेवाईक असण्याला, व
सन्छील हे सर्व जनास भूपण ॥ ५॥
जगण्याला सुद्धा काही अर्थ उरत नाही.
भूपणम् ॥५॥
.
प्रकरण ४१ वें
"
"
चित्र, विचित्र, शदवैचित्र्य, अर्थवैचित्र्य, समस्या, अपहुति, प्रहेलिका (उखाणे), कृप्या-गोपी इत्यादि.
मराठीत आजकाल आलेल्या 'धक्का' गीताचे, हे इलोक पूर्वज होत. कोटियुक्त शहांनी, जगावेगळा चमत्कारिकपणा
समर्पफ फरून दाखविणे, हे कौशल्य या दलोकांत दिसते. विशेषतः समस्याचे शुद्ध असे भयकर दिसावे, की, त्याची पूर्ति
अशक्यच वाटावी. पण युक्तीने पहिल्या तीन ओळीतून, समस्येची चौथी ओळ सम्यक निघावी, हा शद्वाचा खेळ आहे.
म्हणून या प्रकाराचे मापातर करणे फार भानगडीचे व कष्टसाध्य होते. व केव्हां केव्हा मूळातले शद्ध कोटि, वगैरे तसेच घ्यावे
लागतात, याला नाइलाज होनो! सस्कृतांत यमक आवश्यक नाही. मराठीत ती एक अधिक अडचण !
अनुष्टुभ्
गधार्थ-मन (हा शद्व) नपुंसक आहे असें पाणिनीचे
नपुसकमिति ज्ञात्वा प्रियायै प्रेषितं मनः।
व्याकरण सागते. या भरवशावर मी आपले मन प्रियेकडे
तत्तु तत्रैव रमते हताः पाणिनिना वयम् ॥ १॥
पाठविले; पण तें (जणु काय पुम्प होऊन) तेथेच रमल!
पाणिनीने आमचा घात केला!
आर्या
उपजाति
'मन' जाणून नपुंसक, दिधलें मी ते प्रियेसधाडोनी। काचं मणि काञ्चनमेमसूत्रे वाले निबध्नासिफिमत्र चित्रम् ॥
फसवी पाणिनि माम्हां हाहा! गेलें तिथेच ते रमुनी | विचारवान् पाणिनिरेकसूत्रे श्वान युवानं मघवानमाह ॥२॥

·(प्रकरण ४१ ३) चित्रविचित्र, शब्दचमत्कार, अर्थचमत्कार-- ३४७ इन्द्रवज्रा भार्या कांचा, मणी, कांचन एकसूत्रं उगवे कमल जली, परिन दिसे कमलामधून जल येते।। तूं गुंफिशी हे न विचित्र वाले ।। गंगा विपरीत कशी प्रभुपदपांतुनी पहा निघते ॥४॥ तो सुशही पाणिनि एकसूत्रीं गयार्थ -जलात ममल उगवते, पण, कमलातून जलाचा उद्गम, श्वाना-युवाना मघव्यास घाली ॥२॥ | कधी पाहण्यात आला नाही! पण, आता, हे कसे उलट घडले पहा-(श्री विष्णूच्या) पदकमलापासन, गगेसारखा (प्रचड़) गद्यार्थ-(पाणिनीच्या व्याकरणात, त्याने, श्वन् युवन् । अलौघ, उगम पावला !! मघवन् हे तीन शब्द, एकसारखे चालतात, म्हणून एकाच मनुष्टुभ् सूत्रात गोविले. अशा रीतीन श्वा = कुत्रा, युवा: = तरुण पुरुष, मधवा = इद्र असे तीन अगदी भिन्न मूल्याचे प्राणी एका चिंता चितासमानाऽस्ति बिन्दुमात्रविशेषत । सूतात, सब घोडे नारा टक्रे या म्हणीप्रमाणे, एकत्र आल्याने सजीव दहते चिंता निर्जीव दहते चिता ॥५॥ पाणिनि, एका निराळ्या अर्थाने तारतम्यरहित ठरतो ) ( जिला मनुष्टुभ् मूल्यामूल्यविवेक आलेला नाही अशा) हे बाले । काचा, | बिन्दु तो सोडतां चिंता चितेच्या सम तत्त्वता ॥ रत्ने, सोन्याचे मणि हे तू एकाच सूत्रात (सूत्र शद्वावर कोटि. | जित्याला जाळिते चिंता मेल्याला जाळिते चिता ॥५॥ अर्थ--दोरा व पाणिनिसूत्र.) ओवलेस यात विचित्र काय आहे। (तू तर अशच आहेस ) पण मोठा विचारवत जो पाणिनि | चितेसारखीच आहे (नव्हे । चिंता योडी जास्त भयकरच ) गद्यार्थ-एका अनुस्वाराचा फरक सोडला, तर, चिंता ही त्यानेसुद्धा कुत्रा, तरुण व इद्र तिन्ही एका सूत्रात घातले! कारण चिंता जिवत माणसाला जाळते! तर चिता केवळ मेलेल्याला जाळते। उपजाति आर्यों शुनेर यूना प्रसभ मघोना प्रधर्षिता गौतमधर्मपत्नी । अल्पीयन पयसा यत्कुम्भ पूर्यते प्रसिद्ध तत् । विवेकान् पाणिनिरेकसूत्रे श्वान युगान मघवानमाह ॥ ३ ॥ ब्राह्म तेज पश्यत कुम्भोद्भूत पपौ समुद्रमपि ।।६।। उपजाति आर्या श्वानापरी यौवनि इंद्र दुष्ट जाणिति सर्वहि जन की, कुम्भ भरे नित्य अल्पशाहि जळें करी अहल्येस वळेच भ्रष्ट । कुम्भातुनि जन्मे तें ब्राह्म तेज परि समुद्रही प्यालें ॥६॥ तो पाणिनी यास्तव एक सूत्रीं गद्यार्थ-ही गोष्ट सर्वांना माहीतच आहे, की कुम्म हा थोडक्या- श्वाना-युवानामधन्यास घाली ||३|| शाच पाण्याने भरून जातो. परतु ( हा चमत्कार पहा ) कुमातून जमलेल्या ब्राह्मतेजानें (कुभपुन अगस्ति या ब्राह्मणाने) गद्यार्थ-(वरील श्लोक २ मध्य, पाणिनीवर, जो अविवे ! समुद्रच पिऊन टाक्लिा। याचा आळ आला, तो त्याचा भक्त, सोडून काढतो--) चुन्याप्रमाणे तरुण इंद्राने, वळारळाने (दुष्टाने) गौतम ऋषीची अनुष्टुम् धर्मपत्नी (अहल्या, हिला भ्रष्ट केले. यावरून, नीट विचारानींच सरसो विपरीतश्चेत्सरसत्व न मुञ्चति । त्या पाणिनीन श्वा युवा व मघवा, याना एका सूत्रात घातले, साक्षरा विपरीताश्चेद्राक्षसा एव केवलम् ॥७॥ वसततिलका भार्या झाला जरी 'सरस' हा विपरीत साचा होता तसा 'सरस' तो उरतो सदाचा ।। अम्बुजमम्बुनि जात, न हि दृष्ट जातमम्बुजादम्बु । त्या 'साक्षरा'स विपरीतपणा घडेल अधुना तद्विपरीत चरणसरोजाद्विनिर्गता गङ्गा ॥४॥ ते 'राक्षसा' समचि केवळ तो ठरेल ॥ ७ ॥ . ... - ·संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ गद्यार्थ-(सरस म्हणजे रसपूर्ण हृदयाचा म्हणजे सद्भावयुक्त गद्यार्थ-( घरोघर मातीच्या चुली. तुमच्या आमच्या रसवेत्ता, भाणि साक्षर म्हणजे पडित म्हणजे रसहीन, कठोर, | ससारात गृहक्ल्ह आहेत, तसेच, महा देव महा ईश परम ईश्वर हृदयाचा. या दोगातला फरक दाखविण्यासाठी शद्वचमत्कृतियुक्त , अशी नावे असलेल्या शकराच्या घरातसुद्धा आहेत.) (शक्राच्या श्लोक.) सरस हे जरी विपरीत झाले म्हणजे उलटले ('सरस' गळ्यातला) भोला सर्प, गणेशाचें वाहन जो उदीर त्याला ही अक्षरें उल्टी वाचली) तरी 'सरस'च राहतात. ( रसज्ञ साऊ पहातो; उलट त्या सर्पाला, कार्तिकस्वामीचा मोर साऊ वाकड्यांत शिरला तरी सरस राहतो.) या उलट 'साक्षरा'ला पाहतो; इकडे पार्वतीचा सिंह गजाननाल (तो हत्ती म्हणून) विपरीतपणा आला, (साक्षरा ही अक्षरे उलटी वाचली, की, साऊ इच्छितो; पार्वती गगेचा मत्सर करते आणि कपाळावरचा तो 'राक्षसा ' समान होतो ( रक्ष नीरस पडित उलटला, की, अमि चद्राचा मत्सर करतो-या सर्व ग्रह्मल्हाने उद्विम होऊन त्याची टीका राक्षसारखी कर असते.) शंकरहि हालाहल प्याला ! (मग साधारण माणसाची कथा काय ?) उपजाति सञ्चारिणी काञ्चनवल्लरीच विद्युल्लता वा पतिता नभस्त.। मनुष्टुभ् घृतस्य धारा पतिता न जाने दिव गतावाऽय भुव गता वा ८ चतुरङ्गबलो राजा जगती वशमानयेत् । भहं पञ्चांगबलबानाफाशं वशमानये ॥१०॥ इंद्रवन्ना अनुष्ट ही धांवती वेलचि सोनियाची चतुरंगवळें राजा जग हे मात्र जिंकतो। की वीज साली पडलीनीची?॥ पंचांगवलवान् मी हा सारे आकाश जिंकितों ॥१०॥ धारा घृताची पडुनी कळे न गद्यार्थ- (शाद्विक कोटि करून ज्योतिषी वदाई मारतो.) पृथ्वीत का स्वर्गि वसे दडून?॥८॥ सैन्याची चार अगे (पायदळ, अश्वदल, गजदल नौदल गधार्थ-(कृपणाच्या धरी, किंवा, खानावळीत पानावर तूप इत्यादि दल किंवा) बळ याच्यामुळे, राजा, फार तर जग वाढले जाते त्याचे वर्णन. केशवसुताची 'सानावळीतील धृत जिंकू शकेल. पण मी (ज्योतिषी) चनुरगा'पेक्षा एक अधिक धारा' ही कविता या कवितेचे भाषातरच आहे.) ही काय पवाग' असलेला त्या पचागाच्या बळावर [त्यात ग्रह- सोन्याची धावत जाणारी वेली आहे ! की आकाशातून पडलेली / गणित असते म्हणून किंवा बाटेल तशा बनावट पत्रिका करण्या- वीज आहे ? ही तुपाची धार वरून पडली ती परत स्वर्गात गेली | इतरे सर्व ग्रह माझ्या स्वाधीन असल्याने ] मी सर्व आकाश की भूगर्भात शिरली हे काही कळत नाही. (एवढे मात्र खरें की, जिंक्तिों भातावर काही ती पडली नाही.) अनुष्टुभ शार्दूलविक्रीडित अह च त्व च राजेन्द्र लोकनाथावुभानपि । बहुव्रीहिरह किन्तु षष्ठीतत्पुरुपो भवान् ॥११॥ अत्तु वाञ्छति वाहन गणपतेराखुं क्षुधातः फणी तं च क्रौञ्चपतेः शिखी; स गिरिजासिंहोऽपि नागाननम् ॥ मनुष्टुम् गौरी जमुताममूयति कलानाय कपालानलो लोकनाथचि हे राजा! मी तूं आहोत रे, तरी। निर्षिण्ण. स पपौ कुम्टुबकलहादीशोऽपि हालाहलम् ॥९॥ मी बहुव्रीहि तूं मान पष्ठीतत्पुरषापरी ॥ ११ ॥ गद्यर्थ-(एक याचक व्याकरणाचे ज्ञान दासमृन स्वतःची खाण्या पाहे भुकेला गणपतिवहना उंदराला फणीन्द्र राजाशी तुलना करतो) हे राजा तू काय, गी काय, दोघेहि स्कंदाचा मोर सो, परि गजवदना पार्वतीचा मृगेंद्र ॥ [ लोकनाथ आहा. फरक इत्काच, की, माझ वर्णन करताना गौरी गंगेस, चंद्रा अनलहि चिरिचा, मत्सराने पहाती लेकनाथ हा समास बहुव्रीहि (लोक आहेत नाय म्हणजे प्याला हालाहलाते शिव गृहकलहें होत उद्विग्न आश्रयदाते ज्याचे) सोडवावयाचा व तुझ वर्गन परतांना चित्ती ॥९॥ पटीत पुरुष (लोकाचा नाय) समजावयाचा! सग्धरा

·(प्रकरण ४१ ३) शचमत्कार, अर्थचमत्कार
३४९
अनुष्य
मन्दाक्रान्ता
राजन् दौवारिकादेव प्राप्तवानस्मि वारणम् ।
ऐके गाणे चधिर, निघते जे मुक्याच्या मुखाने
मदवारणमिच्छामि त्वत्तोऽह जगतीपते । ॥१२॥ थोटा श्रद्धे लिहित, बघतो आधळा कोतुकानें।
भद्रीच्याही शिखरिचढती, पगु लीलेमधे ते
अनुष्टुभ
बाझोटी ही अलसगतिने गर्भिणी मन्द जाते ॥१४॥
रक्षकाकडुनी राजा! मिळे मजसि वारण!!
मवारण इच्छी मी पृथ्वीशा तुजपासुन ॥ १२ ॥
गद्यार्थ--(लोक १३ प्रमाणेच सर्व अशक्याची मालिका)
गद्याध--(कोणा एका पुररकारेच्छु कवीला, राजाच्या आहे ! थोरा श्रद्धापूर्वक तो लिहून घेत आहे, तें, आधळा
मुक्याने गायला सुरुवात क्लेला कसलासा लोक बहिरा ऐक्त
द्वारपालाकडून, वारण म्हणजे मज्जाव, प्रतिनध, प्राप्त झाल्या. कौतुकाने पाहात आहे पागळासुद्धा, लीलेनेडागराच्या शिखरावर
मुळे, त्याने राजाकडे तमार केली, की, मला असा दारापर
चढून जात आहे. आणि यध्येला गर्म राहिल्यामुळ, ती, अलस
मज्जाव, प्रतिबंध, न व्हावा. (मत्-माझ, अवारणमज्जावन
होणे) मदवारण मी मागतो. एकीकडे द्वारपालाने हटवल्याची/ गमना, मदपणे चालत आहे ।
जरूर जर राजाला समाजप्पीपणा दरबारातील करना तर आपण
मनुष्टुभू
अपमान झाला हे समजू नये म्हणून वारण साधा हत्ती, मदवारण
म्हणजे मदोमत्त हत्ती, असे धर्थी शब्द घालून तो म्हणतो, है
प्रहारितोऽ पि मार्जारस्तमाखु नैर मुञ्चति ।
राजा यारण-साधा हत्ती तर मला तुझ्या द्वारपालकाकडूनष तथैव बोधितो मूर्खस्तमाखु नै मुञ्चति ॥१५॥
मिळाला आहे, आता तुझ्याकडून मदवारण (मटोन्मत्त हत्ती )
मला हवा आहे.
भनुष्टुभ्
मार देऊनही वोका न आखू सोडितो जसा।
अनुष्टुभू
योध देऊनही मूख तमाखू सोडिना तसा ॥१॥
एष बन्ध्यासुतो याति खपुष्पकृतशेखर ।
गद्यार्थ- (तमाखु = तम् आखुडत्या उदराला , तमाखु
मृगतृष्णाम्भसि स्नाना शशराङ्गधनुर्धर ॥१३॥
- तबाखूला) दोन त हेर्ने पर्दे पाडल्याने चमत्कृति.) मार
वसततिलका
देऊनहि बोका तमाखु सोडीत नाही. मूस मनुष्य उपदेश कन्नहि
नाहोनिया मृगजळामधल्या जळात
तमाखु सोडीत नाही।
हाती विशाल शशशुगधनुष्य घेत॥
मुजङ्गप्रयात
आकाशपुष्पमुकुटा धरनीशिरी तो
यांझोटिचा डुलत हा बघ पुन जातो ॥१३॥
बिडौजा पुरा पृष्टयानब्जयोनि “धरामण्डले सारम्नति
गद्यार्थ--(अथपासून इतिपर्यंत अशक्य घग्नाची गुफ्ण चतुभिर्मुखैरुत्तर तेन दत्त " तमाखुस्लमाखुस्तमन्द
मृगजळातल्या पाण्यात स्नान करून, सध्याच्या शिंगाचे केलेले
धनुष्य हाती घेऊन, आपाशात फुललेल्या पुलाचा मुकुन
डोक्यावर धारण करून हा पहा चाहोगीना मुलगा चारला
आहे..
भनगप्रयात
.."
मन्दाक्रान्ता
मूकारब्ध कमपि बघिरा श्लोकमारर्णयन्ति
यद्धालुस्त रिलिखति कुणि घया वीक्षतेऽन्ध ।
अम्पारोहत्यहह सहसा पङ्गुरप्यद्रिय
सान्द्रालस्या शिशुभरणतो मन्दमायानि बन्ध्या ॥ १४ ॥

·३५० संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ %3D अनुष्टुम् भार्या स्वयं स्पाणुरपर्णा स्त्री विशाखस्तनय स्मृत । पंचमुखी असुनि स्वयें,पुत्र गजानन पडाननचि असती तयापि कुरुते छाया भवतापापहारिणीम् ॥१७॥ जगता फसा दिगंबर जर नसती त्यास अन्नपूर्णा ती?॥१९ मनुष्टुम् गद्यार्थ- (शराच्या घरात सायला तोडेंच फार !) स्वयें स्थाणु, अपर्णा स्त्री, विशाख मुलगा जरी। स्वता शबराला तोंडे पाच (परमेश्वर हा पचमुख); शिन देई तरी छाया भवतापहि जी हरी ॥ १७ ॥ मुलगे दोन, पैकी एकाला हत्तीचे तोंड, दुसऱ्याला सहा तोंडें; हेच बसततिलकेंत- (घरात समृद्धि केवढी १) तर घरधनी दिगर ! अशा स्थितीत घरात जर (पानीसारखी) अनपूर्णा (अन्न पुरे पाडणारी) स्थाणु स्वये शिव नि ती गृहिणी अपर्णा नसती तर शुक्र क्सा जगला असता ? झाला विशाखचि असा जरी पुत्र त्यांना ॥ आश्चर्यकारक अशी परि देइ छाया उपजाति की जी समर्थ भवतापहि तवाया ॥ १७॥ गद्यार्थ-(स्थाणु = शकराचें एक नाव, दुसरा अर्थ झाडाचा परोपनीतै. कुसुमेरजन फलल्यभीष्ट किमिद न चित्रम् गा२०|| स्थाणु स्वयं मूलविहीन एव पुत्रो विशाखोरमणी त्वपर्णा || बुधा (खाबासारखा, पाने शाखा नसलेला.) अपणी पार्वतीचे एक नाव, दुसरा अर्थ पर्णहीन, विशाख = कार्तिक उपजाति स्वामी, दुसरा अर्थ फाद्या नसलेला.) शकर स्वता बघावा तर स्थाणुस्वयें ज्यासनमूळ एक स्थाणु (नुसता झाडाचा बुधा ) बायको बचावी तर अपर्णा (पाने पत्नी अपर्णा मुलगा विशाख ॥ नसलेली )मुलगा बघावा तर विशास (फाया नसलेला) तरी फळे, परें दत्त फुलें, अजस्र हा स्थाणु, छाया मान, भवतापसुद्धां शात करील, अशी देतो. अभीष्ट दे हे न च का विचित्र ? ॥२०॥ (इतर, पुष्कळ फाद्या असलेले, व पानानी भरगच्च असे वृक्ष छाया देतात ती केवळ देहताप शात करू शकते.) गद्यार्थ- शकर हा स्वत खानासारखा झाडाचा बुधा मृग त्याला मुळे कुठून असणार ? बायको अपर्णा (पार्वती, पर्णहीन) भनुष्टुभ् आणि मुलगा विशाख (कार्तिकेय, फाद्या नसलेला) तेव्हा पिनाक फणि घालेन्दु भस्म-मन्दाकिनी-युता। असल्या झाडाला फुलें कुठली ? पण लोक त्याला फुलें वाहतात आणि त्यामुळे तो विपुल फ्ल्पद होतो अभीट देतो तथापि भर ! ते मूर्तिरपवर्गप्रदायिनी ! ॥१८॥ चमत्कार न हे का? मार्या पिनाकफजियालशशीभस्म निमंदाकिनी 'प'वरी से शार्दूलविक्रीदित शिरतवमूर्तित असुनी देशी अपवर्ग हे घडे कैसे? १८ 'कीटोऽय भ्रमरीभवेदविरतध्यानात्तथा चेदह गद्यार्थ-हे शकरा | तुझ्या मूर्तीत, पिनाक (शिवधनुष्य | राम स्या त्रिजटे ! तथा ह्यनुचित दाम्पत्यसौख्यच्युता ॥" किंवा निशूल) फणि (सर्प) यालेन्दु (चद्रकोर) भस्म आणि एव चेत्कृतकृत्यतैत्र भविता, रामस्तव ध्यानत मदाकिनी (गगा) या प्रमाणे सर्व प फ ब म म हा 'प'वर्ग सीता,त्व च निहत्य राक्षसपति सीतान्तिके यास्यसि २१ असून, तू भक्ताना मान अपवर्ग (म्हणजे मोक्ष ) देतोस (हा शार्दूलविक्रीडित देवदा चमत्कारिक विरोधामास!) "भुंगारूप धरील कीट सततध्याने, तशी जाहलें- भनुष्टुम् मीहीराम, न योग्य, पत्निसुख हे लोपेल त्याच्यामुळे"। स्वय पञ्चमुग्व पुत्री गजाननपडाननी 'तेंची युक्त ठरेल, राम नुझिया भ्यानेच सीता घडे; दिगम्बर कथ जीवेदनपूर्णा न चेहे। ॥ १९॥ तही मारुनि रावणास समरी, जाशील सीतेरडे ! ॥२१॥ .

·...
(प्रकरण ४१ ) अर्थचमत्कृति; समस्यापूर्ति-
३५१
गद्यार्थ--(अशोकवनात घडलेला सीता व विजटी याचा । गद्यार्थ-ज्याला छिद्र आहे आणि ज्याच्या मध्ये वाता
संवाद. एसाद्या कीटकाने सतत भ्रमराचें ध्यान केले तर त्या- आहे असा कान हा सुवर्णालकाराला पात्र समजला जातो!
मुळे तो कीटकच भुगा होऊन जातो.अशी कथा निजटेने सीतेला | आणि जो नेत्र आतून अगदी निर्मल त्याला मात्र काजळ !
मागितली तेव्हा सीता म्हणते-) "हे त्रिजटे! हा कीटक, | धिक्कार असो दैवाला! (छिद्र, वक, निर्मल हे शब्द धी.)...
जसा, सततथ्यानामुळे भ्रमरच होणार, तशी, सततध्यानामुळे
मीहि जर राम झाले, तर, माझे दापत्यसुख नष्ट होणार!
तेव्हा हा मोठा घोटाळा होणार!" त्यावर त्रिजटी म्हणते-
शार्दूलविक्रीडित
'अग सीते! तसे झाले तर फारच उत्तम. कारण त्याने त् कृतकार्य " गृह्णात्येष रिपोः शिरः प्रजविन कर्षत्यसौ वाजिनं
होशील. तिकडे राम तुझ्या ध्यानाने सीता होईल; आणि तू राम
धृत्वा चर्म धनुः प्रयाति पुरत संग्रामभूमावपि ॥
झाल्याने, रावणाचा वध करून, त्वरितच सीतेकडे जाशील?"
द्यूतं चौर्यकयां तथा च शपथं कुर्यात्न यामः करो।"
शार्दूलविक्रीडित
"दानानुधमतां विलोक्य विधिना शौचाधिकारीकृतः"
श्रीरामे मृगयां गतेऽपि धनुषा बाणे समारोपितेऽ-1
शार्दूलविक्रीडित
प्याफर्णान्तगतेऽपि मुष्टिगलितेऽप्येणाड्गलग्नेऽपि च ॥
न त्रस्तं, न पलायितं, न चकित नोकम्पितं नोध्दतं । शत्रूचे शिर हा धरी, उसळत्या अश्या लगामी धरी
मृग्या मदशगं करोति दयित कामोऽयमित्याशया ॥२२॥ चौर्य धूत करीन ना शपथ घे केव्हांहि डाया कर!"
जाई ढाल धनुष्य घेउनि पुढे संग्रामभूमीवरी ॥
शार्दूलविक्रीडित
'ना दे दान म्हणून त्यास विधि दे प्रातर्विधीचा
जातां राम शिकारिला, धनुवरी तो वाण जोडी जरी
चर"॥२४॥
आकर्णीतहि खेचुनी, शर सुटे, चिंधी मृगा तो तरी॥
नक्षोभे, न भये पळे, न चकिता, नाही मृगी कांपली हाताला व दुसऱ्याला डाव्या हाताला धरून, एक राजा,
गद्यार्थ-(दतकथा अशी की दोन कवींना, एकाला उजव्या
कान्ता मद्वश देइ हा मदन ही आशा तिला वाटली २२ | फिरायला निघाला; व, ज्याच्या हातीं जो हात आला, त्याची
गद्यार्थ--राम मृगयेला गेला असता (हरिणाचे एक जोडप त्याने स्तुति करून, कविता करण्यास, राजाने सागितले, तेव्हा
याच्या टप्प्यात आले. रामाने धनुष्यावर बाण चढविला, हाताच्या कवीने चौथी ओळ करून त्याला लोळविले !-)
दोरी आकर्ण ओढली, बाण हातातून सुटला व त्याने त्या मृगाला | "हे राजा। शत्रूचे शिर (तु छाटलेंस, की, तें) धरण्याचे
विधिले तरी त्याची सी मृगी, क्षोमने वा भयाने पळत सुटली | कार्य हा डावा हात करतो ! उसळत्या घोड्याल लगामाने
नाही, थरथर कापत सुटली नाही किंवा ती चक्तिसुद्धा झाली | आवरून धरण्याचे काम डावा हातच फरतो. दाल धरण्याचा
नाही ! तिला वाटले राम हा प्रत्यक्ष मदनच आहे. (व त्याच्या किंवा धनुष्य धरून रणागणात पुढे जाण्याचा मान डाव्या
शराने विद्ध झाल्याने माझा पति (माझ्यावर आधिकच अनुरक्त हावापाहा की भात खोळर नाहीं, करी करीत नाही
होऊन) मला पूर्ण क्श होईल!!
किंवा (पैजा मारोत नाही, शाप देत नाही, वचन देत नाही)
शपथ घेत नाही," यावर उजव्या हाताचा पुरस्कर्ता कवि
अनुष्टुम्
सच्छिद्रो मध्यकुटिलो कर्णः स्वर्णस्य भाजनम् ।
म्हणतो-"पण हा डावा हात कधी दान देत नाही हे पाहून
ब्रह्मदेवाने त्याला प्रातर्विधीचा अधिकार दिला आहे!"
धिग्दैवं विमलं नेत्रं पात्र कज्जलभस्मनः ॥ २३ ॥
समस्यापूर्ति लोक २५ ते ३६
बसततिलका
मध्यांत पक, वर छिद्राहि त्या असून
मनुष्टुम्
सोन्यास पात्र ठरतो जागि तोच फान।
धिग्दैव ! निर्मल असूनहि अतराने
विधायां दुर्मदो यस्य कार्पण्यं विभवे सति ।
नेत्रास मात्र जन माखिति काजळाने !॥ २३॥
तेषां देवाभिशताना सलिलादग्निरस्थितः ॥२५॥

·३५२ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ अनुष्टम् अनुष्टुभ विद्या असून गर्यो जे, चिम्क, धनिक होउनी। देवा ! झांकुनि धेचदा प्रिय येई न तोवर ते देवें शापिले त्यांना निघे अग्नि जलांतुनी ॥२५॥ तो येतां ठेव आणून आकाशी चंद्र शंभर ॥२६॥ गद्यार्थ–(पाण्यातून अग्नि निचे अर्शा चौथी ओळ सम गद्यार्थ-("आकाशात शभर चद्र" याच समस्येची स्यापूर्तीसाठी दिली असावी.) विद्या शिकूनहि जे उन्मत्त; व तिसऱ्या क्वीने केलेली पूर्ति-) कोणी विरहिणी म्हणते- वैभव असून जे कळू त्याना, तो दैवाचा शापच होय. जळांतून- "देवा! माझा प्रियकर भेटायला येत नाही, तोपर चद्र सावून सुद्धा अग्नि निघावा, (असेच त्याचे जीवन होय,) असे | ठेक. (कारण विरहिणीला चद्र अधिकच पीडा देतो.) पण, म्हटले पाहिजे । समस्यापूर्तीमाठी काहीतरा विलक्षण अशक्य तो भाला, की, माकाशात शमर घद भाणून ठेव" (म्हणजे प्राय घटना द्यावयाची असते; त्याशिवाय पूर्ति करणाराची अधिकस्याधिक फ्लम् । मीलनसुख शतपट!) परीक्षा कशी व्हावी ? अनुष्टुम् अनुष्ट दामोदरफराघातविह्वलीकृतचेतसा । घृत न श्रूयते कर्णे दधि स्वप्ने न दृश्यते । दृष्ट, चाणरमल्लेन शतचन्द्रं नमस्तलम् ॥२६॥ मुखे दुग्धस्य का वार्ता : तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् ॥२९ ।। मनुष्ट मनुष्टुम् चाणूर कृष्णहस्तांनी मार साई भयंकर। तूप ना ऐग्लेिं कानी, दिसे स्थानीहि ना दहीं। त्या, दिसों लागले तेन्हा आकाशीं चद्र शंभर ॥२६॥ सोडा गोष्टहि दुग्धाची इंद्रा दुर्लभ ताकही ॥२९॥ गद्यार्थ-("आकाशात शभर चद्र" हे समस्येचे वाक्य) गद्यार्थ-(समस्येचे वाक्य-ताक इद्राला दुर्लभ.) कोणी कृष्ण आणि चाणूर याचे मल्लयुद्ध नुपर्ने असता, जेव्हा का, | अत्यत दरिद्री म्हणतो- "तूप कानानी ऐफल नाही, टही स्वभात तो, कृष्णाच्या कराघाताचा प्रसाद चासू लागला, तेव्हा (त्याच्या सुद्धा दिसत नाही, तोंडात दूध पडण्याची गोष्ट कशाला ? ताक डोळ्यापुढे काजवे चमकल्यासारखे होऊन) त्याला प्रकाशात | इदाला सुद्धा दुर्मिळ (तर मला कुठून मिळणार १)" (एकाचे) शभर चद्र दिसू लागले । भनुष्टम् अनुष्टुम् भोजनान्तेऽपि कि पेय जयन्त कस्य वै सुतः॥ चलत्तरगङ्गाया गङ्गाया प्रतिविम्बितम् । कथ विष्णुपद प्रोक्त ? तकं शक्रस्य दुर्लभम् ॥३०॥ सचन्द्रं शोभतेऽत्यन्त शतचन्द्र नभस्तलम् ॥ २७ ॥ अनुष्ट मनुष्टुम् गंगेच्या हलती लाटा. वियता चन्द्र त्यांवर। जयन्त पुत्र कोणाला! कसा वैकुठ या महीं। यहु शोभति, ते वाटे आकाशी चन्द्र शंभर ॥२७॥ प्यारे जेवूनिही काय ? इंद्रा दुर्लभ ताकही ॥३०॥ गद्यार्थ-("आकाशातशभर चद्र" याच समस्येची दुसऱ्या गद्यार्य-("साक हवाला दुर्लभ" याच समस्येची दुसन्या कुणी केलेली पूर्ति.) गगच्या हलत्या लायवर जेव्हा चद्र | कवीने केलेली पूर्ति. पहिल्या तीन ओळीत तीन मा विचारले प्रतिनिबित होतो, तेव्हा, अशी अत्यत शोभा दिसते, की जणु असन त्यांची तीन उत्तर क्रमाने चौथ्या ओळीत दिली आहेत. माकाशात शभर चद्र असावेत! मराठी भाषातरात समस्याशद्वाचा क्रम बदलल्याने प्रभाचाहि क्रम बदलला आहे.) (अपं मराठी क्रमान)--- जयन्त हा अनुष्टुम् पुत्र कोणाला (झाला!) वैकुटमाति कशी आहे? जेवणानतर- विधे! पिधेहि शीताशु यापनायाति मे प्रियः । हि काय प्यावें । उचरे-मानें-इदा-(द्वारा) दुर्लभ, आगते दयिते वुर्याः शतचन्द्र नभस्तलम् ॥२८॥ ताकहि. ...

·(प्रकरण ४१ ३) समस्यातील चमत्कृति- ३५३ 2 उपजाति उपजाति ब्रजन्ति पद्मानि कदा विकास : प्रिया, गते भर्तरि, किं करोति ? शिव प्रहर्ष समुदीक्षते कि ? रात्रौ च नित्यं सिरहाकुला का ? सूर्योदये रोदिति प्रिया प्रिय किं कुरुते निशायाम! ॥ चक्रवाकी || ३१॥ मोक्षस्य दाता स्मरणेन को वा गौरीमुखं चुम्वति वासुदेवः ॥ ३३ ॥ भुजंगप्रयात उपजाति दुरी नाथ जातां, करी काय नारी? वियोगे सदा व्याकुला कोण रात्री ? | शिव प्रहर्षे बघतो कुणाला? वदा केधवां पद्म पावे विकास ? दे मुक्ति कोण स्मरतां, नराला॥ रडे चक्रवाकीच सूर्योदयास !॥३१॥ रात्री प्रिया काय करीत राहे ? गौरीमुखाला हरि चुंविताहे ॥३३॥ गद्यार्थ-(श्लोक २६ पासून येथपर्यंत व पुढे, काही विचित्र, जगावेगळी पाना समस्येसाठी द्यावयाची प्रथा गद्यार्थ-(प्रश्नोत्तरें)- शकर कोणत्या वस्तूला मोठया दर्शविते. समस्यापूर्ति करणाऱ्या कवीने, अशा खुबीने , हर्षाने पाहतो? गौरीमुखाला. नामस्मरण केले असता मनुष्याला पहिल्या तीन ओळी रचावयाच्या, की, त्यामुळे चौथ्या ओळीचा | कोण मोक्ष देतो ? हरि; रात्री मिया प्रियकराला काय फरते ? योग्य उलगडा व्हावा. त्यासाठी प्रश्न विचारावयाचे, व, त्याची | चुविताहे । (विष्णु पार्वतीचे मुख चुलितो!) उत्तरे हे समस्याशब्द असे दाखविणे, ही युक्ति, बयाच कवींनी अवलबिलेली आहे. चक्रवाक जोडप्याचा रानी वियोग होतो अनुष्टुभ व सूर्योदयाला पुनर्मीलन होते. पण मुद्दागच उलट्या अर्थाचें | कस्तूरी जायते कस्मात्को हन्ति करिणा कुलम् ।। वाक्य समस्येसाठी दिले आहे ) मराठी भाषातराच्या क्रमाने / किं कुर्यात्कातरो युद्ध मृगासिंह. पलायते ॥ ३४ ॥ पति दूर गेल्यावर स्त्री काय करते १ रडे. रानी नित्य वियोगाने व्याकुल होणारी कोण १ चकवाकीच. पन केव्हा उमलतें ? (चाल फटक्याची) सूर्योदयास. ...| कुणापासुनी मिळे कस्तुरी' कोण वधी गजसंघ चळे ? रणांत करितो काय मेदरट मृगापासुनीसिंह पळे!३४ उपजाति गधार्थ-( समस्येचे वाक्य हरिणापासून सिंह पळतो।) पिलोक्य नारीमुखचन्द्रबिम्ब कण्ठे च मुक्तापलिहारताराः । | प्रश्नोत्तरें-कस्तूरी कोणापासून निघते १ मृगापासून. गजसघाला पुनर्निशाया भयमीतचित्ता सूर्योदये रोदिति चक्रवाकी ३२ / कोण मारतो ? सिंह भिना युद्धात काय करतो ? पळतो ! उपजाति पाहन नारीमुखरूप चद्रा ! फंठी तिच्या मौतिकरूप तारा॥ पुन्हां निशा ये जणुं या भये की रडेच सूर्योदय चक्रराकी ॥ १३२॥ मनुष्टुभ् असमाने समानत्व भरिता कलहो मम । इति मत्वा ध्रुव मानी मृगासिंहः पलायते ! ॥३५॥ (चार फटश्याधी) " असमानाशी युद्ध घडे मम हरिण काय मम तुल्य पळे? | यशा विचारसराच मानी मुगापासुनी सिंह पळे !३५॥ गया स्त्रीमुग्वरूपी चद्र व त्या स्त्रीच्या गळ्यातल्या मुक्ताहारातले मोती हे तारे, पाहून, पुन्हां रान भाली की पाय ! या भयाने सूर्योदय होऊन सुद्धा पवाको रसत माहे. १० ·... " ३५४ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ गद्यार्थ-(तीच समस्या, सोडवणूक निराळी.) हरिणाशी जडान, अरुचि = अरसिकपणा; दुसरा अर्थ जिभेला चब आपली झुज लावण्यात येत आहे, अशा समजुतीने सिंह मनात | नसणे. गुरुलयन = वडिलाचा अपमान करणे, दुसरा अर्थ- म्हणतो-" हे युद्ध म्हणजे असमानाचे युद्ध होणार ! हरिण | दीर्घ उपवास, ल्धन करणे, मुसे कटुकना = वाणी कटु वापरणे काय माझ्याशी तुल्यबळ ?" अमा विचार करून मानी सिंह | दुसरा अर्थ तोंड फट्ट होणे,) श्रीमत आणि तापाचा रोगी हरिणापासून पळ काढतो.। ... दोघासहि मताविपया द्वेष, जडाविषयी प्रेम, अरुचि, गुरुल्पन करावेसे वाटणे, व मुसी नेहमी कटुकना, असल्याने त्याच्यात शिखरिणी | इतके साम्य दिसते कदाचित्पाञ्चाली विपिनभुषि भीमेन बहुश अनुष्टुभ कृशाङ्गि थान्ताऽसि क्षणमिह निपीदेति गदिता ।। शनै शीतच्छाय तटनिटपिन प्राप्य मुदिता भारत चेक्षुदण्ड च क्लानाथ च वर्णय !" पुर-पत्युः कामाच्छशुरमियमालिङ्गति सती ॥३६॥ कालिदासः कविते "प्रतिपर्वरसावहम् " ॥३८॥ अनुष्टुभ शार्दूलविक्रीडित एक्या शन्देंच वर्णी तूं ऊस, चंद्र नि भारत ।" पायूचा सुत द्रौपदीस वदतो, जेन्हां थके ती वनी- कालिदास की घोले- “प्रतिपर्वरसप्रद" ॥३८॥ "गे गेलीस दमून तू क्षण इथें विश्रांति घे वैसुनी।" मोदें शीतल सावली तस्तळी लामोनिया तो तिथे गद्यार्थ-"महाभारत, ऊस आणि चद्र या तिघाचेही समर्प भादेखत सासऱ्यासचिसती कामार्थ आलिंगिते!||३६ साल्यावर कालिदास कवि म्हणतो, "प्रतिपर्वरसप्रद"! कपणे एकाच शब्दात वर्णन कर पाहू" असे (बहुधा भोगनें) गद्यार्थ--(विलक्षण समस्या-"ती सती कामार्थ भापल्या (-महाभारत प्रथाच्या प्रत्येक पर्वात रस आहेच; उसात प्रत्येक नवन्याचे देखत, भापल्या सामन्याला मागन देते।")- पेऱ्यात रस आहे. चंद्र प्रत्येक पर्वकाळी कल्याणकारक आहे.) वनवासान, चालता चालता, द्रौपदी थकलेली पाहून वायुपुत्र भीम, तिला वारवार म्हणतो, " हे शागि । दमलीसा क्षणभर भार्या इथे बैस." असे म्हटल्यावर मग ती द्रौपदी झाडासाली थड सावलीला बसून, मोठ्या हर्षानें नवन्याच्या देखत कामतृप्तीसाठी चतुरः सखि मे भर्ता सासऱ्यारा भालिंगन देते। (भीम हा वायुपुत्र; काम, या स पल्लिखति तत्परो न याचयति ॥ ठिकाणीं थकवा घालविणे हा. त्यासाठी ती वायूला (सासन्याला) " तस्मादप्यधिको मे आलिंगन देते-अगावर घेते असा अर्य.) स्वयमपि लिखित स्वय न वाचयति" ॥ ३९ ॥ भार्या अनुष्टुभ् भक्ते ट्रेपो जडे प्रोतिररुचिर्गुरु लड्धनम् । 'चतुरचि सखि! मम पति, तो मुखे कटुकता नित्य धनिना चरिणामित्र ॥ ३७॥ लिहितो ते कुणि दुजा न वाचु शके!" चतुर तयाहुनि मम गे, घसततिलका स्वतां लिही ते स्वता न याचु शके!" ॥३९॥ भत्तांप्रती अरचि, भक्ति जडे जडांत गद्यार्थ-(लग्न झालेल्या दोन मैत्रिणी आपली अकल पाघळतात!) मोठीच होस गमते गुल्लंघनांत ॥ एक म्हणते " सखे। अग माझे यजमान मारी चनुर ! लोपे रसज्ञपण, नित्य मुखी कटुत्व ते में लिहितात ते दुसरे कोणीच वाचू शकत नाही.-" दुरान्या रोग्यांत आणि धनिकांत असे समत्व ॥ ३७॥ | सखीला तिच्या वरचट फरावीशी वारली. ती म्हणते "अग गद्यार्थ--(भत्त आपल्यावर मति ठेवणारे; दुसरा | तुझ्याहून माझे यजमान अधिकर चनुर! कारण ते लिहितात भयं शिजविलेला भात, नड - मूर्ख, मदबुद्धि; दुसरा अर्थ ते स्वतःच वाचू शकत नाहीत!" ... %3D ·(प्रकरण ११ वे) चित्रश्लोक, गगातटी लढाई ! ३५५ अनुष्टुम् सारिका, एकटीच, रानातून सकेतस्थळी जात असता, चोरानों उष्ट्राणां लग्नवेलाया गर्दभाः स्तुतिपाठमाः । तिच्या अगावरचे इतर सर्व अलमार हरण केले पण केवळ परस्परं प्रशंसन्ति "अहो रूपं । अहो धनिः॥४०॥ नाकातली नथ तेवढी लुटली नाहीं है केवढे आश्चर्य ! (कारण वरून नीलकमलाप्रमाणे नेत्राची नील (काळी) किरणे व साल्न मनुष्टुभ् ओठाची लाल किरणे पडल्याने नथेतील मोती हे गुजासारखे उंटांच्या लग्नवेळेला गाती गाढव हे स्तुति । त्याना वाटले । ह्यासारखीच कल्पना प्रकरण २७ श्लोक ३२ "काय रूप ध्वनी कैसा!"एकामेकांस वानिती॥४०॥ यात आली आहे.) गद्यार्थ-उराचा लमममग ! गाढव स्तुतिपाठक ! उगचे रूप वसंततिलका पाहून गादव म्हणते " अहाहा! काय तुझ रूप!" तेव्हा पर- स्पर प्रशसा पुरी करण्यासाठी उट म्हणतो " अहाहा! काय आनन्दताण्डवपुरे द्रविडस्य गेहे गोड तुझा ध्वनि !" चित्र वसिष्ठरनितासममाज्यपात्रम् ॥ रिद्युल्लतेच परिन यति तत्र दर्वी उपजाति धारा विलोकयति योगबलेन सिद्धः॥४३॥ कश्चिद्बटुर्दर्भपवित्रपाणिने सदा सिञ्चति बालचूतान् ।। पसंततिलका आम्राश्च सिक्ता. पितरश्च तृप्ता एका क्रिया द्वयर्थफरी बभूव आनंदतांडवपुरीं द्रविडाधरी तें उपजाति 'मोठे' अरुंधतिपरी घृतपात्र होतें ॥ बटू कुणी घेउन दर्भ हाती माचे पळी जणुं विजेसम ती तयांत वालान शिंपी सुजलें बनान्ती ॥ धारा वधू शकतसे कुणि योगसिद्ध ॥ ४३ ॥ शिंपून आंबे, पितरांस तृप्ति गद्यार्थ-- आनदताडव (आनदाची लयलूर असलेल्या) एक क्रिया द्वयर्थचि जाहली ती ॥४१॥ नगरीत, एका द्राविड ब्राह्मणाच्या घरी, महा विलक्षण असे गद्यार्थ-कोणी एक बटु पितृतर्पण करावयाचें तें घरात न / वसिष्ठाच्या पत्नीच्या (अरुधतीच्या ताऱ्याच्या) आकाराचे करता, रानात आब्याच्या रोपापाशी करावयाचा. हाती दर्भ | तुपाचे भाव (अरुधतीचा तारा अतिसूक्ष्म, उत्तम दृष्टि असेल घेऊन, हात पवित्र करून, ते पाणी शिंपल्यामुळ, एकीकडे आन्याचे | त्यालाच दिसू शकणारा) होते त्याच्यात, ( अर्थातच त्याहून शिंपणेहि झाले, इकडे पितराचे तर्पणहि होऊन, एकच क्रिया दोन / सूक्ष्म अशी) पळी विजेसारखी (चपलतेने व खुडखुड फडकडार अर्थ साधणारी झाली. करीत,)नाचत होती, आणि (ती भरून गृहिणीने)तुपाची धार (अन्नावर ) घातली तर ती दिसू शकण्याची शक्ति योगसिद्ध इन्द्रवना पुरुपामच होती! इन्दीराक्ष्याः स्फुटविद्रुमोष्ठया सङ्केतमुद्दिश्य वने चरन्त्याः । चौराः समस्ताभरणानि हत्वा नासामणि नापहरन्ति चित्रम् | हदवना स्वर्गापगायास्तरलेस्तरङ्गै पौराड्गनाना कुटिले कटाक्षः। मार्दूलविक्रीडित धर्मश्च कामश्च समेत्य तीरे ह्यन्योन्यमायोधनमारमेते॥४॥ डोळे नीलचि पद्म, विद्रुमपरी ते ओष्ठही लालसे संकेतस्थळ कामिनी कुणि अशी रानी जधीं जातसे ॥ शालविक्रीडित चोरांनी लुटिले तिचे इतर जे सारे अलंकार ते येला स्पर्श न त्या नयसचि परी; आश्चर्य हे याटते॥४२॥ हा धर्म नि काम तेथ लढती, घाटे असे अतरी ! ॥ गंगास्नान परावयास जमती तोरी जधी सुंदरी गधार्थ-नीलकमलामारसे डोळे असलेली, उमललेल्या गंगाशीततरंग सोन्ज्यल असे ते भारत्र धर्माकरी पवित्र्यासारखे लालचुटुक ओठ असलेली अशी कोणी अभि- स्त्रीचे यक कटाक्ष शस्त्र म्हणुनी ते पामही यापरी॥

·- ३५६ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ गधार्थ-(गगानदीवर स्नान करायला, जेव्हा, सुंदर स्त्रिया गद्यार्थ-(जगनाथपुरीच्या देवळात विष्णूची मूर्ति लाक- जमतात, तेव्हा,) तेथे, तीरावर, धर्म आणि काम हे परस्पराशी | डाची आहे. ती लाकडी का या विषयीं विनोद.) एफ बायको युद्ध खेळतात. गगेचे शीतल तरल तरग हे सोज्ज्वल शस्त्र धर्माच्या | जात्या बडबडी ! (सरस्वती); दुसरी चक्ल ! (लक्ष्मी), एक हाती असते ! आणि त्या नागर सुदरींचे कुटिल कटाक्ष, हे , मुलगा (मदन), पण तो मोठा अवसळ, बसला जग जिंकून । मोहनास्त्र, कामाच्या हाती असतें। (असला उपद्व्यापी!) शय्या यावी तो शेषनागाची ! शयन शार्दूलविक्रीडित मदिर म्हणे समुद्र ! वाहन भुजगरिपु गरुड! असलें हैं स्वत चें साक्षीकृत्य महेश्वर सगिरिज स्वर्गापगायास्तटे गृहसौख्य (1) आठवून आठवून विष्णु लाकूड झाला प्राणाना शरण कलेवरधन न्यासीकृत सज्जनैः ।। अनुष्टुभ भूयो भूरितसैपायनिफरैः सप्रार्थ्यमाना तु या कमले कमला शेते हर. शेते हिमालये दातु नेच्छति सानु किं मुनिवरैःकाशी सुधन्यायते ॥४५॥ क्षीराब्धा च हरिः शेते मन्ये मत्कुणशङ्कया! ॥४७॥ शार्दूलविक्रीडित साक्षी ठेवुनि पार्वती शिव, तटी गंगोचया, सज्जन प्राणाधार असें शरीरधन है, येती जधी ठेचुन कमलांत निजे लक्ष्मी हिमाद्रीवर शंकर। मागोनी विनवून ते पुनरपी, देईच ना जी कधी ढेकणांच्या भये, वाटे, विष्णु क्षीरोदधीवर ॥४७॥ ती काशी, न कळे सुधन्य म्हणती का हे मुनी मंदधौ।। गद्यार्थ-(गगाकाठी देह ठेवून प्राण सोडणाराना पुन जम गद्यार्थ- लक्ष्मी कमलात निजते, शकर हिमालयावर -या सर्वाचे कारण, नाही, पुन्हा देह नाही, या फाशीक्षेत्राच्या पुण्यदायित्याची निजतो, विष्णु क्षीरसागरावर निजतो व्याजनिंदात्मक स्तुति ! ) शकर पार्वतीला साक्ष ठेवून, गगेन्या मला वाटते, ढेकणाची भीति ! तटी, प्राणाचे आधार असें स्वशरीरधन, विचारे सज्जन ठेव अनुष्टुभ् म्हणून ठेवून येतात. आणि मग नाना विनवण्या करून सुझा, जी काशी नगरी ती ठेव ज्याची त्याला परत देण्याची गोष्ट | इक्षुदण्डास्तिलाः शूदा कामिनी हेम मेदिनी । सुद्धा काढीत नाही, अशा (ठेवबुडव्या) काशीला, दधि चन्दनताम्बूले मर्दन गुणपर्धनम् ॥ ४८ ॥ धन्य" म्हणून मुनिवर का नावाजतात ते कळत नाहीं । मनुष्टुभ मदाक्रान्ता एका भार्या प्रकृतिमुखरा चञ्चला च द्वितीया ऊंस, तीळ, दही, शुद्र, माती सोने नि कामिनी। विडा, चंदन--सर्वोचे वाढती गुण मनी ॥४८॥ पुत्रस्त्वेको भुपनविजयी मन्मयो दुर्निवार ॥ शेष शय्या शयनमुदधौ वाहन पन्नगारि गद्यार्थ-ऊस व तीळ खूप पिळल्याने, दहीं खूप घुसळल्याने, स्मार स्मार स्वगृहचरित दारुभूतो मुरारि ॥ ४६॥ | शूद्राला खूप धाकात ठेवल्याने, कामिनी निर्दय रतिपीडेने, भार्या सोने सूप ठोकल्याने, मावी सूप तिबल्याने, चदन रचूप उगाळ- ल्याने, ताबूल सूप चर्वणाने आपापले गुण (गोडी, तेल, जात्या एक बडवडी, कार्यकरत्व, सुखदायित्व, सु-वर्ण, लवचीकपणा, नवनीत, सुगंध, दुसरी चंचल, अशा मला पत्नी! रग) अधिकाधिक प्रकर्षाने दासवितात (गुण-संस्कृतच्या सुत अवखळ एकचि जो क्रमाने) यसला साऱ्या जगास जिंकोनी॥ शय्या शेष, समुद्री मनुष्टुम् निजणे, वाहन भुजंगरिपु गरुड।" विष्णु स्वगृहसुखा या लेम्वनी पुस्तक रामा परहस्ते गता गता। स्मरनी स्मस्नीच होहलांकृड ॥ ४६॥ कदाचित्पुनरायाता भ्रष्टा मुष्टा च चुम्बिता ॥१९॥ “ घन्य “ ...

·... " (प्रकरण ४१३) लपडार (अपडुति) उखाणे (प्रहेलिका) ३५७ वसंततिलका "-अशी अशी ती माझी-कुणीतरी नेली ! तिच्यावाचून मी स्त्री, लेखनी समचि पुस्तक, ही त्रयीही हालू फिरू शकत नाही." शेजारचा विचारतो " काय मिक्षु जातां दुज्याकरि, मिळे न पुन्हां कधीही ।। बुया ! बरेच रगेल दिसता की! काय कामिनीची आठवण भाग्ये कधी परत ती जर की मिळेल आली वाटते १" मिशु म्हणतो "छे, छे, तसे नव्हे ! माझ्या पाइन कुस्करुनि चुंवित ती असेल ॥४९॥ प्राणप्रिय काठीविषयी मी बोलतो आहे!" गद्यार्थ-स्त्री, लेखणी आणि पुस्तक या तिन्ही वस्तु अशा प्रहेलिका. श्लोक ५१ ते ५५ आहेत, की, एकदा त्या परक्याच्या हाती गल्या, की गेल्याच । मराठीत ज्याला आपण कोडी किंवा उसाणे म्हणतो तोच यदा कदाचित् त्या परत आल्याच तर भ्रष्टविलेल्या पाडलेल्या) | प्रकार संस्कृतमध्य प्रहेलिका या नाचान ओळखला जातो. मराठी कुस्करलेल्या [निष्काळजीपणे वापरलेल्या ] आणि चुक्ति च प्रमाणेच काहीतरी विलक्षण, कधी द्यर्थी, शब्दानी उसाणा असावयाच्या! घातला जातो. त्यामुळे जशी कोटि, श्लप, त्याप्रमाणे प्रहेलि- काचेहि भाषातर करणे कठीण. प्रयत्न केला आहे- अपगुतीचे एक उदाहरण- शार्दूलविक्रीरित अनुष्टुम् या पाणिग्रहलालिता, सुसरला, तन्वी, सुर्वशोद्भवा नरनारीसमुत्पन्ना सा स्त्री देहविवर्जिता । गौरी, स्पर्शसुखायहा गुणवती नित्य मनोहारिणी ॥ अमुखी कुरुते शब्दं जातमात्रा विनश्यति ॥५१॥ सा केनापि हृता; तया निरहितो गन्तु न शक्तोऽस्म्यह !" अनुष्टुभू "रे भिक्षो! तर कामिनी ?" "न हि न हि ! प्राणप्रिया नरनारीतुनी जन्मे - त्या स्त्रीला देहही नसे । यष्टिका!" ॥ ५० ॥ नाद फाढी मुखावीण, जन्मतां नष्ट होतसे ' ॥५१॥ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ~(उत्तर चुकी) आगठा हा पुरुष व मध्यमा ही स्त्री या दोन बोटापासून हिचा जन्म होतो. हिला देहब नसतो; "जी हस्ते कुरवाळिली, सरल जी तन्वी सुवंशांतली हिला तोड नसताना ही ध्वनि काढते आणि जन्मताच नष्ट होते ! गोरी, अन् गुणवान , मनोहर सुखस्पर्शा सदा लाभली नेली ती कुणिशी! तिच्याविण न मी जाऊ शके सत्वर!" "कां भिक्षो। तब कामिनी?" " न च तसें, कादी अनुष्टुम् प्रिया सुंदर!" ॥ ५० ॥ एकचक्षुर्न काकोऽय बिलमिच्छन्न पन्नगः । गधार्थ-(अपति म्हणजे लपवालपवी. या श्लोकात क्षीयते वर्धते चैत्र न समुद्रो न चन्द्रमाः ॥५२॥ कुण्या वृद्ध भिभूला पूर्वाश्रमीच्या कामिनीची ओट लागली व तिचा विरह कमा असह्य झाला आहे--याचे तो वर्णन करतो; पण ते अशा खुबीन की सर्व शब्द द्वयर्थी वापरून तेच वर्णन | एकाक्ष, परि ना फाक, इच्छी विळ, न सर्प तो। हातात धरायच्या काठीचे होऊ शकते.) (अशाच त-हेची लप- वाढे झडे तरीही न चंद्र वा न समुद्र तो ॥५२॥ वाल्पवी प्रकरण २९ मधील १३ वा श्लोक जो "समये पयो धराणा" यातहि आहे.) फाठी आणि कामिनी दोन्ही पाणि- सर्प नन्हे कमी होणे व वाढणे चालू असूनहि समुद्र नन्हे विचा गद्यार्थ-एक्च डोळा असून कावळा नव्हे; विळात राहे पण ग्रहलालिता म्हणजे हाताने कुरवाळून लाडावलेल्या काठी आका- चद्रन! तन्वी म्हणजे सडपातळ; राने सरळ, कामिनी स्वभावान सरळ, (उत्तर शाईची दीत) दोन्हीकडे; काठी सुवशोद्भवा म्हणजे चागल्या बाजूची; कामिनी अनुष्टुम् चागल्या कुळांतली; दोन्ही गोया, दोन्ही स्पर्शाला मुग्वकर; पाठी गुणवती म्हणजे सरळ धागे असलेली (गांठाळ नसलेली.) कृष्णवक्त्री न मार्जारी द्विजिता न च सर्पिणी । कामिनी चांगल्या गुणाची; दोन्ही मनोहारिणी; मित्रु म्हणतो पशमी न पाचाली यो जानानिस पण्डितः ।।५।।

·३५८
सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २
वसततिलका
फरणारा. हा सर्वस्वापहर आहे तरी चोर नव्हे. रक्त पितो पण
काळे हिचे मुख असे परिमांजरी न
राक्षस नव्हे, विळात राहतो पण सर्प नव्हे; रात्री सचार करतो
नागीण ही न जिभल्या जरि हीस दोन ॥
पण भूत नव्हे; अतर्धान पावण्यात (दिसेनासा होण्यात)
ही द्रौपदी न, नवरे जरि पांच हीतें
पाईत पण योगी नव्हे, वेगाने धावतो पण बारा नव्हे; तीक्ष्ण
होईल पंडितचि उत्तर येइ ज्याते ।। ५३ ।।
तोंडाचा पण वाण नव्हे, अशा याला जो ओळखील तो पडित.
(उत्तर- ₹कूण; वर आलेच आहे,)
गद्यार्थ -~-काळ तोंड आहे पण माजरी नाही; दोन जिमा
आहेत पण नागीण नाही, पाच नवरे आहेत पण द्रौपदी
नाही.. याचे उत्तर देईल तो पडित. (उत्तर लेखणो) ...
कृष्ण-गोपी. श्लोक ५६ ते ६२
या विभागातील पहिले दोन श्लोक थोडे शृगारिक असले
उपजाति
तरी पुढील चार श्लोकात अर्थचमत्कृति असल्याने या प्रकर-
णात घातले आहेत.
वृक्षाप्रवासी न च पक्षिराजत्रिनेत्रधारी न च शङ्करोऽयम् ।
त्वग्नस्त्रधारी न च सिद्धयोगी जल च विभन्न घटोन मेघः ।।
मन्दाक्रान्ता
नोष्णश्वास क्लयसि न वा गण्डयो पाण्डिमान
उपनाति
दृष्टे वस्तुन्यपि च भजसि प्रत्यभिज्ञामभिज्ञा ।।
वृक्षाग्निं राहे तरि पक्षि हा न
कौल धर्म वहसि बहल तद् ध्रुन नन्दसूनो-
न धूर्जटी, या जरि नेन तीन ॥
वंशीनादस्तर न सरले श्रोत्रदेश प्रविष्ट ॥५६।।
योगी न हा, वल्कल पांघरून
पोटांत पाणी, घट, मेघ, वान ॥५४॥
शार्दूलविक्रीडित
गधार्थ-~~-झाडाच्या शेंड्यावर राहतो पण पक्षी नाही, तीन | उप्णभ्यास तुझा न येइ, न दिसे पंडुत्व गालांवरी
डोळे आहेत पण शकर नाहा; वल्कलें नेसतो पण योगी नाही, वस्तू जी बघतेस, ओळखिसि ती तू नीट सुशेपरी ॥
पोरात पाणी पण घट नाही क्यिा मेघ नाहीं । (उत्तर-असोल्या | अद्यापी कुलधर्म पालिसि, तय ही निश्चिती की, कधी
नारळ)
... कृष्णाचा मृदु वेणुनाद तुझिया गेलान कर्णामधीं ॥५६||
शार्दूलविक्रीडित
गद्यार्थ-- हे गोपी, तुझा श्वास उष्ण येत नाही, गालावर
सर्वस्वापहरो न तस्करगणो, रक्षो न रक्ताशन
पडुता आलेली दिसत नाही, कोणतीहि वस्तु पाहिलीस, की, ती
त् शाहण्यासारखी ओळखू शकतेस, कुलधर्म अजून नीट
सो नैन बिलेशयोऽखिलनिशाचारी न भूतोऽपि च ।। पाळीत आहेस, या सर्व लक्षणावरून हे मोळे । निश्चितपणे असे
अन्तर्धानपटुर्न सिद्धपुरुषो नाप्याशुगो मारुत-
म्हणतां येते, की, अजून नदकुमार कृष्णाचा मुरलीनाद, तुझ्या
स्तीक्ष्णास्यो न तु सायकस्तमिह ये जानन्ति ते पण्डिता ॥ पानी, पडलेलाच नसावा । (तो पड़ता तर तुझी स्थिति पर-
याहून विपरीत पुढील श्लोकातल्यासारखी व्हायलाच हवी
शार्दूलविक्रीडित
होती!)
सर्वस्वापहरी, न चोर, पिउनी घे रक, ना राक्षस
पृथ्वी
नोहे सर्प, विलस्थ, भूत न, जरी हासंचरे रात्रिस ॥
अतर्धानपट्ट, न सिद्ध परिहा, ना वेगवान् मारुत
मुहुः स्खलति नीपिका पुलफिता च गण्डस्पली
आहे तीक्ष्णामुखी, न याण, उमजे जो यास तो पडित५५
दृशोरपि कृशोदरि स्फुरति रीतिरन्यादशी।
गद्यार्थ- सर्वस्वापहरी याचे दोन अर्य; चोराकडे-सर्वस्वाचे घचोऽपि तर गदगद पुरदमन्दचन्द्रानने!
अपहरण करणारा; पणाकडे - सर्व स्वाप म्हणने झोप हरण मुरारिमुरलीरव कथय किं समारर्णितः ॥५७॥

·(प्रकरण ४१ ३) कृष्ण-गोपी-संबंध ३५९ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ-आजवर तप कुणी कुणी केले नाही ? पण गोपीचं होई नीवि तुझी ढिली कितिकदा, रोमांच गंडस्थळी मात्र तप फळाला आले. त्याच्या डोळ्यात प्रत्यक्ष निरंजन ब्रहा नेत्रांची तय, हे कृशोदरि! दिसे मातें तन्हा आगळी । (श्रीकृष्ण) हेच अजन झाले! (गोपीच्या डोळ्यांना कृष्णा- वाणीही तब पूर्णचन्द्रवदने ! झाली किती गद्गद वाचून दुसरे काही दिसेना. कृष्ण हाहि काळा ! तो काजळा कानी मोहनवेणुनाद तुझिया आला खरा कां वद ?॥ (अंजना) इतका डोळ्याशीं एकजीव झाला. पण कृष्ण हा ब्रह्मच! आणि ते तर पूर्ण शुद्ध (निरजन.) तेन्हा निरंजन गद्यार्थ--(लोक ५६ मध्ये कृष्णाचा वेणुनाद ऐकण्या- | (दुसरा अर्थ काजळ विरहित.) हेच अंजन (काजळ) होणे पूर्वीची गोपीची अवस्था वर्णिली. या श्लोकात वेणुनाद ऐकतांच | याला म्हणतात खरी तपश्चर्या ! ती केवळ गोपींची!) ती कशी पालटते ते पहा--) हे कृशोदरि, हे पूर्णचन्द्रवदने गोपी ! तुझ्या वस्त्राच्या निऱ्या वारवार दिल्या पडत आहेत; आर्या गालावर रोमाच उभे राहिले आहेत; तुझ्या नेत्राची रीत काही | लोभावराटिकानां विक्रेतुं तामक्रममटन्या । निराळीच दिसू लागली आहे --(सर्व ध्यान त्या वेणुनाशकडे लब्धो गोपकिशोर्या मध्येरथ्य महेन्द्रनीलमणिः ॥ ६॥ एकत्रित झाल्याने दृष्टि शून्य होऊन, पाहिलेले न पाहिल्यासारखे आर्या होत आहे. ) तुझी वाणीहि किती गद्गद झाली आहे, तेव्हां सांग पाहू , कृष्णाचा मुरलीनाद तुझ्या कानी पडला, (व त्यामुळे / कवड्यांच्या लोभाने ताक विकाया यथेष्ट भटकोनी । तूं अशी बावरी झालीस) हैं सरे ना ? गवसे गोपमुलीलाभरमार्गातचिमहेन्द्रनीलमणि॥६० आयी गद्यार्थ-ताक विवून कुठे थोड्याशा क्षड्या मिळविण्या- साठी गावभर वणवण भटकत असलेल्या गोपमुलीला, ( काय "किं द्रुतपदं प्रयासि प्रतीच्छ मुग्धे च्युतं बलकारम् । " चमत्कार !) भर रस्त्यातच (विश्वा मोलाचा) इंद्रनीलमणि 'मृगयाम्यच्युतमेव भ्रष्टैरेतैर्न मे हानिः ॥५८॥" (कृष्ण) सापडला। मार्या भार्या "कां त्वरित जासि मुग्धे ? रूपारुचि निरसितु रसयन्या हरिमुखस्य लावण्यम् । च्युत भूपण तवचि घेइ उचलोनी।" शिव ! शिव ! सुदृशः सकले जाता सफ्लेबरे अच्युतची शोधी मी! गळली ही तर मुळी न मम हानि"॥ ५८॥ जगत्यरुचिः। ॥ ६१ ॥ गद्यार्थ-(घाईघाईत कृष्णाकडे जाताना गोपीचा अलकार आर्या गळून पडला - तो उचल म्हणून सागितले तरी ती तो न | रूपारुचि घालविण्या हरिमुखलावण्य चाखितां चित्ती- उचलता, तशीच घाईत पुढे जाण्याचे कारण सागते.) "हे | शिव ! शिव ! गोपिस झाली निजतनुसह सकल मुग्धे गोपी! इतक्या स्वरेने कुठे चाललीस ? तुझा अलकार जगति अग्रीति ॥ ६१॥ ध्युत झाला (जमीनीवर गळला) तो उचल!" ती म्हणते, गद्यार्थ-( रूपारवि-सौंदर्याविषयी अरचि लवण्याचे मी आता प्रत्यक्ष भव्युतच शोधीत आहे तेव्हा अलकार च्युत अर्य दोन; एक लवणयुक्त सारा पदार्थ. (तोडाची अवधि झाल्याने माझी काय हानि" पालविण्यासाठी चरचरीत सारट पदार्थ आपण चासतों) आयो लावण्याचा दुसरा अर्य सौंदर्य.) जगांत अनेक तन्हेत-हेची तप्तं के कैर्न तप फलितं तद्गोपबालिकानां तु । सौंदर्य पाहून एका गोपीला रूपाविषयीं अरुचि उत्पन्न झाली; ती घालविण्यासाठी (खारट पदार्थ म्हणून) ती कृष्णमुग्ररूपी लोचनयुगले यासामञ्जनमासीनिरञ्जनं ब्रह्म ॥ ५९॥ लावण्य चापून पाहूं, खागली; तो (मिटाने चव येण्याऐवर्ग भार्या चवच गेली असा चमत्कार होऊन) निला शिव! शिव ! तप पुणिकुणी न केलें ? गोपीचे मात्र ते फळा थालें। स्वत:च्या देहासह सर्व जगाविषयींच अरुचि उत्पन्न हाली. मा निरंजन, अंजन ज्यांच्या नयनीं सदैव ते झाले ॥ (कृष्णमय होऊन तिला वैराग्य प्राप्त झाले ! ... ॥

·३६०
सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २
भार्या
गद्यार्थ --कुणाला पाय सागावें? आणि सागितले तर
कस्मै कि कयनीय कस्य मन प्रत्यय कय भवति ।
कोणाची कशी सात्री पटणार ? (पण सागितल्याविना राह
वतच नाही, कारण चमत्कारच तो तसा आहे की-) एक क्षुद्र
रमयति गोपवधूटी कुञ्जकुटीरे पर ब्रह्म 1 ।। ६२ ॥
गोपी कुजामध्ये शुध्द ब्रह्माला (कृष्णाला) खेळवीत, रमवीत
भायो
आहे!
काय कुणा सागाने ? कुणास खात्री पटेल वदता तें?
पुजी पूर्णनमा क्षुद्र अशी गोपिकाहि रजविते । ॥१२॥
प्रकरण ४२ वे
नाल्य, किशोरावस्था, तारुण्य, वार्धक्य-
वसततिलका
भनुष्टुम
आलक्ष्यदन्तमुकुलाननिमित्तहासै-
दिग्नासस गतवीड जटिल धूलिधूसरम् ।
व्यक्तवर्णरमणीयवच प्रवृत्तीन् ॥
पुण्याधिका हि पश्यन्ति गङ्गाधरमिवामजम् ॥२॥
अकाश्रयप्रणयिनस्तनयान्वहन्तो
वसततिलका
धन्यास्तदङ्गरजसा मलिन न्ति ॥१॥
स्वच्छद चर्तन, सदा तनु वस्त्रहीन
घसततिलका
झाला जटाळ, नि धुळीत भुरा मळून ॥
हासे उगाच दिसतात हळूच दात
ऐसें शिवासमचि दर्शन वालकाचे
अस्पष्ट, अर्थ न, असे मधु चोल येत ॥
भाग्यीं वसे, करिति पुण्य अशा नराचे ॥२॥
इच्छी निजाक, असला शिशु खेळवीत गद्यार्थ- अगावर वस्त्र नाही, लाजेची जाणीवच नाही,
त्याच्या मलें मलिन, ते जनि धन्य होत ॥१॥ अस खन्छद वर्तन, केस जाळलेले आहेत- धुळीनं अग
भुरकारलेले आहे असे शकरासारखं । ध्यान' आपल्या
गद्याथ-ज्या बालकाच्या अकारण हास्यान, दाताच्या
मुलाचे ज्याना पाहण्यास मिळतं ते महापुण्यवान् !
कळ्या हकच दिसून पडत आहेत अस्पष्ट, बोबडे अर्थहीन
असे अत्यत कणमधुर काही बोल तोंडातून येत आहेत माडीवर
पृथ्वी
मसण्यासाठी जो आसुसला आहे अशा बालकाला अगावर
क्षण सरलचीक्षण क्षणमपासवीक्षण
खेळवीत, ने त्याच्या अगाच्या मलान मलीन होतात ते धन्य!
क्षण रजसि खेल्न क्षणमतीन भूषादर ॥
(शाकुतलातील या कालिदासीय प्रसिद्ध लोकान्या वाचनाने
त्यातील सुदर स्वभावोत्तीची प्रतीति येऊन, एक जमन महा क्षण द्रुततरा गति क्षणमतीर भन्दा गति
पडित, गटे, हमराने नाचू लागला, असे सागवात!) ... क्षणक्षण-विलक्षण जयति चेष्टित मुभ्रुव ॥३॥

·(प्रकरण २ ३) किशोरावस्था ; यौवन चाक्य . 17 ..: अनुष्टुभ् पृथ्वी उपजाति क्षणी सरल पाहणे-क्षणि फटाक्षही टाकणे नरसिं संपत्ति पति स्त्रियांनों क्षणी धुळिंत खेळणे-क्षणि तनूस शृंगारणे if रांजी स्वधी रत तो प्रजानो। क्षणी त्वरित धावण, क्षणि सुमंदही चालणे ( नाना, तरुला वसंत क्षेण क्षण किशोरिचे किति विचित्र है वागण॥ २॥ गेले पुन्हां यौवन आणितात ॥६॥ गद्यार्थ-- क्षणांत सरळ पाहील तर दुसन्याच क्षणी कटाक्ष गद्यार्थ-संपत्तिलाम हा पुरुषाला, पतिलाम हा स्त्रीला, सोडील क्षणांत धुळीत खेळेल तर क्षणांत नट्टापट्टा करण्यांत गर्क | स्वधर्माने चालणारी राजी हा प्रजेला, पावसाळा हाँ नद्यांना, होईल. क्षणांत धांवत सुटेले तर क्षणांत गजगति धारण करील. | वसंतऋतु वृक्षांना एकदा निघून गेलेलें तारुण्यसदा, पुन्हां अशा रीतीने, क्षणाक्षणाला विलक्षण वाटणारे किशोरीचं वागणे आणून देतात, मोठे मधुर असते! वंशस्थ अनुष्टुभ् किमित्यपास्याभरणानि यौवने सुनिर्मलाऽपि विस्तीर्णा पावन्यपि हि यौवने । धृत त्वयां वार्धकंशोभि वल्कलम् ।। मति: कलुषतामेति प्रांवृषीव तरङ्गिणी ॥४॥ वद प्रदोषे स्फुटचन्द्रतारका विभावरी यद्यरुणाय कल्पते ॥७॥ इंद्रवंमा पवित्र, स्वच्छ, विस्तीर्ण; अंसुनी मानवी मति। गट्टळ होइ तारुण्यी-पावसाळी जशी नदी ॥४॥ कां यौवनी टाकुनि भूपर्णीसं वृद्धपरी नेससि वल्कलास?॥ गद्यार्थ-मानवाची बुद्धि, (मूलतः नदीसारखी) पवित्र तारे शशी स्पष्ट अशा प्रदोषी स्वच्छ, व, विस्तीर्ण असते, तरी, (तारुण्य हा जीवनाचा जणू होई कधी सांग पहाट खाशी?॥७॥ पावसाळाच असल्याने-) पावसाळ्यांत जशी नदी, तशीच! तारुण्यात भुद्धि, गढूळ होते. गद्यार्थ-(मर तारुण्यांत पार्यती तपस्विनी झाली तिला पृच्छा.) भर तारुण्यांत अलंकार घालावयाचे ते सोडून, तू भार्या म्हातारपणाला शोभणारें वल्कल को धारण केले आहेस ? तारे गरिमाणमर्पयित्वा लधिमानं कुचतटात्कुरङ्गशाम् । चंद्र स्पष्ट दिसताहेत अशा भर रात्रीच कधीं पहाटेचा अरुणोदय स्वीकुर्वते नमस्ते यूनां धैर्याय निर्विवेकाय ॥५॥ होतो को सांग. (अलंकार हे चंद्र तारकांप्रमाणे. प्रदोप है भर तारुण्य; वल्कल अरुण रंगाचे. अशी सुंदर पूर्णोपमा.) मार्या शिखरिणी स्त्रीकुच यधुनि अर्पिति महिमा, लघुतेस घेति लाचार त्या तरणांच्या धैर्या अविवेकाही असो नमस्कार ॥५॥ गते तत्तारुण्यं 'तरुणिहृदयानन्दजनक' गधार्थ-हरिणाशीचे कुच पाहून, जे विशीनी दन्तालिनिजेगतिरहो यष्टिशरणा। तरुण, स्वतःपा 'मोठेपणा त्यांना अर्पण करून, 'लपणा स्वीकारतात जडीमूता दृष्टिः श्रषणरहित कर्णयुगलं . (लाचार होतात) त्यांच्या धैर्याला आणि अविवेकाला नमस्कार 1. मनों में निर्लज्ज तदपि विपयेभ्यः स्पृहेयति ॥८॥ असो! शिपरिणी उपजाति युवावस्था गेली युवतिहृदया मोदकरिणी अयो नराणां पतिरङ्गनानां स्वधर्मचारी नृपतिः प्रजानाम् ।। गंळालो दन्ताली, यश फिरणे यष्टि धरुनी ॥ दिसेना डोळ्यांनी उभय पनले कान यहिरे वर्षा नदीनामृतुराट् तरूणां गतं गतं यौवनमानयन्ति तरी निर्लज्जाया मान त्रियसृष्णा मम उरे1nen ·३६२ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ गद्यार्थ-तरुणींना आनंद देईल असें माझें तें तारुण्य गद्यार्थ -अवयव आखडले, गति मंदावली, दांत गळाले, निघून गेले; दंतपंक्ति गळून गेली. असहायपणे काठी धरून ! दृष्टि गेली, बहिरेपण वादलें, वोडातून लाळ गळू लागली, चालणे कपाळी आलें ! दृष्टि जड झाली. दोन्ही कानांना ऐक नातेवाईक म्हातान्याच्या शब्दाचा आदर करीत नाहीत, बायको येत नाही ! तरी निर्लज्ज माझ्या मनालय, विषयांची हांव आहे | सेवा करीत नाही. हाय ! हाय ! वृद्धपणी स्वतांचा पुत्रसुद्धा ती आहे! अमित्रासारखा वागू लागतो! मनुष्टुभ् वलिभिर्मुखमाक्रान्तं पलितैरङ्कितं शिरः। शार्दूलविक्रीडित गात्राणि शिथिलायन्ते तृष्णैका तरुणायते ॥९॥ अर्थाः पादरजासमा गिरिनदीवेगोपमं यौवन- अनुष्टुभ् मायुष्यं जलबिन्दुलोलचपलं फेनोपमा मेदिनी ॥ मुखी सुरकुत्या भारी। केसही पिकले शिरी। धर्म यो न करोति निश्चलमतिः स्वर्गार्गलोद्घाटनं अंगेहि तृष्णा । एकली यौवना ॥९॥ पश्चात्तापयुतो जरापरिगतः शोकाग्निना दह्यते॥१२॥ गद्यार्थ--तोंड संपूर्ण सुरकुत्यांनी व्यापले आहे. डोक्यावरचे केस पिकले आहेत. सारे अवयव निःशक झाले आहेत- शार्दूलविक्रीडित (सारे वृद्ध होत आहे) पण तृष्णा एकटी पुनः तरुण होत धूळीच्या सम वित्त; यौवन गिरिस्रोतापरी शीघ्रग आहे! .../पाण्याचे सम आयु चंचल, असे, फेंसापरि हे जग ।। अनुष्टुभ स्वर्णोद्घाटक धर्म निश्चलमने ज्याने न केला असे मलिनैरलकैरेतैः शुक्लत्वं प्रकटीकृतम् । पश्चात्ताप घडून वृद्धपणि त्या शोकाग्नि जाळीतसे ॥ तदोषादिव निर्याता वदनाद्रदनावलिः॥१०॥ गद्यार्थ-संपत्ति पायासालच्या धुळीइतक्या मोलाची, होय; डोंगरावरून खाली वाहत येणाऱ्या नदीच्या वेगानें, यौवन संपत मनुष्टुभ असते; आयुष्य, जलबिंदुइतकें चंचल; व जग है निव्वळ मलीन मम केसांनी शुभ्रता दाविली जधीं। फेंसाचा बुडबुडा; (असे गीट उमजून) जो मनुष्य (तारुण्यांतष) त्या रोपेंच मुखांतून गेली दंतावली ती ॥ १०॥ निश्चयी मनाने, स्वर्गाचे दार उघडून देणाऱ्या धर्माचे, आचरण गद्यार्थ-(केसांचा मूळ स्वभाव काळे असण्याचा, दातांचा | करीत नाही, त्याला, म्हातारपणी पश्चात्ताप होऊन शोकामि स्वमाव शुभ्र असण्याचा!) माझ्या या मलीन (दुष्ट; काळ्या) जाळीत असतो. केसांनी जेव्हां शुध्नता प्रकट केली तेव्हां (आपल्या विशेषा- धिकारावर त्यांनी आक्रमण केलें म्हणून) रागावून जणू काय मनुष्टुभ तोडांतून दातांनी रहिरमन केलें । अलङ्करोति हि जरा राजामात्यमिषग्यतीन् । पार्दूलविक्रीडित विडम्बयति पण्यत्रीमल्लगायक्सेवकान् ॥१३॥ गात्रं संकुचितं गतिर्विगलिता भ्रष्टा च दन्तावलि- दृष्टिनश्यति वर्धते बधिरता वक्त्रं च लालायते।। वसंततिलका वाक्यं नाद्रियते च बान्धवजनैर्भार्या न शुरूषते :. राजा, अमात्य, यति आणिक वैद्य यांस हा ! कष्टं पुरुषस्य जीर्णवयसः पुत्रोऽप्यमित्रायते ॥११॥ वार्धक्य जे ठरत भूषणभूत खास ॥ शार्दूलविक्रीडित तेहोहफारण सदैव चिंटवनेस वेश्या नि गायक नि मल्ल नि नोकरांस ॥१३॥ गाने आक्रसली, गतीहि थकली, दंतापलीही गळे गेली दृष्टि नि बाढली पधिरता, हैं तोंड लाळारलें ॥ गवार्य राजे, अमात्य, पैदा व यति पाना, जे पार्धस्य, शब्दा आदरितीन बांधव कुणी, मार्या न सेवा करी भलंकारासारखे शोभून दिसते, तेच, वेश्या, गायक, मल व हा! हा! वृद्धपणी स्यपुत्रहि नरा होई अमित्रापरी ।। नोकर यांच्या विटंबनेला कारणीभूत होते, - ·(प्रकरण ४२ ३) वाईक्य ३६३ ... सजणा वसंततिलका शिखरिणी आपाण्डुराः शिरसिजातिवली कपोले निवृत्ता भोगेच्छा बहुपुरुषमानो विगलित- दन्तावली विगलिता न च मे विषादः।। समानाः स्वर्याता. सपदि सुहृदो जीवितसमाः ॥ एणीहशो युक्तयः पथि मां विलोक्य शनैर्यष्टयुत्यानं घनतिमिररुद्धे च नयने तातेति भाषणपराः खलु वज्रपातः ॥१४॥ अहो दुष्टः कायस्तदपि मरणापायचकितः ॥ १६ ॥ वसंततिलका शिखरिणी गाली वळ्या पडुन, फेंस भुरे पनून पळाली भोगेच्छा; 'पुरुष' असला गर्वहि नुरे ! जगी या जीवाचे समगुण कुणी मित्र नुरले ॥ जाऊन दांतनचमी यनलों विषण्ण ॥ मार्गी मृगाक्षि जाधं ती मजला बघून उठावें काठीने हळुच, अति अधार नयनी ! तरी दुपा देहा मरणमय है म्हणुनी?॥१६॥ 'बाबा' म्हणे तधिच यज्र पडे घरून ॥१४॥ गद्यार्थ- मोगाची इच्छा नष्ट झाली! मोठा 'पुरुष' गयार्थ-- ('पिकल्या पाना'त सुद्धा केव्हा केव्हा हिरवट ) म्हणून गर्व होता तोहि गळून गेला! जीवश्च कण्ठश्च समगुण रग' शिल्लक असतो!) माझे केस भुरकट झाले, गालावर | मित्र भराभर स्वर्गाला गेले! काठीच्या आधाराने हळूच सुरकुत्या पडल्या, दात पडले या गोष्टीमुळे मी कधी विषण्ण | उठायची पाळी आली! डोळे दाट अंधाराने भरले! तरी झालो नाहीं । पण, जेव्हा का एसादी मृगनयना तरुणी, मार्गी, | या चाडाळ शरीराला मरणाचे भय वाटावयाचें तें वाटतच आहे. मला "बामा !" म्हणून सभोधून बोलू लागते, तेव्हा मान, वज्र पडल्यासारसे मला वाटते । (मग तिने काय तुला म्हणावें।) वैतालीय मुजंगप्रयात ललिता गलिता रदावली चमरीवद्धवलीभवन्ति केशाः। नतथाऽपि कया रथाङ्गपाणेःश्रवणप्रीतिकरीति मन्दरीति:१७ कृतान्तस्य दूती जरा कर्णमूले समागल्य वक्तीति लोका शृणुध्वम् ॥ परस्त्रीपरद्रव्यवाञ्छा त्यजध्व हलली गळलीच दंतपंक्ति भजध्वं रमानायपादारविन्दम् ॥१५॥ चवरीच्या परि केस शुभ्र होती। न तरी श्रवणां कथा हरीची भुजंगप्रयात रुचणे, ही अतिमूर्खताच साची ॥१७॥ यमाची जरादूतिका कानि लागे गद्यार्थ दात हलू लागले, गळू लागले; केस चवरीमारसे तुम्ही ऐकणे, ती जगा काय सांगे। पादरे होऊ लागले! तरी सुद्धा, मानाना, हरिफयाश्रयण परस्त्री परद्रव्य लोभा त्यजायें आवडू नये, ही केवढी मूरपणाची गोष्ट आहे ! सदा विष्णुपादारविंदाभजावें !" ॥१५॥ पृथ्वी गद्यार्य-- यमाची दूतिका वृद्धावस्था ही कानाच्या मूळाशी येऊन (केंस पाढरे होण्यास आरम कानाच्या जवळून होतो.) श्रुति शिथिल्लो गता स्मृतिरपि प्रनाभुना जगाला काय सागते, ते, हे मानवानों ! तुम्ही प्यान देऊन ] गतिर्षिपषमागता विगलिता द्विजानां ततिः ॥ ऐका! ती म्हणते "परस्त्री व परद्रव्य यांची हा सोडून | गामपि च सहतिः समुचितक्रियातरच्युता भातां भीविष्णुपदकमलची सेवा करा!" वृता नु जरयाऽनया कलियुगस्य साधर्म्यता ।। १८॥ ... वैतालीय छद ·२६४ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ %3D % 3D पृथ्वी गद्यार्थ-दात मूळापासून ढिले झाले आहेत, केश काशपुष्पा- श्रुती शिथिल जाहली, स्मृतिहि माजला नष्ट ती प्रमाणे शुभ्न झाले आहेत; डोळ्यात अधार भरला आहे तरी गतीहि चुकली स्वपंथ, गळली द्विजांची तति ॥ चित्त, धन व कामिनीतच गुतून पडलेले आहे. क्रिया उचित लुप्त होउनि मलूल गोसंहति जरा करुनि दाविते कलियुगासि साम्ये किती! ॥१८॥ अनुष्टुम् गद्यार्थ-(वार्धक्य आणि कलियुग या साधर्म्य दासविलें आहे. चार शब्द न्यर्थी; श्रुति वार्धक्याकडे श्रवणेंद्रिय, जरा मार्जारिका मुढे यौवना तथोद्धता । कलियुगाकडे ऋग्वेदादि. स्मृति वार्धक्याकडे स्मरणशाक्ति परमुल्लासमायाति शरीरामिपवर्धिनी ॥२१॥ कलियुगाकडे मनुस्मृति आदि. द्विज = वार्धक्याकडे दात (ते दोनदा जन्मतात.) कलियुगाकडे ब्राह्मण (हेहि जन्माने व मुंजीने इन्द्रवञ्चा असे दोनदा जन्मतात ) गो = वार्धक्याकडे जानेंद्रिय; (फलि ही मांजरी वार्द्धक धीट खास युगाकडे गायः) श्रुति शिथिल झाली, स्मृति नष्ट झाली, गति भक्षोनिया यौवन उंदरास ॥ अडखळून पडू लागली-कलियुगात माणसाची गति कुपथ धरू खाऊन वाढे तनु आमिषास लागली. वार्धक्यात दांत गळले. कलियुगात ब्राह्मणाचे महत्त्व आनंद मोठा तिचिया जिवास ॥ २१ ॥ गेले. वार्धक्यात ज्ञानेंद्रियाच्या उचित किया लुस झाल्या. कलि- सुगात गोपालन, गोवर्धन या बाबतींतल्या उचित क्रिया कुणी गद्यार्थ-वाक्यरूपी माजरी यौवनरूपी उदराठ (पहिल्या करीत नाही. अशा त-हेनें वार्धक्य हे कलियुगाची कितीतरी J धडाण्यास ) गट्ट करून मग सर्व देहाचेच मास ( सावकाशीनें) साम्ये दाखविते! सात सात चरत वाढते आणि याने तिच्या जिवाला परमा- नद होत असतो। मार्या वदनं दशननिहीन, वाचो न परिस्फुटा, गता शक्तिः । उपजाति अव्यक्तेन्द्रियशक्ति. पुनरपि बाल्य कृत जरया ॥ १९॥ भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्तास्तपो न तप्तं वयमेव तप्ता । मायाँ कालो न यातो वयमेव यातास्तृष्णा न जीर्णा वयमेव मुख दतहीन, पाणी अस्फुट, बलही गळोनिया गेलें। जीर्णाः ।। २२ ॥ इंद्रियशक्किन दिसतीवाल्यचि दुसरेंजरेतुनी आले॥१९ गद्यार्य- (वरच्या श्लोकात वार्धक्याचें कलियुगाशी साम्य शार्दूलविक्रीडित दाखविलें; आता त्याचे बाल्याशी साम्य Old age is second Childhood या म्हणीप्रमाणे.) तोंडात दात नसणे, बोलणे | आम्ही भोग न भोगतांच वनलों भोक्तव्य त्यांचे स्वयें अस्पष्ट असणे, दुर्बल असणे, इद्रियाच्या शक्ति दिसून न पडणे केलें ना तप; ताप मात्र अमुच्या आतां कपाळास ये ॥ इतक्या गोष्टींमुळे, वार्धक्य हैं, जणु पुनः वास्य आल्यासारखेच | गेला फाल न; मात्र पूर्ण झिजुनी आम्हीच गेलों सदा चाटते. झाली जीर्ण तृपान,जीर्ण परि होआम्हीच हे सर्वदा ।। २२ मार्या गयार्थ-आम्ही भोग भोगले नाहीत, तर आम्हीच मोगा- दन्ता विश्वयदन्ता केशा काशप्रसूनसकाशा । कडून भोगले गेला, त्याचे भक्ष्य झारों, हेच म्हणणे जास्त युक्त होय! आम्ही तप केले नाही, पण भाम्हीच तापविले नयनं तमसामयन तथापि चित्त धनाड्गनायतम् ॥२०॥ मात्र गेलो. काल गेला नाही, (आम्ही दिवस धासविले भार्या नाहीत ) तर, आम्हीच मारमुखी) गेलो; तृष्णा जीर्ण हलती दांत मुळातुनि, फाशफुलासमचि केश गुजरी (कमी) झाली नाही, तर, आम्हीच जीर्ण (म्हातारे) नेत्रहि अघजहाले, चित्तजडे धन निकामिनीत तरी २०Jहालो.! ...

·(प्रकरण ४२ ) वार्द्धक्यात पश्चात्ताप . शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ- (वृद्धाचा पश्चात्ताप. old age is a regreti) वादपटु लोकाना जिंकून घेईल अशी, सुशास भूषणभूत अशी सा बाला, वयमप्रगल्भमनस' सा स्त्री, वय कातराः विद्या मी (विद्यार्थी दशेत) अभ्यासली नाही! (भर तारु- सा पीनोन्नतिमत्पयोधरयुग धत्ते, सखेदा वयम् ॥ ग्यात) सनाने मत्तहत्ती मारून, स्वताच्या शौर्याची कीर्ति, साऽऽक्रान्ता जघनस्थलेन गुरुणा, गन्तु न शका वयं स्वर्गात पोचविली नाही! कान्तेच्या पलवकोमल अधरातले दोषैरन्यजनाश्रयैरपटवो जाता स्म इत्यद्भुतम् ॥ २३ ॥ अमृत चादण्यात बसून प्राशिलें नाहीं। उजाड घरात दिवा व्यर्थ (जळून) जावा तसे माझे तारुण्य निघून गेलें ! शार्दूलविक्रीडित उपजाति ती याला परिमीच पोरकट हा!नी स्त्री, नि मी भेकड! पीनोत्तुग तिला कुचद्वय ! परी माझ्या उरी जोखड! | पाणौ गृहीताऽपि पुरस्कृताऽपि स्नेहेन नित्यं परिपालिताऽपि तीतें पुष्ट नितंवभार ! फिरण्या मातेच शक्ती नसे! परोपकाराय भवेदवश्य वृद्धस्य भार्या करदीपिकेव ॥२५॥ दोषांचे दुसन्यांचिया फळ मला आश्चर्य है उपजाति करं नसे ? ॥ २३ ॥ घेऊन हाती -पुढतीं धरून स्नेहें तयां संतत वाढवून ॥ गद्यार्थ--(वृद्धाचें मदमत्त तरुणीशी लग्न झाल्यावरच्या | परोपकारार्थ सदैव दोन्ही । हातांतला दीप नि त्याच्या दशेचे, किंवा व्यग्यार्थाने एखाद्या तरुणाची त्याच्या वृद्धपत्नी ॥२५॥ प्रियेच्या अप्राप्तीने झालेल्या अवस्थेचे हे वर्णन असू शकेल, थोड्या फरकाने दोन्हीकडे लवून बघावे.) याला ती आहे किंवा प्रेम.) हातात घेऊन, पुढे धरलेला व तेलाने सतत ज्याचे गद्यार्थ-- (सर्व वर्णन दोन्हीकडे लागू होते.) (स्नेह = तेल (तेव्हा वास्तविक पोरका ती असायी, पण, प्रत्यक्षात) आम्ही पोषण केलें, असा दिवा स्वताला, प्रकाश देऊन उपयोगी पडत पोरकटासारखे वागत आहों । ती स्त्री आहे (म्हणून ती मित्री नाही- दुसऱ्याला उपयोगी पडतो (पूर्वी, पणतीसारसे असावी, पण प्रत्यक्षात) आम्ही गलितधैर्य झालो आहाँ तिला पुष्ट उच स्तन आहेत, (तेव्हा तिला जड वाटावें, पण प्रत्यक्षात)/ दिवे, हातात घेऊन पुढे धरले, तरी त्याची जया साली पुढे पाऊल राकण्याच्या जागी पडून, आपले पाऊल अधारात उरावर जोखड असल्यासारखे आम्हालाच वाटत आहे ! तिलपडत असे लोकाना मात्र रस्ता दिसे.) त्याप्रमाणे अगदी तळ- पुष्ट नितबभार (त्यामुळे तिला चालणे कठीण व्हावे, पण हातावरच्या फोडाप्रमाणे वागवली, सतत पुढ धरी (तिला महत्त्व प्रत्यक्षात) आम्हीच चालू किंवा जाऊ शकत नाही! तेव्हा देत गेलें ) प्रेमाने सतत वाढविली तरी वृद्धाची (तरुण) पत्नी ही दुसऱ्याच्या दोषाचे फळ आम्हाला भोगावे लागावें हैं केवढे त्याच्या कामाची नव्हे. ती परोपकारच करणार (म्हणजे इतरा च्याच कामना अवश्य पूर्ण करणार !) शार्दूलविक्रीडित अनुष्टुभ नाम्यस्ता भुवि वादिवृन्ददमनी विद्या विनीतोचिता नोपभोक्तु न च त्यक्तु शमोति विषयान् जरी खजानैः करिकुम्भपीठदलनैनीत न नाक यशः॥ अस्थि निर्दशन श्वेर जिया लेदि केरलम् ॥२६॥ कान्ताकोमलपल्लाधररस पीतो न चन्द्रोदये अनुष्टुभ तारुण्य गतमेव निष्फलमहो शून्यालये दीपवत्॥२४॥ भोगू टाकू शकेना जो युद्ध त्या विषयां जरी। शार्दूलविक्रीडित अदंत ध्या जसा हाडे जिभेने चाटतो परी ॥२६॥ जिंकी बादप्तांस, भूपण अशी विद्या न अभ्यासिली गद्यार्थ- जरी (ग्रामस्त = वृद्ध) हा, विषयांना मोगूहि खहें मारनि हस्ति, कीर्ति मम ती स्थान या धाडली शकत नाही किंवा याहि शस्त नाही, तरी, दात नगदेला कुत्रा कान्तेच्या अधयंतली मधु सुधा ज्योत्स्नेत न प्राशिली च्याप्रमाणे जिभेने हाडे चाटीत यसतो, तण, (जुसत्या कल्पनेनें गोलें यौवन हे उजाइ धरिच्या सुव्यर्थ दीपरापरी २४ विषयांचा मिटक्या मारीत उपमोग घेतो.) अद्भुत!

·प्रकरण ४३ चें
स्वभाव.
भसतात
मनुष्टुभ्
भार्या
यो हि यस्य स्वभावोऽस्ति स नित्यं दुरतिक्रमः । रक्तत्वं कमलानां सत्पुरुषाणां परोपकारित्वम् ।
श्वा यदि क्रियते राजा स किं नाश्नात्युपानहम् ! ॥ १ ॥
असतां च निर्दयत्वं स्वभावसिद्ध त्रिषु त्रितयम् ॥ ३॥
भायां
ज्याचा स्वभाव जो, त्यात टाकणे नित्य दुष्कर।
कमलांत ताम्रपण तें सुजनीं तैसा परोपकारगुण ।
राजा केले जरी श्याना तें कां खाई न खेटर ? ॥१॥ दुष्टांतहि निर्दयपण स्वभावसिद्धचितिघांत हे तीन ॥३॥
गद्यार्थ- ज्याचा जो स्वभावच असतो, तो सोडणे, त्याला
गधार्थ- कमलांतली लाली, मजनातला परोपकारगुण;
कधी जमणार नाही. कुत्र्याला राजपदावर बसविले तरी तें
दुर्जनांतलें दुष्टपण ... हे तीन या तिघात स्वभावसिद्धच
काय खेटरें चावून खाण्याचे सोडणार आहे ?
शार्दूलविक्रीडित
शाईल विक्रीडित
व्याघ्रः सेवति काननं सुगहनं, सिंहो गुहां सेवते
काकः पावने रतिं न कुरुते हसोन कूपोदके
हंस. सेवति पमिनी विकसितां गृधः श्मशानस्थलीम् ।।
मूर्खः पण्डितसङ्गमे न रमते दासो न सिंहासने ॥
साधुः सेवति साधुमेव सततं नीचोऽपि नीच जनं
कुस्त्री सजनसङ्गमे न रमते नीचं जन सेवते
या यस्य प्रकृतिः स्वभावजनिता केनापि न त्यज्यते ॥५॥
या यस्य प्रकृतिः स्वभावजनिता केनापि न त्यज्यते ॥२॥
शार्दूलविक्रीडित
शार्दूलविक्रीदित
रहे दाट वनांत वाघ, नि गुहेमध्येच रहे हरि
काका पद्मवनी रुची न रमतो या हंस कूपांत न पनी हंस बसे प्रफुल वसतो गृध स्मशानान्तरी ।
मूर्खा पंडितसंगतीहि न रुचे, दासा न सिंहासन । साधूसंगति साधु नित्य बसतो नीचासवें नीच तो
नीच स्त्री सुजनांमधे न रमतां नीचा जना सेविते जी ज्याची प्रकृति स्वभावगुणशी, कोणी न तो
जन्मापासुन जो स्वभावच, न त्या, कोणी कधी
टाकितो॥४॥
गद्यार्थ
-वाघ घनदाट अरण्यांतच राहाययाचा; सिंह गुहें-
गद्यार्थ- कमलवनांत राहणे कावळ्याला आवडत नाही, तर बसावयाचा फुललेल्या कमलाच हंसाची यसति गिधार
हंसाला विहिरीच्या पाण्यात करमत नाही; मूसीला पंडितमैत्री | मनांतच असावयाचें; साधू हे साधूचीच संगत नेहमी धर-
रुचत नाही. दासाला सिंहासनावर बरे वाटत नाही. हलकट तात; नीच नीचासंगतीच मैत्री करावयाचे; स्वभावानेच ज्याची
वैरिणी सुजनान न रमतां नीच जनाशीच संग फरते; ज्याचा | जशी प्रति बनलेली असते ती तो कधीच मोई शकत नाही.
जो जन्मजात स्वमायच, तो कोणीहि सोडीत नाही.
...(सेव् धातु परस्मैपदी मा १)
.
सोडितें ॥२॥

·(प्रकरण ४३३) स्वभाव सुटणे कठीण ३६७ मनुष्टम् गद्यार्थ-पाण्याचे पृष्ठभागावर सोडलेलें तेल, दुष्टाला सांगि- नमस्कारप्रियः सूर्यों जलधाराप्रियः शिवः । तलेले गुपित, सत्पात्री केलेलें दान, सुश शिष्याला शिकविलेले अलङ्कारप्रियो विष्णुर्ब्राह्मणो भोजनप्रियः ॥५॥ शास्त्र; ही मूळ कितीहि अल्प असली तरी त्यांच्या अंगभूत स्वभावधर्माला अनुसरून विस्तार पावतात. वसंततिलका शिखरिणी होई सदैव नमन प्रिय भास्कराला धाराभिषेक असतो प्रिय शंकराला, भवत्या हि व्रात्याधमपतितपाखण्डपरिषत् वस्त्रे विभूपण असे प्रिय त्या हरीला परित्राणस्नेहः श्वथायितुमशक्यः खलु यथा ॥ मिष्टान्न भोजन असे प्रिय ब्राह्मणाला॥५॥ ममाप्येवं प्रेमा दुरितनिवहेवम्ब जगति गद्यार्थ-सूर्याला नमस्कार प्रिय असतात, पाण्याचा अभि. स्वभावोऽयं सर्वैरपि खलु यतो दुष्परिहरः ॥७॥ षेक शंकराला प्रिय असतो; विष्णूला अलकार प्रिय असतात; शिखरिणी राह्मणाला भोजन प्रिय असते. असंस्कारी-पापी-अधम-खल उद्धारकरणी धनुष्टम् जसा तूतेही ना प्रणय सुटणे शक्य जननी ॥ जले तैलं, खले गुह्यं पात्रे दानं मनागपि । तसा पापांचाही प्रणय मज सोडीच फधि ना! स्वभावा सोडाचे अति कठिण हे सर्वहि जनां ॥७॥ प्राशे शास्त्रं स्वयं याति विस्तारं वस्तुशक्तितः॥६॥ गद्यार्थ -( जगन्नाथ, गगेस उद्देशून-) हे गगामाते ! शालविक्रीदित अरास्कारी अधम, पापी, पाखडी अशा सर्वांच्या उद्धाराच्या पाण्याचे वर तैलबिंदु: कथिले या गुप्त दुष्टाप्रति कामी, तुला में प्रेम आहे, ते शिथिल करणे, जसे तुला शक्य सत्पात्राप्रति दान, शास्त्र शिकवू में सुज्ञ शिप्याप्रति ॥ नाही, तद्वतच, पापें करण्याविषयींचे माझे प्रेमसुद्धा सुटणे शक्य ही सारी अति अल्प अल्प असुनी विस्तार की पावती नाही. (तुझा तो स्वभाव; माझा हा स्वगाव.) कारण ज्याचा वृद्धीची जणु अगभूतचि तयां नैसर्गिकी शक्ति ती॥६॥ जो स्वभाव, तो सोडणे सर्वच माणसाना मोठे कठिण जाते. ...

·(प्रकरण ४१३) अमिसारिका ... शार्दूलविक्रीडित शार्दूलविक्रीडित मुक्तं मौक्तिमदाम हेमरलयश्रेणी समुत्सारिता केले नपुर गप्प मी स्वचरणी, अन् मेखला बांधिली वासो नीलमुरीकृतं , नियमितो मञ्जीरकोलाहलः ॥ होती गर्जत फार जी, निडुकली भृत्यां जधी लागली। कां रे कोपसि ? जो न मी निघतसें, दैवें जणूं प्रेरितां गच्छन्त्यास्तव साहस न सहते तन्यङ्गि संगोपनं काश्मीरीकुचगौर चंद्र उदया चांडाळ आला तदा! ५ धम्मिलच्युतमल्लिकापरिमलप्रौढो निशीथानिल:१४॥ गद्यार्थ-(सकेतस्थळी आपली वाट पाहणान्या वल्लभाला अभिसारिका, येण्यास उशीर होण्याचे कारण सागते --) मी शार्दूलविक्रीडित पायातले पैंजण गप्प केले, मेसलेचे मणि फार वाजत होते मुक्ताहार तशी सुवर्णरलये काढून तूं टाकिली त्याना नीट बाधले, नोकराना किंचित झोप लागण्याची बाट केले नूपुर मूक आणि वसने तूं नेसली ही निळीं। पहावी लागली. इतके उरकून मी जो निवतें न निघतें तो काश्मीरी जाण्याच्या तव साहसासह तुझे यत्ने असें गोपन स्त्रीच्या स्तनाइतका गोर तो (चाडाल) चद्र, दुर्दैवाने सागितल्या- वेणीपुष्पसुगंधचोर गमते नैशानिला सह्य न ॥४॥ सारसा, उदयास आला. (त्यामुळे लपतछपत यायला फार वेळ लागला!) मग माझ्यावर का बरें रागावतोस? गद्यार्थ-हे अभिसारिके ! कुणाला सुगावा लागू नये, म्हणून, तू आपला मोत्याचा हार, व सुवर्ण वलये, ककणे, वैतालीय वगैरे काढून ठेवलींस; पायातल्या नूपुराना (वरून वस्त्राचे रजनीतिमिरारगुण्ठिते पुरमागें घनशब्दविक्लया । पट्टे बाधून) तू गप्प केलेंस आणि ( दिसू नये म्हणून अधारा- च्या समान) निळ्या रंगाची वस्त्रे तू नेसलीस. (हे सर्व सरें) वसतिं प्रिय ! कामिना प्रियास्त्वदृते प्रापयितु क ईश्वरः ! ६ परतु तुझ्या वेणींतून गळलेल्या मल्लिकापुष्पामुळे सुगंधित साकी झालेल्या या रात्रीच्या वायूला, तुझे हे साहस व यत्नानी तू चालविलेले हे गोपन सहन होत नाही. (तो चहाडी करून, आकाशीच्या मेघगर्जना ऐकुनि ज्या भयभीत ।। अधाराने गुरफटलेल्या रात्री पुरमार्गात जगाला तुझै अस्तित्व सागत आहे.) ... कामिनीस त्या, निजप्रियांच्या दूरस्थहि वसतीस तुजविण मदना ! अन्य कोण रेसमर्थ पोचविण्यास? কৰিঞ্জীনি गद्यार्थ—(कुमारसमवातील, मदनदहनानतर रतिविलाप) रानी अंधाराने गुरफालेल्या नगरमार्गातून, मेघगर्जनांमुळे भय- कृत्या नूपुरमूकता चरणयोः संयम्य नीवीमणी- भीत झालेल्या अभिसारिकाना त्याच्या त्याच्या वलमाच्या नुद्दामध्वनिपण्डितान्परिजने किञ्चिच्च निद्रायति ।। वसतीपर्यंत सुखरूप पोचविण्यास (व तितकें धाडस त्याना कस्मात्कुप्यसि! यावदस्मि चलिता तावद्विधिप्रेरितः देण्यास) है प्रिय मदना ! तुझ्यावाचून दुसरे कोण समर्ष काश्मीरीकुचकुम्भविभ्रमधर. शीतांशुरभ्युद्गतः ॥५॥ आहे ? (श्लोक १ पहा.)

·प्रकरण ४५ वें बाराङ्गना या- उपजाति भादौ वेश्या पुनर्दासी पवादवति कुट्टिनी। समुद्रवीचीव चलस्वभावाः सन्ध्याभलेखेव मुहूर्तरागाः । सर्वोपायपरिक्षीणा वृद्धा नारी पतिव्रता ॥१॥ वेश्या कृतार्या. पुरुष निरर्थ निष्पीडितालककवत्यजन्तिा॥ मनुष्टुम् पसंततिरका माधीं वेश्या पुढे दासी, होतते मग कुंटिणी। ज्यांचे स्वभाव चल अधिपरी तरंगी पतिव्रता बने वृद्धर सर्वोपायवि गुंटुनी ॥१॥ संध्यानभासम मनें क्षणमान रंगी।" गद्यार्य-प्रथम वेश्या, मग दासी, मग कुटीण; आणि वेश्या धना मिळवुनी, पुरपा निरर्थ पैकी काही करता येण्याचे उपाय सपण्याइतकी, वेश्या म्हातारी घेतां पिळून अळित्यापरि फेकतात ॥४॥ झाली, की, मग स्वताला पवित्रता म्हणवते! गद्यार्थ-समुद्राच्या लाटाइतके चचल ज्याचे स्वभाव; सध्याकाळाच्या मेघावरील रगाइतके प्याचे प्रेम क्षगजीवी अनुष्टुम् (नुसते दाखविण्यापुरतेच.) अशा वेश्या या कृतार्य झाल्या वेश्याऽसौ मदनज्वाला रूपेन्धनसमेधिता। म्हणजे पैसे मिळविण्याचे कार्य साधलें, की, (त्याच्यापायी कामिभिर्यत्र हूयन्ते यौवनानि धनानि च ॥२॥ सपत्ति गमावून) काटक झालेल्या पुरुषास, अर्क, रग, पिळून घेतलेल्या अळित्याप्रमाणे फेकून देतात. अनुष्टुम् वेश्या ही मनज्वाला, भड़के रूप सर्पणे। वसंततिलका कामी त्यांत बळी देती आरोग्य-धन-यौवने ॥२॥ एता हसन्ति च रुदन्ति च कार्यहतो- गद्यार्य-सौंदर्यरूपी सर्पण घालून पेटविलेली, मनज्वाला विश्वासयन्ति च परं न च विश्वसन्ति ।। म्हणजे वेश्या ! कामी हे या ज्याळेत आपलें तारुण्य भागि तस्मान्नरेण कुलशीलवता सदैव धन होमीत असतात. वेश्या श्मशानघटिका इव वर्जनीयाः॥५॥ अनुष्टुभ् वसततिलका सद्भागो नास्ति वेश्याना स्थिरता नास्ति सम्पदाम् । कार्यार्थ ज्या हंसुनि दाविति या रडून विवेको नास्ति मूर्खाणां विनाशो नास्ति कर्मणाम् ॥३॥ विश्वास घेति तुमचा, परि ठेविती न ॥ वेश्यांस यास्तव नरें कुलशीलवान मनुष्टुभ घायें स्मशानघटिकेपरि हो त्यजून ॥५॥ नसे सद्भाव वेश्यांत वेभवा स्थिरता नसे। गधार्थ-ज्या वेश्या स्वार्य गधण्यासाठी हसण्याचे सोंग नसे विवेक मूखांना कर्माना नामही नसे ॥३॥ करतील; रडुन दाखवितील; स्वतःवर विश्वास ठेवायला लावतील; गधार्थ-वेश्यात कधी सद्भावना असत नाहीं; वैमवात, पण स्वतः कोणावरच विश्वास ठेवणार नाहीत; त्या वेश्या, की स्थिरता दिसत नाही; मूखौत कधी विवेक आढळत नाही; कुलशीलवान माणसाने, स्मशानातल्या मडक्याप्रमाणे, (पाय काँचा कधी नाच होत नाही. मुदा लागू न देता यनों तशा) टाळाव्या. ...

·(प्रकरण १५ वें ) वेश्यानिंदा ३७१ इन्द्रवज्रा शालविक्रीडित कुर्वन्ति तावत्प्रथम प्रियाणि यापन जानन्ति नर प्रसक्तम्। जन्मान्धास, रड्यास, खेडवळाश, अत्यंत जीर्णासही ज्ञात्वा च त मन्मथपाशबद्ध प्रस्तामिष मीनमित्रोदरन्ति॥६॥ जन्माने हलक्यास, रक्तपिति ज्या देहास ऐश्यासही ॥ वित्ताल्पास्तव देह सुंदर विकी, त्या नीच वेश्येप्रति- वसंततिलका छाटी जी सुविवेककल्पलतिका- ठेवी कुणी का रति ? ॥८॥ आधी सदैव गणिका प्रिय वागतात जो जणिती न, नर, की, पुरता प्रसक्त। गद्यार्थ-(येणारे गिन्हाइक,) जन्माने आधळा असो, रख्या असोजर्जर जख्स थेरडा असो, गावढळ असो, हलक्या कुळांतला खात्री पटून नर मन्मथपाशबद्ध असो, घाणेरडे रोग, रक्तपिती वगैरे झालेला असो, (त्यात कसलेहि मासा गळी अडकल्यापरि ओढितात ॥६॥ वावयं न मानता) त्याला आपला सुदर देह, अल्पशा | पैशाच्या लालचीने देणाऱ्या, सुविवेकाच्या कल्पलतेला छाटून गद्यार्थ--- जोवर, पुरुष, आपल्यावर पुरता मोहित झाल्याची टाकणाऱ्या, वेश्येवर कोण प्रेम करू शकेल ? खानी, त्यांना वाटत नाही, तोवर, प्रथम, वेश्या अतिशय गोड मिय वाटेल, अशा वागतात. पण, हे सावज मदनाच्या भार्या जाळ्यात पुरतें अडकल्याविषयी निश्चिती झाली, की, गळाला लागलेल्या माशाप्रमाणे, त्याला (निर्दयपणे) ओढतात. उपभुक्तखदिरवीटीजनिताधररक्तरङ्गमङ्गभयात् । पितरि मृतेऽपि हि वेश्या रोदिति "हातात तातेति ॥९॥ ते ओष्ठव्य, मार्या दूरस्था. पर्वता रम्या वेश्या च मुखमण्डने। युद्धस्य वार्ता रम्या च त्रीणि रम्याणि दूरतः ॥७॥ आला कातविड्याने तो न झडो रग ओलिंचा म्हणुनी मृतहि पित्यास्तव रडते वेश्या "हे तात! तात रे" पसंततिलका म्हणुनी ॥१॥ होती दुरून गिरि दुर्गम साजिरे ते गयार्थ- सालेल्या कात व विड्याने ओठाला आलेला रग वेश्या मुखास सजवूनचि रम्य होते ॥ कमी न व्हावा, म्हणून, वेश्या, बाप मेला, तरी त्याचा शोक युद्धांतली भयद रम्य असे कथा ती करताना, तातो तात" म्हणून रडते ! (तात यात सर्व या तीन वस्तु दुरनीच सुरम्य होती॥७॥ उच्चार दतन्य म्हणजे केवळ जीम दाताला लावून होतो. पण त्या ऐवजी, "बाबा बाबा" हे शब्द उच्चारल्यास, गद्यार्थ-या तीन वस्तु दुरूनच रम्य (साबडखुबड म्हणजे, ओठगला ओट लागूनच उच्चारणे शक्य, व, त्यामुळे दुर्गम ) पर्वत, ( मुळात कुरूप असूनहि ) तोड रगविलेली वेश्या, ओगचा रंग थोडातरी कमी होणारन! ओठाचा रग म्हणजे आणि (भयकर अस्ताहि )युध्दाच्या वार्ता. वेश्येचें जीवन ! तेव्हां बाप मेरा तरी चेहेत्तर, पण ओठाचा रग जाऊन चालणार नाही! त्यासाठी प्रेमाचा "बाबा बाबा शार्दूलविकौदित शुद्ध न काढतां, मुद्दाम दूरचा "सात तात" शब्द उच्चारते, इतकी वेश्या निघृण, हैं सागण्याचा हेतु !) जात्यन्धाय च दुर्मुखाय च जराजीर्णाखिलाङ्गाय च प्रामीणाय च दुष्कुलाय च गलत्कुष्ठाभिभूताय च ॥ मायाँ यच्छन्तीषु मनोहर निजवपुर्लक्ष्मीलवयध्दया वर्णनदयित कश्चिद्धनदयितो दानर्मदायितोऽन्यः। पण्यत्रीषु विवेककल्पलतिकाशस्त्रीषु रज्येत फ! ॥ ८॥ रक्षादयितवान्यो वेश्याना नर्मदयितोऽन्यः ॥ १० ॥ , ...

·३७२ - n संस्कृत-मराठी-मुमाषित-कोश, खंड २ उपजाति गद्यार्थ-स्वैरिणी स्त्रीच्या शेळ्यांना पत्र किंवा कुमुद यापैकी पर्णावया पक, धनार्थ अन्य पश्यावीच उपमा देणे योग्य ठरत नाही. (कारण पन सूर्यो- वेश्यांस, दाने करण्यास अन्य ।। दयविकासी, कुमुद चन्द्रोदयविकासी.) पण स्वैरिणीची कृष्णकृत्य असे पती अन्यचि रक्षणाला केवळ अंधारातच व्हावयाची व त्यांना सूर्यप्रकाश काय चंद- थट्टा करायास कुणी निराळा!॥१०॥ प्रकाश काय दोन्हींचे वावडेंच. त्यामुळे स्वैरिणीनेनाचा विकास, केवळ अंधारांतच होतो; हे कमलांत व त्यात अंतर आहे. (मात्र गद्यार्थ-(वेश्याना क्तिी नवरे असतात याची गणना मूळ संस्कृत कवीने हे सांगत असतानाच स्वैरिणीनयनांना पकज कोण करणार? पण त्यातील ठळक ठळक असे-) कागदो- | म्हटले आहे हा फेवढा वदतोव्याधात!) पत्री स्वतःचे वर्णन करण्यासाठी, एक नवरा! पैसे उकळण्या- साठी, दुसराच नवरा ! दान देण्यासाठी, म्हणजे, दान देण्यास शार्दूलविक्रीडित ज्याच्याकडून पैसे काढावयाचे, असें म्हणा; किंवा, ज्याच्या नांपाने, दान ती करते तो म्हणा, आणखी कोणीतरी एक वाप्यो नाति विचक्षणो द्विजवरो, मूर्योऽपि वर्णाधम नवरा! रक्षण करणारा म्हणून (कोणीतरी आडदांड) एक | पुष्य नाम्यति वायसोऽपि हि लता या नामिता बर्हिणा ।। नवरा! 'नवरा नवरा म्हणून, या विनोद करावयाला, ब्रह्माक्षत्रविशस्तरन्ति च यया नावा तयैवेतरे म्हणून, निराळाच एक नवरा! ... त्वं वापीव, लतेव, नौरिव! जनं वेश्याऽसि सर्व भज ॥१३॥ वसंततिलका सुमंदारमाला लज्जावशावनतमन्यरदृष्टिपातं यैश्चम्धितं कुलवधूवदनारविन्दम् ॥ विहीरीत ज्या सुज्ञ तो विप्र नाहे तेषामनेकपुरुषप्रणिताधरेषु तिथे हीनयी असा मूर्खही॥ सकिः कथं भवति वेशवधूमुखेषु ॥ ११॥ मयूरे प्रफुल्ला लता यांकवीली मायो चढोनी तिला वाकवी काकही ।। लाजेने नमुनि हळू, नेई जी नम्र द्दष्टि, पायाशीं। तरे ब्रह्मवैश्यासवें क्षत्र नौके ऐश्या कुलस्त्रियेच्या जे नर चुंविति मुखाविंदासी ॥ तुनी त्याच नात चाण्डाळही। स्यांना वेशवधूच्या, चुंबुवुनी अनेक पुरुषांनी लता, नाव, चापी, तिन्ही तूंच वेश्ये ! उसलेल्या अधरांप्रति गोडीवाटेल अल्पही कुटुनी? ११ कुणालाहि सोडू नको तूं महीं ॥१३॥ गद्यार्थ- लाजेनें, हळूच, नम्रपणे बांकून, पायाकडे दृष्टि नेणान्या, कुलकन्येचे मुसकमल, ज्यानी चुबिलें, त्यांना, ध्याना गद्यार्थ- ज्या विहिरीत, सुश ब्राह्मण स्नान करतो, त्याच भनेक पुरुषानी चुंबून चुवून ओठावर मण केलेले आहेत, विहिरीत हलक्या वर्णाचा मूर्खहि बुड्या मारतो! ज्या प्रफुल्ल अशा, वारागनेच्या मुसाची, गोडी कशी वाटेल ? | वेरीवर बसून, मोर तिला वारवितो, त्याच वेलीवर कावळाहि चढतो व तिला वाकवितो! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य ज्या नीत चढून नदी वगैरे ओलाडतात, तिच्यांतच चढून, इतर (चाडाल नाम्बुजैन कुमुदैरुपमेयं स्वैरिणीनयनपङ्कजयुग्मम् ॥ वगैरेहि) जातात. वेश्ये! तू विहीर, लता, नौका सर्व एक- नोदये दिनकरस्य न वेन्दो केवलं तमसि यस्य निकासः१२वित आहेस ! उगात कुणालाहि त् धगळू नको! । वंशस्थ पद्म या कुमुद हे उपमान न पर्वता नलिनी प्ररोहति न गर्दभा वाजिधुरं वहन्ति च ॥ स्वैरिणीनयनयोग्य असे न । सूर्यचंद्र उदयीं न तयांस यवाः प्रकीर्णा न भवन्ति शालयो न वेशमाता: ये फेवळ तमांत विकास ॥१२ ।। शुचयस्तयाङ्गनाः ॥१४॥ , ... स्वागता र स्वागता 1- 7 .

·(प्रकरण ४६ धे) फुटुबीय नाती- ३७३ उपजाति गद्यार्थ-डोंगराच्या शिसरांवर कमले कधी वाढत नाहीत शिरी गिरींच्या कमलेन वाढती गादवे कधी घोड्याचें जू मानेवर घेत नाहीत जव पेरून कधी न गाढवे अश्वधुरेस वाहतीं ॥ तादूळ उगवत नाही तसेच (काहीहि उपाय केल्याने ) वेश्या येती न साळी जवधान्य पेरुन पवित्र होत नाहीत होतात वेश्याहि कधी पवित्र न ॥१५॥ प्रकरण ४६ वें कुटुंबीय मंडळी-आदर्श नाती; अपत्य-पुत्र--कन्या-कन्यापितृत्व-जामात- मातृभक्त पुत्र -आदर्श दीर-पितृभक्त पुत्र-आदर्श पत्नी-पतित्रता सावित्री, सीता,-कुलस्त्री-तिच्या वर्तनमर्यादा दोन बायकाचा दादला-स्त्री-पुरुष वैशिष्टये-पतिपत्नी-आदर्श बंधु भरत व लक्ष्मण-माता -पंचकन्या मनुष्टुभ शादूलविक्रीडित अन्त करणवस्त्रस्य दम्पत्यो स्नेहसश्रयात् । आनदाश्रुच मूर्त! अतरि सुधा की प्रीतिरत्नापरी आनन्दप्रन्थिरेकोऽयमपत्यमिति कथ्यते ॥१॥ जाणों मन्मथवृक्षपुष्प रतिच्या चाटे प्रसादापरी ॥ साकी खुटी, चित्तगज प्रमत्त, विषयारण्यी भ्रमे, त्याप्रत पुण्ये सतिसार लाभत असे युग्मास लोकीं सुत ॥२॥ हृदयरूप वस्त्रास, दपतीस्नेहचि जी वाधितसे। आनदाची गाठ, तियेला अपत्य ह नाम असे ॥१॥ गद्यार्थ- (विवाहित युगलाना झालेला) पुन, म्हणजे, मूर्ति मत आनदाश्रु! हृदयाला आतून लावलेला अमृताचा लेप प्रीतीच गधार्थ- दपतीच्या प्रेमामुळ, हृदयरूपी वस्त्राची आनद रन मदनरुला आलेले पुष्प ! रतिदेवतेचा प्रसाद विषयरूपी स्वरूप जी गाठ बाधली जाते, तिला अपत्य हे नाव आहे ... अरण्यामध्ये (धुदीत) भ्रमणान्या, हृदयरूपी हत्तीला, (याधून, नियत्रणात ठेवण्यासाठी खुटीचा सेसाराचें सार! मग पुत्र मोठ्या पुण्ययोगाने दपतीस मिळत असतो। आनन्दसुतिरामनो नयनयोरन्त सुधाभ्यञ्जन मनुष्टुम् प्रस्तार प्रणयस्य मन्मयतरों पुष्प प्रसादो रते ॥ आलान हृदयद्विपस्य विषयारण्येषु सञ्चारिणो इद तस्नेहसम्स्य सममाढ्यदरिद्रयो । दम्पत्योरिह लभ्यते सुकृतत ससारसार सुत ॥२॥ अचन्दनमनौशीर हृदयस्यानुलेपनम् ॥ ३॥ शादूलविक्रीडित ·" ... यशस्थ ३७४ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ अनुष्टुभ् गद्यार्थ- (कोणालाहि विचाल्न पहाकी)" कानाला गोड सम श्रीश दरिद्यांना प्रेमसर्वस्व हो सुत। काय लागते?" (तर उत्तर येईल)". 'पुनाच्या तोंडचे शब्द. वाळ्या नि चंदनानीण लेप तो हृदयांप्रत ॥३॥ त्याहून मधुर काय ?" "तेच! पुत्राचे बोलणे" (विचारा गद्यार्थ-- श्रीमन असोत, दरिद्री असोत, दोघानाहि समान की)"सर्वांत मधुर काय ते सागा पाहू ?" (तर उत्तर येईल) असे, प्रेमसर्वस्व, म्हणजे पुत्र. वाळा किंवा चदन याविरहित, "पुन्हा तेच. पुत्राचे भाषण; पण ज्ञानाने परिपक्क झालेलें." असा हा हृदयाला शीतलत्व देणारा लेप होय! (इतका सर्वाना पुत्र प्रिय असतो.) आर्या स्वगर्भशुक्तिनिर्भिन्न सुवृत्तसुतमौक्तिकम् । कुम्भ परिमितमम्भः पिबत्यसौ कुम्भसम्भवोऽम्भोधिम् । वंशश्रीतिलकीभूतं मन्दभाग्यस्य दुर्लभम् ॥ ४॥ अतिरिच्यते सुजन्मा कश्चिज्जनकं निजेन चरितेन ॥७॥ आर्या स्वगर्भशुकीमधुनीच जन्मले प्राशी घट परिमित जल सुपुत्र हे मौक्तिक नेटकें भलें । कुळास जे भूपणभूत हे असे कुम्भोद्भव अब्धिही बसे पिउनी। मागें सारी स्वपित्या न मंदभाग्याप्रति लन्ध होतसे ॥४॥ एखादा सुत कधी स्वचरितांनी॥७॥ गद्यार्थ- स्वस्त्रीगमरूपी शिंपल्यात जन्मलेले पुत्ररूपी गोळीबद मोती, कुळवैभवाच्या कपाळी तिलकासारखें योमणारे गधार्थ-- कुम हा मोजकेच पाणी आपल्या पोटात घेऊ -मदभाग्यास दुर्लभ! | शकतो! पण कुम्मापासून जन्मलेल्या (अगस्ति) मुनीनें समुद्रचा समुद्र प्राशन केला! चागल्या कुळात जन्मलेला, मनुष्टुभ् असाच एखादा पुत्र, स्वतःच्या कृत्यानी, आपल्या जनकाला पुन्नानो नरकायस्मात् पितरं त्रायते सुत । मागे टाक्तो. तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः पितृन्य: पाति सर्वतः ॥५॥ अनुष्टुम् अनुष्टुम् एकेनापि सुवृक्षण पुष्पितेन सुगन्धिना। पुन्नाम नरकांतून पित्याला सुत रक्षितो। वासितं तद्वनं सर्व सुपुत्रेण कुलं यथा ॥८॥ म्हणुनी पुत्र त्या नांव; पितरक्षा नित्य तो॥५॥ गद्याय--पुत् नावाच्या नरकापासून, सुत हा पित्याचे रक्षण अनुष्टुभ् करतो, म्हणून पुत्-7 = पुत्र असे नाव मुलाला लावतात; सर्व सुगंधी एकही वृक्ष करी फुलनि गंधित। - बाजूनीच तो पित्याचा रक्षक असतो. साऱ्या राना, फुला जैसा शोभवी चांगला सुत॥८॥ भार्या गद्यार्थ - एसादा चागला सुगधी वृक्ष, जर फुलून आला, तर, तो सारें रान सुगधित करून टाकतो. तद्वतच, एक चागला किं मधुर सुतरचनं मधुरतर किं तदेव सुतरचनम् । मुलगा, सर्व कुलाला, सत्वीर्तिसुगध देतो. मधुरान्मधुरतमं किं श्रुतिपरिपकं तदेव सुतवचनम् ॥ ६॥ वरमेको गुणी पुत्रो, न च मूर्खशतान्यपि । मार्या एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न हि तारागणोऽपि च ।।९।। "पद् मधुर काय"? "सुतवच!" मनुष्टुम् "मधुरतरहि काय ? " "तेच सुतवचन !" “यद काय मधुरतम ते?" घरा एक गुणी पुत्र, न मूर्योचें लटायर । "शाने परिपकतंच सुतरचन" ॥६॥ एक चंद्र तमा माशी न तारागण सुंदर ॥९॥ ...

·(प्रकरण १६ वें) कन्या ही परस्याची ठेव ३७५ गधार्य-मूर्ख पुत्रांचे लटांवरचे लटांवर असण्यापेक्षा, एकच उपजाति का होईना, पण गुणी पुत्र असलेला, अधिक चांगला. एकदा जन्मे सुता हीच महान चिंता चद्र अंधार नष्ट करतो. अनत तान्यांनाहि तें कार्य करता येत "चावी कुणा?" घोर विचार चित्ता॥ नाही. देता, " असे दुःखित कां सुखांत?" वधूपिता या नित फाळजीत ॥१२॥ मनुष्टुभ् गद्यार्थ- जन्मली ती मुलगी (मुलगा नाही) हीच गोष्ट कोऽयः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान् न भक्तिमान् ! । प्रथम बापाला मोठी चिंता उत्पन्न करते! "कोणाला द्यावयाची?" हा दुसरा घोर जिवाला लागतो. एम फरून दिल्यावरहि " ती काणेन चक्षुपा किं वा ! चक्षु-पीडैव केवलम् ॥१०॥ सुखी होत आहे की, दुःखी १" ही काळजी (जन्मभरच !) उपजाति (एकूण काय) मुलीचा बाप होणे महादुःखाला कारण होय ! विद्वान् न, वा भक्तहि जो न झाला जन्मास तो पुत्र कशास आला?॥ अनुष्टुभ् डोळा असावा, चकणा परी, तो कन्या वरयते रूपं माता वित्तं पिता श्रुतम् । डोळ्यासची केवळ दुःख देतो॥१०॥ बान्धवाः कुलमिच्छन्ति मिष्टान्नमितरे जना. ॥१३॥ अनुष्टुभ गद्यार्थ- जो मुलगा विद्वान् किंवा जो भक्तिमान् झाला कन्या रूप धघे, आई संपत्ती, पाप शिक्षण । नाहीं तो जन्मल्याचा उपयोग काय? डोळा असावा पण तो इच्छिती कुल, नात्याचे पकान इतरे जन ॥१३॥ चषणा ! म्हणजे मग डोळ्यानाच दुःस; यापेक्षा अन्य फाय गद्यार्थ- पतीची निवड करताना, मुरुपी, पहुधा, मुख्यत्वे, निष्पन्न होणार? तो सुदर आहे की नाही हे पाहते; जोवई भीमा आहे की नाही, हे आईचे पाहणे असते. बापानी ६टि, तो शिफल मनुष्टुभ् आहे किती, याकडे असते. नातेवाईफाची इच्छा असते, की, किं तया क्रियते घेन्वा या न दोग्ध्री न गर्भिणी । तो चांगल्या कुळाला असावा. य इतरोपी इसीच इच्छा कोऽयों जातेन पुत्रेण यो न विद्वान्न धार्मिकः ॥११॥ असते, की ययेन्छ पकाने झोडायण मिळावी. इंद्रपा भनुष्टुभू अर्थो हि कन्या परकीय एव तामय संप्रेष्य परिगहीत॥ जातो ममायं विशद प्रकामं प्रत्यर्पितन्यास इयान्तरात्मा १५ कशाला गाय ती? जी ना दूध देई, न गर्भिणी ईवयमा धर्मी विद्वान् न जो पुत्र, लाभ तो काय जन्मुनी? ॥११॥ कन्या दुजाची जणु ठेव, तीतें गद्यार्थ-जी दूधहि देत नाही, किंवा गर्भिणीहि होत नाही, मी धाडितां शाज तिच्या पतीतें। त्या गाईचा उपयोग काय? जो विद्वत्ता मिळवीत नाही, किया, माझे जहाले मन सुप्रसन्न धर्माचरणहि करीत नाही, तो पुन जन्मून उपयोग काय? ... ज्याची तया ठेवचि पाठवून ॥१४॥ गधार्थ (शाकुल चौथा अंक. पण्याने शालेला इंद्रयांना दुष्यन्ताकडे धाडल्यानंतर मादलेले उद्गार. चार उत्कृष्ट लोकार्पणी जातेति कन्या महती हि चिन्ता एफ) कन्या ही, मोही हाले तरी, पत्यापित्याकडे दुरान्याने ठेवलेली ठेवच होय ती आज मी तिच्या पतीकडे पाठरित्या- कस्मै प्रदेयेति महान्वितर्कः। मुळे, दुसन्याची ठेव परत पेल्यावर, जरी, हृदयावरील भार दत्ता सुखं यास्यति वा न वेति , हलका होऊन, अंतरात्मा प्रसन्न होतो, तसे मला वाटत भा. कन्यापितृत्वं खलु नाम काटम् ॥ १२ ॥ ... ...

·देऊ पुष्कळ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ शार्दूलविक्रीटित अनुष्ठम् स्वाधीना दयिता सुतावधि सुतोऽ सौ षोडयाव्दापधि मोठा भाऊ, पिता किंवा ज्याने विद्या दिली तुला। कन्या स्यात्करपीडनावधि सुतस्त्री तदशात्वानि ॥ पिता तिघांस मानाचे धर्माचा मार्ग हा भला ॥१६॥ जामाता बहुलार्पितावधि सखा साधुप्रलापारधि गार्थ-धर्म मार्गाने चालत जाणे असल्यास, तू आपला शिष्यो गुह्यनिरूपणावधि परे चैते धनित्वावधि ॥ १५॥ | मोठा भाऊ, पिता, व विद्यादाता गुरु या तिघानाहि पितृतुल्यच आयो मानीत जा. पुत्र न झाले तोवर पत्नी स्वाधीन राहते अपुली। मनुष्टुभ पुन हि आशा पाळिति, सोळा वर्षे वया न जो झाली । उपाध्यायान्दशाचार्य आचार्याणा शत पिता। लग्न न झालें तोवर सत्ता कन्येवरी असे अपुली । सूनहि आझांकित तों,जोंवर यौवनदशान तिज आली सहस्र तु पितॄन्माता गौरवेणातिरिच्यते ॥ १७ ॥ पण, तोवर वागेल जावई नीट। अनुष्टुभ जों गोडगोड बोलूं तोवर मैत्री दिसेल मिनांत ।। जोवर गूढ न शिकवू तोवर शिप्यहि असेल माशेत। दशोपाध्यायासि गुरु पिता गुरुशताहुनी । इतरेजन गोडचितों, जोवर आपण असूच धनवंत १५ सहस्रहि पित्यांहून माता श्रेष्ठचि मन्मनीं ॥१७॥ गद्यार्थ-मुलगा झाला नाही तोवरच पत्नी नवन्याच्या गद्यार्थ-- (धर्मकार्य करणान्या) दहा कुलोपाध्यायाहून, स्वाधीन असते- (मग ती द्विधा होऊन बहुताशी मुलाबाळा- विद्यादाता गुरु श्रेष्ठ, शमर गुरूहून पिजा श्रेष्ठ, आणि सहस्त्र चीच होते.) बयाला सोळा वर्षे शारौं नाहीत, तोवरच, पित्याहून माता श्रेष्ठ होय। मुलगा स्वाधीन म्हणजे आज्ञाधारक असतो (पुढे त्याला मनुष्टुभ मिशा व मते फुटून तो स्वतत्रपणे वागू लागतो.) मुलगी आपल्या स्वाधीन असते, ती, लग्न करून देईपर्यतच, (मग तद् ब्रूहि वचन देवि राज्ञो यदभिकाक्षितम् । ती सासरची! ) आपली सून, आपल्या स्वाधीन असते, ती, करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नामिभाषते ॥१८॥ तिला यौवनदशा येईपर्यंतच! (मग आपला मुलगा तिच्या अनुष्टुम् मुठीत जाऊन त्याचे द्वारा ती आपली सत्ता चालवू लागते) आपण, प्रसगामसगानी, जावयाच्या पदरात भरपूर सुवर्ण राजेच्छा काय कैकेयी! सांग ते मज पफदा। टाकीत असू तोवरच तो आपल्या स्वाधीन, (ते आटले, की, पाळीन ती प्रतिज्ञामी, राम बोलेन दोनदां ।। १८॥ तो ताठलाच!) गोड व प्रिय बोलन राहू, तांवर मिनाली गद्यार्थ- (रामायण, दशरथानें कैकेयीस दिलेला वर मैत्री टिकलेली दिसते. (जरा अमिय, स्पष्ट बोलून पहा, की, पितृभक्तीने श्रीराम पालन करतात हा पितृभक्तीचा महान आदर्श) मिन अमित्र झालाच.) जी विद्या आपण शिष्याला शिक्वीन | वर हे कैकेयी, दशरथराजाची काय इच्छा आहे ते मला साग, अस त्यातले गुह्य, गुपित, मर्म, त्याला जोवर आपण मागत मी ती पूर्ण करीन, ही तुजपाशी मी प्रतिज्ञा करतो. राम की नाही, तोवरच शिष्य गुरूच्या स्वाधीन असतो (एकदा ते दोनदा बोलन नसतो. (दिरेला शब्द नेहमी खराच परतो, गुह्य शिष्याला हुलगत झाले, की, सजीवनीच्या प्राप्तीनतर | फिरवीत नाही ) उसा कच, तसा तो गुरुला सोडून स्वतत्र होणारच!) इतर लोकहि आपल्या स्वाधीन असस्यासारख वागतात, ते, आपण अनुष्टुभ श्रीमत भाही तोपर्यंतच (आपण दरिद्री झालों, की, जग नाह जानामि केयूरे नाहं जानामि कुण्डले ॥ आपल्यावर उललेंच!) नूपुरे लेव जानामि नित्य पादाभिवन्दनात् ॥१९॥ अनुष्ठम् अनुष्टम् ज्येष्टो भ्राता, पिता याऽपि यश्च विद्या प्रयच्छति। जाणतो मी न केयूरो, जाणतो मी न कुण्डलें ॥ त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्ये च पथि वार्तन ॥१६॥ मात्र नूपुर जाणे मी नित्य पादनठीमुळे ॥१९ ·... { प्रकरण ४६ ३) कौटुबिक नात्याचे आदर्श ३७७ गद्यार्थ- (रामायण. सीतेला रावणाने नेली, तेव्हा, तिनें । पितृसेवा सोडून राज्यमाप्ति होणे हे कष्टप्रदच असते. त्यात काय आपल्या अगावरचे अलकार वाटेंत ठिकठिकाणी टाकून, रामाला अर्थ आहे ? रावण गेल्याचा मार्ग सापडावा अशी व्यवस्था केली. राम लामणाना, सीतेच्या शोधात, ते सापडले, तेव्हा " हे दागिने तू मनुष्टु ओळसतोस काय ?" असे लक्ष्मणाला विचारण्यात आले असता, त्याने दिलेले उत्तर, या श्लोकात आहे-) मी केयूर ( याहूवर सदा वक सदा कर सदा पूजामपेक्षते। घालण्याचा अलकार ) ओळखीत नाही, (कानाली) कुडलें कन्याराशिस्थितो नित्य जामाता दशमो प्रह ॥२१॥ सुद्धा ओळखीत नाही. पण नेहमी सीतामाईच्या पाया पडण्या- अनुष्टुभ् च्या माझ्या सवयीमुळे पायातली पैंजणे तेवढीच ओळखू शकतों. (दिराने आपल्या भावजईशी वागण्याचा महान् आदर्श यात सदा वक्र सदा क्रूर म्हणे 'धा मान' सर्वदा!" दर्शविला आहे, की, दिराने इतके नम्र, सभ्य, सच्छीलपणे दहावा ग्रह जामात कन्या राशीस जो सदा ॥२१॥ वागावें, की, त्याची दृष्टि भावजईच्या पायाहून वर कधीच गद्यार्थ- (कन्या = मुलगी व दुसरा अर्थ सूर्य ज्या जाऊ नये. ...राशीतून फिरतो त्यापैकी एक राशीस मराठीत तो तिच्या राशीस लागला म्हणजे छळू लागला, दुसरा अर्थ-राशिचक्रा- शार्दूलविक्रीडित पैकी राशीस. वक : वाड्यात शिरणारा, पचागात वक्री तिष्ठन् भाति पितुः पुरो भुपि यथा सिंहासने किं तथा ? ग्रह म्हणतात, तो दुसरा अर्थ) नेहमीच वक्र (वक्री), नेहमीच क्रूर; नेहमीच मान इच्छिणारा, जावई हा कन्याराशीला नेहमीच यत्सवाहयत सुख हि चरणी तातस्य, कि राज्यतः ॥ लागलेला (नवग्रहापलीकडचा,) दहावा ग्रहच जणू ! (सूर्यसुद्धा किं भुक्ते भुननत्रये धृतिरसौ भुक्तोज्झिते या गुरो-- एकाच राशीला सतत नसतो!) रायास खलु राज्यमुज्झितगुरोस्तत्रास्ति कश्चिद्गुण ॥२० প্রসূ सुमंदारमाला यस्य भार्या शुचिर्दक्षा भर्तारमनुगामिनी । पित्याच्या पुढे भूवरी जो उभा, तो नित्य मधुरवक्त्री च सा रमा, न रमा रमा ॥२२॥ तसा शोभतो काय सिंहासनी ? पित्याच्या चुरोनी पदा सौख्य जैसे, अनुष्टुभ् तसे का मिळे राज्यही सेवुनी?॥ ज्याची पत्नी दक्ष शुद्ध, पती मागुतिं जातसे । पित्यामागुनी जैवतां शांति ये जी, मधुभाषी-तीचलक्ष्मी! लक्ष्मी लक्ष्मी खरी नसे॥२२॥ तशी काय त्रैलोक्यही भोगुन? त्यजोनी पित्या, राज्य हे कष्टदायी! गद्यार्थ-ज्याची पत्नी, (अतीह्य) पवित्र, स्वकर्तव्यात दक्ष, पुणा त्यात काही दिसे का गुण? ॥२०॥ आणि पतीचे अनुसरण करणारी, आणि सदा मधुरमापिणी, ती सरी लक्ष्मीच लामी (सपत्ति) ही लक्ष्मी नव्हे. गद्यार्थ- (नागानद नाटकातील पित्याच्या सेवेपुढे राज्य व सिंहासन तुच्छ मानणारा पितृमक्त पुत्र म्हणतो---) पित्याच्या मनुष्टुम् पुद, (नम्रतेने,) भूमीवर, (त्याच्या आज्ञापालनासाठी) उमा राह- शीलभारवती कान्ता पुष्पभारवती लता। णारा पितृमक्त मुलगा, जिसका शोभतो, तितका, लोच, सिंहाउनी अर्यभारवती वाणी भजते कामपि श्रियम् ॥२३॥ बसूनहि शोमतो काय ? पित्याच्या सेवेमध्ये, त्याचे पाय चुरण्यानें, में सुख पितृभक्ताला लाभते, तें, मत्यक्ष राज्य सेवून अनुष्टुभ् तरी मिळते काय ? पित्याने भोजन फम्न उरलेले अन, भक्षण परणाऱ्या, पितृमत्ताला जी शांति प्राप्त होते, ती प्रैलोक्य शीलभार नता कांता । पुप्पभार नता लता। भोगून तरी मिळते काय ? तेव्हा मला तर असेच वाटते की अर्थभारोवता वाणी दिसती फार शोभुनी ।।२३॥

·२ रानाहून भयंकर! ३७८ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ गधार्थ- (मूळ संस्कृत श्लोकांतले शब्द मराठीत सहज अनुष्टुम् समजण्याजोगे असल्याने तसेच ठेवले आहेत. ) सच्छीलाच्या माराने (नम्रवर्तनी) कांता; पुष्पमाराने (लवलेली) लता; (मोठा) न गृहं गृहमित्याहुहिणी गृहमुच्यते । भर्थ भरल्याने (उन्नत अशी) वाणी, या तीन वस्तूंना काही गृहं तु गृहिणीहीनं कान्तारादतिरिच्यते ।। २६ ॥ अवर्ण्य सौंदर्य असते! मनुष्टुम् उपजाति न धरा, घर हे नांव गृहिणीच खरें घर । घर में गृहिणीवीण रानाहुनि भयंकर ॥२६॥ कायेंषु मन्त्री करणेषु दासी भोज्येषु माता शयनेषु रम्भा । धर्मानुकूला क्षमया धरित्री भार्या च पाड्गुण्यवतीह दुर्लभा नाहीत. त्यांतली गृहिणी हैं खरें घर, गृहिणीविना घर हैं गद्यार्थ - घर हे नांव (नुसत्या रिकाम्या) घराला देत शार्दूलविक्रीडित सल्लागार, कलैहि कार्य पडतां, दासीच कर्मामधे अनुष्टुभ् माता भोजन घालितां, नि शयनी रंभेपरी सौख्य दे॥ वृक्षमूलेऽपि दयिता यत्र तिष्ठति तद् गृहम् ॥ धर्माला अनुकूल वृत्ति, पृथिवीपेशी क्षमा जी धरी प्रासादोऽपि तया हीनो हरण्यसदृशः स्मृतः ॥२७॥ हे साही गुण जीत, दुर्लभ अशी पली त्रिलोकान्तरी २४ भनुष्ड गधार्थ--- (कसलेंहि कार्य करण्यापूर्वीच्या योजनावस्थेत) जी झाडाखालीहि राहील स्त्री जिथें गृह ते खरें! पतीची सल्लागार असते, (प्रत्यक्ष ) कार्य करतांना जी दासी स्त्रीविना राजवाडाही अरण्याच्यासमान रे ।। २७ ।। सारखी (अंग मोडून परिश्रम करते,) पतीला भोजन घालताना गद्यार्थ-पत्नी जिथे राहील, मग ते स्थळ झाडाखाली का भाई (इतक्या वात्सल्याने त्याच्या पोपणास जपते;) शयनी रेभेप्रमाणे (रतिमुख देऊन तृप्त करते,) धर्माचरणाच्या बाबतीत असेना, तेच खरे घर; पत्नीविरहित राजवाडासुद्धा अरण्या- पतीशी पूर्ण सहकार्य करणारी; (सर्वसहा) पृथ्वीइतकी क्षमाशील (वृत्ति असलेली) असे सहाचे सहा गुण एकवटलेली, अशी पायों पत्नी, या जगीं दुर्लभ आहे. जीवति जीवति नाथे, मृते मृता, या मुदा युता मुदिते। आर्या सहजस्नेहरसाला कुलवनिता केन तुल्या स्यात् ॥२८॥ तल्पे प्रभुरिव गुरुरिव मनसिजशास्त्रे श्रमे भुजिष्येव । भार्या गेहे श्रीरिव गुरुजनपुरतो मूर्तेब सा पीडा ॥ २५॥ नाथ जगे तो जगते, मरतां मरते, सुखें सुखावेती। सहज-प्रेम-मधुर जी तुल्य कशाशी अशी आर्या कुलस्त्री ती? ॥२८॥ शयनींप्रभुपरि,गुरुपरि रतिशास्त्री, भृत्य इतर फष्टांत। गद्यार्य- पति जिवत असे तोवरच, जी (खया अर्थाने) घरांत लक्ष्मीपरि, गुरुपुढती लज्जाच ती असे मूर्त २५ जगते; तो मेला की, जी मरते; त्याला आनद झाला की, जिला आनद होतो; सहज म्हणजे अकृतिम प्रेमरसाने जी मधुर, अशी "गधार्थ- आदर्श स्त्री, ही शयनी, आपल्या प्रेमाने पतीला | कुलस्त्री कशाशी तुल्य असेल ? भापला भाशाधारक सेवक बनविते, रतिशास्त्रामध्ये पतीची गुरु मनुष्टुम् असते, पण कष्ट करण्यांत जी स्वताच पतीची नोकर होते; परास लक्ष्मीप्रमाणे (समृदिवैभव यांचे सौंदर्य देते,) व पडील माण- दामोदरस्य मुरली कयं न भवति प्रिया । सांच्या पुदे मूर्तिमंत उजाच असते ! विप्रयोगे गतप्राणा, सप्राणाऽधरयोगतः ॥२९॥ सारखाच समजावा. ...

·(प्रकरण १६ वे) आदर्श कौटुंबिक नाती ३७९ अनुष्टुम् एतेषामुपकाराणां कृतेऽसौ करतस्तव । क वाञ्छति कर भद्रे राजा सन्नधारय ।। प्रिय कां न गमे कृष्णा मुरली एकजीविनी? । वियोगी जी गतप्राणा सप्राणा मात्र चुंबनीं ॥२९॥ " शुद्धा प्रीति , स्मित चारु, सात्तिकी वशवर्तिता" इत्येतत्त्रयमाकाङ्क्षन् न महोदार एप किम् ॥ ३१ ॥ गद्यार्थ-(मुरलीचे रुपक पुढे करून आदर्श पत्नीचे वर्णन.) अनुष्टुम् प्राण शब्दावर कोटि; मुरलीकडे घ्यावयाचा अर्थ गतप्राण म्हणजे आत वायु नसलेली, म्हणून नाद न काढणारी, स्त्रीकडे- पति नाथ पति प्राण, न कां त्वत्पति पालक?। मृत, मृतप्राय. सप्राणा--मुरलीकडे आत वायु असलेली, म्हणजे मुख्याधिपति तूतें तो योगक्षेमास दायक ॥ नाद करणारी, बोलकी. स्त्रीकडे-~-जीवत-पुनर्जीवन लामलेली. साहे क्लेश तुझ्यासाठी जेथे तेथें अहर्निश । जी मुरली (आदर्श, एकजीव झालेल्या पत्नीप्रमाणे,) पतिवि तेणें तूं राहसी गेही निर्भय स्वस्थमानस ॥ योगानें गतप्राण व अधरी घेतली असता सप्राण होते, ती | इच्छी या उपकारांचेस्तव तो तुजपासुनी (अद्वैतभाव पावलेली) मुरली कृष्णाला प्रिय का वाटू नये ? कर काय, जरी राजा, तें सखे घेइ जाणुनी॥ 'शुद्ध प्रेम, हंसूं गोड; प्रेमें आशेत वर्तन । " "वैतालीय ही तीन मात्र इच्छी तो अत्युदारच काय न?॥३१॥ गद्यार्थ- (शेस्पियरच्या उताऱ्याचे कै. गु. म. पा. ओक- शशिना सह याति कौमुदी सह मेधेन तडित्प्रलीयते। कृत सस्कृत भाषातर. ) हे स्त्रीजाति। पति हा तुझा नाप, प्रमदाः पतिवमगा इति प्रतिपन्न हि विचेतनैरपि ॥३०॥ तुझे जीवन, तुझा पालकच नव्हे का ? तुझ्या हृदयराज्याचा तो राजा तुझ योगक्षेम चालविणारा; तो रात्रदिवस तुझ्यासाठी ठायीं वैतालीय छद ठायीं कष्ट सोशीत असतो आणि त्यामुळे तू गृहामध्ये निर्भय शशिच्या सह जाइ कौमुदी स्वस्थचित्त राहू शकतेस! जलदाच्या सह वीज लुप्त ती॥ इतक्या या सर्व उपकारांचा मोबदला म्हणून, तुझ्या, पतिमागुति जाति अगना हृदयराज्याचा राजा असून, तुझा पति, तुजकडून काय कर- असते ज्ञानचि हे अचेतनां ॥३०॥ भार वसूल करू इच्छितो तें नीट जाणून घे. "विशुद्धप्रेम, मधुर हास्य, आणि सात्विक प्रेमळ अशी आशधारकता!" गद्यार्थ --(कुमारसभवातील मदनदहनानतर रतीने केलेला (आता तूच विचार कर फी-) एकट्या तीनच गोष्टींची तुज- विलाप) चद्राच्या सह चद्रिका निघून जाते; मेघाबरोबरच वीज बहन अपेक्षा करणारा, तुझा तो पतिराजा क्तिी उदार हृदयाचा लोप पावते; (ही दोन्ही उदाहरणे स्पष्टपणे हेच दर्शवितात, असेल बरें । की,) पत्नीने पतीचाच मार्ग अनुसरावयाचा असतो-या गोष्टीची जाणीव अचेतन सृष्टीला सुद्धा आहे (तेव्हा मीच आर्या कशी रे तुझ्या मागे राहिले १ आणि मदना! तू तरी मला एकटीला सोडून कसा गेलास? अचेतनाइतकेंसुद्धा ज्ञान आप वयसि नवे स्वामिन्यः सहचर्य, सन्ति मध्यमे वयसि । ल्याला नसावे) वार्द्धक्ये तु नराणां धात्रीकर्माणि कुर्वते दयिताः ॥ ३२॥ भार्या अनुष्ठ स्त्री मध्यमी सहचरी, तारुण्यी स्वामिनीच पुरुषाची । पति यः पति प्राणा पतिस्ते पालको न किम् । येतां यार्धक्यतया होई परिचारिफायती त्याचो॥३२॥ पतिस्तेऽधिपतिर्मुख्यो योगक्षेमकर पतिः ॥ गद्याय-तामण्यामध्ये पत्नी हीपतीची स्वामिनी; मध्यम- त्वदर्ये सहते क्लेशास्तत्र तर दिवा निशि । घयांत सहचरी (मित्रच); व यार्घक्यामध्ये ती त्याची वं तामद्वर्तसे गेहे निर्भया स्वस्थमानसा ॥ ३१ ॥ परिचारिफा होते. ... गुरूपक ...

·३८० संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ उपजाति पतीला दारिद्य आले असता (ती क्सा संसार करते यावरून) सखी सुशीला कुशलांसुरूपा यासानुरागां भुवि विन्दतेत्र। स्त्रीची परीक्षा होते. किं तस्य रत्नरुत रम्यहम्यः कः शेवर्धिशस्ति ततो गरीयान् ! ॥३३॥ शार्दूलविक्रीडित उपजाति सूनुः सच्चरित' सती प्रियतमा, स्वामी प्रसादोन्मुखः स्निग्धं मित्रमवञ्चकः परिजनो निक्लेशलेशं मनः।। सच्छील कौशल्य-सुरूप-युक्ता जगी मिळे प्रेमळ ज्यास कांता ॥ आकारो रुचिरः स्थिरश्च विभवो, रिघावदातं मुखं रत्ने तया हयहि फाय होय ? तुष्टे विष्टपहारिणीष्टदहरौ सप्राप्यते देहिना ॥३६॥ तिच्याहुनी सन्निधि थोर काय १॥ ३३ ॥ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ--(मूळ संस्कृत श्लोक के. गु. म. पा. ओककृत.) ज्या (धन्य) पुरुषाला, या जगात, सुशील, कुशल, सुदर व सच्छीला गृहिणी, सुवृत्त मुलगा, सुप्रीत ऐसा धनी प्रेमळ अशी पली मिळते, त्याला रलाची किंवा प्रासादाची पर्वा प्रेमी मित्र, मन व्यथेविण, रमे जो भृत्य ना वंचनी । काय ? अशा पत्नीपेक्षा मोठा धनकोश तो कोणता? वांधा गोंडस, वैभव स्थिर,मुखी विधेमुळे तेज तें तोपे इष्टद तो भवान्तक हरी, तेव्हांच है लाभते ॥३६॥ भनुद गद्यार्थ- सद्वर्तनी पुत्र, सच्छील पत्नी, भापल्यावर सतुष्ट लदमीवता कुदाराणामलक्ष्मी सहचारिणी। असा स्वामी, प्रेमळ मित्र, न फसविणारा नोकर, यत्किंचितहि निर्लक्ष्मीकाः सुदारास्तु लक्ष्मीप्रणयभाजनम् ॥३४॥ | लेश नसलेलें मन, सुदर बाधा, स्थिर वैभव, विद्येने शोभणारे भनुष्टुभ मुस, हे सर्व, भवसागरातून मुक्त करणारा व इष्ट देणारा, श्री- हरि, ज्यावर प्रपन्न होतो, त्याच धन्य पुरुषास प्राप्त होत कुपत्नीक धनेशांच्या आकावाई फिरे घरीं। असते. सुपत्नीक दरियांना प्रेमें लक्ष्मी स्वयें वरी ॥३४॥ गद्यार्थ- (के. गु. म. पा. ओक.) वाईट बायको मनुष्टुभ भसलेल्या लक्ष्मीवताच्या धरी, (आकाबाई, ) अवदसा, ही सहचरी असते. पण चागली बायको असलेल्या दरिद्री पुरुषां- यत्र मे नीयते भर्ता स्वय या यत्र गच्छति । वर, लक्ष्मी स्वता प्रेम करते ।। मया च तत्र गन्तव्यमेष धर्म सनातन ॥ ३७॥ भार्या भनुष्टुम् आपदि मित्रपरीक्षा शूरपरीक्षा रणागणे माति । पिनये वशपरीक्षा, स्त्रिय. परीक्षातु निर्धने पुसि॥३५॥ नेशी मत्पति त जेथे, जाई या तो स्वये जिथे। हा सनातन रे धर्म, की, मी जावे तिथे तिथे ॥३७॥ गधार्य- (केवळ प्रेमासाठी, जाणूनबुजून, अल्पायुषी संकर्टि मित्र, रणांगाणि सारे शूरहि परीक्षिले जाती। सत्यवानास सावित्रीने वरिले. त्याला जेव्हा यम नेऊ लगला, संस्कृति वंशाची अन् गरिवी स्त्रीची करीपरीक्षा ती॥३५॥ तेव्हा सावित्री त्याचे मागून चारली. ती चालून दमली, म्हणून, गद्यार्य- सकटें आली असता, (ते कसे वागतात यावरुन) यमाने तिला परत नाण्यास सागितले, तेव्हा ती म्हणते-) मित्राची परीक्षा होत असते; रणागणांत (ते कसे लदतात | जेथे माझा मर्ता नेला जात आहे किंवा जेयें तो आपणहून यावरून) शूराची परीक्षा होत असते. (मुलांना) शिक्षण (सरकार) जाईल, तेथे तेथे, त्याची सहचरी, मी, जावें हाच सनातन पसले दिले जातात यावरुन वंशाची परीक्षा होत असते. आणि ] धर्म आहे. आर्या

·(प्रकरण ४६३) आदर्श पत्नी
बंशस्थ
अनुष्टुभ
न कामये भर्तृ विनाकृता सुख
जो तुझ्यासह तो स्वर्ग, नर्क तो, जो तुझ्याविण।
न कामयै मर्तृविनाकृता दिवम् ।।
जाणुनी थोर ही प्रीति, जा रामा! मज घेउन 1800
न कामये भर्तृविनाकृता श्रिय
गद्यार्थ--- सीता म्हणते, रामा, तुझ्या संगतीत में काय
न भर्तृहीना व्यवसामि जीवितुम् ॥ ३८॥
भोक्तव्य प्राप्त होईल, त्यालाच, मी स्वर्ग म्हणते, तुझ्या विरहित,
में काय असेल, (मग ते विश्वातले सर्व सुख का होईना)
उपजाति
त्यालाच मी नरक मानते; तेव्हा माझ्या प्रेमाची ही उत्कटता
पतीविना मी सुख इच्छितेच ना
जाणून, रामा, मला बरोबर घेऊन तूं वनात चल.
न इच्छितें स्वगैहि मी पतीविना ।।
अनुष्टुभ
संपत्ति ना इच्छितसे पतीविण
इच्छी न त्यावीण जाहि जीवन ॥ ३८ ॥
न पिता नामजो वात्मा न माता न सखीजनः ।
गधार्थ- (सावित्रीने परत जावे म्हणून यमाने तिला नाना
इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेको सदा गति ॥४१॥
आमिषे दाखविली- सुस, सपत्ति, स्वर्ग देऊ केला; तेव्हा, ती
अनुष्टुभ्
याणेदारपणे झपते-) पतीपासून विद्युत होऊन मी सुख ना सखीजन ना माता ना पिता सुत, ना स्वतां।
इच्छीत नाही. पतिविरहित मी स्वर्ग इच्छीत नाही. पतीची येथे, मृत्यूपुढे स्त्रीला पति हा गति एकटा ।। ४१॥
प्राप्ति होणार नसेल तर मी सपत्तीहि इच्छीत नाही पतीवाचून
मी जगूच इच्छीत नाहीं.
गद्यार्थ-(सौतेचे उद्भार ) बाप नाही, मुलगा नाही,
स्वत (ची पुण्याई) नाही, आई नाही, मैत्रिणी नाही या
जगात काय किंवा परलोकात गेल्यावर काय, स्त्रीला पति हाच
यदि त्व प्रस्थितो दुर्ग वनमथैव राघ ।
एक गति होय. (एफच प्याल्यातली सिंधु हेच शब्द बोलते.)
अप्रतस्ते गमिष्यामि मृगन्ती कुशकण्टकान् ॥३९॥
अनुष्टुभ
धनुष्टु
कृतकृत्या हि चैदेही छायेवानुगता पतिम् ।
रामा घोर बनी जाण्या आजची निघसी जर। न जहाति रता धर्मे मेहमप्रभा यथा ।। ४२ ।।
तुडवीत तुझ्या आधी काटे, मी निघते तर ॥ ३९ ॥
मनुष्टुभ्
गद्यार्थ-(ऐन राज्याभिषेकाचे वेळीच श्रीरामचद्राच्या
कपाळी वनवासास जाणे आलें. सीतेला बरोबर नेण्याची इच्छा
गेली छायेपरी सीता कृतार्थी पतिमागुनी।
नव्हती पण सीता ऐकेना, ती त्याच्या पुढे त्याच्या मार्गावरील
मेरूस ज्यापरी सूर्य सोडीना धर्मपालनी।। ४२।।
कांटेकुटे आपल्या कोमल पटकमलानी तुडवीत, त्याचा मार्ग गधार्थ-(पतीबरोर वनात जाऊन नद्वैतभावाने त्याच्या
निष्कर क करण्याचा स्वता निश्चय फेल्याचे सागते.) सर्व मुपदुःपात सहभागी होण्यास मिळाल्याने ) कृतार्य होऊन
हे राधवा ! तू घोर आप्यात जाण्यास आजच निघणार | सीता अयेसारखी पतीमागुती गेली धर्मरत असलेली स्त्री,
असशील तर, ही, मी, तुझ्या आपीं, तुझ्या मागाँउले काटे | सूर्य जसा मेरूमोवतालची प्रदक्षिणा कधी सोहीत नाही, तशी
तुडवीत (नुशा मार्ग निष्कटक करण्यासाठी) तुझ्यापुढे पतीला कधीच सोहीत नाही.
निघालें।
उपजाति
मनुष्य
जीवेचिर वनधरस्प पश्चान्छची प्रभृष्याप्रतिरूपरूपाम् ।
यस्त्वया स स स्वर्गो निरयो यत्वया पिना।
न मारशी राक्षस धयित्वा पीतामृतस्यापि तस्ति
इति जानन पर प्रीति गच्छ राम मया सह ॥१०॥
...
मोक्षः ॥१३॥

·३८२ संस्कृत-मराठी-मुभाषित-कोश, खंड २ वसंततिलका मनुष्टुम् अत्यंत सुंदर शचीस पलात्करोनी सीतात्याग तुला रामा ! फलंकचि खरोखर । इंद्रापुढेहि कधिं दीर्घ जगेल कोणी॥ पतिव्रतांचे ना व्यर्थ सांडती अश्रु भूवर ॥४५॥ तूं राक्षसा धरिशि मत्सम जो स्त्रियेस गद्यार्थ-रामा ! (निरपराध पवित्रता अशा सीतेचा तू प्राशी सुधा तरिहि निश्चित मृत्यु त्यास ॥४३॥ | त्याग केलास) हे तुला कलकरूपच आहे. पतिव्रताचे अनु गवार्थ-~-(स्वत:च्या शीलाच्या स्थैर्याविषयी, आणि व्यर्थ भूमीवर साडत नसतात! रामाच्या सामन्याविषयी महान् विश्वासामुळे, सीता, रावणाला अनुष्टुम् ठणकावून म्हणते-) एक वेळ अप्रतिम रूपवती अशा इद्राणी. वर बलात्कार करूनहि, एसादा दुष्ट, इद्राच्या पश्चात् चिरकाल सविशेषतया स्त्रीणां ह्रीमत्त्वमुपकारकम् । जगू शकेल. परतु हे रावणा! ( जिचा नाता राम आहे अशा) विवर्धयति सौदर्यमलावण्यं च गुह्यति ॥ ४६ ॥ मजसारख्या सतीला, घस्न, मग तू जरी अमृत प्यालारा तरी, त्या तुला (मृत्यूच येणार;) मोक्षप्राप्ति शक्य नाही हे ध्यानी ठेव! अनुष्टुम् उपकारक लज्जा ही स्त्रीजातीस विशेषतां। खोदता करी वर्धित सौंदर्य आणि झांकी कुरूपता ॥५६॥ अा-विवाहसमयाद् गृहे वने शैशवे तदनु यौवने पुनः । गद्यार्थ- लना ही, विशेषेकरून स्त्रीजातीला, अत्यत स्वापहेतुरनुपाश्रितोऽन्यया रामबाहरुपधानमस्तु ते ॥४४॥ | उपयुक्त असते. (असलेलें) सौंदर्य ती अधिक खुलवून दाखविते, व कुरूपता (असेल तर ती तिला) झाकून टाकते. साकी लग्नापासुनि, सखे, आजवर, गृहांत अथवा रानी। अनुष्टुम् लहान होतो तदा, नि झालो जेव्हां तरुण नि तरुणी॥ कुण्या दुजीने अस्पृष्ट, नि तुज शिर टेकुनि निजण्याची काम रूपवती रत्नं निधिः शीलवती पुनः । रामयाहु हो उशीच सीते । लामो तुजसि सदाची realपुंसो बलं स्त्रियो रूपं व्यसृजद् भगवान् विधिः ॥ १७ ॥ गद्यार्थ- (आदर्श गृहस्थाश्रमी गृहिणीच्या, परमोच्च सुखाचें, उत्तररामचरितातील, हे वर्णन आहे. लकाविजयानतर, | सुंदर स्त्री जरी रल सच्छील स्त्री परी निधि राज्याभिषेकानंतर, सीता व राम, लक्ष्मणाचा चित्रपट पहात होते. सीता गरोदर असल्याने दमून तिला क्षणभर डोके टेक्न / रूप स्त्रीस, नरा शक्ति विभागे निर्मितो विधि ॥४७॥ झोप घ्यावेसे वाटू लागले, व इकडेतिकडे कोठ उशी दिसते सुदर रूप असलेली स्त्री, ही जरी अमोल रत्ला- काय, ते ती पाहू लागली असता, राम तिला म्हणतो-)| सारखी असली तरी सच्छील स्त्री, ही एखाद्या धनकोशासारखी आपला विवाह झाल्यादिवसापासून, घरात असू , किंवा वनात असते. पुरुषाला शक्ति व स्त्रीला रूप अशी विभागणीच अस, अगदी लहान होतो तेव्हा, तसेच तारुण्यात आलो तेव्हाहि, | ब्रह्मदेवाने केली आहे. हे सीते! दुसन्या कोणत्याहि स्त्रीने ज्यावर कधी टोके टेकलें मनुष्टुम् नाही असा हा रामनाहु, जसा भाजपर्यंत तुझी उशी होत आला, तसाच आताहि होयो- (अन्य कसली उशी कशाला तावत्कुलस्त्रीमर्यादा यावलम्जाऽवगुण्ठनम् । शोधतेस.) हते तस्मिन् कुलस्त्रीभ्यो वरं वेश्यागनाजनः॥१८॥ भायों मनुष्टुभ लज्जावगुंटित असे तोवर मर्यादशील फुलयुवति । प्रवादः सत्यमेवायं त्वां प्रति प्रायशो नृप। जातां अवगुंठन ते, तीहुनि परवी म काय धेश्या पतिमताना नाकस्मात्पतन्त्यभूणि भूतले ॥१५॥ ती ॥४८॥ गधार्थ- 1.

·(प्रकरण १६ ३) कुलस्त्रीच्या कृतिमर्यादा
३८३
गद्यार्थ-- लज्जेचा बुरखा घेऊनच, बोलणे, चालणे, वागणे, गद्यार्थ- (कुलस्त्रीच्या कृतिमर्यादांचे अधिक विस्ताराने
ही कुलस्त्रीची मर्यादा असते. लज्जेचें अवगुंठन टाकून देऊन | वर्णन.) तिचे फिरणे, फार फार तर, शयनमंदिरापर्यंत होत
जर ती वागू लागली, तर असल्या कुलस्त्रीपेक्षा सरळ असते; तिच्या मुखांतील शब्द फार तर, सखींच्या कानापर्यंत
वेश्याच बरी नव्हे काय ?
ऐकू जावयाचे तिच्या मनाची धांव, फार तर, पतीचे ईप्सित
करण्यापर्यंत तिने
राग, कोप, मान, धरला, तर, त्याचे पर्यव-
शिखरिणी
सान, फारतर, पतीशी अबोला धरण्यातच व्हावयाचें; अगदी
पदन्यासो गेहान् बहिरहिफणारोपणसमो
हास्याची उकळी फुटली, तरी, जरा अधरपल्लव उमलण्यापुरतीच
निजावासादन्यद् भवनमपरद्वीपतुलितम् ।। तिची मजल जावयाची; तिची दृष्टि, फारतर पुढच्या पावला-
वचो लोकालभ्यं कृपणधनतुल्यं मृगदृशः
पर्यंत पोचेल, इतकी विनत असावयाची; अशा रीतीने कुलस्त्री,
पुमानन्यः कान्ताद्विधुरिव चतुर्थीसमुदितः ॥१९॥
सर्व वर्तणुकीत, मर्यादा मानते; पण, पतीवर करावयाच्या प्रेमात
मात्र, ती, कसलीच मर्यादा न मानता ते निःसीम करते!
शिखरिणी
घराच्या बाहेरी, पद अहिशिरी ती समजते
शार्दूलविक्रीडित
निवासा लोकांच्या स्वमनि परका देश गणिते ॥
तिची पाणी लोकां कृपणधनवत् दुर्लभ अति
अभ्युत्थानमुपागते गृहपतौ तद्भाषणे नम्रता
चतुर्थीचंद्राच्यासम पतिविना अन्य जगतीं ॥४९॥ तत्पादर्पणदृष्टिरासनविधिस्तस्योपचर्या स्वयम् ।।
गद्यार्थ- (पूर्वकालीन कुलस्त्रीच्या वर्तनमर्यादांचे वर्णन.) सुप्ते तत्र शयीत तत्प्रथमतो जद्याच शय्यामिति
स्वतःच्या घराबाहेर पाऊल टाकणे, हे, सर्पाच्या पणावर प्राच्यैः पुनि निवेदितः कुलवधूसिद्धान्तधर्मागमः ॥५१॥
पाऊल टाकण्यासारखे, ती मानते; स्यतःच्या घराहून अन्य
कोणाचेहि घर, हे, ती जणूं काय , परफा देश, असे समजते.
शार्दूलविक्रीडित
कृपणाचे धन, जमे, कोणालाहि अलभ्य, तद्वतच तिचे बोलणे येतां स्यागतण पतीस, पचनी त्या, नम्रता ठेवणे
भाषण हे परक्यांच्या कानाना दुर्लम; आणि (गणेश) चतुर्थीला | देणे आसन, दृष्टि लावुनि पदी, त्याते स्वयं सेवणे॥
चंद्राचे दर्शन जसें अशुभ समजतात तसे व तितकें अशुभ,
पतीवाचून दुसऱ्या कोणाचेंहि दर्शन ती समजते.
त्याच्या मागुनि झोपणे-नि उठणे त्याच्याहि आधी परी
शालविक्रीडित
प्राच्यांनी कथिला मुली! वध फुलस्त्रीधर्म गे
यापरी ॥५१॥
सञ्चारो रतिमन्दिरावधि, सखीकर्णावधि व्याहृतं,
गधार्य-परी आलेल्या पतीचे उमें
राहून, स्वागत
चेतः कान्तसमीहितावधि, महामानोऽपि मौनावधि ॥ करणे त्याच्याशी बोलण्यात नम्रता ठेवणे; दृष्टि त्याच्या पायावर
हास्यं चाधरपल्लवावधि, पदन्यासावधि प्रेक्षितं, ठेवून, त्याला बसण्यास आसन देणे; स्वतः त्याची सेवा करणे;
सर्व सावधि; नावधिः कुलभुषां प्रेम्णः परं केवलम् ॥५०॥ तो झोपल्यानतर झोपणे; पण तो उठण्यापूर्वी आपण शय्या
सोडून उठणे; असा, मुली, प्राचीन थोर लोकांनी, कुलस्त्रीने को
चाल फटक्याची
वागावे, याचा आदर्श सांगून ठेवला भाहे,
फुलस्त्रियेच्या कृतिमर्यादा किती मधुर या गमतात-
फिरणे होई तिचे फारतर शयनमंदिरापर्यंत ॥
पसंततिलका
तिचे पोंचती शब्द फारतर सखिजनकर्णोपर्यंत ।
धांच मनाची तिच्या, पती- ईप्सित फरण्यापर्यंत ॥
विश्वेश्वरस्तु सुधिया गलितेऽपि मेदे
मानाचीही मजल, अबोला पतिशी धरण्यापर्यंत।
भावेन भक्तिसाहितेन समर्चनीयः॥
हास्याची उकळीहि फारतर अधरपल्लवापर्यंत ।।
प्राणेश्वरचतुरया मिलितेऽपि चित्ते
विनत दृष्टि पोचते फारतर दुज्या पाउलापर्यंत ।
मर्यादा सर्वोत ठेवते-पतिवरच्या न प्रेमांत ॥ ५० ॥
A
चेलाञ्चलव्यवहितं हि निरीक्षणीयः ॥ ५२ ॥

·३८४ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ शिखरिणी अनुष्टुभ पटे अद्वैताची महति तरिही भक्ति करुनी इच्छी स्वश्रेय जो त्याने लग्नाची फरणे मनी- परेशा पूजानें सुचतुर नरें भाव धरुनी ॥ वार्द्धकी न फी चिंता, उतावीळ न यौवनीं ॥ ५५ ॥ तसे सुज्ञ स्त्रीने, जरिहि हृदयैकत्व पटले पहाचें नाथातें-तनु विभव झांकून पटलें ॥५२॥ गद्यार्थ- आपले कल्याण व्हावे अशी इच्छा असेल, गद्यार्थ-~- जसे एखाद्या सुज्ञ भक्ताने विश्वेश्वराशी अद्वैत त्याने, तारुण्यात लग्नाची कधी घाई करू नये, व म्हातारपणी लयाची कधी चिंता करू नये. प्रतीत झाल्यानतरसुद्धा, भक्तिभाव धरूनच त्याचे पूजन करणे हे योग्य, तद्वतच, चतुर कुलस्त्रीने, आपल्या प्राणेश्वराशी हृदयाचें एकत्व साधल्यानतर सुद्धा, (अगदी निर्लज्ज व निर्वस्त्र मनुष्टुम् न होता) स्वतनुविभव वस्त्रानी आवृत करूनच पतीचे दर्शन घ्यावें. ( स्वयंवर नाटकातील रुक्मिणी म्हणते त्याप्रमाणे पुरुपाम्यधिका प्रीति स्त्रीणामिति न निश्चितम् । वरीयसी भरत्येषा निर्विवादमिद पुनः ।। ५६ ॥ "एकांतीहि सोडी ना विनया !") उपजाति अनुष्टुभ् मिलाद्वहिर्षिलस्थान्तःस्थितमार्जारसर्पयोः। नराधिका प्रीति जगी स्त्रियांची याची जरी निश्चिति नैव साची।। मध्ये चाखुरिवाभाति पत्नीद्वययुतो नर ॥५३॥ स्त्रीप्रीति त्याहून वरिष्ठ होई वसंततिरका याच्यामधे बाद कुठेच नाहीं ॥५६॥ विळाच्या आंत बाहेर सर्प आणिक मांजर। मध्ये भूपक तो तैसा द्विभार्यापति हो नर ॥ ५३॥ गधार्थ- पुरुष प्रेम करतो व स्त्री प्रेम करते, तेव्हा त्याच्या प्रेमाची तुलना करून पाहिल्यास, स्रीचें प्रेम पुरुषापेचा(भाकाराने) गद्यार्थ-निळाच्या आंत सर्प असावा, आणि, बाहेर बोका अधिक भरेल हे काही निश्चितपणे सागता येत नाही, परंतु स्त्रीचे असावा, प, दोघाच्या मध्ये उदीर सापडावा; तशी स्थिति प्रेम (प्रकाराने मात्र) पुरुषापेक्षा वरिष्ठ असते (त्याची उत्कठा, "दोन बायकाच्या दाढल्याची" असते ...चीनता अधिक असते) यात मात्र कुठेच मतभेद नाही. "प्रेम हे | स्त्रीचे जीवनसर्वस्व असते-पण पुरुषाच्या जीवनाचा तें एक अनुष्टुभ् | केवळ माग असते," असे इग्रजीत एक वाक्य आहे.) द्वे भार्ये एकसस्थे य. पुरुष कुरते कुधीः । एकस्मिन् पञ्जरे ख्यात्रीद्वय स्थापयते हि स ॥ ५४ ॥ अनुष्टुम् अनुप्यु आपतन्ती विपत्पुसा धीबलेन निवार्यते । जो मूर्व दोन भायांना बसे एकत्र घेउनी। इय प्राप्ता स्त्रिया धैर्यात्सुसह्यत्व तु नीयते ॥ ५७ ।। एकाच पिंजन्यामध्ये तो ठेवी दोन याघिणी॥५४॥ गद्यार्थ-- जो मूर्स नवरा, दोन बायकाना, एकत्र घेऊन करी पुरुष, बुद्धीने आपत्तींचे निवारण । राहतो, तो, जणू काय, दोन वाघिणींना एकाच पिंजऱ्यात येतां त्या, स्त्रीच धैर्याने नीट नेई निभावुन ।।५७॥ गद्यार्य-(कुटुगावर) आपत्ति येत असता, पुरुष हा मनु आपल्या बुद्धीने त्यायें निवारण करतो; परंतु त्या प्रत्यक्षात ननवे यौवने कार्या त्वरा दारपरिग्रहे। येऊनच पडल्या, म्हणजे, स्त्री, ही धैर्याने, त्यातून नीट (संसा. वाईके न तु सा चिन्ता पुसा श्रेयोऽभिकाक्षिणा ॥५५॥ राचा गाडा) निमावून नेते याची दुसे मुसह्य करते. कोंबून ठेवतो.

·(प्रकरण ४६ में) कुटुीय नाती स्त्री ही निसर्गतःच शहाणी मनुष्टुम् असणार, यात काय संशय ) आकाशात उडून जाण्यापूर्वी स्त्रियो हि नाम खल्वेता निसर्गादेव पण्डिताः । (नव्या स्वैरपणाला मोकळीक व्हावी म्हणून जणू फाय) कोकिळा पुरषाणा तु पाण्डित्य शास्त्रणवोपदिश्यते ॥५८॥ या आपली पिले दुसन्या पक्ष्याकडून पोपवून घेतात (है प्रसिद्धच आहे.) अनुष्टुभ् खिया खरोखरी सान्या निसर्गानेच पड़ित । पुरुषांतील पांडित्य शास्त्रानी त्यांस शिक्षित ॥५॥ श्रिया गेहे मयाऽरण्ये रामस्त्यक्तस्त्वया पथि। गद्यार्थ-पाडित्याचा विचार केला असता, असे दिसून बत मुद्रे! पुरन्धीणा प्रत्यय क करिष्यति ॥६॥ येते, की, पाडित्य (सुभता) स्त्रीला सरोसर निसर्गदत्तच आहे. अनुष्टुभ पण पुरुषाचे पाडित्य, हे केवळ, त्यांना शास्त्रानी पदविलेले श्रीने गृहीच, मार्गी तूं, मी रामा त्यजिल बनीं ! भाहे. ...) मुद्रे! विश्वास हा! स्त्रीचा धरील कधि को कुणी १६० वसततिलका गद्यार्थ(अशोकवनात रामाची मुद्रा (अगठी) स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुपीणा दासवून मारुतीने सीतेची गाठ घेतली तेव्हा स्त्रीजातीच्या, सदृश्यते किमुत या प्रतिबोधपत्यः।। ओळीन तीन व्यक्ति, रामाला सोडून गेल्या, हा चमत्कारिक प्रागन्तरिक्षगमनात्स्वमपत्यजात- विचार मनात येऊन, एक प्रकारच्या विनोद बुद्धीने, त्या मुद्रिकेला उद्देशून, सीता ह्मणते-) श्रीनं (लक्ष्मीनें, राज्यवैभवाने) मन्यैर्द्विजै. परभृताः खलु पोषयन्ति ॥ ५९॥ रामाला अगदी त्याच्या घरीच सोडले. (राज्याभिषेक होऊ वसततिर का शकला नाही हाणून.) मी त्याची धर्मपत्नी, पण मीहि त्याला अरण्यात सोडिलें. (हरण झाल्यामुळे.) आता हे मुद्रिके ! स्त्री ही अमानुप, शिके ना तरी शवाणी (तू एकटीच त्याचेजवळ होतीस, पण मला खूण पटविण्यासाठी) होईल मानुप किती मग ती शिकोनी ॥ मार्गात त्याला हि सोडून आलीस! मग साग बरे (असे घे कोकिला निज पिला वध पोपयोनी एकामागून एक, इजा बिजा तिजा, असे, स्वीकृत पुरुष-स्यागाचे अन्यां द्विजांकडुनि, जाइ नभी उडोनी ॥ ५९ ।। अनुभव लक्ष्यात घेऊन) स्त्रीचा कोणी विश्वास धरील का? गद्यार्थ--(शाकुनलाच्या पाचव्या अकांतला प्रसंग आहे. मनुष्टुभ् दुष्यत हा शकुतलेवर प्रेम केल्याच, व गाधर्व विधीने तिच्याशी पतिर्हि देवता नार्या पतिबन्धु पतिर्मुर । लग केल्याचे, सर्व, प्रपिशापाने विसरून आतो. अशा स्थितीत शकुतला सगर्भा त्याचे दरबारी येते व पूर्वीच्या प्रणयाच्या प्राणैरपि प्रिय तस्माद् भर्तु कार्य विशेषतः ॥६॥ साठवणी सागून स्वताचा स्वीकार करण्यास विनविते. अर्थात् भनुष्टुभ विस्मृतीत ग्रासलेल्या दुष्यन्ताला हे सर्व भाद वाटते, य यंधु अन् गुरु, पत्नीला, पतीच, तिज देवता। दुसऱ्या कुणाच तरी 'लफ्रें' आपल्याला चिकटविरें जात प्रिय, प्राणाहुनी त्याचे फरो पत्नी विशेषता ॥१॥ आहे, असे वाटून, तो ते सर्व नाकारतो व कोकिळेचे उदाहरण देऊन शकुन्तलेला हिणवितो ! कोकिळा आपली अडी कावळ्या गायं-पत्नीला, पति हाच, सर्व नात्याच्या माणसामना च्या पट्यात टाक्ते व त्याच्याकडून आपल्या पिलाचे पोषण पति हाच गुरु, पति हाच देव, विनें भापल्या प्राणाला, फरून घेते, म्हणून कोकिळ हा परमृत् म्हणतात, विशेष त्याचंच प्रिय करावे. स्त्री ही शिक्षण न घेताच मोठी शहाणी असते, ही गोष्ट, अनुष्एम् अमानुष स्त्रियात सुद्धा बर वियन पडते, तर, मनुष्य योनीतली स्त्री, ही शिक्षण घेऊ शपन भवत्याने, तिची तर गोष्टच अर्ध भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठता। बोलायमान नको; (ती समानुप कीडून अनेक पटीने शहाणी भार्या मूल त्रिवर्गस्य भार्या मल तरिक: HERE ... H ·३८६ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ भनुष्टुम् | सुखी होऊच शकत नाही; मग तिला स्वत चे अमर का अर्घाग स्त्री मनुष्याची सर्वश्रेष्ठहि मित्र ती। मुलगे असेनात. धर्मार्थकाममूल स्त्री, मोक्षाची मूलतीच ती॥६२|| वैतालीय गद्यार्थ- पुरुषाचे, स्त्री ही जणू अधैं अगच, तीच त्याची सर्वश्रेष्ठ मित्र, धर्म, अर्थ, काम या तिन्ही पुरुषार्थाचें मूळ, स्त्रीच धनधान्यसमृद्धिशाल्यपि शिशुहीन न गृह निराजते । होय. व, (अखेर चौथा पुरुषाय जो मोक्ष, त्याप्रत,) पुरुषाला या शिशुरत्नमरीचिभासिते न पुनर्मूर्च्छति दैन्यज तमः ॥६५॥ भवसागरातून तारून नेण्यास, मूळ कारणहि, स्त्रीच । वैतालीय छद शारिनी बहु धान्य असून या धन प्रेयो मित्र बन्धुता वा सममा न विराजे गृह ते शिशूविण ॥ सर्वे कामाः शेवधिर्जीरित च ।। शिशुरत्न जिथे प्रकाशते स्त्रीणा भर्ता धर्मदाराश्च पुसा- शिरतें ना तम दैन्य हे तिथें ॥६५॥ मिन्यन्योन्य वत्सयोतिमस्तु ॥ ६३ ।। गधार्थ -धन धान्य आदि सर्व समृद्धि असलेले घर, जर शिशुहीन असेल तर त्याला कसलीच शोमा दिसत नाही या बसततिरका उलट, बालकरूपी रलाच्या प्रकाशाने उजळलेल्या घरात, दैन्य नाती समन उभयां, प्रिय, मित्र होत रूपी अधाराचे, पाऊल पडत नाहीं अद्वैतजीवन, निधी, अखिलेप्सितार्थ | पत्नी पतीस, पति तीसहि या जगात इद्रवज्रा वत्सास यां उभय, हेच असो प्रतीत ॥६३॥ पादोपमुक्त तव पादुके म एते प्रयच्छ प्रणताय मर्धा ॥ गद्यार्थ--(मालती, माधव, या बालवयाच्या वधूवरास यावद्भवानेष्यति कार्यसिद्धि तावद्भविष्याम्यनयोविधेय ६६ दिलेला आशीर्वाद-) एकमेकाना (सर्वोत) प्रिय व्यक्ति, मिन, (आई, बाप, बहीण, माऊ, इ) सर्व नाती (ज्यात एकवरली इदवना आहेत असें माणूस,) (मनाच्या) सर्व आशा आकाक्षाचे केंद्र पायातल्या या तय पादुका दे स्थान, जणू सर्व धनकोश, आणि, (अद्वैत पावलेलें) जीवनच शीर्ष तुला या प्रणतास मातें। असें; पत्नीला पति च पतीला पत्नी एकमेकास (वाटली पाहि हे कार्य झालें तव सिद्ध जों न जेत.) है, या (बालवयीन) वधूवरास प्रतीत होवो ! तो मी तदाज्ञाच शिरीं धरीन ॥६६॥ गधार्थ--(भरत रामारा रानात भेटून म्हणतो-) तू पायात नातन्त्री विद्यते वीणा, नाचत्रो विद्यते रय । घालून वापरलेल्या, या तुझ्या खडावा पायीं डोके ठेवलेल्यामला दे. जोवर तुझे हे (वनवासाची पिनासा) कार्य संपलें नाही, नापतिः सुखमेघेत या स्यादपि शतात्मजा ।। ६४॥ तोवर,मी, या पादुकाचा आज्ञाधारक होऊन राहीन. वसततिलका मनुष्टुम् तारांविना जगति संभवते न घीणा चाविना कधिं कुठे रथही असेना ॥ इह स्थास्यामि देहेन तत्र स्थास्यामि कर्मणा । राहे सुखी पतिविना न कधी कलत्र नाम्नैप भवतो राज्य कृतरक्ष भविष्यति ।। ६७ ॥ होती स्वतांस जरि शंभरही सुपुन ॥ ६४॥ मनुष्टुभ गधार्य- तारावाचून वीणा असच शकत नाही. चाका येथे राहीन देहाने कमाने तेथ राहिन । याचून रयहि असणे शक्य नाही. तद्वतच, पतीवाचून स्त्री, त्यनाममा राज्याचें रामा! होईल रक्षण ॥६७॥ ...

·... (प्रकरण ४६ ३.) आदर्श बंधु भरत; लक्ष्मण, ३८७ गधा-(भरत रामास म्हणतो-)मी येथेच रानात तुझ्या गद्यार्थ-(सीताहरणानतर रामलक्ष्मणानी सीतेचा शोध जवळ राहीन, व कर्मानें अयोध्येत राहीन तुझ्या केवळ नावा सुरू केला. "मी इकडे शोधतो, त् तिकडे शोध" असे रामाने मेंच तुझ्या राज्याचे रक्षण होईल. (मी तें करण्याची आष- | म्हटल्यावर, एकट्या लक्ष्मणानें शोध कसा करावा ! कारण श्यकता नाही.) त्याने सीतेच्या पायापलीकडे तिचे रूप कधीच पाहिले नव्हते तेव्हा ही अडचण लक्ष्मण सागतो.) हे निप्पाप सीते। मी मनुष्टुम् तुझे रूप यापूर्वी कधीच पाहिलेले नाही, केवळ तुझ्या पायाचें न हि तद् भविता राष्ट्रं यत्र रामो न भूपतिः । मात्र, मला दर्शन घडले आहे. तेव्हा आता या रानावनात तदन भविता राष्ट्र यत्र रामो निवस्पति ॥ ६८ ।। रामाविरहित, अशा तुला, मी कसा शोधू ! ( बरोबर राम असता, तर तुला ओळखू शकला असता, पण, मी एकटा ते कसे करू!) होणे न ते कधों राष्ट्र जेथे राम न भूपति । ते रान राष्ट्र होईल-जेथे श्रीराम राहती ॥८॥ मनुष्टुम् गधार्थ-- (भरताचे रामावर, प्रेम जितके अपार, तितकाच दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवक्ष्यति । विश्वास सुद्धा अपार होता. तो म्हणतो-) जेथे राज्यकर्ता श्रीराम प्रविष्टं तत्र मां देवि ! त्वं पूर्वमवधारय ॥ ७१ ॥ नाही, तें राष्ट्रच होणार नाही. उलट, ज्या रानात श्रीराम राहात भसेल तें रानसुद्धा राष्ट्रपदवीस पात्र ठरेल. अनुष्टुभ दीत अग्नीत वा रानी रामचंद्र शिरे जर। अनुष्डम त्याआधी जाण भी सीते! शिरलोंच तिथें तर ॥७॥ सुचिरेणापि कालेन यशः किश्चिन्मयाऽर्जितम् । अचिरेणैव कालेन भरतेनाध सञ्चितम् ॥६९|| गद्यार्थ- (राम वनवासाला निघाला तेव्हां लक्ष्मणानेहि त्याचेबरोबरच जाण्याचे ठरविले. त्याप्रसंगी तो सीतेस म्हणतो-) मनुष्टुम् राम हा वनातच काय, पण, जळत्या आगीत जरी शिरणार अर्जिलं यश मी किंचित् दीर्घ कालचि कष्टुनी। मसेल, तरी, हे सीते, मी हा लक्ष्मण, त्याचे आधीच त्यात अल्पकाळांत से आज घसे भरत अर्जुनी ॥६९॥ शिरेन हे लक्षात ठेव । गधार्थ-- ( मरता त्यागपूर्ण बधुप्रेम पाहून सतुष्ट झालेले अनुष्टुम् श्रीराम म्हणतात--) एवटेंसें कुठे यश मी मिळविलें, पण तें दीर्घकाल कष्ट केल्याचे फळ आहे; पण भरताने मात्र आज न स भ्रातरस्तात भवन्ति भरतोपमाः । भगदी थोड्या वेळांत (एका सपाट्यात) ते मिळविलें. मद्विधा वा पितु पुत्रा. सुहृदो वा भवद्विधाः ॥७२॥ (धन्य त्याची.) (पादुका मागितल्याचा प्रसग.) अनुष्टुभ् मारुते ! धंधु सारेही न होती भरतोपम । दृष्टपूर्व न ते रूप पादौ दृष्टौ तवानघे । न वा मित्र तुझ्याऐसे-ज या पुत्रहि मत्सम ॥७२॥ कपमन्वेषयामित्वा रामेण रहिता पने॥ ७० ॥ गधा-- (वाल्मीकिरामायणात भादर्श व्यक्तींची नुसती यसंततिलका गर्दी उसळलेली आहे. आदर्श पत्नी, आदर्श पुत्र; आदर्श पूर्वी स्वरूपन तुझे कधिं पाहिल तें धु, भादर्श दीर, आदर्श मित्र- इत्यादि. राम मारुतीस मों पाहिले अनघ केरळ पायसीते॥ म्हणतो-) मारुते ! बाबारे सारे माऊ पाहीं मरतासारखे शोधावपास मग आज कसाशकेन नसतात, माझ्यासारसे पितृमर पुनहि सर्वच नसतात- तुझ्या- शनायनांत तुजला स्वपतीविहीन ॥ ७० ॥ सारखे मित्रहि सारे नसतात!

·- ३८८ सस्कृत गराठी-भाषित-फोरी, खंड २ मनुष्टुम् मापल्या बायकोप्रीत्यर्थ गल्न तेतात। (जगांत कृतनपणाला माता यस्य गृहे नास्ति भार्या च प्रियवादिनी। सीमाच माही!) अरण्य तेन गन्तव्य ययारण्यं तथा गृहम् ।। ७३ ॥ शिखरिणी अनुष्टुभ् पृथिव्या पुत्रास्ते जननि! बहव सन्ति सरला आई ज्याच्या घरी नाही-न पत्नी प्रियभापिणी। अह तेषा मध्ये विरलतरलोऽय तव सुत ॥ अरण्यासम ते गेह- जावे त्याने त्वर वनीं ।। ७३॥ त्वयाऽय त्यागो मे तव समुचितो नास्ति सुभगे। गद्यार्थ- ज्याच्या घरात आई नाहीं-किवा प्रियवादिनी कुपुत्रो जायेत कचिदपि कुमाता न भवति ॥७६ ।। पत्नीहि नाही, त्याने खुशाल अरण्यात जावे, कारण, त्याचे ते शिखरिणी घर कसले १ अरण्यव तें। जी तूते माते । सुत कितितरी होति सरल . "उपजाति परी त्यामध्ये मी अवखळचि हा एक विरळ ॥ मला तू सोडावे, तुजसि मुाळं शोमे नच परी स्तनन्धयस्याङ्गमलङ्करोति नेत्रोत्सवायात्मन एव माता ।। कुमाता ना कोठे-कुसुत परि लोफी कितितरी ॥७६|| अज्ञ कथ न्वेष हि भूषणाना सन्धारणानिवृतिमश्नुवीत १७१ गद्यार्थ- (आद्य नव्हे पुढच्या कोणातरी शकराचार्यांनी इन्द्रवज्रा देवी जगदबेस उद्देशून म्हटलेला श्लोक, जन्मदात्या आईला का शुगारिते दूधपित्या शिशुस लागू होऊ नये) हे जननि । या जगी सरळपणे वागणारे माता स्वनेत्रा सुखवावयास ॥ असे कितीतरी पुत्र तुला आहेत, पण त्यात कचित् एखादा त्या अज्ञ बाळास सुभूपणानी अवखळ निघतो, तो ही मी आहे पण, म्हणून, आई ! २ आनद होईल वदा कुठोनी ? ॥७४ ॥ माझा त्याग करावास, हे काहीं (तुझ्या वात्सल्याला व अपार दयाक्षमाशीलत्वाला) केन्हाहि शोभणारे नाही, कारण वाईट गद्यार्थ- अगदी अगावर पिण्याइतक्या, लहान बालकास | मुलगा केव्हातरी जन्मतो पण, थाईट आई कधीच जन्माला येत माता, जी अलकारानी सजविते, ती, केवळ स्वत च्या डोळ्यानी, | नसते तो सोहळा पाहून आनद पावावें, एवढ्यासाठीच अन्यथा, इतक्या लहान त्या बालकास, अलकार घातल्याचे सुख अनुष्टुभ् कसले वाटणार अहल्या द्रौपदी सीता तारा मन्दोदरी तथा । अनुष्टुभ् पञ्च कन्या स्मरेन्नित्य महापातकनाशिनी ॥ ७७॥ अपत्यदर्शनस्यायें प्राणानपि च या त्यजेत् । मनुष्टुभ् त्यजन्ति तामपि रा मातर दारहेतवे ।। ७५॥ अहल्या द्रौपदी सीता तारा मंदोदरी सती। मनुष्टुम नित्य स्मरा पाच कन्या-ज्या महापाप नाशिती ॥७७॥ पाहण्या पुत्र, जी माता निजप्राणहि अर्पिते। सोडिती हाय! तीतेंहि स्त्रीपायौँ घुर पुत्र ते ७५|| गद्यार्य--अहल्या, द्रोपदी, सीता, तारामती मदोदरी या पांच गद्यार्य-- जो पुन (जमलेल) पाहण्यासाठी, आई भाएला | महान सती स्त्रियाचे नित्य स्मरण करावे त्यामुळे मोठे पापहि जीवसुद्धा धोक्यात घालते- त्या आइलासुद्धा, र मुलगे, नाश पावतें. 50. r ...

·प्रकरण ४७ वें Home अन्योक्ति संस्कृत काव्याचे एक अनन्यसाधारण वैशिष्टय व भूषण, म्हणजे अन्योक्तिप्रकरण हे होय. " लेकी बोले, सुने लागे" या मराठी म्हणींत, अन्योतीचे यथार्थ वर्णन व उद्दिष्टदर्शन होतें. विनोबा भावे यानी कोठेसे लिहिले आहे की- (प्रस्तुत लेस- कानें तें कवितेत बसविले आहे.-"अन्योक्ति एकास पदे वरोनी । उद्दिष्ट राहे परि अन्य कोणी॥ अत्युच्च अन्योक्ति वसे जगात । घरोनि सृष्टी; परि ईश आत ॥") एकाला उद्देशून बोलावयाचे. परतु, लक्ष्यवेध दुसऱ्याच कोणाचा असावयाचा. यात व्याजोक्ति वक्रोक्ति, टोमणा इत्यादि जसे आहेत, तसेच सरळ व निवळ स्तुति, किंवा निंदा मुद्धा. काही काही तर; म्हणायच्या अन्योक्ति पग अन्याला उक्ति नसून, निव्वळ वर्णन; फार तर स्वभावोक्तीच्या स्वरूपाचे असते. अशाचा समावेश, खरे म्हणजे, अन्योतीत करण्यात येऊ नये, परतु 'सुभाषितरत्नभाडागार 'सारख्या प्रथानी पायडा पाडला तो येथेहि अशत चालू ठेवला आहे. या- प्रकरणानली १३० व १३५ ही शाकुलात आलेली अन्योक्ति ही सरी खुरी आदर्श म्हटली पाहिजे. संस्कृतमध्य सहसा अन्योति आहेत, पैकी या प्रकरणात सुमारे तीनशे व इतर प्रकरणातून त्या त्या विषयात शोभणान्या सुमारे १००-१५० मिळून ४००-४५० भन्योक्ति या ग्रंथात आहेत. या प्रकरणात त्या त्या अन्योक्तीतल्या गूदार्थाने चालू काळातील अनेक घटनाचे किती यथार्थ वर्णन होऊ शकतें हैं दासविण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यातला योचकपणा मूळ कवीचा आहे-मी केवळ चालू घनाशी साम्य दर्शविण्याचेच काम केले आहे. शेकडों वर्षापूर्वी रचण्यात आलेल्या या श्लोकातला अर्थ शेकडो वर्षांनतरच्या घटनानाहि ततोतत लागू पडल्याचा भास व्हावा, यावरून, मूळ कवीची त्रिकालदर्शी शक्ति प्रतीत होते या दृष्टीने श्लोक क्रमाक ३, ६, ८, ११, १६, २२, २३, २४, २५, ३५, ३६, ३७, ४३, ४४, ४७, ५०, ५६, ८४, ८५, ९१, ९७, ९८, १००, ११४, ११६, १२३, १२८, १३०, १४५, १४७, १५१, १६१, १७२, १८०, १८१, १८३, ८८, १९९ २२५, २३१, २३४, २४८, २५१, २५३, २६६, २६८, २७०, २७४, २८१, २८५, २९३, ३०१, ३०२, इत्यादि मुद्दाम वाचावे त्यातल्या काहींमधून उदा. १८३, २८८, २२५ एकेक फयानक, नाटक कसे उभे राहू शकते याचे किंचित् दर्शन घडविल आहे. वाचकांनी आपापरी कल्पनाशक्ति चालवून उपयोग केल्यास, आणखी कितीतरी कथा यातून निघू शकतील. "अमरुककवे श्लोकोऽप्येकः प्रबन्ध- बतायते" ही उक्ति अन्योक्तींना विशेष लागू पडते. अगस्ति (कुम्भोद्भव) अन्योक्ति गधायें-- अगस्ति मुनीने समुद्र प्राशन केला, व, त्यानेच तो पुन्हा उत्पन्न केला, या दोन घटनाच्या मधल्या काळाविषयी शार्दूलविक्रीटित तरी हा श्लोक असावा; किंवा, परील दोन्ही घाना पूर्ण होऊन कम्पन्ते गिरय' पुरन्दरभिया मैनाकमुख्याः पुनः गेल्यानतर, पुढे केव्हा तरी, समुद्रप्राशन करण्याचा धाक क्रन्दत्यम्बुधरः स्फुरन्ति वडवारत्रोद्ता वहयः ॥ अगस्ति मुनीने पुन्हा घातला असेल तेव्हांचा तरी हा श्लोक भों कुम्भोद्भव! मुच्यतो जलनिधि स्वस्त्यस्तु ते साम्प्रत असला पाहिजे) हे कुम्मोभय मुने! सागर सोडून दे (याचा निद्रालु लपवावठिकमलाक्षेपो हरिः सीदति ॥१॥ अर्थ तू प्रायन पेलास तो पुन्हा परत सोडा किंवा आता पुन्हां पिण्याचा धाक न घालता त्याचा पिच्छा सोड, असे दोन्ही शार्दूलविक्रीडित अर्थ समवतात.) तुझ फ्ल्याण असो, (तू पुन्हां सागर अजून मैनाकादि सुरेंद्रभीत गिरि हे आवां पुन्हा कांपती उत्पन्न पेला नाहीस, त्यामुळे निया, भातां तू तो पुन्हा पिऊन आक्रोशे नर्भि मेघ, अग्नि घडया ओके मुखाने अति॥ टापशील त्यामुळे) इंद्राच्या भीतीन मैनाकादि गिरि (जे पर हे कुम्भोद्भव! सोड सागर तां, फल्याण लाभो मुला तुटण्याच्या भीतीने एमांत दडून पसले से) पुन्हा थरथर काप लक्ष्म्यालेष अडून सल, भय ये होपालु या विष्णुलाशगले आहेत. ("मास भन्मस्थानच नष्ट झाले किया होणार" - ... .

·अगुरु अन्योक्ति ३९० संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ या मयाने) दग आक्रोश करीत आहे. (समुद्रांत राहण्यामुळे गधार्य- (तरुण स्त्रीने डाव्या पायाने लाय मारली म्हणजे शात असलेला) वाडयाग्नि पुन्हां आग भोकू लागला आहे. अशोकाचे डोहळे पुरविले जाऊन त्याला फुले येतात असा संस्कृत आणि (ज्याच्यावर तरंगणान्या शेषरूपी शय्येवर झोप घ्यायची वाड्मयांत सकेत आहे.) हे अशोका ! आज तुझी फुले फुलली तो सागरच नष्ट झाला किंवा होणार याने न्यम होत्यावा) आहेत, य, त्यांचेभोवती भुंग्यांच्या झुडीच्या झुंडी मंजुल गुंजारव झोपाळु विष्णु, लक्ष्मीच्या मोवतालवा त्याचा बाहुपाश दिला | करीत आहेत, या वैभवामुळे एवढा गर्व तुला का बरे झाला पडून भाता म्लान झाला आहे. आहे ? (नुकतेच, ही फुलें फुलण्यापूर्वी,) तरुण स्त्रियांचे लत्ता- प्रहार साण्याचे डोहळे तुला लागले होते, ते (महार खाऊनच तुला हे वैभव प्रास झाले आहे ही गोष्ट) तुला भाठवतच मार्या नाही की काय ? (इतरत्र ऐटीत मिरविणाऱ्या पण अन्यत्र अगुरुरिति यदतु लोको गौरवमत्रैव पुनरहं मन्ये। | सहाय्याने प्रस्तुत वैभव प्राप्त झाले त्यांना विसरून केवळ वरिष्ठांच्या लाया खाणाऱ्या बढाईखोरांना, किंवा ज्यांच्या दर्शितगुणैव वृतियस्य जने जनितदाहेऽपि ॥२॥ भाजचे वैभव मिरविणाऱ्या कृतनाना ही जोडगोळी आहे.) भार्या अशोक अन्योकि अ-गुरु' म्हणोजन स्याते; गौरव त्याचामला गमे यांत शार्दूलविक्रीडित की तो दावी निजगुण-जाळी त्याच्याच शिरुनि किं ते नम्रतया किमुन्नततया किं वा धनच्छायया ! नाकांत ॥२॥ किंवा पल्लवलीलया किमनया पाऽशोक ! पुष्पश्रिया। गधार्थ-- अगुरु हैं एक सुगंधि द्रव्य असून, जाळल्यानेच | यत्त्वन्मूलनिषण्णखिन्नपथिकः स्तोमं स्तुवन्नन्वयं त्याचा सुगध खुलतो. गुरु, गौरव शब्दावर कोटि) भगुरु ला | न स्वादूनि मृदूनि खादति फलान्याकण्ठमुत्कण्ठितः॥४॥ लोक 'अ-गुरु' (गुरु म्हणजे थोर नसलेला) खुशाल म्हणोत. शालविक्रीडित परतु त्याचा गौरव, (मोठेपणा) यांतच दिसून पडतो की, जो त्याला जाळतो (त्याच्याच नाकात घुसून) त्याला तो आपल्या अपूर्व सारी व्यर्थ असे अशोक तव ती उंची तथा नम्रता सुगंधाचा गुण दाखवितो ! (प्रेम किंवा कौतुक करणाराला आपले | छाया ती घनदाट, पल्लव तशी पुष्पांतली चारुता।। गुण सर्वच दाखवितात. पण अपकारपाला सुद्धा स्वगुणांनी | पांथ श्रांत तुझ्या तळीं स्तवितसे सोत्कंठ तूतें जरी तुष्ट करणाऱ्या खऱ्या थोराचे हे भन्योकीनें वर्णन आहे.) देशी ना मृदु गोड सुंदर फळे आतृप्ति तूं त्या परी॥४॥ गधार्थ-हे अशोका! काय उपयोग आहे तुझ्या त्या अशोक अन्योक्ति नम्रतेचा काय उपयोग तुझ्या उचीचा ! काय उपयोग तुझ्या शसञ्चारेला किंवा पालपीच्या लीलेना किला पुष्यांच्या वैभवाचा। पसंततिलका कारण, पाथ तुझ्या तळी दमून मागून बसतो, व, उत्कठेने तुझी गर्वायसे विकचकोरकमजुगुञ्ज- स्तुतिस्तोत्रं गातो, त्याला काही तू, मृदु मधुर फळे पोटभर दुवृत्तषट्पदधटाविभवेन किं नु ॥ खाऊ घालीत नाहीस. (देखाव्याला अघळपघळ पण वस्तुतः वामभुषां चरणताडनदोहदानि 'निष्फळ' स्वागत करणारावर हा प्रहार होय.) किं नाम न स्मरसि तावदशोक ! तानि ! ॥३॥ आम्र (रसालफल) अन्योकि घसंततिलका वसंततिलका पुष्पें फुलून अलि मंजुल गुजतात दिङ्मण्डलं परिमलैः सुरभीकरोषि याचाच कां धरिसि गर्व तुझ्या मनांत । सौन्दर्यमावहसि लोचनलोमनीयम् ।। लत्ताप्रहार तरुणी करिती अशोका हहो रसालपालचर्य! तयाऽपि दूये ते डोहळे तवचि विस्मरलास तूं फां? ॥३॥ यद् प्रन्धिलं च कठिनं हृदयं बिभर्षि ॥ ६॥ . .

·Vie ... (प्रकरण १७ ३) आम्रवृक्ष व आम्रफल अन्योक्ति घसततिडका शार्दूलविक्रीडित आंब्याची स्तुति ऐकुनी जल बने त्या नारळाचे मन गधे सुगंधित जरी करिशी दिशांस, | कांटा ये फणसा, दुभंग वसलें वाळूक ते होउन ॥ आना स्वरूप तव मोहक लोचनांस ।। | वाके खालति केळ, आणि वनली बारीक द्राक्षे किती तूते असे हृदय घट्ट जटाळ ऐसे, काळी ठिक्कर जाभळेहि पडली मात्सर्य वादन तीं ॥७॥ हैं मन्मनी फलवरा परि शल्य भासे ॥५॥ गद्या-आनफ्लाची स्तुति ऐकून नारळाच्या हृदयाचे गद्यार्थ- हे पलश्रेष्ठ भाम्रा । तू आपल्या सुगधाने सर्व पाणी पाणी झालें, फणसाच्या सर्वांगावर काटा आला, वाळूक दिग्मडळाला सुगधित करतोस, आणि तुझे सौंदर्यहि मोठे | (टरबूज) दुभगले. केळीचे झाड साली पाहू लागले, द्राः नयनाभिराम असते ; परंतु तुला हृदय मात्र कठीण, व जटाळ | सकोचून अगदी लहान झाली, आणि मात्सयान जाभळे काळी असावें, या गोष्टीचे मला अतिशय दुस वाटरों. (दुरून ऐकावी | पडली. (यात अन्योतीच वैशिष्टय नाही. केवळ कविकल्पनाकृत तो मोठी कीर्ति, प्रत्यक्ष पाहावें तरी मोहक मूर्ति, पण अनुभवावें | वर्णन आहे.) (सज्जनाच्या महत्तीपुढे निदकाची फशी तो पापाणहृदयी; अशा मनुष्याला हा फकारा आहे.) ... दाणादाण उडते में वर्णन.) आम्रवृक्ष (माकन्द । अन्योक्ति आम्रफलान्योक्ति भार्या शार्दूलवित्रीडित पृष्टाः खलु परपुष्टाः परितो दृष्टाश्च विटपिनः सर्वे । मा गर्व कुरु शर्करे । तर गुणामानिन्ति राज्ञा गृहे माकन्द ! न प्रपेदे मधुपेन तवोपमा जगति ॥ ६ ॥ ये दीना धनवर्जिताश्च कृपणा स्वप्नेऽपि पश्यन्ति नो ।। आम्रोऽह मधुकूपकैर्मम फलै स्तृप्ता हि सर्वे जना आर्या हे दग्धे । ता किं गुणैर्मम फलैस्तुल्य न किञ्चित्फलम् ॥८॥ सारे वृक्ष बघितले, भवती, साऱ्याहि कोकिलां पुशिलें। भाम्रा तव तोलाचे भ्रमराला जाग कुणी न सांपडले शार्दूलविक्रीडित वाटो गर्व न शर्करे गुण तुझे, राजे जरी जाणिती गद्यार्थ- साऱ्या कोकिळाना विचारून पाहिले, भोवताली तूतें निर्धन, दीन अन् कृपण हे स्वप्नींहि ना पाहती। सर्व वृक्ष धुडाळून पाहिले, पण हे आम्रतरो! भ्रमराला काही मी आंया ! रसपूर्ण या मम फलें संतृप्त सारे जन! तुझ्या तोलाचे दुसरे कोणी सापडले नाही. (सहज कुणी तरी जळे त्वद्गुण फोल ते ! फल पुणी मतुल्य कोठेच न कुणावर तरी हुरळतो, व त्याला फार चागले म्हणतो. पण सऱ्या योर माणसाची महती अशी की, ज्याचे प्रेम पत्काभरापेक्षा गद्यार्थ--(प्राचीनकाळी, सासर दुर्मिळ व महाग अस- अधिवेळ एका ठायीं रिफत नाही अशा अभिनवमधुलोलुप | ल्याने, मूठभर श्रीमंत व राजे लोकानाच ती लभ्य असे. आवे भ्रमराने (चावट चिकित्सकाने सुद्धा ) सुद्धा खूप शोधाअतींहि | मात्र सुकाळाचे, अगदी गरीबाला सुद्धा लभ्य होते. आज त्या महतीपुढे शरणागति स्वीकारावी.) बहुधा सासर व उत्तम आये एका भावान विकले जातात, ही गोष्ट निराळी) आग म्हणतो हे शर्करे! तुझे गुण रागे आभ्रफल अन्योक्ति लोकच जाणतात यामुळे तुला गर्व होऊ देऊ नकोस. कारण शार्दूलविक्रीडित समाजातील, दीन, निर्धन, कृपण, अशा निरनिराळ्या थरातल्या आकत्रिफलस्तुतिं जलमभूचनारिकेलान्तर लोकाना तू स्वप्नातसुद्धा दिसत नाहींस, आणि, माझी रसपूर्ण प्राय कण्टफित तथैव पनसं जात द्विधोरिकम् ॥ फ्ले साउन मात्र सारे टोक तृप्त होत आहेत. जाळ ते तुझे आस्तेऽधोमुखमेव कादलमगाद् द्राक्षाफल क्षुद्रता गुण ! माझ्यासारखे फळच कुट नाही. (मार्क्सवाचे वारे पाहू रागल्यापासून, केवळ बहुजनसमागसार्टी जें जे काय असेल श्यामत्व वत जाम्बव गतमहो मात्सर्यदोपादिह ॥७॥ तें चागले. वमूठभर श्रीमत, माडवरशहा, वुझ्ासाठी में जें माय

·३९२
संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश, खंड २
1
বারা
आहे!)
...
स्वागता
...
असेल ते सरसकट वाईट, भसे म्हणण्याची जी फॅशन पडली
कचुकान्योक्ति (चोळी)
आहे अगही तिला संतोतंत घरून आबा साखरेला हिणवीत
श्रीमता कयय कञ्चुकी पूर्व
आम्रवृक्षान्योक्ति
कानि कानि सुकृतानि कृतानि ।।
मार्या
जन्म यापयसि येन समस्तं
गाता कोकिल एव ज्ञाता च रसाल एव नियतमिदम् ।
हारहृयहृदये हरिणाक्ष्याः ॥११॥
यापञ्चममुद्गायति तस्यास्थिपु पुलकमुकुलानि ॥९॥
कंचुका ! गतभवीं तय हस्ते
भार्या
सांग काय घडली सुझते, ते ।।
जन्म चालघिसि सर्वचि लुच्च्या
कोकिल एकच गायक रसवेत्ता त्यास एक आंयाच ।
हारशोभित हृदी रमणीच्या! ॥११॥
गातां हा पचम, त्या तरुवर मोहोर येइ रोमांच ॥९॥
गद्यार्थ-हे वैभवशाली कंचुका ! गेल्या जन्मांत काय काय
गद्यार्थ- कोकिल हा एकमेव गायक-आणि त्याचे रसग्रहण | पुण्यकृत्ये केलीस ते तरी सांग, की ज्याच्या बळावर, हाराने
करणारा खरोखर भामवृक्ष हा एकच ! कोक्लि पचम स्वरात | मडित अशा हरिणाक्षीच्या हृदयावर सारा जन्म तू घालवितोस !
गाऊ लागतो आणि भाम्ररक्षाच्या अणू हाडातून, आब्याच्या (विशेषशी कर्तबगारी (निदान या जन्मात तरी,) प्याची दिसून
मोहोराच्या रूपाने, अंगायर, रोमाच उभे राहतात. पडत नाही तरी नो जगाला हेवा वाटावा अशा 'उच्च' पदी
आरूढ झालेला दिसतो अशाला उद्देशून.)
(ऊस) इक्षुदण्डान्योक्ति
वसंततिलका
(फपि) मार्कटान्योक्ति
उपजाति
कान्तोऽसि नित्यमधुरोऽसि रसाकुलोऽसि
किं चासि पञ्चशरकार्मुफमद्वितीयम् ।।
युक्तं सभायां खलु मर्कटानां शाखास्तरूण मृदुलासनानिा
इक्षो! तवास्ति सकलं परमेकमूनं
सुभाषितं चीत्कृतिरातिथेयी दन्तै खात्रैश्च विपाटितानि १२
उपजाति
यत्सेवितो भजसि नीरसतां क्रमेण ॥१०॥
वसंततिलका
सभा कपींची! तिथ योग्य होती
फांधा तरूंच्या मृदु आसने ती !
तूं गोड, सुंदर इंसा ! रसपूर्ण सर्व
अन् मोरसाडे नख दंत यांचे
आहेस रे स्मरधनुष्यचि तूं अपूर्व ॥
आतिथ्य ते! स्वागत धीटतीचें ॥१२॥
है सर्व गोड परि एकच दोप माने
गधार्थ- माकडाची सभा भरली! ति झाडाच्या फांद्या
की सेवितां रचि तुझी सरते क्रमानें ॥१०॥ याच मऊ बैठकी, चीत्कार हेन स्वागताचें मधुर मापण आणि
गधा-है उसा! तू सुदर आहेस, गोड भाहेस, रसपूर्ण संग हे सर्व योग्यच म्हटले पाहिजे. (असंस्कारी जनसमूहात .
नखानी दातानी ओरबाडणे हेच आतिथ्य! अशा स्थळी व
आहेस जणू अपूर्व असे मदनधनुष्यन आहेस. हे सर्व ठीमच | गुराकृताने याहून पसली अपेक्षा ठेवू नये. गाढवाचा गोंधळ
आहे पण तुझ्यात मला एकच उणेपणा दिसतो, तो हाच, की,
व लाथाचा सुकाळ!)
तुझे सेपन करता करता हळू हळू (मूळाकडून पायाकडे) तं मीरस
भनुन्दम्
होत जातोस. (सत्कान्याप्रमाणे पुणे व नवतामुपैति ---
सगाल मष नव रसाची प्रतीति व्हावी तसे मात्र तुझ्यात होत
क्षार पक्षसि फेनापि दत्तमझेन मकटा।
नाही.) (मतिमा भारत चाटलेल्या पतीम)
सेदि जिप्रति संक्षिप्य करोल्युलतमासनम् ॥१३॥

·(प्रकरण १७ ३) कपि (मट), कमल, कमलपत्र अन्योक्ति ३९३ ... अनुष्टुम् इन्द्रवज्रा अझै पक्षि दिल्या हारा व मकट चाटुन । हे पद्मपत्रा! तव हे चरित्र हुगुनी देइ फेकून-करितो वर आसन ॥ १३ ॥ चाटे मला अल्प तरी विचित्र !॥ गद्यार्थ- कुणा अश माणसाने माकडाच्या गळ्यात हार पकात दैवे जरि जन्म तूतें घातला! साहजिकच माकडानें तो चाटून पाहिला, हुगून न स्पर्शिसी पकिल तु जलातें ॥१५॥ पाहिला, आणि फेकून दिला, आणि आपले (लाल) कुल्ले वर गद्यार्थ- हे कमलपना ! तुझी वागणूक, मला तरी थोडी केले। ('अरसिमेघु कवित्वनिवेदनम् ' असें म्हणण्याने, एकाद्या जगावेगळीच वाटते. दैवयोगानें, तुझा जन्म जरी चिखलात झालेला अरसिकाची सभावना, जेव्हां, फार सौम्य वाटेल, तेव्हा या असला, तरी, तू चिखलमिश्रित पाण्याला स्पर्शसुद्धा करीत नाहीस. श्लोकाचा उपयोग प्रभावी ठरेल.) (वरील दोन्ही श्लोकात (हलक्या कुळात जन्मलेल्या व वाईट संगतीत वाढलेल्या अन्योक्तीबरोबरच उत्कृष्ट स्वभावोक्ति आहे.!) पण आपले चरिन विशुद्ध ठेवणान्या सज्जनाला धन्यवाद !) कमलान्योक्ति यातच कमलपन-ममलिगी याविषयी अन्योक्ति इलोक १४ ते २० पर्यंत. पुस्पितामा मालिनी रुचिरतिरुचिरा शुचित्वमुच्चै शिरसि धृत स्वयमेव शङ्करेण अयि दलदरविन्द ! स्यन्दमान मरन्द तर किमपि लिहन्तो मज गुञ्जन्तु भूगा ॥ कमलिनि! मलिनीकरोषि कस्मान्मुखमिदमिन्दुमुदीप लोककान्तम्। ॥१६॥ दिशि दिशि निरपेक्षस्तारकीन विवृण्व- परिमलमयमन्यो बान्धनो गन्धवाहः ॥१४॥ प्रपितामा मालिनी अति मधुर छटा शुचित्य उच्च शिरि धरिल स्वयमेव शकरेंच ।। विकसत कमला! तू गाळिशी त्या मधूतें फमलिनि । मलिनत्व का मुखास? पिउनि अलि फरू दे मंजु गुजारवातें। जनमुखकारक पाहुनी विधूस ॥१६॥ दश दिशि तप गधा स्वार्थ सोडून, नेतो अलगचि तर वधू गधयाही सदा तो ॥१४॥ गद्यार्थ-- ज्याला वण अति सुदर, पावित्र्य अतिशय थोर, ज्याला स्वय शकराने आपल्या शिरावर धारण केले आहे. गद्यार्थ- हे उमलल्या कमला तुझा गळणारा मध चाटीत अशा, सर्व जगाला सुरसदायक चद्रालाहि पाहून, हे कमलिनि ! मुगे तुझ्या भोवती मजु गुजारव करीत खुशाल रुजी घालोत! तुझ्या मुसाला अशी मलिनता का बरें ? ( कमलें चद्रोदयारा परतु तुझ्यापासून कशाचीहि अपेक्षा न करता, तुझी मुगध | मिटतात.)(काही नतद्रष्ट, दुराराध्य टीकाकार, की, ज्याना (कीर्ति) दशदिशात पसरविणारा हा गधवाह म्हणजे वारा रितीहि सौंदय दिसल, गुणाचे डोंगर दिसले तरी ते नाक मुरडा तुझा आगळाच (सराखुरा) या (मिर) आहे हे नीट | वयाचेच, अशाना उद्देशन ही अन्योति आहे !) ध्यानात घे! ( स्वार्थासाठी चाटुगिरी करणाऱ्यानाच आपले मित्र समजणाऱ्या मोळ्या श्रीमताना, त्याचे सरे मित्र कोण घमततिलका हे सागण्यासाठी ही अन्योक्ति आहे) लक्ष्मी स्वय निवसति त्वयि लोकधानी उपजाति मिण चापि विदितोऽसि हदानुराग | रेपमिनीपत्र! भगच्चरित्र चित्र प्रतीमो ययमत्र किश्चित बन्दीन गायति गुणास्तर चञ्चरीक व पकजन्मापि यदृच्छमारादपिस्पृशस्यम्बुन पइसङ्गि १५ क पुण्डरीक! तर साम्यमुरीकरोनि ॥१७॥ ... ...

·... संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खर २ वसंततिलका मायों लक्ष्मी स्वये निवसते जिथ लोकधात्री मधुप इव मारुतेऽस्मिन्मा सौरभलोभमम्बुजिनि ! मस्थाः । मित्रासिही तव दिसे परिपूर्ण मैत्री। लोकानामेव मुदे महताऽप्यात्माऽमुनाऽर्थिता नीतः ॥१९॥ भाटापरी तय गुणस्तुति भंग गाई हे पुंडरीक! तव साम्य कुठे कुणाही! ।। १७ ॥ आयो गद्यार्थ-- जगताचें धारण करणारी लक्ष्मी स्वय तुझ्यात यसति | मधुपापरि या मरुता सुगंधलोभी असें न गण नलिनी ! करते; मित्राशी (सूर्याशी) मित्रराष्ट्राशी ही तुझी दृढ प्रीति | जगदानन्दास्तवची याचक हा होइ थोरही असुनी १९ दिसून येत आहे. माटाप्रमाणे भुगे तुझें गुणगान करीत आहेत. हे गद्यार्थ- हे कमलवेली ! भ्रमर जसा (मधाचा) लोभी, कमला! तुझे साम्य दुसन्या कोणात दिसणार आहे ? | तसाच वारा हा सुगधाचा लोभी; अशी समजूत न फल्न घेऊ (कसलेच न्यून नसलेल्या सर्वतोपरी भाग्यशाली माणसाला | नकोस. वास्तविक, हा अतिशय थोर असून याने केवळ उद्देशन- बहुधा कोणा राजाला उद्देशून कोण्या कवीने श्लोक | जगानदकारक काय करण्यासाठीच, ही याचकवृत्ति रचिला असावा.) .../ स्वीकारलेली आहे. (पोटाची खळगी भरण्यासाठी याचक येतात, व परचे सुखी असून, केवळ सत्कार्यासाठी याचना शार्दूलविक्रीडित करणारे येतात त्या दोघानाहि एकाच मापाने मोजणान्या भीमताना उद्देशून.) एकस्मिानिरावयो समजनि स्वच्छ सरोवारिणि भ्रात. सड्गसुखेन कानिचिदहान्यत्र व्यतीतानि नौ॥ शाईलविक्रीडित लब्ध तामरस । त्वया मृगहशा लीलावतसास्पद नीरानिमलतो जनिर्मधुरता रामामुखस्पर्धिनी शैवाल विलठामि पामरमधूपादाहते पाथसि ॥१८॥ वास किं च हरेः करे परिमलो गीर्वाणचेतोहरः ॥ शार्दूलविक्रीडित सर्वस्व तदहो महाकविगिरा कामस्य चाम्भोरुह । त्व चेप्रीतिमुरीकरोषि मधुपे तत्त्वा किमाचक्ष्महे १२० एका स्वच्छ सरोवरांत अपुला झाला असे जन्म रे गेले गोड इथे कितीक दिन रे मैत्रीमधे आपुले । शार्दूलविक्रीडित नारीजात सदा प्रसाधनपदी पद्मा! तुला ठेविते जन्म स्वच्छ जळी ; तुझी मधुरता स्त्रीच्या मुखाचे परी मी शेवाळ इथे जळांत डुलतें क्षुद्र स्त्रियांच्या पर्दै १८ विष्णूच्या करि वास, गंधहि असा की देववित्ता हरी॥ गद्यार्थ- (शेवाळ कमलास म्हणते-) एकाच स्वच्छ पद्मा तूं मदनास सत्कविसही सर्वस्व होसी, परी- सरोवरात तुझा आणि माझा जन्म झाला. भाऊ ' याच ठिकाणी बोलू काय ? तुला जर प्रणय रे या क्षुद्र भुंग्यावरी २० तुझे व माझे किती तरी दिवस, मधुर मैनीमुखात गेले. पण हे कमला! तुला मान हरिणाक्षींच्या सौंदर्यवर्धक साधनात स्थान गधार्थ हे पना! स्वच्छ जळात तुला जन्म लामला, प्राप्त झाले आहे आणि मी शेवाळ मात्र, क्षुद्र स्त्रियाच्या सुदरीच्या मुखासारखी मधुरता अमली, श्रीविष्णूच्या हातात पायानी दवळलेल्या पाण्यांत, इकडून तिकडे ढकल्ले जात | वसतिस्थान मिळाले, देवाचें चित्त हरण करणारा मुगध लामला, आहे ! (दोन सख्ख्या भावापैकी एक, भाग्यशाली, मोठ्या आणि तू महाकवींच्या घाणीचे व मदनाचे सर्वस्य होऊन पदाला चढतो; व दुसरा समाजान लाथाडला जातो; दोन बसरेंस तरी क्षुद्र मृगावरच जर तुझें प्रेम जडले तर आम्ही सल्ल्या बहिणीपैकी एक राजाची राणी होते, व दुसरी निचारी | म्हणावे तरी काय ?(सर्वगुणसंपन्न राजकन्येचे हल्कट माणसावर दारिद्रयाचे कष्ट उपशीत असते. 'दो पूल साथ फ्ले, किस्मन् | प्रेम जडावे किंवा सर्वगुणसंपन्न सज्जनार्ने एमाथा पुद्राशी मैत्री जुदा जुदा है'। या वैषम्याला उद्देशन.) करावी व ती सोरता येऊ नये अशा प्रसंगाला उद्देशून.) ...

·(प्रकरण १७ वें ) करीर, कलश, कल्पवृक्ष, अन्योक्ति ३९५ करीरान्योक्ति आहे. 'तू सोन्याचा आहेस' ही तुझी कीर्ति आता बद्धमूल होऊन बसली आहे. सर्वसाधारण माणसाना भातल्या तत्त्वाचा विचार करण्याची मुळीच आवड नसते--ते स्वभावत च बहि किं पुष्प किं फल चास्य करीरस्य महात्मन । र्बुद्धय म्हणजे बाहेरच्या देखाव्यावर हुरळणारे असतात ! येन वृद्धि समासाद्य न कृत पत्रसग्रह ॥२१ ॥ (मूळात स्वत ची पात्रता नसता वशिल्याने उच्च पदी चटणा भार्या न्याना उद्देशून. एखाद्या लोकप्रिय पक्षाने उभे केलेले नालायक उमेदवार, शेंदूर लावलेले दगड, निवडून येतात, एवढेच नव्हे थोर फरीर महात्मा पुप्प कुठे यास वा कुठे फलही॥ तर मनीसुद्धा होतात. हाहि ताब्यावरील सोन्याच्या मुलाम्याने, तुकी उन्नति पावुनि केला याने न पत्रसंग्रहही!२१॥ कलशाचा कळस' झाल्याचा प्रकार !) गद्यार्थ--(कीर नावाचे एक मोठे वाढणारें काटेरी झाड, आर्या याला पाने फुले फळे काहीच लागत नाहीत.) ह्या महात्म्या करीराला कुठली फुले आणि कुठली फळे १ एवढा मोठा होऊन दृढतरगलम निबन्ध कूपनिपातोऽपि कलश ! ते धन्य । याने नुसता पत्रसंग्रह सुद्धा केला नाहीं 1 ( चागल्या व वाईट ) यज्जीवनदानस्त्व तर्पामर्ष नृणा हरसि ॥२३॥ दोन्ही अर्थोनी ही अन्योक्ति घेता येईल. सन्या निलेम भार्या मनुष्यानें-धन संपत्ति तर साचविली नाहीच पण मोठ्या पदाला चढून साधी उपजीविका सुद्धा मिळविली नाही, इतकी घेउनि फास गळ्याला, धन्य तुझे कृपपतनही फलशा! अपरिग्रह वृत्ति! असे गुणगान हे होईल, किंवा कुत्सितार्थाने हा | की तू जीवनदाने तृष्णाची निपारितोस तृपा ॥२३ ।। एवढा टोणगा वादला, तरी, इतर ऐश्वर्य राहो, पण, चार पोच्याची पाने (पत्रसंग्रह) सुद्धा, विद्यार्जनासाठी याने जमविली गद्यार्थ-- हे क्लशा । स्वताच्या गळ्याला घट्ट फास लावून नाहीत भसेंहि म्हणता येईल.) घेऊन, स्वत विहिरीत खोल जाण्याचे अध पतनहि पत्करतोस, ते पतनसुदा फेवढें धन्य म्हटले पाहिजे. कारण तू जीवन कलशान्योक्ति दानान (पाणी देण्यान) तृष्णाव्याकुल अशा जनाचे दुसहरण शार्दूलविक्रीडित करतोस! (सत्कार्यास्तव कष्ट काढणारे, देशस्वातत्र्यासाठी पाशीं जाणारे देशभक्त असेच इतराना जीवन देतात व स्वत च्या भ्रात काञ्चनलेपगोपितबहिस्ताम्राकृति सर्वतो गळ्याला लागणाऱ्या फासाला धन्य करतात.) मा भैषी फलश स्थिरो भर चिर देवालयस्योपरि ॥ ताम्रत्व गतमेव काञ्चनमयी कीर्ति स्थिरा तेऽधुना कल्पवृक्षान्योक्ति नान्तस्तत्त्वविचारणप्रणयिनो लोका बहिर्बुद्रय ॥२२॥ शालविक्रीडित शार्दूलविक्रीडित औदार्य भुननत्रयेऽपि विदित सभूतिरम्मोनिघे- आच्छादी तव ताभ्रदेह फलशा! सोने चहुंयाजुनी सो नन्दनकानने परिमलो गीणचेतोहर ॥ राहा तू स्थिर मदिरावर थता, भीती नसो त्वन्मनी || एव दातृगुणोकर सुरतरो सोऽपि लोगोत्तर 'सोन्याचा' तव कीर्ति ही स्थिर बसे, तावे बसे लोपुनी स्थादर्थिग्ररार्थितार्पणविधावेको निवेको यदि ॥ २४ ॥ पाहीना कुणि आतले, जन भुले बाहेरचे पाहुनी ॥२२॥ गधार्थ-हे कलशा! (देवळावरच्या कळसा !) तुझा शार्दूलविक्रीडित मूळचा तान्याने पडविलेला देह सोन्याने चोहीकडून भान्छादून ज्याची त्यात उदारता त्रिभुवनी-जन्मे समुद्रामधे राकरेला आहे. (सोन्याचा तुझ्यावर मुलामा फेरेला आहे.) राहे इन्द्रवनात-मोहित करी देवांस सौरभ्य ते ॥ त्यामुळे तुला आतो मिण्याचे मुळीच कारण नाहीं तू तुझात सारे कल्पतरूंत दाटगुण हे उत्कृष्ट होते, जर- देवमदिराच्या शिखरावर चिरकाल राहा. तुझे ताम्रत्व गेलेलें | पात्रापात्र निवेक एकचि कधी दावू शाके तो तर!२४ ·संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ गधार्थ-ज्याची उदारता साऱ्या त्रिभुवनाला माहीत आहे;| कोट्यवपि रुपयाची भौदायांची खैरात चालू ठेवली; त्यावेळी ज्याला समुद्रमथनाचे प्रसगी क्षीरोदधींत जन्म लाभला; ज्याचे त्याच्या अनुयायाना जी भीति पोटात वाटत होती, तिचे बसतिस्थान नन्दनवन; ज्याचा सुगध देवाचे सुद्धा चित्त हरील) हुबेहुब चित्र या अन्योतीन नाही का!) असा; अशा रीतीने दातृगुणप्रधान गुणसमुच्चय या फल्पतरूचा मोठा अपूर्वच ठरलाअसता-जर याचकाना दान देण्यात याने केवळ भनुष्टुम् एक पात्रापात्रविवेक दाखविला असता तर! (आल्या गेल्याला, कल्पवृक्षोऽपि कालेन भवेधदि फलप्रदः । "भाई भाई " म्हणून मिठ्या मारणारे, पानापात्रविवेकशून्य को विशेषस्तदा तस्य चन्यैरन्यमहीरुहः ॥२६॥ आजहि आहेतच. प्रत्येक भक्ताला, तो मागेल ते देत राहून, अनुष्टुभ सर्व सृष्टीवर उठल्यासुठल्या आपत्ति आणणारे भोळे शकर, पूर्वीहि होतेच, त्याना उद्देशून.) कल्पद्रुहि उशीराने फलदायी ठरे जर। त्याच्यात अन्यवृक्षांत काय अतर हो तर? ॥२६॥ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ-(जे मागावें तें तात्काल देणारा हेच तर कल्प-- द्रुमाचे वैशिष्टय.) कल्पद्रुमसुद्धा जर सावकाश कालान्तराने स्वलॊकस्य शिखामणिः सुरतरुग्रामस्य धामाद्भुत फलदायक होणार असेल, तर मग, रानातल्या इतर झाडात व पौलोमीपुरुहूतयो परिणति. पुण्यावलीनामसि।। त्याच्यात अतर तरी काय ? (याचकाला, याचनेचे दुख फारसे भोगावयास न लावता, तात्काल दान देणारा, अशी ज्याची सत्य नन्दन ! किं विद सहृदयनित्य निधिः प्रार्थ्यते कीर्ति. अशा कोण्या दात्याने त्या कीर्तीस न साजेसे, वर्तन "त्वत्त खाण्डवरङ्गताण्डवनटो दूरेऽस्तु वैश्वानरः" ॥२५॥ केल्यास, त्याला उद्दे न ) चैतालीय शार्दूलविक्रीडित न मया रचित तवालवाल स्वर्गा भूषण, धाम अद्भत सदा तू देववृक्षाप्रति पयसा वा विहितस्तवाभिषेक। पुण्यांचे फल तूं असें तुज शची अन् इद्र हे मानिती। अयि कल्पतरो! परोपकारे वाळा! सर्व खरे, परी सहृदय हे ब्रह्मास हे प्रार्थिती- भवतो विश्वविलक्षण प्रकार ॥२७॥ की, "वैश्वानर दग्धखाण्डव असा स्पर्श न तूतें। कधी" ॥२५॥ तुज मी रचिलें कधी न आळे गद्यार्थ- बाळा कल्पतरो । तू स्वर्गाला मस्तकावरील रत्ला- कधिही या न जलाभिषेक केले। प्रमाणे भूषणभूत आहेस, सर्व देववृक्षामध्ये श्रेष्ठ आहेस; परि कल्पतरो! परोपकार प्रत्यक्ष इद्र व इद्राणी तुला, स्वत च्या पुण्यराशींचे फल करिशी हाच विलक्षण प्रकार ॥ २७ ॥ मानतात, हे सारें खरें। परतु सहृदय, सजन ब्रह्मदेवाची अशी प्रार्थना करीत असतात, की, खांडववन जाळणारा तो वैश्वानर गद्यार्थ-हे कल्पतरो! मी तुझ्या मुळाशी कधी आळे वणवा, तुझ्यापासन दूर असो! केले नाही; किंवा, कधीं साक्षेपाने, तुझ्यावर पाणी शिंपडलें (इतराना, जे मागावें तें देणारा कल्पतरू, पण नाही. (इतका मी तुझ्याशी तुटकपणे अनास्थेने वागलो;) स्वसंरक्षणाची, काहीं, त्याने व्यवस्था केलेली दिसत नाही. तरी परोपकार करण्याचे बाबतींत (दुसरा आपल्याची फसा अन्यथा, इतराचे ईप्सित देणाराला, स्वसरक्षणाचीहि --अग्नीने वागला हैं लक्ष्यात न घेता, समवृत्तीने तू धागतोस,) हा प्रकार सुदा स्वत ला जाळू नये-अशी व्यवस्था करून घेता आली | मात्र पार लोकविलक्षण म्हटला पाहिजे. (आपण फसेंहि असती. पण मग भात्यतिक औदार्याला बट्टा लागला असता | परफेपणान वागलो तरी मित्र, बधु भगिनी, माता, पिता, ना! आत्यतिफ अहिंसेच्या आग्रहापायीं, गाधींनी, शेवटच्या | इत्यादि, आपल्यावरील प्रेमात अतर पडू देत नाहीत, असा दिवसात, हिंदुस्थानची सारी राजसत्ता हाती असतांनाहि अनुभव येतो, तेव्हाचे पश्चात्तप्त हृदयाचे हे उद्गार भाहेत.) स्वसंरक्षणासाठी आरक्षकव्यवस्था नाकारली, व, पाकिस्थानला बैतालीय छद ।

·. (प्रकरण १७ वें) कस्तूरी, काफ (करट, कावळा ) अन्योक्ति कस्तूरिकान्योक्ति कुळात जन्मलेल्या, वर्णाने, रूपाने, सुंदर तर नव्हेच, पण, मालिनी कुरूपच असलेल्या, पण, सद्गुणानी सर्वश्रेष्ठ ठरणाऱ्या कोण्या अलौक्कि व्यक्तीस उद्देशून.) अयि बत गुरुगर्व मास्म कस्तूरि! यासी- रखिलपरिमलानां मौलिना सौरमेण ॥ काकान्योक्ति गिरिगहनगुहायां लीनमत्यन्तदीनं वसंततिलका स्वजनकममुनैव प्राणहीनं करोषि ॥२८॥ कृष्णं वपुर्वहतु चुम्बतु सत्फलानि मालिनी रम्येषु संवसतु चूतवनान्तरेषु ॥ तुज नच बहु होवो गर्व कस्तूरि!साचा, पुंस्कोफिलस्य चरितानि करोतु कामं अखिलपरिमलांच्या श्रेष्ठ त्वत्सौरभाचा ।। काकः कलध्वनिविधी स तु काक एव ॥ ३०॥ गहन गिरिगुहान्तीं जो लपे आश्रयासी, वसंततिलका गरिव तय पित्याचा प्राण त्यानेच घेशी ॥२८॥ गधार्थ-हे करतूरी जगातल्या सर्व सुगधात, तू श्रेष्ठ आहेस, काळा असो; मधुर खात असो फळें ती या गोष्टीचा, तू फार गर्व धरू नकोस.-कारण, पर्वताच्या सोल आम्रांत रम्य वसतीहि करो पनान्तीं। खोल गुहात, आश्रयार्थ लपून बसणाऱ्या, अतिशय दीन अशा है कोकिळासम करी जरि काक सर्व तुझ्या जनकाच्या प्राणहानीला, हा तुझा सुगधच कारणीभूत काढी ध्वनीच परि केवळ "काव! काव!" ॥३०॥ ठरतो (हें लक्ष्यात ठेव !) (आपल्या मुलाला सद्विद्यासपन्न, गद्यार्थ-कावळ्याचा रग काळा असो; तो मधुर फळे सद्गुणसपन्न करण्यासाठी मातापित्यानी आपल्या सर्वस्वाचा | खात असो; रम्य आनवनात वसतीहि करो; हे सर्व कितीहि होम फरून, सर्वतोपरी जिवत मरण' पत्करिलें, याची जाणीव | दरी कावळ्याचे, कोकिळा सारखे दिसत असले, तरी, तोंडातून न ठेवता, स्वतःच्या गुणसपन्नतेचा गर्व वाहणाऱ्या कृपने नदील तो मात्र 'काव! काव!' (थोर माणसाचे, मुलास उद्देशून.) इरलेलाई प्रवरानी, हीन माणसाने, सोंग आणले, तरी, प्राकईचा वेळी योर तो थोर, हीन तो हीन हैं उघडकीस मन्दाक्रान्ता सारियन राहाव नाही!) जन्मस्थान न खलु विमल वर्णनीयो न वर्णो वैतालीय दूरे पुंसा वपुषि रचन्ध पकशङ्का करोति ॥ यद्यप्येन सकलसुरभिद्रव्यगर्यापहारी विविरेव विशेषगहणीयः को जानीते परिमलगुणः कोऽपि फस्तूरिकायाः २९ करट त्वं रट कस्तवापराधः ।। शार्दूलविक्रीडित सहकारतरौ चकार योऽसौ जन्मस्थान न शुद्ध : रंगहि फी वर्णे नये जो कुणी सहवासं सरलेन कोकिलेन ॥ ३० ॥ घाटे ही दुरुनी जणूं चिखलशी देहावरी लावुनी ।। वैतालीय हैं सारें, परि गर्व ही हरितसे सान्या सुगंधांतला तुज कोफिलसंगती जयाने कस्तूरीत कळे न गंधगुण हा आला क्सा कोठला १२९ दिधली थाम्रतरूवरीच तेणे ॥ गया- कस्तूरीचे जन्मस्थान (हरिणाची नामि) यावें विधि निंद्यचि तो ठरे विशेष तर ते शुद्ध नव्हे, रग यावा तर तो कुणी वणू नये असा. कुणी रट काका! तर यांत काय दोष? ॥ ३० ॥ बर अंगावर लावली, तर दुल्न चिखल फासल्यासारखे वागवे, गद्यार्य--भान्याच्या झाडावर ज्या ब्रह्मदेवाने तुझी हे सर्व असले तरी तिला सुगघ मात्र अखिल दगातल्या साऱ्या | कोविटाशी संगत घडविली (आणि हि मोकिलामारच सुगंधी द्रव्याचा गर्व हरण करील असा ! हा अपूर्व सुगधगुण ! मधुर कुजन परशील अशा खोट्याच अपेक्षा दनमानगात तिला कसा कोठून प्राप्त झाला ते कोण सागू शकेल? (हलक्या | उन्पन्न फेल्या व साहजिकच त्या फलल्या याबद्दल) तो मझ- ...

·"
३९८
संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २
देवच विशेष दोषी ठरतो। हे कावळ्या! तू आपला काषकाव गद्यार्थ-- कावळ्याचे शरीर जरी सोन्याचे केलें, चोंच
फर. तुझा यांत फाय दोष १ (नीट लायकी न पाहता अगदीच | रलाची केली, दोन्ही पस रत्नानी गुफिले तरी कावळा काही
निकृष्ट गुणाच्या माणसाला मोट्या पदावर बसविलें, व, त्याच्या-राजहस होत नाही. (तेथे पाहिजे जातीचें. सौंदर्य आणता
कडून अपेक्षाभग झाला, तर, दोप कोणाचा?) ...येईल पण गुण कोठून आणणार ? सोन्यारत्नानी मदविला,
शार्दूलविक्रीडित
तरी, कापळा, दूध, पाणी, निराळे करूं शकेल काय !) ...
काक! त्वं फलनम्रमानविपिन दैवात्समासादयन्
अनुष्टुभ्
किंकर्णी बधिरीकरोषि परुपकारकोलाहलै॥ "वयं काका वयं काका" इति जल्पन्ति वायसार।
मौनं चेदवलम्बसे रतभरप्रक्लान्तपुंस्फोकिल-
तिमिरारेस्तमोहन्तु शङ्कातङ्कितमानसा ॥३३॥
भ्रान्त्याऽपि त्वयि संचरन्ति न कथ मुग्धा कटाक्ष-
अनुष्टुभ्
च्छटाः॥३१॥
काक आम्ही ! काक आम्ही! न हो अधार" हे असे
शार्दूलविक्रीडित
ज्योत्स्नेत बोलती काक तमोनशशिमीतसे ॥३३॥
लाभोनी फलनन आम्रवन हे काका ! सुदैवें असे
गद्यार्थ--(चादण्यात कावळे कावकाव का करतात यावर
कां कानां किटवून टाकिसि फुका काकारवें फर्कशे उत्प्रेक्षा.) चद्र हा अंधाराना नाश करणारा; कावळ्यांचा व
घेसी मौन तरी रतात जणु तूं कोकीळसा भासुनी | अंधाराचा रग एक. तेव्हा चद्र उगवला, की, रगसादृश्याने,
मुग्धांचे तिरपे कटाक्ष न च कां घेशील आकर्पुनी ३१ / अंधाराबरोबर आपलाहि नाश व्हावयाचा, या भीतीनेंच जणू
गद्यार्थ-- हे काका! फलभराने वाकलेल्या भाव्याच्या | काय चादण्यात ("आम्ही अंधार नाही.) आम्ही फावळे,
झाडाची, राईची राई, सुदैवाने तुला लाभली असता, येथे आम्ही कावळे !" असे तमोनाशी चद्राला नीट बजावण्यासाठी,
बसून तू आपल्या कर्कश काकारवानी. को उगाच, कान किटवून 'काव काव' असा ध्वनि, कावळे करीत असतात.)
टाकीत आहेस ? तू जर गप्प बसलास, तर, रतात कोकिळप
वाटून मुग्ध कोकिळाचे प्रेमळ कटाक्ष, तू आपल्याकडे आकर्पून
अनुष्टुम्
घेऊ शकणार नाहीस का? (पण मूर्खाला, आपले तोंड, तुल्यवर्णच्छदै. कृष्ण सङ्गतः किल कोकिलैः ।
नको तेथे, व, नको त्यावेळी उघडून, आपला मूर्खपणा जग- | केन विज्ञायते काकः स्वय यदि न भाषते ! ॥३॥
जाहीर करण्याची जन्मजात खोड असते ती जाणार कशी ?
मौन धारण केले, तर, कित्येक अज्ञ सुद्धा, सुज्ञात खपून जातात,
भनुष्टुभ्
हे आपण पाहात नाही का?)
काळा त्यांसम वर्णाने मिसळे कोकिळांमधे ।
मोळखी कोण काकाला जर तो न स्वयें यदे ॥३४॥
उपजाति
गद्यार्थ- सारख्याच रगाचे आवरण असलेल्या कोकि-
काकस्य गात्र यदि काञ्चनस्य
ळामध्ये, फाळा कावळा मिसळला असता, तो स्वता तोंडातून,
माणिक्यरत्नं यदि चञ्चुदेशे।।
कावकाव ध्वनि जर न काढील, तर त्याला कोण ओळखून
एकैलपक्षे प्रथनं मणीनां
फार शरेल (पण गप्प बसेल तर तो कावळा फसला )...
तथाऽपि काको न तु राजहसः ।। ३२॥
शार्दरविक्रोक्ति
उपजाति
सर्वोग झाले जरि सोनियाचे
कि केकीव शिखण्डमण्डिततनु ! फिकीरवत्पाठकः ।
चोचीत गुंफ़ जरि रत्न साचें ॥
किंवा इस इवाड्गनागतिगुरुः शारीन फि सुस्वनः ।।
पंखांत रत्ने जडली तयास
किं वा हन्त! शकुन्तराजपिस्वत् कर्णामृत सिञ्चते !
तरीहि तो फाकन राजहंस ॥३२॥ काका केन गुणेन काञ्चनमये व्यापारितः पञ्जरे ॥३५॥

·(प्रकरण ४७ वें ) काजवा (खद्योत), कुटज, कुत्रा (कुक्कुर) अन्योक्ति सुमंदारमाला भागि भामाशात तुझी मरारी तरी कितीशी ! तुझ्या शेपटीत मयूरापरी काय या पिसारा? तेज तरी केवढेसें ! आणि तरीहि मोठ्या ऐटीत मिरवतो वदे काय हा पोपटाचे परी? आहेस (गुरु अत्यत विद्वान् पण प्रसिद्धिविन्मुख अणवा पण स्त्रियां चाल दावी असा हंस का हा भर्या हळकुडाने पिवळ्या शानलवदुर्विदग्ध झालेल्या शिष्याने कुठे तुल्य साळुकिशी सुस्वरी ।। आपली रिमकी जगभर वाजवावी या व अशा स्वरूपाच्या करी, पक्षिराजा अशा कोकिळाच्या अनेक घटनाना उद्देशून ) परी काय कर्णी सुधासिंचन ? सुवर्णाचिया पंजरी ठेविला काक फुटजान्योक्ति आर्या हा कोणत्या तद्गुणा पाहुन ? ॥३५॥ गद्यार्थ- (कुण्या मूर्खाने सोन्याच्या पिंजऱ्यात कावळा | समुपागतवति दैवादवहेला कुटज ! मधुकरे मा गाः । ठेवलेला पाहून कवि विचारतो-) याला काय मोरासारसा | मकरन्दतुन्दिलानामरविन्दानामय महामान्यः ॥ ३७ ॥ सुदर पिसारा आहे ? हा काय पोपासारसा बोलू शकतो ? भार्या स्त्रीजातीला सुदर ललिन गति गुरूसारखा दासविणारा हा फाय | दैवें अलि ये जवळी, त्याचा फुटजा! फरीन अपमान । हस आहे ? हा काय साळुकीसारखा सुस्वर गाऊ शकतो ? | मधुनें तुडुंध पेशी कमलेही यास देति बहुमान ॥ ३७ ।। किंवा पशिराज कोकिळाप्रमाणे हा काय कानामध्ये अमृतसिंचन करू शकतो? यापैकी, एकहि, हा जर करू शकत नाही, तर मग गद्यार्थ-( कुटज हे एक झाड आहे. त्याच्या फुलात या कावळयाचा कोणता गुण पाहून, याला, मोठ्या दिमाखाने, फिरकत नाहीत.) हे कुटजा ! तुझ्या दैवाने भ्रमर आज सुगध किंवा मध नगल्याने नाइलाज झाल्याशिवाय शुगे त्याकडे सोन्याच्या पिंजऱ्यात ठेवण्यात आले आहे १ (अर्याशी | तुजकडे आला आहे, तर त्याला तू य कश्चित् समजून त्याची अर्थाअर्थी सबध नसणाराला अर्थमंत्री, कादबरीलेसकाला शेत वीमनी नेमले जाण्याचे प्रकार पाहिले म्हणजे या अन्योक्तीची अवहेलना करू नकोस. (तुझ्यापाशीं मध नाहींच. परतु) मधाने तुडुब भरलेल्या अशा कमलाना सुद्धा, बहुमान देण्याच्या आठवण होणारच.) .०० पानतेचा, हा, वाटतो. (आपल्याकडे आलेल्या साध्यासुध्या (काजवा ) खद्योतान्योक्ति अतिथीची, सरी महती, आपणास माहीत नसल्याने, किंवा मूळचा थोर माणूस, सत्कार्यार्थ सहाय्ययाचना, फरण्यास आला शिखरिणी असता, त्याची थोरवी आपणास अज्ञात असल्याने, आपण जगच्चक्षुस्तेजोनिधिरखिलमाझाशमभितो त्याचा अवमान करण्याचा सेमव असतो, त्यास उद्देशून. श्रावण मयूखैराक्रामन्नपि मनसि मान न यहते ॥ मारास परमेश्वर याचक होऊन येत असतो, तेव्हां कोणालाच किया पोत व रियति नियती ते गलिरहो। विन्मुस पाठवू नये, अशी बायकातून समजूत आहे, तसेच हे.) कियत्तेज पुच्छे ! तदपि बत गर्येण वलसे । ॥३६॥ शिवरिणी (कुधा) कुस्कुरान्योक्ति इंदवना जगच्चक्षू तेजोनिधि, सफल माकाश फिरनी स्वतेजानें व्यापी, तरि मुळि न त्या गर्वहि मनी ।। नैघृण्यमस्थैर्यमयाशुचित्व रथ्याचरत परसुत्सितत्वम् ॥ कितीसा तू ? व्योमी गतिहि तव पद्योत ! कितिशी? श्वभ्यो गृहीतं किमु नाम मूसोम्य एनाय सुना न कितीदीतीपुच्छी तरिहि किति गर्वे मिरविशी! ॥३६॥ गद्यार्थ- सर्व जगाचा नेन, व तेजाना निधि, असा तो महान् र्य, सर्व आकाश उलपून, आपल्या किरणानी त्याला अस्वच्छता मौर्य नि चंचलत्य, मागी भ्रमंती पर व्यापून टाकतो, -परतु त्याच्या मनाला गर्वांचा स्पर्श सुद्धा नाहीं । आणि, हे काजव्या ! भरे तुझा जीव तो पेपदासा ।। ही, मूर्स येती पुतन्याकडूनर्षिया घडे त्याउलटें, कळेन जाने ॥ ३८॥ पुत्सितत्य ॥

·सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश , खड २
गधार्थ- जूरपणा, नाचरेपणा, घाणेरडेपणा, मार्गातून 2 मोठे दुर्घट तप केलेंस, त्याचे परिपक्क फल म्हणून तुला
फिरणे, दुसन्याचे उणे काढीत असणे ही सर्व कुत्र्याकडून | सोन्याचा देह लामला, तरुणीच्या गालाचें चुननसुख लमलें,
मूसैनी उचलिली, किंवा, मूर्खाकडून कुत्र्यानी उचल्ली, हे काही उत्कृष्ट रत्नाची संगत लामली. (देहाचे सार्थक व्हावे अशा
समजत नाही. (त्याच्यात तरतम ठरविणे कठीण !) मोलाचे हे सर्व तुला मिळाले असूनहि ) आता आणखी काय
हवें आहे, म्हणून, हे मूर्सा, असा डुलन आहेस (वळवळ
भार्या
करीत आहेस ?) (अत्यत लोभी माणसे,—की, ज्याना
शोक मा कुरु कुक्कुर ! सत्त्वेष्वहमधम इति मुधा साधो। कितीहि धन, ऐश्वर्य, सुरस, मिळाले, तरी समाधान म्हणून
कष्टादपि काटतर दृष्ट्वा श्वान कृतननामानम् ॥ ३९ ।।
नाहीं-आणखी काहीतरी मिळविण्यासाठी त्याची वळवळ चालूच
असते, अशाना उद्देशून.)
माया
शिखरिणी
कुत्रा ‘कृतघ्न' नामक नीचचि नीचांत जो, तया यघुनी
शोक न कर हे श्वाना! ' पशंत मी अधम या अलङ्कर्तुं कौँ भृशमनुभवन्त्या नपरुज
विचारांनी ॥ ३९ ॥
ससीत्कार तिर्यग्वलितपदनाया मृगदृश ॥
गधार्थ-हे श्वाना । 'सर्व प्राण्यात मीच अधम' असे
कराब्जन्यापारानतिसुकृतिसारान् रसयतो
वाटून, तू आपल्या मनात उगाच शोक करू नकोस. नीचातली जनु सौ श्लाघ्य जयति ललितोत्तंस भवतः ॥११॥
नीच 'कृतान' नामक कुत्र्याची एक जात आहे, (ती तू अजून
पाहिली नाहीस, असे दिसते.) ती एकदा दृष्टीस पडली की, तुझें
शार्दूलविक्रीडित
तुलाच वाटू लागेल, की, आपण किती तरी बरे! उगाचच
कर्णा शोभविण्यास विंधनविधी होऊन जी पीडित
स्वत ला वाईट समजत होतो.
सीत्कारासह जी मृगाक्षि अपुल्या मानेस वेळावत ।
(या शिवाय पहिल्या खडातील प्रकरण १४ लोक ७ लांगू | पुण्याचे जणुं सारशा निजकर गोंजारुनी घे तुला
ल्चालनमध हा श्लोक पाहावा.)
वाटे जन्म सुधन्य सर्व तुजला हे कुंडला! लाभलाद?
कुण्डलान्योक्ति
गद्यार्थ~ कानाना भूपविण्यासाठी नुकतेच कान टोचून
शार्दूलविक्रीडित
घेतल्याने अजून ते बरेच दुखन असल्याने, कानात (कुंडलाची
| तार ओवताना, माना वेळावत, ही हरिणाक्षी सीत्कार काढीन,
यत्पूर्व ह्यनिलाग्निशस्त्रसलिलैश्चीणं तपो दुष्कर ज्याचा स्पर्श महापुण्यानेच लाभावयाचा, अशा आपल्या
तस्यैतत्फलमीदृश परिणत यज्जातरूप वपुः ।। करफमलानी तुला चापचून गोंजारते-तेव्हा हे कुडला ! तुझा
मुग्धापाण्डुकपोलचुम्बनसुख सड्गश्च रत्नोत्तमै सारा जन्म धन्य झाला असेच म्हटले पाहिजे! (भावशाली
प्राप्त कुण्डला वाञ्छसे किमपर यन्मूढ दोलायसे ॥४०॥ पुरुषाला उद्देशून )
शार्दूलविक्रीडित
पुम्भान्योक्ति
घायू-अग्नि-जलात, शस्त्रहत, त् केलेस जें दुष्कर-
शार्दूलविक्रीडित
मोट्या त्याच तपे, सुवर्णवपु हे लामे तुला सुंदर।।
गाली चुंबन लाभले तरणिच्या, रत्नांसवें मित्रता, इलाध्य नीरसफाष्ठताडनशत इलाध्य प्रचण्डातप.
इच्छा काय उरे म्हणून तुलसी हे कुंडला!तूं माता?४० | क्लेश इलाध्यतर सुपकनिचयैः श्लाघ्योऽतिदाहानल ॥
गधार्य--हे कुंडला! वायु, अमि, जल (वायूने फुक्ला
यत्कान्ताकुचपार्श्वबाहुलतिकाहिल्लोललीलासुख
जाऊन अमीत तापविला जाऊन, पाण्यात गार पेला जाऊन) लब्ध कुम्भवर वया ! न हि सुख दु.खेर्पिना
पात, तसेच शत्रहत (हातोड्याचे ठोके खाऊन) होऊन त् ।
लम्यते ॥४२॥

·43194 वसततिलका (प्रकरण १७ वें) कुम्मा केतकी, कोकिल-अन्योक्ति शार्दूलविक्रीडित बसततिलका काठीने बडवी, उन्हींत सुकवी, कुमार, कुंभी जरी हे हेमकेतकि ! कय बढे गर्विताऽसि पंकातें तुडवून भाजित असे अग्नीत तूर्ते जरी ॥ ससेव्यसे मधुकरैरखिलैरतीव ।। स्त्रीवक्षाजवळी कुशीत शिरुनी तू डोलसी में तिथं नैषा रसातिशयता! नलिनीवियोगा- ते धन्यत्व तये मिळे! न सुख रे दुखाचिना त्तैर्दीयते विकटकण्टकशूलशम्पः ॥ ४॥ लाभतें॥४२॥ गद्यार्थ-हे. कुभा (मातीचा धग, मातीतून घटस्म होईपयतच्या प्रक्रियेमध्ये कुमाराने ) तुला वाळलेल्या लाकडाने भुगे तुला सकलं सैविति हे म्हणून खुप बनविलें तें बरेच झाले चिसल करून तुडविलें तेंहि बरें को केतकी 1 वससि गर्वभरे फुगून?॥ झालें, प्रखर उहात सुकविलें तेंहि छान झाले व अग्नीत ही ना तुझी सरसता नलिनीवियोगें भाजलें तेंहि उत्तम झाले, कारण ( या सर्वांचे फळ म्हणून) घेतात हे झडप कटकशूलिं वेगें ॥४४॥ तरुणींच्या वक्षोजांजवळ त्याच्या बाहुलतिकेच्या मिठीत हिंदफळ गद्यार्थ- हे सोनकेतकी 1 (संध्याकाळ झाल्याबरोबर) ण्याचे सौख्य तुला लाभलें हैं केव धन्यत्व बाबारे। दुख, , सारे भृग तुलाच सेवीत आहेत, यामुळे, तू गर्वान फुगून बसलीस कष्ट भोगल्याशिवाय सुख मिळत नसते (खूप का केल्यानतर | की काय ? त् अत्यत रसपूण म्हणून हे तुजकडे येत आहेत, श्रमसाफल्य लभलेल्या माणसास उद्देशून , d. असा गैरसमज करून घेऊ नकोस त्याची प्रिया, जी कमल वेली (तिची कमलं सूयास्ताबरोबर मिल्याने) तिचा त्याना केतकी अन्योक्ति वियोग घडल्याने, (जिवावर उदार होण्याइतक्या दु खाने) तुझ्या तीक्ष्ण करकरूपी सुळावर, (भौसकूने घेऊन आमहत्या वसततिलका करण्यासाठी) हे झडप घालीत आहेत (शुद्ध मद्यार्क मिळत पत्राणि कण्टकराते परिवेष्टितानि नाही म्हणून दारुडे, धोका पत्करून विषारी मेथिलेटेड् स्पिरिद | सुद्धा पितात । म्हणून काय स्पिरिट्ने स्वत ला शनि समजायें वार्ताऽपि नास्ति मधुनो रजसाऽन्धकार ॥ काय?) आमोदमानरसिकेन मधुनतेन नालोकितानि तव केतकि! दूषणानि ॥४३॥ कोकिलान्योक्ति घसततिलका वसततिलका अस्या सखे बविरलोनियासभूमी पानास कटक बहू, मध अल्पही न कि कूजितेन फिल कोकिल कोमलेन । अधार आत पसरे रजही भरून। एते हि दैवहतकास्तदमिनर्ण गंधास केवळ तुझ्या भुलुनीच खास त्या कायमेव कलयन्ति क्लानभिज्ञा ॥१५॥ पाहे न भृग तय केतकी दूपणास ॥४३॥ वसततिलका गयार्थ -तुझ्या पानांच्या सविार शेफड़ों काटे मधाचे हे फोकिला! वधिर राहति लोपर्क येथे तर नायहि नाही (अंगमागोय) रज मरून अधार झालेला! लामेल काय फर स्वन्दुजनात। परतु हे केतरी फेवळ मुगधाला माळलेला भुगा। तुझे हे पाहन देयहेत हे तुज'काकरण ! दोष पाहात नाही (फोगात काहीं, कोणांत कांहीं, एखाग तूतेच काफ म्हणतील सुळे अजाण ॥४५॥ तरी गुण असतोच त्याच्या अनेक दोपाकडे डोळेझाक फरून एसाया रसिकाने त्याच्या त्या एका गुणाचे कौतुक केल्यामुळे, गधार्थ-हे कोकिळा ! या ठिकाणी सर्व वहिरे लोक राहात त्याला वाटू लागते, की, आपण सर्वगुणसंपन्न पं निर्दोषच आहेत तेव्हा, तुझ्या मैगुल मनाचा उपयोग काय हे भाहों मेधान्या डोळ्यात अजन घालण्याचाी) ..!देवहत , तुझा व नायव्याचा रंग अमिमा आहे, हे पाहून ·m ४०२ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ हे खुळे तुलाच कावळा समजतील. (गाढवापुढे वाचली गीता. | ओळवू शकेल ? (गुणशाली पण प्रसिद्धिविन्मुख माणसाचा फालचा गोंधळ बरा होता. अरसिकेषु कवित्वनिवेदनम्) आजच्या या जाहिरातबाजीच्या युगांत निमाव लागणार नाही! बोलेल त्याची माती विकली जाते भबोलाचे मोती- शार्दूलविक्रीडित सुद्धां विकले जात नाहीत.) गीत कोकिल | तेमुदारसविदः शृण्वन्ति कर्णामृतं नो किञ्चितितरन्ति ते तरुदलैरेव स्वयं जीवसि ।। आर्या कर्णायुर्हरमुद्रिन्ति विरुतं काकास्तु तेभ्यो बलि तावत्कोकिल विरसान् यापय दिवसान् वनान्तरे निवसन् । प्राज्ञा एव दिशन्ति ! हन्त! विगिदं वक्र विधेः क्रीडितम्४६ / यावन्मिलदलिमालः कोऽपि रसालः समुल्लसति ।।१८।। शार्दूलविक्रीटित आयो त्वद्गीता श्रवणामृता रसिक ते ऐकोनिया, कोकिला! काहीही तुज देति ना; जगसि तूं खातां तरूंच्या तोवर कोकिल! घालव दिन नीरस हे बनान्तरी घसुनी दला॥ जोवर अलिमालाकुल आम्रवृक्ष ये कुठेतरी फुलुनी॥१८॥ आक्रोशे कटु कर्णकर्कश तया काकास द्यावा बलि- गद्यार्थ-हे कोकिला ! कुठे तरी एखादा तरी आम्रवृक्ष पुलून ऐसे सांगति सुश! हाय विधिची वका गती मोहोराला येईल व त्याच्या भोवती भुंग्यांच्या झुंडी गर्दी करू जाहली! ॥४६॥ | लागतील, तोवर, नीरस असे तुझे दिवस, कसे तरी दुसऱ्या गधार्थ-हे कोकिला ! (जगांतले सारे) रसज्ञ, तुझें, कानाला | एखाद्या रानांत तुला कळले पाहिजेत. (वाईट दिवस सर्वांनाच, अमृतासारखें लागणारे गीत, आनंदाने ऐकतात; पण तुला देतात | केव्हां तरी, येतात. धीर सोडता कामा नये.) काय ? तर काही नाही! तुला आपली उपजीविका झाडांची पाने खाऊनच करावी लागते! या उलट, कानांचे आयुष्य कमी आर्या होईल, असें, फर्कश ओरडणान्या, कावळ्याला मात्र, असें, सुज्ञ सांगतात ! ब्रह्मदेवाची क्रीडाच वक्रगति दुसरे काय? एकस्त्वं गहनेऽस्मिन् कोकिल ! न कलं कदाचिदपि कुर्याः (सती स्त्रीला घरांत लावायला मत्ती सुद्धा नणवी व अरातीच्या स्वाजात्यशंकया त्वां नूनं निघ्नन्ति निर्दयाः काकाः ॥१९॥ दाराशी हत्ती झुलत असावे हा जगाचा न्यायच आहे.)... आयो सवाई हे कोकिल ! कुजन तूं करूं नको एकटा की रानी। मेरे कोकिल ! मा भज़ मौनं फिश्चिदुदश्य पञ्चमरागम् ॥ पघितील कावळे हे निर्दय, तुज फावळाच समजोनी नो चेत्त्वामिह को जानीते कास्कदम्बकपिहिते चूते! ४७ गद्यार्थ-- हे कोकिला । रानांत कधी एकटा कूजन कई नकोस. हे निर्दय कावळे, तुला स्वतःच्याच जातीचा (कावळा) सवाई समजून, (तं त्याच्यापेक्षां निराळ्या सुरत बोलतोस, एवढ्याप रेरेकोकिल! धर नच मौन अपराधाबद्दल) तुला ठार मारतील. (अरसिकांच्या समूहाग स्वर पंचम लब दे चढवून । कवि, दुष्टांच्या समूहात सुजन, मूर्खसमूहांत विद्वान या सर्वांच्याच कोण जाणतो तुज इथ, ना तर, जिवाला धोका असतो. त्यांनी भरचित राहूं नये.) काकांनी भरल्या आंब्यावर ॥४७॥ अनुष्टुम् गधार्थ-हे कोकिला! तूं मौन घरूं नकोस; थोडेसें को होईना, पण पंचमसुरांतले छजन एकवार दे चढवून ! नाहीतर तावन्मौनेन नीयन्ते कोकिलैरपि वासराः । कावळ्यांनी पूर्ण गजबजलेल्या, या आमवृक्षावर, तुला कोण यावत्सर्वजनानन्ददायिनी वाक् प्रवर्तते ॥५०॥ बलि द्यावा, ·(प्रकरण १७३) कोकिल; क्षीरसागर-अन्योक्ति ४०३ मनुष्टुम् आयो दिन, कोकिल हा कंठी तोवरी मौन सेषुन । काकविरुद्धचि कोकिल, तत्संगांतहि धरी फलावाणी आनंदकर सर्वाना जो फुटे कंठ त्यास न ॥ ५० ॥ खलसांतहिसज्जन कर्कशपण आणणार तोकुठुनी५३ गधार्य- जोवर सर्व जगाला आनंद देणारे कंठमाधुर्य, गधार्थ- कावळ्यांच्या सहवासातमुद्धा, तद्विरुद्धप्रकृति स्याला आलेले नसते, तोवर, कोकिल हा सुद्धा आपले दिवस मौन | कोकिळाची वाणी, फलापूर्ण मधुरच राहते! दुष्टांच्या संगतीत- सेवून पालवितो. (या मौनाचा फार मोठा अर्थ आहे. कोणतीहि | सुद्धा मूळ, कल्याणकर मृदुप्रकृति असे सज्जन, फठोरपणा कला कलावंताने प्रथम आपल्याशीच गुसपणे पुष्ट करावी, व आणणार कुठून? जगाला ती आनंद देईलच असा आत्मविश्वास आल्यावरच, मार्या प्रकट करावी. भन्यथा कै. गडक-यानी म्हटल्याप्रमाणे, कला, ही हे कोकिल कुरु मौनं जलधरसमये हि पङ्किला भूमिः । अज्ञान आणि धाडस यांनी युक्त, अशी, जगापुढे आली | विकसति कुटजकदम्बे वक्तरि भेके क तेऽवसरः॥५१॥ म्हणजे सगळा आनंदच 1) वसंतसिलका भद्रं कृतं कृतं मौनं कोकिलैर्जलदागमे । हे कोकिला अजुनि मौन धरी मुखाने दर्दुरा यत्र यत्कारस्तन मौनं हि शोभनम् ।। ५१ ।। भूमीवरी चिखल हा बघ पावसाने । आली कदंबकुटजांस फुले फुलून अनुष्टुभ् बेडूक ओरडति-वाव तुला कुठून ? ॥ ५४॥ मेघ येतां फोफिलांनी घरचे मौनसेवन ।। गद्यार्य-हे कोकिला! तूं सप्यां मौन धारण कर! पावसाळा वक्ते बेडूकची, तेथ, दिसे मौनचि शोभुन ॥५१॥ असल्याने सर्वत्र चिखल झालेला आहे. कदव कुटजांसारख्या गद्यार्थ- आकाशांत मेघ येण्याच्या वेळी कोकिलानी मौन | (निर्गेध) वृक्षांना फुलें आली आहेत व बेडूक ओरडत आहेत, धारण फेले तेच बरे केलें ; कारण बेडकासारखे ओरडणारे येथे तुझ्या पंचमरागाला कोठून वाव मिळणार ! (दुर्जनांचे जेथे असणार तेचे मौन धरण्यांतच शोमा आहे. (भरसिका- जियें प्रावल्य-तेथे सज्जनानी मौन पाळणेच इष्ट ! त्यांचे मध्ये कवि, गोंधळ्यांर गानपंडित यांनी असाच सुविचार | कौतुक होण्याची शक्यताच तेथे नसते.) केला पाहिजे.) क्षीरसमुद्रान्योक्ति काकः कृष्णः पिका कृष्णस्त्वमेदः पिककाकयोः । शार्दूलविक्रीटित घसन्ते समुपायाते काफः काकः पिक: पिकः ।। ५२ ।। साकं मारगणैलठन्ति मणयस्तीरेऽबिम्बोपमा पार्यो नीरे नीरचरैः समं च भगवानिद्राति नारायणः ।। फाक नि कोकिळ-दोघे दिसती रंगामधे जरी एक। एवं वीक्ष्य तवाविवेकमपि च प्रौढिं परामुन्नतेः येतां पसंत, कोकिळ तो कोकिळ आणि काक तो काफ। किं निन्दान्यथवा स्तवानि कथय क्षीरार्णव त्यामहम् ॥५५|| गपार्थ- पावळा काळा, कोकिळहि फाळा, असें त्या | तीराला दगडांत लोळति मणी-ज्यां तेज सूर्यापरी दोघांत अभिन्नत्व भाहे. परंतु एकदा को घसंत आला, की, नक्रांच्या सहची जळांत भगवान तो होप घेई हरि।। पावळा तो फापळा, कोकिळ तो पोकिळ. (तोतये जगभर | पाहोनी अविवेक हा तव, तशी मोठी तुझी उन्नति मधन मधून उपटतातच. पण हे सोंग फार काळ टिकत | हे क्षीरार्णव' सांग, मी हि करणे निंदा तुझी का स्तुति। ॥५५॥ गार्य- हे क्षीरसागरा! तुझ्या तीरावर बघावें, र काकैः सह विरुद्धस्य कोकिलस्य कलागिरः। दगडांच्या राशीतच, पर्याममान तेजस्वी अशी रत्नेह मेळा खलसद्गेऽपि नैष्ठ्यं कल्याणप्रकृतेः कुन्तः ॥ ५३॥ पडलेली आहेत. पाण्याज, सर्व उलचरांच्या समवेतच भरवान् ...

·... गगा अन्योक्ति सस्कृत-मराठी-सुमापित-कोश, खड २ विष्णु झोप घेत आहे ! एकीकडे, तुझा हा अविचारीपणा (गडाला कुठे स्थान द्यावें, रलाला कुठे ठेवावें इत्यादि पाळे जळ, जळे, हे ना पाहिले ऐकिलें कुणी। तारतम्य नसणे हा) पाहिला व दुसरीकडे (चौदा रत्नाना व गोदावरीजळे जाई भवसागर पालुनी ।।५७॥ प्रत्यक्ष अमृताला सुद्धा जन्म देण्याइतका) तुझा मोठेपणा मनात आला, म्हणजे, तुझी निंदा करावी, की, स्तुति करावी, हे वर्णन ) साण्याने पाणी वाळणे, हा प्रकार, कोणी कधी ऐकल्ला गद्यार्थ-(शब्दचमत्कृवीने गोदावरी नदीच्या पावित्र्याचे कळेनासे होते (अत्युत थोर माणससुद्धा 'वसुधैव कुटुबकम् , नाहीं, की, पाहिलाहि नाही पण (नसेल पाहिला तो प्रकार इत्यादि महान् तत्त्वाच्या जयघोषात, तारतम्य सोडून बसतात, अशी उदाहरणे जगमर आहेतच!) पहा, की) गोदावरीच्या पाण्याने भवसागर वाळून जातो! गर्दभान्योक्ति शार्दूलविक्रीदित आर्या रे रे रासभ! वस्त्रभारवहनात्कुमासमभासि किं' कि निशङ्क शेषे शेषे वयसि त्वमागतो मृत्यु | राजाधावसथ प्रयाहि चणकाम्यूषान्सुख भक्षय ।। अथवा सुख शयीया निरुटेजागति जाह्नवी जननी ५८ सर्वान्पुच्छवतो हया इति यदन्त्यत्राधिकारे स्थिता चार्या राजा तैरुपदिष्टमेव मनुते सत्य, तटस्या परे ॥५६॥ सरत्या वर्यात केसा निर्भय निजशी समीप ये मरण शालविक्रीडित अथवा नीज सुखाने ! जागृत गगा वहात जवळून ५८ का रे राईभ ! भार वाहुनि तुला कुमासची खावया? गधार्थ-(गा नदीच्या किनाऱ्यावर निजलेल्या म्हाताऱ्या ये खाण्यास चणे सुखात यसुनी राजाश्वशाळेत या माणसास उद्देशून प्रश्न विचारून त्याचे उत्तरी गगानदीची 'ज्या ज्या पुच्छ तपास अवनि "असे मत्री इथे मानिती | मृत्युनाशक शक्ति वर्णिली आहे--) हे वृद्धा ! तुझे आयुष्य तर जा चढ़च हेच सत्य गणितो, मौना दुजे सेविती ॥५६|| सरत आले, तेव्हा उरलेल्या आयुष्यात (जीवाचें सार्थक करण्यात प्रत्येक क्षण वेंचण्याचे सोडून) असा नि शकपणे गद्यार्थ-- हे गर्दमा ! वस्त्राचे एवढाले मारे वाहूनसुद्धा तुला कसा निजला माहेस ? मृत्यु जवळ आलाआहे ! पण (माझाच खायला कुमासच का बरे मिळावा ? त्यापेक्षा त् असें कर. ही | प्रश्न चुकला) त् सुखाने नीज कारण जागृत गगामाता जवळच येयें राजाची अश्वशाळा आहे, तींत ये, आणि सुखाने चणे जागत बसली आहे (ती तुला अमरत्व देणार तेन्हा तुला वगैरे पौष्टिक अन्न खात बैस (त् म्हणशील, " मला तेथे मृत्यूची भीति वाटण्याचे कारण नाही) प्रवेश मिळणार कसा?" तर ह लक्ष्यात ठेव की, बाबा, ही आर्या अधेरनगरी आहे ) रोयले अधिकारी इतके बुद्धिमान् आहेत की (घोडा मगदव हा भेद याना कळत नाही, वर) ज्याला स्वधुनि ! तब महिमान वक्तुमनीश स्वय फणीशोऽपि ।। ज्याला शेपूट तो तो घोडाच असे हे मानतात व येथला राजा, वितरास यत्पदमच्युतमच्युतपषियुक्तमत्व ५९ त्याचे बोलणे हैं सत्यच असें मानतो व दुसरे ( सुज्ञ विचारे] आर्या तटस्थपणे गप्प बसतात। (आजच्या बुद्धियुगात सुद्धा असली अधेरनगरी अनेक ठिकाणी दिसते! आणि 'तज्ज्ञ त' गगे! तव महिमा गे! वर्णाया शेपही समर्थ नसे। म्हणषिणारे, भजपणात अगदी अशजनाना सुद्धा साली मान अच्युतपदविच्युत तू अच्युतपद या जनास देसि कसे? ॥५२॥ घालावयाला लावतात, अशी उदाहरणेहि आहेतच!) गोदावरी अन्योक्ति गधार्थ-(शन्दचमत्कृतीने गगामहिमावर्णन) हे स्वर्गगो तू स्वत अच्युत (च्युत न होणारे किंवा विणु) पदापासन भनुष्टुभू (स्थळापासून किंवा पायापासून ) विन्युत (भ्रष्ट झालेली, न केनापि श्रुत दृष्ट वारिणा वारि शुष्यते। पडलेली, किंवा उगम पावलेली) असून ननाला मात्र भन्युत अहो गोदावरीपारा भवसिधुर्विशुष्यते ॥ ५७ ॥ पद (अदळ पद, विष्णुपद) देतेस हा जो भतन्यणमान्य ·. (प्रकरण ४७३) घरट, वक्रवाक, चातक अन्योक्ति चमत्कार, त्याची महती वर्णन करण्याला, प्रत्यक्ष, (सहस्र मुखें | मिटून म्लान झाली, भुगे ओरडू लागले; व समोरच एका असलेला) शेष सुद्धा समर्थ होणार नाही. - सारसाने आपल्या प्रियेला मिठी मारली, हे सर्व दृश्य पाहून, विरही चक्रवाक पक्षी, तोंडात घेतलेले कमलततू धड साईना, व (धान्य दळण्याचे जाते) टाक्नहि देईना, पण ( जणू काय त्या विरहदु-पाने) स्वत च्या किंवा निघून जाऊ पाहणाऱ्या प्राणाना, गळ्यातल्या गळ्यातच, घरह (विहिरीवरील रहाट) अन्योकि अडवून धरून, (बाहेर पडू न देण्याच्या उद्देशाने, त्याने) अनुष्टुम् ते बिसततु, गळ्यात अर्गलासारखे, (बूच, अडसर; मारल्या- रे रे घरट्ट ! मा रोदी.! क क न भ्रामयन्त्यमूः।। सारखे) ठेवून दिले! कटाक्षक्षेपमात्रेण, कराकृष्टस्य का कथा ! ।।६०॥ चातकान्योक्ति अनुष्टुम् शार्दूलविक्रीडित जात्या! रडू नको रे! स्त्री फिरवी न कुणा कुणा? रे रे चातक ! सावधानमनसा मित्र क्षण श्रूयता-- कटाक्षेहि, करें ओढी त्याची वार्ता पुसोंच ना ॥६०॥ मम्भोदा बहवोऽपि सन्ति गगने, सर्वेऽपि नैतादृशाः ॥ रहाटाकडे-- केचिदृष्टिभिरार्द्रयन्ति धरणी, गर्जन्ति फेचिद् पृया। रटू नको रहाटा स्त्री .(पुढे सर्व वरीलप्रमाणे) य य पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा हि दीनं घच ॥६२।। गद्यार्थ- (दकांना जाते घोगरा आवाज करते किंवा शार्दूलविक्रीडित पाणी काढताना रहाट करकर वाजतो त्याचे समाधान करण्याचे मिपाने, कवि, स्त्रीजातीच्या आकर्षणाचा प्रभाव | यारे चातक ! लक्ष्य देउनि सख्या, हे ऐक एक क्षण सागत आहे-) हे जात्या (किवा रहाटा !) रडू नको! अरे | आकाशी असती किती धन जरी, ते सारखे सर्वन । स्त्री ही कोणाकोणाला गरगर फिरवीत नाही १ कित्येकाना तर वृष्टींनी कुणि या जगा भिजविती, कोणी वृथा गर्जती नुसत्या फराक्षाच्या फेकीने (लाचविते व भापल्या भोवती | ज्या ज्या पाहसि त्यापुढे न घणे घ्राणी तुझीदीन ती ६२ फिरायला लावते, मग मत्यक्ष हातानी धस्त ज्याना ती - हे घातका मिना, मी तुला सांगतो, ते, क्षणभर ओढते त्यांची कथा काय मागावी ? नीट लक्ष्य देऊन ऐक. भाकाशात, मेघ बर पुष्कळच असतात, चक्रवाक अन्योक्ति पण ते सारे काही एकसारखे नाहीत, काहीं, जलवर्षाव करून शार्दूलविक्रीटित पृथ्वीला भिजवून टाकतात तर काही उगाचच गर्जना करतात, म्हणून, जो जो मेघ दिसेल, त्या त्या प्रत्येकापुढे, तू दीनवाणे- मित्रे कापि गते, सरोरुहवने बद्धानने ताम्यति पणे उगाच याचना करू नको. (दान करणाराना जसा पात्रा- अन्दासु भमरेपू वीक्ष्य दयिताधिष्ट पुर: सारसम् ।। पात्रविवेक सागतात, तसेच याचकानीहि कोणापाशी याचना चक्काहेण बियोगिना विसलता नास्वादिता नोज्झिता परावयाची व कोणापाशी नाही यात तारतम्य ठेवणे अवश्य कण्ठे केवलमर्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः ॥६१॥ असते; कारण, मोठे बगलेयाले दिसल्ले, म्हणजे सगळे काही दानशूर नसतात, मेघाममाणेच त्याच्यातहि, अयाचित वृधींनी तृप्त शार्दूर विक्रीडित करणारे व पोकळ आश्वासने देणारे असे भेद आहेतच) जातां सूर्य दुरी, मिटून फमलें होतां अतिम्लान ती सवाई भुंगे ओरडता, बघून रमल्या त्या सारसांची मिठी ॥ बाईना त्यजिना विसे हि विही चफ्राइ फठी धरी- गर्जसि मेध! न यच्छसि तोय जातां प्राण, गळ्यांत त्या अडविण्या, ती अर्गलाचे परी चावकपक्षी व्याकुलितोऽहम् ।। गधार्थ-(भन्योक्तीपेी ही उत्कृच स्वभावोकि आहे.) देवादिह यदि दक्षिणयात सूर्य कुठे तरी गेला (मावळला;) सारी ममले (तोर माधून ) कत्व काह फच जलपात.. ॥६॥ गद्यार्थ-- ·४०६ सम्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ ... + सवाई कवितेतील झाडाला विजेचे वेड का लागले, हे, असेच सामान्य घन ! गजेसि परि जल नच देशी जनाना आकलन होणारे नव्हे !) पुढे इलोक ६७ पहा. व्याकुल हा मी चातकपक्षी ॥ देवें जर ये दक्षिणवाप आर्या कुठ तूं, कुठ मी, कुठ जलधारा? ॥ ६३॥ चातक ! धूमसमूहं दृष्ट्वा मा धाव वारिधरबुद्धया ॥ गद्यार्थ—(चातक मेघास म्हणतो) हे मेघा ! नुसत्या | इह हि भविष्यति भवतो नयनयुगादेव वारिणा पूरः ॥६५ गर्जना करतोहेस , पण क्लवृष्टि करीत नाहीस. मी चातकपक्षी अगर्दी व्याकुळ झालो आहे. (माता, अधिक वाट पाहायला पायों लावून, माझा अत पाहू नको. वृष्टि करायचीच, तर, लौकर कर. नाहीतर, लौकरच जर का) दक्षिणेचा वारा सुटला तर धूमास मेय समजुनि धावू नको चातका, तयामागें। कुंठे त्, कुठ मी आणि कुठे दृष्टि ! (अशी दाणादाण उडून | नेत्रांतूनचि तुझिया पाणी हा वाहवील रे वेगें ॥६५॥ जाईल.) (सत्कार्य करायचे, नुसते सकल्प फरीत वसू नये गद्यार्थ-- हे चातका ! हा धुराचा लोट पाहून, त्यालाच त्यासाठी मुहूर्तहि पाहत बसू नये. सत्कार्य करण्याची सधि | मेघ समजून, तू त्याच्यामागे उगाच धावू नको. (हा तुला वारवार येत नसते. जीविताचा भरवसा काय? क्षणात मृत्यूचा जलवृष्टि तर देणार नाहीच,) पण तुझ्या डोळ्यातून मान हा झपाटा येऊन सारे सकल्प वाऱ्यावर उडवून लावील.) (याच पाण्याचा पूर वाहवील. (याचक या नात्याने मलत्याच्या अर्याचा 'वितर वारिद' हा श्लोक मेघान्योक्तीत पहा.)... पुढे हात पसरला, तर, फेव्हां केव्हा " भीक नको ! कुत्रा आवर!" असे म्हणण्याची पाळी येते, त्यास उद्देशून.)... वसंततिलका के या न सन्ति भुवि वारिसहावतसा मदाकांता हंसावलीवलयिनो जलसनिवेशा, १॥ सन्त्येवास्मिञ्जगति बहन पक्षिणो रम्यरूपा- कि चातकः फलमपेक्ष्य च बज्रपातों स्तेषा मध्ये मम तु महती वासना चातकेषु ।। पौरन्दरी कलयते नववारिधाराम् ॥ ६४॥ यैसाक्षरय निजसखं नीरद स्मारयद्भि- श्चित्तारूढ भत्रति किमपि ब्रह्म कृष्णाभिधानम् ॥ ६६ वसततिरका मन्दाकान्ता नाहींत कां जार्ग तळी कमलें जयांत- आली फुलोनि भवी कलहंस जेथ? ॥ सौंदर्याने जगति असतां श्रेष्ठ कित्येक पक्षी इच्छा मनी धरुनि चातक तो कशाची, प्रेमा त्याच्याहुनि परि मला खास या चातकाशीं ॥ वज्रामुळे भयदही नववृष्टि याची? ॥ ६४॥ जेव्हां नेत्रा वर फरनि ते कृष्णमेघा पहाती (किंवा वहाती,) गद्यार्थ-- ज्याच्यात अलकाराप्रमाणे, सुदर कमले फुलून तेव्हां होई स्थिर, न फळतां कृष्ण हे ब्रल चित्ती ६६ भालेली आहेत, व, ज्याच्या भोवती हसाच्या झुडी विहार करीत आहेत, असे जलाशय, जगात थोडे वा आहेत ? परतु असें गधार्थ-- या जगात रूपाने सुदर पक्षी पुष्कळच आहेत; असून सुद्धा, मनात पशाची अपेक्षा परून, न कळे, धावक हा परंतु त्या सर्वामध्ये चातक या पक्ष्याविषयी मला विशेष प्रेम वीज पडण्याच्या समवामुळे मयदायक अगा मेपाच्या नव- वाटते. त्याचे कारण, असे की,- चातक है जेन्हां वर डोळे दृष्टीचीच याचना करतो! (क्षुद्रांना कधी फळावयाचें नाही. |फरून निजमित्र जो (कृष्ण) मेघ त्याकडे पाहतात, तेन्हाँ उच्च ध्येयावर दृष्टि खिळलेल्या महात्म्याचे वर्तन साधारणांना माझ्या चित्तामध्ये न कळत (का कोण जाणे) करम नावाचे असेंच विक्षिप्त पाटते. गहकऱ्याच्या प्रेम आणि मरण' या । मन आस्ट होते. - ·४०७ (प्रकरण १७ वे) चातक, चन्दन, अन्योक्ति शार्दूलविक्रीडित लामी असती, तर कोण जाणे, तूं त्यांच्या संरक्षणार्य याहून कूपे पानमधोमुखं भवति मे; नद्यो वराक्यः स्त्रियः ! आणखी काय मयंकर उपाय केले असतेस? (कुठे चुकून सारङ्गैर्बकटिष्टिभैः सह सरस्येवं समालोकयन् ।। एखादा गुण लामला, तर कृपणासारखा तो स्वतःजवळच जपून | ठेवणान्या व परार्थ त्याचा यत्किंचितहि उपयोग होऊन नादत्ते तृषितोऽपि हीनसलिलं रैर्वृतं जन्तुभि देणान्याला उद्देशून.) र्भानादुन्नतकन्धरः सुरपति तच्चातको याचते ॥६७॥ इन्द्रवत्रा शार्दूलविक्रीडित पांके मान कुव्यामधे जळ पिता, स्त्री ती विद्यारी नदी | मूलं भुजङ्ग शिखरं प्लवड्गैः शाखा विहङ्गैः कुसुमानि भृगैः सारंगादि तळ्यांत घाण करिती पक्षी, यधे जी । नास्त्येव तच्चन्दनपादपस्य यन्नाश्रितं सत्त्वभरैः समन्तात्६९ जन्तु क्रूर जिथे- गढूळ जळ ते, तृष्णातही ना पितो उपजाति मानी चातक, मान उंच धरुनी इन्द्रासचि प्रार्थितो ६७ भुजंग मूली, शिखरी प्लवंग गद्यार्थ--(लोक ६४ मध्ये जो प्रभ कवीने अनुत्तरित शाखांत पक्षी; कुसुमांत भंग ॥ सोडला, त्याचे अंशतः उत्तर, या श्लोकांत कवीने तर्किलें आहे) कांहीं न ऐसे मुळि चंदनात विहिरीव पाणी प्यायचे, तर, मान खाली यांकवावी लागते; येतीन कोणी जिथ आश्रयातें ॥ १९॥ नदी बिचारी स्त्रीजाति! (मानी पुरुपाने काय स्त्रीपाशी याचना फरावयाची १) तळ्यांत पाणी पिण्यास जावे तो सारंग, बगळे, गद्याय-चंदनाच्या झाडाच्या मूलाशीं सोनी आश्रय टिटव्या यांनी त्यांत घाण केलेली; ज्यांत क्रूर जंतु वळवळताहेत | घेतला आहे. शेड्यावर माकडानी, फांद्यांतून पक्ष्यांना १ असें गवळ पाणी, यासाठी, तृष्णात असूनहि चातक पीत फुलात भुंग्यांनी भाश्रय घेतलेला आहे:- चंदनाच्या झाडाचा नाही; तर मानाने, खादे उभवून केवळ इद्राची (मेघदेवतेची) असा कोणताच विभाग नाही, की, ज्यांत, कोणाना कोणा तरी प्रार्थना करतो. प्राण्याने आश्रय घेतला नाही. (सर्वतोपरी, सर्वोगपरोपकारी, महात्म्याचे हे वर्णन आहे.) चन्दनान्योक्ति शार्दूलविक्रीडित शार्दूलविक्रीडित सौरम्य भुवनत्रयेऽपि विदितं शैत्यं तु लोकोत्तरं भ्रातश्चन्दन ! ब्रवीमि विटप! स्फूर्जत्फणाभीषणा गन्धस्यापि महाविषा: फणभृतो गुत्प्यै पदे ते कृताः॥ कीर्तिः किं च दिगगनाडगणगता: किन्वेतदेकं शूण ॥ दैवात्पुष्पफलान्वितो यदि भवानत्राभविष्यत्तदा सर्वानेव गुणानिय निगिरति श्रीखण्ड ते सुन्दान् मोजाने फिरकल्पयिष्यादाविक रक्षामस्यास्मनः॥१८॥ उज्झन्ती खलु कोटरेषु गरलबालां द्विजिद्दावली ।। ७०॥ शार्दूलविक्रीडित शार्दूलविक्रीडित तूतें एक सुगंध थोर असतां त्याच्याहि संरक्षणा त्रैलोक्यासहि गंध ठाउक, तुझी अत्यंत ती शीतता हे मोठे विषपूर्ण नाग जवळी तूं ठेविशी चंदना! | गेली कीर्ति दिगन्तरांत; परि तूं हे एक ऐके अतां ॥ दैवाने तुज लाभली जर कधी पुष्पं फळे सुंदर टाकी सद्गुण सर्व सुंदर तुझे हे चंदना ! खाउनी तूं याहून उपाय काय करिशी, ते कोण जाणे नर६८ (जानी) ही सर्पावलि कोटरांत गरलज्याला इथे ओकुनी ||७|| गवार्य-हे चंदनक्षा ! अरे तुला कुठे एक सुंगध हा गुण लभला, तर, त्याच्या रक्षणार्थ पाहरेकरी म्हणून महाविरारी गधार्थ-हे पंदनतरो! तुझा मुगंध उभ्या त्रैलोक्याला भयपर फणा उभारणारे, असे नाग, ते आपल्या संग्रहीं | माहीत आहे. तुती शीतलता लोकोत्तर आहे तुझी पीर्ति दिशा- ठेवलेले आहेस. मग, देवयोगान, जर कभी नुला फुले फळे मुंदरीच्या अंगणात पोचली आहे......हे सर्व खरे पण... ...

·1 - 1 संस्कृत- मराठी-सुभापितकोश, खड २ एवढे हे एक ऐकुन थे; तुझ्या ढोलीत हे जे सर्प आहेत त्यानी भायों मोकलेल्या विषरूपी ज्वाला, तुझे हे सारे सुंदर सद्गुण खाऊन हे चंदन शेषय कुणा होई धरणे तुझ्या सुवृत्तीस। (जाळून) टाकीत आहेत. (अनेक सद्गुण अगी असून, एक तुज फुटिती जन त्यांसहि पुष्टि तुष्टि परमलेच देतोस तुसडेपणा, एक माणूसघाणेपणा, माणसाला जवळ येऊ न देण्याचा एक दुर्गुण, ज्या माणसाच्या अगी असतो, व त्या गद्यार्थ- हे चंदना। तुझी ही अलौकिक गली धृत्ति एका दुर्गुणाने ज्याने आपल्या सा-या सद्गणाची माती फल्न | धरण्यास कोण समय आहे ? जे तुला कुटतात त्यांना तू स्मता टाकली आहे, अशाला उद्देशून (एको हि दोषो गुणसन्निपाते या चूर्ण होऊन सुद्धास्वताच्या सुगधानें पुष्टितुष्टि देतोस. (निरनिराळे कालिदासोक्तीस विरोधी उक्ति) दृष्टात देऊन वरील दोनहि श्लोकात अपकारकर्त्यांवरहि उपकार करण्याची महात्म्याची वृत्ति वर्णिली आहे ) ... मायर्या जनक स्थाणुविशेषो जाति काष्ठ भुजङ्गमै सङ्गः । अनुष्टुम् स्वगुणैरेव पटीरज यातोऽसि तथाऽपि महिमानम् ॥ ७१॥ सुभगा मुलभारोहा फलपल्लवशालिन । जायन्ते तरवो देशे न तु चन्दनपादपा ॥७॥ भार्या वाप कुणीसा तर तेय, जातीने काठ, सग भुजगाशी। मनुष्टुभ् स्वगुणानींच तरीही हे चदन,! तूं महत्पदा जासी ७१ सोपे चढावया, वृक्ष फलपल्लपशोभन । गधार्थ---- हे पदना, कुणीसा वृक्ष हा तुझा पिता, जातीनें होती कितीक या लोकी विरळा परि चदन ॥७॥ तू काष्ठ, तुला सगति लाभली ती सपीची, असे असताहि फेवळ गद्यार्थ---- सुदर चढायला सोपे, फलपालवीयुक्त असे तूं स्वतःच्या अगच्या गुणानी एवढ्या महत्पदाला चढला वृक्ष जगभर वाटेल तेवढे वाढतात--पण चन्दन मात्र अगर्दी आहेस! छचित् (जमाने हीन, योनीन हलका, सगत दुष्ट, अशा परिस्थितीत लाहि एसादा माणूस स्वगुणानी मोठा होतो त्यास उद्देशून ) मनुष्टुम् सन्त्येव लिखिताकाशा महीयन्ति महीरहा । मार्या तथापि जनताचित्तानन्दनश्चन्दनदुम ॥ ७५ ॥ अयि मलयज ! महिमाऽयं कस्य गिरामस्तु नाम विषयस्ते' मनुष्टुभ् उगिरतो यद्गरले फणिन पुष्णासि परिमलोद्गारै ।। ७२ ।। होतो उँच'तरू की जे नी रिति लेखन! माया तथापि जनताचित्ता देई आनंद चन्दनः।। ७५॥ हे चदन तव महिमा वर्णे शकणार कोण वाणीने । गद्यार्थ- आकाशात लेखन करू शक्तील इतके उच चहि ओकी गरल अशाही सर्पा तू पोपिसी सुगंधाने ॥रा) जगात आहेतच.. परतु उनताचित्ताला आनद देणारा एक गार्थ-हेचदना । तुझी थोरवी कोण आपल्या वाणीने / चनच ((वरील दोन्ही श्लोकात जगात सर्वसाधारणांचे संरया वर्णन करू शकेल ? गरल औरणाऱ्या सासहि तू आपल्या बाहुल्य व सन्या पोर महात्म्याचे अससंख्याकल्व वर्णिले सुगंधाने पुष्ट करतोस आहे) भार्या मापी पार्टीर ॥ तवा पटीयान् क परिपाटीमिमामुरीकर्तुम् ।। यद्यपि चन्दनविटपी विधिना फलकुसुमवश्चिनो विहित.। यत्मिपतामपि नृणा पिष्टोऽपि तनोपि परिमले पुष्टिम् ७३ | निजवपुपैव परेषां तथाऽपि सन्तापमपनपति ॥ ७५ ।। १ १ ·(प्रकरण ४७ वें) चन्द्रान्योक्ति १०९ ... आर्या वसततिलका केलें चंदनवृक्षा विधिने फलपुष्प याविनाच जरी। आशाकिता कुमुदिनी तुडवून पादे निजतनुनेंच परी तो अन्यतनूतील सर्व दाह हरी चद्रा ! कसा सतत कापविशी द्विजातें। ॥ ७५ ॥ का द्वेप रे धरिसि तू चिरहीजनास ? गद्यार्थ-चन्नवृक्षाला, ब्रह्मदेवान, फळे किंवा फुलें, काहींच दुष्टा दया तुज कुठून निशाचरास?॥७७॥ दिली नाहीत, तरी, तो आपल्या देहाचे दान करून, (उगाळून गद्यार्थ- तुझ्या आशेने वागणाऱ्या कुमुदिनीरूपी पत्नीस घेऊन ) दुसऱ्याच्या देहातील ताप नाहीसा कारतो. (साध का बरें पादानी (किरणानी) तुडवितोस आणि द्विजाना नावाचून परोपकाराचे अडत नाही.) (ब्राह्मणाना, दुसरा अर्थ पक्ष्याना) (थडीनें कुडकुडवून) (ब्राह्मणाकडे भयाने )का नरें थरथर कापवितोस, आणि त्या चदान्योक्ति विचा-या विरहीजनाचा द्वेष का करतोस १ ( चम्वाकाना विरह घडवितोस, सूर्य विकासी कमल मिरल्याने त्यात भुगा अडकून मन्दाक्रान्ता भ्रमरीपासून तो वियुक्त होतो-आणि इतर सर्वच रीतीने चन्द्र पादन्यास क्षितधरगुरोमनि कृत्वा सुमेरो हा सर्व विरही जनाच्या विरहानलज्वाला भडकविणाराच ठरतो.) कान्त येन क्षपिततमसा मध्यम धाम विष्णो ॥ (पण हे सर्व बोलणेच व्यर्थ आहे) तू पडलास निशाचर । ( राक्षस भूत इत्यादि) तेव्हा तुझ्या हृदयात दया असेल सोऽय चन्द्र पतति गगनादल्पशेषे मयूखे अशी अपेक्षा कशी करावी? दूरारोहो भवति महतामण्यपभ्रशहेतु ॥ ७६ ॥ मालिनी मन्दाक्रान्ता अभिलषसि यदीन्दो ! वक्त्रलक्ष्मी मृगाक्ष्या मेरूच्याही-गिरिगुरु अशा-मस्तकी पाद ठेवी, पुनरपि सकृदब्धौ मज्ज, सक्षालयाङ्कम् ।। अधारातें हरुनि विधु जो व्यापितो सर्व पृथ्वी ॥ सुविमलमथ बिम्ब पारिजातस्य गन्धै तो हा तेज क्षयचि घडुनी ये नभातून खालीं। सुरभय, पद नो चेच क तस्या मुख क ॥ ७८ थोरानाही अतिच चढणे हो अध पातकारी ।। ७६॥ मालिनी गद्यार्थ-सर्व गिरींचा प्रमुस अशा मेरूच्या शिरावर सुद्धा शशि! तुज जर व्हाची स्त्रीमुसाची सुकाति जो आपले पाद (किरणे) ठेवितो, जो अधाराचा नाश करून फिरनि खुडुनि धू तो डाग तृ सागरातीं ॥ (विष्णूनें वामनावतारात दुस-या पावलाने जी व्यापली ती) विमल मुख करी ते पारिजात सुवाली पृथ्वी जो आकात करतो, तो हा चद आता तेज क्षय लागून न तर कुटुन होसी तुल्य तू स्त्रीमुखासी ? ( पहाटेस ) आकाशातून साली पडत आहे. मोठे लोक किंग झाले म्हणून काय झाल ? त्याना सुद्धा अति उच चढणें हैं पतनालाच कारणीभूत होते न तर मुस कुटें ते, तृहि कोठे तुलेसी ॥७८॥ गद्यार्थ-हे चद्रा तुला जर, हरिणाक्षीच्या मुखाचे सौंदर्य वसततिलका प्राप्त करून घेण्याची अमिलापा असेल, तर, पुहा एकवार, तारापते ! कुमुदिनीमनुकूलपान्ता समुद्रात बुडी मार, वजापल्या तोंडावरचा तो डाग धुऊन ये, पादेन पीडयसि, कम्पयसि द्विजातीन् ।। आगि, अशा त-हेन क्लयरहित हाले तुझें मुस, पारिग ताच्या वासार्ने सुगधित पर अस जर तू न पेलंस, तर तूच सांग निद्वेषमाचरसि पिंच रियोगिलोके (तुलना करताना ) सुदर स्त्रीचे मुर कुठ आणि तू कुट! नक्तचरस्य भवतः करुणा कुत स्यात् ।। ७७ असच कोणीहि म्हणणार नाही पाप) ( १७ ·सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ बसततिरका चन्द्रकान्तान्योक्ति मारस्य मित्रमसि किं च सुधामयूस ! भनुष्टुम् शम्भावपि प्रणयिता प्रकटीरोपि।। सुधाकरकरस्पर्शाद बहिर्द्रवसि सर्वत । विश्वासपात्रमसि यद् द्विपतोस्तयोर- चन्द्रकान्तमणे ! नेन मृदुल लोकविश्रुतम् ॥ ८१॥ प्येतत्य प्रकृतिशुद्धतनोश्चरित्रम् ।। ७९॥ भार्या वसततिएका द्रवसी वाहेरहि तूं सुधाफरफरें चहूंकडून मणे। वारे सुधाशु। असुनी स्मरमिन सास हे चन्द्रकान्त मृदुता जगप्रसिद्धचि तुझी असे तेणें|८१॥ तूं दाविशी प्रणय रे तरिही शिनास ॥ गद्यार्थ- हे चद्रकान्त मणे अमृतरी अद्या चद्राच्याहि विश्वासपात्र रिपुशा उभयास एक शीतल किरणानी सब बाजूनी बाहेरून सुद्धा तू द्रवतोस यामुळे हे श्रेय शुज तुझिया चरितास देख ॥ ७९ ॥ तुझ मृदुत्व जगप्रसिद्ध (व लोकविलक्षण ) ठरले आहे. (द्रव गद्यार्थ- हे सुधाकर चद्रा । एकीकडे बगावें, तो, नू । प्याची, विरघळण्याची, पाझरण्याची, क्रिया ही केवळ तापाने मदनाचा, मित्र, आणि, दुसरीकडे पहावें ता शरावर प्रेम व्यक्त (दुसाने) उप्णतेने व्हावयाची, अस आपण जगात पाहतो, करतोस! एकमेकाचे शत्रु असलेल्या, त्या दोघानाहि, तू पण, चद्रकान्त हा, अत्यत शीतल व अमृतासारख्या शामक विश्वासपात्र वाटावास, हे श्रेय, तू जात्यान अत्यत विशुद्ध किरणानी द्रवतो द्रवण्याची क्रिया साधारणत अत करणाची, आहेत, याच गोष्टीला आहे. (दो ही शत्रूचा विश्वासपात्र | असे आपण समजतो, पण चद्रकात सर्वबानूनी बाहेरूनसुद्धा द्रवतो हैं मोठ वैशिष्टय. के गडकरी म्हणतात तसे-“में फक्त शुद्धचरित्रच होऊ शकतो.) आनदेही रडते, दुखात कसें तें होई") शार्दूलविक्रीडित चम्पकान्योकि नक्षत्राणि बहूनि सन्ति परित पूर्णोदयान्यम्बरे आर्या तै कि शान्तिमुपैति दीर्घतिमिर, किं वाधिरुज्जृम्भते ।। कि स्यादातचकोरपारणनिधिर्धात सुधादीधिते! साधारणतरबुद्धया न मया रचितस्तवालपालोऽपि । तन्नून मुग्नैकतापशमन श्लाघ्यस्तपैवोदय ॥ ८०॥ लजयसिमामिदानी चम्पकभुवनाधिवासितै कुसुमै ॥८२॥ शार्दूलविक्रीडित भार्या नक्षने जरि भोवती उगवली सपूर्ण या अवरी क्षुद्र तरू समजुनि मी केले आळेहि धपक ! न तुजसी। तेणें कां तम नष्ट होइ । अथवा अन्धीहि येई घरी ॥ जगभर सुरभि भरोनी आता कुसुमें मलाचि लाजविसी होती आर्तचकोर तृप्त ? जगिच्या तापास जो नाशन- ॥८२॥ चंद्रा! एकतुझानभी उदयतोसुलाध्य सर्वोहुन 1८ गद्यार्थ- हे चपका! कसलेतरी साधे क्षुद्र झाड समजून गद्यार्थ- सपूर्ण नक्षत्रे जरी, आकाशात समोवार सर्वत्र | मी, तुला आळेसुद्धा केले नाही पण आता तू, जगभर सुगध उगवली, तरी, त्यांच्या तेजानें फाय गाढ अधाराचा नाश होणार मरणान्या आपल्या फुलानी मलाच अगदी लाजवून टाफले भाहे । क्विा समुद्र उचलून वर येणार आहे ? किंवा आत आहेस. (एखाद्या थोर माणसाची थोरवी आपल्याला अज्ञात चकोराची काय तृप्ति होणार आहे ? म्हणून हे चद्रा ! जगाच्या असावी व त्यामुळे आपण त्याला कुणीतरी अलवस्यागल्यत्या सर्व तापास, एकटाच शमन परणारा जोत्,त्या तुझा, एकल्या समजून त्याची उपेक्षा करावी, पण पुढे त्याची सरी महती चाच उदय प्रशसनीय होय ! फळल्यावर आपण शरमून जावें, या घग्नेस उद्देशून) ... ... ...

·(प्रकरण ४७ वें) चम्पफ, जल अन्योक्ति ... वसततिलका गद्यार्थ-शीतलता हा गुण तुझ्या एकम्याचा आहे; तुला निसर्गानेच जन्मसिद्ध स्वच्छता दिलेली आहे. तुझे पावित्र्य अन्तःप्रतप्तमरुसैफतदह्यमान- काय वर्णावें? तुझ्या नुमत्या स्पर्शाने अशुद्ध वस्तु शुद्ध होतात; मूलस्य चम्पकतरो : क विकासचिन्ता ? ॥ तू प्राणिमानाल जीवनरूप आहेस" याहून आणखी मोठी प्रायो भनत्यनुचितस्थितिदेशभाजा स्तुति ती काय असावयाची ? असे सारे असून है पाण्या। श्रेयः स्वजीवपरिपालनमात्रमे ।। ८३ ॥ जर तूप ( सरसल प्रदेशाकडे गेणारा) नीच मार्ग धरिलास तर तुला कोण अडवू शकणार ? (सर्वतोपरी वरील वर्णन लागू वसंततिलका पडणारे थोर लोकच जेव्हा हेकटपणे नीच मार्ग धरतात तेव्हा मूळांत आग जळत्या मरचंपकासी "क ईप्सितार्थस्थिरनिश्चय मन पयश्च निमाभिमुसप्रतीपयेत् १" या कालिदासोतीम अनुसरून त्याना त्याचे अनुयायी आळा आशा कुहन धुसुमे फुलतील पेशी? ॥ देश, स्थितीहि बहुधा प्रतिकृल ज्यातें घालू शकत नाहीत, या भयानक घटनेस उद्देशून.) कर्तव्य जीवपरिपालन हेच होते ॥ ८३ ॥ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्य-मारवाड देशाच्या वाळवटात लावलेल्या, आतून तापलेल्या वाळूनें ज्याची मुळ जाळली जात आहेत, अशा अब्ज त्वज्जमथाब्जभूस्तत इदं ब्रह्माण्डमण्डात्पुन-- चंपकाला, वाइन फुले लागतील, ही आशा तरी कुठून असणार विश्व स्थावरजगग तदितर उन्मूलमित्थ पय. 1 ।। प्रतिकूल स्थल, व परिस्थिति प्याना लाभली, अशाना, पळ धिक् त्या चोर इस प्रयासि निभृत निर्गत्य जालान्तर- जीव जगविण्याची धडपड करणे हच कर्तव्य श्रेयस्कर. (सगुणी बंध्यन्ते विवशास्वदेकशरणास्वामाश्रिता जन्तवः॥ ८५॥ माणसाला त्याचे गुण दाखविण्यास, सर्व परिस्थिति जर भयकर प्रतिकूल करून ठेवण्यात आली, तर त्याने विचा-याने केवळ शार्दूलविक्रीडित जीव जगविण्यापलीकडे काही गुणप्रभाव न दाखवावा यात त्याला पाण्या! अन्ज तुझ्यांत, त्यांत विधि तो, ब्रह्मांड काय दोप!) ते त्यांतुनी ब्रह्मांडांतुनि विश्व-सर्वचि असें जन्मे तुझ्यापासुनी ।। जलान्योक्ति धिक् ! चोरापरि तूं हळूच सुटुनी जातेस जाळ्यांतुनी; शार्दूलविक्रीडित प्राणी-आश्रित जे तुदो-अगति ते, साती तिथे राहुनी शैत्य नाम गुणस्तर तदनु स्वाभाविकी स्वच्छता (किया बंधनी) ॥ ८५॥ किं घूमः शुचिता भन् यशुचयः स्पर्शन यस्यापरे । गद्यार्थ- हे पाण्या। तुझ्यान अक्षा (यमल; पाण्यात कि वाइतः परमुच्यते स्तुतिपद यजीवन देहिना जन्मणार. ) जन्म घत कमात ब्रह्मदेवाचा जन्म हाला; व चेलीचपथेन गच्छसि पयः कस्त्वा निरोध्दु क्षम । ८४ ब्रह्मदेवापासून ब्रह्माण्ड जन्मले य बहाडापासून स्थावर उगम विश्व जन्माला आले-अशा रातीने सरे पाहता तुझ्यातून शालविक्रीडित सर्व काही जन्माला आले. असे असता पोळी जेव्हा जाळे शैत्याचा गुण एफच्या तुज; तशी टाकतो तेव्हा, तू तेवढे, चोरासार हळूच त्या झाल्याच्या ती स्वच्छता मूळची! छिद्रातून सुट्न जतेंस, आणि, तुझेआश्रित एकत्या तुझ्याच चणू काय पवित्रता? अशुचिहि आधारावर जगणारे-से अलचर प्राणी विचारे भगतिक स्पर्शच होई शुचि ॥ होऊन, (त्या जाळ्यात राहन गल्याने) पक्दले गतात. "प्राण्यां जीयनरूप तूंच!" कुठली धिकार अमो नुला। (एमादा पुढारी पक्षस्थापना परतो. मोठी स्तुती याहुनी। त्यातली प्रयेक गोष्ट तोच करीन असल्याने सर्व अनुयायी त्याला पाण्या! तूं जर नीच मार्ग धरिसी, 'पितानी' समनू रगतात. पण सकाळी तो पिताजी तेवदा रोधू शके फां कुणी? ॥ ८४॥ नेमका हळूच चोरामारमा मुन जातो, व अनन्यगतिक अनु- ०७० ·४१२ संस्कृत-मराठी-सुभापित-कोश, खंड २ यायाना तेवढा तो खुशाल पकडले जाऊ देतो. अशा घटना भार्या राजकारणात घडतातच, त्याना उद्देशून. संस्कृत कवि निकाल- आले प्रामाण्य तुले! म्हणुनि असे गर्व केवढा तुजसी। दर्शीच म्हटले पाहिजेत.) मोट्यांस नेसि खाली, क्षुद्रांना उंच उंच चढवीसी॥८॥ जिद्वान्योक्ति गद्यार्थ-- हे तुले ! तुला प्रामाण्य प्राप्त झालें (गुरु कोण, मनुष्टुम् स्यु कोण हे ठरविण्याचा अधिकार मिळाला) या कारणाने जिढे ! प्रमाण जानीहि भोजने भाषणेऽपि च । तुला विदा गर्व (होऊन तू आधळी झाली आहेस) झाला अतिभुक्तिरतीनोक्तिः सद्य. प्राणापहारिणी ॥८६॥ आहे । जे सरे खुरे सत्पान (वजनदार, थोर) त्याना तू खाली मनुष्टुम् नेतेन व त्याहून उलटे म्हणजे क्षुद्र, (वजनात) हलके असतात त्याना त् वर चढवितेस (जड वजनानें तराजूचे पारडे खाली जिन्हे ! औचित्य तूं जाण;-जेवतां वोलतां तर्से । जाते व हलक्या वजनाने वर जाते यावर उप्रेक्षा) (अपात्राला अतिखाणे नि अत्युक्ति प्राणघाती झणी असे ॥८६॥ न्यायाधीशाचें पद दिले की असा उरफाटा न्यायच मिळा- गद्यार्थ-हे जिहे। खाण्यात काय किंवा बोलण्यात काय वयाचा, याला उद्देशून.) औचित्याच्या मर्यादा ओळखून वागत जा. अति साणे किंवा अति बोलणे दोन्ही त्वरित मसणात जाणेच होत. (अवाक्या- मार्या बाहेर, हावरटपणानें, अतिरेकी उत्साहाने भलतेंच धाडस गुरुषु मिलितेषु शिरसा प्रणमसि, लधुवूनता, समेषु समा ।। करणारास उद्देशून. अति सर्वत्र वर्जयेत्.) उचितज्ञाऽपि तुले। किंतुलयसि गुजाफलै कनकम् ! ८९ तमोऽन्योक्ति मायाँ मनुष्टुभ् तमस्तोम मृश सोममण्डलोपरि राजसे। गुरु मिळतां शिर नमविसि, धूमपानेन किं नाम धाम गम्यमतः परम् ॥ ८७ ॥ लघुशी उन्नत, समांसि सम अससी। उचितशा असुनि तुले! मनुष्य तोलिसि गुंजांसवे सुवर्ण कशी? ॥८॥ चंद्रावरी तमः पुंजा ! मोठी शोभा तुझी दिसे। धूमपाने तुला स्थान लभ्य याहुनि कायसें ? ॥ ८७ ॥ गद्यार्थ-हे तुले ! तुला गुरु, श्रेष्ठ, (वजनदार, जड.) गद्यार्य-हे तमः पुजा ! चद्राच्या शुभ्र बिम्बाच्या पार्श्व | मेटला की त् शिर वाकवितेस (आपले पारडे खाली नेस) लघु, हल्कट (कमी वजनाचा) भेटला की आपलें शिर उच भूमीवर तुझी शोमा चागलीच उठून दिसत आहे (अधार करतेस (मान ताठ करतेस, स्वमान दाखवितेस; पार. वर काळोख व ढगसुद्धा धूर खाऊन वाढतात अशी समजूत) नेतेस ) समान भेटला (सारख्या वजनाच्या दोन्ही वलु आल्या धूमपान करणाऱ्या (विड्या ओटणाऱ्या) तुला याहून उच्चतर | वी) सम वृत्ति धारण करतेस ( दोन्ही पारडी सारख्या उचीला स्थान कोठून मिळणार होतें १ (आधीच नालायक पण चुकून आणतेस, दाडी समपातळीत आणतेय.) (गुरु भेटला की, मातून दैवाने मोठ्या पदावर ऐटीत मिरविणाऱ्या व चागल्या शिर नमविणे, लघुशीं स्वमान राख्न राहणे व समानार्थी सम- लोकाच्या पाठिंब्याने ( पार्श्वभूमीनें ) उठून दिसणाऱ्या | वृतीने, बरोबरीच्या नात्याने वागणे) याप्रमाणे तुझी वर्तणूफ हलकटाला उद्देशून.) उचितज्ञ माणसाला साजेशी दिसत असताहि, (एका गोष्टीचे मात्र आश्चर्य वाटतं, क)त् गुजाबरोबर सोन्याची तुलना (तराजू.) तुलान्योक्ति (वजन) फशी करतेस! (इतर सर्वत्र उचित पर्तनाचा म्हणून भार्या प्रसिद्ध असलेल्या माणसात सुद्धा, एखादी खोड असते,- प्राप्य प्रमाणपदवी को नामास्ते तुलेऽवलेपस्ते! एखादा चमत्कारिफपणा असतो, एखाद्या पावतीत त्याचे नयसि गरिष्ठमधस्ताचदितरमुच्चेस्तरां कुरुषे! Il८en तारतम्य सुटते, हे आपण पाहतोच ना ?) !

·( प्रकरण ४७ ३) तृण (गषत) तेली (तैलिक) दुग्ध अन्योक्ति ४१३ (गवत) तृणान्योक्ति इन्द्रवत्रा मार्या तेल्या! अरे तूं बघ या तिलांसी रुढस्य सिन्धुतटमनु तस्य तणस्यापि जन्म कल्याणम् । स्नेहामुळे काय दशेस मेसी॥ यत्सलिलमज्जदाकुलजनस्य हस्तावलम्बनं भवति ॥९॥ द्वेष्टा जरी तूं असतास त्यांतें थार्या ठावे कुणा, जें करतास तू तें । ॥२२॥ उगवे नदीतटाकी कल्याणद जन्म त्या तृणाचाही। गद्यार्थ-- (स्नेह शद्वावर कोटि; एक अर्थ तेल, दुसरा जलांत तेथे कोणा धुडत्या आधारभूत जे होई ॥२०॥ मैत्री. स्नेहात् म्हणजे एक अर्थ तेल मिळविण्यासार्टी; दुसरा गद्यार्थ-नदीच्या किनान्यावर उगवलेल्या गवताचासुद्धा अर्थ मैत्रीपायी.) हे तेल्या। अरे स्नेहापायीं तू या तिलाची जन्म फेवढा लोकोपकारक, धन्य, म्हटला पाहिजे; कारण, पाण्यात काय दया करून टाकली आहेस (तेल पिळून पेंडेसार- निस्सत्त्व बुडताना धानन्या झालेल्या माणसाला आधार म्हणून हाताने | केले आहेस) ते पहा तर सरे; आणि हे सर्व स्नेहाच्या धरण्यास त्याचा उपयोग होतो. (योग्य स्थळी, अत्यत क्षुद | नांवानें! आणि तू त्याचा 'स्नेहामिलापी' असण्याऐवजी, वस्तुसुद्धा केवढी कल्याणदायी होते.) (तृणाचे आणखी उप सरेंच, देष्टा असतास तर काय केले असतेस कोण जाणे । कारकत्व प्रकरण १६ लोक ८ पहा-तृण चाह वर मन्ये.) (वरील श्लोकात कोटि योजून विचित्रार्थ काढला असला तरी प्रत्यक्षात, स्नेहीच आपला धात करतात (स्नेहबुद्धीनेच) असा भार्या विचित्र अनुभव पेव्हा केव्हा येतो, व इंग्रजीत म्हटल्याप्रमाणे GodI Save me from my friends! देवा! माझ्या दीप्यन्ता ये दीप्यै घटिता मणयश्च वीरपुरुषाश्च । स्नेह्यापासून माझे रक्षण कर असे म्हणण्याची पाळी येतेच ना!) तेज. स्वविनाशाय तु भवति तृणानामिव लघूनाम् ॥२१॥ भार्या दुग्धान्योक्ति जे घडविले झळकण्या, वीर निरने दिसोत झळकून । भार्या तृणसम लघुजीवांचे तेजचि टाकी स्वतांस मारून ९५ को हि तुलामधिरोहति शुचिना दुग्धेन सहजमधुरेण!! गद्यार्थब्रह्मदेवाने झळकण्यासाठीच योजना करून ज्याना | तप्तं विकृतं मयित तथापि यस्नेहमुद्दिति । ॥ ९३ ॥ जन्म दिलेला आहे, अशी रत्नें व वीरपुरुष झळकत राहोत. (त्याचें झळकणे त्याना शोभून दिसते व पचून जाते कारण ते भार्या 'थोर' आहेत.) पण गवतासारख्या गरीब विचाऱ्या प्राण्याना शुचिमधुरत्या दुधाच्या अल्पहि तुलनेस कोण उतरेल? त्याचें तेजच (गवत तुकतुकीत, तजेलदार हिरवेचार असले, त्या तापया, निविरजा, घुसळा, ते स्नेह मात्र देईल ! की, गुरे प्रथम त्याला साणार, व कापणारे प्रथम त्यालाच कापून ॥९३॥ विकणार.) त्याच्या स्वताच्या विनाशाला कारणीभूत होते. (थोरानी में केलें तेच गरीब क्षुद्रानी करून चालणार नाही, गद्यार्थ- (स्नेह शद्वावर कोटि; दुधाकडे अर्थ लोणी, त्याना ते घातक होते. राजेसरदाराच्या स्त्रिया जेये खुशाल | इतरन मैनी) पवित्र, शुभ, निर्मल, आणि निसर्गतः मधुर मिरवीत, तेथे गरीबाची सुदर स्त्री सुरक्षित नसे, असा बोभाटा अशा दुधाची तुलना दुसऱ्या कोणत्या वस्तूने होणार भारे! कित्येक संस्थानी राज्याविषयी आपण ऐकत नन्हतों काय ?) त्याला ताप द्या (तापवा किंवा छळ परा.) विकृत फरा (बिघाड फरा-ताक घालून विरजा.) पिया घुसळा (प्रास था) तरी ते (तेली) तैलिकान्योक्ति स्नेहच (लोणी घृतमैत्री) प्रकट करणार ! (खरे मिन असेच ते तप्त, विकृत मथित पेले, तरी, स्नेहात अंतर पडू उपजाति देत नाहीत.) अमी तिलास्तैलिक ! नूनमेतां स्नेहादवस्यां भवतोपनीताः। (दूध हे आदर्य मित्र या विषयी भत्या मुदर रूपक अस- देष्योऽभविष्ययदमीषु नं तदा न जाने किमियाकरिष्यत् । लेला इलोक र प्रकरण २१ मध्ये पाहा "धीरेगात्मगतोदकाय" ॥ ९२॥ हा मर्तृहरीचा इलोक.) . भसतात.

·००० ४१४ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश , खंड २ (धोतन्याचे फल) धत्तुरान्योक्ति असे रेशमी वस्त्र जो आपल्या स्कंधायर ठेवितो, ज्याचे नेत्र घसततिरका कमलाप्रमाणे कोमल व सुदर आहेत, ज्याची अगकांति काल मेघाप्रमाणे रसरशीत आहे, व प्याच्या क्टींसभोती सुदर धत्तूर ! धूर्त ! तरुणेन्दुविलासयोग्ये पीतारर आहे, व अखिल रोगाच्या वनास जो दावानलासारखा स्थाने पिनारुपतिना पिनिवेशितोऽपि ॥ आहे, अशा त्या धन्वन्तन्याय मी बदन करतो. कि कैरवाणि विफसन्ति ? तम प्रयाति ! घूमान्योकि चन्द्रोपलो द्रवति ? वार्विरुपैति वृद्धिम् ? ।। ९४ ।। पुष्पिताया वसततिला सहजमलिनकभाषभाजा भाति भवः प्रभवात्मनाशहेतुः । चंद्रास योग्य असल्या स्थळि धत्तुयारे जलधरपदवीमनाप्य धूमो गलनविनाशमनुप्रयाति तृते शिवें निजशिरों जरि ठेक्लेि रे ॥ कां करवें विफसती ? तम काय लुप्त ? नाशम् ॥ ९६॥ पाढे समुद्र ? द्रवतो फधि चंद्रकांत ? ॥ ९४ ॥ वसंततिलका गद्यार्थ-हे धोतन्याच्या फुला ! (ही फुले शिवाला प्रिय असतात म्हणे! (ज्या जागी चद्रकोरेला बसवावयाचे अशा जे जन्मतां मलिन, वरुचि, जन्म त्यांचा स्थळी म्हणजे स्वतःच्या मस्तकावर शकराने तुला धारण केले आणी पित्यासहचि आत्मविनाश साचा । तरी ( तेवढ्याने तुला चद्राची थोडीच सर येणार आहे १) जो धूम, मेघ यनतां, बधितो पित्यास फाय (तुझ्या प्रभावानें ) कुमुदें (चद्रविकासी क्मले ) उम- अग्नीस;) आणि वधितो मग तो स्वतांस ॥९६।। लणार आहेत ? काय अधार पळून जाणार आहे ? काय चद्रकात मण्याला पाझर फुटणार आहे ? काय समुद्राला भरती गधार्थ- जे जन्मतःच मलिन १ वक, (पापी आणि येणार आहे ? (चुकून दैवयोगे कोणी एखादा, मोठ्या पदावर वाकड्या चालीचे हा अर्थ माणसाकडे; कोळशाच्या काळ्या आरूढ झाला, तरी ज्याच्या जागेवर तो बसला त्याचा प्रभाव | क्णानी युक्त व याकडा, गोल, गिरक्या घेणारा हा अर्थ तो कुठून दाखवणार १) धुराडे) त्याचा जन्म, त्याच्या स्वतःच्या जनकाच्या व स्वता- च्याहि नाशाला कारणीभूत होतो. उदाहरण धुराचें. हा जन्मताय धन्वन्तरि (नमत मेघरूप होतो. (दग हा प्रामुख्याने पाण्याच्या वाफेचा असतो. असलाच तर अत्यत सूक्ष्माश त्यात धुराच्या कणाचा असेल. पण रग सादृश्याने बहुधा पूर्वी दग हा यन्याच अंशी धूमापासून शङ्ख चळं जलौकं दधतममृतघट चारदोर्भिश्चतुर्भिः होतो अशी सस्कृत कवीची कल्पना होती असे दिसते-- सूक्ष्मस्वच्छातियांशुकपरिविलसत्स्कधमम्भोजनेत्रम् ॥ धूमज्योति सलिलमरुता सन्निपातः मेघः" कारिदास.) आणि कालाम्भोदोज्ज्वलाङ्ग कटितटपिलसञ्चारुपीताम्बराढ्यं आपला पिता जो अमि, त्याला, मेघ, जलवृष्टीने ठार मारतो व वन्दे धन्वन्तरितं निखिलगदवनप्रौढदागाग्निलोलम् ॥९५॥ मग लगेच स्वतःहि मरून जातो. धूलिकान्योक्ति शंखा, चका, जल्ला अमृतघट धरी चार हाती पवित्र शार्दूलविक्रीडित घेई जो रेशमाचे सुविमलवसन स्फंधि; जो पद्मनेत्र ॥ तेजाने कालमेघासम; कटिस धरी चारु पीतांपरास ये जात्या लघर सदैव गणनां याता न ये कुनचित् वन्दुधन्वंतरीतो अनलसमचिजोरोगरूपी वनास||९५॥ पद्भयामेय विमर्दिता. प्रतिदिनं भूमौ रिलीनाश्चिरम् ।। उत्क्षिप्ताश्चपलाशयेन महता पश्यान्तरिक्षे सखे गद्यार्थ --आपल्या चार सुदर हस्तामध्ये जो शस, चक्र, जळू प अमृतघट धारण करतो, अगदी तलम, स्वच्छ, मोहक | तुङ्गानामुपरिस्थिति क्षितिमृतां कुर्वन्त्यमी पांसवः ॥९७॥ . 000 स्वाधरा " ... स्रग्धरी ·१० (प्रकरण ४७ वें) धूलिका (धूळ) नदी (सरिता) अन्योक्ति ४१५ शार्दूलविक्रीडित उपजाति जन्माने लघु; अल्पही न गणना केव्हां जयांची कुठे छाया प्रकुर्वन्ति नमन्ति पुप्पै फलानि यच्छन्ति तटदुमा ये। पायीं ज्या तुडवीत सर्व, नित, जे आलिंगिती भूमिते उन्मूल्य तानेन नदी प्रयाति तरङ्गिणा किं प्रतिपन्नमस्ति । धूळीचे कण, मूर्स यायु उडवी जे अतरिक्षांतरी ॥ ९९॥ डौलाने वसती पहा गिरिचिया उत्तुंग शंगांवरी १९७॥ उपजाति गद्यार्थ-जे जन्मन लहान, क्षुद्र, ज्याची गणनाच (सख्यामापन किया महत्त्वमापन) कधी कोठे झालेली नाही छाया धरोनी, नमुनी फुलांनी म्हणजे ज्याची सख्याच कोणी मोजलेली नाही किंवा जे पूजी तटीचा तर जो फलांनी॥ कुणाच्या खिजगणतीत नाहीत, जे रोज सीकडून पायाखाली जाई नदी ही उपटून त्यात तुडविले जातात व जे नित्य भूमीलाच बिलगून असतात ते स्थिरा न मैनी 'लहरी' जनांस ॥९९ ।। धूळीचे कण, मूर्स अविचारी वायूने आकाशात उधळले गेल्याने पहा, आता उच डोंगराच्या शिरसरावर करो डौलाने आरूढ गद्यार्थ-तनावरील जी झाड नदीवर सावली धरतात, पुले झाले आहेत. (राजकारणात, एखाद्या पक्षाच्या क्षणेक लोक- देऊन जणू नमन करतात, फ्रें देऊन जणू पूजा करतात त्याच प्रियतेच्या धावपळीने, असेच कितीतरी क्षुद्र, अगण्य, पायी तुडविण्याच्या पात्रतेचे, भुईवर सरपटणारे धूळीचे कण अचानक- झाडाना नदी समूळ उपटून निघून जाते. 'तरङ्गी' म्हणजे पणे एकम मतीपदाच्या गिरिशगावर आरूढ झालेले दिसतात तें 'ल्हरी' म्हणजेच चचल (नदीमध्ये तरग म्हणजे लाग सर्व काळ लोकाना विदितच आहे.) असतारा ) माणसाची मैत्री स्थिर बुट पाहिली आहे ? (रूपक वरील प्रमाणेच तरङ्गी शब्दावर कोटि) (प्रथमसडातील प्रकरण १४ मध्ये श्लोक २ रा पादाहत समुत्थाय " हाहि धूलिकान्योक्तिसारसाच आहे.) भार्या (नदी) सरितान्योक्ति तटिनि ! चिराय रिचारय विन्ध्यभुवस्तर सदापविनाया । भार्या शुष्यन्त्या अपि युक्त किं खलु रथ्योदकादानम् ॥१०॥ कतिपयदिवसस्थायी पूरो दूरोन्नतोऽपि भरिता ते । भार्या तटिनि ! तटद्रुमपातनपातकमेकं चिरस्थायि ॥९८॥ विध्यपित्याचा हे नदि ! विचार कर; तूं पवित्र नित्य जरी आर्या घेणे गटारगंगा युक्त दिसे का सुकून जाशि तरी? १०० अल्पचि टिकणारा हा महापूर झाणि निघून जाईल । सरिते! पीडिशि तटतरू, टिकुनी हे पाप मात्र राहील ९८ गद्यार्थ-है नदी ! ज्या विंध्य पर्वत तू उगम पावलीस गद्यार्थ--हे नदि ! आज कितीहि प्रचड महापूर तुला त्या तुझ्या [ पित्याच्या उच्च ] भूमीचा विचार कर. त् सदा आलेला असला, तरी तो फार थोड्या दिवसाचा सोबती आहे. | पवित्र आहेस (हे खरे आहे. आी त्यादळेच विचारावें तो लौकरच निघून जाईल. पण त्याच्या संगतीनें तू वेफाट लागते की) आता त् सुक्न बान्याचा प्रसंग आला तरी (पाणी होऊन, तुझे चिरमित्र जे तटतर त्याना त् उपटून टाकलेंस हे | वाहत राहण्यासाठी) त् आपल्यात गारगगा मिळवून घेणे पाप मान तुला चिरकालाचे जडून राहणार आहे (याचा विचार पर) (लोकप्रियतेच्या महापुराच्या लाटेवर बसून मदापणे युक्त दिसेल का? (बान्यतन धर्मावीत निळ राष्ट्रीयत्व हे धुमाकूळ घालून अत्याचार करणारे, जगभर इतिहासमर ब्रीद सागणा-या पानी, या नदीप्रमाणेच 'वाहते राहण्या- दिसतात, तो पूर निघून जातो व त्यानी केलेली मित्रहत्या साठी,' मुत्चम बंगच्या पाटीय गटारगरचा समावेश आपल्यांत तेवढी मागे राहते.) कन्न घेतल्याचे प्रजग लाजेच आहेत!) " ०००

·संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २
(नागवेल) नागवल्ल्यन्योक्ति
पद्मान्योक्ति
पसंततिलका
शार्दूलविक्रीडित
किं वीरुधा मुपि न सन्ति सहस्रशोऽन्या
(मागै कमलान्योक्ति पहा.)
यासा दलानि न परोपकृति भजन्ते ॥
पौलोमीपतिकानने विलसता गीर्वाणभूमीरुहा
एकैर वल्लियु विराजति नागवल्ली
या नागरीनदनचन्द्रमलङ्करोति ॥ १०१॥
येनाघ्रातसमुज्झितानि कुसुमान्याजधिरे निर्जरै ॥
तस्मिन्नध मधुव्रते विधिवशान्माध्वीकमाकाङ्क्षति
घसततिलका
त्वचेदश्चसिलोभमम्युज तदा फित्वा प्रति बमहे ! १०३
बेलीन का किति सहस्रचि या जगांत
शार्दूलविक्रीडित
ज्याची दळे न च परोपरती करीत॥
वेलींत एक परि शोमत नागवेल
इंद्राच्या पनि देववृक्ष फुलुनी, त्यां जी फुले लागली,
जी सुंदरीवदनचंद्रहि शोभधील ।। १०१ ॥ ज्याने हुंगुनि टाकितांहि परि ती देवादिकी हुंगिलीं।
गयार्थ-- ज्याची पानें कोणावर कधी उपकार करीत नाहीत, पद्मा तूंजर ग्रेथलोम धरिशी-मी काय बोलूकसें ? १०३
तो भुंगा, मधु आज, दुर्गतिमुळे तूर्तच याचीतसे,
अशा अन्य वेली जगात सहस्रों नाहींच काय! पण वेलींत एक
काय ती नागवेलच सरोसरच शोमते; जिची पाने (ताबूल गद्यार्य- हे पद्मा ! इद्राच्या उपवनात देववृक्ष फुलून त्याना
रगाने) सुदर स्त्रीच्या वदनचद्राला सुद्धा भूपवितात! जण फुले लागली, ती ज्याने हुगून टाक्ल्यावर देवानासुद्धा
हुगण्यास पान वाटली असा (थोर योग्यतेचा) हा भ्रमर,
पंखान्योक्ति
| आज, केवळ त्याला वाईट दिवस आले म्हणून तुझ्यापाशी
वसततिलका
मधाची याचना करण्यास आलेला असता, तू जर लोम धरून
(गाय पान्हा चोरते तसा) याला मध घेऊ दिला नाहीस पर
उत्तुङ्गशलशिखरस्थितपादपस्य
काफोऽपि पक्कफलमालभते सपक्षः।।
आता तुझ्या (वेडेपणा) पुढे मी तरी काय बोलावें। (ज्याची
योरवी आपल्यास माहीत नाही असा अतिथि किंवा यावक
सिंहो बली गजविदारणदारुणोऽपि
आपल्याकडे येतो तेव्हा आपल्याकडून अज्ञानाने त्याचा अप-
सीदस्यहो तरुतले खल पक्षहीन ॥१०२।। मान होण्याचा सभव असतो त्या घटनेस उद्देशून.)
वसततिलका
(पळस) पलाशान्योक्ति
उच्चादिशगतरुचें फल पक्क सातो
घसततिरका
पखामुळेच सहजी वध शाकही तो॥
मा गर्वमुद्रह विमूदपलाशपुप्प।
मारी गजा, हरि असा बलवान असून
यत्पट्पद' श्रृंयति मामतिगन्धलुब्ध ।
लोळे तरुतलिंच पंख नसे म्हणून ॥ १०२॥
रे मालतीविरहतो ज्वलदग्निरल्प
गद्यार्थ- उच डोंगराच्या शिखरावरील झाडाचीसुद्धा पक त्वा मृत्युकारणमवेत्य समाश्रितोऽसि ॥१०३ ॥
फलें य कश्चित् कावळा गाऊ शकतो, कारण केवळ त्याला पख
आर्या
आहेत म्हणून याच्या उलट, हत्तीला पाडून टाकण्याइतकी
भयकर शक्ति ज्याला आहे असा सिंह झाडाच्या मूळाशी लोळत होवो पळसफुला! तुज मूखी गर्व न मसाच चित्ताला
पडतो, कारण केवळ त्याला परत नाही म्हणून ! (ह सष्टीतले की गंधलुध पट्पद आश्रय घेण्यास मजफडे आला ॥
वैषम्य सर्वनच आहे. साधन, केन्हां केव्हां अगदी क्षुद्र वाटते त्या मालतीविरह रे घडतां, देण्यास जीव साधन तो
पण त्यायोगान घडणाऱ्या कृतीमध्ये फार मोठे अतर पडते, ते बघतां, अग्निच तुजला समजुनि तो त्यामधे
पखाच्या दृष्टातान दर्शविले आहे.)
उडी घेतो॥१०३५॥

·... (प्रकरण ४७ ३) पारिजात, युष्प अन्योक्ति- गद्यार्थ-हे मूर्खा पळसपुला! गंधलुब्ध होऊन हा भुंगा म्लानि व्रजन्तु सकलान्यथ ते दलानि माझ्या आश्रयास आला आहे" असा गर्वतूं वाहूं नकोस. (सरी यो विनश्यतु तनुर्विलयं प्रयातु।। गोष्ट अशी आहे, की,) त्याला मालतीपुष्पाचा विरह घडताच, लोकंपृणः परिमलस्तु तवास्ति कोऽपि तो जीव देण्यास निघाला असतो, तुझ्या लाल रंगाला, जीब देण्याचे साधन विस्तवच समजून तो (आत्महत्येसाठी) तुझ्या येनैव जन्म सफलीफियते तवेह ।। १०७॥ आश्रयास आला आहे. (मूर्ख लोक, कित्येक मोठ्या गोष्टींचे त्वद्वद्वयोऽभिनवमस्तु विलोभनीयं श्रेय स्वतःकडे घेऊ पाहतात त्यांना उद्देशून.) रूपं च नाम रमणीयतर नराणाम् ।। पारिजातान्योक्ति हा! हन्त ! कालवशतोऽखिलमेति नाश मनुष्टुभ् त्वत्सौरमेण सदृश यश एव शेषम् ॥ १०८।। पारिजाततरूं यावन लभेत मधुव्रतः । भ्रमण तावदेवास्य कुञ्ज कुञ्ज तरौ तरौ ॥१०४॥ वसंततिलका भाया हे पुष्प सुंदर! मनोहर! चारुवर्ण! करिन मला कुठेतरी एरिजन रे दिलुन । स्वस्थान आज अससी जरि भूपवून ॥ वृक्षोवृक्षी कुंजोकुंजी याचे सरेल न भ्रमण ॥ १०४॥ हा! पाकळ्या मृदु तुझ्या किति कालमाने जाणे गळून धरणीवर कोण जाणे ॥१०६॥ गद्यार्थ--जोपर्यंत भ्रमराला कुठेतरी एखादा पारिजात दृष्टीस पडत नाही तोवर त्याचे झाडाझाडातून कुर्जाकुजातून जावोत ही तव दले सगळी सुकोनी फिरणे काही सपणार नाही. (प्रेमवेड्याचे वर्णन. प्रियप्राप्ति जायोच रंग थिटुनी, तनु ही मरोनी॥ होईपर्यंत त्याचे झाडाझाडान्न, कुजाकुजातून चकरा मारणे हा एक गंधचि तुझा सुखवो जगास तेणेच ये सफलता तव जीवनास ॥ १०७॥ चालूच रहायचे.) आर्या तारुण्य त्वत्समचि मोहक होइ साचें परिमलसुरभिननभप्तो वह्व कनकादिपरिसरे तरव । त्याहन रूप रमणीय असो नराचें ।। तदपि सुराणा चेतसि निवासितमेव पारिजातेन ॥१०५।। कालान्तरें सकल हे जरि नष्ट होई कीर्तीच एक तव गंधसमान राही ।। १०८) आयी सुरभि नभा करणारे, मेरुपरिसरी असून वृक्ष किती। गधार्थ-(या तीन श्लोकाच्या पुष्पान्योतीत कै. गु.म तरु पारिजात एकचि परि यसला घर करून सुरचित्ती / पा. ओक यानी पुष्पाच्या दृष्टाताने, पुलाचे सर्व गेल तरी सुगंध मागे राहतो त्याप्रमाणेच माणसाचें, इतर सर्व नष्ट तरी गद्यार्थ ---आकाशाला सुगधित करून सोडणारे, असे किती. | कीर्ति मागे राहते हे दर्शविलें आहे.) हे सुदर, मनोहर व तरी वृक्ष, मेरु पर्वताच्या समाधार आहेत. परतु देवाच्या सुचकरगाच्या पुप्पा! तू आज झाडावर विवा वेलीयर ज्या हृदयात, एका पारिजातानेच काय ते अढळ स्थान प्राप्त करून स्थानी आहेस त्या स्थानाला भूपवीत आहेस, है सरें:-- घेतले आहे. (प्रेम है कोणाचे कोणावर का बसावें याला परतु हाय! हाय ! ह्या कोमल पापल्या किती अल्प पाळानच कारणे देता येत नाहीत. आन्नर कोऽपि हेतुः किंचा भिन्नरुचिहि जमिनीवर गळून पडणार आहेत कोण जाणे. तुझ्या पाकळ्या लोकः! असे काहीतरी म्हणावें.) सर्व कोमेजून जावोत, रग विटून जावो, विवा, सर्व तुझा देहच पुष्पान्योक्ति नाश पावो. पण तुझा हा एक अवर्णनीय गघ जो आहे, तो पसंततिरका जगाला संतुष्ट करीत राहो; म्हणजे, तेवढ्याने तुइया जन्माचें सार्थक होणार आहे. रे पुष्प! सुदर! मनोहर ! चारवर्ण! मनुप्याचेहि अमेच आहे. तुझ्यासारंपच त्याचेंहि, विलोम- त्वं शोभसे स्वपदभूषण सम्प्रतीह ।। नीय अमे यौवन, दिवा त्याहून रमणीय असे रूप, हे सर्व कालेन किन्नु कियना फिल ते दलानि मावशात् नष्ट होते; परंतु तुझ्या मुगधाप्रमाणे त्याची कीर्ति हा कोमलानि गिलन्ति पुरा धरण्याम् ।। १०६॥ तेवढीच शिल्लक राहते. १८ ·वशस्य ११८ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश खंड २ पुस्तकान्योक्ति तद्वतच पुस्तकावरून रोज एकदातरी नजर फिरवीत जा. वेड्या अनुष्टुम् घट्टवाघाव्या तितकी पुस्तकाची घट्ट बाधणी आहे-सैल नाही याची रोज सात्री करून घे; आणि ईश्वराचें नाम है ज्याप्रमाणे कधीहि तैलादक्षेज्जलाद्रक्षेद्रक्षेच्छिथिलवन्धनात् । विसरायचे नसते तसेच पुस्तकाचेंहि कधी विस्मरण घडू देऊ मुर्खहस्ते न दातव्यमेव वदति पुस्तकम् ।।१०९॥ नकोस.... ...अशा त-हेनें वागले असता पुस्तकाला बाधा पोचत आर्या नाही-" हा गुरूचा उपदेश आहे 'जल,तैल,सैल यधन, यांपासुनि मज सदैव रक्षावें।" पकान्योक्ति वदतें पुस्तक सुजना, "मूर्खकरी मज कधी न धावें" ॥१०९॥ न कोकिलानामिन मञ्जु गुजित गद्यार्थ- पुरतक हे मनुष्याला म्हणत असते, की, "माझ न लब्धलास्यानि गतानि हसवत् ॥ तू तेलाचे डाग पडण्यापासून, पाण्याने भिजलें जाण्यापासून, न वर्हिणानामिव चित्रपक्षिता आणि माझी वाधणो खिळखिळी, सैल होईल असे धसक् । गुणस्तथाऽप्यस्ति बके चकवतम् ॥ १११ ॥ फसा वापरण्यापासून माझं रक्षण कर. आणि शेवटीं पण सर्वात वस्थ महत्त्वाची गोष्ट ही की, मला मूर्खाच्या हाती जाऊ देऊ नकोस." न कोकिलांचेसम गोड कूजन लालित्य हंसापरि ते गतींतन। मोरापरी पख जरीन चित्रित शार्दूलविक्रीडित मोठा यकाचा गुण (!) हो बकवत ॥ १११ ।। संपाल्य सदपत्यवत्परकरादित्य च मुक्षेत्रवत् गद्यार्थ-(वक्रोकि) बगळ्याला कोक्लिासारखें मजुल सशोध्य व्रणिनोऽङ्गवत् प्रतिदिन वीक्ष्य च सन्मित्रवत् ।। कूजन करता येत नाही, हसाप्रमाणे त्याच्या गतीला लालित्य बध्य बन्धवदश्चय च हि, न विस्मयं हरेर्नामा- रामलेले नाही, किंवा मोराप्रमाणे त्याची पिसें चित्रविचित्र नैव सीदति पुस्तकं किल कदाऽप्येतद्गुरूणा वच ॥११०॥ रगानी भूपित नाहीत पण (हे सर्व नसले म्हणून काय झाले ? बगळा काही अगदी निर्गुण आहे असे समजू नका।) बकम्यान सुमदारमाला (लवून विश्वास दाखवून जलचराना गट्ट करणे) हा मोठा गुण परापासुनी रक्ष सुक्षेत्र जैसे, त्याच्यापाशी आहेच की। तया पाळणे तूं सुपुनापरी वसततिलका चणाचे परी त्या सदा शुद्ध टेवी, पहा प्रत्यही त्या सुमित्रापरी ॥ हस प्रयाति शनकैयदि, यातु तस्य तया बन्धनाचे परी घट्ट बांधी, नैसर्गिकी गतिरिय न हि तर चित्रम् ।। नको विस्मरूं ईशलामालम गत्या तया जिगमिषुर्षक एव मूढ- अशाने कधी पुस्तकातें न वाधा, श्वेतो दुनोति सफलस्य जनस्य नूनम् ॥ ११२॥ गुरूंचा असे बोध हा उत्तम ॥ ११० ।। दसततिलका गवार्य-- " चांगल्या मुलाचे फरतोस, लिक्या मायेनें व काळजीने पुस्तकाचे तू संगोपन कर, चागल्या शेताचे करतोस चालेच हंस हलु तेन विचित्र घाटे तितक्या दक्षतेने त्याचे परस्याच्या हातापासून रक्षण कर. नैसर्गिकीच गति ती असते तपाते। एखाटी जखम जिनकी स्वच्छ ठेवतोस तितकें पुस्तकदि निर्मल आणू बघे गति तशी यफ मूर्पची तो ठेव, सन्मित्राला जमा प्रत्यहीं एकदा तरी पहातोस (भेटवोस)। साया पहा जनमना दुखवून जातो ॥११२।।

·राम- 'कुतो (प्रकरण १७ वें) बफ (बगळा) अन्योक्ति गद्यार्थ-- हस हा सुदर मद गतीने जर चालत असेल तर वसततिलका तर चालले, त्याची ती निसर्गदत्त गति अराल्याने, ते काही विचित्र वाटत नाही. परतु एखादा मूर्ख बगळा जेव्हा का त्याच्या फैलावुनी विमल पख, उडे नभांत गतीची नकल करू बघतो, तेव्हा सर्व जनाच्या हृदयाला, तें ते त्यास हंस जन हा समजे मनांत ॥ दृश्य बोचल्याशिवाय रहात नाही. (यत्किंचित् पात्रता नसलेल्याने मासे जधी, पुनि, हा डबक्यांत खाई थोरामोख्याचा भाव आणणे हे असेच पीडक वाटते) खात्री पटे झणि तदा एक मात्र हा, ही ॥११५॥ गद्यार्य- बगळा जेव्हा खादे उचलून, स्वच्छ पाढरे पख मनुष्टुभ् राम:-" पश्य लक्ष्मण ! पम्पाया पक' परमधार्मिरः । फैलावीत आकाशात उडतो, तेव्हा, जगाला वाटतें, तो हसच शनैर्मुञ्चति पादाय प्राणिना वधशङ्कया"११३ | मासे उचलतो, तेव्हां मात्र, हा बगळा याची जगाला खाजी आहे. पण जेव्हा का तो (घाणेरड्या) डबक्यातून (चोचीने) मत्स्य-"सहवासी विजानाति सहवासिविचेष्टितम् । पटते. (हस हा मोत्याचा, कमलततूचा चारा खातो.) बक. किं वर्ण्यते राम 1 येनाह निष्वुलीकृत."|| इनवना शार विक्रीवित -"पंत हे लक्ष्मण ! घे बघून! कस्त्व लोहितलोचनास्यचरणो"" हस धर्मिष्ठ मोठा यक ये दिसून ।। "मानसात्" प्राणी कुणीही न मरो म्हणून “किं तत्रास्ति " "सुवर्णपङ्कजवनान्यम्भ सुधासन्निभम्।। चौड्यावरी चालतसे जपून" ॥११३।। रत्नानां निचया• प्रवाललतिका वैदूर्यरोहि कचित् " माला उत्तर देतो-"शेजारच्याला दिसतात खास । शेजारच्याचे लपलेहि दोप। शम्बूका न हि सन्ति।" "नेति" च यकैराकर्ण निर्वश केले मज ज्या पकाने हीही कृतम् ॥ ११६॥ तो स्तुत्य रामा! तुजला कशाने सुमदारमाला गद्यार्थ~ (रामायणातला प्रसग. पपा सरोवरात जपून पावले टाकीत चाललेला बगळा पाहून, निष्पाप, सरलबुद्धीच्या रामाला "मुखी, लाल, नेत्री पदी कोण तू?" तो मोठा धार्मिक अहिंसावादी बाटला. मत्स्याने त्याचा भ्रम- 'कोठून तूं ?" "मानसापासुनी!" असे काय तेथे ?" "वर्ती स्वर्णपझें, निरास केला-) राम म्हणतो-"लक्ष्मणा ! हा बघ पपा सरोवरात, एक परमधार्मिक गळा कोणी, जलचर चिरडून मरू तसे गोड पाणी सुधेच्यादुनी । तिथे रत्नराशी नि चेली प्रवाठी- नये, म्हणून, मोठा जपून, हळूच, चौड्यावर चालत आहे." नि वैदूर्य!" "नाही तिथे मत्स्य त्याला उत्तर देतो--"शेजारच्यालाच शेजाऱ्याचें चरित्र ?" राभुक व चारित्र्य नीट कळते. रामा ! अरे, ज्याने माझे सर्व कुळ 'नसे " खुनी तुच्छतेनेच "ही ही साऊन फस्त केले, तो पगळा तुला वर्णनीय वागवा ?" करोनी तदा हासले ते यक! ॥११६ ॥ (शुभ्र वस्त्रधारी, परमधार्मिक, अहिंसायनाचे सोंग आणून, गद्यार्थ-(मानससरोवरापासून एक हम, बगळ्यांच्या समु. जपून पावलें यकीत, लोकाना विश्वास दाखवीत, त्याचा कसा दायात येऊन दाखल झाला. त्यावेळी पगन्याची व त्याची नि पात करतात, हे सुपरिचितच आहे.) झालेली प्रश्नोत्तरें---) यगळे विचारतात-"डोळे, तार व घसततिलका पाय राल असलेले कोण हो तुम्ही पाव्हणे । हस उत्तरतो, उत्कन्धरो विततनिर्मलचारपक्षो "मो हस!" यगळे विचारतात, "भालात कुटन १" हर सागतो.-" मानससरोवरापासून!" मगठे विचारतात, हसोऽयमन नमसीति जनैः प्रतीन । तिय माय आहे ?" इस सागतो-"निये सुवर्णपमची वर्ने, गृह्णाति पललजलाच्छफरा यदासी अमृतासारखे मधुर पाणी, रत्नाच्या राशी, पोवळ्याचे घेल, व ज्ञातस्तदा खलु यकोऽयमितीह लोके ॥११५॥ पचित् पैडूर्यरलांची झाड मुद्धा ." मगळे विचारतात, " " " - ... "

·...
.
काळ'
.
४२०
सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २
(या सर्व लागलान गप्पा नकोत.) तिथे शबूक (गोगलगायी-1 शिरावर बसणारा" असे म्हणून (पाढरा) बगळा पादय
सारसा और किडा असलेले शरा, शिंपले,) नाहीत का?" चद्रास हसतो! दुर्जन असेन मत्सराने सुजनास हसतात.
हस, "नाहीत " म्हणताच, तें ऐकून ही ही करून बगळे
त्या हसाला व त्याच्या त्या मानससरोवराच्या वैभवाला तुच्छ
बकुलान्योक्ति
तेने फिदी फिदी हसले (के. शि. म. पराजपे यानी त्यावेळच्या
शिग्वरिणी
पनात, दुष्काळी कामावर सडी फोडणाऱ्या मजुराची
एक गोष्ट लिहिली. त्यान या कष्टी जीवनाला सोडून तू
निसर्गादारामे तस्कुलसमारोपसुकृती
स्वर्गास चल" असे सांगितले असता तो मजूर म्हणतो--"
कृती मालामारो यकुलमपि कुत्रापि निदधे ।।
अरे आहे काय तुमच्या त्या स्वर्गात १ तेय काय दयाळू इग्रज इदं को जानीते यदयमिह कोणान्तरगतो
सरकारचे राज्य आहे १ तेथे काय वारवार असे दुष्काळ जगज्जालं कर्ता कुसुमभरसौरभ्यभरितम् ॥ ११८।।
पडतात ? दुष्काळ पडला, की, अशी दुष्काळी कामे निघून विर्थे
काय अशी सडी फोडायची सधि मिळत असेल ? जा, हे असले
शिखरिणी
वैभव जिथे नाही, तो स्वर्ग हवा आहे कोणाला ?" त्या निसर्ग माळी जो तरुरचनकार्यात कुशल
गोष्टीची व या श्लोकाची तुलना करून बघण्याजोगी आहे.) तरी लावी वागंतचि फुटतरी 'क्षुद्र' बकुल ॥
कुणा हे ठावे की, यकुल इथ कोणांत पडुनी
(किवा, अज्ञात असुनी)
शार्दूलविक्रीडित
स्वपुष्पांच्या गंधै अखिल जग टाकील भरुनी ॥११८॥
" पक्षन्द्रद्वनिराजितोऽहममलो मीनान् प्रसेवे सदा गद्यार्थ-- जन्मस्वभावानेच, झाडाची रचना करण्याच्या
पुष्टाङ्ग स कलादिमि. परिवृतश्चन्द्र सम फि मम॥ कामात कुशल, अशा माळ्याने, (चुकून त्याचे महत्त्व लक्ष्यात
सरस्थाणुशिरोगतोऽह" ममल चन्द्र यको हासते! न राहून; क्षुद्र समजून) यकुळाचे झाड, उद्यानात कुठेतरी (काना
मात्सर्येण दुरात्मकोऽपि सुजन दृष्ट्व, सदा हासते ॥११७ | कोपऱ्यात) लावले. पण (बकुळ तें बकुळ. ते आपले गुण
थोडेच सोडणार १) कुठेतरी कोपऱ्यात पडलेलें व म्हणून
शार्दूलविक्रीडित
अज्ञात राहिलेले हे बकुलाचे झाड आपल्या फुलाच्या सुगधाने
पक्षद्वद्व मलाहि निर्मलहि मी मीनां सदा सेवितों सर्व जग लौकरच भरुन टाकणार आहे याची पूर्वकल्पना
मी हा पुष्ट, कला कमीअधिक जा, मत्तुल्य का चद्र तो? | कोणाला आली होती १ (श्लोक २७ व श्लोक ८२ यात अशीच
सर्वस्थाणुशिरीहि मीव" यक हा त्या श्वेतचन्द्रा हसे कल्पना आली आहे. ११९ व्या श्लोकातहि तशीच.)
मात्सर्यै सुजनास दुष्टहि सदा की हासती हो असे ११७
शिखरिणी
गद्यार्थ- (अडीच ओळी द्या.) बाळा म्हणतो--
धान प्रेमाण तरपु समभावेन, निपुला
(तुमच्या त्या चद्राची फुशारकी मला नका सागू ) चद्र
पक्षविराजित, (म्हणजे त्याला शुक्लपक्ष कृष्णपक्ष,
असे
न मालाकारोऽसायक्त करणा बालयकुले ॥
दरमहिन्यास दोन पक्ष असतात,) तर मलाहि दोन पक्ष (म्हणजे अय तु द्रागुवत्कुसुमनिकराणां परिमले...
दोन पख) आहेत, (पण, ते दोन्ही शुक्र म्हणजे पाढरेच आहेत,) दिगन्तानातेने मधुपकुलझङ्कारभरितान् ॥ ११९।।
मी निर्मल आहे--(चद्रावर डाग आहे,) चद्र केव्हातरी
मीनराशीला लागतो मी तर सदासर्वकाळ मीनाच्या
शार्दूलविक्रीदित
(मत्स्याच्या) राशीला (लागून त्याना सात) असतो, मी
ठेवी प्रेम समानभाव धरुनी जो सर्च वृक्षायरी
नेहमी पुष्टाग तर चद्र एक पौर्णिमेलान काय तो पुष्टाग, इतर तो माळी करुणान वालवकुला काही निराळीकरी।।
घेळी कमी अधिक कलाना युक्त-असा चद्र काय माझ्याशी याने मात्र झणी धरून मुमने, त्याच्या सुगधास
तुल्य आहे ? चद्र फार तर एका स्थाणूच्या (शकराच्या) केले व्याप्त दिशास, मुंग जमले त्याच्याहि
शिरावर बसलेला - पण मी सर्व स्थाणूच्या (झाडान्या)
गुजार ॥ ११९ ॥

·- (प्रकरण ४७ वें) बलि, भार्गव, भ्रमर अन्योक्ति- ४२१ गधार्य-जो माळी, सर्व झाडावर, सममावाने, सारखे प्रेम गधार्थ-ज्या रेणुकेच्या पुत्राने म्हणजे भार्गव परशुरामानें धरितो, त्याने बालबकुलाच्या रोपाच्या बाबतीत, काही निराळी | (पृथ्वीचा स्वता उपभोग न घेता) तिचे ब्राह्मणाना दान केले, विशेष अशी दयात्रुद्धि, पक्षपातवृत्ति (दाखवावयास हवी होती | तेव्हा कुलपर्वत, हे जणू काय चतु सीमा दर्शविणारे खुणेचे पण) दाखविली नाही. पण, या बफुलाने मात्र, लौकर फुलें । दगड झाले, तसेंच समुद्र हे दान देताना हातावर सोडण्याचे धरुन, त्याच्या सुगधाने व त्याच्यामुळे जमलेल्या भ्रमराज्या | उदक बनले, असा तो महाप्रतापी, नि स्वार्य व दानशूर झुडींच्या गुजारवाने सर्व दिशा व्यापून टाकल्या. (२७, ८२, | परशुराम जगास वैभव देवो. ११८ या श्लोकातल्या सारखीच कल्पना. सन्याखुऱ्या सत्पात्र, गुणी माणसाला, वाटेल त्या परिस्थितीत फेकण्यात आले, तरी भ्रमरान्योक्ति तो आपल्या गुणप्रकर्षानें अग्रपूजेचा मान मिळविल्याशिवाय आर्या रहात नाही.) येनामन्दमरन्दे दलदरनिन्दे दिनान्यनायिषत । बलिराजाची महती कुटजे खलु तेनेहा तेने हा ! मधुकरेण कथम् ॥१२२॥ अनुष्टुभ् आर्या लक्ष्मीपयोधरोत्सङ्गकुङ्कुमारणितो हरेः। जे कां बहुलमरंदी विकसतकमी दिनांस घालविती । धन्यो बलि. स येनासौ भिक्षापात्रीकृत करः ।। १२०॥ कैशी ऐशा मधुपां इच्छा कुटनांप्रती असावी ती ? ॥ वसततिलका गद्यार्थ- ज्या भ्रमराने भरपूर मध असलेल्या उमलल्या लक्ष्मीपयोधर धरूनचि ज्या हरीचा कमलात दिवस घालविले, त्यानेच भाता हायहाय 1 (मघ नसलेल्या क्षुद्र) कुटजान्या फुलाची स्पृहा क्शी धरावी ? (फुले लागून कुकुम बने कर लाल साचा ।। वेचली तेथे गोवऱ्या वेचायची पाळी मोठ्यावर सुद्धा येते. भिक्षार्थ पात्र असल्याहि करा फरीतो Alas I How have the mighty fallen- असें इग्रजीत तो धन्य धन्य जगती लि एक होतो ॥१२०॥ म्हटले आहेच.) गद्यार्थ-(वामनावतारात विष्णूला बलिराजापुढे मिक्षेसाठी रथोदता हात पसरावा लागला ही कथा परिचितच आहे.) (प्रत्यक्ष सपत्तीची देवता जी) लक्ष्मी तिचा पयोधर घरल्याने, त्यावरील / किं न पश्यसि महेन्द्रदिङ्मुखे शीनदीधितिरसावुदश्चति ।। कुकुमानें, लाल रंगलेला विष्णूचा हात, ज्याने स्वत पुढे, मिक्षेत्रे मीलितैन नलिनीह मा कृयास्तन्मध्रुवत ! मुधा गतागतम् पात्र म्हणून पसरावयास लावला तो बली धन्य । (आपल्या रयोद्धता औदायर्याने, निर्धनाना, मध्यमाना, श्रीमताना' सुद्धा कोणी आपल्यापाशीं याचना करायला लावील. पण बलीने याचक कां दिसे न घद पूर्व बाजुला केले ते प्रत्यक्ष श्री पतीला' म्हणून अपूर्वाई.) उदयास तो तुला ॥ ही मिटेच नलिनी मधुनता भार्गव (परशुराम ) महती येरझारहि करू नको वृथा ॥२३॥ उपेन्द्रवना गधार्थ- हे मधुग्रता ! पूर्व दिशेला तो शीतल किरणाचा कुलाचला यस्य मही द्विजेभ्य प्रयच्छत सौमहषत्वमापु.। चद्र उदयास येत आहे ते तुला दिसत नाही का! ही नलिनी बघ आता मिटलीसुद्धा-आता उगाच येथे चपरा क्या बभूवुरुत्सर्गजल समुद्रा सरेणुकेय श्रियमातनोतु ॥१२१॥ मारतोस ? (प्रियेच्या भोवती, प्रणयाराधनासाठी, तिचे दर्शन, बसततिलका शद्धभवण, सरास, इत्यादिरूपी मधु चाखण्यासाठी दिवसभर ज्याने द्विजांस जग हे जधि दान केले फदाचित् तिच्या पाल्याच्या नकळत--रुजी यालयाऱ्या प्रिय- सीमाशिला तधि कुलाचल हेच झाले॥ कराला, कवि, अन्योतीने सागतो की, भातो तिचे वडील परी दानोदकापरि समुद्रहि सर्व होते आले व घराची दारें द झाली तेव्हां भागो तुझ्या येरमारा देवो सदा विभव, भार्गव तो जगातें ॥१२१॥ पुरे कर.) १ चद्र येइ ·४२२ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ रपोदवा प्रदर्पिणी नीरजान्यपि निषेभ्य निर्भर नीरसानि कुटजानि वाञ्छसि ॥ आनम्रा. स्तबकमरेण पल्लविन्यः चञ्चलत्वमिह चञ्चरीक ते साहसं कथमिदं निमोक्ष्यसि ! शोभन्ते कति न लताः परागपूर्णा.! ॥ ॥ १२४॥ आमोदे मधुनि च मार्दवे च तासां यो भेद. स खलु मधुवतैकवेयः ।। १२६ ।। रथोद्धता तूं यथेच्छ कमलांस सेवुनी गंधहीन कुटजांस वांछिसी ।। प्रहर्पिणी चंचलत्व तव आणि साहस भुंग हे सकल केवि वेली या किति न परागपल्लवांनी सोडिसी? ॥ १२४ ।। पुष्पांनी अतिशय शोभती लचोनी? ॥ त्यांचे ते मधु, मृदुता, सुगंध यांत गद्यार्थ- हे भ्रमरा ! तू (मधुपूर्ण) कमलाचा यथेच्छ उपमोग जाणे तो मधुकर एक काय मेद ! ॥ १२६ ॥ घेतलास, तरी, अजून, नीरस गधहीन कुटजपुष्पाची तुला इच्छा असावी! तुझे हे चचलव आणि हे साहस, तू केव्हा कसा गद्यार्थ- फुलाच्या गुच्छानी किंचित् वाकलेल्या, पल्लवानी सोडणार ? (अतिकामलोमी पुरुषाला, घरी सुदर स्त्री आवृति | भरलेल्या व परागानी पूर्ण अशा वेली काय थोड्या फा सुख देत असता, चचल आणि साहसी वृत्तीनें तो बाहेर गटारात | शोमताहेत? पण त्याच्या मधात, मृदुपणांत, सुगधात जे सूक्ष्म शेण खायला जातो, याला उद्देशून.) भेद आहेत ते जाणण्यास रसवेत्ता एकटा मधुकरच समर्थ आहे... (साधारण पुरुषाला, भरगच्च तारुण्याने मुसमुसलेल्या सर्व रथोद्धता स्त्रिया सारख्याच आकर्षक वाटतात, पण मधुव्रतासारखे बारा गावचे पाणी प्यालेल्या रगेल कामी पुरुषालाच त्याचे मधु, पीतमत्र मधु यापिताः क्षपा भृङ्ग । सर्वमचिरेण विस्मृतम् । मृदुता, सुगध, यातले सूक्ष्म भेद उमगतात. सर्व श्लोकच द्वयर्थी हीनमानसुषमा हिमागमे पमिनी यदिह नापलोकसे आहे.) ।। १२५॥ वसंततिलका स्थोद्धता अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृह । पीत जेथ मधु, कंठिल्या निशा लोल विनोदय मन सुमनोलतासु ॥ भंग ! ते विसरसी झणीं फसा ? ॥ मुग्धामजातरजस कलिकामकाले क्षीण कान्ति शिशिर जिची अशी बाला कदथ्यसि किं नवमल्लिकाया ॥ १२७ ॥ पद्मिनी तुज दिसे न ही कशी? ॥१२५ ॥ बसततिलका गद्यार्थ- हे भ्रमरा ! ज्या पभिनीच्या मुखकमलामध्ये मघ तूं हाल जे फरिशि, सोसति भंग ! जीस प्यालास, व रात्रीच्या रात्री घालविल्यास, ते सर्व, इतक्या थोड्या त्या पुष्पवार्हितचि तूं रमवी जिवास ॥ कालावधीतच विसरलास ? अरे आज हिमपातानें, (हिवाळ्या तील दहिवराने ) मान व सोंदर्य सर्व नष्ट झालेली, ही पमिनी, मुग्धा न जीस रज ये, नवमल्लिकेची (या थाने तूं इतके वेळा आला गेलास तरी ) तुला वधावीशी | ती का अकालि कळि कुस्करिशी उगाची ? ॥ १२७ ॥ सुद्धा वाटू नये अशी ठरली काय ? (स्वपत्नीचें, म्हणा, की गद्याप हे (निर्दय) मुंगा! त् करतोस ते हाल ज्याना वाराङ्गनेचे म्हणा, आयुष्यातील शिशिरऋनु म्हणजे वार्दक्य | सोसत असतील, अशा अन्य कुठल्या पुलवेलीत, त् आपला आल्याने सर्व मान, सौंदर्य वगैरे लुप्त होऊन हीन दशा झाल्या जीव खुशाल रमव. पण अजातरज अशा नवमालिोच्या या मुग्ध वर, पुरुषाने पूर्वीचे सर्व सुखोपभोग विसरून, तिच्याकडे आता | कल्लिामालेला अकालींच का कुखरतोस ? (प्रौदांगांशी निर्दय दुकूनसुद्धा पाहू नये या कृतघ्नतेस उद्देशून!) रति करण्यास सरावलेल्या कामी पुरुषानें, अजातरज मुग्ध ·(प्रकरण ४७ ३) भ्रमर भन्योकि--- ४२३ बालिकेशी, अकाली, धसमुसळेपणा केल्यास, तिने बिचारीने वसततिलका दुसरे काय म्हणावें १) लामे न गुप्त मध आतिल केवड्याचा मानू नकोस मनि भृग! विपाद याचा ॥ वसततिलका कांट्यातुनी सुटसि ओरखड्याविनाची एणीदृश श्रवणसीम्नि यदा नयन्ति मोठा खरा घडतसे तुज लाभ हाची ॥ १२९ ।। तेनैव तस्य महिमा नवचम्पकस्य । गद्यार्थ- हे भुंगा! (तू केवड्यापाशी मध मिळण्याच्या त्व तत्र नो निहरसे यदि भृङ्ग ! तेन अपेक्षेने गेलास खरा पण) तुला केवड्यात, आत आत गुप्त नैतस्य काचिदपि सा तु तवैर हानि ॥१२८॥ दडवून ठेवलेला मधाचा साठा मिळाला नाही, या गोष्टीमुळे, तू विषण्ण होऊ नकोस. त्या केवड्याच्या कटकपत्तीनी ओरवा- डला न जाता, सुरारूप देहानें, तू सुटून आलास, हेच तू वसततिलका आपले मोठे भाग्य समज. (चिक्कू माणसाने गुप्त दाबून कर्णी मृगाक्षि जाधं सोविति चपकातें ठेवलेल्या धनापैकी काही मिळेल, म्हणून, वाचक त्याच्याकडे तेणेच त्या परमवैभव प्राप्त होते॥ जातो, व निराश होऊनच परत येतो, तेव्हा त्याच्या दारच्या कुन्यानी ओरबाडले नाही, एवढेच नशीब समजून त्याने स्वस्थ भुंगा! जरी विहरसी नच तूंहि तेथे बसावे.) त्याला मुळी न, घडते परि हानि तूतें ॥१२८) माया गद्यार्थ-चाफ्याचे ताज फूल, मृगनयना जेव्हा आपल्या कानावर खोवतात, तेव्हा, त्या नुसत्या सन्मान्यपददानानेच | अभिनवमधुलोलुपस्त्व तथा परिचुम्ब्य चूतमञ्जरीम् । चपकाला काय मोठेपणा मिळावयाचा तो मिळून जातो ! है | कमलवसतिमात्र निर्दृतो मधुकर विस्मृतोऽस्येना कथम् ? भृगा, तू तेथे त्या चपकाभोंवतीं गुजारव करून रुजी घालण्यात ॥१३०॥ उपस्थित नसलास, तर त्यात त्या चपकाची काहीच हानि घडत नाही. घडते ती तुझीच ("अत्यत सत्पात्र गुणी सजनाचा सत्कार मायां समारम झाला. सासगी हेवेदावे किंवा मात्सर्य किंवा स्वत नवमधुलोलुप भुंगा । चुमुनि तु आम्रमजरी तशी,। महत्त्व दाराविण्यासाठी वर्तमानपत्राचे वार्ताहर, (जे भृगवन् ! केवळ कमलवसतिने तोपुनि तूंतिजसि केयि विस्मरसी? फाळ्या शाईने असल्या प्रसगाचे वर्णन करून प्रसिद्धि देश ॥३०॥ शकले असते ते) त्यावेळी उपस्थित नव्हते, त्याना कवि म्हणतो "भरे त्या थोर माणसाची यात काहीच हानि नाही.. त्याचा गद्यार्थ- (ही प्रख्यात व खरीखुरी अन्योक्ति महावि सन्मान व्हायचा तो झाला. पण तुमची मान वृत्तपत्राचे स्तम कालिासाच्या शाकुनलाच्या पाचव्या अकात आली आहे. न भरता आल्याने पोगची पैदास कमी झाली ! इतकेंच.") दुष्यनाच्या अनेक बायकापैकी एकीवरचे त्याचे प्रेम (ति तारुण्य संपल्याने) नवमधुलोटपवृत्तीने सपले, व दुसरीवर बसले. ही दुसरी बहुधा रतितृप्ति देणारी नवयौवना नमावी. पसततिलका तिच्या इतर गुणामुळे, तिच्या केवळ सहवासावरन दुप्यत संतुष्ट असावा, असें या श्लोकावरून दिसते. म्हणून ती पहिली, मा गा विषादमलिपोतक! केतकीना दुप्यन्ताला उद्देशून, हा इलोक म्हणते---) हे नवमधुलोटप मन्तर्निगूढमनवाप्य मधुप्रकर्षम् ।। भंगा। पूर्वी आममरीचा यथेच्छ उपमोग त्या तन्हेन घेतलास! आणि कमलात (त्यात मध क्विा सुगध मिळण्याची आशा लाभ स एव परमो ननु कण्टकाना नसता) येवळ वसति करायला मिळाली, एवम्यावरच सतुष्ट श्रेणीभिरक्षतशरीरतया प्रयासि ॥१२९।। होऊन त् भाव त्या मानमरीलाक्ता विसरलास !

·४२४ संस्कृत-मराठी-भाषित-कोश, खंड २ माल्यमारा शार्दूलविक्रीडित भ्रमर ! भ्रमता दिगन्तराणि क्वचिदासादितमीक्षित श्रुतं वा। प्रारम्मे कुसुमाकरस्य परितो यस्योल्लसन्मञ्जरी- वद सत्यमपास्य पक्षपात यदि जातीकुसुमानुसारि पुष्पम् । पुजे मञ्जलगुजितानि रचयस्तानातनोरत्सवान् । ॥ १३१॥ तस्मिन्नध रसालशाखिनि दशा दैवात्कृशामञ्चति मालभारणी किंवा माल्यभारा त्व चेन्मुञ्चसि चञ्चरीक! विनयं नीचस्त्व- दन्योऽस्ति क॥१३३ ।। भ्रमरा ! फिरतां दिशोदिशी रे दिसले कां कधि ऐकिलें, मिळाले॥ शार्दूलविक्रीरित चद सत्य, त्यजून पक्षपात येतां गोड वसंत, येति फुलुनी त्या मंजरींभोवती कुठ जाईसम पुष्प या जगांत ? ॥ १३१ ॥ केला उत्सव साजरा जिथ तुवां गुंजारवांसंगतीं। गद्यार्थ-हे भ्रमरा ! तू दिशादिशात फिरणारा व (त्यामुळे देवें आम्रतरूस त्याच कुदशा येऊन तो पाळतां, साया मुगावे विभेद जाणणारा) (-लोक १२६ पहा.) मुंगा! सोडिसि त्यासतूं, तर गमे तूं मूर्त रे नीवता १३३ म्हणून तुला विचारतो, आणि तुझा एकाद्या फुलाविषयी पक्षपात असेल तो बाजूस सारून त् सत्य मात्र साग, की, जाईच्या गद्यार्थ- वसन्त ऋतु लागताच, फुलून येणाऱ्या ज्या फुलासारखे फूल तुला कधी कुठे सापडलें, किवा तू ऐकलें आहेस त-हेने महोत्सव साजरे केलेस, तोच आम्रवृक्ष, आज दुर्दैवाने आन्याच्या मोहोराच्या गुच्छातून, मजुळ गुजारव करीत, तू त्या काय ? किंवा पाहिले आहेस काय ? ..वाईट दशा प्रास होऊन, सुकुन जात असता, हे भ्रमरा, साधी सभ्यता सोडून, याचा जर त्याग करणार असशील, तर तुझ्या- शार्दूलविक्रीडित इतका नीच अन्य कोण ? (वैभवापुरती मैत्री ठेवणारे, व नीत जन्म नवीननीरजवने पीत मधु स्वेच्छया कठीणकाळी सोडून जाणारे, मामापुरते मामा सर्वत्र मादेतच.) मालत्या कुसुमेपु येन सतत केली कृता हेलया ।। तेनेय मधुगन्धलुब्धमनसा गुचालता सेव्यते भार्या हा धिग्दैवकृत ! स एव मधुप का का दशा नागत ॥१३२॥ | मलिनेऽपि रागपूर्णा विकसितपदनाममन्दजल्पेऽपि । त्वयि चपलेऽपि च सरसा भ्रमर कथ वा सरोजिनी त्यजसि शार्दूलविक्रीडित भार्या स्वच्छन्दं मधु पीत, पंकजवनी आजन्म जो राहिला प्रेमल तुज मलिनासिहि, मोदें मालतिच्या फुलांत रमुनी जो नित्यची खेळला वडवड तव तरि जिचे बदन उमले। ऐशाही मधुगंधलुब्ध मधुपे गुंजालता सेविली! तुज चंचलासि सरसा, धिग् दैवान कशी कशी करुण ही यातें दशा पातली! त्यजिसि अशी पद्मिनीहि केवि अले' ॥१३॥ ॥१३२॥ गद्यार्थ-त् मलिन (काळा, पापी) असलास तरी तुझ्या गद्यार्थ-ज्याने स्वच्छन्दानें मध पीत, कमलाच्या बनात जन्म , शीहि प्रेमपूर्ण वृत्ति ठेवणाऱ्या, त् अति बडबड्या असलास तरी काढला, ज्याने नेहमी मालतीफुलत भानदानें क्रीडा केली, त्याच | आपले वदन विकसितच ठेवणाऱ्या (तुझ्या बडबडीला विन मध व सुंगध याना भाळणाऱ्या भ्रमरानें, भाज पहावें, तो, / तोंड वाकडे न करणाऱ्या) त् चचल वृत्तीचा असूनहि तुझ्याशी गुंजेच्या वेलीशीं रममाण होण्याची पाळी आली! धिक्कार | स-रस राहणान्या कमलिनीचा, हे भगा, तुझ्याने त्याग फरवतो असो देवाच्या दुर्गतीस ! या विचाऱ्यावर आणखी काय काय / तरी कसा ! (अत्यंत गुणी सहनशैल पतिनतेचा त्याग करणान्या दशा दशा फल्न सोडणारे प्रसग येऊन गले नसतील? ...उल्दना उद्देशून.)

·(प्रकरण ४७ ३) मधुकर, मयूर अन्योक्ति-- ४२५ स्रग्धरा गेला ॥ शिखरिणी चलापाङ्गा दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमती वायूने आणिला तो परिमल दुरुनी, हुंगुनी भुंग झाला रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः ।। लोभी, त्या सेविण्यात सुमधुर मधु, त्या चन्दनालागि करौ व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर ! हतास्त्वं खलु कृती ॥१३५॥ राहो तो लाभ दूरी; कुपित भुजग जे तेथ त्यांच्याकडून शिखरिणी भुंगा! येसी जिता तूं सुखरुप तर तो लाभ मोठाध कटाक्षे हाले त्या बहु चलित नेत्रास भिडसी मान ॥१३७॥ हळू कर्णापाशी मधुर गुजगोष्टीच वदसी ॥ गद्यार्थ-वाऱ्याने दुख्न कुठून तरी चंदनाचा सुगंध आणला, पिशी हस्ते झाडी तुजसि तरि रत्यर्क अधरा तो हुंगून, भ्रमर, लोभाविष्ट होऊन, त्याचा सुमधुर मधु मिळ- अम्ही तत्त्वान्वेषी फुकट ! सुकृती तूंच भ्रमरा ॥१३५॥ | विण्यासाठी चन्दनवृक्षापाशी गेला. तो थोर लाभ तर दूरच राहो. गद्यार्थ-- ( शाकुंतल, पहिल्या अंकांत, दुष्यंत-शकुंतला परंतु, त्या चंदनावरच्या कुपित सर्पाच्या तडाख्यातून, जान भेटीच्या वेळी ती कोण, कुठली, मुनिकन्या की क्षत्रियकन्या वाचून, सुखरूपपणे, तू परत आलास, तर हे भ्रमरा ! तोच इत्यादि माहिती (तत्वान्वेप) दुप्यन्त विचारीत होता, एवण्यांत | मोठा लाभ झाला असे तू समज. (उद्दिष्ट श्लोक १२९ एक भुगा, जणू तें कमल समजून शकुंतलेच्या मुखाभोवती फिरूं | मधल्यासारखेच.) लागला; त्यास दुष्यत म्हणतो-(भयाने ) महाक्षक्षेपाने चलित भशी तिच्या ,नेत्रांस, तूं स्पर्श करीत आहेस; जणूं गुजगोष्टी मयूरान्योक्ति कराव्या, तसा तू तिच्या कानापाशी गुणगुणत आहेस, ती शार्दूलविक्रीडित हातांनी तुला झटकून टाकीत असतांहि, रतिसुसाचें सार, असे अधरामृत तू पीत आहेस! आम्ही इकडे तत्वविचार करीत एतस्मिन्मलयाचले बहुविधैः किं तैरकिन्निकरः बसून निष्फल ! तूं मात्र लग्गा साधलास सरा भ्रमरा! (धाह काकोलूककपोतकोकिलकुलैरेकोऽपि पार्श्वस्थितः ।। साने कार्य साधतें; अतिविचाराने नासते.) केकी कूजति चेत्तदा विघटितव्यालावलीबन्धनः आर्या सेव्यः स्यादिह सर्व लोकमनामानन्दनश्चन्दनः । इह रूपमात्रसारे चित्रगते फिमिति कनककमलेऽस्मिन् । न रसो नापि च गन्धो मधुकरबन्धो वृथा भ्रमसि ॥१३६।। शार्दूलविक्रीडित मायाँ हे कोकीळ, कपोत काक, मलयीं व्दावे कशाला इथे? चित्रित कनककमल है-रूपच केवळ खरे असे यास। ज्यांचा ना उपयोग! एक जवळी हा मोर राहे जिथे । ना रस, ना धास, इथे कां रे भ्रमरा उगाच फिरतोस ? यत्केवारव ऐकतांच गळुनी सर्पादि ती घंधने गद्यार्थ- हे भ्रमरा, अरे हे काहीं सरें सुवर्णकमल नाहीं | होई चंदन सेन्य-जो सुखवितो सान्या जनांची तर नुसते चित्र आहे. यांत वस्तु नाही केवळ रूप तेवढे सरें मनें ॥१३८॥ आहे. यांत ना रस, ना वास; तरी येड्या, का वृथा येथें रजी घालतोस ? (अस्सल प्रेमवेडाच तो! प्रियेचे नुसते चित्र पाहून गद्यार्थ- येथे या मल्यपर्वावर, कावळे, घुगडे, पोत वेडे होणारे प्रेमी, काय करतील, सागता येत नाही!) इत्यादि नानाविध पश्ची हे कशाला हवेत ! कारण ते निरुपयोगी (माहीहि न फरणारे) आहेत. पण एक हा जवळ अगलेला शिम्बरिणी मोर जर मुसांतून येफारव पाटील तर (तेवढे पुरे आहे) 'उपानीतं दूरात्परिमलमुपामाय मरुता स्यामळे भखिल उनमनाला आनंददायक असा चंदन, सेन्य समायासीदस्मिन्मधुरमधुलोभान्मधुकरः ॥ (लभ्य व उपभोग्य ) होऊ शकतो. (आपत्प्रसंगी उपयोगी परो रे लाभ. कुपितफणिनश्चन्दनतरोः पडणारा, एफ सन्मित्र पुरे. सोळभोक उमा फस्न पाय उपयोग?) पुनर्जीरन्यायापदि तदिह लामोऽयम्तुलः ।। १३७ ।।

·४२६ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ भार्या मान्त्रिक वर्णन यनादपि क पश्यति शिखिनामाहारनिर्गमस्थानम् । शाईलविक्रीडित यदि जलदनिनदमुदिताल एव मूढा न नृत्येयुः! भेकेन कणता सरोपपरुपं यत्कृष्णसर्पानने ॥१३८ । दातु कर्णचपेटमुज्झितभिया हस्तः समुल्लासितः॥ आर्या यच्चाधोमुखमक्षिणी विदधता नागेण तूष्णी स्थितं तत्सर्व विषमन्त्रिणो भगवतः कस्यापि लीलायितम् ॥ साइ, फिरे मोर फुटे हे जाणायास कोण यल फरी?। हर्पनि घनघननादें खुळा स्वये तोच नाचता न जरी? शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ- मोर हा, आहार काय, बिहार काय, कोठे करतो, कानी थप्पड द्याययास, न भितां में कृष्णसाननी याचा, जर तो वेड्यासारखा मेघगर्जनेने आनदाने नाचला नसता, जाई हात उगारुनी, गुरगुरे बेडूक में कोपुनी ॥ तर कोण मोठ्या जिज्ञासेनें यत्नपूर्वक शोध करण्यास गेले असते? खाली अप्रतिकार पाहत असा, जे नाग तेव्हां बसे- (काही विशेष गुणवत्ता कोणात असली, तर जग त्याच्या चार घाटे सर्वसमर्थ-मांत्रिकशता ती सास लीला असे ॥ प्राचा शोध घेणार. एरवी कोणाला कोणाची पर्वा आहे?).n. गद्यार्थ-काळ्या सर्पाच्या कानावर यप्पड देण्यास, वेडूक मलयान्योक्ति रागारागानें गुरगुरत निर्भयपणे, सर्पाच्या तोंडावर हात उगारून धावून जातो काय, आणि सर्प, तोंड खाली करून डोळे जमिनी- पसंततिलका फडे लावून, प्रतिकार न करता गप्प बसतो काय-हा सर्व किं तेन हेमगिरिणा रजताद्रिणा या विलक्षण प्रकार म्हणजे कोण्या महामात्रिकावी लीला दिसते! यत्राश्रिता हि तरवस्तरवस्त एव ।। मन्यामहे मलयमेव यदाश्रयेण मालतीकुसुमान्योक्ति शाखोटनिम्बकुटजा अपि चन्दनाः स्युः ॥१३९॥ घसंततिरका वसंततिलका किं मालतीकुसुम ! ताम्यसि निष्ठुरेण ते व्यर्थ हेमगिरि अन् रजताद्रि उच केनापि यत्मिल विलूनमितो लतापात् ॥ ज्यांच्यावरील तरु केवळ ते तरूच ॥ लोकोत्तरेण विलसद्गुणगौरवेण तो श्रेष्ठची मलय, जेथिल वृक्षपंक्ति को नामुना शिरसि नाम करिष्यति त्वाम् ? ॥ १४१॥ निवादिही सकल चंदनरूप होती ॥१३९॥ वसंततिलका गद्यार्थ-मोठे उच व मौल्यवान सुवर्णपर्वत किंवा चादीचे कां मालतीसुम ! खुडी लतिकेवरून पर्वत असतील तरी काय त्याचा उपयोग ? कारण त्याच्या कोणीहि निष्ठुर म्हणूनचि होसि खिन्न ? ॥ आश्रयाने वाढलेली झाडे ही केवळ (ती व तशी) झाडेच गंया, जगी तव अलौकिकशा भुलून राहतात. म्हणून मलयपर्वतच आम्ही सर्वश्रेष्ठ मानतो. कारण तूतें शिरावर धरील न कोण कोण? ॥१४॥ त्याच्या आश्रयाने वाढलेली शासोट, लिंब, कुटज असली क्षुद्र झाई सुझा चदनच होऊन जातात. (चन्दनसानिध्याने त्यानाहि गद्यार्थ-हे मारती पुष्पा! गुणीतरी निष्ठुराने तुला या सुगध लागून ती चदन म्हणूनच विकली जातात.) (सद्गुणाची लतेवरून खुडून घेतले, यासाठी का तू खिन्न झाले आहेस? खरी परीक्षा यातच आहे,की, स्वतः गुणी असून मागत नाही-- तुझ्या लोकोत्तर सद्गुणाना माळून तुला कोण शिरावर धारण तर सानिध्यात येणारांनाहि गुणी फल्न उन्नत केले पाहिजे.) करणार नाही ! (हे नवपरिणीते ! आईच्या मांडीवरून 'क्ति- राच्या वेलीवरची ही मुग्ध मनोहर पलिका' कोण्या निष्टुराने ·मुरली अन्योक्ति (प्रकरण १७३) मालाकार (माळी) मुनि (भक्त) मुरली अन्योक्ति- ४२७ (तुझ्या पतीने) खुडून नेल्याबद्दल खेद मानू नकोस तुझ्या शार्दूलविक्रीडित सच्छील सौंदर्यादि सद्गुणाना मोहून पतीने तुला शिरोधार्य करावें थोरांहूनहि थोर पृथ्विः उदधी वेष्टी तिलाही परी यांतच तुझ साफल्य नाही कार) प्याला त्यास अगस्ति, तोहिनभिज्या होकाजल्याचे परी चाले विष्णु तदा, न एक पदही ते ज्या जहाले पुरे (माळी) मालाकारान्योक्ति राहे त्वद्हदि तो! तुझ्याहुनि मुने ! मोठा कुठे कोण रे? ॥१४३॥ मन्दाक्रान्ता गद्यार्य- सर्व मोठ्या वस्तू हून, पृथ्वी ही मोठी म्हणतात; तोयैर पैरपि करुणया भीमभानौ निदाघे परतु तिराहि समुद्र सर्वबाजूनी वेष्टितो; इतका समुद्र मोठा, पण मालाकार ! व्यरचि भवता या तरोरस्य पुष्टिः।। त्याला अगस्ति पिऊन गेला, म्हणून, अगस्ति फार मोठा किं सा शक्या जनयितुमिह प्रावृपेण्येन वारा म्हणावा, तर तो अगस्ति (चा तारा) आकाशात, फार तर एकाद्या काजव्याइतपतच चमकतो; एवढे मोठे आकाय पण धारासारानपि विकिरता विश्वतो वारिदेन ॥१४२॥ | (वामनावतारान तीन पावले टाकावयास जाता) ते त्याच्या एका पावलाला पुरेसेंसुद्धा भरले नाही.) आणि अशारीतीने या सर्वोहून मोठा जो विष्णु, तो तुझ्या हृदयात वसति करतो ! माळ्या! थोडें जल असुनिही, सूर्य के होरपाळी | तेव्हा हे मुने । हे भत्ता ! तुझ्याहून मोठा कोण ? (आस्थेनें)मायेने तूं करिसितरुची वाढ जी उष्णकाळी॥ तैशी का तो कधि करु शके मेघही पावसाळी चैतालीय धारांनी जो जलमय करी विश्यही अल्पकाळीं ॥१४२॥ मुरली महनीयवंशजा परपुसा परिचुम्बिता सती ।। विजने विपिने भयातुरा परमेश स्मरती ररास सा ॥ ११॥ गद्यार्थ- जगाला सूर्य होरपाळून रावीत आहे, अशा उन्हाळ्यात अगदी थोड्याशा पाण्यानेसुद्धा, हे माळ्या, या भार्या तरूवी, मायेनें, आस्थेने, जी वाढ तू फरून दासविलीस, ती, सदंशजात मुरली परपुरुचे चुंवितां सती रानी। साऱ्या विश्वाला, जलधारानी जलमय करून सोडणाऱ्या, पाद विजनी भिउनी जाउनि आक्रंदे जणुं परेश आठवुनी साळी मेघाला, तरी, करून दासविणे शक्य होईल काय ? (आटवुनी)॥१४४॥ (स्वत च्या जिवाचा उन्हाळा करून, अत्यन दारिद्यातसुद्धा, मायेनें, आई आपल्या बालकाचे सगोपन गितके चांगले करील, गद्यार्थ- (दोन शब्द द्वयधी. सदशजात-चागल्या वेळू- तितकें, श्रीमतांनी, आपल्या मुलाचे वैभवशाली शुश्रूषाल्यात, अस्त्रीकडे. परधुसा परपुरुष जो कृष्ण त्याने - हा अर्थ पासून बनविलेली हा अर्थ मुरलीकडे, सत्युलात जमलेली हा भारी पगारी परिचारिका ठेवून फरविले संगोपन चागर्दै होईल काय) मुरलीकडे, परक्या पुरुषाने हा अर्थ स्त्रीकडे.) परपुरुषाने रानात एकान्तात सद्वराजा मुरली चुविली ती निचारी मिऊन परमेशाला आळवून रोदन करती झाली (विनयभगासारस मुनि(भक्त)जनान्योक्ति वर्णन.) शार्दूलविक्रीडित शालवित्रीडित सौध धाम मुखाम्बुज भगवतो तत्रासाप्राशन पृथ्वी तारदिय महत्सु महती, तद्वेष्टन वारिधिः शय्या चाधरपल्लोऽय मृदुलाङ्गुष्टस्तदुच्छीर्षसम् ।। पीतोऽसौ कलशोद्भवेन मुनिना, स ज्योम्नि खद्योतरत् ।। अगुल्यस्ता सेवने निरलमा बमः विमन्य मुख तद्विष्णो: परम पद कलयत. पूर्ण पद नामरत् हा! हा ! वैरिणि । हे तयाऽपि मुरलि नति सोऽपि त्यहृदि वर्तते खलु हरिस्त्वत्त परः को महान् । १४३ निद्रापि शिम् ।। १४५ ॥

·... ४२८ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ । शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ- हे मुसळा । सान्या जगाला माहीत आहे, की, कृष्णाचे मुखपम सौधचि, तिथे तूं आसयाते पिशी तू निवळ लाकूडच आहेस. पण त्यातल्या त्यात अधिक सत्य हे आहे की तू रानात वाढलेले 'जगली' आहेस. कारण तसे शय्या त्या अधरी, तसा मृदुल तो अगुष्ठ तूते उशी ॥ त्वत्सेवारत दक्ष अगुलि, कुठे गे सौख्य ते याहुनी ? मुदरी, तुला हातानी धरतात त्या महानदप्रसगी, तुझ्या नसते तर, टवटवीत कमलासारखे सुदर नेत्र असलेल्या तरुण कां गे झोप तरीहि येइ न तुला हे चांसरी' अगावर तत्क्षणींच पल्लवरूपी रोमाच फुलून यावयास नको वैरिणी? ॥ १४५॥ होते काय ? गद्यार्थ-( कुणी विरहिणी गोपी, दुरून रानमर कृष्णाची मेघान्योक्ति मुरली ऐकू येत राहिल्याने,पण, स्वता मिलनास असमर्थ असल्याने प्रहर्षिणी व त्यामुळे तळमळत, तडफडत, निद्राविहीन अवस्थेत पडल्याने, दीनानामिह परिहाय शुष्कसस्यान्यौदार्य प्रकटयतो महीधरेषु चिडून त्या मुरलीला म्हणते-~-) कृष्णाचे मुखकमलरूप सौध ओन्नत्य परममवाप्य दुर्मदस्य ज्ञातोऽय जलधर तारको धाम (अमृतमय स्थान,) ( दुसरा अर्थ गची असलेले घर,) निवेक !॥१४७॥ तुला लामले; तेथे तू भासवप्राशन म्हणजे कृष्णाचे चुनाव पितेस, ( दुसरा अर्थ मयप्राशन करतेस), त्याचा अधरपल्लव प्रहर्पिणी ही तुला मृदुल शय्या लाभली, त्याचा मृदुपुष्ट आंगठा ही उशी मिळाली, (निरनिराळे सूर काढण्यासाठी तुझ्या अंगा- दीनांची त्यजुनि इथेच शुष्क शेते वरून फिरणाऱ्या) तुझी सेवा करण्यात दक्ष, अशा त्याच्या औदार्या प्रकटविसी महीधराते ।। अगुली (तुझे हातपाय चेपायला मिळाल्या,)(गच्चीवर, आसव झालासे तव हृदयीं मदातिरेक पीत, गादीवर पडून, उशीवर डोके टेकून, हातपाय चेपले हे मेघा! मज कळला तुझा विवेक !॥१४७॥ जात आहेत, यापेक्षा निद्रा येण्यास अनुकूल परिस्थिति गद्यार्थ- गरीब बिचाऱ्या शेतकऱ्याची इथे वाळून चाललेली, कोणती १) याहून अधिक सुख ते काय असायचे ? अशी धान्याची शेतें, सोडून, हे मेघा ! तूं आपला उदारपणा डोंगराना इतक्या सुखात लोळत असूनहि, हे वैरिणी मुरली ! तुला झोप | दाखवीत बसला आहेस, (डोंगरावर पाऊस; शेतावर काही येऊ नये काय १ (कृष्णाच्या हातात आडव्या निजलेल्या नाही.) यावरून तुला अत्यत मद झाला असून, तुझा ओठाला ओठ बिलगलेल्या, आगठ्यावर टेकलेल्या, त्याच्या | (वक्रोक्तीने ) विवेक (१)मला कळून चुकला ! (समाजात जो तो अगुली तिच्या अंगावरून फिरत असलेल्या मुरलीचे चित्र आपापल्या सामाजिक पातळीतच वावरतो. श्रीमत हे श्रीमतानाच डोळ्यापुढे आणावें. इतके सुंदर सपूर्ण रूपक फार क्वचित् | आहेर, देणग्या, भेटी, देतील. गरिबाना त्यातले चुकून सुद्धा आढळते.) ... काही मिळत नाही. श्रीमताना त्या औदार्याची, देणग्याची (मुसळ) मुसलान्योक्ति आवश्यकताहि नसते,- आणि गरिबाना आवश्यक असून, मारिनी त्या अलभ्य असतात ! पण मदोन्मत्ताना विवेक असणार कुठून?) जगति विदितमेतत्काष्टमेवासि नून तदपि च रिल सत्य कानने वर्धितोऽसि ।। द्रुतविलवित नमकुवलयनेत्रीपाणिसङ्गोत्सवेऽस्मिन् चितर वारिद ! वारि दवातुरे चिरपिपासित चातकपोतके। मुसल ! फिसलय ते तत्क्षणायन जातम् ॥१४६॥ प्रचलिते मरुतिक्षणमन्यथा क च भवान्क पय कच चातक ? ॥ १४८॥ मालिनी द्रुतविलवित विदितचि मुसळा! त्वदेह हा लाकडाचा जलद ! दे जल चातकयालका परि अधिक खरें की 'जगली'तूंच साचा ।। चिरतपादव-पीडित हा न कां?॥ धरिति तुज जधी त्या पद्मनेत्री करानी क्षणभरें जर यादळ रे उठे पुलकिततनु तूं कां होशि ना पल्लयांनी ॥ १४६॥ जल कुठे? कुठ चातक ? तू कुठे? ॥१४८॥ - ...

·(प्रकरण ४७ ३) मेघ (वारिधर) अन्योक्ति-
४२९
हेच शार्दूलविक्रीडित
उन्नति, ( उच्च पदाल चढणे) मला धन्य वाटते. (सर्वांची
दे या चातकबालका, जल तुझे हे वारिदा शीतसे | उन्नति सारखी जगत्कल्याणकारक नसते. आत्मकेन्द्रित स्वार्थी
हा तापून दवाग्निने, तृपितही फारा दिसांचा असे माणसे उच्च पदी चहून उपयोग काय ? उदाराची उन्नति हीच
ना देशी तर हा क्षणांत तुजला नेईल वायू दुरी
काय ती धन्य.)
कोठे चातक ? तूं कुठे ? जलं कुठे ? ताटातुटी हो
रथोद्धता
तरी ॥१४८॥
गधार्य-हे मेघा, दावाग्नीने तापलेल्या, बहुतकाल तृषार्त
मुञ्च मुञ्च सलिल दयानिधे!
नास्ति नास्ति समयो विलम्बने ।।
अशा या चातकालकाला तुझे पाणी दे. (आणि, ते त्वरितनन
देशील, तर, सेभव आहे, की, क्षणभरात वादळ उठेल- आणि
अद्य चातककुले मृते पुन--
मग कुणीकडे तू, कुणीकडे पाणी आणि कुणीकडे चातक असे
ारि वारिधर किं करिष्यसि ॥१५१॥
होऊन जाईल (सत्कार्य करायचे ते त्वरित करून टाकावें. विलब
स्थोदता
लावल्यास कदाचित् ती संधि पुन्हा येणारहि नाही.)
देइ देइ जल वारिदा त्वरें
येथ वेळ न चिलंबनास रे॥
मनुष्टुभ्
होति चातकचि नष्ट हे जर
यदम्बुकणमादाय प्रामोसि जलदोन्नतिम् ।
काय रे करिशि त्या जला तर? ॥१५॥
तस्योपर्यम्बुधैर्गजन्मालिन्यस्योचित हि तत् ॥११९।। गद्यार्थ-हे जलभरा ! तुझ्या दृष्टीच्या धारा लौकर लौकर
| सोड. ही विलन करण्याची वेळ नव्हे. हे चातकच सर्व जर
अनुष्टुभ
आज (तू जलदान न केल्याने ) मरून गेले, तर, तुझ्या त्या
"ज्या अब्धीच्या जळे मेघा ! उन्नती तुज लाभते। पाण्याचे तू काय करणार आहेरा ? ( सरकारी लाल फितीची,
गजेणे त्यावरी तूं हे त्वन्मालिन्या च शोभते ।। १४९।। दीर्घसूतीपणाची लारण, केव्हा, केन्हा, इतकी लागते, की,
जनतेवरील सका निवारण करण्याचे कार्य, त्या संकगनें,
गद्यार्थ-हे मेवा! ज्या समुद्राने जलकण घेऊन त् या उच्च उदाहरणार्थ, पूर, आग, धरणीकप, रोगाची साथ, इत्यादिमुळे
पदाला (आकाशान) पोचला आहेस, त्याच समुद्रावर, (अश्व- संपूर्ण सहार व्हावयाचा तो होऊन जाईपर्यंत, सुरू सुद्धा होत
रश. वर) तू गर्जना करावीस, (गुरगुरावेंस; उर्मटपणा दास- नाही अशा वेळी जनतेचा आगोश काय असेल ते वरील
बायारा,) हे तुझ्या मालिन्यालाच (रगाने मलीन; शीलाने
लोक दर्शवितो.)
हलका) शोमते. (जगातल्या सा-या कृतमाना उद्देशन.) ...
उपजाति
भार्या
आपो विमुक्ता कचिदाप एव
एकस्य तस्य मन्ये धन्यामभ्युन्नतिं जलधरस्य ।
कचिन्न किञ्चिद्गरल सचिच्च ।।
विश्व सशैलमाननमाननमयलोकते यस्य ॥१५०॥ यस्मिन् विमुक्ता प्रभवन्ति मुक्ता
भायो
पयोद तस्मिन्विमुखः कुतस्यम् ॥१५२ ।।
उन्नति त्या मेघाची एकाची धन्य या जगी दिसते।
उपजाति
गिरि-यन-सह विश्व उभे आतुर ज्याच्या मुखाकडे
तूं पर्पिले ते जलरूप को
यते॥१५॥
कोडे न कांहीं, विष होइ कोठे ॥
गया-ज्याच्या मुखाकडे, पर्वत, भाण्यामहित सारे जग जिच्यात ते वर्पनि होइ मोती
अपेक्षेनें, आतुरतेने, श्यते, त्या एकट्या मेघाचीन काय ही
मेघा ! रुचे का तुज ती न गुक्ति ॥ १५२ ॥

·. १३० संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ गधार्थ-हे मेघा ! तूं जे पाणी वर्षितोस (त्याचे पुढे फाय वसंततिलका होते याचा कधी विचार केला आहेस का ?) ते कुठे पाणीच हा! वादळे भडकुनी वणवा जयांस राहून त्याच स्वरूपात साठतें ( नद्या, तलाव, विहिरी इत्यादींत) घेरी चहूंकडुनि दीन अशा तरूंस ॥ कुठे त्याचा काहीच मागमूस दिसत नाहीं-(जमिनीत शोष देणे नसेल तर देउं नको जलास ल्यानें...उष्ण वलूवर पडून वाफ होऊन गेल्याने इत्यादि) हे क्रूर वज्र तिथ फेकिसि तूं कशास?॥१५४॥ कुठे कुठे तर (विषारी वस्तूवर पडून वाहण्याने ) ते विष सुद्धा होऊन जाते. पण ज्या एका ठिकाणी पडले असतां, पाण्याचे | अरेरे, ज्या बिचाऱ्या झाडांना घेरून, गिळून, टाकले आहे, गद्यार्थ-सोसाट वाऱ्यांनी झडपल्याने, भडकलेल्या वणव्याने, मोती होऊन जातात, त्या सागरांतल्या शुक्तीशीं तूं विमुख अशांच्या वर तुला जलवर्षाव करायचा नसला, तर करूं नको, फा ( ती तुला का आवडू नये १). ( आपल्या दातृत्वाचा | पण, हे निर्दय मेधा! आणखी त्यांच्यावर बीज का केकीत जेथे अधिकांत अधिक सदुपयोग होईल, त्या स्थळाऐवजी, | माहेस ? (सासूच्या जाचाला कंटाळून, पत्नीने, आपल्या इतरत्रच, त्याची परिणति न पाहतां, खैरात करणारे तारतम्य- | पतीकडे साहाय्यार्थ धाव घ्यावी, तर, त्यानेच तिला लाथ रहित दाते असतातच ना १) मारावी, असे झाले!) उपजाति शार्दूलविक्रीडित पानीयमानीय परिश्रमेण कर्तव्यो हदि वर्तते यदि तरोरस्योपकारस्त्वया पाथोद पायोनिधिमध्यतस्त्वम् ।। मा कालं गमयाम्बुवाह ! समये सिञ्चनमम्भोभरैः ।। शीर्ण पुष्पफले दले विगलिते मूले गते शुष्कता कल्पद्रुमे सीदति सामिलाये कस्मै कि हितमाचरिष्यसि परीतापस्तुते स्थास्यति १५४ अ महोपरे वर्षसि किनिमित्तम् ।। १५३ ।। शार्दूलविक्रीडित इन्द्रवज्रा इच्छा या तरुचें भलेच करण्या मेघा! तुला रे जर आणून पाणी बहु तूं श्रमून धो धो वृष्टि विनाविलंब करणे तूं या तरूच्यावर ।। हे वारिदा ! वारिधिच्यामधून ॥ जातां पुप्पफलें, दले हि गळुनी, जातां मुळे चाळुनी सोत्कंठ तो कल्पतरु त्यजून कोणाचे करणार तूं हित? उरे रे ताप तूतें मी ॥१५४ ॥ ही क्षार भू शिपिसि कां म्हणून ? ॥ १५३ ।। गद्यार्थ-- हे मेघा! या झाडावर तुला उपकार करावयाचाच गधार्थ- हे मेघा! पुष्कळ कष्ट करून, अगः छम्माच्या असेल, तर उशीर न लावता याच्यावर धो धो वृष्टि कर ! मध्यभागांतून, तू एवढे पाणी आणून, इकडे हा कल्पतरु तुझ्या- कारण, एकदां का या झाडाची, फुले, फळे, पालवी झडून गेली माडे अपेक्षेने पहात, झडून जात असताहि, त्या सारटणावर व मुळे सुकून गेली, की, नतर मग तूं कोणाचें काय हित फरणार कां वृष्टि करीत आहेस ? (उद्दिष्ट श्लोक १५२ प्रमाणे) ... आहेस ? तुला मान (सूर्याचा ) ताप (सहन करणे ) एवर्देव शिल्लक राहील. पसंततिलका घसंततिलका एतेषु हा ! तरुणमारुतधूयमान- शृण्वन्पुरः परुषगर्जितमस्य हन्त दावानलैः कालितेषु महीरहेषु ।। रे पान्य ! विह्वलमना न मनागपि स्याः ॥ अम्भो न चेजलद मुञ्चसि मा विमुच्च , विश्वार्तिवारणसमर्पितजीवनोऽयं वज्रं पुनःक्षिपसि निर्दय कस्य हेतो. ॥१५॥ नाफर्णितः किमु सखे भवताम्बुवाहः ॥ १५५ ।। - .

·(प्रकरण ४७ ३) मेघ अन्योक्ति- वसंततिलका मालिनी ऐकून पांथ ! अति कर्कश गर्जितास अतिभयद दवानी होरपाळी जयांस येवो मुळी न तव विद्वलता मनास ॥ गळति जिथुनि बेली, म्लान पेशां तरूंस || विश्वार्तिनाश जगि जीवनकार्य ज्याचे त्यजुनि फरिशि वृष्टी अद्रिच्या शेखरांस तूं ऐकिलेंस न च गर्जित कां घनाचें ? १५५ जलद ! मद तुला हा वैभवाचाच खास ॥१५॥ गद्यार्थ- हे पांथा ! पुढे मोठी कठोर गर्जना ऐकू येत आहे गद्यार्थ-दावानलाच्या वाटोळ्या गरगर फिरणा-या प्वालानी 'तिच्यामुळे तूं मनात विन्हळ होऊ नकोस. (तुला सिंह वाटून | होरपाळून टाकलेल्या, ज्याच्या अंगावरच्या आश्रित वेली गळून मय वाटले असेल!) विश्वाचें दुःख निवारण करण्यासाठी, / पडत आहेत, अशा, मलूल झाडाकडे ढुंकून सुद्धा न पाहता, हे ज्याने आपले जीवन (पाणी, जीवित.) समर्पिले आहे, अशा जलधरा! डोंगराच्या रागाच्या शिखरावर पुष्कळ वृष्टि कर- मेघाचे तू कधी, पूर्वी, गर्जित ऐकले नाहीत की काय ? तोस, हा तुला तुझ्या उन्नतवैभवाचा केवढा मद चढला म्हणावयाचा! (उद्दिष्ट श्लोक १४७ प्रमाणेच.) वसंततिलका यत्पछवः समभनत्कुसुमं यदासी. शार्दूलविक्रीडित त्तत्सर्वमत्रभवतः पयस प्रसादः॥ कासारेषु सरिसु सिन्धुपु तथा नीचेषु नीरमहं यडूरुहे फलनिवौ न ददासि वारि ! धिक् तत्रापि शिरोनतिः किमपरं हेयं भवेन्मानिनाम् ! ॥ प्राचीनमम्बुद ! यशो मलिनीकरोषि ॥ १५६॥ | इत्यालोच्य विमुच्य चातकयुवा तेषु स्पृहामादराद् वसंततिलका उग्रीवस्तव वारिवाह कुरुते धाराधरालोकनम् ॥ १५८ ॥ ये पालवी, पुढति पुप्पहि ये तरूस । शार्दूलविक्रीडित तें श्रेय सर्व जलदा ! तुझिया जलास ।। येण्या फळ जर न देशि जला तयास "सारे अन्धि तसे तडाग सरिता नीचस्था यांच्यापुढे तूंची जुन्या मळविशील तुझ्या यशास ॥१५६॥ माना यांकविणे जलास्तय किती ही मानहानी घडे! |" पाटे चातक हा विचार करुनी सर्वोस त्या सोडुनी गधार्थ-हे मेघा ! झाडाला पालवी फुटली, पुढे फुलैहि । हे मेघा! तव वृष्टि सादर यधे मानेस उंचावुनी ॥१५८॥ लागली, ही सर्व तुझ्या जलाचीच कृपा आहे. आता त्या झाडाला फळे लागण्याच्या नेमक्या वेळीन जरत (आपली कृपा आटवून, गद्यार्थ- समुद्र काय, नद्या काय, तलाव काय, हे सारे पान्हा आसुडून, ) जल देण्याचे नाकारलेंस तर, तुझ्या पूर्वापार नीचस्थ, (भगदर्दी खोल जागी असलेले ). आणि पाण्यासाठी चालत आलेल्या कीर्तीला, तूंच मलिन करशील (एका आश्रित, या नीचाच्या पुढे माना वाकविणे, ही, मानी पुरुषाला फेवढी मुलाचे एका उदार गृहस्थाने, बालपणी चागले सगोपन केले | मानहानिकारक गोष्ट ! हा विचार करून, हे मेघा ! हा तरुण पण शिक्षणाच्या वेळी हात आखडले; एका प्रत्यक्ष बापाने पातक, त्या सर्वांना सोडून जलधाराची ष्टि परणाऱ्या- आपल्या मुलीला संगोपन करून शिक्षणहि दिले पण तिला तो तुझ्याकडेच मोठ्या आदराने, वर मान करुन पाहत आहे. रूम कम देईना...अशी विचित्र उदाहरणे घडली आहेत. (त् उच्चस्प; तुझ्याकडे मानी पुरुष आला आहे. त्याचा तूं अनारम्भो हि कार्याणा प्रथमं बुद्धिलक्षणम् । प्रारम्धस्यान्त अपमान करून नको) (साधारणपणे श्लोक ६७ प्रमाणेच.). गमन द्वितीय बुद्धिलक्षणम् ।।) शार्दूलविक्रीडित मालिनी प्रीमे भीष्मतरैः करैर्दिनकृता दग्धोऽपि यच्चातक- दवदहनजटालज्वालजालाइताना स्त्वां ध्यायन्यन घासरान् कथमपि द्राधीयसो नीतवान् ।। परिगलितलतानो म्लायता भूरहाणाम् ।। दैवालोचनगोचरेण भवता तस्मिन्निदानी यदि अथि जलघर शैलश्रेणिशङ्गेपु तोयं स्वीचक्रे करकानिपातनकृपा तत्क प्रति बूमहे ॥१५९॥ वितरसि बहुकोऽयं श्रीमदस्तावकीनः।।१५७॥

·ar संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ शार्दूलविक्रीडित गधार्थ- (चातकाला कितीसें पाणी पिण्याची शक्ति ग्रीष्मी सूर्य निजप्रचड किरणी ज्या चातका पोळतो असणार ?) म्हणून तो आपल्या शक्तीच्या मानानच (चार तूतें ध्यातचि ते सुदीर्घ दिन जो कैसे तरी कठितो दोन बिंदु) जलाचीच मेघाला प्रार्थना करतो. परतु मेघ हा आता दैववशे तया दिसुनिही-गाराचिया वृष्टिने | मान आपल्या महोदार वृत्तीला अनुसरून सर्व जगालाच जलमय हे मेघा ! फरिशी कृपा जर अशी, आम्ही कुणा | करून सोडतो! (खरे उदार आहेत, ते, याचकाची मागणी योलणे ॥ १५९ ॥ क्षुद्र असली, तरी, स्वत च्या थोर औदार्याला शोभेसेंच देतात. गदार्थ-~- उन्हाळ्यात, सूर्याच्या भयकर किरणानी पोळला | के. विठ्ठलदास ठाकरसी याजकडे के महर्षि अण्णासाहेब कर्वे जात असताहि-तुझें ध्यान परीत, जो चातक, ते दीर्घ दिवस | महिलाविद्यापीठासाठी, देणगी मागण्यास गेले. मागून मागून, कसे तरी फठितो, त्याच चातकाच्या आता त् दैवयोग दृष्टीस | ते, किती मागणार होते ? पण, ठाकरसींनी १५ लाख रु. देणगी पडल्याबरोबर ( पाणी देण्याऐवजी ) (थाड थाड झोडपून | देऊ करून फल्ना, इतकें चक्ति केले, की, क्षणभर, "मी लादणाऱ्या) गाराच्या वृष्टीची कृपाच जर दासवणार असशील, | स्वप्नात तर नव्हे १" असें काना वाटल्याशिवाय राहिले तर, हे मेघा' भाता आम्ही बोलणार तरी काय अन् कुणाला ? नाही ) (रावणाच्या वनवासात ते भयकर दिवस क्ठून परत रामाकडे भाल्यावर दुसरा वनवास सीतेला घडला तसाच प्रकार 1)... शालविक्रीडित मनुष्टम आरामाधिपतिवेिकविकलो नून रसा नीरसा त्यमेव चातकाधार इति केषा न गोचर।। वात्यामि परुषीकृता दश दिशाश्चण्डातपो दु सह ।। किमम्भोद ! बदास्माक कार्पण्योक्तिं प्रतीक्षसे ॥ १६० एच धन्ननि चम्पकस्य सरले सहारहेतानपि अनुष्टुभ् त्व सिञ्चन्नमृतेन तोयद ! कुतोऽप्याविष्कृतो वेधसा १६२ चातका तूच आधार हे का ज्ञात नसे कुणा मार्दूलविक्रीदित आमुच्या दीनवाणीची वाट का पाहसी घना?॥१६०॥ गद्यार्थ- चातकाचा आधार तूच हे काय कोणाला माहीत | घागेचा धनि मूर्ख, आणि धरणी गेली पुरी घालुन नाही ? मग हे मेघा ' आमच्या दीनवाणीची वाट का पाहत / आधीने जणु धुद या दशदिशा' हे ऊनही सान। माहेस १ (हे उदार पुरुषा, सर्व याचकाचा आधार तूंच. पण चाफ्याला स्थिति नाशकारक मरूमध्ये असे ही जरी मग आमच्याकडून दीनवाणे याचनाशब्द येण्याची का वाट | शिंपाया अमृता, घना! विधि तुलाधाडी कुठोनी तरी॥ पहातोस ? द्यावयाचे ते, याचकाला लज्जा न आणतो, आपण होऊन घावे, हे खरें औदाय !) गद्याथ- उद्यानाच्या धयाला, चपकाची जपणूक कशी करावी, याचे ज्ञान नाही, जमीन सव सुकून नीरस झाली अनुष्टुभ आहे आधी ( धुळीन आधळे करून सोडणारें वादळ ) उठून, चातक स्वानुमानेन जल प्रार्ययतेऽम्युदात् । दशदिशा धुदकारल्या आहेत सूर्याचा ताप सहन होईनासा स स्वोदारतया सौ प्लानयत्यम्बुना महीम ॥ १६१ ॥ झाला आहे, अशी, मरुप्रदेशातल्या चपकाला, सर्व परिस्थिति वसततिएका नाशकारक झाली असता, अहाहा! ब्रह्मदेवान सुदैवाने, त्याच्या वर अमृतवृष्टि करण्यासाठी, हे मेघा ! कोठून तरी तुला पाठवून प्रार्थीत चातक घना स्वयलानुसार दिल। ( मयर प्राणसंस्मतहि अचानक, अकल्पित, चमत्कार "दे शीत गोड जलविंदुच दोनचार" ॥ तो मेघ थोर अपुल्या हृदयानुसार झाल्याप्रमाणे, ईश्वरी कृपा होऊन सफटमस्ताला पुर्णवन पृथ्वी भरून पसरी जल सर्व दूर॥ १६१ ॥ समावें या घटनेस उद्देगून!)

·. (प्रकरण १७ वें) मेघ (जीमूत, जलद ) अन्योक्ति- वसंततिलका शार्दूलविक्रीड़ित आश्वास्य पर्वतकुलं तपनोष्णतप्त- | निष्पमं शिशिरेण धीवरगणैर्निमत्स्यनिष्फर्मक मुद्दामदावविधुराणि च काननानि ।। व्यानिहिग निरम्बु रविणा निर्नालकं दन्तिभिः॥ नानानदीनदशतानि च पूरयित्वा निःशाल्कमकारि शूकरगणैनीमैकमात्रं । सरो। रिक्तोऽसि यजलद सैव तवोत्तमश्रीः॥१६३॥ हे जीमूतं! परोपकारक ! पयोदानेन मां पूरय ॥ १६५ ॥ वसंततिलका शार्दूलविक्रीडित पानां शैत्य हरी, नि धीवर वधी मत्स्यां नि कूर्मोप्रति पीडा हरून रचितप्तचि पर्वतांची पंक्ष्यां व्याध, जलास सूर्य, गज हे नालांसही नाशिती॥ दावानलांत जळत्या सगळ्या वनांची॥ कंदांकर खाति, केवळ उरे हे नांव 'मोठे तळे' मेधा ! नद्यांमधुनि तूं भरुनी जलातें हेपाथोद! परोपकारक ! भरी, देऊन मातें जळें ॥१६५॥ झालास रिक्त तरि वैभव तेच तूतें ॥ १६३ ॥ गद्यार्थ-- (सरोवर, आपल्या दुःस्थितीचे वर्णन करून मेघाचा गद्यार्थ- सूर्याच्या प्रसर किरणांनी तापलेल्या पर्वतराजींचें | धावा करीत आहे.) थंडीने माझ्यातील साऱ्या कमलांचा शांतवन करून, वणव्याने पोळलेल्या रानावनांची आग विझवून, | सहार केला, कोळ्यांनी सर्व मत्स्य व कासवेहि नाहीशी केली, आणि अनेक नद व नद्याना पाण्याने भरून टाकून, त्यामुळे । व्याधानी सर्व पक्षी नष्ट केले; सूर्याने पाणी वाळवून टाकले हे मेघा ! तू रिकामा झाला आहेस, हेच तुझें सर्वोच्च वैभव । (कमले जाऊन) नुसते कमलवेलींचे नाळ राहिले होते तेहि आहे. (कोणी रिक्त असला, तर तो कशानें रिक्त झाला, हेच | हत्तींनी उपटून घेतले, ममलवेलींचे कद उरले होते ते डुकरांनी महत्त्वाचे आहे. व्यसनांनी, मूर्ख उधळपट्टीने रिक्त होणारे, साऊन टाकले-आतां माझे 'मोठे तळे' हे नाव तेवढे उरले आणि दानाने रिक्त होणारे एकाच मापाने कसे मोजता येतील ? | आहे, तेव्हा हे परोपकारी मेघा! मला जलदान करून पुन्हा यज्ञांत सर्वस्वाचे दान करून पूर्ण निर्धन झालेल्या रघुराजाविषयीं, | भरून टाक. (काप गेले; भोकैउरली अशी दशा.) प्रकरण १५ मधील १६ वा "- स्वस्त्यस्तु ते निर्गलिताम्बुगमै " शिखरिणी हा लोक पाहावा.) तवैव प्रावीण्यं जलद । जगदानन्दकरणं आर्या यदम्भःपालीराहरसि खलसत्याज्जलनिधेः॥ निसर्गाक्षारास्ता नयसि च कथंचिन्मधुरता- नैताः स्वयमुपभोक्ष्यसि मोश्यसि चेन्जलद यत्र कुत्रापि । मयासारैस्तासां युगपदुपकर्ताऽसि जगतः ॥१६६॥ तत्कि तत्र न मुञ्चसि मुक्ता मुक्ता भवन्ति यत्रापः॥१६४॥ शार्दूलविक्रीडित आयी आनंदप्रद या जगा तवचि हे कौशल्य मेघा! भलें। उपभोगसी स्वये न च, पाणी पुष्कळ, दुष्पचित्तचि अशा घेसी समुद्रांतलें। जर धन ! सोडिसि कुठेतरी पाणी। खारें मूळ, तरीहि गोड फरिशी ते केवि कोणा कळे। देशी त्यासमवेत सौरय जगतातूंवृष्टिधारांमुळे १६६ तर फां तिथे न घर्षिसि जेथे मोती घडे जलामधुनी ॥ १६४ ॥ गद्यार्य- हे मेघा ! तुझ्या एकट्याचेच हें पौशल्य साऱ्या जगाला आनंददायी असे आहे की, सल म्हणजे दुष्ट, माहेत गद्यार्य- मेघा ! अरे, तूं वर्षाव करतोस ते पाणी तू स्वतां | सत्य म्हणजे प्राणी (भयकर मत्स्य नादि) ज्याच्यांत अशा तर, काही उपमोगीत नाहीस, आणि, कुठेतरी तुला से ओता- | समुद्राचे पुष्कळ पाणी तूं ओढून घेतोस आणि मूळचे ते सारें पयायेंच । तर मग ज्या ठिकाणी तें वर्षिले असता, पाया- | पाणी, फसे कोण जाणे हूँ गोड परतोस आणि त्या गोह पासून मोती उत्पन्न होतात, त्या ठिकाणीच ते को भोतीत पाण्याच्या वृष्टींगमबेतच सर्व जगाला सौख्य देत असतोस. नाहीस १ ( उद्दिष्ट याच प्रकरणातील श्लोक १५२ ममाणे.). ... २०

·१३४
संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश , २
शार्दूलविक्रीडित
स्थोद्धता
तापं लुम्पसि सर्वशः प्रकुरुषे मुक्ताफलं शुक्तिषु
वारिविंदु जर चातकाचिया
क्षेत्रं सिञ्चसि, किश्च पल्लवयसि श्रीखण्डमुख्यान्दुमान् ॥
एकही न पडला मुखांत या ॥
क्षारं क्षारमिदं जलं जलनिधेरादाय जीमूत हे!
भूतलास जलधीच जो करी
विश्व जीवयसि, प्रसिद्धिकरणे प्रौढोऽस्ति कस्ते गुणान् !
दोप त्या कुठुनि अंबुदावरी? ॥ १६९ ॥
गद्यार्थ- चातकाच्या चोचीत, (मेघांची वृष्टि चालू असतां)
शार्दूलविक्रीडित
एखादाहि जलबिंदु पडला नाही तर, ज्याने साऱ्या भूमितलाला
तापा नाशिसि सर्वतां, वितरसी शुक्तीत मोत्ये नवीं | समुद्र करून सोडले आहे, अशा त्या मेघाला काय दोष ?
शेते शिपिसि, चंदनादि तरुतें तूं आणिसी पालवी ॥ | (चातकाची चोंच उघडली, तरी ती इतकी चिमुक्ली की,
मेघा! क्षारचि, अन्धितून जल है घेवोनिया खेचुनी | पावसाबरोबर असलेल्या वाऱ्यामुळे, तींत एकसुद्धा थेंब पडत
विश्वा जीवन देसि; सद्गुण तुझे वर्णे शके कां कुणी ? | नाही, असेहि केव्हांकेव्हां घडते. त्याला मेघाने काय करावे ?
वरील १६८ व्या श्लोकातल्या प्रभाला अंशतः उत्तर या श्लोकांत
गद्यार्थ- हे मेघा ! सर्व बाजूंनी, सर्वोचा ताप तूं हरण आहे.)
करतोस; शिंपल्यांत मोती उत्पन्न करतोस; शेती शिंपतोस,
चंदनादि झाडांना पालवी उत्पन्न करतोस; समुद्रांतून अगदी
रयोदता
खारे खारे पाणी तूं खेचून घेतोस, आणि (तें गोड करून)
सर्व विश्वाला जगवितोस ! तुझे गुण वर्णावयास कोण समर्थ याचते त्रिचतुरः पयःकणांश्चातको जलधरं पिपासया।।
आहे?
सोऽपि पूरयति विश्वमम्भसा हन्त हन्त महतामुदारता
॥ १६९अ॥
आर्या
रथोदता
पाथोनिधिमधि पायो वितरसि पाथोद किं तेन ।
दिनकरकराभितप्तं चातकपोतं न तोषयसि ॥ १६८॥ याधिले उदविंदु थोडके
ॐ धनाप्रति पिपासु चातकें।।
आर्या
तो भरी अखिल विश्वही जळे
थोर हे किति उदार चांगले ॥ १६९ ॥
हे जलदा ! जल देशी
जलनिधिला; घोल यांत फल काय?।
गद्यार्थ- चातक विचारा तान्हेला होऊन मेघापाशीं तीनचार
चातकपोत उन्हाने
थेंब पाणी मागतो पण मेघ सारे विश्व जलाने भरून टाकतो !
पोळे त्या कां न तोपविसि ? हाय ! ॥ १६८॥ अहाहा! थोर लोकाची उदारताहि केवढी योर !
गधार्थ-- हे मेघा ! तूं समुद्रावर आपल्या पाण्याचा वर्षाव
मेरु सुवर्णपर्वतान्योक्ति
करतोस त्याचे फल काय सांग पाहू ! इकडे पहावें, तो विचारे
चातकाचे पिल्लू, उन्हाने भाजून निघत आहे, त्याला मात्र
शार्दूलविक्रीडित
पाणी पाजून, तूं तुष्ट करीत नाहींस, याला काय ह्मणावें?
ये सन्तोषनिरन्तरप्रमुदितारतेषां न भिन्ना मुदो
रथोद्धता
ये त्वन्ये धनलोभसंकुलधियस्तेषां न तृप्णा हता।
चातकस्य मुखचञ्चुसम्पुटे नो पतन्ति यदि वारिबिन्दवः । इत्यं कस्य कृते कृतः स विधिना ताइक्पदं सम्पदा !
सागरीकृतमहीतलस्य किंदोष एव जलदस्य दीयते :१६९ स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरन मे रोचते ॥१७॥

·व (प्रकरण ४७ वें) मेरु, मौक्तिक, रग अन्योक्ति-- शार्दूलविक्रीडित भार्या संतोयें मुदितांचिया न मनिचे ते मोद वा भंगले गुणयुत होउनि मुक्ताहारा ! जाऊ नको स्तनाजवळीं। वित्ते लुब्ध अशांचिया न मनिच्या तृष्णेस वा नाशिले जो कटिण वैभवातहि व्यर्थचि जाणे न का तयाजवळी ऐसा मेरु रची कुणास्तव विधी सौवर्ण मोठा निधि ज्याचे स्वर्ण जिरे स्वतांतचिअसा कोणारुचेकां कधी? ओवला जाऊन ) स्त्रीच्या स्तनाजवळ जाऊ नको. वैभवातच ओ गद्यार्थ- हे मोत्याच्या हारा, तू गुणवान् होऊन (दोऱ्यात- गद्यार्थ-- ज्याची हृदयें सतोषामुळे निरन्तर आनदित कठिण त्याच्याजवळ जाणे व्यथच असतें. (गुण = दोरा आहेत ( अशाच्या हृदयात ज्या सुवर्णगिरि मेरूने आपल्या सद्गुण ) (कठिन = स्तनाकडे घट्ट, माणसाकडे कठोर हृदयाचा) अपार वैमवाने लोभ उत्पन्न करून ) त्याच्या सतोषानदित | (वैभव--स्तनाकडे तारुण्य माणसाकडे वैभवकाळ.) वृत्तींचा भग करण्यात यश मिळविले नाही; किंवा धनलब्धाच्या मनातली धनतृष्णा ( त्याना नकोसे होईल इतके सुवर्ण देऊन) रंगान्योक्ति मारून टाकली नाही, असा तो सुवर्णाचा महान निधि, की घसत तिलका ज्याच्या सुवर्णाची महती स्वतापुरतीच -असा मेरु ब्रह्मदेवाने हे रह! हेमतुलया तुलितोऽसि नित्य उत्पन्न तरी कोणासाठी केला आहे ? (या याच्या निरुपयोगी- मान जहीहिः किमु पश्यसि नो निशेपम् ।। पणामुळे ) मला तो मुळी आवडत नाहीं स्वर्ण सरत्नघटित नृपशेखरेषु मोक्तिकान्योक्ति त्व पाप पामरयधूचरणेषु लीनः ॥ १७२।। बसततिलका सततिलका रत्नाकरात्परिहता वसति. मिमन्य- रंगा! मिळे तुज सुवर्णतुला म्हणून दङ्गीकृत कठिनवेधनदुःखभार ॥ हर्पू नको, बघ तुम्ही किति भिन्न भिन्न ! ।। वक्षोजकुम्भपरिरम्भणलोलुपेन रत्नासवे नृपशिरी चढतें सुवर्ण तूं क्षुद्र ! पामरवधूचरणींच लीन ।। १७२ ।। फिकिन तेन विहित बत मौक्तिकेन ॥ १७१ ॥ गद्याथ--(पाश्चात्यानी कृत्रिम रंग फाढण्यापूर्वी प्राचीन घसततिलका पाळी रग हे सोन्यामोलान चिक्ले जात असत.) हे रगा। रत्नाकरस्थ चसती निज सोडिली ती सुवर्णाची वजन दुसया पारड्यात घालून तुझ नेहमी वग्न फेरे दुःखेहि विंधन विधीतिल सोशिली ती ॥ जात असल्याने (महान राजे, श्रीमत, दाते स्वत ची सुवर्णतुला स्त्रीवक्षसगतिमुखांतिल लालचीने फरतात तशी) सुवणतुला तुला रामली या घग्नेनें, गर्वाने फुगून केले न काय निक्तिी घघ मौक्तिकानें ॥ १७१ ॥ जाऊ नकोस. तुम्हा दोघांत क्वी भिनता आहे, ती तुला दिसत नाही का? सुवण हे रत्नाशी निगडित होऊन राजाच्या शिरावर गद्यार्थ रत्नांचा साठा अशा समुद्रात वास लामला, तरी (मुकुटर पाने) चढून बसत आणि क्षुद्रा । न हलकट स्त्रियाच्या तो सुद्धा सोडून ते बाहेर पडर ; स्वन च्या देहाला आरपार | पायीं लीन होऊन बसतोम. (पूर्वी विलासी स्त्रिया, विशेपत भोक पाडून घेण्याच्या भयकर यातनाहि त्याने सासल्या! स्त्रीच्या | वेश्या पायाचे तळवे रगवीत असत.) (थोरामोठ्याच्या चरि- सनाचें आलिंगन रामावें या राल्चीने मौक्तिकाने काय काय वानल्या, कचित् चुक्न एसाद्या वातीत साम्य स्खतात असले, की तेवयानें क्षुद्रानी त्या थोरामोट्याची परोपरी परू पहाणे हास्यास्पद नव्हे का ? मुसरी पार गतो म्हणून टिळक, दिया अनुष्टुभू गुडधी रोग झाला म्हणून शिवाजी कोणी होतो काय ? मडकी परणारा स्वत रा ब्रह्मदेय म्हणनू रागा (प्रथमावड-प्रकरण मुकादार! गुणीभूय नोपसर्यः स्तनस्त्वया । २ श्लोक ३९) रिया कविता परता आली," मी कालिदास, विभवे यस्य याठिन्य व्यर्थ तदुपसर्पणम् ॥१७१ म ।। (प्रकरण २ लोक ३७) म्हणविणारासारखेच हे.) वेलें नाहीं ।

·TRE संस्कृत-मराठी-सुभापित-कोश, खंड २ रत्लान्योक्ति नादिष्टपणा, त्याला अनुसरून, त्याने, तुला दगडाने ठेचून तुझे दुतविलंबित चूर्ण केले नाही, हेच तुझे मोठे भाग्य समज.,(अरसिकाचे कनकभूषणसङ्ग्रहणोचितो यदि मणिपुणि प्रणिधीयते ॥ हाती काव्य, तसेच मर्कटाचे हाती रत्नमणि. कोकिलाविषयी असाच श्लोक ४९ याच प्रकरणांत पहा.) नसं विरौति ने चापि स शोभते भवति योजयितुर्वचनीयता रोहिणी (चंद्रपत्ती) विषयक अन्योक्ति ॥१७॥ वसततिलका द्रुतविलंबित भो रोहिणि! त्वमसि रात्रिचरस्य भार्या ह्येनं निवारय पतिं सखि दुर्निवारम् ।। कनकभूषणि योग्य जडावयों जालान्तरेण मम सभनि संनिविष्टः कथिलि रत्न असें बसचोनिया ॥ श्रोणीतटें स्पृशति किं कुलधर्म एषः ।। १७५ ॥ कधि रडे न, न ते खुलते जरी मलिन योजककीर्ति ठरे परी ॥ १७३ ॥ वसंततिलका गद्यार्थ-सोन्याच्या अलंकारांत जडवून बसविण्याच्या पात्र- हे रोहिणी ! तय निशाचेर चंद्र नाथ तेचे एखादे रत्न जर कोणी कथिलांत जडविले तर, ते रत्न, स्वतां ठेवी तया अवखळास नियंत्रणात ॥ काही रडून आक्रोश करीत नाहीं; किंवा, आनंदाने मोठे झळकत जाळीतुनी मम गृहांत शिरून मार्गे नाहीं; हे सरे; परंतु, ज्याने ही योजना केली त्याच्या योजकते- स्पर्शी करें जघन, हा कुलधर्म कां गे?॥१७५॥ बद्दल (म्हणजे अप्रयोजकतेबद्दल) त्याची मान निंदा झाल्या गद्यार्थ- हे रोहिणि ! तूं निशाचर चंद्राची पत्नी; तेव्हा शिवाय राहात नाही, (संकोची वृत्तीनें, महान् पात्रतेच्या आपल्या अवखळ उच्छृखळ नवऱ्याला जरा आवरून घर. सजनानी, परकृत अपमानाबद्दल कुरकुर न केली, म्हणून काय | (स्वतःच्या घरांत किंवा बाहेर शेण खायला जातो, तिथे वाटेल झाले ? अपमान करणाराला काही अक्कल नसावी काय?)तो धुमाकूळ घालूं दे; पण आता हा, भधिक धीट, होऊन) माझ्या (शेजारणीच्या) घरांत जाळीतून शिरून मागून, माझ्या श्रोणोभागास, फरांनी (किरणांनी, स्पर्श करतो; शार्दूलविक्रीडित माणसांची रीत झाली ? (व्यभिचारी बाहेरख्याली माणसाबद्दल आघातं, परिलीढमुप्रनखरैः क्षुण्णं च यच्चर्वितं त्याच्या बायकोकडे, शेजारणीची तक्रार.) रात्रिचर शब्दावर कोटी. क्षिप्तं यद्बत नीरसत्वकुपितेनेति व्यथां मा कृथाः ।। है सद्रल! तवैतदेव कुशलं यद्वानरेणामहा- लेखनी विषयक अन्योक्ति दन्त:सारविचारणव्यसनिनी चूर्णीकृत नामना ॥१७॥ विप्रेभ्यः साधुदान, रिपुंजनसुहृदां चोपकारान्कुरुवं शार्दूलविकोडित सौजन्यं बन्धुवर्गे, निजहितमुचितं स्वामिकार्य यथार्थम् ।। गे, चाटितसे, नख कुरतडे चावून फेकी दुरी नाहीं गोड" म्हणून वानर तुला संतापुंनी तो, तुरी-नोचनाकार म मुखसदृश ताकास्यं भवेदि॥१७६।। श्रोत्रे ते तथ्यमेतत्कथयति सततं लेखनी भाग्यशांलिन् ! कष्टी होइ न तो चुरान करितो, पाहावया आंतल, ठेचोनी दगडांबरी, समज हे रत्ला! तुझे भाग्य रे १७४ गद्यार्थ- हे रत्ना! त् माकंडाच्या हातात सापडलेस; तेव्हां | "द्यावीं विप्रांस दाने; उपकृति करणे मित्रशसही या तो तुला इंगून पाहतो, चाटतो, नानी कुरतडतो, चावतो, यंधूंशी गोड वर्ते; स्वहितंसह करी योग्य ती स्वामिसेवा आणि आत काही गोड रस नाही, हे आढळल्याने रागावून, | हे मंत्र्या लेखणी हीध्वणिं तब घदे "यापरी घागशीन मुला भिरकावून देतो, यांनी, दुःखी होऊ नको! प्रत्येक (सत्ता) मुद्दा जाईल तेव्हा मलिन मुख तुझे होई, पैलूत, भांत कार्य आहे, हे पाहण्याचा मार्कडाचा जो स्वामयिक माझ्यासमान" ७६॥ N काय सभ्य स्रग्धरा स्रग्धरा ·( " गद्याथ- (प्रकरण ४७ वें) वसन्त, वापी (विहीर) अन्योक्ति- गधार्थ-- मंत्र्यांच्या कानावरची लेखणी त्याला म्हणते, विहीर, (पापी) कूपान्योक्ति "तुझ्या होती अधिकार व संपत्ति आहे तोवर) ह्मणांनी शार्दूलविक्रीडित चांगलें दान दे; शत्रू असोत, मित्र असोत, सवीना उपकृत करून ठेवं; नातेवाईकांशी सौजन्याने वाग; स्वतःचे हित व आस्तां तावदहों समुद्रमहिमा दुरेऽपि कर्णप्रिय त्याचबरोबरं योग्य तें स्वामीकार्यहि फर." हे मंत्र्यां! (दुसरें स्तीरे यस्य पिपासयैव मरण प्रामौति शीघ्र जनः॥ कोण तुला एवढा सदुपदेश करणार आहे ?) तूं भाग्यशाली ! तस्मादम्बुनिघेर लघुसरः पोऽथवा धापिका म्हणून तुझ्या सतत कानाशी. लागून, ही लेखणी तुला असें यत्र स्वात्मकरद्वयेण सलिलं पेपीयते स्वेच्छया १७८ सांगत आहे, की, जर तू याप्रमाणे वागला नाहीस, तर तुझा एकदा का अधिकार नष्ट झाला, म्हणजे मग, तुझें मुख, शार्दूलविक्रीडित माझ्या (लेखणीच्या) मुखासारखंच (मलिन) होईल. ठेवा दूरचि हो, समुद्रमहिमा- तो गोड कानां जरी तान्हेनेच मरे जिथे जन झणी प्रत्यक्ष तीरावरी, वसंतान्योक्ति वाटे पुष्करिणी, विहीर अथवा छोटी तळीही बरी उपजाति स्वेच्छेने जल ये कुणासहि पितांजेथून दोन्ही करी १७८ अहो ! वर्णनं करतांनी तो कानांना जरी गोड़ पत्राणि जीर्णानि फलं विनष्टं लागला तरी समुद्रमहिमा दूरच ठेवा ! फारण त्या समुद्राच्या छाया गता पक्षिकुलैः प्रयातम् ।। प्रत्यक्ष तीरावर माणूस, अगदी तहानेनेच लौकर मरून जाते. यसन्त ! जानीहि तवाशयाऽसौ म्हणून वाटते, की, असल्या तुमच्या त्या समुद्रापेक्षा, पुष्करिणी, विहीर किंवा लहानसे तले ही सुद्धा फार बरी, ज्या ठिकाणी समुन्नति नैव जहाति वृक्षः ॥ १७७ ।। आपल्या दोन्ही हातांनी, कोणासहि यथेर्छ पाणी पिता येते. (नुसत्या संग्रहशील श्रीमंतांपेक्षा, यथाशक्ति, अल्पवल्स, उपजाति फूल नाही फुलाची पाकळी, देणारे गरीब बिचारे किती तरी सुकून, पाने, फल नए झाले छायाहि गेली, खगही उडाले। भायो तुझीच आशा धरुनी वसंत! नितरां नीचोऽस्मीति त्वं खेदं कूप मा कदाऽपि कृपाः। 'मोठेपणा' वृक्ष न सोडितात ॥ १७७॥ अत्यन्तसरसहृदयो यतः परेषां गुणप्रहीताऽसि ॥१७९॥ किंवा संततिलकेत 'मी नीच पार' म्हणुनी कृपा ! कष्टुं नकोस; हृदय तुझें पाने, सुकून फलही ज़रि नष्ट झाले अत्यंत सरस असुनी गुण घेसी तूं सदैव दुसऱ्यांचे १७९ छाया नुरे, खगहि सर्व जरी उडाले। गद्यार्थ-(नीच-(विहिरीकडे) खोल; (अन्यत्र ) हलका. आशा तुझीच धरुनी निज उच्च वृत्ति धारे घसत ! वैध वृक्ष न सोडिताती ॥१७॥ सरस= (विहिरीकडे) जलपूर्ण; (अन्यत्र) रसिक; हृदय- (विहिरीकडे ) अंतर्भाग; (इतरत्र) मन, हृदय; गुण=(विहिरी- गद्यार्प- पानें सुकून गेली, फुल नष्ट झाले, सायटी उरली पड़े) दोरी, पाणी काढण्याची; ( अन्यत्र सद्गुणः ) हे पूर्ण नाही, पक्षी उडून गेले, तरी, हे वसंता ! तुझ्या आशेवर 'मी फार नीच' या विचाराने उगाचे कटी होऊ नका. हा शृक्ष आपली (भशरयः उंच वृत्ति सोडीत नाही. ज्याच्या कारण वा हर्दय अत्यंत सरस असून, परक्याच गुगाहण वून धरतात--कठीण काळांत मुर्दातो केबंदा मार्ग्यशाली !) | गाग्रहण फेरण्याइतकी ऋजुता असेल, तर असा नीच मनुष्यांचे बरे.) आर्या A ·-- ११० संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ शार्दूलविक्रीडित गार्दूलविक्रीडित किं जातोऽसि चतुष्पथे। धनतर छनोऽसि किं छायया ! छलश्वेत्फलितोऽसि कि फलभरैराढ्योऽसि कि संनतः ।। मूलं स्थूलमतीवबन्धनहढ शाखाः शतं मांसला वासो दुर्गमहीधरे तरुपते ! कुत्रास्ति भीतिस्तव ।। हे सवृक्ष । सहस्व सम्प्रति सखे शाखाशिखाकर्षण - एकः फिन्तु मनागयं जनयति स्वान्ते ममाधिज्वर क्षोभोत्पाटनभञ्जनानि जनतः स्वैरेव दुश्चेष्टिते. ॥ १८६॥ ज्वालालीवलयीभवनकरुणो दासानलो धस्मरः ॥ १८८ ।। शार्दूलविक्रीडित शार्दूलविक्रीडित चौमागौ रुजलास कां? परिसिकां तूदाट छाया मति? देशी त्यांतुनि कां फळे ? फलभेरे तू नम्र का सालती] वृक्षा! जाड नि घट्ट मूळ तुजला, शाखा किती पुष्ट या; पापाचे फळ आपुल्याच तरु ! हे सोशी, रीजे जन-राहाया गिरि उंचा-फारण तुला कांहींच नाहीं भया॥ चाळे-कोपुनि तोडिती तर फले, फांद्या तुझ्या आणी मन्मनि भीति अल्प परिरे-दावानल क्रूर हा ओढुन । १८६॥ | ज्वालांच्या वलयांत रान अवधैं जो खात आला पहा ।। १८८॥ गद्यार्थ---आधी, तू या चव्हाट्यावर उगवलासच का' बरें उगवलास तर उगवलास, पण, एवढी घनदाट छाया का गद्यार्थ~-हे वृक्षा ' तुझ मूळ चागले जाड व जमिनीत प. धारण करतोस ? बरें; एकवेळ तेहि चालले असते; पण, | जसडलेले आहे तुझ्या पाद्या धष्टपुष्ट असून सख्येनेंहि पुष्कळ त्यातच तू फलसपन्न कशाला झालास १ बरें एवढ्यावरच भागावें | आहेत, तुझी वसति उच दुर्गम पर्वतावर आहे असे सर्व तर तेहि नाही. तू फलमार घेऊन नम्रपणे इतका खाली का | पाहिले, म्हणजे वाटते की तुला भय पशाचे १ परतु माझ्या वाकलास १ हे वृक्षा ! या तुझ्या साऱ्या पापाचे फल म्हणजे | मनामध्ये एकच गोष्ट, योडी भयव्यग्रता उत्पन्न करीत आहे; आला गेला, आता तुझ्या फाद्यारूपी झिंज्या, धरून, ओरबाडून, | ती ही,-तो पहा क्रूर वणवा आपल्या ज्वालाच्या वेटोळ्यात फळे तोडीत, शाखा मोडीत राहणार, हे सर्व आता सोशीत | घेऊन सारें रान खात खात येत आहे. (सर्व काही ठीक बैस । ( सर्व त-हेची गुणसपत्ति असून, ती उघड्यावर माइन | आहे असे वाटत असते व मनुष्य निर्भयपणे वागत असतो ठेवायची-तिचे योग्य तें सरक्षण करावयाचे नाही, - मग ती त्याच वेळी त्याच्या बेसावधपणाचा फायदा संकटें घेतील चोरावारी जाण्याशिवाय दुसरे काय होणार १ अरचित गुण | असा सभव असतो. तेव्हा सावधानपण सदा सर्वकाळ ठेवणे हे प्राणघातक वैरी कसे ठरतात याविषयी प्रकरण ३ मधील | आवश्यक असते.) (कै. शि. म. पराजपे याच्या काळातील श्लो. १७ 'मास मृगाणा' हा लोक पहावा ) निवडक निबधात, “ ते झाड अजून आहे ना हो?" या नावाचा एक लघुनिबध (भाग १० पान ५०) आहे, त्यातील व या श्लोकातील कल्पनासाम्य पहाणे अतिशय अनुष्टु उद्बोधक होणारे आहे.) छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे। फलान्यपि परार्याय वृक्षाः सत्पुरुषा इव ॥ १८७॥ अनुष्टुम् अनुष्टुभ् पत्रपुष्पफलच्छायामूलवल्कलदारुभिः । छाया अन्यांस देती जे उन्हातचि स्वतां जरी। धन्या महीरुहा येभ्यो निराशा यान्ति नार्थिन ॥१८९॥ फळे देती दुज्यांसाठी, वृक्ष सत्पुरुषापरी ॥ १८७॥ भार्या गद्यार्थ-जे स्वता उन्हात तापत उभे राहून, छाया मात्र दुसऱ्याना देतात; आणि (प्रसूतिवेदना स्वता मोगन ) फर्केहि फल, पुष्प, पर्ण, छाया, वल्कल लांकृड, मूळ जे देती। दुसन्यानाच देतात, असे, वृक्ष, हे खरोखर सर्व प्रकारें | तरुवर ते धन्य जगी निराश कधि याचकां न सत्पुरुपासारखेच होत. जे करिती ।। १८९॥

·(प्रकरण ४७ ३) तह (पिटप, वृक्ष ) वैद्य अन्योक्ति- ४४१ गधार्थ-पाने, फुले, फळे, सावली, मूळ, वल्कलें, लाकूड गद्यार्थ- कोणी झाटाची ताजी पाल्वी तोडून घेतो, कुणी यापैकी, कोणत्या ना कोणत्या तरी प्रकारे, माणसाला उपकारक फुलें, कुणी फळे खुडून घेतो. परतु भयकर अशा उन्हाळ्यात होणारे तरुवर, खरे धन्य होत; कारण, त्याच्याजवळ आलेले (झाड बिचारे करपून जात असता) याच्या मुळाशी पाणी कोणीहि याचक, निराश होऊन परत जात नाहीत. घालणारें मात्र कोणी नाही। (उपकार घेणारे सर्व, परतु कृतज्ञतेने उपकारकर्त्याची परतफेड करणारे कोणी नाही)... आर्या हिमसमयो वनवाहिर्जवनः पवनस्तडिल्लताविभवः । मनुष्टुभ् सर्व सहसे यावत्तावद्रुम ! कुरु सदा परोपकृतिम् ।। १९०॥ अहो एषा घर जन्म सर्वप्राण्युपजीवनम् । भार्या धन्या महील्हा येभ्यो निराशा यान्ति नार्थिनः ॥ १९३ ॥ वणवे आणि हिवाळे, द्रुतगति वारे, विजाहि, ज्या पड़ती। मनुष्टुम् सहन करूं शकसी तूं तोवर कर हे तरो! परोपकृति ॥ धन्य ते ! जे स्वयें होती सर्वांचें उपजीयन । गद्यार्थ--- थडीचा गारठा, वणव्याची आग, सोसाट्याने धन्य वृक्ष! कधी देई निराशा याचकांस न ॥ १९३ ।। वाहणारे वारे, लसलाणाऱ्या विजा, हे सर्व सहन करण्याची, गद्यार्थ-- त्याचा जन्म धन्य की जे सर्वांची उपजीविका तुझ्यात जोपर्यंत शक्ति आहे, तोपर्यंत, हे तरो! तू नित्य परोपकार करीत रहा. चालवतात; तद्वत्च धन्य ते वृक्ष, की ज्याच्यापाशी येणारे भार्या याचा कधी विन्मुस परत जात नाहीत. अध्यन्यध्वनि तरव पथि पथि पथिकैरुपास्यते छाया। वैद्यान्योक्ति विरल. स कोऽपि विटपो यमध्वगो गृहगत स्मरति।१९१ अनुष्टुभ् अर्या वैद्यराज ! नमस्तुभ्य यमराजसहोदर। मार्गामार्गी तर, ज्यां छायेस्तव सेवितात पांथस्थ । यमस्तु हरति प्राणा-वैध प्राणान्धनानि च ॥१९॥ विरलचि परि तो तर, ज्या घरी जाउनीहि नित्य भार्या स्मरतात ॥ १९॥ गद्यार्थ-मागीमार्गातून झाडे असतात व रस्त्या यमराजसदोदर पाथस्थ कुणातरी वृक्षाच्या सावलीला बसतानालाय. वैद्यराज ! च्या तुम्हां नमस्कृति ही। असा वृक्ष असतो, की, ते पांथस्थ घरी पाँचत्यविर सुद्धा ज्याची प्राणचि हरितो यम, परि, आठवण काढीत असतात. (साधे स्नेही पुष्पळ. पण प्रेमाची हरिता प्राणास तुम्ही धनही ॥ १९४ ॥ ओढ लावणारे कचित्. गद्यार्थ-हे यमराजचे रखे बधु वैधराज! तुम्हाला उपजाति नमस्कार असो. (यमाच्यापेक्षा आपण वरचटच!) कारण यम पेवळ प्राण हरण परतो, पण तुम्ही प्राण आणि धन कधिनन पल्लवमाददाति कथिाप्रसूनानि फलानि कश्चित् ।। दोन्ही हरण करता ! पर करालेऽस्य निदाघकाले मुले न दाता सलिलस्य भनुष्टुभू कश्चित् ॥ १९२ ॥ वैधराज ! नमस्तुभ्य क्षपिताशेपमानव ! उपजाति त्वयि रिन्यस्तभारोऽयं कृतान्तः मुखमेधते ॥ १९५॥ तोडी कुणी पल्लच ते नवीन मार्या पुले फळ नेइ पुणी सुडून । भयाण याच्या परि उष्णकाळी मानवजात्युच्छेदक विधराम ! च्या तुम्हां नमस्कार। धुणी मुळाशी न जलास घाली ।। १९२॥ राहे मुपांत यम हा तुम्हायरी टाकुनीरसकार्यभर १९५ २१ गस्त्यातून पण एखादा ...

·म्हणतो, " ४४२ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ गद्यार्थ- अहो अखिलमानवजात्युच्छेदक वैद्यराज ! तुम्हास भनुष्ठ हा नमस्कार घ्या! तुम्हावर आपल्या कार्याचा (सर्व प्राण्याचा जाणणे तत्त्व रोगाचे वेदनास निगरनी। संहार करण्याचा) भार टाकून यम अगदी सुपात आहे.... हंच वैद्यत्व वैद्याचे आयुष्याचा न तो धनी ॥ १९८ ॥ मनुष्टुभ् गद्यार्थ- रोगाचे अचूक ज्ञान करून घेणे, रुग्णाच्या वेदना चिता प्रज्वलिना दृष्ट्वा वैद्यो विस्मयमागत । दूर करणे, हं वैद्याचे वैयत्व होय वैद्य (शाला म्हणून ) काही 'नाह गतो, न मे भ्राता,कस्येद हस्तलाघनम् १" ॥१९६॥ | योगाच्या आयुष्याचा स्वामी नमतो. भार्या जळती चिता ययोनी आश्चरे वैद्य हा स्तिमित झाला ! शकरान्योक्ति मी, ममयंधु न गेलों, मग कोणी दाविली स्वहस्तकला? शालविक्रीडित गद्यार्थ- चिता पेरलेली पाहून वैद्य आश्चर्यचकित झाला. विभ्राणे त्वयि भस्म क समभवन्मन्दादरश्चन्दने ? (कारण हा रुग्ण याच्याकडे औषधास आला नव्हता.) तो क क्षौम कलयाचकार न कृती, कृत्तिं वसाने त्वयि । या ठिकाणी मी गलों नहनों, व (मी त्याच्या धत्तरस्पृहयालुता स्वयि गते तज्याज क केतकी' मृत्यूची तयारी केली नव्हती, म्हणून अर्थात्,) माशा भाऊ | सातव्याज्जहिहि त्वमीश्वर गुणाल्लोकोऽस्ति तग्राहक ॥ यमहि गेला नाही, मग या रुग्णाला ठार करण्याचे हे हस्त कौशल्य कोणाचे? (आम्हा दोघाशिवाय माणसाला मृत्यु शार्दूलविक्रीडित देणारे दुसरे कोणी नाहीं.) भस्मा चर्चिसि तूं, त्यजी तरि कुणी का चदनीं भादर? उपजाति चर्मा पांघरसी, न कोण तरिही वस्त्रे धरी सुदर। नटोऽपि दद्याद् गणकोऽपिदधा- तूते धत्तुर आवडे तरि कुणी दे केतकी टाकुन ? नि संगे गुण शकरा! त्यजिसि जे घेतील ते ते जन ।। सिप्रार्थित पाशुपतोऽपि दद्यात्।। वैद्य कथ दास्यति याचमानो गद्यार्थ-तू आपल्या अगावर भस्माचा लेप देतोस, यो मर्तुकामादपि हर्तुकाम। ॥ १९७॥ म्हणून काय, चदनलेपाविषयी कोणाचा आदर कमी झाला आहेतु हत्या में कातड नेसून बसतोस, म्हणून सुदर रेशमी आर्या वस्त्रेपफतेशीत ना ही ? तुला धोत याचे फूल आवडू लागले, नट, गणक, पाशुपतही विनवुनि धन एकवेळ देईल । म्हणून काय कुणी केवडा टावून दिला आहे १ सर्व संगातून मरु बघत्या हरु बधनो (मरत्यासहि लुटतो जो) स्वतत्र होण्यास्तव हे शकरा तू जे जे गुण, (चागल्या वस्तु) बिनवुनि तो वैद्य केवि देईल ? ॥ १९७ ।। | टाकीत जाशील त्या त्या वस्तूचे लोक ग्राहक आहेत. गद्यार्थ-नाहि एकवेळ देईल, कुड्या ज्योतिषीहि / (सपूर्ण नि संग होणे हे ध्येय ठीक आहे पण त्याचे व्यवहारात देईल, कफल्लक शिवभक्त हि विनति केल्यास काचित् देईल आचरण अशक्यच होत. कित्येक आश्रमातील वैराग्यशील पणाचे वर्तनाचे नियम जितने अधिक कडक तितका त्याचा (हे ति ही दातृत्वशून्य समजले जात असावे ) पण मरू बघ मग अधिक-तिनका अप्रामाणिकपणा अधिक ,दोग अधिक णारालाहि हरू वरणारा (मृत्युशय्येवरील रुग्णासहि टू पाह शाळावर गुरूनें वहिष्कार पुकारावा आणि शिष्यानी मुलें येर णारा) वैद्य विनवूनसुद्धा कमचा देतो! विलायतेत शिकायला पाठवायी , गुरुने पदयात्रा करावी आणि शिष्यांनी घरातल्या मोगरीन नवनव्या मॉडेल्सची भर घालावी. मनुष्टुभ् आश्रमान सपत्नीक राहणा या विवाहितानी सुद्धा ब्रह्मचर्य व्याघेस्तत्वपज्ञान वेदनायाश्च निग्रह । पाळावें भसा नियम करावा की लौकरच आभमान पाळणे एतद्वैस्य वैधत्व न घेद्य प्रभुरायुष ॥१९८॥ हलू लागल्याचे प्रकार जगाने पाहिलेच आहेत.) , ·४४३ ! (प्रकरण ४७ ) शख, शुक (पोपट) अन्योक्ति- शखान्योक्ति आज हा नीच माणूस मला पकडून आपल्या मुखाने चुवीत आहे, ही परिस्थिति कोठे?" अशा आपल्या दुःस्थितीच्या मायो विचारानींच, जणू काय, हा शस वारवार अतिकरुण रस्त कीटगृह कुटिलोऽन्त कठिन क्षाराम्बुसम्भवः शून्या । आहे. शख श्रीपतिनिफ्टे केन गुणेन स्थिति लेभे १॥ २०० ॥ दुतविलवित वसततिलका जलनिधौ जनन धरल वपुर्मुररिपोरपि पाणितले स्थिति । जो भात पोकळ निचक्र, किड्यास वास इति समस्तगुणान्वित शख] भो कुटिलता हृदये न क्षारांवु-जात नि कठीणचि देह ज्यास ।। निवारिता!॥२०२॥ कोण्या गुण परि कळे न च शखही तो विष्णूसमीप पद उच्चचि मेळवीतो ? ॥२०॥ द्रुतविलयित गद्यार्थ- जो स्वता रिड्याचे घर, आतून वन व पोकळ, जनन अधित, शुभ्र तनू वरी ज्याचा जम तान्या समुद्रात, आणि, प्याचा देह अतिशय सतत चासहि विष्णुचिया करीं ॥ कठिण, असा शव कोणत्या गुणाच्या बळावर, श्रीविष्णूच्या अनि शख! तुला सगळे गुण जवळ स्थान मिळवून बसला ते काही कळत नाही (सपस्वी हरिसि का हदिचे कुटिलत्व न १ ॥२०२॥ अपान माणस, मोठया पदावर क्या चढतात, ह्या गृढाचा उक्ल गद्यार्थ-(कुरिलता = शराच्या आत मळसूत्रासारखी- होत नाही. शकराच्या डोक्यावर चढलेल धोत याच पूल | रचना असते ती, दुसरा अर्थ वकवृत्ति.) समुद्र हे तुझ जम (श्लोक ९४ पहा), देवमदिरावर चढलेला ताम्रक्श (श्लोक | स्थान, देह शुभ निर्मल आणि वसति श्रीविष्णूच्या हातात । २२), सुवर्णपजरातला कावळा (श्लोक ३५), डोंगराच्या शिखरावर | असे सारे गुण तुझ्यामध्ये असता, हे शसा! तुइया भातरी भारूढ झालेली धूळ (श्लोक ९७), या सर्वांत हाच सूर आहे.) कुटिलता तू कशी काढून टाकीत नाहीस १ (पण असा प्रश्न विचारण हेच शसपणाचे लक्षण आहे शसाला एवढे पळत शिखरिणी असते तर त्याला शख कोणी म्हटले असते १) क वाम्भोधौ जन्ग क च वपुरिद कुन्दधरल शुकान्योक्ति क चावासस्थान कृतमहह विष्णो करतलम् ।। कनीचानामास्ये परिणतिरिय घुम्बनविधा- भार्या रिती गय शङ्ख करणरण रोदिति मुह ॥ २०१॥ शुक्र! हर टन्नव्यसन नैव गुण सन्तु सट्टाभास । शिखरिणी समज नि येनामरण शरण ते पश्चरे बास ॥२०३ ॥ 'समुद्री जन्मे मी तनु मज मिळे कुंदधरल भार्या यसायाही लामे सुविमल हरीचे कतल ॥ पटनी ध्यास तुझा हा गुण न पा! सर्व सद्णामास अशा मातें चुंबी एकडुनि मुसी नीच जन तो" म्हणोनी, का, याटे, अतिकरण हा दाप रडतो २०१ जो आमरण तुला रे घडवी या पजरामधे घास ॥२०॥ गधार्थ-हे पोपटा! शिपवरेले शब्द ग्रहण करून, गधार्थ-(कोण्या वैरागी मिपायाने शरन वाजवला त्यात | म्हणून दापविण्याचा, हा जो ध्यास, तुझ्या अर्गा आहे, तो, करुण सर मारन कवि त्यावर उत्पेक्षा परतो-)"मी महान् वास्तविक गुण नमन, गुणाचा नुसता आमाम आदे-पारण विशाल अशा समुद्रात जमाला आया, कुदलासारखा स्वछ यामुळे तुला आमरण या जिन्यांत राहणे पाळी भाले आहे। निर्मल भसा देह मला लाभला, आणि रहायला जागा मिळाली | (अगचे गुणच पमे मारफ उरतात याची अनेक उदाहरणे भीविष्णूच्या पवित्र परामप्ये ! ही परिस्थिति कोटें । माणि, श्लोक १८६ पहा.) ... ते पाठ

·४४४
सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २
शिखरिणी
उपजाति
अमुष्मिन्नुद्याने विहगखल एप प्रतिपलं
सुभाषितस्याध्ययनानुरक्तं शुकं वराकाः प्रहसन्ति काकाः।
पिलोल कालोल क्षणति खलु यारस्कटुतरम् ।। तमेर संसत्सु गिरं फिरन्तं दृष्ट्वा भवन्ति त्रपयानतास्या २०६
सखे तावत्कीर! ढ्य हृदि वाच च सरला
न मौनेन न्यूनो भवति गुणमाजा गुणगण ॥२०॥
उपजाति
शिखरिणी
सुभाषिताभ्यासक पोपटाते
इथे या उद्यानी श्रवणकटु जो फाकचि करी
जे हांसती काक, वधूनिया, ते॥
मुखें काकाकाका क्षणभर शुका तोपरि धरी-॥
सभेत त्या पाहुनि बोलतांना
लाजून साली करतात माना । २०६॥
मनों तूं वांधोनी सुदृढ, तव तें मंजु वचन
घटेना मोनाने कधि गुणिजनांचा गुणगण ॥२०४॥
गद्यार्थ- गोडीन सुभाषित शिकत असलेल्या पोपटाला पाहून
जे बापुडे कावळे त्याला हसत असतात, तेच, पुढे पोपटाला
गद्यार्थ~या उमानात इथे हा दुष्टपक्षी डोंचकावळा, सारसा | समत, ती सुभाषिते पाठ म्हणून दाखविताना पाहून, लजेर्ने
का का करून कर्णकटु जोवर ओरडत आहे तोवर हे पोपटा ! तुझीं | माना साली घालतात.
ती मजुळ (आणि विदग्ध) यवनें तू आपल्या हृदयातच कोंडून
जखडून ठेव. मोनाने काही गुणी माणसाचा गुणसमुदाय कमी
शेषान्योक्ति
होत नाही. (श्लोक ५१ मध्ये फोपिलावरहि अशीच मौन
धारणाची पाळी आलेली दिसेल.)
मायाँ
शार्दूलविक्रीरित
युक्तोऽसि भुवनमारे मा वक्रां वितनु कन्धरा शेष!
वासः काञ्चनपञ्जरे नृपकराम्भोजैस्तनूमार्जन
त्वय्येकस्मिन् कष्टिनि सुखितानि भवन्ति भुवनानि ।। २०७
भक्ष्य स्वादुरसालदाडिमफल पेय सुधाभ पय ॥
भार्या
पाठः संसदि रामनाम सतत धीरस्य कीरस्य मे धरण्या नियुक्त भुक्नें, शेषा! तूं हालवू नको मान ।
हा हा हन्त तथाऽपि जन्मनिटपिकोड मनो धारति ॥२०५॥ एक तुझ्या कष्टांवर भुवने वसली सदा सुखावून २०७
शार्दूलविक्रीडित
गद्यार्थ-- हे शेषा। भुवनें उचलून धरण्यासाठी तुझी
नेमणूक आहे. तेव्हा तू थोडा सुद्धा खादा (मान) याकडा
राहे कांचनपंजरी, नृय करें सुस्नान घाली मला
करू नको' एक त् कष्टत आहेस त्यामुळे सर्व भुवनें सुखी आहेत.
डाळिथे मधु खावया, अमृतसे हे दुग्धही प्यायला ।।
(एकाच्या आधारावर चालेल्या सस्थेत, दिया एकन कुटुबात,
घोके मी शुक रामनाम जरि हे लोकांत रात्रंदिन
| काला क्षणाभराची सुद्धा विश्वाति घेतां येत नाहीं | जरा मान
जन्मे मी जिथत्यासदातरुकडे हे धाव घेई मन ॥२०५॥ | हलविली की सगळे गडगडलेच!)
गद्यार्थ-(पजरबद्ध पोपट म्हणतो) मी सोन्याच्या पिंज
अनुष्टुभ
न्यात रहात आहे, राजा स्वता आपल्या कोमल हातानी मला
स्नान घालतो (किंवा साफसूफ करतो) गोड रसरशीत डार्कि बह्म. फणिनः सन्ति मेकभक्षणतत्परा'।
मला सायला मिळताहेत; अमृतासारसे दूध प्यायला मिळन एक एव हि शेषोऽयं धरणीधरणक्षम ||२०७॥
आहे. सभेत सतत मी धीरगमीरपणे रामनामाचा जप करीत
मार्या
असतो (हे सर्व सरें) परंतु मी ज्या ठिकाणी जन्मलों
त्या झाडाच्या कुशीत (दोलीत) आऊन पडण्याची मनाला रघाती घेडुक ऐसे होती कित्येक सर्प भूमिपरी।
पार ओढ लागली आहे. (अत्यत श्रीमत पारतत्र्याल मुद्रा,
पृथ्वी उचलू शकतो ऐसा हा एकमात्र शेप
भत्यत दरिद्री स्वातन्याची सर येत नाही.)
परी॥२०७॥

·(प्रकरण ४७ ३) समुद्र (अन्धि पयोधि, जलधि ) अन्योक्ति- ४४५ गधार्थ-वेडूक खाणारे सर्प पुष्पळ आहेत. परतु पृथ्वी 1 ( उदार, दाते म्हणून कीर्ति असलेल्याच्याकडे याचकानें जावें, उचलून धरण्याचे सामर्थ्य असलेला शेष हा एकमेव सर्प | तर काही पुरस्कार न मिळता, त्याच्या आश्रित दुष्टाच्या हातून आहे. जिवत सुटल्यास, भाग्य समजावे यास उद्देशून. श्लोक १२९ व १३७ यात असाच अर्थ आहे.) समुद्रान्योक्ति उपजाति शालविक्रीडित तृषा धराया शमयत्यशेषा य.सोऽम्बुदो गर्जति गर्जतूच्चैः। एतस्मादमृतं सुरैः शतमखेनोच्चै या सद्गुण यस्त्वेष कस्यापि न हन्ति तृष्णा स किं वृथा गर्जति | प्णेनाद्भुतविभ्रमैकवसतिर्लक्ष्मी समासादिता ॥ निरपोऽब्धि. ॥ २०८ ॥ इत्यादिप्रचुरा. पुरातनकथाः सर्वेभ्य एवं श्रुता उपनाति अस्माभिर्न तु दृष्टमन जलधौं मिष्ट पयोऽपि कचित् । । तृष्णा जगाची हरिती समग्न से गर्जना मेघ करोत उग्र शार्दलविक्रीडित हरी तृषा अब्धि न जो कुणाची निर्लज्ज तो गर्जत कां वृथाची ? | देवां सांपडली सुधा शतमुखा उच्चै श्रवा सद्गुणी गधार्थ-या पृथ्वीची तहान जो पूर्णपणे शमवितो तो मेघ वार्ता अद्भुत या जुन्या परिसल्या सर्वोमुखी, या इथे विष्णूला अतिगूढविभ्रमकरी लक्ष्मी मिळे यांतुनी ।। मोठी गर्जना करतो तर परो । (एवढी कामगिरी केली त्याने आम्हां अधिमधे परी न दिसले पाणीहि गोडे कुठे। प्रौदी मिरवणे एफवेळ टीक आहे. ) पण जो हा समुद्र कोणाचीहि तृष्णा हरीत नाही, तो निर्लज्ज, को उगाचच गद्यार्थ-(अमृतमथन प्रसगी) 'या समुद्रापासून देवाना गर्जना करीत आहे ? (काही हि सत्कार्य न करता, केलेली प्रौदी ] अमूत मिळालें, इद्राला मोठा गुणी उच्चै श्रवा हा भश्व मिळाला; शोभत नाही उलट निद्य वाटते.) अत्यत अद्भुत चमत्कार दासवगारी लक्ष्मी, ही यातूनच वसततिलका विष्णूला मिळाली" असल्या चित्रविचित्र पुराणकथा आम्ही सर्वांच्याच तोंडून ऐक्त आलों, पण, या ये समुद्रकिनाऱ्यावर, स्वस्त्यस्तु विद्रुमरनाय नमो मणिभ्य आम्ही येऊन तपास करतों, वर, त्या मोठमोट्या गोष्टी राहू द्या;या कल्याणिनी भवतु मौक्तिकशुक्तिमाला ।। समुद्रात नुसतें गो. पाणीसुद्धा आम्हाला कोठ आढळले नाही. प्राप्त मया सफलमेव फल पयोधे। (मोठ्याची दतकथातून, काव्यातून वर्णिलेली कीर्ति ऐकावी, व यद्दारुणैर्जलचरैर्न विदारितोऽस्मि ॥२०९॥ मग प्रत्यक्ष त्याचे दर्शन व अनुभव घडावा, व त्याने सपूर्ण भ्रमनिरास व्हावा, असे प्रकार पुष्कळ वेळा घडतात. ताजमहाला- संखतिकका विषयी फाव्यातून इतकी अतिशयोक्ति कवींनी केली आहे की ती पॉवळी, मणिहि, शुक्ति तयांत मोती, ती वाचून य मग ताजमहाल प्रत्यक्ष पाहून निराश, निरस्त- सारी असोत लखलाभ तुझी तुला ती ॥ भ्रम झालेले लोक भनेक आहेत.) ना फाडिल मज तुझ्या अतिघोर नके हे अन्धिायांत फल सर्व मला मिळालें ॥२०९।। शारीरविक्रीडित गद्यार्थ-(समुद्रातली जलगा संपत्ति मिळवावयास गेलेल, पीयूपेण सुरा श्रिया मुररिपुर्मर्यादया मेदिनी पण तीन लाभतो नकाच्या तडाख्यातून पसारसा सुटून आलेला शक कपरहा शशाङ्करलया श्रीशङ्करस्तोरितः म्हणतो-) हे समुद्रा! पोवळ्याचे ते बन, ती रलें, मैनामादिनगा निजोदरगता सस्थानत स्थापिता- त्या शिंपा आणि ते मोती हे सर्व तुझे तुलान लसलाम असो. (तुझ्या पोटातल्या) भयर जावरानी, मला फाडून टाकलें नाही, स्वच्चूलीकरणे घटोव-मुनिः केनापि नो 'एवढ्यानेच मला (तुझ्यापासून) काय मिळावयायें, ते मिळून गेले. वारितः ॥ २११॥ ...

·४४६ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश खंड २ शार्दूलविक्रीडित वसंततिलका श्री, विष्णूस: सुधाहि देउन सुरां; पृथ्वीस सीमेमुळे चोहीकडून जल घेत नदीमुखांचं इंद्रा कल्पतरू; शिवा शशिफला देऊन त्वां तोपिलें। दुष्टाधिने मिळविलें तरि काय साचें ? ॥ मैनाकादि गिरींस आश्रय दिला पोटांत तूं घालुनी खारे करून, वडवाग्निंत होमुनीया तूतें आचमितां अगस्ति, उदधे ! त्या चारिले ना कुणी! पाताळिं कुक्षितचि ठेवुनि नेइ घाया ॥२१३ ॥ गद्यार्थ-हे सागरा! विष्णूला लक्ष्मी देऊन, देवाना अमृत गद्यार्थ-चोहोबाजूनी नाच्या मुखातले पाणी घेऊन, या देऊन, पृथ्वीला समुद्रवलयाची मर्यादा देऊन, इद्राला कल्प- दुष्ट समुद्राने (नदी ही स्त्री; त्याच्या 'ताडचे पाणी पळ- धृक्ष देऊन आणि शकराला चद्रकोर देऊन त् सतुष्ट फेरेंस; | विणे हा दुष्टपणा अशी कोटि !) शेवटी मिळविले तरी काय ? तसेच मैनाकादि पर्वताना आपल्या पोटात आश्रय देऊन निर्भय | तर आधीं गोड होते त्याला खारे करून टाकलें; नतर त्याची केलेंस, पण बाबारे ! अगस्ति मुनीने एका आचमनात तुला | वडवानलात आहुति दिली, आणि शेवटीं पाताळाइतक्या खोल, प्राशन केले त्यावेळी त्याचा हात धरायला कोणीसुद्धा घोवून | अशा, आपल्या कुशीत (कोणाला मिळू नये अशा रीतीनें) आले नाहीं । (कोण येणार १ उपकार घेतात, ते कृतजतेने ठेवून दिले; (व अशा रीतीने वाया मान घालविले.) ... परतफेड करण्यासाठी नव्हेच! "गरज सरो-आणि वैद्य मरो" हीच जगाची रीत आहे.) भार्या यद्यपि बद्ध शैलर्यद्यपि गिरिमथनमुपितसर्वस्वः । पृथ्वी तदपि परभीतभूधररक्षाया दीक्षितो जलधि ॥२१४॥ इतः स्वपिति केशनः कुलमितस्तदीयद्विपा- भार्या मितश्च शरणार्थिन शिखरिणा गणा शेरते॥ जरि सीमित शैलांनी, इतोऽपि वडवानल सह समस्तसर्तकै- गिरिमथने हरुनि सर्व जरि नेलें। रहो विततमूर्जित भरसह च सिन्धोपु ॥२१२ ।। तरि परभीत गिरींचे पृथ्वी रक्षण हे व्रत न अधिनें त्यजिलें ॥२१४ निजे इथचि विष्णु, शत्रुगणही तयाचा इथे गद्यार्थ-समुद्राला, तो अमर्याद पसरला असता, आव- गिरी शरण येति तेहि निजले पहा हे इथें ।। रून धरला, मर्यादा घातली, बाधून ठेवला तो डोगरानी; घुसळून इथेच वडवाग्नि अन् प्रलयमेघ सारे पहा काढून, त्यातली सर्व रत्ने देवदानवाना चोरून नेण्यास साह्म अहा किति विशाल भारसह अधिचा देह हा।।२१२॥ | केलें तेंहि मदर नावाच्या एका (रवीचे स्वरूप घेतलेल्या) गद्यार्थ–इथे विष्णु (आपल्या शेपशयनावर) झापलेला | डोंगरानेच ! ( तेव्हा या क्टु अनुभवावरून, सरे म्हणजे आहे-वर येथे दुसरीकडे त्याच्या शत्रूचा गण पडलेला आहे. समुद्राने डागराचें कायमचे वैरच धरावयास हवे होते.) परतु इद्राच्या वनाला भिऊन आश्रयाला आलेल्या डोंगराचे टोळक (महोदार माणसे शत्रूलाहि आश्रय देतात त्यास अनुसरून) हि इथेच निजलेलें आहे; इथेच एकीकडे वडवाग्मिहि आहे | (इद्राच्या वज्रास भ्यालेल्या ) मैनाकादि डोंगराचें सरक्षण करण्याचे समुद्राचे व्रत चालून आहे! आणि त्याच्याच समवेत प्रल्यमेघहि इथेच आहेत, अहाहा! क्तिी अपाट, विशाल व फेवढा भार सहन करणारा समुद्राचा आर्या देह हा। किं खलु रत्नैरेतै । किं पुनरभायितेन वपुषा ते ! धसततिलका सलिलमपि यन्न तारस्मर्णव वदन प्रयाति तृपिता- आदाय वारि परित सरिता मुखेभ्यः नाम् ।। २१५॥ कि तारदर्जितमनेन दुरर्णवेन॥ आर्या क्षारीकृत च वडवादहने दुत च रत्ने ही तव, तनु घा धननीलहि असुनि काय कामाची? पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशितं च ॥ २१३ ॥ जोवरि हे उदघे! तव जल हे हरिते कृपा न तृपितांची ·४४७ (प्रकरण ४७ ३) समीरण, (वायु-वादळ) सर्प, सरोवर (तडाग) अन्योक्ति गद्यार्थ- हे समुद्रा! जर तुझे हे पाणी तृपिताच्या तोंडांत शार्दूलविक्रीडित जात नाही, तर, तुझ्या या रत्नाचा, किवा मेघश्याम अशा | रत्ने थोर शिरी , गुहेत वसती ; त्यागे त्वचाही झरे देहाचा काय उपयोग ? (गोरा गोमटा आणि कपाळ करटा!) | खाणे वायु अयललभ्य , असली ही वृत्ति एकीकडे ! मनुष्टुभ् | जाणे वक ; जिभाहि दोन, विप त्या तोंडांत दृष्टी पडे- अधः करोषि रत्नानि मूर्ना धारयसे तृणम् । | तेथे मंगलनाश सर्प चदरे हे सर्व कोणीकडे ? ॥२१८॥ दोपस्तष पाथोधे! रत्नं रत्नं तृणं तृणम् ।। २१६॥ गद्यार्थ- डोक्यावर महान रत्ने धारण फरणे (हैं या अनुष्टुभ् ठिकाणी श्रीमती (वैभवाचे) लक्षण न समजता गुणग्राहफतेचे खाली तूं ठेविसी रले शिरी घेतोस तूं तणे! लक्षण समजले पाहिजे कारण यातील वाकीचे वर्णन मुनित्रताचे तुझाच दोष हा अन्धे ! रत्न रल; तणे तृणे ॥२१६॥ आहे.) गुहेत राहणे, त्याग एवढा मोठा, की, अगावरची त्वचा गद्यार्थ- रत्नाना तू साली (नीच) स्थान देतोस व (कात ) सुद्धा ( वारवार ) टाकणे ; अमयलाने, सहजी गवताला तू डोक्यावर धारण करतोस, हा, हे सागरा! तुझाच मिळणारा वायु, हाव मथुन चरितार्थ करणे, - ही (एकदर दोप आहे ! रत्ने ती रत्ने, तृणे ती तृणें !( सागर हा पृथ्वीवरील साधु, मुनि, तापस याना शोभणारी ) तुझी दिनचर्या एकीकडे सर्व वस्तूत मोठा ! पण म्हणून काय त्याने या श्लोकातल्या- आणि अन्यन वाकड्या चालीने चालणें, दोन जिभा असणे, सारसा पात्रापानविवेकाचा अभाव दाखविल्यास, जग त्याला ताटात विषाचा साठा ठेवणे, आणि ज्याच्यावर दृष्टि पडेल ना- ठेविल्याशिवाय राहणार आहे) त्याचे अमगलच ओढवायचे असे डोळे...हे सारे कोणीकडे ? स! याची संगति कशी लावावयाची साग! (एवीकडून (वायु-वादळ) समीरणान्योक्ति तापस महात्मे दिसणान्याच्या पोटात अनेकदा सपाचे गुण दुतविलम्बित एक्वटलेले दिसतात अशी उदाहरणे असनातच.) अहह ! चण्डसमीरण! दारुणं किमिदमाचरितं चरित त्वया यदिह चातकचञ्चुपुटोदरे पतति वारि तदेव निनारितम् (तडाग) सरोपरान्योक्ति द्रुतविलयित घसततिलका अहह ! निर्दय चण्डसमीरणा! करिशि घोर फशी कृति दारुणा ॥ आपेदिरेऽम्बरपथ परित. पतङ्गा पडति चातकचचुत जी जले। भृङ्गा रसालमुकुलानि समाश्रयन्ति । हरनि त्यांसचि, तूं न पडू दिले ॥ २१७ ॥ सड्कोचमञ्चति सरस्त्वयि दीनदीनो गद्यार्थ- हे प्रचंड वादळा, तू हे वेवढे निर्दय काम करून मीनो नुहन्त कतमा गतिमभ्युपैतु १ ॥ २१९ ।। ठेवलेंस, की, चातकाच्या चिमुफ्ल्या चोचीच्या पुडार ( पसततिरका पाय अल्पस्वल्प) पाणी पडत होत ते (तू आपल्या सोसाट्याने दुसरीकडे वाहवून नेऊन) पडू दिले नाहीस (स्वताला उपयोग आकाशमागिखग भोवर्तिचे उडाले नसला तरी दुसऱ्याला ते मिळू न देणारे गहाणींतले कुत्रेच हे.) सारे रसालमुकुलांप्रति भंग गेले ।। तूं आटतां परि सरोवर हीन दीन सर्पान्योक्ति जाती दयाजनक काय दशेस मीन ? ॥२१९ ॥ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ-भांपतालच्या पक्ष्यानी भाराशाचा मार्ग घस्न मौली सन्मणयो, गृहं गिरिगुहा, त्यागः फिलात्मयचो ते भुगे भान्याच्या मोहोराच्या आश्रयाला निघून नियत्नोपनतैश्च पृत्तिरनिल रेकन चर्येशी ॥ गेले; परंतु हे सरोवरा! (तू भारत जाऊन )तुझ्या विस्ताराचा अन्यनाजुपर्मता, द्विरसना, वो रिष, वीक्षण संकोच साला, म्हणजे, गरीब विचान्या मत्स्याची गय कार समगलसूचकं, कथय भोभोगिन् ! सखे किन्विदम् ॥ होणार ? त्याची स्थिति किती दयानक होगार! ।

·११८
संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २
शिखरिणी
तलावाचे जीवन धन्य! सागराच्या जिण्याला धिकार! (स्वतः
इयत्यां सम्पत्तारपि च सलिलानां त्वमधुना
संपूर्ण रिक्त होईपर्यंत देव राहावयाचें, पण, आपल्या पश्चात्
न तृष्णामार्तानां हरसि यदि कासार! सहसा।।
सुद्धा, याचकाचे काय होईल याच्या चितेने जिवनपणीं क्षय लावून
निदाघे चण्डांशी फिरति परितोऽगारनिफरं
घ्यायचा, याहून मोठे दातृत्व कोणते?)
कृशीभूतः केपामहह परिहर्तासि खल ताम् ! २२०
सारसान्योक्ति
शार्दूलविक्रीडित
शिखरिणी
असोनी आतां ही विपुल जलसंपत्ति तुजसी
आर्येत पुनः स्फुरच्छफरिकासारोर्मिमिरिभि-
तडागा! आतभेची जर झाणं तृपा तूंन हरिसी
भूयोऽपि प्रविज़म्भमाणनलिनं पश्येम तोयाशयम् ॥
जधीं ग्रीष्मी सूर्य प्रखर पसरी आग भवती
इत्याशाशततन्तुबहृदयो नक्तं दिन दीनधीः
सुकोनी जातां तूं हरिशिल कुणाची तधि किती ? | शुष्यत्यातपशोपितस्य सरसरेस्ती जरत्सारसः ॥ २२२ ।।
गद्यार्थ--(एका तलावाला बधारा फार उच असल्याने
शार्दूलविक्रीडित
दोरी लावून थोडे थोडे पाणी काढावे लागे; इतर तलावासारखें | "लाटा डोलति,मत्स्य खेळति,भरो ऐशा जळाने तळे!
माठावर जाऊन हातांनी पिण्याजोगे नव्हते त्याला उद्देशून-)| पोत्यांत पुन्हां फुलोत-बघण्या हे दृश्य केन्हां मिळे?"
हे तडागा! आज आता तुझ्यापाशी एवढी मोठी जलसपत्ति सूर्याने सुकल्या तळ्याजवळ, या आशा धरोनी मनी
असून सुद्धा, त् जर, तहानेने व्याकुल झालेल्याची तृष्णा त्वरित राहे सारस वृद्ध दीन युरणी लागून रात्रंदिनीं ॥ २२२
शात करीत नाहीस, तर उन्हाळ्यात सूर्य जेव्हां प्रसर
गद्यार्थ-
किरणाचे अगार चोहोकडे फेकीत असेल आणि तू जेव्हा आहेत, ज्याच्यात पुन्हा कमले फुलून आली आहेत असले
ज्याच्यात लाटा हालत आहेत, मासे खेळत
पुष्कळ रोडावलेला असशील, तेव्हा कोणाची तहान शमविणार? | तळे केव्हां पाहायला मिळेल" अशा आशेच्या शेकडों
(भरपूर वैभव असता मुक्तहस्ताने दान न देता, हात आखडून | ततूनी गुरफटलेल्या हृदयाने, म्हातारा दीन सारस, उन्हाने
भरणाऱ्या दात्यास उद्देशून.)
... सुकलेल्या सरोवराच्या काटाशी रात्रदिवस झुरत आहे ! (त्याला
दिसायला हवे असलेले दृश्य मोटे रम्य सर्वजनानदजनक
शार्दूलविक्रीडित
असले तरी मोठ्या लोककल्याणाच्या मगल विचारानी, तो
"याते मय्यचिरान्निदाघमिहिरज्यालाशतैः शुष्कता थोडाच प्रेरित झाला आहे ? त्याला, त्यातले त्याचे साद्य
गन्ता के प्रति पान्यसन्ततिरसौ सन्तापमालाकुला"॥ तेवटें हवे आहे !)
एव यस्य निरन्तराधिपटलैर्नित्य वपुः क्षीयते
सिंहान्योक्ति
धन्य जीवनमस्य मार्गसरसो धिग्वारिधीना जनु ॥२२१
शिखरिणी
शार्दूलविक्रीडित
दिगयन्ते श्रूयन्ते मदमलिनगण्डा करदिनः
"जातां मी सुकुनी निदाघरविच्या ज्वालांमुळे सत्वरी करिण्यः कारण्यास्पदमसमशीला: खलु मृगाः।।
जाती पांथ उन्हांत होरपळतां कोणाकडे हे तरी? "||
इदानी लोकेऽस्मिन्ननुपमशिखाना पुनरय
चिंता ही मानि लागुनी क्षय जया देहा सदा लागला
तो मार्गस्थ तडाग धन्य जगती! धिक्कार त्या अन्धिला
नखाना पाण्डित्य प्रस्टयतु कस्मिन् मृगपतिः॥
शिखरिणी
गयार्थ (पावसाळ्यानतर प्रत्येक तलाव सकोचून का
जातो यावर उप्रेक्षा-) 'उन्हाळ्यातल्या सूर्याच्या शेकडों दिगन्ती ऐकू ये ध्वनि गज मदोन्मत्त करिती
ज्वालानी लैकरच मी सुकून गेल्यावर, अरेरे बिचारे वाटसरू दया तन्नारींची! समयल पशू नान्य दिसती ॥
उन्हाने होरपळून कोणाकडे जातील?" या नित्य चितेने जगी आतां कोणा, असुनि अतितीक्ष्णाग्रहि नखें
ज्याच्या देहाला सतत आय लागला आहे, अशा मार्गस्य करावे सिंहाने प्रकट नखपांडित्यचि निकें ? ॥ २२३ ॥

·000 (प्रकरण ४७ ३) सिंह (हरि, मृगपति, हरिपति) अन्योक्ति-- गद्यार्थ- (ही च पुढच्या २-३ सिंहान्योक्ति या जगन्नाथ गण्डस्थ) मौक्तिकाचा सच पडलेला आहे, अशा त्या दाराशी, पडिताच्या आहेत. त्याला स्वतःच्या कवित्वाचा (बन्याच सिंह परलोकी गेल्यावर हर हर! आज कोल्ही कुत्री भुक्त अशी राकारण) फार गर्व होता. प्रयक्ष कवित्व व काव्य । आहेत। (सर्वसाधारणपणे महापराक्रमी पुरुषाच्या पश्चात् या विषयाच्या श्लोकानहि त्याने इतर कवींना तुच्छ ठरविणारे क्षुद्रानीहि मिरवावें, या घटनेस तर हा श्लोक लागू आहेच. पुप्पाळच लोक अगदी स्पष्टोसीने पेलेले आहेत. त्यापकी पण "माशा स्वितपणी मोठे मोठे कविगज (मी या) कविसिंहा- ७-८ श्लोक प्रकरण २ मध्ये दिलेले आहेत. आता इतर पुढे नुसते उभे सुद्धा राहू शकले नाहीत. पण मी मेल्यावर कवीना तुच्छ ठरविण्याचे काम, स्वत ल सिंह व इतराना हत्ती ) वाटेल तो भिकार कविब्रुव सुद्धा कवि म्हणून मिरवू लागेल" वगैरे ठरवून तो अन्योक्तीने करीत आहे, हे सूत्र ध्यानी | याची हळहळ उगनाथाने व्यक्त केल्याची शक्यता दिसते.) ठेवूनन, या अन्योक्ति वाचल्यास त्याचे योग्य रसग्रहण य मर्मज्ञान होईल.) (मला घाबरून पळालेल्या ) मदोन्मत हत्तीचे चीत्कार आता दिगन्तात ऐकू येत आहेत. ( इतके शिखरिणी ते दूर पळाले; माझ्या समोर उभे राहून सामना करण्याची स्थिति नो रे दध्या क्षणमपि मदान्धेक्षण सखे । गोष्टच कशाला ?) त्याच्या बायका हत्तिणी, ( अद्याप इकडे गजश्रेणीनाय । लमिह जटिलाया वनभुनि ॥ तिकडे आहेत, पण स्त्री जात म्हणून ) त्याच्याविषयी केवळ दया दाराविणेच इष्ट. ( स्त्रीवर शस्त्र कसें उगारणार ? ) बरे, असौ कुम्भिभ्रान्त्या ग्वरनखरविद्राषितमहा- इतर पशूविषयी विचार केला, तर, माझ्याशी समरल कोणीच | गिरिमायग्रामः स्वपिति गिरिग हरिपतिः ॥ २२५ नाही. (तुल्यबल प्रतिस्पर्ध्याशिवाय इतराशी युद्ध हे भ्याडाचे शिखरिणी काम.) तेव्हा आता, अत्या तीक्ष्ण अशा या नसाचे पाडित्य, या जगात सिंहाने कोणापुढे (कोणाच्या देहायर ) प्रकर मदाच्या धुदीने भमुनि गजराजा' क्षणहि या- करावें ? ( जिंायला कुणी राहिलं नाही म्हणून हळहळणाऱ्या | नको राई येथें अतिगहन रानांत सखया!॥ अपेक्झाडरच्या धर्तीवरच जगनायाची ही हळहळ आहे. नखांनी फोडी जो, गज समजुनी, प्रस्तर महा जगन्नाथाला 'पडित कवि' म्हणत; तेव्हा या श्लोकारल्या (किंगा, गजचि समजोनी सडक हा!) "नखाचें पाडित्य' या शब्दाला विशेष अर्थ उत्पन्न होतो. ००० गुहेमध्ये ऐसा प्रवल निजला सह बघ हा ॥ २२५॥ गद्यार्थ--(अधुक प्रकाशात किंवा अर्धवट झोपत काळा शिखरिणी सडक पाहून (रगसादृश्याने) तो हत्ती आहेसे वाटून सिंहाने न यन स्थेमान दधुरतिभयभ्रान्तनथना त्यावर हल्ला चढवून, आपल्या तीक्ष्ण नसानी, त्याचा सुद्धा गलहानोदेकभ्रमदलिगदम्बा करटिन.॥ चक्काचूर करुन टापला, ही पार्श्वभूमि.) हे गनराजा! मदाच्या लुठन्मुक्ताहारे भवति परलोक गतवतो धुदीनें नेत्र अध झाल्यामुळे, या धनदाट अरण्यात, क्षणभर सुद्धा उभा राहू नकोस प्रचड पाळ्या सहकाला (रगसादृश्याने हरेश्य द्वारे शिन शिन शिवाना कलमाल ॥ २२४ चुन) हत्तीच ममजून आपल्या तीक्ष्ण नखानी फोड़न शिखरिणी टावणारा ( असा महाप्रपल) सिंह, या येथे गुहेत निजलेरा आहे. (जगन्नाथाने इतर कविगनाना त्याच्या य जगन्नाथकनि- मदोद्रेका प्याया फिरति अलि, ऐसे गज जिथे सिंहाच्या परस्पर सामथ्यांची या अन्योतीने जाणीव करून भ्रमोनी भीतीने नयन, नच राह धजति ते॥ दिलेली आहे परंतु गल्या साठ वर्षातल्या प्रत्येक सुन मराठी हरीच्या त्या द्वारी -जिथ अमित मोती विग्नुरले वाचकाला हा श्लोक मुग्वोद्गत झाग होता... लोकमान्यांनी अरेरे तो जातांतिथभुकति कोल्हे नि कुतरे ॥ २२४ ॥ आपल्या 'परी' पनायर हा श्लोक घातला, त्यात कसरी-सिंह गद्यार्थ-ज्याच्या वाहत्या मदारण साण्यासाठी, त्या भोवती । या विषयी ही अन्योति इकाच अर्थ नव्हता! हिंदुस्थानच्या भुगे फिरताहेत, असे मदमत्त हत्तीसुद्धा, अतिभयाने डोळे । प्रमेल सिंह कल्पून तिच्या मुन सामर्थ्याची खुद्द विद्या व भ्रन्न जऊन, ज्या सिंहाच्या (गुहे.या) गरानी, नुसते उभे | मदान्ध गररूपी इमजी साम्राज्यसत्तेग, जणीय मान देऊन राह धडले नाहीत, व जेथे (सिंहाने मारलेल्या हत्तींच्या | मनेला धीर देत, राज्यक्यांना पावरतून सोडयाचा, लोक- २२ .

·४५० संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ x मान्याचा उद्देश स्पष्ट आहे,-हे इजरूपी मदान्ध गजराजा! शिखरिणी या भयकर भरण्यात (खडप्राय हिंदु देशात) क्षणभर मुद्धा पिव स्तन्यं पोत ! त्वमिह मददन्तानलधिया राहू नको. (साठ वर्षांच्यापूर्वीची चले जाव Quit India | दृगन्तानाधत्से किमिति हरिदन्तेषु परुषान् ।। ही घोषणा!) तू तर रत्तामासाचा प्राणी; पण हत्तीच समजून प्रत्यक्ष प्रवड फाळ्या सडकाचाहि (तुझ्याहून अधिक दूर त्रयाणा लोकानामपि हृदयतापं परिहर--- फठोर पाषाणहृदयी असे काळे मुसलमानादि आक्रमक त्याचाहि) नय धीरं धीर ध्वनति नवनीलो जलधर ॥२२७॥ ज्याने आपल्या तीक्ष्ण नखानी चकाचूर करून टाका, असा शिखरणी महापराक्रपी हिंदुजनारूपी सिंह, येथे गुहेत निग्ला आहे. जनतेला तिच्या सुप्त सामर्थ्याची आता आणोय नाही, पण सुखें पी दुग्धातें, हरिशिशु! महा निष्ठुर अशी एकदा का ती जागृत झाली, व तिच्या इतिहासप्रसिद्ध सामर्थ्याची दिगन्ती ते हत्ती समजुनिच कां दृष्टि करिशी १ ॥ प्रतीति घडली, की, हे परकी राज्यक्यानों! तुम्हाला पळता जले, त्रैलोक्याच्या हृदयपरितापास हरितो भुई थोडी होईल. स्वातंन्यवीर सावरकररानी आपल्या गोमानक असा तो हा येथें नवजलद गभीर घुमतो ॥ २२७॥ काव्यात याच ऐतिहासिक सामर्थ्याचे उद्गान केले आहे गद्यार्थ- हे सिहाच्या छांच्या! सुसाने आईचे स्तनपान कर दिगतात ते मदोन्मत्त हत्ती समजून का उगाच उग्र दृष्टीने तिकडे "जो जो मार्ग, आला आसुर शक्तींच्या की भरावरी। | डोळे ताणून पहात आहेस ? (रंग सादृश्याने व ध्वनिसाम्याने भारतीय यशाश्व नाचला, त्याच्या त्याच्या उरावरी॥ त् फसलास.)अरे! तो हत्ती नव्हे; तर तिन्ही लोकाचा,आपल्या x x जलदृष्टीने, हृदयदाह शमविणारा, श्याम वर्णाचा, नवजलधर मेघ, पठाण, मोंगल, तुर्क, इराणी, दाढी तितुकी सामोरी। आपल्या धीर गभीर वाणीनें घुमत आहे ! (मोठ्याचे सर्वच पुर्तुगिज यलंदाज फिरंगी टोपी तितुकी पाठिवरी । मोठे त्याचे भ्रम, त्याचे वेड सुद्धामा । उदीर मारणान्या क्षुद्राची परि तितुक्यांही सहित मराठा वीर दुहेरी झुंज करी पराक्रमस्थाने ही नव्हत. अगदी बालसिंहालासुद्धा मत हत्ती हाच एक्या हस्ते उपटित दाढी, टोपी उडवी दुज्या करीं" खेळायला लागतो!) याशिवाय प्रथम खडातील प्रकरण ३०० वर्षांनतर जगन्नाथाचा हा श्लोक लोकमान्याना| १४ मध्ये श्लोक ५ 'क्षुत्क्षामोऽपि जरा', तसेच प्रकरण १३ उपयोगी पटावा, यावरून अन्योतींचे अमर सामर्थ्य दिसन / मधील श्लोक १ 'को वीरस्य ', श्लोक ४ विनाप्यर्थीरः , येतें श्लोक ११ 'सिंहः शिशुरपि', श्लोक ८ स्वल्प स्नायुवसा हेहि सिंहान्योतिच आहेत. अनुष्टुम् शार्दूलविक्रीडित नाभिषेको न सस्कारः सिंहस्य क्रियते वने एण कीडति मूषकश्च खनति द्वीपी च गर्वायते विक्रमाणितसत्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ २२६॥ कोष्टा क्रन्दति वल्गते च शशको वेगादुरुर्धारति ।। नि.शक करिपोतकस्तरुलतामुन्मोदते लीलया अनुष्टुभ् ह हो सिंह ! पिना त्वयाऽद्य विपिने कीदग् दशा वर्तते ॥ सिंहा पनी न संस्कार अभिषेक न लाभतो। स्वयले श्रेष्ठ जो होई स्वयेचि मृगराज तो ॥२२६॥ शार्दूलविक्रीडित (मानवामध्ये, राजा होण्यास, नाना सत्कार | उंडारे मृग; भूमि उदिर खणी; चित्ता मदें डोलतो व अमिषेकादि विधि, आवश्यक असतात; पण) सिंहाला कोल्हा ओरडतो, ससा बडबडे, वेग र धांवतो।। रानामध्ये कोठले सस्कार आणि कोटला अभिषेक १ पण लीलेने करिपोतही तरुलता निशंक उन्मूलती स्वपराक्रमानें जो श्रेष्ठत्व मिळवितो, तो आपोआपच मृगगन | झाली हाय ! धनांत काय फुदशा सिंहा! तुइया मागुती होतो. (आणि मोठे सस्कारपूर्वक अभिषिक्त असे घोड्यावर गद्यार्थ-(सिंहाच्या नुमत्या वासाने वा दूरागत गर्जनेनें ज्याची बसलेले रडतराय काय योडे आहेत ? तेथे पाहिजे जातीचे!) पळापळ सुरू व्हायची ते--) हरिण (आनदाने उडाल्न) पळत भाहेत, उदार (स्वस्थपणे) भूमि उकरीत आहे; निचा गर्वात . गद्या- ·(प्रकरण १७ ३) सिंह ( हरि, मृगपति ) अन्योक्ति- : ... - डुलत आहे; कोल्हा ओरडत आहे, ससा बडबडत आहे, हत्तीला जिंकण्यासाठी जगन्नाथ कविसिंहाचें बालवयाचेंच काय रुरू नामक हरिण वेगात इकडे तिकडे धावत आहे ; कसलीहि | पण गर्भस्थ काव्य सुद्धा उसळ्या मारीत आहे अशी गर्वोक्ति !) धास्ती न वाटता हत्तींची पिल्ल खुशाल तरलता उपटीत आहेत! हाय हाय रे सिंहा! तू नसल्याने आज वनात काय ही कुदशा। (ज्याची भीति, दनदना असावयाचा ते गेले आणि क्षुद्राचे अनुष्टुम् माबल्य माजलें।) सूकर-- आर्या " दश व्याना जिताः पूर्व सप्त सिंहाखयो गजाः। पश्यन्तु देवता. सर्ग अब युद्धं त्वया मम ॥२३१॥ जठरज्वलनचलताऽप्यपगतशङ्क समागताऽपि पुर । करिणामरिणा हरिणा हरिणाली हन्यता नु कथम् ? ।। सिंह- गच्छ सूफर! भद्र ते ! भूहि “सिंहो जितो मया" । आयी पण्डिता एव जानन्ति सिंहसूफरयोर्बलम् " ॥२३१अ जरि हरिणावलि आली चालत निःशकचित्त सामोरी। अनुष्टुम् जळतहि जठराग्नीने; तरि करिरिपु हरि तिला कसा मारी? || २२९ ॥ डुक्कर सिंहास म्हणतो- गद्यार्थ--जठरामीच्या ज्वालानी ( भुकेच्या वेदनानी) "तीन हत्ती, सात सिंह, जिंकिले चाधमी दहा' जळत असलेल्या सिंहाच्या, अगदी समोर नि.शकपणे, हरिणाचा जि तुझें माझें देवांना, हणतों, पहा!' ॥२३॥ कळपचा कळप, आपण होऊन चालत आला, तरी 'हत्तीचा सिंह प्रत्युत्तर करतो- शत्रु' (अशा श्रेष्ठ पदवीचा) हा सिंह त्याला कसा मारील' (मानी "जा सूकरा। भले होवो! सांग "मी सिंह जिंकिला." पुरुप सक्टकाळीसुद्धा, स्वत च्या मोठेपणाला न शोभणारे काम जाणती सुज्ञ हे मान तुझ्या माझ्या बलावला ॥२३॥ करण्याइतक्या, सालच्या पातळीवर, उतरत नाहीत. यान भांचा श्लोक ८ प्रकरण १४ पहा.) गद्यार्थ-- डुकर (बढाई मारीत) सिंहाला म्हणतो, “मी यापूर्वीच दहा वाघ, सात सिंह व तीन हत्ती जिंकले आहेत. मार्या आज आता, सिंहा ' चल तुझ माझ युद्ध होऊदे-देवाना म्हणाचे, धीरध्वनिभिरल ते नीरद । मे मात्रमासिको गर्भ । बघा तर रारे।" सिह त्यास प्रत्युत्तर करतो- "हे सूकरा! जा तुझे कल्याण होवो। (खुशाल जगाला ओरडून) साग, पी उन्मदवारणबुध्दया मध्ये जठर समुच्छलति ॥ २३० ॥ मी सिंहास जिंकले " तुझ बल क्तिी व माझे किती ते सुज्ञाना भार्या माहीत आहे ।" (नीच जन केव्हा पेव्हा थोराना मुद्दामच (सिंही म्हणे-) खिजवून, चिडमून, डिवचून, या आमच्याशी सामना "घना! तू गर्जु नको! गर्भ एक महिन्याचा। फरायला" असे आव्हान देत असतात. उद्देश असा, की, ध्वनि भासुनि हत्तीचा, उदरी उसळ्याच त्याना आपल्या नीच घसालच्या पातळीवर आणावें परे थोर मारितो साचा ।।२३०॥ असतात, ते या मोहाला बळी न पडता, आपली पातळी उच्चच रासतात) गद्यार्थ-(सिंहीण मेघाला म्हणते,) "अरे बाबा तुझे तें धीर गमीर गर्जित तू बद कर ! माझ्या गर्भात एकच महिन्याचा शार्दूलपिमीडित जीव वाढत आहे, त्याला, तुझा ध्वनि हा उन्मत्त हत्तीची गनाच वाटून (त्याच्यावर हला करण्यासाठी) तो गर्भस्य निद्रामीलितलोचनो मृगपतिर्यारद् गुहां सेरते बाल पोटात उसळ्या मारीत आहे. (श्लोक २२७ मधील अगा तारस्त्रैरममी चरन्तु हरिणाः स्वच्छन्दसन्चारिणः ।। घर पिण्याच्या सिंशिशून्या पुढे या गर्भस्थ शिशूचे पाऊल उन्निद्रस्य विघूतकेसरसटाभारस्य निर्गच्छतो दोन्ही श्लोकात, इतर प्रोद फर्वीच्या काव्यरूपी (मदमत्त) नादे श्रोत्रपथं गते गतधियः सन्वेव दीर्घायुपः॥२३२।। ... पण ·४५२ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश खट २ शार्दूलविक्रीडित गयार्थ-जलाने युक्त अशा गुहेत, जेव्हा सिंह गर्जना निद्रामीलितनेव सिंहचि गुहेमध्ये पडे जोवरी फरतो, तेव्हा, त्याचा जो प्रतिध्वनि, त्याच्या कानी येतो, स्वच्छन्दे हरिणे फिरोत अवघी चोहीकडे तोंवरी।। त्याला जणुं दुसऱ्या सिंहाची गर्जनाच समजून,हा, त्या जेव्हां झाडुनि केश, जागृत, निधे बाहेर तो सत्वर नवागताला मारण्यासाठी बाहेर पाऊल टाकतो. (मानी ऐकू ये धृतिनाशक ध्वनि तदा रक्षो तयां ईश्वर ॥ पुरुपाला आपल्या क्षेनांत दुसन्याचे पाऊल पडलेले कधीं सहन होत नाही-अगदी कल्पनेत सुद्धा नाही. काल्पनिक आक- गद्यार्थ-- झोपेची झापड असल्याने, डोळे मिटून, सिंह | मणाच्या सुद्धा प्रतिकारार्थ तो मिद्ध असतो. प्रत्यक्ष आक्रमण जोवर आपल्या गुहेत पडून आहे, तोवर स्वच्छद फिरणारी | होऊनहि, वाटाघाटींनीच सर्व प्रश्न सोडविण्याची मनीषा धर- हरिणे खुशाल सर्वन वावरोत. पण एकदा का, तो जागा होऊन, | णाऱ्या, आरमकाला निषेधपत्रे पाठवीत बसणाराची जात- आपली मायाळ झटक्न बाहेर पडेल, व (ऐषणाराची बुद्धि, | कुळी निराळी.) धैर्य, नष्ट करणारी आपली ती) गर्जना करील, तेव्हा, ती ऐकून गलितधैर्य, चलितबुद्धि झालेल्या हरिणाना विचान्याना मनुष्टुम् परमेश्वर दीर्घायु करो ! (थोर दिसले नाहीत तोवर क्षुद्राची | मत्तभकुम्भमेदी यः कठोरनखराशिमिः । ऐट!) मृगारिरिति नाम्नैव लघुर्भवति केसरी ॥ २३४ अ अनुष्टुम् जात. स्तन्य न जमाह कण्ठीरव किशोरकः। फोडी तीक्ष्ण नखांनी जो उन्मत्तगजकुंभ तो। चक्षुर्व्यापारयामास कुञ्ज कुञ्जरशालिनि ।। २३३ ॥ 'मृगशनु' अशा नांवें सिंह नीचत्व पावतो ॥२३४ अ अनुष्टुम् गद्यार्थ-जो आपल्या तीक्ष्ण नरसानी मत्त गजाची मस्तकें जन्मतां दूध घेईना शूर सिंहकिशोर तो। फोडितो तो सिंह मृगाचा शत्रु (म्हणजे क्षुद्राचा शत्रु) असे हत्तींचा वास ज्या कुंजी त्याकडे दृष्टि फेकतो ॥२३३॥ म्हणणे हा त्याचा अपमान होय, त्याला हलकेपणा देणे होय. गद्यार्थ-सिंहाचा यच्चा जन्मल्याबरोबर दूध सुद्धा घेईना. ज्या कुजात हत्तीचा वास त्याला लागला त्याकडे दृष्टि फेकीत सुवर्णान्योक्ति राहिला. (श्लोक २२७-२३१ प्रमाणेच उद्दिष्ट.) भुजंगप्रयात न वै ताडनात्तापनाद्वह्निमध्ये उपजाति न वै निक्रयाक्लिश्यमानोऽहमस्मि ।। गर्जन् हरिर साम्भसि शैल्कुले सुवर्णस्य मे मुख्यदुःख तदेकं प्रतिध्वनीनात्मकृतानिशम्य।। यतो मा जना गुञ्जया तोलयन्ति ॥ २३५॥ पद बबन्ध क्रमितु सरोषः भुजगप्रयात प्रतयन्नन्यमृगेन्द्रनादम् ॥ २३४ ॥ मला ठोकुनी तापया विस्तयांत वसंततिलका कुठेही विका! क्लेश होती न त्यांत ॥ महादु.ख हे की सुवर्णास मातें गर्जे गुहेत जलसंनिध सिंह जेन्हां जन क्षुद्र गुंजेसवे तोलती ते ।। २३५ ।। त्याचा प्रतिध्वनि पडे निजकणि तेन्हां ॥ भासून अन्यहरिगर्जित ते तयास गद्यार्य:-- सुवर्ण म्हणतें मला हातोड्याने ठोकतात, त्याच्या वधार्थ निघतो हरि हा सरोय ॥ २३४॥ अमीत घालून तापवितात, निवा, याजारात नेऊन विकतात, ·. , 000 स्वागता स्वागता ( प्रकरण ४७ ३) सूर्य ( ज्योतिष्पति, तरणि, भानु, ) अन्योक्ति-- ४५३ यापैकी कोणत्याहि गोष्टींचे, दुस, वाटत नाही. माझे सर्वोत गद्यार्थ-आकाशासारख्या उच्च पदापासून पतन पावून मोठ दुःस हे आदे, की लोक वजन करताना एक बाजूस गुजा | सूर्य हा अस्ताला जावो, समुद्रात बुडो, प्रभेने अनादर पेला टाकतात व दुसन्या पारड्यात मला टाकतात व अशा रीतीन आहे अशा अवस्थेत वरुणाच्या घराच्या दाराशी जाबो; पण माझी क्षुद्र गुजेबरोबर 'तुलना' करतात. (स्वत च्या शक्तीची, पुनश्च सकाळी, अंधाराचा नाश करून, महीभृत् (डोगर किंवा गुणाची, महत्तेवी परीक्षा जगानें कोणतीहि उच्च कसोटी लावून राजे ) याच्या डोक्यावर पाद ( पाय; फिरण; ) ठेवून, तो केली तरी, त्याचे थोराना दुख वाटत नाही. क्षुद्राच्या पातळी पुन्हा उदय पावणारच! (हे बहुधा, अन्योसीने, असाद्या घर नेऊन त्याच्याबरोबर आपली तुलना केली जावी, हे मान वे | तात्पुरत्या पराजित, तेजोहत राजाच्या आश्वासनपर, उत्तजनपर, सहन करणार नाहीत.) गीत असावें; बहुतेक सर्व वर्णन सूर्य व राजा दोहीकडे लागू पडणारे द्वयर्थी, आहे.) सूर्यान्योकि अनुष्टुम् क्षालयन्तमभितो भुगन्नानि लालयन्तमभितः कमलानि ।। तत्यैराभ्युदयो भूयान्मानार्यस्योदये सति । पालयन्तमथ कोककुलानि ज्योतिषां पतिमहं विकासभाजो जायन्ते गुणिन कमलाऽऽफराः॥२३८॥ महयामि ॥ २३६॥ मनुष्टुम् सूर्योन्नतिच ती श्रेष्ठ-ज्याचा उदय होउनी। जो सभोवति धुतो भुवनांस विकास पावती सारे कमलाकर ते गुणी ॥२३८॥ भोंवती फुलवितो कमलांस ॥ पोपितो सकल चक्रयाकही गद्यार्थ- सूर्याची उन्नति (घर येणे) हीच सरी श्रेष्ठ, की ज्योतिमुख्य सवित्या प्रणती ही ॥ २३६ ॥ ज्याच्या उदयामुळ गुणी (आत रतु असलेले; दुसरा अर्थ सद्गुणी) क्मलाकर (मलाचे समुदाय दुसरा विद्याधनाचे गद्यार्थ-तिन्ही भुवनाना, जो आपल्या किरणरूपी जलान, साठे ) विकास पावतात. (वियेला व गुणीजनाना उत्तेजन य धुऊन काढतो, सर्वत्र सभावार जो फमलाचे लाड करून त्याचा आश्रय देणाऱ्या नृपतीची अन्योतीन स्तुति, उन्नत व्हावे, विकास करतो, चकवाकाच्या कुलाचे पालनपोषण करतो, त्या, | योर पदाला चढावे ते असलेच राजे इतराचा काय उपयोग?) आकाशस्थ दिव्यज्योतीतल्या .प्रमुस अशा, सूर्याला मी नमन करतो. शार्दूलविक्रीडित हरिणी यत्पादाः शिरसा न केन विधृता' पृथ्वीमृता मध्यत- पततु नभसो गच्छत्यस्त निमज्जतु वारिधी स्तस्मिन्भास्वति राहुणा कालिते लोकनयीचक्षुपि ॥ व्रजतु यरुणागारद्वार प्रभामिरनाहतः ॥ सद्यो त्फुरित तमोभिरुदित तागमिरुज्जृम्भित तदपि तरणिर्दला पाद शिरस्सु महीमृता धूहित्थितमा विमन कर किं किं न वैचेष्टितम् । २३९ दलिततिमिरवातः प्रात पुनः सहदेष्यति ॥२३७॥ हरिणी सार्दूलविक्रीस्ति जलधित घुसो, अस्ता जायो पडोनि नभांतुनी ज्याचे पाद शिरीं सदैव धरिले गृथ्वीभृतांच्या गणे वरुणगार्हच्या दारों जायो, प्रभाहि विलोपुनी। तेजोराशि अशा निलोफ्नयना त्या प्रासितां राहुनें । तरिहि रवि तो ठेगोनीया पदां गिरिशेखरी नि तारका चगरनी, ते पाजयेही तले; उगबुनि पुन्हां प्रातःकाळी फरील तमा टुरी ॥ २३७ ॥ घूघूघूर्फ परी–अशा पुचरिता वर्ण स्तिो या फसें। ... 0.4 ये अधार, ·... मन्दाक्रान्ता संस्कृत-मराठी-सुभापित-कोश, खंड २ गद्यार्थ-ज्याचे पाद (किरण; दुसरा अर्थ पाय.) पृथ्वी गद्यार्थ- अत्यत तेजस्वी असा कौस्तुभ मणि, विष्णु, भृतापैकीं; (पर्वतापैकी; दुसरा अर्थ राजापैकीं) सर्वांनीच सदा आपल्या हृदयावर खुशाल धारण करो; परतु, दिवसमणि असा आपल्या डोक्यावर धारण केले, अशा त्या त्रैलोक्याच्या नेना- | जो सूर्य त्याचीच महती मला विशेष वाटते. (कारण असें समान, तेजस्वी सूर्याचा राहूनें ग्रास केल्यावरोवर, काजवे | की)- त्या सूर्याच्या पादाच्या (पायाच्या किंवा किरणाच्या) लुकलुकू लागले, अंधाराने डोके वर काढले, तान्यांनी डौल | ससर्गाने, ज्याच्यात सुगध भरला जातो, ती कमलें, तो विष्णु दाखवायला सुरुवात केली, धुनडे सुद्धा उठून घूत्कार करू | आपल्या (हृदयाच्या रितीतरी वर अशा) मस्तकावर धारण लागली! कुणी कुणी काय काय दुधरित दासविलें तें काय करतो- (सूर्याचे पाय विष्णूच्या डोक्यावर! मग बोला श्रेष्ठ वणू? (कोण्या महापराक्रमी राजाच्या अतानतर क्षुद्रानी | कोण १) उठावणी केली याविषयींचा शोक अन्योक्तीनें वर्णिला आहे. श्लोक २२४ व पुढे श्लोक२४२ दोन्ही याच अर्थाचे.) भनुष्टुभ पातः पूष्णो भवति महते नोपतापाय यस्मात् खद्योतो द्योतते तावद्यावन्नोदयते शशी। काले नास्तं क इह न गता यान्ति यास्यन्ति चान्ये ।। उदिते तु सहस्रांशी न खद्योतो न चन्द्रमा ॥२४०॥ एतावत्तु व्यथयति यदाऽऽ लोकवास्तिमोभि- स्तस्मिन्ने प्रकृतिमहति व्योम्नि लब्धोऽवकाशः ॥२४२॥ अनुष्टुभ मन्दाक्रान्ता चंद्रोदय न जो होई तोपरी काजवा स्फुरे। सूर्योदयापुढे तेज त्या दोघांसहि काय रे? ॥२४०॥ सूर्याचे या पतन न मना दुःख दे फार; कां की-- गेला, जाई, कवण न, न वा अस्त पावेल लोकीं!॥ गद्यार्थ- चद्राचा उदय झाला नाही तावरच काजव्याची पीडा हे दे परि हृदय की दृष्टिवाटांधकार लुकलुक! पण सूर्याचा उदय झाला, की तो काजवाहि नाहीं व व्यापी आतां अहह ! नभ हे-जे निसर्गेचि थोर २४२ तो चद्रहि नाही. (निकृष्ठ कवींची फुशारकी मध्यमाच्या उदयापर्यंत; पण सर्वश्रेष्ठ कवि उदित झाले की त्या दोघानाहि गद्यार्थ i--- या सूर्याचे हे पतन (अस्त होणे) हृदयाला निष्प्रभ करून टाकतात ही अन्योक्ति.) फारसे दु.खदायी वाटत नाही; कारण, (त्याची त्याची) वेळ आली की, इहलोकी असा कोण आहे, की, जो अस्ताला गेला वसंततिलका नाही, जात नाही किवा जाणार नाही ? परतु हृदयाला व्यथा होते, ती, या गोष्टीची, की, जो कधी दृष्टीला सुद्धा दिसत नाही, देनो हरिहतु वक्षसि कौस्तुभ त- (इतका क्षुद्र) अधकार, आता निसर्गतः जें योर अशा विशाल न्मन्ये च काचन पुनघुमणेः प्रतिष्ठा ।। आकाशात, खुशाल पाय पसरून, त्याला व्यापून बसला आहे ! यत्पादसगतिसमर्पितसौरभाणि (श्लोक २२४ व २३९ यातलाच अन्योक्ति प्रकार) धत्ते स एव शिरसा सरसीरुहाणि ।।२४१॥ सोनार-स्वर्णकार हेमकारान्योक्ति वसंततिरका वक्षावरी हरि धरी जरि कौस्तुभास वसंततिलका त्याहून थोर रविच सुतेज खास ॥ हे हेमकार ! परदुःखविचारमूढ ! सौरभ्य ज्यांत भरिती पद त्या रवीचे ते पद्म भूषण बने हरिमस्तकींचें ।। २४१ ॥ कि मा मुह क्षिपसि वारशतानि वही!।। (किंया सौरभ्य ज्यात भरिलो स्थपदें रवी तो सदीप्यते मयि सुवर्णगुणातिरेको पद्मांस त्या निजशिरी हरि तो धरीतो) लाभ. परं तव मुखे खलु भस्मपाता! ॥२४३।।

·00. (प्रकरण ४७ ३) सोनार (स्वर्णकार ) गज, (हत्ती, मातङ्ग ) अन्योक्ति- १५५ वसंततिलका शिखरिणी हे स्वर्णकार न दिसे परदुःख तूते ! निपेवन्तामेते वृषमहिपमेपाश्च हरिणा अग्नीत फेकिसि कसाश तवार माते॥ तेणे सु-वर्ण उजळे मम शुद्ध भारी गृहाणि क्षुद्राणां कतिपयतृणैरेव सुखिनः ।। तोंडामधे तव पडे परि राख सारी ॥२४३।। गजानामास्थानं गदसलिलजम्बालितभुवां तदेवं विन्ध्यादेविपिनमथवा भूपसदनम् ॥ २४५ ।। गद्यार्य- (सुवर्ण म्हणने) हे सोनारा! दुसऱ्याचे दुःसन शिसरिणी फळण्याइतका तूं मूट आहेस! कां मला शंभर शभर वेळा भनीत टाकतोस ? पण (या तुझ्या दुष्ट वृत्तीचे फळ इतकेंच, गृहीं क्षुद्रांच्या त्या वृष महिप, मेंढया,मृग निके की) माझी सुवर्ण-काति मान अधिकाधिक उजळत जात आहे विचारे राहूं था मुउभर तणा खाउन सुखें ॥ आणि तुझ्या तोडात मात्र अधिकाधिक रास पडत आहे. (सोनें परी या हत्तींना, मद गळुनिया कर्दम जिथे वितळवतांना पुंकायच्या फुकणीने हळूच दरवेळी ते शोपून, रुचे राहाया ते नृपसदन वा विन्ध्यवन तें ॥२४५॥ थोडे थोडे सोने सोनार चोरीत असतात, असा योमाटा आहे. त्या शोषणाबरोबर थोडी थोडी रास सोनाराच्या तोंडात येते.) गद्यार्थ--बैल, टोणगे, मेंढे, हरिण इत्यादि क्षुद्र जनावरें, (थोराच्या निदेने त्यांची मात्र अमिपरीक्षा होत जाऊन त्याचे मूठभर गवत चघळीव, तेवढ्याने तृप्त होत, खुशाल क्षुद्राच्या कीर्ति-सुवर्ण अधिकाधिक शुद्धत्वाने झळकू लागते व निंदकाच्या घरातून नादोन ! पण मानधन हत्तींना, मात्र, मद गळून जेथे तोंडात मान रास पडून ते आपोआपच गप्प होतें यास उद्देशन.) / चिसल झालेला आहे, अशा, नृपतीच्या गजशाला, तरी, रिया, विन्यपर्वताची अरण्ये तरी, निवासास योग्य घाटतात. (इत्तर स्थाने नव्हेत. (हत्तीच्या मानी स्वभावाविषयीं (कुन्याच्या हत्ती (गजान्योक्ति) तुलनेने ) स्वभावोक्ति प्रकरण १४ मधील श्लोक ७ सालचालन वसंततिलका हा श्लोक पहावा-जगन्नाथ पडिताचा श्लोक अशाच एटीत लिहिलेला आहे.) केलिं कुरुष्व परिभुक्ष्य सरोरुहाणि गाहस्र शैलतटनिरिणीपयांसि। शार्दूलविक्रीडित भावानुरक्तकारिणीकरलालितान मातङ्ग! मुञ्च मृगराजरणाभिलापम् ॥ २४४।। नीवारप्रसत्राप्रमुष्टिकालयों वर्धितः शैशवे पीतं येन सरोजपत्रपुटके होमायशेष पयः ।। वसंततिलका तं पश्चान्मदमन्यरालिबलयव्याप्तगण्ड गजं खा पंकजांस; कर खेळ मजा! वनांत सानन्दं सभयं च पश्यति मुहुर्दूरे डुवूनि घेइ गिरिनिर्झरिणीजलांत ॥ स्थितस्तापसः ॥२४६ ॥ गोजारंदे तुज करें करिणी जिवाची तूं हौस सोड हरिशी परि झुंजण्याची ॥ २४४॥ शार्दूलविक्रीडित नीवारें भरुनी मुठी, शिशुपणों साऊं जया घातले गधार्य- हे गा! आपला रानात खेळ फर; फमलें ज्यात दुग्धहि यशशिष्ट नलिनीद्रोणांतुनी पाजिलें।। मक्षण कर; डोंगराच्या फड्यावरून कोसळणान्या झऱ्याच्या येता त्या मद, मूंगद जमुनी गंडस्थळा झांकित पाण्यान, जलपीडा कर; तुझ्यावर प्रेम करणारी तुझी जिवलग पाहे तापस त्या दुरूनचि गजा आनंद-भीती- हतीण, तुला आपल्या छोडेने कुरवाळील, तोहि मानद उपमोग! परतु याबारे मृगराजाशी युद्धांत मुंज घेण्याची अमिलापा मान युत ।।२४६॥ धरूं नको! (सुग्ववस्तु, सुसोट्प, आरामप्रिय परिमित पात्र गधार्थ-बाळपणी, प्याला, नीवाराचे कोर मुठी मर. तेच्या माणसांनी आपल्या आवाक्याबाहेर झेप घेण्याचा | मस्न साऊ पानले, व यज्ञाले उरलेले दूध मलवाया भविवेक करू नये भरा पारा!) ... द्रोणांन्न फ्याटा पाउले, (इटका गे गरीन माणसाळल्या होता)

·ee.
४५६
संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २
त्या हत्तीला आता मद फुटल्याने, तो साण्यास उमलेल्या भृगानी । मागून येऊन, यधनात पडतात; पण ती त्या कोणालाच लामत
ज्याचें गडस्थळ पार झाकून गेले आहे-अशा अवस्थेत, त्याचा नाही-पुन्हा दुसऱ्या हत्तींना भुलविण्यासाठी ती रानात नेली
(पितृसमान) तो तापस-दुरूनच त्याकडे मोठ्या आनदाने पण | जाते असा फसलेला एक हत्ती म्हणतो-) माझ्या पित्या
त्याचनरोगर भयाने पाहत आहे. (मूळच्या आडदाड मुलाला | समान असलेला तो विध्यपर्वत, व देवतातुल्य मातेसारखी
वापाने प्रेमाने वाढविले व तो आता अधिकन आडदाड | ती नर्मदामाई, तसेच, माझे प्रिय मित्र तुल्यनल हत्ती, या
पण कर्तृत्वशाली झालेला पाहन, पापाच्या मावना, आनदा- सोना मी सोडून आला हे हस्तिनि! तुझ्या लोभाने, रोज मी देह
बरोबरच भयानहि मिश्रित असतात. जुन्या प्रेमाला स्मरून सुद्धा बाधू दिला; आणि आता तू माझ्यापासून दूर गेलीस; व,
यागला, तर ठीक; पण स्सलनशील यौवनान उन्मत्त उच्छृपल | इकडे तीक्ष्ण अकुशाचे आघात मात्र माझ्या शिरावर होत
झाला तर १) 'रायगडाला जेव्हा जाग येते' चे साम्य. ००० आहेत ! (लश्नोतृष्णा, मदिरातृष्णा, परस्त्रीतृष्णा, कीर्तितृष्णा
इत्यादि कसल्या तरी 'ती' च्या मोहानें कुल्शील, मोठे-
भनुष्टुम्
पणा, मैनी, याचा त्याग करून 'ती' च्या पायी बंधनात पडून
मलोसर्ग गजेन्द्रस्य मूर्ति काफ करोति चेत् ।
मनुष्य अध.पतिन होतो-शेवटी 'ती' तर लाभत नाहींच,
पण अनेक दु.सें व आपत्ति त्याच्या डोक्यावर आढळतात, या
कुलानुरूप तत्तस्य यो गजो गज एव स ॥ २४७ ॥ | सर्वोयें हे रूपक आहे. इग्लडच्या इतिहासात कार्डिनल वूल्से
अनुष्टुभ
या महत्त्वाकाक्षी माणसाने पोप व राजा याना (टोन विरुद्ध
टोकाना ) खूप करण्याच्या नादात-इतो भ्रष्टस्ततो भ्रष्ट. अशी
मलोत्सर्ग गजेन्द्राच्या शिरी काकहि में क्री । स्थिति करून घेतली, तिचे शेक्स्पियरकृत (हेन्री आठया या
कुलधर्मचि तो त्याचा हत्ती हत्तीच तोपरी ॥ २४७॥ नाटकातील) वर्णन ततोतत या श्लोकासारखे आहे.)
गद्यार्थ- गजेन्द्राच्या डोक्यावर कावळा चमून मलोत्सर्ग
अनुष्टुम्
फरतो, ते त्याच्या कुलशीलाला अनुरूप असेच होय- (त्या बन्धनस्थोऽपि मातङ्गः सहस्रभरणक्षमः ।
भृत्याने हत्तीच्या मोठेपणाला काय बाध येणार ) हत्ती तो अपि स्वच्छन्दचारी वा स्वोदरेणापि दुःखित ॥२४९॥
हत्तीच असतो. (थोराचे निन्दक हे स्वताचे कुल्शील मात्र
जगाला व्यक्तत्रीत असतात. थोराच्या कीर्तीला ते धका लाच
भुजंगप्रयात
शकत नाहीत )
असोनीहि हत्ती स्वयें बन्धनस्थ
सहस्रांस पोसावया तो समर्थ ।।
शार्दूलविक्रीडित
जरी श्वान हा नित्य स्वच्छंदचारी
त्यक्तो विन्ध्यगिरि पिता, भगवती माता च रेवोज्झिता
परी स्वोदराचेंच त्या दु ख भारी ॥ २४९ ॥
त्यता स्नेहनिबद्धवन्धुरधियस्तुल्योदया दन्तिनः ।। गद्यार्थ-स्वत वधनाव पडलेला हत्ती, हा अनेकाचे उदर-
त्वल्लोभाननु हस्तिनि ! प्रतिदिन बन्धाय दत्त वपु मरण करण्यास समर्य (त्याच्या सेवाशुश्रूषेसाठी कितीतरी लोकाना
स्त्व दूरीकुरुपे-लठन्ति च शिरःपीठे कठोराङ्कुशा २४८ | काम मिळतें ) असतो पण स्वतंत्र अनिधपणे फिरणारा
कुत्रा, हा आपल्याच पोटाच्या चिंतेने दु सात असतो. लोप-
शार्दूर विक्रोडिन
मान्यासारखे महापुरुष तुरुगात होते तरी त्याच्यामुळे चार
बालों विध्यपित्या ज्यजून, त्यजिली रेवाहि मातेपरी
माणसाचें पोर मरत होते. पण स्वन च्या पोगच्या विवचनत
स्नेहाने दृढवद्ध तुल्यवल ते सोडून आलों करी॥
असलेले शेफडों क्षुद्र प्राणी, पूर्ण स्वातन्यांत बाहेर काय थोडे
लोमाने तर हस्तिनि ! प्रतिदिनी मी देह बांधू दिला | होते!)
जाशी दुर-नि तीक्ष्ण अकुश इथे माझ्या शिरी टोचला
भार्या
गधार्थ (रानटी हत्तींना पकडण्यासाठी मोह पाडणाऱ्या कोपे पयसि लघीयसि तापेन करः प्रसारितो करिणा ।
इत्तिगीची योजना करतात; व ति-या लोभाने हत्ती तिच्या | सोऽपि न पयसा लिप्तो लाघरमात्मा पर नीत ॥२५॥

·(याचना, (प्रकरण ४७ ) हत्ती (गज मतडज, वारणपति) अन्योक्ति-- ४५७ भार्या शार्दूलविक्रीडित कूपांत लव जलास्तव तप्त गजाने पुढे स्वकर केला। जेथें शीत जला पिऊन, विसही खाऊनिया जेथले तो न जलाने भिजला स्वतास हलकटपणाच परि आला होतां ताप, जलांत डवुनि तुवां जेथे श्रमां पारिले । (पदरी) (जडला) |धिक! त्याच्याच जळा गढूळ करितां, उन्मूलतां पद्मिनी गद्यार्थ-उन्हानें तापलेल्या हत्ती, अत्यत थोडे पाणी | मूलांतें खणितां तुला गजवरा! लज्जान वाटे मनी ? २५२ असलेल्या (जवळ जवळ नसलेल्या) विहिरीत, आपली सोंड गद्यार्थ-ज्या तळ्यातले शीतल जल तू प्यालास; जेथले लांबविली. पण ती सोडसुद्धा पाण्याने भिजली नाही ! आणि बिसतन्तु त् भक्षिलेस; उन्हाने तापून जाता, ज्याच्या पाण्यात ती सुद्धा अस्थानी, केल्याने ) हलकेपणा, मात्र यथेष्ट हुवून तू आपला श्रमपरिहार केलास, त्याच सरोवराचें पदरीं आला ! ( सकटात असला म्हणून काय झाले ? माणसाने पाणी तूं आता गढूळ करीत आहेस, तेथल्या मलवेली उपटीत आपला मोठेपणा सोडून, तारतम्य विराख्न, हात पुढे पसरावा, आहेस, कटमुळे सणून टाकीत आहेस, याची हे गजश्रेष्ठा ! हैं अथांत दुःसाला व पदरी लघुता येण्यासच कारणीभूत होते.), तुला काराव संत वाटत नाही ? ( जगातल्या साऱ्या कृतमाना .०० उद्देशून ही अन्योक्ति आहे. एकच प्याल्यातली सिंधु ही यतिले आर्या सरोवर; व व्यसनाधीन सुधाकर हा यातला मत्तगज, कल्पिलें की सुरेस रूपक तयार होते.) यदि मत्तोऽसि मतङ्गाज! फिममीभिरसारसरलतरुदलनैः ! हरिमनुसर खरनखरं व्यपनेष्यति ते स करटकण्डूतिम् २५१ शार्दूलविक्रीडित आर्या कोपं वारि विलोक्य वारणपते! किं चिस्मितेनास्यते ? प्रायो भाजनमस्य संप्रति भवांस्तत्पीयतामादरात् ।। अससि गजामत्त तरी उपटिसि दुर्वल तरूंस कांसरल? जा खरनख सिंहाप्रत, तो तब फरकंडु पूर्ण शमपील ॥ उन्मज्जच्छफरीपुलिन्दललनापीनस्तनास्फालन- (जिरवील) २५१ ) स्फारीभूतमहोमिनिमलजला दूरेऽधुना नर्मदा! ॥२५३ ॥ गद्यार्थ-हे गजा! तू फार माजला आहेस हे सरें, पण, हे दुबळे सरलवृक्ष (देवदार) उपटण्यात काय मोठे भूषण यापीचें जल पाहुनी तुज गजा ! आश्चर्य का वाटले? आहे १ तीक्ष्ण नरने असलेल्या त्या सिंहाकडे एकवार जा की, पी तूं यासच आदरें ! नित तुझ्या दैवास हे लागलें। तो तुझ्या सांडेची कड संपूर्ण जिरवील. (बाहेर भागूनाई पण जेथे कीडति मत्स्य, निर्मलजली, त्या भिल्लकन्या यदा घरच्या म्हातारीचे काळ शूर वीर जगभर सर्वत्र आहेतच. उठल्या सुटल्या लढाईच्या गोष्टी बोलणारे, व शेवटचा शास मरेपर्यंत न्हाती-आणि तरंग उच उटती-ती दूर रे नर्मदा २५३ लहू, पण पाकिस्तान होऊ देणार नाही, असे बडगडणारे शीस, गद्यर्थ---(नर्मदेच्या परिसरातून पकडून आणिलेल्या हत्तीच्या मुसलमानाना भिऊन, कोकरासारखे पळत, हिंदूया आश्रयाला पुढे, विहिरीचे चार दोन बादल्या पाणी प्रथमन पिण्यासाठी आले. व आता हिंदूनाच दमदाटी करून स्वताचे राज्य स्यापू | ठेवण्यात आले, तेव्हा ममेंसेच वाटून हत्ती ते पिईना; त्यावेळी पहात आहेत, हैं, या अन्योक्तीचे उत्तम उदाहरण आहे)... माहूत त्याला म्हणतो-) हे गजरारा! विहिरीचे हे पाणी पाहून तुला आधर्य का बरे वाटले १ (याटणे साहजिक आहे, शार्दूलविक्रीडित परतु-) आता तुझ्या या बंधनावस्यंत हे तुझ्या पाळी लागले पीत पत्र हिमं पयः फललिता यस्मिन्मृणालाकुरा- आहे तरी हेच भाता गोड मानून घेऊन पी. जिच्यामध्ये मासे श्रीडा करीत आहेत व निच्या निर्मल उळात, अनरललना स्नान स्तापातेन निमग्य पर सरसो मध्ये सिमुक्तः श्रमः ।। केल्याने त्याच्या पुष्ट स्तनांमुळे लाटा उठत आहेत, अशी, ती, धिक् तस्यैव जलानि पविलयतः पायोजिनी मयतो तुझी नर्मदा आता दूर राहिली ! (देशभक्त तुरुगांत पडल्यावर मूलान्युत्खनतः फरीन्द्र भवतो लज्जाऽपि नो जायते : २५२ त्यांच्यापर्ट पहिल्या दिवशी जेव्हां तो तेपला वेष, तो कटोरा, शार्दूलविक्रीडित तो 3.

·४५८ सस्कृत-मराठी-सुभापित-कोश, खंड २ ते अन्नपाणी, येते तेव्हा त्याची काय अवस्था होत असेल गद्यार्थ-"याला (मेढ्यामारखी) लोकर नाही; हा दुध त्याचे हे वर्णन आहे.) ...| देत नाहीं; वाहन म्हणून हा उपयोगी नाही! याचे एवढे हैं मोठे पोट रितीहि चारा दाणा घालून थोडेंच भरणार आहे? शिखरिणी याची पाठ म्हणजे डोंगराचे शिरसरच; इतक्या उचावर गोणी चढवावयाच्या म्हणजे केवढे कष्टाचें? याला एक कपर्दिवेला गले पाशस्तीवश्चरणयुगले गाढनिगडो तरी कोण विकत घेणार?" असे म्हणून गावंढळ माणसे दृढः स्कन्धे बन्धः शिरसि सृणिपातः खरतरः ।। हत्तीरा हसत मुलीं! (अरसिनेषु पवित्वनिवेदनम् । याच नरः स्कन्धारूढो बत मरणयोग्येऽपि विषये प्रकरणातील ११६ व्या श्लोकात यगळे जसे हसाला हसले तसाच न जानीमोऽत्यर्थ द्विरद वद कस्मात्तव मदः ॥ २५४ ॥ हा प्रकार ! गावदळाना आपल्या मेंढ्या गाढवे हीच बरी ! हत्ती त्याच्या दृष्टीने कुचकामाचा!) शार्दूलविक्रीडित भार्या आहे. पाश गळ्यांत तीव; जडशा वेड्याहि पायांवरी स्कंघी बंधन घट्टः अकुश उसे तो तीक्ष्ण, माथ्यावरी ॥ करिवर! सञ्चर धीर मा मर्दय मर्मराणि पत्राणि । स्कंधी माहुत; हाय ! दुःस्थिति तुला ही मृत्युयोग्यालरी | अस्मिन् गहरखुहरे धूतसटः केसरी वसति ।। २५६ ॥ सांगे हे गज! थोर हा मद तुला आला कशाचा आर्या तरी १२५४ ॥ गजवर! चाल हळू तूं गद्यार्थ--हे गजा! तुझ्या गळ्यात तीवपाश अडकवलेला पाला तुडवुनि मुळी न नाद करी। आहे, पायात जड वेड्या आहेत, साद्यावरून घट्ट दावें बाधलेले झटकुनि आयाळ इथे आहे, डोक्यावर तीक्ष्ण अकुश भोसकले जात आहेत, साद्यावर राहे मृगपति सुसज्ज गिरिकुहरी ॥२५६ ॥ माहूत वसलेला आहे अशी ही सर्व (अत्यत अपमानास्पद) गद्यार्थ-हे गजवरा! या रानातून तूं हळूहळू मरण बरे वारावयास रावणारी तुझी दुःस्थिति असता, आम्हाला | (वाळलेला) पालापाचोळा तुडविल्यास, त्याचा आवाज होईल, तो कळत नाही, की, हा एवढा मोठा उन्मत्तपणा तू कशाचा | सुद्धा करू नको; कारण, नाहीतर त्यामुळे तुझी चाहूल या गुहेत दाखवीत आहेस? (गुलामगिरीतच भूषण मानणाऱ्या व स्व जवळच आयाळ झटकून (हल्ला करण्यास सिद्ध) असलेल्या जनानाच ऐट दाखविणाराना उद्देशून.) सिंहाला लागेल! शार्दूलविक्रीडित भार्या आपातालगभीरे मज्जति नीरे निदाघसंतप्त.। ऊणां नैप बिभर्ति नैष विषयो दोहस्य वाहस्य वा न स्पृशति पल्वलाम्भ पारशेषोऽपि कुखरः कापि तृप्तिनास्य महोदरस्य बहुभिर्घासैः पलालैरपि । ॥२५७॥ हा कष्टं कथमस्य पृष्ठशिखरे गोणी समारोप्यते ! भार्या को गृह्णाति कपर्दिकैरमुमिति प्राम्यैर्गजो हास्यते ॥२५५।। तत उन्हेंही डुवे पातालासमचि खोल डोहांत। शार्दूलविक्रीडित उरला पंजर तरि गज 'माही लोंकर यास, दूधहि न दे; होणे न हा वाहन कुठेहि डवण्यास लाविना हात ॥२५७ ॥ मोठे पोट, न तृप्ति यास कितिही कोंडा तृणे खाउन । गद्यार्य-उन्हाने तापला वरी हत्ती पाताळाइतक्या सोल पृष्ठों उंचचि याचिया चढविणे फैशी कुणी गोण ती? पाप्यातच हुये ! रोडावून सापळा झाला, तरी, तो कुठल्या घेई कोण कपर्दिकेसहि ?" गजा हे ग्राम्य तरी क्षुद्र एबक्याला स्पशद्धा करणार नाही. (मानी म्हणतात हो हांसती ॥२५५॥ तो असा.) चाल

·४५९
...
(प्रकरण ४७ वें) हत्ती ( कलभ, नाग )अन्योक्ति-
अनुष्टुभ्
गद्यार्थ- डुकरीण ही शभर शभर दुर्दैवी पिल्ले भराभर
अन्तर्विशति मार्जारी शुनी वा राजवेश्मनि ।
विऊन मोकळी होते. पण राजानी सुद्धा ज्याचे लाड करावे,
यहिष्ठस्य गजेन्द्रस्य किमर्थः परिहीयते । ॥२५८॥
अशा पारतेचे बालक हत्तीण ही कधीकाळी प्रसवत असते।
(महत्ता असलेल्या वस्तु अशा दुर्मिळच असावयाच्या. त्या
अनुष्टुभ्
सुकाळाच्या झाल्या, की, कवडीमोल.)
कुनी वा मांजरी दोघी जाती राजगृहान्तरी ।
वसततिलका
बाहेरचि उभा हत्ती त्यास काय कमी परी १॥२५८ ॥
गद्यार्थ- माजरी क्विा कुत्री दोधी थेट राजाच्या गृहात
दानार्थिनो मधुकरा यदि कर्णतालै-
शिरतात आणि हत्ती बाहेरच उभा असतो म्हणून हत्तीचे काही
रीकृता फरिवरेण मदान्धबुद्धया ।।
कमी पडते काय ? ( मोठेपणा, अमुक स्थळी पाचला, एवढ्यान | तस्यै व गण्डयुगमण्डनहानिरेपा
येत नसतो. तो अगभूनच हया )
भृगा पुनर्षिफचपद्मनने चरन्ति ॥२६१ ॥
भार्या
वसततिलका
कलम! तपान्तिकमागतमलिमेन मा क्दाप्यवज्ञासी ।
दानार्थि त्या मधुकरा निजकर्णताले
दूरी मदान्धचि गजे जरि हाकलीलें ॥
अपि दानसुन्दराणा द्विपधुर्याणामय शिरोधार्यः ॥२५९।।
त्याचेच गाल दिसती मग शोभुनी न
आर्या
भुंगा रमे विकचपावनी फिरून ॥ २६१ ॥
धरन अशा कलमा। ये जवळी त्या अलीसि केव्हाही
गद्यार्थ-दानार्थी (मद चारण्यासाठी किंवा दान
होइ शिरोधार्यचि हा दानी सुदर महागजांनाही २५९ / मागण्यामाटी) भुग्याला, मदान्ध हत्तीने आपल्या कानाच्या
पख्यानी झडपून दूर हाकलून लावले, तर, त्यामुळे त्याच्याच
गधार्थ-हे यालगजा ! तुझ्या जवळ आलेल्या या भुग्यावा | गाराची शोभा कमी होते. भुग्याला काय ? तो आपला पुनश्च
तू अपमान करू नको. कारण दानसुदर (दान हत्तीचा मद उमलत्या कमलाच्या वनात रमून जाईल (दानासाठी प्रसिद्ध
किंवा दातृवाने शोभणा या) अशा महाग नादि हा शिरो अमलेल्या दात्यानें उमत्तपणे यानक घालवून लावले तरी
धार्य (दान)(मद) हा डोक्यातून वाहतो त्यामुळे भुगे डोक्या- याचकाना दुसरीकडे दाते भेन्तीलच पण या दानी माणसाचीच
वरन असणार, दुसरा अथ- आदरणीय) आहे आपल्याकडे | कीर्ति कमी होणार!)
आलेला याचक काय दजाचा आहे हे माहीत नसल्याने आप-
घसततिलका
ख्याकडून त्याचा नकळन अपमान होणे शक्य असते म्हणून
सावध!)
गण्डस्थले हि मदभूरिजलौघलुब्ध-
आयो
मत्तभ्रमभ्रमरपाइतलाऽऽहतोऽपि ।।
कोप न गच्छति नितान्तरलोऽपि नाग-
सूते सूबरगृहिणी सुतशतमपि नित्यदुर्भग सर्टिति ।
स्तुल्ये चले हि बलवान्परिकोपमेति ॥ २६२ ।।
फरिणी चिराय मते कमपि महीपाललालित
वसततिलका
क्लभम् ॥२६॥
भार्या
गडस्थळास, मद्लुधचि भृग मत्त
पादें जरी तुडवुनी यह पीडितात!]
सुत शंभरहि फरटेभराभरा पीत जाइ डुफरिणी फोपेतरीन गज तो बलवान् नितांत
राजप्रिय सुत एकचि भाग्ये केहांतरी पिते फरिणी। तुल्यांसि मात्र नित योपति शक्तिमंत ॥२२॥

·४६० सस्कृत-मराठी-सुभापित-कोश, खंड २ गद्यार्थ-मदप्राशनार्थ लुब्ध अशा मत्त भृगानी गडस्थळा गद्यार्थ-(रानात वणवा लागला त्या धावपळीत हत्ती भोवती फिरून, त्यावर पायानी तुडवून जरी हत्तीला फार पीडा | तेवढा सरकला) आणि त्याची प्रिया हत्तीण वणन्यात सांपडून दिली, तरी, हत्ती एवढा यलिष्ठ असून त्याच्यावर रागवत नाही. | जळून गेली त्या आठवणीने कमलततूनी भरलेल्या पाण्यात, शक्मित है, आपल्याशी तुल्यवळ असतील, त्याच्यावरच | त्याचा घास घेण्याची हत्तीरा इच्छा होईना. बिसतत् उधळून कोपतात. किया चिखल तुड्यून (नेहमीप्रमाणे) त्याला आनद होईना दुसरी एक हत्तीण प्रमाद्र होऊन सोंडेने त्याला कुरवाळू लागली पसततिलका तेंहि त्याला सहन होइना. न स्वा फरेणुमपि नापि निजान्किशोरा- नात्मानमेष परिशोचति वारणेन्द्रः॥ पृथ्वी दानाग्निमग्नतनुरत्र ययोपसन्ना- जहीहि गुरुगर्जित विजहि शुण्डया सीकृत न्दानार्थिनो मधुकरानधिरुढभावान् ।। २६३ ॥ परिभ्रम शनैन, किमु गजेन्द्र गर्गयसे॥ यथा न फिल केसरी गिरिदरीषु निद्रा त्यजन् वसततिलका विमर्छयति जृम्भया सुभग तापकीन मन ॥ २६५ ॥ दानार्थि भावरत भृग समीपवर्ती जो शोक त्याप्रति गजास गमे स्वचित्तीं। पृथ्वी दावाग्निने जळतही तितका न घाटे त्यजी विकट गर्जना, न फर तूं करें सीत्कृत पिल्लं, स्वता नि करणीस्तवही तयातें ॥२६३ ।। हळू भ्रम असा बनीं न बनता गजा गर्वित ।- गद्यार्थ- अरण्यात वणव्यात सापडून पोळत असलेल्या जय, त्यजुनि झोंप सिंह गिरिकदरौं जभणा करोनि तुझिया मनास घडवील ना मूर्छना ॥२६५ गरानाला, स्वताच्या लाडक्या पत्नीची, आपल्या बालकाची, किंवा स्वताची सुद्धा जेवढी काळजी वाटत नाही तेवढी, दानार्थी, गद्यार्थ-हे गजेन्द्रा गर्वानें का उगाच उन्मत्त झाला आहेस। भावरत, अशा जवळ आलेल्या भृगाच्या विषयी वाटते. (थोर | (तो सोडून दे.) विक्राळ गर्जना करू नकोस, सोंडेनें सीत्कारहि माणसाचं हे लक्षणच आहे, की, दानार्थी, स्वत वर मविभाव | काढू नकोस, आणि रानातून जाताना असा जपून, (आवाज धरणारे व शरणार्थी, जवळ केलेले, अशाच्या कल्याणाची | होऊ न देता) चाल, की जेणेकरून गिरिषदरी निजलेल्या काळजी, त्याना, स्वत च्या प्रत्यक्ष कुटुबीयापेक्षाच काय, पण | सिंहाची झोपमोड होऊन, तो जामई देऊन, तुझ्या मनाला स्वतापेक्षासुद्धा अधिक वाटते ) दानार्थी, उपसन्न हे शब्द युथीं. भीतीनें मूछिन करणार नाही शिखरिणी शार विफ्रीडित न गृह्णाति प्रास नवकमलकिञ्जल्किनि जले कर्णे चामरचारुकम्बुफलिका पण्ठे मणीना गणा न पझैराह्लाद ब्रजति विसभङ्गाधशफलै ।। सिन्दूरप्रकर शिर परिसरे पार्शन्तिके किंकिणी ॥ ललन्ती प्रेमामपि रिपहते नान्यकरिणी लब्धश्चेन्नृपवाहनेन करिणा बद्धन भूषाविधि- स्मरन्दावैर्धा हृदयदयिता वारणपतिः ।। २६४ ॥ स्तत्किं भ्धरधूलिधूसरतनुर्मान्यो न वन्य करी ॥२६६॥ शिखरिणी शादूल विक्रीडित न घेई घासातें गज कमलरेणूयुत जली कर्णी चामरशुभ्र शंसफलिका, कित्येक कंठी मणि भरे ना आनदें विस उधळुनी, या न चिखली। सिंदूरे शिर सर्व भूपित, असे, मागे पुढे किंकिणी। न साहे गोंजारी प्रणयित जरी अन्य फरिणी राम हे नृपवाहका जरि गजा पध्दासही भूपण जधी दावें दग्धा हदयदयिता येह स्मरणीं ॥२६४॥ तेणें तोगिरिधूलिधूसर फरी कां चन्यहीधन्यन?२६६ ...

·(प्रकरण १७३) हत्ती (करिपोतक, कलम, करीन्द्र) अन्योक्ति- गद्यार्थ-कानामध्ये चवरीच्या केसाप्रमाणे शुभ्न बारीक । पोरे, किंवा पराक्रमी राजा मेल्यावर, समाजकरक, जो धुडगूस बारीक शसाचा गार; गळ्यात रत्नाच्या माळा, डोक्यावर घालतात, त्याला उद्देशून ) दशेंदूर चर्च्न पत्रावली वगैरे काढलेली, मागे पुद विणवण कर णाऱ्या लहान घा किंवा घुगरे, अशा त-हेचा हा सर्व साज शार्दूलविक्रीडित शृगार, राजाचें वाइन बनलेल्या गुलाम झालेल्या हत्तीला लाभला, म्हणून काय डोक्याने डोंगराला धडक देऊन त्याच्या धुळीने नो मन्ये दृढबन्धनाक्षतमिद नैनाङ्कुशाघातन माखन भुरकट झालेल्या रानटी (पण पूर्ण स्वतत्र व पराक्रमी) स्कन्धारोहणताडनात्परिभव नैवान्यदेशागमम् ।। इत्तीची थोरवी कमी होणार आहे ? (केवळ पारत यात राष्ट्र चिता में जनयन्ति चेतमि यथा स्मृत्वा स्वयूथ्यान्चने असले, म्हणजेच, कवि स्वातत्र्याची महती गाऊ लागतात असे नन्हे. संस्कृत कवि, या दृधीने पाहाता, सार्वकालीन काव्य | सिंहवासितभीतभीस्कलभा यास्यन्ति कस्याश्रयम् ! २६८ फरतात असे दिसते-गुलाम होऊन राजसेवा करून नृपदत्त पदन्यानी भूपित झालेल्या व त्यातच भूषण मानणान्याची एक शार्दूलविक्रीडित पिढी नुकतीच पनास वर्षांपूर्वी या देशांत होऊन गली. पण, याचे क्षत मी गणी न तितुके, या अकुशाघात न त्यामुळे, पारतव्याच्या डोंगराला धडक देऊन स्वत च्या जीव- नाची व ससाराची धूळधाण करून घेणा-या, 'जगली' म्हणून स्कंधारोहणमानहानि न गणी, देशातरी वास न । संबोधल्या जाणाऱ्या देशभत्ताची महत्ता थोडीच कमी होणार संधीयां स्मरतां जशी उपजते चिंता स्वचित्तांत या- आहे ?) की बाळें मम सिंहभीत कवणा जातील ती आश्रया? शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ- (बधनात पडलेला हत्ती, आपल्या माग रानात राहिलेल्या आपल्या बालकाची चिंता वाहतो-) दोरखडानी, पादाघातनिघूर्णिता वसुमती त्रासाकुला. पक्षिण शसळानी, घट्ट आवळल्यामुळे, पडलेल्या घड्यांची तितकी पकाकानि सरासि गण्डकपणक्षोभक्षता शाखिन । मला काळजी वाटत नाहीं;-अकुशाच्या माराचेंहि तितकें प्राप्येद करिपोतनिधिवशाच्छार्दूलशून्य वन दुख वाटत नाही, क्षुद्र मनुष्य माझ्या साधावर चद्वन मग तत्तन्नाम कृत विशृखलतया यक्तु न यत्पार्यते ॥२६॥ मारतो, ही मानहानि, मी, तितकी मनाला लावून घेत नाही; माझ्या देशापासून मी दुरावलों, याचेहि मला तितकें वाईट शार्दूलविक्रीडित वाटत नाही, इतकी चिंता माझ्या टोळीतल्या त्या इतराविषयीं मला वाटते, की, सिंहाच्या भीतीने धाम्न जाता, माझी ती पार्दै भूमिस पीडिलें, भिवविलें पक्ष्यांस, वृक्षां क्षत- बाळे कुणाच्या आश्रयाला जातील १ (देशमा तुरुगात पड केलं घासुनि गाल त्यांवर, तळी केलीच पंकावृत ।। ल्यावर, स्वत वर आलेल सर्व प्रसग त धेयाने सोसतात, पण, लाभोनी गजवालक विधियशे सिंहाविना हे वन आपल्या टोळीतले माग राहिलेले पञ्चेचे होतकरू देशभक्त केले काय किती विशृंखलपणे-तें सागणे शक्य सरकारच्या तडाख्यात सापडल्यास, आपण स्वतन नसता न।। २६७॥ घेत होतो. तसे, आता त्याना कोण आश्रय त्याना जसे समाळून देईल या चितेने अधिक व्याकुळ होतात.) गद्यार्थ—पायानी तुडवून तुडवून भूमीला पीडा दिली; | पश्याना घाबरवून सोडलें, गडस्थळ घारन हाडाना जसमा केल्या, शाईविधीक्षित धिंगाणा घालून तळ्याचे पाणी गदळ फरून सोडल सिंह सान्द्रामोदवती स्वकीयसनी पहेरहाणा-तती- अनुपस्थित आहे अस 'मोकळे यन' हत्तीच्या पिल्लाला दैववशात् स्त्यक्त्वाऽय भ्रमर परीन्द्र भरतानम्याशमम्याग। सांपडले, मग काय विचारता ? त्याने जो काय धुमाकूळ घारला याचे वर्णन फरून सागणे मुद्धा शक्य नाही ! (फर्ता पुरुष गल्या एतच्चेतसि सप्रधार्य जगतीविख्यातदानस्लया वर विचारता पुसता कोणी नाही, अशा अवस्थेत, उन्हेंबळ युष्माभि प्रियता ययोचितपनि न्याय गत्याना२६९॥ ...

·... ४६२ सस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश, खंड २ शार्दूलविक्रीडित शार्दूलविक्रीडित सौरभ्य भरली त्यजून घसती ती पद्मसंघांतली क्रीडाकारि तडागवारिणि गतात न पड़ेरहै-- माला हा जवळी तुझ्या गजवरा आतिथ्य घेण्या अलि Zल्ली काचन शल्लकीतरुगता नाफर्पिता हर्षतः॥ ध्यानी ठेवुनि है, स्वदान, जगतीं प्रख्यात, दे त्या मद नाश्लिष्टा फरिणी करेण करिणा कामातुरेणामुना की, औचित्य घडून आगमन तें होई न हास्यास्पद २६९ दष्ट्राभिर्विकटाननः शिव शिव व्यालोकि पञ्चाननः गद्यार्थ-हे गजवरा! स्वतःचें तें कमलवनातले, सुगधानें ॥ २७१ ॥ परिपूर्ण, असें, वसतिस्थान सोडून हा भ्रमर तुझ्या जवळ पाहुणा म्हणून आला आहे; हे ध्यानी घेवून, त् आपले जगविख्यात शार्दूलविक्रीडित दान (= मद) त्याला देऊन (आसडून न धरता ) अशी केला खेळ न पल्बलस्थ कमलीं भौति त्यजोनी मनी उचित कृति कर, की, त्याचे तुझ्याकडे येणें हैं हास्यास्पद | वृक्षालिंगित वल्लरी न कुठली वा ओढिली हर्गुनी ॥ होणार नाही ! (दानशूराना सुद्धा, अतिथीचे युक्त स्थान हत्तीने रतिने प्रियाहि न करें आलिंगिली, कारण-- माहीत नसल्याने केव्हा केव्हा ते आपले 'दान' त्यापासून हाहा! भीषणदंत त्यास दिसला विकाळ आखडून धरतात तसे होऊ नये!) दलोक २५९ याच अर्थाचा. पंचानन ॥२७१ ॥ गद्यार्थ- हत्तीने निर्मय मनाने, सरोवराच्या कमलांमध्ये शार्दूलविक्रीडित कीडा केली नाही; क्विा, सहर्ष मनाने एखाद्या वृक्षावर चढलेली वेली ओढून काढली नाही; किंवा, कामातुर मनाने, आपल्या पत्युर्यत्पतितारपक्वलपासेन वृत्तिः कृता | सोंडेनें, आपल्या प्रियेला आलिंगन दिले नाहीं; कारण--उघड्या पीत यच करावगाहकलुष तत्पीतशेप पय ।। तोंडातल्या दातानी अक्राळविकाळ, अंसा सिंह, त्याच्या दृष्टीस प्राणापूर्वतरं विहाय तदिद प्राप्तं करिण्या फल पडला । (मरणाच्या भीतीन इतर सर्व विकार विसरले जातात. यद् बन्धव्रणकातरस्य करिणः क्लिटं न दृष्टं मुखम् २७० । महापुरात झाडावर आश्रय घेतलेला मानव व सर्प, परस्पर न मिता निलगून बसल्याचे एक उदाहरण आहे. १८९७ च्या शार्दूलविक्रोडित समरात एका गावी इग्रज विजन (कत्तल) करीत होते, त्या खावोनी पतिने, गळे तृण, तया शेषा तिनें भक्षिले भयान पेवासारख्या भिंतीच्या पोकळीत (अळदात) एक तरुण तो पीता, उरले करें गडुळले, पाणी तिर्ने प्राशिलें ॥ व अपरिचित तरुणी जवळ जवळ विवस्त्रावस्थेत त्यापूर्वीच मरून, भाग्यफल हे त्या हुत्तिणीला मिळे- | असता, कामविकार दोघाच्याहि मनाला शिवला नाही.)... की बन्धे व्रणखिन्न त्या पति (गज) मुखा नाही तिने पाहिले ॥ २७०॥ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ-(रानात हत्ती पकडला गेला आणि हत्तीण मागे | आरामोऽयमनिर्गलेन बलिना भग्न' सममो मयाs- राहिरी तेव्हा)- आपल्या पतीने साऊन गळलेले उरलेलें, |त्यन्तं सम्भृतहर्षवर्षितमदोदनः किमुन्मायसि ! ॥ गवत खाऊनच तिने दिवस काढले. पतीने प्राशन करून उरलेले, त्याच्या सोंडेने ढवळल्याने गढूळ झालेले पाणी पिऊनच मातङ्ग ! प्रतिवर्षमेव भवतो भावी निदाघज्वर- तिनें वारिली (मारली). (अशा रीतीने देहाला उपास | स्तस्यैर प्रतिकारमर्हसि सखे सम्यक् समालोचितुम्॥२७२।। घालून) पतीच्या आधी प्राण सोडण्यात हत्तिणीने भाग्यफळ हे शार्दूलविक्रीडित मिळविले की बन्धनाच्या व्रणानी दुःखित असे पत्तेमुर पहाणे तिच्या कपाळी आले नाही. (पारत यात पडलेल्या पतीचे मुख "हे उद्यान उभे विशंसळ वळे मी टाकिलें भंगुनी पहावें न लगावे म्हणून जाळून घेणाऱ्या, जोहार करणाऱ्या, ऐसा हर्प भरून काय फुगुनी उन्मत्त होसी मनी ? ॥ रजपूत स्त्रियाच्या तेजस्वी उग्र स्वातन्यप्रीतीच हे हत्तिणी माता ! प्रतिवर्ष हाच तुजला होणे उन्हाळी ज्वर चिन माहे.) ...मूळावा प्रतिकार नीट सखया सम्यविचार कर!२७२ बसली तृषा "

·(प्रकरण ४७ ३) हरिण ( मृग, कुरङ्ग, एण, सारङ्ग ) अन्योक्ति---
४६३
गद्यार्थ-" हे सारे उद्यान मी माझ्या वेफाट बेलगाम शक्तीने
द्भुतविलवित
उध्वस्त करून टाकलें" या हर्षाने फुगून हे गमा! तू एवढा तुज तपोवन वाटुन हैं, मृगे!
उन्मत्त का झाला आहेस? अरे हा उन्हाळ्याचा ताप तुला चुकुनि येसि किरातपुरीत गे॥
प्रतिवर्षी होणार आहे; तेव्हा त्याचे मूळ में ऊन, त्याचा प्रतिकार
शुक न कां इथ वोलति ते दिसे
करण्याचा नीट विचार करून शोध, (म्हणजे तुला दिसेल, की, "धरुनि मारुनि फाडुनि खा" असें ॥२७४ ।।
उन्हाचा राग या उद्यानावर काढण्याऐवजी, तापशमनार्य हे
गद्यार्थ--हे मृगे! हे तपोवनव, असे वाटून, भ्रमान, २
उद्यान राखणे हे तुझे कर्तव्य आहे.) (घराबाहेरून अपमानित | शिकान्याच्या वस्तीत चुकून आली आहेस. 'धरा, मारा, फाडा,
होऊन, वैफल्य पदरी घेऊन, येणारे, कित्येक तिरशिंगराव, घरी चावा, प्या" असे इथले पोपन सुद्धा बोलताहेत, हे तुझ्या
येऊन, तो राग आपल्या पत्नीमुलावर काढतात ! हा अपमान
पाहण्यात आले नाही का? (तें आल असते तर त्यावरुन इथे
तर पारवार होणार 1 पण त्याचे शमन करणाऱ्या संसार सुरताचाच | कसली माणसे राहतात हे तुला कळल असते.) (आश्रयदाता
हे विध्वस करीत असतात मूळ कारणाचा नाश करण्याचे याना
आश्रम आहे असे समजून वाट चुकलेली बिचारी स्त्री, ज्या
सामर्थ्यच नयते । (प्रकरण ७ मधील श्लोक ८ पहा ) बाणविद ठिकाणी गेली, तो वेश्याचा अड्डा आहे, हैं, तिथल्या पोपटाच्या
कुत्रा बाणालाच डसतो पण सिंह बाण सोडणारावर हल्ला करतो!) | बोलण्यावरून तिला कळले असते, पण ते तिच्या लक्ष्यात आले
000 नाही, आणि विचारी फसली.)
हरिणान्योक्ति (मृग. फस्तूरी मृग)
घसततिलका
एणीगणेषु गुरुगनिमीलिताक्षः
अनुष्ट
कि कृष्णसार खलु खेलसि काननेऽस्मिन् ॥
दूर्वाङ्कुरतृणाहारा धन्यास्तात वने मृगा।
सीमामिमा कलय भिन्नकरीन्द्रकुम्भ-
विभगोन्मत्तचित्ताना न पश्यन्ति मुग्वानि यत् ॥ २७३॥ मुक्तामयी हरिविहार वसुन्धरायाः ॥२७५॥
वसततिलका
अनुष्ठ
गर्दै मिट्ठन नयना हरिणीगणांत
खाती गवत दुर्श जे सुधन्य मृग ते बनीं।
को कृष्णसार इथ खेळसि या वनांत? ॥
वित्तोन्मत्तमुख ज्यांच्या येतीन अवलोकनी ॥२७३॥ गंडस्थ मोति फरिचे पसरून साची
किंवा हेच आर्यव--
सीमाच ही समज सिंह फिरावयाची ॥२७५ ॥
गद्यार्थ-हे कृष्णसारगा ! मोठ्या गवान नेन मिटून, हरिणींच्या
दुर्चीकुरतण साउनि जगती जे धन्य धन्य ते हरिण ।
कळपात (निर्मयपणे) या रानात कसा गळत बसला आहेस!
कारण धनमत्तांचे मुख यघणे त्याचिया कपाळीन २७३
जवळ पहा, हत्तींच्या गडस्थळानले मोती जमिनीवर पसरून,
गद्यार्थ-कोवळ्या दूर्वा, गवत, साऊन जगणारे परिण है| मृगराज सिंह, याचा विहार कोठवर चालतो, याची सीमारेपाच
सरोसर धन्य म्हटले पाहिजेत; कारण, सपत्तीन उन्मत्त झालेल्या । उणू आन देदी आहे. (तेव्हा तुझ्या बायकाल तुला खेळ
श्रीमतानी तो. (याचकवृत्तीन) त्याना पाहावी लागत नाहीत. ययाच ते दुर दुसराफडे रोळ. बारिश बहु बायकात पडाह
( यात हरिणाभ्याक्तीपेक्षा याचकनिंदाच आहे.)
णान्या उत्तरानो ! सावधान.)
मन्दाक्रान्ता
दुतविलचित
रे सारडा। बनासतयस्तत्वमाझ्यात यूप
अयि पुरति तपोवन विनामादुपगतासि किरानपुरीमिमाम् , कुत्रावीत त्रिभुवनमनोहारि चाचत्यमक्ष्णो ।।
इह न पश्यसि " दारय मारय प्रस पिवेति " शुकानपि
आ जानीमो गमनसमये हल का तारसीम-
जल्पतः ॥२७॥ न्येकास्न्यिा कुवलयदृशो सृष्टिना यौवनी ॥ २६ ॥

·1 ध्यानात, ४६४ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ मदाफ्रान्ता करून मिळविलीस ते तरी मला साग. (हरिणाच्या स्तुतीने याचकाची निंदा.) सारगांनों ! धनि वसुनिही, मोहवी विश्व ऐसे सांगा पाहूं कुठुनि शिकला नेत्रचांचल्य खासें ॥ उपजाति आले ध्यानीं; कुणितरिफिरेएकलीजीवनान्ती पणाक्षी ती लुटुनिच तुम्ही मेळवीली फला ती ॥२७६॥ | वसन्यरण्येषु चरन्ति दूर्वा पिरन्ति तोयान्यपरिग्रहाणि ॥ तथापि वध्या हरिणा नराणां को लोकमाराधयितु गद्यार्थ-हे सारगानो । रानात राहणारे तुम्ही । तेव्हा सरें सांगा पाहू, हे नेनचाचल्य तुम्ही कुठे शिकलात ? आले माझ्या समर्थः ॥ २७८॥ एकटी कुणीतरी हरिणाक्षी रानावनातून जात असता उपजाति तिला लटूनच ही यौवनाला अलकाररूपी कला तुम्ही मिळविलीत हैं खास.(चोरीच्या पैशावर श्रीमत झालेल्याना उद्देशून, यात खातात दूर्वा यसतात रानी चाचल्य व श्री हे शुद्ध विशेषाधी, एकमेकास पूरक आहेत.) मिळे स्वयें तेच पितात पाणी। तरी मृगां मारिति लोक तें कां ? हा! तोपy कोण शकेल लोकां? ॥२७८॥ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ-- रानात राहतात; दूर्वा सातात; सहजी मिव्देल तें यद् वक्त्र मुहुरीक्षसे न धनिना, ये न चाटून्मृषा पाणी पितात, इतकी निरुपद्रवी वृत्ति हरिणाची असूनसुद्धा, नैषा गर्नगिर शृणोषि न च तान्प्रत्याशया धारसि ।। मानवप्राणी त्याना मारतात .... मानवाचे समाधान करणे कोणाला शक्य आहे ? (प्रकरण ५ श्लोक २७ पहा (मृग- काले बालतृणानि खादसि पर निद्रासि निद्रागमे मीनसजनाना) निरुपद्रवाचे सुद्धा अकारण वैरी जगात आहेत. तन्मे ब्रूहि कुरङ्ग ! कुत्र भवता किनाम ततं तपः१२७७ | दैवसुद्धा दुर्बलघातक आहेच.) शार्दूलविक्रीडिव आर्या न श्रीमंतमुखांस पाहसि, न या खोटी स्तुती बोलसी! त्यांच्या गर्ववचां न ऐकसि, न त्यां आसावुनीधांवसी॥ | इह किं कुरङ्गशावक केदारे क्लममजरी त्यजसि ।। वेळी खासि तृणांकुरांस, निजसी निद्रा जधीं ये तुला | तृणधन्या तृणबाणस्तृणघटित कपटपुरुषोऽयम् ! २५९ केले काय कुठे कसें तप तुवां सांगे कुरंगा! मला. ॥२७७॥ आर्या हच-आर्यत शेतांत (कुरणांत) पाडसा! कां वसि न धनिकमुखातू खोटी चादृक्तिही न वा वदसी लोंब्या भाताचिया त्यजिसि भिउन ? उचत तद्वच नैकसि,--आशा धरुनी न मागुती पळसी खासी तृणचि भुकेला-येतां निद्रा सुखांत त् निजसी तृणकृत धनु, शर, तृणात तर तू तप केवि कुठे हरिणा ! केलेंस सांग ते मजसी भिववाया कपटपुरुप हा जाण ॥२७९॥ ॥२७७॥ गद्यार्थ-हे हरिणवाटका! शेतात चागल्या लुसदृशीत गद्यार्थ-हे हरिणा! वारवार श्रीमतांचें तोड तू पहात माताच्या लोभ्या मिळाल्या, त्या (भिऊन,) रायन का जातोस ? नाहीस; खोटी चादपि करीत नाहीस, त्याचे गर्वोद्धत शन्द | अरे हा जो पुरुष तुला दिसत आहे (बुजगावणे), तो खोग, ऐकत नाहीस, आरोला लागून त्याच्या पाशी त् धावत जात | गवताचा पेहेला आहे. त्याच्या हातातले धनुष्यहि गवताचें, नाहीस; भुपेच्या घेळी कोपळे गवत खातोस, झोप आली की| व वाणहि गवताचाच, माहे. (काल्पनिक मयाने हातांतलें फर सुसाने निजतोस-ही एवढी पुण्याई त् कोठ व कसले सप | सोडून पळणाऱ्या हरिणहृदय बहाद्दराना उद्देशून.) ...

·(प्रकरण ४७ वें) हरिण (मृग, भगी, कुरंग) अन्योकि- ४६५ आर्या (अत्यंत हळव्या व भेदरट लेकांना, काहींना काही तरी कार- णानी, चिंतारोग कायमचा लागलेलाच असतो. ज्याला प्रत्यक्ष तृणमुखमपि न खलु त्वां दुःख झाले, त्याने विव्हळावें, हे ठीकच; पण दुसरा विव्हळतो त्यजन्ति हे हरिण वैरिणः शबराः । म्हणून हे विव्हळतात. दुसन्यांनी स्वदुःखाचा अंत केला, तरी यशसैव जीवितमिदं त्यज योजितशूसमामः ! ।।२८०।। यांना तोच चिंतेचा विषय. नेपोलियनच्या विरुद्ध इंग्लंड व भार्या जर्मनी एक्वटून लढत होते. जर्मन का पळत होते तर नेपोलियन त्यांच्या प्रत्यक्ष पाठीस लागला म्हणून पण इंग्रज का पळत दाती तय, तृण असुनिहि होते तर म्हणे नेपोलियन पाठीस लागेल म्हणून ! असे इति- त्यजिति न तुज हे मृगा! शवर कैरी। हासच सांगतो.) त्यज तर जीव यशोन्वित- पसंततिलका योजुनि तव शृङ्ग झुंज त्यांसि करी! ॥२८॥ गद्यार्थ-हे मृगा! तुझ्या तोंडात गवताचा घास आहे, सेयं स्थली बनतृणाकुरजालमेत- (तूं भगदी " दाती तृण भरलेले " आहेस, तरीहि,) हे धैरी सेयं मृगीति हृदि जातमुदः कुरङ्गः ॥ शिकारी तुला काही सोडणार नाहीत, हे निश्चित. मग, निदान नैवं तु वेत्ति यदिहान्तरितो लताभि- मरायचें तें, कीर्ति संगाळून, सरसून तरी मर; म्हणजे असे की रायाति सज्जितकठोरशरः किरात. ॥ २८२ ॥ भापल्या शिंगाचा उपयोग करून त्यांच्याशी चागली झुंज देऊन वसंततिलका वीराचे मरण पत्कर ! (आत्मक्लेशाने शत्रूची दयाभुद्धि, सद्बुद्धि, न्यायवृत्ति, जागृत करून त्याला जिंकायचे, हे तत्त्व या कवीला ते हे त्यांफुरयुत स्थळ सांपडून मान्य दिसत नाही. कारण अशी जागृति होण्याच्या पलीकडे ती ही मृगी यघुनि हो मृग सुप्रसन्न ॥ गेलेले दुष्ट असतात, हे कवीने ओळखले आहे. आणि अशा जाणे न तो परि इथे लपुनी लतांत शशी आत्ममळाचा प्रयोग करण्याऐवजी, शक्तीचाच उपयोग येतो सुसज्जशर निर्गुण तो किरात ॥ २८२ ॥ करावा, है इतिहाससिद्ध महान् तत्वच, हरिणाचे निमित्त गद्यार्ध-तेच है (पूर्व परिचित) भरपूर गवत वादलेले कुरण; कषि जगाला सागत आहे.) ती ही हरिणी -असे सर्व पाहून हरिण आनदित झाला. परतु त्याला हे काही माहीत नव्हते, की, येथेंच, चेलीमध्ये उपजाति लपून, कठोर बाण सज करून, शिकारी येत आहे. (धी देखा लेकिन बड्या नहीं देसा. “तिसरे ते सावधपण । सर्व विषयी विध्दा मृगी व्याधशिलीमुखेन मृगस्तु तत्कातरवीक्षितेन । ॥" ही रामदासोक्ति कधीहि विमान चालत नाही.) ... विहाय देहं विगतव्यथैका परस्य जीवावधिराधिरासीत् ॥२८१ ॥ घसंततिलका घसंततिलका रोमन्यमाचरय मन्यरमेस्य निद्रा घ्याधाचिया अरि शर हरिणी सुविद्ध मुञ्च श्रमं तदनु सञ्चर रे यथेष्टम् ।। दूरे स पामरजनो मुनयः मिलते ने भयाफुल तिच्या मृग होय विद्ध! निष्कारणं हरिणपोत विमपि कस्मात् ॥२८॥ प्राणां त्यजून विगतन्यथ ती जहाली थाजन्म आधि परि तीच मृगास झाली ॥२८१॥ पसंतनिएका गद्यार्थ-शिकान्याच्या बाणाने हरिणी विद्ध झाली, पण हूं संयरे कर रपय नि होपों इफडे हरिण हा तिच्या भयाकुल दृष्टिपाताने घिद्ध झाला! प्राण जाऊनि शीण, मग संचरतुं फुटी। सोडून ती हरिणी आपल्या दुःसांतून मुक्त झाली, पण, इकडे दूरी फिरात पल ते मुनि हेच रूस इरिणाला मात्र हाच मरेपर्यतचा हद्दोग होऊन बसल्य। कोरे अकारण मिशी मृगपोट संवा ·... हरिणी Do. सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ गद्यार्थ-(व्याधाने पाठलाग केला असता, पळतपळत गद्यार्थ--जळलेल्या (उष्ण) वैराण प्रदेशावर (पाण्याचा भ्रम जीव घेऊन, पाइस मुनींच्या आश्रमात शिरले. तो दाढीवाले | उत्पन करणाराजो देसावा दिसतो, तिकडे, पाण्याच्या आरोने मृग मुनि पाहून, त्याना शिकारी समजून, पाडसाची भीति काही | धावतात, त्यालाच मृगजळ म्हणतात. अशा त्या) मृगजळामागे गेली नाही. म्हणून कवि म्हणतो)- हे पाडसा! इथे धावणारा हरिण, तान्हेला, मनाने शिणला तरी धावायचा थावत स्वस्थपणे रवथ कर झोप घे; शीण गल्यावर यथेच्छ भ्रमण | नाही. कारण या देखाव्याचे सत्य स्वरूप त्याला कळत नाही, कर. ते दुष्ट शिकारी आता दूर राहिले, हे दिसतात ते मुनि यामुळे दुसरीकडे, सरोखरीचे तळे, शोधायलाहि तो जता आहेत-आता उगाच का भितोस? नाही. अस्थानी ठेवलेली आशा, सफल तर, होत नाहीच, पण उलट विघ्न उत्पन्न करते. (कधीहि न 'द्रवणान्या' दुष्टाच्या गळ्यात, "भाई भाई " म्हणून मिठ्या मारायला जाण्याचे, द्रुततरमितो गच्छ प्राणैः कुरङ्ग नियुज्यसे व.त्यामुळे होरपळून निघण्याचे, प्रकार जगभर चालूच आहेत. किमिति वलितप्रीव स्थित्वा मुहुर्मुहुरीक्षसे ! ॥ पण त्यात भेटामेद इतकाच की हरिणाला बिचान्याला ते तत्त्व विदधति हतव्याधाना ते मनागपि नार्दता समजण्याची बुद्धिच नसते, पण या मानवी मृगाना ती बुद्धि कठिनमनसाभेषामेते विलोचनविभ्रमा ॥ २८ ॥ नये, एवढ्याच साठी ते अशा मृगनळामागे जातात पण हानें, असूनहि, केवळ तें तत्त्व शिकवणाऱ्या गुरूला, ते श्रेय मिळू हरिणी तत्त्वज्ञानाचे दुसरे तळे शोधीत नाहीत.) त्वरित इथुनी जाई प्राणां गमाविसि तूं मगा फिरफिरुनि कां माना वेळावुनी बघसी उगा? ।। शार्दूलविक्रीडित फठिणहृदयी व्याधांच्या या कधीहि दया मुळीं- मात्र व्याधशरा • पतन्ति परितो नैवात्र दानानलो उपजविल ना चित्ती, लीला तुझ्या नयनांतली २८४ नाप्युच्चापचभीतिरस्ति कुहकून् नो वागुराबन्धनम् ।। गद्यार्थ-वा मृगा । तू इथून लोकर निघून जा, नाहीतर, | पर्यालोच्य कुरङ्गकेण निहितो नक्षत्रनाथाश्रयो आपले प्राण गमावून बसशील ! का उगाच, पुन्हा पुन्हा, उभा । नोजानाति यदत्र दास्यति विधिः स्वर्भानुदन्तव्रणम् ॥२८६ ।। राहून, मान वळवून वेळावून बघत आहेस ? अरे । तुझ्या नेत्राची ही मोहक लीला, या दुष्ट व्याधाच्या काठण हृदयामध्ये, शार्दूलविक्रीडित दयार्द्रता, यत्किचित्सुद्धा उत्पन्न करू शकणार नाही (दया उत्पन्न होण्याला सुद्धा) थोडीवरी सहृदयता मूळात असावी 'येथे ना पडती किरातशर; ना दावाग्नि वा भोवती लागते. म्हणून दगदाचे हृदय असगाराच्या पुढे, दया उत्पन्न नाखालींवर भूहि-दुष्ट मज या जाळ्यांत ना बांधती करण्याचे प्रयोग चालणार नाहीत. म्हणून हें तत्र निरपवाद नव्हे.) हे पाहून तिथे, वसे मृग जरो चन्द्राश्रया जाउन जाणे ना परि त्या तिथेहि विधिदेस्वर्भानुदन्तवण २८६ गद्यार्थ-(चद्रावरचा शुकशुकाट पाहून) हरिणाने मनात शिखरिणी विचार केला की, येथे शिकाऱ्याचे वाण पडावयाचे नाहीत, सभोवती स्थलौना दग्धानामुपरि मृगतृष्णामनुसर- वणवे लागणार नाहीत, श्रमविणारे साचखळग इथ नाही, स्तृषार्तः सारङ्गो विरमति न खिन्नेपि मनसि ।। दुष्टानी लावून ठेवलेली जाळीहि नसल्याने पकडले जाण्याचे अजानानस्तत्त्व न स मृगयतेऽन्यत्र सरसी मय नाही, या विचारानी त्याने नक्षनाचा मुख्य को चद्र त्यावर मभूमौ प्रत्याशा न च फलति विघ्न च कुरते ॥२८५॥ आश्रय घेतला. ( चद्रावर जो डाग आहे, तो, काहींच्या मते सगाचा आकाराचा, कोणाच्या मते हरिणाच्या आकाराचा आहे शिखरिणी म्हणून चद्राला 'शशाक" मृगाक ' अशी नावे आहेत.) परद जळाल्या भूभागावर मृगजळात अनुसरी त्या मृगाल हे माहीत नव्हते की येथेरि ब्रह्मदेव, आकायस्थ न थांये तान्हेला हरिण, हदयी सिन्नहि तरी॥ सूर्याच्या (विाराहूच्या) दातानी त्याला चागला चावा घणार तळ्या नान्या शोधी, मनि नकळतां तत्त्व परी ते आहे. (चद्रावर वातावरण नसल्याने व शीतलत्व देणारे पाणी दुराशाअस्थानी, मुळि नफळतां विघ्न करिते २८५ किंवा झाडहाडोरा हे नसल्याने, तेथे सूर्याची किरणें, दावानी फाडून 6.. - ·... (प्रकरण १७३) हरिण ( कस्तुरीमृग,) हंस, राजहंस, अन्योक्ति-- ४६७ खावें, तशी तीक्ष्ण व अक्षरशः खायला उठल्यासारखी असणार मन्दाक्रान्ता हे शास्त्रीय सत्य आहे.) (ग्रहणाच्या वेळी चंद्राला ग्रासणा-या सौरभ्येण त्रिभुवनमनोहारिणा काननेऽस्मिन् राहूचे दात हरिणालाहि लागणारच.) यस्कस्तुरीहरिण! भवना वासितो दिग्विभागः ।। पुष्पितामा तस्यैतत्ते फलमुपनतं पत्रिभिलब्धकानां विद्धः प्राणांस्त्यजसि; न गुणः श्रेयसे निर्गुणेषु ।।२८९।। कति कति न मदोद्धताश्चरन्ति प्रतिशिखरं प्रतिकाननं कुरङ्गाः॥ मन्दाकानी कचिदपि पुनरुत्तमा मृगास्ते सौरभ्याने त्रिभुवनमनोहारि, येथे बनास मदयति यन्मद एव मेदिनीशान् ॥ २८७ ॥ हे कस्तूरीमृग ! भरुनि तूं टाकिलें या दिशेस ॥ पुष्पिताना त्याचेंची हे फळ तुज; शरें विद्ध तू लुब्धकांच्या देशी प्राणां; गुण न फल दे सन्निधी निर्गुणांच्या ॥२८९ फिरति न फिति कां मदोद्धता प्रतिशिखरी प्रतिकाननी कुरंग ।। गद्यार्थ- (मागच्या श्लोकातला, कस्तूरी रानाचाहेर ठेव- विरलचि थोर तेच खास ण्याचा उपदेश कस्तूरोमृगाने काही ऐक्ला नाही. भोग म्हणा मृग मदचि जातिल मोदी नृपांस ॥ २८७ ।। त्याची फळे !) हे कस्तूरीमृगा! त्रैलोक्याचे मन हरण करणाऱ्या तुइया त्या सुगंधानें, तू रानाची ही सर्व दिशाच मरून टाकलीस गद्यार्थ-डोंगराच्या प्रत्येक शिखरावर, प्रत्येक रानात मोठ्या आणि त्याचेच फळ, म्हणजे व्याधाच्या बाणानी, विद्ध होऊन मदोन्मत्तपणे फिरणारे मृग काय थोडे को आहेत ? परतु ज्याच्या प्राण सोडण्याची पाळी तुझ्यावर आली आहे! निर्गुणी मदानेच नृपतींना सुद्धा मोहित करता येते, असा मट (कस्तूरि)/ माणसांपाशीं गुणाचे चीज कसे होणार ? प्रसवणारे श्रेष्ठ मृग फारच थोडे, हंसान्योक्ति पसंततिलका मनुष्टुभ कस्तूरिका हरिण ! मुश्च वनोपकण्ठे हंसः श्वेतो बकः श्वेतः को मेदो बफहंसयोः ।। मा सौरमेण ककुभ. सुरभीकुरुष्य ॥ नीरक्षीरविभागे तु हंसो हंसो बको बकः ॥२९॥ आस्तां यशो ननु फिरातशराभिघातात् आर्या नाता पि हन्त भनिता भवतो दुरापः ॥ २८८॥ यक शुभ्र, हंस शुभ्रचि, मेद फुट उभयतांमधे सास। वसंततिलका पाणी दूध निराळे फरतां यफ याचि, हंस तो हंस ॥२९० बाहेर ठेय वार्निच्या, मृग! कस्तुरीस गद्यार्थ- हम पाढरा असतो. बगळाहि पाढरा असतो. तेणे सुगंधमय तूं न करी दिशांस । (तेव्हा वरवर पाहता) त्या दोघामध्ये काय भेद आहे ! परंतु जेन्हां किरातशर हे तय जीव घेती (जलमिश्रित दुधांतून,) दूध च पाणी निराळे फरण्याची परीक्षा भाताहि दुर्मिळ तुला कुठली सुकीर्ति ? ॥२८८॥ पाहिली, की, हग तो हस आणि यगळा तो वगळा. गद्यार्थ--हे मृगा! ही तुझी वस्तुगे त् या रानाबाहेर ठेव, पसंततिलका तिने, सर्व दिशाना सुगधित कम्न सो, नकोस. हे व्याध जेव्हा तुझ्यावर शराघात करतील, तेव्हा, तुला, तुझी ती सौरभ्यतीति | रे राजहंस ! किमिति त्यमिहागतोऽसि ! तर राहोच पण त्या शराघातापासून तुझे रक्षण करणारा मुद्धा | योऽसौ यः स इह हंस इति प्रतीतः ।। दुर्मिळ होऊन बसेल (जेव्हा गुण है पैरी होतात, तेव्हां, ते | तदम्यनामनुपदेन पुन, स्वभूमी लपवून ठेयणेन श्रेयस्कर.) यावदन्ति न बकं रालु मूढलोश ॥२९॥ ...

·४६८ सस्कृत-मराठी-सुभापित-कोश खंड २ वसंततिलका नष्ट करू शकेल. परतु, पाणी व दुग्ध निरनिराळे करून दाख- मालास आज इथ फां पद राजहंत? ण्याच्या अद्भुत कौशल्याने हसाला प्राप्त झालेली ती सुप्रसिद्ध जातो इथे समजला धक हाच हंस ॥ कीर्ति काहीं, तोहि हरण करू शकत नाही. ( सत्तामदाने धुद या पावलींच निजभूमिस जाइ; जो न झालेले राजे, अधिकारी, हे गुणीजनाचा अन्य सर्व त-हेने छळ हे मूर्स तूस वदती वगळा म्हणून ॥ २९१॥ करू शकतील, परंतु त्याच्यातले गुण, ते थोडेच हरण करू गद्यार्य- हे राजहसा! तू येथे कशाला आलास! येथे शक्तील १ सावरकराची पदवी अकावून ठेवल्याने सावरकराचे हा जो बगळा आहे, तोच हस समजला जातो! ( इतके पडित | गुण नाहीसे करता आले १) व रसिक येथले लोक आहेत.) तेव्हा हे मूर्स, जोवर, तुला रथोद्धता बगळा म्हणूनच संबोधीत नाहीत तांवर ( त्या प्रसगाच्या आतच) तू आलास तसाच आपल्या मायभूमीस जा! (जेथे गुणाची राजहंस तासैप शुभ्रता चीयतेन च, न चापचीयते २९४ गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुन कजलाभमुभयत्र मजत. ॥ पारख नाही तेथे गुणी जनानी जाऊ नये. तेथे जाणे म्हणजे स्वत ची किंमत कमी करून घेणेच होय) रयोद्धता आर्या शुभ्र गांगजल, आणि यामुन नीरक्षीरविवेके हंसालस्य त्वमेव कुरुषे चेत् । श्याम, या उभयतांत न्हाउन । विश्वऽस्मिन्नधुनाऽन्यः कुलद्रत पालयिष्यति क ! ॥ २९२ राजहसा तव तीच शुभ्रता भाया वाढते न, घटते न तत्त्वता ।। २९४ ॥ किंवा हेंच (गौरतनु जानकी या चालीवर )- पाणी दूध निराळे करण्या आळस तुलाच हंस जरी । विश्वी आतां दुसरे कुलव्रता पाळतील कोण तरी?॥ शुभ्र गंगाजळीं । श्याम यमुनाजळीं। उभय तीर्थामधे (न्हाणुनीही) ॥ गद्यार्थ- हे हसा ! दूध आणि पाणी निरनिराळे करून राजहसा! तुझी । शुभ्रता मूल जी। दासविण्याच्या कामात तूच जर आळस करत असशील, तर, या विश्वात, आता दुसरे कोण मुलवत पाळणार ? (जगभर अधिक वा, वा उणी होत नाहीं ॥२९४ ॥ अशी अनेक गुणी माणसे आहेत, की, आपल्या अगच्या गद्यार्थ-शुभ्रवर्णाच्या गगाजलात तुला स्नान घडो किंवा गुणाचा उपयोग करून दाखविण्याच्या कामी, त्याना मनस्वी | काजळासारख्या (ही अतिशयोक्ति) काळया यमुनाजळात फटाळा असतो ! त्याना उद्देशून अशा विधासपात्रमाणसानींच / घडो, हे राजहसा | तुझी ती मूळची शुभ्रता तशीच राहते। आपले कुलप्रत सोडले तर जगाने दुसऱ्या कोणाकडे पहावें१)| अधिकहि होत नाही, किंवा क्मीहि होत नाही. (खरे थोर पुरुष असेच असतात. कोणत्याहि परिस्थितीत ते आपले वसततिलका मूलस्वरूप सोडीत नाहीत. अम्भोजिनीवननिवासपिलासमेव भार्या हंसस्य हन्ति नितरा कुपितोऽपि धाता ॥ यदि नाम दैवगत्या जगदसरोज कदाचिदपि जातम् । न त्वस्य दुग्धजलमेदविधौ प्रसिद्धा अवकरनिकर पिफिरतितल्कि कृस्वाकुरिव हस.।।२९५॥ वैदग्ध्यकीर्तिमपहर्तुमसौ समर्थ ।।२९३ ॥ आर्या पसततिरका हंसावरी कुपितही विधि फार झाला जर कां दैवगतीने कमलहीन जग बनेल हे साचें। तरि फोपडयापरी का खेळू न फार तर दे कमलांत त्याला ।। उकरी हा हस ढीग फवयाचे ? ॥२९५॥ प्रख्यात दुग्धजलमेद्कवुद्धिकीर्ति त्याची हीं न शकतो विधिही परीती॥२९॥ गधार्थ- दैवाची गति पिरल्याने, सर्व जग जरी पदाचित् गद्यार्थ- ब्रह्मदेव, समजा, की हारर फार रागावला, तर कमलविरहित झाले, तरी, हा इस कोरज्याप्रमाणे काम तो येऊनजाऊन, हसाचा कमलवनातला निवास, व विलास | कचन्याचे ढीग उवरील (आपद्ग्रस्त झाले तरी थोर पुरुष ...

·आहे!) ... (प्रकरण १७ ३) हंस ( राजहंस, मराल,) अन्योक्ति- ४६९ आपल्या मोठेपणाला न शोभणारें हलके काम करण्याइतक्या गद्यार्थ- कमले उमलून, त्यांतील रेणु गळल्यामुळे, ज्याचें नीच पढवीला उतरत नाहीत. सिंहान्योक्तींत व गजान्योक्तींत पाणी सुगंधित झाले आहे, अशा मानस सरोवरात, पूर्वी ज्याचें या त-हेचे मानीपणाचे दर्शक श्लोक आहेतच.) आयुष्य गेले, अशा त्या हंसश्रे ष्टानें, आता, अनेक वेडकानी च्या पाणी ढवळून सोडले आहे, अशा एखाद्या डबक्यांत फसे वसंततिलका | जगावें? सांगा; (फुले वेचली तेथें गोव-या पेचावयाची दैवगतीने पाळी आलेल्या थोराच्या सहानुभूतीने कवि तळमळत मुक्ता मृणालपटली भवता निपीता न्यम्बूनि यत्र नलिनानि निषेवितानि ॥ रे राजहंस! वद तस्य सरोवरस्य अनुष्टुभ् कृत्येन केन भवितासि कृतोपकारः १ ॥ २९६ ॥ एकेन राजहंसेन या शोभा सरसो भवेत् । वसंततिलका न सा बकसहस्रेण परितस्तीरवासिना।।२९८॥ खाल्लेस तूं विस जिथे; जल प्यायलास भार्या केलास तूं कमलिनीत जिथे निवास ॥ रे राजहंस ! यद त्याव सरोवरासी जी ये तळ्यास शोभा एफ तिथे राजहंस असण्याने। देणार तूं परतफेड कधी नि फैशी ? ॥ २९६ ॥ तीरी सभोंवतीं यक सहस्र असुनी न ती कधी येणे ॥२९८॥ गधार्थ- हे राजहसा ! प्या सरोवरामध्ये तू यथेच्छ कमलतंतु मक्षण केलेस, पाणी प्यालास आणि जेथल्या फम गद्यार्थ- एक राजहंस असण्यामुळे सरोवराला जी शोभा लिनीमध्ये राहिलास, त्या सरोवराच्या उपकाराची परतफेड | येते, ती, तीरावर मोवती सहस्र बगळे असूनहि येत नाही! कोणत्या कृत्याने (व की) करणार आहेस ? (स्वतःवर झालेल्या उपकाराची परतफेड करणे, अनृणी होणे हैं हिंदु- धर्माचें एक विशिष्ट तत्य आहे. कित्येक लोक असे आहेत की, भनुष्टुम् उम्या जन्मात ते हे कर्तव्य पार पाडीत नाहीत. अशाना, अशा अस्ति यद्यपि सर्वत्र नीरं नीरजमण्डितम् । अन्योक्तींनी, टोचीत रहाणे है कवि आपले कर्तव्य समजतात.) रमते न मरालस्य मानसं मानसं विना ।। २९९ ।। ... पृथ्वी मनुष्ट नीरजालंयन्त जरी नीर सर्वत्र सापडे। पुरा सरसि मानसे विकचसारसालिस्खलन-- अन्यत्र मानसावीण इंस-मानस ना जटे ॥२९९ ।। परागसुरभीकृते पयसि यस्य यातं वयः।। स पल्वलजलेऽधुना मिलदनेकमेकाकुले गधार्थ फमरानी सुशोभित असें पाणी (एफटया मरालकुलनायकः कथय रे कथं वर्तताम् ॥ २९७।। मानस सरोवरातच आहे असे नाही) सगळीकडे आढळून येते, परंतु हंस-मानस मानमाविना इतरत्र रमज नाही. (मानसाची शार्दूलविक्रीडित इतर धैशिष्टय इतरत्र कोठे आहेत!) पो जेथ फुट्न रेणु गळता झाले सुगंधी पय रचोदता पूर्वी यापरि मानसांत अवघे गेलें जयाचें घय ॥ मातां या डबक्यांत, ग्रेडुक जिये कित्येक डुंयती कञ्चिदेव समयं समागतं ला न विस्मरति शधदम्बुजम् ॥ होई सांग फिती कठीण जगणे त्या राजहंसाप्रति | मानसे विहर हंस ! मानसे मा विमुञ्च पुनरस्प सोहदम् ॥२९७॥ ॥३०॥ ...

·४७० संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ रथोदता पाहता, बलात्कारित गृहलक्ष्मी पाहण्याची पाळी आली. सूड घेण्याची शक्तिहि नाही,-तितका पाणीदारपणाहि नाही; येसि हंस! जरि तू कधीतरी अशा गणिवेनें केवळ रडत रडत, त्या लक्ष्मीला सोडून त्याना पद्म नित्य तुजला स्मरे परी॥ परत वळावे लागले असतानाच्या, त्या परिस्थितीचें, तत्तोतत मानसी विहर हंसमानसीं- चित्र, या अन्योक्तिरूपानें, क्वीने, या प्रसंगाची काही कल्पनाहि याचिया न परि सोड मैत्रिसी ॥३०॥ नसता शेक्डों वर्षांपूर्वी काढून ठेवावें हे केवढें आश्चर्य ? गद्यार्थ-हे इंसा! तू कधी काळी येतोस, (व या पाचा उपमोग घेतोस, पण,) तरी हे पद्म सक्त तुझे स्मरण करीत भृवाङ्गनाजनमनोहरहारिगीता असते; कधीच तुला विस्मरत नाही. तेव्हा हि (त्याच्या राजीवरेणुकणकीर्णपिशङ्गतोयाम् ॥ भावनेला योग्य प्रतिसाद देण्याचे कर्तव्य हे कर की) मानगत रम्यां हिमाचलनदी प्रनिहाय हंस! विहार कर परतु तो तसा करीत असता, मानसातून (मनातून) हे हे हताश वद का दिशमुत्सुकोऽसि ॥३०२।। याच्या विषयींच्या प्रेमाला दूर करू नकोस. (दुप्यताला शकुन्तलेच्या एसाद्या सखीने बनवावें इतकी ततोतत त्या वसंततिलका परिस्थितीला जुळणारी, ही अन्योक्ति आहे. मानसासारख्या उच्चपदस्थान म्हणजे राजने सहज रानात गेल्यावेळी एका मुंगी मनोहर जियें मधु गाति गीत वनकन्येचा उपमोग घेतला तेव्हापासून ती त्याचे सतत स्मरण पद्मस्थ रेणु गळुनी जल पिंग जीत ॥ रम्या हिमाचलनदीस त्यजून हस करीउ बसली. इकडे हा परत मानससरोवरात गेल्यावर त्या वनकन्येला त्याने विसरून जाऊ नये इतरीच विचारीची अपेक्षा.) हा हा हताश वद जासि कुण्या दिशेस ॥३०२॥ गद्यार्थ-भंगाङ्गना जेथे मनोहर गुजारवाचे गायन करीत आहेत, क्मलातला रेणु गळून जिच्यातले पाणी पिंगट रंगाचें घसंततिलका | झाले आहे, अशी हिमाल्यातून वाहणारी ही सुदर नदी स्थित्वा क्षणं पिततपक्षतिनाऽन्तरिक्ष सोडून हे हसा ! असा हताश होऊन दुसन्या कोणत्या दिशेकडे मातङ्गसङ्ग-कलपा नलिनी विलोक्य । जाण्यास उत्सुक झाला आहेस ? (काय बरें या हसाची व्यथा असेल त्याची प्रिया मानससरोवरात राहून गेली म्हणून असे उत्पन्नमन्युपरिधर्धरनिःस्वनेन असेल काय ? का मागील ३०१ च्या श्लोकातल्या प्रमाणे याची हंसेन साशु परिवृत्य गत नलिन्याः ॥३०१॥ नेहमींची पद्मिनी दुसऱ्या कोणी काबीज केली असेल काय ? व त्यामुळे कै. शि. म. पराजपे याच्या एका गोष्टींतल्या, पारा पसततिलका पानी घरी परत फिरलेल्या, माणसाप्रमाणे,-"माझी शेती फैलावुनी क्षण, नभी स्थित, पख, हंस आता दुसऱ्याची झाली आहे. माझे घर आता दुसऱ्याचे झालें पाहे गजें कलुपिता जधि पद्मिनीस ॥ आहे. माझ्या शेतात आता दुसऱ्याची गुरे चरत आहेत. संतापुनी करित धर्धर निःस्वनातें माझ्या घरात आता दुसऱ्याची पोरें फिरत आहेत" इत्यादि सोडी वळून मग साश्रुच हंस तीतें ॥ ३०१ ॥ या दृश्याने उद्विम होऊन तर तो हस दुसरीकडे निघाला नसेल?) गद्यार्थ- हंसाने परस फैलावून, क्षणभर आकाशातच थांबून सार्ही पाहिले, वो पाळ्या हत्तीने कुस्करून टाकलेली शिखरिणी नलिनी, त्यास दिसली. ते दृश्य पाहून त्याला कोघ येऊन तो तरी तीरोगते कचिदपि दलाच्छादिततनु. गुरगुरला पण (आपल्या दौर्बल्याची जाणीव होऊन) विचारा डोळ्यात पाणी आणून, वळून, त्या नलिनीला सोडून परत पतधारासार गमय चिपमा प्रावृपमिमाम् ।। फिरला! (फाळणीच्या वेळी जीव बचावून पळून आलेल्या निवृत्तायां तस्यां सरसि सरसोत्फुल्लनलिने सहस्रों निर्वासितावर, स्थिरस्थावर झाल्यावर घरी परत जाऊन स एव स्वं हंसः पुनरपि विलासास्त इह ते ३०३ ·... (प्रकरण ४७ वें) हंस, हिमाचल (भवानीतात) अन्योक्ति- शिखरिणी विलासस्थळच नाहीसे होते ही पार्श्वभूमि.) जो मेघ जगताचा दलें झांकोनी तू निजतनुस, तीरी तरुषरी ताप नष्ट करून मोठे उपकार करतो व अमृतमय आपल्या महावृष्टीचे हे कठिण दिन कंठी कुठतरी।। देहाच्या दर्शनाने सर्वांच्या नेत्राचे पारणे फेडतो, अशा मेधाची सरोनी ते, पझे सरसिं जाधं येतील फुलुनी सुद्धा उन्नति (वर आकाशात येणे) जर तुला सहन होत नसेल, पुन्हां तो तू हंस प्रचुर तव लीला कर झणीं ॥३०३॥ | तर हे हंसा ! तू केवळ वर्णाने तेवढा शुभ्र, व प्रत्यक्ष कृतीने मान काळा आहेस, असेच म्हणणे प्राप्त आहे. (जगाचे हित गद्यार्थ-- हे हसा, तीरावर उगवलेल्या कुठल्या तरी झाडा- होत असता त्याच घटनेंन कचित् कुण्या व्यक्तीचे अहित घर, पानानी आपले अग झाकून घेऊन, भयकर धो धो वृष्टीचे होण्याचा सभव असतो; अशा वेळी " पुष्कळाचे पुष्कळ हित" पावसाळ्याचे, हे कठीण दिवस, कसे तरी काढ; हे दिवस या तत्त्वाला धरून त्या व्यक्तीने त्या घटनेचा व्यक्तिगत एकदा संपून गेले, व पुन्हा सरोवर उमललेल्या सरस कमलानी | दृष्टया द्वेष न करता, उलट स्वागतच करावे, हे सागण्याचा भरून गेलें, की, पुनरपि तोच तू हंस पुन्हा तेच आपले विलास | हेतु.) खुशाल वर. (सर्वोवरच केव्हाना केन्हा तरी आपत्ति येतात व पाडवाच्या प्रमाणे अज्ञातवासात सुद्धा दिवस काढावे लागतात. हिमाचलान्योक्ति म्हणून सर्वांनी त्या प्रसगाना तोंड देण्याची तयारी ठेवावी; पण, मविष्याच्या विषयी आशावाद सोडू नये.) आर्या शार्दूलविक्रीडित तरुकुलसुषमापहरा जनयन्ती जगति जीरजातातिम् ।। केन गुणेन भवानीतात! हिमानीगिमों वहसि ॥३०५॥ य सन्तापमपाकरोति जगतो यचोपकारक्षमः सपाममृतात्मकेन वपुषा प्रीणाति नेत्राणि यः ।। भायों तस्याप्युन्नतिमम्बुदस्य सहसे यन्न त्वमेतावता वर्णेनैव परं मराल धवलः कृष्णश्चरित्रैरसि! ॥३०४॥ नाशी जो तरुशोभा, अतिपीडा देइ सर्व जीवांसी॥ तो हिमपुज हिमादे! कुण्या गुणास्तव शिरी सदा कालविक्रीडित धरिसी ॥३०५॥ पृथ्वीला उपकारकारक, सदा, संताप जो घालधी सर्वांच्या, अमृतासम स्वतनुने नेत्रांस जो तोपवी ॥ गद्यार्थ- हे हिमालया। जो सर्व तरुसमुदायाचे सौंदर्य साहेउन्नतिना मुळी तुज, अशा त्याही धनाची जर हरण करतो, आणि, अखिल जीवसृष्टीला अत्यत पीडादायक वर्णे केवळ शुभ्र, हस अससी काळा कृतीने तर ३०४ असतो, असा तो हिमसंचय, त्याच्यातल्या कोणत्या गुणाला भाळून, तू आपल्या शिरावर सतत धारण केला आहेस? गद्यार्थ-(पावसाळ्याचे दिवस व त्यामुळे मेघ वर आका-(चमत्कारिक तर सरेंच, पण पुष्कळ मोठे रोक, एखाद्या शान येणे या गोधी हसाला अप्रिय असतात, कारण पावमा- दुर्जनाशी घनिष्ठ संबध ठेवताना आढळतात. त्याचे गूढ कारण वादळानी, तळ्यातल्या यमलाचा सत्यानाश होऊन, हसा | काय तेन भत्रि रिचारीत आहे ) ·प्रकरण ४८ शोक, विलाप, आतोंद्वार (१) अजविलाप (२) परित्यक्त सीतेचे उद्गार (३) परित्यक्त अयोध्या नगरीचे उदार (४) जगन्नाथाचा भामिनीस्तर पिलाप ( ५) रतिविलाप. AAPP तिचे प्राण श्लोक १ ते ३७ पर्यंत रघुवंशातल्या आठव्या सगीतील अजाचा गद्यार्थ-- अगींचे जन्मगत धैर्यहि सोडून, अश्रूनी गद्द विलाप व त्याचे सात्वन याचे भापातर आहे. अज हा अशा अत करणानें, अजानें विलाप पेला तापले म्हणजे खुराजाचा मुलगा. स्वयवरपद्धतीने त्याचे इदुमतीशीं लग (लेखगमारसे) लोखड सुद्धा मऊ होते, मग, मानवाची झाले व अत्यत प्रेममय ससार होऊन त्याना एक पुत्र झाला, | कथा काय ? तोच दशरय तो लहान असताना, अचानक एक दिवस, हे पति पत्नी विहारमम असता, आकाशातून चाललेल्या नारदाच्या वैवालीय वीणेवरील पुष्पमाला तिच्या अगावर पडताक्षणी, तिला सोडून गेले. इदुमति ही मूळची स्वर्गीय अप्सरा तृणबिंदूची | कुसुमान्यपि गात्रसङ्गमात्प्रभवन्त्यायुरपोहितु यदि ।। तपश्चर्या मग्न करण्याचा तिने प्रयत्न केला म्हणून, त्यान, त् | न भविष्यति हन्त साधन किमिवान्यअहरिष्यतो विधे॥२॥ मानवी स्त्री होशील असा तिला शाप दिला, पण मग तिनै घसततिलका क्षमायाचना केल्यावर उशा प दिला की, स्वर्गीय पुष्पं तुझ्या अगावर पडताच तू मानवदेहातून मुक्त होऊन पुन्हा स्वर्गात पुष्पे मृदूहि,ठरती तनुसंगतीत जाशील. अजाला हे माहीत नहते. ते आपल्या निकालदर्शी प्राणापहार करण्या जर हो समर्थ ॥ बुद्धीने जाणून, वमिष्ठमुनींनी आपल्या शिष्यावरवीं अजाला तें होई न फाय दुसरे मग त्या विधीला सव सागून त्याचे सात्वन केलें. अजाने पत्नीबरोबरच प्राणत्याग संहारसाधन नरा प्रहरावयाला ? ॥२॥ करण्याचा विचार सोडून, मुलाच यथायोग्य सवर्धन करून, प्रायोपवेशन करून, मग तोहि स्वगीत गेला व पुन्हा इदुमतीशी गद्यार्थ-देहाचा स्पर्श झाल्याकारणानें, पुहि जर माण त्याचें मीलन झालं.) हरण करण्यास समर्थ ठरली तर, (माणसावर) आघात कर. ण्याच्या कामी, विधीला, आणखी दुसरे काय काय, साधन वैवालीय म्हणून वापरण्यास उपयोगी होणार नाही. (हे कोण सागू शकेल? सहारक साधन कोणते व्हावे याला अतच राहिला विललाप स बाष्पगद्गद सहजामध्यपहाय धीरताम् ॥ नाही.) अभितप्तमयोऽपि मार्दव भजते कैव कथा शरीरिषु ॥१॥ पैतालीय वसततिरका सोडोनिया सहज धैर्यहि, अतरात अय या मृदु वस्तु हिंसितु होऊनि गद्गद रडे अज तो नितान्त ।। मृदुनैगारभते प्रजान्तकः। संतप्त लोहहि भजे मृदुताच साची हिमसेकविपचिरत्र मे वाता कशा करणे मग मानवाची?॥ नलिनी पूर्वनिदर्शन मता ॥ ३ ॥ ...

·(प्रकरण ४८ ३) अजविलाप- ४७३ वसंततिलका गद्यार्थ-क्विा ( असे म्हणावे लागते की-) माझंच किंचा, विनष्ट करण्या, यम हा, मृदूस दैव फुटके, त्यामुळे ब्रह्मदेवानें या हाराला वजाचे रूप दिले योजून अन्य मृदुवस्तु, करी प्रयास ॥ असावें, कारण याने (हुबेहूब बनाने करावें तसे ) आश्रयता आधौं उदाहरण जाणित मीहि यास जो मी त्याला न पाडता, त्या वृक्षाच्या शाखावर आश्रय पावे हिमें मृदुहि, की नलिनी विनाश ॥३॥ घेतलेल्या वेलीलाच तेवढे मारले । गद्यार्थ-अथवा (या उदाहरणावरून असेच म्हणणे भाग चैतालीय पडते की,) एसाद्या मृदु वस्तूचा विनाश करण्यास, यम, हा दुसरो मृदु वस्तु, हेच शस्त्र वापरून, प्रयत्न करतो; या प्रकाराला कृतवत्यसि नावघीरणामपराध्देऽपि यदा चिरं मयि । एक उदाहरण सुद्धा मला आधीच ठाऊक आहे; तें हैं, की | कथमेकपदे निरागसं जनमाभाष्यमिम न मन्यसे ॥६॥ हिमासारख्या अत्यत मृदु वस्तून (तितक्याच मृदु ) कमलवेलीचा पसंततिलका नाश पेला जातो केले सदैव अपराधचि मी तरीही वैतालीय सावश तूं मज कधी रुसलीस नाहीं।। आतां अचानक, निरागसशाहि मातें सगियं यदि जीवितापहा गे सांग, ना गणिसि भापणपात्र फां ते?" हृदये कि निहिता न हन्ति माम् ! ] गद्यार्थ-मी तुझे नेहमीच अपराध करीत आलो, तेव्हाहि विषमप्यमृत कचिद्भवे- जर तू माझी अवज्ञा करून, कधी रुसन, अबोला धरला नाहीस, दमृत या विषमीश्वरेच्छया ॥४॥ तर आता एकाएकी, निरपराध अशा या मला, सभापणपान वसततिलका समजत नाहींशी कशी इरालीस ? (काय कारण असावें !) हा हार जीव हरण्या जर का समर्थ पक्षी धरूनहि मला न वधी किमर्थ? ॥ चैतालीय होई कधी विपहि ते अमृतासमान धरमस्मि शठ शुचिस्मिते ! विदित' कतरगत्सलस्तव ।। ईशेच्छया अमृत हेहि विपासमान ॥४॥ परलोकमसनिवृत्तये यदनापृच्छ्य गताऽसिमामितः ॥ ७ ॥ गद्यार्थ-हा पुष्पहार जर (सरोसरच, व निरपवादपणे) पसंततिलका प्राणघातक म्हणावा, तर मी तोच माझ्या छातीवर ठेवला तरी मला को ठार मारीत नाहीं (यावरून इतकच ठरते की-) स्वर्गात जासि पुनरागमनाविहीन परमेश्वराचीच तशी इच्छा असली तर केव्हा हा विशा शब्देन एक पुसतां मज, यावलन । सुद्धा अमृत होऊन जातें व अमृताहि विष होऊन जाते शुद्धस्मिते ! मज गमे जणु काय तृते खोटाच मत्यणय, मी शठ सास वाटे॥७॥ चैतालीय गद्यार्थ-हे शुद्धस्मिते! मला एका शब्दाने सुद्धा न विचारता, न पुसतो, इथून स्वगीत गेलोस --- आणि गेलीस अथ वा मम भाग्यरिप्लवादशनिः कल्पित एष वेधसा ॥ तीहि कायमची, (परत न ग्यासाठी,) यावरन मला वाटते यदनेन तरुन पातितः क्षपिता तहिटपाश्रिता लना ॥५॥ | की, मी सरोवर टांगी आहे व माझे प्रेमहि सोर्ट आहे असेंच पसततिलका तुला वाटत असले पाहिजे. हारास याच, अथवा, मग दग्यदैवें वैतारीय हा घनरूप विधिन दिधले असावें ॥ याने समाश्रयतरू मज पाहिले न दयितां यदि तापदन्वगाद्विनिवृत्तं विमिदं तया विना:॥ शाखाभिता परि लता घधिली म्हणून ॥ ५॥ सहता हतजीवित मम प्रपलामात्मतेन वेदनाम् ! ॥

·... ४७४ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश खड २ घसंततिलका गद्यार्थ-मी, यापूर्वी, फीहि तुझ अप्रिय, मनानेंहि केलें होता तिला अनुसरूनचि नीट गेला नाही, तरी तू मला कशी सोडून चाललीस ? (मी पृथ्वीचा ऐसा कसा परतुनी तिजवीण आला?॥ पति आहे म्हणून तिला सवत समजून, आपल्या प्रेमात वाटे- चांडाळ जीव मम! मी वदतों तयातें- करीण आली, असे मानून, तू रागावली असशील, असे वाटते, "घे सोस आत्मकृत घोरचि वेदनांतें ॥८॥ म्हणून तुला सागतो ते नीट समजून घे की--) मी पृथ्वीचा पति आहे असे म्हणणे हे केवळ शब्दमात्र आहे (तो एक गद्यार्थ-हे माझे प्राण, त्या माझ्या प्राणप्रिय दयितेच्या भाषेचा अलवार आहे ) पण भावनेने दृढबद्ध असे माझें पाठोपाठच (क्षणभर नीट) गेले होते; पण फा, क्से, कोण | प्रेम काय तें एफपया तुझ्यावर आहे. जाणे, तिला न घेताच परत आले ? असल्या या चाडाळ माझ्या जीवाला आपल्याच कृत्यानी ओढवून घेतलेल्या घोर यातना, वैतालीय बैस म्हणावें सोशीत कुसुमोत्खचितान्वलीमृतश्चलयन्द्ररुचस्तवालकान् ।। वैतालीय करमोर करोति मास्तस्त्वदुपारर्तनशङ्कि मे मन ॥११॥ वसततिरका सुरतश्रमसभृतो मुखे ध्रियते स्वेदलवोद्गमोऽपि ते ।। हे भुंगनील, कुरळे, सुम गुंफिलेले अथ चास्तमिता त्वमात्मना वायू जधी हलवितो तव केश याले!॥ तो आणितो पुनरपी मम या मनास- विगिमा देहभृतामसारताम् ॥९॥ "येणार तूं परतुनी" असलीच आस ॥११॥ धसततिलका गद्यार्थ -या तुझ्या, फुलानी गुफलेल्या, कुरळ्या, भ्रमरा जे स्वेदविंदु थकुनी सुरतांत, आले सारख्या रगाच्या, साना हलवणारा हा वारा, तू पुन्हा परत अधापि ते तव मुखी दिसतात याले । येणार, अशी आशा मनाला लावीत आहे. गेलीस तूंच परि घेउनिया स्वतातें वैतालीय धिकार चचल अशा नरजीवनाते ! ॥९॥ तदपोहितुमर्हसि प्रिये प्रतिबोधेन विषादमाशु मे ॥ गद्यार्थ--सुरतक्रीडेच्या थव्यामुळे जमलेले थोडेसे स्वेद ज्वलितेन गुहागत तमस्तुहिनादेरिव नक्तमोषधिः ॥१२॥ बिंदु सुद्धा अद्यापि तुझ्या मुसावर दिसत आहेत आणि इकडे बघतों तो तू स्वताला घेऊन लुप्त झालीस! धिक्कार असो या पसततिलका नरदेहाच्या चाचल्याला! तेव्हां प्रिये ! उनि जागृत होइ तूर्ण वैतारीय नेई हरून मम चित्तविषाद पूर्ण । जैशा हिमालयगिरीवरच्या गुहांत मनसाऽपि न निप्रिय मया नक्तोषधी झळकुनी तम नाशितात ॥१२॥ कृतपूर्ने तर कि जहासि माम् ॥ गद्यार्थ-तेव्हा प्रिये । लौकर जागी हो आणि तू आपल्या ननु शब्दपतिः क्षितेरह जागृतीने (उपडलेल्या नेत्राच्या तेजाने)माझ्या मनाची विपप्णता त्वयि मे भाषनिबन्धना रति ॥१०॥ नाहीशी करावीत हेच युक्त-- ज्याप्रमाणे हिमालय पर्वतावरील गुहातला अधार, नत्तौषधि, आपल्या तेजाने नष्ट करतात. (तद्वत् । वसततिलका केले कधीं न तव अप्रिय मी मनेही वैतालीय जाशी कशी त्यजुनि तूं मज गे तरीही १ ॥ मी शब्दमान पति या क्षितिचा, परतु इदमुच्छ्सितालक मुख तव विधान्तकय दुनोति माम् ।। मत्प्रेमभावढयंधन एकली तू॥१०॥ निशि मुसमिौकपङ्कज चिरताभ्यन्तरपट्पदस्वनम्॥१३॥ ...

·(प्रकरण ४८ ३) अजरिलाप- ४७५ "मेली वसततिलका गद्यार्थ-कोवळी कापळी पालवी अथरून केलेल्या शय्ये ज्या आननी रळति चंचल दीर्घ केश पर सुद्धा त् अग टाफलेस तर तुझी कोमल काया दुसत असे, बोले न ते तधि मला दुखवी मनास ।। तिला आता हे वामोर चितेवर चढणे कस सहन होईल? ज्यातील भुंग बनले निार्थी शब्दहीन ऐश्या अपूर्व मिटल्या कमलासमान ॥१३॥ वैतालीय गधार्थ-एसार्दै अपूर्व (सुदर) कमल असावें, रात्री तें | इयमप्रतिबोधशायिनी रशना त्या प्रथमा रह सखी । मिटलेले असावे व त्याच्या आतल्या (अडकलेल्या) भृगाचे ) गतविम्रमसादनीरवा न शुचा नानुमभ्रतेर लक्ष्यते ॥१६॥ गुजारव थाबलेले असावेत-प्रमाणे ज्या तुझ्या या मुसापर तुझे पेश हलत रुळत आहेत, अस, तें, बोलेनास झाल्यामुळे, वसततिलका माझ्या मनाला चरका लावीत आहे. जी तूं पुन्हा न उठण्या निजसी सदाची एकातिंची प्रथम ही तव मिन काची।। वैतालीय संपून साथ गतनाद अशी जहाली शशिन पुनरेति शरी दयिता द्वन्द्वचर पतत्रिणम् ॥ शोक तुझ्याच जणु मागुति हीहि मेली ।।१६।। इति तौ पिरहान्तरक्षमा कथमत्यन्तगता न मादहे ॥१४॥ गधार्थ-तू पुन न उठण्याजोगी चिरकालची निजलीस आणि एकातातली तुझी जी मेसला-सखी (तुझ्या विलासी घसततिलका हाम्चालींच्या तालावर नाचणारी) आता मूक झाल्याने, जणू मेटे पुनश्च रजनी अपुल्या शशीस काय, तुझ्या शोकाने तुझ्या मागोमाग (सती गेल्यासारखी) पक्षीण त्या सहचरा अपुल्या नरास ॥ मरून पडली आहे (दोन नकार = एक होकार. शब्दश दोघास होइ विरहावधि सह्य सेणे नाही असें नाहीं) जाळी कसें न तव कायमचेच जाणे?॥१४॥ किंवा (हे चिरकाल) वैतालीय गद्यार्थ-रजनी, आपला नाथ जो चद्र त्याला पुन (एक कलगन्यमृतासु भाषित कलहसीपु मदालस गतम् । दिवसाच्या विरहानतरच) जाऊन भेटते , चक्रवाकी, (रानीमुळे वियुक्त झालेल्या) आपल्या सहचर चक्रवाकाशी (एक पृषतीपु विलोलमीक्षित पवनाधूतलतासु रिभ्रमा । रात्रीच्या विरहानतर ) पुन समीलित होते (त्याचा विरहकाल त्रिदिवो सुकयाऽप्यवेक्ष्य मा निहिता सयममी गुणास्त्वया । अल्प व पुन पुन मलन होण्याची निश्चिति या दोन कारणा, चिरहे तर गुरुव्यथ हृदय न त्व वलम्बितु क्षमा ॥१७॥ मुळे) त्या दोषाना (चद्र य चक्रवाक याना ) विरहाचा वसततिर का फालावधि सहन करणे शक्य होत पण, येथे तू गेलीस ती देवोनिया मधुर भाषण कोकिलास पुन्हा येणारी नसल्याने, हा तुझा चिरकालीन विरह, मला दाहक हसींमधे गति मदालस ठेविलीस। फसा वाटणार नाही? दृष्टी विलोल दिधलीस मृगागनास बैतालीय लालित्य हेहि पवन हलत्या रतास।। स्वर्गोत्सुका असुनि तू मम फाळजीने नापल्लासस्तरेऽपि ते मृदु दूयेत यदड्गमर्पितम् ।। हे ठेपिलेस गुण निश्चित दक्षतेनें ।। तदिद मिपहिष्यते कथ वद वामोरु चिताधिरोहणम् ॥१५॥ अत्यत घोर परि या विरहाच्यत। वसततिलका माध्यासण्यास हदया मम हे न शक ॥१७॥ घालून पल्लव नये, रचिताहि शय्या गधाय-त् आपनी, मधुर वाणी कोरित मदाने माल अगास ज्या मृदु तुझ्या सुपली सदा या ।। सावरेटी गनि, फलहीत चल दृधि हरिणींमध्ये, आणि घामोर, त्या सहन होइल फेवि साची रालिय, हे वान्यान हालगाया ये उ, अशा त हेर्ने है तुझे शय्या चितेनरिल शुष्कचि लाकडाची ॥१५॥ विविध गुण, स्वर्गात जाण्याची तुरा घाई झालेली असतुदा, ·सस्कृत-मराठी-सुभापित-कोश, खड २ " माझ्या काळजीने (तुझ्या पश्चात् तुझी आठवण करून मन | संस्कृत कविकल्पना आहे !) तो अशोक वृक्ष आता जेव्हा रमविण्यास मला साधन असावें, या विचाराने) तू त्या त्या (तुझ्या पश्चात् ) फुलून बहराला येईल, तेव्हा त्याची जी फुले, वस्तूत ठेवून गेलीस, ( अशीच माझी सरोखर मावना आहे.) | तुझ्या केसाना अलमृत फरण्याच्याच योग्यतेची, त्याच फुलानी (तुझे कार्य तू केरस सरें) पण तुझ्या विरहाने अत्यत व्ययित | तुझ्या मृतोत्तर नियतली अजलि मी कशी देऊ ? (ज्याला तू झालेल्या या माझ्या हृदयाला आश्वासन देण्यास ते समर्थ | लत्ताप्रहार केलास त्याची फुले तुझ्या डोक्यावर ! असा नाहीत. विरोधाभास यात नसेल ना?) 0.. . वैतालीय वैतालीय मिथुन परिकल्पित त्वया स्मरतेर सशब्दनूपुर चरणानुग्रहमन्यदुर्लभम् ।। सहकार। फलिनीच नन्विमौ । अमुना कुसुमाश्रुवर्षिणा त्वमशोन सुगात्रि! शोच्यसे ॥२० अविधाय विवाहसक्रिया घसततिलका मनयोर्गम्यत इत्यसाम्प्रतम् ॥ १८॥ अन्यास दुर्लभ नि नूपुरशब्दसगे वसततिरका लत्ताकपाच तव ती स्मरुनी जणूं गे॥ आम्र, प्रियंगु लतिका, उभयास या तूं पुप्पाथु वर्पित,तुझ्यास्तव हा अशोक गे कल्पिलेंस मिथुनासमची, परतु ॥ हा! हाय ! आज करितो जणु काय शोक ॥२० गद्यार्थ- त्यांचा तुवां न करताच विवाह काते ! -दुसऱ्या झागना दुर्लभ, पैजणाऱ्या तालावर हूँ किंवा (त्यांच्या, स्वयें न करतां शुभमंगलातें) त्याच्यावर केलेली चरणकृपा (लत्ताप्रहार) जणू काय गेलीस तूंच निघुनी, वद योग्य का ते? ॥ १८॥ | आठवून (तिशबुद्धीने की काय!) हे सुदरि। अशोक, फुलाचे अरु ढाळीत तुझ्यासाठी शोक करीत आहे (अशोक शोक गद्यार्थ- हा आम्रवृक्ष व ही प्रियगु लता, या दोघाना, तू करतो हा विरोधाभास.) स्वता वर वधू अस जोडपे ठरविलस, आणि आता याचे शुममगल न उरकता तूच इथून निघून जावेंस हे काही युक्त वैतालीय नव्हे, तर निश्वसितानुकारिमित्रकुलेरर्धचिता सम मया ।। पैतालीय असमाप्य विलासमेखला फिमिद किनरकण्ठि सुप्यते ॥२१ वसतविर का कुसुम कृतदोहदस्त्वया यदशोकोऽयमुदीरयिष्यति ॥ त्वच्छासतुल्य सुरभी यकुळी फुलानी अलकाभरण कथ नु त- तूं मीहि अर्ध तिजला रचिली असोनी ।। त्ता नेष्यामि गिनापमात्यताम् ।।१९।। गे त्या पुरी न करता रतिमेसलेसी का झोंपलीस पद किन्नरकण्ठि पेशी ॥ २१ ॥ वसततिलका गद्यार्थ-तुझ्या उच्छासाचे अनुकरण करणान्या (तितक्या केलेंस दोहद जया निज तूं पदानी सुगधी असणान्या) बकुळीच्या पुलानी, तू व मी दोघे मिळून येई अशोक जधि तो फुलुनी फुलानीं । गुफताना अर्धी राहिली, ती तुझी विलास मेसल्ला, पुरी न त्याची फुले अलकभूषणयोग्य पेशीं! करताच, हे किन्नरकठि। अशी कशी झोंपी गलीस ? अर्पू तयें तुज मृताजलि मीच फैशी ? ॥ १९ ।। वैतालीय गद्यार्थ -तू स्वता (खताच्या लत्तामहाराने) ज्याचे डोहाळे पुरविलेस (अशोकाला तरुण सुरीने डाव्या पायाने लत्ताप्रहार | समदु खसुख सखीजन प्रतिपच्चन्द्रनिभोऽयमात्मज केल्याने फुले येण्याचे मोठे प्राव्यमय डोहाळे लागतात, अशी ! अहमेकरसस्तयाऽपि तेव्यवसाय प्रतिपत्तिनिष्ठुर ॥२२॥ 00.

·(प्रकरण १८ ३) अजपिलाप- ४७७ .. वसततिलका गधार्थ-माझी गृहस्वामिनी, मनी, एफातातली सहचरी, दुखी सुखी सम, सख्या तुजला असून ललित कलात माझी आवडती शिष्या, अशा तुला ओढून नेण्यात, अन् पुष हा प्रतिपदा शशिच्या समान ॥ मृत्यूने माझे काय नेल नाही, ते साग ( सर्वच नेल.) मी एकनिष्ठ पति येथ असून, सांगे वैतालीय त्ववृत्ति हेकट कठोर अशीच कां गे? ॥२२॥ गद्यार्थ~-दुःसाचा प्रसग असो, सुखाचा असो, दोन्ही | मदिराक्षि मदाननार्पित मधु पीत्या रसवत्कय नु मे ।। परिस्थितीर सम वृत्ति ठेवणा या ( दोन्ही स्थितीत प्रेम कायम | अनुपास्यसि बाष्पदूषित परलोरोपनत जलाञ्जलिम्॥२५॥ ठेवणान्या) अशा सख्या ( तुला लाभल्या आहेत,) आणि घसततिलका प्रतिपदेच्या चद्राममाणे ( उत्तरोत्तर कलाक्लानी वाढत जाणारा) असा पुत्र (तुला देवाने दिलेला आहे, मी हा तुझा पति एक मी मन्मुखे मधुर मध तुला दिले ते निए, (केवळ तुझ्यावरच प्रेम करणारा,) असे सर्व असताना प्राशून हाय परलोकगताच काते। तुझी वृत्ति (परत न येण्याची ) हट्टी निठुर का बरे ? अश्रूमुळे मम, मलीन, इथून देतां कैसा जलान्जलि पिशील दुरून आतां ॥२५॥ वैतालीय गद्यार्थ-हे मदिराक्षि ! मी माझ्या मुसाने तुझ्या मुसात धृतिरस्तमिता रतिश्च्युता पिरत गेयमृतुनिरुत्सक ।। घातलेलें मधुर मध पिउन, (त्याची चव ताडात असतां) आता गतमाभरणप्रयोजन परिशून्य शयनीयमद्य मे॥२३॥ मागून, माझ्या अश्रुनी गढूळ व क्षार झालेला, व इथून परलो घसततिलका कात तुझ्याकडे पाठविलेला जलाजलि तू कसा पिशील ? (ती रुचि आणि ते सानिध्य, आणि आता ही अरुचि व हे अतर 1 ) गेली गळून धृति, तें रतिसास्य गेलें थांयोनि गान, कतु उत्सवहीन झाले ॥ आभूपणास मुळि हेतु नुरेच काही चैतालीय शय्याहि शून्य बनली मम आजला ही ॥२३॥ विभवेऽपि सति यया निना गद्यार्थ-माझ धैर्य गळून गेले रतिसुस सपले, गायन सुखमेतारदजस्य गण्यताम् ॥ थांबले, त्या त्या ऋतूत योग्य ते उत्सव आता फसचे करणार ? लियाराचे आता प्रयोजनच उरल ही. माझी शय्या आज शून्य झाली आहे. मम स विषयास्त्वदाश्रया ॥२६॥ पैतालय वसततिलका गृहिणी सचियः सखी मिथ. माते सुवैभव असून तुझ्या विना ते प्रियशिष्या ललिते कलाविधा।। मत्सौख्य हे बघ ससे! इतुकेंच होते। अन्यामि नित अलुध अशा यज्ञातें करणाविमुखेन मृत्युना सारे जगी विषय गे त्वदधीन होते ॥२६॥ हरता त्या वद किंन मे हृतम् ॥२४॥ गया-मला पुष्कळ चमा भमले तरी तुझ्यावाचून वसतातरका माझे या अजाच, सुग्म इवेच होते. दुसऱ्या कोणत्याहि आमि एफांतिघी सहचरी, गृहिणी, सुमत्री पाना बळी न पडलेल्या, आइ न शरेल्या अण, माझे, जी लाडकी ललित सर्व कलात छात्री॥ सर्व विषय, हे इदुमति पेय तुझ्या स्वाधीन होते. (प्रत्येक तूते अशा, हरनिया अतिनिष्ठुराने विषयसुप तुझ्यासगतीतच मी घेऊ शकत असे. दुपाचून नेलें न काय मम, सांग ससे यमाने ||२४|| त्या मुलांतर मुस्त्वच नष्ट झाले आहे ) ... अहृतस्य विलोभनान्तर 0..

·१७८ x ... संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ चैतालीय घसंततिलका पिलपन्निति कोशलाधिपः "शोकै मरे नृप असूनहि पलिमागे" करुणार्थप्रथितं प्रियां प्रति॥ निदेस या मिउनि केवळ, पलिसंग ||-- अफरोत्पृथिवीरहानपि देहास अग्निस दिले न अजें स्वताच्या स्तुतशाखारसबाष्पदूषितान् ।। २७ ।। लोमें मुळी न परि ते निजजीविताच्या ॥२९ ।। वसततिलका गधार्थ-" राजासारसा राजा असून बायलीच्या शोकानें तिच्या मागोमाग मेला" अशी आपली निंदा घडू नये, याच जेव्हां असेंच करुणातरवें प्रियार्थ केवळ हेतूनें अजाने आपला देह आपल्या त्या राज्ञीसह अग्नीस तो कोशलाधिप विलाप यसे करीत ।। अर्पण केला नाही ; जगण्याच्या इच्छेने नव्हे. टाकी स्वपार्श्वगत सर्व तरू करून x x x शासारसाश्रु गळुनी जणु की, मलीन ॥२७॥ (मूळ रघुवंशातील पुढील १० श्लोकात वसिष्ठ मुनींनी अंत- गद्यार्थ-कोशलाचा राजा तो अज, आपल्या प्रियेस्तव | ानाने इदुमतीची पूर्ण कथा जाणली, ती आपल्या शिष्याला अशा त-हेने अत्यत करुण अर्थाने गुफलेले विलाप करीत | अजाकडे पाठवून त्याचेकडून सागितली. व त्याचे शेवटी आश्वा- असता, त्याने, त्याच्या आजूबाजूच्या झाडाना सुद्धा रडवृन, सनार्थ जो उपदेश थोडक्यात (लघुसदेशपदा सरस्वती) केला त्याचे टपटप गळणारे शाखारस हे जणू जे अश्रु, त्यानी मलीन | तो तेयदा पुढे भापातरित केला आहे- ) करून सोडलें! वसिष्ठशिष्य अजास म्हणतो- वैतालीय वैतालीय अथ तस्य कथचिदङ्कतः स्वजनस्तामपनीय सुन्दरीम् ॥ तदलं तदपायचिन्तया विपदुत्पत्तिमतामुपस्थिता ।। रिससर्ज तदन्त्यमण्डना- वसुधैयमवेक्ष्यतां त्वया वसुमत्या हि नपाः कलत्रिणः ३० मनलायागुरुचन्दनैवसे ॥२८॥ वसततिलका घसंतविलका अकावरून पतिच्या, मग सुंदरी ती चिंता पुरे 'मरण' या विषयांत चित्तीं कैशीतरी स्वजन हे उचलून नेती ।। जन्मे तया अटळ होत जगी विपत्ति ॥ तो अन्त्यमंडनचि हार तिच्या गळ्यात आतां विचार कर तूं क्षितिचा मनांत अग्नी दिला अगुरचंदन सर्पणांत ॥२८॥ पृथ्वीमुळेच नृप होति फलनवत ॥ ३० ॥ गद्यार्थ-मग, मोठ्या कष्टानें, आप्तबाधवानी त्या सुदरीला गद्यार्य-तेव्हा आता तिच्या मरणाविषयींची चिंता पुरे त्याच्या माडीवरून उचलून नेले व (ज्या पुष्पहाराने तिला कर. जो जो जन्माला आला त्याला त्याला सकट, मरण हे अपरि- मरण आले) तोच हार प्रेतशगार म्हणून, तसाच तिच्या हार्यच आहे. आता तू (त्या मानवी पत्नीचा विचार सोडून) गळ्यात ठेवून, अगुरु, चदन, असे सर्पण असलेल्या अमीत | (पार्थिव पत्नी) पृथ्वी हिचा विचार कर, कारण राजे हे पृथ्वीमुळेच तिचे विसर्जन केलें. सरे क्ल्नवत असतात. (त्याच्या भूपति, पृथ्वीपति, क्षितिपति वैतालीय इत्यादि नावातच तो अर्थ आहे.) प्रमदामनुसंस्थित. शुचा वैतालीय नृपतिः सन्निति वाच्यदर्शनात् ॥ न चकार शरीरमग्निसा-- उदये मदवाच्यमुज्झता श्रुतमाविष्कृतमात्मरत्तया । सह देव्या, न तु जीविताशया॥२९॥ मनसस्तदुपस्थिते जरे पुनरक्लीनतया प्रमाश्यताम् ॥३१

·(प्रकरण ४८ वें) अजविलाप--
१७९
घसवतिलका
वैतालीप
तूं स्वोदयीं न मदनिदित जाहलास मरण प्रकृतिः शरीरिणा विकृति पितमुच्यते बुधैः ।।
संस्कार संयत असा नित दाविलास ॥ क्षणमप्यरतिष्ठते श्वसन्यदि जन्तुर्ननु लाभपानसौ ॥३४॥
आतां जधों ज्वर तुझ्या दृदयास भाजे
होयो पुन्हां प्रकट पौरुष पूर्ण तेजें ॥ ३१ ॥
वाटे बुधां प्रति मृत्युच मानवाची
देहास या विकृति जीवन हीच साची।।
गद्यार्थ-तू उदयोन्मुस असताना (वैभवास चढत असताना) राहे कुणी क्षणहि यामधुनी जगून
तू गर्विष्ठ आहेस अशी निंदा जगाकडून स्वनावर ओढवून घेतही
तोही तयास बहुलाभ असेंच जाण" ॥३४॥
नाहींस (उलट) अतिशय सयमाने स्वताचे शिक्षण, संस्कार,
प्रकट केलेस. आता तुझ्या मनाला हा (पत्नीमरणाचा) ताप
गद्यार्थ-ज्ञाते म्हणतात की, “मृत्यु हाच प्राण्याचा मूलस्वभाव
जाळीत असता, पुन्हा त् आपल्या पारुषाने उजळून ऊठ....
आहे व जीवन हीच खरोखर विरति आहे. तेव्हा अशा
स्थितीत कोणी क्षणभर जरी जगून राहिला तरी त्याला खरोखर
चैतारीप
मला झाला असे त्याने माना."
रुदता कुत एव सा पुनर्भरता नानुमृताऽपि लभ्यते ।
चैतालीय
परलोकजुषां स्वकर्मभिर्गतयोमिनपथा हि देहिनाम् ॥३२॥ अवगच्छति मूढचेतनः प्रियनाशं हृदि शल्यमर्पितम् ।।
वसंततिलका
स्थिरधीस्तु तदेन मन्यते कुशलद्वारतया समुध्दतम् ॥३५
लामे कुठून तुज ती रडसी तरीटी?
बसततिलका
मेलास मागुर्ति, तरी मिळणार नाही ।।
मूदास संतत निजप्रियनाश पाटे
लोकांतरास रिघता, अवघ्या नरांते
की एक शल्य हृदयीं नव योचले ते॥
फर्मानुसार गति मिनपथेच नेते ॥३२॥ नाशेंच ते उपटिल स्थिरधीस पाटे
गद्यार्थ-अरे, ती तुला रडून तर कुठून मिळणार म्हणा,
उद्घाटले कुशल दार म्हणे तयातें ॥३५॥
पण अगदी तिच्या मागोमाग प्राणार्पण केलेस तरी ती तुला गद्यार्थ-आपल्या प्रिय व्यक्तीचा मृत्यु, हे आपल्या हृदयात
प्रास होणे शक्य नाही. कारण परलोकी जाणान्या प्राण्याच्या नवेच शल्य वोचलें अम मूर्स मानतो. तर उलट स्थिरघुद्धीचा
गति त्याच्या त्याच्या कमानी, निरनिरादे मार्ग परितात.... पुरुष, त्या मृत्यूमुळेच, शोक्कारण असे एक शल्य उपटले
जाऊन, कल्याणाचे दारच उघडले गेले असे समजतो. (पुढे
चैतालीय
श्लोक ३९ पहा )
अपशोरुमनाः कुटुमिनीमनुगृहीष्य निगपदत्तिभिः ॥
पैतालीय
स्वजनाथु किलातिसतत दहति प्रेतमिति प्रचक्षते ।। ३३ ।।
स्वशरीरशरीरिणामपि
वसंततिलका
श्रुतसयोगविपर्यया यदा ॥
पत्नीवरी कर अनुग्रह, तूं त्यजून
रिरहः किमियानुनारये-
चित्तस्थ शोक, तिज अन्त्यविधी फरून
द्वद बा_पिया पश्चितम् ॥३६॥
अधु प्रदीर्घ अति ढाळिति पधु जे, ते
होतात दाहक, असे म्हणती, मृतातें ॥३३॥
वसंगलिक
गार्थ-मनातला शोक फादन टापून, पनीचा अत्यविधी
स्थामी स्वदेहगत, देद, नियुक्त युक्त,
परण्याने तिच्यावर अनुग्रह पर. मृताचे आसेप्ट, जर, मी होणार हे जर असे सरलां प्रतीत ॥
दीर्घ कालपर्यंत त्याचेसाठी अरु टाळतील, तर, ते अरु मा सुशास यारागतरस्तुपियोग होतो
मृताण दाहक होडान असे मुश सांगतात.
होई फसा मग पदे अनुताप चिचा! ॥३६॥

·, ४८० सस्कृत-मराठी-मुभाषित-कोश, खड २ गद्यार्थजर प्रत्यक्ष हे स्वताचे शरीर व त्याचा (शरीरी) मनुष्टुम् स्वामी (आत्मा) याचा सुद्धा सयोग होतो, व, वियोग होतो, ही गोष्ट प्रत्येकाला माहीत आहे; तर मग, बाह्य वस्तूच्या विर- मनाला प्रिय संबंध करावे जितुके नरें। हाने सुशाला कुठून हळहळ वाटेल, सांग. तहृदी स्रोदिली जातीं शोकाची तितुकी घरें॥३९॥ गद्यार्थ- मनुष्य, आपल्या हृदयाला प्रिय वाटणारे, स्तिके वैतालीय जितके, सबध जोडीत असतो, तितकीं तितकी, शोकाची घरे त्याच्या हृदयात सोदिली जातात न पृथग्जनपच्छुचो वश वशिनामुत्तम ! गन्तुमर्हसि ॥ उपजाति द्रुमसानुमता फिमन्तर शीलानि ते चन्दनशीतलानि यदि वाया द्वितयेऽपि ते चला • १३७ ॥ श्रुतानि भूमीतलविश्रुतानि ।। वसंततिलका तथाऽपि जीर्णी पितराफरमा- द्विहाय हा वत्स कथ गतोऽसि ॥४०॥ साधारणासमचि होउन शोकचित्त हे श्रेष्ठसंयम ! तुला रडणे न युक्त ॥ उपजाति झाडें गिरी उभयही सुटतांच वात त्वच्छील हे चदनशीत होते रे हालतील तर अतर काय त्यांत? ॥३७॥ विख्यात लोकों श्रुतही तुझें ते॥ गद्यार्थ--हे सयमी पुरुपातील श्रेष्ठा! दुसऱ्या, सामान्य, तरी अकस्मात् पितरास जीर्ण इतरे जनाप्रमाणे, शोकाच्या अधीन होणे तुला शोभत नाही. हा ! वत्स! गेलास कसा त्यजून ? ॥४०॥ जर वाऱ्यामुळे, झाडे व पर्वत दोन्ही हलू लागले, तर त्याच्यात गद्यार्थ—(कोणी वृद्ध आईबाप आपल्या मृत पुत्राबद्दल अतर ते काय? शोक करीत आहेत--) तुझे शील हे चदनासारखें शीतल होते, तुझी विद्या सर्व जगात प्रसिद्ध होती अशा स्थितीत हे वत्सा! अजविलाप समाप्त. या तुझ्या वृद्ध मातापित्यास अचानक सोडून कमा रे गेलास? अनुष्टुभ वसततिरका पूरोत्पीडे प्रवाहस्य परीनाह प्रतिक्रिया। आदाय मासमखिल स्तनवर्जमडगा शोकक्षोभे च हृदय प्रलापैरेव धार्यते ॥ ३८॥ न्मा मुञ्च वागुरिक यामि कुरु प्रसादम् ।। भार्या सीदन्ति शष्पकलपमहपानभिज्ञा मन्मार्गवीक्षणपरा शिशो मदीया ॥ ४१ ।। जाता प्रवाह तुबुनि, निचरा करणे उपाय हा त्याला। अथुविमोचन करनी शोक तसा सह्य होइ हृदयाला३८ घसततिलका घे हे स्तनाविण उभ्या तनुतील मास गद्यार्थ---प्रवाह अडल्याने, तुनारा झाला असता, त्याचा हे व्याध, सोड, कर या इतुक्या रुपेस ॥ पार फोडून देऊन, निवरा करणे, हाच त्यावर उपाय, त्याच खाण्यास घास शिकले न शिशू अजून प्रमाणे शोकानें प्रभुब्ध झालेल्या हृदयाला, अश्रुमोचन पाहात घाट मम, जातिल रे गळून ॥ ४ ॥ करण्यानेंच, तो सहन करता येतो. गद्यार्थ-(फासेपारध्याच्या गळ्यात सापडलेली हरिणी त्याला विनवीत माह-) हे फासेपारध्या। (तुला येऊन जाऊन मनुष्टुभ माझैमासच हवे तर) माझ्या या स्तनाशिवाय इतर सर्व अवयवो यावत कुरुते जन्तु सबधान्मनस प्रियान् । तले मास घे आणि मला सोड, इतकी कृपा कर, मी जाते, माझी तारतोऽपि विलिख्यन्तै हृदये शोकशङ्कव ॥३९।। बाळें अनून गरताचा घास घ्यायला शिकी नाहीत, (मी त्याना ·(प्रकरण १८ ३) सीता त्यागानतरचे तिचे आझेदार- ५८१ दूध पाजायला लौकरच येईन अशी) माझी वाट पहात ती बिचारी | आणला तो ब्रह्मदेव सरोपर शिरीप पुष्याला रागाने कापीत गळून जातील! (मातेच्या वात्सल्यप्रेमाला मर्यादा नाही, व आहे (असेच म्हणावे लागेल.) त्यासाठी ती करते त्या त्यागाला अत नाही पण किती मुलाना याची जाणीव असेल ? च, कितीजण याबद्दल योग्य कृतराला (याच्यापुढील ८-९ श्लोक, हे, रामाशेनें, लक्ष्मणाने सीतेचा दाखवीत असतील.) वनात त्याग केल्यावर सीता त्याला, रामाला सागण्यासाठी जो निरोप देते त्याचे आतागार आहेत. रघुवश सर्ग १४ श्लोक बसततिलका ६० ते ६७, शेवटचा श्लोक कोठला ते माहीत नाही.) .00 सब पुरीपरिसरेऽपि शिरीषमुद्री उपजाति गत्वा जवात्रिचतुराणि पदानि सीता ॥ गन्तव्यमस्ति फियदित्यसकृद् ब्रुवाणा श्वभूजन सन्मनुक्रमेण विज्ञापय प्रापितमत्प्रणामः ॥ रामाश्रुणः कृतनती प्रथमावतारम् ॥ ४२ ॥ “प्रजानिषक मयि वर्तमान सूनोरनुध्यायन चेतसेति" {{१४॥ वसंततिलका साकी असुनी अजुनी नगरीजवळचि, शिरीपसुममृदुदेही । श्वथूस सर्व कथ मत्प्रणति क्रमाने तीनचार पद चालुनि वेगें, थकोनिया चैदेही ।। त्यांते पुढे विनविणे मम तूं वतीने ।-- पुन्हा पुन्हां जाधं पुसू लागली "जाणे कितिसे अजुनी"। "माते कुलांकुर दिला तुमच्या सुतार्ने रामाथुप्रथमावतार ती करती झाली नयनीं ॥४२॥ चिंता सुमगल तया अपुल्या मनाने " ॥४४॥ गद्यार्थ---( रामाबरोबर, मोठ्या उत्साहाने, सीता वनात गद्यार्थ--लक्ष्मणा । माझ्या सर्व सासूबाईना (प्रथम मोठ्यास जाण्यास निघाली सरी, पण राजकन्याच ती, तिला चालण्याची व नर लहानास अशा) कमाने, माझे नमस्कार सागून, नतर, र्सवय कुठली १) अयोध्यानगरीच्या परिसरातच अजून असता, माझ्या वतीने त्याना विनति कर की, " तुमच्या पुराने माझ्या- शिरीष फुलासारखी कोमलागी सीता, वेगार्ने ३-४ पावले चालून | मध्ये तुमचा जो कुलार लावला आहे, त्याचे तुम्ही आपल्या जाऊन (थकून) जेव्हा धारवार विचारू लागली की " अजून मनाने मगल चिंतन करा कितीसे दूर जायचे आहे ? " तेव्हा तिने रामाच्या डोळ्यात (तीनचार पावलातच थकली, आता पुढे अरण्यात हिचे कसे उपजाति होणार या चितेने ) पहिले वहिले अश्रु उत्पन्न केले, वाच्यस्यया मदचना स राजा चैतालीय "वद्वौ विशुद्वामपि यत्समक्षम् ।। मां लोकगदशरणादहासी: विपिने क जटानिवन्धन तर चेदक मनोहर वपु.॥ श्रुतस्य कि तत्साशं कुलस्प"॥ ४५ ॥ अनयोर्घटना ! विधेः स्फुट ननु खड्नेन शिरीषर्तनम् ।। ४३॥ वसततिलका यसततिलका हे धांधणे तव जटांस, वनात कोठे ? मी सांगते, म्हणुनि त्या पद की "क्षिनीश ! पेसा मनोहर तुझा मृदु देह कोरें अग्नीत शुद्ध ठरले असुनी समक्ष । हा योग जो घडवितो विधि या प्रमाणे लोकापवाद, मज, ऐकुनि सोडलेस कापी शिरीष मृदु तो जणुं की रुपाणे ॥ ४३ ।। ते शोमलें घर तुझ्या थुत या पुलास ॥४५॥ गद्यार्थ--(जरा बाघलेल्या वनवासी सीतेला पाहून कोणाचेसे गधार्प~मी सागते म्हणून त्या रामराजास विचार की हाय पळवळून आले-) रानात येऊन हे तुझे जगपन "सासमा मी अग्नीत गुटरले असता, येरळ लोकापवाद (कम्न तापसान्या रुक्ष कटोर वृत्तीने राहणे) कोठे आणि ऐकून तू माझा त्याग फेलास ते तुझ्या शिवगाला किंवा कुल- तुझी ही मनोहर तनु को ! या दोन्हींचा योग ज्याने पटवून रीतीला शोमले काय ! " २६ ·सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ ... ... उपजाति उपजाति कल्याणबुद्धेरथ वा तवाय निशाचरोपपुतभर्तृकाणा तपस्विनीना भवत. प्रसादात् ॥ न कामचारो मयि शङ्कनीयः॥ भूत्वा शरण्या शरणार्यमन्य कथ प्रपत्स्ये त्वयि ममैप जन्मान्तरपातकाना दीप्यमाने ॥१८॥ विपाकरिस्फूर्जयुरप्रसह्यः ॥ ४६ ।। बसततिलका वसततिरका * कल्याणबुद्धि अससी म्हणुनीच मातें ज्यांच्या पतीस वधिले कुणि राक्षसांनी अन्याय तूं करिसि, संभव हा न वाटे॥ त्या तापसीस तुझियाच ककरोनी ॥ माझेच खास जननान्तरपातकांचे झाले शरण्य, मग तूं असतां सतेज आले असें फलित घोर असहा साचें ॥४६॥ जाऊ कशी शरण मी दुसन्यास आज ? ॥४८॥ गद्यार्थ-अथवा, तू माझा हितचिंतकच असल्याने, तू गद्याय-(पूर्वी वनवासात असता) ज्याचे पति राक्षसानी मजवर असा अन्याय करात आहेस असा मी संशय घेणे | वधिले, अशा तपस्विनींना, तुझ्या बळावर जी मी आभयभूत योग्य नाही. हे जे दु स मजवर कोसळले आहे, ते माझ्याच | ठरले, तीच मी, (आज, तू पृथ्वीवर पूर्ण) तेजानें झळकत असता, मागच्या जन्मींच्या पापांचे घोर असह्य फलिन असरे पाहिजे. दुसऱ्या कोणाच्या आश्रयाला कशी जाऊ ? (तेव्हा मी तुला वसा दोष द्यावा) किंवा तवात्यन्तवियोगमोघे उपजाति कुर्यामुपेक्षा हतजीवितेऽस्मिन् ।। स्याद्रक्षणीय यदि मे न तेज- उपस्थिता पूर्वमपास्य लक्ष्मी स्त्वदीयमन्तर्गतमन्तरायः ॥ ४९ ॥ वन मया सार्धमति प्रपन्न:।। तदास्पद प्राप्य तयाऽतिरोषा- वसततिलका सोढाऽस्मि न त्वद्भपने वसन्ती॥४७॥ जें व्यर्थ होई तव या विरहे नितान्त यसततिरका आस्था अशा न धरतें हतजीवनांत ।। त्वद्दत्त तेज नसते जर रक्षणीय लक्ष्मी गृहागत असून तिला त्यजोनी गर्भस्थ, जे मम ठरे मरणान्तराय ॥४९॥ आलास घेउनि मला इथ घोर रानी॥ स्थानी तिच्याच वसले, तुझिया गृहांत गद्यार्थ-तू माझ्या गर्भात ठेवलेले तेजस्वी (कुलाकुर) बीज झाले असह्य तिज कोपुनि, हे मनांत ॥४७॥ (प्राणपणाने) रक्षणीय नसतें, व, त्यामुळे, ते मला (आमहत्येच्या गदार्थ (अथवा या दुःसाचे कारण म्हणून दुसरीच एक व्यर्थ ठरलेल्या या माझ्या दुर्भाग्य जीवनात (आस्था न धरता) मार्गात) अडथळा झाले नसत, तर तुझ्या कायमच्या या विरहामुळे गोष्ट मनात येते ती अशी की-) लक्ष्मी (राज्यलक्ष्मी) तुझ्या पेक्षा करूनच मी मेले असतें. घरी (चालत) आली तिला लाथाडून तू मला घेऊन रानात आता (पुन्हा रानातून परतून) मी तिच्या जाग उपजाति वर (रारीपदावर) येऊन (तिच्या नाकावर टिच्चून) बसले व तेहि अगदी तुझ्या घरात । म्हणून, मला वार, सतापून, साऽह तपः सूर्यनिविष्टदृष्टिसचं प्रसूतेश्वरित यतिष्ये ।। मी तुझ्या घरात गहतें हैं तिला सहन झाले नाही. (म्हणून भूयो यया मे जननान्तरेऽपि त्वमेर भर्ता न च तिने सवतीमत्सरानें, मला, तुझ्याकरवी घराबाहेर काढून लावले असावें) विप्रयोग ।। ५०॥ - आलाय.

·१८३ ... (प्रकरण ४८ वें) रामनिर्वाणानतरचा अयोध्यानगरीचा मिलाप वसंततिलका माझ्यासारखें (अपूर्व) प्रेम लाभो, पण तुझ्यामाझ्यासारखे दैव ती मी प्रसूति घडुनी, पुढतीं करीन मात्र प्रतिकूल नसो." सूर्यावरी धरुनि दृष्टि तपार्थ यल ।। शिखरिणी जेणे पुनश्च मजला जननांतरीही तूं लामशील पति माणि वियोग नाहीं ॥५०॥ अथेद रक्षोभि कनकरिणच्छाविधिना गद्यार्थ-ती मी, ही एकदा प्रसूति उरकली, की, सूर्यावर तथा वृत्त पापैर्व्यथयति यथा क्षालितमपि ।। दृष्टि खिळवून तप करण्याचा प्रयत्न करीन; अशासाठी, की, तूच जनस्थाने शून्ये करणकरगैरार्यचरितै- मला पुटच्या जन्मीसुद्धा पति लाभावास आणि वियोग कधी रपि प्रावा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयम् ॥५३।। - पडू नये. ... स्रग्धरा उपजाति केली जीराक्षसांनी 'कनकहरिण' या पंचनेते करून- नृपस्य वर्णाश्रमपालन यत्स एव धर्मो मनुना प्रणीतः ॥ पा, ती नष्ट केली, तरि जनहदया जाळिती हो अजून । निर्वासिताऽप्येवमतस्त्वयाऽह तपस्विसामान्य- एकान्तीत्या अरण्यों अतिकरुण अशाराधवाच्या कृतीनों मवेक्षणीया " ॥५१॥ अधू दाळी शिलाही--कठिनहृदयही बन जाई फुटोनी ॥५३॥ वसततिलका गद्यार्थ-सोन्याचा हरिण इत्यादि नाना फसवणुकीचे वर्णाश्रमा नृपतिने प्रतिपाळणे हे प्रकार योजून, पापी राक्षसानी जी घोर कृत्य केली, ती नतर धुऊन फर्तन्य नेमुनि दिले मनुनेंच आहे ।। टाकली गेली, तरी, अजून, ती ( जनहृदयारा) दाहक होत राहिली निर्वासिता जरि असेन तुवां परतु आहेत. ह्या शून्य जनस्थानामध्ये, सीतेच्या शोधात असना, मातें तपस्विसम मानुनि वर्तणे तू" ॥५१॥ अत्यन करुण असे जे विलाप श्रीरामाने केले, त्यानी, (भद्यापि गधार्थ--राज्जानी वर्ण, आश्रम, यांचा प्रतिपाळ करावा है | सुद्धा) दगडसुद्धा पाझर फुटून रडत आहेत, आणि अत्यन मनूनेच धर्मकर्तव्य त्याना नेमून दिले आहे. तेव्हा आता मी | कठीण समजले जाणारे वजाचे हृदयसुद्धा फुटत आहे. तू निर्वासित केलेली (भूतपूर्व राशी) जरी असले तरी केवळ मी सामान्य तापसी आहे, असे समजूनच, तू माझ्याशी वाग. (श्री रामचद्र, अयोध्येच्या सर्व नागरिकासह स्वर्गाला गेले व, त्यामुळे, सूर्यक्शाची वशपरपरेची राजधानी अयोध्याओत (मल म्हणून काही विशेष वागणूक देऊ नये.)" पडली, व, भरदिवसा ती भयाण दिसू लागली. रामाचा मुकाबुश यान, नवीन पुशापती नगरी वसविली होती. तेव्हा भयोप्येष अधिष्ठात्री देवता कुशाफडे गेली, घ, विन, व्याने ही बास गच्छ मम वाचिरमेतद्रामचन्दचरणे कपयेथाः ।। अयोध्येच आपली राज्धानी करावी, सी, दशदिनी "आपयोरिव भवेदनुरागो नारयोरिव विधि प्रतिकूल "५२ | केली. त्यावेळी तिने त्यावेळची लयोध्येच वेली ती अत्यत हृदयद्रावक जशी आहे रघुवंश, सगं १६.) यत्स ! जाउनि असें हाणि सांग रामचंदचरणी मम योल ॥ आपुल्यासम असो अनुराग यापरी विधि नसो प्रतिकूल"॥५२॥ गधार्य-वत्सा एश्मणा! जा आणि श्रीरामचद्राच्या पायाशी हे माशे शब्द साग की, " ( जगांतल्या सर्व प्रेमी दपतीना) तुझ्या स्वागता स्वागवा

·४८४
सस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश, खंड २
...
वसततिर का
गद्यार्थ--पूर्वी (रामराज्याच्या वेळी) च्या माझ्या राजमार्गी-
"नांदे सुराज्य, नित उत्सव, वैभवें या
वरून रानी, तेजस्वी, झळकणान्या, व रुमझुम वाजणाऱ्या, अमि
मी टाकिलेच अलकेप्रति जिंकुनीया ||
सारिकाच्या पायातल्या पैजणाच्या नादानी गजबजणारी, ये जा.
तूं सर्वशक्ति रविश्य असून आतां
असावयाची, त्याच राउमार्गावरून, आता (कोल्हयाच्या उघड्या
आली पहा मज अशी करुणा अवस्था ॥ ५४॥
तोंडातून अधारात एक प्रकारचा पकाश बाहेर पडतो असें
म्हणतात) भुकण्यामुळे उघडलेल्या तोंडातून बाहेर पडणाऱ्या
गधार्य-( श्री रामचद्राच्या वेळी) सुराज्य नादत प्रकाशाच्या साह्याने मास शोधणाऱ्या, अशा, कोल्ह्याची वर्दळ
असल्यामुळे व सतत मगल उत्सव चालत असल्यामुळे, या सर्व वाहतूक सुरू झाली आहे.
वैभवाने, मी (अयोध्या नगरीन) कुवेराची राजधानी जी
अलका तिला सुद्धा मागे टाकले। पण हाय ! हाय ! त्याच
उपजाति
सूर्यवशातला सर्वशक्तिमान असा त् (कुश) जिवत असताहि, मी
(ही अयोध्यानगरा) अत्यत शोचनीय दशेला येऊन ठेपलें आस्फालितं यत्प्रमदाफराप्रै--
आहे.
सुंदङ्गवीरध्वनिमन्वगच्छत् ।।
उपजाति
वन्यैरिदानी महिषैस्तदभ्म
विशीतल्पाहशतो निवेश
शृङ्गाहत कोशति दीर्घिकाणाम् ।। ५७ ।।
पर्यस्तशालः प्रभुणा विना मे ।।
वसंततिलका
विडम्बयत्यस्तनिमग्नसूर्य
दिनान्तमुमानिलमिन्नमेघम् ॥ ५५॥
होत्या स्त्रिया करित पुष्करिणीजलांत
ताडोनिया मृदुकरेंच मृदंगनाद् ॥
असततिलका
शृंगे अरण्यमहि जल ताडण्याने
स्वामीविना कितिक हर्म्य तथा मनोरे
आतां गमे रडतसे करुणस्वताने ।। ५७ ॥
दारें घरे पडुनि हा मम वास्तु बारे॥
संध्यानभासम दिसे रवि अस्त होता
गद्याथ-ज्या नगरीतल्या पुष्करिणींच्या पाण्यात सुदर
झझानिले विसकटूनचि मेघ जातां ॥ ५५ ॥ तरुणी आपल्या हातानी, नीडासमयीं, पाणी उसळवून मृगा.
सारखा ध्वनि काढीत असत, त्यात आता रानटोणगे शिंगानी
गद्यार्थ-राजाविना, शेंकडों प्रासाद, सौध, मनोरे, घरे दारे, | डबकत असल्याने, ते पाणी, जणू करुण आकोश करीत आहे.
कोसळून सर्वत्र पडझड झालेला माझा (अयोध्या नगरीचा) वास्तु
आता सूर्यास्त झाल्यावर, प्रचड वादळ उठून, त्यान, मेघाचे तुकडे
तुकडे करून, आकाशात सर्वत्र इतस्ततः ते खड फेकून द्यावे,
उपजाति
अशा सध्यानभाममाणे दिसत आहे.
वृक्षेशया यष्टिनिनासमझा--
उपजाति
न्मृदङ्ग शद्बापगमादलास्या ।।
निशासु भास्वत्कलनुपुराणा यः सचरोऽभूदभिसारिकाणाम्।।
प्राप्ता दवोल्काहतशेषनाः
नदन्मुखोल्कानिचितामिषाभिः स याह्यते राजपय. शिवाभि'
क्रीडामयूरा वनबर्हिणत्यम् ॥ ५८॥
...
वसततिलका
रात्री सतेज मधुरस्वन नूपुरांनी
केले निनादित जया अभिसारिकांनी ॥
शोधीत मांस, भुकतां, स्यमुखप्रकाशी
तो राजमार्ग अजि माश्रय त्या शिवांसी ॥५६॥
वसंततिलका
लोपून यष्टिगृह जे निजती तरूत
ना नाचती, न मिळता पखवाज साथ ॥
लोपून शेपहि पिसे, वदग्ध होतां
क्रीडामयूर यनले घनमोर घातां ॥५८॥

·(प्रकरण ४८ ३) अयोध्यानगरीचा विलाप-~- गद्यार्थ-क्रीडामयूरासाठी उच काठीवर घरे बाधलेली असत, । बिसततु भरवीत आहेत, अशा, मितीवरील शिल्पालल्या हत्तीवर, ती आता लोपल्याने, ते झाडावर जाऊन निजत असतात. तो सराच समजून, सिंह आपल्या नसरूपी अंकुशाचे आघात गृहस्वामिनी, त्याना नाचायला लावण्यासाठी मृदगाची साथ फरून, त्याचे कुभ फोडीन आहे, य, भशात-हेनें सिंहाच्या करीत; तीच आता बद पडल्याने ते नाचेनासे झाले आहेत; | क्रोधाच्या आधाताची चिन्हें तो हत्ती धारण करीत आहे ! ... (झाडात निजावे लागल्याने फायातून जा ये करण्यामुळे, त्याची बरीच पिसे गळून गेली पाहेत व त्यातून ) उरलेली, वणव्याच्या उपजाति ठिणग्यानी जळून गेल्याने, ते क्रीडामयूर, आवा, (पिसाऱ्याचा स्तम्भेषु योपित्प्रतियातनाना- सरादा झालेल्या) रानटी मोराच्या अवस्थेला जाऊन पोचले मुत्कान्तपर्णक्रमधूसराणाम् ।। आहेत. स्तनोत्तरीयाणि भान्ति सङ्गा- इन्द्रवज्रा निर्मोकपट्टाः फणिमिनिमुक्ताः ।। ६१ ।। सोपानमार्गेषु च येषु रामा निक्षिप्तवत्यश्चरणान्सरागान् ।। वसततिलला सथो हतन्यकुभिरस्रदिग्धं व्याधैः पदं तेषु निघीयते में स्तंभांत ज्या युयति आकृति कोरलेल्या ॥ ५९॥ रंगच्छटा विटुनि धूसर जाहलेल्या ॥ त्यांच्या स्तनी पदररूपचि पावतात वसंततिलका कातीच; सर्प तिथ ज्या कधि टाकतात ॥ ६ ॥ ज्या पायन्यांचरुनि रंगित पावलांनी गद्यार्थ-बाबावरून ज्या, तरुण स्त्रियाच्या मूर्ति कोरलेल्या गेल्या सुरम्य रमणी जपुनी जपूनी ।। होत्या, पण रग विटून ज्या आता भुरकट दिसत आहेत, मारोनि वाघ हरिणां, पद रक्तवर्ण त्या मूर्तीवरून, आता सर्प वावरत आहेत; आणि त्यांनी आतां खुशाल यघ टाकिति त्यांवरून ॥ ५९॥ टाकलेल्या काती, त्या मूर्तीच्या (अनावृत) सनांवरून जणूं गद्यार्थ-ज्या पायऱ्यावरून ( घाटाच्या म्हणा, घरोघरच्या | काय पदर घेतल्याचा भास उत्पन्न करीत आहेत! जिन्यातल्या म्हणा ) सुदर रमणी (अळित्याने लाल) रंग- उपजाति विलेल्या पावलानी, (जपून) चालत गेल्या, त्याच पायऱ्यावरूभ, हरिण मारून, त्याच्या रक्ताने लडपडलेल्या पायांनी, वाध, कालान्तरश्यामसुधेप नक्त--- आता चालत जात आहेत. मितस्ततो रूढतृणाङ्करेषु ॥ त एव मुक्तागुणशुद्धयोऽपि उपजाति हम्पु मूर्चालन चन्द्रपादाः ॥ ६२॥ चित्रद्विपाः पमरनारतीर्णाः करेणुभिर्दत्तमृणालभाः ॥ वसंततिलका नखाशाघातविभिन्न कुम्भाः संरन्धसिंहप्रहृतं वहन्ति ॥६०॥ फालान्तरें धवलरंग उडून काळे येथे तिथे गवत ज्यांतुनि बाढलेले ॥ वसंततिलका होत त्याच, निशि आज न शोमताती चित्रांत रेखितहि पद्मवनस्थ हत्ती से तेच चंद्रफर मौकिकहारकांति ॥१२॥ ज्या हत्तिणी निजकर पिसखंड देती ।। गदार्थ-ज्याचे शुध्न पपल रंग उडून जाऊन, जे, भाई होतां प्रभिन्नघट सिंहनखांकुशांनी फाटे पडले आहेत, ज्यात आता इकडे तिकडे गवत बादलें कोपप्रहारस्त चिन्द धरी यजोनी ॥६॥ आहे, त्या प्रासादान, मोत्यांच्या हाराममाणे शुद्ध मी गधार्य-(मोठमोठ्या हम्यान, मंदिरांतून ) कमळाच्या पूर्वीची टीच चद्राची किरण, आता सुदन दिसत नाहीशी झाले मनात हत्ती शिरलेला आहे व त्याला हतिणी आपल्या सेडिने भाहेत. ...

·४८६ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ ... इन्द्रवन्ना उपजाति आवर्य शाखा:सदयं च यासा बलिक्रियावर्जितसैफतानि पुष्पाण्युपाचानि विलासिनीभिः ।। स्नानीयसंसर्गमनाप्नुवन्ति ॥ वन्य : पुलिन्दैरिव वानरस्ताः उपान्तवानीरगृहाणि दृष्ट्या क्लिश्यन्त उद्यानलता मदीयाः ॥ ६३ शून्यानि दूये सरयूजलानि ॥ ६५ वसंततिलका वसंततिलका शाखा हळू सदय ज्यांतिल घांकवोनी धर्मक्रिया न घडती पुलिनांत जेथे ज्यांची फुले खुडियली सुविलासिनींनीं ॥ स्नानीय गंध मिसळे न जळांत जेथें । आतां पुलिंदसम वन्यचि वानरें ती तीरास वेतासगृहे, सरयूजळे ती उधानि त्या मम लतांप्रति गांजिताती॥ ६३॥ दोन्हीहि शून्य वधुनी खुपतेच चित्तीं ॥६५॥ गद्यार्य-माझ्या उद्यानातल्या ज्या वेलीची फुलें, विलासी गद्यार्थ-जिच्या वाळवटात आता काहीहि धर्मक्रिया घडत स्त्रियानी, त्यांच्या पाया हलक्या हातानी वाफवून तोडिली, | नाहीत, जिच्या पाण्यात आता स्नानार्य योजलेले सुगंधी पदार्थ त्याच वेली, आता, रानटी पुलिंदाप्रमाणे, (धुडगूस घालून) | मिसळत नाहीत; अशी ती सरयूनदी, व तिच्या काठावरची ती (काळतोड्या) बानराकडून गाजिल्या जात आहेत. ...| वेतसगृहे, सर्वच शून्य पाहून, मनाला, आता, चरका बसल्या- शिवाय राहात नाही. उपजाति उपजाति रात्रावनाविष्कृतदीपभास. तदर्हसीमा वसविं विसृज्य कान्तामुखश्रीवियुता दिवाऽपि ॥ तिरस्कियन्ते कृमितन्तुजालै-- मामभ्युपैतुं कुलराजधानीम् ॥ विच्छिन्नधूमप्रसरा गवाक्षाः ॥ ६४ ॥ हित्या तनुं कारणमानुषी तां यथा गुरुस्ते परमात्ममूर्तिम् " ॥ ६६ वसंततिलका वसंततिलका जेथे दिसे न दिवसां रमणीमुखश्री किंवा दिवे झळकतीच न ज्यांत रात्रीं ॥ तेन्हां कुशा! तव नवी वसती त्यजोनी ये जा न धूर करितो; रचितात जाळी स्वीकार ही मम तुझी कुलराजधानी ॥ हा! हाय ! त्याच खिडक्यांतुनि आज कोळी जैसा निमित्ततनु सोडुनि मानवी ती ॥ ६४॥ घेई पिता तव पुन्हां परमात्ममूर्ती " ॥६६॥ गद्यार्थ-ज्या खिडक्यातून आता रानी कधी दिव्याचा गद्यार्य-तेव्हा हे कुशा! तुझी ही वसति सोडून, मी जी लखलखाट दिसत नाही; आणि, दिवसासुद्धा ज्यातून सुंदर | तुझी वशपरपरेची कुलराजधानी, तिवाच स्वीकार करणे तुला स्त्रियान्या मुसाचे दर्शन घडत नाहीं; (स्वयपाक किंवा होम | युक्त होय. ज्याप्रमाणे, कारणपरत्वे, निमित्तमान, तात्पुरता, हवन होत नसल्याने) ज्याच्यातून धूर ये जा करीत नाही, आलेला मनुष्य देह सोडून, तुझा पिता श्रीरामचद्र पुन्हा भशा खिडक्या, आता, कोळ्यानी बाधलेल्या जाळ्यानी पार मूळ परमात्ममूर्तीत विलीन झाला, त्यास घरूनच तुझें है झाकून गेल्या आहेत. कर्म होईल."

·४८७ ... . वसततिरका (प्रकरण ४८ वें ) जगन्नाथाचा भामिनीस्ता विलाप- जगन्नाथन भामिनीसाठी विलाप आहेत. (विद्यासेवनातहि गोडी न उरल्याने) विद्या स्वत च अजविलाप, रतिविलाप इत्यादि कालिदासकृत विलापा- 1 जणू थकून गेल्याने, माझ्याशी आज पराङ्गख झाली आहे प्रमाणेच जगन्नाथ पडिताच्या भामिनीविलासातर्गत करुण प्रकरणातील स्वपत्नी भामिनी (अनन्या बङ्गीच्या परतु एखादी अधिदेवता, (जशी आपला वास्तु, कोणत्याहि आधींची लहानवयातच दिवगत झालेली) हिच्यासाठी केलेला नत्राची ती ( माझी भामिनी ) एकटीच काय ती माझ्या हृदया परिस्थितीत सोडीत नाही,) तद्वत् हरिणाच्या पाडसासारख्या विलापहि फार प्रसिद्ध आहे त्यातील काहीं श्लोक (क्रमश • नव्हे) पुढे भापातरित केले आहेत- पासून दूर जात नाही. (६७ ते ७८) वसततिलका वसततिलका निर्माणमङ्गलपद त्वरया वजन्त्या दैवे पराग्नदनशालिनि हन्त जाते मुक्ता दयापति! दयाऽपि किल त्वयेयम् || याते च सम्प्रति दिव प्रति बन्धुरने । यन्मा न भामिनि निभालयसि प्रभात- कस्मै मन कयितासि निजामरस्था? नीलाररिन्दमदभगमरै. कटाक्ष ॥ ६९ ।। क शीतलै शमयिता वचनैस्तपाधिम् ॥ ६७॥ शार्दूलविक्रीडित माझे मला विमुख देवचि हाय ! होतां जातां स्वर्गसमान मंगलपदा मोठ्या त्वरेने प्रिये ! पत्नीहि रत्नसम ही परलोकिं जाता। सोडीसीच दया, दयामय अशीतूची असोनी स्वयें । चित्ता ! निजस्थिति कुणाप्रति सागशील? मात कालिं फुलोत नीलकमले-तद्र्वहारी असे अन् कोण मजुवचने तुज शांतवील? ॥ ६७ देशी तू न फटाक्ष आज म्हणुनी घाटे मनाला तसे ।' आज माझे दैवच मजकडे पराङ्मुस शाले आहे व सर्व नान्याच्या माणसातील श्रेष्ठ (अशी माझी गद्यार्थ-हे भामिनि ! प्रात कालीन नीलकमलाचा गर्व हरण प्रियपल्ली) आज स्वर्गास गली आहे. अशा स्थितीत हे माझ्या करणारे तुझे कराक्ष टाकून, आज, तू मला पहात नाहींस, मना ! तुझी ही दीन अवस्था तू कोणाला सागणार व शीतल | यावरून, स्वर्गासारख्या मगलपदाला जाण्याच्या त्वरेपायी, शब्दानी तुझा शोकपरिहार तरी कोण करणार? मूळची तू दयामयी असता, नेमकी (मजविषयीं) ती दयाच तू सोडलीस अस म्हणावे लागते. घसततिलका सर्नेऽपि विस्मृतिपय विषया प्रयाता असततिक्षका विद्याऽपि खेदगलिता चिमुखीनभूव ।। धृत्वा पदस्खलनमीतिरशात्कर मे सा केवल हरिणशामलोचना मे या रूढायसि शिलाशाल विवाहे ।। नयापयाति हृदयादधिदेवते ॥ ६८॥ सा मा विहाय क्यमध पिलासिनि । चा- पृप्या मारोहसीति शतमा हृदय प्रयाति ।। ७० ॥ पहा विषय सर्व विस्मृतिपथास गेले अता मुखा फिरविते थकून जणु काय विधा स्वता ।। पृथ्वी त्यजी न हृदयास तीच हरिणाक्षि हो एकली सरेल तय पाय यास्तर धरून माझा कर जणू हृदयशासिकाच अधिदेवता ती भली ।। ६८ ॥ विवाहिं चढलीस जी जपुनि तूं सहाणेयर। गधा--(अशी गुणशाटी पत्नी गल्यामुळे विषयसुस त्यजून मन आज येवि चढलीस स्वर्गापरी बेचव झाल्याने सर्व विषय आता विस्मृतीच्या मार्गाला गले फुटे हदय पूर्ण हे मम, अशा विचारें परी॥७॥ गद्यार्थहाय हाय

·१८८
सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २
गद्यार्थ-हे विलासिनि ! आपल्या विवाहप्रसंगी गद्यार्थ-हे प्राणप्रिये । तू इहलोकातून निघून जाण्याचाच
(सप्तपदीच्या वेळी) पाय घसरून पडशील या भयाने, सहाणे- अवकाश--की लगेच, क्षणभरातच ( "भामिनीच्या मुसकम-
वर, माझा हात धरूनच जी तूं चढलीस, तीच तू, आज मला लाच्या सौदर्यापुढे आमचे सौंदर्य कोण पहाणार ?
टाकून, एकटीच, (दोन अगुळ उच महाणेवर नहे, तर) ] कमलाच्या पोटातली सर्व चिंता शात झाली! (भामिनीच्या
स्वर्गाइतक्या उचीवर, क्शी चढली असशील, या नुसत्या मुसचद्राच्या तेजापुढे म्लान झालेल्या) चद्राच्या चिंबाला कधी
फ्ल्पनेनेच, माहा हृदय, शतधा विदीर्ण होत आहे.
...नव्हतें असें तेज प्राप्त झाले | (भामिनीच्या मधुरक्प्ठापुढे
लज्जिन होऊन मूक झालेल्या) कोक्लिानी एकदमच कुहू कुहूवी
वसततिलका
एकच धुमाळी उडवून दिली।
सौदामिनीविलसितप्रतिमानकाण्डे
वसततिलका
दत्त्वा कियन्त्यपि दिनानि महेन्द्रभोगान् ।।
मन्त्रोज्झितस्य नृपतेरिव राज्यलक्ष्मी-
काव्यात्मना मनसि पर्यगमन्पुरा मे
भाग्यच्युतस्य करतो मम निर्गताऽसि ॥७१ ।।
पीयूपसारसरसास्तव ये बिलासा।
तानन्तरेण रमणीरमणीयशीले
शार्दूलविक्रीडित
चेतोहरा सुकविता भविता कथ न ॥७३॥
तेजस्वी दिसुनी अचानक बसे विद्युत् जशी लोपुन
वसतिलका
इंद्राचे मज भोग देउनि तसे, थोडेच तूंही दिन-
सोडीमंनजया, अशानृपतिला, ती राज्यलक्ष्मी जशी
कान्यात्म होउनि पुरा गमले मनास
भाग्यभ्रष्ट अशा मलाहि सखि तूं सोडून जाशी पीयूपसारसम गोड तुझे विलास ॥
तशी।।७१॥
येणार त्यांविण सुशील सखे । कसेंगे
चेतोहरत्व अमुच्या कवितेस सांगे ॥७३॥
गद्यार्थ-वीज जशी तेजस्वी दिसता दिसना अचानक उस गद्यार्थ--स्त्रीचे सौंदर्य वाढविणारे शील धारण करणाऱ्या
होते, तसे (अल्पजीवी) पण देवेन्द्रालच लभ्य, असे भोग, | हे भामिनि । पूर्वी (अर्थात् तू जिवत असता) जे तुझे विलास
काही थोडे दिवस मला देऊन, राजनीतिमत्राने सोडलेल्या त्यातल्या काव्यात्मतेमुळे माझ्या हृदयाला अमृताच्या अर्का-
राजाला, राज्यलक्ष्मी, जशी सोडून जाते, तशी, भाग्यभ्रष्ट अशा सारखे जाणवले, आता तुझ्याबरोबर निघून गेले )
माझ्या हातातून तूहि अगदी अचानकपणे, निसटून चालवी | त्याच्यावाचून आता आमची कविता (रसिकाच्या) हृदयाल
झालीस.
हरण करण्याोगी (आवर्षक) कशी होणार ?
...
वसंततिलका
वसंततिलका
चिन्ता शशाम सफलाऽपि सरोरुहाणा-
मिन्दोश्च बिम्बमसा सुषमामयासीत् ॥
अभ्युद्गत कलकल फिल कोपिलाना
प्राणप्रिये यदवधि लमितो गताऽसि ॥७२॥
वसततिरका
चिंता समन कमलांमधली निमाली
चद्रासही अतुलनीयचि काति आली ॥
थालें विशेष बल कोकिलकूजितास
जाशी प्रिये! इयुनि ज्या क्षणि, त्या क्षणास॥७२॥
या तापकीनमधुरस्मितकान्तिहीना
भूमण्डले विफलता कपिपु व्यतानीत् ॥
सा कातराक्षि! विल्य त्वयि यातवयां
राकाऽधुना वहति वैभवामिन्दिराया ॥७१ ॥
घसंततिलका
पाहून शुभ्रतर फान्ति तुझ्या स्मिताची
लोकी जिला कविहि मानिति फोल साची।।
तूं लोपतांक्षणि अता बघ पूर्णिमा ती
घेऊनिया मिरविते जणुं लक्ष्मिकान्ति ॥४॥

·(प्रकरण ४८ वें) जगन्नायाचा भामिनीस्तय विलाप-
१८९
गद्यार्थ-ज्या पौर्णिमेचें तेज, तुझ्या मधुर स्मिताच्या कांती गद्याय-तेजस्वी असे तुझे सौन्दर्य, ज्याला तुलनाच नाहीं
पेक्षा हीन असल्याने, जगातल्या सर्व कवींना, त्याचे वर्णन (तुझ्या | असे तुझे शील, लोकोत्तर संस्तार, आणि, अर्थपूर्ण असे तुझे
मुखचद्राच्या तुलनेने) करणे व्यर्थ वाटत आले, तीच पूर्णिमा, | शिक्षण, (यांनी ज्याचा आधार घ्यावा अशा योग्यतेची दुसरी
हे कातराक्षि! तुझे अस्तित्व या जगातून लोपताच आतां, जणू स्त्री जगात नसल्याने) हे सर्व, तुझ्याविना निराधार झालेले
साक्षात् लक्ष्मीचे वैभव घेऊन मिरवीत आहे.
सद्गुण आणि मी या सर्वांनाच सोडून, हे सुंदरि! तू स्वर्गात
कशी चालती झालीस?
वसंततिलका
वसंततिलका
भूमौ स्थिता "रमण ! नाथ ! मनोहरेति"
संबोधनैर्यमधिरोपितवगसि द्याम् ॥
स्वप्नान्तरेऽपि खलु भामिनि ! पत्युरन्यं
स्वर्ग गता कथमिव क्षिपसि त्वमेण---
या दृष्टवत्यसि न कञ्चन सामिलापम् ।।
शावाक्षि ! तं धरणिधूलिषु मामिदानीम् ? ।। ७५॥
हा ! सम्प्रति प्रचलिताऽसि गुणैविहीनं
प्राप्तुं कथं कथय हन्त परं पुगसम्॥७७॥
पार्दूलविक्रीडीत
वसंततिलका
"नाथा । रमणा। मनोहर!" अशा
शब्दांत संयोधुनी
स्वप्नांतही पतिहुनी दुसन्या कुणास
तूं होतीस जगी तदा वसविलें
तूं भामिनी ! यघितलेसन साभिलाप।
स्वर्गौ मला नेउनी॥
ती आज केवि यघसी मिळवावयास
हे एणाक्षि! अतां घडे उलट, की
हा हाय ! निर्गुण अशा पर पूरुषास ? ॥ ७॥
स्वर्गात तूं वैससी गद्यार्थ-- हे भामिनि ! ज्या त्, स्वप्नात सुद्धा, स्वतांच्या
भन् पृथ्वीवर का धुळीत मजला
पत्तीवाचून अन्य कोणाहि पुरुषाकडे अभिलाषेच्या दृष्टीने
लोळवीशी अशी ॥५॥ पाहिले नाहीस, तीच आज निर्गुण अशा पर पुरुषाला
गद्यार्थ-हे हरिणबालकनयने ! तू या पृथ्वीवर होतीस (परमेश्वराला) प्राप्त करून घेण्यासाठी हाय ! हाय! कही
तेव्हां तू मला, "हे रमणा ! हे नाथा ! हे मनोहरा!" अशा | चालती झालीस ?
(लाडक्या) नावांनी सोधीत होतीस, आणि, ती ऐकून मी स्वर्गात
वसंततिलका
चदल्याचा आनद भोगीन असे
आता (सर्व उलटे होऊन)
तं स्वर्गात जाऊन बसलीस आणि ( पोसारसे मलाहि स्वर्गात कान्या सुवर्णवरया परया च शुद्धया
चढवावयाचे सोडून, तुझी वाणी बद झाल्याने,) त्याच मला या नित्यं स्विकाः खलु शिखा परितः क्षिपन्तीम् ।
पृथ्वीवरच्या धुळीत अशी कशी लोळवीत आहेस ?
...तोहरामपि कुशेशयलोचने! त्या
घसंततिलका
जानामि कोपकलपो दहनो ददाह ।। ७८ ॥
लावण्यमुज्यलमपास्ततुलं च शील
शार्दूलविक्रीडित
लोकोतरं विनयमर्थमय नय च ।।
सोन्याहून विशेष पान्ति, विटा
एतान्गुणानशरणानय मां च हित्या
हा हन्त मुन्दरि । कथं त्रिदिचं गताऽसि ॥७६॥
तेजोज्योति तुझ्या, रिट
पसंततिलका
तेजस्वि रूप, तप, शील तुलाविहीन
कान्ते तं मनःनि बननी
संस्कार थोर नि सुशिक्षण अर्थपूर्ण ।।
निखाण सोडुनि मला, नि अशा गुणांसी
को या दराने,
स्वर्गात हाय ! अजि सुंदरि! केपि जासी॥७६ ॥
२७
लो दुइट
सिचर ॥८॥

·c..
००
४९०
संस्कृत- मराठी-सुभाषित-कोश, खड २
गद्यार्थहे भामिनि ! तुझी पान्ति सुवर्णाहून उज्ज्वल व
वैतालीय
तुझे पावित्र्यहि तसेंच सर्वश्रेष्ठ होते, व जेथे जायचीस तेथे
तेथें सभोवती तू आपल्या तेजोज्योति जणू फेंवीतच जात
अथ सा पुनरेव निहला वसुधाऽऽलिङ्गनधूसरस्तनी ॥
होतीस. ( सुवर्णासारखी काति य आत्यतिक पाविन्य हेच नेमके | पिललाप विकीर्णमूर्धजा समदुःखामिन कुर्वती स्थलीम् ८०
गुण अग्नीचे । ब तेच तू विरोपावाने प्रफ्ट करीत होतीस)
या गोष्टीचा ( मात्सर्ययुक्त ) राग मनात धरून, मला वाटते,
पसततिरका
(सूडबुद्धीने) तू एवढी (सुदर कोमल) कमलनयना व होऊन विहल युनश्च तदा रतीने
(विश्वाचे) चित्तहरण फरणारी असूनहि, तुला, अग्नीनें
वक्ष स्थली मलिन, भूवर लोळण्यानें ।
जाळून टाक्लेि असले पाहिजे
केला विलाप शिरि फुतल विस्कटीत
करुणाविलासातला उतारा सपला. पण पुढील श्लोक
सान्या स्थलास समदु ख जणू करीत ॥ ८०॥
याच्या शेवीं शोभण्याजोगा सुवृत्ततिलकातला आहे---
गद्यार्थ-- (मूच्छन्न उठल्यावर) भूमीवर लोळण्याने
वक्षस्थळी मलीन झालेली, व डोक्यावरचे केस विस्कटलेले
शार्दूलविक्रीडित
आहेत, अशी रति, दुसाने पुन्हा विव्हल होऊन, सऱ्या
यत्वनेत्रसमानकान्ति सलिले मग्न तदिन्दीवर
मोवतालच्या प्रदेशाला जणू समदु खी करीत, विलाप करती
झाली.
मेधैरन्तरित प्रिये तव मुखच्छायानुकारी शशी ।।
येऽपि त्वद्गमनानुकारिंगतयस्ते राजहसा गता-
पैतालीय
स्त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे देवेन न क्षम्यते ॥७९॥
" उपमानमभूद्विलासिना करण यत्तव कान्तिमत्तया ।।
शार्दूलविक्रीडित
तदिद गतमीदृशी दशा, न विदीर्थे, कठिना खलु स्त्रिया ८१
नेत्रांची तव कान्ति ज्या, कुमुद ते गेलें बुडोनी जली
दावी त्वन्मुखसाम्य तो विधु लपे मेघांचिया अतरी ।
वसंततिलका
ज्या हंसांत तुझ्याच साम्य गतिचे, तेही उडाले कसे!
त्वत्साम्ये बघुनी जिवा रमविणे हे सह्य देया नसे!
"जी जाहली तनु तुझी बहुकांतिमंत
॥७९॥
साऱ्या विलासि पुरपां उपमानभूत ।।
ती या दशेत बघुनि हदि मी फुटे न
गद्यार्थ-हे दिवगत काते, तुझ्या नेत्रासारखी ज्याची
स्त्रीजात यावरुनि खास ठरे कठीण ॥ ८१॥
काति, ते नीलकमल पाण्यात बुडून गेलें, तुझ्या मुसासारखें
तेज असलेला चद्र, मेघामागे दडून बसला, ज्या राजहसाची | देह, जगभरच्या सर्व विलासी पुरुषाना उपमानभूत उरला,
गद्यार्थ--हे गदना ! जो तुझा अत्यत कातिमान् असा हा
गति तुझ्यासारणी, तेहि उडून गले, अशा रीतीने ( तुझ्या (सुदर पुरुषाला उपमा म्हणजे " तो अगदी मदनाचा
पश्चात्, नीलकमले पाहून तुझे नेत्र पाहिल्याचे, चद्र पाहून
तुझे मुस पाहिल्याचें, किंवा, राजहसाची चाल पाहून, तुझी | पुतळाच !".) त्या देहाला आता (चिमूटभर राखेची) ही
दशा आलेली (प्रत्यक्ष डोळ्यानी पाहूनसुद्धा) माझ हृदय फुदन
चाल पाहिल्याचे, समाधान मानून ) तुझ्या नुसत्या साम्य
दर्शनाने मी मनोविनोदन करून घ्यावे, हे सुद्धा दुष्ट दैवाला | जात नाही, यावरून, स्रीजात हीच सरोसर अत्यत कठिन-
हृदयी म्हणणे भाग आहे.
सहन होत नाही, असे दिसते.
कुमारसमव या कालिदासकृत काव्यामध्ये, शकराने
बैतालीय
मदनाचे दहन केल्यानतर मदनपत्नी रतीने केलेल्य विलाप
चौथ्या सर्गात आहे. त्यांतले ३२ इलोक यापुढे भापातरित | क नु मा त्वदधीनजीविता निनिकीर्य क्षणभिन्नसौहृद.॥
फेले आहेत-
नलिनी क्षतसेतुबन्धनो जलसघात इवासि विद्रुत ॥८२॥

·( प्रकरण ४८ ३) रतिविलाप- ४९१ वसंततिलका व त्यातले रेणू तुझ्या डोळ्यात खुपत राहिले, त्याची तुला माझे त्वदाश्रितचि जीवन, त्याच मातें आठवण आहे का? सोडून सौहद झणीं पळलास कोठे ? ।। वैतालीय फोडून बांध आपुला, नलिनी त्यजून जावा जलाशयचि वाहुनि त्यासमान ॥ ८२॥ 'हृदये यससी'ति मत्प्रियं यदवोचस्तदवैमि कैतवम् ॥ गद्यार्थ-तळ्याच्या पाण्याच्या आश्रयाने कालवेली वाटलेली उपचारपद न चेदिद त्वमनङ्गः कथमक्षता रतिः । ॥५॥ असावी-पण त्या पाण्याने बधारा फोडून त्या वेलीला सोडून पसंततिलका दूर वाहून जावे, त्याप्रमाणे, केवळ तुझ्यावर अवलबून जीवन तूं महृदीच वससी" प्रिय शब्द माते असलेल्या मला टाकून इतक्या वर्षांचा स्नेहपूर्ण बाध, क्षणभरात जे बोललास मज ते गमतात सोटे॥ फोडून तू पसा कोठे पळून गेलास ? ते औपचारिक; तसे नसते अनंग- होतास कां, तर, कशी रति मी अभंग ॥८५॥ वैतारीय गद्यार्थ-" हे प्रिये रति । तू नित्य माझ्या हृदयात राहतेस" असे मला अतिप्रिय जे शब्द तू बोलत आलास ते कृतमान सि विप्रिय न मे प्रतिकूलं च न ते मया कृतम् ।। किममारणमेव दर्शन विलपन्त्यै रतये न दीयते ?।। ८३॥ असावेत. तसे नसते तर तू भनङ्ग, ( देहहीन ) कसा झाला सोटे होते, असे मला वाटते. ते शब्द पेवळ औपचारिकच पसंततिलका असतास ? आणि (तुझा देह नष्ट झाला, तरी, तुझ्या हृदयात राहणारी,) मी, रति मात्र अक्षत, अभग, कशी राहिले असते? केले न अप्रिय असें मम तूं कधीहि केले न मीहि तुजला प्रतिकूल कांहीं ।। वैतालीय कां रे अकारणचि तूं निजदर्शनासी ऐशा विलाप करत्या रतिला न देसी ॥८ परलोकनप्रवासिन प्रतिपत्स्ये पदवीमह तय ॥ गद्यार्थ ई-मला अप्रिय असे तू कधी केले नाहीस, तसेच | विधिना जन एष वञ्चितस्त्वदधीन खलु देहिना सुखम् ॥८६॥ तुला प्रतिकूल असे मीहि काही केले नाही. तेव्हा तुझ्यासाठी पसततिलका विलाप करणाऱ्या या रतीला, काही कारण नसता, तू दर्शन का बरें देत नाहीस? तू जाहलास परलोकनवण्यासी येते क्षणांत मिळण्या तुझिया पथासी ।। स्मरसि स्मर ! मेखलागुणैरुत गोत्रस्खलितेषु बन्धनम् ॥ आहे मला फसविलें विधिने जनाचे सारेंच सौरय असते त्यधीन साचें ॥८६॥ च्युतकेसरदूषितेक्षणान्यपतसोत्पलताडनानि वा ।। ८४ ॥ गद्यार्थ-तू परलोकाच्या प्रवासास नुकताच निघाला वसंततिलका आहेस; ही पहा मी लगोलग येथून नुदा मार्ग धरण्यास येत घाणीत गोत्र चुकतां तुज बांधियेलें आहे. मला विधीने चागरच फसविले आहे. (माहाँच काय, फांचीगुणे, स्मर तुला वद कां स्मरे रे ॥ पण) प्रत्येक मानवाच मुर नुश्याच स्वाधीन आहे. भूपोत्पलेंच अथवा तुज ताडिलेले याच्या पुढचा "रजनीनिमिरावगुण्ठिते" गोर अमिमा- यद्रेणु पीडक तुझ्या नयनांत झाले? ॥ ८४ ॥ रिका सदरार (प्रकरण ४ पहा) येऊन गेला आहे. गद्यार्थ- रतिप्रसंगी माझ्या ऐवी चुन दुसऱ्या मुख्या बैताहीय स्त्रीचे नाव तुझ्या तोंडून आले, यावरून, रतिकोपार्ने मी तुला माझ्या मेरालेच्या दोरीनें, बांधून घातले, ते, हे रमरा ! तुला | नयनान्यरुणानि चूर्णयन्यचनानि स्वलयन्पदे पदे ॥ भाठप कापा भलकारातल्या फमलाने मी तुला झोडपलें | असनि त्वपि पाणीमदः प्रमदानामधुना विडम्बना 1090 ·दूत होण्यास १९२ संस्कृत-मराठी-सुभाषित -कोश, खड २ घसततिलका (वाणाकडे-कोक्लि रख हेव ज्याला सूचीरूप, टोक,) असा हा नेत्रांस लाल करुनी भ्रमवी तयांस भान्याचा नवा ताजा मोहोर है मदना ! तुझ्या पश्चात् , चाणी फरी स्खलनयुक्त पदांपदांस ॥ स्वतःचा वाण (करून फामीजनाचा चित्तमेद) करण्यास कोण तो धारणीमद तुझ्याविण कामिनीतें समर्थ ठरणार आहे? साग बरें! आतां यने अहह ! हेतु विडम्बनाते 1८७॥ गद्यार्थ--(रतिप्रसंगी) मद्यप्राशनाने येणारी जी धुदी, नेनाना बैतालीय लाल करून भ्रमविते, व, वाणीला पदापदाला अडसळ / प्रतिपय मनोहर वपुः पुनरप्यादिश तावदुत्थित ॥ विते, (भल्र्तेच बोलविते) ती आता, हे मदना ! तिच्यात तुझच | रतिदूतिपदेषु कोफिलान्मधुरालापनिसर्ग-पण्डितान् ॥१०॥ अस्तित्व नसल्याने कामिनींची निव्वळ फजीती करण्यासच कारणीभूत होऊ लागली आहे. वसततिरका चैतालीय होऊनि जागृत पुनश्च उठून येई तो पूर्विचा तव मनोहर देह घेई ।। अनगन्य कयीकृत वपु प्रियबन्धोत्तर निष्फलोदयः ।। आलापितां मधुर, पंडित जे निसर्ग बहुलेऽपि गते निशाकरस्तनुतां दुःखमना ! मोक्ष्यति । त्या कोकिलांस बनण्या रतिदूत सांगे ॥१०॥ दसततिरका गद्यार्थ----पूर्वीचा तुझा तो सुदर देह धारण करून जागा जाणून की तव उरे तनु शब्दमात्र होऊन पुनश्च ऊठ आणि मधुर आलाप (भाषण) करण्यात तो निष्फलोदय बने प्रियमित्र चंद्र। निसर्गत च पटु असलेल्या कोकिलगना, रतीचे हा कृष्णपक्ष सरनीहि निसर्गमाने सोडी हळू स्वकृशता जडशा मनाने ॥८॥ वैतालीय गद्यार्थ-हे अनगा' तुझ्या प्रियमित्र चद्राला आता कळून चुकले आहे, की, तुझा देह आता फेघळ कथेतच (नाममात्र) | अलिपङ्क्तिरनेकशस्त्वया गुणकृत्ये धनुषो नियोजिता ॥ शिल्लक उरला आहे; व त्यामुळे, त्याला आकाशात उगवणेच विरुतै करुणस्वनैरिय गुरुशोकामनुरोदतीय माम् ॥११॥ व्यर्थ वाटू लागले आहे; बघ आता हा कृष्णपक्ष सपला, व वसंततिलका (त्याने खरे म्हणजे कलाकलानी झपाट्याने वर्धित व्हावे) पण, आता, आपली यता, मोठ्या कष्टानेच सोडीन आहे. चापास तूं कितिकदां तव योजिली ती (स्वत पूर्ण होऊन, मदनाच्या अलित्वावाचून, उपयोग काय सोडाघया शर, गुणासम ,गपंक्ति असेच त्याला वाटते.) आतां करीत करुणस्वर रोदने ही वैतालीय शोकांत थोर मम, या, जणं साथ देई ॥११॥ हरितारणचारुबन्धन कलपुस्कोग्लिशब्दसूचित । गद्यार्थ--हे मदना (बाण सोडण्यासाठी) धनुष्याला जी वद सम्प्रति कस्य बाणता नवचूतप्रसरो गमिष्यति ॥ दोरी असते, तिच्या जागी ज्या भ्रमरमालिरेची त् अनेकप्रसंगी योजना केलीस, ती भ्रमरमालिका आता, करणस्वराने, आक्रोश वसततिलका करीत माझ्या या महान् शोकाचे प्रसंगी (जणु काय समदु ख आताम्न अन् हरित सुंदर पंध ज्याचे होऊन) मला साथ देत आहे ज्या सूचिरूप ठरती कल कोकिलांचे ॥ मोहोर हा नवनवा, यद आन याचा तालीय होईल काय शर यापुढतों कुणाचा? ८९॥ गद्यार्थ-हिरवे तानुस असे ज्याचे देठ (बाणाकडे. पल शिरसा प्रणिपत्य याचितान्युपगूढानि सवेपयूनि च ॥ पिसे) घ ज्याच्या अस्तित्वाचं सूचन, कोक्तिंचे व परितात | सुरतानि च तानि ते रहः स्मर सस्मृत्य न शातिरस्ति मे। पुन्हा आज्ञा दे तो ·(प्रकरण ४८३) रतिविलाप- ४९३ वसततिलका योजना करण्यासाठी) आठवण केली, (आगि परिणामी तूं याचिलीस शिर टेकुनि मत्पदांसी त्यात तुझा अत झाला, त्या माझ्या डाव्या पायाचे, रंगमडन आलिंगने चलितगात्र सकंप एशी ॥ पुरे करण्यासाठी, आता लौकर ये। एकांतिची विविध ती सुरतें स्मरून अद्यापि शांति मम या हृदया मिळे न ॥ ९२॥ वैतालीय गद्यार्थ-माझ्या पायावर डोकं टेकून, सर्वांग कपित करणारी ) अहमेत्य पतङ्गवर्मना पुनरकायिणी भवामि ते ॥ आलिंगने तू याचिलीस ती, व नतर तू एफातात ज्या नाना | चतुरैः सुरकामिनीजनै प्रिय! यावन्न विलोभ्यसे दिवि।।९५॥ सुरतक्रीडा केल्यास त्या, आठवून, मला अद्यापि शाति लामत वसततिलका नाहीं (तृप्ति होत नाहीं--पुन्हा ती ती सुखें भोगण्याची ओढ थावत नाही.) येवोनिया झणि पतंगपथे इथून अर्की पुनश्च तुझिया, पद मेळवीन ।। वैतालीय स्वर्गात जो चतुर त्या सुरकामिनींनी ना घातली भुरळ रे तुज लोभवोनी ॥ ९५ ॥ रचित रतिपण्डित ! त्वया स्वयमगेषु ममेदमार्तवम् ।। ध्रियते कुसुमप्रसाधन तर तच्चार वपुर्न दृश्यते ॥ ९३ ।। गद्यार्थ--पतग हा योतीवर झेप घेऊन, स्वताला जाळून घेतो ( व तें ज्योतीच्या आत्यतिक प्रेमाने तो करतो असें कवि बसततिलका मानतात.) त्याच्याच मार्गाने मोहि तुझ्याकडे येऊन पुन तुझी केलेस तूंच रतिपंडित ! मत्तन्तें माडी परकावणार आहे स्वीतल्या चतुर सुरपामिनी तुला येत्या पसंतनातुयोग्यचि मडनाते ।। मोहारुष्ट करून (ती माढी त्या केव्हा परकावतील, याचा नेम गंगार पुप्पत तो धरितं अजून नाही, म्हणून, त्या तसे करून,) माझी हक्काची जागा लुबाड ती मात्र सुंदर तुझीच तनू दिसे न ॥ ९३ ॥ ण्याच्या आतच मी येते. (त्वरित प्राणार्पण व उड्डाणाची त्वरा दोन्ही पतगाच्या उपमेंत साधतात ) गद्यार्य-हे रतिपडिता 'तूच आपल्या हातानें, या माझ्या देहावर, (येत्या) वर्मलातूला साजेसा, जो पुष्पाचा शृगार केलास, बैतालीय तो, माझ्या देहायर, मी, अद्यापि धारण करून माहे; पण, हाय हाय ! तुझा तो सुदर देह मान दिसेनासा झाला आहे! " मदनेन विनाकृता रति क्षणमात्र फिल जीवितेति मे ।। पैतालीय पचनीयमिद व्यवस्थित रमण ! त्यामनुयामि यद्यपि ॥९॥ निबुधसि यस्य दारुऔरसमा परिर्मणि स्मृत." वसततिलका तमिम कुरु दक्षिणेतर चरण निर्मितरागमेहि मे ॥ ९४ ॥ "गेला पुढे मदन त्याविण हाय फैशी पसततिलका राहे रति क्षणहि एक , जगून "ऐशी॥ निंदा चिरंतन मला जडणार देही ज्याचें न मंडन पुरै घडले, तशांत आले क्षणात तुजमागुनि मी तरीही ॥९॥ ते दुष्ट देव तुजला स्मरले मनात! डाच्या पदास मम त्या करण्या, अनंग! गधार्थ-"मनापासून वियुक्त होऊनहि क्षणमर का होईना, ये ये झणीं सरस रगवुनी सुरग ॥ ९४ ॥ पण रति रिवर राहिलीच " ही निदा, हे रमणा! मला गधार्य माझ्या ज्या डाव्या पायाला, रग लावून, आज चिरकालची चिकालीच, माता मी तुझ्या मागून कितीहि त्याचे मटन करीत होतास, ते पुरे होण्याच्या भातच, त्या त्वरेने अनुगमन केले तरी (या निदेचे निराकारण कोही होऊ दुष्ट देवांनी, तुझी (शकराला प्रेमायण करण्याच्या श्रमी शकणार नाही ) ·४९४ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ वैतालीय गद्यार्य- ज्याने फुलातून तुझ धनुष्य निर्माण केले, क्रियता कयमन्त्यमण्डन परलोकान्तरितस्य ते मया:॥ तुझा सुदर मित्र वसत, कोठ बरें आहे ? शकराने, रागावून सममेन गतोऽस्यतर्किता गतिमलेन च जीवितेन च ॥९॥ (मदनाचा साह्यकर्ता, त्याच्या फात सामील असलेला म्हणून) त्यालाहि, त्याचा मिन मदन ज्या गतीला गला त्याच गतीला यसततिलका वर नेलें नसेल ना ? (अशी शका येते.) लोकान्तरांत दडुनी यसलास हाय ! मी अत्यमडन तुझे करणार काय ? ॥ वैतालीय एका क्षणातचि अतर्कित त्या गतीस गेलास घेउनि स- तनु जीवनास ! ॥९७ ।। अय तैः परिदेविताक्षरैर्हदये दिग्धशरैरिखाहतः॥ गद्यार्थ----परलोमात दडलेल्या तुझा अत्यविधीच्या वेळचा रतिमभ्युपपत्तुमातुरा मधुरामानमदर्शयत्पुर ॥१०० ॥ प्रेतशगार मी क्मा रू? (हतराच्या मृत्यू-या वेळी केवळ बसततिलका जीव जातो, पण देह राहतो पण इथे)तू जीवनासह देहा ऐश्या तिच्या करुणदीनचि शोफगाने लाहि घेऊन, अतक्यं अशा गतीस जाऊन बसलास, (इथे इलाज होतां नणांकित जय विपदिग्ध वाणे ॥ काय ?) आश्वासण्यास झर्णि, आतुर त्या रतीतें चैतालीय ये होउनी प्रकटदेह, वसंत तेथें ।। १०० ।। गद्यार्थ-- रतीच्या अशा या अत्यत करुण शोकामुळे, जणु ऋजुता नयतः स्मरामि ते शरमुत्सङ्गनिषण्णधन्वन । काय हृदयात विपानें मासलेला बाण भोंसकला जावा, अशा मधुना सह सस्मिता कया नयनोपान्तपिलोकित च यत् ।। वेदना होऊन, त्या दुखात रतीला आश्वासन देण्यासाठी, वसंततिरका तिच्या समोर ( सदेह ) वसत प्रकट झाला स्वांकी स्वचाप धरनी, सरलत्व देत वैतालीय बाणास, नेत्र तिरपे करुनी पहात ॥ वार्ता सहास करिता प्रियमाधवासी तमवेक्ष्य रुरोद सा भृश स्तनसमाधमुरो जघान च ।। मी पाहिले तुजसि, ते स्मरतें मनासी ॥९८॥ स्वजनस्य हि दुखममतो विवृतद्वारमियोपजायते ॥१०॥ गयाथ-माडीवर आपल धनुष्य टेकून (पूर्वी कोठल्यातरी पसततिलका मोहिमेंत एखाद्या पाषाणहृदयावर हल्ला कल्याने) बाकडा पाहून त्यास, रडली रति फार, हाते झालेला आपला बाण, त्, एकीकडे, सरळ करीत बसला छाती पिटून दुखवीत निजस्तनाते ॥ होतास, व (मजकडे) तिरप्या दृधीने पहात, तू आपला दुखें पुन्हा निजजनापुढती हृदिस्थ मित्र वसंत, याच्याशी सरिमन वार्तालाप (थारा, आता, दारे जणू उघडल्यापरि वाहतात ॥१०॥ नुकताच) करीत होतास, तं मला आठवत आहे गद्यार्य-त्या, स्वताच्या वसतसख्याला पाहून, रति अतो वैतालीय नाव रडली, व (हाताना ) तिन छाती इतकी पिटून घेतली, क नु ते हृदयगम सखा कुसुमायोजितफार्मुमो मधु || की, त्यामुळे तिचे स्तन दुसू लागले कारण, दु स है, आपले न खलूप्रस्पा पिनाकिना गमित सोऽपि सुनता गतिम् ९९ / माणूस दिसले, की, त्याच्यासमोर, जणू (धरणा) दार उघ डून दिल्याप्रमाणे याहू लागते. घसततिरका केले फुलातुनि जयें तव फार्मुकातें वैतारीय तो मित्र सुंदर तुझा मधु आज कोठे? ॥ नेले नसेल न तयासहि शकराने इति चैनमुनाच दु खिता"सुहृद पश्य वसन्त किंस्थितम् । रागावुनी स्मरसुहृदात त्या गतीने । ९९ ॥ तदिद क्णशो विकीर्यते परनैर्भस्म कपोतकर्बुरम् ॥१०२॥ ...

·००० ... (प्रकरण १८ ३) रतिविलाप-- ४९५ घसततिलका गद्यार्थ-वाया में विझलेला दिवा, ज्सा, पुन्हा उजळ दुखी पदे, "इथ उरे बघ रे वसंता नाही, तसा, तुझा तो ससा मदन, जो गला तो गेलाच! तो काही मित्राचिया प्रिय तुझ्या तनुतून आतां ॥ आता पुन्हा परत येत नाही. आणि ही मी पहा त्याच दिव्या- ते पारव्यापरि भुरे लव भस्म, वारा तली जणू फाय वात! -भयकर दुसानी मला (ज्योतिहीन पिस्कारितो कणकणे जगतीं भरारा॥१०२॥ करून) धूमयुक्त कोळिष्टकाच्या पदाला नेल आहे. गद्यार्थ-दुखी रति त्याला पुढीलप्रमाणे म्हणाली, "-हे चैतालीय वसता ! हे बघ तुझ्या प्रिय मित्राच्या देहाचे (देहातून) आता काय अवशिष्ट राहिले आहे तें! आणि तेंहि, पारव्याच्या निधिना कृतमवैशस ननु मा कामवधे पिमुञ्चता ।। रगाचे भुरकर भस्म, आता वान्याने, कणाकणाने, भुरुभुरु उड अनपायिनि सश्रयद्रुमे गजभने पतनाय वल्लरी ॥१०५॥ वून नेऊन पिस्कारले जात आहे. घसततिलका चैतालीय केलाच अर्धवध हा मम त्या विधीन अयि सम्प्रति देहि दर्शन स्मर ! पर्युसुक एष माधव ॥ एक्या स्मरास वधुनी, मज सोडण्याने ॥ दयितास्वनस्थित नृणा न खलु प्रेम चल सुहृज्जने "॥ सुस्थाणु आश्रयतरू उपटील हत्ती तेव्हा गळून पडतेच न कां लता ती? ॥१०५|| वसंततिलका गद्यार्थ-विधीनें, एकश्या मदनाला बधून, मला तशीच देई स्मरा! झडकरी तव दर्शनाते सोडण्यात, सरें पाहता, माशा अर्धा वधच केलेला आहे. त्वदर्शनोत्सुक तुझ्या प्रिय माधनाते॥ पत्नीप्रतीहि जरि चचल जे नराचें बळकट अशा ज्या वृक्षाचा वेलीन आश्चय घेतला, त्या वृक्षा. ते प्रेम अस्थिर नसे सुहृदासि साचें" ॥१०३॥ राच हत्तीन उपटिले, की, ती घेली आपोआप गळून पटणारच ! गद्यार्थ- हे मदना! तुझा मित्र हा वसत, तुझ्या दर्शनास चैतालीय फार फार उत्सुफ झाला आहे, त्याला (तरी) तू रौकर दर्शन दे. (माझ्या हाला इतका वेळ ओ दिली नाहीस तर निदान | तदिद क्रियतामनन्तर भवता बन्धुजनप्रयोजनम् ॥ मिनासाठी तरी ये ) पुरुषाचे प्रेम में स्वपत्नीच्या बाबतीतहि | विधुरा ज्वलनातिसर्जनाननु मा प्रापय पत्युरन्तिकम् ।। अस्थिर वागते, तं मित्राच्या बाबतीत, काही तसे, चचल नसते. -(पुष्कळच अधिक स्थिर असते.)" घसततिलका [इतका आक्रोश केला, तोहि व्यर्थ गेल्यावर, रति अखेरचे याच्यापुढील, म्हणुनी फर तूं स्वहस्ते म्हणून वसेताला म्हणते --] मिनाचिया तव मृतोत्तर या नियेत। देयोनिया विवश या मज तूंच अग्नि बैतालीय नेऊन पोचव झणी पतिसन्निधानी ॥१०६॥ “गत एव न ते निवर्तते स सखा दीप इवानिलाहत ॥ गधार्य-म्हणून भाना, हे यसता, याच्यापुढील तुझ्या अहमस्य दशेव पश्य मामविषाव्यसनेन धूमिताम् ॥१४० मित्राचे हे मृतोत्तर रियाकम तूच (भापल्या हाताने) उरफ, आणि निराधार अशा मला, अमीत अर्पण फम्न, त्या मागाने यसततिलका माझ्या पतीच्या सनिध मेऊन पांचव. "गेलाच मित्र तव तो परते न तैसा पान्यांत दीप विझता उजळे न, जैसा ।। [याच्या पुढील श्लोक "शशिना सह याति कौमुदी" ही भी पहा जणुं दिव्यातिल स्याच पात प्रकरण ४६ (युद्धपीय नाती) पतीच सहगमन या अनुमघानात दुखें असह्य करिती मज धूमयुक ॥१०४॥ आला आहे.] ...

·... ४९६ संस्कृत-मराठी-सुमाषित-कोश, खंड २ चैतालीय गद्यार्थ-अशा रीतीने माझ्या चितेला जो अमि तू देशील, अमुनैव कपायितस्तनी सुभगेन प्रियगात्रभस्मना ।। तो तू , आपल्या दक्षिणवायुरूपी (मुखाने पुकर घालून) नवपल्लवसंस्तरे यया रचयिष्यामि तनुं विभावसौ ॥१०॥ राहिला, तर माझ भस्म होऊन, मी मदनाकडे पोचायला, फार (पख्याने झडपून) खूप प्रज्वलिन कर. ( उगाच तो धुमसत वसंततिलका विलव लागेल. तसे होऊ नये. अमि लौकर मडवून मला मदना- कडे शक्य तितक्या त्वरेनें गेलेच पाहिजे ) कारण तुला सौभाग्यदायि पतिदेहविभूति ऐशी सरोसर हे माहीतच आहे, की, माझ्यावाचून, मदनाला एक चर्चीनिया उटि म्हणूनच मी स्तनांसी ॥ क्षणभर सुद्धा करमत नाहीं (- जीवनात उल्हास वाटत नाही.) मानोनि हीस नवपल्ययुक्त शय्या ठेवीन मी तनु सहर्ष चितेवरी या ॥१०७॥ वैतालीय गद्यार्थ-माझ्या प्रिय पतीच्या देहाचें, हे सौभाग्यकारक भस्मच उटी म्हणून, मी स्तनास चर्चीन, आणि वितेवर, तिला| इति चापि विधाय दीयता सलिलस्याञ्जलिरेक एक एव नौ।। नव्या नव्या कोवळ्या पाल्वीची शय्याच मानून, मी आपला | अविभज्य परत्र तं मया सहित पास्यति ते स बान्धवः ।। देह (आनदाने) पसरीन. चैतालीय वसंततिलका मित्रा! अशा सकल योग्य करून फर्मा कुसुमास्तरणे सहायता बहुश. सौम्य गतस्त्वमावयोः ॥ दोघांस एकच जलांजलि देह आम्हां ॥ कुरु सम्प्रति तावदाशु मे प्रणिपाताञ्जलियाचितश्चिताम् ॥ प्राशील त्यास न विभागुनिया परत्र वसंततिलका घेवोनिया मज सर्वे, तव तो सुमित्र ॥११०॥ झालास तूं कुसुम अंथरितां सहाय गधार्थ- अशा त-हेनें सगळी उत्तरक्यिा फन्न जो पाण्याचा आम्हा, वसंत! कितिदा; पर आज हाय ॥ अजलि तू देशील तो आम्हा उभयताना मिळून एकच दे पायां पडून करित तुज मी विनति (दोन निरनिराळे देऊ नकोस.) तुझा मिन तो मदन, परलोकात, की तोच तूं रच झणी मजला चिता ती ॥१०८॥ मला रागती घेऊन, तो अजलि, न विभागता, एकत्रच, प्राशन करील. गधार्थ-मिना वसता, आम्हा दोघासाठी, रतिशय्येवर फुले पसरण्याचे कामी, तू, आम्हास अनेकदा सहायकर्ता झाला वैतालीय आहेस; आणि, हाय ! भाज त्याच तुला पाया पडून मी परलोकविधो च माधव! स्मरमुद्दिश्य त्रिलोलपला ॥ विनति करीत आहे, की, (पुष्पशय्येऐवजी) तूं माझ्यासाठी निवः सहकारमञ्जरी: प्रियचूतप्रसरो हि ते सखा आता लौकर चिता तयार कर. वसततिलका वैतालीय उद्देशुनी स्मरसस्यास तुझ्या वसंत तदनु ज्वलन मदर्पितं त्वरयेर्दक्षिणातवीजनै । दे आठवून मरणोत्तर त्या विधींत ।। विदितं खलु ते यथा स्मरः क्षणमप्युत्सहते न मा विना ॥ आम्रावरील चल पल्लय मंजरी ती मित्रास त्या तर अतिप्रिय तीच होती" ॥१२॥ वसततिलका देशील अग्नि मज, त्या फुलवी क्षणांत गद्याय-हे वमता ! तुझ्या स्मर राख्याला (आठवून, त्याल) तूं दक्षिणानिलमुखांतुनि कुंकरीत ।। उद्देशून ताज्या डुलत्या पालवीसह आम्रमरी (तिलांजलीऐवज) ठाऊक रे तुज सरोखर खास आहे त्या मृतोत्तर बियाफ्र्मामध्ये तू अर्पण पर; कारण मदनाला, की मदिना क्षणहि ना स्मर हर्पतो हे ||१०९॥ आम्रमजरी ही अतिशय प्रिय असते (होती.)" " । ...

·प्रकरण ४९ व संकीर्ण सुभाषितें- 4500RY शार्दूलविक्रीडित भार्या राज्य येन पटान्तलमतृणरत्यक्त गुरोराज्ञया आलिंगित सीतेने-निकपी रेखा जणू सुवांची। पाथेय परिगृह्य कार्मुकार घोर वन प्रस्थित ॥ नवकुमुमालिकेसम श्याममनोहर सुकांति ज्या तनुची। स्वाधीन. शशिमौलिचापविषये प्राप्तो न चै पिक्रिया अभिनय विद्युन्मडित सान घनासमचि शोभुनी दिसतो पायाद स विभीषणाग्रजनिहा रामाभिधानो हरिः॥१॥ | श्रीरामचंद्र माझे सारे भवताप पूर्ण शमवो तो ॥२॥ सुमदारमाला गद्यार्य- सीता गौरवर्ण, राम धननील, त्यामुळे, सीतने जये टाकिलें राज्य, आशे पित्याच्या त्याला आलिंगता, कसोटीच्या दगडावर सोन्याची रेसा उमगधी पटी लागलेल्या तृणाचे परी, अशी सुदर शोभा दिसत आहे ; ज्याच्या तनूची काति, ताज्या निघाला यनों घोर जाण्या, घरोनी, नीलकमलाच्या हारासारखी श्याममनोहर आहे; पिनेच्या स्वचापास पक्या, शिदोरीपरी।। चमचमारामुळे शोमणान्या लहानग्या नय मेघाप्रमाणे जोअलकत शिवाच्या धत्रुप्यासही याकरीतां आहे, असा तो, श्रीरामचद्र, माझे सर्व ताप शमयो. न भ्याला, उभा धैर्यमेरुपरी आर्या बधी राक्षसा रावणालाहि, रक्षो, असा तो तुम्हां रामनामा हरि ॥१॥ प्रथम चुम्बितचरणा जड्याजानरन्गमिचकाणि ।। आलिड्ग्य भावना मे सेलतु विष्णोर्मुग्वाम्जशोभायाम॥३॥ गधार्थ-वस्त्राला अडकलेल्या गवताच्या काडीइतक्या (तुच्छतेने व सहजतेनें,) पित्याच्या आशेमुळे ज्याने राज्य सोहले, (हरयन टाकलें;) आपले उत्तम धनुष्य, हीन काय आधी चुम्बुनि चरणां, ती, शिदोरो बाधून, जो भयकर अरण्यात जाण्यास निघाला, गुडये, मांड्या, नि नामिचमासी- शिवधनुष्य (वांकविण्याच्या महाशतीच्या) प्रसंगीसुद्धा, जो, आलिंगनि मन माझे यत्किंचिति चलितचित्त न होता, धैर्याच्या मेस्प्रमाणे ठाला; खेळो हरिच्या मुखाम्जशोमेशीं ॥३॥ आणि ज्याने विभीपणाच्या योरल्या मावाचा ( महापराक्रमी रायणाचा ) वध फेला, तो 'राम' नावाचा हारे, तुमचे रक्षण | क्रमानें गुडघे, माझ्या, नाभिचक याना आलिंगन, शेवरी, माझ गद्यार्थ-- प्रथम श्री विष्णूच्या चरणाचें चुम्न घेऊन, नतर परो मन त्याच्या मुसकमलाच्या सौंदर्याची ओळत राहो मारिनी शाईन विक्रीडित कनकनिकसभासा सीनयाऽऽलिगिताहो याचा निर्मलया सुधामपुरया या नाय ! शिक्षामदा-- नमुरलयदामश्यामवर्णाभिरामः॥ स्तां स्वप्नेऽपि न सरमाम्यहमहभावावृतो नित्रप.॥ अभिनर इव विद्युन्मण्डितो मेघखण्ड : इत्याग शनशालिनं पुनरपि स्वीयेषु मा रिभ्रत- शमयतु मम ताप सरंतो रामचन्दः॥२॥ सरदो नास्ति दयानियिंदुपते! मतो न मतोऽपरः ॥४॥ २८ आया -- ·४९८ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ शार्दूलविक्रीडित शिखरिणी कृष्णा ! निर्मल गोड बोलुनि, मला, तूंजे दिले शिक्षण कृतकोधे यस्मिन्नमरनगरी मद्रगलरया स्वप्नीहि स्मरतों अहंकृतिमुळे नवातका लड्का समजनि वनं वृश्चति सति ।। निर्लज्ज मी त्यास न ॥ सदा सीनाकान्तप्रणतिमतिविख्यातमहिमा पापिष्ठास अशाहि घेसि सदया! हनूमानज्यादः कपिकुलशिरोमण्डनमणिः ॥६॥ तूं आपुला मानुनी! फोणी नान्य दयानिधी तुजहुनी; शिखरिणी वा मत्त माझ्याहुनी॥४॥ धरी जो कोपा, तें ध्वनि सुरपुरी मंगल करी गद्यार्य-हे यदुपते, हे नाथा, तू मला अत्यंत, निर्मल व भयें कांपे लंका, जधि पनि तरूत्पाटन करी ।। अमृतमधुर शब्दानी, जे काय शिक्षण दिलेंस, त्याचे स्मरण, मी सदा ज्याचा रामप्रणतचि असा स्यात महिमा निर्लज, अहंकारी माणूस, स्वप्नात सुद्धा करीत नाही. अशा, हनूमान् रक्षोतो कपिकुल शिरोभूपण तुम्हां ॥६॥ शेकडो पापानी भरलेल्या मला सुद्धा, तूं आपला म्हणून जवळ गद्यार्थ-ज्याला क्रोध आला की, (आता हा राक्षसांचा करतोस तेव्हा, तुझ्याहून मोठा दयासागर कोणी नाही आणि माझ्याहून अधिक मदोन्मत्त दुसरा कोणी नाही असेच म्हटले जेव्हा हा रानात झाडांची मोडतोड करतो, तेव्हां लंकानगरी नायनाट करणार या अपेक्षेनें) स्वर्गात मंगलध्वनि सुरू होतात; पाहिजे. भयभीत होते; श्रीरामाच्या पायाशी नित्य प्रणत असा ज्याचा शार्दूलविक्रीडित महिमा विख्यात आहे, असा कपिकुलात शिरोरलाप्रमाणे शोभणारा, हनुमान तुमचे रक्षण करो. मृद्वीमा रसिता, सिता समशिता, स्फीतं निपीनं पयः स्वर्यातेन सुधाऽप्यधाथि कतिधा रम्भाधरः खण्डितः ।। शार्दूलविक्रीडित सत्यं ब्रूहि मदीय जीव ! भवता भूयो भवे भ्राम्यता किं बूमो हरिमस्य विश्वमुदरे किं या फणान् भोगिनः कृष्णेत्यक्षरयोग्य मधुरिमोद्वारः कचिल्लक्षितः ॥५ शेते यत्र हरिः स्वयं जलनिधेः सोऽप्येकदेशे स्थितः।। शार्दूलविक्रीडित आश्चर्य कलशोद्भवो मुनिरसौ यस्यैकहस्तेऽम्बुधि- गण्ड्षीयति, पङ्कजीयति, फणी, मृगीयति श्रीपतिः॥७॥ खाल्ल द्राक्ष, नि शर्करा; कितितरी तूं दूधहि प्राशिले सुमंदारमाला स्वी चाखियली सुधा नि कितिदा रंभाधरा खंडिलें। बदा काय विष्णूस विशेदरका मजीश! वद सत्य, की भटकतां फणांनाहि शेपाचिया ज्यांवरी तूं सर्व विश्वांतरी स्वयें विष्णु झोपें; धरी अब्धि दोघां गोडी सांपडली तुला फधि कुठे- स्वपृष्ठाचिया एक अंशावरी? जी 'कृष्ण' या व्यक्षरी?॥५ चमत्कार दाची अगस्तीच! प्याया जधी अग्धिला तो स्वहस्ती धरी- गद्यार्थ हे माझ्या जिवा! तंद्राक्ष साहेंस, साखर सालीस, बने अन्धि घोटापरी! शेष पद्मा- पुष्कळ दृध माधन केलेंस, (भगर्दी) स्वर्गी बाऊन अमृत परी! विष्णुही सान भंगापरी! ॥७॥ चाखलेंस, आणि, प्रत्यक्ष रमेचा अघर खंडिलास; (अशा तन्हेने नाना त-हेची गोडी चाांत,) साया सृष्टीत, तू गमार्य-ल्याच्या उदरात विश्व सामावतें त्या श्रीविष्णूची, मटकलास; पण, सर सांग, की, या सर्व भ्रमणामध्ये, 'कृष्ण' किंवा ज्यावर स्वयें तो विष्णच निद्रा घेतो, त्या रोपाच्या या दोन अक्षरात जी अपूर्व मधुरता आहे, ती, तुला इतरत्रकोटें | फणाची तरी महति किती वर्णन करावी किंवा या दोघानाहि सापडली का? जो आपल्या पृवाच्या एका लहानशा भागावर धारण करतो , ·००० (प्रकरण ४९ चें) सकीण- त्या सागराचा तरी महिमा काय वर्णावा ? परतु सरा अद्भुत, गद्यार्थ-अगदी नीच जे आहेत, ते, विघ्न येतीर या आश्चर्यकारक चमत्कार दाखविला अगस्ति मुनीनेच, की, ज्याने ( भविष्यकालीन ) भीतीनेच कोणत्याहि कार्याला प्रारम करीत आचमन करण्यासाठी हातावर घेतल्यावेळी, तो सागर एका नाहीत, मध्यम (आहेत ते अशा भयाने कायांरभ करीत पोगइतका लहान झाला, तो शेष कमलासारसा, आणि | नाहीत अस नाही,) प्रारम तर करतात, पण प्रत्यक्ष विन (श्यामवर्ण ) विष्णु एखाद्या भृगासारसा झाला । येऊ रागली की (त्यापुढे टिकाव न धरता) आरम केलेले कार्य सोडून देतात, परतु जे उत्तम आहेत ते मात्र विनानी शार्दूलविक्रीडित पुन पुन्हा अडथळे आणले तरी, एक्दा हाती घेतलेलं कार्य वधींच टापीत नाहीत. एके सत्पुस्पा परार्थघटना स्वार्थान्परित्यज्य ये सामान्यास्तु परार्थमुद्यमभृत स्वार्थाविरोधेन ये॥ मन्दाकान्ता तेऽमी मानघराक्षसा परहित स्वार्थाय निघ्नन्ति ये आविर्भूते शशिनि तमसा मुच्यमानेर रात्रि-- ये तुघ्नन्ति निरर्थर परहित ते के न जानीमहे ॥८॥ नशस्याचिर्तुतभुज इस च्छिन्नभूयिष्ठधूमा | मोहेनान्तरितनुरिय दृश्यते मुच्यमाना शार्दूलयित्रीडित महा रोध पतनस्लुपा गृह्णतीर प्रसादम् ॥१०॥ तेची थोर, परोपकार करिती जे स्वार्थही सोटुनी मन्दानान्ता ते सामान्यचि,जे परार्थ करिती स्वार्थास संभालुनी। जाणाराक्षस माननी, परहिता, स्वार्थार्थ जे नाशिती रात्री जैशी विधु उगवता होइ अधारमुक्ता जे स्वार्थाविण नाशिती परहिता, आम्हां न ते नैशाग्नीची उजळत शिखा, धूम नो अल्प होता ।। माहिती ! ॥८॥ अन्तर्मोहातुनि सखिस या, वाटतें येइ मुक्ति गंगा-माती पडुनि गढुळे-स्वच्छ जैशी पुन्हा ती गद्यार्थ-स्वार्य सोडूनसुद्धा जे परहित करतात, ते थोर किंवा हेच (फेशवकरणीत) पुरुष, स्वार्थाला विरोध येत नसेल, अशा स्थितीत, जे पर हिताचा उद्योग करतात, ते सामान्य, जे, स्वार्यासाठी परहिताचा गत्र जशी ती, चद्र उगवतां, तमोमुक्त होतसे हिचाही मोह तसा पळतसे ॥ नाश करतात, ते मनुष्यरूपातले राक्षसच, परतु जे स्वार्थ नगताहि परहिताचा नाश करतात ते कोण हे आम्हाम माहीत धृम कमी होउनी निशानलशिखा जशी झळकते सखीची स्थिति तैशी वाटते, नाहीं (त्याना किती नीच नाय द्यावें ते आम्हास सुचत तटिंची माती पडुन गढुळही गगा निवळे जशी नाही) सतीची काति उजळते तशी ॥१०॥ वसततिलका गद्यार्थ-(कालिदासाचे उपमामीटय, राक्षसाच्या भीतीने बेशुद्ध पडरेरी उर्वशी पुन्हा शुद्धीवर येताना कशी दिसली प्रारभ्यते न खलु पिनमयेन नीचैः स्याय वर्णन.) चद्र उगस्यारोनर अधारापामन मुक्त होत प्रारभ्य रितरिहता रिमन्ति मध्या ।। चाललेली जशी रान, किंवा धूम कमी झाल्याररोवर नशामीवी गि पुन पुनरपि प्रतिइन्यमाना पुन्हो उसळत चाललेली ज्योति, किंवा, किनाऱ्यावरील माती प्रारब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति ॥९॥ पडून गढूळ झालेली, पण, माता, हळूहळू निवळत चाललेली गगा, तशी वैगुदीन्न हळूहळू गुदीवर येत चाललेली ही सुदर धसततिलका दिमत आहे. घे कार्य नीच कधि विघ्नभये न हाती दुतविरचित विगत मध्यमहि वीरत टाफिताती ॥ विघ्न पुन पुनरपी जरि त्यां छटीती उदयगृहशशाइमरीचिभिस्तममि दूरमित प्रतिसारिते। प्रारम्धकार्य न च उत्तम हे त्यजीती॥९॥ अल्पमयमनादिव लोचने हरति मे हरिसाहनदिमुखम् ॥

·५००
सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कीश, खड २
दुतविरचित
बसततिरका
उदयिं गृढ शशीकिरणी अतां,
जातां वसंत, रुचि कोकिलगानि काय ?
इथनि दूर तमाप्रति सारितां।
शस्त्रे वह धरुनि भीत लढेल काय ?॥
अलक आवरितां नयनांस, तें
जे संस्टी विमुख, मित्र असे कशास ?
उदयदिग्वधुचे मुख मोहिते ॥ ११
लामे जगून फल फाय निरक्षरास? ॥ १३ ॥
किंवा हाच अर्थ शार्दूलविक्रीडिनात-
गद्यार्थ-वसंतऋतु निघून गेल्यावर, कोकिलाच्या गायनात
पूर्वेच्या गिरिआडुनी वर सरे चंद्रप्रभा, तीमुळे गोडी ती काय! पुष्कळ शस्त्रे धारण केली, तरी. मित्रा लढणार
अधाराप्रति येथुनी पळनुनी आतां दुरी लाविले }} काय ? सकटकालीं जो तोंड फिरवतो, त्या मित्राचा उपयोग काय?
केसां आवरितां मुखावरनि, जे शुन्ना मुखा दावितें
किंवामाणसाने विद्याविहीन अवस्थेत जगण्याचे फल काय?...
पूर्वा दिग्वधुचे तसे मुख अहा ! नेपांस आकर्पिते ।।
शार विक्रीडित
गद्यार्थ-(सुदर उपमेनें चद्रोदयाचे वर्णन.) उदयगिरीच्या सन्तः कापि न सन्ति, सन्नि.यदि वा दुःखेन जीवन्ति ते
मार्गे लपलेल्या चद्राच्या पिरणानी, येथून, आता अधाराला
दूर सारल्यामुळे, एखाद्या सुदरीच्या तोंडावर आलेले देस राजानोऽपि न सन्ति, सन्ति यदि वा लाभावनग्राहिण ।।
आवरल्यामुळे, उशी तिची शुभ मुखकांति दिसून पडावी, तसें | विद्वासोऽपि न सन्ति, सन्ति यदि वा मासययुक्ताश्च ते
पूर्वदिग्वधूचे, मुग्न आता माझ्या नेत्राना आकर्षीत आहे.... दातारोऽपि न सन्ति, सन्ति यदि वा सेवानुकूला कलौ १४
( अगदी असाच 'अद्गुलीमि.' प्र. २३ श्लोक २१ पहा )
शार्दूलविक्रीडित
उपजाति
नोहे संत कुठे ! असे तर जगे दुसांत कैसा तरी
यथा गजो नेति समक्षरूपे तस्मिनपामति सशयः स्यात् राजाही न फुठे ! असेच जर का, तो अर्थलोभी परी ।।
पदानि दृष्ट्वा तु भवे प्रतीतिस्तयाविधो मे मनसो विकार ॥ नाही मत्सर अतरात असला विद्वान नाही कुणी
दाताही न फलीत, ज्यासन रचे सेनगा स्वतांची
उपजाति
मनीं ॥१४॥
समक्ष पाहूनहि "हा न हत्ती॥
गद्यार्य-या कलियुगात, सज्जन कुठेच नाही; असलाच
जाताच तो संशय येइ चित्तीं ॥
पदांस पाहुन घडे प्रतीति
तर तो दुखात जगत असेल; राजा कुठे दिसणार नाहा;
मनोन्यथेची मम तीच रीति ॥ १२
असलाच तर लोमाने (मजेकडून) धन ( पिळून) घेणाराच
असेल ; विद्वानहि सापडणार नाहाँ ; असलाच तर तो मत्सरीच
गद्यार्य-(शकुन्नलेला प्रत्यक्ष पाहून ओळख पटली | असेल दाताहि कुठे आदळणार नाही -असलाच तर सेवेला
नाही, परतु मग नुसत्या आठीन ती पाली, या चमत्कारिक | वश होणारा (स्तुतिप्रियच ) असेल.
मनोव्यापारान दुष्यत वर्णन करतो-) मत्यक्ष समोर हत्ती
शिखरिणी
दिसूनहि, तो हत्ती, हे समजू नये, मग तो निघून गेल्यावर तो
हत्ती असावा अशी अधुक शका मनाव डोकावू लागावी, आणि, न सध्या सधत्ते नियमितनमाज न कुरते
त्याच्या पावलाचे ठसे पाहून मात्र, सशयनिवृत्ति होऊन, हा न वा मौंजीग्ध क्लयति न वा सुतनविधिम् ॥
हत्तीच, ही खानी पटावी, तशाच प्रकारचा माझ्या मनाचा न रोजा जानीते व्रतमपि हरेनै कुरते
हा विकार म्हला पाहिजे,
न काशी मक्का वा शिर शिव न हिंदून यवन ॥१५॥
वसततिलका
शिखरिणी
कि कोकिलस्य रिस्तेन गते सन्ते।
फरीना संध्या या नियमित नमाजा न पढतो
किं कातरस्य यहुशवपरिप्रहेण ॥
तसें मौजीबंधा करित न च, सुंता न करतो ।।
मित्रेण किं व्यसनकालपराडमुखेन ।
न जाणे रोझातें-करीत परिपूजावतदिन
कि जीरितेन पुरुपस्य निरक्षरेण || १३ | नकाशी माका वा शिव शिव हिंदू न यवन ॥१५॥

·(प्रकरण ४९ ३) सकीर्ण सुभाषिते-- गद्यार्य- (कलियुगातल्या धर्मभ्रष्टतेचे वर्णन.)माणूस भाता। गद्यार्थ-भोणीहि, कार्य करापाय, घाईत, अविचाराने, घड संध्याहि करीत नाही, किंचा, नियमितपणे निमाजहि पढत करू नये कारण अविवेक हे नाना आपत्तींना आमत्रणच होय. नाहीं, घड मुजहि करीत नाही, किंवा, सुताहि करीत नाही. नीट विचार करून कार्य करणाराला, गुणावर लुब्ध होणारी रोजाचे उपवास करीत नाही, किंवा, विष्णूचे व्रतहि (आपाढी | भाग्यलक्ष्मी स्वयेंच वरते. कार्तिकी ?) करीत नाही, घड काशीयात्रा नाही, की मक्केची हाज नाही. शिव, शिव, आता माणूस धड हिंदु राहिला नाही, वसततिर का घड यरनहि नाही! रम्याणि वीक्ष्य, मधुराश्च निशम्य शब्दान्- घसततिलका पर्युसुकी भवति यत्सुतितोऽपि जन्तु ॥ दोषाकरोऽपि कुटिलोऽपि कलङ्कितोऽपि तच्चेतसा स्मरति नूनगबोधपूर्व मित्रासानसमये निहितोदयोऽपि ॥ भानस्थिराणि जननान्तरसौहदानि ।। १८॥ चन्द्रस्तथाऽपि हरवल्लभतामुपैति वसततिलका नैवाश्रितेषु गुणदोषविचारणा स्यात् ॥१६॥ पाहन रम्यपण, ऐकुनि गोड चाणी वसंततिलका हुहर लागत जिस सुखी असोनी ॥ दोषांत मन्न, अतिवक्र, मलीन देही ते नेणता, मनि सरोखर आठवीते मित्रावसानसमयीं उदयास येई ।। जन्मांतरातिल हृदि स्थिर स्नेहनाते ॥ १८॥ पेर्से असूनहि शिवा प्रिय, चंद्र होत पाहू नयेत गुणदोष निजाश्रितात ॥१६॥ गद्यार्थ -चद्र हा, दोषाकर, (रान करणारा, दुसरा अर्थ ते नेणतां, मनि खरोखर आळवीत दोपाची साण.) कुटिल, (चद्रकोर वाकडी असते म्हणून वक्र, जन्मातरामधिल सुप्तचि भावगीते॥ दुसरा अर्थ पक्र स्वभावाना ) कलक्ति, (वर डाग असलेला, दुसरा अर्थ डागाळलेल्या चरित्राचा.) व मित्राच्या (सूर्याच्या, गद्यार्थ-(मनाच्या गृढ व्यापाराविषयी शाकुतलातील दुसरा अर्थ स्नेह्याच्या) अवसानसमयीं (अस्ताचे वेळी दुसरा दलोक.) माणसाला, तो सुखी अयनमुद्धा, (येव्हां पन्हा,) रम्य अर्थ मृत्यूच्या वेळी किंवा पडत्या काळात ) उदय पावणारा, वस्तु पाहून, किंजा, गोड शब्द ऐकून, एक (अनामिक) हुरहुर असूनहि, शकराला तो प्रिय असतो कारण थोर लोक हे, एक्दा हृदयाला लागते ( ती तशी का लागते, याविषयी फाल्दिासाला ज्याचा आभित म्हणून स्वीकार केला, त्याचे गुणदोप पहात, असें वार का, त्यावेळी माणूस नकळत आपल्या सतात, बसत नाहीत. दुसन्या जन्मातली, (प्रत्यक्षात अनाकलनीय पण) मावात स्थिर अशी प्रेमाची आठवण काढीत असतो. (सर्व बानी सुखी परि- वैतालीय स्थिति असता, असे पिन्न विचार मनात येतात हा अनुभव सहसा विदधीत नक्रियामनिवेक परमापदा पदम् ।। पुष्पळच सहदय माणसाना आले आहे. य येत राहील, घृणते हि विमृश्यकारिण गुणलुन्धा स्वयमेर सपद ॥ १|| | bring sad thoughts to the mind " हे वर्डस्वयंचे "In that spect mood, then plezsaat thoughts, उद्गार, (पहा मी काव्यसूर्तीची पाणपोई राइ १ पान २१. उपजाति ~२११) किंवा हेन्री फर्मव्हाइटची I am pleased and rets घाईत कार्य करणे न कोणी am ead 1 ही कविता (पहा मी काव्यस्तीची पाणपोई आपत्ति मोठ्या, अविवेक आणी।। खड २ पान ३१८-३२१) पाचल्यास, या गढ़ व्यापाराचा फरी समीशूनचि कार्य नामी अनुभव सार्वदेशीय आहे, हे ध्यानी येईल या अनुभवाचे स्वयें घरी त्या गुणलुन्य लक्ष्मी॥ १७॥ पारण मात्र हाइटरा सापडले नाही. तो म्हणतो- ·... ५०२ संकृत-मराठी-सुभापित-कोश, खंड २ Then, whence it is, I cannot tell अनुष्टुभ But there is some mysterious spell That holds me when I am glad; लागतां वणवा, पारा साहा त्यातें करी वनीं। And so the tear drop fills my eye मालवी तोच दीपाला; दुर्वला मित्र कां कुणी? ॥२१ When yet, in truth, I knor not why गद्यार्थानेच्या राने गळणान्या वणव्याला, याप, हा Or therefore I am sad ? कालिदासाने ज्न्मांतराचा हवाला दिला आहे ! पण कोण जाणे | साह्यकारी होतो. परंतु तोच वारा विचाऱ्या लहानग्या दिल्याला सरे काय ? विझवून टाकतो; (सगळे सबलांचे स्नेही.) दुर्बलाशी मित्रता कोण ठेवायला बसले आहे ? रथोद्धता यः परस्य विपमं विचिन्तयेत्प्राप्नुयात्स कुमतिः स्वयं हि तत् ।। अनुष्ट पूतना हरिवधार्थमाययौ प्राप सैव वधमात्मनस्ततः ॥१९॥ अश्वं नैव गज नैव व्याघ्र नैव च नैव च । अजापुत्रं वलिं दद्यादेवो दुर्बल घातकः ॥ २२ रथोदता अनुष्टुम् दुःख जो खल, दुग्यास इच्छितो अश्वाला न गजाला न। व्याघ्रा तर कधीच न। मेळवी फुमति ते स्वयेच तो॥ वळी धावें थोकडाला । देव घातक दुर्बलां ।। २२ पूतना हरिवधार्थ येउनी मेळवी स्ववध त्याचपासुनी ॥ १९ ॥ गद्या-घोड्याला कोणी बळी देत नाहीत; हत्तीलाहि देत नाहीत; वाघाला तर कधीच नव्हे-वळी ( द्यावयाचा तर गद्यार्थ:-दुसऱ्याला दु.ख, आपात्ति यावी, अशी जो इच्छा म्हणे दुबळ्या ) बोकडाचा द्यावा ( असे यशशास्त्र सांगते !) धरितो, त्या दुर्मति दुष्टाला, ते दुःख स्वतालाच माप्त होते. पूतना, ही आली होती, कृष्णाला मारण्यासाठी, पण, ती एकूण काय, देव मुद्धा दुर्बलांनाच मारक आहे । स्वतांच, त्याच्या हातून, स्वतांचा मृत्यु ओढवती झाली. मनुष्टु द्वाविमौ पुरुषौ लोके सुखिनौ न कदाचन। भनुष्टुभ यश्चाधनः कामयते यश्च कुम्यत्यनीश्वर ॥२३ वहूनामप्यसाराणां संहतिः कार्यसाधिका । तृणविधीयते रज्जुर्यया नागोऽपिवध्यते ।। २० ॥ इन्त्रवत्रा इच्छा धराव्या मनिं निर्धनाने मनुष्टुभ रागावणे दुर्बल मानवाने बहुतां दुर्घलांचीही एकी कार्य फरी महा । दोन्ही तन्हेचे नर या जगांत दोरी बने तृणांची तीयांधी हत्तीसही पहा॥२०॥ हे राहती ना कधिही सुखांत ॥ २३ गद्यार्श-दुर्वल असले, तरी, ते जर पुष्कळ असून, एकी गद्यार्थ-पुढील दोन त-हेचे मानव या जगी कधीच सुखी करतील, तर, ते सुद्धा महत्कार्य करूं शक्तील. यःकश्चित् गवताची होत नाहीव-एक मनोरथ करणारा निधन, व दुसरा रागाव- (वळून) जी दोरी करतात तिने मत्त हत्तीला सुद्धा बाधता येते. णारा दुर्बल! (एका ओळीच्या फरकानें हाच श्लोक पुढील .../प्रमाणे सापडनो-) मनुष्ट यनानि दहतो वहेः सखा भवति मारुतः । स एव दीपनाशाय; वृशे कस्यास्ति सौहृदम् ? ॥२१॥ द्वाविमौ कण्टको लोके शरीरपरिशोषणौ। यथाधनः कामयते याच कुष्यसनीश्वरः ॥ २३ अ ·... (प्रकरण ४९ ३) संकीर्ण सुभाषिते-- ५०३ चार्या अनुदम् हे दोन कंटक जगी, संतत देहांत राहती खुपत। निर्धन करी मनोरथ! दुर्वल मर होतसे म्हणे नरस्याभरण रूपं रूपस्याभरणं गुण । कुपित ॥२३॥ गुणस्याभरण ज्ञानं ज्ञानस्याभरण क्षमा ॥२६॥ गद्यार्थ-या जगात पुढील दोन घटना, काट्यासारख्या, अनुष्टुभ शरीरात खुपत राहतात--एक निधनाने मनोरथ करावे ही व दुसरी दुर्बलाने रागावावें ही. नरा भूपण सौंदर्य-रूपा भूपण सद्गुण । गुणांची ज्ञान ही भूपा क्षमा शानास भूषण ॥२६॥ अनुष्टुभ गद्यार्य-सौंदर्य हे माणयाला अलकारासारखं आहे. पण मुख्यमे पुरस्कृत्य शून्यात्मानोऽपि साधका । त्या सौंदयाला, गुण हा अलकार, आहे. गुणाचा अलमार भवन्ति त पिना नै यथा सख्याङ्कबिन्दवः ॥२४॥ ज्ञान हे असून, ज्ञानाचा अलकार क्षमा है आहे. (ज्ञानी माणसाने शिष्याचे दिया अज्ञानाचे अपराध पोटात घालावे; धनुष्टुम् त्याच्यावर चिडू नये) पुढे करून मुख्यैका क्षुद्रही कार्य साधिती। त्यावीण परितेशून्य शून्य संरयेंत जेविती ॥२४॥ मनुष्टुभ गधार्थ-मुख्य अशा एकाला,पुढे करून (एकाला पुढारी क्षमा बलमशक्ताना शक्ताना भूपण क्षमा । फरून व, त्याला आपल्या सर्व शक्तीचा पाठिंबा देऊन) शून्या- सारखे पोकळ (क्षुद्र) हि, कार्य साधू शकतात. त्या एकावाचून क्षमा वशीकृतिर्लोके क्षमया किं न सिद्ध्यति ॥२७॥ मान हे शून्य स्मितीचेच ठरतात. उदाहरणार्थ, माकड्याच्या अनुष्टुभ संख्येतली शून्ये. ( नुसत्या शून्याना काहींच किंमत नाही. पण १ ते ९ पैकी एखाद्याला पुढे करून त्याच्या पाठीशी शून्ये उभी | क्षमा बळ अशक्तांचें क्षमा शतांस भूपण । राहिली तर प्रत्येक शून्य त्या मुख्याची किंमत दसपटीने वाढवीत | क्षमा यश करी लोकां-क्षमेला साध्य काय न ? ॥२७॥ भसतात.) गद्यार्थ- अशचाना क्षमा (स्वकृत की परकृत १) हे पद अनुष्टुभ आहे. पण शक्ताना क्षमा है भूषण आहे. सर्व जगाला वध क्षमा शस्त्र करे यस्य दुर्जनः किं करिष्यति । करण्याची शक्ति अमेत आहे क्षमेने काय साध्य होत नाही। अतृणे पतिनो पहिस्सयमेनोपशाम्यति ॥२५॥ भनुष्टुभ अनुष्टुम् क्षमा शस्त्र करी ज्याच्या, करी त्या काय दुर्जन ?॥ क्षनियाणा बल तेजो प्राह्मणाना क्षमा बलम् । स्वयेंच विझतो अग्नि जाळाया जेथ ना तृण !! २५॥ क्षमा गुणोऽयशकाना शक्ताना भूपण क्षमा २८it गधार्य-याच्या हाती क्षमा हे शस्त्र आहे, त्याला दुर्जन | मनुष्टुभ काय करू शरेल १ (पराभूत दुर्जनाला शिक्षा केली, तर त्याच्यान सूइदिवद्वेष उत्पन्न होईल; पण क्षमा केल्याने तो आपोआपच क्षत्रियां यळ तेजाचें; ब्राह्मणाचें पल क्षमा। र विसरेल ) जाळप्याला जेथे तृण सुद्धा नाही, (विका, जेपेक्षमा गुण अशक्कांना-दाकांना भूपण क्षमा ॥२८॥ जळण्याजोगेच काही नाही,) तेथे पडले अमि हा, आपोआपच विशन जगतो) पण या नीदितत्त्वाच्या बारशाला जेवलेले पुष्कळ गधार्थ-सनिया गळ तेजस्वीपणात आहे. माझगाळ दुर्जन असतात. पृथ्वीराज चव्हाणास त्याचा पुरेपूर अनुमा धमत आहे. दुर्दगाना धमा हा गुण आहे तर बERTENT माल, हा इतिहास आहे.) ... - भूषण आहे.

·संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ ८ अनुष्टुम् शिसरिणी कृतं न प्रतिकुर्यायः पुरुषाणां स दूषणः । बरं मौनं कार्य न च वचनमुकं यदद्वतं कृते च प्रतिफर्तन्यमेष धर्मः सनातनः ॥ २९॥ वरं लैव्यं पुंसां न च परफलवाभिगमनम् ।। वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाश्येष्वमिरुचि--- अनुष्ठम् वर भिक्षाशित्वं न च परधनास्वादनसुखम् ॥ ३२॥ प्रतिक्रिया न, केल्याची करी, दूप्यचि तो जन । केल्या प्रतिक्रिया देणे हाच धर्म सनातन || २९॥ शिखरिणी गद्यार्थ-आपले ज्याने (वाईट ) केले, त्यासी (जशास तसें असत्योक्तीपेक्षा कितीतरि बरें मौन भजणे धागून) परतफेड न करणारा माणूस, दूषणीयच आहे. केल्याची परस्त्रीसंबंधाहुनिहि यरवें; क्लीव असणे॥ परतफेड करावी, हाच सनातन धर्म होय. (अर्थात हे जसे त्यजायें प्राणातें, परि चुगलिची आवड नसो वाईविषयी, तसेच, मल्याशीं भले वागून मोबदला द्यावा जगायें भिक्षेने, न परधन खाण्या रुचि असो॥३२॥ भसाहि अर्थ यात आहे.) (एकूण जशास तसे वागावें हैं गद्यार्थ-मौन धारण करणे बरें, पण, खोटे बोलणे नको; सागण्याचा हेतु!) ... नपुसक असणे बरें, पण, परस्त्रीशी संबंध ठेवणे नको; प्राण | देणे बरें, पण, चुगली करण्याची आवड नको; भिक्षान खाऊन अनुष्टुभू | जगणे बरें, पण, परधन चाखण्याचा आनद नको. न श्रेयः सतत तेजो न निन्य श्रेयसी क्षमा। तस्मान्नित्य क्षमा तात! पण्डितैरपवादिता ॥३०॥ राजा कुलवधूर्विमा मन्त्रिणश्च पयोधराः । अनुष्टुभ् स्थानभ्रष्टा न शोभन्ते दन्ता केशा नखा नरा . ।। ३३ ॥ परेन तेज नित्याचें; सदाची न क्षमा यरी। म्हणून सुश नित्याची सापवाद क्षमा करी॥३०॥ मनुष्टुभ गद्यार्थ-नेहमीच तेजस्वी, कडक स्वभावाने वागणे बरें | राजा, कुलवधू, विप्र, मंत्री, स्तन, नखें, नर। नन्हे, किंवा, नेहमीच क्षमा करीत राहणेहि ठीक नव्हे. | केंस, दांतहि विद्रूप, स्वस्थानभ्रष्ट हे जर ॥ ३३ ॥ म्हणूनच बाबारे,सुज्ञ मनुष्य हा नित्यक्षमेला सापवाद समजतो. (क्सल्याहि प्रसगी क्षमाच, असें न करता, प्रतिकारहि, योग्य गद्यार्य-(प्रत्येक वस्तु तिच्या योग्य जागीच पाहिजे. प्रसग पाहून युक्त मानतो. कधी कधीं जशास तसेहि वागतो.)... तेच ती शोमते. स्थानमाहात्म्य फार मोठे आहे.) राण, कुलस्त्री, ब्राह्मण, मत्री, स्त्रीचे स्तन, पात, केस, नणे मागे अनुष्टुभ् | मनुष्य हे सर्व त्यांच्या ( योग्य ) स्थानापास्न भ्रष्ट झाले, आमनो मुखदोषेण बध्यन्ते शुक्रसारिकाः । की, विदूप दिसतात. वास्तत्र न वध्यन्ते मौन सर्वार्थसाधकम् ॥ ३१ ॥ अनुष्टु नकः स्वस्थानमासाथ गजेन्द्रमपि कति। यंघ स्वमुखदोषाने पावती सारिकाशुक। स एव प्रच्युतः स्थानाच्छुनाऽपि परिभ्यते ।। ३४ ।। पकडी बगळ्यां कोण? मौन सर्वार्थसाधक ॥३१॥ मनुष्टुम् गद्यार्थ-मजुळ वाणीने बोलण्याच्या स्वतःच्या मुसदोषाने सालुक्या आणि पोपट हे पिंजऱ्यात घातले जातात. पण यग- स्वस्थान लाभतां, नक, गजेंद्रासहि मोढितो। ज्यांना कोणी पकडीत नाही. मानाने सर्व कार्य माठात ... स्थान ते मुटतां, त्यात फुधाहि अवमानितो॥ ३४ ॥ मनुष्ट ·(प्रकरण ४९ ) संकीर्ण सुभाषिते । गद्यार्थ-स्वताच्या (योग्य) स्थानी (पाण्यात) असता, मगर, जाणणाराना माहीत आहे.) तो कोठे भरकटत जाईल याचा ही, महान् हत्तीलाहि ओद शकते. पण, आपल्या स्थाना नियम नाही. हाच अर्थ अधिक सुसगन भरो बहुतेक विद्वानाचे पासून भ्रष्ट झाल्यास (पाण्याबाहेर आल्यास) तिलाच कुंत्री मत पडले. सुद्धा हरवू शकतो. हे सर्व लिहून झाल्यावर मूळ वाल्मीकिरामायण वाच ण्यात आले. त्यात बालकाडात गगावतरणाची कथा आली आहे. शिखरिणी त्यात, स्वर्गातून, गगा, शिवमस्तकी पडेपर्यंत तरी, तिचा हेतु, सगर शिर शा स्वर्गात्पशुपतिशिरस्त क्षितिधर पुत्राचा उार करण्याचा, म्हणजे, पवित्रच होता. पण शंकराच्या मस्तकावर पडल्यावर, तिला असा गर्व झाला, की, "मी माझ्या महीधादुत्तुङ्गादवनिमानेश्वापि जलधिम् ।। सामर्थ्याने, शकरासकट सर्व जगाला पाताळात वाहवीत नेईन।" अधोऽधो गङ्गेय पदमुपगता स्तोकममुना हा तिचा गर्व ध्यानी येताच, शकराने, तिला, आपल्या जांच्या स्वगेहभ्रष्टानां भवति विनिपात शतमुख ॥ ३५॥ चक्रव्यूहात गुरफटवून असे बांधून टाकलें, की, तिची धार साली पडेचना. त्यामुळे मगीरथाचा गूळ हेतु, संगर पुत्रांचा उद्धार, शिखरिणी हा विफल होण्याची पाळी आली. तेव्हा भगीरथाने पुन्हीं शकराची प्रार्थना केली, त्यामुळे शकरानें गगच्या गर्विष्ट उद्धट पडे स्वर्गातूनी शिवशिरि, तिथूनों गिरिवरी घरेला शैलाग्रावरुनि, तिथुनी सांगरतली ।। हेतूबद्दल तिला क्षमा केली, ष, जातून तिची सुटका केली; अघ पाते गंगा पद मिळविते नीच किति ते! मग ती पुढे मगीरथामागून समुद्राकडे चालू झाली पण घाटेंत स्वगृहभ्रांचे पतन शतमागीच घडते ॥३५॥ पुन्हां तिला गर्व झाला, व जल ऋषीची तिनें आगळीक केली, | तेन्हां, त्या ऋषीने तिचा मध प्रवाहच प्राशन केला; य पुन्हा ती वाहण्याची यांनी पुन्हा मगीरथान तिच्यासाठी क्षमायाचना गयार्थ-(हा श्लोक भर्तृहरीचा. चौथ्या ओळीत पहिला शब्द 'विवेकभ्रष्टानो' असा मूळात आहे. परतु विवेकभ्रष्टता | केली, व, नतर जहुनें तिला ओवून टाकली व म्हणून तिला जन- ही गगेला कशी लागू पढते हैं समजत नाही. म्हणून त्या कन्या हे नाव पडले, अशी क्या आहे, या प्रसंगाना उद्देशन ऐवजी स्वगेहभ्रष्टाना किंवा स्वधामभ्रष्टाना असा शब्द घालून | मतृहरीने गगेला 'विवेकभ्रष्ट ' म्हटले असल्यास नकळे. पण स्थानभ्रष्टतेमुळे, पतित, पराभूत होण्याच्या, वरील ३३ व ३४ | इतके असूनहि, गगेचे स्वर्गातून शिवमस्तकापर्यंतचे पतन है श्लोकातील कल्पनेशी अर्थ जुळता करता येतो, व गगेल अविवेशी काही विवेकभ्रष्टाचे पतन नव्हते, हा, दृष्टांत पूर्ण होण्यात, एफ म्हणावे लागत नाही.) गंगा ही स्वगातून पडली, ती शकराचे | दोप राहून जातोच. डोक्यावर; तेथून पर्वतावर; उन पर्वतशिखरावरून पृथ्वीवर, व तेथून समुद्रात, अशा रीतीने साठी साठी उतरत, गगा, ही मनुषुम् आती अत्यत सालच्या पातळीवर जाऊन बसली आहे मनुष्य , पक्षिणा बलमाश मस्यानामुद बलम् । (विशेपा स्त्री) एकदा आपल्या स्थानावरून भ्रष्ट झाला, की। त्याचा अध पात शभर मुरपानी (गगेची समुद्राला मिळतानाची | मारुतस्य बले वेगस्तरणेरातपो बलम् ॥ ३६ ॥ मुरे) होतो. मनुष्टुम या श्लोकाविषयी अनेक विद्वानांशी चर्चा पेली. शेवरच्या ओळीतला 'विवेकभ्रष्टाना' हा शन्द गगकडे न मयता, विवेक नभांत यळ पक्ष्यांना मत्स्यां पळ जळाम। भ्रांच्या केरळ पतनापुरताच दाग्बला पहिल्या तीन ओळीत घेगात यळ घायूचे सूर्या पळ उन्हामधे ॥३६॥ आहे असे समजावे, असा पर्याय काहींनी मुचविल्ग, पण सर्व तीन ओळींची परिणति, नीपणे, चौथ्या ओळीन म्हायची, गवार्य--पयायें आचरा हेच बळ, म्हणो, ते आपलें तर स्वगेहभ्रष्ट हाच शन्द योग्य ठरतो. मूळ भाधारस्थानापासून भाकागतच दागवू शकतात, मत्स्याळ पासात मनुष्य एकदा म हाल की, (हे स्त्रीच्याशवः विशेषत' परे चालतें, यान्यायं वळ त्याच्या वेगात भाद, वसाचे आहे, हे अनेक महिलमातील आभयापी त्रियांचा इतिहास | उन्हh (ॐन हेच) भमर्ने . ...

·५०६
संस्कृत-मराठी-मुभाषित-कोश, खंड २
...
मनुष्टुम्
अनुष्टुभ्
को न याति वशं लोके मुखे पिण्डेन पूरितः । एक्या दैवसहाय्याने कार्ये कोणा न साधतीं।
मृदङ्गो मुखलेपेन करोति मधुरध्वनिम् ॥३७||
न कर्मे एकट्या, या ये, सिद्धि दोन्ही मिळून तीं ॥ ३९ ॥
गद्यार्थ-हे राज्जनधेष्ठा ! एकट्या दैवाच्या साह्याने कायें
मनुष्टुभ्
सिद्धीस जात नाहीत; तसेच एकट्या कर्मानेंहि जात नाहीत. परंतु
घश कोण न ये लोकी पिंड तोंडात घालुनी ? । दोघांच्या संयोगामुळे ती सिद्धीस जातात.
मृदंग मुखलेपार्ने काढतो मधुर ध्वनि ॥ ३७॥
अनुभ
गद्यार्थ--(सर्व राज्ययंत्रणा लाचसाऊंनी भरली असता)
असा कोण आहे, की ज्याच्या तोंडांत सायला भरपूर घातले
विषदिग्धस्य बाणस्य दन्तस्य चलितस्य च ।
असता तो वश होत नाही ? (मनुष्य तर वश होईलच; पण
अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरणं सुखम् ॥ ४०॥
निर्जीव असा) मृदग सुद्धा मुखलेप केला असतां (कणकेचा
मनुष्टुभ
गोळा तोंडावर थापला असता) गोड आवाज काढतो. ..
विपारी वाण, अन् दुष्ट मंत्री; दांत हले, तयां।
उपेन्द्रवज्रा
मिळे सुखचि, यां सो समूळ उपटूनिया ॥४०॥
सुखस्य दुःखस्य न कोऽपि दाता
गद्यार्थ-(शरीरात घुसलेला) विषाने माखलेला बाण,
परो ददातीति कुबुद्धिरेपा॥
दुष्ट असा मंत्री, हलणारा दात ही तिन्ही समूळ उपटली तरच
सुखाचे होतें (नाहीतर ती पुन्हा पुन्हा तापदायक होतात.)...
अहं करोमीति वृथाभिमानः
स्वकर्मसूत्रप्रथितो हि लोकः ॥ ३८ ॥
निमित्तमुद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति
इंद्रवज्रा
नूनं स तस्यापगमे प्रसीदति ॥
दुःखें सुखें अन्य कुणी न देत
अकारणद्वेषि मनस्तु यस्य
देई
हा भ्रम माणसांत॥
कथं जनस्तं परितोषयिष्यति ॥ ४१ ।।
'मी हे करी' हा अभिमान फोल
यांधी जगात निजकर्मसूत्र ॥ ३८ ॥
उपजाति
गयार्थ-मनुष्याला सुत किंवा दुःख देणारा असा (अन्य जो कारणे क्रुद्ध मनांत होई प्रसन्नतो, ते सरतांच होई॥
कोणी) दाता नाही. ती आपल्याला, दुसरा कोणी देतो हा | वेपी परी जो अनिमित्त, त्यातें संतोपवावें सुजने कसे
भ्रम आहे. (सुख दुःस दोन्ही, मनुष्य स्वकर्मानींच उत्पन्न
फरीत आहे.) (एखादें महान कृत्य केले तर) 'हे मी करतों'
गद्यार्थ-जो मनुष्य काही एका विशिष्ट कारणाने रागावतो,
असा अभिमान माणसाने धरणें हेंहि व्यर्थ आहे कारण सर्व | तो, अर्थातच, ते कारण सपताच पुन्हां प्रमन्न होतो; पण, ज्याचें,
जग हे आपल्या फर्माच्या (कर्मफलाच्या) सूत्रानी बाघलें | मन कारणावांनूनन वेप करणारे असते, त्याचे समाधान माण-
गेलेले आहे.
"000 साने कसे करावें।
वशस्थ
अनुष्टुम्
न हि देवेन सिध्यन्ति कार्याण्येकेन सत्तम।
न चापि कर्मणैकेन; द्वाभ्यां सिद्धिस्तु योगतः ॥३९॥
भनुष्टुम्
यो ध्रुवाणि परित्यज्य ह्यध्रुवं परिपेवते ।
-ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति ह्यध्रुवं नष्टमेव च ॥४२॥

·(प्रकरण ४९ ३) संकीर्ण सुभाषितें- ५०७ आयो मनुष्टुम् हातर्चे सोडुनी धांवे पळत्यामागुनी जी। हातचेंहि पळे त्याचे, पळेत न मिळे कधी ॥४२|| गयार्थ—जो कोणी स्थिर वस्तु सोडून अस्थिराच्या मागे धावतो, त्याचें तें स्थिरहि नष्ट होते; व अस्थिर तर नटच अरातें. प्रन्थिलतया किमिक्षोः किमपभ्रंशेन भवति गीतस्य । किमनार्जवेन शशिनः किंदारियेण दयितस्य ! ॥१५॥ मार्या भार्या गांठाळ ऊस, गायन दधि मधुरं, मधु मधुरं, अशुद्ध असले तरी कुठे बिघडे ? | वक्रचि चंद्र नि चल्लभ द्राक्षा मधुरा सुधाऽपि मधुरैव। निर्धन असुनीहि काय हानि घडे ॥४५॥ तस्य तदेव हि मधुरं यस्य मनो यत्र संलग्नम् ॥ ४३॥ गद्यार्य-(मधुर रस असलेला) ऊस, (पेन्यापेन्याचे ठिकाणी) (कठीण) गाठाळ असला, किंवा (सुमधुर सरस) गायनातले काही भार्या शब्द अशुद्ध पडलेले असले, तरी, तेवढ्याने (त्याच्या माधुर्यात) मधुर दहीं, मध मधुर, कमतरता पडते का ? तद्वतच चद्राची फ्ला ही वक्र असली, द्राक्ष मधुर, मधुरची असे अमृत। किंवा, प्रियेचा प्रियकर निर्धन असला, तरी, त्यांच्या नियत्वांत ज्याचे ज्यांत जडे मन, अंतर पडेल काय? मधुर तया तेच सर्वदा होत॥४३॥ भार्या गद्यार्थ-दहीं रुचकर असते, मध, द्राक्ष, अमृत ही सर्व अपराधादधिकं मा आपापल्या परीने मधुरच असतात; (ती सर्वांनाच सारखी गोड वाटतील असे नाही. रुचिपैचित्र्याने कोणाला हे तर कोणाला व्यथयति तव बहुतकपटरचनेयम् । तें, मधुर वाटेल; तेव्हा साधारणपणे हेच सरें कीं-) ज्याचे शस्त्राधातो न तथा मन जिथे जडेल, त्याला तेंव मधुर बाटते. (त्या वस्तूपेशा, सूनीक्षतवेदना यादृक् ॥ १६ ॥ मनावरच मधुरत्व अवलंबून आहे.) भार्या अपराधाहुनि कपटचि तव हे, मज देतसे व्यथा फार। मौखयं लापरकर मौनमुन्नतिकारकम् । शस्त्राधाताहुनही मुखरं नूपुर पादे, कण्ठे हारो निराजते।। १४॥ सुरंच टोचून वेदना थोर ॥४६॥ गद्यार्थ-(विश्वासू मित्राने साल सादे मित्र म्हणतो) तं माइरा प्रत्यक्ष (टपर) या उन माटी घाचाळता करी हीन; मौन उन्नति देतसे। योलका चाळ पायांत; मूफ हार गळां बसे ॥४४॥ हानि पेली असतीस तर मन्य ते . मत कपट रचून तू माझी हानि करकचं माझ्या हृदयाला गधार्य--वाचाळपणा हा 'नीच'पदाला नेतो व मौन हैं , जात तीन रोचणी लग्नं हो ना प्रमाणे, प्रत्यक्ष उन्नति'दायक असते; उाहरणार्थ- बोलका चाळ हा पायांत | शबाधाताने स्म होन्द ई येन होणारी वेदना पालनात प मूक हार हा गज्यान धारण केला जातो! भधिक तीर वाटठे टा.

·५०८ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ - . मनुष्टुम् उपजाति योऽत्ति यस्य यदा मांसमुभयोः पश्यतान्तरम् । ताते सुतानां, सुरतेऽङ्गनानां, एकस्य क्षणिका प्रीतिरन्यः प्राणैर्नियुज्यते ॥ १७॥ स्तुतौ कवीनां, समरे भटानाम् ।। 'त्वं कारयुक्ता हि गिरः प्रयुक्ता प्रसंततिलका रसाधिकाश्चास्तरा भरन्ति ।। ४९॥ खाईल एक जधि मांस दुज्या कुणाचें शार्दूलविक्रीडित दोघांत अतर पहा किति घोर साचें ॥ यापाशी सुत लाडका; नि सुरती स्त्री बल्लमा वोलतां एका घडे क्षणिक तृप्ति जरी तनूस कोणाही स्तरितां कवीजन, तसे योद्धे रणी गर्जतां ॥ अन्या वियोग घडतो तनु जीव यांस ॥४७॥ संवोधार्थक त्या 'तुम्ही' हुनि जधीं 'तू शब्द ते योजिती होती गोड विशेष रम्य वच ते त्या त्या क्षणी त्यांप्रति ।। गद्यार्थ-एक जण दुसऱ्याचे जेव्हा मास खातो, तेव्हा त्या दोघात केवढे अतर पडते, ते पहा.- एकाला क्षणाभराचा गद्यार्थ-(४८ व्या श्लोकात व्याकरण शिकून शुद्ध बोल- भानद होतो, पण दुसऱ्याच्या देह व प्राण याचा वियोग | प्याचे महत्त्व दर्शविलें. पण, आदराची बहुवचनी 'तुम्ही' घडतो! | ऐवजी केव्हा केव्हा 'तू' हा एकवचनी शब्द शिष्टसमतच नव्हे, तर, अधिक गोड समजला जातो. त्याची काही उदाहरणे-~) आर्या (लाडक्या,) मुलग्याने आपल्या बापाला (सोधताना;) रतिक्रीडेचे समयीं स्त्रीने आपल्या प्रियकराधी (बोलतानाः) स्तुति करताना, यद्यपि बहु नाधीषे तथाऽपि पठ पुत्र व्याकरणम् । कवीन (स्तुतिविषयाला उद्देशून बोलताना;) युद्धात, एका योद्धथाने 'स्व'जन. 'व'जनो मा भूत् : 'स'कल 'श'कल, दुसन्याला (आह्वान देताना;) (ए बाबा!, हे जिवलगा, हे | राजा!, हे भीष्मा, इत्यादि) बहुमानार्थी 'तुम्ही' च्या 'स'कृत् 'श'कृत् ॥ ४८॥ ऐवजी 'तू' हा एकवचनी योजलेला शब्दच अधिक रसपूर्ण व भाया कानाला गोड लागतो. मार्या जरि बहु शिकशि न तरि कर व्याकरणाचा विशेष अभ्यास । | अव्याकरणमधीत भिन्नद्रोण्या तरङ्गिणीतरणम् । न पद 'स्व'जना 'च'जन, न मेषजमपथ्यसहित त्रयमिदमकृत वर; न कृतम् ॥५०॥ 'स'कला'श'कलन; 'श'कृत्हिस' कृतास॥४८॥ आर्या गद्यार्थ-मुला। जरी तू इतर काही फारसें शिकला नाहींस, तरी (फारसें बिघडत नाही) पण निदान व्याकरणाचा | व्याकरणाविण शिक्षण, नद तरणे भग्न नाव घेऊन । अभ्यास अवश्य कर ! (म्हणजे निदान उच्चार शुद्ध होतील, / पथ्या वांचुनि औपध; अकृत वरी ही तिन्ही कृताहन ॥ व) 'स्व'जन (आत) या ऐवर्जी तुझ्या तोंडून 'श्व'जन गद्यार्थ-व्याकरणावाचून शिक्षण घेणे; फुटकी नौका घेऊन (कुला); 'स'कल (पूर्ण) या ऐवजी 'श'कल (टुकडा); व, नदी ओलाडणे; पथ्य न पाळतां औषधोपचार करणे या तिन्ही 'स'कृत् (एकदा) या ऐवजी 'श'कृत् (शेण विष्ठा) असे गोष्टी केल्यापेक्षा न केलेल्याच बऱ्या. भयकर, अर्थाचे अनर्थ करणारे शन्द निघणार नाहीत. (नुसता 'स' ऐवजी ' उच्चार करण्याने होणान्या अनाची ही तीन उपजाति उदाहरणे दिली. इतर अनेन अनर्थ होणारच. बुद्धाला 'शरण जाण्याऐवजी दुधमन 'स'रणात आपल्याच तोंडाने कसे जातात | तुष्टोऽपि राजा यदि सेवकेभ्यो भाग्यात्पर ने ददाति किञ्चित हैं आजहि पहाण्यास मिळतेच.) अहर्निशं वर्षति वारिवाहस्तथाऽपि पत्रनितयः पलाशः।।५१)] , ...

·(प्रकरण १९ वें) संकीर्ण सुभाषिते- ५०९ ... उपजाति गद्यार्थ-महासमर्थ अण दैवाने, खये जेव, ज्याच्यासाठी राजा स्वभृत्या जरि तुए होई योजून, नेमून, दिले असेल, ते तेवढेच त्याला मिळणार; भाग्याहुनी जास्त न अल्प देई ॥ (मोख्याचा) आश्रय घेतला तरी त्यामुळे यात काही फरक पडणार नाही वर्षील रात्रंदिन मेघ थोर सर्वांच्या आशा तृप्त करणारा मेघ, रोज जरी वृष्टि पाने पलाशा तरि तीन मात्र || किंवा करीत राहिला, तरी, (वृक्षावरील) चातकाच्या मुसामध्ये केवळ (तरीन पाने पळसास चार)॥५१॥ दोन तीन पाण्याचे सूक्ष्म बिंदूच काय ते पडवात. गधार्थ-आपल्या नोकरावर, समजा, अगदी प्रत्यक्ष राजा प्रसन्न झाला, तरी, तो सुद्धा, त्या नोकराच्या भाग्यात काय असेल, अनुप्ड त्यापेक्षा, यत्किंचितहि अधिक काही, त्याना देत नाही. मोठा कार्यार्थी भजते लोक गत कार्य न सिध्यति । मेष, अगदी दिवसरात्र पाऊस पाडीत राहिला, तरी, पळसाला | उत्तीर्ण च परे पारे नौकाया. कि प्रयोजनम् ॥५४॥ पाने तीन ती तीन. (एवढ्या महावृत्रीमुळे ती तिनाची काही चार होणार नाहीत. त्याचे भाग्यच तेवढें.) अनुष्टुभ अनुष्टुभ कार्यार्थ सेविती लोकां, साधतें जो न कार्य तें। यदशक्य न तच्छक्य यच्छक्य शक्यमेर तत् । पोचला पैलतीरा त्या नौकेची जररी फुट १॥५४ नोदके शकट याति न च नौर्गच्छति स्थले ॥५२॥ गद्यार्थ---कोणी झाले तरी, आपले काम जोरर साधलें नाही, तापर्यंतच, दुसयाची सेवा करते (त्याच्या क्लाने अनुष्टुभ वागते, त्याची मैत्री सभाळून राहते इत्यादि ) जो पैलतीराला जे अशक्य,न ते शक्य शक्य ते शक्यची असे। जाऊन पाचला त्याला (त्यापुढे) नौकेची आवश्यकता काय ? जळी न चालते गाडी, स्थळी नौका न जातसे ॥५२॥ (कामापुरते मामा हाच जगाचा नियम!) गद्यार्थ-जे अशक्य, ते (काही केल्या) शक्य होत नाही, व जे शक्य आहे, ते शक्यच राहते(-ते काहीं अशक्य अनुप्यु होत नाही.) गाडी पाण्यात चालत नाही व नौका जमिनीवर चालन नाही (पण या दैववादापेक्षा माणसाचा प्रयत्नवादच उपाध्यायश्च वैघश्च ऋतुमाले यराङ्गना। श्रेष्ठ ठरत आहे. कारण, हाली पुग्यावर पाण्यात चालणाऱ्या गाड्या व चावे लावून जमिनीवर चालणाऱ्या नौका दोन्ही दूतिका सूतिका चैन कार्यान्ते तृणपसमाः ॥५५।। • (विशेषत युद्धात) प्रत्यक्ष वापरण्यात येत आहेत.) अनुष्टुभ शार्दूलविक्रीडित घेद्य, दूती, उपाध्याय, सुंदरी कतुकाळिं ती। देवेन प्रभुणा स्वय जगति यद्यस्य प्रमाणीकृत सुईण कार्य संपे ते सर्व ही खूण चाटती ॥५५॥ तत्तस्योपनमेन्मनागपि महानैवाश्रयः कारणम् ॥ दिवा भायत सर्याशापरिपूरके जलधरे वर्ष-यपि प्रत्यह सूक्ष्मा एव पतन्ति चातकमुखे द्वित्रा पयोपिन्दवः ॥५३ ऋतुकाळी प्रमदा ही, पैथ, उपाध्याय, सूतिका, दृती। |घेतां काम उरकुनी, तृणापरी तुच्छ ही जना गमती शार्दू विमीडित दैवाने पलवान्, स्वयेंच जगती नेमून जे ज्या दिलें, गाय--उपाध्याय, वेग, अनुपाळी मुदर रूसी, दूती, मुरण फांही ना महदाश्रये फळ, सदा ते नेमः त्या मिळे॥ ही सर्व (त्याचे काम भरोपर्यंत हीरवींशी असार,) त्यांचे सर्वाशा पुरवी असा धन जरी तो प्रत्यही घर्पिल माम सपलें की, सर्व समानतेनं नृणवर निरुपयोगी पाटतात. पाण्याचे लयविंदु घातकमुखी दो-तीनची जातिल५३ ... ...

·५१० सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश खंड २ मनुष्टुम् अनुष्टुभ त्यजेदेक कुलस्याथ ग्रामस्यायें कुल त्यजेत् । अनिष्टांतुनि इष्टाची प्राप्ति ना शुभदायक। प्राम जनपदस्यार्ये ह्यात्मार्थे पृथिवी त्यजेत् ॥५६॥ सुधाहि विषसंपर्के होतसे मृत्युकारक ॥५८॥ मनुष्टुम् गधार्थ-(अनिष्ट,)वाईट वस्तूतून (सुद्धा कचित् इष्ट)चागली वस्तु निघते, (पण एकदरीत) ती घग्ना शुभकारक होत नाही. त्यजी एका कुलासाठी, प्रामार्थ कुल सोडणे। जेयें विपाचा सर्फ घडतो, तेथे अमृतहि मृत्युकारकच होते. त्यजी ग्रामहि देशार्थ-आत्मार्थ जग सोडणें ॥५६॥ गद्यार्य-(लोकमत्तेनुले मूलभूत तत्त्व में 'पुष्कळा, पुष्पळ हित' त्याचे तपशीलवार विवरण.) कुलाच्या हितासाठी, (आरश्यक पडल्यास,) एका व्यक्तीचा त्याग क्राया, गावाच्या येन प्राप्तेन लोकेऽस्मिन् न प्राप्यमशिष्यते । हितासाठी (आवश्यक ठरले, तर,) एका कुलाचा त्याग करावा, तत्कृत सुकृत मन्ये शेष कर्म निपूचिका ॥ ५९ ॥ सर्व देशाच्या हितासाठी (आवश्यक असल्यास,) एका गावावा त्याग करावा, आणि आत्मप्राप्तीसाठी (आमार्ये याचा अर्य उपजाति 'स्व' या एका व्यक्तीसाठी नव्हे.) (आवश्यक असेल तर) सर्व जे प्राप्त होता जगतात काही जगाचा त्याग करावा. प्राप्तन्य ऐसें उरणार नाहीं॥ उपजाति त्याची कृती ही सुकृती म्हणावी दुजी कृती ही पटकी गणावी ॥५२॥ भार्यानियोग स्वजनापवाद ऋणस्य शेष कृपणस्य सेवा। दारिद्यमाले प्रियदर्शन च विनाऽग्निना पश्च दहन्ति कायम् गद्यार्थ-जे प्राप्त झाले असता, मिळवावयाचें, असे काही जगात रहात नाही, तें, (किंवा त्यासाठी केलेले कार्य,) हेच काय तें शार्दूलविक्रीडित सुकार्य समजायें, बारी सर्व इतर कृति, ही पटकीच्या रोगा प्रमाणे (घाणेरडी व प्राणघातक) समजावी. पत्नीचा घडणे वियोग, मिळणे मातात निंदाहि ती देणे शेष मणातले, नि कृपणा सेवाहि केली किती। मनुष्टुभ दारियांतचि नेमके प्रियजने येवोनिया मेटणे विषस्य विषयाणा च दृश्यते महदन्तरम् । होती दाहक वस्तु पांचहि अशा, देहास अग्नीविणे ५७ उपभुक्त विष हन्ति विषया स्मरणादपि ॥६०॥ गद्यार्थ-पत्नीचा वियोग घडणे, आपल्या आप्ताकडूनच रथोद्धता निंदा प्राप्त होणे, घेतलेल्यावा दिलेल्या ऋणापैकी थोडेसे शिल्लक राहणे, (आणि ते कधी न फिरणे,) कृपणाची सेवा करणे, हो विपांत विषयात नित्यसें (व अर्थातच त्याचे चीज न होणे,) आपल्याला अत्यव थोर अतर कितीतरी वसे॥ दारिद्य आले असता, नेमक, आपल्या प्रियननानी येऊन मारिन् विष नरास सेवने भेणें (ती अवस्था त्याच्या दृष्टीस पडणे,) या पांच पाना, मारिती विषय, मात्र चिन्तनें ॥६॥ अग्रीवाचून, देहाला दाहक ठरतात. गद्याय--विप, आणि, विषय, याच्यात (या शब्दात जरी भनुष्युम् एक 'य'चाच केवळ भेद असला तरी) फार मोठे अतर आहे. अनिष्टादिष्टलामेऽपि न गनिर्जायते शुभा। विष है, ते प्रत्यक्ष कुणी सालें, तरच त्याला मारतें, पण, यत्रास्ति विषसंसर्गोऽमृत तदपि मृत्यवे ॥ ५८॥ विषय है, नुसते त्यांचे चित्न केल्याने सुद्धा मारतात. ...

·(प्रकरण ४९ वें) सकीर्ण सुभाषितें-- मनुष्टुभ भार्या पुराणान्ते श्मशानान्ते मैथुनान्ते च या मति । लाभ खरा? गुणिसंगमः सा मति सर्वदा चेत्स्या को न मुच्येत बन्धनात् ॥११॥ दुःख खरें ? अज्ञ-मूढ-सह-यसति । हानि खरी? समयीं च्युनि, अनुष्टुभ नैपुण्य खरंच? धर्मतत्त्वरति ।। पुराणान्तीं स्मशानान्ती, मथनान्ती जसे मन । शूर जितेन्द्रिय, पत्नी? नित्य ते टिकतां कोण न सुटे बंधनांतुन ॥ ६१ ॥ पतिव्रता ; धन सरें? सुविद्या ही, सुख? अप्रवास, राज्यहि ? (किंवा) उपजाति आज्ञा जिथ पाळतात लोक महीं॥६३ ॥ होई नरा, ऐकुनिया पुराण विरक्ति जी, पाहुनिया स्मशान ।। गधार्थ-[सरा] लाभ कोणता ? गुणी माणसाची भेर. वा मैथुनान्ती, जर ती टिकेल दुग कोणते १ मूर्सची संगत, हानि कोणती ? नेमक्या वेळ चधातुनी कोण न हो सुटेल ? ॥ ६१ ॥ हातून चूक घडण [सरी] निपुणता कोणती? धर्मतत्त्वाची आवड असणे ही [सरा] शूर कोण ? ज्याने स्वत च्या गद्यार्थ - पुराणश्रवण केल्यानतर, स्मशानातले मृत्यु | इद्रियावर विजय मिळविला आहे तो. [सरी] प्रिया कशी सस्कार पाहिल्यानतर, किंचा मैथुन सपल्यानतर, (जगातल्या इतर असावी १ पतिव्रता [सरी ] संपत्ति कोणती विद्या, [सरें। गोष्टींविषयी) जी एक विरक्तिमय वृत्ति, मनात उत्पन होते, ती सुत काय ? प्रवासाला न जाणे हे । राजसत्ता [सरी] पेन्दा वृत्ति जर कायमची टिकेल, तर या ससाराच्या सर्व बधनानून म्हणता येईल ? जेव्हा प्रजा आपली आज्ञा पाळतात तेव्हा ! कोण मुक्त होणार नाही ? उपजाति बने रणे शनुजनाग्निम ये शार्दूलविक्रीडित महार्णवे पर्वतसरटे वा॥ अग्राह्य हृदय यथैव वदन यदर्पणान्तर्गत सुप्त प्रमत्त विषमस्थित या भावः पर्वतसूक्ष्ममार्गविषम स्त्रीणा न विज्ञायते ॥ रक्षन्ति पुण्यानि पुराहतानि ।। ६२ ।। चित्त पुष्करपत्रतोयतरल पिद्वद्भिराशसित उपजाति नारी नाम प्रिपाकुरैरिय लता दोषै सम वर्धिता ।। ६४ ॥ पनी रणी, शत्रु नि अग्नि यांत सहार्णवी दुर्गम पर्वतात ॥ निद्रिस्त, मोहान्ध, नि संकटस्थ यां पूर्वपुण्ये जागं रक्षितात ॥ २॥ लामेना दर्पणों, मुख, हृदय तसे सापडेना खियाचें गद्यार्थ--अरण्यात, रणागणात, अनुसमुदायात, अमीत, ) मद्रीच्या वक्र मागासमचिन कटतीमाय कोणासयाचे॥ महासागरात, किवा दुगम पर्वतात, झापलेल्याला, मोहान्धाला, | पाणी में पद्मपत्री, तरल मन तिचे तेवि, हे विदुक्त सकप्रस्ताला पूर्वपुण्यं रवितात बल्ली जैशी विषाची, तशि नित रमणी पाढते दोपयुक्त शार्दूलविक्रीस्ति गद्यार्थ-आरशान पोरं मुगाच प्रतिबिध, नित, हाती को लाभो । गुणिसङ्गम ; विमसुख । प्राज्ञेतरः सङ्गति , लागणे कठीण, तर य तितकच रियायें हदयहि सापडणे कठीण, का हानि । समये च्युतिनिपुणता का धर्मतत्त्वे रति॥ डांगरारचे मार्ग उसे भाचित, यारदेतिरडे, व गुतागुंतीचे क शूरो विजितेन्दिय , प्रियतमा का 'ऽनुवना; किं धन: तनच नीच्या भावना पुस्गा अगम्य दुर्योध, विद्वानानीच पिघा सुखमप्रयासगमन राज्य किमाज्ञाफलम् ॥६३॥ सागून टाकले आहे, हीच मन है कमलपवावरच्या ·५१२ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ पाण्याइतके चचल असतें । थोडक्यात म्हणजे विषवल्लीच्या | अर्थ दूरदूरचे शब्द आणून साधीन असतो, मत्री व कषि अकुराप्रमाणे स्त्रीहि अधिकाधिक दोपयुक्तच वाढत गते. दोघेहि अपशब्द दूर ठेवीत असतात. [सस्कृतमध्ये आणखी एक कोटि '-दूरत. चापसन्द म्हणजे मत्री टणत्कार दूर ठेवीत भार्या असतो, म्हणजे शक्य तो, पढाईचा प्रसग न आणता, शाततेने कार्य माघतो. ] दोषाचाहि विशेष प्रयत्न असतो तो सजनाच्या सभेचें कमठकुलाचदिग्गजफणिपनिविधृताऽपि रजन करण्यात, दोघेहि लोकाना रुचेल, खुपणार नाही अशा त हेनें चलति वसुधेयम् । हळूहळू पदें मनी पावलें, कवि- शब्दयोजना] टाकीत अस- प्रतिपन्नममलमनसा न चलति पुसा युगान्तेऽपि ॥६५||| तात. सरोसरमनी, हा कवीप्रमाणेच, केव्हाहि पहा कष्टमारापासून मुक्त कधीच नसतो इग्रजीत म्हटले आहे की Genious is 10 भार्या per cent inspiration and 90 per cent perspiration यातले ९०% घाम गाळणे हे या श्लोकातले कवींचे खेदभार कूर्म, कुलाचल, दिग्गज, होत.) शेप धरिति त्या, तरीहि जग हलतें। स्वीरन्त कार्य युगांर्तिहि शुद्ध जनांचे कधीच ना चळते।। शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ-धर्म, कुल्पवंत, दिग्गज व शेष इतक्याना धरून एको रागिषु राजते प्रियतमादेहार्धधारी हरो ठेवली असतानाहि, पृथ्वी हलतच आहे. पर्नु विशुद्धचरित नीरागेषु जनो विमुक्तललनासको न यस्मात्परः ॥ थोरानी, हाती घेतलेले कार्य, (व त्याविषयी स्थिरनिश्चय असें दुर्वारस्मरमाणपन्नगविपच्याविद्धमुग्धो जन त्याचे मन) हे, युगातीसुद्धा चळत नाही-डगमगत नाही. शेप कामपिडम्बितान्न विषयान् भोक्तु न मोक्तु क्षम ॥ ६७॥ मन्दाक्रान्ता शार्दूलविक्रीडित दूरादर्थं घटयति न दूरतश्यापशब्द त्यक्वा भूयो मति निरत सत्समारजनेषु ॥ प्रेमी एकच शोभतो प्रियतमादेहाधारी हर स्त्रीसंगातुनि मुक्त त्याहुनि कुणी नाही मन्द मन्द रचयति पद लोकचित्तानुवृत्त्या विरागी नर॥ काम मन्त्री कविरिव सदा खेदभारमुक्ता ॥६६॥ लोकी या स्मरवाणसर्पसुविर्षे संमूढ बाकी जम मन्दाक्रान्ता कामें वचित यां शकेच विषयां भोगून, सोइंहिन ॥६७|| साधी अर्था दुरुनिच नन्या; दुर्वचातें त्यजीत गद्यार्थ- दूरी, जाई पुढति गद्नी सत्सभारजनांत । -अत्यत (उत्कर, आदर्श) प्रेमी, म्हणून, कोणी ठेवी सारी हळुहळु पर्दै लोकचित्तानुसारें शोंमत असेल, तर, तो एक्च, -[अर्धनारीनटेश्वर स्वरूपात] राहे मंत्री कविसम सदा मुक्त ना खेदमारे ॥६६ स्वत चा अघों देहच पार्वतीरूप करून टाकलेला शक्र हाच होय, याउलट, स्वीसगापासून अत्यत विमुक्त, असा, विरागीहि, गद्यार्य-[राज्याचा मत्री आणि कवि याच्या कृतींतलें त्याच्याहून अधिक कोणी सापडणार नाही. बाकीचे या जगातले साम्य द्वयर्थी शब्दानी वर्णिले आहे अशाच त हेचें चोर आणि सारे क्षुद्र लोक, मदनाच्या बाणरूपी सर्पाच्या विषाने समूद कवि याच्या कृतीतलें साम्य "मद निसिपते पदानि " याप्रकरण झालेले, कामानें क्पासारखे उभे केलेले विषय, घह मोहि दोन, लोक २८ मध्ये, आले आहे.] मत्री हा दुख्नव शकत नाहीत. व घड सोडूहि शकत नाही [भात्यतिक प्रेम काय [आपण नावानिराळा राहून ] नवे नवे अर्थ [राज्यकाय, | किंवा आत्यंतिक त्याग काय, ही दोन्ही क्षुद्रांची पामें नव्हत. रोज्याली अधोदक घटना] साधीत असतो, कवी हि नवे नवे | लोकोत्तर पुरुषच ती फस जाणे.]

·(प्रकरण ४९ ३) संकीर्ण सुभाषितें- स्रग्धरा वसंततिलका मव्यं मुक्कं ततः किं कदशित मथवा पाहून वर्ण शिरि शुभ्र शिरोरुहांचा चासरान्ते ततः किं ? जेथें पराभव जराकरिते नरांचा ॥ कौपीनं वा ततः कि? किमय सितमह- टाकून जाइ दुरि त्या तरुणी; न थांग्रे च्चाम्बरं वा ततः किम् ।। चांडालकूपसमा जीवर अस्थि लोंबे ६९ एका भार्या तत: किं ? शतगुण गुणिता गद्यार्थ-माणसाच्या डोक्यावरील (पिकलेल्या) केसाचा कोटिरेका ततः किं ? पाढरा रंग पाहून ---, की, जे (धवल मस्तक) हे वार्धक्याने खेको भ्रान्तस्तत. किं करितुरगशते-~- माणसाच्या केलेल्या पराभवाचे स्थानच जणूं--(ही अस्पृश्यांची विहीर असे दर्शविण्यासाठी प्राचीन काळी, त्या विहिरीच्या थितो वा ततः किम् ? ॥ ६८॥ घर एक हाडूक टांगीत असत असे दिसते.) वर हाक टांगलेल्या चांडालाच्या विहिरीला, राळून, (नैवर्णिक जसे दूर जातात.) सुमंशरमाला तद्वत्, तरुणी त्या पुरुषाला टाळून दूर जातात. सुपकान खालें तरी काय ? रात्री शिळे खादले घा तरी काय ते? वसंततिलका जरी एक फौपीन नेसू तरी काय ? सिंहो बली द्विरदसूकरमांसभोजी शुभाम्बरें या तरी काय ते १ ॥ संवत्सरेण रतिमेति किलैकवारम् ।। फरूं एक भार्या तरी काय? किंवा दहा घरज केल्या तरी काय ते ? पारावतः खरशिलारुणमात्रभोजी भ्रमू एकटेही तरी काय ? लाखों कामी भवत्यनुदिनं वद कोऽत्र हेतुः ॥ ७० ॥ गजाभ्यांस वा तरी काय ते?॥ ६८॥ वसंततिलका गद्यार्थ-मोठी पकाने साली तरी काय, विया रात्री काही तरी शिळेपाकें खाले तरी काय ? लगोटी नेसू तरी काय, किंवा मोठा यलिष्ट हरि, जो गजमांस खातो मोठे शुभ्र वस्त्र धारण पेले तरी काय ? एक बायको केली तरी वर्षातुनी रति फरी फधि एफदां तो॥ काय किंवा अनेक कोटि केल्या तरी काय? एकट्याने भटकलें हा पारवा जरि शिलाकण खात राहे तरी काय, क्यिा मोवती शेकडों हत्ती घोडे घेऊन मोठे कामीच नित्य तरिही, यद कां असें हैं? ॥ ७० मिरवीत गेलें तरी काय ? (या सर्वच गोष्टी, वास्तविकपणे, इतक्या गद्यार्थ-बलवान् सिंह हा (नित्य) हत्ती डुक्कर वगैरे प्राण्या क्षुद्र भाहेत की, यात तर आणि तम मानणे हे क्षुद्राचेच काम मास सातो, तरी, फामवश होऊन रतिनीहा तो, वर्षातून (कचित् भाहे. या दोन्हींना तुच्छ मानण्याइतके किंवा समभावे पाहण्या- एखादे वेळीच, करीत असेल नसेल. पण पारवा पहावा, तर इतके मन निःसंग केले पाहिजे या सर्वांच्या पुढे माय बारीक बारीक दगडाचे सहे सात भवनहि प्रत्यही कामी असतं (ततः किम् १) याचा माणसाने विचार पेला पाहिजे. तो मात्र | हे असे का असावे सागा! (फामविकाराला फेकळ अन्न हेच कोणीच करीत नाही.) एफमेव उत्तेजक कारण नसावे इतकें निश्चित.) वसंततिरका उपजाति वर्ण सितं शिरसि वीश्य शिरोरहाणां स्थान जसपरिभरस्य यदेव पुंसाम् ॥ आरोपितास्थिशयलं परिहत्य यान्ति चण्डालकूपमिर दूरतरं तरुण्यः ॥ ६९ ॥ फिवाससा! तत्र विचारणीयं- याप्तः प्रधानं खल योग्यतायाः "|| पीताम्बरं वीश्य ददी स्वमन्यां दिगम्बरं यीश्य चियं समुद्रः ॥ ७१।।

·५१४ संस्कृत-मराठी-सुभाषित -कोश, खड २ " शार्दूलविक्रीडित पूल बाधणे सयुक्तिक आहे काय ? (योग्य ती गोष्ट योग्य "वस्त्रांशी मनुजास काय करणे ? त्या वेळीच झाली पाहिजे. "बैल गेला नि झोपा केला," असे हा प्रश्न जो कानिये होणे, केव्हाहि इष्ट नन्हे.) त्याचे उत्तर की, महत्त्व मनुजा देवखची निश्चयें"। पसततिलका विष्णूचे बघुनी सुवस्त्रचि, तया कन्या दिली सागरें। वार्ता च कौतुकलती विमला च विद्या पाहोनीच दिगंवरत्व, विष हो लोकोत्तर परिमलश्च कुजनामे. ॥ त्या शकराला दिले ॥१॥ तैलस्य विन्दुरित वारिणि दुर्निपार-- मेतत्रय प्रसरति स्वयमेव लोके ।। ७३ ॥ गधार्थ--- माणसाच्या पत्राना काय महत्त्व आहे?" (असा केव्हा केव्हा, प्रश्न उपस्थित केला जातो,) त्याला उत्तर वसततिलका हेच, की, (पुष्कळदा) वस्त्र हेच माणसाची योग्यता ठर. विण्यात मुख्य साधन असते (एक नूर मादमी...दसनूर कपडा; वार्ताहि अद्भुत, तसेंच विशुद्ध पान Apparel oft proclaims the man (शेक्स्पीयर,) सौरभ्य दुर्मिळ निघे मृगनाभिंतून ।। उदाहरणार्थ-विष्णूचे सुदर पीतावर पाहून, समुद्राने, आपली जें तैलबिंदु अनिवार, जलांत एक कन्या, (लक्ष्मी) त्याला दिली, आणि, शकराचा दिगबर ही तीनही पसरिती जर्गि आपसूक ॥७३॥ ( अवतार ) पाहून ( त्याच समुद्रानें, ) त्याला विप (हालाहल ) दिले. [ समुद्रमथनाच्या प्रसंगी.] गद्यार्थ-लोकाना (काही विशेष) कौतुक वाटावयाला लावील, अशी वार्ता, विशुद्ध शान, आणि, मृगाच्या नाभीतला कस्तूरीचा उपजाति अपूर्व सुगध, ही तिन्ही, पाण्यावर टाकलेला तेलाचा थेव जसा निर्वाणदीपे किमु तैलदान' भनिवार पसरतो, तशी आपोआपच प्रसार पावतात. चौरे गते वा किमु सारधानम् ॥ वयोगते किं वनिताधिलास ? अनुष्टुभ पयोगते किं वल्ल सेतुधि ॥ ७२ ।। व्याने च महदालस्य सपै चैत्र महद्भयम् । शार्दूलविक्रीटित पिशुने चैव दारिद्य तेन तिष्ठन्ति जन्तक. ।। ७४ ॥ जाता दीप विझून, तेल भरणे इन्द्रवज्रा होई न कां व्यर्थ तें? वाघामधे आळस होइ फार चोरीमागुनचीन काय विफला ती दक्षता वाटते॥ सर्पास घाटे नरभोति थोर ।। स्त्रीचे निष्फळ ते विलास न च का दुष्टात दारिद्य घसे म्हणून- तारुण्य गेल्यावर? प्राणी जगी रादति हे टिकून ।। ७५।। जाता पूरहि, पूल फोल न च का गद्यार्थ-वाधात फार आळस असतो, सर्प फार भितरा त्या शुष्क पानावर। ॥ ७२ ।। असतो, आणि चुगलीखोर दुष्ट माणसे (प्राय) दरिद्री असतात, गधार्थ---दिवा विझून गेल्यावर मग, त्यात तेल भरणे, व्यर्थ (हेच बरे आहे.) त्यामुळेच जगात प्राणिमात्र टिकून आहेत. नन्हे को चोरी होऊन गेल्यावर, मग, सावधगिरी बाळगण्याचा, [ (वाघ अत्यत उद्योगी असता, सर्प अत्यत धीट असता, व दुष्ट फाय उपयोग १ तारुण्य निघून गल्यावर, स्त्रीचे विलास काय माणसे आर्थिक दृष्ट्या सर्वसमर्थ असती, तर काय अनर्थ झाला कामाचे? पूर ओसरून गेल्यावर (त्या रोडावलेल्या पात्रावर) असता, त्याची कल्पना करून पहावी.) ...

·(प्रकरण ४९ ३) सफीर्ण सुभाषितें- ५१५ ००० मनुष्टुम् (तो शोध अनेक, विविध, कारणानी व्यर्थ ठरावयाचा. काही ठिकाणी त्याचा (बुळाचा वगैरे) शोध प्राचीन इतिहासात लप्स वचस्तत्रैव वक्तव्य यत्रोक्त सफल भवेत् । होतो मोठे ऋषि, महात्मे, नद्या याचे मूळ, उगम, इतने क्षुद्र स्थायीभवति चायन्त रहो धूतपटे यथा ॥ ७५ ॥ असतात, की, त्यामुळे, त्याच्याविषयींचा आजचा आदर नष्ट होण्याचा संभव फार, केव्हा केव्हा ते नुसते क्षुद्रच नव्हे तर प्रत्यक्ष पापोद्व सुद्धा असतात स्त्रीच्या दुचरिनाचा शोध घेता तेथेंच शब्द टाकावा होई सफल तो जिथे । इतर अनेक लफड़ी उघडकीस येऊन मूळ प्रभ सागरसी निकट रग पका बसे जेन्हां वस्त्र धूत असेल ते ॥७५॥ होतो.) गद्यार्थ-ज्या ठिकाणी शब्द टापला असता, तो सफ्ल आर्या होण्याची शक्यता असेल, तेथेंच शब्द टाकावा धूत वस्त्रावर उपयोजिल्ल, तरच, रग पका होणे शक्य असते. (यासाठींच अनवमरे गुणवानपि हृदयादवतार्यते स्त्रिया हार । रगशास्त्रात, वस्त्रात वस्त्रवस्तुविरहित इतर जी काही घाण दिया पश्य शलाकाऽवसरे भूपेनापि प्रसार्यते स्वर ॥७८॥ बार पदार्थ असतील ते सविण्यापूर्वी पुजन काडून उकामे, आदर असे सागितले आहे.) गुणवानही, अवेळी, स्त्री हदयाहुनि फरी दुरी हार। वेळी काडीसाठी राजाही लाववीतसे स्वर ॥७॥ अनुष्टुभ् गद्यार्थ-(प्रत्येक कार्याला योग्य व अयोग्य वेळ असते. पात्रापानविवेकोऽस्ति धेनुपन्नगयोरव । अयोग्य वेळी मोलाच्या वस्तूचे मूल्य नष्ट होते, तर, योग्य घेळी तृणात्सजायते क्षीर क्षीरात्सजायते विषम् ॥७६।। क्षुद्र वस्तूलाहि मोल चहते.) (गुणवान् शब्दायर कोटि, एक अर्थ-गुणी, गुणयुक्त, मौल्यवान, दुसरा अर्थ गुण- तत्, अनुष्टुभ् धागा, यानी युक्त हारात दोरा, व पाडीत तत्) त्यानी, (अगा. पात्रा धेनु, अपात्राला सर्प, दृष्टात यापरी ॥ वर धारण करण्याची योग्य वेळ नसेल, तर स्त्रीकडून 'गुणवान्' तृणाचे ती करी दूध दुधाच विष तो करी ॥७६॥ असा (रल) हार सुद्धा, (गळ्यातून) हृदयापासून, उतरून दूर केला जातो उलट काडीच्या वेळी (म्हणजे जेवण झाल्यावर गद्यार्थ-पात्राला आणि अपात्राला, नीट विचार रूप दृष्टांत देणे असेल, तर, पानाला धेनु आणि अपानाला सई | दात कोरून स्वच्छ करण्याच्या वेळी) राजाकडून सुद्धा, हात म्हणणेच युक्त ठरेल, गाईला गवत चारले तर ती त्याचे दूध पसरून, (लाब करून, इकडे तिकडे) जवळपास हाताला एखादी (क्षुद्र मोलाची पण 'गुणवान्') पाटी लागते काय, याचा परते, आणि, सपाला दूध पाजले, तरी, त्याचेंहि तो विप कल्प शोध घेतला जातो. सोडतो. उपजाति मनुष्ट दारेषु मिनिस्वजने किश्चिद्- अधीणा च नदीना च कुलाना च महात्मनाम् । गोप्य वयस्येषु सुतेपु किञ्चित् ।। प्रभवो नाधिगन्तव्य स्त्रीणां दुचरितस्य च ॥७७|| युक्त न था युक्तमिद पिचिन्त्य वदेद्विपश्चिन्महतोऽनुरोधात् ॥ ७९ ॥ मनुष्टुभ उपजाति करी, नदी, महात्म्याचे पुल, स्त्रीदुश्चरित्र तें। मूळ यांचे न शोधावें, शोधुनी व्यर्थ घाटते ॥७॥ पत्नी, मुले, आत्त नि मित्र याही-- पासून हो गौय असेच काही ।। गया-ऋषि, नया, महात्स्यायें कुल, घ स्वीय दुर्वर्तन शोरापरी युक्त अयुक्त सारे या मूळ शोधण्याचे व ते पाणन घेण्याचे मानगडीत पडू नये विवेचुनी नीटचि पोलतं रे || ७२ ॥ ...

·सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २ (वक्र गद्या-(सर्वांच्यापाशी, सर्व गोष्टी उघड करून बोलगे, गद्यार्थ-(हल्ली छद शास्त्रात लव गुरु अक्षरे दर्शविण्या- कोणालाच योग्य नसते.) बायकोपासन थोडेसे, आतापासून साठी आपण-व-(वक व सरल रेपा) अनुक्रम वापरतों. यो.सें, मित्रापासून थोडेसे, मुलापासून थोडेसे, गुप्त ठेवणे (माण- पण पूर्वी संस्कृतमध्य (सरल रेपा) ही लघु; ~ साला आवश्यक असतें.) थोर माणसाचे अनुकरण करून योग्य, | रेया) ही गुरु अक्षर दर्शविण्यासाठी वापरीत होते असे दिसते, अयोग्य याचा विचार करूनच, माणसाने बोलावें. त्यावर हा श्लोक आधारलेला असल्याने भाज हा उलण्या अर्याचा मासेल.) मिना ! भरे छद शास्त्रात सरलत्वाने (सरळ उपजाति | रेपेने) ल्युता (म्हस्वत्व, हल्कटपणा); व वक्रतेने (वक रेपेनें) गुरुता (दीर्घत्व; मोठेपणा) जर दर्शविला जातो, तर त्या राष्ट्रस्य चित्त कृपणस्य रित्त शास्त्रासारख्याच या जगात (जगातहि सरळ वागून हलरेपणा मनोरथ दुर्जनमानुपाणाम् ॥ पदरी येतो व वक्र वर्तनाचेच मोठे ठरतात.) तू तरी सरल का खियश्चरिनं पुरुषस्य भाग्य वागतोस? देवो न जानाति कुतो मनुष्य ॥ ८०॥ शिसरिणी आर्या पयोघे सरस्व शिरसि धृतवान्य नृपगण राष्ट्राच्या हृदयाच वैचित्र्य नि गुप्त वित्त कृपणाचे उलटे जगाहुनी ते नीच मनोरथहि दुष्ट कुजनांचे ।। पणो यस्य क्षोणी चतुरुदधिसीमानधिरभूत् ।। स्त्रीवें सकल चरित्र नि भावी सद्भाग्य गूढ, पुरुपाचे स एवाय दैवाच्छबरवनितापाणिपतितो देवालाहि न कळते, तर मग मनुजास कोटुनी मणिर्मेषग्रीवाद्विगुणगुणबद्धो विहरति! ८२ ॥ साचे? ॥८॥ भार्या गद्यार्थ-राष्ट्राचे मन (मोठमोठे देश, पुदारी बदलले, की झपट मते बदलतात, इत्यादि त्या मनाचे वैचित्र्य.) सर्वस्वचि उदधीचं, नृपगण जे रत्न मस्तकी ठेवी चिक्कू माणसाचे वित्त, (म्हणजे ते किती असेल आणि कुठे चतुरुदधिवलय पृथ्वीइतुकेही मोल ज्या सहज येई ॥ कुठे ठेवले असेल हे.) दुष्ट माणसांचे मनोरथ, ( म्हणजे ते ते रत्ल मिलिणीच्या हाती पडतां, दुहेरि दोन्यांत कोणत्या थराला पोचतील तें,) स्त्रीचे चरित्र (विशेषत्वें काम- | ओवुनि बद्ध, विहरतें, दैवे मेंढयाचियाच कंठांत ॥८॥ चरित, कित्येक दुराचरणी स्त्रिया परमेश्वरालासुद्धा फसवितील गद्यार्थ-समुद्राचे ज्णु सर्वस्व, व ज्याचे मोल चारी समुद्रानी इतक्या, वरून सोज्ज्वळ दिसतात, याशिवाय चागल्या अर्थानेहि स्त्रीहृदयाची गति केव्हा कुठे कशी वळेल) हे (Inserutable | वलयाकित पृथ्वीइतके सहजी होईल, व में अनेक राजानी are the ways of a roman's heart ) पुरुषाचे माग्य (ते. आपल्या मस्तकावर धारण केले, असे रत्न, शबर स्त्रीच्या केव्हा कसे कुछ उदित होईल हैं) प्रत्यक्ष परमेश्वराला सुद्धा (जिला त्याचे मूल्य काहीच समजत नाही) हाती दुर्दैवाने पडल्याने, तिने ते वागलें दुहेरी दोऱ्यात ओवून मैन्याच्या कळत नाही, मग माणसाला कुठून कळणार ? गळ्यात बाधलें, त्याठिकाणी आता विचारें डुलन आहे. मार्या ... वशस्थ ऋजुता यदि लधिमान, गरिमाण यस्तैप तनुते चेत् । दरिद्रता धीरतया विराजते कुरूपता शीलतया विराजते। छन्द शास्त्र मास्मिल्लोके सरल सखे मिसि ॥८॥ | कुभोजन चोष्णतया पिराजते कुरखना शुभ्रतया निराजते ।। भार्या उपजाति सरलत्व जेध लघुना, व्यक्त करी वक्रताच गुरतेसी। दारिद्यही धैर्य धरून साजें कुरूपही शीलगुणे छंद शास्त्रापरि जगिं मित्रा,तू कांफुका सरल अससी? कुभोजना ये संचि उष्णतेने कुवनही सुंदर शुभ्रतेने।

·( प्रकरण ४९ वें) सकीर्ण सुभाषिते- - . किंवा हेच शार्दूलविक्रीडितात- शार्दूलविक्रीडित दारिद्रयांत धरूं सुधैर्य तर ते दारिद्रयही साजिरे पांथा! थांबुनि ऐक, अल्प वदतों, जाऊ नको तूं त्वरें देई सुंदरता फुरूपहि नरा सच्छील त्याच खरें। वाटा फुटतील दोन पुढतीं, जा वाम मार्गे न रे ॥ गोडी एक विशेप, उष्ण असतां, येई कदन्नासही आहे त्या तिथ कोमलानतालि जी मस्त प्रपापालिका शुभ्र स्वच्छपणाच सुंदरपणा देई कुवस्त्रासही ॥८३|| जाळ्यांतून तिच्या कटाक्षकत त्या, तूं मुक्त होशील गद्यार्थ-नीट धैर्य धरून (तदुद्भव सर्व आपत्तींना ताड का? ॥ ८५॥ दिले, तर) दारिद्यसुद्धा साजिरे होत; (ईश्वरदत्त) कुरूपता, गधार्थ-(कोणीतरी, पाथस्थाला पापालिरेपासन सारथ सच्छील वर्तनाने सुदर करता येते, अन्न वाईट असले तरी तें (ताजे, राहण्यास सागत आहे.-) हे पाथा! घाईत आहेस (खरा; पहिल्या वाफेचे) उष्ण, असेल, तर त्यालाहि उत्तम रुचि येते, पण) क्षणभर थाब; आम्ही (तुला) थोडेसे सांगत आहो वस्त्र वाईट असले, तरी, तें शुभ्र, (स्वच्छ,) असले म्हणजे शोभून (तें ऐफ.) या मार्गात पुढे (द्विभागून दोन वाटा फुटतील; त्यातल्या दिसते (याची अर्थातच, भेदरट श्रीमती, दु'शील सौंदर्य, | वाम (डाव्या, अनीतीच्या) मार्गाने जाऊ नकोस, तेथे कोवळ्या शिळेपाकें पक्कान्न, व घाणेरडे सुवस्त्र याशी तुलना करावयाची.) | आज्याच्या झाडाखाली एक (मत्तयोवना) प्रपापालिका आहे; तिच्या फटाक्षाच्या जाळ्यात, एकदा का तू पडलास, तर, पुन्हा क्सला सुटून जाणार आहेस? अनुष्टुभ (पण असल्या गोड विषयापासून सावध कोण होणार? तो पायस्थ अन्तस्तिमिरनाशाय शब्दबोधो निरर्थक । नेमका त्याच 'वाम' मार्गाकडे वळला, तेव्हाचा पाणपोईवरचा न नश्यति तमो नाम कृतया दीपयातया ॥ ८४ ॥ सेवाद.) अनुष्टुभ् शार्दूलविक्रीडित नाशाया तम आंतील शब्दांनी व्यर्थ सांगुन । "कस्येय तरणि प्रपा" "पथिक नः तम होईल कां नष्ट 'दिवा' हा शब्द घोकुन? ॥८४॥ "कि पेयमस्या" गद्यार्थ-हृदयातला अधार नष्ट करण्याचे फामी शाब्दिक "किंधेनोस्त माहिष!" "वधिर रे बोध व्यर्थ. (प्रत्यक्ष उदाहरण, कृति हीच अवश्य.) नुसत्या चार " "कथ क्थ्यताम्-॥ दिव्याच्या गोष्टी बोलून अधार नष्ट होईल का? सोमो वाऽथ शनैश्चरो""मृतमिद " पाणपोईवरची तरणी (प्रपापालिका) " तत्तऽधरे दृश्यते" "श्रीमत्पान्य ! विलाससुदर ससे! यद्रोचते हा प पुढील दोन श्लोक, पूर्वकाली पाथरथासाठी पाणपोया असत. तत्पिन/"11८६ तेथे पाणी पाजण्यासाठी केव्हा केव्हां तरुण त्रिया असत, सारलीला येऊन व पाणी पिऊन विसावलेले, पाथस्थ नुसते सुखावतच नसत, तर, त्या तरुणींशी प्रेमाचे चाळेहि फरीत, व, भनेक वेळो, त्याहि, त्याना साद देत, याविषयींचे आहेत "कोणाची पाणपोई। 'ममचि, स्थ पिण्या काय?"देते पयात शार्दूलविक्रीडित "गाईचे का म्हशीचं?" "यधिर! न च तसे, यार सास देते;"॥ भो पान्य ! त्वरितोऽसि, तिष्ठ निमिप, किञ्चिद्वदामो वय "सांगेतोसोम किंचा शनि?" "अमृत," "तुझ्या भार्गोऽय पुरतो विधा वलु भवेद्वामेन नो गम्यताम् । गोड गोष्टी दिसे ते!" तत्रास्ते सहबारकोमलतरोमले प्रपापालिका “घेई पारे पिऊनी, सुचतुर पधिका! तस्या लोचनरागुरानिपतितो किं व पुनर्यास्यसि ! ८५ जे तुला गोड पाठे!" . पय " सन्धरा " ·५१८ संस्कृत- मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ . गद्यार्थ-(भशा यर्थी शब्दाच्या श्लोकाच्या भाषातरात मूळ गधार्थ-(८६ व्या श्लोकात भाषणचातुर्याने पायाने प्रपा- बर्थी सस्कृत शब्द, तसेच ठेवावे लागतात; एवढेच काय पण या | पालिकेला निरुचर केले. या श्लोकात ती त्याच्या वरचढ ठरली.) श्लोकात आठवड्याचे वार असा अर्थ साधण्यासाठी मूळ संस्कृत | पाथ निरोप घेताना म्हणतो, "हे चद्रमुखि ! आमची प्रसगा- कवीलाच वार् (पाणी) याचे अनेकवचन यार. करून पोनभर्य | प्रसगानी तरी आठवण ठेव," ती म्हणते " नाथ ! आता मला, साधावे लागले, तेंहि मराठीत तसेच घ्यावे लागले आहे.) | ब्रह्मदेव, जर जातिस्मरत्व (पूर्वजन्मींचे आठवण्याची शक्ति) पाय विचारतो, " हे तरुणि ! ही पाणपोई कोणाची ?" ती | देईल, तरच ते (तुझी आठवण काढणे ) मला शक्य होईल !" म्हणते, " पाथा ! ही आमचीच आहे." तो विचारतो “इथे | पाय विचारतो, "या एकाच जन्माविषयी आपण बोलत असता, प्यायला काय ?" ती म्हणते " पय" (आता पयाचे अर्थ तू जातिस्मरत्वाचा (पूर्वजन्मस्मृति) काय प्रभ उपस्थित केलास ?" दोन; एक पाणी, व दुसरा दूध; हा पाथ मुद्दाम वेड घेऊन ती म्हणते, " पाथा ' माझे प्राण तर तुझ्यासंगेंच निघून गेले ! पेडगावाला जाऊन विचारतो-) "दूध कोणाचे गाईचे की आता हा तोच एक जन्म चालू आहे असे कसे म्हणतोस ?" म्हशीचें ?" ती म्हणते, " अरे बहिन्या । मी वार (पाणी) | (तुला प्राण अर्पण केल्याबरोबर तो जन्म संपला. आता तुझी देते," तो म्हणतो " (अस्स, एक्का पायाला एकेक वार तू आठवण काढावयाची, म्हणजे पूर्वजन्मस्मृतीच नव्हे काय')... नेमून देतेस,) मग मला साग सोमवार की शनिवार ?" ती म्हणते, " (काय भलभलते अर्थ लावतोस रे १ अरे मी) हैं भनुष्टुभू अमृत (पाणी) (देते )" तो म्हणतो- “या; ते तर तुझ्या अघरात दिसत आहे !" इतकें समाषण झाल्यावर निरुत्तर दीपो भक्षयते ध्वान्त कज्जल च प्रसूयते । झालेली व पाथाच्या चातुर्यावर प्रसन झालेली प्रपापालिका यदन्न भक्षयेनिय जायते तादृशी प्रजा ॥८॥ म्हणते--- "हे विलाससुदर (रसिक) सख्या । (मला तू अनुष्टुभ हरवलेंस.) आता में तुला रुचत असेल तें पिऊन घे" अधार खाउनी दीप काजळा जन्म देतसे। (इतके झाल्यावर ती एकमेकावर अनुरक्त झाली अगदी में अन्न सर्वदा खावें प्रजा त्यापरि होतसे॥८॥ प्राणप्रिय झाली मग पुढे तो पाथ मार्गाला लागण्यापूर्वी त्याचा सवाद होतो तो असा -) गद्यार्थ- दिवा हा अधार खातो व काजळाला जन्म देतो। जसे अन्न नेहमी खावें, तशी प्रजा होते. (हे आहारशास्त्रा- पार्दूलविक्रीडित लाहि बन्याच प्रमाणात मान्य आहे.) अनुष्टुन " स्मर्तव्या वयमिन्दुसुन्दरमुखि ! प्रस्तापतोऽपि त्वया "स्यादेव यदि नाथ ! दास्यति निधिर्जातिस्मरत्व मम ! 1"॥ प्रासोद्गलितसिक्यस्य का हानि. करिणो भवेत् । 'एकस्मिन्नपि जन्मनि प्रियतमे जातिस्गरत्व कुतः।" पिपीलिका तु तेनैव सकुटुवोपजीवति ।। ८९ ॥ प्राणा पान्थ ! सम त्वयैव चलिता, काऽद्यापि जन्मकता" || ८७ ।। मनुष्टुभू खातांना, गळुनीलाळ, (भात) हत्तीलाहानि फांघडे । शार्दूलविक्रीडित कुटुंब परि मुग्यांचे जगे त्यानेंहि बापुडे ॥ ८ ॥ "ठेवीमत्स्मृति इन्दुसुंदरमुखी! वार्ताप्रसंगी कधी!" गद्यार्थ 4-घास चघळत असता, हत्तीच्या तोंडातून गळणाऱ्या "होणे ते, जर नाथ! देइल मला जातिस्मरत्या मेणचट रसाने, (लाळेने) किंवा भाताच्या गोळ्याने हत्तीची विधि"॥ काय हानि घडणार आहे ! पण त्या तेवढ्या अन्नावर, मुग्याचे 'एक्या जन्मिच कां अशी प्रियतमे जातिस्मराची/ एफ कुटुबचे कुटुब बिचारे जगू शकतें. (भशाच रीतीने, अति- श्रीमतानी, आपले नुसते खिसे झटवून टाकले, तरी त्याने कित्येक "गेले प्राण तुझ्यासवे, प्रिय! अता कोठून जन्म गरिबाचे संसार चालतील, पण, तितकें तरी त्यानी केले पाहिजे कता।।८७॥ ना) कथा"

·(प्रकरण ४९३) सकीर्ण सुभाषिते--
.
...
भुजङ्गप्रयात
काकस्य कति दन्ता ? वा मेषस्याण्डे फ्यिपलम् ।। अहा! सुस्तनी ही धरी कुंभ डोई
गर्दमे कति रोमाणि । व्यर्थेषा तु विचारणा ॥ ९० ।।
सुवरले कुसुभापरी रक्त देहीं ।
गमे, चित्तवृत्तीच साऱ्या जगाची
अनुष्टुम्
हरोनी, घटी स्थापुनी, जाइ साची ॥२२॥
कावळ्यास किती दांत ? मेवाण्डी मांस वा किती?॥ गद्यार्थ-(ल्वगी यवनीला पाहून म्हणा किंवा राहज रस्त्या-
गाढवास किती केस? चौकश्या व्यर्थ वाटती ॥२०॥ तल्या एखाद्या तरुणीला पाहून, म्हणा, जगन्नाथ म्हणतो)
मस्तकावर कुम घेतलेली, कुसुण्याच्या फुलाप्रमाणे लाल रंगाचे
गद्यार्थ-(शास्त्रीय जिज्ञासा म्हणून नव्हे, तर उगाचच) सुदर वस्त्र धारण केलेली, ही मुस्तनी, (आपल्या या सौंदर्याने)
यावळ्याच्या चोचीत दात किती? मेंब्याच्या अडातमास रिती उभ्या जगाचे हृदय हरण करून, व, ते त्या कुभान घालूनच,
गाढवाच्या अगावर केस किती असल्या चौकश्या व्यर्थ होत! | घेऊन चालली आहे अस वाटतें ।
वैतालीय
उपजाति
यवनी नग्नीतकोमलाङ्गी शयनीये यदि नीयते कदाचित्।।
दिल्लीश्वरो या जगदीश्वरो वा मनोरथान्पूरयितु समर्थः ।। अवगीतलमेव साधु मन्ये न बनी माघनी निलामहेतु:
अन्यैपालै. परिदीयमान शाकाय या स्यालवणाय वास्यात्॥
साकी
वसंततिरका
नवनीतापरि जिची सुकोमल अगें, ऐशी यवनी-
दिल्लीश्वरांत अथवा जगदीश्वरांत
भाग्ये जर का फार्धकाळी मी नेऊ शफलों शयनी ।।
शक्ती असे मम मनोरथपूरणार्थ ॥
तर "तिजसंगे, अधिक यरा"मी "अपनीतलचि"म्हणेन
देती दुजे नृप जरी फुणिही कितीही
स्वर्गीच्या त्या इंद्रोपवनी विलास करण्याहून ॥९३||
होईल शाकलवणापुरतेच तेही ॥११॥
गद्यार्थ-(९१ व्या श्लोकात ज्या स्वतच्या मनोरयाविषयी
गधार्थ-(जगनाथ पडित दिल्लीश्वर भक्तराचे पदरी होता, होत" असे जगन्नाथ म्हणतो, ते मनोरथ, बहुधा हेच असावे.)
" ते पूर्ण करण्यास फक्त दिल्लीश्वर किंवा जगदीश्वरच समर्थ
य त्याला अक्राच्या दातृत्वाचा भलताच अभिमान ! इतका
की, एक दिल्लीश्वर, किया, एक जगदीश्वर काय ते दाते ! बाकी | (ख्वगीला पाहून मिटक्या मारीत जगन्नाथ म्हणतो) नानीता--
सर्व राजे तुच्छ!) माझे मनोरथ पूर्ण करण्याचे सामर्थ के इतक्या कोमल अवयवाची ही यवनी, मला, जर, कधीकाळी,
एक दिल्लीश्वर किंवा दुसरा जगदीश्वर याच्यातच आहे ! (इतर
शयनात नेठा आली, तर, मी (असा सुग्गोपभोग देणारा)
भिकार राजे देऊन देऊन देणार काय ?) इतर नृपानी किताह पृथ्वीतळच, स्वर्गातल्या इद्रोपवनत विलास करण्यापेक्षाहि अधिक
गोड मानीन.
दिले, तरी, तें, मला, फार फार तर शाक किंगा मीठ घेण्या
पुरेसेच असणार ! (जगन्नाथाचे मनोरथ, अकराची मुलगी (माणि अखेर एका प्रसर्गी, आपल्या काव्यावर अफवर प्रसन्न
ख्वगी मिळविण्याचे होते; त्याअर्थी मात्र जगन्नाथाचे म्हणणे | झाल्याची सधि साधून, जगन्नापार्ने त्याच्यापाशी एवगीची
सरे आहे; कारण, त्याला लवगी देणे, हे, वेळ अकर, विया, | मागणी केरी)-
परमेश्वर फरू शकत होते.)
मुजप्नमयात
भुनामयात
न याचे गजालिं न या वाजिराजि
इय सुस्तनी मस्तकन्यस्तकुम्भा कुमुम्भारुण चारुचल दधाना।
न पित्तेपु चित्त मदीय कदाचित् ।।
समस्तस्य लोकस्य चेत प्रवृत्तिं गृहीत्वा घटे स्थाप्य यातीर इय मुस्तनी मस्तरन्यम्तकुम्मा
भाति ॥१२॥
ल्यही कुरशीगनीकरोतु ॥ ९ ॥

·५२०
सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खड २
...
...
भुजंगप्रयात
(केशर काश्मीरात हिमालयाच्या परिसरात पिकतें;) अनुभवून
गजाश्यावली याचितों मी न तूतें
भाता, (त् आपल्या स्तनावर त्याचा लेप धावला आहेस,
न वित्तांत माझे कधी चित्त होतें।
त्यामुळे,) तुझ्या स्तनाच्या सहवासाने (स्तन हे सुवर्णगिरि
मेक ही परिचित उपमा) प्रत्यक्ष कनकगिरि मेरूचे स्पर्शसुखसुद्धा
घरो ही मला सुस्तनी कुंभधारी
मिळविले आहे!
लवंगी फुरंगीपरी लोलनेत्री ॥९४ ॥
गधार्थ-(हे दिल्लीश्वरा!) मी तुझ्यापाशी, मला अमुक
मालिनी
इतके हत्ती दे, किंवा अमुक इतके घोडे दे, असे मागत नाही.
" यदि कथमपि दैवाहर्गमार्गे स्खलित्या
आणि सपत्तीत माझे मन कधीच (गुतलेले) नव्हतें. (मी मागतों,
चिदलति तनुमध्या, दीयता नौ न दोषः ।।
ते इतच, की) ही जी सुस्तनी, कुरगनयना लवगी, डोक्यावर
कुम घेऊन बाल्ली आहे, ती माझा अगीकार क्रो.
पृथुनिविदकुचाम्यां पश्य वर्मावरुद्ध"
कथयितुमिर नेत्रे कर्णमूले प्रयाते ॥९७||
उपेन्द्रवना
मालिनी
दिवानिश वारिणि कण्ठदने दिवाकराराधनमाचरन्ती ॥
"कृशकटि घसरे ही दुर्गमार्गी कुदैवें
अमाप्तये स्त्रीमुखचारुतायास्तपश्चरत्यम्बुजपडिरेपा।।९५॥ जर कधि, तर त्याचे दोप आम्हां न द्यावे॥
उपजाति
पृथुकुचयुग मार्गा आमुच्या रोधिताती"
जणु पच वदण्या हे नेत्र कर्णास जाती ।। ९७॥
आकंठ पाण्यात अहर्निशीं ती
सूर्यास पूजीत जणू स्वचित्तीं ॥
गद्यार्थ-(सुंदर स्त्रीचे नेत्र आकर्ण का असतात याचा
स्त्रीवस्त्रसौंदर्य मिळावयातें
अभिनर खुलासा; व तो करताना दोष दिल्यासारखे करून
सरोजपंक्ती तप आचरीते! ॥९५ ॥
स्तनाच्या उत्तुगत्वाची केलेली स्तुति !) " जर कधी कोणत्याहि
| कारणाने, या खाबडखुबड मार्गात, दुर्दैवाने ही कृशकटि तरुणी
गद्यार्थ-(कमलाची वेल तिच्या गळ्यापर्यंत पाण्यात असते, घसरून आपरली तर त्याचा दोष आम्हाला देऊ नका !
तिचे मुख (कमल) तेवढे पाण्याबाहेर, व तेंहि वर सूर्याभिमुख (कारण) हे पहा या स्त्रीचे पुष्ट, दाट, घ (उत्तुग) स्तन
असते, यावर उत्प्रेक्षा---) गळ्याइतक्या पाण्यात रानदिवस | आमच्या मार्गात अडथळा आणीत आहेत (ते इतके उच
बुडून "स्त्रीच्या मुग्वाइतकें सौंदर्य आम्हाला दे," अशी, सूर्याची | आले आहेत, की, आम्हाला पायाखालचे व पुढचे दिसत
भाराधना करीत, जणू काय, ही कमल्पत्ति तप आचरीत आहे. | नसल्याने, आम्ही या स्त्रीला नीट मार्गदर्शन करू शकत
(उपमानस्यापि सखे प्रत्युपमान मुख स्त्रीणाम् !) ...नाही )" अशी ही तक्रार सागण्यासाठी जणू काय स्त्रीच्या
कर्णमूलाशी दोन्ही नेत्र गेलेले आहेत.
आर्या
उपजाति
काश्मीरेण तुषारक्षितिधरसयोगकुतुकमनुभूय ।
लब्ध स्तनसमाते कनकादिस्पर्शसौख्यमपि ॥१६॥ अर्थातुराणा न पिता न बन्धु कामातुराणा न भय न लज्जा।
क्षुधातुराणां न बल न तेजश्चिन्तातुराणा न सुख न निद्रा ९८
मार्या
उपजाति
अनुभवुनि केशराने हिमगिरीचा नवलपूर्ण संयोग ।
कनकगिरिस्पर्शसुखा मिळवी,लामुनि तुझाच कुचसंग॥ अर्थातुरानान पितान यंधु कामातुरांना भय लाज हीन।
गधार्थ--(केशराचा हिमालयापासून मेरुपर्वतापर्यंत प्रवास!) क्षुधातुरांना यल तेज कैंचे चिंतातुरांझोपन, सौख्य
(हे सुदर!) फेशराने, प्रथम हिमालयाचे नवलपूर्ण सान्निध्य
हीन ॥२८॥

·वशस्थ (प्रकरण ४९ वें) सफीर्ण सुभाषितें- ५२१ गद्यार्थ-पैशाची हाव सुटलेल्या माणसाला, बाप, नात्याची शार्दूलविक्रीडित माणसें, (किंवा भाऊ) याची काही पर्वा नसते. (ही नाती तो ओळखत नाही.) कामविकाराने व्यग्र झालेल्या माणसाला ब्रह्मन्नध्ययनस्य नैष समयस्तूणी बहिस्थीयता कसलेहि भय वाटत नाहीं; की, लज्जाहि वाटत नाहीं; क्षुधेनें स्वल्प जल्प बृहस्पते ! जडमते नैषा सभा पमिण ॥ व्याकुळलेल्याला बळहि नसते व तसेच तेजहि नसते, चिंता वीणा सहर नारद ! स्तुतिकथाऽऽलापैरल तुम्बुरो। अस्ताला मुस नाही, निद्रा नाही. सीतारलकमलभानहृदय स्वस्थो न लद्धेश्वरः॥ १०॥ शार्दूलविक्रीडित यथा चतुर्भिः कनक परीक्ष्यते निघर्पणच्छेदनतापताडनैः।। ब्रह्मन् ! शिक्षणवेळ ही नचा मुका बाहेर राहे उभा तथा चतुर्भि पुरुष. परीक्ष्यते श्रुतेन शीलेन गुणेन कर्मणा ९९ / थोडें योल वृहस्पते ! जडमते ही ऐन्द्र नोहे सभा ।। वीणा आवरनारदा! स्तुतिकथा अश्वानना आवर शार्दूलविक्रीडित सीतानेनशर फुटन हृदयीं, अस्वस्थ लंकेश्वर!॥१०॥ सोन्याचे करितो परीक्षण जसे या चार रोती जन- पाहे तापवुनी नि तोडुनि तसे घांसून या ठोकुन । गधार्थ-(रावणाच्या बदिवासात रावण सीतेला वश करण्याची तैसेंची घडतें परीक्षण जगी या मानवाचें खरें- वारवार खटपट फरी. पण सीता आपल्या नेत्रातल्या पाति- त्याचे शान नि शील, सद्गुण, कृती ही चार पाहून | प्रत्याच्या तेजस्वी भाल्याने त्याचा हृदयभग करी. अशा प्रसगी रावण म्हणतो)-हे बहादेवा ! तुझ्यापाशी शिकायला पसण्यास आज आता मला वेळ नाही-तू बाहेर गप्प उभा रहा ! वृहस्पते । गद्यार्थ-(कसोटीवर ) घासून, तोडून, अमीत तापवून, मूखी ! फार बडबड करू नको-ही काहीं इद्रसभा नव्हे ! नारदा! आणि ठोकून पाहून अशा चार मार्गानी जशी सोन्याची परीक्षा | तुझ वीणावादन बद कर ! हे (अश्वमुख ) तुरो ! माझे स्तुति- केली जाते, त्याचप्रमाण, विद्या (शिक्षण) शील, गुण व कृति | पाठ गाणे पुरे कर ! कारण सीतेच्या नेत्ररूपी भाल्याने हृदय या चाराची पाहणी करूनच, मनुष्याची परीक्षा केली जाते. ...| फुटल्यामुळे हा लकेश्वर भाज वेचैन आहे. रे॥२९॥ प्रकरण ५० वें संकीर्ण सुभाषिते-(पुढे चालू) अनुष्टुभ् गवार्थ--अक्षर लिहावयाचे, तें, नीट एका ओळीत, त्यातले गोगवे एकासारखे एक, य मरीब असावे. (स्त्रीच्या श्रेणी- अक्षराणि समश्रेणीवर्तुलानि धनानि च । प्रमाणे समान गोलान्याचें घ मरीय.) आणि, अक्षर (पार परस्परसुलमानि तरुणीकुचकुम्भवत् ।। १०१॥ दूरदूर अतर सोइन न लिहिता) तरणीच्या कुचामाप्रमाणे एक- मेकाना बिलन अगावी. आर्या भनुम् अक्षर भरीव लिहिणे-श्रेणीवर्तुल असो समचि त्याचे॥ मन्दाविनीपय पान मन्दाक्षीमुखचुम्बनम् । मन्दरोपवनानीहा मन्दानुष्टानत. कुन ! ॥ १०२ एक दुज्याला यिलगुनि असोत फुचकुम्भ जेयि तरणीचे ·५२२ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश खंड २ वसंततिलका उपनाति ... मंदाकिनीजल कुठून मिळे पिण्यास? प्रभुर्विवेकी प्रमदा सुशीला तुरङ्गम शस्त्रनिपातपीर. । मंदेक्षणाननहि कोठुनि चुविण्यास?॥ विद्वान् विरागी, धनिक प्रदाता भूमण्डलस्याभरणानि पञ्च त्या मंदरोपवनिंचा पुडुनी विलास? जो आचरी तपचि मंद, अशा नरास? ॥१०२ इन्द्रवजा गधार्थ-(मद शब्दायर कोट्या.) ज्या माणसाची तप- स्वामी विचारी, प्रमदा सुशील श्वर्याच मुळी मद, त्याला मदाकिनीचे म्हणजे गगेचे पाणी घोडा, न शस्रासहि जो भिईल ॥ पिण्याचे सद्भाग्य कोठले १ तसेच, मदेक्षणा म्हणजे मूदुलन- विद्वान् विरागी, नि धनी उदार यना, अशा कामिनीचे मुस चुबन करण्याचे सौभाग्य कोठून ही भूपणे पांच, जगास थोर ।। १०५॥ प्राप्त होणार ? किंवा, मदर पर्वताच्या परिसरातील उपवनात गद्यार्थ-सत्ताधीश असूनहि विवेक बाळगणारा, यौवनो- क्रीडाविहार करण्याचे सौख्य तरी कोठून मिळणार ! (कारण मत्ता असून हलवती स्त्री; शस्त्राच्या आघातानी (लढाईत) ही सर्व, उग्र तपश्चर्येमुळेच प्राप्य आहेत!) न घाबरणारा घोहा, विद्वान् असून वैराग्ययुक्त (किंवा विरागी असून विद्वान् ) तसेच श्रीमत असून पुष्कळ दान देणारा; ही अनुष्टुभ् पाच, भूमडळाची भूपणे होत. स्थिरा शैली गुणपता खलबुद्धया न बाध्यते ॥ रत्नदीपस्य हि शिखा वात्ययाऽपि न नाश्यते॥१०३ भापों मायाँ वित्त परिमितमधिकययशील पुरुषमाकुलीकुस्ते । गुणिजनवृत्ति स्थिर जी,खलबुद्धीने कधी न ती चळते॥ ऊनाशुकमिव पीनस्तनजघनाया कुलीनायाः ॥ १०६ रत्नाच्या न दिव्याची ज्योति जशी वायुर्नेहि मालविते ॥ १०३॥ अनुष्टुम् धन मोजकेच असतां उधळ्याला ओढघस्त फार घडे। गद्यार्थ-गुणी अनाचा वर्तनक्रम ( मूलत ) स्थिरच असतो, पुष्टांग कुलीनेला वस्त्र तोकडे जसे पुरं न पडे ॥ १०६ दुष्टाच्या बुद्धीचे आघात झाले, तरी, तो चलिन होत नाही. ज्याप्रमाणे वान्याने (इतर दिवे मालविले तरी) रत्नदीपाची गद्यार्थ-मोजकेंच घन जवळ असणाऱ्या उधळ्या माण ज्योत काही विझत नाही, तद्वत् . साला, त्यात मागविणे, ही गोष्ट फार त्रासाची होऊन बसते-- स्तन, जघन वगैरे सर्वागी परिपुष्ट असणाऱ्या कुलीन तरुणीला अनुष्टुभ तोकड्या वस्त्रानी लाजारक्षण करणे जसें कठिण जातें तद्वत् .., पात्रे त्यागी, गुणे रागी, विरागी विषयेष्वपि । शार्दूलविक्रीडित शास्त्रे बोदा, रणे योद्धा, पुरुष पञ्चलक्षणः॥१०४ सन्तश्चेदमृतेन किं. यदि खलस्तत्कालकूटेन किं জং दातारो यदि कल्पशाखिमिरल; यर्थिन कि तृणै ।। कि कर्पूरशलाकया यदि दश पन्यानमेति प्रिया पानी दाता, गुणी प्रेमी, अलिप्त विषयांतुनी । शास्त्री शाता, रणीं योद्धा नर हा पचलक्षणी ॥ १०४॥ ससारेऽपि सतीन्द्रजालमपर यस्ति तेनापि फिम्। १०७ गद्यार्थ-(उत्तम) पुरुष हा पाच लक्षणानी युक्त असावा- भार्या सत्पानाला दान करणारा, गुणाविषयी प्रेम बाळगणारा, विषय. असटी संत, तर सुधा,कशास, विष ते असेल दुष्टतर? सुखाबाबत बैराग्य असणारा, शास्त्रात गवि असणारा व युदप्रसी लटणारा. दाता तर कल्पद्रुम, फशास, तृण ते, असेल भिक्षु जर? - ·000 .. (प्रकरण ५० वें) समीर्ण सुभापिने- हटिस पडे प्रिया तर कर्पराची कशास काडी ती? गद्यार्थ-आपल्यावर त्यानं पूर्वी कसलाहि उपकार केला ससारभ्रम असता काय उरे इद्रजालमहती ती? १०७ / नाही, अशा माणसालाहि, केवळ, द्यावयाचे इतक्याच बुद्धीने गद्यार्थ-सजनाची सगति लामली, तर आणसी निराळे नव्हे तर परतफेड होय ) में दान, नीट, योग्य स्थळ, काळ व (आपल्यावर आधी उपकार ज्यान फेला, त्याला देणे हं दानच अमृत कशाला हवें? आणि, दुष्टसगाहून निराळे विष तें काय पात्रता पाहून पेरें जाते, त्याला सात्त्विक दान अस म्हणतात. असणार ? (सरे) दानशूर भेटले, तर त्याच्याहून कल्पवृक्ष (भधिक)काय (देणार) (लाचार) याचा दिसल्यावर,(क्षुद्रतेसाठी उपमान, म्हणून, गवताकडे पाहण्याचा काय जरूर' (तापलेल्या अनुष्टुम् डोळ्यात शीतलना आणण्यासाठी कापराची काडी वापरतात, पण) आपली प्रिया दृष्टीम पडल्यावर (डोळे निवण्यास्तव) त्या अदृष्टमुखमङ्गस्य युक्तमन्धस्य याचितुम । फपूरशलाकेची आवश्यकता फाय १ ससाराएवढा (प्रचड भ्रम अहो वत महत्वष्ट चक्षुष्मानपि याचते ।। ११०॥ समोर उभा) असता आणखी इद्रजाल म्हणूा भ्रमोपादक काही अनुष्टुभ् वेगळी वस्तु असलीच, तर तिची महती ती काय ? मुखभग न जो पाहे, याची तो अध, योग्य ते । वसततिलका याची डोळसही जेव्हा-तें भयकर चाटते ॥ ११० ॥ मातेर रक्षति पितेर हिते नियुट्टे गद्यार्थ-दात्याने दान देताना वाकडे फ्लेले तोंड, ज्याला का-तेर चापि रमय यपनीय खेदम् ।। दिसतच नाही, त्या आपल्याने याचना करणे, हं क्षम्य आहे पण हाय ! हाय ! ही केवढी मयकर गोष्ट, की, डोळससुद्धा लक्ष्मी तनोति रितनोति च दिक्षु सीर्ति याचना करतो! कि फिन साधयति कल्पलतेर विद्या 21॥१०८ शार्दूलविक्रीडित भनुष्टुभ मातेच्या परि रक्षिते-हितपर्थी नेते पित्याचे परी दारिद्यस्य परा मूर्तिर्याञ्चा न द्रविणाल्पता । चित्ता रजरिते-हरून अवघे खिन्नत्व, कातेपरी॥ अपि कौपीनवान् शम्भुस्तथाऽपि परमेश्वर ॥१११॥ लोकी वैभव वाढवी, पसरवी कीर्ती दिगतातरी धार्या विद्या फाय नि काय साधित नसे त्या कल्पवल्लीपरी? १०८ भिक्षाच, न ल्वधनता, द्धितेची भयाण मूति खरी! शिव राहे परमेश्वर-लगोटीही जरीक्टीस धरी ।९११ गद्यार्थ-आईप्रमाणे रक्षण करते, बापाप्रमाणे हिताच्या मागावर ठेवते, मनातली खिन्नता काढून टावून, प्रियपत्नीप्रमाणे गद्यार्य-दरिद्रीपणाची भयाण मूर्ति कोणती म्हणून विचार, हृदयाचे रज्न करते जगात वैमव वादक्ते व, दिगतरात कीर्ति | तर अत्यत यो धन ज्वळ असणे ही नयन, भीक मागणे हीच! पसरविते-एवच, एसाद्या फल्पलतेप्रमाणे विद्या ही, माणार्य, शुक्र (निधनतेमुळे ) जरी वेवळ ल्गोटी परिधान करीत काय वाय हित साधीत नाही! असला, तरीहि तो परम ईश्वरच आहे! ... मनुष्टम दातयमिति यद्दान दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पाने तहान सात्विक विदु ॥१०९ अनुष्टुभ् स्वय तथा न र्नव्य स्वगुणास्यापन पुन । स्वगुणारयापन युक्या परद्वारा प्रयोजयेत् ॥ ११२॥ मनुष्टुम स्यगुणस्तुति वेदादी यदापी न निजाननें। परतु वरयाची ती परद्वाराच युचिन ॥ ११२॥ माया उपकार न फत्यासाहि-देणे म्हणुशीच जे दिले जाते। देशी,काली पाधींसात्विक पैसेंच दान म्हणती ते १०९ ·-- H ५२४ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ गद्यार्थ --आपल्या गुणांची स्तुति आपल्या तोंडाने कधी वसंततिलका फरूं नये पण युक्तीने ती दुसऱ्यांकडून करवावी. सीता, सख्या पढविती तिजला तरीही अनुष्टुम् श्रीरामचंद्रचरणी नमलीच नाहीं॥ धान्याना संग्रहो राजन्नुत्तमः सर्वसंग्रहात् । "होईल तत्पदरजें मम भालरत्न। निक्षिप्तं हि मुखे रत्नं न कुर्यात्प्राणधारणम् ॥ ११३ ॥ स्त्री अन्य गौतमवधू" म्हणुनी भिऊन ।। ११५ ॥ गद्यार्थ-~-(श्रीरामचंद्रानें, आपल्या पायाच्या धुळीने, शिलेतून अनुष्टुम् अहल्या उत्पन्न फेली; या अपूर्व पुण्याईची कीर्ति, लमापूर्वीच धान्यसंग्रह, हे राजा! श्रेष्ठ सान्याच संग्रहीं। सीतेच्या कानी गेल्याने, तिला एक कायमचीच धडकी भरली! न रत्न जगवी प्राणां, जरी घालूं मुखांतही ॥११३॥ | (लमानतर) सख्यांनी (अनेक वेळां,) सीतेला, श्रीरामाच्या चरणी गद्यार्थ--(राजनीति) हे राजा, इतर अनेक वस्तूच्या संग्रहा- | केल्या) त्याच्या पाया पडली नाही. तिच्या कपाळावर, नमस्कार करण्यावावत, (नीट) पढवून ठेवली, तरीहि, (ती काही पेक्षां, धान्यसग्रह, हाच, श्रेष्ठ आहे. रत्न, जरी तोंडात घातलें, | मस्तकावर, अलंकार होते, रत्नजडित होते. (रत्न झाले तरी तरी, ते प्राणरक्षण थोडेच करणार आहे ? एक प्रकारचा दगडच.) त्याला रामाच्या पायाची धूळ लागली शार्दूलविक्रीडित तर अहल्येप्रमाणे आणखी एखादी स्त्री उत्पन्न (होऊन मला सवत प्राप्त) व्हायची (अशी तिला सारसी धागधूग लागून आहारे वडवानलश्च ; शयने यः कुम्भकायते; राहिली होती हे त्या न नमण्याचे कारण 1) (श्रीरामाला धन- संदेशे बधिरः; पलायनविधौ सिंहः; शृगालो रणे । वासांत नदीपार करतांना गुह नावाच्या नावाड्यालाहि, 'दग- अन्धो वस्तुनिरीक्षणेऽथ ; गमने खञ्जः पटु. क्रन्दने डांतून स्त्री, याच्या पायाच्या धुळीने होते, तर कदाचित भाग्येनैव हि लभ्यते पुनरसौ सर्वोत्तमः सेवक ः ॥११४॥ लांकडांतूनहि होईल व मग ही कोण बया आणली 1" म्हणून स्वतःची बायको रागावेल, अशी भीति उत्पन्न झाली शार्दूलविक्रीडित होती; य, म्हणून, त्यानें, रामाचे पाय, तो नौकेत चढण्यापूर्वी खाण्याला बडवाग्नि आणि निजतो जो कुंभकर्णापरी; / नीट धुऊन काढले, व त्यावर धूळ राहू दिली नाही असेंहि संदेशा बहिरा; पळे हरिपरी; युद्धांत कोल्ह्यापरी॥ एक सुभाषित आहे. याच प्रकरणात "क्षालयामिकतव पादप वजे" होई अंध निरीक्षणांत; चलनी पंगू पटू गेदनी; हा श्लोक पहा.) ऐसा उत्तम भृत्य केवळ नरा भाग्येच ये लाभुनी !! ११४ शार्दूलविक्रीडित गथार्थ-(व्यग्योक्तीने आदर्श नोकराचे वर्णन). साण्याचे बाबतींत वडवानलाप्रमाणे; (कितीहिं साल्ले तरी पोट न भरणारा) | निःपीते कलशोद्भवेन जलधौ गौरीपतेर्गङ्गया झोपा काढण्याचे बाबतीत कुंभकर्णाप्रमाणे;-निरोप सागितला, | होतुं हन्त वपुर्ललाटदहने यावत्कृतः प्रक्रमः ॥ की, त्या वेळेपुरता बहिरा; काम सोडून पळून जाण्याचे कामी | तावत्तत्र मया विपक्षनगरीनारीदृगम्भोरुह- सिंहाची गति असलेला; धन्याचे रक्षणार्थ लढण्याच्या प्रसंगी, | द्वन्द्वप्रस्खलदरवारिपटलैः सृष्टाः पयोराशयः॥ ११६ ॥ कोल्यासारखा; (लुच्चा व पळपुटग;) वस्तुनिरीक्षणाच्या बाबतीत शार्दूलविक्रीडित आंधळा; चालण्याच्या प्रसगीं लगडा पागळा; (जरा काहीं झाले,) की, विव्हळून आक्रोश, कांगावा करण्यात भगदी | पीतां अब्धि अगस्तिने सुरनदी ही श्रीशशीर्षाहुनी पटाईत; असा सर्वोत्तम !!! । सेवक, माणसाला महद्भाग्यानें | घ्याया जो सजली स्वकीय तनुलाभालानली होमुनी। मिळत असतो! (बरोबर याच्या उलट तो आदर्श.) त्याच्या आंतचि मी स्वशघुरमणीनेत्रस्थ अथगळे घोधो वाहवुनी समुद्र अवघे पक्या क्षणी निर्मिले। गद्यार्थ- (जगांतली एक अद्वितीय बदाई ऐका. बदाई- शिक्षिताऽपि सखिमिननु सीता रामचन्द्रचरणौ न ननाम ।। खोर, स्वतःच्या शौर्याचे वर्णन करतो- ) अगस्तीने समुद्र कि भविष्यति मुनीशवधूवद्भालरत्नमिह तद्रजसेति।। ११॥ | प्राशन केल्यावर आपण आता कोठे जायचे ? कारण सागर स्वागता ·(प्रकरण ५०) सकीर्ण सुमापितें- ५२५ हा सरित्पति , त्यालाच त्याने गिळले " ! म्हणून शकराच्या प्रियकराविषयींचा स्नेह (प्रेम) होता तसाच रिवून राहिला डोक्यावरची गगा, (विषण्ण होऊन,) शकराच्या कपाळावरच्या (खरे म्हणजे वाढला सुद्धा) हे केवढें आश्चर्य घडलं बरें? (भग्नीचीच चिता करून, सहगमन करून, सती म्हणून, स्वत ला) त्या अमीत जाळून घेण्यास पाऊल पुढे टाकते न टाकते तोंच, (एक्या क्षणमात्रात,) म्यां (शूर वीराने) शत्रूच्या नगरीतील अनुष्ट (इनक्या पुरुषाना ठार केले की, त्याच्या शोकाने) रडणाऱ्या जीवेन तुलित प्रेम सखि! मूढेन वेधसा। शस्त्रियाच्या नेत्रकमलातून बाहेर पडून (धो धो) वाहणाऱ्या लघुजीबो यया क्ण्ठे गुरु प्रेम हृदि स्थितम् ॥ ११९ ॥ अश्रूच्या पुरामुळे (कोरडे पडलेले) ते सर्व सागर पुन्हा भरून निमाण केले । (आणि अशा रीतीने सती जाण्यापासून मनुष्टुभ गंगेला वाचविलें ।) 60 तोलिलें प्रेम जीवाने हे सखे, मूर्ख तो विधि ॥ मार्या लघु जीप चढे कठी-गुरु प्रेम बसे हृदी ॥ ११९ ॥ किमु स सहेत सुधाशु स्मरहरभालानलोद्भवा बाला । गद्यार्थ 1--"ससे! (हातात तराजू न घेताच वस्तु जड कोणती, शिशिरै शीकरनिनहै सिञ्चति सुरनिन्नगा नो चेत् ॥ हलकी कोणती हे सहज समजायला हवे, ते न समजण्याइतका) मूर्स असल्याने ब्रह्मदेवान एकदा माणसाचे प्राण आणि प्रेम भार्या हे (मानवदेहरूपी) तराजूत घालून जोसले, तेव्हा साहजिकच केवि सहेल सुधाकर शकरभालस्थ अग्निच्या ज्वाळा। प्रेमाचे पारडे जड होऊन, ते हृदयाइतकें साली गलें, व, प्राणाचे स्वर्गगा जर निज हिमशिशिरतुपारें न शिंपती त्याला पारडे हलकें म्हणून ते कठापर्यंत वर चढले," (तात्पर्य प्रेम हे प्राणतुल्य नसून प्राणाधिक होय.) गद्यार्ग-- जर डोक्यावरची ती स्वगंगा स्वत च्या हिमा- सारख्या शीतल तुपारानी त्याला शिंपीत राहिली नसती तर, मन्नुमापिणी तो चद्र (हा शकराच्या कपाळायरल्या थोडा वर बरोबर शिरो समय स वर्तत इबैप यत्र मां भागी असतो शकराच्या कपाळावरच्या तृतीय नेत्राच्या भडकल्या ज्वालाची आच कशी सहन करू शकला असता ? (हें समनन्दयत्सुमुखि ! गौतमार्पित ॥ सर्व रूपक आहे पुरुष हा घराबाहेरच्या जीवनक्लहावल्या अयमागृहीतकमनीयमङ्कण- वणन्याची धग सहन करू शकतो, याचे कारण, हिमशीतल स्तवमूर्तिमानिर महोसत्र कर ॥१२० ॥ फरानी, त्याचे सर्व दु ख व ताप हरण करणारी गृहिणी, घरांत पसततिलका असते, म्हणून तिच्यावाचून तो केव्हाच माजून कोळपून गेला वाटे पुन्हा समय तोच इथे उदेला असता ) जे गौतमें कर तुझा मज भर्पियेला! आस्पृष्ट मोदवर फणशोभिवत अनुष्टुभ् जाणों, महोत्सव हृदी मम मूतिमत ।। १२०॥ दखमानेऽपि हृदये मृशाश्या मन्मयाग्निना । स्नेहस्तथैव यत्तस्यौ तदाथर्यमिराभवत् ॥११८॥ रामाच्या जीवनाचा चित्रपर, लामण, त्या दोघाना दानविता गधार्थ-(उत्तररामचरितात, राम सीतेसह परत भाल्यानतर मनुष्टुभ त्यांतला सीनापाणिग्रहणाचा प्रसंग पाइन, तो रोमहर्षक प्रसंग पुहां सनीर झाल्याचा आनद भनुमवीत, राम, सीतेला मदनानीत जळत्या मृगाक्षीच्या हृदन्तरी । होता तसा टिके स्नेह है गार्य न कातरी १ ॥११८. ) म्हणता)- मुमुखि ! गौतम मुनीनी माझ्या हाती दिलेला व मी हळूच थोडा घरलेला, काणानी मुशोभित, आणि गपार्थ--(प्रत्यक्ष अमीच्या मध्यभागी असलेलें रोल (ोह) मुर्तिमा महोसवच भमा हा नुहा हात मग अत्यत आनंद जळला तसेच राहिले हा चमत्कार की पाहिला आहे १ पहा-) देता झाला, तो प्रमग पुन्हा येथे प्रयश अग्नित्वान भगल्या मदनाभीने जळत असलेल्या मुगाचीच्या हृदयात (आपल्या सारखा यारत आहे! ...

·५२६ संस्कृत-मराठी-सुभापित-कोश, खंड २ मनुष्टुम् सागरश्चाम्बरप्रख्य आकाशं सागरोपमम् ।। रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव ॥ १२१ ।। जगात पुन्हा पुन्हां प्राप्त होणा-या आहेत;--केवळ (मानव)देहच असा आहे की तो मान कुणाला पुन्हा पुन्हां प्राप्त होत नसतो. (म्हणून याच जन्मांत या जीवनाचे सार्थक्य साधणे अवश्य भआहे.) फटका ... ... सागर आकाशासम केवळ आकाशहि सागरोपम। अनुष्टुभ् रामरावणांचे युद्धहि तें रामरावणांच्याच सम ॥१२१॥ न तेन वृद्धो भवति येनास्य पलितं शिरः। गधार्थ- सागराला उपमा आकाशाची; व आकाशाला यो वै युवाऽप्यघीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः॥१२॥ उपमा विळ सागराची ( दोघानाहि एफमेकावाचून अन्य उपमाच शोभणार नाही, तद्वत् ) राम रावण याचे युद्ध हेहि पिकल्या कारणे केस ठरेना वृद्ध तो नर । मनुष्टुभ रामरावणयुद्धासारसेंच (दुसऱ्या कोणत्याहि युद्धाशी त्याची तुलनाच शक्य नाही.) शिके तरुण पेसाही-वृद्ध त्या म्हणती सुर ॥ १२४॥ गद्यार्थ-कोणाचेहि केवळ केस पाढरे झाले एवढ्यावरून भनुष्टुभ काहीं तो वृद्ध होत नसतो. तरुण भसूनहि जो विद्यार्जन करीत मरणान्तानि पैराणि; निवृत्त नः प्रयोजनम् । असेल त्याला देव वृद्ध म्हणतात. क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तय ।। १२२।। मनुष्टुम् मनुष्टुभ् मन एव मनुष्याणां कारणं वन्धमोक्षयोः । मृत्यूत संपती धैरें; संपलें कार्य आपुलें। वन्धाय विषयासङ्गि मोक्षे निर्वियं, स्मृतम् ॥१२५॥ माझाहि हा तुझा जैसा; कर संस्कार यासरे॥१२२ गद्यार्थ-(रावणाचा वध झाल्यावर, रामाशी ज्याने एवढे मनुष्टुम् वैर धरले, त्या पापी रावणाचा, अमिसस्कार तरी, आपण क्सा मन हेच मनुष्यांच्या बंधमोक्षास कारण । करावा,-(कारण तेंहि पापच होईल) अशा विचाराने देई निर्विषयी, मोक्ष,-विषयीं सक्त बंधन ॥१२५ ॥ बिभीषण कचरत होता तेन्हां राम त्याला म्हणतात- वैरे ही गद्यार्भ-मनुष्याला बधनात पाडण्याला किंवा त्याला मुक्त मृत्यूमुळे संपतात (मरणाबरोबरच त्याचाहि अत होतो.) आपले करण्याला (मोक्ष प्राप्त करून देण्याला) त्याचे मन, हेच (सीतेची मुक्तता हे) कार्य संपले, तेव्हा आता तू खुशाल कारणीभूत होत असते. मन जर विषयसक्त असेल, तर तें याचा अग्निसंस्कार कर;- हा जसा तुझा, तसा माझाहिबंधनात नेते व निर्विषयी असेल तर मोक्ष देते. (बंधूच ) आहे! अनुष्टुभ मनुष्टुभ तावद्र्जन्ति शास्त्राणि जम्बूका विपिने यथा। पुनारा पुनर्वित्तं पुन. क्षेत्रं पुनः सुतः । म गर्जेति महाशक्तिर्यावद्वेदान्तकेसरी ॥ १२६ ॥ पुनः शुभाशुभं कर्म शरीर न पुनः पुनः॥१२३॥ अनुष्टुभ् मनुष्टुभ तोवरी गर्जती शास्त्रे-जसे कोल्हे बनान्तरी । पुन्हां पत्नी, पुन्हां वित्त, शेती, पुत्र पुन्हा पुन्हां । न जोवर महाशक्ति गजें वेदान्तकेसरी ।। १२६ ।। शुभाशुभ पुन्हां फर्म-मिळे देहचि ना पुन्हां ॥ १२३ ॥ गद्यार्थ- रानातल्या कोल्ह्याप्रमाणे, शास्त्रांची गर्जना गद्यार्थ-पत्नी काय, सपत्ति काय, शेवीवाडी काय, पुत्रादि, तोपर्यंतच चालते, जोपर्यंत महाशक्तिमान वेदान्तरूपी सिंहाची सेतति काय, किंवा, शुम अशुम गर्म काय, ह्या सर्व पन्तु | गर्जना पानी येत नाही.

·(प्रकरण ५० ३) सकीर्ण सुभाषिते-~- ५२७ भनुष्ट भनुष्टुम् असता प्रतिषेधश्च सता च प्रतिपालनम् । साधवो हृदय मह्य साधूना हृदय त्वहम् । एष राज्ञां परो धर्म समरे चाप्यपलायनम् ॥१२७ ॥ | मदन्यत्ते न जानन्ति नाह तेभ्यो मनागपि ॥१३०॥ धनुष्टुभ् मनुष्ट सुनियंत्रण दुष्टांचें-सुष्टांचे प्रतिपालन । मी हा हृदय साधूंचे-माझे हृदय साधु ते । राजांचा हा महा धर्म-रणीहि न पलायन ॥१२७ ॥ मी न त्यांविण कांहींही-जाणिती, मदिनान ते ॥१३०॥ गद्यार्थ-(भगवान कृष्ण म्हणतात-) साधु हे माझे जणु गद्यार्थ-दुष्टाचे पारिपत्य करणे व सजनाचे योग्य पालन हृदयच ; आणि मीहि साधूना हृदयच. (माझ्याशी ते इतके करणे हा राजाचा महान् धर्म आहे. तसेंच रणातून पळ न एकात्म झालेले असतात की) ते माझ्यावाचून अन्य काहीच कादणे, हाहि. जाणीत नाहीत व मीहि त्याच्यावाचून इतर काहीहि जाणीत नाही. भनुभ मनुष्टुभ असशय महाबाहो ! मनो दुर्निग्रह चलम् ॥ अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥१२८॥ न देवा दण्डमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । य तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्धया सयोजयन्ति तम् ॥ १३१ ॥ मनुष्टुम् मनुष्टु निस्संशय महायाहो ! भोढाळ चल हे मन । न देव घेउनी काठी गुराख्यापरि रक्षिती। वैराग्याभ्यासयोगे त्या घालणे शक्य बंधन ॥१२८॥ ज्यारv इच्छिती त्याशीवुद्धीची गांठ घालिती॥१३॥ गधार्थ:-हे महाबाहो अर्जुना! मन हे चचल व न आवर- गद्यार्थ-गुराख्याने गायींचे रक्षण करावें तसें देव हे काही ण्याजोगे असते यात काहीच संशय नाही. परतु, अभ्यासानें, | काठी घेऊन कोणाचे रक्षण करीत नाहीत. तर ज्याचे ते रक्षण (प्रयत्नाने, संवय फरून) व वैराग्याने, त्याला पकडून धरून, | करू इच्छितात, त्याची माणि बुद्धीवी सागड घालून देतात बधनात घालता येते .001(आणि योग्य ती बुद्धि मिळाली, की योग्य तो मार्ग शोधून ज्याचा तोच स्वत्र चे रक्षण करू शकतो.) अनुष्टुम् तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया। उपेन्द्रवज्रा उपदेश्यन्ति ते ज्ञान ज्ञानिनस्तचदर्शिनः॥१२९॥ न हि प्रमादान्परमस्ति किंचिद्धो नराणामिह जीवलोये प्रमत्तमयों हि नर समन्तात् त्यजन्त्यनश्चि समाविशन्ति उपजाति जाण की, पडुनी पायीं, जिज्ञासायुक्त सेखुनी। शान देतील तत्त्वज्ञ शानी ते तुजलागुनी ॥१२९ ॥ नरा प्रमादाहुनि अन्य काही मृत्यूपरी या जगतात नाहीं ।। गचाय-हे नीट ध्यानी ठेव, कीट (पायों पहण्याइतकी) नरा प्रमत्ता त्यजितात अर्थ नम्रता धारण केटीस, (जिज्ञासेने) प्रश्न विचारीत गेलास व चोहोकडोनी घुसती अनर्थ ॥ १३२॥ त्यांची सेवा केलीस, की, तत्त्वश शनी पुरुष तुला शन उपदे गण-या जगात उन्मजागा (धुदी, मदापन) पडून शितील. इतर कोणतीहि गोष्ट माणसाय (भपिक मृत्युकारक) ...

·५२८ संस्कृत-मराठी-सुभाषित -कोश, खंड २ अधिक मारक असू शकत नाही. मदान्ध माणसाला चोहों- मनुष्टुम् फडून वैमव सोडून जातें व संकटे चोहोक्डून घुस्न आत |चल विश्वी इथे जें जें ईशावासित सर्व तें ॥ प्रवेश करतात. अन्यस्थलुन्ध ना व्हावे त्या त्यजूनचि भोग तें ॥१३५ शिरसरिणी गद्यार्थ- त्या गतिमान् उगतात, जे जे आहे, त्यात श्रुतं दृष्टं स्पृष्टं स्मृतमपि नृणां हादजननं त्यात, परमेश्वराचा निवास आहे. परधनाचा कधी लोग घरूं नको. मोगावयाचें तें, (परधनाचा निशून) त्याग करूनच न रत्न स्त्रीभ्योऽन्यत्कचिदपि कृत लोक्पतिना ॥ भोग. तदर्थ धर्मार्थो विभनवरसौख्यानि च ततो मन्दाक्रान्ता गृहे लदम्यो मान्या. सततमबला माननिभवैः॥१३३॥ | नीरं दूरं, तदपि विरस; जगमा नो लताद्या- शार्दूलविक्रीडित स्तस्मिन्दातर्यपि जलनिधौ को लमेताम्बुबिन्दुम् ।। स्पर्श, ऐकुनि पाहुनी स्मरुनिही जे दे नरा मोदन दानाध्यक्षे त्वयि जलधर ! स्वापि कुत्रापि शैलाः ऐसें स्त्रीविण अन्य रत्न कुठले केले विधीनेंहि न ॥ शालावन्तोऽमृतनिभजलैस्तर्पिताः सर्व एते ॥१३६॥ स्त्रीप्रीत्यर्थचि धर्म अर्थ विभवें सौख्ये तिच्यापासुनी मन्दाक्रान्ता स्त्री लक्ष्मीच गृहांत; नित्य विभवें द्या तीस सन्मानुनी पाणी दूरी, विरस परि तें, वल्लरी हालती ना गद्यार्थ-ज्याचा (नुसता) ध्वनि ऐक्ल्याने, प्याचे (नुसते)/ दाता झाला जलधि तरि कां विंदु लामेल कोणा?॥ दर्शन घडल्याने, ज्याचा (नुसता) स्पर्श झाल्याने, किंवा ज्याची दानीश्रेष्ठा! जलद ! परि तूं दूरही वृक्षवन्त (नुसती) आठवण झाल्याने, जें पुरुषाला आनद देते, असे, स्त्री. शैलांना स्वामृतसम जले सर्व केलेस तृप्त ॥ १३६ विना कोणतेंहि भन्य रत्न, ब्रह्मदेवानें, कुठेहि उत्पन्न केलेले नाही! गद्यार्य-(आधी) समुद्राचे पाणी (साधारणपणे झार्डे वेली धर्म व अर्थ (हे पुरुषार्थ) स्त्रीप्रीत्यर्थच असतात व स्त्रीपास्तच | उगवण्याच्या जागेपासून) दूर; त्यातून खारट; आणि वेली वृक्षादि वैभव व उत्कृष्ट सुसाची प्राप्ति होत असते. स्त्रिया या गृहात | (याना पाय थोडेच आहेत ?) या हालचाल करू शकत लक्ष्मीप्रमाणेच असन त्याचा, पुरुषजातीने सर्व विभव अर्पून | नाहीत, तेव्हा समुद्र मोठा उदार दाता बनून, देण्यास सिद्ध सन्मानच केला पाहिजे. झाला, तरी त्याचा एक बिन्दु तरी कोणाच्या पदरात पडणार आहे ? (फार झाले तर, किनाऱ्यावरच्या वाळवदाला किंवा अनुष्टुभ् खडकाला त्याचा लाभ व्हावयाचा) पण हे दानीश्रेष्ठा मेषा! ते धन्यास्ते विवेकज्ञास्ते शस्या इह भूतले । त्(दान केल्याने),वृक्षानी भरलेले असे (अज्ञात) दूर कोठचे डोंगर, आगच्छन्ति गृहे येषां कार्यार्थ सुहृदो जन्नाः ॥ १३५॥ अपल्या अमृततुल्य पाण्याने, सर्व तृप्त करून सोडलेस! उपजाति भनुष्टुभ लोक. शुभस्तिष्ठतु तापदन्यः ते धन्य, ते विवेकी, या जगी स्तुत्यचि ते नर । येती ज्यांच्या घरी मित्र कार्यासाठी निरंतर ॥ १३४॥ पराङ्मुखाना समरेषु पुसाम् ॥ पत्न्योऽपि तेपा न हिया मुखानि गद्यार्थ-तेच धन्य, तेच विवेकी, तेच प्रशसनीय पुरुष पुर. सखीनामपि दशयन्ति ॥ १३७॥ होत, की, ज्याच्या घरी, कार्यार्थ सतत मित्राची ये जा सुरू उपजाति असते. जो लोक लामे रणभीर यांतें अनुष्टुभ असो दुजा तो शुभ त्यां स्वतांते !! ईशारास्यमिदं सर्व यत्किं च जगत्या जगत् । कांता तयांच्या शरमून चित्ती । तेन त्यक्तेन मुजीया मा गृधा कस्यचिद्धनम् ॥ १३५ सख्यांसही तोंड न दाखवीती ।। १३७ ।।

·(प्रकरण ५० ;) संकीर्ण सुभाषितें-~- ५२९ ... ... गधार्थ-समरागणानून पळ काढणाऱ्याना, (स्वर्गावाचून)। गद्यार्थ-उद्यानात माळी करतो त्याप्रमाणे माणसाने पूल दुसराच फोठला तरी, (नरकर), जो लोक लाभतो, तो, त्याचा | फूल तेवढेच वेचावें-रानात कोळसे तयार करणान्या लोणाऱ्या त्यानाच कल्याणकारी असो! त्याच्या बायकाना मान लजेमुळे, प्रमाणे झाडाचे मूळच तोडीत राहू नये. आपल्या सख्याना सुद्धा, तोंड दाखवायची चोरी होऊन बसते अनुष्टुभ पिण्डे पिण्डे मतिर्भिन्ना कुण्डे कुण्डे नर पय । आर्या जातौ जातौ ननाचारा भिन्ना वाणी मुखे मुसे ॥१४१॥ जीपनेर मृतोऽसौ यस्य जनो वीक्ष्य वदनमन्योन्यम् । उपजाति कृतमुखभड्गो दूरात्करोति निर्देशमगुल्या ॥ १३८ ॥ भार्या तनूतनूंतून मती विभिन्न कुंडांत कुंडांत जळे नवीन । जगतो तरि तो मृत, जन यन्मुख दिसताच एकमेकांत आचारही भिन्नचि जातितूनी आंबट तोंडे करुनी अगुलिनिर्देश दुरनि करितात. मुखांमुखातून नवीन पाणी ॥१४॥ गद्या-ज्याचें तोड दिसताच लोक, आवर तोंडे कम्न गद्यार्थ-देहादेहातून बुद्धि निरनिराळी असते; कुडाकुडातून दुरून (याच्याकडे ) अगुलीनिर्देश कल्ल (आपसांत कुजबुज | पाणी भिन्न प्रकारचे असते-जातीजातीतले आचार असमान तात)(असले काहीं तरी थाईट फर्म केलेला) माणूस जिवत | अमतात, मुखामुग्नातली वाणीहि सारखी नसते असूनहि मेल्यासारखाच होय. भनुष्टुभ् मनुष्टुभ अप्युत्तमात्प्रलपतो बलाच्च परिजल्पत.। अमन्त्रमक्षर नास्ति नास्ति मूलमनौषधम् । अयोग्यः पुरुषो नास्ति योजकस्तन दुर्लभः ॥१२॥ सरतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम् ॥ १३९॥ शार्दूलविक्रीडित मार्या होई मंत्र न ज्यांतुनी, न दिसते ऐसें पुठे अक्षर योले उत्तम किंवा पळे यडयडे कुणीहि त्यांतून नाही मूळहि, ज्यामधून न यने या औषधी सुंदर। सर्वत्र सार घ्यावे-घ्या काचन जसें शिला कोणीही न अयोग्य मानय, कधी फामा न ये जो पुरें कुटुन ॥ १३९ ॥ आहे योजक मात्र दुर्मिळ सदा जेथे पहा तिथे १४२ गद्यार्थ-कुणी उत्कृष्ट वाग्विास दासणीत असेल! किंचा गद्यार्थ-ज्यातून मन निघत नाही असे एकहि अधर नाही, कुणी उगाच काही तरी बरळत असेल त्या सर्वातून माणसानें | एकहि मूळ नाही की च्यापासून ओषधि पना नाही, (कोण- सार पाडून घ्यावे, दगडावरील (असशी) सुवर्ण रेगा ज्याप्रमाणे त्याहि कामाला उपयोगी नसलेल अमा) अयोग्य माणूम (दगद पुटून त्यातून ) काढून घ्यावी, त्याप्रमाणे ...कोणीच नाही,- प्रत्येक ठिकाणी योग्याचीच काय ती याण आहे, भनुष्टुम् पुष्प पुष्प पिचिन्वीत मूलच्छेद न कारयेत् । शार्दूलविशक्ति मालासर इयारामेन यथाऽझारफारक ॥१४॥ आदी रामनपोवनादिगमन हवा मग काञ्चनं मनुष्इभ वैदेहीहरण जटायुमरण सुप्रीवसभाषणम् ॥ पालीनिर्दलनं समुद्रतरण लहापुरीदाइन फूल फूलचि चा तोटावें मुळ ना पुणी। उद्यानात जसा माळी, ज लोणान्यापरी घनीं ॥१४०॥ | पश्चाद् रावणकुम्मार्णइननमेनति रामायणम् ॥ १४३॥ ३२ ·५३० संस्कृत- मराठी-सुभापित-कोश, खंड २ साईलविग्रीडित अनुष्टुम् जाणे राम वनामधे प्रथमतः, स्वर्णा मृगा मारणे मान्या एव हि मान्याना मान कुर्वन्ति नेतरे । सीतेला हरण, जटायु मरणे, सुग्रीव या चोलणें ॥ शम्भुनिभर्ति मूर्तेन्दुं स्वर्भानुस्त जिघृक्षति ॥ १४६ ।। वालीला वधणे, समुद्र तरणे लंकापुरी जाळून-- अती रावणकुभकर्ण वधणे, हे सर्व रामायण ।। १४३ ।। भार्या गधार्थ -प्रथम रामायें तपोवनात (व वनवासास) जाणे, मान्यचि नर मान्यांचा मान करूं शकति योग्य; त्याने सुवर्णमृग मारणे,(व त्याचा परिणाम म्हणून)(रावणाने) ज्या चन्द्रा शिव धरितो शिरी, राहु त्यास टाकितो नान्य कुणी। सीतेचे हरण करणे, (रावणाचा प्रतिकार करीत असता) जटायूचे मरण; नवर (रामाचे) सुग्रीवाशी (पुढील योजना- गिळुनी ॥ १४६ ॥ विषयीं) समापण, वालीचा वघ. समुद्रावरून (सेतु बाधून) गद्यार्य- स्वतः सन्मान्य असतील अशानाच, मान्याचा पलीकडे गणे; (मारुतीने ) लंका जाळणे आणि शेवटी रावण (योग्य) मान ठेवता येतो; इतराना नव्हे. शकर चद्राला व कुभर्ण याचा वध या (इतक्या प्रमुख) घटना म्हणजे आपल्या मस्तकी धारण करतो तर राहु हा त्याला गिळून राक्तो [स्वानुः राहु] रामायण. ... .00 अनुष्एम् भनुष्टुभू सौपर्णानि सरोजानि निर्मातुं सन्ति शिल्पिनः । | तुल्येऽपराघे स्वर्भानुर्भानुमन्त चिरेण यत् । तत्र सौरभनिर्माणे चतुरश्चतुराननः ॥ १४४॥ हिमांशुमाशु प्रसति तन्मदिम स्फुट फलम् ।। १४७ आर्या भनुष्टुम् कितीक निर्मिती शिल्पी- कमले कांचनांतुन । समदोपी, तरि रविला ग्रासितसे राहु हा उशीराने । सुगंध त्यांत घालाया पटु तो चतुरानन ॥ १४४ ॥ नासी चंद्रास झणी, मृदुतेचे फलचि उघड तें गणणे गद्यार्य-रवि आणि चद्र, याचा अपराध सारखाच अस- गद्यार्थ-सुवर्णाची कमले करणारे कित्येक पटाईत कारागीर ( जगभर आहेत ); परतु, त्यात सुगध घालण्याचे काम लौकर ग्रासतो; त्याचे कारण, चद्र हा [ सूर्यापेक्षा] मृदु हेच ताहि, राहु हा सूर्याला कधीकाळी पासतो; पण, चद्राला लौकर करणारा कुशल (कारागीर एकटा) ब्रह्मदेवच ! उघड [असावे] ( जगाच्या व्यवहारात मृदु माणसेच उपेन्द्रवत्रा लौकर बळी जातात.) (चद्रग्रहणे पुष्कळ असतात, पण, सूर्यग्रहण अहो महत्त्व महतामान विपत्तिकालेऽपि परोपकारः। कचित् फार कालान्तराने येते, यावर भाष्य !) यथास्यऽऽमध्ये पतितोऽपि राहोः क्लानिधिः पुण्यचय अनुष्टुम् ददाति ।। १४५॥ अनुगन्तु सता वर्त्म कृत्स्नं यदि न शक्यते। उपेन्द्रवज्रा स्वल्पमप्यनुगन्तव्यं मार्गस्थो नारसीदति ।। १४८ ॥ अपूर्व में हो करितात थोर विपत्तिमध्येहि परोपकार । भायों शशी स्वये राहुमुखी पडून करीत राहे नित पुण्यदान अनुसरणे सन्मार्गा पूर्णपणे शक्य जाहलें न, तरी। गद्यार्थ-योराची ही केवढी अपूर्व महती म्हणावी, की, ते मार्गी न नाश पावेअनुसरणे म्हणुनि त्यास अल्पतरी! स्वतः संकटात असतानाहि परोपकार करतात. जसे-चद्र हा स्वतः राहूच्या मुखात पडलेला असताहि, (म्हणजे ग्रहणाचे गद्यार्थ-सज्जनाचा मार्ग अनुसरणे, ही गोष्ट, पूर्णपणे जरी वेळी पर्वकाळामुळे) ज्गाला पुण्य प्राप्त करून देतो. कोणाला शक्य झाली नाही, तरी, थोडेतरी ( यथाशक्ति) स्या ·" “ (प्रकरण ५० ;) संकीर्ण सुभाषितें- ५३१ मार्गाने (अवश्य ) जावे. त्या मार्गावच असले म्हणजे भनुष्टुभ नाशाची भीति नाही. नसे विद्वान् तिथे जाई अल्पशानीहि पानिला । अनुष्टुभू ठरे उजाड देशांत वृक्ष एरंडही भला ! ॥१५१ ॥ प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत नरश्चरितमात्मनः । गद्यार्थ-जेथे विद्वानच नाही तेथे अल्पज्ञानीसुद्धा स्तुतीला किं नु मे पशुभिस्तुल्यं किं नु सत्पुरुपैरिति ॥ १४९।। पात्र ठरतो. उजाड अशा प्रदेशात एरंडालासुद्धा 'वृक्ष' ही पदवीलामते! भार्य। मनुष्टुभू नित्य समीक्षुनि यधणे नरें चरित आपुलेच अपुल्याशी। पशुतुल्य काय माझें तसंच मम काय तुल्य सुज यदि वाञ्छसि मूर्खत्वं वस प्रामे दिनत्रयम् । नांशी" ॥१४९॥ अपूर्वस्यागमो नास्ति पूर्वाधीतं विनश्यति ॥ १५२ ॥ पाहाय-मनुष्याने प्रतिदिवशी आपल्या - आचरपाई परीक्षण करून पशूशी तुल्य असें माझ्यात काय आहे मूर्ख होण्यास जा प्रामी रहा तू त्रिदिनावधि । तसेंच सज्जनाशी तुल्य असे माझ्यात काय आहे" ह्यावर आधी शिकले लोपेनवीन न मिळे कधीं ॥१५२।। नजर टेवावी. गवार्थ-तुला मूर्स व्हायचे असेल तर (अवधे) तीन दिवस अनुष्टुभ् (खेडे) गावात जाऊन रहा. नवीन काहीं (पूर्वी न शिकलेले) न द्विपन्ति न याचन्ते, परनिन्दा न कुर्वते । शिकण्याम मिळणार नाही ; आणि पूर्वीचे शिकलेले असेल तेहि नाश पावणार! अनाहूता न चायान्ति तेनाश्मानोऽपि देवताः ।। १५० ॥ भार्या आर्या न द्वेष, न परनिंदा, स्वाधीनेऽपि कलत्रे नीचः परदारलम्पटो भवति । न वा फर्षी याचना कुणा फरिती । सम्पूर्णेऽपि तडागे काकः कुम्भोदक पिवति ॥ १५३ ॥ आगन्तुकी न करिती मार्या म्हणुनि शिला याहि देवता होती ॥ १५० ॥ गधार्थ- परक्यांचा द्वेष करीत नाहीत, निंदा करीत माझंत स्त्री असतां परस्त्रियेशींच नीच लगट फरितो नाहीत किंवा कोणाची याचना करीत नाहीत, न बोलाविता भरलें तळे असूनहि कुंभजला पीत कावळा यसतो॥१५३ आंगनुक्पणा करून कुठे (जात) येत नाहीत- यामुळे दगहसुद्धा देव होतात ! (मोळ्या लोकाकडून देवत्व प्राप्त गद्यार्य- स्वतःची ( हक्काची) आर्शन धागणारी पली होण्यास प्रत्यक्ष साक्षात् ( Positive ) गुणाच्या अस्तित्वाची असताहि नीच हा परस्त्रीशी लगट करतो. तो चांगले भरलेले मुदा जरुरी नाही. मानराला हीनत्व देणाऱ्या काही दोपाचा | असताना ते सोडून भांडयाल्या (गादलेल्या चिम् शिल्या) व (अल्पया, मर्यादित) पाण्यावरच वारठा सूप होऊन ते अभाव एवढामुदा देवत्व-तेहि दगडाला-देण्यास पुरा पीत असतो. भआहे.) अनुष्टुभ यत्र विद्धजनो नास्ति श्लाघ्यलबाल्पधीरपि । स्वगृहे पूजितो मूर्यः स्वप्रामे पूजिनः प्रभुः । निरस्त-पादपे देश एरण्डोऽपि द्रुमायते ॥ १५१ ।। स्वदेशे जितो राजा विद्वान् सर्वत्र पूजितः ॥१५॥ ...

·५३२ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ भार्या अन्न साणे नको, धडपडीत वेदयेशी लग्न केरेले पत्करले पण स्वगृहीं पूजिती मूर्खा स्वग्रामी प्रभु पूजित । कुलवधू अयन अनीतिमान् असलेली नको. स्वदेशी पूजिती राजा विद्वान् सर्वत्र पूजित ॥ १५४ ॥ मनुष्टुभ् गद्यार्य-- मूखील (फारतर केवळ ) स्वत च्या घरींच मान राजा दुर्जनसपर्कास दहति तत्क्षणात् । मिळतो. श्रीमताला किंवा ग्रामप्रमुखाला (फारतर केवळ) सलिल पतित तप्ते तैले दन्दह्यते न किम् ॥१५७|| स्वत च्या गावाउच मान मिळतो, राजाला (फारतर केवळ) त्याच्या राज्यांतच मान मिळतो; पण विद्वान् सर्वन सन्मान्य मनुष्टुभ असनो राजा दुर्जनसंगानें जाळितो सर्व तत्क्षण । आर्या तप्त तैलामधे पाणी जाई जळुनि काय न? ॥१५७॥ गद्यार्थ-दुष्टाच्या सगतीने राग सर्व काही क्षणाभरात जाळून सुजनो न याति वैर परहितमुद्धिर्विनाशकालेऽपि । टाकतो. तापलेल्या तेलात पडलेले पाणी (क्षणांत चुर्र होऊन) छेदेऽपि चन्दनतर सुरमयति मुख कुठारस्य ॥१५१ ।। जळून गते तद्वत्. सार्या अनुष्टुभ् परहितकारक साजन स्वनाशकाळीहि वैर ना धरितो। येन यत्र च भोक्तव्य सुख । दु खमेव वा । छेदी कुन्हाड, तीसहि चंदनतरु गंध आपुला देतो स तत्र रज्ज्या वध्दैव वलाद देवेन नीयते ॥१५८।। गद्यार्थ-परहित करणे हीच बुद्धि असलेले सज्न हे मनुष्टुभ स्वत चा विनाश होत असतानाहि, (विनाश करणाराशींहि) वैर धरीत नाहीत कुन्हाड, त्याला प्रत्यक्ष तोडीत असताहि | सुख चा दुख वा जेथे भोगणे प्राप्त ज्या असे। चदनवृक्ष हा, तिच्या पात्याला आपला सुगध देत असतो. दोरीने यांधुनी तेथे वळें त्या दैव नेतसे ॥१५८॥ गद्यार्थ-ज्याला जेथे सुख किंवा दुस भोगणे (कपाळी शिखरिणी लिहिलेलें ) असेल तेथें, दोरीने बाधूनच दैव त्याला नेहें. वर मृत्यु,त्ये न पुनरधन जीवितमिद मनुष्टुम वर वासोऽरण्ये न पुनरविवेके च नृपतौ ।। वर भैक्ष भोज्य न पुनरपमाने गृहगत यासामशुकरातेन दीपो निर्वाणता गत । वर वेश्या भार्या न पुनरविनीता कुलपधू ॥१५६॥ तासामालिङ्गने पुसा नरके पतन कुत ॥१५९।। मार्या शिखरिणी पदांच्या वाऱ्याने ज्यांच्या, मिळतें दिव्यास निर्वाण! घरा मृत्यू वाल्यीं, परि न जगणे निर्धन महीं त्यां आलिंगुनि पुरुषां नरकामध्ये कसे घडे पतन ? रहावें रानीही-परिन अविवेकीनृपगृहीं ।। गद्यार्थ-ज्याच्या पदराच्या वाऱ्याने दिव्याला निर्वाण (एक जगा भैः अन्ने-परिन गृहिच्या मानरहित वरी वेश्या पत्नी-नच कुलवधू नीतिरहित॥१५६॥ अर्थ मालविला जाणे, दुसरा अर्थ मोक्ष) प्राप्त होते त्या स्त्रियाच्या आलिंगनाने पुरुष नरकात कसा पडेल ! गद्यार्थ-लहानपणीच मृत्यु आलेला बरा,पण,निर्धन अवस्थेत (दीर्घकाळ) जगणे नको; अरण्यात राहिलेले नाटेल पण अविचारी रागच्या आश्रयाला राहणे नको, मिक्षेचे अन्न मानमुद्हता पुसा वरमापत् पदे पदे । खाणे परवइलें, पण, स्वताच्या घरींच, अपमानपूर्वक मिळालेलें मानहीन सुरै. साध विमानमपि सन्त्यजेत् ।। १६०॥ - ·(प्रकरण ५० वें) संकीर्ण सुभाषितें-- ५३३ मनुष्टुभ् वसततिलका मानी जनां भले येवो महापत्ति पदोपदीं। सिंहास जी हटविते अपुल्या कटीने, विमानहि सुरांसंगें लाचारीने नको कधी ॥१६०॥ वेणीमुळेहि उरगा; शशिला मुखाने । गद्यार्य-या जगांत, मान रथून राहणान्याना पदोपदी जिंकी त्रिलोक निज सुंदरशा तनूने आपत्ति आली तरी ते पत्करते; परतु, मान सोडून, जरी देवांसह योलों तिलाच अवला कुठल्या प्रमाणे?॥ १६३ ॥ विमानांत बसण्यास मिळाले, तरी, ते त्यावर पाणी सोडतील ! गधार्थ-जी आपल्या(कर) उदराने (क्टीने) सिंहाचा पराभव ...करते; वेणीने सर्पाचे गर्वहरण करते, मुखाने चंद्राला हटविते, आणि सर्व अंगांनी त्रैलोक्यावर जय मिळविते त्या स्त्रीला अनुष्टुभ अबला 'हे नाव शहाण्यानी, कोणती अक्कल चालवून दिले मर्कटस्य गले बद्धा पुष्पाणामिव मालिका । कोण जाणे! ( कोणते प्रमाण मानले १) अविनीतस्य या लक्ष्मीः सा चिर नैव तिष्ठति।।१६१॥ अनुष्टुभ अनुष्टुभ् नीच। दुःखेन याच्यन्ते प्रयच्छन्ति न याचिताः । पुप्पमाला बांधलेली माकडाच्या गळां जशी। अथ फिञ्चित्प्रयच्छन्ति न गले, न च तालुके ॥ १६४ ॥ अविधाच्या घरी लक्ष्मी टिकेना फारशी तशी ॥१६॥ मनुष्टुभ् गद्यार्थ–माकडाच्या गळ्यात बांधलेल्या पुष्पमालेप्रमाणे दुखें [ किंवा क्वचित् ] याची कुणी नीचां, विद्याहीनाच्या हाती संपत्ति ही फार काल टिकत नाही. याचिले तरि देति न । (माकडाममाणेच तो तिची लौकरच विधुळवाट लावून टाकतो.) | दिल स्वल्प तरी पॉचे न टाळूस, गळ्यास न ॥१६॥ गद्यार्थ-नीचापाशी ( क्वचित् कुणी किंवा मोठ्या संकटाने अनुष्टुभ भागच पडलें दर) मोठ्या कष्टानेंच कुणी याचना करतात. याचना फरून नीच कधी देत नाहीत. चुकून दिलेच तर ते भगवन्तौ जगनेत्री सूर्यचन्द्रमसायपि । इतके अल्प असेल की ते गळ्यापर्यंत तर पोचणार नाहीच. पण काले गच्छत एवास्त; नियतिः केन लड्घ्यते ॥ १६२॥ टाळ्यापर्यंतहि पोचणार नाही. मार्या भार्या जगताच्या नेत्रांसम तेजस्वी सूर्य चन्द्र हे दोन्ही। न हि भवति यत्न भाव्य काले यस्ता जाती, दैका टाळू शकेल कां कोणी ॥१६२१ भरति च भाग्य विनाऽपि यानेन। गधार्थ- जगाचे जणूं नेच असे तेजस्वी सूर्य आणि चंद्र हे करतलगतमपि नश्यति सुद्धा [त्यांच्या नियुक्त] वेळी अस्त पावतात. देवांत असेल तें यस्य हि भवितव्यता नास्ति।।१६५ ॥ कोण टाळू शकेल? आया पसंततिलका होणे न, ते घडेना होणार ते घडे बिनायास। पञ्चाननं परिभवत्युदरेण वेणी-- भवितव्यता न ज्या, ते नासे लागोनियाहि हातास॥ १६५॥ दण्डेन पनगकुलं, शशिनं मुखेन । या सा जगत्त्रयजयप्रथितान ताड्गी गवार्य- म्हावयाचेंच नाही, (असे नियतीने ठरविलेले युद्धया कया बत बुधैरवला बभारे ! ॥१६३ असेल) ते होत नाही. आणि, में होगारच, (असे नियतीने ...

·५३४ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ ... ... ठरविले असेल ) ते यत्नावांचूनहि होतेच. ज्याला भवितव्यताच । गद्यार्थ- थोर महोदार पुरुषांच्या दृष्टीन, पांच सहस ( भविष्यकाल) नाही, तें, अगदी हाती येऊन सुद्धा नष्ट होते. (रुपये म्हणा) ही काय अशी मोठी रक्कम आहे ! ला ... तरी असे काय मोठे । किंवा कोटीची तरी अशी काय गोष्ट मनुष्टुभ आहे ! किंवा रलपरिपूर्णा अशी भसिल पृथ्वी ही तरी काय धातस्तात ! विरूद्धोऽपि द्वितयं मा कृया नृणाम् । मोठी मोलाची वस्तु आहे ! (दान करतांना त्यांना या सर्व मृत्यत्वमविवेकज्ञे स्नेहमन्यरते जने ॥ १६६ ॥ वस्तूंची काय शिति ?) मार्या अनुष्टुम् होशी विरुद्ध तरिही एक एव सतो दोपो द्वितीयो नोपपद्यते । विधे! न दे दोन वस्तु मनुजांसी। यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः॥१६९|| अविवेकी-जनसेवा स्नेहहि पर-रत अशा मनुप्याशीं ॥ १६६ ॥ अनुष्टुम् दोष एकचि थोरात दुसरा दिसतोच न । गद्यार्थ-हे ब्रह्मदेवा! त् कुणाच्या (क्तिीहि) विरुद्ध क्षमा ते करिती तेव्हां म्हणे 'दुर्वल ' त्यां जन ॥ झालास, तरी, कुणालाहि या दोन वस्तु देऊ नकोस. एक- अविवेकी धन्याची नोकरी; आणि, दोन- दुसऱ्यावर प्रेम गद्यार्थ-सज्जनांमध्ये एकच दोप असतो; दुसरा काही दिसून जडलेल्या माणसाबद्दल प्रेम! पडत नाही. (तो दोप हा की) जेव्हां ते क्षमा करतात तेव्हा लोक त्यांना दुर्बल म्हणतात. भार्या दातव्यं भोक्तव्यं सति विभवे सद्ग्रहो न कर्तव्यः । अनुष्टुम् पश्येह मधुकरीणां सञ्चितमर्थ हरन्त्यन्ये ॥ १६७ ॥ आयासशतलब्धस्य प्राणेभ्योऽपि गरीयसः। गतिरेकैव वित्तस्य दानमन्या विपत्तयः ॥१७०॥ भायी धावें या भोगावें, वैभव असतां, न ठेवि सांठवुनी। अनुष्टुभ मधमाशांचा मधुनिधि, मिळे जे शतयत्नांनी, श्रेष्ठ प्राणांहुनी अशा-। यय नेती हे हरून अन्य कुणी ॥ १६७ ॥ गति पकचि चित्ताची-दान वा घोर दुर्दशा ।।१७०॥ गद्यार्थ-वैभवकाळ असताना माणसाने, दान करावे व गद्यार्य-शेकडों कष्टानी मिळविलेल्या आणि प्राणांहून प्रिय उपभोगहि घ्यावा पण संचय करीत बसू नये. हा पहा येथे | अशा संपत्तीची गति एकच; ती म्हणजे दान; दुसरी गति मधमाश्यांनी साचविलेला मधुकोश (बिचान्यानी कोणाला आपत्ति! दिला नाही किंवा स्वतः साल्ला नाही,) दुसरेच कुणी लुटून उपजाति नेत आहेत. भार्या अहो । अहीनामपि लेहनं स्याद् दु.खानि नूनं नृपसेवनानि । फियती पञ्चसहस्री ? किपती लक्षाऽपि कोटिरपि कियती। एकोऽहिना दष्ट उपैति मृत्यु क्षमापेन दष्टस्तु सगोत्रमित्रः।। औदार्योनतमनसा रत्नवती वसुमती कियती! ।।१६६ ॥ उपेन्द्रवज्रा भार्या बरे अहींचे विषदंश साचे, न दुःख ते हो नृपसेवनाच। पांच सहन कितील? मरे पहा एकच सर्पदष्ट-कुटुंबमित्रांसह राजदष्ट ।। लक्ष कितीसे ? नि कोटि तरि कितिशी? गद्यार्य-सपोचा दंश एक्वेळ पुरवल पण नृपसेवेची ती थोर महोदारांना पृथ्वी मणिमय असूनही फितिशी ॥ १६८॥ महादुःखें नकोत. सर्प ज्याला चावला तो एकटाच मरतो, पण ·... . . . ... 0.0 (प्रकरण ५० वे ) सकीर्ण सुभाषिते- राजाने दश केला असता ज्याला दश झाला तो एकटाच मरत | अमीची दिशा जी दक्षिण दिशा तिथे गेला आहे (शेकोटीला नाही तर कुटुबीय व मित्र यासह । बसला आहे ) (हिवाळ्यात सूर्य दक्षिणेकडे असतो.) हे राजा! हि मदनाग्नीने तप्त झालेल्या तरुणींच्या हृदयात (ऊर घेत) भार्या जाऊन बसला आहेस ! हाय ! हाय आम्हाला नाही वस्त्र अविदित 'शषस'विशेषा वाणी नि सरति वक्त्रतो येषाम् | ना तरुणी । आम्ही कोठे जावें ? गुदवदनविवरभेदो रदनैरनुमीयते तेषाम् ॥१७२।। मनुष्टुभ भार्या युक्तियुक्तमुपादेय वचन बालकादपि । शप सां' तिल भेदांविण निघते ज्याच्या मुखांतुनी अन्यत्तृणमिर त्याज्यमप्युक्त पद्मजन्मना ॥१४॥ चाणी। अनुष्टुभ भेदहि गुद-बदनातिल त्यांच्या दांतामुळेच ये दिसुनी सयुक्तिक अशी उक्ति घ्यावी याळाकडूनहि । गधार्थ-ज्याच्या मुखातून श, ष, स याचे उच्चार अस्पष्ट दुजी तृणापरी टाका, बदता ब्रह्मदेवहि ॥ १७४ ॥ (म निराळे न समजतील अशी वाणी) येत असेल त्याचे गुदद्वार आणि मुखविवर याच्यातला फरक दुसऱ्यात दात आहेत म्हणून गधार्थ-सयुक्तिक असे बोलणे, मग ते उच्चारणारे एसादें ओळसू येतो ! (अशुद्ध वाणी उच्चारणाऱ्या मुखाला गुदच बालक का असेना, त्याच्यापासूनहि ते घ्यावे. त्याहून निराळे म्हणावे अशी ही निंदा आहे कारण जे मुख 'शरण' चा (युक्तीला सोडून ) जे बोलणे मग ते, प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवाच्या का 'सरण' (म्हणजे चिता) व 'सकृत् ' . 'शकृत् ' म्हणजे | मुखातून निघालेले असेना, ते तृणासमान समजून टाकून द्यावे विष्ठा करतें त्याला हेच नाव योग्य !) उपजाति शार्दूलविक्रीडित न जातु कामान भयान लोभाद् धर्म त्यजेज्जीवितस्यापि हेतो॥ शीतार्ता इव सङ्कुचन्ति दिवसा, नैवाम्बर शर्वरी धर्मो नित्य सुखदु खे त्वनित्ये शीघ्र मुञ्चति, किं च सोऽपि हुतभुक्कोण गतो भारुर । जीवो नित्यो हेतुरस्य ननित्य ॥१७५|| ख चानड्गहुताशभाजि हृदये सीमन्तिनीना गतो नास्माक वसन न था युवतय कुत्र व्रजामो वयम् । १७३ उपजाति फामें न, लोमें न, भय न किंवा प्राणार्थही धर्म न रेस्यलाया। गारठुनी आप्रसले दिन, रजनी नैव अपरास झणी- अनित्य दु सुख, धर्म नित्य सोडी; रविही बसला शेकोटीच्या कडेस जायोनी।। अनित्य हेतू, परि जीव नित्य ॥१७५॥ तूंहि नृपा मदनानलतप्त स्त्रीच्या कुशीत घुसलास आम्ही जावें कोठे नाही तरुणी न वस्त्र आम्हास १७३ गद्यार्य-पामासाठी, मयामुळे, लोमामुळे, एवढेच काय प्रत्यक्ष प्राण उगविण्यासाठीसुद्धा धर्माचा त्याग करू नये, गद्यार्थ-(श्लोक जगनाथाचा समतात. कोणी याचक कारण धर्म हा शाश्वत आहे पण सुखेंदुःख ही अनित्य आहेत कवि, राजाला, यडीच्या दिवसात विनवितो ) दिवस हे जणू ( या ठिकाणी जीव गन्दाचा अर्थ) भामा हा नित्य आहे भडीने गारठून कुडकुडून आक्रसले आहेत (ल्हान झाले पण उम येण्याचा हेतु-कारण-हें अनित्य आहे. भाहेत.) शर्वरी म्हणजे रात्र, अपर म्हणजे आपाय (दुसरा अर्थ वस्त्र) लौकर सोडीत नाही (म्हणजे रात्र दीर्घ झाली आहे ) (गुपितार्य भसा की, स्त्री लेकर वस्त्र सोडीत तस्य श्रीभोजराजस्य द्वयमेर मदुर्लभम् । माही-यामुळे पुरुष कुडकुडत बसला आहे,ऊब येणार तरी मशी!) सूर्य (हा जगाला ऊब देणारा म्हणारा,) वर, स्वतांच शत्रूणां शृङ्खलेर्लोह ताम्र शासनपत्रकै ॥१७६।। आर्या ·५३६ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ ... अनुष्टुभ् गद्यार्थ न्याय्य मार्गाने जाणान्याला पशु पक्षीसुद्धा साह्य- राज्यांत भोजराजाच्या दुर्मिळ द्वय हे असे कारक होतात. (उदाहरणार्थ-सीता परत मिळविण्याच्या शत्रु बांधून लोखंड, तायें ताम्रपट तसे ॥१७॥ कार्यात श्रीरामाला जायुसारसा पक्षी, सुग्रीव, हनुमान् गद्यार्थ-( दोप दाखवून गुण दासविण्याचा प्रकार.) / यासारखे पशुमुद्धा साह्यकर्ते झाले.) वाईट मार्गाने जाणाराला (श्रीभोजराजाच्या राज्यात इतकी सुबचा होती की, अमुक वस्तु | मान सख्या माऊसुदा सोडून जातो. (उदाहरणार्थ-परस्त्री- मिळत नाही, क्यिा, दुर्मिळ झाली, असे कधी घडलेच नाही.) हरण करणान्या रावणाला सोडून, विभीषण श्रीरामाच्या पक्षात मान, दोन वस्तु त्याच्या राज्यात (अति मागणीमुळे ) दुर्मिळ आला.) होऊन बसल्या होत्या. पैकी पहिली म्हणजे लोखड ! भोजानें इतके शनु जिंकिले, की, त्याच्या हातापायात वेड्या साखळदड प्रहर्षिणी घालण्यासाठी, मोठ्या प्रमाणावर लोखड लागत असल्याने लोखड सौमित्रिर्वदति “बिभीषणाय लड्का दुर्मिळ झाले ! दुसरी वस्तु ताबें ! भोजराजा एवढा मोठा दाता देहि त्वं मुवनपते निनैन कोशम् ॥ होता, की, ती दान देताना त्यासाठी जे ताम्रपट लगत, ते तयार एतस्मिन रघुपतिराह वाक्यमेतद् :- करण्यास ताब्याचा फार वापर झाल्याने ताबेहि दुर्मिळ झाले ! "विक्रीते करिणि किमकुशे विवादः ?" ॥१७९॥ प्रहर्पिणी अनुष्टुम् अखिलेषु विहङ्गेषु हन्त ! स्वच्छन्दचारिषु । श्रीरामा अनुज वदे तदा “बरें कां दे कोशाविणचि बिभीपणास लंका॥" शुक पञ्जरबन्धस्ते मधुराणां गिरी फलम् ॥१७७॥ ते बोले रघुपति त्यास हेच शब्द- भार्या "कां हत्ती विकुनिहि अकुशार्थ वाद ?"||१७९ उडती स्वच्छंद अशा गद्यार्थ-(श्रीरामाने रावणवध करून लका जिंकिली पण सगळ्या पक्ष्यांत एक्ट्या तूते। | बिभीषणाला तेथे राज्यावर बसविलें. " सोन्याची ला" हे शुक! पिंजऱ्यांत कोंडिति; नाव पडण्याइतकी अलोट संपत्ति लकेच्या भाडारात होती मधुरवचांचंच तव फल न का ते? ॥१७७॥ तिचा लोम लक्ष्मणाला वाटला. ) लक्ष्मण रामाला म्हणतो. 'दादा! (लकेचें राजपद बिभीषणाला द्यायचे ते द्या! पण गधार्थ-इतर सर्व पक्षी मन मानेल तसे, आकाशात भराया | कोशातली संपत्ति तेवढी आपण अयोध्येला नेऊ. ) बिभीषणाला मारीत असता, हे पोपटा ! तुला मान पिंजऱ्यात कोंडून ठेवि- | कोश वगळून राज्य तेवढे द्या." तेव्हा श्रीराम त्याला म्हणाले ण्यात यावें हे, हाय ! हाय ! तुझ्या मधुर वाणीचेच फल नन्हे | "(अरे वेड्या) ! हत्ती विकून टाक्ला - आणि आता अकुश का १ (मुखरस्ता हन्यते ! सुदर निष्पाप स्त्रीवरच पापी | (कोणाचा व तो केवढ्याला द्यायचा) याबद्दल घासाघीस करणे चाडाळाची पहिली धाड! गुणानामेवाय तव जननि ! दोषः | वरें दिसेल का?" परिणतः । असें गगानदीविषयीसुद्धा जगन्नाथाला म्हणावें लागले !] (शुकान्योक्ति.) "विक्रीते करिणि किमड्कुशे विवादः १" ही समस्या- पूर्तीसाठी ओळ समजून दुसन्या एका चावट कवीने तिची अशी अनुष्टुभ् यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चोऽपि सहायताम् । प्रहर्षिणी अपन्यान तु गच्छन्तं सोदरोऽपि निमुञ्चति ॥ १७८ ।। मत्प्रेमा त्वरितचि साथ तूं दिलीस, अनुष्टुभ देहाचें मिलनहि गे घडू दिलेंस ॥ न्याय्यमार्गे चालत्याला पशुपक्षीहि साह्यद । का आता मग मुखचुबनी विरोध ? जाई जो कुपर्थे त्याला-सख्खा भाऊहि सोडित ॥ १७८ का हत्ती विकुनिहि वाद अंकुशार्य ॥ १८०॥ ... पूर्ति केली ·(प्रकरण ५० वें) संकीर्ण सुभाषितें- ५३७ ... गद्यार्थ--(प्रेमी युगलाचे देहमीलन झाल्यावर, एक दिवस मोती सांडले आहे !" (असे उत्तर देऊन " बाबा आता खव- प्रिया सली, क, मुखचुंबनाला विरोध करू लागली; तेव्हां, तिचा | चटपणा करतोहेस खरा, पण, तुझ्यावरहि केव्हां तरी हा प्रसंग प्रियकर तिला म्हणतो-) मी माझे तुझ्यावरील प्रेम व्यक्त केले, व येणारच आहे" अशा दशान्याचा फटकारा जो तिने दिला, त्याला तूंहि त्वरित साद दिलीस; च, आपण देहांचे अद्वैतसुद्धा तो त्या माणसाला कितपत झोबला ते कळण्यास मार्ग साधलें ! आणि आतां मुखचुंबनाला विरोध करितेस ? वेडे ! नाही!) हत्तीसारखा हत्ती विकून टकला, आणि, आतां अंकुशासाठी एवढी खळखळ ? उपजाति अनन्तपारं किल शब्दशास्त्रं आर्या स्वल्पं तथायुर्ववश्च विनाः॥ यत्र न फलितास्तरवो विकसितसरसीरहाः सरस्यो वा। सारं ततो ग्राह्यमपास्य फल्गु न च सज्जनाः, स देशो गच्छतु निधनं श्मशानसमः १८० हंसो यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात् ॥ १८२॥ आर्या इंदवना सुफलित वृक्ष न जेथे, या शब्दशास्त्राप्रति अंत नोहे; फुलली कमले न या तळ्यांतून । विध किती। जीवित अल्प आहे। सुजन न जिथें, श्मशानचि- घ्या क्षुद्र ते सोडुनि, सार जे तें येवो देशास त्या, क्षणी निधन ॥ १८०॥ पाण्यांतुनी हंस जसा दुधाते॥१८२॥ गवार्थ-- ज्या देशामध्ये वृधांना फलें लागत नाहीत, व गद्यार्य-शब्दशास्त्राला अंत नाही. मानवी आयुष्य अगदी तळ्यांतून कमलें फुलत नाहीत, आणि ज्या देशांत सजन रहात थोडे आहे. त्यांत विनंहि पुष्कळ; तेव्हां (या माझ्या लेसनां- नाहीत - तो देश स्मशानासारखाच असून त्याचा विनाश | तून) (किंवा या जीवनातून ) क्षुद्र, महत्त्वहीन ते सोडून, जल. होको। मिश्न दुधातून हंस जसा दूधच तेवढे घेतो तसें सार-महत्त्वाचें- तेवढेच घ्या. अनुष्टुभ रयोद्धता अधः पश्यसि कि बाले। तत्र किं पतितं मुवि!" क्षालयामि तव पादपङ्कजं; " रे रे मूढ ! न जानासि नाय ! दारुहपदोः किमन्तरम् ! गतं यौवनमौक्तिकम् ? " ॥ १८१॥ मानुषीकरणचूर्णमस्ति ते पादयोरिति कया प्रयीयसी ॥ १८३ ।। भार्या "घाले कां ययसी खाली । काय गे वस्तु सांडली?" मी धुतों रघुवरा! तव पाय "वेडया तुलान ठाऊक गेलें तारुण्यमौक्तिक?"॥१८॥ मेद लांफुडशिलांमधिं काय ? || पाधूलि तय निर्मितेच स्त्री गाय--(रस्त्याने एक म्हातारी वक्त योक्त चाटली ही कथा तव जगांत गाजलों ॥ १८३॥ असता एकजण तिला सवचटपणे मुद्दामच 'गाले!' असे संबोधन विचारतो-) माले! अशी पाली मां बघत आहेस - गधार्थ--(धनासांत जातांना, वाटेंत नदी भोलस्टांना तुझी काही वस्तु को उमिनीवर सांडली आहे!" ( ती बाई | श्रीरामाला पढावान बाणे माग होते. पण त्या पहावाचा पकी होती.)" घेण्पा दुला ठाऊक नाही का ? अरे तारुण्यरूपी | नापाटी को गुइफ त्याने प्रथम भीरामाचे पाय नीट घुटले व 4 स्वागना ·संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश खंड २ मगच त्याला पडावात चहू दिले. त्याचे कारण तो सागतो-) |आश्रमांत वादल्याने, "या यसा; कोण बरें आपण १ आश्रमात हे राघवा! मी तुझे पाय आधी नीट धुऊन घेतो. लोकूड य का बरें पायधूळ झाडली ?" असे काही अत्यंत संस्कारी शब्द दगड यांत असा काय मोठा फरक आहे ? तुझ्या पायाची धूळ | बोले. याची पूर्वपीठिका, राजाला मात्र माहीत नसल्याने, त्याने ज्याला स्पर्श करील त्यांतून एक (अहल्येसारखी) स्त्री उत्पन्न या दुसन्या पोपटाला, " दोघाच्या बोलण्यात असा भेद का ? करील अशी शक्यता आहे; कारण, (अहल्येची) गोष्ट आतां सर्वत्र असे विचारल्यावरून तो पोपट सागतो-) तो दुसरा पोपट प्रसिद्ध आहे. (तेव्हां दगडाची स्त्री फरणाऱ्याला लाकडाची स्त्री | गोभक्षकाचे शब्द (नेहमी) ऐकतो; मी मात्र मुनींचे बोलणे (निन्य) फरणे अवघड थोडेच आहे ? ती जर या पडावाची स्त्री | ऐकतो.( तेव्हां दोघांचे बोलणे असे भिन्न असण्यात) त्या दुसऱ्याला झाली, तर, माझी बायको, ही सवती पाहून, मला घरात घेणार | दोष (देतां येत) नाही किंवा मला त्याचे श्रेयहि (घेता येत नाही.) नाही; व पडाव हे माझे उपजीविकेचे साधन गेल्याने माझी | राजा ! दोप काय किंवा गुण काय संगतीमुळेच प्राप्त होतात.) अन्नान्नदशा व्हावयाची ! अशीच मध्यवर्ती कल्पना असलेला (अन्योक्ति प्रकरणात हरिणान्योचीत (प्र. ४७ श्लो. २७४) पहा. एक श्लोक " शिक्षिताऽपि सखिभिः " (प्रकरण ५०) पहावा.) त्यात पारध्यांच्या वस्तीतला पोपट असेच बोलतांना दाखविला आहे.) भार्या अनुष्टुभ् अनचितकौरम्मो, स्वजनविरोधो, बलीयसा स्पर्धा । दन्तैहीनः शिलाभक्षी निजी बहुभाषकः । प्रमदाजनविश्वासो मृत्युद्वाराणि चत्वारि ॥ १८४ ॥ गुणस्यूतिसमृद्धोऽपि परपादेन गच्छति ॥ १८६ ॥ आर्या मनुष्टुभ् करणे अनुचित, मित्राविरुद्ध, या स्पर्धणे बलिप्टासी। दांतांचीण, खडे खातो; निर्जीव यह बोलतो। विश्वसणे स्त्रीवर, ही द्वारे जणुं चार नेति मृत्यूसी ।। अंगी गुण असोनीही परपादेच चालतो ॥ १८६ ॥ गद्यार्थ-अयोग्य कर्म करणे, आपल्याच माणसाशी विरोध गद्यार्थ-(महेलिका-उखाणा-) दात नाहीत तरी खडे करणें, बलिष्ठाशी चढाओढ करणे, व तरुण स्त्रीवर विश्वास ठेवणे, | सातो, जीव नसून पुष्कळ बोलतो, अंगात 'गुण ओतप्रोत' भरले ही जणू काय, मृत्यूची चार द्वारेच होत. असूनहि (दुसन्याच्या ओंजळीने पाणी प्यावें तसा) दुसऱ्याच्या पायाने चालतो. (उत्तर-पायातला चर्मी जोडा.) (गुण उपजाति म्ह्णजे सद्गुण किंवा दोरा. शिवणीचे दोरे जोड्याच्या अंगात गवाशनानां स शृणोति वाक्य- आरपार भरपूर गेलेले असतात.)(बाकीचा अर्थ स्पष्टच आहे.) महं तु राजन् वचनं मुनीनाम् ।। न तस्य दोषो न च मद्गुणो वा रथोद्धता संसर्गजा दोषगुणा भवन्ति ॥ १८५ ॥ निर्धनं निधनमेतयोईयो- उपजाति स्तारतम्यविधिमुक्तचेतसाम् ।। बोधनाय विधिना विनिर्मिता गोभक्षकांचे वच ऐकतो तो 'रेफ' एव जयवैजयन्तिका ॥१८७।। ऐके मुनींच्या वचनांस मी तों ।। न दोष त्या; ना गुण यांत माते रथोद्धता दोषां गुणां संगति मूळ होते ॥ १८५॥ निर्धनांत निधनांत जाणिती- गद्यार्थ--(एका रागला दोन वृत्तींचे पोपट पाहण्यास तारतम्य न अशा नरांप्रति- मिळाले. भिल्लाच्या वस्तीतला पोपट म्हणे "सावज आले रे योधनार्थ विधिनेच निर्मिले- आले. घरा, मारा, कापा!" दुसरा पोपट ऋषिमुनींच्या शीपि 'रेफ'जयचिन्ह हैं भलें ॥ १८७ ।। ...

·भेद स्पष्ट
(प्रकरण ५०३) सकीर्ण सुभाषितें-
गद्यार्य-(शब्दशास्त्र, किंचा, व्युत्पत्तीच्या दृष्टीने पाहता, निधन | जावें हा नीतिनियम त् ऐकला नाहीस काय?" (विरहिणीच्या
व निधन या दोन्ही शब्दाचा अर्थ दारिद्य असा असताहि दृष्टीने हृदय, चैतन्य निद्रा हेच महाजन. प्राण हे क्षुद्र.)
'निधन' शब्दाला मरण हा अर्थ का आला, व मरणापेक्षा
दारिद्य अधिक भयकर का याविषयी अभिनव कविकल्पना
निर्धन (त्व) आणि निधन (मरण) याच्यात अधिक भयकर 'सर्वज्ञ' इति लोकोऽय भवन्त भाषते वृथा ।
कोण याविषयी, चदाओढ लागली, तर, निर्धनत्व (दारिय)च पदमेक न जानीते वक्तुं नास्तीति ' याचके ॥ १८९ ।।
विजयी होते, हे जगाने (दारिद्यान्मरण वरम् ) मान्य केले आहे.
पण दारिद्यातसुद्धा प्राणाना पटाळून बसणान्या कित्येक मूर्खाना
डोळ्यानी स्पष्ट दिसावे म्हणून-निर्धन आणि निधन या
जन 'सर्वश' ह तूंतें म्हणती ते असे वृथा )
दोघात (अधिक भयकर कोण त्यातल्या त्यात बरे कोण हे | याचका शब्द 'नाही' हा तुला येई न बोलतां ॥१८९॥
समजण्याइतकें)तारतम्य ज्याना नसते, अशाना
दिसावा म्हणूनच जणू काय, विधीने (मयक्रपणात ) विजयी गद्यार्थ-(दोप दारावून स्तुति) (हे राजा !) लोक तुला
होणान्याच्या डोक्यावर रफाररूपी शिरपेच लावून ठेविला | 'सर्वज्ञ' असें में म्हणतात ते खोटे आहे. कारण याचकाला
आहे. (प्र.१० गो. १९ "उत्तिषु क्षणमेकम् " हा श्लोक | उद्देशन 'नाही' हा शब्द बोल्ण्याचे तुला माहीत नाही.
पाहिल्यास हीच गोष्ट त्या कवीने, निराळ्या युक्तीने सिद्ध (राजस्तुति प्र. २५ श्लो १ " सर्वदा सर्वदोऽसि " पहा त्यांत
केल्याचे दिसेल.)
"पर्व देणारा असलास तरी दोन वस्तु तू देत नाहीस " असें
दाखविले आहे.)
उपजाति
मनुष्टुभ्
प्रिये प्रयाते हृदय प्रयात
निद्रा गता चेतनया सहैत ।।
मृगेन्द्रस्येर चन्द्रस्य मयूखैनम्वरैरिव ।
निर्लज्ज हे जीवित ! न श्रुत
किं-
पाटितध्वान्तमान मुक्तामा भान्ति तारकाः ॥ १९० ॥
महाजनो येन गत. स पन्था " || १८८ ।।
भार्या
भार्या
किरणांच्याच नसांनी, शशीरूप हरि तमोगजा मेदी।
जातां प्रियकर माझा, दृदयहि गेलेच मागुनी निघुनी । तेणें नमी विखुरले मोती तारेच भासतात तधीं ॥ १९०
गेली निद्राहि तशी चैतन्याला स्वयेच घेयोनी ॥
निलन जीविता ! तू ऐकिलेंस का न हे कधी ऐसे-
गद्य -- (मुर पूर्णोपमा) किरणरूपी नग्मानी, चद्ररूपी
की “जातात महाजन युक्तचि तो मार्ग यहुजनांस | सिंह, अधकाररूपी हत्तीला पाहून काढतो तेव्हां (त्याच्या
असे "॥१८८॥ गडस्थळातून ) सवन विग्दुरलेले मोती हेच जणू काय तान्या-
सारसे (आकाशात पसरलेल) शामताहेत. (कृष्णवर्ण हत्तीला
गद्यार्य--(प्र ३४ श्लोक १ यामध्ये तक, श्रुति आणि अपार, तीक्ष्णन गाना रिण, मोत्याना तारे म्हणण्यानले
ऋषींच्या उक्ति यात मेळ नाही. धर्मतत्त्व गृह अमल्याने | औचित्य विशप आहे.)
" महातनो येन गत स पन्ना " असा निष्कप पाटला; तेच
समस्येचे वाक्य कम्न कुण्या क्वीने अमितर पूर्ति पेली आहे.
शाररिफ्रीति
प्राणना गळलेली एक विरहिणी म्हणते-) मारा प्रियकर
रामाचाचय मेदिनी, धनपतेोज लाठाङ्गल
गेला त्याच्या मागोमाग हृदय चाल्में झारें (हृदयच ठिकाणी
प्रेतेशान्महिष तगालि वृषभ काल त्रिशूलादपि ॥
नाही तेव्हा चरन्य रिवा निद्रा तरी कुहन अमगार!) आणि
पाठोपाठ चैतयाला घेऊन निद्रादि निघून गेली ( पण लोग
शक्ताऽह तर चानदानकपणे सन्दोऽस्ति गोरक्षणे
सारगे प्राग मात्र गत नाहीत म्हणून चिटन ती म्हणते)
खिन्ना दर मिक्षया कुरु कृषि, भिक्षाटन मा
"निस्त्र जीविता । मोठे होकगतात त्या मागाने मुद्रानी
घृया ॥ १९१॥

·५४० सस्कृत-मराठी-सुमापित-कोश खड २ सुमदारमाला रतिसमयीं तरुणीच्या अगावर अल्कार नसणेच, (तिचे मूलभूत धरा माग तूं भार्गवा, यी कुरा, सौंदर्य दिसून) तिला अलकारभूत होतें. (गुण शब्दावर कोटि) बलाला पहा नागरा याचुनी। यमा माग रेडा; तुझा बैल आहे; मनुष्टुभ वने फाळ रे या त्रिशूलांतुनी ।। अस्मासु कलहे प्राप्ते वय पञ्च, शत च ते । असें अन्नपूर्णा तुला पोसण्या मी, अन्यैस्तु कलहे प्राते वय पश्चाधिक शतम् ॥१९॥ करी पुन हा स्कंद गोरक्षण। भिकेला तुझ्या मीच कटाळले रे ! अनुष्टुभ फरी तू कृषी, सोड भिक्षाटन ॥ १९१ ॥ शत ते, पांच अन् आम्ही, भांडतां आपसांमधे। गद्यार्थ-(प्र. ४१ श्लो. ९ 'अत्तु वाञ्छति' यात गृह- होतोच एकशेपांच दुजांच्या भांडणामधे ॥१९॥ फलहाला विग्लेला शकर आहे. या श्लोकात पार्वती राफराच्या गद्यार्थ-(महामारतात, वनपासात पाडव असता, त्याना मिकेला विरली आहे.) (पार्वती अफरास म्हणते )-तुझ्या | हिणविण्यास गेलेला दुर्योधन, परस्पर, चित्ररथ गधर्वाकडून परा भिक्षेला मी काळले आहे मिश्चार्थ फिरण्याचे सोडून, त्/ भूत होऊन बदी केला जातो तेव्हा त्याने पाडवाचे इतके आता शेती कर. ( तू म्हणशील “ शेतीची साधनें मजपाशीं | नुकसान केले असताहि तो दश मनात न धरता धर्मराजानें नाहीत. तर ती कशी मिळवायची ते मी सागते ) चित्ररथाचा परामर करून दुर्योधनास सोडविले. त्या वेळी धर्मराज ( समुद्राला हटवून शेतीला जमीन मिळविण्यातला तज्ज्ञ) या गोष्टींचे समर्थन करतो--) आमच्या आमच्यात भाडपयाचे परशुराम याचेपाशी जमीन माग ( तो तुझा शिष्य असल्याने / वेळी ते (कौरख) शमर (एक बाजूस), तर आम्ही पाच नाही म्हणणार नाही ) ( तुझा मित्र व शेजारी) कुबेर आहे | (विरुद्ध बाजूस लढण्यास उभे राहतों) परतु परक्याशी माड त्याच्यापासून उत्तम बीबियाणे मागून घे. बलरामापासन | ण्याचा प्रसंग आल्यास आम्ही दोघे मिळून एकशेपाच (होऊन (त्याचे आयुध) नागर मागून घे, यमापासून एक रेडा | एकजुटीने लढून समान शत्रूचा समाचार घेतों) मागून घेऊन त्याच्या जोडीला तुझा बैल आहेच; तुझ्या निशूलापासून (छानपैकी तीन सरींचा) फाळ तयार होईल. अनुष्टुभ (शेतावर ) तुला माक्री आणावयाला मी भरभवक्म अन्नपूर्णा वृक्षस्याने फल दृष्ट फलाने वृक्ष एव च । (तुझ्या घरातच) आहे ! आणि (सहा तोंडे असल्याने सर्वांच्या 'अ'कारादि 'स'कारान्त यो जानाति स पण्डित १९४ सहापट अधिक दक्ष असा) गुराना रासोळीला न्यायला आपला कार्तिकस्वामी आहेच (शकर पावती व त्याच्या अनुष्टुभ् मुलाविषयी कोश्या केलेली अनेक चमत्कृतियुक्त सुभाषितें आहेत. पहा- प्र ४१ दलो. १७-१८-१९-२०.) फल वृक्षावरी, वृक्ष फलावरहि वाढतो। 'अ' आदि आणि अती 'स' हे जो जाणील सुश तो॥ आर्या गद्यार्य-(प्रहेलिका-उखाणा) झाडावर फळ आणि फळा- अवसरपठिता वाणी गुणगणरहिताऽपि शोभते पुसाम । यर झाड ! आदि 'अ' व अतीं 'स' जो ओळखोल तो पडित. रतिममये युवतीना भूपाहानिर्षिभूषण भवति ॥ १९२॥ (उत्तर -- अननस) शार्दूलविक्रीडित घच उक्त युक्त समयी, गुणरहितहि शोभनीच पुरुषास | बद्धस्त्व ननु राघरेण जलघे! मुष्टोऽसि देवासुरै रतिसमयीं तरुणींचे भूषण नसणेच भूषवी त्यास ॥ श्रीमदामशराग्निभीतमनसा त्यक्ता त्वया मेदिनी। गद्यार्थ-मोठेसें अल्कारगुणयुक्त नसले तरी योग्य वेळी | नि पीतस्त्वमगस्तिना निमिषत कृत्वाऽथ मुक्तो भवान् योग्य शब्द बोलले तर ते मनुष्यास शोभादायकन होतात. | लोके गर्जसि यत्पुनस्वमधुना निर्लज्ज तुभ्य नमः ॥१९५ ... आया ·... (प्रकरण ५० ३) संकीर्ण सुभाषिते- ५४१ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ-(लक्ष्मी ही सासू, व विष्णूच्या नामिकमलातून रामाने तुज यांधिले नि लुटिले देवासुरांनी तुला निघालेल्या ब्रह्मदेवाची म्हणजे, लक्ष्मी-विष्णु याच्या मुलाची भीता भार्गव वाण अग्निस तसे तूं सोडिले भूमिला ॥ पत्नी सरस्वती ही लक्ष्मीची सूनच!)जेथे कुटिल भगा लक्ष्मीचा प्राशोनी तुजला अगस्ति उधे! ओकी क्षणाने पुन्हां प्रभाव असतो (श्रीमताच्या ठायीं) तेथे सरस्वती सहसा रहात निर्लज्जा निमितों तुला अजुनि की चाले तुझी गर्जना | नाही. (श्रीमताना विद्या नसायचीच.) याचे कारण सासू गद्यार्थ -~(सागरान्योक्ति) हे सागरा, रामाने (सेतु आणि सून याच्यात सहसा प्रेमभाव दिसत नाही. (लक्ष्मी बाधून ) तुला बद्ध केलें; (समुद्रमथनाचे वेळी निघालेली स | सरस्वतींच्या वैराविषयीं - प्र. ९ श्लोक ९; १३ वगैरे पहा.) रलें घेऊन ) देवासुरानी तुला लुटले; भार्गवराम परशुरामाच्या दाहक बाणाना भिऊन तू मागे हटून त्याला पुष्कळ भूभाग मनुष्टु मोकळा करून दिलास; अगस्तीने तुला प्राशन करून क्षणभरात | गुणानामन्तर प्रायस्तज्ञो जानाति नेतरे। पुन्हा परत ओकून टाकलें - ( इतके सर्व अपमान सोसूनहि | मालतीमलिकामेद प्राण वेत्ति, न लोचनम् ।। १९८ ॥ पर) अजूनहि निर्लजा ! तुझी गर्जना चालूच आहे ! (तुझ्या कोडगेपणाला) नमस्कार असो. ( बाहेर सर्वन लाथा खाऊन अनुष्टुभ घरच्या बायकोपाशी बहादुरी दाखविणा-यास उद्देशून.) प्रायें मेद गुणांतील जाणे तज्शवि; अन्य न । चमेली मोगरी मेदा घाण जाणे, न लोचन ॥ १९८॥ अनुष्टुभ गद्यार्थ--(सर्व गुण सारखे नसतात.) गुणगुणान सुद्धा 'अ'पूर्वोऽयं मया दृष्टः 'कान्त कमललोचने । सूक्ष्म भेद असतात ते बहुधा तज्ज्ञानाच कळून येतात. इतरांना 'शो'ऽन्तरं यो विजानाति स विद्वान्नानसशयः ॥१९६॥ नव्हे. चमेली आणि मोगरी याच्या सुगधांतील परक येवळ नाकच ओळखील; डोळा क्सा ओळखील? मनुष्टुभ अ' पूर्व पाहिला मी गे अनुष्टु हे पभेक्षण 'का'न्त तो। 'शो'मध्य निश्चयें सुश स्वभावसुन्दर यस्तु न सस्कारमपेक्षते । जो कोणी यास जाणितो ॥१९६॥ मुक्तारत्नस्य शाणाश्मघर्षण नोपयुज्यते ॥ १९९।। गद्यार्थ-हे कमललोचने । 'अ' पूर्व (आद्याक्षर अ मनुष्टुम् असलेला) 'शो'न्तर (शो हे मधले अक्षर असलेला) 'कान्त (फ हे शेवटचे अक्षर असलेला) मी पाहिला. जे मूळ सुन्दर जी वस्तु तिला संस्कार फासया? । ओळखील तो शहाणा हे नि संशय. उत्तर (अशोक.) ... शाणधर्षण हे होई उपयुक्त न मोतिया ॥१९९।। गद्याय--जी वस्तु निसर्गत च मुदर असते निला सौंदर्य भार्या आणण्यासाठी संस्कार करण्याची भारस्यकताच नसते. (इतर पुटिला लक्ष्मीर्यन प्रभवति न वसति सरसती तन। रलें सारडखुरड असतात म्हणून रहाणेर घायन पेन् पाइन श्वरसस्नुषयो प्रायो न दृश्यते सौहद लोके ॥ १९७॥ त्यांना सौदर्य आणावे लागते); पण माती हे मूळचेच मुदर असल्याने त्याला सहाणेवर घासणें हें उपयोगी नाही (उलट ते मार्ग विषडून गईल) फुटिला लक्ष्मी धरिते मनुष्टम् सत्ता, तेथे सरस्वती न पसे। सासूसुनेत यहुधा अनिदानाइलिनो प्रतिमानात सुयोरन । प्रमे असे, दृश्य हे पुढे न दिसे ॥ १९७॥ मिनटो रागो लौल्यादति सर्वत्र वर्जयेत् ॥२०॥ . .

·५४२ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश खड २ अनुष्टुम् भनुष्टुम् अतिदानें यली गेला: अतिमाने सुयोधन । आहे गळा नसे शीर्प; भुज दोन करांविण । दशास्य अतिलो ; धा अति सर्वत्र टाकुन ||२००॥ ] हरी सीता स्वसामर्थ्य; न राम न च रावण ॥२०२ ।। गद्यार्थ i-दानात अतिरेक रेल्याने बलिराजा (पाताळात) गद्यार्य-(प्रहेलिका-उसाणा ) गळा आहे, पण, डोके गेला; गर्वाच्या अतिरेकानें दुर्योधन नाश पारला; (परस्त्रीच्या) | नाहीं; दोन वाहू आहेत पण हात नाहीत, सीताहरण करण्याचे अतिरेकी लोमाने रावण नष्ट झाला. तेव्हा कोणत्याहि विषयात | सामर्थ्य अगी आहे; पण राम नाही वा रावण नाही! (उत्तर)- वेन्हाहि अतिरेक करू नये. ...| (चोळी, कचुकी.) (काचन मृग पाहिल्यावर त्याच्या कातड्याची शार्दूलविक्रीडित | चोळी परण्यानी सीतेला हाव सुटली व त्यापायीं शेवटी सीता- हरण झाले हे प्रसिद्ध आहे.) शेलैर्बन्धयति स्म वानरहनैर्याल्मीकिरम्भोनिधि व्यास पार्यशरैस्तथाऽपि न तयोरत्युक्तिरुद्भाव्यते ॥ भार्या वागर्थी च तुलाधृताविप तथाऽप्यस्मन्निबन्धानय लोकोदूपयति प्रसारितमुखस्तुभ्य प्रतिष्ठे! नम ॥२०१॥ अलिरनुसरति परिमल लक्ष्मीरनुसरति नयगुणसमृद्धिम्। निम्नमनुसरति सलिल विधिलिखित बुद्धिरनुसरति ॥ २०३॥ सुमदारमाला आर्या लिही थोर वाल्मीकि, की, "वानरांनी गिरी आणुनी अन्धिला बांधिलें,, ॥ भ्रमर अनुसरे गधाः म्हणे व्यास "पार्थे शरे तेंच केलें।" नयगुणयुत मानवास लक्ष्मी ही। कुणा ते न अत्युक्तिसे वाटले ॥ सखलाकडे पळे जळ, रचूं शब्द अर्थास तोलून आम्ही विधिलिखिता धरुनि जाइ बुद्धीहि ॥२०३॥ जरी गुच्छ काव्यात्म ऐसा भला । मुखा फाडुनीया तरी निंदिती लोक गद्यार्य-भुगा हा सतत सुगधाच्या मागावर उडत असतो. प्रतिष्ठे! नमस्ते तुला ॥२०१॥ न्यायनीतिसद्गुणशाली पुरुषामागे (वरमाला घेऊन) लक्ष्मी आम्हा, जात असते, पाणी नेहमी सखल प्रदेशाकडे जात असते; व गद्यार्थ- वाल्मीकीने लिहून ठेविलें की " वानरानी डोंगर | कपाळी लिहिले असेल त्याला अनुसरूनच बुद्धि ही काम करीत आणून समुद्रावर सेतु बाधला" (हे सरें असणे शक्यच असते. नाही केवळ कविकल्पनाच ती1) दुसरा महाकवि व्यास । त्याने लिहिले, की, अर्जुनाने बाणानी समुद्रावर सेतु बाधला भार्या (हीहि त्याच किमतीची गप्प !) पण या दोघाहि कवींचे हैं। लिहिणे अतिशयोक्तीचे असेसुद्धा कोणी म्हटले नाही. (लब्ध नितरति यावद्दाता तामत्सरलोऽपि भाति कलमापी। प्रतिष्ठिताना काही कलें तरी तें चागलेच ठरतें.) इकडे आम्ही रिते पयसि घनेम्य शाम्यन्नि शिखण्डिना ध्वनय ।२०४॥ कवि, आमची काव्ये रचिताना शब्द, अथ याना (धारवाडी) काट्यात घालून तोडून मापून लिहितों, तरी, लोक जिमा काठकाढून आमची निंदा करतात ! प्रतिष्ठेतुझ्यापुढे हात जोडतों! देई दाता जोवर, अनुष्टुभ तोंवर घदतात गोड सर्व जन । अस्ति ग्रीवा शिरो नास्ति भुजा करवर्जितौ । थांचे ध्वनि मोरांचा, सीताहरणसामर्यो न रामो न च रावण ॥२०२।। थांबे जलसृष्टि जधि धनांतुन || २०४॥ आया ·(प्रकरण ५० वे ) संकीर्ण सुभाषितें- ५४३ गद्यार्थ-दाता जोपर्यंत दान देत असतो तोवर सर्व लोक नमी जन्मि या नष्टजन्मा तयाने, (त्याच्याशी ) गोड बोलत असतात. आकाशांतील ढगापासून शकेना नमूं मी पुढेही तुला होणारी जलवृष्टि थांबली, की, मोराचा केकारवहि थाबला. प्रचंडापराधद्वयाची महेशा! कराधी क्षमा तूंच आतां मला ||२०५॥ गद्यार्थ-(श्रीशंकराच्या चरणी एफवार जरी नमन केलें, शिखरिणी तरी माणसाला तो जन्ममरणाच्या फेन्यातून निश्चितपणे मुक्त करतो अशा गृहीतकृत्यावर उभारलेला अभिनव कोटिकम) वपु.प्रादुर्भावादनुमितमिदं जन्मनि पुरा हे पुरारे ! मला हा चालू जन्म मिळून मी देहधारी झालों पुरारे। न प्रायः कचिदपि भवन्तं प्रणतवान् । त्याअर्थी असे अनुमान काढणे भाग आहे, की, मागील नमञ्जन्मन्यस्मिन्नहमतनुरप्रेऽप्यनतिभाड जन्मी कोठेहि (एक्दाहि) मी तुला नमन केले नसले पाहिजे. (कारण तसे केले असते तर हा जन्मच मला आला नसता !) महेश ! क्षन्तव्यं तदिदमपराधद्वयमपि ॥२०५॥ आचां या जन्मात मी तुला हें नमन करीत आहे. पण त्यामुळे (आणखी एक नवाच घोटाला उत्पार होणार आहे तो सुमंदारमाला असा की,)(तु मला जन्ममरणाच्या फेऱ्यांतून मुक्त केल्यामुळे) पुन्हां जन्म आला, मिळे देह, तेणे मला देह लामणार नाही व मी तुला पुढेहि नमन करूं शकणार मनी तर्क की, पूर्वजन्मी कदा- केला नाही हा एक अपराध व पुढे करू शकणार नाही हा नाही; तेव्हा, हे मद्देशा ! (मागच्या जन्मी मी तुला नमस्तार नमस्कार मी निश्चयानेच केला दुसरा अपराध) या दोन्ही अपराधाबद्दल तूं मला क्षमा फेली नसावा पुरारे! तुझ्या या पदा!" पाहिजे. संस्कृत-मराठी--सुभापित-कोश- दुसरा खंड समाप्त ·परिशिष्ट १ %3D घाख = (सूचींतल्या सक्षिप्त प्रथनामाचे खुलासे, व प्रयकर्त्यांची व कवींची नावे व फाल ) भमरु = भमरुशतकम् (भमरुक, ८ वें शतक) मामिनी. - मामिनीविलास. (नगन्नाथपडित, १७ वे शतक) भल को. = मलकारकरितुम (विश्वश्वर पदित, १८ वे शतक) मो.प्र. = भोजप्रबन्ध (पल्लाळ, १६ वे शतक) अ. शा. = अभिज्ञानशाकुन्तलम् (कालिदास, १ ते ५ वे शतक) | भ्रमरा = अमराष्टकम् ईशोपनिषद् = मन्त्रद्रष्टे अज्ञात धूसर भूतकाल. महा. ना. = महानाटकम् (हनुमत्कवि, २१ वे शतक) उत्तरराम. = उत्तररामचरितम् (भवभूति, ८ वे शतक) महाभा. = महाभारतम् (यास ) पर्ष, अध्याय, शोक, उगट- मालती. = मालतीमाधवम् (भवभूति, ८ वे शतक) भौचित्य भौचित्यविचारचर्चा (क्षेमेन्द्र, ११ वे शतक) मृच्छ = मृच्छकटिकम् (शूदक,) काव्यप्रकाश (मम्मट व भडट, १०५० ते ११००) मेघ. = मेघदूतम् (कालिदास, १ ८ ते ५ वे शतक.) काव्यप्रदीप = (गोविन्दभट्ट, १५ वे शतक) मोहमुद्र = मोहमुन्गरम् (श्रीशकराचार्य) किरात.- किरातार्जुनीयम् (मारवि, र स ५५.) योगवा = योगवासिष्ठ कुमार. = कुमारसम्भवम् (कालिदास, १ ते ५ वे शतक) रघु.- रघुवशम् ( कालिदास) गरुड = गरुडपुराणम्. रसग = रसगगाधर ( नगन्नाथपडित, १७ वे शतक.) घटखरकान्यम्.(पटखर्पर) रामा. = रामायणम् (वाल्मीकि) चाणक्य = चाणक्यनीतिसार ( चाणक्य) राघव वि = राघवविलासकाव्यस् (विश्वनाथ कव) चातका.:चातकाष्टकम्, विक्रम. = विक्रमचरितम् (लेखारम्भा,) चा.नी. = (धु) चाणक्यशतकम् ( चाणक्य) विक्रमो. = विक्रमोर्वशीयम् (कालिदास) दशरू. = दशरूपकम् (धननय, १ स. ९७४) वृचा.% वृरचाणक्यशतकम् ६.श. == दृष्टान्तकलिकाश्तकम् (कुसुमदेव) वे से.= वेणीसहारम् (भट्टनारायण, ८ वे शतक) नागा = नागानन्दम् (हर्षवर्धन, ७ ३ शतक) शा.प. शाभरपद्धति (शापर, इ स १३६४) नीतित. = नीतितरग (विश्वश्वरदत्त) शिशु = शिशुपालवधम् (माघ, ७ वे शतक) नीतिप्र. = नीतिप्रदीप (वेतालमा) शौनकीनी.- शौनकीयनीतिसार (गरुडपुराण) नीतिस = नीतिसकरूप. से. पा = सस्कृतपाठोपकारकतत्त्व-बोधिनी नैप = नैषधीयचरितम् (श्रीहर्ष, १२ वे शतक) सा. द. = साहित्यदर्पणम् (कृष्णानन्द, १७ । रातक) पच. == पचतत्र (विष्णुशर्मा) सु. = सुमाषितावलि ( वलभदेव, इ स ११६०) माहारकर इस्टि प्र. रा.= प्रसन्नराघवम् (नपदेव, १३ वें शतक) सु. र. को.- सुभाषितरत्नकोश (विधाकर, ११ वे शतक) कोसनी भगवद्गीता = महाभारतान्तर्गत व्यास. व गोखले (१९५७) मर्तृ. नी. = भर्तृहरिनीतिशतकम् सु र. मा. मुभाषितरत्नभाण्डागरम्-निर्णयसागर ८ वी आवृत्ति मतृ. वै. = महरिवैराग्यशतकम् मर्तृहरि, ८ वे शतक) १९५२. मतृ श, = भर्तृहरिगारशतकम् सूत्ति = सूक्तिमुक्तावलि (महण) भर्तृ सु स. = भर्तृहरि मुमारितसमह (भर्तृहरि) 9.कोसकी हनु. ना. नुमत्राटकम् (हनुमत्कवि) भारतीय विद्याभवन हि. = हितोपदेश (नारायणशर्मा, २०३ ते १४ वे शतक.) मालट = महटशतकम् (महद, र. ८८३ ते ९०२) } ( ·परिशिष्ट २ संस्कृत श्लोकांच्या आद्याक्षरांची सूचि व प्राप्तिस्थान प्राप्तिस्थान प्रकरण लोक भाद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक | आद्याक्षरे १४८ १८४ ८३ भानुगन्तु सवा ३ | अनुचितकर्मा. १०१ अन्त करणतत्व. ७९ अन्त प्रतप्त १७७ अन्तनैराश्य. अन्तर्विशति ६४ अन्तस्तिमिर १२ अयासुताव शा पनी.१ ५० हितो २१४२ उत्तर ३.१७ ४६ ४७ शा. प . १५ योगवा. ५,१८,२१ ३४ गुर.भा पान २१ लोक ५९ ४. रामायण ४९ 7.७३५, शा. प.८२३७ विकटनितम्या ४७ रार.मा. पान १५७ श्लो. १९३ ४६ २५८ २ 21 " " ४८ रघु ८ कालिदास ५२ गगानगन्नाथ ५० ५० म.भा. ५ १९२४ म्यास ९ ४७ ८५ अत्तु वाञ्छति अकिञ्चनस्य मर्तृ वै. ९८ अकृत्वा पर. शा प.२०७, शापस,१, व्यास ३५ भक्षराणि सम. शुरभा १५८२४४ अक्षरावगम. ३४ अखिलेषु विहङ्गेषु कुव १६२ ५० भगुरुरिति शाप १४, वलमदेव सु १००० ४७ अग्राह्य हृदय भर्तृ २० ४९ अग्रे यहि पृष्ठे मोदमुन्दर शकराचार्य ३७ अङ्ग गलित ३७ अङ्गानि मे दह. या प, ३४८३ ३१ अजरामरवत् शाप ६६९, व्यास अजानन्माहात्म्य भर्तृ २१८ शा.प ४१५६ अतिक्रान्त कालो भर्तृ वै ९९ ३८ ५० अतिदानाद् बलि पच १.१७५ ४८ अथ तस्यकथ. भथ तै परि. ४८ कुमार ४२५, ४८ ८४७ अथवा मम भाग्य. रघु ४८ अथ वा मृदु ४८ अथ सा पुन. कुमार ४.४ भयेद रक्षोमि उत्तर, १.१८ भवभूनि ५. अहमुख. गु.५०३ शाप,२५३ अद्यापि दुनि. सु.र.भा (पान ४८ श्लोक १२१) ३२ ४७ अघ क्रोपि. शाप. स. ५ ५० अध पश्यसि अधर्मरूपो महा.मा.(म्यास)१२,३३,३३ ३४ अध्वयध्वनि शा.प.१०३० अनधिगत विक्रमो. ६३ काब्दिास भनन्तरार क्लि. शुर. मा. १७३/८७९ अनवसरे शा. प.१०६ भनावती काले. भतं. ९५ भनिता दिए. दि.१०५ रघु ८.७१ कामिदास " ३ ८० ३१ | अपत्यदर्शन. ११ | अपराधादधिक २ अपशोकमना अपि प्राज्य राज्य २०० | अपूर्वोऽय मया. अप्युत्तमात् २८ अब्ज त्वज्जम् अमिनवमधु ។ अभिमतमहा अभिलपसि अभुत्ताया यस्या ५३ अभ्युथानमु. अमन्नमश्चर ६ अमी तिला २१६ अमुनेव कपा १८१ भमुष्मिन्नुघाने भन्नुजमम्बु १९१ | अम्मोजिीवन. अयि फलोर १८२ अयि कुरति भयि दलर. ३४ भयि या गुरू. अयि मन्यज ४८ अशा १ कालिदास YU भर्त. २१ कुव ३८ ४७ मत. ५९ शा. ५. ३७५७ राजशेखर ४६ गुरमा पान १५६५चे १५८ ५० शाप.१९८९ ४७ बुमार ४.३४ कान्दिास ४८ ४७ शा.प ५१८ मर्नु.२-१५ शाप ७९७ २०४ ४७ ४ ४४ २७४ गुरभी. पान २५३१.१.३ ४७ मामिनी,भ. भगनाप ४७ १४ ४७ १८ ७२ ·५४६ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड २ आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक | भाद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक २१७ अर्था. पादरजः अर्थो नराणा भर्थो हि कन्या ४७ ७ ४८ ४८ योगवा. ५,५,९ योगवा. ३७,४२ ७ भयि सम्प्रति कुमार ४.२८ कालिदास ४ अहह चण्ड. सु.र.मा.पान २१४ श्लो.७ ४७ भरण्ये विजने ध्यास. महाभा १३,१४४३१ ३४ १५ अहिंसाया तु व्यास महाभा ३०,२०८,३४ २४ अर्थमनर्थ मोहमुद्र शकराचार्य २ | अहो! महीनाम् म. सु स. ३९४ ५० १७१ अर्थातुराणान विक्रम. १३२ ४९ ९८ | अहो! एषां वर गुर भी पान २१६ श्लो १ ४७ ४२ १२ | अहो महत्त्व सुर . पान ४९३लो.१६९ ५० १४५ ४२ ६ अहो वा हारे या भौचित्य.१६शा.प ४१०२ मर्तृ थे, ३७ मामि शा. ४२१ कालिदास १४ अध भार्या मनु, ध्यास महामा १,७४,४१४६ ६२ | आकर्ष्याम्रफल. सु र भा.पा.२४१ श्लो १२३ अलङ्करोति हि सुर भां पान ९५श्लो.१ आघात परि. कुव १३५, शा.प ११०६ ४७ १७४ अलङ्क करें भामिनी. शु.५३ नगन्नाथ ४७ ४१ | आत्मनो मुस. ४९ अलमतिचपल. सुर को.४७७ बिल्हण व गुरु. मात्मौपम्येन व्यास.महामा६,३०,३२ मगु८३९ ९ आदानस्य प्रदा. भर्तृ शु स.३०७ ३७ भलिपट्टि रनेक कुमार.४.१५ ४८ आदाय मास स.९८;शा प.४०१५ ४१ अलिरनुसरति सुर.भा १७०७५० ५० २०३ / आदायवारि. भौचित्य २. श्रीशुक. अल्पीयसैव शा.प.भ.३ ४१ ६ शा. प. १०८३ ४७ अवगच्छति रघु. ८.८८ कालिदास ३५ | आदावन्तेच ३४ अवगम्य कथी कुमार ४१३ । ४८ ८८ | आदावेव हि अवश्य यातार मते चै १३ सु.र.को.१६१७ हरि ३५ ५ आदित्यचद्रा. व्यास, मझभा. १,१७४,३०. अवसरपठिता. सु.र भां. १७०७५८ ५० १९२ | भादौ रामतपो. ५० १४३ अविदित 'शषस' भर्तृ. नी. १२७ ५० १७२ आदी वेश्या सुरमा पा ३६४ श्लो. १० भव्यक्तादीनि महामा २२८ भगवद्गीता आनन्दताण्डव शा.प ४१३५३४ ३३ | आनन्दस्रुति सुर.भा. ९० श्लो. १४ अव्याकरण. गु.रमा पान १७०३को ७५९ ४९ ५० आनम्रा स्तबक सु.र.भा. २२३ श्लो.७६ ४७ भभीमहि भर्तृ. थे. ५६; शा.प. ४१०४ ३५ १३ | आपतन्ती विपत् ५७ अश्व नैव गज सुरभा. पान९५६ इको. १३६ ४९ २२ | आपदि मित्र सु.र.भा. पान १७० श्लो,७५५ ४६ अश्वमेधसहन महाभा. १२,१६२,२६, म्यास ३४ १६ | आपाण्डुरा. शिरसि सुर.मा. पान ३६५ श्लो ४५ अष्टादश पुरा. ३४ १ | आपातालगभीरे २५७ असशय महा. महाभा ६,३०,३५ व्यास ५० १२८ आपूर्वेत पुन. शा.प.१७९, सु ७११ २१२ असता प्रति न्यास महाभा १२, १४, १६ ५० १२७ आपेदिरेऽम्बर रसगगाधर, जगन्नाथ असमाने समानत्व शा. प ४९६ ४१ ३५] आपो विमुत्ता. सुर भा. पान २१२ श्लो.२८ ४७ २५१ अस्ति ग्रीवा. सु. भा. १८५/१४ ५० २०२ आयासशतलब्ध. भर्तृ सु स. ६०० १७० म.भा. व्यास ५० मर्तृ. ३३७, वै ३४ अस्ति यद्यपि २९९ आरामाधिपति भामिनी.. २९ नगनाथ शा.प८४० ४५ | भारामोऽयम् शा. प ९३० २७२ अहकारो मति योगवा आरक्ष्यदन्त. म शा ७१३ कालिदास भह च त्वच सुर. भां पान १८७ से २२ ४१ ११ | आलोकयति. अहमिहेव म.र मां, २८४ थे. १३ २५ | आलोड्य सर्व. भर्तृ शु स ४०३ अहमेत्य पत. ४८ कुमार४.२० कालिदास ९५ आवयं शासा. ६३ रघु, १६ १९ कालिदास ७७ [ आविर्भूते शशि. विक्रमो१९ काब्दिास २ ४७ ४७ ४७ अरमासु क्लहे आयु वल्लोल ४७ ४७ ४७ ४७ अस्या सखे ४२ ४८ अहल्या द्रौपदी ·५४७ संस्कृत श्लोकांच्या आधाक्षरांची सूचि व प्राप्तिस्थान प्राप्तिस्थान मकरण दलोक आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक। आद्याक्षरें Yo योगवा. ५,८१७ ४८ आविवाहसम. आशा नाम नदी आश्रमास्तुलया आश्वास्य चातक. आसंसार त्रिभु. आस्तां तावदहो आस्फालितं यत् आहारनिद्रा. आहारे वडवा भाहारे विरति. उत्तर, भवभूति भर्तृ,. १५ शा. प. ४१०३ व्यास महामा.१२.११.१२ ३४ शा. ७७८ ४७ भर्तृहरी मु. सं. ७८ ३६ सु.र.भा. पा. २१६.३२ ४७ रघु. १६.१३ कालिदास ४८ १३ ४८ ४४ | उत्यितानुत्थिता. ३२ | उदयगूढशशाक ४९ ६७ उदये मदवाच्य. रघु८.८४ कालिदास १६३ उद्धरेदात्मना. महाभा. ६:३०५ व्यास ३४ ३० उन्मीलत्रिवली. भर्तु. शं.८० १७८ उपनिषदः परि. भामिनी. शं. ३८ जगन्नाथ ५७ | उपभुक्तखदिर. या प. ४०५१ क्षेमेन्द्र ४५ १ उपमानमभूत् कुमार. ४.५ कालिदास उपस्थितां पूर्व रघु.१४.६३ उपाध्यायश्च म.र.मा पा.१५७२को.१८९ २२ उपाध्यायान्दशा. ४६ सु. र. भा. पा.२३७ श्लो.५० ४७ ४८ | उभाभ्यामेव पक्षा. योगवा. १९७७ ३४ ६ | उरसि निहितः अमरु ३१, अमरुक ३ उष्ट्राणा लग. ८१ ४७ ३४ ४८ ५० ४९ ५५ सु.र.भा. पा. ९७ श्वे. १८ सा, द. ४-११ राजशेखर शा.प.३४२३ ३१ उपानीतं दूरात् ४८ २ ४० इक्षुदण्डास्तिलाः इच्छोदयो यथा इज्याध्ययन. सुर.भा. पा. १६०श्लो. १२७ ४१ महाभा.६उ.३६:२४ ३९ ध्यास महाभा, ५. ३५, ५६ भर्तृ,सु सं.२०नी.७६ शा. प. १०९३ ४७ ४८ ४७ इतः स्वपिति २१२ अर्णा नैष विभ. ११० | ऊर्वबाहुर्विरो. था.प.१२१० शा.प.६६५. व्यास. महामा. १८५.६२ ८८ ४८ १०२ कुमार, ४.२७ काब्दिास कुमार, ४.२७ कालिदास रघु. ८.५५ कालिदास ४८ इति चापि विधा. इति चैनमुवाच इदमुच्छ्सिता इदं तत्स्नेह इदानीं तीवामिः ४९ ३ ४८ ऋजुता यदि. ऋजुता नयतः ऋषीणा च नदी. कुमार ४.२३ कालिदास ध्यास महाभा. ५,३५७२ ४९ २८ इन्द्रियाणि परा. इन्दीवराक्ष्याः एक एव चरे. एक एव पदार्थ, इन्दु निन्दति मृच्छ १०-२३ ग्रा. प. ३४३६ पुष्टिक गु.र.फो. ७३० भगवद्गीता ३४ सु.र. भा. पा. १९० शे. ७२ ४१ शा. प.१२३८ ३२ भ्यास, महाभा.३,२११:१९ ३४ जगन्नाथ ४९ सु. र. भा. पान ११९ स्त्र.७ रघु.८.५८ ४८ शा.प. ९१९ ४७ सु.र. मा. पा. २२५ .५४ ७ हनूमन्नाटक ४६ म. ३.८७ १७ इन्द्रियाण्येव इयं सुरजनी इयत्या सम्पत्ता. इयमप्रतियोध. इह हि कुरङ्ग ४७ ४७ एक्स्य तस्य मन्ये ૪૨ म्यास, महामा, १२:१९३९३२ ३४ ६ ४३ स.र मा. पा. १५७ श्वे. १५९ ३७ १२ ५० ४२ एक एव सता म. म. स. ५३४ ९२ | एकचक्षुर्न स.र.भा.पा. १८५ इको. ११४१ २२० एक्स्त्वं गहने भामिनी. म. १३ ४७ गु.र.मा पा.२४४ . २३० १६ एकस्मिनमनिरा. १८ २७९ शा.प.७६५ प्रधान १५० १३६ एकारी निःस्पृहः मा.वे. ५१ ३८ ६७ एका मर्या प्रति. घर. मोति. १४ ४५परेन राम्हंसेन. ग. र. मा. पा. २२१ दो.५ ॥ एपेनापि मु. था.नी.१३ ४६ १३५ एफे सत्पुरयाः सा. प. ४६५ म.नी. ४ एको रागिर मा.. सं. २१४ ११५ एणः श्रीदति सा.प.११४ १२८ १०१ | एपीगगेट भगवाय ४७ इह स्थास्यामि इह हि मधुर. ८ इंशयास्यमिदं शोपनिषद योगवा. ५८०१७ उत्कन्धरो वित. उत्तुइगशैलशिस.

·५४८ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश खंड २ आद्याक्षरें नीति, १३ ४७ एणीदृशः श्रव. एतस्मादमृतं. एतस्माद्विरमे. एतस्मिन्मलया. एता हसन्ति एतेषु हा तरुण. एप वभ्यासुतो ऐश्वर्यस्य विभू. काकः पनवने भोज, २०४ ४७ ४० ४७ औदार्य भुवन. ४७ २४ ४७ ४७ कञ्चिदेव समय कति कति न फति न सन्त्रि कतिपय दिवस. ७८ काम रूपवती कथय कथमि. कदाचित्पाञ्चाली कदा वाराणस्यां कनकनिकप. कनकभूषण प्रासिस्थान प्रकरण श्लोक आद्याक्षरें प्रासिस्थान प्रकरण श्लोक सु.र.भा पा. २२३ ३.८१४७ १९८ कस्त्वं लोहित. सु. ७६३ ४७ ना.प.१०८५ ४७ २१० स्मै किं कथनीयं? अ.र. भा. पा. ३६३ श्लो, ६ ४१ भर्तृ. वै. ६४ २७ कस्येयं तरुणि! सु.र.मा. पा. ३३९.१२२ ४९ ग्रा.प.८६७ ४७ काकः कृष्णः पिकः ४५ ५ शु.र. भा. पा.८४ श्लो. २१ ४३ ४७ १५४ काकीत्व फल, सूक्ति. १७.४ गु.र.मा. पा. ३९३ ३.५ कास्य कति ४९ ९० म.रा.सं.४१ नी. ८२ काकस्य गात्रं नीति. र.८ काकैः सह विरु. तक्षक शा. ५.८३८ ४७ ५३ भामिनी.भ, नगनाथ कानमणि काञ्चन. ३ काचिन्मृगाक्षी शा.प.५१९ ३८ शु.र. भा. पा. २२१ श्लो. १३ ४७ ३०० या ते कान्ता मोइमुन्दर शंकराचार्य ३ शा.प.९३८ २८७ | कान्तोऽसि नित्य. भोज, २३५ गु.र.भा. पा. २३७ रणे. ४७ ३१ २७ कान्त्या सुवर्ण. भामिनी, क. १५ जगन्नाथ शा. प. १९२४ सु.र. को काम बोध मोह मोहमुन्दर शंकराचार्य १९१० मोजदेव ४७ ९८ काम प्रदोप. ३ भामिनी.शं. २७ नगन्नाथ ३५ सु.र.भ.पा.१८५३को,४५ ४१ ३६ 'काम' नाम्ना किरा. योगदा. १२११८ भर्तृ. वै.८३ ३७ ३० सुर.आ.३४८14 सु.र. भा. पा.२१ श्लो.७९ २ | कामिनीकाय. भर्तृ. शं. ८५ ३६ पच. १.८१ सु...को. १६७२ ४७ १७३ | कायेन वाचा १३ | कार्याथीं मजते ५४ भर्तृ. गु.स. ५२८ नी. १०९ ४९ ६५ कार्येषु मन्त्री सु.र. मा. ३५१-२७ २४ सु.र. मां पा.३६४ श्लो. १३ ४१ कालगुरुद्रव ४० शा.प. २०७४ कालान्तरश्याम रघु. १६.१८ कालिदास ४८ ६२ ४७ २५६ का विद्या कविता सु.र. भा. १७१।१०३८ ३२ शा.प.९१९ २६६ काव्यात्मना मनसि भामिनी. क. १० जगन्नाथ ७३ स. र. भा. पा. २१४ श्लो. ७४४७ १५४म काश्मीरेण तुपार. ४९ भगवद्गीताव्यास कागारेषु सरित्सु. चाव.४ मशभा.६.२६,४७ ३४ २२ शा. प. ४०९६ भन.. ९७ ३८ ។ भामिनीम, नगन्नाथ २५९ कि कन्दाः कन्दरेषु भा. वे. २४ ३६ रघु ८.५९ कालिदास ४८ १७ | किंकेकीव शिखण्ड. शा. प. ८८७ ४७ ३५ शा.प,९८७ २६ | कि कोरिलस्य सु.र.मा १७६-९६६ ४९ रघु. १४.१२ कालिदास ४८ ४६ कि खलु रत्नैरेवैः भामिनी म.४० जगन्नाथ ४२ ४१ | कि जातोऽसि शा.प.९७१ मनन्तानवर्मा. सु.र.मा. पा.२३६ को. ३१ ४७ १९१ कितया क्रियते २९८] किं ते नम्रतया. मोन, नीति.म.. सर,भा, १५६-१ ३४ शा.प.१००४ कविराज मोहमुन्दर शकराचार्य किं तेन हेमगिरिणा भई. २.७८ ७ ७८ कन्या वरयते नैषध १०-१ ४७ ४७ कमठालाचल कमले कमला कम्पन्ते गिरय करिवर सञ्चर कर्णे चामर कर्तव्यो हदि कर्मण्येवाधिकार. किं फदर्प वृथा ४७ ४७ कलमतवा. कलमन्यभूतासु कल्पवृक्षोऽपि कल्याणबुद्धेः कश्चिद्बद्ध कश्चिन्नवं पल्लव. पत्रिका हरिण कलूरी जायते कस्त्वं कोऽहं ४७ ·५४९ संस्कृत श्लोकांच्या आद्याक्षरांची सूचि व प्राप्तिस्थान आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण इलोक भाद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक ४७ १७ २५ ४७ ४७ ६४ ४ ९ ४७ ६३ ५३ २५३ ४८ ४७ ३५० ४८ कुमार-४,२२ कालिदास २७१ ५८] कृष्णवक्त्रीनमार्जारी सु. र. मा. १८५-२५ १२३ कृष्णा ते कच. सु.र, मां. २९१७ केन हिंसन्ति व्यास महामा ३,२०८६३३ ३४ २१ केलिं कुरुष्व शा.प.९२० सु.६२३ भानंदवर्षन ४७ के वान सन्ति (चात.) ७ कोन याति वशं मर्तृ. नी. ११७ ४९ ६ कोऽर्यः पुत्रेण ४६ १४१ को लाभो गुणि. भत, नी. १०३ ४९ ४९ | कोहि तुलामधि. शा.प.१९९६ ७१ कोप वारि विलोक्य या प. ९३३ ४७ १०१ फौपीन शतखण्ड. म. ८६ १६ | कौमे पयसि लघी. शा.प.९३० ४७ ४५ क्रियता कथमन्त्य ५ क्रीडाऽकारि तडाग शु. र. भा. २३२२९१ ७ ४८ क नु ते हृदयङ्गमः कुमार ४.२४ फालिदास ११७ ४८ क्व नुमा त्वद. १६८ क्व प्रथिताऽसि शा.प.३६१.अमरु.७१ २०० रा.र.को.८१६ ४४ क्व वाऽम्मोधौ वासः शा. प. १५२० ४२ क्षण सरलवीक्षण शु. र. मा. २५३-६९ १० क्षत्रियाणा बल व्यात. महामा.१,१७५,७९ ४९ क्षमा बल्लमशक्ताना १.चा, १३ २२ व्यास, २६ ४९ महाभा. ५,३३,५४ ६ प.चा.१-३० ४९ १२१ ३६ धान्त नक्षमया भर्तृ. स. स. २३६ वे. ९६ १९]क्षाल्यन्तमभितो ४७ २१क्षालयामि तव पाद. रामा. ५. ९९ ८२ ५० कुमार ४.६ " १ ४७ ४७ २०१ ३ रामायण, वाल्मीकि ८ किं द्रुततर प्रयासि किं न पश्यसि सु.र.भा,२२३२६६ कि निःशङ्क मामिनी, शां, १९ जगन्नाथ किं पुष्प किं फल शा.प.१०४९ किं ब्रूमो हरिम् गुरारि शा. प. ४०१५ सु. र, को, १२०९ कि मधुर सुत. ४६ किं मालतीकुसुम ! शा. प. १००६ नम्मैय किया तवात्यन्त. रघु. १४.६५ कालिदास किं वाससा १ तत्र भा. १७४/८८८ ४९ कि वीरुधो भुवि शा.प.१०६२ किं वेदै स्मृतिमिः भर्त. वै.७० ३८ किमपि रिमपि मालती. ८.१३ भवभूति ३१ किमिति सखे म.र. भा. ३३०१ किमित्यपास्या. कुमार ३, कालिदास ४२ किमु स सहेत कियती पञ्चसहस्री ? भर्तृ गु. स ४५८ ५० कीटगृह : कुटिलान्त शा. प. २११५ शाधर कीटोऽय भ्रमरी. ४१ बुचौ तु परि. भर्तृ. वे. कुटिला लक्ष्मी म. र. भा. ६।१० ६२ कुम्म परिमित. गुर. भा. ९.१११ ४६ कुरुते गगासागर. मोहमुन्नर-शंकराचार्य कुर्वन्ति तावत् पच.१-२५७ ४५ कुलाचला यस्यम. रा.र, भा.२०१६९ कुसुम कृत. रघु. ८.६२ कालिदास ४८ कुसुमान्यपि रघु ८.४४ युसुमास्तरणे कुमार. ४.३५॥ ४८ कुसुमोत्पचिता रघु८५३ कूपे पानमघो. शा.प.८५९ कृच्छ्रेणामेध्य. भर्तृ. वै. ३५ कृतन प्रतिकुर्या. रामायण, वास्मीकि ४,३८६ ४९ कृतकृत्या हि वैदेही २:४०:२४ कृतपोधे यस्मिन् म.र.भा. २१९५ ४९ कृतपयसि रसु.८.४८ कालिदास कृतवानमि कुमार. ४.७ कृतान्तस्य दूती स..भा. १५/१५ कृत्या नपुर. अमरू, भमरक ग..को.८३४४ कृष्ण धपुर्वहत शा.प.८८६.७११ २८ ७ २७ क्षमा शस्त्र करे ४७ १८३ " ४७ २४० शा.प.७३८ ४८ ४७ ३३ मत वे. २५ भर्तृ. वे. ८९.र.बो. १६३०ण २१ ४७२२ ११ सद्योतो द्योतते ६७ गङ्गातरङ्गषण. १९ | गङ्गातीरे हिम. ४२ ६ गच्छ सूकर। गण्डस्थले हि ८३ गतवत्तारुण्य १५ गत एवन ते गन्धाश्या नव. गन्दव्य पदि re ४८ ८ ४८ ..भा. १९१-७१ म. ग.सं.४४ पुमार. ४... काश्मिास भ्रमराटक भमर ४८ " १ .

·५५० संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश-खंड २ भाद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण इलोक आद्याक्षरें मासिस्थान प्रकरण लोक ४२ भर्तृ. वै. ६२ ४७ गरिमाणमर्प. गर्जन्हरिः साम्भसि गर्जसि मेघन गर्वायसे विकच गले पाशस्तीवः गवाशनानां स. ५| चेतश्चिन्तय मा २३४ छायां प्रकुर्वन्ति ४७ शा.प.५९१ महस्वामी चावका,४ सु. र. मा. २३८-७४ ग्रा.प. ९३१ सु.र. मा. ८७।२३ काव्या. १०.१३८ ३ | अयाभिः प्रथम. शा.प. ११२३ गु.र.को. १२९९ ४७ शु. र. मा. २३६१२५ विक्रम ६५ ४७ ४७ २५४ जयामन्यस्य. ४७ १८७ १८५ २९४ गाङ्गमम्बु सित. गाताकोकिल ४७ ९ ४६ १४ शा.प.४१६१ भर्तृ. .७१ ४२ म.सा. ९४।१०५ ४७ दृ.श.२२ गु..मां.१६८१६७९ ५० मोहमुन्दर शकराचार्य सु.र.भा. २४७/६८ रघु. ८.६७ कालिदास १० २२९ ४७ ४७ गात्र सङ्कुचितं गीत कोकिल! ते गुणानामन्तर. गुरुचरणाम्बुज. गुरुपु मिलितेषु गृहिणी सचिवः गृह्णात्येप रिपोः गेय गीतानाम. ग्रन्थिलतया ग्रासोदलित. ग्रीष्मे ग्रीष्मतरैः ८९ २४ २४ ४७ मोहमुझर शकराचार्य २३ ४९ ४७ ४९ शा.प.१२०८ रा. र. भा. २१४४८२ ४७ ४७ १५९ जगच्चक्षुस्तेजो. जगति विदित. स.रमा.२४८८३ ४७ जटा नेयं वेणी कुव. २९ ३१ जटिलो मुण्डी. मोहमुद्गर शंकराचार्य ३७ जठरज्वलन. शु. र. मा. २२९/१८ ४७ जनकः स्थाणु भामिनी. भ. ९७ ७१ जन्मस्थानं न शा, प. १२०१ विद्यापति २९ जरा मार्जारिका ४२ जलनिधौ जननं स. र. मा. १७५७० २०१ जले तैलं सले मा.नी. १४.५ ४३ १ जहीहि गुरुगर्जितं. गु.र.भा. २३२१७९ जातः स्तन्यं न भामिनी. भ. जगन्नाय २३३ जातस्य हि एवो. भगवद्गीता. व्यास; महामा.६:२६:२७ ३४ २९ सु.र.भा ९०११ नात्यन्धाय च मत. शं. ८९ जिहे! प्रमाण ८६ जीर्णा एव मनो. भ. वै.७९ ३६ जीवति जीवित. शा. प. ३७५५ शाईपर २८ जीवन्तु मे शत्रु. ३२ जीवन्नेव मृतो. शा, प. ३९६७ दामोदरगुप्त ५० जीवेचिरं वज्र. रामायण वाल्मीकि ३४८१२४ ४६ जीवेन तुलितं प्रेम गु.र. भा. २७५/२ ५० ज्येष्ठो भ्राता रामायण वाल्मीकि ४६१८७१३ ३२ ७ घटं भिन्द्यात्पर्ट घृतं न श्रूयते शा.प.१४६८ चाणक्य सु. र. भा. १८१४१४ जातेति कन्या २९ ४७ ४१ १० ४१ २७ ४७ १३५ ३४ ३ चतुरः सखि मे चतुरड्गबलो सु.र.भा.४१ चलत्तर चल्यपाङ्गा दृष्टिं म. सर. १.२० कालिदास सु. र. फो. ५१५ चला लक्ष्मीश्चलाः चलेषु स्वामिचिरतेषु सु. र. मा. ९७।२ चाण्डाला किमयं भतं.२. ९६ चातका स्थानु. शा, प. ७७० चातक ! धूमसमूहं शा. प. ८५७ चातकस्य मुखे धा.८५४ चितां प्रज्वलिना. रा. र. ४३ रपु. १६-१६ कालिदास शा. प.११४५ चिन्ता चिवा समाना. भामिनी.क.७ नगन्नाथ ३८ ४७ भामिनी.भ, २१ ४७ ४८ ४७ १०९ ४८ ४७ ४८ ६५ तटिनि! चिराय १६९/ तदनु ज्वलन १९६ | तदपोहितुमर्हसि ६.| तहसीमां वसति वदलं वदपाय, ५ तदिदं क्रियता ७१ | तब्रूहि वचन चित्राद्विपाः पन. चिनन तद्यदय. ६८ कुमार ४.३६ कालिदास रघु.८.५४ रघु.१६.२२ रघु.८.८३ " कुमार, ४.११ वाल्मीकि रामायण २११८६३० ४८ " चिन्ता शशाम ४८ ·संस्कृत श्लोकांच्या आद्याक्षरांची सूचि व प्राप्तिस्थान प्राप्तिस्थान प्रकरण इलोक आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक | आद्याक्षरें १७ १०८ तप्त के फैन ८ ४७ ४७ दधि मधुर २० ८ ८३ ४७ २३१ . ताते सुताना १३ ४७ १२९ ] त्रिदिवोत्सुकया रघु. ८.६० कालिदास ४८ ३४ | त्रिविघं नरकस्य व्यास. महामा, ६,४०,२१, ३७ ५९ | त्वद्वद्वयोऽभि. ४७ १०१ | त्वमेव चातका. शा. प. ७८१ भर्तृ. नी. ५० ४७ ८७ त्वयि मयि चान्य. मोहमुगर शकराचार्य ३७ ३०५ ३०३ | दधान प्रमाण भामिनी. १३१ नगन्नाथ ४७ सु. र, मो. १७०७६६ ४९ दन्ता विश्लथदन्ताः शु. र. भा. ७६-१२९ ४२ २५ | दन्तैहीन. शिला. सु. र. मा. १८५/१६ ५० २१ दयिता यदि. रघु.८.५० कालिदास ४८ १६६ दरिद्रता धीरतया शु. र, मा. १७४९१३ ४९ १५ दव दहन जटाल भामिनी, ष, ३४ दश व्यामा जिता ४७ १७६ दह्यमानेऽपि शा.प. ३४०२ शकवृद्धि ५० २३८ दातव्य मोक्तव्य म. सु. स. ५२५ ५० ४९ | दातव्यमिति यद् ५० १६७ दाता क्षमी गुण. हि. ३.१४० ३३ दानार्थिनो मधु. शा.प.९२९ ४७ ४८ दामोदरकरा. शा. प. ४९८ बाण ४१ ४८ दामोदरस्य मुरली १२६ | दारिद्यस्य परा शा.१.३.९; पच, २.१६७ ५० विष्णुशर्मा ५. २० दारिद्यानल. शा.प. ४०६ भोज, १९३ ३८ | दारेषु रिञ्चित् पच.१-१०९ ४९ दिगन्ते ध्यन्ते भामिनी.भ.१ मगन्नाथ ४७ ३४ दिग्याससे गतबीड सु.र.भा ८९६ ४२ १४७ / दिमण्डल परि. शु. र. भा. १३९।१०८ ५१ दिनमपि रजनी मोहमदर शकराचार्य २८. दिनमेक शशी सु.स.मा.३६७१२१ दिल्लीश्वरो या जगन्नाथ १ दिवानिश वारिणी रसगगाधर नगनाय १३४ | दीनानामिह परि. मामिनी १.९१चगन्नाथ १०९ दीपो मशयते ४९ दीप्तमानिमरण्य रामायण वास्मीक २,२१,१७ ४६ २४८ दीप्यन्ता ये दीप्त्यै रा.स. मा. ७१।१७ दुरोप्यनुदिम. भगद्रीता ५९ दुराराध्यः स्वामी भई.२. ७५ रा.स.मा.१५८२१८ तद्विद्धि प्रणि. व्यास, महाभा. ६,२८३४ ५० तपस्यन्तः सन्तो भत. वे. ७४ ३७ सु.र.भा २१-१०४ तमवेक्ष्य रुरोट कुमार ४.२६ कालिदास ४८ तम.स्तोम भृशं सु.र.भा.२५७६ तरुकुलसुषमा भामिनी, भ, २४ जगन्नाथ तरौ तीरोद्भुते शा, प.८०३ ४७ तर्कोऽप्रतिष्ठ. व्यास. महाभा.३७३१३, ११७ सु. ३४३७ तल्पे प्रभुरिव सु. र. मा ३५१-२३ तर नि श्वसिता. ४८ रघु. ८६४ कालिदास तदैव प्रावीण्य स. र. भा. २१३१५५ ४७ तस्मादनन्त. भर्तृ. वै. ६८ ३८ तस्मादसत्तः भगवनीता तस्य श्रीमोज. ५० तस्यैवाभ्युदयो शा प.७३९ ४७ ४९ ताप लुम्पसि सु.र भा. २१३/७१ ४७ तारापते । कुमुदिनी सु. र. भा. २८२।१४५ तावत्कुल्स्त्री. सु. र. भा. ३५० तावत्कोक्लि! भामिनी.अ. ६ जगन्नाथ तगर्जन्ति सु.५८८ शा. प. १५७४ ५० तावन्मीनेन घ.चा.१४१८ ४७ तिष्ठन्भाति पितुः ४६ तुड्ग वेश्म सुताः म. वै.१९ ३७ तुल्यवर्णच्छदैः शा. प. ८८३ योगवा, ६ उ. ११६:१६ तुल्येऽपराधे शिशु. १-४९ तुष्टोऽपि राजा ४९ तृणमुसमपि सु. र. मा, २३३-१०० तृपा धरायाः शा प.१०८८ तृपा शुष्यत्यास्ये शा. प. ४१४८ भर्त. वै. ९. ३९ ते धन्यास्ते विवे. पंच.१-२८५ तैलाद्रक्षेत् तोयेरपैरपि मामिनी म, २८ बगनाय त्यत्तो विनय. शु मेण्ठ गुर, मा. १७०१३ ४७ भ्यास महामा. ५,३७९१७. चानी.१.१० प्रपन्ते तीर्थानि f २६ ४ ७९ नागानन्द श्रीहर्ष २२३ २ ४७ ५० ४७ ४७ ८८ ४७ १ त्यजेदेकं कुरुत ७ रस्था. पर्वता ·५५२ संस्कृत-मराठी-सुभापित कोश -खड २ आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक | आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण इलोक सु ७६१ जयवर्धन दूरादथै घटयति दूर्वा कुरतृणा. दृढतरगलक दृष्टपूर्वे न ते देवो हरिवहतु देशैरन्तरिता देहिनोऽस्मिन् देहे पातिनि का भर्त, ३-१८ शा.प.९३७ ४७ या प.१९९७ रामायण वाल्मीकि ७,४८६२२ ४६ शा. प. ७४. महादेव ४७ भमरु.९६अमरुक सु.र.को.७६५ ३१ भगवनीता ३४ ३२ मर्तृ. २।९० ४९ भामिनी क.१ नगन्नाथ ४८ मोन, १३८ ४९ भोज.५३ दैवेन प्रभुणा देवे पराग्वदन . | नटोऽपि दद्यात् दोषाकरोऽपि द्यूतेन धन, द्यूते पणः द्रुततरमितो द्वाविमौ कण्टको द्वाविमौ पुरुषो द्व भार्ये एक सु.र.को.७६४ हनुमन, धीरनाग ३१ शा.प.९४१ ४७ व्यास. महाभा.५,३३,६१ शा.प.१५४९ व्यास ४९ ४७ न कोकिलाना ४७ २७३ नकाःस्वस्थान. पच ३-४४, रा.९५४ ३४ २३ | नक्षत्राणि बहूनि गुर.भा. २११४२ ४७ ८० ७० | नगर्यो दह्य. योगवा ६ उ। १९८१ २४१ | न गृह गृह पंच, ३.१४६ ध्यास. ३ महाभा १२, १४४,६ ४६ २८ न राहाति ग्रास शा.प.९२६ ४७ २६४ न जातु कामः वायु. ९३ ९५ व्यास. महाभा.१-७५-५० ४५ ६७ न जातु कामान. व्यास महामा. विदुरनीति ५० १७५ न जायते म्रियते भगवद्गीता सु.र.भा ४८७ ४७ १९ नतत्परस्य व्यास. महामा, १३, ११३८ ४ २८४ न तेन वृद्धो व्यास. महाभा, ३,१३३:११ ५० १२४ २३म | न देवा दण्ड, स. ३०९४ व्यास महाभा, २३ ५० १३१ न देवो विद्यते सुर. भा. १६६/५९६ ३४ ६२ न द्विपन्ति न शा. प.१४२३ ५० १५० ९४ न ध्यात पढ़. भर्तृ. ३.४३ ३६ २२ १८५ नटा न विटा न ५७ ३४ "" न नवे यौवने ५५ ३८ न नीतमुपनासिक शु. र भा २७६३७ ३१ ३७ न पर्वताये मृच्छ.४.१७ ४५ १४ ८ न पिता नात्मजो रामायण वाल्मीकि २,२७,६, ४६ ४१ २४ न पुसकमिति सु. १२३२, कुव, ९०, शा. प. ३४५१, रु, र को.४७८ १ न पृथग्जनवत् रघु. ८९० कालिदास ४८ ६६ नभसि जल्द. अमरु.ममरुक १ १६६ न भिक्षा दुष्प्रापा भर्तृ. वै. ९३ ३६ ११३ न भीतो मरणाद. ३२ न मया रचित २ भामिनी, जगन्नाथ ४७ २७ २३० नमस्कारप्रिय. ४३ नमोधो नमस. योगवा, ६,७३,३५ ३४ ७० नयन स्थेमन भामिनीभ, जगन्नाथ ૨૨૪ ७ नयनान्यरुणानि ८७ कुमार ४.१२ काब्दिास नयाचे गजालिं जगन्नाथ ३८ | नरनारीसमुत्पन्ना मु र. मां १८४१५ ५० नरस्यामरण चा. नी.४३ ५७ | नलिनीदलात. मोहमुदर प्रकराचार्य ९ घत्ते भर कुसुम. धत्तूर ! धूर्त सु र.भा. २१३४१९० भामिनी १.८९ धनधान्यसमृद्धिः ४६ धनिनि जने धन्याना गिरि, रा..को. १४६१ सत्यदोष भर्तृ.वै.१५ धम्मिलन परि. शा. प. ३१७४ धर्म प्रसङ्गादपि सु र.भा ३७१/२४० धर्माख्याने श्मशाने वृ. चा. १४६ ३७ धर्मार्थकामाः सम व्यास, महाभा. १२,१६७,४० ३४ घातस्तात विरुद्धो. भर्तृ. सु स ५४६ धान्याना सग्रहो हि १५५ धारणाद्धर्ममि व्यास महामा १२१०९, ११ ३४ धीरध्वनिमि. भामिनी.भ.५९ धृतिरस्तमिवा रघु ८६६ कालिदास धुत्वा पदस्पलन भामिनी. क५ ४८ ध्रुवमस्मि शठ रघु ८-४९ काब्दिास ४७ ४७ ४८ ४८ ४८ न कामये मर्तृ. महाभा. नषेचन जगदावा योगवा. ४,५७,५६ सु. र, मा ३६३४ ४७ म केनापि धुत ·५५३ सस्कृत श्लोकाच्या आद्याक्षराची सूचि व प्राप्तिस्थान प्राप्तिस्थान प्रकरण स्लोक आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक । आद्याक्षरें ४७ १६५ १६४ रघु. ८.५७ कालिदास सु.र.भा २४६१९ योगवा. ६,१२८,४ व्यास महामा. ३,२८,६ ७ १३२ ४९ ५० ४९ ४७ ३९२ ४७ १२४ २० " रामायण सु र. भा २३११७३ रामायण,२,३७,२९ व्यास. महाभा.१०,२,३ व्यास. महाभा. १२,१५,२० रामायण ४७ २४६ ८ भामिनी. १.५३ जगन्नाथ भर्तृ. सु स. ५८० भ्र, ४.१२ सु. र. मा २१३१५७ भामिनी. अ. १२ जगन्नाथ २२१६८ भामिनी.१.६१ सु. ६३७, मनोक, भरचु रा.र को, १६८९ सु. १२६५ शा.प.३४५२ रघु.१४ या प.७८८ भगवद्गीता योगवा. ६३. ११६.५४ सु.र.भा १३९५ योगवा, ३,९,६. मर्नु, गु स ५८३ शा प.९३४ १८ ४८ नव पल्लवसंस्तरे न वै ताडनात् न शास्त्रापि न श्रेय सतत न सन्ध्या संधत्ते न सर्वे भ्रातरः न स्वा करेणुमपि न हि तद् भविता न हि देवेन नति पश्यामि न हि प्रतिज्ञा न हि प्रमादात् न हि प्राणात्प्रिय न हि भवति यद् न हि सर्वहित. नातन्त्री विद्यते नात्र व्याघशरा नाभिषेको न नाभ्यस्ता भुवि नाम्बुजैन कुमुदै. नारीस्तनमर. नारनाति सेवया नासतो विद्यते ५० १६४ महाभा ध्यास.१३,१२६,१२ भर्तृ स. स ५६९ ५० ३१ ४८ १५ | निष्पन शिशि २३५ | निसर्गादारामे. ३४ ४४ नीचा दुसेन ३०नीत जन्म १५ / नीर दूर तदपि. ४६ नीरक्षीरविवेके ४७ २६३ नीरजान्यपि ६८ | नीरान्निर्मलतो. ४९ ३९ | नीवारप्रसवान. २३ नूनमय मे पापः १३२ नृपस्य वर्णाश्रम. ५८ | नैता स्वयमुप. १६५ नैन छिन्दन्ति, ७२ नैपुण्यमस्थैर्य. ६४ | नैषा सभ्याविधि. २८६ | नोदेति नास्तमा २२६ नोपभोक्तु न च २४ नो मन्ये दृढ. १२ नोष्णश्वास क्ल २१ पक्षद्वन्द्रविरा. पक्षिणा बलमा. ३४ पामाप्रमथिता ३४ १७ पञ्चानन परि. ४६ १९ | पततु नमसो ११६ | पतित पशुरपि १० | पति थ पति ८पतिहि देवता १७९ पत्युर्यत्पतिता पत्र पुप्प फ्ल १२ ४७ ४२ ४७ २६ २६८ ५६ ४२ १४ ४५ ३७ ४७ ७ . ५० २३ १६२ रामायण २,३९,२९ सुर, मा.२३४/१२० शी, नी ११५ सु ५८१ भर्तृ. स. १९५ वै.४ सुर.भा.३५।२७ मोहमुदर शकराचार्य पच, १.२९० भगवद्गीता, व्यास. महामा, ६,२६, १६ सुरभा. २३३१ रामायण वाल्मीकि ४,६,२२, रारमा ३६७ रसगगाधर मगन्नाथ सु.र.मा. ८३५ भामिनी. १.७ जगन्नाप भ रास. ५७९ घटनीति १०९ ४३० रा.र.को ७३३ मर्तृ गु ५८८ रारमा २०१४१४ ४७ ६ ५० ११ रामायण दास्मीकि ६१ म्यास महामा १३,१४१३५५ ४६ ४७ ३७० ४७ नासत्यवादिन नाह जानामि नि पीते कलशो. निखिल जगदेव निगुणगरिमा नितरा नीचो. निद्रामीलित निमित्तमुद्दिश्य निर्धन निधन निर्याणदीपे निर्वाणमङ्गल. निचा भोगेच्छा. निशाचरोपप्त निशामु मास्वन् निपेवन्तामेते. भगवद्गीता भ्यास महामा.६,२५,२६ शाप ७७ शाए १०१२ १८९ ४७ ४९ ४७ ४८ नीतिप्र. १३ भामिनी रू.४ भत.सुस १५३ १.७ पत्रपुष्पफ्ल. ७२ पाणि कष्टक १९ पनागि जानि १९ | पदन्यासो गेहात् ४८ पय पीत्वा मान ५१ पयोध सर्वस्व २४.1 परटोनव. ४८ गु.र.मा २५१३१२ गग ४६ गाय ग..भा १९५७ पुमार ...ाब्दिाम ४८ ४८ रघु. १४.१२ कालिदास घु १६-६४ गु.र.मा २१४७ ८ ·८ ४८ ४७ ४७ " ४७ पाणौ गृहीता प्रवाद. सत्यमे. ५५४ संस्कृत-मराठी-सुभापित-कोश खंड २ भाद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक , आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक परलोकविधी कुमार, ४.३८ कालिदास १५ ] पूरोत्पीडे तडाग. स.र, को, १६८४ परिजातोपभुक्तो. योगवा. ४, २३, ४१ उत्तरराम ३.२८ भवति परिनाणाय साधूना भगवद्गीता. व्यास. पूर्व जलद महाभा, ६२८८ ६५ पृथिव्या पुत्रास्ते शकराचार्य परिभ्रमसि किं भर्तृ. ३. ११ पृथ्वी तावदिय ४७ १४३ परिमलसुरमि शा.प. ९९० १०५ | पृष्टाः खलु पर. भामिनी. भ.३५ जगन्नाथ परेपा चेतासि भतं. वै.६० ३८ १३ : पौलोमीपति १०३ पश्य लक्ष्मण! ११३ | प्रणमत्युन्नति दि. २.२७ ३३ पाटीर! तव भामिनी. म. ११ जगन्नाथ ७३ प्रविदिनमखि. ३७ ४१ पाटीरद्रुभुजङ्ग भामिनी, ५७ ३३ | प्रतिपद्य मनो. कुमार ४.१६ कालिदास ४८ ९० पाणिं पात्रयता भतूं. वै. ५२ ३८ १२ | प्रत्यह प्रत्यवे. शा, प.१४२१ ५० १४९ सु.र.भ..५२।२२ ४२ २५ प्रथम चुम्बित. भामिनी. शां. १६ नगन्नाथ ३ पातः पूष्णो सु.र.को. १०७५ भट्ट मलट २४२ | प्रभुर्विवेकी सुर. मा. १७३१८५१ ५० १०५ पातालमाविशसि मत. पै. ६७ ३६ २९ प्रमदा मदिरा सु. र. मा. १६०१३२५ पात्रापात्रविवेको सु. र. मा. १५७/२०३ ७६ | प्रमदामनुसं. रघु.८७२ कालिदास पाने त्यागी गुणे मसहा.४ ५० बाल्मीकि रामायण.११०६,६६ ४६ पाथोनिधिमधि ४७ १६८ | प्रशान्तशास्त्रार्य. भर्तृ. सु सं. ६०९ पाढन्यास गिरि शा. प. ७६० कालिदास ७६ | प्रहारितोऽपि पादाघातविघूर्णिता. सु. ६३५ ४७ १६७ प्राप्य प्रमाणपदवीं भोनप्र. १३४ ८८ पादोपभुक्त बनूमनाटक ६६ | प्रामाण्यबुद्धि. पानीयमानीय सु.र. भा. २१२।२८ ४७ १५३ | प्रारभ्यते न खलु भर्तृ. नी. १७. पारिजाततर्फ सु.र.भा. २३८१३८ १०४ | प्रारम्भ कुसुमा. भामिनी.भ.४६ नगमाय ४७ पिण्डे पिण्डे रर.मा.१६९/२६५ १४१ प्रासादे सा दिशि अमरु,१०२ ३१ २२ पिनाकपाणि. शा. प.६३ देवेश्वर १८ | प्रिये प्रयाते. ५० ૨૮૮ प्रेयो मित्रं बन्धु भामिनी.१.५८ १२७ ६३ पीत यत्र हिम शा.प. १२१ १५२ बदस्त्वं ननु ५० म. र. मां. २२३१६९ १२५ धनस्थोऽपि शा.प.१२०९ २४९ रा.र.भा. २४७१३४ २११ बलिनियाव. रघु. १६२१ कालिदास ६५ पुण्यस्य फल १३ मई. . स ६१४ ४७ १०७ पुण्यैर्मूलफलैः भरी वै.२७ बहुनिष्कपट. सु.र.भा. ५४४१३ ३२ १० पुनरपि जनन मोहमुन्नर शकराचार्य बहूनामप्य भोजप्र. १४५ व्यास ४९ पुनरपि रजनी १९ | बालस्तावनीडा. मोहमुन्नर शकराचार्य ३७ पुनराः पुन. १.वा.१४-४ १२३ । बाल्यमल्पदिनैः योगवा, १७२८३७ पुन्नाम्नो नरका. व्यास. महामा. १५७४,३९ 7. र. भा. १००1३ . रामायण २०१०७७१२ ५ निभ्राणे त्वयि शा.प.१६० पुराणान्ते श्मशा. सु. र, भा, १५८२३२ ४९ ६१(२) बिलाद् बहिः सु. र. मा ३६४१४ भामिनी. म. २ जगन्नाथ २२७ बीजगत्कारणत योगवा. ६ उ.६७.१२ पुरुपाभ्यधिका ५६ बीजान्यग्न्युप. ३४ पुष्प पुप्प महामा.५:३४६१८ ५० ४५. बुद्धियुक्तो जहातीह. मगवद्गीता ४७ ४७ ४९ ९ ४७ पिब स्तन्य ४७ ४७ ५ ४७ ४७ पतिमत्र मधु. पीयूपेण सुराः ४७ ४८ बहवः पणिन १८ २० " ४७ विडोजाः पुरा ४७ पुरा सरसि ८० ·संस्कृत श्लोकाच्या आद्याक्षराची सूचि व प्राप्तिस्थान प्राप्तिस्थान आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक आमाक्षरें प्रकरण दलोक ब्रह्मण्याधाय. ब्रह्मन्नध्ययनस्य. ब्रोन्द्रादिमरुत्. भर्तृ. वै. ३० भक्तिभवे मरण. भगवन्तौ जग. ४ ४७ मिक्षा कामदुधा मत. पै २८ ४७ ४७ ७५ मधुप व. भामिनी अ.१७ ४७ मधुरय मधुरैः शा. प. ५४७; भर्तृ. १ ३४ २१ मन एव मनुष्याणा ५० मन्साऽपिन रघु ८,५२ ३६ २८ | मन्दरेण मथितो. ३१ ३७ | मन्दाक्निीपयः सुर. १५८१२४२ ५० १०२ ३७ १५ मरण प्रकृति रघु ८.८७ कालिदास ४८ ३४ ५० १६२ | मरणान्तानि वैराणि रामायण ६, १११, २५ ५० १२२ ४७ ५१ मर्कटस्य गले भर्तृ सु स ६४२ ५० १६१ ४३ मलिनेऽपि रागपूर्णो मामिनी १ ९५ जगन्नाथ ४७ १३४ ३७ ४२ | मलिनैरलकै सुर,मी ९५४ ६८ मलोत्सर्ग शाप १२०७ ४७ २४७ २९ महता पुण्यपण्येन ३८ मही रम्या शय्या मत वै ८५ २० ४९ ५७ | महेश्वरे वा जगदी. ८० १७ ११ मा कुरु जनधन. मोहमुन्नर शकराचार्य मा गर्व कुरु २० मा गर्वमुबह ४७ १०३म सूक्ति ८६-१४ २८२ मा गा विषाद. शक्ति १९-४ २९६ मातरश्मि! भजस्व भर्तृ शु स. ३०२ ३५ १० वै १०० लक्ष्मीपर ७५ माता यस्य रहे पच ४.५० १४ ४७ ३०२ | मातृवत्परदारेषु १४० मातेव रक्षति भोजप ५ ४२ १६० २२ मानमुद्रहता भर्तृ शुस ६४८ २० मान्या एव हि ५० गुर भां. ४५/१७ ३६ १७ मारस्य मित्रमसि शु.र भा १९०१२५ १६ मिने धापिगते सूक्ति ६८१४ श प ३५९९ ४७ ६१ ४८ रघु ८६. कामिदास १५ मिथुन परिकल्पित ४१ ३० सुरभी २९८1१० मुक्ताहार गुणीभूय भर्न सुस ६५५ ४७ १७१ ४७ १७५ | मुख्यनेक पुर. सभा १५९४२६३ मुख्या र मुभग, योगवा ३,८९, ५२ ४७ २२ सुरमा २१२४ भ ग म १७ २७ मुरती महनीय. ४७ १४ ४७ २३४ मुद्रः साति ४८ मूकारन्धकम गुर मा ३९२० मूद! हीहि मेमुरसार करा ४७ ६७ मते द्वेषो शा.प.३४१ भगवद्गीता मोहमुद्गर शकगवार्य भर्ट, सु. स. ६२३ मद्रकृत कृत. मवत्या हि व्रात्या. गगालहरि भवारण्य भीम जगन्नाथ भव्य भुक्त ततः भर्तृ सु.स २८८ भस्मीभूत कुसुम. शुर. भा. २८४२९ भारत चेक्षुदण्ड च. सु. र. भा. २०५१ मार्यावियोगः चाण.३.१४ भत. गु. स ६३० भिक्षाहारमदैन्य. भित्त्वा सद्यः मेघ, २.१४ कालिदास भुक्तानि यैलव शा.प. ९८० श्रीमहादेव भुक्ता मृणाल. भामिनी, म. ४५ जगन्नाथ भू पर्यड्को. भर्तृ वे ९३ भूमो स्थिता. भामिनी क १३ जगन्नाथ भृङ्गाङ्गनाजन. ग्रा.प.७९९ भल्लर९६ शा.प.११७७ भर्तृ. वै. ८ भत्. वै. ३७ मोगा मेघतती. ३३ भोगास्तुङ्गतरङ्ग. भोगे रोगमय. मोजनान्ते च किं. सु.र. १९६५ मो पान्य! त्वरितो. भर्न स. ८५० मोरोहिणि! त्वमसि गु.र. भा. २८५४४९ भ्रमर! भ्रमता. शा प.८१८ श्रीगगदेव भ्रात काञ्चन! भ्रातचन्दन् । ७ ४८ ४७ भेकेन कणता. मोगा न भुक्ता मोगा भड्गुरवृत्तयो ४७ ३२ ४४ "" मुत्त मौक्तिक ४७ मुख मुच्च सलिल मुख शिरो ४७ शा. १ ९९३ श्रीमोजदेव मत्तेमकुम्म स्नेन विना. मदिराशि! मदा. मत ग. स. १३८ कुमार. ४.११ कालिदास " ·संस्कृत-मराठी-सुभापित-कोश खड २ भाद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक आद्याक्षरें मासिस्थान प्रकरण श्लोक मूल भुज. ४७ दि. २-२६ य एन पेत्ति ४७ ७७ यद्यपि बहुगुण. यत्करोषि यद शाप ९९५ ४७ ६९ , यदि कथमपि ४९ ២ मूल स्थूलमतीय भामिनी म ३२ नगमाय १८८) यदि त्व प्रस्थितो रामायण वास्मीकि २,२७,७ मृगेन्द्रस्येव चन्द्र १९. | यदिद ब्रह्मणो महाभा व्यास १२,२१४,७ २४ मृदीका रसिता भामिनी शा नगन्नाथ ५ | यति धनिन भर्त. सु स ६६८ ३८ २८ मोह मार्जयता भत वै ६५ २ यदि नाम देवगत्या भर्तृ सु स. ३०७ नी २९५ मौसय लाघव ४९ ४ यदि परगुणा दशरू ४.१७ क्षेमेन्द्र मौनान्मूक प्रव. १] यदि मचोऽसि शा. प ९३६ वल्लभदेष ४७ मौली मन्मणयो उट ६३ शाप.११७४ ४७ २१८ | यदि वान्छसि मत सु स. ८४९ ५० १५२ म्लानिं व्रजन्तु म प ओक ४७ १०७ | यदि वा याति ६ यदि सन्यासत महाभा, व्यास १२,१०,२४ ३४ २० य परस्य विपन सुर. मा १७११८१२ १९ | यदि समरमपास्य वेणी, ३६ २ य सन्तापमपा. या प ८०९ ३७ ३०४ (यदि रमरामि शा प.३४६२ दीपक १५ मगवद्गीता ३५ यदीय बलमा. सु र. भा २८३।४ ४२ यजन्त्येके देवान् गगालहरि ३४ जगन्नाथ ३७ ५४ | यद्यपि चन्दन भर्तृ. सु स. ६७१ ७५३ यशशिष्टाशिन भगवद्गीता ७४ यद्यपि बद्ध शैले शाप १०७८ ४७ यत प्रवृत्ति ३७ शा.प.१४९ ४७ भगवद्गीन ८९ / यद्यपि बहु नाधीपे सु र भा. ४२११ ४९ ४८ यत्कर्म कुर्वतोऽस्य यद्वक्त मुहु. गुर.को. १६०१ गर्नु स. ६७८ यत्त्वन्नेत्रसमान. सुवृत्त ति. २०३९ ४८ ७९ शिल्ण ४७ २७७ यत्नादपिक पश्यति भत् सु स ६६४ ४७ १३८ | यवनी नवनीत जगन्नाथ ४९ ९३ यत्पल्लव सम ४७ ११६/ यरूपया यह रामायण वाल्मीकि २,१०,१८ यत्पादा शिरसा. २३९ / यस्मिन् कृत्य एच. १९४ यत्पूर्व शाप.१९७२ ४० | यस्मिन् यथा महाभा ५,३७,७ व्यास यत्र न फलिता. शुर भो १३९७३४ यस्य भार्या महाभा.११.१४४,१७ २३ यत्र मे नीयते मभा या पश्यन्ति मत्सुस.६८९या.प.३४३४ ३१ २५ यन विद्वजनो ५० या चिन्तयामि भर्तृ ३२ ३७ २९ यथा राजो नेति म आ६ कालिदास १२] याचते त्रिचतुरान् भर्तृ, सु स. ६८२ ४७ १६९म यथा चतुर्भि वृचा ५१ ४९ ९९ या तावशीन भामिनीभ ११ जगन्नाथ यथा नदीनदा. महाभा व्यास १२ २९५,३९ ३४ ६८ याते मय्यचिरात् मामिनी म १५ जगन्नाथ ४७ २२१ यथा मातर. न्यास महाभा १२,२६९,६ ३४ ६९ या निशा सर्व. भगवद्गीता ययैधासि समि. ३४ ४६ / यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य. सु र भा १५७८५ यद येषा हित. ध्यास महाभा १२,१२४,६७ ३४ ७१ या पाणिग्रह. सु र भा. १८६१५ यदम्बुकणमा. या प ७८९ १४९ / या प्रकृत्यैव हि २२४ सु.३२२४ ३३ यदशक्य न ४९ यावज्जीवो निव. मोदमुन्दर शकराचार्य यदा मेरु श्रीमान् भर्तृ सु स ३०६ ३५ यावत कुरुते शा.प.४१३९ ४८ यदा यदा हि भगवद्गीता ध्यास यावद्वितोपार्जन. मोहमुन्दर शकराचार्य महाभा ६,२८७ ८६ / या साधूश्च सलान् भर्तृ. नी. ८८ यदा संहरते चाय ५१ यासामशुक म. सु. ६८७ ५० यदासीदशान भत.स.स ६, रा.र को.१६११ ३८ ६। युक्त समाया मामिनी, म.८० मगन्नाथ ४७ ४८ ७४ ४७ दि १९० ५२ ·संस्कृत श्लोकाच्या आद्याक्षराची सूचि व प्राप्तिस्थान ४७ ४७ येन यनच ४७ ये घर्धन्ते धन आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण इलोक। आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण रलोक युक्तियुक्तमुपा शा. प. ४५२, योगवा. २,१८,३ ५० २७४ | रेरे कोक्लि! ४७ भर्तृ. स. ७१९ युक्तोऽसि भुवन ४७ २०७ रे रे घरट्ट! सु.र, भां. २३५१६५ गुर, मा. २६०१०१ ये जात्या लघवः ६२ ९७ | रेरे चातक! शा.प. ७९२ भहद ६० भत्. स. स ७२१ नी. ५१ येन प्राप्तेन योगवा, ६-७४।१७ ४९ ५९ रे रे मनो! मम भर्तृ वै भामिनी शां. २१ भर्तृ.सु स ६९२ १५८ रे रेरासमा सु. र भा२३११३८ ४७ भामिनी. अ. ९ जगन्नाथ येनामन्दमरन्दे ४७ १२२ | रे सारङ्गा ४७ शु. र भा. २८३४१६५ २७६ रोमन्थमाचर ४७ शा प. ९४९ धर्मवर्धन ये पूर्व परिपालिताः शा. प. ९८५ ૨૮૨ सुर, को. १०९९ वित्तोक १८३ ये यथा मा भगवद्गीता, महाभा.६,२०११ ३४ ६४ लक्ष्मी स्वय म.१४६८ ३८ भर्तृ. सु. स. १७४ वै. २७ ९ लक्ष्मीपयोधर ४७ द. ६.४-७२ शा प.२७८ ये सन्तोप निर ४७ शा, प, १०३५ भर्तृ वे. ९७ ३४ १७० एक्ष्मीवता कुदारा योगसंन्यस्त. भगवद्गीता ४९ लज्जावशात् शा प. ३७५९ योऽत्ति यस्य यदा सु. २९८४ ४९ ४७ लावण्यमुज्ज्वल मामिनी. क१४ जगन्नाथ ४२ १७ ४२ ललिता गलिता यो ध्रुवाणि परित्यज्य गरुड. १०८ १ लेखनी पुस्तक यो हि यस्य स्वभावो ४९ गु.र. भी. १५८१२३२ ५० ३ लोकः शुमस्तिष्ठतु रक्तत्र कमलाना १३७ शा. प. ३९६९ वराहमिहिर भर्तृ. गु.स. ७०२नी ११५ लोभमूलानि गु.र. भा. १५८२१४ ४८ रचित रतिपण्डित ३ ९३ | लेभश्चेदगुणेन कुमार ४.१८ कालिदास भर्तृ गु. स ३७ नी. ५५ ४१ ६ लेभावराटिका रजनी तिमिरा. ६० भामिनी. इ.१० नगमाय ४.१८ रत्नाकरात्परि. म. सु स ७०५ ४७ १७१ पश्च.१.३४ २७ | वचस्तत्रैव वक्त ४९ रथ्याचर्पटविरचित. मोहमुद्र शकराचार्य ५२ रम्य हयंतल भ. पै. ७७ शा, प ४११४ ३७ सु.र.भा.३६२११० ३५ वत्स गच्छ मम ४. रम्याणि वीश्य. ४९ म शा ५ कालिदास प,५७३ १८ बदन दशन. रम्याश्चन्द्रमरी. भर्तृ वै ७६ ३८ बनानि दहतो शा.प.४८८ म्यास ४९ ૧૨ ४१ म. नी ९७ भोजप्र.३१. ६२ राजन्! दौवारि. ४९ ३३ २०५ वपुः प्रादुर्भावात्. मुज, भरराधगुन्दर, रावण राजा दुर्जन स. २८८१२०४ १५७ भर्तृ. स. स. ७११ वय काका वय राज्य येन पटान्त १ सुर. मा. २१४८३ बय येभ्यो जाता. भत. पै. ४६ रात्रावनाविप्कृत. ४८ शा. प. ३०८ मतं. पै. ५४ ६४ वयमिह परि. रघु १६ २० कालिदास रात्रि सेव २० मोहमुन्दर शकराचार्य ३१ वयसि गते भर्तृ ४५ ४६ १९१ वयसि नवे स्वामिन्यः रामाद्याचय मेदिनी. श.रभा. १।२९ मर्न १७७ नी. ११२ १ ४९ वर तुलानात् राष्ट्रस्य चित्त भरा. स. ७३६ १५६ घर मृत्युल्ये रुचिरतिरुचिरा. रा.र.भा २४४२२३ fr.१.१३७ ४८ ३२ रुदता कुत एवं ९० घर वनं वर शाप.१२७४ ५ रूटस्य मिन्धु. ममर. ११५ ५६ परमसौ दिवसो रूपारूचि निर २६ स पाटो.५३ ४ १५] यरमेको गुणी २ रे पमिनीपत्र! सर, मो.९९ ४० मई ग. स. १२९ वे ७१ १०६ पण मितं शिरमि रे पुष्प । मुन्दर। ४५ रेरामहरा! २९१ वर्णनदयितः रा.प.८.४ १० " ७५ ४८ 3 बने रणे शत्रु. राजा कुल्वधू. YO वर मौन कार्य रघु. ८.८५ काग्दिास शा प. १०६. बलभदेव ४७ म. प.भोक ·५५८ संस्कृत-मराठी-सुभाषित कोश-खंड २ आद्याक्षरें प्रातिस्थान प्रकरण लोक आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक २ ४७ ४० ४० ४७ ४७ वितरति यावद् ७ विदा मृगी वलिभिमुस. भ. गु. स. १५६, वै. ९ शा.प.४१९ ४२ वसन्त्यरप्येषु शा.प.९४५ वस्वोक्साराम् रघु. १६.१० कालिदास वदिस्तस्य जला. भर्तृ सु ४३ नी. १०९ याचा निर्मलया भामिनी शा. ५ जगन्नाथ ४९ याचो हि सत्यं. वाच्यस्त्वया मद रघु. १४.११ कालिदास ४८ वाप्या नाति सु र.भा ३५५/११ वार्ता च कौतुक प्र.राघव १.१ ४९ वासः काञ्चन. पच स.६ वासासि जीर्णानि. भगवद्गीता. महाभा. ६,२६१२२ व्यास सु.र.भा. १७११७९२ ५० वितर वारिद। सु.र मा.२४३।६३ ४७ वितीर्णे सर्वस्वे भर्तृ. वै. ८२ ३६ वित्त परिमित. सुर. भा. १४१७४१ तु. र. भा २३११०१ विद्याया दुर्मदो शा.प.४९७ विधिना कृतमर्थ. कुमार ४.३१ कालिदास ४८ विधिरेव विशेष. भर्तृ.शु स. ७४७ ४७ विधे पिधेहि ४१ विपिने क जटा. राघवविलास ४८ विपुलहृदयैः भर्तृ. पै.५८ सु.र.भा. २४७/४८ विबुधैरसि यस्य कुमार, ४-१९ कालिदास ४८ विभवेऽपि सति रघु८६९ ४८ विलपनिति रघु.८.७० विललाप स विलासिनी काञ्चन. रा. र. भा. १९०६६ ३१ विलोक्य नारीमुख सुर. भा. १८६३० विशीर्ण तल्पाह रघु. १६.११ कालिदास ४८ विश्वेश्वरस्तु सुधिया सु. र. मा. १९६।९६५ विषदिग्धस्य दि.२-१२९ विपस्य विषयाणा भरी स. ७५, प्र. ३८ श्वे २६ ४९ विस्तारित मकर. भर्तृ. १८४ वृक्षमूलेऽपि दयिता व्यास मशभा,१२,१४४,१२.४६ वृक्षस्याने फल सु. र. मा. १८५१३ वृक्षाप्रवासी न सु.र. भा. १८५/३४ वृक्षेशया यष्टि. रघु. १६.१४ कालिदास ५८ २७८ धेश्यासी मदन. मर्तृ श. ९० ४५ ५४ | वैद्यराज नमस्तुभ्य यम. गु २३१९ ३ | वैद्यराज नमस्तुभ्यं क्षपि.ना. प. ४०३८ ४७ १९५ व्यजनमरुतः ग. र. को.८०२ राजशेखर ३१ ४३ ५ व्यामः सेवति सुर, मा. ८४१२२ ४५ व्याभीव तिष्ठति भर्तृ. सु.सं. ३३२ वे. ३६ शा.प.४०९३ ७३ व्याने च महदा. ७४ २०५ व्याधेस्तत्त्व. प्रजन्ति पभानि रा.र, मा.१९७/२२ २७ शंस चक्र ९५ २०४ १४८/ शक्रादरक्षि शा.प.१०६९ ३. शत्री मित्रे पुत्रे मोहमदर शंकराचार्य ३७ १०६ | शशिनं पुनरेति रघु. ८.५६ कालिदास ४८ शशिना सह चुमार ४.३३॥ २५ शिक्षिताऽपि सखि. सु. र. भा ३६४१३८ १०. | शिरः शर्व स्वर्गात् भर्तृ. नी. १० को. सु. र. १३५३ ४९ ३०. शिरसा प्रणिपत्य कुमार. ४१७ कालिदास ९२ २८ | शिवः महर्षे ४१ ४३ / शीतावपादि. २५) शीताता इव भते. सु. स ७६७ जगन्नाथ १ ५० १७६ शील प्रधान ९४ | शीलभारवती गंगाधर गन्नाय २६ / शीलानि ते चन्दन. स. र. मा. ३६२।१२ २७ शीलेन हि त्रयो. महाभा, १२,१२४:१५ व्यास. १ शुक। तव पठन शा.प.८७४ २०३ १४ | शूनेव यूना ३२ शुण्वन् पुरः भामिनी प्रा. ३१ १५५ ५५ शैत्य नाम भल कांस्तुम नि.१ शा.प. १९६५ ४७ ५२ | शैलेनन्धयति स्म. २०१ सु. र. भा. ७५/४ ३९ ३. | श्मशानमापदं. योगवा २,१९,२८ ३ | श्रद्धावालभते महाभा,६,२८,३९ व्यास. ४७ २. निया गेहे मया १९४ ] श्रीमता कयय रा.र.भा. २४६३० ४८ ८ विप्रेभ्यः साधु ४७ ४० ४० ४८ ४० " " ३ ४७ ५० शोकमा कुरु. ४७ ३७ ४८ ५० ४७ ·संस्कृत श्लोकांच्या आद्याक्षराची सूचि व प्राप्तिस्थान प्राप्तिस्थान प्रकरण इलोक भाद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक | आद्याक्षरें श्रीरामे मृगया प्रदोष १२ ४७ श्रुतः दृष्ट स्पृष्ट श्रुति. शिथिल्ता श्रेयान्द्रव्यमया. श्रेयान्स्वधर्मों भोजप्र. २१ शा प ३०८७ सु. र भां. ९६।१५ ४२ भगवद्गीता ३४ "महामा. ६,२७,३५व्यास ३४ अति १० ८७ ४७ लाध्य नीरस श्लोकाधेन प्रव. श्ववृत्तिव्यासङ्गो श्वश्रूजन गगासवरि जगन्नाथ रघु १४.६० कालिदास ४८ साघवो हृदय ४६ ४७ सुर,भा २०७७९ शा प ४४७ ४१ ४२ ८ ४६ Lo सु र भा ३५१४४० मत श्र, ७७ . व्यास महाभा ३२०९४ २३०८ सखी सुशीला सङ्गमविरह साच्छद्रो मध्य. सञ्चारिणी काञ्चन सञ्चारो रति. सत्वत्वेन शशाङ्क सत्यस्य वचन सदा वकः सदा सद्भावो नास्ति सद्य. पुरीपरि सन्तः छापिन सन्तश्चदमृतेन सन्त्येव लिरिसता सन्न्येवास्मिन् सेन्यास. कर्म. समदु खसुरा. ४५ २२ | सविशेषतया १३३ | सहजमलिन ४७ १८ | सहवर्धितयोः भर्त.सु. स. ७९१ ४५ ] सहवामी विजा. सहसा विदधीत किरात २-३० भावि ४९ १७ ४२ साक आवगणैः भामिनी. १.३९ नगन्नाथ ४७ ५५ ८२ | साक्षीकृत्य महे. ४५ १२ | साक्षी पाणिनिपीडन. ३१ ४१ सागरचाम्बर. रामायण (वाल्मीकि) ६,१०९,५२ ५० श्रीभागवत. ५,४,६८ १३० ३३ । साधारण तरु. भामिनी. सृक्ति. ३०.३० ४७ ८२ ९ सान्द्रा मोदवती. सुर, भा.२३२१९२ २६९ २३ सा बाला वय. अमरु.३४ सु.र. को. ४८१ धर्मकीर्ति २३ साय नायमुदेति सु.र.भा, ३०४११७ साय तप सूर्य रघु. १४.६६ कालिदास ४८ ५० १. सिंहो बली द्विरद भर्तृ. गु. स. ७९७ ४५ २१ सीताचिन्ताकुले ३१ १२ ३ महाभा, व्यास.१२,२५,२६ ३४ ५२ ४२ २ सुख हि दुखा. मोहमुनगर शकराचार्य २५ भगवद्रीता ૬૨ ७५ मुखमात्यन्तिक महाभा. ६६ | सुखमेव हि दुखा महाभा, १२,२५,२४ ९ २१ सुखस्य दुखस्य र.र.भा ९२२५७ २२ मुचिरेणापि फालेन हनूमन्नाटक १२. सुजनो न याति भर्तृ सु. स. ८११ ५० १५५ शा.प.११०३ ३७ | सुधाकरकर. ११० | सुनिर्मलाऽपि विस्तीर्णा योगवा, १,२०१८ सुभगा मुलमा. म.भा ५.१३४८ योगवा. १७३३,४. सुभाषितशेन रा.स.मा.१७३१८६० सुभाषितस्या. र र. मा २१७/१८८ रघ.८.१ कानिधाम १ मुरमन्दिरतर. मोहमुरगर. कराया १८ सुवर्णपुष्पा पृथिवी म. भा. ५.१०.५१ ८५ | सूते सूकरपहिणी रा.र.भा. १९११६१ सुख वा यदि ४८ मृच्छ, १-१० सुरसत क्रियते सुखदुःखे समे ५० ८ ४७ ४७ बालरामायण ६.३४ रा. र. भा. ९९.२६ शा प ९५५२ झा.५ ९९. हरिगण भामिनी शा ११ जगन्नाथ भगवद्गीता रघु ८.६५ कालिदास उत्तररामायण भवभूति मृच्छ.४.१५ सु.र.भा. २४२११७७ ४८ ५० समय. स वर्त ४ ४७ ४७ ४ ४७ ४१ ४७ ७४ २ समुद्रवीचीव समुपागतयति राम्पाल्य सदपत्य. सरसो विपरीत. स.पिबन्ति सर्वश इति रोको. सर्वत्र सम्पद' सबै परक्श सर्वधर्मान् परि. सर्वस्वापहरो सर्वेऽपि विस्मृति सर्वोपनिषो गाव पच, २.१५९ भोजप्र.१११ सूक्ति, १२८.५ ४८ ७ सुरतश्रमम ३४ ८४ Y1 भगवनीता ग.र. भी. १८५३७ मामिनी, क.३ अगन्नाप ४८ ४७ ·५६० संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश-खंड २ आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक ४८ ७७ ४८ ५० ४७ ११२ ४४ ఈ 8 న న క స స స స : 4 ४७ सूनुः सच्चरितः भर्तु, नी. २५ मर्तु. से. ८०७ सेय स्थली सूक्ति २६-६ शा. प.९४८ इन्द्र ४७ सेवया घनमि. पंच, २-२८७ सेवा श्ववृत्तिः पंच.२-२९१ सु. ३२२२ सोपानमार्गेषु रघु. १६-१५ कालिदास ४८ सौदामिनीवि. भामिनी, क. ८ जगन्नाथ सौधं धाम मुखा. सौमित्रिर्वदति. ५० सौमित्र ! ननु प्र.राधव. ६.. सौरभ्यं भुवन मामिनी. १.३६ जगन्नाथ ४७ सौरभ्येण त्रिभुवन सु.र.भा. २३३१११३ सौवर्णानि सरोजा. शु.र. मा. १५६।१५४ ५० स्तनंधयस्याङ्ग ४६ स्तम्भेषु योपित रघु. १६.१७ कालिदास ४८ स्त्रियो हि नाम मृच्छ४.१९ स्त्रीणामशिक्षित. म. था. ५.२२ कालिदास स्थलीना दग्धानां सु.६५० शा.प. ९४२ सुर. को. १५४७ ४७ स्थाणुः स्वयं मूल सूक्ति, १३३.१८ स्थाल्या वैदूर्य भ.सु. सं. ३४३ नी. १०० ३६ स्थिति नो रे दध्याः भामिनी. प्रा. ५० लगन्नाथ स्थितिः पुण्येऽरण्ये भर्तृ. वै. ९९ स्थित्वा क्षणं शा.प.८०० ४७ स्थिरा शैली गुण. कुव. ५१ ५० लात्वा गजापयो. भर्त, वै. ८४ ३८ स्फुरत्स्फारज्योत्स्ना. भर्तृ. वै. ८१ ३८ स्मरतेव सशब्द. रघु. ८.६३ कालिदास स्मरसि स्मर! कुमार ४.८ कालिदास स्मर्तव्या वय. शा.प.३३९२ स्मर्तव्योऽह त्वया सु.१०४४ शा. प. ३३९१ ३१ ४७ ३६ / स्मृतं सद्यः स्वान्तं गंगालहरि. ८ जगन्नाथ ५३ २८२ । स्रगियं यदि जी. रघु.८.४६ ४ स्वगर्मशुक्ति सु. र. मा.८९३ १० स्वगृहे पूजितो मत. सु. सं. ८११ १५४ ५९ | स्वप्नान्तरेऽपि भामिनी. क. १७ नगन्नाथ ४८ ७१ | स्वभावसुन्दरं, द.२.४९ १४५ | स्वयं तया न सु. र. मा.८३३ ५० १७९ | स्वयं पञ्चमुखः रा.र.भा. ३६४/१६ १० | स्वयं स्याणुरपर्णा १७ ७० | स्वर्गापगायाः ४१ २८९ | स्वर्धनि तव १४४ | स्वलोकस्य भामिनी, प्रा. ५५ जगन्नाय ७४ | स्वशरीरशरो. रघु. ८.८९ कालिदास ६१ | स्वस्त्यस्तु विद्रुम. सु.८९० शा.प.१०८२ इन्द्र ४७ २०९ ५८ | स्वाधीना दयिता गु.र.भा. १७९/१०४० ५९ | स्वाधीनेऽपि कलने मर्तृ. गु. सं. ८१६ १५३ स्वाभिप्रायपरो. प्रसंगाम. १६ ३३ २ २८५ २० इंसः श्वेतो बकः रा.र.भा. २२११६ २९० ४ हंसः प्रयाति शन. शा.प.१९८२ ११२ २२५ हरितारुणचारु. कुमार. ४.१४ ४८ ९ | हारं वक्षसि भामिनी. प्रा. ९४ नगन्नाथ ३०१ | हारो नारोपितः शा. प. ३४२९ हनू. ना. १०३ ५.२४ वास्मीकि ३१ १९ | हिमसमयो वन. शा. प. ९८४ १८ | हृदये वससी. कुमार. ४.९ कालिदास २० हे कोकिल कुरु. भर्तृ. सुसं. १२२ ५४ ८४ हे रङ्ग ! हेमलतुया गु. र. मां २४६।२४ १७२ ८७ | हे हेमकार! सुर. भा. २४६२३ ४७ २४३ १८ | हे हेमकेतकि! सु.र.भा. २३९४९५ ४७ ४७ ४७ ४ . ४८ ४८ ४७ ४८ ४९ ४७ ·शुद्धिपत्रक श्लोक अशुद्ध पान जाळो तनूस जाळोच देह श्रुतौ न विहित २८९ २९० २९४ २९८ २९८ सा, सन्तोऽप्यस्यै ३१ मराठी ३७ संस्कृत ६ सस्कृत १० मराठी १४ मरार्ट ५ संस्कृत तें ना उहाहरण गृहीतविद्या धर्मश्चाधमरूपो पापमावाप्स्यसि घेइ युद्धात उडी न वसे देव काष्टात ५२ सस्कृत ३०७ ३०७ ३०९ ३१२ ५२ मराठी ६२ मराठी ८१ मराठी गद्यार्थ तर, हेच की, ५ मराठी वृत्तनाम ३२ मराठी ३३ मराठी वृत्तनाम ३२४ ३२४ ३२८ ३२९ १८ मराठी श्रुतौ न निहितं साऽसन्तोऽप्यस्यै ते ना उदाहरण गृहीतविद्य धर्मश्चाधर्मरूपो पापमवाप्स्यसि घेई युद्धात उडी न वसे देव काष्ठांत तर ते, हेच की, शार्दूलविक्रीडित शरच्चद्रकिरण शार्दूलविक्रीडित जननीजठरी जापाळिती श्मशाने इद्रवडा शीतत्व पसरी मी जागा आहे. अतक्यंगति येह में चेत स्वगतरङ्गिणी भूतालावर प्राति फन देणारा मार्ग सत्पुरुषा यदि शिपरिणी सद्यः मपना-इंद्र पनि वापशोभि शादूलविक्रीडित शनचद्रकिरण शिसरिणी जनती जठरी व्रत पाळिति स्मशाने उपजाति तीतत्व पसरी मी जागा आहे. अतयंगति येइ जें चेतः स्वगत्रङ्गिणी भूतालावर प्राप्ति करून मार्ग ४० सस्कृत ४७ मराठी वृत्तनाम ३३४ ३३६ ५५ मराठी ५५ गयार्थ १ मराठी २ संस्कृत १४ मराठी १६ गयार्य २८ संस्कृत २ सस्कृत वृत्तनाम सत्पुरुषाः यदि ३४२ ૨૪૬ ३ " ३४७ २ गयार्थ १० सत्कृत शिखरिगि संध' मधमाइद्र पवाद वाघशोभि नाती समग्र मागन्योक्ति माटः मक्ट मा गुभन्नु ममा नाती समग्र मटान्योक्ति मकंट: ३८६ ६३ मराठी १२ शीर्षक १३ संस्कृत १३ मराठी १४ संस्कृत मकंट मगुगुमन्तु मनाः ·५६२ संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश खंड २ पान लोक अशुद्ध २२ मराठी २५ मराठी २६ गद्यार्थ २८ मराठी तानदेह धाम अद्भुत ४०. " " ४०३ ४१० ४१६ ४१६ ४२७ ४२८ ८० मराठी १०२ सस्कृत १०३अ १४२ मराठी वृत्तनाम १४८ संस्कृत १५७ त्याला उद्देशून अखिल परिमलाच्या कुडला! तू भता शार्दूलविक्रीडित सुलाच्य उत्तुङ्गशैलशिखर श्रयति मन्दाक्रान्ता पिपासितचातक अयि जलधर! " ४३१ १५७ " बहु कोऽय ताभ्रदेह धाम अन्द्रत त्याला उद्देन अखिल्परि मलाच्या कुडला! तूं माता वृत्तनाम दिले नाही तें सुलाध्य उत्तुङ्गशलशिखर श्रेयति मन्दक्रान्ता पिपासित चातक अथि जलधर! बहुमोऽय करून नको) -सुभाषित-कोष, २ विंधन विधीतिल अर्या गणकोऽपिदद्या- व्याघेस्तत्त्वपज्ञान एतद्वैस्य कोण्या गुण हरीचे कत्तल समज नि द्रव्य विश्वाति शालविक्रीडित सरसरेस्ती दिगयन्ते १५८ गद्यार्य पृष्टाचे शीर्षक १७१ मराठी १९१ मराठी वृत्तनाम १९७ संस्कृत १९८ १९८ २०० मराठी २०१ २०३ संस्कृत २०४ ४३५ ४४१ ४४२ ४४२ ४४२ ४४३ " " करू नको) सुभापित-कोश सड २ विंधनविधींतिल आर्या गणकोऽपि दद्या- व्याधेस्तत्वपरिज्ञान एतद्वैद्यस्य कोण्या गुणें हरीचे करतल समजनि द्रदय विश्राति शार्दूलविक्रीडित सरसस्तीरे दिगन्ते ४४३ ४४४ " ४४४ २०७ गद्यार्थ ४४५ ४४८ ४४८ " २११ संस्कृत वृत्तनाम २२२ २२३ २२४ मराठी २२५ २२७ वृत्तनाम २२८ २४३ राहू धजति गहू धजति ४४९ ४५० ४५० निजला सिह शिखरणी वेग करू क्साश तवार मतद्रज " ४५७ पृष्ठ शीर्षक २५९ गद्यार्थ निजला सिंह शिसरिणी वेगें रुरू क्सा शतवार मतगज महागजानाहि तस्यैव भावरत भूग गजबालक संघीया महाग नाहि ४५९ ४५९ ४६० २६१ सस्कृत २६३ मराठी २६७ २६८ तस्यै व मावरत भृग गजनारक संघीया ·५६३ शुद्धिपत्रक शुद्ध अशुद्ध पान श्लोक •४६३ २५४ सस्कृत २८० ४६५ २८० गद्यार्थ २८४ सस्कृत ४६६ २८५ गद्यार्य २८५ ३०२ सस्कृत ३.२ मराठी ३०३ सस्कृत १ मराठी ७ सस्कृत ४७३ ४७३ ४७५ तपोवन विनामा योजितसडामः रण अशी जागृति कठिण मनसामेषामेते तो जाता नाही. लकट विघ्न वृत्तनाम द्यायचे राहिले तें त्यजून हस पतद् धारासार वाता कशास करणे विदित क्तव गताऽसिमानित न मादहे. नानुमुनतेव उच्छासाचे रतिसाख्य स्त्रुतशासारस भला झाला प्रवाहस्थ हदयाला स्तनवर्जडगा- वृत्तनाम दिले नाही तें- राजानी " " २१ गद्यार्थ २३ मराठी ४७७ ४७८ २७ सस्कृत ३४ गद्यार्थ तपोवनविभ्रमा योजितशृङ्गसइनाम. कारण अशी जागृति कठिनमनसामेषामेते तो जात नाही. उलट विघ्न घसततिल्या त्यजून हस। पतद्धारासारां वार्ता क्यास करणे विदित कैतव गताऽसि मामित नमा दहे? नानुमतेव उष्ट्वासाचे रतिसौख्य सुतशाजारस लाम झाला प्रवाहस्य हृदयाला स्तनबर्जमना- उपजाति राजानी शेका प्रासाद गयार्थ वेतरागहें मला तू लोळवीशी (पूर्वीमारयें (यानी जिया आधार पुन्हा उजळत नाही. १०४ जयें राति राज्य गायनात ऐयुनि मागोषित प्यते दोरी ने गांची २३ भ भनुपम ४८० ३८ सस्कृत ३९ गद्यार्थ ४१ संस्कृत " ५१ गद्यार्थ कडों मासाद ४८० ४८० ४८२ ४८३ ४८४ ४८४ ४८६ ४८९ ४८९ " ५७ ६५ मराठी " गद्याथ वेतासगृहे मजला लोळवीशी (वीसार (यांनी ज्याचा आधार पुन्हा उजळ नाहीं गद्यार्थ ४८९ जय टारिल राज्य गायनातक ४९७ ५०० ५०१ ५०२ ५०२ ५०३ ५०३ १०४ १०४ संस्कृत श्लो.. १ मराठी १३ गद्यार्थ १८ मराठी २० संस्कृत २० मराठी २३ " २५ सेरकृत वृत्तमाम नागोऽग्निप्यते दोषी बने तथाची २३ भनुष्म श्लो. म.

·५६४ संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश खंड २ पान श्लोक अशुद्ध शुद्ध ५१० ५१२ ५१३ २७ मराठी ३८ ५६ संस्कृत ६७ गद्यार्थ ६८ संस्कृत क्षमा बळ अशक्कांच बांधी जगात फुलत्याय सोइंहि शकत नाहीं कदशित मथवा " शतगुण गुणिना दुधाच विप ५१५ ७६ मराठी ८० क्षमा बळ भशतांचे बांधी जगातें कुलस्याथें सो हि शकत नाहीत कदशितमथया शतगुणगुणिता दुधाचे विष राष्ट्राच्या हृदयाचे टोकून अशा इंद्रवज्रा होते, ते रत्नजडित होते. क्षालयामि तव पादपङ्कज कार्यार्थ " ९९ गद्यार्थ १०५ मराठी वृत्तनाम ११५ गद्यार्थ " नवं पयः ५२१ ५२२ ५२४ ५२४ ५२८ ५२९ ५३० ५३० ५३. ५३० ५३३ ५३३ १३४ संस्कृत १४१ १४५ १४६ " " १४६ गद्यार्थ राष्ट्राच्या हृदयाच ठोकून पाहून अशा इन्द्रवमा होते, रत्नजडित होते क्षालयामिकतव पादपकजं कार्या नवः पयः यथास्यऽऽमध्ये मूर्मेन्दु [स्वर्मानुः राहु] तन्नंदिना प्रथितानऽऽताडूगी दिल स्वल्प १६६ लागला आहे तो नृपसेवनाच अचिठकारम्भो जन 'सवज्ञ'ह यत्पुनस्वमधुना प्रमे असे सवत्र वर्जयेत् १४७ संस्कृत ५३४ ५३८ १६४ मराठी १६८ संस्कृत श्लो.. १७१ मराठी १८४ संस्कृत १८९ मराठी १९५संस्कृत १९७मराठी २०० संस्कृत २०२ यथाऽऽस्यमध्ये मूर्भेन्दु स्वर्मानुराह तन्मदिन प्रथिताऽऽनताङ्गी दिलें स्वल्प १६८ पाहिजे नृपसेवनाचे भनुचितकारम्भो जन 'सर्वज्ञ' हे यत्पुनस्त्वमधुना प्रेम असे सर्वत्र वर्जयेत् नास्ति द्वौ भुजौ प्यनतिमाङ भांडारकर इन्स्टि ५४० नास्ति भुजा ऽप्यनतिमाङ माडारकर इस्टि. सचि सु.सुभाषितावलि.

·संस्कृत-मराठी-सुभापित-कोश प्रथमखंड यावर अभिप्राय केसरी दि.१६-७-६३ . विझे यांची महनीय कामगिरी- दासविण्यास सुभाषिताच्या अभ्यासासारसा दुसरा मार्गच नाही. विचारसौंदर्य व शब्दसोंदर्य याचा मिलाफ सुभाषितात झालेला असतो त्यामुळे हा कोश स्वैरपणे वाचून आस्वादितां पोशामध्ये श्री. विझे याची मुरय कामगिरी म्हणजे येतो श्री. विझे यानी हा उद्योग, आपल्या स्वभावाप्रमाणे मूळ संस्कृत सुभाषिताचे गय पयात केलेले मापातर हीच होय अत्यत रसिकपण व साक्षेपाने केला आहे, मूळ सुभापित, आणि ती त्यानी अत्यत चोरसपणे बजाविली आहे, हे सागण्यास तीनता आवृत्ति होते. . विझे याची काव्यरचना मुभग, त्याचा मराठी काव्यात व गद्य अनुवाद यामुळे सुमापिताची संतोप होतो. भर्तृहरीच्या शतकत्रयाचे कोणा एका वामन पडिताने (यथार्थदीपिकाकार नव्हे.) केलेलें एक जुनें भापार | सुबोध, व सहज अर्शी आहे. ही काव्यरचना भाषातरित चळगता श्री विझे यानी पेलेल्या भाषातराइतके सुलभलित असली तरी भाषातराबद्दलची त्याची कल्पनाच काव्यमय आणि मूळ रस ततोतत वठविणारे दुसरें पद्य भाषार नाही. असल्यामुळे, त्याचे काव्यमय भाषातर त्याच्या कल्पनेनुसार विझे शब्दशः मापातर न परता अर्थश करतात व तसे करताना सुदर झालेले दिसत खरे. मापातर म्हणजे 'एका बाटलीतले सुलभता व मराठीचे सौष्ठव याना धक्का लावीत नाहीत. एकच अत्तर दुसया बाटलींव ओतल्यासारस असले पाहिजे' असें उदाहरण देतो--" स्थिति नो रे दध्याः" या सुभाषिताचें | विझे याचे मत आहे. आणि ह अस ओतांना योडे तरी कै. वासुदेवशास्त्री खरे यानी केलेले व केसरीपत्रावर पन्नास वर्षे अत्तर पहिल्या बाग्लीच्या आत चिक्टून राहणारच व त्यामुळे छापले जाणारे "गजालिश्रेष्ठा या" हे भाषातर व विझे मूळातले सुगधी द्रव्य थोडेतरी कमी होऊनच दुसऱ्या बाटलीत यानी केलेलें ॥ मदाच्या धुदीने " हे भाषातर ताडून पाहण्या- | येणार, असेहि त्यानी प्राजलपणे मागितले आहे. पण या जोगे आहे. विझे यानी समवृत्त मापातराची करामत केली | काव्यात सवत्र अत्तराचा घमघमाट आहे हे कोणालाह आहे, पण ती सर्वत्र करण्याचा हट्ट न चालविता स्थलविशेषां | क्ळून येईल. मिन वृत्तात व अधिक श्लोकातहि मूळचा आशय आणला सुभाषिताची अतिन्यात व्याख्या स्वीकारल्याने, परा- आहे. गद्य पद्य भापातरामुळे मूळ मुमापिताचा अर्थ व सौंदर्य | पूजा, संघप्राथना यासह, हिमाण्यवर्णन, स्त्रीसौंदर्य, रतिनीडा मराठीत उत्तम त हेने व्यक्त झाली आहेत.... श्री. विझे यानी | याच्या वर्णनाचे श्लोकहि यांत सगृहीत आहेत. यातील प्रत्येक श्लोफ मुदर आहे व रसिकपणे आस्वाद घ्यावा असेंच त्यांतील आजवर संस्कृत व इग्रजी सूक्तीची सुदर मराठी पद्यमय भापातरे करून मराठी वाचकासाठी पाणपोई' च घातली | वर्णन आहे, असे मान्य केले, तरी, तेवढ्यामुळे, त्यांची गणना येवळ आहे. त्याच तोडीचा हा 'मुभाषित कोश' उतरला आहे. तो मुमापितात करावी की पाय हा प्रभच राहील वाचकास नि संशय आवडेल व ते या कोशाच्या दुसऱ्या क्लें आहे. छद म्हणून हे काम विशे यानी हाती घेतले व ते सरसपणे पूर्ण सडाची उत्कटतेने वाट बघत राहतील याविषयी तिळमात्र -के.ना घाटवे वगगळे तीम पिय : सुगंध मांडणी मराठी कोशग्रंथांत नपीन भर. तरण भारत दि. १-६-६३ नवशक्ति दि १२-५-६३ श्री. ल. गो. विशे यांनी निपटा इमरी ठग याना मुश्लिष्ट श्री. विझे यांचा संस्कृत-मराठी-योश हा एक महत्त्वाकाठी लोका रूप देऊन 'पाणपोई प्रनिद फैली; त्यायोग त्याना उपक्रम माहे. माणसाल बहुश्रुत होण्यास व बहुधुतरण | या प्रकारच्या इलेकरचनेच्या पार्यातील अधिकार प्रालि . संशय नाही. Mmm ·. संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड १ झाला आहे.. .त्याचा आदरहि मराठी वाचकवर्गाने केला उत्तम भाषांतर म्हणजे शास्त्र, साहित्य आणि कला याचा आहे. . न्यासगाचे सातत्य ठेवून त्यानी आता हा संस्कृत- संगम होय. श्री. विझे याचे भाषातर सुबोध आणि प्रवाही झाले मराठी-सुमाषित-कोश पेला हे त्यास भूषणावह आहे. तसेच | आहे. आशय आणि भर्य मापातरात पूर्णपणे उतरला आहे. शेवटी आद्याक्षरसूचि, प्रथसूचि व वृत्तसूचि देऊन ग्रय अभ्यास- | संस्कृत शब्दाला शक्य तो मराठी शब्द योजावयाचा हे त्यानी फाना सुगम्य फेला आहे सुप्रसिद्ध निर्णयमगर प्रेण लामल्याने | कटाक्षाने पाळल्याने त्याचे भापातर क्लिष्ट व बोजह न होता छपाई ठसठशीत व मोहरेदार झारी आहे. . गायत्री मर.. स्पष्ट व सरळ झाले आहे. एकाच पुस्तकांत इतनी सुभाषितें वैदिक प्रार्थना वदे मातरम् इत्यादि श्लोक सुभाषिताच्या पाचावयास मिळणे, म्हणजे, सुसस्कृत माणसाला लाभलेला रूढार्थात बसत नाहीत . विझे याची प्रस्तावना फार मार्मिक | आनदाचा ठेवाच होय ही संस्कृत सुमापितगगा मराठी आहे. सस्कृत-मराठी भाषाच्या इतिहासाचेहि त्यात | काव्याच्या रूपाने मराठी माणसाच्या दारी आणून श्री. विशे थोडक्यात विवेचन केले आहे. आपल्या कामाच्या मर्यादाहि यानी मराठी साहित्यक्षेत्रात फार मोठी कामगिरी केलेली आहे. त्यानी ओळखल्या माहेत. संस्कृत पदलालित्य मराठीत आणणे, कसे अशक्य आहे, हे, जगन्नायकृत गगाल्हरीच्या तेवीसशे वर्षामधील निवडक सुभापितांचा संग्रह दोन चरणाचे उदाहरण घेऊन त्यानी स्पष्ट केले आहे. संस्कृत सुमापिते ही राजदरबारात वाढली आहेत. त्यामुळे राजवर्णन, | अनुवादांत बोजडपणा न येतां मराठीत पद्यानुवाद राजप्रशसा आणि त्याच्याकडे जाणा-या निर्धन पडिताच्या | सकाळ दि १६-६-६३ मनोवेदना त्यात आहेत. तसेंच शृगाराचा भागहि मोठा आहे. .. ही मोगलोलुप वर्णने माडागारात असली तरी आज लेखकांनी सुभाषिताची व्याख्या 'सव काही सुव्यक्त ज्यात लोकाच्या तोंडी फार थोडी आहेत. किंबहुना नाहीतच पण प्रकट होतें तें' अशी थोडक्यात पण सार्थ (व व्यापक) केली 'मोश' म्हटला म्हणजे सर्वांचा सग्रह पाहिजे. तो यथाप्रमाण | आहे. दोन्ही सड मिळून यात २१०० सुमाषिते आहेत या कोशात आला आहे --ग. वि केतकर असा प्रयत्न पूर्वी परशुरामतात्या गोडबोले, कृष्णशास्त्री चिपळुणकर, लेलेशास्त्री यानी केला पण तो अत्यल्प होता सुरेख आणि सुंदर म्हणून संग्राह्य पुस्तक. इतका भरघोस नव्हता. खिस्तपूर्व दोनशे ते इ. स. चें विसावे शतकापर्यंतच्या निवडक सुभाषिताचा सग्रह करण्यास मराठा दि.१०-९-६३ कल्स फार श्रम घ्यावे लागले असतील मराठी पचें प्रसादयुक्त आहेत. त्यात मूळ सस्कृतातील रस . श्री. विझे याचा संस्कृत मराठी सुभाषित कोश हा | उत्तम प्रकारे उतरला आहे त्यासाठी कर्त्याने दीर्घकालीन व्यासग भत्यत मनोरजक व अभिनव प्रय आहे. ही भाषातरे केलेला दिसतो. . .. सस्कृताचा मराठी पद्यानुवाद म्हणजे पाहिली असता श्री. विझे याच्या कल्पकतेची आणि अत्यत किचकट काम, कारण त्यात पद्यबधने पाळून मूळातील संस्कृत-मराठी भाषेवरील प्रभुत्वाची कल्पना येते. कोणत्याहि रस, आशय, यस एकालागर कामा नये. समत्त समश्लोकी भाषेतील वाङ्मयापैश्चा, संस्कृत वाङ्मय सुभाषितानी अधिक | हे बघन सर्वत्र पाळले नाही पण, त्यामुळेच त्यांच्या अनुवादात समृद्ध आहे. उलटसुलर अर्थाची सुमापिते असताहि पहिल्या | बोजडपणा न येता मूलार्थ मात्र संपूर्ण उतरला आहे. सुभाषिताचे सौंदर्य जसे आपणास आनदित करते, तसेच दुरायाचे सौंदर्यहि आपणास आल्हादित करते. विझे यानी वाचनीय व संग्रहणीय सुमाषितसुमनें गोळा करून, ती महाराष्ट्र शारदेच्या कटात घालून तिचे वैमव वाढविले आहे नुसता संग्रह हे सुद्धा प्रसाद नोव्हेंबर १९६३ मोठे काम आहे. आणि शिवाय त्याचे इलोकमय भापातर हे कार्य किती मोलाचे आहे हे सागणच नको. नुसते भाषातर • सुभाषिताचे वर्गीकरण मोठ्या चातुर्याने पेले माहे फरणे याला महत्त्व नाही परतु ते गुणाच्या दृष्टीने श्रेष्ठ असणे, त्यामुळे कोणत्याहि विषयावरील मुभाषित वाचकाला चटफन याला महत्त्व आहे. उत्तम मापावराच्या निकषावर हा कोश सापडू शकते. श्री विझे याचा हा प्रयत्न मराठी घायन पाहता तो पूर्णपणे सोरीस उतरतो, हैं म्हणावयास याचकाना सचित आवडेल सस्कृत न जाणणान्याना अनुपलग्ध आम्हास मुळीच संकोच वाटत नाही. असलेला हा मानाचा सजिना आज त्याना खुला होत आहे. . .. विझे याची . .

·" (प्र २८ सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, प्रथमखंड अभिप्राय ५६७ याचा शानेच्छूना आनद झाल्याविना राहणार नाही. ते विंझे | उज्वल परपरेंत श्री. ल. गो. विझे याचा समावेश होतो. त्यांच्या याचे मनोमन आभार मानतील यात शकाच नाही. सुभाषिताची दुर्धर आजाराने जन्मास घातलेला हा कोश, मराठी भाषेचें निवड विझे याची मार्मिकता व्यक्त करते. भाषातर अगदी सोपें भारोग्य वाढविण्यास कारणीभूत होईल. जातिवंत रसिकता ही, व सहजसुदर असे साधले आहे. भाषा ओघवती असल्याने आपत्तीचे सुद्धा इष्टापत्तींत 'रूपातर' करू शक्ते, हे विझे याच्या- वाचताना वाचकाला अडसळावे लागत नाही की अर्थाच्या सारख्या कुशल रूपातरकाराने सिद्ध करून दाखविलें !... पद्य दुर्योधतेमुळे काठिण्याच्या ठेचा खाव्या लागत नाहीत आणि | भाषातराबरोबर सुरस गद्यहि दिल्याने "बालाना सुसबोधाय" वाचनानतर काहीतरी सु-भाषित वाचले असे समाधान वाटून | असे याचे वर्णन करावे लागेल. . ...शब्दाला न शब्द न देता, त्याच्या वाचनात कणाकणाने का होईना थोडीफार भरच पडते. | अर्यावर भर दिल्याने त्याचा अनुवाद शब्दांचा गुलाम न होता त्यात आढळणारे व्यवहारचातुर्य, विनोद व बोध ही त्याला | रसिकतेचा सुलतान झाला आहे कोठे कोठे मूळाहून सुस्पष्ट कधी कधी खुदकन हसायला लावतात. पद्ये रचण्याची कलाहि झाला आहे. उदाहरणार्थ “नूनमाशावरस्तस्या. विझे याना ठीक साधली आहे. एकदरीत अथ वाचनीय व श्लो ९) चे भाषातर पाहा-" स्त्रीदृष्टि ही सूक्ष्म सुइच वाटे सग्रहणीय सासच आहे. छिद्रे करी टोचुनि जी मनात ॥ हळूच आशाक्ति त्या स्मराच। धागा शिरे त्यातुनि रेशमाचा॥" या ठिकाणी अनुवाद तर रसिकांना रंजविणारे अल्हादक अनुवाद | सुबोध झालाच; पण, मूळात नसलेले 'हळूच' व 'रेशमाचा' मार्मिक दि. १८-८-६३ दोन शब्द घालून त्यानी मदनाचे मूत अधिकच मनोहर व मुलायम केले आहे. हठादाकृष्टाना" चे "बळे ओढा- विशे यानी हा कोश प्रसिद्ध करून आपल्या अनुवादकार्यात | ताणी" व "मूद परप्रत्ययनेयबुद्धि." याचे 'पराज्लींनी बहुमोल नवी भर टाकली आहे. हा प्रथ विद्यार्थ्यांनी शिक्षकानी, जल मूर्ख पीती ।" ही माषातरे करताना "दुसन्याच्या औज- लेखकानी, आणि रसिक वाचकानी अवश्य संग्रहीं याळगण्याळीनी पाणी पिणे" या शुद्ध मराठी वाक्प्रचाराचा यथायोग्य सारखा आहे......लेखक, माषण, संभाषण यात समर्पक | उपयोग केलेला पाहून खुद्द कालिदासानेंहि 'याहवा' ची उदाहरणे देण्याचे व लेखणीला वाणीला आकर्षक चटकदार | दाद दिली असती. .. हा प्रथ, शाळा कॉलेजें नि वृत्ताने यांना स्वरूप सुभाषितांमुळे येतें......सात्विक व सुसंस्कृत मनो | विशेषच उपयोगी पडणारा आहे, पण रसिक मराठी माणसाच्या विनोदाचे हे उत्कृष्ट साधन उपलब्ध करून देऊन विझे यानी वैयक्तिक प्रथसग्रहातहि त्याला स्थान मिळून, त्याचा माल मराठी साहित्याची एक फार मोठी कामगिरी बजावली | सुभाषितसेवनाने आनदात जाईल, यांत शका नाही. आहे उत्कृष्ट अनुवाद हेहि प्रतिभा व परिश्रम याचेच फळ असते. परकी भाषेतले विचार मूळार्थाला धक्का न लावता मुंबई विद्यापीठाचे भूतपूर्व कुलगुर भविकृत स्वरूपात स्वभाषेत आणणे ही एक अत्यत अवघड भारतरत्न, महामहोपध्याय डॉ. पां. वा. कागे-" आपला फला आहे. ही साधण्यासाठी दोन्ही भाषांवर प्रभुत्व व प्रयत्न चागला आहे. सुमापितांची भाषातरे चांगली माहेत." अभिव्यक्तीची प्रासादिक शैली हे गुण अवश्य असावे लागतात. गुण विशे यानी आत्मसात् केलेले आदळतात. विद्वत्व व पुणे विद्यापीठाचे भूतपूर्व पुलगुरु फवित्य हे कचित् परस्परविरोधी ठरणारे गुण त्याच्या अगी म. म. द. या पोतदार- एकत्र यमत आहेत. मराठी रसिकांनी विझे याच्या स्वभाषा- आपला उद्योग फार प्रशसनीय आहे. आपल्या प्रयाचा पोपफ गुणाचे चीज केले पाहिजे. -मण्डणमिश्र सर्वत्र प्रसार झाला पाहिजे अशी त्याची योग्यता आहे. मी एक्ष ठेवून याबद्दल नित्य प्रयत्न राहीन. राज्यसरकारांनी एक अनुपम प्रकल्प अशा प्रथाना आर्थिक साहब येले पाहिजे. .. विज्ञान, रसिफ संस्कृत-मराठी-सुभापित-कोश भेटतील त्यांच्याकडे मी आपल्ग सुसराटक होऊन राहीन. चिचेक १२-७-६४ भापलें कार्य अत्यत सस्मरणीय य उपयुक्त आहे." विद्यदर्य-डॉ. शं. दा. पेंडसे, नागपूर- सरस्न ज्ञानगगवर मराठी अनुवादाचा सुगम शन्दसोपान बांधणान्या ज्ञानेश्वर, वामनपरित, परशुरामपत गोडबोले यांच्या प्रथावरून आपल्या भवादम्प उद्योगाची क्सना येते. रचि .. " ·“ ५६८ सस्कृत-मराठी-सुभापित-कोश, खंड १ व प्रातिस्थान देण्यात आपण फारच परिश्रम केले आहेत.... श्री. व्ही. आर. किचे ( रसिक वाचक ३ रनपरीक्षक) आपली प्रस्तावना मार्मिक व अभ्यासपूर्ण आहे... मंदाकान्ता | इदूर- वृत्तात केलेल्या उपसहारात, संस्कृत व मराठी भाषाच्या अर्थ- व्यक्तिशक्तींची आपण केलेली साधार तुल्ना--मराठी मापेच्या "इग्रजीतील प्रो. रायडर, सर मोनियर युइल्यम्स, अभिमानी लोकानाहि मान्यच करावी लागेल.... आपली | आपल्याकडील वामनपडिन, परशुरामपत तात्या, प्रो. आगरकर, भापानरें प्रसादपूर्ण झाली आहेत.... अशी शंकडो स्थळजी लेले शास्त्री इत्यादींनी, मराठी, इंग्रजी, संस्कृन याची या ग्रंथात आहेत, त्याचे सोदाहरण वर्णन करणे म्हणजे एक | एकमेकात केलेली भापातारे वाचणे हा माझा आवडता छदच प्रबंधच होईल. .. महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृति समितीने होता. : पण ते सर्व मापातरकार दिवगत झाल्याने, त्याच्याशी आपणास सन्मानपूर्वक पुरस्कार देऊन छपाईचा सर्व सर्च | प्रत्यक्ष समापण करण्याची मौज मला अनुभविता येणे अशक्य केला पाहिजे." होते पण आपल्या रूपाने ही सर्व थोर मडळीच मला भेटल्यासारसे वाटले. संस्कृत पंडित श्री. भा वर्णेकर नागपूर- ...आपली भापातर मला मुळ निंगाची प्रतिनित्रंच वाटली "श्री. विशे याच्या कोशात जे आहे ते सुमापिनांच्या आपल्या भाषातरानी मराठी कविनाकामिनीवर बहुमोल सुदर यापूर्वीच्या इतर सग्रहात नाही. या कोशात मराठी पय व गय आभूपणे चढविली आहेत ही गोष्ट वादातीत आहे. त्यातून आहे व विशेप म्हणजे ते फारच उत्तम आहे; यामुळे सस्कृतान- आपली सुख वा यदि वा दु.स, प्रिय वा यदि मिशास मूळ सस्कृत सुभाषिताचा स्वाद घेता येतो. मुद्रणानी | वाऽप्रियम् ॥ प्रात प्रातमुपासीत हृदयेनापराजित" अशी वृत्ति स्वच्छता व शुद्धता है या कोशाचे दुसरे आकर्षण आहे.... तर फारच दुर्मिळ ! निद्रानाश व हृदयविकार, आणि प्रतिकूल एवढा मोठा उद्योग केल्याबद्दल श्री विंझे याना कोणत्या शब्दात | परिस्थिति यावर आपण जी काव्यपूर्ण मात केलीत, त्या धन्यवाद द्यावेत ते कळत नाही." आपल्या यशाच्या कायेस जरा अथवा मरण नष्ट करू शकणार नाही हे निश्चित." आचार्य वि.प्र. लिमये पुणे-- “श्री विझे यांचे नीतिशतकाचे पद्यमय मापातर मूळ मर्तृ / डॉ.म. का. काणे (रसिक वाचक. कुष्ठरोगतज्ज्ञ ) पुणे- हरीच्या व वामनाच्या मराठी श्लोकाशी ताडून पाहिले श्री. विझे याचें नीतिशतकाचे पयमय भापातर काटेकोर असून चागले भेट होण्याचा सुयोग व भाग्य प्राप्त झालें तो आनद व्यक्त तुमच्या संस्कृत मराठी सुभाषिताच्या रूपाने तुमची पठले आहे. त्याना कवितेची हातोटी साधली आहे व हे करण्यास असमर्थ आहे. पौराणिक कालातील समुद्रमथन कसब त्याना उपजत व सहजसुलम आहे असे ठायी ठायीं | ऐहिक जड वस्तूच्या प्राप्तीसाठी होते, परतु हे मथन बौद्धिक व चिरकाल आनद देणारे आहे. सस्कृतानभिज्ञाना एक नवें माडार भरलेलें दालन तुम्ही मोकळे केले.. पुस्तक फारच श्री. रा बिवलकर (एक लेखक व रसिक वाचक)- छान आहे. त्याबद्दल हार्दिक अभिनदन, परमेश्वराने निर्माण "केवळ वर्तमानपत्रातील अभिप्रायावर विसबून, ४ महिन्या केलेली पुष्पें जशी त्यालाच वहावयाची असतात तसे, तुम. पूर्वी, आपला सुभापितकोश सरेदी केला. सतत जवळ असतो | च्याच पुष्पाद्वारे पुढील शुभेच्छा प्रदर्शित करीत आहे- व वेळ मिळेल तेव्हा चाळीत असतो. हळूहळू नशा चढविणाऱ्या एसाद्या अमली पदार्थाप्रमाणे या कोशाचा अमल आता मनात महाक्ष्टानी त्वां सुमनन-समुद्रात बुडुनी चागलाच भिनत चालला आहे. वरी काढीयेला ललिन रसगगाधर मणि ।। वर्तमानपत्रातील अभिप्राय क्वचितच सरे असतात; पण मी धरो वक्षीं याद गुणिजन, मन करमलहर पाचलेला अभिवाय त्या कचित्रापैकीच होता. आपली सर्वत्र रचना छान आहे विशेषत. वसंततिलका वृत्तावरील आपलं अलकारा सर्वा तर मणि टरो हा मदहर।। प्रभुत्व विस्मयकारक आहे. या वृत्तातील आपली रचना सहजींच (प्र २ श्लो. ५७ याना थोडा फरक करून) वाटते." कठस्थ होते."

·. कॉमर्स.) संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, प्रथमखंड अभिप्राय श्री. ह. ढमढेरे कित्येक प्रकरणे वाचली होती. (१८-८-६३ केसरीत) सर्व,?... नन्हे पुष्कळ' हा लेख लिहिताना आकस्मिकपणे ( रसिक वाचक; भूतपूर्वाध्यक्ष -महाराष्ट्र चेंबर ऑफ | डोक्यात 'आइन्स्टाइन् ' आला व आपल्या पुस्तकात त्याचा उल्लेस करून एक सुभापित भाषातरले आहे हेहि आठवलें;- मग तें धुंडण्यास फार वेळ लागला नाही. आपलीच कल्पना, सुभाषितकोशाची आपली प्रस्तावना विद्वत्ताप्रचुर व चतुरस्र | आपल्या गद्य भाषातरासह घेतली व काम भागविले. मजकूर असून, टिळकचरित्राला तात्यासाहेब केळकरांनी लिहिलेल्या वाचून पाहिला तेव्हा सुभाषित-दाखला झक्क जमल्याची प्रस्तावनेच्या धाटणीची वाटली. विशेषत : भापातराचे स्वरूप, | जाणीव झाली. मनात आपणास धन्यवाद दिले. तेच या त्याबद्दलच्या वाचकांच्या अपेक्षा, भाषांतराची स्वतःची | पत्रीं देतो. असाच आपल्या ग्रंथाचा उपयोग होईल हौसानी कठीण पण आत्मविश्वासयुक्त भूमिका वगैरे माग आपण उत्तम आहे. पुढील भाग केव्हा निघणार?" विवेचिले आहेत. २३-२-६४--"आपले नासाभूपणाविषयींच्या सुमाषिताचे वामनपडितांबरोबर आपल्या भाषांतराची तुलना केली जाऊन, पत्र पोचले. आनद झाला. "नथीविषयी संस्कृत सुभाषित नाही" सरसनिरसपणा चर्चिला जातो, व तात्यासाहेब केळकरांच्या हे विधान के. वा. गो आपटे याच्या विविधशानविस्तार' मधील प्रस्तावनेबरोबर आपली प्रस्तावना एका विचारार्थ येते, एका लेखांतील आहे. शानकोशातहि तेच आढळते. पण यातहि आपल्या (अनेक गुणाचा) गौरक्च होतो यांत | पत्रोत भापण फळवितां ती सुमाधित फारच सुदर आहेत. आपल्या शका नाही. कोशास जर 'शब्दसूचि' असती तर २१६ व्या पानावरचा श्लोक मी वापरला असता. (नतर ९-४-६४ च्या फेसरीत तो भाषातराची सर्वात सुयोग्य व सहज पटणारी (प्रस्तावना वापरण्यात आला.) आपल्या दुसन्या सडात विषयसूचीप्रमाणे पृष्ठ ५ वरील शेवटच्या चार ओळी) व्याख्या तुम्ही सागिवली | शब्दसूचीहि अवश्य चावी." ती हृद्य असून मननीय आहे......ग्रंथाची २८-२९-३० ही प्रकरणे आपण जोडली आहेत, यावरून आपली काव्यदृष्टि श्री. धु: कवीश्वर बी. ए. (ऑ.) काव्यतीर्थ व रसिक्ता प्रत्ययास येतेच; पण काही लेखकानीं, सकोचार्ने किंवा भ्रात सभ्यतेच्या कल्पनास बळी पडून हे विषय गाळले असते. परतु आपण आत्मविश्वासाने व सन्या काव्यप्रेमाने ...सस्कृत हि सुभाषितखनिः खलु । चारवर्गस्य कृते, नीति या वियावरील काव्यपंक्ति या प्रयास जोडल्या व विद्वेत्तरोबर मनोधैर्यहि प्रकट केले हे फार प्रशसनीय वाटल.. आपल्या- -सुविचार व्यवहार सौन्दर्य-बहुश्रुतत्वादि-शील-निर्मिति पोप गुणवृन्द लालित्यसंमिततया पाठयितु नास्ति सलु सुमापितादन्यः सारख्या पडित व रसिकवर्याच्या कलाकृतीबद्दल बोलण्या- | कुशलतरोऽध्यापः। एतादृशसुमाषितरत्नानि समात्य संस्कृत- लिहिण्याचा माझा अधिकार नाही, परंतु विषय समजून घेऊन रलाकरात् भवनिः महाराष्ट्रमारस्वतमन्दिरस्य मुपद्यमय-भाषा- त्याचा रसास्वाद चाखण्याचा हक्क माझा राहणार तेवढा तर कलाविभागः विलोमनीयो समृद्धिः नीतः। पकानामपि कृते मूलसंस्कृत मुमारिवानामरोपसौन्दर्य-विभूषितः भय पोशः अतीव उपयुक्ततमः इत्यत्र नास्ति सश्यलेयोऽपि । श्री. ल. ना. गोखले सहसंपादक केसरी "स. न. वि. वि. आपले २१-८-६३ चे पत्र मिळाले; विशयैतत् महाराष्ट्रशासनस्यशिक्षण विमागेन भवत्योश. भापण सँगफेलोच्या 'दि अरो अँड दि साँग' चा दाखला अन्यस्य कृते संग्रहोत्तेग्नप्रदं स्वतत्र परिपत्रक शालासु शालामु देऊन जे म्हटले आहे तेच सरे आहे की, "कोणालाहि छत्य प्रेष्यते चेत् वर्हि "स्वकर्तव्यप्रतिपालनेन चिरस्य पाय न गवामा न करता रचलेली सुमापिते कोण्या प्रसंगी, भगदी चपसल पण शिक्षण विभागः" इत्येय प्रशंसा मोनूनम् । कोठे जाऊन बसतील याचा नेम नाही." परीक्षणार्य आटो- मुरस-मापातर-महाराष्ट्रकविवर पन्दे कनिष्ठिकाधिष्ठिताः प्र. पल्यावर (फेसरीतलें परीक्षण डॉ. वाटवे यानी लिहिले होते.) | मान्तः । इति शुभेच्छा प्रकटीहत्य विरम्यते द्वितीयसंडायस्टोक- डॉ. पाटवे यांच्या इन आपरा ग्रंप भाव्य, तेव्हाच त्यांतील | नार्य घातक-चोलेन बनेन भनेन । मालाड. भाध्या- ...... पुरे." ......पपमय- ·संस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, खंड १ " H. Pandia M. A, L, L, B. Solicitor, घा. वा. चितळे बी. ए. एलएल. बी. High Court, Bombay. (नागपूरच्या ऑल इंडिया रिपोर्टरचे संस्थापक) “Who says India is poor? Shri. Vinze has सीनियर अॅडव्होकेट सुप्रीम कोर्ट in this thoughtfully prepared volume, collected "न्यायालयाशी संबद्ध असलेल्या विधिनिघांच्या रक्ष some of the rich Sanskirt treasure of Indian cul- | विषयांत छपन्न वर्षे घालविल्यामुळे, माझ्या मनांत आजपर्यंत ture, rendered it in fine verse, and attached expla-J रसिकतेला मुळीच वाव मिळाला नाही. तरीहि-कदाचित् natory notes thereto. He has mode Indian culture available in an attractive form, both to the old | त्यामुळेच पाणपोईतील पाण्यातच इतका रस भादळला की, and the young and provided them with an | मनाला असे वाटले, की एवढ्याने तृप्ति होईल. पण ती समजूत excelent opportunity to pick up the treasure and | चुकीची ठरली; | "पाणपोई" च्या दुसऱ्या खंडाने रसाबद्दलची enrich themselves at will. उत्सुकता व आवड उलट वाढलीच, नतर संस्कृत-मराठी-सुभा- Thank you Shri. Vinze!" पित-कोशाने रसास्वाद घेण्याची चटकच लावली. याच्या द्वितीय संडाचे मलपृष्ठावरील सुभाषित-मळ व अनुवाद-याचे कर्ते दोन डॉ. ग. वा. पळसुले M.A. Ph. D. नसन एकच असावेत, अशी शंका आली; व ते एकच उपसंपादक संकृस्त कोश डेक्कन कॉलेज. आहेत याची खात्री पहिल्या खंडाच्या सूक्ष्म अभ्यासाने रसिक दोन मकारचे असतात. व्यावसायिक रसिक व निश्चितपणे झाली. अभिजात रसिक! श्री. विझे हे दुसऱ्या प्रकारचे रसिक आहेत. त्याची संस्कृव रसिकता व्यवसायातून जन्मलेली नसून, ती स्वभाव-वे. से. गजेन्द्रगडकर एम. ए. वी. टी. सिद्ध आहे. तसेच त्याच्या मनोवृत्तीचा असा एक विशेप आहे, महाराष्ट्र राज्य शिक्षणाधिकारी, मुंबई विभाग की, त्यांना संस्कृतमध्ये (किंवा इतरहि मापात) जें जें म्हणून -१९५३ पासून आपल्या मापावरित काव्याचा मी एक- आवडलें, त्याला त्याला, मराठी इलोकरूप दिल्यावांचून त्याचा निष्ठ वाचक व पाठक आहे. (वमा कदाचित् मी एकटाच संपूर्ण रसास्वाद घेतला, असे त्यांच्या कविमनाला वाटतच नसेन.) परंतु एक गोष्ट खरी की, आपल्या भाषांतरित काव्याचा, नाही. या त्याच्या विविध स्वभावविशेषाचे गोमटें फळ म्हणजे एक उपासक या नात्याने, मी अनेकविध प्रचार केला. माचार्यः प्रस्तुतचा, संस्कृत-मराठी-सुमापित-कोश. पदावर काम करीत असताना, आपल्या सुविचारांवर मी काहीं पाठ घेऊन दाखविले व सांगावयास आनंद वाटतो, की, एका मार्धेतील कवितेचे दुसरीत भापातर करणे म्हणजे विद्यार्थ्यांनी ते इविचार आत्मसात् केले. दैनिक मार्थनेकरिता बागड्या मोडून चपलाहार करण्यासारखे माहे. म्हणजे असें | आपले कांही भाषातरित श्लोक २०० विद्यार्थी एकाच ठिकाणी की, नुसत्या बांगड्या ठोकून त्याचा हार होणार नाही; त्या | एका आवाजात, मेटी तबल्याची साथ घेऊन गात होते-हे विवळवून नंतरच त्याचा हार करता येईल. तद्वत् विशिष्ट | नमूद करण्यास मला अभिमान वाटतो. भाषेच्या मुशीत आकारलेला कान्याशय विनळवून, नंतर, दुराया मायेच्या मुशीत कुशल कारागिराने घातला, तरन, मूळ संकृताचे सुरस व उत्कृष्ट भाषांतर, ओघरवी मापा य तो दुसरें सुंदर रूप घेईल. नुसत्या बाह्य ठोकाठोकीने काहीं | दोन्ही मापावरील आपलें असामान्य प्रभुत्व अशी अनेक करणे होणार नाही. श्री. विंझे हे पहिल्या भाषेचे संस्कार काढून | याच्या पाठीमागे आहेत. 'तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं राकून अस्सल नवीन रूप देणारे कुशल कारागीर आहेत. | हतः।' अशीच माझी स्थिति झाली. आपल्या मापांतरित व म्हणून त्यांचे भाषावर (थोड्या जुन्या वळणाचे वाटले तरी) | रूपावरित श्लोकांचा मी मनसोक्त उपयोग करून घेतला आहे अस्सल मराठी यार-~केवळ मराठी प्रत्यय जोडलेला संस्कृत आपळे आतापर्यंत प्रसिद्ध झालेले वाय पाचून शन्दराशि वाटत नाही...अशी असंख्य उदाहरणे आहेत... यांवरून श्री. विझे यांच्या कौशल्याचा प्रत्यय येईल......... 'सरस्वति । तुझा कोश विचित्रचि किती असे। देतां बाड़े साचवोनी त्याचा क्षयचि होतसे ।। मूळच्या शोभंत त्यानी आणखी भर पावल्याचीहि अनेक उदा- हरणे सापडतील......संस्कृत मराठी रसिक वाचकाला, हा (भपूर्वः कोऽपि कोशोऽयं या आपम फेलेले भाषांतर) या कोश म्हणजे अपूर्व आनंद देणारा ठेयाच प्राटेल, उक्तीची सत्यता पूर्णपणे पटली. ....... . " ·सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोश, प्रथमग्वड अभिप्राय ५७१ गीवाण वाणी विशिष्टबुद्धिस्तथाऽपि भाषान्तरलोलुपोऽहम।। हातखडा आहे, हे सागणे म्हणजे त्याची द्विरुक्ति करण्यासाररों हा माझा स्वभाव असल्याने मी आपल्या प्रथाशी समरस होऊ आहे सुभाषिताची निवड तुम्ही फार रसिकतेने केली आह. शकतो. आपण अगीकारलेल्या कार्यात (आणि आठवण करून त्याचे वर्गीकरण करण्यात कुशलता प्रकट केली आहे. कालिदास, देतो-" अङ्गीत सुकृतिन परिपालयन्ति") आपल्याला | भवभूति, जगन्नाथ आणि भर्तृहारे याच्या काव्यातील रसाळ चिरतन यश मिळो (कायें सुमगल घडोत सदैव हाती। सत्की वचनाचा तुम्ही जो अनुवाद केलेला आहे तो मला फारच र्तिचा ध्वज सदा फडको दिगन्तीं ।) व आपला शुभमार्ग होवो भावरला. मराठी भाषेच्या धारणीला तुम्ही कोहि पक्का (शुभश्व पन्था ) एवढीच सदिच्छा किमत्र लेखेऽधिकलेसनीय | लावलेला नाही. मूळातील सौदर्य व स्वारस्य तुम्ही कमी होऊ भवादृशाना सुधीमणीनाम् । दिलेले नाही. शक्य तोवर तुम्ही सोपे, सार्थ, सुबक शब्द गोळावेरीज अर्थ आला म्हणजे पुरे अशी तुमची दृष्टि नाही. नी.शं. नवरे, BA B T. (योजता. - यमकाने तुम्हाला कोठ अडावलेल दिसत नाही.) दर्पणात प्रतिनिंब पडावे तसे ' देशीकार लेण्यात' मूळ सस्कृत, भूतपूर्व प्राचार्य ट्रेनिंग कॉलेज पनवेल हुवेहुब प्रतिबिंब पडलेले आहे. उदाहरणे म्हणून क्तिी देऊ? योगायोग ३५ सदाशिव -सस्कृत वाचकानाहि, या ग्रंथात, त्यानी न वाचलेली अशी हा प्रथसागरू एवडा । उतरौनी पैलीकडा । सुभाषिते आढळतील के गुरुवय महादेव पाडुरग ओक याच्या कीर्तिविजयाचा देंढा । नाचे जे का। पुष्पान्योक्तींचा अनुवाद करून (पृष्ठ ४१७) तुम्हीं गुरूचे प्रण फेडलें भाहे. अन्योचींचे विवरण करताना तुम्ही गद्यात वाई बहु बोलों सकळा । मेळविला जन्मफळा। अर्थ दिल्यानतर कसामध्ये त्याना खुलासा करून जीवनाशी प्रथसिद्धीचा सोहळा । दाविला जो हा ॥ सबध जोडता ही गोष्ट सर्वसामान्य वाचकाच्या दृष्टीनेंहि मार्ग संस्कृत मराठी सुमाषित-कोशाचा द्वितीय सड तुम्ही माझ्या | दर्शक आहे. त्याबद्दल सर्व लोक तुम्हाला धन्यवाद देतील हातात देताच मला ज्ञानेश्वराच्या वरील उत्तीचे स्मरण झाले. .. या कोशाने तुम्ही मराठी भाषेच्या सजिन्यात आणि लक्ष्मणराव ! तुम्ही केवढे तरी हे प्रचड काम केलेले आहे. आपल्या लौकिकात मोलाची भर घातली आहे, याबद्दल, माझ्या- तुमचे किती अभिनदन करू १ अनुवाद करण्यांत तुमचा | सारख्या तुमच्या मिनास अभिमान वारत आहे.