·विज्ञप्तिः। 0.0 व्यतः इ खलु सर्वजनप्रतिडा गर्भायनिधदाद्या व्याथर्वशीयाः परमपुर- यार्थीपरनामधेयनिःश्रेयसैकसाधनीभूताः बहा उपनिषदः समुपलभ्यन्ते, तासामियं श्रीगोपाला परब्रह्माभिधेयभूतं विशेषतोऽभिव्य जयन्ती विशिष्टप्रयोजनसम्बन्धाभिधेयवती सर्वोपनिघमौलिमण्इनमहामणि- रिव सार्बशनपरिपूर्णत्वाना|पलब्धिखातन्त्रवाप्रतिहतप्रवृत्त्यनन्तका-- रम्भकशक्तिमतो भगवत: श्रीगोपालस्य स्वरूपरूमलीलाकारण्यादिक- मशेयेण प्रद्योतयन्ती भवसन्तापसन्तानशातनी श्रीगोपालतापनी श्रुतिः गुर्जरादिदेशपरम्परासुप्रसिहपराशरगोत्रसमुद्भूतमहोदेवसम्प्रदायसम्मा- पाथर्ववेदैकदेशखरूपिण्यां पिप्पलादशाखायां समालोक्यते स्म । पिप्पलादमाखान्तर्निवियतया पिप्पलाद शाखीयेगामिति सब्बयां प्रामा- खिको व्यवहारः। इयञ्चाविशान्तश्रीगोपालाख्यपरब्रह्मभजनरसनध्यानादिभिः समु- दूतापरिमिताभिप्रेतपरमप्रेमभाजनानामुत्तमां परमार्थभानता भक्तिमाश्रित्य पय्युपासकानां श्रद्दधानानां निगूरुतत्त्वावकलनपराय- खाना भक्तानां प्राकृतगुणातीतसन्तिामियरब्रह्मोपासनया विध्वस्त- समस्तदुष्कृतानां स्फटिकोपलवदतिखच्छानि मनांसि अलौकिकानन्द- सरसोयु निमजयन्ती, समस्तवेदार्थ सारसगुहंभूतं दुर्बिधेयार्थ भक्तज- नान् याइयामास । मिथ्योमधिप्रादुर्भूतवासनासंधातसमलसितजगदारोपनिदानी- भूताच्यकामकाचिद्यानच्छक्तिसमुन्नभिताभर्थ सार्थममूलोलकत्वेन,शाने श्वर्य शक्तिबलवीर्यतेजोभिः सम्पन्नः सदा खां मायां तमोरजास- त्त्वात्मिकां वैष्णवी मूलप्रकृति वशीकृत्य यजोऽव्ययो भूतानामीश्वरी नियशुद्धबुद्धमुक्तखभावोऽपि देवानेव जान जति साधारणावधार- ·यागो परीभूतस्य वस्तुत: देशतः कालतचापरिचसच्चिदानन्दस्वरूप- श्रीक व्याख्यपरब्रह्मयोऽभिव्यञ्चकतया घास्याः ब्रह्मविद्येति समारया सर्वजनसाधारणी निराबाधैव । व्यस्यासीकात्रयमेतस्यां कलिकातारयमहानग• परिदृश्यते । व्याद्या यथाभुत ग्रन्यानुसारिणी विद्वजनमानसानन्दिनी दुरवगमपतिरहिता सविस्परपदोपेता पण्डितवरग्रीविश्वेश्वरप्रणीता। द्वितीया तु पुनः पण्डितशिरोमणिमा नारायणेन रचिता । दीपिकाख्या यदीया कति:वासुदेवोपनियद्गोमीचन्दनोपनिषदाद्यास बहोपनिषत्स समुहसति । घ्यपरा गोखामिवंशावतंसाधशेमधीसमासादितविविध- शास्त्र सिद्धान्तविपक्षणैर्जीवगौखामिभिर्विरचिता। व्यसत्यामुद्रणायामेतस्याः संविज्ञानं सजत: साधारणानाव भ- वितुमर्हतीति फलिकाताख्य महानगरीस्थासियाटिक्सोसाइटीपदा- भिधेयप्रधानसमाजेरासियानाममहाभूखण्डीयप्राचीनतत्त्वानुसन्दर्धायरेतां मुद्रापयितुमानापितोऽस्मि । ततस्तामनीयसमीचीनपाठस्थावदिधीधु या प्रभूतं प्रयासमुररीष्ठत्य पुस्तकान्तराणि पञ्च समाहत्य तत्तटीयविभिन्नप्राय पाठरिपाटोमवलोक्य यावानेव पाठो सधीयस्या मनीच्या सस्थरावधा- रिततावानेव प्राधान्येनात्र मुहितः, पुस्तकान्तरीयपाठप्रभेदास्तु पत्रा-, णामधः सूफातरक्षरमुदाधिता: । समाहतमुस्तकानामेकं नवीनं परि- शुद्धप्रायं कलिकाताख्यमहीयत्तनावस्थायिनः श्रीयुक्तवावुराजेन्द्रलालमि- महोदयादधिगतं,द्वितीयं प्राचीन मपरिशुद्ध तत्रत्य संस्कृतपाठशालातः, हतीयमपरिशुद्ध नूतनं कामीधामवासिवावुश्रीहरिश्चन्द्रतः प्राम, चतुर्थ मविशुई । नाचतं तत्रत्यवावुश्रीशीतलप्रसादनः, पञ्चमन्तु प्राचीनप्राय टीकाविफलितं कलिकातासंस्कृतपाठशालाध्यापक श्रीराममयतकरनात्स मानीतं, एतेषां प्रभेदार्थ क्रमेय स्ख, ग, घ, ङ, च, इति पञ्चभिव: पानां सरेतः कृतले नेवार सर्वत्र व्यवहारोऽवगन्तव्यः ।

·गुणेकग्राहिणो भूयिरगुणमण्डितान विटूजनानिदानोमिदमभ्यर्थये यदा भान्तरन्यया विधानं स्खलनं वा समजनि मात्रावर्णादीनां तत्र भवन्तः सवतिनतदनुवारमास क्षमापयन्तु, प्रायेण हि सन्तः क्षमावन्तो भवन्ति। तिहष्वपि टीकाखाद्या प्रायेण हि तापनीययावतोयार्थप्रख्यापकतया प्राधान्येन मुदिता । एतस्यां यत्र यत्र सापनीयपदस्य व्याख्यानं नो दृएं तत्र नारायणप्रणीता जीवगोखामिकता वा व्याख्या तत्तट्टीकात उदृत्य पत्राणामधो विन्यस्ता। यत्र च पथक् व्याख्यानं परिदृएं तत्र उभयो- रपि व्याख्यानं सालय्य खल्पाक्षरैरहितं । विश्वेश्वरप्रणोतटोकायां समाप्तिसूचकं भवसन्तापसन्तानशावनी- त्यादिकमेकं पद्यं विद्यते। सर्वेषु मुस्तकेषु तदीयश्चतुर्थपादः जनाईन- विनिर्मित ति यनन्तरं श्रीमविश्वेश्वरविरचितायां गोपालतापनीटीका- यामिति वर्तते। यत्र तु सन्द हः किमियं विश्वेश्वरप्रणीता जनादनमयरता देति । यदि केचिद्देशान्तरीयपुस्तके विश्वेश्वर विनिर्मितेति पाठो विद्येत उत वा विश्वेश्वरस्य जनार्दनेत्यपरं नामधेयं सूप्रसिद्धमुपलभ्येत तदास्य समा- धान रमणीयतरमिति सधीभिर्विवेधनीयमित्यस्लमप्रस्तुतानल्पजल्पनेन । . इति।

·म ४८ २२ ४ ५० ४ , ३ ५८ ३५ २ ३ ३१ ३२ ३२ ३८ ५ गोपालस्य मथुरायां नित्याधिष्ठानकथनं । चन्द्रध्वनदृष्टान्तन व्योहारपटितपक्षपदमन्तात्तिफल कधनं। चतुएं हार्धनं। चतुर्भुजधारियोशणस्य ध्यान ! चतुर्भुजशब्दार्थकथन। जीवस्य भाक्तत्वव्यवस्थापन । दिव्यध्धशशब्दार्थस्य रूपकोतिः। दुराससे भध्यप्रदान। दुर्वासमो गोपीनाथ परस्परसंवादः : दुर्वाससं प्रति राधिकाया। दुवासमो राधिका प्रति युनयतिः । दादश नां प्रत्येकोपासकनामवयनं । दादशोमूत्या प्याराधनपत। विभुजस्य ध्येयत्वकथनं। ध्येयस्वरूपात्रः। परमदेयादिविषयका सनकादिपत्रः। पचपदामका श्रीशाभजनफलं । मषपरमम्यस्य शायरादिममवीजव कथनं । पपपदमन्यसहपाया। भयपदमन्यमापकपनं। पचपदमन्यामभोतिकादिरनिरुपयाँ । भरमामयरुपकपनं। पक्षमतामयीक्षामन्यापपल परमजाविधानं। ४४ ४ ४५ ४ २ २ १ २ . १८ C ३ ४ २३ ३ २२ २ १ ·२ ३ ४८ ४ . १ १ १ - 8 . २ ४६ ३ १ प्रोतार्थ मन्त्रसंवादः। प्रोतमन्त्र जपे श्रुतिसंवादः। प्रासादिस्तुतिः। प्रतिमादौ श्रीकृष्णाचनमल। प्रज्ञा प्रति श्रीकृष्णस्योत्तरं। भजन प्रणः॥ भजनप्रात्तरं। मङ्गलाचरणं मन्लान्तरेण पञ्चपदेभ्यो जगत्याएकथनं। मथुरायाः श्रेष्ठत्वव्यवम्यामनं। मशुरायाः श्रेयत्वे मनसंवादः। मथुरायां गोपालभजनस्य फलोत्कर्ष कथनं। मथुराशम्दार्थविवरम्। सनविषयकात्रः। रसनप्रयोत्तरं राधिकायाः पुनः प्रयः। रोमादिदादशमूर्तीनामवस्थानकथनं । महादिकत'कपूजनमनयाः । पासयक्तीरकपनं। नारिहायशवननिह पयं । सपनादियु धादिस्यादिदेवानामयम्यानवयनं। शूशावतारकपनं। श्रीहविषयक ग्रोशपथानादिपमधनं । 'श्रीराधान निर ३ १ १ A ३ ४ ५ ४१ १ ४२ ५.२ ३ ४ १ ५ २ 3 ·क २ ११ ४ १२ १ . १२ २ १३ . ४ १ २१ २८ १ २ १ ३३ २५ १ २५ २ श्रीछपायाराध्यत्य कथनं। शौचमा स्य जगत्यालकलक यनं। श्रीष्ट या स्य जगदुत्यादफावकथनं । शौचयास्य गोपालविद्यामयनिक्तिः। श्रीकृणोपासन प्रयः योसणस्य मोक्षपदत्वय्यवस्थापन । ग्रीधामगः मञ्चपदमन्तमाप्तिः । श्रीकृयागोपीसंवादः। श्रीरुयारमरगमाहात्म्यकथनं । श्रीगोपालस्य सर्वभूतान्तयामित्वय्ययम्यापनं । श्रीषयाम्याभोहत्त्वप्रतिपादनं । यीशयास्य साहिसरूमकथनं । श्रीकृया या विद्यारहितत्वकयनं। श्रीकास्य पड् विधधिकारगून्यत्व कथनं श्रीवास्तएपक यन। श्रीष्टावतारहत्वपत्रः। श्रीशययभानां मथुरायम्यानोक्तिः । श्रीष्टप्यमानयोः पुत्री नरे। योवरम मारनाम्दाफयनं । श्रीयाय सगुगनिर्ग, गोभयात्मकत्वकथनं । प्रोडायनाममामाभरगादिपरः। मोसमांति मोति। श्रीगोमामाततिः गनरादीपति मग Int मारादियः। १ ५ ३५ २८ ६ ५. ३८ ५१ ३ ५२ १ ३ २ १ ३ १ ४ ·योगोपालतापन्याः शुद्धिपत्रम् । रठाकर पाया। २ मचः कः परमो २ २ बुद्धः २ ३ ३ ४ ६ ७ १ मघुः कः परमो २ विमति विभति ६ वुद्धः १० नातं मातं २ मृत्यु विभेति मृत्युबिभेति ४ विभेति बिभेति १२ विभेति बिभेति १६ विभेत बिभेति १८ पास कयाठः पुस्तकपाठः १० गोपीगोपगवायोत गोपीगोपगवावीस- मिति । कसित মিনি ধিন ९ मकरीत् मगोत् २१ भगवदीयं भगवदीयं छतोऽध: ८ मग काटि मणकारि २२ मन २ धायरी मेदवायये २१ माय यसवात् यसबनाम सेवात कायनात १५ पटोकुर्वन स्टीन २१ तोऽर्थ: १५ मम्म ११ १८ ·४४ ४४ ४४. ४४ प्रत्यक्षा पासी ४६ २३ ४E ५८ ८ प्रधनाया प्रद्यन्नास्या १३ मूमिस्था भूमिमा १६ चतुर्थी चतुर्थों १८ प्रत्यक्षासो २. यवतामा अवताराण २१ प्रणवार्थलमा प्रणवार्थमाह यांकारम्यांग : ননি সারায়া: জন নি टीकासमतः पाठः खधिशिसपुस्तक पाठो विश्वेश्वरसम्मतः १ मवाधित मबाधितं ५ वे ११ धात्वशान्त पाब्दम्य धावामगदम्य मवाधित मनाधित १७ मायामा मायाया यस्त जम्न १८ सम्म १८ वोदय बोच्य १. अपुदीप जपदोये १३ पुरा धनु २२ म्नति तिनेति २१ होना। यन्ति होना ये पिना १ पसार २२ महतो नि मदतो वे मरासि १ माघामको एपी मात्राम करो सदमार तदागमक ५८ ४८ सपत 8८ वेपसार ५२ ५२ ८ ·. ५५ २२ मधरायां मथुरायां ७ कोरीट किरीट १३ चिन्हितं चिड़ित २८ वचननं वचन ६ संसारार्थ संसारार्थव १४ सम्यक् शानं जाह्ममं सम्यक् ज्ञात सद् जगह १८ संसारावं सनातं संसारार्यवसनातम् १५ सर्यवावरी मयंत्रावरी २२ निमित निम्मित २० सगुगां मेक सगुयमेक २१ सगुग सगुणं २ गान्धी गान्धी भूर्भुवः १७ खम्तो ५ समानात्मन समानामने भभवः सन्तराम भूभवः मम्तरी १० सम्मेव ती वे भभवः ८ ३५ भहारमा २२ २३ पठनीन भूतारमा मप्र पठनीयम् प पाउ: 4 २३ पाट:

·पर्यभार परमदेवादिविषयकप्रमोत्तरम। दैवतम् ॥३॥ , । संसरति, इति ॥२॥ तदु होवाच ब्राहाणः, श्रीकृष्ण वै परमं गोविन्दान्मृत्युविभेति ॥ ४ ॥ गोपीजन- वल्लभज्ञानेन तज्ज्ञातं () भवति ॥ ५॥ 'देवः'। 'कुतः' कस्मात, च 'मृत्युः, “विभेति' प्रयति । 'कस्य,' "विज्ञानेन,' 'खिल (२) सकलं जगत, 'भाति'। 'केनेदं विश्वं,' 'संसरति' प्रमरति उत्पद्यते ॥ २ ॥ तदु हेति। 'सत्' तत्र प्रश्ने', 'ब्राह्मणः' छान्दसत्वात ब्रह्मा, (३) 'उ' च्यपि, तान् प्रति 'ह' किल, गोपालविद्ययेवोत्तरम् ' उवाच' । किम् । 'श्रीकृष्णः, 'वै प्रसिई, 'परमं दैवतं'। कृषशब्दः सत्तावाचका, नकारश्च व्यानन्दवाचकः, तथाच, सदानन्दः परमं दैवतमित्यर्थः । यदा भक्त पापकर्षणात कृष्णः परमं देवतमित्यर्थः ॥ ३ ॥ गोविन्दादिति। गवा ज्ञानेन वेद्य उपलभ्यः 'गोविन्दः, तस्मात उपलब्धात , अमृतसरूपावाप्ती ‘मृत्युः, 'विभेति' भयेन तदाज्ञा- कारी भवति इत्यर्थः(५)1 "भीयाऽस्मादातः पवते भीधोदेति सूर्यरः" इत्यादिशुतेः ॥ ३॥ गोपीजनेति। इदं सकलजगत नामरूपाभ्यां मेोपायति रक्षति, अथवा परं मुमारां परब्रह्मखरूपं गोमायति संदणीतीति व्युत्पत्त्या गोपी प्रकृतिमाया, वस्याः सकाशाज्जातः प्रपञ्चः, 'गोपीजनः, तस्य 'वल्लभः' खामी ईश्वर उत्पादनपालनसंहरणाधानम्, इत्यधिमानत्वात नविज्ञा- ५ गोपोजनवभज्ञानेनेद विज्ञानम् इनि ख, चिहिनपुस्तकपाट । २ अखिल प्राचनाप्राकृन सर्व बम्। इनि जीवोसामिप्रणीनोऽर्थ । ३ ब्राह्मण इति प्रत्यगात्मनो हरेरपत्य प्राह्मण वयम्भूरिति नारायणप्रणीनोय । ४ गोविन्दरूपेण स गोचारक व्याघ्रात् गा इव मृत्योजोवानपि रचनीत्यर्थः। इति औवगोस्वामिप्रशीतोऽर्थ ।

·४ गापालतापन्यां . [पर्व भागा । खाश्येदं संसरतीति ॥ ६ ॥ तदु होचुः, का कृष्णे, गोवि- न्दश्य कोऽसाविति(१) गोपीजनवल्लभः कः, का स्वाहेति ॥७॥ नानुवाच ब्राह्मणः, पापकर्षणो,गोभूमिवेदविदितो विदिता,(१) . नेन 'तत्' व्यखिल विश्व, विज्ञातं 'भवति' । "यथा एकेन मृपिण्डेन अखिलं मृण्मयं विज्ञातं भवति" इतिश्रुतिरमृतीतिहासलाकेषु प्रसिद्धेः॥५॥ खाइयेति । मुधु व्याह याहुतिक्रिया यया सा 'वाहा' इतियुत्पच्या खाहाशब्दवाध्यया मायया, 'इदं' जीवजातं, 'संसरति' संसारवटुवति, इत्यर्थः ॥ ६॥ एवं गूणार्थ ब्रह्मणा उमो तदर्थ जिज्ञासा मुनयः 'तत्' तत्र, 'उह' पूर्व, 'ऊचुः,' रत्याह, कः कृष्ण रति ॥ ७ ॥ प्रागुक्तार्थे ब्रझा प्राह इत्याइ, तानुवाच ब्राह्मण इति। 'ब्राह्मणः' ब्रह्मा, 'तान्' सनकादीन, प्रति 'उवाच'। कृष्णस्वरूपमाह, मापेति । पापकर्षकत्वात् प्रागुतारीत्या च सच्चिदानन्दरूपत्वात पापकर्यकसचिदा- नन्द एव कृष्णः व्यतःपरमो देव रत्यर्थः(२)। गोविन्दवरूपमाह,गोभूमि- वेदविदित इति। गवि भूमालगाशब्दवायात वेदात 'विदितः, 'विदिता' वेत्ता प्रपा गोविन्दः, यतस्तरमादधिष्ठानतया ज्ञात्वा मृत्युः वि- गोविन्दय कोमो इनि घ, चिड़िनपुसकपाट ! २ वेदिता इति घ, चिहितपुस्तकपाठः । ए पाप चितमपि खोयलोलया कर्षति पापपुरुषान् पूतनायकम्यादीन् थसुरानपि सामान मुफ़िदानार्थमाकर्षनीनि स एव परमकृपालु परमदैवतमिति भादः इति जीव. गोस्वामिकृतार्थ।

·पर्व भाग। ध्यानादिफलकथनम्। ५ . गोपीजनाऽविद्याकलाप्रेरक, स्तन्माया चेति ॥८॥ सकलं परं ब्रह्मैव तत् ॥ ८॥ यो ध्यायति, रसयति,() भजति, सोऽमृतो भवति सोऽहतो भवतीति ॥१०॥ भेति इत्यर्थः । गोपीजनवल्लभखरूपमाह, गोपीजनेति । गोपायन्तीति गोप्यः मालमशहायः तासां 'जनः' समूहः, तद्दाचा 'यविद्याकला:,' च सासां वल्लभः खामी 'प्रेरकः' ईश्वरः, इति व्युत्पत्त्या गोपीजनवमभ- स्येश्वरस्य सर्वाधिष्ठानस्य, ज्ञानेन सर्वमारोपितवेन विदितं भवति इत्यर्थः(२) खाहाखरूपमाह, तन्मायेति । प्रागुतारीत्या तस्य ईश्वरस्थ अधीना 'माया' खाहा, नया सर्व संसरति इत्यर्थः ॥ ८॥ सकलमन्त्रस्य फलितार्थमाह, सकलमिति। कलया मायया, सहितं 'सकलं' परमेश्वराख्यं, 'परं ब्रझैव'तत्' उक्त मन्त्रप्रतिपाद्यम् ॥६॥ रतयानादेः फलमाह, यो ध्यायतीति । “य:'य:,तद्रूपं ध्यायति,' तथा 'सयति' कामवीजेन पञ्चमदीं जपति, 'भजति' पूजयति, 'स: व्यमृतो भवति' मरणात विवर्जितो भवति, रत्यर्थः ॥ १॥ १ एतद्योध्यायनि रमति पनि ख, चिहिनपुसकपाठ । २ गोपीजनस्य था यविद्याकला अविद्यावश्वासामा प्रेरक निवर्तकः गोपीजनवलम कामनायविद्यानिवत नेन स्वात्मभावप्रद इत्यर्थ । यद्वा गोपीजन श्वासमझान विद्याकला ज्ञानप्रदो अन्यभाग गोप्य गाव पटच रनिश्रुतेः तासा प्रेरक सोमुखतासम्पादकः। इति नारायणप्रणीतोऽर्थ । गोपायति सकलमिद गोपायति सकल पर पुमाममिति गोपी प्रकृति तस्या जान जन इनि महदादिक थियन्न मिति क्रमदीपिकात । गोपीजनमायिक स्तत्व र्जीचे अविधाकला प्रेरयति इति स । यदा गोपोजनेषु अविधाकलाम अज्ञानचन्द्रकला प्रेरथ मीनि स । खौन्दर्य माधुर्य विज्ञान अपहृत्य स्वप्रेन्स। नान मोइयतीत्यर्थ । सन्नु स्वगुणे स्वप्रेथमौर्यम्मोहयनि नदेव तम्य वन्नभता । इति जीवगोसामिप्रणीतार्थ । .

·है गोपालमापन्या [पर्बभागः। ते होचुः, किं तद्रूपं, किं रसनं, कथं चाहो नङ्गजन, () तत् सबै विविदिषतामाख्याहीति ॥ ११॥ नदु होवाच हरण्यो, गोपवेशमधाभं तरुणं कल्पद्रुमाथितम् ॥ १२॥ तदिह श्लोका भवन्ति। ध्येयं एच्छन्ति, तथा रसनादिकञ्च एच्छन्ति, ते होचुरि- त्यादिना ॥ ११ ॥ तत्र ध्येयरुपनिरूपणमवतारयति, तद होवाचेति । 'तत' तत्र प्रश्ना, 'हरण्य हिरण्यगर्भस्थापत्यं हैरण्या ब्रह्मा,ध्येयं रूपम् 'उवाच, इत्यर्थः । गोमवेशमिति। गौमायतीति गामस्तस्य वेभो यस्य तं गोपवे' पालक- खरूपम् अपो बिभर्ति रत्यक्षः समुद्रः तददाभा यस्य तम् “यमाभं' समुभवम्भीरम्, अपारमित्यर्थः । 'तरणं जरादिदोषरहितं । 'कल्पद्रुमः वेदः,सर्व पुरुषार्थ हेतुत्वात् तम् याश्रितं तत्प्रतिपाद्यम् । इति तेनैव वा सर्वेपासनावमप्रतिपादक तत्तत्कर्मफलसिइये न्याश्रितम्।, "ईश्वरायत फलमत उपपत्तेः” इति न्यायात्, “लभते च ततः कामा- न्मयैव विहितान् हितान्" इतितेञ्च । यहा 'गोपः' धेनुपालका, तस्य 'वेशः,'यस्य तम् । 'अभाभं सजलजलदनीलं । 'तरण नवयौवनं । कल्परक्षमूले सिंहासनस्याऽमुजोपविरमित्यर्थः ॥ १२ ॥ कधं चा भारति घ, चिहिनपसकपाट ।

·पूर्धभाग । श्रीकृष्णध्यान । " ७ सत्पुण्डरीकनयनं मेघाभ वैद्य नाम्वरं। दिभुजं ज्ञानमुद्दाढ्यं वनमालिनमीश्वरं ॥ १॥ गोपगोपीगवावीत.) सुरद्रुमतलाश्रितं । उतरूमध्यानं मन्चसम्म तिव्याजेन सविस्तरमाह, तदिहति । 'तत्' तत्र, "ह' उत्तरूपध्याने, 'श्लोकाः' मन्वाः, यपि 'भवन्ति' । सत्पुण्ड- रीकनयनमिति । 'सत्'निर्मलं, 'पुण्डरीक' इतकमल, नयनं' प्रापकं यस्य तं । 'मेघा' उपंतप्तमनसि सच्चिदानन्दस्वरूपा, 'याभा', यस्य तं । विश्धेश्य द्योततरवि विद्युत, विद्य देव 'वैद्य तम्' सादृशम् 'यपरं' खप्रकाश- चिदाकाशमित्यर्थः। दो हिरण्यगर्भविराडात्मानौ, भुजो मालिक- शिल्पहेतुभूतो हत्ती, यस्य तं 'विभुज' । ज्ञानमुद्रा तत् त्वमसीति सचिदा- नन्दैकरसाकारा रत्तिः, तत्र'याध्य' प्रकाशमानं(३)। वने विविक्त प्रदेशो समतापु मालते प्रकाशते इति तं 'वनमालिनम्। 'ईश्वर'ब्रह्मादी- नामपि नियन्तारम् ॥ १॥ ध्यात्मानं गामायतीति, गोपा' जोवः, 'गायी' माया, 'गाव' वेदाच, ते: 'यावीतं' खामितया याश्रितं । 'मुरद्रुमः' वेदः, तस्य 'तलं' खरूपम्, 'याश्रित' तत्प्रतिपाद्यम्, रस्यर्थः। 'दिव्यालहरण: . १ गोपीगोपगवावीन मिनि । कैयिन पश्यते नत्राभ्यहिन वान गोपीपदस्य पूर्व निपान' । गोपा हि प्रायेण स्त्रीनेत्रा भवन्ति । इति नारायण्टीकाधनपाट । २ तर्जन्याएको भक्तावतो हदि विन्यमेत। वामहस्ताबुजग जान तूई नि दिन्चमेत। ज्ञानमुद्रा भवेदेषा रामचन्द्रस्य प्रेथमी। प्रेयसीत्यातिशाधिकनिर्देशाद न्येषामवताराण। प्रिय ति गम्यते । भानमुद्राद्यमिनि तु युक्त पाट । मैनवनैव पूतनादिकमान ना निपातितत्लान तरूपस्य च लोक प्रकाशनाच पोजनेषु मुन्तभावेन स्थित प्रज्ञा व्यर्थ । रति नारायणप्रणीताऽर्थ ।

·मापालनापन्यां (पूर्वभाग.। + दिव्यालङ्करणोपेतं रत्नपङ्कजमध्यगं॥२॥ कालिन्दोजलकल्लोलसङ्गिमारुतसेवितं । चिन्तयंशेतसा कृष्ण मुक्तो भवति संसतेरिति॥३॥ पविधैश्वर्यंत्रः, 'उपेतम्'। तथा 'रत्न'तुल्यम् व्यतिखच्छं यत् "पार्ज पदयकमल, तदन्तःस्थाकागतः,तम्। “ऐश्वर्यस्य समया धर्मस्य यशसः श्रियः। वैराग्यस्य घ मोक्षस्य घखां भग रतीङ्गना" इति । तेच घड् यी यस्य सनीति भगवान् । 'कासिन्दी' नाम निर्मोपासना, तस्याः 'जप्त कलोताः' नानास्फुरणतरङ्गाः, तत 'सही,' 'मागतः' निश्चतप्रायवायुश, ताभ्यां 'मेवितम्' व्याराधितम् । यहा भक्तानुग्रहार्थमाविष्कृतचिहनस्य यथाश्रुतमेवेदं ध्यानं । 'सत्- पुष्परीक'वरतिनिम्मसे 'नयने,' यस्य तम्। 'मेधाभं नीरदश्यानलं । तडिदाभम् 'अमर' यस्य तं पीनामरम्। 'दिगुज' देवकीप्रानया पन्यभुजदयस्योपसंहतत्वात यदा थापाक्षरे बिभुजा ध्येय रति मुचितम् । “शनमुद्रा' पद्याश्रिमतर्मन्द गुपोगरपा, नया, 'याच' सुस । वनमामा नान नानापुष्पपम्नवरचिता पादतनावानमिनी मामा, बिहते दम्य तं 'चनमालिनम्। 'श्वरम्' उतार्थम् । 4:' प्रोदानादसा, 'गोप्य' राधादाः, 'गावः' फपिमाप्रभृतयः, ताnि: 'याधीने' परिदतम् । फम्परधामयम् । "दियः' यलोकिक, धामा, “उसेस'। सिंहासनापति रखमयसवर्गकमममध्यम्बितम् । पानाजतारामधियाना सेयितम् । एवंविधं श्री शया, तसा, "धिकाम व्यायन, न: मंस: सधाराम, 'भो भयसि । Tit'- । हाममा।३। .

·.पूर्वभाग 1) गोपालनापन्यां तस्य पुना रसनं जलभूमोन्दुसम्पातकामादि कृष्णायेत्येक पदं, गोविन्दायेति दितीयं, गोपीजनेति तृतीयं, वल्लभायेति तुरीयं, स्वाहेति पञ्चममिति पञ्चपदों जपन्, पञ्चाङ्ग द्यावा- भुमी सूर्याचन्द्रमसौ सामी तद्रूपतया ब्रह्म सम्पद्यते ब्रह्म सम्पद्यत इति ॥ १३॥ दितीयप्रश्नोत्तरमाह, नस्य पुना रसनमिति । 'तस्य' कृप्याख्यबाणः, 'रसनं' 'जलभूमीन्दुसम्पातकामादि' यथा स्थान तथा पञ्चपदजपनम्, इति शेषः। जलं ककारः, भूमिः लकारः, कारः अभिः, इन्दुः, यनुसारः, रतेषां सम्पातरूयं यत् कामवीजं, तत् यादौ प्रथमं यथा स्यात्तथेत्यर्थ:(१) । तानेरव पञ्च पदानि विठणाति, सायेत्येक पदमित्या- दिना। उक्तरसनस्य फलमाह, पञ्चपदीमिति । 'पचपदी जपन,' पुराधः 'पञ्चाङ्गं,' 'ब्रह्म' नारायणात्मकं, 'तडूपतया' पञ्चाङ्ग ग्रह्मतादात्मेशन, प्राप्नातीति सम्बन्धः। सदन्तु सकृज्जपफलम् । पञ्चाङ्गान्याह । 'द्यावा- भूमी,' तथा मिना सहितौ 'सामी,' 'सूर्याचन्द्रमसौ' (२)। व्यभ्यासः प्रथमोपनिषत्समात्यर्थः ॥ १३ ॥ . १ कामो वक्ष्यमाण कामयीज नदादि कृष्णायेति चतुर्थ स्तमेकं पदमित्यर्थ । एव चवारि चतुरक्षराणि पञ्चम द्दाहरमिनि पचपदीमेवरूपों पञ्चपदो प्रजपन पञ्चाङ्ग कुर्यादिति शेष । पञ्चानानि इदयशिर शिखाकवचामाणि, धतुरक्षराणि चत्वार्याहानि, पश्चम दाचरमिति नारायणप्रणीतोऽर्थ । २ ना पधार पञ्चरूपेणोपाम्यमित्याह, यावाभूमी मर्याचन्द्रममा सानो इति । की मृण्णाय दिवात्मने हृदयाय नम, शिरसे स्वाहा, गायोजन 'सर्यासने शिखायै वषट् इत्यादिप्रयोग । इनि नारायण प्रशीतोऽर्थ । गोविन्दाय भूम्यामन २ ·गोपालमनोधारणफष्ठम् । पूर्वभागः। तदेव श्लोकः। लोमित्येतदादावादाय कृष्णाय गोवि- न्दायेति च गोपीजनवनभाय वृद्भानव्या सकृदुच्चरत्() यो गतिस्तस्यास्ति म नान्या गतिः स्यादिति(१) ॥ १४ ॥ - उारसने मन्त्रसंवादमाइ, तदेय इति । 'तत्' तत्र उके रसने, 'एयः, 'साक' मन्तः, वर्तत रति । 'सीमित्येतत्,' 'यादो,' 'यादाय' उच्चार्य, व्यथ 'कृष्णाय', 'गोविन्दाय', 'इति,''घ' पुनः, 'गोपीजनवल्लभाय,' 'वृहदानव्या' खाइया, रत्यर्थः) । रति 'या', 'सवत्' एकवारपि, 'उच्चरेत', 'तस्य,' 'मह' शोध,पञ्चान्नमात्मरूप- भवति, 'च्यन्या' चन्द्रमण्डलरूपा, 'गतिः', तस्य 'न स्यात् । 'इति' दो रसनसमात्यर्थः ॥ १३ ॥ कथचाही तजनमित्यस्योत्तरं वक्त भजनशब्दार्थमाइ, भक्ति- रय भजनमिति । पर्यत्रायेणार्याऽवगमासम्भवात पुनर्भजनस्य लक्षणमाह, 'गतिः', १ सष्टदप्युचरेत् दर्शन ख, चिन्हिनपुसकपाठः । २ सीमित्येतदादाबादाप छणाययोग गोविन्दायैनि गोपीजनवल्लभाय धन- श्याम नदप्युचरेन या गतिस्तस्यास्ति महचु नान्या गतिः स्यादिति घ, चिकितपुस्तकपाट । अन्ध तोमिनि कृष्ठापयोग कृष्णानिपटेन युक्तं गोविन्दाययपि चादाय पुनः गोपीजन- वनभाय रहनवत यामवर्ण नदपि मायारूप समारकारणे सानि पदमुशरेत् य । शविद्या हि नमोरूपा तमय वामं भवति इति नारायणप्रणीतार्थः। अपरिपार्टी दर्शयति। होमित्येनदादावादाय उचार्य कृष्णायेति चतुर्थन्न- पदेन योगो यस्य नत् । वृहसानुर्महाप्रकाशः परसेयरी बहिनी नदीयथा सारण मद्विामिनि जीवगाम्मामिप्रणीतार्थ ।

·पूर्वभाग 1 गोपासतापन्या भक्तिरस्य भजनं तदिहामुत्रोपाधिनैरास्येनैवामुयिमन् मनसः कल्पनमेतदेव च नैष्कर्म्यम् ॥ १५॥ कृष्ण तं विप्रा वहुधा यजन्ति गोविन्दं सन्तं बहुधाऽऽराधयन्ति (३) गोपी- जनयणभो भुवनानि दधं ॥ १६ ॥ सदिहामति । 'ह', 'मुत्र,' 'उपाधे: हिकमारलौकिफप्रयो- जनम्य, नैरास्येन' निरसनमे घ नैरास्यं तेन रेहिकाधिकासकामना- राचियेन, 'एव,' 'यमुमिन' जणाख्ये प्रमाणि, 'मनस:, 'कल्पनं' मुगा तग्मयत्वं, सदेव भजनमुक्तमित्यर्थः। 'सस्' भजनम्, 'एय', 'नकमत्र' ज्ञानम्, प्रत्यर्थः । १५ । छायां समिति । ',' 'सप्णम्' यानन्दात्मानं, "विप्राः' साचिका:, 'बधा' प्रत्ययापाठयपयोगयज्ञादिभिः 'यजन्ति। गोपिन्दमिति ! गोभूमिवेदविदिन, 'मन्तं, 'बहुधा' अषणको निरमस्यपादसेवनान- वन्दनदास्यसरयामनिवेदनादिभिः, विप्रादयः सर्वेऽपि 'याराधयन्ति' सेवन्ति । सम्य व संथावे हेतुः गामीजनवल्लभ रति । 'गोप्य' मालन- माया, तामा 'जना' गमुदायः, तस्य 'वल्लभः' खामी प्रेरकः गन्, 'भवमानि' धनन्तकोटिमबाणानि (१) उपलक्षयमेतत् । चपा- सयत् पालयति पालविष्यति च ।१९। १ बाधा रति रति प, पिटिनमकपाठः । भजार अनए मजनिक मारेपनि मिनि । লাতে কােন মুসলি। বিক্ষোলয়ে অর্থ শ যে राजमाताराना भारत पनि भजपमधाम पम पनि भोग मोगामि।

·भगवतो गोपालविद्याखरूपत्वम् । [पूर्वभाग। खाहाश्रितो जगदेजयत् सुरेताः ॥ १७॥ वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो जन्ये जन्ये पञ्चरूपो बभूव । 'कृष्णस्तथैकोऽपि जगदितार्थ शब्देनासौ पञ्चपदी विभातीति ॥ १८ ॥ एवं पालकत्वात सेव्यत्वमुक्तम्, अयजनकत्वादपि तदाह, स्वाहावित- इति । 'स्वाहा' माया, सदाश्रितः' तदधिष्ठाता सन्, 'जगत्' अव्यक्तनाम- रूपम्, 'एजयत्' व्यचालयत व्यक्तीभावायोन्मुखमकरीत, सृष्टिकाले(१)। ध्यत्र हेतुगर्भावशेषणमाह, मरेतारति। सा शोभनं चिडूपं मायायां प्रतिबिम्बोन्मुखं, रेता यस्य सः 'मरेताः'। "रूम रूपं प्रतिरूपो बभूव" रतिश्रुतेः,"मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भदधाम्यहम्" इति सप्तेश्चा९७॥ भक्तानामाराधनसौकाय गोपालविद्यात्मकशब्दरूपेण भगवान पश्चधा भातीति सदृशान्तमा, वायुर्यथै कति । 'यथा,' 'भुवन' ब्रह्माराई, 'प्रवियः', 'एकः,' एव, 'वायुः, 'जन्य जन्य' शरीरे शरीरे प्रतिशरीर, 'मञ्चरूपः' प्राणापानयानादिरूपः, 'बभूव' । 'तथा' व 'एकोऽपि, 'च्यसौ' सणः, 'जगक्षितार्थ, 'भुवनं, 'प्रविएः, 'एब्देन' गोपाल- विद्यात्मकेन, पञ्च पदानि त्यस्य सः'परपदः, विविधं 'भाति' प्रकाशते, 'इति'पान्दो मन्वसमास्यर्थः । १८ । गोविन्दं सन्तं बहधाराधयन्तीत्यु, तत्राराधनाग्मकमुपासनं एचएन्तीत्यार, चीपुरुषासनमेसस्येति । 'से' सनकादयः, 'इ' किस, मारामापा शायिना ए इत्रव्यएं गमोधर्म पादपूर ग जगत् एजयत् भगन. अतिर ममारपवारण कम्पति रत्यम्। पुरता बसिरहरा मोमन सोमय. दीर्य सम्यामितिमा रति जोगीवामिलो। ।

·.पूर्व भाग । गोपालनापन्या ने होचुरुपासनमेतस्य परमात्मनो गोविन्दस्याखिला- धारिणो बेहोति ॥ १८ ॥ तानुवाच यत्तय पीठं औरण्याट- पलाश(मम्बुज। तदन्तरालिकेऽनलाषयुगं (२) तद- न्तराद्यााखिलवोज कृष्णाय नम इति) वीजाद्य (1) 'एतस्य, 'परमात्मनः' श्रीकृष्णस्य, गोविन्दस्य', 'यखिलाधारिण', 'उया. सनम्' प्याराधनं, 'हि' कथय, रत्यर्थः ॥ १८ ॥ সাধনাধিতালন ঐনিন্মলনায়লি, নাননি। 'यत् तस्य पीठं, तत् 'तान्,' प्रति ब्रह्मा 'उदाच,' इत्यर्थः । खरहे क्षालितं मोठं स्थापयित्वा 'हेरण्यायपलाश' सौवणीदलम्, 'यम्मुज, स्थापयेत् गन्धयुतेन घन्दनेन वा लिखेत् र यर्थः। तदन्तरालिके' तस्य कन्लस्य अन्तरालभवे प्रदेशे, 'अनलासयुग' त्रिकोण यं, सं. लिखेदित्यर्थः । तदन्तराद्यार्णेति। तस्य घटकोखस्य, 'अन्तरा' मध्ये, 'याद्या'रूपम् ‘अखिल'कार्ययस्य चीजे' कामवीजं, साध्यनाम कर्मनाम च लिखेदिति प्रायः। तदुक्तं सनत्कुणारसंहितायां । "कणि- कायां लिखेहिटितं मण्डलदर्य। तस्य न्ये लिखेही साध्याख्यं कर्मसंयुतम्" इति । 'यणाय नन रति, “वीजाचं' वीजेन कामवीजन . १औरण्यमयपत्लामिति ख, , इ, चिहितपुसद नवराट नारायणसम्मान । २ तदन्नरालिकानलास्युमिनि ख, घ, ङ, चिन्हित युतकचयपाठः । १. नदन्तराय विलिखीत कृष्णाय नम इति घ, विहिनपुस्तकपाट । नदारा द्यार्ण खिनवीन कृष्णायनम इनिख,चिहिनपुरलकपारायणाभिषेनो जीवगोखामि व्याख्यातये। ५ बीजादामिति घ, ८, चिकितपम्नकइयपाट ।

·१३ पोटपूजाविधानम्। [पूर्व भामः ।। सब्रह्माणमाधायानङ्गगायत्री) यथावत्यान्तिय(१) भूम- " इति व्याध घडखं, सन्धियु घडक्षरं लिखेत् “ यडर स सन्धिघु" अनदीपिकातः। समझाणमिति । पूर्वलिखित कार्यकाम्यमनग- वीज सप्रमाणम्' व्यसादशाक्षरमन्तापेतम्, 'याधाय,' इत्यर्थः। मन्त्र- तयोरभेदात् मन्त्री ब्रह्मा । तदुला संहितायां। "सतः शिरैम ना- वर्णस्तं कामं वेश्येत सधीः" इति । पदकोषस्य पूर्व नैर्ऋत्यवायश्य- कोयेषु श्रीमिति बीजं लिखेत् । थामेयपश्चिमेधानकोयेषु, होमिति वो लिखेदिति शेषः। "श्रियं पट कोणकोणेषु रेन्द्र नैर्गतिवायुधु । प्यालिख्य विलिखेन्मायां चहिवारुण शूलियु" रति संहितोतोः । ध्यनङ्गगायत्रीमिति। च्यपदस्तस्य सर्वजनसम्मोहनकेशरेषु 'अनङ्ग- गायत्री' कामगायत्री, (२) 'यथावत्' त्रिशः विशः, व्यालिखेदित्यर्थः । "कामदेवाय सर्वजनप्रियाय सजनसम्मोहनाय ज्यल ज्वल प्रज्वल प्रज्वल सर्वजनस्य हृदयं मे वशं कुरु कुरु साहा" इत्याचत्वारिंशदक्षरं माला- मन्त्र, प्रतिदलं घट घट यक्षरं क्रमेण लिखेदित्यववोयम्। घर- दलस्योपरि रत्तं कृत्वा माटकाक्षरयेदिाप बोधम्। “कक्षारैः कामगायच्या वेश्येत् के परे सुधीः । काममालाननोदलेवरस मन्त्रवित् ॥ लिखेगुहातन तोमीटकां तहिलिखेत् ।" इति १ च्याधायानामनु गायत्रोमिनि सु. घ, चिड़ितयुलकद्वयपाटः। २ यथावशामञ्य इति घ, ङ, चिकितपुस्तकश्यपाठ । यथावयापय्य इति त. चिहितपुस्तकपाठः। २ धनगायत्रौं कामदेवाय विद्महे पुष्पवाणाय धीमहि तन्नांना प्रचोदयादिति नारायण ।

·पर्वमागः।] गोपालनापन्यां एडलं शूनवेष्टितं कृत्वाऽङ्गवासुदेवादिरुक्मिण्यादिवशक्ती- - संहितोः। भूमाइसं शूलवेटित प्रत्येति। “भूगई धतुरखं ग्यादरावजयुतं मुने” इति संहितो। यस्यैव धारणयन्नत्वात् বাঘালেননাহনুধঘন। অনহৰ যাযাবিয়াল নম্বঘত্ব संहितायामुक्त । " इत्वा समाज्येन मन्यसम्पासपूर्वकं । मार्च- यित्वाऽयुक्त जमा धाररेट् यन्तमुत्तमं । त्रैलोक्येश्वयं मानोति देवैरपि म पूजितः।” इत्यादिना। रदन्तु ये वसं धारणार्थ यदा यां कियते तदभिप्रायेगोक्त', यदा पुनः पूजार्थ यन क्रियते तदा तु पूर्व "मण्डकादि थिय्यन्तं पूजयेत् कर्गिकोपरि। ष्यमादिपीठपादेषु यादींचतुरो यजेत् । चतुर्यु मोठगात्रेय धम्मादींचतुरो यत् । यार्मिकायां ततोऽनन्तपमान्तय सतो यजेत् । सारवर्शप्रभिन्नानि मगह- मानि ममात् ततः । साचं निलम इति यजेतामचतुय्यम् । स्यामान्त- रामा परमात्मा ज्ञानात्मेति ममात् सधीः। विमलोत्कर्पिणी शाना किया योगेसि पचकी। पझोस या सयेशामानु यहा नवमी रमृता । प्रागाद्ययम मत्रेयु कर्मिकायां यजेम्मुने" “यो नमो वियाचे सर्वभूतात्मने वासदेयाय सधारमतंयोगयोगमपीठात्मने नमः" रति पीठमलमयमम्योपरि घिन्यस्य, “तप्तः पीठसमभ्यर्थ देयमाराध नारद । यध्यादिधूपदीपा. रीनुपपारान प्रशल्पयेत् "। यथावरणपूजां कुर्यात् । तत्र प्रथमाव- रसमाच, यति। यटकोणम्यामेयमत्यवायथेशानेय पदयशिर:- शिखाकय पानि, ययभागे भेत्र, पूर्वादिदिधुप असम्, रत्यानि पूजस्। रिसीयावरणमाद, वासुदेवादीति। पूर्वपश्चिम्याम्योत्तर- रमेप, यधाम वासुदेव मागायनानिवद्वान् पूजयेत् । - - १ferefer पिस्सिबपर ।

·१६ पोटपूजाविधानम् । पूर्वभाग। न्द्रादिवसुदेवादिपार्थादिनिध्यायोत यजेत् । सन्ध्यासु() " नन्दाय कर्पूरगौराय । व्याग्नेयनैत्यवायव्येशानेषु, यथाक्रम शान्तिश्रीसरखतीरतीः पूज- येत् । टतीयावरणमाह। 'रुक्मिण्यादिवशक्तयः' कृयाशमाया। दलमु रक्मिणी सत्यभामा जाम्बवती तथा । नामजिती मित्रविन्दा कालिन्दी च ततः परा। लक्ष्मणा च मुशीला च पूज्या हेमामित- प्रभा" इत्यर्थः। चतुर्थपञ्चमाद्यावरणमाह, इन्द्रादिवसुदेवादिपार्था- दीति । यत्र वसुदेवाद्यावरणमेघ चतुर्थ बोध्यम्। पूर्वभागे वसु- देवाय पीतवर्णाय । ध्यायको देवक्यै श्यामलायै। दक्षिगाभाग त्यकोणे यशोदायै कुशुमगौ । पश्चिने बलदेवाय शङ्खकुन्देन्दुधवलाय 1 वायव्ये कलापश्यामलाये तभद्राये । उत्तरकोणे गोपेभ्यः । नकोये गोपीभ्यः । पञ्चमन्तु पार्थाद्यावरणम् । द्यर्जुननिशठोइवदारकविश्वक्सेनसायापागण्डनारदपर्वतान् पूजयेत् । पएं निध्यावरणम् । पूर्वदिश इन्द्रनिधये। व्यामेयर्दािश नीलनिधये । याम्य कुन्दाय नमः। नेऋत्यकोश मकराय। पश्चिमे व्यानन्दाय। वायव्ये कच्छपाय। उत्तरे शड खनिधये। ईशानकोणे पद्मनिधये । साममिन्द्राद्यावरणम्। रन्द्राय मीतवणय पूर्वदले। यमये रक्त- यमाय नीलोत्पलवाय। रक्षोऽधिपतये कृपावाय । वायवे धूमधाम । वरुणाय शुसावर्णाय। कुदेराय नीसवर्गीय । शानाय श्वेतवर्णाय। पृर्वेपानयोर्मध्ये प्राण गोरोधनाव य । नत्र- त्यपश्चिमयोमध्ये शेषमागाय वेगवाय। पूर्वदले बजाय पीतवर्गीय । शाय शुशवाय। दण्डाय नीलवर्णाय! सहाय वेतवाय । पाहाय विदुरदाय । वजाय रसवाय। गदायै । नियमाय शुमावाय वर्ण.या विभञ्या निध, पिशितएकरूप है ।

·१७ पूरभाग-1 गोपारामजमएसं प्रतिपत्तिभिरूपचारस्तेनास्याखिलं भवत्यखितं भवतीति॥२०॥ तदिह श्लोका भवन्ति। एको वशी सर्वगः कृष्ण ईय एकोऽपि सन् बहुधा यो विभाति। तं पीठस्यं येऽनु भजन्ति धीरास्तेषां सुख शाश्वतं नेतरपाम् ॥२१॥ नित्यो नित्याना चेतनचेतनानामेको बहनो यो विदधाति रयरमावरणम् । व्यावीतमिति । एतैः यावरण: 'व्यावीस, परमेश्वर, 'यशेत' पूजयेत् । 'सध्यार' निकालसन्याय, 'पतिपतिभिः' ध्यानः, 'उपचार: पोडशोपचारादिमहाराजोपपारः, पूजयेदित्यः । नेनेति । 'सेम' प्याराधनेन, 'परख' थाराधकस्य, 'दखिम' पुरयापतुरयं, 'भात'। यभ्यासो द्वितीयोपनियतममाश्यपः । २.। उभाराने मन्वसम्मतिमा, सदिति । 'लस् सस्मिन् , '' उपायने, 'सोफाः' मा, चपि भवति' मक। सफो की सपंग रति । 'एकः गजातोविजानीयसगमभेदरहितः, यत श्यो सम्पमस्याकीति वशी, गग:' गर भतः कासतः वसुनपारि पिएमः, सम्पः' थानन्दः, मत रथ रंध:प्रमादीनामपि पुनस्थः । पूर्व 'एकोऽपि सन्, 'य' शयः, जगतयातनाय बघा' पक्षमा, विभाति' विवि पुकारने, पापरिव प्रामादिभेदः। पीठम्पमिनि । ' पचपदराम पाए, 'पोठम्यम् ,''चमु'लचीसत्य, मे,"धीराः एबाप- त्तिा, 'भाषा', 'तेषाम,' 'मावत' नित्यानन्दाम, HQ, ',' 'तरे RAREानाम् । पलाझिय नमारमा मसारमार, मिया मिन्दानामिति । मियामाम् रामदोर • गया 'नि: तमा 'तिमामा मारी, पात: TRBI'. - ·गोपालनापन्यां [पूर्व भाग-1 . कामान् । तं पोटगं येऽनुभजन्ति धीरास्तेषां सिद्धिः शाश्वती नेतरेपाम् ॥ २२॥ एतद् विष्णोः परमं पदं ये नित्ययुक्ताः संयजन्ते न कामान् । तेपामसौ गोपरूपः प्रयत्नात् प्रकाशयेत् आत्मपदं तदैव॥२३॥ यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो विद्यास्तम्मै गोपायनि() स्म कृष्णः। तं च देवमात्मबुद्धिप्रकाश(क) मुमुक्षुधै शरण- तथा 'य:,"एकः, सन्, पञ्चपदरूपेण 'बहना, 'फामान, 'विदधाति । 'मोठग, थे,' 'प्यनुभजन्ति,"धीराः,' 'तेषां सिद्धिः', 'शाश्वती' चनपा- यिनी, 'न',तु तरेषाम्, इति पूर्ववत् ॥ २२ ॥ मतान्तरमाह, एतद् विछोरिति । ये साधकाः, 'एतत्' यन्तात्मक, 'विशाः पदं, 'मित्ययुक्ताः' सततं प्रयत्न वन्तः, 'संयजन्ने सम्यगाराधयन्ति, 'न,'तु कामान, कामयन्ते । तेणं' साधकोत्तमानाम्, 'व्ययौ,' गोपालक- 'रूपः, 'गोप वयो वा 'पुथनात्', 'यारमपदं' वरूपं, 'तदा' 'एव' भज- नाय्यवहितसमये रव, 'प्रकाशयेत्' प्रत्यक्षं दर्शयेत् ॥२३॥ ननु तत्पुकाशे सतिः किं ऑदित्याशय मुमुक्षुशरण्योतीनव तस्य मोक्षपदत्वमाह, यो ब्रह्माणमिति । 'य' परमेश्वराल, पूर्व सचिसमये, 'ब्रह्माणं, "विदधाति' रचयति, 'य:' कृष्णः, 'तसी' तदर्थ, 'विद्याः वेदान्, पुलयपयोधिजस्ले मत्स्यहयग्रीवादिरूपेश 'गोमायति' तस्मै उपदिशति वा । १ यो विद्या गायपनि स्मरनि ध, चिहिनपुस्तकपाठ। यस्य गाययतिरम गान हरितवानिनि नारायणप्रणीतीर्थः । २ श्वात्मनिप्रकामिनि घ, चिहिनपुस्तकपाट । समय परमामा.करण्या भागमानमिति नारायणप्रणोनोऽर्थः ।

·पूर्व भाग। স্বীকালসঙ্গি'। १८ मनुव्रजेत् ॥२४॥ ओकारणान्तरितं ये जपन्ति गोविन्दस्य पञ्चपदं मनुम् ।। नेपामसी दर्शयेदात्मरूप) तामात् मुमुक्षुरभ्यसेन्नित्य- शान्त्यै(२) ॥२५॥ एतस्मादन्ये पञ्चपदादभूवन् गोविन्दस्य मनको मानवानां . . "सं', 'देवं' द्योतमात्म कम्, 'यात्मबुद्धिप्रकाश' सप्रकाशं, 'मुमुक्षुः' मोक्षार्थी, 'पारणमनुग्रजेत् ॥ २४ ॥ पञ्चपदमन्यस्य मन्त्रान्तरमलत्वं वियधुः पगवाटितं पञ्चपदरमनपस मार, व्यासकारेणान्तरित मिति । 'योहारेग','यन्तरित पुटिन, गोविन्द- म्य', 'पञ्चपदं', 'मन' मन्त्र', 'ये जपन्ति', 'घाम', 'यसो' गोविन्दः, 'व्यात्मरू', 'दर्शयेत्' । 'सामात्' कारणत, 'मुमुक्षुः' पुरयः, 'नित्य- प्रशान्त्य, संसागन पान्य, गोविन्दमयम् 'अभ्यरोत्' पुनः पुनर्जयेत् ॥ २५ ॥ एतमादन्ये मन्या वभरित्याह । 'एतरमात्' पचपदमनवात, 'पन्चे' माधराया, 'गोविन्दस्य मनवः', 'मानवानां सनकादीनां, स्फुरिताः . . १ पचपद मनु । म गम्ने दायेदामकपमिनि ध.पिहिमपुमकपाट ! यस्य मनु ममिनि मनु मन्त्र में प्रमिा। नम्यति सम्य चाममयमायदेपेत्यन्वय समि नारायणप्रतीतो । नित्यमा 1 मारनन् पत्यमेगानिमा इनि चिशिमपुसभिकपाट । रतम्य न जापवाय निमान्ने गरे पनि पारिन बानि परनु समबन परमान भवन रिना मारहमा निमारायक्षप्रतो । २ ·गोपाहतापन्यां [पूर्व भाग। दशाणीद्यास्तेऽपि सङक्रन्दनाद्यैरभ्यस्यन्ते भूतिकामैर्यथावत् यदेतस्य स्वरूपार्थं वाचा वेदयन्ति ते पप्रच्छु, तदु होवाच ब्रह्मसवनं चरतो मे ध्यातः() स्तुतः परान्तेि सोऽबुध्यत गोपवेशो मे पुरुषः पुरस्तादाविर्बभूव ।। २७ ॥ बभूवुः। 'तेऽपि,"सकन्दना' सड्कन्दन इन्द्रः"मक्रन्दनौनिमिय एकवीर: पानधासेनां यजयत् साकमिन्द्रः" रतिश्रुतेः, "समन्दनी दुःश्चयवनः" इत्यमरकोयाच तत्पमुखैः, 'भूतिकामैः, 'यथावत्' विध्युक्त- पुकारेण, 'यभ्यस्यन्ते ॥२६॥ 'यन हेतुमाइ, यदेतस्येति । 'यत' यस्मात् कारणात्, ने मन्त्राः, 'एतस्य' श्रीकृष्णस्य, 'खरूप'भूतम् 'व्यर्थ' सर्वपुण्यार्थसाधक, "वाचा वेदयन्ति' । '' मुनयः पञ्चपदमन्लखल्म जिज्ञासवः, 'मपः । नदु हेति । 'तत्' पञ्चपदस्वरूपम्, 'उ'पि, 'ह' किल,मझा 'उवाच'। कि। 'नहायवन' प्राणः सवनं प्रथमपराई, वर्तमानस्य 'भे, 'ध्यान', "तुम:', परमेश्वरः, पराईन्तेि राज्यन्ते,()सः,"गोपवेशः', 'अध्यस' योग- निद्रातः उस्थितः,(२) तथा मे,' 'पुरस्तात्, 'याविर्षभूव, 'पुरायः ॥२७॥ सरोवाच प्रासोमायनयरतं मे ध्यान रति स, ध, चिकिमपुनकदपपाठः । पम्य मत् मापं समोधने र प्रसिौ ब्राह्मणः प्रवासी पूतः किमुपाया, अनवरत मिरमर मे मया ध्यान रति नारायणप्रशोनोय। पराने प्रथमपराईस्या पारकरपस्याने रवि जोरोसामिप्रयोगोय। २ अभ्यत मनवा के स्थाने सवे च खावधाने प्रकटोपकार रति जोनमामि. हो । - ·पूर्वभाग । अनादिष्टिः। . २९ ततः प्रणतो मयाऽनुकूलेन हदा मह्यमष्टादशाणं स्वरूपं झंटयें दत्वा अन्तर्हितः पुनः सिसृक्षतो मे()प्रादुरभूत् । 'नेप्वक्षरेषु भविष्यज्जगद्रूपं प्रकाशयन् नदिक्ष() ककारात) आपो लकारात् 'पृथिवी ईतोऽभिविन्दोरिन्दुस्तत्सम्यानात् ततः प्रणतरति । 'ततः तदनन्तरं, 'मया,"अनुकूलेन' तत्रानुरलेन, "हदा' मनसा, 'प्रणतः' नमस्कृतः, अथ 'मह्यम्,' 'यशादमार्ण मन्वं खस्य 'खरूप भूतं सृष्ट्यर्थ दत्वा,'परमेश्वर: 'अन्तर्हितः' । पुनः सिहक्षतरति । च्यथ सिसूक्षत:' सरिकर्तुमिच्छतः, 'मे,' पुरस्तात् गोमवेषधरः 'प्रादुर- भृत् । किं कुर्वन् 'ते' प्यधादशम यक्षरघु, भविष्यत् जगत्', 'प्रकाश- यन् मनोगोपरं कुर्वन् । तदिति । 'तत्' तस्मिन् जगद्रूपे प्रदर्शिते मति, '' यशादशाक्षरमन्ते, 'कात्' ककारात, 'व्याप:' जलं, 'सकारात्', र पुन भिमृक्षा रति घ,चिहिनपुसकपाठ' । एतस्य पुनसन फन्तप्रायनम्तर सिसृता सष्टुमिच्छा रति मारायणप्रणीतोऽर्थ। ९ प्रकाशयन् नदार चाकामादापी जमात प्रथिवी मतोऽनिविदोरिम्दुस्तनमम्पानादक रनि ध,चिहिमपुस्तकपादः । एतस्य प्रकाशयम प्रकटीकुर्वन प्रमा तन् जगत् चार वनौति युर्वचः । प्रकाशयन मदिति युक्त पाठः । मत् जगत् र प्रकाशयन् प्रकटिनवामर. मित्यर्थः । पञ्चपदानो क्रमेण मृष्टिविभागमार याकामादिनि । चाकासादापो वायु. मेजोदारति बोराय । तस्मादा एतस्मादामन थाकार मभून इत्यादिन्यभराम । सतो — ऽनि मन थिया चमिः रद स्थूलाप्राभिप्रायकमिति नारायणप्रशीनोऽर्थः । १ कादापी मान थिवी नोऽमिरित्यादिपाठस भोवगोखामिभिम। कान कामयाजानगरककारजपत्रभावान चापोजाना इमिर। सात सकारात् चिनी गरवारादित्यादिपायानो विषयराभिप्रेतय, टोक यो कादित्यादिपादस्य भत. . .

·गोपालनापन्या [पूनभान २२ लदर्क इति लोकारादसृजम्। कृष्णायादाकाश() खाहायु- रित्युत्तरात् सुरभिं विद्याः ()प्रादुरका तदुत्तरात् स्त्रीपुंसादि चेदं सकलमिदं सकलमिति ॥८॥ एतस्यैव यजनेन चन्द्रध्वजो गतमोहमात्मानं वेद इत्योहा- 'थिवी' भूमिः,कायत 'यमिः", "विन्दोः रन्दुः' व्यनुखारात् चन्द्रः, 'सत्सम्पातात' तेयां कामादीनां संवियरूपात झीदारात, 'तदक रतिक्षीदारादहजम्'। 'कृष्णाय', रतिपदात्, 'याकाशम्', रतिपदार्थ "अरजम् । खादायुरिति ! 'खात्' चिदाकाशात, पदराशि वेदितुं गो. विन्दातिपदान्, 'बायुः रति, 'यसजम्'। 'उत्तरात्' मददयामकात् गोपीजनवल्लभातिपदात्, 'सुरभिः' कामधेनुः, 'विद्याः' चतुर्दश, रवि 'प्रादुरकार्य(१)। तदुत्तरात्' साक्षापदात्, स्त्रीपुंसादि च' स्त्रीयुगयझी च, 'सकलं' म्यावरजर्म, 'प्रादुरकार्यम्'(५)। व्यस्यासन्ततीयोपनि- यसमायः'रति पदं पञ्चपदम्य सरिसमास्यथैः ॥२॥ नकेलं सरसामर्थद एवायं मन्तोऽपितु महेश्वरस्यामधान- प्रदोऽपोत्यार, गतस्यैवति । एतस्यैव' मञ्चपदस्यैव, 'यजमेन', 'चन्द्रध्वजः' नाम चन्द्रमौसिरीया, 'लामोई, यया स्यानया, 'यामानं,"धेर' अवधे, .. तसादाकामितिय, चित्रितपुसकपाट । १ तुरभोमिया रमिघ, चिडिएनकपः। . गोविन्पदान परभणे मार दियापनाः प्रादुरका परभिमिनि पाठे मुभि मोगादिमिनि मारायच्यभीती। सदुनराम मोपोगनादिपदान कोष मादिचाभनमा पापि गरितियोरया सपनादि मवस सदुपयरकप भमिति मारापीमोथे ।

·पूर्वभाग । जलादिष्टिः। २२ रान्तरालिकं मनुमावर्त्तयेत् सङ्गरहितोऽभ्यानयत्() ॥ ९ ॥ 'तविष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चक्षुराततं तस्मादेनं नित्यमभ्यमेन्नित्यमभ्यसैदिति ॥ ३० ॥ नदाहुरेके यस्य प्रथमपदामिर्दितीयपदाजलं हतीया- त्तेजः (१) चतुर्थादायुथरमाझ्योम इति वैष्णवं पञ्चव्याहृति- 'ति' कारणात्, रानीन्तनः 'योगारान्तरालिकं' प्रणवसम्पटितं, 'मनुम' यशादशाक्षर, सरहितः', 'यावर्तयेत्' । यावर्तनेन अप्रत्यक्षं परमामानम् 'अभ्यानयत्' व्यानयत्, इत्यर्थः ॥ २८॥ परमारमखरूपं विवृणोति, तहियोरिति । 'तत्' प्रसिद्ध, 'वि', 'पदं' पदनीयस्तरूपं, 'दिवि' रति विद्योतनाम के वरूपे, 'सूरयः' शामिनः, 'सदा पश्यन्ति'। कीदृशं पदं, 'पक्षुः' 'व' घऐति चतुः प्रकापामेवेत्यर्थः । कीदृशं पदं, 'याततं' 'व्यापकम् । उपसंहरति, तस्मादिति। 'तस्मात्' विया प्राप्ति हेतुनास, 'एनं' यशादशाक्षरं मन्यं, 'नित्यमभ्यसेत् । व्यभ्यासः चतुर्थोपनियत्समास्यर्थः । १० । । गमरमासाम रयित्वा पोलरामरानिक ममुमादायम् भारतियापमत । रनि घ, चिटिमपुनकप ठ । राम्य परजो नाम विदाजा भनित दपिमा माना ममु मन्वम भाव पन जनयाम । चन्दापमत ममारमनिमम्प पतन भावान अभ्यापन दिनिराठे साभिमायनाएनन इति भारायसीना । १तीपाज रमिप पिटिसनकपाढा मित्रराभित्रेत ।

·गोपालमापन्यां . [पूर्व भाग। मयं मन्त्र कृष्णवभासं कैवल्यसत्यै सततमावर्तयेदिति ॥३१॥ तदत्र गाथाः। यस्य पूर्वपदायूमिर्दिनीयात्मलिलोद्भवः । हतोयात्तेज उद्भूतं चतुर्थाद् गन्धवाहनः॥ ३२ ॥ पञ्चमादम्बरोत्पत्तिस्तमेवैकं समभ्यसेत् । चन्द्रध्वजोऽगमविष्णोः परमं पदमव्ययं ॥ ३३ ॥ ततो विशुद्ध विमलं विशोकमशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम् । यत्तत् पदं पञ्चपदं तदेव स वासुदेवो न यतोन्यदस्ति ॥ ३४ ।' यथमन्त्रान्तरेण पञ्चपदेभ्यो जगरपिं निरूपति,तदार के इति । 'तत् तत्र यशादशाक्षरे, 'एके' मुनयः, 'व्याजः' । 'प्रथमपदात भूमिः' । "द्वितीयपदात जल' । 'टतीय पदात् 'तेजा', 'चतुर्थपदात् 'पायु'। 'चरमात व्योम'। 'इति', 'वैष्णावं,"पञ्च व्याहतयः, पक्षपदान, तन् मयं, 'मन्त्र', 'कृष्ण' रूपप्रकाशक 'कैवल्यस्य मोक्षस्य, 'सत्ये' मागाय, 'सततं, 'यावर्तयेत् अभ्यसेत् ॥ २१॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ततो विशुइमिति 'ततः' कारणात, विशुद्धत्वादिगुणेपेतं 'सत्' प्रसिद्ध, यत्', 'पर' पर नोयसरू, 'तत्'मदं, पदमेव पञ्चधा गुणितं पदं 'पचपदं,' रति विग्रहः। 'विशुद्ध चितिः, "विमलं' यविद्या- दिमतरहितं, "विशोक' मनस्तापरहितं, 'यशेषाः' 'लोभादयः, नेयां, "निरन्त:' 'स' यसिन् पिसदादिगुणकं पदेमव । वासरेवः, वसत्य- प्रिनिति वास, स चासो देवति 'वासुदेवः । 'यतः वासुदेवात, 'सयत, फिधित 'नालि २४ । .

·पूर्वभाग। गोपाल लुति । २५ नमेकं गोविन्दं सचिदानन्दविग्रहं पञ्चपदं वृन्दावनसुर- भूरुहतालासोनं सततं समरूपोऽहं परनया स्तुत्या तोष- यामि ॥ ३५॥ ओं नमो विश्वरूपाय विश्वस्थित्यन्तहेतवे विश्वेश्वराय विश्वाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ ३६ ।। 'नमो विज्ञानरूपाय परमानन्दरुपिणे । सापाय गोपीनाथाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ ३७॥ नमः कमलनेत्राय नमः कमलमालिने। नमः जमल्नाभाय कमलापतये नमः ॥ ३८ ॥ वापोडाभिरामाय(') रामाया()कुण्ठमेधसे । पतः पक्षपदान वासुदेवमेवाएं स्तोम त्याप, समेकमिति। '' विशुद्धपटात्मकम्, 'एक सजातीय विजातीयवगतभेदरहित, सच्चिदानन्द' पदामकारतरूपं, गोविन्द', 'पएपदामक 'सृन्दावने, 'सुरभूर हाः' कल्प- रक्षाः, नेयां 'तले,' 'भागीन', 'सतत निरन्तर 'समरणः,' 'ई' प्रमा, 'परमया रुत्या साधयामि। ३५ । वासुदेयातुतिमा, यो नम रति पाराम ॥२६॥२७॥३८॥ ॥२८॥8॥ ३१॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ३३1३५ ॥ १९1१७! १ या मरपिकामाम चपोर मुकर मेमाभिरामाय मकपेच रि रामाभ रामय रति नारायजसोती.ई। १ रामाय बसवपरूपाय रमिजोरमामामिश्नोती। . 8 ·२१ जोपासतापन्या [पूर्वभाग.! रमामानसईसाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ ३८ ॥ कंस्वंशविनाशाय केशिवाणुरघातिने। वृषभध्वजवन्दाय पार्थसारथये नमः॥ ४० ॥ वेणुवादनशीलाय गोपालायाहिमर्दिने()! ... कालिन्दीकूललोलाय लोलकुण्डलधारिणे(र) ॥ ४ ॥ वजवीवदनाम्भोजमालिने() नृत्यशालिने। नमः प्रणतपालाय श्रीकृष्णय नमो नमः ॥ ४॥ नमः पापप्रणाशाय गोवईनधराय च । पूतनाजीवितान्ताय दणावत सुहारिणे ॥ ४३ ॥ निष्कलाय(") विमोहाय श्रद्धायाशुद्धवैरिणे। अदितीयाय मदते श्रीकृष्णाय नमो नमः ॥ ४४ ॥ प्रसीद परमानन्द प्रसीद परमेश्वर । आधिव्याधिभुजङ्गेन दष्टं मामुद्दर प्रभो॥४५॥ श्रीकृष्ण रुक्मिणीकान्त गोपीजनमनोहर। १चहिदिमे कालियदर्पदलनाय रमि नारायणप्रणेनो। ५ मोरकइसवग रति शोषगोम्बामिमम्मम' पाट। सोसाभ्यो कुरामाभ्यो रस्ताव पनिमनारराय रति नगाण्यातः । . बोमनाभोजमानिन रति च, चिडित पुस्तकपाठः। • निपटाय माय मोनाय पहा मिष्क मधोमव सानोनिमामि गोवहामि न।

·२७ पूर्व भागः। वोकृष्णन नवजपा संसारसागरे मन मामुद्दर जगद्गुरी ॥४६॥ केशव क्लोशहरण नारायण जनार्दन । गोविन्द परमानन्द मां समुद्धर माधव । ४७ ॥ अथैवं स्तुतिभिराराधयामि यया यूयं)तथा पञ्चपदं जपन्तः श्रीकृष्णं ध्यायन्तः संस्कृति तरिष्यथेति होवाच हेरण्यः ॥४८॥ अमुं पञ्चपदं मन्त्रमावर्तयेत् यः स यात्वनायासतः केवलं तत् पदं तत् । अनेजदेकं मनसोजवीयो नैतद्देवा(२) श्राप्नुवन् पूर्वमादिति ॥ ४६॥ यथाएं स्तुतिभिराराधयामि भगवन्तं मन्त्रप्रवृत्तिसिद्ध्यर्थमित्याह, व्यथैवमिति । 'घ' यस्मिन् तुऐऽपि, 'एवं पूर्वोकाभिः, स्तुतिभिः,' अई परमेश्वर 'यथा, 'याराधयामि', 'पञ्चपदं जपन्तः', यूयं,"तथा'तेन प्रकारेण, 'श्रीकृष्णं ध्यायन्तः, 'संसति' संसारसमुझं, 'तरिष्यथ, 'इति, हिरण्यजः बझा, मुनीन् प्रति 'उवाच', रत्यर्थः। 8॥ यय दयावती शुतिरम्मान् प्रत्याह । 'अमु' वासुदेवात्मकं, 'पचपद मन्त्रम्', 'यावर्तयेत्', 'सः', 'यनायासत:,' 'केवलं' शुई, 'तत्' वास- देवाख्यं, 'तत्' प्रसिद्ध, परं', 'याति'। उतां पदं मन्त्रेण विशदयति । रजनं कम्पनं खावस्थानप्रद्युतिः, तहर्जितं सर्वदेव एकरूपमित्यर्थः । तथा सर्वभूतेयु'एक' । मनसो जबीय रति । 'मनसः', यपि बैगवत्तरम् । "एतत्पदं, देवाः' द्योतनकरणाः चक्षुरादीन्द्रियाणि, 'न' 'स्याप्नुवन्' न . १ वध सेवं स्तुनिभिराराधयामि ने यूय तथेति घ, चिहिनपुस्तकपाट'। २अबोयो नै मदेवा इति चिझिनपुसकपाठ ।

·गोपालनापन्या [पूर्वभाग। . तस्मात् ऋण एवं परो देवलं ध्यायेत्तं रसयेत्तं यजेत्तं भजेदिति चौ तत् सदिति ॥ ५० ॥ पूर्वतापनी श्रीकृष्णोप- निपत् समाता()" प्राप्नुवन्तः। चक्षुरादिप्रयत्तम नोव्यापारपूर्वकालात् 'मनसः'यपि 'जवीयः' न तयक्षुरादिगम्यम् र यर्थः । मनसोऽपिनवीयस्वे हेतुमार, मृर्वमर्ग- दिति । क्षणमात्रात् ब्रह्मलोकादिकं सइल्पयत: मनस: यवभासकं साक्षि मनसोऽपि यथे,'मस नोकादिकां प्रति 'सत्' प्राप्त, व्योमवत् व्यापिपाल रयर्थः । इतिपर-दो मन्तसमात्यर्थः ॥ ३८ ॥ यतः साकारात्यात ध्यानरसनभगनान्यस्यैव कयानि इत्युमा संघरति । 'परमात्' यवि नुमघिदेकरसत्वात, 'कृष्ण एव परो देवः,"तं', ध्यायेत्' चिन्तयेत्, 'तं रसयेत्' तं जमेत्, 'तं भजेत' प्रेमपूर्वकमाराधयेत् । की गम्, 'श्री तत् सत्'पदबयप्रतिपाद्यम् इत्यर्थः। 'अति'शब्दः पूर्व- तापने समाग्यर्थः । सदुस गीतायां भगवता । “यो तत् सदिति निर्देशो माणखिविधः सातः" ॥५०॥ रति श्रीमविश्वेश्वरविरचितायां गोपाल- तापनीटीकायां गोपीना यस्य ध्यानरसनभजननिरूपणं नाम पूर्वतापनी- यो पनिपट्टीफा ममामा . भमाना। रमे मोतभदियो मन भरिनि । इति अवेद गोपालपूर्वमापनीयोपनिषम इनि ध, पिहिमपुमकपाठः। में भजेदिनि हिहि ममापी रति मारापरप्रीतो । रमेन कोम. एमदिन पाटे नमाधुर्यम् ववादित ओषगमामिपाया।

·उत्तरभाग I] गोपालेश्वर्यप्रष्यापिकाख्यायिका । २६ गोपालतापन्या उत्तरभागः। एकदा हि व्रजस्त्रियः सकामाः शर्वरीमुपित्वा सर्वेश्वरं गोपालं कृष्णमूचिरे() उवाच ताः कृष्णः ॥ १ ॥ अनु कस्मै ब्राह्मणाय भक्ष्यं दातव्यं भवनि दुर्वाससेति ॥ २ ॥ कथं यास्यामोऽती जलं यमुनाया यतः श्रेयो भवति॥३॥ पर्वतायन्या गोपीनायस्य ध्यानरसनभजनैः सुनिन्नचित्तस्य वासु- देव रव मोक्षदो नान्य इति दर्शयितुं तस्य कर्तुमक मन्यथाकतुं मै- वर्य प्रख्यापिकामाख्यायिकां बोधसौवर्यार्थमारचयति, एकदाधीनि । 'एकदा' एकस्मिन् काले, 'बजस्त्रिया' गोपिकाः, 'सकामा:,' 'परी' रात्री, “कृयां,' प्रति वशमायमर्थ 'चिरे, सविधौ ‘उधित्वा' । 'सर्वेश्वरम्', रति नृसिंहादिव्यारत्यर्थमुक्त। 'गोपालम्', रति बलदेव- व्यारक्यथ। कृष्णमिति । 'कृष्ण', प्रति वक्ष्यमाणमर्थम् 'अचिरे', 'कथा', च 'ताः', प्रति वक्ष्यमाणमर्थम् 'उवाच', इत्यर्थः ॥ १ ॥ सामान्यत घ्याख्यायिका सूचयित्वा विशेषतस्ता दर्शयिष्यन् व्यादी स्त्रीणां वचनमाह, व्यन कसौ इति । • 'धनु कसो ब्राह्मणय' के ब्राह्मण- मनुलक्षीकात्य, 'भव दातव्यं भवति', येन मनःस्थिता: कामाः पूणी भवन्तीति शेषः। कृष्णवचनना । 'दुवीससे, दातव्यमिति शेयः । शन्दसत्वात्सन्धिः ॥२॥ पुनः स्त्रीणां वाक्यं, कथमिति । 'यमुनाया: 'जतं,' अक्षोभ्यं यतीला' 'क', तं मुनि 'यास्यामः' । 'यतः' मुनेः सकाशात, श्रेयो भवति' ॥ ३ ॥ रकणं हि ना चिरे इनि घ, चिहितप तकपाट । एनस्य ना गोप्य कचिर कचुरित्ययों नारायणप्रशोत । . . .

·गोपासतापन्यो [जरमामा कृष्णेति ब्रह्मचारोत्युक्ता मागं वो दास्थति यं मां स्मृत्वा अगाधा गाधा भवति यं मां स्मृत्वा अपूतः पूतो भवति यं मां स्मृत्वा अवती व्रती भवति यं मां स्मृत्वा सकामो निष्कामो भवति यं मां स्मृत्वाऽश्रोत्रियः श्रोत्रियो भवति ॥४॥ श्रुत्वा तद्दाचं हिवैरौद्रं स्मृत्वा तदाक्येन तीर्खा ता सौयो(२) हि गत्वाऽऽथमं पुण्यतमं हि नत्वा मुनि श्रेष्ठतमं हि वै रौद्र- च्चेति ॥५॥ व्यथ श्रीकृष्णवाक्यं, कृष्न्यादि। 'कृया रति,' नाम यः सः ब्रह्मचा- रोति, वाक्यं यमुनामध्ये 'उक्का', अजन्तु, 'वः' युभाकं, यमुना 'मा', 'दास्यति'। काति, छान्दसत्ताम: होत्युक्तिमात्रेण कथं यमुना मागे को दास्यति कथं चानेकाङ्गनाथ- म्भोगशीलो ब्रह्मचारी स्यादिति शहायुदलये खातिमहिमानमार, यं मां स्मृ त्या व्यगाधा तलस्परिहिताऽपि सा सरित गाधा भवति यं मां रमत्वा ध्यतः पूतो भवति यं मां स्मृत्वाऽव्रतो ती भवति(२) यं मां रमला सकामो निष्कामो भवति यं मां मृत्वाऽश्रोत्रियः श्रोत्रियो भवति इति। स्पयार्थमिदं ॥ श्रुत्वा तहाचं होति । ताः गोध्या 'हि' निश्चित, '' समयंते, तस्य, । ५ यदि य एताननेच्छा न ताना भवनि इति घ, चिलिमपुस्तकेऽधिक पाठः । २ नदाक्येन नोली तत् मौयामिनि ख, ग, ड, चिहिनपुसकत्रयपाठः, जीव. मोखामिसम्मनः। १ सती ब्रह्मचर्यादितिस्मात्यानरहितोऽपि प्रतो पोभनो भवति मि नारायणप्रणीतोऽर्थः।

·उरभाग। गोपाक्षेश्वयंप्रमापिकासादिका। . ३१ दत्वा अस्मै ब्राह्मणाय क्षीरमयं घृतमयमिष्टतम हि वै ॥६॥ मिष्टतमं हि वै तु भुवा हित्वाऽऽशिपं प्रयोज्यान्वाज्ञा त्वदात्() कथं यास्यामोऽतीर्खा सौ-म् ॥७॥ 'वाचं, 'श्रुत्वा', सामर्थ्यबोधकवाक्येन प्रोत्साहिताः, गन्तव्यतया 'रो' रहांशं दुर्वाससं, 'सात्वा', 'तदास्येन' पणो ब्रह्मचारीत्येवंरूपेण वाक्येन, 'तत्' 'सोयीं' 'हि', 'तां' च्यगाधामपि गाधाभूतां सौयों सूर्यतनयां यमुना, 'तीवा' 'गत्वा याश्रमं पुण्यतमं हि, “नत्ता, 'मुनि' दुवांससं, कीदृशं, 'ग्रेटतम,' 'वै' प्रसिहं, 'रोई उतार्थम्, ति दो भागनपूर्वपरि. चरणसमात्यर्थः ॥ ५॥ 'दत्वा', 'यसमै, 'प्रामणाय' दुर्वाससे, 'तीरमयं' पायसानम्, एतम हिवे' हिसतमं मियतमं खादुतम, “हि वै' प्रसिई, दृशानम् दत्वा व्याराधयामासरिति शेषः ।। स तु व्यासां से ऐन 'भुषा,' उच्छिरममच “हित्वा' त्यमा उधिय- भागिभ्यो दत्या, 'याशिय', 'प्रयोन्य' दत्वा, "अनु' पद्यात्, 'या' गमनानुशा, 'यदात्'। सा ऊचुः, 'कथं यास्यामोऽतीवी सोयी ७ ॥ . १ एनसय मिटतममिति ध, चिकितपुसकपाटः। अस्य समय तरिकार मिएनमम् चमिसन मि, मधुरमिति मारापरप्रणोतो। एनम महि तुः माया भकामि प्रधान बदाम । रविव,पिशित- पुशकपादः। रतस्य एतम प्रिपनमा दर्शनीयता म मुमिरि रमना मावा एमान समा भुका भोजन बना चाशिष चिरजीवितादिको प्रयच मदिखा चाशी तु ममनापादान दत्तवामियों मारापक्षप्रवीन । मिटतम मरित्र दामादा- भुकमारिवामिष प्रयोगापामा बरान रति शचिरिनसकपा ! म मात्र गुर मारामा विवामिन भावना मदानानि र, रिद्धिमएमवार ।

·३२ गोपालनापन्यां। [उत्तभाग। स होवाच मुनिः, दुर्वाशिन(१) मा स्मृत्वा वो दास्यतीति मार्गम् ॥८॥ नासा मध्ये चि येष्ठा गान्धर्वी त्युवाच तं हि वै ताभिरेव) विचार्य ॥६॥ . . कार्य को ब्रह्मचारी कथं दूर्वाशनो मुनिः ॥ १० ॥ तां हि मुख्या विधाय पूर्वमनु कृत्वा तूष्णीमासुः ॥११॥ शब्दवानाकाशः ॥ 'सहोवाच निः,"मां','दूर्वाशिन' दूर्वाभोगिन,व यशनमस्यास्ति सं, निराहारं, वा, सात्वा,“व:' युमाकं, यमुना 'माग', 'दास्यतीति' ८ ॥ 'तासामथे हि ग्रेटर,' 'गान्धी, (३) काचित् 'त' 'हि वै', दुर्वाससम् । 'एवम् 'उवाच'। किं कचा, 'ताभिः' यन्याभिः स्त्रीभिः,समं, विचार्य किमुवाचेत्याह । 'कथं तथ्यो ब्रह्मचारी 'कथं', च 'मुनि दूर्वाधना', रवमुवाति सम्बन्धः ॥१०॥ सन्थास्तु किं धरित्याशहनाइ, तां हीति | 'ता' गान्धर्यो, 'मुख्या विधाय' मुख्ययापारयन्तों सथा, 'दर्शन' पश्चात्, 'पूर्व' 'सत्या' व्यसरी विधाय, व्यन्या: स्त्रियः 'तूणीनाम:' यनुरतावत्यः स्युः ॥ ११ ॥ भूतभौतिकाद्यन्तयामिण यात्मनोऽभियवात्सर्वमिदं चपी ब्रह्मचारी- त्यादिकं युज्यत स्वेत्यभित्य भगवान मुनिराइ, शून्ट्वानिति ॥१२॥ र दूर्वाभिममुपास्नमिनि । चिहिनपुस्तकपाट । २ गान्धर्वो युवाच न हि वै नाभिरेवगिनि , चिनिपुस्तकपाठ । ३ गन्धर्च होकादागत्यावतीर्ण गान्धर्ग गोपी इनि नारायणप्रशोतोः ।

·उपरभाग श्रीगोपालस्य भूनमोनिकायकायामित्वकथन । । शब्दाकाशाभ्यां भिन्नस्तस्मिन्नाकाशे तिष्ठति स ह्याकाशस्तं' न वेद स ह्यात्माऽहं कथं भोक्ता भवामि स्पर्शवान् वायुः पर्श- वायुभ्यां भिन्नस्तस्मिन् वायौ तिष्ठति वायुन वेद तं हि महा- त्माऽहं कथं भोत्ता भवामि रूपवदिदं हि तेजी रूपानिभ्यां भिन्नस्तस्मिन्नमौ तिष्ठति अगिर्न वेद तं हि स च्यात्माऽई कथं भोक्ता भवामि रसवत्य श्रापोरसाद भिन्नस्ताव तिष्ठतिनं यापो न विदुः स ह्यात्माऽहं(२) कथं भोत्ता भवामि गन्धवतीयं भूभिर्गन्धभूमिभ्यां भिन्नस्तस्यां भूमौ तिष्ठति भूमिर्न वेद तं दिस यात्माऽहं कथं भोक्ता भवामि ॥ १२ ॥ पम्दगुणयुक्तः 'आकाश', वर्तते, तदुभय'भिन्नः' विलक्षण प्रत्य- गात्मा, सस्मिन् शब्दवति, 'याकाशे, 'तिति' । स हीति। शब्द- चान यपि 'याकाश:,"तम्' अन्तर्यामिणं, 'न वेद', मय्यसो तिएसीलि(१)! सह्यात्मेति । 'सा' 'हि', साक्षीभूतः, 'यामा, 'य, 'कथं भौता भवामि' । एवं वायुसेजोमलभूमिपर्याया व्याख्येयाः ॥ १२ ॥ १ रसपत्य पाप रति अपामपवेन एकत्वेऽपि धरिमममुदादिभेदनानेकत्वादाप रति बयपमम् । खभावन केचित् शम्दा सवयव महामेवाददने यथा दारा मिकना रति मारायए। १ रसवत्य चाणे रसायो भिन्नसाखप्स तिति चाणेन विदुन हिमहामार- मिनि ध. चिझिनपुस्तकपाट । भर्वच निटनीनि प्रथमपुरुष सामाभिप्रायेण, भवामीत्युत्तमपुरषोतम भिष . ५ ·भोपासनापन्यां [जरमाग! . इदं हि मनस्तेघेवं हि मनुते ॥१३॥ तानिदं हि गृह्णाति() ॥१४॥ यत्र सर्वमात्मैवाभूत् तत्र वा कुत्र मनुते क वा गच्छतीति स यात्मा कथं(२) भोक्ता भवामि ॥ १५ ॥ कथं तर्षि ते भोक्ताऽहं शब्दं शोमीत्यादिप्रत्यय रत्याशन मनस एव तथा पुतीतिरित्याइ, इदं हि मन रति । तेषु' व्याकाशादिषु,वर्तमानम् 'इदं', 'हि' प्रसिद्ध, 'मनः', 'एवं हि' व्यहं भोक्ता इत्येवंहि, 'मनुते', चितनिधानात् ॥१२॥ "च्या हेतुमाह, तानिति । 'हि' यस्मात, 'तान्' शब्दादीन्, 'दं' मनः एव, तत्तदिन्द्रयाधिष्ठाटभूतं, 'काति' ॥ १३ ॥ एवं तर्हि तवापि सोकवदन्तःकरणावचिन्नत्वादहं भौतत्यध्यासः स्थादित्याभर खस्मिन्नध्यासमित्तिं दर्शयति, यत्र सर्व मिति । 'यत्र' ध्यात्मशानदशायां, विदुषः 'सर्व' कार्यकारणजातम्, व्यधिमानतत्त्व- ज्ञानात् 'यात्मैव, 'अभूत्', रजतमिव शुक्ति: 'तघ'च च्यात्मज्ञानभायां, 'कुन' धर्मिणि, केन करणेन की: मन्ता 'मनुते, रवं ज्ञानेन्द्रियान्तर- पाया व्ययध्याहतयाः । 'क','वा', दिशिकेन करणेन कोवा 'गच्छति', स्वं वागादिप-या अध्याहर्त्तव्याः । करणादीनामात्मभूतत्वात् ज्ञानिनः साध्यायनिरत्तेन भोक्तवाद्यध्यास इतिभावः । सहीति ! 'स: कार्य- कारणसाक्षी निरत्ताभिमानः, 'यामा, 'कथं भोक्ता भवामि ॥१५॥ सानिद रहानोनि ध, चिकितपुस्तकपाठः । २ महात्माऽध मथमिनि ध, चिझिमपुसकपाट ।

·कारभाग] पोषणाम्याभोवप्रतिपादनम् । २५ अयं हि कृष्णो यो वो हि प्रेष्ठः शरीरदयकारणं भवति ॥१६॥ दौ सुपर्णा भवतो ब्रह्मणाईशभूतस्तथेतरो भोक्ता भवति अन्यो हिसाक्षी भवतीति() ॥१७॥ वृक्षधर्मे तौ तिष्ठतः अतो भोक्ताऽभोक्तारौ (२) ॥१८॥ पूर्वी हि भोक्ता भवति तथेतरोऽभोक्ता कृष्णो भय- तोति ॥१८॥ . + प्यस्तु तव ज्ञानित्वादभीतत्वं कृष्णोऽपि किं तथैवेत्यामान तस्य तु साधिशानभूतत्वानभातत्वमित्याइ, ययं हीति । 'यो वा','प्रेयः,"ययं' 'छयाः :, 'हि' यस्मात्, शरीर'दयस्य 'कारणं' ततो न भवतीति शोषः ॥२६॥ एवमधिष्ठानत्वादभौतृत्वमित्युक्तम्, अथान्तर्यामित्वादपि नदाइ, दौ सपाविति । 'ब्रह्मणः चिन्मात्रात्, "सणे,रव सहचरी जीवेश्वरी, 'भवतः वर्तते। 'सथा' भूतयोस्तयोर्मध्ये 'रतरः,' 'यशभूतः' जीवा, 'भोता,''भवति,' 'हि' निश्चितं, 'व्यन्यः' ईश्वरः, 'साक्षी' केवलगी- चितव, भवति' इत्यर्थः । इति शब्दो मन्त्रसमाप्तपर्थः ॥ १७ ॥ तयोः सुपर्णत्वं कुत इत्याशक्य र वर्तमानवादित्याह, वृक्षधर्म ताविति। वृक्षस्य धर्मो व्रश्चनाख्यो यस्य तन्निन् 'वक्षधर्म विनाशिनि संसाराख्य व्यश्वस्ये, 'तिछतः। अत इति । 'व्यतः' ईश्वरानीश्वरस्यात्, तो 'भोकाऽभोक्तारौ'(२) ॥१८॥ एतदिविनति। 'पूची हि भोका भवति,' 'तथा', 'इतर:', 'कृष्ण' ईश्वरः, 'रवि' कारणात, 'व्यभोक्ता', 'भवति' ॥ १६॥ १ साही भवतीनि घ, चिड़ितपुस्तकपाट । ९धर्मे नोतिष्ठन अभोक्तृभोक्ताराविति घ,चिहितएस्तकपाठ,नारायणाभिप्रेत । १ भोत्ताभोक्ताराविनि वान्दमिनि जोदगोम्वामिभिरुतम | ·गोपालनापन्या परभागः। यत्र विद्याऽविद्ये न विदामो विद्याऽविद्याभ्यां भिन्नः, विद्यामयो हि या() स कथं विषयीभवतीति ॥२०॥ यो ह वै) कामेन कामान् कामयते स कामी भवति यो छ वैत्वकामेन कामान् कामयते सोऽकामी भवति ॥२२॥ जन्मजराभ्यां भिन्नः स्थाणुरयमच्छेद्योऽयं योऽसौ सौर्ये ति- ईश्वरस्याभोहरवे थविद्यारहितवं हेतुमा । 'यत्र' ईश्वरे,' 'विद्याऽविद्याभ्यां,"भिन्नः', घटादिवद् विषयः, न भवतीत्यर्थः । विद्याविष- यत्वाभावे हेतुमाद, विद्यामया होति । 'विद्या' नाम ब्रझाकारा यन्तः- पारणत्तिः, सम्मयः' सत्मकाशकः, 'हि यः स कथं विययो भवति । न हि घटादिप्रकाशक च्यालोको घटादिविषयः ॥ २०॥ स्वमविद्यारहितत्वादभौहाचमुकम्, व्यथाकामादभोलत्वमाध, यो हेति । 'य','', ''किल, कामेनरच्या, कामान्' विषयान, 'कामयते', 'स:, 'कामी' कामुकः, 'भवति', 'या' वै', कणा, 'तु, 'यकामेन' निच्छया, 'फामान्', सीकरोति, 'स:,'तु 'यकामी, लोके मसिसः 'भवति'२१॥ एवम कामियादमीतत्वमुक्तम्, थप मद्दगिभावधिकारान्यत्याम पदार्थत्वादपि तदार, जन्मेति । "जन्मजराभ्यो, भिमः रहितः, रचनेन यहमिरहितत्वं जम्नास्यप्रयमधिकाररहितत्वध 'स्था.' रावंदा स्पिरः, रन्यनेन किधित्यालान्तित्वविपरिणामाभ्यां शून्यत्वं विकास पनि चिकितनपाट । नि:, चिनिएमकपाट. .

·कारभाग। गोविन्दमब्दार्थनिरूपण। व्यम्। । छति योऽसौ गोपु तिष्ठति योऽसौगाः पालयति() योऽसौ गोपेषु तिष्ठति योऽसौ सर्वेषु वेदेपुर) तिष्ठति योऽसौ सवैवेदै- गीयते योऽसौ सर्वेषु भूतेधाविण्य भूतानि(*) विदधाति स वो दि स्वामी योऽसौ भवति ॥२२॥ विमाशशून्यत्वञ्चोही भवति । यच्छेद्योऽयमिति अपक्षयशून्यत्वमुक्तं वेदित- कृपसत्तायामितिधातुबलादयं अपशब्दार्थ ति स्थाणुप्राब्देन सूचितम् । यष गोविन्दशब्दार्थरूपत्वादप्यभोक्तत्वमाइ, योऽसौ सौर्य तिछति इति । 'योऽसौ', गोशब्दार्थभूते सूर्यमण्डले विद्यते तिति, स गोविन्दः, स एवाधुना कामधेनुनुग्रहार्थ धेनुघु विद्यते तिष्ठतीति गोविन्दशब्दार्थमा छ, योऽसौ गोधु तिश्तीति । বয়া মন गोपाः ते घ गा इन्द्रियाशि पालयन्तीति व्युत्पत्या, मायेय विद्यते तिशतीति गोविन्दशम्दार्थमाह, योऽसौ गोयेयु ति। स एव मोयु वेदेषु विद्यतरति गोविन्दमन्दार्थमाछ, योऽसौ सर्वेषु वेदेविति । गोभिर्षदेगी यत इति गोविन्दपदार्थमार, योऽसौ सर्वे रिति । गोषु विनाशं गपत्सु स्थावरजङ्गमेवाविरः सन् भूतानि विदधाति रति गोविन्दः इति गोविन्दशम्दामाद, योऽसौ सर्वेष्विति । यः दिशः तण: गोविन्दः सर्वखानी, ततः यसौ कथं भोला प्रत्याशये- . १ भूमिछति रति घ, चिकिपुस्तक पाठ, रमस्य मर्ये मदमपसे इत्यर्थ मारायला रथोमो गोपान पासपति रति व चिकितपसाट । १ मा पनि धचिकितप मकपाट, पन्य महापरिवार से .पी भारासमोस । · भनेए सविण्य निनि भूमामि निच नियम न पार ।

·गोपालमापन्या [रभामः सा होवाच गान्धर्वी कथं वाऽन्मातुजातोऽसौ गोपालः कथं वा ज्ञातोऽसौ त्वया मुने कृष्णः कोवाऽस्य मन्त्रः किं वाऽस्य स्थान कथं वा देवक्या जातः को वाऽस्य ज्यायान् रामोभवति कोशी पूजाऽस्य गोपालस्य भवति साक्षात् प्रकृतिपरो योऽयमात्मा गोपालः कथं त्ववतोणी भूम्यां हि वै स होवाच तो छ वै॥२३॥ एको हवै।) पूर्वं नारायणो देवः ॥२४ ॥ नाह, स वो होति। 'स: कृष्ण: गोविन्दः, यत् 'व:, 'खामी, तस्मात् ध्यमातत्यर्थः । २२॥ एवं विदित रत्तान्ता गान्धों पृच्छतीत्याह सा हविति । 'सा' गान्धी,(१) मुनिम् 'उवाघ'। किम् रत्याशयाह, कथमिति । एवंविधः कृषणो गोविन्दः 'व्यस्मास', 'गोपाल:,' 'कथं वा,' 'जात:, 'कथं वा', हे 'मुने, यसो', 'कृष्ण','त्वया,"ज्ञातः,"कोवा, यस्य मन्त्रः, किंवाऽस्यस्थान', 'कवा देवक्या जातः, 'यस्य, 'न्यायान्' ज्येष्ठः, 'राम:, 'को चा' किं. रूपादिः, 'भवति', इत्यर्य: । 'कोही,"पूजा,"यस्य,"गोपालस्य,"भवति', 'साक्षात प्रकृतिपर:' मायेशः, 'य' परमात्मा, गोमालः', 'कथं ववतीर्णः, 'भूम्यां', 'हि,' वै' प्रसिहं, स होवाच ताह वै' को हीति 'स.' मुनिः, 'ह' किल, 'वै' प्रसिद्धौ, 'तां"गान्धर्बोम, 'उवाच ॥ २३ ॥ प्रश्रोत्तरगभी कृष्णब्रह्मणः कथामवतारयितुं कणखरूपमाह । 'एषः, 'ह'किल, 'पूर्व' सरेरादो, 'नारायणो देवः,' यासीत् रतिशेषः ॥२४॥ . १रको रिवै रनि घ, चिकिमपुस्तकपाट । २ गान्धर्षी राधा रनि जीवगोखामिभिरकम् ।

·सर भाग1] श्रीकृष्णावतार श्रेष्ठत्ववियरकप्रश्न । यस्मिन् लोका श्रोताच प्रोताच तस्य हृत्पद्माज्जातोऽज- योनिस्तपित्वा() तस्मै हिवरं ददौ ॥ २५॥ स कामप्रश्नमेव क्वेतं हास्मै ददौ ॥ २६ ॥ स होवाचाजयोनिोऽवताराणां मध्ये श्रेष्ठोऽवतारः को भवति येन लोकास्तुटा देवास्तुटा भवन्ति (९) यं स्मृत्वा मुक्ता अस्मात् संसारात् भवन्ति कथं वाऽस्यावतारस्य ब्रह्मता भवति ॥२७॥ नारायणत्वं तस्य कुत इत्यत याह, यस्मिन्निति । 'यस्मिन' देवे, 'लोकाः', 'झोता!', दीर्थतन्तुयु पटवत्, 'प्रोताः', तिर्यकतन्तुयु पटवत, 'तस्य इत्पद्माज्जातोऽजयोनिः', 'तयित्वा, (२) स्थिताय 'तो' ब्रह्मणे, नारायणः 'बरं ददौ । २५ । सरति । सः'प्रझा, 'कामप्रश्नम् इच्छया प्रश्नम्, 'एव, वर 'वडे, (४) 'हामी दो ॥ २६॥ स हेति। लयवरः 'यजयोनिः, नारायणम् 'उवाघ', योऽवतार- शामिति । हे विश्वाश्रय तव 'व्दवतागणां मधे, 'य', 'श्रेयोऽवतार', सा'को भवति'। येनेति। 'पेन' अवतारय हेतुना, 'लोकास्तुशा", १ समयोभिः स पिता इतिघ, चिकितपुरकपाट, चस्य स पिता भारायण रति मारायायाया। १सरोबाचालयोनिरपताराशं मधे वेष्टोवतार को मदिना मोकाष्ठा भवन्ति रति चिकितपुस्तकाद। पिता चामान प्रकाश रति जोपमोडामियाया। सामान पत्र पर चामि नमोनरोनि पदाहिनीगाखामियाया। .

·a. मोपालतापन्या जमरमाम। . स होवाच तं हि नारायणो देवः सकाम्या मेरोः टङ्ग). यथा सप्त पुर्यो भवन्ति तथा निष्काम्याः सकाम्या भूगोलचक्रे सप्त पुर्यो भवन्ति तासां मध्ये साक्षात् ब्रह्म गोपालपुरी होति ॥२८॥ सकाम्या निष्काम्या देवानां सर्वेपां भूतानां भवति) ययादि वैसरसि पद्मं तिष्ठति तथा भूम्यां तिष्ठतीति चक्रोण रक्षिता हि 'देवास्तुया भवन्ति,"यं स्मृत्वा मुक्ता यस्मात् संसारात भवन्ति' 1 'कथं वा', 'त्यस्य' श्रेयस्य, 'व्यवसारस्य', 'ब्रह्मसरूपता 'भवति' वर्तते ॥ २७॥ 'स होवाच हि नारायणो देवः'। किम् । 'सकाम्या:' कामफलेन' भहिताः, 'मेरो: टङ्के', 'यथा सात पुर्यो भवन्ति, 'तथा', 'निष्काम्या:' मोक्षदाः, 'सकाम्या:' कामफलदाः, व्यधिकारितारतम्येन 'भूगोलचक्र, 'सप्त पुर्य:' च्ययोध्यामधुरादयः, भवन्ति','तासां' पुरीया, 'मध्ये, गोपाल- पुरी' गोपालवेशस्य विशोगश्रयभृता पुरी, यद्दा गवां चक्रेण पालिता 'गोपालपुरी' मथुरा, हि' निश्चित, 'साक्षात् अझ भवति, ब्रह्मप्रकाशक- यात् ॥२९॥ 'सकाम्या', 'निष्काम्या', 'देवानां', 'सर्वेषां, भूतानां',च यथाभजनं 'भवति,"यया','सरसि, 'मन', 'तिष्ठति', 'तथा', 'भूम्यां', गोपालपुरी , १ सकाम्यामने मेरो गरे रनि घ, चिड़ितपुस्तकपाटः । ९ भकाम्याथ भूनानां भवन्ति यथा हि वै सरसि पद्म निष्ठति तथा भूम्यां तिष्ठन्तोनि नया साचा ग्रह गोपालपुरी रिमिधाम्या भकाम्या च भतामा भवनि इनि घ, चिकित. पदप ट।

·~ जारभाग 1] हरदादिदादावनकथन। १९ मथुरा() तस्माद् गोपालपुरी भवति(२) ॥ २८ ॥ वृहद् वृहदनं मधोमधुवनं तालस्तालवनं काम्यं काग्यवनं बहुलो बहुलवनं कुमुदं कुमुदवनं खदिरः खदिरवनं भद्रो भद्रवनं भाण्डीर इतिभाण्डीरवनं श्रीवनं लोहवन(२) वृन्दाया वृन्दावनमेतैरावृता पुरी भवति ॥ ३० ॥ "तिष्ठति' 'पति' गोपालपुरीत्यस्य व्युत्पत्तिं वदन सर्वसिद्धसज्झां दर्शयति । 'चक्रेण रक्षिता हि मथुरा,''तस्माद्गोपालपुरी भवति ॥२६॥ सा च मथुरा द्वादशवनेराहता भवतीत्याच, यहदिति । 'रहत्' महद्भूतम्, रति कारणात् 'सहदनम्,' एक(१)'मधोः' दैत्यस्य, सम्बन्धि रतिकारणात् 'मधुवनं, हितीय(२) । 'ताल', वर्तन रतिकारणात 'तालवनं,' टतोयं (३)। 'कामंत्र' कामदेवः, वर्तत इति 'काम्यवनं,' चतुर्थ (8)। 'बहुला, वर्तत रति(५) 'बहुलवनं,' पञ्चमं ५)। 'कुमुदं', वसंत रतिकारणात् 'कुमुदवनं,' धर्म (६)। 'खदिरः,' वर्तत रति- कारणात खदिरवन,' सप्तमं (७)। 'भड' वृक्षविशेषः, वर्तत रति- कारणात 'भगवनं,'(') व्ययम(८)। 'भाण्डीरः' 'ति' नाम वटः, वर्तते ३ १ चक्रेण रचिना दि वे मथुरा पनि च चिहितपुस्तकपाट । पनस्य पण वैष्णन सुदर्शनेन रचिता पालिता इत्यर्थो नारायण प्रशोन । २ नमाद गोपालपुरी हि भवतीति घ,चिझिनपुस्तकपाट । ३ भद्रो भद्रवन श्री. श्रीवन भाडोर इनि भाण्डोरवन लोहो होहवन मिति ध, चिकितपुस्तकपाट । ४ बहला श्रीहरे पली सा यासीति चादित्वात् बहल , इति जोवौवाम या ग्रा। ५ भद्रोबलभद्र खेलनि थर रति भयनमिति जीवगौखामी।

·૨ मोपामतापन्या (रभाग नत्र तेव गइनेघव देवा मनुष्या गन्धर्वा नागाः किन्नरा गायन्तीति नृत्यन्तीति ॥ ३१॥ तत्र द्वादशादित्या एकादश रुद्रा अष्टौ वसवः सप्त मुनयो ब्रह्मा नारदद्य पञ्च विनायका वोरेश्वरो रुद्रेश्वरो अम्बिके- रसिकारणास् 'भाण्डीरवनं,' नयम (E), श्री. रमा, तस्याः, सरिमन् साधकानां शीघ्र माविर्भावात् तदनं 'श्रीयनं, (७) दशम(१०)। सोहः नाम कधिदसरः, सः तमसा यत्र सिरि प्रामः, मत सोहवनं,' रफा- दर्श (११)। रन्दायाः, वनं, 'एन्दावनं, हादशं (१२)... सत्र नेप्येवेति। 'तत्र' मथुरासमोये, 'सेप्येष' दादापि रयं- विधेयु प्रागुप्तप्रकारेण, 'गहने, 'देवाः,' 'मनुष्याः,' 'गन्धवाः, 'नागाः, 'किनराः, 'रति पसिई, 'गायन्ति,' प्रसिई 'टत्यन्तीति' ॥ २१ ॥ 'तत्र' तेषु द्वादशसु यपि पनेषु हादशादित्या रनि । वरुणः(९) सूर्यः (२) वेदाङ्गः(३) भानुः(8) रन:(५) रवि:(६) गभस्तिमान(७) यमः (८)। हिरण्यरेता(द) दिवाकरः(१०) मित्रः(११) विष्णुः(१२)। एकादश रहा रति । " वीरभरच शम्भुश गिरिशच तोयकः । व्यजैकपादधिः पिनाकी च तथापरः । भुवनाधीश्वरश्चैव कयाली च दिशां पतिः । स्थाणुभंग रति प्रोता रहा रफादशाङ्गताः । च्यठौवसव इति। "ध्रुवी धरच सोमः स्यादापश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभावश्च वसवोऽसौ प्रकीर्तिताः"। १ौफलवन बीवनमिनि जीवगोस्वामी। ८ ·उत्तरभाग! मर्शवरादिस्थितिकथन। ४३ - श्वरी गणेश्वरो नीलकण्ठेश्वरो विश्वेश्वरो गोपालेश्वरो भद्रे- श्वरोऽन्यानि लिङ्गानि(१) चतुर्विंशतिर्भवन्ति ॥ ३२ ॥ हे वने स्तः कृष्णवनं भद्रवनं तयोरन्तीदशवनानि पुण्यानि पुण्यतमानि तेष्वेव देवास्तिष्ठन्ति सिद्धाः सिद्धि प्राप्ताः ॥ ३३॥ सम्म मुनय रति। कश्ययोऽधिभरद्वाजो विश्वामित्रोथ गौतमः । जमदग्निर्वसिष्ठश्च सप्ते मुनयः स्मृताः" । 'ब्रझा,' 'नारदच' । 'पञ्च विनायकाः', "मोदः (१) प्रमोदः (२) च्यामोद:(३) समुख(8) दुर्मुख(५)तथा" इति प्रोताः। वीरेश्वर (९) रुद्रेश्वर:(२)यम्विकेश्वर (३) गणेश्वर:(४) नीलकण्ठेश्वरः(५)विश्वेश्वरः(द) गोपालेश्वरः(७) भद्रेश्वर (८) रति असो लिङ्गानि । तथा “यनवामि,' 'चतुर्विपातिलिङ्गानि भवन्ति ॥ ३२ ॥ देवने इति । 'देवने,"त:'(९) वर्तते, रक रणवनं' । द्वितीय भा- बनं, । 'तयोः' दयोर्यनयो'यन्तः' मध्ये, 'दादश वनानि', भवन्ति । कानिचित् 'पुख्यानि,' कानिचित् 'पुण्यतमानि,' 'तेषु', समस्तेषु, व्यपि "सिद्धाः' जातिविशेषाः, देवाः', 'तिष्ठन्ति'। कीदृशां: सिद्धा देवाः, 'सिद्धि प्राप्ताः' ॥३३ ॥ धन हेतुं वद व अशावतारमाह, नत्र हीति । एतदायानि लिानि इति घ, चिडिनयुस्तकपाटः। एतदायानि एतन्प्रभृतीनि रति नारायण । २२ बने म इति भिन्न दादराभ्य रति नारायण । 1 । 'हि' यस्मात्, ·गोपासतापन्यां (जारभागः। नत्र हि रामस्य राममूर्तिः प्रद्युम्नस्य प्रद्युम्नमूर्ति(रनि- सदस्यानिरुद्दमूर्तिः) कृष्णस्य कृष्णमूर्तिः() ॥ ३४ ॥ वनेष्वेवं मथुराखेवं द्वादशमूर्तयो भवन्ति ॥ ३५॥ एको हि रुद्रा यजन्ति द्वितीयो हिब्रह्मा यजति तीर्या ब्रह्मजा यजन्ति चतुर्थो मरुतो यजन्ति पञ्चमी विनायका यजन्ति षष्ठों वसवो यजन्ति सप्तमीम्पयो यजन्ति अष्टमों 'तत्र' तेषु, 'रामस्य' बलदेवस्य, 'रामाख्या' 'मूत्तिः' 'प्रद्युम्नस्य', 'प्रद्युम्नात्या' 'मूर्तिः' 'अनिरुद्धस्य,' 'व्यनिरादरख्या 'मूर्तिः,' 'कृष्यास्य, 'कृष्णारया 'मूत्तिः,' यस्तीत्यर्थः ॥ ३ ॥ एवम्पकाराः तेप्येव 'वनेषु,' तथा एवम्प्रकाराः 'मधुराम' मथु- राप्रदेशेषु, 'बादशमूर्तयः' । सोही(१) ब्राझी(२) देवी(३) मानवी() विनाशिनी(५) काम्या(६) व्यापों (७) गान्धवी (८) गौ:(६) यन्तान- स्था(१०) वपदङ्गता(११) मूमिस्था(१२) ॥ ३५ ॥ बादशमूर्तीनां प्रत्येकमुपासकानाह। 'एका() हि रहा यजन्ति' । 'द्वितीया(१) प्रझा यति'। 'तीयां',(५) 'ब्रह्माजाः सनत्कुमारादयः, 'यजन्ति चतुर्थी,' (मरतः' मरुणाः, 'यजन्ति'! 'पञ्चमों(5) विना- । प्रश शुल द्रविण यस्यास्तादृशी प्रद्युम्नस्य मूर्तिः रति नारायणाः । २ न निराहा निनमा प्रत्यक्षा मूर्तिय पनि माराधणः । ३ लण्णा ग्यामा चासो मूर्तिय हणमूर्तिः इति नारायणः । ४ एका प्रथमा रामस्थ वनस्यां रद्रा लोके दिनीषा प्राधस्य भूमि मधुवनस्या ब्रह्मा बाटोके। (तीयामनिवदमति सालबनयां प्रजाः मत्यलोक चतुर्थी कृष्णमूनि काम्यवनस्था मरना देवा देवलोके। पचमों पुना राममूर्ति बहसदनस्यां विनायका । ।

·उत्तरभाग1] . गोषणादादममूनि प्रत्येकोपासकोतिः । १५ गन्धर्वा यजन्ति नवमीमप्रसो यजन्ति दशमी वै ह्यन्त- ने तिष्ठति एकादशमेति स्वपदं गता दादशमेति भूया तिष्ठति()॥ ३६ ॥ तां हिये यजन्ति ते मृत्युं तरन्ति मुक्तिं लभन्ते । यका यजन्ति' । 'यठों(२)वसवो यन्ति' । 'सप्तमो(२) मृघयो यजन्ति । 'व्ययमों(५) गन्धर्वा यजन्ति' । 'नवमी()मपसरसो यजन्ति' । 'दशमी() वै, 'यन्ताने तिछति'गुप्ता तिठति, रत्यर्थः। 'एकादशमेति,'(१) या प्रसिद्रा, सा 'खपदं' विष्णुपदं याकाशाख्यं, 'गता' प्राप्ता । 'दादश- मेति, (७) या प्रसिद्धा,सा 'भूम्यां तिष्ठति ॥ २६ ॥ तत्यूजकानां फलातिशयमाह, ना हीति()। 'तां' भूमिठा मूति, 'ये १ दशमी हि दिवोधनाने निष्ठति एकादयनरोक्षपद गता द्वारगी तु भूम्या निष्ठनि इनि छ, चिहिनपुस्तकपाठ । एतस्य दशमो मूर्ति ईि नियितं दिवा खलों कस्या- नहाने तिष्ठति, यन्तरीक्षपदम धन्नरीक्षलोक न गता प्राना, बादशो भूम्या भूलोके, रति नारायण प्रणीतोऽर्थः । २ षष्ठी पुन प्रद्युम्नमर्जि कुमुदचनस्थां वरदो यजन्ति । ३ सक्षमों पुनरनिरुद्धमूर्ति खदिरवनस्या षयो यजन्ति । ४ चटमी पुन घणमति भद्रवनस्था गधी घजनि। ५ नवमी पुनरपि भाडोरवनस्थां राममुनि अप्सरमो यजन्ति । र दामी श्रीवनस्था प्रद्युम्न मूतिरमलाईने तिष्ठतीनि सा कदापि न प्रकटोभव- तोनि मस्या उपासका चपि म सन्ति । ० एकादशमा एकादशी मोहरनया चमिनमर्जिः सपद हारको क्षेत्रकोप बासमा इति दादशेहन्दाधनस्या छष्णमनि यो प्रकटीभूय भोगोविन्द गोपाल गावईनवरगोपीनाथायभिधाना भम्यां मिष्ठति रनि जोगासामिप्रतीताई। नादि ये यानि इति ,पिहिमपुछकपाटः। नाहि जिलो मा पुषद' थिवीषद प्रमिका देवा यानीनि। अषका मा पनि दादरी नामित्यादि नारा वागता। . पशबान्धारा ·गोपासतापन्यां [रभाग.. . गर्भजन्मजरामरणतापत्रयात्मकं दुःखं तरन्ति ॥ ३० ॥ तदप्येते श्लोका भवन्ति। प्राप्य मथुरा पुरों रम्या() सदा ब्रह्मादिसेविताम् । शङ्खचक्रगदागार्जरक्षितां मुशलादिभिः ॥ ३८ ॥ यत्रासौ संस्थितः कृष्णस्तिभिः शक्त्या समाहितः। रामानिरुद्धप्रद्युम्नैरुक्मिण्या सचिनो विभुः ॥ ३८ ॥ चतुःशब्दो भवेदेको ह्योहार समुदाहतः(') ॥ ४० ॥ यजन्ति', 'ते,' 'मृत्यु' अविद्याकामकमात्य, तरन्ति' तहिमुक्ता भवन्ति, इत्यर्थः । 'मुसिं लभन्ते । गर्भजन्मजरामरयतापत्रयात्मक' व्याध्या- मिकाधिदैविकाधिभौतिकतापत्रयोत्थं, 'दुःखं तरन्ति', 'दुःखठेवूनाम विद्यादीनां निरत्तवादित्यर्थः ॥ ३७ ॥ उत्तेर्थे मन्तसम्मतिमाह, तदमीति। 'तत्'तत्र मथुरायाः छष्णाश्रय- ले ब्रह्मादिवितावेच, 'एते सोफा: मन्ता व्यघि, 'भवन्ति, रत्यर्थः । प्राप्य मथुरा पुगे रम्यामिति। तां 'मथुरा पुरीं प्राप्य', देवा मनुष्या गन्धवादय स्तियन्तीतिशेयः। कीदृशी, 'शङ्खचक्रगदाशारक्षितां,' तथा 'मुशलादिभिः' बलदेवाद्याः, उपलक्षितां, इत्यर्थः । ३८॥ यत्रासाविति । 'त्रिभिः' बलदेवादिभिः, शाला' रक्मिण्या,सहितः 'कृया', 'यत्र संस्थितः', तां पुगे 'प्य, देवादतियन्तीति सम्बन्धः । इदमेव विणोति, रामानिराहप्रद्युम्नैरिति ॥ ३८ ॥ तदेवं कृष्णावतारोऽवताखां सोमथुरा चास्य स्थानमित्युक्त भवति । कथं वै व्यस्य अझता भवतोत्यादेहत्तरं वक्तुं प्रणवार्थत्व माह, चतुरिति । १ प्राप्य ता मथुरा रम्यामिति खचिहितएन कपाठः । २ चौकारस्याम धन इति टोकामम्मत पाठः । .

·--- उत्तरभाग। श्रीगोपालस्मर एफलदर्शन। तस्माद्देवः परो रजसेति सोऽहमित्यवधार्यात्मानं गोपा- लोऽहमिति भावयेत् ॥ ४१॥ स मोक्षमश्नुते स ब्रह्मत्वमधिगच्छतिस ब्रह्मविद्भवति॥४२॥ यो गोपान् जीवान् वै आत्मत्वेनासृष्टिपर्यन्तमालातिस गोपालो भवति ओं तत् यत् सोई परं ब्रह्म कृष्णात्मको चत्वारः, शब्दार, रामानिराधादयो वाचकाः,यस्य 'चतुःशब्दः' चतुर्दूहः । 'एकः' ईश्वरः, भवेत्' भवति । छत्र हेतुमाह, ह्योहारस्येति । 'हि' यस्मात् कारणात्, 'बौद्धारस्य', प्यकारौकारमकारामाषरूपैः 'यशैः,' 'शतः', रामप्रद्युम्नानिएद्धक्षणाभिधेयो यूहसमुदाय इत्यर्थः ॥ ४ ॥ यं च स्मृत्वा मुक्ता अस्मात् संसागदित्यस्योत्तरमा ह,तस्मादिति । तस्मात्' प्रणवाभिधेयात्, रजसः' कामकामकात्, 'पर'इत्येवंविधो यः, 'देवः,' 'सोऽहमिति,"यवधार्य' मनसा निश्चित्य, यात्मानं', गोयालोऽमिति भावयेत्'। रजति सन्धिवान्दसः। यात्मसरूपगोपाखामाहमित्यु- पासीतति वाक्यार्थः ॥ ३१ ॥ विशिशोपास्तेः फलानि दर्शयति । 'सु' उपासकः, 'मोक्षम्' यविद्याकामकर्मवियोगम्, 'छभुते', 'स:,''ब्रह्मत्वं' सर्वदम्, 'यधि- गति'। यत्र ऐतुमाह, स ब्रह्मविद्वतीति, । १२ ॥ व्युत्पत्तिपूर्वकं गोपालकत्वं दर्शयति । 'गोयान' जोवान, याम- खेन,' 'यारिपर्यन्तम्, 'बालाति' यादते सीकरोति। पदार्थमुभा सम्पादेव परो रजमे नम रति भोमियरधार्य गोपाभारमिनि भारत म मोरम ने रति चिकितपुमकचाट ।

·। gG गोपासनापन्यां [उत्तरभाग । नित्यानन्दैकरूपा() सोहमोन्तद् गोपाल एव परं सत्यमवाधित सोऽहमित्यात्मानमादाय मनसैक्यं कुर्य्यात आत्मानं गोपालो- ऽहमिति भावयेदिति स एवाव्यक्तोनन्तो नित्यो गोपालः॥४३॥ मथुरायो स्थितिब्रह्मन् सर्वदा मे भविष्यति । शङ्खचक्रगदापद्मवनमालावृतस्तवै॥४४॥ . वाक्यार्थमाह, स गोपालो भवतीति । गोपालत्वेन विशियभावनामुका छात्लेन तामह, व्यों तत् यत् सोऽहमिसि। योन्तच्छदाभ्यां वाध्य 'यत्', "परं ब्रह्म,' 'सोऽहं, रत्यवधा-मानं इत्यनुवर्णनीयं, सतः सणामको नित्यानन्दैकरूपः, 'यहम्, इति भावयेदितिशेयः कृयात्मक रत्यस्यैव व्याख्यानं नित्यानन्दैकरूप इति । कृष सत्तायामिति : धावान्तशब्दस्य घानन्दार्थत्वात् ब्रह्मात्मैक्यभावनपूर्वकं गोपालकाभाव- नामाच,योन्तदीपाल एव परं सत्यमिति । यान्तच्छन्दवाथं पर सत्य- मवाधितं, "ब्रह्म,"गोपाल रव,"स'गोपालः, 'यहम्, इति,"यात्मानं,' 'मनसा,"यादाय' माला, ऐका कुयात् । तदेव विरणीति, यामानं गोमालोमिति भावयेदिति । गोमालामे क्यभावने हेतुमाए । 'स एवाव्यतोनन्त', तं भावयेदियः। मायायामतिथ्यानि वारयति, ध्यनन्त रसि। देमतोऽनन्तत्वं मायानामपोत्यय व्याह नित्य ति। पुरधार्थ तुतामा,गोपाल रति । ३३ . को वास्पयावसारस्याययो नित्यमित्याशय नारायणी प्रमाणं प्रत्यार, मथुरायां म्यितिरिति । योहं 'मधमादिभिराहतः 'तुबै प्रसिर, तम्य मे सर्वदा मधुरायां स्थितिभविष्यति, रत्यर्थः । १३ । मन यस मत पन मग पर प्रयासको नियामक निपचिकितनक .

·उत्तरभार। हरपूनादिए। है विश्वरूपं पर ज्योतिसरूपं रुपवर्जितम् । एदा मा संस्मरन्() ब्रह्मन् मत्पदं याति निधित:४५॥ मथुरामण्डले)यस्त जम्बूद्वीपे स्थितोपिया। योर्चयेत् प्रतिमा मा चर) स मे प्रियनरो भुवि ॥ ४६॥ तस्यामधिष्ठितः कृष्णरूपी पूज्यस्त्वया सदा। विश्वरूपमिति। "विश्वस्पं, 'पर' उताएं नित्यं, 'व्योतिःसरपं' सपकामं चैतन्यामक, वस्तुतः 'हपवर्जितं', 'मां', 'हदा संस्मरन्', पुरमा निश्चितं मपदं याति'। कोशी पूजास्ये व्यस्थोतरमार, मयुरेति । 'मथुरामण्डले यात जम्मू- होमे म्यितोमि या','प्रतिमां' शिलादिमयी, मां च', ध्यानभायितं 'भुषि', सम्यक् व्यर्धयेत्', 'सा, 'मे' मम, 'प्रियतर' वक्षमा, भवति ६ ॥ तस्यामिति । वक्षन 'तस्यां () मथुरायां, 'यधिष्ठितः' धिष्ठाय स्थितः, समारपी', पई त्वया यदा पूज्य'। धतुयू पूजनोपदेशम- भिप्रेत्य सान सम्मदाय दर्शयति,चतुहा चेति । पूज्यत्वेन यधिक्रियन्त रति . १ चिनसरूप पर योनिरिनि चिकितपुश कपाठ। ९पदा मा भारनिति ,चिकितपुस्तकबाट । १ मधुरामधले इति घ,चिड़ितपुस्तकपाट । ४ नमूदीप रनि तथापि भारतख नत्रापि सप्तपुरीषु नवापि मधुराया विशेष रनिवामिति माराया। ोयत प्रतिमा प्रोत्या रति छ, चिडितपुस्तकपाट । तस्यां प्रतिमायामिति नारायणनीवगोस्वामिभ्यामुत।

·मोपासनापन्यां [उत्तरमागः . चतुर्दा चास्याधिकारभेदत्वेन() यजन्ति माम् ॥४॥ युगानुवर्तिनो लोका यजन्तीच सुमेधसः । गोपालं सानुजं रामरुक्मिण्या सच तत्परं ॥४८॥ गोपालोइमजो नित्यः प्रद्युम्नोई सनातनः । रामोई अनिरुद्धीचमात्मानमर्चयेद् वुधः ॥ ४६॥ भयोक्तेन स्वधर्मेण निष्कामेन() विभागशः। 'अधिकार' यस्य रूपाणि, नेयां 'भेदत्वेन' भिनत्वेन, 'मां चतुड़ी यजन्ति' । ४७॥ पदमेव मिरणोति। 'युगानुवर्तिनः समेधसः सोकाः', जम्बूदीपे, गोपाप्तादिकं मां यजन्ति । चतुर्य र विरणोति, गौमामिति । धनु पथात् जायते तो, यनुजौ प्रद्युम्मानिरहौ, ताभ्यां सपित,'सानुकं, 'गोपाल। कीदृशं, रामक्मिण्या सर, वर्तमानं। सथाच गोमा- ससाय प्रा मानियामक चतुpr: शमया सहित उतो भवति । पुनः की, 'समर' रामादिषु धनुरा । यहा 'तत्पर' एकामं. अथास्यासचा, यागीनि सम्बन्धः ॥ ८॥ ध्ययं धतुयं र एको विष्णुरेव नतु वि एगिस्याड, गोपालो- समिति । गोपालादयस्यत्वारोनि 'यार' विधारेव, सत: 'यामानं' विष्णु मा पनुविधं, 'बुधः' विदान, 'गरम', रत्य: 1 861 मयोसमेति। 'मया'मन्दादिपिया,विभागशी यायमादिभेदपोशन धिकारिभेदनेन रनि प.प.चिटिमपुलकदषपाठ! पधिकारिभेद पजनीधि- चारभेदमि जोमोमामी। अधिकात्ति भिननीति अधिकारिभदं काम भगिमाराए । friपाभिमभारनिंग रति नारायण ।

·परभाग। श्रोतव्यमकाना नतप्रियदमधुरास्थितियोक्ति । नैरय() पूजनीयो वै भद्रकृष्ण निवासिभिः॥ ५० ॥ तहमंगतिहीना ये तस्यां मयि परायणाः । कलिना ग्रसिता ये वै तेपो तस्यामवस्थितिः ॥ ५१ ॥ यथा त्वं सह पुस्तु यथा रुद्रो गणैः सह । यथा श्रियाभियुक्तोई तथा भक्तो मम प्रियः ॥ ५२ ॥ स होवाचालयोनिश्चतभिर्देवैः कथमेको देवः स्यादेकम- 'सधर्मेण वर्णाश्रमधर्मण, भाकृष्ण' वनयोः 'निवासिभिः,' 'ते' प्रसिद्धः चीयमधर्मः, 'ययं चतुर्विधः शय्या, 'यूजनीयः,' रत्यर्थः ॥ ५० ॥ सधर्मविहीनानामपि मत्परायानामेव मत्यु-मवस्थितिर्न त्वभक्ता- नामित्याच, सहर्मगतिहीना इति । 'कलिना, 'ग्रसिता:' यक्षाः सन्तः, 'तर्मगतिहीनाः'(१)याश्रमाचाररहिता यपि, 'ये', तस्या, पुर्या, मत्परा भवन्ति, 'वै तेषां', एव 'तस्यां' पुया, 'यवस्थितिः', नान्येषा- . मित्यर्थः । ५१॥ ध्यत्र हेतुमाइ, यति । 'यथा', 'पुत्रैः' सनकादिभिः, 'सहवं, 'यथा', घ 'गणे: सह,' '', 'यथा,' च 'श्रिया, 'यभियुक्तः' मशितः, 'यई', मम प्रिया, 'तथा', 'भक्तो मम प्रियः', यसरुव पुरि भक्तानामेवाव- स्थितिरिति यः । ५५० 'स:' एम्मबोधितः, 'इ' प्रसिद्धा, 'यनयोनिः, "उवाच', किं। 'पतुभिर्देवैः' गोपालरामादिभिः, 'कथमेको देवः स्थान', अनेवेघामेकत्वं नरहमिति ख, चिकितयुस्तकपाठ । १ तहमति भगदमरूपा या गनिस्तया होना य किन्नु मयि परायणा समात्रिनयन 'कलिना पसिना पापासता तेषामपि तस्या मथुरायां मथुराभडन्सोऽवस्थितियोषि कार इति मथुराया कृपालुवेन सर्व नोर्षन श्रेष्ठामुक्तमिनि जीवगोखा ·५२ गोपासतापन्यां [उत्तरभाग। क्षरं यदिश्रुतमनेकाक्षरं कथं भूतं स होवाच तं हि वै पूर्व छि एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मासीत् तस्मादव्यक्तमव्यक्तमेवाक्षरं तस्मा- दक्षरात् महत्तत्त्वं महतो() वै हङ्गारस्तस्मादेवाचकारात् पञ्चतन्मात्राणि तेभ्यो भूतानि तैरावृतमक्षरं भवति अक्षरोह- यातमित्यर्थः । 'रकमक्षरं,' 'यत्' प्रणवायं, विश्रुतं', ताई कथं', गोपालरामानेकाक्षर' 'भूत' जातं । स रेति । एवं एसइ' प्रसिदः, विष्णु: 'तं हि वै', 'उवाच' | एकस्यानेकात्मकत्वमुपपादयितुं तस्य जग- म्भूलकारणत्वं वक्तुमाह, पूर्व हि एकमेवादितीयमित्यादि । 'पूर्व' सुरेः प्राक्, 'एक' सजातीयभेदरहितम्, 'एच' शब्दात् खगतभेदरहितम्, 'यदि- तीय विजातीयभेदरहितम्, 'ब्रह्म,"बासीत् । तस्मात' ब्रह्मणः, 'यव्य सर्वकार्यकारयशक्तिः,अध्यक्तम् यासीत् । व्ययक्तमेवेति । यत् व्यव्यहां, 'तत 'व्यक्षर',ब्रह्म' एव, तच्छक्तिरूपत्वात् । 'तस्मादक्षरान्महप्तत्त्व महतो वै हारः । व्यहवारवर्णलोपश्चान्दसः। तस्मादेवाहबारात्,' 'पञ्चतन्मा- पाणि भूतसूमापरपर्यायाः, 'तभ्यः', भूतानि' पञ्चमहाभूतानि, इत्यर्थः । तेराशत मिति। '' महदादिभिः कायंभूतः, 'यारतम्' च्याप्त, 'वक्षरं,' ति घटारावादिभिरिव मृत्। अक्षरोहमिति । व्यव्याछताक्षरात्मको विष्णु: 'याहारः,'च 'यहम्"। योधाराक्षरब्रह्मण- ऐक्योपपादनाय व्योहारे ब्राधानाह, अजर रति । 'यजरोऽमरः' जरामरणशून्यः, अभयः' अविद्याफामक शून्यः,'न्यमृतः ध्यानन्दाम का, योहार इति शेषः। तथाविधब्रह्मप्रतीकत्वात् अथ ध्यक्षरधानाई, ब्रोति। 'यक्षरः' ययावतारयः, यभयं हि वै ब्रह्मा, शक्तिसमुदाय- सन्मादपरान महान महतो रति, पिता पुनकदपाठ ।

·उरभाय।] . अनवमं यूनावतारोक्ति। मोकारोहमजरोऽमरोऽभयोऽमृतो ब्रह्माभयं हि वै स मुक्तो- हमस्मि अक्षरोहमस्मि सत्तामात्र विश्वरूप) प्रकाशं व्यापक तथा एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म मायया तु चतुष्टयम् ॥ ५३॥ रोहिणीतनयो रामो अकारातरसमावः । नैजसात्मकः प्रद्युम्न उकारातरसम्भवः ॥ ५४ ॥ प्राज्ञात्मकोऽनिरुदो वै मकाराक्षरसम्भवः । ॥ . , रूपत्वात् । यथ ब्राधमांनाइ,मुक्तीमिति । 'यह', 'मुक्तः' व्यविद्या- स्परहितः, 'यस्मि', 'यक्षरोहम' व्यविनाशो यहम्, 'यमि,' इत्यर्थः । योगारः, ब्रह्मतत्पनीकत्वात् तयाक्षरमव्याकृतं ब्रह्म, तच्छक्तिमत्वादिति विवक्षितार्थ: । नन्वं ब्रह्मचेत् कथं चतुश्यं सम्पन्न मित्याशा मन्चमाह, 'सत्तामा विश्वरूपं प्रकाश व्यापकं तथा एकमेवाद्वितीयं ब्रा मायया तु चतुरयम, रति स्पएं ॥१३॥ मायया चतुझ्यत्वं विटयोति, रोहिणीतनय रति । चकाराक्ष रावच्छिनया मायया सम्भवः व्याविर्भावा यस्य सः 'अकाराक्षरसम्भवः,' 'रोहिणोतनयः', 'रामः' विश्वासको जायदवस्थाधिटाटसमरिरूप- रत्यर्थः । वैजसात्मक इति । उकाराक्षरावछिभया मायया प्रादुर्भूतः, 'प्रद्युम्नः', 'तेजसात्मकः' सप्नावस्थाधिष्ठाटसमरिरूप रत्यर्थः ॥ ५४॥ प्राज्ञाम क रति । मकारावच्छिन्नया मायया प्रादुर्भूतः, 'यनियरः, 'प्राधात्मकः' सत्यवस्थाधिछाटसमरिरूप इत्यर्थः । श्रीकृष्ण त व्यवस्था- १ समतोहमस्मि अक्षरोहमस्मि अजोहमस्मि अक्षरोभय हि समसामामिति स, चिडितपुस्तकपाट । रचितम्बरूप प्रकाशमिति स, घ सिमितपुलकद्दयपाट । ।

·मापालाप (खतरभाग. अईमात्रात्मको कृष्णो यस्मिन् विश्व प्रतिष्ठितम् ॥ ५५ ॥ कृष्णात्मिका जगत्क/ मूलप्रकृती रुक्मिणी। बजस्तीजनसम्भूतश्रुतिभ्यो ब्रह्मसङ्गतः ॥ ५६ ॥ प्रणवत्वेन प्रकृति वदन्ति ब्रह्मवादिनः । तस्मादोकारसम्भूतो गोपालो विश्वसम्भवः ॥ ५७ ॥ सीमोकारस्यैक्यत्वं पद्यते ब्रह्मवादिभिः । प्रयातीतं तुरीयं धामेत्याह, अईमात्रात्मक प्रति। 'यईमाषा' विपरी- धतोनचाया, “यईमात्रा स्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः" पति- स्मृतेः । तदात्माकः' तत्वकाशका, 'कया,' 'यस्मिन् सदानन्दात्मके कृष्ण, 'विश्वं, 'प्रतिष्ठित व्यध्यस्तम् ॥ ५५ ॥ विन्दुप्रतिपाद्या यक्मिणी मूलपकृतिरूपेत्याइ, व्यात्मिकेति । छाया शक्तिरूपत्वात् शक्तिशक्तिमतौश्चाभेदात् कृष्णवरूपा, जगत्की' 'मूलप्रकृतिः,' ज्ञातव्या, रति शेधः। कीदृशी रक्मिणोत्याह, अजस्त्री- जनसम्भृतेति । 'अजस्त्रीजने', 'सम्भूताः प्रसिद्धाः, याः 'श्रुतया, साभ्यः, प्रसिद्धः यो 'बझसङ्गः,' तस्मात् हेतोः ॥ ५६ । 'प्रणवत्व' प्रष्टस्तुतित्वं व्यसातत्त्वादिगुणरोपहेतुत्वं, तेन शेतुना 'ब्रह्मवादिनः,' यद्दा विश्वतेजसादिरूपेण चतुही संस्थितम् इत्यर्थः । तस्याः 'प्रकृति'वं 'बदन्ति' । 'तमात् ब्रह्मवरूपत्वात्, योधारण 'सम्भूतः' प्रतियुतिपाद्यत्वात् प्रादुर्भूतः, गोपाला,"विश्वरस्थित प्रत्यर्थः ॥५७॥ स्लीमौहारस्यैक्यत्वमिति । 'सीमोहारयोः ऐक्यत्वं',झवादिनः वदन्ति । अत: तत् पश्यते', वीजाद्यः समन्त्र इत्यर्थः। उक्तगोमालभजन मथु- राथामतिशयेन झटिति मोक्षफलदमित्याह, मथुरायामिति । 'मरायां ·उपरभागः1] योगोपालध्यानधन। ५४ . मथुरायां विशेषेण मां ध्यायन् मोक्षमश्नुते ॥ ३८ ॥ अष्टपत्रं विकसितं हृत्पद्मं तत्र संस्थितम् । दिव्यध्वजातपस्तु(चिहितं चरणइयं ॥ १८ ॥ श्रीवत्सलाञ्छनं हत्वं कौस्तुभं प्रभया युतम्। चतुर्भुजं शङ्खचक्रशाङ्गपद्मगदान्चितम् ॥ १० ॥ सुकेयूरान्चितं बाईं कण्ठ मालासुशोभितम् । धुमत्कीरीटं वलय() स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ६१॥ मां ध्यायन्,' विश्वाकारेण संस्थितः, किं युनवक्तव्यं, चतुही संस्थिता, 'विशेयेय' शीपम्, 'मोक्षं,' प्राप्नोतीत्यर्थः । ५८ ॥ मां ध्यायन इत्यनेन सूचितं ध्यानं विशदयति, व्ययमत्रं विकसित इत्पद्म तत्र संस्थितं दियध्वजातपत्रैस्तु चिन्हितं चरण व्यमिति । 'अर पत्रविकसित' पदयकमल स्थितं,' मां नित्यं ध्यायेदित्यने, तेन सम्बन्धः । तत्रादौ दिव्यचजातपत्र, 'चिन्हितं, 'चरणदयं,' ध्यायेत् ॥ ५६ "हत्स्थं, 'श्रीवत्सलाञ्छनं,'प्रभया युतं,'च 'कौतुभं, ध्यायेत् । 'चतु- भुज' चतुर्भिर्गुणितं भुजं, 'मङ्खचक्रगदाशापमान्वितं,' ध्यायेत् । शासनयोरेककरे स्थितिरिति बोध्यम् । तेन करचतुरय पञ्चधारण- मुययनम् । 'बाई, च 'मुकेयूरैः' अङ्गटः, 'अन्वितं,' ध्यायेत् । बामित्येक- वचननं जात्यभिप्रायेय। तथा 'क', 'मालासशोभितं,' ध्यायेत् । १ मडाम्बुजानपत्रैस्तु इनि ध, चिकितपुस्तकपाट । ९ युमनकिरीटमभयमिनि घ, चिहिनपुसकपाट। . .

·मोपाहनापन्या [(भाग। चिरएमयं सौम्यतर्नु स्वभक्तायाभयप्रदम्। ध्यायेन्मनसि मां नित्यं वेणुश्टङ्गधरंतु वा ॥ १२ ॥ मध्यते तु जगत्सर्वं ब्रह्मज्ञानेन येन वा। तत्मारभूतं यद्यस्यां मथुरा सा निगवते ॥ १३ ॥ अष्टदिक्पालिभि मिः पद्म विकसितं जगत् । संसारार्णवं सञ्चा) सेवितं मम मानसे ॥ ६४ ॥ -- तथा भन्' दीतिमान, 'किरीट: मुफुटः, तं, मरेत् । तथा 'स्फुरती । 'मकराकारे 'कुण्डले,' तयोहयमित्यर्थः ॥ १९ ॥ 'हिरणमय' ()देदीप्यमानं विष्णु ,तथा 'सौम्यतर्नु' प्रसाममधुराष्ट्रपति, 'खभाताय' खभतभ्यः, 'उभयपद' मोक्षदम्, रत्यर्थः । अथवा विभ ध्यादित्याह, वेणुङ्गधरंतु वेति ॥ १२॥ अथ मथुराशब्दार्थमाए। 'मथते, 'सर्व, 'जगत्,' धनेनेति मयं, मझज्ञानं, गोपालखरूमच्च, 'प्रझज्ञानेन, मदनगोपालखरूपेण वा दति 'सम्बन्धः । 'यत्' यधिष्ठान,हि सम्यक् ज्ञानं जंगलम, निवर्तयति, तत्मा. रभूतं,' 'यस्या, 'सा, 'मयुग'पुरीत्यर्थः । १३ ॥ हृदयस्थितं विकसितमयपत्रं पद्म व्याकरोति, यदिपालिभि- रिति। 'व्यदिक्पालेरेव पत्र 'सेवितं,' 'पद्म, 'मम,' 'मानसे' व्यन्त:- करणे, 'विकसितं,' सत्, 'भूमिः', एव 'जगत् जगदानयं, 'संसारार्थयं, 'सञ्जातं' उत्पममित्यर्थः ॥ ६ ॥ . १ समारवारिसमासमिति ध, चिडिसपुतकपाठः। २रिराय मनसायकदिमिनि मारायण ।

·उत्तरभाग। श्रीगोपालस्य धरणयादिमवर्क नम् । चन्द्रसूर्यत्विषो दिव्यध्वजा मेरुईिरएमयः(१) आतपत्रं ब्रह्मलोकमधो चरणं स्मृतम् ॥ ५॥ श्रीवत्सच्च स्वरूपञ्च वर्त्तते लाञ्छनैः सह । श्रीवत्सलाञ्छनं तस्मात्कथ्यते ब्रह्मवादिभिः ॥६६॥ दिव्यध्वजातपश्चिकित परणयं व्याकरोति, चन्द्रसूर्यविष इति । 'चन्द्रसूर्यत्वियः', एव 'दिष्याः, ध्वजाः,'। मेरिति । 'मेर:' पर्वतः, स एव 'हिरणमयः' छत्रदण्डः। यातपत्रमिति। 'ब्रह्मलोकः,' एव, 'यातयत्रं,' दण्डस्थानीयमेरुपरि वर्तमानत्वात् । यधोर्ध्व मिति । ब्रह्मा- यदस्य 'यधः,' 'अहं,' 'चरण' धरणदयं, 'स्मृतम्,' रत्यर्थः। थधोयमिति सन्धिः, चरणमिति कीवत्वञ्च छान्दसम्॥ ६५ ॥ श्रीवत्मलाश्चनशब्दार्थमाह। 'ब्रह्मवादिभिः,' 'तस्मात्' हेतोः, 'श्रीवत्सलाञ्छनं,'(१) कथ्यते', यस्मात् 'लाञ्छनैः, सहित 'श्रीवत्सं' श्रीवल्लभं, 'खरूपम्,' एव परमेश्वरस्य वर्तते, रत्यर्थ:(२)। याहितामादित्वात् श्रीवत्म शम्दस्य पूर्वनिपातः ॥ १६ ॥ १ चन्द्रमाम्बरौचिया भजमेररिएमय इति ध, चिझिलपुस्तकपाट । एनस्य, मनु विष्णोः सर्वेशरस्य निकेतने सपताकेन धजेन भायखत चार, पति । ध्वजमेर. हिरएमय रति पजदण्डस्थानीयो हिरएमयो मेरु । कस्मादिद निषितमन चार, चन्द्र- भूर्याम्बरौचित्येति । चन्द्रमूर्यलाश यदम्बर शुभ्रवस्त्र पताकास्थानीय नस्य चौचित्या चिमस्थ भाव चौधिमी मया भजपटस्थानीयमूर्येन्दुदर्शनान्मेरो सुवर्णश्वनदण्डमा चमीया पनि शेष यमर्थ नारायणप्रशोत । चन्द्रमाथिो दिया ध्वजा मेह- रिमय रति ख, चिड़ितपुस्तकपाट । २ बोवत्सलाबन तो दर्श इतरथो गुचरण स्पर्धनिर्मित इति नारायण र लाइनर्देक्षिणावरोमभिः कुण्डलीलनर्तक्षश विशेष सर वर्मने नम्मा देतो बोबत्यसहस रनि जीरगखामो। .

·मोपासतापन्या [उत्तरभामा येन सूर्यानिवाकचन्द्रं तेजसा स्वस्वरूपिणा । वर्त्तते कौस्तुभाख्यं हि मणि() वदन्तीशमानिनः ॥६॥ सत्त्वं रजस्तम इति अहवारचतुर्भुजः। पञ्चभूतात्मकं शङ्ख करे रजसि संस्थितम्() ॥८॥ बालखरूपमत्यन्त(१) मनय निगद्यते। आद्या माया भवेच्छाङ्गं पद्म विश्वं करे स्थितम् ॥ १८ ॥ कौस्तुभशब्दार्थमा, येन सूर्याभिवामिति । का, यर्कः, यः, वाफ्, यौः, चन्द्रामी, इत्यस्य एकस्य एकदेशमाम्यात् च्यकारस्तुवर्णसाम्यात वाक्, एतत्सर्व खोति परतन्ततया 'येन,' 'वसरूपिमा,' 'तेजसा,' प्रवर्तते, तं चित्मरूपमेव शमानिनः विराराधकाः, 'कौस्तुभाख्यं,' 'मणि वदन्ति'।७. चतुर्गुणितं भुजं विएगोति, सत्वं रजरूम रति यहवारश्चतु- र्भुज इति । गुणत्रयम् 'यधारः,'च रति 'चतुर्भुजः, इत्यर्थः । गुणक्रमेय सत्त्वस्यादी निर्दियत्वेऽपि चायुधक्रममनुराध्यादौ रजाकरस्थितं प्रखं विष्णोति, पञ्चभूतात्मकमिति ! 'पञ्चभूतात्मकं शर्ख, रजोगुणरूपे 'कर,संस्थितं,' बुधा विदुः । रजोगुणजन्यमियोत्पाद्यत्वादित्यर्थः । बालखरूपमिति। 'अत्यन्त', य: 'बाला, नदिई 'मनः', रव सत्त्वाख्ये करे स्थित 'चक्र निगद्यते', इति। 'याद्या'जगन्मूलकारणं, माया, सा रव 'शाई, विश्वास्यं 'पन, च तमोगुणलक्षणे 'कर', स्थितं,' "निगद्यते, तमोगुणायतस्थितिकत्वात् ॥ ६॥ १ कौभाग्य माणमिति स, , चिड़ितपुस्तकद्दयपाठः। २ पचभूनारमका महत परोरजसि सस्थिन रति घ, चिहिनपुस्तकपाटः। २ चलखरूपमत्यन्तमिति छ, ध, चिझिनपुस्तकहपाठः ।

·•ारभाग। गदादीनां विद्यादिवरूपोपासनकथनम् । आद्या विद्या गदा वेद्या सर्वदा मे करे स्थिता। धर्मार्थकामकेयूरैर्दिव्यैर्दिव्यमहोरिनैः(१) ॥ ७० ॥ कण्ठन्तु निर्गुणं प्रोक्तं माल्यते आद्ययाऽजया। माला निगद्यते ब्रह्मस्तव पुत्रैस्तु मानसैः ॥ ७१ ॥ कूटस्थं सत्स्वरूपञ्च किरीटं प्रवदन्ति मां । क्षिरोत्तमं प्रस्फुरन्त(१) कुण्डलं युगलं स्मृतं ।। ७२ ॥ च्याद्या विद्येति । 'यात्' प्रसन्नात् विष्णोः,भक्तानां हृदि, संसार. निरसनायाविर्भवतीति प्रसिहा 'या' 'याद्या विद्या' ब्राहमस्मीति विद्या, सैव गदा, वेद्या', 'सर्वदा,' 'मे' मम, 'करे' व्यवहाराख्थे, 'स्थिता', व्यत्तिरूपत्वात् । केयूरैरन्वितं बाई विरोति, धर्मार्थकामेति । पुरधार्थत्रयसक्षणैः 'केयूरैः,' व्यन्वितम् इत्यर्थः। कीदृशैः केयूरैः, ‘दियमह्याम् “रितैः' प्रवर्तितैः ॥ ७ ॥ कण्ठमालासमोभितमिति व्याकरोति, कण्ठन्त्विति । 'प्रोक्तं' प्रामुक्त, 'कराई, निर्गुण ब्रह्म, जानीयात् इति प्रधः। तत् अझ, याद्यया', 'यजया', मायया, 'माल्यते' प्रपञ्चाभरणेन भूष्यले, यतो हेतो: 'तव','मानसैः पुत्रः' सनकादिभिः, 'तु,' याद्या माया 'माला निगहते, इत्यर्थः ॥ १ ॥ घुमकिरीटमिति व्याकरोति । बुधाः 'कूटस्थं सत्खरूपं,' 'मां, "किरीट प्रवदन्ति, सर्वश्रेषत्वादिनि शेषः। स्फुरन्मकरकुण्डत- मिति व्याकरोति, क्षय मिति । "क्षरः' सर्वाणि भूतानि स्थिर- दियनित्यमवारितरिति घ, चिझिनपुस्तकपाठ । मित्य सर्वदा पवारिन. चन शिरतरिनि माराया । २ प्रवदन्ति में। मम प्रस्फुरिनमिनि घ, चिकितनकार ।

·गोपामतापन्या जारम1 'ध्यायेन्मम प्रियो नित्यं स मोक्षमधिगच्छति । स मुक्तो भवति तस्मै श्रात्मानं ददामि(वै ॥७३॥ एतत्सब भविष्यद वै मया प्रोक्त विधेनव । खरूपं विविधच्चैव सगुणं निर्गुणात्मकम् ॥ ४ ॥ स होवाचाअयोनिः व्यक्तानां मूर्तीनां प्रोक्तानां कथं त्वा- सङ्गमानि, 'उत्तमः' जोवर, रतत 'युगल' इयं, स्मृत' प्रसिई, 'कुण्डल', प्रवदन्ति रति सम्पन्धः । ७२ कुण्ड सान्तयिपियस्वरूपध्यानप्पलमाह, ध्यादिति। स्तान्तर्विशिएं मां ध्यायेत्', 'स मौक्षमधिगच्छति' । मोक्षस्तु सर्वानर्ण- निरतिरूपः परमानन्दावाहिरति व्याकरोति। स मुक्तो भवति तस्मै यामानं ददामीति दितीयपारः छान्दसचात् सताक्षरः। 'सः' उक्लो ध्याता, व्यविद्याकामकर्मभ्यो विमुक्तो भवति', यहं 'ससौ,' 'यात्मान' सदानन्दरूम, 'ददामि, रत्यर्थः । ७३ । उहं ध्यरनमुपसंहरति, एतत्समिति(२) : स्परं । ७४ । स होवाचेति । प्रागुतमूत्तौनीमाभरणयजनविधि निज्ञासः'मः"ह', 'यजयोनिः', रति उवाच, इत्यर्थः । व्यतानां मीनामिति । प्रागुत- हादशमूत्तिधु 'व्यवानां मूतना,' 'तु,"कथम्,' 'याभरणानि भवन्ति । यः कुण्ड- . . चारमान च ददामीति छ चिहितपुतकपट। ९ मत अवमिति । हे विधे बदन एनन भविष्यात मया व प्रोश दिविधीय वरूप . मगचा निप सकामामले मेगे हो इत्यादिना, सगुट मेकमेवादिनीय प्रशासौदि- त्यादिना च निगम माप करिति नागयज्ञ । भगत टिमरूपं निर्मुस प्राकृतरजातीनमिनि जीवगोवामी।

·उत्तरभाम] श्रीगोपालमों नामाभरणयजनादिप्रश्न । भरणानि भवन्ति() कथं वा देवा यजन्ति रुद्रा यजन्ति ब्रह्मा यजति ब्रह्मजा यजन्ति विनायका(र) यजन्ति बादशादित्या यजन्ति वसवो यजन्ति अशरमो यजन्ति गन्धवा यजन्ति खपदानुगाऽन्ताने तिष्ठतिका का मनुय्या यजन्ति(२) ॥२५॥ स होवाच तं हि वै नारायणो देव श्राद्याअव्यक्ता बादंश- मूर्तयः सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु मनुष्येषु तिष्ठन्ति ॥७६॥ . 'कथं वा देवा यजन्ति यक्षा यजन्ति प्रक्षा यजति ब्रह्मजा यजन्ति विनायका यजन्ति हादशादित्या यजन्ति वसवो यजन्ति व्ययसरसो यन्ति गन्धा यजन्ति,' ति स्पर। 'कर्थ' 'यजन्ति' कांच मन्ति, रत्यर्थः । 'खपदानुगा,' , का 'यन्तहाने, ध, 'का, तिरति इति प्रश्नार्थः । कां मनुथा रति । 'यजन्ति,' 'क' मूति, 'मनुष्याः,' कथं च इत्यर्थः ॥ ३५॥ स होवाचेति । 'सः' एव ब्रह्मणा एयः, 'नारायण देवः, 'तं' बाण, निश्चितम् उत्तरम् ‘उवाच,' इत्यर्थः । यत्राव्यक्तभूती नां फथ- माभरणानि भवन्ति, रव्येक प्रश्नः । कथं देवी यजन्ति, इनिहितीयः । का मूर्ति के यन्ति, इति द्वतीयः प्रश्नो वाशब्दादभिमतः। तत्र च्याद्या मूर्तीनामव्यक्तत्वान्नाभरणानि वक्तयानि, रत्त्युत्तरमभिप्रेत्याह, । कथ भावधारणा भवति इति घ, चिड़ितपुसकपाट । कथ वा केन प्रकारेण पधारमा भिषय रति नारायण । २ सघजा यानि मदतो यजन्ति विनायका इमि घ, चिझिनपुस्तकपाउ । ३ सपदानुगाऽन्माने निधमि का कथ ममुथा यानि रनि र चिकिमएनकपाठ । , ·पानापन Intern.. यो व्यानात्मने ओ तत्सद् र्भुवः स्वस्तरमै व्यानात्मने वै नमो नमः ॥८३॥ यो योकृष्णाय रामाय शो तत्मद् भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥८४॥ ओ उदानात्मने छौं तत्मद्भर्भुवः स्वस्तस्मै वै उदानात्मने नमो नमः ॥८५॥ . ओं कृष्णाय देवकीनन्दनाय ओं तत्म भर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥८६॥ ओं समानात्मने ओं तत्सद् भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै) नमो नमः ॥८७॥ ओगोपालाय अनिरुद्धाय निजस्वरूपाय ओं नत्मद्भभुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥८॥ ओ योऽसौ प्रधानात्मा गोपाल ओ तत्सद्भूर्भुवः स्वस्तसौ वै नमो नमः(१) ॥८॥ ओं योऽसापिन्द्रियात्मा गोपाल ओतत्सद्भभुवः खस्तस्मै वै नमो नमःHER को भमानात्मने सो नद भ व खत वे समानात्मने नमो नम इनि २ सय प्रधानामने नमो नम रति त,चिडितपुरकपाट । २ नम रन्द्रियारमने नमो नम इति छ, चिकिमपुनकपडः। ख, चिकितपतकपाटा। क ·गरभाग 1 . + M योगोपालस्य स्तुति । ओं योऽसौ भूतात्मा गोपालः ओं तत्ममूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः()॥६१॥. ओं योऽसावुत्तमपुरुषो गोपालः ओं तत्सम भुवः स्वस्तम वै नमोनमः (१) ॥ १२॥ ओं योऽसौ परब्रह्म गोपालः ओ सत्सङ्ग र्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः (१) ॥ १३ ॥ ओं योऽसौ सर्वभूतात्मा गोपालः श्री तत्मा भुवः स्वस्तस्मै नै नमो नमः (") ॥ ६४ ॥ धौ योऽसौ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमतीत्य तुर्यातीतो गोपालः श्री तत्सर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ५ ॥ ॥ १ तमे ये भूतासाने ममो मम रति प, चिडिलपुस्तकपाट । रतने परमपुरवात्मने इमो नम इसिख, विशिमपुस्तकपाट । १परमात्मने ममो मम रति ब, चिकितपुभकपाट । २४ मी सर्वभूमाताने नमो नम इनि , चिडिलपुस्तकपाट ! ५ मी तुमने ममे मम इनि प, चिकितपुशकाः। चाँड प्राधामने नत्य व स्वत शहामने नमो नमः । को इष्णाय गोविन्दाय गोपीजनयभाष ठा नस भभह समय ममी यो ठाभपानासाने हा नवा भूक व माने चपानामने भो नाम ।

·१२ गोपालनापन्या रुद्रषु रौद्री ब्रह्मण्येवं ब्राह्मी देवेषुदैवी मानवेषु मानवी(') विनायकेषु विघ्ननाशिनी अादित्येषु ज्योतिर्गन्धर्वषु गान्धर्वा अमर स्वेवं गौर्वसुधैवं काम्या अन्तहीने प्रकाशिनी(1991 आविर्भावाऽतिरोभावा स्वपदे तिष्ठति तामसो राजसी प्याद्या व्यव्यक्ता द्वादशभूर्तयः सर्वेषु लोकेषु सर्वेयु देवेधु मधु मनुष्येषु तिठन्तीति। 'याद्या व्यनादयः, इत्यर्थः। पोधं स्परम् । ७६ । कां मूत्ति के यन्ति रति तीयप्रश्नस्योत्तरं सज्ज्ञाकीनन वदमे- व सर्वेयु देवेषु तिमन्ति, इत्येतदिरणति, गद्रेयु रौती ब्रह्मण्येवं ब्राझी देवेषु देवी मानवेधु मानवी विनायकेय विधनाशिनी व्यादित्येषु ज्योतिः गन्धर्वयु गान्धर्वी यमरःसेवं गौर्वसम्वेवं काम्या यन्तीने प्रकाशिनी याविर्भावातिरोभावा लपदे तिराति तामती राजसी सात्विकीति । 'रघु,देवेयु, रोटी' नामी मूर्तिः, तिष्ठति, इति ग्रुवता रौती मूति सहा यन्ति, रसि हिवीयमन्त्रस्य उत्तरमुकं भवति। 'एच', "प्रक्षाषि मझलोयो, 'माझी' नाम्नी मूर्तिः, तिष्ठति रत्यर्थः । यत्रापि वामीनानों मूर्ति प्रझा यजनीति दितीयपत्रस्योत्तरमुक्तं भवति । एवमन्यत्रापि बोझयम्। यन्तहीने प का मूर्तित्तिछतीत्यस्योत्तरभाद, प्यन्तहान रति। "प्रकाशिनी' नामी मूर्तिः, 'यन्तहीने तिरोधाने, तिष्ठति, प्रकाशपूर्व कलातिरोधानस्येत्यर्थः(१) । ७७ ॥ १ मनुष्येण मानुषो रनि म, चिकितपुसकपाट । रणाम प्रकाममे रति चिक्षितपुतहगाटा। हा दा तिष्ठति भाप्रकागिनी नस्या पराभवाभावामा पारिभागररित.. परमिनोमानौ।

·प्राणादिस्तुति । २ या खपदे वैकुष्पादौ निष्ठति सा चाविर्भावा चाविर्भाववनी निरोमाग निरो उत्तरभाग 1] भाववनी पनि जीवाखामी। सात्त्विको मानुषी विज्ञानघन आनन्दधनसच्चिदानन्दैकरसे भक्तियोगे तिष्ठति ॥ ७० ॥ ओं प्राणात्मने ओं तत्सद्भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै प्राणात्मने नमो नमः ॥ ७८ ॥ ओं श्रीकृष्णाय गोविन्दाय गोपीजनवल्लभाय ओ तत् सद्भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमोनमः ॥ ८० ॥ । ओं अपानात्मने ओ नत्सद्भूर्भुवः स्वस्तस्मै अपानात्मने वै । नमो नमः ॥८॥ :. ओं कृष्णाय रामाय प्रद्युम्नायानिरुद्धाय ओं तत्मभूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ८॥ • का सपदानुगा इत्यस्योत्तरमा! च्याविर्भावो विद्यसे यस्याः सा च्याविर्भावा, न विद्यते तिरोभावो यस्याः सा व्यतिरोभावा, यावि- भीवा चासौ अतिरोभावा घ 'याविर्भावातिरोभावा' एतनाम्नी मूर्तिः, 'खपदे कैलाससत्यलोकदैकुण्ठ लोकाख्ये, तिरवि',रत्यर्थः(१) । तस्यात. विध्यमार, तामसी राजसी सात्त्विकोति। मानुषी कुत्र तिष्ठति रत्य- स्यौतरमाह, मानुषी विज्ञानघन यानन्दधनसच्चिदानन्दैकरसे मलि योगे तिछतीति । 'विज्ञानघनानन्दघननान्त्री 'मानुषी' मनुष्या प्रसिद्ध मूक्तिः, सच्चिदानन्दैकरसः' य: भक्तियोगः,' तत्र विएतीत्यर्थः । ७, गोपोजनवनभाय स्वाहेत्यन्त को मदादिनि ख, चिकितपुस्तकपाटः । . ३ ·. ९ गोपालनापन्यो । [सगाभाग एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । नन्पेकस्य कथमनेकामवमित्याशय तस्यैव तत्र प्रविशत्वारियाह, एको देव इति । 'एफ:, रव 'सर्वभूतय ग यनुप्रविष्टः, “तत् सदा चौ ठग व्याय प्रयुमायामिरवाय टां नामद भूमर म न वै नमो नमः । चोठा समानाममे टा नसदभमा समे समाना मम नमो मम । घओं छष्णाय रामाप टां नत्पद भर्म का म त में नमो नमः । चौटा मुदामात्मने वा तत्सद भूर्भुवस सम्मे पदानाताने मो नमः । चौ वा तशाप देवकीनन्दनाय ठां नम भूर्भुवः स लाने के नमो नमः । पौगयानात्ममे मत्यद भभु यस सम्म यामात्मम मम्, यो ग गोपालाय निजसकपाय गं मन्स भभुव.स नाम व नमो नम । ठगेको योऽसौ प्रेयानामा गोपास्तः ये नायक भूवा ससम्म चै नमो नमः । दांप थोमादिन्द्रियामा गोपालः ठां नप भूध वस्तस्मै वै ममेर नमः । दांपों थोमो भूतात्मा गोपाल ठाम भूर्भुव सतनै वै नमो नमः । को ग योधायुतमः पुरुषो गोपाल तो मत्सद भूना स्वप्तम वै भनी नमः । टोयो योमी परप्रक्ष गोपाल दो तत्पद भूर्भुव सप्तने ये नमो नमः । ठां धौ योसौ सर्पभूनामा गोपालः दो मास भूर्भुव खसी वै नमो नमः । ठांचों पोसौ नापतस्वप्नसुषुप्तिमनीत्य तुर्यातीतो गोपारा नत्यद् भूध वसा. में ममो नम रति घ, चिडिनपुस्तकपाट । दानों सदयभिः एभन्दै प्राशस्य मुनिमुपदिभनि यो ठामिति । उकारचन्द्र- बीज नेनारदीर्घपुतेन क्रमेण सर्वच सम्पुटा मन्त्रा', मम पर मत्ादिनि मझवाचकमद, ननो भूराद्यालियो याहुनयः, तहस्तपुरितमन्द्रोशाय नमो नमः चादराय दितिः । भत्पदादि सदसपि तुन्यमेव । पत्र कम प्रासापानसमानोदानयामानां प्रथम धनीषपञ्चमसप्तमनयमा मन्त्रा', एनेषु नपरनो वैएदो नालि। हणगोविन्द- गोपीजनवमभानां पतुर्थन्नानां हितोष। प्रद्युम्नाभिकानां चतुर्यलाना पहु- थे । कृष्णरामोयतुर्थनयो पट । कृष्णदेवकीनन्दनयोसादृश्योरटम'। गोपाल मिजलरूपयोनाहायोदशमो सन्तः। नन सप्त मन्त्रा भरपालानां प्रथमालाना सच प्रेपानामा गोपाल एकाद। इन्द्रियामा गोपाो दादमः । . भनामा गोपात ·कारभाग ] योगोपालस्य सर्वभकामना मिवादिकथन । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चैता केवलो निगुणश्च ।। ॥ । रुद्राय नमः। आदित्याय नमः॥ विनायकाय नमः । सूर्याय नमः । विद्यायै नमः। इन्द्राय नमः। अग्नये नमः । तदेवानुपाविशत्" इतिश्रुतेः। प्रदीपादिवद्देशान्तरादागत्य प्रवेशं वार- यति, सर्वव्यामीति । याकाशादितुल्यत्वं वारयति,सर्वभूताधिवास पनि । 'सर्वभूता'नाम् 'यधिवासः' व्यधियानं, स एव की स एव च उपादान- मित्यर्थः । परिणामितयोपादानत्वं वारयति, कर्माध्यक्ष रति । कर्मफल- दातेत्यर्थः । नैयायिकमतेश्वरतुल्यत्वं वारयति, सर्वभूतेति । 'सर्वभूता' नां भाषकादीनामयि 'यन्तरात्मा,' इत्यर्थः। विद्यातुल्यत्वं वारयति, साक्षीति । क्षयमावेशव कर्वेत्यर्थः । शानयत्वधर्म वारयति, सेति । पिस्वरूप इत्यर्थः। ननु ज्ञानखरूपचेदात्मा तदा ज्ञानस्य विषयसम्बन्ध सत्येवोदयामोक्षदशायामामरूपं चैतन्य न स्यादित्याशयार, প विषयादिभिरनपेक्षो नित्यचैतन्यात्मा इत्यर्थः । न चारमनि सकृत्वादिशक्तीनां खाभाविकत्वं चेत्तदा मोक्षदशायामपि सरेरपरि- हार्यत्वादनिर्मोक्षप्रसङ्ग इत्याइ, नियति । 'ध'शब्दः सर्वविशेषणः समुच्चयार्थः ॥ ६६ कथं रहा यजन्तीत्यस्योत्तरमाह। 'हाय' ईश्वराय, रति मन्त्रेय एकादशहा यजन्तीत्यर्थः। मानवाः कथं यजन्तीत्यस्योरमाइ, यादित्याय नम इति । 'यादित्याय'विष्णवे, 'नमः। एवं सर्वप्र नमो- बयोदास । उत्तम पुरषो गोपालपतुर्दश । परब्रश गोपाल पदम् । सर्वभनामा गोपाल घोडा | जागतसप्तसुषुप्रिमनीत्य तुयेतिीनो गोरान सप्तदा । सप्तामा 'नामों योसानिनि प्रथम , टा नतमद् भूर्भुव सह वै नमो नम इत्यनेन पठनीम् । रति माराया। इति।

·गोपासतापन्या [जारभाग। यमाय नमः। नितये नमः। वरुणाय नमः। वायवे नमः()। कुवेराय नमः। ईशानाय नमः । ब्रह्मणे नमः। सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः ॥ ७॥ दत्त्वा स्तुतिं पुण्यतमा ब्रह्मणे स्वखरूपिणे । कत्तृत्वं सर्वभूतानामन्तीने बभूव सः ॥ १८ ॥ ब्रह्मणे ब्रह्मपुत्रेभ्यो() नारदाय तथा श्रुतम्() । न्तस्येव मन्त्रत्वं बोध्यम् । कथं दादशादित्या यजन्तीत्यस्योसरमाह, सूर्याय नम रति । सूते सर्वप्रपञ्चमिति 'सूर्य: ज्योतिःवरूपः परमात्मा, इयर्थः च्यनेन मन्ते यादित्या यजन्तीत्यर्थः । कथं देवा यजन्तीत्यस्यो- इन्द्राय नमः। थपये नमः। नियंतये नमः। वययाय नमः । वायवे नमः । कुवेराय नमः। शनाय नमः । ब्रह्मये नमः । सर्वेभ्यो देवेभ्यो नम रति । 'सर्वेभ्यः' बसगन्धावर किमरप्रभृतिभ्यः, 'नमः, इत्यर्थः । ४५. तदेवं द्रक्षसंवादेन गान्धी प्रश्नोत्तरं निरूप्याथ कण्ठतो मुनि- गान्धर्वोप्रोत्तरमवतारयति, दत्ला स्तुतिमिति । 'म:'विष्णुः, 'सखमिये खमूर्तये, ब्रह्मणे','पुण्यतमां, प्रागुक्तांस्तुति',(५) 'दरखा,' तथा सर्वत्तोकानां 'कर्तृत्व' कर्तुमामयं, 'ब्रागे,' दत्वा, 'यन्तीने बभूव' व्यदृश्यो बभूव ॥१६॥ तरमाए। . १ भरले नम निस, ग, घ, चिहिमपनवयपाठ। २ प्रमाणे अपुरेभ्य रति जीवमोखामिसन्मन पाठः । १ मारदानु त यथेनि च, चिह्नितपुस्तकपाटा स्तुनि मतदएमसामिकामिनि माराया । श्रुमिमिति गोपगोस्वमिसमान ·BHARATIYA उत्तरभागः11 गानी प्रति दुससहि । तथा प्रोक्तन्तु गान्धवि गच्छध्वी खालयान्तिकम् ॥१८॥ इत्याथर्षणोपनिषत्सु गोपालतापन्युत्तरभागः समाप्तः ॥ मया वेदतत्समदायतो यथा श्रुतं युमान प्रति तथा प्रोक्तमित्या, प्रमाणे ब्रह्ममुप्रभ्य रति। हे 'गान्धर्वि, मया रदं ब्रह्मपुत्रेभ्यः', 'नारदात् यथा श्रुतं, 'तथा', मया युष्मान् प्रति प्राऊं।' 'गान्धदि,सर्वा सूर्य 'सालया- न्तिक' खाश्रमप्रदेश प्रति, गच्छध्व" । याद्य बझणे इति पदं, पूर्वयोके नारदाय रत्या पसम्याः सयांसलु गिति सूत्रेय डादेभः । या नया इति मदं, यथा, इत्यर्थे । ८६ भवसन्तापसन्तानशातनी तापनी श्रुतिः। तदर्थबोधिनी टीका जनानविनिर्मिता ॥१॥ इति श्रीमविश्वेश्वरविरचितायां गोपालसापनीटीकायामुत्तरसायनी- टीका समाप्त योजित। गए समिति च, चिकितपुछकपाठः । NIPHA HATAN LIBRARY