·अष्टाङ्गहृदयसंहिता
थोमवागमटविरचिता।
वि, ए, याशिरिया
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभाचार्य प
संस्कृता प्रकाशिता ।
M
कलिकाता राजधान्याम् ।
सरस्वती बन्ने
मुद्रिता।
१२

·सूचौपत्त्रम् । . . ४७ पृष्ठा टा अथ सूत्रस्थानम् । नयविध्यध्यायः कायुष्कामीयाध्यायः धमपानविध्यध्याय: - १.६ दिन'पर्याध्यायः ५ पादिविध्यध्याय: मात चर्याध्यायः & याचोतनाशन विध्यध्यायः रोगानुत्पादनीयाध्यायः १५ नर्पणपुटपाकविध्यध्यायः दूषयविज्ञानीयाध्यायः १८ यन्त्रविध्यध्यायः यवस्वरूपविचानीयाध्याय २५ पक्षविध्यध्यायः १२४ पावरक्षाध्यायः ४१ विराव्यधविध्यध्याय: मालायितीयाध्यायः शल्याहरणीयाध्यायः ट्रव्यादिविज्ञानीयाध्यायः शस्तकविध्यध्यायः रसभेटीयाध्यायः धारा नकर्मविध्यध्यायः १४७ दोषादिविज्ञानीयाध्यायः ५८ शारीरस्थानम् । दोष भेदीयाध्यायः ६३ | गर्भायनान्निधारीराध्यायः दोषोपक्रमणीयाध्यायः गर्भव्यापदयात्राध्यायः १६३ द्विविधोपक्रमणीयाध्याया' ७५ विभागशारीराध्यायः १६८ शोधनादिगपसपहाध्यायः ७८ বিধাসমাল্লা 102 विध्यध्यायः বিবি ক্লিাশীষ- संदविध्यध्याय. ८५ यारीराध्यायः वमनविरेचनविध्यध्यायः दूतादिविज्ञानीय বিস্ময়। शरीराध्याय: 1 ·शा निदानस्थानम् । मिताध्याय सरोगनिदानम् मदास्यचिकिमिताध्याय १२८ ज्वानिदानम् २.६ अर्थमा चिकितृसिताध्याय रमपित्तशामनिदानम् 218 यतीमार्राविधिताध्याय! २५४ ধছিলানিয়াল २१७ ( पक्षणीदोपचिशिक्षिताध्याय २६४ राजयमादिनिदानम् माघातचिकितृषिताध्याय १७१ অবয়ব प्रमेहचिकिविकाध्याक ध्यमा निदानम् २२८ । विधिचिकिमिताध्यायः १८२ प्यतीसारपहपीरोग- ইদখিস্কিম্মিায় २६६ योनि दानम् २२४ इद्रचितितमिताध्याय भूत्राघातनिदानम् पाप रोगचिकिमिताध्याय Bre ममेहनिदानम् २४. अयथुचिकित्सिताध्याय विद्रधिबिगुलमनिदानम् २४४ पिमपंचिशिक्षिताध्यायः १८ उत्तरनिदानम अवधिकिसिमाध्याय पाय,रोगयोफविसर्य- चित्रकमिचिकित सिताध्याय ३२१ निदानम २५.४ | कमिचिकित्सिवाध्याय. कुछ श्विामिनिदानम् २६. | वातव्याधिधिकिषिताध्याय १३४ यातव्याधिनिदान २६ बायोपितचिकिभिताध्याय १४२ নামীবিহিত काल्पस्थानम् । चिकित्सास्थानम् । घमनकमा 882 ध्वरचिकिष्क्षिताध्यायः २७५ पिरेपनकल्ला रज्ञपित्तचिकिसिवाध्यायः २८. यमनविरेचनध्याप कासचिदिमिताध्याय विकिस १५८ वापहियाविधिसिताध्याय ३८ | दोपहरणमाका स्तिका ४६२ राजयमादिपिरिधिताध्याय ११ वसिम्याश्वमितिक्ष क दिशग हप्पाचिषित भेषजवल्ला ३०२ ·हा ४८. ५८. उत्तरस्थानम् । सरोगविज्ञानाध्यायः पाठोपचापीयाध्यायः ४०६ / रोगप्रतिषेधाध्याय ५६७ मायामयातिप्राध्या: गिरोरोगविज्ञानाध्यायः २७७ जानपरमपिाध्याय पिरोरोगप्रतिषेधाध्याय: भाक्षिामाध्यायः ४२ पविज्ञानीयमतिधाध्यायः ५८९ भतमतिपंधाध्यायः ४६६ | सद्योगपप्रतिधाध्याय उन्मादमतिधाध्याय: ५२ भट्टपतिशाध्यायः १८ अपमारAfnाध्यायः १७ | भगन्दरपतिधाध्यायः पर्म रोगविज्ञानीयाध्यायः • पश्चादचोपदाची पम रोगप्रतिभाध्यायः ५.१३ | माडीरियानाध्यायः पम्मिमिनाभितरोगनिजाग ६ | पन्चादचोपदार पीर समिक्षितापितरोगतिया माहोगनिधाध्याय: ५.७ ११८ पुरोगामायाय: रोगविमानीयाप्यायः ११४ रोगप्रतिधाभ्याय: Tafमरप्रतिबंधाध्याय: गुमरोगविantar. ভিলায়শিয়ায় २५ रोगमतिपाध्यायः विरोपियामाध्याय ११८ मिनिभायाम विरोग: निधाभाया परिसीयावाया trenfunाध्याय . परोमfiners १०nnifeतिया (L मारोगस्तिानीवामा: ५५ राघमाध्यायः पागाभाया १६८ यात्रीहरपायाम: भमाका यायः ॥

·अष्टाङ्गहृदये
सूवस्थानम्।
.
रागादिरोगान् सततानुपकानशेप काय प्रस्तानशेपान् ।
औरसुक्यमोहारतिदान् नधान थी पूर्ववैद्याय नमोऽस्तु तरमै ॥१
अथात श्रायुष्कामीय मध्याय व्याख्यास्याम ।
इतिह माहुराबेयादयी महर्षय ॥
आयुष्कामयमानन धम्मार्थ सुखसाधनम् ।
आयुर्वेदीपदेशेषु विधेय परमादर ॥ २ ॥
ब्रह्मा स्मृत्वायुपो वेद प्रजापतिमजिग्रहत् ।
सोऽग्विनी तो सहस्राक्ष सीऽत्रिपुत्रादिकान्मुनीन् ॥३॥
तेऽग्निवेगादिकाम्तेतु पृथक तन्वाणि नेनिरे।
तेभ्योऽतिविप्रकोणेभ्य प्राय सारतरीचय ॥४॥
क्रियतेऽटानहदय नातिसक्षेपयिस्तरम् ।
कायवालग्रहोशिश चदष्ट्राजरामधान् ॥ ५ ॥
अष्टायनानि तम्यादृचिकित्सा येषु मथिता।
यायु पित्त काफोति लयो दोपा समासत ॥ ६ ॥
विकताऽविकता देह घ्नन्ति ते वर्तयन्ति च ।
ते व्यापिनोऽपि हन्नाभ्यारधीमध्याई सयया ॥७॥
वयोऽहोराविभुताना तेऽन्तमध्यादिगा क्रमात् ।
वैर्भवहिपमस्तीशीमदचाग्नि ममे सम ॥८॥

·२ अष्टाङ्गहृदये .. कोष्ठः क्रूरी मृदुमध्यो मध्यः स्यात्तैः समैरपि । शुकार्तवस्थैर्जन्मादौ विषेणे व वियक्रिमेः ॥ ८॥ तैव तिस्रः प्रकृतयो हीनमध्योत्तमाः पृथक् । समधातः समस्तास श्रेष्ठा निन्या हिदीपजाः ॥ १० ॥ तत्र रुचो लघुः शीतः खुरः सूक्ष्मथलोऽनिलः। पित्तं सनेहतीक्षपोणं लघु विस्रं सरं द्रवम् ॥ ११ ॥ स्निग्धः शीतो गुरुमन्दः लक्षणोत्स्नः स्थिर: कफः । संसर्गः सनिपातथ तविधिचयकोपतः ॥ १२ ॥ रसासनासमेदोऽस्थिमज्जाशक्राणि धातवः । सप्तदूप्या: मलामूच शकतखेदादयोऽपि च ॥ १३ ॥ सहिः समानैः सर्वेयां विपरीतैर्विपर्ययः । रसा: स्वाइम्ललवणतितोपणकपायकाः ॥ १४ ॥ पट द्रव्यमाथितास्ते तु यथापूर्व बलावहाः । तवाद्या मारतं घन्ति प्रयस्तिमादय: काफम् ।। १५ । कपायतितमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते । शमन कोपनं म्बस्वहितं द्रव्य मिसि विधा ॥ १६ ॥ उपगीतगुणोत्कर्षात्तय वीर्य विधा स्मृतम् विधा विपाको ट्रय्यस्य साइरसकटकामकः ॥ १० ॥ गुरुमन्दहिमधिग्धशासान्द्रगस्थिराः । गुप्पा: मसूक्ष्मविगदा विशतिः मविपर्यया: ॥१८॥ कानार्थकयां योगा हीनमिप्यातिमात्र काः । मम्यग्योगय पिनेयो रोगारोग्यफकारणम् ॥१८॥ रोगन दोपवैषम्यं दीपमाम्यमरोगता।

·सूत्रस्थानम्
निजागन्तुविभागेन तत्र रोगा द्विधा स्मृताः।
तेषां कायमनीमेदादधिष्ठानमपि विधा ॥ २० ॥
रजस्तमथ मनसो दौ च दीपावुदाहती।
दर्शनस्पर्शनप्रश्नैः परीक्षेताथ रोगिणम् ॥ २१ ॥
रोगं निदानप्राग्रूपलक्षणोपण्याप्तिभिः ।
भूमिदेहप्रभेदेन देशमाहुरिह विधा ॥ २२ ॥
जागलं वातभूयिष्ठमनूपं तु कफोल्वणम् ।
साधारणं सममलं विधा भूटेशमादिशेत् ॥ २३ ॥
क्षणादिाध्यवस्था च कालो भेषजयोगात् ।
मोधनशमनञ्चेति समासादौर विषा । २५ ।
शरीरनानां दोषाणां क्रमेण परमौषधम् ।
घस्तिर्विरेको वमनं तथा तैलं तं मधु ॥२५ ।
धौधैयामादिविज्ञानं मनोदीपौषधम्मरम् ।
भिपक द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पाद चतुष्टयम् ॥ २६ ॥
चिकित्सितस्य निर्दिष्ट प्रत्येकं तच्चतुर्गुणम् ।
दक्षस्तीर्यात्तशास्त्रार्थो दृष्टकम्मा शुचिर्भिपक् ॥ २७ ॥
बहुकल्पं बहुगुणं सम्पन्न योग्यमौषधम् ।
अनुरक्तः शुचिर्दक्षो बुद्धिमान् परिचारकः ॥२८॥
आयो रोगी भिपग्वश्यी जापकः सत्त्ववानपि ।
सर्वोपक्षिमे देहे यूनः पुंसो जितात्मनः ॥ २८ ॥
अमर्मगोऽल्पहत्वग्ररूपरूपोऽनुपद्रवः ।
अतुल्यदूष्यदेशप्रकृति: पादसम्मदि ॥ ३० ॥
ग्रहेष्वनुगुणेष्वेकदोपमार्गो नवः सुखः ।
शास्त्रादिसाधनः कच्छ: सहरे च ततो गदः ॥ ३१॥

·४ अष्टाङ्गहदये अ०१ शेपखादायुपोयाम्यः पथ्याभ्यासादिपर्यये । अनुपक्रम एव स्थात् स्थितोऽत्यन्त विपर्यये ॥३२॥ औषध मोहारतिकदृष्टरिष्टीचनाशनः । त्यजेदात्तं भिपरभूपैदिष्ट तेषां विषं हिपम् ॥ ३३ ॥ होनीयकरणं व्यग्रमविधेयं गतायुपम् । चण्ड' शोकातुर भोरु सातघ्न वैद्यमानिनम् ॥ ३४ ॥ तन्त्रस्यास्य परञ्चातो वक्ष्यते ऽध्यायसग्रहः । आयुष्कामदिनौहारोगानुत्पादनद्रवाः ॥ ३५ ॥ अनजानान्नसंरचानावाद्रव्यरसाथया:। दोपादिज्ञानत दतचिकित्साहुपक्रमः ॥ ३६ में शुद्धा दिनेहन खेदरेकास्थापननावनम् । धूमगण्डूपक्से काटप्तियन्त्रक शस्त्रकम् ॥ ३७॥ शिराविधिः शल्ययिधि: शस्वचाराग्नि कम्मका:। सूत्रस्थानमिमेऽध्यायास्त्रिंशत् शारीरमुच्यते ॥ ३८ ॥ गर्भावक्रान्ति तव्यापदङ्गमर्मविभागिकम् । विशतिर्दूत प निदानं सार्वरीगिकम् ॥ ३८ ॥ चरासमासयमादिमदाद्यर्थीतिसारिणाम् । मूत्राघातप्रमेहाणां विदध्याद्युदरस्य च ॥ ४० ॥ पागडु कुष्ठानिलार्ताना वातानस्य च पोडश । चिकित्सित ज्वर रत कामे वारी च यमणि ॥ ४१ ॥ यमो मदात्यये ऽर्ग:स विगि हो ही प मूधिने । विद्रधी गुल्मजठरपाण्डु गोफ विसर्पिप ॥ ४२ ॥ कुष्ठषितानिन्नध्याधियानानेषु चिकित्सितम् ।

·सूत्रस्थानम् ५ हाविंशतिरिमेऽध्यायाः कल्पसिद्धिरत:परम् ॥ ४३ ॥ कल्पो वमेविरेकस्य तसिदिवस्तिकल्पना । सिदिबस्त्यापदां पठो ट्रव्यकल्पोऽत उत्तरम् ॥ ४४ ॥ यालोपचार तद्याधो तद्ग्रहे हौ च भूतगी। उन्मादेऽय स्मृतिभ्रंश हौ हो वम स सन्धियु ॥ ४५ ॥ दृक्तमो लिङ्गनाशेपु प्रयो हो दी च सर्वगौ। कर्णनासामुखगिरी व्रणे भग्ने भगन्दरे ॥ ४६ ॥ ग्रन्यवादी शुद्ररोगेषु गुधरोगे पृथग् इयम् । वि भुजङ्ग कोटेषु मूपका रसायने ॥ ४० ॥ चलारिंशोऽनपत्यानामध्यायो वीजपोपणः । इत्यध्यायगतं विगं पड्भिः स्थानरुदीरितम् ॥ ४८ ॥ द्वितीयोऽध्यायः । प्रघाती दिनचर्याध्यायं व्याख्यास्यामः । बाये मुहर्त उत्तिंठे सम्बस्यो रक्षार्घमायुपः। गरोरचिन्तां निर्धय॑ सतगीचविधिस्ततः ॥ १॥ अन्यग्रोधमदिरकारप्तककुभादिकम् । प्रातर्भुका घमग्र चापाययाटुतितकम् ॥ २ ॥ भनयेहन्तधयनं दन्तमांसान्ययाधयन् । नादादजीपमधुमास कासवरार्दिती ३ ॥ राग्यपावधगिरःकर्णामयी पतम् । मौवीरमशन नित्वं हितमलीमाती भीत् ४ ॥

·अष्टाङ्गहृदय
चक्षुम्त जोमयं तस्य विशेषात् श्लेषणीभयम् ।
योजयेत् सप्तरानेऽस्मात्मावणार्थे रसाञ्जनम् ॥ ५ ॥
तती नावनगण्डू पधूमताम्यूलभाग्भवेत् ।
ताम्बूलं चतपित्तास्ररूक्षोत्कुपितचक्षुपाम् ॥ ६ ॥
विषमू मदानामपथ्य शोपिणामपि ।
अभ्यङ्गमाचरैचित्य स जरायमवातहा ॥ ७॥
दृष्टिप्रसादपध्यायुःस्वप्नसु त्वत्वदाय क्लत् ।
शिरःययणपादेषु तं विशेषेण शोलवेत् ॥ ८ ॥
वोऽभ्यङ्गः वाफग्रस्तकृतसशुध्यजौर्णिभिः ।
नाघव कम्मसामर्थ्य दीप्तोऽग्निर्मेदसः क्षयः ॥ ८ ॥
विभक्तघनगावत्व व्यायामादुपजायते ।
वातपित्तामयी बालो हद्धोऽजीर्णी च त त्यजेत् ॥१०॥
अदेश त्या निपव्यस्तु बलि भि: स्निग्धभोजिमिः ।
शीतकाले वसन्ते च मन्दमेव ततोऽन्यदा ॥ ११ ॥
त कृत्वाऽनुसुखं देहं मर्दयेच समन्ततः ।
टणा चयः प्रतमको रक्तपित्त श्रमः रूमः ॥ १२ ॥
अतियायामत: कासो ज्वरच्छर्दिच जायते ।
व्यायामजागराध्वस्तीहास्यभाप्यादि साहसम् ॥ १३ ॥
गज सिह इवाकर्षन् भजनसिविनयति ।
उहर्तनं तफहर मेदसः प्रयिलापनम् ॥ १४ ॥
स्विरोवारगमगाना सप्रमादकर पाम् ।
दोपनं दृष्यमायुष्य मानमूर्जाबलप्रदम् ॥ १५ ॥
कर मरथमवेदतन्द्राटदाहपामजित् ।
उप्णानाध: क्रायम्य परिपेपो अलावहः ॥ १६ ॥

·सूत्रस्थानम्
७
तेनैव चोत्तमागम्य बनहत्केशचक्षुपाम् ।
नानमर्दितनेनाग्यकर्णरोगातिसारिपु ॥ १७ ।'
आभानपीनसाजीगंभुक्तवत्सु च गर्हितम् ।
जौणे हित मित चाद्यान्न वेगानीरयेदवलात् ॥ १८ ॥
न वेगितोऽम्य कार्य स्यात्राजित्वा साध्यमामयम् ।
सुखार्था सर्वभूताना मता' सर्वा प्रत्तय ॥ १८ ॥
सुखञ्च न विना धर्मात्तस्माधर्मपरी भवेत् ।
भत्या कल्याणमित्राणि मेवेतेतरदूरग ॥ २० ॥
हिसास्तेयान्यथा काम पैशून्य परुपानृते ।
सम्भिनालापव्यापादमभिध्याग्विपर्ययम् ॥ २१ ॥
पाप कर्मेति दशधा कायवामानसैन्यजेत् ।
अत्तिव्याधिशीका ननुनतेत शक्तित ॥ २२ ॥
आत्मवत् सतत पश्येदपि कोटपिपीलिकम् ।
अर्चयेदेवगोविप्रष्टवैद्यनुपातिथोन् ॥ २३ ॥
विमुखानार्थिन कुयानावमन्येत नाक्षिपेत् ।
उपकारप्रधान स्यादपकारपरऽयरी ॥ २४ ॥
सम्पतिपत्स्से कमाना हेतावीर्येत् फले न तु ।
काले हित मित वादविसयादि पगलम् ॥ २५ ॥
पूर्वाभिमापो सुमुख सुगौल करुणामृदु ।
नेक सुखो न सर्वत्र विश्रब्धी न च शशित ॥ २६ ॥
न कच्चिदात्मन शत्रु नामान कस्य चिद्रिपुम ।
प्रकाशयेत्रापमान न च नि स्नेहता प्रभो ॥ २७ ॥
जनस्याशयमालय यो यघा परितुपति ।
त तयेवानुवर्तत पराराधनपण्डित ॥ २८ ॥

·अष्टाङ्गहृदये
न पीड़येदिन्द्रियाणि न चैतान्यतिलालयेत् ।
त्रिवर्गशून्य नारम्भ भजेत्तञ्चाविरोधयन् ॥ २८॥
अनुयायात्प्रतिपदं सर्वधर्मेषु मध्यमाम् ।
नीचरोमनखश्मर्निर्मलाऽधिमलायनः ॥ ३० ॥
मानशीलः सुसुरभिः सुवेपोऽनुल्वणोज्ज्वलः ।
धारयेत् सततं रवसिइमन्त्रमहौषधीः ॥ ३१ ॥
सातपत्रपदत्राणो विचरैयुगमावदृक् ।
निशि चात्ययिके कार्ये दण्डी मौलो सहायवान् ॥३२॥
चैत्यपूज्यध्वजाशस्तच्छाया भस्मतुपाशुचौन् ।
नाकामेच्छर्करालोष्ट बलिसानभूवोऽपि च ॥ ३३ ॥
नदी तरेन वाहुभ्यां नाग्निस्कन्धमभिवजेत् ।
सन्दिग्धनाव वृक्षञ्च नारोहेढुष्टयानवत् ॥ ३४ ॥
नासंवृतमुखः कुर्यात् क्षुतिहास्थविजृम्भणम् ।
नासिकां न विकुपणीयानाकस्मादिलिखेगुवम् ॥ ३५ ॥
नाचेष्टेत विगुणं नासोतीकाटकस्थितः ।
देहवाक्चेतसां चेष्टा: प्राक् श्रमादिनिवर्तयेत् ॥ २६ ॥
नीईजानुथिरं तिठे वक्तं सेवेत न हमम् ।
तथा चत्वरचैत्यान्तयतुष्पथरालयान् ॥ २७ ॥
सूनाटवीशून्यग्टहरमगानानि दिवापि च ।
सर्वक्षेत नादित्यन भार शिरसा यहेत् ॥ ३८ ॥
नक्षत प्रततं सूक्ष्मदीप्तामध्याप्रियाणि च ।
मद्यविक्रयसन्धानदानादानानि नाचरेत् ॥ ३८ ॥
पुरीयातातपरजमुपारपरुपानिलान् ।
अजः यथूहारवासस्वप्नान मैथुनम् ॥ ४० ॥

·सूत्रम्यानम्
८
फूलच्छायापद्दिष्टव्यालदंष्ट्रिविपायिनः ।
होनानातिनिपुणसेवां विग्रहमुत्तमैः ॥ ४१ ॥
सन्ध्याम्बभ्यवहारम्बोस्वप्नाध्ययनचिन्तनम् ।
शत्रुसत्रगणाकीर्ण गणिकापणिकाशनम् ॥ ४२ ॥
गाचवतनर्वाद्य इस्तके शावधूननम् ।
तीयाग्निपूज्यमध्ये न यान धूमं शवाययम् ॥ ४३ ।।
मद्यातिसक्ति वियम्भम्बातन्त्र स्त्रीषु च त्यजेत् ।
प्राचाय्यः सर्वचेष्टासु लोक एव हि धीमतः
अनुकुयात्तमेवातो लौकिकेऽर्थे परीक्षकः ।
आईसन्तानता त्याग: कायवाक्चेतसां दमः ॥ ४५ ॥
स्वार्थबुदिः परार्थेषु पर्याप्तमिति सव्रतम् ।
न दिनानि मे यान्ति कथम्भू तस्य सम्प्रति ॥ ४६ ॥
दुःखभाड़ भवत्येव नित्यं सन्निहितस्मृतिः ।
इत्याचार: समामेन सम्माप्नोति समाचरन् ॥ ४७ ॥
आयुरारोग्यमैसर्या यशो लोकाच भासतान् ।
४४ ॥
टतीयोऽध्यायः ।
--::--
अथात ऋतुचर्याध्यायं व्याख्यास्यामः ।
मासैईिसंख्यै घाद्यैः क्रमात् पड़तवः स्मृताः ।
शिशिरोऽय वसन्तर ग्रीमवशरदिमाः ॥ १॥
शिशिराद्यास्विभिम्तम्त विद्यादयनमुत्तरम् ।
श्रादानश्च तदादत्ते नृणा प्रतिदिन बन्नम् ॥ २ ॥

·अष्टाङ्गहृदये तस्मिन् यत्यर्थतीक्ष्णोपणरुवामार्गस्वभावतः । आदित्यपवनाः सौम्यान् क्षपयन्ति गुणान् भुवः ॥ ३ ॥ तिक्तः कषायः कटुको बलिनोऽत्र रसा: क्रमात् । तस्मदादानमाग्नेयम् ऋतवो दक्षिणायनम् ॥ ४ ॥ वर्षादयो विसर्गश्च यबलं विसृजत्ययम् । सौम्यत्वादव सोमो हि बलवान् होयते रविः ॥ ५ ॥ मेघराध्य निलैः शीतैः शान्ततापे महीतले । मिग्वायेहाम्बलवणमधुरा बलिनी रसा: ॥६ शौतेऽग्य वष्टिधर्मेऽल्पं बलं मध्यन्तु शेषयोः । बलिनः शीतसंरोधामन्ते प्रबलोऽनलः ॥७॥ भवत्वल्पेन्धनो धातून सपचेद्दायुनेरितः । अती हिमेऽस्मिन् मेवेत म्वादम्ललवणान् रसान् ॥ ८ ॥ दैान्निशानामेतहि प्रातरेव बुभुक्षितः । अवश्य कार्य सम्भाव्य यथोक्तं शीलयेदनु ॥ ८ ॥ यातनतै लैरभ्यग मूर्ध्नि तैलं विमर्दनम् । नियुई कुशलैः साई पादाघातं च युक्तितः ॥ १० ॥ कपायापहृत हस्ततः साती यथाविधि । कुडुमेन सदर्पण प्रदिग्धोऽगुरुधूपितः ॥ ११ ॥ रसान् सिग्धान् पलं पुष्टं गोडमच्छसुरां सुराम् । गोधूमपिष्टमापेक्षोरोत्यविकृती: शभाः ॥ १२ ॥ नयमन्त्र वसां तैलं शौचकार्ये सुखोदकम् । प्रावाराजिनकोगेयप्रयेगोको वास्तृतम् ॥ १३ ॥ उम्बभाषेलधुभिः प्राहतः शयनं भजेत् ।

·सूत्रस्थानम् युक्त्या किरणान् स्वेदं पादत्राणं च सर्वदा ॥ १४ ॥ पीवरोरस्तनयोण्यः समदाः प्रमदा: प्रियाः । हरन्ति भीतमुष्णान्यो धपकुडुमयौवनैः ॥ १५ ॥ अङ्गारतापसन्तप्तगर्भभूवैश्मचारिणः । शीतपारयजनितो न दोपो जात जायते ॥ १६ ॥ अयमेव विधिः कार्थः शिशिरेऽपि विशेषतः । तदा हि शीतमधिकं रौक्ष्य चादानकालजम् ॥ १७ ॥ कफश्चितो हि शिशिर वसन्तेऽर्का शतापितः । हत्वाऽग्नि कुरुते रोगानतस्त' त्वरया जयेत् ॥ १८ ॥ तीक्षौर्वमननस्यायेलघुरुक्षेत्र भोजनैः । व्यायामोहर्तनाघातैर्जित्वा श्लेष्माणमुल्वणम् ॥ १८ ॥ सातोऽनुलिप्तः कर्पू रचन्दनागुरुकुगुमैः । मुराणयवगोधूमक्षौद्रजाङ्गलशूल्यभुक् ॥ २० ॥ सहकाररसोमियानास्वाद्य प्रिययार्पितान् । मियास्यसन सुरभीन् प्रियानेत्रोत्पलाशितान् ॥ २१ ॥ सौमनस्यतो हृद्यान् वयस्यैः सहितः पिवेत् । निर्गदानासवारिटसीधुमार्दीकमाधवान् ॥ २२ ॥ शृङ्गवराम्बु साराम्बु मध्यम्बु जलदायु वा । दक्षिणानिलयीतेषु परितो जलवाहिए ॥ २३ ॥ अष्टनष्टसूर्येषु मणिकुटिमकान्तिपु । परपुटपिपुष्टेषु कामकमान्तभूमिपु ॥ २४ ॥ विचित्रमुमचेपु काननेषु सुगन्धिषु । गोष्ठीकथाभिविवाभिमध्याई गमयेसुखी ॥ २५ ॥ गुरुगीतदिवास्वप्नस्निग्धाम्नमधुरांस्त्यजेत् ।

·१२ अष्टाङ्गहृदये तीक्षणाशुरतितीक्ष्णांशी संक्षिपतीव यत् ॥ २६ ॥ प्रत्यहं चीयते श्लेष्णा तेन वायुय वई ते । अतोऽस्मिन् पटुकटुम्लव्यायामार्क करांस्त्यजेत् ॥ २७ ॥ भजेन्मधुरमेवात्र लघुस्निग्ध हिमं द्रवम् । सुशीततोयसिताङ्गो लियासकून् सशर्करान् ॥ २८ ॥ मयं न पेयं पेयं वा म्बल्य सुबहुवारि वा । अन्यथा गोफशैथिल्यदाहमोहान् करोति तत् ॥ २८ ॥ कुन्देन्दुधवलं शालिमनीयाज्जाङ्गले: पलैः । पिबेदसं नातिघनं रसाला रागखाण्डवो ॥ ३० ॥ पानकं पञ्चसार वा नषद्भाजनस्थितम् । मोचचोचदलैर्युक्त साम्त मृण्मयशस्तिभिः ॥ ३१ ॥ पटलावासितं चाम्भः सक' सुशीतनम् । भगादकिरणान् भक्ष्यान् रजन्यां भक्षयन् पिवेत् ॥३२॥ ससित माहिषं क्षीरं चन्द्रनचरशीतलम् । अभङ्गपमहाशासतानरूदोषणरश्मिपु ॥ ३३ ॥ वनेषु माधयोसिटद्राक्षास्तमकाशालिपु । मुगन्धिहिमपानीयसिच्यमानपटालिके ॥ ३४ ॥ कायमाने चिते चूतप्रवानफनलुम्मिभिः । फदनोदनफलहारगृणानक मनोत्पनेः ॥ ३५ ॥ कम्पिते कोमलेम्तम्पे इसत्कुसुमपलये। मध्यन्दिनेऽकतापातः प्याडारामऽयया ॥ २६ ॥ पुम्सम्मोहनम्ताम्य महत्तोगोरवारिपि । निगाकरकराकोणे मोधपठे निगा ष॥ ३०॥ 31 प्रामना ·1.३ सूत्रम्यानम् m : बस्थचित्तस्य चन्दनाद्रस्य मालिनः । नित्तकामतन्त्रस्य सुसूक्ष्मतनुवाससः ॥ ३८ ॥ जलार्द्रास्तालसन्तानि विस्तृता: पद्मिनीपुटाः । उत्चेपाच मृदूतक्षेपा जलवपिहिमानिलाः ॥ ३८ ॥ कर्पूरमल्लिका माला हाराः सहरिचन्दनाः । मनोहरकतालापाः शिगवः सारिकाः शुकाः। ४०॥ मृणालवलयाः कान्ताः प्रोत्फुल्लकमलोचनाः । जगमा व पग्रिन्यो हरन्ति दयिताः क्लमम् ॥ ४१ ॥ पादानग्लानवपुपामग्निः सन्नोऽपि सीदति । वर्षास दोपैः दुष्पन्ति तेऽम्बुलम्याम्बुदेऽम्बरे ॥ ४२ ॥ सतुपारेण मरता सहसा शीतलेन च । भूवाध्ये पाम्ब पाकेन मलिनेन च वारिणा ॥ ४३ ॥ वङ्गिनेव च मन्देन तैचित्यन्योन्यदूषिपु। भजेसाधारणं सर्वभूमामोजनं च यम् ॥ ४४ ॥ प्राम्यापनं शुद्धतनुर्जी धान्य रमान् फराान् । जाननं पिगितं यूपान् मधरिदं चिरन्तनन् ॥ ४५ ॥ मम सोवर्चलाध्य या पद्धशीलायचूर्णितम् । दिव्य फोप गृतं चाभी भोजन खतिदुर्दिने ॥ १६ ॥ ध्यतावनाई मशीद्रया। अपादचारी सुरभि: मातं धूपितापरः ॥ ४० ॥ इम्यपृष्ठे यमेहाप्पयीतगीकरयर्जिते । । २ ·१४ अष्टाङ्गहृदये नदीजलोदमन्याहःस्वप्नायासातपांस्त्यजेत् ॥ ४८ ॥ वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवाकरश्मिभिः । तप्तानां सञ्चितं दृष्टौ पित्त' शरदि कुप्यति ॥ ४८॥ तनयाय पृत तिता विरेको रक्तमोक्षणम् । तिता स्वादु कपायं च क्षुधितोऽन्न भजेलघु ॥ ५० ॥ शालिमुद्गसित्ताधात्रीपटोलमधुजाङ्गलम् । तसं तप्तांशुकिरणैः शीतं शीतांशुरश्मिभिः ॥ ५१ ॥ समन्तादम्यहोरात्रमगस्त्योदयनिर्विपम् । शुचि हंसीदकं नाम निर्मले मलजिज्जलम् ॥ ५२ ॥ नाभिष्यन्दि नया रूक्ष पानादिश्वमृतोपमम् । चन्दनोशीरकर्पूरमुक्तास्रग्वसनोज्ज्वलः ॥ ५३ ॥ सौधेषु सौधधवला चन्द्रिका रजनीमुखे। तुपारक्षारसौहित्यदधितैलवसातपान् ॥ ५४ ॥ तीक्ष्णमद्य दियाम्वप्नपुरो यातान् परित्यजेत् । शीते वर्षासु पायास्त्रीन् वसन्तेऽन्त्यान् रसान् भजेत् ५५५ स्वादु निदाघे शरदि स्वादुतिमाकपायकान् । शरदमन्तयो रुच शीतं घमेघनान्तयोः ॥ ५६ ॥ प्रनपानं समासेन विपरीतमतोऽन्यदा। नित्यं मर्यरसाभ्यासः पवाधिवपमताती ॥ ५० ॥ परत्वोरग्यादिसमाहारामन्धिरिति स्मृतः । तव पूर्ण विधिस्याज्यः मेवनीयोऽपरः क्रमाम् ॥ ५८ । पमामाजाधि रोगाः स्युः सहसा त्यागगोलनाम् ।

·• चतुर्योऽध्यायः । अथातो रोगानुत्पादनीयाध्यायं व्याख्यास्यामः । वेगान धारयेहातविण्म वक्षवटट्क्षुधाम् । निद्राकासयमखासजृम्भाथुच्छदिरेतसाम् ॥ १ ॥ अधोवातस्य रोधेन गुल्मोदावर्तरुक्लमाः । वातमूत्रमशरसङ्ग दृट्यग्निबधहदगदाः ॥ २ ॥ ने इस्खेदविधिस्तत्र वर्तयो भोजनानि च । पानानि बस्तयश्चैव शस्त वातानुनीमनम् ॥ ३ ॥ शरुतः पिण्डि कोहेष्टप्रतिश्यायशिरोरजः । मई वायुः परीकर्ता हृदयस्योपरोधनम् ॥ ४ ॥ मुखेन विटप्रवृत्तिय पूर्वोक्ताथामयाः स्मृताः । गद्गभनाश्मरीबस्तिमेढ़वंक्षणवेदनाः ॥ ५ ॥ मूत्रस्य रोधात्पूर्वे च प्रायो रोगाः तदौषधम् । वय॑भ्यगावगाहाश्च स्वेदनं बस्ति कर्म च ॥६॥ अन्नपानं च विड्भेदि विरोधीत्य पु यक्ष्मस । भूबजेषु च पानेच प्राग्भतां गम्यते एतम् ॥ ७ ॥ जीर्णान्तिकं चोत्तमया मावया योजनादयम् । अवपीडकमेतच संजित धारणात्पुनः ॥८॥ वहारस्यारुचिः कम्पो विबन्धो हदवोरसीः ।

·१६ अष्टाङ्गहृदये अ०४ प्राधानकासहिभाश्च हिमावत्तत्र भेषजम् ॥ ८ शिरोर्तीन्द्रियदौर्बल्यमन्यास्तम्भार्दितं क्षुतेः । तीक्ष्णधूमावनाघ्राणनावनार्कविलोकनैः॥ १०॥ प्रवर्तयेत् क्षुति सतां से हस्खेदी च शील येत् । थोपानसादवाधिर्यसंमोहममहहदाः ॥ ११ ॥ टष्णाया निग्रहात्तव शीतः सर्वो विधिर्हितः । अगभङ्गारुचिग्लानि कार्यशूलभ्रमाः आधः ॥ १२ ॥ तत्र योज्य लघ गिग्धमुष्णमल्प च भोजनम् । निद्राया मोहमूर्दाक्षिगौरवालस्य जृम्भिकाः ॥ १३ ॥ अङ्गमर्दय तटः स्यप्रः संवाहनानि च । कामम्य गेधात्तदृदिः श्वासारुचिवदामयाः ॥ १४ ॥ शोपो हिमा च कार्योऽन कासहा सुतरां विधिः । गुल्महद्रोगसम्मोहाः यमम्मामाद यिधारितात् ॥ १५ । हितं यियग तय यातनश फियाक्रमः । जुम्भाया: सयपदोगा: मर्यानिनजिद विधिः । १६ । पीनमातिगिरीदुग्मन्यामाग्भामचिभमाः । मगुल्मायाप्पतम्सव गप्नीमचं प्रिया: कचा: ॥ १७॥ विमर्प फीठकुठाधिकगडूपागधामयज्वराः । मकामगाममागप्यतपयथयो यमः॥ १८ ॥ गपधूमामाहारान पं भुधा सहमः । मायाम: शिरमप्य गम्तं पाप विरेपनम् ॥ १८ ॥ मत्तारमा सेनमभ्यगाईप गयो । एमाग गुपेदनामयदरः ॥ २० ॥ त्वया मूसामाग्मतताः ।

·सूत्रस्थानम् ७ ताम्रचूडसुरागालिवस्यभ्यगावगाहनम् ॥ २१ बस्तिशुद्धिकर: सिद्ध भजेत् चीर प्रिया स्त्रियः । टटशूला त्यजेत् क्षीण विडम वेगरोधिनम् ॥ २२ ॥ रोगा: सर्वेऽपि लायन्ते वेगोदोरणधारण.। निर्दिष्ट साधन तत्र भूविठये तु तान् प्रति ॥ २३ ॥ तत्यानेकधा प्राय: पवनो यत् प्रकुप्यति । अन्नपानौषधं तत्र युनीतातो ऽनुलोमनम् ॥ २४ ॥ धारयेत्तु सदा वेगान् हितैयौ प्रेत्य चेह च । लोभापमात्सर्यरागादीनां जितेन्द्रियः ॥ २५ ॥ योत च यथाकाल मलानां शोधन प्रति । अत्यर्थ सञ्चितास्ते हि क्रुडाः स्युर्जीवितच्छिदः ॥२६॥ दीपाः कदाचित् कुप्यन्ति जिता लहुनपाचनै । येत संशोधन शहा न तेपा पुनरुद्भवः ॥ २७॥ यथाक्रम यथायोगमतमय प्रयोजयेत् । रसायनानि सिद्धानि मृष्ययोगाय कालवित् ॥ २८ ॥ भेषजमपिते पथ्यमाहारै हण क्रमात् । गालिपष्टिकगोधूममुहमासतादिभि. ॥ २८ ॥ उद्यदीपनभैपण्यसयोगादृचिपतिदै.। साभ्यङ्गोदर्शनसाननिरूहमे दमस्तिभिः ॥ ३० ॥ तधा स लभते गर्म सर्वपावकपाटवम् । धौवर्णेन्द्रियवेमल्य पता दे यमायुप ॥ ३१ ॥ ये भूतविपयाग्निचत भङ्गादिसम्भवाः । कामक्रोधभयाद्याथ ते स्युरागन्तवो गदा ॥ ३२ ॥ न्याग प्रजापराधानामिन्द्रियोपशम स्मृति. ।

·१८
अष्टानादये
+
देशकालात्मविज्ञानं सहृत्तस्थानुवर्तनम् ॥ ३३ ॥
अनुत्पत्त्यै समासेन विधिषि प्रदर्शितः ।
निजागन्तु विकाराणामुत्पन्नानां च शान्तये ॥ ३४ ॥
शीतोद्भवं दोपचयं वसन्ते विशोधयन् ग्रीमजमभकाले ।
घनात्यये वार्षिकमाशु सम्यक्प्राप्नोति रोगातजान्न जात३'
नित्य हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विपरीवसतः ।
दाता समः सत्यपर: घमावानातोपसेवी च भवत्यरोग:३६
पञ्चमोऽध्यायः।
अथातो ट्रवद्रव्यविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ।
जीवनं तर्पणं हा हादि बुद्धिप्रबोधनम् ।
सन्वव्यक्तारसं मृष्टं शीतं लघूमृतोपम् ॥ १ ॥
गङ्गाम्प नभसो भ्रष्ट स्पृष्ट त्वन्दुमारतैः ।
हिताहितत्वे तर यो देशकालावपेचते ॥ २ ॥
धनाभिष्टममलं गारपन्न राजतस्थितम् ।
अनियमविवर्ण व तत्पेय गानम्
अन्यथा ॥३॥
मामुद्रं तन्त्र पातय मामादामयुजादिना ।
ऐन्द्रमन, सुपात्रस्यमयिपन सदा पियेत् ॥ ४ ॥
नदमायेप भूयिष्ठमन्तरिधानुकारि यत् ।
पिपपगितमेले देगेार्क पवना इतम् ॥ ५॥

·सूत्रस्थानम्
१८
A
न विवेत्यशैवारणपर्णाविलास्तृतम् ।
सूर्येन्दुपयनादृष्टमभिष्टं घनं गुरु ॥ ६ ॥
मनिलं जन्तुमत्तप्त दन्तग्रायतित्वतः ।
अनावर्तवं च यहिव्यमार्तवं प्रथमं च यत् ॥ ७॥
लूतादिनन्तु विराबवियसलेषदूपितम् ।
पथिमोदधिगाः शीघ्रवहा याचामलीदका: ॥ ८ ॥
मथ्याः सामासात्ता नद्यो विपरीतास्त्वतोऽन्यथा ।
उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदका: ॥८॥
हिमवन्मलयोद्भताः पथ्यास्ता एव च स्थिराः ।
ऋमिलीपदहत्कण्ठशिरी रोगान् प्रकुर्वते ॥ १० ॥
प्राचाऽऽयन्त्यापरान्तीस्था दुर्नामानि महेन्द्रजाः ।
उदरशीपदातद्वान सहा विन्ध्योदयाः पुनः ॥ ११ ॥
कुष्ठपाण्डु गिरी रोगान् दोपघ्नाः पारियावजाः ।
वनपौरुपकारिण्यः सागराम्भस्त्रिदोपहत् ॥ १२ ॥
विद्यात् फूपतड़ागादीन् जागलानूपशैलतः ।
नाम्प पेयमगत्या था स्वल्पमल्याग्निगुल्मिभिः ॥ १३५
'पाण्डूदरातिसारार्थोग्रहणीदोपशोथिभिः ।
ऋते शरनिदाघाभ्यां पियेत् स्वस्थोऽपि चाल्पगः ॥ १४॥
समस्थलगामतमध्यान्तप्रथमास्यु पाः ।
गोतं मदात्ययग्लानिमूर्छछर्दियमभ्रमान् ॥ १५ ॥
एपणोपणादाइपितामविपाणाम्ब नियति ।
दीपनं पाचनं कण्डा लघूणं वस्तियोधनम् ॥ १६ ॥
विमाधानानिललेमसद्यःशुढे नववर।
कासामपौनसमासपास रुक्षु च शस्यते ॥ १० ॥

·२० अष्टाङ्ग हृदये अनभिसन्दि लघु च तोय कधितशीतलंम् । पित्तयुक्त हित दोये व्यूपित तचिदोषक्षत् ॥ १८ ॥ नालिकेरोदक सिग्ध खाटु वृष्य हिमं लघु । ढणापित्तानिलहर दीपन वस्तिशोधनम् ॥ १८ ॥ वर्षारा दिव्यनादेये पर तोये वरावरे । खादुपाकरस सिग्धमीजस्य धातुवर्दनम् । २० । वातपित्तहर वृष्यं श्लेमल गुरु गोतलम् । प्रायः पयः अत्र गव्य तु जीवनीय रसायनम् ॥ २१ ॥ चतमीणहित मेध्यं बला स्तन्य करं सरम् । थमभ्रममदालक्ष्मीखासकासातिटट्क्षुध ॥ २२ ॥ जीर्णज्वरं मूत्रकृत रतपित्त च नाशयेत् । हितमत्यग्न्चनिट्रेभ्यो गरीयो माहिप हिमम् ॥ २३ ॥ अल्पायुपानव्यायामकदुतिला शनैर्लधु । आज गोपज्वरश्वासरतपित्तातिसारजित् ॥ २४ ॥ ईपक्षोण नयण मौष्ट्रक दीपन सधु । गम्त पातकफानाहामियोफोदरासाम् ॥ २५ ॥ मानुप वातपित्तामृगभिघाताधिरोगजित् । तर्पपायरीतननस्य अशा सूपण्माविकम् ॥ २६ ॥ वासश्याधिहर हिमापासपित्तकफप्रदम् । इम्तिन्या: म्यै प्र्यफत् वादमुष्ण बरगफ लघु ॥ २०॥ गावाबाराहर साग्मतवण जड़ताकरम् ।

·सूत्रस्थानम् पयोऽभिम्यन्दि गुर्वा मं युक्त्या शृतमतोऽन्यथा ॥ २८ ॥ भवेदीयोऽतिशृतं धारोष्णममृतोपमम् । प्रसपाकर ग्राहि गुरूण दधि वातजित् ॥ २८ ॥ भेदःशकायलले पपित्तरताग्निगोफत् । रोचिन गम्तमरुचो शीत विषमज्वर ॥ ३० ॥ पीनमे मवरुच्छ्रे च रझं तु ग्रहगोगटे । नयाद्या विशि ने यो यसन्तोष्णगर रस न ॥ ३१ ॥ नामुहएपं नाचौद्रं तनातसितोपन्नम् । न घानामलकं नापि नित्यं नामन्दमन्यथा ॥ ३२॥ परासपित्तवीसर्प कुष्ठपाण्ड भ्रमप्रटम् । तक लघु यापाया दीपनं कफवातजित् ॥ ३३ ॥ गोफोदरागी 'ग्रहणोदीपमूवग्रहागचीः । शो हगुल्मएतव्यापहरपागामयान् जयेत् ॥ ३४ ॥ तहमा सर स्रोतःगीधि विष्टम्भजिमघु । नवनीतं नवं सायं गोरा वर्ग बन्नाग्निकरा ॥ २५ ॥ संग्राहि यातपित्ताशकचया!दितकास निम्। पीरोपंत मंग्राहि रफपित्तातिरोगजिर ३६ ॥ गम्त धीम्म तिमेधाग्नि पलायःगक चतुपाम् । वामपजाकान्तिीकुमायमराधिनाम् ॥ ३०॥ पतचीवपरीरापाताग्निन्त पिताम्मनाम् । यातपित्तपिपोगमादगीपानमोधरापहम् ॥ ३८ ॥ मेधानामुत्तम गीतं वयम: म्यापन परम् । समयी विधिभिएस फर्ममग्रमा ॥ ३८॥ मदापरमारमुशायगिर:कपियोनिशान् ।

·अष्टाङ्गहृदये पुराणं जयति व्याधीन् व्रणशोधनरोपणम् ॥ ४० ॥ बल्याः किलाटपीयूपकूर्चि कामोरणादयः । शुक्रनिद्राकफकरा विष्टम्भिगुरंदोषला: ॥४१॥ गव्ये चीरते थेठे निन्दिते चाविसग्भवे । दूधो रसो गुरुः सिग्धा हहणः कफमूत्रहत् ॥ २ ॥ वृष्यः शीतोऽस्रपित्तनः खादुपाकरसः सरः । सोऽये सलवणो दन्त पीडितः शर्करासमः ॥ ४३ ॥ मूलाग्रजन्तुजग्धादिपीडनान्मलसद्धरात् । किञ्चित्काल विकृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः॥४४॥ विदाही गुरुविष्टभी तेनासौ तव पौण्ड, कः। त्यप्रसादमाधुर्यैर्वरम्तमनुयांशिकः ॥ ४५ ॥ शातपर्वककान्तारनै पालाद्यास्तत: क्रमात् । सक्षारा: सकयायाय सोणाः किञ्चिविदाहिनः ॥४६॥ फाणितं गुर्वभिष्यन्दि च्यान्मूत्रशोधनम् । नातिने मयारी धौतः राष्टमूवशाहुडः ॥ ४७ ॥ प्रभूतरूमिमजास दो मांसफफोऽपरः। द्रयः पुराणः पथ्यय नयः सेमाग्निसादकत् ॥ ४८ ॥ कृष्णः घतचोपता पित्तानिलापहाः । मत्स्य ण्डियानुगामिसाः क्रमेण गुणयतमाः ॥४८॥ तद्गुणा शिसमधुग कपाया या मगरा दायटार्दिमूगांगपितानाः मर्यगराः ५०॥ गरेनुपियारागां फापितं घबरायरें । चतुर देदि यट प्रेमगिपहिमामपित्तनुत् ५५१॥

·सूत्रस्थानम् मेहकुठलमिच्छर्दिवासकासातिसारनुत् । व्रणशोधनसन्धानरीपणं यातलं मधु ॥ ५२ ॥ रूनं कापायमधुर तत्तुल्या मधुगर्करा । उत्णमुणामुणे घ युक्त चौपणे निहन्ति तत् ॥ ५३ ॥ प्रच्छर्दने निरूहे च मधूण न निवार्यते । अलब्धपाकमार व तयोर्यम्माविवर्त्तते ॥ ५४ ॥ तैलं स्वयोनिवत्तत्र मुख्य तीक्षा व्यवायि च । बन्दीपकदचक्षुष्य सूक्ष्मोण कफन च ॥ ५५ ॥ छगानां वहणायालं स्यूनानां कर्णनाय च। बदविट्क समिघ्न प संस्कारात् सर्वदोष नित् ॥ ५६ ॥ सतिलोणमैरण्ड तैलं स्वाटु सर गुरु । यभंगुन्मानिलकफानुदर विषमज्वरम् ॥ ५७ ॥ सकशोफी च कटीगुडकोठपृष्ठाययौ नयेत् । तीक्षणोण पिच्छिलं विम् रक्तरण्डोद्भवं त्वति ॥ ५८ ॥ कटूपण सापप तीक्ष्णं कफशकानिलापहम् । म्नघुपित्तागरूत् कोठकुठार्यो वणजन्तु जित् ॥ ५८ ॥ प्राक्षं वाटु हिमं केश्य गुग पित्तानिनापहम् । नात्युषण निम्मजं ति समिकुष्ठकफप्रणत् ॥ १० ॥ समाकुरग्मज चोण वन्दोपयाफपित्तात् । वमा मन्ना च यातनो यनपित्तकफप्रदौ ॥ ११ ॥ मांसानुगमरमी परिधान मेदोऽपि साथिय । दीपनं रोचन नवं तीनोरा तुष्टिपुष्टिदम् ॥ १२ ॥ मस्वादुशिक्टकमसपाक्रम सरम् । सकपाय सरारोग्यप्रतिभायनयु: ६३ ॥

·अष्टाङ्गहृदये स्वादुपाकरसा: Hिधा हया बघाल्पवर्चसः ॥२॥ कपायानुरसाः पथ्या लघवी मूनला हिमाः। सूकजेषु वरस्तत्र रतस्तृष्णादिदोपहा ॥३॥ महांस्तस्यानुकलमस्त घाम्यनु ततः परे। यवका हायनाः पांसुवाष्यनैषधकादयः ॥ ४॥ खाटूष्णा गुरवः निग्धा पाकेऽम्ना: श्लेष्मपित्तलाः। सृष्टमृवपुरोषाय पूर्व पूर्व च निन्दिताः ॥ ५ ॥ निधो ग्राही गुरुः स्वादुस्तिदोषघ्नः स्थिरी हिमः । पष्टिको वौहियु श्रेष्ठो गौरवासितगौरतः । ततः क्रमामहानीहिकृष्णव्रीहिजतूमुखाः । कुकुटाण्डकपालाख्यपारावतकशूकरा: ॥७॥ घरकोहासकोवाल चीनश्शारदुर्दराः । गन्धनाः कुरुविन्दाय गुणैररुपान्तराः स्मृताः । ८ ॥ म्बादुरम्नविपाकोऽन्योव्रीहिः पित्तकरो गुरुः । महमूत्रपुरीपोमा षिदोपस्त्वेष पाटल: कहुकोद्रवनोवार श्यामाकादि हिमं नघु । तृणधान्य पपनसन कफपित्तद्धत् । १०॥ भग्नमन्धानमत्र मिया हणी गुरुः । फोरदूषः परं पाही पर्यगीतो विद्यापहः ॥११॥ इत: गौतो गुरुः सादुः सरी बिहातकावः । हथः म्यैर्य करी मूवमेदः पितकफान जयेत् ॥ १२॥ पौनसमामकागोहमाम्भक एउवगामयान् ।

·सूत्रस्थानम् १० न्यूनो यवादन्यययः रुचोप्पी वंशजी यवः ॥ १३॥ दृष्यः शीतो गुरुः निग्धो जोवनो वातपित्तहा। सन्धानकारी मधुरो गोधूमः स्थैर्य कमरः ॥ १४ ॥ पया नन्दौमुखी गीता कपायमधुरा लघुः । मुद्राढकोमसूरादि गिम्बीधान्य विबन्धवत् ॥ १५ ॥ कषायं स्वादु संग्राहि कटुपाकं हिमं लघु । मेदामासपित्तेषु हितं लेपीपसेकयोः ॥ १६ ॥ वरोऽत्र मुगोऽस्पचल: कलायस्त्वतिवातलः । राजमापोऽनिलकरो रूक्षो बहुदगुरुः ॥ १७॥ उष्णाः कुलस्याः पाकेऽम्लाः शुक्राश्मखासपीनसान् । कासार्श: कफवातांच प्रन्ति पित्तासदाः परम् ॥१८॥ निष्पावो वातपित्तासस्तन्यमूषकरो गुरुः । सरो विदाही दृकशुक्रकफशोफविषापहः ॥ १८॥ मापः सिग्धी बलोभमलपित्तकर: सरः। गुरूपणोऽनिलहा स्वादुः शकतादिविरेककत् ॥ २० ॥ फलानि मापवविद्यात्काकाण्डोलामगुप्तयोः । उष्णस्त्वयो हिमः स्पर्श केयी बस्यस्तिलो गुरुः ॥२१॥ अल्पमूत्रः कटुः पाके मेधाग्नि कफपित्तवत् । सिन्धीमा स्वादुःतिलोणा कफपित्तकरी गुरुः ॥२२॥ एकशुक्रष्ठत्कटः पाके -तही कुसुम्भजम् । मापोऽव सर्वेवरी यवकः शूकजेयुच ॥ २३ ॥ नवं धान्यमभिष्यन्दि लघु संवसरोपितम् ।

·अ.
२४
अष्टाङ्गहृदये
नष्टनिद्रातिनिट्रेभ्यो हितं पित्तासदूषणम् ।
सशस्थ लहित रुक्ष सूक्ष्मं सोतो वियोधनम् ॥ ६ ॥
वाती महर युक्त्या पीत विषवदन्यथा ।
गुरु विदोपजननं नवं जीर्णमतोऽन्यथा ॥ ६५
पेय नोप्णोपचारेण न विरिक्त क्षुधातुरैः ।
नात्यर्थतीक्षणमृहल्पसम्भार कलुपं न च ॥ ६६ ॥
गुल्मीदरार्णा ग्रहणी शोपहृत् से हनी गुरुः ।
सुराऽनिलनी मेदोऽसूकम्तन्यमुत्रकफावहा ॥ ६७ ॥
तदगुणा वारुणी हृद्या लघुतीक्ष्णा निहन्ति च ।
शून्न कासवमिश्वासविबन्धामा नपौनसान् ॥ ६८ ॥
नातितीव्रमदा लघी पथ्या वैभीतको मरा ।
वर्ण पाण्डामये कुष्ठे नचात्यर्थ विरुध्यते ॥ ६८ ॥
यथाद्रव्यगुपोऽरिष्टः सर्वमद्य गुणाधिकः ।
ग्रहणी पाण्डु कुष्ठा:शाफशपोदरज्वरान् ॥ ७० ॥
हन्ति गुल्मसमिप्लीहान् कपाय कटुवातल ।
मार्दीक लेखनं हृद्यं नात्युषण मधुरं सरम् ॥ ०१ ॥
अम्पपित्तानिल पाण्डु मेहार्यःशमिनाशनम् ।
अमादल्यान्तरगुण खाजूर यातलं गुरु ॥ ७२ ॥
शार्करः सुरभिः म्यादु धो नातिमा नघुः ।
मृष्टमूवमरुहाता गोडस्तर्पणदीपनः ॥ १३ ॥
यातपित्तकरः सोधुः में इसे पविकारहा।
भेद.गोफोदराणीनमात्र पकरमा परः ॥ ७४ ॥
छिदी मध्यामयम्तोमो मेहपीनसकासजित् ।
रक्तपित्तकफोरमोदि शतं वातामुनोमनम् ॥ ७५ ॥

·सूत्रस्थानम् २५ T भूगोणतीक्षारुचाम्नहृद्यं रुचिकरं सरम् । दोपन यिशिरस्प- पाण्डुदृक् कृमिनाशनम् ॥ ७६ ॥ गुडेतुमद्यमा_करात लघु यथोत्तरम् । कन्दमूनफलाद्य च तहद्दिद्यात्तदासुतम् ॥ ७७ ॥ भाण्डाको चासतं चान्यकालान्न रोचनं लघु । धान्याम् भेदि तीक्षपोष्ण पित्तकत्स्पर्णशीतलम् ॥७८५ यमलमहर रुच्य दीपनं बम्तिशून्ननुत् । शस्तमास्थापने हृद्यं लघु वासकफापहम् nsen मूवं गोनाविमहिषी गजावोष्ट्रखरोद्भवम् । पित्तलं रूक्षतोपोण लवणानुरस कटु .८०" समियोफोदरानाशूनपाएछ, कफानिलान् । गुल्मारुषिविपविभकुष्ठासि जयेलघु ॥८॥ तीयचीरघुतेलानां वर्गमद्यस्य च क्रमात् । इति वैकदेशोऽयं यथास्थूलमुदाहतः । ८२..। पठोऽध्यायः । प्रयातीयस्वरूपविज्ञानीयमध्यायें प्याग्यास्यामः. रको महान् सकनमस्तूर्णकः शकुमाराः । मारामुमो दीर्घशूको रोधणूकः सुगन्धक : ११ पतधास्तपनीयार ये धान्ये गालयः सभाः। है ३ ·२८ अष्टाङ्गदये - शीघजम्म तघा सूप्य निस्तुपं युक्तिभर्जितम् ॥ २४ ॥ मगइपयायिलेपीनामोदनस्य च लाघवम् । यथापूर्व शिवम्तव मण्डी वातानुलोमनः । २५ ॥ ग्लानिटोमगोपनः पाचनो धातुसाम्यवत् । स्रोतोमार्दवकतवेदी सन्धुक्षयति चानलम् ॥ २६ ॥ जुत्तृष्णाग्लानिदीष्यकुक्षिरोगज्जेरापहा । मलानुलोमगी पथ्या पेया दीपनपाचनी ॥ २७ ॥ विलेपी ग्राहिणणे हृद्या रणानी दीपनी हिता। व्रणाक्षिरोगसशुदुर्वलस्रहपायिनाम् ॥ २८॥ सुधौत: प्रसुत: स्त्रिद्रोऽत्यनोमा चौदनी लघुः ।। याग्नेयौषधक्काथसाधितो भृष्टतण्डुलः ॥ २६॥ - विपरीतो गुरुः क्षीरंमांसाधैर्यश्च साधिता इति द्रव्य क्रियायोगमानाद्यैः सर्वमादिशेत् ॥ ३० ॥ हहणः प्रौणमो वृष्यचक्षुष्यो व्रण हा रसः ।।।। मौहस्तु पथ्यः सराहनाएकएठाधिरोगिणराम् ॥ ३१॥ . वातानुलोमी कौलत्यो गुलमतूनिप्रनिजित् । तिलपिण्याकविकृति: शुकाया विरूटकम् ॥ ३२ ॥ । शाण्डाकीवटकं दृग्घ दोयल ग्लपनं गुरु । रसाला हणी कृष्याम्रिग्धा बल्या सचिमदा ॥३३५ यमक्षुत्तृटलमहरं पानक प्रोणन गुरा । विष्टम्भि मूत्रलं हृद्यं यथाट्रव्यगुण च तत् ॥ ३४." लाजास्तुट्छर्यतीसारमेहमेदः कपादिः । कासपित्तोपशमना दीपना लघवो हिमा: ॥ ३५ ॥ पृथुपा गुरवो बन्धाः कफविष्टम्भकारिणः ।

·अ०६ सूत्रस्थानम् धाना विष्टम्भिनी रुक्षा तर्पणो लेखनी गुरुः ॥ ३६॥ सक्तयो लघवः शुत्तृट्यमनेघामयव्रणान् । प्रन्ति सन्तर्पणाः पानात् सद्यएव बलमदाः ॥ ३७॥ नोदकान्तरिता न दिर्न निशायां न केवलान् । न भुक्ता न दिजैछित्वा सक्तूनद्यान्न वा बहन् ॥२८॥ पिण्याको ग्लपनी रूची विष्टम्भी दृष्टिदूषणः । वसवारी गुरुः स्निग्धो बलोपचयवईनः ॥ ३८॥ मुगादिजास्त गुरवो यथाव्यगुणानुगाः। कुकूलकपरभाष्ट्र कन्दङ्गारविपाचितान् ॥ ४० ॥ एकयोनी लघून्विद्यादपूपानुत्तरोत्तरम् । हरिणे शकुरगगोकर्णमृगमालकाः ॥४१॥ शम्बरचारुष्कशरभाद्या मृगाः स्मृताः । लाववर्तीकवार्तीररतवम ककुक्कुभाः ॥ ४२ ॥ कपिक्षलोपचकाख्यचकोरकुरुयाहवः । वर्तको वर्तिका चैव तित्तिरिः ककरः शिखी ॥ ४३॥ तानचूडाख्य बकरगोनर्दगिरिवर्तिकाः । तथा शारपदेन्द्राभवाग्टायेति विकिराः ॥४४॥ जीवजीवकदात्यू हभृङ्गावशकसारिकाः । लदाकोकिलहारीतकपोतचटकादयः ॥ ४५ ॥ मतदाः भेकागोधाहिलाविदाद्या बिलेशयाः । गोखराखतरोष्ट्राखहीपिसिंहवानराः । ४६ ॥ मार्जारमूपिकव्याघ्र कब तरक्षवः । लोपायजम्मुकश्येनचापवान्तादवायसाः ॥ ४ ॥ -

·अष्टादये
अ.६
शशोभासकुररराधीलू कालिकाः ।
धूमिका मधुहा चेति प्रसहा मृगपक्षिण: ॥ ४ ॥
वराहमहिपन्यङ्गुरुरुरोहितवारणाः ।
सृसरथमरः खनी गवयव महामृगाः ॥ ४ ॥
इंसमारसकादम्बबककारण्डवप्लवाः ।
बलाकोत्क्रोशचक्राहमहुक्रौञादयोऽपचरा: ॥५०॥
मत्या रोहितपाठीनकूमकुम्भीरकर्कटाः ।
शक्तिगहोडशम्धू कशफरीवर्मिचन्द्रिकाः ॥ ११ ॥
चुलूकौनक्रमकरभिशमारतिमिशिलाः ।
राजीचिलिचिमाद्याय
मांसमित्याहुरष्टधा ॥ ५२ ॥
यीनिष्वजावी व्यामियगोचरत्वादनिधिते ।
प्राद्यात्या जागलानूपा मध्यौ साधारणौ स्मृती ॥५३।
तत्र बदमला: शीता लघवी जागला हिताः ।
पित्तीत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे ॥ ५४॥
दीपन: कटुः पाके ग्राही रूक्षो हिमः शश: ।
ईपदुष्पा गुरुस्निग्धा हहणा वर्तकादयः ॥ ५॥
तित्तिरिस्तेष्वपि परी मेधाग्निवलशकायत् ।
ग्राही योऽनिलोद्रिप्तास निपातहरः परम् । ५६ ॥
नातिपथ्यः शिखी पथ्यः योगस्वरवयोदृशाम् ।
तच फुकुटो प्यः
ग्राम्यस्त नेपाली गुरुः ॥ ५७॥
मेधानलकरा इया: मायारा: सोपवाया।
गुरुः सन्नवणः पााएकापोशः रार्षदोपहार ॥ ५८ ॥

·सूचानम् चटकाः शेणलाः सिधा वातघ्नाः शुक्रलाः परम् । गुरुपणस्निग्धमधुरा वर्गाथातो यथोत्तरम् ॥ ५८ ॥ मूत्रशमसती बरया वातमाः कफपित्तलाः । शीता महागान्तेषु क्रव्यादा: राहाः पुनः ॥ ६ ॥ लवणानुरसाः पारी कटुका मांसवईनाः । जीर्थोग्रहणोदीपशोपार्तानां परं हिताः ॥ ११ ॥ नातिशीतं गुरु बिग्धं मांसमाजमदीपलम् । शरीरधातुसामान्यादनभिप्यन्दि हहणम् ॥ ६२ ॥ विपरीतमती जेयमाविक हणन्तु तत् । एप्ककासयमात्यग्निविषमज्वरपीनसान् ॥ ६३ ॥ कार्य केवलयातांथ गोमांसं सत्रियच्छति । उपयोगरीयान्महिप: स्वप्नदारहत्त्वाम् ॥ ६४ : तहहराछः यंमहा रचिशमावलमदः । मत्स्याः परं कफकरा: चिलिचीमस्त्रिदीपकत् । ६५ । लावरोहितगोधैणा: स्से से वर्गे यराः परम् । मांसं सोहत शुद्ध ययम्यच मजेत् त्यजेत् । ६६॥ मृत शं भृगं मेद्यं प्याधिवारिविपतम् । पुंस्त्रियोः पूर्वपचा गुरुणी गर्भिणी गुरुः ॥ १७ ॥ लघुर्योपिञ्चतुष्पारसु विहट्टीपु पुनः पुमान् । शिर:स्कन्धोरपृष्ठस्य कय्याः सपथोरा गोरयम् ॥ ८ ॥ सयामपकामययोर्यथापूर्व विनिर्दिशेत् । गोणितप्रभसीनाञ्च धानामुत्तरोत्तरम् ६८ .

·३२ अष्टाङ्गहृदये मांसाहरीयो हयणमेदवकयहुदम् । शाकं पाठासठीपूषासूनियमसतीनजम् ॥ ७० ॥ विदोषनं लघु ग्राहि सराजक्षववास्तुकम् । सुनिषयोऽग्निकदृष्यस्तेषु राजक्षयः परम् ॥ ७१ ॥ ग्रहण्य विकारः वर्षोभेदि तु वास्तकम् । हन्ति दोषषयं कुठं वृथा सोष्णा रसायनम् ॥ ७२ ॥ काकमाची सरा स्वर्या चानेयम्नाम्निदीपनी। ग्रहण्यर्थोऽनिलनेमहितोष्णा ग्राहिणी लघुः । ७३ ॥ पटोलं सप्तलारिष्टमा टावल्गुजाऽमताः । वेवाग्र बहती वासा कुन्तली तिलपर्णिका । ७४ . मण्डूकपर्णी कर्कोटकारवेलकपर्पटाः । नाडीकलायं गोजिद्धा वाकिं वनतितकम् । ७५ ॥ करीरं कुलकं नन्दी कुचेला शकुलादनी। फटिल केम्पुकं शीत सकोगातककर्कशम् ॥ ७६ । तित पाके कटु ग्राहि यातलं कफपित्तजित् । एवं पटोल कमिनुत् स्वादुपाकं रुधिप्रदम् । ७७ ॥ पित्तले दीपनम्भे दि वातघ्नं हहतीहयम् । हपन्त पमिकासन रक्तपित्तहरं परम् ॥ ८ ॥ कारणेझ सकटुकं दीपनं कफजित्परम् । वार्ताकं फटुतिलोणं मधुरं कफवात जित् ॥ ७ ॥ राधारमग्निजननं हां रुथमपित्तलम् ।

·रावस्यानम् ३३ करीरमाध्यानकर, कयायम्बादुतितकम् ॥ ८ ॥ कोभातकायला जको भेटनायग्निदीपनौ। नगड़ लीयो हिमो रूम: ग्वादुपाकरसी लघुः ॥ ८१ ॥ मदपित्तविपासनः मुन्नात वातपित्तजित् । निग्धं गोतं गुरु म्वादु हवं शुमक्कत् परम् ॥ ८२ ॥ गुर्सी मरा तु पालवधा मदनी चाप्युपोदको। पालयावत् म तयच्चुः सतु संग्रहणायकः ॥ ३ ॥ विदारी वातपित्तनी मूत्रना बादशीतला।', जीवनी हणी कराया गुरू वृष्या रसायनम् ॥४॥ चक्षुष्या सर्वदोपनी जीवन्ती मधुरा हिमा। कुमाण्डतम्बकानिङ्ग कविर्वारुतिण्डियम् ॥५॥ तथा बसचीनाकचिर्भट कफवातरुत् । भेदि विष्टम्भाभिष्यन्दि स्वादुपाकरसं गुरु ॥ ६ ॥ वलीफलाना प्रवरं कृमाण्ड वातपित्तजित् । यम्ति शुद्धिकर' दृष्य चपुसं त्वतिमूत्रनम् ॥ ८ ॥ तुम्ब रूचतर ग्राहि कालिन रुचिर्भटम्। याल पित्तहर शीत विद्यात् पक्षमतोऽन्यथा ॥८॥ शीर्ण हन्त त सक्षार पित्तल कफवातजित् । रोचन दीपन हृद्यमष्ठोलानाइनुशघु ॥८॥ मृणाल दिसशालूककुमुदोत्पलकन्दकम् । नन्दीमापककेलूटशृङ्गाटककरकम ८० ॥

·अष्टादये कौश्चादनं कलोद्य च रूक्षं ग्राहि हिमं गुरु । कलम्बनालिकामार्षकुटिचरकुतुम्बकम् ॥ ८१ चिशीलवाकलोणीकाकुहटकगवेधकम् । जीवन्तम्भ गजयवशाकसुवर्चलम् ॥ ८२ ॥ पालुकानि च सर्वाणि तथा सूप्यानि लक्ष्मणम् । खादु रुवं सलवणं वातनकर गुरु ॥ १३ ॥ शीतलं सृष्टविणम व प्रायो विष्टभ्य जीयति । खिव निधीडितरसं नेहाव्य नातिदोषलम् ॥२४॥ लघुपत्रात या चिनी सा वास्तुकसमा मता। तर्कारीपरणं स्वादु सतित कफवातजित् ॥८५ ॥ वर्षाम्वी कासशाक च सधार' कटुतितकम् । दीपनं भेदन हन्ति गरगोफकफानिलान् ॥८६॥ दीपना: कफवातघ्राथिरिविषाराः सराः । शतावर्य रास्तिता सप्या दोपवयापहाः ॥८॥ दक्षो वंशकरीरस्तु विदाही वातपित्तलः । पत्तूरो दीपनम्तित: शोलार्ग:कफवातनित् ॥ १८ ॥ रुमिकासकफोत्सोदान् काममर्दो जयेत् सरः । घोणमम्न कोसुम्भ गुरु पित्तयार सरम् Reen गुरुपणं सापं यह पिएमूवं सर्यदोषतम् । यदयानमष्यतरसं फिक्षिा चार गतितकम् । १.. सम्भूतमूनां दोपहर नघु मोग नियति । गुरुभकामययतासमणनेगानामयान् । १०१ सराग्निमादादापापीनमांच महत् पुनः।

·सूवस्यानम् ३५ रमे पाके च कट कमुष्णवीर्य विदोषकत् ॥१०२३ गुर्व भिवन्दि च निग्धखिन्न तदपि वातजित् । यातने महरं शुष्क सर्वम् ग्रामं तु दोपलम् ॥१०३३ कटूपणो वातकफहा पिण्डालुः पित्तवईनः । कुठेरमिग्र सुरससुमुखासुरिमूस्त णम् ॥ १.४ ॥ फपिमार्जकजम्बीरमभूति ग्राहि शासनम् । विदाहि कट रूक्षोण हृद्यं दीपनरोचनम् ॥ १०५ ॥ हाकामिहत्तीण दोपोतक्लेशकर लघु । हिपकासथमखासपार्श्वरुपूतिगन्धहा १०० सुरस: मुमुखी नातिविदाही गरगोफहा। पादिका तितामधुरा मूत्रला न च पित्तकृत् ॥१०॥ बशुनी भृयतीक्ष्णोण: कट पाकरस: सरः। दृधः केश्यो गुगइथ: निग्धो रोचनदीपनः । १०८॥ 'किलासकुष्ठगुल्मा महक्रिमिकफानिलान् । सहिमपीनसम्वासकासान् हन्त्यस्रपित्तरुत् । १०८॥ पला सदगुपन्यून: ले भलो नातिपित्तलः । कफवातार्शसा पथ्यः खेदेभ्यवहतो तथा । ११० ॥ सीश राजनको माही पिसिना हिसान सः । दोपनः सूरणो रुच्य. कफनो विशदो लघुः । १११ म विशेषादसा पथ्यः भूकन्दस्वसिदीयल।

·अष्टाङ्गहृदये पुत्रे पुष्पे फले नान्ने कन्दे च गुरुता कमात् ॥ ११२ ॥ वरा शाकेषु जीवन्ती सर्पपास्वयरा:-परम् ।। द्राचा फलोत्तमा वृष्या चक्षुष्या रोष्टमूत्रविट ॥११३ ॥ स्वादुपाकरसा सिग्धा सकपाया हिमा गुरुः । निहन्त्यनिलपितासतितास्थलमदात्ययान् ॥ ११४ ॥ पणाकासन्यमखास स्वरभेदक्षतक्षयान् । उद्वितापित्तान् जयति त्रीन् दोषान् स्वादु दाडिमम् ॥११५ पित्ताविरोधि नात्युषणमुष्णं वातकफापहम् । । सर्व हृद्य लघु स्निग्ध ग्राहि रोचनंदीपनम् ॥ ११६ ॥ मोचवणूरपनसनालिकेरपरूपकम् । प्रामाततालकाश्मीराजादनमधूकनम् ॥ ११७ ॥ सौवीरबदराकोलफला श्लेष्मातकोद्भवम् । वातामाभिषुकादोडमुकूलकनिकीचकम् ॥ ११८ ॥ । उरुमा प्रियालच्च इंधणं गुरु शीतलम् । दाहक्षतक्षयहर रक्तपित्तप्रसादनम् ॥ ११८ ॥ स्वादुपाकरसं निग्ध विष्टभि कफनक्षत् । फलन्तु पित्तलं ताल सर काश्मयंज हिमम् ॥ १० ॥ शम्भूत्रविबन्धघ्न केश्य मध्य रसायनम् । घातामाशुष्णवीर्यन्तु कफपित्तकर सरम् । १२१ ॥ पर वातहर सिग्धमनुपान्त प्रियालजम् । प्रियालमन्ना मधुरी प्यः पित्तामिलापहः । १२२।। कोलमजागुणस्त इत्तृट झर्दिकाजिश सः । पक्क सुदुर्जर विल्य दीपल पूतिमारुतम् ॥ १२३ ॥ दीपनं कफवासन बाल माधुभय हि तत् ।

·सूचस्यानम् १० १२४॥ फपित्यमा कण्ठ दोपलं दोपधाति त पक्क हिसावमथु जिन्स प्राधि विपापहम् । जाम्बवं गुरु यिटभि शोतल भृगवातलम् ॥ १२५ ॥ संग्राहि मूत्रगतोरकला याफपित्तनुत् । पातपित्तास्त्रकदवाल वारिय पाफपित्तवत् ॥ १२६ ॥ गुमि वातजित्य स्वाहनं कफशमाहात् । हचान ग्राहि रूखोपण वासनेमहरं लघु। १२७ ॥ गम्या गरूणं केश रूवं पोतु त पित्तलम् । फफपातहरं भेदि शोहार्ग: शामिगुमनुत् ॥ १२८॥ सतितो बाद यत्पीलु नात्युपण तचिदोपजित् । त्वक्तिता कट का निम्या मातुलुशम्य याराजित् ॥१२८॥ हहणं मधुरं मांसं वातपित्तहर गुरु । लघु तत्केमरं कामनासहिधामदात्ययान् । १३० । पास्योपानिलझे पविबन्धशरीवकान् । गुल्मीदरार्थ: शूनानि मन्दाग्निवं नाशयेत् १११॥ भनातकम्य मांग हहणं स्वार गीतनम् । सदस्थानिममनप्य फवासातहरं परम् ॥ २३२ ॥ बाहर गोतगुण विधा मानेत गुरु । रथमत्य निगमगंजमारम ॥ १२३ । पकमाउन यात ना गुरपतम् । दापापल्य घाई नराः १३४। । गुरुवायोर्य पान सर पर कम। । रयान या या पाच मानापन् । १३५ !

·३८. अष्टाङ्गहृदये ऐरावतं दन्तशठ सतूदं मृगलिण्डिकम् । नातिपित्तकारं पकां शुषाच करमर्दकम् ॥ १३६ ॥ दीपनं भेदनं शुकमल काकोलयोः फलम् । कृष्णाश्रमलमच्छेदि लघिट कफवातयोः ॥१३७॥ फलानामवरं तत्र लकुचं सर्वदोपतत् । हिमानिलोणदुर्वातन्याल लालादिषितम् ११३८॥ नन्तजुष्टं जले मग्नमभूमिज मनातवम् । अन्यधान्ययुतं होनवीर्य जीर्ण तयापि च ॥ १३८ । धान्यं त्यजेत्तथा शाकं रूक्षमिदमकोमलम् । प्रसञ्जातरसं तइच्छुक चान्यत्र मूल कात् ॥ १४० । प्राये ए फ लमये तथामं बिल्ववर्जितम् । विथन्दि लवण सर्व सूक्ष्म सूटमल विदुः ॥ १४१ ॥ वातप्त पाकि तीक्ष्णोणं रोचनं कफपित्तरुत् । सैन्धयं तव सस्वादु पुष्य इयं विदोयनुत् ॥ १४२ ॥ लघुनुण दृशः पथ्यमपिदाग्निदोपनम् । लघु सौवर्चल इयं सुगन्ध्यद्वारगोधनम् ॥ १४ ॥ वाट्याक विबन्धनं दोपनीय रुचिप्रदम् अधि: कफवातानुसीमनं दीपनं विडम् । ४४ ॥ पियन्धानाहविष्टभगूलगोरवनाशनम् । पिपाके पादु सामुद्र मुग से पपियाईनम् ॥ १४५ . मृतिकार समारं तीणमुगल दि चोमिदम् । म मौर-गुगा नयने गर्षिता: । १४५ ॥ रोमयं मधु पांगु मसार नेपाल गुरु । मवाना प्रयोग रा मैन्धवादीन् प्रयोजयेत् । १४०। - ·सूत्रस्थानम् ३८ गुल्मप्रवणीपाडली हानाहगलामयान् । खासार्श: कफकासांय समयेद्यवशूकजः । १४८ क्षारः सर्वच परमं तोष्णोणः समिजिलघुः । पित्तामृग्दूपणः पाकी छायो विदारण: ३१४८॥ अपथ्यः कट लावण्याच्छु नौज: केशचक्षुपाम् । हि वातकफाना पहशूलधूपित्तकोपनम् ॥ १५० ॥ फाट पाकरसं रुच्य दीपनं पाचनं लघु । कपाया मधुरा पाके रूवा विलवणा लघुः ॥ १५१ । दीपनी पानी मेध्या वयसः स्थापनी परा। उष्णवीर्या सरायथा बुदौन्द्रिय बलप्रदा ॥ १५२ . कुष्ठवण्यवखर्यपुराणविषमज्वरान् । मिरोऽधिपाण्ड होगकामलाग्रहणोगदान १५३ ॥ सयोपशोमातीसारभेदमोहरमिक्रिमीन् । ग्यासकासप्रकाश: सोहानाहगरोदरम् । १५४ ॥ विवन्ध स्रोतसां गुल्ममूरुस्तम्भमरोचकम् । हरीतको नयेहाधों स्तांस्तांय कफवातजान् ५१५५॥ सहदामलकं शीतमन्न पित्त कफापहम् । फट पार्क हिमस्यमक्षमीपञ्च तहुणम् ॥ १५६ ॥ प्यं रसायनवरा विफलाऽच्यामयापहा। रोपणी त्वग्गदकेदमेदीमेह कफास्त्रजित् । १५० । सकेसरं चतुर्जातं त्वक्रयेलं त्रिजातकम् । पित्तप्रकोपि तीदणाणं रूवं दीपनरोधनम् ॥ १५८ । रमे पाके च कट कं याफ मरिचं लघु । ग्रेपला सादुगोता गुर्वी मिधा च पिप्पली १५८ ·80 अष्टादये सा शुष्का विपरीतात: स्निग्धा वृथा रसे कटः। स्वादुपाका ऽनिलले श्वशासकासापहा सरा १५० नतामत्युपयुञ्जीत रसायनविधि विना। मागरं दोपणं वृष्य प्राहि हृद्यं विबन्धनुत् ॥ १६१ " रुयं लधु स्वादुपाकं निग्धोण कफवातजित् । तहदाकमेतञ्च वयं त्रिकट के जयेत् ॥ १६२ ॥ स्थोल्याग्निसदनसासकासलीपदपीनसान् । धविका पिप्पलीमूलं मरिचाल्पान्तरं गुणैः ॥ १५ ॥ चित्रकोऽग्निरामः पाये शोफार्थः समिकुष्ठहा। पञ्चकोलकमेतञ्च मरिचेन विगा स्मृतम् । १६४ ॥ गुल्मनोहोदरागाइशुलघ दीपनं परम् । विस्वकाश्मयतर्कारीपाटलाट,गटु कै महत् ॥ १६५॥ जयेत् कापायसितोष्णु पञ्चगूलं कफानिली। इस्खं सत्यं गमगीक्ष्यगोपुग्यौः स्मृतम् ॥ १६६. खादुपाकरसं नातिगीतोगदोपजित् । मलापुनर्नवैराशूर्पपदियेन तु ॥ १६ ॥ मध्यमं कफयातघ नातिपित्तकरं सरम् । प्रभोरुयोरा जीयन्तीजीयकर्षभः रगतम् ॥ १५८ जीवनाग्य चघुबह पित्तानिलापहम् । सपारस्य पित्तजिदर्भयागितारमानिभिः ॥ १५ भूगिनीजपशायमांसगायफलापधैः । पगिरीरयसेयोऽयमुनो नित्योपयोगिकः। १०.. .

·५ सप्तमोऽध्यायः । 1 । पथातोऽबरचाध्यायं व्याख्यास्यामः । राजा राजग्रहासन्ने प्राणाचार्य निवेशयेत् । सर्वदा स भवत्येवं सर्वत्र प्रतिनाग्यविः ॥ १॥ पनपानं विमाट्रतेहिशेषेण महीपतेः । योगमौ तदायत्ती धर्माद्यास्तनिवन्धना: ॥ २ ॥ प्रोदनी विषदान् सान्द्री यात्य विसाव्यतामिव । चिरेण पच्यते पक्को भवेत्पर्युपितोपमः ॥ ३ ॥ मयूरक गठतुल्योमा मोहमू प्रमेकलत् । होयते वर्णगन्धाधे: लिघते चन्द्र कास्वितः ॥ ४॥ प्यन्ननान्याश शुथन्ति ध्यामकाथानि तव च । होनातिरिता विकता का दृश्येत नैव वा ॥ ५ ॥ फेनोर्वराजीसीमन्ततन्तुबुद्धदसम्भवः । विछिनविरमा रागाः खाण्डवा: गाकमामिषम् ॥६॥ नीना.राजो रमे तान्वा चीरे धनि दृश्यते । ग्यावा पोताऽसिता तो पानीवसत्रिभा . कालो मद्यामागो: घोट्रे हरितनानणोपमा। पाक: फमानामामागा पकानां परिकोधनम् I दयागामाकागां स्यानां नानिवियते । नहूनां कठिनाना च भवेत् मर्गविपर्ययः । माम्यम्य स्फुटिनाप्रवन्नानिर्गन्धान्तरोमः । . .

·पाहदये ध्याममण्ड लता रस्ते शदनं तन्तुपक्ष्मणाम् ॥ १.. धातुमोतिककाष्ठाश्मरत्नादिपु मलालता। ने हस्पप्रभाहानि: सप्रभवंत मृण्मये ॥ ११ ॥ विपदः श्यावशुश्कास्यो विलक्षी वोचते दिशः । बदवेपथुमांस्त्रम्ती भीतः स्पति कृम्भते ॥ १२ ॥ प्राप्यान्न सविप त्वग्निरेकावतः स्फुटत्यति । शिखिकण्ठामधूमार्चिरनर्वोिग्रगन्धवान् ॥ १३ ॥ भियन्ते मक्षिकाः प्राश्य काका: घामस्वरी भवेत् । उत्क्रोयन्ति च दृष्ट्वैतच्छुकदागूहसारिकाः ॥ १४, इंसः प्रस्खलति तानिर्जीवजीवस्य जायते । कोरस्याक्षिवैराग्य कौस्य स्यात् मदोदय: ॥१५॥ कपोतपरभक्षचक्रवाका जहत्यसून् । उहे ग वाति मार्जारः शकत् मुञ्चति वानरः । १६ : ध्ये न् मयूरस्तद दृष्ट्वा मन्दतेजो भवेहियम् । इत्यवं विषयमाला वजेदेय प्रयलतः ॥ १७ ॥ यथा तेन सिपोरनपिन शुजन्तवः । स्पृष्टे तु कगडू दाहोपावरास्फिोट मुतयः॥ १८ ॥ नखरोमच्युतिः शोर से ताद्या विषनाशनाः। शस्तास्तत्र प्रलेपाय व्यचदापद्मः ॥ १८॥ ससोमवल्गानोमपाछामृतानतः। सालाजिमोठ्या धापा चिमिचिमायनम् । २० । दन्तहर्षी रसानत्वं नुम्तम्भर वागे। मेव्यादीस्तम गरडू पा: सर्व च विपनिहितम् (२१: पामाशयगत सेदमुमानमदभ्रमाः ।

·सूत्रस्थानम् रोमहर्षी वमिहयक्षु दयरोधनम् ॥ २२ ॥ बिन्दुभिशापयोऽजानां पकायगते पुनः । अनेकवर्ण वमति मुनयत्यतिसार्यते ॥ २३ ॥ मन्द्रा कागत्वं पाण्डुत्वमुंदर पल संचयः । सयोन्तविरितस्य हरिट्रे कटभी गुडम् ॥ २४ ॥ सिन्दुवारितनिष्पायदा प्पिकागतपर्धिकाः। गगडुलीयकमूनानि कुक टाण्डमवल्गु जम् ॥ २५ ॥ भावनातनपानेपु योजयेदियशान्तये। विपभुताय दद्याप प्रदायर्याई मधस्तथा ॥ २६ ॥ धूम तारजः याले सत्तौद्र हदिगोधनम् । राहे धदि तत: शाण हेमचर्यस्य दापयेत् ॥ २० ॥ म सज्जते हेमपान पद्मपत्रेऽम्युयदिपम् । जायते विपुल चायुगरेप्येष विधिः स्म तः ॥ २८॥ वियमपि पाहार विद्यादिषगरोपमम् । पानूपमामिप मापचोद्रचोरविरूदकैः । २८ । विध्यते सह निर्मू नकेन गुडे न वा। विशेषात् पयसा गत्या मास्वपि चिलोचिमः ॥३॥ विरुदमन्त पयसा महरा फलं तथा । सत् कुन्नत्यारसमानामवाटकाः॥ २१ ॥ भमयिला मिया मूनकादि पयस्य नेत् । पाराजाविधा नावाधा प्रपतकुछ टो। १२ । पाममासानि पिन मापसूर्पन भूनाम् । पम्बि कुगुम्भयान विस: गर दिस्टकम् ॥ ३३० मापसूपगुचीरस्याचाकुर मनम् ।

·४४ अष्टादये फलं करण्यास्तकेण दघा तातफलेन वा ॥ ३४ ॥ फणोषणाभ्यां मधुना काकमाची गुडेन वा । सिद्धां वा मसापचने पचने नागरस्य या ॥ ३५ ॥ सिद्धामन्यत्र वा पात्र कामात्तामुषितां निभाम् । मसानिस्तलनने हसाधिताः पिप्पलीस्यजेत् ॥ २६॥ कांस्ये दशाहमुषित सर्पिरुपण त्वरुष्करे । भासी विरुध्यते शूल्य: कम्पिलस्तकसाधितः ॥१०॥ ऐकध्य पायससुराकशरा: परिवर्जयेत् । मधुसर्पिसातैलपानीयानि शिस्त्रिश: ॥ ३८॥' एकत्र वा समांशानि विरुध्यन्ते परस्परम् । भिन्नांश अपि मध्वाज्ये दिव्यपार्यनुपानतः ॥ ३८॥ मधुपुष्करवीज च मधुमेरेय यार्करम् । मन्यानुपान: रेयो हारिद्रः कटु तैलवान् ॥ ४० ॥ उपोदकातिसाराय तिलकल्केन साधिता। मनाका यारपीयुता कुत्मापैच विध्यते ॥४१॥ भृष्टा वराहयसया सैव सद्यो निहन्त्य सून् । सहत्तिनिरिपत्राद्धगोधालावकपिजलाः ॥ ४२ ॥ ऐरगड़े नाग्निना सिद्धास्तत्तैलेग विमूच्छिता: । हारोतमांसं हारिद्रशूलकपीतपाचितम् ॥ ४३ ॥ हारिद्रशहिना सद्यो व्यापादयति नोवितम् । भम्मपांशुपरिध्वम्तं तदेव च समाक्षिकम् ॥ ४४॥ यत्किविहीपमुळेश्य न हरेत् तसमासतः । "विरुद्ध शुदिरवेटा शमो वा तदिरोधिभिः ॥ ४५ ॥ द्रव्य मोरेय वा पूर्व गरीरस्याभिसंस्कृतिः ।

·सूत्रस्थानम् ४५ ध्यायामस्निग्धदीप्ताग्निवय.स्थबलशालिनाम् ॥ ४६॥ विरोध्यपि न पीडायै सामयमल्प च भोजनम् । पादेनापथ्यमभ्यस्त पादपादन वा त्यजेत् ॥ ४७ ॥ निषेवेत हित तहटेक दित्रान्तरीक्ततम् । अपथ्यमपि हि त्वक्त थीलितं पथ्यमेव वा ॥ ४८॥ सात्मपासात्माविकाराय जायते सहसान्यथा । कामेणापपिता दोघा: क्रमेयोपचिता गुणाः ॥ १८ ॥ नाप्नुवन्ति पुनर्भावमग्र कम्पमा भवन्ति च । प्रत्यन्तसविधानानां दोपागां दूपणात्मनाम् ॥ ५० ॥ प्रहिते पर भूयो न विद्वान् कर्तुनहति । पाहारशयनब्रह्मचर्य ज्या प्रयोजितः ॥ ५१ ॥ शरीर धाप्यते नित्यमागारमिव धारणैः । पाहारो वर्णितस्तत्र तत्र सत्र च वक्ष्यते ॥ ५२ ॥ निद्रायत्त शुख दुग्नु पुष्टि' कान बलाबलम् । हपता लीवता सानमशान जीवितं न च ॥ ५३॥ प्रकालेऽतिप्रसाच्च न च निद्रा निषेविता। सुखायुपी परा पुर्याकालराधिरियापरा ॥ ५४॥ राषौ जागरणं रूच निधं प्रस्वपन दिया। परवमनभिप्यन्दि वासीनप्रचसायितम् ॥ ५५ ॥ ग्रोभे यायुचयादानरोधरावापभावतः । दिवास्वप्रो हितोऽन्यस्मिन् कफपित्तकरी हि सः ॥५॥ मुमा त माययानाबमास्त्रोमारकम्मभिः । मोधगोफभयैः कान्तान् नासहिभातिसारिण : दयानाचलचोयघसटट शूनपीडियान् ।

·अष्टाङ्गहृदये पजीर्णाभिहतोयनान् दिवास्वमोचितानपि ॥ ५८ ॥ धातुसाम्यं तथा येषां श्ोणा चाङ्गानि पुष्यति । बडमेटः कफा स्वम्यः से हनित्याय नाहनि। ५८ । विपातः कण्ठरोगी च नैव जात निशास्त्रपि । पकालशयनामोहवरस्ते मित्यपोनसाः ॥ ६ ॥ घिरोरुक्शीफहलासस्रोतोरोवाम्निमन्दताः । सवोपवासवमनवेदनायनमौषधम् ॥ ६१ ॥ योनयेदतिनिद्रायां तीक्ष्य प्रवर्दनाञ्जनम् । मावन लसुन चिन्ता व्यवायं शोकभीधः । ६२ ॥ एभिरेव च निट्राया नाशा येणाति संघयात् । निद्रानामादलमर्दशिरोगौरवभिकाः ॥ ६३ ॥ बाघ ग्लानि भ्रमापतितन्द्रारोगाय यातजाः । यथाकालमती न्ट्रिी गती सेवेत सामातः । ६४ ॥ प्रमात्मजागगर्व पात: स्वण्यादभुमावान् । शौलयेमन्दनिद्रा तीरगयरमान् दधि ५ ॥ अभ्यनोहर्तनमानमूई कधितर्पणम् । काम्ताधाहुलता पी नितिः कृतकृत्यता ६६ ॥ मनोऽनुकूला पिपया: कामं निद्रामुखप्रदाः । "माधर्यरतर्याम्पसुखनिम्तचेतमः ॥ १७ ॥ निद्रा मसोपमम्य सकानं नातिवर्तते । पाम्य न्यायागीमनुसाना रजघमाम् ॥ ५ पप्रियामप्रियापारी दुटमनी मेहनाम् । पतिम्यूनलगा तां गर्भिणीमन्ययोपितम् ॥ १८ ॥ पर्पिनीमम्पयानि च गुणोपनपामयम् ।

·स्वस्थानम् चैत्यश्मशानायतनचत्वराम्बुचतुष्पधम् ॥ ७ ॥ पर्यायनङ्ग दिवस गिरोहटयताडनम् । प्रत्याशितोऽति: तुदान दुःस्थिताः पिपासित: ॥७॥ वाली हदोऽन्यवेगातस्यजेदागी च मैथुनम् । मवेत कामतः काम तो वाजीकता हिम । ०२॥ बाहादसन्तगरदोः पनाहोनिदाघयोः । भमसमीरुदीर्वस्यबन्नधात्विन्द्रियक्षय. ॥ ०३ . अपर्वमरणं च स्यादन्यथा गच्छत स्त्रियम् । म तिमेधायुरारोग्यपुष्टीन्द्रिय यगोवलेः । पधिका मन्दजरसो भयन्ति मनीषु सयता: । ०४ ॥ पानामुन्नेपनधिमानिन्नमएडम्बाय- शीताम्बुदुग्धरसयूपसुराप्रसमाः । से येतघानुगयन विरती रतम्य. सयप माशुयपुप पुनरीति धाम । ०५ ॥ मृतधरितसमूह कम्मेदधे दयासी भिपनि निरमुबन्ध देहरषां निवेश्य । भवति विपुलतेजः म्बास्स्वकीर्तिमाय: दफुगन फस्तभोगी भूमिपानचिरायु : 00 पष्टमेऽध्यायः । হাখা মাখামিমীন বালাম।

·भ्रष्टाहदये
.
मात्राशी सर्वकालं स्यात् मात्रा त्यग्नेः प्रवर्तिका ।
मात्रां द्रव्याश्यपेक्षन्ते गुरुण्यपि लघून्यपि ॥ १॥
गुरूणामई सौहित्यं लधूनां नातिप्तता।
मावाप्रमाणे निर्दिष्टं सुख यावद्धिजीयेति ॥ २ ॥
भीलनं होनमा त न बलीपचयोजमे ।
मयां वातरोगाणां हेततां च प्रपद्यते ॥ ३॥
पतिमा पुनः सर्वानाश दोपान प्रयोपयेत् ।
पोद्यमाना हि पाता या युगपत् सेन कोपिता ४॥
पामैनातेन दुष्टे न तदेवाविश्य सर्वते ।
विटग्भयन्तोऽलसकं यापयन्ती विसूचिवाम् ॥ ५ ॥

·सूत्रस्थानम्
४८
यान्तस्तियक्तनु सवा दण्इयत् स्तम्भयन्ति चेत् ॥१२॥
दगइ कालसकं नाम तं त्यजेदाशकारिणम् ।
निरुहाध्यशनाजीर्णशोलिनी विपलक्षणम् ॥ १३ ॥
प्रामदीप महाघोरं वर्जयेहिपसन्नकम् ।
विपरूपाशकारिवाहिदोपक्रमत्वतः ॥ १४ ॥
प्रधाममन्नसीभूत साध्य त्वरितमुलिखेत् ।
पीत्वा सीग्रापटुफलं वार्युषण योजयेत्ततः ॥ १५ ॥
म्बेदन फलवति च मल वातानुलोमनीम् ।
नाम्यमानानि चाङ्गानि भृगं म्विन्नानि वेष्टयेत् ॥
विसूच्यामतिमहायां पाणयों हः प्रगस्यते ।
बदहयोपवास्येन विरिक्तवदुपाचरेत् ॥ १७ ॥
यौवार्तिरपि नाजीर्णी पिवेच्छूलनमौषधम् ।
पामसन्नीनलीनालं पानु दीपोपधाशनम् ॥ १८ ॥
निधन्यादपि चैतपां विभ्रमः सहसातरम् ।
मीशने तु भैपन्य युधगत् स्तब्यगुरूदी । १८
दीपशेषस्य पाकार्यमग्नेः सन्धुक्षणाय च ।
शान्तिरामविकाराणां भयति वपतर्पपात् ॥ २० ॥
घिषिधं विविध दोपे तसमीय प्रयोजयेत् ।
सधान्ये लसुन पप्पं मध्ये ससुनपाचनम् ॥ २१॥
प्रभूत गोधन सहि मुलादुमूनवेन्मानान् ।
पवमन्यानपि व्याधीन् बनिदानविपर्यात् ॥ २२ ॥
चिकिरो दनुसन्धे तु सति विपर्ययम् ।
स्यमा ययाययं यद्यो गुनगदयाधिविपर्ययम् ॥ १३ ॥

·५० अष्टाङ्गहृदये प्र. तदर्थकारि या पक दीपे विहे च पायके । हितमभ्यञ्जननेहपानबस्त्यादियुक्तित: ॥ २४ ॥ अजीर्ण च कफादामं तत्र शोफोऽक्षगण्डयोः । सद्यो भुक्त इयोहारः प्रसे कोरलेशगौरवम् ॥ २५ ॥ विष्टब्धमनिलाच्छूलविधन्धामानसादकम् । पित्तादिदग्धं टएमीहमाम्लोहारदाहवत् ॥ २६॥ लानं कार्यमामे त विष्टब्धे म्बेदनं भृगम् । विदग्धे वमनं यदा यथावस्थ हितं भवत् ॥ २७॥ गरीयसो भवेझोनादामादेय विलम्पिका । कफवातानुबदामनिगा तत्समसाधना ॥ २८ ॥ पयदा अश्यया शुऽप्युहारे रसपतः । शयीत किषिदेवाच मर्पयानाशितो दिया । २८ । स्पप्याद मौर्षी सनातबुभुचोद्याम्मितं लघु । वियन्धोऽतिपत्तिर्या ग्लानिर्मारामूढता ॥ ३. । पजीनिन मामान्य निटभी गौरयं भ्रमः । न घातिमापमेवाश्रमामदीपाय ये बलम् ॥ २१ ॥ दिटपिट गादग्धामगुफरूनधिमाधि। विटाफिमत्यम्मुनत यावं म लीयति ॥ ३२. नपतन भाम र गोकक्रोधधादिमिः । मियं पपमप प मुख मममनं मराग । १२. विसादयगम भूयो मुहम्योपरिमोशनम् । पकाम बचाय या गुमशु विषमागमम् । १५ ॥ लयेगानि गचपा पोगन प्वाधीन एशिया चामे गामात पियानमा राम्ममा: ।

·सूत्रस्थानम् ट पडसं मधुरप्राय नातिद्रुतविलम्बितम् । भ्रातः क्षुहान् विविक्त स्या धोतपादकराननः ॥ ३६ ॥ तर्पयित्वा पिता देवानतिथोन बालकान् गुरुन् । प्रत्यवेक्ष्य तिरशोऽपि प्रतिपबपरिग्रहान् ॥ ३७॥ समीक्ष्य सम्यगात्मानमनिन्दनब्रुवन् द्रवम् । इष्टमिष्टेः सहानीयाच्छ चिभक्तजनाहृतम् ॥ ३८ ॥ भोजन टणकेशादिजुष्टमुणोकतं पुनः । शाकावगन्नभूयिष्ठमत्युष्णलवण त्यजेत् ॥ ३८॥ किलाटदधिकूचोकाक्षारताममूलकम् । सगशकवराहाविगोमत्स्य महिपामिपम् ॥ ४० ॥ मापनियाचशालूक कविसपिष्टविरूढ कम् । शष्कमाकानि ववकान् फाणित च न शीलयेत् ॥४१॥ भोलयेच्छालिगोधूमयवष्टिकजाङ्गलम् । पच्यामलकमहीकापटोलीमुहमराः ॥ ४२ ॥ एतदिव्यीदकचोरचोद्रदाडिमसेन्धयम् । त्रिफला मधुमर्पियो निशि नेवबलाय च ॥ ४३ . सास्थानुत्तिरुद्यञ्च रोगीच्छेदकर च यत् । बिसेषुमोचचीचाममोद कोकारिकादिकम् ॥ ४४ ॥ पद्याद्रव्य गुरु सिाध स्वादु मन्द स्थिर पुरः । विपरीतमतयान्ते मध्ये ऽग्लनवणोत्कटम् ॥ ४५ ॥ प्रमेन कुर्हायशो पाननेक प्रपूरयेत् । पायर्य पवनादोनां चतुर्यमवशेषीत् ॥ ४६॥ पसुपान हिम पारि ययगोधूमयोहितम् । दधि मोविये घाटे काय पिष्टमयेत । ५७॥

·५२ अष्टादये शाकमुद्गादिवितो मस्तुतकाम्न कानिकम् । सुरा कमाना पुयर्घ स्थूलानां तु मधूदकम् ॥ ४८ ॥ शाप मांसरसी मयं मासे स्वल्प च पावके । व्याध्यौपधाध्वभाष्यस्त्रीलानातपकर्मभिः ॥ ४८ धोणे हेच पाले प पयः पथ्य यघामृतम् । विपरीतं यदनस्य गुणैः स्यादपिरोधि च ॥ ५० ॥ अनुपानं समासेन सर्वदा तप्रगस्यते । अनुपानं करोल्यूजी प्नि व्यामि दाङ्गताम् ॥५१॥ अपसात थिभ्यविकित्तिजरणानि च । नोवं जगदग्यासकामोर: चसपोन में ॥ ५२ , गीतभायप्रसने प परभेदे च सदितम् । प्रमियदे हमे हाधिगलरोगवणातुराः ॥ ५२ । पानं त्यजेयुः मर्पय भाष्यावगयनं त्यजेत् । पीत्या भुमातपं वधियानं अयनवागम् ॥ ५४॥ मएष्टे विएमूर्षददि सुपिमले दोपे ग्यपथगे पिरा पोहार पुदुपगमगे या नुमरसि । नयाग्नादि विगद करणे देप एनयो प्रयोगाचार विधिनिगमिस: फान: महिमस. 11 नयमोऽध्यायः । ranी यादिवितानोपमा मामामामः ।

·सूत्रस्थानम्
१३
ट्रव्यमेय रमादीना येते हि तदायया ।
पचभूतात्मकता
मामधिष्ठाय जायते ॥१॥
अम्बुयोन्यग्निपवननभसा समवायतः ।
तवित्तिर्विशेषथ व्ययदेशस्त भूयसा ॥ २ ॥
तस्मात्रैकरसं दृश्यं भूतसातसम्भयात् ।
नेकदोपास्तुती रोगास्तत्र व्यस्तो रसः स्मृत' ॥ ३ ॥
भव्यत'ऽनुरस: किचिदन्ते व्यसोऽपि यते। :-
गुर्वादयो गुणा द्रव्ये मृथिव्यादी रसाश्रये ॥ ४ ॥
रमय व्यदिग्यन्त साहचर्योपचारतः।
नत्र द्रव्यं गुरुस्थून स्थिरगन्धगुपोषणम् ॥ ५ ॥
पार्थिव गौग्वस्थैर्य महातीपचयावहम् ।
ट्रवगीतगुरुनिग्धमन्दसान्दरसोषणम् ॥ ६i.
पाप्यं स्नेहनविस्यन्टकोदप्रहामन्धकृत् ।
रुपतीणोणविगदरहारूपगुणोल्वाम् ॥ १॥
पारने व दाहमावर्गप्रवामपचनामकम् ।
वायच्य' कविशद नघुस्पर्शगुणील्वाम् ॥ ८ ॥
रोक्ष्यलाघववेश यि चारग्लानिकारकम् ।
नामस सूक्षाविशदन घुशब्दगुपाल्यगम् ॥2॥
सौपियलाधव कार
जगत्येष मनौषधम् ।
न किचिद्दियते च वयानानार्थवोगयोः ॥ १० ॥
द्रानूईगन तत्र प्रानोऽग्निपयनोत्कटम् ।
प्रधीगामि च भूयिउ भूमितीयगुणाधिकम् ॥ ११ ॥

·प्राहदये
इसि द्रव्यं रसान् मेदैरुत्तरपीपदव्यते ।
यीयं पुनर्यदन्येके गुरुस्निग्धहिमं मृदु॥ १२
मधुरुवातीपत तदेवं मरामधा।
चरकस्त्वाद
वीर्य
सद येन या क्रियते क्रिया॥१३॥
नावीयं कुरुते किचित् सर्वा वीर्यस्तता दिसा ।
गुर्यादिष्वेव वौयाख्या तेनान्वर्धति ययते ॥ १४ ॥
समग्रगुणमारेषु राजयुत्कर्षविवर्तिषु ।
प्य रहाराय मुख्यत्वावग्रहणादपि॥ १५ ॥
पतथ विपरीतबासम्भवन्त्यपि नैव मा।
विवक्ष्यते रसायेषु वीर्य गुदियो धतः ॥ १६ ॥
सणं शीतं द्विधैवान्ये वीर्यमाचतेऽपि च ।
नामामकमपि द्रव्यमग्नीषोमी महाबलो॥ १७
प्यताव्यता अगदय नातिकामति जातचित् ।
मवीणं भ्रमर ग्यानिखेददाहाशपाकिताः ॥ १८ ॥
शमश वातकफयो: करोति शिशिरं पुनः ।
वादन जीवनं स्तम्भ प्रसादं रक्तपित्तयोः ॥ १८ ॥
बठरेणाग्निना योगायद्यदेति रसान्तरम् ।
रसानां परिणामान्ते स विपाक: इति स्मृतः ॥ २० ॥
स्वादुः पटुथ मधुरमन्तोऽन्त' पच्यने रसः ।
तितोणकयायाणां विपाकः प्रायशः काटुः ॥ २१ ॥
सैरगो तुन्यफलम्सव द्रव्य शुभाशुभम् ।
किस्ट्रिमेन कुरुते क पाक न वापरम् ॥ २२ ॥
गुणान्तरे ए वीर्येण प्रभावेणे व किञ्चन ।
य घट्ये सादीनां बलगत्त्व न पते ॥ २३ ॥

·सूव स्थानम्
५
अभिभूयेतरामतत्तत्कारणलं प्रपद्यते ।
विरहगुपसंगोगे भूयसाल्पं हि जोयते ॥ २४ ॥
रसं विपाकस्तौ पौर्य प्रभावम्तान्यपोइति ।
बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम् ॥ २५ ॥
रसादिसाम्ये यत्कम्म विशिष्टं तत्प्रभाव जम् ।
दन्ती रसायेस्तुस्सयापि चित्रकस्य विरेचनी ॥ २६ ॥
मधुकस्य च मृद्दीका पृत चोरस्य दीपनम् ।
प्रति मामान्यत: कम द्रव्यादीनां पुनय तत् ॥ २७ ॥
विचित्र प्रत्ययारबद्रव्यभेदेन भिद्यते ।
बादुर्गुरुश गोधूमी वातनिहातरुद्ययः ॥ २८ ॥
उणा मत्म्याः पय: गीतं कटुः मिहो न शूकरः ।
--
गमोऽध्यायः ।
*
..
प्रथाती रमभेदोयमध्यायं प्यास्यास्यामः ।
माम्भोऽग्निनाम्यतेज:पयायुम्न्यनिनगोनिन ।
दोस्वमी: क्रमातर्मगटिरगोमा १ ॥
नयाँ विद्यासं गार्दु यो यामनुलिम्मांग।
पासायमागी देशम्य द्वादनीनप्रमादन ॥ २ ॥
प्रिय: पिपीनिकादीनाम्
पन्ज. सासयत गुखम् ।
पसी मिदनानामधिधुगियोधनः ॥ २ ॥

·अष्टाङ्गहृदये लवण: स्यन्दयत्यास्यं कपोलगलदाहकृत् । तितो विशदयल्यास्यं रसनं प्रतिहन्ति च ॥ ४ ॥ उद्देजयति जिद्वान कुवैथिमिचिमा कटुः । वाक्य त्यधिनासास्य कपोलो दहतीव च ॥ ५ ॥ कपायो जड़येजिहां कण्ठस्रोतो विबन्ध रुत् । रसानामिति रूपाणि कर्माणि मधुरो रसः ॥ ६ ॥ प्राजन्मसात्मसात् कुरुते धातूनां प्रबलं बलम् । । बालहक्षतक्षीण वर्ण केन्द्रियोजसम् ॥ ७ ॥ प्रशस्ती हहणः कण्ठाः स्तन्यसन्धानकरुः । पायुप्यो जीवन: सिग्धः पित्तानिलविषापहः ॥ ८ ॥ कुमतेत्युपयांगन समैदःकफजान् गदान् । म्थौलाग्निसादसन्यासमेहगराडार्बुदादिकान् ॥ ८ ॥ अम्लोऽग्निदौप्तिकत् निग्धो हृद्यः पाचनरोचनः । समाबीर्यो हिमस्पर्ग: ग्रीगान: लेदनी लघुः ॥ १० ॥ करोति कफपित्तास्र मूटवातानुलोमनम् । मोऽत्यभ्यस्तस्तनोः कुर्याच्धिन्यं तिमिरं भ्रमम् ॥११॥ कण्डपाण्डुत्व वीसपेशी फविस्मोटिटज्वरान् । लवणः स्तम्भसहातबन्धविमापनोऽग्निशत् ॥ १२ ॥ नेहनः खेदनस्तीणो रोधन छेदभेदकत् । मोऽतियुन्नोऽसपयनं खलतिं पलित वलिम् ॥ १३ ॥ एट्कुष्ठथिपोरान् जनयेस् क्षपयेदम लम् । तिक्तः स्वयमरोनि चि मिटविषम् ॥ १४ ॥ अष्ठमूर्याज्यरोह गदाइपित्तकफान् जयेत् । . .

·सूत्रस्थानम् ५० को दमैदोवसामनशकन्यूबोपगोषणः ॥ १५ ॥ लधुर्मेध्यो हिमो रूक्ष: स्तन्य कण्ठविशोधनः । धातुक्षयानिलव्याधीनतियोगात् करोति सः ॥ १६ ॥ कटुर्गलामयोदर्द कुठानमकशोफजित् । मणावसादननेहमेदाल दोपशीषणः ॥ १७ ॥ दोपन: पाचनो नया शोधनोऽद्रस्य गोपणः । छिनति बन्धान नीतांसि यिष्णोति कफापहः ॥१८॥ कुरुते सोऽतियोगेन टणां शुक्रय नक्षयम् । मूळमाकुञ्चन कम्म कटिपृष्ठादिषु प्य याम् ॥२८॥ कपायः पित्तक फहा गुरुरस्त्रविशोधनः । पीडनो रोपणः शीतः के दमेदो विशोषपः ॥२०॥ पामसंस्तम्भनी ग्राही रूक्षोऽतित्वक प्रमादनः । करोति भोलितः सोऽतिविष्टम्भाधानहट्ठजः ॥२१॥ सटमार्यपोगपभ्र शस्रोतोरोधमन्नग्रहान् । तहेमगुडाक्षीडमीचचीच परूपकम् ॥ २२ ॥ अमीरुयोरापनसराजादन बन्नात्रयम् ॥ २३ ॥ मैदे पतसः पणिन्यो जोयन्ती जीरकपभो। मधूक मधुकं मिमी विदारो यावरणीयुगम ॥२४॥ पोरशसा तुगातीरी सीरियो फारमरी सहे। पोरंगोपुरचौद्रद्वाषादिमधुरो गणः: २५ ॥ प्रमो धापोकालाशीकामातुनुकामयतसम् । दाहिम रजत समं घुझ पानेषत दधि ॥२६॥ पाममानातकं भय या पित्यं फरमर्दकम् । पर सौदम लय दिई मामुद्रमौद्धिदम् ।

·५८
अष्टाङ्गहदये
रोमकं पांसुजं शौसं चारश लवणो गाः ।
तिक्तः पटोली वायती वाल कोशोरचन्दनम् ॥२८॥
भूनिम्बनिम्बकटकातगरागुरुवसकम् ।
नशामालदिरजनौमुस्तमूर्वाटरूपकम् ॥२८॥
पाठापामार्गकांस्यायो गुडूची धन्वयासकम् ।
पञ्चमूलं महदव्याघ्रपौ विशालाऽतिविषा वचा ॥३०॥
काटुको हिङ्गमरिचसमिजित् पञ्चकीलकम् ।
कुठेराद्या हरितका: पित्तं मूत्रमरकरम् ॥२१॥
वर्ग: कापाय: पथ्याक्ष शिरीष; खुदिरो मधु ।
कदम्बोदुम्बरं मुक्ताप्रवानाञ्जनगैरिकम् ॥ १२ म
पालं कपित्य खर्जुरं विसपद्मात्पन्नादि च ।
मधुरं श्लेष्मलं प्रायो जीर्णाच्छालियवाहते ॥३३॥
मुहाहोधूमत: चोट्रासिताया जाङ्ग लामिषात् ।
प्रायोऽन्त पित्तजनन दाडिमामन का ॥३४॥
अपथ्य तवणं प्रायशक्षुपोऽन्यत्र सैन्धवात् ।
तित कटु च भूयिष्ठमवृष्य वातकीपनम् ॥२५॥
फरते मृतापटोलीभ्यां शुण्ठीरुष्णारसोनतः ।
कपायं प्रायश: शीतं स्तम्भनं चाभयामृते १३६॥
रसा: कटुम्लन्नपणा वीर्य णोणा यथोत्तरम् ।
तितः कपायो मधुरस्त हटेव च शीतलः ॥३७॥
तित: कटुः कषायथरुजावदमस्तास्तथा ।
पटुम्नमधुरा: मिधा: सृष्टवियम बमारुताः ॥२८॥
पटो: कपायम्तम्माच मधुर: परम गुगः ।
तपुरम्मः कटुमामात्तस्मादपि च तिनकः ॥३॥

·सूवस्थानम् संयोगा: सप्तपश्चाशत् कल्पना तु विपष्टिधा । रसानां यौगिकत्वेन यथास्यूल विभज्यते ॥४०॥ एकैक होनांस्तान् पञ्च पञ्च यान्ति रसा दिके । त्रिके वाटुदेशाम्नः पट बीन् पटु स्तिक्त एक कम् ॥४१॥ चतुष्को षु दश बादयतुरोऽम्लः पट: सक्कत् । पञ्चके वेकमेवालो मधुरः पञ्च सेवते । ट्रव्यमेकं पडास्वादमसंयुताय पदसाः ॥४२॥ पट पक्षकाः पट च पृयग्रसास्युयदि को पञ्चदश प्रकारो। मेदास्त्रिकावितिरेकमेक ट्रय्यं पडाम्बाद मिति त्रिपष्टि:४३ ने रसानुरसती रसभेदास्तारतम्य परिकल्पनया च । सभवन्ति गणना ममतीता दोपभेषजय यादुपयोज्याः ॥४४॥ एवादगोऽध्यायः । -२ पयानो दोपाटिदिशानीयमध्याय प्यास्यास्यामः । दीपधाराम ना मूल सदा देहस्य तं चलः । उत्साहीसासनि:ग्दामचे टागप्रवर्तनैः ।। सम्यग् गया ए धानामचाणां पाटवेन च । पनुग्रहात्य विलग पिन पायमदर्थनः । २ । सत्याचप्रमानिधाधीगोयराभुमार्दवः। रोमाम्बिरबधिलगन्धिदयपमादिमि. . .

·अष्टाहदये प्र.११ प्रोणनं जीवनं लेपः ने ही धारणपूरणे । गर्भोत्पादय धान्नां श्रेठ कम्म प्रामात् म तम् ॥ ४ ॥ प्रवष्टम्भः पुरोषस्य मूवस्य लोदवादनम् । स्वेदस्य दवितिः बइम्त कुरतेऽनिलः ॥ ५ ॥ काय कापोपण कामित्वकम्पानाहशादग्रहान् । बलनिनेन्द्रिय शालापनमदीनताः ॥ ६ ॥ पीतविण पनेश्नत्वचत्तु दाहाल्पनिट्रताः । पित्त । नेपाग्निसदनप्रमेगालस्यगौरवम् ॥ ७॥ ज्वैत्यशैत्यमायाङ्गत्वं वास कासातिनिट्रताः । रसोऽपि भवद्रक्त विसर्पप्लीहविद्रधीन् ॥ ८ ॥ कुष्ठ वातास्रपित्तास्रगुल्मोपकुशवाामलाः । गगाग्निनाशसंमोहरताखड़ेत्रमूखता neu मांसं गण्डार्बुदग्रन्थिगण्डोकदरता । कण्ठादिष्वधिमांस च राइन्भेदम्तथा थमम् ॥१०॥ प्ररूपेऽपि चेष्टिते खासं स्फिक्स्थनीदरलम्बनम् । अस्थ्यध्यस्थ्य धिदन्तांथ मजा नेत्राङ्गगौरवम् ॥ ११ ॥ पर्यसु स्थूलमूनानि कुयात् कनायक पि छ । अतिस्वीकामतां शुक शुक्राश्मरीमपि १२ शतावामानमाटोयं गौरव वेदनां शरुत् । मूषन्तु बस्तिनिस्तोद हातेऽन्य कसजसाम् १३ ॥

·सूचस्थानम् वेदोऽतिचे ददोर्गन्ध्य कगडू एवं च लक्षयेत् । दूपिकादीनपि मनान् बाहुन्यगुमतादिभिः ॥१४॥ लिङ्ग क्षोणेऽनिलेऽङ्गस्य सादोऽल्प भापित हितम् । संजामोहस्तथा श्लेमा तामयसम्भवः ॥ १५॥ पित्ते मन्दोऽनलः शीतं प्रभाहानि: काफे भ्रमः। से मायानां शून्यत्वं दृदृद्रयलयसन्धिताः ॥ १६ ॥ रमे रोध्य अमः शोपो ग्लानि: शब्दासहिपाता। रोऽग्लशिशिरमोतिशिरागैघिन्यरूपता: ॥ १७ ॥ मांमेऽक्षग्लानिगइस्फिक्शुष्कता सन्धिवेदनाः । मेदमि वपन कय्या: प्नीहो यदि कगाङ्गता ॥ १८ ॥ प्राध्यस्थितोटः गदन दन्तकेशनपादिए। अम्यां मज्जनि सौपियं भ्रमम्तिमिरदर्शनम् ॥ १८ ॥ शक चिरात् प्रसियत शक शोणितमेव वा। सोदोऽत्यर्थ एपणयोर्मेद धूमायतीय च ॥ २० ॥ पुरोपे वायुरन्चागि सगन्दो येष्टयनिय । कुचो भ्रमति याल्यूई पार्ने पीडयन् भगम् ॥ २१ ॥ मूवऽयं मूपयेत् सादियणं मानमेव या। बेटे रोमप्युतिः माधगेमता फिटनं वचः ॥ २० ॥ मसामाशिमा न भाये यावर नममायनसंगीपतीदन्यत्वनाधयः ॥ २३ ॥ दीपादीनां ययान विद्यालियो भिषक् । पोप पिपरोताना गुणानां वनेन प २४ ॥

·अष्टाङ्गहृदये - हडि मलानां सगाच क्षयं चातिविसर्गतः । मलोचितत्वाद देहस्य क्षयो वृद्ध स्तु पीड़नः ॥२५॥ तवास्थ नि स्थिती वायुः पित्त त खेदरलायोः । सेमा शेपेषु तेनेपामाययायिणां मिथः ॥ २६ ॥ यदेकस्य तदन्यस्य वईनक्षपणौपधम् । अस्थिमारुतयोनैवं प्रायो हडिई तर्पणात् ॥ २७ ॥ लेप्मणानुगता तस्मात् संक्षयस्तविपर्ययात् । वायुनानुगती- ऽस्माच्च हधिक्षयसमुद्भवान् ॥२८॥ विकारान् साधयेच्छीघ्र क्रमानधनवहणैः । वायोरन्यत्र तज्जास्तु तैरेवोत्क्रमयोजितैः ॥ २८ ॥ विशेषाद्रला त्यान् रक्तस्रुतिविरेचनैः । मांसह भिवान् रोगान् शस्त्रचाराग्नि कम्मभिः ॥३०॥ स्थौल्यकार्योपचारण मेदोजानस्थिसंक्षयात् । जातान् क्षौरतस्तितसंयुतेर्बस्तिभिस्तथा ॥ ३१ ॥ विड्हडिजानतीसारक्रियया विटक्षयोद्भवान् । मेषाजमध्यकुल्मापयवमापदयादिभिः ॥ ३२ ॥ मूत्रह दिक्षयोत्यांथ मेहलच्छचिकित्सया । व्यायामाभ्यजनखेदमद्यैः स्वेदक्षयोद्भवान् ॥ ३३ ॥ स्वम्यानम्म्य कारयाग्नेशा धारण संस्थिताः। तेषां सादातिदीप्तिभ्यां धातुहक्षियोदयः ॥ ३४ ॥ पूर्यो धातुः परं कुयाधः क्षीणय तद्दिधम् । दोपा दुष्टा रसैर्धातून दूषयन्त्युभये मलान् ॥३५॥ अधी हे सप्त गिरसि पानि स्वेदयहानि च ।

·स्वस्थानम् मना मलायनानि पुर्यधाम्ब तेवतो गदा ॥ ३६ ॥ प्रोजस्तु तेजो धातूना शुक्रान्तानां पर स्म तम् । उदयस्थमपि व्यापि देहस्थितिनिबन्धनम् ॥३७॥ निग्ध सोमात्मक शुद्धमौषलोहितपीतकम् । यद्राशे नियत नाशो यस्मि स्तिष्ठति तिष्ठति ॥ ३८ ॥ निप्पद्यन्ते यतो भावा विविधा देहसथया:। प्रोज हीयेत कोपध्यानयोकथमादिभिः ॥३८॥ विभति दुर्बलोभीक्ष्ण ध्यायति व्यथितेन्द्रियः । विच्छायो दुर्मना रूक्षी भवेत् चामरा तत् क्षये ॥४०॥ जीवनीयोपचाररसाद्यास्तत्र भेषजम् । पोजो विद्यही देवस्य तुष्टिपुष्टिवलोदय ॥४१॥ यदन देष्टि यदपि प्रार्थयेतापिरोधि तु । तत्तत्यजन् समय य तौ तौ सहिषयौ नयेस् ॥४२॥ कुर्वते हि रुपिंदोपा विपरीतसमानयो । हवाः चीपाय भूपिट लक्षयन्ययुधासु न ॥४३॥ यथावल यथाखच दोपा हा वितन्वते । रूपाणि जति वीणाः समा. सं कम्म कुर्वते ॥४४॥ य एय देवस्य समा विहीत एव दोपा विषमा यधाय । यम्मादतम्ते हितधर्ययैव पवादिसरिय रक्षणीया ॥४५॥ हादशोऽध्यायः। पघातो दोपभेदीयाध्याय प्यास्याम्याम ।

·१४ अटागहृदये अ०१ पक्वाशयकटीसक्थियोत्रास्थिस्पर्शनेन्द्रियम् । स्थागं धातस्य तत्रापि पवाधानं विशेषतः ॥१॥ नाभिरामाशयः खेदो लसीका राधिरं रसः । दृक् स्पर्शनं च पित्तस्य नाभिरत्र विशेषतः ॥ २ ॥ उरकण्ठशिरालोमपण्यामाशयो रसः । मेदो प्राणं च जिह्वा च कफस्य सुतरामुरः ॥ ३ ॥ प्राणादिभेदात् पञ्चामा वायुः प्राणोऽत्र मूर्हगः । उर:कण्ठचरी बुद्धिवृदयेन्द्रियचित्तधक् ॥ ४ ॥ टीवनक्षवधूहानि:शासान्नप्रवेशतत् । उरः स्थानमुदानस्य नासानाभिगलांचरेत् ॥ ५ ॥ याप्रत्तिप्रयत्नोर्जावलवर्णस्मृतिक्रियः । व्यानो दि स्थितः कत्रदेवचारी महाजयः ॥ ६ ॥ गत्यपक्षेपणोत्नेपनिमेघोनोषणादिकाः । प्रायः सर्वाः क्रियाम्तग्मिन् प्रतियहाः शरीरिणाम् समानोऽग्निसमीपरयः कोठे घरति सर्वतः । अयं ग्रहाति पचति विषयति मुश्चति ।। अपानोऽपानगा याणिवम्तिमेदोरुगोचरः । रामायगा भूगर्भनिष्क्रमणफियः ॥ ८॥ पित्त पधात्मक सामागयमध्यगम् । पराभवाग्मत्वेऽपि योजमगुणोदयात् ॥१०॥ Ramदया पाकादिकापानमादितम् । समस्य विमत मार्गफही पृथक् तथा । ११॥ लपमेष पिशाना पापामयनुपरम् ।

·अ०१२ सूत्रस्थानम् करोति बलदानेन पाचवां नाम तत् म तम् ॥ १२ ॥ प्रामाशयायय पित्तं रजक रसरञ्जनात् । युधिमेधाभिमानाद्यैरभितार्थसाधनात् ॥ १३ ॥ साधकं हतं पित्तं रूपालोचनतः रगतम् । हस्थमालोचक त्वकस्थं भाजकं भाजनात् बचः ॥१४॥ श्रेणा तु पञ्चधी- रस्थः स विकस्य स्ववीर्यतः । उदयस्यायवीर्याच तत्स्य एवाम्बुकर्मणा ॥ १५ ॥ याफधानां च शेषाणां यत्रोत्ववलम्बनम् । पतोऽवलम्बकः नेमा यस्त्यामाशयसंस्थितः ॥ १६ केदकः सोऽनसातोदनात् रसयोधनात् । योधको रसनास्थायी गिर:सस्थोऽयतर्पणात् ॥ १७ ॥ सर्पक: सन्धिसंपात् श्लेषकः सन्धिषु स्थितः। इति प्रायेण दोपापा स्थानान्ययितामनाम् ॥ १८॥ व्यापिनामपि जानीयात् कर्माणि च पृथक् पृथक् । उन युहा रक्षाधा यायोः कुर्वन्ति सशयम् ॥१८॥ गीतेग कोपमुणे न गर्म सिधादयो गुणाः । गोरीन युताम्तीवाचाय पिरास्य सूर्यते ॥ २..

·अष्टाङ्गहृदये
अ.१६
उपान कीपं मन्दाद्याः शम शीतोपसंहिताः ।
शौतेन युक्ताः निग्धाद्याः कुर्वते श्लेष्मणश्चयम् ॥ २१ ॥
उणे न कीप तेनैव गुणा रूक्षादयः समम् ।
चयो हविः स्वधानोव प्रद्वेषो हडिहेत ॥ २२ ॥
विपरीतगुणीचा च
कोपस्तून्मार्गगामिता।
लिङ्गानां दर्शन स्वेषामस्वास्था रोगसम्भव, ॥ २३ ॥
घयप्रकोपप्रशमा वायोर्कीमादिपु त्रिपु ।
वर्षादिषु तु पित्तस्य नेमण: शिशिरादिषु ॥ २४ ॥
चीयते लघुरूक्षाभिरोषधीभिः समीरणः ।
तद्विधस्तविध देहे कालस्यौपणवान कुप्यति ॥ २५ ॥
अद्विरम्नविपाकाभिरीपधीभिच तादृशम् ।
पित्तं याति चय कोपं न तु कालस्य शैत्यतः ॥ २६ ॥
चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौपधिभिः कफः ।
तुल्येऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुम्यति ॥ २० ॥
इतिकालस्वभावोऽयम्
पाहारा दिवगात्पुनः।
चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोपाः कालेऽपि या न सु॥२६
व्याप्नोति सहमा देहमापादत लमम्मकम् ।
निवर्तले त कुपितो भलोऽपाल्पं जन्नौघयत् । २८
नानारूपैरसम्म यैर्विकारः कुपिता मनाः।
सापयन्ति तमु समात्तई वाशिसाधनम् ॥ ३ ॥
गएवं नेकेगी यामत. मामाग्यमुप।।
गाजलि गर्यपा रोगागामयाकारणम् ॥ ११ ॥

·प्र. १२ सूत्रस्थानम् यथा पक्षी परिपतन् सर्वत सर्वमप्यइ । छायामत्ये ति नामीयां यथा वा कृत्स्नमम्यद. ॥ ३२ ॥ विकारजात विविध बीन् गुणान्नातिवर्त्तते । तथा स्वधातुपम्यनिमित्तमपि सर्वदा ॥ ३३ ॥ विकारजात बीन् दोपान् तेषां कोपे तु कारणम् । अधैरसात्मा. सयोगः कालः कर्म च दुष्क तम् ॥ ३४ ॥ होनातिमिप्यायोगेन भिद्य ते तत् पुनस्विधा । हीनोऽर्थनेन्द्रियस्याल्पः सयोग. स्वेन नैव वा ॥३५॥ प्रतियोगोऽतिससर्ग सूत्मभासुरभैरवम् । प्रत्यासद्रातिदूरस्थ विप्रिय विकृतादि च ॥ ३६ ॥ यदया वीक्ष्यते रूपं मिघ्यायोग' स दारुण । एवमन्युचपून्यादीनिन्द्रियार्थान् यथायथम् ॥ ३७ म यिद्यात् कालम गीतोष्णयर्यभेदात् विधा मत । स होनी होनशीतादिरतियोगोऽतिलक्षण ॥२८॥ मिप्यायोगसु निर्दिटो विपरीतम्बनधण.। फाययाचित्तभेदेन कापि यिभजेत् विधा । ३८ ॥ कायाटिकर्मपाहीना प्रगतिनगनिका । प्रतियोगोऽसिष्टत्तिमु गोदीर एधारणम् ॥ ४० ॥ पिपमाफियारम्भ, पतनगवननादिकम् । भाषण सामिभुतास्य रागदेषभयादि च ४१ ॥ का प्रागातिपातादि दगधा यश निन्दितम् । मिप्पायोग समम्मोहगाविधानव पाहतम् ।

·१८ अष्टाङ्गहृदये म.१२ निदानमैतदोषाणां कुपितास्तेन नेकधा । कुर्वन्ति विविधान् व्याधीन शाखाकोठास्थिसन्धिषु ४३ भाखारतादयस्त्वक् च बाथरोगायनं हि तत् । तदाश्रया मपव्यङ्गगण्डालन्यर्बुदादयः ॥ ४ ॥ बहिर्भागाश दुर्नामगुलामीफादयो गदाः। अन्तः कोष्ठो महास्त्रीत प्रामपकाशयाश्रयः ॥ ४५ ॥ सत्यानाश्मदीतीसारकासश्वासोदरज्वराः। अन्तर्भागं च शोफार्थी गुलाबीसर्पविद्रधि ॥ ४६ म शिरोदयवख्यादिमर्माण्यस्थां व सन्धयः । तमिबहाः शिरामायुकण्डराद्यास मध्यमाः ॥ ४ ॥ रोगमार्गः स्थितास्तत्र यक्ष्मपनवधार्दिताः । मूर्धादिरोगाः सन्ध्यस्थितिकशूलग्रहादयः ॥ ४८ ॥ न'सव्यासध्यधखापसादरुक्तीदभेदनम् । सङ्गागभङ्गसहोचवहर्षणतर्षपम् ॥ 2 ॥ कम्पपारुष्यसीपियशोषस्पन्दनधेष्टनम् । स्तम्भ: कपायरसता वर्णः च्यायोऽरुणोऽपि वा। ५.। कमाथि वायोः पित्तस्य दारागोमपाकिताः। मेरा केदः सुतिः कोथः सदनं नूनं मदः । ५१ कटुकान्ही रसौ वर्ण: पापधुराएपपर्मितः । नेमणः काठिन्यकगीतत्वगौरयम ॥ ५२ ॥ अन्धोपलेपम्तमिन्य गोफापारतिनिदूताः । पर्प: मेतो रसो पासणी पिरकारिता ५३. त्यगेपामययापि यदुत दीपसमणम् ।

·सूचस्यानम् 12 दर्शनाद्यैरवाहितस्तत्सम तत्सम्यगुपलक्षयेत् ॥ ५४॥ ध्यध्यवस्था विभागन्न. पश्यनार्तान् प्रतिक्षणम् । अभ्यासात् प्राम्यते दृष्टि. कम्मसिद्धिप्रकाशिनी ॥५५॥ रत्नादिसदसज्ञान न शास्त्रादेव नायते । दृष्टापचारजः कथित् कथित् पूर्वापराधजः ॥ ५६ ॥ तसद्धराद्भवत्यन्यो व्याधिरेव विधा स्मृत । यथा निदान दोपोत्य कर्मजो हेतुभिर्विना ॥ ५७ ॥ महारम्भोऽल्पके हेतावान्तको दोपकमजः । विपक्षशीलनात् पूर्व: कम्मज. कमसचयात् ॥ ५८ ।। गत्युभयजन्मा त दोषकग्मचयात् क्षयम् । विधा स्वपरतन्तत्वाबाधयो ऽन्त्याः पुनर्दिधा ॥५८॥ पूर्वजा. पूर्वरूपाया जाता पद्यादुपट्रवाः । यथाम्बजम्मोपशया सतन्त्रा स्पष्ट नसणाः॥ ६.H विपरीतास्ततोऽन्ये तु विद्यादेव मलानपि। तान् लक्षयेदयहितो विकुर्वाणान् प्रतिवरम् ६१ ॥ सेपा प्रधानप्रगमे प्रशमी गाम्यतस्तथा । पशारिकिरम त् या बन्नयन्तमुपद्रवम् ॥ २ ॥ प्याधिकिटगरीरस्य पीडाकरतरी हिसः। विकारनामाकुगली न मिडीयात् यदाचन ॥ १३ ॥ नहि सर्वयिफाराणा नामतोऽस्ति ध्रुया स्थिति। म एप कुपितो दोपः समुत्यानपिगेपतः । ६४. मानान्तराशि प प्राप्य विकारान् कुरुते यान् ।

·अष्टाङ्गहृदये अ. १२ तस्मादिकारमलतीरधिष्ठानान्तराणि च ॥६५॥ बुद्धा हेतुविशेषांय शीघ्र कुय्यादुपक्रमम् । दूप्प देशं बल कालमनलं प्रकृति ययः ॥ ६६ ॥ सत्व सामा तथाहारमवस्थाच पृथग्विधाः। सूक्ष्मसूक्ष्मा: समौत्यैषां दोमोषधनिरूपणे ॥६७ ॥ यो वर्तते चिकित्सायां न स खलति जातचित् । गुर्वल्पव्याधिसस्थान सखदेहबलाबलात् ॥ ६८ ॥ दृश्यतेऽप्यन्यथाकारं तस्मिन्नवाहिती भवेत् । गुरु लघुमिति व्याधि काल्पयंस्तु भिषग मुवः ॥ ६ ॥ अल्पदीपाकलनया पथ्ये विप्रतिपद्यते । सतोऽल्पमल्पवीर्य या गुरुव्याधौ प्रयोजितम् ॥ ७० ॥ उदीरयेत्तरां रोगान् सशोधनमयोगतः । गोधन वतियोगेन विपरीत विपर्यये ॥ १ ॥ विणुयानमलानेव केवलं वपुरस्यति । अतोऽभियुक्तः सततं सर्वमालोच्य सर्वथा । ७२ ॥ तथा युनीत भैषज्यमारोग्याय यथा ध्रुयम् । वक्ष्यन्तेऽतःपरं होपा दिक्षयविभेदतः ॥ ७३ ॥ पृथक चीन् बडि संसर्गस्तिधा तन त तानव । श्रीनव समया हा पडे कस्यातिगायने ॥ ७४ ॥ वयोदग समस्तेषु पट हो कातिगयेन त । एक सुन्याधिक पर पतारतम्य पिकापनाम् ॥ ७५ । पपियसिमित्येय है:

·अ० १३ सूत्रस्थानम् क्षीणेय तावतः। एक कहाडिसमताक्ष्यैः पट ते पुनथ पट ।। ७६ ॥ एकषयहन्द्राड्या सविपर्याययापि ते । भेदा हिपष्टिनिर्दिष्टा: त्रिपष्टः स्वास्थयकारणम् ॥७॥ संसर्गाट्रसरुधिरादिभिस्तथैषां दोमांस क्षयसमताविधिभेदैः । पानन्त्यतरतमयोगतय यातान् सानीयादवहितमानसो यथास्वम् ।। ७८ ॥ वयोदशोऽध्यायः । अथातो दीपोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः । पातम्योपक्रमः स्नेहः खेदः संशोधनं मृदु । पाहसलवणोणानि भोज्यान्यभ्यनमर्दनम् ॥ १ ॥ वेटनं प्रासन मेयो मा पैष्टिकगोडिकम् । सिग्धोपावस्तयो पस्तिनियमः सुशीलता ॥ २ ॥ दौपने पापने: गिडा; हायानेकयोनयः । विगेपारमेध्यपिशितरसौलागुवासनम् ॥ ३ ॥ पित्तम्य मर्पिप: पान मादुगीतैर्विरेचनम् । पातिताकपायापि माननान्यौपधामि चम

·२
अष्टागहृदये
।
सुगन्धशीत हृद्यानां गन्धानामुपसेवनम् ।
कण्ठे गुणानां हाराणां मणीनामुरसा ति: ॥ ५ ॥
कपूरचन्दनोशौरैरनुलेपः क्षणे क्षणे ।
प्रदोषयन्द्रमाः सौध' हारि गीतं हिमोऽनिलः ॥ ६ ॥
अयन्वणसुखं मित्रं पुत्रः सन्दिग्धमुग्धवाक्
छन्दानुवर्त्तिनो दाराः प्रिया: शोलविभूपिता: ॥ ७ ॥
शीताम्बुधारागर्भाणि गृहायुद्यानदौर्षिकाः ।
सुतीर्थविपुलस्वच्छसलिलाशयसैकते ॥ ८ ॥
सामोजजलतीरान्त कायमाने हुमाकुले ।
सौम्या भावाः पयः सर्पिविरकय विशेषतः ॥८॥
श्लेष्मणी विधिना युक्त तीक्षा वमनरेचनम् ।
अन्न रूक्षाल्पतीक्ष्णोष्ण कटुतिताकपायकम् ॥ १० ॥
दीर्घ कालस्थितं मद्यं रतिनीतिप्रजागरः ।
अनेकरूपो व्यायामयिन्ता रूचं विमर्दनम् ॥ ११ ॥
सिपाहमनं यूपः क्षौद्रं भेदीघ्रमौषधम् ।
धूमीपयारागण्डूपा नि:मुखल सुखाय प॥ १२ ॥
उपक्रमः पृथग् दीपान् योऽयमुदिय कीर्तितः ।
ससर्गसविपातेषु त यथाम्ब विकल्पयेत् ॥ १३ ॥
ग्रेम: प्रायो मररिपत्ते यामन्तः काफमागे ।
ममतो योगवाहित्वात् या फपित्ते तु गारदः ॥ १४ ॥
चय एव जयेहोपं कुपितं त्यपिरोधयन् ।
मर्यकोप यनीयांसं गेपदीपाविरोधसः ॥ १५ ॥
प्रयोगः गमयेाधि योऽन्यमन्यमुदीरयेत् ।
नासो पिण्ड: शुगमयेद या न कोपयेत् ॥ १६॥

·सूवस्थानम् ७३ व्यायामामणस्तैदामादहिताचरणादपि । कोठाच्छाखास्थिमर्माणि हतत्वान्मारतस्य च ॥ १० ॥ दीपा यान्ति तथा तेभ्य: स्रोतो मुख विशोधनात् । माभिप्यन्दनापाकाकोठं वायोय निग्रहात् ॥ १८ तवस्त्रस्य विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः । ने कालादिवलं लब्धा कुप्यन्त्यन्याययेयपि ॥ १८ ॥ सवान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु च । कुयाचिकित्सां स्वामेव वले नान्याभिभाविषु ॥ २० ॥ भागन्तु शमयेद्दीपं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा। प्रायस्तिर्यगगता दीपाः स शयन्त्यातरांचिरम् ॥ २१ ॥ कुर्यात्र तेषु त्वरया देहाग्नियलविक्रियाम् । समयेत्तान् प्रयोगण सुखं वा कोठमानयेस् ॥ २२ ॥ जात्वा कोठप्रपन्नांय यथासनं विनिईरेत् । स्रोतो रोधवलशगौरवानिलमूढ़ता: ॥ २३ ॥ पालस्यापििनष्ठीवमनसङ्गारचितमाः । लिई मलानां सामानां निरामापां विपर्ययः ॥२४॥ समोऽल्पवलत्वेन धातुमाद्यमपाचितम् । दुष्टमामाशयगत रसमामं प्रचक्षते ॥ २५ ॥ अन्य दीपेभ्य एयातिदुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्धनात् । को वेभ्यो पिपम्येव यदन्त्यामस्य सम्भयम् ॥२६॥ पामेन तेन सम्पृका दोषा दृष्याय दूषिताः । सामा इत्युपदिश्यन्ते ये च रोगाम्तदुवाः ॥ २० ॥ १ ·अष्टा हृदये सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान्न निईरेत् । लोनान् धातुष्वनुत्तिष्टान् फलादामादसानिव ॥२८ पाययस्य हि नाशाय ते स्यु नि हरवतः । पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान् स्खे दैद्य परिष्कृतान् ॥ २८ । शोधयेत् शोधनैः काले यथासन यथावलम् । हन्त्वाशु युक्त वक्त्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान् ॥ ३० ॥ प्राणेन चोर्ध्वजबूत्यान् पवाधानामुदेन च । उक्लिष्टानध जर्व या न चामान् वहतः स्वयम् ॥३१ धारयेदोपधैर्दोपान् विधतास्ते हि रोगदाः । प्रहत्तान् मागतो दोपानुपेक्षेत हिताशिनः ॥ ३२ ॥ विवहान् पापनस्तेस्तैः पाचयेन्निहरेत वा । धावपे कार्तिके चैने मासि साधारणे क्रमात् ॥ ३३ ग्रीमवर्षाहिमचितान् यायादीनाश निई रेत् । अत्युपावर्षगीता हि ग्रीष्मवाहिमागमाः ॥ ३४ ॥ मन्धी साधारणे तपां दुष्टान् दीपान् विगोधयेत् । म्पस्वसत्तमभिप्रेन्य व्याधी व्याधियगेन तु ॥ ३५ ॥ फला गीतोऽपष्टीनां प्रतीकारं ययायधम् । प्रयोजयेत् मियां प्रामा क्रियाकालं न छापयेत् ॥३॥ युशगदनवमदाटी मध्ये इन्से कायगान्तर ।

·सूत्रस्नानम् मुहुर्मुहुविपच्छर्दिहियाटम्सासकासियु । योज्य सभोन्य भैपन्य भोज्ययित्रररोचके ॥ ४० ॥ वाम्पाक्षेपकहिधासु सामुहं मधुभोजिनाम् । जवंशत्रु विकारेयु स्वप्नकाले प्रशस्यते ॥ ४१ । चतुर्दशोऽध्यायः । प्रथातो हिविधीपक्रमणीयमध्याय व्याख्यास्यामः । उपक्रम्यस्य हि हित्वादविधै वोपक्रमो मतः । एकः सन्तर्पणस्तत्र द्वितीययापतर्पणः ॥ १ ॥ बहणो लघनश्चेति तत्पर्यायावुदाहती। सणं याहत्त्वाय लहान लाघवाय यत् ॥ २॥ देहम्य भवतः प्रायो मोमापमितरच ते । रोहन रक्षण कर्म स्वेटन स्तम्भनं च यत् ॥ २ ॥ भूतानां तदपि वैध्यातिय नातिवर्तते । गोधन गमनं चेति विधा तथापि लहानम् ॥ ४॥ यदीरयेद पाहिदोपान् पसधा गोधनव तत् । निरुधी यमन कार्यागरीरकोऽसविसुतिः ॥ ५ ॥ न गोधयति यदीपान् समायोदीरयत्यपि ।

·अष्टाङ्गहृदये समीकरोति विधमान् शमनं तच्च सप्तधा ॥ ६॥ पाचनं दीपनं सुत्तृव्यायामातपमारुताः । छहणं शमन वेव वायो: पित्तानिलस्य च ॥ ७ ॥ वयेद्याधिभैषज्यमद्य स्त्रीशोक कर्शितान् । भाराध्वीर क्षतक्षीणरूक्षदर्बलवातलान् ॥८॥ गर्भिणीसूतिकाबालसद्धान् ग्रोमेऽपरानपि । भासतौरसितासर्पिर्मधुरस्निग्धवस्तिभिः ॥ स्वप्रशय्यासुखाम्यगनाननिर्ह तिहर्षणः । मेहामदोपातिस्निग्धज्वरोरुस्तम्भकुठिनः ॥ १०॥ विसर्पविद्रधिप्लीहशिररकण्ठानिरीगिणः । स्थूलांश्च लइयेन्नित्यं शिशिर त्वपरानपि ॥ ११ ॥ तब सशोधनैः स्थौल्यबलपित्तकफाधिकान् । श्रामदोपच्चरच्छर्दिरतीसारहदामयैः ॥ १२ ॥ विपन्धगौरवोहारहप्तासादिभिरातरान् । मध्यस्थौल्यादिकान् प्रायः पूर्व पाच नदीपनैः ॥ १३ ॥ एमिवामयैरार्तान् होनस्थौल्यबलादिकान् । उत्तृष्णानिग्रोपेस्वार्तान्मध्यबलै ढान् ॥ १४ ॥ समीरणातपायासैः किमताल्पवलेनरान् । नईहयेनहुनौयान् अद्यास्त मृदु ल हायेत् ॥ १५ ॥ युक्त्या या देशकालादिवलतम्तामुपाचरेत् । सधिते म्यादवनं पुटिस्तत् साध्यामयसंधयः ॥ १६ विमलेन्द्रियता स! मलाना लाघव मधिः । उत्तट्स होटयः शुइ हृदयोहारक एकता ॥ १७ ॥ :

·अष्टाङ्गहृदये यस्तिहन्मूईजहरत्रिकपाखंराजा ज्वरः । प्रलापोर्धानिलग्लानिच्छर्दिःपर्वास्थिभेदनम् ॥ ३० ॥ विगमूत्रादिग्रहाद्याय जायन्तेऽतिविलद्धनात् । कार्यमेव वर स्थौलपात् न हि स्थूलस्य भेषजम् ॥३१॥ संहणं लङ्घनं नालमतिमेदोऽग्निवातजित् । मधुरस्निग्धसौहित्यैर्यत् सौख्ये न विनश्यति । ३२ ॥ क्रगिमा स्थविमात्यन्तविपरीतनिषेवणैः । योजयेहहणं तत्र सर्व पानान्नभेषजम् ॥ ३३ ॥ अचिन्तया हर्षणिन ध्रुवं सन्तर्पणेन च । स्वप्नप्रसङ्गाच्च शो बराह व पुथति ॥ ३४ ॥ न हि मांससमं किञ्चिदन्यद्देहहत्त्वतस् । मांसादमांसं मांसेन सम्भृतत्वाविशेषतः ॥ ३५ ॥ गुरु चातर्पणं स्थूले विपरीतं हितं कशे । यवगोधूममुभयोस्तद्योग्याहितकल्पनम् ॥ २६ ॥ दोपगत्यातिरिच्यन्ते ग्राहिमेद्यादिभेदतः । उपक्रमा न ते हित्वाद्भिवा अपि गदा इव ॥ ३७॥ -..- पञ्चदशोऽध्यायः । पथास: गोधनादिगएसंग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः ।

·प्र. १५ सूत्रस्थानम् ७८ मदनमधुकलम्पानिय विम्बीविशाला त्रपुसकुटजमू देवदाली कृमिघ्नम् । विदुलदहनचित्राः कोशवत्यौ करनः । कणलवणवलासर्पपाछर्दनानि ॥ १ ॥ निकुम्भकुम्भचिफनागवाधीमुक्शष्टिनीलिनितिस्वकानि । गम्याककम्पिल कहेमदुग्धादुग्धं च मूत्रच विरेचनानि ॥२॥ मदनकुटजकुष्ठदेवदालीमधुकवचादशमूलदारुरानाः । यवमिसिातवैधनं कुन्नत्थी मधुलवणं निता निरूहणानि ३ वेझापामार्गव्योपदासुराला बीजगेरीप बाई शैव च । सारी माधूकः सैन्धवं तायल चुट्यौ पृथ्वीका शोधयन्त्युत्तमाङ्गम् ॥ ४ ॥ भद्दारु नत कुष्ठं दशमूलं वलाहयम् । वायु वीरतरादिय विदार्यादिश नाशयेत् ॥ ५ ॥ टूर्वानन्तानिम्बवासात्मगुप्ता गुन्द्रा ऽभीरुः शीतपायो प्रियङ्गः । न्यग्रोधादि. पद्मकादिः स्थिर हे पम वन्य सारिवादिय पित्तम् ॥ ६ ॥ पारग्वधादिरादिर्घष्ककाद्योसनादिकः । सुरसादिः समुस्तादिवत्तकादिवलासजित् ॥ ७ जीवन्ती काकोग्यौ मेटे है मुहमापपयों च । पकजीवकमधुकं घेति गणो जीवनीयाख्यः ॥ ८॥ षिदारिपञ्चागुलरियाली हयोवदेवाध्यशूर्णपण्य । काण्डू करोजीवनइससने हे परके गोपसुताविपाटीre

·८०
अष्टाङ्गहृदये
०१५
विदार्यादिरयं हृद्यो हहणो वातपितहा।
शोषगुल्माङ्गमदोध प्रवासकासहरी गणः ॥ १० ॥
सारिवोशौरकाश्मयमधूकशिशिरहयम्।
यष्टौ परूपकं हन्ति दाह पित्तासटड्ज्वरान् ॥ ११ ॥
पद्मकपुडी हाजितुगईयः शृधमतादशजीवनसंनाः ।
स्तन्यकरानन्तीरणपित्तं प्रौणनजीवनणयष्याः ॥१२॥
परूपकं वरा ट्राक्षा कटफलं कतकाफलम् ।
राजा दाडिमं थाकं वएम त्रामयवातजित् ॥ १३ ॥
अञ्जनं फलिनी मांसी पनोत्पलरसाजनम् ।
सैलामधुकानागाद्धं विषान्तर्दाहपित्तनुत् ॥ १४ ॥
पटोलकटुरीहिणी चन्दनं मधुस्रवगुडूचिपाठान्वितम् ।
निहन्ति कफपित्तकुष्ठज्वरान् विषं वमिमरोचकं कामलाम् ।
गुडूचीपद्मकारिष्टधानका रक्तचन्दनम् ।
पित्तम मज्वरच्छर्दिदाहष्णाघुमग्निरूत् ॥ १६ ॥
भारग्वधेन्द्रयवपाटलिकाकतिला
निम्बा मृतामधुरमासुववृक्षपाठाः ।
भूनिम्बसैर्यकपटोल लकरनयुग्मं
सप्तच्छदाग्निसुपवीफलवाणघोण्डाः ॥ १७ प्र
प्रारम्बधादिर्जयति च्छर्दिकुठ विषज्वरान् ।
कर्फ कण्ट्र प्रमेहं च दुष्टव्रणवियोधनः ॥ १८ ॥
प्रसनतिनिशभूखे तयाहप्रकीर्या
खदिरफदरभण्डी शिंशपामेपशृङ्ग्यः ।
त्रिहिमतलपलाशा नोगका सायाशाली-
अमुकधवकुलिङ्गच्छागकण्वकर्णाः ॥ १८ ॥

·सूवस्थानम् ८१ असनादिविजयते खिनकुष्ठ कफक्रिमोन् । पाण्डुरोगं प्रमेहं च मेदो दोपमिबईण: ॥२०॥ वरणसैर्य कयुग्मशतावरीदहनमोरटबिल्व विषाणिकाः । हितीहिकरनजयाइयं वहनपालयदर्भजाकराः ॥२१॥ यरग्यादिः कर्फ मैदी मन्दाग्नित्वं नियच्छति । अधोवातं शिरःशूल गुल्म चान्तः सविधिम् ॥ २२ ॥ रूपकत्थकं द्विद् कासीसहयसैन्धवम् । सशिलाज कच्छाश्मगुल्ममेदःकफापदम् । २३ ।। वैनन्तरारणिकबूकहपाश्मभेद- गोकएठकेत् कटस हाचरवाणकामाः । चादीनल कुगद्दयगुगठगुन्द्रा- : 'भानू फमोरटकुरण्टकरग्भपाधीः ॥ २४ ॥ वर्गों योरतराद्योऽयं इन्ति वातमतान् गदान् । प्रश्मरोगर्करामूवककाघातरजाहरः ॥ २५ ॥ रोगावरकरीध्रपलागाजिहिणीसरम्नकटफनयुक्ताः । फुमिताम्मकदन्नीगतशीका: सैलयानुपरिपेलवमीचाः ॥२६॥ एप रोधादिको नाम मेदः कफ हरी गपः । योनिदोपहरः माम्भी पयों विपपिनागनः ॥ २०॥ प्रौनको नागदन्ती विगम्या. भार्गी राया हविज्ञानी कोर्या. wਦgਧੀ ਲ ਵ ੜੇg. गरेतायुग्मं सापमानां पर: । २८ पयमकांदिको वर्ग: कफमेदी विपापहः । लमिफुटममममी पिपाद अपगीधन: । २८ ।

·८२ अष्टाङ्गहदये अ० १५ सरसयुगफणिज्ज कालमालाविडङ्ग- खरखुमपकर्णीकट फलं कासमदः । घवकसरसिभार्गी कामुका फाकमाची- कुन्न हनविपमुष्टी भूस्वणो भूत केशी ॥ ३० ॥ सुरसादिगणः श्लेष्मभेदः क्वमिनिषूदनः । प्रतिभ्यायाचिश्वासकासघी व्रणशोधनः ॥ ३१ ॥ मुष्ककाम ग्वरादीपिपलाशधवशिपा: । गुल्ममेहाश्मरीपाण्डु मेटोऽर्ग: क फशुक्रजित् ॥ ३२ ॥ वसकमूर्वाभार्गी कट कामरिचं धुण प्रिया च गण्डीरम् । एनापाठाजाजीकलङ्ग फलाजमोदसिद्धार्थवचाः ॥ ३३ ॥ जीरकहिङ्गविजङ्ग पशुगन्धा पञ्चकोनक हन्ति । चल क फमेदः पीनस गुल्मज्वरशूलदुर्नाग्नः ॥ ३४॥ धधाजलदटेषावनागरातिविपाभयाः । हरिद्राहययध्याहकलगी कुटजोवा: ॥ ३५ ॥ वचाहरिद्रादिगणावामातीसारनायनो। मैदःशाफाव्यपवनस्तन्यदोपनिवर्हणौ ॥ ३६ ॥ प्रियङ्गुपुष्पाजन युग्मपद्मापद्माद्रजो योजनवालानन्ता । मामष्टुमो मो चरसः सनङ्गा पुन्नागशीतं मदनीयहेतुः ॥३०॥ अम्बष्ठा मधुकं नमस्करीनन्दीक्षपलाशवाच्छुरा: । रोधं धातकियित्वपेशिके कटुङ्गः कमलोद्भव रजः ॥ ३८ ॥ गणो प्रियतम्बठादो पक्वातीसारनाशनी सन्धानीयो हितौ पित्ते प्रणानामपि रोपणी । ३८ ॥ मुस्तावचाग्निदिनिशादिविता भक्षातपाठाधिफनाविपास्याः।

·सूत्रस्थानम्
३
.
कुष्ठ' बुटी हेमवती च योनि.
स्तन्यामयना मलपाचनाथ ॥ ४०॥
न्यग्रोधपिप्पन्न सदाफनरीध्रयुग्म
जम्बूद्दयार्जुनकपीतनमोमवल्काः ।
अचानवजुम्लपियालपलायनन्दी.
कोलीकदम्ब विरलामधुकं मधूकम् ॥ ४१ ॥
न्यग्रोधादिगणो तरयः संग्राही भग्नसाधनः ।
मेद:पित्तासटट्दाहयोनिरोगनियर्हगः ॥ ४२ ॥
एलायुग्मतुरुककुष्ठफलिनीमामीजलध्यामकम्
स्मृकाचौरकचोचपत्रतगरम्यौणेयजातीरसाः।
शक्तिघ्रिनखों मरोग्रमगुरुः श्रीवासकं कुडमम्
चण्डाग्गुलुदेयधूपखसुराः पुत्रागनागावयम् ॥ ४३ ॥
एलादिको यातकफी विपञ्च यिनि यच्छति ।
वर्णप्रसादन: कण्डू पिटिका कोठनागनः । ४४ ॥
श्यामा दन्ती द्रवन्तीकमुककुटरणी शहिनी चम्मसाहा
म्वर्णक्षोरी गवानी गिपरिरजनकच्छिन्नरोहाकरताः ।
बस्तान्धी व्याधिधातो बहन बहुरसस्तीक्ष्यचार फलानि
श्यामाद्यो हन्ति गुग्म विपमरुचिको हज मूवम् ॥४५॥
त्रयसिंगदिति प्रोता वर्गाम्तेषु त्वलाभतः ।
युञ्जमातहिधमन्यश द्रव्य जयादयोगिकम् ॥ ४६॥
एने यर्ग कीपटूपाापेक्षा
कलाशायसेहलेहादियुक्ताः ।
पाने नस्येऽन्वासनेऽन्तर्वहिर्या
नेपाभ्यन्ति रोगान् गुरुग्रान् ॥ ४॥

·पोडशोऽध्यायः । अधातः खे इविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः । गुरुगीतसरम्रिग्धमन्दसूक्ष्ममृदुद्रवम् । औषध मेहनं प्रायो विपरीतं विरुक्षणम् ॥ १ ॥ सपिमज्जा वसा तैलं हेपु प्रवरं मतम् । तत्रापि चोत्तमं सर्पिः संस्कारस्यानुवर्तनात् ॥ २॥ पित्तनास्ते यथापूर्वमितरना यथोत्तरम् । तात्तेल गुरु वसा तेलान् मज्जा ततोऽपि च ॥ ३ ॥ हाभ्यां विभिचतुर्मिस्तैर्य मकस्त्रिहतो महान् । खेद्यसंशोध्यमद्यस्त्रीव्यायामासक्तचिन्तकाः ॥ ४ ॥ हवालाबल कशा रुक्षा: क्षीणास्ररेतसः । वातार्तस्यन्दतिमिरदारणप्रतिबोधिनः ॥ ५ ॥ याः . नत्वतिमन्दाग्मितीक्ष्णाग्निस्थूलदुर्बलाः । जरुस्तम्भातिसारामगलरोगगरोदरेः ॥ ६ ॥ मूर्छाच्छर्यरुचिले पटष्णामोश पोडिता: । अपप्रसूता युती च नस्ये वस्ती विरेचन ॥ ७॥ तत्र धीमतिमेधाग्निकादिणां शस्यते तम् । ग्रन्थि नाडीतमिलेपमेदो मारुतरोगियु ॥८॥ तैल लाघवदाार्धिक्रूरकोष्ठे षु देहिए । वातातपाध्वमारस्त्रीव्यायामचीएधातुपु ॥

·सूत्रस्थानम्
८५
रुघल क्षमात्यग्निवाताहतपथेषु च ।
पी
वसा तु सध्यस्थिमभकोष्ठरजासु च ॥ १० ॥
तथा दग्धाहतभ्रष्टयोनिकर्ण शिरोजि ।
सेल प्रापि यन्तेि सपिरन्चौ तु माधवे ११ ॥
ऋतौ साधारणे नेहः यस्तोऽडि विमले रखो।
तेल त्वराया गीतऽपि
घऽपि च त निशि ॥ १२ ॥
निग्यय पित्त पवमे संसर्गे पित्तवत्यपि ।
निसन्यथा वातकफाद्रोगा. स्युः पित्ततो दिवा ॥१३॥
युक्त्यावचारयेत् नेह भयाद्यनेन बस्तिभिः ।
नम्याभ्यसमगण्डू पमूर्द कक्षितपणेः ॥ १४ ॥
रसभेदककत्वाभ्या चतु पष्टिविचारणा ।
मेहस्यान्याभिभूतवादल्पत्वाच क्रमास मता ॥१५॥
ययोताहेत्वभावाच नाच्छपेयो विचारणा।
से हस्य फल्प. स श्रेष्ठ खेहकम्माश साधनात् ॥१६॥
धाभ्या चतुर्भिरटाभिर्यामेर्जीयन्ति या क्रमात् ।
बमध्योत्तमा मात्रास्तास्ताभ्यश्च इसीयसीम् ॥१७॥
कम्पयेहीक्ष्य दीयादीन् मागेव स इसीयसीम् ।
धाम्तने जीणं एषाने से होऽ: शुद्धये बहुः ॥ १८ ॥
शमन सुहतोऽनयो मध्यमाचय गस्यते।
हाइपो रसमायैः समतोऽन्यः
हिस. सच॥१८॥

·८६ अष्टाङ्गपदये वालहपिपासातहहिण्मद्यशीलिघु । स्त्रीहनित्यमन्दाग्निसखितल शभीरुपु ॥ २० ॥ मृटुकोष्ठाल्पदोपेषु काले घोणे रुगेषु च । प्रामध्योत्तरभन्तोऽसायधी मध्योर्ध्वदेहमान् ॥ २१ ॥ व्याधीन जयेदवलं कुर्यादद्वानां च यथाक्रमम् । वायुष्णमोनुपित में है तमुखपतये ॥ २२ ॥ पास्योपलेपगुर च सोयरारकर न तु । सीजीर्णविज्ञायां पुनरुणोदकं पियेत् ॥ २३ ॥ तेनोहारविशुद्धिः स्यात्ततय लघुता रुचिः । भोज्योऽग्न मात्रया पाम्यन् गः पियन् पीतवानपि ॥२ दयोपणमनभिष्यन्दि नातिनिधिमसारम् । उष्णोदकोपचारी स्याद गधारी सपागमः ॥ २५ ॥ - धेगरोधो व्यायामक्रोधमोहिमामपान् । प्रवासयानयानाध्वभाप्पाभ्यामनमंम्पिति: २६॥ नोचायचोपधाना: पप्रधमरामिप।

·सूत्रस्थानम् मेहः करोति गोफार्थस्तन्द्रास्तम्भविसंन्नताः । कण्डु कुष्ठज्वरोस्क्लेशशूनानाहभ्रमादिकान् ॥ ३२ ॥ शुत्तृष्णोल्लेखनखेदरूक्षपानाबभेषजम् । तकारिष्ट खलीद्दालयवश्यामाककोद्रवाः ॥ ३३ ॥ पिप्पली त्रिफलाक्षौद्रपथ्यागोमूत्रगुग्गुलुः । यथाखं प्रतिरोगं च ने हत्यापदि साधनम् ॥ ३३ ॥ विरूषणे लखनवत् छतातिहत लक्षणम् । बिग्धद्रयोणधन्वीत्यरसभुक् स्वेदमाचरेत् ॥ ३५ ॥ निग्धस्यहं स्थितः कुयादिरेकं वमनं पुनः । एका दिनमन्यच्च कफमुत्तेश्य तत्करैः ॥ ३६॥ मांसला मेदुरा भूरिश्मेमाणो विषमाग्नयः । में होषिताय ये नेद्या स्तान् पूर्व रुक्षयेत्ततः ॥३७ संशोधयेदेयं नेहव्यापन जायते । पलं मलानीरयितुं ने हवासात्मरतां गतः ॥ ३८॥ बाल हादिपु नेहपरिहारामहिए । योगानिमाननुद्दे गान् सद्यः नेहान प्रयोजयेत् ॥३८॥ माध्यमांसरसास्तेषु पेया या नेहभर्जिता । तिलघूर्णय सने हफाणित: सगरा तथा ॥ ४० ॥ धीरपेया एतायोणा दनो वा सगुडः सरः। पेया च पञ्चप्रसृता में हैम्तण्डु लपञ्चमः ॥ ४१ ॥ मप्तते नेहना: मद्यः नेहाय नयणोषणाः । तहाभिप्यन्य रू च सूत्ममुग व्ययायि च ४२ ॥ गुड़ानूपामिपक्षीरतिनमायमुरादधि । कुष्ठमोफममेहे नेहाथ न प्रकस्पयेत् । ४३ ॥

·अष्टाङ्गहृदये त्रिफला पिप्पलो पथ्या गुग्गुल्वादि विपाचितान् । नेहान् यथास्वमेवषा योजयेदविकारिणः । क्षोणानां त्वामयैरग्निदेहसन्धुक्षणक्षमान् ॥ ४५ ॥ दीप्तान्तराग्निः परिशुद्धकोष्ठः प्रत्यग्रधातुर्बलवर्णयुक्ताः । दृढ़ेन्द्रियो मन्दजरः शतायुः से होपसेवी पुरुषः प्रदिष्टः १४५३ सप्तदशोऽध्यायः। : अथातः खेदविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः। खेदस्तापोपनाहोपद्रवमेदाच्चतुर्विधः । तापोऽग्नितशवसनफालहस्ततलादिभिः ॥ १॥ उपनाहो वचा किण्व शताद्वा देवदारुभिः । धान्यैः समस्तैर्गन्धेय राबैराजटामिषैः । उदितालवणैः स्रे हचुकतक्रपयः प्लुतेः । केवले पवने श्लेमसंसृष्टे सुरसादिभिः ॥ ३ ॥ पित्तेन पद्मकायैस्तु साल्वणास्यः पुनः पुनः। निग्धारणवीय दुभिधर्मप? रपूतिभिः ॥ ४ ॥ अलामे वातजित् पत्रकोशेयायिकगाट कैः । रात्रो बई दिवा मुञ्चे मुधे दावी दिशाहतम् ॥ ५ ॥ रामा तत्कारिकालोरकपालोपलपांशुभिः ।

·सूत्रस्थानम् 22 पत्रभन धान्येन करीपसिकतातुपैः ॥ ६ ॥ अनेकोपायसन्तोः प्रयोच्यो देशकालतः । गियुवीरणकैरगडकारजमुरसार्जकात् ॥ ७ ॥ घिरीपवासावधार्कमालतीदीर्घवन्ततः। पवभौचाद्यैश्च मांसैशानूपवारिजैः ॥ ८ ॥ दशमूलेन च पृथक् सहितैर्वा यथामलम् । सेहवद्भिः सुराशक्तयारिक्षौरादिसाधितैः ॥८॥ कुम्भीगलन्तीर्नाडी पूरयित्वा रुजार्दितम् । याससाच्छादित गावं निग्ध सिच्चे द यथासुखम् ॥१०॥ तैरेय या द्रवैः पूर्ण कुण्ड सर्वागगेऽनिन्ने ॥ ११ ॥ प्रवगामातुरस्तिठे दर्ग:कच्छादिरुक्षु च । नियातेऽन्नहि. निम्धी जीर्णव: म्बेदमाचरेत् ॥१२॥ व्याधिव्याधितदेगर्तवमान् मध्यवरावरम् । कफार्ती क्षणं रचो रुचनिग्धं कफानिने १३ पामागयगते वायौ कफ पकाययायिते । रमपूर्य तथा पूर्व स्थानानुरोधत: ॥ १४ ॥ प्रस्प वनपयोः स्वल्प हग्म फहदये न वा। गीतशूलतये मिन्त्री जात नानां घ मार्दवे ॥ १५ ॥ म्यानेदित: मातस्तत: चेहविधि भजेत् । पितासकोपरगम सिराहमदनभमाः ॥ १६ ॥ मन्धिपोलावरमावरकमाउनदर्शनम् । घेदामियोगाधदिर तय तामनीषधम् ॥ १॥ विपगारायसीसारमर्दिमोशीपुप। मेदन गुरुतील प्रायः तपनमन्यया 10 ·८. अष्टाहदये द्रयस्थिरमरम्रिग्धरूक्षसूक्ष्म च भेप्रजम् । स्वेदनं स्तम्भनं ना रूक्षसूक्ष्मसरद्रवम् ॥ १८ ॥ मायस्तिता यामायं च मधुरं च समासतः। स्तम्भित: म्यामले लथे ययोतामयसमयात् ॥ २० ॥ म्तम्भखकनायुगकोचकम्पदागधनुयः। पादोछत्वक्करः ग्यारतिस्तम्भितमादिशेत् ॥ २१ ॥ म खेदयेदतिस्यूनरूक्षदुर्वलमूर्छितान् । स्तम्भनीयक्षतक्षीणक्षाममद्यविकारिणः ॥ २२ ॥ तिमिरोदरवीसर्प कुष्ठशोपायरोगिणः । पोतदुग्धदधिने हमधून पातविरेचनान् ॥ २३ ॥ भ्रष्टदग्धगुदग्लानिमोधगोकभयान्वितान् । क्षत्तृष्णाकामलापाण्डुमेहिनः पित्तपीडितान् ॥ २४ । गर्भिणी पुष्मिता सूता मृदु चात्ययि के गदे। श्वासकासप्रतिश्यायहिमामानविबन्धियु ॥ २५ ॥ स्वरभेदानिलव्याधिश्रणामस्तम्भगौरवे। अङ्गमर्दकटीपार्बपुष्ठकुचिहनुग्रहे ॥ २६ ॥ महत्त्वे मुष्कयोः खल्यामायामे वातकगटके । मूत्रमच्छ्रायुदग्रन्थिशुक्राघाताध्यमारते ॥ २७ ॥ खेदं यथायथं कुर्यात् तदोषधविभागतः । खेदी हितस्त्वनाग्नेयो यात मैदःकफाहते ॥ २८ ॥ निवात ग्टहमायासी गुरुप्रावरण भयम् । उपानाहाहवनोधभूरिपानं छुधातपः ॥ २८ ॥ स्नेहलिनाः कोठगा धातुगा वा स्त्रोतोलीना ये घ शाखास्थिसंस्थाः ।

·स्वस्थानम् ८१ दोपा: स्वेदैस्ते ट्रयोकत्य कोष्ठ नौताः सम्यक् शुदिभिर्निहियन्ते ॥ ३० ॥ -- अष्टादशोऽध्यायः। अथातो यमनविरेचनयिधिमध्यायं व्याख्यास्यामः । कफे विध्याहमनं संयोग वा कफोल्वणे । तहविरेचन पित्ते विशेषेण तु वामयेत् ॥१॥ नववरातिसाराधःपित्तासुग् राजयमिणः । कुठमेहापचीग्रन्यित्रीपदोन्मादकासिनः ॥ २ ॥ वासहलासवोसपस्तन्य दीपोईरोगिणः । अवम्या गर्भिणी रूक्षः क्षुधितो नित्यदुखितः ॥ ३ ॥ बोललयस्यून हद्रोगिमतदुबलाः । प्रसतवमथुम्मोहतिमिरक्रिमिकोष्ठिनः ॥ ४ ॥ सर्ववत्तवायुसदत्तवस्ति हसखराः । मूत्राघाल्युटरी गुल्मी दुर्वमोऽत्यग्निरथसः ॥ ५ ॥ उदावर्तनमाठीलापाबरुग्वातरोगिणः । ऋते विषगराजीविकडाभ्यवहारतः ॥ ६ ॥ प्रसतवमयो. पूर्वे प्रायेणामज्वरोऽपि च । धूमान्नैः कम्मभिर्वाः सर्वेरेव खजौर्णिनः ।

·८२ अष्टाङ्गहृदये विरेकसाध्या गुल्मार्यो विस्फोटव्यङ्गकामला: । जीर्णज्वरोदरगरर्दिशीहहलीमकाः ॥ ८ ॥ विधिस्तिमिरं काचः स्यन्दः पक्वाशयव्यथा । योनिशुक्राशया रोगाः कोठगाः कमयो प्रणा: ॥ ८ ॥ यातास्त्रमूर्ध्वगं रक्तं मूत्राघात: मकदुग्रहः । बम्यारा कुष्ठमेहाद्याः न तु रेयो नवज्वरी ॥ १० ॥ अल्पाग्न्यधोगपित्तास्रपतपायतिसारिणः । सगलास्थापितक्रूरकोष्ठातिम्रिग्धशोपिणः ॥ ११ ॥ अथ साधारणे काले निग्धस्विन्न यथाविधि । खोवम्यमुकिष्ट कर्फ मत्स्यमापतिलादिभिः ॥ १२ ॥ निशा सुप्तं सुजीर्यानपूर्वाङ्गे छतमङ्गलम् । निरनमीपत्निग्धं वा पैयया पीतसर्पिपम् ॥ १३ ॥ हवालाबललीय भोरन् रोगानुरोधतः । प्राकलं पायितान्मद्य चौरमितुरसं रसम् ॥ १४ ॥ यथाविकारविहितां मधुसैन्धवसंयुताम् । कोठं विभज्य भैपज्यमात्रां मन्वाभिमन्त्रिताम् ॥ १५ ॥ प्रधादचाविरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानन्नाः । पयः सौयधिग्रामा भूतसहाय पान्तु वः ॥ १६ ॥ रसायनमिवर्षीणाममराणामिवामृतम् । सुधैवोतमनागानां भैपपमिदमस ते ॥ १७ ॥ ॐ नमो भगवते भैषज्य गुरवे वैदूर्यप्रभराजाय तथागतायाईते सम्यक् गगुशय । भैपश्ये भैपञ्ये महाभ पश्ये समुपत स्वाहा। ताया।

·सूत्रस्थानम्
प्रामुखं पाययेत्
पीतं मुहर्तमनुपालयेत् ।
तन्मनाः
जातहलासप्रमेकछर्दयत्ततः ॥ १८ ॥
अङ्ग लिभ्यामनायस्तो नालेन मृदुनाथवा ।
गलतास्वरुजन् वेगानमहत्तान् प्रवर्तयन् ॥ १८ ॥
मयतयन् प्रवृत्तांस जानुतनवासने स्थितः ।
उभे पाखें ललाटञ्च वमतहास्य धारयेत् ॥ २० ॥
प्रपीडयेत् तथा नाभि पृष्ठच्च प्रतिलोमतः ।
कफे तीक्ष्णोष्ण कटुकैः पित्ते स्वादुहिमे रिति ॥ २१ ॥
वमेत् निग्धाम्ल लवणैः संमृष्ट मरुता कफे ।
पित्तस्य दर्शनं यावच्छेदो वा श्लेषणो भवेत् ॥ २२ ॥
कौनवेगः कणाधानीसिद्धार्थलवणीदकैः ।
वमेत् पुनः पुनः
तत्र वेगानामप्रवर्तनम् ॥ २३॥
महत्तिः सविबन्धा वा के वलस्यौषधप्य वा।
अयोगस्तेन निष्ठीवकण्ड कोठज्वरादयः ॥ २४ ॥
निर्विबन्ध प्रवर्तन्ते कफपित्तानिलाः मात् ।
सम्यग् योगे
ऽतियोगे तु फेनचन्द्रकरवत् ॥ २५ ॥
यमित क्षामता दाहः कण्ठगोपम्तमी भमः ।
घोरा पायामया मृत्यु गोपित निर्गमात् ॥ २६ ॥
सम्यग् योगेन यमित क्षणमाखास्य पाययेत् ।
धमत्रयस्यान्यतम ने हापारमयादिशेत् ॥ २० ॥

·अष्टाङ्गहृदये ससः सायं प्रभाते वा चहान् स्नातः सुखाम्बुना भुञ्जानो रतशाल्यन भत् पेयादिक क्रमम् ॥ २८ ॥ पेयां विलेपीमकृतं कतञ्च यूपं रसं त्रौनुभयं तथैकम् । क्रमेण सेवेत नरोऽनकालान् प्रधानमध्यावरशदिशुद्धः ॥२८॥ यथाणुरग्निस्तृणगोमयाद्यैः सन्धुक्षमाणो भवति क्रमेण । महान् स्थिरः सर्वपचस्तथैव शुहस्य पेयादिभिरन्तराग्निः ॥३. जघन्य मध्यप्रवरे तु वेगायत्वार इटा वमने पड़ष्टौ । दशैव ते वित्रिगुणा विरेके प्रस्थस्तथा स्यादहिचतर्गुणय ॥३१॥ पित्तावसानं वमनं विरेका- दर्द' कफान्तञ्च विरेकमाहुः । दिवान् सविट्कानपनीय वेगान् मेयं विरके वमने तु पीतम् ॥ २२ ॥ प्रथैनं वामितं भूयः ने हम्ब दोपपादितम् । श्लेष्मकाले गते ज्ञात्वा कोष्ठ' सम्यम् विरेचयेत् ॥ ३३ ॥ मपित्तो मृटुः कोष्ठः घोरेणापि विरेच्यते । प्रभूतमारुतः क्रूर: कच्छच्चामादिकैरपि #३४॥ कपायमधुरैः पित्ते विरेकः कटुकैः फफे । निग्धोपालवणेर्यायौ अमहत्तौ तपाययेत् ॥३५॥ उपशाम्यु बेदयेदम्य पागितापेन चोदरम् । उत्थानेऽल्पे दिने तस्मिन् भुनान्ये युः पुनः पिबत् १३६१ पदहकोष्टन विधेदूई दगाहसः । भूगोऽप्यपटात तनुः मेदये देविरेसनम् ॥ ३०॥ योगिकं सम्यगालोय गारन् पूर्वमनुफमम् ।

·सूत्रस्थानम् ८५ इस्कुक्ष्यशबिरमचिरुत्लेयः सेमपित्तयोः ॥३८॥ कण्डूर्विदाहः पिटिका पीनसो वातविग्रहः । भयोगलक्षणं योगी वैपरोत्ये यथोदितात् ॥३८॥ विपित्तकफवातेषु निःसृतेपु क्रमात् सवेत् । नि:ोमपित्तमुदकं वेतं कृण सनोहितम् ॥ ४० ॥ मांसधावनतुन्य वा मेदाम्खण्डोममेव वा । गुदनिःसरण टणा भमो नेत्रप्रवेगनम् ॥ ४१ ॥ भवन्त्य तिथिरिमाम्य तयातियमनामयाः । सम्यग्विरितमेनं च यमनीप्लेन योजयेत् ॥४२॥ धूमययन विधिना सती पमितवानिव। कमेणायानि भुनानी भजेत् प्रततिभोजनम् ॥ ४३ ॥ मन्दयतिमसंडमनाम दीपदुर्वनम् । पष्टजीर्ण निचलायेत् पोतभेषजम् ॥ ४४ ॥ नेहम्वेदीपोत ग मरिति न बाध्यते । मंगोधनानयिमापने योजनलहानैः ॥ ४५ ॥ यात्यग्निमन्दता सम्मात् क्रम पेयादिमाचरेत् । सुतात्पपित्तने भाएं मथप बारातिकम् ॥ ४६॥ पेयो न पायो तपा सर्पणादिकमी दिसः । पप यमन दोषान् पयमानं चिरपनम् । ४०॥ निगमनमान: पान प्रतिपानयेत् । दुनिी यादोपपदीपपासेन य: पयम् । ४८ ॥ पिरित मदमीयमीनतमुपपादयेत् ।

·अष्टानहदये दुर्बलः गोधितः पूर्वमन्यदीपः सगी नरः ॥ ४ ॥ 'अपरिचातकोष्ठय पियेन्मृहल्पमौषधम् । वरं तदसात् पौतमन्यथा संगयायहम् ॥ ५० ॥ हरेद वहशलान् दीपानपानल्पान् पुनः पुनः । दुर्बलस्य मृदुद्रव्यैरस्थान् संगमयेत् त तान् ॥ ५१ ॥ कगयन्ति चिरं ने हि इन्युनमनिहताः । मन्दाग्निं झूरकोष्ठ' च सज्ञारलवा वो तैः ॥ ५२ ॥. सन्धुक्षिताग्निं विजितकफवाते च शोधयेत् । रुक्षवनिलरकोष्ठध्यायामशोलिनाम् ॥ ५३ ॥ दीवानीनां च भैषज्यमविरेच्यैव नौयति । तेभ्यो बस्ति पुरा दद्यात् तत: स्निग्ध विरेचनम् ॥५४॥ शकनिहत्य वा किञ्चित् तीक्षणाभिः फलवर्तिभिः । प्रतं हि मलं म्रिग्धो धिरको निहीत् सुखम् ॥५५॥ विषाभिघातपिटिकाकुष्ठगीकविसर्पिणः । काममा पाण्डु मेवातीनातिस्निग्धान् विरेचयेत् ॥५६॥ सर्वान ने विरकै य रुपैर स्नेहभावितान् । कमां वमनादीनां पुनरप्यन्तरेऽन्तरे ॥ ५७ ॥ ने हखेदी प्रयुञ्जौत ने हमन्ते वलाय च । मलो हि देहादुस्लो श्य हियते वाससो यथा । ५८ ॥ ने हस्नेदै स्तथीत्लो श्य हियते शोधनैर्मलः । खेहस्वेदावनभ्यस्य कुर्यात् संशोधनं तु यः । दार शुष्कमिवानामे शरीरं तस्य दीयते ॥ ५ ॥ दप्रसादं बलमिन्द्रियाणां धातुस्थिरत्व ज्वलनस्य दीप्तिम् । राच्च पाकं वयस: करोति संशोधनं सम्यगुपास्यमानम् ॥६° ॥

·एकोनविंशोऽध्यायः । 'अधातो बम्तिविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः । वातोल्यणेषु दोषेषु पाते या वस्तिरिष्यते । उपक्रमाणां सर्वेषां सोऽग्रणीस्त्रिविधय सः ॥ १॥ निरूहोऽन्वासनी बस्तिरुत्तर- म्तेन साधयेत् । गुश्मामाइडनीहशडातीसारशूलिनः ॥ २ ॥ जीर्णचरमसिसाय शुक्रानिलमनग्रहान् । वर्भाग्मरी रजी नागान् दारुणांसानिलामयान् । प्रनाम्याप्यास्त्वतिनिध: पतीरम्को भूर्ग लग । प्रामातिसारी यमिमान महो दत्तनायनः ॥ ४॥ • कासम्मासप्रमेहायों हिमामानास्पवर्चसः । शूनपायुः बताधारी याछिद्रोदकोदरी ५॥ मुष्ठी प मधुमेही घमासान् सप्त च गर्भिपी। पग्याप्या एक पान्याम्या पिपादतिवन्य.. पर धमवासात मानुपाम्यात एव च। येनाग्याप्याराथा पाण्डकामनामहपीनसाः.. गिरमोरपि दिगुरुजीहरफोदरा:। ८ ·अष्टाङ्गहृदये प्र०१८ ॥ अभिष्यन्दिवायस्थललामिकोठाब्यमारताः ॥ ८ ॥ पौते विप गरेऽपच्या नोपदी गलगण्डवान् । तयोऽस्तु नेत्रं हेमादिधातदार्वस्थिवेणुजम् ॥ ६ ॥ गोपुचयाकारमच्छिद्र' लार्जु गुलिकामुखम् । जनेऽन्दे पञ्च पूर्णेऽस्मिनासप्तभ्योऽगुलानि षट् ॥ १० सप्तमे सप्त तान्यष्टी द्वादशे पीडशे नय । द्वादशैव परं विंशात् पोक्ष्य वर्षान्तरेषु च ॥ ११ ॥ वयोवलगरीराणि प्रमाणमभिवर्षयेत् । स्वागुठे न समं मूले स्यौल्ये नाग्रेकनिष्ठया ॥ १२ ॥ पूर्णेऽब्देऽङ्गलमादाय तदा प्रवर्धितम् । बागुलं परमं छिद्रं मूलेऽग्रे वहते तु यत् ॥ १३ ॥ मुह मापं कलायञ्च लिन कर्कन्धुकं कमात् । मूलच्छिद्रप्रमाणेन प्रान्ते घटितकर्णिकम् ॥ १४ ॥ वाग्रे पिहितं मृले यधास्त्र हबगुलान्तरम् । कर्णिकाहितयं नेने यात् तत्र च योजयेत् ॥ १५ ॥ प्रजाविमहिषादीनां बस्ति सुगदितं दृइम् । कषायरत निम्झिट्रयन्थिगन्धशिरं तनुम् ॥ १६ ॥ प्रथितं साधुसूत्रेण सुखसस्थास्यभेषजम् । वस्त्यभावेऽइपाद वा न्यसेवा सोऽथवा धनम् ॥ १० ॥ निरूहमाना प्रथमे प्रकुचो वासरात् परम् । प्रकुञ्चष्ट डिः प्रत्यब्द यावत् पटप्रस्तास्ततः ॥ १८॥ प्रमृतं वईये दुई हादशाष्टादशस्य च ।

·सूत्रस्थानम् पासप्ततेरिदं मानं दशैव प्रस्ताः परम् ॥ १८ ॥ यथायथं निरूहस्य पादो मावानुवासने। आस्थाप्यं स्नेहितं खिन्न शुद्ध लब्धबलं पुनः ॥ २० ॥ अन्वासना विज्ञाय पूर्वमेवानुवासयेत् । शीत वसन्तेच दिवा रात्री केचित् ततोऽन्यदा ॥ २१ ॥ अभ्यक्तनातमुचितात् पादहीनं हितं लघु । अम्रिग्धरूक्षमशितं सानुपानं द्रवादि च ॥ २२ ॥ छतचंक्रमणं मुक्तविएमूत्रं शयने मुखे । नात्युच्छ्रिते नचोच्छी संविष्ट यामपार्श्वतः ॥ २३ ॥ सङ्कोच दक्षिणं सक्पि प्रसार्य च ततोऽपरम् । अथास्य नेत्र प्रणयेत् स्निग्धे निग्धमुखं गुदे ॥ २४ ॥ उच्छास्य बस्तेर्वदने बड़े इस्तमकम्पयन् । पृष्ठवं प्रति ततो नातिद्रुतविलम्बितम् ॥ २५ ॥ नातिवेग न वा मन्दं सहदेव प्रपौड़येत् । सावशेषं च कुर्वीत वायुः शेपे हि तिष्ठति ॥ २६ ॥ दत्ते तूत्तान देहस्य पाणिना ताड़येत् स्फिो। तत् पाणिभ्यां तथा शय्यां पादतय त्रिरक्षिपेत् ॥२७॥ ततः प्रसारिताङ्गस्य सोपधानस्य पार्णिके । पाइन्यान् मुष्टिनाङ्गश्च मे हेनाभ्यज्य मर्दयेत् ॥ २८ ॥ वेदनातमिति स्नेही नहि शीघ्र निवर्तते । योज्य: शीघ्र निहत्तेऽन्यः नेहोऽतिष्ठन्नकार्यत् ॥२८॥ दोमान्नि त्वागतने इं सायाज्ञे भोजयेलघु । नित्तिकालः परमम्बयो यामाम्ततः परम् ॥ ३० ॥ अहोरात्रमुपेचेत परतः फलपतिभिः ।

·अ०१८ सूत्रस्थानम् तीक्षा बस्तिभिः कुयाद यत्नं स्ने इनिवृत्तये ॥ ३१॥ प्रतिरौक्ष्यादनागच्छन्न चेज्जाड्यादिदोषतत् । उपेक्षेतैव हि ततो ऽध्युपितच निशां पिवेत् ॥ ३२ ॥ प्रातर्नागरधान्याम्भः कोण केवलमेव वा । अन्वासयेत् टतीयेऽङ्गि पञ्चमे वा पुनश्च तम् ॥ ३३ ॥ यथा वा ने हपक्ति: स्थादतोऽत्युल्वणमारुतान् । व्यायामनित्यान् दीप्ताग्नीन् रुक्षांथ प्रतिवासरम् ॥३४॥ इति स्ने हैस्त्रिचतुरैः स्निग्धे मोतीविशुद्धये । निरूहं शोधनं युजगादस्निग्धे ने हनं तनोः ॥ ३५ ॥ पञ्च मेऽथ तीये वा दिवसे साधके शुभे । मध्याह्ने किच्चिदाहत्ते प्रयुक्तो बलिमले ॥ ३६॥ अभ्यक्तस्वेदितोत्सृष्टमलं नातिबुभुक्षितम् न अवेक्ष्य पुरुषं दोषभेयजादीनि चादरात् ॥ ३० ॥ बस्तिं प्रकल्पये है दास्तहिबिहुभिः सह । काययेविंशतिपलं द्रव्यस्याष्टो फलानि च ॥ ३८ ॥ ततः काथाश्चतुर्थांशं ने हं वाते प्रकल्पयेत् । पित्ते स्वस्थे च पाठांयमष्टमांशं कफाधिके । ३८" सर्वत्र चाष्टमं भागं कल्काद्भवति वा यथा । नात्यच्छसान्द्रता वस्तेः पलमात्रं गुडस्य च ॥ ४ ॥ मधुपटवादिशेयञ्च युक्त्या सर्व तदेकतः । राणाम्बु कुभोवाष्पेण तप्स खजसमाहतम् ॥ ४१ ॥ प्रक्षिप्य बस्तौ प्रणयेत्यायो नात्युष्णगोतलम् ।

·सूत्रस्थानम् नातिस्निग्ध नवा रुक्षं नातितीक्षा नवा मृदु ॥ ४२ ॥ नात्यच्छसान्द्र' नोनातिमात्र नापटु नाति च । लवणं तहदम्लं च पठन्त्यन्ये तु तदिदः ॥ ४३ ॥ मावां त्रिपलिकां कुर्यात् ने हमाक्षिकयो: पृथक् । कर्षार्ध' माणिमन्यस्य खस्ये कल्कपलद्दयम् ॥ ४४ ॥ सर्वद्रवाणां पाणां पलानि दश कल्पयेत् । माधिक लवणं नेहं कल्क काथमिति क्रमात् ॥४५॥ भावयेत निरूहाणामय संयोजने विधिः उत्ताने दत्तमात्र तु निरूहे तन्मना भवेत् ॥ ४६ ॥ कृतीपधान: सजातवेगथोत्कटक; सृजेत् । पागतो परमः काली मुहतों मृत्यये परम् ॥ ४ ॥ तत्रानुनोमिक नेहधारमूचानकल्पितम् । त्वरितं निग्धतीक्षणोण बम्तिमन्यं प्रपीड़येत् ॥४८॥ विदद्यात् फलवति वा स्वेदनोचासनादि च । स्वयमेव निवृत्त त दितीयो बस्तिरियते ॥ ४८ ॥ वतीयोऽपि चतुर्थोऽपि यावद्दा सुनिरूढ़ता । विरिशावञ्च योगादीन् विद्यात् योगे त भोजयेत् ॥५॥ कोण न वारिणा मातं तनु धन्दरसीदनम् । विकारा ये निरहस्य भयन्ति प्रचर्मलैः । ५१॥ ते सुसीपणामुसितम्य यान्ति सुताषतः शमम् अथ वातार्दितं भूयः सद्य एयानुवासयेत् ॥ सम्यग्घीनातियोगाय वरप स्युः रोहपोतरी। KRATI C ·१०२ अष्टाङ्ग हदये अ०१८ किञ्चित्कालं स्थिती यश सपुरीपो निवर्तते ॥ ५३ ॥ सानुलोमानितः हस्तत् सिद्धमनुवासनम् । एक बौन् वा बलामे तु ने हबस्तीन् प्रकल्पयेत् ॥५४॥ पञ्च वा सप्त या पित्ते नवैकादश वानिले । पुनस्ततोऽप्ययुग्मांख पुनराम्धापनं ततः ॥ ५५ ॥ कफपित्तानिलेवन्द्रं यूपनीररसैः क्रमात् । यातनौपधनिःकाथरिवहतासैन्धवैयुतः ॥ ५६ ॥ बस्तिरेकोऽनिले स्निग्धः स्वाहलोणरसान्चितः । न्यग्रोधादिगणवायौ पत्रकादिमितायुती ॥ ५७ ॥ पिन्ते स्वादुहिमी साज्यक्षौरक्षुरसमाक्षिकौ । पारग्वधादिनिःकावासकादियुतास्त्रयः ॥ ५८ ॥ रूताः सक्षौट्रगोमुत्रास्तीक्ष्णोणकटुकाः कफ़े। जयश्च सन्निपातेऽपि दोषान् प्रन्ति यतः क्रमात् ॥५८॥ विभ्यः परं बस्थिमती छन्त्यन्ये चिकिमकाः । न हि दोषचतुर्थोऽस्ति पुनर्दीयेत यं प्रति ॥ ६ ॥ उतलोशन शुद्धिकरं दीपाणां शमन क्रमात् । विधैवं कल्पयेद बस्तिमित्यन्येऽपि प्रचक्षते ॥ ६१ ॥ दोपौषधादिबलतः सर्वमेतत्पमाणयेत् । सम्यक् निरूढलिङ्गतु नासम्भाव्य निवर्तयेत् ॥ ६ ॥ प्राक्नेह एक पञ्चान्ते हादशास्थापनानि च । सान्यासनानि कर्मवं बस्तयस्त्रिंगदीरिताः ॥ ६ ॥ काल: पञ्चदशैकोऽत्र प्राक् नेहान्ते वयस्तथा । पट पञ्च बस्त्यन्तरिताः योगोऽष्टौ बस्तयोऽत्र तु ॥४॥ । - ·सूत्रस्थानम् हः पयो निरूहाः मेहाय हायाघन्तयोरुभौ । नेहवस्तिं निरूई वा नैवमेवातियोलयेत् ॥ ६५ ॥ उत्क्लेशाग्नियधो ने हानिमहामस्तो भयम् । तस्माविरुद: नेधः स्याविरुध्ययानुवासितः ॥ ६६H नेहशोधनयुक्त्यैवं बम्तिकर्म विदोपजित् । इम्वया स्नेहपानस्य मात्रया योजितः समः ॥६॥ मात्रावस्तिः स्मतः शीलनीयः सदा च सः । पालहडाध्वमारस्त्रीव्यायामासचिन्तक: वातमग्नबलास्याग्निपिसरसखामभिः । दोषघ्नो निप्परीहारी बन्यः सृष्टमल: सुखः ॥ ६८ यस्तो रोगेषु नारीणा योनिगर्भाशयेषु च । दिवाखापनशुद्देभ्यो विदध्याद वस्तिमुत्तरम् ॥ ७० ॥ आतुरानुलमानेन तन्नेत्र हादशान लम् । वृत्त गोपुच्छवनालमध्ययोः कृतकर्णिकम् ॥ ७१ ॥ सिद्धार्थकप्रवेशाग्रं ना हेमादिसम्भवम् । कुन्दावमारसुमनःपुष्पसन्तोपमं दृढम् ॥ १२ ॥ तस्य बस्ति दुलघुर्मात्रा शुक्तिर्विकल्या वा । अथ साताशितस्यास्य ने हबस्ति विधानतः ॥ ७३ ॥ ऋजी: सुखोपविष्टस्य पोठे नानुसमै मृदौ। कृष्टे मेढ़े स्थिते चौं शनैः स्रोतीविशुइये ॥ ७४ ॥ सूक्ष्मां शलाका प्रणयेत् तया शुद्धेऽनुमेवनीम् । श्रामेहनान्त नेत्र च निकम्म गुदवत्ततः ॥ ७५ ॥ पीड़ितेऽन्तर्गत हे नेहवम्तिक्रमो हितः ।

·१०४ अष्टाङ्गदये अ०१८ बस्योननेन विधिना दद्यात् बीचतुरोऽपि वा ॥ ७६ ॥ अनुवासनवत् शेष सर्वमेवास्य चिन्तयेत् । स्त्रीणामार्तवकाले त योनि हात्यपाहतेः ॥ ७ ॥ विदधीत तदा तस्मादतावपि चात्यये । योनिविभ्रंशशूलेपु योनिव्यापदसृग्दरे ॥ ७८ ॥ ने दगानुल मुगप्रवेणं चतुरङ्ग लम् । अपत्यमार्गे योज्य स्याद घनलं मूबवलं नि ॥ ७८ H सूबलविकारेषु बालानां वेकमग तम् । प्रकुच्ची मध्यमा मात्रा बालानां शुक्तिरेव तु ॥ ८० ॥ उत्तानायाः शयानायाः सम्यक् सोच्य सक्थिनी । ऊर्ध्वजावा स्विचतुरानहोरात्रेण योजयेत् ॥ ८१ ॥ बस्तीस्विरानमेवञ्च नेहमानो विवर्धयेत् । चाहमेव च विद्यम्य प्रणिध्यात् पुनस्त्राहम् ॥ ८२ ॥ पक्षाहिरको यमिते ततः पचानिरूपणम् । सद्यो निरूढयान्बास्यः सप्तराचाविरचितः ॥ ३ ॥ यथा कुसुमादियुतात् तोयात् राग हरेत्पट: । तघा द्रवीकृतादाद बस्तिनिहरते मलान् ॥ ८४ ॥ गासागता: कोप्टगताय रोगा मध्विसर्वाययवानाच । ये सन्ति तेषां न तु याचिदन्यो वाया: परं जन्मनि हेतुरस्ति । पिट्ने पपित्तादिमनाचयानां विशेमसंहारकरः सं यात् । तम्यातिहस्य समाय नान्यदबस्ते विना भेषजमस्ति किधितर तम्माधिकिरमादि तिमदिर.सत्मा चिकित्सापि च धनिरिक तथा निजागन्तु धिकारकारी रतीपधवेन गिराव्यधोऽपि

·विशोऽध्यायः
प्रघाती नस्यविधिमध्याय व्याख्यास्याम ।
कई जत्रुविकारेषु विशेषावस्यमिप्यते ।
नासा हि शिरसो हारं तेन तदव्याप्य इन्ति तान् ॥१॥
विरेचन हहण च शमन च विधापि तत् ।
विरेचन शिर शूलजाद्यस्यन्दगलामये ॥ २ ॥
गोफगण्डकामिग्रन्यिकुष्ठापस्मारपीनसे ।
घहण वातजे शूले सूर्यापर्ने स्वरये ॥ ३ ॥
नासास्यशोपे वाक् सने कच्छ्रबोधेऽवबाहुके ।
शमन नीलिकाव्यन केशदोषाक्षिराजिषु ॥ ४ ॥
यथास्व यौगिकै स्ने हेर्यथाख च प्रसाधित ।
कल्ककाथादिभियाव्य मधुपटासवैरपि ॥ ५ ॥
सहण धन्वमासोस्यरसामृक्खपुरैरपि ।
शमन योनयेत् पूर्वे धीरेण च जलेन च ॥ ६ ॥
मर्थच प्रतिमथ हिंधा स्ने होऽत्र मात्रया।
कल्वादोरवपौडस्तु तीक्षोई विरेचन ॥ ७ ॥
যান যিনিযুখী
युञ्जगत् त मुखयायुना।
पडा सहिमुखया नाद्या भेजगर्भया ।
स हि भूरितर दोष चूर्णत्वादपकर्षति ।
प्रदेशिन्यङ्ग लीपर्वहयाम्मग्नसमुदृतात् ॥ ८ ॥

·अष्टाङ्गहृदये
यायत् पतत्यसो विन्दुर्दशाटो पट कमेण ते ।
मर्शस्योत्कृष्टमध्योना मात्रास्ता एय घ भागात् ॥१०॥
विन्दु इयोनाः कल्कादे
योजयेन तु नावनम् ।
तीयमद्यगरने हपीतानां पातुमिच्यताम् ॥ ११॥
भुशमतगिरानावनातुकामसुतारजाम् ।
नयपौनसवैगात सूतिकावासकासिनाम् ॥ १२ ॥
शुद्धानां दत्तवस्तीनां तथा नातं यदुर्दिने ।
पान्य चात्ययिकाद व्याध
रथ नस्यं प्रयोजयेत् ॥ १३ ॥
प्रातः मणि मध्याङ्ग पित्ते साय निशीथले ।
स्वस्थवृत्ते तु पूर्वाहे शरत्कालवसन्तयोः ॥ १४॥
शीते मध्यन्दिने ग्रीयो सायं वास सातपे।
वाताभिभूते शिरसि हिधायामपतानके ॥ १५ ॥
मन्यास्तम्भे स्वरभ साय प्रातर्दिने दिने ।
एकाहान्तरमन्यत्र सप्ताहे च तदाचरेत् ॥ १६ ॥
स्निग्धस्विन्नीत्तमानस्य प्राक् कतावश्यकस्य च ।
निवातशयनस्थस्य जल स्वेदयेत् पुन: ॥ १७ ॥
प्रथोत्तान देहस्य पाणिपादे प्रसारित ।
किश्चिदुन्नतपादस्य किञ्चित् मूनि नामिते ॥ १८ ॥
नासापुट पिधायैक पर्यायेण निषेचयेत् ।
उपणाम्बुतप्त भैषज्य प्रनाद्या पिचुनाथ वा ॥ १८ ॥
दत्ते पादतलस्कन्धहस्तकर्णादि मर्दयेत् ।
शनैरुच्छिद्य निष्ठीवेत् पार्थयोरुभयोस्ततः ॥ २० ॥

·अ० २० सूत्रस्थानम् प्रायजयादेवं हिस्विर्वा नस्यमाचरेत् । मूळयां गीततीयेन सिञ्चेत् परिहरन् शिरः ॥२१॥ ने ई विरेचनस्यान्ते दद्याद्दोपाधपेक्षया । नस्यान्ते वाक्यत तिष्ठे दुत्तानी धारयेत् तत: ॥२२॥ धूम पीत्वा कफोणाम्बुकवलान् कण्ठ शुद्धये । सम्यक् सिग्धे सुखोछासस्वप्नवीधाक्षपाटवम् ॥ २३ ॥ सत्तेऽक्षिस्तब्धता शोमो नासाथे मूर्षशून्यता। सिनेऽतिकण्डूगंरताप्रमेकाचिपीनसाः ॥२४॥ सुविरितोऽक्षिलघुतास्वरवा विशुद्धयः । दुर्विरित गदोद्रेक: क्षामतातिविरचिते ॥ २५ ॥ प्रतिमर्ग: चतक्षामवालपमुखामम् । प्रयोज्योऽकालवऽपि न विटो दुष्टपीनसे ॥ २६॥ मापौरेऽवलयो कमिटूपितमूर्दनि । उत्कृष्टोलिष्ट दोपेच होनमानतया विसः ॥२७॥ निशाइ क्तवान्ताःस्वप्नाध्ययमरेतसाम् । शिरोऽभ्यजनगडूपप्रस्तावाचनवर्चसाम् ॥ २८ ॥ दन्तकाष्ठस्य हासस्य योज्योऽन्तेऽसी हिबिन्दुक । पश्चम सेतमा शुद्धिः कमनायस्त्रिपु कमाए ॥ २८ ॥ गबल पक्ष ततो दन्तदाय मगच्छमः । न नस्यमूनसमाम्दे नातीतायोतिवासरे ५३.2 न चोनाटादशे धूमः फायली नोनपञ्चमे।

·अष्टाङ्गहृदये न शुहिरूनदमे न चातिकान्तसप्ततो ॥३१॥ प्राजन्ममरणं शस्तः प्रतिमर्शस्तु वस्तिवत् । मर्थवच्च गुणान् कुर्यात् स हि नित्योपसेवनात् ॥ १२ ॥ न चात्र यन्त्रणा नापि व्यापद्धो मर्शवद्भयम् । तैलमेव च नस्यार्थे नित्याभ्यासेन शस्यते ॥ ३३॥ शिरस: श्मधामत्वात् नेहा: स्वस्थस्य नेतरे । पाशलचिरकारित्व गुणोत्कर्षापष्टता ॥ ३४ ॥ मर्श च प्रतिमणे च विशेषी न भवेटु यदि । को मर्श सपरीहारं सापदं च भजेत्ततः ॥ ३५ ॥ अच्छपानविकाराख्यो कुटीवातातपस्थिती । अन्वासमात्रावस्ती च तहदेव च निर्दिशेत् ॥ २६ ॥ जीवन्ती जलदेवदारजलदत्वक्से व्यगोपौहिमं दारू त्वमधुकनवागुरुवरापुण्डाविल्वोत्पलम् । धावन्यौ सुरभिः स्थिरै क्वमिहर' पर्व त्रुटि एक किन्नल्क कमलाढ्य शतगुणे दिव्य ऽम्भसि क्वाथयेत् ॥३७ तैलासं दशगुण परिशेष्य तेन तेलं पचेञ्च सलिलेन दशैव वारान् । पाक क्षिपेज्ञ दशमे सममाजदुग्ध नस्य महागुणमुशन्त्यणतैलमेतत् ॥ ३८॥ घनोवतासनत्वकस्कन्धग्रीवास्यवक्षसः । टेन्द्रियास्त्वपीलता भवयुन स्थलिन. ॥३ --..

·एकविंशतितमोऽध्यायः। अथातो धूमपानविधिमध्याय व्याख्यास्याम । जल कफवातोयविकाराणामजन्मने । उच्छेदाय च नाताना पिवेहम सदादावान् ॥ १ ॥ सिग्धी मध्य स तोरणच वाते घातकफे कफे । योज्छ न रक्तपित्तातिविरिक्तोदरमेहिपु ॥ २ ॥ तिमिरोानिन्नाधानरोहिणी दत्तयन्तिपु । मम्यमद्यदधिक्षीरचौद्रने हविषागिषु ॥ ३ ॥ गिरस्थभिहते पागडुरोगे जागरिते निगि। रणपित्ताध्यवाधिय गम घी मदमोहकर ॥ ४ ॥ धू मोऽकालेऽतिपोतो वा तष गीती विधिहित । पुतजग्मित विगमूव सौमेया गम्तयर्मणाम् ॥ ५ ॥ हामग्य दन्तकाष्ठम्य धूममन्ने पिवन् गदुम् । कानपु निगाहारनायनान्ते च मध्यमम् ॥६॥ निद्रानस्यायनयानार्दिसान्ते विरधनम् । मम्तिमेचममदय पिकोग कारयेत् ॥ मनाप्रेम उफीमास्यिमयेग धूमनचकम् । १.

·अष्टाङ्ग हृदये प्र०२१ तीपणने हनमध्ये पु त्रीणि चत्वारि पञ्च च ॥८॥ अनलानां क्रमात् पातुः प्रमाणेनाष्टकानि तत् । ऋजूपविष्टस्तचेता विकृतास्यस्तिपर्ययम् ॥ ८ ॥ पिधाय च्छिमेकैकं धूमं नासिकया पिबेत् । प्राक् पिबेन्द्रासयोक्लिष्ट दोषे घ्राणशिरोगते ॥ १० ॥ उतल शनार्थं वतीण विपरीतं तु कण्ठगे । मुखेनैव वमेडूमं नासया दृग्विधातकृत् ॥ ११ ॥ आक्षेपमोक्षः पातव्यो धूमस्त त्रिस्त्रिमिस्त्रिभिः । अङ्गः पिबेत् सत् स्निग्धं दिमध्य शोधनं परम् ॥१२॥ वियतुर्वा मृदौ तत्र द्रव्याण्वगुरुगुग्गुलुः । मुस्तस्थोणे यशैलेयनलदीशौरवालकम् ॥ १३ ॥ वराग कौन्ती मधुकविल्यमज्जैलवास्लुकम् । श्रौवेष्टक सर्जरसो ध्यामक मदनं प्लवम् ॥ १४ ॥ शासको कुझुमं मापा यवाः कुन्दुरकं तिलाः । स्नेहः फलानां साराणां मेदोमज्जावसाटतम् ॥ १५ ॥ सामने थलको लाक्षा पृथ्वीका कमलोत्पलम् । न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थलचरीभ्रत्वचः सिता ॥ १६ ॥ यष्टी मधुः सुपर्ण वक् पद्मकं रतयष्टिका । गन्धायाकुष्ठतगराः तीक्षए ज्योतिष्मती निशा ॥ १७ ॥ दशमूलमनोवालं लाचा खेता फलत्रयम् । गन्धद्रव्याणि तीक्ष्णानि गणो मूर्धविरेचन: ॥ १८ ॥ जले स्थितामहोरात्रमिपीकां दादमागुलाम् ।

·अ०२२ सूत्रस्थानम् १११ पिटे मौपधैरवं पञ्चकत्व: प्रलेपयेत् ॥ १८ ॥ पर्तिरङ्गठवत् स्थूला यवमध्या यथा भवेत् । छायाशुष्कां विगभी तां ने हाभ्यतां यथायथम् ॥२०॥ धूमनेवार्पितां पातुमग्निमुष्टां प्रयोजयेत् । भरावसम्मुटच्छिद्रे नाड़ों न्यस्य दशाङ्ग लाम् । अष्टानु ला या वक्त्रेण कासवान् धूममापिबेत् ॥ २१ ॥ फास: खास: पौनसो विस्वरत्व पूतिर्गन्धः पाण्डुसा केशदीपः । कर्णास्याक्षिसावकण्डर्तिजाधं तन्द्रा हिमा धूमपं न स्मृगन्ति२२ 1. अथातो गगडू यादिविधिमध्यायं व्यास्यास्यामः । चलप्पुकारो गण्डूपः म्रिग्धः शमनशोधनो। रोपएय वयस्ता विषु योज्यायलादिपु ॥ १॥ अन्त्यो प्रणतः निग्धोऽव सादरलपटुमाधिसे । मंगमनम्तिमाकपायमधरोषधेः ॥ २॥ गोधनम्तिप्तकापटूः

·११२
अष्टाङ्गहृदये
अ. २२
रोपणः पुनः।
कपायतितकै-
स्तत्र नेहः क्षीरं मधूदकम् ॥ ३ ॥
शुक्तं मद्यं रसो मूवं धान्याम् च यथायथम् ।
कल्क र्युतां विपक्क वा यथास्पर्श प्रयोजयेत् ॥ ४ ॥
दन्तहर्षे दन्तचाले मुखरोगे च वातिके ।
सुखोपणमथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम् ॥ ५॥
गण्डू पधारणे नित्यं तैलं मांसरसोऽधवा ।
उपादाहान्विते पाक आने वागन्तुसम्भवे ॥ ६ ॥
विषक्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्य पयोऽथवा ।
वैशयं जनयत्यास्ये सन्दधाति मुखव्रणान् ॥ ७॥
दाहटपणाप्रशमनं मधुगण्डू पधारणम् ।
धान्याम्लमास्यवेरस्य मलदौर्गन्ध्यनाशनम् ॥ ८ ॥
तदेवालवणं शीतं मुखशोपहरं परम् ।
प्राशु चाराम्बुगडू पी भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम् ॥ ८ ॥
मुखोप्णोदकगण्ड पैर्जायते वक्तालाघवम् ।
निवाते सातपे विवदितस्कन्धकन्धरः ॥१०॥
गण्डू पमपिबन् किञ्चिदुब्रतास्यो विधारयेत् ।
कफपूर्णास्यता यावत् स्रवघ्राणाचताथवा ।
असञ्चार्यो मुखे पूर्णे गण्डूप: कवलोऽन्यथा ॥ ११ ॥
मन्या शिरःकर्णमुसाक्षिरीगाः प्रमेककण्ठामयवक्तयोयाः ।
हुलासतन्द्राराचिपीनसाच साध्या विशेपाल्यावलग्रहेण ॥१२॥
फरको रस क्रिया चूर्ण स्थिविध प्रतिसारणम् ।
युतात् तत् का फरोगेषु गण्डू पविहितोपधः ॥ १३ ॥

·श्रे०२२ सूचस्थानम् मुखालेपस्त्रिधा दोप विपहा वर्ण क्षच्च सः । उगो वातक शस्तः शेपेवत्यर्थगीतलः ॥ १४ ॥ विप्रमाणचतुर्भाग विभागार्धान लोचतिः । अशुष्कस्य स्थितिस्तस्य शुष्को दूपयति च्छविम् ॥१५॥ तमायित्वापनयेत् तदन्तेऽभ्यङ्गमाचरेत् । विवर्जयेद दिवाखनभायाग्न्यातपशुधः ॥ १६ ॥ न योग्यः पीनमेऽजीणे दत्तनस्ये हनुग्रह। अरोचक जागरिते सच हन्ति सुयोजितः ॥ १७ ॥ अकालपलितव्यङ्ग वली तिमिरनीलिकाः। कोलमनापान्मूल शावरं गोरसर्पपाः ॥ १८ ॥ सिहौमूलं तिलाः कृष्णा दारू व निस्तुपा यवा । दर्भमूलहिमोगोरगिरीपमिशितण्डुलाः ॥ १८ ॥ कुमुदोत्पलकल्हारदूर्वामधुकचन्दनम् । कालीयकतिलोशीरमांसीतगर पद्मकम् ॥ २० ॥ तालीसगुन्द्रापुगडावबाटीकाशनतागुगः । इत्योिदिता नेपा हेमन्तादियु पर स्मृताः ॥२१॥ मुखालेपनशीलाना दृढ भवति दर्शनम् । बदन चापरिग्लानं लक्षातामरसोपमम् ॥ २२ ॥ अभ्यप सेकपिचवो वस्तिश्चेति चतुर्विधम् । मूध तैल बहुगुण तदिद्यादुत्तरोत्तरम् ॥ २३ ॥ वहाभ्यन. प्रयोजयो रोच्य कण्डू मलादिए । अरूपिनागिरम्तीददारुपाकवणे यु तु ॥ २४ ॥ .

·११४ अष्टाङ्गहृदये . परियेकः पिचुः यी यथातखुटनधूपने । ननस्तम्भ च बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागरे ॥ २५ ॥ नासास्यशीप तिमिरे शिरीरोगे च दारुणे। विधिस्तस्य निपणस्य पोठे जानुसमे मृदौ ॥ २६ ॥ शदाता खिन्नदहस्य दिनान्ते गव्यमाहिपम् । हादशान लविस्तीर्ण चर्मपट्ट गिर:समम् ॥ २७ ॥ आकर्षमन्धनस्यान ललाटे वस्त्रवेष्टिते । चैलवेरिणकया बडा मापकल्कोन लेपयेत् ॥ २८॥ ततो यथाव्याधि शृत स्नेहं कोण निषेचयेत् ।। ऊई कोशभुवी यावद् हाङ्ग लं धारयेच्च तम् ॥ २८ ॥ पायतनासिकोत्लो दाद दशाटौ पट चलादिषु । मात्रासहस्साय ऽरजे त्वेक स्कन्धादि मर्दयेत् ॥३०॥ मुक्तस्रह न्य परम सप्ताह तस्य मेवनम् । धारयेत् पूरणं कर्णे कर्णमून विमर्दयन् ॥ ३१ ॥ रुज' स्यान्मार्दवं यावन्मानायतमवेदने । यावत् पर्येति हस्तायं दक्षिण जानुमण्डलम् ॥ २२ ॥ निमेषोनोपकालेन सम मात्रा तु सा रता ।

·प्र. २३ सूत्रस्थानम् ११५ कचसदनसितत्वपिञ्जरत्व परिफुटन शिरस, समीररोगान् । जयति जनयतीन्द्रियप्रसाद स्वरहनुमूर्दवल च मूईतैलम् ॥३३॥ वयोविशोऽध्यायः । अधात प्राथोतनाजनविधिमध्याय व्याख्यास्याम । सबैपामचिरोगाणामाटावायोतन हितम् । रुक्तोटकण्डू घर्षानदाइरोगनिबर्हणम् ॥ १ ॥ उपण वाते कफ कोण तच्छीत रक्तपित्तयो । निवातस्वस्य यामेन पाणिनोन्मील्य लोचनम् ॥ २ ॥ शक्त्या प्रलमयान्येन पिचुवा कनीनिके। दश हादश वा चिन्टून बङ्गलादवमेचयेत् ॥ ३ ॥ तत प्रमृज्य मृदुना चैलेन कफवातयो । अन्येन कोणपानीयप्लुतेन स्वेदयेन्मृदु ॥ ४ ॥ अत्युपती रगरागड्नाशायाक्षिमेचनम् । प्रतिगीत तु कुरुको निम्तीदम्तम्भयेदना ॥ ५ ॥ भापायवर्मता घप सक्रादुन्मेपण बहु । विकार दिमत्या सरगामपरिसू तम् ॥ ६ ॥ गत्वा सन्धिगिरीमाप मुगुस्रोतासि भेषजम् । अलंगानयने न्चस्तमपवर्तयते मलान् ॥ ७ ॥ अथानन शुशतनोर्नेदमानायये मले। .

·अष्टाङ्गहृदये अ० २३ पतलिङ्गेऽल्पयोफातिकण्ड पैच्छिल्यलक्षिते ॥ ८ ॥ मन्दधाश्रुरोगऽक्षिण प्रयोज्यं घनदूपिके । आर्त पित्तकमासृम्भिर्मारुतेन विशेषतः ॥ ८ ॥ लेखनं रोप दृष्टिप्रसाद नमिति विधा। अन्जन लेखनं तत्र कषायाम्लपटूपणेः ॥ १० ॥ रोपणं तितकैट्रव्यः स्वादुशीतैः प्रसादनम् । दशाङ्ग ला तनुमध्ये शलाका मुकुलानना ॥ ११ ॥ प्रशस्ता लेखने ताम्री रोपणे काललोहजा। अङ्गली च सुवर्णात्या रूम्यजा च प्रसादने ॥ १२ ॥ पिण्डो रस क्रिया चूर्ण स्त्रिधैवाश्मनकल्पना । गुरौ मध्ये लघौ दोपे ता. क्रमेण प्रयोजयेत् ॥ १३ ॥ हरेणुमात्र पिण्डस्य वेल्लमात्रा रसक्रिया। तीक्ष्णस्य द्विगुणं तस्य मृदुन- थूर्णितस्य च ॥ १४ ॥ हे शलाके त तीक्ष्णस्य तिस्त्रः स्युरितरस्य च । निशि वन सध्याने पानामीणगभस्तिभिः ॥१५॥ अक्षिरोगाय दोषाः स्युर्वसितोत्पीडितद्रुताः । प्रात:सायं च तच्चान्ये व्यतोऽञ्जयेत् सदा १६ । वटन्त्यन्ये तु न दिया प्रयोज्य तीक्षामचनम् । चिरकादुर्बलं चक्षुरादित्यं प्राप्य सीदति ॥ १७ ॥ म्नप्ने न रात्री कालस्य सोग्यत्वे न च तर्पिता । गीतसामयाहगाग्ने यी त्रिरतां लभते पुनः ॥ १८॥ .

·अ० २२
सूत्रस्थानम्
अत्युद्रितो बलामे त लेखनीयेऽधया गटे।
काममापि नात्युपणे तीक्ष्णमणि प्रयोजयेत् ॥१८॥
अश्मनो जन्म लोहम्य तत एव च तीक्ष्णता।
उपधातीऽपि तेनेव तथा नेत्रस्य तेजसः ॥ २० ॥
न रात्रावपि गौतेऽति नत्र तीक्षणाचन हितम् ।
दोपमनावयत् स्तम्भकण्डू जाबादिकारि तत् ॥ २१ ॥
नाजयीतव मतविरिक्ताशितवेगिते ।
कुदज्वरिततान्ताचिगिरीएक्शोकजागरे ॥ २२ ॥
अदृष्टे ऽ गिर:नाते पीतयो—ममद्ययोः ।
अजीर्णेऽन्धर्कसन्तप्त दिया सुप्ते पिपासिते ॥ २३ ॥
अतितीवामृदुम्तीकवच्छघनकर्कगम् ।
अत्यर्थशीतल तसमननं नावचारयेत् ॥ २४ ॥
अथानुन्मीलयन् दृष्टिमन्तः सञ्चारयेत् गर्ने ।
अजित वर्मनी किश्चित् चालयेचे यमञ्चनम् ॥ २५ ॥
तोक्षण व्यानोति सहसा न चोन्मेपनिर्मपणम् ।
निप्पीडन च वर्मभ्या क्षालनं वा समाचरेत् ॥ २६ ॥
अपेतोपधसरम्भ निहतं नयन यदा।
व्याधिदोपतु योग्याभिरद्भिः प्रक्षालयेत् तदा ॥ २७ ॥
दक्षिणाष्टकेनापि ततो वाम सवाससा।
जयवरम नि सम्रा गोध्य' वामेन चेतरत् ॥ २८ ॥
वर्म प्राप्ताजनाद दोषो रोगान् कुर्यादतोऽन्यथा ।
कगडू जाधेऽञ्जन तीक्षा धूम वा योजयेत् पुनः ।
तीशाजनाभितप्ते तु पूर्ण प्रत्यनन हितम् ॥ २६ ॥

·चतुर्विंशतितमोऽध्यायः । प्रथातस्तर्पणपुटपाकविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः । नयने ताम्यति स्तव्ये शुष्क रुक्षेऽभिघातिते । यातपित्तातुरे जिझे शीर्ण पक्षाविलेक्षणे ॥ १ ॥ कच्छोम्मील शिराहर्प शिरोत्पाततमोऽर्जु नः । स्यन्दमन्थान्यतो वातवातपर्यायशुक्रकेः ॥ २ ॥ भातरे शान्तरागाशूलसंरम्भपिके । निवाते तर्पणं योज्य शुद्धयोमर्द काययोः ॥ ३ ॥ काले साधारण प्रातः सायं चोत्तानशायिनः । यषमापमयीं पाली नेत्रकोशाद बहिः समाम् ॥ ४ ॥ हा लोचा दृढां कृत्वा यथास्वं सिद्धमायपेत् । सर्पिनिमीलिते नेत्रे तप्तामुपविलापितम् ॥ ५ ॥ नताथ्यवाततिमिररुच्छबोधादिक यसाम् । आपक्ष्माना- दयोन्मेषं शनकैम्तस्य कुर्यतः ॥ ६ ॥ मात्रां विगणयेत् तत्र वर्म सन्धिसितासिते । हटीच क्रमशी व्याधी शतबीपिच पच च ॥ ७ ॥ मतानि सरा घाटी च दश मन्ये दयानिने । पित्ते पट म्बस्व प यताये पच धारयेत् ॥ ८॥ + ·अ०२४ सूत्रस्थानम् ११८ रुत्वापाने तती हार स्नेह पात्र तु गालयेत् । पिवेच्च ध मं नेक्षेत व्योमरूपं च भास्वरम् ॥ ८ ॥ इत्य प्रतिदिनं वायो पित्ते ले कान्तरं कफे। स्वस्थे च हान्तरं दद्यादाटते रिति योजयेत् ॥१०॥ प्रकारक्षमता स्वास्थ्यं विशदं लघु लोचनम् । टते विपर्ययोऽटोऽतिटप्ते लेमजा रजः ॥ ११ ॥ स्नेहपीता तनुरिय कान्ता दृष्टिहि सीदति । तर्पणानन्तरं तस्माद दृग्वलाधानकारिणम् ॥ १२ ॥ पुटपाक प्रयुजीत पूर्वोक्त प्वेव यक्ष्मसु । स वाते ने हनः से पसहिते लेखनी हितः ॥ १३ ॥ दृग्दौर्बल्येऽनिले पित्ते रक्त स्वस्थ प्रसादनः । भूगयप्रसहानूपमैदीमजावसामिपैः ॥ १४ ॥ रोहन पयसा पिष्टर्जीवनीयैव कल्पयेत् । मृगपक्षियकमांसमुक्तायस्तात्रसैन्धवैः ॥ १५ ॥ स्रोतीजगल फेनालेलेखन मस्तकल्पितैः । मृगपचियसन्मज्जायसान्त्रहदयामिपैः ॥ १६ ॥ मधुरैः सस्तैस्तन्य क्षीरपिट: प्रसादनम् । विल्यमानं पृथक् पिण्ड मांसभेषजकल्कयोः ॥ १७ ॥ उरुबूकवटाम्भोजपत्रैः ने हादियु क्रमात् । वेष्टयित्वा मृदालिप्त धवधन्वनगोमयैः ॥ १८ ॥ पचेत् प्रदीप्तररन्याभं पक्क निप्पोद्य तद्सम् । नेत्र तर्पणवत् युनपात् शतं हे त्रीणि धारयेत् ॥ १८ ॥ लेखननेहनान्त्येषु

·अष्टाङ्गहृदये
पूर्वी कोणी हिमीऽपरः।
धूमपोऽन्ते तयोरेव
योगास्तव च सृप्तियत् ॥ २० ॥
तर्पणं पुटपाकञ्च नस्यान न योजयेत् ।
यावत्यहानि सुजोत हिस्ततो हितभाग् भवेत् ।
मालतीमल्लिकापुष्प बंद्धादो निवसेनिधि ॥ २१ ॥
सर्वात्मना नेत्रबन्लाय यत्न कुर्वीत नस्यालनतर्पणाद्यैः ।
दृष्टिय नष्टा विविध जगच तमोमयं जायत एकरूपम् ॥२२
पञ्चविंशतितमोऽध्यायः ।
अघाती यन्त्रविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ।
नानाविधानां भन्यानां नानादेशप्रवाधिनाम् ।
आहर्तुमभ्युपायो यस्तद यन्त्र यच दर्शने ॥ १ ॥
अर्णीभगन्दरादीनां शस्त्रधाराग्नियोजन ।
गेपानपरिरक्षायां तथा वस्त्यादि कम्मणि ॥ २॥
घटिकालागुनच जाम्पमोठादिकानि च ।
अनेयारूपकायाणि यम्माणि विविधान्यतः ॥ ३ ॥
यिकस्पा कल्पयेद वुदा
यया म्यूमन्तु यतते।
तुभ्यानि कामिहर्षकाकादिगपषिणाम् ॥ ४ ॥

·प्र. २४
सूत्रम्यानम्
१२१
मुखमुखामि यन्वाणां कुर्यात्तत् सनकानि ।
अष्टादशाद्लायामान्ययसानि च भूरियः ॥ ५ ॥
मसूराकारपर्यन्तैः कण्ठ बहानि कोलकैः
विद्यात् स्वस्तिक यन्त्राणि मूलेऽझुगनतानि च ॥ ६ ॥
तेढेरस्थिसलग्नगन्याहरणमिप्यते ।
कीलबदविमुलायो सन्दशो योडमान लो ॥ ७ ॥
त्वशिराम्रायुपिशितलग्नगलापकर्षगी।
पडङ्ग लोऽन्यो हरणे सूक्ष्मगलगोपपक्ष्मणाम् ॥ ८ ॥
मुचुण्डोसूक्ष्मदन्तर्जुमुले रुचकभूपणा ।
गम्भीरव्रणमांसानामम्मंग्यः शेपितस्य च ॥ ८॥
हे हादगानले मत्स्यतान्न वद देवकतानके।
तालयन्त्रे स्मृते कर्णनाडीगलापहारिणी ॥ १० ॥
नाहीयन्वाणि शघिराण्येकानेकमुखानि च ।
सोतीगतानां शलपानामामयानाच दर्शने ॥ ११ ॥
क्रियाणां सुकरत्वाय कुादाचूषणाय च ।
तविस्तारपरीणाहदैय स्रोतोऽनुरोधत. ॥ १२ ॥
दशानलाईनाहान्त.कण्ठगनरावलोकने ।
नाडौ
पञ्चमुखच्छिद्रा चतुष्कर्णस्य सग्रह। १३ ॥
यारणम्य हिकर्णस्य विच्छिद्रा तत् प्रमाणत. ।
वारन कर्णसस्थानानाइदैर्ध्यानुरोधत ॥ १४ ॥
नाडोरेव विधायान्या द्रष्टु मलयानि कारयेत् ।
पनवार्णिकया मूर्ध्नि सहयो दादगाला ॥ १५ ॥

·अष्टाङ्गहृदये अ.२५ चतुर्थसुषिरा नाड़ी शलानिर्धातिनी मता। असांगीस्तनाकारं यन्त्रक चतुरङ्ग लम् ॥ १६ ॥ नाहे पञ्चाङ्ग लं पुंसां प्रमदानां पड़ा लम् । हिच्छिद्रं दर्शने व्याधेरेकच्छिद्रन्तु कम्मगि ॥१७ ॥ मध्ये ऽस्य वाङ्गल छिद्रमङ्ग ठोदरविस्तृतम् । प्राङ्गेलोच्छितोदत्तकर्णिकन्तु तदूर्ध्वतः ॥ १८ ॥ शम्याख्य तादृच्छिद्र यन्त्रमर्शप्रपौड़नम् । सर्वथापनयेदोष्ठ छिट्रादूई भगन्दर ॥ १८ ॥ प्राणार्बुदार्थसामेकच्छिद्रा नाड्यङ्ग लहया । प्रदेशिनीपरीणाहा स्याद् भगन्दरयन्वषत् ॥ २० ॥ अन तिवाणकं दान्तं वा या चतुरन लम् । हिच्छिद्र गोस्तनाकारं तदता विकृती मुखम् ॥ २१ ॥ योनिव्रणेक्षणं मध्ये सुपिरं पोड़गाङ्ग लम् । मुद्राबई चतुर्भित्तमम्भोजमुकुन्ताननम् ॥ २२ ॥ चतुःशलाफमाकान्त मूले तद्दिकमेन्मुरो। यन्त्र नाडोत्रपाभ्यगचालनायं पड़ङ्गले ॥ २३ ॥ वस्तियन्नाचतो मूले मुखेऽङ्ग छकलायसे । अग्रतोऽकर्णिके मूल निवदमृदुधर्मणी ॥ २४ ॥ विहारा गनिया पिच्चनलिका योद कोदरे । धूमधख्यादियन्तापि निर्दिष्टानि ययायधम् ॥ २५ ॥ पानारूपं भये चूपोऽष्टादगागनम् । अग्रे सितार्थयाशिद सुनई घूचुकारुति ॥ २८ ॥ साद सादगानीऽनायु हे बटादगामः । पतुल्य नहत्तास्सी दीगोडत: सेमरा २७१ ·अ० २५ सूवस्थानम् तहद घटी हिता गुल्मविलयोत्रमने घसा । शलाकास्यानि यवाणि नानाफर्माकृतीनि च ॥२८॥ यथायोगप्रमाणानि नेपामपणकर्मणी। उभे गण्ट पदमुखे स्रोतोभ्यः शम्बहारियो । २८ ।। मसूरदलवतो हे स्यातामाटनवाले। अक्षयः पट उभौ तेषां पोडशहादशाङ्ग ली ॥ ३० ॥ মুনছিদ্যমন্ত্রী दी दमदादयान ली। धालने शरपुष्ठास्या प्राहाये वडियाकृती ॥ ३१॥ नतोऽग्रे गहुना तस्यो गर्भगझुरिति मा तः । अष्टाङ्ग लायतस्तेन मूढगर्भ हरेत् स्त्रियाः ॥ ३२ ॥ प्रश्मर्यारो सर्पफवावलमयतः । भरममुख दन्तपातन चतरङ्ग लम् ॥ ३३ ॥ कार्पासविहितोष्णीयाः शनाकाः पट प्रमार्जने। पायायासन्नदूरार्थे हे दशहादगाङ्गले ॥ ३४ ॥ हे पट सताने प्राणे हे कणेऽनवाने । कर्णगोधनमपत्यपत्र प्रान्त सुवाननम् ॥ ३५ ॥ जनाकानाम्बवी ठाना क्षारेऽग्नौ च पृथक् त्रयम् । युन्नात् स्थूलाणदीर्घाणाम मलाक 'मन्ववर्धनि । ३६ ·अष्टाक्ष हृदये अ००६ मध्योर्ध्वत्तदण्डां च मूने चान्दुसनिभाम् । कोलास्थिदलतुल्यास्या नासार्थोऽर्बुददाहकत् ॥ ३७ ॥ अष्टाङ्ग ला निमुखास्तिस्रः क्षारोषधक्रमे । कनोनीमध्यमानामिनखमानसमैर्मुखैः ॥ ३८ ॥ स्वस्त्रमुक्तानि यन्वाणि मेद्रशुद्धाञ्जनादिषु । अनुयवाण्ययम्कान्तरज्जवस्त्राश्ममुद्गराः ॥ ३६॥ बभ्रान्त्र जिह्वाबानाश शाखानखमुद्दिजाः । काल: पाक: करः पादो भयं हपंथ तक्रियाः। उपायवित् प्रविभजेदालोच्य निपुणं धिया ॥ ४० ॥ निर्घातनोन्मयनपूरणमार्गशुद्धि- संव्यूहनाहरणबन्धनपीडनानि । आधूपगोत्रमननामनचालभन- व्यावर्तनर्जु करणानि च यन्त्र कर्म ॥ ४१ ॥ निवर्तते साध्वगाइते व ग्राह्य सहोत्वोडरते च यस्मात् । यन्वेश्चत: कलमुखं प्रधान स्थानेषु सर्वेष्वधिकारि यच्च ॥ ४२ ॥ पद विंशोऽध्यायः। प्रयास: शस्त्रयिधिमध्याय व्याख्यास्यामः।

·स्वस्थानम् १२५ पविंशति: सुकर्मारैर्घटितानि यथाविधि । शस्त्राशि रोमयाहोनि बाहुल्ये नाङ्ग लानि पट सुरूपाणि सुधाराणि सुग्रहाणि च कारयेत् । अकरालानि सभातमतीक्ष्णावर्तितेऽयसि ॥२॥ समाहितमुखाग्राणि नीलाम्भोजच्छयोनि च । नामानुगतरूपाणि सदा सत्रिहितानि च ॥ ३ ॥ खोन्मानार्थ चतुर्थीगफलान्य के कशोऽपि च । प्रायो विषाणि युनीत तानि स्थानविशेषतः ॥ मण्डलानं फले तेषां तर्जन्यन्तनखाक्षति । लेखने छेदने योज्य पोयकीशण्डिकादिपु ॥ ५ ॥ डिपत्रं तुराकार केदभेदनपाटने । ऋज्वप्रमुबते शोफे गम्भीरे च तदन्यथा ॥ ६ ॥ नता पृष्ठतो दीर्घद्वयनं यथाशयम् । उत्पलाध्य धाराख्ये छेदने भेदने तथा॥ON सांस्य प्राशकर्णान्छरनेऽनि र ! गतेरन्वेषणे महणा गण्डू पदमुखैपिणी ॥ ८ ॥ भेदनार्थेऽपरा सूचीमुखा मूलनिविष्टखा । वैतसंव्यधने साव्ये भरार्यास्यं निकू के ५ ८॥ कुगाटा वदने साव्ये छाङ्गलं स्यात्तयोः फलम् । तदन्तर्मुखं तस्य फलमध्यईमङ्गलम् ॥ १० ॥ प्रचन्द्राननं चेतत्तथा ·अष्टाङ्गहृदये ऽध्यान लं फले। ब्रोहिवन प्रयोन्यञ्च तच्छिरोदरयोळधे ॥ ११ ॥ पृथुः कुठारी गोदन्तसदृशाङ्ग लानना। तयोर्द्धदण्डया विध्येदुपयस्थां स्थितां गिराम् ॥ १२ ॥ ताम्रो शलाका हिमुखी मुखे कुरुवकारुतिः । निङ्गनाशं तया विध्ये त् कुर्यादा लिशस्त्रकम् ॥१३५. मुद्रिका निर्गतमुख फले त्वनिलायतम् । वोगतो वृदिपत्रेण मण्डलाग्रेण वा समम् ॥ १४ ॥ तत् प्रदेशिन्यग्रपूर्वप्रमाणार्पणमुद्रिकाम् । सूत्रबद्ध गलखीतीरोगच्छेदन भेदने ॥ १५ ॥ ग्रहणे शुण्डि कार्मादेव डिश सुनताननम् । छेदेऽस्था करपरन्तु खरधारं दशाङ्ग लम् ॥ १६ ॥ विस्तार घरगना सूक्ष्मदन्तं सुत्सरबन्धनम् । सायुएनकचोदे कर्तरो कर्तरोनिभा ॥१०॥ वक धार हिमुख नख्यस्त नवाह लम् । समययोवृतिच्छेदभेदप्रच्छरलेसने ॥ १८ ॥ एकधारं चतुप्पोणं प्रबहाशति चैकातः । दन्तले उनका तेन शोधयेद दनाशर्कराम् ॥ १८ ॥ सत्ता गूदाः पारी तिनः सूर्योऽन सोवने । मारनानां प्रदेवानां वासा पाइनमायता ॥ २० ॥ अम्पमासाम्पिमधिसनापानां घालायता । बोरियशा नुमा पयामागयममंस : २१ ॥ सासादाना ·सूत्रस्थानम् १२० सर्वहत्तास्तायतुरङ्गनाः । कृ? सत्ते कापीठस्था: सप्लाष्टो वा मुबन्धनः ॥ २२ ॥ सयोज्यो नीलिकाध्यन के गगातनकुने । प्रझुलेर्मु खेत्तेरटामिः कगटकैः खुजः ॥ २३ ॥ पाणिभ्या मथमानेन प्राणात्तेन हरेदसक् । व्यधने कर्णपातीनां यूथिका मुकुलानना ॥ २४ ॥ पारार्दाग नहत्तास्या तत् प्रवेशा तथोड़तः । चतुरस्रा तया विध्ये च्छोफ पक्कामसंगये ॥ २५ ॥ कर्प पालीच बटुलाम् बहुनायाय गम्यते।

·१२८ अष्टानहदये विन्यस्तपाय: सुस्यूतः सान्तरोास्थशस्त्रकः । शलाकापिहितास्यथ शस्त्र कोश: सुसञ्चयः ॥ ३४ ॥ जलोकसतु सुखिना रक्तस्रावाय योजयेत् ॥ २५ ॥ दुष्टाम्बुमत्स्यभेकाहिशवकोऽयमलोद्भवाः । रक्ता: खेता भृशं कृष्णायपलाः स्थूलपिच्छिला: ॥३६ इन्द्रायुधविचित्रो राजयो रोमयाच ताः। सविषा वर्जयेत् ताभिः कण्डूपाकज्वरभ्रमाः । ३७ ॥ विषपित्तामनुत्कार्य तव शडाम्बुजाः पुनः। निर्विषा: शैवलश्यावा हत्ता नौलो राजयः ॥ ३८ ॥ कषायपृष्ठास्तन्वयः किक्षित् पीतोदराय याः। ता अप्यसम्यग् वमनात् प्रतत च निपातनात् ॥ २८॥ सीदन्ती: सलिलं प्राप्य रतामत्ता इति त्यजेत् । अथेतरा निशाकल्कयुक्तऽभसि परिमुताः ॥ ४०॥ प्रयन्तिसोमे तने वा पुनसावासिता जले। लागयेटतमृत्सागशस्त्ररतानिपातनैः ॥ ४१ ॥ पिबन्तोरुनतस्कन्धाञ्छादयेन्मृदुवाससा । सम्पृताहुष्टशडामाजलौका दुशोणितम् ॥ ४२ ॥ पादत्ते प्रधगं हंसः क्षोरं क्षीरोदकादिव । दंशस्य तीदे कण्डा वा मोक्षयेद्दामयेच ताम् । ४३ ॥ पटुतैलासवदनां भक्ष्णकण्डनरूचिताम् । रक्षन् रामदायूयः सप्ताह ता न पातयेत् । ४४ ॥ पूर्ववत् पटुता दाटय सम्यग्वान्ते जलौकसाम् । 2 ·सूत्रस्थानम् कमोऽतियोगान् मृदुर्वा दुर्यान्तं म्तयता मद: ॥४५॥ अन्यवान्यत्र ता: खाच्या घटे नमाम्युगर्मिणि । नानादिकोयनागार्य सविपाः स्युमादन्वयात् ॥ ४६ ॥ अगदी सावयेशान् चरिद्रागुडमाधिक। शतधौताज्यपिचयस्ततो लेपार गीतना: ॥ ४॥ दुटरतापगमनात् सयौरीगरजां शमः । अशा घनितं स्थानात् स्थितं रही अबागवे । ४८ ॥ अनोभवेत् पयुपितं तस्मात्तत् भावयेत् पुनः । युन्नानालाबुवटिका र पित्तेन दूपि ॥ ४८ ॥ तासामनलसंयोगात् युनाव कफवायुना। कफेग टुष्ट रुधिरं न शृङ्गेण विनिहरेत् ॥ ५० ॥ म्कववाद यातपित्ताभ्यां दुष्ट मनेगा निहत् । गान बोपरि हद रज्ज्वा पहेन या ममम् ॥ ५१ ॥ मायुमन्यस्थिमग्माणि त्यजन् प्रधानमाचरेत् । अधोटेगाविसतः पदेमपरिगामिभिः । ५२ न गादधन तिय्येग्मिन पटे पदमाचरेत् । प्रच्छाननै कटेगम्यं प्रयितं जलजन्मभिः । ५३ , परेशादिभिः सुतमरव्यापिगिराव्यः । प्रधान पिण्डिते या स्यात् अश्गानीकरः ॥५॥ स्वकम्येऽनायुघटीरम् .

·२३० अष्टाङ्गहृदये सिरव व्यापकेऽसृजि। वातादिधाम वाशृङ्ग जलीकोलाबुभिः क्रमात् ॥ ५५ ॥ सुतारज: प्रदेहाद्यैः शीतैः स्याहायुकोपतः । सतोदकण्डू शोफस्तं सर्पिसीप्णेन सेचयेत् ॥ ५६ ॥ -० - सप्तविंशोऽध्यायः । अधात: सिराबधविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः । मधुरं लवण किञ्चिदशीतोष्णमसंहतम् । पञन्द्रगोपहेमाविशशलोहितलोहितम् ॥ १ ॥ लोहितं प्रवदेच्छुद्द तनोस्ते नैव च स्थितिः । तत्पि तोमलैः प्रायो दूष्यते कुरुते तत: ॥२॥ विसर्पविद्रधिप्लोहगुल्माग्निसदनज्वरान् । मुखनेत्रगिरोरोगमदटलवणास्यता: ॥ ३ ॥ कुंठवातापित्तामुकदलोहोरणभ्रमान् । शीतोष्णम्रिग्धरूवारीरुपक्रान्ताय ये गदाः ॥ ४ ॥ सम्यक् साध्या न सिध्यन्ति ते च रतप्रकोपजाः । तेषु माययितुं रक्तमुद्रित व्यधये सिराम् ॥ ५ ॥ न नूनपोडशातीतसप्तत्यम्दस्रुतासृजाम् ।

·सूत्रस्थानम् अस्निग्धास्वेदितात्यर्थ स्वेदितानिलरोगिणाम् ॥ ६ ॥ गर्भिणीतिकाजी पिचामुश्वासकासिनाम् । प्रतोसारोदरच्छर्दिपाण्डु सर्वाङ्ग शोफिनाम् ॥ ७ ॥ स्नेहपौते प्रयुक्तोषु तथा पञ्चसु कम्मम् । नायन्विता सिरा विध्यतिर्यड्नाप्यनुस्थिताम् ॥ ८ ॥ नातिशीतोष्णवातायन्यत्रात्ययिकाइदा ।। गिरोनेत्रविकारपु ललाव्या मोक्षयेरिसराम् ॥ ८ ॥ अपाण्यामुयनास्या वा कर्णरोगेषु कर्णनाम् । नासारोगपु नासाग्रे स्थिताम् नासाललाटयो. ॥ १०॥ पोनसे मुखरोगेयु जिद्वौष्ठ हनुतालुगा.। जबूर्ध्व अन्थिपु ग्रोवाकर्ण महभिरथिता. ॥ ११ ॥ उरीपाललाटस्था ठम्मादे ऽपरमती पुन । इनुसन्धी समस्ते वा सिरा भूमध्यगामिनीम् ॥ १२ ॥ विद्रधौ पार्श्वशूले च पालकचास्तनान्तरे। बतीयकसयोर्मध्ये स्कन्धस्याधयतर्थ के ॥ १३ ॥ प्रवाहिकाया शूलिन्या योणिती हागुले स्थिताम् । शुक्रमेदामये मे करगा गलगएडयो १४ ॥ ग्घ्रस्था जानुनीऽधस्तादूर्ध्व वा चतुङ्गले - ।

·१३२ अष्टाङ्गहृदये इन्द्रयस्तरधीऽपयां हाङ्गले चतुरङ्ग ले ॥ १५ ॥ ऊईगुलफस्य सक्थ्यौ तथा क्रोष्ट कशीर्षके । पाददाहे खुड़े हर्ष विपादा वातकरटके । १६ ॥ चिप्पे च हबङ्गले विध्ये दुपरि क्षिप्रमम्मणः । ग्टनस्यामिव विखाच्याम् यथोतानामदर्शने ॥ १७ ॥ मम्महीने यथासन्ने देशेऽन्यां व्यधयेत् सिराम् । पथ स्निग्धतनुः सज्जसर्वोपकरणो बली ॥ १८ ॥ रुतस्वस्त्ययन: स्निग्धरसावप्रतिभोजितः । अग्नितापातपस्विनी जानूच्चासनसस्थितः ॥ १८ ॥ मृदुपहात्तके थान्ती जानुस्थापितकूपरः । मुष्टिभ्यो वस्त्रगर्भाभ्यां मन्ये गाढ़ निपीडयेत् ॥ २० ॥ दन्तप्रपोड़नोकामगण्डयानानि चाचरेत् । पृष्ठता यन्वयेनं वसमावेष्टयनरः ॥ २१ ॥ कन्धरायां परितिप्य न्ययान्तर्वामतर्जनीम् । एपीऽन्तर्मुख वर्जानां सिराणां यन्त्रणे विधिः ॥ २२ ॥ तथा मध्यमयान त्या वेद्योऽधविमुक्तया। साड़येत् उत्यिता जात्वा ग्पाप्रपोड़नः ॥ २३ ॥ कुठाया लक्षयेग्मध्ये वामहाग्रहीतया। फलोदेणे सुनिष्कम्प सिरां तहाच मोचयेत् ॥ २४ ॥ ताड़यन् पीड़ये ना विध्योदयोहिमुनेन तु ।

·सूत्रस्थानम् १३३ प्रहनोनमय्याने नासिकामु पनासिकाम् । २५ . अभ्य न्नत विदष्टाग्रजिह्वाग्याधस्तदायाम् । यन्तयेत् स्तनयोरूर्व ग्रोवापि सराव्यधे ॥ २६ ॥ पापामगर्भहम्तम्य जानुस्थे प्रहरी भुजे । छोरारभ्य मदत विध्येद बहोलपट्टके । २७६ विध्ये त् इस्तीसरा वाहावनाकुचितकर्परे। बडा सुखोपविष्टस्य मुष्टिमङ्ग गर्भिग्गोम् ॥ २८ ॥ सर्व वैध्य प्रदेशाच पट्टिका चतुरङ्गने । विध्ये दालम्बमानस्य बाहुभ्या पार्श्व यो सिराम् ॥२८॥ प्रहट मेहने जासिरा जानुन्यकुश्चिने । पादे तु सुस्थिनेऽधस्तान्जानुसन्धे निपौडित ॥३०॥ गाड कराभ्यामागुलफ परणे तस्य धोपरि। हितीये कुचिते किश्चिदारूठे हस्तयत् तत ॥ ३१ ॥ घडा विध्ये त् सिराम् इत्यमनुक्लेष्वपि कस्पयेत् । से तेघु मदेशेषु तत्तद यन्त्रमुपायवित् ॥ ३२ . मासले निक्षिपेट् देशे नीहास्य नीहिमाकम् । यवाई मस्यामुपरि सिरा विध्यन कुठारिकाम् ॥ २२ ॥ सम्यम्बिई महारा यन्ये मुक्त तु न भवेत् । अल्पकाल व हत्यल्प दुर्षिहा तैनचूर्णने..। ३४ समदमतिविधा तु मवेद दुखेन धार्यते । भीमूयिन्यथैथिल्यकुण्ठशस्तातिपय ॥ ३५ ॥ . १२ ·अष्टाङ्गहृदये अ०२७ चामत्ववेगिता स्वेदा रस्ता स्याऽनु तिहेतवः । पसम्यगम सर्वात वैलव्यायनिशानतैः ॥ ३६ ॥ सागारधूमलवणतैलैर्दिह्याच्छिरामुखम् । सम्यक् प्रहत्ते कोण न तैलेन लवणेन च ॥ ३७ ॥ अग्रे सदति दुष्टाम कुसम्भादिक पौतिका। सम्यक् स्नत्य स्वयं तिहत् शुई तदिति नाहरेत् ॥३८॥ यन्त्र विमुच्य मूर्छायां वीजिते व्यजनैः पुनः । सावयेन्मूर्चति पुनस्त्वपरेटद्युमन्य हेऽपि वा ॥ १८ ॥ वातात् ग्यावारुणं रूक्षं वेगमाव्यच्छोनिलम् । पित्तात्पीतासितं विममस्क न्याणगात् सचन्द्र कम् ॥४०॥ कफात् सिन्धमसक् पाण्ड, तन्तुमत् पिच्छिलं धनम् । संसृष्टलिङ्ग संसर्गात् चिदोषं मलिनाविलम् ॥४१॥ प्रशदी बनिनोऽप्यमन प्रस्थात् सावयेत् परम् । अतिस तो हि मयुः स्याद दारुणा वा चलामया::४२॥ तवाभ्यजरमचोररतापानानि भेषजम् । स्ते रो शनैर्यन्समपनोय हिमाम्बुना ॥ ४२ ॥ प्रचाल्य तेलप्लीताल बन्धनोयं सिरामुखम् । पशुद्ध साक्येय: सायनापरेऽपि वा ॥ ४४॥ . होमस्कत देवस्य पक्षापा भृशदूषितम् ॥ किचिदिघे दुष्टाने नेय रोगोऽतिवर्तते ॥ ४५ सशेषमप्यतो धार्य न चाति तिमाचरेत् । हमादिभिः शेप प्रसादमथवा नयेत् ॥ ४६ भौसापचारपत्ता क्रियादिपियोषयोः ।

·सूत्रस्थानम् १३५ दुष्ट रक्षामनुदितमेवमेव प्रसादयेत् ॥ ४७ रक्त त्वतिष्ठति चित्र स्तम्भनोमाचरेत् क्रियाम् । रोधप्रियङ्ग पत्तगमापयध्यागैरिकै ॥ ४८ ॥ मृत्कपानान्ननक्षोममपोक्षीरीत्वगहरैः । विचूर्ण येद व्रणमख पद्मकादिहिम पिवेत् ॥ १८ ॥ तामय वा मिग विध्ये द व्यवात् तस्मादनन्तरम् । सिरामुखं च त्वरित दहेत्तायनाकया ॥ ५० ॥ उन्मार्गगा यन्वनिपोडनेन । स्वस्थानमायान्ति पुनर्न वायत् । दीपा प्रदुष्टा रुधिर प्रपन्ना स्तावहिताहारविहारभाक् स्यात् ॥११॥ नात्युग्णगीत नधु टोपनीय रतोऽपनोते हितमबपानम् । सदा शरीर धनवस्थितासननिर्विशेषादिति रक्षणीयः॥५२॥ प्रसयवर्षेन्द्रियमिन्द्रियार्थानिच्छन्तमव्याहतपकृयेगम् । सुखान्वितं पुष्टिबलीपपन्न विशडरता पुरुष वदन्ति ॥ ५३॥ अष्टाविंगोऽध्यायः । प्रथातयाहरणविधिमध्याय व्याग्यास्याम' । वक्रर्जु तिर्यगूर्धाध अन्नवाना, पञ्चवा गति,।

·अष्टादये ध्यामं शोफ रुजावन्तं सवन्तं शोणितं मुहः१५ अभ्य इतं बुद्बुदवत् पिटियोयचित व्रणम् । मृदुमांसं विजानीयादन्त:शना' समासतः ॥ २॥ विशेषात् त्वम् गते शन्नो विवर्ण: कठिनायसः । भोफो भवति मांसस्य घोपः शीको वियई पीडनाक्षमता पाक: शलमार्गी न रोहति । पेश्यन्तरगते मांसप्राप्तवत् खराथु विना ॥ ४ ॥ प्राक्षेपः २: मायुजान्नस्य संरम्भस्तम्भवेदनाः। मायुगे दुईर चैतत् सिरामानं सिराथिी ॥ ५ ॥ स्व कम्मगुणहानिः स्यात् स्रोतसां सोतसि स्थिते । धमनिस्थेऽनिलो र फेन युक्तमुदीरयेत् ॥ ६ ॥ निर्याति गदवान् स्याम हशामः साङ्गवेदनः । संवी बलवान स्थिमन्धिप्राप्ऽस्थि पूर्णता ॥ ७॥ नेकरूपा जोऽस्थिस्थे शोफ स्तञ्च सन्धिये। पेष्टानित्तिय भवे. दाटीप: कोष्ठसंथिते । ८. पानाहोऽनशकम्मूदी च व्रणानने । विद्यान्मम्मंगतं शन्ना मग्मविहीपलक्षणैः यद्यास्वं च परिमाचे स्वगादिषु विभावयेत् । याते शुइदेहानामनुलोमस्थित त तत्.। दोषकोपाभिघातांदिशोभाइयोऽपि बाधते J . N . 1 ·सूत्रस्थानम् W बड्नष्टे यत्र तत्र स्थाभ्यद्ववेदमर्दनः । रागरुग्दाहसरम्भा यत्र चाज्यं विनोरते ॥११ पाश शुयति लेयो वा तत्स्थान शल्यवदेत् । मांसप्रनष्ट संशुधा कर्थनात् मयतां गतम् ॥ १२ ॥ चोभाद्रागादिभिः शल्य लक्षवेत् तहदेवच । पश्यस्थिसन्धिकोठे पु नष्टम् । अस्थिप लक्षयेत् ॥ १३ ॥ अस्थामभ्यन्ननस्वेदबन्धपीडनमर्दनः प्रसारणाकुञ्चनत सधिनष्ट' तयास्थिवत् ॥ १४ ॥ नष्टे स्नायुगि रामोतोधमनियम मे पथि । प्रग्सयुक्त रथं खराइचक्रमारोप्य रोगियम् ॥ १५ ॥ यौन नयेत्ततम्तम्य सरम्भाच्छलामादिशेत् । मगमनष्ट पृथडोल तेषां मासादिसययात् ॥ १६ ॥ सामान्येन सगला तु क्षोभिण्या क्रियया सरक । वृत्त पृथु चतुकोण त्रिपुटं च समासत ॥ १० ॥ घदृश्यगलासंम्यान प्रणात्या विभावयेत् । नेपामाहरणोपायो प्रतिनोमानुलोमको ॥ १८ ॥ अर्वाचीनपराचीने नि हरत्तद्दिपाय गत् । सुखाहार्य यतरिश्त्वा ततमियगत हरेत् ॥ १८ ॥ शलवन निधीत्व सुर कमायणपार्श्वगम् । प्रतिलोममनुएईद्य पृथुमुखं च यत् ॥ २०॥ नेवाहरदिगनयनं न या निरुपद्रवम् । प्रधाहरेत्करमाप्य करणे .

·घटाये
अ. २८
..
सरस्पुनः॥ २१॥
दृश्य सिंहाहिमकरवम्भिकर्कटकाननैः ।
अदृश्य वासस्थानाद ग्रहीतुं शक्यते यतः ॥ २२ ॥
कभृङ्गाकुररशरारी वायसाननैः ।
संदंशाम्या वगादिस्य
..मालाभ्यां शपिर रेत् ॥२३॥
शपिरस्थ तु नक्षः
शेष यथायथम् ।
शस्त्रेण वा विशस्थादो ततो निर्लोहित वणम् ॥ २४ ॥
कखा पृतन सखेद्य बद्धाऽचारिकमादिशेत् ।
सिरामायुविस्तग्न तु पालयित्वा शलाकया ॥ २५ ॥
दवे संस्थितं मला बासितस्य हिमाम्बुना।
तत: स्थानान्तर' प्राप्तमाहरेत् तदयथायथम् ॥ २६ ॥
यथामार्ग दुराकपमन्यतोऽप्येवमाहरेत् ।
अस्थिष्ट नर पद्धया पीडयित्वा विनिहरेत् ॥२॥
इत्यशक्ये सुबलिभिः सुग्रहीतस्य किङ्करैः ।
तथाप्यशक्ये वारङ्ग वक्रीकृत्य धनुज्यं या : २८ ।
सुबई वाकट के बनीयात् सममाहितः।
सुसयतस्य पञ्चाया वाजिनः कशयाथ तम् ॥ २४ ॥
ताडयेदिति मूर्दानं वेगेनोवमयन् यथा ।
महत् शला
मेयं वा शाखाया कल्पयेत्तरो. : ३.॥
बद्धा दुर्यलवारङ्ग कुशाभि शलामाहरेत् ।
सयधुअम्तवार' भोफनुत्पीय युक्तितः ॥ २१॥

·एवम्यानम् १३८ + . मुद्राक्षतया नाड्या निर्धात्योत्तुण्डिन इरेत् । मेरेय चानयेन्मार्गममार्गोत्तुण्डितं तु यत् ॥ १२ ॥ मृदिला कर्णिनां कर्ण नाद्यास्येन निरय बा। अयस्कान्तेन निष्कर्ण विकृतास्यम्जुस्थितम् ॥३॥ पक्वाशयगत शला विरेकेण विनिहरेत् । दृष्टवातविषम्तन्यरकतोयादि चूषणैः ॥ ३४ ॥ भण्ठसोतो गते मनो सूत्र कण्ठे प्रवेशयेत् । विमेनाते ततः शलो बिस सून' समं हरेत् ॥ १॥ মাত্রালিনাগিন ঘিষা গৱাদ্ধামহীনা। पानयेज्जातुपं कण्ठा घ्नतदिग्धामजातुपम् । ३९ । के मीन्दुकेन पीतेन वैः कण्टकमाधिपेत् । सहसा सूत्रबहेन वमत स्तेन चेतरत् ॥ ३७॥ पशका मुखनासाभ्यामाइत परती नुटेत् । पप्पानस्कन्धधाताभ्यां ग्रासशला प्रवेशयेत् ॥ ३८ ॥ सूक्ष्माधिवशनपानि क्षोमवालजलैहरेत् । पपा पूर्ण विधुनुयादवाशिरसमायतम् ॥ ३८ ॥ वामयेहाऽऽमुखं भस्मरागौ वा निखनेवरम् । फर्णेऽम्बु पूर्ण इस्तेन मथित्वा तैलयारिणी ॥ ४० ॥ क्षिपेदधोमुख कर्ण हन्याहा चूपयेत या । कोटे मोतीगते कर्ण पूरयेल्लवणाम्बुना ॥ ४१ ॥ रातन वा सुखीपणे मृते लेदहरो विधिः । जातुप' हेमरूयादिधातुज प चिरस्थितम् । १२ ।

·१४. पष्टाङ्गदये अपणा प्रायश: यता देहजेन विलीयते । महेणदारङ्गाम्बिदन्तबालोपलानि च ॥ ४३३ मलयानि न विगोव्यन्ते शरीरे मुयमयानि वा । विपाणवेण्खयस्तालदारुयलर चिरादपि ॥४४॥ प्रायो निर्भज्यते ताधि पचत्वारा पलासनी। गलो मांसायगाढ़े च सदेशो न विद्यते ॥ ४५ ॥ सतस्त मर्दनस्खे दशुद्धिकर्पणटहणैः । तीक्ष्णोपना हपानानघनशस्वपदावनैः ॥ ४६ ॥ पाचयित्वा वरच्छला पाटनैपणभेदनैः । मलाप्रदेशयन्त्राणामवेक्ष्य बहुरूपताम् । तेस्तैरुपायैर्मतिमान् शलंग विद्यात्तथा हरेत् ॥ ४ ॥ भय एकोनविंशोऽध्यायः । अथातः शस्त्र वाग्मविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः । प्रण: सजायते प्राय: पाकात खयधुपूर्वकात् । तमेवोपचरेत्तस्माद्रक्षन् पाका प्रवनतः ॥१॥ शयीतलेपसेकाममोक्षसंशोधनादिभिः। मोफोल्पोल्पोप्णरुक्चाम: सवर्ण: कठिन: स्थिर: २ ॥ पच्यमानी विवर्ण रोगो पस्तिरिवाततः ।

·२८ सूत्रस्थानम् स्फुटतीय सनिमोट: मानमर्दविजृम्भिवः ।। संरन्मामचिदादीपासजेगनिद्रतावितः । स्थानं विचन्दयत्याज्य प्रणवत्म्पर्ग नाम: पो ऽल्पगता मानि: पागड,ता यलिसम्भवः । नामोऽन्यू वसिमध्ये कर योकादिमार्दवम् ॥ ५॥ स्मृटे पूय न्य सवारी भवेदरम्माविवाभिमः । शूलं नऽनिन्नाहा: पित्ताच्छोफः माफोदयात् ॥६ रागी काच पाक म्यादतो टोप: सशोणितः। पाकेऽतिहत्ते सुपिस्तदुत्वन्दीपमधितः । ७॥ वनी भिराचित: घ्यावः शीयमाएतनमहः । कफलेषु तु शोफेषु गम्भोरं पाकर्मत्यसक।८ पक्वलिङ्ग ततोऽम्पटं यत्र स्याच्छीतशोकता। त्वकसायण्यै रुनोऽपत्वं वनसगल मश्मवत् ५८ रह्मपाकमिति ब्रूयात प्राजो गतमयः। अल्पसऽमने बाने पाके चाव्यर्थमुइते ॥ १० ॥ दारण ममसन्ध्यादिस्थिो चान्यत्र पाटनम् । पामच्छेटे सिगनायुयापदोऽमृगतिन ति: ॥ ११ ॥ मजोऽतिइदिदा विमो वाचतीमयः। तिष्ठन्नन्तः पुनः पूष: सिराम्रायसगामिपम् ॥ १२ ॥ विड़ो दाति क्षिप्रं गोलपमियानतः । यकिनत्त्याममनानायच पक्षामुपेक्षते ॥ १३ ॥ सपचाविव विशेयो तायनिश्चितकारिणौ । माक्शस्त्र कन्ययेष्ट भोजयेदवमातरम् ॥ १४ ॥ पानप पाययेन्मयं तीर यो वेदनाधमः । .

·१४२ अष्टाङ्गदये अ.२८ . न मूर्चलबसंयोगान्मत्तः शम्बन वुध्यते ॥ १५ ॥ अन्यत्र भूढगर्भाश्ममुराबरोंगोदरातुगत् । प्रथाहतोपकरण वैद्यः प्राइमुखमातुरम् ॥ १६ ॥ समाग्दो यन्तयित्वाणु न्यस्येन् मन्नादि वर्जयन् । • अनुलोम सुनिशितं शस्तमापूयदर्शनात् ॥ १७ ॥ सकदेवाहरेतच पाके तु सुमहत्यपि । पाटयेद.हा लं सम्यग्हानलवान लान्तरम् ॥ १८ एषित्वा सम्यगैपिण्या परित: सुनिरूपितम्। पङ्गलीनालवाला ययादेशं यथाशयम् ॥ १८ ॥ यतोगतां गति विदादुसनो यत्र यत्र च । सव तत्र वर्ण कुथ्यात्मविभक्तं निराशयम् ॥ २० ॥ आयतं च विद्यालं च यथा दोषो न तिष्ठति । शौर्यमा सया तीक्ष्ण शम्बमवेदवेषयः ॥ २१ ॥ असंमोहय वैद्यस्य शम्स कम्मणि गस्यते । तिर्यकछिन्द्यासलाटवृदन्तवेष्टकजवुधि । २२ । कुतिक धाषिफूटौठकपोलगलरहणे । अन्यत्र च्छेदनात्तिर्यक् मिरासायुविधाटनम् ॥ ३३ शस्वचारित वाग्भिः गोताम्भीभिय रोगिणम् । प्राग्जास्य परितोऽना परिपोध वर्ण ततः ॥२४॥ पातयित्वा कपाय शतिनाम्भोऽपनीय च। गुग्गस्वसिद्धार्यहि मर्जरसान्वितः ॥ २५ ॥ धूपयेत् पटुपंट ग्रन्यानिमपत्रे तभुतैः । रितक्षयाज्यगधुभिर्यया पर्जन प २ ।

·प्र.२८ सूत्रस्थानम् १४३ + दिग्धा तिं ततो दद्यात् तेरेवाच्छादयेच तम् । प्ताह मजाभियोईम् घनां कवनिका तत: ॥२०॥ निधाय युया बनीयात् पट्टेन सुममाहितम् । पा सध्यऽपस वा नाधम्तात्रैव चौपरि ॥२८॥ एचिसूक्ष्म हताः पटाः कवलाः सविन पिकाः । धूपिता भदव सक्षणा निर्यलोका व्रणे हिताः ॥ २८ ॥ कुतानन्तर तस्य रक्षा रक्षानिषितये । यलि चोपहरेत्तेभ्यः सदा मुर्धावधारयेत् ॥ ३०॥ लमी गुहामतिगुहां जटिला ब्रह्मचारिणीम् । वधा छत्रामविच्छत्रां दूर्वी सिहार्य कानपि ॥ ३१ ॥ सतः से हदिन ही तय्याचार समादिशेत् । दिवाग्नप्नो व्रणे कण्डू गगरुकागो फस्यात् । स्त्रीणान्शु म तिसंपादयनेलितमी । शके व्यायजान् दीपानसंसर्गे.प्यमान यात् ॥ ३३ ॥ भोजनं तु यथासात्मा ययगोधूमपष्टिकाः । मसूरमुहसुपरीजीवन्तीसुनिपरणका: ॥ ३४ ॥ मालमून कया िकतगड लीयकवास्तुकम् । कारवेशजकीटपटोलकटुकाफन्नम् ॥ ३५ ॥ सैन्धवं दाडिम धात्रो वृतं तप्तहिम जन्नम् । नौशालादिन निधमल्पमुष्ण द्योतरम् ॥ २६ ॥ मुनानी जालैमासै: योनवणमपोहति । जमिन माता का पयाति ला मातम ·१४४ अष्टांगहृदये ५.२८ . पजीणे त्वनिलादीनां विभ्रमो बलवान् भवेत् । मंतः शोकाजापाकदाहानाहानवानयात् ॥ ३८॥ मेधान्यं तिन्लान् मापान् मद्यं मांसं वजाङ्गलम् । धीरेचविशतीर लवणं काट ल्यजेत् ॥ ३८ ॥ यधान्यदपि विष्टभि दिदाहि गुरुगीतलम् । घर्गोऽयं नवधान्चादिणिन: सर्वदोयफत् ॥ ४० ॥ मद्य तोक्षणीणरूक्षालमाशु व्यापादयेद व्रणम् । वालीशौरैव वीज्य त न चैनं परिघटयेत् ॥ ४१ ॥ न तदेव प कगडू येत् पेटमानय पालयेत् । खिग्ध इहिलातीनां कथा: शृगवन् मन:पियाः ॥ ४२ ॥ पागावान् व्याधिमीनाय जिपं नएमपोहति । टतीयेऽति पुनः कुर्य: हुकम्मे च पूर्वपत् । ४३ ॥ प्रचालमादि दिवसे हितीये नाचरेत् तथा। सौनव्ययो विग्रथितचिरात् संरोति वाः ॥ ४४ ॥ विधां मां नयां गाढ़ा दुम्सम्ता विकेशिकाम् । मणे न दद्यात् याराथ स्नेहार मेदो पियते । १५ । मांसपोदोऽतिरपोपाहरगां माणितागमः। प्रयाशिगाददास पयागीपणम् ॥ ४ ॥ सपूतिमांमं मोगा गमति पृयगर्भिणम् । यणं विगोषवेचौध पिता यि फेगिका ४०. प्पया पुटि गो पारमे: ममुपापोस्। भोजनेरुपनाच नाशिपपिरोधिभिः । ४८॥

·सूत्रस्थानम् १४५ सद्य मुद्यो व्रणान् सोव्ये हित्तानभिघातजान् । मेदोजान् लिखितान् ग्रन्योन् इस्खा. पालीश कर्णयो. ॥४८ शिरोऽचिकूटनासौष्ठगण्डकोरुबाहुषु ।। ग्रौवानलाटमुफस्फिड मेट्रपायूदरादिषु ॥ ५ ॥ गम्भीर प्रदेशेषु मासलेवचलेयु च । न तु वइग कक्षादावल्पमासचले वणान् ५५ १॥ वायुनिर्वाहिण शल्यगर्भान चारविषाग्निजान् । सोव्ये चलास्थि शुष्कालणरोमापनीय तु ॥ ५२ ॥ प्रलम्बि मास विच्छिन्न निवेश्य स्वनिवेशने । सन्ध्यस्थ्यवस्थिते रक्तो माया सूत्रेण वल्कलै ॥ ५३ ॥ सौव्ये न्न दूर नासन्ने गृहन्नास्प न वा बहु । सान्त्वयित्वा ततश्चात व्रणे मधुरतद्रुते ॥ ५४ ॥ अजमतौमनमपी फलिनी शल्लकी फले । सरोधमधुकैदिग्धे युञ्जमाइन्धादि पूर्ववत् ॥ ५५ ॥ व्रणो नि गोणितीष्ठो य किञ्चिदेवावलिख्य तम् । सजातरुधिर मौव्येत सन्धान यस्य शोणितम् ॥५६॥ वन्धनानि त देशादीन् वीक्ष्य युञ्जीत तेषु च । प्राविकाजिनकोशेयमुष्ण तोम त शीतलम् ॥५॥ शीतोष्ण तृलसन्तानकासम्रायुवल्कजम् । तासायस्त पुसोसानि व्रणे भेद क फाधिके ॥५८॥ भङ्गे च युजवात् फलक चावल्लकुशादि च । स्वनामानुगताकारा बन्धालु दश पञ्च च ॥ ५॥ कोशम्वस्तिकमुत्तोलोचीनदामानुवैल्लितम् ।

·अष्टाङ्गहृदये भ० २८ खदाविबन्धस्थगिकावितानोत्सङ्गगोफणाः ॥ ६ ॥ यमक मण्ड लास्य च पचानी चेति योजयेत् । यो यत्र सुनिविष्टः स्यात् तं तेषां तन बुद्धिमान् ॥६॥ बधीयाहामूरफिकक्षावद्धणमूईस । शाखावदनकोर:पृष्ठपार्श्वगलोदरे ॥ ६२ ॥ समं मेहनमुष्कर नेत्र सन्धिषु च श्लथम् । बधोयाच्छिथिलस्थाने वात मोड़वे समम् ॥ ६३ ॥ गाढ़मेव समस्थाने भृशं गाढ़तदायये । शीते वसन्ते च तथा मोक्षणीयो वाहात् पाहात् ॥१४॥ पित्तरतीत्ययोर्वन्धो गाहस्थाने समो मतः । समस्थाने अथो मेघ शिथिलस्याशये तथा ॥ ५ ॥ सायं प्रातस्तयोर्मोची ग्रीमे शरदि थत प्रबडी देशमशकगीतवातादिपीड़ितः ॥६६॥ दुष्टी भवेत् चिरं पात्र न सिष्ठेत् से हमेषजम् ।। कए शदि रूदिया याति कठो विवर्ण ताम् ॥६॥ बहतु चूर्णितो भग्नी पिसिष्टः पाटितोऽपि वा। हिवनायुसिरोऽप्याश सुर संरीपति व्रणः ॥८॥ उत्थानशयनाचासु सर्वेहासु न पौड़येत् । उड़तोष्ठः समुरसयो विषमः कठिनोऽतिरुक ॥ १८ ॥ समो मृदुरका गोन प्रणः शुध्यति रोक्षति । मिराणामन्यमांसानां रोशदनुपरोहताम् .. " प्रभावमाप पत्र यया दीप ययतुं । অসীমবাঘি: ': समन्तात् मुनियेमितः ।

·सूत्रस्थानम् धौतेरकर्कशः क्षीरी भूर्जार्जुनकदम्बजैः । कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिटिका मधुमेहिनाम् ॥७२॥ कर्णिकायोन्दुरुविषे धारदग्धा विषाग्विताः । न मास्माके च बनीयाहुदपाके च दारुणे । ७३ ॥ गीर्यमाणा: सरुग्दाहा: शोफावस्थाविसर्पिणः । अरक्षया वणे यरिनन् मक्षिका निक्षिपेत् कमीन ॥७४॥ ते भक्षयन्तः कुर्वन्ति बजा शोफाससंस्रयान् । सुरसादि प्रयुञ्जीत तत्र धायमपूरणे ॥ ७५ ॥ सप्तपर्ण करतार्कनिम्परामादनलचः । गोमूत्रकरिकतो लेप: सेकः धाराम्बुना हितः ॥१६॥ मच्छाद्य मांसपेश्या वा पूर्ण तानाश निहरेत् । न चैनं वरमाणोऽन्तःसदीपमुपरोहयेत् ॥ ७ ॥ सोऽस्पेनाप्यपचारेण भूयो विकुरुते यतः । रूढेऽप्यनीर्णव्यायामव्यवायादीन् विवर्जयेत् ॥ ७८ ॥ हप क्रोध भयं वापि यावदास्थैर्यसम्भयात् । प्रादरेणानुषोऽयं मासान् पट सप्त या विधिः ॥७॥ उत्पद्यमानासु च सासु ताम पास दोपादिपलानुसारी। सैमोरुपायैः प्रयतपिकिस्सेदासोचयन् विमारमुत्तरीतम् ॥१०॥ त्रिंशोऽध्यायः । पथात: चाराग्निकम्प्रविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः । सर्वशस्त्रानुशताणाचारये छो बहनि यत् ।

·१४८ अष्टाङ्गहृदये छेद्यभेद्यादिकम्माणि कुरुते विषमेष्वपि ॥१॥ दुःखायचार्यशरसेषु तेन सिदिमयासु च । अतिच्छ्रे पुरोगेषु यज्ञ पानेऽपि युज्यते ॥ २ ॥ स पेयोऽर्थोऽग्निसादाश्मगुल्मोदरगरादिषु ! योज्य साक्षान्मपवित्रबाडा कुष्ठसप्तिपु ॥ ३ ॥ भगन्दरार्बुटग्रन्थिदुष्टनाडीवणा दिए।. .' न तूभयोऽपि योशायः पित्ते रहो बलेऽवले ॥ ४ ॥ ध्वरेऽतिसारे हृन्मूईरोगे पारडामयेऽरुचौ। तिमिरे कृतसंशुद्धी वयथो सर्वगोगे ॥ ६ ॥ भोरुगर्मिण्यतमती प्रोवत्तफलयोनिपु । अजीर्णेऽन्ने शिशौ बडे धमनी सन्धिमस ॥६॥ तरुपा स्थिसिरानायुमेघनी गेलनाभिषु । देशेऽल्पमामे वृषणभेडेमोतो नसान्तरे ॥ वर्म रोगाहतेऽयोय शीतवीपणदुर्दिने । कालमुष्ककगम्याककदली पारिभद्रकान् ॥८॥ अश्वकर्णमहामृक्षपलाशास्फोतवनकान् । इन्द्राक्षाप्रतीकनतामालाग्यमारकान् ॥ ८॥ काकजामपामार्गमग्निमंन्याग्नितिल्यकान् । मार्दान् समून गावादोन् जुगइम परिकल्पितान ॥१०॥ कोपातकीयतमय शकनान यवस्य च । निवाते नियोसत्य प्रवक्तानि गिनातले ॥ ११ ॥ प्रक्षिप्य मुष्ककच ये सुधारमानि च दीपयेत् । ततम्मिन्नाना कुन्तालेदाग्नी यिगते पृथक ॥ १२ ॥ रुत्वा सुधाग्मना भग्न द्रोण वितरभमनः । - 1 ·सूरस्थानम् १४८ मुश्ककोत्तरमादाय प्रचेक जनमूत्रयोः ॥ १३ ॥ गालयेदर्दभारेण महता वामसा च तत् । यावत् पिच्छिलरताच्छस्तीक्ष्णो जातस्तदा च तम् ॥१४ राहील्या चारनिम्वन्दं पच्चे लौवां विघयन् । पच्यमाने ततस्तस्मिंस्ताः सुधामम्मगर्कराः ॥ १५ ॥ शशिधारपदशहनाभीयायसभानने । कखाग्निवर्णान् बहुगः क्षारोत्ये कुडवोन्मिते ॥ १६ ॥ निर्वाम्य पिष्ट्वा तेनै य प्रतीवापं विनिक्षिपेत् । मक्षा शवद दक्षशिखिग्यधकङ्ककपोतजम् ॥ १७ ॥ चतुप्पात् पचिपित्तालमनोवालवणानि च । परितः सुतरां चातो दा तमवघयेत् ॥ १८ ॥ सवाष्पैश्च यदोतिठेद बुदुदैर्लेदवइनः । अवताय ततः शीतो यवरायावयीमये ॥ १८ ॥ स्थाम्योऽयं मध्यमः चारो न तु पिष्ट्वा विपन्मृदो। निर्वाप्यापनयेत् तीक्षण पूर्ववत् प्रतिवापनम् ॥ २० ॥ तथा लाङ्गलिकादन्तिचित्रकातिविपावचाः। म्वर्जिकाकनकाक्षोरिहिङ्गपूतीकपक्षवाः ॥ २१ ॥ तालपती विडचेति सप्तराचात् परन्तु सः । योज्य: तीशोऽनिलोपमेदोजेप्दर्बुदादिषु ॥ २२ ॥ मध्येपेव च मध्यो- ऽन्यः पित्तास्त्रगुदजन्मस ।

·१५. अष्टागदो अ०३० बलाथं क्षीणपानोये क्षाराम्बु पुनरावपेत् ॥ २३ ॥ नातितोक्षणो मृदुः सदा: पिच्छिन्नः शीघ्रग: सितः । शिखरी मुनिर्वाभ्यो न विधन्दी न चातिरुक् ॥२४॥ क्षारी दशगुण: शस्त्रतेजसोरपि कम्मकृत् । पाचूपन्निव संरम्भाद गावमापीड़यदिव ॥ २५ ॥ सर्वतोऽगुसरन् दोषानुम्मून्नयति मूलतः । कम्भ करवा गतरजः स्वयमेवोपगाम्यति ॥ २६ ॥ चारसाध्ये गदे छिन्ने लिखिते सावितेऽथया । चारं शलाकया दत्वा प्नोतमाहर्तदेहया ॥ २०॥ मानाशतमुपेक्षत तवार्थः स्वाहताननम् । इस्तेन यन्त्र कुर्वीत वर्गरोगेषु वर्मनी ॥ २८ ॥ निर्भुज्य पितुनाच्यादा कुपणुभाग विनिक्षिपेत् । पद्मपत्रतनु क्षारलेपो प्राणायंटेषु च ॥ २८ ॥ प्रत्यादित्य निपरपस्य समयम्याग्रनासिकाम् । माया विधाय: पञ्चागत. तदर्गसि फर्णजे ॥ ३॥ धारं मनार्जनेनान परिमृगावगम्य च । मुटग्ध एतमध्यान तत् पयोमकाणिकः ॥ २१॥ निर्यापयेत् सतः साध्यः माटुगोते. प्रदेशयेत् । अभिप्यन्दोनि भोमानि भोग्यानि टनाय प. ३२ ॥ यदि प बिरमूनावात् भारटधन गोयने । धान्याययोजययातिनरानेपयेत् तात: : ३३ 2 ·अ० ३० सूवस्थानम् तिलकल्कः समधुको तातो व्रणरोपणः । पक्कजम्युसित सन्न' सम्यग दग्ध विपर्यये ॥ ३४ ॥ तामतातीदकरडाोर्दुर्दग्ध सं पुनर्दहेत् । अतिदग्धे स्रवद्रत मू दाहन्वरादयः ॥ ३५ ॥ गुदे विओपाहियमूब संरोधोऽतिप्रवर्तम् । पुंस्वोपघातो मृत्युर्या गुदम्य यातनाद ध्रुवम् ॥ ३६ ॥ नामायां नासिकावंगदरणाकुञ्चनोद्भवः । भवेच विषयाजानं तहीचादिकपि ॥ ३० ॥ विशेषादत्र मेकोऽम्लेंपो मधुटत तिलाः । वातपित्तहरा चेष्टा गर्वव शिगिरा क्रिया ॥ ३८ ॥ अम्लो हिगीतः सर्गेन चारस्तेनोपसहितः । यात्या पादुतां तम्मादग्नै निपिवेत्तराम् ॥ ३८ ॥ अग्निः बारादपि येष्ठस्तद दरवानार्मसम्भयात् । भैषजहारशर न सिमानां प्रमाधनात् ॥ ४० ॥ त्वचि मांगे सिराम्रायुसभ्येम्बिए स युज्यते । मपाङ्गसानिमूर्तिनन्यलील तिनाटियु ॥४१॥ त्वम् दाहो यर्तिगोदायकान्तगरादिभि 1, अर्गाभगन्दरग्रन्विनाडोदुनगादिषु ॥ ४२ ॥ मामदाहो मधुने पनामयोठगुतादिभिः। विटपोन्चसमापनो पगम्यग् प्यधादिए ॥ ४३ ॥ • सिरादिदाम्तेय .

·१५२ अष्टाङ्गहृदये न दहेत् चारवारितान् । अन्त शल्यासजो भिन्न कोष्ठान् भूरिव्रणातुरान् ॥ ४४ । सुदग्ध वृतमध्वक्त स्निग्धशीतै, प्रदेहयेत् । तस्य लिङ्ग स्थिते रतो शम्दयाल सिकान्वितम् ॥ ४५ ॥ पकतालकपोताभ सरोहं नातिवेदनम् । प्रमाददग्धवत् सर्व दुर्दग्धात्यर्थदग्धयोः ॥ १६ ॥ चतुर्धा तत्तु तुत्य न सह तुल्यस्य लक्षणम् । खग विवर्णोष्यतेऽत्यर्थ न च स्फोटसमुद्भवः ॥ ४७ ॥ सस्फोटदाहतीवोपं दुर्दग्ध अतिदाहतः । मांसलम्बनसोचदाहधूपनवेदनाः ॥ ४८ ॥ सिरादिनाशस्तृणमूर्छावणगाम्भीर्यमृत्ययः । तुत्यस्याग्निप्रतपन कार्यमुष्णच भेषजम् ॥ ४ ॥ स्त्यानऽसे वेदनात्यर्थ पिनीने मन्दता गजः । दुर्दग्धे भीतमुपाञ्च युजरादादी ततो हितम् ।। ५० ॥ सम्यग दग्धे तुगाचीरिप्लक्षचन्दनगैरिकैः । निम्मेत् साज्यामतेरुद्ध पित्तविधियत् क्रिया ॥ ५१ । प्रतिदग्धे हुत कुयात् सर्व पित्तविसर्पयत् । ने हदग्धे भगतर रूक्षं तत्र त योजयेत् ॥५२॥ समाम्यते म्यानमिदं प्रदयस्य रहस्यवत् । अवार्धाः शूविता: सूझा: प्रतन्यन्ते हि सर्वत. ॥ ५३॥ इति वैद्यपतिनिहगुमसुनुयाग्मविरचितायामटान पदय. मंहितायां प्रथम सूपयानं मम्पूर्णम् । .

·अष्टाङ्गहृटये शारीरस्थानम् । प्रथमोऽध्यायः। अथातो गर्भावकान्तिगारीर व्याख्यास्याम । प्रति इ स्माऽरात्रेयादयो मइया । शु शुक्रातये सत्व म्बकम्मलले गचोदित 1. गर्भ. मम्मयते युनिायगाटगिरिवारणी ॥ १ ॥ बोजामकै महाभूते सूक्ष्म मत्वानुगेय स । मातुशाहाररमजे क्रमा कुनो विवढने । २॥ तेजो यथारश्मीना म्याटिकेन तिरस्कृतम् । नेवन यते गचरसत्तो गर्भागय तथा ३ ॥ यारणानुविधायित्वारकाधागा तगम्बभावता। नानायोन्याक्षतो मली धोऽतो द्रुतनोहयत् ॥ ४ ॥ अतएव च शुझम्य वाहुया पायते पुमान् । रतम्य को तवी. साम्ये तीव शुमति पुन ॥ ५॥ यायुना बहुगी भिये चयाप वापरता। पियोनिविताकारा जायन्त विशमने ·अष्टानहृदये १ १५४ मासि मासि रजः स्त्रीणां रस सवति वाहम् । वत्सराहादशादूई याति पञ्चाशत: क्षयम् ॥ ७ ॥ पूर्णपोडशावर्या स्त्री पूर्ण विशेन सङ्गता। शुद्ध गर्भाशये मार्गे रक्त शुकऽनिले हदि ॥ ८ ॥ वीर्यवन्त सुतं सूते ततो न्यूनाव्दयोः पुनः। रोग्यल्पायुरधन्यो वा गर्भो भवति नैव वा ॥ ८ ॥ वातादिकुणपग्रन्थिपूयक्षीणमलाद्वयम् । वीजासमधैं रेतोसम् स्वलि दोपजं वदेत् ॥ १०॥ रतन कुणप सेमवाताभ्यां यन्यिसचिभम् । पूयाभं रक्तपित्ताभ्यां क्षीणं मारतपित्ततः ॥ ११ ॥ कच्छाण्ये तान्यसाध्य त त्रिदोषं मूत्रविटाभम् । कुयाहातादिभिर्दुटे खौषधम् दुरणपे पुनः ॥ १२ ॥ धातकीपुष्मदिरदाडिमार्जुनसाधितम् । पाययेत् सर्पियो विपक्षमसनादिभिः ॥ १३ ॥ पलामभस्माश्मभिदा ग्रन्ययामे पूररेतसि । परूप कवटादिभ्याम् क्षीणे शुक्रकी क्रिया ॥ १४ ॥ सिग्धं यान्त विरित च निन्दमनुवासितम् । योजयेच्छुमदीपात मम्यगुत्तरबम्तिभिः ॥ १५ ॥ संगुको पिट प्रमै सपिद्रुिमैय्यादिसाधितम् ।

·अ०१ মায়ানম্ १५५ पिबेत् ग्रन्यातवे पाठाव्योपवृक्षकाज जलम् ॥ १६ ॥ पैय कुणपपूयासे चन्दन वक्ष्य त यत् । गुह्मरोगे च तत्सर्व कार्य सोत्तरवस्तिकम् ॥ १७ ॥ शुक्र शक्ल' गुरु स्निग्ध मधुर बहुल बहु । इतमाक्षिकतैलाभ सर्भाया- तव पुन. ॥ १८॥ लाक्षारसगशासाभं धौत यच विरज्यते । शुद्धशुक्रात स्वच्छ सरता मिथुन मिथः ॥ १८ ॥ में है। भवन खिग्ध शुई गोलितबस्तिकम् । नर विशेषात् क्षीराज्य मधुरोपधसंस्कृतैः ॥ २० ॥ नारी तेलेन मापैश्च पित्तले समुपाचरेत् । चामप्रसन्नवदनां स्फुरोणिपयोधराम् ॥ २१ ॥ सम्ताविकुक्षि पुस्कामा विद्याहतुगती स्त्रियम् । पद्म' सद्धीचमायाति दिन तीते यथा तथा ॥ २३ ॥ ऋतावतीते योनिः सा शक नात' प्रतीच्छति । मामेनोपचित रत' धमनीभ्यामृती पुनः३३ ॥ पत्तष्ण विगन्ध घ वायुयोनिमुखा देत् । ततः पुष्पेक्षणादेय कन्यागध्यायिनी वाहम् ॥ २४ ॥ मजालद्धाररहिता दर्भसस्तरशायिनी। रेय यावक स्तोक कोप्टगोधनकर्षणम् ॥ २५ ॥ पणे शरावे हस्ते वा मुनीत ब्रह्मचारिणी। पतर्थेऽडि तत. मावा शक्रमाल्यारा शुचि ॥ २६. दूच्छन्ती म सा पुत्र परोत्पुर: पतिम् । ।

·अष्टाङ्गहृदये ऋतुस्तु हादशनिशा: पूर्बास्तिसश्च निन्दिताः ॥ २७ ॥ एकादशी च युग्मासु स्यात्पुत्रोऽन्यासु कन्यका । उपाध्यायोऽय पुत्रीयं कुर्वीत विधिवहिधिम् ॥ २८॥ नमस्कारपरायास्तु शूद्राया मन्त्रवर्जितम् । अवन्ध्य एवं संयोगः स्यादपत्य च कामतः ॥ २८ ॥ सन्तोऽप्याहुरपत्यार्थ' दम्पत्योः सङ्गतं रहः । टुरपत्य कुलानारो गोत्रे जात महत्वपि ॥ ३० ॥ इच्छेता यादृशं पुत्र तदूपचरितांच तौ । चिन्तयेतां जनपदांस्तदाचारपरिच्छदौ ॥ ३१ ॥ वामान्ते च पुमान् सर्पिः क्षीरशालगोदनाथितः । प्रारदक्षिणे न पादेन शय्यां मौहर्तिकाया ॥ ३२ ॥ पारोहेत् स्ती त वामेन तस्य दक्षिणपाखतः । तैलमापोत्तराहारा तत्र मन्द प्रयोजयेत् ॥ २३ ॥ अहिरसि अायुरसि सर्वतः प्रतिष्ठासि धाता त्वाम् दधात विधाता त्वां दधातु ब्रह्मवर्चसा भवेति । अन्ना वृहस्पतिर्विष्णुः सोमः सूर्यम्त याग्जिनी । भौध-मित्रावाणी वीरं ददतु मे सुतम् । सालयित्वा ततोऽन्योन्य संविशेतां मुदान्वितौ। उत्ताना तन्मनायोपित् तिछेदः सुसंस्थितैः ॥ ३४ ॥ तघा हि वीज ग्यताति दोपैः स्वस्थानास्थितैः । निगन्तु सद्योगर्भाया चीन्यां वीजम्य संग्रहः ॥ ३५ ॥ मिर्गुरुत्व स्फुरपं शुसासाननुबन्धनम् । पदयम्पन्दनं तन्द्रा टड् ग्वानिलेमहर्षसम् ॥ ३६॥ व्य: प्रथमे मासि सताधारण फलस्ती भवेत् । ..

·१ शारीरस्थानम् गर्भः पुसवनान्यत्र पूर्व व्यक्तः प्रयोजयेत् ॥ ३७॥ बली पुरुषकारो हि दैवमप्यतिवर्तते । पुष्ये पुरुपक हैमं राजतं वाथ वायसम् ॥ ३८॥ कृत्वाऽग्निवर्ण निर्वाप्य धीरे तस्यानलिं पिबेत् । गोरदण्डमपामार्ग नौवकर्षमसैर्यकान् ॥ ३८ ॥ पिबेत्युथे जले पिष्टाने कष्टित्रिसमम्तशः । तोरण खेतहहतीमूलं नासापुटे स्वयम् ॥ ४० ॥ पुत्रार्थ दक्षिणे सिञ् हामे दुहिलवाया। पयसा लक्ष्मणामूल पुत्रोत्यादस्थितिपदम् ॥४१॥ नासयास्येन वा पीतं वटशृङ्गाष्टकं तथा । मोषधी वनौयाच बाह्यान्तरुपयोजयेत् ॥ ४२ ॥ लपचार: प्रियहित मृत्यैश्च गर्भ धक् । नवनीततक्षोरैः सदा चैनामुपाचरेत् ॥ ४३ ॥ अतिव्यवायमायाम भार प्रापरणं गुरु । अकालजागरखनकठिनोकटकासनम् । ४४ ॥ शोककोधभयोंदिगवेगयहाविधारणम् । उपयामाध्यतीक्ष्णोष्णगुरुविष्टभिभोजनम् ॥ ४५ ॥ रप्त निवसनं जमकूपेक्षा मद्यमामिपम् । उत्तानमयनं यच्च स्त्रियो नेच्छन्ति तत्त्यजेत् ॥ ४६॥ तथा राजस्व तिं राहि कस्तिमामासतोऽष्टमात् । शाभिमः सवेदामः कुनी शानियोत र ४७४ यातलेए भयेहभः सुझान्धजड़वामनः । पित्तले: खततिः पिडा विती पाण्डुः कफामभिः ॥४८॥ १४ ·१५८ अष्टाङ्गहृदये . व्याधीवास्या मृदुसरतीक्षण रौषधैर्जयेत् । द्वितीये मासि कललाइनः पेश्यथवाऽर्बुदम् ॥ ४८ ॥ पुंस्तीलोबा: क्रमात्तेभ्यः तत्र व्यक्तस्य लक्षणम् । क्षामता गरिमा कुक्षौ मूर्छाच्छदिररोचकः ॥ ५० जुम्भा प्रमें कः सदन रोमराज्याः प्रकाशनम् । अन्ले टता स्तनी पीनी सस्तन्यौ क्षणचूचकौ ॥ ५१ ॥ पादशोफो विदाहोऽन्ये श्रद्धाच विविधामिकाः। माटज ह्यस्य हृदयं मातुय हदयेन तत् ॥ ५२ ।। सम्मई तेन गर्भिण्या नष्ट श्रद्धाविधारणम् । देयमप्यहितं तस्यै हितोपहितमल्पकम् ॥ ५३ । यहाविधातास्य विसतियुगतिरेव या । व्यक्तीभवति मासेऽस्य तीये गावपतकम् ॥ ५४ ॥ मूर्धा हे सधिनी बाह सर्व सूक्ष्माङ्गजन्म च । सममेव हि मूर्धाये निं च सुखदुःखयोः ॥ ५५ ॥ गर्भस्य नाभी माराय द्वदि नाड़ी निबध्यते । यया स पुष्टिमानोति केदार य कुन्यया ॥ ५६ : चतुर्थे ध्यतामानां चेतनायाय पचमे। पष्ठे नायुभिरारीममनवमपत्वपाम् ॥ ५७ ० मर्यः सर्याद सम्म गौ मायैः पुष्पति सप्तमे। गर्भशीन्योड़िता दोमान्तरिमन्यमाथिताः । यएडू विदाई कुर्वन्ति गर्भिसाः फिफिमानि च ॥५८ नयनीतं हितं तप फीलाम्मुमधुरोपधेः । मिइमायस्टुरेई सघु सादु च भोजनम् । ५८ ·भारीरम्यानम् चन्दनीगोरकल्क न लिम्मे दूरुस्तनीदरम् । या चैणहरिणयगोणितयुक्तया ॥ ६ ॥ अवघ्नपत्रसिडेन तैलेनाभ्यज्य मर्दयेत् । पटोलनिम्ममनिष्ठामरस मेचयेत्,पुनः ॥ १ ॥ दाऊमधुकतोयेन मुजां च परिगोलवेत् । श्रीजोऽष्टमे सञ्चरति मातापुत्री मुइ: फ्रमात् ॥ २ ॥ तेन तो मानमुदितो तत्र नाती न जीवति । फिशरीजोऽनवस्थानान्नारी संगयिता भवेत् ॥ ६३ । तोरपेया घ पेयात्र सतावासनं तम् । मधुरैः साधित शौ पुराणयकतस्तथा ॥ ४ ॥ शुष्कमूलक कोलासकमायेण प्रास्यते । शतानकल्कितोबस्तिः सतैल तसैन्धवः ॥ १५ ॥ तम्मित्वेकाहयातिऽपि कालः मूरतः परम् । वर्माधिकारकारी स्यात्कुती वातन धारितः ॥ ६६ ॥ गम्तय नयमे मासि निग्धो मांसरसौदनः । बहुवे हा यवागू पूर्वोत चानुवासनम् ॥ १७ सतएव पिचु चास्या योनी नित्य निधापयेत् । यातनपचमगामः गीत मानिऽन्वहं हितम् ॥ १८ ॥ नि:शाही न नषमान्मामात् प्रति पासयेत् । प्रारदक्षिणम्तनमान्या पूर्व तापाचेटिनी : ५८ पुग्रामदीदमयरतापु मप्रदर्शनो। पत्र दामिने कुनो गर्भ च परिमपडले ... पुत्र मूतन्यया कन्या या देशति नमनतिम् । नृत्यवादियमान्यगधनाम्पपिया पया : १

·अष्टाङ्गहृदये
लौवं तसङ्करे तत्र मध्य कुचे: समुन्नतम् ।
थमो पार्खयोबामात्कुक्षौ द्रोण्यामिव स्थिते ॥ ७२ ॥
प्राक्चैव नवमान्मासात्सूतिकारटहमाश्रयेत् ।
देशे प्रशस्त सम्भारैः सम्पत्र साधकेऽहनि ॥ ७३ ॥
तत्रोदीक्षेत सा सूति सूतिका परिवारिता ।
अद्यख: प्रसवे ग्लानि: कुक्ष्यचिनयता लमः ॥ ७४ ॥
अधोगुरुत्वमरुचिः प्रसेको बहुमूत्रता।
वेदनोरूदरकटौपृष्ठहदबस्तिवद्धणे ॥ ७५ ॥
योनिभेदरुजातीदस्फुरणस्रवणानि च ।
आवीनामनुजन्मातस्ततो गर्भोदकर ति: ॥ ७६ ॥
अथोपस्थितगर्भा तां सतकौतुकमगलाम् ।
हस्तस्थानामफलां स्वभ्यतोष्णाम्बुसे चिताम् ॥ ७७ ॥
पाययेत्स हतां पेयां तनो भूगयने स्थिताम् ।
प्रामुग्नसाधिमुत्तानामभ्यतानों पुनः पुनः ॥ ७८ ॥
अधोनाविमृगीयात्कारयेज्जृम्भचङ्गमम् ।
गर्भ: प्रयात्यवागवन्तलिङ्गं हहिमोत्ततः ॥ ७ ॥
प्राविश्य जठरं गर्भो बस्तरुपरि तिष्ठति ।
प्राव्यो हि त्वरयन्ये नां खट्रामारोपयेत्ततः ॥ ८ ॥
अध सम्पौडिते गर्भे योनिमस्या: प्रसाधयेत् ।
मदुपूर्व प्रवाईत वादमानमवाच सा ॥ ८१ ॥
हर्पयेत् तां मुहुः पुत्रजन्मशम्दजलानिलैः ।
प्रत्यायान्ति तथा प्राणाः सूतिके शावसादिताः॥२॥
धूपयेगम सने तु योनि क्रुष्णाहिकधुके ।
हिरपुप्पोमूलं च पाणिपादेन धारयेत् ॥ ३ ॥

·अ०१ মায়ান - सुवर्चला विशल्या वा जरायपतनेऽपि च । कार्यमेतत् तथोक्षिप्य वाहोरेनां विकम्पयेत् ॥८४ ॥ कटीमाकोटयेत् पार्ग सिफजी गाठ निपीडयेत् । तालुकण्ठ स्मशेदेखा मूर्ध्नि दद्यात् नुहोपय ॥ ८५ ॥ भूललाङ्गलिकोतुम्यो सर्पत्वक् कुष्ठसपंपैः । पृथग द्वाभ्यां समस्तैा योनिलेपनपनम् ॥ ८६ ॥ कुष्ठतालीसकल्क वा सुरामण्डे न पाय येत् । यूपेण वा कुलस्यानां बिल्वजेनासवेन वा ॥ ८ ॥ यतावासपाजाजी विद्युतीक्षणकचित्रकै । सहि कुष्ठमदनैर्मू क्षोरे च सार्यपम् ॥ ८८ ॥ तेल सिद्ध हितं पायौ योन्यां वाप्यनुवासनम् । गतपुष्पा बचा कुष्ठ कणासर्पपकल्कितः ॥ ८ ॥ निरूहः पातयत्याश समेहलवणोऽपराम् । तत्सङ्ग घनिलो हेतुः सा नियात्याश तज्जयात् १८०॥ कुगला पाणिनाऽनेन हरेत् क्लप्सनखेन वा । मुहागर्भापरा योनि तैलेनाद्गच मर्दयेत् ॥ ८१ ॥ मकलाये गिरोवस्ति कोटशूले तु पाय येत् । गुचूर्णित ययभार एतेनोजलेन या ॥ ८२ ॥ धान्यासु वा गुडव्योपधिजातकरजीवितम् । अथ वानोपचारेण यान बीपिदुपाचरेत् ॥ ८३ ॥ मूतिका क्षती सादरताचा महत्ती पियेत् । पञ्चकोलकिनी भाषामनवीर गुडोदकम् ॥ ८४ ॥ यातचीपतोयं वा तया यायुन कुप्पति । विशुदाति पदुदान शिबिरानमय क्रमः । ८५ :

·अष्टाङ्गहृदये
.
नेहायोग्या तु निःनेहममुमेव विधि भजेत् ।
पीतवत्या जठरं यमकात विवेष्टयेत् ॥ ८६ ॥
होणे माता पिबेत् पेयां पूर्वोतोपधसाधिताम् ।
बहादूर्द्ध विदायादिवर्गक्वाथेन साधिता ॥ ८७ ॥
हिता यवागूः स्रे हाट्या सात्मात: पयसाऽथवा ।
सप्तरावात् परं चास्यै क्रमशो हहणं हितम् ॥ ८८ ॥
हादशाहेऽनतिक्रान्ते पिशितं नोपयोजयेत् ।
यत्नेनोपचरेत् सूतां दुःसाध्या हि तदामयाः ॥ ८ ॥
गर्भद्धिप्रसवरुक क्लेदास्रस्रुति पीड़नः ।
एवञ्च मासादध्यर्धान्मुक्ताहारादियन्त्रणा ।
गतसूताभिधाना स्यात् पुनरातवदर्शनात् ॥ १० ॥
द्वितीयोऽध्यायः ।
प्रघाती गर्भव्यापदं शारीरं व्यास्यास्यामः ।
गभियाः परिहार्याणां से क्या रोगतोऽपि वा ।
पुष्ये दृट ऽथवा शूले बाधान्त: स्निग्धशीतलम् ॥ १ ॥
मेव्याम्भोजहिमक्षीरीवल्ककल्काज्यले पितान् ।
धारयेद योनिबस्तिभ्यामााान् पिचुननकान् ॥ २ ॥
शतधौततात स्त्री तदम्भस्य वगाहयेत् ।
अमिताक्षौट्रकुमुदकमलोत्पन्नकै सरन् ॥ ३॥

·গাষীয়ান
लियात् क्षीरत साटेच्छृङ्गाटककसे रुकम् ।
पिवेत् कान्तानशालूकबालोटुम्वरवत् पयः ॥ ४ ॥
गृतेन शालिकाकोलीदिवलामधुकेक्षुभिः ।
पयसा रनगालनमद्यात् समधुशर्करम् ॥ ५ ॥
रमेळ जालैः
शुद्धिवजं चास्रोतमारेत् ।
असम्पूर्णत्रिमामाया: प्रत्याख्याय प्रसाधयेत् ॥ ६ ॥
प्रामान्वयेच
तत्रेट शीतं रुक्षोपसंहितम् ।
उपवासी घनीशीरगुडूच्चरलुधान्यकाः ॥ ७ ॥
दुरालभापपटकचन्दनातिविषाबशाः ।
कथिता: मलिले पानं टाधान्यादिभोजनम् ॥ ८॥
मुद्दादिपैरामे त जिते स्निग्धादि पूर्ववत् ।
गर्भ निपतित तीक्षा मयं सामर्थतः पिवेत् ॥ ८ ॥
गर्भकोठविडामतिविस्मरणाय च ।
नघुना पञ्चमूनेन रुक्षा पेयां ततः पिवेत्॥१०॥
पेयाममद्यपा कल्के साधितां पाचकौलिके ।
पिल्यादिपञ्चकका तिलोहालकतण्डुने: ॥ ११ ॥
मामतुल्यदिनान्येवं पेयादिः पतिते क्रम ।
नपुरखे गलवणो दीपनीययुती हितः ॥ १२ ॥
दोपधातुपरिदगोपार्थ विधिरित्ययम् ।
हावबम्तययोई वन्यजीवनदीपनाः ॥ १३ ॥
गमातमारे महति गर्दै योनिपरिसवात् ।
हडिममापन गर्भकोटे तिष्ठति सस्फुरः ॥ १४ ॥

·अष्टाङ्गहृदये
उपविष्टकमाहुस्तं वईते तेन नीदरम् ।
शीकोपवासरूक्षावैरथवा योन्यतिसवात् ॥ १५ ॥
वाते क्रुधे कशः शुष्ये गर्भो नागोदरं तु तत् ।
उदरं वामप्यत्र हीयते स्फुरणं चिरात् ॥ १६ ॥
तयो इणवातघ्नमधुरद्रव्यसंस्कृतेः ।
तक्षोररसैस्तृप्तिरामगभांश खादयेत् ॥ १७ ॥
तैरेव च सुटतायाः क्षोभणं यानवाहनः ।
नौनाख्ये निस्फुरे श्येनगोमत्स्योत्क्रोशबईिजाः ॥१८॥
रसा बहुता देया मापमूलक जा अपि ।
बालबित्वं तिलान् मापान् सक्तूंश पयसा पिबेत् ॥१८॥
समद्यमांसं मधु वा कट्यभ्यगच्च शीलयेत् ।
हर्षयेत् सतत चैनामेवं गर्भ: प्रवईते ॥ २० ॥
पुष्टोऽन्यथा वर्षगणैः कच्छाजावेत नेव वा।
उदावर्तन्तु गर्भिण्याः ने हैराएतरां जयेत् ॥ २१ ॥
योग्यच वस्तिभिहन्यात् सगर्भासहि गर्मि गोम् ।
गर्भऽतिदोषोपचयादपध्य दैवतोऽपि था ॥ २२ ॥
मृतेऽत्तरदरं शीतं स्तब्ध भातं भृशव्ययम् ।
गर्भास्पन्दी भ्रमस्तृष्णा रुच्छ्रादुच्छसनं लामः ॥ २३ ॥
परतिः सम्तनेत्रत्वमावीनामसमुद्भवः ।
तस्याः कोणामुसितायाः पिष्ट्वा योनि प्रलेपयेत् ॥२४॥
गुडं किग सलवणं तथान्तः पूरयेन्मुहुः ।
वृतेन कल्कीकृतया शाल्मल्यतसिपिचण्या ॥ २५ ॥
मन्तैोग्यैर्जरायूनर्मूदगर्भो न चेत् पतेत् ।
प्रथापनश्वरं वैदो यत्नेना तमाहरेत् ॥ २६ ॥

·शारीरस्थानम्
हस्तमभ्यज्य योनिञ्च साज्यशाल्पलिपिच्छया ।
हस्तेन शक्यं तेनैव गात्रच विपमं स्थितम् ॥२७॥
प्रान्छनीत्योडसंपीड विक्षेपोत्क्षेपणादिभिः ।
अनुलोम्य समाकर्मयोनि प्रत्यार्जवागतम् ॥ २८ ॥
हस्तपादशिरोभियों योनि मुग्नः प्रपद्यते ।
पादेन योनिमेकेन भुग्ने ऽन्येन गुदं च यः ॥ २८ ॥
विष्कम्भी नामती भूटौ शस्त्रदारणमहतः ।
मण्डलाङ्गुलियस्त्राभ्यां तत्र कर्म प्रथस्य ते ॥ ३० ॥
हहिपत्र हि तीक्षयान योनाववचारयेत् ।
पूर्व मिरः कपालानि दारयित्वा विशोधयेत् ॥ ३१ ॥
कचोरस्तालुचिबुके प्रदेशेऽन्यनमे ततः ।
समालम्बा दृढ कयुत् कुशलो गर्भगहना । ३२ ॥
अभिन्नगिरस त्वक्षिकूटयोगण्इयोरपि ।
वाईहिलांससत्तास्य वातामातीदरम्य तु । ३३१
विदाये कोठमन्वाणि बहिर्वास निरस्य च ।
कटीमलस्य तहस तत् कपालानि दारयेत् । ३४ ॥
यद्यदायुयगाद' सन्नेहस्य खुण्डयः ।
तत्तचिता हरेत् सम्यग् रक्षेत्रारीं च यत्नतः ॥३५॥
गर्भम्य हि गति चिवां करोति विगुणोऽनिलः।
सवानल्पमतिम्तरमादयस्थापेजमापरेत् ॥ ३६॥
हिन्याम न लोयन्त मातरं स हिमारयेत् ।
सहामना न चोपिया तपमप्यस्तजीवितः ॥ ३०॥
योनिमशएभयमनासपोडिताम् ।
पूत्युहारां हिमाद्रीं घ मूटगर्भा परित्यजेत् ॥२८॥

·अष्टाङ्गहृदये अघापतन्तीमपरां पातयेत् पूर्ववद्भिषक् । एवं नितशल्यांत सिश्चेदुणेन वारिणा ॥ ३ ॥ दद्यादभ्यतदेहाथै योनौ हपि ततः । योनि दुर्भवेत् तेन शूलं चास्याः प्रथाम्यति ॥ ४० ॥ दोप्य कातिविषाराम्राहिङ्गला पञ्चकोलकान् । चूर्ण स्ने हेन कल्कं या काधं वा पाययेत् ततः ॥४१॥ कटुकातिविषा पाठामाकत्वग् घिन तेजिनीः । तञ्च दोषस्यन्दाधे वेदनोपशमाय च ॥ ४२ ॥ विरावमेवं सप्ताहं नेहमेव ततः पिबेत् । सायं पिबेदरिदं वा तथा सुक्कतमासयम् ॥ ४३ ॥ गिरीपककुभक्काथपिचून् योनी विनिक्षिपेत् । उपद्रवाथ येऽन्ये स्युस्तान् यथा समुपाचरेत् ॥४४॥ पयो वातहरैः सिद्धदशाहं भोजने हितम् । रसो दयाहं च परं लघुपथ्याल्पमोजना ॥ ४५ ॥ खेदाभ्यङ्गपरा नेहान् बलातैलादिकान् भजेत् । जळ चतुर्यो मासेभ्य: सा क्रमेण सुखानि च ॥४६॥ बन्लामूलकपायस्य भागा: पट पयसस्तथा । यवकोलकुलत्यानां दशमूलस्य चैकतः ॥ ४७ ॥ निकायभागो भागय तैलस्य च चतुर्दग। हिमेदादारमनिष्ठाकाकोलीहयचन्दनैः मारिवाकुछतगरजीवकर्षभसैन्धवैः कालानुसायाशैलेयवचागुरुपुनर्नवैः अवगन्धावरोधोरल्लायटोवरारसैः । मतामाशूर्प पर्ये लात्वक्पवैः सदएकल्कितैः ॥ ५० ॥ :॥४॥ ..

·प्र०२
भारीरस्थानम्
पक मुद्दग्निना तैलं सर्ववातविकारजित् ।
सूतिका बालमम्मास्थि चनक्षीणेषु पूजितम् ॥ ५१ ॥
वरगुल्मयहोम्मादमूत्राघातान्त्र द्विजित् ।
धन्वन्तरेरभिमत योनिरोगक्षयापहम् ॥ ५२॥
बम्तिहार विपद्रायाः कुक्षिः प्रस्मन्दते यदि ।
जन्मकाले तत; शीघ्र पाटयित्वोहरेत् शिशम् ॥५३॥
मधुर्क शाकबीजं च पयस्या मरदारू च ।
अश्मन्सकः कृष्णतिलास्तानवलो शतावरी ५४ ॥
हचादनी पयस्या च लता चोत्पलसारिवा।
अनन्ता सारिका राम्रा पद्मा च मधुयष्टिका ५५.५
रहतीदयकाश्मयः शीरिशृङ्गत्वचो पृतम् ।
पृश्रिपर्णी बला थियुः खदेष्ट्या मधुपर्णिका ॥ ५६ ॥
शृङ्गाटक विसं द्राक्षा कमेरु मधुकं सिता ।
सप्तैतान् पयसा योगानईशोकसमापनान् ॥ ५७ ॥
क्रमात् सप्तसु मासा गर्ने स्रवति योजयेत् ।
कपित्यविल्ववृहती पटोलेक्षुनिदिग्विजैः ५८ ॥
मूलैः शृतं प्रयुनौत क्षीर मामे तथाऽटमे ।
नयम सारिवाऽनन्ता पयस्या मधुटिभिः ॥ ५॥
योजयेद दशमे मासि सिई बोरं पयस्यया ।
अथवा यष्टिमधुकनागरामरदारुभिः ॥ ६ ॥
अवस्थित लोहितमनाया वातन गर्म वतीनमित्राः।
गर्भासतित्वात् कटुकोणतीक्ष्णैः सुते पुनः केवल एव रक्त ६१५
गर्भ जड़ा भूतहतं वदन्ति मूर्तेन दृष्ट' हरणं यतस्तैः ।
श्रीजोशनलादयवाऽव्ययस्यैर्भूतैरुपैयेत न गर्भमाता ॥२॥

·अष्टाङ्गहृदये भियन्ते तास्ततः सप्तशतान्यासां भवन्ति तु । तवैकैक च शाखायां शत तम्मिन्न वेधयेत् ॥ २० ॥ सिरां जालन्धरा नाम तिस्रयाभ्यन्तराथिताः । पोडशदिगुणाः श्रीखा तासां हेतु वहणे ॥ २१ ॥ हे हे कटौकतरुणे शस्त्रेणाष्टौ स्पृशेन्न ताः पार्शयोः पोडकैकामूर्ध्वगां वर्जयेत् सिराम् ॥ २२ ॥ हादशादिगुणाः पृष्ठे पृष्ठवंशस्य पार्खगे। हे हे तत्रोर्ध्वगामिन्यो न शस्त्रेण परामशेत् ॥ २३ ॥ पृष्ठवज्जठरे तासां मेहनस्योपरि स्थिते । रोमराजीमुभयतों हे हे शस्त्रेण न स्पृशेत् ॥ २४ ॥ चत्वारिशदुरस्यासां चतुर्दश न वेधयेत् । स्तनरोहिततन्मूल हृदये तु पृथग्यम् ॥ २५ ॥ अपस्तम्भाख्ययोरकां तथा पालापीरपि। ग्रीवायां पृष्ठवत्तासां नीले मन्ये ककाटिके ॥ २६ ॥ विधुरे माटकाथाष्टौ पोडशेति परित्यजेत् । हन्योः पोडश तासां दे सधिबन्धनकर्मणी ॥ २७ ॥ जिद्धायां हनुषत्तासामधी हे रसबोधने । हेच वाचः प्रवर्तिन्यौ नासायां चतुरुत्तरा ॥२८॥ विंशतिर्गन्धवेदिन्यौ तासामेकां च तालुगाम् । षट्पञ्चायन्नयनयोनिमेपोन्मेपकर्मणी ॥ २८ ॥ हे हे अपाङ्गयोः च तासां पडिति वर्जयेत् । नासाने त्राथिताः पष्टिललाटे स्थपनीथिताम् ॥३०॥ तकांही तयारी पतसय कचान्तगाः ।

·शारीरस्वानम्
सप्तवं वर्जयेत् तासां
कर्णयोः पोडगात्र तु ॥ ३१ ॥
वैशब्दबोधने शहौ सिरास्ता एव चाथिताः ।
हे शहसन्धिगे तासा
मूर्तीि द्वादश तब तु ॥ ३२ ॥
एकैकां पृथगुत्क्षेपसीमन्ताधिपतिस्थिताम् ।
इत्यवेध्वविभागाय प्रत्यङ्गं वर्णिताः सिराः ॥ ३३ ॥
अवेयास्तत्र कात्सोन देहेऽष्टानयतिस्तथा ।
संकीर्णा ग्रथिता: क्षुद्रा वकाः सन्धिषु घांश्रिताः ॥ ३४॥
तासां शतानां सप्तानां पादोऽम वहते पृथक् ।
वातपित्तकफैर्जुष्टं शुद्धं चैव स्थिता मला: ॥ ३५ ॥
शरीरमनुटहन्ति पीडयन्त्वन्यथा पुनः।
तत्र यावरुणा- सूक्ष्माः पूर्णरिता क्षणासिरा: ॥३६॥
प्रस्थन्दिन्यश्च वाताम वहन्ते
पित्तशोणितम् ।
स्पर्शाणा: शीप्रवाहिन्यो नीलपीता कर्फ पुनः ॥३७॥
गौर्यः म्रिग्धाः स्थिराः शीता: संसृष्टं लिङ्गसङ्करे ।
गृढा: समस्थिताः सिग्धा रोहिण्यः शुक्थोषितम् ॥३८॥
धमन्यो नाभिसम्बडा विशतिशतरुत्तराः।
ताभिः परितो नाभिचकनाभिरिवारकैः ॥ ३८॥
ताभियो ईमस्तिर्यग्देहोऽयमनुग्रहाते ।
मोतांसि नामिके कौँ नेत्रे पायास्यमेहनम् ॥ ४० ॥
स्तनौ रत्नपयोति नारीणामधिकं वयम् ।
नीवितायतनान्यन्तः मोतांस्याहुस्त्रयोदश ॥४१॥

·१७२ घटानादये प्राणधातुमनाम्भोऽन्यवाहीन्य. हितसेयनात्। तानि दुष्टानि रोगाय विशुहानि सुखाय च ॥ ४२ ॥ सधातुसमवर्णानि हत्तस्यूम्नान्यणूनि च । मोतांसि दीर्घान्याहत्या प्रतानसदृयानि च ॥ ४३ ॥ आहार विहारय य: म्याद्दीपगुणे: समः । धातभिर्विगुणो यय मोतसां म प्रदूषकः ॥ ४४ ॥ प्रतिप्रशत्ति: सङ्गो वा सिराणां ग्रन्ययोऽपि था । विमाती या गमनं मोतसां दुष्टिंलक्षणम् ॥ ४५ ॥ बिसानामिव सूक्ष्माणि दूरं प्रविस्तानि च । द्वाराणि सोतसां देहे रसो यैरुपचीयते ॥ ४६ १ ध्यधे त सोतसा मोहकम्पामानवमिज्वराः । प्रलापशूलविणमूवरोधी मरणमेय वा ॥ ४७ ॥ मोतीविधमतो वैद्यः प्रत्याग्याय प्रसाधयेत् । उद्धृत्य शन्य यत्र न सद्य क्षतविधानतः ॥ ४८॥ अन्नस्य पत्ता पित्तं तु पाच कास्य पुरेरितम् । दोपधातुमलादीनामूमेयात्रेयशासनम् ॥ ४ ॥ तदधिष्ठानमवस्य ग्रहणाद ग्रहणी मता। सैव धन्वन्तरिमते कला पित्तधरावया ॥ ५० ॥ आयुरारोग्यवीर्योजीभूतधात्वग्निपुष्टये । स्थिता पक्वाशयहारि भुक्तमार्गाऽर्गलेव सा ॥ ११ ॥ भुक्तामामाशये रुड्डा सा विपाच्य नयत्यधः । बलवत्ययला वनमाममेव विमुञ्चति ॥५२॥ अहण्या बलमग्निई स चापि ग्रहणौबलः ।

·शारीरस्थानम् दूपितग्नावतो दुष्टा ग्रहणी रोगकारिणी ॥ ५३ ॥ यदन्न देहधात्वीजीवलवर्णादिपोपणम् । तक्राग्नि तुगहारान्नापकाद्रसादयः ॥ ५४ ॥ अन्न कालेऽभ्यवहृतं कीष्ठ प्राणानिलाहृतम् । वैविभिन्नसातं नीतं मे हैन मार्दवम् ॥ ५५ ॥ सन्धुक्षितः समानेन पचत्यामाशयस्थितम् । प्रौदर्योऽग्निर्यथा बायः खालीख तोयतण्डुलम् ॥५६॥ आदो पडसमप्यन मधुरीभूतमीरयेत् । फेनीभूतं वार्फ यातं विदाहादम्लतांततः,॥ ५७ ।। पित्तमामाययात्याचवमानं युतं पुनः । अग्निना शोपितं पा पिण्डितं कटुमागतम् ॥ ५८ ॥ भौमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चीमापः सनाभसाः । पञ्चाहारगुणान् स्वान् म्याने पार्थिवादीन पचन्त्यनु ॥५८॥ ययाब ते च पुणन्ति पराभूतगुणान् पृथक् । पार्थिवाः पार्थिवानेव शेषाः गेयांय देहगान् । ६० ॥ कि सारस तत्यकमन्न सम्भवति हिधा। तवा फिहमनग्य मूवं विद्यादनं शशत् ५ ६१ ॥ सारम्नु सशभिभूयो ययाचं पचताग्निभिः । रसादम ततो मांसं मांगा दम्ततोऽम्यि च ॥ २॥ पम्यो मजा तत: एकं गुझाइमः प्रजायते । कफ: पित्तं मनः पेषु प्रवेदी नपुरीम घ॥ ६३ ॥ मेहोऽधित्वगविगामीजीधातनां ग्रामगी मला:! प्रमादकिट्टी धातूनां पाकादेयं विधतः । ६४ परम्परोपसम्ममाडातुने परम्परा। ।

·१७४ अष्टाङ्गहृदये . केचिदाहुरहोरात्रात् पडहादपरे परे ॥ ६५ ॥ मासेन याति शुमालमन्त्र पाकक्रमादिभिः । सन्तत भोज्यधात्नां परिवत्तिस्तु चक्रवत् ।। ६६ । यादीनि प्रभावेण सद्यः शुक्रादि कुर्वते । प्रायः करोत्यहीरावाल्कन्मान्यदपि भेषजम् ॥ १७ ॥ व्यानेन रसधाताई विक्षेपोधितकमणा। युगपत्सर्वतोऽजस देहे विक्षिप्यते सदा ॥ ६८ ॥ क्षिप्यमाण: स्ववैगुणाट्रस: सन्जति यत्र सः। तस्मिन्विकारं कुरुते खे वर्षमिय तोयदः ॥ ६ ॥ दोषाणामपि चैव स्यादेकदेशप्रकोपणम् । अन्नभौतिकधात्वग्निकर्मति परिभापितम् ॥ ७० ॥ अन्नस्य पक्षा सर्वेषां पक्तृणामधिको मतः । तन्मूला हि तदृविषयहदिचयात्मकाः ॥ १ ॥ तम्मात्त विधिवद्युतोरयपानन्धनहितैः । पालयेत्प्रयतस्तस्य स्थितो घायुलस्थितिः ॥ ७२ ॥ समः समान स्थानस्य विषमोऽग्निविमार्गगे। पित्ताभिमूधि तीक्ष्णो मन्दोऽस्मिन् ककपीष्टिने ॥३॥ समोऽग्निपिमम्तीणो मन्दरीयं चतुर्विधः । यः पप सम्यगेवान मन गम्यक् समस्वसी ॥४॥ विपमोऽसम्यगप्याश सम्यक तापि चिराग पचेम् । तीशी पक्षि: पचेत् गौमममम्यगपि भोजनम् ॥५॥ मन्दा गम्यगप्पग्रमुपयुकं चिरात् पचेत् । लत्वाम्य गोपाटीपावकजनामानगोरयम् ॥ ७ ॥ सपने पाला युतिसत देश्यन पिण।

·মাৰীয়ান
तत्र सत्वशरीरीत्य प्राकृत सहज बलम् ॥ ७७ ॥
वयस्हातमत्स्य च कालजं युतिज पुन ।
विहाराहारजनितं तथोर्जस्करयोगजम् ॥ ८ ॥
देशोऽल्पवारिद्रुनगो जाङ्गलः स्वल्परोगदः ।
भानूपो विपरीतोऽस्मात् ममः साधारणः म तः ॥ ७ ॥
मज्ज मेदोवसामूत्रपित्तने मशक्लन्त्यसक् ॥ ८० ॥
रसी जलं च देहेऽस्मिन्नेकै काजलियाईतम् ।
पृथक् म्वप्रमृतं मोलमोजो मस्तिष्करेतसाम् ॥ ८१ ॥
हावली तु स्तन्यस्य चत्वारो रजस: म्वियाः ।
समधातोरिद मानं विद्याडियावतः ॥ २ ॥
शुक्रामृग्गभिपी भोज्य चेष्टागर्भाशय पु ।
यः स्याहीयोऽधिकस्तेन प्रकृति सप्तधोदिता ॥ १३ ॥
विभुत्वादाशुकारित्वाद बलित्वादन्य कोपनात् ।
स्वातन्त्रवादहुरोगवाहोपा प्रवलोऽनिल ॥८४ ॥
प्रायो तएव पवनाध्युपिता मनुष्या
दोपामका: म्फुटितधमर के शगावाः ।
शीतपिचलतिस्मतिबुदिचेष्टा
सौहार्ददृष्टिगतयोऽतिबहुप्रलापाः ॥ ८५ ॥
अपपित्तालजीवितनिद्राः समसत चलजरवाच ।
नास्ति का बहुभुजः सविलासा गीतहासमृगयाकलिनीला
मधरावपटूपयमात्माकाहा:
रुगदीर्घारुतयः रामदयाताः ।
म दृटा न जितेन्द्रिया न चार्या
न च कान्तादयिता नरपना वा ॥ ८॥

·अष्टाङ्गहृदये नेत्राणि चैयां सरधूसराणि वृत्तान्यचारूण मृतोपमानि । उन्मोलितानीव भवन्ति सुप्ते शैलटुमांस्ते गगनं च यान्ति ८८ अधन्या मत्सरा भाताः स्तेनाः प्रोदबदपिण्डिकाः। खशृगालोट्रग्टधाखुकाकानूकाश्च वातिकाः ॥ ८८ ॥ पित्तं वह्निर्वह्निजं वा यदस्मात् पित्ती द्रिशास्तीक्षाणाबुभुचः । गौरोष्णागतामहस्ताऽडिवत: शूरो मानी पिग केशोऽल्परोमा ॥ ८ ॥ दयितमाल्य विलेपनमण्डनः सुचरितः शुचिराश्रितवत्सलः । विभवसाहसबुद्धिबलान्वितो भवति भोगतिहि पतामपि ८१॥ मेधावी प्रशिथिलसन्धिबन्धमांसी नारीणामनभिमतोऽल्पशुक्र कामः । आवासः पलिततरङ्गनोलिकानां भुलेऽन्न मधुरकपायतिक्तगीतम् ॥ ८२ ॥ धम्मदेपो स्वेदगः पूतिगन्धि- मूंयुचारमोधपानागनेर्थः । मुप्तः पश्येत् कर्णिकारान् पलागान् दिग्दाहोकावियुटुर्कानलाश ॥ ८३ ॥ तनूनि पिङ्गानि पलानि घेषां तन्वम्पपक्ष्माणि हिमप्रियाणि ! मोधन मोन रवेय भासा रागं प्रजन्याश विनोचनानि ८४॥ मध्यायुषी मध्ययलाः पण्डिता: से गमोरयः । व्याघ्र कपिमारियनानू काय पैत्तिकाः । ८५ ॥ ग्नेमा सोम: नेपलम्तेन सोम्योगूटसिग्धसिटसन्ध्य खिमांस:। शुत्तृदुःएक्ले गधर्मरतमो युद्घायुक्त: सात्विक: सत्यसन्धा८६ . ..

·মৰীয়ান प्रियङ्ग दूर्वाधरकाण्डशस्त्रगोरोचनामप्रसुवर्णवर्णः। प्रलम्बबाहुः प्रयुपीनवक्षा महाललाटी घननील केश: ॥१७ मृहङ्गः समसुविमलचारुवर्मा वहोजीरतिरमशक्रपुत्रभृत्यः । धम्मामा वदति न निष्ठुरं च जात प्रच्छन्न वहति दृढ चिरं च वैरम् ॥ ८ ॥ समदहिरटेन्द्रतुल्ययातो जलदाम्भोऽधिमृदनसिंहघोपः । स्मृतिमानभियोगवान् विनीती न च बाल्येऽप्यतिरीदनी न लोलः ॥ ८८.. तिक्तं कपायं कटकोणरूक्षमल्पं स भुतो बलवांस्तथापि । रसान्तसुधिग्धविशालदीर्घसुव्यक्तशलासितपालानः ॥१००१ अल्पव्याहारकोधपानाशनः प्राज्यायुर्वित्तो दीर्घदर्शी वदान्यः । थाडी गम्भीरः स्थूललक्ष. क्षमावा. नार्यो निद्रालुर्दीर्घसूत्रः कतन्नः ॥ १०१ ॥ ऋजुर्विषयित् सुभगः सलज्जा भतो गुरूणां स्थिरसौहृदश्च । सप्ने सपद्मान्सविहङ्गमालास्तीयाणयान्पश्थति तोयदाथ१०२ ब्रह्मस्ट्रेन्द्रयरुणताय हसगजाधिपः। लं पाप्रकृतयस्तुल्यास्तथा सिहाऽवगोरः ॥ १०३ ॥ प्रकृतीह यमर्योत्या इन्दसर्वगुणोदये । शौचास्तिक्यादिभियैव गुणैर्गुणमयी वदेत् ॥ १०४ ॥ वयस्त्वापोडशाबाल तत्र धात्विन्द्रियोजसाम् । नामा'Aarafe. सा.... H

·१७८
अष्टाङ्गहृदये
स्व स्वं हस्तत्रयं साई वपुः पात्रं सुनायुषोः ।
नच यद्युक्तमुट्रिक्तरष्टाभिर्निन्दितैर्निजैः ॥ १०६ ॥
अरोमयासितस्थूलदीर्घत्वः सविपर्ययैः ।
सुनिग्धा मृदव: सूक्ष्मा नैकमूलाः स्थिरा: कचाः ॥१०॥
ललाटमुन्नत लिष्टगहमन्दुसत्रिभम् ।
कों नीचोन्नती पश्चान्महान्तौ लिष्टमांसलौ ॥ १०८॥
नेते व्यतासितसिते सुबई घनपक्ष्मणो।
उन्नताग्रा महोच्छासा पीनजुर्नासिका समा ॥ १० ॥
ओठी रसायनुदहती महत्यौ नोल्वणे
हनू।
महदास्यं घना दन्ता: निग्धाः सणाः सिताः समाः ११.
जिहा रक्तायता तन्वी मांसलं चिवुकं महत् ।
ग्रीवा इस्त्रा घना हत्ता स्कन्धावुन्नतपोवरी ॥ १११ ।।
उदरं दक्षिणावर्तगूट नाभि समुनतम् ।
तनुरक्षाबतनखं निग्धमाताममांसलम् ॥ ११२ ।
दीर्घाच्छिद्रालि महत्पाणिपादं प्रतिष्ठितम् ।
गूटवंश हत्पृष्ठ निगूटाः सन्धयो दृढाः ॥ ११३ ॥
धीर: स्वरोऽनुनादी च वर्ण: सिग्धः स्थिरममः ।
खभावज स्थिरं सत्वमविकारि विपत्म्पपि ॥ ११४ ।।
उत्तरोत्तरसत्रं यपुर्ग दिनोराजम् ।
पायामज्ञानविज्ञानवईमान गने: शुभम् ॥ ११५ ॥
इति सर्वगुणोपेते गरीरे गरदां मतम् ।
आयुरेग्नये मिष्टाय सर्वे भायाः प्रतिठिताः ॥ ११६ ॥
त्ययतादीनि सत्वान्तान्यगावटी यघोत्तरम् ।
बल प्रमाणमानार्थ साराएतानि देहिनाम् ॥ ११७ ॥

·१८० अष्टाङ्गहृदये अ०४ . जडान्तरे विन्द्रबस्ति रयत्यसृजः क्षयात् ॥ ५ ॥ जडोर्योः सङ्गमे जानु खञ्जता तत्र जीवतः। जानुनस्वाङ्गलादूर्ध्व माख्यरुस्तम्भयोफसत् ॥ ६ ॥ उर्च रुमध्ये तवे धात्सक्थियोपोऽमुसहयात् । जरमूले लोहिताख्यं हन्ति पक्षमसक्क्षयात् ॥ ७ ॥ मुष्कवझणयोर्मध्ये विटपं षण्डताकरम् । इति सक्योस्तथा बाह्रोमणि बन्धोऽत्र गुल्फवत् ॥ ८ ॥ कूपर जानुवत्कोण्यं तयोविटपवत्युनः । कक्षाक्षमध्ये कक्षाधक् कुणित्वं तत्र जायते ॥ ८ ॥ स्थ लान्सबदः सद्योनो विड्वातवमनी गुरः । मूत्राशयो धनुर्वको वस्तिरल्पासमांसगः ॥ १० ॥ एकाधोवदनी मध्ये कट्याः सद्या निहन्त्यसून् । ऋतेऽश्मरीवणादिस्तत्राप्युभयतथ सः ॥ ११ ॥ मूत्रमाव्ये कतो भिन्नो व्रणो रोहेच यत्नतः । देहामपकस्थानानां मध्ये सर्वसिराययः ॥ १२ ॥ नाभिः सोऽपि हि सद्योत्री हारमामाभयस्य च। सत्वादिधाम हृदय स्तनीर: कोठमध्यगम् ॥ १३ ॥ म्हनरोहितमूलास्ये यङ्ग ले स्तनयोर्वदेत् । फर्धाधोऽमुकफापूर्ण कोष्ठो नश्ये त्तयोः क्रमात् ॥ १४ ॥ अपस्तम्भावुरः पार्ने नाबावनिलवाहिनी। रमोन पूर्ण कोठोऽत्र वासाकासाथ नश्यति ॥ १५ ॥ पृष्ठवंगोरसोमध तयोरेष च पार्जयोः । प्रधाउंसकटयोर्विद्यादपालापाख्यमर्मपी ॥१६ ·०४ भारीरस्थानम् १८१ तयो कोठे ऽसजा पूर्ण नये द्यातेन पूयताम् । पाखयो पृष्ठवशम्य योगीकों प्रतिहिते ॥ १७ ॥ वगायिते मिजोरू कटीकतरुणे स्मृते । तब रतनयात्माण्ड _नरूपो विनश्यति ॥ १८ ॥ पृष्ठवश घुभयतो यो सन्धी कटिपायो । जधनप्य बहिर्भाग मर्मणो तो कुकुन्टरो ॥ १८ ॥ चेष्टाहानिरध काये स्पीनान च तदाधात् । पार्थान्तरनिरहो यावुपरि थोगिकर्णयो ॥ २० ॥ आशयच्छादनो तो तु नितम्बो तरुणास्थिगौ । अगरीरे शोफीडव दोबन्य मरण तत ॥२१॥ पार्वान्तरनिबद्धौ च मध्ये जघनपार्सची । तिर्यगूर्व च निर्दिशो पार्श्व सन्धी तयोर्य धात् ॥२२॥ रापूरितकीठम्य शरीरान्तरसम्भय । स्तनमूनार्जवे भागे फुटवयायये गिर ॥ २२ ॥ वृहसो तत्र विहस्य मरण रक्तसचयात् । बाहुमूलाभिसम्बई पृष्ठवणम्य पाखचो ॥ २४ म असयो फन्नो बाहुम्बापोयो तयोर्वधात । ग्रोवामुभयत सादी ग्रीवावाहुधिरोन्तर ॥ २५ कन्यासपीठसम्पन्धावसी बाटुक्रियाहरी। कण्हनाडोनुभयत सिरा हनुसमाथिता ॥ २६ ॥ चतसम्तास नीले हे मन्ये हे माणी रहते। घरमणाचल्य रसान्नान च तहाध ॥ २७ ॥ कएछनाडीमुभाता जिदानासागता शिरा ।

·अष्टाङ्गहृदये पृथक् चतसस्ताः सद्यो नन्त्यसन्माटकाद्वयाः ॥२८॥ छकाटिके शिरोग्रीवासन्धी तत्र चलं शिरः । अधस्ताकर्णयोनिमे विधुरे श्रुतिहारिणी ॥ २८ ॥ फणावुभयती प्राणमार्ग थोत्रपथानुगौ । अन्तर्गलस्थिती वैधादगन्धविज्ञानहारिणी ॥ ३० ॥ नेच्योर्बाह्यतोऽपानौ भ्रुवो: पुच्छान्तयोरधः । तथोपरि भुवोनिमावावर्तावाध्यमेषु तु ॥ ३१ ॥ अनुकर्ण ललाटान्ते शह्नौ सद्योविनाशनो। केशान्ते शहयोरूचमत्क्षेपी स्थपनो पुनः ॥ ३२ ॥ भ्रुवोममध्ये नयेऽम्यत्र शल्ये जीवेदनुडते । बयं वा पतिते पाकात्सद्यो नश्यति तूड़ते ॥ ३३ ॥ जिह्वाधिनामिकाथोषखचतुष्टय सङ्गमे । तालुन्यास्यानि चत्वारि सोतसां रेपु मन्मंसु ॥ ३४ ॥ विडः शृङ्गाटकास्य प सद्यस्यजति जीवितम् । कपाने सन्धयः पञ्च सीमन्तास्तियंगूर्व गाः ॥ ३५ ॥ भनोन्मादतमोनागैस्तेषु विपु नश्यति । पान्तरी मस्तकस्यो मिरासन्धिसमागमः ॥ ३६॥ रोमा पो नाम मम सधी हरत्य सून् । विपम म्पटनं यत्र पोड़िते रुफ च मम तत् ॥ ३७॥ मांसान्थिमायुधमनोगिरासन्धिसमागमः । स्थानमति च तनाव मुतरां जीवितं खितम् ॥ ३८॥ बाहुन्धेन तु निर्देशः पोटैप ममपना । प्राणायतनसामान्यादैक्य वा मग्मणां मतम् ॥ ३८ ॥ मांसनानि दगेन्द्रावतलप्रान्तनरोहिताः ।

·प्र.४ মাৰীৰয়াল गही कटीकतरणे नितम्बासयोः फले ॥ ४० ॥ अस्थाष्टी नावमम्माणि त्रयोविंशतिराणयः। कूकूर्च शिरोपाङ्गक्षिप्रोतक्षेपांसवस्तयः ॥ ४१ ॥ गुदीपस्तम्भविधुरडाटानि नवादिशेत् । मम्माणि धमनीस्थानि सप्तत्रिशसिराथया: ॥ ४२ ॥ हत्यौ माहकामीले मन्ये कक्षाधरौ फणौ। विटपे हदयं नाभिः पार्ष सन्धी स्तनान्सरे ॥ ४३ ॥ प्रपालापी स्थपन्य यं यतसो लोहितानि च । सन्धौ विंशतिरायौ मणिबन्धी कुकुन्दरौ ॥ ४४ ॥ सीमन्ताः कूपरो गुल्फो ककाव्यौ जानुनी पतिः । मांसमम्मगुदोऽन्ये या नावी कक्षाधरी तथा ॥ ४५ ॥ पिटपी विधुराख्ये १ शृङ्गाटानि सिराम त। अपस्तम्भावपानी च धमनीख न ते: स्म स्मतम् ॥४६॥ विदे असमसकमायो मांसधावनपत्तनुः । पाण्डु त्वमिन्द्रियाशानं मरणं पाश मांसजे ॥४७॥ मजान्वितोऽच्छो विच्छिन्नसायो रुक्चास्थिममणि । पायामाक्षेयक स्तम्भाः सावजेऽभ्यधिक राजा ॥४८॥ यानस्थानासनायतिकलामयवान्तकः । रक्तं सशब्दफेनो धमनोस्थे विचेतसः ॥ ४ ॥ सिराममध्यधे सान्द्रमजस बदसक मवेत् । तत्षयात्तृड्भमखासमोहहियाभिरन्तकः ॥ ५० ॥ यस्तु शूकैरियाको रुदेव कुणिखन्नता।

·अष्टाङ्गहदये बलचेष्टाक्षयः शेष. पर्वशोफश्च सन्धिजे ॥५१॥ नाभिराष्ट्राधिपापानच्छृङ्गाटकवस्तयः । अष्टौ च माटकाः सद्यो निघ्नन्येकानविंशतिः ॥५२॥ सप्ताहः परमस्ते पां कालः कालस्य कर्षणे । त्रयस्त्रि शटपस्तम्भतलहत्याखं सन्धयः । कटीतरुणसोमन्तस्त नमूलेन्द्र बम्तयः । क्षिप्रापालापहहतीनितम्बस्तनरोहिताः ॥ ५४॥ कालान्तरमाणहरा मासमासाई जीविताः । उत्क्षेपो स्थपनी त्रीणि विशलानानि तत्र दि॥५५॥ वायुमांसवसामञ्जमस्तुलुङ्गानि शोषयन् । शलापाये विनिर्गच्छन् श्वासात्कासाच हत्यसून् ४५६५ पाणावपाङ्गी विधरी नीले मन्ये काटिके। असासफलकावर्तविटपो/कुकुन्दरा: ॥ ५७ ॥ सजानुलोहिताख्याऽऽणि कक्षार्चकर्पराः । वैकलामिति पत्वारि चत्वारिग कुर्वत । ५८ ॥ हरन्ति तान्यपि प्राणान् कदाचिदभिधाततः । अष्टौ कूर्चीयरोगुल्फमगि बचा नजारा: ॥ ५८ । नेपां पिटपाचागून्य फूसिरांसि च । हादगार लमानानि गले मणिपन्धन ॥ ६ ॥ गुन्फो च स्तनमूने च वान नी क्षानुकूपरो अपानमस्तिववामिनोला: सोमन्तमाटकाः ॥ ६१ कूर्यवहारमन्याय पिगदेके न यनिताः । पाम पापिलोम्माना:

·মাৰীৰ্যানম্ शेपाण्यर्धाङ्ग लं वदेत् ॥ १२ ॥ पञ्चाशत्पट् च मम्माणि तिलोहिसमान्यपि । यानि मम्माणान्येषाम् चतु(ता: सिराम याः ॥ ६३ ॥ तर्पन्ति यपुः कृतन ता मम्माण्याश्रितास्ततः । तस्चतात्क्षतजात्यर्थप्रहत्तेर्धातुसंक्षये ॥ ६ ॥ सहयलो रुजस्तीवाः प्रतनोति समोरयन् । तेनम्तहतं धत्ते टणाशीयमद्धमान् ॥६५॥ म्बित्रसस्तनयतर्नु हरत्येनं ततोऽन्तकः । घईयेसन्धितो गात्रं मम्मणाभिहते द्रुतम् ॥ ६६ ॥ छेदनासन्धिटेशम्य समुचन्ति सिराह्यतः । जोवित प्राणिनां तत्र रक्त तिष्ठति तिष्ठति ॥ ६ ॥ मविक्षतोऽप्यतो जोवेदमम्मणि न मम्मणि । प्राणघातिनि जीवेत्तु कथिदेवगुणेन चेत् ॥ ६८ ॥ असमग्राभिधाताच सोऽपि वैकलाम ते । तस्मात् चारवियाग्न्यादीन् यत्नान्मम्मस वर्जयेत् ॥८॥ मम्माभिघात: स्वल्पोऽपि प्रायगो बाधतेतराम् । रोगा माथिताम्तहत्प्रकान्ता यत्नतोऽपि च ॥७॥ पञ्चमोऽध्यायः । प्रधानो विसतिविज्ञानीय भारोरं वास्यास्यामः ।

·अष्टाङ्गहृदये पुर्य फलस्य धूमोऽग्नेर्वर्षस्य जलदोदयः । यथा भविथतो लिग रिष्टं मृत्यीम्तथा ध्रुवम् ॥ १॥ अरिष्टं नास्ति मरण दृष्टरिष्टं च जोवितम् । अरिष्टे रिष्टविज्ञानं न व रिष्टेऽप्यनै पुग्णात् ॥ २॥ . कचित्तु तदिधल्याहुः स्थाय्यस्थायिविभेदतः । दीपाणामपि बाहुल्या द्रिष्टामास: समुद्भवेत् ॥ ३॥ स दीपाणां शर्म शाम्येत् स्थाय्यवश्यन्तु मृत्यवे । रूपेन्द्रियवरच्छायाप्रतिच्छायाक्रियाटियु ॥ ४॥ अन्येष्वपि च भावेषु प्रारूतेष्वनिमित्ततः । विकतिर्या समासेन रिष्ट तदिति लक्षयेत् ॥ ५ ॥ केशरोम निरभ्यन यस्याऽभ्यतमिवेक्ष्यते । यस्यात्यर्थं चले नेत्रे स्तम्यान्तर्गतनिर्गते ॥ ६ ॥ जिये विस्तृतसंक्षिसे सक्षिप्तविनतभुणो। उझान्तदर्शने हीनदर्शने नकुलोपमे ॥ ७॥ कपोतामे अलाता स ते स्तुलितपक्ष्मगी। नासिकाऽत्यर्थयिता सहप्ता पिटिकाचिता:८॥ उधूना स्फुटिता माना यस्योष्ठी यावधीऽधरः । उई द्वितीयः म्याहा वा पफजम्यूनिभावुभौ ॥ ८ ॥ दन्ताः मयर्कराः नापास्तामाः पुष्पितपहिताः । मसैय पायर्या लिहा जिना विसर्पिगी। १० ॥ गेता शुका गुरुः याया लिप्ता सप्ता सकपरफा । गिर: गिरोधरा वोठं या भारमान्मनः ॥११॥ स्न वा पितमाम्यग्न गार पन्ति न यम्म च ।

·মায়ান १८७ यम्यानिमित्तमङ्गानि गुरुण्यतिन्नधूनि वा ॥ १२ ॥ विपढीपाहिना यस्य खेभ्यो रक्त प्रवर्तते। उत्मिक्त मैहन यस्य कृपणावतिनि मृतौ ॥ १३ ॥ अतोऽन्यथा वा यस्य स्यात् सर्वे ते कालचोदिता । यस्याऽपूर्या सिरालेखा बालेन्डालतयोऽपि वा ॥ १४ ॥ ललाटे बम्तिमौर्य वा पगमामात्र स जीवति । पद्मिनीपत्रवत् तीय शरोरे यस्य देहिन ॥ १५ ॥ "नपते पवमानस्य पण्मास तस्य जीवितम् । हरितामा सिरा यम्य रोमकूपाय सष्टता ॥ १६ ॥ मोऽम्लाभिलापी पुरुष पित्तान मरणमशुत । यम्य गोमयचूर्णाभ चूर्ण मूर्ध्नि मुऽपि वा ॥ १७ ॥ सस्नेह मूर्ध्नि धूमो वा मामान्त तस्य जीवितम् । मूर्ध्नि भ्रषोर्या कुर्वन्ति सौमन्तावर्तका नवा ॥ १८ ॥ मृत्यु स्वस्थम्य पड़ावात् निरावादातुरस्य तु । जिहा वाया मुख पूति सव्यमति निमजति ॥ १८ ॥ ग्गा वा मूर्ध्नि नीयन्ते यस्य त परिवर्जयेत् । यस्य नावानुलिप्तस्य पूर्व शुप्थत्युरो भृगम् ॥ २० ॥ आर्द्रपु महंगापु सीऽदमास न जीवति । अकस्माद युगपदगाने वर्णो प्राकतवैकती ॥ २१ ॥ तथैवोपचयग्लानिरीक्ष्य हाटि मृत्यवे । तम्य स्फुटयुरन ली नाहटा न स जीवति ॥ २२ ॥ जयकासादिषु तथा यस्याऽपूर्वो ध्वनिर्भवेत् । इखोदोघोऽति वोच्छ्रास पूति सुरभिरेव या ॥ २३ ॥ याप्नुतानाप्नुते काये यस्य गन्धोऽतिमानुप ।

·अष्टाङ्ग हृदये
=
मलवस्तबणादौ या वर्षान्त तस्य जीवितम् ॥ २४ ॥
भजन्तेऽत्यङ्गसौरस्थाद्यं यूकामक्षिकादयः ।
त्यजन्ति वाऽतिवरस्थात् सोऽपि वर्षे न जीवति ॥२५॥
सततोयस गात्रेषु शैत्यं यस्यीपलक्ष्यते ।
मौतपु भयमोष्णं वा खेदास्तम्भोऽप्यहतुकः ॥ २६ ॥
यो जातयोतपिटिकः सोताङ्गो वा विदह्यते ।।
उष्णदेवी च शौसातः स प्रेताधिपगोचरः ॥ २० ॥
उरस्यूमा मवेद यस्य जठरे घातिशीतता।
भन्न पुरीषं वाणा था प्रेतस्तथैव सः॥
मूत्र पुरीप निष्ठा तं शुक्र वासु निमज्जति ।
निष्ठा तं बहवर्ण वा यस्य मासात् स नश्यति ॥२८॥
घनीभूतमियाकाममाकागमिष यो धनम् ।
प्रमूर्तमिव मूर्तञ्च मूत्ते चाऽमूर्त्तवत् स्थितम् ॥३०॥
तेजस्वातजस्तच शक कृष्णमसच्च सत् ।
प्रनेत्ररोगमन्द्रं च बहुरूपमलाछनम् ॥ ३१ ॥
जाग्रद रासि गन्धर्वान् प्रेतानन्यांच तविधान् ।
रूपं व्याशति तय यः पश्यति स नश्यति ॥ ३२ ॥
सातोगा समीपस्यां यो न पश्यत्व रुन्धतीम् ।
भुवमाकागगर्दा वास
मेघीयोधनिघाप्रवीणापणयषेशान्।
गृणोत्यन्याय यः सदानमतो न मतोऽपि या ॥ ३४ ॥
निभ्योद्य कर्णा गणुयाय या एकाफरनम् ।
साइन्धरणग्नान गन्यने यो विपर्यया । ३५ ॥
यो या न यो यप होपगन्य न नियति ।
.
पग्यति तां समाम् ॥ ३३ ॥

·शारीरस्थानम् १८८ विधिना यस्य टोपाय म्बाथ्याया विधिना रसाः॥३६॥ यः पांसनेव कोङ्गी योऽङ्गघातं न वेत्ति था। अन्तरेण तपस्तीव्र योगं वा विधिपूर्वकम् ॥ ३७॥ जानोत्यतीन्द्रियं यच तेषां मरणमादिशेत् । होनो दोनः स्वरोऽव्यक्तो यम्य स्याद गहदोऽपि वा ॥३०॥ मइसा यो विमुछेद वा विवक्षुर्न स जीयति । म्बरस्य दुर्बलोभावं हानि वा बलवर्णयोः ॥ ३८ ॥ रोगदिमयुतया च दृशा मरणमादिशेत् । अपम्बरं भापमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः ॥ ४० ॥ श्रोतारं चास्य शब्दम्य दूरतः परिवर्जयेत् । सस्थानेन प्रमाणेन वर्णेन प्रभवाऽपि वा ॥४१॥ छाया विवर्तते यस्य बनेऽपि प्रेत एव सः । पातपादतीयादी या संस्थानप्रमाणतः ॥ ४२ ॥ छायाऽङ्गात् सम्भवत्युला प्रतिच्छायेति मा पुनः । वर्णप्रभाथया या तु सा छायैव शरोरगा ॥ ४३ ॥ मवेद यस्थ प्रतिच्छाया च्छिन्ना भिन्नाऽधिकाऽकुला । विगिरा हिगिरा जिना विशता यदि वाऽन्यथा ४४॥ त ममामायुपं विद्यानचे लक्ष्य निमित्तजा । प्रतिच्छायामयो यस्य न चायोच्येत कन्यका ॥४५॥ खादीनां पञ्च पञ्चानां छाया विविधलक्षणाः । नामसी नमनाऽऽनीला सने हा सप्रमेव च ॥ ४६ ॥ वाताट्रजोऽरुणा यावा भारुमा हतप्रभा । विशुधरता लाग्ने यो दोलामा दर्शनरिया ॥ ४ ॥ शुबैदूर्यविमन्ना मुनिग्धा तोयजा मुखा।

·१०० अष्टाङ्गहृदये । स्थिरा निग्धा घना शहा श्यामा खेता च पार्थिवी ॥४॥ वायवी रोगमरणलगायान्याः सुखोदयाः । प्रभोक्ता तैजसो सर्वा सातु सप्तविधा स्मृता ॥४॥ रना पीता सिता श्यामा हरिता पाण्डुरा सिता । तासां याः स्युविकासिन्यः स्निग्धाच विमलाब या:॥५०॥ ताः शुमा मलिना रूक्षाः संक्षिप्ताथासुखोदयाः। वर्णमाकामति च्छाया प्रभा वर्णप्रकाशिनी ॥५१॥ आसन्ने लक्ष्यते छाया विकष्ट भा प्रकाशते । नाच्छायो नाऽप्रभः कचिद्विशेषाविलयन्ति तु ॥५२॥ नृणां शुभाशुभोत्पत्तिं काले च्छाया समाययाः। निकषत्रिय यः पादौ च्युतांस: परिसर्पति ॥ ५३ ॥ हीयते बलतः शखद्योऽन्नमयन् हितं बहु । योऽल्पायो बहुविएमूची बताशी चाल्पमूत्रविट ॥५४॥ बोल्पाशी वा कफेना? दीर्घ खसिति चेष्टते । दीर्घमुस्य यो प्रस्व नि:वस्य परिताम्यति ॥ ५५ ॥ इखञ्च यः प्रससिति व्यापिई स्पन्दते भयम् । शिरो विक्षिपते कृष्फ्रायोऽश्वयित्वा मपाणिकौ ॥ ५६ ॥ यो ललाटावन तस्वेदः सयसन्धानवन्धनः । उत्याप्यमानः संमुधेद यो बली दुर्बलोऽपि वा ॥ ५० ॥ वहान एव, म्वपिनि यः पादौ विकारोलिन् । गयनासनकुधादी योऽसदेव निष्चति ॥ ५८ प्रहाम्यहासी संमुच्छन् यो लेटि दगनच्छदी। उत्तरोष्ठं परिलिइन् फरकारांय करोति यः । ५८ ॥ यमभिद्रपति छाया तणा पोतारणाऽपि वा।

·०५ शारीरस्थानम् १८१ भिपग भेषनपानानगुरुमित्रहिपथ ये ॥ ६ ॥ वयगा: सर्व एवैते विन्याः समवर्तिनः। ग्रोवाललाटहृदयं यस्य विशति शोतलम् ॥ ६१ ॥ उणोऽपरः प्रदेशय शरण तस्य देवता । योऽणु च्योतिरने काग्रो टुश्छायो दुर्मना: सदा । ६२ ॥ बलि बलिमतो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते । निनिमित्तञ्च यो मेधां शोभामुपचयं थियम् ॥ ६३ ॥ प्राप्नोत्यतीया विवशंस प्राप्रीति यमक्षयम् । गुणदोपमयो यस्य स्वस्थस्य व्याधितस्य या n६४ ॥ यात्यन्यथावं प्रकृतिः परमासान्न स जीवति । भक्तिः गोल स्मृतिस्यागो वुदिर्बलमहेतुकम् ॥ १५ ॥ पहेतानि नियतन्ते पड्भिर्मासैमरिथतः । मत्तवद्गतिवाक् कम्पमोहा मासान् मरिष्यतः ॥६६॥ नश्यत्यजानन् पडहात् केशलुचनवेदनाम् । न याति यस्य चाहारः कण्ठं कण्ठामयाते ॥ ६ ॥ प्रेथाः प्रतीपता यान्ति प्रेतातिरदीयते । यम्य निद्रा भनित्य नैय या न स नीति ६८॥ पकनापूर्यतेऽन्यूणां विद्यतयरप्यो भृगम् । चक्षुयाकुलतां याति यमराश्य गमिपत. ६॥ यैः पुरा रम भारतिस्तन जीवति । महमा जायते यम्य विधारः सर्वलक्षणः ।... निवर्तते वा सहसा सहसा स विनम्नति । बरी निहन्ति समधान गरमोरी देराषिकः . स प्रलापनममामघोष गून इतानलम् । १ ·१८२ अष्टानहृदये अ. ५ अक्षामं सलवचनं रतावं हृदि शूलिनम् ॥ ७२ ॥ मशककास: पूर्वाहे योऽपराहेऽपि वा भवेत् । बलमांसविहीनस्य नेमकाससमन्वितः ॥ ७३ ॥ रक्तपित्तं भृशं रत रुपणमिन्द्रधनुप्रभम् । तानहारिद्रहरितं रूपं रक्त प्रदर्शयेत् ॥ ७४ ॥ रोमकूपप्रविसृतं पाण्ठाम्यहृदये सजत् । वाससो रञ्जनं पूति वेगवचातिभूरि च ॥ ७५ ॥ वृद्ध पाण्डु वर छर्दिकामशोफातिमारिणम् । कासवासौ ज्वरच्छदियणातीसारशोफिनम् ॥ ७६ ॥ यक्ष्मा पाखरुजानाहराच्छदई सतापिनम् । छर्दिवै गवती मूत्रशक्तद्गन्धिः स चन्द्रिका ॥ ७० ॥ सासविट्पूयरुक कासयासवत्यनुपङ्गिणी। कृष्णान्यरोगक्षपितं बहिर्जिच विचेतनम् ॥ ७८ ॥ मदात्ययोऽतिशीतार्त क्षीण तैलप्रभाननम् । अशीसि पाणि पवाभिगुदमुकास्यशोफिनम् ॥ ७८ ॥ हत्यार्खागरजाच्छादिपायुपाकज्वरातुरम् । अतीसारी यकृत् पिण्डमांसधावनमैच कैः ॥ ८० ॥ तुल तैलसुतचोग्दधिमज्जवसालवैः । मस्तुलुङ्गमपीपूय वेसपाराम्बुमाक्षिकैः ॥ ८१ ॥ अतिरितासितमिग्धपूत्वच्छघनवेदनः । कर्बुरः प्रस्रवन् धातून निप्पुरोपोऽयवाऽतिविट् ॥८२॥ तन्तुमान् मक्षिकाकान्तो राजीमांयन्ट्र के युतः । योर्णपायुवलि मुरूनाल पर्वाहिशूलिनम् ॥ ८३ ॥ सम्तपाय बलबीएमन मेयोपवेशयेत् ।

·भारीरस्थानम् १८३ सस्टम्यासवरच्छर्दिदाहानाहावाहिका ८४ ॥ अश्मरी शूनवपणं वहमूत्र रुजार्दितम्। मेहस्त इदाहपिटिकामांसकोथातिसारिणम् । ८५ ॥ पिटिकामम्महत्पृष्ठस्तनांसगुदमूर्खगाः । पर्वपादकरस्या वा मदोत्साह अमेहिणम् ॥ ८ ॥ सर्वच मांससशीचदाहटयामदञ्च रैः। विसर्पमसरोहियाखासश्रमलामैः ॥८॥ गुल्मः पृथुपरीयाही धनः झूम योग्यतः । मिरानको ज्वरच्छदिहिभाधानरजान्वितः ॥ ८॥ फासपीनसहसासखासातीमारशीफयान् । पिगम वसंग्रहखासमोफहिमाञ्चरनमः ॥ ८ ॥ मूच्छितिसारय जठरं इन्ति दुर्यनम् । गनास कुरिलीपस्यमुपतिव्रतनुत्वम् । विरेचन इतानाइमानान्तं पुनः पुनः । पागडुरोगः नयथुमान् पोताधिनपदनम् । ८१ । নাৰাছাবাঘছবিমুড়ক্সিনানিবায়োল। पने कीपटूययुतः पादाभ्यां प्रसतो नरम् ॥८२ ॥ नारों मोफी मुसाहन्ति कृषिगुघाटुमावपि । গীখিনবলিষাসিধাবি । ध्यरातिसारो शोमा सयपतियोः धये । दुर्यनस्य विशेषेण जायतेऽताप देहिनः । ८४ : सयपुर्यम्य पादस्प: परिसस्ते प पिडिक । गोदाः सचिनी चि में भिषक परिवये ८५ १०

·१८४
अशानदये
पाननं हस्तपादं पविभेयायस्य शुप्यतः ।
शूयेने या विना देशास नासायाति पश्चताम् ॥ ८६
विसर्पः कासवैवर्णचरमूर्दागभगवान् ।
भ्रमास्थगोपलासदेहसादातिसारवान् ॥१७॥
कुष्ठं वियोप्यमाणा रतन हतस्वरम् ।
मन्दाग्नेि जन्तुभिर्जुट हन्ति टप्णातिसारिणम् 2.८॥
वायु: सप्तत्वचं भग्नं कमशोफरजातुरन् ।
वातासमोहमू यमदस्वप्नज्वरान्नितम् ॥2॥
सिरोगहारुचिवाससङ्कोचस्फरेटवीथयर ।
घिरोरोगारुविनासमोह विड्मेदभ्रमः १....
प्रन्ति समियाः क्षोणलरधातुबलानलम् ।
वातव्याधिरपस्मारी कुष्ठी रस्त्यु दरी क्षयौ । १०१५
गुल्मी मेही च तान् चीणान् विकारल्पेऽपि वर्जयेत् ।
बलमांसक्षयस्तोत्री रोगहडिररोचकः ॥ १.२॥
यस्यातरम्य लक्ष्यन्ते बीन् पक्षान स जीवति ।
वाताऽठीलाऽतिसंवृद्धा तिष्ठन्ती दारुणा इदि १.३
हण्या तु परोतस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम् ।
शैथिल्य पिगिड़ के वायुर्नीला नासां च जिताम् ॥१०४
चौणस्यायम्य मन्ये वा सद्यो मुशाति जीवितम् ।
नाभौगुदान्तर गला यइणौ वा समाययन् ॥ १०५ ॥
ग्गृहीत्वा पायुहृदये क्षोण्टे हस्य वा वली।
मलान बस्तिशिरी नाभिं विबा जनयन् सम् १०६॥
कुर्वन् वह एगी: शूत लपणा भिनपुरीपताम् ।
खास वा जनयन् वायुर्गृहीत्वा गुदवक्षणम् ॥ १७ ॥

·भारीरस्थानम्
१८५
वितत्य पर्शकाग्राणि राहीलीरथ मारुतः।
स्तिमितयातनादस्य सद्यो मुणाति नीवितम् १०८॥
নং জবেন্যায্য মূ িনন।
विपणं च सन्धीनां मुमूर्षोरुपजायते ॥ १० ॥
गोसगै बदनाद्यस्य वेदः प्रध्यतते भृयम् ।
लेपवरोपतप्तस्य दुर्लभ तस्य नीवितम् ॥ ११ ॥
प्रयालगुलिकामासा यन्य गात्र मसूरिकाः ।
सरपचाश घिनश्यन्ति न घिरास विनश्यति । १११
मसूरयिदलपस्यास्तथा विहममविभाः ।
मनाया: शिणाभार यिस्कोटा देहनाशनाः ११२३
कामनायोमुख पूर्ण सहयोम कामता ।
सन्यासयोचता च यम्य तं परिवर्जयेत् ॥ ११३ ॥
पकरमादनुधावण पिट वाममाययन् ।
यो पातलो न शूनाय प्याव दाहाय पित्तल 118
कफनो न ध पूयाय मग्मेजय गजे नवः।
पपूर्णपूर्ण कोर्षाभो बधाऽकगाय ते ॥ ११५ ॥
रूप गलिध्वजादीनां मास्तान बनयेणान् ।
पिएम पमारुतवई कमियं च मगन्दरम् ११८ ॥
घायन् बानुना जानु पादावुधन्य पातयन् ।
गोपाम्यति मर्यशामागतो न म जीयति । ११०॥
दौग्रिन्दन पायाणि तेय शास्तृमानि ।
भूमि काहे न पिनियन् मार्ट नोटेन नायन् ॥१॥
परीमा माननूः गुफासो बरी पयः ।
मारमन् महः हन् गप्या पादन पनि। यः ॥१८॥

·ਟਟ ਹੋ
प. ५
गरिदाति विगगवारी म म गीयसि ।
गम्य समाज तिमपियः। १..
मुगे दना. पुसटर विविधा: गिराः ।
या गतीमा भोपहरामाम् । १२१ ॥
गर्म पाउनधिगणात बुद्धिमान परियाये।
विकाग यम्य पईमो प्रतिः परिहोयरी । १२२॥
मदमा सहमा तम्य म युति जीवितम् ।
यमुहिसारं यः सम्पादयिरामोषधम् ॥ १२५ ॥
यतमानी न गनोति दुर्म तम्य जोषितम् ।
विप्रा बहुगः सिह विधिपचापसारितम् ॥ १२४,
न सिध्यत्वोषधं यस्य नाम्ति तन्य चिकित्सितम् ।
भवेवास्थापने वा परमान विपर्ययः प १२५ ॥
पफरमाइगवादः सन्धोऽपि न स जीवति ।
निवाति मेन्धन यस्य ज्योतियाभ्युपशाम्यति ॥ १२ ॥
धातुरस्य रहे यस्य भिधान्त वा पतन्ति वा।
अतिमात्रममवापि दुर्लभं तस्य नीवितम् ॥ १२॥
यं नरं सहसा रोगो टुर्यनं परिमुञ्चति ।
सगयं प्राप्तमाघे यो जीवितं तस्य मन्यते । १२८॥
काययेनैव स्टोऽपि दुःश्रवं मरणं भिषक् ।
गतासोबन्धुमित्राणां न छत्तं चिकिसितम् ॥१८॥
यमदूतपिगाचार्यत्परासुरपास्यते ।
नरौिपधषीयाणि तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥ १३० ॥
आयुर्वेद फलं सत्सं यदायुर्ने प्रतिष्ठितम् ।
रिष्नानादृतस्तस्मात्सर्वदैव भवेहियक् ॥ १३ ॥

·शारीरस्थानम् मरण प्रणिनां दृष्टमायु.पुरषोभवक्षयात् । तयोरप्यघयादृष्ट विषमापरिहारिणाम् ॥ १३२ ॥ पष्ठोऽध्यायः । दोन भीत अथातो दूतादिविज्ञानीय शारीर व्याख्यास्यामः । पाखण्डायमवर्णाना सवर्णाः कम्मसिहये । त एव विपरीताः स्युर्दूताः कर्मविपत्तये ॥ १ ॥ हुत धस्त रक्षामङ्गलवादिनम् । शस्तिएं दगिहनं पण्ट मुगदरमा जटाधरम् ॥ २ ॥ प्रमलायं रफमाणं मलिन नियम् । अनेकव्याधित व्यस्त रहमायानुलेपनम् ॥ ३॥ तेनपदाधित जो विवर्या कयामसम् । गुरोष्ट्रमहिमारुद काटनीटादिमदिनम् ॥ ४ ॥ नानुगच्छशिपदामाप्रयन्तं च दूरत । भगतचिन्तावने नग्न शिन्दति भिन्दति ॥ ५॥ अजान पापक पिन् पिटभ्यो नियपत्वाप । रमे मुस्यतो गदस्यमयी गया. वे सा मनुवापामागपति मुताम् । पिकारमानाचगु देशे याने यया मिपा ।

·१८८ मटा हदवे दूतमभ्यागत दृष्ट्वा नातुर तमुपाचरेत् । स्पृशन्तो नाभिनासास्यक्रेशरोमनखहिजान् ॥८ गुह्य पृष्ठम्तनग्रोवाजठरानामिका नीः । कार्पासबुससोसास्थिकपानमुशलीपन्नम् ॥८॥ मार्जनो शूर्पचैनान्तभस्माटारदशातुपान् । रज्जूपानत्तुलापागमन्चदा भग्नविच्युतम् ॥ १० ॥ तत्पूर्वदर्शने दूता व्याहरन्ति मरिष्यताम् । तथाऽईगो मध्याह्ने सन्ध्ययो: पूर्ववासरे ॥ ११ ॥ षष्ठोचतुर्थीनवमी राहुकैतूदयादिषु । भरणी छत्तिकाऽऽनेपा पूर्वाऽऽर्दा पैचा नै ते ॥ १२ ॥ यमिय दूते ब्रुवति वाक्यमातरसंथयम् । पश्चेन्दिमित्तमशुत च नानुव्रजेशिषक । १३ ॥ तद्यथा विकल: प्रेतः प्रेतालद्वार एक वा। लिन्न दग्ध विनष्ट या तहादोनि बचांसि वा ॥ १४ ॥ रसो वा कटुकस्तोवो गन्धी वा कोणपो महान् । स्पर्शो या विपुल: क्रूरो यहान्यदपि तादृशम् ॥ १५ ॥ तत्सर्वमभितो वाक्य वाक्य कालेऽववा पुनः । दूतमभ्यागत दृष्ट्वा नातुरं तमुपाचरेत् । १६ : हाहान्दितमुत्ष्टं रुदितं रखलन शुतम् । वस्तातपनपादनव्यसन बसमोघणम् ॥ १० ॥ घेत्यध्वजानां पात्राणां पूर्णानां च निमन्जनम् । तानिष्टपवादाय दूपणं भस्मपासुभिः । १८ । पयछेदोऽहि मार्जारगोधासरठवानरैः । दोषां प्रतिदिशं याच कराणां मृगपचिषाम् ॥ १८

·মাৰীয়ােগ
कपाधान्यगुडो खिल्लवणासवरणाम् ।
मपपाणां वसातेलटण पोन्धनस्य च ॥ २०॥
कौवक्रश्वपाकानां जानयागुरयोरपि ।
छदितस्य पुरीपस्य पूतिदुर्दर्शनस्य च ॥ २१ ॥
नि:सारस्य व्यवायस्य कासावरररपि ।
গয়নায়নযানানানানানা কয়ন ॥ ২২,
भ्युभानामितरेषां प पावादीनामशीभनम् ।
पुसताः पचिशी वामा: स्त्रीसंत्रा दक्षिणा: शमा: ॥२३॥
प्रदक्षिणं खगमगा वान्ती नैव ध्वजम्बुकाः ।
श्रायुग्माय मगा:यस्ताः शस्ता नित्यं च दर्शने ॥ २४ ॥
चापभासभरद्वाजनकुनधागवहिणः ।
प्रभ सर्वधोनूकविडालसरठेक्षणम् प्र २५ ॥
प्रास्ताः कोसने कोलगोधागियजाधका ।
नदर्शने न विरुने यानरर्वाचतोऽन्यथा २६ ॥
धनुरेन्द्र च लालारमभं रुममन्यतः ।
গৰিঘুঘনি বানাচ্ছি মিনি বিগিনি ২৩
दध्यक्षतादि निर्गच्छन् यच्छमारा प मङ्गलम् ।
धेद्यो मरियतां वैश्म प्रषियवेद पश्यति २८ ।
इताद्यसाधु दृष्ट्ये व त्यभेदारीमतोऽन्यया ।
करुणाराजरान्तानी बनतः समुपाचरेत् । २८ ।
ध्यक्षतेनुनिणावप्रिया एमपिपाम् ।
আযদাৰৰণাৰীঘারা । ২৩।
তুগদায়ানা জান দলমগী।
रखमपूर्णकुचाना न्यायाः स्पन्दनस्य ९ ॥ ३१ ॥

·पाध्ये नरागानणदेवानां नृपण । पकानां समगी यामधामराम्यरवाशिमाम् । २२॥ मामारितालोपतारणमिकण। भूमेः ममतायाय य: प्रज्वनितम्य ॥ ३ ॥ সাগবাঘারত্ব ঘুণ হচ্ছে । मिमाः गमामाया बढ़ाया: मिाया पपि ३४॥ সীমামেনিযধাবিনা। सपकादर्गसिहायरीपनानां प दर्शनम् ॥ ३५ ॥ गन्धः गरभिण: गगनों मधुरो रमः । गोपीरनुकुलम्य परमाणावामपि ॥ २६ ॥ मगपधिनराणां च शोभिना गोभना गिरः । एयवापताकागामुरारोपपमभिष्टुति: ॥३७॥ भरीगृहनगाहान प्रदाः पुरयाइनिसनाः । घेदाध्ययन गदाय सगी यायः दक्षिणः ॥ ३८॥ पथिवेश्मावेश छ विवादारोग्यसपणम् । इत्य मयनं कानूई प्रसयते ॥ ३८॥ बने मद्य सह मतैयः पिमन् छापो शना। स मती मृत्वना गोध्र वरीय नीयते ॥ ४० ॥ रामायपुर्वन्तो यो इस जियते स्त्रिया। सोऽपिन महिपाराहीसदमः ॥ ४२ में प्रयाति दिर्श याच्या भरण तस्य यमगा। लता कगटपिनो यंगताती या घदि जायते ॥ ४२ ॥ यस्य तस्यारा गुटोग ·মাৰীৰাম यस्य वद्धिमनषिम् । नुहतो एतसितस्य नग्नस्टारसि जायते ॥ ४३ ॥ पद्म स नये त् कुष्ठन चण्डालैः सह यः पिवेत् । ने बहुविध स्वप्ने स प्रमिहेश नश्यति॥४४॥ समादेन जले मजेद्यो नृत्यन् राक्षसः मह । पपमारेण यो मो नृत्यन् प्रेतेन नीयते ॥ ४५ ॥ यानं खरोष्ट्रमार्जारकपिमा लमूकरैः । यस्य प्रेतेः शृगाले स मृत्योर्वर्तते मुखे ॥ १६ ॥ अपूपण क लोजपा विवुडस्तदिध' यमन् । न जीवत्य- शिरोगाय सूर्येन्दुग्रह क्षणम् ॥ ४० ॥ याचन्द्रमोः पातदर्शन दृचिनागनम् । मूर्ति बंगलतादीनां समयो पयसां तथा ॥ ४८ : निमयो मुण्डता काफरप्रायः परिधारयम् । নয়া সমিত্তিাষামনঃ ০৪ मड़ी चलताधारणकगटकमस्टे। समग्मगानयन पतनं पांसुभम्पनीः ॥ ५॥ मनन जनपहादी गोघे ण स्रोतमा इतिः । नृत्यवादित्रगीतानि रशमग्याधारणम् ॥ ५१ वयोमहिरभ्यङ्गीविवाहः मयुग्मं च । पहावये हमधाम: प्रवर्दनविरधने । ५२ ॥ हिर तोयाभिः कसिधपराजयो। पानमनाए प्रयासः पादच गयो।। ५ । -

·अष्टादये
हो भृशं प्रकुपितेः पिलभियावभर्सनम् ।
प्रदीपग्रहनक्षत्रदन्तदैवतचक्षुषाम् ॥ ५४॥
पतन या विनाशो वा भेदनं पर्वतस्य च ।
कानने रप्त कुसमे पापकम्मनिवेशने । ५५ ॥
चिसाधकारसम्बधि जनन्याश्च प्रवेशनम् ।
पात: प्रासादशैलादेर्मत्स्येन ग्रसनं तथा ॥ ५६ ॥
कापायिणामसौम्याना नग्नानां दण्डधारिणाम् ।
साक्षाणां च कृष्णानां दर्शनं जात नेष्यते ॥ ५७ ॥
যা যামাননা গননী।
विरागमाल्यवसना वन कालनिशा मता ॥ ८ ॥
मनोवहानां पूर्णत्वात् स्रोतसां प्रबलैर्मलैः ।
दृन्यन्ते दारुणाः स्वप्ना रोगी थैर्याति पश्चताम् ॥ ५ ॥
प्ररोग: संशयं प्राम्य कचिदेव विमुच्यते ।
दृष्टः श्रुतोऽनुभूतथ प्रार्थितः कल्पितस्तथा ॥ ६ ॥
भाविको दोष गोति स्वतः सप्तविधी मतः ।
वाद्या निफलाः पञ्च यथास्वप्रकृतिर्दिया । ६१ ।
विस्यतो दीर्घ इखोऽति
पूर्वरात्रे चिरात्फलम् । ६२ ।
दृष्टः करोति तुच्छच
गोसर्गे तदमिहत् ॥ ६३ ॥
निद्रया चानुपहनः मतोयैर्वच नैस्तथा ।
याति पापोऽल्पफलतां दानहोमजपादिभिः । ६४ ॥
प्रकल्याणमपि स्वप्नं दृष्ट्वा तत्रैव यः पुनः ।
पसौम्यं शमं तस्य भमेव फलं भवेत् ॥ ६५ ॥

·शारीरस्थानम् देवान् दिजान गोषमान् नीयत: सुहटो नृपान् । साधून यासिनो बहिमिदं स्वच्छान् जलाययान् ॥६६॥ मान्या कुमारकान् गोरान् शलवस्वान् सुतेरानः । नरामन दोपतनु समन्ताद्रुधिरोक्षितः॥ ६ ॥ य. पथ्य लभते यो वा छत्रादर्शविपामिषम् । शक्ला. सुमनसो वसाममध्यालेपनं फलम् ॥१८॥ नप्रासादमफल क्षसिंहनरहिपान् । पारोहीनयानं घ तराइदीदधोन् । ६८ पूर्वोत्तरेण गमनमगम्यागमन मृतम् । सम्माधाविसतिदये। पिभिशाभिनन्दनम् ॥ ७० ॥ रोदन पतितोत्थान हिपता पायमर्दनम् । यस्य म्यादायुरारोग्य वित्तं यहु च सोऽयते । महलाघारमम्मनः परियारस्तथासुरः । यहधानोऽनुयालय प्रभूद्रव्यमदः ॥ २ ॥ मवलक्षणसंयोगो भनिय द्विजातिषु । विकिरमायागनिय दादाराग्यस्य लक्षणम् 014 इयत्र सन्ममरण यव' मध्यगुदाद्वतम्। भारीरशम: शान शामिदमुणने । ०४ । इति श्रीयापतिसिगानोवांग्मटण तायटदय पशिशाय शारोरसाग मनामधारप पर..

·अष्टाङ्गहृदये निदानस्थानम्। प्रथमोऽध्याय:। प्रधात: सर्वरोगनिदान व्याख्यास्यामः । इति इस्माहुरा यादयी महर्षयः । रोग. पामा ज्वरो व्याधिर्विकारी दुःखमामय: १ यमातङ्कगदाबामधन्दाः पर्यायवाचिनः । निदानं पूर्वरूपारिए रूपायुपशयस्तथा ॥ २ ॥ सम्प्राप्तियेति विज्ञान रोगाणां पञ्चधा मृतम् । निमित्तहत्वायतनप्रत्ययोत्यानकारणैः ॥ ३ ॥ निदानमाहुः पर्यायः . .. प्रायूपं येन लक्ष्यते । त्यित्सुरामयोदोषविशेषेणानधिष्ठित: ॥ ४ ॥ लिङ्गमव्यतमल्पवायाधीनां तद्यथायथम् । तदेव व्यतातो यात रूपमित्यभिधीयते ॥ ५ ॥ सस्थान व्यञ्जन लिङ्ग लक्षणं चिह्नमाततिः । हेतुभ्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम् ॥ ६ ॥ प्रौषधाविहाराणामुपयोगं सुखावहम् । विद्यादुपयय व्याधेः स हि सामामितिअतः ।।

·निदानस्थानम् विपरीतोऽनुपशयो व्याध्यसामग्राभिसजित । यथा दुष्ट न दोमेण यथा चानुविसर्पता ॥८॥ निहत्तिरामयस्थासौ सम्प्राप्ति तिरागति । समाविकल्पप्राधान्यबलकालविशेयत.॥ सा भिद्यते यथाऽत्रैव वान्तेऽटी ज्वरा इति । दोघाणा समवेताना विकन्पोऽ शागकन्पना ॥ १ ॥ स्वातन्यपारतन्याभ्या व्यावे प्राधान्यमादिशेत । इत्यादिकात्स्यांवयवेबेनाबनविशेषणम् ॥ ११ ॥ नमान्दिननाशव्यांधिकालो यधामन्नम् । इति प्रोतो निदानार्य: त व्यासेनापदेच्यते ॥ १२ ॥ सर्वपामेव रोगाणा निदान कुषिता मला । सत्प्रकोपस्य तु प्रोता विविधाहितमेवनम् ॥ १३ ॥ अहित त्रिविधी योगवाणा प्रागुवाहत । तित्योपणकपायापासप्रमितभोजन धारचोदीर पनियाजागरायचभापणे । क्रियातियोगमीगोकचिन्ताव्यायाममैथुनै प्र १५ ॥ ग्रौपाहोर त्रिभुतान्ते प्रतुष्यति समीरण । पित्त यादम्मतीक्ष्णोप्पपटक्रोधविदाहिमि ॥ १६ ॥ शरनाध्यापरावादेविदाहसमवेषु च । म्ब बन्नलवणम्रिागुवभिचन्टिगीतले ॥ १७॥ मास्यास्यप्रमुखाजोदियाम्बध्नातिहह । प्रार्दनाद्ययोगन भुक्तमाधवसन्तयोः ॥ १८॥ १४॥ । ८

·२०६
अष्टाङ्गहृदये
पूर्वा पूर्वराये च शेषा
इन्दन्तु सगरात् ।
मियीभावात समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः ॥ १८॥
सजीर्णाजीर्णविप्रमविरुदाद्यशनादिभिः ।
। व्यापन्नमद्यपानोयशुकशाकाममूलकैः ॥ २० ॥
पिण्याकमद्यवसुरापूतिशुष्कळशामिपैः ।
दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथानपरिवर्ततः ॥ २१ ॥
धातोर्दुष्टात् पुरोवाताद ग्रहवेशादिपाहरात् ।
दुष्टानात् पर्वताश्लेषादग्रहर्जन्मनपीडनात् ॥ २२ ॥
मिथ्यायोगाध विविधात् पापानाच निपेवणात् ।
स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः ॥ २३ ॥
प्रतिरोगमितिनुजा रोगाधिष्ठानगामिनीः ।
रसायनौः प्रपद्याशु दीपा देहे विकुर्वते ॥ २५ ॥
हितोयोऽध्यायः ।
प्रथातो ज्वरनिदान व्याख्यास्यामः ।
ज्वरो रोगपतिः पामा मृत्युरोजोऽशनोऽन्तकः ।
क्रोधी दक्षाध्वरवंसी रुद्रोईनयनोनय: MAR
जमान्तयोर्मोहमयः सन्तापामाऽपचारनः ।
निर्माण वर्तते ॥३॥

·निदानखानम् स जायतेऽष्टधा दोपैः पृथग मियः समागतः। प्रागन्तुय मलास्तव स्वे: स्वैर्दुष्टा: प्रदूषणैः ॥ ३ ॥ आमाशयं प्रविश्याममनुगम्य पिधाय च । स्रोतांसि पकिस्थानाञ्च निरस्य ज्वलनं बहिः ॥ ४॥ सह तेनाभिसर्पन्तम्तयन्तः सकलं वपुः । कुर्वन्तो गाधमत्युषण ज्वरं निवर्तयन्ति ते ॥ ५ ॥ स्रोतीयिबन्धात् प्रायेण तत: स्वेदी न जायते । तम्य प्रापमाल स्यमरतिर्गाचगौरवम् ॥६॥ पास्यवैर स्यमरुचिर्जुमा साम्राकुलाक्षता । प्रङ्गमर्दोऽविपाकोऽल्पप्राणता बहुनिद्रता ॥७॥ रोमहर्षी विनमन पिण्डिकोद्देष्टन लमः । हितोपदेशेवज्ञान्ति: प्रोतिरसपटूपणे ॥८॥ हेषः खादपु भच्येपु तथा बालेषु टड्मृशम् । शब्दारिणशोतर्वातामुच्छायोपणेपनिमित्ततः ॥ ८ इच्छा वेघर तदनु ज्वरस्य व्यता भवेत् । भागमापगाक्षोभमृदुतावेदनोभणाम् ॥ १० ॥ वैपम्य तर पाने ताम्तास्युर्वेदनायाः । पाट्योः सुप्तता स्तम्भः पोण्डिकोटन याः॥ ११॥ विप पूर्व सन्धीनां साद ऊ : काटौत्रहः । पृष्ठ पादमियाप्नोति निष्पोद्यात इवोदरम् ॥ १२ ॥ छिद्या व चारपोनि पार्शगानि विशेषतः। हृदयस्य ग्रहस्ताट: प्राजननव वक्षसः॥ १३ ॥ सान्धयोगय न बाझोर्मेदपोटनमसयोः । . + ·अनिद्रवाटभ्रमरोमहर्षा जृम्भातिवाञ्च चलासपित्तात् ५२४ अष्टाङ्गहृदये अगतिर्भक्षणे हन्वोजृम्भणं कर्णयोः स्वनः ॥ १४ ॥ निम्तोदः सहयोनि वेदना विरसास्यता। कपायास्थत्वमथवा मलानामप्रवर्त्तनम् ॥ १५ ॥ रूचारुणलगास्याक्षिनखसूत्रपुरीषता । प्रसे कारोचकायदाविपाकास्वेदजागगः ॥ १६ ॥ कण्ठोष्टशोपटट शुश्की छर्दिका सो विषादिता। हो रोमानदन्तेषु वेपथुः क्षवघोहः ॥ १७ ॥ भ्रमः प्रलापो धर्मेच्छा विनामयानिलवरे । युगपद व्याप्तिरङ्गानां प्रलाप: कटुवचाता ॥ १८ ॥ नासास्यपाक: शीतच्छा भ्रमो मूर्छा मदोऽरतिः। वि स पित्तवमनं रताठोयनमन्तकः ॥ १८ ॥ रक्तकोठोहमः पौतहरितत्व त्वगादिपु । स्वेदी नि:श्वासवैगन्ध्यमतिटणा च पित्तजे ॥ २० ॥ विशपादचिर्जाद्य स्रोतोरोधोऽल्पवेगता । प्रसेको मुखमाधुर्य हो पश्वासपोनसा: ॥ २१ ॥ शासछर्दनं कासः स्तम्भः चैत्वं त्वगाटिषु । अषु शीतपिटिकास्तन्द्रोदर्द कफोभये ॥ ३२ ॥ काले यथाख सर्वेषां प्रवृत्तिहडिरेव वा । निदानीजानुपरयो विपरीतोपशायिता। यथा खलिद्धसंसर्गे ज्वरः संसर्गजी- गिरोऽर्तिमूर्णावमिदाहमोचकण्ठास्यशोधारतिपर्वमेदाः । ऽपि च ॥ २३॥ तापमान्यरुचिपर्वशिरोरुपीनसखसनकासविबन्धाः ।

·निदानचानम् २.८ गीतजातिमिरममतन्द्राः श्लेमवातजनितज्वरलिगम् ॥२५॥ सोतस्तम्भस्वेददाहाध्ययम्यास्तृष्णा कासः नेमपित्तपत्तिः । मोहस्तन्द्रालितिकाम्यता च नेय रूपं अपित्तज्वरस्य ॥२६॥ सर्यजो लगणे: रावैदहाऽप घ मुहुर्मुहुः । तशीत महानिद्रा दिवाजागरण निमि ॥ २७ ॥ सदा या नैव या निद्रा महाखेदोऽति नैव वा। गीतनर्तनहास्यादिविततेहाप्रवर्तनम् ॥ २८॥ सारणी करपे रो भुग्ने ललितपमणी। प्रक्षिपो पिगिड़कापार्यमूई पर्वारियरुग्भ्रमः ॥ २८ ॥ सम्बनी सरजी कणों कण्ठः शूकैरियाचितः । परिदग्धा डरा जिद्धा गुरुः समासन्धिता ॥ ३० ॥ रतपित्तकफठोयो लोननं घिरमोऽतिरुक । कोठाना ग्यावरतानां मगइसानाच दर्शनम् ॥ ३१ ॥ छाया मलसंसर्ग: प्रतिम्पिसोऽति का। प्रिधाग्यता बलश: स्वरसादः प्रलापता ३२॥ दीपपायाचिरात्तन्द्रा प्रततं काण्डकृजनम् । सविपासमभिन्यासं त घूयाश तोजमम् ॥ ३३ ॥ दोपे विववे नटेग्मी सर्वसम्मलक्षणः । प्रमाधमोऽन्यथा को भवेद कम्पदोऽपि या ॥३४॥ अन्य मविपातोयो यध पितं पृयक म्बितम् । वधि कोटे एया दा विदधाति पुरोन र ३५० सदहासकको गोतम् दाहादिर्दुतरमायोः । गीतादो त पित्तेन सफे प्यन्दितयोपिते । ३६ । ।

·अष्टानहदय
०२
शोते शान्तेऽप्लको मूर्छा महस्तृष्णा च जायते ।
दाहादो पुनरन्त युग्नन्द्राठीववमिल्लामाः ॥ ३७॥
प्रागन्तुरभिघाताभिषगगापाभिचारतः ।
चतुर्दा-
नक्षतच्छे ददाहाद्यैरभिघातजः ॥ ३८॥
थमाश तस्मिन् पवनः प्रायो रक्तं प्रदूपयन् ।
सव्ययाशीफवैवर्ण्य सरज कुरुते ज्वरम् ॥ ३८ ॥
ग्रहावेशोपधिविपक्रोधभोयोककामनः ।
भभिषङ्गात्
ग्रहणास्मिनकस्मातासरीदने । ४० ॥
ओषधोगन्धजे मूर्छा शिरोरुग्वे पषुः चव ।
विषान्मातिसारास्यश्यावता दाहहहदाः ॥ ४१ ॥
क्रोधाल्कम्पः शिरोरुक् च प्रलापो भयशोकजे ।
कामानमोऽरुचिर्दाहो हौनिद्राधीतिक्षय ॥ ४२ ॥
ग्रहादौ सन्निपातस्य भयादो मरुतस्त्रये ।
कोप. कोयऽपि यित्तस्य
यौ तु शापविचारजौ ॥ ४३ ॥
सनिपातज्वरो घोरी तावसङ्घतमौ मती
तत्राभिचारिकैम्मन्वैह यमानस्य तप्यते ॥ ४४ ॥
पूर्व चेतस्ततो देहस्ततो विस्फोटड्भमै ।
सदाहमूळंग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्धते ज्वरः ॥ ४५ ॥
इति ज्वरोऽष्टधा दृष्ट,
समासाद हिविधस्तु सः ।
शारीरो मानसः सौम्यस्तीयोऽन्तर्बहिराश्रय. ॥ ४६॥

·निदानस्थानम् मासती वैलतः साध्योऽसाध्यः सामो निरामकः । पूर्व शरीरे शारीरे तापो मनसि नागमे ॥ ४७ ॥ पवने योगवाहिलाच्छीत लेभवुतै भवेत् । दाहः पितयुते मि मिग्रे. ऽन्तः संशये पुन: ४८ ऽधिक विकागः स्युरन्तःसोमी मलग्रहः । पहिरव इमिरी तापोऽपि च सुसाध्या ४८॥ पायरसन्यु नातायैः प्राकृतः समात् । धकतोऽन्यः स दुःसाध्यः प्रायथ माशतोऽनिलात् ॥५०॥ वर्षास मारुतो दुष्टः पित्तोसाविता वरम् । कुयात् पित्तं च शरदि तस्य चानुबस कफः ॥ ५१५ तत्महत्या विसर्गाच तत्र नानगनाइयम् । *काफो यसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदन ॥ ५२ ॥ बलववारदापेषु वरः साधागुपद्रवः । सधा शितिजान मागसाध्य उदाहतः । ५३ ॥ वरीपद्रवतीणरवमग्लानिहुमूत्रता । नतिन यिह लोगां न शुत्सामनराकृति: १५४॥ घरगोऽधिक पण प्रलापः जसन भमः। मलप्रतिपयलेगः पचनानन्य लक्षएन् । १५ ॥ तीर्णहामविषयासारसतराव २ लहानात् । वरः पञ्चविधः प्रोसी मलकामवमायसात् ॥ ५ ॥ प्रायगः सविपातन भूयसा पदिग्जते । सन्ततः सततोऽन्येदुस्मृतीयवापरार्थको । ५७ ॥

·अष्टाहदये
धातुमूनशतहाहिस्रोतसां व्यापिनो मला:।
तापयन्तस्तनु सवीं तुल्यदृष्यादिवर्धिताः ॥ ५८ :
वलिनी गुरवस्तमा विशेपण रसाथिताः ।
सन्तत निष्पतिहन्दा ज्वरं कुर्युः मदुःसहम् ॥ ५८ ॥
मल ज्वरोमा धातून् वा स शीघ्र क्षपयेत्
ततः।
सर्वाकारं रसादीनां शुद्याऽशयाऽपिया क्रमात् ॥ ..
धातपित्तवाफैः सप्तदशहादशवासरान् ।
प्रायोऽनुवाति मर्यादा मोक्षाय च वधाय च ६१॥
इत्यग्निवेशस्य मत हारीतस्य पुनः स्मृतिः ।
द्विगुणा सप्तमी यावनबम्ये कादशी तथा ॥ १२ ॥
एपा विदोषमादा मोचाय च वधाय च ।
शुद्धाशुद्धौ ज्वरः काल दीर्घमप्यनुवर्तते ॥ ६३ :
शानां व्याधिमुक्तानां मिथ्याहारादिसे विनाम् ।
अपोऽपि दोषोदूयादेलब्धाऽन्यतमतो बलम् ॥ ६४ म
सविपक्षो ज्वरं कुयाविषम चयधिभाक् ।
दोपः प्रवर्तते तेषा स्खे काले ज्वरयन् बली
निवर्तते पुनश्चेष प्रत्यनौकबलाबलः ।
घोणे दोपे ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते ॥ ६६
तीनबाकाय वैवयंशाबादीनादधाति सः।
पासनविवृत्तास्यत्वात् स्रोतसां रसवाहिनाम् ॥ ६ ॥
पाश सर्वस्य क्युषो व्याप्तिीपेण नायते ।
सन्ततः स ततस्तेन
विपरीतो विपर्ययात् ॥ ६८ ॥

·निदानस्थानम् २१३ विषमो विपमारगामियाकालेऽनुपरवान् ! दीपो रतायय: प्रायः करोति सतत ज्वरम् ॥ ६ ॥ अहोरात्रस्य स द्विः स्वात् सछादन्येद्युराश्रितः । तस्मिन् मांसबहा नाडीः मैदोगाडीस्तृतीययो ॥ ७० ॥ ग्राही पित्तानिलान्यूस्त्रिकम्य कफपित्ततः । सपृष्ठस्यानिलफफास चैकाहान्तरः स्मृतः ॥ २१ ॥ चतुर्थको मले मेदोमज्जास्थ्य न्यतमस्थिते । मजस्थ एवेत्यपरे प्रभाव स तु दर्शयेत् ॥ ७२ ॥ विधा कफीन जहाभ्यां स पूर्व गिरसोऽनिशात् । प्रस्थिमज्जोमयगरी चतुर्थकविपर्ययः ॥ १३ ॥ विधा 'हाई परयति दिनमक त मुञ्चति । यलावलेन दोयाणामबचेष्टादिजमाना । ७४ ॥ स्वरः स्यान्मनसस्तहकम्मणय तदा तदा । दोपयूँयल होरात्रप्रभृतीनां बनाञ्चरः ॥ २५ ॥ मनसोधिपयागांघ काल त तं प्रपद्यते । धातून प्रक्षोभयन् दोमो मोक्षकाने विलीयते ॥ ६ ॥ ततो नरः खसन विद्यन् कूजन यमति चेयरी । वैपते प्रलपत्युः गोतैयाइतप्रभः ॥ ७॥ विन्नी चरवेगारीः सक्रोध इव वीक्षते । सदोषगद प गदाद द्रव एजति वेगवत् ॥ ७८ ॥ देहो लघुर्थ पगतलममोइताप: , ..

·२१४ अष्टाङ्गहृदये पाको मुखे कारणसौष्ठवमव्यथत्वम् । खेदः क्षयः प्रतियोगि मनोऽवलिसा करडू य मूर्ति विगतज्वरलक्षणानि ॥ ७८ : तृतीयोऽध्यायः । -::.::-- - 1 अथातो रमपित्तकासनिदानं व्याख्यास्यामः । भूयोपातीक्ष्णकटुम्नलवणादि विदादिभिः । कोद्रयोहालकैयास्तद्युक्तरतिमे वितैः । १. कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्त च मूर्छिते । ते मिथलुख्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुतस्तनम् ॥ १... पित्त रसास्य विकते: ससर्गाद दूप शादपि । गन्धवानुवत्तेश्च रहन व्यपदिसते ॥ ३ ॥ प्रभवत्य सनः स्थानात् लोहतो यलतच तत् । शिरोगुरुत्व गरुचिः यौतेच्छा धूमकोऽन्त्रकाः ॥ ४ ॥ छहिकहितवैभत्स्य'कास: वामो नमः कमः । लोहलोहितमत्स्यामगन्धारयल स्वरक्षयः ॥ ५ ॥ रक्त हारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु । • नीललोहितपोतानां वर्णानामविवेचनम् ॥ ६ ॥ स्वप्ने तहर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविपति ।

·निदानस्थानम्
२१५
सद्ध नासाचिकास्यैर्मयोनिगुदैरधः ॥ ७ ॥
कुपितं रोमकूपेश समस्तेस्तत् प्रवर्तते ।
उर्द्ध साध्य कफाद्यस्मात् तबिरेच नसाधनम् ॥८॥
बरोषध च पित्तस्य विरेको हि वरोषधम् ।
अनुवन्धी कफो यय तत्र तस्यापि शुद्वित् ॥ ८ ॥
कपायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धले मणी हिताः।
किमु तिताः कपाया का ये निसर्गात् कफापहाः ॥१०॥
अधी याप्य चलाद यखात् तत् प्रच्छदनसाधनम् ।
अल्पोप, च पित्तस्य वमनं न वरोषधम् ॥ ११ ॥
अनुबन्धी चली यय शान्तयेऽपि न तस्य तत् ।
कपायाश्च हिताम्तम्य मधुरा एय केवलम् ॥ १२ ॥
कफमारुतसंसृष्टमसाध्यमुभयावनम् ।
अशयय, प्रातिलोम्यत्वादभावादीपधस्य च ॥ १३ ॥
न हिंसमोधन किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमगम् ।
शोधन प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिपग जितम् ॥ १४ .
যৰমৰাথন মা নয় বিশ্ব ।
संमृष्ट हि दोपेषु सर्वजिच्छमनं हितम् ॥ १५ ॥
तत्र दीपानुगमन सिरान इव लक्षयेत् ।
उपद्यांश विततिन्नानत-
स्तेषु चामिदम् ॥ १६,
प्राशकारी यत: कासस्तमेवातः प्रर्वधाति ।
पञ्च कासा: मता वातपित्त भचतत्तयैः ॥ १०॥
घयायोपेचिता: सर्वे वलिनयोत्तरोत्तरम् ।
मेषां भषिया रूपं कण्ठे क गहरगेधकः ॥ १॥

·२१८ अष्टाङ्गहृदये . कासहग भवेच्छासः पूर्वैर्षा दोपकोयनैः । प्रामातिसारवमथुविषपाण्ड ज्वरैरपि ॥ १ ॥ रजोधूमानिलमम्मघातादतिहिमाम्बुना । सुट्रकस्तमकश्छिन्नो महानूई च पञ्चमः ॥ २ ॥ कफोपरुडगमन: पवनो विष्वगास्थितः । प्राणोदकानवाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन् ॥ ३ ॥ उरःस्थः कुरुते खासमामाशयसमुद्भवम् । प्राग्रूपं तस्य हत्यार्थ शूलं प्राणविलोमता ॥ ४ ॥ पानाहः शलभेदश्च तवायासातिभोजनैः । प्रेरितः प्रेरयेत् क्षुद्र स्वयं संशमनं मरुत् ॥ ५ ॥ 'प्रतिलोमं सिरा गच्छवुदीर्य पवनः कफम् । परिग्रह्य शिरोग्रीवमुर: पात्रे च पोडयन् ॥ ६ ॥ कामं धुर्घरकं मोहमरुचि पौनसं तषम् । करोति तोवेगं च श्वास प्राणोपतापिनम् ॥ ७ ॥ प्रताम्येत् तस्य वेगेन निष्ठतान्तेषणं सुखौ। काच्छयान: खसिति निषणःखास्थ्यमृच्छति ॥८॥ उच्छिताको ललाटेन विद्यते अशर्तिमान् । विशुप्कास्यो मुहुः श्वासी काइत्युपणं सवेपथुः ॥५॥ मेधामुग्रीतप्रावारी: मालेच विचईते । स याप्यस्तमकः साध्यो नवो वा बलिनो भवेत् ॥१०॥ ज्वरमू युत: गौतेः शाम्येत् प्रतमकस्तु मः । छिवाछुसिति विच्छिन्न मम्मच्छेदरजादितः ॥११॥ सस्वेदमूर्छः सानाही बस्तिदाहनिरोधवान् । अधोग्जिप्नुताक्षश मुह्यन् रतौकलोचनः ॥ १२॥ ,

·निदानस्थानम्
राष्कास्यः पनपन् दीनो नटच्छायो विचेतनः ।
महता महता दीनो नाटन ज्वमिति क्रथन् ॥ १३ ॥
उयमानः संरव्यो मत्तर्षभ इवानिशम् ।
प्रमरजानविणानी विभ्रान्तनयनाननः ॥ १४ ॥
वक्ष: समाक्षिपन बइमूत्रधर्चा विशोवाक् ।
शककरहो मुहुर्मुघन कर्णगह गिरोऽतिरुक् ॥ १५ ॥
दीर्घमूई खसित्यूवि च प्रत्याहरत्यधः ।
से मातमुखस्रोता: झुगन्धवहार्दित: ॥ १६ ॥
जईग्बीक्षते भान्तमक्षिणी परितः क्षिपन् ।
ममस चिद्यमानेपु परिदेवी निमयाक् ॥ १७ ॥
एते सिध्ये युरव्यता व्यता: प्राणहरा ध्रुवम् ।
श्वासै कहतुप्राग्रूपसंख्याप्रकृतिसंश्रयाः ॥ १८ ॥
हिया भक्तीमया सुद्रा यमना महतीति च ।
गम्भीरा घ मरुत् तत्र त्वरया युक्तिमेवितैः ॥ १८ ॥
मवतीक्षामुरामामारनपानः प्रपीडितः ।
करोति हिमामंगजा मन्दशदा वानुगाम् ॥२०॥
गर्म सामावानेन या प्रयाति व माऽनजा।
पायामात् वपन सुद्रः क्षुद्रां हिया प्रवर्तयेत् ॥२१॥
सधुमूलमपिस्तामन्यवेगां मृदु च सा।
हदिमायाम्यतो याति भुनमात्रेच मार्द पम् ॥२२॥
चिरेण गमन गगहार या प्रवर्तन ।
परिणामान्मुने हहिं परिणामे प गाति ॥ २३ ॥
कम्पयमी गिरी ग्रीवामामातम्यामिरपतः।
प्रतापग्दर्यतीमारनेवपिन तजम्भिरः ॥ २४ ॥

·अष्टाङ्गहृदये यमला वैगिनी हिमा परिणामवती च सा ! स्तब्धभूशझयुग्मस्य सास्रविन तचक्षुषः ॥२५॥ स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मतिं सन्नां च मुणती। रुन्धती मार्गमत्रस्य कुर्वतो मम्मंघटनम् ॥ २६ ॥ पृष्ठतो नमन शोष महाहिमा प्रवर्तते । महामूला महाशम्दा महावेगा महाबला ॥२०॥ पक्काशयाहा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवत्तते । तद्रूया सा मुहुः कुर्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम् ॥२८॥ गम्भीरेणानुनादेन गभीरा तास साधयेत् । आये हे वर्जयेदन्त्ये सर्वलिद्धां च वेगिनीम् ॥२८॥ सर्वाय सचितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः । व्याधिभिः क्षीणदहस्य भक्तच्छेदक्षतस्य वा ३०॥ सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेष शीघ्रकारिणः । हिमावासो यथा तो हि मृत्यु काले सतालयौ ॥३१॥ पञ्चमोऽध्यायः । पथातो राजयमादिनिदान प्यास्याम्यामः । पने करोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः । राजयमा दयः मोपो रोगराडिति व स्मृतः ।।

·निदानस्थानम् नक्षधाषां दिजानां च रानोऽभूयदयं पुरा । यच राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः ॥२॥ देहोषधक्षयकृतेः क्षयस्तसम्भवाञ्च सः । रसादिगोपणाच्छोपो रोगराट तेषु राजनात् ॥ ३ ॥ साहसं वेगसंरोध: शुक्रौनः से हसइयः । अवपानविधियागयत्वारस्तस्य हेतवः ॥ ४ ॥ तैपदीर्णोऽनिम्नः पित्तं कर्फ चौदीर्य सर्वसः । गरीरसन्धोनाविश्य तान सिराय प्रपीड़यन् ॥ ५ ॥ मुखानि स्रोतसां रुडा सथैवाति विश्त्वम् । मर्पर्दमधम्तिय्यग्यथा जनयेहदान् ॥ ६ ॥ रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिभ्यायो मृगं सः । प्रमेको मुखमाधुर्य सदनं वद्भिदेहयोः ॥ ७ ॥ ग्यास्पमत्रावपानादौ चायप्यशुचौधयम् । मक्षिकादणकेगादिपात: प्रायोऽयपानयोः । ८१॥ नासवर्विररुचिरयतोऽपि मनचयः । पास्पोरवेशापादाम्ययोफोऽस्योरतिशतताnea वानोप्रमाणजिनासा काये येमस्यदर्शनम् । सोमामांप्रियता गित्वं मूगुण्ठनम् ॥ १॥ नपके गासिंहतिय म्बप्रे घाभिभयो भवेत् । पतरुमालामाहिकमिशपदपतिभि: ॥ ११ ॥ फगाम्यिहपभमादिरामी ममधिरोपणम् । গন্যাল গামছমান মন যখ: ২ योतिगिरीषां पतला घनता १ महीमाम् । पौनयमाम कामाममूदनगमोहरि १३:

·१२२२ अष्टादये अईविड्भशसंयोषावधछाईय कोष्ठगे। तिर्थस्थे पा रुग्दोषे सन्धिगे भवति ज्वरः ॥ १४ ॥ रूपाण्ये कादशैतानि जायन्ते राजयक्षिणः । तेषामुपट्रवान् विद्याकण्डोव समुरोरजम् ॥ १५ ॥ जुभाग मर्दनिष्ठोक्वहिसाटास्यपूतिताः । तत्र वाताछिरः पार्ख शूलमंसाङ्गमर्दनम् ॥ १६ ॥ कण्ठीयसः स्वरभंगः पित्तात्यादांसपाणिषु । दाहोऽतिसारोऽसर्मुिखगन्धी ज्वरो मदः ॥१७॥ कफादरीचकचर्दिः कासी मूर्धागौरवम् । प्रमेक: पौनस: खासः म्वरसादोऽल्पवहिता ॥ १८ ॥ दोषैर्मन्दानलवे न सोपलेपैः कोल्षणैः। . स्रोतोमुखेषु रुद्देषु धातूष्मस्वल्पकेषु च ॥ १८॥ । विदह्यमानः स्वस्थाने रसस्तांस्तानुपद्वान् । यादगच्छन्मांसादीनसूक् चोर्व प्रधावति ॥ २० ॥ पच्यते कोष्ठ एयानमत्रपक्व चाऽस्य यत् । प्रायोऽस्मान्मलतां यात नैवालं धातुपुष्टये ॥ २१ ॥ रसोऽप्यम्य न रताय मांसाय कुत एव तु । उपस्तब्धः स शलता केवलं वर्तते आयो ॥ २२ ॥ लिङ्ग वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम् । वर्जयेत् साधयेदेव सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा ॥ २३ ॥ दोयम्तैः समस्य वयात षष्ठय सेदमा । स्वरभेदो भवेत् तत्र क्षामो रूक्षश्ल: स्वरः ॥ २४ ॥ शूकपूर्णाभकण्ठवं निग्धोष्णोपगयोऽनिलात् । पित्तात्तालुगले दाहः शोप उक्तावसूयनम् ॥ २५ ॥ .

·निदानस्थानम् । लिम्पन्निव कफात्कारद मन्दः खुरसुरायो । स्वरो विषहः सन्तु सर्वसिद्धः क्षयात्कपेत् ॥ २६ ॥ धूमायतीव चात्यर्थ मेदसा ले मलक्षणः । कृपलक्ष्याक्षरयात्र सर्वैरन्त्य च वर्जयेत् ॥ २७ ॥ अरोचको भवेहोर्जिद्वाहदयसंश्रयैः । सद्रिपासन मनमः सन्तापन १ पञ्चमः ॥ ३८ ॥ कपायतिसमधुर वातादिपु मुखं कमात् । सर्वोत्ये चिरसंशोककीधादिपु यथामलम् ॥ २८॥ छर्दिदोषैः पृथक मदिरथैव पञ्चमी उदानी विकृती दीपान् सर्वानप्यूर्ध्व मत्यति ॥ ३० ॥ না মালামাধর্যন্ত। नाभिपृष्ठ' गजन् वायुः पा पाहारमुषिपेत् १३१ ॥ ततो घिछिनमन्पास्य कपार्य फेनिल वमत् । गदोहारयुतं कृष्णमच्छ कचेग येगमान् ॥ ३२ ॥ कासापापहम्मू वरपीहासमान्वितः । पित्तात् शारीटकनिभं धूम हरितपीतकम् ॥ ३३ ॥ सामुगम्भं कटूगच टण्म तापदादयत् । कफात् सिाधं धनं गौतं शेमसन्तुगवाषितम् ॥ ३४ ॥ मधुरं लवर्ष भूरि प्रमल मोमपंणम् । मुखमययुमाधुर्यतन्द्रामामकासया ॥ ३५ ॥ सलिजा मनेः मरिटोला या च सत्यजेत् । पूत्यमध्यावचिदिएटर्शनययणादिभिः ॥ ३६ सो चित्त दि हिट धार्दिहिसायोगजा। वातादीने पिमयेत् तमिराणामदोहटे: ३॥

·२२४ अष्टाङ्गहृदये प्र. ५ : Vलवेपथुलासै विशेषात् कमिजां वटैत् । तमिहद्रोगलिङ्च स्मृताः पञ्च तु हहदाः ॥ ३८ ॥ तेषां गुल्मनिदानीती: समुत्यानेछ सम्भवः । वातेन शून्यतेऽत्यर्थं तुद्यते स्फुटतीव च ॥ ३८ ॥ भिद्यते शुष्यति स्तब्ध हृदयं शून्यता ट्रवः । अकस्माहीनता शोको भर्य शब्दासहिष्णुता ॥ ४० ॥ वेपथुर्वेष्टनं मोहः खासरोधोऽल्पनिट्रता। पित्तात्तृष्णा भ्रमी मूर्छा दाहः खेदोऽम्नका लमः॥४१॥ छर्टनं चाम्लपित्तस्य धूमकः पीतता ज्वरः । मणा हृदयं स्तब्ध भारिक साश्मगर्भवत् ॥ ४२ ॥ कामाग्निसादनिष्ठीपनिट्रालस्यारुचिन्वराः । सर्वलिङ्ग स्त्रिभिर्दोषैः मिभिः श्यावनेत्रता ॥ ४२ ॥ तमः प्रवेशो हलास: शोषः कण्ड कफस्र तिः । हृदयं प्रततं चात्र क्रकचेनेव दायते ॥ ४४ ॥ चिकित्सेदामय घोरं तं शीघ्र शीघ्रकारिणम् । वातात्पित्तारयाफात्तृष्णा सविपातासक्षयात् ॥४५॥ पष्ठो स्यादुपसर्गाश्च वातपित्ते तु कारणम् । मर्वासु तत्प्रकोपो हि मौम्यधातपशोषणात् ॥ ४६॥ मर्षदेहभ्रमीयकम्पतापट दामोहतत् । जिहामूनगनकोमतालुतीयवहाः गिरा: ॥ ५७ ॥ संगोप्य राणा जायन्ते तासां सामान्य लक्षणम् । मुखगोपी जनाप्तिरबहेय: स्वरक्षयः ॥ ४८ ॥ कागदोष्ठ जिहाकार्कश्य जितानिष्कमणं तमः । मनापवित्तविभंगम्तृमहोत्तास्तथाऽऽमयाः । ४८ ·निदानस्थानम् मारतात चामता दैन्यं शहतोदः शिरोभ्रमः । गन्धाज्ञानाम्यवैरम्ययुतिनिद्राबल क्षयाः । ५.० । पीताम्बुपानाद विष पित्तामूस्थितिखता। रक्तक्षणत्वं प्रततं शोपो दाहोऽतिधूमकः ॥ ५१ ॥ कफो रुणदि कुपितम्तीयवाहिए मारुतम् । सौत:मु स कफस्तेन परयच्छीप्यते ततः ५२ । शू रिवाचितः कठो निद्रा मधुरवकता। प्राधान शिरसी जादा स्तैमियच्छरोधकाः । ५३ ॥ प्रालस्यमविपाकय सर्वैः स्यात् सर्वलक्षणा । प्रामीहवा र भत्तास्य सरोधाहातपित्तजा॥ ५४॥ उणलासस्य सहसा योताम्भो भजतम्तृपम् । अपा रही गतः कोष्ठ यां कुयात् पित्तजैव सा ॥५५॥ या पानातिपानोत्था तोशाग्ने: से हजाच या । मिग्धगुर्वखलवएभोजनन कफोड़वा : ५६ ॥ कृष्णा रसंक्षयोतन लक्षणेन यामिका। शोपमोहनरायन्यदोघरीगोपसर्गतः । या टपणा नायते नीया सोपसर्गामिका स्मृता ॥५७ ॥ पाठोऽध्यायः। प्रयातो मदात्ययनिदानं व्याख्यास्यामः ।

·अष्टाङ्गहृदये
तीक्ष्णोणरूक्षसूक्ष्मान् व्यवाय्याशुकरं लघ।
विकाशि विशदं मद्यमीजसोऽस्माहिपर्यायः ॥१॥
तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपलाविनो गुणाः।
जौवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षत्तितः ॥ २ ॥
तीक्ष्णादिभिर्गुणै मद्यं मन्दादीनी जसो गुणान् ।
दशभिर्दश संक्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम् ॥ ३ ॥
प्राधे मदे हितीये स प्रमादायतने स्थितः ।
दुर्विकल्पहतो मूट: सुखमित्य धिमुच्यते ॥ ४ ॥
मध्यमोत्तमयोः सन्धि प्राप्य राजसतामसः ।
निरझुशइव व्याली न किञ्चिन्नाचरज्जडः ॥ ५ ॥
इयं भूमिरवद्यानां दौ:गौल्यस्येटमास्पदम् ।
एकोऽयं बहुमाया दुर्गतेदेशिक: परम् ॥ ६ ॥
नियेटः शववते तीये तु मदे स्थितः।
मरणादपि पापामा गतः पापतरां दयाम् ॥ ७ ॥
धर्माधम्मसुखं दुःखमर्थान) हिताहितम् ।
यदासतो न जानाति कथं तच्छोलयेदबुधः ॥८॥
मधे मीही भयं गोकः क्रोधी
मृत्यु
संथिताः।
•मोन्मादमदमूर्षाया: मायरमारापतानका: Mer ,
यवेकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र भर्वमसाधु यत् ।
भयुक्तियुक्तमनदि घ्याधये मरणाय वा ॥ १०॥
मद्य विवगंधीधेयनजादेरपि नागनम् ।
नातिमाद्यन्ति बनिन: रुसाहारा महागना: ॥ ११॥
निग्धाः सवययोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः ।
मेदःकफाधिका मन्दवातपिता दृढ़ाग्नयः ॥१२॥

·निदानस्थानम् २२७ विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति वियब्धाः कुपिताच ये। मदोन चाम्नरूपेण साजीनु बहु नाति च ॥ १३ ॥ यातात् पित्तात् कफात् सर्वेश्चत्वार स्युमंदरत्ययाः । सर्वेऽपि सर्वेर्जायन्ते व्यपदेशस्त भूयसा ॥ १४ ॥ सामान्य लक्षणं तेषां प्रमोहो हदयव्यथा । विभेदः प्रततं वृणा सौम्याग्नेयो ज्वरोऽसचिः ॥ १५॥ घिर:पाङस्थितत्कम्पो मम्मभेदस्तिकग्रहः । उरोविबन्धस्तिमिरं कासः वासः प्रजागरः ॥ १६ ॥ खेदोऽतिमा विष्टम्भः वयथुवित्तविममः । प्रलापछर्दिक क्लेशो भ्रमो दुःखमदर्शनम् ॥ १७ ॥ विशेयानागरश्वासकम्पमूई रुजीऽनिलात् । स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैय सह भापते ॥ १८॥ पित्ताहाहज्वरस्व दमोहातीसारबद्धमाः । देहो हरिवहारिट्रो रहनेत्रकपोलता ॥ १९॥ ग्लेमणच्छर्दिशनासनिद्रोदन गौरवम् । सर्वजे सर्वलिनवं मुखा मयं पिवेत्तु यः ॥ २० ॥ सहसाऽनुचित घान्यत् तस्य ध्वंस कविषयो। : भवेता मारतात कष्टो दुर्बलस्य विशेषतः ॥ २१४, ध्वसके मनिष्ठीयः कण्ठगोपोऽतिनिद्रता। गदामहत्वतन्दा च विक्षयेऽन शिरोऽतिमा ॥ २२ ॥ दुकण्ठरोगः संमोहः कासस्तृप्यामिवरः निहतो गम मदोभ्यो जियामा बुद्धिपूर्ववत् ॥ ३३ ॥ विकारः सम्यते नातुन म गारीरमानसे रजोमहाहिताहारपरस्य म्युम्नयो गदाः । २४ ।

·अष्टाङ्गहृदये २२८ . रसासक्चेतनावाहिस्रोतोरोधसमुद्भवाः ।। मटमूर्छायसन्यासा यथोत्तरबलोनराः ॥ २५ ॥ मदोऽत्र दोषैः सर्वेश्च रक्तमद्यषिपैरपि । सक्तानल्पद्रुताभाषचल: स्वग्नितचेष्टितः ॥ २६ ॥ रूक्षण्यावागणतनुर्मदे वातीद्भवे भवेत् । पित्तेन क्रोधनी रक्तपीताम: कलहप्रियः ॥ २० ॥ म्वल्पासम्बदवाक् पाण्डुः कफायानपरोऽलसः । सर्वामा सन्निपातेन रत्तात् स्तब्धाङ्गदृष्टिता ॥ २८ ॥ पित्तलिङ्गच मद्येन विकृतेहाम्बराङ्गता। विषे कम्पोऽतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्य धिकतु सः ॥ २८॥ लक्षयेलक्षणोत्कर्षाहाताटीन् शोणितादियु । अरुणं कृष्णनोलं वा खम्पश्यन् प्रविशेत्तमः ॥ ३० ॥ शोध घ प्रतिबुध्येत हृत्पीडा घेपथुर्भमः । कार्य स्यावारुणा छाया मूर्छाये मारुतामके ३१॥ पित्तेन रतं पोत वा नभः पश्यन् विभेत्तमः । विबुध्येत च सखेदो दाहटट्तापपीडितः ॥ ३२ ॥ भिन्न विमानीलपीतामी रमापीताकुलेक्षणः । कफेन मेघमवायं पश्यत्राकाशमाविशेत् ॥ २३ ॥ 'तमथिराच बुध्येत सहलाम: प्रमेक वान् । गुरुभि. स्तिमितरराष्ट्रच वनवत् ॥ ३४ ॥ सर्वाततिम्तिभिदोपरपस्मार वापरः । पातयन्यारा निट' विना वीभसचेरितः । २५ ॥ टपिपु मटमूळयाः क्रतयेगेषु देहिनाम् । समर्मयोपगाम्यन्ति मन्यासी नोपर्थिना ॥ ३६ ॥ .

·निदानस्थानम् । वाग्देशमनसा चेष्टामाक्षिप्यातिवना मन्नाः । सनराम सविपतिता: प्राणायतनसथ या ॥३७॥ कुर्यन्ति तेन पुरुप. काठभूतो मृतोपम. । नियेत मोघ शौघ चिवारमा न प्रयुज्यते ॥ ३८ ॥ अगाधे ग्राहबहुले सलिनधि इवातटे। सबसे विनिमनन्त नरमाश निवर्तयेत् ॥ ३८॥ मदमानरीपतीयप्रभृतिभिररिभिनि परिप्षन । युमायुत घ मग यशियियुक्रेन मधेन । ४.1 बन काम देशसारमामतिराहायामयक्यासि । प्रविभज्य सदनुरूप यदि पिबति ततः पिबत्यमतम् ॥४१ सप्तमोऽध्यायः। प्रथार्थमा निदानं व्यास्यास्यामः । परिवमागिनी मामकीनका विसन्ति यत् । अगामि तम्मानुष्यन्ते गुदमार्गनिरोधत ॥ १ ॥ टीपावनासमैदागि मन्टूथ यिविधातीन । 'भासारानपानादो दुर्घश्यामि सान् जगु २ ॥ मजोतरीत्यानभेटादधा समामा । शुभाशिरमेदाग गुदम्यूलासमयय, १५ पर्ध पचाना नारिममितीऽध्यानमा स्थिताः । बना प्रयास्पिो सामागतमध्ये चिमनी।।

·२३० अष्टाङ्गहृदये बाह्या संवरणौ तस्या गुदीठो बहिरङ्गले । यवाध्यमाणेन रोमाण्यत्र ततः परम् ॥ ५ ॥ तच हेतः सहोत्यानां वलोबोजीपतप्तता।। अर्शसां बीजतप्तिस्तु मातापित्रपचारत: ॥ ६ ॥ देवाच्च ताभ्यां कोपो हि सत्रिपातस्य नान्यतः । असाध्यान्येवमाख्याताः सर्वे रोगाः कुलीनवाः ॥७॥ सहजानि विशेषेण रूचदुर्दर्शनानि च । अन्तर्मुखानि पाण्डू नि दारुणोपवाणि च ॥ ८ ॥ घोढ़ान्यानि पृथग्दोषस सर्गनिचयासुतः । राष्काणि वातश्लेष्मभ्यामार्द्राणि त्वपित्ततः ॥ ८ ॥ दोषप्रकोपईतस्तु प्रागुक्तस्तेन सादिते । अग्नी मलेऽतिनिधिते पुनथातिव्यवायतः ॥ १०॥ यानसझोभविषमकठिनीकटकासनात् । वस्तिनेत्राश्मलोप्टोर्वीतलचैलादिधनात् ॥११॥ भृशं शीताम्बुसंस्मर्यात् प्रततातिप्रवाहणात् । वातमूत्रमतगधारणात्तदुदोरणात् ॥ १२ ॥ ज्वरगुल्मातिसारामग्रहणोगोफपागड,भिः । कर्शनाहिपमाभ्यय चेष्टाभ्यो योषिता पुनः ॥ १३ ॥ पामगर्भप्रपतनागमप्रिपीडनात् । दृशयापरैर्वायुरपानः धुपिता मगम ॥ १४ ॥ पायोर्यलोपु गन्धत्ते ताम्बभियणमूर्तिषु । जायन्तेऽगीमि तत्पून्निसणं मन्दजिला : १५ ॥ विटम्भः मयिमदन पिण्डिकोहेष्टनं भमः । सादी नवयो: गोफः गत दोऽय वा ग्रहः । १६॥

·निदान स्थानम्
ररर
मारत: मजुरी मूठः प्रायो नाभैरधधरन् ।
सहक सपरिकर्तश्च कतानिर्गच्छति बनन् ॥ १७ ॥
अन्वकू जनमाटोप चामतीहारभूगिता।
प्रभूतं मूत्रमन्या विट् बहावैधमकोऽयकः ॥ १८ ॥
शिरपठोरमां शून्नमानग्य भिन्नवर्णता ।
तथेन्ट्रियाणां दौर्बन्धं क्रोधी दुःखोपचारता ॥ १८ ॥
प्रायद्वाग्रहणोदीमयागा गुल्योदरीषु च ।
एतान्येव वियन्ते जातेपु इतनामसु । २.।
निवर्तमानोऽपानो हितरधीमागरीधतः ।
क्षोभयवनिलानन्यान् सर्वेन्द्रियगरीरगान् ॥ २१ ॥
तथा मूवशवपित्तकफान् धाश्च सागयान् ।
महात्यग्नि तत: सर्यो भवति प्रायोऽर्शमः ॥ २२ ॥
कगो भृगं हतोत्साहो दीन: घामोऽतिनिष्पभः ।
असारो विगतच्छायी मन्तजट व द्रुमः ॥ २३ ॥
कृत्रुपद्रवेणेस्तो यथोक्लेम्मम्मपीडनैः ।
तथा काम पिपासास्य वैरम्यग्जामपौनसैः ॥ २४ ॥
समाभन मथुचवथुश्वयथुन्धरैः।
स च्यवाधियते मिर्यशर्कराम्मरिपीडितः ॥ २५ ॥
सामभिवम्बरो ध्यायम्मुहुः ठीवनरोचको।
मयपर्याम्थिहनाभिपायुवमाशूलवान् ॥ २६ ॥
गुटेन भवतापिच्छा पुलाकीदक निमाम् ।
विषहमुतां शश्काई पक्काम शान्तरान्तरा । २७॥
पाण्डु पोतं हरिद्रत पिछिस चोपयेश्यते ।
गुदादरा बहनिम्ताः शुष्काचिमिचिमान्विताः ॥२८॥

·२३२ अष्ठान हदये खाना: श्यावारुणा:स्तब्धा विषमाः परुपा खराः । मिथो विसदृशा वकास्तीच्या विस्फटिताननाः ॥२८॥ बिम्बीकर्कन्धूखजूरकार्पासीफन्न सन्निभाः। केचित्कष्टम्बपुष्याभाः केचिन्सिहार्यकोपमाः ॥ ३० ॥ थिर: पाखीसकट्य रूपनगाभ्यधिकव्यथाः । चायथूहारविष्ट भटुग्रहारोचकप्रदाः ॥ ३१ ॥ कासवासाग्निवैषम्य कर्णनादभ्रमावहाः। रात्तॊ ग्रथितं स्त्रोक मशब्दसप्रवाहिकम् ॥ ३२ ॥ रुफेनपिच्छानुगत विवद्धमुपवेश्यते । कणखड्नखविणम वनेत्रवधाय जायते ॥ ३३ ॥ गुल्मनीहीदराठीलासम्भवम्तत एव च । पित्तोत्तरा नीनमुखा रक्तपीतासितप्रना: ॥ ३४ ॥ तन्वममाविणो विमानवी मृदयः नयाः । शुकजिधायकत्तण्डजलोकायमग्निभाः ॥ ३५ ॥ दाहपाकन्वरस्वेद टरमू रुचिमोहदाः । मोमाणो ट्रयनोग्नीपीतरमामवचमः ॥ ३६॥ यवमध्या हरिपोतहारिद्रत्वड्न पादयः । नेपालमा महामूना बना मन्द गज्ञा: मिता: ॥३॥ उनानोपचिताः निधाः म्तयत्तगुरुम्बिगः । पिटिना: सिगिता: शरणाः करावाः म्पर्गनप्रिया:३८ फोरपनमाख्याभाम्तयागोम्तनमनिभाः । घामानाधिन: पायुवम्सिनाभिविनातिनः ॥ ३८ ॥ मकामनाममासम्मकपिपिपीनमाः । महसमितीनागिमिरज्य कारिणः। 8.1 ·निदानस्थानम् २३३ कैच्याग्निमार्दवर्दिरामप्रायविकारदाः । यमाभा: सकफप्राज्यपुरोपाः सप्रवाहिका ॥४१॥ न भवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुम्रिग्धत्वगादयः । समृष्ट लिगाः संसर्गात् निच यासर्वनचणाः । ४२ ॥ रोखणा गुदे कोला: पित्ताततिसमन्विताः। वटमरोहसदृशा गुल्जाविद्रुम सविभाः ॥ ४३ ॥ नेऽत्यर्थ टुष्टमुष्ण च गाढविट प्रतिपीडिताः । मपन्ति सहसा रत तम्य चातिप्रवत्तित: ॥ ४४ ॥ भकाम. पौद्यते दु.खैः शोणितक्षयसम्भवैः । हीनवर्णवनीमाही इतौजाः कलुपेन्द्रियः ॥ ४५ ॥ मुहकोट्रयजूधकरीरचणकादिभिः । रूः संग्राहि मिर्वायुः स्वम्याने कुपिती वलो ४६॥ अधोयहानि मोतासि संध्याध: प्रगोषयन् । पूरीय वातविरमूवमन कुति दारुणम् । ४७१ गतीवा रुजा कोठपठहत्पार्वगा भवेत् । प्राभानमुदरावटो इलाम परिकर्तनम् ॥ ४८ ॥ वम्तो प मुतरा शूल गाडावययुमभव । पवनयोगामित्व ततधरुधिवरा ॥ ४८ : पद्रोगप्रमोटोपमूत्रमङ्गप्रवाहिका । याधिप्ये तिमिरमासगिरीरमासपीनसाः ३५..: एनीमिररस्परमपितामोदरादया। ने से चयातजा रोगा जायन्ते भगदामा ५१: दुनोग्रामिायुदापरी परमोचमुपदय । যাদিমুনাঞ্চন মৰিাতি গান ।

·२३४
अष्टाङ्गदये
सहजानि विदोषाणि यानि चाभ्यन्तरे वली।
स्थितानि तान्यसाध्यानि याम्यन्तेऽग्निबलादिभिः ॥ ५३
हन्दजानि हितीवायां वलौ यान्याश्रितानि च ।
लच्छ्रसाध्यानि तान्याहु: परिसवत्सराणि च ॥ ५५ ॥
बाह्यायां तु वली जातान्येकदोषोल्वणानि च ।
अशांसि सुखसाध्यानि न चिरीत्पतिसानि च ॥ ५५ ॥
मेदादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वम् नाभिजानि तु ।
गण्डू पदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनिच ॥ ५६ ॥
व्यानी ग्टहीत्वा भष्माण करीत्यर्थस्त्वची बहिः ।
कोलोपम स्थिरखर चम्मकोलं तु तं विदुः ॥ ५७ ॥
वाम तोदः पारुष्यं पित्तादसितरतता।
मेपणा सिग्धता तस्य ग्रथितत्व सवर्णता ॥१८॥
असा प्रथम यनमाश कुर्वीत बुद्धिमान् ।
तान्याश हि गुद बड्दा कुर्युबद्दगुदीदरम् ॥ ५८ ॥
अष्टमोऽध्यायः ।
-१
अथातोऽतीसारग्रहणौरोगयोनिदानं व्याख्यास्यामः ।
दोपैयस्तैः समस्तैश्य भयाच्छो काम पडिधः ।
प्रतीसारः स सुतरां जायतेऽत्वम्बुपानतः ॥ १ ॥
कृशशुष्कामिषासारमातिनपिष्टविरूदकः ।
मद्यरूवातिमावारीभिः नेहविभ्रमात् ॥ २ ॥
कमिभ्यो वेगरोधाच्च तहिधः कुपितोऽनिलः ।
विसंसयत्वोऽच्यातुं इत्वा तेनैव चाननम् ॥ ३ ॥

·निदानस्थानम्
.
व्यापद्यानुगतरकोठं पुषीपं दैवतां नयन् ।
प्रकल्पतऽतिसाराय लक्षणं तस्य भाविनः॥ ४ ॥
तोदो हदगुदकोठे पु गात्रसादो मन्नग्रहः ।
प्राधानमविपाकच तत्र वाम यिञ्जलम् ॥ ५ ॥
अम्पाल्पं गदशूलाय विबदमुपवेश्यते ।
कर्स सफेनमच्छच्च अथितं या मुहम्मुहुः ॥ ६ ॥
तथा दग्धगुडाभास मपिच्छापरिकर्तिकम् ।
शुकाम्यो घटपायुय इष्टरोमा विनिष्टनन् ॥ ७ ॥
पित्तन पीतमसितं हारित गाइलममम् ।
सरहामतिदुर्गन्ध लगम छम्वेिददाइवान् ॥८॥
सशूलपायुमन्ताप पाकवान् मेमणा धनम् ।
पिच्छिन्ने तन्तुमच्छेत स्निग्धमांसं कफान्वितम् ॥ ८R
अमीक्षा' गुग दुर्गन्ध विवक्षमनुवडरक ।
निद्रालुरनसोऽनहिडल्पान्य सप्रवाहिकम् ॥ १० ॥
सरीमहर्ष: सीतको शो गुरुयम्तिगुदोदरः ।
कतिप्यतसंजय सर्वामा सर्वलक्षणः ॥ ११॥
भयेन क्षोभिते चित्ते मपित्ती द्राक्येच्छशस् ।
वायुम्ततोऽतिमायेंत चिप्रमुप द्रवं नवम् ॥ १२ प्र
वातपितसम निद्राम्तच्च शीकतः।
प्रतीमार: ममामेन विधा सामी निरामक; ॥१३॥
सामुडिरमः तपाद्ये गौरवादसु मज्जति ।
मझदुर्गन्धमाटोपविष्टम्भार्तिप्रये किनः ॥ १४ ॥
विपरीतो निरामम् कफापकोऽपि मनति ।
प्रतीमारेषु यो नातियत्रवान् प्रहयोगदः ॥ १५ ॥

·अष्टानहृदये तस्य स्यादग्नि विवसकरैरत्वर्थसे वितैः । साम शक्षविराम वा जीर्णे येनातिसार्यते ॥ १६ ॥ सोऽतिसारोऽतिसरणादाशुकारो स्वभावतः । साम साबमजीर्णेऽने जीर्ण पक्वं तु नैव वा ॥ १७ ॥ अकस्माद्दा मुहुर्बदमकमाच्छिथिलं मुहुः । चिरक्षदग्रहणीदोषः सञयाचोपवेशयेत् ॥ १८ ॥ स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच जायते । प्राग्रूपं तस्य सदनं चिरात्पचनमलकः ॥ १८ ॥ प्रसेको वक्तवैरस्थमरुचिस्तृट्कमी भ्रमः । प्रानडोदरता छर्दिः कर्णवे डोऽन्त्रकूजनम् ॥ २० ॥ सामान्य लक्षणं कायं धूमकस्तमको ज्वरः । मूर्छा शिरोरुम्विष्टम्भः श्वयथु: करपादयोः ॥ २१ ॥ तत्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्ण यो: स्वनः । पाोरुषहणग्रोवारजाऽभीष विसूचिका ॥ २२ ॥ रमेषु सहिः सर्वेषु तुत्तृष्णा परिकर्तिका । जीणे जीर्यति चाधानं भुक्त स्वास्थ्य समशु ने ॥ २३ ॥ वातहीगगामार्गः सीइपागडु त्वयङ्गितः । चिरादुःखं व शुष्कं तन्वामं गन्दफेनवत् ॥ २४ ॥ पुन: पुन: सजेह: पायुगम्वासकासवान् । पित्तन नीलं पोताभ पीतामः सृजति द्रयम् ॥ २१ पूल्यग्नोहारहत्कण्ठदाहामचिटदिनः । मेमपा पच्यते दुःखमन्त्र छदिररोचकः ॥ २६ ॥ माम्योपदेहनिष्ठोवकास हलासपीनसाः । उदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु। २०॥

·निदनम्यानम् ३३९ उदगारी दुष्टमधुरः सदनं स्वीपहर्पणम् । भिवामले पपसंगृष्टगुरुवर्चः प्रयतनम् ॥ २८ ॥ अकृगस्यापि दौर्ब यम् सर्वजे ममदरः । विभागेऽस्य ये चीता विपनांद्यावयाऽग्नयः ॥ २८ ॥ तेऽपि म्युग्रहमोदीयाः समम् मास्थ्य कारणम् । सातयाध्यमरोकुष्ठ महोदरभगन्दगः । प्रीमि ग्रहगोत्यष्टो महारोगी; सुदुम्तगः ॥ ३ ॥ नवमोऽध्यायः । अथातो मूवाघात निदानं घ्याग्याम्यामः । यमितपस्तिगिरोमेशटोपणपायरः । एकमम्मन्यना: प्रोमा गुदायिवियगययाः । १. अधीमुमोऽपि अतिर्हि मूत्रयाहिमिरामुग्छ । पार्वेभ्यः पृया सुक्ष्मः म्यन्ट मानैरनारतम् ॥ २ ॥ येरैध प्रविपनं दीया: कुर्वन्ति वितिम् । मूत्राघातान् प्रमहरा अक्रानाम्मममाययान् ॥ ३॥ यम्तिवरणमैदासियु स्याम्म मुन्दः । मृपयेहाती सोपी गदारक : T वा फको मम्तिमदायीक्यान् । मपि मविधा मर्यः मयामक मन्नैः । ५ यदा वायुमं बनेगमत्य परिगोषयेत् । मरमदिता मपं सन या तदा प्रमात् ।।

·२३६ अष्टाङ्गहृदये सज्जायतेऽश्मरी घोरा पित्ताहोरिव रोचना। नेभायया च सर्वा स्यादवास्याः पूर्वलक्षणम् । वस्त्यामानं उदासन्नदोषेषु परितोऽतिरुक् । मूत्रे च बम्तगन्धवं मूत्रा, ज्वरोऽरुचि: ॥ ८ ॥ सामान्यलिङ्ग रुड्नाभिमेवनीवस्तिमू सु । विशीर्णधार मूत्र स्यात्तया मार्गनिरोधने ॥ ८ ॥ तापायात् सुख मेहेदच्छ गोमेदकोपमम् । तत् संचोभात् चते सासमायासाचातिरुग्भनेत् ॥१०॥ तत्र वाताभृशायौ दन्तान् खादति वेपते । मृदाति मेहनं नाभिं पीडयत्य निशं वपन् ॥ ११ ॥ सानिलं मुञ्चति गलन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः । न्याया रुचाइमरी चाम्य म्याचितो कटरिव ॥१२॥ पित्तेन दश्यते बस्तिः पयमान इवोमवान् । भलातकास्थिसंस्थाना रतपीताऽसिताऽश्मरी ॥ १३ ॥ वम्तिर्निमाद्यत व रमणा शीतली गुरुः । अश्मरी महती नक्षणा मधुवर्णाथवा सिता ॥ १४ ॥ एता भवन्ति बालानां तेषामेव च भूयसा । पाययोपचयान्पत्वादग्रहणाहरणे सुमाः ॥ १५ ॥ शुक्राश्मरी तु महतां जायते शुक्रधारणात् । स्थानात् युतममुहि मुष्कयोरन्तरेऽनिम्नः ॥१६॥ शीपयत्वपसंग्टन्ध रात तच्छुफमम्मरी। धम्तिरफ समूषत्वमुफनयधुकारिणी ॥१७॥ सम्यामुरपयमाभायां शुक्रमेति पिनीयते । पीड़ित लपकागेऽस्मिन् परमयंव च गरा । १८॥

·निदानस्थानम्
२३८
अणुगो वायुना भिवा सात्वमिन्ननुन्नीमगे ।
निरति सहमूत्रेण प्रतिलोम विबध्यते ॥ १८ ॥
सूत्रसन्धारिण' कुयाद्रुडा बस्तेमुख मरुत् ।
मूबसन रज कण्डू कदाचिच्च स्वधामत ॥ २० ॥
प्रयाव्य बस्तिमुदत्त गर्भाभ स्थूलविनुतम् ।
करोति तब रुग्दाहस्यन्दनोद्देशनानि च ॥ २१ ॥
बिन्दुशय प्रवर्तेत मूत्र बम्तो त पीडिते।
धारया विविधोऽप्येष वातबस्तिरिति स्मृत ॥ २२ ॥
दुस्तरी दुस्तरतरी द्वितीय प्रवलानिल ।
शवन्मार्गस्य बस्तेय वायुरन्तरमाथित ॥ २३ ॥
अठोलाभ घन ग्रन्थि करोत्यचलमुन्वतम् ।
वाताष्ठीन्नेति माऽऽभानविमूत्रानिलसङ्गकत् ॥ २४ ॥
विगुण कुण्डलीभूतो बम्तौ तीव्रष्यथोऽनिन्न
प्राविध्य मूत्र नमति सस्तम्भीवेट गौरव ॥ २५ ॥
मूत्रमल्पाल्पमधया विमुक्षति शकृत् सृजन् ।
वातकुण्डनिकेत्येपा मूत्रन्तु विस्त चिरम् ॥ २६ ॥
न निरति विवह वा मूत्रातीत तदम्परुक् ।
विधारणात् प्रतिहत वातोदावर्तित यदा ॥ २७ ॥
नाभरधम्तादुदरं मूत्रमापूरयेत्तदा ।
कुयात्तीवरुगामानमपक्तिमनसग्रहम् ॥ २८ ॥
तन्यूजठर छिट्वैगुण्खेनानिलेन या।
प्राधितमल्प मूत्रन्तु वम्ती नालेऽयवा मणौ ॥२८॥
स्थित्वा सवैच्छी पक्षात् सरुज वाऽयवाऽमनम् ।
मूषोसा स विछिनतमगुरुशेफस ॥३०॥

·२४२ अटाइहृदये शोतमैही मुबहुगो मधुरं मशशीतलम् ॥ १२ ॥ शनैः शनैः गनेही मन्दं मन्दं प्रमेहति । लानातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिछिलम् ॥ १३ ॥ गन्धवर्णरसर्गः चारेण क्षारतोयवत् ! नोलमईन नोनाभं कालमेही मषौनिभम् ॥ १४ ॥ हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासबिभं दहत् । विस्रं माचिठमेहेन मनिष्ठासलिलोपम् । १५ ॥ विस्रमुष्ण सलवणं रक्ताभं रक्तमेहतः। वसामेही वसामियं वसा वा मूत्रवेन्मुहुः ॥ १६ ॥ नजानं मजमिन्यं वा मजमेही मुहुर्मुहुः । हस्ती मत्त इवाजसं मूत्रं वेगविवज्जितम् ॥ १७ ॥ सलसी विवञ्च हस्तिमेही प्रमेहति । मधुमेही मधुसमं जायते स किल द्विधा । १८ ॥ क्रुद्दे धातुक्षयाहायो दोषाहतपधेऽयवा । पाहतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्त प्रदर्शयेत् ॥ १८ ॥ चोण: क्षणात् क्षणात् पूर्णो भजते मच्छ्रसाध्यताम । कालेनोपेक्षिता. सर्वे यद्यान्ति मधुमेहताम् ॥ २० ॥ मधुरं यच सर्वेषु प्रायो मष्विव मेहति । सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुयाच तनोरतः ॥ २१ ॥ अविपाको रुचिचाईनिंद्राकासः सपीनसः । उपट्रवाः प्रजायन्ते मैहाना कफजन्मनाम् ॥ २२ ॥ बम्तिमेहनयोस्तीदी मुकावदरण ज्वरः। दाहस्तृष्णाम्लको मूर्जा विड्भेद पित्तजन्मनाम् ॥२३॥ वातिकानामुदावर्तक एडवग्रहलीलताः ।

·निदानस्थानम् २४३ शूलमुन्निद्रता शोप: कास: वासथ जायते ॥२४॥ शराविका कच्छपिका जालिनी विनतालजी। मसूरिका सर्पपिका पुत्रिणी सविदारिका ॥ २५ ॥ विद्रधिथेति पिटिका: प्रमहपिचया दश । सन्धिमम्मसु जायन्ते मांसन्नेषु च धामसु ॥ २६ ॥ अन्तीवता मध्यनिम्ना श्यावा ल दरजाबिता । शरावमानसंस्थाना पिटिका स्यात् शराविका ॥२७॥ अवगाढ़ातिनिम्तीदा महावस्तुपरिग्रहा। হুয়া ৰূটনষ্টামা বিবিন্ধা হৃদুঘী মন। ২Fu स्तब्धा सिरानालक्ती निग्धसावा महायया। रजानिस्तीदवडुला सूक्ष्मच्छिद्राजालिनी ॥ २८ ॥ अवगादरुजा केदा पृष्ठे वा जठरेऽपि वा। महती पिटिका नीला विनता विनता स्मता ॥३०॥ दहति त्वचमुत्याने भृगं कटा विसर्पिणी। रतामणातिटस्फोटदाहमोहवरालजी ॥ ३१ ॥ मानसंस्थानयीतुन्या मसूरेण मसूरिका । मर्मपा मानसंस्थाना शिमपाका महाराजा ॥ २२॥ मर्पपा सर्पपातुण्यपिटिका परिवारिता । पुत्रिणी महती भूरिसुसूक्ष्मपिटिकाहता ॥ ३३ ॥ विदारीकन्दवद हत्ता कठिना च विदारिका। विधियतेऽन्यत्र तपाद्य पिटिका त्रयम् ॥ ३४ ॥ पुत्रिणी च विदारी च दु:महा बहुमेटमः । सया: पित्तोपणास्त्वन्या: सम्भवन्त्यल्पमेदसः ॥३५॥ सासु मेहवशाच स्थादोपोद्रेको यथायथम् ।

·२४० अटाङ्गहृदये अन्तर्बम्तिमुखे वृत्त: स्थिरोऽल्प: सहसा भवेत् । अश्मरीतुन्यरुक ग्रन्थिद्वग्रन्थिः स उच्यते ॥ ३१ ॥ मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुकमुद्दतम् । स्थानात् च्युतं सूत्रयत: प्राक्पयादा प्रवर्तते ॥ ३२ ॥ भस्मोद काप्रतीकाशं मूत्रशुस तदुच्यते । मतदुर्बलयोर्वातादुदाहृतं शकद यदा ॥ ३३ ॥ मूचस्रोतोऽनुपर्येति संसृष्ट शकता तदा । मूब विट्तुल्यगन्ध स्यादिडिघात तमादिशेत् ॥ २४ ॥ पित्त व्यायामतीतीणभोजनावातपादिभिः । प्रहई वायुना क्षिप्तं वस्त्युपस्थार्तिदाहवत् ॥ ३५ ॥ मूत्र प्रवर्तयेत् पोतं मर रक्तमेय वा । उणं पुनः पुनः सच्छादुणवात वदन्ति तम् ॥ ३६ ॥ सक्षम्य लान्तदेहम्य वस्तिम्धी पित्तमारती। मूबक्षय मरुग्दा जनयेतां तदायम् ॥ ३०॥ पित्त कफी हावपि वा सहन्यतेऽनिलेन च । शक्रामून तदा पीत रक्त वेतं घनं सृजेत् । ३८ ॥ मदाह रोचनागहचूर्ण वर्ग' भवेश तत् । गफ समस्त वर्ण' वा मूवमा यदन्ति तम् ॥ ३८॥ दति विस्त रत: प्रोता रोगा मूवाऽप्रत्तिनाः । निदाननचरई वमन्तेऽतिप्रत्तिनाः । ४. 8 . - दशमोऽध्यायः । पवासः प्रमहनिदानं व्याप्याम्यामः ।

·२४४
अष्टाङ्गहृदये
अ० ११
प्रमेहेण विनाम्येता जायन्ते दुष्टमेदसः ॥ १६ ॥
तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यायदस्तुपरिग्रहः ।
हारिद्रवणें रक्त वा मेहमाग्रूपवर्जितम् ॥ १७ ॥
यो सूचयेन त मेहं रक्तपित्त त हिदुः ।
म्वेदोऽगगन्धः शिधिनत्व मड्ने शय्यासनवप्रसुखाभियङ्गः ॥३॥
हुनेत्रजिह्वाययणोपदेही घनाङ्गता केशनखातिहतिः ।
शीतप्रियत्व गलतालुगोषो माधुर्यमास्ये वारपाददाहः ॥३८॥
भवियतो मेहगणस्य रूपं मूत्रेऽभिधावन्ति पिपीलिकाच ।
दृष्ट्वा प्रमेहं मधुरं सपिच्छं मधूपमं म्यादहिविधी विचार.॥४०॥
मन्तर्पणाहा कफसम्भवः स्यात् क्षोपेषु दोषेष्वनिलामको वा
सपूर्वरूपा: कफपित्तमेहा: क्रमेण ये वाराहाताश मेहाः ।
माध्या न ते पित्तक्तास्तु याप्या:साध्यास्तुमेदो यदि नातिदुष्ट ४१
एकादशोऽध्यायः ।
.
अथातो विधिवद्धिगुल्म निदानं व्याख्यास्यामः ।
भुतः पर्यं पितात्यारूचशकविदादिभिः ।
जिम गय्याविचेष्टाभिस्तेमौथासप्रदूषणैः ॥ १ ॥
दुष्ट वड्मासमेटोऽस्थिस्त्रावामृकण्डराश्रयः ।
य: शोफो बहिरन्तर्वा महामूली महारुजः ॥२॥
हत्तः स्यादायतो यो वा रमत: पोढा स विद्रधिः ।
दाथैः पृथक् ममुदितै. शोणितेन चर्तन च ॥ ३ ॥
बायोऽत्र तत्र तत्राङ्ग दारुणो ग्रथितीव्रतः ।
पान्तरी दारुणतरी गम्भौरी गुल्मयद धनः ॥ ४ ॥

·प्र.११ निदानम्यानम् २४५ वल्मोकवत् समुच्छायो शीघ्रवात्यग्निशम्बवत् । नाभिबस्तियत्नोलोमहत्कुचिवहणे ॥ ५ ॥ म्याद तयोरपाने च वातात् तवातितीव्ररुक । भावारुणचिरीत्यानपाको विषमसस्थितिः ॥ ६ व्यवच्छेदभमानास्यन्दमर्पगमवान् । रमतामासित. पित्तात् गमोहवरदाहवान् ॥ ७ ॥ सिप्रोत्यानप्राकच पाण्ड, कण्डूयुतः कफात् । सोसल भगोतया स्तम्भजृम्भारीचक्रगौरयः ॥ ८ ॥ चिरीत्यानविदाइच सकीर्णः सविपाततः।। मामाचान विभजेद याद्याभ्यन्तरल धणम् । ८ ॥ कृष्णस्फोटाहत: स्यावस्तोत्रदाहरुजाचरः । पित्तनिद्गीऽरज्ञा वाय. स्वोगामेव तथान्तर' ॥१०॥ गम्बारमिधातन धते याऽपथ्यकारिणः । धतोमा वायुविक्षिप्तः सरल पित्तमीरयन् ॥ ११ ॥ पितामृगलक्षण कुयाहिद्रधि भूय पटवम् । तप्पट्यभष्टय स्म तोऽधिहानभेटत ॥ १२ ॥ नाभ्या विमा भवेद यस्ती मुत्र वाघ पूति च । मामा यति रोधम् नीशाराम्य रट पुन ॥१३॥ गलग्रहय लागि सारा सदिमाही इदि । प्रमोहम्तमक कामी इदये पहन व्यया । १४॥ फशियलिगमाति कुनायाटोपजन्म च । गाय को पदणयोकियोः कटिपी : १५. पायाय बचा पायौ पवनय निरीधनम् । प्रामाटियत्व पां गोपादादिगम्

·प्रादये
"
नाभेरूईमुग्नात् पक्का: प्रस्रवन्त्य वरे गुदात् ।
उभाभ्यां नाभिजी विद्यार्बोय क्लदाच विद्रधी ॥ १७ ॥
ययास्त्र व्रणयत् तत्र विवर्य : सत्रिपातजः ।
पक्को हन्नाभिवम्तिस्थी भित्रोऽन्तर्बहिरेव वा ॥ १८ ॥
पक्वथात सवन्वतात् क्षीणस्योपद्रवान्वितः ।
एयमेव स्तनसिराविधताः प्राप्य योषिताम् ॥ १८ ॥
सूतानां गर्भिणीनां वा सम्भवेच्छययुर्घनः ।
म्तने सदुग्धेऽदुग्धे वा बाह्यविधिलक्षणः ॥ २० ॥
नाडीनां सूक्ष्मवतत्वात् कन्यानान्तु न जायते ।
क्रुडो रुगतिर्वायुः शोफशूलकरचरन् ॥ २१ ॥
मुष्की वाचणतः प्राप्य फलकोयाभिवाहिनीः ।
प्रपौध धमनी द्धिं करोति फलकोशयोः ॥ २२ ॥
दोषासमेदोमूत्रान्चैः स वृद्धि: समधा गदः ।
मूत्रान्वजावम्यनिशाखेतुभेदस्तु केवलम् ॥ २३ ॥
वातपूर्ण दृतिस्पों रूची वातादहेतुरुक् ।
पक्कोदुम्बरसद्भाश: पित्ताहाहोमपाकवान् ॥ २४ म
कफाच्छोती गुरु स्निग्ध: कण्डूमान् कठिनोऽल्परक् ।
सणस्फोटाहत: पित्तवृद्धिलिङ्गय रक्ततः ॥ २५ ॥
कफवन्मेदसा वृद्धि दुस्तालफलोपमः ।
मूत्रधारणशीलस्य मूत्रज: स तु गच्छत: ॥ २६ ॥
अम्भोभिः पूर्णतिवत् क्षोभं याति सरुङ्मृदुः ।
मूवहाधमधस्ताच वलय फलकोशयोः ॥ २७ ॥
वातकोपिभिराहारीः गोततोयावगाहनैः ।
धारणे रणभारावविषमाङ्गप्रवर्तनैः ॥ २८॥

·निदानम्यानम् . सोमणैः क्षुभितोऽन्य रुद्रान्वावयव यदा । पवनो विगुणोकत्व पनिवेशादधी नवेत् । कुयाहाहासन्धिस्थी ग्रन्थयाम खवयु तदा ॥ २८ ॥ उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्का दिमामा नरुस्तम्भवती स वायुः । प्रपीडितोऽन्तः स्वनवान् प्रचाति प्रमापयति पुनश्च मुताः॥३० अन्च द्विरसाध्योऽयं वातहिसमाकृतिः । रुक्षकपणारपशिरातन्तुजालगवाचितः ॥ ३१ ॥ गुन्मोऽष्टधा पृथग्दोषैः संसृष्टैर्निचयं गतः । वार्तवस्य च दोषेण नारोणा जायतेऽष्टमः ॥ ३२ ॥ ज्वरयतिसारा वमनादौथ कम्मभिः । कर्शितो वासलान्यत्ति गोतं वाम्बु बुभुक्षित: ॥ २३ ॥ य: पिबत्यनु चान्नानि नहुन लवनादिकम् । मेवते देहसचीभि च्छर्दि वा समुदीरयेत् ॥ ३४ ॥ अनुदोमुदीर्णान्या वातादोन विमुञ्चति । मेहखेदावनभ्यस्य गोधनं वा निषेवते ॥ ३५ ॥ घडी वा विदाहीनि भजते स्यन्दनानि वा । वातीलणास्तस्य मला: पृथक्दा दिशोऽथवा ॥ ३६ ॥ सर्वे वा रतयुक्ता वा महासोतोऽनुशायिनः । उधीमार्गमाहत्य कुर्यने शूलपूर्वकम् ॥ ३० ॥ म्पर्मोपलभ्य गुरमाध्यमुत्भुत ग्रन्धिरूपिणम् । कथनात् कफविपित्तर्गिस्यावरणेन वा ॥ ३८ ॥ वायुः हाताशय: कोठे रोच्यात् काठिन्धमागतः । । म्वतन्त्र, स्वाथये दुष्ट. परतन्तः पराश्रये ॥ ३८ ॥ पिण्डितलादमूर्तीऽपि मूर्तत्वमिव संयित, । .

·अष्टाङ्गहृदये अ.११ *गुल्म इत्युच्यते बस्तिनाभिहृत्याखं संययः ॥ ४०॥ वातान्मन्याशिरः शूलं ज्वरप्लीहान्वकूजनम् । व्यधः सूच्येव विट्सङ्गः कच्छादुच्छ सनं मुहुः ॥ ४१ ॥ म्त भी गात्रे मुखे शोषः कार्य विषमवह्निता। रुक्षकृष्णत्वगादित्व' चलत्वादनिलस्य च ॥ ४२ ॥ अनिरूपितसंस्थानस्थानहडिक्षयव्ययः । पिपीलिकाव्याप्त इव गुल्मः स्फुरति तुद्यते ॥ ४३ ॥ पित्ताहाहोऽनको मूळविड्भदखेड्ज्वराः । हारिद्रत्वं त्वगाधेपु गुल्मच स्पर्शनासहः ॥ ४४ ॥ दूयते दीप्यते सोमा स्वस्थानं दहतीव च । कफात् स्तै मित्यमरुचि: सदनं शिशिरज्वरः ॥ ४५ ॥ पौनसालस्य हलासकासशक्लत्वगादिताः । गुल्मीऽवगाढ़: कठिनी गुरुः सुप्तः स्थिरोऽल्परक ॥४६॥ म्वदीयस्थानधामानः खे खे काले च रुगः । प्राय: बयस्त छन्दोत्या गुल्माः संसृष्टलक्षणाः ॥ ४७ ॥ सर्वजस्तोवरुग्दाहः गोघ्रपाको घनोवतः । मोऽसाध्यो रतगुल्मस्तु खिया एव प्रजायते ॥ ४८ ॥ ऋती वा नयसूता वा यदि या योनिरोगिणी । मेयते यातनानि म्यो अधस्तस्याः समीरणः ॥ ४५ ॥ निरु पहात योन्या प्रतिमासमवस्थितम् । कुकिं करोति तदर्भनिङ्गमाविकारोति च ॥ ५० ॥ हमासदोदमान्यदर्शनं शामतादिकम् । क्रमेष वायुसंसर्गारिपायोनितया घनत् । ५१ ॥ नादि कमर्न तम्या वातपित्तात्यगुम्तमान् ।

·निदानस्थानम् २४ एक्स्तम्भदाहानीसाररवरादौगुपदान् ॥ ५२ ॥ गर्भाशवे च सुतरां शूनं दुष्टासगायये। योन्याय स्रावदोगध्यतीदस्यन्दनवेदनाः ॥ २३ ॥ न चाट्ने गर्भवटुगुल्मः स्फुरत्यापितु शुलवान् । पिण्डीभूतः स एगस्याः कदाचित्स्यन्दत चिरात ४५ ४॥ न चास्या बंईते कुक्षिम एव तु वईते । खदीयसययो गुल्मः सर्वो भवति तेन सः ॥ ५५ ॥ पाक चिरेण भजी नैय वा विद्रधि पुनः । पञ्चत गोमत्यर्थ दुटरलाययत्वतः ॥ ५५ ॥ अत: शीघ्रविदाहित्याहिधिः सोऽभिधीयते । गुलोऽन्तरायये बस्तिकुक्षिहत्प्लीहवेदना: ॥ ५० ॥ अग्निवर्णयल_गो वेगानां चामवर्तनम् । अती विपर्ययो बाये कोष्ठाने पु त नातिरुक् ॥ ५८ ।। वैवर्ष मवकाशस्य बहिरवतताधिकम् । साटोपमन्युयजमाभान मुदी भृशम् ॥ ५ ॥ जोधी वातरोधन तमानाई प्रचचते । घोऽष्ठीलोपमो ग्रन्दिरष्ठोनोई समुद्रतः ॥ ६. पानाहलिङ्गम्तियक्त प्रत्य होला तदाशतिः । पकामयादगुदीपम्य वायुस्तोवरुज. प्रेयान् । तुनीप्रतूनी तु भवेत्स एवाती विषयेये । ६१ ॥ उद्गारबाडुलापुरीपबन्धटप्ताहमवान्न विकूजनानि। गाटीपमामानमय नियतिमासगुलास्य वदन्ति चिह्नम् ६६ -- ·द्वादशोऽध्यायः । अथातः उदरनिदानं व्याख्यास्यामः । रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदंराणि तु । अजीर्णान्मलिनशाबर्जायन्ते मलसञ्चयात् ॥ १ ॥ अडाधो धातवो रुडा वाहिनौरम्बुवाहिनीः । प्राणान्यपानान् सन्दूष्य कुर्यु स्त्वांससन्धिगाः ॥२॥ प्राध्याप्य कुचिमुन्दरम् अष्टधा तच भिद्यते । पृथग्दोपैः समौ च लोहनक्षतीदकैः । ३ ॥ तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः शूनपादकरोदराः । नटचेष्टाबलाहाराः कयाः प्रध्यातकुक्षयः ॥ ४ ॥ प्रेतरूपाः पुरुषाः भाविनस्तस्य लक्षणम् । शुनाशोऽव चिराम सविदाहं च पच्यते ॥ ५ ॥ जीर्णाजीर्ण न नानानि सोहित्यं सहतेन च । तीयते वलतः शवसिवल्पेऽपि चेष्टिते ॥६॥ हहिर्विशोऽप्रशत्तिय किश्चिच्छोफथ पादयोः । रुग्वस्थिसन्धौ ततता लघुल्पाभोजनैरपि । ७ ॥ राजौजन्म वतीनाशी जठरे जठरेपु तु । सर्वेषु तन्द्रा सदन मलसङ्गोऽल्पयनिता ॥८॥ टारः खयधुराभानमन्ते सनिलसम्भवः । सर्व वतीयमरणमगोफ नालिभारिकम् ॥८॥ गवाहितं मिराजानः मदा गुडगुडायते । नाभिमन्वं च विष्टभ्य वर्ग कला प्रणम्पति १..

·निदानस्थानम्
मारतो हकटीनाभिपायुवइगवेदनः ।
सगदी निवरदायुर्विवन्धी मूवमल्यकम् ॥ ११ ॥
नातिमन्दोऽननी लोला न च स्थादिरस मुखम् ।
तत्र वातोदरे मोफ; पाणिपान्मुष्ककृषिषु ॥ १२ ॥
कुक्षिपार्योदरकटौठरक पर्यभेदनम् ।
शुककामानमर्दोधीगुरुता मलसंग्रहः ॥ १३ ॥
श्यापारुणत्वगादिस्वमकम्मादृहिहासवत् ।
मतोदभेदसदर तनु क्षणमिराततम् ५.१४ ॥
प्रामातहतियच्दमाहतं प्रकरोति ।।
वायुयाच सरकथदी विचरेसर्वतोगतिः ॥ १५ ॥
पित्तोदरे ज्वरोमूर्धा दाहस्तृट कटुकास्यता ।
भमोऽतिसार: पीतल वगादादर हरित् ॥ १६ ॥
पौसतामसिरानई सखेदं सोम दच्यते ।
धूमायति मृदुम्पर्य क्षिप्रपाकं प्रदूयते ॥ १७ ॥
मोदरेऽन्द्र सदनं स्वापरययुगीरयम् ।
निदोत्केगोपिवास: कासः गुरू वगादिना ॥१८॥
उदर स्तिमितं शरणं शकराजीसत महत् ।
पिरामिहहि कठिनं गीतम् गुरु स्थिरम् ।
चिदीपकोपनम्तैम्तैः नीदय रजोमन्नैः ।
गरपोविपादरीश सरता: मचिता मनाः ॥ २० ॥
को प्राण विकुर्वाणा: मोयमूभिमान्वितम् ।
कुयु मिनिमुदरं गौप्रपा मुदारुपम् ॥ २१॥
साधत तव सुतरा मोतदाताभदाने ।
पत्यागिराप्य महोभात् यानयानादिष्टितः ॥ २२ ॥

·२५२
प्राङ्गहृदये
-
अतिव्यवायकम्माध्यवमनव्याधिकर्शने ।
वामपार्वायित लोहा च्युत स्थानादिवर्धते ॥ २३ ॥
शोणित वा रसादिभ्यो विहइ त विधई मेत् ।
सोहीलेवातिकठिन प्राक्षत कृन्मपृष्ठवत् ॥ २४ ॥
नामेण वर्धमानय कुक्षावुदरमावहत् ।
वासकासपिपासास्यवरस्याभान रुगज्वरे ॥ २५ ॥
पाण्डु त्वच्छार्दमूर्तिदाईमो ईर्थ प्रयत्म ।
अरुणाम विवर्ण वा नीलहारिद्ररार्जिगत् ॥ २६ ॥
उदावतरंगानार्मोहड्दइनच्चरै ।
गौरवाचिकाठिन्य विद्यात्तव मलान क्रमात् ॥ २७ ॥
नोहवहक्षिणात्यार्थात कुयायक्तदपि च्युतम ।
पक्षावाले सहान्नेन भुक्तेर्बहायने गुदे ॥ २८ ॥
दुर्नामभिरुदावरन्यन्त्रिीपलेपिभि ।
वर्च पित्तकफान रहा करोति कुपितोऽनिल ॥ २८ ॥
अपानी जठर तेन स्युहहबाटट्क्षवा ।
कासखासोरुसदन शिरोहनाभिपायुरुक् ॥ ३० ॥
मलसङ्गाऽरुचिशर्दिरुदर मूटमारुतम् ।
स्थिर नीलारुपसिराराजिवडे मराजि वा ॥ ३१ ॥
नामरुपरि च प्राया गापुच्छालति जायते ।
अख्यादिशल्यै सानैवेङ्गुक्तैरत्यशनेन वा ॥ ३२ ॥
भिद्यते पच्यते वान्च तच्छि;य स्रवन यहि ।
श्राम एव गुदादेति ततोऽन्पाल्प सविदम ॥ ३३ ॥
तुल कुलपगन्ध न पिच्छिन्न पोतलोहित ।
शेयथापूर्य जठर जठर धोरमायहेत् ॥ ३४ ॥

·अ०१२ निदानम्यानम् यदयेत् तदधी नाभेराश चैति जलामताम् । उद्रिक्तदोपरूपं च व्याप्तं च श्वासबभ्रमैः ॥ ३५ ॥ छिद्रोदरमिदं माहुः परित्रायोति चापरे। प्रहत्तनेहपानादेः सहसामाम्बुपायिनः ॥२६॥ प्रत्यम्बुपानान्मन्दाग्ने शोएम्यातिकगम्य वा। कहाऽम्बुमार्गाननिला कफय जलमूर्णित: ॥ ३० ॥ पर्धयेतां तदेवाम्बु सत्यानादुदायिती।' ततः स्यादुदर तृपयागुदमुनिकजायुतम् । ३९ ॥ कासखासाचियुतं नानावर्णसिराततम् । सोयपूर्णसिम्पर्य यदप्रक्षोभवेपथु ॥ ३८॥ दकीदरं मानिन्धम्पिरमात्तनामि सत् । उपेचया छ सय दीपा: बम्यानतश्ता: ४०॥ पाकावाद रवीकुर्य : मधिस्रोतोमुग्नान्यपि । मेदय वाघमोसम्म, विष्तस्तियगास्थितः । ४१॥ गदेवोदकमामाप्य पिच्छ कुयातदा भवेत् । गुरुदरं स्थिर एतमाहतं च न गदवरा । ४२ ॥ मृदु प्यपैतरामीकं नाभ्यां पटं च मति । सदभूकममाप्रिन् कुधिहिमातोऽधिकम् ॥ ४३ . মিখানা ঘ লম। पावितकप्रीयमविपातारकोदरम् । ४४ . स यातरम् पधारपर प्रायोऽपरे इतः | मयं च जाससमिन रिटोलीद्धान्वितम् ॥ ४५ ॥ सन्मने मोदरं म प्राय: सपूतम मतम् ।

·अष्टाङ्ग हृदये
२५४
बलिनस्तदनाताम्बु यब साध्यं नवोस्थितम् ॥ ४६ ॥
त्रयोदशोऽध्यायः ।
अथातः पाण्डु रोगमोफविसर्प निदानं व्याख्यास्यामः ।
पित्तप्रधानाः कुपिता यथोत: कोपनम्मलाः ।
तत्रानिलेन बलिना तिनं पित्तं हृदि स्थितम् ॥ १॥
धमनीर्दश सम्प्राप्य व्याप्न वरस कलां तनुम् ।
श्लेष्मत्त्वग्रतमांसानि प्रदूष्यान्तरमाथितम् ॥ २ ॥
त्वमासयोस्तत्कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान् ।
पाण्डु हारिद्रहरितान् पाण्डुत्व' तेषु चाधिकम् ॥ ३ ॥
यतोऽत: पाण्डु रित्युक्तः स रोगस्तेन गौरयम् ।
धातूनां स्याच्च शैथिल्यमोजसथ गुणक्षयः ॥ ४ ॥
ततोऽल्परक्तमेदरको नि:सारः स्याफ्धेन्द्रियः ।
मृद्यमानैरिवागा ट्रवता हृदयेन च ॥ ५ ॥
शूनाक्षिकूटः सदन: कोपनः ठीवनोऽल्पवाक् ।
अन्नहिट शिशिरदेषी गोर्णरोमा हतानलः ॥ ६ ॥
सन्नसक्योज्वरी श्वासौ कर्णवेडो भनी यमी।
स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैमतिकाटनात् ॥ ७ ॥
प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता लचि ।
अरुचिः पौतमूवत्व स्वदाभावोऽन्य रिता ॥ ८॥
सादःथमोऽनिलात्तत्र गात्रतोद म्यन् ।
कृष्णरूक्षारणसिरानखविरम चनेवरा ॥ ८ ॥

·निदानम्यानम्
.
गोफानाहास्यवैरस्य विट गोपाः पार्शमूर्धक् ।
पित्तारितपौसाभसिरादित्वं ज्वरस्तमः॥ १० ॥
टट स्वेदमूर्छाशोतेच्छा दौगन्ध्यं कट वाता।
ध!मेदोऽनकोदाहः कफात् शक्लसिरादिता ॥११॥
तन्द्रालय णवक्ताल रोमहर्षः स्वरक्षयः ।
• कास चर्दिय निचया निमयलिङ्गोऽतिदुःसहः ॥१२॥
मृत्कपायानिन्नं पित्तमूपरामधुराकफम् ।
दूपयित्वा रसादींव रोच्या विरूष्य च ॥ १३ ॥
सोसांस्यपी यापूर्य कुयाहृता च पूर्ववत् ।
पागड रोगं ततः शूननाभिपादास्यमेहनः ॥ १४॥
पुरोयं समिमन्मुच्चे निबं सासकर्फ नरः ।
यः पाण्डुरोगी मेवेत पित्तल तम्य कामलाम् ॥१५॥
कोष्ठशाखाययं पित्तं दग्ध्वासृड्मासमायहेत् ।
हारिद्रनेषमूवत्वड्नखयतमतया ॥ १६ ॥
दाहाविपाक:: बणायान् भकाभी दुबलेन्द्रियः ।
भवेत्पित्तोयणम्यासी पान्डुरोगादृतेऽपि च ॥ १० ॥
उपेक्षया च शोफाया सा सा कुम्भकामला।
हरितम्यायपोगत्व पाहुरोगे यदा भवेत् १८
यातपित्तामाषणामीयहॉं मदुलरः ।
सन्द्रायनाननगो सोदरं तं हलीमकम् ॥१९॥
पनमं घेति गम्ति मेषां पूर्वमुपद्रमाः।
गोपप्रधानाः कषिताः स एवानी निमयते । ३..
पित्त कफामायुर्घटो
दुटान् वहि:गिरा।
नोखा हासिम्तहिं कुयालमांमसंययम् ॥ २१ ॥

·२५६
अष्टादये
उमेधं संहतं शीर्फ तनाहुनियादतः ।
सर्व हेतुविशेपैस्तु रूपभेदानवामकम् ॥ २२ ॥
दोषैः पृथग्हयैः सर्वैरभिधाताद्विपादपि ।
विधा या निजमागन्तु सर्वाङ्गकागज च तम् ॥२३॥
पृथुन्ननधितताविशेषैव विधा विदुः ।
सामान्यतः शोफानां दोषजानां विशेषतः ॥ २४ ॥
व्याधिकोपवासादिक्षीणस्य भजतो द्रुतम् ।
अतिमात्रमथान्यस्य गुर्वम्लनिग्धपोतलम् ॥ २५ ॥
लवणक्षारतीक्ष्णोण शाकामु स्वप्नजागरम्।।
मृदग्राम्यमांसवनरमजीयममैथुनम् ॥ २८ ॥
पदार्मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा।
खासकासातिसारार्गोजठरप्रदरवराः ॥ २७ ॥
विसूयलसकच्छदिगर्भवीसर्प पाण्डु ताः ।
अन्ये च मिथ्योपक्रान्तास्त र्दोपा वक्षसि स्थिताः ॥२८॥
उ गोफमधोबस्ती मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः ।
सर्वाङ्गगा: मर्वगतं प्रत्यङ्गेषु तदाथया: ॥ २८ ॥
तत्पूर्वरूपं
पंदवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम् ।
वाताच्छोफश्चलो रूक्षःसररोमारुणासितः । ३.
सोचस्यन्ददर्षार्तितोदभेदप्रसुप्तिमान् ।
नित्यानमः गोनमुन्नवीडितम्तनुः । १ ।।
सिग्धोपणमर्दनैः शाम्ये द राबावल्पो दिवा महान् ।
त्वक् च सर्षपन्निव तम्मिचिमिचिमायते ॥३२॥
पौतरक्कासिताभाम: पित्तादातामरोमकृत् ।
भोघानुसारमशमी मध्ये प्रागजायते तनुः ॥३३॥

·निदानस्वानम् कराड सटड दाहचरम्वेददवले दमदनमः। गौताभिलामो विड भेदी गन्धी पर्यासही मृदुः ॥३४॥ इमान् पाण्डुरीमत्वकठिनः गोतलो गुरुः । सिग्धः महास्थिर: स्त्यानी निद्राच्छाग्निसादकत्॥३५ आक्रान्ती नोन्नमत्कच्छृणमजन्मा निशावल: । भवेवासचिरापिच्छां कुयशस्वादिविक्षतः ॥३६॥ स्पीपण काही र कफात् यथाख इन्दजास्त्रयः । सदरा तलिङ्गानां निचयात् निचयात्मकः ॥ ३७॥ अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः । हिमानिलोदध्यनिर्भलातकपिकच्छ जैः । ३८ । रसैः शूफैय सस्पायथुः म्यादिसर्पवान् । भूगोमा सीहितामास: प्रायशः पित्तलक्षणः ॥ ३८ ॥ विषज: सविपमाणिपरिसर्पणमूवणात् । दष्ट्रादन्तनखापातादविषमाणिनामपि ४.. वियम् पशकोपहनमलवट्यमवरात् । विपष्ठमानिनस्पहिरयोगायच नात् ॥ ४१ ॥ गृदयलोऽवलमी घ शीघ्रो टाहरुनाकरः । नयोऽनुपदय: गोफ; साध्योऽमाध्यः पुरेरितः। ४२५ म्यादिसोऽभिधातान्तदीप यैस गोफयत् । पाधिष्ठानच त प्रादुर्वाधान्तम्भयाथयात् ॥ ४३ ॥ यचौसर दागाध्याः तप दीया ययाययम् । प्रकोपनैः प्रफुपिता विपेण पिदाहिभिः । ४४ ॥ डेमी विसर्पम्ति तऽन्तरम्तः पिता यतिः। वधिमा तिये रियाः विद्याधनमालाययम् । ४५३

·अष्टाङ्गहृदये
५८
[:
मर्मोपतापात् संमोहादयनानां विघटनात् ।
हष्णातियोगादेगानां विषमं च प्रवर्त्तनात् ॥ ४६ ॥
आशुचाग्मिबलभंगादतो बाह्यं विपर्ययात् ।
तत्र वातात्परोसो पातज्वरसमव्ययः ॥ ४७ ॥
योफस्फुरणनिस्तोदभेदी यामातिहर्षवान् ।
पित्ताद् द्रुतिगतिः पित्तवरलिङ्गोऽतिलोहितः ॥ ४८ ॥
कफात् कण्ड इ युतः
स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् ।
स्वदोपलिङ्गे शीयन्ते सर्वस्फोटरपेक्षिताः ॥ ४८ ॥
ते पक्कभिन्नाः व स्वच बिभ्रति व्रणलक्षणम् ।
वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमू तौसारटड भ्रमैः ॥ ५० ॥
अस्थिभेदाग्निसदमतमकारोचकैर्युतः ।
करोति सर्वमङ्गश्च दीप्ताद्गाराषकीर्णवत् ॥ ५१ ॥
यं यं देशं विपथ विसर्पति भवेत्स सः ।
शान्तानारासितो नीलो रन्नो वाशु च चीयते ॥ ५२ ॥
अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगलाद्रुतच मः ।
मम्मानुसारी वीसर्प: म्यादातोऽतिवनम्ततः ॥ ५३ ॥
ध्यता हरेत् संजां निद्राञ्च पासमोरयेत् ।
हिवाच स गतोऽवम्यामोदृशीं लभते न ना ॥५४१
सचिच्छम्मारतिग्रस्ती भूमिशय्यासनादिपु ।
चेटमानम्ततः लिटो मनोदेश्यमोङ्गयाम् ॥ ५५ ॥
दुप्पयोधोऽनुते निद्रां सोऽग्निविमर्प उच्यते ।
कफेन रह: पवनो भिरवा तं बहुधा कफम् ॥ ५६ ॥
रतं या हडरहस्य बासिराम्रायमांसगम् ।
दूपयित्ता च दीर्घाणुयुत्तस्थूनखरामनाम् ॥ ५७ ॥

·निदनम्यानम् ग्रन्योनां कुरुते माना रकाना नोव्ररुगज्व राम् । खासकासातिसारासगीपहिधावमिभ्रमैः ॥ १८ ॥ मोहवैवर्ण्यमूद्रिभङ्गाग्निसदनयुतम् । इत्यय ग्रन्थिवीसपः कफमारतकोपजः ॥ ५ ॥ कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रानन्द्रागिरीरुजाः । अङ्गासादविक्षेपमलामारीचभ्रमाः ॥ ६ ॥ मूर्धाग्निहानिर्भेदोऽम्या पिपामेन्द्रियगौरवम् । श्रामोपवेशन लेप' स्रोतसां मच सर्पति ॥ ६१ ॥ प्रायेग्गामाशये ग्रहने कटे न चातिरक् । पिटकैरवकीर्णोऽतिपोतनीहितपागडु रैः ॥ ६२ ॥ मेचकाभोऽसितनिधी मलिनः शोफवान् गुरु । गम्भीरपाक: प्रायोमा स्मृष्ट. तिन्नोऽयदीर्यते ॥६॥ परवाच्छीर्ण मांसय स्पृष्टमायुसिरागणः । अगन्धिश्च वीसप कर्दमाख्यमुगन्ति तम् । ६४ ॥ मर्वजो लक्षणे: सर्वः सर्वधावतिसर्पणः । बायहेतो.क्षतात् अडः सरक्त पित्तमोरयन् । ६५ ॥ विसर्प मागत कुयात् कुपस्यमशथितम् । स्फोटेः शोफज्वरमजादाहाच्य श्यावलोहितम् ॥ १६ ॥ पृथदीपस्वयः 7:साध्या हन्दजाद्यानुपदाः । असाध्यो क्षतसर्वोत्यो सर्वे घामान्तमम्मकाः ॥ ६॥ शौर्णमायुमिरामासा प्रतिवा: गवगन्धयः । ..

·चतुर्दशोऽध्यायः । अथात: कुष्ठखिचलमिनिदानं व्यास्यास्यामः । मिथ्याहारविहारण विशेषेण विरोधिना। साधुनिन्दावधान्यखहरणाद्यैव सेवितैः ॥ १ ॥ पाप्मभिः कम्मभिः सद्यः प्रातनः प्रेरिता मलाः । सिराः प्रपद्य तिर्यगास्वगलसीकारागामिपम् ॥ २ ॥ दूषयन्ति लथोत्य नियरन्तस्तती वहिः । बचः कुर्वन्ति वैवण्ये दुष्टाः कुष्ठमुशन्ति तत् ॥ ३ ॥ कालेनोपेक्षित यस्मात् सर्व कुष्णाति तहपुः । प्रपा धातून् व्याप्यान्तः सर्वान् मलेद्य चापहेत् ॥ ४ ॥ सग्वे दल्लेदसदीथान् कमीन् सूक्ष्मान् सदारुणान् । रोमत्वमायुधमनौतरणास्थीनि यैः क्रमात् ॥ ५ ॥ भक्षयचित्रमस्माञ्च कुष्ठबाधमुदाइतम् । कुष्ठानि समधा दोपैः पृथशियः समागतः ॥ ६ ॥ सयपि विदोगेषु व्यपदेशोऽधिकत्वतः। वातन कुठे कापालं पित्तादौटुम्बरं कफास् ॥ ७॥ मण्डलायं विचर्ची पचास्य वातपित्तनम् । धर्म ककुठ फिटिभ सिमालसविषादिकाः ॥८॥ वानेभोवा नेपापित्ताइट्रुगताम्पी। पुगइरीक सविस्फोट पामा पम्मेदसं तया ॥ ८ # म: स्याकारण पूर्व पिकं दमकाफपम् । पुण्डरोकनि महाकुहागि सम..."

·अ० १४
निदानस्थानम्..
प्रतिसादासरस्पर्गस्वेदस्वेदविवर्णताः ।
दाहः कण्डू स्त्वचि स्वापस्तीदः कोठीबति: यम: ॥११॥
अपानामधिकं शून्नं गोम्रो त्यत्तिविरस्थितिः।
रूदानामपि रूषत्वं निमित्तेऽल्पेऽपि कोपनम् ॥ १२ ॥
रोमहर्षोऽसृजः कापणा कुठलक्षणमग्रजम् ।
कृष्णारुणकपालामरूवं सप्तं खरं तनु, १३ ॥
विस्तृतासमपर्यन्तं दूषिते लॊमभिरितम् ।,,
तोदायमल्पकण्डू कं कापालं शीघ्रसर्पि च ॥ १४ ॥
पकोदुम्बरतामत्वयोमगौरमिराचितम् ।
बहलं बहुललोदं रक्त दाहरजाधिकम् ॥ १५ ॥
प्राशूत्थानावदरणकृमि विद्यादुदुम्बरम् ।'
स्थिरं त्यानं गुरु बिग्ध वेतरतमनाशुगम् ॥ १६ ॥
अन्योऽन्य सप्तमुरसन्न बहुकग सुतिनिामि ।
लक्षापीताभपर्यन्त मण्डलं परिमगडलम् ॥ १७॥
सकराडू पिटिकाश्यावा नसीकाया विचर्चिका।
परयं तनु रसान्तमन्तः घ्यावं समुन्नतम् ॥ १८॥
सतीददाहकलोदं कर्कगैः पिटिकथितम् ।
ऋच जिहाशतिनोतमृच जिहं बहुक्रिमि-॥ १८ ॥
इम्तिमखरस्पर्ण चर्मकाख्य' महाययम् ।
अखेदं मत्स्यशकलसनिभं फिटिभ पुन: ॥ २० ॥
रूषं किणखरपर्य कण्डू मत्युरुपासितम् ।
सिम रूम बहिः म्रिग्धमन्तई रजकिरेत् ॥ २१ ॥
सणस्पर्ण तनु तताम दौग्धिकपुष्पयत् ।
प्रायेण धोईकाये स्यादगण्डोः कण्ड्युत वितम् ॥ २२ ॥

·प्रष्टाये . रक्तरनमकं पाणिपाददार्यो विपादिकाः। तोवायो मन्टकण्ट्र स सरागपिटिकाचिताः ॥ २३ ॥ टोपताना दूर्वावदतसीकुसमच्छविः । उस्मन्नमण्डला ददः कण्ड मत्यनुपाङ्गिणी ॥ २४ ॥ स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तश्यावं बहुव्रणम् । शतारुः के दर्ज खाद्य प्रायगः पूर्वजन्म च ॥ २५ ॥ रत्तान्तमन्तरा पाण्डु कण्ड दाहरजान्वितम् । सोत्सेधमाचितं रोः पापत्रमिवांशभिः ॥ २६ ॥ वनभूरिलोकासशायमा विभेदि च । पुण्डरीफ तनुत्वग्मिथितं स्फोटःसितारुणैः ॥ २७ ॥ विस्फोट पिटिका: पामा कण्ड के दरुनाधिका: । सूक्ष्मा: श्यावारुणा बयः प्रायः स्फिकपाणिकूपरे ॥२८॥ सस्फोटमस्पर्गसहं कण्डू पातीददाहवत् । रक्त दलञ्चम्मदलं काकणं तीव्रदाहरुक् ॥ २८ ॥ पूर्व रताच कणञ्च काकणन्सोफलोपमम् । कुष्ठलिने युत सधैनै कवर्ण' ततो भवेत् ॥ ३० ॥ दोषभेदीयविहितरादिगेलिङ्ग कममभिः । कुठे पु दोषोल्वणतां सर्वदोषोल्वणं त्यजेत् ॥ २१ ॥ रिष्टोक्त यन यचास्थिमज्जशुक्रसमस्ययम्। यायं मेदोगतं कच्छ पित्तद्दन्दासमांसगम् ॥ ३२ ॥ अवच्छ कफवाताढ्य बस्थमेकमलं च यत् । तब त्वचि स्थिते कुष्ठे तोदवैवर्य रूक्षताः ॥ ३३ ॥ स्खे दस्तापखयधव: शोणिते पिशिते पुनः । पाणिपादायिता: स्फोटा को दः सन्धियु चाधिकम् ॥३४॥ , ·प्र०१४ निदानस्थानम् कीय गतिक्षयोऽङ्गानां दलन स्थाश मेदसि । मासामगोऽस्थिमज्जस्थे नेत्रराग: स्वरक्षयः ॥ ३५ ॥ जते च छमय: शुक्र स्वदारापत्यबाधनम् । यथापूर्वश्च सर्वाणि स्युलिनान्यसृगादिषु ॥ २६ ॥ कुठे कसम्भवं वित्र किलास दारुणञ्च तत् । निर्दिष्टमपरिस्रावि विधातू यसश्रयम् ॥ ३० ॥ घाताधारुणं पित्तात् ताम्र कमलपत्रवत् । सदाह रोमविध्वसि कफात न गुरु ॥ ३८॥ सकगड, चक्रमाद्रमांसमेदःसु चादिशेत् । वर्णेनैवेगुभयं च तचीत्तरोत्तरम् ॥ २८ ॥ अशकरोमाबलमसमृष्ट मिथो नवम् । अनग्निदग्धन साध्य ग्विव वन्य मतोऽन्यया ॥ ४० ॥ गुद्यपाणितनीठे पु जातमप्यचिरन्तनम् । म्पर्शकाधारशय्यादिमे वनात् मायगो गटाः ॥ ४१ ॥ म सधारिणो नेप्रत्वग्विकारा बिशेपतः । समयम्त विधा प्रोता बाधाभ्यन्तम्भेदतः ॥ ४२ ॥ बहिर्मनकफाबिजम्मभेदाचतुर्विधाः । नामती विगतिविधाः माशाम्तवारमगुद्भवाः । ४३ ॥ तिनप्रमाणसम्यानवः केगापराययाः । बदुपादाय भूमाप यूका निशाय नामस ४४ ॥ दिया से कोउपिष्टिकाफष्ट्र गाठान प्रकुर्वत । कुठे काहेतवोऽन्तमिजास्तेषु घाधिकम् ॥ ४५ ॥ मधुराबगुइचोरधिमन्नतोदनः । गरुमा यतिधान्यपर्णगाफील कादिभिः । ४ ।

·अष्टादये कफादामाश्ये जाताद: सर्पन्ति सर्वतः । युधधनिभा: केचित् केचिहएइ पदोयमाः । ४० रूढधान्या गुराकागस्तनुदीर्घातयाणवः । मंतास्तामाभासाय नामत: साधा तुते ॥ ४॥ अन्नादा उदाविष्टा दयादा महाकुक्षाः। कुरवो दर्भकुसुमा: सुगन्धास्ते च कुर्वते ॥ ४ ॥ हलासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम् । सूचर्दिवरानाहकाय चवथुपोनसान् ॥ ५० ॥ रसवाहिभिरोत्याना रवजा जन्तोऽणयः । अपाहा सत्तताम्बाय सौक्ष्मात् केचिटदर्गनाः ॥ ५१ ॥ केयादा लोमविध्वमा लोमहीपा उदुम्बराः । घट ते कुठे ककर्माण: सहसौरममातरः । ५२ ॥ पकाये पुरोषोत्या जायन्तेऽधो विसर्पिणः । हास्ते स्युभवेयुश्च ते यदाऽऽमाशयोमुखाः ॥ ५३॥ तदास्योहारनि:लासा विड्गन्धातुविधायिनः । पृथुस्त्ततनुस्थूलाः श्यावपीनसितासिताः ॥५४॥ पञ्च नारा समया ककेस्कमरकाः। सौमुरादाः सलूनास्या लेलिहाजनयन्ति च ॥ ५५ ॥ विभेदशूलविष्टम्भकार्य पारथपाण्डु ताः । रोमहर्षाग्निसदनगुद कण्डू विनिर्गमात् ॥ ५६ ॥ पञ्चदशोऽध्यायः । - अथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः ।

·निदानस्थान सर्वार्थानधकरणे विश्वम्यास्यैककारणम् । अदुष्टदुष्टः पवनः शरीरम्य विशेषतः ॥१ स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूयः प्रजापतिः । स्रष्टा धाता विभुर्विष्णु संहर्ता मृत्युरन्तकः ॥ २ ॥ तदुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्य मतः सदा । तम्योक्त दोपविजाने की प्राकतवैकृतम् ॥ ३ ॥ समासाद्यासती दोपभेदोये नाम धाम च । प्रत्येक पश्चधा धारो व्यापारयेह देखतम् ॥ ४ ॥ सस्योच्यते विभागेन म्रनिदानं सलक्षणम् । धातुक्षयकरैर्वायुः कुप्यत्यतिनिपेयितः ॥ ५ ॥ 'चरन् स्रोतासु रितो ग तान्येय पूरयन् । तेभ्योऽन्यदीपपूर्णेभ्य: प्राप्य यावरण यलो ॥ ६ ॥ तष पकाशये क्रुमः शून्नानाहान्नकूजनम् । मनरोधारमार्गस्तिकपृष्ठकटीग्रहम् ॥ ७ ॥ करोत्यधरकायेपु ताम्तान् लच्छानुपद्रवान् । प्रामाशये बड्वमथुम्वास कामयिसूचिका: ॥ ८ ॥ कण्होपरोधमुहारान् स्थाधीनूई' पनाभितः । योवाटिचिन्द्रियवध खचि म्फुट भरूक्षणे ॥८॥ रीतीमा राजः पापं ताप रोगं विवर्णताम् । प्ररूप्यवय पिटममराचि रुगतां ममम् । १० मासमंदो गतो अन्यामतीदाद्यान् कर्फगान ममम् । गुन पाखिमयाम्तयमुष्टिदण्ड तोपमम् ॥ ११ ॥ पम्दिम्य माधिमथ्यधिगृन तो दन पयम् ।

·अष्टाङ्गहृदये मज्जस्योऽस्थिषु सौषियमस्वप्न स्तब्बतां रुजम् ॥ १२ ॥ शुभस्य शीघ्रमुसर्ग सङ्ग विक्षतिमेव च । तहहर्भस्य शुक्रस्थः सिरावामानरिक्षते ॥१३॥ तत्स्थः सावस्थितः कुर्यादग्टनस्यायामकुक्षताः । वातपूर्ण दृतिस्पर्श शोफ सन्धिगतोऽनिलः ॥ १४ ॥ प्रसारणाऽऽकुच्चनयो: प्रवृत्तिं च सवेदनाम् । सर्वाशसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभन्ञ्जनम् ॥ १५ ॥ स्तम्भमाक्षेपणं वापं सन्ध्याकुच्चनकम्पनम् । यदा त धमनीः सर्वाः दोऽभ्येति मुहुर्मुहुः ॥ १६ ॥ तदाङ्गमाक्षिपत्येप व्याधिराक्षेपकः स्मृतः । प्रधः प्रतिहतो वायुर्घनत्यूई दाययाः ॥ १७ ॥ नाड़ीः प्रविश्य हृदयं गिरः भनौ च पीड़यन् । प्राचिरपरितो गाचं धनुर्पचास्य नामयेत् ॥ १८॥ रुच्छाशसिति सब्यसस्तमौलितहततः । कपोत व कूर्जयस नि:संजः सोऽपसन्धकः १८ ॥ म एप चापतानाग्यो मुनेत मरुनादि । प्रयुषीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यमाहते ॥ २० ॥ गर्भपातसमुत्पन्नः शोणितातिनायितः । अभिधाससमुत्यय दुचिकित्स्यसमो हिमः ॥ २१॥ मन्ये संम्तभ्य वातोऽन्तरायच्यन् धमनीयदा। स्थानोति मकान देहं मधुरायम्यते तदा । २२ ॥ पस्ताई मुरिवार देगः सम्पनयोः । करोति मां दशमं दगनानां फफोरमम् ॥२३॥ पादिमा वागिपरम् ।

·निदानस्थानम् अन्तरायाम इत्येप बाह्यायामथ तद्विधः ॥ २४ ॥ देहस्य बहिरायामात्य ठतो नोयते शिरः । उपयोधिप्यते तत्र कन्धरा चावमृद्यते ॥ २५ ॥ दन्तेष्वास्ये च वैवयं प्रखेदः सस्तगात्रता। बाधायाम धनुष्कम्भ बुधले वेगिनं च तम् ॥ २६ ॥ नेणं मम्माधित प्राप्य समीरणसमीरणात् । व्यायच्छन्ति तनु दोपाः सर्वामापादमस्तकम् ॥ २७ ॥ स्थत: पाण्डु गात्रस्य प्रणायाम: स वर्जितः । गते पेंगे भवेत् स्वास्थ्य सर्वेष्वाक्षेपकेषु च ॥ २८ ॥ जिहातिलेखनात् शुष्कमक्षणादभिघाततः । कुपितो हनुमूलस्यः संसयित्वाऽनिलो इनू ॥ २८ ॥ करोति विकृतास्यत्वमथवा संहतास्यताम् । हनुमस: स सेन स्यात् राष्ट्राचवणभापणम् ॥ ३० ॥ वाग्वाहिनीशिरासंस्थो जिहां स्तम्भयतेऽनिलः । जिज्ञास्तम्भः स तेनानपानवाक्ये प्वनीयता ॥ ३१ ॥ बिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभापणात् । उचासवत्र चवथुखरकाम ककर्षणात् ॥ ३२ ॥ विषमादुपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात् । वायुर्विवृदस्तैस्तथ वातलेरुईमास्थितः ॥ ३३ ॥ वक्रीकरोति वचाईमुक्त हसितमोनितम् । ततोऽस्य काम्पते मूडी वाक्सङ्गः स्तब्धनवता ॥ ३४ ॥ दन्तचाल: म्बर,ग: तिहानि:क्षवग्रहः । गन्धानानं स्मृतमोहस्थासः सुसस्य जायते ॥ ३५ ॥ निष्ठीयः पाडतो यायादेशम्यापो निमीलनम् ।

·२६६ अष्टाङ्गहृदये प्र.१५ पचारुद रजा तोबा गरीराऽधरेऽपि वा । ३६ ॥ तमाहुरर्दितं चिटेकायाममयापरे । रममाश्रित्य पचनः कुयामार्दधराः सिराः ॥ ३० ॥ रूक्षाः सवेदनाः कणा: सोऽसाध्यः स्यासिराग्रहः । गृहीत्वाई तनीर्वायुः सिरा: मायूर्षिशोथ च ॥ ३८ ॥ पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिवन्धान विमोचयन् । कृत्स्रोऽई कायस्तस्य स्यादकमायो विचेतनः ॥ ३८ एकागरोगं तं के चिदन्ये पक्षवध विदुः । सर्याङ्गरोगं तहञ्च सर्वकायायितेऽनिन्ने ॥ ४० ॥ शुद्धवातहत: पक्ष: कच्छसाध्यतमो मतः । कच्छस्त्वन्येन संघटो विवयः क्षयहेतुकः ॥ ४१॥ प्रामबडायनः कुर्यात् संस्तभ्याझं कफान्वितः । असाध्य हतसर्वे हं दण्डपाहण्डक मरुत् ॥ ४२ ॥ असलस्थितो वायुः सिगः सङ्कोच्य तत्रगाः । बाहुप्रस्पन्दितहरं जनयत्यवबाहुकम् ॥ ४३ ॥ तल प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा बाहुपृष्ठतः । बाहुचेष्टापहरणी विश्वाची नाम सा स्मृता ॥ ४४ ॥ वायुः कव्यां स्थितः सक्थः का गड रामाक्षिपेद्यदा। तदा खची भवेज्जन्तुः पङ्गः सक्योईयोरपि ॥४५॥ कम्पते गमनारम्भ खतन्निव च याति यः। कडायग्वज तं विद्यान्मतासन्धिप्रबन्धनम् ॥ ४६ ॥ शीतोपपद्रवसशुक्रगुरु सग्वैर्निपेवितैः । जीर्णाजीणे तथाऽयासमहोभस्वपजागरे, ॥ ४७॥ सश्लेषणमदःपवनमाममत्यर्थसञ्चितम् ।

·निदानस्थानम् अभिभूयेतरं दोयमूरू चेत् प्रतियदाते । ४८ ॥ सक्थ्यस्यौनि प्रपूयान्तः झेपण स्तिमितेन तत् । तदा स्कम्भाति तेनोरु स्तब्धी शीतावचेतनौ ॥ ४ ॥ परकीयाविव गुरू स्यातामप्ति शव्ययौ । ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छयाचिचरैः ॥ ५० ॥ सयुतौ पादसदनलच्छोडरणमप्तिभिः । तमूरुस्तम्भमित्याहुराव्यवातमधापरे ॥ ५१ ॥ वातमोणितजः मोफी जानुमध्ये महारजः । नेयः क्रोष्ट कशीर्षथ स्थूल: क्रोष्ट कशीर्षवत् ॥ ५२ ॥ मक पादे विषमन्यस्ते अमादा यातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुतकण्टकम् ॥ ५.३ ॥ पाणि प्रत्यगुलीनां या कण्डरा मारुतार्दिता । सक्थ्युत्तेषं निराति टधसी तां प्रचक्षते ।। ५४ ॥ विश्वाची पधसी चीता खनी तीव्ररुजान्विता । हृष्ये ते चरणो यस्य भवेताच प्रसुप्तवत् ॥ ५५ ॥ पादहर्षः सविनेयः कफमारतकोपजः । पादयोः कुरुते दाह पित्ताएक्स हितोऽनिलः । विशेषतश्चमिते पाददाह तमादिशेत् ॥ ५६ ॥ जायते यदा। पोड़शोऽध्यायः । अथातो यातयोणितनिदान व्याख्यास्यामः । विदाधन विगच तत्तयारकादूपणम् ।

·पटादये . भजतां विधिहोना मनजागरमैयुनम् ग १५ प्रायेण कुमाराणामघमगशीनिनाम् । अभिघातादशुद्दे व नृणामममि दूपिते ॥ २॥ वातने: गोतलेर्वायुर्टड: क्रुधी विमार्गगः । तादृगेनाराजा र प्रादेय प्रदूपयेत् ॥ प्राप्यरीगं सुई वातयला वातगोपितम् । तदाहु म भिस्तव पूर्व पाटी प्रधावति ॥ ४ ॥ विशेषाद्यानयानायैः प्रलमा तस्य लक्षणम् । भविष्यतः कुष्ठसमं तथा सादः सथागता ॥ ५ ॥ जानु शोककथ्य सहस्तपादान सन्धिषु । कागडू स्फुरणानिम्तोदभेदगौरवसुमताः ॥६॥ भूत्वा भूत्वा प्रणश्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति । पादयीमूलमास्थाय कदाचिदम्तयोरपि ॥ ७ ॥ पाखोरिव विष क्रु मत्स्र देहं विधावति । त्वनासाययमुत्तागं तत् पूर्व गायते ततः ॥ ८ ॥ कालान्तरेण गम्भीरं सर्वान् धातूनभिद्रवत् । कण्ड्वादिसंयुतीत्ताने त्वताम्रश्यावलोहिता ॥ ८ ॥ सायामा भृशदाहोपा गम्भीरेऽधिकपूर्वरुक् । श्वयथुप्रंथितः पाको वायुः सन्ध्यस्थिमजसु ॥ १० ॥ विन्दन्निव चरत्यन्तर्वक्री कुर्वय वेगवान् । करोति रानं पटुवा गरौरे सर्वतथरन् ॥ ११ ॥ वादेऽधिकऽधिकं तत्र शूलस्फुरणतोदनम् । शोफस्य रोश्यकृष्णलावताविहानयः ॥ १२ ॥ धमा गुलि सन्धीनां सङ्कोचे ग्रहोतिरुक् ।

·निदानस्थानम् ००१ मोतदेषानुपगयो सम्भवेपघुसुप्तयः ॥ १३ ॥ रनो गोफोऽतिरक तोटमसामयिमिचिमायते । निग्धरः शर्म नेति कण्डू केदममन्वितः ॥ १४ ॥ पित्त पिदारः संमोह: स्खेदी मूर्धा मदः मटर स्पतमख रुग्रामः शीफपाको भृगोपता ॥ १५ ॥ कफ म्तैमियगुगतासुप्तिम्रिग्धलगीतताः । याड मन्दा प गग इन्दसर्वलिन सदरे ॥ १६ ॥ एकादीपानुगं सायं नवं याप्यं हिदोपजम् । घिदोपजे त्यजेत् सावि राधमवुदकारि च ॥ १७ ॥ रममार्ग निहन्त्या गावामन्धिषु मारुतः । नियिन्यान्योऽन्यमाचार्य वेदनाभिईरत्यन् ॥ १८ ॥ शायो पश्चात्म के प्राणी रोपव्यायामलानः । प्रत्याहाराभिघाताध्धयेगोदीरणधारणैः कुपितरावरादीनामुपधात प्रवर्तयेत् । पीनसादितयट्याममामादीयामवान् वान् ॥ २० ॥ उदानः पपहारादि निद्रावधारणैः। गुरुमारासिरुदिमाया विक्षती गदान् । २१ ॥ कदरोधममोमगारांपकपोनगान् । फुयाश गमगाहादीस्तान्तान् जपूहगंययान् २२ यानोऽतिगमनध्यानमोडाविषमरितः । विरोधिनमोहविपादाच दूषितः ॥ २३ ॥ पंचामा पलभग:फपिगीतप्रवश्यात् । सरागनिनादरामापा TRAI२४ मुष्ठ राममन्य मांगान गान् ।

·निदानस्थानम् मनाते यिनमनं जुम्मण परिवेष्टनम् । ३७ ॥ शूनञ्च पोधमानेन पाणिभ्यां लभते मुखम् । शुकालेऽतिवेगी या न वा निष्फलतापि वा ॥ ३८ ॥ भुक्तो कुची मा जीर्णे शाम्यत्ववातेऽनिले। मूत्रामतिरायान वस्तौ मूचाहते भवेत् ॥ ३८ ॥ विडाहते विवन्धोध: स्वस्थाने परिसन्तति । बजत्याश जरा नेहो भन्ने चानच्यते नरः ॥ ४० ॥ शहर पीडितमन्ने न दुः शुष्क चिरीरसृजेत् । सर्वधासाहले वायौ श्रोणीयह णपृष्ठरुक् ॥ ४॥ विन्तीमी मारतो म्वम्यं दृदयं पीयतेऽति च । भ्रमो मूर्चा राजा दाहः पित्तेन पाय पाहते ॥ ४२ ॥ विदग्धेने यमनम् उदानेऽपि भ्रमादयः । दाहीतर भगा दाहो ध्याने च सर्वगः ॥ ४३ ॥ कमोटामनाय ममतापः सवेटनः । ममाग सामोपतिरतिवेदोऽरति; मटट् ॥ ४४ ॥ दापय स्याटपाने तु मले हाग्द्यियंता । मोतिहहिमतापय योनिमेनपायुपु ४५ नेमणावाटते प्राणे मादम्सन्द्रारपिमिः । घीयनशबूदारनिःशामीपशाममंग्रहः ४, उदाने गुरुगायलमाधिर्वापरपदः । যল মলাসহ হাল গুহায়িকা: ৪০। गुरुमाए गपु गामित पगलो गन् । समानसिदिमानवादी मन्दाजिया ३४८ पपाने सम पगला मात् प्रथमम् ।

·૨ ૨ अष्टानहदये समानो विषमाजीर्णगीतसडीर्णभोजनैः ॥ २५ ॥ करोत्यकालगयनजागराये। दूपितः । शूल गुल्मग्रहण्यादीन् पक्कामाशयजान् गदान् ॥ २६ ॥ अपानो रूक्षगुबवेगघातातिधाहनैः । यानयानासनस्थानचनमैद्यातिमे वितैः ॥ २७ ॥ कुपितः कुरुते रोगान् कच्छान् पकाययाययान् । मूवशुक्रामदोषार्थीगुदर्भ शादिकान् बहन् ॥ २८ ॥ सर्वच मारुतं सामं तन्द्रास्तमित्यगौरवैः । सिग्धवारीधकालम्यशैत्यशोगाग्निहानिभिः ॥ २८ ॥ कटुरूवामिलापण तदिधोपशयेन च । युक्त विद्याबिरामन्तु तन्द्रादीनां विपर्ययात् ॥ २० ॥ वायोरावरणं वातो बहुभेद प्रवक्ष्यते । लिङ्ग पित्तामुत्ते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः ॥ ३१ ॥ कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहः शीतकामता। शैत्यगौरवशूलानि कटाद्युपशयोऽधिकम् ॥ ३२ ॥ नधनायासरूक्षणकामता च कफाहते। रक्ताहते सदाहार्तिस्त्वमांसान्तरजा भृशम् ॥ ३३ ॥ भवेच रागी खयथुर्जायते मण्डलानि च । मांसेन कठिनः शोको विवर्ण: पिटिकास्तथा ॥ ३४ ॥ हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव जायते । चल: स्निग्धो मृदुः शीत: शोफो गावेष्वरोचकः ॥ ३५ ॥ श्राव्यवात इति यः स कत्रो मेदसायते । स्पर्थमस्थ्यावृतेऽन्युष्ण पौडन चाभिनन्दति ॥ ३६ ॥ सूच्येव तुद्यतेऽत्यर्थमङ्ग सीदति शूल्यते ।

·अष्टाङ्गहृदयसहितायां चिकित्सास्थानम् । प्रथमोऽध्यायः । प्रयाती परचिकित्सितं व्याख्यास्यामः । इति ह स्माहुरा यादयो महर्षयः । प्रामागयस्थी इत्वाग्नि सामी मार्गान् पिधाय यत् । विदधाति वरं दोषस्तस्मात्कुति लगानम् ॥ १॥ माग्रूपेषु ज्वरादी वा बल यनेन पालयन् । बलाधिष्ठानमारोग्यमारोग्यार्थः क्रियाक्रमः ॥ २ ॥ नग्नः चपिते दोघे दौरोऽग्नी लाघरे सति । म्याग्थ्यं उड रुचिः पनिर्बिनमोनय जायते ॥ ३ ॥ सवोत्कृष्टे समुक्लिट कफमाये चने मन्ने । सहसासममेकायदेपफास विभूचि के ॥ ४ ॥ सद्यो भुतम्य सन्नाले धरे मामे विशेषतः । वमनं धमनाईस्य शस्त कुर्यात्तदन्यया ५. मासातीमारसमोशद्रोगविषमज्वरान् । पिप्पभोभियुतान् गानान् कति मधुन याद उगाम्भसा समधुना पियेरमलयन का। पटोननिमकोटवेवपत्रोटकन वा 0 सोन रमेनेवाग्म कम्पादितानि वा ।

·२७४ घष्टाहदये ० इति हाविंशतिविधं वायोरावरणं विदुः ॥ ५ ॥ प्राणादयस्तथान्योन्यमाहखन्ति यथाक्रमम् । सर्वेऽपि विंशतिविध विद्यादावरणं च तत् ॥ ५० ॥ निः खासोच्छाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः । हृद्रोगो मुखशोषथ प्राणेदोदान पाहते ॥ ५१ ॥ उदानेनापते प्राणे वर्णी जोक्लसइयः । दिगाऽनया च विभजेत्सर्वमावरणं भिषक् ॥ ५२ ॥ स्थानान्यवेक्षय वाताना वृद्धि हानि च कम्मणाम् । प्राणादीनां च पञ्चानां मिथमावरणं मिथः ॥ ५३ ॥ पित्तादिभिर्दादशभिर्मियाणां मिश्रितेच तैः । मित्रैः पित्तादिभिस्त हत्माणादिभिरनेकधा ॥ ५४॥ तारतम्य विकल्पाच्च यात्यातत्तिरसहयताम् । तां लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात् ॥ ५५ ॥ • शनैः शनैशोपणया टामपि मुहुर्मुहुः । विशेषाजीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते ॥ ५६ ॥ स्यात्तयो:पौडनाडानादायुषच बलस्य च । भारता वायवोऽन्नाता जाता वा वत्सरं खिता: ॥५॥ प्रयवेनापि दुःसाध्या भवेयुर्षानुपक्रमाः । विद्रधिनीहट्रोगगुलमाग्निसदनादयः । भवन्त्युषयास्तपामाहतानामुपक्षणात् ५५८ ॥ प्रतियोसिंहगुप्तसुनुवाग्भटविरचितायामादय संहितायां वतीय निदानस्थान समामम् । - ·चिकित्सास्थानम् स्वेदमूवगतदातान् कुर्यादग्नेश्च पाटवम् ॥ २० ॥ नहोसमाचारविधि सर्वशवानुपालवेत् । लानं खेदन काली यवागूस्तितको रसः ॥ २१ ॥ मलानां पाचनानि स्युर्यथावस्य क्रमेण वा । अदयातक्षयागन्तुजीर्ण वरिपु लहानम् ॥ २२ ॥ नेप्यते, तेषु घिहित शमन यन्त्र कर्शनम् । तब सामज्वरालल्या जानीयादविशेपितम् ॥२१ ॥ विविधोपक्रमशानमवेक्षेत च लहाने । युक्ता ललितलिईस्तु तं येयाभिरूपाचरेत् ॥ २४ ॥ यथा स्त्रीपसिहाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः। तस्याग्निर्दीप्यते ताभिः समिभिरिय पावकः ॥२५॥ बड़ह या मृदुत्व वा ज्वरो यावदवाप्नुयात् । प्रागला जपेयां मुजरा साठोधान्यपिप्पलीम् ॥ २६ ॥ स सैन्धवा तथालार्थी तां पियेत् सह दाडिमाम् । सृष्टविड बहुपित्तो या सशुण्ठिमातिका हिमाम् ॥२७॥ वस्तिपा शिरःशूली व्याधी गोक्षुरसाधिताम् । पृग्निपर्णीबन्नाविश्वनागरोत्पलधान्यकैः ॥ २८ ॥ सिक्षां वरातिसायना पेयां दीपनपाचनीम् । अखेन पञ्चमूलेन हिफारम्वासकासयान : २८ ॥ पञ्चमूलेन महता कफातों यवसाधिताम् । विवाहवर्धा. सयवां पिप्पण्यामनकैः कृताम् ॥ ३०॥ यथागू' मर्पिपा भृष्टा मलदोषानुनोमनीम् । चविका पिप्पलीमूलदाचामलकनागरैः ।,३१. : + ·२०६ अष्टानहदयसंहितायां वमनानि प्रयुजीत बलकालविभागवित् ॥८॥ कृतेऽक्तते वा वमने ज्वरी कुया हिशोषणम् । दोषाणां समुदोर्णानां पाचनाय शमाय च ॥८॥ प्रामन भस्ममेवाग्नौ छऽन्न न विपच्यते । तस्मादादोषपचनाज ज्वरितानुपवासयेत् ॥ १० ॥ टट्वानल्पाल्पमुष्णाम्बु.पिवेदातकफवरे। तत्कर्फ विलयं नीत्वा कृष्णामाशु निवर्तयेत् ॥ ११ ॥ उदीर्य चाग्निं स्रोतांसि नदूलत्य विशोधयेत् । लीनपित्तानिलस्वेदशझन्मूत्रानुलोमनम् ॥१२॥ निद्राजाधारुचिहरं प्राणानामवलम्बनम् । विपरीतमत: गीतं दोषसद्धातवर्धनम् ॥ १३ ॥ उष्णमेवगावेऽपि युजगन्द्र कान्तपित्तले । उदित पित्ते यथुदाहमोहातिसारिणि ॥ १४ ॥ विषमयोस्थिते ग्रोणे चतक्षीणेऽसुपित्तिनि । घनचन्दनशुण्ठामु पर्पटीशीरसाधितम् ॥ १५ ॥ पोतं तेभ्यो हितं तोयं पाचन ट्च्चरापहम् । उमा पित्तादृते नास्ति वरो नास्त्यूमणा विना ॥१६॥ तस्मात्पित्तविरुदानि त्यजेत् पित्ताधिकेऽधिकम् । सानाभ्यङ्गप्रदेहांय परिशेप च लडनम् ॥ १७ ॥ अजीर्ण इव शूनघ्न सामे तीव्रजि ज्वरे । न पिवेदोषध तहि भूय एवाममावहेत् ॥ १८ ॥ प्रामाभिभूतकोष्ठस्य क्षोरं विपमहेरिव । सोपीनसंखामे जहापर्वाग्थिशून्निनि ॥ १८ ॥ पातमाल के खेदः प्रगम्तः सम्प्रवर्तयेत् ।

·चिकित्सास्थानम् २७७ स्वेदमूत्रशलहातान् कुयादग्नेश्च पाटवम् ॥ २० ॥ ने होसमाचारविधि सर्वशश्चानुपालयेत् । लाइन स्वेदन कालो यवागूस्तिताको रसः ॥ २१ ॥ मलाना पाचनानि स्युर्यथावस्थ अमेण वा । शुदवातक्षयागन्तुजीर्ण व्वरिपु लहानम् ॥ २२ ॥ नेप्यते, तेषु हि हित शमन यन्त्र कर्णनम् । तब सामज्वराकल्या जानौयादपि पितम् ॥२३ ॥ द्विविधोपनामजानमवेक्षेत च लहुने । युक्त लडितलिन त पेयाभिरुपाचरेत् ॥ २४ ॥ यथा खौषधतिहाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः । तस्याग्निर्दीप्यते ताभिः समिद्भिरिव पावक ॥ २५ ॥ अडहवा मृदुत्व वा व्वरो यावदवान यात् । प्रागलाजपेया मुजरा सराठोधान्य पिप्प नीम् ॥ २६ ॥ ससैन्धका तथालार्थों ता पिवेत् सह दाडिमाम् । सविड बहुपित्तो वा सशुण्ठिमाक्षिका हिमाम् ॥२७॥ वस्तिपाथिर शूनी व्याघ्री गोक्षुरसाधिताम् । शिप बन्नाघिल्पनागरीयलधान्यकै ॥ २८ ॥ सिहा वरातिसार्थना पेया दीपनपाचनीम् । शस्वेन पचमूनेन हिफारुकवास कासवान : २८ ॥ पञ्चमुलेन महता कफा? यवसाधिताम् । विबहवर्चा सयवा पिप्पग्यामसकै सताम् ॥ ३० ॥ यवागू सर्पिपा भूटा मलदीपानुनोमनीम् । धषिका पिप्पनीमृलदाचामलकनागरै ॥.३१॥ २४ ·२७८ अष्टाहदयसंहितायां कोठे विवढे सरजि पिबेत् र परिकर्त्तनि । कोलमचालकलगीधावनो श्रीफलैः कृताम् ॥ ३२ ॥ अखेदनिट्रस्तृप्याः सितामलकनागरैः । सिताबदरमहीका सारिवा मुम्तचन्दनः ॥ ३३ ॥ तृष्णाच्छदिपरोदाइज्वरघ्नी जीद्रसंयुताम् । कुयात् पेयौषधैरव रसयूपादिकानपि ॥ ३४ ॥ मवाय मद्यनित्ये पित्तस्थानगते कफे । ग्रीमे तयोर्वाधिकयोस्तृट छर्दिाहपीड़िते ॥ ३५ ॥ अर्द्ध प्रहत्ते रत्तो प पेयां नेच्छन्ति तेषु तु । ज्वराप है: फलरसैरहिर्वा लानतर्पणम् ॥ २६ ॥ पिवेत् सयकराचौद्रं ततो जीणे च तर्पणे । यवाग्वामीदनं जुड्वानशीयादभ्रष्टता लम् ॥ ३० ॥ ट्कलावणिक यूंघे रसैर्वा मुहलावजेः । इत्वय पडही नेयो बलं दीपं च रक्षता ॥ ३८ ॥ ततः पक्केषु दोषेषु लङ्घनादोः प्रशस्यते । कपायो दोमशेषस्य पाचन: शमनो यथा ॥ ३८ ॥ तिक्तः पित्ते विशेषेण प्रयोज्यः कटुकः कफे । पित्तो महारत्वेऽपि कषायस्तु न अस्यते ॥ ४० ॥ नववरे मलस्तम्भात् कषायो विषमज्वरम् । कुरुते रुतिहल्लामहिमामानादिकानपि ॥ ४१ ॥ सप्ताहादौपधं केचिदाहुरन्ये दगाहतः । केचिल्लधुनभुक्तस्य योज्यमामोवणे न तु ॥ ४२ ॥ नौववरपरीतस्य दोषवेगोदये यतः । दोपेऽधवातिनिचिते तन्द्रास्तैमियकारिणि ॥ ४३ ॥ .. - .

·चिकित्साम्यानम् २७८ अपच्चमानं भैपञ्च भूयो बनयति ज्वरम् । मृदुन्नरो लघुर्देहयनिताच मला यदा ॥४४॥ अचिरज्वरितम्यापि भेषज कारयेत् तदा । मुस्तया पर्पट युत शुण्ठमा दुम्पयापि वा ॥ ४५ ॥ पायं गीतकपायं वा पाठोगीर सवालकम् । पिवेत् तच्च भूनिम्बगुड चीमुस्तनागरम् ॥ ४६ ॥ यथायोगमिमे योन्या: कपायां दीपपाचनाः । चरारोचकटपणाम्यङ्करस्यापतिनागना: । ५७ ॥ कलिन का: पटीनम्य पत्र केंटुफरोहिणी ॥ १८ ॥ पटोले सारिवा मुस्ताः पाठाः कटुकरोहिणी । पटोलनिम्मत्रिफनामहीका मुम्तयरसका: । ४८ ॥ किराततितममता चन्दनं विम्वमेषजम् । भावी मुम्तामतानाद्रमई नोकसमापनाः ॥ ५० ॥ परी सन्ससादीनां पचानां गमना मताः। दुरानभाऽगता मुम्ता नागर यात बरे ५१॥ अथवा पिम्पनीमूनगुड्पी विश्वभपजम् । फनीय: पशमूर्त व पिसे गक्रयया धनम् । ५२. फटका घेति सचोटू मुम्यापर्यटक तथा। मधन्धयामभूनिम्म यसकायो गप: कफे ॥ ५३॥ प्रयया पगायी गायेरदुरालभाः। करिययानिममयुको दीपनपापनम् । ५४ ॥ पभया पिप्पमोम्नगम्याक कट कापनम् । ধামখুমধুৰ্থ ৰন্ধামযি: a x। मुसामनवमीवरपकमरपनकम् ।

·२८० अष्टाङ्ग हदयसंहितायां . . मृग्यानचन्दनोशौरनीलोत्पलपरूपकम् ।। ५६ ॥ फाण्टो हिमो वा द्राक्षादिर्जातीकुसुमवासितः । युक्तो मधुसितालाजैर्जयत्यनिल पित्तजम् ॥ ५ ॥ ज्वरं मदात्ययं छर्दि दाहं यमं भ्रमम् । अर्ध्वगं रक्तपित्तं च पियामा कामलामपि ॥२८॥ पाचयेत् कट का पिट्वा करऽभिनवे शुचौ। निमोडितो तयुतस्तट्सी ज्वरदाहजित् ॥ ५८ कफवाते बचा तिता पाठारग्वधवसकाः । पिप्पलीचूर्ण युक्तो वा काग्छिन्नोद्भवोद्भवः ॥ ६." व्याघ्री शुण्ठयमृता काय: पिप्पलीचूर्णसंयतः । वातश्लेषमज्वरखासकासपौनसशूल जित् ॥ ६१ ॥ पथ्या कुस्तुम्बरी मुस्ता शुण्ठी कट तृणपर्पटम् । सकट फलवचाभार्गोदेवाईमधुहिङ्ग मस् ॥ ६२ ॥ कफवातज्वरेप्ये व कुक्षिहत्याखवेदनाः । कण्ठामयास्यखयथुकासखासात्रियच्छति ॥ ६३ । पारग्वधादिः सनौट्रः कफपित्तज्वर जयेत् । तथा तिता वषोशीरतायन्ती विफलामृताः । ६४॥ सन्निपातज्वरे व्याघ्री देवदारुनिशाधनम् । पटोलपत्रनिम्बत्वत्रिफला कर कायुतम् ॥६५॥ नागर पोष्कर' मूल गुड चौकगरकारिका । मकासश्वासपातिौ वातले पोत्तरे ज्वरे । ६६ । मधूकपुष्ये मृद्दीका बायमाणा परूपकम् । सोगारतिका विकला काश्मयं कल्पयेद्धिमम् ॥ ६७ ॥ कपायं तं पिबन् काले ज्वरान् सर्वान् व्यपोहति " ·१ चिकित्सास्थानम् २८१ ॥ जाल्यामलकमुम्तानि तहइन्वयवासकम् ॥ १८ ॥ बदविट कटुका द्राक्षा बायन्तो त्रिफलागुड़ान् जीर्णोपधोऽन्न पेयाद्यमाचरेको भयानतु ॥ ६८ ॥ पया कफ वईयति पदपांसुपु दृष्टिवत् । माभिष्पन्नदेहानां मत: प्रगपि योजयेत् ॥ ७० ॥ यूपान् कुलत्यचणकदाडिमादिकृतान लघून् । रुधांतितरसोपेतान् ध्यान रुचिकरीन पटन् ॥११॥ रक्ताद्याः शालयो नीर्णाः पष्टिकायं न्वरे हिताः। ने पोत्तरे वीततुपास्तथा वायतता यवाः ॥ ७२ ॥ मोदनस्तैः शृतोदिस्तिःप्रयोक्तव्यो यथायथम् । दोपटूप्यादिवलती ज्वरप्रकाथसाधितः ॥ ७३ ॥ मुहायेलघुमिपाः कुलस्यै च ज्वरापहाः । कारविनकर्कोटयालमूनकपर्पटः॥ ७४ ॥ वार्ताकनिम्बकुसुमपटोलफलपक्षयः । अत्यन्तलघुभिमांसैर्जाङ्गलेच हिता रसाः ॥ २५ ॥ व्याघ्रोपपतकारीद्राचामलकदाडिमैः । संस्कृता पिप्पनीशगठीधान्यजीर यसैन्धवैः ॥ ७६ सिवामधुभ्यां प्रायेण संयुता वा कतारुताः । प्रनमातमसिहानि यानि व्यसनानि च ॥७॥ अघान्यनन मम्मयान्यनुपानेऽपि योजयेत् । सानि कथितमीत घ वारि मद्य प सामरतः । ७ । मम्बर घरमुहां या दिनान्ते भोजयेलघु । मजयविदीमा बनवानननमादा ! योचित या काले देशमामानुरोधातः ।

·२८२ अष्टान प्रदयसंहितायां प्रागस्पनि ज्ञानी न जीर्णेन पोद्यते ॥८ कपायपानपथ्यावैर्दशाइ इति ललित। सर्पिदंद्यात्कफे मन्द वातपित्तोत्तरै ज्वरे ॥ ५॥ पफेषु दोपेष्वमृतं तहिपोपममन्यथा। दगाई स्यादतीनेऽपि वरीपद्यतित् ॥ २॥ लहनादिक्रमं तत्र कुर्यादाकफसहयात् । देहधात्वमलत्वाच्च ज्वरो जीर्णोऽनुवर्तते । ८३ ॥ रुचहितेशो ज्वररुतेजसा रूधितस्य च। यमनस्वेदकालाम्युझपायलघुभोजनः ॥ ८ ॥ यः स्यादतिवली धातुः सहचारी सदागतिः । नस्य संशमनं सर्पिर्दीप्तस्यैवाम्मुश्मनः । ८५ : वातपित्तजितामग्रंग संस्कारमनुरुध्यते । मुतरां तहातो दद्याद्यथा स्वौषधसाधितम् ॥ ८६ ॥ विपरोत ज्वरोधाणं जयेत्पित्तं च गैत्यतः। हाहातं तं तुल्य योगसंस्कारतः कफम् ॥ ८ ॥ पूर्वे कपायाः सता: सर्वे योज्या यथामलम् । त्रिफलापिचुमन्दत्वडमधुकं हहतौड़यम् ॥ १८ ॥ समभूरदलं काय: सतो वरफासहा। पिप्पलीन्द्रयवधावनितितासारियामलकतामलकीभिः ॥८८ ॥ बिल्वमुस्तहिमपालतिसेययातिविषया स्थिरया च । तशाश निहन्ति साधितं ज्वरमग्निं विषम हलीमकम् ॥८० अरुचि भृशतापमंसयोर्वमथुपार्श शिरोरुनं क्षयम् । तैत्वकं पवनजन्मनि ज्वर योजयेत्तृहतया वियोजितम् ॥ १॥ तितकं हषरतं च पैत्तिके यच्च पालनिकाया सूतं हविः ।

·चिकित्सास्थानम् २८२ विसीयर्चनचय्यपाठाय्योपाग्निसिन्धृययायकैः ॥२॥ पलांग: पीरमम तस्य प्रस्य पोर्णकफचरनम् । गुड्था रमकल्काभ्यां त्रिफनाया हपय च ॥ २३ ॥ मृहीकाया यनायाय सेवाः सिंहा न्वाधिदः । जोर्गे दृते च भुनीत मुटुमांसरसीदनम् ॥ ८४ ॥ वन धन दोपहरं परं तच वनप्रदम् । कफपित्तहरा मुहकारयेवादिना रसाः॥५५॥ प्रायेण तम्मान हिता जीणे वातीत्तरे परे । गलोदायर्तपिष्टमानना बरहनाः ॥८॥ न गाम्यत्येवावधेयर: कुर्वीस गीधनम् । गोधनाईस्य वमन मागुम्नतम्य योजयेत् ॥ ८ पामागवगत दोष मलिन: पालयन् बसम् ।

·अष्टादयसंहितायां
..
वरक्षीणस्य न हितं वमनं च विरेचनम् ॥ १०४।।
कामं तु पयसा तस्य निरूदे हरेन्मलान् ।
जीरोचितस्य प्रक्षीणले मणी दाहटडवतः ॥ १०५ ॥
चौरं पित्तानिलार्तस्य पथ्यमप्यतिसारिणः ।
तहपुलशनोत्तप्तं मुष्टं वनमिवाग्निना ॥ १०६ ।।
दिव्याम्मु जोषवेत्तस्य ज्वरं चाशु नियच्छति ।
संस्कृतं शीतमुष्णं वा तस्माद्वारोष्णमेव वा ॥ १०७॥
विभन्य काले युझीत वरिणं हन्यतोऽन्यथा ।
पय: सशुण्ठीपुर्जूरमृहीकाशर्कराहतम् ॥ १०८ ॥
भृतशोतं मधुयुतं दड दाहज्वरनाशनम् ।
तहद् द्राक्षाक्लायटीसारिवाकणचन्दनः।
चतुर्गणेनाग्भमा वा पिप्पन्या वा मृत पिबेत् ॥ १८ ॥
कासात् श्वासाच्छिरःशूलात्याखं शूलाधिरज्वरात् ।
मुच्यते चरितः पीत्वा पञ्चमूलीशृतं पयः ॥ ११० ॥
शृतमेरण्डमूलेन बालविल्वेन वा ज्वरात् ।
धारोष वा पयः पीत्वा विबहानिलवर्चसः ॥ १११॥
मरक्तपिच्छातिमृतेः सटट शूलप्रवाहिकान् ।
सिद्ध शुण्ठीलाव्याधीगोकण्टकगुड़े पयः ॥ ११२ ॥
मोफमूत्रशदातविषन्धज्वरकासजित् ।
वृश्चीवबिल्ववर्षाभूसाधितं ज्वरशोफनुत् ॥ ११३ ॥
शिशिपासारसिड वा क्षीरमाशु ज्वरापहम् ।
निरूइस बलं वझिं विज्वरत्वं मुदं रुचिम् ॥ ११४ ॥
दोपे युक्तः करोत्याशु पक्के पक्काशयं गते ।
पित्तं वा कफपित्तं वा पधाशयगतं हरेत् ॥ ११५ ॥

·चिकित्सास्थानम् २८५ प्रेसनं त्रीनपि मलान् बस्तिःपकायाययान् प्रतीप कफपित्तम्य शिकपटक टिग्रहे । ११६ ॥ टीमाग्नेबराकृतः प्रयुनीतानुवासनम् । पटोननिम्बच्छदनकटकाचतुरहाने नैः ॥ ११७॥ स्थिरावनागीपुरकमदनीगीरवालकः । पयम्यहोदके कार्य जोरशेप विमिथितम् । ११८॥ कल्कितेर्मुमतमदनकृष्णामधुक यासकैः । बम्ति मधुरताभ्याच पीडयेज्ज्वरनाशनम् ॥ ११८॥ चतस्रः पणिनीर्यटीफनोथीरनपट्ठमान् । काययेत् कल्कयेद्यष्टोगताहाफनिनीफलम् ॥ १२० ॥ मुस्तच वस्ति: सगुडघौद्रमर्पिर्धरापहः । जीवन्ती मदन मेदां पिप्पी मधुकं वधाम् । १२१ ॥ रहि राम्रो बना विल्य गतपुष्पां गतायरीम् । पिधा पोरं जन मर्पिम्तैनं चैकय माधितम् ॥ १२२ । ज्वरेऽनुवामनं दद्याद्यथाह यथाननम् । रेघ मिशिशु यश्यन्ते यस्तयो वरनागना: । १२३ : गिरीमगीरयषहरमिन्द्रियबोधनम्। ओवरे मषिकर स्वायम्य विरेचनम् । १२४ । शिकं गून्यगिसो साहाते पित्तनाशनम् । धमगार पकवनान् ययादोपच कम्पयेत् । १५ । प्रसिग्मायाणग्यगिर:कष्टामयापटान् । को मातुताम्य केमरं मायमैगम् ॥ १६ ॥ भासीहापामिताना वा कम्फमाप्टेन धारयेत् । पधीपायसंम्पर्यान गोसोपसमितान् । १000 ·२९६ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां : : अभ्यङ्गालेपमेकादीन् ज्वरे जीणे त्वगाथिते । कुयादञ्जनधूमांश्च तथैवागन्तुजेऽपि तान् ॥ १२८ ॥ दाहे सहस्रधौतेन सर्पियाभ्यङ्गमाचरेत् ।' सूत्रोतोच गणैस्तैस्तैर्मधुरान्त्रकपायकैः ॥ १२८ ॥ दूर्वादिभिर्वा पित्तन्नैः शोधनादिगणोदितः । शीतवीयैहिमस्पर्ण: काथ: कल्कीकृतेः पचेत् ॥ १३० ॥ लं सक्षीरमभ्यगात् सद्यो दाहज्वरापहम् । शिरी गावञ्च तैरेव नातिपिष्ट : प्रलेपयेत् ॥ १३१ ॥ तत् कायेन परीपेकमवगाहञ्च योजयेत् । तथारनालसलिलवीरशुक्रतादिभिः ॥ १३२ ॥ कपित्यमातुलिङ्गाम्न विदारीरोभ्रदाडिमैः । बदरीपल्लवीत्थे न फेनेनारिटजेन वा ॥ १३३ ॥ .लिप्तेऽङ्ग दाहरुम्मोहछर्दिस्तृष्णा च शाम्यति । यो वर्णितः पित्तहरी दोपोपक्रमणे क्रमः ॥ १३४ ॥ त च शोलयत: शीघ्र सदाहो नश्यति ज्वरः । वीर्योष्णरुणसंस्पर्शस्तगरागुरुकुहुमैः ॥ १३५ ॥ • कुठस्थोणे यगेले यसरनामरदारुभिः । नखरामामुरवचाचण्डे लाइयचीरकैः ॥ १३६ ॥ पुथ्वीकाशिग्रुसुरसाहिंसाध्यामकमर्षपैः । दगमूनामृतैरण्डहयपरोहिषैः ॥ १३७ ॥ तमालपत्रभूतिकशन कोधान्यदोप्यकैः । मिथिमापकुलस्थाग्निप्रकीयानाकुनोदयः ॥ १३८ । अन्यथ तधैिव्यैः गीते तैलं वर पचेत् । कथितैः कस्थितैयु होः सुरासोयोरकादिभिः ॥ १३८ :

·अ.४ चिकित्सास्थानम् २८७ तेनाभ्यश्चात् सुखोणेन ते: सुपिष्टैच लेपयेत् । कवोपोस्तैः परोपे कमवगाइञ्च कल्पयेत् ॥ १४० ॥ केवलैरपि तच्च मुक्त गोमूत्रमन्तुभिः । पारग्वधादिवर्गच्च पानाभ्यञ्जनलेपनैः ॥ १४१ ॥ धूपानगुरुजस्तांथ वच्यन्ते विषमज्वर। अग्न्यनग्निकतान् खेदान् स्वेदिर्भयजभोजनम् ॥ १४२ ॥ गर्भभूवेश्मशयनं कुथाकम्बलरमकान् । निधूमदीप्तैरनारैईसन्तोच इसन्तिकाः ॥ १४३ ॥ मद्यं सरपणं तकं कुलत्यव्रीहिकोट्रयान् । संगोलयेहेपथुमान् यच्चान्यदपि पित्तलम् ॥ १४४ ॥ दयिताः स्तनमालिन्यः पीना विभ्रमभूषणा: । यौवनासयमत्ताय समालिन युरङ्गनाः ॥ १४५ ॥ योतशीनञ्च विज्ञाय तास्ततोऽपनयेत् पुन: । बनने कदीपस्य क्षपणनीछितस्य च ॥ १४६ ॥ कफस्यानामुमूळ वा तुन्धकद्यान् जयेन्मलान् । मनिपातव्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः ॥ १४ ॥ गोफः संजायते तेन कथिदेव प्रमुच्यते । ग्लायसेचनैः शीघ्र सर्पिः पानय त जयेत् ॥ १४८७ प्रदेहै: कफपित्तप्ने यनैः कवन्नग्रहः। शीतोलम्रिग्धरूवादीचरी चम्य न शाम्यति ॥१४८॥ शासानुसारी तस्याश मुशेवाडीः क्रमाधिराम् । अयमेव विधि: कार्यों विषमऽपि यघाययम् ॥ १५ ॥ व विभज्य यातादीन् ययानन्तरमुच्यते । एटीनकटकामुम्तामागदामधुकैः सत्ताः । १५१५ ..

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां विचतरः पञ्चशः काया विषमज्वरनाशनाः। योजयेत्रिफला पथ्यां गुडूची पिप्पली पृथक् ॥ १५२ ॥ तेस्तैर्विधानः सगुडैलातकमथापि वा । लखन हंगणं चापि व्वरागमनवापरे ॥ १५३ ॥ प्रातः सतलं लशनं प्राग्भक्तं वा तथा तम् । जीर्ण तहाधिपयस्तकं सर्पिय षट्पलम् ॥ १५४ ॥ कल्याणकं पञ्चगव्य तितास्य कृषसाधितम् । त्रिफलाकोलतारीकाथदना शृतं दृतम् ॥ १५५ ॥ तिल्वकत्वककतावापं विषमज्वरजित्परम् । सुरां तीक्षाच यन्मयं शिखितित्तिरिकुक्कुटान् ॥ १५६ ॥ मांस मध्योपवीर्यञ्च सहान्न प्रकामतः । मेषित्वा तदहः स्वम्यादथवा पुनरुलिखेत् ॥ १५७ ॥ सर्पियो महती मात्रां पीत्वा तच्छर्दयेत् पुनः । नौलिनीमजगन्धाश्च त्रिवतां कटुरोहिणीम् ॥ १५८ ॥ पिज्ज्वरस्यागमने नेहस्वेदीपपादितः । मनोहा सैन्धवं क्षणा तेलेन नयनालनम् ॥ १५८ ॥ योज्य हिन समा व्याघ्रो वसानस्यं ससैन्धवम् । पुराणसपिः सिंहस्य वसा तहमसैन्धया ॥ १६ ॥ पलसपा निवपत्रं वचाकुष्ठहरीतकी। सर्पपा सयया सर्पिधू पीविड्डा विडालना ॥ १६१ ॥ पुरध्यामवचासर्जनिम्बार्कागरुदारुभिः । धूपो ज्वगेषु सर्वेषु प्रयोक्तव्योऽपराजितः ॥ १२ ॥ धूपनस्यातनवासा ये चीतायित्तदेतते । देवाययं च भैषज्य ज्वरान् सर्वान् व्यपोहति ॥ १६३

·चिकिमास्थानम्
२८८
..
वियपाहिषमान् प्रायस्ते ह्यागम्वनुबन्धजाः।
यवाखं च सिरां विध्ये दगान्तो विषमचरे । १६४ ॥
केवलानिलवीस विस्फोटाभिहतन्वरे ।
सपिः पानहिमालपमेकमांसरसाशनम् ॥ १६५ ॥
कुयायथास्वमुक्तं च रक्तमोक्षादिसाधनम् ।
ग्रहोत्ये भूतविधो बलिमन्त्रादिसाधनम् ॥ १६६ ॥
भोपधीगन्धले पित्तशमन विपजिहिये ।
स्टेरमनीस यथादीपगमेन च ॥ १६ ॥
हिताहित विधेय ज्वरं क्रोधादि नयेत् ।
फ्रीधनी याति कामेन शान्तिं मधिन कामनः ॥१८॥
भयगो कोईयो ताभ्यां भीभीकाभ्यां तथेतरो।
गापाथर्षणमन्तीये विधिवम्यपाययः ॥ १६८
से ज्यरा फेवाला: पूर्व व्याप्यन्तेऽनन्तर मनः ।
तस्माद्दोपानुसारण संप्वाहारादि कम्पयेत् ॥ १७
न हि व्यरोऽनुवाति मारताये बिनाकरः ।
जरकानं स्मृति धाम्य हारिभिर्विपयेईरेत् ॥ ११ ॥
करणाः मन: राई सर्वन्चरविमागनम् ।
न्यशैदाममसाभाय व्यायामशान मैथुनम् ॥ १२ ॥
गुर्वसामाविदाच यशान्यज्ञरकारणम् ।
न विधरोपि ससा सर्वामीनी भवेत्तथा । १०३.
निहापि ज्वर: मोघ्र प्यापादयसि दुर्घमम् ।
मदा प्रापहरी यम्मात्तमात विशेषतः ।
तणां गणामयम्पाया तत्तयातिपक्षितम् ॥१०४॥

·२८० अष्टाङ्गहृदयसहितायां अ० २ श्रोषधयो मणयव सुमन्त्राः साधुगुरुद्दिजदैवज पूजाः । प्रौतिकरा मनसो विषयाय मन्त्यपि विष्णुकृतं ज्वरमुग्रम् १७५ द्वितीयोऽध्यायः। अथाती रक्तपित्तचिकित्सित व्याख्यास्यामः । जईग बलिनो वेगमेकदोषानुगं .वम् । रतपित्तं सुखे काले साधयेबित्ययम् ॥१॥ अधीगं यापयेद्रक्तं यज्ञ दोषहयानुगम् । शान्त शान्त पुनः कुप्यन्मार्गान्मार्गान्तरं च यत् ॥२॥ अतिप्रशतं मन्दाग्ने स्त्रिदोषं हिपथं त्यजेत् । सन्तर्पणोत्य बलिनी बहुदोषस्य साधयेत् ॥ ३॥ जहभागं विरेकेण वमनेन त्वधोगतम् । शमनैहहणैशान्यमहरवह्यानवेक्ष्य च ॥ ४ ॥ अर्द्ध प्रहत्ते शमनी रसौ तितकषायको । उपवासय नि:शुण्ठीपडङ्गोदकापायिनः ॥ ५ ॥ अधोग रक्तपित्ते तु वृहयो मधुरो रसः । अर्हगे तर्पणं योज्य पेयापूर्वमधोगते ॥ ६ ॥ अथातो बलिनी शुईन धाये' तद्धि रोगक्षत् । धारयेदन्यथा शीघ्रमग्निवच्छीव्रकारि सस् ॥ ७॥ तिच्यामाकपायेण कल्क न च सशर्करम् माधयेविधिवले ई नियात्पाणितल ततः ॥" विता त्रिफना श्यामा पिप्पली शकरा मधु। - ·चिकित्सास्थानम् २८१ गोदकः सत्रिपातोई रसशोफज्वरापहः । चहरसमसिता तहत् पिप्पनी पाटसंयुता । वमनं फलसंयुक्त तर्पग्ध ससितामधु ॥१॥ "अमित का नलं धोद्रयुक्त वा मधुकोदकम् । पोरं वा रसमिक्षोर्वा शस्थानन्तरी विधिः ॥ ११ ॥ यथास्त्र मन्यपेयादिः प्रयोज्यो रक्षता बनम् । जन्यो चरोतो ट्राधादिःपित्तनै फन्नैः कृतः ॥१२॥ मावर्जूरमहोकापरूपकमिताभसा । मन्यो पा पवमारेण महतैनिसाभिः ॥ १३ ॥ दाडिमामल कालो वा मन्दान्यन्नाभिनापिणाम् । कमलोत्पल किनस्करशिप प्रिया काः ॥ १४ ॥ उमौरंगावरं रोधं वरं कुचन्दनम् । जोबेरं धातकी पुष्पं विल्यमय दुरालमा १५ ॥ पििवहिता पेया पक्ष्यन्ते पादयोगिकाः । भूनिम प्याजलदा मसूरः पृयिपरत्यपि ॥ १६ ॥ विदारिगन्धा मुहार समा मर्पिहरणका। जाइनानि च मामानि मौतवीर्याणि साधयेत् ॥ १०॥ पृयपधगजले नेपां यवागू कम्पयेभे । गीता: समर्कराचोदाम्तहांसरसानपि । १८ पदग्नाननग्मान् वा लमटान् सगरान् । शूकगम्मिमयं धान्यं र शाकं पगम्यते । १८ पनपानिज्ञान यदु सधु गोतनम् । मोसमपानीय परमूमन वा गृप्तम् । २०॥ मधुमा गतगीतं का मनभी या कमायु वा। । .

·२८२
अष्टाङ्गहृदयसंहितायां
शशः सवास्तु सः शस्तो बिबन्ध तित्तिरिः पुन: ॥२१॥
उदुम्बरस्थ निर्य हे साधितो मारनेऽधिके ।
पदस्य बहिणस्तहल्ययोधस्य च कुक्कुटः ॥ २२ ॥
यत्किचिट्रक्तपित्तस्य निदान तच्च वर्जयेत् ॥ २३ म
वासारसेनाफलिनी मृद्रोधाञ्जनमाक्षिकम् ।
पित्तासा शमयेत्पोतं निर्यासो वाऽटरूपकात् ॥ २४ ॥
शर्करामधुसंयुक्तः केवलो का शृतोऽपि वा।
वृष: सद्यो जयत्यर्स स यस्ख परमौषधम् ॥ २५ ॥
पटोलमालतीनिम्बचन्दनदयपदकम् ।
रोधी हषा स्तन्दुलियः लष्यामृन्मदयन्तिका ॥ २६ ॥
शतावरी गोपकन्याकाकोत्यो मघुष्टिका ।
रक्तपित्तहरा: क्वाथास्वयः समधुशर्कराः ॥ २७॥
पलायवल्ककाथो वा सभोतः शर्करान्वितः ।
पिवेदा मधसर्पिभ्यां गवाखशकतो रसम् ॥ २८॥
सक्षौद्र ग्रथिने रक्त लिद्यापारावत क्षत्।
अतिनिस्तरक्तश्च क्षौद्रेण बधिरं पिबत् ॥ २८॥
जागल भचयेहाजमामपित्तयुतं यकृत् ।
चन्दनोशौरजलदालाजामुहकणायः ॥ ३० ॥
बलाजले पर्युषितैः कषायो रक्तपित्तहा।
प्रसादयन्दनाम्भोजसेव्य मृटलोष्टजः ॥ ३१ ॥
सुयोतः समिताक्षौद्रः शोणितातिप्रत्तिजित्।
प्रापोथ्य वा नवे कुम्भे भावयेदिक्षुगण्डिकाः ॥ ३२ ॥
स्थित तद्गुप्तमाकाशे रात्रि प्रातः शृतं जलम् ।
मधमद्दोकानाम्भीजस्तीतसं च तद्गुणम् ॥ १३ ॥

·चिकित्सास्थानम् येच पित्ते बरे चोला' कयायास्तांय योजयेत् । कपाये विविधैरैभिर्दीग्नी पिजिते कफे। रतापित्तं न वेच्छाम्येत्तत्र वातावणे पय ॥ ३४ ॥ युवराकाग शृत तहहय पञ्चगुणेऽम्भसि । पञ्चमूतेन लघुना शृतं वा ससितामधु ॥ ३५ ॥ जीवकभकद्राक्षावलागोक्षुरनागरे । पृथक्पृथक् शृतं चीर सहत मितयाऽथवा ॥ ३६ ॥ गोकण्टकाभोरसत पर्णिनीभिस्तथा पय । हत्यारा रक्त सरुज विशेषाम्मूत्रमार्गगम् ॥ ३७॥ विरामागे विशेषेण हित मोचरमेन तु । वटपरोहै शृङ्ग एण्ठा दीयोत्पलैरपि ॥ ३८ ॥ रतातिसारदुर्नामचिकित्सा पान कल्पयेत् । पोवा कयायान् पयसा भुलौत पयसैव च ॥en कपाययोगैरेभिर्वा विपका पाययेद तम् । समूनमस्तक क्षुण यमष्टगुणेऽसि ॥४॥ पहाटाशावपेण त तेन विपापयेत् । पुष्पगर्भ प तच्छीत सनौद्र पित्तशोणितम् ॥ ४ ॥ पित्तगुलाधरश्वासकामटोगकामला तिमिरममयीसर्पस्वरसादाय नाशयेत् ॥ ४२ ॥ पालामहन्तस्वरमे तदर्म च कृत पचेत् । मचौद्र तय रतन तथैव वायमाणया ॥ १३ ॥ सो सपिच्छे सकफे प्रथिते करहमार्गगे। निद्वाम्माधिकसपिा चारगुत्यलनालजम् ॥ ४ ॥ प्रधक प्रयक नया भोजरेगुनामामधकतम् ।

·२८४ अष्टाङ्गदयसहितायां गुदागमे विशेषेण शोणिते बस्तिरिप्यते ॥ १५ ॥ घ्राणगे रुधिरे शुद्धे नावनं चानुपेचयेत् । कपाययोगान् पूर्वोक्तान् चौरेवादिरसमुतान् ॥ ४६॥ क्षीरादीन् ससितांस्तोयं केवल वा जलं हितम् । रसो दाडिमपुमाणामाम्रोत्यः गाइलस्य वा । कल्पयेच्छौतयर्ग प प्रदेहाभ्यञ्जनादिषु ॥ ४ ॥ टतोयोऽध्यायः । : .. अथातः कासचिकित्सितं व्याख्यास्यामः । केवलानिलजं कासं ने हैरादावुपाचरेत् । वातघ्नसिह निग्धैश्च पेयायूषरसादिभिः ॥ १ ॥ ले हे मैस्तथाभ्यनः स्वेदोकावगाहनैः । वस्तिभिर्बविड वातं सपित्तं तूर्ध्व भक्तिकैः ॥ २ ॥ हतेः क्षीरेश सकर्फ जयेत् से हविरेचनैः । गुडूचीकण्टकारीभ्यां पृथक गित्पन्नाद्री ४ ३ ॥ प्रस्थ: सिद्दो तादातकासनुहिदोपनः । चारराना वचा हि पाठायध्यावधान्यकैः ॥ ४ ॥ हिशाणैः सर्पियः प्रस्थ पञ्चकोलयुतै पचेत् । दशमूलस्य निर्दू हे पौती मण्डानुपायिना ॥ ५ ॥ सकासखासहृत्पाखंग्रहणीरोगगुल्मनुत् । द्रोणेऽयां साधयेद्राम्रा दशमूलशतावरी ॥ ६ ॥ पलोन्मिताहिकुडवं कुलत्यं वदर यवम् । .

·चिकित्सास्थानम् २८५ तुलार्ड चाजमासस्य तेन साध्य वृतादकम् ॥ ७ ॥ समचोरं पलाशैश्च जीवनीये. समीक्ष्य तत् । प्रयुक्तं वातरोगेषु पाननावनस्तिभिः ॥ ८॥ पजकासान् शिर'कम्म योनिवदण्वेदनाम् । सर्वाङ्ग काङ्गरोगाश्च सप्लोहोड्ढानिलान् जयेत् ॥ ६॥ विदायादिगणवाथ कल्कसिद्ध च कासजित् । प्रशोकयौनक्षवकजन्तुनाजनपद्मकै ॥ १० ॥ सविडेच तं सिध तञ्च णे या घृतधनम् । लियात् पयशानुपिवेदाज कासादिपीडित ॥ ११ ॥ विडङ्ग नागर राम्रा पिप्पली हिन सैन्धवम् । भार्ली चारथ तचूर्ण पिबेदर घृतमाबया ॥ १२ ॥ सकफेऽनिलजे कासे वासहिमाहताग्निपु । दुरालमा शृङ्गवेर शठी द्राक्षा सितोपलाम् ॥ १३ ॥ निद्याल्कर्कटशृङ्गौं च कासे तैलेन पातजे । दुसर्या पिप्पली मुस्ता भाी कर्कटकी गठीम् ॥१४॥ पुराणगुडतेनाभ्या चूर्णितान्यवने येत् । तहरसकृष्णा शुगठी घ सभाो तहदेव च ॥ १५ ॥ पिवेच कृष्णा कोणेन सलिलेन ससैन्धवाम् । मस्तुना ससिता शुण्ठों दना वा कप रणुकाम् । १६॥ पिबेहदरमभी वा मदिरादधिमस्तुभि । अधया पिप्पलीकल्क तभष्ट ससैन्यम् ॥१७॥ कासौ सपौनसो धूम नैहिक विधिना पिवेत् । हिमावासोक्तधूमाय शीरमासरसाशन ॥ १८ ॥ प्रास्यानूपोदकै, मानियवगोध मपष्टिकान् ।

·२८६ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां . रसेर्मापात्मगुप्तानां यूपेर्वा भोजयेहि तान् ॥ १८ ॥ यवानी पिप्पलीवित्वमध्य नागरचित्रकैः । राम्रा जाजी पृथक् पर्णी पलाशमठीपौष्करैः ॥ २० ॥ सिहां स्निग्धाम्ललवणां पेयामनिलजे पिबेत् । कटिहृत्पार्श्व कोष्ठार्तिवासहिधाप्रणाशनीम् ॥२१॥ दशमूलरमे तहत् पञ्च कोलगुड़ान्विताम् । पिबेत् पेयां समतिलां रेयों वा ससैन्धवाम् ॥२२॥ मात्स्यकोकु टवाराहै मांसैर्वा साज्यसैन्धवाम् । वास्तु को वायसीमाकं कासनः सुनिषणकः ॥ २३ ॥ कण्टकार्याः फलं पत्र' बालं शुष्कं च भूलकम् । मेहास्तेलादयो भक्ष्याः होरक्षुरसगौडिकाः ॥ २४ ॥ दधिमस्त्वारनासाम्ल फलाम्बुमदिरा: पिबेत् । पित्तकासे तु सकफे वमनं सर्पिषा हितम् ॥ २५ ॥ तथा मदनकाश्मय॑मधुकक्कथितैर्जलैः । फलयध्याह कल्क विदारीचुरसाप्नु तैः ॥ २६ ॥ पित्तकामे तनुकफे त्रितां मधुरेयुताम् । युञ्जयादिरेकाययुतां धनमणि तितकैः । २०॥ हतदोपो हिमं स्वादु स्निग्धं ससर्जनं भजेत् । घने कफे तु शिशिरं रूपं तितोपसंहितम् ॥ २८ ॥ नेहः पैत्ते सिता धात्री क्षोद्रद्राक्षा हिमोत्पन्नः । सकफे सादमरिचः सधृतः सानिले हितः ॥२८॥ मृद्दीकाईशत त्रिंशत्पिपपनी: शर्करापलम् । लेहयेन्मधुना गोर्वाचोरपस्य शक्कद्रसम् ॥३०॥ वर्गनायोपदोका पिपनीमूनपोकरैः ।

·चिकित्सास्थानम् भालय. लाजमुम्तामठी राना धात्रीफल विभीतके ॥ ३१॥ पराधोदपिभिलेहो हृद्रोगकासहा । मधुरै डलरसैयेयश्यामाकोद्रया: ॥ ३२ ॥ मुहादियूपैः भाकैश्च तितकैर्मात्रया हिताः । धनले मणि लेहाय तिलका मधु सयुताः ॥ ३३ ॥ स्युस्तनुकफे पष्टिकाय रसादिभिः । शर्कराम्भोऽनुपानार्थ द्राक्षेत्स्वरसाः पय ॥२४॥ काकोली हहती मैदाइये, सपनागरैः । पित्तकामे रसीरपेयायूपान् प्रकल्पयेत् ॥ ३५ ॥ द्राक्षां कां पक्षमूल तणाख्य पचेजले। नन जीरं मृत शीतं पिवेत् समधु शर्करम् ॥ ३६ ॥ साधिता सेन पया या सुगीतां मधुनान्विताम् । पाठीहीयेरहवतीयकराविखभेषजम् ॥ ३७॥ पिशा रस पिवस्यूतं वस्त्रेण घृतमूर्षितम् । भरा जीवक मुहमापपर्यो दुरालभाम् ॥ ३८ ॥ कलकौलत्य पचेत् सर्पिः कोरणाष्टगुणेन तत् । पानभोजनलेहेषु प्रयुक्त पित्तशासजित् ॥ २८॥ लिधाडा चूर्ण मेतेषां कयायमथवा पिवेत् । कफकासी मिवेदादी सुरकाष्ठात् प्रदीपितात् । ४० नेह परिसुते व्योपयवधारावर्णितम् । खिग्ध विरेचयेदूई मधोमूर्तीि च युमित ॥ ४१ ॥ तीक्ष्णेविरेकैनिन संसर्गी चास्य योजयेत् । ययमुद्रकुलथारुणरूपैः कटूकटः । ४२ ॥ कासमर्दकवाकियाघ्रौधारणान्वितैः ।

·२८ अष्टानादयसंहितायां धान्ववैलरसैः से हैम्ति लसर्पपनिम्बजेः४३ ॥ दशमूलाम्बु धम्माम्मु मद्यं मध्वम्बु वा पिवेत् । मूलैः पौष्करशम्याकपटोलेः संस्थितं निशाम् ॥ ४४ ॥ पिवेवारिसहनौद्र कालेश्ववस्य वा त्रियु । पिप्पनी पिप्पलीमूलं शृङ्ग वेरं विभीतकम् ॥ ४५ ॥ शिखिकुक्कुटपिच्छानां मपीक्षारो यवोतवः । यिशालापिप्पलीमूलं त्रिहता च मधुद्रयाः ॥ ४६॥ कफफासहरा लेहास्त्रयः शोकाईयोजिताः । मधुना मरिचं लिधाममधुनैव च जोगकम् ॥ ४७ ॥ पृथयसाय मधुना व्याघ्रीवार्ताकन जान् । कासनस्याश्वशरुत: सुरसस्यासितस्य च ४८॥ देवदारुगठीराम्राकटाख्या दुरालभाः । पिप्पली नागरं मुसा पथ्या धात्री सितोपला ॥ ४८ ॥ लाजासितोपलासर्पिः शृङ्गी धावीफलोद्भवा । मधुतैलयुता लेहास्त्रयो वातानुगे कफे ॥ ५० ॥ हे पले दाडिमादष्टौ गुड़ाव्योषात्पलत्रयम् । रोचनं दीपनं स्वयं पीनसश्वासकास जित् ॥ ५१ ॥ गुड़क्षारोपण कणादाडिम श्वासकासजित् । मात्यलहयाक्षिकर्पाक्षाईपलोन्मितम् ॥ ५२ ॥ पिवेज्ज्वरीत पथ्यादि सशृङ्गीकं च पाचनम् । अथवा दीप्यकत्रिहिशालाधनपौष्करम् ॥ ५३ ॥ सकणं कथितं मूत्र क फकासी जलेऽपि वा। तैलभष्टञ्च वैदेहीकल्काक्षं ससितोपलम् ॥ ५४ ॥ पाययेत् कफकासघ्नं कुलत्यस लिलाम तम् ।

·३ चिकिमास्थानम् दशमूघाट के प्रस्थ घृतस्याक्षसमैः परेत् ॥ ५५ ॥ पुश्कराहमठीविखसुरसायोपहिगुमिः । पेयानुपानं तत्सपिति मामधापहम् ॥ ५६ ॥ निर्गुण्डीपत्रनियाससाधितं कास जिद वृतम् । घृतं रमे विडङ्गानां व्योपगर्भश्च साधितम् । ५७ ॥ पुनर्नयाशिवाटिकासरलकासमदी मृता। पटोलबहतीफणिज्न करसैः पयः संयुतैः । ५८ ॥ घृतं विकटुना | सिमुपयुज्य सम्ञायते । न कासविषमज्वरक्षयगुदाहुरेभ्योभयम् ॥ ५८ ॥ भमूलफलपत्रायाः कएर कायारसाहके। धृतमय बलायोपविडङ्गगठीदाडिमः । ६. ॥ सौवर्चलयवहारमुलामलकपोष्पर: वृवीय इतोपयायवानौचित्रकादिभिः ॥ ६१ ॥ गृहोका व्ययीभूदुरालम्भाम्न वेतसः । गृहौतामलकोभाराम्रागोचरकैः पचेत् ॥ ६२ ॥ कस्कम्तमर्यकामे सासहियार चेप्यते । पचेदानोतुलां शुमां वहेपामाठक स्थिते ॥ ६३ ॥ धियेत् पूले तु सचर्य व्योपरानामृताग्निवान् । शोभाघिनग्रन्यिधन्वयामान पन्नाकान् ॥ १४ ॥ सर्पियः मोडशपलं रबारिशयनानि च । मरस्यण्डिकाया: शहाया: पुनश्च तदधिययेत् ॥६५॥ दलिपिनि गोते च पृथग् दिक्कुडवं क्षिपेत् । पिप्पलीना नवसीया माधिक प्यानवस्य च ॥१६॥ लेोऽयं गुरुमहद्रोगदुर्नामलामकासजित् ।

·अष्टाहदयसंहितायां प्र.३ शमनं च पिबेह मं शोधनं बोले कफे ॥ १७॥ मन:शिलातमधु कमांसीमुमोदित्वचः । धमं कासनविधिना पौवा क्षीरं पिवेदन ॥ ६८ ॥ निष्ठयनान्स गुडयुतं कोणं धूमो निहन्ति सः । वातल्ने पोत्सरान् कासानचिरेण चिरन्तनान् ॥ ६८ ॥ तमकः कफ्रकामे तु स्याचे स्थित्तानुबन्धनः । पित्तकासकियां तत्र यथावस्व प्रयोजयेत् ॥ २० ॥ कफानुबन्ध पवने कुचात्कफ हरां क्रियाम् । मित्तानुबन्धयोतिकफयोः पित्तनामनीम् ॥ १॥ यातले मामके शुल्क निग्धं चा] विरूषणम् । कामे कम्मसपित्ते तु कफजे तितसंयुतम् ॥ २ ॥ उरस्यन्तः पते सद्यो लाचां क्षौद्रयुतां पियेत् । धोरण शालीन् तौणेऽद्यात् चोरणे व सथर्करान् ॥७३॥ पार्ववस्तिमाक्चाल्पपित्ताग्निम्तां सरायुताम् । भिन्न विट्कः समुस्तातिविपापाठां सवलकाम् ॥४॥ लाचां सम्भिध च्छिष्ट' जीवनौयं गयं सितम् । त्वक्षीरीसम्मितं क्षौरे पका दीप्तानल: पिबेत् ॥ ७५ ॥ इक्ष्वारिकाविषग्रन्थिप केसरचन्दनैः । शृतं पयो मधुयुतं सन्धानार्थ पती पिबेत् ॥ ७ ॥ यवानां चूर्णमामानां चौर सिह तान्वितम् । ज्वरदाहे सिताक्षौद्रसक्तन्वा पयसा पिबेत् ॥७७॥ कासवांच पिवेत्सम्मिधुरौषधसाधितम् । 'गुडीदर्फ वा कथितं सन्नौद्रमरिचं हिमम् ॥७॥ चूर्णमामलकानां वा धीरपक्क तान्वितम् ।

·1057 चिकित्सास्थानम् रसायनविधानेन पिप्पलीळ प्रयोजयेत् ॥ ७ ॥ कासी पर्वास्थिशूली च लियासतमाक्षिकान् । मध कमधुकद्राक्षात्वक् वीरौ पिप्पलीबलान् ॥ १० ॥ त्रिजातमईकांश पिप्पल्यईपल सिता। द्राक्षामध कं खजूरं पलाशं महणचूर्णितम् ॥ ८१ ॥ मधुना गुटिका नन्ति वा हयाः पित्तशोणिनम् । कामश्वासायचिच्छर्दिमू हिभावमिनमाम् ॥ २ ॥ "नतक्षयम्वरभ्र गोदशीफाट्यमारतान् । रतनिष्ठीवहत्यार्थ पिपासावरानपि ॥ ३ ॥ वर्याभूगर्करारतमालितण्ड लज रजः । रक्लष्ठीवी पिबेसिई द्राचारसपयोधृतैः ॥ ८ ॥ मधू कमधुकक्षीरसिंह वा तण्डुलीयकम् । यथा स्वमार्गविस्त रक्को कुयाच्च भेषजम् ॥ ८५ ॥ मूदवातस्त्वजामदः सुराभृष्ट ससैन्धवम् । क्षामः क्षीणक्षतारस्को मन्दनिद्रोऽग्निदीप्तिमान् ॥८६॥ शृतशीरमरणाचामघृतकौट्रगरम् । गर्करा यवगोधूमं जीवक्रर्षभकी मधु ॥ ८७ ॥ गृतधीरानुपान वा निह्यात् घोणः क्षत: कशः। कध्यात्पिभितनियू ई घृत पिबेच सः ॥ ८ ॥ पिप्पलीछोट्रसयुक्त' मांसगोणितवईनम् । न्धोधोदुम्बराम्यस्थमचगालप्रियङ्गभिः ॥ ८ ॥ तान्नममाकजम्बूल प्रियालेय सपनकैः । भावकणे: मृतात्घोरादद्याजातेन सर्यि या 14..

·अष्टाङ्ग हदयसंहितायां
:
शाल्योदनं क्षतीरस्कः क्षीण शुक्रबलेन्द्रियः ।
वातपित्तार्दितेऽभ्यङ्गो गात्रभेटे घृतम्तः ॥ ८१ ।
तैलैचानिलरोगप्रैः पीड़िते मातरिखना।
हत्पार्खातिष पानं स्थानीवनीयस्य सर्पिषः ॥ ८२ ॥
कुर्यादा वातरोगघ्नं पित्तरक्तविरोधि यत् ।
यथ्यातनागबलयोः काथै चौरे समे घृतम् ॥ ८३ ॥
पयस्या पिप्पलीवांसीकल्क : सिद्ध क्षते हितम् ।
जीवनीयो गण: शुण्ठी वरीवीरा पुनर्नवा ॥ ८४ ॥
बला भाीस्वगुप्ताईशठी तामलकी कणा ।
शृङ्गाटकं पयस्था च पञ्चमूलं च यलषु ॥ ८५ ॥
द्राचाक्षौड़ादि च फलं मधु रम्रिग्ध हणम् ।
ते: पचेत् सर्पिषः प्रस्थ कांगैः श्लदण कल्कितैः ॥ ८६
हीरधात्रीविदारीचुछागमांसरसान्वितम् ।
प्रस्थाई मधुनः शीते शर्कराई तुलारजः ॥ ८७ ॥
पलाईकं च मरिच खगेलापत्रकेसरम् ।
विनीय चूर्णितं तस्मालियान्मात्रां यथावलम् ॥ ८८ ॥
अमृतप्रायमित्येतवराणाममृतं घृतम् ।
सुधामृतरसं प्राश्य तीरमांसरसाशिना ॥ ६ ॥
नष्टशुक्रक्षतक्षीण दुर्बलव्याधिकर्शितान् ।
स्त्रीप्रसन्तान् कृशान् वर्णस्वरहीनांय येत् ॥१०॥
कासहिभाज्वरखासदाहरणासपित्तनुत् ।
पुत्रदं छर्दिमू हृद्योनिमूत्रामयापहम् ॥ १०१ ॥
खदंष्ट्रीशीरमनिष्ठावलाकाश्मयंकट्टणम् ।
दर्भमूलं पृथकपर्णी पतासर्यभकौस्थिरा ॥ १० ॥

·चिकित्सास्थानम् पालिकानि पचेत् तेयां रमे क्षीरधत थे । कल्केः स्वगुप्ताजीवन्तीदकर्मभजीयकैः ॥ १०३ ॥ शतावर्याई मृहीमागराथावणी विसैः । प्रस्थ: मिडो घृताहातपित्तदोगशूलनुस् ॥ १०४ ॥ मुखरुच्छ्रप्रमेहार्य:कासगोषचयापहः । धनुम्बीमद्यभाराधम्बिवानां बलमांसदः ॥ १० ॥ मधुकाटपलद्राधामस्थकाधे पचेद घृतम् । पिप्पल्याटपन्ने कलके प्रस्थं सि च गीतले । १०६॥ पृथगष्टपलं शौद्रगराभ्या विमिययेत् । ममस चतक्षीपरलगुरमे पु सहितम् । १०७ ॥ धावीफनविदारीचुजीवनीय रसाद तात् । गच्याजयोग पयसीः प्रम्ब प्रम्य विपापयेत् ॥ १.८॥ सिंहपूरी सिताचोद हिमस्य विनयेत्तत: । यमा परमारपितामहासमेहधयापहम् ॥ १०८ घृतं त पितेऽभ्यधिक निमाहाताधिके पिधेत् ॥११॥ मीद निपये पित्तमरूपत्वात् इन्ति नानलम् । पाक्रामत्य मिलं पीतमूपाएं निरुणहि ॥११॥ पामसीणगामानामेताम्य व पृतानि । त्वकलारीपिप्पनीमाजपूर्ण: पानानि योजयेत् ११३॥ गर्विगहान् मम गान् या दशम् पयो न छ। तो वीर्य दम पुटि रामसरमाणयात् ॥ ११ ॥ वीतत्वगम्पिकमान पियां पुनः पचेग। पायन् मर्पियः प्रये पादप प चिपेत् । ११४. पजापत पापिनीरजापित ·अष्टाहृदयसहितायां विजातधान्यमरिचं पृथगई पलांशकम् ॥ ११५ ॥ अवतारितशीते च दत्वा क्षौद्र घृतार्ड कम् । खजेनामथ्य च स्थाप्य तनिहन्त्य पयोजितम् ॥ ११६ ॥ कासहियावरयामरक्तपित्तवतक्षयान् । उरःसन्धानजननं मेधास्म तिबलप्रदम् ॥ ११७॥ अखिभ्यां विहित हृद्यं कूभाण्डकरसायनम् । पिबेनागबलामूलस्थाईकर्षाभिवाईतम् ॥ ११८ ॥ पलं क्षीरयुत मासं चीरहत्तिरनवभुक् । एप प्रयोग; पुध्यायुर्वन्नवर्ण करः परम् ॥ ११८ ॥ मण्डू कपी: कल्पोऽयं यच्या विश्वौषधस्य च । पादर्शयं जलट्रोये पन्नागबलातुलाम् ॥ १२० ॥ नेन काधेन तुल्यांशं घृतं धीरेण पाचयेत् । पलाकियातिवलावलायष्टीपुनर्नवैः ॥ १२१ ॥ प्रपोगहरीककारमयं प्रियाल कपिकच्छुभिः । अश्वगन्धासिताभीरभदायुग्मत्रिक पटकैः ॥ १२२ ॥ काकोली क्षीरकाकोली क्षीरशकाहिलीरकैः । एतदागवलासर्पि: पित्तरसपतक्षयान् ॥ १२३ । जयेत्तृड भ्रमदाहोय बन्न पुष्टिकरं परम् । वर्षमायुष्यमोजस्य यनीपनितनाशनम् ॥ १२४ ॥ उपयज्य च परमामान हहोऽपि तमणायने । दीऽग्नी विधिरेष: म्यान्मन्द दीपनपापन: । १२५॥ यस्मोकाशतिनां गम्ता ग्रामी गति सदये। गमूल म्वयं गुग मापी गठी यनाम् ॥ १२६ हस्तिपिप्यम्यामार्गविप्यनीमूनधिसकान् । .

·चिकित्सास्थानम् ३०५ भाग पुकरमूनच दिपलायान् यवादकम् ॥१२॥ हरोतकोशतं चैकं जले पञ्चाढ़ के पचेत् । यवम्बिने कपायं तं पूतं तञ्चाभवागतम् । १२८ ॥ पचेदगूडतलां दत्वा कुडवं च पृथगष्टतात् । तेलामपिपत्तीचूर्णात्सिगोते च माक्षिकात् ॥१२८॥ लेहं चाभये नित्यमत: खादेद्रसायनात् । तहलीपलित इन्याहर्णायुधलवईनम् ॥ १३० ॥ पञ्चकासान् धय श्वास सहि विषमज्वरम् । मेहगुलाग्रहयद्रोगाधिपीनसान् ॥ १३१ ॥ प्रगम्ति विहितं धन्यमिदं येष्ठ रसायनम् । दशमूल बला मूर्वी इरिने पिप्पलीइयम् ॥ १३२ ॥ पाठाग्वगन्धापामार्गम्वगुप्तातिविधामृतम् । वालफिस्पं घिन्तीमूलं प प चिमकात् ॥ १२३ ॥ पयस्यां कुटनं हिनां पुप्प सारं च बीजकात् । बारम्थविरभन्नातविकतशतावरी ॥ १३४ ॥ पूतोकरजगम्याकचन्द्रलेखामहाचरम् । सौभाचनकनिम्बत्वगिक्षुरं स पलांशकम् । १३५ ॥ पप्यासह सगतं यवानां चाटकायम् । पधेदटगुणे तीये यवम्वेदेऽपतारयेत् । १३६ ॥ पूर्व क्षिपेत्समप्ये घ तत्र जीर्ण गुडात् सुलाम् । तेलापाचोरमसः प्रम्य प्रस्य ततः पुन: ॥१३॥ अधिगयेष्वृदावग्नी दयानवतार्य । गीते प्रयायं चोदापिप्पमीकुड चिपेत् । १३८ । पूर्णीशतं विजाताच शिफ्स निरानेतनः ।

·अष्टाङ्गहृदयसहितायां धान्ये पुराणकुम्भस्य मास खादेच पूर्ववत ॥ १३८ ॥ रसायन वसिष्ठोतामेतत् पूर्वगुणाधिकम् । म्वस्थानां निष्परीहारं सर्व पु च शस्यते । १४० ॥ पालिक सेन्धव शुण्ठी हे च सौवर्चनात्यने । कुडवाशानि हक्षान्त टाडिम पवमालकम् ॥ १४१ ॥ एकैकां नरिचाजान्योर्धान्य काहे चतुर्थिक । शर्करायाः पलान्यत्र टश दे च प्रदापयेत् ॥ १४२ ॥ कृत्वा चूर्ण मतोमावामनपानेषु दापयेत् । रुच्य तद्दीपनं बल्यं पार्वार्तिश्वासकासजित् ॥ १४३ ॥ एका पोडगिका धान्याद है हे वाऽजाजिदीयकात् । ताभ्यां दाडिमचाम्न हिहिसौवचनात्पलम् ॥ १४४ । शुण्ठयाः कर्ष दधियस्य मध्यात्पच पन्नानि च । तर्ग घोडगपलैः शर्कराया विमिश्रयेत् ॥ १४५ ॥ पाण्इयोऽय प्रदेव. स्यादवपानेषु पूर्ववत् । विधिय यक्षाविहिती यथावस्य पते हितः। १४६. निहत्ते चतदीप तु कफे हई उर शिरः । दाम्यते कासिनो यम्य म धूमानापिदिमान् । १४० दिमदाहिवनायटोकलक मि सुभाविते । धर्ति कृत्वा पिमेह म लीगोयघृतानुयः १४८ मन:गिनापलागालगन्मात्यकवीरीनागरैः। तहदेवाऽनुपान तुको गुडोटकम् । १४८ विधा मनगिनां तुम्यामाया पटनाया। समर्पिक पिये म तितिरिप्रतिभागमम् : पदो नए पूर्व मनादार दगम् ।

·चिकित्सास्थानम् बहुटोपाय सनेहं मृदु दद्याहिरेचनम् ॥ १५१ ॥ म्याकैन बितया मृवीकारसयुक्तया । तिल्यकम्य कमायेण विदारीस्वरमेन च ॥ १५२ ॥ मपि : सिड पिवेद्युक्त्या क्षीणटेहो विगोधनम् । पित्ते कफे धातुप च वीणेषु चवकासवान् ॥ १५३ ॥ घृतं कर्कटकोचीरदिपन्नासाधितं पिबेत् । विदारीभिः कदम्बै तालसस्यद्य साधितम् ॥ १५४ ।। घृत पयच मूत्रस्य वैयचे कनिर्गमे । शूने सवेदने मेढ़े पायो सयोग्गिवाहणे ॥ १५५ ॥ धृतमगड़े न लघुनाऽनुवास्यो मिथके रण वा । जाङ्गलैः प्रतिभुक्तम्य वर्तकाद्या विलेगयाः ॥ १५ ॥ क्रमशः प्रसहास्तहत्प्रयोज्याः पिशिताशिनः । औरणात्प्रमाथिभावाच स्रोतोभ्ययावयन्ति ते ॥१५॥ कर्फ शुई थ तैः पुष्टि कुयात् सम्यग् वहन् रमः । चविकात्रिफलाभादशमून्नैः सचित्रकैः ॥ १५८ ॥ कुलत्यपिप्पलीमूनपाठाकालयवर्जने । शृतैर्नागरदुम्पपिप्पनीगठिपोष्करैः पिष्टः कर्कटशृया च समैः सपिविपाचयेत् । सिडे ऽग्रिंथूर्णितो चारी ही पञ्चलवणानि पै ॥ १६ ॥ दत्वा युक्त्या पिबेन्माना आयकासनिपीड़ित । कासमर्दोमयामुम्तापाठाकट फननागरैः । १६१ ॥ पिम्पल्या कटुरोहिण्या फारमया स्वरमेन । अक्षमात्रैघृतप्रस्य चोरट्राचारमाढके ॥ १६२ ॥ पचेच्छोपवरप्लोहसर्वकामहरं शिवम् ।

·अष्टाङ्गहदयसंहितायां ॥ वृषव्याघ्रीगुडूचीनां पत्रमूलफलाडुरान् ॥ १६३ ।। रसकल्क घृतं पक्कं हन्ति कासज्वरारुची; । द्विगुणे दाडिमरसे सिद्ध वा व्योषसंयुतम् ॥ १६४ ॥ पिबेदुपरिभुक्तस्य यवक्षारघृतं नरः । पिप्पलीगुडसिई वा छागधीरयुतं धृतम् ॥ १६५ ॥ एतान्यग्निविवार्थं सीषि क्षयकासिनाम् । स्युर्दोषयडः कण्ठोरः स्रोतसाच विशुद्धये ॥ १६६ ॥ प्रस्थीन्मिते यवका? विंशतिर्विजयाः पचेत् । खिमा भूदिलातास्तस्मिन् पुराणात् षट पलंगड़ात् १६० पिप्पात्या हिपलं कर्ष मनोहाया रसाचनात् । दत्वाक्षि पचेडूयः स लेहः वासकासनुत् ॥ १६८ ॥ ग्वाविधा सूचयो दग्धाः सघृतशोद्रशर्कराः । श्वासकासहरा बाईपादौ या मधुसर्पिषा ॥ १६८ ॥ एरण्डपत्रधारं या व्योषतेलगुडान्वितम् । लेहयेत् चारमेव वा सुरक्षेरण्डपत्रजम् ॥ १७० ॥ लियात् भूषणचूर्ण वा पुराणगुड़सर्पिपा। पन त्रिफलायोपं विद्या देवदाग ध वनारामा घ तर्ण समस्त समशरूरम् । खादेग्मधुघृताभ्याच लियात्कासहरम्परम् ॥ १७२ ॥ तहमरिचचूर्ण या सधृतशीद्रगकरम् । पणाशगढोघनगुडेगुटिकां धारयेन्मुखे ॥ १७३ । मधु गाम कामे सन वा विभौतकम् । पत्रकाक मभट निस्पकम्य सगरम् ॥ १२४ ॥ पेमा बोलारिका बर्दियटकासामातिसारनुत् । .

·-प्र.४ चिकित्सास्थानम् . कण्टकारीरमे सिहो मुद्यूषः सुसस्कृतः । संगौरामलका सान्न: सर्वकासभिषग्जितम् ॥१७॥ वातघ्नोपनिःकाये क्षीरं यूपान् रसानपि । वैकिरान् प्रातदान बैलान् दापयेत् आयकासिने ॥१७॥ चतकामे च ये ध धमाः सानुपाना निदर्शिताः । चयकामेऽपि ते योज्या वक्ष्यन्ते यच्च यमणि ॥ १०७ ।। इण दीपन चाग्ने स्रोतसा च विशोधनम् । व्यत्यासात् भयकासिभ्यो बला सर्व प्रशस्यते ॥१८॥ सनियातोड्यो घोरः क्षयकासो यतस्ततः यथा दोपचलं तस्य सन्निपातहितं हितम् ॥ १७८ १६ चतुर्थोऽध्यायः । अथात: बासहिमाचिकित्सितं व्याख्यास्यामःr वासहिधा यतस्तुल्य हेत्वाद्या: साधन ततः॥१॥ तुल्यमेव तदा ध पूर्व स्वेदैरुपाचरेत् । निग्य लेवणतेलात ते खेपु पथितः काफः ॥ २॥ सुन्नीनोऽपि पिलीमोऽस्य कोठं प्राप्त सुनिहर। स्रोतसां स्यान्मृदुल व मारुतस्यानुलोमता ॥३॥ वित्रं च भोजयेदन निधमान्यजै रसैः । दध्युत्तरेण वा दद्यात् ततोऽस्मै यमन मृदु ॥ ४ ॥ वियपाकासवमथुरादग्रहखरसादिने । पिप्पलीसैन्धवषौद्रयुक्त वाताविरोधि यत् ॥५ निह सुखमानोति सकफे दुटविग्रहे ।

·अष्टाद्न हदयसंहितायां - स्रोत:स च विश पु चरत्यविहतोऽनिन्न: ॥ ६ ॥ भानोदावर्ततमके मालिशाम्बवेतसः । हिङ्गपीलुबिडै र्यु तमन्न' स्यादनुलोमनम् ॥ ७ ॥ ससैन्धवं फलाम्न वा कोणं दद्याहिरैचनम् । एते हि कफसंगहगतिप्राणप्रकोपजाः ॥८॥ तम्मात्तन्मार्गशधर्थमूहाध:शोधनं हितम् । उदीयते भृशतरं मार्गरोधाइहमलम् ॥ ८ ॥ यथानिलस्तथा तस्य मार्गमस्माद्विशोधयेत् । अशान्तौ हातसंडे मैर्लीनं मलं हरेत् ॥ १० ॥ हरिद्रापत्रमेण्डमूलं द्राक्षां मनःशिलाम् । भदेवदावल मांसों पिष्ट्वा वर्ति प्रकल्पयेत् ॥ ११ ॥ तां तातो पिवेह मं यवान्वा तसंयुतान् । मधूच्छिष्ट सर्जरसं कृतं वा गुरु वागुरु ॥ १२ ॥ चन्दनं वा तथा शृङ्गं बालान्या नाववा गवाम् । ऋक्षगीधाकुरङ्ग याचम्मशृङ्गखुगणि वा ॥ १३ ॥ गुग्गुलुं वा मनोहां वा शालनियासमेव वा। शल्लकी गुग्गुलुं लोहं पद्मकं वा दृतम् तम् ॥ १४ ॥ अवश्य स्वेदनीयानामखेद्यानामपि क्षणम् । वेदयेत्ससिताक्षीरसुखोपणने हसेचनैः ॥ १५ ॥ उत्कारिकोपनाय स्खे दाध्यायोक्तभेषजैः । उर:कण्ठ च मृदुभिः सामे त्वामविधि चरेत् ॥ १६ ॥ प्रतियोगोइतं वातं दृष्ट्वा पवननाशनः । निग्धै रसायै त्युषण रम्य च शमं नयेत् ॥ १७ ॥ अनुतिष्ट कफाखिन्नदुर्बलानां हि भोधनात् । .. -- ·चिकित्साम्यानम् ३११ : वायुलब्यास्पदी मम्ममयोप्याशु हरेटसून् ॥ १८ ॥ कपायलेहरेहायेस्तेषां सशमयेदतः । क्षीणक्षतातिसारामृक् पित्तदाहानुबन्ध ज्ञान् ॥ १८ ॥ मधुरसिधयोता_हिंधाखासानुपाचरेत् । कुलत्य दशमूलानां काथे स्युजांगला रसाः ॥ २० ॥ यूपाय यिग्रुधार्ताक कासनहपमूनकैः । पल्लनिस्वकुलकहतीमातुनिङ्ग जैः ॥ २१ ॥ व्याघ्रीदुरानभाङ्गीबिल्वमध्यत्रिकाएट कैः । पया च चित्र कानाजीशृङ्गीसौवर्चले: सता ॥ २२ ॥ दशमूलेन वा कासवासहिमारजापहा। दंशमूनगठीरानाभानी बिल्वहिंपुष्करैः ॥ २३ ॥ कुलीरगीचपलातामनक्यमतीयधैः । पिबेत् कपाय जीर्णेऽम्मिन् पेया तैय साधिताम् ॥ २४॥ मालीपष्टिकगीष मययमुकुन्नत्यभुक् । कासहृदग्रहपातिहियाम्वासप्रशान्तये ॥ २५ ॥ ससून वायगुरचोरभावितानां समाचिकान् । यवानां दगमूनादि निक्वाथलुलितान् पिबेत् ॥ २६ ॥ अन्ने च योजयेत् धारं विनान्यपिडदाडिमान् । सपौष्करगठीव्योपमातलिदानवेतमान् ॥ २७ ॥ दशमूलप्य या काधमथवा देवदारुणः । पिपेक्षा वागणोमग हिमाश्वासी पिपासितः । २८ ।। पिप्पलीपिप्पलीमूनपथ्याजन्तुघ्नचित्रकै । फन्फिर्नेपिते म्टे नितिपेद एतभाजने । २८ । तक मासमियत समिटीपनं मासकामजित् ।

·३१२ अष्टानहदयसंहितायां पाठां मधुरसा दारुसरल निशि संस्थितम् ॥ ३० ॥ सुरामण्डे ऽल्पलवणं पिबेत् प्रसूतिसम्मितम् । भाींशुण्यौ सुखाभ्योभिः क्षारं वा मरिचान्वितम् ॥३१ स्वकाथपिष्टां तुलितां वाष्पिकां पाययेत वा। स्वरसः सप्तपर्णस्य पुष्पाणां वा शिरीषतः ॥ ३२ ॥ हिवाश्वासे मधुकणायक्तः पित्तकफानुगे। उत्कारिकातुगालणामधू लीस्तनागरैः ॥ ३३ ॥ पित्तानुबन्धे योक्तव्या पबने त्वनुबन्धिनि । प्रज्ञाविच्छगामिषकणातशल्यकशोणितः ॥ ३४ ॥ पिप्पलीमूलमधुकगुड़गोऽश्वशकद्रसान् । हिमाभिस्पन्दकासनान् लिहान मधुघृतान्वितान् ॥ ३५ गोगजाखबराहोष्ट्रखरमेषाजविड़ सम् । समवेकै कशी लिह्यादबहुश्लेषमाधवा पिबेत् ॥ २६ ॥ चतुष्पाञ्चमरोमास्थि खुरशृङ्गोड़वां मषीम् । तथैव वाजिगन्धाया लिह्यात् वासी कफील्वणः ॥३०॥ भठी पुष्करधानोर्वा पोष्करं वा कफान्वितम् । गैरिकाजनकृष्णां वा स्वरस वा कपित्य जम् ॥ ३८ ॥ रसेन वा कपित्यस्य धात्रीसैन्धवपिप्पलीः । धृतज्ञोट्रेण वा पथ्याविड़शोषणपिप्पलीः ॥ ३८ ॥ कोललाजामलद्राक्षापिप्पलीनागराणि वा। गुड़तैसनिशाद्राक्षाकणाराम्रोषणानि वा ॥ ४०॥ पिवेदसामुमद्याम्मै लेहोषधरजांसि वा । जीवन्तीमुम्तमुरसत्वगेलाहयपौष्करम् ॥ ४१ ॥ चण्डातामल कोलीहभाोनागरवालकम् ।

·चिकित्सास्थानम् कटाख्या शठी सपणा नागकेसरचोरकम् ॥ ४२ ॥ उपयुक्त यथा काम चूर्ण द्विगुणशर्करम् । पाखरुगज्वरकासधू हिमावासहरं परम् ॥ ४३ ॥ ठी तामलकी भाी चण्डावालक पौकरम् । शर्कराष्टगुणं चूर्ण हिमाश्वासहरं परम् ॥ ४४ ॥ तुला गुई नागरं च भक्षयेनापयेत वा । लशुनस्य पलण्डोर्वा मूल एञ्चनकस्य बा ॥ ४५ ॥ पन्दनाहारसं दद्यात्रारोहोरेण नावनम् । स्तन्येन मक्षिकाविठामललकरसेन वा ॥ ४६॥ कणासोवलक्षारवयस्याहि चीरकैः । सकायस्थैघृतं मस्तु दशमून्नरसे पचेत् ॥ ४ ॥ तत्पिबेजोवनोयै लिह्यारसमधु साधितम् । तेजोवत्यभया कुठे पिप्प नो कटुरोहिणी ॥४८॥ भूतिकं पौष्कारं मूलं पलाशचित्रकः शठी। पटुइयं तामलको जीवन्तो बिल्वपेथिका ॥ ४ ॥ पचापा च तालीसं कपाशैम्तैर्विपापयेत् । दिङ्ग पादैर्घतमस्य पीतमाश निहन्ति तत् ॥ ५० ॥ भाखानिलाों ग्रहणी हिमा इत्या वेदनाः । प्रशेन पियेत् सपिः सारेण पटुनाऽथवा ॥ ५९॥ धान्वन्तरं परत दाधिक हपुपादि वा। गोतामेक महमा बामविक्षेपभोशनः ॥ ५२. ॥ हातासमरोधा हितं कौटय दंगनम् । यत्किचित् कफवातघ्नमुष्णं वातानुलोमनम् ।

·३१४
अष्टाङ्गहृदयसंहितायां
तत्सेव्यं प्रायशो यच सुतरां मारुतापहम् ॥ ५३ ॥
सर्वेषां हहणे यल्पः शक्यच प्रायसो भवेत् ।
नात्यर्थ शमनेऽपायो भृशोऽशक्यच कर्षणे ॥ ५४॥
समनै हणेशातो भूयिष्ठं तानुपाचरेत् ।
कासखासक्षयच्छर्दिहिभाधान्योऽन्यभेषजैः । ५५ ।
पञ्चमोऽध्यायः ।
अथातो राजयक्ष्मादिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ।
बलिनो बहुदोषस्य निग्धस्विवस्य शोधनम् ।
उर्द्धाधो यक्ष्मिणः कुर्यात् सने यन्त्र कर्शनम् ॥ १॥
पयसा फलयुक्तेन मधुरेण:रमेन वा।
समित्या यवाग्वा वा वमनद्रव्य सिया ॥२॥
यमेत्, विरेचनं दद्यात् विच्चामानुपगुमान् ।
शर्करामधुसर्पिर्भिः पयसा तर्पणेन वा ॥ ३ ॥
द्राक्षाविदारीकाश्मय॑मांसानां वा रसैर्युतान् ।
शुद्धकोष्ठस्य युञ्जीत विधि हणदीपनम् ॥ ४ ॥
हद्यानि चाम्रपानानि वातनानि नघूनि च ।
गालिपष्टिकगोधूमययमुद्रं समोषितम् ॥ ५ ॥
आज क्षीरं घृतं मांसं फव्यान्मासं घ गोपजित् ।
काकोलूकस कहीपिगवाहनकुलोरगम् ॥ ६ ॥
राधभासखरोष्टं च हित छद्मोपसहितम् ।
भातं जुगुमित तदि छर्दिपे न बलौजसे ॥ ७ ॥

·चिकित्सास्थानम् गगाद्याः पित्तकफयो: पवने प्रसहादयः । वेसपारीताः पप्या रसादिषु च कल्पिता: ॥८॥ मटा सर्पपतैलेन सर्पिया वा यथायथम् । रसिका मदः निग्धाः मृदुद्रव्याभिसंस्कृताःner हितामौलक कोलस्थाम्सहद यूपाय साधिताः । सपिपनीकं सयवं सकुल.त्य सनागरम् ॥ १०॥ सदाडिम सामलकं निग्धमा रस पिवेत् । सेन पद्धिमिवसन्ते विकाराः पीनमादयः । ११ पिवेश सुतरां मयं नौणं सोती विमोधनम् । पितादिषु विगेपण मधरिष्टासवारूपीः ॥ १२॥ सिह या पधमूलेन नामलयाथवा अचम् । पर्थिनीभियतसभिर्धान्यनागरफेण वा ॥ १३ ॥ कल्पयेशानुकूनोऽप्य नावंचियनवान् । दगमूमेन पयमा सिहं मांसरमेन वा ॥ १४ ॥ वसागर्भ स योग्य प्यान्मांमरमेन वा। ससोद्रं पयसा मिह सर्पिदंगगुणेन वा ॥ १५ ॥ चोवती मार्फ दायां फसानि कुटजस्य । पुष्कराई गठी सयां प्यानों गोपुरमं यमाम् । मीनारपर्म सामनी पायमापां दुरातमाम् । कन्कोहय एतं पा रोगराजहर परम् ॥१०॥ एतं परमरीकाम: सपरूपः । मपिपमोर मशासगामध्यरापहम् । १८. दसम्मशतात् पोरात् मर्पियदिगवयम् । मपिप्पलीक मोट्र तत्पर सरपोधनम् । ।

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां 4 शिरः पार्खा सशूलघ्नं कासखासवरापहम् । पञ्चभिः पञ्चमूलैर्वा शृताधदियाद धृतम् ॥ २० ॥ पञ्चानां पञ्चमूलानां रसै क्षौरचतुर्गुणे । सिद्ध सर्पियत्येत यक्ष्मिणः सप्तक बलम् ॥ २१ ॥ पञ्चकोलयवचारषट्पलेन पचेद घृतम् । प्रस्थोन्मितं तुल्यपयः स्रोतसां तहिशोधनम् ॥ २२ ॥ गुलावरोदरसोयहणीपाट पीनसान् । खासकासाग्निसदनखयथूडीनिलान् जयेत् ॥ २३ ॥ रानावनागोक्षुरकस्थिरावर्षाभुवारिणि । जीवन्ती पिप्पलीगर्भ सक्षीरं शोषजिद पृतम् ॥ २४॥ अश्वगन्धात् शृतात् क्षीराद तं च ससितापयः । माधारणामिषतुला तोयद्रोणहये प्रचेत् ॥ २५ ॥ तेनाटभागशेषेण जीवनोय: पलोभितः । माधयेत्सर्पिपः प्रस्थं वातपित्तामयापहम् ॥ २६ ॥ मांससपिरिदं पीतं युक्त मांसरसेन वा। कासम्बासम्बर,यगोषहपार्जशूलजित् ॥ २७॥ एनाजमोदात्रिफलासौराष्ट्रोम्योपचित्रकान् । मारानरिटगायत्रीगालवीजफसम्भवान् ॥ २८ ॥ भन्मातकं विडच पृयगष्टपनीम्मितम् । मनिने पोहागुणे पोहगांगम्पिते पचेत् ॥ २८, पुनम्तेन तपम्प मिडे पाम्मिन् पलानि पट. तुगाचोर्या: विपेटिगरिसताया हिगुएं मधु ॥ ३० ॥ रतत्तिजातापिने ततो नीटं जाहतम् । पगामुपानं तत्मा रसायनमयन्त्रणम् । ३१.१ ·चिकित्सास्थानम् मेध्य पथमायुप्प दीपनं हन्ति चाचिरात् । मेहगुल्मक्षयव्याधिपाण्डुरोगभगन्दरान् ॥ ३२ ॥ ये च मर्पिगुंडा: प्रोताः ते योज्याः धयेऽपि ते । त्वलापिप्पलीचोरोगकराद्विगुणाः क्रमात् ॥ ३३ ॥ चूर्णिता भक्षिता: चौद्रसर्पिषा च वले हिताः । वर्या कासक्षयमासपासकफनाशनाः ॥ ३४ ६ विशेषात् सरसादेऽम्य नस्यधूमादि योजयेस् । तथापि पातने कोण पिवेदोत्तरभतिकम् ॥ ३५ ॥ कासमदंकवार्ताकीमार्कवस्वरसैघुतम् । साधित कासजित् वयं सिहमार्तगलेन वा ॥ ३ ॥ बदरीपत्रकरक या तभट ससैन्धवम् । तेल वा मधुक द्राथापिप्पमोक्षमिमुपले ॥ ३०॥ . हमपाधाय भूनेन पकं नस्ती निषेधयेत् । मुखोदकानुपान च सर्पिष्क च गुटोदनम् ॥ ३८ ॥ प्रयोयापायस घेयं निग्ध वेद नियोजयेत् । पित्तोइये पियेरमर्पिः शतगीतपयोऽनुपः ॥२८॥ सीरीहमाराकाथफरकमिय समाधिकम् । प्रयोगाय मगर्पिस यटीमधु कपायसम् ४०॥ वनाविदारिगन्धाभ्यो विदार्या नाकेन च । मिह मनय मनिग्य मार्यममुत्तमम् । ४१ प्रपोपहरीक मपर्क पिप्पनी हसी बना माधित पोरसव समय नापन परम् ॥ ४२ ॥ भिरामधुरमाया र घूर्ण मातामृतम् । पिवनि मुयेए दपले रूपभीलन, ४३ .

·३१८ अष्टादयसंहितायां कट फलामल कव्योपं लियातलमधुन तम् । व्योपचाराग्निचयिकाभार्डी पथ्यामधूनि वा ॥४४॥ यवैर्यवागू यमके कणाधात्रीलतां पिबेत् । भुक्काद्यात्मिप्पली शुण्ठी तीक्ष्ण वा वमनं भजेत् ॥४५॥ शर्कराचौद्रमिथाणि भूतानि मधुरैः सह। पिबेत्पयांसि यस्योवेदतोऽभिहत: म्वरः ॥ ४६ ॥ विचिवमबमरची हितरुपहितं हितम् । बहिरन्तम जाचित्तनिर्वाणं हृद्यमौषधम् ॥ ४७ ॥ हो कालो दन्तधवनं भक्षयम्मुखधावनैः । कपायैः क्षालयेदास्य धूर्म प्रायोगिकं पिबेत् ॥ ४८॥ नालीसचूर्णषटकाः सकपूरसितोपलाः। शाकिरणाख्याय भक्ष्या रुचिकराः भृशम् ॥ ४॥ वातादरोचके तत्र पिबेञ्च णं प्रसन्नया। हरेणकष्णामिजिद्राक्षासैन्धव नागरात् ॥ ५० ॥ एलाभानीयवक्षारहिङ्गयुक्लाघृतेन था। छर्दयेहा पचाम्भोभिः पित्ताच गुड़वारिभिः ॥ ५१ । सिघाड़ा गर्करासपिर्लवणोत्तममाक्षिकम् । कफादमेनिम्बजलैर्दीप्यकारग्वधीदकम् ॥ ५२ ॥ पानं समवरिष्टाय तीक्षण: समधुमाधवाः । पिबेञ्च णं च पूर्वोतं हरेखाद्युएणवारिणा ॥ ५३ ॥ . एलात्वग्नागकुसुमतीक्ष्णकृष्णामहौषधम् । भाग क्रमाञ्च गर्ग निहन्ति समशर्करम् ॥ ५४॥ प्रो कारुचिहत्पार्च कासखासगलामयान्। यवानौतित्तिडीकालवेतसौषपदाडिमम् ॥ ५५ ॥ . -- ·चिकित्सास्थानम् कला कोलं च कपांशं सितायाथ चतुष्पलम् । धान्यसोवलाजाजीवरान चादकार्षिकम् ॥ ५६ ॥ पिपलीनां गत चैकं हे गत मरिचस्य च । चूर्ण मतस्परं रुत्य ग्राहि हवं हिनस्ति च ॥ १७ ॥ विबन्धकासहत्याखं पोहायोंग्रहयोगदान् । तालोसपन' मरिच नागरं पिप्पली कहा ॥ ५८ ॥ यथोत्तरं भागहमा बगेले ताईभागिके । तव्य दीपनं चूर्ण कणाष्टगुण शर्करम् ॥ ५८ ॥ कासखासारुचिच्छर्दिशौहहत्पार्ख शूलनुत् । पाण्डुजरातिसारन मूटवातानुलोमनम् ॥ ६ ॥ अर्कामताचीरनले भवरीमुयितैर्यवैः । प्रसे के कल्पितान् सक्तन भक्ष्यांचायादवली वमेत् ॥६१॥ कटुतितम्तथा शून्य भक्षयेज्जालं पलम् । शुष्कांच भयान् सलवू थपकादिरमानुपः ॥ १२ ॥ सेषणोऽतिम्मे कोन वायुः क्षेप्यायमस्यति । कफप्रमेक त विद्वान् निग्धोणैरेव निर्जयेत् ॥ १३ ॥ पौनसेऽपि कममिमं यमयी च प्रयोजयेत् । विशेमार पोममेऽभ्यङ्गान् ने हस्खेदीय गोलयेत् ॥६॥ सिन्धानुमारिका पिण्ड: गिरःपासंगलादिषु । लवणाम्न कटूणांच रसान् ने होपसंहितान् ॥६५॥ पिरोपाखंशूलेयु यथा दोपविधि' धरेत् । श्रौदकानुपपिगितरुपनाहा: सुसंस्कृताः ॥ ६६ ॥ तष्टाः सचतःरोहा, दीपसंसर्ग इप्यते । प्रलेपो नतयध्याप्रयताशाहचन्दनः । ६७ ॥

·प्रशन हदयसंहितायां
मनाराम्रातिलस्तहाससपिमंधु कोत्पलैः ।
पुनर्नवा रूपगन्धा वला वीरा विदारीभिः ॥ ६८ ॥
नावनं धमपानानि से हासोत्तरभक्तिकाः ।
तेलान्यभ्यङ्गयोगोनि वस्तिक तथा परम् ॥ १८ ॥
शृङ्गायैर्वा ययादीयं दृष्टमेषां हरदसक् ।
प्रदेहः समुतैः येष्ठः पद्मकोगीरचन्दनैः ॥ ७० ॥
दूर्वा मधुकमष्तिठाकेमरैर्वा वृतपतैः ।
वटादिसिहतैलेन शतधौतेन सर्पिया ॥ ११ ॥
अभ्यः पयसाकः मम्तय मधुकाबुना।
प्रायेणोपहताग्नित्वात् सपिच्छमतिमार्यते ॥ १२ ॥
तस्यातिसारग्रहणी विहितं हितमौषधम् ।
पुरोष यत्नती रक्षेच्छुथती राजयामिणः ॥ ७३ ॥
सर्वधातचयार्तस्य बलं तस्य हि विड्बलम् ।
मांस मेवाचतो युक्त्या मार्दीकं पिबतोऽनु च ॥ ७ ॥
अविधारितवेगस्य यस्मा न लभतेऽन्तरम् ।
मुरां समण्डा माझे कमरिष्टान् सोधु माधवान् । ७५॥
यथाईमनुपानार्थ पिबेमांसानि भचयन् ।
स्रोतोविबन्धमोक्षार्थ बलोगः पुष्टये च तत् ॥ ७६ ॥
नेहवोराम्बुकोठे पु स्वभ्यतामवगाहयेत् ।
उत्तीर्ण मियः ने हेर्भूयोऽन्यक्तं मुखैः करैः ॥ ७ ॥
मुन्नीयात् सुखमासीनं मुख चोहर्तयेत् परम् ।
जोवन्तीं शतयोयर्या च विकसां सपुनर्नवान् ॥ ७८ ॥
अखगधामपामार्ग तर्कारी मधुका बलाम् ।
विदारी सर्पपान् कुठं तण्डु लानतसोफलम् ॥ ८ ॥

·चिकित्सास्थान मापांसिक्षां च किण्वं च सर्वमेकन चूर्णयेत् । यवतूर्ण विगुणितं दधा युतां समाधिकम् ॥ ८० । एतदुहर्तन कार्य पुष्टिवर्ण वलप्रदम् । गौरमपंपकरकेन मानीयोपधिभिय सः ॥ १॥ मानाहतुसुखम्तीधैर्जीवनीयोपमाधिः । गन्धमाल्यादिकं भूपामलक्ष्मीनागनी भजेत् ॥ २॥ अदा दर्शन गौतयादिवोसवसंश्रुतिः । बम्तयः चीरमी पि मद्यमांसमधीलता। देवध्यपाययं तत्तदर्यो घ पूजितम् ॥ ३ ॥ पष्ठोऽध्यायः। ময়নশিদ্যাবিজিমি অাগ্রাম। यामागयोतले गभयाः प्राययों हितं ततः । नरानं प्रारटते वायोर्वमनं तव योजयेत् । १॥ बलिनी यहुदीपस्य यमतः सततं यछु । रातो पिरयां फमगो धय मौः फलाम्मुभिः ॥ २४ घोरी मा साई गत दोपं नयत्यधः । गमन चोपध' रूपयनस्य नदेव तु ४३ ॥ परिशक मिय सामाम सघु च यथा । पपवामम्तधा यूपा रमाः काममिका: पनाः । ४ ॥ शाकानि मेहमोग्यानि रामपाण्डवपानकाः। भाषा: शमा विषिमाय फमानि पानवर्षणम् । गन्धा मुगन्धयों गयफमपुप्यायपानजाः।

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां भुक्तमावस्य सहसा मुखे शीताम्बुसेचनम् ॥ ६ ॥ इन्ति मारुतजा छर्दि सर्पिः पोतं ससैन्धवम् । किञ्चिदुष्ण विशेषेण सकासहृदयद्रवाम् ॥ ७ ॥ व्योपविलवणायं वा सिई वा दाडिमाम्बुना । सशण्ठोदधिधान्येन शृतं तुल्याम्बु वा पयः ॥ ८ ॥ व्यवसैन्धवसर्पिी फलाम्लो वैष्किरी रसः । सिग्धं च भोजनं शुण्ठीदभिदादिममाधितम् ॥ ८ ॥ कोण सलपणं पात्र हितं ने हविरेचनम् । पित्तजायां विरेकार्थ द्राक्षेनुस्वरसैस्त्रिहत् ॥ १० ॥ संपिा तेल्वक योज्यं वहन मधामगम् । कई मेव हरेत् पित्त स्वादुतिक्तविशुद्विमान् ॥ ११ ॥ पिवेन्मन्य यवागू वा लाजैः समधुयर्कराम्। मुद्रजागलजैरद्याहाजनैः शालिषष्टिकम् ॥ १२ ॥ मृनष्टलोष्टप्रभवं सुशीतं सलिलं पिबेत् । मुद्रोथौरकणाधान्यैः सह वा संस्थितं निशाम् ॥१३॥ दाचारस रस वेचो डूच्यम्बुपयोऽपि वा। जम्बाम्रपालवोशौरवटशृङ्गावरोहजः ॥ १४ ॥ कायः क्षौद्रयुतः पौत: शीतो वा विनियच्छति । छर्दि ज्वरमतीसारं मुचा रणां च दुर्जयाम् ॥ १५ ॥ धात्रीरसेन वा भीतं पिबेमुद्दलाम्बु वा । कोलमजसितालाजामक्षिकाविटकणातनम् ॥ १६ ॥ लियात् चौद्रेण पथ्यां वा द्राचा वा बदराणि वा। कफजायां मेत्रिम्बकृष्णापीडितसर्षपैः । १७ ॥ युक्तोन मोणतोयेन दुर्बलं चोपवासयेत् ।

·चिकित्सास्थानम् पारवधादिनियू ई शीतं क्षौद्युतं पिवेत् ॥ १८ ॥ मन्यान्यवैर्वा बहुमा छनौषधभावितैः । कफघ्रमई सुध च रामा: सार्जक स्तम्पाः ॥ १८ ॥ लौटं मनःशिलावष्णामरिच बौजपूरकात् । स्वरसेन कपित्याच सचौद्रण पनि जयेत् ॥ २० ॥ खादेत् कपित्य', सव्योपं मधुना वा दुरालभाम् । अनुकूलोपचारेण याति हिष्टार्थजा शमम् ॥ २१ ॥ कृमिजातमिहद्रोगगदितैय भिसजितः । यथाख परिधेषाथ तत्ताय तथारायाः ॥ २२ ॥ छर्दिप्रसङ्गेन हि मासरिखा धातुक्षयात्कोपमुपैत्यवश्यम् । कुादतोऽस्मिन् वमनातियोगप्रोन विधि स्तम्ब नरहणीयम् ३ सपिडामांसरसामृतानि कल्याणकपणनीवनानि । पयांसि पयोपहितानि लेहादि प्रसन्ना प्रभम नयन्ति २४ दृद्रोगे वातजे तैल मम्सौवीरतकवत् । पिवेत् सुखीपण सविड गुल्मानाहार्त्तिजिच्च तत् ॥२५॥ • तेलंच लवणे: सिई समूत्राम्स तथा गुणम् । मिल्ख रामा यवान् कोलं देवदारुं पुनर्नवाम् ॥ २६ ॥ कुलल्यान् पक्षमूलं च पक्षा तस्मिन् पचेन्जले । तेलं तबावने पाने बम्तौ च यिनियोजयेत् ॥ १७ ॥ गुठीययस्थालवणकायस्याहिप्नुपौष्करैः । पश्यया च मृत पाव हट्ठजागुरुमनित् छतम् ॥२८॥ मौवर्चलम्य हिपने पथ्यापञ्चाशदयिते । घृतस्य साधितः प्रस्थो हृद्रोगखासगुल्मजित् ॥ २८ ॥ पुष्कराप्रपठौशलीवीजपूरजटाभयाः ।

·२२४ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां . पौता: कल्कीकता: क्षारघृताम्सलवणैर्युताः ॥ ३० ॥ विकर्तिकाशूलहराः काथः कोणश्च तहुणः । यवानीलवणचारवशाजाज्योषधैः कृतः ॥ ३१ ॥ सप्ततिरबोजातविजयाशठीपौष्करैः पञ्चकोलगठीपथागुड़बीजापौष्करम् ॥ ३२ ॥ वारुणीकल्कितं भृष्ट' यमके लवणान्वितम् । हत्याश्य योनिशूलेषु सादेद गुल्मोदरेषु च ॥ ३३ ॥ निग्धाचेह हिता: स्वेदाः संस्कृतानि घृतानि च । लघुना पञ्चमूलेन शुण्या वा साधितं जलम् ॥ ३४ ॥ वारुणी दधिमण्ड वा धान्याम्न वा पिबेत् टषि । सायामस्तम्भशून्लामै हृदि मारतदूषिते ॥ ३५ ॥ कियैषा सट्रवायामप्रमोहे त हिता रसाः । स्रहाद्यास्तित्तिरिक्रौञ्चभिखिवर्तकऋचजाः ॥ ३६ ॥ बलातलं महदीग: पिबेदा सुकुमारकम् । यथ्याहाशतपाकं वा महामेह तथोत्तमम् ॥ ३५ ॥ राम्राजीवकजीवन्ती बलाव्याघीपुनर्नवैः । भागी स्थिरा वचा व्योपैमहामेह विपाचवेत् ॥ ३८॥ दधिपादं तथाम्नेश लामतः स निषेवितः । तर्पणो हहणो बल्यो वातहद्रोगनाशनः ॥ २८ ॥ दीप्तेऽग्नौ सद्रयायाम दोगे वातिके हितम् । धीरे दोधगुड़ः सपिरोदकानूपमामिपम् ॥ ४० ॥ एतान्येव च वानि होगेषु चतुर्व मि । गेपेषु स्तम्भजाद्याममंयुक्तोऽपि च वातिके ॥ ४१ ॥ कफानुबन्धे तस्मिन रूक्षीणामाचरेत् क्रियाम् ।

·चिकित्सास्थानम् ३२५ , पैते धानिससिताक्षोट्रपरूपकैः ॥ ४२ ॥ युक्तो विरको दृय: स्यात् क्रमः शुढे च पित्तहा। व्रतपित्तज्वरोक्त माध्यान्तः परिमार्जनम् ४३ ॥ कदीमधुककल्क च पिवेत्ससितमम्भसा। येयसोगराद्राचाजीवकभकोत्पलैः ॥ ४४ ॥ बनाखजूरकाकोलीमेदायुग्मैच साधितम् । सतीरं माहिम सपिः पित्तद्रोगनाशनम् ॥ ४५ ॥ प्रपौण्डरीकमधुकविसग्रन्थि कसेरुका: । सशुण्ठीगेय लाम्ताभिः सचोर विपदघृतम् ॥ ४६ ॥ गीत समधु तश्चेष्ट' स्वाटुवर्गकृत च यत् । यस्ति व दद्यायसचोट तेल मधुकसाधितम् ॥ ४७ ॥ कफोरवे वमेत् खिमः पिचुमन्दयधाम्युना। फुलत्यधन्वोत्यरसतोपमधययागनः । ४८ ॥ पियेश णं बचाहिद सवयनागरान् । मैलाययानीककणायवधारान् मुग्माम्युना ॥ ४॥ फन्न धान्याम्सकोनत्ययूपमृत्रासयम्तथा । पुष्फरामाभयारण्ठीपठीराखावधाकपाः । ५. । काय तथा भयारण्ठोमाद्रीपीसह फटफनात् । काधे रोहीतकारात्यरिदोदुमरा ने । ५१। मपमाटे योपविष्याम्वित सतः । मुपादकानुपानम्य से कफविकारक्षा ५२ . गुमोदितापानि पाराय विविधान् पियेत् । प्रयोजयेशिनाया मानचाप रसायनम् ॥ २६ ·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां . तयामल कलेहं वा प्राश्य वागस्तिनिम्मितम् । स्वाछुलं यस्य भुक्तेऽने जौयत्यल्प जरां गते ॥ ५४॥ शाम्येसकुष्ठक्तमिजिन्नवणहयतिल्वकैः सदेवदातिविषैयूर्णमुष्णाम्बुना पिवेत् ॥ ५५ ॥ यस्य जीणेऽधिकं ने है: स विरेयः फलैः पुनः । जीयेत्यन्ने तथा मूलस्तौण : शूले सदाधिके ॥ ५६ । प्रायोऽनिलो रुगति: कुप्यत्यामाशये गतः । तस्यानुलीमनं कार्य शुदिलानपाचनैः ॥ ५७ ॥ रुमिनमौषध सर्व कमिजे हृदयामये । टणास वातपित्तनो यिधिः प्रायेण युज्यते ॥ ५८ ॥ सर्वाम शीतो बाद्यान्तम्तधा शमनशोधनम् । दिव्याम्बुशीतं सक्षौद्रं तहगोमं च तद्गुणम् ॥ ५८ ॥ निर्वापित तप्तलीष्टकपालसिकतादिभिः । सयर वा कथितं पञ्चमूनेन वा जनम् ॥ ६ ॥ दर्भपूर्वेण मन्यय प्रशम्तो लाजमाभिः । वायायामययैः शीत: करामाक्षिकान्वितः ॥ ११ ॥ यवागू: गालिभिम्तहाकीवैध चिरन्सनैः गीतेन शीतवीय्य य द्रव्ये : गिन भोजनम् ॥ ३२ ॥ हिमायुपरिचितम्य पयमा ममिता मधु । रसेगानरानगी दिसेघृतभर्जितैः ॥ १३ ॥ महादीनां तथा यूपेीयनीयरसान्वितैः । नयं पोरघृतं मिई गौतेरिधीमाया रस: ५६४ निर्यापणाय गगह पा: सुषम्यानोदिता हिताः । दामा नेपाचा निरोपत्वं मनोरसिः ।.. - ·चिकित्सास्थानम् ३२१ महासरिददादीनां दर्शनस्मरणादि च । टण्यायां पयनीत्यायां सगुड दधि शम्यते ॥ ६ ६ ॥ रसाश हहणाः गीता विदायादिगंशाम्बु वा । पित्तजायां सितायुक्त: पक्कोदुम्बरजो रसः । ६७ ॥ तत् क्वाथो का हिमम्तवत्सारिवादिगणाम्बु वा। तविधेच गणैः शीतकपायान् ससितामधून ॥ ६८ ॥ मधुरैरोपधेस्तहत् चोरीक्षेच कस्थितान् । बीजपूरकम्वीका वटवेतसमक्षयान् ॥ ६॥ मुलानि कुमकायानां यध्या' च जले नृतम् । चरोदितं वा द्राक्षादिपञ्चसाराम्बु वा पिवेत् ॥ २० ॥ कफोड़वायां यमनं निम्बप्रसववारिणा । बिल्बाढकी पञ्चकोलदर्भपञ्चकासाधितम् ॥ ७९ ॥ जलं पिबेदजन्यां वा सिई सचौद्रमर्करम् । मुद्यूपं च सव्योपपटोलीनिम्बपप्लवम् ॥ ७२ ॥ यवान्न तीक्षा कवलनस्यलेहांय मौलयेत् । सवेरामाश्च तहन्त्री क्रियेटा वमन तथा । ७३ ॥ पणारकरवाफलाम्बीणाम्बु मम्मभिः । अमात्ययात्मगड मुष्ण हिमं मन्यं च कालवित् ॥ ४ ॥ टपि यमान्मांमरस मयं वा ससितं पिबेत् । पातयारससित मन्यं ययकोनाम्य साभिः । ०५ मषिङ्गानि निम्मे तिनपिण्याककानिक। गौतमानात्तु मद्याम्पु पिवेत्तृण्मान् गुण्डाम्ब वा ॥२६॥ मयादर्द जन्न मधे खातोऽम्मनघणैर्युतम् । सेतीक्षाराग्निम्म स्वभावशिथिरं नलम् । 994 ·३२८ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां नेहादुष्णाम्बु, जोर्णात्तु जीर्णान्मण्ड पिपासितः । पिबेत् स्निग्धाबपितो हिमस्पर्ड गुडोदकम् ॥ ७८ ॥ गुर्वाद्यन्ने न पितः पीत्वोणाम्बु तदुलिखेत् । सयजायां क्षयहितं सर्व हणमौषधम् ।। ७८ ॥ कृशदुर्बलरूक्षाणां क्षीरं छागो रसोऽथवा । क्षौरं च सोई वातायां आयकासहरैः शृतम् ॥ ८ ॥ रोगोपसर्गजातायां धान्याम्बु ससितामधु । पाने प्रशस्तं सर्वाय किया रोगाद्यपेक्षया॥८१ ॥ दृष्यन् पूर्वामयक्षीणो न लभेत जलं यदि । मरणं दीर्घरोगं वा प्राप्नुयात्त्वरितं ततः ॥ २ ॥ सात्मपानपानभैषज्य स्तृष्णां तस्य जयेत्पुरः । तस्यां जितायामन्योऽपि शक्यो व्याधिचिकित्सितुम् ॥८३ . सप्तमोऽध्यायः । अथाती मदोत्ययचिकित्सितं व्याख्यास्यामः । य दोपमधिकं पश्येत् तस्यादौ प्रतिकारयेत् । कफस्थानानुपूर्ध्या वा तुल्यदीपे मदात्यये ॥ १॥ पित्तमारुतपर्यन्तः प्रायेण हि मदात्ययः । हौनमिथ्यानि पनि यो व्याधिरुपजायते ॥ २॥ समपीतेन तेनैव स मोनोपशाम्यति । मद्यस्य विषसादृश्यात् विपं तूत्कर्षत्तिभिः ॥ ३ ॥ तीक्षादिभिगुणैर्योगादिपान्तरमपेक्षते ।

·चिकित्सास्थानम् तोणोपोनातिमात्रेण पीतेनाम्लविदाहिना ॥ ४ ॥ मद्यनाबरसलेदो विदग्धः क्षारतां गतः । वान् कुर्याम्मन्दवरामोहजरान्तर्दाहविधमान् ।। ५ ।। मदीक्लिष्टे न दोषेण महः स्रोतय्सु मारुतः । सुतीना वेदना याय शिरस्य स्थिपु सन्धिपु ॥ ६ ॥ लीममद्यदीपस्य प्रकाहालावे सति । यौगिक विधिवद्युझी मद्यमेव निहन्ति तान् ॥ ७॥ नारो हि याति माधुये गोघ्रमम्सोपसंहितः। मद्यमम्लेषु च येष्ठ दोपविष्यन्दनादलम् ॥ ८ ॥ तोपोशायः पुरा प्रोजैर्दीपनायैस्तथा गुग्णैः । मामावाच तदेवास धातुगाम्यकरं परम् ।।८।। मामाइमात्र या कुर्यात्यानात्ययौपधम् । जीर्यत्वेतायता पानं कालेन विपथा गृतम् ॥ १० ॥ पर ततोऽनुवनाति यो रोगम्तम्य भैपजम् । यथायथं प्रयुनीत सतयानाल्यौपधः ॥ ११ ॥ तत्रयातोस्वणि मद्यं दद्यापिटक्षतं युतम् । बीजपूरकारधानकोनदाडिमदीप्यकैः ॥ १२ ॥ यथानोहपुपानामीप्योपत्रिलयगाः । गलागासहरीतकै मेहवद्विय साभिः ॥ १३ ॥ उपस्निग्धासनवणा मद्यमांसरसा हिताः । प्रामामायकपीभिः संहता गगणागडया: ॥ १४ ॥ गोधूममायपिसती दुमिवामुगप्रियाः । पादिकाईक लागतमांसादिगर्भिणी : १५ सुरभिनवणा गीता निगदा आमवारणी। 1 ·अष्टाङ्गहृदयसहितायां म्बरसो दाडिम: काय: पञ्चमूलात्कनीय सः ॥ १६ ॥ शुण्ठी धान्यात्तथा मस्तुसूतामोत्याम्न कालिकम् । अम्यगोहर्तनसानमुष्ण प्रावरणं धनम् ॥ १७ ॥ घनश्चागुरुजो धूप: पद्धथागुरुकुडुमः । कुचोरुश्रोणियालिन्चो यौवनोपणागयष्टयः ॥ १८ ॥ हर्पणालिङ्गनैयु काः प्रिया: सबहनेषु च । पित्तोल्लणे बहुजलं भाकर मधुना युतम् ॥ १८ ॥ रसैडिमखर्जूरभव्यद्राक्षापरूपकैः । मुशीतं मसितासनुयोग्य तादृक् च पानकम् ॥ २० ॥ स्वाटुवर्गकधायैर्वा युक्त मद्य समादिकम् । शालिपष्टिकमनीयाशाजेणकपिजलैः ॥ २१ ॥ मतीनमुगामलकपटोलीदाडिमैरपि। कफपित्त समुक्लिष्टमुल्लिरोत्तृड्डिदाहवान् ॥ २२ ॥ पीत्वाम्बु, शीत मद्य वा भूरीसुरससंयुतम् । द्राक्षारस वा ससर्गी तर्पणादिपर हितः ॥ २३ ॥ तथाग्निर्दीप्यते तस्य दोषशेषान्नपाचन । कामे सरकनिष्ठीवे पार्वतनम्जासु च ॥ २४ ॥ कृष्णाया सविदाहायां सोतलो हदयोरसि । गुडूचिभद्रमुस्तानां पटोलस्याघया रसम् ॥ २५ ॥ सशृङ्गवेर युजीत तित्तिरिप्रतिभोजनम् । तृप्यते चातिवलवहातपित्ते समुद्धते ॥ २६ ॥ दद्याद द्राक्षारस पानं गीत दोपानुलोमनम् । जीर्णेऽद्यान्मधुरागरोन च्यागमांसरमेन वा ॥२७॥ टपन्याः पिवमय मेद रक्षन् बहदकम् ।

·चिकित्सास्थानम् मुस्तदाडिमलाजामु जल वा पर्णिनी शृतम् ॥ २८ ॥ पटोल्युत्पन्न कन्दैवा स्वभावाटेव वा हिमम् । मद्यातिपानादबाती वीणे तेजसि चोदते ॥ २६ ॥ यः शुष्कगन्नतावाठी जिद्वा निःहत्य चेष्टते । पायवेत् कामतोऽम्भस्तं नियोधपवनाहतम् ॥ ३० ॥ कोलदाडिमक्षाग्लचुक्रिकाचुफ्रिकारम. । पञ्चास्त्रको मुखालेप: सद्यस्तृष्णां नियच्छति ॥ ३१ ॥ त्व प्राप्त पानीमा पित्तरतामिमूर्धितः ॥ ३२ ॥ दाह प्रकुरुते धीर तत्रातिशिशिरी विधिः । अगाम्यति रसैस्तृप्त रोहिणी व्यधयेच्छिराम् ॥ ३३ ॥ उल्लेपनोपवासाभ्यां जयेत् मोल्वण पिवेत् ॥ ३४ ॥ शीत शुण्ठीस्थिरीदीचदुस्पान्यतमोदकम् । निराम शुधित काले पाययेद्दामाक्षिकम् ।। ३५ ॥ शार्कर मधु या जीर्णमरिष्ट सीधुमेव च । सनतर्पणसयुक्त यानी नागरान्वितम् ॥ ३६ ।। यूपेण चवगीध म तनुनापेन भीजयेत् । उगास्नकटुतिन कौलस्ये नान्यसपिपा ॥ ३० ॥ शुष्कमूनकोलागैः रसैवी धन्वचारिणाम् । मातायेतसचामपटीनीव्योपदाडिमै. ॥ ३८ ॥ प्रभूतगण्ठोमरिषहरिताशिकम् । बीजपूररमायम्सटनोरसवर्तितम् ॥ ३८ ॥ क्रोरवारमादिरोचिष्णु बहुगाननम् । प्रव्यमाराङ्गनय शं पिकन्पिसानिमर्दकम् ।। ४ ।। चामि भक्षयमासं मा निगद पियेत् ।

·अष्टानहदयसंहितायां सितासौवर्चलाजाजीतिन्तिडीकासधैतसम् ॥ ४१ ॥ त्वगेनामरिचाही महागलवण हितम् । स्रोतो विशुजाग्निकरं कफप्राये मदात्यये ॥ ४२ ।। रूहोणोहर्तनोडर्षमानभोजनलहानैः । सकामाभिः सह स्त्रीभिर्युकया जागरणेन च ॥ ४३ ।। मदात्ययः कफप्रायः शीघ्रं समुपशाम्यति । यदिदं कर्म निर्दिष्ट' पृथग्दोपबल प्रति ।। ४४ ।। सनिपाते दग विधे तच्छे पेऽपि विकल्पयेत् । बड़नागपुष्यमगधामरीचाजाजिधान्यकैः ।। १५ ।। परूपकमध कैलासुराय सितान्वितैः । मकपित्थर हृद्यं पानकं शशिबोधितम् ॥ ४६ ।। मदास्ययेषु सर्येषु पेयं रुयग्निदीपनम् । नाविक्षोभ्य मनोमयं शरीरमविहन्य वा ॥ ४०॥ कुर्यान्मदात्ययं तस्मादिप्यते इर्षणी किया। सशुद्धिशमनायोपु मददोषः कृतेष्वपि ॥४८॥ न चेच्छाम्येत् कफे क्षीणे जाते दौर्बल्यलाघवे । तस्य मद्यविदग्धस्य वातपित्ताधिकस्य च ।। ४८ ॥ ग्रीयोपतप्तस्य तरोर्य वर्ष तथा पयः । मद्यचौणस्य हि क्षीण क्षीरमाश्ये व पुष्यति ।। ५० ॥ ओजस्तुलां गुणैः सर्वैविपरीतं च मद्यतः । पयसा विजिते रोगे बले जाते निवर्तयेत् ॥ ५१ ।। क्षीरप्रयोग मधं च क्रमेणाल्पाल्पमाचरेत् । नविट क्षयध्वंसकोस्यैः स्पृशेत्रौपट्रवैया ॥ ५२ ॥ तयोस्तु स्याहत चीर वस्तयो ,हणाः शिवा. ।

·चिकित्सास्थान ३३३ अभ्यडोहत नम्रानमन्नपानं च वातजित् ॥ ५३ ॥ युक्तामद्यस्य मद्योयो न व्याधिरुपजायते । अतोऽस्य वक्ष्यते योगो य: मुखायैव केवलम् ॥ ५४ ॥ प्राविम या महतजी बलं सारस्वतंदया। दधात्येन्द्र च या वीर्य प्रभाव वैष्णवं च या ॥ ५५ ॥ अस्व मकरकेतोर्या पुरुषार्थो वलस्य या। सौधामण्यां बिजमुखे या हुताशे च इयते ॥ ५६ ॥ या सर्वोपधिसंपूर्णान्मप्यमानात् सुरासुरैः। महोदधैः समुन्ता श्रीगणाझामृतैः सह ॥ ५७ ॥ मधु माधवमेरेयसीधु गौडासवादिभिः । मदशक्तिमनुघ्नन्सी या रुपैबहुभिः स्थिता ॥ ५८ ।' यामासाद्य विलासिन्यो यथार्थ नाम विश्वति । कुलाङ्ग नापि या पीला नयत्युदतमानसा ॥ ५८ ।। अनालिशितैर : क्वापि चेतो मुनरपि । सरगमनभकटीतर्जनैर्मानिनी मनः ॥ ६ ॥ एक प्रसाद्य कुरुते या इयोरपि नि तिम् । यघाकाम भटावाप्तिपरिदृष्टासरी गणें ॥ ६ ॥ तृणवत् पुरुया युद्दे यामासाद त्यजन्त्यसून् । यां भीलयित्वापि चिरं बहुधा पविग्रहाम् ॥ ६२ ।। नित्यतिवेगेन तत् पूर्वमिव सेवते । शोकोदेगारतिभा वा नागिरते । ६३ ॥ गोहीमहीमावोधानं न यस्याः शोमति विना। स्म ला स्म त्वा च बहुगो वियुताः गोचते यथा । ६४ ॥ असवापि या प्रीत्यै सम्रा स्वर्ग एक था।

·२२५ अाजदयसंहितायां अपीन्द्र मन्यते दुःस्य हृदय स्थितया यया ॥ ६५ ॥ अनिर्देश्य सुखास्वादा म्वयंवेदोव यापरम् । इति चियास्ववस्थासु प्रियामनुकरोति या ॥६६॥ प्रियातिप्रियतां याति यत् प्रियस्य विशेषतः । या प्रीतिर्या रतिर्या याग या पुष्टिरिति च स्तुता ॥६॥ देवदानवगन्धर्व यक्षराक्षसमानुपैः । पान महत्तौ सत्यां तां मुरां तु विधिना पिवेत् ॥ १८ ॥ सम्भवन्ति च ये रोगा मेदोऽनिल कफोद्भवाः । विधियुतादृते मद्यात्तेन सिध्यन्ति दारुणाः ॥ ६ ॥ अस्ति देहस्य सावस्था यस्यां पानं निवार्यते । अन्यात मद्याब्रिगदाहिविधौषधसंभृतात् ॥ ७० ॥ अनपं जानलं मांसं विधिनाप्युपकल्पितम् । मद्यं सहायमप्राप्य सम्यक् परिणमैत् कथम् ॥ ७१ ॥ सुतीमास्तव्याधिघातिनो लशुनस्य च । मद्यमांसयियुक्तस्य प्रयोगः स्यात् कियान् गुणः ॥१२॥ निगूटशलगाहरणे शस्तक्षाराग्निकर्मणि । पीतमद्यी विषहते सुख वैद्यविकत्यनाम् ॥ ७३ ॥ अनलोत्तेजनं रुयं शोकथमविनोदकम् । न चातः परमस्त्यन्यदारोग्यबलपुष्टिसत् ॥ ७४ ॥ रक्षता जीवितं तस्मात् पेयमात्मवता सदा । आथितोपायित हितं परमं धर्मसाधनम् ॥ ७५ ॥ खात: प्रणम्य सुरधिप्रगुरुन्धधास्वं वृत्ति विधाय च समस्तपरिग्रहस्य । आपानभूमिमथ गन्धजलाभिषिताम् ·चिकित्सास्थानम्. आहारमाइपममोपगतां ययेत । ७६ ॥ म्बाम्तृतऽयं गयने कमनीये मित्रभृत्वरमणीसमवेतः । म्न यश, कवकाचारणसहितं निगमयतिलोकम् ॥७97 पिनामिनीनां व विलासगोभि गीतं मनृत्य कलत्र्यघापै काञ्चीकलापैचनकिहिणीकै. क्रीडाविहङ्गेय कृतानुनादम् मयिकनकसमुत्यैरावनेयेर्विचित्र: मजनयिविधनेपक्षोमवसाहताः थपि मुनिजन वित्तचोभसम्माटिनीभि यक्तिहरिणनीलप्रेक्षणीभिः प्रियाभि..॥ स्तननितमसताटतिगोरया टनसमाकुनमीवरसम्म मात् । प्रति गत दधतीभिरमंम्यित तमपचित्तविलोभनकाम्पम् ॥ ८ ॥ योयनासयमताभिर्विनामाधिष्ठिताम्मभि.। मशायमागं युगपत्तन्वीभिरितम्ततः ॥ १॥ तानसन्तनलिनीदनानिले: शीतलीसतमतीव शीतने । गेऽपि विधागानुग घाटितं किमुत चित जमन,८२ तर मन्दमर्ग. सतवास ममिफयोजयनया च मनायम् । म्भाटियाहिगसं मार कानामनमियोपददम् नानीमाय पूर्व मनादिकं वा पद माम मामय: म्यापन था। राताभियो भूमिभागे गमटे ती मिदापपिरा सय ८४. सिमा गतिमान शिवमन्यूनाधिक माधरन् । .

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां पिबेहा मानुषीक्षीरं तेन दद्याच्च नावनम् । मृणालविसरूणा वा लिह्यात् क्षौद्रेण सामया ॥१०॥ टुरालभां वा मुस्तां वा भौतेन सलिलेन वा । पिबेन्मरिचकोलास्थिमजोशीराहिकेसरम् ॥ १०७ ॥ धावीफलरसे सिद्ध पंथ्याकाथन वा कृतम् । कुर्यात् क्रियां यर्थीतां च यादोपवलोदयम् ॥ १०८ ॥ पञ्चकम्मणि चष्टानि सेचनं शोणितस्य च । सत्त्वस्यालम्बनं ज्ञानमग्रहिर्विषयेषु च ॥ १० ॥ मदेष्वतिरह पु मूर्छायेषु च योजयेत् । तौक्षणं सन्यासविहितं विषघ्नं विषजेषु च ॥ ११०॥ आशु प्रयोज्य सन्यासे सुतीक्षा नस्यमननम् । धूमप्रधमनं तोदः सूचिभिय नखान्तरे ॥ १११ ॥ के मानां लुञ्चनं दाहो दंशोदशनहथिकैः । कटुम्लगालने वक्के कपिकवर्षणम् ॥ ११२ ॥ उत्यिती लब्धसंजय लशनवरसं पियेत् । खादेसव्योपलवणं बीजपूरककेसरम् । ११३ ॥ 'लघुपं पतितीयोपामघातस्रोतोऽपि शुद्धये । विरमापनैः संमरणैः प्रिय यषणदर्शनैः ॥ ११४ ॥ पटुमिर्गीतया दिवगम्दायामशीननः । नसनोल खनैy मेः शोणितम्याप से चनैः ॥ १५ ॥ उपाचरेतं प्रततमनुबन्धमयारपुनः। तम्य संरचितम्य च मन: प्रनय हेतुतः ॥ ११९ । . ६ -- ·अष्टमोऽध्यायः। प्रथातीमा चिकित्सितं व्याख्यास्यामः । काले साधारणे व्य नातिदुर्वलमर्गसम् । विशदको सम्पमनुनीमनमागितम् ॥ १॥ अधि; कतम्बस्त्ययन मुजविराम धमव्ययम् । गयने फनके वान्यनरीरसझे प्यपायितम् ॥२॥ पूर्वेण कायेनोत्तानं प्रत्यादित्यगुदं समम् । समुसतफरीटेगमय यन्त्रणयाससा ॥३॥ सक्यो: गिरोधरायां च परिधिामस्थितम् । पासहित परिचरैः मर्पियाभ्यशपायये।४॥ सतोऽम सर्पिपाभ्यात निदध्याजुयन्त्रकम् । गरनुमचे पायो ततो हवा प्रवाहपार ५ यो प्रविष्ट दुर्नाममातगुपिटतयानु च । गनाफयोपोर भिषक् ययोजविधिना दहेम् ॥ ६ ॥ चारपाई मिसरत् पारेप बननेन पा। मा यतिनन्दिता वीरायनामयासुरम् । माभ्यासपायुनधनमयमाई निधापयेत् । দিবমৰিা মালাখামারি एफ कमि मामाकमुपापीत्। माग्दति सतो वाममपठापसम: 16. महर्गय पदमल पासपोरनुमोमता।

·३४० अष्टाङ्गहृदयसहितायां रुचिरनेऽग्निपटुता स्वास्थ्य वर्ण बलोदयः ॥ १० ॥ वस्तिशूले त्वधोनामलेपयेच्क्षण कल्कितः । वर्षाभूकुष्ठसुरभिर्मिशिलोहामरायः ॥ ११ ॥ मकन्भूत्रप्रतीघाते परिषेकावगाइयोः । वरणालम्पुषेरण्डगोकण्टकपुनर्नवैः ॥ १२ ॥ सुखवीसुरभीभ्यां च काथमुश्ण प्रयोजयेत् । समे हमघवा धीरं तेल वा वातनाशनम् ॥ १३ ॥ युनीतानं गलनेदि नेहान् वातनदीपनान् । प्रथाप्रयोज्यदाहस्य निर्गतान् कफवातजान् ॥ १४ ॥ सम्तम्भकण्डू रुकच्छोफानभज्य गुद कोलकान् । बिल्पमूलाग्निकक्षारकुष्ठ: सिडेन मेचयेत् ॥ १५ ॥ तेलेनाहिबिडानी वगइवसयाथवा । म्वेदयेदनुपिगड़े न द्रयस्वेदेन या पुनः ॥ १६ ॥ मलनां पिण्डिका भिर्या सिग्धानां तेनसर्पिपा। राम्राया इपुपाया वा पिण्डे कापणागन्धिके १४ अर्कमूल शमीपत्र नृगाः सर्पकचुकम् । मार्जारचसर्पिर घ पनं हितमर्गमाम् । १८ ॥ तथा मगन्धा सुरसा हहती पिप्पली एतम् । धान्यानपिटर्जीमूतबीजेम्तनानक मृदु ॥ १८ ॥ नेपित शयया शुष्क पर्ति दजगासनो। मजाममुनजोमूतखे वा पारमयुरी २० । गुतागरणकृमागावोजातिम्तया गुणा । गुफतीराईनिमानेपमाया गोमूवकस्थित... कपाकुगरुत्सानिगागुम्राफनाया ·चिकित्सास्थानम स्नु कचोरपिष्ट पड्ग्रन्याइलिनोवारवास्थिभि ॥२२॥ कुन्नौरशृद्धीविजयाकुष्ठारकरतुत्यके । गिग्र मूनकीजै पबैरवघ्ननिम्बजै ॥ २३ ॥ पोलुमूनेन विल्वे न हिगुना च समन्विते । कुष्ठ शिरीषबीजानि पिप्पन्ध सैन्धव गुह ॥ २४ ॥ अर्कक्षोर सुधाक्षीर त्रिफला च प्रलेपनम् । पार्क पय मुहीकाण्ड कार कानाम्बु पल्लवा ॥ २५ ॥ करनो बम्तमूत्र च नेपन थेष्ठमर्थसाम् । आनुवासनिकैर्लेय पिप्पल्यायेय पृजित ॥ २६ ॥ एभिग्वीप कुलान्यभ्यघ्ननानि च । धू पनानेपनाभ्यनै प्रस्रवन्ति गुदादुरा ॥ २७ ॥ सचित दुष्टरुधिर तत सम्पद्यते मुखी। अवर्तमानमुच्छ्नकठिनेभ्यो हरेदमृक् ॥ २८ ॥ अशोभ्यो जनजागम्ब सूचीकृचे पुन पुन । शीतोष्ण निन्धरुवावे नव्याधिरुपशाम्यति ॥ २८ ॥ रक्त दुष्टे भिषक् तस्माद्रक्तमेवावमेचयेत् । यो जाती गोरस क्षीरादडिचूर्णावर्णितात् ॥ ३० ॥ पिवस्तमेव तेय भुनानो गुदजान जयेत् । कोविटारस्य मूलाना मर्थितन रन पियेत् ॥ ३१ ॥ अनन् जीर्ण च पथ्यानि मुलं इतनाममि । गुदमय घुशूनाली मन्दाग्निगौरिमकान् पिवेत ॥ ३॥ विवादीननुतका वा सादेहुडहरीतकीम् । तर वा पिवेत्यप्यावेताग्निकुटजस्वच ॥ ३३५ मनिममगधान्योति सूरणावाशदिवान् ·अष्टाहदयसंहितायां कोणाम्बुना वा त्रिपट व्योपहितानवेतसम् ॥ ३४ ॥ युक्त बिल्वपित्याभ्यां महौषधविडेन था। प्रारकरैर्यवान्या वा प्रदद्यात्तकतर्पणम् ॥ ३५ ॥ दयाहा हपुषा हिङ्ग चित्र तसंयुतम् । मांस तकानुपामानि खादेल्लीलुफलानि वा ॥ ३६ ॥ पिवेदहरहस्तकं निरनो वा प्रकामतः । अत्यर्थ मन्द कायाग्नेस्तकमेवावचारयेत् ॥ ३० ॥ सप्ताहं वा दशाहं वा मासा मासमेव वा । बलक लविकारतो भिषक तक्र प्रयोजयेत् ॥ ३८ ॥ सायं का लाजसत नां दद्यात्तक्रावलेहिकाम् । जोणे तक्रे प्रदद्याहा तक्रपयां ससैन्धवाम् ॥ ३८ ॥ तक्राणुपानं सने हं तक्रौदनमतः परम् । यूषै रसैर्वा तक्राव्यैः थालीन् भुजीत मात्रया ॥४०॥ रुक्षमोइतनेहं यतयानुडतं तम् । तक्र दोषाग्निवलवत् विविध तत्प्रयोजयेत् ॥ ४१ ॥ न विरोहन्ति गुदजा: पुनस्तक्रसमाहताः। निषिक्त तद्विध हन्ति भूमावपि टपोलुपम् ॥ ४२ ॥ स्रोतस्मु तकशुद्दे षु रसो धातूनुपैति यः । तब पुष्टिवसं वर्णः परं तुष्टिय जायते ॥ ४३ ॥ वातश्लेमविकाराणां शतं च विनिवर्तते मथितं भाजने क्षुद्रइतीफललेपिते । ४४ ।। निशां पये पितं पेयमिच्छणुि दजक्षयम् । धान्यापकुञ्चिका नाजी इपुपा पिप्पलोहये । ४५ ॥ वारयीप्रधिवासाठीयवान्यग्नियवानकैः ।

·चिकित्सास्थानम् चूर्णितै तपात्रम्य नात्यम्न तक्रमामृतम् ॥ ४६ ॥ सकारिष्ट पिवेजातं व्यतालकटुकामतः । दीपनं रोचनं वयं कफवातानुलोमनम् ॥ ४ ॥ गुदखयथु कगडार्तिनागनं बलवर्धनम् । त्वरं चित्रकमूनस्य पिष्ट्वा कुम्भ प्रलेपयेत् ॥ ४८ ॥ तकं वा दधि या तव जातमों हरं पिबेत् । भास्फोसामतापञ्चकोनयप्येष सविधिः ॥ ४ ॥ पिष्ट गज कणापाठाकारवीपनकोलकैः । तुमय जाली धनिकाधिपमध्ये कम्पयेत् ॥ ५० ॥ फलाम्लान्यमकचे छान पेया यूपरमादिकान् । एभिरेयोपधै : माध्ययारिसपिंप दीपनम् ॥ ५.१ ॥ कमोऽयं भियगकता यश्यते गाढवर्चसाम् । हाये: मम्मुभिर्युतां नयां वारुणी पिवेत् १५२ ॥ শশা বহু বা সঙ্গীঘ্রধান্মাষী:। प्राग यमके भूटान सन्तुभियावर्णितान् ॥ ५३ ॥ करनपतवान् पादेवासवर्षोऽनुनोमनान् ।

·४४ अष्टाङ्गहृदयसहिताया येष्ठारसेन विकृता पथ्या तक्रण वा सह ॥ ५८ ॥ पथ्या वा पिप्पलीयता'तभृष्टा गुडान्विताम । अथवा सविहन्ती भक्षयेदनुलोमनीम ॥ ५ ॥ हते गुदायये दोघे गुदजा यान्ति सक्षयम् । दाडिमस्वरसा जाजी यवानी गुडनागरै ॥ पाठरा वा युत तक वातवर्थोऽनुलोमनम् । सीधु वा गौडमधवा सचित्रकमहौषधम ॥ ६१ ॥ पिबेत् सुरा वा हपुषा पाठा सौवर्चलान्विताम । दशादिदशहटा पिप्पली ईि पिच तिलान् ॥ ६२ ॥ पौत्वा क्षीरेण लभते बल देहहुतायो । दुस्पर्शकेन विल्वे न यवान्या नागरेण वा ॥ ६३ ॥ एकै केनापि सयुक्ता पाठा हन्त्यर्थसा रुजम । सलिलस्य वहे पक्का प्रस्थाई मभयात्वचम ॥ ६४ ॥ प्रस्थ धाया दशपल कपित्याना ततोऽर्दत । विशालारौध्रमरिचकणावेल नवालुकम ॥ ६५ ॥ दिपलाश पृथक् पादशेपे पूर्व गुडात्तुले । दत्त्वा प्रस्थ च धातक्या स्थापवेद तभाजने ॥६६॥ पक्षात सशीलितोऽरिष्ट करीत्यग्नि निहन्ति च । गुदजग्रहणी पाण्डु कुष्ठोदरगरज्वरान ॥ ६७ ॥ ध्वय थुप्लीहहृद्रोगगुल्म यक्ष्मवमौशमीन । जलद्रोणे पचेहन्ती दशमूलावराग्निकान ॥ ६८ ॥ पालिकान् पादशेपे तु चिपेद गुड तुला परम । पूर्ववत् सर्वमस्य स्यादानुलोमितरस्त्ययम ॥ ६८ ॥ पचेद् दुरालभाप्रस्थ द्रोणेऽपा मारहते सह ।

·चिकित्सास्थानम् दन्तीपाठाग्निविजयावासामलकनागरैः ॥ ७० ॥ तस्मिन् सितागतं दद्यात् पादस्थेऽन्यच पूर्ववत् । निम्मेत् कुम्भ तु फलिनी सणाचव्याज्यमाति:॥०१॥ प्राग्मतमानुलोम्याय फलाम्न वा पिबेद तम् । पम्यचित्रकसि वा यवक्षारगुड़ान्वितम् ॥ १२ ॥ पिप्पलीमूलसिह वा सगुडचारनागरम् । पिप्पली पिप्पलीमूलधानका दाडिमैतम् ॥ ७३ ॥ टमा च साधित बातमकन्मूत्रविबन्धहत् । पलायक्षारतोयेन त्रिगुणेन पचेद घृतम् ॥ ७९ ॥ वसकादिप्रतीबापम घ्नं दीपनं परम् । पञ्चकोलाभयाचीरयवानी विडसैन्धवैः ।। ७५ ॥ सपाठाधान्यमरिचैः सविस्र्दधिमद घृतम् । माधयेत् तज्जयत्याश गुदवसणवेदनाम् ॥ ७६ ॥ प्रवाहियां गुदभ्रंशं मूवमा परिसवम् । पाठाजमोदधनिकाश्वदंष्ट्रापञ्चकोलकैः ॥ ७ ॥ मबिस्व धिचाङ्गेरीखरमे च चतुर्गणे । इन्याय मिदमानाहं मूत्रलं; प्रवाधिकाम् ॥ ७८॥ गुद गार्तिगुदजग्रहणी गदमारुतान् । शिखितित्तिरिलापानां रमानम्नान सुसंस्कृतान MEN टक्षापां वर्तकानां वा दद्याहिडातसंग्रहे। वास्तु काग्निषिदन्तोपाठाम्सोकादिपक्षयान् ॥ ८० ॥ पन्यच्च कफवातनं गाकं घ लधुभदि । महिन यमके भू सिददधिरसैः सह । ८१ धनिका पचनीकाभ्यां पिटाभ्यां दाहिमाम्युना ।

·३४६ अष्टाहदयसहितायां आदिकाया: किसलयः शकसैरा, कम्य च । ८२ ॥ युक्तमगारधूपन दोन सुरभीकतम् । सजीरक समरिच विडमौवचनोत्कटम् ॥ ८३ ॥ बातोत्तरस्य रुक्षस्य मन्दाग्नेबंदवर्चसः । कल्पयेद्रतशाल्यद्रव्यञ्चन शाकवदसान् ॥ ८४ ॥ गोगोधाच्छगलीष्ट्राणां विशेषात् कव्यभोजिनाम् । मदिरा शार्कर गौड़ सीधु' तर तुषोदकम् ॥ ८५ ॥ अरिष्टं मस्त पानीयं पानीयं चाल्पक शृतम् । धान्य न धान्यशण्ठीभ्यां क गटकारिकयाऽथवा ॥ ६ ॥ अन्ते भक्तस्य मध्ये वा वातवर्णोऽनुलोमनम् । विड वातकफपित्तानामानुलोम्येहि निर्मले ॥७॥ गुदे गाम्यन्ति गुदजाः पावकथाभिवर्वते । उदावत परीताये ये चात्यर्थ विरूक्षिताः ॥ ८८ ॥ विलोमयाता: शूलार्तास्त विष्टमनुवासनम् । पिप्पली मदनं बिल्वं शताधा मधुकं वचाम् ॥ ८॥ कुष्ठ शुण्ठी पुष्कराख्य चित्रक देवदारु च । पिष्टा तैलं विपक्तव्यं हिगुणधोरसंयुतम् ॥ १० ॥ अर्थसां मूटवातानां तच्छे ठमनुवासनम् । गुदनिःसरणं शूलं मूबरच्छे प्रवाहिकाम् ॥ ८१॥ का रूपृष्ठदौर्वत्यमानाह बहणाययम् । पिच्छालावं गुदे मोर्फ वातवर्धे विनिग्रहम् ॥ ८२ ॥ उत्थान बहुशी यच्च जयेत् तवानुवासनात् । निरूई वा प्रयुजीत सक्षीरं पाचमूलिकम् ॥ ८३ ॥ समूत्रने हलवणं कल्क र्युक फलादिभिः ।

·चिकित्सास्थानम् ३४७ अथ रतासां वीक्ष्य मारुतस्य कफस्य वा ॥ ८४ ॥ अनुबन्ध तत. सिग्ध रूक्ष वा योजयेदिमम् । शाच्छाव खर रूममधो निर्वाति नानिन५ कट्य रूगुदशूलं च हेतुर्यदि च रूक्षणम् । तवानुबन्धी वातस्य ले पायो यदि विट्सया । ८६ ॥ श्वेता पोता गुरु. सिग्धा सपिच्छस्तिमितो गुद । हेतुस्निग्धगुरुर्विद्याद्यथाख चासलक्षणात् ॥ ८ ॥ दुष्टे ऽने शोधन कार्य लङ्घन च यथा बलम् । यावच्च दप्य कालु स तैस्तावदुपक्षणम् ॥ ८८ ॥ दोपाणा पाचनार्थ च वहिसन्धुक्षणाय च । संग्रहाय च रक्तस्य पर तिक्तरुपाचरेत् ॥ ८ ॥ यत्तु, पक्षीणदोषम्य रक्त वातोल्वणस्य वा । ने हस्तछोधयेद्युक्त: : पानाभ्यञ्जनबस्तिषु ॥ १००१ यत्तु पित्तोल्वण रक्त धम्मकान्ने प्रवर्तते । स्तम्भनीय तदेकान्तान चेहातकफानुगम् ॥ ११ ॥ सकफेसे पिवेत् पाक्य शुगठी कुटजवल्कलम् । किराततिताक शुगटी धन्वयास कुचन्दनम् ॥ १०२ ॥ दात्विनिम्यमेव्यानि त्वच वा दाडिमोद्भवाम् । फुटमत्वक पल तार्य माधिक घुग्णवालभाम् ॥ १०३ ॥ पिबेत् तण्डु रातोयेन कल्कित वा मयूरकम् । तुला दिल्याम्भसि पचेदाद्रीया. कुटजवघ. ॥ १०४ ॥ नीरसाया त्वचि क्वाथै दद्यात् सूक्ष्म रजोकतान् । समगाफलिनीमोचरसामुश्य मकान् समान् ॥ १०५ ५ गम्यवान् पूते ततो दर्षी प्रलेपनम् ।

·अष्टाङ्गहदयसंहितायां . पलावलेह लीदा च तं ययाग्निबलं पिबेत् ॥ १.६ ॥ पयां मल्टं पयम्छागं गर्थ वा छागदुग्धभुक् । सेहोऽयं शमयत्या रक्तातीसारपायुजान् ॥ १०७ ॥ बलबद्रक्तपित्तं च सवदूई मधोऽपि या । कुटजवक्तलां द्रोणे पचेदष्टांशशेषिताम् ॥ १०८ ॥ कल्कीकृत्य क्षिपेत्तत्र ताय शैलं कट त्रयम् । रोधहयं मोचरसं बलां दाडिमनां त्वचम् ॥ १०८ ॥ विल्वकर्कटिका मुस्तं समझां धातकीफलम् । पलोन्मितं दशपले कुटजस्यैव च त्वचः ॥ ११ ॥ त्रिंशत्पलानि गुड़तो तात्यूते च विंशतिः । तत्पक लेहतां यातं धान्ये पक्षस्थितं लिहन् ॥ १११ ॥ सर्वार्थोग्रहणीदोषखास कासानियच्छति । रो तिलाम्मोचरसं समां पन्दनोत्पलम् ॥ ११२ ॥ पाययित्वाजदुग्धेन गालीस्तेनैव भोजयेत् । यध्याहपद्मकानन्तापयस्यादीरमोरटम् ॥ ११३ ।। ससितामधु पातब्य शीततोयेन तेन वा । रोन कट न कुटजसमगाशाल्मलीत्वचम् ॥ ११४ ॥ हिमकेसरयच्चाई सेव्यं वा तण्डु लाम्खुना । यवानीन्द्रयवाः पाठा विवं शुण्ठीरसाननम् ॥ १५ ॥ चूर्णय लेहितः शूले प्रवृत्ते चातियोणिते । दुग्धिकाकण्टकारीभ्यां सिद्ध सर्पिः प्रशस्यते ॥ ११६ ॥ अथवा धातकीरोधकुटजवक्फलोत्पलैः । सकेसरैर्यवचारदाडिमस्वरसेन वा ॥ ११ ॥ अर्कराम्भीनकिन्नरकसहितं सह वा तिलेः।

·चिकित्सास्थानम् ३४९ अभ्यस्त रतगुदजान् नवनीत नियच्छति । ११८ ॥ सागादिनवनीताज्यचीरमांसानि जानलः । अनलो वा कदम्बी वा मवास्तुकरसो रसः ॥ ११ ॥ रक्तशालि: मरी दम पष्टिकस्तरुणी सुरा । सरणय मुरामण्ड: शोषितस्योप, परम् ॥ १२० ॥ या यूपरसादोषु पलाण्डुः केवलोऽपि वा । म जयत्युखणं रक्त मारुत च प्रयोजितः ॥ १२१॥ वातीस्वग्णानि प्रायेण भवन्त्यनेऽतिनिस्मृते । प्रगामि तस्मादधिकं तज्जये यत्नमाचरेत् ॥ १२२ ॥ दृधामपित्तप्रवन्नमवली च कफानिलो । गौतीपचार कर्तव्य मर्वधा तत्प्रशान्तये ॥ १२३ ॥ नावदेवं समस्तस्य मिन्धोपणस्तर्पयेत् तत। रमैः कोण य सपिभिरवपीडक योजितः ॥ १२४ ॥ मेधयेत् तं कवोणय काम तैलपयो उतै । यवासकुगकागानां मून पुण्यं च शाल्मले । १२५ ॥ न्यग्रोधोदुम्बरातत्यराशाय दिपलोम्मिता' । विप्रस्य सन्निन्नस्यैतत् घोरप्रस्थ प साधयेत् ॥ १२६ ॥ वीरगये कपाये च तम्मिन् पूर्व विमिययेत् । कम्कीकत मोचरसं समा चन्दनोत्पलम् । १२० । प्रिया, कोटर्ज बीज कमलस्य च के सरम् । पिशास्तिरय सिड, मतमोगर्कर. ॥ १२८ प्रवाहिकागुदर्भ गरमसापञ्चरायहः । यध्या पुण्डरीकेण नया मोचरसाटिभि । १२८

·३५०
अष्टाङ्गहृदयसंहितायां
क्षीरदिगुणित: पक्को देयः से होऽनुवासनम् ।
मधुकोत्पलरोधाम्बुसमगा बिल्वचन्दनम् ॥ १३ ॥
चधिकातिविपा मुस्तं पाठा क्षारी यवाग्रजः।
दात्विग नागरं मांसौ चित्रको देवदारु च ॥ १३१ ॥
चाङ्गेरीखरसे सर्पिः साधित तैत्रिदोषजित् ।
अर्थोऽतिसारग्रहणी पाण्डुरोगज्वरारुचौ ॥ १३२ ॥
मूवक्तच्छ्रे गुदभ्रंशे वस्त्यानाहे प्रवाहणे ।
पिच्छासावेऽशंसां शूले देय तत्परमौषधम् ॥ १३३ ॥
व्यत्यासान्मधुराम्सानि शीतोष्णानि च योजयेत्
नित्यमग्निबलापेक्षौ जयत्यःक्ततान् गदान् ॥ १३४ ॥
उदावर्तिमभ्यज्य तैलैः शीतज्वराप है।
सुम्निग्धैः वेदयेत् पिण्डे वर्तिम स्मै गुदे ततः ॥ १३५ ॥
अभ्यतां तत् कराग ठसबिभाममुलोमनीम् ।
दयाच्यामात्रिहन्ती पिप्पली नौलिनी फलैः ॥ १३६॥
विचूर्णितैईि लवणे डगोमूत्रसयुतैः ।
तदम्मागधिकाराठग्रहधूमैः ससर्पषैः ॥ १३७ ॥
एतेषामेव वा चूर्ण गुदे नाधा विनिर्धमेत् ।
तद्विघात सुतीक्ष्णन्तु बस्थि सिग्ध प्रपौडयेत् ॥ १३ ॥
ऋजू कुर्याद गुदशिरो विएम चमरुतोऽस्य सः ।
भूयोऽनुबन्धे वातघ्नै विरेच्या स्रेहरेचनैः ॥ १३८ ।
अनुवास्यथ रौश्यादि सङ्गो मारतवर्चसोः ।
त्रिकटुबिपटुयेष्ठादन्त्यरुपरचित्रकम ॥ १४० ॥
जर्जर नेहमूत्रातमन्तमं विपणचयेत्
शरावसन्धौ भूलिप्त धारः कल्याणकादयः ॥ १४१ ॥

·चिकित्सास्थानम् . से पौत: सपिपा युक्तो भक्त या निग्धमोजिना। उदावत विवधार्थी गुल्मपाण्डू दरकमीन् ॥ १४२ ॥ मूत्रसद्भाश्मरोगोफहद्रोगग्रहणी गदान ।, मेहनीहरजानाम्वासकासांय नागयेत् ।। सर्वं च कुर्याद्यत् प्रोतमर्शसां गाढवर्चसाम् ॥ १४३ ॥ ट्रोणेऽपां पूतिवल्कदितुलमथ पचेत् पादशेषे च तस्मिन् । टेयायोतिर्गुडस्य प्रतनुकरजसो व्योपतोऽष्टौ पलानि । एतमामन जातं जनयति परमामूमपः पक्लियक्तिम् शल कलानुलोम्यं प्रजयति गुदजलीहगुल्मीदराणि ॥१४४॥ पचेत्तुलां पूतिकरयस्का दे मूलतचिवककहकार्योः । द्रोणवयेऽपां चरणावशेषे पूर्त शर्त तत्र गुडस्य दद्यात् ॥१४५ पनिकश्च सुचूर्णितं विजातविकट ग्रन्थिकदाडिमाश्मभेदम् । परपुष्करमूलधान्यच इपुपामा कमनयेतसं च । १४६॥ गीतीभूत चौद्रपिंगत्युपेत- मावाचावीजपूराईकैय। युक्तं कामं गण्डिकाभिस्तथंची: सर्पिः पात्रेमासमायेण जातम् । १४७ ॥ चुफमकवामियेदं दुर्नाम्रो यहिदीपनं परमम् । पाण्डु गरोदरगुस्मनोहानाहारामधनम् १४ ॥ द्रोणं पोलरसम्य यमरगलित न्यम्त इविजिने युश्रीत बियनर्मदामधुमासापरावीकले। पाठामाद्विदुरालभाम्नविदुमयोपत्वंगेलीमक: स्मृताकोलमषनयेतचपनामुनाग्निकः पालिकः १४८ गुट्रपल गायोजित निवाते ·३५२ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां प्र. निहितमिदं प्रपिवंय पक्षमात्रात् । निशमयति गुटाकुरान् सगुल्मा ननन्नवल' प्रवलं करोति चाशु ॥ १५० एकैकशी दशपने दशमूलकुम्भ- पाठायाधुणवनभकट फलानाम् । दग्धे गृतेऽनु कलशेन जलेन पको पाटस्थिते गुडतुन्नां पलपञ्चक १५१ ॥ दद्यात् प्रत्येक व्योपचव्याभयानाम् वङ्गेमुटी है यवक्षारतथ। टीमालिपन् हन्ति लोढ़ी गडोऽयम् गुलामीडाः कुष्ठमेहाग्निसादान् ॥ १५२ ।। तोयट्रोणे चित्रकमूलतुलाईम् माध्यं यावत् पादजलस्थमप्येदम् । प्रटी दावा जीर्णगुडम्य फनानि काध्यमभूय: मान्द्रतया मममेतत् । १५३ ॥ विकट कमिसिपया कुष्ठमुम्तापरान कमिरिपुदहनैलाचू कीर्णोऽवनेहः । जयति गुदशकुष्ठमीहगुम्मोदराणि प्रघम्नयति हुशागं गजदभ्यम्यमानः । १५४ ॥ गुस्योपपरायनसिनारुफरपित्रकैः । गामि इन्ति गुटिका त्वम्विकारं च योनिता १५५ नगि मोर कन्द पकानो पुटपाकयत् । पचात् मरोमनपात दुनामावनिनाये। १५६ বিবিএলিলাখিরা ·चिकित्सास्थानम् ३५३ क्रमविवतिभागसमाहतान् । शिखिचतुर्गुणसूरणयोजितान् कुरु गुडेन गुडान् गुदच्छिद. ॥ १५७ ॥ चूर्णीकसा: पोडयसूरणस्य मागास्ततोऽन प चित्रकस्य । महौषधाद दो मरिचस्य चैको गुडे न दुर्नामजयाय पिण्डी ॥ १५८ ॥ पथ्यानागरकपणां करनवेनाग्निभिः सितातुल्यै । वडयामुखइव जरयति बहुगुर्वपि भोजनं चूर्णम् ॥१५८॥ कलिङ्गलागली कृष्णा वडापामार्गतण्डुलै । भूनिम्बसैन्धवगुडेगुडा गुट्ननाशना' ॥ १६० ॥ लवणोत्तमवङ्गिकलिङ्गयवा- चिरविस्वमहापिधुमन्दयुतान् । पिन सप्त दिन मथितालुडितान यदि मर्दितमिच्छसि पायुरुहान् ॥ १६१ ॥ शुष्क पु भन्नातकमग्रामुक्ता भैपज्यमाषु तु वत्सकत्वक् । सर्वेषु सर्वतु पु कानशेयमर्थ.सु बल्य च मनापञ्च ॥ १६२॥ भित्ता विवन्धाननुलोमनाय यन्मारतस्याग्निवलाय यच्च । तदन्नपानीपधमर्थन मेव्य विवर्य विपरीतमम्प्रात् ॥१६३॥ अर्थोऽतिसारग्रहणोविकारा प्रायेण चान्योऽन्ध निदानभूता । सन्नेऽनले सन्ति न सन्ति दीप्ते रचेदतस्तेषु विशेषतोऽग्निम् ॥ १६४ ॥ 1 ·नवमोऽध्यायः । अथातोऽतोसारचिकित्सित व्याख्यास्यामः ॥ अतीसारो हि भूयिष्ठं भयत्यामाशयान्वयः । इत्याग्निं वातजेऽप्यस्मात् प्राक् तम्मिभजन हितम् ॥१ शून्नानाहासे का वामयेदतिसारिणम् । टोघाः सन्निचिता ये च विदग्धाहारमूचिताः ॥२॥ अतिसाराय कल्पान्ते तेषूपेक्षेव भेषजम् । भृशोत्तम प्रत्तेपु स्वयमेव बलात्मम् ॥ ३ ॥ प्रयोज्य नत संग्राहिपूर्वमामातिसारिणि । अपि चाभानगुरुता शूलस्तै मिल्यकारिणि ॥ ४ ॥ प्राणदा प्राणदा दोपे विभडे सावर्तिनी। पिबेत् प्रकथितांस्तोये मध्यदोषो विशोषयन् ॥ ५ ॥ भूतीकपिप्पलीशुण्ठीवचाधान्य हरीतकीः । अथवा विवधनिका मुम्ता नागरवान्तकम् ॥ ६ ॥ बिड़पाठावचापयामिजिन्नागराणि वा। शुगठीवनयचामाद्री विल्लवम कहिङ्ग, वा ॥ ७ ॥ शम्यते खल्पदीपायामुपवासोऽतिसारिणाम् । बचाप्रतिविषाभ्यां वा मुस्तापर्पटकेन वा ॥८॥ श्रीवेरनागगभ्या वा विपक्क पाययेज्जनम् । युक्तोऽन्द्रकाले सुत्चामं लघुन प्रतिभोजयेत् ॥ ८ ॥ तथा म शीघ्र प्राप्तीति रुचिमग्निवलं बलम् ।

·चिकित्सास्थानम् तणावन्तिसीमेन यवाग्वा तर्पणन वा ॥ १० ॥ मुरया मधुना चाथ यथा सारमामुपाचरेत् । भोज्यानि कन्पयेदूर्ध्व ग्राहिदीपनपाचनैः ॥ ११ ॥ बालविल्वगठीधान्यहिङ्ग चाम्सदाडिमः । पन्नागपुपा जाजी यवानोविडसैन्धवैः ॥ १२॥ नघुना पश्चमूलेन पञ्च कोलेन पाठया । गालापीयनायित्वैः पृशिपया व साधिता ॥ १३ ॥ दाहिमाम्ना हिता पेया कफपित्त समुल्वणे । अभया पिप्पनीमूनविल्यैर्वातानुलोमनी ॥ १४ ॥ विवह दोपबहुली दीप्ताग्नियोऽतिसार्यते । कृष्णा विनंत्रिफलाकपायैम्त विरेचयेत् ॥ १५ ॥ पेयां युगतिरिक्तव्य यातीपनैः कृताम् । प्रामे परिणले यम दीसेऽग्नावुपयेते . १६ ॥ सफेनपिई सरनं गपिबन्ध पुनः पुनः अम्पाम्पमम्पं समन निर्षिया सप्रवाहिकम् ॥ १७ ॥ दधिन ततारैः माराठी मगुष्ठां पिबेत् । बियानि गुडतेनेन भरावेद बदनिया ॥ १८ ॥ गाइपिडिपितेः गामा हस्तथा रमेः । धितं भोजयेदेन टधिदाडिममाधिते ॥ १८॥ भामोदन तिनैमापर्मुईयां मार माधितम् । गयाभून पीतायाः पाठायाः पम्तिकम्य मा. पायानो कागमोरिपोधिभटम्य या। उपोदपाया सोशमा पाफुधा पामुरुग्ण या ·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां कूम्मवत्तक लोपाकमिखितित्तिरिकौक टैः ॥ २२ ॥ बिल्वमुस्ताचिभैषज्यधातकीपुष्यनागरैः । पक्कातिसारजितके यवागूर्दाधिको तथा ॥ २३ ॥ कपिस्थकच्छराफजीयूथिकावटशैलुजैः । दाडिमोशशकासौशाल्मलीमोचपल्लवैः ॥ २४ ॥ कल्को बिल्वशलाटूनां तिलककथ तत्समः । दनः सरोऽम्लः सने हः खलो हन्ति प्रवाहिकाम् ॥२५॥ मरिचं धनिकाजाजीतिन्तिड़ीकशठीबिडम् । दाडिम धातकीपाठात्रिफलापञ्चकोलकम् ॥ २६ ॥ यावशूकं कपित्थाम्रजम्बुमध्य सदीप्यकम् । पिष्टः पड्गुणबिल्वैस्तैर्दनिमुहरसे गुडे ॥ २७ ॥ ने हे च यमके सिद्धः खलोऽयमपराजितः । दीपन: पाचनी ग्राही रुच्यो बिम्बिशिनाशनः ॥२८॥ कोलानां वालविल्वानां कल्कः शालियवस्य च । मुहमापतिलानां च धान्ययूषं प्रकल्पयेत् ॥ २८ ॥ ऐकध्यं यमके भृष्ट दधिदाडिमसारिकम् । वर्चःवये शुष्कमुख' शाल्यन तेन भोजयेत् ॥ ३० ॥ दनः सरं वा यमके भृष्ट सगुड़नागरम् । मुरांबा यमके भृष्टां व्यन्जनाथं प्रयोजयेत् ॥ ३१ ॥ फलाम् यमको मुष्ट यूपं ग्टञ्जनकस्य वा। भृष्टान्या यमसे सक्तन् खादेदव्योपाषचूर्णितान् ॥ ३२ ॥ मापान सुसिहांस्तदहा एतमपीपमेयनान् । रस सुसिई पूतं वा छागमेपान्तराधिनम् ॥ ३३ ॥ पचेदाडिममारास सधान्यसे हनागरम् ।

·ब०४ चिकित्साम्यानम् रक्षागान्बोदन तेन मुन्नान: प्रपिबंश तम् ॥ ३४ ॥ वर्च:क्षयतैराश विकारः परिमुच्यते । बाल विन्न गुढं तैलं पिप्पनी विश्वभेषजम् ॥ ३५ ॥ निधाहाते प्रतिहते सशून: सप्रयाहिकः । वल्कलं शावरं युय्यं धातुक्या बदरीदलम् ॥ ३६ ॥ पिद्दधिसरक्षीट्रकपित्यम्बरसानुतम् । विबद्वयातयाम्तु बहुशूल प्रवाहिकः ॥ ३० ॥ मरापिच्छम्तृणात. नीरमौहित्यमईति । यमकम्योपरि तीर धारोष्ण वा प्रयोजयेत् ॥ ३८ ॥ मृतमेरहमनेन बालविवेन वा पुनः । पयस्युत् काय मुस्ताना विगति त्रिगुणेऽभसि ॥ ३८ ॥ तीरावशिष्ट तत्पीतं हन्यादाम सवेदनम् । पिपन्या पिबत: सूक्ष्म रजोमरिच जन्म धा॥ ४०॥ चिरकाम्नानुपापि नध्यत्याशु प्रवाधिका । निरामरूप शूला लग्नाद्यैव कर्पितम् ॥ ४१ ॥ रक्षकोष्ठमपक्ष्याग्नि समारं पाययेद तम् । सिई दधिमुरामण्डे दशमुनस्य चाम्भसि ॥ ४० ॥ सिन्धूल्य पञ्चकोनाभ्यां तैल सद्योऽर्तिनाशनम् । घड्भिः शुण्ठमाः पलेहीभ्यां द्वाभ्यां ग्रन्याग्निसैन्धवात्४३ तैनप्रस्थ पचेद्दधा नि:सारकम्जापहम् । एकता मासदुग्धाज्य पुरीपग्रहशूनजित् । ४४ ॥ पानानुवासनाभ्यद्प्रयुक्त तैलमेकतः। तहि यातजितामा शूल च विगुणोऽनिन्न ॥४५॥ धावन्तरोपमा चनो व्यापो बधामग. ।

·३५८ अष्टाङ्ग हदयसंहितायां .. .. तैलं मन्दानलस्यापि युक्त्या शम्मकरं परम् । वायाशये सतेले हि बिम्बिसी नावतिष्ठते ॥ ४६ ॥ क्षीणे मले स्वायतनच्युतेषु दोपान्तरेश्वोरण एकवीरे । को निष्ठनन्माणितिकोष्ठशूली नान्तर्बहिस्तैलपरी यदि स्यात्४७ गुदरुभ्रंशयोर्युक्षयासक्षीरं साधितं हविः । रसे कोलाम्बचाने-र्दनि पिटे च नागरे ॥ ४८ ॥ तेरेव चाम्ल: संयोज्य सिई सुखण कल्कितैः । धान्योपबिडाजाजोपाञ्चकोलकदाडिमैः ॥ ४८ ॥ योजयेत् स्नेहबस्ति वा दशमूलेन साधितम् । शठीशताहाकुष्ठी वया चित्रकेण वा ॥ ५० ॥ प्रवाहणे गुन्दन' मूत्राघाते कटिग्रहे। मधुराम्रैः शृतं तेल वृतं वाप्यनुवासनम् ॥ ५१ ॥ प्रवेशयेदगुदं ध्वस्तमभ्यत स्वेदितं मृदु । कुर्याच गोफणाबन्ध मध्यच्छिद्रेण च मया ॥ ५२ ॥ पञ्चमूलस्य महत: कायं क्षीर विपाचयेत् । उन्दुर चान्वरहितं तेन वातघ्नकल्कवत् ॥ ५३ ॥ तैलं पचेदगुदभ्रंशं पानाभ्यनेन तज्जयेत् । पैत्ते तु सामे तीक्ष्णोणवर्ज प्रागिव लडनम् ॥ ५४ ॥ टड्डान् पिवेत् पडङ्गाम्बु सभूनिम्ब ससारिवम् । पेयादि क्षुधितस्यान्नमग्निसन्धुचणं हितम् ॥ ५५ ॥ দিঘাপ্পীঘলিমুর্শ্বিশি। पाययेदनुवन्धे त सक्षौद्रं तण्डु लाम्भसा ॥ ५६ ॥ पाठा वत्मकबोजत्वग्दारू ग्रन्यि कशण्ठि वा । यसकस्य फल पिष्टं सवलकं सघुणप्रियम् ॥ ५७ ॥ म ·चिकित्सास्थानम् ३५८ सार्थ चातिविषाबिलवसकोदीयमुस्तजम् । अथवा तिविषामुनिगेन्द्रययता जम् ॥५८॥ समवतिविपाशुण्ठीमुम्तेन्द्रयवकट फलम् । पलं बत्सकबीजस्य अपयित्वा रसं पिबेत् ॥ ५८ ॥ यो रसायो नयेच्छौ सपैत्तं जठरामयम् । मुस्ताकपायमेवं वा पिवेन्मधुसमायुतम् ॥ ६ ॥ सक्षौद्र भारुमतीहतकपायं वा हिमाद्यम् । किराततितर्फ मुस्तं यत्सकं सुरसामनम् ॥ ११ ॥ कटटेरी डीबरं विल्यमध्य दुराखभाम। तिलान् मोधरसं रोधं समझां कमलीस्पलम् ॥ १२ ॥ नागर धातकीपुष्पं दाडिमस्य त्वगुत्पलम् । अईलाकै; स्मृता योगाः सचौद्राम्तण्डलामुना ॥६३५ निगेन्द्रयवरोधेलामाय: पकातिसारनुत् । रोधामटामिवादिगणांस्तहत् पृयक पिवेत् ॥ १४ ॥ कवयस्कयध्यायफनिनीदाडिमाहुरैः। पया विलेपो खलकान् कुर्यासदाधिदाडिमान् ५६ ताधित्यविल्याम जम्मुमध्यः प्रकल्पयेत् । प्रजाश्य: प्रयोशाय निरामे सेन पेष्टमः ॥६६॥ टोपाधियाय जायेत वनिनं तं विरेचयेत् । व्यत्यामेन यकदमुपवेने त योऽपि या ६॥ पलायफननिर्यई गुण या पयसा पियेत् । ततोऽनु को पातम्यं धोरमेव ययापनम् । १८ प्रवाहित हैन मने प्रगाम्यत्युदरामयः । पसागवायोन्या या वायमा विगोधनी । १८

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां
संसर्या क्रियामाणायां शूलं यद्यनुवर्तते ।
सुतदोपम्य तं शोघ्र' यथावानुवासयेत् ॥ ७० ॥
शतपुष्पावरीभ्यां च बिल्लेन मधुकेन च ।
तैलपादं पयोयुक्त पक्कमन्वासनं सृतम् ॥ १ ॥
प्रशान्तावित्यतीसारे पिच्छाबस्ति; पर हितः ।
परिवेट्य कुगराराष्ट्रहन्तानि शाल्मलेः ॥ ७२ ॥
कृष्णमृत्तिकया लिप्य बेदयेहोमयाग्निना।
मृच्छोपे तानि सङ्घद्य तत्पिण्ड मुष्टिसम्मितम् ॥ ७३ ॥
मदयेत्ययसः प्रस्थे पूतनास्थापयेत्ततः ।
नतयध्याह कल्काज्यक्षौटतैलवतानु च ।
सातो भुनीत पयसा जागलेन रमेन या ॥ ७४ ॥
पित्तातिसारज्वरोफगुल्मसमोरणास्रग्रहपीविकारान् ।
जयत्ययं शीघ्रमतिप्रति विरेचनास्थापनयीय बस्तिः ॥ ७५ ॥
फाणितं कुटजोत्यं च सर्वातोसारनाशनम् ॥ १६ ॥
यसकादिसमायुक्त साम्यशदिसमाधिकम् ।
निरुग्निरामं दीप्ताग्ने रपि सासूचिरोत्यितम् ॥ ७॥
नानावर्णमतीसार पुटपाकैरुपाचरेत् ।
त्वपिण्डाद दीर्घवन्तस्य श्रीपर्णीपत्रसंहतात् ॥ ७८ ॥
मृग्निप्तादग्निना स्त्रिबाट्रस निष्पीडित हिमम् ।
प्रतीसारी पिवेद्युक्त मधुना सितयाऽथया ॥ ७ ॥
एवं चोरट्ठमत्वाग्भस्तत्प्ररोहैय कल्पयेत् ।
कटुङ्गवगतयुता म्बेदिता सलिनोमणा । ८. ।
सक्षोद्रा इन्यतीसार बनवम्तमपि हृतम् ।
पित्तातिसारी मेवत पित्तलान्येव वा पुनः ॥१॥

·चिकित्सास्थानम् रातिसारं कुरुते तस्य पित्त तवज्वरम् । दारुणं गुहपाकञ्च तत्र छाग पयो हितम् ॥ २ ॥ पद्मोत्पलसमाभिः शृतं मोचरसेन वा। सारिवायष्टिरोर्वा प्रसवैर्वा घटादिजेः ॥ ३ ॥ सचौद्रशर्कर पाने भोजने गुदभेचने । तहद्रसादयोऽनम्मा: सान्या: पानाबयोहिताः । ८४ ॥ काश्मय॑फलयूपच किञ्चिदम्नः सशर्करः । पयस्योदक छागे हीरोत्पलनागरैः । ८५ ॥ पया रक्षासिसारनी पृश्रिपर्णी रसान्विता । प्राग्भक्तं नवनीतं वा लिद्यान्मधुसितायुतम् ॥ ८ ॥ बलिन्यसमे वाजं मार्ग वा तभर्जितम् । क्षीरानुपान हीराशी बाह क्षीरोद्भवं कृतम् ॥ ८७ ॥ कपिध्नलरमाशो या लिइनारोग्यमशु ते । पीत्वा शतावरीकल्क क्षीरेण क्षीरभोजन. ॥ ८८॥ शातिसारं हत्याशु तया वा साधितं दृतम् । वाचानागरवैदेहीकटुकादारूवल्कलैः ॥ ८ ॥ मर्पि: मेन्द्रयवे: सिह पेयामडावचारितम् । अतिसारं जयेच्छोघ विदीपमपि दारुणम् ॥ ८ ॥ कृष्णमृच्छष्टयच्याहक्षौद्रासक्तण्ड लोदकम् । जयत्यत्र प्रियङ्ग थ तण्डुलाम्बु मधुमुता ॥ १ ॥ कल्कस्तिलानां कृष्णाना शर्करापाचभागिकः। प्राजेन पयसा पीत: सद्यो र नियच्छति ॥ ८२ ॥ पीला सगगनोट चन्दनं तण्डु लाम्बुना।

·३६२ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां अ. दाहरणाप्रमेहेभ्यो रक्तस्रावाच मुच्यते ॥ ८३ ॥ गुदस्य दाहे पाके वा सेकलेपा हिता हिमाः । अल्पाल्पं बहुशी र सशूलमुपवेश्यते ॥ ४ ॥ यदा विदो वायुश्च कृच्छ्राचरति वा न वा । पिच्छाबस्तिं तदा तस्य पूर्वोक्तमुपकल्पयेत् ॥ ५ ॥ पल्लवान् जर्जरौलत्य शिंशिपाकोविदारयोः । पचेावांश्च सकाथो तक्षीरसमन्वितः ॥ ८६ ॥ पिच्छास्रुतौ गुदभशे प्रवाहणरुजासु च । पिच्छाबस्तिः प्रयोक्तव्यः क्षतक्षीणवलावहः ॥ ८७ ॥ प्रपौण्डरीकसिद्देन सर्पिषा चानुवासनम् । रक्त विट सहितं पूर्व पशाहा योऽतिसार्यते ॥ ८८ ॥ शतावरीघृतं तस्य लेहार्थमुपकल्पयेत् । शर्कराडशकं लीट' नवनीतं नवोडतम् ॥ ८ ॥ क्षौद्रपादं जयेच्छीघ्र तं विकारं हिताशिनः । न्यग्रोधोदुम्बराग्वस्यशृङ्गानापोप्य वासयेत् ॥ १० ॥ अहोरात्र जले तप्ते घृतं तेनाम्भसा पचेत् । तदईयर्करायुतां लेहयेत् चौद्रपादिकम् ॥ १०१ ॥ अधो वा यदि वाप्यूई यम्य रक्तं प्रवर्तते । लेमातिसारे वातोक्तं विशेषादामपाचनम् ॥ १.२ । कर्तव्यमनुबन्धस्य पिवेत् पक्काग्निदोपनम् । विस्वकर्कटिकामुम्तमापदाविश्वभेषजम् ॥ १०३ : यचाविडाभूतीकधानकामरदार वा। अथवा पिप्पलीमून पियानोहयचित्रका:-१.४॥ पाठाग्नियसकग्रन्यितिकाण्ठिवचाभयाः ।

·चिकित्सास्थानम् कधिता यदि वा पिटा: पातीसारभेषजम् ॥ १०५ ।। मौवचन बचायोपनि प्रतिविधाभयाः। पिवेत् नमातिसाराथूर्णिता कोणवारिणा ॥ १०६ ॥ मध्य नीदा नपिन्यस्य सव्योपचौदशर्करम् । कट्फलं मधुयुक्त वा मुच्यते जठरामयात् ॥ १.७॥ कां मधुयुतां नीदा तझ पीत्वा सचित्रकम् । भुशा वा वानविल्वानि व्यपोहत्युदरामयम् ॥ १०८ ॥ पाठामोचरसाग्भीदधातकीविल्व नागरम् । मुहमप्यतीसारं गुडतक्रण नाशयेत् ॥ १०८ यवानोपिप्पलोमूलचातुर्जातकनागरैः। मरिचाग्निजलाजाजीधान्यसोयर्चलैः समे ॥ ११ ॥ हक्षानधातकोलणादिस्वदाडि मदीप्यकैः । घिगुसैः पड गुणसितैः कपित्याप्टगुणैः कृतः ॥ १११ ॥ चूगींतीसारणहमीषयगुल्मीदरामयान् । कासवासाग्निसाटार्गः पोनसारोचकान् जयेत् ॥११२१ कम्मिता सुगावीरी पातु तं हिकार्पियम् । यवानोधान्यकामाजीप्रनिप्योपं पनांगकम् ॥ ११३ ॥ पम्नानि दाडिमादष्टी मितावारीकत:सतः । गणे: कपित्याष्टकपच गोय दाडिमार क: । ११४ ॥ भोयो पातासिमागम्यवायम्य नादिभिः । मविटन. समरिष: सक पित्याः सनागर, ११५ पारितककीनाम्नः पन मातिसारशित् । चोरों मणि पूर्वोजमग माचादिपट पनम् । ११९ । पुरा वा घृतं दयायवागू मण्डमिथिताम् ।

·३६४ अष्टाङ्ग हदयसंहितायां प्र.१ यात पविबन्धे च सवत्यतिकफेपि वा ॥ ११७ ।। शूले प्रवाहिकायां वा पिच्छाबस्ति: प्रशस्यते । वचाबिल्लकणाकुष्ठयताहालवणान्वितः॥ ११ ॥ विल्वलेन तैलेन बचाः साधितेन वा। बहुशः कफवाताः कोणेनान्वासनं हितम् ॥ ११८ र क्षीणे कफे गुदे दीर्घकालातीसारदुर्बले । अनिल: प्रवलोऽवश्यं स्वस्थानस्थः प्रजायते । १२०॥ सबली सहसा हन्यात्तस्मात्त त्वरया जयेत् । वायोरनन्तरं पित्त पित्तस्थानन्तरं कफम् ।। १२१ ॥ नयेत्पूर्व त्रयाणां या भवेद्यो बलवत्तमः । भौथोकाभ्यामपि चलः शीघ्र कुम्यत्वतस्तयोः ॥ १२२ ॥ काया क्रिया वातहरा इर्षणामवासनानि च। यस्योश्वाराहिना मूत्र पवनी या प्रवर्तते । दीप्ताग्नेलघुकोष्ठस्य शान्तस्तस्योदरामयः ॥ १२३ ॥ दशमोऽध्यायः । अथातो ग्रहणीदोषचिकिस्सितं व्याख्यास्यामः । ग्रहणीमाथितं दोपमजीर्ण यदुपाचरेत् । प्रतीसारोक्तविधिना तस्यामश्च विपापयेत् ॥ १॥ पत्रकाने यवासादि पञ्चकोलादिभिर्युतम् । वितरीत्यामधुन पुनर्योगांय दीपनान् ॥ २ ॥ दद्यात् सातिविषां पेयामामे साम्नां सनागराम् ।

·चिकित्सास्थानम् ३६५ । पनि तिसारविहित वारिता सुरादि च ॥३॥ ग्रहणोदोषिणा तक्रं दीपनग्राहिलाघवात् । पथ्य मधुरपाकित्वात्र च पित्तप्रदूषणम् ॥ ४ ॥ कपायोपविकाशित्वाचवाञ्च कफ हितम् । वाते खादन्त सान्द्रलात् सयकमविदाहि तत् ॥५॥ चतुणी प्रस्थमम्लानां वापणाञ्च पलत्रयम् । लक्षणाना च चत्वारि शर्करायाः पलाटकम् ॥ ६ ॥ तञ्च माकसूपानरागादिश्ववचारयेत् । कासाजीरचिश्वासहृत्पामियशूलनुत् ॥ ७॥ नागरातिविया मुस्त परक्यमामहरं पिवेत् । उप्याम्बुना वा तत् कल्क नागरं वाथवामयाम् ॥ समैन्धव वचादि या तदन्मदिरयाऽथवा । वर्चस्याम समयाह पिवेदा दाडिमरमुना ॥ ८ ॥ विडेन लवण पिष्ट विल्वचिकनागरम् । साम कफानिले कोष्ठरुकरे कोणवारिपा १.। कलिगहिङ्गतिविधायचासौधर्चलाभवम् । छर्दिछद्रोगशूलेपु पेयमुष्णेन वारिया ॥ ११ ॥ पल्या मोषचनाजानीचूर्ण मरिचसयुतम् । पिप्पनी नागर पाठा सारिवा इतीहयम् ॥ १२ ॥ चित्रफ कोटल क्षार तथा सवणपञ्चकम् । पूर्णाकत दधिरानमहोणामुकाधिय । १३ । पिवेदग्निविषार्थ कोटवासहर परम् । पटूनि पक्ष हो चारो मरिच पक्षकोलकन् । १४ । दोप्यक हिदुरालिका बोषपूररमे हता।

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां कोशदाडिमतोये वा परं पाचनदीपनी ॥ १५ ॥ तालीसपत्रविकामरिचानां पलं पलम् । कृष्णातन्मूलयो? हे पले शुण्ठोपलत्रयम् ॥ १६ ॥ चतु तमुशीरं च कांशं लक्ष्णचूर्णितम गुडेन बट कान् कृत्वा विगुणेन सदा मजेत् ॥ १०॥ मद्ययूपरसारिष्टमस्छुपैया पयोऽनुपः । वातमात्मनां छर्दियहणोपार्म हगुजाम् ॥ १८ ॥ न्चरखयधुपाण्डु त्वग्गुल्मपानात्ययासाम् । मसेकपोनसखासकासानां च निवृत्तये ॥ १८॥ अभयां नागरस्थाने दद्यादत्रैव विड ग्रहे । छादिषु च पैत्तेषु चतुर्गुणसितान्विताः ॥ २० ॥ पक्कन वटकाः कार्या गुडे न सितयापि वा। परं हि पहिसम्पलिधिमानं भजन्ति ते ॥ २१ ॥ अथैनं परिपक्वाममारतग्रहणीगदम् । दीपनीययुतं सर्पि: पाययेदल्पशो भिषक् ॥ २२ ॥ किश्चित् सन्धुचिते त्वग्नो सक्तविराम बमारुतम् । हाहं वाह वा संमेह्य विवाभ्यक्त निरूहयेत् ॥ २३ ॥ तत एरण्डतैलेन सर्पिपा तेल्वकेन वा। सधारणानिले शान्ते सम्तदोषं विरेचयेत् ॥ २४ ॥ शुद्धरूक्षामय बहवर्चस्व चानुवासयेत् । दीपनीयाम्सवातनसिहतैलेन तं ततः ॥ २५ ॥ निरूढ' च विरित च सम्यक् चाप्यनुवासितम् । नघुमप्रतिसयुक्त सर्पिरभ्यासयेत् पुन: ॥ २६ ॥ पञ्चभूलाभयाव्योपपिप्पलीमूनसेन्धषैः ।

·०१० चिकिमास्थानम् रामाचौरया जाजी विडङ्गठिभितम् ॥ २७ ॥ शक्क न मातुलुङ्गम्य स्वरसेनाकस्य वा । शुष्कमूलककोलालचुक्रिका दाडिमस्य च ॥२८॥ तक्रमस्त सुरामण्डसौवीरकतुषोदकैः। कालिकेन च तत्पकमग्निदीप्तिकरं परम् ॥ २८ ॥ शूलगुलमोदरश्वासकासानिलकमापहम् । मुबीजपूरकरमे सिद्ध वा पाययेद इतम् ३० ॥ तैलमभ्ययनार्थं च सिमेभिवसायहम् । एतेपामौपधानां वा पिवेचूर्ण सुखाम्बुना ॥ ३१ ॥ वासन पाहते मामें कर्फ वा वायुनोहते । अम्ने निर्वापकं पित्तं रेकेा यमनेन वा ॥ ३२॥ इत्वा तिनलघुग्राहिदीपनरविदाहिमिः । अम्तैः सन्धुतयेदग्निं चूणैः स्ने हेश तितकैः ॥ ३३ ॥ पटोलनिम्बवायन्ती तितातितकपर्पटम् । कुटजवाफलं मूर्य मशिग्रुफलं बचा ॥ ३४ ॥ दात्विक पद्धकोशीरयवानोमुतचन्दनम् । सौराष्ट्रपति विषाय्योपखगेलापबदारु च ॥ ३५ ॥ चूर्णित मधुना लेय पेयं मदोर्जनेन वा । हत्याण्ड प्रधानोरोगगुमशूलारचिन्वरान् ॥ ३६ ॥ कामला सम्रिपात व मुखरोगांय नाशयेत् । भूनिम्मकटुका मुस्ता पोन्द्रयवान् समान् ॥ ३७॥ ही चित्रकार कुटजत्वम्भागान् पोड़श पूर्णयेत् । गुडगीताम्बुना पीतं ग्रहपीदोपगुल्मनुत् ॥ ३८ ॥ कामलावरपागा त्वमेहारयतिसारनित् । ."

·३६८ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां अ०१० नागरातिविषा मुस्ता पाठा बिल्वरसाजनम् ॥ ३८ ॥ कुटजत्व कफल तिता धातकी च कृतं रजः । चौद्रतण्डुलवारिभ्यां पैत्तिके ग्रहणौगदे ॥ ४० ॥ प्रवाहिकार्थो गुदरुग् रत्तोस्थानेषु चेष्यते । चन्दन पद्मकोशीरं पाठां मूवी कुटनटम् ॥ ४१ ॥ घड् ग्रन्था सारिवाऽऽस्फोता सप्तपर्णीटरूपकान् । पटोलोटुम्बरावस्थवटप्लवकपीतनम् ॥ ४२ ॥ कटुका रोहिणी मुस्तां निम्ब च दिपलांशकान् । द्रोणेऽपां साधयेत् तेन पचेत् सर्पिः पिचून्मितः ॥ ४३ ॥ किराततिक्तेन्द्रयववीरामागधिकोत्पलेः । पित्तग्रहण्यां तत् पेयं कुष्ठोक्त तितक च यत् ॥ ४४ ॥ ग्रहएयां ले पटुष्टायां तीक्ष: प्रच्छदने कृते । कटुम्ललवणक्षारैः क्रमादग्नि विवईयेत् ॥ ४५ ॥ पञ्चकोलाभयाधान्यपाठागन्धपलाशकैः । बोजपुरप्रवालय सिद्धैः पेयादि कल्पयेत् ॥ ४६ ॥ द्रोण मधूकपुष्पाणा विडद्नं च ततोऽईतः । चित्रकस्य ततोऽई च तथा भलातकाढ़कम् ॥ ४०॥ मञ्जिष्ठाऽष्टपल चैतज्जलद्रोणवये पचेत्। ट्रोणशेष शृत शीतं मध्वर्धाढ़ कसंयुतम् ॥ ४८ ॥ एलामृणालागुरुभिश्चन्दनेन च रूपिते । कुम्भे मासं स्थित जातमासव तं प्रयोजयेत् ॥ ४ ॥ ग्रहणों दोपयत्ये प हहण: पित्तरतनुत् । शोषकुठकिलासानां प्रमेहाणां च नाशनः ॥ ५० ॥ मधूकपुथ्यसरसं शृतमधयोकतम । ..

·०४१ चिकित्साखानम् चौपादयुत शौत पूर्ववत् सविधापयेत् ॥ ५१५ तत् पिबन् ग्रहणीदोपान् जयेत् सर्वान् हिताशन. । साधेसुखजू रबरसानासुतात् पिवेत् ॥ ५२ ।। हिन तिवावधामाद्रिपाठेन्द्रयवगोचरम् । पञ्चकोल च कींग पनांशं पट पञ्चकम् ॥ ५३ ॥ धृतरीनदिकुडये दधः प्रस्थदये १ तत् । पापोप्य कायेदग्नी मदावनुगते रमें ॥ ५४॥ अन्नधूम ततो दग्धा चूर्णीकृत्य धृतामुतम् । पिवेत् पाणितल तस्मिन् जीणे स्यान्मधुरागन: । ५५० वातने मामयान् सर्वान् इन्यापिगरांच सः । भूनिम्म रोहिणी तितां पटोल निम्बपर्पटम् ॥ ५६ ।। दग्धा माहिपमुत्रेण पिबेदग्निवियनम् । हरिने यचा कुठ चिषकः कट रोहिणी : ५६ ॥ मुम्ता पछागमूषण सिह, चारोऽग्नियनः । चतुःपस सुधाकाहात्तिपत सयपतयात् । ५८॥ वार्ताक कुष्य धादिष्टो चित्रकापने। दगवा रमेन पार्ताकार टिका भोजनोत्तरा ॥ ५ ॥ मुसमन पचन्त्याए कामवासार्गमा हिताः। मिनिकाप्रतिनायट्रोगगमनाय ना... माततम गठी राधा कट पहरीतकी। पर्मिकायागूफाची चारो पत्रपट नि छ । ६१ ॥ पुग्नामुषोत तमू बलवर्णाग्निाईनम् । पिके यायोटोये सबाले त पचेत् ॥१२॥ धामन्तरं पर पन ए मशासकताभयम्।

·३०० अष्टानहदयसंहितायां बिडं कालोपलवणं स्वर्जिकायावशूकजान् ॥ ६३ ॥ सातला कण्टकारी च चित्रकं चैकतो दहेत् । सप्तकत्वः सुतस्थास्य क्षारस्याटिके पचेत् ॥ १४ ॥ पाटकं सर्पियः पेयं तदग्निबलहदये। निचये पञ्चकर्माणि युञ्जयाच्चै तद्यथावलम् ६५ ॥ प्रमेके से मिकऽल्पाग्नेर्दीपनं रूक्षतितकम् । योज्यं क्वशस्य व्यत्यासात् स्निग्धरून कफोदये ॥ १६ ॥ क्षीणचामशरीरस्य दीपनं मे इसंयुतम् ॥ टीपनं बहुपित्तस्य तिक्तं मधुरकैर्युतम् ॥ १७ ॥ ने होऽम्ललवणे यु तो बहुवातस्य शस्यते । से हमेव परं विद्यादुर्बलाननदोपनम् ॥ ६८ ॥ नालं नेहसमिदस्य शमायान' सुगुर्वपि । योऽल्पागित्वाल्कफे क्षीणे वर्चः पक्कमपि लयम् ॥ ६८ ॥ भुच्चे द्यदुद्दीषधयुतं स पिबेदल्पयो घृतम् । तेन स्वमार्गमानीत: स्वकम्मणि नियोजितः ॥ ७० ॥ समानो दोपयत्यगिमगेः सन्धुक्षको हि सः । पुरोपं यश कक्रेण कठिनत्वाहिमुञ्चति ॥ ०१॥ स घृत' लवणैर्युक्त नरोऽबावग्रह पिबेत् । रौक्ष्यान्मन्देऽनले सर्पिस्तैलं वा दीपनैः पिबेत् । ७२ ॥ क्षारचूर्णासवारिष्टान् मन्दे से हातिपानत: । उदावर्तात्प्रयोक्तव्या निरूहनेहबस्तयः ॥ ३ ॥ दोषाऽतिवमाऽमन्देऽग्नो संशुद्धोऽन्नविधि चरेत् । व्याधिमुक्तस्य मन्देऽग्नो सपिरेव तु दीपनम् ॥ ७४ ॥ अध्वोपवासचामत्यवाना पाययेद पृतम् । - ·१० चिकित्सास्थानम् ३०१ अन्नावपीडित बल्य दीपन हहण च तत् ॥ ७५ ॥ दीर्घकालप्रसङ्गात्तु धामचीयकमायरान् । प्रसहाना रसैः साम् जयेत् पिशिताशिनाम् ॥१६॥ लघूणकटु योधित्वाद दीपयन्त्याशु तेऽनलम् । मासोपचितमांसत्वात् पर च बलवदनम् ॥ ७ ॥ ने हासवसुरारिष्टचूर्ण वाचहितागनैः। सम्यक् प्रयुक्तैर्देहस्य बन्नमग्नेय वते ॥ ७८ ॥ दोही यथैव स्थाणुय बाहोऽग्निः सारदारमि. । ससे हर्जायते तदाहा. कोष्ठकोऽनल. ॥ ७८ ॥ न भोजनेन कायाग्निर्दीप्यते नातिभोजनात् । यथा निरिधनी वरिस्पो वाऽतीन्धनान्वित. ॥८॥ यदा होणे कसे पित्त स्वस्थाने पवनानुगम् । प्रदं वईयत्यग्निं तदाऽसौ सानिलोऽनन्न ॥ ८१ ॥ पकानमाश धातू थ सर्शनोजय सहिपन् । मारयेत्सायनात् खस्थी भुक्ने जीणे तु ताम्यति ॥ २ ॥ स्ट कासदाहमू द्या व्याधयोऽत्यग्निसम्भया । तमत्यग्नि गुरुनिन्धमन्दमान्द्रहिमस्थिरै. ॥ ३ ॥ अम्रपाननयेच्छान्ति दीपमग्निमिवाम्बुभि । मुहुर्मुहरजीर्णेऽपि भीज्यान्यस्योपहारयेत् ॥ ८४ ॥ निरिन्धनोऽन्तरं तथा यथैन न विपादयेत् । कगरी पायसं निग्ध पैष्टिक गुडवैवतम् । ८५ ॥ प्रश्नोयादोदकानूप पिशितानि भृतानि च । मत्स्यान् विधेयत. सध्यान स्थिरतीयचराय ये ८६॥ भाविक सुभृत मांसमवादयग्निवारणम् ।

·अष्टागदपसंहितायां
प्र.१०
पयः सहमधूच्छिष्टं तं वा टषितः पिबेत् ॥ ८॥
गोधूमचूर्ण पयसागसपि, परिमु तम् ।
भानूपरसयुतान् वा ने हांस्तै लविवर्जितान् ॥ ८ ॥
श्यामावितद्विपात्रा पयो दद्याविरेचनम् ।
अस कृत्पित्तहरणं पायसं प्रतिभोजनम् ॥ ८८
यत्किञ्चिद् रु मेध्यं च से मकारि च भोजनम् ।
सर्व तदत्य ग्निहितं भुका च स्वपनं दिवा ८०
आहारमग्निः पचति दोषानाहारवर्जितः ।
धासून तौणेषु दोषेषु जीवितं धातुसइये । ८१ ॥
एतत्पक्वत्यैव विरुडमन्त्र सयोगसंस्कारवशेन चेदम् ।
इत्याधविनाय यथेष्टचेष्टावरन्ति यत्साम्निबसस्य अभिः ॥२॥
तस्मादग्निं पालयेत्सर्व यत्न स्तस्मिनष्टे यानि ना नाममेव ।
दोषैस्ते प्रस्थते रोगस युक्त नु स्यानोरको दीर्घीयो । ३॥
एकादशोऽध्यायः ।
মঘনা নুমানবিজিম্নিন আঘাম:।
स्वच्छ वातघ्रतैलाकमधीनाम: समीरजे ।
भूमिगः: वेदोद पिण्ड मेकायगादनः .....
दगमूलबनेरड्ययामीरपुनर्नवैः
कुलयकोलपारसयोवोपलमैदकैः
तैनसपिराहक्षयमाः कथितकस्किले ।
मपञ्चनवपाः सिहा: पीता: गूलहराः परम् ॥ ३ ॥

·चिकित्सास्थानम् द्रव्याख्येतानि पानावे तथा पिगडोयनामे । सह तैलफलयु श्यात् साम्सानि नेहवन्ति च ॥ ४ ॥ मौवर्चलाध्यां मन्दिरा पिवेन्भूबरुजापहाम् । पैत्ते युनीस मिगिरं मेकनेपावगाहनम् ॥५॥ पिबहरौं गोचरक विदारी सकसेरुकाम् । राणावं पञ्चमूलच पाक्य समधुपर्करम् ॥ ६ ॥ कृपकं धपुरि नाचीज्ञानि कुइमम् । द्राक्षानीभिः पिवेत् सर्वान् मूत्राघातानपोहति ॥ एरवीनयध्यायदा; तण्डुलाम्बुना ! तीयेन कन्म द्राशाया: पिवेपथुपितेन पा॥८॥ कफजे पमनं खेदं तीणोकटुभाननम् । यया विकृतीः धारं कानमेयच्च गीलयेत् ॥८॥ पिवेमधेग गूमैनां धाघीफमरमेन वा । सारसारिखापदं लाय्यीयं वा मधुमूषयत् ॥ १॥ परसं काटकाया पा पाययेन्माधिकान्वितम् । प्रतिधारकपीजं या तफ्रेग नाचूर्णितम् ॥ ११ ॥ धमाकुट गुड पोचतुरनम् । कटुम्नाकरन पाया ममधुमाधितम् ॥ १२ ॥ से पेयां प्रवास वा पूर्पित लगन मामुना । मतेम पाटमापार मतलवोऽयमा गृहम् । १३, पारमी यायकाभ्या पारिभद्रभिमादपि । पारादीन मदिरा लगेनोपकमयुगाम् । १४॥ विपद गुठीपदगान् दा मियादेतान् एथवा पृथक् ।

·३७४ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां सनिपातात्मके सर्व यथावस्यमिदं हितम् ॥ १५ ॥ अश्मन्यथ चिरीत्याने वातवस्त्यादिकेषु च । अंश्मरी दारुणो व्याधि रन्तकप्रतिमो मतः ॥ १६ ॥ तरुणो भेषज: साध्यः प्रहदश्छदमर्हति । तस्य पूर्वेषु रूयेषु नेहादिमाम इथते ॥ १७ ॥ पाषाणभेदी वसको वशिरोऽश्मन्तको वरी। कपोतवद्वातिबलाभालू कोशीरकन्तकम् ॥ १८ ॥ वृक्षादनी शाकफलं व्याधी गुण्ठत्रिकण्टकम् । यवाः कुलत्या: कोलानि वरुणः कतकात् फलम् ॥१८॥ अषकादिमतीवापमेषां क्वाथे शृतं दृतम् । भिनत्ति वातसम्म तां तत्पीतं शीघ्रमश्मरीम् ॥ २० ॥ गन्धर्वहस्तष्टहती व्याघौगोत्रकेचरांत् । मूनकल्क पिबेहना मधुरेणाश्मभेदनम् ॥ २१ ॥ कुभः काशः थरी गुण्ठ इत्कटो मोरटोऽश्मभित् । टर्भो विदारी वाराही थाली मूलं विकण्टका ॥ २२ ॥ भन्नुकः पाटली पाठा पत्तूर, सकुरण्टकः । पुनर्नवा शिरीषच तेषां हाथे पचेदतम् ॥ २३ ॥ पिटेन वपुसादीनां बौजेनेन्दीवरेप वा । मधुकेन शिलाजेन तत्पित्ताश्मरिभेदनम् ॥ २४ ॥ वरुणादिः समोरनी गुणावेलाहरेणुका। गुग्गुलुमरिचं कुष्ठ चित्रक: ससुगतयः ॥ २५ ॥ तैः कल्कितैः कृतावापं मूषकादिगणेन च । भिनत्ति कफजामाशु साधितं तमश्मरीम् ॥ २६ ॥ जारक्षीरयवाग्वादि द्रव्य : स्व: स्वैय कल्पयेत् ।

·चिकित्सास्थानम् ३७५ पिचुकाहोलकतकगाकेन्दीवरजः फन्नैः । २७ । पोतमुष्णायु सगुड' शर्करापातनं परम् । मोचोटरासभाम्यौनि बदष्टा तालपविका॥ २८ ॥ अजमोदाकदम्यम्य मूलं विल्यस्य चौषधम् । पीतानि शर्करा भिद्युः सुरवोणोदकेन या ॥ २८ ॥ मृत्यकुण्डनधीज्ञानां पूर्ण माधिकसंयुतम् । प्रविचारण समाई पोतमरमरिपातनम् ॥ ३० ॥ काथय गिमलोलः कटूपणोऽश्मरिपातनः । तिसापामार्गकदलीपलामयवसम्भवः ॥ ३१ ॥ धारः पेयोऽविमूषेप गर्कराग्यश्मरीषु च । कपोतबदामल वा पिवेदेकं सुरादिमिः ॥ ३२ ॥ तमिदं पा पिवेत् पोरं पदनाभिरपह्रतः । परीतपयम्विमिर' या माधितं या पुनर्नयः ॥ २३॥ पौरामभुगमाई मिपामून या त साम्युना। मूषाघातेषु विभजेदसः गेषेचपि कियाम् ॥ ३४ ॥ हत्यादिगणे सिहरिगुणोसतगो तुरे । सौर्य पी वा सर्विवी मर्वमूषविकारभित् । ३५ । रचनं मूषों यटी मधु घरोतकीम् । माघलिए गए गधोरजने: पिधेत । २९. रमं वा भययामय पाय फकुमप्य का। समामा या विकमा पिटा मैभवमयुताम् ।। प्पानोगीपुरकमाये यशापा मशाषिताम् । फाय चोरतराव नामबूटरगेपि वा।। তবে মাহি বা মিয়া।

·अष्टाङ्गहदयसंहितायां भयं वा निगद पीत्वा रयेनासेन वा वजन् ॥ ३८ ॥ मोनवेगेन मनोभात् तथाम्य यवतेऽश्मरी । सर्वथा चोपयोतायी वर्गो वीरतराटिकः ॥ ४० ॥ रेकार्थं तेवक सर्विस्ति कम्म च गोलयेत् । विशेषादुत्तरान् वस्तीन् शक्राश्मय्याश्च शोधिते ॥ ४१ तैमूत्रमार्गे वलवान् एकागयविशुद्धये । पुमान् सुटतो कृयायां मांसानां कुक्कुटस्य च ॥ ४२ ॥ काम सकामा: मेवेत प्रमदा मददायिनीः । सिरुपक्रमेरेभिर्नचेच्छान्तिस्तदा भिषक् । ४३ ॥ इति राजानमापुच्छ अस्त्र साध्ववचारयेत् । प्रक्रियायां ध्रुयो मृत्युः क्रियायां मंथयो भवेत् ॥ ४४ ॥ निथितस्यापि वैद्यस्य -बहुशः सिहकर्मणः । प्रथातुरमुपस्निग्ध-शुदमीषच कर्शितम् ॥ ४५ ॥ अभ्यास्विन्नवयुपमभुता करामङ्गलम् । प्राजानुफलकस्थस्य नरस्याङ्के व्यपाथितम् ॥ ४६॥ पूर्वेण कायेनोत्तानं निपस वस्त्रचुम्भन्ने । ततोऽस्याकुञ्चिते जानुकूपरे वाससा दृढम् ॥ ४७n सहाथयमनुष्ये या बदस्यावामितस्य च । नाभे समन्तादभ्यज्यादधस्तस्याश वामतः॥४८ मृदित्वा,मुष्टिना काम याक्दश्मयधोगता। तेलाती वईि तनखे तर्जनीमध्यमे तत ॥ ४८ ॥ प्रदक्षिणे गुदेऽङ्ग न्यौ प्रणिधायानुमेवनीम् । आसाद्य वलयं नाभ्यामश्मरौं गुदमेढ़योः ॥ ५० ॥ कत्वान्तर तथा वस्ति निर्वलोकमनायतम् ।

·चिकित्सास्थानम् ३०० उत्पीडयेदङ्ग लिभ्यां यावदग्रन्थिरिवोन्नतम् ॥ ५१ ॥ गल्यं स्यात् सेवनों मुक्ता यधमात्रेण पाटयेत् । प्रश्ममानेन न यथा भिद्यते सा तथा हरेत् ॥ ५२ समग्र सपंधनेश स्त्रीणां बस्तिस पार्श्वगः । गर्भाशयाययस्तासां शस्त्रमुत्सन वत्ततः । ५३ ॥ न्यमेदतोऽन्यथा यासां मूत्रनायो व्रणो भवेत् । मूत्रामे करणानरस्याप्यपि चेकधा ॥ ५४.५ . : वस्तिभेदोऽश्मरी हेतुः सिद्धि याति न त विधा । विशल्यमुष्णपानीयद्रोण्यां तमवगाहयेत् ॥ ५५ ॥ तथा न पूर्यतेऽस्त्रेण बस्तिः पूर्णे तु पौडयेत् ।। मेदतः दीरिक्षाम्बु भूत्र संसदयेत्ततः ॥ ५६ ॥ कुयादगुडस्य मोहित्यं मध्वाव्यातव्रणः पिबेत् । दो कालो भएता कोणा यवागू भूत्रशोधनैः ५७ पाई दयाई पयसा गुडटिनाम्पमोदनम् । भुजीसोई फलाग्नेश रसै नलचारिणाम् ॥ ५८ ॥ पोरीचकपायेण प्रणं प्रज्ञासा लेपयेत् । •प्रपोपडरीकमनिष्ठायध्यानयनौषधैः । ५८ ॥ बगाभ्यन पवेलिमेमिरेव निभान्विते । हगाह खेदयेचैनं स्पमार्ग साराषतः ॥ ६." मूषे त्वगति दहेदश्मरीवर्णमग्निना.. म्ममार्गप्रतिपत्नौ तु पादुमायैरुपावरेत् ११॥ त पस्तिभिन पागहेइप स्टव्रणोऽपि मः । नगनागागातीरयाग्राम प्रधेत मः ६२. मूषकहो यस्तिषपी मेयनी गुदम् ।

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां अ०१२ मूत्रप्रसे कं योनिं च शस्त्र गाष्टो विवर्जयेत् ॥ ६३ ॥ द्वादशोऽध्यायः । . अधातः प्रमेहचिसितं.व्याख्यास्यामः । मेहिगो, बलिनः कुर्यादादौ वमनरेचने। 'स्निग्धस्य सर्पपारिष्टनिकुम्भाचकरलकैः ॥ १ ॥ तैले स्त्रिकण्टकायेन वधानं साधितेन 'वा। ने हैन मुस्तदेवानागरप्रतिवापवत् ॥ २ ॥ सुरसादिकपायेण दद्यादास्थापन ततः । न्यग्रोधादेस्तु पित्तात रसे: शुईच तर्पयेत् ॥ ३ ॥ मूवग्रहरजा गुल्मजयाथा धास्त्वपतर्पणात्। ततोऽनुबन्धरक्षार्थ शमनानि प्रयोजयेत् ॥.४ ॥ असंशोध्यस्य तान्येव सर्वमेहेषु पाययेत् ।' धात्रीरसम्मुतां प्राण्हे हरिद्रां माघिन्विताम् ॥५॥ दा-सुरात्रिफला मुस्ता वा बाधिता जन्ले । चित्रकत्रिफला दारू-कलिङ्गान् वा समाथिकान् । मधुयुक्त 'गुडूच्या वा रसमामलास्य वा ॥ ६ ॥ ब्राभयातीयबाटफलानां पाठाविडगार्जुनधान्यकानाम् । यविदाऊस मिट्टहचानां को त्रयः क्षौद्र युता: कषाया: तीररोप्रार्जुनचन्दनाना पटोलनिम्बामलकामतानाम् । धान्बुकालीय कपातीनां पित्ते नया चौद्रयुनाः कषायाः॥८ ·चिकित्सास्थानम् .. यथास्वमेभिः पानानं यवगोधूमभायनाः । वातीखणेयु मेहाय प्रमेहेषु प्रक्षापयेत् ॥2॥ अपूरमनु बाध्यादियवानां विततिहिता। गयासगुदमुलानामयया वेणुजम्मनाम् ॥ १० ॥ तृणधान्यानि मुहाधा: शालिजोफ; सपष्टिकः । थोकु टोऽग्नः तुन्न कस्तिलसर्पमकिटजः ॥ १९ ॥ कपित्य तिन्दुक नम्युम्तत् सता रागमांगईयाः । तिमा गाकं मधु.येष्ठा भक्ष्याः शुकाः समत. ॥१२॥ धन्यमांसानि शूयानि परिशकान्ययस्कृतिः । मध्वारासमा जोशीः सोधः परसोइयः ११३॥ तथासनादिसागपदीभी माक्षिकोदकम् । यामितपु यराफाधे शरीगोपित पहा १४ ॥ यथेषु गुलतान सान् मघौरान सीधुना पियेत् । : मानमायाप्रकम्पिन्नक्षमापापित्यं पग ॥ १५ ॥ रोशीतक घ कुसुमं मनाईयात् मचूर्णितम् । कफपित्तप्रमेहेषु पियेडापोरमेन वा । १६ ॥ 'विकार नियागधगीमयमय घाटेनेः । पनकाग्मधारिटपन्दनागुरुदीप्यक पटोलमुमागविटामादीमहातयो पिस् । M .

·प्रष्टाङ्गहदयस हितायां प्र.१२ , भौथाष्टगुणिते तोये विपचेत् पादवर्तिना। तेन दिपिप्पलीचव्यवचानिचुलरोहिषैः ॥ २१ ॥ विडिग कम्पिक्षमार्जीवित्वैव साधयेत् । प्रस्थं ताज्जयेत् सर्वास्तम्मे हान् पिटिका विषम् ॥२२॥ पाण्डविधिगुल्मार्थ.शोफशोषगरोदरम् । 'खास कोसं वमि इति सौहान वातशोणितम् ॥ २३ ॥ कष्टोन्मादावपस्मार धान्वन्तरमिद पृतम् । रोप्रायठीवल्लभाडींनतनंखलवान् ॥ २४ ॥ कतिष्ठकमुकप्रियङ्कातिविषाग्निकान् । है पिंगाले चतुर्जातं भूनिम्मकटुरोहिणीम् ॥ २५ ॥ यानी पीकर पाठा यन्थि चव्य फलत्रयम् । कायमम्बुकलशे पादंशे स ते हिमे ॥ २६ ॥ ही प्रस्थो माधिकात् शिया रक्षेत् पक्षमपेक्षया । रोधासोऽयं मेछार्ग: श्वित्रकुष्ठाचिकमौन् ॥ २७ ॥ पांगत्वक ग्रहीदोष स्थूलता च नियच्छति । साधयेदसनादीनां पनाना किंगति पृथक २८ विहिपां क्षिपेत् तच पादस्य ६ गते गुडास! चोदांदकाई पनिक वासकादि च कल्कितम् ॥ २८ ॥ । नेर घोद्रपिप्यतीचूर्ण प्रदिग्धे घृवभाजगे। म्बित हदे जतपसे ययरागो निधापयेत् ॥ २० ॥ पदिराद्वारतमानि बगोऽत निमनायेत् । तनूनि तोशनीय पंपारयानोहमशयार ॥ ३१ ॥ पयम्मतिः पिता पोता पूर्वप्रावधिका गुणेः । ८ मुहान गाद व्यायामा निगि पागर: । १२ ।

·०१२ चिकित्सास्थानम् 3 - यचान्यत् ममेदोन बहिरन्तय तहितम् । सुभाविता सारजलैम्तुन्ना पीला शिनीवात् ॥ ३३ ॥ साराम्बुनैव भुञ्जानः शानिजाइन रसै ।। सर्वानभिभवेन्मेहान् सुबहपद्रवानपि ॥ ३४ ॥ गण्डमालावुयान्यस्थौल्यकुठभगन्दरानू। कृमिलीपदयोफाथ पर चैतमायनम् ॥ १५ ॥.' अधनकषपानरहितो मुनिवर्तन' । योजनानां शत यायावखनेहा सलिलायान् ॥ ३६ गोगवन्मूत्रवत्तिर्वा गोभिरैय सह भरा ।'... त हयेदीपधाहारैरभेदी मूत्रने कृयम् ॥ ३७ शरायिकाद्या पिटिका. योफयत् समुपाचरेत् । अपक्का नपवर पवार,स्तामा प्राग्रूप एव च ॥ ३८ ॥ चोरिक्षाम्य, पानाय बस्तभूत्र च यस्यसे । तीक्ष्ण च शोधनं प्रायो दुविरेच्या हि मेहिन. ६.३८ तेनमेलादिना कुयाहणेन प्रणरोपणम् । वदतने कयाय तु वर्गेणारखधादिना ४० ॥ परिपेकोऽसनाद्येन पानाप्ने यसकादिना । पाठा चिवकमाङ्गटा मारिया कण्टकारिका ४१ । मता कौटज मून मोमयल्क पट्टमम् ! मचूर्य मधुना लियात् तहच्च ग न वायमम् ॥ ४२ । महिलमारी लिम परिजित मिनाजसुतुनामद्यात् प्रमेहात. पुनर्नव ॥ ४५ ॥ .

·वयोदशोऽध्यायो। ग्रंथातो विद्रधि द्विचिकित्सित व्याख्यास्यामः । विद्रधि सर्वमेवामं शोफवा समुपाचरेत् । प्रततं च हरेट्रत यो त व्रणवत् क्रिया ॥१॥ पञ्चमूलजलैधोतं वातिक लवणोत्तरैः। भद्रादिवर्गयध्यातिलैरालेपयेद व्रणम् २ ॥ वैरेचनिकयुत्तोन चेष्टतेन विगोष्य छ । विदारीवर्गसिन तेनैव रोपयेत् ॥ ३ ॥ चालितं क्षौरितोयेन लिम्पेद्यध्यमतातिलैः । पेत तेन सिकेन मनिहोगीरपद्मकैः ॥ ४ ॥ पयस्या दिनिशाथेष्ठायटोटुग्धै य रोपयेत् । न्यग्रोधादिग्रवाल वक्फलैर्या कफजं पुनः । ५ ॥ पारग्वधाम्बु ना धौतं सतु कुम्भनियातिलै । लिम्मे तू कुन्नत्यिका दम्तो चिहच्यामाग्निनिल्यकैः ॥६॥ समन्धः सगोमूत्रेस्तै न कुर्वीत रोपणम् । रजागड़वे कार्यो पित्तपिद्रधियत क्रिया : ७ ॥ वरुणादिगणकायमपोऽभ्यन्तरे म्बित। कपकादिप्रतीवापं पूर्ण विद्रधी विधेत् ।। पृत विरेचनद्रष्य : सिह ताभ्यां च पाययेन् । निक मेहबस्तिं च साभ्यामेव प्रकम्पयेत् । पानभोजन सेपेषु मधुगिपु. प्रयोषितः ।

·म. १२ चिकित्सास्थानम् ३८३ दत्तावापो यथादोपमपक हन्ति घिधिम् ॥ १० ॥ वायन्तौत्रिफलानिम्बकट कामधुक समम् । त्रिहत् पटोलमूलाभ्यां चत्वारोऽगाः पृथक पृथक् ॥११॥ ससूरात्रिस्तपादष्टी तत्वाधः महतो जयेत् । विद्धोगुल्मवीसपैदाहमोहमदव्वरान् ॥ १२ ॥ गृण्मूच्छिर्दिछद्रोगपित्तामृकुष्ठकामलाः । कुडयं वायमाणायाः साध्यमष्टगुणेऽम्भसि ॥ १३ ॥ कुडवं तद्रसादापोखरसात् वीरतो तात् । काशं कल्कित तिताधायन्तीधन्वयासकम् ॥ १४ ॥ मुम्तातामलको बोरा जीवन्ती चन्दनोत्पलम् । पञ्चेदेकच संयोज्य तदघृतं पूर्ववगुणैः ॥ १५ ॥ द्राक्षा मध कं खरं विदारी समतावरी । पुरूपकाणि त्रिफला तत्काथे पापयेघृतम् ॥ १६ ॥ चौरक्षुधाचीनियामे मापदाकल्कसंयुतम् । तच्छीतं थर्कराचौपादिकं पूर्ववगुणैः ॥१७॥ हरेच्छृङ्गादिभिरसक सिरया या यथान्तिकम् । विधि पयमानं च कोष्ठस्थ यहिरवतम् ॥ १८ ॥ सात्वोपनायेत् शूले स्थिते तय पिडिते। इत्पाबपीडनारसुमो दादादिप्वपकेषु च ॥ १८ ॥ पक: स्याष्द्रिधि भित्त्वा व्रण पत्तमुपासीत् । अन्तभार्गस्य चाप्येतचिई पक्कस्य विद्धैः ॥ २०॥ पक:स्रोतांसि सम्प य सयात्यूई मधोऽथया । स्वयं प्रत्त स दोषमुपेक्षेत हिसागिनः ॥ २१ ॥ दमाई हादगाह वा रक्षन् भिपगुपद्रवान् । .. 1 ·३८४ अष्टागहदयसंहितायां प्र.१२ असम्यग्वाति के दे वरणादिसुखाम्भसा ॥ २२ ॥ पाययेन्मधुपियुवा यवागं तेन वा सताम् । ययकीलकुलस्योस्वयूपैरन च शस्यते ॥ २३ कई दयाहाचायन्तीसर्पिपा तैखकेन वा। शोधयेदबलतः शुद्धः सक्षौद्रं लिक्तकं पिवेत् ॥ २४ ॥ सर्वशो गुल्मपञ्चेनं यथादोषमुपाचरेत् । सर्वावस्थास सर्यास गुग्गुलु विद्रधीषु च ॥ २५ ॥ कषायैर्योगिकैयनयात् खैः स्तपिछलाजतु । पाक च वारयेद्यनारिसदिः पके हि दैविकी ॥ २६ । पपि नाश विदाहित्वाविद्रधिः सोऽभिधीयते । सति चालोचयेम्मे हे प्रमेहाणां चिकित्सितम् ॥ २० । स्तनजे व्रणवत्सर्व नव नमुयनाहयेत् । पाटयेत्यान्नयन् स्तन्यवाहिनीः कृष्णाचूचकौ ॥ २८ ॥ सर्वास्खामाद्यवस्थासु निहीत च तत् स्तनम् । शोधयेत् त्रितानिग्ध' हवी ने वलात्मके । २८ ॥ कौशाम्रतित्व कैरण्डसुकुमारकमियकैः । ततोऽनिलनि! हकल्कचे है निरूहयेत् ॥ ३० ॥ रसेन भोजितं यष्टितेलेनान्वासदनु । खेदप्रलेपा वातनाः पक्के भित्त्वा व्रणक्रियाः ॥ ३१ ॥ पित्तरतोद्भवे वृहावामपको यथायधम् । गोफतणक्रियां कुर्यात् प्रततं च हरेदरक २२ गोमूत्रेण पिबेत् कलकं भिके पोतदारजम् । विम्बापनादृते चान नेपग्रन्यिक्रमो हितः ।। ३३॥ पक्के च पाटिते तैलमिप्यते व्रणशोधनम् ।

·चिकित्साम्यानम् ३८५ । सुमनोरकरादोमसमपर्णेषु साधितम् ॥ ३४ ॥ पटोगनिम्बरजनीविडनकुटजेषु च । मेदो मूत्रपिष्ट न मुस्विब सुरसादिना ।। ३५ ॥ शिरोविरेकट्रव्य या वन्नयन् फलसेवनीम् । दारयेदृधिपत्रेण सम्यड्मेदसि सूते ॥ ३६ ॥ व्रण माचीककासीससैन्धवप्रतिमारितम् । सीय दभ्यञ्जनं पाम्य योज्य मेटीविशुद्धये ॥ ३० ॥ मनःशिलैलासुमनोग्रन्यिभनातक: सातम् । तेलमायण सन्धानात् ने हस्खेदो च शीतयेत् ॥ ३८ ॥ भूत्रजं स्वेदितं निर्वस्त्रयट्टेन वेष्टितम् । विध्ये दधम्तात् सेवन्याः सावयेञ्च यथोदरम् ॥ ३८।। व्रणश्च स्थगिकाम रोपवेदन्बहेतुके । फलकोशमसम्पाले चिकित्सा वातहडिवत् ।। ४ ।। पचेत् पुनर्नवतुला तथा दशपनाः पृथक् । समूतपयस्याय गन्धे रायतावरी: ।। ४१ ।। विदर्भगरकारीतमूलपोटगलान्विताः । वहेपामष्टभागस्थे तब विंशत्यलं गुहात् ॥ ४२ ॥ प्रस्य मेरगड़तेलम्य दो घृतात्ययमस्तथा । पायपेपिलांमञ्च सणातन्मूलगन्धवम् ॥ १३ ॥ यष्टीमधुकमहीकायानि नागराणि च । तत् मिसुकुमाराएवं सुकुमारं रसायनम् ॥ ४४ ॥ वातातपाध्वयामादिपरिहार्येवयन्त्रणम् । प्रयोध्य सुकुमारापामीश्वरायां सुनामनाम् ।। ५५ ॥

·३८६ अष्टा हृदयसहितायां अ०१४ नृणां सीधन्दभर्तृगामलक्ष्मीकचिनाशनम् । सर्वकालोपयोगेन कान्तिलावण्यपुष्टिदम् । ४६ ॥ वर्धविधिगुन्मार्योयोनिमेढानिलार्तिषु । शोफोदरखुडनीहविडिबन्धेषु चोत्तमम् ॥ ४७ ॥ ययाइभ न चेंच्छान्ति स्रहरैकानुवासनैः । बस्तिकम्मपुरः कृत्वा वक्ष एवं ततो दहेत् ॥ ४८ ॥ पग्निना मार्गरोधार्थ मरुतोऽद्देन्दुवकया। भङ्गठस्योपरिमायपीत तन्तुसमञ्च यत् ॥ ४॥ उत्तिय सूच्या तत्तिर्यग्दहेत् च्छित्वा यतो गदः । ततोऽन्यपार्वेऽन्येत्वार्दहानामिकाङ्गलेः ॥ ५० ॥ गुल्मेन्यैर्वातकफजे प्रीति चायं विधिः स्मृतः कनिष्ठिकानामिकयोर्विश्वाच्यां च यतो गदः ॥ ५१ । चतुर्दशोऽध्यायः । : अथातो गुलाचिकित्सित व्याख्यास्यामः । गुलमं वहशलहातं वातिक तीनवदनम् । रुवगीतोड़वं तैलैः साधयेहातरोगिकैः ॥ १॥ पानामावासनाभ्यः सिग्धस्य स्वे दमाचरेत् । पानाहवेदनाम्तम्भविबन्धेषु विशेषतः ॥ २॥ स्रोतसा मार्दव सत्वा जित्वा मारुतमुल्वयम् । भिखा यिवन्ध सिग्धम्य म्पेटो गुणामपोति ॥ ३ ॥ रोपान हित गुम्मे विगेपपोईनाभिजे ।

·चिकित्सास्थानम् पकाया स्तिस्मयं जठराश्रये ॥४॥ दोऽग्नौ वातिके गुलो विवन्धेऽनिलवर्चसोः । अहणायनपानानि निग्धोखानि प्रदापयेत् ॥ ५ ॥ पुनः पुनः ने इपानं निरूहाः सानुवासनाः । प्रयोज्या वातजे गुलो कफपित्तानुरविण ॥ ६ ॥ बस्तिकम्भ पर विद्यादगुस्मन्नं तहि मारुतम् । खस्याने प्रथम जिला सद्यो गुल्ममपोहति ॥ ७ ॥ तस्मादभीक्ष्णशी गुलमा निरूहैः सानुवासनः। प्रयुज्यमानै: शाम्यन्ति वातपित्तकफामकाः ॥ ८॥ हिन सौवर्चलव्योपबिडदाडिमदीयकैः । पुस्करामाजिधान्यानवेतमधारचित्रकः ॥८॥ थठीधचालगन्धेलासुरमधिसंयुतैः । गूलानाइहरं सर्पिः साधयेदातगुल्मिनाम् ॥ १० ॥ हपुपोषणपृथ्वीकापञ्चकोलकदीप्यकैः । साजाजिसैन्धवैर्दशा दुग्धेन च रसेन च ॥ ११ ॥ दाहिमामूलकात् कोलामचेत् समिनिहन्ति तत् । वातगुलमोदरानाइपार्वकोष्ठवेदना: ॥ १२ ॥ योन्याग्रहपीदोपकासखासारचि ज्वरान् । दगमून वलां कालां सुपीं हो पुनर्नयो । १३ ॥ पोकरैरगडराबाग्वगन्धमाद्यमतागठी: । पहन्धपनाग द्रोणेऽपा हिपलोभितम् ॥ १४॥ यवैः कोलेः कुलये मापेय प्रास्थिकः सह । काधेऽस्मिन् दधिपात्रे र घृतप्रस्य' विपाचयेत् ॥ १५ ॥ खरमैडिमामातमासतुझोझवैयुतम् ।

·३८८ अष्टाङ्गहृदयसहितायां .. । Y तथा तुपाम्बुधान्याम्लयुतैः लक्षौद्य कल्कितैः ॥ १६ ॥ भानतिम्बुरुपड् ग्रन्याग्रन्थिरोनाग्निधान्यपीः । यवानकयवान्यम्लवेतसासितजीरकैः ॥ १७॥ अजाजीहिन पुपाकारवीहपकोषकैः। निकुम्भकुम्भमूर्वेपिप्पलीवेनदाडिमैः ॥ १८ ॥ खदष्ट्रात्रपुमेरुवीजहिताश्मभेदकैः मिसिद्विचारसुरससारिवानी लिनीफलैः ॥ १८ ॥ त्रिकटु चिपटूपतेर्दाधिकं तद्यपाहति । रोगानाशुतरान् पूर्वान् कष्टानपि च शीलितम् ॥ २० ॥ अपस्मारगरोन्मादमूत्राघातानिलामयान् । पणत्रिफलाधान्यचविकावलचित्रकैः ॥ २१ ॥ कल्कीकृतेत पर सवीरं वातगुल्मनुस् तुलां लशुनकन्दानां पृशक् पञ्चपलांयकम् ॥ २२॥ पञ्चमून मचाम्मुभारा तदिपाचयेत् । पादशेपं तदन दाष्टिमम्बरसं सराम् ॥ २३ ॥ धान्यान दधि चादाय पिष्टायापलांगकान् । दूरपणधिफनाहिद ययानीचव्यदीप्यकान् ॥ २४ ॥ मानवेतममिन्धूयटेयदागन् पचेद तात् । तैः प्रम्य तत्परं मधानगलमयिकारजित् ॥ २५ : पट पन या पियेत् मर्पियदुना राजयमगि । : प्रमप्रया या वीरार्घः मुरया दाडिमन पा : २६॥ घृतं मागरागुनमनः कार्यो दनः मरेण वा । बारागनी कमी हो इस्लाम्निमा यदि । २०॥ हमामं गौरव तन्द्रां शनदमिगे सम् ।

·अ०१४ चिकित्सास्थानम् शूलानाहविन्धे पुजाखा सनेइमाययम् ॥ २८॥ नि!हचूर्णवटका; प्रयोज्या घृतभेपनैः । कोलदाडिमघम्भाम्बु तामद्याम्लकालिके: ॥ २८ ॥ मण्डे न वा पिवेत् प्रातफर्णान्यनस्य वा पुरः । चूर्णानि मातुलुङ्गस्थ भावितान्यसझसे । कुर्यात कार्मुकतरान् वटकान् काफयातयोः ॥ २० ॥ हिन वचाविजयापशुगन्धादाडिमदीम्यकधान्यकपाठाः । पुष्करमूलगठीपुपाग्निचारयुगलिपट विकट नि ॥ ३१ ॥ साजाजिचव्य सहतित्तिडीक सवेतसाम्ल विनिहन्ति चूर्णम् । हत्यार्यबस्तिविकयोनिपायुशूलानि यायामकफोद्भवानि ॥३२॥ कच्छान् गुनमान यातयिण्मूत्रसन कण्ठे बन्ध हुग्रहं पाण्डुरोगम् । अन्नायबाप्लीइदु महिमा- वर्भाधानभ्वासकासाग्निसादान् ॥ ३३ ॥ लवण्यवानीदीप्यककण नागरमुत्तरोत्तरं हवम् । सर्वसमांशहरीतकीचूर्ण वैश्वानरः साक्षात् ॥ ३४ ॥ घिकट वामजमोदा सैन्धवं जीरके हे समधरणतानामटमो हि भागः । प्रघमकावलभीज्य: मर्पि पा चूर्ण कोऽय जनर्यात भयमग्नि चातगुलनं निहन्ति ॥ ३५ ॥ हिङ्ग गाविस जातिविजयावाव्याभिधानाम: चूर्ण: कुम्भगिधासूनम हितभागीरं यदितः। पीतः कोश नेग कोटामोगुन्न मोटरादीनयं शार्दून: पराग मम हरति व्याधीन गोवानिय ॥ २६ ॥ 4 - . RE N 1 .

·२८० अष्टाङ्गहृदयसंहितायां अ०१४ सिन्भूत्यपथ्यावाणदीप्यकानां चूर्णानि तोयैः पिवता कवीधी: प्रयाति नाशं कफवातजन्मा नाराच निर्भित्र इवामयोध: ॥३० पूतीकपत्रगजचिर्भटचयनि- व्योपं च संस्तरचितं लवणोपधानम् । दग्धा विचूर्ख दधिमस्तुयुतं प्रयोज्य गुरुमोदरखयथुपागडुगदीवेषु ॥ ३८ ॥ हिङ्ग त्रिगुणं सैन्धवमस्मात् विगुणं तु तैलमैरण्डम् । तत् त्रिगुणरसोनरसं गुल्मादरवर्धशूलनम् ।। २८ ॥ मातुलुङ्गरसो हिङ्ग, दाडिमं बिडसैन्धवम् । सरामगह न पातव्य वातगुल्मरुजापहम् ।। ४० ।। शुगठयाः कथं गुडस्य हो धौतात् कृष्णतिनात् पन्नम् । खादब्रे कत्र संचूर्य कोणक्षीरानुयोजयेत् ॥ ४१ ॥ वातहृद्रोगगुल्मार्थो योनिशूलशलद ग्रहान् । पिबेदरातैलं तु वातगुल्मो प्रसन्नया ॥ ४२ ॥ ले मस्यनुवले वायौ पित्त तु पयसा सह । यिह यदि वा पित्त सन्तापं वातगुल्मिनः ।। ४३ ।। याचिनीयोऽमी मने हैरानुनोमिकै : । तापानुवृत्तावेवं घ र तम्याऽवमेचयेत् ।। ४४ ॥ माधयेत् शुभकम्य लशुनग्य चतुःपन्नम् । धोरोटऽगणिते जीरशेपं च पास्त ॥ ५ ॥ यातगुनममुदापत ग्ध्रमी थियमन्चरम् । दृद्रोग विद्रधि गोषं माधयत्याग तर पयः ॥ ४६ ॥ तेनं प्रममागोमूत्रमारनाल यवाग्रमः ! गुनम बाटरमाना पीतमकत नाधयेत् ।। ४॥ :

·अ०१४ चिकित्सास्थानम् चितकग्रन्यिकरण्इशराठीकाथः परं हितः । शूनानाइविवन्ध पु सहिङ्ग बिडसैन्धवः ॥ ४८ ।। पुष्करैरगडयोमूलं ययधन्वयवासकम् । जलन कथित पीतं कोष्ठदाहरुजापहम् ॥ ४॥ वाट्यापेरण्डदर्भाणां मुलं दाम महौषधम् । पीतं नि:काथ्य सोयेन कोष्ठपृष्ठा मशूनजित् ॥ ५० ॥ गिलाज पयसाउनम्पपञ्चमूनसेन था। बालगुन्नमी पिबेहाट्यमुदायते तु भोजयेत् ।। ५१ ।। निग्ध पेप्पनिकैयूंपैर्मूलकानां रमेन वा । घडविरमाम्तोऽशीयात् धोरणोपणेन यावकम् ।। ५२ ।। कुलमापान् वा बहुसे हान् भक्षवेभवणोत्तरान् । नौनिनोविस्तादन्तीपथ्याम्पिकै: मह ।। ५३ ॥ ममलाय एत देयं सविडसारनागरम् । नीलिनी विफनो गया वनां कट करीहिणीम् ।।५।। पहिडव्यानी च पालिकानि जनाटक । रमेरभाग तु शतप्रम्य विपापयेत् ।। ५५ ।। म: प्रम्य न संयोन्ध सुधाधीरपलेन च । सतो घृतपल दद्याद्ययागूम पड मिथितम् ॥ ५५ ॥ जी सम्यपिरिक भोगयेटमभोजनम् । गुम्नमपुठीदरम्याफपाण्डामयज्वरान् ॥ ५॥ मि शोधानमग्मादं अन्त्येतं नोमिनीतम् । कुमटाच मयूराम तित्तिरीझोदयायाः ॥ ५ ॥ मानयो मदिग: मर्पियोगगुनमपिक्षिमितम् । मिसमुद्र प्रियं भोजन पाहमुममिनाम् ।। ५८॥

·अष्टाङ्गहृदयसहिताया अ० १४ समण्डावारुणीपान तप्त वा धान्यकैर्जलम् । निग्धोणे नोदिते गुल्मे पत्तिके ससन हितम् ॥६॥ ट्राचाभयागुडरस कम्पिल वा मधुद्रुतम् । कल्पोक्त रक्तपित्तोता गुलमे रूक्षीणजे पुन ॥ ६१ ॥ पर सशमन सर्पिस्तिक वासात नृतम् । वणाख्यपञ्चककाथे जीवनीयगणन वा ॥ ६२ ॥ गृत तेनैव वा क्षौर न्यग्रोधादिगणेन वा तत्रापि मसन युवाच्छौघमात्ययिके भिपवा ॥ ६३ ॥ वैरेचनिकसिन सर्पिया पयसाऽपि वा । रसेनामलकेतूणा तमस्थ विषाचयेत् ॥ ६४ ॥ पथ्यापाद पिबेत्सर्पिस्तत्सिद पित्तगुल्मनुत । पिबेहा तेल्वक सर्पियचीता पित्तषिद्धौ ॥ ६५ ॥ द्राक्षा पयस्या मधुक चन्दन पद्मक मधु। पिबेतण्डुलतोवेन पित्तगुल्मोपशान्तये ॥ ६६ ॥ हिपल बायमाणाया जलहिग्रस्थसाधितम । अष्टभागस्थित पूत कोण चौरसम पिबेत् ॥ ६७ ॥ पिबेदुपरि तस्योपण क्षीरमेव यथावलम् । तेन निहतदीपस्य गुल्म गाम्यति पैत्तिक ॥ ६८ ॥ दाहेऽभ्यगी ते गीते साज्यैलेंपो हिमोपधे । स्पर्श सरोहा पत्रे पात्र र प्रचलज्जलै ॥ ६८ ॥ विदाहपूर्वरूपेषु शूने व य मार्दवे । बहुशोऽपहरेद्रता पित्तगुन्म विशेषत ॥ ७० ॥ छिनमूना विद्यन्ते न गुल्मा चान्ति च क्षयम । रत हि व्यमता याति तच नाम्ति नचाऽम्ति रुक ०१ ·प्र.१४ चिकिकास्थानम् ३८३ सदीपं परिम्नानं जालैम्तर्पितं रसः । ममावस्तु सर्गपाति सपिरभ्यासयेत् पुनः । ७२ ॥ रापित्तातिर लात् क्रियामनुपलभ्य वा। गुल्मे पाकीमुरी सर्वा पित्तविधियक्रिया ॥ ७३ ॥ गालिगव्यानपयसा पटोली जागलं तम् । धावीपरूपकं दाना खजूरं दाडिम सिताम् ॥ ७४ ॥ भीञ्च पाने म्युबनया प्रत्यायैश्च साधितम् । नेपज वामयेत् पूर्वमयम्यमुपयामयेत् ॥ ७५ ॥ तितो पण कटुमसर्या यति सन्धुचयेत्ततः । हिमादिमिय दिगुणधारहिट्न, सवेतसेः निगूद यदि वीन स्तिमितं कठिन म्यिरम् । भानाहादियुतं गुरुम सोध्य विनयेदन ॥ ७० ॥ एत सतारकट क पासयं कफगुस्मिना । सध्योपचारमयण सहि विदाहिमम् ॥ 07t कफगुल्म जयन्याश दगमूनयतं तम् । हिपल पक्षमून पलोभितम् ॥ ७॥ पम्पतीयाद साध्य पादपेण सेन च । गुमघृत सुन्धपयो विपद समम्मितः ।... घिहि मिन्धून्य मायक गठीविः। महोपिराणायव्यापड्यन्याकणनागरैः पसमालक पर कफगुल्महरं परम् । मोहपाडामयमामपाऐगकामनु. समय गुम्ने देहेर ममी पदमासीत् । मच गुल्में धर्म खेदोपपादित । ५ भघाताना CIET

·अष्टाङ्गेहदयसहितायों
अं०१४
..
या क्रिया क्रियते याति सा सिद्धिन विरूक्षिते ।
स्निग्धखिन्नशरीरस्य गुल्मे शौथिल्य मागते ॥ ८४ ॥
यथोक्तां घटिकां न्यस्येह होतेऽपनयेच्च ताम् ।
वस्वान्तरं ततः कृत्वा हिन्दगाह लमं प्रमाणवित् ॥५॥
विमार्गाजपदादर्शर्यथालाभं प्रपौडयेत् ।
प्रमृज्यादगुल्ममेवैकं न त्वन्तहृदय स्पृशेत् ॥ ८ ॥
तिलेरण्डातसीबीजसर्षपैः परिलिप्य च ।
श्लेष्मगुल्ममयमात्रैः सुखोणैः खेदयेत्ततः ॥ ८७ ॥
एवं च विमृतं स्थानात् कफगुल्म विरेचनैः ।
सने इस्तिभियेनं शोधयेद्दशमूलकैः ॥ ८८ ॥
पिप्पल्यामलकट्राचाश्यामाद्यैः पालिकः पचेत् ।
एरण्ड तेलहविषोः प्रस्थो पयसि षड्गुणे ॥ ८e.
सिडोऽयं मिथक: मे हो गुलेमिनां मसन हितम् ।
डिविद्रधिशूलेषु बातव्याधियु चामृतम् ॥२०॥
पिबेता नौलिनीसर्पिर्मात्रया हिपलीकया।
तथैवें सकुमारख्य' घृतान्योदंरिकाणि वा ॥ १ ॥
द्रोणेऽम्भसः पचेद्दन्त्या: पलानां पञ्चविंशतिम् ।
चित्रकस्य तथा पप्या तावतीस्तद्रसे सु ते ॥ ८२ ॥
दिप्रस्थे साधयेत्प ते क्षिपेहन्तीसमं गुडम् ।
तैलायलानि चत्वारि बितायाय चूर्णत: ॥ ८३ ॥
कणाकों तथा शुण्ठया: सिहे लेहेतु शीतले।
मधुतलसमं दद्याचतुर्जातार्थिकाम् ॥ ८४ ॥
प्रतो हरीतकोमेकां सावलेहपलामदन् ।
सुखं विरिच्यते घिग्धी दीपप्रस्थमनामयः ॥८५॥

·चिकित्सास्थानम् . गुल्महट्रोगदुर्नामशोफानाहगरोदरान् । कुष्ठोत्तयारचिप्लोहग्रहणीविषमज्वरान् ॥ ८६ प्रन्ति दन्ती इरोतक्या पाण्डतां च स कामलाम् । सुधाचीरद्रवं चूर्ण विवतायाः सुभावितम् ॥ २७ ॥ कार्षिकं मधुसपिभ्या, लौटा साधु विरिच्यते । कुष्ठश्यामाविहन्तीविजयाचारगुग्गु तुम् ॥ ८८ ॥ गोमूत्रेण पिबेदेकं तेन गुग्गु लुमेध वा। निरूहान् कल्पसिध्य क्लान् योजयेद्गुलमनायनान् ॥2॥ कतमूलं महावास्तु कठिन स्तिमितं गुरुम् । शूदमांसं जयेदगुल्म क्षारारिताग्निकम्मभिः ॥ १० ॥ एकान्तरं हान्तरं वा विथमय्याथवा त्राहम् शरीरदोपवनयोवईनक्षपणोद्यतः ॥ १०१ ॥ अर्थोऽश्मरीग्रहण्टुता: चारा योन्याः फफोल्यणे । देवदासचिवदन्तीकट कापक्षकीलकम् ॥ १०२ ॥ बर्जिकायावशूकाख्यो थेठापाठोपकुचिका; । कुष्ठ सर्पसुगन्धां च धाधांग पट पञ्चकम् ॥ १०३ ॥ पास्तिकं चूर्णितं तैलयसादधिधृतानुतम् । घटामान्तः पचेत् परमग्नि घटे घ तम् ॥ १.४. सारं ग्रहीत्वा धीराज्यलकमद्यादिभिः पिवेत् । गुलमोदायर्तवमार्गोजठररहपीलमीन । १०५ ॥ प्रपरमारगरोन्मादयोनिशुमामयारमरी: । वारोऽगदोऽय गमी दिप चापुमुन्द्रजम् । १.६ ॥ माएं मार दिय रमशीरागिनः । हित्वा निगाव सार पारवान्पातयत्यधः ॥१.00 ·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां . मन्देऽग्नावरुचौ सात्मा मद्यैः सम्र हमनताम् । योजयेदासवारिष्टाबिगदान्मार्गशुद्धये ॥१०॥ शालय: पष्टिका जीर्णाः कुलत्या जाङ्गलं पलम् । चिरिबिल्वाम्नितर्कारीयवानीवरणाझुराः ॥ १०८ शिग्रुस्तरणविवानि बालं शुष्क छ मुलकम् । बीजपूरकहिङ्ग,लवेतसक्षारदाडिमम् ॥ ११०॥ व्योपं तकं घृतं तैल भक्त पानं तु वारणी । धान्यान्नमस्तु तक्रौंच यवानीविड़चूर्णितम् ॥ १११ ॥ पनमूलगृतं वारि जीर्ण मार्दीकमेव वा। पिप्पलीपिप्पलीमूलचित्रकाजाजीसैन्धवैः ॥ ११२ ॥ सुरा गुल्म जयत्याशु जाङ्गलव विमिश्रितः । वमनेर्तद्धनैः खेदैः सर्पि:पानै विरेननैः ॥ ११३ ॥ मस्तिक्षारासबारिष्टगुन्मिकापण्यभोजनैः । मिको बदमूलत्वाद यदि गुन्नमो न शाम्यति ॥११४, तस्य दाहं ते रक्त कुर्यादन्ते शरादिभिः । अथ गुल्मं सपर्यन्त वाससान्तरितं भिषक् ॥ ११५ ॥ नाभिवस्यन्वहदयं रोमराजी च वजयेत् । नातिगाहें परिमच्छरेण ज्वलनाऽयया ॥ ११ ॥ लोहनारणिकोयेन दारणा तेन्दुकेन वा। ततोऽग्निवेग शमिते शीतै य किया । ११७॥ पामान्वये सु पेयाये: सन्न्याग्निं विलहिते। म व कुर्यात् झम मियं मियदपि व कानषित् ११८ गतप्रसवकानायै नार्य गुल्मेऽममाभये । सिग्धम्मिनगरीराये दद्यात् मेहविरेचनम् । ११८ .

·चिकित्सास्यानम् ३८० दिलवायो तगुडव्योपभारनोऽन्वित । पानं रक्तभवे गुल्मे नरे पुप्पे च योपित । १२० ॥ भाी क्षणा करजवग्ययिका सरदारजम् । चूण तिलाना क्वाथेन पोत गुलमरुजापहम् ॥ १२१ ॥ पलाशचारपावे हे है पात्रे तैलर्पियो । गुल्मगेथिन्यजननी पत्ता मात्रा प्रयोजयेत् ॥ १२२ ॥ न प्रभिद्येत यद्येव दद्याद्योनियिरेचनम ! चारेण युक्त पलल सुधाक्षोरेग वा ततः । १२३ ॥ ताभ्या या भावितान्दद्याद्योनी कटुकमवस्यकान् । वराहमत्स्यपित्ताभ्या नक्तकान् वा सुभावितान् ॥१२४॥ किण्व वा सगुडधार दद्याद्योनो विशइये । रक्तपित्तहरं चार लेहयेन्मधुसपिंपा । १२५ ॥ लशुन मदिरा तीक्ष्णा मत्स्यायास्यै प्रयोजयेत्। बस्ति सक्षीरगोमूत्र सक्षार दाशमूलिकम् ॥ १२६ ॥ प्रवर्तमाने रुधिर हित गुलमप्रभेदनम् । यमकाभ्यनादेहाया प्रहत्ते समुपेक्षणम । १२० ॥ रमोट्नम्तथाऽऽहार पान व तरुणी सुरा । कधिरेऽतिप्रहत्ते तु रक्तपित्तहरा क्रिया ॥ १२८॥ काया यातरुगाया सर्वा वातहरा पुन । पनाहादावुदायत्तवलासघ्नगौ यथायथम् ॥ १२८ । ३४ ·पञ्चदशोऽध्यायः । प्रथातः उदरचिकिमितं व्याख्यास्यामः । दोपातिमात्रीपचयात् सोतोमार्गनिरोधनात् । सम्भवत्युदरं तरमादित्यमेन विरेचयेत् ॥ १ ॥ पाययेत्तेलमेरण्ड समूत्रं सपयोऽपि वा । मास हो वाऽथवा गव्य मूत्र माहिममेव वा ॥ २ ॥ पिबेद गोक्षीरभुक् स्याहा करभीतीरवर्तनः । दाहानाहातिटएम पिरीतस्तु विशेषतः ॥ ३ ॥ रूक्षाणां महुवाताना दोषसंशुधिकाशिणाम् । स्नेहनीयानि सर्पो पि जठरघानि योजयेत् ॥ ४ ॥ पट्पल दशमूलाम्मु मस्तवादकसाधितम् । नागरं त्रिपलं प्रस्य घृततेस्तात्तथाटकम् ॥ ५ ॥ मस्तुनः साधयित्वै तपिवेत्सर्योदरापहम् । कफमारुतसम्भूते गुलमे च परम हितम् ॥ ६R चतुर्गुणे जले मूत्रे हिगुणे चित्र कात्मले । कल्क सिद्ध घृतप्रस्य' समारं जठरी पिवेत् ॥ ७॥ यवकील कुलस्यानां पञ्चमूलस्य घाभगा । मुरासौवीरकाभ्यां च सिई वा पाय येवृतम् ॥ ८॥ एभिः निधाय मझाने पले यान्ते च मारत। सस्ते दीपाशये दद्यात्कम्पष्ट विरेचनम् ॥ ८॥ पटोनमून विफलां निगा येलप कार्षिकम् ।

·चिकित्सास्थानम् ३८८ कम्पिनीलिनीकुम्भभागान् दिविचतुर्गुणान् ॥ १० ॥ पिवेमधूण्य मूत्रेण पेयां पूर्व ततो रसः । विरतो जान लेरद्यात्ततः पदिवसं पयः ॥ ११ ॥ शृत पिवेद व्योप्रयुत पोतमेव पुनः पुनः । इन्ति सर्वोदाण्ये तर्ण जातीदकान्यपि ॥ १२ ॥ गवानी शाहिनी दन्ती तिल्वकस्य त्वच वचाम् । पिवेत्कर्कन्धुमहीकाकोनाम्भोमूत्रसोधुभिः ॥ १३ ॥ यवानी हपुपाधान्य यतपुष्पोपकुक्षिका । कारयो पिप्पलीमूलमजगन्धा शठी वचा ॥ १४ ॥ चित्रकाजाजिक व्यापं स्वर्णक्षीरी फलवयम् । हौ जारी पोकर मूलं कुठं लवणपञ्चकम् ॥ १५ ॥ विडङ्ग' च समांगानि दन्त्या भागवयं तथा । विदियाने द्विगुणे सातला ध धतुर्गुणा ॥ १६ ॥ एय नारायणो नाम चूर्णी रोगगणापहः । नैन प्राप्याभिवदन्ते रोगा विष्णुमिवासरा: ॥ १७ ॥ तपोदरिभिः पेयो गुतमिभिवंदरामुना। पानाइवाने सरया वातरोगे प्रसनया ॥ १८॥ दधिमण्डेन घिट सने दाडिमाम्भोभिर सैः । परिकले महत्ता गणामुभिरजीर्ण के ॥ १८ ॥ भगन्दर पाण्डुरोगे कामे गा में गनग्रहे । दोगे ग्रहणोदापे कुठे मन्दनने ज्यो .. दष्टायिधे मनविय सगी रुविमे विषे । • यथाई सिम्धकोठेन पेयमेतविरेसनम् ॥ २१ ॥ हपुपां कानचोरी पिफलो नीनिनीफनम् ।

·४०० अष्टाङ्गहदयसंहितायां चायन्ती रोहिणों तितां सातलां विवृतां वचाम् ॥२२॥ सैन्धवं काललवणं पिप्यनी चेति चूर्णयेत् । दाडिमत्रिफलामांसरसमूत्रसुखोदकैः ॥ २३ ॥ पेयोऽय सर्वगुल्मेषु लौड़िसर्वोदरेषु च । खित्रे कुष्ठे वजरके सदने विषमेऽनले ॥ २४ ॥ शोफार्थ:पाण्डुरोगेषु कामलायां हलीमकै । वातपित्तफांचाशु विरेकैण प्रसाधयेत् ॥ २५ ॥ नौलिनी निचुलं व्योषं क्षारी सवणपञ्चकम् । चित्रकं च पिबेचूर्णं सर्पिषोदरगुल्मनुत् ॥ २६ ॥ पूर्ववत पिवेद दुग्ध शामः शुद्धोऽन्तरान्तः । कारमं गथ्यमा वा दद्यादात्ययिके गदे ॥२०॥ नेहमेव विरेकार्थे दुर्बनेभ्यो विशेषतः । हरीतकीसूक्ष्मरजः प्रस्थयुक्त ताटकम् ॥२८॥ अग्नी विलाप्य मधितं खुजेन यवपल्लके । निधापयेत्ततो मासाद्धृतं गालितं पचेत् ॥ २८ ॥ हरीतकीनां काधेन दमा चारलेन संयुतम् । उ गरमष्ठीलामानाई गुल्मविधिम् ॥ ३० ॥ हत्येतत्कुष्ठमुम्माटमपस्मारं च पानत: । सुकतौरयुक्ताहोतीराच्तशीतात् ग्वजाहतात् ॥३१॥ यज्जातमाज्य स कलीरमिह तथ तथा गुणगाम् । सोरद्रोणं सुधाधोरपम्यान युतं दधि ॥ ३ ॥ जातं मथित्वा तामर्पिनिहरिमईप ताणम् । तथा मिर्ड' वृतप्रम्य परम्प टगुणे पिवेत् । ३३ । सुकपीरपन कल्के न विनतापट पनेन ।

·चिकित्सास्थानम् - एषां चानु पिवेत्त्यां रसं स्वादु पयोऽधवा ॥ ३४ ॥ घृते नौणे विरिलय कोण नागरसाधितम् । पिवेदम्बु ततः पेयां ततो यूपं कुतत्य जम् ॥ ३५ ॥ पियेद्रूतम्लाह खेव भूयो वाऽप्रतिभोनितः । पुनः पुनः पिवेत् सर्पिरानुपूर्याऽनयेय च ॥ ३६ ॥ धृतान्येताति सिंहानि विदध्यात् कुयली भिषक गुलमामा गरदीपाणामुदराणां च शान्तये ॥ ३० ॥ पोनु कल्फो पसिह वा एतमानाइ भेदनम् । तैयक नोनिनी सर्पिः नेह या मियकं पिबेत् ॥३८॥ इतदीपः क्रमादयन् नघुगाल्योदनं प्रति । उपयुनीत जठरी दोय शेषनिहत्तये ॥ २८ ॥ हरीतको सहन या गोमूर्व य पयोऽनुपः । महन पिप्पलीना या सुकधीरेण सभावितम् ॥४०॥ पिप्पली वर्ड माना या धोरागो वा शिलानत । तपदा गुग्गुनु घोर तुल्या वारस तथा ४१ चिषकामरदात्म्यां फल्क पोरग वा पिवेत् । मास युकम्तथा इस्तिपिप्पली विलोपनम् ॥ ४२ ॥ विखन पिनको दन्ती पच प्योप प तैः पयः । करक: कौनसमः पोखा प्रामुदरं नयेत् । ४३ ॥ भोध्य भुम्नोस या माम यु हीचोरघृतान्वितम् । उहारिको वा कक्षारपीतपप्पामगारुताम् ॥ ४४ पार्मगूनमुपस्तम्भन्दपई ममोरपः । यदि स्यात् सतमोन विम्यतारान्वितं पियेत् ॥ ४५ ॥ पर या टिए पाश्नापना तिनान - ·४०२ अष्टाङ्ग हदयसंहितायां मृयक क्षारैः कदल्ययामार्गतकारिजे: सः कफेवातन पित्ते वा ताभ्यां वाप्यावृतेऽनिले । वलिनः स्त्रीय युक्त तैलमैरएड हितम् ॥ ४७ ॥ टेवदारुपमाघार्कस्तिपिप्पलिथि कैः । सावकणे: सगोमूत्रः प्रदियाटुदर बहिः । ४८ ॥ वृयिकानीवचाशुण्ठीपञ्चमूल पुनर्नवात् । वर्षाभूधान्यकुछाच बाथै'चैश्च सेचयेत् ॥ ४ ॥ पिरित सागमुदरं खेदितं साखलादिभिः । वाससा येष्टयेदेवं वायुर्नाऽऽभापयेत् पुनः ॥ ५० ॥ सुधिरतास्य यस्य स्यादाभानं पुनरेय तम् । मुनिग्धेरललवणै निरूहै: समुपायरीत् ॥ ५१ ॥ मोयस्तम्भोऽपि वायुरामापयति यं नरम् । सोया: सचारगोमूत्राः शस्यन्ते तम्य बनायः । ५२ ॥ इति सामान्यत: प्रीया: सिक्षा जठरियां कियाः । वातोदरेऽथलिन पिटायादितं घृतम् ॥ ५३ ॥ पाययेत् तु ततः निग्धं चेदिता विरेचयेत् । बहुगम्तैस्वकेनन सर्पिपा मिथके ए वा ॥ ५४॥ हासे ससर्जने धीर बनामचारवेत् । प्रागुतलो गाबियात यने नये कमात् पयः ॥ ५५ ॥ चूयः रसै गन्दाालयगरिन्धाताननम् । मोदायरा पुनः नि विवनाम्यापयेत् रात: ५६ गोपाधोमागयुझेन टायमूनि कमिाना। तिलोमजूकोनेन वातमागसेन प ५० ॥ कुरणागेपसमिपानिकालिम् ।

·चिकित्सास्थानम् ४०३ रूच बदशाहातं दीप्ताग्निमनुवासयेत् ।। ५८ ।। अविरेच्यम्य शमना बस्तिक्षोरघृतादयः । बलिनं म्बादुमिडेन पैत्ते संम्रा सर्पिपा ॥ ५८ श्यामाग्भिगडीत्रिफला विपक्कन विरेचयेत् । सितामधुघृताव्ये न निरूहोऽस्य ततो हितः ॥ १० ॥ न्यग्रोधादिकपायेण स्नेहवस्तिथ तकृतः । टुर्बलं त्वनुवास्यादी गोधयेत् चोरबस्तिभिः ॥ ६१ ॥ जाते त्वग्निबले स्निग्ध भूयो भूवो विरेचयेत् । क्षीरण सवित्कल्केनोगबूकतेन तम् ॥ १२ ॥ मातलाचायमाणाभ्यां शृतेनारग्वधेन वा। सकफे वा समूग सतिकाव्ये न सानिले । ६३ ।। पयसान्यतमेनयां विदार्यादितन वा। भुजोत जठर चास्य पायमेनोपनाहयेत् ॥ ६ ॥ पुनः क्षोर पुनर्बस्ति पुनरेव विरेचनम् । कामेण ध्रुवमातिष्ठन्यतः पित्तोदरं जयेत् ॥ ६५ ॥ वताकादि विपन कफे सस्रा सर्पिया। म्बिन्न न कच्चीरसिद्धेग बगरन्त विरचितम् ॥ १६ ॥ समजयेत् कटुचारयुक्तरः कफाप हैः । मूत्रापगतैनायो निरूद्धोऽस्य ततो हितः ॥ ६ ॥ मुष्ककादिकपायेण रोहयस्तिच तच्छतः । भोजनोपदुग्धे न कौलये न रमेन वा ॥ ६ ॥ स्तमित्यारुचिहसासमन्देऽग्नी मद्यपाय च । दद्यादरिष्टान् चाराध कफस्तानस्विरी ॥ १८ ॥ हिङ्ग पकुन्ये त्रिफलां देवदारु निमादयम् ।

·५०४ अष्टाङ्गहृदयसहिताया भलातकं शिग्रुफल कटुका तिक्तक वचाम् ॥ ७० ॥ शुण्ठी माद्री धन कुष्ठ सरल पटुपञ्चकम् । दाहयेज्जज्जरोकत्व दधिने हचतुष्कवत् ॥ २१ ॥ अन्तधूम तत चाराहिडालपदक पिबेत् । मदिरादधिमण्डोप्प जलारिष्टसुरास ॥ ७२ ॥ उदर गुल्ममष्ठीला तून्यो कोफ विषूचिकाम् । प्लोहहद्रोगगुदजानुदावत च नाशयेत ॥ ७३ ॥ जयेदरिष्टगोमूत्रचूर्णायस्कृतिपानत । सक्षारतैलपानैश्च दुर्बलस्य कफोदरम् ॥ ७४ ॥ उपनाद्य समिद्धार्थकिण्वैर्वीजैश्च मूलकात् । कलकितेरुदरखेदमभीक्षा पात्र योजयेत् ॥ ७५ ॥ सन्निपातोदरे कुयावातिक्षीणबलानले । होपोट्रेकानुरोधेन प्रत्याख्याय क्रियामिमाम ॥ ७६ ॥ दन्तीद्रयन्तीफलज तेल पाने च शस्यते । क्रियानिपते जठरे चिदोषे तु विशेषत ॥ ७७॥ दद्यादापुच्य तजातीन् पातु मोन कलकितम् । मूल काकादनी गुना करवीरकसम्भवम ॥ ७ ॥ पानभोजनसयुक्त दद्याद वा स्थावर विपम् । यस्मिन् वा कुपित सो विमुक्षति फने विषम् ॥en नैनास्य दीपसमात स्थिरो लीनो विमागंग । वधि प्रवर्तते भिवो विपणाशु प्रमाथिना ॥८.॥ तया व्रजत्य गदतां गरीरान्तरमेय या । तदीप तु पीताम्म सात त पाय येत पय ॥ १ ॥ पेया या त्रित गाक भए क्या पामुकम्य था।

·चिकित्सास्थानम् कानयाकं यवास्य वा खादेत् म्वरसमाधिनम् ॥८॥ निरम्मलाणवलेह विवाम्बिनमनत्रभुक् । मासमेक ततश्चैवं पितः स्वरस पिवेत् ॥ ८३ ॥ एव विनिईते शाकेदाप मासात् परं ततः। दुर्भलाय प्रयुनीत प्राणभृत् कारमं पयः ॥ ८४ ॥ पीहीदी यथादीप स्निग्धम्य स्वेदितम्य च । सिरां भुक्तवतो दना वामबाही विमोक्षयेत् ॥ ८५ ।। लब्धे बले च भूयोऽपि स्नेहपौत विशोधितम् । समुद्रशानिज धारं पयसा पाययेत्तथा ॥ ६ ॥ अम्मत बिडकणाचूर्णाव्यं नतमालजम् । मीभाञ्जनस्य या काय सैन्धवाग्निकाणान्वितम् ॥ ८ ॥ हिनाटिचूर्ण धाराज्य युञ्जीत च यथावलम् । पिप्पलो नागरं दन्ती समांगं हिगुणाभयम् ॥ ८८ ॥ बिहाहांगयुत चूर्ण मिदमुषणाम्य ना पिवेत् । विडङ्गं चित्रक मान् सवृतान सैन्य वचाम् । दग्ध्या कपाले पयसा गुलमपीहापह पिवेत् ॥ ८ ॥ तैलीमिथैर्बटरकपर्वः समर्दिते समुपनदः । मुगलेन घोहितोऽनु याति पोहा पयो मुजो नाम 12 - 1 रोहीतकन्नताः मृशाः खण्दशः साभयाजले ॥ ८१ ॥ मूवे यासुनुयात्तत्तु सप्तरात्रस्थित पिबेत् । कामना पोहगुल्मार्ग: कृमिमहोदगपहम् ॥ ८२ ॥ रोहतकत्व कृत्वा पलाना पञ्चविशतिम् । कोलदिप्रस्थसंयुक्तां कपायनुपकल्पयेत् ८३ ॥ पानिकै: पक्षकोलेत तैः समस्तै य त यया । :

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां अ०१५ हरीतकत्वचा पिष्टैर्वृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ८४ ॥ प्लौहामिहदि शमयत्येतदाशु प्रयोजितम् । कदल्यास्तिलनालानां क्षारेण क्षुरकस्य च ॥ १५ ॥ तैलं पक्कं जयेत्पानात् मौहान कफवातजम् । प्रशान्तौ गुल्मविधिना योजयेदग्निकम्म च ॥ ८६ ॥ अप्राप्तपिच्छासलिले लीङ्गि वातकफोल्वणे । पैत्तिक जीवनीयानि सी पि क्षीरवस्तयः ॥ ८७ ॥ रक्तावमेक: संशुद्धिः चौरपानं च शस्यते । यकृति प्लीहवत्कम्म दक्षिण तु भुजे सिराम् ॥ १८ ॥ खिवाय बहोदरिणे मूवतीक्षणोपधान्वितम् । सलेलं लवणं दद्याविरह सानुवासनम् ॥८॥ परिस्र सीनि चान्नानि तीक्ष्णं चाम्म विरेचनम् । उदावतहर कम्म कार्य यानिलापहम् ॥ १० ॥ छिद्रौदरमृने म्वेदात् ने मोदरपदाचरेत् । जातं जातं जलं साय्य मेवं तद्यापयेद्विपक् ॥ १०१ ॥ अपां दोपहरायादी योनयेदुदकोदरे । मूत्रयुक्तानि तीक्ष्णानि विविधधारवन्ति च ॥ १०२ ॥ दोपनीयैः कफप्नेय तमाहारैरुपाचरेत् । क्षार छागकरोषाणां शृतं मूत्रेऽग्निना पचेत् ॥१३॥ घनीभवति तम्मिच की चूर्णित चिपेत् । पिप्पलीपिप्पनीमूलं शुण्डोनवणपक्षकम् ॥ १.४ ॥ निकुम्भकुम्भत्रिफलाम्वर्ण चौरीविपाणिकाः । म्यर्जिकाचाररपमन्यासातनायवशू कजम् ॥ १५ ॥ कोनामा गुटिकाः त्वाः ततः गोषीरका नाः ।

·चिकिस्मास्थानम् ४.७ पिबेटजरो गोफे प्रसाढे चीदकोटरे । १०६ ॥ इत्यापधेरप्रशमे त्रिषु बहोदरादिषु । प्रयुञ्जीत भिषक शस्त्रमार्तबन्धुपायितः ॥ १० ॥ सिग्धम्बिनतनोनाभरधोबदक्षतान्त्रयोः । पाटयेदुदरं मुशा यामतयतुरङ्गलात् । १०९ ॥ चतुरनमानं तु निष्कास्यान्वाणि तेन च । निरीध्यापनयेट बालमन्नन्ने पापनादिकम् ॥ १०८ छिडे रागस्यमहत्व वियोध्यान्च परिसबम् । मटैगछिद्रं नैपु लग्नेषु चाहत ॥ ११ ॥ कायं मूर्धानु चान्त्राणि यथाम्पानं निवेशयेत् । प्रतानि २६साराध माव्यद यहिणम् ॥ १११ ततः कामदा लिप्य यनीयाद् यष्टिमियया। निवातम्या पोटत्ति मेहदीखा यमेतत. ॥ ११ ॥ माने जठरे तैलैरभ्यतास्यानिम्नाय है। घिययोनामुना कच्चमुदरे परिपरि ते ॥ ११३ ॥ घाट्रिोदितम्याने पिदानमात्रकम् । निधाय सग्मिनाडी घसाययेदमन्भम ॥ ११४ ॥ पचाम्य नाडोमासय रोलेन नगेन। अगमभ्यम्य यया प येटयेदाममोटरल ११५ ॥ रसोयेऽधि चतुर्थे वा यायदापो- दिनम् । तम्य वियम्य पियम्य सापयेंदगी पनम् ॥ ११॥ शिवरयडाटतर अठा प्रयासयम् । निगमतिसः पनपेमात पित् ११०॥ जाति: परमानोन पथा परमा दिपेन् ।

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां अ० १५ थान्यान् पयसेवाद्यात् फलाम्नेन रसेन वा ॥११॥ अल्पयः हलवणं जोणं श्यामाक कोद्रवम् । प्रयतो वत्सरेणेवं विजयेत् तज्जलोदरम् ॥ ११८ ॥ बज्येषु यन्त्रितो दिष्ट नात्यदिष्टे जितेन्द्रियः । सर्वमेवोदरं प्रायो दोपसातजं यतः ॥ १२० ॥ अतो वातादिशमनी क्रिया सर्वा प्रशस्यते । यनिर्मन्दलमायाति दोषैः कुक्षौ प्रपूरिते ॥ १२१ ॥ तस्मादोज्यानि भोज्यानि दीपनानि लघूनि च । सपञ्चमूलान्यल्पालपटुझे हकटूनि च ॥ १२२ ॥ भावितानां गवां मूचे पष्टिकानां च तण्डुलैः । यवागू पयसा सिद्धां प्रकामं भोजयेन्नरम् ॥ १२३ ॥ पिबेदियुरस चानु जठराणां निहत्तये । स्खं स्वं स्थानं व्रजन्य पां वातपित्तकफास्तथा ॥१२४॥ प्रत्यर्थोष्णाम्ललवणं रूच ग्राहि हिमं गुरु । गुडं तेलसतं शाकं वारिपानावगाड्योः ॥ १२५ ॥ आयासाध्वदिवास्वप्रयानानि च परित्यजेत् । नात्यर्थसान्द्रं मधुरं तकं पाने प्रशस्यते ॥ १२६ ॥ सकणालवणं वात पित्ते सोपणशकरम् । यवानीसैन्धवाजाजी मधुव्योपैः कफोदरे ॥ १२७ ॥ बूषणक्षारलवणैः संयुतं निचयोदरे । मधुतैलवचाशुण्ठीशताहाकुष्ठसैन्धधैः ॥ १२८ ॥ पोति बहे त हपुपायवानीपट्जादिभिः । सक्रष्णा मादिकं छिटे व्यायवत् सलिलोदरे ॥१२८॥ गौरवारोचकानाहमन्दवहातिसारिणाम् । .

·चिकित्सास्थानम् ४०४ तकं वातकफार्मानाममृतत्वाय कस्पात १३० प्रयोगाणां च सर्वेपामनुसोरं प्रयोजयेत् । स्थेय्य कर मर्मधातूनां वस्य दोषानुवन्धहस् । भपजीपपिताङ्गानां तौरमिवामतायते ॥ १३१॥ -- योडशोऽध्यायः। पथातः पागा रोगचिकिक्षितं स्यास्यास्यामः । पागलामयो पिधेत् मर्पिरादो कन्याएकाइयम् । पागय महातिगृतं वारपधादिना ।१॥ दाधिमा यो धान्यादा डबाई पन पनम् । चित्रकाङ्गवेगर पिपलाई पनपतेः । २. फरिफर्विगतियन पृतम्य ममिलादके। मिपापड गुम्मा: पीयात कफार्तिगत ॥३॥ टोपनं ग्रामकासनं मूढवातामुनीमनम् । दुःपप्रमविनोन र वस्यानां प प्रगम्यते ॥४॥ प्रेति वामयेतील पुनः बिच गोधयेत् । पयमा भूपयुछे बहुम: फेवमेन पा।। दमीरमर कोरी कामानिमास्तम्। ঘাঘদি ধা নি বা বিষ হাসি । मूग पिटो पयां वासभिा शममधयम् । पोरोशिमामामामोषधम् ।..

·४१० अष्टाङ्गदयसंहितायां . गोमूत्रानलिना पिष्टं शृतं तेनैव वा पिवेत् । साधित क्षीरमभिर्वा पिवघोषानुलोमनम् ॥ मूचे स्थितं वा सप्ताह पयसाऽयोरज: पिवेत् । जीणे चीरेण भुञ्जीत रचन मधुरेण वा ॥८॥ शुशोभयतो लिह्यात् पध्यां मधुरतद्वताम् । विशाला कटुकां मुस्तां कुष्ठ दारुकलिङ्गकः ॥ १० ॥ कांशाहिपिचुमू कशा घुणप्रिया। पौत्वा तच्च वर्णमम्भोभिः सुखैर्लिह्यात् ततो मधु ॥ ११ ॥ पाण्डुरोग ज्वरं दाहं कासं खासमरोचकम् । गुल्मानाहामवातांय रक्तपित्तं च तज्जयेत् ॥ १२ ॥ वासागुडूचीधिफताकटीभूनिम्बनिम्बजः । काय: चौद्रयुतो हन्ति पाण्डुपित्तास्रकामलाः ॥१३॥ व्योषाग्निवेशत्रिफलामुम्तैस्तुल्यमयोरन: । सूर्णितं तक्रमवाज्यकोणाम्भोभि: प्रयोजितम् ॥ १४ ॥ कामलापाण होगकुष्ठार्गो मेहनाशनम् । गुड़नागरमण्ड रतिलायाम्मानतः समान् ॥ १५ ॥ पिप्पली हिगुणान् दद्याद गुटिकां पाण्डुरोगिणे । ताप्यं दास्त्विचं व्यं अन्यिक देवदार च ॥ १६॥ व्योषादि नवकं चैतच पयेद द्विगुणं ततः । मगडूरं चाप्लननिभं सर्वतोऽरगुणेऽघ तत् ॥ १७ ॥ पृथग् विपके गोमूत्र यटकीकरपक्षने । प्रक्षिप्य वटयान् युााग् तान् पादेत्तमभोजनः ॥१८॥ एते मारपटका: प्राणदाः पाण्डु रोगिणाम्। कुष्ठान्यवरांगोफमूगमाभनरोधकम् । १८.

·४१२ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां म. १६ कनीयः पञ्चमूलाम्बु शस्यते पानभोजने। पाण्डु नां कामलार्तानां मृदोकामलकाद्रस: ॥ ३२ ॥ इति सामान्यतः प्रोक्तं पाण्डुरोगभिषजितम् । विकल्पा योज्यं विदुपा पृथग्दोषबलं प्रति ॥ ३३ ॥ रोहमायं पवनजे तिक्तगीतन्तु पैत्तिक । मिके कटुरूक्षीण विमियं साबिपातिके ॥ ३४ ॥ मृदं निर्यातयेत् कायात्तीक्ष्णैः संशोधनैः पुरः । बलाधानानि सी षि शर्ड कोठे तु योजयेत् ॥ ३५ ॥ व्योपविल्वहिरजनी त्रिफलाहिपुनर्नवम् । मुस्तान्ययोरजः पाठी विड़ देवदार च ॥ ३६॥ प्रथिकाली च भार्ती च सक्षीरस्तैः शृतं पृतम् । सर्वान् प्रशमयत्या विकारामृत्तिकालतान् ॥ ३० ॥ तहत् केसरयट्याइपिप्पलीधीरगाड्वलैः । मृदुभ्रेपणाय तल्लोल्ये वितरेगापितां मृदम् ॥ ३८ ॥ येताग्निनिम्बप्रसवैः पाठया मूर्ययाऽयया । मदभित्रदोयानुगमाद्योज्य घ भेषजम् ॥ ३८ ॥ कामलायां तु पित्तघ्नं पाएर रोगाविरोधि यत्। पथ्याशतरमे पप्याहन्ताईगतकल्फिस: । ४.. प्रस्यः सिहो घसाहुएम कामनापाण्ड रोगमु । पारखधं रमेपोर्षिदायाममकम्य वा ४१॥ मरपणं विल्यमा पाययेत् कामनापहम् । पिवेदिकुम्भकरकता हिगुणं गीतवारिणा : ४२. कुम्भण चूर्ण सचोटें फलेन रमेन वा। चिकनाया गुड़ था वा दाा निमम्य पा रमम् ।।

·चिकित्साखानम्
४१२
मातः प्रातमध्युतं कामलार्ताय योजयेत् ।
निशागैरिकधाबीमिः कामलापहमखमम् ॥ ४४ ॥
तिलपिनि यस्तु कामलायान् सजेन्मलम् ।
कफरपथ तस्य पित्तं कमहर्जयेत् ॥ ४५ ॥
रुक्षशीतगुरुखाव्यायामबलनिग्रहः
कफसम्मूच्छितो वायुयंदा पित्तं बहिः क्षिपेत् ॥ ४६ ॥
हारिद्रनेवमूत्रत्वक्षेतव स्तदा नरः ।
भवेत् साटोपविष्टम्भी गुरुणा वृदयेन ध॥ ४७॥
दौर्बल्याल्याग्निपातिदिमाखासासचिवरैः।
क्रमेणापेऽनुपज्येत पित्ते शाखासमाथिते । ४८॥
रसैस्त रुक्षकदम् : शिखितित्तिरिदक्षः ।
शकमूलकपैः कुलत्थोत्यै च भोजयेत् ॥ ४५ ॥
झयाम्मतीक्ष्णकट कलवणोष्णच शस्यते ।
सबोजपूरकरसं लियाधोपं तथाश्यम् ॥ ५० ॥
स्वपित्तमेति तेनास्य पादप्यमुरज्यते ।
वायुथ याति प्रशमं महाठोपालुपद्वैः ॥ ५१ ॥
निहत्तोपद्वस्यास्य कार्य: कामलिको विधिः ।
गोमूत्रेण पिवेत् कुम्भकामलायां थिलाजतु ॥ ५२ ॥
मासं माक्षिकधातुं वा कि चाप्यहिरण्यम् ।
गुड चीम्बरसतौरसाधितेन इलोमको ॥ ५३ ॥
महिपोहविषा निग्धः पिबेधात्रीरसेन तु ।
विद्वता तदिपिकचात् स्वादु पित्तानिलापहम् ॥५४॥
द्राक्षाले पहा सीपि मधुरापि च ।
यापनाम कोलीय शोलवेत् सानुवासनान् ॥ ५५ ॥

·४१४ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां मार्दोकारिष्टयोगांच पिबेद्युक्त्याग्निहहये । कासिकं वामयालेहं पिप्पलीमधुक बलाम् ॥ ५६ ॥ पयसा च प्रयुञ्जोत यथादोष यथावलम् । पाण्डुरोगेषु कुशल: गोफीतच क्रियाक्रमम् ॥ ५० ॥ सप्तदशोऽध्यायः । अथात: जयथुचिकिमितं व्याख्यास्यामः । सर्वन सर्वात सरे दोपजे खयथौ पुरा । सामे विशोषितो भुक्ता लघुकोणाम्भसा पियेत् ॥ १ ॥ नागरासिविपादारविडङ्गन्द्रयपोषणम् । अथवा विजयाशुण्ठोदेवदागपुनर्न धम् ॥ २ ॥ नवायसं या दोषाव्यः शरै भूय हरीतकीः । वरावाथन कट काकुम्भायस्वापणानि या ३R अथवा गुग्गुलु तहजतु वा गैन्नसम्भवम् । मन्दाग्निः भोनयेदामगुरुभिन्न विबदविट ॥ ४ ॥ तक सौवन्नव्योपनीद्रयुक्त गुडामयम् । तक्रानुपानमथवा तहहा गुडनागरम् ॥ ५॥ पाईकं या समगुई प्रफुन्साई विदितम् । पर पक्षपन मास यूपक्षोररसायनः । गुरुमीदर्श:ग्मयथुप्रमेहान् मामप्रतिगानसमायिपाकान् । मकामनासोफामनीवियारान् याम थापा जयप्रयोगः ॥२॥ एतमादकगागरम्य करसन्दरमाभ्या पयमा घ माधयित्वा । गयशुपमयूटरागिमादरमितीपि पिमा भय न्यरोगः ।

·चिकित्सास्थानम् ४१५ निरामो बहगमनः पिवेच्छयथुपौड़ितः । त्रिकट विनादन्तीचित्रकैः साधितम्पयः ॥ ८ ॥ मुख गोर्वा महिप्या या सक्षीर' वीरभोजनः । सप्ताई मासमयया स्यादुष्ट्रोचीरवर्तनः ॥ १० ॥ यवानकं यवक्षार यवानों पञ्चकीलकम् । मरिचन्दाडिमम्पाठां धानकामनवेतसम् ॥ ११ ॥ वाल बिल्यञ्च कपाशं साधयेत् सलिलाटके । तेन पको उतप्रस्थः योफार्थोगुल्ममेहा ॥ १२ ॥ दनधित्रकगर्भाडा वृतं सत्तसंयुतम् । पक सचित्रक तहदगुणै युझाच कालवित् ॥ १३ ॥ धान्वन्तर महाति कलयाणमभयाघृतम् । दशमूल कायस्थ कंमे पप्यायतं पचेत् ॥ १४ ॥ दावा गुहतुला सम्मिन् लेहे दद्यादिचूचितम् । विजातक त्रिकट क किश्चिञ्च यषशूकजम् ॥ १५ ॥ प्रस्थाई व हिमे चोदात्तं निहन्त्युपयोनितम् । महायोफव्वरमेगुलमकामवाताम्रकरमपितम् । देव मूषानिलशनदीपम्वामाचि मोहगरोदरच ॥१६॥ पुरापयवगाम्धन दगमूनाम्मुसाधितम् । अत्पमस्प पटुने । भोजन प्रयोईि तम् ॥ १० ॥ पारोमान्चितमोहः कोमयः सकणे: रमः। तथा जानः झूमंगोधागयफ जैरपि ॥१८॥ प्रनगं मधित पाने मद्यान्योपनि च । पभाजीमठोजीवन्ती शारवी,पोफराग्निकैः ॥ १८॥ विषमध्ययवधारतक्षार्षदरोमितः । ।

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां : मता पेयाऽऽज्यतैलाभ्यां युत्तिभृष्टा परं हिता ॥ २० ॥ शोफातिसारहगोगगुल्मार्थोऽल्पाग्निमेहिनाम् । गुणस्तच पाठायाः पञ्चकोलेन साधिता ॥ २१ ॥ गेलेयकुछ स्थौणेयरेण कागुरुपद्मकैः । श्रीवेष्टकनखस्मृकादेवदारु प्रियङ्गभिः ॥ २२ ॥ मांसो मागधिका वन्यधान्यध्यामकबाल कैः । चतुर्जासकतालौसमुस्तागन्धपलांशकैः ॥ २३ ॥ कुर्यादभ्यञ्जनं तैलं लेपं सानाय तूदकम् । सानं वा निम्बवर्षाभूनतमालावारिणा ॥ २४ ॥ एकाङ्गशीफे वर्षाभूकरवीरककिंशुकैः । विशालात्रिफलारोधनलिकादेवदारभिः ॥ २५ ॥ हिंसाकोशातको भाद्री तालपर्णी जयन्तिभिः । स्थूल काकादनीशालनाकुलीषपर्णिभिः ॥ २६ ॥ वहिहिस्ति कणेच सुखोण लेपनं हितम् । प्रधानिलोत्ये खययौ मासाई त्रिहत पिवेत् ॥ २७॥ तेखमेरण्डज वातविडिबन्धे तदेव त। प्राग्भक्त पयसा युक्तां रसैर्वा कारयेत् तथा ॥ २८ ॥ खेदाभ्यगान् समोरघान् लेपमेकाङ्गगे पुनः । मातलुगाग्निमन्येन शण्ठौ हिंस्रामरायः ॥ २८ ॥ पत्ते तिता पिवेत् सर्पिन्यं ग्रोधायेन वा शृतम् । सोरं उदाहमोहेषु लेपाभ्यगाय शीतना: ॥ ३० ॥ पटोलमूलनायन्ती यध्याइकाट कामयाः । दागदाििहम दन्ती विमाला निचुलं कपा ॥ ३१ ।। ते: कायः सतः पोतो हन्त्यन्तस्तापटधमान् ।

·प०१७ चिकित्सास्थानम् समविपातयोस शोफहाइविपनरान् । ३२ . पारम्बधादिना सिह तैलं मोद्भव पिवेत् । स्रोतीविबन्ध मन्देऽग्नावाची स्तिमिताशयः ॥ ३३ ॥ चारचूर्णासवारिष्टभूत्रतमाणि शील येत् । कृष्णापुराण पिण्याकशिग्रुत्वसिकतातसौ: । ३४ ५ प्रनेपोन्मदने युनात् सुखीपार मूत्रकल्किताः । मानं मूबाम्भमि सिद्दे कुष्ठतारिपित्रकैः ॥ ३५ ॥ कुलत्यनागराभ्यां या चण्डागुनविलेपने। कालाजगृगौसरलवस्तगन्धाइयायाः ३६। एकैपिका च लेप: स्यात् श्वयथावकगावजे। यथादोमं यघासन रिलाय मेचनम् । कुर्वोत मिश्रदोघे तु दोघाटे कबलात् कियाम् ॥ ३० ॥ অালিঘাটাঘলদীল্যাক্সীস: মুনাবীরা। शोफ विदोष चिरज प्रसाई निघ्नन्ति भूनिवमहोपधेय ॥३८॥ अमृताद्वितयं सिवाटिका सुरका सपुरं मगोजलम् । ज्वयथदरकुष्ठपाण्डता समिमहोई कफानिलापहम् ॥३८॥ इति निजमधिकृत्य पथ्यमुक्त क्षतजनिते तज वियोधनीयम्। गुमिहिमघतलेपमेकर कैर्विजनित विषनिम मीफइटम् ॥४० ग्राम्यानूपं पिमितमवलं शुष्कगाकं तिलानम् गोष्ड पिष्टान्न दधि सन्नवणं पिज्जलं मधमत्रम् । धानावन र समगमनमथी गुर्वमात्मा विदाहि स्वप्न रात्रौ अयथुगदवान् वर्जयेम्म थुनं ध। ४१

·अष्टादशोऽध्यायः ।
अथातो विसर्प चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ।
प्रादावेव विसर्पघु हितं लग्नरूक्षणम् ।
रक्तावसेको वमन विरेका रहनं न तु ॥ १६
प्रच्छर्दनं विसर्पन सयष्टीन्द्रयवं फलम् ।
पटोल पिप्पलोनिम्बपल्लवैर्वा सेमन्वितम् ॥ २ ॥
रमेन युक्तं वायत्या द्राक्षायास्तै फलेन वा।
विरेचनं त्रिचणं पयसा सर्पिषाऽथवा ॥ ३ ॥
योज्य कोष्ठगते दोषे विशेषेण विशोधनम् ।
अविशोध्यस्य दोघेऽल्पे शमन चन्दनोत्पलम् ॥ ४ ॥
मस्तनिवपटोलं या पटोलादिकमेव वा।
सारिवामलकोगीरमुस्तौं वा कथितं जले ॥ ५ ॥
दुरालभा पर्यटकं गुडूची विश्वभेषजम् ।
पाक्य शीतकषाय वाटणावीसर्पवान् पिवेत् ॥६॥
दाऊ पटोलकट कामसूरत्रिफलाम्तथा
सनिम्बयष्टीपायन्तीः कथिता तमूर्छिताः ॥ ७ ॥
भानादुष्टे तु रुधिरे रकमेवादितो हरेत् ।
त्वगमांसम्रायुसंख्दो रक्त दादि जायते ॥ ८॥
निराम मणि वीणे वातपित्तोत्तरे हितम् ।
हतं तिनं महाति गृतं वा पायमागया ।
मिई विश ऽन्तदपि त्वग्मांससन्धिगे।
वधिःक्रिया: प्रदेहाया सद्यो वौसर्प गाम्तये ॥ १॥

·चिकिमास्थानम्
शतावामुतवाराहीवंशातंगलधान्यकम् ।
सराधा कृष्णगन्धा र कुष्ठ वा लेपनं चले । ११ ॥
न्यग्रोधादिगणः पित्ते तथा पद्मोत्पलादिकम् ।
न्यग्रोधपादास्तरुणाः कदलीगर्भसंयुताः ॥ १२ ॥
विसग्रन्थिय लेपः स्यात् गतधौतवृतामतः ।
पधिनीकर्दमः शीत: पिष्ट मौखिकमेव वा ॥ १३ ॥
शहः प्रयाले शक्तिगैरिक वा घृतान्वितम् ।
विफलापनकोयौरममझाकरवीरकम् ॥ १४ ॥
नलमूलान्यनन्ता चलेपः झेपविसपहा।
धवसप्ताहदिरदेवदारकुरण्टकम् ॥ १५ ॥
समस्तारग्वधं लेपी वर्गों वा वरुणादिकः ।
पारग्वधस्य पवापि त्वचः समान्तकोषाः ॥ १६ ॥
इन्ट्रापोगा काकाद्वाशिरीषकुसुमानि ।
मेकवणाभ्याइपिलेपचूर्णान् यथाययम् । १७ ॥
एतेरेयीयधै। कुयाहायो लेपा हताधिकाः ।
कफस्थानगते सामे पित्तस्थानगतेऽथवा : १८
মীনীঘা ধিনা পা ফেঘি নান্দিনা।
प्रत्यर्थशीतास्तनयन्तनुवमहान्तरास्थिताः ॥ १ex
योज्याः क्षणे धणेऽन्येऽन्ये मन्दयोयाम्त एव च ।
मंसष्टदोपे माष्टमेतत् कम्म प्रास्यते । २०
मतधोतवृतेनाग्निं प्रदिनात् केयलेन या।
मैयद यसमण्डेन शोतेन मधुकाम्बुना ॥ २१ ॥
गीतापाभीजजले धोरणे तुरमैन वा ।
पानलेपण मेकर महातिल परं दितम् ॥ २२ ॥

·अष्टाङ्गहृदयसहितायां अ०१८ । . : ग्रन्याख्ये रक्तपित्तनं कृत्वा सम्यग् यथोदितम् कफानिलघ्न कमष्ट पिण्डस्वेदोपनाहनम् ॥ २३ ॥ ग्रन्यिवीसर्पशूले तु तैलेनोणेन से च्येत् । दशमूल विप्रो न तहन्मूत्रैर्जलेन वा ॥ २४ ॥ मुखोप्णया प्रदियाहा पिष्टया कृष्णगन्धया । नक्तमालत्वचा एकमूलकैः कलिनाऽथवा ॥ २५ ॥ दन्तीचित्रकमूलखक्सौधार्कपयसौ गुडः भलातकास्थिकासोसलेपो भिन्द्यात् शिलामपि ॥२६॥ वहिर्मार्गाश्रित ग्रन्थिं किं पुनः कफसम्भवम् । दीर्घकालस्थितं ग्रन्थिमे भिभिन्द्याच्च भेषजैः ॥ २० ॥ मूल कानां कुलत्यानां यूपैः सधारदाडिमैः । गोधूमात्रैर्यवान य रासोधुमधुपकरेः ॥ २८ ॥ सशौर्वारुणोमण्डे र्मातलरसान्वितैः । त्रिफलायाः प्रयोगेय पिप्पल्या घोट्रसयुतैः ॥ २८ ॥ देवदारुगुडूयोथ प्रयोगैर्गिरिजस्य च । मुस्तभनातसतनां प्रयोगैर्माक्षिकस्य च ॥ २० ॥ धूमैर्विरकै थिरस: पूर्वोक्केगु लाभेदनेः । तपायोहेमलवणपापाप्यादिप पौडने ५ ३१. पाभिः क्रियाभिः सिदाभिर्विविधाभिर्बले स्थितः । पन्थिः यापाग काठिनी यदि नैवोपशाम्यति ॥ ३२ ॥ पथास्य दाहः धारण गरेईनापि वा हितः। पाकिभिः चयित्वा तु पाटयिला तमुहरेत् । ३३ । मोक्षयेत यसमाग गमगारेशमागतम् । पुनया"ते रक्त यातने मामिदीपधम् । ३४ ॥

·घिफिरमास्थानम् ४२१ प्रलिने दोहपाकाभ्यो वाह्यान्त पक्रिया। दायिन कम्पिन्न मिई तैनं प्रणे हितम् ॥ ३५ ॥ दर्याम्बरममि र कफपित्तात्तर पृतम् । যুদ্ধ; লণি ৰয় ম্যাকন: প ই ও यिसो नाममष्टः माइनपित्तेन नायते । समेघायययाम्य बधुगोस हरदतः ॥ ३७॥ नसं यदीपाय देयं यम विरचनम् । तेन दीपीपस्तव्यस्त्रयापिगितं पचेत् ॥ ३८ ॥ एकोनविंशोऽध्यायः।

·४२२ अष्टाङ्गदयसंहितायां - कण्डपाण्डामयान् गहान् 'दुष्टनाड़ीणोपचीः ॥५॥ विस्फोटविद्रधीगुल्मी फोन्मादमदानपि । हृद्रोगति मिरव्यङ्गग्रहणीचित्रकामला: ॥६॥ भगन्दरमपसारमुदरं प्रदरं गरम् । अर्थोऽसपिचमन्यांच सुलझान् पित्तजान् गदान् ॥७॥ सप्तच्छदः पर्पटकः शम्याकः कटुका वचा । त्रिफला पद्मक पाठा रजन्चौ सारिवे कणे ॥८॥ निम्बचन्दनयध्याह विशालेन्द्रय वामृताः । किराततितकं श्वेव्य' पो मूर्या शतावरी ॥८॥ पटोलातिविषामुस्ताचायन्तीधन्वयासकम् । तैर्जलेऽष्टगुणे सर्पिहिगुणामलकीरमे ॥ १० ॥ सिद तितामाहातित गुणैरभ्यधिक मतम् । कफोत्तरे एतं सिद्ध निम्बसताडचित्रकैः ॥ ११॥ कुष्ठोपणचाशासप्रियानचतुरङ्गलैः । सर्वेषु चारुष्करज तोवरं सार्पपं पिबेत् ॥ १२ ॥ नेई घृत वा मिजित्पघ्यामानातके: मृतम् । प्रारम्बधरम्य मूलेन शतरुत्वः मृत घृतम् ॥ १३ ॥ पिन कुष्ठजयत्याशु भजन् मदिरं नतम् । एभिरिव ययाम्वं च ये हैरभ्यतनं हितम् । १४ ॥ सिग्मय शोधन योग्य विस यदुदातम् । ननाटचस्तपादपु गिरायाम्य विमोचये ॥ १५ ॥ प्रमानमल्प के कुठे गङ्गादार यघाययम् । सेगमात्यगेनं कुठपरन्तरान्तरा। १. मुहमििनमाम्य रिपोरम पुहिनः ।

·चिकित्सास्थानम् ४२ प्रभजनस्तथा वस्य न स्याइहाभलन ॥ १७ ॥ यासामलानिम्बार पटोलयात्रीकरलोदकरकापकम् । सपिविसर्पज्वरकामनासकुष्ठापह यजक्रमामनन्ति ॥ १८ ॥ विकलाविकट हिकरटकारिकट काकुम्भनिकुन्भराजदै । सय चातिविषाग्निकै सपाठ पिचुभागेर्नवयवदुग्धमुध्या ॥१८ पिष्टै मिइ सपि प्रस्थमभि को कोष्ठे नेहन रेचन च । জুড়িীয় মাঞ্জাদাঝাধাষায়ম दन्ल्याटकमपा द्रोणे पक्का तेभ घृत पचेत् । धामार्गपले पौत तदूधिो विशुदिछन् ॥ २१ ॥ पावकीतला ट्रोणे पचेदष्टापितम् । सन्मूलेस्तव नियुह घृतप्रस्थ विपाचयेत् ॥ २२ ॥ पीला तदेकदिवसान्तरित मुजोड़ें भुनीत कोद्रवसुस हातकालिकेन । कुष्ठ फिलासमपचीच विजेतुमिच्छन् छन्मजाच विपुला ग्रहण स्मृतिश्च ॥ २३ ॥ यतलेलीतकवसा घोट्रजातीरसान्विता। कुष्ठमो समसर्वाि सगायवासनोदका ॥ २४ ॥ मालयी यवगोधूमा कोरदूषा प्रियनवा । मुहा मसूराखपरी तियाकानि जाङ्गलम् ॥ २५ ॥ बापटोनमदिरनिमार वारयोनितम् । मगायोपशगाषि मथित चक्षुरानिमत : २६ অয়ার গ্রিন হৃঃ ন সুলশহর। दधिधाडानुपतिनमायास्यशिराम । २०॥ स्टोनमूनफिनाविमाला पृथकविभागा पवितरियाणा ।

·४२४ अटाहदयसंहितायां स्युस्तावमा कर रोहिणो च भागाडिके नागरपादयुक्त २८॥ एतत्यलं जर्जरित विपक्ष जले पिबेदव्योषविशोधनाय । जीर्णे रमैर्धन्वमृगडिजानां पुराणशाण्योदनमाददीत ॥ २८ ॥ कुष्ठ किलासं ग्रहणीप्रदोषमशीसि वचाणि हलीमकन्छ । पावियोगेन निहन्ति चैतद दवस्तिशूलं विथमन्चरश्च ३० विडसारामन्नकाभयानां पलत्रयं त्रीणि पलानि कुम्भात् । गुडस्य च हादशमासमेप जितात्मनां हन्त्युपयुज्यमान: ॥३१॥ कुष्ठ विव सासकासोटरा महापोहग्रन्थ्यरक जन्तुगुन्मान् । मिई योगं प्राह यक्षो मुमुक्षोभिक्षोः प्राणाम्माणिभद्रः यिाने मम्' भूनिम्बनिम्बनिफलापनकातिविपाकशाः । मूर्वा पटोली हिनिशा पाठानिने न्द्रवारुणी: ॥ ३३ ॥ গলিঙ্গমায়া ৱিন্থ যঘন । लियाहन्तो विदयाधीथूर्णिता मधुसर्पिया ॥ ३४ ॥ कुष्ठ मेहप्रसुतीनां परमं स्यात्तदोमधम् । वराविडङ्गकपणा वा लिधालाज्यमाधिः॥ ३५ ॥ याकोदुमरिकावेसनिनादव्योपफल्कवान् । हन्ति च कनिए:: पानास स्वगामयान । ३६ ॥ कुटजाग्निनिमपतरूपदिगमनमापनि । मिजा मधुचलयुक्ता: नोभनयेदभया। दाबिटिरनिधानां त्वा पाय: कुठसूटग ॥ ३० ॥ निगोत्तमानिसपटोनमूनगिळायचा नीसियाभिः । छतः कपाय: जापिताठ सुमे पितो धन धोरिनन्ति ३८ पभिरेय च तं पुरामुच भैपोधयति मातरम् । यास्पयो पदिनिमगुड चोदेवदारजनीः पृथगेयम् ..

·चिकित्सास्थानम् पाठादाविहिपेटाकटुकाभि मुंव युक्त शनायवैयोपणजल च। कुष्ठी पोवा मास नरुक् म्याटुगुदकोबी मेहो योको पागडुरजीणों कमिमांच ॥ ४० ॥ नाचादन्तोमधुरसबरादीपिपाठाविडङ्ग प्रत्ययपुप्योचिकाट रजनीमप्तपर्णाटरूपम् । रशानिय सुरतरत पक्षमूल्यो च चूर्णम् पोखा मास जयति हितभुगाव्यमूवेग कुष्ठम् ॥४१॥ নিত্যব্যানাঙ্কনী महिमाम्य क्रमयो पिडितम् । गवाम्मु पीतं वट कीकृत तथा निन्ति कुछानि सुदारुणान्यपि ॥ ४२ ॥ निकट समातिनाग कराज्यमाक्षिकसितोपला विहिता । गुलिका रमायनं म्याकुटनिन तथा च सहसमा ४३ ॥ ঘনালাল নীৰিাষ্ট্ৰদৰিদলামি.। पटका गुडांगस्ता समस्तकुहागि नागयत्यम्यम्ताः ॥४४॥ विडामहातम वाकुचीनां सहीपियाराविहरीतकीनाम् । লাঙ্গণীজধ্যবিলাসস্থান বিলী লিনিন্য রূম ৪৪ शवारलेचा गयिउनम्ना गपिप्पलीका राहताशगुना । गर्यामना गाया मतेला वाहानि मानिनिहन्ति नीटा ·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां -- सितालकृमिघानि धात्रयायामल पिप्पलीः । निहानः सर्वकुष्ठानि जयत्यतिगुरूण्यपि ॥ ४८ ॥ मुस्तं व्याय त्रिफला मजिष्ठादारुपञ्चमूले हे सप्तच्छ दनिम्बत्वक मविशालाचित्रकोमूर्वा ॥ ५० ॥ चूणे तर्पणभागैर्नवभिः संयोजितं समवशम् । नित्यं कुष्ठनिवर्हणमैतत्प्रायोगिकं खादन् ॥ ५१ खययं सपाण्डुरोगं खिचं यहणीप्रदोषम सि । धर्भ भगन्दरपिडकाकण्डूकोठापचीईन्ति ॥ ५२ । रसायनप्रयोगेण तुवरास्थोनि योलयेत् । । भलातकं बाकुचिका वह्निमूलं चिन्नायम् ॥ १३ ॥ इति दोपे विजितऽन्तस्त्वस्य गमनं बहिः प्रलपादिहितम् । नीमहालेपोक्लिष्ट कुष्ठ हि विहडिमेति मलिने देहे ॥५४॥ स्थिरकठिनमण्डलानां कुष्ठानां पोटलैहितः स्वेदः । स्विनोत्सन्न कुठं शस्त्रलिखित प्रलेपनैनिम्मेत् ॥ ५५ ॥ येषु न शम्वं क्रमत स्पर्गेन्द्रियनाशनेषु कुठेषु । तेपु निपात्य: चारो र दोघं च विसाव्यम् ॥ ५६ ॥ नेपोऽतिकठिने परुपे सुशे कुठे स्थिर पुराणे छ । पीतागदस्य कार्यों विपैः ममन्नो गदेशानु ॥ ५० ॥ स्तब्धातिमुप्तसुतान्यम्बेदनकुण्डलानि कुठानि । घृष्टानि एकगीमयफेनकशम्नः प्रटेनानि । ५८ ॥ गुस्तारिनामदनं भारत पारमधकनियघा: । नमामिनीदामिार्थ सानम् । ५८॥ एक पाया किचन कानयोगधर्म:। बमोमोशन: पा रोगा१.. .

·चिकित्सास्थानम् ४-७ करयोरनिम्मकुटलाच्चम्याकाचित्रकाच मूलामाम् । मूचे दर्शन पोशाथो लेपन कुष्ठन्नः ६१ ॥ वेतकरवीरमून कुटनकरनात् फलं त्वची दााः । मुमनः प्रदानयुक्तो लेपः कुष्ठापहः सिद्धः । ६२ । शेरिपोवगपुष्प कार्यास्थाराजवृक्षपचाणि । पिष्टा च कामाची चतुर्विधः कुष्ठहा नेप: ॥ ६३, व्योपसर्पपनिगारइधूमर्यावश्कपटुचित्रककुष्ठ: कोलमानगुटिकाई विषांशाः विवकुष्ठहरणो वरलेपः ॥१४॥ निम्य इरिट्रे सुरस पटोलं कुठालगन्धे सुरदाणिगुः । ससपं सम्वरुधान्यवन्यं चण्डावपूर्णानि ममानि कुर्यात् ५६५ तेस्तकपिट : प्रथमं शरीरं सामुदत्तचित यतेत । तेनास्यकह पिटिकाः समोठाः कुष्ठानि गापार मम प्रजन्ति । ६६ ॥ मम्तामृतासङ्गकटरटेरोलासोसमाम्पन्न काठरोधा। गन्धोपन: सनरमी पिडई मन:गिनाने शरीरकत्वक १५ मानगावस्य सतानि चूर्ण स्वेतानि दद्यादयघूर्णनार्थम् । दुष्टुः गकाण्डः किटिमानि पामा विधर्डिका नियान मन्ति । ६८ गण्डे मर्ययात् पाल्दा: गुरु मलानमयाचित। माधिकिान्ति रागर्नेगरपाम् ॥ ६८। मन:गिनानमारमानि तेलमा पय: उार प्रदेशः। नया फरमम्पुनारको साबित गोमनि नेन पिम् ·४२८ श्रष्टाङ्गहृदय सहितायां . गुम्गुलुमरिचविडङ्गः सर्पपकासीससर्जरसमुस्तैः । योवेष्ट कालगन्ध मन:शिलाकुष्ठ कम्पिल्लः ॥ १ ॥ उभय हरिद्रासहितेयांकिकतैलेन मिथितैरभिः । दिनकरकराभितप्तः कुष्ठ दृष्टञ्च नष्टञ्च ॥ १२ ॥ मरिच तमालपत्र कुष्ठं समनःशिल सकासीसम् । तेलेन युक्तमुषित सप्ताह भाजने ताने । ७३ ॥ तेनालिप्त सिमसशाहाद धम्मसेविनोऽपैति । मासान्त्र किलासं मानेन विना विशुहम्य ॥ ७४ ॥ मयूरकचारजले सप्तकत्वः परिसुते । सिई ज्योतिष्मतीतैममभ्यगात् सिमनाशनम् ॥ ७५ ॥ वायसजनामूल वमनीपत्राणि मूल काट्योजम् । तग भौमवारे लेप: सिभापहः सिद्धः ॥ ७६ ॥ जोयन्तीमजिठादारू कम्पिालक पयतुत्वम् । एप कृततेलपाक: सिह: सिद्धे च सर्जरमः ॥२०॥ देयः समधूwिठो विपादिका तेन नश्यति 'धुता । धर्मवाकुठफिटिभं कुष्ठ गाम्यत्वलमका च 1 96 मूनसप्ताहावशिरोपाग्यमारा. कानमालत्यायित काकोनिमात् । योज कारन शार्प पापुनाट गैर जन्तु पयां दे सस्ति- सिन्नतेन साधित ते: मनो. म्वाशेवगा दुष्टनाडोवणानाम् । अभ्यरन मातोयानां नागायन वायां माम्यम् । ८..

·चिकिमास्थानम्
४२८
एरण्डताचवननोपकदम्यभार्थी
कम्पिल्लवेनफनिनी सुरवारमोभिः ।
निर्गुण्डारकरमुरासय दुग्धा
योवेष्टगुग्गुलुगिनापटुतालविः । ८१ ॥
शुन्यम् गर्कदुग्ध मि तेल स्मृत महावजम् ।
अतिशवितवजकगुण विद्यार्थीग्रन्थिमालानम् ॥ २ ॥
कुष्ठानमारभङ्गार्कमूत्रमुकचोरसैन्धवैः ।
तेल सिई विपावापमभ्यगात् कुष्ठजित्परम् ॥ २ ॥
मिमिकथकसिन्दूरपुरतुत्यकशायजः ।
कच्छू विचर्चिको वाऽऽश कटुतैलं नियच्छति ८४ :
नाचाव्योप प्रापुनाटच बोज
सयोयेष्ट कुष्ठसिद्धार्थ काय ।
तयोगिायः म्यादरिद्रा चलेपो
दद्रुपती मूनकोस्यञ्च वीजम् ॥ ८ ॥
चित्रकसोभाञ्चनको गुड च्यपामार्गदेवदारूणि ।
खदिरो धयय लेपः श्यामा दन्ती द्रवन्ती च ॥ ८६
नाचारमाननेलापुनर्नवा चेति कुठिना नेपा।
दधिमगड युताः पादैः पट प्रोता मारतकफना: ॥८॥
जन्नवाप्यनीह केसरपत्रप्शवचन्दननृणाम्नानि ।
भागोत्तराणि मिदं प्रनेपनं पिक फकुठे ८८
तिमाहीतहरभ्यगी टध्यमानकुठे पु ।
लेनेग्रन्दनमधुकप्रपोगहरीकोत्पनयुतय ८८ ॥
कोटे प्रपतति पानेदा विस्फोट के च चन्दले।
शीताः प्रदेह मेका व्यधनविरको हतं तिमम् ॥ ८॥

·अष्टाङ्ग हृदयसंहितायां दिरहपनिम्बकुटना: श्रेष्ठाः कमिजित्पटोलमधुपर्यः । 'प्रन्तबंहिःप्रयुक्ताः कमिकुठनुदः सगोमूत्राः ॥ ८१ ॥ वातोत्तरेषु सर्पिर्वमनं नेमोत्तरेषु कुष्ठेषु । पित्तीत्तरेषु मोक्षी रतस्य विरेचनं चायरम् ॥ २ ॥ ये लेपाः कुष्ठानां युज्यन्ते निहतास्त्रदोषाणाम् । सशोधिताशयानां सद्यः मिधिर्भवति नेपाम् ॥ ३ ॥ दोपे होऽपनौते रतो बाह्यान्तरे ते शमने । ने हे च कालयुक्त न कुष्ठमतिवर्तते साध्यम् ॥ ८४ ॥ बहुदोपः संयोध्यः कुष्ठी बहुशोनुरक्षता प्राणान् । दोघे श्यतिमात्रहते वायुहन्याटबनमाशु ८५ ॥ पचापचापदनान्चभ्युपैयान् मासान्मासाच्शोधनान्यम्यधस्तात् । शुद्धिमूनि स्याचिराचात् निरात्रात् पठे पठे मास्यमग मोक्षणानि ॥८॥ यो दुर्धन्तो दुधिरितोऽथवा स्यात् कुष्ठी दोपैकडाप्यतेऽसी। नि:सन्देह यात्वसाध्यत्वमेवं तस्मात् कत्नानिहरेदस्य दोषान् ॥ ८७५ व्रतदमयमसेवात्यागशीलाभियोगो विजमुरगुरुपूजा सर्वसत्त्वे पु मैत्रो। शिवशिव सतताराभास्कराराधनानि प्रकटितमनपाप कुठमुन्मून यन्ति प्र८८ ।

·विशोऽध्यायः । यात विवामिचिकित्सित व्याख्यास्याम । क्षुष्ठादपि योमत्स यच्छी तरच यात्वमाध्यत्वम् । विवमतम्तच्चान्ये यतेत दीप्ते यथा भवने ॥१॥ संशोधन विधेपात् प्रयोजयेत् पूर्वमेव देवस्य । खिने ससनमग्रा मसयूरस इष्यते सगड. ॥२॥ स पौत्वा भातिनुर्यधावल मूर्यपाट्सन्तापम् । मेवेत विरिशासनुस्वाह पिपासु पिवेत् पेयाम् ॥ ३ ॥ जिवेऽने ये स्फोटा जायन्ते कटकेन सान् भिन्द्यात् । म्फोटेपु निसनेषु त प्रान प्रात. पियेत् विदिनम् ॥ ४ ॥ मलयमसन प्रियङ्ग शतपुष्पा चाम्भसा समुत्काष्य । पलाश या चार यथारल फाणितोपेतम् ॥ ५ फलम्बधमाधवकलनियू ईणेन्दुगाजिकाकल्कम् । पौवीणस्थितस्य जात स्फोटे तक्रेण भीजन निलवणम् ॥६॥ गव्य मूत्र चित्र याम्योपयुक्ता मर्यि कुम्भे स्थापित बौद्रमियम् । पक्षादूई सित्रिम पेयमेतत् कार्य धाम कुराहट विधानम् ॥ ७॥ मार्क मथवा खादेदभ्रष्ट ले न तोहपावस्यम् । बीजकतञ्च दुग्ध तनुपियधिनायाय : पूतीयाव्या धिघात होना 4.

·४३२ अष्टाङ्गहृदयसहितायां मूवे पिष्टा: पलवा जातिजास । प्रन्यालेपाविदुर्नामदू- पामाकोष्ठान दुष्टनाडीव्रणाय ॥८॥ हैप दग्ध चम्म मातङ्गन वा शिव लेपस्तैलयुक्ती वरिष्ठः । पूतिः कोटी राजहतोद्भवेन क्षारम्पात: शिवमेकोऽपि हन्ति ॥१०॥ रात्रौ गौमू पासितान् जर्जराना- नङ्गिच्छायायां शोपयेत् स्फोट हेतून् । एवं धारास्त्रीस्तस: नापिट: सुधा घोरेप वियनागाय लेपः ॥ ११ ॥ अचमकती लेपः कृष्णसर्पोद्भवा मपी। गिणिपिस तथा दग्धोवर या सटामुतम् ॥ १२ ॥ कुडवो यस्ता अमोनारिमासधार्थभागसमिय। मूनेगा गवां पिट: मवई करपं पर वि . १३. धारे सदग्धे गजनिक गजम्य मूग परिन गए। द्रोण प्रमाणे गभागयुन्म दावा पपेहोशमवसा मानाम् ॥१४॥ मित्र जयेशिनताद्दरोग तेन प्रनिम्पन् बगः प्रष्टरम् । कुठे मी वा हिम्कामा वा यहा प्रणे म्यादपिांगमातम् ।१।। भशासकीपिसुधा मापनमपूर्णम् । तयं कुष्ठमवनानि -नामिकामा ११ पगईदुग्ये धनमायमर पर दाधी नेपा ·४३३ चिकित्सास्थानम् प्र.२. कुष्ठे किलामे तिल काल केषु मासेषु दुर्नाममु चमकीले १७ एडया शोणितमीविरुक्षक्षणेस मक्तूनाम् । वित्र कस्यचिदेय प्रशाम्यति क्षोणपापस्य । १८ ॥ इति विवचिकित्सा। अथ समि चिकिसिसम् । नियस्विन्ने गुडधोरमत्स्यायैः कृमिणोदरे। सयल्लेशितलमिकफे शर्वरौं तां सुखोषिते । १८. सुरसादिगण मूने काययित्वाईवारिणि । स कषाय कणागालकमिजित् कल्कयोजितम् ॥ २॥ मौलखनिकाधारं युनादम्ति ततोऽहनि । तस्मिन्नेव निरूट त पाययेत विरेचनम् । २१ । विकल्क फलवाणाकपायानोडिस ततः। घधि. साधिते कुयात् पञ्चकोलयुत क्रमम् ॥ २२ ॥ कटुतिळकपायाद्या कषाये. परिपेचनम् । काले विहङ्गलेन ततम्तमनुवासयेत् ॥ २३ ॥ पिरोरोगनिधीलमार्गम्मुर्द्धगेष्वनु । उद्विलतिलकट कमल्पने हच भोजनम् ॥ २४ ॥ विडताणामरिचपिप्पनीमूनशिगुभि पिये सस्वर्निकाचारं यवागू तक्रमाधिताम् ॥ २५ ॥ ग्स शिरीषाकिपिहिपारिभद्रककैम्बुकात् । पन्नामबीउ पत्तूरपतिकाहा पृथक् पिवेत् ॥ २६ ॥ सचोट सुरसादोन् वा नियात् चौद्रयुतान् पृथक् । - ·४३४ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां शतकत्वोऽश्वविट चूर्णं विभक्काघभावितम् ॥ २७ ॥ कमिमान्मधुना लिह्याद्भावितं वा वरारसैः । शिरोगतेषु कमिषु चूर्णं प्रधमनञ्च तत् ॥ २८ ॥ आखकर्योकिसलयैः सुपिष्ट : पिष्टमिथितः। पता पूपलिका खादेवान्याम्नञ्च पिवेदनु ॥ २८॥ सपनकोललवमामसान्द्रं तदमेव वा। नोपमार्क निर्गुण्डीपालवेष्वम्ययं विधिः ॥ ३० ॥ दिङ्गचूर्णमिवैर्वा पिष्ट भक्ष्यान् प्रकल्पयेत् । विङ्गतण्डु लैर्युतामहाशैरातपस्थितम् ॥ ३१ ॥ दिनमारुष्कर तैलं पाने बरसो च योजयेत् । सुरावसरलस्नेहं पृथगेवे प्रकल्पयेत् ॥ २२ ॥ परोपजेषु सुतरां दद्याद बसिविरेचने । शिरीविरकं वमनं शमनं कफजन्म ३३ ॥ राजानां मतीकारं फुयात् कुष्ठचिकित्सितात् । इन्द्रलप्तविधियात्र विधेयो रोममोजियु ॥ २४ ॥ चोराणि मांसानि एतं गुड़न दधीनि याकानि च पर्णवन्ति । समासतोऽम्नान्मधुरान् रसांय कमीन् जिहासः परियलयेञ्च ॥ ३५ ॥ । te एकविंशोऽध्यायः। अथातो वातव्याधिचियामितं व्याख्यास्यामः ।

·४३५
चिकित्सास्थानम्
..
केवलं निरुपस्तम्भमादौ ने हैरुपाचरेत् ।
वायु सर्विसामजातैनपानरं ततः ॥ १ ॥
नेहाक्रान्तं समाश्वास्य पयोभिः से हयेत्पुनः ।
यूपर्याग्योदकानूपरसेर्वा ने इसयुतैः ॥ २ ॥
पायसैः कमरैः साम्सलवणैः सानुवासनः
वासनस्तर्पणे थान मुनिग्धैः मेहयेत्ततः ॥ ३ ॥
म्वभ्यक्त नेहसंयुक्तः शङ्कराद्यैः पुनः पुनः ।
नेहान खिन्नमगन्तु यत्र स्तब्ध सवेदनम् ॥ ४ ॥
यथेष्टमानामयितु सुखमेव हि शक्यते ।
शुष्काण्यपि हि काठानि नेहस्वेदोपपादनः ॥ ५ ॥
शक्य कम्मण्यतां नेतु किमु गात्राणि जीवतान् ।
हर्षतोदरुगायामशोफस्तम्भग्रहादयः ॥६॥
स्वित्रस्याशु प्रशाम्यन्ति मार्दवं चोपजायते ।
नेहच धातून् सशुष्कान् पुणात्याशु प्रयोजितः ॥ ७ ॥
बलमग्निबलं पुष्टि प्राणं चास्याभिवईयेत् ।
असतं पुन: है: स्वेदैव प्रतिपादयेत् ॥ ८॥
तथा नेहमृदौ कोठे न तिष्ठन्त्यनिलामयाः ।
योतेन सदोषत्वात् कम्मणा न प्रशाम्यति ॥८॥
मृदुभिः से हसयुक्तैर्भपजैस्त विशाधयेत् ।
घृतं तिल्वकसिह वा सातनासिडमेद वा १० ॥
पयसैरण्डतल वा पिबद्दोपहर शिवम् ।
सिन्धानलवणोणाराहारैहि मलथितः ॥ ११ ॥
स्रोतो रुवाऽनिल रुध्यात्तस्मात्तमनुलोमयेत् ।
दुर्बलो यो विरेच्यः स्यात्तं निरूहैरुपाचरेत् ॥ १२ ॥

·४२६ अष्टाहृदयसंहितायां दीपनैः पाचनीय भोज्यैर्वा तद्युतै रम् । संशस्यो त्यिते चाग्नौ ने इस्लेदो पुनहितो । १३. पामाशयगते वायौ वनितप्रतिभाजिते । सखाम्बुना पट चरणं वचादि वा प्रयोजयेत् ॥१४॥ संधुचितेरनी परतो विधिः केवलवालिकः । मस्यावाभिप्रदेशस्थे सिहान् विषयलाट मिः ॥ १५ ॥ यस्तिकम्म त्वधोनामः भस्यते वावपीड़कः । कोष्ठगे धारचूद्या हिताः पाचनदीपनाः ॥ १६ ॥ इत्स्ये पयः स्थिरामिह गिरोचम्तिः मिरोगते । मेटिक नायनं धूमः श्रीपादीनाच सर्पणम् ॥ १७ ॥ खेदाभ्यनानि वातानि वा पाव वगायिते । पीताः प्रदेहा रतस्थे विरेको रसमोचमम् ॥१८॥ विरकी सांसदस्य निरूहाः गमनानि च । बाह्याभ्यन्तरत: हरस्थिमजागतं नयेत प्रोऽव शुझस्थ बनशककर हितम् । विषहमागहमा हरानं दद्याविरेचनम् । २. विरित प्रतिगुन पूर्जको कारयेत् क्रियाम् । गर्भ शुके तयामेन यानानां च विश्यताम् । २१ । सिताकामयमधुकै : मिदमुत्यापन पयः । सामान्धगिर:प्रारी ने दाहोपनाहनम् । २२ । नेस मधिनेसही मायमेवसाधितम । पागारधूमनवा लैप: सुने एणि २३ सुको पेटयुवेत कायमुपनाउनम् । पयापमाननामप्रतापगपेपनम् । २४ ।

·चिकित्सास्थानम् ४३० . अस्तवमैदमखेदं बहिरायामज्जितम् । प्रखष्ट्राधातिनं चैनं त्वरितं समुपाचरेत् ॥ २५ ॥ तत्र प्रागेव सुम्रिग्ध खिन्नारे तोप नापनम् । स्रोतोविशुद्धये युन्नादकपामं ततो घृतम् ॥ २६ ॥ विदाप्यादिगणमाथदधिक्षोररसैः शृतम् । नातिमात्र तथा वायुक्नोति सहसैव वा १२७ ॥ कुलत्ययवकोलानि भद्रदार्वादिक्षं गयम् । निःसाथ्यानूयमांसश्च तेनाम्नः पयसापि च ॥ २८ ॥ खादु स्कन्धपतीवापं महान विपाधयेत् । নাত্নাৱাৰানন্যায্যমন: ( ২৫ संहन्ति थातुं ते ते च स्नेहखेदाः सुयोजिताः । वेगान्तरेषु मूनिमसक्कचास्य रेषयेत् ॥ ३० ॥ अवयोडे: प्रधमनस्तीले पनिवर्गः। म्वसनासु विमुन्नास तथा संघांस विन्दति । ३१ सोवलामयाम्योपसिद्ध सपियलेऽधिके । पलाष्टकं तिल्वकतो वरायाः प्रस्थं पला गुरुपञ्चमूलम् ॥३२ सैरगडसिझीवितं घटेऽपा पता पचेत्यादमृतेन तेन । दधः पावे यावशूकाचिविल्वे. सर्पिःप्रस्थ हन्ति तसेव्यमानम् । दृष्टान् वातानेकसान संस्थान्योनिव्या गुलमोदरच म३३॥ विधिस्तित्वक वजनेयो शम्याकायोकयोरपि । चिकित्सितमिद कुर्याच्छुद्धपातापानके ॥ ३४ ॥ संसृष्टदोपे समष्ट चूर्णयित्वा कफान्विते । गुम्परुण्यभवाहिश पोफार लवरात्रयम् । ३५ ॥ यवकाथाना पेयं हत्पार्वात्य पतनके।

·५३८ प्रष्टाङ्गहरसंहितायां । हिन, सौवर्चल शुण्डो दाडिमं सामवेतसम् ॥ ३६ पिबहा लेमपवन हृद्रोगोतच शस्यते । पायामयोरदितववाद्याभ्यान्तरयो: क्रिया २०॥ तेलद्रोण्याच शयनमान्तरोऽत्र सुदुस्तरः । विवर्ण दन्तवदनः सस्ताङ्गो नष्टचेतनः ॥ ३८॥ प्रस्सिन्यथ धनुफम्भी दशराब न जीवति । वेगेवतोऽन्यथा जीवन्मन्देपु विनतो जड़:३८ । खतः कुपि: पक्षहत: पङ्गनी विकलोऽथवा । हनुमे इनासम्धस्विन्त्री स्वस्थानमानयेत् । ४. उवामयेश कुगलचिबुक विकृते मुखे । नामयेत् संहते शेषमेकायामयदाचरेत्. ४१॥ निहास्तम्भ यथावम्य' कार्य वासचिकित्सितम् । पर्दिते नाधनं मूभिं तैलं थोपाक्षितर्पणम् ॥ ४२ ॥ ममोके वमनं दारागयुक्त सिराध्यधः । खेहनं चेहसंयुक्ता पक्षाघात विरेपनम् । ४३ . अधमाहो हित नस्यं नेइयोत्तरभक्तिकः । करमाम्भे न च से हो .. च संगोधने हितम् । ४४ ॥ गानमैदीबाहुन्याद्यावा तत्चपणान्यतः । कुया दूधोपचारस यवम्यामाककोद्रया: ॥ ४५ ॥ भाकरलवणैः मिशिजल: मृतः झादसैरधृतेमांसमध्यभोऽरिटपायिनः । ४६ . पसकादिरिट्रादि चाढिी रा सैन्यययैः पामवाने महामीभि: पेयः पर घर योऽयया । ४७ ॥ तिमाय शोद्रेण या पाचतिजाकणाधनान् । शम्ता: - ·चिकित्सास्थानम् फाल्कममध वा चयपयाग्निसुरदारजम् ॥ ४ ॥ मूव वा मौनयेत्पथ्या गुग्गुलु गिरिसम्भवम् । योपाग्निमुम्तत्रिफलाविडङ्गुग्गुलु समम् ॥ ४८ । वादन सर्वान् जयेशाधीन मेट ने थामवातजान् । भाम्यत्येव कफामानाः समैदकः प्रभवन: । ५० ॥ धारमवान्वितान् खेदान् सेकामुहर्तनानि च । कुयाबियाच मुत्रायः करलफलमर्पये. ॥ ५ ॥ मूलीप्यर्कतर्कारीनिम्ब ससुरायै. । सचौद्रमापकालोष्ठयमौकत्तिके.. ५२ ॥ कफवयार्थ व्यायाम सङ्के चैन प्रयवेत् । स्थलान्दामहयेनारी: शप्ति परिशीतयेत् ॥ ५३॥ स्थिरतीय सरनेम प्रतिस्रीतो नदी हरेत् । प्रेषमेदाचये चाव स्नेहादौनषचारयेत् ॥ ५४॥ खामदृष्यादि चानीय कार्या गेष्वपि किया । सहचर सुरदारसनागर कथितमन्भसि तैनविमिथितम् । पयनयोडितदेहगति पिवेद द्रुतविलम्बितगीभवतीच्या ५५ रानामहीप्रधदीपिपिप्पलीशठिपोफरम् । पिता विपाचवेतपितरोगहर परम् ॥ १६ ॥ निम्यागतापपटोलनिदिग्धिकाना भागान् पृथग् दापनान् विपचेटोपाम् । प्रागपितरमैन पुनद्य तेन স নয় অবলিলুমফল: पाठाविहारटारुगोपाल्या हिसारनागरनियामिमिचवहः । :

·अाइ हदयसहितायां अ० २१ तेजोवतीमरिसवत्सकदीप्यकाग्नि रोहिण्यरुष्करवचाकणमूलयुक्तः ॥ ५८ ॥ नविष्ठयातिविषया विषया यवान्या सशुगुग्गुलुपलैरपि पञ्चमः । तरसेवित प्रधमति प्रवलं समोर सध्यस्थि मज्जगतमप्यथ कुष्ठ मोदृक् ॥ ५८ ॥ नादीतणार्बुदभगन्दरगण्ड माला जवूई सर्वगदगुल्मगुदीत्वमहान् । यक्ष्मारुचिश्वसनपीनस कामशोफ हत्पाण्डुरागमविद्रधिवातरक्तम् ॥ ६० ॥ वनाविल्वशृते क्षीरे तमण्ड विपाचवेत् । तस्य शक्ति: प्रकुलो वा नम्य वाते शिरोगते ॥ ६१ ॥ तहसिद्धा बसा नक्रमत्स्यकूमंचलूकजा । विशेपेण प्रयोतया कोवले मातरिश्वनि । ६२ ॥ जी पिण्याकम्पञ्चमून्नम्प थकन काप्याथाभ्यामेकतम्तै नमाभ्याम् । क्षीगंदष्टांशम्पायेगेनपानाद. वाता नश्येयुः ले पहा विशेषात् ॥ ६३ ॥ प्रसारिणी तुनाकाधे तेनाम्य पयः समम् । हिमेदामिशिम जिष्ठादारानाकुचन्दनः : ॥६४ ॥ जीवकर्षभकाकीलोयगुलामादामभिः । कारिकतर्विपचेत्सपगार नागनम् ६५ ॥ समून्नगासप्य महान. बना दगमूनतय पलानि पसायदभोगत उपदिपाम् ।

·चिकित्सास्थानम् ४४१ . . सत्र मेव्यनषकुष्ठहिमनारपृप्रिया ननिकाम्बुमिनाजे: लोहितानलदलोहसुगः कोपनामिशितुर कनतैय १६ तुम्बासीरम्मालिकै स्तनपा सिह कच्छानशीलितं हतिवातान कम्पाक्षेपस्तम्भगोयादियुतान्गुल्मीमाटोपोनसोनिरोगान सहाचरतुनायास रमे तेलाटक पचन । मून कलकाशपलं पयो दत्त्वा चतुर्गणम् ॥ ६८ ॥ प्रथवा नतपग्रन्यास्थिगकुष्ठसुगमयान् । सैलागलदशैले यशाद्वारतचन्दनान् ॥ ६८ ॥ নিমজ্জি যক্ষাঙাগ বি। मेडम्य सम्मत तैलं तस्क पछामनिम्नामयान् ॥ ७० ॥ बात कुण्डलि कोन्मादगुलमवर्धादिकान् जयेत् । बतागत छिबरहापाई राखाटमागिकम् ॥ ७९ ॥ अम्लाढकशते पका शतभागस्थिते रसे। दधिमस्त्विक्षुनियासशुल्कैम्त लादक ममः ॥ १२ ॥ पचेसाजपयोऽडोशं कल्कैरेभिः पनोमितेः। पठोमरलदावेलामनिष्ठागुरुचन्दनः । पद्यकातिबन्नामुम्ताशूपर्णोहरेणुभिः । यथ्यावसुरसव्याघ्रनवर्षभकजोक्कैः ॥ ७४ पन्नायरमकस्त रोनौनिकाजातिकोशकैः । स्मताकुमशेलेयजानिकाकटानाम्युभिः ७५ ॥ त्वकुन्दगाकर तुरुकधीनिवासकः । मयन न एकडीलकुष्ठमासौप्रियङ्गभिः ॥ ७६ . स्थोणेयतगरध्यामधामदनकनवैः । सनागसर: सिके दद्याचावायसारित । ७७ । । . ..

·४४२
अष्टाङ्गहृदयसंहितायां
पत्रकलकं ततः पूतं विधिना तत्प्रयोजितम् ।
कासखासज्वरच्छदिमु गुल्मघतक्षयान् ॥ ७ ॥
सोशोधमपस्मारमलक्ष्मी च प्रणाशयेत् ।
बलातैलमिदं श्रेतं वातव्याधिविनाशनम् ॥ ८ ॥
पाने नस्य ऽन्वासनेऽभ्यञ्जने च
रोहाः काले सम्यगेते प्रयुताः।
दुष्टान्वातानाश गान्ति नयेयु-
वन्ध्यानारी: पुत्रभाजय कुर्युः ॥ ८० ॥
मेहस्व दैट्ठत: लेमा यदा पक्काशये स्थितः ।
पित्तं वा दर्शयेटूपं बस्तिभिम्त विनिर्जयेत् ॥ ८१ ॥
:
हाविंशोऽध्यायः ।
पथातो वातशोणितचिकि सित प्यास्यास्यामः ।
यासशोणितिनीरज सिंग्धम्य बहुगो हरेत् ।
पस्पाम्प पालगन् वायु बधादीप ययायनम् ॥ १॥
रुपागताददापु मनोकायिनिहरेत् ।
राहतचिमिचिमाका दयनान्वितम् ॥ २ ॥
मछानेन मिरामि देगारेगार योस् ।
पनमानी सुन साधक पानातर यस् ।
गम्भीर प्रयु मान्न कम्पमानिरामयान् ।
ग्रामिमन्याप वातोयान कुर्यायुरराषयात् ॥४॥

·4.२२ चिकित्सास्थानम् ४४३ विरेच्य. से हयित्वा तु नेहयुक्तौ विरेचनैः। बातोत्तर वातरक्त पुराण पायवेदघृतम् ॥ ५ ॥ श्रावणीचौरकाकीलीक्षीरिणीजीवकैः समः । सिई सर्यपकैः मर्पिः सक्षीरं वातरक्कनुत् ॥ ६ ॥ द्राक्षामधू कवारिभ्या सिई वा ससितोपलम् । धृत पिवेत्तया क्षीर गुडूचीम्बरसे शृतम् ।।७।। तेल पयः पराञ्च पाययेहासुमूर्धितम् । बलाशतावरीराम्रादशमूले. सपीभिः ॥ ८ ॥ श्यामेररहस्थिराभिय वातातिन' मृतं पयः । धारोष्ण मूत्रयुक्त वा धीर दोपानुनीमनम् ॥ ८ ॥ पैत्ते पधा वरीतिका पटोलविफलामृताः । पिबेघृत वा क्षीर या खादु तिमकसाधितम् ॥१०॥ क्षीरणे गडरतल ध प्रयोगप पिबेन्नरः । बहुदीपी विरेकार्य जीणे धीरोदनाशनः ॥ ११ ॥ कपायमभयाना वा पाययेतभर्जितम् ।' सौरानुपान विताचूर्ण द्राक्षारमेन था ॥ १२ ॥ निहरहा मल तम्य सघृत'शीर इम्तिभिः नदि बस्तिमम किशिदातरनिकिलितम् ॥ १३ ।। विशेषात्यायपाक्रुिपस्थि जगतिषु । मुस्तद्राक्षापरिक्षामा विकाय क कापणे ॥ १४ ॥ संक्षीद विफलाया धागचीं यथा तथा। यथासहपीत पारित गरे। १५ ।। त्रिफलाचीपर की विड़ा पिप्पनीमल नो-नम - म.

·४४४ अष्टाहृदयसहितायां प्र.२२ ऋडि लाङ्गलिक दव्यं समभागानि पेषयेत् । कल्कैलिमायसी पावों मध्याहे भक्षयेदिदम् ।। १७ ॥ वाताने सर्वदोपऽपि परं शूनान्विते हितम् । कोकिलाच कानिधः पीतमाच्छाकमोजिना ॥ १ ॥ कृपाभ्यास इय क्रोध पातर नियच्छति । पञ्चमूलस्य धात्रया वा रसैलेंगीतकी वसाम् ॥ १८ ॥ खुड सुरुटमप्यने प्रहाधारी पिवन जयेत् । इत्वाभ्यन्तरमुद्दिष्ट कम्म बाघमतः परम् ॥ २० ॥ पारनानाटके तेल पादसनरस शतम्। प्रभूते खजित तीये ज्वरदाहार्तिमुत्परम् ॥ २१ ॥ समध हिमशिष्ठ ससर्जरसमारिवम् । पिरातेत तम्यादातरतरजापहम् ॥ २२॥ दशमूले शृत शीरं सद्यः शूमनियारपम् । परिपेकोऽनिनप्रावि तहकोणेन सपिपा: २३ । में ईमधमिर्धा चतुर्भिः परिपेचयेत् । म्तम्भाक्षेप कशूनाते कोहि त गीतसः । २४ । महाय्याधिक मागे धीरैस्नेसथिमिथितः । निकाधेर्जीनीयानो पक्षमूलम्य या लपोः । २५ । द्राक्षेपुरममयानि दधिमस्वयकाधिकम् । कार्य सानपोद्गराग्भय मस्यते । २८ । प्रिया: प्रियवदा नार्य यन्दना करतानाः । मगीता: सुपसर्या घम्ति दार रकमम् । २०॥ गगने गहा दारी RTI नेपयेत् । प्रपोपहरोममिहादाम पदनः । २८ ।

·चिकित्सास्थानम् । २२ .०५ ससितोपलकामेचमसूरैरकसमिः । लेपो रुग्दावोसर्परागयोफनिबर्हण: ॥ २८ ॥ यातः साधित; निन्धः क्षयरी मुदपायस' । तिलसर्पप पिण्डेय शूलप्रमुपनाहनम् ॥ ३०॥ पोदका प्रसहानूपवेसवाराः सुसंस्मता' ! जीयनीयोपधले हयुक्ताः स्युरुपनाहने ॥ ३ ॥ स्तम्भतोदरुगायामशोफाग ग्रहनाशनाः । जीवनीयोयधैः सिद्धाः सपयस्का क्साइपि वा । ३२३ त सहचरान् मूल जीवन्तिच्छागल पय । नेप: पिष्टा तिलास्तष्टा: पयसि निता: ॥ ३३ न भोरपिष्टतुमालयमरण्डस्य फसानिया। काव शूलनिवृत्त्यर्थं मताशा वाऽनिलेऽधिक ॥ ३४ ॥ भूषक्षारसुरापत वृतमभ्यन्नने हितम् । सिहं समधुशक्त वा मेकाम्यवाः कफोत्तरे ॥ ३५ ॥ रहधूमो वचा कुष्ठ शताहा रंजनोहयम् । प्रक्षेप शुलनुदातरले यातकफीसरे । ६६ । मधुथियोहित तहदीज धान्याम्ससयुतम् । महतलिप्तमम्य सिञ्चहातकोत्तरे ॥ ३७॥ सत्तान लेपनाभ्यनपरिपेकादगाइन । विरकास्थापने नेहपानर्गम्भीरमापरत : ३८ ॥ धात मोत्तरे कोणा लेपाद्यास्तत्र शीतले'। विदाहगोफमाण्डू विदि स्तम्भनाद्भवेत् ॥ ३८ ॥ पित्तरोत्तरे वातरक्त लेपादयो हिमाः । ३८ ·.२२ चिकिमाथानम् एते स्थानस्य गाभौयात्मिध्ये युचवतो न था ५२ ॥ सम्मानयेन्नवानेतान् बलिनी निरुपद्रयान् । पायो पित्ताहते शीतामुणाच बहुगः क्रियाम् ॥ १३ ॥ व्यत्यासाद् योजयेत्सपिविनीयश्च पायवेत् । धन्यमांस यया; शालिविरेकः क्षीरवान्मृदुः । ५४ ॥ समीरा बस्तयः धीरं यधमूलबनानृतम् । कालेऽनुवासन तैलं मधुरोपधसाधितम् ॥ ५५ ॥ यष्टीमधुपलातेलपतचौरैय मेधनम् । पशमूलकपायेण यारिया मोतलेन ॥१९॥ कफाहा वधानानि जाला मृगपनिणः । दासीपा निरुधाय वमनं सविरेचनम् ॥ ५॥ पुराशसर्पितैलच तिलसर्पपज हितम् । समृष्ट कफपित्ताभ्यां पित्तमादी विनिर्जयेत् । ५८ । कारयेद्रतसंसष्ट वाते गोपितिकी क्रियाम् । स्खेदाभ्यहरसा: शोर ने हो मांसाहते हितः ॥ ५८ प्रमेहदीवातघ्नमाध्यमाने भिपरिजतम् । महान होऽस्थिमन्नस्ये पूर्वोत तसाहत ... पन्नावृते पाचनीय वमन दीपन लघु । मूबाहरी बलानि खेडा उतरवस्तयः ॥ ६॥ परगड़तेल वर्षस्थे बम्तिनेहाय मेदिनः । कफपित्ताविना यद्यश पासानुनोमनम् ॥ २ ॥ सर्वस्थानामते त्वाश तत्कायं मातरिश्वनि । पनभिष्यन्दि च निाव मोतसां शहिकारणम् । ६३ । पाचना मायः प्रायो मधुराः सानुयासना। .

·४४८ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां प्र.२२ + प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदुकायविरेचनम् ॥ ६४ ॥ रसायनानां सर्वेपामुपयोगः प्रशस्यते। शिलाहम्य विशेषेण पयसा शुद्धगुग्ग लो: । ६५१ लेही या भाग वस्तहदेकादसितासितः । अपान वायते सर्व दीपनं प्राहिमेपनम् ॥ ६ ॥ यातानुलीमनं कार्य मूत्राशय विशोधनम् । इति सहेपत: प्रोक्तमाहतानां चिकित्सितम् । १०॥ प्रणादीनां भिषा या हितपय स्वयमेय सत् । : उदान योजयेईमपानं चानुलोमये । ६८. ममानं शमयेदिहांस्तिधा व्यानं च योजयेत् । प्राणो रक्ष्यपतुभ्योऽपि तस्थिती देहसंस्थितिः ५८ सब स्थान नयेदेयं वृत्तान्बाताधिमार्गगान् । मयं पायरणं पित्तरसंसर्गयनितम् ॥ ७ ॥ रमायनविधानेन सरानो इसि मोनितः। । पिताहते पितरं मरुतयानमीमनम् ॥ ०१ रसायपि सहए पीत यश भैयनम् । रामविशानिमहरं विविध रसायनम् . ०२॥ ययानिदान निर्दिष्टमिति गम्यापिकभितम् । पायर्याटसन म्यानमगी:शिनायनम् । निकिनि पिस पर्व परयपित्त मिलता। भय मम गा: ममोपाम् । ०४ .

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां कल्पस्थानम्। प्रथमोऽध्यायः। अधाती वमनकल्पं व्याख्यास्यामः । इति ह माहुरात्रेयादयो महर्षयः । पमने मदन येष्ठ विग्मूलं विरेचने। नित्यमन्यस्य तु व्याधिविशेषय विशिष्टता॥१॥ फलानि तानि पाडू नि न चातिवरितान्यपि । प्रादायाहि प्रशस्तः मध्ये गोमवसन्तयोः ॥ २ ॥ प्रमृज्य बागमुत्तीयां विधा बध्वा प्रनेपयेत् । गोमयेनानुमुत्तोली धान्यमध्ये निधापयेत् ॥ ३ सुदुभूतानि मविष्टगन्धानि कुशवेष्टनात्। निष्कृष निर्गतेऽटाई शोपयेत्तान्यधातपे ॥ ४ ॥ तेषां ततः सुशुष्काणामुहत्य फलपिप्पलीः । दधिमध्वाज्यपलले दिला भोपयेत्पुनः ॥ ५ नगुप्त संस्थाप्य पतध्यपाले प्रधाजयो । प्रधादाय ततो मात्रां जज रोहत्य वारयेत् । ६ ॥ शर्वरी मधुयध्या या कोविदारस्य वा जले। कर्बुदारस्य विना या नौपथ विलस्थ या 1.0 ·अष्टाङ्गहृदयराहितायां . पपुष्पयाः सदापुमा प्रत्यक्षादयोऽयया। ततः पित्यापाय तं प्रातदितगालितन् ॥ ८॥ तूतीदिन विधिगा साधु तेग तथा यमेत् । जेशवरातिश्यायगुल्मातर्विद्रधीषु च net प्रार्द हिशेषेरा यात्पित्तस दर्शनम् । फतपिप्पन्निपूर्ण वा माथेन खेन भावितम् ॥ १० ॥ विभागविफसाचूर्ण कोविदारादिवारिणा । पिवेजरारूचिष्य व गन्यापच्यर्बुदोदरी । ११ ॥ पित्त कफस्थानावे बीमूतादिजलेन तत् । हहा हेऽधोऽमपित्तं च धोरं तत्पिप्पलीमृतम् ॥ १२ ॥ रेयी वा कफच्छर्दिप्रमेकतमके घु तु । दध्य तर दा दधि वा तन तक्षोरराभवम् ॥ १३ ॥ फलादिकाय कलकाच्या सिद्ध तसिडदुग्धजम् । सर्पि, कफाभिभूतऽग्नो शुष्यद्दे हे च वामनम् ॥ १४ ॥ बरन फनमज्जो का भागात विविशतम् । श्रादौन्ने पनासिदं लौदा प्रच्छर्दये रसुगम् ॥ १५ ॥ त लेई भयभीज्य पु तकपायांग योजयेत् यस शामितोवामः कयाय: फम्न मजज ॥१६॥ निम्नायितरकायसमायुक्ती नियति । वामूलानपि वाधीनार्वान्मन्तर्घ गोजवान् ॥ १७ ॥ राटपुष्पफन्न सामान्य सुरक्षितम् । यमेमरमादोना ail निनन् सुखं सुनी ॥८॥ एमय फनाभाव वापर पुष्प शाटु धा। जीमूनाकार करदत् नीयतन्तु पितः:१८:

·१ फाल्पस्थानम् प्रयोगाव्य' परबासकासहिमादिरोगिहान् । पयः पुष्पेऽस्य निहत्ते फले पेयापयस्तताः ॥ २० ॥ तीमय बोरसन्तान दयुतरमन्नोमो । शिरी पयसि दयन्न जाते हरितपाण्डु की । २१ पासुत्य वारपीमा पिवेन्मृदितगाशितम् । कफादरीची कामे पाखे राजयक्षाणि ॥ २२ ॥ दयश्च कम्पना काया तुन्योकोयातकोष्वपि । पयागताना शष्याणां पालाना वेणिजन्मनाम् ॥ २३ ॥ चूर्णस्य पयसा हि वातपित्तादिन पिवेत् । देवा योपि वाऽऽपोप्य काथे तिजोसमस्य वा २४० पारग्यवादिनय कादासत्यान्चतमम्य वा। विभृया पूरा त हाथ पित्तनमज्वरी पिवेत् ॥ २५ ॥ जौमूलचूर्ण वारक वा पिवैच्योतेन वारिणा । खर पेत्ते की पोन कफवातावफादपि ॥ २६ ॥ कासवासविपच्छर्दिज्वरात कफक निते । रक्षामने शस्त. मताम्यति । मानवे ॥ २० ॥ फलपुष्पविकीनस्य प्रयानेस्तस्य साधितम् । पित्तो पावर घोर पित्तोदित प्रयोजयेत् ॥ २८ ॥ इतमध्ये फन जो रियत चोर यदा दधि । स्यात्तदा वाफजे कामशाने पम्प च पाचयेत् ॥ २८ ॥ मसुना या नाराध्य पाण्डु कुष्ठविपादित । तेन तम विपक्ष वा पिवत् समधुसैन्धवम् । ३.! भापयित्वाजदुग्धे ग योज तेनैव वा पिवेत् । विपगुल्मीदरपश्चिगायु सोपदेषु च । ३१.

·४५२ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां . सहाभिर्या पिमन्यं तम्बोखरसभावितेः । कफोद्भवे वर कामे गलरोगप्वरोचके । ३२॥ गुल्मे ज्वर प्रसती च कल्फ मांसरसैः पिबेत् । नरः साधु धमत्येवं न च दौर्वल्यम ते ॥ ३३ ॥ तुम्बा: फलरसैः शुष्कः सपुष्पेरवचूर्णितम् । छर्दयेन्माम्यमानाय गन्धसम्परसुरखोचितः ॥ २४ ॥ कासगुल्मीदरगरे याने नेमाशयस्थिते । कफे घ कण्ठयकरथे कफसमयजेयु च ॥ ३५ ॥ धामार्गवो गटेष्विष्टः विरेषु च महत्म ध । घीयकर्षभको घोरा यापिका शतावरी ॥ २६ ॥ काकोली यायणी मेदा मधागेदा मधूनिका । तजोभिः प्रयगनेहा धामार्गपरजोऽन्विताः । ३०॥ फादयदाई प शप्ता मधुमितादताः । से समापोऽनुपाना: म्युः पितोपसहित फफे। २८ । धान्यामरुयूपेण फल्फरतम्य विपापहः । पिम्पगः पुनर्नवाया था फागमदम्य वा रमे । ३८. एक धामार्ग या मानमे गदित पिपेत् । मतचोर गर्पिः माधितं या फमादिमिः । ४. . सेडोतिकटुतीय प्रगाटे प्रययने । कुछपानामशीरमीपगुगादिपु । ४१ । पृयक कमादिपट गम का नामम्पपम् । मोगामन मिगम सपि... समापिनी मिसा। होता दिया कि गिनामा ·कल्पस्थानम् ४५३ कुटज सुकुमारपु पित्तराकफोदये। बरै पिस ट्रीगे पडे कुष्ठे च पूजितम् ।.४४ सर्पपाणां मधू कानां तोयेन नवणस्य वा। पाययेत् कौटज बीज युन छपरयाऽथवा ॥ ४५ ॥ समाई यार्कदुग्धात न पाययेत् पृथक् । फनजीमूतवाकुजीवन्तीजीपकोदनैः ॥ ४ ॥ वमनौषधमुख्यानामिति कल्पदिगोरिता । बोजेनानन मतिमानन्यान्यपि च कल्पयेत् ॥ १७ ॥ द्वितीयोऽध्यायः पथातो विरोधनकाम्पं व्याख्यास्यामः । कपाया मधुरा मा विपाके कटुका निहत् । कफपित्तशमनी रोयाशानिनकोपनी ॥१॥ मैदानीमोपयुका यातपिसफफाप है। कम्पोयगासाय जायते सर्वरोगजित् ॥ २॥ धिा स्यातच तामूलं ग्राम श्यामारणं वित् । विदा पर निरमायं सुतयोः । ३. सुकुमार थियो र मृदुकोठे सहितम् । मूर्धा समोडारकर्षपचनप्रदम् ।। माम तोगाराकारितादामादपि सम्यते । मार कोठे रहो दोष लगवमिपि पारे ।

·४५४ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां गम्भीरानुगतं नक्षणमतिर्यविस्तञ्च यत् ! गृहीला विसृजेत् काष्ठं त्वचं शुष्का निधापयेत् ॥६॥ प्रथ काले. तु तच्च किचिनागरसैन्धयम् । यातामये पिवेदम्लैः पित्ते साज्यासितामधु ॥ ७॥ वीरद्राचेतुकाश्मयस्वादुस्कन्धवरारसैः । कफामये पीलुरसमूवमद्याम्सकाजिकैः ।। पञ्चकोलादिचूर्णेच युक्त्या युक्त कफापहः । विकल्ककपायेणं साधित: ससितो हिमः। मधुमिनातसंयुतो लेहो प्रद्यं विरेचनम् । पनगन्धातगाक्षीगै विदारी शर्करा विवत् । १.. चूर्णितं मधुसर्पिा लोटा साधु घिरिप्यते । सन्निपातञ्चरम्तगापिपानासाहपीडितः ॥ ११॥ लिम्पदन्तस्विसतया विधा सत्वेक्षुगन्धिकाः । एकीकत्य पपेम्बिनपुटपाकोन भत्तयेत् ॥ १२ ॥ स्वगेनाभ्यां समा मीनी मित्तय गर्करा। पूर्ण फनरमशोट्रमन्नुभिमसर्पणं पिवेत् ॥ १३ ॥ पातपित्तकफीत्य पुगियरपाननेषु च । मरेपु गुकुमार गिरपाचं चिनुन् ॥ १४ : विडत नवरायाफ्शककणाविर । सूर्येभ्यो न तभीद मध्याम्पेन गुटेन या १५ गुरम मोडीदर कार्म मोमकमरीयकम् । फफदाराप्ततांपान्यान् परिमार्टि गमान् बहन् । १५ । विहद पिप्पमोनूमविफमाधान्यधिकम् । मरीचिन्द्रय वाजानोपियनीहस्तिपिचमी:१०॥

·कापस्थानम् दौप्य पञ्चलवणं चूर्णिसं कार्पियो पृयक । तिलतैलत्रिय भागो चाष्टपलोमिती ॥१८ धात्रीमलरसास्थांवोन् गुड़ाबेतुलाबितान् । पहा मृदग्निना हादेत्ततो मात्रामयन्वणः ॥१६॥ कुधार्य:कामलागुरुममेहोदरभगन्दरान् । प्रहपीपा रोगांच चन्ति पुसवनय सः ॥ २० ॥ गुड़: कल्याणको नान सर्वेष्तषु योगिकः । व्योपरिजातकाभादमिनासलमास्त्रिधार ॥२१॥ सर्वः समा सममिता चौद्रेण गुटिकाः सताः। मूगमञ्चरचदिकासशीपभ्रमचये ॥ २२ ॥ तापे पाडामयेऽल्पेऽरनो शताः सर्वविपेषु ध । विहता कोट बीजं पिप्पनी विश्वभपशम् ॥ २३ ॥ चौद्रद्राचारसोपेतं वर्पाकाले विगएनन् । त्रिदुरालभामुत गरोदीच्यचन्दनम् ॥ २४ ॥ ट्राधापुना सयच्या सातलं जलदालये। पिस्ता चित्र पाठामजाजी सरलं वचाम् ॥ २५ ॥ स्वर्णधौरों व हेमन्ते चूर्णमुच्याम्पुना पिवेत् । विधता गरातम्या ग्रीषकाले विरेचनम् ॥ २६ ॥ विशतिधापासायलाफ रोधियी। पचौरी च संचूर्य गोमूत्रै भावयेत् पाइन् । २७ ॥ एप गर्व यो योगः सिग्धानां मनदीपात् । या विधुरानमान्तिपिप्पलियरसयाम् ॥ २८॥ मो. नी पट्या मुसा येतायुप्ता समितिम् । रसातीपदान्मुभिः गम्त प्रमाणामपि सर्वदा । २८ । .

·अष्टाहदयसंहितायां ज्वरहट्रोगवातासगुदायादिरोगिषु । राजक्षोऽधिकं पथ्यो मृदुमधुरशीतलः ॥ ३० ॥ बाले वृद्ध क्षते क्षीणे सुकुमारे च मानवे । योज्यो मृहनपायित्वाहिशेषाच्चतुरगुलः ॥ ३१ ॥ फलकाले परिणतं फलं तस्य समाहरेत् । तेषां गुणवतां भारं सिकतास विनिक्षिपेत् । सप्तरावात् समुत्य गोषयेचातपे ततः । ततो मध्मानमुद्दत्य शुचौ पात्रे निधापयेत् ॥ ३३ ॥ हामारसेन तं दद्यादाहोदावर्तपीड़िते । चतुर्वर्षे सुखं वाले यावद्दा दशवार्षिके । २४ । चतुरङ्गलमनो या कषायं पाययेदिमम् । दधिमण्इसरामधात्रोफलरसैः : पृथक् । ३५॥ सौवीरकेण वा युक्ता कल्केन प्रेहतेन था। दन्तीकपाये तम्मन्नो गुड़ जीणे च निधिपेत् । २६ । तमरिट स्थितं मांसं पाययेत् पधमेय वा । त्वचं तिषकमूनस्य त्वताभ्यन्तर यस्कनम् ॥ ७ ॥ विगोष पूर्णयित्वा स ही भागो गालवेत्ततः । रोधम्यय कपावेग वतीयं तेन भावयेत् । ३८ : कपाये दशमूलस्य तं भागं भाक्ति पुनः । एक चूर्ण पुनः छत्वा रातः पापितलं पियेत् ॥ ३८ ॥ मम्मूत्रसुरामण्डकोनधावीफलाम्मुभिः । तिस्व कम्य कपायेण काम्केन प मगरः । ४.। मएसः साधितो मेहः म स येष्ठ विरेचनम् । मुधा भिनशि दीपाषा महामामपि सषयम् । १.

·कल्पखानम् - पाखेव पाटविश्वगाव तां मापयेदर'। सुदौ कोठेचने वाले स्थनिन टोघरोगिपि ॥ ४२ ॥ फाल्पा गुमोटरगरत्वगगेगमभुरेशिपु । पाण्डो दूपिविषे शोफे टोपविञ्चालरोगामि ॥ ४३ ॥ বা শঙ্কা কালনী নসিব বিনা। हिमा या दिवपी या शिमिरान् विपा ॥४४॥ मां पाटयिता शस्सए शोरगुधारातः । पिल्वादीना बहायोवा कायेग समपार ॥ ४५ ॥ मिरिता सुधाचोर ततोऽभरिपु शोपवेत् । पिवेत् हाला तु गुटिका मम्नुभूवरादिमि ॥ ४६ ॥ नियतादीनववरा स्वर्ण कोरी समातलाम । सप्ताह सुपापय पोवान् रमेनाज्येन या पिबेर ॥४॥ रायोपोचमाकुन्भगिकुमादीन गुडाना । भातिशतं फल या शहिन्या निशुपीकतम् ॥ ४८ ॥ यसनायाम्तधा मूल ते तु नीश विकापिणी । मानयोटरमरक्यपादिपु कल्पयेत् ॥ १८ ॥ प्रचमान गयो पिराइ मदिरालवणान्वितन् । द्रोंगे यातकफजे सदगुल्में प्रयोजयेत् ॥ ५० ॥ दन्तिदलसिर म्यूल मूल दन्तोट्यन्तिजाम् । पातामण्यावतीणोपरामाशकारि विकामि च ॥ १॥ गुरुप्रकोपि बातम्य पिरामिविलायनम् । सत्धोद्रविप्नीलित वेद्य गर्भवेष्टितम् । ५२ : मोष मन्दारपेचको हतो धम्य विकासिताम् ।

·५५८ अष्टाहृदयसंहितायां सपिवेन्मस्तमदिरातक्रपौलुरसासवैः । ५३ ॥ अभिष्यवतनुर्गमी प्रमेही जठरीगरी। गोमगाजरसैः पाण्डुः समिकोष्ठी भगन्दरी । ५४ । सिद्धं तत्कायकल्काभ्यां दशमूलरसेन च । विसर्पविट्रध्यलजीकचादाहान् जयेष्ठतम् ॥ ५५ ॥ तैलं तु गुल्ममेहार्थो विबन्धकफमारतान् । महाने हः शतच्छुकयातसगानिसल्यथाः । ५६ विरेचने मुख्यतमा नवैते विस्तादयः। हरीतकीमपि विविधानेनोपक्स्पयेत् । ५७ ॥ गुडस्याष्टपले पथ्या विंशतिः स्यात्पल पलम् । दन्तीचित्रकयोः कर्षों पिप्पलीवितीर्दश। प्रकल्पर मोदकानेष रामे रामेऽहनि । उयाम्भी नु पिबेत्खातानसर्वान्विधिनाऽमुना ५८ एते नि:परिहाराः स्युः सर्पष्याधिनियईपाः । विशेपाहणीपाण्डकएर कोठामा रिता॥.. अल्पम्यापि महायव प्रभूतस्यास्पकमताम् । कुयात् संपविषकाससंस्कारयुक्तिभिः ॥ ११. बसरामातफदाहिमेलासितापसामाक्षिकमाततिः। मोय रोस्य मनोऽनुकूतैर्युतानि देयामि पिरचगानि ॥२॥ हतीयोऽध्यायः । पघाती पनगरिनयापहिरिभ्याम्यायामः ।

·कल्पस्थानम् . पभने मृदुकोहेन नुहतापकफेन वा। प्रतितीक्ष्णहिमस्तोकमजोणे दुर्वलेन का। पोतं मयात्ययस्तस्मिनिष्टहानिर्मलोदयः । वामयेत्त पुन: निग्ध सारन् पूर्वमतिक्रमम् ॥ ३ ॥ पजौर्णिन श्वे भवतो व्रजत्यूई विरेचनम् । এনিমগ্নীকাঘবনিমুৰি যা। • तब पूर्णोदिता व्यापमिहिन न तधापि चेत् ॥ ३ ॥ पागये तिष्ठति ततस्तृतीयं मावचारयेत् । अन्य सामान हृद्यादा भपजाबिरपायतः ॥ ४ ॥ पविग्धविनदेहस्य पुराण रुक्षमौषधम् । दोषानुत्तेश्य नि मगत जनवेदान् । ५ विश्वयं वयथु हिम तमसो दर्शनं स्यम् । पिण्डिकोद्देष्टन कण्ड पूर्वोः सांद विवर्णताम् ॥ ६ ॥ मिस्त्रियस्थ वात्यल्पं दौमाग्नेर्जीण मौषधम् । योतेर्वा स्तन्यमामे या समुनले श्य हरेपलान् । मानव जनयेट्रोगानधोगः सर्व एव सः। तेललषयास्यक्त स्त्रि प्रस्तरमरैः । ८. निरुढ जानतरस जयित्वानुवासयेत् । মানস্ক্যিবিৱনন নায়ার सिधवात में है। पुनम्तीक्ष्णेन शोधयेत् । बहुदोषस्य रूवस्थ मन्दाग्नेरल्प मौषधम् ॥ १०, भोदावर्तस्य गौतमेश्य दोषामा निरुध्य है। भृशमामापयेवाभि पृष्ठपा शिरोरुजम् ॥ १ ॥ पा विरामूत्रवाताना साध दामयम् ।

·प्रसादयहितायां
अभ्यगचेदवादिसनिशानुवासनम् ॥ १२ ॥
उहापहरं सर्व कमामातस्य शस्यते ।
पञ्चमूलयबशारंवचाभूतिकसैन्धवैः ॥ १३ :
यवागू राहताशूनविवन्धानाइनायनी।
पिप्पलीदाडिमनारहि शुगठयम्तवेतसान् ॥ १४ ॥
ससैन्धवान् पियनद्यैः सपियोप्पोदकेन वा ।
प्रयाधिकापरिन्नाव वेदनापरिकर्तने । १५.
पौतीपधस्य वेगानां निग्रहागारुतादयः ।
कृपिता हदयं गत्वा घारं कुर्वन्ति हृदग्रहम् ।।
शियापारमाकासदेन्यलानातिविभ्रमः
जिहां खादति नि:संशो दन्तान कटकटाययन् ॥१७॥
न गदिमम तम यानयेदाशु तं भिषक् ।
मधुरैः पित्तमूर्ति कटुभिः या मानसिम् ॥ १८ ॥

·ফয়ান यो ज्योति वमने रेको विरको वमन मृदु ॥ २४ ॥ परियेकावगाहाचे सुयोते स्वभवेव तम् । प्रन्नन चन्दनोगोरमजासकारोट्याम् ॥ २५ ॥ साजचूर्णे पिवेन्मन्यमतियोगहर परम् । यमनस्यातियोगे तु शीतामुपरिपेचित ॥ २६ ॥ पिवेत् कलरसमन्य सघतक्षी शर्करम् । सोहाराचा भूश हा मूर्वाचा धान्यमुस्सयो । २७ । समधूवाचन चूर्ण लेइयेन्मधुसयुतम् । बमनेऽन्त प्रविष्टाधा जिजाया कवलपहा । २८ ५. सिन्धाम्सलवया या यूपमासरसा हिता । फनान्यम्बानि खादेयुस्तस्य चान्येऽग्रतो नरा ॥ २८ ॥ निस्तान्तु तिलद्राचाकल्कलिसा प्रवेशयेत् । धाग्ग्रहानिलरोग तमासोपसाधिताम् ॥ ३० ॥ ययागू तनुका दद्यात् ने हखेदी च कालवित् । पतियोगाश भेषज्य लीय हरति मोचितम् ॥ २१॥ राजीयादानमित्युतामादत्ते जीवित यत । एने काकाय वा दद्यातनानमना ॥ ३२॥ भुनी तमित वदेनीयमभुक्ने पित्तमादिशेत् । शल या मावित वसमायान कोणयारिणा ।। সালিন বিষ খালিন মন্ত্রন মাশির ? गृष्णामूळगदातस्य वुर्यादामरण दिगम् ॥ ३४ ॥ रमपित्तातिसारनी तम्याशु प्राणरक्षणीम् । गगोमडियाजागा सद्यस्या पिपेचीमाभिमन्धान जीव तर या जीयतामा " ·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां तदेव दर्भमुदितं रत बस्ती निषेचयेत् ॥ २६ ॥ श्यामाकाश्मय्यमधुकटूर्वीचीरैः शृतं पयः । तमण्डाचनयुतं बरितं वा योजयेदिमम् ॥ ३७॥ पिच्छावस्ति सुशीत वा वृतमण्डानुवासनम् । गुदं भ्रष्ट कापायेय स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत् । विसं यावयेसाम वेणुगीतादिनिखनम् ॥ ३८ ॥ चतुर्थोऽध्यायः । अथातो दोपहरणसाकल्यं वस्तिकल्प व्याख्यास्थामः। बलां गुडूनी विफला मरानां हिपञ्चमूलच पलोमितानि । अष्टौ फलान्यतुलाच मांसाचागात्यचेदमु चतुर्थ शेषम् ।। पूतीयवानी फलबिल्वकुठयचागताधापनपिप्पानीनाम् । काली गुटौद्ररतेः रातेलेयं मशः सुम्हाणो लवणान्वितय ॥ २ ॥ बस्तिः पर सगदप्रमाथी बरखे हितो जीवनाश । बम्ती च यस्मिन् पठितो ग कल्यः सर्वत दद्यादसमय तक हिमहसूतस्य रमोऽग्सयुत: सागमांसभ्य स पूर्वकामाः । पिने र युताः प्रवरी निरूहः मर्यानिनव्याधिधरः प्रदिष्टः ४॥ पला पटीनी लनुपरमूनं पायरियाय नसिहात् । प्रन्धारमामागरमाई यु: सामः पुन: प्रन्यममः मयायत् ॥५॥ मियमोयनकाम्फयुमाः सौनमर्पिमधुगन्नयय । पारीपनो मामयनप्रदा पपूर्वनं पोपदधासि सद्यः ।।

·कत्यस्थानम् ४६३ एरण्डमूलात् विफलं पलाशात्तथा पलाम लघुपञ्चमूलम् । रामावलाच्छिन्नमवावगन्धामुणनवारव स्टेनदारु ॥ ७ ॥ फलानि साटो सलिनाढगाभ्या विपाष्टमशपितऽस्मिन् । पचाशताहापाप्रियङ्ग बटोकापायत्सकनोजमस्तम् ॥ ८ ॥ दद्यात् सुपिष्ट सहतार्यशैसमक्षप्रमाण लवणामयुक्तम् । समाधिस्तैलयुन. समूत्री वस्तिर्जवेल्लेखनदीपनोऽसौ जोरपादत्रिक पृष्ठकोठहदगुयशूल गुरुता विबन्धम् । गुल्मामय ग्रहयोगुदीत्याम्तास्ताथ रोगान् कफवात जातान. यध्यारोमामयचन्दनेय शृत पयोऽग्रा वामलोत्पलैश । सशर्कगचौद्रत समीत पित्तामयान हन्ति सजीवनीयम् ११ राम्रा वृष लोहिनिकामनन्ता बला कनीयस्तृगपञ्चमूल्यो । गोपाङ्गनाचन्दनपनकर्धिवथ्यारोमाणि पलाई कानि १२॥ निकाय सायेन रमेन तेन शृत पयोऽर्धाट कमम्बुहीनम् । नौवन्तिमेदविरोपिदारोवीरादिकाको लिकलकाभि. १३. सितोपलाजीयकपद्मरेणुप्रपौण्डरीको स्पलपुण्डरीकैः । लोहारमगुसामधुष्टिकाभिर्नागाहमुलातकचन्दनैश्च ॥ १४ ॥ पिष्टेतचौद्युतनिरूह ससैन्धव शीतलमेर दद्यात् । प्रत्यागते धनरसेन गालोन् जीरेण वाऽद्यात्सरिपितगात्र ॥१५ दाहातिसारप्रदरासपित्तहत्याण्डरोगान् विषमज्वरश्च । सगुरममूवमह मामलादोन् समयान् पिशाबिन्ति:१६ कोशात कारण प्रदेवदारासदष्ट्राकुटजाळपाठा । पमा कुमरयान् हस्तीञ्च तोये रमस्य तथ्य प्रस्ता दास्य ६१७ नान् सपै लामदन मकुछ रक्षप्रमाणे प्रस्तेय युशान् । चो ट्रय लेरास्य फलामयस्स पारस्य तैनन्य समर्पिपश्च ॥ १८ ·- ४६४ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां दद्याविरूह कफरोगिताय मन्दाग्नये चाशन विहिप च । पध्ये मृदून्स्रेहकृतो निरूहान् सुखोचिताना प्रसृतै:पृथक् स्युः पथेमान् सुकुमाराणां निरूहान् ने हवागृदून् । फन्मणा विप्नुतानान्तु वक्ष्यामि प्रसृतैः पृथक् ॥ २० ॥ पोराद दौ प्रसूतौ कार्यों मधुतैल मृतात् त्रयः । खजैन मथितो बस्तिर्वातघ्नो बलबर्णकृत् ॥ २१ ॥ एकैकः प्रसृतस्तै न्तप्रसन्नाक्षौद्रसर्पिपाम् । विल्वादिमूलवाथाद हौ कौलत्यादौ स वातजित् ३२ पटोलनिम्बभूतीकराम्रासप्तच्छदाम्भसः । प्रसृतः पृथगाज्यान वस्ति: सर्पपकल्कयान् ॥ २३ ॥ सपञ्चतिमोऽभियन्दशमिकुष्ठप्रमेहहा। चलारस्त लगोमूत्रदधिमण्डाम्लकालिकात् ॥ २४ ॥ प्रस्ताः सर्पपैः पिष्टेविट सन्नानाहभेदनः । पयस्येतुस्थिराराम्राविदारोबोट्रसर्पिपाम् ॥ २५ ॥ एकेकः प्रस्ती बम्तिः चाणाकरको सपत्वकम् ! शिवयस्तीनती वये सर्वदा यान् प्रयोजयेत् ॥ २६॥ निळपदो बहुफलान् बल पुष्टिकरान मुखान् । मधुतेले सगे कार्य: सेन्धवाहिपिचमिमिः ॥ २७ ॥ एमपमूलकाथेन निरुहो मधुलिकः । रसावन परहार्यसमिसुष्मालदिनुस् १. २५० मष्टिमधुकरोष चनुष्यो रतपित्तजित् । यापनो घनफलोग मधुतैनरगाम्यवान् ॥ २८ पायुजसोगरपणवम्तिमेहनशूनजिन् । प्रएतांगईगधोद्रयसासैः प्रफम्पयेत् । १० ॥ a

·कारपस्यानम्
एरण्डमूननि शायो मधुशः सन्धयः
एप युक्तरथो पम्तिः सवचापिप्पलीफलः ॥ २१ ॥
सवायो मधुपड अन्यायलाशाहि सन्धयः ।
मुरदासपचारासावस्तिदोपहरः परः ॥ ३२.
पक्षमूलस्य निकायस्तैलं मागधिका मधु ।
ससैन्धयः
समधुका
सिवस्तिरिति अतः । ३३ ।
हिपञ्चमूनत्रिफलाफनविल्यानि पाचयेत् ।
गोमूत्रेण च पिटेय पाहावया कतोयदेः । ३४ ॥
सफले. चोदोलाम्या हारेण लवणेन च ।
युक्तो मस्तिः कमव्याधिपाण्डुरोगविचिषु ॥ ३५ ॥
शमागिल विनन्धेषु वस्त्या टोपे ध पूजितः।
मुम्तापाठामतेरण्यलारामापुनर्नया ॥ ३६
मशिष्टारबीथोरायमाशाघरोहिणीः ।
फनीयः पञ्चमूनच पालिक मदनाष्टकम् ॥ ३२
ललाटके पचेत्तञ्च पादशेष परिशुराम् ।
धीरदिपस्थसयुक्त नीरजेय युन' पचेत् ॥ ३८॥
गपादजान लरस. समयिर्मधुसन्धयः ।
पिष्ट यष्टिमिसियामामलिन वारसाञ्जने ॥३८ ।
यस्तिः मुग्लोणी मासाग्मियपशकविवईन ।
पासायमीहमेशाऱ्या गुन्म विराम बसंग्रहम् ॥ ३०
विप्रमाविमा वामप्रयाहिकाः ।
অশ্বক্ষয়ীঘিমন্যাশ্মীরামসি ৪৫ ॥
हन्याटसग्दरोमादशोफकासाश्मकुण्डनान् ।
पप्प, पुत्रदो राजा यापनाना रसायनम् ॥ ४२ ॥

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां मृगाणां लघुबभ्रूणां दशमूलस्य चाभंसा। हपुषामिसिगान्धे यौक्यल्कैर्वातहरः परम् ॥ ४३ ॥ निरूहोऽत्यर्थवष्यय महास्नेहसमन्वितः । मयूर पक्षपिसावपाद विट तुडवर्जितम् ॥ ४४ ॥ सधुना पचमूलेन पालिकेन समन्वितम् । *पा क्षीरजले वीरंशेष महतमाक्षिकम् ॥ ४५ ॥ सहिदारीकणायटीशताहाफलकल्कवत् । बस्तिरीषत्पटुयुतः परमं बलचक्रवत् ॥ ४ ॥ कल्पनेयं पृथक कार्य तित्तिरिमभतिवपि । विष्किरेषु समस्त षु प्रतदप्रसहेषु च । ४७ ॥ जलधारिषु तच मत्स्येषु धीरवजिता । गोधानकुलमार्जारशस्यकोन्दुरज पलम् ॥ ४८ ॥ पृथक दशपलं खीरे पक्षमूलन साधयेत् । तत्पयः फलवेदेहीकल कविलवणान्वितम् ॥ ४८. अमितासेलमध्वाज्यो' बम्सियोज्यो रसायनम् । व्यायाममथितोरस्कसोणेन्द्रिय बलोनमाम् । ५. । विवशकविणम नहवातविकारिणाम् । गजवाजिरवक्षोभभग्नजनरिसामनाम् ॥ ५१ । पुनर्नवत्व कुरुते वाजीकरणसत्तमः । सिन पयसा भोज्यमामगुप्तोरटे सुरेः ॥ ५२ । हायायलणान् मिशान मिहद्रय्य : प्रकम्पयेत् । दोषाः सपरीहारा वनो से वस्तयः । ५३ । दममूम मता राम्रामनगन्धा पुनर्नयाम् । गुजरिमूनोकभाी हपफरोहिपम् । ५४ ।

·कल्पस्थानम् ४ भतापरौं सहचरं वाकनासां पलांशकम् । यवमापातसोकोलकुलत्यान् प्रस्तोम्मितान् ॥ ५५ ॥ वहे विपाच्य तोयस्य द्रोणपेण तेन च । पचेत्तैलाढक पेचैर्जीवनीयैः पलोमितैः ॥ ५६ ।। अनुवासनमित्येतत्सर्वातविकारनुत् । पनुपानां वसा तद्दज्जीवनीयोपसाधिता ॥ ५ ॥ भताद्वाचिरिबिल्वाम्ल म्तै लं सिद्ध समीरणे । सैन्धवेनाग्निवर्णेन तसं वाऽनिलजिद पृतम् ।। ५८ ।। जीयन्ती मदन मेदां श्रावणी मधुकं बलाम् । ताभको कृष्णां काकनासां शतावरीम् ॥ ५८॥ स्वगुप्तां चौरकाकोली कर्कटाख्या गठी वचाम् । पिष्ट्वा तेलघृतक्षोरे साधयेत्तचतुर्गुणे ॥ ६ ॥ हहणं वातपित्त वनक्रान्नि वई नम्। रजःशकामयहर पुत्रीयमनुशासनम् ॥ ६१ ॥ सैन्धव मदन कुष्ठ यताहानिचूनो वधा। हीबेरं मधुक भाीं देवदारुसकट फलम् ॥ १२ ॥ नागरं पुष्कर मेटा चविका चित्रकः ठी। विडङ्गातिविपा श्यामा हरेणुर्नीलिनी स्थिरा । ६३ । बिल्वाजमोदचपला दन्ती रासा च तैः समः । साध्यमेरगड़तेल या तेल वा कफरोगनुत् ॥ ६४ : वर्भोदावर्तगुलमार्शः प्लीहमेहाध्यमारुतान् । पानाधमश्मरी चाशु हन्यातदनुवासनम् ॥ ६॥ साधितं पञ्चमूलेन तैलं बिल्वादिनाऽथया । कफन्न कल्पयेत्तैलं द्रव्यैर्वा कफघातिभिः । ६६ ।

·प्रधाहदयसहितायां : : फलैरष्टगुणेशाम्नः सिद्धमन्वासनं कफे। सदुबस्तिजडीभूगे तोपोऽन्चो नस्तिरियते ॥ ६७ : तीपेर्वि कर्णितः निग्धो मधुरः शिशिरी मृदुः । तोहावं नूनपीत्वग्गिनवणक्षारस पंपैः । प्राप्त ताल विधातव्य तधोरै मार्दवम् ॥ १८ ॥ घलकालरोगदोपासतो. प्रविभच्च योजितो बस्तिः । खः स्रोमधवर्ग. स्वान् सान् गेगानिवर्तयति ६८ বানানা মীনা—নানানা নঘা বাবা। सद्योग्यीयधयुतान् वस्तीन्सन्तवयं युजीत ॥ ७० ॥ वस्तीन हहणीयान् दद्यायधियु विशोधनीये यु । मिदखिनो वियोध्या ये च नराः कुष्टमेहार्ताः ॥७१० न क्षीणक्षतदुर्वलमूतियशुष्क वदेहानाम् । दद्यादिशोधनीयान् दोषनिववायुमो ये च ॥७२॥ पञ्चमोऽध्यायः प्रयासो बस्तिनापत्ति व्यारवान्यामः । प्रसिधा देवस्य गुरुमीठस्य घोजिसः । शीतोऽपहलवणद्रव्यमानो घनोऽपि वा।। यन्ति नहोभ्य तं दीप दुर्घनत्वादनिहरन् । फरीन्ययोग न पाहातमूवमझदग्रहः ॥२॥ मास्तिर सादाही पमयदे। सपूतानि या मरतिधिमार्दयम् । १ ।

·झल्पस्थानम् साथहय प्राविहित मध्यदोऽतिसारिणि । उणस्य तस्माकम्य तत्र पान प्रशस्यते ॥४॥ फलवा तथा खेदा: काल जाखा विरेचनम् । विल्यमूलविहारययकोलकुलत्यवान् ॥ ५ ॥ सुरादिमांम्वत्र बस्ति. स प्रापेप्यस्तमानयेत् । युनोऽल्पयोर्यो दोपायो रुक्षे रागयेऽथवा ॥ ६ ॥ मम्तिीपाहतो कडमा रून्ध्यारसमीरणम् । माविमार्गोऽनिलः कुर्यादामान मर्मपीडनम् ॥ ७ ॥ विदा गुदकोष्ठम्य मुष्कयक्षणवेदनाम् । भयदि हदयं शूनैरितयेतच धावति ।। ८ ॥ बभ्यासम्विनगावस्य तव पर्ति प्रयोजयेत् । मिष्यादिय निरूह: स्यास्पोलुसपेपमूत्रवान् ।।८।। मरस्लामरदारया साधित वाऽनुवामानम् । कुर्वती येगसरोध पीडिती वाऽसिमावया ॥ १० ॥ पम्रिग्धलवणोपशी या वस्तिरम्पोऽम्पपज । मृदुर्गा मातेनोवं विषिप्तो मुनासिकात् ।। ११ ॥ निरति मूधिनासाड्टाहादीन् प्रवर्तयन् । मूचाविकारं दृधास्य मिशेशी सामना मुखम् ॥१२॥ ध्य मेदासामनायाच प्रापायाम प कारयेत् । पुठपाादर मुम्पारकरारधोमुग्यम् ।। १३ ॥ गलिय धुम्दीस मीयोदशमि । सम्बोरफाराजपुरुषम्तिरेति तथा राध.॥ १४ ॥ पापिय गलापीर कुर्याद्र मियत यया । 1 ·४७. अष्टाङ्ग हदयसंहितायां प्राणीदाननिरोधादि सुप्रसिदसरायनः ।। १५ ।। अपान: पवनो वस्ति तमाखेवापकर्षति । कुष्ठकमुककल्वं च पाययेताम्लसंयुतम् ।। १६ ।। औष्णावाच्ययात्सरवाञ्च बस्ति सोऽस्यानुलोमयेत् । गोमूत्रेण त्रिवरपथ्याकल्क चाधोऽनुलोमनम् ॥ १७ ।। पक्कापयस्थिते स्विन्ने निरूहो दशमूलिकः । यवकोलकुलत्यै च विधेयो मूवसाधितः।। १८ ।। मस्तिर्गौमूत्रसिद्देर्वा सामृता वंशपल्लवैः । पूतीकरनत्वपत्रशठीटेवाहरोहिषैः ।। १८ ।। सतैलगुड़सिन्धूथविरेकोषधकल्कवान् । विल्वादिपंचमूलेन सिद्धो बस्तिहर: स्थिते ।। २० ।। शिरःस्थे नावनं धूमःप्रच्छाद्यं सर्षपैः शिरः । वस्तिरत्युष्णतीक्ष्णाम्लघनोऽतिस्त्रे दितस्य वा ॥ २१ ।। अल्पे दोघे मृदी कोठे प्रयुक्तो वा पुनः पुनः । अतियोगत्वमापन्नो भवेत् निरुजाकरः ।। २२ ।। विरेचनातियोगेन सतुल्यालतिसाधनः । मस्तिः क्षारान्ततीक्ष्णोणलवणः पैत्तिकस्य या ॥२३॥ गुदं दहन लिखन् क्षिखन्कारोत्यस्य परिसरम् । सविदग्ध सवल्यम वर्णै: पित्तं च भूरिभिः ॥ २४ ॥ बहुशवातिवेगेन मोहं गच्छति सोऽसहात् । रक्तपित्तातिसारणी क्रिया तच प्रशस्यते ।। २५ ।। दाहादिषु विष्टत्कालकं मृद्दीकावारिणा पिवेत् । तहि पित्तशतहातान् प्रत्वा दाहादिकान् जयेत् ॥२६॥ विशुदय पिधेशीतां ययागू गर्क रायुताम् । ..

·कल्पस्थानम् ४७१ A युलपाहा-तिविरितास्य क्षीणविटकस्य भोजनम् ॥२॥ मापयूपेण कुलमापान् पानं दध्यथवा मुराम् । सिदिस्त्यापदामेवं ने हवस्तेस्तु वध्यते ॥ २८ ॥ शीतोऽल्यो वाऽधिक वाले पित्तेत्युपणः क मृदुः । अतिभुक्ने गुरुर्वः सञ्चयेऽस्पबलस्तथा ॥ २८॥ दत्तस्तै राहतनेहो नायात्यभिभवादपि । स्त ग्भीरुसदनामानज्यरशुलाङ्गमर्दनैः पार्यरुग्वेष्टनैविद्याहायुना नेइमाहतम् । सूिरधास्तूलयणोपोस्' रामापीतदतैलिकैः ।. ३... सौवीरकसुराकीलकुम्नत्ययवसाधितः । निरूनिहरेत्सम्यक ममूत्रैः पञ्चमूनकैः ॥ ३२ ॥ ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तोऽनुवासयेत् । टड्दाहरागसम्मोइवैयण्य तमकचरैः ॥ ३३ ॥ विद्यापित्तावतं खादतिक्तस्त बस्तिभिहरेत् । तन्द्राशीतब्बरालस्यामेकाचिगौरवः । ३४., संमूग्लिानिभिर्यद्याच्छपणा से हमाहतम् । कपायतिलकटुकैः सुरामूत्रीपसाधितैः ॥ २५ ॥ फलतैलयुतैः साम्नैर्बम्ति भिस्त विनिहरेत् । छर्दिमूरिचिग्लानिशूलनिन्द्रान मर्दनैः ॥ २६ ॥ ग्रामलिङ्गः सदाहम्त विद्यादत्यशनामृतम् । कटूनां लवणानां च क्काये] थ पाचनम् ॥ १७ ॥ मृदुर्विरेकाः सर्व च तत्रामविहितं हितम् । पिगमवानिलसङ्गार्तिगुरुत्वामानहट्ग्रहै: । ३८ नई विड़ाहतं धावा नेहखेदैः सवतिमिः ।

·४७२ अटादयमंहितायां श्यामा पित्यादिसिय निक: सानुवासः ॥ ३८ ॥ निईविधिना सम्पगुदापहरेण च । प्रभुमे गूनपायों या पेयामावागितस्य च । ४० ॥ गुटे प्रपिडित नेहो पेगाायत्यनादतः । आई कार्य ततः कगठादू भ्य: सेभ्य एत्यपि ॥ ४१ ॥ मूषग्नामाविष्टरिसडो ययकोलकुन्नत्यवान् । नरिसरतेन्नो देयः स्याविरुहः सागुवामनः । ४२ । कण्ठादागच्छतस्तम्भकण्ग्रहविरोधनः। पर्दिधीभिः प्रियाभिय तस्य कुर्याचियई गम् ॥ ४३. नापक प्रणयेत् ने ई गुदं मधुपम्निम्पति । ततः कुर्यास टण्मोह काण्डू शोफान् क्रियाऽत्र वा ॥४॥ तीक्षपो बम्तिम्तथा सैन्नमर्कपत्ररमे शृतम् । अनुच्छास्य राय वा दत्ते नि:शेष एव च । ४५॥ प्रविश्य भितो वायुः शून्नतोदकरी भवेत् । तपाभ्यङ्गो गुदै खेदो यातधान्ययनानि च ४६ । द्रुतं प्रणीते निकटे महीक्षिप्त एव था। म्याकटीगुदजोरवम्तिस्तम्भार्तिभेदनम् ॥ ४७ ॥ भोजनं तत्र वातघ्न व दाभ्यगाः मबस्तयः । पीडामानेऽन्तरा मुक्तो गुदे प्रतिहतोऽनिन्न । ४८ चर:शिरोरुज सादमूर्तीथ जनयेदबली । वस्तिः स्यात्तव बिल्वादिफनः श्यामादिमुत्रवान् ॥४८ अतिप्रपीडित: कोष्ठे तिष्ठत्यायाति वा गतम् । तत्र बस्तिविरेकर गलपीडादि कम्म च ॥ ५० ॥ वमना विशुइच क्षामदेवबन्लानलम् ।

·कल्पस्थानम् यथाण्ड तरुणं पूर्ण तैलपात्रं यथा तथा ॥ ५१ ॥ भिषक प्रयातो रक्षेसर्वस्मादपवादतः । दद्यान्मधुरहद्यागि ततोऽन्त लवणो रसो १२ ॥ म्बादुतिक्ती ततो भूयः कपायकटुकौ ततः । अन्योऽन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयो; ॥ ५३ ॥ व्यत्यासादुपयोगेन क्रमात्तं प्रशतिं नयेत् । सर्वसहः स्थिरबन्लो विशेयः प्रक्षतिं गतः ॥१४॥ पठोध्यायः । - प्रघाती भैपजकल्पं व्याख्यास्यामः । धन्वसाधारणे देश समे सम्मृत्तिके शौ। श्मशानचे न्यायतनम्वभ्रषलपीकवर्जित मृदी प्रदधिषजले कुगरोहिपसंस्थते । अफाम्नाटेनाकान्ते पादपैलवत्तरैः ॥ २ गयी भपज नातं युछ वरसादिभिः । जन्दग्ध दयादग्धमविदग्ध। ये कतैः ॥ ३. भूतेशयातपामादी ययाकामच सेवितम् । अवगादमामून मृटीची दिगमाथितम् ॥ . अघ फायाणचरितः ग्राह: सिपापितः । ग्गीयादीप, सुम्प स्थित काम एफम्पयेत." मनोरं सदमामलायतिकानायकम् । पर गुड़सघोद्धान्यक्षगापिडसाद. ॥

·४७४ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां पयो बाप्कयां ग्राद्य विख्म चं तच्च नौरुजम् । वयोवलवतां धातपिच्छङ्गखुरादिकम् ॥ ७ ॥ कपाययोनयः पा रसालवणवर्जिताः। रस: कल्क: शत: शीतः फाराट्थेति प्रकल्पना 10 पञ्चधैव कपाणां पूर्व पूर्व बलाधिका। सद्यः समुतात् शुणात् यः सवेत्पटपौडितात् ॥ ८॥ स्वरस: ससमुद्दिष्टः कलक: पिष्टी द्रबासुतः । चूर्णोऽनतः शृतः शायः मौतो रात्रि द्रवे स्थितः ॥१०॥ सद्योऽभिपुतपूतस्तु फाण्ट स्तन्मानकल्पने । युञ्जयाहयाध्यादिवलतस्तथा च वचनं मुनेः ॥ ११ ॥ मावाया न व्यवस्थाऽस्ति व्याधि कोहं बलं वयः।। आलोच्य देशकाती च योज्या तच्च कल्पना ॥ १२ ॥ मध्यन्तु मान निर्दिष्ट स्वरसस्य चतुःपलम् । प्रेष्यस्य कमालोडा तट्वस्य पलवये ॥१३॥ काथं द्रव्यपले पायर्यात्पस्था पादपितम् । शीतं पले पले. पड भि: चतुर्भिय ततोऽपरम् ॥ १४ ॥ से इपाकेवमानोली चतुर्गुणविवादितम् । कल्क द्रवं योच्यम् अधौते यौनकः पुनः ॥ ११ ॥ ने है सिधति मिहाम्बुनिकायबरसैः नामात् । कल्क स्य योजयेदंशं चतुर्थ पाठमष्टमम् ॥ १६ ॥ पृथक से इसमं दद्यात्पञ्चप्रभृति तु द्रवम् । नाङ्गलिग्राहिता को न मोहग्नौ सयदता ॥१७ वर्णादिसम्पच यदा तदैन भोघमाइरेत् । एतस्य मोनोपशमस्तै लस्य तु तदुइवः १८ ॥

·कल्पस्थानम्
४७५
नेहस्य तन्तु मत्तासु मजनं शरणं न च ।
पाकस्तु विविधो मन्दथिका खुरचिक्कणः ॥ १८ ॥
मन्दः कलकसमे किञ्चिचिक्कणो मदनोपमे ।
किञ्चिसौदति कृष्ण च वर्तमान व पथिमः ॥ २० ॥
दग्धोऽत अई नि:कार्यय: स्यादामस्त्वग्निसादकत् ।
मृदुर्नम्ये खरोऽभ्यत पाने वस्तौ च चिक्कण: ॥ २१ ॥
शाणं पाणितलं मुष्टि. कुडवं प्रस्थमाढकम् ।
द्रोणं वहच क्रमगो विजानीयाचतुर्गुणम् ॥ २२ ॥
हिगुणं योजयेद
कुडयादि तथा द्रवम् ।
पेयपालोडने वारि नेहपाके च निद्रवे ॥ २३ ॥
कम्पयेत्समान भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम् ।
कल्कीकुयास भैषज्यमनिरूपितकल्पनम् ॥ २४ ॥
हौ शायौ वटक: कोलं वदर द्रवणश तो।
अक्ष पिचुः पाणितल सुवर्ण कयल ग्रहः ॥ २५ ॥
क! विडालपदकं तिन्दुक: पाणिमानिका ।
शब्दान्यत्वमभिन्ने ऽर्थे शुक्तिरष्टमिकापिचू ॥ २६ ॥
पल प्रकुच्ची विल्वञ्च मुष्टिराम चतुर्थिका ।
हे पले प्रसृतस्तो हावालिस्तो त मानिका ॥२०॥
पादक भाजनं कसो द्रोण: कुम्भी घटोम्प्रणम् ।
तुलापलथत तानि विपतिर्भार उच्यते ॥ २८ ॥
हिमयहिन्ध्यशैलाभ्यां मायो व्यासा वसुन्धरा ।
मौम्य पथ्यञ्च तत्राद्यमाग्नेय वैध्यनौपधम् ॥ २८ ॥

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां उत्तरस्थानम् । प्रथमोऽध्यायः । अथातो बालीपचरणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। प्रति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः । जातमात्र विशोध्योल्वादालं सैन्धयसर्पिषा । प्रसूतिलेषितं चानु बलातैलेन से चयेत् ॥ १ ॥ अश्मनीर्वादनं चास्य कर्णमूले समाचरेत् । अथास्य दक्षिणे कर्णे मन्त्रमुच्चारयेदिमम् ॥ २ ॥ "अगादनारसम्भवसि हदयादभिजायसे ।" "प्रात्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदां शतम्” ॥३॥ "शतायुः शतवर्षोऽसि दीर्घमायुरवान हि ।" "नक्षत्राणि दिशो रात्रिरइश्श वाभिरक्षतु" ॥ ४ ॥ स्वस्थीभूतस्य नाभिञ्च सूत्रेण चतुरन लात् । बोई वईयित्वा च ग्रोवायामसञ्जयेत् ॥ ५ ॥ नाभिञ्च कुष्ठतैलेन सेचयेत् सपयेदनु । क्षीरिक्षकपायेण सर्वगन्धोदकेन वा ॥६॥ कोपन तारजततपनीयनिमन्जनः ।

·उत्तरस्थानम् ४ तती दक्षिणातजन्या नान्नम्यायगुण्ठयेत् ॥ ७ ॥ घिरसि पिचुना प्राध्य चान्य प्रयोजयेत । हरेण पात्रं मेधायुर्वनार्थमभिमन्त्रितम ॥ ८ ॥ रोन्ट्रीब्राह्मोवधामपुष्पोकल्क' एतं मध् । शामौकरय चालायीताम्यपथ्या रजौलता: ॥ লিংঘনায়মা ওয়ালীজীsষা । गर्भाम्भ मेनपषता मर्पिपा वामयेत्ततः ॥ १० ॥ प्राजापत्येन विधिना जातकम्माणि कारयेत । शिराणां वृदयस्थानां विस्तत्वात पतितः ॥११॥ तीयेऽति चतुर्थे या स्त्रीणां स्तन्य' प्रवर्तते । प्रथमै दिक्मे तम्मात्रिकालं मधर्पियो ॥ १२ ॥ अनन्तामिथिते मन्त्र पावित प्राशयेच्छिशम । हितीये लक्ष्मणामिद्ध हतीये च त ततः । १३ में সানিলিনগ্রাম মানিলমনিম। म्तन्यानपानं हौ कानी नवनीतं प्रयोजयेत् ॥ १४ ॥ मातुरेव पिवेत् स्तन्य' तत्परं देहये । स्तन्यपावसाबुभ कार्य तदसम्यदि यत्मले ॥ १५॥ अव्यङ्ग ब्रह्मचारियो वर्ष प्रतित: ममे। नीरजे मध्यवयमौ जीवहसे न नीलुपे ॥१८॥ हिताहारविहारण यनाटुपञ्चरेच्च ते । शक्कोपल नरयासा: स्तन्यनागम्य हेतब । १७ ॥ स्तन्यस्य सीधुवागि महान्यानूपजा रमाः । धोरं चोरण्यौपध्य शीकादिश्च विपर्यायः ॥१८॥ विहाहारभुलाया: धिताया विचेतमः।

·७८ अष्टाङ्ग हदयसंहितायां . प्रदुष्टधातोर्गर्भिण्या: म्तन्य रोगकर गियोः ॥ १८ ॥ स्तन्याभाये पयागं गव्यं वा तद्गुणं पिवेत् । स्त्रेन पञ्चमूलेन स्थिरया या सितायुतम् ॥ २० ॥ यहीं निशां विशेषेण कृतरतावलि किया। जाग्रयुर्बान्धवास्तस्य दधत: परमां सुदम् ॥ २१ ॥ दगमे दिवसे पूर्ण विधिभि: स्वकुन्नोचितैः । कारयेत् सूतिकोत्यानं नाम वालस्य धार्चितम् ॥ २२ ॥ विश्वतोऽङ्ग मनोद्वालरोचनागुरुचन्दनम् । नक्षत्र देवतायुता बान्धवं वा समाक्षरम् ॥ २३ । ततः प्रकृतिभेदोक्तरूपैरायुःपरीक्षणम् । प्रागुटशिरस: कुयाद बालस्य ज्ञानवान् भिषक् ॥२४॥ शुचिधौतोपधानानि निर्बलीनि मृदूनि च । शय्यास्तरणवासांमि रक्षोन्नै पितानि च ॥ २५ ॥ काको विशस्तः शस्तथ धू पने विहतान्चितः । जीवत्खगादिशृङ्गोल्यान् मदा वालः शुभान् मपोन् ॥२६ धारयेदौषधीः श्रेष्ठा ब्राझैपन्द्रीजीवकादिकाः । हस्ताभ्यां प्रीवया मूर्धा विशेषात् सतत चाम् ॥ २० ॥ प्रायुर्मेधास्मृतिस्वास्थ्यकरौं रक्षोऽभिरक्षिणीम् । पञ्चमे मासि पुण्येऽगि धरण्यामुपवेशयेत् ॥ २८ ॥ षष्ठे ऽन्नप्राशनं मासि क्रमात्तब प्रयोजयेत् । पट सप्तमाष्टमासेषु नौरुजस्य शुभेऽहनि ॥ २८ ॥ कर्णो हिमागमे विध्ये त् धात्रावस्थस्य सान्त्वयन् । प्राग्दक्षिण कुमारस्य भियग्वामं तु योषितः ॥ ३० ॥ दक्षिपन दधत्सूचौं पालिमन्येन पाणिना।

·उत्तरस्थानम् मध्यतः कर्णपीठस्य किञ्चिदाहाययं प्रति ३१ ॥ जरायुमात्रप्रच्छचे रविरश्मावभासिते । कृतस्य नियन सम्यगलताकरमादिते ॥ ३२ ॥ विध्ये देवकते छिद्रे मटेयजनाधयात् । नो न पावतो नाधः शिरास्तत्र हि मथिताः ॥३३॥ कालिका मम्मरी रता ताधादागरुग् न्वराः । समोफदाहस रम्भमन्यास्तम्भापतानकाः ॥ ३४ ॥ सेषां यथामय कुयाहिमज्याश चिकिस्मितम् । स्थाने व्यधान रुधिर न मयागादिसम्भवः ॥ ३५ ॥ ने हाता सूच्चनुस्यूत सूत्र धानु निधापयेत् । आम तन्नेन सिञ्चञ्च बहला तदारया ॥ २६ ॥ विध्ये त्पाली हितभुजः सञ्चायाथ स्थवीयसी। अतिस्वाहात्ततो रुढ वईयेत शनैः शनैः ॥ ३० ॥ अथेन जातदशन कमेणायनयेत् स्तनात् । पूर्वोक्त योजयेत् चौरमन्त्र च लघु हणम् ॥ ३८ ॥ प्रियानमज्जमधुक मधुलाजासितोत्पलैः । अपस्तनम्य सयोज्य. प्रोणनो मोदकः थियोः ॥ ३८ ॥ दीपनी वालविखैलागर्करालाजमनुभिः । मग्राहीधातकीपुष्पमकरालाजतपणे । ४० ॥ रोगाथाम्य जयेत् सौम्य: पजेरविवादकैः । अन्यचात्ययिकााधेर्विरक सुतरां त्यजेत् ॥ ४१ ॥ वामयेनाविधय त वस्त गृहन्ति हि प्रहाः । वस्तवातात्यरस्पात् पानयेलहिताच तम । ४२ ॥ माधोसिहायकवधासारिवाइछसैन्धवैः ।

·अष्टादयसंहितायां .. सकणे: साधितं पीतं वा धास्मृतिकद धृतम् ॥४३।। आयुष्य पामरक्षोन भूतोन्मादनिबर्हणम् । वचेन्दुलेखा भण्डू की शह पुष्यी शतावरी ॥ ४४ ॥ मध्य सोमामृतावादी: कल्कीकृत्य पनांशिकाः । अष्टाङ्ग विपत्मर्षिः प्रस्थं चीरं चतुषम् ।। ४५ ११ तत्पीतं धन्यमायुष्य वा धास्मृतिबुडिलात् । अजाक्षीराभयाव्योषपाठोग्राशिनुसैन्धवैः ।। ४६ ।। सिई सारस्वतं सपिनेधास्मृतिवहिकत् । वचामृताशठी पथ्याश तिनीवेल्लनागरैः ॥ ४७ ।। अपामार्गेण च घृतं साधित पूर्ववद्गुणैः । हेमश्वे तयचाकुष्ठमळ पुष्पी सकाञ्चना । ४८ ॥ हेममस्याधकः शवः केराइय: कनक वचा। चत्वार एते पादीताः प्राश्या मधुघृतमुताः । ४८ वर्ष लोढ़ा वपुर्मेधाबलवर्ण करा: शुभाः । वचायध्याहसिन्धूत्थपथ्यानागरदीम्यकैः ॥ ५० ॥ राहात वाग्हविर्ती रैः सकुष्ठकणजीरकैः । द्वितीयोऽध्यायः । प्रघाती वालामयप्रतिषेध व्याख्यास्यामः । विविध: कथितो बाल: क्षीराम्रोभयवर्तनः । म्वास्थ्य ताभ्यामदुष्टाभ्यां दुटाभ्यां रोगसम्भवः ॥ १॥ यद्भिरेकतां याति न च दोषैरधिष्ठितम् ।

·उत्तरस्थानम् ४८१ तहिशुद्द पयो वाताहुष्ट तु प्रवत्तेऽभसि ॥ २ ॥ कपायं फेनिलं रूक्षं वर्षों मूवविवन्धतत् । पित्ताछुटाम्बकटुक पोतराज्यमु दाहकत् ॥ ३ ॥ कफासलवणं सान्द्र' जले मन्नति पिछलम् । संसृष्टलि संसर्गाचिलिङ्ग सन्निपातिकम् ॥ ४ ॥ बधा खलिशास्तदाधीन जनयत्युपयोजितम् । शिशोस्तीक्ष्यामतीक्ष्णां च रोदनालक्षयेट्ठजम् ॥ ५ ॥ मोऽय स्मृगेशं देशं यत्र च स्पर्थनाधमः । तत्र विद्याहनं मूर्ध्नि रुजं चाघिनिमीलनात् ॥ ६ ॥ हदि जिहीष्ठदशनखासमुष्टिनिपीडितः । कोष्ठे विवन्धयमथुम्तनदंशान्वकूजनैः ॥ ७ ॥ प्राभानपठनमननठरोवमनैरपि बस्ती गुछ च विएम वसनवासदिगोशणैः ॥ ८ ॥ अथ धावाः क्रियां कुर्याद्यथादोष यथामघम् । तव वातामके स्तन्ये दशमूल वाह पिवेत् ॥ ८॥ अथवाग्निवचापाठाकटुकाकुलदीप्यकम् । सभाींदारसरलथिकालोकपोषणम् ॥ १० ॥ ततः पिवेदन्यतम वातव्याधिहरं तम् । अमुचामरामेष निग्ध मृटु विरेचयेत् ॥ ११॥ बस्ति कम्म तत: कुर्यात् खेदादीयानिलापहान् । रामाजमोदासरलदेवदारनोऽन्वितम् ॥ १२॥ वाती सिद्याद त तैर्वा विपक्षं ससितोपलम् । पित्तदुष्ट मुताभोरुपटोगोनिम्बचन्दनम् ॥ १३ ॥ -

·पष्टानादयसहितायां
प्र.२
धावो कुमारय पिवेत् कायित्वा ससारिवम् ।
अथवा त्रिफलामुस्तभूनिम्बफट रोहिणीः । १४ ॥
सारिवादि पटोलाहिं पदकादिं तथा गणम् ।
तान्य भिम सिहामि पित्तन प विरेचनम् ॥ १५॥
गोतांयाभ्यगलेपादीन् युजगात से मामले पुनः ।
यथ्याधसैन्धवयुत कुमारं पाययेद तम् ॥ १६ ॥
सिन्धूत्वपिप्पलीमहा पिदैः चौद्युत रथ ।
राठपुष्प: स्तनौ लिये छिशीय दशनच्छदौ ॥ १७॥
मुखमेवं वमेहालस्तीशौर्धात्रों त वामयेत् ।
प्रथाधरितससी मस्तादि कथित पिबेत् ॥ १८ ॥
तहत्तगरपृथ्वीकासरदारुकलिङ्गाकान् ।
अधवातिविषामुस्तषडयन्यापञ्चकोलकम् । १er
स्तन्ये त्रिदोषमलिने दुर्गध्याम जलोपमम् ।
विमझमच्छ विछिन्न मेनिल चोपवेश्यते ॥ २० ॥
शक्लन्नानाव्यधावर्ण मूत्र पीत सित धनम् ।
बरारोचकबर छर्दिशकोहारविजृम्भिकाः ॥ २१ ॥
अङ्गभङ्गोऽङ्गविक्षेपः फूजनं वेपथुर्भमः ।
प्राणातिमुखपाकाद्या जायन्तेऽन्येऽपि सं गदम् ॥ २२ ॥
शीरालसकमित्याहुरत्ययं चातिदारुणम् ।
तत्राशु धात्री बालञ्च वमनेनोपपादयेत् ॥ २३ ॥
विहितायां च ससयों पचादि योजयेग एम् ।
निमादि वाथया माद्रीपाठातिताधनामयान् ॥ २४ ॥
पाठाशामृतातिलतितादेवाहसारिवाः ।
अमुस्तमुर्वेन्द्रयवाः स्तन्यदीपरा: परम् ॥ २५ ॥

·उत्तरम्यानम् ४८३ अनुबन्धे यथायाधि प्रतिकुर्वीत काल वित् । दन्तोदय रोगाणां सर्वेपामपि कारणम् ॥ २६ ॥ विशेषाव्यवरविदिकासर्दिशिरोरजाम् । अतिस्पन्दम्य पोथक्या विमर्पस्य च जायते ॥२७॥ पृष्ठ मने विडालाना बहिणां च शिखोरमे। दन्तोद्भवे प यानानां नहि किश्चिन दूयते ॥ २८ ॥ यथादीप यथारोगं वयोटेक यथागयम् । विभज्य देयकालादींत योज्यं भिपजितम् ॥ २८॥ त एय दीया दूयाय ज्वराद्या व्याधयय यम् । अतस्तदेय भैपज्य मात्रा त्वस्य कनीयसी ॥ ३० ॥ सौकुमायाल्पकायवाटर्यायानुपसेवनात् । निग्धा एय सदा वाला एतधीरनिपवणार ॥ ३१ ॥ मधाम्तान्वमनं तस्मारपाययेतिमान् मदु । स्तन्यम्य सप्त यमयेत् पीरनीरावमेविनम् ॥ ३२ ॥ पीरावत तनु पयामबादं एतसंयुताम् । वम्ति माध्ये विरेकेण मर्गेन प्रतिमर्गनम् ॥ ३३ ॥ युनयविरेचनादीन धारा एव यथोदितान् । मूर्यायोपपराकोल जम्मुत्यगदागसर्पाः २४ ॥ मपाठा मधुना सौदा: मतन्यदोपहरा: परम् । दन्तवामी गगधुना पूर्णेन प्रतिमारयेत् । ॥ ३५ ॥ पिप्पया धाराको पुष्पधात्रोकनकतेन वा । मायतितिर वन ररज पुष्परमा तम् । .. ग करोति धानाना र सरनुपम् । पारितोपाठाकटुकासिविमानः ।

·५८४ अष्टादयसंहितायां मधुरैश्च वृतं सिह सिद्ध दशनजन्मनि । रजनी दारसरलयमौ वृहतीहयम् ॥ ३८॥ पृश्रिपर्णी शताहा च लीटं माक्षिकसर्पिषा। ग्रहणीदीपनं श्रेष्ठ मारतस्यानुलोमनम् ॥ २८ ॥ प्रतीमारदरश्वासकामलापाण्ड कासनुत् । बालस्य सर्वरोगेषु पूजितं बलवर्णदम् ॥ ४० ॥ समझधातुकीरोधकुटपटबलाइयैः । महामहाक्षुद्रसहानुद्रबिल्वशलाटुभिः ॥ ४१ ॥ सकार्पासो फलै स्तोये साधितः साधितं घृतम् । क्षीरमस्तयुतं हन्ति शीघ्र दन्तोद्भवोद्भवान् ॥ ४२ ॥ विविधानामयानेतदृद्धकश्यपनिम्मितम् । दन्तोद्भवेषु रोगेषु न बालमतियन्वयेत् ॥ ४३ । स्वयमप्युपशाम्यन्ति जातदन्तस्य यहदा: । अत्यहः स्वप्नशीताम्बुमिकम्तन्यसेविन: ॥ ४४ ० शिशोः कफेन रदेषु स्रोत:सु ररावाहिषु । अरोचकः प्रतिश्यायो ज्वरः वासय जायते ॥ ४५ ॥ कुमार; शुष्यति ततः निग्धशतमुखेचणः । सैन्धवव्योषशाटापाठागिरिकदम्बकान ॥ ४६ ॥ शुष्यतो मधुसर्पिभ्यामरुया त्यादिषु योजयेत् । अशोकरीहियोयुक्त पञ्चकोलं च चूर्णितम् ॥ ४७॥ : बदरीधातकोधात्रीचूर्ण वा सर्पिपा सुतम् । स्थिरायचाहिएहसीकाकीलोपियनीनतैः ॥ ४८ ॥ निचुलोत्पलवर्षाभूभाींनुस्तैश कार्षिकैः । सिद्ध प्रस्थाईमाज्यस्य स्त्रोतसां शोधनं परम् ॥ ४८ ।

·अ.२ उत्तरस्थानम् ४८५ सिनगन्धा सुरसा कणागर्भ च तदगुणम । यध्यावपिप्पलीरोधपनकोत्पलचन्दन ॥ ५० ॥ तालीससारिवाभ्या च साधित शोपजिघृतम । शृङ्गीमध तिकाभानीपिप्पत्तीदेवदारुभि ॥ ५१ ॥ प्रवगन्धादिवाकालीराम्रर्षभकलीवके । सूपपीविडङ्ग र करिकतै साधित घृतम् ॥ ५२ ॥ शशोत्तमाननियूं हे शयत पुष्टि फत्परम् । बचाययस्थातगरकायस्थाचोरकै गृतम् ॥ ५३ ॥ बसमूत्रसुराभ्या च तैलमभ्यञ्जने हितम् । नाक्षारससम तैलप्रस्थ मस्तुचतुर्गणम् ॥ ५४ ॥ अवगन्धानियादारकोन्तिकुठान्दचन्दनै । समूरोहिणीरामागताधामधुकै समै ॥ ५५ ॥ सिद्ध लाक्षादिक नाम तेलमभ्यन्ननादिदम । यल्य ज्वरक्षयोमादखामापमारवातनम् ॥ ५६ ॥ यक्षराक्षसभूत गमि पीना च शस्यते । मधुनाऽतिविपाशीपिप्पलोलेहयेचिशम् ॥ ५० ॥ एका यातिविपा कासन्चर चार्दिरुपद्रुतम् । पीस पीत यमति य स्तन्य त मधुमर्पिपा । ५८ हिवार्ताकोफनरस पक्षकोल घने । पिप्पनौपचनयणमिनिस्पारिभद्रवम् । ५८ ॥ समियतया श्रीय मपी या रामघमेयाम । नामत गन्य कमाविद्राधर्मगिपिजग्मनाम् ॥ १॥ मदिरार्जुनसामोस कुष्टचन्दनपे रमे। गुजोर साधिस सर्विमा विनियति । ११॥

·४८६
अष्टाङ्गहृदयसंहितायां
प्र. २
सदन्तो जायते यस्त दन्ताः प्राग्यस्य चीत्तराः ।
कुर्वीत तस्मिनृत्याते शान्तिकञ्च द्विजातये ॥ ६२ ॥
दद्यालदक्षिणं वालं नैगमेषच्च पूजयेत् ।
तालुमांसे कफः अदः कुरुते तालुकण्टकम् ॥ ६३ ॥
तेन तालुप्रदेशस्य निम्मता मूर्ति जायते ।
तालुपातस्तनहेप: लष्शात्यानं शलवम् ॥ ६४ ॥
बडास्य कण्ड शिरुजा ग्रीवादुईरता वमिः ।
सबोक्षिप्य ययक्षारक्षौट्राभ्यां प्रतिसारयेत् ॥ ६५ ॥
तालु तदत्राणशुण्ठौगोयलट्ससैन्धवैः ।
शृङ्गवेरनिगाभृङ्ग कल्कितं वटपलवैः ॥ ६६ ॥
बध्वा गोशक्तता लिप्तं कुकूले खेदयेत्ततः ।
रसेन लिम्मेत्ताल्वास्य ने च परिपेचयेत् ॥ ६॥
हरीतकोवचाकुष्ठकल्क माक्षिकसंयुतम् ।
पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यने तालुकरट कात् ॥ ८ ॥
मलोपलेपात्म्बे दादा गुटे रताकफोमः ।
ताम्रो ब्राणोऽन्तः कण्डमान् जायते भूयुपद्व: ॥ ६८ ॥
केचितं माटकादीपं वदत्यन्येऽपि पूतनम् ।
प्रष्टाएगदकुन्द च केचिञ्च तमनामिकम् ॥ ७०
तन्त्र धायाः पयः मोय पित्तोमहरीपधैः ।
शृतगीतं च भीताम्बुयुक्तमन्तरपानकम् ॥ ७१
सचौद्रताय शैलेन प्रणं तेन च लेपयेत् ।
विफलावदरोनचलक्झायपरिपेचितम् ॥ १२ ॥
कासीसरोचनात्त्य मनोहासरसामनैः ।
नेपयेदम्मपिटेर्वा चूर्णितर्वायचूर्तयेत् ॥ १३ ॥

·उत्तरस्थानम् ごち सुमध्ये रथवा यष्टीशसौवीरकान्ननैः। सारिवाशहनाभिभ्यामधनस्य त्वचाऽथवा । ७४ । रागकगड फटे कुर्याद्रतनावं जन्नौकसा । मर्वच पित्तवणमिछस्यते गुदकुट्टके ॥ ७५ ॥ पाठायेवहिरवनीमुम्तभामुनर्नयः । मविपापणे: सर्पिहशिकानीयुक्तैः शृतम् ॥ ६ ॥ निशानो माया रोगेच्यते मृत्तिकोद्धयः । व्याधाम्य भैषज्य स्तनस्तन प्रन्नेपयेत् । यिती महतं धीतीनुपीतम्त'त जयेहदम् ॥ ७० ॥ -- बतीयोऽध्यायः । । अथातो बालमहमतिपध व्यायास्यामः । पुरा गुदम्य रतार्थ निम्तिा नपापिना। मनुथमिग्रा: एव मस सोषियहा ग्रहाः १ फन्दी विशात्री मेधारयः सपर: पिरगनित' । गानि: पुरुना गोतामा दृष्टिपृतना . मुखमन्दनियावती एफयती। नेपो प्रदोषता रुपंत टन व्यर: मामा मामभाभीपटोनमा । केगापोह हरयादमाद गाभागरा । ४ ॥ टन मानगरियमला।

·४६ अष्टाङ्ग हदयसहिताया नखैरकस्मात्परित स्वधानाङ्गविलेखनम् ॥ ५ ॥ तत्रैकनयनसावी शिरो विक्षिपते मुहु । इतेकपक्ष स्तब्धाङ्ग सखेदो नत कन्धर ॥ ६ ॥ दन्तखादी स्तन्देषी त्रस्यन् रोदिति विम्बर । वक्रवत्रो वमेलाला भृशमूर्द्ध निरीक्षते ॥ ७ ॥ वसासृग्गा धिरु दिग्नो बमुष्टिशतच्छिशु । चलितकाक्षिगण्डभू सरतोभयलोचन ॥८॥ स्कन्दार्तस्तेन वैकल्य मरण वा भवेद वम् । सज्ञानाशो मुहु केशलुच्चन कन्धरानति ॥८॥ विनम्य जृम्भमाणस्य शक्तन्मूत्रप्रवर्त्तनम । फेनोहमनमू. शाइस्तभूपाद नर्तनम् ॥ १० ॥ स्तनखजिनासदशसरम्भज्वरजागरा । पूयशोणितगन्धश्च स्कन्दापस्मारलक्षणम् ॥ ११ ॥ आमान पाणिपादास्यस्पन्दन फैननिर्वम । ढएम ष्टिबन्धातीसारस्वरदैन्यपियर्णता ॥ १२ ॥ कूजन स्तनने छर्दि कासहियाप्रजागरा । ओष्ठदशाङ्गसङ्कोचस्तम्भबस्तामगन्धता ॥ १३ ॥ सई निरीक्ष्य हसन मध्ये विनमन ज्वर । मूच्छेक नेत्रशोफर नैगमेषग्रहाकति ॥ १४ ॥ कफो हृषितरीमत्व स्वेदयक्षुर्निमोलनम । बहिरायामन जिवादशोऽन्त कण्ठकूजनम् ॥ १५ ॥ धायन विट्सगन्धत्व क्रोशन खानवच्छु नि । रोमहर्षी मुहस्त्रास सहसा रोदन ज्वर कासातिसारवमथुजृम्भावर गवगन्धता ।

·उत्तरस्थानम् ४८८ अनेष्वाक्षेपवितेपः शोपस्तम्भविवर्णताः । १७ ॥ मुष्टिबन्धः सुतियाक्षणो बालस्य स्युः पिलग्रहे । सस्ताइत्वमतीसारो जिज्ञासालुगले व्रणाः ॥ १८ ॥ स्फोटाः सदाहरुकपाका: सन्धिषु स्युः पुन: पुनः । निम्यहि प्रवित्तीयन्ते पाकी कती गुटेऽपि वा ॥ १८ ॥ মখ গান্ধনিমল অথ অঙ্কুনি । पूतनायां वमिः कम्पम्तन्द्रा रात्रौ प्रजागरः । २.॥ हिमामानं भनेदः पिपामा मूत्रनिग्रहः । सम्तहारीमत्व काकवत्पूतिगन्धता : २१ गोतपूतनया कम्पो रोदनं तिर्यगीक्षणम् । लपणाच कूजोतोसारो वसावद्विसगन्धता ॥ २२ ॥ पावस्यैकस्य भीतत्वमुष्णत्वमपरस्य च । अन्धपूतगया छर्दिधरः कामोऽल्पयहिता ॥ २३ ॥ वर्चमो भेटवैवर्य दोर्गन्धान्यनशीपणम् । दृष्टिमादोऽतिरुक्क पोथकोजम्मशून्यताः ॥ २४ ॥ हियोगम्तन पवेवयं बरतीक्ष्णता । वेपथुमत्स्यगन्धित्वमथधा साम्गन्धिता ॥ २५ ॥ मुखमगिड़तया पाश्विपादस्य रमणीयता। सिराभिरमिताभाभिगपितोदरता ब्वरः । २६ परोचको गलपनं गौमूवममगन्यता । यत्या नावनोलत्व कर्णनासाधिमर्दनम् । २० कामहिमाधिषिक्षेपवक्रयत्वरमाताः । बम्तगन्यो चर: गोपः पुरीपं हरितं पम् ॥ २८ ॥ जायते शुकरेवयां कमात् सर्वागमंचयः ।

·अष्टाङ्ग हदयसंहितायां केशथातोऽनविदेष' स्वरदैन्य विवर्णता ॥ २८ ॥ रोदनं सनगन्धित्व दीर्घकालानुवर्तनम् । उदरे ग्रन्थयो हत्ता यस्य नानाविध शरुत् ॥ ३०॥ जिहाया निम्नता मध्ये श्यावं तालु च तं त्यजेत् । भनानोऽन्न नहुविध यो बालः परिहीयते ॥ ३१ ॥ टपणारटहोतक्षामाचो हन्ति त शुष्करवतो। हिसारत्यर्चनाकाहा ग्रहग्रहणकारणम् ॥ ३२ ॥ तत्र हिसात्मके बालो महान् वा नुतनासिक । घाजित:कणेद बाटमसखी सायुलोचनः ॥ ३३ ॥ दुर्वर्णो हीनयचनः पूतिगन्धिय जायते । धामी मूबपुरोष व मृङ्गाति न जुगुपते ॥ ३४ ॥ हस्ती चोद्यम्य संरब्धो हस्यात्मान तथा परम् तय गम्व काहादीरग्नि वा दीतमाविगेत् ॥ ३५ ॥ अमु मजे त्यो कूपे कुर्यादन्यच तद्विधम् । टदाहमोहान् पूयस्य छर्दनच प्रवर्तयेत् ॥ २६ ॥ सच सर्वमार्गेभ्यो रिटीपतिय त त्यजेत् । रह: पोरशिसेनापगन्धम्रगभूपणप्रियः । ३७ घटः गान्तय दु:माध्या रतिकागेन पीडितः । दौन: परिमोहन शकोठगनतानुकः ॥ २८ ॥ पहितं वीक्षते रोति ध्यायत्यायाति दोन साम् । पत्रमवामिलापेऽपि दत्त नाति बुभुनते । ३८॥ रहीत धनिकामन त विद्यारमुखमाधनम् । काम लयहोम: मिद्धमन्व प्रयतिः । ४.. सतगेरा गयाफाम रनियम्यादिनाना ।

·उत्तरखानम् अध साध्ययहं बाल विविक्ते शरण स्थितम् ॥ ४१ विर: सिकसमृष्ट सदा सन्निहितानन्ने । विकीर्णमूतिकुसुमपत्रबीजाबसर्पये ॥ ४२ ॥ रशीतलज्वलितप्रदीपहतपापनि । व्यवायमद्यपिभितनिवृत्तपरिचारके ॥ ४३ ॥ पुराणपियाभ्यना परिचिती मुखाम्बुना। साधितेन बलानिम्बवैजयन्तीपट्ठमै. ॥ ४५ ॥ परिभद्रककटु जम्बूवरुण कट तणैः । कपीतयवापामागेपाटलामधुशिग्रुभिः ॥ ४५ ॥ काकनहामहाच ताक पित्यचौरपादपैः । सकदम्बकरप्लेय धूप घातस्य चाचरेत् ॥ ४६ ॥ दौपिव्याघ्राहिसिंह चम्मभितमिपिते मृतोदशानीमिहायचाभनातदीप्यमः :800 मकुष्ठः सतै पः सर्वग्रह विमोक्षण । बचाहिङ्गविहान सैन्धय गजपिप्पत्तौ ॥ ४ ॥ पाठा प्रतिविषा व्योपं दमानः कश्यपोदित । सर्पपानियपचापि मूलमग्नपुरा यथा ॥ ४॥ मूर्जपत्र एत धूपः सर्वग्रह निवारण । अनन्तामास्थितगर मरिष मभुरी गप. ॥ ५. शृगाचविना मुम्ता र कस्थितम्घृत पषेत् । दगमभरमार युन्न नदयजित्परम् । ५१ ॥ रामाध्यमुमतीपञ्चमूनवधानाम् । ताधे सपि: परिपट: मारिवायोपचिवके । ५२ ॥ पाठाविडनमकपयप्यासिदामि ।

·४८२, अष्टाङ्गहदयसंहितायां . सन्यिक : सेन्द्रयवैः शिशोस्तत्मततं हितम् ॥ ५३ ॥ मर्वरोगग्रहहरं दीपनं बलवर्णदम् । सारिवासुरभीत्रामीमहिनीक्षणमर्षपैः ॥ ५४ ॥ वचावगन्धासरसायुक्तः सर्पिर्विपाचयेत् । तवाथयेदग्रहान् सर्वान् पानेनाभ्यननेन च ॥ ५५ ॥ गोलोमबालाहिनिर्मीकहपदंशविट । निम्यपधाज्य कटुका मद्नं बहतीहयम् ॥ ५६ ॥ कार्पासास्थियवच्छागरोमदेवासपम् । मयूरपत्र थीवासं तुपकेशं सरामठम् ॥ ५७ । मृदाण्डे वस्तमूत्रेण भावितं भक्ष्णचूर्णितम् । धूपनार्थ हित सर्व भूतेषु विषमे ज्वर ॥ ५८ ॥ घृतानि भूत विद्यायो वक्ष्यन्ते यानि तानि च । युनत्तथा बलिं होमं सपनं मन्वतन्वयित् ॥ ५८ ॥ पूतीकरचत्वपत्रं बोरिभ्यो बर्बरादपि । तुम्बीवियालारलुकाशमीबिल्वकपित्यकाः ॥ ६ ॥ उस्काथ्य तोयं सदात्री बालानां सपनं शिवम् । अनुबन्धान्यथा कच्छ ग्रहापावेऽप्युपद्रवान् । मालामयनिषेधीतभेषजैः समुपाचरेत् ।। ६१ ।। इत्यादये कौमारतन्त्रं द्वितीयं समाप्तम् । -.-- चतुर्थोऽध्यायः । अथातो भूतविमानं व्याख्यास्यामः ।

·उत्तरम्यानम ४८३ . म्नचयेजनानविज्ञानवाक्चेष्टाबलपोरुपम । पुमपे पौरुप यत्र तत्र भूतग्रह वटेत् ॥ १ ॥ भूतम्य रूपप्रकृतिभाषागत्यादिचेष्टिते । यस्यानुकार कुरते तेनाविष्ट तमादिशेत् ॥ २॥ गोऽष्टादविधो देवदानवादिविभेटत । हेतुम्तदनुपफौ तु सद्य पूर्व ततोऽथवा ॥ ३ ॥ प्रमापराध सुतरा तेम कामादिजम्मना । लुप्तधम्मवताचार पूज्यानप्यतिवर्तते ॥ ४ : त तथा भिन्नमयाद पापमामोपघातिनम । देयादयोऽप्यनुपन्ति ग्रहाछिटाहारिए । ५ छिद्र पापक्रियारम्भ पाको निष्टम्य या रमण । एवम्य शृन्येऽवस्थान गमगानादिषु वा निशि ॥ ६ दिग्वामस्व गुरोनिन्दा रतरविधिगयनम् । अशचेर्देवता_दिपरसूतकमहर ॥ ७ ॥ होममन्त्र बलोज्यानां विगुग परिसम्म च । समामाग्निचयादिप्रोगाचारव्यतिकम ॥८॥ ग्टहन्ति शतप्रतिपत् योदता पुरा नरम । गुमचीदगीमावादोर्दानगा ग्रहा । गन्धर्वास्तु चतुर्दम्या हादसा चोरगा पुन । पक्षम्या क्रमाम्ये शादयोग धनेसरा १.. मापदमीमृगमामीयु सभराचसा । सपणे रम पिशाचगाया नबहादमपर्पम् ॥ ११ ॥ दशामायाम्ययार"नयम्यो पितग पर। ।

·४८४ अष्टागहृदयसंहितायां प्र.४ गुरुद्धादयः प्रायः काल सन्ध्यासु लक्षयेत् ॥ १२ ॥ फुल पद्मोपममुख सौम्यदृष्टिमकोपनम् । 'अल्पवाक् स्वेदविणमूत्र भोजनानभिलाषिणम् ॥ १३ ॥ टेवहिजातिपरमं शुचिसंस्कृतवादिनम् । मौलयन्तं चिरान्ने त्रे सुरभि वरदायिनन् ॥ १४ ॥ शुकमाल्याम्बरसरिच्छेलोचभवनप्रियम् । अनिट्रमप्रकृयश्च विद्यादेववशौकतम् ॥ १५ ॥ जिमदृष्टि दुरात्मानं गुरुदेवहिजहिषम् । निर्भयं मानिन शूरं क्रोधनं व्यवसायिनम् ॥ २५ ॥ रुद्रः स्कन्दो विभाखोऽहमिन्द्रोऽहमिति वादिनम् । सुरामांसरुचिं विद्यात् दैत्यग्रहग्यहीतकम् ॥ १७ ॥ वाचारं सुरभि दृष्ट' गीतनर्तनकारिणम् । सानोद्यानरुचिं रक्तवस्त्रमाल्यानुन्नेपनम् ॥ १८ ॥ शृङ्गार नीलाभिरतं गन्धर्बाध्युपितं वदेत् । रतावं क्रोधनं स्तब्धदृष्टि' वक्रगतिं चलम् ॥ १८ ॥ मसन्तमनिश जिद्धालालिनं सृकिपीलिहम् । प्रिय दुग्धगुडमानमधीषदनशायिनम् ॥ २० ॥ उरगाधिष्ठितं विद्यात् वस्यन्तं चातपत्रतः । विमुतं त्रस्तरक्ताचं शुभगन्ध सुतेजसम् ॥ २१ ॥ प्रियनृत्य कथागीतम्रानमाल्यानुलेपनम् । मत्स्यमांसरुचिं घर नष्ट बनिनमव्ययम् ॥ २२ ॥ चन्निताप्रकर कम्मै कि ददामीति यादिनम् । रहस्यभापिण वैद्यद्विजातिपरिभाविनम् ॥ २३ ॥ अपरोपं प्रतगति विद्याद्यक्षहीतकम् ।

·उत्तरस्थानम् ४८५ हास्यनृत्यप्रियं रोट्रचेष्टं छिद्रपहारिणम् ॥ २४ ॥ आक्रोशिनं शीघ्रगति देवहिजभिपहिषम् । प्रात्मानं काष्ठशस्त्रा बाद्यैनन्त भोः शब्दवादिनम् ॥ २५ ॥ शास्त्रवेदपठं विद्याद ग्रहीतं वधराधसैः । सोधदृष्टि भृकुटिमुद्दहन्त ससंभ्रमम् ॥ २६ ॥ प्रहरन्त प्रधावन्त शय्दन्तं भैरवाननम् । अन्नाहिनापि बलिनं नष्टनिद्रं निशाचरम् । २७॥ निर्लजमशचिं शूर फर परुपभापिणम् । रोपणं रकमाल्यस्वीरतमद्यामिपप्रियम् ॥ २८ ॥ दृपा प र मांसं या लिहान दशनच्छदी। इसन्तमन्त्रकाले च राक्षमाधिष्ठितं यदेत् ॥ २८ ॥ अस्वस्थ चित्तं नैकव तिष्ठन्तं परिधाविनम् । उछिनृत्यगान्धर्वहासमद्यामिपप्रियम् । ३.. निनादीनमुनु रुदन्तमनिमित्ततः । नखे लिखन्तमामानं रुक्षध्वम्तवपुः परम् ॥ ३१॥ प्राधेदयन्त दुःखानि समदावहभापिणम् । नरम्मृति शून्यरति मोतं नग्नं मसोमसम् ॥ ३२ ॥ रण्यापनपरोधान तणमालाविभूषणम् । पारोएन्तश्च काटा तथा सहरकूटकम् । १२ । मागिन पियाचिन विज्ञानीयादधिष्ठितम् । प्रेताततिक्रियागन्ध भोतमाहारविहिपम् । ३३ । रापचिादव प्रेमेन रदीत नरमादिगम् । यमसाप हजार प्रविमितयायिनम 1३५. गनप्रनम्बहपण कृमाण्डाधिष्ठित पदेन ।

·४८ प्रटानादयसहितायां ग्टहीत्वा कानाष्टादि भमन्त चौरवासमम् ॥ ३८ ॥ नम्न धायन्समुवम्तदृष्टि गविभूषणम् । ग्मगानगन्यायतन रप्ये कट्ठम मे विनम् ॥ २०॥ तिनाबमद्यमामेषु सतत समानोचनम् । निपानाधिष्ठित विद्यादन्त परुपाणि घ ३८. याचन्त मुदया चाय बतानोतिनोधनम् । उग्रयापरत जानीयाबरमीकिर पार्दिनम् ॥ ३८॥ गन्धमाग्यरति मत्यवादिनं परिवपिनम् । वधिदक्ष जानीयादेतालेन यमीकतम् ॥ ४० अप्रमन्नग दीन यदन शुष्कतानुकम् । चलनयनपक्ष्माण निद्रानु मन्दपाय कम् ॥ ४१ । अपसव्यपरीधान तिलमामगुडप्रियम् । म्खल हाच च जानीयात् पिटग्रयशीकृतम् ॥ ४२ ॥ गुरुपदार्पमिद्वाभिशापचिन्तानुरूपत । व्याहाराहारचेष्टाभिर्य धास्त्र तह वदेत् ॥ १३ ॥ कुमारहन्दानुगत नग्न मुझतमूर्षजम् । अस्वस्थमनस दैय कालिक त ग्रह त्यजेत् ॥ ४४ ॥ पचमोऽध्यायः । . अघाती भूतप्रतिपेध व्याख्यास्याम भूत जयेदहिसेच्छ जपहोमबग्निवते.।

·प्र०५ उत्तरस्थानम् ४८७ , तप:शीलसमाधानन्नानदानदयादिभिः ॥ १ ॥ हिडुब्योपाल नेपालीलगुनार्कजटाजठाः । अजलोमी सगोलोमी भूतकेशी वचा लता ॥ २ ॥ कुक्कुटी सर्पगन्धास्या तिला: कालविपाणिके । वचनोजावयस्था च शृङ्गी मोहनवत्यपि ॥ ३ ॥ सीतोजाजनरक्षोघ्नं रक्षोन चान्यदीपधम् | खराखखाविदुष्ट्राक्षगोधानकुलशन्यकान् ॥ ४ ॥ दीपिमार्जारगीसिंहव्याघ्रसामुद्रसत्वतः । चम्मपित्तद्विजनखा वर्गेऽस्मिन् साधयेदृतम् ॥ ५ ॥ पुराणमथवा तैलं नवं तत्पाननस्ययोः । अभ्यङ्गे च प्रयोक्तव्यमेषां चूर्णञ्च धूपने ॥ ६ ॥ एभिय गुटिका युजवादउने सावपीड़ने । प्रन्ने कल्कमेतेपां काथञ्च परिपेचने ७॥ प्रयोगोऽयं ग्रहोग्मादान् सापस्मारांछमं नयेत् । गजाझा पिप्पलीमूलव्योपामलकसर्पपान् ॥ ८ ॥ गोधानवालमा रझपपित्तप्रपेपितान् । नावनाभ्यङ्गमे के पु विदधीत ग्रहापहान् ॥ ८ ॥ सिद्धार्थकवचा हिद्, प्रिया, रजनीयम् । मनिष्ठा खेतकटभी वचा शेताट्रिकर्णिवा ॥ १०॥ निम्बस्य पत्र योजन्तु नकमालगिरोपयोः । सुरा, बापणं सर्पिोमूचे तैयतर्गुणे : ११ : मिई सिदार्थक नाम पाने नस्य च योजितम् । ग्रहान् सर्वानिहन्त्याशु विगैपादासुरान् ग्रहान् ॥ १२ ॥ सत्यानमोविपोन्मादबरापरमारपान छ ।

·FEE श्रष्टाहटयसहितायां एभिरेवीपधैबम्तवारिणा कारिपतो गदः ॥ १३ ॥ पाननस्याञ्जनाले पस्तनौ घर्षणयोजितः । गुन्ः पूर्वपदुद्दिष्टी राजद्वारे च मिक्षिकार ॥ १४ ॥ सिदार्थकव्योपवचारवगन्धानिशाहय हि पन्नाण्डुकन्दम् । बीजं करजाल्मुसम शिरोषात् फन्नञ्च वल्वाश कपित्यक्षात्॥१५ समापिमन्यं सनतं सकुष्ठ श्योनाकसूल किणिही सिता छ । बम्तस्य सूत्रेण विभायितं तत्पितेन गये न गुडान विदध्यात्१६ दुष्ट व्रणोन्मादतमा निशान्धानुद्दड़कान् वारिनिमग्न देहान् । दिग्धाहतान् दर्पितसर्पदष्टास्ते साधयन्त्यञ्जननस्य नेपैः ॥१७॥ कार्पासास्यिमयूरपिच्छहतीनिर्माल्य पिरागीतक बझामोह यादंथविट तुपथ चाकेशाहिनिमोचनैः । नागेन्द्र हिजङ्गहिङ्ग मरिचैस्तुल्यैः कृतं धूपन स्कन्दोन्मादपिशाचराक्षससुरावेश ज्वरघ्न परम् ॥ १८ ॥ चिकटुकदलकुङमयधिकचारसिंही नियादारसिद्धार्थयुग्मायुशनातयः । सितलानफललंयोगौरतितावचा तुत्ययष्टीवलालोहितैलाथिनापद्मकैः ॥ दधितगरमधूकसारप्रियाता निशाख्वाधिपाता लै: मचच्यामथे। करिकतईतमभिनवमशेषमूत्रांशसिडमतं भूतरावायं पानतम्त ग्रहन परम् ॥ १८ ॥ नतमधुकारञ्जलाचापटोलोनमहायचा. पाटलोपिन सिद्धार्थसिहोनिशायुगलतारोहिणी । बरबाट फ लविकाकाण्डदामामिमा ·उत्तरस्थानम् ४८८ क्षगन्धामराडोक्ष कोगातकीगियुनियादेन्द्राहये । गदशकतमपुष्पबीजीययध्यद्रिकीनिकुम्भाग्नि बिल्व ; समे, करिकते नववर्गण सिद्ध वृतम् । विधिविनिहितमाशमः क्रमैयोजित इन्ति सर्व प्रशोन्मादायपराम्तन्महाभूतराव स्मृतम् ॥ २० ॥ ग्रमा रहन्ति वे येषु तेषा तेपु विशेषत । दिनेषु बलिहामादीन् प्रयुनीत चिकित्सक ॥ २१ ॥ सानयावसामासमाशोरगुडादि च । रोचते याटा येभ्यतत्तेपामाहरेत्तदा ॥ २२ ॥ र मानि गन्धमाल्यानि बोजानि मधुमपिपो। भक्ष्याच संघ मर्वया सामान्यो विधिरित्ययम् ॥ २३ ॥ सुरपि गुरुष्देश्य मिद्धे भ्यय सुरानये । दिग्युत्तरम्या तथापि देयायोपहरेदशनिम् ॥ २४ ॥ परिमाया यथायानं दैत्यभूताय पत्वरे । गन्धर्याय गया मार्गे सवनाभर बलिम् । २५ ॥ पिटनागपई नया नागेभ्य, पूर्वदधिणे । यघाय यचायतन मरिती समागमे २६, चतुपये रारामाय भोप गहनेषु च। रनमा दक्षिण तुन्या प्रारममाम् ॥ २० ॥ गूनानये पियानाय पिना दिममागिते । भूचिमानि मा नि मा यमदनम् ॥ २८॥ दधिच घरदाना निरिता। पिपराव पापनायिते भगंदे गया रे कान्य विपापा ।

·अष्टाङ्गहरसंहितायां तत्याननावनाभ्याट्दै Aषयहविमोक्षणम्॥ ३० ॥ নয়ান মালিয়ন মাৰিষা। दैत्यै बलिबहुफल: सोशोरकमलोत्पतः ॥ ३१ ॥ नागानां समनोलाजगुड़ापूरगुड़ौदनैः परमानमधुतीरकष्णमृनागकेसरैः 1 ३२॥ दचापद्मनुरीशीररत्नोत्पलदलैवलिः । वेतपवन रोधन नगरं नागमपाः । ३३ । शीर्तन यारिणा पिष्ट नावनाप्ननयोहितम् । यक्षाणां धीरदध्यान्यमियकोदनगुग्गुलुः ॥ ३४ ॥ देवदारूत्पलं पद्ममुशीरं वस्त्रकानम् । हिरण्यञ्च बलियोन्यो मनाज्यक्षीरमेकतः ॥ ३५ ॥ सिसमोमित पाननायनाभ्यनने हितम् । हरोतको इरिटेलशुनी मरिषं वचा : ३६ লিখে ৰান্ধনি লালান। वनरक्षीवलिसिद्ध यवानां पूर्णमादकम् ॥ ३० ॥ तीयस्य कुम्भः पन्नत एवं यम् विलेपनम् । गायत्रीविंशतिपलवायेऽपलिकः पधे ॥ ३८ ॥ रमणपिकतामिह पड्यन्यामिविसर्पः । सनिम्मपनशनैः कुड़वान् सप्तसर्पिपः । ३८ गोमूवे विगुण पाने नस्याभ्यनेषु तक्षितम् । रशसा पलल शक कुसुमं मियकोटनम् ॥ ४ ॥ बलिः परानमांसानि निष्पावा रुधिरी शिताः । नमामालशिरीपत्वान पुष्यफलानि च । ४१ ॥ तम रुचापाटप्पा विश्वमन कटुधिकम् ।

·उत्तरस्थानम् हिनिन्द्रयवसिधार्थलशुनामलकीफल्नम् ॥ ४२ ॥ नावनाचनयोयोन्यी बम्तमूत्रहृतो गदः । एभिरेव कृत मिद गवां मूत्र चतुगुणे.४३ ।। रक्षीग्रहान् वारयते पानाभ्यजननावनैः । पिशाचानां बलि: सोधुपिण्याकः प्रललं दधि ॥ ४४।। मूनकं लवण मर्पिः सभूतीदनंयावकम् । हरिद्रायमजिष्ठामिगिसैन्धवनागरम् ॥ ४५ ॥ हिङ्ग प्रियङ्ग विकट रसोनत्रिफला वचा। पाटलाखेतकरभोगिरीपकुसुमैटतम् ॥ ४६॥ गोमूवपादिक सिद्ध पानाभ्यन्जनयोहितम् । बम्ताम्बुपिष्टस्तै रेव योन्यमञ्जननावनम् ॥ ४० ॥ देवर्षिपिटगन्धर्य तौण नस्यादि वर्जयेत् । सर्पि:पानादिमृहस्मित् भैपज्यमवचारयेत् ॥ ४८, ते पिशाचान् सर्वेषु प्रतिकूनच नाचरेत् । मवैद्यमातुरं प्रन्ति क्रुद्धास्तेहि महौजसः ॥ ४८ ॥ ईश्वरं हादशभु नाथमायावलोकितम् । मधव्याधिचिकित्मन्त नपन सर्वग्रहान् जय॑त् ५५.॥ तथोन्मादानपस्मारादन्य' या चित्तविनवम । महाविद्याध मायूरौं शुचिं तं वाक्येसदा ॥ ५१ . भूतेग पूजयेत् स्याणु प्रमयाख्याय नहगान् । जपन् मिहार तन्मन्वान् ग्रहान् मर्वानपोहति ॥५२॥ यशानन्तरयो: क्रिश्चिद वक्ष्यतेऽध्याययोहितम् । यचोमिद तसर्व प्रयुनौत परम्परम् । ५३ ॥

·पठोऽध्यायः । अधात उन्मादप्रतिषेध व्याख्यास्यामः । उन्मादा: पट पृथग्दोषनियाधिविषोद्भवाः । उन्मादो नाम मनसो दोषेन्मार्गगैम्मदः ॥ १ ॥ शारीरमानसैर्दुष्ट रहितादव पानसः । विससासाक्षासमलाहियमादुपयोगतः ॥ २ ॥ विषमस्याल्पसत्त्वस्य व्याधिवेगसमुहमात् । धौणस्य चेटावेषग्यात्पूज्यपूजाव्यतिकमात् ॥ ३ ॥ आधिभियित्तविभपाद विषयोपविण च । एभिर्विहोमसत्त्वस्य हदि दोषाः प्रदूषिताः ॥ ४ ॥ धियो विधाय कालुप्य हत्वा मार्गान् मनोवहान । उम्माद कुर्वते तेन धोविज्ञानस्मृतिभ्रमात् ॥ ५ ॥ टेही दुःखसुखबष्टी नष्टसारर्षियद्रथः । भ्रमत्यचिन्तितारम्भ तत वातात्क गांङ्गता ॥ ॥ ..अस्थाने रोदनाक्रोमाइसितस्मितनतनम् । गीतवादित्रवागनाविक्षेपास्फोटनानि च ॥ ७ ॥ অংশুখস্থ্যবিমাজ সৃ:। आस्थात्मनागमोऽजसमटन बहुभापिता ८॥ মলা নিলযােনমনীখন। हिरभ्यवहार्येषु तमाम वावमानता 101 रिपगितामणामिल लोणे धावे गदोहः ।

·उत्तरस्थानम् ५०३ पित्तासन्तजनं क्रोधी मुष्टिलीष्टादाभिट्रयः ॥ १० ॥ गौतच्छायोदकाकाहा नग्नत्वं पीतवर्णता। असत्यज्वलनज्वान्नातारकादीपदर्शनम् ॥ ११ ॥ कफादरोचकछर्दिरल्पेहाहारवाक्यता। स्त्रीकामता रक्षाप्रीतिर्लालासिवाण कश्रुतिः ॥ १२ ॥ वैभत्स्यं शौचविहेपो निद्रानयथुरानने । उन्मादी बलवान् रात्रौ भुल्लमात्र च जायते ॥ १३ ॥ सर्वायतनसंस्थानसन्निपात सदात्मकम् । उन्मादं दारुणं विद्यात् त भिषपरिवर्जयेत् ॥ १४ ॥ धनकान्तादिनाशन दुःसहनाभिषावान् । पाण्डुर्दीनी मुहुर्मुधन् हाहेति परिदेवते ॥ १५ ॥ रोदित्यकरमान् मियते सहुणान् बहुमन्यते । मोक क्लिष्टमना ध्यायन् जागरूको विचेष्टते । १६. विषेण ग्यायवदनी नष्टच्छायालेन्द्रियः । वेगान्तरेऽपि संभान्ती रताक्षम्त विवमयेत् ॥ १७॥ प्रथानिलज उन्मादे से इपान प्रयोजयेत् । पूर्वमारतमार्गे तु सरह मृदु गोधनम् ॥ १८॥ कफपित्तभयेऽम्यादी पमनं सविरेचनम्। निधम्वियम्य वस्तिश्च शिरस: मविरेचनम् । १८ तथास्य शहदेहग्य प्रमादं लभते मनः । इत्यमप्यनुश्ती तु तो गायनमननम् । २० । स्वाहासनोचासमयताइनतर्जनम् । अभ्यद्रोदनानेपधूमान् पानस मर्पियः । २१ । शुष्प्रात्तानि हिराइस्य नयन्ति प्रति मनः ।

·षष्ठोऽध्यायः। प्रधात उन्मादप्रतिषेध व्याख्यास्यामः । उन्मादाः पट पृथग्दोषनिचयाधिविषोद्भवाः । उनादो नाम मनसो दोषैरुन्मार्गगै मंदः ॥ १ ॥ शारीरमानसैर्दुष्टै रहितात्र पानतः । विकृतामात्मासमलाहिषमादुपयोगतः ॥ २ ॥ विषमस्याल्पस स्वस्य व्याधिवेगसमुहमात् । चौणस्य चेष्टावैषम्यात्यज्य पूजातिकमात् ॥ ३ ॥ आधिभित्तिविनंगाद विषेणोपविषेण च । एभिर्षि होनसत्त्वस्य इदि दोपाः प्रदूषिताः ॥ ४ ॥ धियो विधाय कालुष्य हत्वा मार्गान् मनीवहान् । उम्माद कुर्वते तेन धीविज्ञानस्मृतिभ्रमात् ॥ ५ ॥ देहो दुःखसुखमष्टो भ्रष्टसारथिवद्रथः । भ्रमत्यचिन्तितारम्भ तत्र यातारक मांगता अस्थाने रोदनाक्रोशहसितस्मितनतनम् । गोतवादिववागङ्गविक्षेपास्फोटनानि च ॥ ७ ॥ प्रमानावेणुवीगादिशष्टानुकरणं मुहः । प्रास्यातफेनागमोऽजसमटन बहुमापिता अतहारो ऽनलझाररयानैगमनोदामः । हिरव्यवहार्येषु तन्नामे वापमानता। रिपगितागणाधित नौर्ण पाने मदोदयः ।

·उत्तरस्थानम् पित्तासन्तर्जन क्रोधी मुष्टिलोष्टाभिद्रवः ॥ १० ॥ गौतच्छायोदका काहा नग्नत्व पीतवर्णता। असत्यज्वलनज्वान्नातारकादीपदर्शनम् ॥ ११ ॥ कफादरोचकछर्दिरल्पेहाहारवाक्यता। स्त्रीकामता रहःप्रोतिर्लालासिचाणकयुतिः ॥ १२ ॥ बैभत्स्यं शौचविहेपो निट्राखयधुरानने । उन्मादी बलवान् रात्रौ भुक्तमात्र च जायते ॥ १३ ॥ सर्वायतनसंस्थानसनिपाले तदात्मकम् । उन्मादं दारुणं विद्यात् त भिषपरिवर्जयेत् । १४ । धनकान्तादिनाथन दुःसहनाभिषयान् । पाण्डुर्दीनो मुहुर्म छन् हाहेति परिदेवते ॥ १५ ॥ रोदित्य कम्मान मियते तहुणान् बहुमन्यते । मोकलिष्टमना ध्यायन् जागरूको विचेष्टते । १६ । विपेण स्थायबदनी नष्टछायाबलेन्द्रियः । वेगान्तरेऽपि सभ्रान्तो रक्षासम्त विवर्जयेत् ॥ १७ ॥ प्रथानिलज उन्मादे नेहपान प्रयोजयेत् । पूर्वमातमार्गे तु समेह मृदु गोधनम् ॥ १८ ॥ कफपित्तभवेऽप्यादी वमनं सविरेचनम् । निग्धविनम्य बस्तिञ्च शिरसः सविरेचनम् । १८॥ तथास्य शुभदेहस्य प्रसाद लमते मनः । इत्यमप्यनुसत्तौ तु तीक्षा नावनमननम् । २० । इर्षणानामनोचासभयताइनतर्जनम् । अभ्यशोदर्तनालेपधूमान् पानश्च सर्पिषः ॥ २१ ॥ युनगात्तानि हि एहस्य नयन्ति प्रकृति मनः । 4 ·अष्टाङ्गहृदयसहितायां हिङ्ग सौवर्चलथ्योपैपिलांगैई ताढकम् ॥ २२ ॥ सिह समूत्रमुन्मादभूतापस्मारनुत्परम् । हो प्रस्थौ स्वरसाद ब्राह्मा तप्रस्थ च साधितम् ॥२३॥ योपण्यामाविहन्तीशपुष्पोपट्ठमैः । ससप्तलातमिहरेः कल्कितरक्षसम्मितः ॥ २४ ॥ पलहमा प्रयुञ्जीत परं मानाचतुष्पलम् । उन्मादकुठापस्मारहर वन्ध्यासुतप्रदम् ॥ २५ ॥ वाक्स्वरस्मृतिमेधान धन्य ब्राह्मीत स्मृतम् । वरामिशालाभद्रैलादेवदार्वेलवालुफैः ॥ २६ ॥ दिसारिवाहिरजमोहिस्थिराफलिीनतेः । बृहतीकुष्ठमजिष्ठानागकेशरदाडिमः ॥ २७ ॥ वैनतालीसपत्र लामालतीमुकुलोत्पलैः । सदन्तीपद्मकश्मिः कापाशै. सर्पिष. पचेत् ॥ २८ ॥ प्रम्य भूतग्रहीन्मादकासापस्मारपाप्मसु । पायडुकरा विषे शोफे मोहे मेहे गरे अरे । २८ ॥ अतस्य प्रजसि वा दैवोपहचेतमि । अमेसि स्वन्नद्वाचि म्मतिकामेऽल्पपावकै ॥ ३० ॥ वन्यं मनल्यमायुष्यं कान्तिसोभाग्यपुष्टिदम् । कान्याणयमिद सर्पिः येष्ठं पुसपनेषु च ॥ ३१ ॥ सभ्यो हिसारियादीनि उन्ले यसपाधितिः । रमें सम्मिन् पचेरसपिटिक्षीरचतुर्गुणम् ॥ ३२ ॥ मौरादिमदाफाकोनोकपिकच्छपियामिभिः । मूपर्णीयुतैरतन्महाकन्याएकं परम् । ३३ । स इण मविपासा पूर्व मादधिक गुणैः । .

·उत्तरस्थानम् ५०५ जटिला पूतना केशी चारटी मर्कटी वचा ॥ ३४ ॥ वायमाणा जया वौरा चोरकः कटुरोहिणो । कायस्था शूकरी छत्रा अतिच्छवा पनपा ॥ ३५ ॥ महापुरुपदन्ता च वनस्वा नाकुलोदयम् । कटम्भरा हथिकानी गान्तिपर्णी च तैर्छ तम् ॥ ३६ ॥ सिंह चातुधि कोन्मादग्रहापरमारनाशनम् । महापैशाचक नाम एतमेतद्यथामृतम् ॥ ३० ॥ बुधिमेधास्म तिकर बालानां चागयनम् । ब्राह्मीमैन्द्रोविडङ्गानि व्योष हिड जटां मुराम् ॥ ३८ ॥ गरा विगल्यां लश्न विषघ्नां सुरसां वचाम् । क्योतिमती नागवित्रामनन्तां सहरोतकोम् ॥ ३८ ॥ काच्छीच हम्तिमूवेण पिष्ट्वा छायाविशोषिता । वर्ति स्थानान्नेपधूपैमन्मादसूदनी ॥ ४० ॥ अवपीडाय विविधाः सर्प पाः ने इसयुताः । कटुतैलेन चाभ्यनो मापयेचास्य तद्रजः ॥ ४१ ॥ महिङ्ग स्तौक्षणधूमश्च सूत्रम्यानीदिती हितः । शृगालगन्धकोन मजनुका कृपयस्तो. ॥ ४२ ॥ मूत्रपित्तशकलोमनखुचमाभिराधीत् । धूप माजनाभ्यङ्गप्रदेहपरिपेचनम् ॥ ४३ ॥ अपयेत् सतत चैन खगोमत्स्यैस्तु पूतिभि । वातमाम प्राय: पैत्तिके तु प्रगस्यते ॥४४॥ तितकं जोवनीयञ्च सर्पि: मेहश्य मिथकः । गिगिराखनपानानि मधुराणि लपनि च ॥ ४५ ॥ ४३

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां,
अशब्दथवणं वेदो लालासिद्धाणकयुतिः ।
अयिपाकोऽचिर्भूर्णा कुम्याटोपी बन्नक्षय: ॥ ७ ॥
निद्रानाशोऽङ्गमदम्तृट म्वप्ने गानं सनर्तनम् ।
पानं मद्यम्य तैनस्य तयोरेव च मेहनम् ॥ ८ ॥
तत्र पातात् स्फुरसधि प्रपतंय मुहुर्मुहुः ।
अपस्मारति संज्ञां च लभते विखरं रदन् ॥ ८ ॥
उत्पिण्डिताक्षः भवसिति फेनं वमति कम्पते ।
आविध्यति शिरीदन्तान् दात्यामातकन्धरः ॥ १०
परितो विधिपत्यम विपमं यिनतागुलिः ।
कक्षश्यावारुणाषित्वड्नखास्यः कृपामीनते ॥ ११
चपल परुपं रूपं विरूपं विसताननम् ।
अपस्मरति पित्तेन मुहुः संज्ञान विन्दति ॥ १२ ॥
पौतफेनाधिवक्तत्वगास्फालयति मेदिनीम् ।
भैरवादीप्तरपितरूपदर्शी ढषान्वितः ॥ १३ ॥
कफाच्चिरेण ग्रहणं चिरेणैव विबोधनम् ।
चेटाऽल्पा भूयमो लाला शुल्लानेचनखास्यता । १४ ।
शुक्लाभरूपदर्णित्व' सर्वलिङ्गन्तु वळयेत् ।
अथाहतानां धीचित्तहत्खानां प्राक्मबोधनम् ॥ १५
तीक्ष्णैः कुर्यादपस्मारे कम्मभिर्वमनादिभिः ।
वातिक बस्तिभूयिष्ठ: पैत्तं प्रायो विरेचनैः ॥ १६ म
ग्लेणिकं वमनप्रायैरपस्मारमुपाचरेत् ।
सर्वतस्तु विशुइस्य सम्यगाखासितस्य च ॥ १७ ॥
अपस्मारविमोक्षार्थ योगान् सशमनान् शृणु ।
गोमयस्वरसक्षीरदधिमूत्रैः शृन हविः ॥ १८ ॥

·उत्तरस्थानम्
अपस्मारज्वरोन्मादकामलान्तकरं पिबत् ।
हिपञ्चमूनौत्रिफलादिनिशाकुटजत्वचः ॥ १८ ॥
सप्तपर्णमपामार्ग नीलिनी कटुरोहिणीम् ।
यम्याकपुष्करजटाफलामूलदुरालभाः ॥ २० ॥
हिपलाः सलिलद्रोणे पक्का पादावयिते ।
भार्डीपाठाढकोकुम्भनिकुम्भव्योपरोहिपः ॥ २१ ॥
मूर्याभूतिकभूनिम्बयेयसीमारिवादयः ।
मदयत्यग्निनिचुलैरक्षांशः सर्पिप: पचेत् ॥ २२ ॥
प्रस्य तहद्वैः पूर्वः पञ्चगव्यामिदं महत् ।
ज्वरापस्मारजठरभगन्दरहरं परम् ॥ २३ ॥
गोफार्ग:कामलापागडुगुम्मकासग्रहापहम् ।
ब्राघौरसवचाकुष्ठयइपुष्पोतं पृतम् ॥ २४ ॥
पुरागां मेध्यमुन्मादानक्ष्मापस्मारपापनित् ।
सैनप्रस्थं तपस्थं लीवनीयः पन्नोन्मितः ॥ २५ ॥
चौरद्रोणे पचेत् सिहमपस्मारविमीक्षणम् ।
कमे धीरेसुरमयो: काश्मयेऽष्टगुणे रसे ॥ २६ ॥
कार्पिकै वनीयेय सर्पि:प्रस्य पिपाचयेत् ।
यातपित्तोड़वं क्षिप्रमपस्मार निहन्ति तत् ॥ २७ ॥
तहल्कासविदारीसुकुगकाधशृतं पयः ।
कुमाएइम्बरमे सपिरटादगगुणे शतम् ॥ २८ ॥
यीकस्कमपस्मार हर धीवाकम्बरप्रदम् ।
यपिनानां गा पित्तं नावनं परम हितम् ॥ २८ ॥
सशृगानविडानानां सिहादीनाक्ष पूजितम् ।
गोधानकुननागानां कृपभगवामपि ॥३॥

·५१०
अष्टाहटयसंहितायां
।
पित्तेषु साधितं तैलं नस्येभ्यड्ने च शस्यते ।
विफनाव्योपपौतद्रूयवक्षारफणिज्ज्ञकैः
ज्या नापामार्गकारलबीजैस्तैलं विपाचितम् ।
वस्तमूत्रे हितं नस्य चूर्ण वाभापयेद्विपक् ॥ ३२ ॥
नकुनीलूकमालीरनकोटाहिकाकः ।
तुगडे : पक्षः पुरोपेश्च धूममस्य प्रयोजयेत् ॥ ३३ ॥
शीलयेत्तेललशुनं पयसा वा शतावरीम् ।
ब्राह्मोरसं कुष्ठरसं वां वा मधुसंयुताम् ॥ ३४ ॥
समं रपमारो दोपैः शारीरमानसः ।
यजायते यतथेष महामम्मसमाययः ॥ ५ ॥
तस्मादसायनरेन दुधिकित्स्यमुपाचरेत् ।
तदात्त चाग्नितीयादेविषमात्पालयेत् सदा ॥ ३६ ॥
मुक्तं मनोविकारण त्वमित्यं कृतवानिति ।
न ब्रूयाहिपयै रिष्ट : क्लिष्ट चेतोऽस्य वहयेत् ॥ ३० ॥
इत्यष्टानहदये भूततन्वं टतोय समाप्तम् ।
..
..
अष्टमोऽध्यायः ।
अधातो वर्मरोगविज्ञानीयमध्यायं व्यास्यास्यामः ।
सर्वरोगनिदानोतरहितैः कुपिता मलाः ।
अचक्षुष्यैर्विशेषेण प्रायः पितानुसारिणः ॥ १ ॥
शिगभिरुड़ प्रस्ता नेवास्ययमाथिताः ।
बर्मसन्धि सितं हा दृष्टि वा सर्वमति वा ॥ २ ॥

·उत्तरस्थानम्
रोगान् कुयु चलस्तत्र प्राय्य वर्माययाः शिराः ।
मुप्तोस्थितस्य कुरुते वम स्तम्भ सवेदनम् ॥ ३ ॥
पांशपूर्णाभनेत्रत्व फच्छोन्मीलनमथु च ।
विमर्दनात्स्याच गम: हाच्छ्रोन्मीलं वदन्ति तम् ॥ ४॥
चालयन्वम नी वायुर्निमेपोन्मे घणं मुहुः ।
करीत्यरुड् निमेषोऽमी वर्त्म यत्तु निमीयते ॥ ५
विमुक्तसन्धि निये हीन वातहत हि तत् ।
कणा: पित्तेन बयोऽन्तवम कुम्भौकबीजवत् ॥ ६ ॥
आध्यायन्ते पुनर्भिवाः पिटिकाः कुम्भिसविताः ।
सदाहले दनिस्तोदं रताभ स्पर्शनातमम् ॥ ७ ॥
पित्तेन जायते यत्म पित्तीक्लिष्टमुगन्ति तत् ।
करोति कण्डू दाहं च पित्तं पक्ष्मान्तमास्थितम् ॥ ८ ॥
पक्षाणां गातनं चानु पक्ष्मगात वदन्ति तम् ।
पोथक्यः पिटिकाः खेताः सर्पपाभा धना: कफात् ne
गोफोपदेह हत्कण्डूपिचाना शुसमन्विताः ।
या फोलिष्ट' भवेइन म्तमालेदोपदेहयत् ॥ १० ॥
ग्रन्धिः
पाण्डुररुपाक: : कण्डू मान् कठिन: कफास् ।
कोनमात्रसलगणः किश्चिदल्पस्ततोऽपिवा ॥ ११ ॥
रफ्तारहीन पिटिकास्तत्तुन्यपिटिकाचिताः ।
उत्सद्भाख्यास्तथोक्लिष्ट राजिमत्स्मर्गनाचमम् ॥१२॥
अशोऽधिमा दर्मान्तः स्तव्य सिग्धं सदाहरुक् ।
रन रन तरासायी छिन छिनच वईते । १३ ॥
मध्ये वा वम नोऽन्ते वा करडूपारवती स्थिरा ।
मुहमावासना तामा पिटिकाबननामिका ॥ १४ ॥

·पारदयसंहितायां
:
दीपियाम वहिः शूनं यदनाः ग्रहमणाचितम् ।
मन्त्रायमन्तकटकं विमाम बिसयम तत् । १५
योझिटमुसिष्टमकामान् सानतामियाग ।
बमोदीपपोत को गाद यदन्युक्लिष्टयम ता ॥१६॥
ग्रायवम मले: मानः ग्यायं मका दमोफयत् ।
शिष्टाग्ययाम नी निटे कण्डूयथुरागिणी ॥ १० ॥
यमनोऽन्तः पुरा रुमाः पिटिकाः सिफतोपमाः ।
मिकतायम कपणन्तु कर्दम कर्दमोपमम् ॥ १८ ॥
बहन पहलेमांमः सर्गगीयते समः ।
कुणक: गिगौरव टन्सीस्पतिनिमित्तजः ॥ १८ ॥
भ्यालेन गिशरुर तामाक्षो वोक्षणाधमः ।
स यम शूनम्पिकर्णनासाधिमर्दनः ॥ २..
पक्ष्मीपरोध सहीची यमनां जायते तथा ।
खरतान्त खवचनोग्रामन्यानि वा पुन: ॥ २१ ॥
फगटकैरिष तीक्ष्णाषूट तैरधि सूयते ।
उच्यते धानिलादिहिड़ल्पाहः गान्तिस्तृतः । २२ ।
कनौनके बहिर्वम कठिनी ग्रन्थिरुव्रतः ।
नानः पक्कोऽस्रपूयायुदलज्याभायते मुहुः ॥ २३ ॥
वर्मान्तमांसपिण्डाभः श्खयथुप्रैथिती रुजः ।
साः स्यादबुदो दोपैर्षियमी वायतश्चत: ॥ २४ ॥
चतुर्वियतिरित्येते व्याधयी वार्म संययाः ।
प्राद्योऽत्र भैपजे: साध्यो द्वौ ततोऽीय वर्जयेत् ॥२५॥
पक्ष्मोपरोधी याम्य: स्याच्छ पांग्छम्ब ण साधयेत् ।
कुट्टयेत्पमसदनं छिन्द्यात्तेष्वपि चार्बुदम् ॥ २६ ॥

·उत्तरस्थानम् भिन्द्यालगणकुम्भीकाबिसोमनाजनानन्नजीः । योधकीयावसिकताश्लिष्टोक्लिष्ट चतुष्टयम् । मकर्दम सबहलं विन्निरोत्सकुकूणकम् ॥ २७ ॥ नवमोऽध्यायः । अथातो वम रोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः । कच्छ्रोन्मोल्ने पुराणाज्य ट्राचाककाम्बुसाधितम् । समितं योनयेधिग्धं नस्य धूमाननादि च ॥ १ ॥ कुम्भीकायम लिखितं सैन्धवप्रतिमारितम् । यष्टोधातीपटोलीनां काथन परिपेचयेत् ॥ २ ॥ निवातेऽधिष्ठितस्याप्तः शुइम्योत्तानशायिनः । बहिः कोणाम्बुतो न खेदितं वर्म वाससा ॥ ३ ॥ निर्भुज्य वस्तान्तरित वामान ठान लीस्तम् । न संसते चलति वा वम व सर्वतस्ततः मण्डलाण तत्तिय शस्त्रपदाङ्गितम् । लिखेत्ते नेव पर्वा याकशेफालिजादिजैः ॥ ५ ॥ फेनेन तोयरागेा पिचुना प्रमजनमक । स्थिते रक्त मुलिखितं सोनेप्रतिमारयेत् ॥ ६॥ यतास्वमुक्त रनु च प्रक्षाल्याण न वारिणा। घृतेनासितमभ्यत वधीयान्मधुसर्पिपा ॥ ७ ॥ अधिः कर्णयोर्दत्वा पिण्डोच्च यवसात भिः । - ·अष्टानहदयसंहितायां प्र.८ हितीयेऽधनि मुतास्य परिपेक यथायथम् ॥ ८॥ कुर्यात् चतुर्थे नम्यादीन्मुखे देवाति पञ्चमै । मम नखनिमगोफकगड घर्षायपीडितम् ॥ ८ ॥ विद्या मुलिखितं वर्म लिखेद भूयो विपर्यये । रुपमयम मदनं सुसनादतिलेखनात् ॥ २० ॥ मेहस्व दादिकम्तस्मिनिष्टो वातहरः क्रमः । अभ्यज्य नवनीतेन खेतरोध प्रलेपयेत् ॥ ११ ॥ एरण्डमूलकल्के न पुटपाके पचेत्ततः। स्विन्न प्रक्षालितं शुष्क चूर्णितं पोटलीकनम् ॥ १२ ॥ स्त्रियाः क्षीरे छगल्या वा मुदित नेवसेचनम् । मालितन्दुलकरके न लिप्त तत्परिष्कृतम् ॥ १३ ॥ कुन्नि चेऽतिनिखिते मृदितं दधिमम्मना । सेवालेनापि या सेक मखना नालाशिनः ॥ १४ ॥ पिटिका ब्रोहियोण भित्वा तु कठिनीन्नताम् । निष्पीडयेदन विधिः परिशेयस पूर्ववत् ॥ १५ ॥ लेखने भेदने चाय क्रमः सर्वत्र वम नि । पित्तास्रोलिष्टयोः म्यादुस्कन्धसिद्धेन सर्पिया ॥ १६ ॥ शिराविमोक्षः स्निग्धम्य विकृच्छ्रेष्ठं विरेचनम् । लिखिते सुतरतो च वर्म नि चालन हितम् ॥ १० ॥ धष्टोकषायः कस्तु क्षीरं चन्दनसाधितम् । पक्षाणां सदने सूच्या रोपकूपान् विकुध्येत् ॥ १८ ॥ ग्राहयेहा जलोकोभि पयसेक्षुरसेन वा । वमनं नावन.सर्पि. शृत मधुरथोतलैः ॥ १८ ॥ संचूर्ण्य पुष्पकासौस भावयेत् सुरसार ।

·उत्तरस्थानम् ५१५ - . तान्ने दशाहं परम पक्षाशात तदञ्जनम् ॥ २० ॥ पोथकीलिखिताः शुण्ठीसैन्धवप्रतिसारिताः । उपणाम्बुचालिताः सिञ्चेत् खदिराढकिशिभिः ॥२१॥ अप्सिदै दिमिशायेष्ठामधुकैर्वा समाक्षिकैः । कफोलिष्ट विलिखिते सक्षौ ः प्रतिसारणम् ॥ २२ ॥ सूत्म : सैन्धवकासोसमनीद्वाकयताक्ष्य जैः । वमनाञ्जननस्यादि सर्वश्च कफनिहितम् ॥ २३ ॥ कर्तव्यं लगपण्येतद्दशान्तावग्निना दहेत् । कुकूर्ण खदिरयेष्ठानिम्बपत्रः शृतं पृतम् ॥ २४ ॥ पोला धात्री वमेत्कृष्णायष्टीमर्यपसैन्धवैः । अभयापिप्पलीद्राचाकाथेनैनां विरेचयेत् ॥ २५ ॥ मुस्ताहिरजनोकृष्णाकल्के नालेपयेत् स्तनौ । धूपयेत्सर्पपैः साज्य : शुद्धां क्वाथञ्च पाययेत् ॥ २६ ॥ पटोलमुम्तमृद्दी कागुड चीत्रिफलोद्भवम् । गियीस्त लिखितं वम नु तासम्वाम्बु जन्मभिः ॥ २७॥ धावाश्मन्तकजम्बूस्थपत्रकायेन मेचयेत् । प्रायः क्षीरतायित्वाद वालानां श्लेषजा गंदाः १२८८ सम्माहमनमेवाग्रे सर्वव्याधिषु पूजितम् । सिन्धूत्यकृष्णापामार्गवीजाज्यम्तन्यमाक्षिकम् २८ ॥ चूर्णो वचायाः मचौद्रो मदनं मधुकान्वितम् । नोरं वीरानमन्त्रञ्च भजत: कामगः धियोः ॥ ३० ॥ वमन सर्वरोगेषु विशेपेण कुफूण के । सप्तन्नारससिद्धाज्य योन्य चीभय योधनम् ॥ ३१ ॥ हिनिगारोध्यध्याइरोहिणीनिवपन्नयः ..

·५१६ अष्टाङ्गहृदयसहिताया कुकूणके हिता पति पिष्टस्तामरजोन्वित ॥ ३२ ॥ क्षोरक्षौद्रष्टतोपत दग्ध वा लोहित रज । एनारसोन कातकगड्ढोषणफणिज्जकै ॥ ३३ ॥ वर्ति कुकूणपोथक्यो सुरापिष्ट सकटफले । पक्ष्मरोधे प्रहषु शुद्धदेहस्य रोमसु ॥ ३४ ॥ उत्सृज्य दो भ्रुवोधस्ताद्भागो भागञ्च पक्ष्मत । यवमात्र यवाकार तिर्यकच्छित्त्वाऽऽभ्वाससा ॥ ३५ ॥ अपनेयममुक तस्मिन्नल्पोभवति शोणितम । सीव्ये कुटिलया सूच्या मुहमानान्तरै पदै ॥ ३६ ॥ बध्वा ललाटे पञ्च तत्र सीवनसूचकम । नातिगाढलफ सूच्या निक्षिपदथ योजयेत् ॥ ३० ॥ मधुसर्पि कवलिका न चास्मिन् बन्धमाचरेत् । न्यग्रोधादिकपायैश सक्षोरे मैचयेगुजि ॥ ३८ ॥ पञ्चमे दिय मे सूत्रमपनीयावचूर्ण येत । गैरिकेण वण युनात्तोक्षण नम्याञ्जनादि च ॥ ३८ ॥ दहेदशान्ती निर्भुन्य वनदीपायया बलीम । मन्दशनाधिक पक्ष्म हत्वा तस्याश्रय दहेत ॥ ४० ॥ मूच्यग्रेणाग्निवर्णेन दाही बाधानजे पुन । भिन्नस्य धारवाङ्गिभ्या सुच्छिवम्यार्बुदम्य च ॥ ४१ ॥ दामोऽध्यायः। अथात मन्धिमितामितरोगविनानमारभ्यते ।

·उत्तरस्थानम् ॥ ॥ वायुः क्रुहः शिराः प्राप्य जलाभ जलवाहिनीः । अश्व स्रावयते वम शक्लसन्धः कनीनकात् ॥ १ ॥ तेन ने सामागशीर्फ स्यात्स जलासवः । कफाकफस्रवे खेतं पिच्छिलं बहलं सवेत् ॥ २ कफेन शोफस्तीक्ष्णायः धारधुबुदकोपमः । पृथुमूलबलः स्निग्धः सवर्णमृदुपिच्छिलः ॥ ३ ॥ महानपाक: कराडू मामुपनाहः स भीरुजः । रसाद रखनवे ताम बइपणं चाशु संस्रवेत् ॥ ४ ॥ दस सस्थरयर एक पिरिक्षर टाइदिनी । ताम्रा मुझोपमा भिन्ना रत सुवति पर्वणी ॥ ५. पूयास्राव मला: सासयम सन्धे : वानीनकात् । सावयन्ति मुहुः पूयं सासत्वचामपाकतः । पूयालसो वणः सूक्ष्मः गोफसंरम्भपूर्वकः । कनीनसन्धावाध्यायी पूयासायी संवेदनः ॥ ७ ॥ फनोनम्यान्तरलजी भोफो रुक्तोदाइवान् । अपाङ्ग्रे या कनौने वा कगडू पापक्षापोटवान् ॥ ८ ॥ पूयामायी समिग्रन्थिन्यिकमियुतोऽतिमान् । उपनाहकमिग्रन्थिपूयालसकपर्वणी: 12 गण साधयेत्पञ्चसालजी नास्रघांस्यजेत् । पित्त कुर्य्यासिते विन्दूनसितश्यायपीतकान् । १० ॥ मनानादर्श तुल्य या सर्य शक सदाहरुक् । रोगोऽयं शक्तिकासंग सशरदबढ्बरः ॥ ११॥ कफाशु समं तं चिरमध्यधिमांसकम् । ६ 11 ४४ ·५२८ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां शुकाम योफस्त्वरज: सवर्णो बहलो मृदुः ॥ १२ ॥ गुरुः निग्धोऽम्बुम्बिान्हाभो बलासग्रथितं स्मृतम् । विन्दुभिः पिष्टधवखैरुमन्त्रैः पिष्टकं वदेत् ॥ १३ ॥ रक्तराजीसतं शुलमुथते यसवेदनम् । अशोफा यूपदेह र चिरीत्यात: सपोणितात् ॥ १४ ॥ उपेक्षित: गिरोत्पातो राजीस्ता एव वर्दयन् । कुर्यामान शिराहर्ष सेनास्युहीक्षणाक्षमम् ॥ १५ ॥ शिराजाले गिराजाल मृहद्रता धनोंदतम् । शोणिसासम वक्ष्ण पद्माभमधिमासकम् ॥ १६ ॥ नोरुक सक्ष्णोऽर्जुन विन्दुः सयलोहिमलोहितः । मृहाशवधामासं प्रस्तारिश्यावलीहितम् ॥ १७ ॥ प्रस्तायर्ममलैः सासैः सावार्म मावस निमम् । शुकासपिण्ड्याच्यावं यन्मासं बहलं पृथु ॥ १८ ॥ अधिमासार्म तदाहघर्षचन्त्यः मिराहताः। सणासत्राः शिरासना: पिटिकाः सर्वपोपमाः॥ १८ ॥ शुलिहशिरोत्यातपिष्टक प्रथितार्जुनम् । साधवेदौषधैः पटक शेष शस्सेण समकम् ॥ २० ॥ नवोत्य तदपि द्रव्यैः प्रोक्त यच्च पश्वधा । तच्छेद्यमसितमार मासनावगिरावृतम् ॥ २१ ॥ मोहालसम्माधि दृष्टिगा. म. बच्चयेत् । वित्तं रुपणेऽथवा दृष्टीनं तोदायुरागवत् ॥ २२ ॥ छित्त्वा त्वचं जनयति तेन स्यात् रुपमण्डलम् । पक्वजम्मूनिभं किक्षित्रिमञ्च तशमाकम् ॥ २३ ॥ तत् असाध्य याप्य सु हितीयपटनव्यधात् ।

·उत्तरस्थानम् सब तोदादिबाहुन्य सूचिविहाभापता ॥ २४ ॥ तीयपटलच्छेदादसाध्य' निचितं वणे: गहशत कफाच्या नातिरुक् शुशककम् ॥ २५ ॥ पाताम्रपिछलासमृदातामपिटिकातिरुक् । प्रजापिट सहयोशायकावासजाजका ॥ २६ ॥ गिराशक मलैः साम्तजुट रुपण मण्डलम् । सतीददातामाभि: गिराभिरक्तन्यते ॥ २७ ॥ अनिमित्तोपागीताध्ययनासमुक च तवजेत् । दोपैः साः मला कणं नीयत उमरूपताम् २८ । धवनाभीपनिमाम निष्पावाईदलासति । अतितीमालारागदाहमययुपीड़ितम् ॥ २८ ॥ पाकात्ययेन तच्छुक वर्जयेत्तोत्रयेदनम् । यस्य पानिमनागोऽतमा या सलाहितम् ॥३०॥ प्रत्युयोधायगाद वा माननाडीग्रपामतम् । पुराणं पिपमं मधे पिप्रियं यच शाकम् । पञ्चेन्युमा गदाः कसे साध्यासाध्यविभागतः: ३१ एकादशोऽध्यायः । অবান; মিডিয়ামমি ঘামা। सपना भिषक नियभित्र मोहिमुपेन ! मपयेगामाप ततय प्रतिमारयेत्।।

·अष्टादृदयसहितायां पिप्पलीचोद्र सिन्धून्य बनीयात् पूर्ववत्ततः । परोलपतामलकवाथेनायोतयेच तम् ॥ २ ॥ पर्वणी बदिशेनात्ता वायसधित्रिभागतः । हडियोण वाई स्वादअगतिरन्यथा ॥ ३ ॥ चिकित्सा चार्मवत्रौद्रसैन्धवप्रतिसारिता । पूयालसे गिरी विध्येत्ततस्तमुपनाहयेत् ॥ ४ ॥ कुति चाक्षिपाकीत सर्व कम्म यथाविधि । सैन्धवाककासीसलोहताम्नैः सचूर्णितः ॥ ५ ॥ चूणाजनं प्रयुञ्जीत सझौट्रैर्वा रसक्रियाम् । तमिग्रन्थि करोपिण खिन्न भित्ता विलिख्य च ॥६॥ त्रिफलाक्षौद्रकासीससैन्धवैः प्रतिसारयेत् । पित्ताभिष्यन्दधच्छुक्ति बलासाद्वयपिष्टको ॥ ७ ॥ कफाभिष्यन्दवन्मुक्का शिराव्यधमुपाचरेत् । बीजपूररसानञ्च व्योषकटफलमन्जनम् ॥ ८॥ जातीमुकुल सिन्धूस्थदेवदारुमहौषधैः। पिष्टैः प्रसत्रया वतिः शोफकण्डू घमचनम् ॥ ८॥ रक्तस्यन्दवदुत्पातहर्षजालार्जुनक्रिया। शिरीत्पात विशेषेण वृतमाक्षिकमजनम् ॥१०॥ शिराहर्षे तु मधुना शक्षा दृष्ट रसाचनम् । अर्जुने, शर्करामतुदोरैराथीलनं, दिलम् ॥ १९ ॥ स्फटिक: कुशमं गड्डो मधुकी मधुनातनम् । मधुना चालनं शहः फेनो वा सितया सह ॥ १२॥ अर्मोत पञ्चधा तत्तु न तु धूमाविलञ्च यत् । रक्त दधिनिभ यच शुक्रवत्तस्य भेषजम् ॥ १३ ॥ :

·उत्तरस्थानम् ५२१ उत्तानस्थेतरत् खिन्न ससिन्धूल्ये न चालितम । रमेन बोजपूरस्य निमोत्याधि विमर्दयेत् ॥ १४ ॥ इस्य सरोपिताचस्य प्रचन्नमाधिमासके । सस्य निसल मूर्ध्नि वर्म नोय विशेषत ॥ १५ ॥ अपाङ्गमोचमाणस्य मणिकनीनकात् । वली स्थायत्र तत्राम बडिशेनावलम्बितम् ॥ १६ ॥ नात्यायत मुचुण्डा वा सूच्या सूत्रेण वा तत । समन्तामण्डलाए मोचयेदथ माक्षिकम ॥ १७॥ कनीनकमुपानीय चतुर्भागावशेषितम । छिन्याल्कनीनके रक्षेदाहिनीयावाहिनी ॥१८॥ कनीनकव्यधादयुनाही चारिख प्रवर्तते । हऽगणि तथाऽपाङ्गात्पश्यतोऽस्य कनीनकात् ॥ १८ ॥ मम्यक् छिय मधुय्योपसैन्धवप्रतिसारितम् । उणेन सर्पिपा सितमभ्यत मधुसर्पिपा ॥ २०॥ बधोयारसे पयेगामा तोयादिदिनेषु च । करनवीनसिह न धीरेण कथितस्तथा ॥ २१ ॥ सघोट्रैईि निगारोध्रपटोलीयष्टिकिशकै । कुरपटमुफुसोपेते, देवाडि सप्तमे ॥ २२ ॥ सम्यक् शिने भवेत्स्वास्थ्य होनातिच्छेदनान गदान् । मेकाचनप्रभृतिभिर्जयेझेगनह इणे ॥ २३ ॥ मिलामन मिलायलपोतमनागरम् । ईकर्षो ग्मित तार्थ पालाई मधुनतम् ॥ २४ ॥ अन्नन प्रतिमिरपियशाम्मेमोपमित् । पिफमेकसमद्रप्यत्वच पानीय करिफलाम् । २५ ।

·५२२ अष्टाङ्गहृदयसहितायां शरावपिहितां दग्धा कपाले चूर्णयेत्ततः । पृघशेषौषधरसैः पृथगेव च भाविता ॥ २६ ॥ सापो शोपिता पंथा भूयो दिलवणान्विता । बौण्येतान्यञ्जनान्या लेखनानि परं निमिः ॥ २० ॥ शिराजाले शिरायास्तु कठिनालेखनौषधैः । न सिदात्वग्वनासां पिटिकानां च साधनम् ॥ २८ ॥ दोपानुरोधाच्छुफ्रेषु सिग्धरूक्षं परायतम् । तिक्तं मूर्द्धमसूक्सावो रेकमेकादि चेष्यते ॥ २८ ॥ विस्ति डारिणा पक्कं क्षतगक त पिबेत् । शिरया नु हरेट्रता जलोकोभिच लोचनात् ॥ ३० ॥ सिनोत्पलकाकोलोदाक्षायष्टिविदारािम' । ससितेनाजपवसा सेचनं सलिलेन वा ॥३१॥ रागायुवेदनाशान्ती परं लेखनमन्जनम् । वर्तयो जातिमुकुललाक्षागैरिकचन्दनः ॥ ३२ ॥ प्रसादयन्ति पित्ताम्नन्ति च जतशक्रकम् । दन्तैर्दन्तिवराहोंष्ट्रगवाखाजखरोद्भवैः ॥ ३३ ॥ सशसमौक्तिकाम्भोधिनेम्मरिचपादिकैः । क्षतशतमपि व्यापि दन्ततिनिधर्तयेत् ॥ ३४ ॥ तमालपत्र गोदन्तशडफेनोऽस्थि गार्दभम् । तामन धर्तिमू ओए सर्वशुक्रकनागिनी ॥ ३५ ॥ रत्नानि दननाः शृङ्गाणि धातवस्यूपण बुटिः । करतबीज लशुनी वण सादि, भेषजम् ॥ १६ ॥ सनशानणगभीरलकपशुकन्नमञ्जनम् । निम्नमुनमयेत् नेहपाननस्यरसाचनः । ३० ॥

·उत्तरस्थानम्
सहज नीरज तियुटयाकेन शक्रकम् ।
शुइशक निगायष्टौसारिवागावराम्भसा ॥ ३८ ॥
मेचनं रीध्रपोटल्या कोणाम्भोमन याऽथवा ।
पृहतीमूनयध्या ताम्रसैन्धवनागरैः ॥ ३८ ॥
'धात्रीफलाम्बुना पिष्टै लेपितं तामभाजनम् ।
यवान्यामलकोपत्र हुमो धूपयेत्ततः ॥ ४० ॥
तत्र कुर्षीत गुटिकास्ता जलक्षौट्रपपिताः ।
महानीला इति ख्याताः शुशुक्रहराः परम् ॥ ४१ ॥
स्थिर शुक्र घने चाऽस्य बहुभोपहरेदसक ।
शिर:कायविरेकांश पुटपाकांश भूरिशः ॥ ४२ ॥
कुयान्मरिचवैदेहीशिरोषफलसैन्धषैः ।
घर्षणं विफलाकाथपीतेन लवशेन वा । ४३ ॥
कुयादवनयोगी वा श्लोकाईगदिताविमौ ।
सडकोलास्थिकतकद्राक्षामधुकमाचिकैः
सुरादन्तार्णवमलैः शिरोपकुमुमान्वितैः ।
धावीफणिज्जकरसे चारो लागलिकीनवः ॥ ४५ ।
उपितः शोपितथूर्णः शुकहर्पणमसनम् ।
मुहा वा निस्तुपाः पिष्टा सहचौट्रसमा युताः ॥ ४६ ॥
सारी मधूकान्मधुमान् मज्जा वातासमाधिका ।
गोखराचीनदशनाः गडः फेन: समुद्रजः । ४० ॥
वत्तिरर्जुनतायेन अटकनाशिनी।
उत्सन्न वा सशल्य वा शुक्र यालादिभिलिखेत् ॥ ४८ ॥
सिराश बहष्टिने चिकित्सा व्रणशुक्रवत् ।
पुण्ड्यध्याकाकोलीसिंहीलीहनिशाधनम् ॥ १८ ॥
॥४४॥

·५२8 अष्टाङ्ग हदयसंहितायां कल्कितं छागदुग्धे न सघतेधूपितं यः । धावीपश्रेय पर्यायादतिर्नेवालनं परम् ॥ ५० ॥ अशान्तावम्वच्छस्तमन कास्ये च योजयेत् । अजकायामसाध्यायां शुक्रऽन्यत्र च तद्विधैः ॥ ५१ ॥ वेदनोपशम से हपानासकमावणादिभिः । कूर्याहीभत्सता जेतुं शक्रस्योसेधसाधनम् ॥ ५२ ॥ नालिकैरास्थिभन्माततालवंशकरीरलम् । भस्माद्भिः सावयेत्ताभिर्भावयेत्करभास्थिजम् ॥ ५३ ॥ चूर्ण एक प्वसाध्ये ५ तहेवयं प्रमचनम् । साध्ये पु साधनायातमिदमेव च चौलितम् ॥ ५४ ॥ अजकां पाखतो विध्वा सूया विसाव्य चोदकम् । सम प्रपोद्यागुठे न वसाणानुपूरयेत् ॥ ५५ ॥ व्रण गोमांसचूर्णेन बह बई विमुच्य च । सप्तराचात् नये रूढ़े वष्यभागे समे स्थिरे ॥ ५६ । नेहाजनश्च कर्तव्यं नस्यच चौरसर्पिषा । तथापि पुनरामाने भेदच्छेदादिकां क्रियाम् ॥ ५७ ॥ युक्त्या कुर्याद्यथा नातिच्छे देन स्यात्रिमब्लनम् । नित्यञ्च शोषु शृतं यधास्वं पाने च मर्थे च तं विदध्यात् । न हीयते लब्धबला तथान्तस्तोत्पानने क् सततं प्रयुतीः ५८ हादशोऽध्यायः । अथातो दृष्टिरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ।

·प्र.१२
उत्तरस्थानम्
५२५
सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते ।
अव्यक्तमोक्ष रूपं व्यतमम्यनिमित्ततः । १
प्राले हितोयं पटलमभूतमपि पश्यति ।
भूतं त यनादासन दूरे सूक्ष्म च नेक्षते ॥ २ ॥
दूरान्तिकस्थ रूपन्न विपर्यासेन मन्यते ।
दो मण्डल संस्थाने मण्डलानीव पश्यति ॥ ३॥
विध कं दृष्टिमध्यस्थे बहुधा बहुधा स्थिते ।
दृष्ट रभ्यन्तरगते इस्वविपर्ययम् ॥ ४ ॥
नान्तिकस्थमधःसंस्थे दूरगं नोपरि स्थितम् ।
पायें पश्ये पावस्थे तिमिरास्योऽयमामयः ॥ ५ ॥
प्राप्नोति काचतां दोपे तीयपटलाथिते ।
तेनी मोचते नाधस्तनुचैलाहतोपमम् ॥ ६ ॥
यथावर्णच रज्य त दृष्टिहीयेत च क्रमात् ।
तथाप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः ॥ ७ ॥
लिङ्कनाशं मल: कुर्वन् छादयेदृष्टिमण्डलम् ।
तम पातेन तिमिरे व्याविहमिव पश्यति ॥८॥
चलाविलारुणामासं प्रसव' चेचते मुहुः ।
जालानि केशाम्मथकान् रश्मीथोपेक्षितेऽत्र च १८ ॥
काचीभूते गरुणा पश्यत्यास्थमनासिकम् ।
चन्ट्रदीपायनेकल वक्रमृज्यपि मन्यते ॥ १० ॥
वृष: काची दृशं कुर्य्याद रजोधमा तामिव ।
स्पष्टारणामा विस्तीणों सूक्ष्मांधा हतदर्थनाम् ॥ ११ ॥
सलिङ्गनामो वाते तु सोचयति दृशिराः ।
दृग्मण्डल विशत्यन्तर्गम्भीरा दृगसौ मृता ॥ १२ ॥

·२५६ अष्टाहहदयसंहितायां पित्तजे तिमिरे विद्युतखद्योतोद्योतदीपितम् । शिखितिचिरिपिच्छाभ प्रायो नीलच पश्यति ॥ १३ ॥ काचे दृक् काचनौलामा लागेव च पश्यति । अर्केन्दुपरिवेपाग्निमरीचीन्द्रधनूंषि च ॥ १४ ॥ भृङ्गनौला निरालोका हक स्निग्धा सिलनागतः । दृष्टिः पित्तेन लाख्या सा हवा इखदर्शना ॥ १५ ॥ भवेत्पित्तविदग्धाख्या पीता पीतामदर्शना। कफेन तिमिरे प्रायः सिग्ध खेतच पश्यति ॥ १६॥ शवेन्दुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिय चाचितम् । काचे तु निष्पभन्दकप्रदीपारिवाचितम् ॥ १० ॥ सिताभा सा च दृष्टिः स्थाङ्गिनाथे त लक्ष्यते । मूर्तः कफो दृष्टिगतः निधी दर्शननागनः ॥ १८ ॥ बिन्दुतस्येव चलः पशिनौपटसंस्थितः । उपणे सहीचमायाति छायाया परिसर्पति १er शकुन्देन्दुकुमुदस्फटिकोपमरालिमा । रोन तिमिरे र तमोभूतं च पश्यति ॥ २०॥ काचेन रसा कणा पा दृष्टिस्ताहन च पश्यति । निङ्गनायपि ताग् घड निष्प्रभा इतदना ॥ २१ ॥ संसर्गसविपति विद्या सहोर्ण लक्षणान् । সিভিীষ মাথায় , ২২। सिमिर शेषयोटो चियो राग: प्रनायने । योत्वते न कुलस्येव यम्य दृड निचितामलैः ॥ २३ ॥ नकुमाधः स तवारिधिनः पश्यति नो निगि। हमम्तफन्यस्तगभम्तो स्तम्भमागता: ॥ २४ ॥ .

·म. १२ उत्तरस्थानम् स्थगयन्ति दृशं दोषा दोपान्ध. सगदोपरः । दिवाकरकरस्पृष्टा भष्टा दृष्टिपथान्मला ॥ २५ ॥ विलीनलीना यच्छन्ति व्यक्तिमताडि दर्शनम् । उष्णतप्तस्य सहसा शीतवारिनिमज्जनात् ॥ २६ ॥ त्रिदीपरक्तसतो यात्यूमोई ततोऽक्षिणी । दाहोप भलिन शुल्कमहन्याविलदर्शनम् ॥ २७ ॥ रात्रावान्थ्यच्च जायेत विदग्धोपोन सा स्मृता । भृशमनायनाहोपैः सांस र्या दृष्टिराचिता ॥ २८ ॥ सक्लेदकण्ड कलुषा विदग्धाम्नेन सा स्मृता। भीकन्वरशिरीरोगसन्तप्तस्यानिलादय ॥ २८ ॥ धूमाविला धूमदी दृश कुर्यु स धूमर, । सहसेवाल्यसत्त्वस्य पश्यतो रूयमद्भुतम् ॥ २० ॥ भाखर भास्करादि वा वाताद्या नयनाश्रिता । कुर्वन्ति तेज सगोप्य दृष्टि मुपितदर्शनाम् ॥ ३१ ॥ वैदूर्यवर्णा स्तिमिता प्रकृतिस्थामिवाव्यथाम । औपसर्गिक इत्येष लिगनाशोऽत्र घर्जयेत् ॥ ३२ ॥ विना कफालिङ्ग नागान् गम्भीरा इम्बजामपि । पट काचा नकुलान्धय याप्या शेपान्तु साधयेत् । द्वादशति गदा दृष्टौ निर्दिष्टा सप्तविशति ॥ ३३ ॥ त्रयोदशोऽध्यायः । भधातस्तिमिरप्रतिषेध व्याग्यास्थाम ।

·५२८ अष्टादृदयसंहितायां 2:॥३॥ तिमिरं काचतां याति काचोऽस्यास्यमुपेक्षया। नेत्ररोगेवती धोरं तिमिरं साधयेद द्रुतम् ॥ १ ॥ तुला पचेत जीवन्या ट्रीणेऽपा पादशेषिते । तत् काथे दिगुणं धोरं तपस्थं विधाचयेत् ॥ २॥ प्रपौण्डरीक काकोलीपिप्पलीरोधसैन्धवैः । शताहामधुकद्राक्षासितादारुफलत्रयः कार्षिकनिधि तत्वोतं तिमिरापहरं परम् । ट्राक्षाचन्दनमनिष्ठाकाकोलीदयजीवकः ॥ ४ ॥ सितापतावरीमदापुण्डाहमधुको त्यतैः । पञ्चेजोणं हतप्रम्य समचीर पिचूम्मितैः ॥ ५ ॥ हलि तत्कातिमिररारराजौशिरोरुजः । पटोलनिम्मकटुकादारूसे व्यवराधषम् ॥ ६ ॥ सधन्वयासत्रायन्ती पर्पट पालिकं पृथक् । प्रस्थमामलकानाच काययेवल गोऽभसि ॥ ॥ तदादोऽर्थपलिकः पिष्टः प्रस्थं तापचेत् । मुम्तभूनिमयट्याकुटनोदीथचन्दनः म पिप्पलीकै स्तमर्पिओणकर्णास्यरीगजित् । विद्रधिचरदुष्टार्विसपिचिकुष्ठनुत् ॥ ८॥ विगेषा घुमतिमिरनसाध्योपशानदाइनुत् । विफमाष्टपसं काय पादपं जनादके । १. नन राम्पपयोग चिफलापनकल्कवान् । पप्रन्यो हतारिम्ह: सिसया मासिकंग पा । ११॥ युकं वित्तिमिरीतयुवा यरारमम् । यटोमधुधिकाफोमोश्याप्रोमणामतापनः । १२ ॥ .

·उत्तरस्थानम् ५२८ : पालिकैः समितादानप्रस्थ पचेत्समैः । प्रजानीरवरावासामावस्वरसैः : प्रवक। १३॥ महाफलमित्येतत्परं दृष्टिविकारजित् । फलेनाथ हविषा लिहानस्त्रिफलां निशि ॥ १४ यष्टीमधुकसंयुक्ता मधुना च परिमुताम् । मासमेकं हिताहारः पिबबामल कीदकम् ॥ १५ ॥ सौपर्ण लभते पक्षुरित्याह भगवानिमिः । ताम्यायोहमयवासिताजी ग्यमानिकः । १६ संयोजिता ययाकाम तिमिरनी यरा वरा। सतं वा वराकाये शोलयेतिमिरामयो । १०॥ अपूप सूपसलून् वा त्रिफलाचूर्णसंयुतान् । पायमं वा यरायुक्त गीतं समधुकरम् ॥ १८ ॥ प्रातर्भतम्य या पूर्वमद्यास्पयां पृथक् पृथक् । गृहोकां शर्कराक्षोः सततं तिमिरातुरः ॥ १८॥ स्रोतोजांगांयतःपष्टि ताचायोकप्यकाशनैः । युतान् प्रत्येकमेकांपरन्धमूपोदरस्थितान् ॥ २० ॥ यापयित्वा ममाहत्त ततम्तश निषेपयेत् । रसस्कन्धकापायेषु सप्तकत्व: पृथक् पथक् ॥ २१॥ वैदर्यमुलामहानां विभिर्मागैर्युत ततः। चूर्णाचन प्रयुकीत सत्सर्य तिमिरापहम् ॥ २२ ॥ मांसोषिक्षातकाय:कुझुमनीतीय नाभयातुत्यैः । मिसकागदनिकमरिचालन पिप्पमीमाः । २३ । चन्द्रगिनीसगाथै सुपितरनयेागत्तमयोः । ४५ ·५३० प्रष्टाङ्गहृदयसंहितायां तिमिरामरतराजीकण्डू काचादिशममिच्छन् ॥ २४ ॥ मरिचवरलवणभागौ भागौ धौ कणसमुद्रफेनाभ्याम् । सौवीरभागनवकं चित्रायां चूर्णितं कफामयजित् ॥ २५ ॥ द्राचामृणालीम्बरमे चोरमद्यवसासु च । पृथक् दिव्याप्सु स्रोतोज सप्तमत्वो निषेचयेत् ॥२६॥ तञ्च र्णितं स्थितं शडे दृक्प्रमादनमननम् । शस्त सर्वाधिरोगेषु विदेहपतिनिर्मितम् ॥ २७॥ निर्दग्ध बादराङ्गारस्तुत्य चेत्य निषेचितम् । क्रमाद जामयः सर्पि: चौद्रे तस्मात् पलहयम् ॥ २८॥ कार्पिकैम्ताप्य मरिधनीतीजकटुकानतैः । पटरीधशिलापण्याकग्लाअनफेनिकैः ॥ २८ ॥ युक्तं पलेन यथ्याश मूपान्तर्धातचूर्णितम् । इन्ति काचामनतान्थ्यरक्तराजी: मुमीलित: । ३.॥ चूर्णो विशेषात्तिमिरं भास्करी भास्करी यथा । विगहागा भुजगम्य गन्धपापाएपदकम् ॥ २१॥ शुल्वतानकयोडों ही वङ्गम्ये कोऽननामयम् । प्रामूपीकृतं भात पर विमन्नमस्तनम् । तिमिरान्तकार नौके दितीय व भामरः ॥ ३२ ॥ गोमूचे कगारमेऽम्म कालिके छ मोम्तन्य इविपि विपेच मात्तिके च । यत्तुय मनितमनेको निमिक्त' तत् कुवारमदममें नरण च... यठायनं भरसं सयिपालप्रमजापय: । यटोरएर यमोसं मात्वः पृथक पृथक् । २४ ।

·उत्तरखानम्
नप्त तप्त पायितं तच्छलाका ने युक्ता साञ्जनाननना था।
मियामम्रावपैच्छित्यपैन कण्जाद्य रतराजोच्च हन्ति ३
रसेन्ट्रभुनगौ तुल्यो तयोमुख्यमयाननम् ।
ईपत्कर्पूरसयुक्तमननं नवनामृतम् ॥ ३६ ॥
योग्यध्रस्तरुणरविप्रकाशगन-
स्तस्यास्यं समयमृतस्य गोशद्धि ।
निर्दग्ध समतमञ्जन
योगोऽयं नयनबल करोति गार्धम् । ३७ ..
सणसवदने सहविष्क दग्धमजनमनिस्तधूमम् ।
चूर्णित नलदपायमिय भिवतारमपि रक्षति चक्षु, ५३८॥
क्षण सर्प मत न्यस्य चतुरयापि हथिकान् ।
चीरकुमो चिसप्ताई कदायित्वास मन्ययेत् ॥ ३८ ॥
तत्र यवनीतं स्यात् पुष्णीयासेन कुकुटम् ।
अन्धस्तस्य पुरीषेप प्रेक्षते ध्रुवमानात् ॥ ४० ॥
सप्पासर्पवसा शहः कतकात् फलमवनम् ।
रस क्रियेयमचिरादधानां दर्शनप्रदा । ४१ ॥
मरिचानि दशापिस्ताप्यात्याचल पिचर्यध्याः ।
घोराईदग्धमन्ननमप्रतिमाराख्यमुत्तमं तिमि ॥ ४२ ॥
अचमोलमरिचामल कवक तत्थय टिमकैतपिष्टः।
काययैव गुटिका परिणका नाययन्ति तिमिराधिरण ४३
मरिचामनफनलोडपतुत्वाचनताप्यधासुभिः क्रमहः।
परमाधिक इति योगम्तिमिराम कदकाच कण्डू ईस्ता ४४॥
रवानि दम्य स्फटिक अवयं सोमोन ताममय मगहम्
फुपन्दनं लोहितगेरिका पुर्याघनं सहगामयनम् ॥ ४॥५॥

·५३२ अष्टाङ्गहदयसहितायां शिलतेलमधलं भृङ्गखरसोऽसनाच नि! हः । श्रावसपात्रविपक करोति दृष्ट बलं नस्यम् ॥ ४६ . दोपानुरोधेन च नैशस्त महामयिमाघपरेकनस्यैः । उपाचरेदजनमूईवस्तिवस्तिक्रियातर्पणलेपः ॥ ४७ ॥ मामान्य साधनमिदं प्रतिदोषमत: शृणु । वातजे तिमिरे तत्र दशमूलाम्भसा छतम् । ४८॥ तोरे चतुर्ग येठाकल्कपत पिवेत्ततः । विफलापञ्चमूनानां कपायं क्षीरसंयुतम् ४en परगड़तेलमंयु योजयेच विरेचनम् । ममूमनामजीवन्तीतुला ट्रामः पचेत् : ५. ॥ अटभागस्थित तमिस्तै लप्रम्ब पयः समे। बनाषितयजीयन्तीपरीमूतैः पलोम्मितः । ५१ ॥ यीपलयतुर्भिय लोहपाधे विधारयेत् । मोह एम स्थित माम नायनादूई भजान् । ५२ ॥ वातपितामयान इन्ति सहिषाहगामयान् । केगायकचराम्फन्धपुष्टिनायराकान्तिदम् । ५१ . मितरगडाधिोफलटावधानीः । घोषया विम्बमूनेय तेनं पाक पयोऽन्धितम् । ५४ । नस्य माई गत्यातनेभामयातिजित् । वमानने पयानो वाराही या गप्यते । ५५ । माफिटीया या मधुशेनान्विता पृयफ। प्रासनेच सोती रमपोरए कमात् । ५. मिपि पूर्वपार तिमिरप्रमगुत्तमम् । अम यातितमपंपमापी ..

·प्र. १३ उत्तरस्थानम् ५३३ शताद्वाकुष्ठनलदकाकोलोइययष्टिभिः । प्रपौण्डरीकसरलयियलीदेवदारुभिः ॥ ५८ । सर्पिरष्टगुणक्षीरं पक्का तर्पणमुत्तमम् । मैदसस्तहदेणेयादुग्धसिदात् खनाहतात् ॥ ५८ ॥ उद्धृतं साधितं तेजो मधुकोशोरचन्दनः । ग्वाविच्छल्पकगोधानां दक्षतित्तिरवाहिणाम् ॥ ६ ॥ पृथक् पृथगनेनैव विधिना कल्पयेहसाम् । प्रसादनं ने हनच पुटपाकं प्रयोजयेत् ॥ ६१ ॥ वातपौनसवज्ञान निरूह सानुवासनम् । पित्तजे तिमिरे सर्जीिवनीयफलत्रयः । ६२ ॥ विपाचितं पाययित्वा निग्धस्य व्यधयेचिराम् । गर्करैलापिच गेमधयुक्तैर्विरेचयेत् ॥ ६३ ॥ सुभीतान् सेकलेपादीन् युलपाने त्रास्यमूहम् । सारियापद्मकोथीरमुतामावरचन्दनैः ॥ ६४ ॥ वर्तिः शस्वाचने पूर्णस्तथा पत्रोत्पलाञ्चनैः । सनागपुष्पकपूरयध्यानस्वर्णगैरिकैः : ॥६५॥ सौवीराननतुत्यकशृङ्गोधावीफलस्फटिककर्पूरम् । पञ्चाश पञ्चायं वागमथैकांशमनं तिमिरघ्रम् ॥ ६६ ॥ नस्य चाज्य शृतं धीरजीवनौयसितोत्पलैः। लेप्पोद्भवेऽमृताकाधवराकणशृत घृतम् ॥ ६ ॥ विध्ये किरा पीतवतो दद्याञ्चानु विरेचनम् । काथं पूगाभयाशीक्ष्णाकुम्भनिकुम्भजम् ॥ ६८॥ होवरदारूहिनिशाक्षणाकल्कः पयोऽन्वितैः। विपञ्चमूलनि!हे तैलं पक्षञ्च नावनम् ॥ १८ ॥ :

·अष्टाङ्गदयसहितायां - । महप्रिय नेपालीकटुत्रिकालत्रिकैः । दृग्वेमल्याय विला पतिः स्यात् कोकिला पुन: ॥३०॥ पणलीधरजीव्यापमैन्धवत्रिफलाखुनः शयगोखरसिंहोष्ट्रदिजा लालाटमस्थि व ॥ १ ॥ ध्वेतगोवालमरिचयहचन्दनफेनकम् । पिष्ट स्तन्याजदुग्धाभ्यां वर्तिस्तिमिरशुरु जित् ॥ १२ ॥ राजे पित्तवसिदिः शीतैयाम प्रसादयेत् । ट्राक्षया नलदरोभयष्टिभिः महताम्रहिमपद्मपद्मकैः ॥७३ सोत्पलै छगलदुग्धर्तितेरस तिमिरमाश नम्यति । संसर्गसत्रिपातोत्ये यथाहीपोदयां क्रियाम् ॥ १४ ॥ सिद्भ मधुककमिजिन्मरिचामरदाभिः । मनोरं नावन तैलं पिष्टै लेपी मुखस्य च ॥ ७५ ॥ नतनीलोत्पलानन्तायध्यामनिषकैः । साधितं नामने तैलं शिरीवस्ती च शस्यने । ७६ दद्यादुगारनि चू र्गत कणसैन्धवम् । तत्यतं सघृत भूयः पञ्चेत् चौद्र धने विपत् ॥ 004 शौते चारिमन हितगिदं सर्वजे तिमिरासनम् । अस्थीनि मध्य पूर्णानि सत्वानां रात्रिचारिणाम् ॥ ७८ मोतीजाघ्यनयुक्तानि हत्यम्भमि दासयेत् । मासं विशतिराप वा ततडोहत्य मोषयेत् ॥ ७ ॥ सर्मपशृङ्गीपुष्पाणि सयध्याहानि तानि त । पूर्णितान्यतन ये तिमिरे सविपातिक ८० साधायपा क्रिया भुजा गिरा यमनिपीडिताः । भान्याय स्थुमठा यामाग्थे रन्ने नतोकसः ८१ :

·उत्तरस्थानम् ५३५ गुड: फेनोलनं कणा मरिचं कुटुमाद्रजः । रसक्रियेयं सचौद्रा काचयापनमन्ननम् १८२ ॥ नकुलान्धे त्रिदीपोत्ये तैमिय्यविहितो विधिः । रस क्रियातक्षौद्रगोमयस्वरसगुतैः ॥ ८३ ॥ तार्य गैरिकतालीसैनिशान्ध्य हितमजनम् । दना विष्ट मरिच रात्रमाध्यानमुत्तमम् । ८४ ॥ करलिकोत्पलसर्पगैरिकाम्मीजकेसरैः । पिटे र्गोमयतोयेन वर्तिीपान्थ्यनायिनी ॥ ८५ ॥ अजामूत्रेण वा कोन्तोकणास्रोतोजसैन्धवैः । कालानुसारी त्रिकटुत्रिफलालमन:गिनाः ॥ ८६ ॥ सफेनाम्यागदुग्धे न रावाथ्य वयो हिताः । सनिवेश्य यतन्मध्ये पिप्पस्तौरदहन् पचेत् ॥ ८० ॥ ता: शुष्का मधुमा पृष्टा निशाध्ये श्रेष्ठमन्चनम् । सादेव मोहयरुती माहिये तेलसपिया । ते सिहानि लीवन्त्याः पन्नवानि भक्षयेत् । तथातिमुशरण्डशेफाम्यभिरुनानि veen मष्ट प्रतं कुम्भयान: पत्र: पाने च पूनितम् । धूमराप्यानपित्तीणविदाहे जीर्ण सर्पिपा : ८.. सिग्ध रिपयेच्छीते मीतैर्दिवाच सर्वतः । गोयलद्रसदुग्धाज्य विपक' गस्यतेऽधनम् ॥ ८१ ॥ म्वर्ण गैरिकतानीसपूर्णावापा रक्रिया। मैदागावर कानन्तामनिहादार्षियष्टिमिः । ८२. चौराटांगं हतं पक सतमं नावनं हितम् । तर्पन चीरसर्पिः सादगाग्यति गिराव्यधा : ८३ :

·अष्टाङ्गहृदयसहिताया प्र.१४ चिन्ताभिघातभीशोकरोयात् सोकटकासनात् । विरकनस्य वमनपुटपाकादिविभ्रमात् ॥28॥ विदग्धाहारवमनात् तुत्तणादिविधारणात् । अधिरोगावसानाच पश्ये तिमिररोगवत् ॥ ८५ ॥ ययाम्ब तय युच्चीत दीपादीन् वौत्य भेषजम् । सूर्योपरागानल विद्युदादिविन्तोकनेनीपश्तेक्षणम्य । सन्तर्पण निग्धहिमादि कार्य तधाचन हेमघृतेन घृटम् ८६ चचूरचाया सर्वकाल मनुयै चन कर्तव्यो जीविते यावदिया । ध्या लोकोऽय तुल्यराधिन्दिवाना पुसामन्धाना विद्यमानेऽपिविले. ८00 विफमा रघिरमुतिर्विशविमनसो निह तिरव्य नव नस्यम् । शकुनासनतासपाटपूजा एतपान सदेव नेवरमा ८८ पपिसादगनायादानिति भाम्बचलमपोषणाघ । मुनिना निमिनीपदिट मेलम् परम रमपमोचएप्प पु माम् ८८ चतुर्दशोऽध्यायः । चाही मिदनामप्रतिषेध पानाप्याम । विशाल मि प्रेश मिनाग फकोयम्। पापी वादिमि पर मिर्षि यतिमपद्रो ।। सोमप्रागी तिपिपमा धिमनिभानु ।

·. पला शलाकयाऽवष्टोऽपि पुनरुद्ध प्रपद्यते ॥ २॥ करोति वेदनां तीवा दृष्टिच स्थगयेत्पुनः । श्लेष्णतः पूर्यते चाश सोऽन्यः सोपवैचिरात् ॥ ३ ॥ नौणिको निङ्गनामो हि सितत्वाच्छेमणः सितः । तस्यान्यदोपाभिभवाद भयत्यानीनता गदः ॥ ४ ॥ तवावर्तवला दृष्टिरावर्तक्यरुणा सिता। शर्कराकपयोलेशनिचितव घनाति च ॥ ५ ॥ राजीमतीनिचिताशालिशूकाभराजिभिः । विषमछिन्दग्धामा सञ्छिनांशका स्मृता ॥ ६ ॥ दृष्टि: कांस्यसमच्छाया चन्द्रकी चन्द्रकाकृतिः । छत्रामा नैकय च छत्रको नाम नीलिका ॥ ७ ॥ न विध्ये दशिरार्हाणां न दृक्पोनसकासिनाम् । नाजीभौरपमितगिर:कक्षिशूलिनाम् ॥ ८ ॥ अथ साधारणे काले शुदसम्भोजितात्मनः । देशै प्रकाशे पूर्वाहे भिपग जानूश्चपीठगः ॥ ८ ॥ यन्त्रितस्योपविष्टस्य खिवाक्षस्य मुखानि नैः । अङ्गठभूदिते नेत्रे हटो दृष्ट्वोतम तं मलम् ॥ १० ॥ स्वनास प्रेक्षमाणस्य निष्कम्मं मूर्ध्नि धारिते । रुपणादर्धानलं मुसा तदमियाङ्गतः ॥ ११ ॥ तर्जनीमध्यमाङ्ग छ: शलाकां निचलं धृताम् । देवच्छिद्रं नयेत्पार्खादृर्द्ध मामन्यविव ॥ १२ ॥ मव्य दक्षिणहस्तेन नेत्र सव्ये न घेतरत् । विध्ये त् सुविहे शब्दः स्यादरुक्चामुलवत् सुतिः ॥१३॥ सान्त्वयनातरं चानु नेत्र स्तन्येन मेचयेत् ।

·अष्टाद्हदयसंहितायां शलाकायास्ततोऽग्रेण निर्लिखेने त्रमण्डलम् ॥ १४ ॥ प्रयाधमानः शनकैर्नासां प्रतिनुदस्ततः । उसिनाचापहरेदृष्टिमण्डलगं कफम् ॥ १५ ॥ . स्थिरे दीपि चले वापि स्वेदयेदक्षिबाह्यतः । अथ दृष्टे घु रूपेषु पलाकामारीकनैः ॥ १६ ॥ घृतानुतं पि, दत्त्वा वध्वाक्षि शाययेत्ततः । विद्वादन्येन पाईन तमुत्तानं इयो । १७ ॥ नियाते शयनेऽभ्यक्त शिर:पादं हिते रतम् । क्षवथु कासमुहारं ठौवनं पानममासः ॥ १८ ॥ अधोमुखस्थिति सानं दन्तधावनभक्षणम् । सप्ताहं नाचरेत् स्नेहपीतवञ्चान यन्त्रणा ॥ १८ ॥ शक्तिती लक्षयेत्से को रजि कोणेन सर्पिषा। सव्योषामलकं वायामश्नीयात्मघृतं टूवम् ॥ २० ॥ विलेपो वा चाहाचास्य काथैमुलाक्षि मेषयेत् । यातनः सप्तमे त्वष्टि सर्वथैवाक्षि मोचयेत् ॥ २१ ॥ यन्त्रणामनुरुध्येत दृष्टे रास्थैर्य लाभतः । रूपाणि सूक्ष्मदीप्तानि सहसा नावलोकयेत् ॥ २२ ॥ शोफरागरजादीनामधिमन्यस्य पोद्भवः । अहितैवैधदीपाश्च यथाव तानुपाचरेत् ॥ २३ ॥ कल्किता: सघृता दूर्वायवगैरिकंसारिवाः । मुखालपे प्रयोजच्या रुजारागोपशान्तये ॥ २४ ॥ ससर्पपास्तिलास्तहमालुङ्गरसामुताः । पयस्यासारियानन्तामजिठामधुयष्टिभिः ॥ २५ ॥ अजातीरयुतैलेपः मुखोप्णः गम्मकृत्परम् । ..

·प्र. १५
उत्तरस्थानम्
रोधसैन्धवमूहोकामधुकैश्चागलं पयः ॥ २६ ॥
शृतमाथीतनं योज्य रुजारागविनाशनम् ।
मधु कोत्पल कुष्ठ दानालाक्षासितान्वितैः ॥ २३ ॥
वातघ्नसि पयसि शृतं सर्पि चतुर्गुणे ।
पनकादिप्रतीवाप' सर्वकम्मसु शस्यते ॥ २८ ॥
गिरा तथानुपशमे म्रिग्धखिदस्य मोक्षयेत् ।
मन्योताच क्रियां कुर्याद व्यधे रूढ़े ऽञ्जनं मृदु ॥ २८॥
पाठकौमूलमरिच हरितालरमाञ्चनैः।
विशेऽक्षिण सगुडा यतिर्योज्या दिव्याम्ब पेपिता ॥३०॥
जातीगिरीपधवमे पविषाणपुष्प
वैडूर्यमौलिकमल पयसा सुपिष्टम् ।
आजैन ताबममुना प्रतनु प्रदिग्ध
सप्ताहतः पुनरिदं पयसैय पिष्टम् ॥ ३१ ॥
qিড়ান নিম্নমানবহ্মাদি
विखे प्रसादजनन बल क्वच दृष्टः ।
मोतोजविट्ठमथिलाम्बुधि फेनतीक्ष्य-
रस्यैवतम्यमुदितङ्गप्पकल्पनाभिः ॥ ३२ ॥
पञ्चदशोऽध्यायः ।
अथात: सर्वाक्षिरोगविज्ञान व्याख्यास्यामः ।
वातिन नेवऽभियन्दे नासानास्पशोफता।
शहाधिभूललाटस्य तोदस्फुरणमेदनम् ॥ १॥

·उत्तरस्थानम्
५४३
वातपित्तकफस त्रिपातजां नेत्रयोबहुविधार्माप व्यथाम् ।
शीघ्रमेय जयति प्रयोजित: शिग्रुपल्लवरम: ममाचिकः ॥८॥
तरुणमुरुबकपत्र मूलं च विभिद्य मिदमाजे क्षीरे ।
वाताभिप्यन्दरजं सद्यो विनिहन्ति सक्त पिगिड़ का चीपणा१०
आयोतनं मामतजे काथो विस्वादिभिहितः ।
कोणः सहेरण्डनटाहतीमधुगिग्रुभिः ॥ ११ ॥
डीवरवक्रया टोदुम्बरवतु साधितम् ।
'साम्भसा पयसानेन शून्नायीतनमुत्तमम् ॥ १२ ॥
मलिष्ठारजनीलानाद्राक्षादिमधुकोत्पलैः ।
काथः संशकरः शीत: मेचनं रक्तपित्तजित् ॥ १३ ॥
कमेरुयध्यातरजम्तान्तवे शिथिलं स्थितम् ।
अम दिव्या निहितं हितं स्यन्देऽसपित्तजे ॥ १४ ॥
पुण्ड यष्टीनियामूतीन ताः स्तन्ये सशर्करे ।
छागदुग्धेऽथवा दाहरगरागानिवर्तनी ॥ १५ ॥
वेतरोनं समधुकं घृतभृष्टं सुचूर्णितम् ।
वस्त्रस्थ स्तन्यमदितं पित्तरताभिघातजित् ॥ १६ ॥
नागरविफलानिम्बयासारीधरसं कफ ।
कोणमायोतनं मियौ पः साबिपातिके ॥ १० ॥
सपि पुराणं पवने पित्ते शर्करयान्वितम् ।
व्योपसिह कफे पीत्वा यवक्षारावचूर्णितम् ॥ १८ ॥
साये?पिरं भूयस्तत: निग्य विधयेत् ।
भानूपवेसवारेण गिरोवदनलेपनम् ॥ १८ ॥
उन शूले दाहे तु पयः सपियुतैईिमः ।
तिमिरप्रतिषेधच्च वीक्ष्य युनायथायथम् ॥ २० ॥

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां प्र.१५ शुष्कास्पादूषिकाशोतमच्छमथुचलारुजः । निमेषोन्मेषणं लच्छाजन्तूनामिव सर्पणम् ॥ २ ॥ अध्यामातमिवाभाति सूक्ष्म ः शत्य शिवाचितम् । सिग्धोपण थोपशमन सोऽभिष्यन्द उपेक्षितः ॥ ३ ॥ अधिमन्यो भवेतन कर्णयोनंदनं भरा। अरण्ये व चमध्यन्ते ललाटाक्षिधंवादयः ॥ ४ ॥ इताधिमन्यः सोऽपि स्यात् प्रमादात्तेन वेदनाः । अनेकरूपा जायन्ते व्रणो दृष्टौ च दृष्टिहा ॥ ५ ॥ मन्यानिशहतो वायुरन्यती या प्रवर्त्तयेत् । व्य या तीवामपैच्छित्यरागयोफ विलोचनम् ॥ ६ ॥ सडोचयति पय॑श्रु सोऽन्यतो वातन्नितः । तह भवेजिह्ममून यातविपर्यये on दाही धूमायन शोफ. शावता यम नो बहि.। अन्तःल दोऽथुपीतोष्ण रागः पीतामदर्शनम् ॥ ८ क्षारीक्षितक्षताचित्वपित्ताभिष्यन्दल क्षणम् । ज्वलदगारकीर्णाभं यतत्पिण्डसमप्रभम् । अधिमन्ये भवेन्द्र स्यन्दे त कफसम्भवे । नाद्य शोफो महान् कडूनिद्रानानभिनन्दनम् ॥ १० ॥ भान्ट्रनिग्धवहुम्खेतपिच्छावहूषिकायुता अधिमन्ये नत कामुव्रतं शलमण्डलम् ॥ ११ ॥ प्रसेको नासिकामानं पांशपूर्णमिवेक्षणम् । रक्तायु राजीदूषोकशकमण्डलदर्शनम् ॥ १२ ॥ रत्रप्यन्देन नयनं सांपत्तम्मन्दल क्षयम् । मन्येऽधि ताम्मपर्यन्तमुस्याटनसमानरुक । १३ । - ·4.१५ उत्तरस्थानम् १४ रागण बन्धू कनिम ताम्यति स्पर्शनाचम् । असह निमग्नारिष्टाम कृष्णमग्न्याभदर्शनम् ॥ १४॥ अधिमन्या यथावश्च सर्वे म्यन्दाधिकव्यथाः । शहदन्तकपोनेषु कपाने चातिरुक्करा: ॥ १५॥ वातपित्तोत्तर घर्षतोदभेदोपदेहवत् । रुपदारुण वर्माधिकच्छोन्मीलनमोलनम् ॥ १६॥ विकूर्णन विशुष्कत्वं गीतेच्छा शूनपाकवत् । उस: शु'काक्षिपाकोऽय सयोफ: न्याचि भिमन्नैः ॥१७॥ मर लम्तव शोफोऽतिरुग्दार ठोवनाटिमान् । पकोदुम्बरमवागं जायते शलमगड़ नम् ॥ १८ ॥ अयुगगीतविपिच्छनाच्छन मुहुः । अल्पगोफेऽन्पयो फम् पाकीन्यन क्षणैस्तथा ॥ १८ प्रतिपाकात्यये शोफ; संरभः कलुपायुता । कफोपदिग्धमसित मित प्रहले दरागवत् ॥ २० ॥ दाहो दर्गनसंरोधो वेदनाद्यानवस्थिताः । प्रबमारोऽम्तता नीतः पित्तरसीखणेमलेः ॥ २१ ॥ गिराभिनेवमास्टः करोति प्रमायलोहितम् । म गोफदाहपाकायु भृगं पापिनदर्शनम् ॥ २२ ॥ पम्नीपितोऽय मिन्युमा गदाः पोडश सर्वगाः । ताधिमन्यमेतेयु साक्षिपाकात्ययं वजेत् २२ ॥ बताइतः पचरायण हि मप्तान सजातोऽधिमन्यः । बोपत्रीहन्ति तदधिराधान मिथ्याचारात् पेशिक: मद्य एस ४६ ·षड़शोऽध्यायः । H पथात: सर्वाक्षिरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः । प्राय प एव स्यन्दे घु সীমা पनावनम् । कारयेदुपवासं च कोंपादन्यव वातजात् १॥ दाहोपटेहरागायुशोफशान्यै विडालकम् । कुर्यात्सर्वध पलामरिचम्वर्णगैरिकैः । मरसाञ्जनयध्याहनतचन्दनसैन्धवः । मैत्रव नागर तायं भृष्ट मण्डेन सपियः ॥ ३ ॥ वातजे घृतभृष्ट वा योज्य शबरदेशजम् । मांसीपद्मक काकोलीयध्याहः पित्तरलायोः ॥ ४ ॥ मनोहाफलिनीचौट्रैः कफे मर्यस्तु सर्वजे । मितमरिचभागमेक चतुग्मनीद्धं हिरष्टगाबरकम् । मपूर्ण वम्ववद प्रकुपितमात्रेऽयगुण्ठन नेत्रे ॥ ५ ॥ प्रारखान्छगारसे पटाववहा: सुमित्रामएपितुपीकता: कुम्नत्याः । मार्ग मष्टादय चूर्ण नापियोथे नेपाणा विधनति सद्य एव कोपम् । घोपामयात्त्य कटिरीधेमतोमसूमः प्रयक्षम्तवः। तासम्पधान्यागनिमग्नमूर्तिरर्ति' जयत्यपिपि नैकरूपाम् पोरामि: समिनपने: पनं तय कं कटामिहम् । सेकोमागगिटःचोदयतः सर्वदीपकुपित नेणे ।।

·प्र.१६ उत्तरस्थानम् वातपित्तकफस त्रिपातजां नेत्रयोबहुविधामपि व्यथाम् । शीघ्रमेय जयति प्रयोजित. शिग्रपन्नवरम ममाक्षिक: ne: तरुयामुगवकपत्र मूल विभिद्य मिडमाजे होरे । याताभिष्यन्दरज सद्यो विनिहन्ति सक्त पिगिड़ का चोष्णा१० पायोतनं मानतजे कायो विस्वादिभिर्हितः । कोणः सहरण्डनटाहतीमधुगिगुभिः ॥ ११ ॥ होवरय क्रमाने होदुम्मरत्व माधितम् । साम्भसा पयसाजेन शूनायोतनमुत्तमम् ॥ १२॥ मनिठारजनीलाघाटाचाहिमधुकोत्पलेः। काय: सशकरः गीत: मेचनं रतापित्तजित् ॥ १३ ॥ कमेल्ययातरजस्तान्तवे गिथिल स्थितम् । भम दिल्यास निहित हितं स्यन्देऽसपित्तजे । १४ ॥ पुण्ड, यष्टोनिमामूलीमुता: स्तन्ये सगरे । कागदुग्धेऽयषा दारुगागानिवर्तनी । १५ ॥ से तरोध' समधुकं धृतभष्ट सचूर्णितम् । वास्य स्तन्यमदितं पित्तरताभिषातलिम् ॥ १६ ॥ नागरपिफनानिमयामारीधरसं कफे। कोपमायोतन मियै पनेः साबिपातिके ॥ १०॥ मर्पिः पुराणं पदने पिसे गरयान्वितम् । व्योपमिह कफे पीला यवचारावपूर्णितम् । १८: सापयेष्टुधिरं भूयस्तत: घिग्ध विषयेत् । पानपये मारप गिरीषदन नेपनम् । १८॥ अपन मूमे हात पयः मपि युनाईमः । तिमिरप्रतिषेधच वीट युधायचाययम् । २० । । ..

·५४४ अष्टानहृदयसंहितायां अ० १६ प्रयनेय विधिः सर्वो मन्थादिष्वपि शस्यते । अशान्तौ सथा मन्ये भ्रुवोरुपरि दाहयेत् ॥ २१ ॥ रूप्य रूक्षेए गोदना लिम्मे नीलत्वमागते । शुष्फे तु मम्तुना वर्तिर्वाताख्यामयनाशिनी ॥ २२ ॥ सुमन: कोरका शहम्तिफाला मधुकं बला। पित्तरतापहा वर्तिः पिष्टा दिव्येन वारिया ॥ २३ ॥ सैन्धव त्रिफला व्योपं शहनाभिः समुद्रजः। पोन: शैलेयवासी पतिः श्लेमाक्षिरोगनुत् ॥ २४ ॥ प्रपोगहरीक यध्वाद्धं दाव: घाटपलं पचेत् । जलट्रीगो रगे पूर्त पुन: पो धने क्षिपेत् ॥ २५ ॥ पुष्पाञ्जनाशपलं कर्षश मरिचात्ततः । छता ऽथवा पर्तिः सर्वाभियन्दसम्भवान् ॥ २६ ॥ इन्ति रागरजाघर्षान् सद्यो दृष्टिं प्रसादयेत् । अयं पाशुपती योगो रहस्यं भिपजां परम् ॥ २०॥ शुष्काक्षिपाके हविषः पानमयोय तर्पणम् । पृतन जीयनीयेन नस्यं तैनेन चाणुना ॥ २८ ॥ परिपेको हितयाप पयः कोप समैन्धवम् । मर्पियत स्तन्यपिष्टमनं हि महीपधम् ॥ २८ ॥ घसा चानूपमत्त्वोत्या किवियोन्धयनागरा। घृताशान् दर्पणे धृष्टान् फेयान् मन कसम्म टे। ३० । टरमायपिष्टा सोम्या मा मपी श्रेष्ठमानम् । मगोफे पापमोके र विग्धम्य व्यधयेषिराम् । ३१ ॥ का निधः पुनद्राधापयाकायविदधतः । मेनरोध्र पृतंभट पूर्णित तामास्थितम् । ३२ ॥

·उत्तरस्थानम् ५४५ : उपणाखुना विमृदित सेकः शुलहरः परम् । दारूप्रपौण्डरीकस्य काथी वाद्योतने हितः । सन्धावांय प्रयुञ्जीत घर्षरागायु रुग्घरान् । ३३ ॥ तामं लोहे मूत्रष्ट प्रयुक्तं ने सर्पिधूपितं वेदनानम् । तामैघृष्टो गव्यदनः सरी वा युक्ताः कृष्णा प्रासैन्धवाभ्यां वरिष्ठ:३४ गई ताम्मे स्तन्यपृष्ट घृतान्तः शम्या: पत्रै पितं तद्यवैश्व । ने युक्त हन्ति सन्धावसंन्नं क्षिप्रं धर्ष वेदनां चातितीव्राम्३५ उदुम्बरफलं लोहएट स्तन्येन धूपितम् । साज्य : शमीच्छदैर्दाहशूनरागाहर्ष जित् ॥ ३६ ॥ शिग्रुपलयनियाम: सुधृष्टम्ताम्रसम्पुटे । घृतेन धूपितो हन्ति शोफघर्षायुवेदना: ॥ ३७ । तिलाम्भसा मृत्कपालं कांस्ये घृष्ट सुधूपितम् । निम्बपघुताभ्योधर्पशूनायुरागजित् ॥ ३८ ॥ सन्धावेनालित नेत्रे विगतीपवेदने । स्तन्येनायोतनं कायं विःपर नाजयेस तैः ॥ ३८ ॥ 'तालीमपचचपलानतलोहरजाजनैः जातीमुकुनकासीससैन्धवैद्अपेपितैः ॥ ४० ॥ तानमालिय सप्ताहं धारयेत्येपचेरत:। मूबेणे यानु गुटिका: कुय्याच्छायाविशो पिताः ॥ ४१ ॥ ता: स्तन्यधृष्टा पपीयीक कह यिनाथनाः । व्याघ्रोत्वडमधुकं नामरजोजावीरकल्फितम् ॥ ४२ ॥ गम्यामलकापवाय प्यधूपितं गोशापात् । असोयिते प्रयुनीत पिकाभिचन्दसाधनम् ॥ ४३ ॥ उशिष्टाः कफपितामनियोत्याः कुकृष्णकाः ।

·५४६ अष्टाङ्गहदयमहितायां पक्षमीपरोध: शुम्काज्ञिपाकः पूयासमो विसः ॥ ४४ ॥ पोयकाम्लोपितोऽल्पाख्यस्यन्दमन्याविनानिलात् । एतेऽष्टादश पिल्लाच्या दीर्घकालानुबन्धिनः ॥४५ ॥ चिकित्सा पृथगेतेषां स्व स्वमुताथ वच्यते । पिल्लीभूतेषु सामान्यादथ पिल्लातिरोगिणः ॥ १६ ॥ स्निग्धम्य छर्दितवत: शिराविडहृतासजः । विरितस्य च वनुि निर्लिखेदाविशुद्धितः ॥ ४ ॥ तुत्य कस्य पलं खेतमरिचानि पविशतिः। त्रिंशताकानिकपले. पिता तामे निधापयेत् ॥ १८ ॥ पिलानपिलान् कुरते बहुवर्षीस्थितानपि.। तत् मे केनोपदेहास्तु कण्डू भोफाश गागयेत् ॥ ४८ ॥ करजबोज सुरस सुमनःकोरकाणि च । मशुध साधयेत् काये पूर्व तव रमकिया। ५० ॥ जन पिनोपज्य पध्मणा प्ररोहणम् । रमाजन मर्जरमी रीतोपुष्प मन:शिला ॥ ५१ ॥ ममुद्रफोन लगा गैरिक मरिचानि च । अमन मधुना पिटं सो दण्ड प्रमुत्तमम् ॥ ५२० अभयारमपिष्ट वा तगर पिननाशनम् । भावित बम्तमूचेण मह टेवदार च ॥ ५३ ॥ मैन्धयविफलारुणाकटुका गहनाभयः । मतामरजसी पति: पिसशककरागिनी : ५४ । पुष्प कासीमचूगी या मुरमारसंभावितः । ताने दगा तर पेमारा गाजिदननम् ॥ ५५ ॥ चना मोमीरममननवताभ्यां समं ताम्बरनय मूक्ष्मम् ।

·उत्तरस्थानम ५४७ पिने पु रोमाणि निपेवितोऽमौ चूर्ण करोत्ये कगनाकगापि ५६ साचानिर्गुण्डौमृङ्गदारिमेन यष्ठ कार्यास भावित सप्तशल । टोप प्रन्यान्य सर्पिषा तत्समुत्या श्रेष्ठा पिल्लाना रोपणार्थे मपी मा॥ ५७ ॥ वर्मा बने बहुगम्तहच्छाणितमीचणम् । पुन पुनर्विरेकञ्च नित्यमायोतनाजनम् ॥ ५८ नावन धूमपानञ्च पिनरोगातुरी भजेत् । पूयान्नमे त्वयान्तेऽन्ताह सून्मयन्नाकया ॥ ५८ ॥ বনননিৰিয়ালদ্বাধন। परम्परमसतीणी कार्यन गदिता गदा ॥ ६ ॥ सदा च निषेत स्वस्थोऽपि नयनप्रिय । पुराणयवगोध मगानिपष्टिककोद्रवान ॥ ६१ ॥ मुहादीन् कफपित्तनान भूरिसपि परिनु कान । शाक चैव विध माम जागल टाडिम सिताम ॥ १२॥ सैन्धव त्रिका छाना वारियाने च नाभसम । आतपत्र पदवाण विधिवद्दोपशोधनम ॥ ६३ ॥ वर्जयदेगसरोधमजोर्याध्यशनानि च । शोकक्रोधदिवास्वप्ननिशानागरगानि च ॥ ६४ ॥ विटाहि विष्टम्भकर बच्नेहाहारभेषजम् । हे पादमध्ये पृथुसन्निवेशे शिर गते त बहुधा च नेवे । तामक्षयोदतनलेपनादीन पादप्रयुकानयन नवन्ति ॥ ६५ मलोप्साहनपीडनायेस्ता दूपयन्ते नयनानि टुग। भनेत् सदा दृष्टिहितानि तम्माटुपानदभ्यञ्जनधायनानि ६६ ·सप्तदशोऽध्यायः । अथातः कारीगयिज्ञानोयं व्याख्यास्यामः ।। प्रतिश्याराजलक्रीड़ायार्णकगड यनरत् । मिथ्यायोगेन शब्दस्य कुपितोऽन्यैश्च कोपनैः ॥ १ ॥ प्राप्य श्रोत्रशिराः कुर्याचलं मोतसि वेगवत् । अझैवभेदकं स्तम्भ शिशिरानभिनन्दनम् ॥ २ ॥ चिरा पाकं पकन्तु लसीकामल्पशः मवेत् । योत्र शून्य मकस्माच म्यासञ्चारविचारवत् ॥ ३ ॥ शूलं पित्तात् सदाहोपा शौनेच्छा श्वयज्वरम् । आश पाकं प्रपक्वञ्च सपोतलसिकासुतिः ॥ ४ ॥ सालसीका स्टद्यद्यत्तत्तत्याकमुपैति च । कफाच्छिरोहनुग्रीवागौरवं मन्दतारजः ॥ ५ ॥ कण्ड: श्खयथुरुण च्छा पाकात् श्वेतघना मुतिः । करोति श्रवणे शूलमभिघातादि टूपितम् ॥ ६ ॥ रतो पित्तसमानार्ति किञ्चिदाधिकालक्षणम् । शूलं समुदितैर्दोषैः सशोफज्वरतीवरुक् ॥ ७ ॥ पायादुष्णशीर्तच्छं जायते तिजाधवत् । पक सितासितारक्तघनपूयप्रवाहि च ॥ ८ ॥ शब्दवाहिशिरासंस्थे मृणोति पवने मुहुः । नादानकस्माद्विविधान् कर्णनादं वदन्ति तम् ॥ ८ ॥ नेमणानुगतो वायुर्नादी वा समुपेदितः ।

·उत्तरस्थानम् । उन्च : सच्छाति कुम्याट बधिरत्व क्रमेण च ॥ १० ॥ वातेन शोषित: नेमा मोतीलिम्येत्ततो भवेत् । सौरवं पिधानञ्च प्रतीनामिश्रितः । ११ ॥ करा गीफो कफात् थोत्र स्थिरी तत्मजया स्मृतौ । का फो विदग्ध; पित्तेन सहज नौज त्वपि ॥ १२ ॥ धनपूतिब हो द कुरुते मूतिकर्णकम् । वातादिदूपितं श्रोन मांसासक्ले दला रुजम् ॥ १३ ॥ गडादन्ती जन्तवः कुयुस्तीनां स कमिकर्णकः । श्रोतकण्ड यनाजति क्षते स्यात् पूर्वलक्षणः ॥ १४ ॥ विद्रधिः पूर्वपञ्चान्यः भोकोऽोऽधुंदमोरितम् । पु रुकपूतिकर्णत्व बधिरत्व च बाधते ॥ १५ ॥ মমনিলা দ্বিনা সলী জুবিন্ধ। एको नौरुगनेको या गर्भ मासाइरः स्थिरः ॥ १६ ॥ पिप्पलीपिप्पनीमानः सन्निपाताहिदारिका । मावणः सरजः स्तश्चः श्वययुः स उपेचितः ॥ १७ ॥ कटुतै ननिभ पक्ष मवेत् कच्छ व रोहति । मङ्गोषयति रूठा च सा ध्रुव कर्णयष्कुलीम् ॥ १८ ॥ शिरास्थः कुरुते वायु पालोशीप तदाद्वयम् । कया दृटा च तन्त्रीवत् पानी बातेन तन्निका ॥ १८ ॥ सुकुमार पिरोत्सर्गासहसैव प्रवाहित । कणे गोफः मरुपान्यामरुणः परिपोटवान् ॥ २० ॥ परिपोटः स पवनादुत्पात: पित्तगोणितात् । गुर्वाभरणभारादौः ज्यावो कदापासवान् ॥ २१ ॥ वयथुः स्फोटपिटकारागोमाले दसयुतः । .

·५५० अष्टाङ्गहृदयसहितायां पात्यो शोफोऽनिल कफात् सर्वतो निय॑थः स्थिरः ॥२२॥ स्तब्धः सवर्णः कण्डू मानुन्मन्यो गलिरय सः । दुविहे वहि ते कर्णे सकण्डू दाहपाकरक् ॥ २३ ॥ खयथुः सन्निपातोत्य: स नाना दुःखवईनः । कफासक्लमिजाः सूक्ष्माः सकण्डू के दवेदनाः ॥ २४ ॥ लेघाख्याः पिटिकास्ता हि लियुः पालोमुपेक्षिताः । पिप्पलीसर्वज शूल विदारी कुचिकर्णकः ॥ २५ ॥ एषामसाध्या याप्य का तन्त्रिकान्यांस्तु साधयेत् । पञ्चविंशतिरित्युक्ताः कर्णरोगा विभागतः ॥ २६ ॥ अष्टादशोऽध्यायः । अथात: कर्णरोगप्रतिषेध व्याख्यास्यामः । कर्णशूने पवनजे पिबेद्रात्रौ रसापितः । वातघ्नसाधितं सर्पिः कर्ण खिवञ्च पूरयेत् ॥ १ ॥ पवाणां पृथगवत्यविस्वार्केरण्ड जन्मनाम् । तैल सिन्धूत्यदिग्धानां खिबानां पुटपाकतः ॥ २॥ रसै: कवीण स्तहा मूनकस्यारलीरपि । गणे वातहरीरम्हे मूषु च विपारितः ॥ ३ ॥ महाने हो द्रुतं हन्ति मतीयामपि वैदनाम् । महत: पञ्चमूलस्य काठात् चौमेण वेष्टितात् ॥ ४ ॥ तैनसिप्तात् प्रदीप्तापात् नेहः सद्यो जापहः ।

·उत्तरस्थानम् ५५२ . योज्यश्चैवं भट्रकाष्ठात् कुष्ठाकाष्ठाच सारलात् ॥ ५॥ वातव्याधिप्रतिश्यायविहितं हितमत्र च । वर्जयेच्छिरसा सानं गीताम्भ.पानमन्यपि ॥ ६ ॥ पित्तशूले सितायुक्त तस्निग्ध विरेचयेत् । द्राक्षायष्टिसृतं स्तन्य शस्यते कर्णपूरणम् ॥ ७॥ यध्यनन्ताहिमोशीरकाकोलोरोधजीवकैः । मृणालविसमनिष्ठासारिवाभिय साधयेत् ॥८॥ यष्टीमधुरसप्रस्थ तीरदिप्रस्थसंयुतम् । तैलस्य कुहवं नस्यपूरणाभ्यननेरिदम् ॥ ८॥ निहन्ति शूलदाहोपाः केवल क्षौटमेव वा। ययादिभिद्य सवृतैः कर्णो दिह्यासमन्ततः ॥ १० ॥ वामयेत् पिप्पलोसिहसर्पि:निग्ध कफोद्भवे । धूमनावनगण्डू पवेदान् कुर्यात् कफरपहान् ॥ ११ ॥ नाशनाकभिग्रूणां सुरुग्या मूलकस्य च । कदन्याः म्वरसः येष्ठ कटुप्पः कर्णपूरपि ॥ १२ ॥ अर्काद्धरानम्नपिष्टांस्तैनातांनषणान्वितान् । सविधाय मुहीकागड़े कोरिते तच्छदाहतान् ॥ १३ ॥ वेदयेत्पुटपाके न म रमः शूनजित्परम् । रमेन बोजपूरस्य कपित्यस्य १ पूरयेत् ॥ १४ ॥ सतन पूरयित्वा वा फेनेनान्ववचूर्णयेत् । प्रजाविभूषवंशवासिह तेलच पूरणम् ॥ १५ ॥ सिह या मापंप तैल हि[तुम्मरुनागरैः । रमजे पित्तवत् कार्य गिराधाशु विमीक्षयेत् । १६ । पक्त पूर्यवहे कर्णे धूमगण्ड पनावनम् ।

·अष्टाङ्गहृदयसहितायां अ. १८ युञ्जयानाडौविधानञ्च दृष्टव्रण हरञ्च यत् ॥ १७ ॥ मोत: प्रमृज्य दिग्धन्तु हौ काली पिवर्तिभिः । पूरयेद ध पयित्वा तु माक्षिकेण प्रपूरयेत् ॥ १८ ॥ सुरसादिगणवायफाणितानाच योनयेत् । पिचुवर्ति सुसूझेच तच्च णैरवचूर्णयेत् ॥ १८ ॥ शूलल टगुरुत्वानां विधिरेष निवर्तक: 1 . पियन मधु काम्बष्ठाधातक्य त्मल पर्णिभिः ॥ २० ॥ मञ्जिष्ठालोध्रनाक्षाभिः कपित्थम्य रसेन च । पचेत्तेल तदास्राव निग्रहात्याशु पूरणात् ॥ ३१ ॥ नादबाधिर्ययोः कुयाहातशूनोक्तमौषधम् । श्लेषणानुबन्धे मेमाणं प्रागजये हमनादिभिः ॥ २२ ॥ एरगड शिग्र वरुणमूल कात्परजे रसे । चतुर्गुण पचेल क्षीरे चाष्टगुणोन्मिते । २३ ॥ यध्याद्वाक्षोरकाकोलीकल्कयुक्त निहन्ति तत् । नाटबाधिर्यशूलानि नावनाभ्यद्रपूरणः ॥ २४ ॥ पक प्रतिविषाहि मिशिवकवर्जिकोषणैः । ससूक्तेः पूरगणातलं रुक्साक्युतिनादनुन् ॥ ३५ ॥ कर्यानादे हित तैलं सर्पपोत्यञ्च पूरणे । एकमूनकखण्डानां चारो हि महौषधम् ॥२६॥ मतपुष्पावत्राकुष्ठदारगिगुरमाञ्जनम् । मौवनयवक्षारस्वर्जिगोद्भिदसैन्धयम् ॥ २७ ।। भूर्जपन्थिविड मुम्तामधुसूत चतुर्गणम् । मातुनुप्ररसस्तहत् कदनीम्बरसथ तैः ॥ २८ ॥ पक तैल जयत्याश सुभकानपि पूरप्पात् ।

·उत्तरस्थानम् ૫૫ ૨ कगडू लेदश्च बाधिर्य पूतीकर्णच रुककमान् ॥ २८ ॥ चारतेलमिद थेष्ठ मुखदन्तामयेषु च । अथ मुताविक स्याता कर्णो रत होत्तत ॥३०॥ मयोफल दयोर्मन्दसुतेर्वमनमाचरेत् । बाधिर्य वर्जयेदवासमायोचिरज च यत ३१ प्रतिना परिक्लेद्य ने इवेदैषिशोधयेत् । कर्णयोधनकनानु कर्णो तेलस्य पूरयेत ॥ ३२ ॥ समुक्तसैन्धवमधोर्मातुलुङ्गरसस्य वा । गोधनाद रूक्षतोत्पत्ती इतमण्डस्य पूरणम ॥ २३ ॥ क्रमोऽय मलपूर्णेऽपि कर्णे करवा कफापहम् । नम्यादितहछोफेऽपि कटूणैशात्र नेपनम् ॥ ३४ ॥ कर्णनावोदित कुयात्यूतिकमिण कर्ण यो । परण कट तैलेन विशेषात कृमिकर्ण के ॥ ३५ ॥ वमिपूर्वा हिता कर्णविद्रधी विद्रधिक्रिरा। पित्तीत्यकर्णशूलीक कर्तव्य क्षत विष्ट्रधौ ॥ ३६ ॥ अर्णोर्बुदेषु नासावदामा करविदारिका। कर्णविधियसाध्या यथाटीपोदवेन च ॥ ३ ॥ पानीशोऽनिलयोत्रशून्नवनग्यलेपनम् । म्वेद ध कुयात म्विनाञ्च पानीमुदर्शयेत्तिले ॥ ३८ ॥ प्रियालबीजयध्याहयगन्धायवान्विते । तत पुष्टि करै ने हैरभ्यङ्ग निवनाचरत् ॥ ३८ ॥ सतावरीयानिगन्धापयन्यैरएडजीवकै । तैन विषक सघोरं पानीना पुष्टिरुत्परम् ॥ ४०॥ ४७ ·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां कल्क न जौवनीयेन तैलं पयसि पाषितम् । भानूपमांसकाथे च पालीपोषणवईनम् ॥ ४१ ॥ पालौं छित्त्वातिसझोणां शेषां सन्धाय पोषयेत् । याप्येव तन्त्रिकास्यापि परिपाटेप्ययं विधिः ॥ ४२ ॥ उत्पाते शीतलेलेंपी जलौकाहतशोणिते । जम्बामपनवबलायष्टीरोधतिलोत्पलैः ॥ ४३ ॥ सधान्याम्लः समलिष्ठ: सकदम्बैः ससारिवैः । सिमभ्यञ्जनं तैलं विसर्पोततानि च ॥ ४४ ॥ उन्मन्ये ऽभ्यञ्जनं तैलं गोधाकर्कवसान्वितम् । तानपत्राग्वगन्धार्कवाकूचीतिलसैन्धवैः भुरसालाङ्ग लोभ्याञ्च सिद्ध तीक्ष्णञ्च नावनम् । दुर्विडे ऽश्मन्त जवामपनक्वाथेन मेचितम् ॥ ४६॥ तैलेन पाली स्वभ्यतां सुलक्ष्य रवचूर्णयेत् । चूर्णैर्मधुकमञ्जिष्ठाप्रपुण्डानिशीद्भवैः ॥ ४७ ॥ लाक्षाविडनसिपञ्च तैलमभ्यञ्जन हितम् । स्विनां गोमयजै: पिण्डै बहुशः परिलेहिकाम् ॥ ४ ॥ विड़नसारैरालिम्पेटुरमीमूषकल्कितैः । कोटजेङ्ग कारनवीनशम्याकवल्कलैः । ४८॥ अथवाभ्यन्नने तैर्वा कर तैलं विपाचयेत् । सनिम्बपत्रमरिचमदनैलेंहिकावणे ॥ ५० ॥ लिवन्तु कर्ण शुद्धस्य बन्धमालोच्य यौगिकम् । गुहास सागयेलग्ने सद्यग्छिवे विशोधनम् ॥ ५१ ॥ भय प्रथित्वा केशान्तं सत्वा छेदनलेखनम् । निवेस मुन्धि अपमं न निम्मन समुनतम् ॥ ५२ .

·4. १८ उत्तरस्थानम् अभ्यज्य मधुसर्पिी पिचुनीतावगुन्ठितम् । मूवेशागाढगिधिनं बडा चूर्णेरवाकिरन ॥ ५ ॥ गोगितस्थापनयमाचारं चाटिंगेत्ततः । मप्ताहादामतेलात शनैरपनवेत् पिचुम् । ५४ ॥ सुरुढं जातगेमाण शिष्टमन्धिमममियरम् । सुषर्माण सुरागच गनैः कर्ण विधईयेत् ॥ ५५ ॥ जनशूकः स्वय गुप्ता रजन्यो बहतोहयम् । प्रावगन्धावलाहम्ति पिप्पलीगीरमपंपा: ॥ ५४॥ मूलं कीगासकांवरूपिकामप्तपर्ण जम् । छुपन्दरीकालमृताय मधुकरीतम H५ ॥ जन्तुका मन्नजन्मा च तथा शाबरकन्दकम् । एभिः फल्कः परं पक्क' सतेनं माहिषं छतम् । ५८ । इम्त्यम्ममूघेण परमभ्यगात्कर्णयहनम् । अथ कुर्योदयम्यस्य हिमा गहम्य नामिकाम् । ५८ । विद्यावासाममं पत्र तनाव कपोलतः । वाम नासिकासचे रक्षस्तत्तनुतां नयेत् ॥ ६॥ मीय द गपई ततः सुधा मेविन्या पिचुयुक्तया । नामाटेप सिप्रित परोवत्योपरि त्वचम् । १३ कपोमवयं मन्दध्यात्मीप्येवामाश यात: । नाहीभ्यामन्तिपैदन्तः पोरकामप्रतये । १२ ॥ আমদল মিয়া বয় ঘনঃমামুন। गोपितम्यापपान्यः मुनापरवपूपयेत् । (३। मती मधुरताभ्य वडा पारिकमादित्। सातारम्पायर फुधात सयो प्रविधि तमः । १४ ।

·५५६ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां छिन्द्याद्रूढ़ेऽधिकं मांसं नासोपान्ते च चम्मवत् । सोव्ये त्ततम् सुलक्षण होनं संवर्दयेत्युनः ॥ ६५ ॥ निवेशित यथान्यासं सद्यम्छ देऽप्ययं विधिः । नाडीयोगाद्विनौष्ठस्य नासासन्धानवविधिः ॥ ६६ ॥ एकोनविंशोऽध्यायः । अथातो नामारोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः । अवश्यायानिलरजोभाया तिम्वप्नजागरैः । नीचात्युचोपधानेन पीतेनान्येन वारिणा ॥ १ ॥ अत्यम्बुपानरमणच्छर्दिवाष्पयहादिभिः । झुद्धा वातोखणा दोषा नासायां स्त्यानतां गताः ॥ २ ॥ जनयन्ति प्रतिश्यायं वर्तमानं क्षयप्रदम् । तत्र यातात्प्रतिश्याये मुख गोपी भृशं नवः ॥ ३ ॥ घ्राणोपरोधनिम्तीददन्नशवशिरोव्यथाः । कोटका व सर्पन्ति मन्यते परितो ध्रुवी ॥ ४ ॥ म्बरसादधिरात्याक: गिभिराएकाफमुतिः । पित्तात्तृष्णावराणपिटिकासम्भवभमाः ॥ ५ ॥ नासाग्रपाको कचोपगुस्तालपोतकफमुतिः । कफात्कासोऽरचिः लामो बमथुर्गात्रगौरवम् ॥ ६ ॥ माधये वदने फगद सिग्धशरुधना मुतिः । गर्दजी लक्षणे: सवैरकम्माधिमान्तिमान् ।

·उत्तरस्थानम् दुष्टं नासागिरा: प्राप्य प्रतिश्यायं करोत्यसक् । उरस: सुप्तताताम्म्रनेवत्वं वासपूतिता ॥ ८ ॥ काण्ड: श्रीवादिनासामु पित्तोक्तं चात्र लक्षणम् । मर्य एव प्रतिश्याया दुष्टतां यान्युपेचिताः ॥ ८ ॥ यथोतोपवाधिक्यात्मसर्वन्द्रियतापनः । साग्निसादज्वरखासकामारः पार्ष वेदनः ॥१०॥ कुप्यत्य कस्मायडयो मुखदौर्गव्यशोफलत् । नासिकान दसंगोपहिरोधकरो मुहुः ॥ ११ ॥ पूोपमासिता रसग्रथिता नेमसंनुतिः । मूर्यन्ति चाव समयो दीर्घस्निग्धसिताएव: ॥ १२ ॥ पकनिहानि तेष्वङ्गलाघवं ज्ञवथोः शमः । मा सचिकप: पीती जानञ्च रसगन्धयोः ॥ १३ ॥ तीक्षाघ्राणोपयोगार्करश्मिसूत्रवणादिभिः । यातकोपिभिरन्यैर्वा नासिकातरुणास्थिनि ॥ १४ ॥ विघटितेऽनिल: कुद्दो रुडः शृनाटकं व्रजेत् । निवृत्तः कुरुतेऽत्यर्थ क्षवधुं स भृशदवः ॥ १५ ॥ शोषयनामिकास्रोतः कफच कुरुतेऽनिलः । शूकपूर्णाभनासात्व' फष्ट्रादुच्छ्सनं ततः ॥ १६ स्मृतोऽसौ नासिकागोषो नासानाहे तु जायते । नहत्व मिव नासायाः भरहेन वायुना ॥ १७ ॥ निवामो घामसंरोधात, मातमी सरते. एव । पत्रासापुटे पित्तं वनांमं दाहशूलवत् ॥ १८॥ स प्राणपाकः सायम् तत्संन्नः नेमसम्भः । प्रयोजनीयमोजलं विशेषामिगि नायते ।

·५५८ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां कफः प्रहदो नासायां रुध्वा स्रोतास्य पौनसम् । कुयास घुर्घरं सासं पौनसाधिकवेदनम् ॥ २० ॥ श्रवेरिव सवल्यम्य प्रक्लिना तेन नासिका । अजस्र पिच्छलं पीत पक्क सिङ्घाएक धनम् ॥ २१ ॥ रतन नासादग्धेन बायान्त: स्पर्गनासहा । भवेडूमापसाच्छासा सा दौप्तिदहतीव च ॥ २२ ॥ तालुमूले मलेर्दुष्टाकतो मुखमासिकात् । नेमा च पूतिनिर्गच्छत् पूतिनास यदन्ति तम् ॥ २३ ॥ निचयादभिघाताहा पूयासृड्नासिका स्रषित् । तत्पूवरनामाख्यात शिरोदाहरुजाकरम् ॥ २४ ॥ पित्तोपावरुद्धोऽन्त साया शोषयेन्मरत । कर्फ सपुष्कपुटता प्रायोति पुटकन्त तत् ॥ २५ ॥ अर्थोऽनुदानि विभजेद्दोपलिग यथायश्चम् । सर्वेषु वनाच्छसनं पौनस: प्रततं क्षयः ॥ २६॥ सानुनासिकवादित्व पूतिनास: शिरोव्यथा । अष्टादयामामित्ये यां यापयेषुष्टपोन्सम् ॥ २७ ॥ विंशोऽध्यायः । अधातो नामारोगप्रतिपे, ध्यास्यास्यामः । मर्येषु पौनसेवादी निवातागारगी भवेत् । नेगखेदरमनधमगण्ड पधारणम् ।।

·उत्तरस्थानम वामो गुरुण शिरस सुघन परिवेष्टनम । लघुम्ललवण म्रिग्धमुष्ण भोजनमद्रवम ॥ २ ॥ धन्वमासगुडचीरचणकत्रिकटूत्कटम् । यवगोधूमभूयिष्ठ दधिटाडिमसाधितम् ॥ ३ ॥ बान्नमूलकजी यूष कुलत्योत्यय पूजित । कवोपण दगमूनाम्बु जीर्णा वा वारुणी पिवेत् ॥ ४ ॥ नि चोरकतर्कारोवचाजान्युपकुश्विका । व्योपतालीसचविकातिन्तिडीकाम्नवेतसम् ॥ ५॥ माम्यनाजीविपलिकावगेनापतपादिकम । जीर्णादगुडात्तुलाई न पक्के न वटकोकतम ६ ॥ पोनसम्बासकासघ्न रुचिम्वरकर परम । शतासात्वग्वलामून ग्योनाकैरगड़ विस्वतम ॥ ७ ॥ मारग्वध पिबेधूम वसाज्यमटनाऽन्वितम । अथवा मतान् सक्तून हात्वा मलकसम्पुटे ॥८॥ त्यजेत सान शच क्रोध भृश शय्या हिम जलम् । पिवहातप्रतिभ्याये सर्पितवसाधितम ॥ ८ ॥ पटुपञ्चकसिह वा विदायादिगोन वा । स्टेटनस्यादिका कुयात् चिकित्सामर्दितादिताम ॥१०॥ पित्तरोत्ययी पेय सर्पिमधुरकै शतम । परिषेकात् प्रदेहाय गौते कुर्वीत गीतलान् ॥ ११ ॥ धवत्वविफनाश्यामाथीपीयष्टिविस्वकै । धीर दशगुणे तेन नावन सनिशे पञ्चेत् ॥ १२ ॥ कफजे लहुन लेप शिरसो गौरसर्यपे । मचार या एत पौत्वा वमेत् पिष्टम नापनम् । १३ ।

·५६२ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां जलबुदबुदवहातकफादोष्ठे जलार्बुदम् ॥ १० ॥ गण्डालजी स्थिर: शोफोगण्डे दाहज्वरान्वितः । वातादुष्ण सहा दन्ता: शीतस्पर्णाधिकव्यथाः ॥ ११ ॥ दाल्यन्त इव शूलेन गोताख्यो दानलच सः । दन्तहर्षे प्रवातानशीतभक्ष्याक्षमा हिजाः ॥ १२ ॥ भवन्त्यनाशनेनैव समजायलिताइन । दन्तभेदे दिजास्तोदभेदरस्फुटनान्विताः । १३ म चानथल निर्दशनैर्भक्षणादधिकव्यथैः । करालः सुकरालानां दशनानां समुद्भवः ॥१४॥ दन्ताधिकोऽधिदन्ताख्यः स चीतः खलु यईनः । जायते जायमानेऽतिरुक जाते तव शाम्यति । १५ ॥ अधायनान्मलो दन्ते कफो वा वातशोषितः । पूतिगन्धः स्थिरीभूतः शर्करा सोऽप्युपेक्षितः ॥ १६ शातयत्यणगी दन्ताकपालानि कपालिका । ग्याव: श्यावत्वमायाता रतपित्तानिलेहिनाः ॥ १७॥ समूल दन्तमायित्य दोषैरुषणमारुतैः । शोपिते मति शुषिरे दन्तनमन्नपूरिते. १८॥ पूतित्वात् समय: सूक्ष्मा जायन्ते जायते ततः । अहेततीवार्तिशमः समरम्भोऽसितशतः ॥ १८ प्रभूतपूयरतन स चोक: समिदन्तकः । मरमोन पूतीनि यहन्त्यमोफन् ॥ २० ॥ शीयन्ते दन्तमांसानि मृदुक्तिवामितानि । शीतादोऽसो उपकुगः पाक: पिशासगुरुवः । २१॥ दन्तमांसानि दधन्ते ग्लान्युमे दवयसः ।

·उत्तरस्थानम् कण्डू मन्ति संवन्त्यसमाभायन्तेऽसजि स्थिते ॥ २२ ॥ चना मन्दरुजो दन्ताः पूतिवच जायते । दन्तयोस्त्रिघु वा गोफी बदरास्थिनिभी वनः ॥ २३ ॥ कफास्रात्तीवाक् शीघ्रं पश्यते दन्तपुष्प टः । दन्तमांसे मले: साह्यान्तः श्वयथर्गुरुः ॥ २४ ॥ सरुग्दाहः सवेद्भिवः पूयाखं दन्तविद्रधिः । श्वयथुर्दन्तमूलेपु रुजावान् पित्तराजः ॥ २५ ॥ नालामावी स सुपिरी दन्तमांसप्रशासनः । समविपातज्वरवान सपूयमधिरसुतिः ॥ २६ ॥ महासु पिर इत्युक्ती विशीर्ण हिजबन्धन । दन्तान्ते कोम्नवच्छोफो हनुकर्ण रुजाकरः ॥ २७ ॥ प्रतिदन्त्यभ्यवहति श्रेष्मणा सोऽधिमासकः । घटे यु टन्तमांसेपु सरम्भी जायते महान् ॥ २८ ॥ यस्मि शलन्ति दन्ताय सविदर्भोऽभिधातजः । सन्तमांसाथितान् रोगान् यः साध्यानप्युपेक्षते ॥ २८॥ अन्तस्तम्यामवन् दोष: सूक्ष्मां सतनयेहतिम् । पूय मुहु सा सवति खड्मामाग्यिप्रभेदिनी ॥ ३० ॥ ताः पुनः पञ्च विज या लक्षणे: बै यथोदितैः । भाकपबखरा मुप्ता स्फुटिता वातपिता ॥ ३१ ॥ जिता पित्तात् सदाहीषा रत्तैमीमारैयिता शाल्मलीकण्टकाभैस्तु कफेन बहुना गुरु. ॥ ३२ ॥ कफपित्तादध शोफो निदास्तम्भलादुनत. । मत्स्यगधिवत्यक माऽनको मामशातनः । ३३ . प्रबन्धनऽधी निहाया: मोफी जिहाग्रस निमः। - ·अष्टाङ्गहृदयसहितायां बस्ताम्बुना पटुव्योषवेलवत्सकजौरकैः कट तीक्ष्ण ईतर्नस्यैः कवलैः सर्वज जयेत् ॥ १४ ॥ यमक्वमिक्रम कुर्वन् पाययेऽष्टपीनमे । व्योपोरवक्वमिजिद दारुमाद्रीगदे गुदम् ॥ १५ ॥ वार्ताकबीज विहता सिद्धार्थः पूतिमत्स्यकः । अग्निमन्यस्य पुष्पाणि पौलुशि फलानि च ॥ १६ ॥ अश्वविडसमूचाभ्यां बस्तिमूत्रेण चैकतः । चौमगर्भा कता वर्ति धूमं घ्राणास्यतः पिवेत् ॥ १० ॥ क्षवधौ पुटपाकाख्य तौरण : प्रधमनं हितम् । शुण्ठी कुष्ठ कणावेसट्राधाकल्ककषायवत् ॥ १८ ॥ साधितं तैलमान्य वा नम्यक्षवपुटप्रणुत् । नासायोपे बलातैलं पानादौ भोजनं रसैः ॥ १८ ॥ स्निग्धो ध मस्तथा स्वंदो नासानाहेऽप्ययं विधिः । पाकै दोप्तौ च पित्तन्न तीक्ष्ण नस्यादिभरती । २. ॥ कफपीनसवत् पूतिनासापीनसयोः क्रिया। साधाकरजमरिचयेलजि कणागुडैः ॥ २१ ॥ अविमूबहुतैर्नस्य कारयेहमने रुते । शिग्रुमिहीनिकुम्भामा बोजैः सोचमैन्धवैः ॥ २२ ॥ सवेलसरसैस्तैल नावनं परम हितम् । पृयरने नवे कुयाद रखपीनसवतक्रियाम् ॥ २३ ॥ पतिप्रसाई नाडीवदग्धेपर्णीबुंदेषु च । निकुम्भकुमसिन्धूल्य मनोहालक पाग्निकैः । २४ । कल्किर तमध्यानां प्राणे पति प्रवेशयेत् । मिवादि नापन पान पूनागोऽपि सं भजेत् ॥ २५ ॥ .

·एकविंशोऽध्यायः । अथातो मुखरोगविज्ञानं व्याख्यास्यामः । मात्स्यमाहिपवाराइपिशितामकमूलकम् । मापसूपदधिचीर सक्त तुरसफाणितम् ॥ १५ अवाक् शय्या च भजती हियतो दन्तधावनम् । धूमच्छर्दनगगड पानुचितञ्च गिराव्यधम् ॥ २ ॥ कुदाः स भोषणा दीपा: कुर्वन्त्यन्तमुंखे गदान् । तत्र खुगडौष्ठ इत्यु हो वातेनीष्ठी द्विधा कृतः ॥ ३ ॥ श्रीष्ठ कोपेतु पवनात् स्तब्धावोष्ठौ महारुजौ । दायते परिपाटी ते परुयासितकर्कशी।४॥ पित्तात्तीक्षणासही पीती सपंपासतिमिसितौ । पिटिकाभिर्महाली दावाशु पाको कफात्पुनः ॥ ५ ॥ शोतासही गुरू शूनी सवर्णपिटिकाचिती। मन्त्रिपातादने काभौ दुर्गन्धास्रावपिच्छलो । ६ अकस्मान् म्नानसंशूनगजौ विपमपाकिनी। रक्तीपमुटौ मधिरं सवतः शोणितप्रभो ॥ ७॥ वर्जूरसदृशं चाव होणे रक्नेऽव॒दं भवेत् । मामपिण्डोपमो मामास्यातां मूर्च्छतकमी क्रमात् ॥८॥ तैनाभवययुक्त दी मकड़ी मेदसा मृदु । मतजावयदौर्वेने पाठयेते चासलत्युनःnet अथिती च पुनः म्यातां कण्ड नौ दशनच्छदौ ।

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां प्र. २१ जलबुबुदवहातकफादोठे जलार्बुदम् ॥ १० ॥ गण्डालजी स्थिर: शोफोगण्हे दाहज्वरान्वितः । वातादुष्णसहा दन्ता: शीतस्माधिकव्यधाः ॥ ११ ॥ टाल्यन्त इव शूलेन गोताख्यो दानलश सः । दन्तहर्षे प्रवासाम्लथोतभक्ष्याचमा हिजाः १२॥ भवन्त्यनाशनने व सरुजाश्चलिता इव । दन्तभेद द्विजास्तीदर्भदरस्फुटनान्विताः ॥ १३ ॥ चानशलभिर्दशनैर्भक्षणादधिकव्यथैः । करालः सुकरालानां दशनानां समुद्भवः ॥१५॥ दन्ताधिकोऽधिदन्ताख्यः स चोक्त: खलु वईनः । नायते जायमानेऽतिरुक् नाते तब शाम्यति । १५ ॥ अधापनान्मलो दन्ते कफो वा वातशोषितः । पूतिगन्धः स्थिरीभूतः शर्करा सोऽप्युपेक्षितः ॥ १६ ॥ शातयायणु यो दन्ताकपालानि कपालिका। स्याव: यावत्वमायाता रतपित्तानिलैहिजाः॥१० ममूलं दन्तमाथित्य दोषैरवणमारतैः। गोषिते मभि शपिरे दन्तेऽन्नमलपूरिते ॥ १८ ॥ पूतित्वात् कमयः सूक्ष्मा जायन्ते जायते ततः। अततीवार्तिशम: ससंरम्भोऽसितयलः ॥ १८ ॥ प्रभूतपूयरंजास्तु स चोक्ता समिदस्तकः । मरतन पूतीनि वहन्यसमहेतुकम् ॥ २०॥ शीयन्ते दन्तमांसानि मृदुलिन्नासितानि च। शौतादीसो उपकुम: पाक: पिनासृगुड़वः ॥ २१ ॥ दन्तमांसानि रचन्ते रक्तान्युन्से दवन्त्यतः ।

·उत्तरस्थानम् कण्ड मन्ति सवन्त्यसमाधायन्तेऽसजि स्थिते ॥ २२ ॥ चला मन्दरुजो दन्ताः पूतिवतच जायते । दन्तयोस्त्रिषु वा मोफी बदरास्थिनिभी वनः ॥ २३ ॥ कफास्त्रात्तीवरक शीघ्रं पयत दन्तपुप्प टः । दन्तमासे मले: सारर्वाह्यान्तः खयथर्गुरुः ॥ २४ ॥ सरुग्दाहः ३: सवेद्भिवः पूयास्र दन्तविधिः । ज्जयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् पित्तरक्तनः ॥ २५ ॥ नालामावी म सुषिरी दन्तमांसप्रमातनः । ससन्निपातज्वरवान सपूयरुधिरमुतिः ॥ २६ ॥ महासुपिर इत्युक्तो विशौर्ण हिजबन्धनः । दन्तान्त कौलवच्छोको हनुकर्णरुजाकरः ॥ २० ॥ प्रतिइन्त्यभ्यवहृति श्रेष्मणा सोऽधिमांसकः । घटे पु टन्तमांसेषु सरभो जायते महान् ॥ २८ ॥ यस्मिंशलन्ति दन्ताय सविदर्भोऽभिधातजः । दन्तमांसाथितान् रोगान् यः साध्यानप्युपेक्षते ॥ २८ ॥ अन्तस्तस्यासवन् दोषः सूक्ष्मां सम्बनये गतिम् । पूय मुहुः सा सपति खड्मामास्थिप्रभेदिनी ॥ ३० ॥ ताः पुन: पञ्च विन्न या लक्षणैः स्वैर्ययोदितैः । भाकपत्रखरा मुप्ता म्फुटिता वातदूषिता ॥ ३१ ॥ जिया पित्तात् सदाहीषा रनमीमारैचिता । शाल्मलीकगटकाभैस्तु कफेन बहुला गुरुः ॥ ३२ ॥ कफपित्ताधः गोफी निद्रास्त भरूदुनतः । मत्स्यगन्धिर्भवत्यक: मोऽनमो मांसभातनः । ३३ । प्रबन्धनधी जिद्धाया: योफो जिहाग्रसबिभः । .. ।

·५६४ अष्टाङ्गदयसंहितायां साझुरः कफपित्तात्रैानोपास्तम्भवान् खरः ॥ ३४ ॥ अधिजिड़: सरकगडू वाक्याहारविघातकत् । लागेवोपजिहत जिद्वाया उपरि स्थितः ॥ ३५ ॥ तातुमासेऽनिलाद्दष्टे पिटिकाः सरुजः खराः । बतो घनाः मावयुक्तास्तास्तालुपिटिकाः स्मृताः ॥२६॥ तालुमूले कफामासात् मत्स्यबस्तिनिभी मृदुः । प्रलम्ब: पिछल; शो को नासयाऽऽहारमोरयन् ॥२०॥ कण्ठोपरोधस्तृटकासमिक्लदगतशुण्डिका । तासमध्ये निरुग्मांसं संहतं तालुसंहमिः ॥ ३८ ॥ 'पद्माकतिम्तालमध्ये रनाच्छुयथरर्वदम् । कच्छप: कच्छपाकारथिरहतिः कफादरुक् ॥ २८ ॥ कोलाभः ले ममेदोभ्यां पुप्यु टी नीरजः स्थिरः । पित्तेन पाक: पाकास्यः पूयासायी महारजः ५ ४ . ३ वातपित्तज्वराबासैम्तालुशोपस्तदायः । जिहाप्रबन्धजाः कण्ठे दारणा मार्गरोधिनः ॥ ४१ ॥ मांसाजुराः शीघ्रया रोहिणी शीघ्रकारिणी । कण्ठास्यगोषकद वातात् सा हनु योवरकरी ॥ ४२ ॥ पित्ताज्ज्वरोपाटगमोहकण्ठधूमायनान्विता। क्षिप्रजा तिप्रपाकातिरागिणी स्पर्शनासहा । ४३ ॥ कफेन पिच्छला पाण्डः असूजा स्फोटकाचिता। तप्ताद्वारनिभा कर्णरुवरी पित्तजरशतिः । ४४ ॥ गम्भीरपाका नियात्मलिइसमन्विता। दोषैः कफोखण: शोफ: कोलवद ग्रथितोत्रतः ॥४५॥ शूककराटकवत्कण्ठ गालको मार्गरीधनः ।

·उत्तरम्यानम् वृन्दो वृत्तीग्रतो दाइज्यरकट गलपाग. ४ ॥ इनमध्याथितः कण्ठे कार्यासोफलसत्रिम । पिच्छिलो मन्दरुक मोफः कठिनस्तुण्डि के रिका ४४७१ वाधान्त वयथु?रो गलमार्गार्ग लोपमः । गलोधी मूगुस्तानन्द्रालालाज्वरप्रदः ॥ ४८ ॥ वनयं नातिरक् शीफन्तहदेवायतीबत । मांसकौली गले दोघेरेकोऽन कोऽथवाल्परक् ॥ ४८ ॥ कच्छोछासाभ्यवति. पृथुमूनो गलायुक' । भूरिमांसाहुराहत्ता तीव्रटचर मूहरुक् ॥ ५० ॥ शतनी निचिता वर्तिः शतनी वातिरकरौ। व्याप्तसर्वगल: शीघ्रजम्मपाको महारुज. ॥ ५१ ॥ पृतिपूयमिभमायी श्वचथुर्गलविद्रधिः । जिहावसाने करठादावपाक श्वयधु मला ।। ५२ ॥ जनयन्ति म्बिर रक्त नौरुज तद गलार्बुदम् । पवनने मानेदोभिर्गलगण्डोमवेदहि. । वईमानः स कालेन मुष्करम्हम्मत निरुक् । ५३ ॥ कमगोऽरणी वा तोदाव्य स वातात्कृष्णराजिमान् । हदम्तालुगले गोपं कुप्याच्च विरसास्यताम् ॥ ५४॥ स्थिर. सवर्णः कण्डू मान् शीतस्पर्गो गुरु कफात् । ब्राम्तालुगने लेप कुऱ्याच मधुरास्यताम् ॥ ५५ ॥ मेटस सेशबानिएथ्यो मोस्तु विधीयते। देह वृहर बारुते गले शब्द बोल्पताम् ॥ ५६ । नामवाऽनिलगतिः शुष्ककण्ठी इतस्वरः। ४८ ·५६६ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां ताम्यन् प्रसक्तं खसिति येन स वरहानिलात् ॥ ५७ ॥ करोति वदनस्यान्तणान्सर्वसरोऽनिलः । सञ्चारिणोऽरुणान् रूक्षानोष्ठौ ताम्रौ चलत्वची ॥५॥ जिहा शौतासहा गु: स्फुटिता कण्टकाचिता । विवृणोति च कृच्छ्रण मुखपाको मुखस्य च ॥ ५८ ॥ अधः प्रतिहतो वायुरर्थीगुल्मकफादिभिः । यात्यूई वक्त्रदोर्गन्ध्यं कुर्वन्बर्षगदस सः ॥ ६ ॥ मुग्वम्य पित्तजे पाके दाही तितक्तता। नागक्षितक्षतसमा प्रणास्तवच रहजे ॥ ६१॥ कफजे मधुरास्यत्व कण्डू मत्पिच्छिला व्रणाः । अन्ताकपोलमाश्रित्य श्या वपाण्ड कफोर्बुदम् ॥ ६२ ॥ कुर्यात् तत्याटितं छिन्नमृदितच वियते । मखपाको भवेत्सामः सर्वैः सर्वाकतिमीलैः ॥ ६३ ॥ प्रत्यास्यता च तैरेव दन्तकाहादिविहिपः । पोठे गगड़े द्विजे मूले जिज्ञायां तालुके गले । ६४ ॥ षो सर्वत्र चेत्युबाः पञ्चसप्ततिरामयाः । एकादशैको दश च त्रयोदश तथा प पट ॥ ६५ । अटाबटाटशाष्टी न क्रमात् तेष्वनुपक्रमाः । कराली मांमरकोष्ठावर्युदानि जन्नादिना । ६६ । कपम्सालपिटिका गम्नोधः सुपिरी महान् । बरनो गदः वावः शतनोयन यालमाः ॥ १०॥ नाद्योष्टकोपोनिधयात् रकात्सवय गरियो । दगने म्फुटिते दन्तभेदः पक्कोपजिहिका ६८ म गलगगड़: स्वरभंगः सच्चोष्णामोऽतिवमरः ।

·प्र. २२ उत्तरस्यानम् याम्यस्त हों भेदश्च शेयान् यस्त्रौपधैर्जयेत् ॥ ६८ ॥ हाविंशोऽध्यायः। अथातो मुखरोगप्रतिषेध व्याख्यास्यामः । खगड़ोष्ठम्य विनिख्यान्तौ स्यूत्ता व्रणवदाचरेत् । यटीभ्योतिषातीरोध्रथावणीसारिवीत्पन्नः ॥ १ ॥ पटोल्या काकमाच्या च तेलमभ्यजन पचेन् । नम्यञ्च तेलं वातघ्रमधुरम्कन्धसाधितम् ॥ २ ॥ महाने हैन वातौष्ठे सिद्दे नाल: पिचुर्हितः । देवधूपमधूचिएष्टगुग्गुल्वमरदारूभिः ॥ ३ ॥ यध्याहचूर्णयुतोन तेनैव प्रतिसारणम् । नाघोष्ठ खेदयेदुग्धसिई रेरण्ड पम्नवैः ॥ ४ ॥ खगोष्ठविहितं नस्यं तम्य मूधिच तर्पणम् । पित्ताभिघातलायोष्ठी जलोकोभिरुपाचरेत् ॥ ५ ॥ रोधसर्जरससौद्मधुकैः प्रतिसारणम् । गुड चीयष्टिपत्तनसिहमभ्यञ्जने पृतम् ॥ ६॥ पित्तविद्रधिवचार किया शोणितजेऽपि च । इटमेव भवेत्कार्य कम्मोटे तु कफोत्तरे । ७॥ पाठानारमधष्योपैई तास्र प्रतिमारणम् । धूममायनगडूपा: प्रयोज्याय कचिटः ॥८॥ बिन भित्र विमेदवं दहम्मेदोजमग्निना । :

·५६८ अष्टादयसंहितायां प्रिय गुरोधत्रिफलामात्तिकः प्रतिसारयेत् ॥ ८ ॥ सनौद्रा घर्ष तीया भिन्त्रशुद्ध जनाई दे। प्रयगाढ़ेऽतिहई या क्षारोऽग्निर्वा प्रतिक्रिया ॥ १० ॥ मामाद्यवस्थास्वलजीं गगडे गोफवदाचरेत् । वित्रस्य शीतदन्तस्य पाली विलिखितां दहेत् ॥ ११ ॥ सैलेन प्रतिसाया च सचौट्रघनसैन्धवैः । दाडिमत्वग्वरातार्य कान्ताजम्बास्थिनागरैः ॥ १२ ॥ कवल: चोरिणां का?रणतैलच नावनम् । दन्तहर्षे तथा भेदे सर्वा वातहरा क्रिया ॥ १३ ॥ सिलयष्टीमधुशतं वीरं गगड पधारणम् । सस्नेह दशमूलाम्बु गण्ड पः प्रचलदुहिने ॥ १४ ॥ तुत्यरोधकणायेष्ठापत्तनपटुघर्षणम् । निग्धाः शील्या यथावस्थ नस्यान्नकवन्नादयः ॥ १५ ॥ अधिदन्तकमालिप्तं यदा क्षारेण जर्जरम् । समिदन्तमिवोत्याय तहचोपचरेत्तदा ॥ १६ ॥ अनवस्थितरक्त च दग्धे व्रण इव क्रिया। अहिसन दन्तमूलानि दन्तेभ्यः शर्करा हरेत् ॥ १७ ॥ चारचूर्णेम्मधुयुतैम्ततश्च प्रतिसारयेत् । कपालिकायामप्य वं हर्षोतञ्च समाचरेत् ॥ १८ ॥ जयेहिसावणेः म्बिनमाचलं. ऋमिदन्त कम 1. सिश्व थालेपगण्डू पन म्याहारैवलापहः ॥ १८ ॥ गुडे न पूर्ण सुषिरं मधूच्छिष्टेन वा दहेत् । सप्तच्छदाकतीराभ्यां पूरणं शमिशूनजित् ॥ २०॥ हिएकट्फलकासोसम्वर्जिकाकुष्ठवेल्लजम् ।

·प्र. २२ उत्तरस्थानम् ५६८ रजोरज जयत्याशु यम्वरयं दशने धृतम् ॥ २१ ॥ गगडूपं धारयेतैलमेभिरेव च साधितम् । साथै युक्तमैरगइदिव्याधौभूकदम्यजैः ॥ २२ ॥ क्रियायोगैर्वहुविधैरित्ययान्तरजं भृशम् । दृटमय हरैहन्तं पूर्व मूलाहिमोचितम् ॥ २३ ॥ सन्दं शकेन लघुना दन्तनिर्धातनेन था। तैलं सयध्याद्वरली गण्डूपो मधुना तत: ॥ २४ ॥ ततो विदारियघ्यावशृङ्गाटककसेरुभिः । तेनं दशगुणधीरं सिद्ध युनीत नावनम् ॥ २५ ॥ ऋयदुर्बुलबहानां वातार्तानां च नोहरेत् । नोहरेशोत्तरं दन्तं बहपट्रवाहि सः ॥ २६ ॥ एमामप्यतः निग्धः स्वादुः शीतः नाभी हितः । विमाविताले गौतादे सक्षोः प्रतिसारणम् ॥ २७ ॥ मुस्तार्जुनत्वचिफलाफलिनीतार्थनागरैः। तत्काथ: कवलो नस्यं तैलं मधुरसाधितम् ॥ २८ ५ दन्तमांगान्युपपुगे खिवान्युषणाम्बुधारणैः । मगडनाग्रेण शाकादिपत्रे बहुशी लिखेत् ॥ २८ ॥ ततय प्रतिसा-णि स्तमएइमद्रुतैः । लावाप्रिय पत्तङ्गलवणोत्तमगैरिकैः ॥ ३० ॥ सकुछशुण्ठोमरिचयष्टीमधुरसाचनः सुखीको तमण्डोऽनु तैलं या काबलग्रहः ॥ ३१ ॥ वृत च मधुरैः सिद्ध हितं कवलनस्थयो। दन्तपुप्युटके खिन्नच्छिन्नभित्रविलेखिते ॥ ३२ ॥ बध्यानखलिकाशुण्ठीसैन्धवैः मतिसारणम् । :।

·अटार हदयसे हिमायो प्र०२० .. विद्रधी कटुतोपोथारून कपननेपनम् । ३३ । घर्षप कटुकाकुष्ठविकानीययोदयः । रक्षेत्या हिमः परः पायो टाधोऽवगाटकः ॥ ३४ ॥ मौपिरे शिवनिखिते सादः प्रतिसारणम् । रोधमुम्तानिमिष्ठातापत्तनकि कैः ॥ ३५ ॥ मकट्फलैः कपायैव सेषां गण्डूय प्यते । यष्टीरोधोत्पलानन्तामारियागरुचन्दनैः ॥ २६ ॥ सगैरिक्षासितापुण्ट्रः मिई तैलं च नावनम् । हित्त्वाधिमांराक चूर्णः सक्षोः प्रतिसारयेत् ॥ ३७ ॥ वातेजोषतीपाठाम्वनिकायवशूकः। पटोलनिम्पत्रिफलाकपाय: कवनो हितः । ३८॥ विदर्भ दन्तमूनानि मरहला शोधयेत् । धाव युन्नात्तती नस्यं गण्डू पादि स शीतलम् ॥३८॥ मशोध्योभयतः कार्य शिरयोपतः । नाडी दन्तायुगां दन्तं समुद्र त्याग्निना हरेत् ॥ ४० ॥ कुशा नैकगतिं पुणी मदनेम गुडे न वा । धावनं जातिमदनपदिरस्वादुकरटकैः ॥ ४१ ॥ चोरिहताम्बुगण्ड पो नस्य तैले च तत्कृतम् । कुर्य्याहातीष्ठकोपोस करटकेष्वनिलात्मसु ॥ ४२ ॥ जिज्ञायां पित्तमाते पृष्टेषु मधिी मुते । प्रतिमारणगण्ड पनाघनं मधुरैर्हितम् ॥ ४३ ॥ तीक्ष्णै. कफीत्येवण्येवं सपनूरपणादिभिः । नवे जिशानमेऽप्येवं तं तु शस्त्रेदम सीत् ॥ ४४ ॥ उनम्य जिनामाकहां बडिभेनाधिजिद्धिकाम् ।

·उत्तरस्थानम् ." केदयेमगइलाग्रेण तीक्ष्योपणेर्पणादि च ॥ ४५ ॥ उपजिहां परिसाव्य यवक्षारेण घर्पयेत् । कफनैः रण्डिका माध्या नस्यगण्ड पधर्षणैः । ४६ ॥ ऐर्धारुचीलप्रतिम हायामसिराततम् । प्रये निरिष्ट जिड़ाया बडिशाधवनम्बितम् ॥ ४॥ छेदयम्भण्डनामेण नात्यग्रे न च मूलतः । हेदेऽत्यमुचया मृत्युसने व्याधिर्विवईते ॥ ४८ मरिचातिविपापाठाय चाकुष्ठकुरवः। छिनायो सयमो धर्षणं कवत' पुन: ॥ Ke : कटुकातिविमापाठानिम्बरासाषचाम्बुभिः । महाते पुप्पुटे में विलिख्य वं समाचरेत् ॥ ५० ॥ अपके तालुपाके तु कासीसचौदता नैः । घर्षण कायन: शीतकषायमधुरोमधैः । ५१ ॥ पक्केऽष्टापदवहिने तोक्यो प्रतिसारणम् । सपनिम्मपटोला_स्तिौः कवलधार पम् ॥ ५२१ मानुगोपे त्वरणम्य समितरलिकम् । कणाशराठीत पानमनैण्ड पधारणम् ॥ ५३ : धन्यमांमरमा: सिग्धा: क्षीरसर्पिर नावनम् । काहरोगवरानोजस्तो नम्यादि कम्मच ५४ ६ फाय: पानव टा त्वग्निम्मतार्यकनिज.। हरीतकीकपायो वा पयो माचिकमयुत.. १५ ॥ येष्ठाप्योपयवहारदातोपिरमाननेः। मपाठातेदिनीनिम्यै : मूलगोमूत्रमादित. : ५८ ॥ कपसी गुटिका घास कम्पिता प्रतिसारपम् । : -- ·प्रटाइहदयसंहितायां प्र.२२ निचुलं कटभीमुस्तं देवदारमहौषधम् । ५७ ॥ वचा दन्ती च मूर्या च लेपः कोणोऽतिशोफहा। प्रथान्तर्वाधत: बिनां वातरोहिणिकां लिखेत् ॥५८ अलीशस्तकेणाशु पटुयुक्तनखेन वा । पक्षमूलाम्बुकवलस्तैलं गण्डू पनावनम् ॥ ५८ ॥ विसाव्य पित्तसम्भूतां सिताक्षौद्रप्रियङ्गभिः । घर्षेसरोधपत्तः कवल: कवितेय तैः ॥ ६. द्राक्षापरूपककाथो हितय कवलग्रहे। उपाचरेदेवमेव प्रत्याख्यायास्रसम्भवाम् ॥ ६१ सागारधूमः कट कैः कफजां प्रतिसारयेत् । नस्यगण्डू पयोस्त लं साधितं च प्रशस्यते । ६२ ॥ अपामार्गफलखेतादन्तीजन्तुघ्नसैन्धवैः । तदन्न हन्दशालूकतुण्ड केरोगिलायुषु ॥ ६३ ॥ विट्रधौ साविते येष्ठारोचनाताक्ष्य गैरिकः । मरोध्रपट पत्तन कर्णगण्डू पघर्षणे ॥ ६४ ॥ गलगण्ड: पवनज: स्विन्नो निसुतयोगितः । तिलैर्षी जैसलट्रोमाप्रिथालयशसम्भवः ॥ ६५ ॥ उपानाह्यो व्रणे रुढ़े प्रलेप्यथ पुनः पुनः । थितित्वकतर्कारीगजकृष्णापुनर्नवैः ॥ ६६ ॥ कालामृतार्कमूलेय पुष्प श फरहाटजैः । एकैषिकान्वितैः पिष्टः सुरया कालिकेन वा ॥६॥ गुड़ पीनिम्बकुटनहंसपादीबताइयैः । साधितं पाययेत्तैलं सहागदेवदारुभिः ६८ कर्तरा कफजेऽप्य तत्वेदविलापन खति । . :

·उत्तरस्थानम् ५७३ . नेपोजगन्धातिविवाविशल्यास विधायिका गुन्नालाबुशकाहाय पलाशनारकल्किता: । मूबत इठत्तार या कोद्रवभुक पिवेत् ॥ २० ॥ माधित वत्स काद्यैर्वा तेल सपट पञ्चकः । कफनान् धूमवमननायनाटीय शोलयेत् ॥ ७१ : मैदीभवे शिरा विध्ये कफघ्नं च विधि भजेत् । असनादिरजन प्रातर्भूत्रेण पाययेत् ॥ २ ॥ अशान्ती पाटयित्वा च सर्वान् व्रणवदाचरेत् । मुखपाके पु सक्षौद्राः न्या मुखधावनाः ॥ ७३ ६ कप्रितास्तिफ्लापाठामहीका जातिपमवाः । निटे व्या भक्षपिला वा कुठेरादिगणोऽयवा ॥ १४ ॥ मुखपाकेऽनिन्नात् कणापटेना: प्रतिसारणम् । तेल वातहर: मिड हित कपलनस्त्रयोः ॥ ५ ॥ पित्तासे रक्तपित्तन' कफघ्नय कफे विधिः । निखेच्छाखादिपवेश पिटिका: कठिना: बिग १६॥ यथादीयोदवं कुर्यात्मविपाते चिकित्सितम् । नवेऽर्बुदे खमहवे छेदिने प्रतिसारणम् ॥ ७ ॥ म्वर्जिकानागरक्षौदेः काथी गगडूप इयते । चीनियकल्कोत्यो मधुतैलसमन्वितः ॥ ८ ॥ यवाबभुक् तीक्षालनस्याभ्यशास्तथाचरेत् । वमिते पूतिवदने धूमस्तीक्षण: सनावनः । ७० ममनाधातकोरोधफलिनीपद्मकैर्जलम् । भावन बदनस्यान्तर्णितेरवचूर्णनम् । गोतादोयकुमीत व नायनादि च गोलयेत् १८० !

·५७४
अष्टाङ्गदयसंहितायां
०२२
फम्न वयदीपिकिराततितयट्यावसिडार्थकट विकाणि ।
मुस्ताहरिद्राययावशूकहलाम्बकाम्सानिमवेतसाथ ॥८॥
अश्वत्य जम्बामधनन्जयत्वक् त्वक् चाहिमारात् खदिरस्य भारः।
काथेन तेषां धनतां गतेन तर्णयुक्ता गुटिका विधेयाः ॥८२॥
ता धारिता प्रन्ति मुखेन नित्यं
कण्ठोष्ठताल्चादिगदान् सुतान् ।
विशेषती रोहिणि कास्यशोष-
गन्धान विदेहाधिपतिप्रणीताः । ८३ ॥
खदिरतलामम्बुघटे पक्का तोयेन तेन पिष्टै छ ।
चन्दनजोऽङ्ग ककुङ्कुमपरिपेलववालकोशौरैः ॥ ८ ॥
सुरतरोभद्राक्षामजिहाचीचपकविडः।
स्मृकागतनखकट फन सूक्ष्म लाध्यामकैः सपतङ्गः ॥५॥
तैलप्रस्थ' विषचेत् काभैः पानमस्य गण्ड |स्तत् ।
इत्वास्ये सर्वगदान् जनयति गाधी दृशं श्रुतिश्च वाराहीम् ॥८६
उहतितश्च प्रपुवाटरोनदारू भिरभ्यतामनेन वक्त्रम् ।
निव्यगनोलोमुखदूषिकादि सजायते चन्द्रसमानकान्ति ।
पनयतं बाणात्तोयघटे पक्षारसेऽस्मिय पलार्षिक:।
बुदिरजम्बूयध्यानन्तारहिमारनीलोत्पलान्वितैः । ८८ ॥
तैलप्रस्थ पाधयेच्क्षण घिष्ट रेभिर्द्रव्यैर्धारित तन्मुखेन ।
रोगानसर्वान् इन्ति पक्के विशेषातस्यैर्य धने दन्तपनेश्वलाया.
खदिरसाराद हे तुले पचेहल्कात्तुलां चारिमेट्स ।
घटचतुष्के पादशेपेऽस्मिन् पूते पुन: काथनाद धने ॥ ८ ॥
प्राक्षिक क्षिपेत्सुसूत्म रजः सेय्याम्बु पत्तनगैरिकम् ।
चन्दनदयरोधपुण्डावे यष्टयालाचाननदयम् ॥ ८१ ॥

·उत्तरस्थानम् धातकीकटफन दिनियाचिफलाचतुर्नातनी कम् । मम्तमजिठान्यग्रोधमरोहमांसीयवासकम् ॥ ८२ ॥ पद्मकैले यसमजाय भोत तम्नि स्तथा पालिका पृथक् । जातिपत्रिका सजातीफला सहलवङ्ग कडोलकाम् ॥ ८३ । म्याटिक शुभ्रसरभिकपूरकुडव च तवावपेत्ततः । कारयेहुटिका; सदा चैता धार्या मुखे तहटापहा ॥८.४५ काथोषधय्यत्यययोजनेन तेल पचित्कल्पनयाऽनयैव । सर्वास्य रोगोह तये तदाहुदन्तस्थिरत्वे विदमेव मुख्यम् ॥८५॥ वृदिरणेता गुटिकास्तैलमिदं वारिमेदसा प्रथितम् । अनुशील यन् प्रतिदिन स्वस्थोऽपि दृढ हिजो भवति ॥ ६ ॥ शुद्रायुडू चीसमन,प्रवालदायिवासत्रिफलाकयाय । छोट्रेण युक्त कयन ग्रहोऽय समयान बच गतानिहन्ति । पाठादात्विककुष्ठमुस्तासमगा- तिज्ञापोतानारोधसजीवतीनाम् । पूर्ण मौद्री दन्तमामार्तिकण्डू पाकसावाणां नागनो धर्पणेन । ८८ गृह मताच पाठाप्योपचाराग्न्ययोयरालेजोः मुपदन्त गलविकार समोर कानको विधार्यपूर्ण ८८ दात्विमिन्धूनयमन मिलायावशूकहरिताले । धार्य पीतकों दन्ताम्यगनामये समधाग्य १००६ দিদামেঘমল্ললাবিনা। गोमूण धिपका गलामयम्रो रमक्रियेपा । १.१॥ মুঘনষিণীবিষয়গা ঘানা গলুমিমিষিমালা । .

·प्रष्टाङ्ग हदयसहिताया अत्तार नरमणवीऽपि वतारोगा यातार नृपमिव न स्मृगन्त्वनी ॥ १०२ ॥ साच्छदोशीरपटोलमुस्तहरोतकोतितकरोहिणीभि । यध्याक्षरानटुमचन्दनैव साव पिबेत्याकहर मुखस्य ॥१०३ पटोलशराठीविफलाविशाला बायन्तितिवाद्विनियामृतानाम । पौत कषायो मधुना निहन्ति मुखस्थितथास्यगदानशेषान ॥ १०४ स्वरस कथितो दाल घनीभूत सगैरिक । पास्यस्थ समधुर्पक्षपाकनाडीव्रणापह । १०५१ पटोननिम्बयध्यावामाजात्यरिमदसाम । खदिरस्य वरायाय पृथगेव प्रकल्पना ॥ १०६ खदिरायोवरापार्थमदयन्त्यहिमारकै । गण्डू षोऽम्बु शृतेर्धायों दुर्वनहिजयान्तये ॥ १० ॥ मुखदन्तमूलगलजा प्रायो रोगा कफास्त्रभू छा । तम्मात्यामसकट रुधिर विमाधयेऽष्टम ॥ १०८५ कायगिरसोर्विरको वमन कवलयहाथ कट कतिला । प्राय शस्त वेषा कफरलहर तथा कम्प। १०८ यवरणधान्य भा विदलै चारोपितरपस्नेहा । यूषा भक्ष्याच हिता यच्चान्यतलेमनाथाय । ११० ॥ प्रागानिलपथमस्था वसितमपि निरुधन्ते प्रमावत । कपडामयाश्चिकिसितमतात तेघु कुर्वीत । १११ ॥

·योविंशोऽध्यायः । अथातः शिरोरोगविज्ञानं व्याख्यास्यामः । धूमातपतुषाराम्बु कोडातिस्वप्नजागरैः । उत्म्वेदाधिपुरोयातबाष्पनिग्रहरीदनैः ॥ १॥ प्रत्यम्बु मद्यपानेन समिभिर्वेगधारगः । उपधानमनाभ्यङ्गपाध' प्रततेक्षणैः ॥ २ ॥ असामागबटुष्टामभायावैध शिरांगताः । जनयश्यामयान् दोपास्तव मारतकोपत ॥ ३ ॥ निस्तोते भृगंगही घाटा सम्भिवते तया । भुषो माधय ललाटप पततीवातिवेदनम् ॥ ४ ॥ बाध्य ते बनतः थोत्रे निरुत इवाधिपी। धूगोतीय गिर: सर्य सन्धिस्य इय मुच्यते ॥ ५ ॥ म्फुरत्व तिगिरानासं कन्टराहनुमंग्रहः । प्रयागासहता घरममावोऽकस्मादायागमो. मार्दमनोहम्वेदबन्दैव जायते । मिरम्तापोऽयम त मूर्ध्न मोऽविभेदक : 01 पक्षात्कुप्यति मामाहा वयमेव च गाम्यति । प्रसिहरन नयनं ययण या विनागयेत् ॥८॥ गिरी भिताये पित्ताये गिरो धूमायनं वरः। पेटी चिदहन मूळ निगि मोतेय मार्दवम् । पषिः राजे मुनी गुरुम्तिमितगीतता। - ४८ ·मष्टाहदयसंहितायां शिरांनिस्पन्दतालस्य रुग्मन्दाधिका निशि ॥ १० ॥ तन्द्राशूनाचिकूटत्व कर्णका यने पमिः । रत्तात् पित्ताधिकरज: सर्वे: स्यामलक्षण: ॥११॥ सझोणेभॊजनैलि दिते रुधिरामिषे । कोपिते सम्रिपाले चायन्ते मूधि जाव: थिरसस्ते पिबन्तोऽस घोरा: कुर्वन्ति वेदनाः । चित्तविभ्रंगजननीचर कासो बसक्षयः ॥ १२ ॥ रौक्ष्यगोफष्यवच्छे ददाहस्फुटनपूतिताः । कपाले तालुशिरसी कण्ड शोषप्रमोलक: तामाच्छसिद्धरणकता कर्णनादख जन्तुजे । यातोल्पणा शिरः कम्म सत्सं कुर्वते मलाः । १५ ॥ पित्तप्रधानतादः शद्ध शोफ: सशोणितैः । नौवदाहरुजारागालापवरटनमाः ॥ १६ ॥ तितास्यः पीतवदनः चित्रकारी स सहका। विरात्रात् जीवितं हन्ति मिष्यत्यप्याशु साधितः ॥१७॥ पित्तामुपद: शहाक्षिभूललाटेषु मारतः । कर्ज सस्यन्दनां कुादनुसूर्योदयोदयाम् ॥ १८॥ प्रामध्याह्न विधि : मुदतः सा पिशेषतः । अब्यवस्थितशीतोपमुखा शाम्यत्यतः परम् ॥ १८ ॥ सूर्याषतः स इत्युक्ता दशरीगाः शिरोगताः। गिरस्येव वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नय । २.. कपाने पपने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते । सवर्णो नीरजः मोफस्तं विद्यादुपशीर्षकम् ॥ २१ ॥ यथादोपोदयं यूगार पिटिकादविद्रधीन् । 10 .

·०२३
उत्तरस्थानम्
५८
कपाले सोदबहुलाः पित्तामुको मजन्तुभि । २२ ॥
कमुसिद्धार्थकनिभाः पिटिकाः स्युर पिका ।
कण्ड कशचुतिवापरोस्यकत रएंटन लच ॥ २३ ॥
सुक्ष्म कफवाताभ्या विद्याहारगक तु तत् ।
रोमकूपानुग पित्तं वतिन मई मूच्छितम् ॥ २४ ॥
प्रचावयति रोमाणि तत श्लेमा सगोणित ।
रोमकूपान् रुपडास्य तैनान्येषामसम्भव ॥ २५ ॥
सदिन्द्रलुप्त रूल्यां च प्रायचिति धापरे ।
खलतेरपि नम्व सदन तत्र तु क्रमात् ॥ २६ ॥
सा वातादग्निदग्धामा पित्तात् खिवशिराबता ।
कफाइनत्वग्वीय यथाम्व निर्दिशेत् त्वपि ॥ २० ॥
दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा ।
दग्धाग्निनेव निलीमा सदाहा या च जायते ॥ २८ ॥
गोषयमशोधतः गरीरीमा थिरोगतः ।
के गान् सदोप: पति पलित सम्भवत्यत. ॥ २८॥
तहातात् स्फुटित ग्याप खर रू' जलप्रभम् ।
पित्तासदाह पीताम कफात् निग्धं विश्वद्धिमत् ॥३॥
स्थूलं सुरात सर्वेस विधा हामियलक्षणम् ।
गिरोरुजोऽवं धान्यविणे स्पर्धनासाहम् ॥ ३१ ॥
प्रसाधा सधिपातेन खुनतिः पनितानि च ।
गरपरिणामोत्यान्यपगन्ते रसायनम् ॥ ३२ ॥

·चतुर्दिशोऽध्यायः । अथातः शिरोरोगप्रतिषेध व्याख्यास्यामः । शिरोऽभितापऽनिलजे वातव्याधिषिधि चरेत् । वृताभ्यताशिरा रात्री पिवेटुणपयोनुपः ॥ १ ॥ भाषान् मुगान् कुलत्यान् वा तहत् साटेदतान्चितान । तैन तिलानां कल्क वा चोरेण सह पावयेत् ॥ २ ॥ पिगडीयनाहस्वेदाय मांसधान्यक्षता हिताः। बातदशमूलादिसिधीरेण मेचनम् ॥ ३॥ सिग्ध नस्य तथा धूमः शिरः श्रयणतर्पणम् । वरणादौ गणे सुक्षोरमहोदकं पचेत् ॥ ४ ॥ चौरावशिष्ट तच्छीत मथित्वा सारमाहरेत् । ततो मधुरकै मिह नस्यं तत्पूजित हविः ॥ ५ ॥ वर्गेऽच पर्फमोरे व पेय सर्पिः सशकरम् । कार्पामगजावट मुम्तासमनःकोरकाणि च ॥ ६ ॥ नस्य मुशाम्बु पिटानि सर्वभूईजापहम् । नगदममृतं तं पित्तामगन्तये ॥ ७ ॥ प्रनेप: सतैः कुष्ठकुटिनीत्पनचन्दनः । वासोट्रेकभयाद्रतां न चाम्मितवमेधयेत् ॥ मान्तो धने दादः कफ पीप यथोदितम् । महावद पायवाटीयान्चया क्रिया.. गिरोपवीजापानार्गन नम्ब' विडान्वितम् ।

·प्र. २४ उत्तरस्थानम् ५८१ ॥ स्थिरारसो वा लेपेतु प्रपुचाटोऽनकल्कितः ॥ १० सूया वते तु तस्मिस्त शिरयापहरेदसक । शिरोऽमितापे पित्तोत्ये निग्धस्य व्यधयेच्छिाराम् ॥११॥ शीता; शिरोमुखालेपमेकशोधनवस्तयः । जीवनीयते शौरसर्पिषी पाननस्ययोः ॥ १२ ॥ , कर्तव्य रक्तजेऽप्येतत् प्रत्याख्याय च शाके । सेमाभितापैौर्याज्यने हित कटुकैमेत् ॥ १३ ॥ स्वेदप्रलेपनस्याद्या रूक्षतीक्ष्णोष्णभेपनः । शस्यन्ते चोपवासोऽध निधये मिश्माचरेत् ॥ १४ ॥ মিল মীথিন নয় বর মুনি লন, मत्ता. शोषितगन्धेन निर्यालि धापवक्कयो । १५ ॥ सुतीपानस्यधूमाभ्यां कुर्यादिईरण ततः । विडनवर्जिकादन्तीहि गोमुत्रसाधितम् ॥ १६ ॥ कटुनि दीपोत्तल नस्यं पृथक् पृथक् । अजामूबहत नस्य कमिजित् क्वमिमित्परम् । १०॥ पूतिमत्स्ययुतैः कुर्याद धूम नावनभेषजै.। तमिमि. पीतरलत्वाद्रलमत्र न निईरेत् । १८ ॥ वाताभितापविहित कम्मे दाहाना कम । नये नन्मोत्तर जाने योनयेदुपयोपके ॥ १८ ॥ वातम्याधिक्रिया पक्के कर्मविधियोदितम् । मानपके यथायोग्य विधीपिटिकार्बुदे । २.. अापिकाजस्तोकोभितासा निम्बवारिया। मिता प्रभूसतपणैर्लिम्मेदारमतरी. ॥ २१ ॥ पटोनिमपत्रै सहरिदै सुकलित.।

·५८२ अष्टाहदयसंहितायां गोमूत्रजीर्ण पिण्याककवाकुमलैरपि ॥ २२ ॥ कपालभष्ट कुष्ठ वा चूर्णितं तैलसंयुतम् । कंपिकालेपनं कण्डूच्छेददाहार्तिनागमम् ॥ २३ ॥ मालतीचित्रकाशनमलमासप्रसाधितम् । वधाषिकयोस्तै लमभ्यः सुरहटयोः ॥ २४ ॥ प्रशान्ती शिरस: शुश यतेत वमनादिभिः । विध्ये हिरा दारुणके लातायां शीलयेन्मृजाम् ॥२५॥ नाव मूर्ध्नि वस्तिच लेपयेच समाधिः। प्रियानवीजमधुककुष्ठमाः ससर्षपैः ॥ २६ ॥ लाक्षागम्याकपडमजधाची फलैस्तथा । कोरदूपटणचारवारिमक्षालन हितम् ॥ ७॥ इन्द्रलुप्ते यथासव शिरा विध्वा प्रलेपयेत् । प्रच्छाय गाट कासीसमनोद्वातत्यकोपणैः ॥ २८॥ वन्यामरतरभ्यां वा गुन्नाभूतफलैस्तथा । तथा लाइलिकामूलैः करवीररसेन वा ॥२८॥ सक्षौद्रक्षुद्रवार्ताकस्वरमेन रसेन था। धत्तूरकस्य पत्राणां भन्नातकरमेन वा ॥ ३० ॥ अथवा मासिकहविस्तिसपुष्पत्रिकण्टकोः । तैलाका हस्तिदन्तस्य मपी वा चौषध परम् ॥ ३१ ॥ शलरीमोहमे तहम्मपी मेषविषायजा। 'वर्जयेहारिणा सेकं याक्ट्रीमसमुद्भवः ॥ ३२ ॥ खलतौ पलिते वल्या हरितीनि च शोधितम् । नस्यवतशिरोऽभ्यङ्गप्रदेहः : समुपाचरेत् ॥ ३३॥ सिध तैसं बृद्धत्यादीजीयनीयैव नाथनम् ।

·२४ उत्तरस्थानम् ५८२ मासं या निम्बल तैलं चोरभुड्नाक्येदतिः । ३४ ।। नौलौगिरीषकोरमभृङ्गस्वरमभावितम् । शेल्वक्षतिलरामाणां वोन काकाण्डकोसमम् ॥ ३५ ॥ पिवाजपयसा लोहानिसादकोशतापितात् । तैन गृत क्षीरभुजी नावनात पलितान्तकृत् ॥ ३६ ॥ क्षीरामाचरात् भरजस: सौरमासात् । प्रस्थस्तैलस्य कुडयः सिहो यष्टीपलान्वितः ॥ २० ॥ नस्यं लोगये भाई शृङ्ग मेपस्य वा खितः । जोरण नक्षा पिष्टौ वा दुम्विकाकरवीरको। ३८ ॥ उत्याय पलित देयावाश्ये पलितापही। क्षौर प्रियालं यच्चाई जोपनीयो गम्तिन्ना ॥ २८ रुष्णाः प्रलेपी वधस्स हरी लोमक्लीहितः । तिसा: सामनका: पाकिस्मल्की मधुकं मधु ॥ ४०॥ येश रजेचैतत् केशान्मूई प्रलेपनात् । मांसी कुष्ठ' तिताः कयाः सारिवा नीलमुत्पन्नम् ॥४१ चौद्र च धोरपिटानि कैगसवनं परम् । प्रयोरजीभारजस्विफसा छमृत्तिका ! B२॥ स्थितमिपुर मासं धमूल पलित रजेत् । मायकोवधाम्याग्वैर्यवागूम्मिदिनीपिता ४३ ॥ लोहशतोत्कटा पिटा बलाकामपि रजयेन् । प्रपौडरीकमधुकपिप्पलीधन्दनोत्पमः । ४४ : सिह धापोरमे तेल नस्य नाभ्यन्ननेन च । मर्थन मूईगदान् अन्ति पसितानि च मोनितम्:४५६ यरीजीवन्तिनिर्यासपयो भिमक पञ्चेत् ।

·५८४ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां .. जीवनौयैय तबस्यं सर्वजचूर्वरोगनित् ॥ ४६ ॥ मयूर पक्षपित्तान्त्रपाद विट तुडवर्जितम् । दशमूलबलाराम्रामधुकैस्त्रिपलैयुतम् ॥, ४७ ॥ जले पक्वा वृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसम पचेत् । कल्कितैर्मधुरद्रव्य : सर्वजबूर्वरोगजित् ॥ ४८ ॥ तदभ्यासीकृतं पानं बस्त्यभ्यश्चननावनैः । एतेनैव कषायेण हतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ४८ ॥ चतुर्गुणेन पयसा कस्कैरेभिय कार्षिकैः । जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्दीकादिपरूषकैः ॥ ५० ॥ समनाचविकाभार्टीकाश्मरीकर्कटायैः । प्रामगुप्तामहामेदातालुखर्जूरमुस्तकैः ।'५१ ॥ मृणालबिसखर्जूरयष्टीमधुकजीवकः । शतावरी विदारीक्षुबृहतीसारिवायुगैः ॥ ५२ ॥ टूर्वाखदंष्ट्रभकशृङ्गाटककमेरुकैः । राम्रास्थिरातामलकीसूक्ष्मैलाठियौष्करैः ॥ ५३ ॥ पुनर्नयातुगाचोरीकाकोलीधन्वयासकः मध काचोटवाताममुञाताभिकैरपि ॥ ५४॥ महामायूरमित्येतन्मायूराधिक गुणैः । धात्विन्द्रियम्बरधशश्वासकासार्दितापहम् ॥ ५५ ॥ योन्यमुकशुक्रदोषेषु शस्त बन्ध्यासुतप्रदम् । श्राखुभिः कर्कटेहेसैः शशैश्चेति प्रकल्पयेत् ॥ ५६ ॥ जयजानां व्याधीनामेकविसमतदयम् । परस्परमसङ्कीर्ण विस्तरेण प्रकाशितम् ॥ ५७ ॥ अईमूनमधः भाखमययः पुरुषं पिदु.। ।

·उत्तरस्थानम् ५५ नृनप्रहारिणस्तम्माद रोगान् गोध्रतर जयेत् ॥ ५८ ।। मर्वेन्द्रियाणि चेनास्मिन प्राणा येन च सथिता । नेन तम्योत्तमाइय्य रक्षायामाहतो भवेत् ॥ ५ ॥ पञ्चविंशोऽध्यायः। अथातो व्रगविज्ञानीयप्रति व्याख्यास्यामः । दणी विधा निजागन्तुदुष्ट एविभेदतः । निजी दोपैः शरीरोत्यै रागन्तुर्वाधाहतुजः ॥ १ ॥ दीपैरधिष्ठितो दुष्टः शुरुम्तैरनधिष्ठितः। महतत्व यिवतता काठिन्य गदुताऽपि वा। अत्युत्सवायसन्नत्तमत्वीपणामतियोतता! रमत्व पाण्डुता का पूतिपूरपरिमति ॥ ३ ॥ पूतिमासगिरामायुनतोस हिताशिरुक् । मरम्भदाहालय थुक गडादिभिरुपट्टतिः । ४ ॥ दीर्घकानानुवन्धरा विवाछुटमणासतिम् । म पटगा टोपे सरक्षेस्तष मारुतात् ॥ ५ ॥ ग्यायः रुगीनगी मम्मकपीताम्पिनिमोविए। समानाकाम्याम्पतन्नम्पसंगतिः ॥६॥ निमम्तादभेटायो कचाट घटायते। पिन चिप्रजः पीती नीनः कपिनपिनस. 10 माशिमम्माम तैमीभोलबमुतिः ।

·५८६ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां प्र०२५ क्षारोक्षितक्षतसमव्यथो रागोमपाकवान् ॥ ८ ॥ कफन पाण्ड कई मान बहुखेतधनस्रुतिः । स्थ लौष्टः कठिन: मायुभिराजालस्ततोऽल्परक् ॥ ८ ॥ प्रयालरतो रोन सरन पूयमुहिरेत् । वाजिस्थानसमो गन्धे युक्तो लिङ्ग पैत्तिकैः ॥१०॥ द्वाभ्यां त्रिमिय सर्वश विद्यालक्षणसङ्करात् । जिवाप्रभो मृदुः सेल्य: सायौठपिटिकः समः । ११ किञ्चिदुव्रतमेध्यो वा व्रणः शुद्धोऽनपद्रवः । त्वगामिषशिराम्रायुसन्ध्यग्यो नि बाणाशयाः ॥ १२ ॥ कोष्ठो मम्मे च तान्यष्टौ दुःसाध्यान्युत्तरोत्तरम् । सुसाध्यः सत्वमांसाग्निवयोवलयति णः ॥ १३ ॥ तो दीर्घसिटकपरमाणतिय यः । तथास्फिपायुमेट्रीष्ठपृष्ठान्तर्वागण्डगः ॥ १४ ॥ सच्छमाध्योऽचिदंगननासिकापागनाभिषु । मेवनीजठरयोपार्ज कक्षास्तनेषु च ॥ १५ ॥ फैमपूयानिलवहः गन्यमान निर्यनी। भगन्दरीऽन्तर्षदगमाचा पायाम्यिसथितः ॥ १६ ॥ कुठिनां विषजुष्टानां योषिर्णा मधुमेहिनाम् । पूषा सण मितान्ति येपाच म्युर्य थे वणा: ॥ १७ ॥ नेय मिजाम्ति वीमपंचरातीसारकासिनाम् । पिपासूनामनिद्राणां शामिनामयिपाकिनाम् ॥१८॥ भिषे गिर: कपाने वा मालुद्राम्य दर्शने । मायुसेदाचिरा दाद गानोर्याय मिभषणात १ पम्यिभेदासागवासविपत्लादतकिवात् ।

·१०३२५ उत्तरस्थानम् ५८७ मिथ्याबन्धादतिनेहाद रोक्ष्याद्रोमातिघटनात् ॥ २० ॥ चोभादशहकोष्ठत्वासोत्यिादतिकर्णनात् । मद्यपानादिवाखापाद व्यवायाट्राधिजागरात् ॥ २१ ॥ वणो मिथ्योपचाराध नैव साध्योऽपि रोहति । कपीतवर्णप्रतिमा यस्यान्ता: लदवजिताः ॥ २२ ॥ स्थिरायिपिटिकावन्ती रोहतीति नमादिशेत् । अथात्र शोफावस्थायां यथासवं विशोधनम् ॥ २३ ॥ ग्रीन्य गोफो हि शुहानां वयाशु प्रथाम्यति । कुर्याच्छीतोपचारं तु शोफावस्थस्य सन्ततम् ॥ २४ ॥ दोषाग्निररिनयत्तेन प्रयाति सहसा थमम् । मोफे प्रणेत कठिने विवर्णे वेदनान्विते : २५ ॥ विषयुतो वियेपेण नमोकायैईरेदमृक् । दुधाऽपगते सदाः मोफरागरजां गमः ॥ २६ ॥ से हो र धिर सयोतैः पर्यवीर्ययोः । मुम्न स्तदरः पिष्ट: जोरञ्जम्बरसद्रयैः ॥ २७ ॥ गसधीततोपते हुरन्यैरशोपिभिः । प्रतिलोम हितो सेप: मेकाभ्यनारा तयकता. ॥ २८॥ न्यग्रोधीदुग्पराषत्यतनयतमयमानैः । प्रदेही भूरिसर्पमि. मोफनिर्वापणः परम् ॥ २८ ॥ वातीस्थपानां स्तधानां कठिनानां महारुजाम् । मुतासमां प गोकानां वप्पानामपि देहयाम् । ३० । पानुपयेसारायः घेद सोमास्तिम्नाः पुनः । भटा निर्वापिसा; चोरे तस्पिटादाराघरा: । ३१ । म्पिरान् मन्दरुन गोकान् से रेर्वातकफाप है।

·अष्टाङ्गहृदयसहितायां अभ्यज्य वेदयित्वा च वेणुनाया शनै: गने, विग्नापनार्थ भृन्नीयात् तैले नाङ्गठन वा । यवगोधूममुहेच सिद्धपिष्ट: प्रलेपयेत् ॥ ३३ ॥ विलीयते सचेन्नै ततस्तमुपनाहयेत् । अविदग्धस्तथा शान्ति विदग्धः पा कम ते ॥ ३४ ॥ सकोलतिल वलोमा दध्यम्ला सक्नुपिण्डि का । सकिगवकुष्ठलवणा कोणा मस्तीपनाहने ॥ ३५ ॥ मपक्क पिण्डिते शोफे पोहनरुपपीड़िते । दारणं दारणाहस्य सुकुमारस्य चेष्यते ॥ ३६॥ गुग्गु खतसिगोदन्तवर्णचोरी कपोतविर क्षारोषधानि चाराय पक्कशोफविदारणम् ॥ ३० ॥ पूयगर्भानणुहारान् सोमङ्गाममंगानपि । नि:है: पोडनद्रव्य : ममन्तात्प्रतिपौडयेत् ॥ ३८ ॥ शुप्यन्त समुपेक्षेत प्रलेपं पोडनं प्रति । न मुखे चैनमालिम्मेत् तथा दोष. प्रमिच्यते ॥ ३८ ॥ मलाययवगोधूमगायमुहहरेणधः । द्रष्याणां पिछलानां च त्वम्मुलानि प्रपोड नम् ॥४॥ सप्तसुचालनायेषु सुरसारग्वधाटिको। भृग दुटे वो योज्यो मेहकुष्ठवणेषु च ॥४१॥ अथवा नालन काय: पटोनीनिम्बपधजः । अविशुडे विशुद्धे तु न्यग्रोधादित्वगुइयः । ४२ पटोलीतिलयथ्याइविदन्तीनिगाहयम् । निम्यपत्रानि चानेपः सपर्खयोधनः ॥ ४३ ॥ प्रशान् विनोधयेद वो मामायान् सन्धिमा गान् । :

·५.२५
उत्तरस्थानम्
५८८
"
कृतमा वितादन्तोनालोमधु सेन्धयः । ४४
वाताभिभूतान् सास्रावान् धूपयेदुग्रवेदनान् ।
गवाज्यभूर्जमदनयोवेष्टकसुरातयः ।। ४५ ॥
निर्यापयेद भृशं शीतैः पित्तरताधिपोल्वणान् ।
शुकास्पमांसे गम्भार व्रण उत्सादनं हितम् ॥ ४६ ॥
न्यग्रोधपद्मकादिभ्यामनगन्धावलातिलैः।
अद्यान्मासादांसानि विधिनीपहितानि च ॥ ४७ ॥
मांमं मांसादमामन वईत शुचितमः ।
उत्पन्नमृटुमांसानां व्रणानामवसादनम् ॥ ४८ ॥
जातीमुकुल कांसीसमनीठासपुराग्नि कैः ।
उत्सनमासान् कठिनान् कण्ड युक्तांविरोत्थितान् ॥४८॥
धणान् सुदुःखयोध्याय शोधयेत् धारकणा।
नयन्तोऽश्मरिजामूत्र ये चान्ये रस्समाहितः ॥ ५० ॥
छिनाय सन्धयो येषां यघोले ये च शोधनैः।
गोध्यमाना न शुचयन्ति माध्याः स्युम्तेऽग्निकम्मेपा ॥५१॥
दानां रोपणं योन्यमुत्सादाय यदोरितम् ।
अमगन्धारहारो, कटफल मधुष्टिका ॥ ५१ ॥
गमगाधामको पुष्य परम व्रणरोपणम् ।
अपेतपूतिमांमाना मासस्थानामरोहताम् ॥ ५३ ॥
कन्क सरोहा दुय्यात् तिलानां मधुकान्चितम् ।
निग्धोपण तिमधुरकवायत्व: स मर्वजित् ॥ ५४ ॥
सोनिम्बपत्राभ्यां युक्तः मंशोधन परम् ।
पूर्वाभ्यां सर्पिपा चासो युक्त. स्थादारीपणः ॥ ५५ ॥

·अष्टादयसंहितायां प. २५ तिनवा वकका तु केचिदिच्छन्ति तहिदः । सासपित्तविपागन्तुगम्भीरान् सोमणी षणान् ॥ ५६ ५ तौररोप णभमन्यतेनान्येन रोपयेत् । रोपनीयवसिन तैलेन कफवातजान् ॥ ५७ ॥ काशीरोधाभयासर्जसिन्दूराजनरात्यकम् । भूर्णित तेलमदनैयुत रोपण मुत्तमम् ॥ ५८ । समाना स्विरमांसागां त्वम्यानां चूर्ण इयते । ककुभोदुसराबत्य जम्मूकट फनरोधजैः । ५८ ॥ बचमाश निरनन्ति त्वक्त” शूर्णिता पाः । লালামচিংৰিমালনিয়; • ! प्रनेप: महतधोद्रस्त्वमिडिकर: परन् ।

·उत्तरस्थानम् पैःसाध्वमनेन सूक्ष्मवदना मम्माविता: लोदिनो। न्भीराः सरुजी वणा: सगतयः शान्ति गेहन्ति च पदविंशोऽध्यायः । अथातः सन्धोवप्रतिषेध व्याख्यास्यामः । सदोषणा ये महमा सम्भवन्त्यभिधाततः । अनन्तेरपि तैरङ्गमुच्यते जुमट या ॥ १ ॥ घटाव क्षत्तविच्छिन्नमविलम्बितपातितम् । विभिन्न विदलितं तर घट नसोकया ॥२॥ रकलेगेन वा युक्त सप्लोपं छेदनात् स्त्रवेत् । अवगाद ततः कत्तं विच्छिन्न स्यात्ततोऽपि च ॥ ३ ॥ प्रयिन्नम्वि सशेयेऽस्थि पातितं पतितं तनोः । भूध्मास्य शल्यविद त विद कोष्ठविवर्जितम् ॥ ४ ॥ मिन्नमन्यहिदलितं मजरतपरिमु ते । महारपीनोत्पेषात्सहास्या पृथुतां गतम् ॥ ५ ॥ सद्यः सद्यो वर्ण सिञ्चेदय यध्याइसर्पिपा । तीवव्यर्थ कषोणे न बलातैलेन वा पुनः ॥ ६ ॥ चतामणो निग्रहार्थ तत्कालं विस्तस्य च । कपायगौतमधुरस्निग्धा लेपादयो हिताः ॥७॥ सद्यो वशिष्वायनेषु सन्धानार्थ विशेमतः । मधुसर्पिश युनीत पित्तनीय हिमाः क्रिया: ॥ ८॥ .

·५८२ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां अ० २६ ससंरम्भेषु कर्त्तव्यमूर्ख चाधव शोधनम् । उपवासो हितं भुत्तो प्रततं रक्तमोक्षणम् ॥ ८ ॥ दृष्ट विदलिते चैप सुतरामिप्यते विधिः । तयोह्य स्रवत्यन पाकस्तेनाशु जायते ॥ १० ॥ अत्यर्थमनं सवति प्रायशोऽन्यत्र विक्षते । ततो रमाक्षयाहायो कुपितेऽतिरुजाकरे ॥ ११ ॥ मेहपानपरीधेकस्खे दलेपोपनाहनम् । स्नेहवस्ति च कुर्वीत वातनौषधसाधितम् ॥ १२ ॥ इति सताहिक: मोक्तः सद्यो वणहितो विधिः । मप्ताहाद गतवेगे त पूर्योक्तं विधिमाचरेत् ॥ १३ ॥ प्रायः सामान्यकर्मेदं वच्यते तु या पृथक् । धृष्टे रुझं निग्टह्याश व्रणे चूर्णानि योजयेत् ॥ १४ ॥ करकादीन्यवक्त्ते तु विच्छिमप्रविलमिनीः । मौवनं विधिनोक्न बन्धनं धानपोडनम् ॥ १५ ॥ प्रमाध्य स्फुटितं नेवमदीर्ण लम्पते त यत् । मनिवेश्य यथाम्यानमय्यापिंडगिरं मिया ॥ १६ ॥ पोडयेत् पापिना पद्मपन्नागान्तरितेन तम् । मतोऽन्य मेची नस्य तर्पणे च हितं इथिः । १०॥ चिपकगार्ज यच्याजोधकर्षभकोत्पलेः। मपयनः परं सहि सर्वनेताभिवातजित् ११८ गनपोडावस्त्रेऽशिश यमनीत्लोगनतया: । हामायामोधरा फाय: क्रिया च चतनेत्रवस् In ५, म्यानात युते स्यूत सातम्तेलेन पूरयेत् । कारिका शिवाय निर्गमयपि मामले । २.. .

·उत्तरस्थानम्
५८३
सम निवेश्य बनीयार स्यूत्वा शीघ्र निरन्तरम् ।
प्राजेन सर्पिपा चाव परिप्रेक प्रशस्यते ॥ २१ ॥
उत्तानोऽन्नानि मुन्नीत गयोत च सुगन्चित ।
धात शाखासु तिर्यकम्य गावे सम्बनिवेगित ॥ २२ ॥
स्थत्वा वेलितबन्धेन बनोयाद धनवाससा ।
धर्मपा गोफणाबन्ध कार्यवासगते व्रणे ॥ २३ ॥
पादौ विलम्खिमुष्कम्य प्रोक्ष्य ने च वारिणा ।
प्रवेश्य हपणी सीव्ये त् मेयन्या तुमसजया ॥ २४ ॥
कार्यय गोप्फगावन्ध कय्यामावेश्य पटकम् ।
ने इसेक न कुर्यात तत्र क्लियति दि व्रण ॥ २५ ॥
कालानुसायनाजातीचन्दनपर्पटै ।
शितादाय॑मृतातत्य सिद्ध तेल च रोपणम् ॥ २६ ॥
छिवा निगेपत शाखा दग्ध्वा तैलेन युक्तिन ।
बधीयात् कोशबन्धन ततो प्रणयदाचरेत् ॥ २० ॥
कार्या शल्याहते विहे भगादिदलिते क्रिया।
शिरसोऽपहते शल्ये वालवर्ति प्रवेशयेत् ॥ २८॥
मम्मुलुन्ने सुने झुडो इन्याटेन लोऽन्यथा ।
वणे रोहति चैकैक गनेरपनयेत्कथम् ॥ २८ ॥
मस्तुलुद्धमुतौ सादेमस्तिष्कानन्यजीवजान् ।
शल्ये ते गादन्यम्मात् ने हर्ति निधापयेत् ॥ ३० ॥
दूरायगाढा सूक्ष्मास्या ये व्रणा. सुतशोगिता ।
मेचवेचकतैलेन सूमनेवार्पितेन तान् ॥ ३१ ॥
भिने कोष्ठे सुजाऽपूर्णे मूर्खाहत्याखवेदना ।
ज्वरोदाइडामान भतम्यानभिनन्दनम् ॥ २२ ॥

·५८४
अष्टाहहदयसंहितायां
मगोविराम बमहर्ता श्वास: स्वेहोऽक्षिरतासाम् ।
नोहगन्धिसमास्यस्य स्याटु गावे च विगन्धता ३॥
आमाशयस्थ रुधिर धिरं यत्यपि ।
प्रामाननातिमाण शून्नेन च विशस्यते ॥ २४ ॥
पक्वाशयस्थे रुधिर सशूल गौरवं भवत् ।
नामरधस्ताछोतव खेभ्यो रक्षस्य चागमः ॥ ३५ ॥
अभिन्नोऽप्याययः सूक्ष्म : मोतीभिरभिपूर्यते ।
असजास्पन्दमानेन पावं मूनेण बस्तियत् ॥ २६ ॥
नमान्तनोंहितं शीतपादोवासकराननम् ।
बना पापडुवदनमान' च विधर्जयेत् । ३०
भामाशयस्थ समनं हिसं पक्षागवाये ।
मिरच निरनिहाणपिशोधनः ॥ ३८॥

·उत्तरसानम् चोरपावत इर्ष भूरिसपि: परिभुतम् । प्रहल्या प्रमोत्कण्ठ नलेनोनयेदपि । ४५ ॥ तयान्वाणि विषन्त्यन्तस्तत्काल पीडयन्ति । द्रणसोममात् बडुवाहा कोष्ठ मन्त्रमनावियत् ४६ । सत् प्रमाणे न जठरं पाटयित्वा प्रवेशयेत् । यथास्थान स्थित सम्यगन्ने सोव्ये दनुपम् ॥ ४० ॥ स्थानादपेतमादत्ते लौविसं कुपितं च तत् । वेष्टविस्वानुपर्देन तेन परिपेचयेत् । ४८ ॥ पाययेन नम: कोण पित्रातलयुत पयः । मृटुक्रियार्थ मलतो वायोयाधः प्रत्तिये । ४८ ॥ घमुक्तस वर्ष यधीय प्रणयन्वणाम् । उदराबेदमो पनि निर्गता भमना मदा। ५. ॥ भकीय पारी मूलततः समम् । दृटं बारेमा येस्मलो भिषक् ॥ ५१ ॥ मौसेनानियतमेन शम्नग्य सल्लदेव । मादन्यथा कगारीपो मत्यु विद्यमानया ॥ ५२ ॥ मचौघप्रये यह मुभीवे एतं पित्। घोर वा गरासिसाशागोपुरकै. गृतम् ॥ १३ ॥ पदाहसियध्या पर पूदिती विधिः । मैटोपन्यादित तत्र समस्यापन शितम्। ५४ . मानीस पाक मामोहरदगुरुचन्दनम् । परिष्ट्र परमोनानि सामोरं मधुक पतेः । १५ । पक भयोमपाल तेम परमुत्तमम् । गूढमहाराभिन पतित विषमायके । ५५.

·अष्टानहदयसंहितायां
कार्य' वातास्रजित रसिमर्दनाभ्य अनादिकम् ।
विलिदेह मथितं चौणं मर्माहताहतम्।
वासयेत्तैलपूर्णायां द्रोण्या मांसरसाशिनम् ॥ ५७ ॥
-
सप्तविंशोऽध्यायः ।
अथातो भङ्गप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ।
पातधातादिभिधा मङ्गोऽस्था सन्थ्यसन्धितः ।
प्रसारणाकुञ्चनयोरगतिः सन्धिमुक्तता। १
इतरस्मिन् भृशं शोफः सर्वावस्थास्वतिव्यथा ।
अशतिष्टितेऽल्पेऽपि पीडद्यमाने सगन्दता ॥ २ ॥
समासादिति भङ्गस्य लक्षणं बहुधा तावत.. ..
भिद्यते भगभेदेन तस्य सर्वस्य साधनम् ॥
यथा स्यादुपयोगाय तथा तदुपदेष्यते ।
प्राज्याएदारि यत्त्वस्थिपणे शब्दं करोति धत् ॥ ४ ॥
यत्रास्थिलेशः प्रविशेन्मध्यमस्त्री विदारितः ।
भन्न बसाभिधातेन किञ्चिदेवावशेपितम् ॥ ५ ॥
उन्नम्यमानं क्षतक्याच मजनि मजति ।
तदुःसाध्य पायातयातनाल्पाशिनामपि ॥ ६ ॥
भिन कपाल यत् कय्यां सन्धि नुप्तं युत च यत् ।
जघनं प्रतिपिष्ट घ भग्न यत्तहिवर्जयेत् ॥ ७॥
असमिट कपालं च नलाटं चूर्णितं तथा ।
वर भग्नं भवेच्छागिरः पृठस्तनान्तरे ॥ ८॥

·उत्तरस्थानम् मम्यगमितमम्य म्बियामाइनिमन्धनाए । महोभादपि यदगच्छतिक्रिया तद्विवर्जयेत् ॥ ८ ॥ पादितो यच दुर्भात मस्थिमन्धिधापिया। तपायोनि भुञ्चन्ते भन्यन्ते नन्न कानि तु कपानानि विभियन्ते स्पाटन्त्यन्यानि भूयमा । अधायनतमुत्रम्य मुन्नतं चायपीडयेत् ॥ ११ ॥ पाञ्छेदति शिप्तमधोगतं चीपरि यर्शयेत् । नीत्योइनोग्रामचम्मसंक्षेपवन्धनः ॥ १२ ॥ मन्धोन् गरीरगान सर्यान् पन्नानम्यनम्नानपि । इत्येतेः म्यापनोपायः सम्यक् सम्याप्य नियनम् ॥१३॥ एहै: प्रभूतपिभिष्टयित्वा मुलम्ततः । कदम्बोदम्बराबत्या आनि पन्नाशजैः । १४ ॥ यंगोद्भवैर्षा पृथमिस्तनुभिः सुनिवेगिरीः । मुन्नत मप्रतिस्तम्भवयाले गफलेगरि १५: रुगायः ममं बन्ध पदम्योपरि योजयेत् । गिधिलेन हि बन्धे न सन्धः स्यैर्य न बाद गाटेनातिमझादापाकमधुमभवः। यासात पाहायो धर्म माहान्यो माधार सु पनाहाद मगदोपत्रीमा गोधाष्टिझपाये ताः गोन मेची ११. स परमनपोन पयमा सु मर्यटनम् । सुनो या पाय याच frist : विमान्यां कामय गतोषधमा तन मे कमेशप पिदमाद भा...'

·गृष्टिक्षीरं ससर्पिक मधुरोपधसाधितम् । प्रात: प्रात: पिवैद्भग्नः शीतलं लाक्षया युतम् ॥ २१ ॥ सवणस्य तु भग्नस्य व्रणो मधुसतीत्तरैः। कपायैः प्रतिमार्योऽध शेमो भगोदितः क्रमः ॥ २२ ॥ नम्बानि ब्रणमांसानि प्रलिप्य मधुस पिया । मन्दधीत प्रणान् वैद्यो बन्धनै योपपादयेत् ॥ २३ ॥ तान समान् सुस्थिताज्ञात्वा फलिनीरोधकट्फलैः । समगाधातकीयुक्तचूर्णितैरवचूर्णयेत् ॥ २४ ॥ धातकीरोधचूर्णैर्या रोहन्त्याशु तथा व्रणाः । इति भङ्ग उपक्रान्तः स्थिरधातो ऋतौ हिम ॥ २५ ॥ मांसलस्याल्पदोषस्य मसाध्यो दारुणोऽन्यथा। पूर्वमध्यान्तवयंसामेकडिविगुणैः क्रमात् ॥ २६ ॥ मासैः स्थैर्य भवेसन्धे यथोक्त भजतो विधिम् । कटीजोरभग्नानां कपाटशयनं हितम् ॥ २७ ॥ यन्त्रपार्थ तथा कोला: पञ्च काया निवन्धनाः । मोवा: पार्खयोहौं दी सन एफय कोलकः ॥ २८ ॥ योया या पृष्ठयंशे या वनात्याक्षकयोस्तथा । विमोक्षे भग्नसन्धीनां विधिमेवं समाचरेत् ॥ २८॥ मगिरपिमुतांश घिग्धम्मित्रान मृदूकसान् । रौ विधानेवुया च यघाम्यं स्थानमानयेत् ॥ ३० ॥ म.मनिभाने कढ़े तु यिपमोल्पयामाक्षित. पापोप्य भन यनयेत्ततो भग्नपदाचरेत् । ३१। भग्नं नैति यथा पार्फ प्रयतेत तथा भिषक् । पकमासगिराम्रायुगधिः श्रेयं न गामि । ३२३ ..

·उत्तरखानम् वातबाधिविनिर्दिष्टान् नेहान् भग्नम्य योजयेत् । चतु प्रयोगान् बन्याय वृस्तिकम्म च शीलयेत् ॥ ३३ ॥ माल्याव्यरसदुग्धाद्यैः पेष्टिकरविदाहिभि । मात्रयोपचरेद्भग्न सन्धिसम्लेयकारिभि. ॥ ३४ ॥ ग्लानिन शुस्यते तस्य सन्धिविन्ने पक्षहि सा । नवण कटुक चारमन मैथुनमातयम् । व्यायामश्च न मेवेत भग्नो रूवञ्च भोजनम् ॥ ३५ ॥ क्षणास्तिलान् विरजसो हटवस्त्र महान् मप्त सिपावहति वारिणि वासयेत । सगोषयेदनुदिन प्रविसाय चैतान् तोरे तथैव मधुककधित च तोये ॥ ३६ ॥ पुनरपि पीतपयस्वास्तान् पूर्वयदेव थोपितान् बादम् । विगततपानरजस्कान सचूर्ण सुचूर्णितेर्युञ्जगत् ॥ ३० ॥ ननदयालकलोहितयष्टि कानमिशिनवकुठ बनाये. । अगरुचन्दनकुडुमसारिवासरन्नमरसामरदामभि ॥ ३८ ॥ पनकादिगणोपतैमिाल पिष्ट ततय तत् । समस्तगन्धभैषज्यसिददुग्धेन पीडयेत् ॥ ३८॥ शैनेयराम्राशमतीकमेकानानुमारीनसपवरोधे । मनोरयुक्तो समयम्बटूर्यस्तै न पचेतवनदादिभिय। ४. ३ गन्धलमिदमुत्तममम्पियशजयति पाश विकारान । नातपित्तजनितानतिवोयान् व्यापिमोऽपि विविधैरुपयोगे ४१ ·अष्टाविंशोऽध्यायः । । अथातो भगन्दरप्रतिषेध व्याख्यास्यामः । हम्त्यश्वपृष्ठगमनकठिनोत्कटकासनैः अ निदानाभिहितैरपरैश्च निषेवितैः ॥ १ ॥ प्रनिष्टादृष्ट पाकेन सद्यो वा साधुगहरें । प्रायेण पिटिकापूर्वी योऽङ्ग ले हान लेऽपि वा ॥ २ ॥ पायोब्रणोऽन्तर्वाद्यो या दुष्टासनासगी भवत् । यस्तिमूताययाभ्यासगतत्वात् स्पन्दनात्मक. ॥ ३ ॥ भगन्दरः स सर्वच दारयत्यक्रियावतः । भगवम्तिगुदास्तेषु दोर्यमाणेषु भूरिभिः ॥ ४ ॥ वातमूलपक्षच्छुड़ा खैः सूक्षौ वमति क्रमात् । दोयै पृथग्युतैः सर्वैरागन्तुः सोऽष्टमः स्मृत. ॥ ५ ॥ अपक्क पिटिकामाहुः पाकप्राप्त भगन्दरम् । गूटमूनां समरम्भा रुगाद्या स्टकापिनीम् ॥ ८ ॥ भगन्दरसरी विन्यापिटिका न त्वतोऽन्यथा। तव नावारणावादभेदम्फर गरकरी । पिटिकामातापित्तादृष्टग्रोवायदुछिता। सांगपो सगुनमाच्या या मायनान्विता ८ थिग निग्धा महामूना पाग्द, क ग मतो वाफात् । पाश तामा मदाहापागारकावातपित्तना। पाटगा कि"पदामा सम्पामा कफानिम्नान् ।

·१.२८
उत्तरस्थानम्
पादाङ्ग ठसमा सर्वदपि नाविधव्यशा: १०
गूनारोचकलड्दाहन्वरच्छादिंगपटुंता ।
वणतां यान्ति ता: पक्का: पमादात्तत्र वातजा ॥ ११ ॥
दीयतेऽणुभरिदैः मतमोनकथत् ममात् ।
अच्छ नवनिराम्रावमजन फेनसंयुतम् ॥ १२ ॥
शतपोन कसंतोऽयमुष्टग्रीवतु पित्तजः।
वपिच्छापरिसायो परिस्रावो कफोड़वः ॥ १३ ॥
वातपित्तात्परिक्षेपी परिक्षिप्य गुदं गतिः ।
नायते परितम्तन्त्र प्राकारपरिब । १४॥
जुर्वातकफादृज्वा गुदी गत्या तु दीयते ।
कफपित्ते तु पूर्योत्थ दुर्नामाश्रित्य कुप्यतः ॥ १५ ॥
अर्घामूले ततः गोफ: कगडू दाहादिमान् भवेत् ।
म शीघ्र पक्कनिन्नोऽस्य केदयन्मूलमर्गम: ॥ १६ ॥
म्वत्या गतिभिरयमों अगन्दर'।
सर्वज शम्बुकावर्तः शम्नुकायर्तसविभः ॥ १७ ॥
गतयोटारयज्यस्मिन् रुगेगैरणे गुदम् ।
अस्टिनेशोऽभ्यवती मांसरच्या यदा गुदम् ॥ १८॥
क्षणोति तिर्यनिर्गनुमान चततो गतिः ।
म्यात्ततः पूयदीया ममिकोधन तत्र च ॥ १८ ॥
जायन्ते समयम्सम्य खादन्तः परितो गुदम् ।
विदारयन्ति न चिरादुम्मार्गी चतजन्य मः ॥ २० ॥
नेषु ऋग्दाहकण्डादोन विम्याद बणनिषेधतः ।
षट हाऊसाधनाम्तेषां निचयचनजो त्यजेत् ॥ २१॥

·अष्टाङ्गहृदयसहितायां प्र. २६ प्रवाहिनों वली प्राप्त भवनों वा समाथितम् । अधास्य पिटिकामेव तथा यत्नादुपाचरेत् ॥ २२ ॥ शासकस्रुतिसेकाद्यैर्यथा पाक न गच्छति । पाके पुनरपस्निग्ध खेदित चावगाहतः ॥ २३ ॥ 'यन्वयित्वार्थसमिय पश्ये सम्यग्भगन्दरम् । प्रवाचीनं पराचौनमन्तसुखबहिर्मुखम् ॥ २४ ॥ अथान्तर्गसमेषित्त्वा सम्यक शस्त्रेण पाटयेत् । बहिर्मुखञ्च नि:शेष ततः क्षारण साधयेत् ॥ २५ ॥ अग्निमा वा भिषक साधारण वोष्ट्र कन्धरम् । नाडोरकान्तराः कृत्वा पाटवेच्छतपीनकम् ॥ २६ ॥ तास रूटास शेषाय मृत्युदणे गुदेऽन्यथा । परिक्षेपिणि चाप्येवं नाथुलैः क्षारसूक्तकैः ॥ २७ ॥ अोभगन्दो पूर्वमसि प्रतिसाधयेत् । बनोपचय: क्षतजः शस्य शल्यवतारा:॥ २८॥ पारेच तथा ददद्यात् शामिन लेपभोजनम् । पिण्डनाधादय. स्वेदाः मुधिग्धा रजि पूजिता: ॥२८॥ सर्यच च यशिट्रे छेदानामीप्य योजयेत् । गोतीर्थसर्वतोभददललानललागलान् ॥ ३ ॥ पार्य गतेन शण छेदो गोतीर्थको मतः । मर्यतः सर्वतोभदः पादोऽसलाल::२१ पार्वइये सानफः ममम्तांयाग्निना दहत् । प्रास्तावमार्गाविरोपावं वितुरत पुनः । १२॥ यीत कोठराओं पभिपक्ष सम्पान्तरातरा । रोपा अमेरिकामास्तितिफनारमकम्फितम् । ३१ ॥

·प्र० ३८ उत्तरस्थानम् ज्योतिष्मतीमलयुनाइलिलुपाठा- कुम्भाग्निसर्जकरवीरवचाशः। अभ्यश्चनाय विपचेत भगन्दराणां तैलं वदन्ति परमं हितमेतदेपाम् ॥ ३४ ॥ मधुकरीप्रकणाधुटिरेणकाहिरजनोफलिनीपटुसारिवाः । कमन्न के सरपद्मकघातकीमदनसरसामधरोधकाः ॥ ३५ ॥ सबीनपूरध्यदने रेभिरतेनं विपाचितम् । भगन्दरायचीकुडमधुमेहवणायहम् ॥ ३६ ॥ मधुतैलयुताविडगसारत्रिफलामागधिकाकणाथ लोढा । कृमिकुष्ठभगन्दरप्रमेहयतनाडीव्रणरोहणा भयन्ति ॥ ३ ॥ अमृतात्रुटिवेशवत्मकं कलिपथ्यामलकानि गुग्गुलु' । क्रमवमिदं मधुदृतं पिटिकास्थौल्यभगन्दरान् जयेत् ॥३८॥ मागधिकाग्निकलिन विडङ्गै बिषटते: सवरापलपट्कै गुग्गुलुमा सदृशेन समेतैः घोट्युतेः सकलाम यनायः ३० गुग्गुलुपञ्चपलं पलिकोंधा मागधिका त्रिफला च पृथक् स्यात् त्वक बुटिकयुतं मधुलोढं कुछ भगन्दरगुल्मगतिघ्नम् ॥ ४० शृगधेररजोयुक्तं तदेव च सुभावितम् । काथेन दशमूलस्य विशेमाहातरोगजित् । ४१ ॥ उत्तमाखदिरसार रजः मौल यन्त्रसनवारिभावितम् । दन्ति तुल्यमहिपाख्यमाक्षिक कुष्ठमेहपिटिकाभगन्दरान् ४२ भगन्दरेवेप विशेषतः पाणि तु बञ्जनमाधनानि । वाधिकारात्परिशीलनाच्च सम्यग्विदित्वोपधिकं विदध्यात्४३ अखपृष्ठ गमनं चनरोध मद्यमैथुनमजीणमसामयम् । • साहसानि विविधानि च रूठे वासरं परिहरेटधिक वा ५४४ ·एकोनविंशोऽध्यायः । अथातो ग्रन्थ्यबुदनीपदापचीनाड़ीविज्ञान व्याख्यास्यामः । कफप्रधानाः कुर्वन्ति मेदोमांसासुगा मलाः । वृत्तीव्रतं यं खययुस ग्रन्थिग्रंथनात् स्मृतः ॥ १ ॥ दोषामुमासमेहोऽस्थिशिरावणभवा नव । ते तत्र वातादायामतोदभेदान्वितो सितः ॥ २॥ ग्यानात् स्थानान्तरगतिरकमाहानिहहिमान् । मृदुर्वस्तिरिवानदो विभिबोऽछ मवत्यमृक् ॥ ३ ॥ पित्तावादाहः पीताभो रमी वा पचते हृतम् । भिन्नोऽमुमुष्णु भयति भया नौगजो धन: ॥ ४ ॥ शीत: सवर्णः अगामान् पक्कः पूयं मवैधनम् । दोपैटेऽमृति प्रदिर्भयभूम जन्तुपु ॥ ५ ॥ शिरामांसह मथित्य स: म्याप: पित्तलक्षणः । मांसने पितं मांममाहारप्रन्थिमापहम् ॥ ६ ॥ खिग्धं महान्त कठिनं गिरानई फफातिम् । FA मेदुरेमदानीतं मांमधया त्वपि . यायना कुरुले पन्धि गगं बिग्ध मृहुँचनम् ।

·उत्तरस्थानम् व्यायामाहा प्रतान्तस्य शिराजालं सगोगितम् ॥ १०॥ वायुः सम्मोद्य सशोध वोचत्य विशोप्य च । निःम्पुरं नीरज अन्यिं कुरुते सगिरायः ॥ ११ ॥ अरूढे रूढमाचे वा व्रणे सर्वरसाशिनः । मार्दै वा बन्धरहिते गात्रेश्माभिहतेऽथवा ॥ १२ ॥ घातामममुतं दुष्ट संगोप्य अथितं वृणम् । कुयारसदाहः कण्डमान् व्रणपन्थिरयं यतः ॥ १३ ॥ माध्यादोयाममेदीजा न तु स्यूलखरायलाः । मम्मकण्ठोदरस्थाय महत्तु न्यितोऽबुदम् ॥ १४ ॥ सम्माषणं च मेदोऽन्तः पोदादीपादिभिस्त तत् । प्रायो मेदः कफाव्यत्वात् पिरत्वाध न पचने ॥ १५॥ शिरास्थ भोणितं दोषः सोयान्तः प्रपीश च । पाचयेत तदानद सास्राव मांसपिण्डितम् ।। २६ ।। मांसाहुरेचितं याति वृद्धि चाश सुवेत्ततः । अजस दुष्टरुधिरं भूरि तछोरितार्बुदम् ॥ १०॥ . मेयसामांसी वज्यं चत्वार्यन्यानि साधयेत् । प्रन्यिता पणो दिमध: कायं कफोषणाः ॥१८॥ दोपा मांसामुगाः पादो कासेनायित्य कुर्वत । भनेः अनेनं शोक सोपदं तत्रचक्षते ॥ १८ ॥ परिपोटयुत हणमनिमितमजं पुरम् । कपन यातापिता पोतं दाहज्यराचितम् ।। २.१ कफान मनिग्धमायाचितं मांसाहा । नापजेमिरातीतं समइमपरियति ।। २१ ।। पाधिमा सौठयपु पदम्य से रा.पादयत् । .

·अष्टादयसंहितायां
प्र०२८
-
शोपदं जायते तच्च देशेऽनूपे भृशं भृशम् ॥ २२ ॥
भेदस्था: महमन्याक्षकक्षावड्वाणगा मनाः।
सवर्णान् कठिनान् निधान् वार्ताकामल काकतोन् २३
अवगादान बहन् गण्यांविरपाकांच कुर्वते ।
पच्यन्तेऽन्परुजस्वन्ये भवन्त्यन्ये तिकण्डराः ॥ २४ ॥
भवन्त्यन्ये भवन्त्यन्ये दीर्घकालानुबन्धिनः ।
गगडमानापची चेयं दूर्वेष चयजिभाक् ॥ २५ ।।
तां त्यजेसवरच्छर्दिपाखरुककासपीनसाम् ।
अभेदात्यक्कमोफस्य वर्ष चापथसेविन: ॥ २६ ॥
अनुमविश्य मांसादीम् दूरं पूयोऽभिधावति ।
गतिः सा दूरगमनामाडी नाड़ीव संस्मनः ॥ २७ ॥
नाकामजुरन्ये घां सैवानेकगतिर्गतिः ।
सा दोषैः पृथगेकस्थैः शलाहेतुय पञ्चमी ॥ २८ ॥
वातासरुकमूक्ष्ममुखी विवर्णा फेनिलोहमा।
मुवत्यभ्यधिक रात्रौ पित्तात्तृड्ज्वरदायकत् ॥ २८ ॥
মীনীঘদুনিয়াবি বানি নিখিনি ।
घनपिच्छिन्नसंसावा कण्डूला कठिना कमात् ॥ ३० ॥
निधि चास्यधिकलो दा सर्वैः सर्वाततिं त्यजेत् ।
पन्तःस्थितं शत्यमनाहतं तु करोति नाड़ी बहते व मास्य ।
फेनानीवई तनुमत्पमुष्णं सासच पूर्व सरुजञ्च नित्यम् ॥३१॥

·अघ विंशोऽध्यायः। अथातो ग्रन्थ्यर्बुदनीपदापचीनाडीमतिपेध व्याख्यास्यामः । अन्थियामियु कर्तव्या यथास्त्र भोफयत् क्रिया। वृहतीचित्रकव्याघ्रोकगासिकेन सर्पिषा । १ ॥ रोहयेच्छुद्धिकामच तीक्ष्णैः शुद्धस्य लेपनम् । सम्बेद्य बहुगो ग्रन्यिं विमृदनीयात् पुनः पुनः ॥ २॥ एप याते विशेषेण क्रमः पित्तासजे पुनः । जनौको हिम सर्व कफजे वातिको विधिः ॥ ३ ॥ तथाप्यपक छित्त्व नं स्थिते रतोऽम्निना दहेत् । साध्वगेष सशेषो हि पुनराप्यायते ध्रुवम् ॥ ४ ॥ मांसवणोड़वी प्रन्यो पाटयेदेवमेव च । कार्य मेदीभवेऽप्येतत्तप्तः फालादिभिश्व तम् ॥ ५ ॥ प्रमुखात्तिनदिग्ध न छ हिगुण वाससा। गम् ण पाटयित्वा वा दहेमेदसि सुहते ॥ ६ ॥ गिराग्रन्यो नये पेय तैलं साधरं तथा। ঘলাৱীনিবন্ধিৰিাষ: ৩ अqटे ग्रन्यिवत् कुर्यात् यथाम्ब सुतरां हितम् । सोपोनिनजे वियन निमसिबोपनाति शिरामुपरि गुन्फम्य हागुले पाययेच तम् । माममेरगड़ज तेन गोमूत्रए समन्वितम् ॥ ८ जीर्ण जीर्णान्नमग्रीयाछुण्डोश्तपोऽन्वितम् ।

·अष्टाहदयसंहितायां . घहत वा पिवेदेवमशान्तावग्निना दहेत् ॥ १. . गुल्फस्याध: शिपमीक्षः पैत्ते सर्पत पित्तजित् । शिरामगष्ट के विध्वा कफने शोलयेद्यवान् ॥ ११ ॥ मक्षौद्राणि घायाणि वईमानास्तथाभयाः। निम्प रसर्षपवार्ताकीमूलाभ्यां धान्ययाधवा ॥ १० ॥ कधि: गोधन पेयममध्यां साधितं दृतम् । दन्तौद्रवन्तौत्रिताजासिनीदेवदालिभिः ॥ १३ ॥ गीलयेकफमेदीनं धमगण्ड पनावनम् । धिरयाऽपहरेद्रत पिबेभ घेण ता_जर ० १४ ॥ प्रन्योनपक्कानालिम्मे नाकुलोपट नागरैः । म्बिमान् लयणपोटल्या कठिनाननुमर्दयेत् ॥ १५ ॥ शमीमूलकथियूणां वीजैः सयवसर्षपैः । नेप: पिष्टोऽम्लतक्रण ग्रन्थिगण्डविलापनः ॥ १६ ॥ पाकोन्मुखान् मृतासस्य पित्तश्लेभहरैजयेत् । अपक्वानेव चोहत्य क्षाराग्निभ्यामुपाचरेत् ॥ १७ ॥ शुखानि निम्बपत्राणि क्लिनर्भलातकै. सह । शरावसम्पुटे दग्ध्वा साध सिद्धार्थकैः समैः ॥ १८ ॥ एतच्छगाम्बुना पिष्टं गण्डमालाप्रलेपनम् । काकादनौलालिकानहिकोत्तुण्डिकोफले' ॥ १८ ॥ जीमूतवीजकर्कोटीविशालाकतवेधनैः । शठान्वितैः पलाहार्दिषकर्षयुतैः पचेत् ॥ २० ॥ प्रस्थं करन्नतैलस्य निर्गुण्डीस्वरसादकैः । अनेन मालागण्डानां चिरजा पूयवाहिनो ॥ २१ ॥ মুিন্সনক্যলদি নানান। .

·२०३० उत्तरम्यानम् तेनं नाशनिकीकन्दकल्पादे चतुमुंगे ॥ २२॥ निर्गुण्डोम्यरमे पक्क नस्वारिपचोप्रणुत् । সর্শীয়াৰিৱিৰিান্তিঃনও ৫ मन:गिन्नाननलदवियानाकरवीरकै । गोमूत्रपिष्टे : पलिकर्षियम्याई पनि च ॥ २४ ॥ वाघोरसाकेजक्षोरगीशकद्रसमयुतम् । प्रम्य सपंपतेनय सिधमाशु व्यपोत ॥ २५ ॥ यानाः गोलित कुष्ठ दुष्टगाडीरगामधी।" पचादरीतकोलामाकटुगेहि णिचन्दनः ॥ २६ ॥ तैनं प्रसाधितं पोतं समूनामपची जयेत् । गरपुलोदय मूलं पिष्ट तन्दुलवारिणा 10 ন্যার আমু বীঘিনাল। मूनेगत्तमकाया: पीनुपण्या: सहापरात् ॥ २८ ॥ मरोधामययवागताद्वाहोमिदामभिः । तेनं तीरसमं मिड नम्येऽभ्यते । पूजितम् । २८ । गोप्य जामपुरादग्धाकट लेलेन नेपनम् । टेन राशगाहियमी या पयं मृतः ॥ ३०॥ एगानी गदग्यान्यपाल महामनायितम् । यम् मधम्ताहा मेदो प्रत्याग्निना दात् । म्बिसमापदं भिषा धानेन ए पार्जितः । मन ११ पयोनिया भगवाविमिः । ३.. মিলিগালালি মূল যদি যায় । কাবানিমামি আলাদনি ফহিলি মাল पागनार पांगमितम्य जन्तीपमाघमागं एकास्मि ।

·अष्टाङ्गहृदयसंहिताया : प्राचार्जवेध: सुरराजबस्त मिस्वाक्षमाव वपर वदन्ति ॥३४॥ उपनाबानिलाबाडी पाटितां साधु लेपयेत् । प्रत्यक्षुष्योफलयुतैस्स लै: पिष्टः ससैन्धवैः ॥ ३५ ॥ पैत्ती त तिन मजिठानागदन्तीशिलाजयः । मिनी तिलसौराष्ट्रोनिकुम्भारिष्टसैन्धवैः ॥ २६ ॥ शल्य जो तिलमध्वाज्यैर्लेपयेच्छिवशोधिताम् । भशपाया मेषिया भिवान्ते सम्यगेषिताम् ॥ २० ॥ क्षारपीन सूत्रेण बहुशो दारयेद् गतिम् । प्रणेघु दुष्टसूक्ष्मास्य गम्भीरादिषु साधनम् ॥ ३८ ॥ या वयों यानि तैलानि तन्नाडीष्वपि शस्यते। पिष्ट पजुफलं लेपानाडीव्रणहरं परम् ॥ ३८ ॥ घोण्डाफलत्वग्लवणं सलाई बूकस्य पन वनितापयव । स गर्कदुग्धान्वित एष कल्को वर्त्तारुतो हन्यचिरेण नाडीम्४० सामुद्रसौवर्चलसिन्धुजम्मसुपक्वघोण्याफलवेश्मधूमाः। प्रामातगायविजपालवाथ कटटेर्सावध घेतको च ॥४१॥ कल्क ऽभ्यङ्ग चूर्णे वा चैतेषु सेव्यमानेषु । अगतिरिव नक्षति गतिथपला चपलेष भूतिरिव ॥४२॥ एकविंशोऽध्यायः । पथात: क्षुद्ररोगविज्ञान व्याख्यास्यामः । निग्धा सवर्णा गधिता नीरजा मुहसम्मिता ।

·उत्तरस्थानम् पिटिका कफवाताभ्यां वालानामजगतिका १॥ यवस्या ययमस्या साभ्यां मांसाथिता धना। अवज्ञापालनीरत्तास्तीकपूया धनोवता: ॥ २ ॥ अन्ययः पञ्च वा पवा कच्छपीकच्छपोयता । कर्णस्योई समन्ताहा पिटिका कठिनीअरुक । ३ ॥ गालूकामा पमसिफा गोफस्वल्पाः स्थिरः । सन्धिमतस्ताभ्यां पापागगर्दभः ॥ ४ ॥ सामसीकएएकाकाराः पिटिका: सरजी धनाः । मंदोगी मुसे यूनां ताभ्या प मुगदूषिकाः ५. है प्रकारका प्रेया यः पामिन कटकः ।

·प्रष्टा हृदय संहितायां दीयः पित्तोल्वणै मन्दैविसर्यति विसर्यवत् ॥ १३ ॥ शोफोऽपाकस्तनुस्तानी न्वरकज्जाल गर्दभः । मले: पित्तोल्वणैः स्फोटा चरिणी मांसदारणाः । १४ कक्षामागेषु जायन्ते येऽग्न्याभा: साऽग्निरोहिणी। पन्नाहामारावाहा पक्षाहा हन्ति जीवितम् ॥ १५ ॥ त्रिलिङ्गा पिटिकाहत्ता जई मिरिवेप्लिका । विदारीकन्दकठिना विदारीकक्षवहणे ॥ १६ ॥ नेदोऽनिल कफैन्थिः सायुमासशिराश्रयैः । भित्री वसाज्यमध्धाभ स्रवेत्तत्रोल्वणोऽनिल ॥ १७ ॥ मांस विशीष्य अथितां शर्करामुपपादयेत् । दुर्गन्ध धिर लिन्नौं नानावर्ण ततो मलाः १८ तां भावयन्ति निचितां विग्यात्तच्छकरावंदम् । पाणिपादतले सन्धौ जवूह वोपनीयते ॥ १८ ॥ यल्मीकवच्छनै न्यिस्तहबढणुभिमुखैः । रुग्दाइकण्डू क्लेदाब्यो वल्मीकोऽसौ समस्तजः ॥ २० ॥ शर्करोन्मथिते पादै क्षते वा कण्टकादिभिः । अन्यिः कोलवदुत्मनो जायते कदरन्तु तत् ॥ २१॥ वैगसन्धारणाहायुरपानोऽपानसंश्रयम् । अणूकरोति बाह्यान्तर्मार्गमस्य ततः शरुत् ॥ २२ ॥ कच्छानिर्गच्छति व्याधिरय रुधगदी ततः। कुयात्पित्तानिलं पाक नखमांमे सरुगज्वरम् ॥ २३ ॥ चिप्यमचतरोगञ्च विद्याटुपनखञ्च तम् । झष्णोऽभिघाताद्रूक्षय उरय कुनखो नखः ॥ २६ ॥ दुष्ट कर्दमसंस्पर्शात्कण्डो दान्वितान्तराः ।

·उत्तरस्थानम् अन्नधोडलममित्याहुम्ति लाभांम्तिनकान कान् ॥२५॥ कपणानवेदनांस्वकम्यान् मापांस्तानेव चौबतान् । मापेभ्यम्तूबततरांचम्मकीलान् मितासिताम् ॥ २६ ॥ तथाविधी जतमणिः सहजो लोहितम्त सः । कपा मितं या महज मगइन्न लाशनं ममम् ॥ २०॥ गोकाक्रोधादिकुपिताहातपित्तान्मुसे तनु ! ग्रामन्न मगडलं व्यन यवादन्यत्र नीनिका ॥२८॥ पमय परुपम्पंग व्यग यावच्च मामसात् । पित्तासाम्रान्तमानील वेतान्तं कराह माकफात् ।। २८i ग्लाटतान्तमातामं गोपं चिमचिमायते । नायुनीदीरित: मेमा त्वचं प्राप्य विशुपति ॥ ३ ॥ ससम्वगजायते पाण्डु : कमेग्य च विचेतना। अम्पकगड विके दा सा प्रसुप्ति: प्रसुप्तितः ॥ ३१ ॥ अमम्यगयमनीदीर्ण पित्तग्ने पावनिग्रहः । मग नान्यतिकडूनि रागन्ति वहनि ॥ ३२॥ उत्कोठ: मोऽनवहन्न कोठ इत्यभिधीयते । पोशा: पट यिंगदित्येते पदरोगा पिभागगः ॥ ३३ ॥ द्वाविंशोऽध्यायः। पात: दरोग प्रतिषेध घालायामः । विद्याननोकाभिरपहानसमनियाम् । १३ ·६१४ अष्टाङ्गहदयसंहितायां स्वेदयित्वा यवप्रख्या विलयाय प्रलेपयेत् ॥ १. दामकुष्ठमनीद्वाले रित्यापाधाएगईभात् । विधिस्तांथाचरेत्पकान् वणवत्साजगलिकान् ॥ २ ॥ रोधकुम्तम्बरुवचाप्रलेपो मुखदूपिके । बटपानवयुता वा नारिकेलीस्यशक्तय: ॥३॥ प्रशान्ती वमनं नम्यं ललाटेच शिराव्यधः । निम्बाम्बुवान्तो निम्बाम्बुसाधितं पद्मकराटके ॥ ४ ॥ पिवेत्वौद्रान्वितं सपिनिग्वारग्वधलेपनम् । विकृतार्टीस्तु जालान्तांचिकित्से विरिवलिकान् । पित्तवोसर्पवत्तहत् प्रत्याग्यायाग्निरोहिणीम् ॥ ५॥ बिनहुन तषिमोक्षणञ्च विरुक्षयं कावविशोधनञ्च । धात्रीप्रयोगान् शिशिरप्रदेहान् कुर्यात्सदा जालकगई भस्य ६ विदारिका हुते रहो श्लेमग्रन्यिवदाचरेत् । मेदोऽव॑ दक्रियां कुर्यात्मुतरांगारावू दे ॥ ७ ॥ प्रष्टच सुबइच्छिद्र सयो] ममणि स्थितम् । वल्मीकं हस्तपादे च वर्जयेद इतरत्पुनः ॥ ८॥ शुद्धस्याम हृते लिम्पेत् सपदारयतामृतैः । श्यामाकुल स्विकामूलदन्तोपललसक्नुभिः ॥ ८ ॥ पक्के त दुष्टमांसानि गतीः सर्वाय शोधयेत । शस्त्र प सम्यगनु च वारेण ज्वलनेन वा १० ॥ शस्त गोत्कृत्य नि:शेषं सेहेन करं दहेत् । निमदमणिवत्कार्य रुपायोचिकित्सिनम् ॥ ११ ॥ चिय शुद्धया जितोमायं साधयेच्छस्वकगा। दुष्टं कुनखमप्येवं चरणावलसे पुनः ॥ १२॥ .

·उत्तरस्थानम् : धान्याम्नसितो कासीसपटोलोरोचनातिल: सनिम्बपौरालिम्प्रेहेत्तु तिलकालकान् ॥ १३ ॥ मपांथ सूर्यकान्लेन क्षारेण यदि वाऽग्निना । तहदुत्का शम्वेग्य चम्मकोलजतूमणी ॥ १४ ॥ नानादिबये कुर्याद्ययास शिराव्यधम् । सेपयेत् चोरपिष्टै श चौरिकृतलगङ्गुरैः ॥ १५ ॥ व्यगपु चार्छ नत्वबा मन्छिा वा ममाक्षिका। लेय. सनयनीता या श्वेतारपुरजा ममी ॥१६' रतचन्दनमनिहाकुष्ठरोपियनव. । वटापुरा ममूराय व्यङ्गना मुखकान्तिदा ॥ १० ॥ जीरके कृतिलाः सर्पपाः पयसा सह । पिटा कुवन्ति वक्रोन्दुमपास्तव्धनलाञ्छनम् ॥ १८ ॥ क्षीरपिटा तक्षौद्रयुक्ता या मृटनिम्तुपाः । मम्ग: पीरपिटा वा सीक्षाः शाल्मलिकरार का. १८॥ मगुड कोलमज्जा वा भगाक्क्षौट्रकल्कितः । माताई मातुनुअम्ब कुष्ठ या मधुनान्वितम् ॥ २० ॥ पिटा या छानपयमा सक्षोटा मोगली जटा। गौरम्थिमुगनीमलयत यामाज्यमाधिकम ॥२१॥ जम्नामपनया ममुहरि नवो गुड.। नेपः मवर्णकृत् विष्ट बरमेन च तिन्दुकम । २२॥ तत्पना तगर मिया, कालीय यादमदरमजा! इटमहर्तनमाम्यं करोति शतपयमदायम् ॥१॥ एमिरेवीय पिटे में गाभ्याय मायन। यवादोपतु कान् रोहान् मधुकसायमा । २५ ॥

·घटानादयसंहितायां
:
यवान् सर्जरसं रोप्रमुगीरं चन्दनं मधु ।
घृतं गुढ़ष गोमूचे पदादानेपनात् ॥ २५ ॥
तटभ्यगायिहन्त्याशु नीनिमाया पिकान् ।
मुप फरीति पनाम पादी पद्मदलीपमो.
कदमोगीरकाम्नीयनाक्षायध्याप्चन्दनम् ।
न्यग्रोधपाटम्तिगणान् पद्मकं पदक मरम् ॥ २७ ॥
सनीलोत्पलमलिष्ठ पानिक मसिनाटके।
पका पादावशेषेण न पिटेर कार्षिकैः ॥ २८॥
नाक्षापत्तनमबिठायष्टीमधुककुमैः ।
प्रजातीरहिगुणितं रोनम्य कडवं पचेत ॥८॥
नीलिकापनितव्यङ्गयनीतिनकदपिकान् ।
हन्ति तन्नम्यमभ्यम्तं मुग्वोपचययर्ण कर ॥ ३० ॥
मनिष्ठावरोद्भवम्तयरिकालाचाहरिद्रायम् ।
नेपालीहरितान्न कुलमगदागोरोचनागरिकम ।
पत्र पागड वटम्य चन्टनयग कानीयकं पारदम
पत्तङ्ग कनकवचं कमन्न बीजं तथा के मरम ॥३१॥
मिकथं तुत्य पद्मकाद्योवमान्य
मजा तोरं नीरिक्षाम्बु चाग्नौ।
मिडमिई व्यङ्गनील्याटिनाणे
वक्त छायामैन्दवों चाशु धत्ते । ३२ ॥
मार्कवम्बरसोरतीयपिष्टानि नावने ।
प्रमुप्तौ वातकुष्ठीत कुयाहारं च वझिना।
उकोठे कफपित्तीत कोठे सर्वच कोठिकम् ॥ ३३ ॥

·त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ॥ अथातो गुद्यरोगविज्ञानं व्यारवान्यामः ! तीव्यवायनिवृत्तभ्य भइसा भजतोऽयवा । दोपाध्य पितमवीर्ण मलिनानुरजः पयाम् ॥ १ ॥ अन्ययोनिमनिच्छन्तीमगभ्यां नवसूतिकाम् । टूपित स्पृशतस्तोयं रतान्तेष्वपि नैव वा ॥ २ ॥ विवयिपया तीक्ष्णान् प्रलेपादीन् प्रयच्छतः । मुष्टिदन्तनखीत्पीडाविषवच्छुक्रपातनैः ॥ ३ ॥ वेगनिग्रहदीर्घातिरस्पर्शविघटनैः । दीपा दुष्टा गता गुह्यं योगितिमामयान् ॥ ४ ॥ जनयन्त्युपदंशादीन् उपदशोऽत्र पञ्चवा। पृथग्दोपैः सरुधिरः समस्नेशाव मारतात् ॥ ५ ॥ मेट्योफे रुजरिवाः स्तन्मस्वकपरिपोटनम् । पशोदुम्बरमहागः पित्तेन जयथुज्वरः ॥ ६ ॥ से पाणा कठिन: निग्य पाण्डूमान् शीतलो शुरु । शोणितनासितस्फोटसम्भवोऽनमुतिकर. ॥७॥ सर्वजे सर्वलिङ्गल ध्वयधुर्मु प्कयोरपि । तौबारुगापचन दरण कमिसन्मयः । ८ ॥ प्यो रसोद्भवस्तयां नृत्यवे सन्निपातजः । जायन्ते कुपितैोपेशामुक्पिमितायये. "e U अन्तर्वहिर्वा मेदस्य कापू ना मासकोलका: -- ·अष्टाङ्गद्वदयसंहितायां पिच्छिलासमवा योनी तहश छत्रमविभाः ॥ १० ॥ तेगांस्युपेक्षया घन्ति मेदस्त्यभगातवम् । गुह्यम्य वहिरन्तर्वा पिटिकाः कफरतजाः ॥११॥ सर्पपा मानसस्थाना घना: सर्पपिका म्म ताः । पिटिका बहवो टीर्घा दीयन्ते मध्यतय थाः ॥ १२ ॥ मोऽवमन्यः घाफासृगभ्यां वेदनारोमहर्षवान् । कुम्भोकारक्तपित्तीत्या जाम्बवास्थिनिभाशमा ॥ १३ ॥ अनजी मेहवविद्यादुत्तमा रापित्तजाम् । पिटिका मापमुद्रामा पिटिका पिटिकाचिता ॥ १४ ॥ कर्णिका पुष्करस्येव जेया पुष्करिके ति सा । पाषिभ्यां भृगसंव्यूठे संव्यूढपिटिका भवेत ॥ १५ ॥ मृदितं मुदित वस्त्रसंरब्ध वातकोपतः । विपमा कठिना भुरना यायुनाइटोलिका स्मृता ॥ १६ ॥ विमईनादिदुष्ट न वायुना नग्नमेटजम् । निवर्तने समन्दाह क्वचित्पाकच गच्छति ॥१७॥ पिण्डितं अन्यितं च तत् प्रलम्बमधोमणेः । निवास सकर्फ कण्डकाठिन्यवत्तु तत् ॥ १८ ॥ दुरूढ स्पाटितं चम्म निर्दिष्टमवपाटिका। वातेन टूषित चमी मणौ सा रुणति चेत् ॥ १८ ॥ मोतोमूचं ततोऽभ्ये ति मन्दधारमवेटमम् । मणेविकाशरोधश्च सनिरुडमणिर्गदः । २० ॥ लिङ्ग शूकैरिवापूर्ण ग्रथिताख्य कफोद्भवम् । शूकदूषितरसोया स्पर्शहानिस्तदाया ॥ २१ ॥ छिट्टैरपुमुखैर्य तु मेहनं सर्यतचितम् ।

·०३३ उत्तरस्थानम् वातशीणितकीपैन तं विद्याच्छतपीनकम् ॥ २२ ॥ पित्तामुग्भ्यां त्वच: पाकस्त्वक्पाकी वरदाहवान् । मांस्याकः सर्वन: सर्ववेदनो मांसशातनः ॥ २३ ॥ सरागैरसितैः स्फोटः पिटिकाभिच पीडितम् । मेहनं वेदनायोग्राम्त विद्यादमृगदम् ॥ २४ ॥ मांसाबुंदं प्रागुदितं विद्रधिय विदोपजः । कृष्णानि भूत्वा मांसानि विशीयन्ते समन्तत: ॥२५॥ पक्कानि मनिपातेन तान् विद्यात्तिलकालकान् । मांसोत्यमबुंदं पाक विधिं तिलकालकान ॥ २६ ॥ धतुरी वर्जयेटेषां शेषान् शीघ्रमप्राचरेत् । विंशतिापदो योनेर्जायन्ते दुष्टभोजनात् ॥ २० ॥ विषमस्याइपयनगमैथुन सेवने: दुष्टार्तवादपद्रव्य निदोपेण दैवत्ः ॥ २८ ॥ योनौ कहोऽनिल कुयाद रक्तोदायाममुप्तताः । पिपीलिकासप्तिमिव स्तम्भं कर्कशता बनम् ॥ २८ ॥ फेनिलारणहणाल्पतनुरुक्षार्तवमुतिम् । संसं वहापादिौ व्यथां गुन्म झमेण च ॥ ३०॥ तांस्तांश्च स्वान् गदान् व्यापद वातिको नाम सा माता । सैवातिचरणा शोफसंयुक्ताऽतिव्यवायतः ॥ ३१ ॥ मैथुनादतिबालायाः पृष्ठजनोरुवझणम् । गजन्संदूपयेद्योनि वायुः प्राक्करणे ति सा ॥ ३२ ॥ वेगोटावर्तनाद्योनि प्रपीडयति मारुतः । स फेनिलं रजः कस्यादुदात्तं विमुञ्चति ॥ ३३ ॥ इयं व्यापदुदारता जातनी तु यदानिलः ।

·महादयसंहितायां प्र. ३३ . जातं नातं सुतं हन्ति रोया(शार्तवोसनम् ॥ ३४ ॥ अत्यागिताया विपर्म स्थितायाः सुरते मरुत् । अनेनोपोडितो योन: स्वित: स्रोतसि वक्रयेत् ॥३५॥ माविमांस मुएं तीतरजमन्तर्मुखीति सा। वातलाहारमेयिन्यां नगन्यां कुपितोऽनिलः ॥ ३६ म्बियो योनिमणु द्वारा कुयायसूचीमुखीति सा। वेगरोधाहतो वावुर्दुटो विगमूत्रसंग्रहम् ॥ ३७॥ करोति योनः शोपं च शुष्कास्या सातिवेदना । पडाहारसप्तराचाहा शक्र गर्भाशयान्मरुत् ॥ ३८ ॥ वमेसरड् नीरजी वा यस्याः सा वामिनी मता। योनौ धातोपतमायां स्त्रीगमें बीनदोपतः ॥ २८ ॥ तृपिण्यस्तनी च स्यात्परटसंजाऽनुपक्रमा। दुटो विष्टभ्य योन्यास्यं गर्भ को च मारुतः ॥ ४० ॥ कुरुते विहतां त्रस्तां वातिकीमिव दुःखिताम् । उसननांसा तामाहुर्महायोनि महारुजाम् ॥ ४१ ॥ यथार्दूषणैर्दुष्ट पित्त योनिमुपाश्रितम् । करीति दाहपानोपापूतिगन्धज्वरान्विताम् ॥ ४२ ॥ भृशोषणभूरिकुणपनीलपीतासितातवाम् । सा व्यापत्य तिकी रमायोन्याख्यासृगतिस्रुतेः ॥ ४३ ॥ काफोऽभिन्दिभिः क्रुद्धः कुयायोनिमवेदनाम् । शीतला काण्ड लां पाण्डुपिच्छिलां सविधस्नु तिम् ४४ सा व्यापत् मिकी वातपित्ताभ्यां क्षीयते रजः । सदाहकाय वैवयं यस्यां सा लोहितक्षया ॥ ४५ ॥ पित्तलाया नृसंवा चवथूहारधारणात् ।

·उत्तरम्यानम्
६२१
पित्तयुक्ते न मरता योनिर्भवति दूषिता ॥ ४६॥
शूनाम्पसहा सातिर्नीलपीतासवाहिनी।
बस्तिकुचिगुरुत्वातीसारारोचक कारिणी ॥४७॥
योणिताइगरक्तोदज्वर कृत्सा परिता ।
बातलेमामयच्यासा वेत पिच्छिलवाहिनी ॥ ४८॥
उपमुता समता योनि विल ताख्या वधावनात् ।
मञ्जातजन्तुः कगडू ना कण्ड्डा चातिरति प्रिया ॥ ४ ॥
अकालवाहनादायुः श्मरमाविमूर्छित: ।
कणिकाञ्जनयेद्योनी रजीमार्गनिरोधिनी ॥ ५० ॥
सा कर्णिनीविभिदीयेोनिगर्माययायितेः ।
यथास्वीपद्रव कापमा सान्निपातिकी ॥ ५१ ॥
इति योनिगदा नारी यैः शुक्र न प्रतीच्छति ।
ततो गर्म न यल्लाति रोगांचाप्नोति दारुणान् ।
अमृग्दराणौगुल्मादोनाबाधाथानिलादिभिः ॥ ५२ ॥
4
चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।
अघाती गुयरोगप्रतिपेध व्याख्यास्याम: ।
मेहमध्ये शिरा विध्ये दुपदशे नवोयिते ।
शीतां कुयात् क्रियां शुईि विरेकै ग्ध विशेषतः ॥ १॥
तिलकल्क तक्षौ लेपः पोतु पाटिते ।
जम्बाम्बसुमनोनीपोतकाम्योजिकाइरान् ॥ २ ॥

·अष्टाङ्गहदयसंहितायां - शशकोबदरोबिन्धपतामातिनियोगः। त्वचः क्षीरिद्रुमाणां च त्रिफला च जले पचेत् ॥ ३ ॥ स काथः क्षाननं तेन पक तैलं च रोपणम् । तुल्यगैरिकालो लामनोशालरसाजनैः ॥ ४ ॥ हरेणुपुष्पकासीससौराष्ट्रीलवणोत्तमैः । लेप: चौद्युतैः सूक्ष्मैपदंयत्रणापहः ॥ ५ ॥ कपाले त्रिफला दग्धा सता रोपणं परम् । सामान्यं साधनमिदं प्रतिदीयं त योफवत् ॥ ६ ॥ 'नच याति यथा पाकं प्रयतेत तथा भृशम् । पक : सायुशिरामासैः प्रायो नश्यति हि धनः ॥ ७ ॥ अर्थसां हिनदधानां क्रिया कार्योपदंशवत् । सर्पपा लिहिताः सूक्ष्मः कषायैरवचूर्णयेत् ॥ ८ ॥ रेवाभ्यञ्जनं तैलं साधयेद् व्रणरोपणम् । क्रियेयमवमन्येऽपि रक्त स्राव्यं तथोभयोः॥८॥ कुम्भीकायां हरेद्रतां पक्वायां शोधिते व्रणे। तिन्दुकत्रिफलारोधैर्लेपस्तैलञ्च रोषणम् ॥ १०॥ अलज्यां सुतरतायामयमेव क्रियाकमः। उत्तमाख्यान्तु पिटिकां संछिद्य बडिशोड़ताम् ॥ ११ ॥ कल्क शूणै: कषायाणां क्षौद्युक्तरुपाचरेत् । क्रम: पित्तविसर्पोक्तः पुष्करन्यूढयोहितः ॥ १२ म त्वकपाके स्पर्शहान्याश सेचयेन्मृदितं पुनः । बलातैलेन कोणन मधुरैयोपनाहयेत् ॥ १३ ॥ अष्टोलिका हृते रक्ते ने मनन्विवदापरेत् । निवृत्तं सर्पिषाऽभ्यज्य स्खेदयित्वोपनाहयेत् । १४ ॥ .

·उत्तरस्थानम् ६२३ . त्रिरात्रं पश्वराचं वा मुसिग्धैः शाखलादिभिः । मेटचिला ततो भूयः स्निग्ध सम्म समानयेत् ॥ १५ ॥ मणि प्रपोझ शन: प्रविष्टे चोपनाहनम् । मणी पुनः पुनः स्निग्ध भोजनचात्र शम्यने । १६ ॥ अयमेव प्रयोन्यः स्यादवपायामपि कमः । नाड़ीमुभयतो हारां निरहे जतना सताम् ॥ १७ ॥ ने हातां स्रोतसि न्यस्य सिञ्चेत् ने हैवलाप है: वाहात् वाहात् स्थूलतरां नस्य नाड़ी विवईयेत् ॥ १८ ॥ स्रोतोहारमसिहो त विहान् शस्त्रेण पाटयेत् । मेवनी वर्जयन युनासद्यः क्षतविधि ततः ॥ १८॥ पन्धितं स्वेदितं नाद्या झिग्धीप्रपनाइयेत् । हिम्मेत् कषायैः सौ लिखित्वा शतपोनकम ॥ २० ॥ वक्तविधिवत् कार्या चिकित्सा शोणितावुदे । व्रणोपचारं सर्वेषु यथावस्थं प्रयोजयेत् ॥ २१ ॥ योनिव्यापम भूयिष्ठंशस्यते कम्म दातजित् । से हनखेद्बस्वादियातजास विशेषतः ॥ २२ ॥ न हि वाताहते योनिर्वनितानां प्रदुष्पति । अतो जिला तमन्यस्य यादोपस्य भेषजम् ॥ २३ ॥ पाययेत बलातलं मियक सुकुमारकम् । निग्धखियां तथा योनि दुःस्थितां स्थापये ममाम् ॥२४॥ पाणिनोवमयेजितां संवृत्तां व्यधयेत् पुनः । प्रवेशयेनिःसताच विश्ता परिवर्तयेत् ॥ २५ ॥ स्थानापहत्ता योनिईि शत्यभूता स्त्रियो भवेत् । समभिर्वमनावैश्व मृदुभियोजयेत् म्रियम् ॥ २६ म ·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां -- सर्वतः मुविशुद्धायाः शेषं कम विधीयते । बस्वभ्यङ्ग परीपिकालेपपिचुधारणम् ॥ २७ ॥ काश्मयंत्रिफलाद्राक्षाकाशम मर्दनिशाइयैः । गुड चौसर्यकाभौरुशुकनासापुनर्नवैः ॥ २८ ॥ परूपकैश्च विपचेत् प्रस्थमनसमैई तात् । योनिवातविकारन तत्वोतं गर्भदं परम् ॥ २८ ॥ बचोपकुञ्जिकाजाजीकपणाहषकसैन्धवम् । अजमोदायवक्षारशर्कराचित्र कान्वितम् ॥ ३० ॥ पिटा पसन्द्रयाऽऽलोया सादत्तकृतभर्जितम् । योनिपार्तिहृद्रोगगुल्मार्थोविनिहत्तये ॥ ३१ ॥ कृषक मातुलन्द्रस्य मूलानि मदयन्तिकाम् । पिबन्नयः सन्नवणेस्तथा कृष्णोपकुचिकैः ॥ ३२ ॥ राम्राग्नदंष्ट्राहपकेः शृतं शून्नहरम्पयः । गुडूचीविफलादन्तीकाधेय परिपेचनम् ॥ ३३ ॥ नतया किनौकुष्ठसैन्धवामरदारूभिः । तैनात् प्रसाधिताबाय; पिचुयोनो जापहः ॥ ३४ ॥ पित्तलानां त योनीनां से काभ्यापिनुक्रिया: । गीता: पित्तजितः याााः रोहनार्थ तानि च ॥३५ गता रोमूनतुनाचतुष्मात् क्षुग्पीडितात् । रमन धोरतुन्येन पापयेत तादकम् ॥ ३६ है जोपनीयतावा महीकामि, पम्पकै. । पिष्ट: प्रियालेयामांगमकादियनान्विते । ३० : मिरगीस तु मधुन: पिप्पचार पन्नाष्टकम् ।, गराया दापलं शिक्षितान्तिः । ३८॥

·प. ३४ उत्तरस्यानम् ६२५ . योन्यसकशुक्रदीपन्न वृष्य पुंसवनं परम् । सतं चयममृपित्तं काम वासं इलोमकम् ॥ ३८ ॥ कामतां वातमधिरं विसर्प इच्छिरीग्रहम् । अपम्मागर्दितायाममदोन्मादांय नाशयेत् ॥ ४० ॥ एवमेव पयः सपिंर्जीवनीयोपसाधितम् । गर्भदं पित्तनानाञ्च रोगाणां परम हितम् ॥ ४१ ॥ बलाट्रोण्हयका ततैलालकं पचेत् । चोर चतुर्गुण रुपणाकाकनासासितावितैः ॥ ४२ : जोवन्तीचौरकाकोलोस्थिरावीरदिजीरकैः । पयस्याश्रावणीमुद्गपौलुमायाख्यपर्षिभिः ॥ ४३ ॥ वातपित्तामयान इत्ता पानाद गर्भ दधाति तत् । रक्तयोन्यामसवर्णरनुबन्धमवेक्ष्य च ॥ ४४ ॥ यथादोयोदयं युद्धगद रतस्थापनमौषधम् । पाठानम्बानयोरस्थिगिलोड़दं रसाजनम् ॥ ४५ ॥ अम्बठां शाल्मली पिच्छां समनां यत्सकवचम् । वाहीकवित्वातिविषारोधतोयदगैरिकम् ॥ ४६ ॥ शुण्ठोमधूकमाची करतचन्दनकट फलम् । कटन वत्स कानन्नाधातकीमधुकार्जुनम् ॥ ४७ ॥ घुष्ये गृहीत्वा सञ्चूर्ख सचौद्रं तन्दुलाम्भसा । पिबेदर्श:खतीसारे रस ययोपवेश्यते ॥ ४८ ॥ दोघा जन्तुक्ता ये च बालानां नाथ नाशयेत् । योनिदोपं रजोदीयं ब्यावखे तारुणासितम् ॥ ४८ चूर्ण पुष्पानुगं नाम हितमा यपूजितम् ।

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां प्र० ३४ योन्यां बलासदुष्टायां सर्व रुक्षोप्यमौषधम् ॥ ५० ॥ धातयामलकोपत्थीतीजमधुकोत्यलेः जम्बामसारकासीसरोध कटफलतिन्दुके: ॥ ५१ ।। । सौराष्ट्रिकादाडिमत्वगुदुम्बरगलाटुभिः । अक्षमात्रैरजामूचे खोरे च हिगुणे पयेत् ॥ ५२ ॥ तेलप्रस्य तदभ्यङ्ग पिचुबस्तिषु योजयेत् । शूनीतानोन्नता स्सधा पिच्छिला साविणी तथा ॥५३॥ विलु तोपप्लुता योनि: सिद्धये त्मस्फोटशूलिनी । यवावमभयारिष्ट सौतेलन भोलयेत् ॥ ५४ ।। पिप्पल्पयोरजःपथ्याप्रयोगांश्च समाक्षिकान् । कासीसं त्रिफलाकाहोसाम्रजम्बुस्थिधातुको ॥ ५५ ॥ पैच्छिल्ये चौद्रसंयुक्तों वैगयकारकः । पलायधातुकोजम्ब समझामोचस जः ॥ ५६ ॥ दुर्गन्धे पिच्छिले लो दस्तम्भनयूर्ण इथते । पारग्वधादिवर्गस्य कपायः परिपेचनम् ॥ ५७ ॥ स्तब्धानां कर्कशानां च कायं मार्दवकारकम् । धारणं बेसवारस्य असरा पायसस्य च ॥ ५८ ॥ दुर्गानां कषाय: स्यात्तैलं वा कल्क एव वा। चूर्णो वा सर्वगन्धानां पूतिगन्धापकर्षणः ॥ ५८ ॥ लेपलानां कट प्रायाः समूना बस्तयो हिताः । पित्ते ममधुकचीरा वाते तैलाम्ससंयुताः ॥ ६ ॥ सनिपातसमुत्वाया: कम्न साधारणं हितम् । एव योनिषु शुद्धासु गर्भ विन्दन्ति योषितः ॥ ६॥ प्रदुष्टे प्रारुते वीजे जीवीपक्रमी सति ।

·प्र. ३५ उत्तरस्थानम् पञ्चकम्मविशुद्धस्य पुरुषस्यामि चेन्द्रियम ६२ परीक्ष्य वर्णेदोषाणा दुट तरूपाचरेत । मंजिठाकुष्ठतगरत्रिफलाशर्करायचा ॥ ६३ ॥ हे निशे मधुके मेदा दीप्यक कट रोहिणी। ययस्याहि काकोलीवानिगन्धायनावरी ॥ ६४ ॥ पिवाचायेधुतप्रस्थ पचेत् चीराचतुर्गुणम् । योनिशुक्रप्रदोषेषु सरसर्वे च शस्यते । ६५ ॥ आयुष्य पौष्टिक मेध्य धन्य पुसपन परम । फ्लसपिरिति ख्यात पुष्य पीत फनाय यत ५ ६६ ॥ नियमाण प्रजाना च गर्भिणीनां च पूजितम् । एतत्परच बालना ग्रह देववईनम् ॥ १० ॥ पञ्चवि शोऽध्यायः। अथातो विषप्रतिपेध व्यायास्थाम । मध्यमाने अननिधावरतार्थ मुरासरे । जात प्रागमतोत्यस पुरयो घोरदर्शन ॥१॥ टीततेनायतुट्री हरि गोऽनलेक्षण । सगरिया सहा तेनासो विषम जित । उडतो अम्रपा मूर्ती तत स्यापर जद में। माधतिष्ठचिज रूपमुपमित्वा यशनाम कम । ३ पिरमत्युषण वीर्ये यत्पन्देषु प्रतिष्ठितम् ।

·.६२८ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां कालकूटेन्द्रवत्सास्यशृङ्गीहालाहलादिकम् ॥ ४ ॥ मर्पलूतादिदंष्वास दारुणं जङ्गमं विषम् । स्थावरं जङ्गमं चेति विषं प्रोक्तमतविमम् ॥ ५॥ कृत्रिम गरसंज्ञं तु क्रियते विविधौषधैः । हन्ति योगवशेनाशु चिराचिरतराञ्च तेत् ॥ ६ ॥ मोफपाण्डू दरोन्मादुर्नामादीन् करोति च । तीक्ष्णोणरूक्ष विषदं व्यवाय्याशकरं लघु ॥ ७ ॥ विकाशि सूक्ष्ममव्यक्तरस विषमपाकि च । श्रीजसो विपरीतं तत् तीक्ष्णाद्यैरन्वितं गुणैः ॥ ८. घातपित्तोत्तरं नृणां सधी हरति जीवितम् । विषं हि देहं सम्प्राप्य प्राग दूषयति शोणितम् ॥ ८ ॥ कफपित्तानिलांथान समं दोयान् सहाशयान् । ततो हृदयमास्थाय टेहोच्छेदाय कल्पते ॥ १०॥ म्यावरस्योपयुक्तस्य वेगे पूर्वे -प्रजायते । जिह्वायाः स्यावता स्तम्भी मूळ त्रास. क्लमो वमिः१६ हितीये वेपथुः खेदो दाहः कण्ठे च वेदना । विध धामाशयं प्राप्त कुरते इदि वेदनाम् ।। १२॥ तालुशोपस्तृतीये तगूनं चामाश्रये भृशम् । दुर्बले हरिते शूने नायते चाम्य लोचने ॥ १३ ॥ पकाशगते तोदहिमाकासान्वकूजनम् । तुर्य जायते वेगे गिरमयातिगौरवम् । १४ ॥ कफप्रमेकी वैवई पर्षभेदय पञ्चमे । मदीपप्रकोपय पक्काधाने च घेदना : १५ : मष्ठे मचायागय मुभगं चासिसायते ।

·उत्तरस्थानम् . स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गो भवेन्मृत्युद्य सप्तमे ॥ १६ ॥ प्रथमे विपवेगे तु वान्तं गीताम्बु मेचितम् । सर्पिमंधुभ्यां संयुक्तमगदं पाययेद द्वतम् ॥ १॥ हितीये पूर्ववहान्तं विरित चानुपाययेत् । टतीयेऽगदपानं तु हित नस्यं तथाधनम् ॥ १८ ॥ चतुर्थे नेहसंयुक्तमगदं प्रतिप्रयोजयेत् । पञ्चमे मधुकसाथमाक्षिकाभ्यां युतं हितम् ॥१८॥ पठेऽतिसाररिस हिरवपीडम्नु सप्तमे। मूनि काकपदं कृत्वा सासृग्वा पिशित क्षिपेत् ॥ २० ॥ कोशातक्याग्निकः पाठासूर्यवत्यमृताभयाः । मेनुः शिरीपः किषिही हरिदे शोद्रमाया । २१ ॥ पुनर्नधे विकटुक बृहत्यो सारिखे वला । एपां यथागू नियू हेभीतां सतमाधिकाम् ॥ २२ ॥ युजागान्तरे सर्वविपत्री फतकर्मणः । तहम्मधूकमधुकपनकेसरपन्दनैः ॥ २३ ॥ मनन नगरं कुष्ठ हरितातं मनःमिला । फलिनी त्रिकट, सका नागमुष्य सकेसरम् ॥ २४ ॥ रेणु मधुकं मांसी रोषना काकमालिका । योवेष्टक सर्जरसः मसाला कुटुमै बला । २५ ॥ तमासपवतालीसभू गोरे निशाध्यम् । कन्योपवासिनी माता रामपामा मद्रुतः । २६ ५ दिवानभ्यर्थ तेः पुथे कल्पयेदगदोत्तमम् । वेद्यपान तदा मखं प्रयतामा पठेदिमम् । २०५ नमः पुरुषसिंहाय नमो नारायणाय च ।

·अष्टाङ्गहृदयसहितायां यथासौ नाभिजानाति रणे कृष्णपराजयम् ॥ २८॥ एतेन सत्यवाक्येन अगदो मे प्रसिद्यतु । नमो वैदूर्यमाते हुलुहुलु रक्ष मां सर्वविषेभ्यः ॥ २८ ॥ गौरि गान्धारि चण्डाशि मातड्नि वाहा । पिष्टे च द्वितीयोमन्च: हरिमायि स्वाहा ॥ ३० ॥ अपविषवेतालग्रहकार्मरापाप्मसु । मरकव्याधिदुर्भिक्षयुवाशनिभयेषु च ॥ ३१ ॥ पाननस्याष्लनालेपमणिबन्धादियोजितः । एप चन्द्रोदयो नाम शान्ति: स्वस्त्ययनं परम् ॥ ३२॥ जीर्ण विषनौषधिभिईत या दावाग्निवातातपयोपित वा । स्वभावती वा मुगुणेन युक्त दूषीविषाख्यां विषमभ्युपैति३३ वीाल्पभावाविभाव्यमेतत्कफाहत वर्षगणानुबन्धि । तनार्दितो भिवपुरीषयों दुष्टास्ररोगी टडरोचकातः ३४ मूर्छन् वमन् गहदवाक् विमुध्यन् भवेच दूष्योदरसिङ्गजुष्टः आमाशयस्थे कफवातरोगी पकायस्पेनिलपित्तरोगी ३५ भषेवरो ध्वस्तशिरोरुहागो विलूनपक्षः स यथा विहाः। म्बित रसादिष्वथवा विचिवान् करोति धातुप्रभवान् विकारान् प्राग्याताजीर्षशीताभदिवास्वप्नाहिता यनैः । दुष्ट दूपयले धातूमतो दूपीविषं रम तम् ॥ २७ ॥ दूपौयिपात मुसिवमूर्ध्व पाधय शोधितम् । दूपी विपारिमगदं लेश्येत् मधुना भुतम् ॥ ३८॥ पिप्पल्यो ध्यामकं मांसी रोधमला सुर्षिका। कटयटनसं कुठं यटी चन्दनगैरिकम् ॥ ३८ : दूधोवितारिनांग्याध्य न पायपापि पाते।

·उत्तरस्थानम् विपदिग्धेन विवस्तु प्रताम्यति मुहुर्मुहुः ॥ ४० ॥ विवर्णभावं भजने विषादं चाशु गच्छति । कोट रिवाइतं चास्य गात्रं चिमिचिमायते । ४१ ॥ थोणिपृष्ठगिरः स्कन्धसन्धयः स्युः सवेदनाः । कृष्णदुष्टामुषिमायो ढगमूविरदाहवान् ॥ ४ ॥ दृष्टिकालुष्यवमथुश्वासकासकर: क्षणात्। भारतपोतपर्यन्तः स्यावमध्योऽतिरुग्वणः ॥ ४३ । सूयते पच्यते सद्यो गत्वा मांस च कृपणताम् । प्रविन शीर्यतेऽभी सपिच्छिलपरिसयम् ॥ ४४ ।। कुयादमर्मविदस्य हृदयावरणं हृतम् । शल्यमाकृष्य तसेन लोहेनानु दहेद व्रणम् ॥ ४५ ॥ अथवा मुष्कक तासोमवक्तामवमितः। गिरीपाद ग्रधनख्याय हारेण प्रतिसारयेत् ॥ ४६॥ शुकनासातिविषाव्याघ्रीमूलैथ लेपयेत् । कीटदष्टविचित्सां च कुर्यात्तस्य यथाईतः ॥ ४ ॥ वणे तु पूतिपिथिते क्रिया पित्तविसर्पवत् । सौभाग्याथै खियो भने राजे वारातिचोदिताः २४८ गरमाहारसंगृत यच्छन्त्यासवर्तिनः । नानापाखड्गशमलविरुहौषधिभन्मनाम् ॥ १८ ॥ विपाणां चाल्पवीर्याणां योगो गर ति म्म तः । तेन पाण्ड सुशील्पातिः र: कासश्वासस्वरादित' ३५०१ वायुना प्रतिलोमेन स्वप्रचिन्तापरायणः । महोदरयवतमीही दीनवाग दुर्वलोऽलसः ॥ ११ ॥ गोफवान् सततामातः शुष्कपादकर आयी।

·अष्टाङ्ग हदयसंहितायां म्वप्ने गोमायुमार्जारनकुलव्यालवानरान् ॥ ५२ ॥ प्रायः पश्यति शुष्कांच वनस्पतिजलाशयान् । मन्यते कपणमात्मानं गौरो गौरं च मालकः ॥ ५३॥ विकर्णनासानयनं पश्येत्तद्विद्यतेन्द्रियः । एतैरन्यैथ बहुभिः तियो घोरैरुपद्रवः । ५४ ॥ गरातों नाशमानोति कश्चित्सद्योऽचिकित्सितः । गरा बान्तवान् भुवा तत्पथ्य पानभोजनम् ॥ ५५ ॥ शहाच्छोलयेडेम सूत्रस्थानविधेः स्मरन् । शर्कराक्षौट्रसंयुक्त चूर्ण ताम्यसुवर्णयोः ॥ ५६ ॥ लेहः प्रशममत्युग्रं सर्वयोगकतं विषम् । मूर्वामृतानतकणापटोनीचभ्यचित्रकान् । ५७ ॥ वचामुस्तविडङ्गानि तक कीपणाम्बुमस्तुभिः । पिबेद्रसेन वाम्लेन गरोपहतपावकः । ५८ ॥ पारावतामिषपठीपुष्करावं शृतं हिमम् । गरवणारजाकासखासहिमावरापहम् ॥ ५८ ॥ विषप्रकृतिकासाबदोषटूयादिसङ्गमे । विषसटमुद्दिष्ट मतस्यैकोऽत्र जीवति ॥६. ॥ सुत्तृष्णाधम दौर्वस्यकोधयोकभयथमः । अनीर्णयों ट्रषत: पित्तमारतहहिभिः । ६१॥ तिलपुष्यफलाघ्राणभूवाष्पधनगर्जितैः इम्तिमूषिकवादिवनिःस्वनै पिसाइट: १२॥ पुरोवातोत्पलामोदमदनईते विषम् । वर्षासु चाम्बुयोनित्वासंतदं गुडवहतम् । ६३ ।। विसर्पति घनापाये तदगस्त्यो हिनस्ति च । स

·उत्तरस्थानम्
प्रयोति मन्दवीचव विषे तेमावनात्यये । ६४॥
इति प्रकृतिसामा स्थानवेगबलाबलम् ।
पानीय निपुण बुड्या कर्मानन्तरमाचरेत् ॥ ६५ ॥
पिक वमनैरुण क्षतीक्षा: प्रलेपन ।
कमायकट तितय भोजन: यमदिपम् ॥ ६६ ॥
पैत्तिक
म सनै सेकादेर्भशयीतले ।
कयायतिकमधुरैट तयुक्त य भोनने ॥ ६७ ॥
वातात्मक जयेत् स्वादुस्निग्धाखलवणान्वितैः ।
सहीजनलवैस्तथैव पिशिताशनैः । ६८।।
मात स्रसन शस्त प्रलेपोभोज्यमौषधम् ।
सर्वेषु सर्वावस्थेषु विषेषु न तोपमम् ॥ ६८ ॥
বিন মগজ জিমিদাৰু সৰলালিল।
মান্নান স্বন্ধি কাম যাভিনায়াখন ।
सुदु.साध्यमसाध्य वा वाताशयगत विषम् ॥ ७० ॥
घट्विंशोऽध्यायः।
अधात' सर्पविषप्रतिषेध व्याख्यास्यामः।
द करा मण्डलिनी रानीमन्तय पन्नगाः।
विधा समासती भीमा भिद्यन्ते ते वनकधा॥
व्यासतो योनिभेटेन नीच्यन्तेऽनुपयोगिनः ।
विधेपालकटुकमहोपण वाटु गीतसम् ॥ २ ॥

·अटाङ्ग हदयसंहितायां
विपं दाकिरादीनां क्रमाहातादिकोपनम् ।
तारुण्यमध्यावे वृष्टियोतात पेषु च ॥ ३ ॥
विपोल्वणा भवन्त्येते व्यन्तरा ऋतुसन्धिषु ।
ৰয়াল্লাছুরব্বিামধাৰিবঃ ॥ ৪ |
फणिनः शीघ्रगतयः सर्पा दर्वोकराः स्म ताः ।
जेया मण्डलिनोऽभोगा मण्डलैर्विविधैथिताः ॥ ५ ॥
प्रांधवो मन्दगमना राजीमन्तस्तु राजिभिः ।
निग्धा विचित्रवर्णास्तियगई विधिविताः ॥ ६ ॥
गोधासतस्तु गौधेरी विष वीकरैः समः ।
चतुष्पाद व्यन्तरान् विद्यादेतेपामेव सङ्करात् ॥ ॥
च्यामियलणास्ते दि सन्निपातप्रकोपना ।
श्राहारार्थ भयात्पादस्पर्थादतिविषात् क्रुधः ॥ ८ ॥
पापत्तितया वैरादेवर्षियमचोदनात् ।
दशन्ति सर्पास्तेषूक्त विषाधिक्य यथोत्तरम् ॥ ८ ॥
आदिष्टाकारणं ज्ञात्वा प्रतिकुर्याद्यथायथम् ।
व्यन्तरः पापशीलवान्मार्गमाथित्य तिष्ठति ॥ १० ॥
यत्र लालापरिक्लेदमात्र गाने प्रहश्यते ।
न तु दंष्ट्रालतं दंशं तत्तुण्डाहतमादिशेत् ॥ ११ ॥
एक दंष्ट्रापदं हे वा व्यालोढाख्यमयोणितम् ।।
दंष्ट्रापदे सरतो हे व्यालुप्तं धौणि तानि तु ॥ १२ ॥
मांसच्छेदीदविच्छिन्वरनावाहोनि दंष्ट्रकम् ।
दंष्टापदानि चत्वारि तहद्दष्टनिपीडितम् ॥ १३ ॥
निर्विघं हयमत्राचमसाध्य पथिम वदेत् ।
विपमाहेयमप्राप्य रक्तं दूपयते वपुः ॥ १४ ॥

·उत्तरस्थानन्
रक्तमग्वपि तु प्राप्त वईते तैलमम्बुवत् ।
भौरोऽस्तु सर्पसंस्पर्शायेन कुपितोऽनलः ॥ १५ ॥
कदाचित् कुरुते योर्फ साङ्गाभिहतं तु तत् ।
दर्गन्धकारे विदस्य केनचिदृष्टयतया ॥ १६ ॥
वियोगो बरच्छर्दिर्शदाहोऽपि वा भवेत् ।
ग्लानिर्मोहोतिसारी वा तच्चतकाविषमुच्यते ॥ १७॥
तद्यते सवियो दंगः कण्ड गो फरजान्वितः ।
टश्यते ग्रधित: किथिविपरीतस्तु निर्विपः ॥ १८ ॥
पूर्वे दलितां वेगे दुष्ट साधीभवत्यस्क ।
श्यावता तेन बतादौ सर्पन्तोव च कीटकाः ॥ १८ ॥
दितोये ग्रन्ययो वेगे टतीये मूर्ध्नि गौरवम् ।
दुर्गन्धी दशविक्तेदयतुर्ये ठीवनं वमिः ॥ २० ॥
सन्धिविपणं तन्द्रा पञ्चमे पर्वभेदनम् ।
दाहो हिया च षष्ठेच इत्योडा गावगौरवम् ॥ २१ ॥
मूछो विधाकोऽतीसारः प्राग्य शुक्रन्तु सप्तमे।
स्कन्धयष्टकटीमनः सर्वचेष्टानिवर्तनम् ॥ २२ ॥
अथ मण्डलिदष्टस्य दुष्ट पीतीभवत्यमृक् ।
तेन पीताङ्गता दाही द्वितीये वयादवः ॥ २३ ॥
दतीये दायिले दः स्वेदस्तृष्णा च जायते ।
चतर्भ ज्वर्यते दाहः पञ्चमे सर्वगावगः ॥ २४ ॥
दष्टस्य राजिलेर्दुर पाण्डतां याति शोणितम् ।
पाण्डु ता तेन गावाणां द्वितीये गुरुताउति च ॥ २५ ॥
हतोये दंशविळदी नासिकाभिमुखस्रवाः ।
चतुर्थे गरिमा मूधी मन्याम्तम्भव पञ्चमे ॥ २६ ॥

·अष्टाद्रहृदयसंहितायां गानभनी ज्वरः गौत: गेपयी पूर्ववाटेत् । कुर्थात्पञ्चम वेगेपु चिकिमान ततः परम् ॥ २७ ॥ जलाप्लुता रतिक्षीणा भौता नकुन्ननिर्जिताः । गौतयातानपव्याधिक्षुत्तृष्णाश्रमपीडिता' ॥ २८ ॥ तृण देशान्तरायाता विमुक्त विषकचुकाः । कुयोषधीकण्टकवद्ये चरन्तीव काननम् ॥ २८॥ देश दिव्याध्युषित सास्ते ऽल्पविषा मताः । शाशानचितिचैत्यादी पञ्चमीपक्षसन्धिषु ॥ ३० ॥ अष्टमीनवमीसन्ध्यामध्यरात्रिदिनेषु च । याम्याग्नेयमघाले पाविशाखापूर्वनैऋते ॥ ३१ ॥ नैऋतास्य मुहर्ते च दष्ट मम्मसु च त्यजेत् । दष्टमात्रः सितास्यक्षः शीयामाणशिरोरुहः ॥ ३२ ॥ म्तब्धजिवो मुहुर्मूछन् शीतोच्छासो न जीवति । हिमा श्वासो मिः कासो दृष्टमात्रस्य देहिनः ॥ ३२॥ जायन्ते युरपद्यस्य स हच्छूली न जीवति । फेन वमति नि:संत्र' यावपादकराननः ॥ ३४ नासावसादो भगोऽङ्ग विभेदः लवसन्धिता। विधपीतस्य दृष्टस्य दिग्धेनाभिहतस्य च ॥ ३५ ॥ भवन्त्येतानि रूपाणि सम्प्राप्त जीवितक्षये। न नस्यैश्चेतना तीक्ष्णैन ज्ञतात क्षतनागमः ॥ ३६॥ दण्डाहतस्य नीरानीप्रयातस्य यमान्तिकम् । अतोऽन्यथा तु खरया प्रदीप्साङ्गारवद्भियक ॥ ३७॥ रतन कराएगतान् प्राणान् विषमाशु शम नयेत् ।। मात्रायत विप स्थित्वा दंश दृष्टस्य देहिनः ।

·मा० ३६ उत्तरस्थानम् टेश प्रक्रमते धातन मधिगदीन् प्रदूपयत् पतस्मिन्नन्तरे कम दस्थोकतनादिकम् ॥ ३८ ॥ बुाच्छीघ्र यया देह विषयनी न रोइति । दृष्टमावी दशेदाश तमेव पवनाशिनम् ॥ ४० ॥ नोट मही वा दशनैश्छित्वा चानु ससंभ्रमम् । निष्ठीवन समान्निम्पदंश कर्णमलेन वा ॥ ४१ ॥ दशस्योपरि बधीयाटरिष्टां चतुरङ्गने । सोमादिभिर्वेणिकया सिदेमन्वेस मन्त्रवित् ॥ ४२ ॥ अम्बुवत् मेतुबन्धेन बन्धन स्तभ्यते विपम् । न वहन्ति गिरायास्य विष बन्धामिपीडिताः ॥ ४३ । निष्पीद्यानूहरेद्दयं मम्मसध्यगतं तथा। न जायते विषावेगो वीननाशादिवाहुरः ॥ ४४ ॥ दंश मण्डलिना मुक्ता पित्तलखादयापरम् । प्रतहमलोहार्दिदाशूल्म के न वा ॥ ४५ ॥ करोति भस्मसात् सद्यो हिः कि नाम न क्षणात् । पाचूपेत्पूर्णवतो वा गृहमागदगोमयः ॥ ४६ : प्रच्छायान्तररिष्टाया मासल तु विशेषतः । अग सहैव दशेन लेपयेदगदैर्मुडु ॥ ४७ ॥ चन्दनोगौरयुक्तो न सनिलेन च सेचयेत् । विये प्रविमृति विध्याच्छिा सा परमा क्रिया ॥ ४८॥ र निईियमाणे हि कृत्स्नं निर्षियले विपम् । टुर्गन्ध सविय रक्तमग्नी चटचटायते ॥ ४८ ॥ ययादोष विशुद्ध' च पूर्ववतक्षयेदसूक् । ५४ ·अष्टाइहदयसंहितायां पिराखदृश्यमानासु योन्याः शृङ्गजलौकसः ॥ ५० ॥ थोणितं सुतशेधं च प्रविलीनं विघोषणा । लेपसेकैस्त बहुशः स्तम्भयेशशीतलैः ॥ ५१ ॥. अस्कन्ने विषवेगाहि मूर्छायमदट्रवाः । भवन्ति तान् जयेच्छौजेचारोमहर्षतः ॥ ५२ ॥. स्कवेत रुधिरे सद्यो विषवेगः प्रशाम्यति । विषं कर्षति तीयवाद हट्यं तस्य गुप्तये ॥ ५३ ॥ पिबेदष्टतं इतक्षौद्रमगदं वा तामुतम् । वृदयावरणे चास्य श्लेष्मा हृद्युपचीयते ॥ ५४ ॥ प्रवत्तगौरवोतले गहल्लासं वामयेत्ततः। ट्रवैः कानिककोलत्यतैलमद्यादिवर्जितैः ॥ ५५ ॥ वमनैर्विषहद्भिव नैवं व्याप्नोति तहपुः । भूजगदोधमकृतिस्थानवेगविशेषत: ॥ ५६ ॥ सुसूक्ष्म सम्यगातीय विशिष्ट वाउचरक्रियाम् । सिन्दु वारितमूलानि खेता च गिरिकर्णिका ॥ ५७ ॥ पानं दर्वीकरैर्दष्टे नस्य मधु सपाकलम् । कृष्णसर्पण दष्टस्य लिम्पेशं होऽमृजि:५८॥ धारटीनाकुलीभ्यां वा तीक्षामूलविषेण वा । पानं च क्षौद्रमजिष्ठागृहधूमयुतं घृतम् ॥ ५८ ॥ लौयककाश्मय्यकिणिहीगिरिकर्णिकाः। मातुलुनी सिता मेलुः पाननस्याननैहितः ॥ ६ ॥ अगदः फणिनां घोरे विधे रानीमतामपि । समाः सुगन्धा मृहीका से ताख्या गजदन्तिका ॥१॥ अर्धा सौरसं पत्र कपित्य बिल्वदाडिमम् । तन्द ·प०३६ उत्तरस्थानम् सचौद्री मण्डलिविषे विशेषादगदो हितः ॥ १२ ॥ पञ्चवल्कवरायष्टोनागपुष्पेलवालुकम् । जीवकर्षभकौशीर सितापनकमुत्पलम् ॥ ६३॥ सचोद्रो हिमवानाम हन्ति मण्डलिनां विषम् । लेपात्श्वयथुवीसर्प विस्फोटज्वरदाहहा ५६४ ॥ काश्मयंवटशृङ्गाणि जीवकर्षभको सिता। मनिष्ठा मधुक चेति दृष्टी मण्डलिना पिबेत् ॥ ६५ ॥ वयवक्वीजकटुकापाटलीवीजनागरम् । शिरीषवीजातिविषे गावेधुकं वचा ॥ ६६ ॥ पिष्टी गोवारिणाष्टाङ्गो हन्ति गोनसनं विषम् । कट कातिविषाकुष्ठगृहधूमहरेणुकाः ॥१०॥ सक्षौद्रव्योयतगरा प्रन्ति राजीमतां विषम् । निखनेकाण्डचिवाया दंश यामइयं भुवि ॥८॥ उहत्य प्रस्थितं सर्पिर्धान्यमयां प्रलेपयेत् । पिबत्यु राणं च घृत वराचूर्णावचूर्णितम् ॥ १८ ॥ जोणे विरित भुनीत यवान सूपसंस्कृतम् । करवीराककुसममूललाइलिकाकणाः ॥ ७० ॥ कल्कयेदारनालेन पाठामरिचसयुताः। एष व्यन्तरदष्टानामगदः सार्वकार्मिक' ॥१॥ शिरोपपुप्पस्वरमे सप्ताह मरिच सितम् । भावित सर्पदष्टाना पाने मस्याघ्नने हितम् ।। ७२ ॥ पिल नतकुष्ठाभ्या घृतनीट्रचतुष्पलम् । अपि तनकदष्टाना पानमेतत्सुखप्रदम् ॥ ७३३ । अथ दक्लिता वेगे पूर्व विसाव्य शोणितम् ।

·६४० परामटयसंहितायां प्रगट मधुसपिभ्या संयुक्त त्वरित पिवेत् ।। ७8 ।। हितोये यमनं कृत्वा तदेयागदं पियेत् । विपाप: प्रजुनीत रतीयेऽनननायने ।। ५ ।। पिबेचतुर्धे पूर्वोता यथागू पमने पते । पटपञ्चमयोः गीतेर्दिग्ध मितामभोपगः ॥ ७६ ।। पायये हमर्न तोक्षा यवागं च विपापहे: । अगदं रातमे तीक्षा युभवादनननम्ययोः।। ७०॥ सत्वावगाद गन्दे ण भू िकाकपदं गतः । मांसं सरुधिरं तस्य चर्म या तत्र निक्षिपेत् ।। ७ ।। टतीये यमितः पेयां येगे माइलिनां पिवेत् । प्रतीक्षामगदं पठे गणं वा पनकादिकम् ॥ ७ ॥ प्राधेऽवगाढ प्रच्छायवेगे दष्टस्य रानिलः । प्रतायुनी इरेट्रन पूर्ववचांगदें पिवेत् ॥ ८ ॥ पठेऽञ्चनं तीदाममपीच योजयेत् । अनुको पु च वेगेपु क्रियां दर्वीकरोदिताम् ॥ ८१।। गर्भिणीवालवृद पु मृदु विध्ये च्छिरां न च । वडमनोहानिशे वना रस: गार्दूलजो नखः ।। २ ।। तमालः केसरं शीत पीत तन्दु नवारिणा । हन्ति सर्वविधाण्ये तहजिवजमिवासुरान् ।। ८३ ।। बिल्वस्य मूलं सुरसस्य पुष्पं फल करञ्जस्य नत मुराद्वम् । पलविकं व्योपनिशाइयञ्च बस्तस्य मूत्रेण सुसूक्ष्म पिष्टम् ८४ भुजङ्गलूतीन्दुराधिकाथै पिपूचिकाजीर्ण गरवरैच । प्रार्तावरान् भूतविधर्मितांच न्वस्थोकरोत्यञ्जनपा ननभ्यः ८५ प्रलेपाशि निःशेषं दंशादयुरेहिषम् । - ·उत्तरस्थानम् ८४१ . भूयो वगाय जायेत शेष दूषीविषाय वा ॥ ६ ॥ विणपायेऽनिल कुई मेहादिभिरुपाचरेत् । तेलमद्यकुलस्याम्बवज्य : पवननाशनः ॥ ८॥ पित्तं पित्तन्वरहरैः कषायने हबस्तिभिः। समाक्षिण वर्गए कफमारग्वधादिना ॥८॥ सिता वैगन्धिको द्राचा पयस्या मधुक मधु । पाने समन्त्र पूताम्बु मोक्षण सान्वहर्षणम् ॥ ८ ॥ सर्वाभिहते युजवात्तथा शङ्काविषार्दिते। कर्केतन मरकत वर्च' वारणमौक्तिकम् ॥२०॥ वैदूर्यगर्दभसणिं पिक विषमूषिकाम् । हिमवहिरिसम्भूतां सोमराजी पुनर्नवाम् ॥ ८॥ : तथा द्रोणा महाद्रोणां मानसौं सर्पज मणिम् । विषाणि विषशास्त्यर्थ वीर्ययन्ति च धारयेत् ॥ ८२५ छवी जर्जरपाणिय चरेद्रात्रौ विशेषतः । तच्छायाशब्दविवस्ताः प्रणश्यन्ति भुजङ्गमा. ॥ ८३ ॥ सप्तविंशोऽध्यायः । प्रथात. कीटलूतादिविषप्रतिषेध यास्यास्यामः । अर्पणामेव विएम पकाशवकोथजा । दोपैयं सैः समस्तैय युत्ताः कीटायतुर्विधा । १ ॥ दष्टस्य कोटयव्य देशस्तोदरनोल्वरः।

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां श्राग्नेयैरल्पसंसायो दाहरागविसर्पवान् ॥ २ ॥ पकपीतुफलप्रख्यः खजूरमहशोऽधना।। कफाधिकर्मन्दरुजः पकोदुम्बरसविभः ॥ ३ ॥ सापाव्यः सर्वलिङ्गस्तु विवय: साविपातिकैः। वेगाय सर्पयच्छोफो वाई पार्विनरक्तता ॥ ४ ॥ शिरोऽक्षिगौरवं मूर्छा भ्रमः श्वासोऽतिवेदमा । सर्वेषां कर्णिकाशोफो ज्वरः कण्डू रोचकः ॥ ५ ॥ हयिकस्य विषं तौदामादौ दहति वह्निवत् । कई मारोहति क्षिप्र दंगे पश्चात्तु तिष्ठति ॥ ६ ॥ दंशः सद्योऽतिरुकश्यावस्तुद्यते स्फुटतीव च । ते गवादिशात्कोचाहिग्वष्टादिकीयतः ॥ ७॥ सर्पकोथाश्च सम्भूता मन्दमध्यमहाविषाः । । मन्दाः पीता: सिताः स्यावा रूक्षकबुरमेचकाः ॥ ८॥ रोमथा बहुपर्धा यो लोहिताः पाण्डु रोदराः । धूम्रोटरम्तिपर्वाणो मध्यास्तु कपिलारुणा: ॥ ८ ॥ पिशा: शबलाथित्रा: भोगितामा महाविपाः । अन्याभा देरकपर्वाणो रताः केचित् सिनोदगः ॥१०॥ दंष्टः शूनरसन: स्तब्धगावो बरादितः । गैर्वमन् शोपित कृष्णमिन्द्रियार्थानसविदन् ॥ ११ ॥ स्विद्यमूर्छन् विशुधारयो विश्लो वैदगातुरः । विशौर्यमाएमांसय प्रायशो विमहात्यमन् ॥ १२॥ चिटिस्तु वतीण दात्यभ्यधिकव्यथः । साध्यतो शिकात् स्तम्भ गेफसो प्रष्टरोमताम् ॥ १३ ॥ लमानां दशः शीताम्बनेय च ।'

·प्र० ३७ उत्तरस्थानम् उष्ट्रय म. स एवोको रात्रिचाराध रात्रिक १४ ॥ यातपित्तोत्तराः कीटा. मिका: कणभोन्दुराः। प्रायो वातोन्वषविया शिका: सोष्ट्रध मका' ॥ १५ ॥ यस्य यस्यैव दोषस्य लिनाधिक्य प्रतयेत् । तस्य तस्योषधैः कुर्यादिपरीतगुणैः क्रियाम् ॥ १६ ॥ हत्योडो निलम्तम्भः शिरायामोऽस्थि पर्वरक । पूर्ण नोटिन गात्रंश्यावतां वातिके विषे ॥ १७ ॥ समानायोप्णनिवासी हहाहः कटुकास्थता । मांसावदर गोको रतपीतय पैत्तिके ॥ १८ ॥ रोचक हल्लासप्रमेकीत्त गपीनसैः । सत्यमुखमाधुर्विद्यात माधिकं विषम् ॥ १८ ॥ पिण्याकन व्रणालेपस्तैलाभ्यङ्गय वातिक । नाडीवेदी पुन्नाकाद्यैहहणय विधिईित. ॥ २० ॥ पेत्तिक स्तम्भयेरमेकैः प्रटेदयातिशीतलैः। लेखनच्छेदनस्वेदवमनैः सेभिक जयेत् ॥ २१ ॥ कोटानां विप्रकाराणा वैविध्यन प्रतिक्रिया। खेदालेपनसेकास्तु कोनान प्रायोऽवचारयेत् । २३ अन्यव मूफिताशपाकत कोथतोऽथवा। तृकया. सर्पपाः पीता गुडो जोर्णय धूपनम् ॥ २३ ॥ विपदशस्य मर्वस्य काश्यप परमब्रवीत् । विपनवधि कुर्यात् भगोधनानि च ॥ २४ ॥ साधयेत्सर्प वाटान् विपो. कोरहयिकैः। तन्दुलीयकतुन्यामा विमतां सर्पिपा पिवेत् ॥ २५ ॥ याति कोटविणे मम्म न लेनास यानिले ।

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां . चौरियलगालेपः शुद्ध कीटविषापहः ॥ २६ ॥ मुलालेपो वरः शोफतीददाहज्वरप्रणुत् । वचा हि विडङ्गानि सैन्धवं गजपिप्पली ॥ २० ॥ पाठा प्रतिविषा व्योषं काश्यपेन विनिर्मितम् । दशाङ्गमगदं पीत्वा सर्वकोटविषं जयेत् ॥ २८॥ सद्यो हविक दं चक्रतैलेन सेचयेत् । विदारिगन्धासिन कवोषणेनेतरेण वा ॥२८॥ लवणोत्तमयुक्तेन सर्पिया वा पुनः पुनः । सिञ्चत् कोणारनालेन सचीरलवणेन वा ॥ ३० ॥ उपनाहो इते भृष्टः कल्कोजाज्या: ससैन्धवः । पादशं खेदितं चूणैः प्रच्छाय प्रतिसारयेत् ॥ ३१॥ रजनीसैधषव्योषशिरीषफलपुष्पजैः । मातुलुहानगोमूत्रपिष्टच सरसाग्रजम् ॥ ३२ ॥ नेप; सुखीणव हितः पिण्याकी गोमयोऽपि वा। पाने सर्पिर्मधुयुतं वीरं वा भूरिगर्करम् ॥ ३३ ॥ पारायतशकल्पथ्यातगरं दिखभेषजम् । बीजपूररमोन्मियः परमो हशिकागदः ॥ ३४ ॥ सवन्तोष्ट दंष्ट्वा च इन्ति हयिक विषम् । हिनना हरितलिन मातलुङ्गरसेन च ॥ ३५ ॥ लेपालनाभ्यां गुटिका परम हसिकापहा । करना नशैतूनां कटभ्या: कुटजस्य च ॥ ३६ । शिरीषण र पुष्पाणि मगना चलेपनम् । यो मुद्धति प्रससिति प्रत्तपत्युग्रवेदनः । ३० तम्य पथानिमालामनिहातिषिपोषणम् ।

·उत्तरस्थानम् . . 7 सालामुहतं वार्ताकरसपिष्ट' प्रलेपनम् ॥ २८ ॥ सर्वत्र चोग्रालिविप पाययेद्दधिसपिपी। विध्ये चिछरा विदध्याच वमनामननावनम् ॥ ३८॥ उपस्निग्धानलमधुर भोजनं चानिलापहम् । नागर सहकपोतपुरीपं बीजपूरकरसी हरितालम् १४० सेन्धवञ्च विनिहन्त्यगटोऽय लेपतोऽलिकुल विपमाशु । अन्ते हशिकदष्टानां समुदोर्ण भृश विप ॥ ४२ ॥ विषणालेपयेहशमुञ्चिटिङ्गेऽप्यय विधिः । नागपुरीपच्छ रोहिपमूलच शेलुतोयेन ॥ ४२ ॥ कुयाद गुटिका लेपादियमलिविपनाशनो छा। अकस्य दुग्धेन शिरोपबीजं विर्भावितं पिप्पलीचूर्ण मिथम् ॥४३॥ एयो गदी हन्ति विषाणि कीटभुजङ्गलूतोन्दुरथिकानाम् । शिरोपपुष्य सकरजनोज काश्मीरज कुष्ठमनःशिला च ॥४४॥ पयो गदो रात्रि कहथिकानां सक्रान्तिकारी कथितो जिनेन । कोटिभ्यो दारुणतरा लूता: पोडगता जगु ॥ ४५ ॥ अष्टाविशतिरित्येके ततोऽप्यन्ये तु भूयसीः । सहस्ररश्मानुचरा बदन्त्यन्ये सहस्रशः ॥ ४६ ॥ बहपद्रवरूपा त लूतैकैव विपात्मिका। रूपाणि नामतस्तस्या दुयान्यतिसकरात् ॥ ४॥ नास्ति स्थानव्यवस्था च दोपतोऽत: प्रचक्षते । असाध्या पृथग्दोपैरसाध्या निचयेन सा ॥४८॥ तहश. पैत्तिको दाहटर स्फोरज्वरमोहयान् । भूगोमा रक्तपोतामा लेदो ट्राक्षाफलोपमः ॥४८॥ लपिक. कठिन पाण्डः परुषकफनासति ।

·अष्टादयसंहितायां निद्रां शीतचरं काम कण्डू व कुरुते मशम् ॥ ५० ॥ वातिकः परूषः श्यावः पर्वभेदचरप्रदः । तदिमागं यथास्वञ्च दोषलिङ्ग विभावयेत् ॥ ५१॥ असाध्यायान्तु हम्मोहनासहिभागिरीरुजाः। खेता पीता: सिता रहा पिटिकाः वयथूनयाः ॥५२॥ वेपथुर्वमथुर्दाहस्तृडाध्य बनासता । श्यावीष्टवनदन्तत्व' पृष्ठयौवावभन्चनम् ॥ ५३ ॥ पक्षजम्बुसवर्ण व दशात् सवति भोणितम् । सर्वापि भर्वा प्रायो व्यपदेशस्त भूयसा. ५४ तीक्ष्णमध्यावरत्वेन सा निधा हन्त्युपेचिताः । सप्ताहन दयाहन पक्षेण च परं क्रमात् ॥ ५५ ॥ लूतादंशय सर्वोऽपि दद्रूमण्डलसविभः । सितोऽसितोरण: पीत: श्यावो वा मुटुरुवतः ॥ ५६ ॥ मध्ये कष्णोऽथवा ग्याव: पर्यन्ते जालकाहतः। विसर्पवाग्छोफयुतस्तप्यते वहुनेदन: ५ ५७ ॥ ज्वराशपाकविले दकीधावरणान्वितः । लोदेन यत्स्मृसत्य तत्रापि कुरुते व्रणम् ॥ ८ ॥ खासदष्टायचम चशासालानखातवैः । अष्टाभिरुदमत्वेषा विप पतर्विशेषतः ॥ १८॥ लूता नामर्दशल्यूई मूई का विश्व कोटकाः । तह पितश्च वस्त्रादिदेहे पृक्त विकारकत् ॥ ६॥ दिनार्धं लक्ष्यले नैव दंगो लूताविपोनयः । सूचीव्यधवदाभाति ततोऽसौ प्रथमेऽहनि ६१ ॥ अव्यक्तवर्णः प्रचलः किञ्चित्कएडूरुजान्वितः ।

·उत्तरस्थानम् द्वितीयेऽभ्य नतोऽन्तेषु पिटकैरिय वाचितः ॥ ६ ॥ व्यक्तवर्णो नतो मध्ये कण्डूमान् अन्यिमनिमः । सोये सञ्चरो रोमहर्षक ट्रतमण्डलः । ६३ । शरावरूपस्तोदाच्यो रोमकूपेषु सस्रवः । महांयतुर्थे खयथुस्तापखासभ्रमपदः ॥ ६४ ॥ विकारान कुरुते तांस्तान् पञ्चमे विषकोपजान् । पष्ठे व्याप्नोति मम्माणि सप्तसे हन्ति जीवितम् ॥६५ ॥ इति तीक्षा विष मध्य होनञ्च विभजेदतः । एकविंशतिरावेण विषं थाम्यति सर्वथा ॥६६॥ प्रयाश लतादष्टस्य शस्त्र णादंगमुहरेत् । दहेच्च नाम्बवौष्ठानं तु पित्तीत्तरं दहेत् ॥ ६७ ॥ कर्क भित्रमाणं मम्मसन्ध्यादिसथितम् । प्रसूतं सर्वतो दशं न हिन्दीत दहेन च ॥६॥ लेपयेद्दग्धमगदैम्मधुसैन्धवसंयुतैः । सुशौते: सेचयेच्चानु कधायैः क्षीरिक्षजैः ॥ ६८ सर्वतोऽपहरेद्रत शृगाद्यैः सिरयापि वा। मेकालेपास्तत: गीता बोधिलेमान्तकाक्षरैः ॥ ७० ॥ फलिनीहिनिशाक्षौद्रमर्पिमिः पद्मकादयः । अग्रेपलता कोटानागगदः सर्वकाभिकः ॥ ११ ॥ हरिद्रायपत्तनमगिठानतकेसरीः सत्तौद्रसर्पिःपूर्वप्राधिकसम्मकादयः ॥ १२ ॥ तहदगोमयनिधीटाशर्कराहतमाचिकैः । अपामार्गमनीपानवार्षीध्यामकगैरिकः । ७३ ॥ नतेलाकुष्ठमरिचयध्यातमाक्षिकैः ·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां 'अगदी मन्दरो नाम तया ऽन्यो गन्धमादनः । 98 ॥ नतरोध्रवक्षाकटीपाठेलापत्रकुडुमैः । विपन्नं बहुदोषेषु प्रयुञ्जीत विशोधनम् ॥ ७५ ॥ यवाहमदनाझीलजालिनीमिन्दुवारिकाः । कफे ये ठाम्मुना पौवा विषमाश समुहमेत् ॥ ७६ ॥ शिरीषपबत्वमूलफलं वाङ्गोलमूलवत् । . विरेचयेच त्रिफलानीलिनीत्रिहतादिभिः ॥ ७ ॥ निहत्ते दाहशोफादौ कर्णिकां पातयेद् व्रणात् । कुसुम्भपुष्पं गोदन्तः वर्णचौरी कपोतविट् ॥ ७८ ॥ विवृत्तासैन्धवं दन्तीकर्णिकापातनं तथा । मूलमुत्तरवारुण्या वंशनिलेखसंयुतम् ॥ ८ ॥ तञ्च सैन्धवं कुष्ठ दन्तो कटुकदौग्धिकम् । राजकोशातकीमुन्तं कियोवा मथितोङ्गवः ॥ ८ ॥ कर्णिकापातसमये येञ्च विधाप हैः । मेहकार्यमपञ्च सर्पिव समाचरेत् । विपस्य वृइये तैलमग्न रिव णोलुपम् ॥ १॥ शोदेबैकहतगोपकन्यामुम्तागमीचन्दनटिटकानि । शेवाननीलोत्पलवक्रयटीत्वग्नाकुलीपद्मकराठमध्यम् ॥ ८२ ॥ रजनीघनसर्पलोचनाफणशुण्ठोकणनूनचित्रकाः। यायागुरुविखपाटनीपिघुमन्ताभयगेनुकेसरम् ॥ ८३ ॥ विश्यचन्दननतोत्पल गुण्ठी पिप्पनोनिचुनवेतस कुठम् । गुतियाकवरपाटनिभाीसिन्दुवारकघाटवराङ्गम् ॥ ८४ ॥ पित्तककानिननता. पानातननम्पलेपमेकेन । अगदारा हत्तम्या: उमतोरिष वारयन्ये । ८५ ॥

·३९. उत्तरस्थानम्। रोन से पचक्र पद्मरेणुः कालीयायं चन्दनं यच रक्षम् । कान्तापुप्प दुम्धिनीका मृणाल लूताः सर्वा प्रन्ति सर्वक्रियामि अरविंधोऽध्यायः। अथाती मूषिकालकविषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः । लालनपल: पुखीहसिरचिकिरोजिरः । कपायदन्तः कुलकः कोकिलः कपिलोऽसितः ॥१॥ अरुणः शवल: वेत: कपीतः पनितोन्दुगः । कुच्छन्दरी रसालाख्यो दयाप्टौ चेति भूपिका: । २॥ शुक पतति यवैया शकदिग्धः स्पृशन्ति वा। व्यदगमस्तवा दूषित पाण्ड तो गते । ३॥ ग्रन्ययः खयधुः कोथो मण्डलानि ममोऽरुचिः । शीतज्वरोऽतिरुक् सादी वेपधु, पर्षभेदनम् ॥ ४ ॥ रोमहर्ष मुतिमू छांदीर्घकालानुवन्धनम् । भारावधाखुपोतकच्छर्दन सटट् । ५६ व्यवाय्याविषं कळं भूयो भूयय कुम्पति । मूर्भागवाफवैवय के दशव्दाश्रुतिज्वरा । ६ ॥ যিৰিব লালা ছঘিাৰাঘলঘ। शूनम्ति विवर्णोष्ठमाख्याभन्यिभिथितम् ॥ ७ ॥ छुच्छ दरसगन्धश्च वर्जयेदाखुमितम् । रान' मेमोखणा दीपा. संज्ञा संन्नावहाथिता। मुष्णतः कुर्वते घोभं धातूनामतिदारुणम् ।

·अष्टाङ्गहृदयमहितायां ३८० . । 4 . 7 स्लालावानन्धवधिरः सर्वतः सोऽभिधावति ॥८॥ सस्तपुच्छहनुस्कन्धशिरोदुःखी नताननः । दंगस्त न विदष्टस्य सुप्तः कृणक्षरत्य सूक् ॥ १० ॥ हच्छिरोरुग्ज्वरस्तम्भस्तृष्णामूर्योद्भवो न च | अनेनान्येऽपि बीडम्या व्यालाष्ट्रपहारिणः ॥ ११ ॥ काण्ड निस्तादवैवर्ण्य सुप्तिली दवरममाः । विदाहरागसपाकशोधग्रन्यिविकुचनम् । १२ ॥ दशावदरणं मोटाः कर्णिका मण्डलानि च । सर्यत सविप्रेस्लिङ्ग विपरीतन्त निपि ॥ १३ ॥ दृष्टो चेन तु ताकत कुर्वन् विनश्यति । (मध्य स्तमेव चाकस्माटादर्शसलिस्लादिषु ॥ १४ ॥ योऽशास्त्रस्येददष्टोऽपि शम्दसंस्थदर्शनेः । जलसन्त्रासनामान दष्टं तमपि वर्जयेत् । १५ ॥ आतुना दटमावस्य दंशं कापडे न दाहयेद । दर्पशनायया तीव्ररुजा स्यात् 'कर्णिकान्यथा ॥ १६ ॥ दग्ध विनाक्येहंशं प्रशिक्षच पन्ने प्रयेत् । गिरीपरलनीवायुद्ध,मामृतवतिमिः । १० ॥ মধুসসচিালীঘী। लेपों जयत्याविध कर्णिकाचाय पासनः । १८. ततोऽष्ठ : छानयित्वाऽन तोयेरगु घ नेपयेत् । पानिन्दीले सफटभीविस्वमूलगुरूपिभिः॥१८॥ पन्य यिपयोफारी: गिरा वा मोक्षवेद सृतम् । वन नीनिमीशायः गुकाचालयोरपिi.॥ कागात या कारवाया फलं नौमूतकम्य । :

·, ३८त्र । उत्तरस्थानम् । ,मदनस्य च भवएवं दधा पीवा पिपं धमेत : २१ वचामटननीमत कुष्ठ वा मूलप्रेषितम् । पर्य कन्येन पामध्य' सर्वोन्दरविपापहम् ॥ २२ ॥ विरेचन विवीलोविफलाकल्क इप्यते । अनन गोमयरसो व्योपमूक्ष्मरजोऽन्वितः ॥ २३ ॥ कपित्यगीमयरसी मधुमानवलेहनम तन्दुनीयकमून्नेन सिह पाने हितं तम् ॥ २ ॥ हिनिगाकोटभोरतायष्ट्या वाऽमतान्वितैः । आम्फोतमूलसिद्ध वा पञ्चकापियमेव वा ॥ २५ ॥ मिन्दवारनत गिग्र बिल्बमल पुनर्नवा । वचाग्वदष्ट्राजोमूतमेषां कायं समाक्षिकम् ॥ २६ ॥ पिबेच्छाल्योटन दधा भुनानो मूपिकार्दितः तक्रण गरपुडाया वीज़ मचर्य वा पिवेत् ॥ २ ॥ अकोलमनकल्को वा वस्तमूत्रेण करिकत । पानालेपनयोर्युक्त सवाविषनागन ॥२८॥ कमित्यमध्यतिलकतिनावोलजटा: पिवेत् । गवां मूवण पयसा सनरी,तिलकस्य वाम २८॥ अथवा मैय्ये कान्म ल सचौद्र तन्दलाम्य ना । कटकालाम्ब विन्यस्त पोत वाग्म नि गोपितम् ॥ ३० ॥ सिन्दवारम्य नलानि विडालाग्थिवि नतम । ननपिष्टा गदी इन्ति नयाराज विषम । ३१ मशेष भूपिया विषं प्रकुम्यवनदर्शने । यथायथं वा कानेपु दोधाणा हहिहेतुपु ॥ १२ ॥ तव म यवावस्थ प्रयोज्या: स्यरुपक्रमा.. H ·६५२ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां ३८. यथास्वये च निहि टास्तथा दृषोविधापहाः ॥ ३३ ॥ दश हलकदष्टस्य दग्धमुणन सर्पिषा। प्रदिह्यादगदैस्तैस्तैः पुराणन एतं पिबेत् ॥ ३४ ॥ अर्कतीरयुतश्चास्य योज्यमाश विरेचनम् । अशोलोत्तरमूलाम्ब त्रिपलं सहविः फलम् ॥ ३५ ॥ पिबेत्सधत्तुरफला खेतां वापि पुनर्नवाम् । ऐकयौं पललं तैलं रूषिकायाः पयो गुडः ॥ ३६॥ भिनत्ति विपमालक घनन्दमिवानिलः। समन्त्र सौषधीरत्न नपनञ्च प्रयोजयेत् ॥ ३७० चतुष्यानिदि पाभिर्वा नखदन्त परिक्षतम् । शूयते पद्यते रागज्वरसावजान्वितम् ॥ ३८॥ सोमवल्कोऽवकाश गोजिता इंसपादिका। रजन्यौ गेरिक लेपो नखटन्तविपापहः । ३८ ॥ . इति विपतन्त्र पष्ठ समाप्तम्। एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । अघाती रसायनाध्यायं व्याख्यास्यामः। दीर्घमायु. मति मेधामारोग्यं तरुणं वयः । प्रभावम्बरीचार्य देहेन्ट्रियमलोदयम् । १ ॥ वामिदि इयतां कान्तिमवाप्रोति रसायनात्। सामोपायो हिमस्ताना रसादीनां रसायनम् ।। पूर्व पयामि मध्ये वा तत्मयोन्य मितामनः ।

·६. उत्तरस्थानम् । खिग्धस्य सुतरतस्य विशइम्य च सर्वथा ॥ अविशुद्ध शरीरे हि युक्तो रासायनो विधिः । । वानीकरी वा मलिने वस्त्रे रङ्गर इयाफल॥४॥ रसायनानां हिविध प्रयोगमपयो विदुः । कुटीमावेशिक मुख्य वातातपिकमन्यया । ५ मिति निर्भये हये प्राध्यापकरणे पुरे। दिश्युदीया एभे देशे विगभी सूक्ष्मलोचनाम् ॥ ६ ॥ धूमातपरजोव्यालस्त्रोमखोद्यपिलहिताम् । सज्जवैद्योपवारणां सुमृष्टां कारवेव कुटोम् ॥ २ ॥ शूथ पुण्येऽडि सुम्प क्य पूज्यस्ता प्रविशेच चिः । वन संशोधनैः शुद्धः गुसी जातबलः पुनः ॥८ ब्रह्मचारी वृतियुतः यहधानी जितेन्द्रियः। टानयोलदयासत्यत्रतधर्मपरायणः । देवतानुस्मृती युक्ती युक्तम्मनप्रजागरः । प्रियौपधः पेयलवाक् प्रारभेत रसायनम् ॥ १० ॥ हरीतकोमामलकं सैन्धवं नागरं वचाम् । हरिदां पिप्पली वेलं गुडञ्चोशाम्ब ना पिवेत् ॥ ११ ॥ स्निग्ध खिन्नो नरः पूर्व तेन साधु विरियते । ततः शुद्धशरीराय कतरासर्जनाय च ॥ १२॥ विरान पञ्चरात वा सप्ताह वा एतान्वितम् । टद्यावावजमाई : पुरागतोऽथवा ॥ १३॥ इत्यं सात कोठस्य रसायनमुपाहरेत् । यस्य यद्योगिक परीत् सर्वमालीच्य सामावित् १४ । पच्यासहस्र विगुणधानीफनसमन्वितम् ।

·६५४ अष्टाङ्गहदयसंहितायां पञ्चानां पञ्चमूलानां साई" पल शतक्ष्यम् ॥१५॥ जले दशगुणे पक्षा दशभागस्थिते रसे । पापीप्य तत्वा व्यस्थीनि विजयामलकान्यथ ॥१६॥ विनीय तस्मिन्नि हे योजयेत् कुडवांसकम् । खगेलामुस्तरजनीपिप्पलगुरुचन्दनम् । १७ ॥ मण्ड कपर्णीकनकाइ पुष्पीवचाभवम् । घट्यवयं विडाच चूर्णितं तलवाधिकम् । १८ ।। सितोपलादभारञ्च पात्राणि वीणि सर्पिषः । हेच तेलात् पचेत् सर्व सदग्नौ लेहतां गबम् ॥ १८ ॥ अवतीर्ण हिमं युजवादि शैः बौद्रशस्त्रिभिः । तत: खजेन मथितं निदध्याद दृतभाजने ॥ २०॥ यानोपरन्ध्यादाहारमेकं मावास्य सा स्मता। पष्टिकः पयसा चात्र जीर्ण भोजनमिष्यते ॥ २१ ॥ वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये तपोधनाः। ब्रह्मणा विहितं धन्वमिदं प्राश्य रसायनम् ॥ २२ ॥ तन्द्राथमलमवलीपलितामयवर्जिताः। मेघास्म तिबलोपेता बभूवुरमितायुषः । २३ । अभयामलकसहस्रं निरामयं पिप्पलीसहस्रयुतम् । तरुणपलाशक्षारट्रयीलतं स्थापयेद्भाण्डे । २४ ॥ उपयुक्ने च धारे छायासंगुष्कचूर्णितं योज्यम् । पादांशन सितायायतु पाभ्यां मधुघताभ्याम् ॥ २५ ॥ तहतकुम्भे भूमौ निधाय पण्नाससंखमुहत्य । प्राहे प्राश्य ययानलनुचिताहारो भवेत् सततम् ॥२६॥ इत्य पयुनराशे वर्षगतमनामयो जरारहिता .

·८३८ उत्तरम्यानम् । : जीवति बलपुष्टियपु म तिमेधान्वितो विशेषण ॥२७॥ निस्ना पलायस्य छिन्न शिरसि तत् क्षतम् । 'अन्तदि हस्त गम्भीर पूर्यमामलकैनवैः ॥ २८ ॥ मामूलं वेष्टितं दर्भ पद्मिनी पडलेपितम् । प्रादीप्य गोमवैर्वन्चैर्निति स्वेदयेत्ततः ॥ २८॥ खिमानि तान्यामलकानि वस्या खादेबरसोद्रतान्वितानि चोर सूत धानुपिवेत्प्रकामं तेनैव वतेत च मासमेकम् । ३० यानि वानि च तत्र यत्नात् स्मृश्यं च शीताम्ब न पापिनापि एकादगाहेऽस्य ततो व्यतीते पतन्ति केगा दाना नखाच ॥३१॥ अयाम्पकैरेव दिनैः मुरूप, सोपवयः कुञ्चरतुल्यवीर्यः । विशिष्टमेधायलबुद्धिसत्वा भवत्यसो यसहस्रनीवी ॥३२॥ दगमूनबलामुम्तजीयकर्षभकोत्पलम् । पर्णि न्यौ पिप्पनौगड़ी मेदातामलकीवुटिः ॥३३॥ जीयन्ती जोऽनक दाना पीकर चन्दन गठी। पुनर्नवाधिकाकोलीकाकनामामृताध्याः ॥ २४ ॥ घिदारीपमून च तटैकध्यं पलोम्मितम् । जन्नद्रोणे पचेत् पञ्चधावीफलगतानि च। ३५ ॥ पादप रस नमायस्थीन्यामलकानि च । गृहीत्या मर्जयेत्ततादृप्याट्मभिः प. ॥ २६ ॥ मतम्यारिडकालान युस तवत् पचेत् । हार्द मसि त तपशी-चतुष्परम् ॥ ३०॥ पिप्यम्पा विपत्त दाशाजांत कपादितम् । अतोऽवलेहयेमावां कुटीस: पय्यमोजमः। ३८ ॥ इत्येप थपनमागी यं प्राप्त अपनो मुनिः।

·अष्टादयसंहितायां टप. जरानजरितोऽप्यासीबारीनयननन्दनः ॥२८॥ कासं सासं धर गोपं दृद्रोगं वातशोणितम् । मूवशकाययान दोपान् वैचर्य व व्यपोहति । बालवतक्षोणतमानानगवईन. : ४०॥ मेधा पति कान्तिमनामयत्वमायुः प्रकर्ष पवनानुलोम्यम् । घोषु प्रहर्ष बलमिन्द्रियाणामग्ने च कुर्यादिधिनोपयुक्त: १७१३ मधुशेन तपशोर्या पिप्पल्या सिन्धुजन्मना । पृथग्लोहः सुवर्णेन वचया मधुसर्पिषा ॥ ४२ ॥ सितवा वा समायुका समायुक्ता रसायनम् । त्रिफला सर्वरोगनी मेघायुः कृतिवुद्धिदा :४३ ॥ मण्ड कपयाः स्वरसं यथाग्निक्षोरेण यटीमधु कस्य चूर्णम् । रसं गुडूच्याः सहमलपुष्पा: वारकं प्रयुनीत च शद्ध पुष्पग:४४० श्रायुःप्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्ण वरवहनानि । मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण त शहपुष्पी ॥४५ नलदं कटुरोहिणी पयस्था मधु कं चन्टनसारिवोयगन्धाः । विफला कटुकत्रयं हरिद्रे सपटोलं लवण च तैः सुपिष्टैः ॥४६॥ विगुणेन रसेन शहपुष्ययाः सपयां तनल्यणं विपक्वम् । उपयुज्य भवेन्नड़ोऽपि वाग्मी शुताधारी प्रतिभानवानरोगः ४० पेप्य मणालविसकेसरपत्रवोजः सिई सहमशकलं पयसा च सर्पिः। पञ्चारविन्दमिति सत्मथितं पृथिव्यां प्रमष्टपौरुपबलप्रनिभर्निशम् ॥ ४८ ॥ यन्नालकन्ददल केसरवदिपक नीलोत्पलस्य तदपि प्रयितं द्वितीयम्।

·३४० उत्तरम्यानम्। सर्पियतः कुबलवं सहिरण्य पवम् मेय गवामपि भयंत किमु मामुपाणाम् 180 बाधीयचासैन्धवगतपुष्पीमत्स्याचकब्रह्मसुवर्चलेन्द्यः । वैदेहिका च त्रियवाः पृथक् स्यर्यवौ सुवर्णस्य तिनी विपस्व५. सर्पि पश्च पानमकत एतद्यानयेत्परिणते च घाध्यम् । भीमनं समधु वत्सरमेवं शीलयनधिधीम्मृतिमेधः ॥५१॥ अतिकान्तजराव्याधितन्द्रालस्ययमलमः । जीयत्वब्दयतं पूर्ण थीतेन: कान्तिदीप्तिमान् ॥ ५ ॥ विशेषतः कुष्ठकिलासगुल्मविपज्वरोम्माटगरोदराणि । अथर्वमन्वादिसाय सत्याः साम्यन्त्वनेनातिवलाय वाताः ५२ शरम ये नागयला पुष्ययोगे समुधरेत् । प्रक्षमात्र तो मूलाच र्णितात पयसा पिवेत् ॥ ५४ ॥ লিল্লাহ্মঘনায় যা প্রীদিন। एवं वर्षप्रयोगेण जोपंगतं बली। ५५ ॥ फलोम लो गोचरकः समनश्शायायिशक मुविर्णिताः । सुभावित. वेन रसेन सम्माम्मावां परां प्रारतिको पिबेद्यः। जीरेण सेनेव च गालिमयन् जो भवेट महिनोपयोगात् । मला: सरूपः समगः शतायु. यानो ककुमानिव गोकुलस्य ५० वाराहीकन्दमा वीरेण नीरप. पिवेत् । मामं निरत्री मासा धीरायादी नरी जयेत् ॥ .. सत् फन्दनाएं या परमेन प्रभावितम् । सपोद्रास सिचाताप वा एतं पिवेत् । १८ ॥ सास्दिाप्य सियनावनामध्यरावमौः । पसोशपसी युमा पप्पाधावीमियरामाःn..

·। -- . .. अष्टाङ्गवृदयसंहितायां मण्ड कीगचक्नु सुमावाजिगन्धाशतावरी ।। उपयुजीत मेधावी वय स्थैर्य बलप्रदाः ॥११॥ यथावं चित्रकः पुष्प यः पीतसितामितेः । यथोत्तरं सगुणवान् विधिना च रसायनम् ॥ १२ ॥ छायाशक ततो मले मासं चर्पोक्त निहन् । सपिया मधुसर्पिभ्यां पिवन् वा पयसा यतिः ॥ ६३ ॥ अम्भसा वा हितानाशो शतं जीवति नोरुजः । मेधावी वलवान् कान्तो वपुमान् दीप्तपावकः॥ ६४ ॥ तैलेन लीटी मामेन वातान् हन्ति मुटुस्तरान, मत्रेण श्वित्रकूटानि पीतस्तकेा पायुजान् ॥ ५ ॥ भल्लातकानि पुष्टानि धान्यराशी निधापयेती पी संग्राह्य हेमन्ते स्वादुम्निग्धहिमै वपुः । सस्कृत्य तान्यष्टगुणे सलिलेऽष्टौपाचयेत् ।। अष्टांशशिष्टं तत् काशं सक्षमीतनं पिवेत् ॥4॥ वर्दयेत् प्रत्यहं चानु तवैकैकमरुष्करम् । सप्तराववय यावत् वोणि त्रीणि ततः परम् ॥ ६८ ॥ पाचत्वारिगतम्तानि हामयेद ववित्ततः। सहसमुपयुञ्जीत सप्ताहैरिति सप्तभिः । ६८ यन्त्रितामा तवीरशालिपष्ठिभोजनः । तदनिगुपितं कालं प्रयोगातऽपि चाचरेत् ॥ ७॥ आभिषो लभते पूर्वा वर्दीप्ति विशेषतः । महामकुष्ठामों मेदोटोषविवर्जितः ॥ पिष्टस्वेदनमरजेः पूर्ण भन्नातकर्षिभरित। भूमिनिखाते कुम्भे प्रतिष्ठित जगमलितम् । १२. -

·३८०
उत्तरस्थानम्।
परिवारितं समन्तात्परेचती गोमवाग्निना मृदुना।
तत्स्वरसो यथावत राडीयात दिनेऽन्यमिन ॥ ७॥
अमुमुपयुज्य म्वरस मध्वटमभागिक दिगुणसर्पिः।
पूर्वविधियन्त्रितामा प्राप्नोति गुणान् स तानेव ७४ ॥
पुष्टानि पाकेन परिच्यु तानि भन्नातकाव्याढकमम्मितानि ।
घटेष्टिकाचूर्णकणेजलेन प्रध्याय सोय च मारतेन ॥ ७५ ॥
जर्जराणि विपचेज्जलकुम्भे पादशेपतगालितगोते।
तदम पुनरपि शपत धीरकुम्मसहित धरणस्थे ॥ ७६
सर्यि यश सेन तुल्यप्रमाण युनावले छ शर्या राया रजोभि,
एकीभूत तत् खजशोभणेन स्थाप्य धान्ये ससराव सुगुप्तम्॥७७
तममतरसपाक य. प्रग प्रागमनन्
अनु पिबति यथेष्ट यारिदुग्ध रसं या ।
मृतिमतिबलमधासखसारैरुपेत.
कनकनिचयगौर साऽते टोर्घमायु ॥ ०८॥
द्रोणेऽमसो यणकता विमताहिपकात
कायाटके पलसमेस्तिलतेलपावम्।
तिहाविधायघरागिरिजन्मतारी
सिंह पर निपिनकुष्ठनियणाय । ०८
सहामनकनिमिट भिरारण तेनेन या
गुहेम पयसा रोग ययमा भिर्धा सह ।
तिनेन मह मानिए पगनेन भूपेन या
वपुष्करमरकर परमनेयमारकरग।..
भनातकानि तीशामियामीग्यनिसमानि च।
भवन्य गतकपानि प्रयुतानि यथाविधि ॥८॥

·अटाहदयसंहितायां कमजोन सरोगोऽस्ति न विवन्धोऽस्ति कचन। य न मनातकं इन्यायोधमग्निबलप्रदम् ॥ ८२ ॥ वातातपविधानपि विशेषेण विवर्जयेत् । कुलस्वदधिसूतानि तैलाभ्याग्निसेवनम् ॥ ८३ । वृक्षास्तवरका नाम पथिमावतीरजाः। वीपीतरङ्गविक्षोभमारतोडू तपल्लवाः । ८४ ॥ सेभ्य. फलान्यादहीत अपक्कान्यम्ब दागमे । मज्जा फलेभ्ययादाय शोषयित्वाऽवचूर्ण्य च ८५ तिलवत् पीडयेट् द्रोणांक्षाययेद्दा कुमुम्भवत् । तलं समात भूयः पचेदासलिलक्षयात् ॥ ८६ "अवतार्य करोपे न पक्षमात्र निधापयेत् । स्निग्धखित्री इतमलः पक्षादुडल्य तत्ततः । ८० ॥ चतुर्थभक्तान्तरितः प्रातः पापितलं पिबेत् । मन्छे णानेन पूतस्य सैलस्य दिवसे शुभे ॥ ८८ मज्जासार महावीर्य सर्वान् धातून् विशोषय । शहचक्रगदापाणिस्त्वामाज्ञापयतेऽच्य तः ॥ ८. तेनास्योर्चमधस्ताच्च दोषा यान्य सत्ततः । सायमन हलवणां यवागू शीतलां पिबेत् ॥ ८० . पञ्चाहानि पिवेत्तेलमित्य वानि वर्जयेत् । पक्ष मुहरसावाशी सर्व कुष्ठ विमुच्यते ॥ १॥ तदेव खदिरकाये त्रिगुणे साधु साधितम् । निहित पूर्वयत्पतं पिबेन्मासं सुयन्तितः ॥ १२ ॥ तेनाभ्यनगरीरय कुर्ववाहारमीरितम् । अनेनार प्रयोगेश सरधवेत् कुष्ठिनं तरम् ॥ १३ ॥ - ·३८ उत्तरस्थानम् । समिधुयुतं पीतं तटेय खदिराहिना। पक्ष मांसरसाहारं करीति हिगतायुषम् ॥ १४ ॥ तदेव नस्य पञ्चाय हिवसानुपयोजितम् । बमुमन्त युतधरं करोति विशतायुधम् । ८५० पश्चाष्टौ सप्तदश या पिप्पलीमधुसार्पया। रसायनगुणान्वे पो समामेकां प्रयोजयेत् ॥ ८६॥ तिसस्तिस्रस्तु पू िमुक्षाने मोननस्य च । पिप्पल्यः फिएकक्षारमाविता तभर्जिताः ॥८॥ জাভা নগ্রনিয়া ষোয়মমুখঘি। वामधा दयाहानि दश पैपलिक दिनम् ॥ ८ ॥ धयेत् पयसा साध तथैयापनवेत् पुनः । जीणापधय भनीत पष्टिकं पोरसर्पिपा ॥20॥ पिपनीनां सहस्रस्य प्रयोगोऽयं रसायनम् । पिष्टास्ता बसिभिः पेयाः सता मध्यम नैनरः । १..॥ सपच छागटुग्धेन हे सहस्रे प्रयोजयेत् । एभिः प्रयोगः पिप्यन्यः कासम्हासगलग्रहान् १०१। यणामध्यवर्थःपाखविषमज्वरान् । प्रन्ति गोफ पमि पियां मोहान यातयोणिसम् ॥१०॥ मिस्यामानेपच पिपलोनां पानं प्रलिम्ये दयसी निमायाम् प्रात: पित्तमतिमाशानियां वर्ष यथेटागनपानटः १.२३ शुगोविनसिकमागु पोयटीहरिदासियसावमारा । সদ্ধাধা বনিয়ায় যীমনি অৱসাসিং धवागकासनदासपरसारासया पियमिवनप्रयोगा। सोहीपमिसायर मोयतममा गसंवाधिनराविwan ·अष्टाङ्गहदयसंहितायां ३८. क्षोराञ्जलिभ्यां च रसायनानि युतान्यमन्यावसलेपनानि । कुर्वन्ति पूर्वोक्तगुणप्रकर्षमायुः प्रकर्य हिगुणं ततच १०६॥ असनखदिरयूपैर्भाविता सोमराजी मधुरतथिठिपथ्यालोइरुपेताम् । शरदमवलिहानः पारिणामान् विकारां. स्त्यजति मितहिताशो तहदाहारजातान् ११.७॥ तीवेण कुठे न परीतमूर्तियः सोमराजी नियमन खादेत् । संवत्सरं कएतिलहितीयां ससोमराजी वपुपाऽतिशेते १०८ ये सोमराज्या वितुपीकतायासूर्ण रुपेतात्पयस. सुजातात् । उडत्य सारं मधुना लिहन्ति तक तदेवानुपिबन्ति चान्त.१०८ कुष्ठन. कुथ्यमानाङ्गास्ते जाताग लिनासिकाः। भान्ति वृक्षा इव पुन: प्रकढ़नवपन्नवाः ॥ ११० ॥ शीतयातहिमदग्धतननां स्तब्धमुग्नकुटिलव्यथितास्याम् । भपजस्य पवनोपहतानां वध्यते विधिरती लशनस्य ॥ ११ ॥ राहोरमृतचौर्येण लूनाद्ये पतिता गलात् । अमृतस्य कणा भूमौ ते रसोनत्वमागता । ११२ ॥ दिजा नानन्ति तमतो दैत्यदेहसमुद्भवम् । साक्षादमृतसम्म रोमणीः स रसावनम् ॥ ११३ ॥ शीलयेलशनं शोते वसन्तेऽपि फोल्बणः । घनोदयोपि वातातः सदा वा ग्रीपालीलया ॥ ११४ । सिन्धशइतनुः शीतमधुरोपस्कृताशयः । तदुत्तसावतंसाभ्यां चर्चितानुचराजिरः ॥ ११ ॥ तस्य कन्दान् वसन्तान्ते हिमवच्छवादेशजान् । अपनीतत्वची रात्री तीमयेन्मदिरादिभिः ११६५

·उत्तरम्यानम्।
तत्कल्कयरस प्रातः शुचितान्तवपीडितम् ।
मदिराया सुरुटावासभांगेन मन्वितम् ॥ ११ ॥
मद्यस्यान्यस्य तेलम्य मस्तुनः कालिकस्य वा।
तत्काल एव वा युतं युक्तमालोच्य मानया: ।
तेनपिवसामन्जनौरमांमरसे. पृथक् ।
क्वाथेन वा यधाव्याधि र केवलमेव वा ॥ ११८ ॥
पिबेट गण्डपमानं पाक कगठनाडीविशदये ।
प्रततं बदन चानु वेदनायां प्रगम्यते । १...
योताम्यसेक' सहमा वमिमाययोर्मुसे।
शेयं पियेत् समापाये स्थिरतां गत ओजमि ॥ १२१ ।
विवाहपरिहाराय परं गोतानुलेपन ।
धाग्येत् माम्ब काग का मुक्ता कपूरमानिका ३१२२॥
कुडवोजन्य परा मावा तट केवनय त।
पल पिटम्य तमन्न' मभ प्राक व गीनयेत् ॥१२३.
जीर्ण गागोदन लोणे यशकुन्देन्दुपाण्ड,रम् ।
भुखोत यूपः परमा रमर्श धवचारिणाम् । १२४ ।
मधमेकं पिवेतन कटप्रवन्धे जनावितम ।
प्रमयपस्वारनाम फलाम्य परिमित्यिकाम् ॥ १२५ ।
तत्सम पर ममतं सपाने वाहतम् ।
थितं शाहादयोगवा वरमा ममम् । १२।
विकधुकमाघरमानगान माध्यमासान् विविधोपटगान ।
पिमर्दकाम्या युगान् काममा तुसमयन् १२॥
पिरमधिनिबममतापरणाहते।
या विधी पायो नमानात् परम् ॥१२॥

·अष्टावदयसंहितायां प्रियाम्पु गुडदुग्धस्य मांसमद्यानविद्विषः। अतितितोरजीर्ण च रमोनो व्यापटेद ध्रुवम् । १२८॥ पित्तकोपभयादन्ते युञ्जसम्म दु विरेचनम् । रसायनगुणानेव परिपूर्णान् मम ते ॥ १३ ॥ ग्रीमेऽकता गिरची जततन्य वमलि यत । हेमादिषडधातुरसं प्रोचते तच्छिलाजत् । १३१ ॥ सर्व च तितकटुक नात्युषा कटपाकत । छिदनं च विशेषण लौह तत्र प्रशस्यते ॥ १३२॥ गोमूवगन्धि कण गुग्ग ल्वाम विशर्कर मतम्रम । मिन्धमनम्न कपाय नटु गुरु च शिलानत शेठम १३३५ व्याधिव्याधितसातम्य समनुस्मरन भाववेदय पावे। प्राक केवलजलधौत शुष्क काथैस्ततो भाव्यम ॥ १३४. ममगिरिजमष्टगुणिते नि काय भावनौषध तोये। तत्रिय हऽष्टाये पूतीपणे प्रक्षिपद गिरजम ॥ १३५ ३ तत समरसता यात सशुष्क प्रक्षिपेट्रसे भूत। स्व स्वरव काथैर्भाव्य वारान भवेत सप्त ॥ १-६॥ अथ सिग्धस्य शइस्य त तितकसाधितम । वाह युनीत गिरिजकैकेन तथा वाहम् । १३० । फलवयस्य यूपेण पटोल्या मधुकस्य च । योगयोग्य ततस्तस्य कालापेक्ष प्रयोजयेत् ॥ १३८ शिलाजमेव देहस्य भवत्यत्युपकारकम । गुशान समग्रान् कुरुते सहसा व्यापद न च । १३८ । एकत्रिसप्तसप्ताह कर्षमईपन पनम् । हीनमध्योत्तमो योग शिलाज क्रमान्मत' । १४.॥ .

·उत्तरस्थानम् । . ܪ * संस्कृत संस्थाते देहे प्रयुक्त गिरिजाइयम् । युक्त व्यस्तैः समस्तैवा ताम्रारूप्यहमभिः ॥ १४१ १ धोरणालोड़ितं कुर्याछी रासायनं फलम् । कुलस्या कायामाची च कपोतांच सदा त्यजेत् ११७२७ म सोऽस्ति रोगो भुवि साध्यरूशे जलश्म जयं न जयेत्प्रसन्य। तत्कालयोगविधिवत् प्रयुक्त बस्थस्य चोर्जा विपुलां दधाति कुटोप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः। अतोऽन्यथा तु ये नेपां सूर्यमारुतिको विधिः । १४४ । वातातपमहा योगा वक्ष्यन्तेऽतो विशेषतः । मुखोपचारानं गेऽपि ये न देहस्य बाधकाः ॥ १४५१ शीतोदक ययः बौद्धृतमकैको दिशः । विमः समस्तमयवा प्राक् पीतं स्थापयुदयः । १४६ ॥ गुड़ेन मधना शुण्डया कण्या लवणेन वा । हे हे खादन् सदा पथ्ये जोवेदपंगतं सुखी ॥ १४ ॥ हरीतकों सपिपि सम्प्रताप्य समतस्तत् पिबतो प्रतञ्च । भवेशिरस्थायि बन्न गरीरे सकृत् कृतं साधु यथा सतो. १४८ धावीरसवोद्रसितारतानि हिताशनाना लिहतां नराणाम् । 'प्रणाशमायान्ति जराषिकारा ग्रन्या विशाला इव दुष्ट होता:12. धात्रीकामिनासनमारचूयम् सतल सर्पिमधुलोइरेणु।' नियमाणम्य भवेबरम्य तारखलावण्यमविप्रनष्टम् ॥१५॥ लोई रजो वेल्लभवं च सर्पिः नौद्रद्रुतं स्थापितमन्दमावन् । . सामुहले वोजकसारस्कृप्त निहन् बली जोपति कणकेंग.१५१ विडाभशातकनागराणि चेऽनन्ति सर्पिमधुसंयुतानि । बरानहीं रोगतरनिही ते सावखनाः पुरुपान्तरन्ति १५३ -

·.
अष्टादयसंहितावां ३८०
सरिरासनयूपभावितायात्रिफलाया एतभातिक तायाः।
नियमेन नरा निषेवितारी यदि जीवन्यजः किंमत्र चित्रम्१५३
जीजकस्य रसमज लिहायं शर्करामधुकृतं त्रिफलां च ।
भीलवत् पुरुषेषु बरता स्वागवापि विनिवर्तत एम ॥१५४
पुनर्नवस्याईपलं नवस्य
पिटपिवेद्यः पयमादमासम् ।
भासइयं तर्विगुणं समां वा
जीर्णोऽपि भूयः स पुनर्नवः स्यात् । १५५०
भूविहतांशुमतीबलानामुशीरपाठासनसारिवाणाम् ।
कालानुसार्यागुरुचन्दनानां वदन्ति पौन वमेव कन्यम् ॥१५६
शतावरीकल्कापायसि ये सर्पिरन्ति सिताहितीयन् ।
वान् जीविताबानमभिप्रपक्षान विपलम्पन्ति विकारचौराः५५०
पीतानगन्यापधसाईमास तेन तेलेन सुखाम्ब ना वा ।
सयस्य पुष्टिं वपुषो विधा बालस्य सस्यस्य यथा सुवष्टिः।१५८
दिने दिने पतिलपाछ समयतां शीतजलानपानम् ।
पोपः शरीरस, भयत्यनल्यो दृढीभवन्यामरणाच दन्ताः ॥१५८
पूर्ण सदंशामलशामताना लिहन् ससर्पिमधुभागमियम् ।
हपः शिरः थान्तभिकारदुःपः समाः शतं जीवति कृयाकेश:१६
भादं तिनै रामलकानि कचरशापि संच हरीतकीर्वा ।
धुर्नधूरा श्य ते मनुष्या रम्य परीणाममवाप्न पन्ति १६१
गिलानतुनौद्रषिमर्यिौहाभवापारदताम्यमनः ।
प्रापूयं ते दुर्वलदेहधातुस्लिपच राग यघा गयाइः १६२०
माममेकं परमं पियन्ति दिने दिने भारतासमुत्यम् ।
'चौरागिनस्ते व सपाययुक्ताः समाः गतं जीविसमा वन्ति १५३
*

·उत्तरल्यानम् । मासं वचामध्यपमेवमानाः क्षीरेंग्य तेन्नेन तेन वाऽपि । भवन्ति रशीभिरघष्यरूपा मेधाविना निर्मल मृष्टयायाः॥१६४ भण्डू कपर्णीमपि भनयन्तो भष्टां एते मासमनवमच्याः । जोयन्ति कालं विपुल प्रगलभाम्तामय लायपगुणोदयन्या:१६५ লালায়িদালালীমৰ্ধামনীন। माधम्मरमे पहया गुटिमानां तत्रयम् ॥१६४१ छायाविशुक गुटि शामिद्यात् पूर्व समतामपि तां क्रने । भवेदिरित क्रमशव मगई पेयां मिलेपो रमकोरनं च ॥१६० मर्पि: स्निग्ध मासमेकं यतात्मा मामाय मर्यथा रत्तिः । यय यदात् सर्व काग बनी यगो यं योगमेवोपयुञ्जराव१६८ भवसि विगतरोगी योऽयमाध्यामयातः प्रवन्नपुरुपकारः शोभते योऽपि हदः । एपचितपृथगास योवनवादियुक्त- म्तगण एव समानां पर जीविच्छतानि । ११॥ বায়নামিদামিংলাবন্ধন पिटासादगमन पगि तान् बर: सहारीमयः। पाये मोहमये याह रविकररालोटयन् पाचयेद प्रग्नो नागमुटी मनोपशम पादम्पितं तत्पपेत् ११: पूतम्यांमःभीरतो गम्तयांशी मा निर्यामादलीपरावासयोगा। प्रगापवारपेश श्योना देकी क्षम्यता मापयेत् सगलीः १ विमलपतमिसागधुभिः प्रय. दुसमरामिदं या एतम् ।

·अष्टाङ्गहृदयसंहितायां : खरुचिभोजनपानविचेष्टितो भवति ना पलमा परिशीलयन् । १७२ । श्रीमाथिई तपामा वनमहिषबलो वाजिवेग: स्विराः गागनोलैमधुसुरभिमुखी नै कयोषिन्त्रियेवी। धामधाधीसमइ. सपटुहुनवहो मासमानोपयोगीद धत्तेऽसौ नारसिंह वपुरनल भिखातसचामीकरामम् ॥१७३॥ अत्तारं नारसिंहस्य व्याधयों न स्य,शत्यपि । चक्रीज्वलमुजे भीता नारसिंह मियासुराः । १०४ ॥ सङ्गप्रवालानमुनैव भृष्टान् कृतेन य: खादति यन्त्रितामा । विशुद्धकोछोऽसनसारसिधदुग्धानुपस्तत् सतभोजनार्थः ॥१५॥ मासोपयोगात् स सुखी जीवत्व दयाइयम् । रयपहाति सलदस्युलामविलुप्तमातीन्द्रियः । १०६ । अनेनैव १ कन्येन यस्तैनमुपयाजयेत् । तानेवाप्नोति स गुणान कृपके गद्य जायते । १००० उतानि शक्यानि फलान्वितानि सुगानुरूपाणि रसायनानि। महानुशंसान्यपि चापराणि प्रात्यादिकहानिन कीर्तितानि१८ रसायनविधिध मानावरन् व्याधयो यदि। यथासमोषध तेषा कार्य मुला रसायनम् । १०८ सत्यादिनमकोधमध्यात्मप्रवणेन्द्रियम् । मान्त ससत्तनिरतं विद्याप्रित्यरसायनम् । १८०॥ गुरभिः समुदित: सेवते यो रसायनम् । सनित्तामा दीर्घायुः परनेह ए मोदते । १८१ ॥ मासानुसारिणी चर्या वितभा. पावर्तिनः। दुरिणतिताणु परिपूर्ण रसायनम् । १८२ ॥

·चत्वारियोऽध्याय। धातो वाजीकरणाध्यायं व्याग्चाम्यामः । वाजीकरणमन्धित सततं विषयी पुमान् तुष्टिः पुष्टिरपत्य च गुणवतव संथितम् ॥१॥ अयल्य सन्तानकरं यत् सद्यः संप्रहर्षणम् । वानी वाऽतिबलो येन यात्वप्रतिहतोडनाः २॥ भवत्यतिप्रिय: स्त्रोणां चेन चेनीपचीयते। सहाजीकरणं तधि टेहम्योजस्करं परम् ॥ ३ ॥ धन्य यग:प्यमायुष्य लोकदयरमायनम् । अनुमोटामहे अद्ययं मकान्तनिर्मलम् । ४, अपमत्वम्य तु के शेर्माध्यमानम्य रागिय । गरीरक्षयरमार्थ वाजीकरपमुध्यते । ५। कम्पम्योपवयमी पाजीकरणमे विनः । सर्वेधृतवारहये वायो न निवार्यते ॥ ६॥ प्रथ सिग्मविशुकानां निरूहान् सानुवासनान् । एततेनरमचोरगराधोद्रसयुतान् । योगविद्योजयेत् पूर्व क्षीरमांसरमागिमम् । ततो याजोकरान योगान् रामापत्य पिवदनान " प्रच्छाश साकुसुमः फलेन रक्षितो हमः। बजयेकगापय निरपत्यस्तया नरः।। गतमामनमनमनं निघूमरम् । पपि सामाविसमुपदयावादकारकम् ।।

·४०प्र० १५० अष्टाङ्गहृदयसंहितायां अपत्य तुल्यता केन दर्शनस्पर्शनादिषु । किं पुनयद्यशोधर्ममानथीकुलंबईनम् ॥ ११ ॥ शुकाये यथाशनि वृथंयोगान् प्रयोजयेत् । शरेच कुशकाशानां विदार्या वीरणस्य च ॥ १२॥ मूनानि भाण्ट कार्याय जीवकर्षभको बलाम्। मैदे हे हेच काकोल्यौ शूप्प पा शतावरीम् ॥ १३ ॥ अवगन्धामतिबलामामगाता पुनर्नवाम् । वीरां पयस्यां जीवन्तीमहि राम्रा विकण्टकम् | १४ ॥ मधुके शालिपर्णी च भागां तिपलिकान पृथक् । माषाणामादकं चैतद विट्रोणे साधयेदपाम् ॥ १५ ॥ रमैनाटकगैपेण पञ्चेतेन ताड़कम् । दत्वा विदारीधावोक्षुरसानामाद कादकम् ॥ ११ ॥ ताचतुर्गुणं चीर पेयाणोमानि धावपेत् । वोरा म्वगतां काकोल्यो वष्टी फलगनि पिप्पनीम् ॥१७॥ द्राक्षां विदारी गुर्जर मकानि शतावरीम् ।

·उत्तरस्थानम्.. सोऽहमानमतः खादेत् यस्य रामायत रहे। सामगुप्ताफलान् धीरे गोधूमान् साधितान् हिमान् २३ मापान्या सतचौहान् खादन् ग्राष्टिपयोऽनुपः । जागति रात्रि मकलामखिन. खेदयेत स्त्रियः ॥ २४ ॥ बस्ताण्डसि पयमि भावितानसलसिलान् ! यः खादेससितान् गच्छे सस्तीयतमपूर्ववत् ॥ २५ ॥ पूर्ण विदार्या बहुग परमेनैव मावितम् । छोट्ररापितं लीदा प्रमदायतमृच्छति ॥ २८ ॥ रुणाधावीफलरजः स्वर मेन सुभाषितम् । गरामधुसर्पिमितीदा योऽनु पयः पियेत् । २० ॥ स नरोऽयोतिषोऽपि युव परिष्यति । कर्म मधुकपूर्णस्य पृतनीद्रसमम्पितम् ॥ २८ ॥ पोऽनुपानं दो निशादित्ययेगः स ना भवेत् । कुमीरगदा य. फम्यमातोश पयगा विवेत् ॥ २८ ॥ मिसाएसपयोऽवानी रा नारीपु पाया। यः पयस्यां पच. मि सादे मजुटताम्विताम् । ३. । पिदाफयण सानु पोर न सयमेति म.। मयंगापुरकयोतिला सगरम् । ३१ ॥ धारोचेन नरः पीत्वा परामा रामभावने। पटापूपमणे मतापर्याप योजयेत् ॥ १२ ॥ चन्द्रराम दधिमरं गमितं परिकादनम् । पटे मार्मित भुला ही पितरजायते ॥ परमापाणगुमायोमतादरीः । शिन् तरपनीनोमि माति प्रमहामाम् । २४ ।

·अष्टावसंहितायां ४०० यलिश्चिन्मधुर स्निग्धहरू बलवईनम्। मनसो हर्षयं यच्च तत्सर्व वृष्यमुच्यते ॥ ३५ ॥ ट्रव्य रेव विधेस्तस्मार्पितः प्रमदां व्रजेत् । प्रात्मवेगेन चोदीर्णः सोगुणश्च महर्षितः ॥ २६ ॥ मेश्या: सर्वेन्द्रियसुखा धर्मकन्यट्ठमाडुराः । विययातिशया: पब शरा: कुसुमधन्वनः ॥ ३०॥ इटा होकैकयोऽन्यथा हर्षप्रोसिकाराः परन् । किंपुन: स्त्रीशरीरे ये सङ्घतिन प्रतिष्ठिताः ॥ ३८ ॥ नामापि यस्या ब्रट्योत्सवाय यां पश्यतां तिरनातपूर्व । सर्वद्रियाकर्मशपायभूतां कान्तानुहतिव्रतदौहिता या ३८ कलाविलासागषयोविभूपाशचि: सलज्जा रइसि प्रम्लभा । प्रिय वटा स्यमनःमया या या स्त्री हपवाय परं नरस्य ॥४. शाचरञ्च सकलां रविवयां कामशास्त्रविहितामनवद्याम् । देशकास्ववलयनयनुरोधादवैद्यतन्दममयायविरुवाम् ॥४१॥ শালানহ্মামনাসা:, নাবাহিয়াৰীয: মা যম যথাঃ ৪২ दीर्घिका स्वभवनान्तनिविटा पारगमधुमचाविहगाः । नीलमानुगिरिकूटनित काननानि पुरक गदगतानि ॥४३५ दृष्टिसुखां विविधा तरजातिः शीव सुख: कलकोकिलनादः । अझ सब कमेन विभूपापित्तागः सकनः परिवारः ॥४४॥ तामनमछमदिरा कान्ता कान्ता निया भगातारा। या किधिदिट मनसो वाजीकर तत्तत् । ४५ ॥ मधुममिय सीत्पलं प्रियायाः कालरगना परिवादिनी प्रियेव । गुममध्यममारमा च मया किमलपिनी बतिय पुमताया ·: न १४.अ. उत्तरस्थानम्। । टेशे शरीर च न काचिदर्तिरर्थेषु नाल्योऽपि मनोविधातः । वाजोकराः सविहिताश्च योगाः कामय कामं परियूरयन्ति ४७ मुस्तापप्पंटक ज्वरे पि जलं मष्टलोप्टोद्भवम् । लाजाच्छादिपु बस्तिजेयु गिरिजं मेहेप, धातीनिशे । पागडी येष्ठभयोभयानिलकफे पीहामये पिप्पली सन्धाने समिजा विघे शुकतरुदोऽनिले गुग्गलः ॥४८॥ वृषोऽस्त्रपित्ते कुटजोऽतिमारे मन्नातकोऽर्ग:सु गरेपु हेम । । स्थलेमु तार्य कृमिपु कमिघ्नं शोपे मुराच्छागपयोऽन मासम् अच्यामवेषु त्रिफला गुडची वातासरोगे मषितं हिवाम् । कुछ पु मेव्यः खटिरम्य सारः सर्वेषु रोगेषु मिलाइयं च । ५० उम्पादं तमनयं मोकं मदं विसंस्मृति प्रामी। निद्रानास जोर जयति रमाला प्रतिश्यायम् । ५१ ॥ मांसं काय लशुनः प्रभजनं स्तब्धमानता स्वेदः । गुडमक्षाः सपुरी नस्यां स्कन्धांसवाहुरजम् ॥ ५२ नवनीतखण्डमर्दितमी सूत्रं पयय हन्यु दरम् । नस्य मूविकारान् विधिमचिरोत्थमसविसावः ॥५॥ नस्य कवलमुखुनां नयाचनतर्पणानि नवराजः। हदत्व चीरते मूछा शौताम्य मारुतच्छाया: ॥५४॥ समशलाई कमाना मन्दे वनो थमे सुरा बानम्। दुःखसहवे स्थेये व्यायामो गोजुर्हितः कळे ॥५५५ कामे निदग्धिका पार्वभूले पुष्करजा जटा। वयसः स्थापने धानी ग्रिफला गुग्गु ल ऐ। ५६॥ बस्तिर्वातविकारान् पैत्तान् कः कफोद्धवान् यमनम् । चौट्र नवति यतासं सर्पिः पित्त समीरपं तेलम्रा ·६०४ अष्टाङ्गहृदयसंहितायां . इत्यग्र बत् प्रोक्तं रोगाणामौषध शमायालम्। ६ नद्दे शकालबलतो विकल्पनीयं यथायोगम् ॥ ५ ॥ इत्यावेयादागमय्यार्थस्वं तत्सूलानां पेशलानामहप्तः । भेडादीनां सम्मतो भक्तिनमः पप्रच्छेदं संशयानोऽग्निवेश: ५ दृभ्यन्ते भगवन् । कैविटामवन्तोऽपि रोगिणः । ट्रव्योमस्थासम्पबा हवंयमतानुगाः ॥ ६ ॥ चीयमाणामयप्राणा विपरीतास्तथापरे । हिताहितविभागस्य फलं तस्मादनिधितम् ॥ ११ ॥ कि शास्ति मास्तमस्मिन्निति कलायतोऽग्निवेशमुख्यस्य । शिष्यगणम्य पुनर्वसरावस्या कामातस्तत्त्वम् । ६२॥ न चिविसाऽपिफिरसा च तल्या भवितुमर्हति । पिनापि क्रिययाऽस्वास्थ्य गच्छतां पोडगांगया।६३६ प्रातापामग्नानां इतालमी भिभजितम् । जीवित नियमाणानां सर्वपामेय जोपधात् । १४ । नधुपायममेधन्ते सर्व रोगा न धान्नया । उपायमाध्याः सिध्यन्ति नासतमान् यतः १५ ॥ अप्यधीपाययुक्तस्य धीमती मातचित् मिया। न सिय ईवगुखाय विय पोड़गामिका ॥ ११० कस्यासितोऽग्नितीयादिखेदम्तमादिफर्मणि। न प्रीपनं कर्मनं या कप्प भोरगवेधकम् ॥१०॥ फरय मापामगादी इयते नामित निरायः । विपन वफरणार्थियो कस्य मंगयिती यथे । १८ ॥ पिमं करण सरां याति मन्ततन्यविवर्जितम् । प्रातः करता प्रपाटी रोहिपिकादिषु ।। .

·1 . "छत्तरस्थानम्। अपि चाकालमरणं सर्वसिद्धान्तनिथितम् । महतापि प्रयनेन वायं तां क्रयमन्यथा । ७०० चन्दनाद्यपि दाहादो कढमागमपूर्वकम् । शास्त्रादेव गतं सिद्धि ज्वरै लखन हणम् ॥ ११ ॥ चतुप्पाद्गुणसम्पन्ने सम्यगालोच्य योजिते । मा कथा व्याधिनिर्घात विचिवमा चिकित्सते १७२ एताड मृत्युपाशानामक ण्ठे छेदनं दृढम् । रोगीतवासितभीताना रक्षासूत्रमसूत्रकम् ॥ ७३ . एतत्तदमृतं साक्षाजगत्वावासवर्जितम् । याति हालाहलल' च सद्या दुर्भाजनास्थितम् ॥७३॥ अज्ञातगास्ससद्धावान् शास्तनावपरायणान् । त्यजेटूराद भिपगपाशान् पायान् वैवस्वतानिव ॥५॥ भिपजा साधुहत्ताना भद्रमागमशालिनाम् । "अभ्यस्तफार्मणा भट्र भद्र भद्राभिलापिणाम् । ७६ ॥ इति तन्त्र गुण तन्वदापविवर्जितम् । चिकित्सा शास्वमखिलं व्यापठा परितः स्थितम् ||७|| विपुलामलविनानमहामुनिमतानुगम् । महासागरगम्भीरसंग्रहार्थोपलक्षणम् । ७८ ॥ अष्टाङ्गवैद्यकमहोदधिमन्यनेन योटाइसंग्रहमहामतराधिरामः। तस्मादनलफलमम्पसमुद्यमाना प्रीत्यर्थमतदुदित पृथगेय तन्वम् ! ०८ पदमागमसिहत्वात् प्रत्यशफलदर्शनात् । मन्नवत् सम्पयोलाप्यं न मीमांस्य कथचन २० ॥

·अष्टाहदयसंहितायां ४०६ ध्रुवम् ॥२१॥ " दीर्घ जीवितमारोग्य धर्ममय मुखं यशः । पाठावबोधानुष्ठानरधिगच्छत्यतो एतत् पठन् संग्रहबोधशत: स्वभ्यस्तकर्मा भिप्रगप्रकम्पा । भाकरमयत्यन्यविशालतन्त्रताभियोगान् यदि तन चित्रम्पर यदि घरकमधोते तद नवं मुश्रुतादि अणिगदितगदानां नाममावेऽपि वाह्यः । अथ चरकविहीनः प्रक्रियायामखिन्न: किमिह खलु करोतु व्याधितानां वराकः ॥ ८ ॥ अभिनिवेशवशादभियुज्यते मुभणितेऽपि न यो दृढमूढ़कः पठतु यत्नपुरः पुरुषायुप स सलु मैद्यकमाद्यमनिर्विटः। वाते पित्ते झेपणशान्तौ च पप्य तेलं पिाक्षिकञ्च क्रमेण । एतद् ब्रह्मा भापते मजो वा का निर्मन्त्रे व भेदोनियति अभिधाटयगात किंगा ट्रयशक्तिर्विशिष्यते। अती मत्सरमुत्पत्य माध्यस्थमवलम्बाताम् ॥ ६ ॥ ऋपिप्रणीते प्रीतियेन्मु का चरक सुश्रुती। भेडाद्याः किन पठान्ते तस्माद ग्राह्य सुभापितम् १८७४ हृदय मिव इदयमेतत् सर्वायुर्वेटवाड्मयपयोधेः । दृष्ट्वा यच्छभमाप्त शभमस्तु पर ततो जगतः ॥ ८८१ इति श्रीसिहगुप्तसूगुवागटविरचितायामष्टाङ्गदय- संहितावामुत्तरस्थानं समातम् । जिन घरमामाइन राजtates २. नद्रवामायानन।

·8 खत द्यक - m. - १ २ ] तरीय ऐतरेय श्वेताश्वतर पानैषधचरितम् टीका सहित पद) भाषा मटीक ५२ चन्द्रानोक प्राचीन अलङ्कार । इदारण्यक सटीक सभाध्य. ८२ वीरमिलोदय (मतिशास्त्र) :. ८४ भायाकाग (वैद्यक) धर (वैद्यक) ८५ प्रबोधचन्द्रोदय नाटक भटीकर নাঘষি অবি ८६ अनर्धराघवनाटक(रुरारिकत)२ यश्लनदर्शन(मभाष्यमटीक) ৩ ইসল্লাল্লাহ त्मितत्वविवेक (वौद्धाधिकार)२ ८८ घड्वगवाङ्गणम समाप्य मुकिकोपनिषत् ८८ मीमामा परिमाया उपमान चिन्तामणि 1. व्यर्थसपह(नौगाक्षीमीमासा) ॥ नागानन्द नाटक पूर्ण मन दर्शनम् सभाष्य चन्द्रशेपरचम्प काव्य ४२ वरनिरूपणम् सामवेदम्य मन्त्र माक्षम् ८४ घरातुमानचितामणि (भाष्य सहितम्) (गद्दशोपाध्याय कत) सामवेदस्य ध्यारगयसंहिता ८५ न्यायदान सभाम सत्ति २४. पाचार्य कृत भाष्यसहिता। २६ सटीक वाल्मीकिरामायण गालमलिकानाटिका सटीक? कारण्डव्य । (पोजगास्न)२ सापटि सर्गपर्यन्नम् ६७ सटीक मालमोकिरामायग्य अवस्व यानन्द यलद्वारमटीकर प्रियदर्यिका नाटिका सटीक ॥ सारखत घ्याकरण पटीक -- ८१ रघुषग सटीक ८२ मेघदूत मटीक . १ २ ३ बालकाण्डस्य प्रथमावधि १ पूोईम् बाल काण्डमा सांवधि समति सर्ग पर्यन्तम ८८ मदनपाच निघण्ट्र, (ग्धक) ! 2८ सकतषिक्षामन्नरोप्रथमभागा, सतशिक्षामनरीदिनीयभाग। सायियम(यशद्धार). १ चोहर्षचरित यायभट्टराव र वासवदत्ता सटीक ( कालिदास सत) पुष्पकाए- विचार काव्य सटीक महिष मनकम, म, स्तुतियतकमा १चमरोष A पदारविन्द भन्द कटावियतकम रेदान्नसव महरापात शारीरसभाम तपा गोपिन्दर