Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Praman Mimansa

Hemchandracharya · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

सिंघी जैन ग्रन्थमाला मागर, दानिश, माहिटिस, पेनिहासिक, पपारमा-इत्यादि विविधविषपगुपिन प्रात, मंगगरम, प्राचीनगर, गयानी भादिभाषानित परस्पयुन पुराणयामय सपा मयीन संशोधनात्मक सारिरमाशिनी जन मन्यावनि। कामानिरामी स्वर्ग:य श्रीमद् डालचन्दजी सिंघी की पुण्यस्मृतिनिमिरा तमुपुत्र श्रीमान् यहादुरसिंहजी सिंघी पर्तृत सम्यापित तथा प्रकाशित समारपा राधाटा जिनविजय मुनि { सामान्य समागद-पान्डारवर माध्यपिया संशोपन मंदिर पूना, तथा गूजरात साहित्य- ममा कागदापाद मनपा-मराय पुरातरसमन्दिर महमदापाद; गन मापEArमारती, भाविनिमन, संराग, मारत, पाली, मापीनपूर मादिमछानेक प्रभ संगोपन-समादक। ग्रन्यांक सानिधान व्यवस्थापक-सिंघी जैन ग्रन्थमाला मामीरामपोगपत पाटील गरमागर Primpin (fe.५ SINGHI JAINA SERIES A COLLECTION OF CRITICAL EDITIONS OF MOST IMPORTANT CANONICAL, PHILOSOPHICAL, HISTORICAL, LITERARY, NARRATIVE ETC WORKS OF JAINA LITERATURE IN PRĀKRTA, SANSKRTA, APABHRAMSA AND OLD VERNACULAR LANGUAGES, AND STUDIES BY COMPETENT RESEARCH SCHOLARS. FOUNDED AND PUBLISHED BY ŚRIMAN BAHADUR SIMHJI SINGHI OF CALCUTTA IN MEMORY OF HIS LATE FATHER SRI DÁLCHANDJI SINGHÍ GENERAL EDITOR JINA VIJAYA MUNI HONORARY MEMBER OF THE BHANDARKAR ORIENTAL RESEARCH INSTITUTE OF POONA AND CUJRAT SAHITYA SABXA OF AHMEDABAD: FORMERLY PRINCIPAL OF GUJRAT PURATATTVAMANDIR OF AHMEDABAD EDITOR OF MANY SANSKRTA, PRIKRTA. PAL, APABHRAMSA, AND OLD GUJARATI WORKS: NUMBER 9 TO BE HAD FROM VYAVASTHAPAKA, SINGH JAINA GRANTHAMĀLÁ ANERINT VIHAR SINCHI SADAN 9. SANTI NAGAR, 18, GIRIYIRIT ROAD PO. SABARMIATT, AHMEDABAD BALLYGUNGE, CALCUTTA Founded) Al nshus reserded | 1931, A. D. < ҳxxxx ॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासम्पादकप्रशस्तिः ॥ स्वस्ति श्रीमेदपाटाख्यो देशो भारतविद्युतः । रूपाहेलीति सन्नाम्नी पुरिका कत्र सुस्थिता ॥ सदाचार-विचाराभ्यां प्राचीननृपतेः समः । श्रीमच्चतुरसिंहोऽत्र राठोडान्वयमूमिपः ।। तत्र श्रीवृद्धिसिंहोऽभूत् राजपुत्रः प्रसिद्धिमान् । क्षात्रधर्मधनो यश्च परमारकुलामणी. ।। मुख भोजमुखा भूपा जाता यस्मिन्महाकुले । किं वर्ण्यते कुलीनत्वं तत्कुलाजातजन्मनः ।। पत्नी राजकुमारीति तस्यामद् गुणसंहिता । चातुर्य-रूप-लावण्य सुवाक्सौजन्यभूपिता ॥ क्षत्रियाणीपभापूर्णा शौर्यदीप्तगुम्वाकृतिम् । यां दृष्ट्वै जनो मेने राजन्यकुलजा स्वियम् ॥ सूनुः किसनसिंहाख्यो जातस्तयोरतिप्रियः । रणमल्ल इति ह्यन्यद् यन्नाम जननीकृतम् ॥ श्रीदेवीहंसनामात्र राजपूज्यो यतीश्वरः । ज्योतिर्भपज्यविद्यानो पारगामी जनप्रियः ॥ अष्टोत्तरशताव्दानामायुर्यस्य महामतेः । स चासीद् घृद्धिसिंहस्य प्रीति श्रद्धास्पदं परम् ॥ तेनाथाप्रतिमप्रेग्णा स तसूनु स्वसन्निधौ । रक्षितः, शिक्षितः सम्यक्, कृतो जैनमतानुगः।। दौर्माग्यावच्छिसोवास्ये गुरु-तातौ दिवंगतौ । विमूढेन ततस्तेन त्यक्तं सर्व गृहादिकम् ॥ तथाच- परिभ्रम्याथ देशेषु संध्य च बहून् नरान् । दीक्षितो मुण्डितो भूत्वा कृत्वाऽऽचारान् सुदुप्फरान् ॥ ज्ञातान्यनेकशास्त्राणि नानाधर्ममतानि च । मध्यस्थवृसिना तेन तत्त्वातत्त्वगवेषिणा ।। अधीता विविधा भापा मारतीया युरोपजाः । अनेका लिपयोऽप्येवं प्रत्ननूतनकालिकाः ॥ येन प्रकाशिता नेका ग्रन्था विद्वत्प्रशंसिताः । लिखिता यहयो लेखा ऐतिखतप्यगुम्फिताः ॥ यो बहुभिः सुविद्वद्भिस्तन्मण्दलैश्च सत्कृतः । जातः स्वान्यसमाजेपु माननीयो मनीषिणाम् ।। यस्य ना विश्रुति ज्ञात्वा श्रीमद्गान्धीमहात्मना । आहतः सादरं पुण्यपचनास्वयमन्यदा।। पुरे चाहम्मदाबादे राष्ट्रीयशिक्षणालयः । विद्यापीठ इतिख्यातः प्रतिष्ठितो यदाऽभवत् ।। आचार्यत्वेन तत्रौञ्चनियुक्तो यो महात्मना । विद्वज्जवल घे पुरातत्त्वाख्यमन्दिरे । वीणामष्टकं यावत् सम्म्प्य तरपदं ततः । गत्वा जर्मनराष्ट्र यस्तरसंस्कृतिमधीतवान् ॥ तत आगत्य संसमो राष्ट्रकायें च सक्रियम् । कारावासोऽपि समातो येन स्वराज्यपर्वणि ।। कमाएम्माद् विनिमुक्तः प्राप्त शान्तिनिकेतने । विश्ववन्यायीन्द्रश्रीरवीन्द्रनाथभूषिते ॥ सिंपीपदयुनं जनसानपीठं यहाप्रितम् । स्थापितं सत्र सिंघीश्रीडालचन्दस्य मनुना ॥ सीपहादुरसिंहेन दानीरेण धीमता । मृत्ययं निजतातत्य जैनशानप्रसारकम् ॥ प्रतिष्ठितथ यम्तम्य पदेऽधिष्ठातृसञ्जके । अध्यापयन् परान् शिप्यान् शोधयन् जनवाध्ययम् ।। तम्येव प्रेरणा प्राप्य श्रीसिंघीपुलोतुना । मपितृयेयसे पा अन्यमा प्रकाश्यने ।। विजनताहादा सचिदानन्ददा सदा। चिरं मन्दसियं लोके जिनविजयभारती ॥ xxx HERIKE ॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासंस्थापकप्रशस्तिः ॥ अस्ति बजाभिघे देशे सुप्रसिद्धा मनोरमा । मुर्शिदाबाद इत्याख्य। पुरी वैभवशालिनी ॥ निवसन्त्य नेके तत्र जैना ऊकेशवंशजाः । धनाव्या नृपसदृशा धर्मकर्मपरायणाः ॥ श्रीडालचन्द इत्यासीत् तेष्वेको बहुभाग्यवान् । साधुवत् सचरित्रो यः सिंघीकुलप्रभाकरः ।। वाश्य एवागतो यो हि क्तुं व्यापारविस्तृतिम् । कलिकातामहापुर्या धृतधर्मार्थनिश्चयः ॥ कुशाप्रया स्वबुद्धयैव सद्वृत्त्या च सुनिष्ठया । उपाय॑ विपुलां लक्ष्मी जातः कोट्यधिपो हि सः ॥ तस्य मन्नुकुमारीति सनारीकुलमण्डना । पतिव्रता प्रिया जाता शीलसौभाग्यमूषणा । श्रीबहादुर सिंहाख्यः सद्गुणी सूपुत्रस्तयोः । अत्येप सुकृती दानी धर्मपियो धियां निधिः ।। प्राप्ता पुण्यवताऽनेन प्रिया तिलक सुन्दरी । यस्याः सौभाग्यदीपेन प्रदीप्तं यद्गृहाषणम् ।। श्रीमान् राजेन्द्रसिंहोऽस्ति ज्येष्ठपुत्र. सुशिक्षितः । यः सर्वकार्यदक्षत्वात् बाहुर्यस्य हि दक्षिणः ।। नरेन्द्रसिंह इत्याख्यस्तेजस्वी मध्यमः सुतः । सूनुर्वी रेन्द्रसिंहश्च कनिष्ठः सौम्यदर्शनः ॥ सन्ति त्रयोऽपि सत्पुत्रा आतभक्तिपरायणाः । विनीताः सरला भव्याः पितुर्मार्गानुगामिनः ॥ अन्येऽपि ववश्चास्य सन्ति स्वसादिवान्धवाः । घनैजनैः समृद्धोऽयं ततो राजेव रानते ॥ । अन्यच्च- सरस्वत्यां सदासक्तो भूत्वा लक्ष्मीमियोऽप्ययम् । तत्राप्येप सदाचारी तच्चि विदुषां खल ॥ न गर्यो नाप्यहंकारो न बिलासो न दुप्कृतिः । दृश्यतेऽस्य गृहे कापि सतां तद् विस्मयास्पदम् ॥ भक्तो गुरुजनानां यो विनीतः सज्जनान् प्रति । बन्धुजनेऽनुरक्तोऽस्ति प्रीत. पोव्यगणेष्वपि । देश-कालस्थितिज्ञोऽयं विद्या-विज्ञानपूजकः । इतिहासादिसाहित्य-संस्कृति-सत्कलाप्रिय. ।। समुन्नयै समाजस्य धर्गस्योत्कर्षहेतवे । प्रचारार्थ सुशिक्षाया व्ययत्येष धनं घनम् ॥ गत्वा सभा-समित्यादौ भूरवाऽध्यक्षपदाङ्कितः । दत्त्वा दानं यथायोग्य प्रोत्साहयति कर्मठान् ॥ एवं धनेन देहेन ज्ञानेन शुभनिष्ठया । करोत्ययं यथाशक्ति सत्कर्माणि सदाशयः ॥ अथान्यदा प्रसङ्गेन स्वपितुः स्मृतिहेतवे । क्तुं किञ्चित् विशिष्टं यः कार्य मनस्यचिन्तयत् ॥ पूज्यः पिता सदैवासीत् सम्यग्-ज्ञानरूचिः परम् । तस्मात्तज्ज्ञानवृद्धयर्थ यतनीयं मया वरम् ॥ विचार्येवं स्वयं चिते पुनः प्राप्य सुसम्मतिम् । श्रद्धास्पदत्त्वमित्राणां विदुपा चापि वारशाम् ॥ जैनज्ञानप्रसारार्थ स्थाने शान्तिनिकेतने । सिंधीपदाङ्कितं जैनज्ञानपीठमतिष्ठिपत् ॥ श्रीजिनविजयो विज्ञो तस्याधिष्ठ तृसत्पदम् । स्वोर्तु पार्थितोऽनेन शसोद्धारामिलापिणा ।। अस्य सौजन्य सौहार्द-स्थैर्यादादिसद्गुणैः । वशीभूयाति मुदा येन स्वीकृतं तत्पदं वरम् ॥ तस्यैर प्रेरणा प्राप्य थीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे चैपा ग्रन्थमाला प्रकाश्यते ।। विद्वज्जनकृताहादा सचिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दरियं लोके जिनविनयभारती॥

पक्ति पृष्ठ ३ शुद्धिवृद्धि पत्र प्रमाणमीमांसा अशुद्ध वर्थापत्यन्तरस्य सवित् वन्न अन्याथा ३४ ४ . वर्थापत्यन्तरस्य सवित् तन्न अन्यथा [लघी० [तत्त्वस. २० [लघी १२ [तत्वस. २१ १४ ७ १६ २० २२ ૨૨ २२ २३ २३ २३ २४ इति। भदेवाचित तन्द्रेणकर्मणा अस्मादा सस्कारावनेनस चिनपटी ज्ञान [न्या. ११. ४.] व्यहारोपगमे १४ २० २३ १४ १७ २४ [जैमिल इति ॥ १८॥ भेदकचिह्न सनेन्द्रेण कर्मणा अस्मदा सस्कारावनेनस चित्रपटीशान [न्या० १.१.४.] व्यवहारोपगमे [ जैमि० सप्तमीपक्ष तदप्यनु [न्यायम० पृ० १२६] वेदितुम् ॥ शब्द इति । नित्या इवि । [न्यापम• पृ० ११] प्रयोजनम् १६ ४५ २३ २२ ६ ६४ ६४ २६ सतमी पक्ष तदुप्यनु [पड्द० २०] वेदितुम् ॥ शब्द इति शा अनित्या इति । प्रयोनम् भापाटिप्पण (पृ० २११) (प्रणामप० २.२, २२। प्राप्पकार अनेकाज तेपामतीतानगत प्रत्यक्षमाद्य व्यक्तिव्यपया चायल ढरंभापा परि २१ २३ १२ ६ ६४ ३३ (अनुयो० पृ. २११) (प्रमाणप० २.२.२२। न्यायमा०४.२.२॥ प्राप्यकारि अनेकान्तन तेषामतीवानागत परोशमाह्य व्यक्तिव्याप्त्या फारण तभाशगोशाकरीय परि० और भी किये हैं। पारमार्थिक ७५ १७ ८३ २८ ६६ ६६ ४ नहीं किये जा कि परमार्थिक परिशिष्ट न्यायरत्नमाला ३५ १८ न्यायरत्नाकर

विद्याप्रचारचित्ताय विज
विजयसूर्य
सद्रिव्यमुतस्त्राव हुने साइरसपम्
सुरतमाला

ग्रन्थानुक्रम पृ० ३ ७ ९ २५ - - ३२-४४ ४५-५० १ संपेव सूची २ यत्किंचित् प्रासंगिक (श्री मुनि जिन विजयजी) ३ सम्पादन विषयक वक्तव्य (श्री पं० सुपलालजी) ४ भूमिका ( महामहोपाध्याय श्री पं० प्रमथनाथ वर्षभूषण ) ५ प्रस्तावना १ अन्धपरिचय (पं० सुखलालजी) २ प्रन्थकार का परिचय ( श्री रसिकलाल छो० परीस) ६ प्रमाण-मीमांसा मूल प्रन्थ की विषयानुक्रमणिका ७ भाषाटिप्पण की विषयानुक्रमणिका ८ प्रमाणा-मीमांसा (मूल ग्रन्थ ) ९ प्रमाण-मीमांसाके भाषाटिप्पण १० प्रमाण-मीमांसा के परिशिष्ट १ प्रमाण-मीमांसा का सूत्र पाठ २ प्रमाण-मीमांसा के सूत्रों की तुलना ३ प्रमाण-मीमांसागत विशेषनामों की सूची ४ प्रमाण-मीमांसागत पारिभाषिक शब्दों की सूची ५ प्रमाण-मीमांसागत अवतरणों की सूची ६ भागटिप्पणात शब्दों और विषयों की सूची ७ भाषाटिप्पणगत विशेष नामों की सूची ५१-५२ १-७२ १-१४४ १-३६ २ ४ ur ७ १५ १८ संकेत सूची ता० ता-भू० डेला माण्डार, अहमदाबाद की प्रति । जेसलमेरस्थ भाएडार की ताडपत्रीय प्रति । ता. प्रति का मूल । प्रमाणमीमासा की पुना में मुद्रित प्रति गुत्रितप्रति का टिप्पण सघयी भाण्डार पाटन की मूलसूत्र की प्रति सम्पादक गु-टि. स-मू० सम्पा० (बनारस) (यागमोदयसमिति, सूरत) ( यशोविजयग्रन्थमाला, काशी) (गुजरात विद्यापीठ, श्रदमदाबाद) (काशी विद्यापीठ, काशी) (यशोविजयग्रन्थमाला, काशी) (निर्णय सागर, बबई) (आगमोदयसमिति, सूरत) आप० श्री (जैन सिद्धान्तप्रकाशिनी सस्था, कलकत्ता) अच्युत मासिक अनुयो. श्रनुयोगद्वारसून अनेकान्तजा अनेकान्तजयपताका अनेकान्तज०टी० अनेकान्तजयपताकाटीका अन्ययो० श्रन्ययोगव्यवछेदिका, हेमचन्द्राचार्य अभिधम्मत्य० अभिधम्मत्यागहो अभिधर्म अधिधर्मकोप अभिघा० अभिधानचिन्तामणि अपोषयपरिका, हेमचन्द्राचार्य अष्टश० अष्टशती, अकलक अष्टसा अष्टसहस्री आचा० श्राचारांगसूत्र श्रापस्तम्भौतसून भानप० श्रातपरीक्षा आप्तमी० श्राप्तमीमांसा श्रावश्यक नियति आव०नि० हारि० श्रावश्यकनियुति हारिभद्री टीका उत्तर उत्तराध्ययन सून मृग ऋग्वेद कठो कठे पनिषद् कन्दली प्रशस्तपादभाष्यठीका काव्यप्र० काव्यप्रकाश काव्यानुशा -काव्यानुशासन सण्डन सएडनसरडखाद्य गोम्मट गोम्मटसार घरकस चरक्साहिता चित्सुप्ली जैमिनीय दर्शन जमिनीयन्या० जैमिनीयन्यायमाला आव०नि० (आगमोदय समिति, सूरत) - " " (विजयानगरम् , काशी) याई) (महावीर विद्यालय, बई) (लाजरस, फाशी) (परमश्रुव प्रभावक मडल, (निर्णयसागर, चंबई) (निर्णयसागर, बबई) (निर्णयसागर, यबई) जैमि सकेत सूची ० ) ) " टिप्पण माघाटिप्पणानि तत्वको सारयतत्वकौमुदी तत्त्वचि०प्रत्यक्ष तत्त्वचितामणि प्रत्यक्षसण्ड तत्त्ववे तत्त्वशारदी तत्वस० तत्त्वसग्रह तत्त्वस०प० तत्त्वसग्रहपञ्जिका तत्त्वान तत्त्वार्यसून तत्वार्थभा० तत्यार्थमाध्य तत्वार्थमा० टी० तत्वाथभाष्य सिद्धसेनीय टीका तत्त्वार्थरा० तत्त्वाथराजवार्तिक तत्त्वार्थश्लोक तत्त्वाथश्लोकवार्तिक तत्त्वो० तत्त्वोप०लि. }वत्वोपप्लवसिंह लिखित तन्त्रवा० यत्रवार्तिक तर्कभापा मोक्षाकरीय लिसित तात्पर्य न्यायवार्तिकतापर्यटीका तर्कदी० गगा तर्कसंग्रहदीपिका गगा टीका तर्कसप्रदीपिका दशकालिकसूलनियुकि दशवे दशकालिकसूत्र दिनकरी न्यायसिदा तमुत्तावली टीका नन्दी नदीसून नयचक्र०लि. नयचक्रवत्ति लिखत न्यायकुछ न्यायसुमाञ्जली न्यायमुलि. न्यायकुमुदचद्रनिसित न्यायप्रक न्यायप्रवेश न्यायभा० न्यायसून घात्स्यायनभाष्य न्यायवि० न्यायनि०टी पापरि दुरीकर न्यायम० न्यायमञ्जरी न्यायवा न्याययार्तिक न्यायधि० यापरिनिश्चय लिखित न्यायवि० टी.लिक यायविनिमयरीका लिखित न्याय०० न्यायसूत्र विश्वनायत्ति स्पायसा न्यायसार पायसारता न्यायमारवापर्यदीपिका स्पा न्यापथ न्याया यायावतार गायाय •यायावतारमिदगिका पायापवारमिर्शियकारिणी परीक्षामुग (इस ग्रय के हिंदी टिप्पण) (चौसम्बा, काशी) (एसियाटिक सोसायटी, कलकचा) (चौरसम्बा, काशी) (गायकवाड यो सिरीज, वरोडा) ( (आर्हतमतप्रभाकर, पुना) (दे० ला०, सूरत) (सनातनजैनन थमाला, काशी) (गाधी नायारग, बबई) (गूजरात विद्यापीठ, अहमदाबाद ) (चौसम्मा, काशी) (मुनि श्रीपुण्यविजयजी की) (चौसम्या, काशी) (बनारस) (छन्नलाल ज्ञानचन्द बनारस) (श्रागमोदय समिति, सूरत) (पागमोदय समिति, सूरत) नि० सा० यम्बई) (श्रा० स० सूरत) (रामघाट जनमदिर, काशी) (चौसम्बा, फाशी) (प. महेद्र कुमार, काशी) (गा. यो• सि० वरोडा) (चौ. बनारस) (सिरिजनोथेका बुद्धिका ) दश०नि० यायविदु ( (पिजियानगरम् , नाशी) (चौसम्बा, काशी) (५० कै नाशवानी, काशी) ( (चौसम्मा यनारस) (एशियाटिक सोसायटी, कलासा) } (जैन कोपरण, यक्ष) " पागा०टी० पासिरि० " ( (पूनादात्री, काशी) सक्त सूची ५ पति० महा० पुरातत्त्व पुरुपार्थ प्रकरणप० प्रमाणन प्रमाणप. प्रमाणवा प्रमाणस० प्रमाणस० प्रमाणस०टी० पातअल महामाप्य त्रैमासिक, पुरुपायसिद्ध्युपाय प्रकरणपश्चिका प्रमाणनयतत्वालोक प्रमाणपरीक्षा प्रमाणवार्तिक प्रमाणसग्रह, लिखित प्रमाणसमुच्चय प्रमाणसमुच्चयटीका प्रमागमीमासा प्रमेयागलमार्तण्ड, प्रमेयरत्नमाला प्रशस्तपादभाष्य यूहनुपर्यमुस्लोन अहमदाबाद (परमश्रुतप्रभाषक, बबई) (चौसम्या काशी) (यशोविजय ग्रन्थमाला, काशी) (जैनसिद्धान्त प्रकाशिनी सस्या,कलकत्ता) ( श्रीमान राहुल साकृत्यायनके पसीट) (श्री मुनि पुण्यविजयजी) (मैसुर युनिवर्सिटी) - " प्र०मी० प्रमेयक प्रमेयर० प्रश वृ० स्वय० बृहती (प्रस्तुत सस्वरण) (निर्णय सागर, बबई) (फुलचन्द्र शास्त्री, काशी) (विजियानगरम् , काशी) (प्रथमगुच्छकान्तर्गत) (मद्रास) (मद्रास) (निर्णयसागर यबई) (श्रानन्दाभम) (एशियाटिक सोसायटी, कलकत्ता) - वृहतीप० वृहदा० वृहदावा योधिचर्या योधिचर्या०प० प्रशाद्दरमा० भग भामती ममिग मध्यपृ. मनोरथ महायग० माठर० मिलि० मीमासारगे मुपा मुण्डको यशोवादद्वा० यशोवि. धर्म युक्त्य योगमा सखापरा रासपा लपी० उधीय उपो० स्थयिक वृहत्तीपचिका, बृहदारण्यकोपनिषद् बुददारण्यकार्तिक योधिचर्यावतार बोधिचर्यावतारपलिका ब्रहासूनशाकरमान्य मगवतीसूध, अहासूनशाकरभाष्यटीका मझिमनिकाय माध्यमिककारिकावृत्ति प्रमाणवार्तिक मनोरथनन्दिटीकत पिनयपिटक-महावगा सौख्यकारिकामाठरति मिलिन्दपएको मीमांसालोयार्तिक न्यायसिद्धान्तमुकारली দুঃস্ব মাৰিষাৰ বাণিয়িকা पशोविनयकृत धर्मपरीश मुक्त्यनुशासन मोगरा म्याराभाष्य साम्रापारिका ঘানায়বিক }सपीपश्यी লখনী এৰি লিপি (निर्णय सागर, पबई) (गूजरात विद्यापीठ, अमदाबाद) (निर्णय सागर, सुबई) (पालीटेक्स) (विनियोथेका बुद्धिका) (श्री राहुल सात्यायन) ( पालीटेक्स्ट) (चौखम्या, काशी) (चौसम्मा, काशी) (निर्णय सागर पर्य) (निर्णय सागर, वाई) ( माणिकचन्द प्रन्पमाला, ) (पौसम्रा, कासरी) (पग्रोपिनय मन्थमाला, काशी) (माशिकचन मन्यमाला. ब) • विधिवि० न्यायक विशेपा० विशेपा० ० विसुद्धि० वेदान्तसार ( " वै. उप० वै० भूषण धे० सू० . सकेत सूची विधिविवेकन्यायकणिका (चौसम्मा काशी) विरोपावश्यकमाध्य ( यशोविजय ग्रन्थमाला, काशी) विशेषावश्यकभाष्य वृत्ति विमुद्धिमग (पालीटेक्स्ट) (निर्णयसागर, नम्बई) वैशेषिकसूत्रउपस्कार (चौसम्बा, काशी) वैपाकरणभूपणसार वैशेषिकसूत्र शाबरभाष्य (चौसम्बा बनारस) शास्त्रदीपिका शास्त्रवातासमुच्चय सास्वार्ताणमुचय यशोविजयटीका । शास्त्रवातासमुच्चय स्वोपशटीका (लाजरस, बनारस) मीमासाश्लोकवार्तिक (चौरसम्या, काशी) मीमांसालोफवार्तिक न्यायरत्नाकरटीका ( श्वेताश्वतरोपनिषद् (निर्णयसागर, बबई) पड्दर्शनसमुचय (आत्मानन्द सभा, भावनगर) सयुत्तनिकाय (पालीटेक्स्ट) स-मतिप्रकरण (गुजरात विद्यापीठ, अहमदाबाद) सन्मतिप्रकरण्टीका सर्वदर्शनसग्रह (अभ्यफर संपादित) सर्वार्थसिद्धि (कोल्हापुर) साख्यतत्यकौमुदी (चौसम्बा काशी) सांख्यकारिका , } शाबरभा० शाखदी. शास्त्रवा० शास्त्रबा०टी० शास्त्रवा० स्वो श्रीभाष्य श्लो० श्लोकवा० श्लोक० न्याय श्वेताश्व० पड्० सयुत्त० सन्म० सन्मतिटी० सर्वद० सर्वार्थ सांख्यतः सां० फा० सांख्यका साख्यसू० सि.चन्द्रो० सिद्धान्तबिन्दु सिद्धिविन सिद्धिवि० टी० सून स्थान स्फुटार स्याद्वादम० स्याद्वादर. हैमश ) } " ) ) " सारख्यसूत्र सिद्धान्तचन्द्रोदय ) (युग्मकोणम्) (भागमोदय, सूरत) - " सिद्धिपिनिश्चयटीका लिखित सिद्धिविनिश्चयटीका लिखित सूत्रताड्म् स्थानाङ्गस्नम् स्फुटार्धाभिधर्मकोषव्याख्या स्थादादमञ्जरी स्याद्वादरत्नाकर विद्धहेमचन्द्रशम्दानुशासन सिद्धहेमचन्द्रशन्दानुशासनपत्ति हेनुपिन्दु निसित हेतुमिन्दुटीका लिखित (रिब्लिश्रोधेका बुद्धिका) बोम्ने म. मिरीम) ( पाहतमतप्रभाकर पुना) (अहमदाबाद) हेमश० ० . (मी. तारकस् एम. ए.) (गूजरात विद्यापीट, अहमदाबाद) हेतुरिटी लि.

पत्किंचित् प्रासंगिक कलिकालसर्वज्ञ आचार्य श्री हेमचंद्र सूरि की अन्तिम कृति 'प्रमाणमीमासा' प्रज्ञाहक पण्डितप्रवर श्रीसुखलालजी द्वारा सुसम्पादित होकर सिंघो जैनग्रन्थमाला के ९ म मणि स्वरूप, सहृदय सद्विद्य पाठकों के करकमल मे आज उपस्थित की जा रही है। पण्डितजी की इस विशिष्ट पाण्डित्यपूर्ण कृति के विषय में, इसी ग्रन्थमाला मे, इत पूर्व प्रकाशित इनके 'जैनतर्कभाषा' नामक ग्रन्थ के संस्करण के प्रारंभ में जो हमने 'प्रासंगिक बक्तव्य' लिखा था उसके अन्त मे हमने ये पंक्तियाँ लिखी थी- "इसी जैनवर्कभापा के साथ साथ, सिंघो जैनग्रन्थमाला के लिये, ऐमा ही आदर्श सम्पादनवाला एक उत्तम सस्करण, हेमचन्द्र सूरि रचित 'प्रमाणमीमांसा' नामक तर्क विषयक विशिष्ट ग्रन्थ का भो, पण्डितजी तैयार कर रहे हैं, जो शीघ्र ही समाप्तप्राय होगा। तुलनात्मक दृष्टि से दर्शनशास्त्र की परिभाषा का अध्ययन करनेवालों के लिये मीमांसा का यह संस्करण एक महत्त्व की पुस्तक होगी। बौद्ध, ब्राह्मण और जैन दर्शन के पारिभाषिक शब्दों की विशिष्ट तुलना के साथ उनका ऐतिहासिक क्रम बतलानेवाला जैसा विवेचन इस ग्रन्थ के साथ संकलित किया गया है, वैसा संस्कृत या हिन्दी के और किसी अन्य मे किया गया हो ऐसा हमें ज्ञात नहीं है।" इस कथन की प्रतीति करानेवाला यह ग्रन्थ, ममह अभ्यासक गण के हाथों मे, आज साक्षात् उपस्थित है। इसके विषय मे अब और कोई अधिक परिचय देने की आवश्यकता नहीं । वही वाक्य फिर कहना पर्याप्त होगा कि हाथ कंकन को आरसी की क्या जहरत' । इस ग्रन्थ पर पण्डितजी ने जो टिप्पण लिसे हैं, हमारे अल्पज्ञ अभिप्राय मे तो, वे हेमचन्द्रसूरि के मूलपन्थ से भी अधिक महत्त्व के है । इन टिप्पणों में न केवल हेमचन्द्रसूरि के कथन ही को स्पष्ट करने का प्रयत्न किया गया है, प्रत्युत भारतीय प्रधान प्रधान दर्शन- शास्त्रों के अनेकानेक पारिभाषिक और पदार्थ विपयक कथनों का बडा ही मर्मोद्घाटक और तुलनात्मक विवेचन किया गया है। कई कई टिप्पण तो तत्तविषय के सतत निबन्ध जैसे विस्तृत और विवेचनापूर्ण हैं। इन टिप्पणों के अध्ययन से भारतीय दर्शनविद्या के ब्राह्मण, बौद्ध और जैन इन तीनों विशिष्ट तत्त्व निरूपक मतों की विभिन्न तात्त्विक परिभाषाओं मे और लाक्षणिक व्याख्याओं में किस प्रकार क्रमश विकसन, वर्धन या परिवर्तन होता गया उसका बहुत अच्छा प्रमाण-प्रतिठित ज्ञान हो सकेगा। जहाँ तक हमारा ज्ञान है, अपनी भाषा इस प्रकार का शायद यह पहला ही ग्रन्थ प्रकाशित हो रहा है और हमारा विश्वास है कि विद्वानों का यह यथेष्ट आदर पात्र होगा। सिंघी जैन अन्यमाला को यह मणि, अपेक्षाकृत समय से, कुछ विलम्ब के साथ प्रकाशित हो रही है जिसका कारण पण्डितजी ने अपने संपादकीय वक्तव्य में सूचित किया ही है । गत चर्प, ग्रीष्मकाल की छुट्टियों के पूरा होने पर, पण्डितजी भहमदाबाद से बम्बई होकर बनारस जा रहे थे, तब अकस्मात् एपिन्डोसाईट नाम की प्राणघातक व्याधि ने उन्हें भावान्त कर लिया और उसके कारण, बम्बई मे सर हरकिसनदास अस्पताल मे शख प्रिया करानी पडी। व्याधि पड़ी उम्र थी और पण्डितजी की शरीरशक्ति यों ही बहुत कुछ क्षीण हो रही थी, इसलिये हमारे हृदय में तीन वेदना और अनिष्ट आशंका उत्पन्न हो गई थी कि हेमचन्द्रसूरि की मूलति की तरह इनकी यह भाषाविवृति भी कहीं अपूर्ण ही न रह जाय। लेकिन ८ यतिरिस् प्रासंगिक समान्य से पण्डितजी उस घात से सानन्द पार हो गये और फिर धीरे धीरे स्वाथ्य छाम कर, अपने प्रारब्ध कार्य फा इस प्रकार समापन कर सके। हमारे लिये यह आनन्दद्योतक उद्या पन का प्रसंग है। पण्डितजी अपने संपादकीय यत्तव्य में, प्रस्तुत अन्य के सम्पादन कार्य में हमारे प्रोत्साहन के लिये आमार प्रदर्शित करते हैं, लेकिन इस पूरी प्रन्थमाला के सम्पादन में, प्रारम ही से हने जो उनका प्रोत्साहन मिल रहा है उसका आभार प्रदर्शन हम किस तरह करें। पण्डितजी की उक्त पिछली व्याधि के समय हमे तो यह शंका हो गई थी, कि यदि कहीं आयुष्कर्म के क्षय से पण्डितजी का यह पोद्गलिक शरीर ज्ञानज्योति शून्य हो गया वो फिर व्याकुळहृदय होकर हम इस ग्रन्यमाला के समूचे कार्य को ठीक चला सकेंगे या नहीं सो भी समझ नहीं सकते थे। प्रन्यमाला के इस सम्पादन भार को हाथ में लेने और समुच्चय लेसन-कार्य में प्रवृत्त होने में जितना बाह्य प्रोत्साहन हमे प्रथमाला के प्राणप्रतिष्टाता श्रीमान् घायू पहादुरसिंहजी से मिल रहा है उतना ही आन्तरिक प्रोत्साहन हमें अपने इन ज्ञानसखा पण्डितजी से मिल रहा है और इसलिये सिंपी जैन मन्यमाला हम दोनों के समानक्र्तृत और समाननियंतृत्व का संयुक्त ज्ञानकीर्तन है। और इस कीर्तन की प्रेरक और प्रोत्साहक है विदेही ज्ञानोपासक वायू शीटाल. चन्दजी सिंघी की वह पुण्यकामना, जो उनके सत्पुन और उन्हींके सदश ज्ञानलिप्सु श्रीमान् वायू बहादुरसिंहजी द्वारा इस प्रकार परिपूर्ण की जा रही है। सिंधीजी की सद्भावना ही पण्डितजी के क्षोण दारोर को प्रोत्साहित कर लेसनप्रवृत्त कर रही है और हमारी कामना है कि इस ग्रंथमाला में पण्डितजी के ज्ञानखोरम से भरे हुए ऐसे कई सुन्दर प्रन्थपुष्प अमी और प्रथित होकर विद्वानों के मन को आमोद प्रदान करें। वई, भारतीय विद्याम्वन फाल्गुन पूर्णिमा सवत् १६६५ जिन विजय सम्पादन विषयक वक्तव्य १. प्रारम्भ-पर्यवसान सिंघी जैन-ग्रन्थमाला में प्रकाशित होनेवाला प्रमाणमीमांसा का प्रस्तुत संस्करण तीसरा है। बहुत वर्ष पहले अहमदाबाद से और पीछे पूना से, इस प्रकार दो बार, प्रमाणमीमांसा पहले छप चुकी है। लगभग पचीस वर्ष पूर्व गुजरात से आगरा की ओर आते हुए बीच में पालन- पुर में मेरे परिचित मुनि श्री मोहनविजयजी ने, जो कभी काशी में रहे थे, मुझसे अतिशीघ्र प्रमाणमीमांसा पढ़ ली। वह मेरा प्रमाणमीमांसा का प्रथम परिचय था । उस समय मेरेमन पर एक प्रबल संस्कार पड़ा कि सचमुच प्रमाणमीमांसा हेमचन्द्र के अनुरूप हो कृति है और उसका संपादन भी वैसा ही होना चाहिए। पूना से प्रकाशित संस्करण पहले के संस्करण से कुछ ठीक था; पर, प्रथम के वे दोनों संस्करण अत्यन्त ही दुर्लभ हो गए थे। इधर ई० स० १९३३ की जुलाई में काशी आना हुआ और १९३५ में हिन्दू विश्वविद्या- लय के प्राच्य विद्या विभाग के जैन अभ्यास क्रम का पुनर्निर्माण तथा गवर्नमेण्ट संस्कृत कालेज, बनारस में जैन परीक्षा का प्रवेश हुआ। बंगाल संस्कृत एसोसिएशन कलकत्ता की संस्कृत परीक्षा में तो प्रमाणमीमांसा बहुत पहले से ही नियत थी। काशी में हिन्दू विश्वविद्यालय तथा गयन्मेण्ट संस्कृत कालेज इन दोनों के अभ्यास क्रम में भी प्रमाणमीमांसा रखी गई। इस प्रकार एक ओर विद्यार्थियों के लिए प्रमाणमीमांसा की नितांत आवश्यकता और दूसरी तरफ पुराने संस्करणों की अत्यन्त दुर्लभवा ने मेरे मन में पड़े हुए पुराने संस्कार को जगा दिया। शास्त्रसमृद्ध भूमि पर तो धैठा ही था। हेमचन्द्रसूरि के ग्रन्थों के अनन्य उपासक रूप से प्रमाणमीमांसा के संशोधन की ओर मन भी था और फिर मेरे मन के सहकारी भी मुझे मिल गये। यह सब देख कर निर्णय कर लिया कि अब काम शुरू कर दिया जाय । छुट्टी होते ही प्रमाणमीमांसा के जन्म और रक्षणघाम पाटन में मेरे साथी और मिन नीदलसुखभाई के साथ पहुँचा और १९३५ के मई की पहली तारीस को काम का श्रीगणेश हुआ। अहमदाबाद स्थित डेला उपाश्रय के भाण्डार की कागज पर लिखी हुई प्रमाणमीमांसा की प्रति साथ ले गया था। पाटन में तो सौजन्यमूर्ति मुनि श्री पुण्यविजयजी की बदौलत सय कुछ सुलभ हो था । उनके पास जेसलमेर के भाण्डार की वाइपत्रीय प्रति की फोटो थी जिसमें पृत्ति सहित सूनों के अतिरिक्त अलग सूनपाठ भी था। पाटन स्थित संघ फे भाण्डार में से एक और भी कागम पर लिसा हुआ मूल सूत्रपाठ मिल गया। पूनावाली छपी हुई नपल तो थी ही। इस तरह दो केवल मूल सूत्रपाठ की और दो वृत्तिसहित की फुल पार लिखित प्रतियों और मुद्रित पूनावाली प्रति के आधार पर पाठान्तर लेने का काम पाटन में ही तीन सप्ताह में समाप्त हुआ। जून मास में अहमदाबाद में ही बैठफर उन लिए हुए पाठान्तरों का विचारपूर्वक स्थान निर्णीत करके यथासम्भव मूलसूत्र और पृत्ति को विशेष शुद्ध करने का तथा अन्यकार के असली लेख फे विशेष समीप पहुँचने का प्रयत्न किया गया। उसी साल जुलाई-अगस्त से फिर फाशी में यह फाम प्रारम्भ किया। मूलमन्य की शुद्धि, प्राप्त टिप्पणों का यथास्यान विन्यास आदि प्रारम्भिक काम तो हो चुके थे। मन पुरानी भाग्ना के अनुमार तथा प्राप्त सामग्री के भनुरूप उस पर यथासम्भव विशेष संस्कार करने का प्रभ था। इधर स्यावाद महाविद्यालय के जेन न्यायाध्यापरु ५० महेन्द्रयुमारजी, जो उस समय न्याय युमुदचन्द्र का संशोधन कर रहे थे, प्रस्तुत कार्य में सम्मिलिव फर लिए गए। उन्होंने प्रन्यान्तरों से अपतरणों के संग्रह १० सम्पादन विषयक वक्तव्य भादि का काम शुरू किया। १९३६ के मार्च तक साधन सामग्री तो अपेक्षा से अधिक एकत्र हो गई थी, पर अव सवाल आया उसके उपयोग का। अन्य ग्रन्थों से जो और जितना संग्रह हुआ वह मूलप्रन्थ से कई गुना अधिक था और उसे ज्यों का त्यों छपवाने से इने गिने विद्वानों के अलावा दूसरों को विशेष लाभ पहुँचने का सम्भव कम था। दूसरी ओर वह संग्रह महत्त्व का होने से छोड़ने योग्य मीन था । अन्त मे, ऐसा मार्ग सोचा गया जिसमें सारे उस संग्रह का उचित उपयोग भी हो, पुस्तक का व्यर्थ कद भी न घदे और विशिष्ट विद्वानों, अध्यापकों, संशोधकों और विद्यार्थियों सभी के योग्य कुछ न कुछ नई वस्तु भी प्रस्तुत की जाय । और साथ ही शास्त्रीय ग्रन्थों के ऊपर लिखने का एक नया प्रकार भी अभ्यासकों के सम्मुस उपस्थित किया जाय । इसके साथ साथ यह भी सोचा कि संस्कृत मे लिखने की अपेक्षा वह हिन्दी-मापा में लिखा जाय जिससे लिखी हुई वस्तु अधिक से अधिक जिज्ञासुओं तक पहुँच सके, राष्ट्रीय भाषा में शास्त्रीय ग्रन्थों की समृद्धि भी पढ़े और अगर यद नया सा प्रस्थान विद्वानों का ध्यान खींच सके तो वह इस दिशा में काम करने के लिए औरों को भी प्रेरित कर सकें। इस विचार से उसी साल हिन्दी भाषा में टिप्पण लिसने का सूत्रपात काशी में ही किया गया जिसका अन्तिम रूप इस पुस्तक के अन्त में भापाटिप्पण के नाम से प्रस्तुत है। १९३६ की गरमी में सोचे हुए खाके के अनुसार अहमदाबाद मे मापा टिप्पणों का भमुक भाग लिस लिया गया था; फिर वर्षाकाल मे काशी में वह काम आगे बढ़ा। इस बीच सितम्बर-अक्तूबर मे कलकत्ता मे भी थोड़ा सा लिसा गया और अन्त में काशी में उसकी समाप्ति हुई। सिंघी जेनग्रन्यमाला के मुख्य सम्पादक इतिहासकोविद श्रीमान् जिनविजयजी की सूचना के अनुसार १९३७ के प्रारम्भ में ही मैटर काशी मे ही छपने को दे दिया और उनकी खास इच्छा के अनुसार यह भी वय कर लिया कि यथाशक्य इस पुस्तक को १९३७ के दिसम्बर तक प्रकाशित कर दिया जाय। इस निश्चय के अनुसार एक के बदले दो प्रेस पसन्द किये और साथ ही वीच के भनेक छोटे बड़े अधूरे काम पूरा करने की तथा नया लिस लेने की प्रवृचि भी चालू रक्सी जिससे निर्धारित समय आने पर मूलगन्य, मापाटिप्पण और कुछ परिशिष्ट छप गए। कुछ सास कारणों से १९३८ की जनवरी में इसे प्रसिद्ध करने का विचार घन्द रसना पड़ा। फिर यह विचार आया कि जब अवश्य हो थोड़ी देरी होने वाली है तन षुछ अनुरूप प्रस्तावना क्यों न लिख दी जाय? इस पिचार से १९३८ के मार्च-अप्रिल में प्रस्तायना का 'प्रन्या परिचय' तो लिख दिया गया। पर, मैने सोचा कि जर देरी अनिवार्य है क्य में इस प्रस्तावना को अपने कुछ सुयोग्यविद्वान-मित्रों को भी दिखा दूँ जिससे कुछ न कुछ योग्य सुधार ही होगा। गरमी में अहमदाबाद मे तोन मित्रों ने इसे भाषा-टिप्पण सहित पदा। श्री जिनविजयजी, श्री रसिकलाल परीस और पं० पेचरदास इन तीनों ने अपनी अपनी दृष्टि के अनुसार राय भी दी और सूचनाएँ भी को। पर एक काम याको था जो मुझे व्यायु कर रहा था, यह था अन्य फार का जीवन लेसन । हेमचन्द्र मेरे मन जितने बड़े हैं वेसा ही उनका पूर्ण जीवन लिखने का मनोरथ परेशान कर रहा था। इसके वास्ते फाशो की ओर यथासमय प्रस्थान तो किया पर योच में हो पम्बई में शरीर अटक गया और उसको मुमच बनाने के लिये अस्पताल में प. स्थान करना पड़ा। अनेक मित्रों, विद्यारसिकों और सन्तों को अकल्य परिचर्या के प्रमाय से शरीर की रक्षा तो हो गई पर फाम की शक्ति यहुव कुछ झोपप्राय हो गई। फिर मी १९३८ फे सितम्बर में फाशी पहुंच गया। पर प्रन्यकार के जीवन का यथेष्ट परिचय लियने जितमा सारस्पन पाझर आखिर में उसका मार अपने विद्वान मित्र धीरसिप. लाल परीस को सौंपा । उनमा टिसा हुभा 'प्रन्यकार का परिपय' सशिम होने पर भी गम्भीर - सम्पादन विषयक वक्तव्य तथा ऐतिहासिक दृष्टिपूत है। श्री परीख ने कुछ ही समय पहले हेमचन्द्राचार्यकृत काव्यानुशासन ग्रंथ का विशिष्ट संपादन किया है और उस ग्रंथ की भूमिका रूप, जो स्वतंत्र एक ग्रंथ के जैसा ही बहुत विस्तृत, अंग्रेजी निबन्ध लिखा है उसमें हेमचन्द्राचार्य के व्यक्तित्व के विषय में उन्होंने घहुत कुछ विस्तार के साथ लिखा है। अतएव उनका यह संक्षिप्तलेखन बिल्कुल साधिकार है। इस तरह आचार्य हेमचन्द्र की इस अधूरी कृति के प्रकाशन में बन सके उतनी विशिष्टता लाने का प्रयत्न करके उसे पूर्ण जैसी बनाने की चिरकालीन भावना भी अनेक छोटे बड़े विनों को लांघकर आज पूर्ण होती है। पर, मुझे स्वीकार करना चाहिए कि मित्रों का साथ न होता तो यह भावना भी मूलप्रन्थ की तरह अधूरी हो रह जाती। २. प्रति परिचय प्रस्तुत संस्करण में उपयुक्त प्रतियों का परिचय इस प्रकार है- तास-जिस ताइपत्रीय प्रति की फोटो काम में लाई गई है वह जैसलमेरस्थ किला गत भाण्डार की पोथी नं०८४ है। उसमें फुल १३७ पत्र हैं जिनमें से १११ पत्रों में मूल सूत्रपाठ तथा सवृत्तिक प्रमाणमीमांसा अलग अलग है। बाकी के पत्रों में परीक्षा- मुख आदि कुछ अन्य न्यायविषयक ग्रन्थ हैं। इस प्रति की लम्बाई १५"४२ है। प्रति के अन्त में और कोई उल्लेख नहीं है। इसमें टिप्पणी है । यह प्रति दो विभागों में लिखी गई है। प्रत्येक पृष्ठ पर फम से कम तीन और अधिक से अधिक पाँच पंक्तियाँ हैं और प्रत्येक पंक्ति में ७० अक्षर हैं। जहाँ पत्र के टेढ़ेपन के कारण आधी पंक्तियाँ है यहाँ ३५ अक्षर हैं। इस प्रति को फोटो २२ सेटों में ली गई है । सेट की लम्बाई चौड़ाई १० x १२' है। डे०-यह प्रति अहमदाबाद डेला उपाश्रय की है। इसमें कुल ३३ पत्र है। इसकी लम्बाई १०" और चौड़ाई ४३' है। प्रत्येक पृष्ठ पर १५ पंक्तियाँ तथा प्रत्येक पंक्ति में अधिक से अधिक ६४ अक्षर हैं। प्रत्येक पत्र का मध्यभाग खाली है। मार्जिन में यहुत ही यारीक अक्षरों में कहीं कहीं टिप्पण है जो इस संस्करण में ले लिए गए हैं। इस प्रति का अन्त का उल्लेस प्रमाणमोमांसा पृ. ६४ की टिप्पणी में छपा है उससे मालूम होता है कि यह प्रति संवत् १७०७ में पाटन में लिखी गई है। सं-भू०-इस प्रति का विशेष परिचय भी मेरे पास यह लिखते समय नहीं है। ३. विशेपताएँ प्रस्तुत संस्करण की कुछ विशेषताएँ ऐसी हैं जिनका संक्षेप में निर्देश करना आवश्यक है। वे श्रमशः इस प्रकार है- पहलो विशेपता तो पाठ-शुद्धि की है। जहाँ तक हो सका मूलमन्थ को शुद्ध करने व अन्यकार सम्मत पाठ के अधिक से अधिक समीप पहुँचने का पूरा प्रयत्न किया गया है। वाइपत्र और डेला की प्रति के जहाँ जहाँ दो पाठ मिले यहाँ अगर उन दोनों पाठों में सममलता जान पड़ी तो उस स्थान में ताइप्रति का पाठ ही मूल याचना में रखा है और रेला प्रति का पाठ पाठान्तर रूप से नीचे फुटनोट में। इस तरह नाइवि का प्रामाण्य मुख्य रूप से मान लेने पर भी जहाँ डेला प्रति का पाठ भापा, अर्ध और अन्यान्तर के संपाद भादि के औचित्य की रष्टि से अधिक उपयुक्त जान पड़ा यहाँ सर्वत्र डेला प्रति का पाठ ही मूल याचना में रखा है, और साइप्रति तथा मुद्रित प्रति का पाठान्तर नीचे रसा है। मूळ सुनपाठ की दोनों प्रवियों में कहीं कहीं सूत्रों के भेदसूपक चिह में अंवर देखा गया है। ऐसे रपटों में उन सूत्रों की व्यारया- सरणी देसार हो यह निश्चय किया गया है कि यस्तुतः से भिन्न भिन सूत्र हैं, या गरती से एक फे दो अंश दो सूत्र समझ लिये गये हैं। ऐसे स्थानों में निर्णीत संध्यासूचक नगर मूलयापना में देकर पाये जानेवाले और भेद नीचे टिश रूप से दे दिये गये हैं।

१२ सम्पादन विषयक वक्तव्य पाठान्तर और सूत्रों की संख्या के भेदसूचक उल्लेस के उपरान्त नीचे तीन प्रकार के टिप्पण हैं। एक तो डेलाप्रति में प्राप्त टिप्पण है। दूसरा मुद्रित पूनावाली नकल से लिया गया टिप्पण जो मु-टि० संफेत से निर्दिष्ट है। और तोसरा प्रकार संपादक की भोर से किये गये टिप्पण का है। डे० टिप्पण संक्षिप्त और विरल स्थलों पर होते कहीं कहीं बड़े मार्के का और उपयोगी जान पड़ा। इसलिए वह पूरा का पूरा ले लिया गया है। उसकी शुद्धि करने का प्रयत्न किया गया है। फिर भी कुछ स्थलों में वह अनेक कारणों से संदिग्ध ही रह गया है। दूसरी विशेपवा परिशिष्ठों की है। सात परिशिष्टों में से पहला परिशिष्ट सिर्फ मूल सूत्रों के पाठ का है। जो विद्यार्थी व संशोधकों के लिए विशेष उपयोगी है। दूसरे परिशिष्ट में मूल सूत्रों की उन जेन-जेनेतर ग्रन्थों से तुलना की गई है, जो ग्रन्थ हेमचन्द्र की रचना के या तो आधार है, या उसके विरोप निम्ट और उसके साथ ध्यान देने योग्य समानता वाले हैं। पूर्ववर्ती साहि- त्यिक संपत्ति, किसी भी ग्रन्थकार को विरासत मे, शब्द या अर्थरूप से जाने अनजाने कैसे मिलती है, इसका पुछ खयाल इस परिशिष्ट से आ सकता है। तीसरे परिशिष्ट में अन्य गत विशेप नाम और चौथे में पारिभाषिक शब्द दिये गये हैं, जो ऐतिहासिकों और कोपकारों के लिए खास उपयोग की वस्तु है । पाँचवें परिशिष्ट में प्रन्थ में आये हुए सभी गद्य पद्य अवतरण उनके प्राप्त स्थानों के साथ दिये हैं जो विद्यार्थियों और संशोधकों के लिए उपयोगी हैं । छठा परिशिष्ट संक्षिप्त होने पर भी बड़ा ही है। उसमें भापाटिप्पणगत समी महत्त्व के शब्दों का संग्रह तथा उन टिप्पणों मे प्रतिपादित विषयों का संक्षिप्त पर सारगर्मित वर्णन है जो गवेषक विद्वानों के वास्ते बहुत ही कार्यसाधक है। सातवें परिशिष्ट में भाषा टिप्पणों में प्रयुक्त प्रन्य, अन्यकार आदि विशेप नामों की सूची है जो सभी के लिए उपयोगी है। इस तरह ये सातों परिशिष्ट विविध दृष्टि वाले अभ्यासियों के नानाविध उपयोग में आने योग्य हैं। तीसरी विशेपता भापा-टिप्पणों की है। भारतीय भाषा में और सास कर राष्ट्रीय मापा में दार्शनिक मुद्दों पर ऐसे टिप्पण लिखने का शायद यह प्रथम ही प्रयास है । दर्शन शास्त्र के य न्याय शास्त्र के पुछ, परंतु खास सास मुद्दों को लेकर उन पर ऐतिहासिक तथा तुलनात्मक दृष्टि से कुछ प्रकाश डालने फा, इन टिप्पणों के द्वारा प्रयत्न किया गया है । यद्यपि इन टिप्पणों में स्वीकृत इतिहास क्या तुलना को दृष्टि वैदिक, यौद्ध और जैन इन भारतीय पर- म्पराओं तक ही सीमित है, फिर भी इन दोनों परम्पराओं की अचान्तर सभी शारों को स्पर्श करने का यथासंभव प्रयत्न किया गया है। जिन शास्त्रीय प्रमाणों व आधारों या अवलंपन लेकर ये टिप्पण लिखे गये हैं, वे सय प्रमाण व आधार टिप्पणों में सर्व अक्षरशः परिपूर्ण न देकर अनेक स्यों में उनका स्थान सूचित किया है और कहीं फही महत्वपूर्ण संक्षित भय. तरण भी दे दिये हैं जिससे अनावश्यक विस्तार न हो, फिर भी मूल स्थानों का पता लगसफे। पोथी यिशेपता प्रमाणमीमांसा के एम तथा उसकी पृत्ति की तुटना फरने के संपन्य में है। इस तुलना में ऐसे अनेकजेन, यौद्ध और धैदिक मन्यों का उपयोग किया है,जो या योप्रमाग. मीमांसा के साथ सन्दशः मिलते हैं या अर्थत.; अयया जो अन्य साक्षात् या परम्परया प्रमाणा मीमांसा की रचना के आधारभूत पने हुए जान पड़ते हैं। इस तुलना में निर्दिष्ट भन्यों की सामान्य सूची को देखने मात्र से ही यह अंदाज लगाया जा सकता है कि मपन्द्र ने प्रमाग- गीमांमा की रचना में स्तिने विशाल साहित्य का भयलोकन या उपयोग ख्यिा दोगा, और इससे हेमपन्द्र के इस प्रन्यप्रपनो का भी पवा पल शादा शिस के द्वारा उन्होंने भनेक प्रन्यों के विविधविषयक पाठों तया विचारों का न पेपल सुमंगव संकलन दी किया है अपितु सम संप्टन में माना रिपामिन व्यमित्य भी प्रस्ट किया है। पपिपी विशेषता वापना की है जिसके अन्य परिपप में, भारतीय दर्शनों के विपार सम्पादन विपयक वक्तव्य स्रोतों का वर्गीकरण पूर्वक तुलनात्मक संक्षिप्त वर्णन फरफे उसमे जैन विचारप्रवाह का स्थान दिखलाया है तथा जैन साहित्य व विचार प्रवाह के युगानुरूप विकास का दिग्दर्शन भी कराया है। प्रमाणमीमांसा की विशिष्टता बतलाने के साथ साथ अनेकान्तवाद की आत्मा को भी चित्रित करने का अल्प प्रयास किया है। प्रस्तावना के 'अन्यकार परिचय' मे हेमचन्द्र के आन्तर- बाह्य व्यक्तित्व का ऐतिहासिक दृष्टि से वर्णन है । ४. कार्य-विभाग प्रस्तुत संस्करण से सम्बन्ध रखनेवाले काम अनेक थे। उन सब में एक वाक्यता बनी रहे. पुनरुक्ति न हो और यथासंभव शीघ्रता भी हो, इस दृष्टि से उन कामों का विभाग हम लोगों ने पहले से ही स्थिर कर लिया था, जिसका सूचन जरूरी है। पाठशुद्धिपूर्वक पाह- पाठान्तरों के स्थान निश्चित करने का, भाषाटिप्पण वथा प्रस्तावना लिखने का काम मेरे जिम्मे रहा । मन्थगत अवतरणों के मूल स्थानों को ढूंढ़ निकालने का तथा तुलना में और भापाटिप्पण लिसने में उपयोगी हो सके, ऐसे स्थलों को जैन जैनेतर ग्रन्थों में से संचित करने का काम पं० महेन्द्रकुमारजी के जिम्मे रहा पाठान्तर लेने और सारी प्रेस कॉपी को व्यवस्थित बनाने से लेकर छप जाने तक का प्रेस प्रूफ, गेट-अप आदि सभी कामों का, तथा सभी परिशिष्ट बनाने का भार पं० दलसुख भाई के ऊपर रहा। फिर भी सभी एक दूसरे के कार्य में आवश्य. कतानुसार सहायक तो रहे ही। मैं अपने विषय में इतना और भी स्पष्ट कर देना उचित सम- झता हूँ कि लिखवाते समय मुझे मेरे दोनों सहकारी मित्रों ने अनेक विपयों में केवल परामर्श ही नहीं दिया, बल्कि मेरो लिखायट मे रही हुई त्रुटि या भ्रांति का उन्होंने संशोधन भी कर दिया। सचमुच में इन दोनों सहृदय व उदारचेता मित्रों के कारण ही एक प्रकार के विशिष्ट चिंतन मे वेफिक निमग्न रह सका। ५. आभार दर्शन जिन जिन व्यक्तियों को थोड़ी या बहुत किसी न किसी प्रकार की सहायता इस कार्य में मिली हैं, उन सबका नामनिर्देशपूर्वक उल्लेख न तो संभव है और न आवश्यक हो। फिर भी मुख्य मुख्य व्यक्तियों के प्रति आभार प्रदर्शित करना मेरा कर्तव्य है। प्रवर्तक श्री० कान्ति- विजयजी के प्रशिष्य सुचेता मुनि श्री पुण्यविजयजी के सक्रिय साक्षित्व में इस कार्य का श्रीगणेश हुआ। प्रस्तुत कार्य को शुरू करने के पहले से अंत तक मान प्रोत्साहन ही नहीं प्रत्युत मार्मिक पथ-प्रदर्शन व परामर्श अपने सदा के साथी श्रीमान जिनविजयजी से मुझे मिला। विद्वान् मित्र श्री रसिकलाल परीस घो० ए० ने न केवल प्रन्यकार का परिचय लिसकर ही इस कार्य मे सहयोग दिया है बल्कि उन्होंने छपे हुए भापा-टिप्पों को तथा छपने के पहले मेरी प्रस्तावना को पढ़ कर अपना विचार भी सुझाया है। पं० वैघरदास ने मूल अन्य के कई पूकों में महत्त्व की शुद्धि भी की और प्रस्तावना के सिवाय धाफी के सारे छपे हुए फों को पैद फर उनमें दिसलाई देने वाली अशुद्धियों का भी निर्देश किया है। मेरे विद्यागुरु महामहोपाध्याय पं० बालरुण मिश्र ने तो जव जन में पहुँचा तय तय बड़े उत्साह व आदर से मेरे प्रभों पर अपनी दार्शनिक विद्या का गम्भीर सजाना ही सोल दिया जो मुझे यास पर भापाटिप्पण लिसते समय उपयोगी हुआ है। मीमांसकधुरीण पं० चिन्नस्यामी तथा वैयारणरूप पं० राज- नारायण मिश्र से भी मैंने कभी कभी परामर्श लिया है। यिदुपी श्रीमती हीरापुमारीजी ने सीसरे माहिक के भापा टिप्पणों का यहुत यहा भाग मेरे कथनानुसार लिया और उस लेखन काल में जरूरी साहित्य को भी उन्होंने मुझे पढ़ सुनाया है। सातवाँ परिशिष्ट तो पूर्ण रूप से उन्ही ने तैयार किया है। मेरे मित्र य विद्यार्थी मुनि कृष्णचन्द्रजी, शान्तिलाल तथा महेन्द्रकुमार सम्पादन विषयक वक्तव्य ने प्रूफ देखने मे या लिखने आदि में नि सङ्कोच सहायता की है । अतएव में इन सबका अन्त • करण से आभारी हूँ। में भिक्षुवर राहुल साकृत्यायन का भी कृतज्ञ हूँ जिन्होंने प्रमाणवार्विकादि अनेक प्रकाशित ग्रन्थों का उपयोग घडी उदारता से करने दिया। इस ग्रन्थमाला के प्राणप्रतिष्ठापक, विद्वन्मिन और सहोदरकल्प या० श्रीबहादुर सिंहजी सिंघी के उदार विद्यानुराग व साहित्य प्रेम का में विशेष कृतज्ञ हूँ जिसके कारण, इत पूर्व प्रकाशित जैनतर्कभाषा और प्रस्तुत प्रन्थ का सिंघी जैनग्रन्थमाला द्वारा प्रकाशन हो रहा है । ई० सन् १९३७ जून को पहली तारीख को धावू पर्वत पर, प्रसगोचित वार्तालाप होते समय, मैंने श्रीमान् सिंघीजी से यों ही स्वाभाविक भाव से कह दिया था कि-यह प्रमाणमीमासा का सपादन, शायद मेरे जीवन का एक विशिष्ट अन्तिम कार्य हो, क्योंकि शरीरशक्ति दिन प्रतिदिन अधिकाधिक क्षीण होती जा रही है और अब ऐसा गभीर मानसिक श्रम उठाने जैसी यह क्षम नहीं है । मुझे तर इसकी तो कोई कल्पना ही नहीं थी कि अगले वर्ष यानि १९३८ के जून में, अन्य के प्रकाशित होने के पूर्व ही, इस शरीर पर क्या क्रिया होनेवाली है। सैर, अभी तो में उस घातसे पार हो गया हूँ और मेरे साहित्य साकारों तथा विद्योपासना का स्रोत मागे जारी रहा तो उक्त बाबूजी की सौहार्दपूर्ण प्रेरणा और सन्निष्ठा के कारण, मुख्यतया इस स्रोत के प्रवाह फा सिंघी जैन ग्रन्यमाला के बॉध मे सचित होना और फिर उसके द्वारा इतस्तत प्रसारित होना स्वाभाविक ही है । अतएव यहाँ पर उनके प्रति कृतज्ञता का भाव प्रदर्शित करना आवश्यक और प्रमप्राप्त है। हिंदू विश्वविद्यालय के प्राच्य विद्याविभाग के भूतपूर्व प्रिंसिपल तथा इस समय हिंदू- विश्वविद्यालय के संस्कृत शिक्षण के डाइरेक्टर महामहोपाध्याय ५० श्री प्रमथनाथ तर्फभूपण फो मैंने छपी हुई सारी प्रमाणमीमासा १९३७ के अतिम दिनों में अवलोकन के लिए दी थी। वे प्रसर दार्शनिफ होने के अलापा ऐतिहासिक दृष्टि भी रखते हैं। उन्होंने मूल ग्रन्थ तथा सारे भाषा टिप्पणों को बड़ी एकामवा व दिलचस्पी से पदा। जैसा मैं चाहता था तदनुसार उन्हें कोई विस्तृत दार्शनिक नियन्य या ऐतिहासिक समालोचना लिखने का अवकाश नहीं मिला, फिर भी उन्होंने जो कुछ लिखा यह मुझे गत वर्ष अप्रिल मे ही मिल गया था। यहाँ में उसे इस वक्तव्य के अत में ज्यों का त्यों कृतज्ञता के साथ प्रसिद्ध करता हूँ। उन्होंने जिस सौहार्द और विद्यानुरागपूर्षक भापाटिप्पण गत पुछ स्थानों पर मुझे सूचनाएँ दी और स्पष्टता करने के वास्ते ध्यान खींचा, एतदर्थ शो में उनका विशेष कृतज्ञ हूँ। ६. प्रत्याशा चिरकाल से मन में निहित और पोपित सङ्कल्प का मूर्तरूप में सुखरसव, दो उत्साह- शील तरुण मनरनी ससानों के सहकार से, सहृदय सृष्टि के समक्ष भान उपस्थित करता हूँ। में इसके बदले मे सहदयों से इतनी हो भाशा रसता हूँ कि वे इसे योग्य तथा उपयोगी सममें वो अपना लें। इसके गुण दोपों को अपना ही सममें और इसी बुद्धि से आगे उनका यथा- योग्य विकास और परिमार्जन करें। अगर इस पृति के द्वारा साहित्य पे किसी अश की पूर्ति और जिलासुओं की कुछ ज्ञानप्ति हुई यो में अपनी चालीस वर्ष को विद्योपासना को फल- घवी सममगा। साथ ही सिंघी जैन अन्यमाला भो पलेपहि सिद्ध होगी। मुखलाल काशी हिदू विश्वविद्यालय ता.५३३६ भूमिका गीर्वाणवाणीनिपद्धेषु दार्शनिक अन्धेषु जैनाचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता प्रमाणमीमांसा आईतसम्प्रदाये प्रामाणिकतया परां प्रसिद्धिमुपगता वरीवति । यस्मिन् खवनेहसि प्रमाण- मीमांसायाः प्रादुर्भावः समनि, तदानीन्तनेषु दार्शनिकेषु निबन्धकर्तृषु प्रायेण सर्वेष्वेव विरोधिसम्प्रदायान्तरेभ्यः स्वसम्प्रदायस्य समुत्कर्षविशेषसंस्थापनार्थ समुचितोऽनुचितो वा सुमहान् प्रयासो गतानुगतिकतया परां किल काष्ठामधिगतः समदृश्यत । तदेततत्त्वं सुविदित- मेवास्ति भारतीयेतिहाससतत्वविदा सर्वेषां प्रेक्षावताम् । जैनाचार्यकुलपकाण्डस्य श्रीमतो हैम- चन्द्रस्यापि अस्यां प्रमाणमीमासायां स्वसम्प्रदायसमुत्कर्षव्यवस्थापनाय सम्प्रदायान्तर सिद्धान्त खण्डनाय च समुपलभ्यमानः प्रयत्नो विशुद्धदार्शनिकदृष्ट्या रमणीयो भवतु मा वा इति न वत्र ममास्ति किञ्चिद् विशेषतो वक्तव्यम् । यद्यपि तदानीन्तनै विभिन्नसम्प्रदायाचार्यप्रवरैः स्वस्वसम्प्रदायसिद्धान्तसंस्थापनाय समनुसृतेयं पद्धतिर्दाशिनिकतत्वानां दाढ्य पैशय वा सम्पा- दयितुं प्रभवति न वेति मीमांसाया नायमवसरः, तथापि अनया पदत्या प्रवर्तमानः प्राचीनैस्ततत्- सम्प्रदायाचार्यभरतीयेषु नानाधर्मसम्प्रदायेषु परस्परं द्वैपेकिलहादिरूपविषवृक्षस्याभिमाना- दीनि मूलानि न श्लथीकृवानि प्रत्युत परिपोपितानीति सकलधर्मसम्प्रदायमहामानवसमाजमहा- प्रासादभितिस्थानीयानां मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां चितपरिकर्मणां शैथित्यस्य भारतीयजनता- संघशकिपध्वंसकरः सम्प्रसारः समजनि। तथाहि-अस्यामेव प्रमाणमीमांसायां सर्वज्ञसिद्धिप्रसनेन यदुपन्यस्तं , जैनाचार्येण श्रीहेम- चन्द्रेण, तदुदाहृत्य मदीयवक्तव्यस्याशयः प्रकटीमियते । - अथ- "ज्ञानमप्रतिघं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्य चैव धर्मश्च सह सिद्धं चतुष्टयम् ॥" इति वचनात् सर्वज्ञत्वमीश्वरादीनामस्तु, मानुषस्य तु कस्यचिद् विद्याचरणवतोऽपि तद- सम्भावनीयम् , यत्कुमारिल:- "अथाऽपि वेददेहत्वाद् ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा । काम भवन्तु सर्वज्ञा. सार्वश्य मानुषस्य किम् ॥" इति; आः ! सर्वज्ञापलापपातकिन् ! दुर्वदवादिन् । मानुषत्वनिन्दार्थवादापदेशेन देवाधि- देवान धिक्षिपसि ! ये हि जन्मान्तरार्जितोर्जितपुण्यमाग्भारा सुरभवभवमनुपमं सुखमनुम्य दुःख- पङ्कमममलिलं जीवलोकमदिधीर्षवो नरकेप्वपि क्षणं क्षिप्तसुखासिकामृतवृष्टयो मनुष्यलोकमक्तेरुः जन्मसमयसमकालचलितासनसकलसुरेन्द्रपन्दविहित जन्मोत्सवाः किरायमाणसुरसमूहाहमहमि- कारब्धसेवाविधयः स्वपमुपनतामतिपाज्यसाम्राज्यश्रियं तृणवदवधूय समतृणमणिशत्रुमित्र- त्यो निजप्रभावपशमितेतिमरकादिजगदुपद्रवाः शुक्लध्यानानलनिर्दग्धघातिकर्माण आविर्मत. निखिलभावाभावस्वभावावमासिकेवलबलदलितसकलजीवलोकमोदपसराः सुरामुरविनिम्मितां समव- सरणभुवमधिष्ठाय स्वस्वभाषापरिणामिनीभिर्वाग्मि. प्रवर्तितधर्मतीर्याश्चतुस्त्रिंशदतिशयमयी तीर्थ- भूमिका नाथत्वलक्ष्मीमुपमुज्य परं ब्रहा सततानन्दं सकलकर्मनिर्मोशमुपेयिवासस्तान् मानुषत्वादिसाधा- रणधर्मोपदेशेनापवदन् सुमेरुमपि लेष्ट्वादिना साधारणीतु पार्थिवत्वेनापवदेः । । विश्व, मनवर- तवनितानसम्भोगदुर्ललितवृत्तीनां विविधहेतिसमूहधारिणामक्षमालाद्यायत्तमनःसंयमान रागद्वेष- मोहकलपितानां ब्रह्मादीनां सर्ववित्त्वसाम्राज्यन् !, यदवदाम स्तुती- "मदेन मानेन मनोभवेन, क्रोधेन लोभेन सप्तम्मदेन । पराजितानां प्रसभं सुराणां, स्यैव साम्राज्यरजा परेपा ।" (पृ० १२-१३)" एवमेव विरोधिसम्प्रदायान्तरप्रधानतमपुरुषापकर्षप्रतिपादकप्रबन्धाः कुमारिलभट्टाकला. शान्तरक्षितप्रभृतिभित्तत्तत्सम्प्रदायपरमाचार्यैरपि स्वस्वरचितेषु दार्शनिकग्रन्थेषु लिखिताः समुप- लभ्यन्ते शतशः प्रबन्धाः; तथाहि- बुद्धमर्वज्ञतानिराकरणप्रस्ताने श्लोकवार्तिके स्वयमेवोकं श्रीमद्रिः कुमारिलभट्टै:- "मचापि स्मृत्यचिच्छेदात् सर्वज्ञः परिकरप्यते । विगानाच्छिन्नमूलत्वात् कैश्विदेव परिग्रहात् ॥" विस्तरमयात् अन्येषामपि सम्प्रदायाचार्याणामेतादृशभाषणानि आकरेषु सहस्रशः समुप. लभ्यमानानि नात्रोदाहृतानि । तदस्यां "प्रमाणमीमांसायां" परमतनिराकरण निर्धन्धातिशयद्योतिका प्राकनी शैली स्फुटतरं प्रतीयमानापि शारदपौर्णमासीसुधाकरे समुद्भासितकलकरेखेव उदारमतिभिः शिष्टः सोढन्या भवतु मा वा नैतायता अस्य अन्यस्य महाप्रयोजनत्वं केनापि प्रत्याख्यातुं शक्यते । अत्र च आईतसिद्धान्तानां सुनिपुणदार्शनिकमणाल्या यया सूक्ष्मतया संक्षिप्ततया च विश्लेषण विहिवं तथा अन्यत्र दुरदापमिति हि निर्विपतिपतिकः प्रेक्षावता निर्णयः । तदनुसारेणेव घ काशीहिन्द- विश्वविद्यालयोय-प्राच्यविद्याविभागान्तर्गतमैनदर्शनशास्त्रप्रपानाध्यापकेन दार्शनिकवरेण पण्डित- मकाण्डेन श्रीमता सुखलालजनमहोदयेन हिन्दीमापामयीमे का मनोरमां विवृति रिचय्य तया सह "प्रमाणमीमांसा मुद्रणेन प्रकाशं नीता । अस्यां वितौ श्रीमना जैनमहोदयेन प्रमाण- मीमांसायामालोचितानां सिद्धान्तानां सम्यक्षरिचयोपयोगिनो यहयो दार्शनिका ऐति- हासिकाच ज्ञातव्या विषयाः समयसारिताः, तान् विओक्य सझातो मे नितरी सन्तोषः। जैना- भ्युपगतसर्पक्षतावादाद बौद्धाभिमतमर्वज्ञतावादम्य लक्षण्यं तथा बौद्धमेनाभ्युपगतसर्ववता- बादतो नैयायिकवेदान्त्रिमोमांसकाभिमवसर्वज्ञतावादानां सारूप्यं वैरूप्यं च इत्येवमादेनिर्णय- पसन योमता सुखलाल जैनमहोदयेन यो विचारपूर्वकनि-कपः पदर्शितम्तेनास्य विचारीली, ऐतिहासिकता, कसनाकुशलता च सर्वथा सद्ददयाना प्रेक्षायां मनासि सातोपयिष्यति एयेति में सुरदो विश्वासः । एताइदिन्दीमापामयपिटत्या मह नसिदान्तपन्यादन्या जनाचार्य हेमचन्द्रपिरति प्रमागमीमांसा विशुद्धतया सर्वसोटोपेततया मुद्दापपित्ता प्रकाशपता पण्डितवर्येण भीगना मुमगनमहोदयेन जनदर्शनलस्यु सूना सहरयाना जो महानुपकार ति सायं पाय. पादमदतीति सपिनयं निवेदयति- ধীদলখনীলা।

प्रस्तावना ग्रन्थपरिचय। १ आभ्यन्तर स्वरूप । प्रस्तुत ग्रन्थ प्रमाणमीमांसा का ठीक-ठीक और वास्तविक परिचय पाने के लिये यह अनिवार्य रूप से जरूरी है कि उसके आभ्यन्तर और बाह्य स्वरूप का स्पष्ट विश्लेषण किया जाय तथा जैन तक साहित्य में और तद्वारा तार्किक दर्शन साहित्य में प्रमाणमीमांसा का क्या स्थान है, यह भी देखा जाय । आचार्य ने जिस दृष्टि को लेकर प्रमाणमीमांसा का प्रणयन किया है और उसमें प्रमाण, प्रमाता, प्रमेय आदि जिन तत्त्वों का निरूपण किया है उस दृष्टि और उन तत्त्वों के हार्द का स्पष्टीकरण करना यही ग्रन्थ के आभ्यन्तर स्वरूप का वर्णन है । इसके वास्ते यहां नीचे लिखे चार मुख्य मुद्दों पर तुलनात्मक दृष्टि से विचार किया जाता है-१. जैन दृष्टि का स्वरूप, २. जैन दृष्टि की अपरिवर्तिष्णुता, ३. प्रमाण शक्ति की मर्यादा, १. प्रमेय प्रदेशका विस्तार । १ जैन दृष्टि का स्वरूप भारतीय दर्शन मुख्यतया दो विभागों में विभाजित हो जाते हैं कुछ तो हैं वास्तववादी और कुछ है अवास्तववादी । जो स्थूल अर्थात् लौकिक प्रमाणगम्य जगत् को भी वैसा ही वास्तविक मानते हैं जैप्ता सूक्ष्म लोकोत्तर प्रमाणगम्य जगत को अर्थात् जिनके मतानुसार व्यावहारिक और पारमार्थिक सत्य में कोई भेद नहीं; सत्य सब एक कोटि का है चाहे मात्रा न्यूनाधिक हो अर्थात् जिनके मतानुसार भान चाहे न्यूनाधिक और स्पष्ट-अस्पष्ट हो पर प्रमाण मात्र में भासित होनेवाले सभी स्वरूप वास्तविक है, तथा जिनके मतानुसार वास्तविक रूप भी चाणीमाश्य हो सकते हैं-वे दर्शन वास्तववादी है। इन्हें विधिमुख, इदमित्यवादी या एवं. वादी भी कह सकते हैं-जैसे चार्वाक, न्याय-वैशेषिक, पूर्वमीमांसा, सांख्य-योग, वैमापिक- सौत्रान्तिक पौद्ध और माध्नादि वेदान्त । जिनके मतानुसार याद्य दृश्य जगत् मिथ्या है और आन्तरिक जगत् ही परम सत्य है। अर्थात् जो दर्शन सत्य के व्यापहारिक और पारमार्थिक अथवा सांकृतिक और वास्तविक ऐसे दो भेद करके लौकिक प्रमाणगम्य और वाणीप्रकाश्य मात्रको अपास्तविक मानते हैं-ये . प्रस्तावना अवास्तवादी हैं । इन्हें निषेधमुख या अनेववादी भी कह सकते हैं। जैसे शुन्यवादी विज्ञान- वादी बौद्ध और शाबर वेदान्त आदि दर्शन । प्रकृति से अनेकान्तवादी होते हुए भी जैन दृष्टिका स्वरूप एकान्तत. वास्तववादी ही है । क्योंकि उसके मतानुसार भी इन्द्रिजन्य मतिज्ञान आदिमें भासित होनेवाले भावों के सत्यख का वही स्थान है जो पारमार्थिक केवलज्ञान में भासित होनेवाले भावों के सत्यत्व का स्थान है अर्थात् जैनमतानुसार दोनों सत्य की मात्रामें अन्तर है, योग्यता व गुण में नहीं । केवलज्ञान में द्रव्य और उनके अनन्त पर्याय जिस यथार्थता से जिस रूप से भासित होते हैं उसी यथार्थता और उसी रूपसे कुछ द्रव्य और उनके कुछ ही पर्याय मति आदि ज्ञान में भी भासित हो सकते । इसीसे जैन दर्शन अनेक सूक्ष्मतम मावों की अनिर्वचनीयता को माना हुआ भी निर्वचनीय भावों को यथार्थ मानना है । जर कि शुन्यबादी और शाहर वेदान्त आदि ऐसा नहीं मानते। २. जैन दृष्टि की अपरिवर्तिष्णुता जैन दृष्टि का जो वास्तववादित स्वरूप ऊपर पतराया गया वह इतिहास के प्रारम्भ से अब तक एक ही रूप में रहा है या उसमें कभी-किसी के द्वारा थोड़ा बहुत परिवर्तन हुआ है, यह एक बड़े महत्त्व का प्रश्न है। इसके साथ ही दुसरा प्रश्न यह होता है कि अगर जैन दृष्टि सदा एक्सी स्थितिशील रही और चौद्ध वेदान्त दृष्टि की तरह उसमें परिवर्तन या चिन्तन विकास नहीं हुआ तो इसका क्या कारण भगवान महावीर का पूर्व समय जबसे थोड़ा बहुत भी जैन परम्परा का इतिहास पाया जाता है तबसे लेकर आज तक जैन दृष्टि का वास्तववादित स्वरूप रिकुल अपरिवर्तिणु या भुव ही रहा है । जैसा कि न्याय वैशेषिक, पूर्व मीमासक, सास्य योग आदि दर्शनों का भी वास्तवादित्व अपरिवर्तिणु रहा है। वेशक न्याय वैशेषिक आदि उक्त दर्शनों की तरह जैन दर्शन के साहित्य में भी प्रमाण प्रमेय आदि सब पदार्थों की व्याख्याओं में, रक्षणप्रणयन में और उनकी उपपचि में उत्तरोत्तर सूक्ष्म और सूक्ष्मतर विकास तथा सध्ता हुई हैं, यहाँ तक कि नव्यन्याय के परिष्कार का आश्रय लेकर भी यशोविजय जी जैसे जैन विद्वानों ने व्यास्था एव लक्षणों का विश्लेषण किया है फिर भी इस सारे ऐतिहासिक समय में जैन इष्टि के वास्त. यादित स्वस में एक अश भी पर्क नहीं पड़ा है जैसा कि यौद्ध और चेदान्त परसरा में हम पाते है। बौद्ध परंपरा शुरू में वास्तववादी ही रही । पर महायान की विज्ञानवादी और अपवादी शाया ने उसमें मामूल परिवर्तन पर टारा। उसका यानरमादित्व ऐकान्तिक अगम्तयवा- शिव में बदल गया । यही है बौद्र परपरा का दृष्टि परिवर्तन । वेदान्त परम्परा में भी ऐमा ही हुमा। उपनिषदों और प्रसार में जो अराम्तरगदिस के साए मीर थे और मो यात्रा पचादित्य के पट खूनन थे नसरका एक मात्र प्राप्तामादिशा अर्थ में हम यवगर रगचार्य ने मेदान्त में वास्तववादिष की सष्ट स्थापना की निमय उपर भागे बाटर ।

३ आभ्यन्तर स्वरूप दृष्टिसृष्टिवाद आदि अनेक रूपों में और भी दृष्टि परिवर्तन व विकास हुआ। इस तरह एक तरफ बौद्ध और वेदान्त दो परम्पराओं की दृष्टिपरिवर्तिप्णुता और बाकी के सब दर्शनों की दृष्टि-अपरिवर्तिणुता हमें इस भेद के कारणों की खोज की ओर प्रेरित करती है । स्थूल जगत् को असत्य या व्यावहारिक सत्य मानकर उससे भिन्न आन्तरिक जगत् को दी परम सत्य मानने वाले अवास्तववाद का उद्गम सिर्फ तभी संभव है जन कि विश्लेषण क्रिया की पराकाष्ठा-आत्यन्तिकता हो या समन्वय की पराकाष्ठा हो । हम देखते हैं कि यह योग्यता बौद्ध परंपरा और वेदान्त परंपरा के सिवाय अन्य किसी दार्शनिक परम्परा में नहीं है। बुद्ध ने प्रत्येक स्थूल सूक्ष्म भाव का विश्लेपण यहां तक किया कि उसमें कोई स्थायी द्रव्य जैसा तत्त्व शेप न रहा । उपनिषदों में भी सब भेदों का-विविधताओं का समन्वय एक ब्रह्म-स्थिर तत्व में विश्वान्त हुआ । भगवान बुद्ध के विश्लेषण को आगे जा कर उनके सूक्ष्मज्ञ शिष्यों ने यहा तक विस्तृत किया कि अन्त में व्यवहार में उपयोगी होने वाले अखण्ड द्रव्य या द्रव्य- भेद सर्वथा नाम शेष हो गए। और क्षणिक किन्तु अनिर्वचनीय परम सत्य ही शेप रहा । दूसरी ओर शङ्कराचार्य ने औपनिषद परम ब्रह्म की समन्यय भावना को यहा तक विस्तृत किया कि अन्त में भेदप्रधान व्यवहार जगत नामशेष या मायिक ही होकर रहा । वेशक नागार्जुन और शङ्कराचार्य जैसे ऐकान्तिक विश्लेषणकारी या ऐकान्तिक समन्वयकर्ता न होते तो इन दोनों परम्पराओं में व्यावहारिक और परम सत्य के भेद का आविष्कार न होता । फिर भी हमें भूलना न चाहिए कि अवास्तववादी दृष्टि की योग्यता चौद्ध और वेदान्त परंपरा की भूमिका में ही निहित रही जो न्याय वैशेषिक आदि वास्तववादी दर्शनों की भूमिका में बिल्कुल नहीं है । न्याय-वैशेषिक, मीमासक और साख्य-योग दर्शन केवल विश्लेपण ही नहीं करते बल्कि समन्यय भी करते हैं उनमें विश्लेषण और समन्वय दोनों का समप्राधान्य तथा समानयलत्व होने के कारण दोनों में से कोई एक ही सत्य नहीं है अतएव उन दर्शनों में अवास्तववाद के प्रवेश की न योग्यता है और न संभव ही है । अतएव उनमें नागार्जुन शङ्क- राचार्य आदि जैसे अनेक सूक्ष्मप्रज्ञ विचारक होते हुए भी ये दर्शन वास्तववादी ही रहे। यही स्थिति जैन दर्शन की भी है । जैन दर्शन द्रव्य द्रय के बीच विश्लेषण करते करते अन्त में सूक्ष्मतम पर्यायों के विश्लेषण तक पहुँचता है सही, पर यह विश्लेषण के अन्तिम परिणाम स्वरूप पर्यायों को वास्तविक मान कर भी द्रव्य की वास्तविकता का परित्याग बौद्ध दर्शन की तरह नहीं करता । इसी तरह वह पर्यायों और द्रव्यों का समन्वय करते करते एक सत् तस्य तक पहुँचता है और उसकी वास्तविकता का स्वीकार करके भी विश्लेषण के परिणाम स्वरूप द्रव्य भेदों और पर्यायों की वास्तविकताका परित्याग, ब्रह्मवादी दर्शन की वरह नहीं करता। क्योंकि वह पर्यायार्थिक और द्रव्यार्थिक दोनों दृष्टिओं को सापेक्ष मात्र से तुल्यबल और समान सत्य मानता है। यही सबब है कि उसमें भी न बौद्ध परंपरा की वरह आत्यन्तिक विरूपण हुआ और न वेदान्त परंपरा की तरह आत्यन्त्रिक समन्वय । इसीसे जैन इष्टि का यास्तपवादित्व स्वरूप स्थिर ही रहा ।

प्रस्तावना ३. प्रमाण शक्ति की मर्यादा विश्व क्या वस्तु है, वह कैसा है, उसमें कौनसे-कौनसे और कैसे-कैसे तत्त्व हैं, इत्यादि प्रश्नों का उत्तर तत्त्वचिन्तकों ने एक ही प्रकार का नहीं दिया। इसका सबब यही है कि इस उत्तरका आधार प्रमाण की शक्तिपर निर्भर है; और तत्वचिन्तकों में प्रमाण की शक्तिके बारे में नाना मत हैं। भारतीय तत्त्वचिन्तकों का प्रमाणशकिके तारतम्य संबंधी मत- भेद संक्षेपमें पांच पक्षों में विभक्त हो जाता है- १ इन्द्रियाधिपत्य, २ अनिन्द्रियाधिपत्य, ३ उभयाधिपत्य, ४ आगमाधिपत्य और ५ प्रमाणोपप्लव ऐसे पांच पक्ष हैं । १. जिस पक्ष का मन्तव्य यह है कि प्रमाण की सारी शक्ति इन्द्रियों के ऊपर ही अब लम्बित है, मन खुद इन्द्रियों का अनुगमन कर सकता है पर वह इन्द्रियों की मदद के सिवाय कहीं भी अर्थात् जहाँ इन्द्रियों की पहुँच न हो वहाँ कभी प्रवृत्त हो कर सचा ज्ञान पैदा कर ही नहीं सकता। सचे ज्ञान का अगर संभव है वो इन्द्रियों के द्वारा ही, वह इन्द्रि- याधिपत्य पक्ष । इस पक्ष में चार्वाक दर्शन ही समाविष्ट है । यह नहीं कि चार्वाक अनुमान या शब्द व्यवहाररूप आगम आदि प्रमाणों को जो प्रतिदिन सर्वसिद्ध व्यवहार की वस्तु है, उसे न मानता हो, फिर भी चार्वाक अपनेको प्रत्यक्षमात्रवादी- इन्द्रियप्रत्यक्षमात्रवादी कहता है। इसका अर्थ इतना ही है कि अनुमान, शब्द आदि कोई भी लौकिक प्रमाण क्यों न हो पर उसका प्रामाण्य इन्द्रियप्रत्यक्ष के संवाद के सिवाय कभी संभव नहीं। अर्थात् इन्द्रियप्रत्यक्ष से बाधित नहीं ऐसा कोई भी ज्ञानन्यापार अगर प्रमाण कहा जाय तो इसमें चार्वाक को आपति नहीं। २. अनिन्द्रिय के अन्तःकरण- मन, चित्त और आत्मा ऐसे तीन अर्थ फलित होते हैं जिनमें से चित्तरूप अनिन्दियका आधिपत्य माननेवाला अनिन्द्रियाधिपत्य पक्ष है। इस पक्ष में विज्ञानवाद, शुन्यवाद, और शार वेदान्त का समावेश है । इस पक्षके अनुसार यथार्थ ज्ञान का संभव विशुद्ध चित्र के द्वारा ही माना जाता है। यह पक्ष इन्द्रियों की सत्यज्ञानजनन शक्ति का सर्वथा इन्कार करता है और कहता है कि इन्द्रियाँ वास्तविक ज्ञान कराने में पंगु ही नहीं बल्कि धोखेबाज भी अवश्य हैं । इसके मन्तव्य का निष्कर्ष इतना ही है कि चित्त, खास- कर ध्यानशुद्ध साचिक चित्त से बाधित या उसका संवाद प्राप्त न कर सकने वाला कोई ज्ञान प्रमाण हो ही नहीं सकता, चाहे वह भले ही लोकन्यवहार में प्रमाणरूपसे माना जाता हो। ३. उभयाधिपत्य पक्ष वह है जो चाची की तरह इन्द्रियों को ही सब कुछ मानकर इन्द्रिय निरपेक्ष मन का असामर्थ्य स्वीकार नहीं करता और न इन्द्रियों को पंगु या धोसे. बाज मानकर केरल अनिन्द्रिय या चित का ही सामर्थ्य स्वीकार करता है। यह पक्ष मानता है कि चाहे मनकी मदद से ही सही पर इन्द्रियाँ गुणसंपन्न हो सकती हैं और वास्तविक ज्ञान पैदा कर सकती हैं। इसी तरह यह पक्ष मानता है कि इन्द्रियों की मदद जहाँ नहीं है वहाँ भी अनिन्द्रिय यथार्थ ज्ञान करा सकता है। इसीसे इसे उमयाधिपत्य पक्ष कहा है। इसमें सांस्य-योग, न्याय-वैशेषिक, मीमांसक, आदि दर्शनों का समावेश है। सारुय योग इन्द्रियों आभ्यन्तर स्वरूप का साद्गुण्य मानकर भी अन्त करण की स्वतन्त्र यथार्थशक्ति मानता है। न्याय वैशेषिक आदि भी मन की वैसी ही शक्ति मानते हैं पर फर्क यह है कि साख्य योग आत्मा का स्वतन्त्र प्रमाणसामर्थ्य नहीं मानते क्योंकि वे प्रमाणसामर्थ्य बुद्धि में ही मानकर पुरुष या चेतन को निरतिशय मानते हैं। जब कि न्याय वैशेपिक आदि चाहे ईश्वर के आत्मा का ही सही पर आत्मा का स्वतन्त्र प्रमाण सामर्थ्य मानते हैं। अर्थात् वे शरीर-मन का अभाव होने पर भी ईश्वर में ज्ञान शक्ति मानते हैं । वैभाषिक और सौत्रान्तिक भी इसी पक्ष के अन्तर्गत है, क्योंकि वे भी इन्द्रिय और मन दोनों का प्रमाणसामर्थ्य मानते हैं। ४. आगमाधिपत्य पक्ष वह है जो किसी न किसी विषय में आगम के सिवाय किसी इन्द्रिय या अनिन्द्रिय का प्रमाण सामर्थ्य स्वीकार नहीं करता। यह पक्ष केवल पूर्व मीमासक का ही है । यद्यपि वह अन्य विपयों में साख्य योगादि की तरह उभयाधिपत्य पक्ष का ही अनुगामी है फिर भी धर्म और अधर्म इन दो विषयों में वह आगम मात्र का ही सामर्थ्य मानता है । यद्यपि वेदान्त के अनुसार ब्रह्म के विषय में आगम का ही प्राधान्य है फिर भी वह आगमाधिपत्य पक्ष में इसलिये नहीं आ सकता कि ब्रह्म विषय में ध्यानशुद्ध अन्त करण का भी सामर्थ्य उसे मान्य है। ५. प्रमाणोपप्लव पक्ष वह है जो इन्द्रिय, अनिन्द्रिय या आगम किसी का साद्गुण्य या सामर्थ्य स्वीकार नहीं करता । वह मानता है कि ऐसा कोई साधन गुणसंपन्न है ही नहीं जो अबाधित ज्ञान की शक्ति रखता हो । सभी साधन उसके मत से पगु या विप्ररम्मक हैं। इसका अनुगामी तत्वोपप्लववादी कहलाता है जो आखिरी हद का चार्वाक ही है। यह पक्ष जयराशि- कृत तत्त्वोपप्लव में स्पष्टतया प्रतिपादित हुआ है । उक्त पाँच में से तीसरा उभयाधिपत्य पक्ष ही जैन दर्शन का है । क्योंकि वह जिस तरह इन्द्रियों का स्वतन्त्र सामर्थ्य मानता है इसी तरह वह अनिन्द्रिय अर्थात् मन और आत्मा दोनों का अलग अलग भी स्वतन्त्र सामर्थ्य मानता है । आत्मा के स्वतन्त्र सामर्थ्य के विषय में न्याय वैशेषिक आदि के मन्तव्य से जैन दर्शन के मन्तव्य में फर्क यह है कि जैन दर्शन समी आत्माओं का स्वतन्त्र प्रमाणसामर्थ्य वैसा ही मानता है जैसा न्याय आदि ईश्वर मान का। जैन दर्शन प्रमाणोपप्लव पक्ष का निराकरण इस लिये करता है कि उसे पमाणसामर्थ्य अवश्य इष्ट है। वह चार्वाक के प्रत्यक्षमात्र वाद का विरोध इस लिये करता है कि उसे अनिन्द्रिय का भी प्रमाणसामर्थ्य इष्ट है। वह विज्ञान, शुन्य और ब्रह्म इन तीनों वादों का निरास इस रिये करता है कि उसे इन्द्रियों का प्रमाणसामर्थ्य भी मान्य है। वह भागमाधिपत्य पक्षका भी विरोधी है, सो इसलिये कि उसे धर्माधर्म के विषय में अनिन्द्रिय अर्थात् मन और यात्मा दोनों का प्रमाणसामर्थ्य इष्ट है। ४. प्रमेय प्रदेशका विस्तार जैसी प्रमाणशक्ति की मर्यादा येसा ही प्रमेय का क्षेत्र विस्तार भतएव मात्र इन्द्रिय- सानN माननेवाले चार्वाक के सामने सिर्फ स्थूल या दृश्य विश्वका ही प्रमेय क्षेत्र रहा, जो एक ।

प्रस्तावना या दुसरे रूपमें भनिन्द्रिय प्रमाण का सामर्थ्य माननेवालों की दृष्टि में अनेकधा विस्तीर्ण हुआ। अनिन्द्रिय सामर्थ्यवादी कोई क्यों न हो पर सबको स्थूल विश्व के अलावा एक सूक्ष्म विश्व भी नजर आया। सूक्ष्म विश्व का दर्शन उन सबका बराबर होने पर मी उनकी अपनी जुदी जुदी कल्पनाओं के तथा परपरागत भिन्न भिन्न कल्पनाओं के आधार पर सूक्ष्म प्रमेय के क्षेत्र में भी अनेक मत व संप्रदाय स्थिर हुए जिनको हम अति संक्षेप में दो विभागों में बाँटकर समझ सकते हैं। एक विभाग तो वह जिसमें जड़ और चेतन दोनों प्रकार के सूक्ष्म तत्त्वों को मानने वालोंका समावेश होता है । दूसरा वह जिसमें केरल चेतन या चैतन्य रूप ही सूक्ष्म तत्त्व को माननेवालों का समावेश होता है। पाश्चात्य तत्त्वज्ञानकी अपेक्षा भारतीय तत्त्वज्ञान में यह एक ध्यान देने योग्य भेद है कि इसमें सूक्ष्म प्रमेयतय माननेवाला अभी तक ऐसा कोई नहीं हुआ जो स्थूल भौतिक विश्व की तह में एकमात्र सूक्ष्म जडतत्व ही मानता हो और सूक्ष्म जगत् में चेतन तत्त्वका अस्तित्व दी न मानता हो । इसके विरुद्ध ऐसे तत्वज्ञ भारत में होते आये हैं जो स्थूल विश्व के अतस्तल में एक मात्र चेतन तत्व का सूक्ष्म जगत मानते हैं। इसी अर्थ में भारत को चैतन्यवादी समझना चाहिए । भारतीय तत्त्वज्ञान के साथ पुनर्जन्म, कर्मवाद और बन्ध मोक्ष की धार्मिक या आचरण लक्षी कल्पना भी मिली हुई है जो सूक्ष्म विश्व माननेवाले सभी को निर्विवाद मान्य है और सभीने अपने अपने तत्त्व ज्ञान के ढाचे के अनुसार चेतन तत्वके साथ उसका मेल बिठाया है। इन सूक्ष्म तत्वदर्शी परपराओं में मुख्यतया चार पाद ऐसे देखे जाते हैं, जिनके बल पर उस-उस परपरा के आचार्यों ने स्थूल और सूक्ष्म विश्वका संबध बतलाया है या कार्य कारण का मेल बिठाया है । वे बाद ये हैं-१ आरमाद, २ परि णामवाद, ३ प्रतीत्यसमुत्सादवाद और ४ विवर्तवाद । आरम्भवाद के सक्षेप में चार लक्षण हैं-(१) परस्पर भिन्न ऐसे अनन्त मूल कारणों फा स्वीकार, (२) कार्य और कारण का आत्यन्विक भेद, (३) कारण नित्य हो या अनित्य पर कार्योत्पति में उसका अपरिणामी ही रहना, (४) अपूर्व अर्थात् उत्पत्ति के पहिले मसत् ऐसे कार्य की उत्पत्ति या किञ्चित्कालीन सचा । परिणामवाद के लक्षण ठीक आरभवाद से ऊलटे है १) एक ही मूल कारण का स्वीकार, (२) कार्यक्रारण का वास्तविक अमेद, (३) नित्य कारण का भी परिणामी होकर ही रहना तथा प्रवृत्त होना, (१) कार्य मात्र का अपने अपने कारण में और सब कार्यों का मूल कारण में तीनों काल में अस्तित्व अर्थात् अपूर्व वस्तु की उत्पचि का सर्वथा प्रतीत्यसमुत्पाद वाद के तीन रक्षण हैं-(१) कारण और कार्य का आत्यन्तिक भेद, (२) किसी भी नित्य या परिणामी कारण का सर्वथा अस्वीकार, (३ ) और प्रथम से असत् ऐसे कार्यमान का उत्पाद । विवर्तगाद के चीन लक्षण ये हैं-(१) किसी एक पारमार्थिक सत्य का स्वीकार जो म उसादक है और न परिणामी, (२) स्थूल या सूक्ष्म भासमान जगत् को उत्पत्ति का या .

आभ्यान्तर स्वरूप उसे परिणाम मानने का सर्वथा निषेध, (३) स्थूल जगत् का अवास्तविक या काल्पनिक अस्तित्व अर्थात् मायिक भासमात्र । १ आरंभवाद-इसका मन्तव्य यह है कि परमाणुरूप अनन्त सूक्ष्म तत्व जुदे-जुदे हैं जिनके पारस्परिक संबंधोंसे स्थूल भौतिक जगत् का नया ही निर्माण होता है जो फिर सर्वथा नष्ट भी होता है । इसके अनुसार वे सूक्ष्म आरंभक तत्त्व अनादि निधन हैं, अपरिणामी है। अगर फेर फार होता है तो उनके गुणधर्मों में ही होता है। इस वाद ने स्थूल भौतिक जगत् का संबंध सुक्ष्म भूत के साथ लगाकर फिर सूक्ष्म चेतनतत्व का भी अस्तित्व माना है। उसने परस्पर भिन्न ऐसे अनन्त चेतन तत्व माने जो अनादिनिधन एवं अपरिणागी ही हैं। इस वाद ने जैसे सूक्ष्म भूत तत्त्वों को अपरिणामी ही मानकर उनमें उत्पन्न नष्ट होनेवाले गुण धर्मों के अस्तित्व की अलग कल्पना की वैसे ही चेतन तत्त्वों को अपरिणामी मानकर भी उनमें उत्पाद- विनाश-शाली गुण-धर्मों का अलग ही अस्तित्व स्वीकार किया है। इस मतके अनुसार स्थूल भौतिक विश्व का सूक्ष्म भूत के साथ तो उपादानोपादेय भाव संबंधा है पर सूक्ष्म चेतन तत्व के साथ सिर्फ संयोग संबंध है। २ परिणामवाद-इसके मुख्य दो भेद हैं (अ) प्रधानपरिणामवाद और ( ब ) ब्रह्म- परिणामवाद । ( अ ) प्रधानपरिणामवाद के अनुसार स्थूल विश के अन्तस्तल में एक सूक्ष्म प्रधान नामक ऐसा तत्त्व है जो जुदै जुदै अनन्त परमाणु रूप न होकर उनसे मी सूक्ष्मतम स्वरूप में अखण्ड रूप से वर्तमान है और जो खुद ही परमाणुओं की तरह अपरिणामी न रह कर मनादि अनन्त होते हुए भी नाना परिणामों में परिणत होता रहता है । इस वाद के अनुसार स्थूल भौतिक विश्व यह सूक्ष्म प्रधान तत्त्व के दृश्य परिणामों के सिवाय और कुछ नहीं। इस वाद में परमाणुपाद की तरह सूक्ष्म तत्त्व अपरिणामी रह कर उसमें से स्थूल भौतिक विश्व का नया निर्माण नहीं होता । पर वह सूक्ष्म प्रधान तत्त्व जो स्वयं परमाणु की तरह जड़ ही है, नाना दृश्य भौतिक रूप में बदलता रहता है। इस प्रधान परिणामवाद ने स्थूल विश का सूक्ष्म पर बड़ ऐसे एक मात्र प्रधान तत्व के साथ अमेद संबंध लगा कर सूक्ष्म जगत् में चेतन तरवों का भी अस्तित्व स्वीकार किया। इस वाद के चेतन तत्व भारंमवाद की तरह अनन्त ही हैं पर फर्क दोनों का यह है कि आरंभवाद के चेतन तत्त्व अपरिणामी होते हुए भी उत्पाद विनाश भाले गुण-धर्म युक्त हैं जब कि प्रधानपरिणामवाद के चेतन तत्व ऐसे गुण- धर्मों से युक्त नहीं । ये स्वयं भी कटस्य होने से अपरिणामी है और निर्मक होने से किसी उत्पादविनाशशाली गुण-धर्म को भी धारण नहीं करते । उसका कहना यह है कि उत्पाद- विनाशवाले गुणधर्म जर सूक्ष्म मून में देखे जाते हैं तय सूक्ष्म चेतन कुछ विलक्षण ही होना चाहिए । मगर सूक्ष्म चेतन चेतन हो कर भी वैसे गुण-धर्मयुक्त हो तर जड सूक्ष्म लक्षण्य क्या रहा है। अतएव यह कहता है कि अगर सूक्ष्म चेतन का अस्तित्व मानना ही है तर तो सूक्ष्य भून की अपेक्षा विलक्षणता लाने के लिये उन्हें न केवल निर्मक ही मानना उनका प्रस्तावना ८ उचित है बल्कि अपरिणामी भी मानना जरूरी है। इस तरह प्रधानपरिणामवाद में चेतन तत्त्व आये पर वे निर्मक और अपरिणामी ही माने गए । (ब) ब्रह्मपरिणामवाद जो प्रधानपरिणामवाद का ही विकसित रूप जान पड़ता है उसने यह तो मान लिया कि स्थूल विश्व के मूल में कोई सूक्ष्म तत्त्व है जो स्थूल विश्व का कारण है । पर उसने कहा कि ऐसा सूक्ष्म कारण जड प्रधान तत्व मान कर उससे भिन्न सूक्ष्म चेतन तत्त्व भी मानना और वह भी ऐसा कि जो अज़ागलस्तन की तरह'सर्वथा अकिञ्चिस्किर 'सो युक्ति संगत नहीं। उसने प्रधानवाद में चेतन तत्व के अस्तित्व की अनुपयोगिता को ही नहीं देखा परिक चेतन तख में अनन्त संख्या की कल्पना को भी अनावश्यक समझा। इसी समझ से उसने सूक्ष्म जगत् की कल्पना ऐसी की जिससे स्थूल जगत की रचना भी घट सके और अकिञ्चित्कर ऐसे अनन्त चेतन तत्त्वों की निष्प्रयोजन कल्पना का दोष भी न रहे । इसीसे इस वाद ने स्थूल विश्व के अन्तस्तल में जड चेतन ऐसे परस्पर विरोधी दो तत्त्व न मानकर केवल एक ब्रह्म नामक चेतन तत्त्व ही स्वीकार किया और उसका प्रधान परिणाम की तरह परिणाम मान लिया जिससे उसी एक चेतन ब्रह्म तत्व में से दूसरे जड चेतनमय स्थूल विश्व का आविर्भावतिरोभाव घट सके । प्रधानपरिणामवाद और ब्रह्मपरिणामवाद में फर्क इतना ही है कि पहिले में जड परिणामी ही है और चेतन अपरिणामी ही है जब दूसरे में अतिम सूक्ष्म तत्व एक मात्र चेतन ही है जो स्वय ही परिणामी है और उसी चेतन में से आगे के जड़ चेतन ऐसे दो परिणाम प्रवाह चले । ३ प्रतीत्यसमुत्पादवाद-यह भी स्थूल भूत के नीचे जड और चेनन ऐसे दो सूक्ष्म तत्त्व मानता है जो क्रमश रूप और नाम कहलाते हैं। इस वाद के जड और चेतन दोनों सूक्ष्म तत्व परमाणु रूप हैं, आरंभवाद की तरह केवल जद तत्व ही परमाणु रूप नहीं । इस वाद में परमाणु का स्वीकार होते हुए भी उसका स्वरूप आरंभवाद के परमाणु से बिलकुल भिन्न माना गया है। आरभमाद में परमाणु अपरिणामी होते हुए भी उनमें गुणधमों की उत्पाद- विनाश परपरा अरग मानी जाती है। जब कि यह प्रतीत्यसमुत्पादवाद उस गुणधों की उत्पाद-विनाश परपरा को ही अपने मत में विशिष्ट रूप से ढाल कर उसके आधारभूत स्थायी परमाणु द्रव्यों को बिलकुल नहीं मानता। इसी तरह चेतन तत्व के विषय में भी यह वाद कहता है कि स्थायी ऐसे एक या अनेक कोई चेतन तत्त्व नहीं। अलमा सूक्ष्म जड उत्पाद विनाश शाली परपरा की तरह दूसरी चैतन्यरूप उत्पादविनाशशाली परसरा भी मूल में जड से भिन्न ही सूक्ष्म जगत् में विद्यमान है जिसका कोई स्थायी आधार नहीं। इस बाद के परमाणु इसलिये परमाणु कहराते हैं कि वे सबसे अतिसूक्ष्म और अविभाज्य मात्र है। पर इसलिये परमाणु नहीं कहलाते कि ये कोई अविभाज्य स्थायी द्रव्य हो। यह याद कहता है कि गुणधर्म रहित फूटम्म चेतन तन जैसे अनुपयोगी हैं वैसे ही गुणधर्मों का उत्पाद विनाश मान लेने पर उसके आधार रूप से फिर स्थायी द्रव्य की फसना करना भी निरर्थक है । मत. एव इस पाद के अनुमार सूक्ष्म जगद में दो धाराएँ फरित होती हैं जो परस्पर विरकुल मिटर आभ्यन्तर स्वरूप ९ हो कर भी एक दूसरे के असर से खाली नहीं । प्रधान परिणाम या ब्रह्म परिणाम वाद से इस वाद में फर्क यह है कि इसमें उक्त दोनों वादों की तरह किसी भी स्थायी द्रव्य का अस्तित्व नहीं माना जाता । ऐसा शकु या कीलक स्थानीय स्थायी द्रव्य न होते हुए भी पूर्व परिणाम- क्षण का यह स्वभाव है कि वह नष्ट होते होते दूसरे परिणाम क्षण को पैदा करता ही जायगा। अर्थात् उत्तर परिणाम-क्षण विनाशोन्मुख पूर्व परिणाम के अस्तित्वमात्र के आश्रय से आप ही आप निराधार उत्पन्न हो जाता है इसी मान्यता के कारण यह प्रतीत्यसमुत्पादवाद कह- लाता है । वस्तुत प्रतीत्यसमुत्पादवाद परमाणुवाद गी है और परिणामवाद भी । फिर भी तात्त्विक रूप में वह दोनों से भिन्न है । ४ विवर्तनाद-विवर्तवाद के मुख्य दो भेद (अ) नित्यनाविवर्त और (ब) क्षणिकविज्ञानविवर्त। दोनों विवर्तवाद के अनुसार स्थूल विश्व यह निरा भासगात्र या कल्पनामान है, जो माया या वासनाजनित है। विवर्तवाद का अभिप्राय यह है कि जगत् या विश्व कोई ऐसी वस्तु नहीं हो सकती जिसमें वाह्य और आन्तरिक या स्थूल और सूक्ष्म तत्व अलग अरग और खण्डित हो। विध में जो कुछ वास्तविक सत्य हो सकता है वह एक ही हो सकता है क्योंकि विश्व वस्तुत अखण्ड और अविभाज्य ही है। ऐसी दशा में जो बाहत्य-आन्तरस्व, इस्वत्व दीर्घस्व, दुरस्व-समीपत्व आदि धर्मद्वन्द्व मालम होते हैं वे मात्र काल्पनिक है। अतएव इस वाद के अनुसार लोकसिद्ध स्थूल विश्व केवल काल्पनिक और प्रातिमासिक सत्य है। पारमार्थिक सत्य उसकी तह में निहित है जो विशुद्ध ध्यानगम्य होने के कारण अपने असली स्वरूप में प्राकृत जनों के द्वारा ग्राह्य नहीं। न्याय वैशेषिक और पूर्व मीमांसक आरभवादी हैं । प्रधानपरिणामवाद साख्य-योग और चरक का है। अझपरिणामवाद के समर्थक भर्तृप्रपञ्च आदि प्राचीन वेदान्ती और आधुनिक बालभाचार्य है। प्रतीत्यसमुत्पादवाद चौद्धों का है और विवाद के समर्थक शाबर वेदान्ती, विज्ञानवादी और शून्यवादी हैं। ऊपर जिन वादोंका वर्णन किया है उनके उपादानरूप विचारोंका ऐतिहासिक क्रम संभ- पर ऐसा जान पड़ता है-शुरू में वास्तविक कार्यकारणभाव की खोज जड़ जगत तक ही रही। वहीं तक वह परिमित रहा । प्रमश स्थूल के उस पार चेवन तत्त्व की शोध-फत्सना होते ही दृश्य और जड़ जगत में प्रथम से ही सिद्ध उस कार्यकारणभाव की परिणामिनि- स्यता रूप से चेतन तत्व तक पहुँच हुई। चेतन भी जड़ की तरह अगर परिणामिनित्य दो तो फिर दोनों में अन्दर ही क्या रहा। इस प्रन ने फिर चेतन को कायम रख कर उसमें फ्टम्य नित्यता मानने की ओर तथा परिणामिनित्यता या कार्यकारणभाव को जड जगत कक ही परिमित रसने की और विचारकों को मेरित किया। चेतन में मानी जानेवाली कटस्थ नित्यता का परीक्षण फिर शुरू हुवा। निसमें से अन्ततोगत्वा फेवल कूरम्य नित्यता ही नही परिक जहगत परिणामिनित्यता भी लय होकर मात्र परिणमा पारा ही शेष रही । इस प्रकार एक तरफ भात्यन्तिक विशेषण ने मात्र परिणाम या क्षणिकस विनार को जन्म दिया प्रस्तावना - तर दूसरी ओर प्रात्यन्तिक समन्वय बुद्धि ने चैतन्यमात्रपारमार्थिकवाद को जन्माया। सम- न्वय बुद्धि ने अन्त में चैतन्य तक पहुँच कर सोचा कि जब सर्व व्यापक चैतन्य तत्त्व है तब उससे भिन्न जड़ तत्त्व की वास्तविकता क्यों मानी जाय । और जर कोई जड़तत्व अलग नहीं तब यह दृश्यमान परिणमन धारा भी वास्तविक क्यों । इस विचार ने सारे भेद और जड़ जगत् को मात्र काल्पनिक मनवाकर पारमार्थिक चैतन्यमानवाद की स्थापना कराई। उक्त विचार क्रम के सोपान इस तरह रखे जा सकते हैं- १ जड़ मात्र में परिणामिनित्यता। २ जड़ चेतन दोनों में परिणामिनित्यता । ३ जड़ में परिणामिनित्यता और चेतन में कूटस्थनित्यता का विवेक । ४ (4) कूटस्थ और परिणामि दोनों नियता का लोप और मात्र परिणामयवाह की सत्यता । (२) केवल कूटस्थ चैतन्य की ही या चैतन्यमान की सत्यता और नदिन सबकी काल्पनिकता या असत्यवा। जैन परम्परा दृश्य विश्व के अलावा परस्पर अत्यन्त मिन ऐसे जड़ और चेतन अनन्त सूक्ष्म तत्वों को मानती है । वह स्थूल जगत को सूक्ष्म जड़ तत्वों का ही कार्य या रूपान्तर मानती है । जैन परपरा के सूक्ष्म जड़ तत्व परमाणुरूप हैं। पर वे आरम्मवाद के परमाणु की अपेक्षा अत्यन्त सूक्ष्म माने गये हैं। परमाणुवादी होकर भी जैन दर्शन परिणामवाद की तरह परमाणुओं को परिणामी मानकर स्थूल जगत को उन्हीं का रूपान्तर या परिणाम मानता है । वस्तुत जैन दर्शन परिणामवादी है। पर साख्य योग तथा प्राचीन वेदान्त आदि के परिणा मवाद से जैन परिणामवाद का खास अन्तर है। वह अन्तर यह है कि साख्य योग का परि णामवाद चेतन तत्व से अस्पृष्ट होने के कारण जड़ तक ही परिमित है और मनुपपञ्च आदि का परिणामबाद मात्र नेतनतत्त्वस्पर्शी है । “जन कि जैन परिणामवाद जड़-चेतन, स्थूल सूक्ष्म समम वस्तुस्पी है अतएव जैन परिणामवाद को स.यापक परिणामवाद समझना चाहिए। भतमपञ्चका परिणामवाद भी सर्व व्यापक कहा जा सकता है फिर भी उसके और जैन के परिणामवाद में अन्तर यह है कि मर्तृप्रपञ्च का 'स' चेतन ब्रममात्र है तद्धिन और कुछ नहीं। जन कि जैन का 'सर्व' अनन्त जड़ और चेतन तयों का है। इस तरह आरम्म और परिणाम दोनों वादों का जैन दर्शन में व्यापकरूप में प्रा स्थान तथा समन्वय है । पर उसमें प्रतीयसमुत्पाद तथा विवर्तशद का कोई स्थान नहीं है । वस्तुमान को परिणामी नित्य और समानरूप से वास्तविक सत्य मानने के कारण जैनदर्शन प्रतीत्यसमुत्पाद तथा विवर्तबाद का सर्वथा विरोध ही करता है जैसा कि न्याय वैशेषिक साख्य योग आदि भी फरते हैं। न्याय-वैशेषिक सारूप योग आदि की तरह जैन दर्शन चेतनाहुत्ववादी है सही, पर उसके चेतन वत्त अनेक दृष्टि से भिन्न स्वरूप वाले हैं। जैन दर्शा न्याय, साख्य, आदि की तरह रेतन को न सन-यापक द्रव्य मानता है और न विशिष्टाद्वैत आदि की वाह अणु बाय स्वरूप ११ मात्र ही मानता है और बौद्ध दर्शन की तरह ज्ञान की निद्रव्यकधारामात्र । जैनाभिमत समग्र चेतन तत्व मध्यम परिमाण वाले और संकोच-विस्तारशील होने के कारण इस विषय में जड़ द्रव्यों से अत्यन्त विलक्षण नहीं । न्याय-वैशेषिक और योगदर्शन मानते हैं कि आत्मस्व या चेतनत्व समान होने पर भी जीवात्मा और परमात्माके बीच मौलिक भेद है अर्थात् जीवात्मा कभी परमात्मा या ईश्वर नहीं और परमात्मा सदा से ही परमात्मा या ईश्वर है कभी जीव- बन्धनवान नहीं होता । जैन दर्शन इससे बिलकुल उल्टा मानता है जैसा कि वेदान्त आदि मानते हैं । वह कहता है कि जीवात्मा और ईश्वर का कोई सहज भेद नहीं। सब जीवात्माओं में परमात्मशक्ति एक-सी है जो साधन पाकर , व्यक्त हो सकती है और होती भी है। अलबचा जैन और वेदान्त का इस विषय में इतना अन्तर अवश्य है कि वेदान्त एकपरमात्म- वादी है जब जैनदर्शन चेतन बहुत्ववादी होने के कारण तात्त्विकरूप से बहुपरमात्मवादी है । जैन परम्परा के तत्त्वपतिपादक प्राचीन, अर्वाचीन, प्राकृत, संस्कृत कोई मी ग्रन्थ क्यों न हो पर उन सबमें निरूपण और वर्गीकरण प्रकार भिन्न भिन्न होने पर भी प्रतिपादक हष्टि और प्रतिपाद्य प्रमेय, प्रेमावा आदि को स्वरूप वही है जो संक्षेप में ऊपर स्पष्ट किया गया । 'प्रमाण- मीमांसा' भी उसी जैन दृष्टि से उन्हीं जैन मन्तव्यों का हार्द अपने ढंग से प्रगट करती है। ६२. बाह्य स्वरूप । प्रस्तुत 'प्रमाणमीमांसा' के बाह्य स्वरूप का परिचय निम्न लिखित मुद्दों के वर्णन से हो सकेगा-शैली, विभाग, परिमाण, और भाषा । प्रमाणमीमांसा सूत्रशैली का ग्रन्थ है। वह कणाद सूत्रों या तत्त्वार्थ सूत्रों की तरह न दश अध्यायों में है, और न जैमिनीय सूत्रों की तरह बारह अध्यायों में। बादरायण सूत्रों की तरह चार अध्याय भी नहीं और पातञ्जल सूत्रों की तरह मात्र चार पाद ही नहीं । वह मक्षपाद के सूत्रों की तरह पांच अध्यायों में विभक्त है और प्रत्येक अध्याय कणाद या अक्ष- पाद के अध्याय की तरह दो दो आहिकों में परिसमाप्त है । हेमचन्द्र ने अपने जुदे २ विषय के प्रन्थों में विभाग के जुदे जुदे कम का अवलम्बन करके अपने समय तक में प्रसिद्ध संस्कृत वाङ्मय के प्रतिष्ठित सभी शाखाओं के ग्रन्थों के विभाग कम को अपने साहित्य में अपनाया है। किसी में उन्होंने अध्याय और पाद फा विभाग रखा, कहीं अध्यायमात्र का और कहीं पर्व, सर्ग काण्ड आदि का । प्रमाणमीमांसा तर्क ग्रन्थ होने के कारण उसमें उन्होंने अक्षपाद के प्रसिद्ध न्यायसूत्रों के अध्याय-आहिक का ही विभाग रखा, जो हेमचन्द्र के पूर्व अकलक ने जैन वाङ्मय में शुरू किया था। प्रमाणमीमांसा पूर्ण उपलब्ध नहीं। उसके मूलसूत्र भी उतने ही मिलते हैं जितनों की वृत्ति लभ्य है । अतएव अगर उन्होंने सब मूलसूत्र रचे भी हो तब भी पता नहीं चल सकता कि उनकी कुल संख्या कितनी होगी। उपलब्ध सूत्र १०० ही हैं और उतने ही सूत्रों की प्रस्वायना वृत्ति भी है । अन्तिम उपलब्ध २.१.३५ की वृति पूर्ण होने के बाद एक नये सूत्र का उत्थान उन्होंने शुरू किया है और उस अरे उत्थान में ही सण्डित लभ्य अन्य पूर्ण हो जाता है । माय नहीं कि इसके आगे कितने सूत्रों से वह माहिक पूरा होता । जो कुछ हो पर उपलब्य अन्ध दो अध्याय तीन भाहिक मात्र हे जो स्वोपज्ञ वृत्ति सहित ही है। यह कहने की तो जरूरत ही नहीं कि प्रमाणमीमांसा किस भाषा में है, पर उसकी भाषा विषयक योग्यता के बारे में थोड़ा जान लेना जरूरी है । इसमें सन्देह नहीं कि जैन वाड्मय में संस्कृत भाषा के प्रवेश के बाद उत्तरोतर संस्कृत भाषा का वैशारद्य और पाजल लेसपाटव बढ़ता ही आ रहा था फिर भी हेमचन्द्र का लेख वैशारच कमसे कम जैन वाङ्मय में तो मुर्धन्य स्थान रम्पत्ता है । चैयाकरण, आलशारिक, कवि और कोपकार रुप से हेमचन्द्र का स्थान न केवल समप्र जैन परंपरा में पक्कि मारतीय विद्वत्परंपरा में भी असाधारण रहा । यही उनकी असाधारणता और व्यवहारदक्षता प्रमाणमीमांसा की भाषा घरचना में स्पष्ट होती है। मापा उनकी वाचस्पति मिथ की तरह नपी-तूली और शब्दाडंपर शुन्य सहज प्रसन्न है। वर्णन में न उतना संक्षेप है जिससे वक्तव्य अस्पष्ट रहे और न इतना विस्तार जिससे अन्य केवल शोभा की वस्तु बना रहे । ६३. जेन तर्कसाहित्य में प्रमाणमीमांसा का स्थान । जैन तर्क साहित्य में प्रमाणमीमांसा का स्थान क्या है इसे समझने के लिये जैन साहित्य के परिवर्तन या विकास संबंधी युगों का ऐतिहासिक अवलोकन करना जरूरी है। ऐसे युग संक्षेप में तीन है-१ आगमयुग, २ संस्कृतप्रदेश या भनेशन्तस्थापन युग, ३ न्याय- प्रमाणस्यापन युग। पहला युग मगवान महावीर या टनके पूर्ववर्ती मगरान पार्धनाथ से लेकर आगम संक- लना-विममीय पम-रष्ठ माताब्दी तक का फरीर हजार-बारह सौ वर्ष का है। दूसरा युग करीर दो शाब्दियों का है जो करीव विक्रमीय छटी शताब्दी से शुरू होकर सातयी शताब्दी व में पूर्ण होता है। तीसरा युग विक्रमीय आठवी तादी से लेकर भटारहवीं शताब्दी तक फरीय एक हजार वर्ष का है। पदायिक संपर्प और दार्गनिक तथा दुमरी विविध विधाओं के विकास-विस्तार के प्रभार के समय से मन परंपरा को साहित्य की मन्नग या यहिब प्राधि में कितनाही गुगा. तर असा सम्प भेद या परिवर्तन क्यों न हुआ हो पर मा दमने पदिले गति रिमा मादी भय से इति तक देखने पर भी हमें नजन रष्टि में परिवर्तन मातम होता है और ग गरे यार-माम्पनर तालिमन्तायो। १. आगमयुग ग युग में मारी टि से घर का सामोराही मीमाती मि र माग भोर कमी पाप परिशोपही मोर या शादी समा जैन तर्कसाहित्य में प्रमाणमीमांसा का स्थान १३ जैसा कि बौद्ध परंपरा में भी था। इस युग का प्रमेय निरूपण आचार लक्षी होने के कारण उसमें मुख्यतया स्वमतप्रदर्शन का ही भाव है। राजसमाओं और इतर वादगोष्ठिओ में विजय भावना से प्रेरित होकर शास्त्रार्थ करने की तथा खण्डनप्रधान मन्थनिर्माण की प्रवृत्ति का भी इस युग में अमाव-सा है। इस युग का प्रधान लक्षण जड़-चेतन के भेद-प्रभेदों का विस्तृत वर्णन तथा अहिंसा-संयम-तप आदि आचारोंका निरूपण करना है। आगम युग और संस्कृत युग के साहित्य का पारस्परिक अन्तर संक्षेप से इतने ही में कहा जा सकता है कि पहिले युग का जैन साहित्य बौद्ध साहित्य की तरह अपने मूल उद्देश के अनुसार लोकमोग्य ही रहा है। जब कि संस्कृत भाषा और उसमें निबद्ध तर्क साहित्य के अध्ययन की व्यापक प्रवृत्ति के बाद उसका निरूपण सूक्ष्म और विशद होता गया है सही पर साथ ही साथ वह इतना जटिल भी होता गया कि अन्त में संस्कृतकालीन साहित्य लोक- भोग्यता के मूल उद्देश से च्यूत होकर केवल विद्वद्रोग्य ही बनता गया । २. संस्कृतप्रवेश या अनेकान्तस्थापन युग संभवतः वाचक उमास्वाति या तत्सदृश अन्य आचार्यों के द्वारा जैन बाड्मय में संस्कृत भाषा का प्रवेश होते ही दुसरे युग का परिवर्तनकारी लक्षण शुरू होता है जो बौद्ध परंपरा में तो अनेक शताब्दी पहिले ही शुरू हो गया था। इस युग में संस्कृत भाषा के अभ्यास की तथा उसमें ग्रन्थप्रणयन की प्रतिष्ठा स्थिर होती है। इसमें राजसभाप्रवेश, पर- वादियों के साथ वादगोष्ठी और परमतखण्डन की प्रधान दृष्टिसे स्वमत स्थापक अन्यों की रचना-ये प्रधानतया नजर आते हैं। इस युग में सिद्धसेन जैसे एक-आध आचार्य ने जैन न्याय की व्यवस्था दर्शाने वाला एकाध ग्रन्थ मले ही रचा हो पर अब तक इस युग में जैनन्याय या प्रमाणशास्त्रों की न तो पूरी व्यवस्था हुई जान पड़ती है और न तद्विपयक तार्किक साहित्य का निर्माण ही देखा जाता है। इस युग के जैन तार्किकों की प्रवृति की प्रधान दिशा दार्शनिक क्षेत्रों में एक ऐसे जैन मन्तव्य की स्थापना की ओर रही है जिसके बिखरे हुए और कुछ स्पष्ट-अस्पष्ट वीज आगम में रहे और जो मन्तव्य आगे जाकर भार- सीय समी दर्शन परंपरा में एक मात्र जैन परंपरा का ही समझा जाने लगा, तथा जिस मन्तव्य के नाम पर आज तक सारे जैन दर्शन का व्यवहार किया जाता है, वह मन्तव्य है अनेकान्त- वाद का । दूसरे युग में सिद्धसेन हो या समन्तभद्र, मल्लादी हो या जिनभद्र सभी ने दर्शना- न्तरों के सामने अपने जैनमत की अनेकान्त दृष्टि तार्किक शैलीसे तथा परमत खण्डन के अभिप्राय से इस तरह रखी है कि जिससे इस युग को अनेकान्त स्थापन युग ही कहना समु- चित होगा । हम देखते हैं कि उक्त आचार्यों के पूर्ववर्ती किसी के प्राकृन या संस्कृत मन्थ में न तो पैसी अनेकान्त की वार्किक स्थापना है और न अनेकान्त मूलक सप्तमझी और नयवाद का पैसा तार्किक विश्लेषण है, जैसा हम सन्मति, द्वात्रिंशद्वात्रिंशिका, न्यायारतार स्वयंभूम्तोत्र, बाद-मीमांसा, युक्त्यनुशासन, नयचक और विशेषावश्यक मान्य में पाते हैं। इस युग के प्रस्तावना तर्क-दर्शन निष्णात जैन आचार्यों ने नयवाद, सप्तमन्त्री और भनेकान्तवाद की प्रबल और स्पष्ट स्थापना की ओर इतना अधिक पुरुषार्थ किया कि जिसके कारण जैन और जैनेतर परपराओं में जेन दर्शन अनेकान्त दर्शन के नाम से ही प्रतिष्ठित हुआ । और बौद्ध तथा ब्रामण दार्शनिक पण्डितों का लक्ष्य अनेकान्त खण्डन की ओर गया तथा वे किसी न किसी प्रकार से अपने अन्यों में मात्र अनेकान्त या सप्तभङ्गी का खण्डन करके ही जेन दर्शन के मन्तव्यों के खण्डन की इतिश्री समझने लगे। इस युग की अनेकान्त और तन्मूलक वादों की स्थापना इतनी गहरी हुई कि जिसपर उत्तरवर्ती अनेक जैनाचार्यों ने अनेकधा पल्लवन किया है फिर भी उसमें नई मौलिक युक्तियों का शायद ही समावेश हुआ है । दो सो वर्ष के इस युग की साहित्यिक प्रवृत्ति में जन न्याय और प्रमाण शास्त्र की पूर्वभूमिका तो तैयार हुई जान पड़ती है पर इसमें उस शास का व्यवस्थित निर्माण देखा नहीं जाता । इस युग की परमतों के सयुक्तिक खण्डन तथा दर्शना तरीय समर्थ विद्वानों के सामने स्वमत के प्रतिष्ठित स्थापन की भावना ने जैन परपरा में सस्कृत भाषा के तथा सस्कृतनिबद्ध दर्शनान्तरीय प्रतिष्टित ग्रन्थों के परिशीलन की प्रबल जिज्ञासा पैदा कर दी और उसी ने समर्थ जैन आचार्यों का लक्ष्य अपने निजी न्याय तथा प्रमाण शास्त्र के निर्माण की ओर खींचा, जिसकी कमी बहुत ही अखर रही थी। ३. न्याय प्रमाणस्थापन युग उसी परिस्थिति में से अकलक जैसे धुरंधर व्यवस्थापक का जन्म हुआ। संभवत अकलक ने ही पहिले पहल सोचा कि जैन परपरा के ज्ञान, ज्ञेय, ज्ञाता आदि सभी पदार्थों का निरूपण तार्किक शैली से संस्कृत भाषा में वैसा ही शास्त्रबद्ध करना आवश्यक है जैसा ब्रामण और बौद्ध परपरा के साहित्य में बहुत पहिले से हो गया है और जिसका अध्ययन अनिवार्य रूपसे जैन तार्किक करने लगे हैं। इस विचार से अकलक ने द्विमुखी प्रवृति शुरू की। एक ओर वो बौद्ध और ब्राह्मण परपराके महत्वपूर्ण ग्रन्थोंका सूक्ष्म परिशीलन और दूसरी ओर समस्त जैन मन्तव्यों का तार्किक विश्लेपण । केवल परमतों का निरास करने ही से अकरा का उद्देश्य सिद्ध हो नहीं सकता था। अतएव दर्शनान्तरीय शास्त्रों के सूक्ष्म परिशीलन में से और जैन मत के तलस्पर्शी ज्ञान से उन्होंने छोटे छोटे पर समस्त जनतक- प्रमाण शास्त्र के आधारस्तम्भमूत अनेक न्याय प्रमाण विषयक प्रकरण रचे जो दिड्नाग और सासकर धर्मकीति जैसे यौद्ध तार्किकों के तथा उद्योतकर, कुमारिल आदि जैसे ब्राह्मण तार्किको के प्रभाव से भरे हुवे होने पर भी जैन मन्तव्यों की मिरकुल नये सिरे और स्वत प्रभार से स्थापना करते हैं। अकरने न्याय प्रमाण शास्त्रका जैन परपरा में जो माथमिक निर्माण किया, जो परिभाषाएँ, जो रक्षण व परीक्षण किया, जो प्रमाण प्रमेय भादिका वर्गीकरण किया और परार्थानुमान तथा वादकथा आदि परमत प्रसिद्ध वस्तुओं के संग्धमें जो बैन प्रणाली स्थिर की, संक्षेप में अरत में जैन परंपरा में नहीं पर अन्य परपरामों में प्रसिद्ध ऐसे तर्क शास्त्र के अनेक पदार्थों को जनरष्टि से जैन परपरा में जो सात्मीमाव किया तथा आगम मिद्र जैन तर्कसाहित्य में प्रमाणमीमासा का स्थान अपने मन्तव्यों को जिस तरह दार्शनिकों के सामने रखने योग्य बनाया, वह सब उनके छोटे छोटे अन्यों में विद्यमान उनके असाधारण व्यक्तित्व काथा न्याय प्रमाणस्थापन युग का द्योतक है। अकलक के द्वारा प्रारव्य इस युग में साक्षात् या परपरा से अकलङ्क के शिष्य प्रशिप्यों ने ही उनके सूत्रस्थानीय ग्रन्थों को बड़े बड़े टीकाग्रन्थों से वैसे ही अलकृत किया जैसे धर्म- कीति के ग्रन्थों को उनके शिष्यों ने। अनेकान्त युग की मात्र पद्यप्रधान रचना को अकल ने गद्य पद्य में परिवर्तित किया था पर उनके उत्तरवर्ती अनुगामियों ने उस रचना को मानारूपों में परिवर्तित किया, जो रूप बौद्ध और ब्रामण परपरा में प्रतिष्ठित हो चुके थे। माणिक्यनन्दी अकलङ्क के ही विचार दोहन में से सूत्रों का निर्माण करते हैं। विद्यानन्द अकलङ्क के ही सूक्तों पर या तो भाग्य रचते हैं या तो पद्यवार्तिक बनाते हैं या दुमरे छोटे छोटे अनेक प्रकरण बनाते हैं। अनन्त- वीर्य, प्रभाचन्द्र और वादिराज जेसे तो अकलङ्कके सक्षिप्त सूक्तों पर इतने बड़े और विशद तथा जटिल भाष्य व विवरण कर डालते हैं कि जिससे तप तक में विकसित दर्शनान्तरीय विचार परपराओं का एक तरह से जैन वाड्मय में समावेश हो जाता है। दूसरी तरफ श्वेताम्बर परपराके आचार्य भी उसी अकलङ्क स्थापित प्रणालीकी ओर झुकते हैं। हरिभद्र जैसे आगमिक और तार्किक ग्रन्थकार ने तो सिद्धसेन और समन्तभद्र आदि के मार्ग का प्रधान त्या अनेकान्तजयपता का आदि में अनुसरण किया पर धीरे धीरे न्याय प्रमाण विषयक स्वतन्त्र ग्रन्थ प्रणयन की प्रवृचि मी श्वेताम्बरा परपरा में शुरू हुई । श्वेताम्बराचार्य सिद्धसेन ने न्यायावतार रचा था । पर वह निरा प्रारभ मान था । अकलङ्ग ने जेन न्याय की सारी व्यवस्था स्थिर कर दी। हरिभद्रने दर्शनान्तरीय सब वार्ताओं का समुच्चय भी कर दिया। इस भूमिका को लेकर शान्त्याचार्य जैसे श्वेतावर तार्किक ने तर्कवार्तिक जैसा छोटा किन्तु सारगर्भ ग्रन्थ रचा, इसके बाद तो शेगनर परपरा में न्याय और प्रमाण अन्यों के समह का, परिशीलन का और नये नये अन्य निर्माण का ऐसा पूर आया कि मानो समाजमें तबतक ऐसा कोई प्रतिष्ठित विद्वान् ही न समझा जाने लगा, जिसने संस्कृत भाषा में खास कर तर्क या प्रमाण पर मूल या टीका रूपसे कुछ न कुछ लिखा न हो। इस भावना में से ही अभयदेव का वादार्णव तैयार हुआ जो संमवत तब तक के जेन संस्कृत ग्रयों में सबसे बड़ा है। पर जैन परपरा पोषक गूजरात गत सामाजिक राजकीय सभी बलों का सबसे अधिक उपयोग वादीदेव सुरि के किया। उन्होंने अपने प्रथ का स्याद्वादरलाकर यथार्थ ही नाम रखा। क्योंकि उन्होंने अपने समय तक में प्रसिद्ध सभी श्वेताम्बर दिगम्बर तार्किकों के विचार का दोहन अपने अन्य में रख दिया जो स्याद्वाद ही था। और साथ ही उन्होंने अपनी जानीर से ब्राह्मण और बौद्ध परपरा की क्सिी भी शाग्वा के मन्तव्यों की विस्तृत चर्चा अपने ग्रन्य में न छोड़ी। चाहें विस्तार के कारण वह अन्य पाठ्य रहा न हो पर तर्कशास्त्र के निर्माण में और विस्तृत निर्माण में प्रतिष्ठा मानने वाले जैनमत की बदौल्न एक रत्नाकर जैसा समप्र मन्तव्यरत्नों का संग्रह पन गया, जो न केवल तत्वज्ञान की दृष्टि से ही उपयोगी है, पर ऐतिहासिक दृष्टि से भी बड़े महत्त का है।

प्रस्तावना आगमिक साहित्य के प्राचीन और अति विशाल खजाने के उपरान्त तत्त्वार्थ से लेकर स्याद्वादरत्नाकर तक के संस्कृत व तार्किक जैन साहित्य की भी बहुत बड़ी राशि हेमचन्द्र के परिशीलन पथ में आई जिससे हेमचन्द्र का सर्वाङ्गीण सर्जक व्यक्तिल सन्तुष्ट होने के बजाय एक ऐसे नये सर्जन की ओर प्रवृत्त हुवा जो तब तक के जैन वाङ्मय में अपूर्व स्थान रख सके । दिड्नाग के न्यायमुख, न्यायप्रवेश आदि से प्रेरित होकर सिद्धसेन ने जैन परंपरा में न्याय-परार्थानुमान का अवतार कर ही दिया था। समन्तभद्र ने अक्षपाद के प्रावादुकों (अध्याय चतुर्थ) के मतनिरास की तरह आप्त की मीमासा के बहाने सप्तभनी की स्थापना में पर प्रवा- दियोंका निराप्त कर ही दिया था। तथा उन्होंने जैनेवर शासनों से जैन शासनकी विशेष सयुक्तिकता का अनुशासन भी युक्त्यनुशासन में कर ही दिया था। धर्मकीर्ति के प्रमाण वातिक, प्रमाणविनिश्चय आदि से बल पाकर तीक्ष्णदृष्टि अकलक ने जैन न्याय का विशेष निश्चय-व्यवस्थापन तथा जैन प्रमाणों का संग्रह अर्थात् विभाग, लक्षण थादि द्वारा निरूपण अनेक तरह से कर दिया था। अकलङ्ग ने सर्वज्ञत्व, जीवत्व आदिकी सिद्धि के द्वारा धर्मकीर्ति जैसे प्राज्ञ वौद्धों को जवाब भी दिया था। सूक्ष्मप्रज्ञ विद्यानन्द ने आत की, पत्र की और प्रमाणों की परीक्षा द्वारा धर्मकीर्ति की तथा शान्तरक्षित की विविध परीक्षाओं का जैन परंपरा में सूत्रपात भी कर ही दिया था। माणिक्यनन्दी ने परीक्षामख के द्वारा न्यायविन्दु के से सूत्र मन्थ की कमी को दूर कर ही दिया था। जैसे धर्मकीर्ति के अनु- गामी विनीतदेव, धर्मोचर, प्रज्ञाकर, मर्चट आदि प्रखर तार्किकों ने उनके सभी मूल ग्रन्थों पर छोटे बड़े भाप्य या विवरण लिखकर उनके अन्यों को पठनीय तथा विचारणीय बनाकर बौद्ध न्यायशास को प्रकर्ष की भूमिका पर पहुँचाया था वैसे ही एक तरफ से दिगम्बर परंपरा में मकर के सक्षिप्त पर गहन सूक्तों पर उनके अनुगामी अनन्तनीय, विद्यानन्द, प्रमाचन्द्र और वादिराज जैसे विशारद तथा पुरुषार्थी तार्किकों ने विस्तृत व गहन भाप्य-विवरण मादि रचकर जैन न्याय शास्त्र को अतिसमृद्ध बनाने का सिलसिला भी जारी कर ही दिया था और दूसरी तरफ से श्वेताम्बर परंपरा में सिद्धसेन के संस्कृत तथा प्राकृत तर्फ प्रकरणों को उनके अनुगामिओं ने टीका अन्यों से भूपित करके उन्हें विशेष सुगम तथा प्रचारणीय बनाने का भी प्रयत्न इसी युग में शुरू किया था। इसी सिलसिले में से प्रभाचन्द्र के द्वारा प्रमेयों के कमल पर मार्तण्ड का प्रखर प्रकाश तथा न्याय के कुमुदों पर चन्द्र का सौग्य प्रकाश डाला ही गया था। अभयदेव के द्वारा तत्वबोधविधायिनी टीका या वादार्णव रचा जाकर तत्त्वसमह तथा प्रमाणवार्तिकार कार जैसे बड़े अन्यों के अभाव की पूर्ति की गई थी। वादि देव ने रत्नाकर रचकर उसमें समी पूर्ववर्ती जैन ग्रन्यरों का पूर्णतया संग्रह कर दिया था यह सब हेमचन्द्र के सामने था । पर उन्हें मालस हुआ कि उस न्याय प्रमाण विषयक साहित्य में कुछ भाग तो ऐसा है जो अति महत्त्व का होते हुए भी एक २ विषय की ही चर्चा करता है या बहुत ही संक्षिप्त है। दुसरा माग ऐसा है कि जो है दो सर्वविषयसंपादी पर वह उत्तरोतर इचना अधिक विस्त तथा शब्दाविष्ट है कि जो सर्व साधारण के अम्पाम का विषय भारतीय प्रमाणशास्त्र में प्रमाणमीमांसा का स्थान वन नहीं सकता । इस विचार से हेमचन्द्र ने एक ऐसा प्रमाण विषयक ग्रन्थ बनाना चाहा जो कि उनके समय तक चर्चित एक भी दार्शनिक विषय की चर्चा से खाली न रहे और फिर भी वह पाठ्यक्रम योग्य मध्यम कद का हो। इसी दृष्टि में से 'प्रमाणमीमांसा' का जन्म हुआ। इसमें हेमचन्द्र ने पूर्ववर्ती आगमिक-तार्किक सभी जैन मन्तव्यों को विचार व मनन से पचा कर अपने ढंग की विशद व अपुनरुक्त सूत्रशैली तथा सर्वसंग्राहिणी विशदतम स्वीपज्ञ वृत्ति में सन्निविट रिया । यद्यपि पूर्ववर्ती अनेक जैन मन्थों का सुसबद्ध दोहन इस मीमांसा में है जो हिन्दी टिप्पणों में की गई तुलना से स्पष्ट हो जाता है फिर भी उसी अधूरी तुलना के आधार से यहाँ यह भी कह देना समुचित है कि प्रस्तुत ग्रन्थ के निर्माण में हेमचन्द्र ने प्रधान- तया स्नि किन ग्रन्थों या ग्रन्थकारों का मानय लिया है। नियुक्ति, विशेषावश्यक भाप्य तथा तमार्थ जैसे आगमिक अन्य तथा सिद्धसेन, समन्तभद्र, शकर, माणिक्यनन्दी और विद्यानन्द की मायः समस्त कृतियाँ इसकी उपादान सामग्री बनी है। प्रभाचन्द्र के मार्तण्ड का भी इसमें पूरा असर है। अगर अनन्तवीर्य सचमुच हेमचन्द्र के पूर्ववर्ती या समकालीन युद्ध रहे होंगे तो यह भी मुनिश्चत है कि इस ग्रन्थ की रचना में उनकी छोटीसी प्रमेयरलमाला का विशेष उपयोग हुआ है । वादी देवसूरि की कृति का भी उपयोग इसमें स्पष्ट है, फिर मी जैन तार्किकों में से अर और गाणिक्यनन्दी का ही मार्गानुगमन प्रधानतया देखा जाता है। उपयुक्त जैन- अन्यों में मार हुए ब्राह्मण बौद्ध ग्रन्थों का उपयोग हो जाना तो सामाविक ही था; फिर भी प्रमाणमीमांसा के सूक्ष्म अवलोकन तथा तुलनात्मक अभ्यास से यह भी पता चल जाता है कि हेमचन्द्र ने बौद्ध-सारण परपरा के सिन किन विद्वानों की कृतियों का अध्ययन व परिशी- ला विशेररूप से किया था जो प्रमाणमीमासा में उपयुक्त हुआ हो। दिङ्नाग, खास फर धर्म- कीर्ति, धर्मोचर, मर्चट और शान्तरक्षित ये बौद्ध ताकि इनके अध्ययन के विषय अवश्य रहे हैं । कणाद, मासर्यश, व्योमशिन, श्रीधर, अक्षपाद, वात्स्यायन, उद्योतकर, जयन्त, वाच- स्पति मिश्र, शर, प्रमाकर, कुमारिल आदि जुदी जुटी वैदिक परंपराओं के प्रसिद्ध विद्वानों की सय कृतियाँ प्राय इनके अध्ययन की विषय रहीं। चार्वाक एकदेशीय जयराशि मट्ट का तचौपप्लस भी इनकी दृष्टि के बाहर नहीं था। यह सर होते हुए भी हेमचन्द्र की भाषा तथा निरूपण शैली पर धर्मकीर्ति, धर्मोचर, मर्चट भासनेश, वात्स्यायन, जयन्त, वाचस्पति, कुमारिल आदि पा ही भाकर्षक प्रभाव पड़ा हुआ जान पड़ता है। अतएव यह अधूरे रूप में उपलब्ध प्रमाणमीमांसा भी ऐतिहासिक दृष्टि से जैन साहित्य में व्या भारतीय दर्शनसाहित्य में एक विशिष्ट स्थान रसती है। भारतीय प्रमाणशास्त्र में प्रमाणमीमांसा का स्थान भारतीय प्रभावशाल में प्रमागमीमांसा का समान की दृष्टि से यया स्था। इसे ही २ समझने के लिये मुख्यतया दो प्रश्नों पर विचार करना ही होगा। जनताहिको की गरतीय ममात्रको पपा दो है, जो ममामीमा में सनिलिष्ट हुई हो और जिसको प्रस्तावना १८ चिना जाने रिसी तरह भारतीय प्रमाणशास्त्र का पूरा अध्ययन हो ही नहीं सकता । पूर्वा- चार्यों की उस देन में हेमचन्द्र ने अपनी ओर से कुछ भी विशेष अर्पण किया है या नहीं और किया है तो किन मुद्दों पर ! १. जैनाचार्यों की भारतीय प्रमाणशास्त्र को देन १. अनेकान्तपाद-सबसे पहली और सबसे श्रेष्ठ सब देनों की चाबी रूप जैनाचार्यों की मुख्य देन है अनेकान्त तथा नयवाद का शासीय निरूपण । विश्व का विचार करनेवाली परस्पर भिन्न ऐसी मुख्य दो दृष्टियाँ हैं। एक है सामान्य. गामिनी और दूसरी है विशेषगामिनी । पहली दृष्टि शुरू में तो सारे विश्व में समानता ही "देखती है पर वह धीरे-धीरे अभेद की ओर झुकते २ अंत में सारे विश्व को एक ही मूल में देग्यती है और फलतः निश्चय करती है कि जो कुछ प्रतीति का विषय है वह तत्व वास्तव में एक ही है । इस तरह समानता की प्राथमिक भूमिका से उतर कर अंत में यह दृष्टि ताधिक- एकता की भूमिका पर मा कर ठहरती है । उस दृष्टि में जो एक मात्र विषय स्थिर होता है, वही सत् है । सत् तत्त्वमें आत्यंतिक रूप से निमम होने के कारण वह दृष्टि या तो भेदों को देख ही नहीं पाती या उन्हें देख कर भी वास्तविक न समझने के कारण व्यावहारिक या अपारमार्थिक या बाधित कह कर छोड़ ही देती है। चाहे फिर चे प्रतीतिगोचर होने वाले भेद कार कृत हो अर्थात् कालपट पर फैले हुए हों जैसे पूर्वापररूप बीज, अंकुर आदि; या देशकत हो अर्थात् देशपट पर वितत हो जैसे समकालीन घट, पट आदि प्रकृति के परिणाम; या व्यगत अर्थात् देशकाल निरपेक्ष साहजिक हों जैसे प्रकृति, पुरुष तथा अनेक पुरुष । इसके विरुद्ध दुसरी दृष्टि सारे विध में अममानता ही असमानता देखती है और धीरे धीरे उस असमानता की जड़ की खोज करते करते अंत में वह विश्लेषण की ऐसी भूमिका पर पहुँच जाती है, जहाँ उसे एकता की वो बात ही क्या, समानता भी कृतिम मालूम होती है । फलतः पद निश्चय कर लेती है कि विश्व एक दूसरे से अत्यंत भिन्न ऐसे भेदों का पुंज मात्र है । वस्तुत. उसमें न कोई वास्तविक एक तत्व है और न साम्य ही। चाहे यह एक तरव समग्र देश- पाल व्यापी समझा जाता हो जैसे प्रकृति, या द्रव्यमेव होने पर भी मान फाल म्यापी एक समझा जाता हो जैसे परमाणु । उपर्युक्त दोनों दृष्टियाँ मूल में ही मिन्न है। ययोंकि एक का आधार समन्बय मात्र है और दुसरी का आधार विछेग मात्र । इन गूलग्न दो विचार सरणियों के कारण तथा उनमें से प्रफुटित होने वाली दुसरी वैसी ही अवान्तर विचारसरगियों के कारण अनेक मुद्दों पर अनेक शिरोपी बाद आप ही थाप सड़े हो जाते है। हम देखते है कि सामान्यगामिनी पहली राष्टि में से समा देश-कार-व्यापी क्या देश-कार-विनिर्मक ऐमे एक मात्र सर तत्व या प्रभावित का याद न्यापित हुमा, जिसने एक तरफ से सकल भेदों को और तमाइक प्रमाणों को मिप्या पन गया और साप दी सत्-तम को पाणी या तर्क मपि से शन्य कद कर मात्र अनु- मवगम्य पहा । दरी विशेषगामिनी दि में से भी फेवर देश और काल भेदसे ही मिटा नही भारतीय प्रमाणशास्त्र मे प्रमाणमीमांसा का स्थान १९ बलि स्वरूप से भी भिन्न ऐसे अनंत भेदों का वाद स्थापित हुआ। जिसने एक ओर से सब प्रकार के अभेदों को मिथ्या बतलाया और दूसरी तरफ से अतिम भेदों को वाणी तथा तर्क की प्रवृत्ति से शुन्य कह कर मत्र अनुभवगम्य बतलाया । ये दोनों बाद अंत में शुन्यता के तथा स्वानुभवगम्यता के परिणाम पर पहुँचे सही, पर दोनों का रक्ष्य अत्यत भिन्न होने के कारण वे आपस में बिलकुल ही टकराने और परस्पर विरुद्ध दिखाई देने लगे। उक्त मूलभूत दो विचारधाराओं में से फूटने वाली या उनसे सम्बन्ध रखने वाली भी अनेक विचारधाराएँ प्रवाहित हुई। किसी ने अभेद को तो अपनाया, पर उसकी व्याप्ति काल और देश पट तक अथवा मात्र कालपट तक रखी। स्वरूप या द्रव्य तक उसे नहीं बढ़ाया । इस विचार धारा में से अनेक द्रव्यों को मानने पर भी उन द्रव्यों की कालिक नित्यता तथा दैशिक व्यापकता के वाद का जन्म हुआ जैसे साख्य का प्रकृति पुरुषवाद। दूसरी विचार- धारा ने उसकी अपेक्षा भेद का क्षेत्र बढ़ाया। जिससे उसने कालिक नित्यता तथा देशिक व्यापकता मान कर भी स्वरूपत जड़ द्रयों को अधिक संख्या में स्थान दिया जैसे परमाणु, विभुद्रव्यवाद । अद्वैतमात्र को या सन्मानको स्पर्श करनेवारी दृष्टि किसी विषय में मैद सहन न कर सकने के कारण अभेदमूलक अनेकवादों का स्थापन करे, यह स्वाभाविक ही है। हुआ भी ऐसा ही। इसी दृष्टि में से कार्य कारण के अभेदमूलक मात्र सरकार्यवाद का जन्म हुआ। धर्म धर्मी, गुण गुणी, आधार-आधेय आदि द्वंद्रों के अभेदवाद भी उसीमें से फलित हुए। जब कि द्वैत और भेद को स्पर्श करनेवाली दृष्टि ने अनेक विषयों में भेदमूलक ही नाना वाद स्थापित किये । उसने कार्य कारण के भेदमूलक मात्र असत्कार्यवाद को जन्म दिया तथा धर्म-धर्मी, गुण गुणी, आधार-आधेय आदि अनेक वृद्धों के भेदों को भी मान लिया। इस तरह हम भारतीय तत्त्वचिंतन में देखते हैं कि मौलिक सामान्य और विशेष दृष्टि तथा उनकी अवान्तर सामान्य और विशेष दृष्टियों में से परस्पर विरुद्ध ऐसे अनेक मतों-दर्शनों का जन्म हुआ, जो अपने विरोधिवाद की आधारभूत भूमिका की सत्यता की कुछ भी परवा न करने के कारण एक दूसरे के प्रहार में ही चरितार्थता मानने लगे। सद्वाद अद्वैतगामी हो या द्वैगामी जैसा कि साख्यादि का, पर वह कार्य कारण के अभेद मूलक सत्कार्यवाद को बिना माने अपना मूल रक्ष्य सिद्ध ही नहीं कर सकता जन कि असद्वाद क्षणिकगागी हो जैसे बौखों का, स्थिरगामी हो या नित्यगामी हो असे पैदोपिक आदि फा-पर वह असत्कार्यवाद का स्थापन बिना क्येि अपना लक्ष्य स्थिर कर ही नहीं सकता। अतएव सत्कार्यवाद और असत्कार्यवाद की पारस्परिक सफर हुई। अद्वैतगामी यौर द्वैतगामी सद्वाद में से जन्मी हुई कूटस्थता जो कालिक नित्यता रूप है और विभुता जो देशिक व्यापकतारूप है उनकी-देश और कालकृत निरंश अश्शवाद अर्थात् निरश क्षणपाद के साथ टकर हुई, जो कि वस्तुत सद्दर्शन के विरोधी दर्शन में से फरित होता है। एक तरफ से सारे विश्व को अखण्ड और एक तस्वरूप माननेवाले और दूसरी तरफ से उसे निरंश अशा ।

२० प्रस्तावना पुन माननेवाले अपने अपने रक्ष्य की सिद्धि तभी कर सकते थे जब वे अपने अभीष्ट तत्त को अनिर्वचनीय अर्थात् अनमिलाप्य-शब्दागोचर मानें, क्योंकि शब्द के द्वारा निर्वचन मानने पर न तो अखण्ड सत् तत्त्व की सिद्धि हो सकती है और न निरश भेदतत्व की । निर्वचन करना ही मानों अखण्डता या निरशता का लोप कर देना है। इस तरह अखण्ड और निरशवाद में से अनिर्वचनीयत्ववाद आप ही गाप फलिन हुआ। पर उस वाद के सामने लक्षण यादी वैशेषिक आदि तार्किक हुए, जो ऐसा मानते हैं कि वस्तुमान का निर्वचन करना या रक्षण बनाना शक्य ही नहीं बल्कि वास्तविक भी हो सकता है। इसमें से निर्वचनीयत्ववाद का जन्म हुआ और वे-अनिर्वचनीय तथा निर्वचनीयवाद आपसमें टकराने लगे। इसी प्रकार कोई मानते थे कि प्रमाण चाहे जो हो पर हेतु अर्थात् तर्क के सिवाय विस से अन्तिम निश्चय परना भयास्पद है.। जब दूसरे कोई मानते थे कि हेतुवाद स्वतन्त्र बल नहीं रखता। ऐसा चल आगम में ही होने से यही मूर्धन्य प्रमाण है। इसीसे वे दोनों बाद परस्पर टकराते थे। दैवज्ञ कहता था कि सब कुछ दैवाघीन है, पौरुष स्वतन्त्ररूप से कुछ कर नहीं सकता । पौरुषवादी ठीक इससे उरया कहता था कि पौरुप ही स्वतन्त्रभाव से कार्यकर है। अतएव वे दोनों वाद एक दूसरे को असत्य ही मानते रहे । अर्थनय-पदार्थवादी शब्द की और शब्दनय-शाब्दिक अर्थ की परवा न करके परस्पर खण्डन करने में प्रवृत थे। कोई अभाव को भाव से पृथक् ही मानता तो दूसरा कोई उसे भाव स्वरूप ही मानता था और ये दोनों भाव से अभाव को पृथक् मानने न मानने के बारे में परस्पर प्रतिपक्षभाव धारण करते रहे । कोई प्रमाता से प्रमाण और प्रमिति को अत्यन्त भिन्न मानते तो दूसरे कोई उससे उन्हें अभिन्न मानते थे। कोई वर्णाश्रम विहित कर्म मान पर भार देकर उसीसे इष्ट प्राप्ति बतलाते तो कोई ज्ञानमात्र से आगन्दाप्ति प्रतिपादन करते जब तीसरे कोई भक्ति को ही परम पद का साधन मानते रहे और वे सभी एक दूसरे का आवेशपूर्वक खण्डन करते रहे। इस सरह तत्त्वज्ञान के व आचार के छोटे बड़े अनेक मुद्दों पर परस्पर बिस्कुल विरोधी ऐसे अनेक एकान्त मत प्रचलित हुए। उन एकान्तों की पारस्परिक वाद लीला देखकर अनेकान्तदृष्टि के उत्तराधिकारी आचार्यों को विचार आया कि असल में ये सब वाद जो कि अपनी अपनी सत्यता का दाग फरते हैं वे मापसमें इतने रहते हैं क्यों। पया उन सब में कोई तथ्यांश ही नहीं, या सव में तथ्यांश है, या रिसी सी में तय्याश है, या सभी पूर्ण सत्य है। इस प्रश्न के अन्तर्मुख जबाब में से उन्हें एक चापी गिर गई जिसके द्वारा उन्हें सब विरोधों का समाधान हो गया और पूरे सत्य का दर्शा हुआ। वही चाबी अनेकान्तवाद की भूमिका रूप अनेकान्तष्टि है। इस दृष्टि के द्वारा उन्होंने देसा कि प्रत्येक सयुक्तिक याद अमुक अमुक दृष्टि से अमुक अमुक सीमा तक सत्य है । फिर मौ जब कोई एक वाद दूसरे बाद ही आधारमून विचार सरणी और उस पाद की सीमा का विचार नहीं करता और अपनी माघारमत दृष्टि तथा सो विषय की सीमा में ही सब घुट मान लेता है, तब उसे रिमी भी वह दसरे याद की सत्यता मानम भारतीय प्रमाणशास्त्र में प्रमाणमीमांसा का स्थान २१ ही नहीं हो पाती। यही हालत दूसरे विरोधी वाद की भी होती है । ऐसी दशा में न्याय इसी में है कि प्रत्येक वाद को उसी की विचार-सरणी से उसी की विषय सीमा तक ही जाँचा जाय और इस जाँच में यह ठीक निकले तो उसे सत्य का एक भाग मान कर ऐसे सब सत्यांशरूप मणियों को एक पूर्ण सत्यरूप विचार-सूत्र में पिरो कर अविरोधी माला बनाई जाय। इस विचार ने जैनाचार्यों को अनेकान्तष्टि के आधार पर तत्कालीन सत्र वादों का समन्वय करने की ओर प्रेरित किया। उन्होंने सोचा कि जन शुद्ध और नि स्वार्थ चित्त वालों में से किन्हीं को एकत्वपर्यवसायी साम्यमतीति होती है और किन्हीं को निरंश अंश पर्यव- सायी भेद प्रतीति होती है तब यह कैसे कहा जाय कि अमुक एक ही प्रतीति प्रमाण है और दुसरी नहीं। किसी एक को मप्रमाण मानने पर तुल्य युकिसे दोनों प्रतीतियाँ यममाण ही सिद्ध होगी। इसके सिवाय किसी एक प्रतीति को प्रमाण और दूसरी को अप्रमाण मानने वालों को भी अन्त में अप्रमाण मानी हुई प्रतीति के विषयरूप सामान्य या विशेष के सार्व- जनिक व्यवहार की उपपति तो किसी न किसी तरह करनी ही पड़ती है। यह नहीं कि अपनी इष्ट प्रतीति को प्रमाण कहने मात्र से सत्र शास्त्रीय-लौकिक व्यवहारों की उपपति भी हो जाय । यह भी नहीं कि ऐसे व्यवहारों को उपपन्न विना किये ही छोड़ दिया जाय । अंकित्यवादी भेदों को व उनकी प्रतीति को अविद्यामूलक ही कह कर उनकी उपपति करेगा; जन कि क्षणिकत्ववादी साम्य या एकत्व को व उसकी प्रतीति को ही अविद्यामूलक कह कर ऐसे व्यवहारों की उत्पत्ति करेगा। ऐसा सोचने पर अनेकान्त के प्रकाश में अनेकान्वादियों को मालम हुआ कि प्रतीति अभेदगामिनी हो या भेदगामिनी, हैं वो सभी वास्तविक । प्रत्येक प्रतीति की वास्तविकता उसके अपने विषय तक तो है पर जब वह विरुद्ध दिखाई देनेवाली दूसरी प्रगति के विषय की भयथार्थता दिखाने लगती है तब वह खुद भी अपास्तविक बन जाती है । अभेद और भेद की प्रतीतियाँ विरुव इसीसे जान पड़ती हैं कि प्रत्येक को पूर्ण प्रमाण मान लिया जाता है । सामान्य और विशेष की प्रत्येक प्रनीति स्वविषय में यथार्थ होने पर भी पूर्ण प्रमाण नहीं । वह प्रमाण का अंश अवश्य है । वस्तु का पूर्ण स्वरूप तो ऐसा ही होना चाहिए, जिससे कि ये विरुद्ध दिखाई देनेवाली प्रतीतियाँ भी अपने स्थान में रहकर उसे मविरोधीमाव से प्रका- शित कर सकें और ये सब मिलकर वस्तु का पूर्ण स्वरूप प्रकाशित करने के कारण प्रमाण मानी जा सके। इस समन्वय या व्यरस्थागर्भित विचार के बल पर उन्होंने समझाया कि सद् अद्वैत और सद्-द्वैत के बीच कोई विरोप नहीं, पयोकि यन्तु का पूर्णरूप ही मभेद और भेद या सामान्य और विशेषात्मक ही है। जैसे हम स्थान, समय, रंग, रस, परिमाण मादिमा विचार किये बिना ही विशाल जराशि मात्र का विचार करते हैं वर हमें एक ही एक समान प्रतीत होता है। पर उसी पगाशि के पिधार में जय स्थान, समय मादि का विचार दासिल होता है तब हमें एफ अण्ड समुद्र के स्थान में अनेक छोटे पड़े सगर नगर माते हैं। यहाँ तक कि अन्त में हमारे ध्यान में जरुण हक नहीं रहता उसमें ।

-- २२ प्रस्तावना केवल कोई अविभाज्य रूप या रस आदि का अंश ही रह जाता है और अन्त में वह भी शुन्यवत् भासित होता है । जलराशि में अखण्ड एक समुद्र की बुद्धि भी वास्तविक है और अन्तिम अंश की बुद्धि भी। एक इसलिए वास्तविक है कि वह भेदों को अलग २ रूप से स्पर्श न करके सब को एक साथ सामान्यरूप से देखती है। स्थान, समय आदि कृत भेद जो एक दूसरे से क्यावृत्त हैं उनको अलग २ रूप से विषय करनेपाली बुद्धि भी वास्तविक है। क्योंकि वे भेद से ही हैं। जराशि एक और अनेक उमयरूप होने के कारण उसमें होनेपाली समुदबुद्धि और अंशबुद्धि अपने २ स्थान में यथार्थ होकर भी कोई एक बुद्धि पूर्ण स्वरूप को विषय न करने के कारण पूर्ण प्रमाण नहीं है। फिर भी देनों मिलकर पूर्ण प्रमाण है। वैसे ही जब हम सारे विश्व को एक मात्र सत्-रूप से देखें मया यों कहिए कि जर हम समस्त भेदों के अन्तर्गत एक मात्र अनुगमक सत्ता स्वरूप फा विचार करें तब हम कहते हैं कि एकमान सत् ही है, क्योंकि उस सर्वग्राही सत्ता के विचार के समय कोई ऐसे मेद भासित नहीं होते जो परस्पर में व्यावृत्त हों । उस समय तो सारे भेद समष्टिरूप में या एक मात्र सना रूप में ही भासित होते हैं। और तभी सद्-अद्वैत कहलाता है । एकमात्र सामान्य की प्रतीति के समय सत् शब्द का अर्थ भी उतना विशाल हो जाता है कि जिसमें कोई शेष नहीं बचता। पर हम जर उसी विश्व को गुणधर्म कृत भेदों में जो कि परस्पर व्यावृत है, विभाजित करते हैं, तब वह विश्व एक सत् रूप से मिट फर भनेक सत् रूप प्रवीत होता है। उस समय सत् शब्द का अर्थ भी उतना ही छोटा हो जाता है। हम कभी कहते हैं कि कोई सत् जड़ भी है और कोई चेतन भी । हम और अधिक मैदों की ओर झुक फर फिर यह भी कहते हैं कि जडसत् भी अनेक हैं और चेवनसत् भी अनेक हैं । इस तरह जन सर्वग्राही सामान्यको व्यावर्तक भेदों में विभाजित करके देखते हैं तब हमें नाना सत् मालम होते है और यही सद् द्वैत है । इस प्रकार एक ही विश्व में प्रवृत होनेवाली सद् अद्वैत बुद्धि और सद् द्वैन बुद्धि दोनों अपने २ विषय में यथार्थ होकर भी पूर्ण प्रमाण तभी दी जायेगी जय घे दोनों सापेक्ष रूप से मिले । यही सद्-अद्वैत और साद देत वाद जो परस्पर विरुद्ध समशे बाते है उनका अनेकान्त दृष्टि के अनुसार समन्वय हुआ । इसे पक्ष और वन के हटान्त से भी स्पष्ट किया जा सकता है। जब भनेक परस्पर मिल वृक्ष व्यक्तियों को उस उस व्यक्ति रूप से महणन फरफे सामूहिक या सामान्य रूप में या रूप से प्रहण करते है, वर उन सब विरोपों का अभाव नहीं हो जाता। पर ये सम विशेष सामान्य रूप से सामान्यमहण में दी ऐसे सीन हो जाते है मानो ये हैदी नहीं। एक मात्र पन ही पन मजा आता है यही एक प्रकार का अदेन हुआ । फिर कभी हम जब एक-एक वृक्ष को विश रूप से समझने है तब हमें परसर मिस व्यफियाही व्यजिया नतर आती है, उस समय विशेर पीति में सामान्य इतना अन्न न हो जाता है माल यह है की नायर इन दोनों अनुमयों का पिछेषण करफे देमा आय तो यह नहीं कहा जा सकता कोई एक ही राम और दूसरा पाय | भागे माने रिशय में देनी ही सातादीने । भारतीय प्रमाणशास्त्र में प्रमाणमीमांसा का स्थान हुए भी किसी एक को पूर्ण सत्य नहीं कह सकते । पूर्ण सत्य दोनों अनुभवों का समु- चित समन्वय ही है । क्योंकि इसी में सामान्य और विशेषात्मक वन-वृक्षों का अबाधित अनु- भव समा सकता है । यही स्थिति विश्व के सम्बन्ध में सद्-अद्वैत किंवा सद्-द्वैत दृष्टि की भी है । कालिक, दैशिक और देश-कालातीत सामान्य विशेष के उपर्युक्त अद्वैत द्वैतवाद से भागे वढ़ कर एक कालिक सामान्य-विशेष के सूचक नित्यत्ववाद और क्षणिकलवाद भी हैं। ये दोनों बाद एक दुसरे के विरुद्ध ही जान पड़ते हैं। पर अनेकान्त दृष्टि कहती है कि वस्तुतः उनमें कोई विरोध नहीं । जब हम किसी तत्त को तीनों कालों में अलण्डरूप से अर्थात् अनादि-अनतरूप से देखेंगे तब वह अखण्ड प्रवाह रूप में आदि-अंत रहित होने के कारण नित्य ही है । पर हम जब उस अखण्ड प्रवाह पतित तत्त्व को छोटे बड़े आपेक्षिक काल भेदों में विभाजित कर लेते हैं, तब उस उस काल पर्यंत स्थायी ऐसा परिमित रूप ही नजर आता है, जो सादि भी है और सान्त भी । आर विवक्षित काल इतना छोटा हो जिसका दूसरा हिस्सा बुद्धिशस्त्र कर न सके तो उस काल से परिच्छिन्न वह तत्त्वगत प्रावाहिक अंश सबसे छोटा होने के कारण क्षणिक कहलाता है । नित्य और क्षणिक ये दोनों शब्द ठीक एक दुसरे के विरुद्धार्थक हैं। एक अनादि-अनन्त का और दुप्सरा सादि-सान्त का भाव दरसाता है। फिर भी हग अनेकान्तदृष्टि के अनुसार समझ सकते हैं कि जो तत्त्व अखण्ड प्रवाह की अपेक्षा से नित्य कहा जा सकता है वही तत्व खण्ड खण्ड क्षणपरिमित परिवर्तनों व पर्यायो की अपेक्षा से क्षणिक भी कहा जा सकता है। एक वाद की आधारदृष्टि है अनादि अनंतता की दृष्टि । जब दूसरे की आधार है सादि-सान्तताकी दृष्टि । वस्तु का कालिक पूर्ण स्वरूप अनादि-अनंतता और सादि-सान्तता इन दो अंशों से बनता है। अतएव दोनों इप्टियाँ अपने अपने विषय में यथार्थ होने पर भी पूर्ण प्रमाण तभी बनती है जब वे समन्वित हो । इस समन्वयको दृष्टान्त से भी इस प्रकार सष्ट किया जा सकता है । किसी एक वृक्षका जीवन-व्यापार मूल से लेकर फल तक में कालक्रम से होने वाली बीज, मूल, अंकुर, स्कन्ध, शाखा-पतिशाखा, पत्र, पुष्प और फल आदि विविध अवस्थाओं में होकर ही प्रवाहित और पूर्ण होता है । जब हम अमुक वस्तु को वृक्षरूप से समझते हैं तब उपर्युक्त सब अवस्थाओं में प्रवाहित होनेवाला पूर्ण जीवन व्यापार ही अखण्डरूप से मनमें आता है; पर जब हम उसी जीवन व्यापार के परस्पर भिन्न ऐसे क्रममावी मूल, अंकुर स्कन्ध आदि एक एक अंश को ग्रहण करते हैं तब वे परिमित काल-लक्षित अंश ही हमारे मनमें आते हैं। इस प्रकार हमारा मन कभी तो उस समूचे जीवन-व्यापार को अखण्ड रूप में स्पर्श करता है और कभी उसे खण्डित रूप में एक-एक अंश के द्वारा । परीक्षण करके देखते हैं तो साफ जान पड़ता है कि न तो अखण्ड जीवन-व्यापार ही एकमात्र पूर्ण वातु है या काल्पनिक मात्र है और न खण्डित अंश हो पूर्ण वस्तु है या काल्पनिक । भले ही उस अखण्ड में सारे खण्ड और सारे खण्डों में वह एक मात्र अखण्ड समा जाता हो फिर भी वस्तु का पूर्ण स्वरूप तो अखण्ड और खण्ड दोनों में ही पर्यवसित होने के कारण दोनों पहलओं से गृहीत होता है। जैसे वे प्रस्तावना दोनों पहले अपनी अपनी कक्षा में यथार्थ होकर भी पूर्ण तभी बनते हैं जब समन्धित किये जायें। वैसे ही अनादि-अनन्त कालप्रवाह रूप वृक्ष का ग्रहण नित्यत्व का व्यजक है और उसके घटक अंशो का ग्रहण अनित्यत्व या क्षणिकल का द्योतक है । आधारभूत नित्य-प्रवाह के सिपाय न तो अनित्य घटक सम्भव हैं और न अनित्य घटकों के सिवाय वैसा नित्य प्रवाह ही। अतएव एकमात्र नित्यत्व को या एकमात्र अनित्यत को वास्तविक कह कर दुसरे विरोधी अश को अवास्तविक कहना ही नित्य अनित्यवादों की रकर का बीज है जिसे अने. कान्तरष्टि हटाती है। भनेकान्तदृष्टि अनिर्वचनीयत्व और निर्वचनीयत्व वाद को पारस्परिक टकर को भी गिटाती है । वह कहती है कि वस्तु का वही रूप प्रतिपाय हो सकता है जो सकेत का विषय बन सके । सूक्ष्मतम बुद्धि के द्वारा किया जानेवाला सकेत भी स्थूल अंश को ही विषय पर सकता है । वस्तु के ऐसे अपरिमित भाव है जिन्हें सकेत के द्वारा शब्द से प्रतिपादन करना सभव नहीं। इस अर्थ में अखण्ड सत् या निरश क्षण अनिर्वचनीय ही हे जर कि मध्यवर्ती स्थूल भाव निचनीय भी हो सकते हैं। अतएव समग्र विश्व के या उसके किसी एक तत्व के बारे में जो अनिर्वचनीयत्व और निर्मचनीयत्व के विरोधी प्रवाद हैं वे वस्तुत अपनी- अपनी कक्षा में यथार्थ होने पर भी प्रमाण तो समूचे रूप में ही हैं। एक ही वस्तु की भावरूपता और अभावरूपता भी विरुद्ध नहीं ! मात्र विधिमुख से या मात्र निषेधाव से ही वस्तु प्रतीत नहीं होती। दुध, दुध रूप से भी प्रतीत होता है और अदधि या दधिभिन्न रूप से भी। ऐसी दशा में वह भाव अभार उभय रूप सिद्ध हो जाता है और एक ही वस्तु में भावस या अभावत्व का विरोध प्रतीति के स्वरूप भेद से हट जाता है । इसी तरह धर्म धर्मी, गुण गुणी, कार्य कारण, आधार आधेय आदि द्वन्द्वों के अभेद और भेद के विरोध का परिहार भी अनेकान्त दृष्टि कर देती है। जहाँ आप्त और उसके मूल के प्रामाण्य में संदेह हो वहाँ हेतुवाद के द्वारा परीक्षा पूर्वक ही निर्णय करना क्षेमकर है, पर जहाँ आप्तव में कोई संदेह नहीं वहाँ हेतुवाद फा प्रयोग अनवस्थाकारक होने से त्याज्य है। ऐसे स्थान में आगमवाद ही मार्गदर्शक हो सकता है। इस तरह विषयभेद से या एक ही विषय में प्रतिपाद्य भेद से हेतुवाद और आग. मवाद दोनों को अबकाश है। उनमें कोई विरोध नहीं । यही स्थिति देव और पौरुषवाद की भी है। उनमें कोई विरोध नहीं । जहाँ बुद्धि पूर्वक पौरप नहीं, वहाँ की समस्याओं का हल दैववाद कर सकता है, पर पौरुष के बुद्धिपूर्वक प्रयोगस्थल में पौरुषवाद ही स्थान पाता है। इस तरह जुदे जुदै पहल की अपेक्षा एक ही जीरन में देव और पौरुष दोनों याद समन्वित किये जा सकते हैं। फारण में कार्य को केवल सत् या केवल असत् मानने वाले यादों के विरोध का भी परिहार अनेकात दृष्टि साल्वा से कर देती है। वह कहती है कि कार्य उपादान में सत् भी है और असत् भी। कटक बनने के पहले भी सुरण में कटक बनने की शक्ति है इसरिए .

भारतीय प्रमाणशास्त्र में प्रमाणमीमांसा का स्थान उत्पति के पहले भी शक्ति रूप से या कारणामेद दृष्टि से कार्य सत् कहा जा सकता है। शक्ति रूप से सत् होने पर भी उत्पादक सामग्री के अभाव में यह कार्य आविर्भूत या उत्पन्न न होने के कारण उपलब्ध नहीं होता, इसलिए वह असत् भी है। तिरोभाव दशा में जब कि कटक उपलब्ध नहीं होता तब भी कुण्डलाकारधारी सुवर्ण कटक रूप बनने की योग्यता रखता है इसलिए उस दशा में असत् मी कटक योग्यता की दृष्टि से सुवर्ण में सत् कहा जा सकता है। बौद्धों का केवल परमाणु-पुज-वाद और नैयायिकों का अपूर्वावयवी चाद ये दोनों आपप्त में टकराते हैं। पर अनेकान्तदृष्टि ने स्कन्ध का-जो कि न केवल परमाणु-पुञ्ज है और न अनुभवयाधित अवयवों से भिन्न अपूर्व अवययी रूप है-स्वीकार करके विरोध का समुचित रुप से परिहार व दोनों वादों का निर्दोष समन्वय कर दिया है। इसी तरह अनेकान्तदृष्टि ने अनेक विषयों में प्रवर्तमान विरोधी वादों का समन्वय मध्यस्थ भाव से किया है। ऐसा करते समय अनेकान्तवाद के आसपास नयवाद और मंगवाद आप ही आप फलित हो जाते हैं क्योंकि जुदे जुदै पहल या टिबिन्दु का पृथक्करण, उनकी विषयमर्यादा का विभाग और उनका एक विषय में यथोचित विन्यास करने ही से अनेकान्त सिद्ध होता है । मकान किसी एक कोने में पूरा नहीं होता। उसके अनेक कोने भी किसी एक ही दिशा में नहीं । पूर्व-पश्चिम, उत्तर-दक्षिण आदि परस्पर विरुद्ध दिशा वाले एक-एक कोने पर खड़े रहकर किया जाने वाला उस मकान का अवलोकन पूर्ण तो नहीं होता, पर वह अयथार्थ भी नहीं । जुदे जुदे संभावित सभी कोनों पर खड़े रह कर किये जाने वाले सभी संमवित अालोकनों का सार समुघय ही उस मकान का पूरा मवलोकन है । प्रत्येक कोण समवी प्रत्येक अवलोकन उस पूर्ण अवलोकन के अनिवार्य अंग है। वैसे ही किसी एक वस्तु या समम विश्व का तात्विक चिंतन-दर्शन भी भनेक अपेक्षाओं से निप्पन्न होता है। मन फी सहज रचना, उस पर पड़ने वाले मागन्तुक संस्कार और चिन्य वस्तु का स्वरूप इत्यादि के सम्मेलन से ही अपेक्षा मनती है। ऐसी अपेक्षाएँ अनेक होती हैं, जिनका आश्रय लेकर वस्तुका विचार किया जाता है। विचार को सहारा देने के कारण या विचार सोत के उद्गम का भाघार बनने के कारण वे ही अपेक्षाएँ दृष्टिकोण या दृष्टिबिन्दु भी कही जाती है । समवित सभी अपेक्षाओं से-चाहे ये विरुद्ध ही क्यों न दिसाई देती हो-किये जाने वाले चिंतन व दर्शनों का सार समुचय ही उस विषय का पूर्ण-अनेकान्त दर्शन है। प्रत्येक अपेक्षासंभरी दर्शन उस पणे दर्शन का एक एक बार है जो परस्पर विरुद्ध होकर भी पूर्ण दर्शन में समन्वय पाने के कारण वस्तुतः मविरुद्ध ही है। जब किसी की मनोवृत्ति विवके अन्तर्गत समी मेदों को-चाहे वे गुण धर्म या स्वरूप व दो या व्यकित कृत्र हो-मुला कर अर्यात् उनकी ओर झुके बिना ही एक मात्र मस- पडता का ही विचार करती है, तब उसे धमण्ड या एक ही विध का दर्शन होता है। अभेद की उस भूमिका पर से निरस होने याला 'स्त्' मद के एक मार अमण्ड अर्थ का दर्शन - प्रस्तावना ही संग्रहनय है । गुणधर्म कृत या व्यक्तित्व कृत भेदों की ओर झुकने वाली मनोवृत्ति से किया जाने वाला उसी विश्वका दर्शन व्यवहारनय कहलाता है। क्योंकि उसमें लोकसिद्ध व्यवहारों की भूमिका रूप भेदों का खास स्थान है। इस दर्शन में 'सत्' शब्द की अर्थ मर्यादा अखण्डित न रह पर अनेक खण्डों में विभाजित हो जाती है। वही मेदगामिनी मनोवृत्ति या अपेक्षा सिर्फ कालकृत मेदों की ओर झुक कर सिर्फ वर्तमान को ही कार्यक्षम होने के कारण जर सत् रूप से देखती है और अतीत अनागत को 'सत्' शब्द की अर्थ मर्यादा में से हटा देती है तब उसके द्वारा फलित होने वाला विश्व का दर्शन ऋजुसूत्र नय है। क्योंकि वह अतीत-अनागत के चक्रव्यूह को छोड़ कर सिर्फ वर्तमान की सीधी रेखा पर चलता है। उपर्युक तीनों मनोवृत्तियाँ ऐसी हैं जो शब्द का या शब्द के गुण-घों का आश्रय बिना लिये ही किसी भी वस्तु का चिंतन करती हैं । अतएव वे तीनों प्रकार के चिंतन अर्थनय हैं। पर ऐसी भी मनोवृत्ति होती है जो शब्द के गुण-धर्मों का आश्रय ले कर ही अर्थ का विचार करती है । अतएव ऐसी मनोवृत्ति से फलित अर्थ चिंतन शब्दनय कहे जाते हैं। शाब्दिक लोग ही मुख्यता शब्दनय के अधिकारी हैं। क्योंकि उन्हीं के विविध दृष्टि विन्दुमों से शब्द- नय में विविधता भाई है। जो शाब्दिक सभी शब्दों को अखण्ड अर्थात् अव्युत्पन्न गानते हैं वे व्युत्पत्ति भेद से अर्थ भेद न मानने पर भी लिंग, पुरुष, काल आदि अन्य प्रकार के शब्द धर्मों के भेद के आधार पर मर्य का वैविध्य पतलाते हैं। उनका वह अर्थ-भेद का दर्शन शब्दनय या साम्प्रवनय है। प्रत्येक शब्द को व्युत्पत्ति सिद्ध ही मानने वाली मनोवृति से विचार करने वाले शाब्दिक पर्याय अर्थात् एकार्थक समझे जाने वाले शब्दों के अर्थ में भी व्युत्पत्ति भेद से भेद बतलाते हैं। उनका वह शक, इन्द्र आदि जैसे पर्याय शब्दों के अर्थमेद का दर्शन समभिरूढनय कहलाता है। व्युत्पत्ति के भेद से ही नहीं, बल्कि एक ही व्युत्पत्ति से फलित होने वाले अर्थ की मौजूदगी और गैर-मौजूदगी के मेद के कारण से भी जो दर्शन गर्थभेद मानता है वह एवंमतनय कहलाता है। इन तार्किक छ. नयों के अलावा एक नाम नाम का नय भी है। जिस में निगम अर्थात् देश रूहि के अनुसार अमेंदगामी और मेंदगार्मो सब प्रकार के विचारों का समावेश माना गया है। प्रधानतया ये ही साव नय हैं। पर किसी एक अंशको अर्थात् दृष्टिकोण को अवलंचित करके प्रवृत्त होने वाले सब प्रकार के विचार उस उस अपेक्षा के सूचक नय ही हैं। शास्त्र में व्यार्थिक और पर्यायार्थिक ऐसे दो नय भी प्रसिद्ध हैं पर वे नय उपयुक्त सात नयों से अलग नहीं हैं किन्तु उन्हीं का सक्षिप्त वर्गीकरण या भूमिकामात्र हैं। द्रव्य अर्थात् सामान्य, अन्वय, अभेद या एकत्व को विषय करने वाला विचारमार्ग द्रव्यार्थिकनय है। नैगम, संग्रह और व्यवहार ये वीनों द्यार्थिक ही हैं। इनमें से संग्रह तो शुद्ध अभेद का विचारक होने से शुद्ध या मूल ही गव्यार्थिक है जब कि व्यवहार और नैगम की प्रवृत्ति भेदगामी होकर भी किसी न किसी प्रकार के अमेद को भी अवलंबित करके ही चलती है। ।

- भारतीय प्रमाणशास्त्र में प्रमाणमीमांसा का यात इसलिये वे भी द्रव्यार्थिक ही माने गए हैं। अलबत्ता वे संमह की तरह शुद्ध न होकर अशुद्ध- मिश्रित ही द्रव्याथिक हैं। पर्याय अर्थात् विशेष, व्यावृत्ति या भेद को ही लक्ष्य करके प्रवृत्त होने वाला विचार- पथ पर्यायार्थिक नय है । मसूत्र आदि बाकी के चारों नय पर्यायाथिक ही माने गये हैं। ममेद को छोड़कर मात्र भेद का विचार मजुसूत्र से शुरू होता है इसलिये उसीको शास्त्र में पर्यायार्थिक नय की प्रकृति या मूल आधार कहा है। पिछले शब्दादि तीन नय उसी मूल भूत पर्यायाथिक के एक प्रकार से विस्तारमात्र हैं। मात्र ज्ञान को उपयोगी मानकर उसके आश्रय से प्रवृत्त विचार धारा ज्ञाननय है तो मात्र किया के आश्रय से प्रवृत्त विचार धारा क्रियानय है । नयरूप आधार-स्तम्भों के अपरिमित होने के कारण विश्व का पूर्णदर्शन-अनेकान्त भी निस्सीम है । भिन्न भिन्न अपेक्षाओं, दृष्टिको? या मनोवृत्तियों से जो एक ही तत्त्व के नाना दर्शन फलित होते हैं उन्हीं के आधार पर भन्नवाद की सृष्टि खड़ी होती है। जिन दो दर्शनों के विषय ठीक एक दुसरे के बिलकुल विरोधी पड़ते हों ऐसे दर्शनों का समन्वय बतलाने की दृष्टि से उनके विषयभूत भाव-अभावात्मक दोनों अशो को लेकर उन पर जो सभवित वाक्य- भन बनाये जाते हैं वही सप्तमन्त्री है । सप्तभती का आधार नयवाद है । और उसका ध्येय तो सगन्वय अर्थात् अनेकान्त कोटि का व्यापक दर्शन कराना है । जैसे किसी भी प्रमाण से जाने हुए पदार्थ का बोध दूसरे को कराने के लिए परार्य अनुमान अर्थात् अनुमान वाक्य की रचना की जाती है। वैसे ही विरुद्ध अंशों का समन्वय श्रोता को समझाने की दृष्टि से भन्न-वाक्य की रचना भी की जाती है। इस तरह नयवाद और भन्नवाद भनेकान्तहष्टि के क्षेत्र में आप ही माप फलित हो जाते हैं। यह ठीक है कि वैदिक परंपरा के न्याय, वेदान्त गादि दर्शनों में तथा बौद्ध दर्शन में किसी एक वस्तु का विविध इटिओं से निरूपण की पद्धति तथा भनेक पक्षोंके समन्वय की दृष्टि' भी देखी जाती है फिर भी प्रत्येक वस्तु और उसके प्रत्येक पहलू पर संमवित समम हटिबिन्दुओं से विचार करने का आत्यन्तिक आग्रह तथा उन समग्र दृष्टिबिन्दुओं के एक मात्र समन्वय में ही विचार की परिपूर्णता मानने का दृढ आग्रह बैन परंपरा के सिवाय अन्यत्र कहीं देखा नहीं जाता । इसी मामह में से जैन तार्किकों ने भनेकान्त, मय और सप्तमझी वाद का पिरकुल स्वतन्त्र और व्यवस्थित शास्त्र निर्माण किया जो प्रमाण शास्त्र का एक भाग ही बन गया और जिसकी जोड़ का ऐसा छोटा भी अन्य इतर परंपराओं में नहीं बना । विमज्यवाद और मध्यम मार्ग होते हुए भी बौद्ध परंपरा रिसी भी वस्तु में वास्तविक स्थायी मंश देख न सकी उसे मात्र क्षणभंग ही नजर आया। अनेमन्त शब्द से ही अनेकान्त दाहरणार्थ देसो सारयश्ययनमाप्य पृ. ३ । विद्धान्तबद्ध पृ. ११९ से। पेदा तसार पृ. २५॥ रामहदीपिग पृ० १०५। महावग्ग ।। १ देतो, टिपण पृ.६१ से न्यायमाप्य २११० प्रस्तावना हष्टि का आश्रय करने पर भी नैयायिक परमाणु, आत्मा आदि को सर्वथा अपरिणामी ही मानने मनवाने की धुन से बच न सके । व्यावहारिक-पारमार्थिक आदि अनेक हरिओं का अवलम्बन करते हुए भी वेदान्ती अन्य सब दृष्टिओं को ब्रह्मदृष्टि से कम दरजे की या विलकुल ही असत्य मानने मनवाने से बच न सके। इसका एक मात्र कारण यही जान पड़ता है कि उन दर्शनों में व्यापकरूप से अनेकान्त भावना का स्थान न रहा जैसा कि जैनदर्शन में रहा। इसी कारण से जैनदर्शन सब दृष्टिओं का समन्वय भी करता है और सभी दृष्टिों को अपने अपने विषय में तुष्य बल व यथार्थ मानता है। मेद-अभेद, सामान्य-विशेष, नित्यत्व. अनित्यत्व आदि तत्वज्ञान के प्राचीन मुद्दों पर ही सीमित रहने के कारण वह अनेकान्त दृष्टि और तन्मूलक अनेकान्त व्यवस्थापक शास्त्र पुनरुक, चर्वितचर्वण या नवीनता शुन्य जान पड़ने का आपातत संभव है फिर भी उस दृष्टि और उस शास्त्र निर्माण के पीछे जो अखण्ड और सजीव सर्वांश सत्य को अपनाने की भावना जैन परंपरा में रही और जो प्रमाण शास्त्र में भवतीर्ण हुई उसका जीवनके समग्र क्षेत्रों में सफल उपयोग होने की पूर्ण योग्यता होने के कारण ही उसे प्रमाणशास्त्र को जैनाचार्यों की देन कहना अनुपयुक्त नहीं । तत्त्वचिन्तन में अनेकान्त दृष्टि का व्यापक उपयोग करके जैनतार्किकों ने अपने आग- मिक प्रमेयों तथा सर्वसाधारण न्याय के प्रमेयों में से जो जो मन्तव्य तार्किक दृष्टि से स्थिर किये और प्रमाण शास्त्र में जिनका निरूपण किया उनमें से थोड़े ऐसे मन्तव्यों का भी निर्देश उदाहरण के तौर पर यहां कर देना जरूरी है, जो एक मात्र जैन तार्किकों की विशेषता दरसाने वाले हैं-प्रमाणविभाग, प्रत्यक्ष का तात्विकत्व, इन्द्रियज्ञान का व्यापार क्रम, परोक्ष के प्रकार, हेतु का रूप, अपयों की प्रायोगिक व्यवस्था, कथा का स्वरूप, निग्रहस्थान या जय. पराजय व्यवस्था, प्रमेय और प्रमाता का स्वरूप, सर्वज्ञखसमर्थन आदि । २. प्रमाणविभाग-जैन परंपरा का प्रमाण विषयक मुख्य विभाग दो दृष्टिओं से अन्य परंपराओं की अपेक्षा विशेष महत्व रखता है। एक तो यह कि ऐसे सर्वानुभवसिद्ध वैरक्षण्य पर मुख्य विभाग अवलंवित है जिससे एक विभाग में आने वाले प्रमाण दूसरे विभाग से असं. कीर्ण रूप में अलग हो जाते हैं जैसा कि इतर परंपराओं के प्रमाण विभाग में नहीं हो पाता। दूसरी दृष्टि यह है कि चाहे किसी दर्शन की न्यून या अधिक प्रमाण संख्या क्यों न हो पर वह सब बिना खींचतान के इस विभाग में समा जाती है। कोई भी ज्ञान या तो सीधे तौर से साक्षा- स्कारात्मक हो सकता है या असाक्षात्कारारमक, यहीं प्राकृत पडितजन साधारण अनुभव है । इसी अनुभव को सामने रखकर जैन चिन्तकों ने प्रमाण के प्रत्यक्ष और परोक्ष ऐसे दो मुख्य विभाग किये जो एक दुसरे से बिलकुल विलक्षण हैं। दूसरी इसकी खूबी यह है कि इसमें न तो चार्वाक की तरह परोक्षानुभव का अपलाप है, न बौद्धदर्शन संमत प्रत्यक्ष अनुमान है- विध्य की ताह आगम आदि इतर प्रमाण व्यापारों का अपलाप है या खींचातानी से अनु- मान में समावेश करना पड़ता है, और न त्रिविध प्रमाणवादी सारूय तथा प्राचीन वैशेषिक, प्रमाणमीमासा १.११० तथा टिषण पृ. १९५०१९ भारतीय प्रमाणशास्त्र में प्रगाणमीमांसा का स्थान चतुर्विध प्रमाणवादी नैयायिक, पंचविष प्रमाणवादी प्रभाकर पड्विध प्रमाणवादी मीमांसक, सप्तविध या अएविध प्रमाणवादी पौराणिक आदि की तरह अपनी अपनी अभिमत प्रमाण संख्या को स्थिर बनाये रखने के लिए इतर संख्या का अपलाप या उसे तोड़ मरोड़ करके अपने में समावेश करना पड़ता है। चाहे जितने प्रमाण मान लो पर वे सीधे तौर पर या तो प्रत्यक्ष होंगे या परोक्ष । इसी सादी किन्तु उपयोगी समझ पर जैनों का मुख्य प्रमाण विभाग कायम हुमा जान पड़ता है। ३. प्रत्यक्ष का ताचिकत्व-प्रत्येक चिन्तक इन्द्रिय जन्य ज्ञान को प्रत्यक्ष मानता है । जैनदृष्टि का कहना है कि दूसरे किसी भी ज्ञान से प्रत्यक्ष का ही स्थान ऊँचा व प्राथमिक है। इन्द्रियाँ जो परिमित प्रदेश में अतिस्थूल वस्तुओं से आगे जा नहीं सकती, उनसे पैदा होनेवाले ज्ञान को परोक्ष से ऊँचा स्थान देना इन्द्रियों का अति मूख्य आँकने के बराबर है। इन्द्रियाँ कितनी ही पटु क्यों न हों पर वे अन्ततः हैं तो परतन्त्र ही । अतएव परतन्त्र अनित ज्ञान को सर्वश्रेष्ठ प्रत्यक्ष मानने की अपेक्षा स्वतन्त्रजनित ज्ञान को ही प्रत्यक्ष मानना न्याय- संगत है। इसी विचार से जैन चिन्तकों ने उसी ज्ञान को वस्तुतः प्रत्यक्ष माना है जो स्वतन्त्र आत्मा के आश्रित है। यह जैन विचार तत्त्वचिन्तन में मौलिक है। ऐसा होते हुए भी लोकसिद्ध प्रत्यक्ष को सांध्यमहारिक प्रत्यक्ष कहकर उन्होंने अनेकान्त दृष्टि का उपयोग कर दिया है।' ४. इन्द्रियज्ञान का व्यापर क्रम-सब दर्शनों में एक या दूसरे रूप में थोड़े या बहुत परिमाण में ज्ञान व्यापार का क्रम देखा जाता है। इसमें ऐन्द्रियक ज्ञान के व्यापार क्रम का भी स्थान है। परंतु जैन परंपरा में सन्निपातरूप प्राथमिक इन्द्रिय व्यापार से लेकर अंतिम इन्द्रिय व्यापार तक का जिस विश्लेषण और जिस स्पष्टता के साथ अनुभव सिद्ध अतिविस्तृत वर्णन है वैसा दूसरे दर्शनों में नहीं देखा जाता । यह जैन वर्णन है तो अतिपुराना और विज्ञानयुग के पहिले का, फिर भी आधुनिक मानस शास्त्र तथा इन्द्रियच्यापार शास्त्र के ज्ञा- निक सप्यासियों के वास्ते यह बहुत महत्त का है। ५. परोक्ष के प्रकार-केवल स्मृति, प्रत्यभिज्ञान और आगम के ही प्रामाण्य अप्रामाण्य मानने में मतभेदों का जंगल न था; पक्कि अनुमान तक के प्रामाण्य-अप्रामाण्य में विपतिपति रही। जैन तार्षिकों ने देखा कि प्रत्येक पक्षकार अपने पक्ष को आत्यन्तिक साँचने में दूसरे पक्षकार का सत्य देख नहीं पाता। इस विचार में से उन्होंने उन सब प्रकार के ज्ञानों को ममाणकोटि में दाखिल किया जिनके बल पर वास्तविक व्यवहार चलता है और जिनमें से रिसी एक का अपलाप करने पर तुस्य युक्ति से दूसरे का अपलाप करना अनिवार्य हो जाता है। ऐसे सभी प्रमाण प्रकारों को उन्होंने परोक्ष में डालकर अपनी समन्वयदृष्टि का परिचय कराया । १ टिपगए.११५.२९ सपा.११.१४ । टिपण पु.५५०१ प्रमाणमीमाया .. २. १ । रिपु.७१ पं० २१1१.७५.३। पृ.४०१५। .

३० प्रस्तावना . ६. हेतु का रूप-हेतु के स्वरूप के विषय में मतभेदों के अनेक अखाड़े कायम हो गये थे। इस युग में जैन तार्किकों ने यह सोचा कि क्या हेतु का एक ही रूप ऐसा मिल सकता है या नहीं, जिस पर सब मतभेदों का समन्वय भी हो सके और जो वास्तविक भी हो। इस चिन्तन में से उन्होंने हेतु का एक मात्र अन्यथानुपपत्ति रूप निश्चित किया जो उसका निदोर रक्षण भी हो सके और सब मतों के समन्वय के साथ जो सर्वमान्य भी हो । जहाँ तक देखा गया है हेतु के ऐसे एकमात्र तात्त्विक रूप के निश्चित करने का तथा उसके द्वारा वीन, चार, पाँच और छः, पूर्वप्रसिद्ध हेतु रूपों के यथासंभव स्वीकार का श्रेय जैन तार्किकों को ही है। ७. अवयवों की प्रायोगिक व्यवस्था-परार्थानुमान के अवयवों की संख्या के विषय में भी प्रतिद्वन्द्वीभाव प्रमाण क्षेत्र में कायम हो गया था । जैन तार्किकों ने उस विषय के पक्षमैद की यथार्थता-अयथार्थता का निर्णय श्रोता की योग्यता के आधार पर ही किया, जो वस्तुत. सच्ची कसौटी हो सस्ती है । इस कसौटी में से उन्हें अवयव प्रयोग की व्यवस्था ठीक २ सूझ आई जो वस्तुतः अनेकान्तदृष्टि मूलक होकर सर्वसग्राहिणी है और वैसी स्पष्ट अन्य परंपराओं में शायद ही देखी जाती है। ८. कथा का स्वरूप-आध्यात्मिकता मिश्रित तत्त्वचिंतन में भी साम्प्रदायिक बुद्धि दाखिल होते ही उसमें से आध्यात्मिकता के साथ असंगत ऐसी चर्चाएं जोरों से चलने लगी, जिनके फल स्वरूप जप और वितंडा कथा का चलाना भी प्रतिष्ठित समझा जाने लगा, जो छल, जाति आदि के असत्य दाव पेचों पर ही निर्मर था। जैन तार्किक साम्प्रदायिकता से मुक तो न थे, फिर भी उनकी परम्परागत अहिंसा व वीतरागत्व की प्रकृति ने उन्हें वह असगति सुझाई जिससे प्रेरित हो कर उन्होंने अपने वर्कशास्त्र में कथा का एक वादात्मक रूप ही स्थिर किया, जिसमें छल आदि किसी भी चाल बामी का प्रयोग वयं है और जो एकमात्र तस्व. जिज्ञासा की दृष्टि से चलाई जाती है। महिंसा की आत्यतिक समर्थक जैन परंपरा की तरह बौद्ध परम्परा भी रही, फिर भी छल आदि के प्रयोगों में हिंसा देख कर निंद्य ठहराने का तथा एक मात्र वादकथा को ही प्रतिष्ठित बनाने का मार्ग जैन-तार्किकों ने प्रशस्त किया। निसकी ओर उस किस जाना जरूरी है। ९. निग्रहस्थान या जय पराजय व्यवस्था-वैदिक और बौद्ध परम्परा के संघर्ष नै निमद-स्थान के स्वरूप के विषय में विकास सूचक पड़ी ही मारी प्रगति सिद्ध की थी, फिर भी उस क्षेत्र में जन नगर्किकों ने प्रवेश करते ही एक ऐसी नई बात सुझाई जो न्याय- विकास के समम इतिहास में बड़े मार्के की और अब तक सबसे अतिम है। यह बात है जय पराजय व्यवस्था का नया निर्माण करने की। वह नया निर्माण सत्य और अहिंछा दोनों सत्त्वों पर प्रतिष्ठित हुआ जो पहले की जय पराजय व्यवस्था में न थे। रिपश पृ.८...। टिपण पृ. १४.४। रिपतपु.१०.२०१५ पृ. ११५,६०२८॥ पृ.१९.१४॥

भारतीय प्रमाणशास्त्र में प्रमाणमीमांसा का स्थान १०. प्रमेय और प्रमाता का स्वरूप-प्रमेय जड़ हो या चेतन, पर सबका स्वरूप जैन ताकिकों ने अनेकान्त-हप्टि का उपयोग करके ही स्थापित किया और सर्व व्यापक रूप से कह दिया कि वस्तु-मात्र परिणामी नित्य है । नित्यता के ऐकान्तिक आग्रह की धुन में अनुभव-सिद्ध अनित्यता का इनकार करने की अशक्यता देख कर कुछ तत्व-चिंतक गुण, धर्म आदि में अनित्यता घटा कर उसका जो मेल नित्य-द्रव्य के साथ खींचातानी से बिठा रहे थे और कुछ तत्त्वचिंतक भनित्यता के ऐकान्तिक आग्रह की धुन में अनुभव सिद्ध नित्यता को भी जो कल्पना मात्र बतला रहे ये उन दोनों में जैन तार्किकों ने स्पष्टतया अनुभव की मांशिक असंगति देखी और पूरे विश्वास के साथ चल-पूर्वक प्रतिपादन कर दिया कि जब अनुभव न केवल नित्यता का है और न केवल अनित्यता का तब किसी एक अंश को मान फर दूसरे अंश का बलात् मेल धैठाने की अपेक्षा दोनों अंशों को तुल्य सत्य-रूप में स्वीकार करना ही न्याय संगत है । इस प्रतिपादन में दिखाई देने वाले विरोध का परिहार उन्होंने द्रव्य और पर्याय या सामान्य और विशेष प्राहिणी दो इथियों के स्पष्ट पृथकारण से कर दिया। द्रव्य-पर्याय की व्यापक दृष्टि का यह विकास जैन-परम्परा की ही देन है'। जीवात्मा, परमात्मा और ईश्वर के संबन्ध में सद्गुण-विकास या भाचरण-साफल्य की दृष्टि से असंगत ऐसी अनेक कल्पनाएँ तत्व-चिंतन के पदेश में प्रचलित थी। एकमात्र परमात्मा ही है या उससे भिन्न अनेक जीवात्मा चेतन भी हैं, पर तत्वतः वे सभी कूटस्थ निर्वि. कार और निलप ही है। जो कुछ दोष या बन्धन है वह या तो निरा प्रान्ति मात्र है या जड़ प्रकृति गत है । इस मतलब का तत्त्व चिंतन एक ओर था दूसरी ओर ऐसा भी चिंतन था जो कहता कि चैतन्य तो है, उसमें दोप, वासना आदि का लगाव तया उससे अलग होने की योग्यता भी है पर उस चैतन्य की प्राइ-बद्ध धारा में कोई स्थिर वत्त नहीं है। इन दोनों प्रकार के तत्व-चिंतनों में सद्गुण-विकास और सदाचार-साफल्य की संगति सरलता से नहीं बैठ पाती। वैयफिक या सामूहिक जीवन में सद्गुण विकास और सदाचार के निर्माण के सिवाय और किसी प्रकार से सामंजस्य जम नही माना! यह सोच कर जैन-चिंतकों ने मामा का स्वरूप ऐसा माना जिसमें एक सी परमात्म शक्कि भी रहे नौर जिसमें दोप, वासना आदि के निवारण द्वारा जीवन-शुद्धि की वास्तविक जवाबदेही भी रहे। आत्मविषयक जैन-चिंतन में वास्तविक परमात्म-शक्ति या ईश्वर-मार का सुस्य रूप से स्थान है, अनुभव सिद्ध आगन्तुक दोषों के निवारणार्थ तथा सहज-शुद्धि के आविर्मावार्थ प्रयल का पूरा अवकाश है। इसी व्यवहार-सिद्ध बुनि में से जीवमेदवाद तया देहप्रमाणवाद स्थापित हुए जो समिलित रूप से एक मात्र जैन परम्परा में ही है। ११. सर्ववल समर्थन-माप-शास्त्र में बैन सर्वज्ञ-बाद दो दृष्टियों से अपना सास स्थान रसना है। एक तो यह कि वह जीव-सर्वत वाद है जिसमें हर कोई अधिकारी की सर्वशल १रिपग पृ. ५१.५०.५४.पं..14. ५५.६.१,1 RAY..........।

प्रस्तावना पाने की शक्ति मानी गई है और दूसरी दृष्टि यह है कि जैनपक्ष निरपवाद रूप से सर्वज्ञवादी ही रहा है जैसा कि न बौद्ध परम्परा में हुआ है और न वैदिक परम्परा में । इस कारण से काल्पनिक, अकाल्पनिक, मिश्रित यावत् सर्वज्ञत्व समर्थक युक्तियों का समूह अकेले जैन प्रमाण- शास्त्र में ही मिल जाता है । जो सर्वज्ञत्व के सम्बन्ध में हुए भूतकालीन बौद्धिक व्यायाम के ऐतिहासिक अभ्यासियों के तथा साम्प्रदायिक भावना वालों के काम की चीज है । २. भारतीय प्रमाणशास्त्र में हेमचन्द्र का अर्पण परम्परा प्राप्त उपर्युक्त तथा दूसरे अनेक छोटे बडे तत्त्वज्ञान के मुद्दों पर हेमचन्द्र ने ऐसा कोई विशिष्ट चिंतन किया है या नहीं और किया है तो किस किस मुद्दे पर किस प्रकार है जो जैन तर्क शास्त्र के अलावा भारतीय प्रमाण-शास्त्र मात्र को उनकी देन कही जा सके । इसका जवाब हम हिंदी टिप्पणों में उस उस स्थान पर ऐतिहासिक तथा तुलना- मक दृष्टि द्वारा विस्तार से दे चुके हैं। जिसे दुहराने की कोई जरूरत नहीं । विशेष जिज्ञासु उस उस मुद्दे के टिप्पणों को देख लेवें । सुखलाल। ग्रन्थकार का परिचय। भारतवर्ष के इतिहास को उज्ज्वल करने वाले तेजस्वी आचार्यमण्डल में श्री हेमचन्द्रा- चार्य प्रतिष्ठित हैं। अपनी जन्ममि एव कार्यक्षेत्र के प्रदेश की लोकस्मृति में उनका नाम सर्वदा अलप्त रहा है, उनके पीछे के संस्कृत पण्डितों में उनके अन्यों का आदर हुआ है और जिस सम्प्रदाय को उन्होंने मण्डित किया था उसमें वे कलिकालसर्वज्ञ' की असाधारण सम्मान्य उपाधि से विख्यात हुए हैं। निरुक्तकार यास्काचार्य प्रसंगवशात् आचार्य शब्द का निर्वचन करते हुए कहते हैं कि 'आचार्य क्यों ' आचार्य आचार ग्रहण करवाता है, अथवा बाचार्य अर्थों की वृद्धि करता है या बुद्धि बढ़ाता है।' भाषा शास्त्र की हटिसे ये व्युत्पत्तियाँ सत्य हों या न हों, परन्तु आचार्य के तीनों धर्मों का इसमें समावेश होता दिखाई देता है । माज कल की परिमापा में इस प्रकार कह सकते हैं कि आचार्य शिष्यवर्ग को शिष्टाचार तथा सद्वर्तन सिखाता है, विचारों की वृद्धि करता है और इस प्रकार बुद्धि की वृद्धि करता है, अर्थात् चारित्र तथा बुद्धि का जो विकास कराने में समर्थ हो वह आचार्य । इस अर्थ में श्री हेमचन्द्र गुजरात के एक प्रधान . 1 टिप्पण पृ. २७ १.१२ २ भाचार्य कस्मात् । भाचार्य भाचार माहयति, भाचिनोत्यर्थान , भाचिनोति बुद्धिमिनि मा-ब.1-1, पृ. ६२ (यो• सं• प्रा० सीरी)।

प्रन्धकार का परिचय आचार्य हुए। यह बात उनके जीवन कार्य का और लोक में उसके परिणाम का इतिहास देखने से स्पष्ट होती है। जिस देश-काल में आचार्य हेमचन्द्र का जीवन कृतार्थ हुआ वह एक और तो उनकी शक्तिओं की पूरी कसौटी करे ऐसा था और दूसरी ओर उन शक्तिओं को प्रगट होने में पूरा अवकाश देने वाला था। .. यदि जिनमभरि ने 'पुराविदों के मुख से सुनी हुई परम्परा सत्य हो तो कह सकते हैं कि वि० सं० ५०२ (ई० स० ४४६) में लक्खाराम नाम से जो जननिवास प्रख्यात या उस जगह वि० सं० ८०२ (ई० स० ७४६) में 'अणहिल गोपाल' से परीक्षित प्रदेश में 'चाउकड वंशके मोती सम वणराय ने पत्तण' वसाया। यह पचन आणहिलपुरपाटन के नाम से इतिहास में प्रसिद्ध हुआ। इस राजधानी का शासन चावडामों ने और सोलंकियों ने धीरे-धीरे फैलाया और इसके साथ ही साथ मिन्नमाल ( अथवा श्रीमाल), बलभी तथा गिरिनगर की नगरश्रीओं की यह नगर श्री उत्तराधिकारिणी हुई। इस उत्तराधिकार में समायानियों-कान्यकुब्ज, उज्जयिनी एवं पाटलिपुत्र के भी संस्कार थे। इस अभ्युदय की पराकाष्ठा जयसिंह सिद्धराज (वि.सं. ११५०-११९९ ), और कुमारपाल (वि० सं० ११९९-१२२९ ) के समय में दिखाई दी और पौनी शताब्दि से अधिक काल (ई० स० १०९४-११७३ ) वक स्थिर रही । आचार्य हेमचन्द्रका आयुःकाल इस युग में था। उन्हें इस संस्कार समृद्धि का लाभ प्राप्त हुआ था । वे उस युग से बने थे और उन्होंने उस युग को बनाया ! जयसिंह सिद्धराज के पितामह भीमदेव (प्रथम) (ई० स० १०२१-६४ ) और पिठा फर्णदेव के काल में (ई० स० १०६४-९४ ) मणहिलपुरपाटन देश-विदेश के विख्यात विद्वानों के समागम और निवास का स्थान बन गया था, ऐसा 'प्रभारफचरित' के उसखों से मालर होता है। भीमदेव का सन्धि-विमहिक विप डामर, जिसका हेमचन्द्र दामोदर के नाम से डोटेम करते हैं, अपनी बुद्धिमाके कारण प्रसिद्ध हुआ होगा ऐसा जान पड़ता है। शैवाचार्य ज्ञानदेव, पुरोहित सोमेश्वर, मुराचार्य, मध्यदेश के नाम पण्डित श्रीधर और श्रीपति ( जो आगे जाकर जिनेवर और बुद्धिसागर के नाम से जन साधु रूप में 1.५१. पतील, गंगादर मुनि श्री जिन विनयजी शिंपी जेन अन्यमाला। १दगो प्रमाचरित (निपसागर) पृष्ठ १.६-३६। भीमदेव की रानी उदयनी की पारिका-भारती के साप दामोदर के पुएँ पा रोकोरिमें रामना है।ग पर से उसने मुन्दर सिधे उत्तेजन दिया रोगमा प्रर्दन होगा। 'पार नै दामोदर मोजो न जोडे औरना मुको ( रानी की पाक और दामोदर भी जिमने न देश पर जीते भा) देशो प्रायदिनामी 10-15 मिमी वेग प्रयमारा और दामोदर' मेरा लिए पाय 11 प्रस्तावना प्रसिद्ध हुए), जयराशि भट्ट के 'तत्त्वोपप्लव' की 'युक्तियों के बल से पाटन की सभा में वाद करने वाला भृगुकच्छ (भड़ोंच ) का कौलकवि धर्म, तर्कशास्त्र के प्रौढ़ अध्यापक जैनाचार्य शान्तिसूरि जिनकी पाठशाला में 'बौद्ध तर्क में से उत्पन्न और समझने में कठिन ऐसे प्रमेयों की शिक्षा दी जाती थी और इस तर्कशाला के समर्थ छात्र मुनिचन्द्र सूरि इत्यादि पण्डित प्रख्यात थे । 'कर्णसुन्दरी नाटिका' के कर्ता काश्मीरी पण्डित विहण ने और नवाजीटीकाकार अभय देवसूरि ने कर्णदेव के राज्य में पाटन को सुशोभित किया था। जयसिंह सिद्धराजके समयमें सिंह नामका सांख्यवादी, जैन वीराचार्य, 'प्रमाणनयतत्त्वा- लोक' और टीका 'स्याद्वादरत्नाकर' के रचयिता प्रसिद्ध तार्किक वादिदेवसूरि इत्यादि प्रख्यात थे । 'मुद्रितकुमुदचन्द्र' नामक प्रकरण में जयसिंह की विद्वत्समा का वर्णन आता है । उप्तमें तर्क, भारत और पराशर के महपि सम महर्पिका, शारदादेश ( काश्मीर ) में जिनकी विद्या का उज्ज्वल महोत्सव सुविख्यात था ऐसे उत्साह पण्डित का, अद्भुत मतिरूपी लक्ष्मी के लिए सागरसम सागर पण्डित का और प्रमाणशास्त्र के महार्णव के पारंगत राम का उल्लेख आता है ( अंक ५, पृ० १५)। वडनगर की प्रशस्ति के रनयिता प्रज्ञाचक्षु, प्राग्वाट ( पोरवाड ) कवि श्रीपाल और 'महाविद्वान्' एवं 'महामति' आदि विशेषणयुक्त भागवत देवबोध परस्पर स्पर्धा करते हुये भी जयसिंह के मान्य थे। वाराणसी के भाव बृहस्पति ने भी पाटन में आकर शैवधर्म के उद्धार के लिए जयसिंह को समझाया था। इसी भाव वृह- स्पति को कुमारपाल ने सोमनाथ पाटन का गण्ड ( रक्षक ) भी बनाया था। इनके अतिरिक्त मलधारी हेमचन्द्र, 'गणरत्न-महोदधि' के कर्ता वर्षमानसरि, 'वाग्भट्टा- लंकार' के कर्ता वाग्भट्ट आदि विद्वान् पाटन में प्रसिद्ध थे। इस पर से ऐसी कल्पना होती है कि जिस पण्डित मण्डल में आ० चन्द्र ने प्रसिद्धि प्राप्त की वह साधारण न था। उस युग में विद्या तथा कला को जो उत्तेजन मिलता था उससे हेमचन्द्र को विद्वान् होने के साधन सुलभ हुए होंगे, पर उनमें अग्रसर होने के लिए असाधारण बुद्धि कौशल दिखाना पड़ा होगा । ૨ a श्री जिनविजय जी ने कहा है उसके अनुसार भारत के कोई भी प्राचीन ऐतिहासिक पुरुष विषयक जितनी ऐतिह्य सामग्री उपरब्ध होती है उसकी तुलना में आ० हेमचन्द्र विप- यक लभ्य सामग्री विपुल कही जा सकती है। फिर भी आचार्य के जीवन का सुरेख चित्र चित्रित करने के लिए वह सर्वथा अपूर्ण है। 1 बुद्धिसागर कृत .... श्लोक प्रमाण सस्कृत व्याकरणे जाबालिपुर (जालोर, मारवाड़ मे वि. स. ११८. (ई. स. ११९४) मे पूर्ण हुआ था। जिनेवर ने तर्क ऊपर ग्रंथ लिखा था। देखो पुरातत्त्व पुस्तक १, पृ. ८३-८४, कान्यानुशासन प्रस्तावना पृ. १४४-४५... २ देखो काव्यानुशासन प्रस्तावना पृ. २४२-१२। ३ देखो, शिल्पकला के लिए-'कुमारपार विहारशतक'-हेमचन्द के शिष्य रामचन्द्र कन, जिसमें पुमार. पाल विहार नामक मदिर का वर्णन है।

प्रन्थकार का परिचय डा० व्युल्हर ने ई० स० १८८९ में विएना में आ० हेमचन्द्र के जीवन ऊपर गयेप- णापूर्वक एक निवन्ध प्रगट किया था, उसमें उन्होंने आ० हेमचन्द्र के अपने अन्य 'याश्रय- काव्य' "'सिद्धहेम की प्रशस्ति' और 'त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित' में से 'महावीर चरित' के अतिरिक्त प्रभाचन्द्र सूरि कृत 'प्रभावक चरित' (वि० सं० १३३४-ई० स० १२७८), मेरुतुम कृत 'भान्ध चिन्तामणि' (वि० सं० १३६१-ई० स० १३०५), राजशेखरकृत 'प्रबन्धकोश' और जिनमण्डन उपाध्याय कृत 'कुमारपाल प्रबन्ध' का साधन के रूप में उपयोग किया था। अब हमें इनके अलावा सोमप्रभसूरि कृत 'कुमारपाल प्रतिगोष' और 'शतार्थ काव्य', यश पाल कृत 'मोहराजपराजय" ( वि० सं० १२२९-३२), और अज्ञातकर्तृक "पुरातन प्रअन्धसमह" उपलब्ध हैं। इनमें से सोमप्रभसूरि तथा यश पाल आ० हेमचन्द्र के रघुवयस्क समकालीन थे । इस सामग्री में से "कुमारपाल प्रतिमोघ” ( वि० स० १२४१ ) को आचार्य की जीवन कथा के लिए मुख्य माघार ग्रन्थ मानना चाहिए और दुसरे अन्यों को पुरक मानना चाहिए। सोमममसूरिके कथनानुसार उनके पास ज्ञेय सामग्री खूब थी, पर उस सामग्री में से उन्होंने अपने रस के विषय के अनुसार ही उपयोग किया है। इसलिए हम जिसे जानना जाहें ऐसा बहुत सा वृतान्त गूढ़ ही रहता है । 'प्रभावकचरित' के अनुसार आचार्य की जन्मतिथि वि० सं० ११४५ की कार्तिक पूर्णिमा है। इसके बाद के अन्य सभी अन्य यही तिथि देते हैं इसलिए इस तिथि का स्वीकार करने में कोई अड़चन नहीं है। लघुवयस्क समकालीन सोमपमसूरि को आनार्य के जीवन की किसी भी पटना की तिथि देने की आवश्यकता प्रतीत नहीं हुई। 'मोदकुल', पिता 'च' (अथवा चाचिग), माता 'चाहिणी' ( अथवा पाहिणी), यासस्थान 'धक्य ( धन्धुका)--ये बातें मी निर्विवाद है। जन्म घ-घुका में ही हुआ होगा या अन्यत्र इस बारे में सोमममसर का स्पष्ट कथन नहीं है। पालक का नाम 'चमदेव' था। वह जिस समय माता के गर्भ में या उस समय माता ने जो आश्चर्यजनक स्वप्न देसे ये उनका वर्णन सोमममसूरि करते है। भाचार्य के अवसान के बाद मारहवें वर्ष में पूर्ण हुए अन्य में इस प्रकार जो चमत्कारी पुरुष गिने जाने लगे यह समकाली1 पुरुषों में उनकी जीवन महिमा का सूचक है। सोमममसूरी की कथा के अनुसार "पूर्णाग के देवचन्द्रसूरि विहार करते हुए पंधु आते हैं, वहाँ एक दिन देशना पूरी होने पर एक 'पणिकुमार' हाय बोरकर आचार्य से प्रार्थना करता है- "मारप्रीधर.३.-111 दिगो .४७ । दे (R. १४) 2.४४ प्रस्तावना 'सुचारित्ररूपी जल्यान द्वारा इस संसार समुद्र से पार लगाइए ।' वालक का मामा नैमि गुरु से परिचय करवाता है। 'देवचन्द्रसूरि कहते हैं कि-'इस वारक को प्राप्त कर हम इसे नि शेष शास्त्र परमार्थ में अवगाहन करावेंगे, पश्चात् यह इस लोक में तीर्थकर जैसा उपकारक होगा। इसलिए इसके पिता चच्च से कहो कि इस चमदेव को व्रत ग्रहण के लिए आज्ञा दे।" "बहुत कहने सुनने पर भी पिता अतिस्नेह के कारण आज्ञा नहीं देठा, परन्तु पुत्र 'संयम ग्रहण करने के लिए दृढमना है । मामा की अनुमति से वह चल पड़ा है और गुरु के साथ 'खम्भतित्थ' ( सम्भात ) पहुँचता है ।" सोमप्रभसूरि के कथन से इतना तो स्पष्ट है कि पिता की अनुमति नहीं थी, माता का अभिप्राय क्या होगा इस विषय में वह मौन है। मामा की अनुमति से चगदेव घर छोड़कर चल देता है। सोमप्रभसूरि के कयन का तात्पर्य ऐसा भी है कि बालक चगदेव स्वय ही. दीक्षा के लिए हद था। पाँच या आठ वर्ष के चालक के लिए ऐसी दृढ़वा मनोविज्ञान की दृष्टि से कहाँ तक सम्भव है इस शका का जिस तरह निराकरण हो उसी तरह से इस विषय का ऐतिहासिक दृष्टि से निराकरण हो सकता है । सम्भव है, केवल साहित्य की छटा लाने के लिए भी इस प्रकार सोमप्रभसूरि ने इस प्रसंग का वर्णन किया हो। चगदेव का श्रमण सम्प्रदाय में का प्रवेश हुआ इस विषय में मतभेद है । 'प्रभावक चरित' के अनुसार वि० सं० ११५० ( ई० स० १०९४) अर्थात् पाँच वर्ष की आयु में हुआ। जिनमण्डनकृत 'कुमारपाल प्रबन्ध वि० सं० ११५४ (ई० सं० १०९८) का वर्ष बतलाता है जब कि प्रबन्ध चिन्तामणि, पुरातन प्रबन्ध सग्रह और प्रबन्धकोश आठ वर्ष की आयु बतलाते हैं। दीक्षा विषयक जैनशास्त्रों का अभिमाय देखें तो आठ वर्ष से पूर्व दीक्षा सम्भव नहीं होती। इसलिए चगदेव ने साधु का वेश आठ वर्ष की अवस्था में वि० स० ११५४ (ई० स० १०९८) में ग्रहण क्यिा होगा, ऐसा मानना अधिक युक्तियुक्त है। सोमप्रोगसूरि के कथनानुसार -"उस 'सोममुह'-सौग्यमुस का नाम सोमचन्द्र रखा गया। थोड़ा समय जिनागम कथित तप करके वह गमीर श्रुतसागर के भी पार पहुंचा। 'दु पम समय में जिसका सम्भव नहीं है ऐसा गुणौघवाला' यह है ऐसा मनमें विचार कर श्रीदेव- चन्द्रसूरि ने उसे गणधर पद पर स्थापित किया। हेम जैसी देहे की कान्ति थी और नद्र 3 १ देखो "कुमारपाल प्रतिरोध पृ. २१ । २ देखो प्रगावकवरित पृ. ३४७ श्लोक ८४८ । ३ देखो काम्यानुशासन प्रस्तावना पृ. २६५-६ । प्रमावकारित में वि. स. ११५. (इ. स. १.९४) का वर्ष कैसे आया यह विचारणीय प्रभ है। मेरा अनुमान ऐसा है कि धधुका म देवच द्ररि की दृष्टि चगदेव पर उस वर्ष म अमी होगी, प्रघ चितामणि के अनुसार चगदेव देवच दर के साथ प्रयम । कर्णावती आया वहाँ उदयन मत्री के पुत्रों के साथ उसका पालन हुआ और अन्त में चच्च (प्रपथ पितामसी के अनुसार चाचिग ) के हाथों ही दीक्षा महोत्सव खम्भात में हुआ। उस समय चगदव की यायु आठ वर्ष की दुद होगी। घच्च की सम्मति प्राप्त करने में तीन वर्ष गए हों एसा मेरा अनुमान है।

प्रन्धकार का परिचय की तरह लोगों को आनन्द देनेवाला था, इसलिए वह हेमचन्द्र के नाम से प्रसिद्ध हुआ। समम लोक के उपकारार्थ विविध देशों में वह बिहार करता था अतः श्रीदेवचन्द्रसूरि ने उसे कहा-'गुर्जर देश छोड़कर अन्य देशों में विहार मत कर । जहाँ तू रहा है वहीं महान् परो- पकार करेगा।' वह गुरु के वचन से देशान्तर में विहार करना छोड़कर यहीं (गुर्जरदेश- पाटन में ) भव्यजनों को जागरित करता रहता है।" इस वर्णन में से एक बात विशेष उल्लेखनीय है । आचार्य हेगचन्द्र गुर्जर देश में और पाटन में स्थिर हुए उससे पहले उन्होंने भारतवर्ष के इतर भागों में विहार किया होगा और गुरु देवचन्द्र की आज्ञा से उनका विहार गुर्जर देश में ही मर्यादित हुआ । सोगप्रगारि का वर्णन सामान्य रूप का है; आचार्य का जीवन-वृन्त जाननेवालों के सामने कहा हो ऐसा है। अतएव हमारे लिए पीछे के ग्रन्थ और प्रबन्ध तफसील के लिए आधार रूप है। चंगदेव के कुटुम्ब का धर्म कौनसा होगा: । सोमप्रभसूरि पिता के लिए इतना ही कहते हैं कि 'कयदेवगुरुजणच्चो चयो ( देव और गुरुजन की अर्चा करनेवाला मञ्च )।" और वे माता चाहिणी के केवल शील काही वर्णन करते हैं । मामा नेमि देवचन्द्रसूरि का उपदेश सुनने के लिए माया है इस पर से वह जैनधर्मानुरागी जान पड़ता है। पीछे के मन्थ चच को मिथ्यात्वी कहते हैं। इस पर से यह जैन तो नहीं होगा ऐसा विश्वास होता है । प्रबन्ध चिन्तामणि के उल्लेख के अनुसार पैसे की लालच दी जाने पर यह उसे "शिवनिर्माल्य' यत् समझता है; अतएव वह माहेश्वरी ( आजकल का मेश्री') होगा । चाहिनी जैनधर्मानुरागी हो ऐसा राग्गव है; पीछे से वह जैन-दीक्षा लेती है ऐसा प्रबन्धों में उल्लेख है। सोमचन्द्र को इकोस वर्ष की आयु में वि० सं० ११६६ (ई० स० १११०) में सूरि- पद मिला । इस संवत्सर के विषय में मतभेद नहीं है। इस समय से वह हेमचन्द्र के नाम से स्मात हुमा । कुमारपाल प्रतियोष के अनुसार रिपद का महोत्सव नागपुर ( नागोर-मार- चाड़) में हुमा । इस प्रसंग पर खर्च करनेवाले वहीं के एक व्यापारी धनद का माम बत- लाया गया है। इतनी अस्पायु में इतने महत्त्व का स्थान हेमचन्द्र को दिया गया यह समकालीनो पर पड़े हुए उनके प्रभाव का प्रतीक है। जयसिंह सिद्धराज को मी 'पुरातनपरन्धसंग्रह' के १येगो पुमारपात प्रवियोष पृ. २१, ५देगो प्रसन्पचिन्तामा. ८३. २६ग ममप मेयी बनिये प्रायः बमयशेठे हैं। ४ एक ही साथ में भिज भिघ पर्म नगग होने के भनेका भारत के इतिहास में गिर है और रोदा पूर्व गुनया में अनेक पाप ऐगे जिनमें ऐसी स्थिति रिपमान पी। देगी कामायण .१५ ३८ प्रस्तावना अनुसार आठ वर्ष की आयु में राज्याधिकार प्राप्त हुआ था और उसने भी अल्पायु में सोलं. कियों के राज्य की प्रतिष्ठा स्थापित की थी। जिसकी विद्या प्राप्ति इतनी असाधारण थी उसने विद्याभ्यास किससे, कहाँ और कैसे किया यह कुतूहल स्वाभाविक है । परन्तु इस विषय में हमें आवश्यक ज्ञातव्य सामग्री लब्ध नहीं है । उनके दीक्षागुरु देवचन्द्रसूरि स्वयं विद्वान् थे और 'स्थानानसूत्र' पर उनकी टीका प्रसिद्ध है। 'त्रिपटिशलाकापुरुषचरित' में हेमचन्द्र कहते हैं कि-"तत्मसादादधिगतज्ञान- सम्पन्महोदयः”–अर्थात् गुरु देवचन्द्र के प्रसाद से ज्ञान सम्पत्ति का महोदय उन्हे प्राप्त हुआ था। परन्तु दीक्षागुरु देवचन्द्र विद्यागुरु होंगे कि नहीं और होंगे तो कहा तक, इस प्रश्न का उत्तर नहीं मिलता। 'प्रभावक चरित' के अनुसार सोमचन्द्र को ( आचार्य होने से पूर्व ) तर्क, लक्षण और साहित्य के ऊपर शीघ्रता से प्रभुत्व प्राप्त हुआ था; और 'शतसहस्रपद' की धारण शक्ति से उसे सन्तोष न हुआ इसलिए 'काश्मीरदेशवासिनी' की आराधना करने के लिए काश्मीर जाने की अनुमति गुरु से मागी पर उस 'काश्मीर देशवासिनी ग्रामी' के लिए उन्हें काश्मीर जाना न पड़ा; किन्तु काश्मीर के लिए प्रयाण करते ही खम्भात से बाहर श्रीरैवत विहार में उस ब्राही का उन्हें साक्षात्कार हुआ और इस तरह स्वयं सिद्धसारस्वत' हुए। 'प्रभावक चरित' के इस कथन से ऐतिहासिक तात्पर्य क्या निकालना यह विचारणीय है। मुझे ऐसा प्रतीत होता है कि सोमचन्द्र भले काश्मीर न गये हों तो भी उन्होंने काश्मीरी पण्डितों से अध्ययन क्यिा होगा । काश्मीरी पण्डित गुजरात में आते जाते थे यह विरहण के आगमन से सूचित होता है । 'मुहितकुमुदचन्द्र' नाटक के अनुसार जयसिंह की सभा में उत्साह नामक काश्मीरी पण्डित था । हेमचन्द्र को व्याकरण लिखने से पूर्व व्याकरण ग्रन्थों की आवश्यकता पड़ी थी जिन्हें लेने के लिए उत्साह पण्डित काश्मीर देश में गया था और वहां से आठ व्याकरण लेकर आया था । जब 'सिद्धहेम' पूरा हुआ तब उन्होंने उसे शारदा देश में भेजा था । इसके अतिरिक काव्यानुशासन में हेमचन्द्र जिस बहुमान से आचार्य अभिनव . १ प्रबन्धों के अनुसार जयसिंह वि. स. ११५० (ई. स. १.९४ ) में सिंहासनारूट हुआ। उस समय यदि उसी आयु आठ वर्ष की मान ल तो उसका जन्म वि. स. 11४२ मै और इस तरह हेमचन्द्र से भायु में जयसिंह मो तीन वर्षे बड़ा समझना चाहिए । 'प्रबन्धचिन्तामणि' उसको भायु तीन वर्ष की जव कि 'पुरातनप्रबन्धमग्रह' आठ वर्ष की बताता है जो कि हेमचन्द्र के द्वयाध्य' में कथित 'स्तम्भकरिनीहि' के सापटीक बैठता है ( काव्यानुशासन प्रस्तावना पृ. ११५)। कुमारपाल का जनग यदि वि. सं. १४९ (ई. स. १०९.) में स्वीकार करें तो हेमचन्द कुमारपाल से चार वर्ष बडे हुए-देसो काव्यानुशामन प्रस्तावना पृ. १.1 और पृ. २७१ । प्रमाणनयतत्त्वारोक और स्यादादरलाकर के कर्ता महान् जैन तार्षिक वादिदेवरि से आयु में हेमचन्द्र दो वर्षे छोटे थे, परन्तु हेमचन्द्र आचार्य को दृष्टि से भाठ वर्ष बडे थे। संभव है, दिगम्बराचार्य बुमुदनन्द के साम वायुद्ध के समय देवसरि की राति अधिक हो-देसो काम्यानुशासन प्रस्तावना पृ. २७०, फुटनोट । २ देसो प्रभावकचरित पृ. २४-१९ प्रन्थकार का परिचय ३९ गुप्त का उल्लेख करते हैं वह भी उनका काश्मीरी पण्डितों के साथ गाढ़ विद्या परिचय सूचित करता है । वि० सं० १९६६ (ई० स० १११० ) में इक्कीस वर्ष की आयु में सोमचन्द्र हेम- चन्द्रसूरि हुए यह युवावस्था में पाठ असाधारण पाण्डित्य का प्रभाव होगा। तर्क, लक्षण और साहित्य ये उस युग की महाविद्याएँ थीं और इस नयी का पाण्डित्य राजदरवार और जन- समाज में अप्रगण्य होने के लिए आवश्यक था। इन तीनों में हेमचन्द्र को अनन्य साधारण पाण्डित्य था यह उनके उस उस विषय के अन्थों पर से स्पष्ट दिखाई देता है। भाचार्य होने के बाद और पहले हेमचन्द्र ने कहाँ कहाँ विहार किया होगा इसे व्योरे से जानने लिए हमारे पास कोई साधन नहीं है। आचार्य होने से पूर्व गुजरात के बाहर सूम घूमे होंगे यह सम्भव है, परन्तु, ऊपर जैसा कहा है, गुरुकी आज्ञा से गुर्जर देश में ही अपना क्षेत्र गर्यादित करने के लिए बाध्य हुए। हेमचन्द्र अणहिलपुर पाटन में सबसे पहले किस वर्ष में आए, जयसिंह के साथ प्रथम- समागम कब हुआ इत्यादि निश्चित रूप से जानने का हमारे पास कोई साधन नहीं है। परन्तु वह राजधानी पण्डितों के लिए आकर्षण थी। इसलिए विद्याप्राप्ति एव पाण्डित्य को कसौटी पर कसने के लिए हेमचन्द्र का आचार्य होने से पूर्व ही वहा आना जाना हुमा हो यह सभव है। 'प्रभावक चरित' और 'प्रबन्ध चिन्तामणि' के अनुसार कुमुदचन्द्र के साथ शास्त्रार्थ के समय हेमचन्द्र उपस्थित थे अर्थात् वि० स० १९८१ (ई० स० ११२५) में वे जयसिंह सिद्धराज की पण्डित सभा में विद्यमान थे। उस समय उनकी आयु इकत्तीस वर्ष की होगी तथा आचार्यपद मिले एक दशक बीत गया होगा। उस समय हेमचन्द्र वादी देवचन्द्रसूरि जितने प्रतिहिन नहीं होंगे, अथवा उनका वाद कौशल शान्तिसूरि मादि की तार्किक परम्परा वाले वादिदेवसूरि जितना नहीं होगा। 'प्रभावकचरित' के अनुसार जयसिंह और हेमचन्द्र का प्रथम मिलन अणदिलपुर के किसी संग मार्ग पर हुआ था जहा से जयसिंह के हाथी को गुजरने में सजावट पड़ी थी और जिस प्रसग पर एक तरफ से हेमचन्द्र ने 'सिद्ध' को निश्शक होकर अपने गजराज को ले जाने के लिए कहा और लेप से स्तुति की। परन्तु इस उलेम में विना ऐतिहासिक तथ्य है, यह कहना कठिन है। सिद्धराज जयसिंह के मारना की अतिम विजय के समय मिन भिन्न सम्प्रदायों के प्रतिनिधि उसे अभिनन्दन देने के लिए आए, उस समय जैन सम्प्रदाय के प्रतिनिधि के रूप में उल्लेखनीय यह है कि काव्यप्रकाश की सम्भाव्य प्रयम टोरा सरेन' गुजरात ये मागिक्यपद ने लिखी है। २ कारय प्रसा गिरा हस्तिराशमहिनम् । परन्तु दिग्गजा कि भूवाता यत ॥६॥ ३. 'मारपाल प्रबन्ध हेमर और जयनिद का प्रथम समागम ग प्राग ये पूर भी आ या गा सूधिया है।

प्रस्तावना हेमचन्द्र ने स्वागत किया था । उस प्रसंग का उनका लोक प्रसिद्ध है। यह घटना वि० सं० १९९१-९२ में ( ई० स० ११३६ के प्रारम्म ) में घटित हुई होगी। उस समय हेमचन्द्र की आयु छयालीस सैंतालीस वर्ष की होगी। जयसिंह सिद्धराज और हेमचन्द्र का सम्बन्ध कैसा होगा इसका अनुमान करनेके लिए प्रयम माघारम्न ग्रंथ 'कुमारपाल प्रतिवोघ' से कुछ जानकारी मिलती है- "बुधजनों के चूड़ामणि भुवन प्रसिद्ध सिद्धराज को सम्पूर्ण संशय स्थानों में वे प्रष्टव्य हुए । मिथ्यात्व से मुग्धमति होने पर भी उनके उपदेश से जयसिंह राजा जिनेन्द्र के धर्म में अनुरक्तमना हुआ। उनके प्रभाव में आकर ही उसने उसी नगर ( अणहिल्लपुर ) में रम्य दार' बनाया और सिद्धपुर में चार जिन प्रतिमाओं से समृद्ध 'सिद्धविहार' निर्मित किया । जयसिंह देव के कहने पर इन मुनीन्द्र ने 'सिद्धहेम व्याकरण' बनाया जो कि निःशेष शब्द रक्षण का निधान है । अमृतमयी वाणी में विशाल उन्हें न मिलने पर जयसिंहदेव के चित्त में एक क्षण भी सन्तोप नहीं होता था ।" -कुमारपाल प्रतियोध पृ० २२ । इस कथन में बहुत सा ऐतिहासिक तथ्य दिखाई देता है। हेमचन्द्र और जयसिंह का सम्बन्ध क्रमशः गाढ़ हुआ होगा, और हेमचन्द्र की विद्वण एवं विशद प्रतिपादन शैली से (जो कि उनके ग्रन्थों में प्रतीत होती है ) वे उसके विचारसारथि हुए होंगे। जयसिंह के उत्तेजन से हेमचन्द्र को व्याकरण, कोश, छन्द तथा मलबार शास रचने का निमिच प्राप्त हुआ और अपने राजा का कीर्तन करनेवाले, व्याकरण सिखानेवाले तया गुजरात के लोक- जीवन के प्रतिबिम्न को धारण करनेवाले 'द्वयाश्रय' नामक काव्य रचने का मन हुआ । इष्ट देवता की उपासना के विषय में जयसिंह कट्टर शैव ही रहा यह 'कुमारपाल प्रतिवोघ' के 'मिच्छत्त मोहिय-मई-मिथ्यात्वमोहितमति विशेपण से ही फलित होता है। पान्तु ऐसा मानने का कारण है कि धर्म विचारणा के विषय में सार ग्रहण करने की उदार विवेक बुद्धि से हेमचन्द्र की चर्चाएं होती होगी; और बहुत सम्भव है कि इघर धर्मों पर माक्षेप किए गिना ही उन्होंने जैन धर्म के सिद्धान्तों को समझाकर जयसिंह को उनमें गनुरक्त मन वारा किया हो। 'प्रान्य चिन्तामणि' के 'सनदर्शनमान्यता' नामक प्रबन्ध का यहाँ उल्लेख करना उचित होगा-"संसार सागर से पार होने का इच्छुक थोसिद्रराज 'देवताप', और 'पानतरव' की जिज्ञासा से सर दार्शनिकों से पूछता है, और सम अपनी स्तुति तया दूमरों की निन्दा करते हैं। आचार्य हेमचन्द्र पुराणों में से कया कहकर, साँद पना हुआ पति सपी ओपधि भूमि धाममर्थ | गोमपरगामिय मुभारमस्लिामातनुमगार संगम्भी भर ॥ भूरा कारोगान गरसमारधारतोरयायत सजिन जाती न Mer ! प्रग.... पर ( १५, मो.) अनुसार मिपुर में अपमिद ने परमरमर सामी का मदर बनवाया था। अन्य दोकपिए देगी सामागुन सापना 101 प्रन्धकार का परिचय खाने से जिस प्रकार पुन, मनुष्य हो सका उसी प्रकार भक्सेि सर्वदर्शन का माराधन करने से स्वरूप न जानने पर भी मुक्ति मिलती है, ऐसा अमिमाय देते हैं।" यह 'सर्वदर्शनमान्यता' की दृष्टि साम्प्रदायिक चातुरी की थी जैसा कि डॉ० व्युरुहर मानते हैं, अथवा सारमाही विवेक बुद्धि में से परिणत थी इसका निर्णय करने का कोई बाख साधन नहीं है । परन्तु अनेकान्तवाद के रहस्यज्ञ हेमचन्द्र में ऐसी विवेकवुद्धि की सम्मानना है क्योंकि हेमचन्द्र और अन्य जैन तार्किक अनेकान्त को 'सर्वदर्शनसंग्रहै' के रूप में भी घटाते हैं। इसके अलावा उस युग में दूसरे सम्प्रदायों में भी ऐसी विशालदृष्टि के विचारकों के दृष्टान्त भी मिलते हैं। प्रथम भीमदेव के समय में शैवाचार्य ज्ञानमिक्षु और सुविहित जैन साधुओं को पाटन में स्थान दिलानेवाले पुरोहित सोमेश्वर के दृष्टान्त 'प्रभावक परित' में वर्णित है । अर्थात् प्रत्येक सम्प्रदाय में ऐसे थोड़े बहुत उदारमति आचार्यों के होने की सम्भावना है। ऐसा मानने के लिए कारण है कि मालव-विजय के बाद से जयसिंह की मृत्युपर्यन्त उसके साथ हेमचन्द्र का सम्बन्ध मनाधित रहा; अर्थात् वि० सं० ११९१ के अन्त से वि० स. ११९९ के भारम्भ तक रगभग सात वर्ष यह सम्बन्ध अस्खलित रहा। जयसिंह की मृत्यु के समय हेमचन्द्र की आयु ५४ वर्ष की थी। इन सात वर्षों में हेमचन्द्र की साहित्य- प्रकृति के अनेक फल गुजरात को मिले । भाचार्य हेमचन्द्र का कुपारपाल के साथ प्रथम परिचय किप्त वर्ष में हुआ यह जानने का कोई साधन उपलब्ध नहीं है। 'कुमारपाल प्रतियोध' पर से ऐसा ज्ञात होता है कि मंत्री वाग्गटदेव-बाडदेव द्वारा कुमारपाल के राजा होने के पश्चात् वह हेमचन्द्र के साथ गाट परिचप में भाया होगा। परन्तु, डॉ० व्युरुहर के कथनानुसार सामान्य निमिक युद्ध पूर्ण होनेके अनन्ता प्रथम परिचय हुआ होगा ऐसा मानने का कोई कारण नहीं है । फिर भी धर्म का विचार करने का अवसर उस प्रौढवय के राजा को उसके बाद ही मिरा होगा। जयसिंद के साथ का परिचय समययम्फ विद्वान् मिन जैसा लगता है जब कि पुगारपाल के साथ गुरु शिष्य जैसा प्रतीत होता है। हेमचन्द्र के उपदेश से, ऐमा मालप होता है कि, मुमारपाल का नीरा उचरावस्था में प्राय द्वादश धारी भारका दो गया दोगा। परन्तु इस पर से ऐमा अनुमान करने की यावश्यकता नही है कि उसने अपने गुरदेव शिव की पूजा छोर ही दी होगी।' १६-नगरामरामाभागम्'2.1 और Pet D सामा' पृ.11 १गम प्रागरा T. ARE रमिता ने यो में रो 'परमाणे है उनी र गरी भोर aurat Tinी.मे. १९९६ (1.2.11) Pani प्रस्तायना हेमचन्द्र ने स्वागत किया था। उस प्रसंग का उनका श्लोक पसिद्ध है। यह घटना वि० सं० ११९१-९२ में (ई० स० ११३६ के प्रारम्भ) में घटित हुई होगी । उस समय हेमचन्द्र की आयु छयालीस संतालीस वर्ष की होगी। जयसिंह सिद्धराज और हेगचन्द्र का सम्बन्ध कैसा होगा इसका अनुमान करनेके लिए प्रथम आधारभूत मंथ 'कुमारपाल प्रतियोध' से कुछ जानकारी मिलती है- "वुपजनों के चूडामणि भुवन प्रसिद्ध सिद्धराज को सम्पूर्ण संशय स्थानों में ये प्रष्टव्य हुए । मिथ्यार से मुग्धमति होने पर भी उनके उपदेश से जयसिंह राजा जिनेन्द्र के धर्म में अनुरक्कमना हुआ। उनके प्रभाव में आकर ही उसने उसी नगर ( अणहिल्लपुर ) में रम्य 'राजविदार' बनाया और सिद्धपुर में चार जिन प्रतिमाओं से समृद्ध सिद्धविहार' निर्मित दिया। जयसिंह देव के कहने पर इन मुनीन्द्र ने 'सिद्धहेम व्याकरण' बनाया जो कि निशेप शब्द रक्षण का निधान है। अमृतमयी वाणी में विशाल उन्हें न मिरने पर जयसिंहदेव के चित्त में एक क्षण भी सन्तोप नहीं होता था । -कुमारपाल प्रतिबोध पृ० २२ । इस कयन में बहुत सा ऐतिहासिक तथ्य दिखाई देता है । हेमचन्द्र और जय सिंह का सम्बन्ध क्रमशः गाद हुआ होगा, और हेमचन्द्र की विद्वता एव विशद प्रतिपादन शैली से (जो कि उनके अन्यों में प्रतीत होती है ) ये उसके विचारसारयि हुए होंगे। जयसिंह के उजन से हेमचन्द्र को व्याकरण, कोश, छन्द तथा अलवार शास रचने का निमिए प्रात हुआ और अपने राजा का कीर्तन करनेवाले, न्याकरण सिखानेवाले तया गुजरात के लोक- जीवन के प्रतिपिम्प को पारण परनेवाले 'द्वयाथय' नामक काव्य रचने का मन हुआ। इष्ट देवता की उपासना के विषय में जयसिंह कहर शैव ही रहा यह 'कुमारपाल प्रतियोध' के 'मिच्छ मोहिय मई-मिथ्यात्पमोहितमति विशेषण से ही फलित होता है। परन्तु ऐमा मानने का कारण है कि पर्म विचारणा के विषय में सार प्रण करने की उदार विवक-युद्धि से हेमचन्द्र की चर्चाएं होती होगी, और बहुत सम्मा है कि पर धर्मों पर माशेर किए पिना ही उन्होंने जन-धर्म के सिद्धान्तों को समझाकर जयसिंह को उनमें 'गनुरफ मन याला' किया हो। 'प्रान्य चिन्तामणि' के 'सर्वदर्शनमान्यता' नामक मपन्ध का यहाँ चाम करना उचित होगा-सार सागर से पार होने का इन्तु श्रीसिद्धराम 'देवतरय', और 'पावर' की जिज्ञासा से सप दासनिकों से पूना है, और सब मानी स्तुति तथा दूसरों की निन्दा करते हैं। भाराय देगचन्द्र पुगों में से क्या कदकर, साद यनामा पनि राशी अपधि 1. भनि कामग! मारय मारा। गुरासम्म पार l मर पा न गासापत्त प.पी Mern Fitz... rs (ri....) पर EिT ME OR in artt पगार देगा।

मन्थकार का परिचय खाने से लिप्त प्रकार पुनः मनुष्य हो सका उसी प्रकार भक्तिसे सर्वदर्शन का आराधन करने से स्वरूप न जानने पर भी मुक्ति मिलती है, ऐसा अभिप्राय देते हैं। यह सर्वदर्शनमान्यता' की दृष्टि साम्प्रदायिक चातुरी की थी जैसा कि डॉ० युरहर मानते हैं, अथवा सारग्राही विवेक वुद्धि में से परिणत थी इसका निर्णय करने का कोई वाध साधन नहीं है। परन्तु अनेकान्तवाद के रहस्यज्ञ हेमचन्द्र में ऐसी विवेकवुद्धि की सम्भावना है क्योंकि हेमचन्द्र और अन्य जैन तार्किक अनेकान्त को 'सर्वदर्शनसंग्रह' के रूप में भी घटाते हैं। इसके अलावा उस युग में दूसरे सम्प्रदायों में भी ऐसी विशालदृष्टि के विचारकों के दृष्टान्त भी मिलते हैं। मथम भीमदेव के समय में शैवाचार्य ज्ञान भिक्षु और सुविहित जैन साधुओं को पाटन में स्थान दिलानेवाले पुरोहित सोमेश्वर के दृष्टान्त 'प्रभावक चरित' में वर्णित हैं । अर्थात् मत्येक सम्प्रदाय में ऐसे थोड़े बहुत उदारमति आचार्यों के होने की सम्भावना है। ऐसा मानने के लिए कारण है कि मालव-विजय के बाद से जयसिंह की मृत्युपर्यन्त उसके साथ हेमचन्द्र का सम्बन्ध अबाधित रहा, अर्थात् वि० सं० ११९१ के अन्त से वि० स. ११९९ के आरम्भ तक लगभग सात वर्ष यह सम्बन्ध अस्खलित रहा। जयसिंह की मृत्यु के समय हेमचन्द्र की भायु ५४ वर्ष की थी। इन सात वर्षों में हेमचन्द्र की साहित्य- प्रवृत्ति के अनेक फल गुजरात को मिले । आचार्य हेमचन्द्र का कुपारपाल के साथ प्रथम परिचय किस वर्ष में हुआ यह जानने का कोई साधन उपलब्ध नहीं है । 'कुमारपाल प्रतियोघ' पर से ऐसा ज्ञात होता है कि मंत्री वाग्भटदेव-बाइडदेव द्वारा कुमारपाल के राजा होने के पश्चात् वह हेमचन्द्र के साथ गाद परिचय में आया होगा। परन्तु, डॉ० ब्युल्हर के कथनानुसार साम्राज्य निमित्तक युद्ध पूर्ण होनेके अनन्ता प्रथम परिचय हुआ होगा ऐसा मानने का कोई काण नहीं है । फिर भी धर्म का विचार करने का अवसर उस प्रौढवय के राजा को उसके बाद ही मिला होगा। जयसिंह के साथ का परिचय समवयस्क विद्वान् मित्र जैसा लगता है जब कि फुमारपाल के साथ गुरु शिष्य जैसा प्रतीत होता है। हेमचन्द्र के उपदेश से, ऐसा मालम होता है कि, कुमारपाल का जीवन उत्तरावस्था में प्रायः द्वादश व्रतधारी श्रावक जैसा हो गया होगा । परन्तु इस पर से ऐसा अनुमान करने की आवश्यकता नहीं है कि उसने अपने फुल देव शिव की पूजा छोड़ ही दी होगी। देवी जिदहेन-शारदर्शनसमूहा मास्याद्वादसमाश्रयगम्'- इत्यादि पृ. २ और मिर्पि की विधि रादित न्यायावतार' पृ. ११८. २ देने काम्यानुशासन प्रस्तावना पृ० २८३ २ एक भोर बिय तरह हेमचन्द्र अपने अन्यों में उसे 'परमाईत' कहते है उसी तरह दूसरी ओर प्रमाणाटन के ' भाव गृहपति ने वि० सं० १९१९ (ई. सं. ११४१) वे भद्रकाली के शिलालेस में ६ प्रस्तावना हेमचन्द्र के उपदेश से कुमारपाल ने अपने जीवन में न केवल परिवर्तन ही किया किन्तु गुजरात को दुर्व्यसनों में से मुक्त करने का योग्य प्रयास भी किया। जिसमें भी विशेषत उसने जुए और मद्य का प्रतिबन्ध करवाया, और निवेश के धनापहरण का कानून भी बन्द किया ! हेमचन्द्र के सदुपदेश से यज्ञ यागादि में पशुहिंसा बन्द हुई और कुमारपाल के सामन्तों के शिलालेखों के अनुसार अमुक अमुक दिन के लिए पशुहिंसा का प्रतिवघ भी हुआ था । कुमारपाल ने अनेक जैन मन्दिर भी बनवाए थे जिनमें से एक कुमार विहार' नामक मन्दिर का वर्णन हेमचन्द्र के शिष्य रामचन्द्र ने 'कुमार विहार शतक' में किया है । 'मोहराजपराजय' नामक समकालीनपाय नाटक में भी इन घटनाओं का रूपकमय उल्लेख है । उस समय के अन्य महापुरुषों के साथ हेमचन्द्र के सम्बन्ध तथा वर्तन विषयक थोड़ी सी ज्ञातव्य सामग्री मिलती है। इस बात को पहले कह ही चुके हैं कि उदयन मत्री के घर में उसके पुत्रों के साथ बचपन में चलदेव रहा था । हेमचन्द्र को साधु बनाने में भी उदयन मन्त्री ने अत्यधिक भाग लिया था। उसके बाद उसके पुत्र बाहड़ द्वारा कुमारपाल के साथ गाढ़ परिचय हुआ था इसका भी निर्देश कर चुके हैं। 'प्रभावक चरित' 'महामति भागवत देवबोध' का उल्लेम्व करता है। उसके साथ हेमचन्द्र का परस्पर विद्वत्ता की कद्र करनेवाला मैत्री सम्बन्ध था। वड़नगर की प्रशस्ति के कवि श्रीपाल से भी हेमचद्र का गाढ़ परिचय था । उस समय हेमचन्द्र की साहित्यिक प्रवृत्ति पूर्ण उत्साह से चल रही थी। सिद्धहेम शब्दानुशासन के बाद काव्यानुशासन तथा छ दोनुशासन कुमारपाल के समय में प्रसिद्ध हो गए थे। संस्कृत व्याश्रय के अन्तिम सर्ग तथा प्राकृत द्याश्रय-कुमारपाल चरित भी इसी समय लिखे गए। अपूर्ण उपलब्ध 'प्रमाणमीमांसा' की रचना अनुशासनों के बाद हुई । सम्भव है, यह हेमचन्द्र के जीवन की अन्तिम कृति हो । योगशास्त्र, त्रिपष्टिशलाका पुरुष चरित नामक विशाल जैन पुराण, स्तोत्र आदि की रचना भी कुमारपाल के राजस्वकाल में ही हुई थी। इनके अतिरिक्त पूर्व रचित प्रयों में संशोधन और उन पर स्वोपज्ञ टीकाएँ लिम्बने की मी प्रचि चरती थी। 'प्रभावक चरित' में हेमचन्द्र के 'आस्थान' (विद्यासमा) का वर्णन है यह उल्लेखनीय है। "हेमचन्द्र का मास्थान जिसमें विद्वान् प्रतिष्ठित हैं, जो ब्रझोल्छ स का निवास और मारती का पितृ गृह है, जहाँ महाकवि अभिनव प्रय निर्माण में आकुल हैं, जहाँ पट्टिका (वरूनी ) और पट्ट पर लेख लिसे जा रहे हैं, शब्दव्युत्पत्ति के लिए ऊहापोह होते रहो कुमारपार को 'माहे परसपागुगी कहा है । और सस्कृत 'दयाश्रय के पोसवें सर्ग में कुमारपाल की शियमति का सोस है। देवो काम्यानुशासन प्रस्तावना पृ. और २८॥ १देनो काव्यानुशासन प्रस्तावना पृ. १८९ तथा पृ. १५५-२ प्रन्धकार का परिचय से जो सुन्दर लगता है, जहाँ पुराणकवियों द्वारा प्रयुक्त शब्द दृष्टान्तरूप से उल्लिखित किए जाते हैं।" १ हेमचन्द्र ने राजकीय विषयों में कितना भाग लिया होगा यह जानने के लिए नहीं जैसी ज्ञेय-सामग्री है। वे एक राजा के सम्मान्य मित्र तुल्य और दूसरे के गुरुसम थे। राज दरबार में अग्रगण्य अनेक जैन गृहस्थों के जीवन पर उनका प्रभाव था। उदयन और वाग्भटादि मंत्रियों के साथ उनका गाढ़ सम्बन्ध था। ऐसी वस्तुस्थिति में कुछ लोग हेमचन्द्र को राजकीय विषयों में महत्त्व देते हैं। परन्तु राजनीतिक कही जा सके ऐसी एक ही बात में परामर्शदाता के रूप से हेमचन्द्र का उल्लेख 'प्रवन्धकोश' में आता है। जैसे सिद्धराज का कोई सीधा उतराधिकारी न था वैसे ही कुमारपाल का भी कोई नहीं था। इसलिए सिंहासन किसे देना इसकी सलाह लेने के लिए वृद्ध कुमारपाल वृद्ध हेमचन्द्र से मिलने के लिए उपाश्रय में गया, साथ में वसाह आभड़ नामक जैन-महाजन भी था। हेमचन्द्र ने द्रौहित्र प्रतापमल्ल को ( जिसकी प्रशसा गण्ड भाव वृहस्पति के शिलालेख में भी आती है ) 'धर्म स्थैर्य' के लिए गद्दी देने का परामर्श दिया क्योंकि स्थापित 'धर्म' का अजयपाल से हास सम्भव है। जैन महाजन वमाह आमड़ ने ऐसी सलाह दी कि 'कुछ भी हो पर अपना ही काम का' इस कहावत के अनुसार अजयपाल को ही राज दिया जाय । इसके अलावा हेमचन्द्र ने अन्य किसी राजकीय चर्चा में स्पष्टतः भाग लिया हो तो उसका प्रमाण मुझे ज्ञात नहीं। सिद्धराज को हेमचन्द्र किनने मान्य थे इसका कुमारपाल प्रतिबोध में सक्षेप से ही वर्णन है जब कि कुमारपाल को हेमचन्द्र ने किस तरह जैन बनाया इसके लिए सारा ग्रन्थ ही लिखा गया है। ग्रन्थ के अन्त में एक श्लोक है-"प्रभु हेमचन्द्र की असाधारण उपदेश शक्ति की हम स्तुति करते हैं, जिन्होंने अतीन्द्रिय ज्ञान से रहित होकर भी राजा को प्रबोधित किया ।" प्रभावकचरित' के अनुसार हेमचन्द्र वि० सं० १२२९ ( ई० सं० ११७३ ) में ८४ वर्ष की आयु में दिवंगत हुए । १ हेमचन्द्र विरचित ग्रन्थों की समालोचना का यह स्थान नहीं है। प्रत्येक ग्रन्थ के १ अन्यदाभिनवप्रन्धगुम्फाकुलमहाकवी । पट्टिकापट्टसघातरित्यमानपदमजे ॥ सन्दव्युत्पत्तयेऽन्योन्म कृतोहापोहवन्धुरे । पुराणकबिरादृष्टाष्टान्तीकाराशन्दके ॥ ब्रह्मोगासनिवारोऽन भारतीपितृमन्दिरे । श्रीहेमच द्रसूरीणामास्थाने गुस्थकोविदे ।। प्रमाक चरित पृ. ३१४ दलो. २९२-९४ २ इस मन्त्रणा का समाचार हेमचन्द्र के एक विद्वेषी शिष्य थाल्यन्द्र द्वारा अजयपाल को मिला था। देखो, प्रवन्धकोश पृ. ९८॥ ३ "तुमतिसम्भ्य प्रभुहेमरेरनन्यत्तत्यामुपदेशशसिम् ! अतीन्द्रियज्ञानविनिरोप यासोगिभर्नु यषित प्रमोधर ॥"-कुमारसाव प्रतियोध, पृ. ४०६ ।

४४ प्रस्तापना संक्षिप्त परिचय के लिए भी एक एक लेख की आवश्यकता हो सकती है। शब्दानुशासन, कायानुशासन, छन्दोनुशासन, अभिधानचिन्तामणि और देशीनाममाला-इन अन्यों में उस उस विषय की उस समय तक उपलव्य सम्पूर्ण सामग्री का संग्रह हुआ है । ये सब उस उस विषय के आकर प्रन्य हैं। ग्रन्थों की रचना देखते हुए हमें जान पड़ता है कि वे ग्रन्थ क्रमश आगे बढ़नेवाले विद्यार्थीयों की आवश्यकता पूर्ण करने के प्रयत्न है । भाषा और विशदता इन ग्रन्थों का मुख्य रक्षण है। मूल सूत्रों तथा उस पर की स्वोपज्ञ टीका में प्रत्येक व्यक्ति को तत्तद्विपयक सभी ज्ञातव्य विषय मिल सकते हैं। अधिक सूक्ष्मता तथा तफसील से गम्भीर अध्ययन के इच्छुक विद्यार्थी के लिए वृहत् टीकाएँ भी उन्होंने रची हैं। इस वरह तर्क, लक्षण गौर साहित्य में पाण्डित्य प्राप्त करने के साधन देकर गुजरात को स्वावलम्बी याया, ऐसा कहें तो अत्युक्ति न होगी। हेमचन्द्र गुजरात के इस प्रकार विद्याचार्य हुए। द्वयाश्रय संस्कृत एव प्राकृत काव्य का उद्देश भी पठनपाठन ही है। इन अन्यों की प्रवृत्ति व्याकरण सिखाना और राजवश का इतिहास कहना-इन दो उद्देशो की सिद्धि के लिए है। वाधरूप क्लिष्ट होने पर भी इन दोनों काव्यों के प्रसंग वर्णनों में कवित्व स्पष्ट झलकता है । गुजरात के सामाजिक जीवन के गवेपक के लिए व्याश्रय का अभ्यास अत्यन्त आवश्यक है। प्रमाणमीमांसा नामक अपूर्ण उपलव्य ग्रन्थ में प्रमाणचर्चा है जिसका विशेष परिचय आगे दिया गया है। विशष्टि शलाका पुरुष चरित तो एक विशाल पुराण है । हेमचन्द्र की विशाल प्रतिमा को जागने के लिए इस पुराण का अभ्यास आवश्यक है, उसका परिशिष्ट पर्व भारत के प्राचीन इतिहास की गवेषणा में बहुत उपयोगी है। योगास में जैनदर्शन के ध्येय के साथ योग की प्रक्रिया के समन्वय का समर्थ प्रयास है। हेमचन्द को योग का स्वानुमर था ऐसा उनके अपने कथन से ही मालूम होता है। द्वात्रिंशिकाएँ तथा स्तोत्र साहित्यिक दृष्टि से हेमचन्द्र फी उत्सम वृतियाँ है। इष्ट युद्धि तथा हृदय की भक्ति का उनमें मुमग संयोग है। भारत भूमि और गुजरात के इतिहास में हेमचन्द्र का स्थान प्रमाणों के आधार से फैसा माना जाय। भारतवर्ष के संस्कृत साहित्य के इतिहास में तो ये महापण्डितों की पति में स्थान पाते हैं, गुजरात के इतिहास में उनका स्थान विद्याचार्य रूप से और राजा प्रजा के आचार के सुधारक रूप से प्रमार दालने वाले एक महान् आचार्य का है । रमिकराल छो० परिख १ । मानराको यादमारी की प्रस्तुपना. १० और १४ । २ यह ऐम पुपमा पु. ८६ में . १७७ पर गुजराती है। उसी पर भnिer-TI विषयानुक्रमणिका। प्रमाणमीमांसा। १ ४ २० ४ प्रथमाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् । विषयः पृ० पं० सू० विषयः पृ० पं० प्रमाणमीमांसाया वृत्तेमङ्गलम् १ प्रामाण्यसमथनेन अपूर्वपदस्या- वृचिविधाने प्रयोजनम् ३ नुपादेयतासूचनम् सूत्राणां निमूलत्वाशकातन्निरासश्च १ ५ द्रव्यापेश्या पर्यायापेक्षया च ज्ञाने सूनाण्येर कथ रचितानि, कथ न गृहीतग्राहिवासभवसमर्थनम् प्रकरणम् , इत्याशङ्कायाः समाधानम् १ ११ अवग्रहादीना गृहीतग्राहियेने प्रामा- पद सूनादिश्वरूपनिर्देशपूर्वक शास्त्र- ण्यसमर्थनम् २४ परिमाणस्योक्तिः १ गृहीतग्राहित्वेऽपि स्मृतेः प्रामाण्या १ अन्वर्थनामसूचनगर्भ शास्त्रकरणस्य भ्युपगमप्रदर्शनम् ५ प्रतिज्ञावचनम् स्मृत्यप्रामाण्ये न गृहीतग्राहित्य प्रयो- जक्रमित्यन जयन्तस्वादः अथवन्दस्य अर्थवयप्रदर्शनम् ५ ३ ५.संशयस्य लक्षणम् ५ ममाणशब्दस्य निरुतिः २ ६.अनध्यवसायस्य लक्षणम् शारनरयोदेवादिरूपेण विविधप्रातः ५ १३ मीमांसाचन्देन सूचनम् ७. विपर्ययलक्षणम् २ मीमांसासदस्य अन्तिरकयनेन प्रामाण्यनिश्चयो स्वतः परतो या न घटते इति पूर्वपक्षः ५ २२ शास्त्रप्रतिपाद्यविषयाणां सूची २ १२ ८.सिद्धान्तिना स्वतः परतो या प्रामाण्य- २.प्रमाणस्य रक्षणम् २ २० निश्चयस्य समर्थनम् ६ १ लवणस्य प्रयोजनकपनम् अभ्यासदद्यापन प्रत्यशेऽनुमाने च निर्णयपदस्यार्थः सार्थक्यञ्च ३ स्वत प्रामाएपनिश्चयसमर्थनम् ६ मर्यस्य हेयोपादेयोपेश्यतया विधि २ अगम्याग्दशापने प्रत्यक्षे परत. घसस्थापनम् ३ ३ निश्चयसमर्थनम् ६ ६ अर्यपदस्य साधयम् ३ वाटपाथके शान्दे परव. प्रामाण्य- सम्पदस सार्थस्यम् ३ निश्चयसमर्थनम् 'सनिर्णयोरिप्रमाणलक्षणे याच्य.' नैयापिरस्य प्रमाणलक्षणस्य नियस ६ सो मत रागर्थयमानेन पूशिया भासर्वज्ञोवस्त्र प्रमाणरमणस्प निरारा ६ २३ स्वस वेदनसिक्षिप्रकारप्रदर्शनम् ३ सौगवस प्रमाणलारस निरास. ६ २६ २. स्वसवेदनमनुमोदमानेनापि सिद्धा. ९. प्रमाणस्य द्वेषा विभजनम् तिना स्थनिर्णयस्य भविव्यापित अन्यपारिभागरादिना मातान्यु लिएर नियस. या उभणानदत्यस्यनम् प्रमारिभ्य किं गोगात् प्रत्यमा महीवमादिता पारावादिय सामान मुमानरूपमुनान्यथा रक्षा मानने प्रमायो 'भपूर्व पद- १०. प्रत्यक्षपरोक्षरूपेण प्रमागविमागः ७ १६ गावविवाशा सामरामदादर्शनेनमय ४. गृहीतमादिणां पारामादिगानानां दशीपम् . - ६ ७ ७ ४ ७ 2 ७ २७ ७ ८ ७ ८ प्रमाणमीमांसाया विषयानुक्रमणिका । विपयः विषयः पृ० पं० परोश्शशब्दस्य निरुक्तिः प्रकायस्वभारत्वेप्यात्मनः सार- सूतगतचकारण सर्वप्रमाणानां सम रणत्वसिद्धिः १० बलवसूचना २१ अनादेरपि आवरणस्य सुवर्णमलवत् 'म प्रत्यश्चादन्यत् प्रमाणम्' इति विलयोपपत्तिसमर्थनम् ३ लोकायतिकानामाशङ्का ૨૬ अमूर्तत्वेऽपि आत्मन आवरणसंभवः ११ ६ ११. प्रत्यक्षेतरप्रमाणसिद्धिसमर्थनेन आत्मनः कूटस्थनित्यत्वे दूषणम् ११ शङ्कानिरासः परिणामिनित्यात्मसमर्थनम् प्रामाण्याप्रामाण्यव्यवस्थावत्मना परो- , मुख्यप्रत्यक्षस्य तद्वतो या सिद्धी क्षप्रमाणस्य सिद्धिः ૨૮ प्रत्यक्षादीनामसामान् तदसिद्धि- परचेतोवृत्यधिगमान्य पानुपपत्त्या पुनः पर कुमारिलस्याशङ्का तस्यैव सिद्धिः १६. साधकप्रमाणद्वारा केवलज्ञान- परलोकादिनिषेधान्यथानुपपत्त्यापि समर्थनेनोक्तशङ्कानिरासः ११ २९ तस्यैव सिद्धिः १० भतिशयस्व-प्रमेयत्व-ज्योतिज्ञानावि- अथांब्यभिचापत् प्रत्यक्षमामाण्यवत् सदान्यथानुपत्तिभितुभिः केवल परोक्षप्रामाण्यसिद्धिः १३ ज्ञानस्य सिद्धिः १२ १ परोक्षप्रामाण्यसिझी सवादकतया गोदना हि कालिकविषयावग धर्मकीर्युकल्लेखः मिका इति मन्यमानेन शरस्वा- परीक्षार्थविषयमनुमानमेवेति सौग- मिना सर्वज्ञः स्वीकार्य एव इति तमतस्य निरायः ८ २२ युक्त्या सर्वसमर्थनम् अभावस्तु निर्विषयत्वात् न प्रमाण- सिद्धसवादेनागमेन सर्वज्ञसिद्धिः १२ १५ मिति न प्रमाणान्तर्भूत इति निर्देशः २८ मत्यशेण सर्वसिद्धिः १२ २४ अभाव. कथ निर्विषय इत्याशङ्का ८ २६ 'भवतु यथाकथश्चिदीश्वरादयः १२. अमावस्य निर्विपयत्वसमर्थनेन सर्वज्ञाः, मनुष्यस्तु न' इति वदन्त तत्समाधानम् कुमारिल प्रत्याचार्यस्य रोपवृष्टिः १२. २६ यस्तुनो भावाभावोभयात्मकत्वसमर्थ महादीनां रागादिमत्वं सर्वज्ञत्व च नेन अभावैकरूपवस्तुनो निरा- कथ स्यादिति विरोधस्थ सोपहा करणद्वाराअभावप्रमाणस्य निर्वि- समाविष्करणम् पयत्वाविष्करणम् ८ ३१ ब्रह्मादीनां वीतरागवे तु विप्रतिपत्त्या प्रत्यक्षयोः भावामाभयमाह- भावकथनम् १ करवरामर्थनम् ६ २ १७. बाधकप्रमाणाभावाच केवलज्ञानस्य अभावथिोऽभावप्रमाणगोचर इति सिद्धिः कुमारिलस्य पूर्यपक्षः ६ ६ प्रत्यश्वस्यायाधरमदर्शनम् अभावो प्रत्यक्षगोचर इति कृत्वा अनुमानस्यायाधकत्योपदर्शनम् १४ २१ निरामः ६ १७ भागमस्याण्याचापकत्वप्रकटनम् अमावस्तुच्छरूपत्वादशानरूप इति १८. मुख्यप्रत्यक्षत्वेन अवधिमनःपर्याय- तस्य प्रामाण्याभावस्योपसहारः योनिदेशः ४ १३. प्रत्यक्षस्य लक्षणम् ९ २६ अवधिज्ञानस्य निरूपणम् १५ १४. वैशद्यस्य लक्षणे ६ मन.पर्यायस्य निरूपणम् १५ १५. मुख्यप्रत्यक्षरूपरलज्ञानस्य १९. भवधिमनःपर्याययोयटभण्याय लक्षणम् २०१४ निरूपणम् आत्मन, मरारास्वभावत्वसिद्धिः विशुद्धिकृवभेदस्य निरूपणम् १ ७ -- १ १७ ५ प्रमाणमीमांसाया विषयानुक्रमणिका । सू० विषयः सू० विषयः पृ० ५० क्षेत्रकृतभेदस्य निरूपणम् १५ २१ प्रतिपादनेनोक्तशङ्कानिरासः स्वामिकृतभेदस्य निरूपणम् १५ २३ अर्थालोक्योरमावेऽपि ज्ञानोत्पत्ति विषयकृतभेदस्प निरूपणम् १५ २७ समर्थनम् २०. सांव्यवहारिकप्रत्यक्षस्य लक्षणम् १६ २ सौगतसेंमतस्य शानार्थयोर्जन्यजनक- बौद्धसंमतस्वसंवेदनप्रत्यक्षप्रकारस्य भावस्य निरासः २० E स्पेष्टप्रत्यवे समावेशनम् जोगतरांमतस्य तदुत्पत्तितदाकार- १२ २१. इन्द्रियलक्षणानां वझेदानां च वादस्य निराकरणम् निरूपणम् १६ १७ २६. अवग्रहस्य लक्षणम् इन्द्रियाणां आत्मसष्टत्वस्य आत्म- सौगतसंमतात् मानसविकल्पादय- लिङ्गत्वस्य च समर्थनम् प्रहस्य भेदप्रतिपादनम् इन्द्रियाणा लिङ्गत्वे तजन्यात्मवर्ति. २७. ईहाया लक्षणम् २१ १५ ज्ञानस्यानुमानिकत्वापरयानवस्थाप्रद- ईहोहयोमैदप्रतिपादनम् र्शन १६ २३ ईहायाः प्रामाण्युसमर्थनम् २५ भावेन्द्रियाणां स्वसंविदितत्वसमर्थ- २८. अवायस्य लक्षणम् नेनानवस्थाभङ्गप्रकटनम् २९. धारणाया लक्षणम् २२ इन्द्रियाणां निरुक्त्यन्तरप्रदर्शनम् १६ २५ धारणायाः संक्तराभिन्नत्वस्य काल- द्रव्यमावेन्द्रिययोः स्वरूपम्, १६ २७ परिमाणस्य च निरूपणम् २२ २ इन्द्रियस्वामिना निरूपणम् वैशेषिकसंमतत्य संस्कारस्वरूपस्य इन्द्रियसंख्पाविषये सख्यस्य विप्रति- 'निरासः २२ पत्तिः तन्निरासश्च वृद्धाचार्यधारणात्वेनोक्ताया अवि- परस्परमिन्द्रियाणां भेदाभेदसिद्धिः १७ २२ च्युतेरपि अवाये स्पेष्टधारणामाञ्च आत्मन इन्द्रियाणा भेदामेदसिद्धिः १८ समावेशविधिः २२ . द्रव्येन्द्रियाणामपि परसरं वारम्भक- अवग्रहादीनां कपश्चिदेकत्वप्रतिपा- पुद्गलेभ्यश्च भेदाभेदसमर्थनम् ५ दनम् २२ इन्द्रियविषयाणां सर्शदीनामपि मैयापिकरांमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य मेदाभेदात्मकरनिरूपणम्- निरासः ૨૨ ૨૨ २२. द्रव्येन्द्रियस्य लक्षणम् १८ ११ प्रसङ्गायापोऽप्राप्यकारित्यसिद्धिः २३ ३ २३. लभ्युपयोगतया भावेन्द्रियस्य द्वै. धर्मकोयभिमतमत्यवस्थ निराधः २३ विध्यप्रकटनम् १८ १९ मीमांसकाभिमतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य लब्ध्युपयोगयोः स्वरूपनिर्देशः निरासः २३ स्वार्थसं विदि योग्यताधेन लन्धी- पद्धसाख्याचार्येष्ठस्येसरकृष्णस्य च न्द्रियं तत्रैव पुनापारात्मकत्वेन प्रत्यशलक्षणस्य सण्डनम् २४ १३ उपयोगेन्द्रियं निरूप्य दूसोरन्तर- प्रमाणविषयस्य लक्षणम् २४ २६ प्रदर्शनम् १९ २५ ठवणगवानां पदानां व्यावृत्ति- उपयोगेन्द्रियस्स इन्द्रियलामावा- प्रदर्शनम् २५ गड्डा वत्समाधान च ३१. अर्थक्रियासमर्थत्वात् द्रव्यपर्या- २४. मनसो लक्षणम् ८ यात्मकस्य वस्तुनो विपयत्वेनाव- मनोदैविध्यप्रकटनम् धारणम् २५ १२ अर्यालीमावरि शाननिमित्वेन ३२. यस्तुनोऽयक्रियासामार्यरूपात्म- याच्यापिति दाहा कस्य व्यवस्थापनम् २५. भालकयोनिनिमित्तत्वाभाव. नित्यैकस्पद्रव्यात्मकवस्तुनः प्रमोग- ३० . ५ पृ० ५० पृ० ५० प्रमाणमीमांसाया विषयानुक्रमणिरा। सू० पियः विषयः पद्याभ्यामक्रियारणामावसमर्थनेन योरभेदेपि शानस्य कर्तृस्था सरवाभावप्रतिपादनम् २५ २४ व्यापारत्वेन कर्मोन्मुसव्यापा- अनित्यैकरूपपर्यायात्मकवस्तुन. कम- रत्वेन च व्यवस्थाप्यव्यवस्था- योगपद्याम्यामर्थरियाकरणाभावसम- पकमा प्रदर्य तयो:व्यव- थनेन सचाभावप्रतिपादनम् २६ २० स्थापनम् २९ २६ काणादाभिातस्य परस्परात्यन्तगिन्न ३८. भव्यवहितत्याज्ञाननिवृत्तिरूप- द्रव्यपर्यायवादस्य नियसः २७ १४ फलान्तरस्य निरूपणम् जैनामिमते द्रव्पपर्याययोकथञ्चिन्द्रे- ३९. व्यवहितफलप्रदर्शनव्याजेन ईहा- दाभेदयादे विरोधादिदूपगानितग्नि दीनां क्रमोपजनधर्माणां प्रमाण- যুগ্ধ २८ फलोभयत्वसमर्थनम् ३० १८ यस्तुनः द्रव्यपर्यायात्मरत्वपक्षेपि अर्थ ४०. हानादिवुद्धीनामपि प्रमाणफल. क्रियाकरणाभावाशङ्कोरन्यासः स्वेन निर्देश ३१ ३३. द्रव्यपर्यायात्मकवस्तुनः अर्थक्रिया- सामर्थ्यप्रतिपादनेन उक्ताशङ्काया ४१. मतान्तरनिरासपूर्वकं प्रमाणफलयोः भेदाभेदसमर्थनम् ३१ ८ निरासः ४२. प्रमातुर्लक्षणम् ३४. मर्थप्रकाशस्य प्रमाणव्यवहितफल- प्रमातुः सपराभायित्वसमर्थगम्, ३१ २२ त्वेन प्रतिपादनम् पमातुर्परिणामित्वसमर्थनम् ३२ ३५-३७. एकज्ञानगतत्वेन प्रमाणफलor .. से ५ द्वितीयमाह्निकम् । १. परोक्षस्य लक्षणम् ३३ पैशेषिकसमतस्य ऊहापोहरिल्पे २ परोक्षविभागस्य निरूपणम् ३३ व्यातिपदणसामर्यस्य निषेधः ३७ स्मृत्यादीनां परोवपादनम् योगाभिमतस्य तसहतप्रत्यर्थे ३. स्मृतेर्लक्षणम् ३३ १६ ध्यातिमइयामर्यस्य निरामः मृतेप्रामाण्यमतिपादनम् ३३ २३ ६. व्याप्तेनिरूपणम् ४ प्रत्यभिज्ञानस्य लक्षणम् ३४ ११ व्याप्तेावधर्मतया निरूपणम् ३८ ५ उमानस्य प्रत्यभिरायां समावेश: ३५ व्याप्तव्याप्यधर्मन प्रतिपादनम् ३८ ११ प्रत्यभिज्ञान स्मृत्यनुभारुपमान व्यातेरत्तोभयधर्मप्रतिपादनस्य पल द्वयात्मात्वेन मन्वानस्य सोगतए प्रदर्शनम् निराकरणम् ३५ १६ ७. अनुमानस्य लक्षणम् ३८ २२ प्रत्यभिज्ञान न प्रत्यवादन्यत् इनि ८.स्वार्थपरार्थभेदादनुमानस्य विभाग:३९ नेयाविषमतस्य निराकरणम् ३५ २५ ९. सार्थानुमानस्य लक्षणम् मत्यभिज्ञायाः प्रामाध्यप्रतिगदनम् ३६ १३ ययनस्य लगम् ५. उहाय रक्षणम् सौगतेन हेतस्पैलवग्यसमर्थनम् पासिप्रदे प्रत्पशानुमानयोरसामर्प. विदान्तिना प्रेरणण्यस्य नियम ४. ११ प्रकरनेन कइस दमाम सम- नैयारिकाभिमतरय हेतोः पब धनम् णवत्सरपारिनिराकरणम् १ यौदसम्ममारिरिकलेगा १०. अविनाभायाय लक्षगम् ४१ १२ सिप्राणयामध्यस निषः ७ प्रत्यनुमानयोगीनाभायनिपये ८ प्रमाणमीमांसाया विषयानुक्रमणिका । ४९ प विषयः प० सामर्थ्याभाव प्रदर्य बुत्तः प्रमा णात् तनिश्चय इत्याशङ्का ११. ऊहाप्रमाणात् अविनामावनिश्चय. स्य प्रतिपादनेन उत्ताशझायाः समाधानम् ४१ २४ १२. स्वभावादिभेदेन लिङ्गस्य विभ- जनम ४२ १ स्वभावलिङ्गस्य निरूपणम् १४२ असाधारणध साधनत्वाभाव गन्या नस्य सौगवस्य निराकरणम् ४२ ५ कारणस्य लिद्गत्वसमर्थनम् ४२ २२ लिङ्गत्वेन समतस्य कारणस्वरूपस्य निर्देशः १० कार्यलिङ्गस्य निरूपणम् १८ प्राणादिरूपस्यासाधारणकार्यस्य लिजत्वसमर्थनम् व्यतिरेकस्यैव हेतुनियामक्रूपत्वेन निर्णय. ११ एकार्थसमयायिलिङ्गस्य प्रतिपादनम् ४ २२ स्वभायादीनां विधिसाधनत्यनिर्देशः ४५ सूत्रस्थचकारेण लमायाद्यनुपलब्धे निषेपणपतरपापनम् पिरोधिलिङ्गस्य प्रतिपादनम् २५ १६ १३. साध्यस्य टक्षणम् ४५ २० सूरस्थािपिस्तिपदस्य ज्यारि प्रदर्शनम् ५४ २१ ४७ सू० विषयः असिद्धपदस्य व्यावृत्तिनिर्देशः ४५ २६ अबाध्यपदस्य पलम् ४५ २६ १४. बाधाया विधाप्रदर्शनम् १५. धर्मस्य धर्मिणश्च साध्यत्वसम. र्थनम् ४६ १२ १६ धर्मिण प्रमाणसिद्धत्वप्रदर्शनम् ४६ १८ धर्मी बुद्धपारूद एवेति सौगतमतस्य प्रतिक्षेप २० १७. धर्मिणो बुद्धिसिद्धत्यस्यापि सम- र्थनम् ४७ २ बुद्धिसिद्ध घर्मिणि मोगतस्याराडा वनिरासश्च उभयसिद्धस्यापि धर्मिणः प्रदर्शनम् ४७ १८ १८. दृष्टान्तस्यानुमानाद्गत्मनिरासः ४७ २४ १९ दृष्टान्तस्यानुमानानङ्गत्वे हेतू. पन्यासः दृष्टान्ते अनुमानाङ्गत्वस्य विकल्प्य १ २०. दृष्टान्तस्य लक्षणम् ४८ ९ अनुमानागलामावेऽपि रक्षणमण यनस्य प्रयोजनम् १२ २१. दृष्टान्तस्य साधर्म्यवैधर्म्यतया विभागवचनम् ४८ १८ २२. साधर्म्यदृष्टान्तस्य लक्षणम् ४८ २२ २३. वैधर्म्यष्टान्तस्य लक्षणम् ४९ २६ ८ e १ ७ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमाह्निकम् । १. परार्यानुमानस्य लक्षणम् २ ७. प्रतिज्ञायाः प्रयोजनम् २. पचनेऽनुमानव्यवहारस्योपयारेण मविशमयोगस्य समर्थनम् स्वोकरणम् प्रतिशार्थस्य अयांदापनत्यात् प्रतिमा. ३. पचनात्मकपरार्यानुमानरय वैविध्य. या. प्रयोगे पानसात्यमिति सोगत. ४९ २० स्याराहा ४. क्योत्सत्त्पन्यथानुरपतिभ्यां परायी. ८. पक्षधर्मोपसंहारवचनया प्रतिमा. नुमानस्य प्रपोगभेदप्रदर्शनम् ४९ २३ पचनमार्थक्यसमर्थनेन उत्ता. ५. प्रयोगभेदेऽपि तात्पर्याभेदस्य प्रक- शाया निराकरणम् टनम् मामानमोगेरिमविरचिमनम् ५२ ६. तात्पर्याभेदे द्वयोयुगपत् पयोगस्य ९. रामिमतपेक्षप्रयोगदर्शनेन येरम्यानम् विप्रतिपत्तिनिरास.

विषय. ७ । ६२ २२ ५४ ३४ .प्रमाणमीमांसाया विषयानुक्रमणिका । सू० पृ० प० विषयः पृ० ० १०. बोध्यमपेक्ष्य प्रयोगप्रदर्शनम् ५२ १६ वचनानर्थक्यसमर्थनम् ५६ ११. प्रतिज्ञाया. लक्षणम् ५२ २४ २८ दूषणस्य लक्षणम् ५९ १५ १२. हेवोर्लक्षणम् ५२ २९ २९ दूपणाभासस्य लक्षणम् ५९ २० १३. उदाहरणस्य लक्षणम् ५३ दूपणाभासत्वेन समताना चतुर्विंशते. १४. उपनयस्य लक्षणम् ५३ १३ त्युित्तरप्रयोगाणा प्रमशो विस्त. १५. निगमनस्य लक्षणम् रत प्रदर्शनम् ६० अवयवपञ्चाशुद्धि प्रदय दशाव जात्युत्तरप्रयोगस्य प्रतिसमाधान ययमयोगप्रकटनम् ५३ २० प्रदर्शनम् १६. हेत्वाभासस्य विभागवचनम् ५४ दूपणाभासत्वेन समताना छलाना हेत्वाभासशब्दप्रयोगस्य औपचारि निरूपणम् स्त्वप्रकटनम् ३०. वादस्य लक्षणम् हेलागासस्य सख्यान्तरनिराकरणम् ५४ तत्त्वरक्षण जल्पवितण्डयोप्रयोजनमिति १७ असिद्धहेत्वाभासस्य निरूपणम् ५४ १६ नैयायिकमतमाशड्क्य तन्निराकर स्वरूपासिद्धस्य निरूपणे सोगवस्या- णम् ६३ २१ घडा तनिरासश्च जल्पवितण्डयोथान्तरत्वामावसमर्थ सन्दिग्धा सिद्धस्य प्ररूपणम् २५ नेन वादात्मकैकैव कथेति स्वष्ट १८. वाद्यादिभेदेन असिद्धभेदस्य विधा. समर्थनम् नम् ४ ३१. जयस्य लक्षणम् १९. विशेष्यासिद्धादीना स्वेष्टभेदे. ३२. पराजयस्य लक्षणम् ६५ ३ प्वन्तर्भाववचनम् ३३. निग्रहस्य निरूपणम् ८ २०. विरुद्धहेत्वाभासस्य लक्षणम् ३४ नैयायिकसंमतस्य विप्रतिपत्त्या अन्याभिमतविरुद्धभेदानां सग्रह ५६ प्रतिपत्तिमानस्य पराजयहेतुत्वस्य २१. अनेकान्तिकस्य निरूपणम् निराकरणम् अन्याभिमताने कान्तिकभेदानां स्वेता नैयायिकसमताना द्वाविंशतिभेद नैकान्तिकेनर्भाव ५६ २१ भिन्नानां निग्रहस्थानानां प्रमयों २२. दृष्टान्तामासानां सख्यावचनम् ५७ निरूपणम् , परीशाच ६५ २० २३. साध्यसाधनोभयविकलतया साध. ३५. सौगतसंमतस्य असाधनाङ्गवचना- परशान्तामासाला निरूपणम् ५७ १४ दोपोद्भावनपोनिप्रहहेतुधात्यपरी- २४. साध्यसाधनोभयाव्यावृत्तत्वेन वैध- क्ष्य निराकरणम् ७२ १० यदृष्टान्ताभासानां प्ररूपणम् ५७ २० असाधनाङ्गवचनमित्यस्य विरूप २५. सन्दिग्धसाध्याद्यन्ययव्यतिरेकाणां लिनापचनमित्यादिप्रथमव्याख्या दृष्टान्ताभासाना प्रतिपादनम् ५८ २ नस्य सण्डनम् २६. विपरीतान्धयव्यतिरेकयोदृष्टान्ता- असाधनाङ्गमित्यस्य साधम्यण हेतो भासयोनिरूपणम् ५८ १६ वंचनइत्यादिरूपव्याख्यानान्तरस्य २७. अप्रदर्शितान्वयव्यतिरेकयो- निषेध ७३ १४ दृष्टान्ताभासयो. प्रतिपादनम् ५८ २५ अदोपोद्भावनमित्यत्य प्रसज्यप्रति सवंदृष्टान्तामाखाना अनन्ययाव्यति पेध इत्यादिव्याख्यानस्य निषेध ७४ रेकाभिन्नत्वेन तन्निरूपणे तयो पृष पनयाक्यस्य रक्षणकरणप्रतिज्ञा ७४ २० ९ १२ भापाटिप्पणानां विषयानुक्रमणिका । ६ पृ. ५० दार्शनिकों के मतभेद का दिग्दर्शन २३ २४ २६ भिन्न भिन्न दार्शनिकों के द्वारा भिन्न भिन्न प्रमाण को ज्येष्ठ मानने की परपराओं का वर्णन २४ १३ ३० सूत्र १. १. ११ की आधारभूत कारिका की सूचना और उसकी व्याख्या की न्यायावतार वृत्ति के साथ तुलना २५ ३ ३१ अमावप्रमाणपाद के पक्षकार और प्रतिपक्षियों का निर्देश। सूत्र १.१.१२ की व्याख्या की न्यायासतार वृत्ति के साथ तुलना ३२ प्रत्यक्ष के स्वरूप के विषय में भिन्न २ परपपओं का वर्णन २६११ ३३ सर्वशवाद और, धर्मवाद का ऐति हासिक दृष्टि से अवलोकन । सर्वज्ञ के विषय में दानिकों के मन्तव्यों का दिग्दर्शन । सर्वश और धर्म की चर्चा में मीमांसक और बौद्धों के द्वारा दी गई मनोरजा ढीलों का वर्णन २७ १२ ३४ पुनम और मोक्ष माननेवाले दा निकों के सामने आनेवाले समान प्रभों का तथा उनके समान मन्तव्यों का परिगणन ३५ समानभाव से समी दार्शनियों में पाये जानेवाले सांप्रदायिक रोप कानिदर्शन ३६ १६ ३६ सूत्र १.१.१७ को ठीक २ समतने के लिये तत्वसमह देखने की सूचना ३६ २० ३७ यस्तुल भादि हेतुओं की सर्वगत विषयक असाधकता कोप्रगट करनेवाले भाचायों का निर्देश ३८ मन पर्यायभान के पिय में दो पर- पराओं के सरूप संबंधी मरमेर का वर्णन ३७ ३६ इन्द्रिय पर की निरति, इन्द्रियों का कारण, उनकी सख्या, उनके विश्प, उनके आकार, उनरा पारस्परिक भेदाभेद, उनके मकार तथा उनके स्वामीत्वादि इन्द्रिय निरूपण रिए यक दानिकों के मन्तो फा बनात्मा शिक्षा ४. मनके रक्षा, कारा, कार्य, धर्म और न० स्थान आदि अनेक विषयों में दार्शि निकों के मतभेदों का सडित वर्णन ४२ १५ ४१ आचार्यवर्णित चार प्रत्ययों के मूल स्थान का निर्देश ४३ २८ ४२ अर्थालोककारणतावाद नैयायिक-बौद्ध उमय मान्य होने पर भी उसे बौद्ध सम्मत ही समज कर जैनाचार्यों ने जो खण्डन किया है उसका खुलासा ४१२ ४३ तदुरचि तदाकारता पा सिद्धान्त सौगान्तिक सम्मत होने को तथा योगा चार बौद्धों के द्वारा उसके सण्डन की सूचना ४४२६ ४ ज्ञानोत्सति के प्रम का दार्शनिकों के द्वारा भिन्न भिन्न रूप से किये गए वर्णन का तुलनात्मक निरूपण ४५ १६ ४५ अनध्यवसाय, मानसज्ञान और अवमह के परस्पर भिन्न होने की आचार्यकृत सूचना का निर्देश। मविरुख्यानिरोध का स्वरूप ४६ अवाय और अपाय शब्द के प्रयोग की भिव २ परपरा का और अकलक कृत समन्यय का वर्णन ४६१४ ४७ धारणा के अर्थ के विषय में जैनाचार्यों के का ऐतिहासिक दृष्टि वर्णन ४८ हेमचन्द्र ने समतानुसार प्रत्यक्ष या लवण स्थिर करके परपरिकल्पित ल्यों का निरास करने में जिस प्रथा का अनुकरण किया है उसके इतिहास पर दृष्टिपाव ४६ अवशदीय प्रत्यास्त्र की वाचस्पति की प्याख्या पर 'पूर्वाचायत याला पैमुख्येन' इस शब्द से आचार्य ने जो आप किया है और जो असंगत दिसता है उसकी संगति रिसाने का प्रयत्न ४६ ७ ५. इन्द्रियों के प्राप्याप्राप्पारित के विषय मैदानिकों के मतमेदो की गूगी ४६ २३ ५१ मरदा पिपर दो पद पर रामो का निदेश और उन दोनों में रो के निपटाने पाले उप १ ७ ५३ का दिग्दर्शन भापाटिप्पणानां विषयानुक्रमणिका । 4. पृ० ५० न० पृष्ठ प० आचार्यों का निर्देश के भेदाभेदयाद का सक्षित इतिहास ५२ कल्पना शब्द की अनेक अर्थों में और गुण पर्याय तथा द्रव्य के मैदाभेद प्रसिद्धि होने की सूचना वाद के बारे में दानिकों के मन्तव्यों ५३ जेमिनी के प्रत्यक्ष सूत्र की व्याख्या के विषय में मीमांठकों के मतभेदों का ५७ केवल नित्यत्व आदि भिन २ वादो के निर्देश और उस सूनका सएडन करने समर्थन में सभी दार्शनिकों के द्वारा थाले दार्शनिकों का निर्देश ५१ २० प्रयुक्त यर मोश्च की व्यवस्था आदि ५४ सांख्यदर्शनमसिद्ध प्रत्यक्षलक्षण के तीन समानयुरियों का ऐतिहासिक दिग्दर्शन ५७ २१ प्रकारों का निर्देश और उनके मुछ ५८ सन्तान का वर्णन और उसका एण्डन सण्डन करनेवालों की सूचना ५२१६ फ्रने यालों का निर्देश ५५ प्रमाण को विषयभूत वस्तु के स्वरूप ५६ अनेकान्तपाद के इतिहास पर दृष्टिगत ६१ तथा यस्तुस्वरूपनिश्चायक कसौटिओं ६० अनेकान्तवाद पर दिये जाने वाले दोषों के बारे में दार्शनिकों के मन्तव्यों का की रख्या विषयक मिन भिनपरपराओं दिग्दर्शन । बौदों की अर्थक्रियाकारित्व का ऐतिहाासक रष्टि से अवलोकन रूप कसोटी का अपने पक्ष की सिद्धि ६१ पल के सरूप और प्रमाण-पल के में आचार्य दारा किये गये उपयोग भेदाभेदवाद के विषय में चैदिक, योर का निर्देश और जैन परपरा के मन्तव्यों का ऐति ५६ व्याकरण, जैन तथा जेनेतर दार्शनिक हासिक दृष्टि से तुलनात्मक वर्णन ६६ सादित्य म द्रव्य शब्द की भिन्न भिन्न ६२ आत्मा के स्वरूप के बारे में दार्शनिकों अपों में प्रसिद्धि का ऐतिहासिक सिंहा के मन्तव्यों मा सक्षिप्त वर्णन वलोकन । चैनपरपराप्रसिद्ध गुण पर्याय ७ ७० का दिग्दर्शन द्वितीयाद्विक। ६३ भिन्न भिन्न दार्शनिकों के द्वारा रचित उसके स्वरूप और प्रामाण्य के बारे में स्मरण फे रक्षणों के भिन भिम आधारों दार्शनिकों के मन्तव्यों की तुलना ७६२५ ૭૨ ૨ ६६ हेमचन्द्रद्वारा स्वीस्त अटोच च्याति ६४ अधिक से अधिक संस्कारोदोधक या रहस्योद्घाटन ७८२५ निमित्तों पे छपाइकन्यायसूत्र का निर्देध ७२ १६ ७. अनुमान और प्रत्यक्ष के स्यार्य-परार्थरूप ६५ स्मृति शान पे प्रामाण्य और अप्रामाण्य दो मेदों के विषय में दार्शनिकों का के विषय में दार्शनिको की युतियो मतथ्य का ऐतिहासिक दृष्टि से तुलनात्मक ७१ हेतु के रूप पारे में दानिको को दिग्दर्शन ७२२९ भित्र भिन्न परंपराभों का ऐतिहासिक ६६ 'नाकारण विषय 'इण विषय में मौवा रधि से तुलनात्मक विचार स्तिक और नेयापिको के मन्तव्ययी ७२के प्रकारों के बारे में नाचायों के तुलना ७४ २४ मन्तम्मो का ऐतिहासिक र से १७ प्रपमिश के स्वरूप और मामाग्य के थटोकन यारे में दानियो के मतभेद का ७३ कारणविक भागन पे रिश्य में ३ धर्मति के पापना मामेरको १८ जाऔरफा निस्व सपा पर भी मियत ने उनो सिम नाकदिन की सूचना भाषाटिप्पणानां विपयानुक्रमणिका । न० पृ० प० पृष्ठ 4 दर्शिन्' विशेषण का प्रयोग किया है व्यतिरेकविषयक जैन बौद्ध मन्तव्यों का इससे धर्मकीर्ति के ऊपर उनके आदर समन्वय ८६१२ ७६ पक्ष का लक्षण, लक्षणगत पदों का ७४ 'माणादिमत्वात्' इस हेतु की सत्यता के पच के आकार और प्रकार इन बारे में इतर दार्शनिकों के साथ बातों में दार्शनिकों के मन्तव्यों का बौद्धों के मतभेद का दिग्दर्शन ८६ ऐतिहासिक अवलोकन ८७२६ ७५ हेतु के नियामक रूप के बारे में धर्म ७७ दृष्टान्त के लक्षण और उपयोग के बारे कीर्ति का जो मत हेमचन्द्र ने उद्धृत में नैयायिक और जैन-बौद्ध मन्तव्यों किया है उसकी निर्मूलता के बारे में का दिग्दर्शन ६०१५ शक्षा और समाधान । अन्वय और १ द्वितीयाध्याय का प्रथमाह्निक । ७८ धैदिक, बौद्ध और जैन परपरागत निकों की विप्रतिपत्ति का ऐतिहासिक परार्यानुमान की चर्चा का इतिहास ६२१ अरलोकन ६६१४ ७६ परार्थानुमान के प्रयोग प्रकारों के बारे २४ दार्शनिकों के अण्द्धिविषयक मन्तव्य मे वैदिक, बौद्ध और जैन परपरा के का तुलनात्मक वर्णन ६८१ मन्तव्यों की तुलना ६२२० ८५ दार्शनिकों के विरुद्धविषयक मन्तव्य ८० पार्यानुमान में पक्ष प्रयोग करने न का तुलनात्मक दिग्दर्शन ६ १५ करने के मतभेद का दिग्दर्शन देम ८६ अनेकान्तिक के बारे में दार्शनिकों के चन्द्र द्वारा अपने मन्तव्य की पुष्टि मतभेदों का ऐतिहासिक दृष्टि से तुलना- में पाचस्पति का अनुकरण ६३ १७ स्मक विवेचन कर परार्थानुमान स्थल में प्रयोग परिपाटी ८७ दृष्टान्ताभास के निरूपण का ऐतिहासिक के बारे में दार्शनिकों के मन्तव्यों का दृष्टि से तुलनात्मक अवलोकन १०३ २६ दिग्दर्शन ६४१४ घम दूषण दूपणाभास का ऐतिहासिक दृष्टि ८२ अनुमान के शम्दात्मक पांच अवयों से तुलनात्मक विवेचन के वर्णन में हेमचन्द्र कृत अथपाद के ८६ बादकथा का इतिहास ११५२८ अनुकरण की सूचना ६६ ६. निग्रह स्थान तथा जय-पराजय व्यपस्था ६३ हेत्वाभास के विभाग के बारे में दार्श- का तुलनात्मक वर्णन ११६१४ १०८ १५ धृद्धि पत्रक। ६५ निरिकल के यारे में दार्शनिकों के ६५ हेमचन्द्र की प्रमाण फठ व्यवस्था मन्तव्य की तुलना १२५ १ में उनका पेयाकरण ६२ शान को स्वप्रकाशकता के विषय में ६६ आत्मप्रत्यक्ष का विचार दार्शनिकों के मन्तव्य ६७ अनुमानप्रमाण का ऐतिहासिक दृष्टि ६. प्रत्यक्ष विषयक दार्शनिकों के मन्तव्य १३२ ७ से अवलोपन १४ प्रतिसंख्यान ६८ दिड्नाग या हेतुनक ७

कलिकालसर्वज्ञत्रीहेमचन्द्राचार्यविरचित
प्रमाण मीमांसा
स्वोपज्ञवृत्तिसहिता

कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यविरचिता स्वोपज्ञवृत्तिसहिता ॥प्र मा ण मी मां सा॥ 10 अनन्तदर्शनज्ञानवीर्यानन्दमयात्मने । नमोऽहते कृपाक्लुप्तधर्मतीर्थाय तायिने ॥१॥ वोधिवीजमुपस्कर्तुं तत्त्वाभ्यासेन धीमताम् । जैनसिद्धान्तसूत्राणां स्वेषां वृत्तिर्विधीयते ॥ २ ॥ ६१. ननु यदि भनदीयानीमानि जैनसिद्धान्तसूत्राणि तर्हि भवतः पूर्व कानि किमीया- 5 नि वा तान्यासन्निति ? अत्यल्पमिदमन्वयुक्थाः । पाणिनि-पिङ्गल-कणादा-ऽक्षपादादि- म्योऽपि पूर्व कानि किमीयानि वा व्याकरणादिस्ताणीत्येतदपि पर्यनुयुड्क्ष्य ! अनादय एचैता विद्याः संक्षेपविस्तरविरक्षया नवनवीभवन्ति तत्तत्कर्तृकाचोच्यन्ते । कि नाश्रीपीः 'न कदाचिदनीदृशं जगत्' इति ? यदि वा प्रेक्षस्व वाचकमुस्यविरचितानि सकलशास्त्र- चुडामणिभूतानि तत्वार्थस्नाणीति । ६२. यद्येवम्-अकलङ्क-धर्मकीर्त्यादिवत् प्रकरणमेन कि नारभ्यते, किमनया सूत्र- कारत्वाहोपुरुपिया ? मेवं वोचा, मिनरुचियं जनः ततो नास्य स्वेच्छाप्रतिवन्धे लौकिकं राजकीयं वा शासनमस्तीति यत्किश्चिदैतत् । ६३. तर वर्गसमूहात्मकः पदेः, पदसमूहात्मकः सौः, स्त्रसमूहात्मक प्रकरणे, प्रकरणसमूहात्मकैः आहिके, आहिक्ममूहात्मकैः पञ्चभिरघ्यायः शास्त्रमेतदरचयदा- 15 चार्यः। तस्य च प्रेक्षानत्प्रवृत्त्यगमभिधेयमभिधातुमिदमादित्रम्- अथ प्रमाणमीमांसा ॥१॥ ६४. अध-उत्पस्य अधिकारार्थत्वाच्छास्त्रेणाधिरियमाणस्य प्रस्तूयमानस्य प्रमाण- स्याभिधानात् सकलशावतात्पर्यव्यारयाने प्रेक्षावन्तो बोधिताः प्रतिताश्च भवन्ति । आनन्तर्याथों या अथ-शब्दः, शब्द-याव्य-छन्दोनुशामनेभ्योऽनन्तरं प्रमाणं मीमांस्यत 20 १ तत्वश्रद्धान सामान्यज्ञान वा दर्शनम् । २ रचितः ।३प्रेत्य जिनपमप्रामाधिस्तम्य मीन मम्यक्त्वम् । ४ पम्प गलानि । ५ धाभिनिवेगेन । ६-याग्याने प्रेमाता ।

३ . प्रमाणलक्षणम् । प्रमाणमीमासा। ६९. तत्र निर्णयः संशयाऽनध्यवसायाविकल्पऊत्वरहित ज्ञानम् । ततो निर्णय-पदे- नाज्ञानरूपस्येन्द्रियसनिकांदे, ज्ञानरूपस्यापि संशयादेः प्रमाणसनिषेधः । ६१०, अर्यतेऽर्थ्यते वा अर्थो हेयोपादेयोपेक्षणीयलक्षणः, हेयस्य हातुम् , उपादेयस्यो- पादातुम् , , उपेक्षणीयस्योपेक्षितुम् अर्थ्यमानत्वात् । न चानुपादेयत्वापेक्षणीयो हेय एवा- न्तर्भनति; अहेयत्वादुपादेय एवान्तर्भाग्नसक्तः । उपेक्षणीय एव च मूर्दाभिषिक्तोऽर्थः, 5 योगिभिस्तस्यैार्यमाणत्वात् । अस्मदादीनामपि हेयोपादेयाभ्या भ्यानेलोपेक्षणीयोऽर्थः; तन्नायमुपेक्षितुं क्षमः। अर्थस्य निर्णय इति कर्मणि पष्ठी, निर्णीयमानत्वेन च्याप्यत्वा- दर्थस्य । अर्थग्रहणं च स्वनिर्णयव्यवच्छेदार्थ तस्य सतोऽप्यलक्षणत्वादिति वक्ष्यामः । ११ सम्यग्-इत्यविपरीतार्थमव्ययं समश्चत रूपम् । तचं निर्णयस्य निशेपणम् , तस्येव सम्यक्त्वाऽसम्यक्त्वयोगेन विशेष्टुमुचितत्वात् । अर्थस्तु स्वतो न सम्यग् नाप्य- 10 सम्यगिति सम्भाव्यभिचारयोरभानान्न निशेषणीयः । तेन सम्यग् योऽर्थनिर्णय इति विशेषणाद्विपर्ययनिरासः । ततोऽतिव्याप्यव्याप्त्यमम्भरदोपरिफलमिदं प्रमाणसामान्य- लक्षणम् ॥२॥ ६ १२. ननु अर्थनिर्णयवत् स्वनिर्णयोऽपि वृद्धः प्रमाणलक्षणत्वेनोक्त'-"प्रमाणं स्वप- राभासि" [न्यग्याव० १] इति, "स्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रमाणम्" [तत्वाशेरवा० 16 १२० ४४] इति च । न चासौनसन् , 'घटमहं जानामि' इत्यादौ कर्तृर्मपत् जप्तेरप्यरभासमा- नत्वात् । न च अप्रत्यक्षोपलम्भस्यार्थदृष्टि प्रसिद्धयति । न च ज्ञानान्तरात् तद्पलम्भसम्भा वनम् , तस्याप्यनुपलब्धस्य प्रस्तुतोपलम्भप्रत्यक्षीकाराभागात् । उपलम्मान्तरसम्भानने चानवस्था । अर्थोपलम्भात् तस्योपलम्भे अन्योन्याश्रयदोपः। एतेन 'अर्थस्यै सम्भलो नोप- पद्यतनँ चे[व] ज्ञानं स्यात्' इत्यर्थापत्यापि तदुपलम्भ. प्रत्युक्त', तस्या अपि जापरत्वे- 20 नाज्ञाताया ज्ञापकत्वायोगात् । अर्थापत्यन्तरात् तज्नाने अननस्थेतरेतराश्रयदोषापत्तस्तद- वस्थः परिभवः । तस्मादयोन्मुसतयेव स्वोन्मुखतयापि ज्ञानस्य प्रतिभाशात् सनिर्णया- स्मकत्वमप्यस्ति । ननु अनुभूतेरनुभाव्यत्वे घटादिवेदननुभूतित्यप्रसङ्ग; ज्ञातु तत्वेनेच अनुभूतैरनुभूतित्वेनेनानुभवात् । न चानुभूतेरनुभाव्यत्व टोप , अर्थापेक्ष- यानुभूतित्वात् , स्वापेक्षयाऽनुभाव्यत्वात् , स्वपितपुत्रापेक्षयेक्स्य पुत्रत्वपितत्नरत् पिरो 25 धाभागात् । न च स्वात्मनि फ्रियाविरोध'; अनुभवसिद्धेऽर्थे निरोधासिद्वैः । अनुमानाच स्वसंवेदनसिद्धिः; तथाहि-ज्ञानं प्रकाशमानमेनार्थ प्रराशयति, प्रकाशस्न्यात् , प्रदीपरत् । १ प्रथमाक्षसनिपातन या ज्ञानम् । यययनभ्ययसाय एव निर्विकल्प तथाप्याच गोगतमननिराम्रणा याविकल्पाचनेति पदम् । २-०पब.-..। ३ आरिपदात् मनृत्यागर । ४ अध्यमान वान् । ५'शम्प " [ हैमा० ५ ४ १.] इति नुम् । ६ योग्य । ७ सनु निण-ता.। ८ पडवान् । ९ गम्भय समिसारे च पिशेपणमयवद् भवति । १० नियामकम् । १६ बनिणय । १२ पुरपम्प । १३ पनिणयो परम्म । १४ अनवम्यादोपेण । १५ पर्याऽस्यास्तोलवरूपो म्यवहार । १६ न चनन् हा...। १७ अया प्रलम्भोषम्म । १८ अंधापत्तितान । १९ अर्यापत्त्यन्नरम्यापि मानार्थ पुनरप्यय पत्त्यन्नर कय(य)- मिलनयम्या । २० यदा त्वर्यापलन्तरम्य प्रस्तुनार्थापत्ते हान तदतरतराश्रय । २१ फमवार । मेर चोच;

- 10 आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ० १, आ० १, सू० ३-७. संवेदनस्य प्रकाश्यत्वात् प्रकाशकत्वमसिद्धमिति चेत् । नअज्ञाननिरासादिद्वारेण प्रकाशकत्वोपपत्तेः । न च नेत्रादिभिरनैकान्तिकता तेषां भावेन्द्रियरूपाणामेव प्रकाशक- त्वात् । भावेन्द्रियाणां च स्वसंवेदनरूपतैवेति न व्यभिचारः । तथा, संवित् स्वप्रकाशा, अर्थप्रतीतित्वात् , यः स्वप्रकाशो न भवति नासावर्थप्रतीतिः यथा घटः । तथा, यत् ज्ञान 5 तत् आत्मबोधं प्रत्यनपेक्षितपरब्यापारम्, यथा गोचर्रान्तरग्राहिज्ञानात् प्राग्भावि गोचरान्तर- ग्राहिज्ञानप्रबन्धस्यान्त्यज्ञानम् , ज्ञानं च विवादाध्यासितं रूपादिज्ञानमिति । संवित् स्वप्रकाशे स्वावान्तरजातीयं नापेक्षते, वस्तुत्वात् , घटवत् । संवित् परप्रकाश्या, वस्तु- त्वात् , पटवदिति चेत् । न; अस्याग्रयोजकत्वात् , नखलु घटस्य वस्तुत्वात् परप्रकाश्यता अपि तु बुद्धिव्यतिरिक्तत्वात् । तस्मात् स्वनिर्णयोऽपि प्रमाणलक्षणमस्त्वित्याशवाह- खनिर्णयः सन्नप्यलक्षणम् , अप्रमाणेऽपि भावात् ॥ ३॥ १३. सन्नपि-इति परोक्तमनुमोदते । अयमर्थः-न हि अस्ति इत्येव सर्व लक्षणत्वेन वाच्यं किन्तु यो धर्मो विपक्षाघावर्त्तते । स्वनिर्णयस्तु अप्रमाणेपि संशयादौ वर्तते; नहि काचित् ज्ञानमात्रा सास्ति या न स्वसंविदिता नाम । ततो न स्वनिर्णयो लक्षण- मुक्तोऽस्माभिः, युद्धस्तु परीक्षार्थमुपक्षिप्त इत्यदोपः ॥३॥ ६१४. ननु च परिच्छिन्नमर्थ परिच्छिन्दता प्रमाणेन पिष्टं पिष्टं स्यात् । तथा च गृहीतग्राहिणां धारावाहिनीनानामपि प्रामाण्यप्रसङ्गः । ततोऽपूर्वार्थनिर्णय इत्यस्तु लक्षणम् , यथाहुः--"स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकंज्ञानं प्रमाणम्॥ [ परीक्षामु० १.१] इति, "तंत्रापूर्वार्थविज्ञानम्” इति च । तत्राह- ग्रहीप्यमाणग्राहिण इव गृहीतग्राहिणोऽपि नाप्रामाण्यम् ॥४॥ १५. अयमर्थ:-द्रव्यापेक्षया या गृहीतग्राहित्वं विपतिपिध्येत पर्यायापेक्षया था ? तत्र पर्यायापेक्षया धारावाहिज्ञानानामपि गृहीतग्राहित्वं न सम्भवति, क्षणिकत्वात् पर्या- याणाम् । तत्कथं तनिवृत्त्यर्थ विशेषणमुपादीयेत ? अथ द्रव्यापेक्षया; तदप्ययुक्तम् । द्रव्यस्य नित्यत्वादेकत्वेन गृहीतग्रहीप्यमाणावस्थयोन भेदः। ततश्च के विशेपमाश्रित्य ग्रहीप्यमाणग्राहिणः प्रामाण्यम्, न गृहीतग्राहिणः ? अपि च अवग्रहहादीनां गृहीत- 25 ग्राहित्वेऽपि प्रामाण्यमिप्यत एव । न चैपां मिनविपयत्यम् । एवं ह्ययगृहीतस्य अनीह- नात् , ईहितस्य अनिश्चयादसमञ्जसमापधेत । न च पर्यायापेक्षया अनधिगतविशेपावसा- यादपूर्वार्थत्यं वाच्यम् ; एवं हि न कस्यचिद् गृहीतग्राहित्वमित्युक्तप्रायम् । हैं 15 20 १-०मिति न अज्ञा०-दा०।२ आदे संशयादिनिरास । ३ज्ञानान्तरानपेक्षितव्यापारम् । घटविषयम् । ५-भानप्रा०-डे०। ६ वलान्वय्यनुमानम् । ७ ज्ञानान्तरम् । दलक्षर्ग वाच्य-डे०1९-०पाहिज्ञाना- है। १० स्त्रस्य अपूर्वार्थस्य ।। ११ तथापू.-३०। तवेति प्रलं : भट्ट (1)1 १२ प्राभाराः । १३- हिक्झा-डे । १४ गृहीतार्थनाहिज्ञाननिरासायेत्यर्थ । १५ दीयते-डे.!

5 प्रमाणपरीक्षा।] प्रमाणमीमांसा। ६१६. स्मृतेश्च प्रमाणत्वेनाम्युपगताया गृहीतग्राहित्वमेव सतत्वम् । यैरपि स्मृतेर- प्रामाण्यमिष्टं तरष्यदिनुत्पाद एव हेतुत्वनोक्तो न गृहीतग्राहित्यम् , यदाह- "न स्मृतरप्रमाणत्वं गृहीतग्राहिताकृतम् । थपि त्वनर्थजन्यत्वं तमामापयकारणम्" [न्यायम• पृ. ११) इति ॥ ४॥ ६१७. अथ प्रमाणलक्षणप्रतिक्षिप्तानां संशयानध्ययमायविपर्ययाणां लक्षणमाह- अनुभयत्रोभयकोटिस्पशी प्रत्ययः संशयः ॥ ५॥ ६१८. अनुभयस्यभावे यस्तुनि उभयान्तपरिमर्शनशीलं मानं सर्वात्मना गेत इयारमा यस्मिन् मति म संशयः, यथा अन्धकारे दूराीकारवस्तूपलम्भात् साधकबाधकप्रमाणा- भाव मति 'स्थाणुर्गा पुरुषो या' इति प्रत्ययः । अनुभयत्रग्रहणमुभयरूपे वस्तुन्युभयको- 10 टिमंस्पशेऽपि मंगयत्वनिगकरणार्थम्, यथा 'अस्ति च नास्ति च घट', 'नित्यश्चानित्य- यात्मा' इत्यादि ॥५॥ विशेपानुल्लेख्यनध्यवसायः ॥६॥ 5 १९. द्गन्धकारादिवशादमाधारणधर्मानमर्गरहितः प्रत्ययः अनिचयात्मकन्यात् अनध्ययमायः, यथा 'फिमेनन्' इति । यदप्यरिकल्प प्रथमक्षणभारि परपा प्रत्यक्ष- 16 प्रमाणवेनाभिमनं तदप्यनध्यनमाय एव, पिरोपोल्ट्रास्य तत्राप्यमानादिति ॥ ६ ॥ अतस्मिंस्तदेवेति विपर्ययः ॥ ७ ॥ १२०. यन् गाने प्रतिभामते तद्रूपरहित वस्तुनि तदेव' इति ग्रन्ययो विपर्यासम्पन्चा- टिपर्पषः, यथा धार्नुपम्यान्मधुरादिषु द्रव्येषु निक्तादिप्रत्ययः, तिमिरादिदोपात् एक- म्मिन्नपि चन्द्र द्विचन्द्रादिप्रन्ययः, नीयानात् अगच्छन्म्यपि वृक्षेषु गच्छन्प्रत्ययः, आशुन- 20 मणान् अलानोटापवळे पि चाप्रन्यय इति । अअमितं प्रमाणलक्षणम् ॥ ७ ॥ ६२१. ननु अम्नूनलक्षणं प्रमाणम् ; तन्प्रामाण्यं तु म्यतः, परतो या निधीयेन ? न पारन म्यता नदिधाम्य)मंरिदिनन्यान् शानमिन्येय गृहीयान्, न पुनः सम्यक्बलक्षणं ना- माग्यम्, गानरमा तु प्रमाणामागमायारणम् । अपि नम्वतः प्रामाचे मरेंपामप्रिनिए- निप्रमशः। नापि पग्नः परं हि तेट्रोनग्गोचर या मानम् अग्युपेयेन, अपरियानिर्मामं वा, 25 सोनग्नान्तर्गयादीनं या ? तग गरं म्यनोनयतमामान्यमन्याम्पितं गत् कथं पूर्व प्रश्न गानं च्याम्यापंप ? पती याम्प सामान्य यो पगपः प्रपनरलानम्य न नम्यापि नग्न म्पान् ? न पप्रामान्यं शापन म्पन इन्युक्तमेर, पग्गम्बनरम्यन्याशन गह- आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ० १, आ० १, सू०८-११. प्रामाण्यनिश्चयः स्वतः परतो वा ॥ ८॥ ६२२. प्रामाण्यनिश्रयः कचित् स्वतः यथाऽभ्यासदशापन्ने स्वकरतलादिज्ञाने, स्नानपानावगाहनोदन्योपशमादावर्थक्रियानि से वा प्रत्यक्षशाने नहि तत्र परीक्षाका- सास्ति प्रेक्षावताम् , तथाहि-जलज्ञानम् , ततो दाहपिपामार्तस्य तत्र प्रवृत्तिः, ततस्त- 5 प्राप्तिः, ततः स्नानपानादीनि, ततो दाहोदन्योपशम इत्येतावतैव भवति कृती प्रमाता; न पुनर्दाहोदन्योपशमज्ञानमपि परीक्षते इत्यस्य स्वतः प्रामाण्यम् । अनुमाने तु सर्वस्मिन्नपि सर्वथा निरस्तसमस्तव्यभिचाराशके स्वत एव प्रामाण्यम् । अव्यभिचारिलिङ्गसमुत्थत्वात् । न लिङ्गाकारं ज्ञानं लिङ्गं विना, न च लिङ्गं लिगिनं विनेति । ६२३. क्वचिन् परतः प्रामाण्यनिश्चयः, यथा अनभ्यासदशापन्ने प्रत्यक्षे । नहि तत् 10 अर्थन गृहीताव्यभिचारमिति तदेकविषयात् संवादकात् ज्ञानान्तराद्वा, अर्थक्रियानि - साद्वा, नान्तरीयार्थदर्शनाद्वा तस्य प्रामाण्यं निश्चीयते। तेपी च स्वतः प्रामाण्यनिश्च- यान्नानवस्थादिदौस्थ्यावकाशः। • ६२४, शाब्दे तु प्रमाणे दृष्टार्थेऽर्थाव्यभिचारस्य दुर्बानत्वात् संवादाद्यधीनः परतः प्रामाण्यनिश्चयः, अदृष्टार्थे तु दृवार्थग्रहोपराग-नष्ट-मुष्टयादिप्रतिपादकानां संवादेन 15 प्रामाण्यं निश्चित्य संवादमन्तरेणाप्याप्तोक्तत्वेनैव प्रामाण्यनिश्चय इति सर्वमुपपन्नम् । ६ २५. “अर्थोपलब्धिहेतुः प्रमाणम्" इति नैयायिकाः । तत्राोंपलब्धौ हेतुत्वं यदि निमित्तत्वमात्रम् ; तदा तत् सर्वकारकमाधारणमिति कठफादरपि प्रमाणत्वप्रसङ्गः। अथ कर्तृकर्मादिविलक्षणं करणं हेतुशब्देन विवक्षितम् । तर्हि तत् ज्ञानमेव युक्तं नेन्द्रिय- सन्निकर्षादि, यस्मिन् हि सत्यर्थ उपलब्धो भवति से तत्करणम् । न च इन्द्रियमन्निकर्ष- 20 सामयादौ सत्यपि ज्ञानाभावे से भवति, साधकतम हि करणमव्यवहितफलं च तदिप्यते, व्यवहितफलस्यापि करणत्वे दधिभोजनादेरपि तथाप्रसङ्गः। तन्न ज्ञानादन्यत्र प्रमाणत्वम्, अन्यत्रोपचारात् । ५२६. "सम्यानुभवसावनं प्रमाणम् न्यायसा• ४.५ इत्यत्रापि सायर ग्रहणात् कर्तृकर्मनिरासेन करणस्य प्रमाणत्वं सिध्यति, तथाप्यव्यवहितफलत्वेन 25 साधकतमत्वं ज्ञानस्यैवेति तदेव प्रमाणत्वेनैप्टव्यम् । ६ २७. "प्रमाणमविसंवादि ज्ञानम्" [ प्रमाणवा० . ५] इति सौगताः। तत्रापि यद्यनिकल्पकं ज्ञानम् तदा न तद् व्यवहारजननसमर्थम् । सांव्यवहारिकस्य चैतन् प्रमाणस्य लक्षणमिति च मवन्तः, तत्कथं तस्यं प्रामाण्यम् ? उत्तरकालभाविनो व्यवहारजनन- समर्थाद्विकल्पात् तस्य ग्रामाण्ये याचित्तकमण्डनन्यायः, वरं च व्यवहारहेतोविकल्पस्यैर १ लिङ्गग्रहणपरिणामि। २तमाविषडे।। ३ तदेकविषयसवादरज्ञानान्तरादीनाम् । वाक्या- नाम्। ५ स-ज्ञानरक्षगोऽर्थ । ६ तस्योपस्यत्वशरणम् । प्रयोनन]मस्येति । अविरत्परस्य । ७ जयापरम्भ । - संगनो व्यवहार प्रमाणविभागः ।] प्रमाणमीमांसा। प्रामाण्यमभ्युपगन्तुम् । एवं हि परम्परापरिश्रमः परिहतो भवति । विकल्पस्य चाप्रामाण्ये कतन्निमिचो व्यवहारोऽविसंवादी ? दृष्ट(श्य)विकल्प(प्य)योरर्थयोरेकीकरणेन तैमिरिक- ज्ञानवत् संवादाभ्युपगमे चोपचरितं संवादित्वं स्यात् । तस्मादनुपचरितमविसंवादित्वं प्रमाणस्य लक्षणमिच्छता निर्णयः प्रमाणमेष्टव्य इति ॥ ८॥ ६२८. प्रमाणसामान्यलक्षणमुक्त्वा परीक्ष्य च विशेपलक्षणं वक्तुकामो विभाग- 5 मन्तरेण तद्वचनस्याशक्यत्वात् विभागप्रतिपादनार्थमाह- प्रमाणं द्विधा ॥ ९॥ २९. सामान्यलक्षणसूत्रे प्रमाणग्रहणं परीक्षयान्तरितमिति न 'तदा' परामृष्टं किन्तु साक्षादेवोक्तं प्रमाणम् इति । द्विधा हितकारमेव, विभागस्यावधारणफलत्वात् । तेन प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमिति चार्वाकाः, प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणमिति वैशेपिकाः, 10 तान्येवति साङ्ख्याः, सहोपमानेन चत्वारीति नैयायिकाः, सहार्थापत्या पश्चेति प्राभाकराः, सहाऽभावेन पडिति भाट्टाः इति न्यूनाधिकप्रमाणवादिनः प्रतिक्षिप्ताः । तत्प्रतिक्षेपश्च वक्ष्यते ।।९॥ १३०. तर्हि प्रमाणद्वैविध्यं किं तथा यथाहुः सौगताः "प्रत्यक्षमनुमान च" [ प्रमाणम० १. २, न्यायवि० १ ३ । ] इति, उतान्यथा ? इत्याह- प्रत्यक्ष परोक्षं च ॥१०॥ ३१. अश्नुते अक्ष्णोति वा व्यामोति सकलद्रच्यक्षेत्रकालभाषानिति अक्षो जीवः, अश्नुते विषयम् इति अक्षम्-इन्द्रियं च। प्रतिः प्रतिगतार्थः । अक्ष प्रतिगतं तदाश्रितम् , अक्षाणि चेन्द्रियाणि तानि प्रतिगतमिन्द्रियाण्याश्रित्योजिहीते यत् ज्ञानं तत् प्रत्यक्ष वक्ष्यमाणलक्षणम् । अक्षेभ्यः परतो वर्तत इति परेणन्द्रियादिना चोक्ष्यत इति परोक्षं 20 वक्ष्यमाणलक्षणमेव । चकारः स्वत्रिपये द्वयोस्तुल्यबलत्वख्यापनार्थः । तेन यदाहुः- "सकलप्रमाणज्येष्ठं प्रत्यक्षम्” इति तदपास्तम् । प्रत्यक्षपूर्वकत्वादितरप्रमाणानां तस्य ज्येष्ठतेति चेत् ; न; प्रत्यक्षस्यापि प्रमाणान्तरपूर्वकत्योपलव्धः, लिङ्गात् आमोपदे- शाद्वा वह्वयादिकमवगम्य प्रवृत्तस्य तद्विपयनत्यक्षोत्पत्तेः ॥१०॥ ३२. न प्रत्यक्षादन्यत्प्रमाणमिति लोकायतिकाः । तत्राह- व्यवस्थान्यधीनिपेधानां सिद्धेः प्रत्यक्षतरप्रमाणसिद्धिः ॥११॥ ६३३. प्रमाणाप्रमाणविभागस्य, परबुद्धेः, अतीन्द्रियार्थनिषेधस्य च सिद्धिर्नानुमा- नादिप्रमाणं विना | चार्वाको हि काश्चिज्ज्ञानव्यक्तीः संवादित्वेनाव्यभिचारिणीरुपलभ्या- न्याच विसंवादित्वेन व्यभिचारिणीः, पुनः कालान्तरे तादृशीनराणां धानन्यक्तीनामवश्यं ३"श्यविकल्प्याश्यावेळीहस्य" -तत्त्वोप लि. पृ. 11, वृहतीत १ . पृ. ५३ -सम्पा० । २'ता'शन्देन । ३ - न परो०-३. मु. गं-मू०।४ विषयमिन्द्रि-ता०१५-०क्षमिनिपूर्व.-डे । 15 25 ८ 10 आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिवा [अ० १, आ० १, सू० १२. प्रमाणेतग्ने व्यवस्थापयेत् । न च सन्निहितार्थवलेनोत्पद्यमानं पूर्वापरपरामर्शशून्यं प्रत्यक्ष पूर्वापरकालमाविनीनां मानव्यक्तीनां प्रामाण्यापामाण्यव्यवस्थापकं निमिचमुपलक्षयितुं क्षमते । नाचार्य स्वप्रीतिगोचगणामपि जानव्यक्तीनां परं प्रति प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा व्पयंस्थापयितुं प्रभवति । तस्माद्यथादृष्टवानच्यक्तिमाधर्म्यद्वारेणेदानीन्तनज्ञानव्यक्तीन 5 प्रामाण्याप्रामाण्यव्यवस्थापकं परप्रतिपादकं च परोक्षान्तर्गतमनुमानरूपं प्रमाणान्तर- 'मुपासीत । । १३४. अपि च [अ]प्रतिपित्सितमथं प्रतिपादयन् 'नाय लौकिको न परीक्षा इन्युन्मत्तवपक्षणीयः स्यात् । न चं प्रत्यक्षेण परचेतोवृत्तीनामधिगमोस्ति । चेष्टाविरोप- 'दानानदयगमे च परोक्षस्य प्रामाण्यमनिच्छतोऽप्यायातम् । ६३५. परलोकादिनिषेधश्च न प्रत्यक्षमात्रेण शक्यः कर्तुम्, मन्निहितमात्रविषय- वात्तस्य । परलोकादिकं चाप्रतिपिध्य नायं सुसमास्त प्रमाणान्तरं च नेच्छतीति डिम्महेवाकः। '६३६. किक्ष, प्रत्यक्षस्याप्यर्थाव्यभिचारादेव प्रामाण्यं तचार्थप्रतिबद्धलिङ्गशब्दद्वारा ममुन्मअनः परोसस्याप्पीव्यभिचारादेव किं नेव्यते ? व्यभिचारिणोपि परोक्षस्य 15 दर्शनादप्रामाण्यमिति चेत् । प्रत्यक्षस्यापि तिमिरादिदोपादप्रमाणस्य दर्शनात् सर्वत्राप्रामा- ‘ण्यप्रसङ्गः । प्रत्यक्षाभासं तदिति चेत् । इतरत्रापि तुल्यमेतदन्यन्न पक्षपातात् । धर्मकीति- रप्येतदाह- "प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्पधियो गतेः। प्रमाणान्तरसझायः प्रतिपेघाच कस्पचित् ॥ १॥ अस्यासम्भवैऽभावात् प्रत्यक्षेपि प्रमाणता। प्रतिपदस्यमापस्य तद्वैतुत्वे समं ययम्" ॥२॥ इति । ६३७. यथोक्तमहायोगेपि चं परोक्षार्थविषयमनुमानमेन मोगतरूपगम्पन; तद- युक्तम् ; गन्दादीनामपि प्रमाणत्वात् नेपां चानुमानेऽन्तर्भारपितुमसत्पत्तवान् । एफेन तु ममादिणा प्रमाणन प्रमाणान्नग्मन नार्य दोपः। तत्र यथाइन्द्रियजमानमात्मदिन- 25 योगिशानानां प्रत्यक्षेण महम्नया स्मृतिप्रत्यभिज्ञानोहानुमानागमानां' परोक्षेण माहो लक्षणम्याविशेषात् । स्मृन्यादीनां च रिशेपलक्षणानि स्वस्थान एव पश्यन्ते । एवं पगे- सम्योपमानम्प प्रत्यभिज्ञान, अपित्तानुमानन्न्तर्माभिधाम्यते ॥ ११ ॥ ६ ३८. यनु प्रमाणमेर न मानिनननान्तर्भूनन यदिभृतेन या फिगि प्रयोजनम् । यमा अमायः। कपमम्पानामान्यम् ? निम्पिपन्वान् अनि मः । नदेय कयम् ति पेन- भावाभावात्मकत्वादस्तुनो निर्विपयोऽभावः ॥१२॥ ३३९. नदि मारकम्पं यम्बम्नि स्थिम्य यसपमहात्, नाप्यमारकर नीर- म.......11- भार....। 20 ९ . 5 15 प्रत्यक्षलक्षणम् । ] प्रमाणमीमासा। पत्तप्रसङ्गात फिन्तु स्वरूपेण सत्वात् पररूपेण चासचात् भावाभानरूपं वस्तु तथैव प्रमा- णानां प्रवृत्तेः । तथाहि-प्रत्यक्षं तावत् भृतलमेवेदं घटादिन भवतीत्यन्वयव्यतिरेकद्वारेण वस्तु परिच्छिन्दत् तदधिकं विषयमभानैकरूपं निराचट इति के विषयमाश्रित्याभा- वलक्षणं प्रमाण स्यात् ? । एवं परोक्षाण्यपि प्रमाणानि भावाभावरूपरस्तुग्रहणप्राणान्येव, अन्यथाऽसङ्कीर्णस्वस्वविपयग्रहणासिद्धेः, यदाह- "अयमेवेति यो होप भावे भवति निर्णयः। नैप वस्त्वन्तराभावसंवित्त्यनुगमाहते ॥" इति । [ोक्वा अभाप० से १५] ६४०, अथ भवतु भागामानरूपता वस्तुनः, कि नरिच्छन्नम् ?, वयमपि हि तथैव प्रत्यपीपदाम | केरलं भाषांश इन्द्रियसनिकृष्टत्वात् प्रत्यक्षप्रमाणगोचरः अमाांशस्तु 10 न तयेत्यभागममाणगोचर इति कथमविपयत्वं स्यात् ?, तदुक्तम्- “न तावदिन्द्रियेणैपा नास्तीत्युत्पाद्यते मतिः । भावांशेनैव संयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि ॥१॥ गृहीत्वा वस्तुसझावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षया ॥२॥ इति । [ोक्वा० अभाव० श्लो १८ २७] ६४१. ननु भाराशादभागाशस्याभेदे कथं प्रत्यक्षेणाग्रहणम् ?, भेदे वा घटाद्यभार- रहितं भूतलं प्रत्यक्षेण गृह्यत इति घटादयो गृह्यन्त इति प्राप्तम् , तदभाषांग्रहणस्य तद्भावग्रह- णनान्तरीयकत्वात् । तथा चाभागप्रमागमपि पश्चात्प्रवृत्तं न तानुत्सारयितुं पटिष्ठं स्यात् । अन्यार्थी सङ्कीर्णस्य सङ्कीर्णताग्रहणात् प्रत्यक्षं भ्रान्तं स्यात् । ४२. अनि चाएं शमणपकनिष्ठत्तिरूपन्दरद हुन्छः । तत एवाज्ञानरूपः कथ प्रमाणं भवेत् । तस्मादभानाशात्कथञ्चिदभिन्न भागाशं परिच्छिन्दता प्रत्यक्षादिना प्रमा- नाभानाशो गृहीत एवेति तदतिरिक्तविषयाभानानिविपयोऽभावः । तथा च न प्रमाण- मिति स्थितम् ॥१२॥ ३४३. विमागमुक्त्वा विशेपलक्षणमाह- विशदः प्रत्यक्षम् ॥१३॥ ६४४. सामान्यलक्षणानुपादन विशेषलक्षणविधानात् 'सम्यगर्थनिर्णयः' इति प्रमा- णसामान्यलक्षणमनूध 'विशदः' इति विशेपलक्षणं प्रसिद्धस्य प्रत्यक्षस्य विधीयते । तथा च प्रत्यक्षं मि। मिशदसम्यगर्थनिर्णयात्ममिति साध्यो धर्मः । प्रत्यक्षलादिति हेतुः । यद्विशदसम्यगर्थनिर्णयात्मकं न भाति न तत् प्रत्यक्षम्, यथा परोक्षमिति व्यतिरेगी। 30 गदि न भर.-डे । २ तदभावग्रहण.-३।३ चाभावग्रहणमपि दे । जयघा सही--डे । ५-०दिनाभावा--ता।६ प्रमाणमिति । विभाग-सा । 20 25 १० आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ०१, आ० १,सू०१४-१६ धम्मिणो हेतुत्वेऽनन्ययदोप इति चेत्, न; विशेपे धमिणि मिसामान्यस्य हेतुत्वात् । तस्य च विशेपनिष्ठत्वेन विशेपेप्पन्वयसम्ममात् । सपक्षे वृत्तिमन्तरेणापि च विपक्षच्या. वृत्तिमलाद्गममत्वमित्युक्तमेव ॥१३॥ ६४५. अथ किमिदं वैशद्य नाम ?। यदि स्वविषयग्रहणम् । तत् परोक्षेप्यंषणम् । अथ 5 स्फुटत्वम्तदपि स्वसंगिदितत्वात् सर्वविज्ञानानां सममित्याशङ्क्याह- प्रमाणान्तरानपेक्षेदन्तया प्रतिभासो वा वैशयम् ॥१४॥ ६४६. प्रस्तुतात् प्रमाणाद् यदन्यत् प्रमाणं शब्दलिङ्गादिशानं तत् प्रमाणान्तरं तनिर- पेक्षता 'वैशयम्' । नहि शाब्दानुमानादिवत् प्रत्यक्षं स्वोत्पत्तौ शब्दलिङ्गादिवानं प्रमाणा न्तरमपेक्षते इत्येकं वैशयलक्षणम् । लक्षणान्तरमपि 'इदन्तया प्रतिभासो वा' इति, 10 इदन्तया विशेषनिष्ठतया यः प्रतिभासः सम्यगर्थनिर्णयस्य सोऽपि 'वेशद्यम्' । 'या'शब्दो. लक्षणान्तरत्वसूचनार्थः ॥१४॥ ४७. अथ मुख्यसांव्यवहारिकभेदेन दैनिध्यं प्रत्यक्षस्य हदि निधाय मुरयस्य लक्षणमाह- तत् सर्वथावरणविलये चेतनस्य स्वरूपाविर्भावो मुरयं केवलम् ॥१५॥ 5 ४८. 'तत्' इति प्रत्यक्षपैरामीर्थम्, अन्यथानन्तरमेव वैशद्यमभिमम्बध्येत । दीर्घ- कालनिरन्तरसत्कारासेवितरत्नत्रयप्रकर्षपर्यन्ते एकत्ववितर्काविचारध्याननलेन निःशेपतया ज्ञानापरणादीनां घातिकर्मणां प्रक्षये सति चेतनास्वभानस्यात्मनः प्रकाशस्वभावस्येति यापन, स्वरूपस्य प्रकाशस्वभारस्य मत एवाररणापगमेन 'आविर्भान' आविर्भूतं स्वरूपं मुसमिर शरीरस्य सर्पज्ञानाना प्रधानं 'मुख्यम्' प्रत्यक्षम् । तचेन्द्रियादिसाहायरविरहाद 20 सकलविषयत्वादसाधारणत्वाच 'कालम्' इत्यागमे प्रसिद्धम् । ४९. प्रकाशस्वभारता कथमात्मनः सिद्धेति चेत् ; एते चूमः-आत्मा प्रकाशस्व- भारः, असन्दिग्धस्वभावत्यान, यः प्रकाशस्वभागो न भाति नासानसन्दिग्धस्वभावो यथा घटः, न च तथात्मा, न सलु कथिदहमस्मि न वेति सन्दिग्धे इति नासिद्धो हेतुः । तथा, आत्मा प्रकाशस्वभावः, योद्धृत्वान, यः प्रकाशस्वभागे न भाति नासौ योद्धा यथा घट, 25 न च न योद्धात्मेति । तथा, यो यस्याः क्रियायाः की न म तद्विपयो यथा गतिप्रिया याः कर्ता को न तद्विपयः, ज्ञप्तिरियायाः कर्ता चात्मेति । ६५०. अब प्रशस्वभावत्व आत्मनः कथमातरणम् ?, आपरणे या सततावरणप्र- सङ्गः, नपम्ः प्रमाशस्त्रभानस्यापि चन्द्रादेरिस रजोनीहाराम्रपटलादिनिरिख नाना- 15 " १ अरवर वादे गग-11 26 27,281 उगादी स्पामुतोष [.०५] इति णे भूगमाराम । २ शब्दातु-- है।३ अराम परा.-दे.४हुमान १५शानावरणीयारीनाम् ।

5 10 मुख्यप्रत्यक्षस्य निरूपणम् । प्रमाणमीमांसा। वरणीयादिकर्मभिरावरणस्य सम्भवात्, चन्द्रार्कादेखि च प्रबलपवमानप्रायैर्ध्यानभाव- नादिभिर्विलयस्येति । ५१. ननु सादित्वे स्यादायरणस्योपायतो विलयः; नैवम् ; अनादेरपि सुवर्णम- लस्य क्षारमृत्पुटपाकादिना विलयोपलम्मात् , तद्वदेवानादेरपि ज्ञानावरणीयादिकर्मणः प्रतिपक्षभूतरलत्रयाभ्यासेन विलयोपपत्तेः । ३५२. न चामूर्तस्यात्मनः कथमावरणमिति वाच्यम् ; अमूर्तीया अपि चेतनाशक्ते- मदिरामदनकोद्रयादिभिरावरणदर्शनात् । ५३. अथावरणीयतत्प्रतिपक्षाभ्यामात्मा विक्रियेत न वा ? । किं चातः १ । "वातपाभ्यां किं व्योम्नश्चर्मण्यस्ति तयोः फलम् । चर्मोपमश्चेत् सोऽनित्या खतुल्यश्चेदसत्फलः ॥" इति चेत् ;न; अस्य दूषणस्य कूटस्थनित्यतापक्ष एव सम्भवात् , परिणामिनित्यश्चात्मेति तस्य पूर्वापरपर्यायोत्पादविनाशसहितार्नुत्तिरूपत्वात् , एकान्तनित्यक्षणिकपक्षयोः सर्व- थार्थक्रियाविरहात् , यदाह- "अर्थक्रिया न युज्येत नित्यक्षणिकपक्षयोः । क्रमाक्रमाभ्यां भावानां सा लक्षणतया मता" [ल्धी० २.] इति ॥१५॥ ६५४. ननु प्रमाणाधीना प्रमेयव्यवस्था । न च मुख्यप्रत्यक्षस्य तद्वतो चा सिद्धौ किश्चित् प्रमाणमस्ति । प्रत्यक्षं हि रूपादिविषयविनियमितव्यापार नातीन्द्रियेऽर्थे प्रवतितु- मुत्सहते । नाप्यनुमानम् , प्रत्यक्षदृष्टलिङ्गलिगिसम्बन्धबलो [प]जननधर्मकत्वारस्य । आगमस्तु यद्यतीन्द्रियज्ञानपूर्वकस्तत्साधकः तदेतरेतराश्रयः- "नत तदागमात्सिध्येन्न च तेनागमो विना।" [लोकवा. सू. १ ० १४२ ] इति । अपौरुषेयस्तु तत्साधको नास्त्येव । योऽपि- "अपाणिपादो घमनो ग्रहीता पश्यत्ययनुः स शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति विश्वं न हि तस्य घेत्ता तमाहुरग्यं पुरुषं महान्तम् ॥" [श्वेताश्च० ३ १९] इत्यादिः कश्चिदर्थवादरूपोऽस्ति नासौ प्रमाणम् विधावेव प्रामाण्योपगमात् । प्रमाणान्त- राणां चात्रानवसर एवेत्याशङ्कथाह- प्रज्ञातिशयविभ्रान्त्यादिसिद्धेस्तसिद्धिः ॥१६॥ १चन्द्रादेरिच-ता। २.पवनमाय-ता। ३ विलयस्य चेति-दे० मु०॥ ४- सहितानुस्त्त- रूप-हे. । ५ विषयविनिर्मित है. मु.। ६ -०यटोपननितध० -हे. मुः। ७-०प्रयम्-ता.14 - पादौ हाम-ता।९भन 'जवनो' इत्येव सम्यर, तस्यैव शहरेण व्याख्यानत्वात् । १० पेय-वेता। 15 20 25 १२ 5 15 आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ० १, आ० १, सू० १६ ६५५. प्रज्ञाया अतिशयः- तारतम्यं वचिद्विश्रान्तम् , अतिशयलात् , परिमाणाति शयवदित्यनुमानेन निरतिशयप्रज्ञासिद्धया तस्य केवलज्ञानस्य सिद्धिः, तत्सिद्धिरूपत्वात केवलज्ञानसिद्वैः । 'आटि' ग्रहणात् सक्ष्मान्तरितदरार्थाः कस्यचित् प्रत्यक्षाः प्रमेयत्वात पटवदित्यतो, ज्योतिर्मानाविसंवादान्यथानुपपत्तेश्च तसिद्धिः, यदाह- "धीरत्यन्तपरोक्षेऽय न चेत् पुंसां कुतः पुनः । ज्योतिज्ञानाविसंवादः श्रुताचेत् साधनान्तरम् ॥" [सिद्धिवि० पृ० ४१३A] ६५६. अपि च-"नोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्म व्यवहितं विप्र- कृष्टमेवज्ञातीयकमर्थमवगमयति नान्यत्किञ्चनेन्द्रियम्" [शायर भा० १ १ 10 इति वदता भूतार्थपरिज्ञानं कस्यचित् पुंमोऽभिमतमेप, अन्यथा कस्मे वेदखिकालविषय- मर्थं निवेदयेत् । स हि निवेदयंत्रिशालरिपयतत्वज्ञमेवाधिकारिणभुपादत्ते, तदाह- "त्रिकालविपयं तत्त्वं कस्मै वेदो निवेदयेत् । अक्षय्यावरणकान्तान चेद्वेद तथा नरः ॥[सिद्धिवि० पृ० ४१४A] इति निकालविषयरस्तुनिवेदनाऽन्यथानुपपत्तेरतीन्द्रियकेवलज्ञानसिद्धिः । ६५७. किञ्च, प्रत्यक्षानुमानसिद्धसनादं शास्त्रमेवातीन्द्रियार्थदशिसद्भाचे प्रमाणम् । य एव हि शास्त्रस्य विपयः स्याद्वादः स एव प्रत्यक्षादेरपीति संगादः, तथाहि- "सर्वमस्ति स्वरूपेण पररूपेण नास्ति च । अन्यथा सर्वसत्व स्यात् स्वरूपस्याप्यसम्भवः ॥" इति दिशा प्रमाणसिद्ध स्याद्वादं प्रतिपादयन्नागमोऽर्हतस्सर्वज्ञतामपि प्रतिपादयति, 20 यदस्तुम- "यदीयसम्यक्स्वयलात् प्रतीमो भवादृशानां परमात्मभावम् । कुवासनापाशविनाशनाय नमोऽस्तु तस्मै तव शासनाय ।।" इति । प्रत्यक्षं तु यद्यप्यन्द्रियि(य)क नातीन्द्रियज्ञानपिपय तथापि समाधिवललब्धजन्मक 25 योगिप्रत्यक्षमेर वाह्यार्थस्येव स्वस्यापि वेदकमिति प्रत्यक्षतोपि तत्सिद्धिः । १५८, अथ- "ज्ञानमति यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्य चैव धर्मश्च सहसिद्धं चतुष्टयम् ॥" इति वचनात्सर्वज्ञत्वमीश्वरादीनामस्तु मानुपस्य तु कस्यचिद्विद्याचरणातोपि तदसम्भाव- 30 नीयम् , यत्कुमारिल.- "अथापि वेददेहत्वाद् ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । काम भवन्तु सर्वज्ञाः सार्वयं मानुपस्य किम् ? ॥" [तत्वस. का. ३२००] १-.नमयोगि० तु.मु.२ अप्रातघातम् । [अयोग० २१] , 15 मुख्यप्रत्यक्षस्य निरूपणम् ।] प्रमाणमीमांसा। इति ; आः ! सर्वज्ञापलापपातकिन् ! दुर्वदयादिन् ! मानुपत्वनिन्दार्थवादापदेशेन देवाधि- देवानधिक्षिपसि ? । ये हि जन्मान्तराजितोजितपुण्यप्राग्भाराः सुरभवभवमनुपमं सुस- मनुभूय दुःसपकमग्नमखिलं जीनलोकमुद्दिधीर्पयो नरकेष्वपि क्षणं क्षिप्तसुखासिकामृत- वृष्टयो मनुष्यलोकमवतरुः जन्मसमयसमकालचलितासनसकलसुरेन्द्रवृन्दनिहितजन्मो- स्सयाः किङ्करायमाणमुरसमूहाहमहमिकारब्धसेवाविधयः स्वयमुपनतामतिप्राज्यसाम्राज्य- 5 श्रियं तृणववधूय समतृणमणिशत्रुमित्रवृत्तयो निजप्रभावप्रशमितेतिमरकादिजगदुपद्रवाः शुक्लध्यानानलनिर्दग्धघातिकर्माण आविर्भूतनिखिलभावाभावस्वभावावमासिकंवलबलद- लितसकलजीवलोकमोहप्रसराः सुरासुरविनिर्मितां समवसरणभुवमधिष्ठाय नस्त्रभाषापरि- णामिनीभि ग्भिः प्रवर्तितधर्मतीर्थाचतुर्विंशतिशयमयीं तीर्थनाथत्वलक्ष्मीमुपभुज्य पर ब्रह्म सततानन्दं सकलकर्मनिर्मोक्षमुपेयिवांसस्तान्मानुषत्वादिसाधारणधर्मोपदेशेनाप- 10 वदन सुमेरुमपिलेप्सादिना साधारणीकर्तुं पार्थिवत्वेनापवदेः।। किञ्च, अनपरतवनिताग- सम्भोगदुर्ललितपृत्तीनां विविधहेतिसमूहधारिणामक्षमालाघायत्तमन संयमानां रागद्वेपमो- हकलुपितानां ब्रह्मादीनां सर्वविचसाम्राज्यम् !, यदयदाम स्तुती- "मदेन मानेन मनोभवेन क्रोधेन लोभेने ससम्मदेन । पराजितानां प्रसभं सुराणां वृथैव साम्राज्यरुजा परेपाम् ॥" [अयोग-२] १ अतिवृष्टिरनादृष्पिका शरभा शुका स्वचा परचम च सप्तेता ईतय स्मृता ।। -मु-टि. २मरको मारि। ३ अतिशमा ३४- "तेषा च देहोद्भुतरूपगन्धो निरामय स्वेदल्वोज्झितश्च । श्वासोऽजगन्धो रुधिरामिषं तु गोशीरधाराधवल घविसम् ॥१॥ आहारनीहारविधिस्त्वदृश्यश्चत्वार एतेऽतिशया सहोत्या । क्षेने स्थितिर्योजनमानकेऽपि नदेवतिर्यग्ननवोटिकोटे ॥२॥ वाणी ऋतिर्यस्मुरलोषभाषा संवादिनी योजनगामिनी च । भामण्डलं चारु च मौलिपृष्ठे विडम्विताहर्पतिमण्डलधि ॥३॥ साग्रे च गन्यूतिशतद्वये रुना वैरेतयो मायतिवृष्टयपृष्टय । दुर्भिक्षमन्यस्वक्चकतो भय स्यान्नत एकादश वर्मघातला ॥४॥ से धर्मचक्र चमरा सपादपीठ गगेन्द्रासनमुज्ज्वल च । एवनय रनमयध्यज्ञोऽधिन्यासे र चामीरपहजानि ॥५॥ पप्रत्रय चार चतुर्मसागता चैत्यद्वमोऽधोवदनाश्च कष्टका । द्वमानतिर्दुन्दुमिनाद उपौर्वातोऽनुकूल शकुना प्रदक्षिणा ॥६॥ गन्धाम्बुवर्ष बहुवर्णपुष्पष्टि क्चश्मनुनखामवृद्धि । चर्षिधामनिसायकोटिनपन्यभावादपि पासंदेशे ॥७॥ ऋतूनामिन्द्रियार्यानामनुमूलवामिलामी। एरोनविंशतिदन्याश्चतुरिनशन मीरिता ॥८॥" [अमिधा. १ ५६-६३1 मु-टि. ४तोमेन च सम्म दे १४ 5 आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ० १, आ०१, सू०१७-१९ इति । अथापि रागादिदोपकालुप्पविरहिताः सततज्ञानानन्दमयमूर्तयो ब्रह्मादयः तर्हि तादृशेषु तेषु न निप्रतिपद्यामहे, अमोचाम हि- “यत्र तत्र समये यथा तथा योऽसि सोऽस्पभिधया यया तया। चीतदोपकनुपः स चेनवानेक एव भगवन्नमोऽस्तु ते ॥" [अयोग-३१] इति । केनलं ब्रह्मादिदेवताविषयाणां श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासस्थानां वैतथ्यमासज्येत । तदेवं माधकम्पः प्रमाणेभ्योऽतीन्द्रियज्ञानसिद्धिरुक्ता ॥१६॥ वाधकाभावाच ॥१७॥ ६५९. मुनिचितासम्भवद्धाधकत्वात् सुसादिवत् तत्सिद्धिः इति सम्बध्यते । तथाहि 10 केवलज्ञाननाधकं भवतू प्रत्यक्ष वा भवेत् प्रमाणान्तरं का ? न तावत् प्रत्यक्षम् । तस्य विधावेनाधिकारात्- "सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना ।" [इलोरया. ए. ४ श्रो. ८४] इति स्वयमेर भाषणात् । ६६०. अथ न प्रपर्तमानं प्रत्यक्षं तदाधकं किन्तु निरर्तमानम् तत् ; तहि(द्वियदि 15 नियतदेशकालनिपयत्वेन बाधकं तर्हि सम्प्रतिपद्यामहे । अथ सकलदेशकालविपयत्वेन; तर्हि न तत् मालदेशकालपुरुपपरिपत्माक्षात्कारमन्तरेण सम्भवतीति सिद्धं नः समी- हितम् । न च जैमिनिरन्यो पा सकलदेशादिसाक्षात्कारी सम्भनति सत्चपुस्पत्यादेः रथ्यापुरुषात् । अथ प्रज्ञायाः सातिशयत्वात्तत्प्रकोऽप्यनुमीयते; तहिं तत एव सकलार्थ- दर्शी कि नानुमीयते ? । स्वपक्षे चानुपलम्भमप्रमाणयन् सर्वज्ञाभावे कुतः प्रमाणयेद- 20 विगेपा । ६६१. न चानुमानं तन्नाधर्फ सम्भाति; धमिग्रहणमन्तरेणानुमानाप्रवृत्तेः, धर्मि- ग्रहणे ना तद्ग्राहकप्रमाणाधितत्वादनुत्थानमेनानुमानस्य । अथ निवादास्यामितःपुरतः जो न भपति वकृत्वात् पुरुपत्राद्वा रथ्यापुरुषादित्यनुमानं तदाधकं धूपे ; तदसत् । यतो यदि प्रमाणपरिदृष्टार्थवक्तृत्वं हेतुः; तदा विरुद्धः, तादृशस्य वक्तृत्वस्य सर्वज्ञ एव 25 भागात् । अथामद्भूतार्थपकृत्तम् । तदा सिद्धसाध्यता, प्रमाणनिरुद्धार्थवादिनामसज्ञित्वैनष्ट- खात् । वकृत्वमा तु सन्दिग्धविपक्षव्यात्तिकत्वादनकान्तिकम् ज्ञानप्रकर्षे वक्तृत्वाप- फादर्शना , प्रत्युत ज्ञानातिशयरतो वक्तृत्वातिशपस्यैवोपलब्धः। एतेन पुरपत्मपि निरस्तम् । पुरुषत्वं हि यदि रागाधर्पितं तदा विरुद्धम् , ज्ञानवैराग्यादिगुणयुक्तपुरपत्वस्य सर्वज्ञतामन्तरेणानुपपत्तेः । रागादिपिते तु पुरुषत्वे सिद्धसाध्यता । पुरपत्वसामान्यं तु 0 सन्दिग्यविपक्षव्यात्तिमित्ययाधकम् । १प्रमागेराम 1२ निवर्तमानम् । (तदि) यदि मु.।३-०क्षा रणम...।

10 मुख्यप्रत्यक्षस्य निरूपणम् ।] प्रमाणमीमांसा। ६६२. नाप्यागमस्तद्राधकः तस्यापौरुषेयस्यासम्भवात्, सम्भवे वा तबाधकस्य वस्थादर्शनात् । सर्वज्ञोपनयागमः कथं तबाधकः ?, इस्पलमतिप्रसझेनेति ॥ १७ ॥ ६६३. न केवलं केवलमेव मुख्य प्रत्यक्षमपि त्यन्यदपीत्याह- तत्तारतम्येऽवधिमनःपर्यायौ च ॥१८॥ ६४. सर्वथावरणविलये केवलम् , तस्यावरणविलपस्य 'तारतम्ये आवरणक्षयो- 5 पशमविशेपे तनिमित्तकः 'अवधिः' अवधिज्ञानं 'मनःपर्याय' मनःपर्यायज्ञानं च मुख्य- मिन्द्रियानपेक्षं प्रत्यक्षम् । तत्रारधीयत इति 'अवधिः' मर्यादा सा च "रूपिप्ववधेः" [तत्त्वा० १२८] इति वचनात् रूपबद्रव्यविपया अब लक्षितं ज्ञानमप्यरधिः। स द्वेधा भनप्रत्ययो गुणप्रत्ययश्च । तत्रायो देवनारकाणां पक्षिणामिव वियद्गमनम् । गुणप्रत्ययो मनुप्पाणां तिरश्चां च। ६६५. मनसोद्रन्यरूपस्य पर्यायाचिन्तनानुगुणाः परिणामभेदास्तद्विपयं ज्ञानं 'मनः- पर्याय तथाविधमनःपर्यायान्यथानुपपन्या तु यद्वाह्यचिन्तनीयार्थज्ञानं तत् आनुमानिक- मेव न मनःपर्यायप्रत्यक्षम् , यदाहुः- "जाणइ यज्झेणुमाणेणं।" [विशेषा• गा. ८१४ ] इति । ६६६. ननु रुपिद्रव्यविषयत्वे क्षायोपशमिकत्वे च तुल्ये को विशेपोऽवधिमनः- 15 पर्याययोरित्याह- विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयभेदात् तद्भेदः ॥१९॥ ६६७. सत्यपि कथञ्चित्साधम्र्य विशुद्धयादिभेदादवधिमनःपर्यापज्ञानयोभैदः । तनाधिनानान्मनःपर्यायज्ञानं विशुद्धतरम् । यानि हि मनोगव्याणि अवधिज्ञानी जानीते तानि मनःपर्यायज्ञानी विशुद्धतराणि जानीते। ६८. क्षेत्रकृतश्रानयोर्मेद:-अवधिज्ञानमगुलस्यासवेयभागादिषु भवति आ सर्व- लोकात् , मनःपर्यापज्ञानं तु मनुष्यक्षेत्र एव भवति । ६६९. स्वामिकृतोऽपि-अवधिनानं संयतस्यासंयतस्य संयतासंयतस्य च सरगतिपु भरति; मनःपर्यायनानं तु मनुष्यसंपतस्य प्रकृष्टचारित्रस्य प्रमत्तादिषु क्षीणरुपायान्तेषु गुणस्थानफेशु भाति । तत्रापि वर्धमानपरिणामस्य नेतरस्य । वर्धमानपरिणामस्यापि 25 ऋद्धिप्राप्तस्य नेतरस्य । ऋद्धिप्राप्तस्यापि कस्यचित्र सस्येति । ७०. पियकृतश-रुपपद्रव्येषमपर्यायेष्यपरिपयनिनन्धस्तदनन्तमांगे मनः- पर्यायस्य इति । अमसितं मुख्य प्रत्यक्षम् ॥१९|| १ उपमाहानमाय मार-अनिः ६.९-गमा । २ अशा एकोननिवतितम पी समाप ता-म. प्रती भदेचिन पिना एकमत्वेन रियिनं दस्ते। ३क्षेमतप-ता. ४ मनोरक्षगे। 20 १६ आचार्यनीहेमचन्द्रविरचिता [अ० १, आ० १, सू० २०-२१. ३७१, अथ सांव्यवहारिफमाह- इन्द्रियमनोनिमित्तोऽवग्रहेहावायधारणात्मा सांव्यवहारिकम् ॥२०॥ ६७२. इन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि वक्ष्यमाणलक्षणानि, मनश्च निमित्तं कारणं यस्य स तथा । सामान्यलक्षणानुवृत्तः सम्यगर्थनिर्णयस्येदं विशेषणं तेन 'इन्द्रियमनोनिमित्तः' 5 सम्यगर्थनिर्णयः । कारणमुक्त्वा स्वरूपमाह-'अवग्रहहावायधारणात्मा' । अवग्रहादयो चक्ष्यमाणलक्षणाः त आत्मा यस्य सोऽवग्रहेहायायधारणात्मा । 'आत्म'ग्रहणं च क्रमेणो- त्पद्यमानानामप्यवग्रहादीनां नात्यन्तिको भेदः किन्तु पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तररूपतया परिणा- मादेकात्मकत्वमिति प्रदर्शनार्थम् । समीचीनः प्रवृत्तिनिवृत्तिरुयो व्यवहारः संव्यवहार- स्तत्प्रयोजनं 'सांव्यवहारिकम्' प्रत्यक्षम् । इन्द्रियमनोनिमित्तत्वं च समस्तं व्यस्तं च 10 बोद्धव्यम् । इन्द्रियप्राधान्यात् मनोवलाधानाचोत्पद्यमान इन्द्रियजः । मनस एप विशुद्धि- सव्यपेक्षादुपजायमानो मनोनिमित्त इति । ६७३. ननु स्वसंवेदनरूपमन्यदपि प्रत्यक्षमस्ति तत् कस्मान्नोक्तम् ?, इति न वाच्यम् ; इन्द्रियजवानस्वसंवेदनस्येन्द्रियप्रत्यक्षे, अनिन्द्रियजसुखादिसंवेदनस्य मनः प्रत्यक्षे, योगिप्रत्यक्षस्वसंवेदनस्य योगिप्रत्यक्षेऽन्तर्भावात् । स्मृत्यादिस्वसंवेदनं तु मान- 15 समेति नापरं स्वसंवेदनं नाम प्रत्यक्षमस्तीति भेदेन नोक्तम् ॥२०॥ ६७४ इन्द्रियेत्युक्तमितीन्द्रियाणि लक्षयति- स्पर्शरसगन्धरूपशब्दग्रहणलक्षणानि स्पर्शनरसनघाणचक्षु:- श्रोत्राणीन्द्रियाणि द्रव्यभावभेदॉनि ॥२१॥ ७५. स्पर्शादिग्रहणं लक्षणं येपो तानि यथासङ्ख्यं स्पर्शनादीनीन्द्रियाणि, तथाहि 20 स्पर्शायुपलब्धिः करणपूर्वा क्रियात्वात् छिदिक्रियावत् । तन्नेन्द्रेणकर्मणा सृष्टानीन्द्रियाणि नामादियानिमित्तन्याह ! इन्द्रस्यात्मनो लिङ्गानि का कमालीमासस्य हि स्वयमान- पलब्धुमसमर्थस्यात्मनोऽर्थोपलब्धौ निमित्तानि इन्द्रियाणि । ३७६. नन्वेवमात्मनोऽर्थवानमिन्द्रियात् लिङ्गादुपजायमानमानुमानिकं स्यात् । तथा च लिङ्गापरिज्ञानेऽनुमानानुदयात् । तस्यानुमानात्परिज्ञानेऽनवस्थाप्रसङ्गः, नैवम् ; भावे- 25 न्द्रियस्य स्वसंविदितत्वेनानयस्थानवकाशात् । यद्वा, इन्द्रस्यात्मनो लिङ्गान्यात्मगमकानि इन्द्रिपाणि करणस्य वास्यादिवत्कधिष्ठितत्वदर्शनात् । ७७. तानि च द्रव्यभावरूपेण भिद्यन्ते । तत्र द्रव्येन्द्रियाणि नामकर्मोदयनिमि- N ४'इन्द्रियाणि' १ इन्द्रियना-ता-1 २-०मुमादिखमे०-४०1 ३ भेदेनोक्तम्-डे. मु. । इत्यन्तगेकं 'मेदानि' इसन्तं च अपरम् इति सूरद्वयं स-मूमनी दृश्यते।

। सांव्यवहारिकप्रत्यक्षम् । प्रमाणमीमासा। तानि, भावेन्द्रियाणि पुनस्तदानरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमनिमित्तानि । सैपा पञ्चमंत्री स्पर्शग्रहणलक्षणं स्पर्शनेन्द्रियं, रसग्रहणलक्षणं रसनेन्द्रियमित्यादि । सक्लसंसारिपु भावा- च्छरीरव्यापकत्याच स्पर्शनस्य पूर्व निर्देशः, ततः क्रमेणाल्पाल्पजीनविषयत्वाद्रसनघ्राण- चक्षुःश्रोनाणाम् । ६७८. तत्र स्पर्शनेन्द्रियं तदापरणक्षयोपशमसम्भवं पृथिव्यप्तेजोगायुवनस्पतीनां । शेपेन्द्रियावरणरतां स्थानराणां जीपानाम् । तेषां च "पुढवी चित्तमन्तमक्खाया" [ दशव० ४ १ ] इत्यादेराप्तागमात्सिद्धिः। अनुमानाच-ज्ञानं क्वचिदात्मनि परमापकर्पन अपमृप्यमाणविशेषत्वाद् परिमाणपत् , या तदपकर्षपर्यन्तस्त एकेन्द्रियाः स्थानराः । न च स्पर्शनेन्द्रियस्याप्यभावे भस्मादिषु ज्ञानस्यापकपो युक्तः । तन हि ज्ञानस्याभार एव न पुनस्पकर्पस्ततो यथा गगनपरिमाणादारभ्यापकृष्यमाणविशेष परिमाणं परमाणो 10 परमापर्पयत् तथा ज्ञानमपि कैलज्ञानादारभ्यापकृप्यमाणविशेपमेकैन्द्रियेप्वत्यन्तमप- कृप्यते । पृथिव्यादीनां च प्रत्येकं जीनत्वसिद्धिरग्रे यस्यते । स्पर्शनरसनेन्द्रिये कृमि- अपादिका नूपुरक गण्डपद-शह-शुक्तिका-शम्भूरा-जलूकाप्रभृतीनां त्रसानाम् । स्पर्शन- रसन-प्राणानि पिपीलका रोहणिका-उपचिका-उन्धु-तुपरक-बपुस-चीज-कर्पासास्थिका-शत- पदी-अयेनक तृणपत्र-काष्ठहारकादीनाम् । स्पर्शन-रसन घाण चक्षुपि भ्रमर-नटैर-सारङ्ग- 15 मक्षिका-पुत्तिकी-दंश मशक-वृधिक नन्द्यावर्त कीटक पतगादीनाम् । सह श्रोत्रेण वानि मत्स्य उरग-भुजग-पक्षि-चतुप्पदानां तिर्यग्योनिजानां सर्वेषां च नारमनुष्यदेवानामिति । ९७९. ननु वचनादानपिहरणोत्मर्गानन्दहेतो पाक्पाणिपादपायूपस्थलक्षणान्य- पीन्द्रियाणीति मायास्तत्कथं पञ्चेवेन्द्रियाणि ? ; न जानविशेपहनामवेहेन्द्रियत्वे- नाधिकृतत्वात्, चेष्टाविशेषनिमित्तत्वेनेन्द्रियत्वकल्पनायामिन्द्रियानन्त्यप्रसङ्गः, चेष्टापि- 20 शेषाणामनन्तस्यात् , तस्मात्यक्तिनिर्देशात् पट्टीवेन्द्रियाणि । ६८०. तेषां च परस्परं स्यादभेदो द्रव्यादेशात् , स्पा दः पर्यायार्यादेशाद, अमे- देवान्ते हि स्पर्शनेन स्पर्शस्येन रमादेरपि ग्रहणप्रसङ्गः। तथाचेन्द्रियान्तरकल्पना चैयर्थ्यम्, कस्पचित् सारल्ये बैरल्ये वान्येषां साफल्यग्ल्यप्रमङ्गय । मैदान्तेऽपि तेपामेन माल(सङ्कलन)जानजनकत्वामागप्रमशः सन्तानान्तरेन्द्रियपत् । मनस्तम्य जनर• 25 मिति चेत् । न तस्येन्द्रियनिरपेक्षम्य तसनस्त्वामागत् । इन्द्रियापेक्ष मनोऽनुमन्यानस्य जनकमिति चेत् सन्तानान्तरेन्द्रियापेक्षस्य कुतो न जनान्समिति वाच्यम् । प्रत्यायत्ते- रभारादिति चेत्, अर का प्रत्यामचिरन्याकद्रव्यतादात्म्यान् ?, प्रत्यागायन्तरस्य च १गापिका.। २ नुवरध-ता•। पुरष-मु.। ३ त्रियुग-7.। ४ पीना सा. ५ र १० । ६ पुलिपिग-2 पुतिय मु.। ७ हे नि यार ।। ८. हेसामेलगा। ९- नेर। १० "मामातगालनामा TAMIL तामा• पृ. ३२७॥ ११.....

" 5 10 , . १८ आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ० १, आ०१सू०२२-२५. व्यभिचारादिति । एतेन तेषामात्मना भेदाभेदैकान्तौ प्रतिव्यूढौ । आत्मना करणानाम- भेदैकान्ते कर्तृत्वप्रसङ्गः, आत्मनो वा करणत्वप्रसङ्गः, उभयोरुभयात्मकत्वप्रसङ्गो वा, विशेषाभागात् । ततस्तेषां भेदैकान्ते चात्मनः करणत्वाभारः सन्तानान्तरकरणवद्विपर्ययो वेति प्रतीतिसिद्धत्वादाधकाभानाचानेकान्त एवाश्रयणीयः । ६८१. द्रव्येन्द्रियाणामपि परस्परं स्वारम्भकपुद्गलद्रव्येभ्यश्च भेदाभेदद्वारानेकान्त एव युक्तः, पुद्गलद्रव्यार्थादेशादभेदस्य पर्यायार्थादेशाच भेदस्योपपद्यमानत्वात् । ३८२. एवमिन्द्रियविपयाणां स्पर्शादीनामपि द्रव्यपर्यायरूपतया भेदाभेदात्मकत्व- मरसेयम् , तथैर निर्माधमुपलब्धेः। तथा च न द्रव्यमानं पर्यायमा केन्द्रियरिपय इति स्पर्शादीनां कर्मसाधनत्वं भारसाधनत्वं च द्रष्टव्यम् ॥ २१ ॥ ६८३. 'द्रव्यभारभेदानि' इत्युक्तं तानि क्रमेण लक्षयति- द्रव्येन्द्रियं नियताकाराः पुद्गलोः ॥२२॥ ६८४. 'द्रव्येन्द्रियम्' इत्येकवचनं जात्याश्रयणात् । नियतो विशिष्टो बाह्य आम्य- न्तरश्चाकारः संस्थानविशेपो येषां ते 'नियताकाराः' पूरणगलनधर्माणः स्पर्शरसगन्धवर्णन न्तः 'पुद्गलाः', तथाहि श्रोनादिषु यः कर्णशकुलीप्रभृतिर्यायः पुद्गलानांप्रचयो यश्चाभ्यन्तरः 15 कदम्बगोलकायाफारः स सों द्रव्येन्द्रियम् , पुद्गलद्रव्यरूपत्वात् । अप्राधान्ये या द्रव्य- शब्दो यथा अङ्गारमईको द्रव्याचार्य इति । अप्रधानमिन्द्रियं द्रव्येन्द्रियम् , व्यापारवत्यपि तस्मिन् सन्निहितेप चालोकप्रभृतिनि सहकारिपटले भावेन्द्रियं पिना स्पर्शाधु- पलब्ध्यसिद्धेः ॥२२॥ भावेन्द्रियं लब्ध्युपयोगी ॥२३॥ ६८५. लम्भनं 'लब्धिः ज्ञानापरणकर्मक्षयोपशमविशेषः। यत्सन्निधानादात्मा द्रव्ये- न्द्रियनिर्वृत्तिं प्रति व्याप्रियते तन्निमित्त आत्मनः परिणामविशेष उपयोगः। अगापि 'भावे न्द्रियम्' इत्येकवचनं जात्याश्रयणात् । भानशब्दोऽनुपसर्जनार्थः । यथैवेन्दनधर्मयोगित्वेना- नुपररितेन्द्रत्वो भावेन्द्र उच्यते तथैवेन्द्र लिङ्गत्वादिधर्मयोगेनानुपचरितेन्द्रलिङ्गत्वादि- धर्मयोगि 'भावेन्द्रियम् । ३८६. ता लब्धिस्वभावं तापदिन्द्रियं स्वार्थसंवित्तापात्मनो योग्यतामादधनाचे न्द्रियतां प्रतिपद्यते । नहि तवायोग्यस्य तदुत्पत्तिराकाशनदुपपद्यते स्वार्थसंनियोग्यतेन च लब्धिरिति । उपयोगस्वभावं पुनः स्वार्थसंनिदि व्यापारात्मकम् । नाव्याघृतं स्पर्शनादि- संवेदनं स्पर्शादि प्रकाशयितुं शक्तम्, सुषुप्तादीनामपि तत्प्रकाशकत्वप्राः । १ द्वाविंशतितम याविंशतितम च सूतदयमेकन्वेन ता-मू० प्रतौ दृश्यते । २ .ब्ध्ययोग्यतया सिद्धे ता.१३ धानाद्वामा-दे । घानामपामा-मु० ४ प्राधान्यार्थ 1५ स्पर्शादि-ता। - 20 25 . सांव्यवहारिकप्रत्यक्षम् । प्रमाणमीमांसा। ६८७. स्वार्थप्रकाशने व्यापृतस्य संवेदनस्योपयोगत्वं फलत्वादिन्द्रियत्वानुपपत्ति- रिति चेत्, न; कारणधर्मस्य कार्येऽनुवृत्तेः । नहि पायकस्य प्रकाशकत्वे तत्कार्यस्य प्रदी- पस्य प्रकाशकत्वं विरुध्यते । न च येनेव स्वभावेनोपयोगस्येन्द्रियत्वम् , तेनैर फलत्वमि- प्यते येन निरोधः स्यात् । साधकतमस्वभावेन हि तस्येन्द्रियत्न क्रियारूपतया च फल- त्वम् । यथैव हि प्रदीपः प्रकाशात्मना प्रकाशयतीत्यत्र साधकतमः प्रकाशात्मा करणम् , 5 क्रियात्मा फलम्, स्वतन्त्रत्वाच कति सर्वमिदमनेकान्तनादेन दुर्लभमित्यलं प्रसङ्गेन।।२३॥ ६८८, 'मनोनिमित्तः' इत्युक्तमिति मनो लक्षयति- सर्वार्थग्रहणं मनः ॥२४॥ ६८९. सर्वे न तु स्पर्शनादीना स्पर्शादिवत् प्रतिनियता एवार्था गृह्यन्तेऽनेनेति 'सर्मार्थग्रहणं मनः' 'अनिन्द्रियम्' इति 'नोइन्द्रियम्' इति चोच्यते । सर्वार्थं मन 10 इत्युच्यमाने आत्मन्यपि प्रसङ्ग इति करणत्वप्रतिपादनार्थ 'ग्रहणम्' इत्युक्तम् । आत्मा तु कतति नातिव्याप्तिः, सर्वार्थग्रहणं च मनसः प्रसिद्धमेव । यत् वाचकमुख्यः "श्रुतमनि- न्द्रियस्य ।” [ तत्त्वा० १२२] श्रुतमिति हि विषयिणा पियस्य निर्देशः । उपलक्षणं च श्रुतं मतेः तेन मतिश्रुतयोर्यो निपयः स मनसो विषय इत्यर्थः । “मतिश्रुतयोर्निवन्धी द्रव्येष्वसर्वपर्यायेपु" [ तत्त्वा० १ २७] इति वाचकवचनान्मतिश्रुतज्ञानयोः सर्वविपयत्व 15 मिति मनसोऽपि सर्वविषयत्वं सिद्धम् । ६९०. मनोऽपि पञ्चन्द्रियपद् द्रव्यमानभेदात् द्विविधमेव । तत्र द्रव्यमनो मनस्त्वेन परिणतानि पुद्गलद्रव्याणि। भारमनस्तु तदाररणीयकर्मक्षयोपशमात्मा लब्धिरात्मनश्वार्थ- ग्रहणोन्मुसो व्यापारविशेष इति ॥२४॥ ९१. नन्वत्यल्पमिदमुच्यते 'इन्द्रियमनोनिमित्तः' इति । अन्यदपि हि चक्षुर्ज्ञानस्य 20 निमित्तमर्थ आलोकश्वास्ति, यदाहुः- "रूपालोकमनस्कार चतुर्व्यः सम्प्रजायते | विज्ञानं मणिसूर्याशुगोशकृदुभ्य इयानलः ॥" इत्यगाह- नार्थालोको ज्ञानस्य निमित्तमव्यतिरेकात् ॥२५॥ ६९२. बाह्यो पिपयः प्रकाशश्च न चक्षुर्ज्ञानस्य साक्षात्कारणम् , देशकालादिवतु व्यव- हितकारणत्वं न निवार्यते, ज्ञानापरणादिक्षयोपशमसामयामारादुपकारित्वेनाजनादिवचक्षु. रुपकारित्वेन चाभ्युपगमात् । कुतः पुनः साक्षान्न कारणत्वमित्याह-'अन्यविरेकात्' व्यतिरेकाभावात् । न हि सद्भावे भारलक्षणोऽन्चय एव हेतुफलमाननिश्चयनिमित्तम् , १ निवथ सर्वद ये०- तत्वा० १२ मनोपि चेन्द्रि०-डे 1 ३ सप्रवर्तते। 25 आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ०१, आ० १, सू०२५-२८ अपि तु तदभावेऽभागलक्षणो व्यतिरेकोऽपि । न चासापर्थालोकयोहेतुभावस्ति; मरू मरीचिकादौ जलाभावेऽपि जलज्ञानस्य, वृपदंशाटीना चालोकाभावेऽपि सान्द्रतमतमः- पटलपिलिटेिशगतमस्तुप्रतिपत्तेश्च दर्शनात् । योगिना चातीतानागतार्थग्रहणे किमर्थस्य निमित्तलम् ? । निमित्तत्वे चार्थक्रियाकारित्वेन सच्चादतीतानागतत्वक्षतिः । ६९३. न च प्रकाश्यादात्मलाभ एव प्रकाशकस्य प्रकाशकत्वम् , प्रदीपादेर्यटादिन्यो ऽनुत्पन्नस्यापि तत्ताशकत्वदर्शनात् । ईश्वरज्ञानस्य च नित्यत्वेनाभ्युपगतस्य क्थमर्थ- जन्यत्वं नाम ? | अस्मादादीनामपि जनकस्येन ग्राह्यत्वाभ्युपगमे स्मृतिप्रत्यभिज्ञानादेः प्रमाणस्याप्रामाण्यप्रसङ्गः । येषा चैकान्तक्षणिकोऽर्थो जनपथ ग्रार्य इति दर्शनम् तेषामपि जन्यजनरुयोर्जानार्थयोभिन्नकालत्वान्न ग्राह्यग्राहकभाषः सम्भवति । अथ न जन्यजनक- 10 भागातिरिक्तः सन्दंशायोगोलक्यत् जानार्थयोः कश्चिद् ग्राह्यग्राहकभार इति मतम् , "भिन्नकालं कथं ग्राहमिति चेद् ग्राह्यतां विदुः । हेतुत्यमेव युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम्" [प्रमाणवा० ३ २४७] इति वचनात् । तहि सज्ञज्ञानस्य वार्तमानिकार्थपिपयत्वं न कथञ्चिदुपपद्यते चार्तमानिए- क्षणस्याजनकत्वात् अजनकस्य चाग्रहणाद । स्वसंवेदनस्य च स्वरूपाजन्यत्वे कथं ग्राहकत्वं 15 स्वरूपस्य वा कथं ग्राह्यत्वमिति चिन्त्यम् । तस्मात् स्वस्वसामग्रीप्रभरयोर्दीपप्रकाशघटयो- सि ज्ञानार्थयोः प्रकाश्यप्रकाशकमारप्तम्भवान्न ज्ञाननिमित्तलमालोक्योरिति स्थितम् । १९४. नन्वर्याजन्यत्वे नानस्य कथं प्रतिमव्यवस्था १, तदुत्पत्तितदागारताम्या हि सोपपद्यते, तस्मादनुत्पन्नस्यातदाकारस्य च ज्ञानस्य सर्गान् प्रत्यरिशेषात् । नैरम् तदुत्पत्तिमन्तरेणाप्यावरणक्षयोपशमलक्षणया योग्यतपैर प्रतिनियतार्थप्रकाशरोपपत्तेः । 20 तदुत्पत्तारपि च योग्यतापश्याश्रयणीया, अन्यथाऽशेपार्धसान्निध्येऽपि तश्विदेवात्य- स्यचिदेव नानस्य जन्मेति चौतस्कृतोऽयं विभागः । तदाकारता त्वर्थामारमतान्त्या ताय. दनुपपन्ना, अर्थस्य निरामरत्वपमहान् । अर्धन च मूतेनामूर्तस्य प्रानस्य कीशं सार- दयमित्यर्थविशेषग्रहणपरिणाम एर साम्युपेया। अंत:- "अर्थेन घटयस्पेनां नहि मुक्त्याऽर्थरूपताम्" [प्रमाण गा० ३ १०० ] 25 इति पत्किश्चिदेतत् । ६९५. अपि च व्यस्तै गमस्तै वैतै ग्रहणशरणं स्याताम् । यदि प्यम्न तदा यपा- रापक्षणो घटान्त्यक्षणस्य, जलचन्द्रो वा नभमन्द्रस्य बाहर' प्रामोति, तदुत्पत्तस्तदाया- रत्वा । अथ समस्ने नहिं घटोत्ताक्षणः पूर्वपटक्षणस्य ग्राहाः प्रसजति । शानरूपत्वे सत्येने ग्रहणकारणमिति चेत् तहि ममानजातीयमानस्य ममनन्तरपूर्वमानबाहर प्रम- ज्येत । तम योग्यतामन्तरेणान्पर ग्रहपसरणं पश्यामः ॥ २५ ॥ १.in.IR नेमिना० । ३ प्रा HTT• I४ मादा की।५ गार....! मा...10- प्रगापो प्रा.-:-.मग एपायु.मा.- .-.। ।

२१ 5 सांव्यवहारिकप्रत्यक्षम् ।] प्रमाणमीमांसा। ६९६. 'अवग्रहहावायधारणात्मा' इत्युक्तमित्यवग्रहादील्लक्षयति- अक्षार्थयोगे दर्शनानन्तरमर्थग्रहणमवग्रहः ॥ २६ ॥ ६ ९७. 'अक्षम्' इन्द्रियं द्रव्यभावरूपम् , 'अर्थः' द्रव्यपर्यायात्मा तयोः 'योगः' सम्बन्धोऽनतिदूरासन्नव्यवहितदेशाद्यवस्थानलक्षणा योग्यता । नियता हि सा विपयविप- यिणोः, यदाह, "पुढं सुइ सदं रूचं पुण पासए अपुछेतु ॥" आव नि.५] इत्यादि । तस्मिन्नक्षार्थयोगे सति 'दर्शनम्' अनुल्लिखितविशेपस्य वस्तुनः प्रतिपत्तिः । तदनन्तरमिति क्रमप्रतिपादनार्थमेतत् । एतेन दर्शनस्यावग्रहं प्रति परिणामितोक्ता, नासत एव सर्वथा कस्यचिदुत्पादः, सतो वा सर्वथा विनाश इति दर्शनमेवोत्तरं परिणाम प्रति- पद्यते । 'अर्थस्य' द्रव्यपर्यायात्मनोऽर्थक्रियाक्षमस्य 'ग्रहणम्', 'सम्यगर्थनिर्णयः' इति 10 सामान्यलक्षणानुवृत्तेनिर्णयो न पुनरविकल्पकं दर्शनमात्रम् 'अवग्रहः । ६९८. न चायं मानसो विकल्पः, चक्षुरादिसन्निधानापेक्षत्वात् प्रतिसङ्ख्यानेना- प्रत्याख्येयत्वाच । मानसो हि विकल्पः प्रतिसख्यानेन निरुध्यते, न चायं तथेति न विकल्पः ॥ २६॥ अवगृहीतविशेषाकाङ्क्षणमीहा ॥ २७ ॥ ६९९. अवग्रहगृहीतस्य शब्दादेरर्थस्य 'किमयं शब्दः शाङ्गः शार्हो वा' इति संशये सति 'माधुर्यादयः शाहधर्मा एवोपलभ्यन्ते न कार्कश्यादयः शार्ङ्गधर्माः' इत्यन्वयव्यति- रेकरूपविशेपपर्यालोचनरूपा मतेथेष्टा 'इहा' । इह चावग्रहेहयोरन्तराले अभ्यस्तेऽपि विपये संशयज्ञानमस्त्येव आशुभावात्तु नोपलक्ष्यते । न तु प्रमाणम् , सम्यगर्थनिर्णयात्मक स्वाभावात् । ६ १००. ननु परोक्षप्रमाणभेदरूपमूहाख्यं प्रमाणं वक्ष्यते तत्कस्तस्मादीहाया मैदः ।। उच्यते-त्रिकालगोचरः साध्यसाधनयोाप्तिग्रहणपटुरुहो यमाश्रित्य "व्याप्तिग्रहणकाले योगीय सम्पद्यते प्रमाता" इति न्यायविदो यदन्ति । ईहा तु वार्गमानिकार्थविषया प्रत्यक्षमभेद इत्यपौनरुत्यम् । ६१०१. ईहा च यद्यपि चेप्टोच्यते तथापि चैतनस्य सैति ज्ञानरुपैवेति युक्तं प्रत्यक्ष- 25 भेदत्वमस्याः । न चानिर्णयरूपत्वादप्रमाणत्यमस्याः शङ्कनीयम् ; स्वविषयनिर्णयरूप- त्वात् , निर्णयान्तरासादृश्य निर्णयान्तराणामप्यनिर्णयत्वप्रसङ्गः ॥२७॥ ईहितविशेपनिर्णयोऽवायः ॥ २८ ॥ $ १०२. ईहामोडीकृते वस्तुनि विशेपस्य 'शाहू एवायं शब्दो न शाहः' इत्येवंरूप- स्यानधारणम् 'अवायः ॥२८॥ पारिणामिवारणतोता-डे० । २ वौद्धानामिन ! ३ अनिराशर्यवान् । ४ सिद्धार्थचिन्तनेन । ५-०विशेषरा-डै । ६ राक्ष.-३० । ७ सविपये निर्णयलात्-दे। 15 20 30 5 न स्यात्, आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ० १, आ० १, सू०२९. स्मृतिहेतुर्धारणा ॥२९॥ ६१०३. 'स्मृतः' अतीतानुसन्धानरूपाया 'हेतुः परिणामिकारणम्, संस्कार इति यावत्, सङ्खयेयमसङ्खचेयं वा कालं ज्ञानस्यावस्थानं 'धारणा' । अवग्रहादयस्तु त्रय आन्तमाहतिकाः। $१०४. संस्कारस्य च प्रत्यक्षभेदरूपत्वात् ज्ञानत्वमुन्नेयम् , न पुनर्यथाहुः परे- "ज्ञानादतिरिक्तो भावनाख्योऽयं संस्कारः" इति । अस्प ह्यज्ञानरूपत्वे ज्ञानरूप- स्मृतिजनकत्वं न स्यात् , नहि सत्ता सत्तान्तरमनुविशति । अज्ञानरूपत्वे चास्यात्मधर्मत्वं चेतनधर्मस्याचेतनत्वाभावात् । $१०५. नन्यविच्युतिमपि धारणामन्यशिपन् वृद्धाः, यद्भाप्यकार:-"अविचई 10 धारणा होई" [विशेषा० गा० १८०] तत्कथं स्मृतिहेतोरेव धारणात्वमसूत्रयः १ । सत्यम्, अस्त्यविच्युतिनीम धारणा, किन्तु सावाय एवान्तर्भूतेति न पृथगुक्ता । अवाय एव हि दीर्यदीपोनिच्युतिर्धारणेत्युच्यत इति । स्मृतिहेतुत्वाद्वाऽविम्युतिर्धारणयैव सगृहीता । न हरायमात्रादरिच्युतिरहितात् स्मृतिर्भवति, गच्छत्तृणस्पर्शप्रायाणामवायानां परि- शीलनविकलानां स्मृतिजनकत्वादर्शनात् । तस्मात् स्मृतिहेतू अविच्युतिसंस्कारावनेनम- 15 इगृहीतावित्यदोपः। यद्यपि स्मृतिरपि धारणाभेदत्वेन सिद्धान्तेऽभिहिता तथापि परोक्ष- प्रमाणभेदत्वादिह नोक्तति सर्वमवदातम् । ६१०६. इह च क्रममाविनामप्यवग्रहादीनां कथञ्चिदेकत्वमवसैयम् । विरुद्धधर्मा- ध्यासो कलप्रतिपत्तिपरिपन्थी । न चाऽसौ प्रमाणप्रतिपनेऽर्थे प्रत्यर्थितां भजते । अनु- भूयते हि सलु हर्षविपादादिविरुद्धविवर्ताक्रान्तमेकं चैतन्यम् । विरुद्धधर्माध्यासाच विभ्य- 20 भिरपि कथमेकं चित्रपैंटी ज्ञानमेकानेकाकारोल्लेखशेखरमभ्युपगम्यते सौगतैः, चित्रं वा रूपं नैयायिकादिभिरिति । ६१०७ नैयायिफास्तु-"इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभि- चारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम्" [न्या० ११. ४ ] इति प्रत्यक्षलक्षणमाचक्षते । अत्र च पूर्वाचार्यकृतव्याख्यायेमुख्येन मढयानद्भिखिलोचनवाचस्पतिप्रमुसैरयमर्थः समर्थि- 25 तो यथा-इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पनं ज्ञानमव्यभिचारि प्रत्यक्षमित्य प्रत्यक्षलक्षणम् । 'यतः'- शब्दाध्याहारेण च यत्तदोनित्याभिसम्बन्धादुक्तविशेषणविशिष्टं ज्ञानं यतो भवति तत् तथाविधज्ञानसाधनं ज्ञानरूपमनानरूपं वा प्रत्यक्षं प्रमाणमिति । अस्य च फलभूतस्य ज्ञानस्य द्वयी गतिरविकल्पं सरिकल्प च । तयोरुभयोरपि प्रमाणरूपत्वमभिधातुं विभा- गाचनमेतद् 'अव्यपदेश्य व्यवसायात्मकम्' इति । ६१०८. तत्रोभयरूपस्यापि ज्ञानस्य प्रामाण्यमुपेक्ष्य 'पता शब्दाध्याहारलेशेनाजा- नरूपस्य मनिदिः प्रामाण्यममर्थनमयुक्तम् । कथं ह्यमानरूपाः सन्निकर्षादयोऽर्थपरि- २ वैशेषिरा । २ धारणा नस्मविशपा० । ३ -दविच्युतिविर०-३०। ४ --टीय इान.-३० । 80 ५-रये प्रक-है।६-०सर ए.-है।७०० धा। तयो. -.:

प्रत्यक्षीयलक्षणान्तरनिरासः।] प्रमाणमीमांसा। २३ च्छित्तौ साधकतमा भवन्ति व्यभिचारात् ?, सत्यपीन्द्रियार्थसनिकऽर्थोपलब्धेरभावात् । ज्ञाने सत्येव भावात् , साधकतमं हि करणमव्यवहितफलं च तदिति । ६१०९. सन्निकर्पोऽपि यदि योग्यतातिरिक्तः संयोगादिसम्बन्धस्तहिं स चक्षुषोऽर्थेन सह नास्ति अप्राप्यकारित्वात्तस्य । दृश्यते हि काचाभ्रस्फटिकादिव्यवहितस्याप्यर्थस्य चक्षुपोपलब्धिः । अथ प्राप्यकारि चक्षुः करणत्वाद्वास्यादिवदिति पे तयस्कान्ता-5 कर्पणोपलेन लोहासन्निकृष्टेन व्यभिचारः। न च संयुक्तसंयोगादिः सनिकपस्तत्र कल्प- यितुं शक्यते, अतिप्रसङ्गादिति । ६११०. सौगतास्तु "प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तम्" (न्यायधि० १.४] इति लक्षणमवोचन् । "अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा प्रतीतिः कल्पना तया रहि- तमे"-[ न्यायवि० १.५,६] कल्पनापोढम् इति । एतच्च व्यवहारानुपयोगित्वात्प्रमाणस्य 10 लक्षणमनुपपन्नम् , तथाहि एतस्माद्विनिश्रित्यार्थमर्थक्रियाधिनस्तत्समर्थेऽथे प्रवर्तमाना विसंवादभाजो मा भूवन्निति प्रमाणस्य लक्षणपरीक्षायां प्रवर्तन्ते परीक्षकाः । व्यवहारा- नुपयोगिनश्च तस्य वायसंसदमद्दशनपरीक्षायामिव निष्फलः परिश्रमः । निविकल्पोत्तर- कालभाविनः सविकल्पकात्तु व्यहारोपगमे वरं तस्यैव प्रामाण्यमास्थेयम्, किमविकल्पकेन शिसण्डिनेति । ६१११. जैमिनीपास्तु धर्म प्रति अनिमित्तत्वव्याजेन "सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्ये- न्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात्" [ जैमि. १.१४] इत्यनुवादभनया प्रत्यक्षलक्षणमाचक्षते, यदाहुः- "एवं सत्यनुवादित्वं लक्षणस्यापि सम्भवेत् । [लोकवा० सू० ४.३९] इति । व्याचक्षते च-इन्द्रियाणां सम्प्रयोगे सति पुरुषस्य जायमाना बुद्धिः प्रत्यक्षमिति। 20 ६११२. अत्र संशयविपर्ययबुद्धिजन्मनोऽपीन्द्रियसंप्रयोगे सति प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गादति- व्याप्तिः । अथ 'सत्सम्प्रयोग' इति सता सम्प्रयोग इति व्याख्यायते तहिं निरालम्बन- विनमा एवार्थनिरपेक्षजन्मानो निरस्ता भवेयुर्न सालम्बनौ संशयविपर्ययौ। अथ सति सम्प्रयोग इति सत्सप्तमी पक्ष एव न त्यज्यते संशयविपर्ययनिरासाय च 'सम्प्रयोग' इत्यत्र 'सम्' इत्युपसर्गो वर्ण्यते, यदाह- "सम्यगर्थे च संशब्दोदुष्प्रयोगनिवारणः । दुष्टत्याच्छुक्तिकायोगो वार्यते रजतेक्षणात्” [श्वोक्या०० ४ ३८-९] १ वाचाभ्रस्टलका-३०।२- स्यार्थस्य-डे०।३- सिक्पण व्य-ता. १४-०गादिसन्नि. -डे । ५ रहितम् तथापोटम्-डे० । रहितम् तयापोहम् -मु० । ६ वायममदमन (वायसदशन)परी० -ता। ७ एतरसमानम्-काकम्प पति वा दन्ता मेषस्याण्ड स्यितरम् । गर्दमे रति रोमाणीत्येया मूर्खविचारणा ! -मुटि. ८सिडिन्-स्वयंवरे घृतेन भीमेगापान्ता वाचिदम्बानानी राजकन्या तपमा पुरुषवं प्राता। मैव निरन्डीति सनया व्यवहे । स च स्त्रीपूर्वलानिन्दास्पदम् । ततो मारते युद्ध तं पुरस्कृत्यार्जुनो भान जपान गोऽपि च शिवडी पवादश्चत्याम्ना हत । -मुदि.। ९-दादत्वं-मु.१०-०मयोगे-दे। 15 25 २४ 5 आचार्यधीहेमचन्द्रविरचिता [अ० १, आ० १, सू० ३०-३२ इति तथापि प्रयोगसम्यक्त्वस्यातीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षानगम्यत्वात्कायतोऽजगतितिच्या। कार्य च ज्ञानम् न च तदपिशेषितमेव प्रयोगसम्पत्त्यानगमनायालम् । न च तद्विशेषण- परमपरमिह पदमस्ति । संतां सम्प्रयोगइति च बरं निरालम्पनविज्ञाननिवृत्तये, सति'इति तु सप्तम्या गतार्थवादनर्थकम् । ६११३.येपि "तत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियागां बुद्धिजन्म सत्मत्यदं यद्विपयं ज्ञान तेनं सम्प्रयोग इन्द्रियाणां पुरुपस्य बुद्धिजन्म सत्प्रत्यक्ष यदन्यविपर्य- ज्ञानमन्यसम्प्रयोगे भवति न तत्प्रत्यक्षम् ।" [ शापरभा० ११५] इत्या तत्सतोपत्ययेग लक्षणमनयद्यमित्याहुः, तेपामपि हि, टकल्पनैर, संशयज्ञानेन व्यभि- चारानिवृत्तेः । तर हि यद्विपयं ज्ञानं तेन सम्प्रयोग इन्द्रियाणामस्त्येन । यद्यपि चोभ- 10 यविषयं संशयज्ञान तथापि तयोरन्यतरेणेन्द्रिय संयुक्तमेव उभयारममित्याच संशयस्य येन संयुक्तं चक्षुस्तद्विषयमपि तज्ज्ञानं भात्येवेति नातिव्याप्तिपरिहारः। अव्याप्तिश्च चाक्षुपज्ञानस्येन्द्रियसम्प्रयोगजस्वाभानात् । अप्राप्यकारि च चक्षुरित्युक्तप्रायम् । ६११४. "श्रोत्रादिवृत्तिरविकाल्पिका प्रत्यनम्" इति वृद्धसाङ्ख्याः । अन श्रीनादीनामवेतनत्वात्तवृत्तेः मुतरामचैतन्यमिति कथं प्रमाणत्वम् । चैतनमसात्तथैत- 15 न्याभ्युपगमे वरं चित एक प्रामाण्यमभ्युपगन्तुं युक्तम् । न चापिकल्पकत्व प्रामाण्यमस्तीति यत्किश्चिदेतत् । ६ ११५. "प्रतिविषयाध्ययसायोडष्टम् [सा०या०५] इति प्रत्यक्षलक्षणमितीवर- कृष्णः । तदप्यनुमानेन व्यभिचारित्वादलक्षणम् । अथ 'प्रतिः' आमिमुख्य वर्तते तेनाभि- मुख्येन रिपयाध्यरसायः प्रत्यक्षमित्युच्यते तदुप्यनुमानेन तुल्यम् घटोऽयमितिपदयं 20 पर्वतोऽमिमानित्याभिमुख्येन प्रतीतः । अथ अनुमानादिविलक्षणो अभिमुसोऽध्यवसायः प्रत्यक्षम् । तर्हि प्रत्यक्षलक्षणमकरणीयमेव शब्दानुमानलक्षणविलक्षणतयेव तमिद्धेः । ६ ११६. ततश्च परकीयलक्षणानां दुष्टत्वादिदमेव 'विशदः प्रत्यक्षम्' इति प्रत्यक्ष- लक्षणमननधम् ॥ २९ ॥ ६११७. प्रमाणविषयफलप्रमातरूपेषु चतुर्पु विधियुं तवं परिसमाप्यत इति विषया- 25 दिलक्षणमन्तरेण प्रमाणलक्षणमसम्पूर्णमिति विपयं लक्षयति- प्रमाणस्य विषयो द्रव्यपर्यायात्मक वस्तु ॥ ३० ॥ ६ ११८. प्रत्यक्षस्य प्रकृतत्यानस्यैव विषयादौ लक्षयितव्ये 'प्रमाणस्य' इति प्रमाणसा. मान्यग्रहणं प्रत्यक्षवत् प्रमाणान्तराणामपि विषयादिलक्षणमिहैव वक्तं युक्तमविशेषात्तथा च लाघवमपि भरतीत्येवमर्थम् । जातिनिर्देशाच प्रमाणानां प्रत्यक्षादीना 'पिया' गोचरो 'द्रव्यपर्यायात्मक वस्तु' । द्रवति सांस्तान् पर्यायान् गच्छति इति द्रव्यं धौव्यलक्षणम् । १ सता सम्प्र-साडे । २ तेनैव सम्प्र. -मु-पा० । ५दृष्टमति प्रत्या-ता० । ६ विवेषु इत्यपि पठितु शक्य ना• प्रतौ ! ७ -मर्थतानि०-३।। ३रासर्ववोच्य.-इ.४-०कल्पत्वे ई.।

२५ . . प्रमेयस्य निरूपणम् ।] प्रमाणमीमांसा। पूर्वोत्तरविपवर्त्यन्वयनत्ययसमधिगम्यमूर्खतासामान्यमिति यावत् । परियन्त्युत्पाद- विनाशधर्माणो भान्तीति पर्याया विर्ताः! तंच ते चात्मा स्वरूपं यस्य तत् द्रव्य- पर्यायात्मकं वस्तु, परमार्थसदित्यर्थः, यद्वाचकमुख्यः-"उत्पाव्ययनौव्ययुक्त सद्” [ तत्त्वा० ५ २९ ] इति, पारमर्पमपि "उपन्नेह वा विगंमेइ वा धुवेइ वा” इति । ६११९. तर 'द्रव्यपर्यायग्रहणेन द्रव्यैकान्तपर्यायेकान्तनादिपरिकल्पितविपयव्यु- 5 दासः । 'आत्म ग्रहणेन चात्यन्तव्यतिरिक्तद्रव्यपर्यायवादिकाणादयोगाभ्युपगतविपय- निरामः । यच्छीसिद्धसेनः- "दोहिं वि नएहिं नीयं सस्थमुलूएण तहवि मिच्छतं । ज सविसयपहाणत्तणेण अन्नोन्ननिरविख" ॥ [सन्म० ३ ४९]त्ति॥३०॥ $ १२०, युतः पुनद्रव्यपर्यायात्मकमेन वस्तु प्रमाणानां विषयो न द्रव्यमानं पर्याय- 10 मानमुभयं वा स्वतन्त्रम् ? इत्याह- अर्थक्रियासामर्थ्यात् ॥ ३१ ॥ ६१२१, 'अर्थस्य' हानोपादानादिलक्षणस्य 'क्रिया निप्पत्तिस्तत्र 'सामर्थ्यात्', द्रव्य- पर्यायात्मकस्येव वस्तुनोऽर्थक्रियाममर्थत्वादित्यर्थः ॥ ३१ ॥ ६१२२. यदि नामैरं ततः किमित्याह- तल्लक्षणत्वावस्तुनः ॥ ३२॥ ६१२३. 'तद्' अर्थक्रियासामर्थ्य 'लक्षणम्' असाधारणं रूपं यस्य तत् तल्लक्षणं तस्य भावस्तचं तस्मात् । कस्य ? । 'वस्तुनः परमार्थसतो रूपस्य । अयमर्थः-अर्थक्रियार्थी हि सर्वः प्रमाणमन्वेपते, अपि नामेतः प्रमेयमर्थक्रियाक्षमं विनिश्चित्य कृतार्थों भवेयमिति न व्यसनितया । तद्यदि प्रमाणविपयोऽर्थोऽयक्रियाक्षमो न भवेत्तदा नासौ प्रमाणपरीक्षण- 20 माद्रियेत । यदाह- "अर्थक्रियाऽसमर्थस्य विचारैः किं तदर्थनाम् । पण्डस्य रूपवैरूप्ये कामिन्या:कि परीक्षया? ॥" [प्रमाणया० १ २१५ ] इति । $१२४. तन न द्रव्यैकरूपोऽर्थोऽर्थक्रियामारी, स घप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकरूपः कथमर्थ- क्रियां कुर्वीत क्रमेणाक्रमेण का ?, अन्योन्यव्यवच्छेदरूपाणा प्रकारान्तरासम्भवात् । तर 25 न क्रमेण स हि कालान्तरभाविनीः क्रियाः प्रथमक्रियाकाल एव प्रसह्य कुर्यात् समर्थस्य पालक्षेपायोगात् , कालक्षेपिणो वाऽमामर्थ्यप्राप्तेः । समर्थोऽपि तत्तत्सहकारिसमधाने तं तमर्थ करोतीति चेत् । न तर्हि तस्य सामग्रंमपरसहकारिसापेक्षवृत्तित्वात् , "सापेक्षम- समर्थम्" [पात० महा० ३ १ ८] इति हि कि नाश्रीपीः । न तेन सहकारिणोऽपेक्ष्यन्तेऽपि तु १ प्रौव्याणा योग । २ अन्ननिर०-गु० । अणुणनिर०-३० । ३ निरपे नौ नयो। ४ एकत्रिंशत्तम द्वारिंशत्तम च सूत्रद्वय स-मू• प्रतौ भेदाचिद् विना राहेव लिविन दृश्यते -सम्पा०।५- क्रियार्थसम० है। ६ - लाद्वा वस्तुन -स मू.१७ प्रमाणान्येपणभावनायाम् । ८ यदाहु-ता०१९ सामय पर.-ता। 15 ४ . . आचार्यनीहेमचन्द्रविरचिता [अ० १, आ० १,सू० ३२ कार्यमेव सहकारिपसरस्वभवत् तानपेक्षत इति चेत् तकि म भावोऽसमर्थः । ममर्भवतः कि सहकारिमुसप्रेक्षणदीनानि तान्युपेक्षते न पुनर्झटिति घटयति? । ननु समर्थमपि वीज मिलालादिमहकारिसहितमेगाङ्कुरं करोति नान्यथा; तत् किं तस्य महकारिभिः किश्चिदुप क्रियेत, न वा? । नो चेत् । स कि पूर्वपन्नोदास्ते । उपक्रियेत चेत् । स तर्हि तेरुपकारो भिन्नोऽभिन्नो वा प्रियत इति निर्वचनीयम् । अभेदे म एव क्रियते इति लाभमिच्छतो मूलक्षतिरायाता । भेटे स कथं तस्योपकारः, किन सबनिन्ध्याटेरपि । तत्सम्बन्धात्त स्यायमिति चेत् । उपकार्योपकारयोः कः सम्बन्धः १ } न संयोगः, द्रव्ययोरेव तस्य भानात् । नापि समायस्तस्य प्रत्यासचिनिप्रकर्पाभावेन सर्वत्र तुल्यत्वान्न नियतस- म्बन्धिसम्पन्धत्वंयुक्तम् , तत्त्वे वा तत्कृत उपकारोऽभ्युपगन्तव्यः, तथा च सत्यु 10 पफारस्य भेदाभेदकल्पना तदनस्थैर । उपमारस्य समनायादभेदे समवाय एव कृतः स्यात् । भेदे पुनरपि समपायस्य न नियतमम्बन्धिसम्बन्धत्वम् । नियंतसम्बन्धिसम्म न्धत्वे समपायस्य विशेषणविशे यभाो हेतुरिति चेत्, उपकार्योपकारकभावाभावे तस्यापि प्रतिनियमहेतुत्वामानात् । उपकारे तु पुनर्भेदाभेदविकल्पद्वारेण तदेवावर्तते । तन्नकान्तनित्यो मानःक्रमेणार्थक्रिया कुरुते । ६ १२५, नाप्यत्रमेण । न ह्येको भागः सकलकालकलाभाविनीयुगपद सर्गः क्रियाः करोतीति मातीतिकम् । कुरुता वा, तथापि द्वितीयक्षणे कि कुर्यात् ? 1 करणे वा क्रमपक्ष- भांगी दोपः। अकरणेऽनर्थक्रियाकारित्वादयस्तुत्यप्रसङ्गः - इत्येान्तनित्यात् क्रमा- माझ्या व्याप्तार्थक्रिया व्यापफानुपलब्धिनलात् व्यापकनिवृत्तौ निवर्तमाना व्याप्यमर्थ- क्रियाकारित्वं निवर्तयति तदपि स्वव्याप्यं सत्त्वमित्यसन् द्रव्यैकान्तः । ६१२६, पर्यायेकान्तरूपोऽपि प्रतिक्षणनिनाशी भागो न क्रमेणार्थक्रियासमों देशकृतस्य कालकृतस्य च क्रमस्यैवाभावात् । अवस्थितस्यैव हि नानादेशकालव्याप्ति- र्देशक्रमः कालक्रमश्वाभिधीयते । न चैकान्तविनाशिनि सास्ति । यदाहुः- "यो यत्रैव स तत्रैव यो यदैव तदेव सः। न देशकालयोाप्तिर्भावानामि विद्यते ॥" ६१२७ न च सन्तानापेक्षया पूर्वोत्तरक्षणाना क्रमः सम्भवति, सन्तानस्याज्यस्तु- त्वात् । वस्तुत्वेऽपि तस्य यदि क्षणिकत्वं न तहिं क्षणेभ्यः कश्चिद्विशेषः । अथाक्षणिकत्वम् । सुस्थित पर्यायकान्तवादः ! यदाहुः- 15 20 25 १ कार्यागि। २बीज मिरादि० डे। ३ क्रियेत इति डे । ४-० च्यादर. डे । ५नियतसम्ब पित । ६ समदायस्य । ७. त्वम् सम्बधवे हे।८ नियतसम्बन्धिनोर्शनोपकारयो सम्बधवे उनयो समवाय इति विशेषणविशेष्यभाव । है कराान्दैना । १० स हि कालान्तरभाविनी क्रिया इत्यादिको प्रथ आवर्तनीय । ११ तदप्यक्रियाशीच व्यापक निवर्तमान स्वव्याप्य सत्त्व निवर्तयति। ११ वर्तरि षष्टी । १३ पर्यायका तबादे । १४ न न मु. ३०।१५ गदुचम् दे।

२७ प्रमेयस्य निरूपणम् । प्रमाणमीमांसा। "अथापि नित्यं परमार्थसन्तं सन्ताननामानमुपैपि भावम् । उत्तिष्ठ भिक्षो! फलितांस्तवाशाः सोऽयं समाप्तः क्षणभवादः ॥" [न्यायम० पृ० ४६४ ] इति । ६१२८, नाप्यक्रमेण क्षणिकेयक्रिया सम्भवति । स ोको रुपादिक्षणो युगपदनेकान् रसादिक्षणान् जनयन् यद्येकेन स्वभावेन जनयेत्तदा तेपामेकत्वं स्यादेकस्वभावजन्यत्वात् । 5 अथ नानास्वभावैर्जनयति-किश्चिदुपादानभावेन किञ्चित् सहकारित्वेन ते तर्हि स्वभाषा- स्तस्यात्मभूता अनात्मभूता वा । अनात्मभूताश्चेत् । स्वभावहानिः। यदि तस्यात्मभूताः; तहिं तस्यानेकत्वं स्वभावानां चैकत्वं प्रसज्येत । अथ य एवैकत्रीपादानभावः स एवान्यत्र सहकारिभाव इति न स्त्रभावभेद इप्यते; तहिं नित्यस्यैकरूपस्यापि क्रमेण नानाकार्यकारिणः स्वभावभेदः कार्यसाङ्कयं च मा भूत् । अथाक्रमात् क्रमिणामनुत्पत्तमिति चैत् । एकानंश- 10 कारणात् युगपदनेककारणसाध्यानेककार्यविरोधात् क्षणिकानामप्यक्रमण कार्यकारित्वं मा भूदिति पर्यायैकान्तादपि क्रमाक्रमयोर्व्यापकयोनिवृत्त्यैव व्याप्याऽर्थक्रियापि व्यावर्तते । तयावृत्तौ च सचमपि व्यापकानुपलब्धिवलेनैव निवर्तत इत्यसन् पर्यायकान्तोऽपि । ३१२९. काणादास्तु द्रव्यपर्यायाधुंभावप्युपागमन् पृथिव्यादीनि गुणाद्याधाररू- पाणि द्रव्याणि, गुणादयस्त्वाधेयत्वात्पर्यायाः । ते च केचित् क्षणिकाः, केचिद्यायव्य-16 भाविनः, केचिनियाँ इति केवलमितरेतरविनि ठितधर्मिधर्माभ्युपगमान समीचीनधिप- यवादिनः । तथाहि-यदि द्रव्यादत्यन्तविलक्षणं सत्त्वं तदा द्रव्यमसदेव भवेत् । सत्तायो गाव सचमस्त्येवेति चेत् ; असतां सत्तायोगेपि कुतः सचम् ?, सतां तु निष्फलः सत्ता- योगः । स्वरूपसचं भावानामस्त्येवेति चेत् । तहिं किं शिखण्डिना सत्तायोगेन । सत्ता- योगात् प्राक् भावो न सन्नाप्यसन्, सत्तासम्बन्धातु सन्निति चेत्, वाशानमेतत्, सदम- 20 द्विलक्षणस्य प्रकारान्तरस्यासम्भवात् । अपि च पदार्थः सत्ता योगः' इति न त्रितयं चकासित । पदार्थसत्तयोय योगो यदि तादात्म्यम् , तदनभ्युपगमवाधितम् । अत एव न भयोगः, ममवायस्त्वनाश्रित इति सर्व मण सम्बनीयान या किश्चित् केनचित् । एवं द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यत्यादिभिः, द्रव्यस्य द्रव्यगुणकर्ममामान्यविशेषः, पृथि- व्यतेजोवायूनां पृथिवीत्वादिमिः, आकाशादीनां च द्रव्याणां स्वगुणोंगे यथायोगं 25 सर्वमभिधानीयम्, एकान्तभित्रानां केनचिन् कयश्चिन सम्पन्धायोगात् इत्यौ- लूपपपझेपि विषयव्यवस्था दुःस्था । , १. तारा.३.। २ श्रीरादौ ३ गुगरान-मा. निलस्परम्पयापि कोयादि प्रमोन परते। न हि योग आसनस्वरूपोऽन्यथ गारिम्पो भन्मनेऽनि ६.imR. है.।७-.नापा-१.पुस्सदर । ६ पास । १० वायरप्या(स) [ मानो यारा - मिल ! १२ पदापंगः .. । १३ अनभ्युगमाभिनकार । सोयो इसपोरेश। १५ भायं पाग।१६ रेनधि माता.मु.॥

, आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिठा [अ०१, आ० १, सू०३२-३५. ३१३०. ननु द्रव्यपर्यायात्मकत्वेऽपि वस्तुनस्तदवस्थमेव दौस्थ्यम् ; तथाहि-द्रव्य- पर्याययोरैकान्तिकभेदाभेदपरिहारेण कश्चिद्भेदाभेदद्यादः स्याद्वादिभिरुपैयते, न चासो युक्तो विरोधादिदोपात्-विधिप्रतिपेषरूपयोरेकत्र वस्तुन्यसम्भवान्नीलानीलबत् १ । अथ केनचिद्रूपेण भेदः केनचिदमेदः, एवं सति भेदस्यान्यधिकरणमभेदस्य चान्यदिति वैयधि- 5 करण्यम् २ ॥ यं चात्मानं पुरोधाय भेदो यं चाश्रित्याभेदस्तावप्यात्मानौ भिन्नाभिन्ना- वन्यथैकान्तवादप्रसक्तिस्तथा च सत्यनवस्था ३ । येन च रूपेण भेदस्तेन भेदाभेदश्च येन चाभेदस्तेनाप्यभेदश्च भेदश्चति सङ्करः ४। येन रूपेण भेदस्तैनाभेदो येनाभेदस्तैन भेद इति व्यतिकरः ५। भेदाभेदात्मकत्वे च वस्तुनो विविक्तेनाकारेण निश्चेतुमशक्तः संशयः ६। ततथाप्रतिपतिः ७ इति न विषयव्यवस्था दा नैवम् ; प्रतीयमाने वस्तुनि 10 विरोधस्यासम्भवात् । यत्सन्निधाने यो नोपलभ्यते स तस्य विरोधीति निधीयते । उपलभ्यमानेच वस्तुनि को विरोधगन्धावकाशः नीलानीलयोरपि यद्येकत्रोपलम्भोऽस्ति तदा नास्ति विरोधः । एकत्र चित्रपटीज्ञाने सौगीलानीलयोविरोधानभ्युपगमात् , योगेश्चैकस्य चित्रस्य रूपस्याभ्युपगमीत्, एकस्यैव च पटादेश्वलाचलरक्तारक्ताताना- पृतादिविरुद्धधर्माणामुपलब्धेः प्रकृते को विरोधशवावकाशः। एतन वैयधिकरण्यदोपोऽप्य- 15 पास्तः; तयोरेकाधिकरणत्वेन प्रागुक्तयुक्तिदिशी प्रतीतेः । यदप्यनवस्थानं दूषणमुपन्यस्तम् तदप्यनेकान्तयादिमतानभिज्ञेनैव, तन्मतं हि द्रव्यपर्यायात्मक वस्तुनि द्रव्यपर्यायावर भेदः भेदध्वनिना नपोरेवाभिधानात् , द्रव्यरूपेणाभेदः इति द्रव्यमेगाभेदः एकानेका- स्मकत्वाद्वस्तुनः । यौ च मङ्करव्यतिकरी तो मेचमज्ञाननिदर्शनेन सामान्यनिशेप- दृष्टान्तन च परिहतौ । अथ तत्र तथाप्रतिभामः ममाधानम् परस्यापि तदेवास्तु 20 प्रतिभामस्यापक्षपातित्वात् । निर्णीते चार्थे संशयोऽपि न युक्तः, तस्य सकम्पप्रतिपत्ति- रूपत्वादकम्पप्रतिपत्तो दुर्घटत्यात् । प्रतिपन्ने च यस्तुन्यप्रतिपतिरिति माहसम् । उप- लब्ध्यभिधानादनुपलम्भोऽपि न सिद्धस्तवो नाभार इति दृष्टेष्टारिरुद्धं द्रव्यपर्यायात्मकं यस्त्यिति ॥३२॥ ६१३१. ननु द्रव्यपर्यायात्मकत्वेऽपि यस्तुनः कथमर्थक्रिया नाम ?। सा हि क्रमा- 25 क्रमाभ्यां व्याप्ता द्रव्यपर्यायकान्तदुभयात्मकादपि व्यानर्तताम् । शस्यं हि वस्तुमुभ- यात्मा भारो न क्रमेणार्थक्रियां कतुं समर्थः, समर्थस्य क्षेषायोगात् । न च सहकार्यपेक्षा युक्ता, द्रव्यस्याविकार्यत्वेन महकारिकृतोपकारनिरपेक्षत्वात् । पर्यायाणां च क्षणिकत्वेन पूर्वापरकार्यकालाप्रतीक्षणात् । नाप्यक्रमेण, युगपद्धि सर्वकार्याणि कृत्वा पुनरखुर्वतोऽनर्थ- १ मेदामेदारयो । २स्वभावम् । ३ युगानुभयप्राति सर । परस्परपियगमनं प्यतिर । ५ ापरातरम।६ परोक्षस्थ दृश्यवाद। ७ योग प्रलादारादितं त्यात का योग "पपी" [दैमश• ६. २. 110] इल। रिश्रमपम्प एकस्याऽवरिताऽन्युगिना E एक्स्पर पटा• -दे। १० विमानसमाचार नानाधरकरम्बिटम् । १५ सम्परयाना । १२ प्रथमिदीपप्रम(क)यो कार ।

२९ 5 16 प्रमाणफलस्य निरूपणम् ।] प्रमाणमीमांसा। क्रियाकारित्वादसत्वम् , कुतः क्रमपक्षमागी दोपः। द्रन्यपर्यायवादयोश्च यो टोपः स उभयवादेऽपि समान:- "प्रत्येक यो भवेद्दोपो योभीवे कथं न सः?" इति वचनादित्याह- पूर्वोत्तराकारपरिहारस्वीकारस्थितिलक्षणपरिणामे- नास्यार्थक्रियोपपत्तिः ॥ ३३ ॥ ६ १३२. 'पूर्वोत्तरयोः' 'आकारयोः निरर्तयोर्यथासलथैन यो 'परिहारस्वीकारौ ताभ्यां स्थितिः सैन 'लक्षणम्' यस्य स चासौ परिणामश्च, तेन 'अस्य' द्रव्यपर्यायात्मकस्यार्थ- क्रियोपपद्यते । ६१३३. अयमर्थः-न द्रव्यरूपं न पर्यायरूपं नोभैयरूपं वस्तु, येन तत्तत्पक्षभानी 10 दोप: स्यात् , किन्तु स्थित्युत्पादच्ययात्मकं शनलं जात्यन्तरमेव वस्तु । तेन तत्तत्सहकारि- सन्निधाने क्रमेण युगपद्वा तां तामर्थक्रियां कुर्वतः सहकारिकृतां चोपकारपरम्परामुप- जीनतो भिन्नाभिन्नोपकारोटिनोदनानुमोदनाप्रमुदितात्मनः उभयपक्षमानिदोपशङ्काफल- झाकोन्दिशीकस्य भानस्य न व्याप|नुपलन्धिनलेनार्थक्रियायाः, नापि तद्याप्य- सचस्य निवृत्तिरिति सिद्ध द्रव्यपर्यायात्मकं वस्तु प्रमाणस्य रिपयः ॥३३॥ ६१३४. फलमाह- फलमर्थप्रकाशः ॥३॥ $ १३५. 'प्रमाणस्य' इति वर्तते, प्रमाणस्य 'फलम्' 'अर्थप्रकाशः' अर्थसंवेदनम् ; अर्थार्थी हि सर्वः प्रमातेत्यर्थसंवेदनमेव फलं युक्तम् । नन्वे प्रमाणमेवफलत्वेनोस्तं स्यात्, ओमिति चेत् , तहि प्रमाणफलयोरभेदः स्यात् । ततः किं स्यात् ? । प्रमाणफलयोरैक्ने 20 सदसत्पक्षभागी टोपः स्यात् , नामतः करण न सतः फलत्वम् । सत्यम् , अस्त्ययं दोपो जन्मनि न व्यवस्थायाम् । यदाहुः- "नासतो हेतुता नापि सतो हेतोः फलास्मता। इति जन्मनि दोपः स्याद् व्यवस्था तु न दोषभाग् ॥” इति ॥३४॥ ६१३६. व्यवस्थामेर दर्शयति- कर्मस्था क्रिया ॥३५॥ ६१३७. कमान्मुसो नानव्यापारः फलम् ॥३५॥ १- भगेन परि• --ग. । २ - नास्य मियो.- मु.। ३लन उदयपर्याय पम् । ४ आदाण पायुषधारयो गम्मम्भ । ५ कानिशी मयते"-अमि• 1. ३३.। ६ पमाला धाप ७-.प्यम साप...। अकियाक्षम पर अवार्थचन्नोग्यत । ९ अपियमान प्रमास । १० क्या प्रभार लादो भामते । तनम परस मापनामाया मायारामा । अगर न कर भागी मिस्याशीगराए। तपा, प्रमार फ्रम यबमेद समय गरा सानिमानस मन परापमेय माना।२१ पालन पनि म राम दयता-गो मेपिर दिना सदर मतस-t 25 तो।

२ आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ० १, आ० १, सू० ३६-४२. ६१३८. प्रमाणं किमित्याह- कर्तृस्था प्रमाणम् ॥३६॥ ११३९. कर्तृव्यापारमुल्लिसन् योधः प्रमाणम् ॥३६॥ ६१४०. कथमस्य प्रमाणत्वम् ? । करणं हि तन् साधकतमं च करणमुच्यते । 5 अव्यवहितफलं च तदित्याह- तस्यां सत्यामर्थप्रकाशसिद्धेः ॥३७॥ ३१४१. 'तस्याम्' इति कर्तृस्थायां प्रमाणरूपायां क्रियायां 'सत्याम्' 'अर्थप्रकाशस्य' फलस्य 'सिद्धः व्यवस्थापनात् । एकज्ञानगवत्वेन प्रमाणफलयोरभेदो, व्यवस्थाप्यव्य- वस्थापकभावातु भेद इति भेदाभेदरूपः स्याद्वादमबाधितमनुपतति प्रमाणफलभार 10 इतीदमसिलप्रमाणसाधारणमव्यवहितं फलमुक्तम् ॥ ३७ ॥ ६१४२. अव्यवहितमेव फलान्तरमाह- अज्ञामनिवृत्तिर्वा ॥३॥ ६१४३. प्रमाणप्रवृत्तेः पूर्व प्रमातुर्विवक्षित विपये यत् 'अज्ञानम्' तस्य निवृत्तिः' फलमिन्यन्ये । यदाहुः- "प्रमाणस्य फलं साक्षादज्ञानविनिवर्तनम् । केवलस्थ मुखोपेक्षे शेपस्यादानहानधीः ॥ न्याया• २८] इति ॥३८॥ ६१४४. व्यवहिनमाह- अवग्रहादीनां वा क्रमोपंजनधर्माणां पूर्व पूर्व प्रमाण- मुत्तरमुत्तरं फलम् ॥३९॥ ६१४५. अवग्रहहाचापधारणास्मृतिप्रत्यभिन्नानोहानुमानानां क्रमेणोपजायमानानां पद्यत् पूर्व तत्तप्रमाणं यद्यदुनरं तत्तत्फलरूपं प्रतिपराव्यम् । अपग्रहपरिणामान खात्मा ईहास्पफलतया परिणमति इतीहाफलापधया अपग्रहः प्रमाणम् । ततोऽपीहा प्रमाणमायः फलम् । पुनरगया प्रमाणं धारणा फलम् । इहाधारणयो नोपदिानत्यान् शानरूपतो- भया । नतो धारणा प्रमाणं स्मृतिः फलम् । ततोऽपि स्मृतिः प्रमाणं प्रत्यमित्रानं फलम् । ग्या 1. - ता-T. । २ नपाई माया रतस्या पर (स्था र) किरा प्रतीयते तया (1) निपारि । न(पाहि पदमता र गनिदिया पाटिरभ्युपैया रपार कामानि भात भानि नामा दाहनिया पिदीन सयामानि भएनीमरन्ति । एषमन्यमापि नामनियर । 1- सदि...1४ बात पर FIोन्मुगोस. अग्निमी माननि मेर। ५पादिनन् । १ -पवननधन.--....गाम-ना.1 एमोनागिनने मामा-म.मेदारिराम सिगनापामयार पारमन maratorमुशिनं योगदया। 15 20 5 ॥ अथ द्वितीयमाह्निकम् ॥ ३१. इहोद्दिष्ट 'प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणे प्रमाणद्वये लक्षितं प्रत्यक्षम् । इदानीं परोक्ष- लक्षणमाह- अविशदः परोक्षम् ॥१॥ १२. सामान्यलक्षणानुवादेन विशेपलक्षणविधानात् 'सम्यगर्थनिर्णयः' इत्यनुवर्तते । तेनाविशदः सम्यगर्थनिर्णयः परोक्षप्रमाणमिति ॥१॥ ६३. विभागमाह- स्मृतिप्रत्यभिज्ञानोहानुमानागमास्तद्विधयः ॥ २ ॥ 5 ४. 'तद्' इति परोक्षस्य परामर्शस्तेन परोक्षस्यैते प्रकारा न तु स्वतन्त्राणि प्रमा- णान्तराणि प्रक्रान्तप्रमाणसङ्खयाविघातप्रसङ्गात् । ६५. ननु स्वतन्त्राण्येव स्मृत्यादीनि प्रमाणानि कि नोच्यन्ते ?, किमनेन द्रविड- 10 मण्डकभक्षणन्यायेन ? । मैवं वोचः, परोक्षलक्षणसङ्ग्रहीतानि परोक्षप्रमाणान्न त्रिमे- दवर्तीनि; यथैव हि प्रत्यक्षलक्षणसगृहीतानीन्द्रियज्ञान-मानस-स्वसंवेदन-योगिज्ञानानि सौगतानां न प्रत्यक्षादतिरिच्यन्ते, तथैव हि परोक्षलक्षणाक्षिप्तानि स्मृत्यादीनि न मूलप्रमाणमसयापरिपन्थीनीति । स्मृत्यादीनां पञ्चानां द्वन्द्वः ॥२॥ 5६, तत्र स्मृति लक्षयति- वासनोद्वोधहेतुका तदित्याकारा स्मृतिः ॥३॥ १७. 'वासना' संस्कारस्तस्याः 'उद्घो' प्रबोधस्तद्वेनुका तन्निवन्धना, "कालमसंखं संखं च धारणा होइ नायव्या" [विशेषा• गा० ३३३ ] इति वचनाचिरकालस्थायिन्यपि वासनाऽनुदुद्धा न स्मृतिहेतुः, आवरणक्षयोपशम- सदृशदर्शनादिसामग्रीलब्धप्रयोधों तु स्मृति जनयतीति 'वासनोरोधहेतुका' इत्युक्तम् । 20 अस्या उल्लेखमाह 'तदित्याकारा' सामान्योक्तो नपुंसकनिर्देशस्तेन स घटः, सा पटी, तत् फुण्डलमित्युल्लेपार्वती मतिः स्मृतिः। ६८. सा च प्रमाणम् अविसंवादित्वात् स्वयं निहितप्रत्युन्मार्गणादिव्यवहाराणां दर्शनात् । नन्वनुभ्यमानस्य विपयस्याभावानिरालम्बना स्मृतिः कथं प्रमाणम् ।। नैवम् , अनुभूतेनार्धन • सालम्पनत्वोपपत्तेः, अन्यथा प्रत्यक्षस्याप्यनुभूतार्थविषयत्वादप्रामाण्यं 25 प्रसज्येत । स्वविषयानभासनं स्मृतेरप्यविशिष्टम् । विनष्टो विपयः कथं स्मृतेर्जनका ?, तथा- १ अन धर्म द्वितीय च सूत्रद्वय ता-म, प्रती मेदचिव विना महव लिपितं रस्सत-सम्पा० । २-०मिनोदी-स-मू । ३ धारणा । ४ स्मृतिजननाभिमुग्यम् । ५-या अनुस्म-म-पा०। ६ अभ्या- सदशापमाया गुणनादौ तदित्यामा भावात् प्रारिकमिदम् । ७ युइमि.-हे।। ८-वनी स्मा-हे. । ९ अविसमादित्यमस्या [] सिद्धमिनि चेदिन्याह । . यानुभूतेनायन मालम्बनत्वेऽपि तेरप्रामाम्यमातिएगे तदा प्रलसस्यापि किं नाप्रामाम्यं मदिति एरशेन तम्यालि निरालम्पनत्वात् । ११ अनुभूतविषय । 15 ५ . M 10 आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ० १, आ०२, सू०४. चार्थाजन्यत्वान्न प्रामाण्यमस्या इति चेत् तत् किं प्रमाणान्तरेऽप्यर्थजन्यत्वमविसंवाद- हेतुरिति विप्रलन्धोऽसि ?। मैवं मुह , यथैर हि प्रदीपः स्वसामग्रीवललब्धजन्मा घटाटि- मिरजनितोऽपि तान् प्रकाशयति तथैवावरणक्षयोपशमसव्यपेक्षेन्द्रियानिन्द्रियवललब्ध- जन्म संवेदनं विषयमपभासयति । "नाननुकृतान्वयव्यतिरेक कारणम् नाकारणं 5 विषयः" इति तु प्रलापमानम् , योगिज्ञानम्यातीतानागतार्थगोचरस्य तदजन्यस्यापि प्रामाण्यं प्रति विमतिपत्तेरभावात् । किच, स्मृतेरप्रामाण्येऽनुमानाय दत्तो जलाञ्जलिः, तया च्यातेरविषयीकरणे तदुत्थानायोगात्। लिङ्गग्रहण-सम्बन्धस्मरणपूर्वमनुमानमिति हि सर्वपादिसिद्धम् । ततश्च स्मृतिः प्रमाणम्, अनुमानप्रामाण्यान्यथानुपपत्तेरिति सिद्धम् ॥ ३॥ ९. अथ प्रत्यभिज्ञानं लक्षयति- दर्शनस्मरणसम्भवं तदेवेदं तत्सदृशं तद्विलक्षणं तत्पति- योगीत्यादिसङ्कलनं प्रत्यभिज्ञानम् ॥४॥ ६ १०. 'दर्शनम्' प्रत्यक्षम् , 'स्मरणम्' स्मृतिस्ताभ्ण सम्भवो यस्य तत्तथा दर्शन- स्मरणकारणकं सईलनाशानं 'प्रत्यभिज्ञानम् । तस्योल्लेसमाह-'तदेवेदम्', सामान्यनिर्दे- 15 शेन नपुंसकत्वम् , स एवाय घटः, सेवेयं पटी, तदेवेदं कुण्डमिति । 'तत्सदृशे.' गोस- दृशो गरयः, 'तद्विलक्षणः' गोविलक्षणो महिपः, 'तत्प्रतियोगि' इदमस्मादल्यं महत् दूरमामन वेत्यादि । 'आदि'ग्रहणाद- "रोमशो दन्तुरः श्यामो वामनः पृथुलोचनः । यस्तत्र चिपिटघाणस्तं चैत्रमयधारये ॥" [ न्यायम. पृ० १४३] "पयोम्बुभेदी हंसः स्यात्पद्पादैर्धमरस स्मृतः । सप्तपर्णस्तु विद्भिर्विज्ञेपो विपमच्छदः ॥ पञ्चवर्ण भवेद्रत्नं मेचकारुपं पृथुस्तनी । युधतिश्चैकशृङ्गोऽपि गण्डकः परिकीर्तितः॥" "इत्येवमादिशन्दपणात्तथाविधान चौहंसा-नवलोक्य तर्था सत्यापयति यदा, तदा 25 तदपि संक्लैनाबानमुक्तम् , दर्शनस्मरणसम्भवत्याविशेषात् । यथा वा औटीच्यैनं प्रमेलक * १ अर्थतन्यत्सार शनस्य प्रामाण्याभ्युपगमे मरमरीचिकादी जरज्ञानमप्यर्थन यत्वात् प्रमाण स्यार। अय प्रतिमागमानारय प्रमागमिष्यते तदानुमान न स्यात् प्रमागम् । अनुमान ह्यनमामान्यप्रतिमानि च सेन रया, भामठे सामान्यस्यायवान् । या प्रमाग सदनीय(तदयमयेति अतिव्याप्ति (वार ध्याति)रपि दुष्टा स्वगवेदनप्रयोग व्यभिचारा तदि सामपिश्य न च तेन पयम् । २ व्याप्तरमा प्रहण समाात् । इति ॥ अय मुपा १४ विद्वानापामार यथेदमस्मानामि पारिक प्रमिलान दर्ग नादेश स्मरणरहितात् । तस्मात् मिममियादिक पागदेव माणा प्रयमिक्षानम् । ५मरीयेन हस्थितन गया मरोऽयं गायरादिकम् [धन टिपणारेण उभयारणात उदाइनम्-सम्मा-]. ६कत्वगार सगरमादिनाऽदयटन मारना। ७- पदे..मु.१८ तया पचन गया...। ९मनम्। १० उदाय्यन सिगुवाहा 20 7 15 प्रत्यभिज्ञाया निरूपणम् । ] प्रमाणमीमांसा। निन्दतोक्तम् ‘धिकरममतिदीवऋग्री' प्रलम्बोष्ठं कठोरतीक्ष्णकण्टकाशिनं कुत्सितावय- बसन्निवेशमपशदं पशूनाम् इति । तदुपश्रुत्य दाक्षिणात्य उत्तरापथ गतस्तादृशं वस्तूपलभ्य 'नूनमयमर्थोऽस्य करभशब्दस्य इति [यदेवैति ] तदपि दर्शनस्मरणकारणकत्वात् सङ्क- लनाज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् । १११. येषां तु सादृश्यविषयमुपमानाख्यं प्रमाणान्तरं तेषां बैलक्षण्यादिविषयं 5 प्रमाणान्तरमनुपज्येत । यदाहुँः- "उपमानं प्रसिद्धार्थसाधात् साध्यसाधनम् । तवैधात् प्रमाणं किं स्यात् संज्ञिप्रतिपादनम् ॥" [लघाय० ३ . ] "इदमपं महद् दरमासन्नं प्रांशु नेति वा । व्यपेक्षातः समक्षेऽर्थे विकल्पःसाधनान्तरम् ॥" [लघीय० ३ १२] इति। 10 । १२. अथ साधर्म्यमुपलक्षणं योगविभौगो वा करिष्यत इति चेत् । तहकुशलः सूत्रकारः स्यात् , सूत्रस्य लक्षणरहितत्वात् । यदाहुः- "अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोममनवा च सूत्रं मूत्रविदो विदुः ॥" अस्तोभमनधिकम् । १३. ननु 'तत्' इति स्मरणम् 'इदम्' इति प्रत्यक्षमिति शानद्वयमेव, न ताभ्या- मन्यं प्रत्यभिज्ञानारयं प्रमाणमुत्पश्यामः । नैतद्युक्तम् , स्मरणप्रत्यक्षाभ्यां प्रत्यमिता- विषयस्यार्थस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । पूपिराकारकधुरीणं हि द्रव्यं प्रत्यभिज्ञानस्य विषयः। न च तत् स्मरणस्य गोचरस्तस्यानुभूतविषयत्वात् । यदाँहुः- "पूर्वमितमात्रे हि जायते स इति स्मृतिः । स एवायमितीयं तु प्रत्यभिज्ञोऽतिरेकिणी ।" [ तत्त्वम० का• ४५३ नापि प्रत्यक्ष गोचरः, तस्य वर्तमानविर्तमात्रवृत्तित्वात् । न च दर्शनस्मरणाम्या मन्येद् ज्ञानं नास्ति, दर्शनस्मरणोत्तरकालभाविनो ज्ञानान्तरस्यानुभूतेः । न चानु भूयमानस्यापलापो युक्तः अतिप्रसङ्गात् । १४. ननु प्रत्यक्षमेवेदं प्रत्यभिज्ञानम् इत्येक । नैवम् , तस्य सनिहितमार्तमा- 25 निमार्थविषयत्तात् । "सम्पद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना" [ श्लोम्वा० सूत्रो० ८४] इति मा स्म विस्मरः । ततो नातीतवर्तमानयोरेकत्वमध्यक्षनानगोचरः । अथ स्मरणमह- १- मोरया-ता- 1 २-.मराद-मु.-मपशब्द-दे० । ३ निरष्टम् । ४ तापर्यपृ. १५८॥ ७ दीपम्। 5 अपेक्षा बसमहदादिव्यागरा । ९ अक्षनिरपेक्ष मानमंझान विरल । १० प्रभागातर प्राप्नोति। ११ उपमाननिति त्रायवयोग । १२ उपमान दिया साधर्मको धम्नति विभाग । १३ पूरणावादिनिपातरहिनमसोमम् । १५ तवेदनिलम्त विषय , गोमतो गाय इत्पर तु सायम् । १५ यदाह-ता.१६ पूर्वतमा-गु-पा।१७ पूर्वग्रगतमायादपिता। ...सता दिव.-2.। १९ तत्सेनि प्रसस्स । २० दिन परिणाम पयांय. साथ। २१-.पा.-१०।२२ येशैपिचादय १२३ भुरान्दिय सम्पान्य । २४ सहायम् । 20 . ५ पदाह-ता.। ६सारश्यसाधनम् ।

३६ आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ०१, आ०२, सू०५ कृतमिन्द्रियं तदेकत्वविषयं प्रत्यक्षमुपजनयतीति प्रत्यक्षरूपतास्य गीयत इति चेत् । न, स्त्रविषयविनियमितमूर्तेरिन्द्रियस्य विषयान्तरे सहकारिशतसमववानेऽप्यप्रवृत्तेः । नहि परिमलस्मरणसहायमपि चक्षुरिन्द्रियमविषये गन्धादौ प्रार्त्तते । अविषयश्चातीतरर्तमाना वस्थाव्याप्येकं द्रव्यमिन्द्रियाणाम् । नाप्यदृष्टसहकारिसहितमिन्द्रियमेकत्वविषयमिति 5 वक्तुं युक्तम् उक्तादेव हेतोः । किंच, अदृष्टसव्यपेक्षादेवात्मनस्तद्विज्ञानं भवतीति वर वक्तुं युक्तम् । दृश्यते हि स्वमविद्यादिसंस्कृतादात्मनो विषयान्तरेऽपि विशिष्टज्ञानोत्पत्तिः । ननु यथाजनादिसंस्कृतं चक्षुः सातिशयं भवति तथा स्मरणसहकृतमेकत्ल विपर्य भवि- प्यति । नेयम् , इन्द्रियस्य सविपयानतिलड्यनेनैनातिशयोपलब्धेः, न विपान्तरग्रहण रूपेण । यदाह भट्टः- 10 "यश्चाप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलड्यनात् । दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ स्थात् न रूपे श्रोत्रवृत्तितः॥" [लोकवा० सून २ ० ११४] शति । तत् स्थितमेतत् विषयभेदात्मत्यक्षादन्यत्परोक्षान्तर्गत प्रत्यभिज्ञानमिति । ६ १५. न चैतदप्रमाणम् विसंगादाभापात् । कचिद्विसंवादादप्रामाण्ये प्रत्यक्षस्यापि तथा प्रसङ्गो दुर्निवारः । प्रत्यभिज्ञानपरिच्छिन्नस्य चात्मादीनामेकत्तस्याभावे बन्धमो. 15 क्षव्यवस्था नोपपद्यते । एकस्येव हि बद्धत्वे मुक्तत्वे च बद्धो दुःसितमात्मानं जानन् मुक्तिसुसार्थी प्रयतेत । भेदे त्वन्य एव दुःरयन्य एव सुसीति क किमर्थ वा प्रयतेत ? । तस्मात्सकलस्य दृष्टादृष्टव्यवहारस्यैकत्वमूलत्यादेकत्वस्य च प्रत्यभिज्ञायचजीवितत्वाद्भ- पति प्रत्यभिज्ञा प्रमाणमिति ॥४॥ १६. अधोहस्य लक्षणमाह- उपलम्भानुपलम्भनिमित्तं व्याप्तिज्ञानम् ऊहः ॥५॥ $ १७ 'उपलम्भ' प्रमाणमानमन गृह्यते न प्रत्यक्षमेर अनुमेयस्यापि सोध- नस्य सम्भपात, प्रत्यक्षपदनुमेयेपपि च्याप्तेरविरोधात् । 'व्याप्ति' वक्ष्यमाणा तस्या 'ज्ञानम् तद्ग्राही निर्णयविशेष 'ऊह.' । ६१८. न चायं च्याप्तिग्रहः प्रत्यक्षादेवेति वक्तव्यम् । नहि प्रत्यक्षं यानान् कश्चिद् 25 धूमः स देशान्तरे कालान्तरे या पारस्पैन कार्य नार्थान्तरस्येतीयतो व्यापारान् क्तुं समर्थ सनिहितविपययलोत्पत्तेरविचारकलाच । ६१९, नाप्यनुमानाव, तस्यापि व्याप्तिग्रहणाले योगीर प्रमाता सम्पद्यत इत्ये- १ स्वावपयवानमानिकरूपादौ । २ विषयान्तरे गादौ । ३ अट भाग्य कर्मेत्यर्थ । ४ विषयातरा ६ नहि सस्कृतमपि भुगधादिग्रहणे दारुम् । ७सविषय। दूरसन्मादिदर्शनेन यषोऽतिशयो भवनि, न धवणस्य, पविषयेयव्यापारा। नहि रूपे धौत्री प्राप्त मामति । १० विषयभेदादित्यय हेतु । ११ यथा म एव मित्रो रयते (१) । १२ ग एवायम्मति । १३- व मानव-टे । १४-स्य दृष्टव्यः-२०१५ पादानिया गाये ऋतात हि साधनम् प्रययभेदमेरिने मातरम् । १६ धापादिभावेन सदियमाने धूमऽग्नरखमयस्याप साधनत्र यायते । 20 प्रतिस्परतो । ५-यास•-दे।

उहस्य निरूपणम् । प्रमाणमीमांसा। वंभूतभारासमर्थत्वात् । सामर्थेऽपि प्रकृतमेवानुमानं व्याप्तिग्राहकम् , अनुमानान्तरं वा ?। तत्र प्रकृतानुमानात् व्याप्तिप्रतिपत्तावितरेतराश्रयः। व्याप्तौ हि प्रतिपन्नायामनुमानमात्मा- नमासादयति, तदात्मलामे च व्याप्तिप्रतिपचिरिति । अनुमानान्तरातु व्याप्तिप्रतिपत्ता- वनवस्था तस्यापि गृहीतव्यापिकस्यैव प्रकृतानुमानव्याप्तिग्राहकत्वात् । तद्याप्तिग्रहश्च यदि स्वत एव, तदा पूर्वेण किमपराद्धं येनानुमानान्तरं मृग्यते । अनुमानान्तरेण चेत् । तर्हि युगसहस्रपपि च्याप्तिग्रहणासम्भवः । २०. ननु यदि निर्विकल्पकं प्रत्यक्षमविचारकम् तर्हि तत्पृष्ठभावी विकल्पो च्याप्ति ग्रहीप्यतीति चेत् । नैतत् , निर्विकल्पकन व्याप्तेरग्रहणे विकल्पेन ग्रहीतुमशक्यत्वात् निर्विकल्पकगृहीतार्थविषयत्वाद्विकल्पस्य । अथ निर्विकल्पकाविषयनिरपेक्षोऽर्थान्तरगोचरो विकल्पः; स तर्हि प्रमाणमप्रमाणं वा ?। प्रमाणत्वे प्रत्यक्षानुमानातिरिक्त प्रमाणान्तरं 10 तितिक्षितव्यम् । अप्रामाण्ये तु ततो व्याप्तिग्रहणश्रद्धा पण्डात्तनयटोहदः। एतेन-"अनुपल. म्भात् कारणम्पापकानुपलम्भाच कार्यकारणाप्यव्यापकभावावगमः" इति प्रत्युक्तम् , अनुपलम्भस्य प्रत्यक्षविशेषत्वेन कारणब्यापकानुपलम्मयोश्च लिङ्गत्वेन तर्ज- नितस्य तस्यानुमानत्वात् , प्रत्यक्षानुमानाम्यां च व्याप्सिग्रहणे दोपस्याभिहितत्वात् । २१. वैशेपिकास्तु प्रत्यक्षफलेनोहापोहविकल्पज्ञानेन व्याप्तिप्रतिपत्तिरित्याहुः। 15 तेपामप्यध्यक्षफलस्य प्रत्यक्षानुमानयोरन्यतरत्वे व्याप्सेिरविपपीकरणम् , तदन्यत्वे च प्रमाणान्तरत्वप्रसक्तिः । अथ न्याप्तिविकल्पस्य फलेवान्न प्रमाणत्वमनुयोतुं युक्तम् । न, एतत्फलस्यानुमानलक्षणफलहेतुतया प्रमाणत्वाविरोधात् सन्निकर्षफलस्य विशेपणज्ञान- स्येव विशेष्यज्ञानापेक्षयेति । $ २२. योगास्तु तर्कमहितात् प्रत्यक्षादेव व्याप्तिग्रह इत्याहुः । तेपामपि यदि 20 न केवलात् प्रत्यक्षाद्याप्तिग्रहः किन्तु तर्कमहकृतात् तहि तदेिव व्याप्तिग्रहोऽस्तु। किमस्य तपसिनो यशोमार्जनन, प्रत्यक्षस्ययातर्कप्रसादलब्धव्याप्तिग्रहापलापकृतमत्वारोपणति। अथ तक प्रमाणं न भवतीति न ततो व्याप्तिग्रहणमिप्यते । कुतः पुनरस्य न प्रमाणत्वम्, अव्यभिचारस्तापदिहापि प्रमाणान्तरमाधारणोऽस्त्ये १ । व्याप्तिलक्षणेन विपयेण विपं- १-०प्रयम्-१०।२-खेन प्रय.-०१३ एतेनानालम्मान कार्य.-टे.४)उपरम्भान् प्रत्यक्षात् । भानुमानार। नाऽन भूमोऽग्नेरभावारित्यगारम्भ ॥3॥ नान सिंगपा क्षाऽभागा ॥२॥ "धूमाधी[] यहि पिता घूमशानमधीस्तयोः । प्रत्यक्षानुपलम्माभ्यामिति पञ्चमिरन्ययः ।" ५ (१) गार यन्त्र टो अनुग्नम्भार रामरक्षानुपरम्भादित्यर्थ , सभावानुपरम्भो दि धमाधारित्युमपा कार्यकारणम्याम्य- मारभावारगमे प्यारिति तास्तम्मादपि भवनि म प्रौद्धमते। ६(१) कार्यकारण स्यागमो म्याशानुपरम्मा. गप्पम्पापरलस्यानुपरमार नूभयस्य भिन्तु गोप्यूहादेवेति। ७ निराहतम् । - अनुमान यन। ९ यदि पिामायते नं तदनुमान गेय । १०प्रयक्षस्य हि फर प्रपक्षमनुमानं मा । सम प्रया पटोऽसमिति अनुमानं तु अग्निरम नाहिले। ११ अहमियुष्युतं । १२ प्रयक्षारयति हि उपम् । १३ परता. प.- गु-पा• । १४ सामान्यमानादिवशेष नम्()। २५ विशेष्यान विशेषानं मातम (1) मामाशुगर्भ पारम्गानं तः।।१७ "म्यापकं तदनि प्या तनिष्टमयमा साध्य प्यापकमिरयार सापनं हारगुप्यते ।" "योगेऽन्वयवस्येयं पति विपर्यया।" १८-रो-हे. १९प्रभयाना प्रमातमवरपा।

" आपायभीमपन्द्रयाचिका [अ०१, आ२, ६-६. पायपिन नाम्निा नम्मान प्रमाणान्तरागृहातन्याप्तिग्रहणप्रवणः प्रमाणान्तरमहः IMI १२३. व्यानि लतपनि- व्यातिापकस्य व्याप्ये सति भाव एवं व्याप्यस्य वा तत्रय भावः ॥६॥ 6 ६२५.'प्याप्ति इति यी पामोनियंग च्याप्यने तपोरुमयामः' मा यदा प्यार धर्मनया विरल्यनं सदा 'व्यापकम्य गम्यम्य 'या धम्में 'मति', या धमिपि च्याप्प भनि ना मार मार पर व्यापरम्प बगतो धमा व्याप्तिः । ततय व्याप्यभागी याप्पम्प च्यामनातीनिः । नरमायापन-व्यापकम्पा व्याप्य मति मार प्रति, इन्च मारप्रगान अव्यापरम्पापि मनवादनत्र मागत् । नापि-व्याप्प मत्येन्यापापन, 10 अपमानन्तरन्यादरहतुव्यापतः, माधोग्णय हेतुः स्यामिन्यत्यम्प प्रमपेपर भागत् । ६ २५. पदातुप्पाप्यचर्मनया म्यानिनित्यने नदा 'म्याध्यम्य या गमान्य नियम' प्यापक गम्य मति पय धमिचि प्यारोऽम्नि नसभा मतदभाषेपि यातिरिनि । प्रशापि नामग्यापन-व्याप्यम्पर ना मार इनि, हमारमााटप्याप्पम्यापि नत्र माग ! नापि-पाप्यम्य मंत्र मार एवेति, गपरदेशतर्गतुन्यप्रातः गावाग्माण म पार, प्रमेपत्ताय निषापभागनिनि । ३२६. म्यागन्यापधमनामगिन तु याप्रपा उन्यधमायराग प्रमी- निमां भूदिति प्रदर्शनार्थम् । नयाहि-पूनायोगपरदेनारपारगम् उपरप्रापयोग पागनिति रा उमपंगाणा यामः । गनम्- "टिलिट्री मयत्य लिहित्यतरत् पुनः । निपमस्स पिपपमिहमपन्यो तिलिदिनाः॥६॥ 103 अप प्रमशानमनुमान भनि- मापनात्माप्यरिजानम् अनुमानम् ॥ 0 ३९ स्वार्थानुमानस्य निरूपणम् ।] प्रमाणमीमांसा। २८. साधनं साध्यं च वक्ष्यमाणलक्षणम् । दृष्टादुपदिष्टाद्वा 'साधनात् यत् ध्यस्या 'विज्ञानम्' सम्यगर्थनिर्णयात्मकं तदनुमीयतेऽनेनेति 'अनुमानम् लिङ्गग्रहण- सम्बन्धस्मरणयोः पश्चात् परिच्छेदनम् ॥ ७ ॥ तत् द्विधा स्वार्थ परार्थं च ॥ ८॥ ६ २९, 'तत् अनुमान विप्रकार स्वार्थ-परार्थभेदात् । सच्यामोहनिवर्तनक्षमम् । 'स्वार्थम्' । परव्यामोहनिवर्तनक्षमम् 'परॉर्थम् ॥ ८॥ ३०. तत्र स्वार्थ लक्षयति- स्वार्थ स्वनिश्चितसाध्याविनाभावैकलक्षणात् साध- नात् साध्यज्ञानम् ॥९॥ ६३१. साध्यं विनाऽभवनं साध्याविनाभावः स्वेनात्मना निश्रितः साध्याविना- 10 भाव एवैकं लक्षणं यस्य तत् 'स्वनिश्चितसाध्याविनाभावैकलक्षणम्' तस्मात्तथाविधात् 'साधनात्' लिङ्गात् 'साध्यस्य' लिङ्गिनो 'ज्ञानम' 'स्वार्थम्' अनुमानम् । इह च न योग्यतया लिङ्गं परोक्षार्थप्रतिपत्तरङ्गम् , यथा वीजमङ्कुरस्य, अदृष्टाद् धूमादग्नेरप्रतिपत्तेः, नापि स्व- निश्च(स्वविष)यज्ञानापेक्षं यथा प्रदीपो घटादेः, दृष्टादप्यनिश्चिताविनाभावादप्रतिपत्तेः । तस्मात्परोक्षार्थनान्तरीयकतया निचयनमेव लिङ्गस्य व्यापार इति 'निश्चित ग्रहणम् । $ ३२. ननु चासिद्धविरुद्धानकान्तिकहेत्याभासनिराकरणाथं हेतोः पक्षधर्मत्वम् , सपक्षे सत्यम् , विपक्षाद् थ्यावृत्तिरिति त्रैलक्षण्यमाचक्षते भिक्षवः । तथाहि-अनुमेये घर्मिणि लिङ्गस्य सचमेव निश्चितमित्येक रूपम् । अत्र सत्यवचनेनासिद्धं चा(पत्वादि निरस्तम् । एवकारेण पकदेशासिद्धो निरस्तो यथा अनित्यानि पृथिव्यादीनि भूतानि गन्धवत्त्वात् । अत्र पक्षीकृतेषु पृथिव्यादिषु चतुर्यु भूतेषु पृथिव्यामेव गन्धवत्त्वम् । सवयचनस्य पश्चा- 20 स्कृतेनैवकारेणासाधारणो धर्मो निरस्तः । यदि हानुमेय एव सत्त्वमित्युच्येत श्रावण त्वमेव हेतुः स्यात् । निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धासिद्धः सर्यो निरस्तः । सपक्षे एव सत्त्वं निचित्त- मिति द्वितीय रूपम् । इहापि सत्त्वग्रहणेन विरुद्धो निरस्तः। स हि नास्ति सपक्षे। एक्का- रेण साधारणानकान्तिः, स हि न सपक्षे एवं वर्तते किं तु विपक्षेऽपि । सत्वग्रहणात् पूर्वमवधारणकरणेन सपक्षाव्यापिनोऽपि प्रयत्नानन्तरीयकत्वादेर्हेतुत्वमुक्तम्, पश्चादयधारणे 25 १ दृष्टिपथगागतात् । २ परार्धानुमाने कथितात् । ३ अनेन अनः पधादर्थता । ४ स्वस्मायिदं सार्थ येत स्वयं प्रतिपद्यते । ५ परस्मायिद परार्थ येन परः प्रतिपद्यते। ६-०थितं सा-डे । ७-भावक. -डे । ८-अग्निज्ञान प्रति धूमस्य योग्यता शक्तिविशेषोऽस्त्येव परं दृष्टो हि धूमो धूमप्वने गमयति नारष्ट इति । ९ एवेन धूमो धूमवत्त्वेन निश्चिताविनाभावस्य गमको नान्यथा इत्यावेदितम् । १० यथाऽनित्यः शब्दः चाक्षुषत्वात् घटपदित्यत्र शब्दे चारपाच मछिद्धम् । ११ सत्त्वपदाऽप्रतः। १२-श्रावणमेव-डे । १३ यथाऽनित्यः शब्दः प्रावणात्वादिस्यनित्यत्वे साध्ये प्रावणत्वमेव हेतुघंटे व्यभिचातीति । १४ धूमौ बाप्यो वा इति सन्देहे धूमादेरग्निसाधनम् । १५ अनेन सत्त्ववचनेन साधारणोऽपि निरस्यते । १६ निरस्त इति संबन्धः । १७ यथा अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् घटवत् । घदे प्रयत्नानन्तरीयकत्वं विद्यते, न विद्युति परम्, तथापि प्रयनानन्तरीयकत्वस्य हेतुत्वं सपक्षकदेशत्वात् । 15 4 आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ० १, आ. २, सू०९-१२. हि असमर्थः स्यात्-सपने सचमेव यस्य स हेतुरिति प्रयत्नानन्तरीयकत्वं न हेतुः स्यात् । निश्चितवचनेन सन्दिग्धान्चयोऽनकान्तिको निरस्तः यथा सर्वज्ञः कश्चिद्वक्तृत्वात् , वक्तृत्वं हि मपैसे मजे सन्दिग्धम् । विपक्षे त्र्मचमेय निश्चितमिति तृतीयं रूपम् । तत्रासच- ग्रहणेन विरुद्धस्य निरासः। विल्वो हि विपक्षेऽस्ति । एवकारेण साधारणस्य विपक्षक- 5 देशवृत्तनिरासः, प्रयत्नानन्तरीयकत्वे हि साध्येऽनित्यत्वं विपक्षैकदेशे विद्युदादास्ति, आकाशादौ नास्ति। ततो नियमेनास्प निरामोऽसचशब्दात् । पूर्वस्मिन्नरधारणे हि अयमर्थः स्यात्-विपक्ष एवं यो नास्ति स हेतुः, तथा च प्रयत्नानन्तरीयफवं सपक्षेपि नास्ति ततो न हेतुः स्यात्ततः पूर्व न कृतम् । निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धविपक्षव्याचिकोऽनका. न्तिको निरस्तः । तदेवं त्रैरूप्यमेव हेतोरसिद्धादिदोपपरिहारक्षममिति तदेवाभ्युपगन्तुं 10 युक्तमिति किमेकलक्षणकत्वेनेति ।। ६ ३३. तदयुक्तम् , अधिनाभावनियमनिश्चयादेव दोपत्रयपरिहारोपपत्तेः । अवि- नाभावो ह्यन्यथानुपपन्नत्यम् । तथासिद्धस्य विरुद्वस्य व्यभिचारिणो वा न मम्भवति । धैरूप्ये तु सत्यप्पविनाभावाभावे हेतोरगमकत्वदर्शनात्, यथा स श्यामो मैत्रवनयत्वात् इतरमैत्रपुत्रवदित्यत्र । अथ विपक्षाभियमवती च्यावृत्तिस्तंत्र न दृश्यते ततो न गम- 15 कत्यम् । तर्हि तस्या एवाविनाभावरूपत्वादितररूपसद्भावेऽपि तर्दैमावे हेतोः स्वसाध्य- सिद्धि प्रति . गमकत्यानिटी सैर प्रधान लक्षणमस्तु । तत्सद्भावेऽपररूपद्वयनिरपेक्षतया गमकत्वोपपत्तथ, यथा सन्त्यद्वैतवौदिनोऽपि प्रमाणानि इटानिष्टसाधैंनदूपणान्यथानुप- पपचे । न चात्र पक्षधर्मत्रं मपक्षे सत्र चास्ति, केरलमनिनाभायमात्रेण गमकत्वोप- पत्तिः । ननु पक्षधर्मताऽभावे श्वेतः प्रासादः काकस्य कादिरयादयोऽपि हेतमः 20 प्रमज्येरन् । नेयम् , अविनाभावबलेनैवापक्षधर्माणामपि गमकत्वाभ्युपगमात् । न चेह सोऽस्ति । ततोऽधिनाभाव एच हेतोः प्रधान लक्षणमभ्युपगन्तव्यम् , सति तस्मिन्नमत्यपि लक्षण्पे हेतोर्गमकत्वदर्शनात् । न तु रूप्यं हेतुलक्षणम् अव्यापकत्वात् । तथा च सर्व क्षणिकं सचादित्यत्र मूद्धाभिषिक्त साधने सोगतः मपक्षेऽमतोऽपि हेतोः सवस्य गम- कत्वमिप्यत एव । तदुक्तम्- "मन्यथाऽनुपपन्नत्यं यत्र तत्र त्रयेण किम् ? | नान्यथानुपपन्नत्यं यत्र तनप्रपेण किम् ॥” इति । 25 १ गपो दर्शनमन्वय । २ मीमोरा प्रति जनो पति। ३ सर्वस्य गर्वस्य माहवर । ४ अरियो घद तस्यात् सन्दवानापन्देऽस्ति नायगादी। ५ सपा प्रयमानन्तरीपर गम्दी गनिम्पमा पटवार। ६ सरशे स्वस्ति एवं 1७ या अगम्योऽयं पातृवार बनेकान्तिप । ९ पूर्वरिमभवनाने । १० धर्मगधगारक्षम पद्रय । ११ विज्ञाप्रियमयत्या व्यानरमावे । १२ पिशामियमप या प्या- ने । १३ शुन्याईतवादिन । २५ तन्मवे प्रमाणसमोऽपि नास्तिक पक्षपर्मना। १५... मु-पा० । १६ स रानी प्रातमयत्यादि यादौ ।

10 अविनामावस्य निरूपणम् । ] प्रमागर्मीमांसा । ६३४. एतेन पञ्चलक्षणफत्वमपि नैयायिकोक्तं प्रत्युक्तम् , तस्याप्यविनाभावनपश्च- त्वात् । तथाहि त्रैलप्यं पूर्वोक्तम् , अाधितरिपयत्वम् , असत्प्रतिपक्षत्वं चेति पञ्च रूपाणि। तत्र प्रत्यक्षागमनाधितर्मनिर्देशानन्तरप्रयुक्तत्वं वाधितनिपयत्वं यथाऽनुप्णस्तेजोपयवी कृतकत्वात् घटवत् । ब्राह्मणेन सुरा पेया [द्रय द्रव्यत्वात् क्षीरवत् इति । तनिषेधादवाधित- विषयत्वम् । प्रतिपक्षहेतुबाधितत्वं सत्प्रतिपक्षत्वं यथाऽनित्यः शब्दो नित्यधर्मानुपलब्धेः। 5 अन्न प्रतिपक्षहेतुः-नित्यः शब्दोऽनित्यधर्मानुपलब्धेरिति । तन्निपेघादसत्प्रतिपक्ष्त्वम् । तत्र बाधितविषयस्य सत्प्रतिपक्षस्य चाग्निाभावाभावादविनाभावेनन रूपद्वयमपि सड्ग- हीतम् । यदाह-"बाधाविनाभावयोर्विरोधात्" [ हेतु परि० ४] इति । अपि च, स्खलक्षणलक्षितपक्षविषयत्वाभावात् तदोपेणैर दोपद्वयमिदं चरितार्थ कि पुनर्वचनेन । तत् स्थितमेतत् साध्याविनाभौनकलक्षणादिति ॥ ९ ॥ ३५ तत्राविनाभानं लक्षयति- सहक्रमभाविनोः सहक्रमभावनियमोऽविनाभावः ॥१०॥ ३६. 'सहभाविनो'एकसामग्र्यधीनयोः फलादिगतयो रूपरमयोः व्याप्यव्यापक- योश्च शिंशपात्ववृक्षत्वयोः, क्रममाविनोः' कृत्तिकोदयशकटोदययोः, कार्यकारणयोध धूम- धूमध्वजयोर्यथासङ्खयं यः 'सहक्रमभाननियम:'-सहभाविनोः सहभागनियमः क्रममा- 15 विनोः क्रमभावनियमः, साध्यसाधनयोरिति प्रकरणालभ्यते सः 'अविनाभागः ॥१०॥ ६ ३७. अभैविधोऽविनाभायो निश्चितः साध्यप्रतिपत्त्यङ्गमित्युक्तम् । तन्निश्व- यच कुतः प्रमाणात् । न तारत् प्रत्यक्षात् , तस्यैन्द्रियकस्य सन्निहितविपयविनियमित- व्यापारत्वात् । मनस्तु यद्यपि सर्वविपयं तथापीन्द्रियगृहीतार्थगोचरत्वेने तस्य अन्यथान्ध-अधिरायभावप्रसङ्गः । सर्वविषयता तु सकलेन्द्रियगोचरार्थविपयत्वेनवोच्यते 20 न स्वातन्त्र्येण । योगिप्रत्यक्षेण त्वविनामावग्रहणेऽनुमेयार्थप्रतिपैत्तिरेव ततोऽस्तु, कि तपस्विनाऽनुमानेन ? । अनुमानाचविनाभावनिश्चयेनवस्थेतरेतराश्रपदोपप्रसङ्ग उक्त एव । न च प्रमाणान्तरमेवंविधविषयग्रहणप्रपणमस्तीत्याह- ऊहात् तन्निश्चयः ॥ ११ ॥ ३८. 'ऊहात्तळदुक्तलक्षणात्तस्याविनाभावस्य 'निश्चयः ॥ ११ ॥ ३९. लक्षितं परीक्षितं च साधनम् । इदानीं तत् निभजति- १ सायमनुमेयमिति यावत् । २ तथम डे. 1 ३ तात्पर्ष पृ. ३४० 11-स्य तन-डे । ६ पक्षदोपावे तौ। ७ साध्यसाधनयो । ९ प्रलक्षमाह्ययाचार्यापेक्षया सुखादीश्च एवमेव गृहाति। १० मनसव सबन्द्रियायग्रहणान् । ११ न्यादि। + १२ -०पत्तिरपि ततो०-डे । १३ अनुमानतो त्यावेनामामनिश्चये तस्याप्यनुमानस्याविनामावनिश्चय क्मनुमाना न्तर चिन्त्यम्()। तस्यापि अन्यदित्यायनवस्था। इतरेतराश्रयस्तु अनुमानादविनाभावनिथयो अविनागावे च निश्चिते अनुमानोथानमिति । वृत्तिः। 25 ५यदाहु-ता। ८ स्वनिश्चित इलनेन निश्चित सन् । - ६ ४२ 5 आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ०१, आ०२, सू० १२. स्वभावः कारणं कार्यमेकार्थसमवायि विरोधि चेति पञ्चधा साधनम् ॥ १२ ॥ ४०. स्वभागादीनि चत्वारि विधेः साधनानि, विरोधि तु निषेधस्येति पञ्च विधम् 'साधनम् । स्वभा यथा शब्दानित्यत्वे साध्ये कृतकत्वं श्रारणत्वं का। ४१. ननु धारणत्वस्यासाधारणत्वात् कथं व्याप्तिसिद्धि । विपर्यये बाधक- प्रमागरला सवस्येवेति मः । न च संचमेय हेतुः तद्विशेषस्योत्पत्तिमच-कृतकत्व- प्रयत्नानन्तरीयकत्व-प्रत्ययभेदभेदित्वादेरहेतुत्वापत्ते । किंच, किमिदमसाधारणत्वं नाम ? । यदि पक्ष एर वर्तमानत्वम् । तद सर्गस्मिन् क्षणिक साध्ये सत्वस्यापि ममानम् । साध्यधर्मवतः पक्षस्यापि सपक्षता चेत् । इह कः प्रद्वैप ११ पक्षादन्यस्येर मपक्षत्व लोह- 10 लेख्यं वजे पार्थिवत्यात काष्ठपदित्या पार्थिवत्वमपि लोहलेरयता वने गमयेत् । अन्यथा- नुपपत्तेरभानानेति चेत् इदमेव तर्हि हेतुलक्षणमस्तु । अपक्षधर्मस्यापि साधनत्यापति- रिति चेत् । अस्तु यद्यविनाभावोऽस्ति, शटोदये कृत्तिकोदयस्य, सबसझा सवादिन उपदेशस्य गमकत्वदर्शनात् । काकस्य काये न प्रासाढे धारल्यं विनानुपपद्यमान मित्यनेकान्तादगमकम् । तथा, घटे चाक्षुपत्वं शब्देशनित्यतां विनाप्युपपद्यमानमिति । 15 तन श्रावणत्यादिमाघारणोऽप्यनित्यता व्यभिचरति । ननु कृतकत्वाच्छन्दस्यानित्यत्वे साध्ये पर्यायवद् द्रव्येऽप्यनित्यता प्रामोति ! नेचम् , पर्यायाणामेवानित्यतायाः साध्य- त्वाद, अनुक्तमपीच्छाविपयीकृतं साध्यं भरतीति किं स्म प्रस्मरति भवान् ? । ननु कृतकत्वानित्यत्ययोस्तादात्म्ये साधनात् साध्यस्य मिद्धत्वम् , साध्यवय साधनस्प साध्यत्वं प्रसजति । सत्यमेतत् , किंतु मोहनिवर्तनार्थः प्रयोगः । यदाह- -20 "सादेरपि न सातत्वं व्यामोहरायोऽधिगच्छति । साध्यसाधनकस्य तं प्रति स्पान्न दोपभाक् ॥" 5 ४२. 'कोरण' यथा यापमावेन मशकपर्तिरूपतया या मन्दियमाने धूमेऽमिः, विशिष्टमेयोनतिर्दा पृष्टौ । थमयमानालगोपालापिपालागनादिप्रसिद्धोऽपि नोपलब्धः समदर्शिनापि न्यायपादिना । कारणविशेषदर्शनादि सवः कार्यार्थी प्रवर्तते । स तु 25 विशेषो ज्ञावच्यो योऽन्यमिचारी । कारणत्यनिश्चयादव प्रवृत्तिरिति चेत् अस्त्यमा प १मनसतापपरी नित्य वे अभाध्यम्प पू पर पचात् कथ टयारणात पायो जात हतियार प्रमाण तस्मानिन्यस्वेऽघरमानक प्रावण व मतियार प्यवस्प पनि । २ गस्वमीयामरियम् । तमा नित्यपक्ष एव पन्त इति प्रावणलमपि रात्वमायातम् । ३- गुन्बोगत -ता. । ४ गम्प(2) दयामा कृतिमेदार। ५ चित् पुरुप 'सबभाषमागानाऽस्ति अनिकारियोति नारथानTME ६ शन्नोऽनित्य परवारिपरिमानुमाने समानियां पिनाऽपि पा पारमुपपदे त्यापोरा मानं दास्यानियता न मापयति। ७स्म पिरमा. अनियन्यम्। म्-Bा. १.मराव'.-.. ११ शय धूमाग्ने । १२ टिममिनी पिसिएमालये या १४ हिराद। १५ अचिरगाम् । .

. सधिनस्य निरूपणम् ।] प्रमाणमीमांसा। लिगविशेपनिश्चयः प्रत्यक्षकृतः, फले तु भाविनि नानुमानादन्यनिवन्धनमुत्पश्यामः । कचिद् व्यभिचारात् सर्वस्य हेतोरहेतुत्वे कार्यस्यापि तथा प्रसङ्गः । वाप्पादेरकार्यत्वा- नेति चेत् । अत्रापि यत् यतो न भवति न वत् तस्य कारणमित्यदोपः । यथैव हि किश्चित् कारणमुद्दिश्य किन्निकार्यम् , तथैव किञ्चित् कार्यमुद्दिश्य किश्चित् कारणम् । यद्वदेवाजनक प्रति न कार्यत्वम् , तद्वदेवाजन्यं प्रति न कारणत्वमिति नानयोः कश्चिद्विशेषः । अपि 5 च रसादेकमामग्रथनुमानेन रूपानुमानमिच्छता न्यायवादिनेष्टमेव कारणस्य हेतुत्वम् । यदाहे- "एकसामग्यधीनस्य रूपादे रसतो गतिः । हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनधिकारवत् ॥" [प्रमाणया० १ १०] इति । ६४३. न च वयमपि यस्य कस्यचित् कारणस्य हेतुत्वं ब्रूमः । अपि तु यस्य 10 न मन्त्रादिना शक्तिप्रतिबन्धो न वा कारणान्तरबैकल्यम् । तत् कुतो विज्ञायत इति चेत् । अस्ति तापद्विगुणादितरस्य विशेषः । तत्परिक्षानं तु प्रायः पाशुरपादानामप्यस्ति । पदाहः-- "गम्भीरगर्जितारम्भनिभिन्नगिरिगहराः। त्वद्गत्तडिल्लतासनपिशड्गोतुड्गविग्रहाः॥" (न्यायम० पृ. १२९] "रोलम्यगवलव्यालतमालमालिनविपः । पृष्टिं ध्यभिचरन्तीह नैवंप्रायाः पयोमुचः॥" "पद० २."] इति । ४४. 'कार्यम्' यथा घृष्टौ विशिष्टनदीपूः, कृशानौ धूमः, चतन्य प्राणादिः । पूरस्य चैशिष्टयं कथं निजायत इति चेत् । उक्तमा नैयायिकः । यदा :- "बापर्तवर्तनाशालिविशालकलुपोदकः । फलोलविफटास्फालस्फुटफेनच्छटाङ्कितः ॥ यहयहलशेवालफलशाईलसलः। नदीपूर विशेषोऽपि शक्यते न न येदितुम् ? ॥" [न्यायम• पृ. १३.] इति धूमप्राणादीनामपि कार्यचनिधयो न दुप्फरः । यहा "कार्य धूमो हुतभुजः कपिधर्मानुवृत्तितः। म भयंस्तभावेऽपि हेतुमतां पिलपेत् ॥" ( प्रमाणा...] -15 " 20 25 प्रयत -सुपा.। २ मा बामपनि सायंवन्ति । ३वार्य गमर। ५पया मदमिर परो तथाग्निरिन्धन(पारका दाहधेऽपिस्ट । गप रगो विमान HEARTR भरणा कार्य सिमा समय निमानम् ।. देव पलप भान हरमानं तर सिरिन्दर । ७ हरिकर। ८मारमा रिमारानी।१० दिए.सा. १५.४.1 १२५वार-ना-1 १३ रन...। १४ासन -१.। १५ मि.-2.। १७ नोभानमभामे समानम् ।

१४ आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ०१, आ०२, सू०१२,१३ ४५. कारणाभावेऽपि कार्यस्य भावे अहेतुत्वमन्यहेतुत्वं वा भवेत् । अहेतुत्वे सदा सत्त्वमसचं वा भवेत् । अन्यहेतुत्वे दृष्टादन्यतोऽपि भवतो न दृष्टजन्यता अन्याभावेऽपि दृष्टाद्भवतो नान्यहेतुकत्वमित्यहेतुका स्यात् । तर चोक्तम्-“यस्त्वन्यतोऽपि भवन्नुपलब्धो न तस्य धूमत्व हेतुभेदात्। कारणं च वहिमस्प इत्युक्तम् ।" अपि च- "अग्निस्यभावः शक्रस्य मूर्दा यद्यग्निरेव सः। अथाननिस्वभावोऽसौ धूमस्तन्न कथं भवेत्॥” [प्रमाणवा० १ ३०]इति । ४६. तथा चेतनां विनानुपपद्यमानः कार्य प्राणादिरनुमापयति तां श्रावणत्व- मियानित्यताम् , विपर्यये वाधकाशात्सचस्येपास्यापि व्याप्तिसिद्धेरित्युक्तप्रायम् । तन्न 10 प्राणादिरसाधारणोऽपि चेतनां व्यभिचरति । ६४७, किंच, नान्चयो हेतो रूपं तदभावे हेत्वाभासाभावात् । विपक्ष एवं सन् विरुद्धः, विपक्षेऽपि-अनैकान्तिकः, सर्वज्ञत्वे साध्ये यक्त्वस्यापि व्यतिरेकाभाव एवं हेत्वाभासत्वे निमित्तम् , नान्वयसन्देह इति न्यायवादिनापि व्यतिरेकामागदेव हेत्वा. भासायुक्तौ । असाधारणोऽपि यदि साध्याभावेऽसन्निति निश्चीयेत तदा प्रकारान्तरा- 15 भावात्साध्यमुपस्थापयन्नानकान्तिका स्यात् । अपि च यद्यन्ययो रूपं स्यात् तदा यथा विपक्षकदेशयत्तेः कथञ्चिदव्यतिरेकादगमकत्वम् , एवं सपक्षकदेशवृत्तेरपि स्यात् कथ- चिदनन्ययात् । यदाह- "रूपं यद्यन्वयो हेतोय॑तिरेफयदिप्यते । स सपक्षोभयो न स्यादसपक्षोभयो यया ॥" 20 सपक्ष एव सत्रमन्थयो न सपक्षे सचमेवेति चेत् । अस्तु, स तु व्यतिरेक एवेत्यस्मन्म- तमेवाङ्गीकृतं स्यात् । वयमपि हि प्रत्यपीपदाम अन्यथानुपपत्येकलक्षणो हेतुरिति । ४८. तया, एकस्मिन्नर्थ टेऽष्टे या समसाल्याश्रित साधन साम्येन । सबैकी- र्थसमनायित्वम् एकफलादिगतयो रूपरसयोः, शकटोदय-कृत्तिकोदययोः, चन्द्रोदय सपु- द्रयोः, पृष्टि-साण्डपिपीलिकाक्षोभयो, नागवल्लीदाह-पनकोथयो । तर एकार्यसमपायी 25 रसो रूपस्य, रूपं या रसस्य नहि समानकालभारिनो कार्यकारणभानः सम्भाति । ६४९, ननु समानकोलगार्यजनक कारणमनुमास्यते इति चेत्। न तर्हि कार्य- मनुमितं स्यात् । कारणानुमाने सामथ्यादि कार्यमनुमितमेय, जन्याभावे जनकत्यामारा- १बहेतुस्त्वम् । २ अनरन्यो हेतुरस्य। ३था अन्य -2.1 वा माययेन् अन्य. -गु-पा. ५ममीमाय । ५न केदार रामो शिव रिपक्षेति। ६ रापक्षे उभय सत्पमयसमा यस्य । ७पमाया तिम्-ता. । ८६पल विशियपारशिविरमदवार। इद मम राई भाविशागेश्य कतिपय या। भय पार रामदादिमान चायवाचार । एवम् अवि शाली पाए.प.-.. १० कार्यापारण गयो । तप की रामानघाल यतारं गयाग तयरमामीयते ।

10 - 15 साध्यस्य निरूपणम् । ] प्रमाणमीमांसा। दिति चेत् । हन्तवं कारणं कार्यस्यानुमापकमित्यनिष्टमापद्येत । शकटोदयकृत्तिकोदया- दीनां तु यथाऽविनाभावं साध्यसाधनभावः । यदाह- "एकार्थसमवापस्तु यथा येषां तथैव ते । गमका गमकस्तन्न शकटा कृत्तिकोदितेः॥" एवमन्येप्वपि साधनेषु वाच्यम् । ननु कृतकत्वानित्यत्वयोरेकार्थसमवायः कस्मान्ने प्यते ?; न, तयोरेकत्वात् । यदाह- "प्रायन्तापेक्षिणी सत्ता कृतकत्वमनित्यता । एकैव हेतुः साध्यं च दयं नैकाश्रयं ततः॥” इति । (५०. स्वभावादीनां चतुर्णी साधनानां विधिसाधनता, निषेधसाधनत्यं तु विरोधिनः । स हि स्वसन्निधानेनेतरस्य प्रतिपेयं साधयति अन्यथा विरोधासिद्धः । ६ ५१. 'च'शब्दो यत एते स्वभावकारणकार्यध्यापका अन्यथानुपपन्नाः स्वसाध्य- मुपस्थापयन्ति तत एव तदभावे स्वयं न भवन्ति, तेपामनुपलब्धिरप्यभायसाधनीत्याह । तत्र स्वभावानुपलब्धिर्यथा नात्र घटः, द्रष्टुं योग्यस्यानुपलब्धेः । कारणानुपलब्धिर्यथा नात्र धूमोऽग्न्यभावात् । कार्यानुपलब्धिर्षया नावाप्रतिवद्धमामानि धूमकारणानि सन्ति धूमाभावात् । च्यापकानुपलब्धिर्यथा नात्र शिंशपा वृक्षाभावात् । ५२. विरोधि तु प्रतिपेध्यस्य तत्कार्यकारणच्यापकानां च विरुद्ध विरुद्ध- कार्य च । यथा न शीतस्पर्शः, नाप्रतिवद्धमामानि शीतकारणानि, न रोमहर्षविशेषाः, न तुपारस्पर्शः, अग्नेधूमावेति प्रयोगनानात्वमिनि ॥ १२ ।। ५३. साधनं लक्षयित्वा विभज्य च साध्यस्य लक्षणमाह- सिपाधयिपितमसिद्धमवाध्यं साध्यं पक्षः ॥१३॥ $ ५४. साधयितुमिष्टं 'सिपाधयिपितम्' । अनेन साधयितुमनिष्टस्य साध्यत्तव्यय- छेदः, यथा वैशेपिफस्य नित्यः शब्द इति शास्त्रोक्तत्याद्वैगेपिरगाभ्युपगतम्या याका- शगुणत्वादेर्न माध्यत्वम्, तदा माधयितुमनिष्टत्वात् । इष्टः पुनग्नुक्तोऽपि पक्षो भवति, यथा परार्थाभक्षुरादयः महातत्वाच्छयनाशनायङ्गवदित्यत्र परार्था इत्यात्मार्थाः । द्धि- मत्कारणपूर्वकं वित्यादि कार्यत्वादित्यत्राऽशरीरमनपूर्वकन्यमिति । ६५५. 'असिद्धम् इत्यनेनानध्ययगाय-मंशय-विपर्यपरिपपम्य वस्तुनः माध्यत्वम् , न सिद्धस्प यथा श्रावणः शब्द इति । "नानुपलब्धे न निीत न्यायः प्रवर्तत" [न्यायभा- १ १..] इति हि सर्वपार्पदम् । ५६. 'अवाप्यम्' इत्यनेन प्रत्यक्षादियाधितस्प माध्यन्यं मा भूदिन्याह ! एतन् मापन्य लक्षणम् । 'पतः' इति माध्यम्पर नामान्तरमेतत् ।।१३।। १पने प्रपो मन निदयाने प्रशपार नानु नगरपदरमम.।२१पर्मममागि भन्दपनामार ६ परवाए.-2.10..क्ष....।। 20 25 30 ४भूममा म्या--ता..

४६ आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ० १, आ०२, सू०१४-१९. ६ ५७. अबाध्यग्रहणव्यवच्छेद्यां वाधां दर्शयति- प्रत्यक्षानुमानागमलोकस्ववचनप्रतीतयो वाधाः ॥१४॥ 5 ५८. प्रत्यक्षादीनि तद्विरुद्धार्थोपस्थापनेन वाधकत्वात् 'पाधा' । तत्र प्रत्यक्ष- बाधा यथा अनुप्णोऽमिः, न मधु मधुरम्, न सुगन्धि विदलन्मालतीमुर्कुलम् , अचाक्षुपो 5 घटः, अश्रावणः शब्दः, नास्ति बहिरर्थ इत्यादि । अनुमानयाधा यथा सरोम हस्ततलम् , नित्यः शब्द इति वा । अत्रानुपलम्भन कृतकवन चानुमानबाधा | आगमवाधा यथा प्रेत्याऽसुखप्रदो धर्म इति । परलोके सुसप्रदत्वं धर्मस्य सर्वागमसिद्धम् । लोकबाधा यथा शुचि नरशिरस्कपालमिति । लोके हि नरशिरःकपालादीनामशुचित्वं सुप्रसिद्धम् । स्ववच- नवाधा यथा माता मे पन्ध्येति । प्रतीतियाधा यथा अचन्द्रः शशीति । अत्र शशिनश्च- 10 न्द्रशब्दवाच्यत्वं प्रतीतिसिद्धमिति प्रतीतिबाधा ॥१४॥ $ ५९. अत्र साध्यं धर्मः, धर्मधर्मिसमुदायो वेति संशयव्यवच्छेदायाह- साध्यं साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी, कचित्तु धर्मः ॥१५॥ $ ६०. 'साध्यम्' साध्यशन्दयाच्यं पक्षशब्दाभिधेयमित्यर्थः । किमित्याह 'साध्य- धर्मेण' अनित्यत्वादिना 'विशिष्टो धर्मी' शब्दादिः । एतत् प्रयोगकालांपेक्षं साध्यशब्दषा- 15 च्यत्वम् । 'कचित्तु' व्याप्तिग्रहणकाले 'धर्म' साध्यशब्देनोच्यते, अन्यथा व्याप्तेरघटनात् । नहि धृमदर्शनात् सर्वत्र पर्वतोऽग्निमानिति व्याप्तिः शक्या कर्तुं प्रमाणविरोधादिति॥१५॥ धर्मिस्वरूपनिरूपणायाह- धर्मी प्रमाणसिद्धः॥१६॥ ६१. 'प्रमाणे प्रत्यक्षादिभिः प्रसिद्धो 'धर्मी' भवति यथाग्निमानय देश इति । अत्र 20 हि देशः प्रत्यक्षेण सिद्धः। एतेन-"सर्व एवानुमानानुमेयव्यवहारो वुध्यारूढेन धर्मर्मिन्यायेन, न यहिः सदसत्त्वमपेक्षते" इति सौगतं मतं प्रतिक्षिपति । नहीपं विकल्पबुद्धिरन्तर्वहिर्वाऽनासादितालम्बना धर्मिणं व्यवस्थापयति, तदेवास्तवत्वे वेदाधा- रसाध्यसाधनयोरपि वास्तवत्वानुपपत्तेः तेवुद्धेः पारम्पर्येणापि वस्तुव्यवस्थापकत्वायो- गात् । ततो विकल्पेनान्यैनं वा व्यवस्थापितः पर्वतादिवियभावं भजभर धर्मितां प्रति- 25 पद्यते । तथा च सति प्रमाणसिद्धस्य धर्मिता युक्तच ॥१६॥ . १साध्य.1 २ कृतकलादिति हेतु । ३ विचित्ररसप्रभवत्वात् भनेकरससंयोगवत् । शत्याद पत्रवत् । ५स्पादत्यन्तव्यतिरिक्लात् पायुवत् । ६ यथावस्थेन स्पेणाप्रतिगासमानत्वात् यदस्ति तद्यथावस्थितरूपेणाप्रतिभासमानमपि नास्ति यथा ज्ञानम् । ७ शरीरावयवत्वात् पाहुवत् । बिपाश्री- समानाशलात्। ६चन्द्रशम्दवाच्य शशीन भवति आशशोदितत्वात् सूर्यवत् । १०- सापेक्ष्य-या। ११ साधनम् । १२ सायम्। १३- मेयस्य धाता। १४ धर्मिण । १५ स धर्मा आधारी ययो । २६ तापविल्यानस्य । १७निरिंग्स प्राप्त विषयम् , तरिक्योऽपि प्रातविषय इति। एवरणपारम्पयेणापि। २८ निक्स्पेिन। १९ विकास्य विषयभावम् ।

४७ - साध्यस्य निरूपणम् । ] प्रमाणमीमांसा। ३६३. अपवादमाह- बुद्धिसिद्धोऽपि ॥१७॥ ६४. नेकान्तेन प्रमाणसिद्ध एव धर्मी किंतु विकल्पबुद्धिप्रसिद्धोऽपि धर्मी माति । 'अपि' शब्देन प्रमाण-बुद्धिम्यामुभाभ्यामपि सिद्धो धर्मी भवतीति दर्शयति । तर युद्धिसिद्धे धर्मिणि साध्यधर्मः सचमसचं च प्रमाणवलेन माध्यते यथा अस्ति । सर्वज्ञः, नास्ति पष्ठ भूतमिति । ६६५. ननु धर्मिणि साक्षादसति भागमानोभयधर्माणामसिद्धविरुद्धानेकान्तिक- वेनानुमानविपयत्वायोगात् कथं सत्चासत्रयोः साध्यत्यम् । तदाह- "नोसिद्ध भावधर्मोऽस्ति व्यभिचार्युभयाश्रयः । विरुद्धोधर्मोऽभावस्य सा संत्ता साध्यते कथम् ॥”[प्रमाणवा० १ १९२ ३] इति। 10 ६ ६६. नैवम् , मानसप्रत्यक्षे भावरूपस्येव धर्मिणः प्रतिपन्नत्वात् । न च तत्सिद्धी तत्सचस्यापि प्रतिपनत्याद् व्यर्थमनुमानम् , तदभ्युपेतमपि वैयात्यायो न प्रति- पद्यते तं प्रत्यनुमानस्य साफल्यात् । न च मानसज्ञानात् सरविषाणादेरपि सद्भानस- म्भावनातोऽतिग्रसङ्गः, तज्ज्ञानस्य वाधकप्रत्ययविष्ठावितसत्तारूस्तुविपयतया मानस- 15 प्रत्यक्षाभासत्वात् । कथं तर्हि पष्ठभूतार्धर्मित्वमिति चेत्, धर्मिप्रयोगकाले वाधक- प्रत्ययानुदयात्सत्चसम्भाननोपपत्तेः । न च सर्वज्ञादौ साधकप्रमाणासत्त्वेन ससंशीतिः, सुनिश्चिताऽसम्भनदाधकप्रमाणत्वेन सुसादाविव सचनिश्चयात्तत्र संशयायोगात् । ६६७. उभयसिद्धो धर्मी यथा अनित्यः शब्द इति । नहि प्रत्यक्षेणार्यान्दर्शि- भिरनियंतदिन्देशकालारच्छिन्नाः सर्वे शब्दाः शक्या निधेतुमिति शब्दस्य प्रमाणवुद्ध्यु- 20 भयसिद्धता तेननित्यत्वादिधर्म. प्रमाध्यत इति ॥ १७ ॥ ६८. ननु दृष्टान्तोऽप्यनुमानाङ्गतया प्रतीतः । तत् कथं साध्यसाधने एवानुमा- नाङ्गमुक्तं न दृष्टान्त. १, इत्याह- ने दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गम् ॥ १८ ॥ ६९. 'दृष्टान्तः' वक्ष्यमाणलक्षणो नानुमानस्य 'अङ्गम्' कारणम् ॥ १८ ।। ७०. वुत इत्याह- साधनमात्रात् तत्सिद्धेः ।। १९ ॥ ७१. दृष्टान्तरहितात्साध्यान्ययानुपपत्तिलक्षणात् 'साधना' अनुमानस्य माध्य- प्रतिपत्तिलक्षणस्य मान दृष्टान्तोऽनुमानानमिति । १मा भाति सिं-.। २ अधिमकारिरमोनिज नान्यथानुारने । ३ उपरभिरमप्रासानुलम् । ४देवनाम् । ५। ६ दरमधर्म । ७विरुधना -मु• रिमोधर्मा -१.1८ सत्ता सारसी। ९पम्-१. । १० । ११ गत्वम् । १२ विशयानाम् । १३ सदा । १४ मुगावर परव. शु-पा-1 १५ प्रनि । १६ - नियतिनियतारिश-१०।१७नियम १८ गाप्प सी-ता.। १९ भयमे भेगस्थितिम च स्वत्यता- मनी मैदावा बिना सदैव पतरसते । भवारनामी सोरेन गुपार मात-गा। 25 ४८ आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ०१, आव २, सू० २०. १७२.से हि साध्यप्रतिपत्तौ या, अविनाभावग्रहणे वा, व्याप्तिस्मरयो वोपयुज्येत ? न तावत् प्रथमः पक्षा, यथोक्तादेव हेतोः साध्यप्रतिपत्तेरुपपत्तेः। नापि द्वितीया, विपक्षे वाधकादेवाविनाभावग्रहणात् । किंच, व्यक्तिरूपो दृष्टान्तः स कथं साकल्येन क्याप्ति गमयेत् ? । व्यत्यन्तरेषु च्यात्यर्थ दृष्टान्तान्तरं मृग्यम्। तस्यापि व्यक्तिरूपत्वेन 5 माफल्येन व्याप्तेरवधारयितुमशक्यत्वादपरापरदृष्टान्तापेक्षायामनवस्था स्यात् । नापि तृतीयः, गृहीतसम्बन्धस्य साधनदर्शनादेच व्याप्तिस्मृतेः । अगृहीतमम्बन्धेस्य दृष्टान्ते- ऽप्यस्मरणात् उपलब्धिपूर्वकत्वात् स्मरणस्येति ॥१९॥ ७३. दृष्टान्तस्य लक्षणमाह- स व्याप्तिदर्शनभूमिः ॥२०॥ 10 ७४. 'स' इति दृष्टान्तो लक्ष्य 'व्याति लक्षितरूपा 'दर्शनम्' परस्मै प्रतिपादन तस्य 'भूमि आश्रय इति लक्षणाम् । ७५ ननु यदि दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गं न भवति तहिं किमर्थ लक्ष्यते । उच्यते । परार्थानुमाने बोध्यानुरोधादापयादिकस्योदाहरणस्यानुज्ञास्यमानत्वात् । तस्य च रथा- न्ताभिधानरूपत्वादुपपनं दृष्टान्तस्य लक्षणम् । प्रमातुरपि कस्यचित् दृष्टान्तदृष्टपहि- 15 व्याप्तिवलेनान्ताप्तिप्रतिपत्तिर्भवतीति स्वार्थानुमानपण्यपि दृष्टान्तलक्षणं नानुप- पन्नम् ॥२०॥ ७६. तद्विभागमाह- से साधर्म्यवेधाभ्यां द्वेधा ॥२१॥ ६७७. स दृष्टान्तः 'माधम्र्येण' अन्वयेन 'वैधयेण च व्यतिरेकेण भवतीति 20 हिप्रकारः ॥२१॥ ६७८. माषHदृष्टान्तं विभजते- साधनधर्मप्रयुक्तसाध्यधर्मयोगी साधर्म्यदृष्टान्तः ॥२२॥ ६ ७९. मानधर्मण प्रयुक्तो न तु काकतालीपो यः माध्यधर्मस्तद्वान् 'मापर्य- दृष्टान्तः । यथा कृतकत्वेनानित्ये गन्दे माध्ये घटादिः ॥२२॥ 25 ६८०. वैधयंदृष्टान्तं व्याचष्टे- साध्यधर्मनिवृत्तिप्रयुक्तसाधनधर्मनिवृत्तियोगी वेधयदृष्टान्तः ॥२३॥ १८१. माध्यधर्मनिवृत्या प्रयुक्ता न स्यामभिद या मापनधर्मनिनिः तदार 'वैधHदृष्टान्तः । यया कृतमत्वेनानिन्ये शन्द माध्ये आरामादिरिति ।।२३।। 30 स्यापार्योहमपन्द्रविरपिताया: प्रमाणमीमांसायाविरोध प्रथमस्याम्यायम्य लिीयमाहिए। परन्त । २६मनरलोम | पंग । ५ गना ! ७ मि.नुका मानापार। सरजाम। १०मारे। ११सा-1-1-.-रो गाrav n नार। १२ मापन 1 HR A५मायो पर्म... महरिको प्रमभीमाची पापा मम्। पमोहमाय TET-सा-n बिम्प्रम-1-1.1 5 ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥ F१. लक्षित स्वार्थमगुमानमिदानी क्रमप्राप्तं परार्थमनुमान लक्षपति- यथोक्तसाधनाभिधानजः परार्थम् ॥ १॥ २. 'यथोक्तम्' स्वनिश्चितसाध्याविनाभावैफलक्षणं यत् 'साधनम् तस्याभिधानम् । अभिधीयते परस्मै प्रतिपाद्यते अनेनेति 'अभिधानम्' वचनम् , तस्माजातः सम्यगर्थ- निर्णयः 'परार्थम्' अनुमानं परोपदेशापेक्षं साध्यविज्ञानमित्यर्थः ॥१॥ ६३. ननु वचनं परार्थमनुमानमित्याहुस्तत्कथमित्याह- वचनमुपचारात् ।। २ ।। ६४. अचेतनं हि वचनं न साक्षात्ममितिफलहेतुरिति न निरुपचरितममाण- भावभाजनम् , सुरयानुमानहेतुत्वेन तूपचरितानुमानाभिधानपात्रता प्रतिपद्यते । उपचार- थार कारणे कार्यस्य । यथोक्तसाधनाभिधानात् तद्विपया स्मृतिरुत्पद्यते, स्मृतेश्वानुमा- 10 नम् , तस्मादनुमानस्य परम्परया यथोक्तसाधनाभिधानं कारणम् , तस्मिन् कारणे वचने कार्यस्यानुमानस्योपचारः समारोपः क्रियते । ततः समारोपात् कारणं वचनमनुमान- शब्देनोच्यते । कार्य या प्रतिपादकानुमानजन्ये वचने कारणस्यानुमानस्योपचारः । यचनमौपचारिकमनुमानं न मुरपमित्यर्थः । ६५. इह च मुख्यार्थराधे प्रयोजने निमित्ते चोपचारः प्रवर्तते । तर मुरयो- 15 यः साक्षात्प्रमितिफलः सम्यगर्थनिर्णयः प्रमाणशब्दममानाधिकरणस्य परार्थानुमान- शब्दस्य, तस्य वाया, वचनस्प निर्णयत्यानुपपत्तेः । प्रयोजनम् अनुमानापमा प्रति- ज्ञादय इति शास्त्र व्यवहार एव, निर्णयात्मन्यनंशे तैपनहारानुपपत्तेः। निमित्तं तु निर्ण- यात्मशानुमानहेतुतं पचनस्येति ॥ २॥ तद द्वेधा ॥३॥ ६६. 'तुद्' वचनात्मकं परार्थानुमान 'द्वधा' द्विप्रकारम् ॥ ३ ॥ ६७. प्रकारमेदमाह- तथोपपत्यन्यथानुपपत्तिभेदात् ।। ४ ।। १प्रयम टिटीय र सूनदर ता-ग. प्रती भेदकरिम मिना गर्देष मिन रासते। २५था उतम् । ४मुकामबार । '५-शर ममा -...। ६ अग्निमास हा गुस्पार्पो दाहसमपतीपयदि प्रयोजनम् , गामा निमियम् । ७ परापंचमाने । ifr.।९प्राली। 20 ३ अगुमनायायनाम् । ७ ५० 5 आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ०२, आ०१, सू०५-८. 5८, 'तथा' साध्ये सत्येव 'उपपत्तिः साधनस्येत्येकः प्रकारः । 'अन्यथा साध्या- भावे 'अनुपपतिः चेति द्वितीयः प्रकारः । यथा अग्निमानय पर्वतः तथैर धूमनचोपपत्ते अन्यथा धूमपचानुपपत्तेः । एतारन्मात्रकृतः परार्थानुमानस्य भेदो न पारमार्थिक स इति भेदपदेन दर्शयति ॥४॥ ६९. एतदेवाह- नानयोस्तात्पर्य भेदः ॥५॥ $ १०. 'ने' 'अनयो तथोपपत्यन्यथानुपपत्तिरूपयोः प्रयोगप्रकारयोः तात्पर्य 'पत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इत्येवंलक्षणे तत्परत्वे, 'भेदः' विशेषः । एतदुक्तं भवति अन्यदभिधेयं शब्दस्यान्यत्प्रकाश्यं प्रयोजनम् । तमाभिधेयापेक्षया वाचकत्वं भिद्यते, 10 प्रकाश्यं त्यभिन्नम्, अन्वये कथिते व्यतिरेकगतिर्व्यतिरेके चान्वयगतिरित्युभयनापि साधनस्य साध्याविनाभारः प्रकाश्यते । न च यत्राभिधेयभेदस्तर तात्पर्यभेदोऽपि । नहि पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते, पीनो देवदत्तो रानी भुक्ते इत्यनयोस्यियोर भिधेयमेदोऽस्तीति तात्पर्येणापि भेतव्यमिति भानः ॥५॥ ११. तात्पर्यामेदस्पेव फलमाह- अत एव नोभयोः प्रयोगः ॥६॥ ११२, यत एव नानयोस्तात्पर्ये भेदः 'अत एव नोभयोः' तथोपपत्यन्यथानुपर- त्योर्युगपत् 'प्रयोग' युक्तः । व्यायुपदर्शनाय हि तथोपपत्यन्यधानुपपचिम्यां हेतोः प्रयोगः क्रियते । व्यायुपदर्शनं चैकयैर सिद्धमिति विफलो द्वयोः प्रयोगः। यदाह- "हेतोस्तथोपपत्या वा स्यात्मपोगोऽन्यथापि वा । विविधोऽन्यतरेणापि साध्यसिद्धिर्भवेदिति ॥ [ न्याया...] ६१३. ननु योरेनर प्रयोगेण हेतोपायुपदर्शनं समिति कृतं विफ्लेन द्वितीयप्रयोगेण; तर्हि प्रविज्ञापा अपि मा भूत् प्रयोगो विफलत्वात् । नहि भतिजामानाद विदर्थ प्रतिपद्यते, तथा सति हि विप्रतिपतिरेख न स्यादित्याह- विषयोपदर्शनार्थ तु प्रतिज्ञा ॥७॥ १४. 'विपयः यर तथोपपत्यान्यथानुपपत्या चा हेतुः स्वसाध्यसाधनाय प्रायते, तस्य 'उपदर्शनम्' परमतीतारोपणं तदर्थ पुनः 'प्रतिा' प्रयोक्तव्येति शेषः । 15 20 25 १ अनिमारे गम्येष।२-..-.॥३१. प्रनो' नास्ति। सदस्य पराता पर्यमिति भाव 1५ य पर प्रायोऽप्रित्य। ६ मस्सा -ता. 10 (1) यलोसार धिप्प अययामाया तु निषेप ! - निति() । हावास्य । १०गरिर सा.। प्रतिशमाार पंतपत । १२ विषयप्रद-सा-गा। १३ साप...।

परायर्यानुमाननिरूपणम् । प्रमाणमीमांसा। $ १५. अयमर्थः-परप्रत्यायनाय वचनमुचारयता प्रेक्षावता तदेव परे योधयि- सय्या यहुभुत्सन्ते । तथासत्यनेन मुभुत्सितामिधायिना परे बोधिता भवन्ति । न सल्बश्वान् पृष्टो गवयान् ब्रुवाणः प्रष्टुरवधेयवचनो भवति । अनवधेयवचनश्च कथं प्रति- पादको नाम ?। यथा च शैक्षोभिक्षुणाचचक्षे-भोः शैक्ष, पिण्डपतिमाहरेति । स-एवमाच- रामीत्यनभिधाय यदा तदर्थ प्रयतते तदाऽस्मै क्रुध्यति भिक्षुः-आः शिप्याभास भिक्षुखे- 5 ट, अस्मानवधीरयसीति वित्रुर्वाणः। एवमनित्यं शब्दं युभुत्समानाय अनित्यः शब्द इति विपयंमनुपदर्य यदेव किश्चिदुच्यते-कृतकत्वादिति वा, यत् कृतकं तदनित्यमिति वा, कृतकत्वस्य तथैवोपपत्तेरिति वा, कृतकत्वस्यान्यथानुपपत्तेरिति वा, तत् सर्वमस्यांनपेक्षि- तमापतितोऽसम्बद्वाभिधानबुया तथा चानवहितो न बोर्बुमर्हतीति । ७ १६, यत् कृतकं तत् सर्वमनित्यं यथा घटः, कृतकश्च शब्द इति वचनमर्थसामर्थ्य- 10 नैनापेक्षितशब्दानित्यत्वनिश्चायकमित्यवधानमत्रेति चेत् : न, परस्पराश्रयात् । अवधाने हि सत्यतोऽर्थनिश्चयः, तस्मांचावधानमिति । न च पर्यत्प्रतिवादिनौ प्रमाणीकृतयाँदिनौ यदैतद्वचनसम्बन्धाय प्रयतिप्यते । तथासति न हेत्वायपेक्षेयाताम्, तदवचैनादेव तदर्थनि- श्चयात् । अनित्यः शब्द इति त्वपेक्षिते उक्त कुत इत्याशङ्कायां कृतकत्वस्य तथैवोपपत्तेः कृतमत्वस्यान्यथानुपपत्तेर्वेत्युपतिष्ठते, तदिदं विपयोपदर्शनार्थत्वं प्रतिज्ञाया इति ॥७॥ 15 १७. ननु यत् कृतक तदनित्यं यथा घटः, कृतकश्च शब्द इत्युक्त गम्यत एतद् अनित्यः शब्द इति, तस्य सामर्थ्यलब्धत्वात् , तथापि तद्वचने पुनरुक्तत्वप्रसङ्गात् , "अर्थादापनस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं पुनरुक्तम्" न्यायसू० ५ २ १५] । आह च- डिण्डिकरागं परित्यज्याक्षिणी निमील्य चिन्तय तावत् किमियता प्रतीतिः स्यानवेति, भावे किं प्रपञ्चमालया' [ हेतु• परि० १] इस्याह- गम्यमानत्वेऽपि साध्यधर्माधारसन्देहापनोदाय धर्मिणि पक्षधर्मोपसंहारवत् तदुपपत्तिः ॥ ८॥ ३१८. साध्यमेव धर्मस्तस्याधारस्तस्य सन्देहस्तदपनोदाय-यः कृतकः सोऽनित्य इत्युक्तेऽपि धर्मिविपयसन्देह एर-किमनित्यः शब्दो घटो वेति ?, तनिराकरणाय गम्य- मानस्यापि साध्यस्य निर्देशो युक्तः, साध्यधर्मिणि साधनधर्मायोधनाय पक्षधर्मोप- 25 20 १ भैक्षामम् । २ - पानमा०-ड०।३ करोमि । ४ पिण्डपानाथम् । ५ - ति ब्रुवा--ता. । ६ निन्दन्। ७ शन्दलक्षणम् । ८ प्रतिपाद्यस्य । प्रथमत । १० असावधान । ११ वचनात् । १२-०ऽय नि.-.। १३ अनिययात् । १४ प्रमाणीकृतो वादी यकाभ्याम् । १५ वादि.। १६ प्रमाणीकृतवादित्वेऽपि सति । १७ पर्प प्रतिवादिनी । १८ तच्छन्देन यादी । १६ तद्वचना.-ता• । २० सामर्थ्यात् । २१ दिण्डिको नाम रहयो मूएफविशेष । तद्वत् राग रक्तिमान मेनगता परित्यज्य नै विमलीकृत्याययं -मु-टि• डिण्डिका हि प्रथमनामसिन विवाद उर्वन्ति । २२ निर्माल्य-१०।२३- यता मदुक्तेन प्रा-द.1 २४अनिलवस्य । २५ प्रती विभावे । २६ सिपाधयिषितधर्मविशिष्टस्य धमिण ।

५२ . आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ०२,आ० १, सू०९-१५ संहारवचनात् । यथा हि साध्यव्यामाधनदर्शनेन तदाधारानगतानपि नियतपर्मिसम्म न्धिताप्रदर्शनार्थम्-कृतकच शब्द इति पक्षधमोपसंहारवचनं तथा साध्यस्य विशिष्ट- धर्मिसम्बन्धितानगोधनाय प्रतिज्ञावचनमप्युपपद्यत एवेति ॥ ८ ॥ ६ १९. ननु प्रयोग प्रति विप्रतिपद्यन्ते चादिन , तथाहि-प्रतिज्ञाहेतृदाहरणानीति 5 व्यायवमनुमानमिति सायाः । सहोपनयेन चतुरवयवमिति मीमासकाः । सह- निगमनेन पञ्चायवमिति नैयायिकाः । तदेवं निप्रतिपत्तौ कीदृशोऽनुमानप्रयोग इत्याह- एतावान् प्रेक्षप्रयोगः ॥९॥ २०. 'एतावान् एव यदुत तथोपपत्यान्यथानुपपत्त्या वा युक्तं साधनं प्रतिज्ञा च । 10 'प्रेक्षाय प्रेक्षागते प्रतिपाद्याय तदवयोधनार्थः 'प्रयोग'नं त्वधिको यथाहुः साख्यादयः, नापि हीनो यथाहुः सौगताः-"विदुपांघाच्यो हेतुरेव हि केवल" [प्रमाणवा. १२८] इति ॥९॥ १२१ ननु परार्थप्रवृचै कारुणिकैर्यथाकथश्चित् परे प्रतियोषयितव्या नामव्य- वस्थोपन्यासैरमीपी प्रतिभामङ्गः करणीयः, तत्किमुच्यते एतावान् प्रेक्षप्रयोगः ?, इत्या 15 शकय द्वितीयमपि प्रयोगक्रममुपदर्शयति- वोध्यानुरोधात्प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि पश्चापि ॥१०॥ ६२२. 'योध्या शिष्यस्तस्य 'अनुरोधः तदपयोधनप्रतिज्ञापारतन्ध्यं तस्माद, पति- ज्ञादीनि पञ्चापि प्रयोक्तव्यानि। एतानि चापयवसज्ञया प्रोच्यन्ते । यदक्षपादः-"प्रतिज्ञा- हेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः" [न्यायसू० १ १ ३२] इति। 'अपि' शब्दान् प्रति- 20 मादीनां शुद्धपश्च पञ्च योध्यानुरोधात् प्रयोक्तव्याः । यच्छीभद्रयाहुस्वामिपूज्यपादा:- "कत्थह पश्चावयवं दसहा वा सव्वहा ण पडिफुति ।" [च. नि. ५.1 २३. तन प्रतिज्ञाया लक्षणमाह- साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा ॥११॥ 25 २४. साध्यं मिपाधयिपितधर्मविशिष्टोधर्मी, निर्दिश्यते अनेनेति निर्देशो वचनम्, साध्यस्य निर्देशः 'साध्यनिर्देशः 'प्रतिना' प्रतिज्ञायतेऽनयेति कृत्या, यथा अयं प्रदेशो ऽग्निमानिति ॥११॥ ६२५. हेतुं लक्षयति- साधनस्वाभिव्यञ्जकरिभरत्यन्तं साधनवचनं हेतुः ॥ १२ ॥ १नपाहि । २ मामाया माधनपन धारावा(न)नि । ३ जान 7-21-8.1 ५ नगदेतुमायो दिशाते सस्पेदिन । स्या" । ६ पर रोष. -४०। ७परेषाम् । ८प्रतिभा-2.। प्रनिभर -ग ...या प्रो.-गा।

, 5 परावानुमाननिरूपणन् ।] प्रमाणमीमासा। २६. साधनलाभिव्यजिका विभक्तिः पञ्चमी तृतीया या तंदन्तम्, 'साधनस्य' उक्तलक्षणस्य 'वचनम्' हेतुः । धूम इत्यादिरूपस्य हेतुत्वनिराकरणाय प्रथम पदम् । अन्याशरचनहेतुत्वनिराकरणाय द्वितीयमिति । स द्विविधस्तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिभ्याम् , तघथा धूमस्य तथैवोपपत्तेधूमस्यान्यथानुपपत्तेति ॥ १२ ॥ ६२७. उदाहरणं लक्षयति- दृष्टान्तवचनमुदाहरणम् ॥१३॥ २८. 'दृष्टान्तः उक्तलक्षणस्तत्प्रतिपादकं 'वचनम्' 'उदाहरणम्' तदपि द्विविध दृष्टान्तमेदात् । साधनधर्मप्रयुक्तसाध्य वर्मयोगी साधर्म्यदृष्टान्तस्तस्य वचनं साधर्यो दाहरणम् , यया यो धूमवान् सोऽग्निमान् यथा महानसप्रदेशः । साध्यधर्मनिवृत्ति- प्रयुक्तसाधनधर्मनिवृत्तियोगी वेधHदृष्टान्तस्तस्य वचनं चैधर्योदाहरणम् , यथा 10 योऽग्निनिवृत्तिमान् स धूमनिवृत्तिमान् यथा जलाशयप्रदेश इति ॥१३॥ ६२९ उपनयलक्षणमाह- धर्मिणि साधनस्योपसंहार उपनयः ॥१४॥ ६३०. दृष्टान्त धर्मिणि 'विसृतस्य साधनधर्मस्य साध्यमिणि यः 'उपसहारः' सः 'उपनयः' उपसंह्रियतेऽनेनोपनीयतेऽनेनेति वचनरूपः, यथा धूमयाथायमिति ॥१४॥ ६३१. निगमनं लक्षयति- साध्यस्य निगमनम् ॥१५॥ ३२. साध्यधर्मस्य धर्मिण्युपसंहारो निगम्यते पूपामपयवानामेधोऽनेनेति 'निगमनम्', यथा तस्मादग्निमानिति । ६३३. एते नान्तरीयफैन्यप्रतिपादका वायैकदेशरूपाः पञ्चायवाः। एतेषामेव 20 शुद्धयः पञ्च । यतो न शैक्षितसमारोपितदोपाः पञ्चाप्यवयवाः स्या स्यामनादीनपामर्थ विषया धियमाधातुमलैंमिति प्रतिज्ञादीना तं तं दोपमाशय तत्परिहाररूपा' पञ्चैन शुद्धयः प्रयोक्तच्या इति दशाम्यवमिदमनुमानपाक्य वोध्यानुरोधात् प्रयोक्तव्यमिति॥१५॥ ६३४. इह शास्त्रे येपा लक्षणमुक्तं ते तल्लभणाभावे तदाभामा मुप्रसिद्धा एव । यथा प्रमाणसामान्यलक्षणाभावे संशयविपर्ययानध्यवसापाः प्रमाणामामा , सशयाटिल- 25 क्षणाभावे सशयाद्याभामाः, प्रत्यक्षलक्षणाभाचे प्रत्यक्षाभासम्, परोक्षान्तर्गताना स्मृन्या दीना स्वस्वलक्षणाभावे तत्तदाभासतेत्यादि । एव हेतूनामपि स्वलक्षणाभावे हत्यामासता नातसा है। यध्याप्तस्य हेतोचिन तस्स हेनुत्वम् । ३ . बने ह. ४० । ४ पिस्तृतस्य । ५ पिप्रातस्य-३०। ६ प्रस्तुवे पान दौश्यद साधनधम । ७ उपसंहारग्य(यु) रत्तिापनयम्यु सीधीयते । प्रयोजाम् । १० सा(ना)-तरीयकोऽविनामारी माधनाथ :-.7 प्रतिक- दे. १२ शादिना सन्दिग्धा ममरापिशाय दोया एपाम् । १३ गमय । २५-फतल-टे।। १६.. भास परो.-मु.। 15 ससि । १४ ता. दे.

१ आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ० २, आ०१, सू०१६-२०. सुत्रानेर। फेलं हेस्यामासानां सत्यानियमः प्रतिव्यक्तिनियतं लक्षणं च नेपत्करप्रति- पचीति तदक्षणार्थमाह- असिद्धविरुद्धानकान्तिकास्त्रयो हेत्वाभासाः ॥१६॥ $ ३५, अहेतपो हेतुवदाभासमानाः 'हत्वाभासा' असिद्धादयः। यद्यपि साधनदोषा 5 एवैते अदुष्टे साधने तदभावात् तथापि साधनाभिधायक हेतावुपचारात् पूर्वाचायेंरभि- हितास्ततस्तत्प्रसिद्धिवाधामनायद्भिरस्माभिरपि हेतुदोपत्वेनैनोच्यन्त इति । ६३६. 'त्रयः' इति सख्यान्तरव्यवच्छेदार्थम् । तेन कालातीत-प्रकरणसमयोर्व्यय च्छेद । तन कालातीतस्य पक्षदोपेप्पन्तर्भावः । "प्रत्यक्षागमपार्धितकर्मनिर्देशान- न्तरप्रयुक्तः कालात्ययापदिष्टः" इति हि तस्य लक्षणमिति, यथा अनुष्णस्तेजोऽवयवी 10 कृतकत्वाद् घटनदिति । प्रकरणसमस्तु न सम्भवत्येवः नास्ति सम्भवो यथोक्तलक्षणे- ऽनुमाने प्रयुक्तेऽदूषिते योऽनुमानान्तरस्य । यतूदाहरणम्-अनित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्य- तरत्वान् इत्येकनोक्ते द्वितीय आह-नित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वादिति । तदती- वासाम्प्रतम् । को हि चतुरङ्गसभायां वादी प्रतिगादी वैयंविधमसम्नद्धमनुन्मत्तोऽभि- दधीतेति ? ॥ १६ ॥ ३७. तमासिद्धस्य लक्षणमाह- नासन्ननिश्चितसत्तो वाऽन्यथानुपपन्न इति सत्वस्यासिद्धी सन्देहे वाऽसिद्धः ॥१७॥ ६३८. 'अमन्' अविद्यमानो 'नान्यथानुपपनः' इति सचस्यासिद्धौ 'अहिद्धा', हेत्वाभासः स्वरूपासिद्ध इत्यर्थः । यथा अनित्यः शब्दचाक्षुपत्यादिति । अपक्षधर्मत्वा- 20 दयमसिद्ध इति न मन्तव्यमित्याह-'नान्यथानुपपन्नः' इति । अन्यथानुपपत्तिरूपहंतु, लक्षणविरहादयमसिद्धो नापक्षधर्मला । नहि पक्षधर्मत्वं हेचोलक्षणं तदमायेऽप्यन्य- थानुपपत्तिवलाद्धेतुत्वोपपत्तेरित्युक्तप्रायम् । भट्टोऽन्याह- "पित्रोच वात्मणत्वेन पुत्रव्रामणतानुमा । सर्वलोकमसिद्धा न पक्षधर्ममपेक्षते ।।" इति । ६ ३९. तथा अनिश्चितसत्तः सन्दिग्धसचा 'नान्यथानुपपन्न ' इति सच्चस्य सन्देहे- प्यसिद्धो हेत्याभासः सन्दिग्धासिद्ध इत्यर्थः । यथा याप्पादिमावेन सन्दिह्यमाना धूम- 15 25 १परा मुकरा प्रतातिर्यस्य । २ प्यांचायः। ३ कारमतीतोऽनिशान्तः। ४-वितधर्मनि०-४० । ५- पिते चानुल-ता०।६०दी चव०-४०७ स्यारिसावपि मि. सा.८ पक्षधर्मनां ग्निाप्यन्यथा परत्वेनैव हेतुभवनि । यथा पर्वतस्योपरि पृटो मघो नदीपूरान्यपानुपपरियादायिाशव्ययाहा भय पुरोग्राम पियो गणत्वादिति पुत्र प्रानगताया भनुमानम् ।

" हेत्वाभासत्य निरूपणम् । प्रमाणमीमासा। लतामिसिद्धावुपदिश्यमाना, यथा चात्मन सिद्धानपि सर्वगतत्वे साध्ये सर्वोपलभ्य- मानगुणत्वम् , प्रमाणाभानादिति ॥ १७ ॥ ६४०. असिद्वप्रभेदानाह- वादिप्रतिवाद्युभयभेदाच्चैतद्भेदः ॥१८॥ ४१. 'वादी पूर्वपक्षस्थितः 'प्रतिवादी' उत्तरपक्षस्थितः उभयं द्वावेव वादिप्रतिया । दिनौ । तझेदादसिद्धस्य 'भेदः । तत्र वाद्यसिद्धो यथा परिणामी शब्द उत्पत्तिमत्वात् । अय मायस्य स्वयं याटिनोऽसिद्धः, तन्मते उत्पत्तिमचस्यानभ्युपेतत्वात् , नासदुत्प- यते नापि सद्विनश्यत्युत्पादविनाशयोराविर्भानतिरोभावरूपत्वादिति तत्सिद्धान्तात् । चेतनास्तरवः सत्त्वगपहरणे मरणात् । अब मरणं विज्ञानेन्द्रियायुनिरोधलक्षणं तरुपु चौद्धस्य प्रतिनादिनोऽसिद्धम् । उभयासिद्धस्तु चाक्षुपत्वमुक्तमेव । एव सन्दिग्धासिद्धो 10 ऽपि पादिप्रतिनायुभयभेदात् निविधो बोद्धव्यः ॥ १८ ॥ ६४२. नन्वन्येऽपि विशेष्यासिद्धादयो हेत्वाभामाः केचिदिप्यन्ते ते कस्मान्नोक्ता इत्याह- विशेष्यासिद्धादीनामेष्वेवान्तर्भावः ॥ १९ ॥ ४३. 'एष्वेन' वादिप्रतिवाद्युभयासिद्धेश्वेर । तत्र विशेष्यासिद्धादय उदाहियन्ते । 15 विशेप्यासिद्धो यथा अनित्यः शब्द सामान्यवत्त्वे सति चाक्षुपत्वात् । विशेषणासिद्धो यथा अनित्यः शब्दचाक्षुपत्वे सति सामान्यविशेषवचात् । भागीसिद्धो यथा अनित्यः शब्द प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् । आश्रयासिद्धो यथा अस्ति प्रधान विश्वपरिणामित्वात् । आश्रयैकदेशासिद्धो यथा नित्या. प्रधानपुरुपेश्वराः अकृतकत्वात् । व्यर्थविशेष्यासिद्धो यथा अनित्यः शब्दः कृतमत्वे सति सामान्यवचात् । व्यर्थविशेषणासिद्धो यथा अनित्यः 20 शब्द: सामान्यरत्त्वे सति कृतकत्वात् । सन्दिग्धविशेष्यासिद्धो यथा अद्यापि रागादियुक्तः कपिलः पुरुपत्वे सत्यद्याप्यनुत्पन्नतत्त्वज्ञानत्वात् । सन्दिग्धविशेपणासिद्धो यथा अद्यापि रागादियुक्तः कपिलः सर्वदा तत्वज्ञानरहितत्वे सति पुरुषत्वादित्यादि । एतेऽसिद्धभेदा यदान्यतरवायसिद्धत्वेन विवक्ष्यन्ते तदा वाद्यसिद्धाः प्रतिपाद्यसिद्धा वा भवन्ति। यदो- भयवाद्यसिद्धत्वेन विवक्ष्यन्ते तदोभयासिद्धा भवन्ति ॥ १९ ॥ ४४. विरुद्धस्य लक्षणमाह- विपरीतनियमोऽन्यथैवोपपद्यमानो विरुद्धः ॥ २० ॥ १ यथा वाम-डे । २ आमा सवगत सर्वतोपरभ्यमानगुण वात् । ३ - गुणत रान्दिग्धम् । ५-०न्ताय । चेत०-डे। ५ न केवल स्वरूपासिद्धो। ६ “भाहितारन्यादिषु' हेमश ३११५३] ७आमा व्यवच्छिन । - भागे एक्देशे असिद्ध प्रयत्नानन्तरीयक्त्वस्य गरिंत अभावात् । सामान्य व्यवच्छिन्नम् । १० नैयायिकस्य । ११ ननु सामा यवत्त्वे सतीति विशेषण प्रवसाभावव्यवच्छदाय भविष्य तीति नैवम्, बौद्धमीमासको वादिप्रतिवादिनी स्तस्तयोश्च मतेऽभाव एव नास्तीति । १२ एपदादिव्यवच्छदाय पुरुषचे सतीत्युक्तम् । १३ साध्य विनवोपपद्यमानो विपरीतनियमत्वात् । 25 ..

, आचार्यमीहेमचन्द्रविरचिता [अ०२, आ० १, सू०१-२४. ४५. 'विपरीतः यथोक्ताद्विपर्यस्तो 'नियमः' अविनामारो यस्य मतया, तस्पो- पदर्शनम् 'अन्यथयोपपद्यमानः' इति । यथा नित्यः शब्दः कार्यत्वात, पर्गाभक्षुरादयः महातत्याच्यनागनायवदित्यामंहनपाराध्य माध्ये चक्षुरादीनां महतत्वं विरुद्धम् युद्धिमत्पूर्व वित्यादि कार्यवादित्यवायरीरमर्वतकर्नुपूर्वकन्चे माध्ये कार्यत्वं विरुद- 5 माधनाविरुद्धम् । ६४६. अनेन येऽन्यैरन्ये विरुद्धा उदाहनाम्तेऽपि गद्गृहीताः । यथा मति सपने चत्नागे मेदाः । पक्षविपक्षव्यापको यथा नित्यः शब्दः कार्यत्वात् । पक्षच्यापरो रिप- शकदेशतिर्यथा नित्यः गन्दः मामान्यरचे मत्यस्मदादिनान्द्रियग्रागत्वात् । पक्ष फदेशपत्तिविपक्षव्यापो यथा अनित्या पृथ्वी कृतकत्वात् । पक्षविपक्षकदेशनिर्यथा 10 नित्यः शब्दः प्रपनानन्तरीयफत्वात् । अमति सपक्ष चत्यारो विरुद्धाः । पक्षविपक्ष- व्यापको यथा आकाशपिरोपगुणः शन्दः प्रमेयस्यात् । पक्षव्यापको विपक्षकदेशति- यथा आकाशविशेषगुणः शब्दो चाहोन्द्रियग्राह्यत्वात् । पवैकदेशवृत्तिविपक्षव्यापी पथा आकाशविशेषगुणः शब्दोऽपदात्मान्यान् । पाक्षिकदेशचिर्यथा आशशिपगुणः शब्दः प्रयतानन्तरीयफत्वात् । एषु च चतुर्पु विरुद्धता, पक्षकदेशनिषु चतुर्प पुनर• 16 मिटेना निमता चेत्युभयममा इति ।। २० ॥ ६४७. अनेकान्तिकस्य लक्षणमाह-~- नियमस्यासिद्धी सन्देहे वाऽन्यथाप्युपद्यमानोऽनेकान्तिकः ॥२१॥ ६४८. नियमः' अपिनामावस्तस्स 'अगिद्धौ अनेरान्तिकः यथा अनित्यः पन्दः प्रमेयवान, प्रमेपर निन्येऽप्यारावादारम्तीनि। मन्देह यथा अगसः परिद गगादिमान् 20 वा यनृत्तान् । म्यमाविष्याम्यां हि गगत्यतिरागन्याम्पां न यन्त्वम्प शिरोशः मिदः, न च रागादिया पचनमिति मन्दियोन्ययः। ये मान्य न्यानरान्तिमा उदाहतास्त उक्तलक्षण एवान्तर्मयन्ति। पक्षप्रयव्यापरो यथा भनिन्यः सदा अमेपत्ता १ जामानिमा २ गानाTI mi - मा....। ६RE TIETERE RArt मjay मा rity afte TH TITTET REntrierrain Horrers । १ tur friver १२ मे मgn Arrrrrrrrrrrt पर २ मा । Mirrormatmarriatrika, dry arti viramirnierTHER Frtertrip.. try....। २७rtuantertainment (Hireone) दृष्टान्वाभासनिरूपणम् । ] प्रमाणमीमांसा। पक्षसपक्षव्यापको विपक्षकदेशवृत्तिर्यथा गौरयं विपाणित्वात् । पक्षविपक्षव्यापकः सप- क्षकदेशावृत्तियथा नायं गौः विपाणित्वात् । पक्षब्यापकः सपक्षविपक्षकदेशवतिर्यथा अनित्यः शब्दः प्रत्यक्षरयात् । पक्षकदेशत्तिः सपक्षविपक्षव्यापको यथा न द्रव्याण्याफाश- कालदिगारममनांसि क्षणिकविशेषगुणरहितत्वात् । पक्षविपक्षैकदेशवृत्तिः सपक्षव्यापी यथा न द्रव्याणि दिवालमनांसि अमूर्तत्वात् । पक्षसपक्षैकदेशवृत्तिर्विपक्षव्यापी यथा 5 ट्रव्याणि दिकालमनांसि अमूर्वत्वात् । पक्षत्रयैकदेशत्तिर्यथा अनित्या पृथ्वी प्रत्यक्षत्वा- दिति ॥ २१ ॥ 15 ६४९. उदाहरणदोपानाह- साधयंवैधाभ्यामष्टावष्टौ दृष्टान्ताभासाः ॥२२॥ ६५०. परार्थानुमानप्रस्तानादुदाहरणदोपा एचैते दृष्टान्तप्रभवत्वात् तु दृष्टान्तदोपा 10 इत्युच्यन्ते । दृष्टान्तस्य च साधर्म्यवैधर्म्यभेदेन द्विविधत्वात् प्रत्येकम् 'अष्टावष्टौ' दृष्टान्त- बदामाममानाः 'दृष्टान्ताभासा' भवन्ति ॥ २२ ॥ ६५१. तानेवोदाहरति विभजति च- अमूर्तत्वेन नित्ये शब्दे साध्ये कर्म-परमाणु-घटाः साध्यसाधनोभयविकलाः ॥२३॥ ६५२. नित्यः शब्दः अमूर्तत्वादित्यस्मिन् प्रयोगे कर्मादयो यधामवयं साध्यादि- विकलाः । तत्र कर्मवदिति साध्यविकलः, अनित्यत्वात् कर्मणः । परमाणुयदिति माधन- विकलः, मूर्तत्वात् परमाणूनाम् । घटयदिति साध्यमाघनोभयविकला, अनित्यत्वान्मूर्त- ताच घटस्येति । इति यः माधर्म्यदृष्टान्ताभासाः ॥२३॥ वैधम्र्येण परमाणुकर्माकाशाः साध्याद्यव्यतिरेकिणः ॥ २४ ॥ ६५३. नित्यः शब्दः अमूर्तत्वादित्यस्मिन्नेर प्रयोगे 'परमाणुऊर्माकाशाः' साध्यमा- धनोभयाव्यतिरेकिणो दृष्टान्ताभामा भान्ति । यनित्यं न भवति तदमूर्तमपि न भवति यथा परमाणुरिनि साध्याव्यतिरेकी, नित्यत्वात् परमाणूनाम् । यथा फर्मेति माधनाव्या- वृत्तः, अमूर्तत्वात् कर्मणः । यथाकाशमिन्युमयाव्यावृत्तः, नित्यत्वादमूर्तत्वाचाफागस्पति प्रय र धर्म्ययान्ताभामाः ॥ २४ ॥ १ अधारी शियि नास्ति महिपा लग्नि इति पिकदापति पम् । २ वापार ! ३ मा एमा परि महिनापति शीतु नारिन। ५पनि प्रत्यक्ष पनि प्रससम् । ५ नित्य ममन्य यसनापास न । ६ मानाचा मुनामानिरिंगुरी, I fren ] पृधिसादय । भुणे गन्ध भो लोनि। ७ आरोग प्रपिता मू! E परममा पूरी न प्रया राशा ही दौम देश-], भोपांच सो प्रापमा, RT गमय पक्षणम्,तुम९ मोऽपि मा.-मु-पा.। 20 ६ 25 .

५८ आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ०२, आ० १, सू०२५-२९. ६५४. तथा-. वचनादागे रागान्मरणधर्मकिञ्चिज्ज्ञत्वयोः सन्दिग्धसाध्याद्यन्वय- व्यतिरेका रथ्यापुरुषादयः ।। २५॥ ६५५. सन्दिग्धसाध्यसाधनोभयान्वयाः सन्दिग्धसाध्यसाधनोभयव्यतिरेकाच त्रय- स्त्रयो दृष्टान्ताभासा भवन्ति ! के इत्याह-रण्यापुरुषादयः' । कस्मिन् साध्ये ? 1 'रागे 'मरणधर्मकिञ्चित्वयोः च । कस्मादित्याह-पचनाद' 'रागाई' च। तत्र सन्दिग्ध- साध्यधर्मान्वयो यथा विवक्षितः पुरुषविशेपो रागी वचनाद् रथ्यापुरुषवत् । सन्दिग्ध- साधनधर्मान्धयो यथा मरणधर्माऽयं रागात् रथ्यापुरुषवत् । सन्दिग्धोभयधर्मान्धयो यथा किश्चिज्ज्ञोऽयं रागात् रथ्यापुरुपवदिति । एष परचेतोवृत्तीनां दुरधिगमत्वेन साध- 10 Hदृष्टान्ते रथ्यापुरुपे रागफिश्चिज्ज्ञत्वयोः सत्त्वं सन्दिग्धम् । तथा सन्दिग्धसाध्य- व्यतिरेको यथा रागी वचनात् रथ्यापुरुषवत् । सन्दिग्धसाधनव्यतिरेको यथा मरण- धर्माऽयं रागात् रथ्यापुरुषवत् । सन्दिग्धोभयव्यतिरेको यथा किश्चिज्ञोऽयं रागात् रथ्या- पुरुपवत् । एषु पूर्ववत् परचेतोवृत्ते?रन्ययत्वाद्वैषHदृष्टान्ते रथ्यापुरुपे रागकिश्चिज्जत्व- योरसच सन्दिग्धमिति ॥ २५ ॥ ६५६. तथा- विपरीतान्वयव्यतिरेकौ ॥ २६ ॥ ५७. 'विपरीतान्वयः' विपरीतव्यतिरेक' च दृशन्ताभासौ भवतः । तत्र विपरीतान्ययो यथा यत् कृतकं तदनित्यमिति वक्तव्ये यदनित्यं तत् कृतकं यथा घट इत्याह । विपरीतव्यतिरेको यथा अनित्यत्वाभावे न भवत्येव कृतकत्वमिति वक्तव्ये 20 कृतकत्वाभावे न भवत्येवानित्यत्वं यथाकाश इत्याह । साधनधर्मानुवादेन साध्यधर्मस्य विधानमित्यन्वयः। साध्यधर्मव्यावृत्यनुवादेन साधनधर्मव्यावृत्तिविधानमिति व्यति- रेकः । तयोरन्यथाभावे विपरीतत्वम् । यदाह- "साध्यानुवादाल्लिद्गस्य विपरीतान्वयो विधिः हेस्वभावे त्वसत्साध्यं व्यतिरेकविपर्यये ।।" इति ॥२६|| अप्रदार्शतान्ययव्यतिरेको ॥ २७ ॥ ५८. 'अप्रदर्शितान्वयः' 'अप्रदर्शितन्यतिरेक' च दृष्टान्ताभासौ। एतौ च 16 25 १-०धर्मचक-द.1२साध्ययो ।३ ययामध्यैन ।४यो यो रागीन भवति स स पचापि नभवति । रथ्यानरे केनाऽपि प्रकारेण मूर्तरवादिना वचगामाचे निधि रागिलं सन्दियते । ५ मरणापवादिनं सास्यं प्रति जैनो पति। ६प्रयोगषु । भावो वि.देश्ये वि-ता.18 कति । १०-.पर्यय ६०-२० ।

, दूपणनिरूपणम् । प्रमाणमीमांसा। प्रमाणस्यानुपदर्शनाद्भवतो न तु वीप्सासर्वावधारणपदानामप्रयोगात्, सरस्वपि तेप्प- सति प्रमाणे तैयोरसिद्धेरिति । साध्यविकलसाघनविकलोभयविर्कलाः, सन्दिग्धसाध्या- न्वयसन्दिग्धसाधनान्वयसन्दिग्धोभयान्वयाः, विपरीतान्वयः, अप्रदर्शितान्वयश्चेत्यष्टी साधर्म्यदृष्टान्ताभासाः। साध्याव्यावृत्तसाधनाव्यावृत्तोभयाव्यावृत्ताः, सन्दिग्धसाध्यव्या- वृत्तिसन्दिग्धसाधनव्यावृत्तिसन्दिग्धोभयव्यावृत्तयः, विपरीतव्यतिरेकः, अप्रदर्शितव्य- 5 तिरेकश्वेत्ययावेव चैधर्म्यदृष्टान्ताभासा भवन्ति । ५९. नन्यनन्वयाव्यतिरेकावपि कैविद् दृष्टान्ताभासायुक्तो, यथा रागादिमानयं वचनात् । अत्र साधर्म्यदृष्टान्त आत्मनि रागवचनयोः सत्यपि साहित्ये, वैधर्म्यदृष्टान्ते चोपलसण्डे सत्यामपि सह निवृत्तौ प्रतिबन्धाभावेनान्वयव्यतिरेकयोरभाव इत्यनन्य. याव्यतिरेको । तौ कस्मादिह नोक्तो ?। उच्यते-ताभ्यां पूर्वे न भिद्यन्त इति साध- 10 Hवैधाभ्यां प्रत्येकमष्टावेव दृष्टान्ताभासा भवन्ति । यदाहुः- "लिदास्थानन्यया अष्टाचष्टावव्यतिकिणः। नान्यथानुपपन्नत्वं कथंचित् ख्यापयन्त्यमी ॥” इति ॥२७॥ ६६०. अवसितं परार्थानुमानमिदानी तन्नान्तरीयकं दूषणं लक्षयति- साधनदोषोद्भावनं दूषणम् ॥२८॥ ६ ६१. 'साधनस्य' परार्थानुमानस्य ये असिद्धविरुद्धादयो 'दोपाः' पूर्वमुक्तास्ते- पामुद्भाव्यते प्रकाश्यतेऽनेनेति 'उद्भावनम्' साधनदोपोझावकं वचनं 'दूपणम्' । उत्तर- त्राभूतग्रहणादिह भूतदोपोद्धापना धणेति सिद्धम् ॥२८॥ ३ ६२. दूपणलक्षणे दपणाभासलक्षणं मुज्ञानमेव मेदप्रतिपादनाथं तु तल्लक्षणमाह- अभूतदोपोद्भावनानि दूपणाभासा जात्युत्तराणि ॥२९॥ ६ ६३. अविद्यमानानां साधनदोषाणां प्रतिपादनान्यदूपणान्यपि दूषणवदामाम- मानानि 'दूपणामासा' । तानि च 'जात्युत्तराणि । जातिगब्दः मादृश्यरचनः । उत्तर- सयानि जात्युत्तराणि उचरस्थानप्रयुक्तत्वात् । उत्तरसदृशानि जात्युत्तराणि । जात्या साव्येनोत्तराणि जात्युत्तराणि । तानि च सम्पग्घेतो हेत्वामासे वा वादिना प्रयुक्तं झटिति नदोपतचाप्रतिभासे हेतुप्रतिविम्मनप्रायाणि प्रत्ययस्थानान्पनन्तत्वात्परिमट्यातुं न 25 शक्यन्ते, तथाप्यक्षपादर्शितदिशा साधादिप्रत्ययस्थानमैदेन साघम्बंधयों- स्कापकपण्यापर्ण्यविकल्पसाध्यप्राध्यप्राप्तिप्रमहप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकाणाहेत्व- पित्यविशेपोपपत्युपलब्ध्यनुपलन्धिनित्यानित्यापममरूपतया चतुर्तिमतिरुपदश्यन्ते। १प्यातिमारकम् अहाम्रा २यर परसाम्। ३ या सगांम् । सदरमेया ५ जनासीररयो ।१-रम--है। ७ तादाम्पनाममन्याभन] भूगोर.-१.९ रनोऽयम्। १-पासंगम-ता। 15 20 आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ० २, भा० १, सू २९ ६४. तत्र साधर्म्यण प्रत्यवस्थानं साधर्म्यसमा जातिः।यथा अनित्यः शब्दः कृत कत्वात् घटवदिति प्रयोगे कृते साधर्म्यप्रयोगेणैव प्रत्यवस्थानम्-नित्यः शब्दो निरसय वत्वादाकाशनत् । न चास्ति विशेषहेतुर्घटसाधर्म्यात् कृतकत्वादनित्यः शब्दो न पुन- राफाशसाधयान्निरवयवत्वान्नित्य इति १ । वैधर्येण प्रत्यवस्थानं चैधर्म्यसमा जातिः। 5 यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्यत्रैव प्रयोगे स एव प्रतिहेतु.धर्येण प्रयुज्यते- नित्यः शब्दो निरवयवत्वात् । अनित्यं हि सावंयवं दृष्टं घटादीति । न चास्ति विशेष- हेतुर्घटसाधात्कृतकत्वादनित्यः शब्दो न पुनस्तद्वैवानिरवयवत्वान्नित्य इति २ । उत्कपिफर्पाभ्यां प्रत्ययस्थानमुत्कर्षापकर्पसमे जाती । तत्रैव प्रयोगे दृष्टान्तधर्म कश्चित् साध्यमिण्यापादयन्तुत्कर्पसमां जाति प्रयुक्ते-यदि घटवत् कृतकत्वादनित्यः शब्दो 10 घटवदेव मूर्तोऽपि भवतु । न चेन्मूर्तो घटवदनित्योऽपि मा भूदिति शब्दे धर्मान्तरो- कर्पमापादयति ३ । अपकर्षस्तु घटः कृतकः सन्नश्रावणो दृष्ट एवं शब्दोप्यस्तु । नो चेद् घटवदनित्योऽपि माभूदिति शन्दे श्रावणत्वधर्ममपकर्पतीति ४ । वावर्गाभ्या प्रत्यवस्थानं वापर्यसमे जाती । ख्यापनीयो वर्ण्यस्तद्विपरीतोऽनयेः । तावेतो वापण्यों साध्यदृष्टान्तधर्मो विपर्यस्यन् वानसमे जाती प्रयुक्त-यथाविधः 15 शब्दधर्मः कृतकत्वादिर्न तादृग्घटधर्मो यादृग्घटधर्मो न तादृक् शब्दधर्म इति ५-६ । धर्मान्तरविकल्पेन प्रत्यवस्थान विकल्पसमा जातिः । यथा कृतकं किञ्चिन्मृदु दृष्टं राइ- वशय्यादि, फिश्चित्कठिनं कुठारादि, एवं कृवकं फिश्चिदनित्यं भविष्यति घटादि किश्चि- नित्यं शब्दादीति ७ । साध्यसाम्यापादनेन प्रत्ययस्थान साध्यसमा जातिः। यथा-यदि यथा घटस्तथा शब्दः, प्राप्तं तर्हि यथा शब्दस्तथा घट इति । शब्दश्च साध्य इति घटोऽपि 20 साध्यो भन्तु । ततश्च न साध्यः साध्यस्प दृष्टान्तः स्यात् । न चैदेवं तथापि यैलक्षण्या- सुतरामदृष्टान्त इति ८ । प्राप्त्यप्राप्तिनिकल्पाच्या प्रत्यवस्थान प्राप्त्यप्राप्तिसमे जाती। यथा यदेतत् कृतकत्व त्वया साधनमुपन्यस्तं तत्कि प्राप्य साधपत्यप्राप्य वा । प्राप्य चेत् । द्वयोनिद्यमानयोरेन प्राप्तिर्भनति, न सदसतोरिति । द्वयोश्च सचात् किं कस्य साध्यं साधनं या१९। अप्राप्य तु साधनत्वमयुक्तमतिप्रसङ्गादिति १० । अतिप्रमझापादनेन प्रत्यवस्थानं 25 प्रसङ्गसमा जातिः। यथा यद्यनित्यत्वे कृतफलं साधनं कृतकत्व इदानीं कि साधनम् । तत्साधनेऽपि कि साधनमिति ११ । प्रतिदृष्टान्तेन प्रत्यवस्थानं प्रतिदृष्टान्तसमा जातिः। यथा अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयरत्त्वात् पटवदित्युक्त जातिवाद्याह-पथा घटः प्रय- लानन्तरीयोऽनित्यो दृष्ट एवं प्रतिदृष्टान्त आराशं नित्यमपि प्रयत्नानन्तरीय दृष्टम् , कृपसनन प्रयत्नानन्तरमुपलम्भादिति । न चेदमनैकान्तिकत्वोझरनम् , मद्यन्तरेण प्रत्य. -- १ न उत्तर वृते निरवययत्व पक्षाविद गाधनविकरण दृष्टान्त , शनेनानकात्तिोऽपि । २ अमापि ज्ञाननाने कातिक । ३ पायधमन्यातपमयावधम्यंमापादयन् । ४ पन्धन मापधर्मन शतम्याव भूतस्य रामनाम्यापने न दृष्टान्तत म्यादिति यसमा कति । ५ भवातावरम्नेन गाधनसामयम्पत्वमापातमि यवमा जाति । ६ यार प प.-मु-पा।

६२ दूपणाभासनिरूपणम् । प्रमाणमीमांसा। वस्थानात् १२ । अनुत्पत्त्या प्रत्यवस्थानमनुत्पत्तिसमा जातिः। यथा अनुत्पन्ने शब्दाख्ये धर्मिणि कृतकत्वं धर्मः वर्तते । तदेवं हेत्वभावादसिद्धिरनित्यत्वस्येति १३ | साध- र्यसमा वैधर्म्यसमा वा या जातिः पूर्वमुदाहृता सैव संशयेनोपसहियमाणा संशयसमा जातिर्भवति । यथा किं घटसाधाव कृतकत्वादनित्यः शब्द उत तद्वधादाकाश- साधाद्वा निरवयवत्वान्नित्य इति ? १४। द्वितीयपक्षोत्यापनबुद्धया प्रयुज्यमाना 5 सैव साधर्म्यसमा वैधय॑समा वा जाति: प्रकरणसमा भवति । तत्रैव अनित्यः शब्दः कृत. कत्वाद् घटवदिति प्रयोगे-नित्यः शब्दः श्रावणत्वाच्छन्दत्वयदिति उद्भावनप्रकारभेद- मात्रे सति नानात्वं द्रष्टव्यम् १५ । काल्यानुपपत्या हेतोः प्रत्ययस्थानमहेतुसमा जातिः। यथा हेतुः साधनम् । तत् साध्यात्पूर्व पश्चात् सह वा भवेत् ? । यदि पूर्वम् ; असति साध्ये तत् कस्य साधनम् । अथ पश्चात्साधनम् । पूर्व तर्हि साध्यम् , तस्मिथ पूर्वसिद्धे 10 किं साधनेन । अथ युगपत्साध्यसाधने तर्हि तयोः सव्येतरगोविषाणयोरिव साध्यसाध- नभाव एव न भवेदिति १६ । अर्थापत्या प्रत्ययस्थानमर्थापत्तिसमा जातिः । यद्यनि- त्यसाधारकृतकत्वादनित्यः शब्दः, अर्थादापद्यते नित्यसाधान्नित्य इति । अस्ति चास्य नित्येनाकाशादिना साधयं निरचयपत्वमित्युद्भावनप्रकारभेद एवायमिति १७ । अविशेषापादनेन प्रत्यवस्थानमविशेपसमा जातिः । यथा यदि शब्दपटयोरेको धर्मः 15 कृतकत्वमिन्यते तर्हि समानधर्मयोगात्तयोरविशेषे तद्वदेव सर्वपदार्थानामविशेषः प्रस- ज्यत इति १८ । उपपत्त्या प्रत्यवस्थानमुपपचिसमा जातिः। यथा यदि कृतकत्वोप- पत्या शब्दस्यानित्यत्वम्, निरवयवत्वोपपत्या नित्यत्वमपि कस्मान्न भवति । पक्षद्वयोप- पच्याऽनध्यवसायपर्यवसानत्वं विवक्षितमित्युद्भावनप्रकारमेद एवायम् १९ । उपल- ध्या प्रत्यवस्थानमुपलन्धिसमा जातिः । यथा अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वा- 20 दिति प्रयुक्त प्रत्यवतिष्ठते-न खलु प्रयलानन्तरीयकत्वमनित्यत्वे साधनम् ; साधनं हि तदुच्यते येन विना न साध्यमुपलभ्यते । उपलभ्यते च प्रयत्नानन्तरीपकत्वेन विनाऽपि विद्युदादापनित्यत्यम् । शन्देऽपि कचिढायुवंगमज्यमानयनस्पत्यादिजन्य तथैवैति २० । अनुपलब्ध्या प्रत्ययस्थानमनुपलब्धिसमा जातिः । यथा तब प्रयत्नानन्तरीयक- स्वहतायुपन्यस्ते सत्याह जातिवादी-न प्रपलकार्यः शब्दः प्रागुचारणादस्त्येवासावाय- 25 रणयोगातु नोपलभ्यते । आवरणानुपलम्भेऽप्यनुपरम्भानास्न्येव शन्द इति चेत् न, आवरणानुपलम्भेप्यनुपलम्भमद्भावात् । प्रावरणानुपलबेभानुपलम्भादमायः 1 नदमाये चावरणोपलधर्मायो भवति । ततय मृदन्तरितमूलकीलोदकादिवदावरणोपलब्धिकन- मेव गन्दस्य प्रागुगारणादग्रहणमिति अयसकार्यत्यामायामित्यः शन्द इति'२१माय- १गनि...। २ नं प्री सन परिपतीनदिमाम निपानिपाता मारिणीता। ३ उद्धापन .-हा. तोमन -१०।५-मानं .-..।६गा पिताम्। ....... भा...। ९ोनाम- प्रसार 4). प्रमाननासितिर मिसायरमेन दो लामो .. 5 आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ० २, आ० १, सू० २९-३० धर्मनित्यानित्यत्वविकल्पेन शब्दनित्यत्वापादनं नित्यसमा जातिः । यथा अनित्यः शन्द इति प्रतिज्ञाते जातिवादी विकल्पयति-येयमनित्यता शब्दस्योच्यते सा किमनित्या नित्या वेति ? । यद्यनित्या; तदियमनश्यमपायिनीत्यनित्यताया अपायानित्यः शब्द । अथानित्यता नित्यय ; तथापि धर्मस्य नित्यत्वात्तस्य च निराश्रयस्यानुपपत्तेस्तदाश्रय भूतः शब्दोऽपि नित्यो भवेत् , तदनित्यत्वे तद्धर्मनित्यत्वायोगादित्युभयथापि नित्य शब्द इति २२ । सर्वभागानित्यलोपपादनेन प्रत्यवस्थानमनित्यसमा जातिः। यथा घटेन साधर्म्यमनित्येन शब्दस्यास्तीति तस्यानित्यत्व यदि प्रतिपाद्यते, तद् घटेन सर्वपदार्था नामस्त्यैर किमपि साधर्म्यमिति तैपामप्यनित्यत्वं स्यात् । अथ पदार्थान्तराणा तथा भावेऽपि नानित्यत्वम् ; तर्हि शब्दस्यापि तन्मा भूदिति । अनित्यत्वमानापादनपूर्वविशे 10 पोझासनाच्याविशेषसमातो भिन्नेयं जातिः २३। प्रयत्नकार्यनानात्वोपन्यासेन प्रत्यास्थान कार्यसमा जातिः । यथा अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वादित्युक्ते जातिगावाह- प्रयत्नस्य द्वैरूप्यं दृष्टम्-किश्चिदसदेव तेन जन्यते यथा घटादि, किश्चित्सदेवापरणव्युदा सादिनाऽभिव्यज्यते यथा मृदन्तरितमूलकीलादि, एवं प्रपतकार्यनानात्वादेप प्रयत्तेन शब्दो व्यज्यते जन्यते वेति सशय इति । सशयापादनप्रकारमेदाच सशयसमातः कार्य- 15 समा जातिभिद्यते २४ । ६५. तदेवमुझानविषयविकल्पभेदेन जातीनामानन्त्येऽप्यसङ्कीर्णोदाहरणविन क्षया चतुर्विंशतिर्जातिभेदा एते दर्शिताः। प्रतिसमाधानं तु सर्वजातीनामन्यथानुप पत्तिलक्षणानुमानलाणपरीक्षणमेव । न ह्यविप्लुतलक्षणे हेतावैवप्राया पाशुपाता. प्रभवन्ति । कृतकत्वप्रयत्नानन्तरीयकत्वयोश दृद्धप्रतिनन्धत्वान्नापरणादिकृत शब्दानुपल 20 मनमपि त्वनित्यत्वकृतमेर । जादिप्रयोगे च परेण कृते सम्यगुत्तरमेव वक्तव्य न प्रतीपं जात्युत्तरैरेच प्रत्यवस्थेयमासमञ्जस्य प्रसङ्गादिति । ६६६. छलमपि च सम्यगुत्तरत्वामानाआत्युत्तरमेवें । उक्तं ह्येतदुद्भावनप्रकार- भेदेनानन्तानि जात्युत्तराणीति । तर परस्प बदतोऽर्थविकल्पोपपादनेन पचनविघात श्छलम् । तत्रिधा पाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति । तर साधारण शब्द प्रयुक्त 25 वारभिप्रेतादर्थादर्थान्तरकल्पनया तन्निपेयो वाक्छलम् । यथा नगरम्पलोऽय माण वक इति नूतनविवक्षया कविते पर: सहयामारोप्य निषेधति-पुतोऽस्प नर कम्मला इति । सम्मापनयातिप्रमागिनोऽपि सामान्यस्योपन्यासे हेतुत्वारोपणेन तनिषेध सामा न्यच्छलम् । यथा अहो नु खल्बसौ नाह्मणो विद्याचरणसम्पन्न इति ब्राह्मणस्तुतिप्रसझे कविद्वदति-सम्मपति बामणे विद्याचरणसम्पदिति । सन् छलगदी प्रामणत्वस्य हेतुता 30 मारोप्य निराहनभियुक्ते-पदिग्रामणे वियाचरणमम्पद् भवति, मात्येऽपि सा भन् स्वेद म तपा. -१०।२ग्निशसभागापामनिसता निसानियन्वविकसना न परत अन्यथा लायस्यापि एनरल प्रयायताम् । ३ जन(मप्यता पारिए प्रायनियर मापन माप्सिरा प्यमिधारान()1४ .देवरी-2.1५- माय । - ४. ६-प्रा....। - 5 वादस्य निरूपणम् ।] प्रमाणमीमांसा। प्रात्योऽपि ब्राह्मण एवेति । औपचारिक प्रयोगे मुख्यप्रतिषेधेन प्रत्यवस्थानमुपचार- च्छलम् । यथा मञ्चाः क्रोशन्तीति उक्त परः प्रत्यवतिष्ठते-कथमचेतनाः मञ्चाः कोशन्ति मञ्चस्थास्तु पुरुषाः क्रोशन्तीति । तदन छलायेऽपि वृद्धव्यवहारप्रसिद्धशब्दसामर्थ्य- परीक्षणमेव समाधानं वेदितव्यमिति ।।२९॥ ६६७. साधनदूपणाघभिधानं च प्रायो वादे भवतीति वादस्य लक्षणमाह- तत्त्वसंरक्षणार्थं प्राश्निकादिसमक्षं साधनदूषणवदनं वादः ॥ ३०॥ ६६८. स्वपक्षसिद्धये वादिनः 'साधनम्' तत्प्रतिषेधाय प्रतिदिनो 'दूपणम्' । प्रतिपादिनोऽपि स्वपक्षसिद्धये 'साधनम्' तत्प्रतिपेधाय वादिनो 'दूपणम् । तदेवं वादिनः साधनदूपणे प्रतिवादिनोऽपि साधनदूपणे द्वयोर्वादिप्रतिवादिभ्याम् वदनम्' अभिधानम् 10 'वाद' । कथमित्पाह-'प्राश्निकादिसमक्षम्' । प्राश्निकाः सम्याः- "स्वसमयपरसमपज्ञाः कुलजाः पक्षद्वयेप्सिताः क्षमिणः । चादपयेष्वभियुक्तास्तुलासमाः प्राश्निकाः प्रोक्ताः ॥" इत्येवंलक्षणाः। 'आदिग्रहणेन समापतिपादिप्रतिपादिपरिग्रहः, सेयं चतुरङ्गा कथा, एकस्याप्यङ्गस्य वैकल्ये कथात्वानुपपत्तेः। नहि वर्णाश्रमपालनक्षम न्यायान्यायव्य- 16 वस्थापकं पक्षपातरहितत्वेन समदृष्टिं सभापतिं यथोक्तलक्षणांश्च प्राश्निकान् विना वादिप्रतिगादिनौ स्वाभिमतसाधनदूपणसरणिमाराधयितुं क्षमा । नापि दुःशिक्षि- तकुतर्कलेशवाचालवालिशजनविष्ठावितो गतानुगतिको जनः सन्मार्ग प्रतिपद्यतेति । तस्य फलमाह-'तत्वसंरक्षणार्थम्' । 'तच'शब्देन तत्चनिश्चयः साधुजनहृदयविपरिवर्ती गृह्यते, तस्य रक्षणं दुर्विदग्धजनजनितविकल्पकल्पनात इति । ६ ६९. ननु तचरक्षणं जल्पस्य वितण्डाया या प्रयोजनम् । यदाह-"तत्त्वा- ध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे पीजप्ररोहसंरक्षणार्थ कण्टकशाखा- परिचरणवत्" [न्यायसू. ४ ० ५.] इति; न, वादस्यापि निग्रहस्थानपत्वेन तवसंरक्षणार्थत्वात् । न चास्य निग्रहस्थानाचमसिद्धम्। "प्रमाणतर्फमापनी- पालम्भः सिद्धान्तांविरुद्धः पञ्चावययोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो यादः" 25 [ न्याया• १ २ १] इति वादलक्षणे सिद्धान्ताविरुद्ध इत्यनेनापसिद्धान्तस्य, पञ्चायवोप- पन्न इत्यनेन न्यूनाधिरुयोर्हेत्वाभासपाकस्य चेत्यष्टानां निग्रहस्थानानामनुज्ञानात् , तेषां च निग्रहस्थानान्तरोपलक्षणत्वात् । अत एव न जल्पवितण्डे कथे, वादस्यैव तत्त्वसंर- क्षणार्थत्वात् । 5७०. ननु "यधोक्तोपपन्नच्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः" 30 20 १-पमे तयोर्ग--2.। २६न्येवत्सत-है।

आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ० २, आ०१, ० ३१-३४. [न्या. १.२ २], "स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा" [न्या० , २ ३] इति लक्षणे भेदाअल्पवितण्डे अपि कये विद्यते एव; न; प्रतिपक्षस्थापनाहीनाया वितण्डायाः कथावायोगात् । वैतण्डिको हि स्वपक्षमभ्युपगम्यास्थापयन् यत्किंचिद्वादेन परपक्ष- मेव दुपयन् कथमवधेयवचनः १। जल्पस्तु यद्यपि द्वयोरपि वादिप्रतिनादिनोः साधनो- 5 पालम्भसम्भावनया कथात्वं लभते तथापि न वादादर्थान्तरम् , वादेनर चरितार्थत्वान् । छलजातिनिग्रहस्थानभ्यस्त्ययोगादचरितार्थ इति चेत् न, छलजातिप्रयोगस्य दूपणा- भामत्वेनाप्रयोज्यत्वात् , निग्रहस्थानानां च वादेप्यविरुद्धत्वात् । न सलु सर्टचपेटा- मुसरन्धादयोऽनुचिता निग्रहा जल्पेऽप्युपयुज्यन्ते । उचितानां च निग्रहस्थानानां वादेऽपि न विरोधोऽस्ति । तन्न वादात् जल्पस्य कश्चिद् विशेषोऽस्ति । लाभपूजा- 10 ग्यातिकामितादीनि तु प्रयोजनानि तयाध्यवसायसंरक्षणलक्षणप्रधानफलानुबन्धीनि पुरुषधर्मत्वाद्वादेऽपि न निगारयितुं पार्यन्ते । ६७१. ननु छलजातिप्रयोगोऽसदुत्तरत्वाद्वादे न भरति , जल्पे तु तस्यानु- ज्ञानादस्ति वादजल्पयोर्विशेषः । यदाह- "दु:शिक्षितकृतकौशलेशवाचालिताननाः। शक्याः किमय॑था जेतुं वितण्डाटोपपण्डिताः ।। गतानुगतिको लोकः कुमाग तत्मतारितः । मा गादिति च्छलादीनि माह कारुणिको मुनिः" ।। इति । नैनम् । असदुत्तरः परप्रतिक्षेपस्य कर्तुमयुक्तत्वात् । न ह्यन्यायेन जयं यशो धनं या महात्मानः समर्माहन्ते । अथ प्रालप्रतिपादिदर्शनान् तऑये धर्मपंससम्भाग्नात्, 20 प्रतिभाक्षयेण सम्यगुत्तरस्याप्रतिभामादसदुत्तरैरपि पांशुभिरिवारकिरन्नरान्तपराजपादर सन्देह इति धिया न दोपमावहतीति चेत् ; न, अस्पापनादिकस्य जात्युत्तरप्रयोगस्प कयान्तरसमर्थनमामर्थ्यामानात् । बाद एप द्रव्यक्षेत्रकालभागनुमारेण यद्यसदुत्तर क्थ- चन प्रयुजीत किमेवारता कयान्तरं प्रमज्येत । तस्माअल्परितण्डानिगारणेन याद एवैकः कथाप्रयां लमत इति स्थितम् ॥ ३० ॥ ६७२. वादश जयपराजयारमानो भरतीति जयपराजययोर्लक्षणमाह-- स्वपक्षस्य सिद्धिर्जयः ॥ ३१॥ ६७३. वादिनः प्रतिरादिनो पाया स्वपक्षस्य सिद्धिः मा जयः। मा चम्पपक्षमा- घनदोपपरिहारेण परपक्षमापनटोपोदारनेन भाति । म्यपक्षे माधनमनुगमपि प्रति- 16 25 t-tah...। २"योतम्" (दैमा...- ..--. ४।५ निपाति-अनु-TECraftar लो जये। १० सातारातार RREFEurs 5 निग्रहस्थानस्य निरूपणम् । ] प्रमाणमीमासा। पादी वादिसाधनस्य विरुद्धतामुद्धापयन् चादिनं जपति, निरुद्धत्तोझारनेने सपने साधनस्योक्तत्वात् । यदाह-"विरुद्ध हेतुमुद्भाव्य वादिनं जयतीतरः" इति ॥३१॥ असिद्धिः पराजयः ॥ ३२॥ 5 ७४. वादिन प्रतिवादिनो या या स्वपक्षस्य 'असिद्धिा सा 'पराजयः । सा च साधनाभासाभिधानात् , सम्यक्साधनेऽपि वा परोक्तदूषणानुद्धरणाद्भवति ॥ ३२ ॥ १७५, ननु यद्यसिद्धिः पराजयः, स तर्हि कीदृशो निग्रहः ?, निग्रहान्ता हि कथा भरतीत्याह- स निग्रहो वादिप्रतिवादिनः ॥३३॥ ६ ७६. 'स' पराजय एव 'यादिप्रतिवादिनो' 'निग्रहः न वधवन्धादिः । अथवा स एव स्वपक्षासिद्धिपः पराजयो निग्रहहेतुत्वान्निग्रहो नान्यो यथाः परे-"विप्रति- 10 पत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम्" [न्यायसू. १ २ १९ ] इति ॥ ३३ ॥ ६७७. तमाह- न विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्तिमात्रम् ॥ ३४ ॥ ७८. विपरीता कुत्सिता विगर्हणीया प्रतिपतिः 'विप्रतिपत्ति:'-साधनाभासे साधनबुद्धिर्दूपणाभासे च दूपणयुद्धिः । अप्रतिपतिस्त्वारम्भविपयेऽनारम्भः । स च साधने 15 दूषणं दूपणे चोद्धरणं तयोरकरणम् 'अप्रतिपत्तिः। द्विधा हि वादी पराजीयते-यथारर्तव्य मप्रतिपद्यमानो विपरीतं या प्रतिपद्यमान इति । विप्रतिपत्यप्रतिपत्ती एव 'विप्रतिपत्त्य प्रतिपत्तिमात्रम्' 'न' पराजयहेतुः किन्तु सपक्षस्यासिद्धिरेवेति । विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योश्च निग्रहस्थानत्यनिरासात् तद्भेदानामपि निग्रहस्थानत्वं निरस्तम् । ७९. ते च द्वाविंशतिर्भनन्ति। तद्यथा-१ प्रतिज्ञाहानिः, २ प्रविनान्तरम् , 20 ३ प्रतिज्ञाविरोधः, ४ प्रतिज्ञासंन्यासः, ५ हेत्वन्तरम् , ६ अर्थान्तरम् , ७ निरर्थम् , ८ अविज्ञातार्थम् , ९ अपार्थकम् , १० अमाप्तकालम् , ११ न्यूनम् , १२ अधिरम् , १३ पुनरुक्तम् , १४ अननुभाषणम् , १५ अनानम् , १६ अप्रतिमा, १७ निक्षेपः, १८ मतानुज्ञा, १९ पर्यनुयोज्योपेक्षणम् , २० निरनुयोज्यानुयोग , २१ अपसिद्धान्त , २२ हेत्वाभासाचेति । अमाननुमाषणमजानमप्रतिमा रिक्षेपः पर्यनुयोग्योपेक्षणमित्य- 25 प्रतिपत्तिप्रकाराः । शेषा विप्रतिपनिमेदाः । ६८०. तर प्रतिज्ञाहानेर्लक्षणम्-"प्रतिदृष्टान्तधर्मानुज्ञा स्वदृष्टान्त प्रतिज्ञा. १ विरच .-2.। २ प्रयतिम चतुतिन च रापस्य सहैव लिीित म-मू. प्रती। २-यादि । भ...।४-. रूपर...।" दातानादि। ६ परो-१.७भारममाण । प्रविष्टान्तस्य सामान्यस्य भर्नो नियत्यम्-धर्मभ्यास-मु.। .

आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ०२, आ०१, सू० ३४. हानिः" [न्यायम् ० ५ २ २] इति सूत्रम् । अस्य भाष्यकारीयं व्याख्यानम्-“साध्यधर्म प्रत्यनीकेन धर्मण प्रत्यवस्थितः प्रतिहष्टान्तधर्म स्वदृष्टान्तेऽनुजानन् प्रतिज्ञा जहातीति प्रतिज्ञाहानिः । यथा अनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वाद् घटवदित्युक्ते परः प्रत्यवतिष्ठते-सामान्यमैन्द्रियकं नित्यं दृष्टं कस्मान तथा शब्दोऽपीत्येवं 5 स्वप्रयुक्ततोराभासतामवस्यन्नपि कथावसानमकृत्या प्रतिज्ञात्यागं करोति- यद्यन्द्रियकं सामान्यं नित्यम् , कामं घटोऽपि नित्योऽस्त्विति । स खल्वयं साधनस्य दृष्टान्तस्थ नित्यत्वं प्रसजन् निगमनान्तमेव पक्षं जहाति । पक्षं च परित्यजन प्रतिज्ञा जहातीत्युच्यते प्रतिज्ञाश्रयत्वात् पक्षस्यति”. [ न्यायभा० ५. २ २] । तदेतदसङ्गत्तमेव, साक्षाद् दृष्टान्तहानिरूपत्वात् तस्याः तत्रैव धर्म- 10 परित्यागात् । परम्परया तु हेतूपनपनिगमनानामपि त्यागः, दृष्टान्तीसाधुत्वे तेपाम- प्यमाधुत्वात् । तथा च प्रतिज्ञाहानिरेवेत्यसङ्गवमेव । चार्तिककारस्तु व्याचष्टे- श्वासायन्ते स्थितत्वादन्तश्चेति दृष्टान्तः पक्षः। स्वदृष्टान्तः स्वपक्षः । प्रति- दृष्टान्तः प्रतिपक्षः । प्रतिपक्षस्य धर्म स्वपक्षेऽभ्यनुजानन प्रतिज्ञा जहाति- यदि सामान्यमैन्द्रियकम् नित्यं शब्दोऽप्येवमस्त्यिति" [न्यायवा०५ २ २] । 15 तदेतदपि व्याख्यानमसङ्गतम् , इत्थमेव प्रतिबाहानेरखधारयितुमशक्यत्वात् । न सलु प्रतिपक्षस्य धर्म स्वपक्षेऽभ्यनुजानत एवं प्रतिज्ञात्यागो येनायमेक एव प्रकारः प्रतिज्ञा हानौ स्यात् , अधिक्षेपादिभिराकुलीभागात प्रकृत्या सभाभीरत्वादन्यमनस्कत्वादे निमित्ताति] फिश्चित् साध्यत्वेन प्रतिज्ञाय तद्विपरीतं प्रतिजानानस्याप्युपलम्भात् पुरुष- भ्रान्तेरनेमकारणकत्वोपपत्तेरिति १ । ६८१. प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे परेण कृते तव धर्मिणि धर्मान्तर साधनीयममिद धतः प्रतिज्ञान्तर नाम निग्रहस्थान भाति । अनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकवादित्युक्ते तथैव सामान्येन व्यभिचारे नोदिते यदि घ्यात् युक्तं सामान्यमैन्द्रियकं नित्यं तद्धि १ वात्स्यायनम् । २ वात्स्यायनभाष्ये तु-"साध्यधर्मप्रत्यनीन धर्मेण प्रत्यबस्थिने प्रतिदृष्यन्तधर्म स्वदृष्टान्तेऽभ्यनुजान प्रतिज्ञा नहातीति प्रतिज्ञाहानि ।निदर्शनम्-ऐन्द्रियकत्वादनिय शब्दो घटवदिति वृवेऽपर आह दृष्टमै िदयाल सामान्ये नित्ये कस्मान तथा शब्द इति प्रत्यवस्थिते इदमाह-यद्रियक सामा य नित्य काम घरो नित्योरिवति । स खल्वय साधकस्य दृष्टान्तस्य नित्यत्व प्रसञ्जयनिगमनान्तमेव एम जहाति । भ जप्रतिज्ञा नहाती युच्यते प्रतिज्ञाश्रय पारपक्षस्यैति। -न्यायभा०५ २ २ गुटि । ३ प्रतिवादिना पर्यनुयोजित । ४ वादी।५- युक्तस्य हेतो.- हे०१६ अनेकात्तिकस्वेन।७प्रसभन -हे। प्रसज्जयन-मु०। ८ भभ्युपगत पक्षम् । तस्या प्रतिज्ञाहाने । १० दृष्टाते।११- •न्तयाधु-सा१२ न्यायपातिके तु-दृपश्चा सावते व्यवस्थित इति दृष्टान्त स्वथासौ दृष्टान्तश्चेति स्तष्टान्तशब्देन पक्ष एवाभिधीयते । प्रतिदृष्टान्तशब्देन च प्रतिपक्ष प्रतिपक्षश्वासो दृष्टान्तयेति। एतदुक्त भवति । परसक्षस्य यो धर्मस्त स्वपक्ष एवानुमानातीति यथा अनित्य शब्द ऐयिकत्वादिति द्वितीयपक्षवादिनि सामान्यन प्रत्यवस्थिते इदमाह-यदि सामान्यमयिक नित्य दृष्टमिति शब्दोऽप्येव भवविति। न्यायवा० ५ ३ २-गु-टि। २३ असो निगमनम् ता व स्थित एक पक्ष प्रतिज्ञाया पुनर्वचनम् । १४ स्यन्त स पक्ष प्रतिप्रशान्त -है। १५ निमित्तात्-डे।। १६ - • कारणलो०-३।। 20 . निग्रहस्थानस्य निरूपणम् ।] प्रमाणमीमांसा। सर्वगतमसर्वगतस्तु शब्द इति । सोऽयम् 'अनित्यः शब्दः' इति पूर्वप्रतिज्ञातः प्रतिज्ञान्तरम् 'असर्वगतः शब्दः' इति कुर्वन् प्रतिज्ञान्तरेण निगृहीतो भवति । एतदपि प्रतिज्ञाहानिपन्न युक्तम् , तस्याप्यनेकनिमित्तत्वोपपत्तेः । प्रतिज्ञाहानितश्चास्य कथं भेदः, पक्षत्यागस्योभय- त्राविशेषात् १ । यथैव हि प्रतिदृष्टान्तधर्मस्य स्वदृष्टान्तेऽभ्यनुज्ञानात् पक्षत्यागस्तथा प्रति- ज्ञान्तरादपि । यथा च स्वपक्षसिद्धयर्थं प्रतिज्ञान्तरं विधीयते तथा शब्दानित्यत्वसि-5 अर्थ भ्रान्तिर्वशात् 'तद्वच्छब्दोऽपि नित्योऽस्तु' इत्यनुज्ञानम् , यथा चाभ्रान्तस्येदं विरुद्यते तथा प्रतिज्ञान्तरमपि । निमिचभेदाच तद्भेदे अनिष्टनिग्रहस्थानान्तराणामप्यनुपङ्गः स्यात् । तेषां च तत्रान्तर्भावे प्रतिज्ञान्तरस्यापि प्रतिज्ञाहानावन्तर्भावः स्यादिति २ । ८२. "प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः न्यायसू० ५ २ ४] नाम निग्रह- स्थानं भाति । यथा गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धेरिति । सोऽयं 10 प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः-यदि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं कथं रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिः १, अथ रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिः कथं गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति ?, तदयं प्रतिज्ञा- पिरुद्धाभिधानात् पराजीयते । तदेतदसगतम् । यतो हेतुना प्रतिज्ञायाः प्रतिज्ञात्वे निरस्ते । प्रकारान्तरतः प्रतिज्ञाहानिरेवेयमुक्ता स्यात् , हेतुदोपो वा विरुद्धतालक्षणः, न प्रतिज्ञा- दोप इति । 15 20 5 ८३. पक्षमाधने परेण दूपिते तदुद्धरणाशक्त्या प्रतिज्ञामेव निढुवानस्य प्रति- ज्ञासंन्यासो नाम निग्रहस्थानं भवति । यथा अनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्यादित्युक्त तथैन सामान्येनानैकान्तिकतायामुद्भारितायां यदि यात्-क एवमाह-अनित्यः शन्द ईति-स प्रतिशासंन्यासात् पराजितो भातीति । एतदपि प्रतिज्ञाहानितो न भिद्यते, हेतोरनेकान्तिकत्वोपलम्भेनानापि प्रतिज्ञायाः परित्यागाविशेषात् ४ । 5 ८४. अविशेषाभिहिते हेतौ प्रतिपिद्धे तद्विशेषणमभिदधतो हेत्वन्तरं नाम निग्रहस्थानं भवति । तस्मिन्नेर प्रयोगे तथैव सामान्यस्य व्यभिचारेण दूपिते-'जातिमत्त्वे सति' इत्यादिविशेषणमुपाददानो हेत्वन्तरेण निगृहीतो भाति । इदमप्यतिप्रसृतम् , यतोऽविशेषोक्ते दृष्टान्ते उपनये निगमने वा प्रतिपिद्धे विशेषमिच्छतो दृष्टान्तायन्तरमपि निग्रहस्थानान्तरमनुपज्येत, तपाप्याक्षेपसमाधानानां समानत्वादिति ५ । 5 ८५. प्रकृतादर्थादर्थान्तरं तदनौपयिकमभिदधतोऽर्थान्तरं नाम निग्रहस्थान भवति । यथा अनित्यः शब्दः । कृतकत्वादिति हेतुः । हेतुरिति हिनोतेर्धातोस्तुप्रत्यये कृदन्तं पदम् । पदं च नामाख्यातनिपातोपसर्गा इति प्रेस्तुत्य नामादीनि व्याचक्षाणो- र्थान्तरेण निगृह्यते । एतदप्पान्तरं निग्रहस्थानं समर्थे साधने दूपणे वा प्रोक्त १ पूर्व प्रति०-३० । २ - •ततोप० - ३. । ३ यदा प्रतिवादिना भरतेऽपि प्र[A][ना] प्रतिषेधे आशक्य(य)ोच्यतेऽगर्यगतस्तु शन्द इति तदा अन्यनिमित्तकत्व प्रतिक्षान्तरस्य । ४ वशातच्छन्दो-दे। ५- अनुष्का -डे । ६ इनि प्रति०-३० । ७-न्यन्य • ता• । - इति हेत्वन्तरम् 1 ६ प्रश्नार्यदर्या- न्तरम्-टे। 25 १०पद नाम - ता०।११ प्रत्यपनामा--दे।

૬૮ 5 आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ०२,०१, सू० ३४. निग्रहाय कल्पत, अममथे वा । न तारत्समर्थे; स्वसाध्यं प्रमाध्य नृत्यतोपि दोपाभाना- होस्वत् । अममर्थेऽपि प्रतिपादिनः पक्षसिद्धौ तेन् निग्रहाय स्यादसिद्धौ वा । प्रयमपक्षे तत्पक्षमिद्धेरेसास्य निग्रहो न तो निग्रहस्थानान् । द्वितीयपक्षेऽप्यतो न निग्रहः, पक्षमिद्धरुभयोरप्यभागादिति ६। ६८६. अभिधेयरहितवर्णानुपूर्वीप्रयोगमा निरर्थकं नाम निग्रहस्थानं भवति । यथा अनित्यः शब्दः कचटतपाना गजडदनस्वाद यझयमादिति । एतदपि सर्वधार्थ- शून्यत्यानिग्रहाप कल्पत, साध्यानुपयोगाद्वा ? । तनायनिकल्पोऽयुक्तः, सर्वथार्थशून्य शहस्यनामम्भवात् , वर्णक्रमनिर्देशस्याप्यनुकायेणार्थेनानचोपपत्तेः। द्वितीयविरलै तु ममेर निग्रहस्थानं निरर्थकं स्यात् साध्यमिद्धाननुपयोगित्वानिशेषात् । पिश्चि- 10 हिशेपमारेण भेद वासादात हस्तास्फालन कक्षापिट्टितादरपि साध्यानुपयोगिनो निग्रह- स्थानान्तरत्वानुपङ्ग इति ७॥ ६८७. यत् साधनाक्यं दूपणमाम्यं या निरभिहितमपि परिपत्प्रतिपादिम्यां बोर्बु न शक्यते तत् अविनातार्थ नाम निग्रहस्थानं भवति । अदमुच्यते-वादिना निरमि हितमपि वास्यं परिपत्प्रतिवादिम्यां मन्दमतित्वादविज्ञातम् , गूढाभिधानवो या, द्रुतोगा। 15 गहर? । प्रथमपले सत्माधनादिनोऽप्येतन्निग्रहस्थानं स्यात्, ताप्यनपोर्मन्दमतित्येना विभातत्वमम्भान् । द्वितीयपक्षे तु परमाश्यनपोगेऽपि तत्प्रसङ्गः, गंडाभिधानदया परिपत्प्रतिरादिनोर्महामानयोरप्यविनातलोपलम्भात् । अधाग्यामनिवातमप्यवं पादी व्याचष्टे गूढोपन्यामप्यात्मनः स एव व्याचष्टाम्, अन्याग्याने तु जयाभार एवास्य, न पुननिग्रहः, परस्य पत्रमिद्धस्माना द्रुतोचारेप्पनयोः क्वचिद मानं सम्भात्येर, 20 मिद्वान्तद्वयवेदित्वात् । सांयानुपयोगिनि तु वादिनः प्रलापमाने तयोररिंगानं मावि. मातार्य वर्णनमनिर्देशयन् । ततो नेदमविज्ञानार्य निरर्थराद्भिद्यत इति ८॥ 5.८८. पूर्णपरामद्गतपदममूहप्रयोगादप्रतिष्टितपास्यामपाय नाम निग्रहम्धानं भाति । यथा दय दाडिमानि पडपूपा इत्याटि । एतदपि निरयन भियते । यधैर हि गनदयादी वर्णानां नरर्षयं वीर पदानामिति । यदि पुनः पदनरर्थस्य वर्णः 25 नरक्यादन्यत्याभिप्रहम्पानान्तर तर्हि पाम्पनरस्यम्याप्याभ्यामन्यत्वाभिग्रहस्थाना न्तरत्वं स्यात् पदयस्पोर्पिणाऽप्रपुज्यमानानां यास्पानामप्पनेरधोपलम्पान- "शः कदल्यां फदली च भयो तस्यां च भपी सुमहदिमानम् । तच्यामेरीफदलीपिमानमुन्मसमप्रतिमं पभूप ।।" दत्यादिवत् । १सयाम् (1) मगरम्। २-रेख-१।३ मारगर.... भैर पा-गु-म। ५ गूगना जमानामपरम्। ६ नगा। Ezame ENTRIOMurrम्। १५....118rt TE AT भर mere y: Upre)। १५-rir...समरम्। पिam (भभवणारा)।२-आया तस्यापि-दे.1३ अर्थात्पम् । ४प्रप्रियायो । ५मान्न.-दा-1 ६यथापि शन्दा.-३.१७ममवादिन 1८रात्याधमा-४।६अधाना TE.-१० ६९ .. 10 वदतोऽधिकं नाम निग्रहस्थानं भवति निष्प्रयोजनाभिधानात् । एतदष्यवृत्तम्, तया- ६९२, एकेनर हेतुनोदाहरणेन वा प्रतिपादितेऽर्थ हेवन्तरमुढाहम्णान्तरं ना १ दश दाडिमानि परपूषा इसन पदानामेव नरपश्यम् न यापया दिवाया यधारणवात् निग्रहस्थानस्य निरूपणम् । ] प्रमाणमीमांसा। ८९, यदि पुनः पदैनैरर्थक्यमेव वाक्यनरर्थक्यं पदसमुदायात्मकत्वात् तस्य; तहिं वर्णनेरर्थक्यमेव पदनैरर्थक्यं स्यात् वर्णसमुदायात्मकत्वात् तस्य । वर्णानां सर्वत्र निर- र्थकत्वात् पदस्यापि तत्प्रसङ्गश्चेत् । तर्हि पदस्यापि निरर्थकत्वात् तत्समुदायात्मनो वाक्य- स्यापि नैरर्थक्यानुपङ्गः। पदस्यार्थवत्त्वेन(वचे च) पदार्थापेक्षयाः [ वर्थापेक्षया] वर्ण- स्यापि तदैस्तु प्रकृतिप्रत्ययादिवत् ; न खलु प्रकृतिः केवला पदं प्रत्ययो वा । नाप्यनयोर- 5 नर्थकत्वम् । अभिव्यक्तार्थाभामादनर्थफत्वे; पदस्यापि तत् स्यात् । यथैव हि प्रकृत्यर्थः प्रत्ययेनाभिव्यज्यते प्रत्ययार्थश्च प्रकृत्या तयोः केरलयोरप्रयोगात् तथा देवदत्तस्तिष्ठती- त्यादिप्रयोगेस्याद्यन्तपदार्थस्य त्याद्यन्नपदार्थस्य च स्त्यायन्तपदेनाभिव्यक्त केलस्या- प्रयोगः। पदान्तरापेक्षस्य पदस्य सार्थकत्वं प्रकृत्यपेक्षस्य प्रत्ययस्य तदपेक्षस्य च प्रकृत्यादिवर्णस्य समानमिति ९ । ९०. प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनपचनक्रममुल्लट्यावयाविपर्यासेन प्रयुज्य- मानमनुमानपाक्यमप्राप्तकालं नाम निग्रहस्थानं भवति, स्वप्रतिपत्तिवत् परप्रतिपत्तर्जनने परार्थानुमाने क्रमस्याप्यङ्गत्वात् । एतदप्यपेशलम् , प्रेक्षात्रता प्रतिपत्नृणाममयपक्रमनियम विनाप्यर्थप्रतिपत्युपलम्भात् । ननु यथापशब्दाच्छ्रुताच्छब्दस्मरणं ततोऽर्थप्रत्यय इति शब्दादेवार्थप्रत्ययः परम्परया तथा प्रतिज्ञाद्यायवव्युत्क्रमात् तत्क्रमस्मरणं ततो वास्य- 16 र्थप्रत्ययो न पुनस्तद्वथुत्क्रमात् । इत्यप्यसारम् , एवंविधप्रतीत्यभागात् । यस्माद्धि शब्दा- दुचरितात् यत्रार्थे प्रतीतिः स एव तस्य वाचको नान्यः, अन्यथा शब्दात्तत्क्रमाचापशब्द तव्यतिक्रमे च स्मरणं ततोऽर्थप्रतीतिरित्यपि यक्तुं शक्येत । एवं शब्दान्याख्यान पर्थ्यमिति चेत् । नेयम् , यांदिनोऽनिष्टमात्रापादनात् अपशब्देऽपि चान्वारया- नस्योपलम्मात् । संस्कृताच्छब्दात्मत्याद धर्मोऽन्यस्मादधर्म इति नियमे चान्यधर्मा- 20 धर्मोपायानुष्ठानवैयर्थ्य धर्माधर्मयोधाप्रतिनियमप्रसङ्गः, अधार्मिके च धार्मिकै च तन्छ- ब्दोपलम्भात् । भनतु या तत्क्रमादर्थप्रतीतिस्तथाप्यर्थप्रत्ययः क्रमेण स्थितो येन वास्येन व्युत्क्रम्यते तन्निरर्थकं न त्वप्राप्तकालमिति १० । 5 ९१. पश्चारयवे वाक्ये प्रयोक्तव्ये तदन्यतमेनाप्यायचेन हीनं न्यूनं नाम निग्रहस्थानं भवति, साधनामावे साध्यसिद्धेरभावात् , प्रतिज्ञादीनां च पञ्चानामपि मा- 25 नत्वात् ; इत्यप्यसमीचीनम् , पश्चापयमप्रोगमन्तरेणापि साध्यसिद्धेरभिवानात् प्रतिमा हेतुप्रयोगमन्तरेगैन तत्सिद्धेरभावात् । अतस्तद्धीनमेव न्यूनं निग्रहस्थानमिनि ।

७० 10 आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ० २, आ० १, सू०३४ विधादात्यांत पक्षसिद्धौ पराजयायोगात् । कथं चैत्र प्रमाणसंजनोऽभ्युपगम्यते अबुरगमे वाऽधिकनिग्रहाय जायत । प्रतिपत्तिदायसंगादसिद्धिप्रयोजनसझापान निग्रहः इत्यन्य नापि समानम् , हेतुनोदाहरणेन चे(वे)केन प्रसाधितेऽप्यर्थे द्वितीयस्य हेतोरुदाहरणस्य या नानर्थस्यम् , तत्प्रयोजनसझानात् । न चैनमनास्था, कस्यचित् क्वचिनिराकारत्तोपपत्तेः 5 प्रमाणान्तरवत् । कथं चास्य कृतकत्वादौ स्मार्थिकफप्रत्ययस्य वचनम् , यत्कृतक तद- नित्यमिति च्याप्तौ यत्तद्वचनम् , वृत्तिपदप्रयोगादेव चार्यप्रतिपत्तौ वाक्यप्रयोगः अधिरता निग्रहस्थान न स्यात् । तथाविधस्याप्यस्य प्रतिपत्तिविशेषोपायत्वात्तन्नेति चेत् कथ मनेकस्य हैतोरुदाहरणस्य वा तदुपायभूतस्य वचनं निग्रहाधिकरणम् ? । निरर्थकस्प तु वचनं निरर्थकत्वादेव निग्रहस्थानं नाधिकत्वादिति १२ । ६ ९३. शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुकं नाम निग्रहम्थानं भवत्यन्यवानुवादात् । शब्दपुनरुतं नाम या स एव शब्दः पुनरुच्चार्यते । यथा अनित्यः शब्दः अनित्यः शब्द इति । अर्थपुनरुक्तं तु या सोऽर्थः प्रथममन्येन शब्देनोक्तः पुन पर्यायान्तरेणोच्यते । यथा अनित्यः शब्दो विनाशी ध्वनिरिति । अनुवादे तु पौनरुक्त्यमदोपो यथा- "हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञापाः पुनर्वचनं निगमनम्" [ न्यायसू० १ १ ३९] इति । 15 अार्थपुनरुक्तमेवानुपपन्नं न शब्दपुनरुक्तम् , अर्थभेदेन शब्दसाम्येऽप्यस्यासम्मनात् यथा- "हसति हसति स्वामिन्युचैरुदत्यतिरोदिति, कृतपरिकर स्वेदोद्गारि प्रधापति धावति । गुणसमुदितं दीपापेतं पणिन्दति निन्दति, धनलवपरिक्रीतं यन्त्रं प्रदत्यति नृत्यति ॥"-वाद याय पृ०11] 20 इत्यादि । तत स्पष्टार्थनाचकैम्तैरेलान्यैर्वा शब्दे सम्याः प्रतिपादनीयाः । तदप्रतिपादक शब्दाना तु सकृत् पुन पुनर्माभिधानं निरर्थकं न तु पुनरुक्तमिति । यदपि अर्था- दापनस्य स्वशब्देन पुनर्वचन पुनरुक्तमुक्तं यथा असत्सु मेषेषु वृष्टिर्न भवतीत्युक्ते अर्था दापद्यते सत्सु भातीति तत् कण्टेन कथ्यमानं पुनरुक्तं भरति, अर्थगत्यर्थे हि शब्दप्रयोगे प्रतीतेऽर्थे किं तेनेति । एतदपि प्रतिपन्नार्थप्रतिपादकत्वेन वेयान्निग्रहस्थान 25 नान्यथा । तथा चेद निरर्थकान "विशिष्यतेति १३ । ६९४पर्पदा विदितस्य यादिना निरभिहितस्यापि यदप्रत्युच्चारणं वदननुभाषण नाम निग्रहस्थान भाति, अप्रत्युचारयन(न्) किमाश्रयं दूपणमभिदधतीति( दधीतेति)। अगापि किं सर्वस्य वादिनोक्तस्याननुभापणम् उतै यन्नान्तरीयिका साध्यसिद्धिस्तस्येति ।। तत्रायः पक्षोऽयुक्त, परोक्तमशेषमप्रत्युञ्चारयतोऽपि दूपणरचनाव्याघातात् । यथा सर्वम 80 नित्यं सत्चादित्युक्ते-समादित्ययं हेतुर्मिरुद्ध इति हेतुमेवोचार्य विरुद्धवोद्भाव्यते-क्षण- १- विधादा वाक्या० ता०।२हे व तरयुतात् ।३-०पगम्यते वाधिशानि.-..1४ चन.-.। ५ कृतानित्यमिति तिपदम् ।६-.क यत्र--डे. १७- रकम दे। ---स्य सम्भ. -201 रदोषोपेनम् -दे।। १० विशेष्ये. -है।।११ उत यालान्तरीयिका. - ता. उत प्रयमानन्तरी विका-दे।

15 निमहस्थानस्य निरूपणम् । ] प्रमाणमीमांसा। क्षयाघेकान्ते सर्वथार्थक्रियाविरोधात् सत्त्वानुपपत्तेरिति च समर्थ्यते । तावता च परोक्त- हेतोपणात्किमन्योचारणेन । अतो यनान्तरीयिका साध्यसिद्धिस्तस्यैवाप्रत्युच्चारणमन- नुभाषणं प्रतिपत्तव्यम् । अथैवं दृपयितुमसमर्थः शास्त्रार्थपरिज्ञानविशेपविकलत्वात् । तदायमुत्तराप्रतिपत्तेरेव तिरस्क्रियते न पुनरननुभापणादिति १४ । ६९५. पर्पदा विज्ञातस्यापि वादिवाक्यार्थस्य प्रतिवादिनो यदनानं तदज्ञानं नाम 5 निग्रहस्थानं भवति । अविदितोत्तरविपयो हि क्वोचरं ब्रूयात् । न चाननुभाषणमेवेंदम् , ज्ञातेऽपि वस्तुन्यनुभापणासामर्थ्यदर्शनात् । एतदप्यसाम्प्रतम्, प्रतिज्ञाहान्यादिनिग्रहस्था- नानां भेदाभावानुपङ्गात् , तत्राप्यज्ञानस्यैव सम्भवात् । तेषां तत्प्रभेदत्वे वा निग्रहस्थान- प्रतिनियमाभावप्रसङ्गः, परोक्तस्याऽर्धाऽज्ञानादिभेदेन निग्रहस्थानानेकत्वप्रसङ्गात् १५ । १ ९६. परपक्षे गृहीतेऽप्यनुभापितेऽपि तस्मिन्नुत्तराप्रतिपत्तिरप्रतिभा नाम निग्रह- 10 स्थानं भवति । एपाप्यज्ञानान्न भिद्यते १६ । ६ ९७. "कार्यव्यासनात् कथाविच्छेदो विक्षेपः" (न्यायमू० ५ २. १९] नाम निग्रहस्थानं भवति । सिपाधयिपितस्यार्थस्याशक्यसाधनतामवमाय कथां विच्छिनत्ति- 'इदं मे करणीयं परिहीयते, पीनसेन कण्ठ उपरुद्धः' इत्याद्यभिधाय कथां विच्छिन्दन विक्षेपण पराजीयते । एतदप्यज्ञानतो नार्थान्तरमिति १७ । 5 ९८. स्वपक्षे परापादितदोषमनुदृत्य तमेव परपक्षे प्रतीपमापादयतो मतानुजा नाम निग्रहस्थानं भवति । चौरो भवान् पुरुषत्वात् प्रसिद्धचौरवदित्युक्ते-भवानपि चोरः पुरुषत्वादिति पन्नात्मनः परापादितं चौरत्वदोपमम्युपगतवान् भवतीति मतानुजया निगृह्यते । इदमप्यज्ञानान्न भिद्यते । अनैकान्तिफता पात्र हेतोः; स यात्मीयहेतोरात्मनवा- नेकान्तिकतां दृष्ट्वा माह-भारपक्षेऽप्ययं दोपः समानस्त्वमपि पुरुषोऽसीत्यनैकान्तिकत्व- 20 मेवोद्भावयतीति १८॥ ६ ९९. निग्रहप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणं नाम निग्रहस्थानं भवति । पर्य- नुयोज्यो नाम निग्रहोपपत्त्यावश्यं नोदनीयः 'इदं ते निग्रहस्थानमुपनतमतो निगृहीतो- जसे' इत्येवं वचनीयस्तमुपेक्ष्य न निगृह्णाति यः स पर्यनुयोज्योपेक्षणेन निगृयते । एतय 'कस्य निग्रहः' इत्यनुयुक्तया परिपदोद्धापनीयं न त्वमागत्मनो दोपं पिशुयात् 'अहं 25 निग्राखस्त्वयोपेक्षितः' इति । एतदप्यज्ञानान भियने १९ । 5 १००. "अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानानुयोगो निरनुपोज्यानुयोगा" (न्यारम्. ५. ५. २१ ] नाम निग्रहस्थानं भवति । उपपनादिनमप्रमादिनमनिग्रहामपि 'निगृहीतोऽमि' इति यो यात्म एपाभूतदोपोडायनानिगृह्यते । एतदपि नागानाध्यनि रिच्यते २० । TA...। २ भेदमाः - १. । ३ - ननि.- गु-पा०11-.. स्वर - पपुगो भरसी....। ६. पानामिमो.--.। 30 10 आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता [अ०२, आ० १, सू० ३५. $१०१ "सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात्कथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्तः" [न्यायसू० ५ २. २३ ] नाम निग्रहस्थानं भवति । यः प्रथमं कञ्चित् सिद्धान्तमभ्युपगम्य कथासुप- क्रमते । तत्र च सिपाधविपितार्थसाधनाय परोपालम्भाय वा सिद्धान्तविरुद्धमभिधत्ते सोऽपसिद्धान्तेन निगृह्यते । एतदपि प्रतिवादिनः प्रतिपक्षसाधने सत्येव निग्रहस्थान 5 नान्यथेति २१ । ६१०२ "हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः" [न्यायसू० ५ २. २४ ] असिद्धविरुद्धादयो निग्रहस्थानम् । अनापि विरुद्धहेतूद्भावनेन प्रतिपक्षसिद्धेनिग्रहाधिकरणत्वं युक्तम् , असि- द्धायुद्धापने तु प्रतिवादिना प्रतिपक्षसाधने कृते तयुक्तं नान्यथेति २२ ॥ ३४ ॥ ६१०३. तदेवमक्षपादोपदिष्टं पराजयाधिकरणं परीक्ष्य सौगतागमित' तत् परीक्ष्यते- नौप्यसाधनाङ्गवचनादोषोद्भावने ॥ ३५ ॥ $ १०४. स्वपक्षस्यासिद्धिरेव पराजयो 'न' 'असाधनाङ्गवचनम्' 'अदोपोद्भावनम्' च। यथाह धर्मकीर्तिः- "असाधनाङ्गवचनमदोपोद्भावनं द्वयोः । निग्रहस्थानमन्यत्तु न युक्तमिति नेष्यते॥" -[वादन्याय. का. १] ६१०५. अत्र हि स्वपक्षं साधयन् असाधयन् वा पादिप्रतिवादिनोरन्यतरोऽसाध- नाङ्गवचनाददोपोद्भावनाद्वा परं निगृह्णाति १ । प्रथमपक्षे स्वपक्षसियैवास्य पराजया- दन्योद्भावनं व्यर्थम् । द्वितीयपक्षे असाधनाङ्गवचनाद्युद्भावनेपि न कस्यचिजयः, पक्ष- सिद्धरुभयोरभावान् । ६१०६. यचास्य व्याख्यानम्-साधनं सिद्धिस्तदङ्गं त्रिरूपं लिङ्गं तस्यावचनम्.. 20 तूष्णीम्भावो यत्किश्चिद्भाषणं या, साधनस्य वा त्रिरूपलिङ्गस्याझं समर्थन विपक्षे वाधकप्रमाणोपदर्शनरूपं तस्यावचनं वादिनो निग्रहस्थानमिति-तत् पञ्चावयर- प्रयोगवादिनोऽपि समानम् । शक्यं हि तेनाप्येवं वक्तुं सियङ्गस्य पञ्चायपनयोग- स्यावचनात् सौगतस्य वादिनो निग्रहः। ननु चास्य तदपचनेऽपि न निग्रहः, प्रतिज्ञानिगमनयोः पंक्षधर्मोपसंहारसामर्थ्येन गम्यमानत्वात् , गम्यमानयोश्च यचने 25 पुनरुक्तलानुपङ्गाव, तत्प्रयोगेऽपि हेतुप्रयोगमन्तरेण साध्याप्रिसिद्धः; इत्यप्यसन, पक्षधर्मोपसंहारस्याप्येवमवचनानुपगाद । अथ सामर्थ्याद्गम्यमानस्यापि यत् सत् तत् सर्व क्षणिकं यथा घटः, संश्व शब्द इति पक्षधर्मोपसंहारस्य वचनं हेतोरपक्षधर्मत्वेना- २ नासाध• - ता-मू.। ३ इत्यानार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता प्रमाणमी. मांसाया द्वितीयस्याध्यायस्य यिन्ति सूत्राणि ॥ श्रीरामातनयाय नम ॥ शुभं भवतु लेखापारकाय सदा ॥ छ॥-स-गू.। ४-पि कस्य--ता.। ५-.पि निप्र.-हे.। ६ पक्षधर्मोक्षधर्मोपसं.-३. पक्षपर्मपक्षधर्मापसं-मुः। ७ हेतुना प्रयो-- ता.। ८-.प्य वय.-है। वदनहे. है। 15 . १-.मितं परी.-ता। १०--क्षधर्मत्वे त्वसि. -दे।

निप्रहस्थानस्य निरूपणम् ।। प्रमाणमीमांसा। सिद्धत्वव्यवच्छेदार्थम् । तहि साध्याधारसन्देहापनोदार्थ गम्यमानाया अपि प्रतिज्ञायाः, प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयानामेकार्थत्वप्रदर्शनार्थ निगमनस्य वचनं कि न स्यात् ? । नहि प्रतिज्ञादीनामेकार्थत्वोपदर्शनमन्तरेण सङ्गतत्वं घटते, भिन्नपिपय- प्रतिज्ञादिवत् । ननु प्रतिज्ञातः साध्यसिद्धौ हेत्वादिवचनमनर्थकमेव स्यात् , अन्यथा नास्याः साधनाइतेति चेत् । तर्हि भातोऽपि हेतुतः साध्यसिद्धो दृष्टान्तोऽनर्थकः । स्यात् , अन्यथा नास्य साधनाङ्गतेति समानम् । ननु साध्यसाधनयोाप्तिप्रदर्शनार्थ- त्वात् नानर्थको दृष्टान्तः, तर तदप्रदर्शने हेतोरगमकत्वात् । इत्यप्ययुक्तम् , सानित्यत्व- साधने सच्चादेदृष्टान्तासम्भवतोऽगमफत्वानुपङ्गात् । विपक्षन्याच्या सत्त्वादेर्गमकत्वे या सत्रापि हेतो तथैव गमफत्वप्रसङ्गात् दृष्टान्तोऽनर्थक एव स्यात् । विपक्षन्यावृत्या च हेतुं समर्थयन् कथं प्रतिज्ञा प्रतिक्षिपेत् । । तस्याथानभिधाने फ हेतुः साध्यं या 10 वर्तते । । गम्यमाने प्रतिज्ञारिपय एवेति चेत् । तहिं गम्यमानस्यैव हेतोरपि समर्थन स्यान तुक्तस्य । अथ गम्यमानस्यापि हेतोर्मन्दमतिप्रतिपत्यथं वचनम् ; तथा प्रतिज्ञा- वचने कोऽपरितोपः। 5 १०७. यच्चेदमसाधनागमित्यस्य व्याख्यानान्तरम् साधम्र्येण हेतोरने वैधयं- वचनम्, वैधयेण च प्रयोगे साधर्म्यवचनं गम्यमानत्वात् पुनरुक्तमतो न साधनागम् ; 15 इत्यप्यसाम्प्रतम्, यतः सम्यरमाधनसामर्थेन स्वपक्षं साधयतो वादिनो निग्रहः स्यात्, असाधपतो वा । प्रथमपक्षे न साध्यमिद्यप्रतिन्धिरचनाधिस्योपालम्भमात्रे- पास्य निग्रहः, अविरोधात् । नन्वेयं नाटकादियोपणतोऽप्यस्य निग्रहो न स्यात् ; सत्य- मेतत् , स्थमाध्यं प्रमाध्य नृत्यतोऽपि दोपाभागालोकनन् , अन्यथा ताम्मूलभक्षण- भूक्षेप-सादत हस्तास्फालनादिभ्योऽपि सत्यसाधनमादिनोऽपि निग्रहः स्यात् । अथ 20 स्वपक्षमतमाघयतोऽस्य ततो निग्रहः, नन्यप्रापि कि प्रतिपादिना स्वपक्षे साधिते पादिनो वचनाधिस्योपालम्भो निग्रहो लक्ष्येत, अमाधिते वा ? | प्रथमपक्षे स्वपक्षमिय. वास्य निग्रहाद्वचनाधिक्योमापनमनधरम्, तस्मिन् मत्यपि पक्षमिद्धिमन्तरेण जया- योगात । द्वितीयपक्षे तु युगपदादिप्रविनादिनोः पराजपप्रमहो जपममनो वा स्यात्, स्वपक्षसिद्धरभावाविशेषान् । ११०८. ननु न स्वपदामिणमिद्विनिरन्धनौ जपपगनयो, वयोजानाजाननिरन्धन- स्यात् । माधनवादिना हि माधुमाधनं मान्या वक्तव्यम्, पणरादिना च क्षणम् । तत्र माधवनाधर्मावचनाद्वायम्प.प्रतिपनी सभयरचने यादिनः प्रनिटिना गमा- याममापनाइपचनस्योहारना माधुमाधनातानगिदः पराजयः । प्रतिदिनन्तु नहर पपलाननिर्णपाजयः स्यात् । इत्यप्परिचारितरमीयम् , पनः म प्रतिसदी गन्गाश्न- 30 पादिन' मापनामामगदिनो पा पचनाधिस्पदोपमुहारयेत् । । वायपर पादिनः मयं सामापनानम् : सपनेपघागानम्पंगमारान् ।। दितीपपरी तु न प्रीटिनो समानमगीही मानामागमाननापनाइ । हगनाधिपटोपन्य साना दो -ram-TENT...२ मामा 25 " आचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिता' [अ० २, आ० १, सू० ३५ ऽमाविति चेत् साधनाभासाज्ञानाददूपणज्ञोऽपीति नेकान्ततो वादिनं जयेत् , तददीपो दापनलक्षणस्य पराजयस्यापि निनारयितुमशक्तेः । अथ वचनाधिक्यदोषोद्धापनादेव प्रतिपादिनो जयसिद्धौ साधनाभासोद्धापनमनर्थकम् ; नन्वेवं साधनाभासानुद्भावना नस्य पराजयसिद्धौ वचनाधिस्योद्भारनं कथं जयाय प्रकल्पेत ? । अथ वचनाधिक्य 5 साधनाभासं पोद्भावयतः प्रतिवादिनो यः; कथमेवं साधर्म्यवचने वेधर्म्यवचन वैधर्म्यवचने या साधर्म्यवचनं पराजयाय प्रभवेत् १ । कथं चैवं वादिमतिमादिनोः पक्षप्रति पक्षपरिग्रहवैषय न स्यात् , कचिदेकनापि पक्षे साधनसामर्थ्यज्ञानाज्ञानयो सम्भवात् ? न सलु शब्दादौ नित्यत्वस्यानित्यत्तस्य वा परीक्षायामेकस्य साधनसामर्थ्य शानमन्यस्य चाज्ञानं जयस्य पराजयस्य वा निनन्धनं न भाति । युगपत्साधनासामर्थ्यज्ञाने च 10 बादिप्रतिवादिनोः कस्य जयः पराजयो वा स्यादविशेषात् १ । न कस्यचिदिति चेत् ; तर्हि साधनवादिनो वचनाधिक्यकारिणः साधनसामाज्ञानसिद्धेः प्रतिवादिनच वचना- धिक्यदोपोद्भावनात्तदोपमात्रज्ञानसिद्धर्न कस्यचिञ्जयः पराजयो वा स्यात् । नहि यो यद्दोषं वेत्ति स तद्गुणमपि, कुतश्चिन्मारणशक्ती वेदनेऽपि विपद्रव्यस्य कुष्ठापनयन- शक्तौ संवेदनानुदयात् । तन्न तत्सामर्थ्यज्ञानाज्ञाननिबन्धनौ जयपराजयो व्यवस्थाप- 15 यितुं शक्यौ, यथोक्तदोपानुपङ्गात् । स्वपक्षसिद्धयसिद्धिनिरन्धनौ तु तौ निरवद्यौ पक्ष प्रतिपक्षपरिग्रहवेयर्थ्यामानात् । कस्यचित् कुतचित् स्वपक्षसिद्धी सुनिश्चिताया परस्य तसिद्धयभारतः सञ्जयपराजयप्रसङ्गान् । ६१०९. यञ्चेदमदोपोद्भावनमित्यस्य व्याख्यानम्-प्रसज्यप्रतिषेधे दोपोझारनाभार मानम् अदोपोद्भावनम् , पर्युदासे तु दोषाभासानामन्यदोपाणा चोद्भावनं प्रतिपादिनो निग्रह- 20 स्थानमिति-तत् वादिनाऽदोपपति साधने प्रयुक्ते सत्यनुमतमेव यदि वादी स्वयक्ष साध येन्नान्यथा। वचनाविश्यं तु दोपः प्रागेर प्रतिविहितः । यथैर हि पञ्चास्ययप्रयोगे वचनाधिक्य निग्रहस्थानं तथा व्यवयपप्रयोगे न्यूनतापि स्पाद्विशेषाभानात् । प्रतिज्ञा दीनि हि पश्चाप्यनुमानाङ्गम् -"प्रतिज्ञाहेतृदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवा" न्याय १ १ २ इत्यभियानात् । तेषां मध्येऽन्यतमस्थापननियाने न्यूनताको दोषो 25 अनुपज्यत एव "हीनमन्यतमेनापि न्यूनम्" न्यायसू० ५ १ १२] इति वचनात् । ततो जयेतरव्यवस्थायां नान्यनिमित्तमुक्तानिमित्तादित्यलं प्रसङ्गेन ॥ ३५ ॥ ६११०. अयं च प्रागुक्तश्वतरङ्गो वादा कदाचित्पनालम्बनमप्यपेक्षतेऽतस्वलक्षण- मनावश्याभिधातव्यं यतो नाविज्ञानस्वरूपसास्यानलम्बनं जपाय प्रभाति न चापि- जातस्वरूपं परसत्र मेतुं शक्यमिन्यौह- १ नैकान्ततो जयेत् चोदा. डे. 1 ३ यति कयम् -८०॥ ५- स्य निब.-ता-माझा.ता.। ६ विषयद्र-ता-10-मिनोनिधि-3-10-यय ययानि-दे-10-6मान प्रा-४११०॥७॥ श्री ॥६॥मङ्गलम् ॥ महाधी ॥ ७॥ श्री:- सा • मिला। स्याचार्यधी ५धीहेमय दविरचिताया प्रमाग्मीमांसायास्तदश्तेष द्वितीय स्वाध्यायस्य प्रथमाहिक समासम् ॥ी ॥ संवत् १७.७ वर्षे मार्गशोपमाये कृगतृतीयार्या पुण्यतिथी रविवासरे थोअशहिपुरपतनमध्ये पुस्तः निसितमिद ॥ ॥ गुभ भवतु । श्रीफल्याणमस्तु । श्री॥11-३.। २-०मास -

प्रमाणीमांसाशा
A
भाषाटप्पणान॥

-- प्रमाणमीमासायाः ॥ भा पा टिप्पणा नि ॥ ununtain 5 10 हैमी प्रमाणमीमांसा विशद्यतेऽय टिप्पणैः। ऐविद्यन्तुलनास्पग्भी राष्ट्रभापोपजीविभिः ।। पृ० १. पं० २. 'तायिने-तुलना-"प्रणम्य शाम्ने सुगताय तायिने"-प्रमाणस० १. १. "तायिनामिति स्वाधिगतमार्गदेशकानाम् । यदुक्तमू-'तायः स्वदृष्टमार्गोक्तिः (प्रमाणवा० २. १४५.) इति तत् विद्यते येपामिति। अथवा वाय: संतानार्थः ।"-बोधिचर्या० ५० पृ० ७५ पृ० १. पं० ६. 'पाणिनि-पाणिनि का सूत्रात्मक अष्टाध्यायी शब्दानुशासन प्रसिद्ध है। पिड्सल का छन्दःशास्त्र प्रसिद्ध है। कणाद और अक्षपाद कम से दशाभ्यायो वैशेपिक. सूत्र और पञ्चाध्यायी न्यायसूत्र के प्रणेता है। पृ० १. पं० ६. 'वाचकमुन्य'-उमास्वाति और उनके तत्त्वार्यसूत्र के बारे में देखो मेरा लिसा गुजराती तत्वाविवेचन का परिचय । पृ० १. पं० ११. 'अकलई-अकलङ्क ये प्रसिद्ध दिगम्बराचार्य हैं। इनके प्रमाण- संग्रह, न्यायविनिश्चय, सिद्धिविनिश्चय, लघीयत्रयो आदि जैनन्यायविषयक अनेक प्रकरण अन्य हैं। इनका समय ईसवीय अष्टम शताब्दी है। पृ० १.६० ११. 'धर्मकीर्ति'-धर्मकीर्ति ( ई० स० ६२५ ) बौद्ध वार्फिक हैं। इनके प्रमायवार्तिक, हेतुविन्दु, न्यायबिन्दु, वादन्याय आदि प्रकरणमन्ध हैं। पृ० १.६० १२. 'नास्य स्वेच्छा'-तुलना-"वचनं राजकीय वा वैदिकं वापि विद्यते । श्लोरवा. T० सू० ४. श्लो. २३५॥ पृ० १. पं० १४. 'वर्णसमूहा'-तुलना-"शास्त्र पुन: प्रमाणादिवाचकपदममूहो व्यूह- विशिष्टः, पद पुनर्वर्षसमूह , पदसमृहः सूत्रम्, सूत्रसमूदः प्रकरणम्, प्रकरयसमूह भाट्रिकम् , पातिकसमूहोऽध्यायः, पञ्चाप्यायी शास्त्रम् ।" न्यायया० पृ. १ १०१, पं० १७. 'अय प्रमाण भारतीय शास्त्र-रचना में यह प्रशाली बहुत पहिले से चली आती है कि सूत्ररचना में पहिला सुत्र ऐमा बनाया जाय जिसमें अन्य का 16 20 २ प्रमाणमीमांसाया: [पृ०१, पं०१८- 10 विषय सूचित हो और जिसमें प्रन्थ का नामकरण भी आ जाय । जैसे पातअल योगशास्त्र का प्रथम सूत्र है 'अघ योगानुशासनम्, जैसे अकलक ने 'प्रमाणसंप्रह' ग्रन्थ के प्रारम्भ में 'प्रमाणे इति संग्रह.' दिया है, जैसे विद्यानन्द ने 'अघ प्रमाणपरीक्षा' इस वाक्य से ही 'प्रमाणपरीक्षा का प्रारम्भ किया है। आ० हेमचन्द्र ने उसी प्रणाली का अनुसरण 5 करके यह सूत्र रचा है। 'अधा शब्द से शाखप्रारम्भ करने की परम्परा प्राचीन और विविध विषयक शास्त्र. गामिनी है। जैसे "अथातो दर्शपूर्णमासी व्याख्यास्याम." ( आप० श्रौ० २० १. १.१.), "अथ शब्दानुशासनम्" (पात० महा०), 'अधाता धर्मजिज्ञासा' (जैमि० सू० १. १. १ ) इत्यादि । प्रा. हेमचन्द्र ने अपने काव्यानुशासन, छन्दोनुशासन की तरह इस अन्य में भी वही परम्परा रक्सी है। पृ० १. पं० १८. 'अय-इत्यस्य-प्रध शब्द का 'अधिकार' अर्थ प्राचीन समय से ही प्रसिद्ध है और उसे प्रसिद्ध प्राचार्यों ने लिया भी है जैसा कि हम व्याकरणभाष्य के प्रारम्भ में "प्रथेत्ययं शब्दोऽधिकारार्थ " ( १. १. १. १०६) वघा योगसूत्रभाष्य में (१.१.) पाते हैं। इसके सिवाय उसका 'आनन्तर्य' अर्थ भी प्रसिद्ध है जैसा कि शबर ने अपने 18 मीमांसाभाष्य में लिया है। शङ्कराचार्य ने 'अानन्तर्य' अर्थ तो लिया पर 'अधिकार' अर्थ को प्रसङ्गव समझकर स्वीकृत नहीं किया। शङ्कराचार्य को अथ शब्द का 'मङ्गल' अर्थ लेना इष्ट था, पर एक साथ सीधे तौर से दो अर्थ लेना शास्त्रीय युक्ति के विरुद्ध होने से उन्होंने धानन्तर्याक 'अय' शब्द के अवण को हो मङ्गल मानकर मङ्गल' अर्थ लिये विना ही, 'मङ्गल' का प्रयोजन सिद्ध किया है। योगमाप्य के और शाङ्करभाष्य के प्रसिद्ध 20 टीकाकार वाचस्पति ने तत्त्ववैशारदी और मामती में शङ्करोक्त 'प्रयाशब्दश्रुति की मनप्रयो- जनवा - मृदङ्ग, शङ्ख मादि ध्वनि के मांगलिक अवय फी रुपमा के द्वररा-पुष्ट की है और साथ ही जलादि अन्य प्रयोजन के वास्ते लाये जानेवाले पूर्ण जलकुम्भ के मांगलिक दर्शन की उपमा देकर एक अघं में प्रयुक्त 'प्रधा शब्द का अर्थान्तर विना किये ही उसके अवय की माङ्गलिकता दरसाई है। १ "तर लोपेज्यमयरान्दो वृत्तादनन्तरस्य प्रक्रियापों ए"-शायरमा० १.१.१. २ "तमापराद आनन्नापं परिगृयत नाधिकाराप, प्रानिशामाग अनधिकार्यत्वात् । मालस्य च यास्याथै समन्वयाभावात् । अपांन्तरप्रयुक्त एष ध्यरान्द, श्रुत्या मालमयोजना भवति"- ० शाइकरमा० १.१.. ३ "अधिकारार्थस्य पायगम्दस्यान्यायं नीयमानोदकुम्भदर्शनमिय भरणे मलायोपल्पत ती मन्तव्यम्"-तत्यय०१.१. "न घे मलमपरारिश मार्च वा सपा, कि महारााप्पीद- पगम्भारमात्रगन् । तपा 'मोगरभाषरामधागो प्रमश. पुर। कएल मिया मिनिशंती परमात्माहनियो ।' अयान्तरेवाननुपादिए प्रयुक्तोऽययन्द, भुत्या भाषमाण योगापनि. मन्मायन इन्, मगनश्यागनी ममी अन्यायमानीयमानोहम्मदगंनवन्' - मामती १.११.

- 5 पृ० २. ५०६.1 भाषाटिप्पणानि । पा० हेमचन्द्र ने उपर्युक्त सभी परम्पराओं का उपयोग करके अपनी व्याख्या में 'प्रय' शब्द का अधिकारार्थक, प्रानन्तर्यार्घक और मंगलप्रयोजनवाला बदलाया है। उनकी इपमा भी शब्दश वही है जो वाचस्पति के उक्त मन्धों में है। पृ०२. पं० ३. 'पायुप्म-जनना- "मङ्गलादोनि हि शाम्राषि प्रधन्वे वीरपुरुषाणि च भवन्ति, प्रायुप्मत्पुरुषाणि पाध्येतारश्च सिद्धार्धा यथा म्युरिति”-पात. महा० १. १. १. पृ० २.५० ४. 'परमेष्ठि-जैन परम्परा में अईच, सिद्ध, प्राचार्य, उपाध्याय और साधु ऐसे प्रात्मा के पांच विभाग लोकोत्तर विकास के अनुसार किये गये हैं, जो पंपपरमेष्ठी कहलाते हैं। इनका नमस्कार परम मंगल समझा जाता है- "एप पश्चनमस्कारः सर्वपापक्षयकः। मङ्गलानां च सर्वेषां प्रथमं भवति मङ्गलम् ।।" 10 पृ० २, पं० ५. 'प्रकण- -धात्स्यायन ने अपने न्यायमाप्य में (१.१ ३.) 'प्रमाण शब्द को फरणार्थक मानकर उसकी निरुक्ति के द्वारा 'प्रमाण' का लक्षण सूचित किया है। वाचस्पति मिश्र ने भी सांख्यकारिका की (उत्वको का०४) अपनी व्याल्या में 'प्रमाण' का लक्षण करने में उसी निर्वचनपद्धति का अवलम्बन किया है। प्रा० हेमचन्द्र भी 'प्रमाय' शब्द की उसी तरह निरुक्ति करते हैं। ऐसी ही निरुक्ति शब्दश परीक्षामुस' को व्याख्या 16 प्रमैयरत्नमाला (१.१.) में देसी जाती है। पृ०२,५०६. 'त्रयी हि'-उपलभ्य अन्यों में सब से पहिले वात्स्यायनभाष्य में ही शाम्प्रवृत्ति के प्रविष्य की चर्चा है और तीनों विधानों का स्वरूप भी बदलाया है। श्रीधर ने अपनी 'कदलोर में उस प्राचीन विष्य के कयन का प्रतिवाद करके शाखप्रवृत्ति को उद्देश- HARप में द्विविध ग्यापित किया है पीर परीक्षा को अनियत कहकर उसे विष्य में में 20 कम किया है। श्रीधर ने नियतरुप में द्विविध शाखप्रवृत्ति का पार वाल्यायन ने विविध गारूपत्ति का कयन किया इमका सपब स्पष्ट है। श्रीधर फपादसूत्रीय प्रशम्पादभाष्य -- 1 - १ मिविधा नाय शास्र मानि -उदेशो लय परीक्षा चेति । नत्र मामधेन पदारमाय. स्वाभिमान उसः। तत्रादिप ताम्याग्दो पो लापम् । लक्षितस्य यपालपणमुपयन न पी प्रमारपपारण परी"-न्यायमा० ११.२ २ "अनुदिप पातु न ना लगानि मरतन निधिपात् । भनि च तापीय. माा. परणामागर। अा पदार्पगुम्पादनार प्रातस्य सरपमरया मति -उद्दा लसण पत्र पाएन निपम । मामिति लपपे प्रगदानरमाग तयानरमान 17 नवयुदामा पयेवाधियो। पप तु समजाविधानगामप्यादेश तत्यनिश्चय सान् तपाय पण नाणा। वार कि सरस प्राधिमिरार दागादान' माग यश। गन् परामंपनमापार ग प्रस्तोता एप पंदना ग्रासप गिगि नामन नामभिपान. मांर । उदार सरगमम सदन। समारय मानव पिर पर"- पसी पू०२६ - ४ प्रमाणमीमांसाः [पृ०२. पं. के व्याख्याकार हैं। वह भाष्य तथा उसके आधारभूत सूत्र, पदार्थो के उद्देश एवं लक्षणात्मक हैं, उनमें परीक्षा का कहाँ भी स्थान नहीं है जब कि वात्स्यायन के व्याख्येय मूल न्यायसून ही स्वयं उद्देश, लक्षण और परीक्षाम से प्रवृत्त है। विविध प्रवृत्तिवाले शाखों में तर्कप्रधान सण्डन-मण्डन प्रणाली अवश्य होती है-जैसे न्यायसूत्र उसके भाष्य 5 आदि में। द्विविध प्रवृत्तिवाले शास्त्रों में बुद्धिप्रधान रयापमप्रणाली मुख्यतया होती है जैसे कणादसूत्र, प्रशस्तपादभाष्य, तत्त्वार्थसूत्र, उसका भाप्य आदि। कुछ ग्रन्थ ऐसे भी हैं जो केवल उद्देशमात्र हैं जैसे जैनागम स्थानांग, धर्मसंग्रह प्रादि । श्रद्धाप्रधान होने से उन्हें मात्र धारणायोग्य समझना चाहिए। मा० हेमचन्द्र ने वात्स्यायन का दो पदानुगमन करीब-करीब उन्हीं के शब्दों में 10 किया है। 15 ॥ यघा गो: शास्त्रप्रवृत्ति के चतुर्थ प्रकार विभाग का प्रश्न उठाकर अन्त में उद्योतकर ने न्याय. वार्तिक में और जयन्त ने न्यायमरी में विभाग का समावेश उदेश में ही किया है। और विविध प्रवृत्ति का ही पत्त स्थिर किया है। प्रा. हेमचन्द्र ने भी विभाग के बारे में वही प्रश्न उठाया है और समाधान भी वही किया है। पृ० २. ५० ५. 'उद्दिष्टस्य'-'लक्षण' का लक्षण करते समय प्रा. हेमचन्द्र ने 'असा. धारणधर्म' शब्द का प्रयोग किया है। उसका स्पष्टीकरण नव्यन्यायप्रधान ता तसग्रह की टोका दीपिका में इस प्रकार है- एतद्रूपणत्रय( अव्याप्त्यतिव्याप्त्यसभव )रहितो धर्मो लक्षणम् । सास्नादिमत्त्वम । स एवाऽसाधारणधर्म इत्युच्यते । लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वमसा- धारणत्वम् "-पृ०१२। पृ० २. पं० १२. 'पूजितविचार'--वाचम्पनिर मिश्र ने 'मोमासा' शब्द को पूजित- विचारवाचक कहकर विचार की पूजिवता स्पष्ट करने को भामती में लिखा है कि जिस विचार का फल परम पुरुषार्थ का कारणभूत सूक्ष्मतम अर्थनिर्णय हो वही विचार पूजित है। आ० हेमचन्द्र ने वाचरपति के उसी भाव को विस्तृत शब्दों में पल्लवित करके अपनी 'मीमांसा' सब्द की व्याख्या में उतारा है, और उसके द्वारा प्रमाणमीमांसा' अन्य के समय मुख्य प्रतिपाद्य विषय को सूचित किया है, और यह भी कहा है कि 'प्रमाणमीमांसा' प्रन्थ का उद्देश्य केवल प्रमाणा की चर्चा करना नहीं है किन्तु प्रमाण, नय और सोपाय बन्ध-मोर इत्यादि परमपुरुषार्थोपयोगी विषयों की भी चर्चा करना है। 20 25 १ "निविधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिरित्युतम्, उद्दिष्टविभागश्च न त्रिविधाया शास्त्रप्रवृत्तावन्त. भंतीति । तस्मादुद्दिष्टविभागो युक्त , न, उद्दिष्टविभागस्यादेश एवान्नांवात् । कस्मात् । । लक्षएसामा न्यात् । समान लक्षण नामधेयेन पदार्याभिधानमुद्देश इनि "-न्यायवा० १.१.३ न्यायम० पृ० १२. २ "पूजितविचारवचनो मीमामाशब्द. । परमपुरुषार्थ हेतुभूतसूक्ष्मतमार्थनिर्णयफलता च विचारस्य पूजितता-मामती० पृ०२७ पृ०२ पं०२० ] भापाटिप्पणानि । ५ a पृ०२५० २० 'सम्यगर्थ-प्रमाणसामान्यलक्षण की तार्किक परम्परा के उपलब्ध इतिहास में कणाद का स्थान प्रथम है। उन्होने “अदुष्ट विद्या" (E२. १२) कहकर प्रमाणसामान्य का लक्षण कारणशुद्धिमूलक सूचित किया है। अतपाद के सूत्रों में लक्षणक्रम में प्रमाणसामान्यलक्षण के अभाव की त्रुटि को वात्स्यायन ने 'प्रमाण' शब्द के निर्वचन द्वारा पूरा किया। उस निर्वचन में उन्होने कणाद की तरह कारणशुद्धि की । तरफ ध्यान नहीं रक्सा पर मात्र उपलब्धिरूप फल की ओर नजर रखकर "उपलब्धि हेतुत्व" को प्रमाणसामान्य का लक्षण बतलाया है। वात्स्यायन के इस निर्वचनमूलक लक्षण में आनेवाले दोषों का परिहार करते हुए वाचस्पति मिश्ररे ने अर्थ' पद का सम्बन्ध जोडकर और 'उपलब्धि' पद को ज्ञानसामान्यबोधक नहीं पर प्रमाणरूपज्ञानविशेषबोधक मानकर प्रमाणसामान्य के लक्षण को परिपूर्ण बनाया, जिसे उदयनाचार्य ने कुसुमाञ्जलि में 'गौतम- 10 नयसम्मत' कहकर अपनी भाषा में परिपूर्ण रूप से मान्य रक्खा जो पिछले सभी न्याय- वैशेषिक शाखों में समानरूप से मान्य है। इस न्याय-वैशेषिक की परम्परा के अनुसार प्रमाणसामान्यलक्षण मे मुख्यतया तीन वाते ध्यान देने योग्य है- १-कारणदोष के निवारण द्वारा कारणशुद्धि की सूचना । २-विपययोधक अर्थ पद का लतण में प्रवेश । ३-लक्षण में स्व-परप्रकाशत्व की चर्चा का अभाव क्या विषय की अपूर्वता-अनधि- गतता के निर्देश का प्रभाव । यद्यपि प्रभाकर और उनके अनुगामी मीमांसक विद्वानों ने 'अनुभूति' मात्र को ही प्रमाणरूप से निर्दिष्ट किया है तथापि कुमारिल एवं उनकी परम्परावाले अन्य मीमांसकों ने न्याय-वैशेपिरु तया यौद्ध दोनों परम्पराओं का समादक ऐसा प्रमाण का लक्षण रचा है, 20 जिसमें 'अदुष्टकारणारब्ध' विशेषय से कणादकधित कारणदोष का निवारण सूचित किया और 'निधित्व' तथा 'अपूर्वार्थत्व' विरोपण के द्वारा यौद्ध परम्परा का भी समावेश किया। 16 १ "उपलब्धिगाधनानि प्रमाणानि इनि समारयानिरचनसामथ्यात् बोदना प्रमीपने अनेन इति परणायामिधानो हि प्रभाएशन्द "-न्यायमा० ११३ २ "उपनधिमानम्य अयाव्यभिचारिण स्मृतरन्यस्य प्रमाशब्देन अभियानात्"-तात्पर्य० पृ०२१ ३ 'ययायांनुभवो मानमनपक्षनयेध्यते ॥ मिति ठम्या परिस्थिति तदत्ता च प्रमातृता। उदयोग मान्छेद प्रामाण्य गौतमै मते । न्याया०४ १, ५ ४' अनुभूविश्च न प्रमाणम्"-गृहती ११५ ५ नोत्पत्तिकगिरा दोर कारणस्य निबार्यन | अबाधोऽन्यतिरेयेण स्वतस्तेन प्रमागता॥ सर्ग- स्यानुलन्धेऽर्थे प्रामाण्य स्मृतिल्यमा ।'-ला पा० श्रोत्य० मा० १०, ११ 'एतच्च विशपणाप्रय- मुपादानेन पून कारण कारणदापयापकज्ञानरहितम् अहानग्रादि शान प्रमाणम् इति प्रमाणलवण रचितम्" -शानदी० पृ० १२३ "अनधिगतार्थगन्न प्रमाणम् इति महमीमाराका पार "-ति० चन्द्रो० १०२० ६.प्रशानायगारा प्रमाणम् इति प्रमाणसागायनवयम् ।'-प्रमाणम०टी० पृ. ११.

। प्रमाणमीमांसाया [पृ०२ पं० २०- "तापूर्वार्य विज्ञान निश्चित वाधवनितम् । अदुष्टकारणारब्ध प्रमाण लोकसम्मतम् ॥" यह श्लोक कुमारिलकत्र्तक माना जाता है। इसमें दो बातें पास ध्यान देने का है- १-लक्षण में अनधिगवबोधक 'अपूर्व पद का अर्धविशेष रूप स प्रवेश । २-रव-परप्रकाशत्व की सूचना का अभाव । चौद्ध परम्परा में दिड्नागर ने प्रमाणसामान्य के लक्षण में 'स्वसवित्ति' पद का फल के विशेषणरूप से निवेश किया है। धर्मकोतिर के प्रमाणवार्तिकवाले लक्षण में पात्स्यायन के 'प्रवृत्तिसामर्थ्य' का सूचक सथा कुमारिल प्रादि के निर्वाधत्व का पर्याय 'अविसवादित्व' विशेषण देखा जाता है और उनके न्यायविन्दुवाले लक्षण मे दिइनाग के अर्घसारूप्य का 10 ही निर्देश है ( न्यायवि० १ २० )। शान्तरक्षित के लक्षण में दिङ्नाग और धर्मकार्ति दोनों के प्राशय का समह देखा जाता है- "विपयाधिगतिवान ममाणफलमिध्यते । स्ववित्तिा प्रमाण तु सारूप्य योग्यतापि वा ।।"-तत्वस. या० १३४४ इसमें भी दो यात खास प्यान देने की है- १-अभी तक अन्य परम्परामा में स्थान नहीं प्राप्त 'स्वसवेदन विचार का प्रवेश और तद्वारा ज्ञानसामान्य मे स्व परप्रकाशत्व की सूचना । असङ्ग और वसुबन्धु ने विज्ञानवाद स्थापित किया। पर दिड नाग ने उसका समर्थन बडे जोरों से किया। उस विज्ञानवाद का स्थापना और समर्थनपद्धति में हा स्वसविदितत्व या स्वप्रकाशरव का सिद्धान्त स्फुटतर हुआ जिसका एक या दूसर रूप में अन्य दार्शनिकों पर 20 भी प्रभाव पड़ा-देखो Budab st Logicr I [ P12 २-मीमांसक की तरह स्पष्ट रूप स 'अनधिगतार्थक ज्ञान का तो प्रामाण्य । श्वताम्बर दिगम्बर दोनों जैन परम्परामा के प्रथम तार्किक सिद्धमन और समन्तभद्र ने अपने३ अपने लक्षण में स्व-परप्रकाशार्थक स्व परावभासका विशेषण का समान रूप से निवेश किया है। सिद्धसेन के लक्षण में 'बाविवर्जित पद उमा अर्थ में है जिस अर्ध में मीमांसा बाधवर्जित या धर्मकीर्ति का 'अविसवादि पद है। जैन न्याय के प्रस्थापक अकलकर 15 26 १ "स्वसवित्ति फ्ल चार तदपादर्शनिश्चय । विधयाकार एवास्य प्रमाण तेन मीयने ॥'- प्रमाणस०११० २' प्रमाणमविसवादि शानमथक्रियास्यिति । श्रावसवादन शाब्देप्यभिप्रायनिवदनात् ॥ प्रमा गवा०२१ ३ 'प्रमाण स्वपराभासि हान वाधापतिम् ।"~-न्याया० १ 'तत्त्वशनं प्रमाण ते युगप सर्वभास नम् ।"-प्राममी० १०१ स्वपरावभासक यया प्रमाण भुषि बुद्धितक्षणम' -वृ० स्वय०६३ ४ "प्रमाणमविसबादि शानम् , अनधिगतार्थाधिगमलक्षण वान् ।'-अष्टश० अष्टल० पृ० १७५ सदुक्तम्--"सिद्ध यत्र परापेट्ये सिद्धौ सपररूपयो । तत् प्रमाणं सतो ना यदावकल्पमचेतनम । न्यायधिक टी० लि.०३० उक्त कारिका सिद्धिविनिश्चय की है जो अकलक की ही कृति है।

पृ०२, पं०२०] भापाटिप्पणानि । ७ ने कहीं 'अनधिगतार्धक' और 'अविसंवादि' दोनों विशेषणों का प्रवेश किया और कहीं 'स्वपरावभासक' विशेषण का भी समर्थन किया है। अकलक के अनुगामी माणिक्यनन्दी' ने एक ही वाक्य में 'स्व' तथा 'अपूर्वार्थ पद दाखिल करके सिद्धसेन-समन्तभद्र की स्थापित और अकलंक के द्वारा विकसित जैन परम्परा का संग्रह कर दिया। विद्यानन्दर ने अकलंक तथा माणिक्यनन्दो की उस परंपरा से अलग होकर केवल सिद्धसेन और समन्तभद्र की व्याख्या को अपने स्वार्थव्यवसायात्मक' जैसे शब्द में संगृहीत किया और 'अनधिगत' या 'अपूर्व पद जो अकलंक और माणिक्यनन्दी की व्याख्या में हैं, उन्हें छोड़ दिया। विद्यानन्द का 'व्यव- सायात्मक' पद जैन परम्परा के प्रमाणलक्षणु मे प्रथम ही देखा जाता है पर वह अत्तपादरे के प्रत्यक्षलक्षण में दो पहिले ही से प्रसिद्ध रहा है। सन्मति के टीकाकार अभयदेव ने विद्यानन्द का ही अनुसरण किया पर 'व्यवसाय' के स्थान में निमोति' पद रक्ता। वादी५ 10 देवसूरि ने तो विद्यानंद के ही शब्दों को दोहराया है। प्रा० हेमचन्द्र ने उपर्युक्त जैन-जैन- तर भिन्न भिन्न परंपराओं का औचित्य-अनौचित्य विचार कर अपने लक्षण में केवल 'सम्यक्', 'अर्थ' और 'निर्णय' ये तीन पद रखे। उपर्युक्त जैन परम्पराओं को देखते हुए यह कहना पड़ता है कि मा० हेमचन्द्र ने अपने लक्षण में काट-छांट के द्वारा संशोधन किया है। उन्होने 'स्व' पद जो पूर्ववर्ती सभी जैनाचार्यों ने लत्तय में सन्निविष्ट किया था, निकाल दिया । IB 'अवभास', 'व्यवसाय' आदि पदों को स्थान न देकर अभयदेव के 'निर्णीति' पद के स्थान में 'निर्णय' पद दाखिल किया और उमारवाति, धर्मकीर्ति तथा भासर्वज्ञ के सम्यकद पद को अपनाकर अपना 'सम्यगनिर्णय लक्षण निर्मित किया है। प्रार्थिक तात्पर्य में कोई खास मतभेद न होने पर भी सभी दिगम्बर-श्वेताम्बर आचार्यों के प्रमाणलक्षण में शाब्दिक भेद है, जो किसी अंश मै विचारविकास का सूचक और फिसो अंश में तत्कालीन भिन्न भिन्न साहित्य के अभ्यास का परिणाम है। यह भेद संक्षेप में चार विभागों में समा जाता है। पहिले विभाग में वापरावभास' शब्दवाला सिद्ध- सेन-समन्तभद्र का लक्षण आता है जो संभवत्त बौद्ध विज्ञानवाद के स्व-परसवेदन की विचार- बाया से पाली नहीं है क्योकि इसके पहिले आगम ग्रन्थों में यह विचार नहीं देखा जाता। दूसरे विभाग में अफलक-माणिक्यनन्दी का लक्षण आता है जिसमें 'अविसंवादि', 'अनधिगत' 25 और 'अपूर्व' शब्द आते हैं जो असंदिग्ध रूप से बोद्ध और मीमांसक ग्रन्थों के ही हैं। तीसरे । 20 १ "स्यापूर्थिव्यामायात्मक शान प्रमाणम् ।"-परी०११ २ तस्वार्थव्यवमापात्मशानं मानामतीयता । लक्षणेन गतार्थत्वात् व्यर्थमन्पतिशेषणम् ॥"-तत्वार्य श्लो० १.१०.७७ प्रमाणप० पृ. ५३. ३"इन्द्रियार्थसनिकोसन्न ज्ञानमध्यादेश्यमयभिचारि व्यायात्मक प्रन्पदम् ।"-याय सू० १.१.४ ४ "प्रमाए सार्थनिर्णतिरसभा शानम् ।"-सम्मतिटी० पृ०५१८. ५ "स्वरव्यवमामि शान प्रमाणम् ।"-प्रमाणन० १.२. ६ "सम्यादर्शनशानचरित्राणि मोक्षमार्ग ।"-तस्यार्थ० १.१. "प्सम्यग्मानपूर्षिका सर्वपुष्पायं. सिदिः।"---याययि०१, १. "सम्पगनुभस्थापन प्रमाणम् ।"-न्यायसार पृ०१.

प्रमाणमीमांसाया: [पृ०२.५०२१- । विभाग में विद्यानन्द, अभयदेव और देवमूरि के लक्षण का स्थान है जो वस्तुत: सिद्धसेन. समन्तभद्र के लक्षण का शब्दान्तर मात्र है पर जिसमें अवभास के स्थान में व्यवसाया या 'निर्जीवि पद रखकर विशेष अर्थ समाविष्ट किया है। अन्तिम विभाग में मात्र मा० हेमचन्द्र का लक्षण है जिसमें 'स्व', 'अपूर्व', 'अनधिगत' आदि सब उड़ाकर परिष्कार किया गया है। पृ०२. पं० २१. प्रसिद्धानुवादेन '-लक्ष्य के प्रयोजन को विभिन्न चर्चाओं के अन्तिम तात्पर्य में कोई भेद नहीं जान पड़ता तथापि उनके ढंग जुदे जुदे और बोधप्रद है। एक ओर न्याय-वैशेषिक शाल है और दूसरी ओर वौद्ध तथा जैनशास्त्र है। सभी न्याय-वैशेषिक प्रन्यों में लक्षण का प्रयोजन 'इतरभेदज्ञापन' बतलाकर लक्षण को 'व्यतिरेकिहेतु' माना 10 है और साथ ही 'व्यवहार' का भी प्रयोजक बदलाया है। बौद्ध विद्वान् धमोत्तर ने प्रसिद्ध का अनुवाद करके अप्रसिद्ध के विधान को लक्षण का प्रयोजन विस्तार से प्रतिपादित किया है, जिसका देवसूरि ने बड़े विस्तार तथा आटोप के साथ निरसन किया है। अकलंकर का झुकाव व्यावृत्ति को प्रयोजन मानने की ओर है; परन्तु मा० हेमचन्द्र ने धर्मोत्तर के कथन का आदर करके अप्रसिद्ध के विधान को लक्षणार्थ 15 बतलाया है। पृ० २. पं० २३. 'भवति हि-हेमचन्द्र ने इस जगह जो 'लक्ष्य' को पक्ष बना फर 'लक्षण सिद्ध करनेवाला 'हेनुप्रयोग किया है वह बौद्ध-जैन मन्धों में एक सा है। १तत्रोद्दिष्टस्य तत्त्वव्यवच्छेदको धर्मो लक्षणम्"-न्यायमा०११२ "लक्षणस्य इतरव्यव. च्छेद हेतुत्वात्”-न्यायवा०१ १. ३. "लक्षण नाम व्यतिरेविहेतुवचनम् । तद्धि समानासमानजातायेभ्यो विभिद्य लक्ष्य व्यवस्थापयति "-तात्पर्य०११३. "समानासमानजातीयव्यवच्छेदो लक्षणार्थ "--यायम० पृ०६५.“लक्षणस्य व्यवहारमात्रसारतया समानासमानजातीयव्यवच्छेदमानसाधनत्वेन चान्याभावप्रतिपादनासा मात्”-कन्दली० पृ० ८. "व्यावर्तकस्यैव लक्षणत्वे व्यावृत्ती अभिधेयत्वादौ च अतिव्याप्तिवारणाय तद्भि- नत्व धमविशेषण देयम् । व्यवहारस्यापि लक्षणप्रयोजनत्वे तु न देयम्, व्यावृत्तरपि व्यवहारसाधनत्यात् ।"- दीपिका० पृ० १३ व्यावृत्तिर्व्यवहार वा लक्षणस्य प्रयोजनम् ।"-तर्कदो० गंगा पृ० ११ "ननु लक्षणमिद व्यतिरकिलिङ्गमितरमेदसाधक व्यवहारसाधक का ।"-वै० उप० २.१.१ २"तन प्रत्यक्षमन्य कल्पनापोढत्वमभ्रान्तत्व च विधीयते। यत्तद्भवतामस्माक चायेंषु साक्षात्का- रिशान प्रसिद्ध तत्कल्पनापोदाभ्रान्तत्वयुक्तं द्रष्टयम् । न चैतन्मन्तव्य कल्पनापोढाभ्रान्तत्व चेदप्रसिद्ध विम न्यत् प्रत्यक्षस्य भानस्य रूपमवशिष्यते यत्प्रत्यक्षशब्दवाच्य सदनूद्यतेति । यस्मादिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधा व्यथेषु साक्षात्कारिज्ञान प्रत्यक्षशब्दवाच्य सर्वेषा सिद्ध तदनुवादेन कल्पनापोढाभ्रान्तत्वविधि ।" न्यायवि० टी०१.४ "प्रवाह धर्मोत्तर – लक्ष्यलक्षणभावविधानवाक्ये लक्ष्यमनूद्य लक्षणमेव विधीयने । लक्ष्य हि प्रसिद्ध भवति ततस्तदनुवाद्यम्, लक्षण पुन अप्रसिद्धमिति तद्विधेयम् । अज्ञातज्ञापन विधिरित्यभिधानात् । सिद्धे तु लक्ष्यलदण्भावे लक्षणभन्द्य लक्ष्यमेव विधीयते इति, तदेतदवन्धुरम्; लचर यापि प्रसिदिन हिन सिद्धति कुतस्तस्याप्यशातत्वनिबन्धनो विधिप्रतिबद्ध सिद्ध्येत् ।"-स्याद्वादर० पृ० २०. ३ "परस्परव्यतिकरे सति येनान्यत्व लक्ष्यते तल्लक्षणम् ।" तच्यार्थरा० पृ०५२ १० ३, ६०३.] मापाटिप्पयानि। Tr और 'विशेष' की पक्ष बनाकर 'सामान्य' को 'हेतु बनाने की युक्ति भी एक यो । पृ० ३.६०१, 'तत्र निर्णयः-उलमा-"विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाम्यामावधारा निर:- ANTA म १० ३, ६० ३, अर्यत अध्यंत-प्रमेय-अर्थ के प्रकार के विषय में दार्शनिकों का मन- मंद है। न्यायन्यैशपिक परम्परा के सभी प्रधान प्रापायीर का मद ईयर -उपादेय-उपेक्षणीय. रूप से तीन प्रकार के अर्थ मानने का है। बाद धर्मातर उपयोग को इंप में अन्तर्भावित फरफ दो ही प्रकार का अर्थ मानता है जिसका दश: अनुमरा दिगम्बर सार्किक प्रमापन्न में मागिश्वनदी के मंत्र का यघात भयं करके किया है। देवसरि को सनरचना में ती मानियनन्दी में मात्र पर यथावन बाप है फिर भी वापर व्याख्या में देवमूरि ने घों. 10 पार मत को प्रभाचार की न साकार न करके गिरिध पर्ष माननेवाले न्याय पेशेषिक पर की ही पदांकार किया है, जैसा कि मन्मदिटीकाकार (१० ४६६.) में किया है।

१० प्रमाणमीमांसाया: [पृ. ३.५०४- 10 प्रा. हेमचन्द्र ने भी उसी विविध अर्थ के पत्त को ही लिया है पर उसके स्थापन में नई युक्ति का उपयोग किया है। पृ. ३. पं० ४. 'न चानुपादेय'-लगा-"ननु कोयमुपेचणीयो नाम विषय. १ । स हि उपेक्षणीयत्वादेव नापादीयते चेत; स तर्हि हेय एव, भनुपादेयत्वादिति । मैतद् युक्तम् , उपे. चणीयविषयस्य स्वसवेद्यत्वेन अप्रत्याख्येयत्वात् । हेयोपादेययोरस्ति दुःख-प्रीतिनिमित्तता । यत्नेन हानोपादाने भवतस्तत्र देहिनाम् ।। यत्नसाध्यद्वयाभावादुभयस्यापि साधनात् । ताभ्यां विसदृशं वस्तु स्वसंविदितमस्ति नः ।। उपादेये च विपये दृष्टे रागः प्रवर्तते । इतरत्र तु विद्वेपस्तत्रोभावपि दुर्लभी ।। यत्तु अनुपादेयत्वात् हेय एवेति, तदप्रयोनकम् , न ह्यवं भवति, यदेतद् नपुसकं स पुमान्, अस्त्रीत्वात् । सो वा नपुसकं अपुंस्त्वादिति । घोपुंसाभ्यामन्यदेव नपुसकम् , तपो. पलभ्यमानत्वात् । एवमुपेक्षणीयोऽपि विषयो हेयोपादेयाभ्यामर्धान्तरम्, तथापलम्भादिति । यदेतत् तृणपर्णादि चकास्ति पयि गच्छतः । न धीरचनादिवत् तत्र न च कारोदरादिवत् ॥"-न्यायम० पृ० २४-२५. पृ० ३. पं० ६. 'सम्यग् -तुलना-"तत्र सम्यगिति प्रशंसार्थो निपातः समचते भाव."-तत्वार्थमा० १ . पृ० ३ पं० ११. 'संभर-तुलना- "संभवव्यभिचाराभ्यां स्थाद्विशेपणमर्थवत् । न शैत्येन न चौएयेन वतिः क्वापि विशिष्यते ॥"-तन्त्रा. पृ० २०८. "संभवव्यभिचाराभ्यां विशेषणविशेष्ययोः । दृष्टं विशेषणं लोके यथेहापि तथेत्यताम् ।।"-वृहदा० वा. पृ० २०१२. "सभवे व्यभिचारे च विशेषणं युक्तम्-"हेतुवि० टी० लि. पृ० ६१. 15 25 पृ० ३ पं० १६ 'न चासावसन्'-पा० हेमचन्द्र ने 'स्वप्रकाशत्व' के स्थापन और ऐकान्तिक 'परप्रकाशकल' के खडन मे बौद्ध, प्रभाकर, वेदान्त प्रादि सभी 'स्वप्रकाश'वादियों की युक्तियो का सग्राहक उपयोग किया है। ज्ञानमेवेदम्" प्रमाणन० १.३ । 'अभिमतानभिमतयारुपलक्षणत्वादभिमतानभिमतोभयाभावस्वभाव उपेक्ष णीयोऽन्यत्राों लक्षयितव्य । रागगोचर खत्मभिमत 1 पविषयोऽनभिमत | रागद्वेषद्वितयानालम्बन तृणादिरूपदणीय । तस्य चोपेक्षक प्रमाणे नदुपेक्षाया समर्थमित्ययं ॥"-स्याद्वादर.१२।

पृ०४.५० १६.] भाषाटिप्पणानि । पृ०३ पं० १६. 'घटमहं जानामि-तुलना-"घटमहमात्मना वैधि। कर्मवत् कट करण- क्रियाप्रतीतेः ।"-री. १. ८,६ पृ० ३ पं० १७. 'न च अप्रत्यक्षोपलम्भस्य-नुलना-“वदाह-धर्मकीर्तिः 'अप्रत्यक्षो न्यायवि० टी० लि. पृ० १०६ B, पृ० ५४२ B. "अप्रसिद्धोपलम्भस्य नावित्ति: प्रसिद्धयति" तस्वस०का.२०७४, 5 पृ० ३. पं० २२ 'तस्मादर्शोन्मुख'-तुलना-"म्वोन्मुसतया प्रतिभासनं स्वस्य व्यवसाय.। अर्थस्येव तदुन्मुसतया ।" परी० १ ६,७ पृ० १.५० १० 'स्वनिर्णय-या -आ० हेमचन्द्र ने अपने लक्षण में 'स्व' पद जो पूर्ववर्ती । सभी जैनाचार्यो के लक्षण में वर्तमान है उसे जब नहीं रक्सा तब उनके सामने प्रश्न उपस्थित -हुआ कि क्या प्राचीननाचार्यसमत 'स्वप्रकाशत्व' इष्ट न होने से 'स्व'पद का त्याग करते 10 हो या अन्य किसी दृष्टि से १ । इसका उत्तर उन्होंने इस सूत्र में दिया कि ज्ञान तो 'स्वप्रकाश ही है पर व्यावर्तक न होने से लक्षण में उसका प्रवेश अनावश्यक है। ऐसा करके अपना विचारस्वातन्य उन्होंने दिसाया और साथ ही वृद्धों का सण्डन न करके 'स्वापदप्रयोग की उनकी दर दिसाकर उनके प्रति आदर भी व्यक्त किया। पृ० ४. पं० १५. 'ननु च परिच्छिन्नमर्यम्'-तुलना-"अधिगतं चार्थमधिगमयता प्रमाणेन *15 पिष्टं पिष्ट स्यात् ।-न्यायवा० पृ.५ पृ० ४, पं० १६. धारावाहिज्ञानानाम्'--भारतीय प्रमाणशास्त्रों में 'स्मृति' के प्रामाण्य-अप्रामाण्य की चर्या प्रथम मे ही चली माती देखी जाती है पर धारावाहिक हानी प्रामाण्य-प्रप्रामाण्य की चर्चा सभवत बौद्ध परम्परा से धर्मात्ति के बाद दाखिल हुई। एक बार प्रमाणशास्त्रों में प्रवेश होने के बाद तो फिर वह सर्वदर्शनव्यापी हो गई और 20 इसके पक्ष-प्रतिपत्त में युक्तियाँ तधा वाद रिघर हो गये और सास-पास परम्पराएँ बन गई। वाचस्पति, श्रीधर, जयन्त, उदयन प्रादि समो' न्याय-वैशेषिक दर्शन के विद्वानों ने 'धारावादिक' ज्ञानों को अधिगतार्थक कहकर भी प्रमाण ही माना है और उनमें 'सूक्ष्मकाल. कला' के मान का निपेय ही किया है। प्रतएव उन्होंने प्रमाण लक्षण में 'प्रमधिगत' 25 मादि पद नहीं रक्से। १ "अनधिगतार्यगन्तृत्वं च धारावाहिर विशानानामधिगताथगाचरापा लोरसिदामारामानना मामाएक विहन्तीति नाद्रियामहे । न च कालमेदेनानपिगतगोनरव धारावाहिकानामिति युक्तम् । सूक्ष्मायां कालकलादिमैदाना रिशितलोचनरस्माहरोरनाक्लनात् । न चायनेव विगनेनारयितत्यादरय प्रतितत्वात् पुष्परस मास्तित्यायोत्तरेपामग्रामायरामर शानानामिति याव्यम् । नहि दिशानस्यायंप्राण प्रवर्तनादन्यद, न च प्रवर्तनमर्थपदरांनाइवत् । तस्मादयंवदर्शनमाम्यागरमेर गन प्रपत्तर प्राय च । प्रदर्शन न पूर्यबसरेपामार पिशानानामभिन्ममिति कप पूर्वमेव प्रमाण नोत्तरारपी।"-तारपर्य० पृ०२१. कन्दली पृ० ६१. न्यायम० पू०२२ न्याय०४१। . - १२ प्रमाणमीमांसाया [पृ०४, पं० १६- मीमासक की प्रभाकरीय और कुमारिलीय दोनों परम्पराओं में भी धारावाहिक ज्ञानों का प्रामाण्य ही स्वीकार किया है। पर दोनों ने उसका समर्थन भिन्न-भिन्न प्रकार से किया है। प्रभाकरानुगामी शालिकनाथ 'कालकला' का भान विना माने हा 'अनुभूति' होने मात्र से उन्हें प्रमाण कहते हैं, जिस पर न्याय वैशेषिक परम्परा की छाप स्पष्ट है। / कुमारिलानुगामो पार्घमारघिर, 'सूक्ष्म कालकला' का भान मानकर ही उनमें प्रामाण्य का उपपादन करते हैं क्योंकि कुमारिलपरम्परा में प्रमाणलक्षण में 'अपूर्व' पद होने से ऐसी कल्पना विना किये 'धारावाहिक' ज्ञानो के प्रामाण्य का समर्थन किया नहीं जा सकता। इस पर धौद्ध और जैन कल्पना की छाप जान पड़ती है। बौद्ध-परम्पग में यद्यपि धर्मोत्तर ने स्पष्टतया 'धारावाहिक' का उल्लेख करके तो कुछ 10 नहीं कहा है. फिर भी उसके सामान्य कथन से उसका मुकाव धारावाहिक को अप्रमाण मानने का ही जान पडता है। हेतुबिन्दु की टोका में अर्चट ने 'धारावाहिक के विषय में अपना मन्तव्य प्रसगवश स्पष्ट बतलाया है। उसने योगिगत 'धारावाहिक' ज्ञानों को तो 'सूक्ष्म कालकला' का भान मानकर प्रमाण कहा है। पर साधारण प्रमाताओं के धारा- वाहिकों को सूक्ष्मकालभेदप्राहक न होने से अप्नमाण ही कहा है। इस तरह वौद्ध पर- 15 म्परा में प्रमाता के भेद से 'धारावाहिक' के प्रामाण्य अप्रामाण्य का स्वीकार है। १ "धारावाहिनेषु तद्युत्तरविज्ञानानि स्मृतिप्रमापादविशिष्टानि कय प्रमाणानि । तनाह-अन्योन्य निरपेक्षारयु धारावाहिकबुद्धय । व्याप्रियमाणे हि पूर्वविज्ञानकारएकलाप उचरेपामप्युत्पत्तिरिति न प्रतीतित उत्पत्तितो या धारावाहिकरिज्ञानानि परस्पास्यातिशेरत इति युक्ता सर्वेषामपि प्रमाणता "-प्रकरणप० पृ०४२४३ वृहतीप० पृ० १०३ २ नन्वेय धारावाहिकपूत्तरेषा पूर्वगृहीतार्थविषयत्वादप्रामाण्य स्यात् । तस्मात् 'अनुभूति प्रमाणम्' इति प्रमाएलक्षणम् । तस्मात् यथार्थमगृहीतग्राहि ज्ञान प्रमाणमिति वक्तव्यम् । धारावाहिकेत- प्युत्तरोत्तरेषा कालान्तरसम्बन्धस्याग्रहातस्स ग्रहणाद् युक्त प्रामाण्यम् । सन्नपि बालमेदोऽतिसूक्ष्मत्वान्न परामप्यत इति चेत् , अहो सूक्ष्मदर्शी देवानाप्रिय । यो हि समानविषयया विज्ञानधारया चिरमवस्यायो परत सेोऽनन्तरक्षणसम्बन्धितयाथै स्मरति । क्याहि-किमत्र घटोऽवस्थित इति पृष्ट कथयति-अस्मिन् क्षणे मयोपलब्ध इति । तथा प्रातरारम्यैतावत्काल मयोपनब्ध इति । काल मेदे त्वगृहीते कपमेव वदेत् । तस्मादस्त कालभेदस्य परामर्श'। तदाधिक्याच सिद्धमुत्तरेषा प्रामाण्यम् ।"-शास्त्रदी० पृ० १२४-१२६ ३ "अत एव अनधिगतविषय प्रमाणम् । येनैव हि शानेन प्रथममधिगतोऽर्य तनैव प्रवर्तित पुरुष प्रापितश्चार्य तवा मिन्येन ज्ञानेन अधिक कार्यम् । ततोऽधिगतविषयमप्रमाणम् ।"-न्याययिक दी० पृ०३ ४ "यदैकस्मिन्नेर नीलादिवस्तुनि धारावाहीनीन्द्रियशानान्युत्पद्यन्ते तदा पूर्वेणाभिनयोगक्षेमत्वात् उचरेषामिन्द्रियशनानामप्रामाण्यप्रसङ्ग बन चैवम् , अतोऽनेकान्त इति प्रमाणसप्लववादी दर्शयन्नाह-पूर्व प्रत्यवदयेन इत्यादि । एतत् परिहरति-तद् यदि प्रतिक्षण दायिवेक्दशिनोऽधिकृत्यांच्यत तदा भिन्नोर योगिवया पृथर प्रामास्यात् नाने त । यथ सम्पदाम्बकत्याध्यवसायिनः साध्यवहारिकान् पुरुषान भिप्रत्याभ्यते तदा सलमेव नीलसन्ताननेकम स्थिररूप वत्साध्या चायरियामेकात्मिकामध्यवस्यन्तीति पामारसमगुचपामनिटमेवेति कुनाऽनेन्द्र ?"-हेनु० टी० लि. पृ. ३६B-YA पृ०४.५० १६.] भापाटिप्पणानि। जब जैन वमन्यों में धारावाहिक ज्ञानों के प्रामाण्य-अप्रामाण्य के विषय में दो परम्प- राएँ हैं-दिगम्बरीय और श्वेताम्बरीय । दिगम्बर परम्परा के अनुसार 'धारावाहिक ज्ञान तभी प्रमाण है जब वे क्षणभेदादि विशेष का भान करते हो और विशिष्टप्रमाजनक होते हों। वे ऐसा न करते हों तब प्रमाण नहीं हैं। इसी तरह उस परम्परा के अनुसार यह भी समझना चाहिए कि विशिष्टप्रमाजनक होते हुए भी 'धारावाहिक' ज्ञान जिस द्रव्यांश में 5 विशिष्टप्रमाजनक नहीं हैं उस अंश में वे अप्रमाण और विशेषांश में विशिष्टप्रमानक होने के कारण प्रमाण है अर्थात् एक ज्ञान व्यक्ति में भी विषय भेद की अपेक्षा से प्रामाण्या- प्रामाण्य है। अकलङ्क के अनुगामी विद्यानन्द और माणिक्यनन्दी के अनुगामी प्रभाचन्द्र के टीकापन्थो का पूर्वापर अबलोकन उक्त नतीजे पर पहुंचाता है। क्योंकि अन्य सभी जैनाचार्यों की तरह निर्विवाद रूप से स्मृतिप्रामाण्य' का समर्थन करनेवाले अकलङ्क और 10 माणिक्यनन्दी अपने-अपने प्रमाण लतण में जब बौद्ध और मीमांसक के समान 'अनधिगठ' पोर 'अपूर्व' पद रसते हैं वय उन पदों की सार्थकता उक्त तात्पर्य के सिवाय और किसी प्रकार से बतलाई ही नहीं जा सकती चाहे विद्यानन्द और प्रभाचन्द्र का स्वतन्त्र मत कुछ भी रहा हो। बौद्ध र विद्वान् विकल्प और स्मृति दोनों में, मीमांसक स्मृति मात्र में स्वतन्त्र प्रामाण्य !" नहीं मानते । इसलिए उनके मत में तो 'अनधिगत' और 'अपूर्व पद का प्रयोजन स्पष्ट है। पर जैन परम्परा के अनुसार वह प्रयोजन नहीं है। श्वेताम्बर परम्परा के सभी विद्वान् एक मत से धारावाहिज्ञान को स्मृत्ति की तरह प्रमाण मानने के ही पक्ष में हैं। अतएव किसी ने अपने प्रमाणलक्षण में 'अनधिगत' 'अपूर्व प्रादि जैसे पद को स्थान हो नहीं दिया। इतना ही नहीं, बल्कि उन्होंने स्पष्टरूपेण 20 यह कह दिया कि चाहे ज्ञान गृहोपाही हो तब भी वह अगृहीवनादी के समान हो प्रमाण है। उनके विचारानुसार गृहीतग्राहित्व प्रामाण्य फा विघाचक नहीं, अतएव उनके मत से एक धारावाहिक ज्ञानव्यक्ति में विषयभेद को मपेचा से प्रामाण्य अप्रामाण्य मानने की ज़रूरत नहीं पोर न त कभी किसी को अप्रमाय मानने की ज़रूरत है। १. हीतम महोतं वा स्वायं यदि व्यास्पति । सन लेाके न शायु विजहाति प्रमाणताम् ।।"-- तत्वार्थलो० १.१०.७८ प्रमान्तराग्रहीतार्थप्रकाशिय प्राचन. । मामाय च गृहीतायपाहिषि कर्य- चन ॥"-तरयार्थरलो० १. १३.६४ । "यहीतग्रहणात् तर न स्मृतेरपेरममाएता। धारागादविज्ञानस्यैवं लभ्येत फेग सा ॥"-तस्वार्थश्लोकया० १. १३. १५. "मन्येवमपि प्रमाणसप्नववादिताव्याघातः प्रमाण- এখন সমাস্যালমনিলিবিযাব। ঘাবডিভিৰিইসরাধ বৰযেমনি। এখন ममायुप्रतिपन्ने हि वस्तुन्याफारविरोपं प्रतिपद्यमान प्रमावालरमपूर्वायमेव वृक्षो न्यग्रोध इत्यादियत् ।- प्रमंयकर पृ०१६॥ २ "पा महोतमाहि हान न वाममार, सपा स्मृतिः, गृहीतमाहोच प्रभारी पिकात म्यारविरुदोग्लन्धिः" सत्यसं० १० फा० १२९८ । m प्रमाणमीमांसायाः [पृ०४, पं० १८- 5 श्वेताम्बर आचार्यों में भी आ. हेमचन्द्र की सास विशेषता है क्योंकि उन्होंने गृहीत- ग्राही और ग्रहाप्यमाणग्राही दोनों का समत्व दिसाकर सभी धारावाहिज्ञानों में प्रामाण्य का जो समर्थन किया है वह सास मार्के का है पृ० ४. पं० १८. 'तत्रापूर्वार्थ -तुलना-हंतुषि० टी० लि. पृ०८७. पृ० ४. पं० १६ 'ग्रहीष्यमाण'-'अनधिगत' या 'अपूर्व पद जो धर्मोत्तर, अकलंक, माणिक्यनन्दी आदि के लक्षणवाक्य में है उसको प्रा० हेमचन्द्र ने अपने लक्षण में जब स्थान नहीं दिया तब उनके सामने यह प्रश्न आया कि 'धारावाहिक' और 'स्मृति' आदि ज्ञान जो अधिगतार्यक या पूर्वार्थक हैं और जिन्हें अप्रमाण समझा जाता है उनको प्रमाण मानते हो या भप्रमाण १। यदि अप्रमाण मानते हो तो सम्यग निर्णयरूप लक्षण प्रतिव्याप्त हो जाता है। 10 अतएव 'अनधिगत' या 'अपूर्व पद लक्षण में रसकर 'प्रतिव्याप्तिा का निरास क्यों नहीं करते है। इस प्रश्न का उत्तर इम सूत्र में मा. हेमचन्द्र ने उक्त ज्ञानों का प्रामाण्य स्वीकार फरके ही दिया है। इस सूत्र की प्रामादिक और अर्थपूर्ण रचना हेमचन्द्र की प्रतिभा और विचारविशदवा का घोतिका है। प्रस्तुत अर्थ में इतना संचित, प्रसन्न और सयुक्तिक वाक्य अभी तक अन्यत्र देखा नहीं गया। 16 पृ०४. पं० २०. 'द्रव्यापेक्षया-यद्यपि न्यायावतार को टीका में सिद्धर्पि ने भी अन- धिगध विशेषण फा सण्डन करते हुए द्रव्यपर्याय रूप से यहां जैसे ही विकल्प उठाये है क्यापि वहाँ पाठ विकल्प होने से एक तरह की जटिलता प्रा गई है। प्रा० हेमचन्द्र ने अपनी प्रसन्न पार संक्षिप्त शैली में दा मब कुछ कह दिया है। तत्त्वोपप्लव' प्रन्थ के प्रवलोकन में और प्रा. हेमचन्द्र के द्वारा किये गये नसके अभ्यास के अनुमान से एक बात 20 फरपना में प्राती है। वह यह कि प्रस्तुत सूत्रगत युक्ति और शब्दरचना दोनों के स्फुरण का निमित्त शायद प्रा. हेमचन्द्र पर पड़ा हुमा तत्त्वोपप्लव का प्रभाव ही हो । कल्पों के द्वारा १०५.५० ७'अनुभषः-संशय के उपलभ्य लक्षणों को देखने से जान पहता है कि कुछ तो काग्गमूलक हैं मार कुछ स्वरूपगलरू । मगाद, भक्षपाद और किसी बौद्ध विशेष के - १. "तनापि मोऽधिगम्योऽर्य. f द्रव्यम्, उत पर्याया था, द्रव्यविशिष्ट पर्याय , पर्याय विशिष्टं या द्रव्यमिति, तपानि मामान्यम्, उत रिपः, पाहोस्चित् सामान्यनिशिटो विशेष , विशेषविशिष्ट या सामान्यम् इपटो पना." न्याया० मि०टी० पृ० १३. २. "अन्ये तु अनधिगणार्थगन्तृत्वन प्रमाणलक्षणमभिदधति, ते सयुक्तवादिलो द्रष्टव्याः । कपमयुक्तः पादिया तसमिति चेत्, उन्पते-पिभिन्न कारकोयादितेरापंपियानानां पयामास्थितेरायंगहीतिरूपस्याग्रोित्रि पूर्वोत्रमरिशानस्य मामास नात्तरस्य इत्यत्र नियामक यसत्यम् । अथ यमापस्थितायंगहीतिरूपनाविशेपेरि पूपान्य पिरानरा प्रामासाद्यने न प्रथमात्तविशानस्य तदा अनैनेर न्यापन प्रथमस्याप्यमामायण मगधम्, हायमादिगार रात्।"-तस्यौ० लि० १०३०.

पृ०५, पं० १७.] भापाटिप्पणानि । १५ लक्षण कारणमूलक' हैं। देवसूरि का लक्षण कारण और स्वरूप उभय मूलको है जर कि मा० हेमचन्द्र के इस लक्षण में केवल स्वरूप का निदर्शन है, कारण का नहीं। पृ० ५. पं० ६. 'सायकवाधक-तुलना-"साधकबाधकप्रमागाभावात् वत्र सशीति.- लपी रवि. १. ४. अष्टश पा० ३. "सेयं साधकबाधकप्रमायानुपपत्तो सत्यां समानधर्मोपल- यिविनश्यदवग्याविशेषरमृत्या सद्दाविनश्यदवरघयकस्मिन् सणे सती मशयज्ञानस्य हेतुरिति । सिद्धम् ।"-तात्पर्य० १.१ २३. "न दि सापकबाधकप्रमागाभावमवधूय समानधर्मादिदर्शना. देवासी" याय, पृ०८. पृ०५.५० १३. 'विशेषा-प्रत्यक्ष अनुमान उभय विषय में अनध्यवसाय का स्वरूप पवलाते हुए प्रशस्वपाद ने लिखा है कि- "अनन्ययमायोपि प्रत्यवानुमानविषय एव मसायते। तत्र प्रत्यक्ष विषये वाव 10 प्रसिद्धावप्रसिझार्येषु या व्यामादनर्घित्वाद्वा फिमित्यालोचनमारमनन्यवमाय.। यया यादी कम्य पनमादिबनण्यवसायो भवति। तर सत्ताद्रव्यत्यपृयियीत्ववृत्तवरूपवत्त्वादिशा- सापपेोऽयवसायो भवति । पनसत्वमपि पनपनुवृत्तमानादिभ्यो व्यावृत्तं प्रत्यत्तमेव फेवनं तूपदेशामायाद्विशेषमसाप्रतिपत्तिन भवति । अनुमानविपर्यऽपि नारिफेलद्वीपवासिनः सानामात्रदर्शनात को न सत्वयं प्राणी स्यादित्यनभ्यवसायो भवति !"-प्रशपृ० ०८२. उसी के विवरण में श्रीधर ने कहा है कि-"सेयं संसाविशेपानवधारणात्मिका प्रनीति- रनप्परमाय."-दली.पृ.१३. मा० देमचन्द्र के लतरा में यही भाव मनिविष्ट है। पृ. ५. पं० १५–'परेपाम्'-उन्नना-"प्रत्यचं फल्पनापार्ट नामजात्याधमयुनम्" प्रमाण- गमु०१... "उन प्रत्य करपनापोट यज्ञानमय रूपादी नामजात्यादिकल्पनारक्षितं नदसमस 20 प्रति पर्चरी इगि प्रत्यम्"-यापर. ०७ "फल्पनापोटमभ्रान्तं प्रत्यक्षम"-चार ४. 15 पृ० ५.५० १५. 'यनम्मिन् -मा० ईमपन्न फा प्रमुख लउग फगाद के लग की सरह कारणलफ नहीं है पर योगसूम भार प्रमाणनयतत्वालीफ के लसग की दर स्वापमूलक है। 25 1. HTTAMIRaगामशा संगम " नामपर पप" नि गैस "-4० ०० २ १७-२० "गमागेकार HTTER से सिं मंगा-पापम् । २३ "2 MINS मन निकोबर मनी-ग्यापा- १२३ r-नी। "तार11 २. ruraनेर म ।"-प्रमान.. १२. TRENT" पंगे० गु० १.२ १० ४. मकान TRI"-पागम्०१मापन १०, ११ प्रमाणमीमांसाया: [पृ०५.५० १८- पृ० ५. पं० १६. 'तिमिरादिदोपान्'-तुलना-"तया रहितं तिमिराशुभ्रमणनीयान- मंशोमायनाहितविभ्रमं ज्ञानं प्रत्यत्तम्-न्यायवि० १.६, "तिमिरम् अत्याविप्लवः इन्द्रियगत- मिद विभ्रमकारयम् । प्राशुभ्रमणमलातादेः । मन्दं भ्रम्यमाणे अलानादी न चक्रान्तिरुत्पद्यते तदर्घमाशुमन विशेष्यते भ्रमणम् । एतच्च विषयगत विभ्रमकारणम् । नाया गमनं G नीयानम् । गच्छन्त्या नावि स्थितस्य गच्छयतादिभ्रान्तिरुत्पद्यते इति यानग्रहणम्, यासानयरियनं विभ्रमकारणम् । संक्षोभा वातपिचरलेष्मणाम् । वातादिपु हि क्षाभं गतेषु अनितस्तम्भादिभ्रान्तिरुत्पद्यते, एवच अध्यात्मगतं विधमकारणम् ।"-न्यायरि० टी० १. ६. पृ० ५. पं० २२. 'तत्मामाण्यं तु'-जुलना -"तयाहि विज्ञानस्य तावत्प्रामाण्यं स्वतो वा 10 निश्चीयते परवा वा? | न दावन् पूर्वः कल्पः; न सलु विज्ञानमनात्मसंवेदनमात्मानमपि गृहाति प्राव सप्रामाण्यम् । नापि विज्ञानान्तरम् ; वन विज्ञानमित्येव गृहीयान पुनरस्याव्यभिचारि- खम्। सानत्वमानं च तदाभाममाधारणमिति न स्वत: प्रामाण्यावधारणम् । एतेन स्वसंवे. दननयेऽपि अव्यभिचारपदणं प्रत्युधम् । नापि परतः। परं हि सद्गोचरं वा ज्ञानमभ्यु. पेयेत, मर्यवियानि म वा मानान्तरम्, तद्गोचरनान्तरीयकार्यान्तरदर्शनं बा१। तर सर्व 1. स्वताऽनवपारितप्रामाण्यमाकुल मत फषं पूर्व प्रवर्तकं शानमनाकुलयेत् १। स्वता याऽस्य प्रामाण्ये झिमपरावं प्रवकशानेन, येन पग्मिन्नपि दन्न स्यात् १ । न च प्रामाण्यं शायते स्वरा त्यायेदिप्तम् ।"-नायब १. १. १. पृ. ६. पं० १. 'मामाएय-दर्शनशास्त्रों में प्रामाण्य और प्रप्रामाण्य के 'स्वत: 'परम:' को पर्चा याव प्रसिद्ध है। ऐतिहासिक दृष्टि से जान पड़ता है कि इस चर्चा फा 20 मूल वेदों के प्रामाण्य मानने न माननेवाले दो पक्षों में है। जम जैन, पौद्ध आदि विद्वानी में प्रामाण्य का विरोध किया तब वेदप्रामाण्यवादी न्याय-वशेपिक-मीमांसक विद्वानों ने येक्ष के प्रामाण्य का ममयन करना शुरू किया। प्रारम्भ में यह पर्चा 'शब्द'प्रमाण नकदी परिमित रही जान पड़ता है पर एक बार उमकं साफिक प्रदेश में माने पर फिर याद ध्यापक यन गई पार सर्वज्ञान के विषय में प्रामाण्य किंवा प्रामाण्य के 'स्वत: 'परस.' का विपार गुरूद गया। इम पा में पदिन गुम्यतया दी पप गये। एफ मा घेद-भप्रामाण्ययादीम- पार मार दूगग वेदप्रामाण्यवादी नैयायिक, मामागफ ग्रादि। यंद-प्रामाण्यवादियों में भी गमका गमन भिन्न-भिन्न गति में गुस्मा परमादी न्याय गरि दर्शन में वेद का प्रामाण्यमूलक याति न्यिा। जब उममें पंदप्रामाण्य पत मापिन किया १ वामन नपरनानुराग PRIRTH" fEO TO... म मनपरान E-HEATRA, ।"-गावरमा० .... पानी० १.१.४. miartne ATRAR LIT I"-मापना i.rsm.

१०६.५० १.] भाषाटिप्पणानि । 15 गया वय पाको के प्रत्यक्ष प्रादि सब प्रमाणों का प्रामाण्य भी 'परतः ही सिद्ध किया गया और समान युक्ति से उममें अप्रामाण्य को भी 'परतः ही निश्चित किया। इस तरह प्रामाण्य-अप्रामाण्य दोनों परत: ही न्याय-वैशेषिक मम्मत हुए। मीमांसा ईश्वरवादी न होने मे वद वन्मूलक प्रामाण्य तो चैद में कह ही नहीं सकता था। प्रतएव उसने वेदप्रामाण्य स्वत:' मान लिया और उसके समर्थन के वास्ते प्रत्यक्ष आदि सभी ज्ञानों का प्रामाण्य स्वतः ही स्थापित किया । पर उसने अप्रामाण्य को तो 'परत:' हो माना है। यद्यपि इस चर्चा में सांख्यदर्शन का क्या मन्तव्य है इसका कोई उल्लेस उसके उपलब्ध प्रन्धों में नहीं मिलता फिर भी कुमारिल, शान्तरक्षित और माधवाचार्य के कयनों मे जान पड़ता है कि माल्पदर्शन प्रागाण्य-अप्रामाण्य दोनों को 'स्वत.' ही माननेवाला रहा है। शायद उमका सद्विषयक प्राचीन साहित्य नष्टप्राय हुआ हो। उक्त भाषायों के अन्यों में 10 ही एक मे पच का भी निर्देश है जो टॉफ मीमांसक में उलटा है अर्थात् वह अप्रामाण्य को 'स्वत: हो और प्रामाण्य को 'परतः ही मानता है। सर्वदर्शन-संप्रद मे-मांगवारचरमं स्वत: (मरंद. पृ. २७६ ) इस पक्ष को बीद्धपत्त रूप में वर्णित किया है सही, पर तत्वसंग्रह में जो बौद्ध पत ६ वह पिनकुल जुदा है। संभव है मर्वदर्शनसपदनिर्दिष्ट वौद्धपत्र किसी अन्य योद्धविशेष का रहा हो। शान्तरक्षित ने अपने यौद्ध मन्तव्य को स्पष्ट करते हुए कहा कि-१-प्रामाण्य अप्रामाण्य उभय 'स्वत:', २-उमय 'परवः', ३-दोनों में में प्रामाण्य स्वत: मार अप्रामाण्य परयः, तथा ४-प्रनामाण्य स्वतः, प्रामाण्य परत:-इन चार पत्तों में में कोई भी योद्धपक्ष नहीं है क्योकि पारे पत नियमत्राने हैं। बौखपत्र अनियमवादी ६ प्रर्यात प्रामाण्य हो या अप्रामाण्य दोनों में कोई स्वत:' वा कोई 'परन: अनियम से है। अभ्यासदशा में तो 'वत:' ममझना 20 पादिप पाहे प्रामाण्य हो या अप्रामाण्य । पर अनभ्यासदशा में 'परत: समझना चाहिए। २ "प्रमाण प्रतिपनी प्रतिमामात् प्रमाणम्"-स्पायमा०प० । तात्पर्य० १.१ १॥ समानाना मामारश्ममामात ति द्वरमार नः उन उमरमरि परत: प्रादाविदयामारा सतः पामार पर: उत्तस्तित् प्रामार रात: भामाएपपरा इसी दर परत परा पैदररप्रामारमिनि यामः1...मादयाना मामा शनिश्चय पनि । तदिदमुचम् । प्रमाणपती प्रनि सामांना प्रमागिी। तस्मात्मामार पांजमिला दपमान परन इत्र एस पर अपान् । न्यायम पृ० १६०-१७४। फन्दली पृ०२१७-२२० । "प्रमाश. परतनगर मामा पदमनमागम : ,"-fयाय ०२. शतरपचि० प्रत्यक्ष पृ० १-३-२३३ । २. माना जानामिति गम्यताम् । न हि यति मन सम-साकपा० न०२.०४३। ३ नसोफया००३. सी. Yifus:"नापाया० स०२. सो० ३४३ तस्य १० फा०२८११. "म.. REASE"-गपं० मि० .२ । YAM पालम मनिमाMITU परिवारमा मिनिमम्। मास मerineage RAT. निमारताय प.41 २१२३ । 5 प्रमाणमीमांसाया: [पृ०६. पं०१४- जैन परम्परा ठीक शान्तरतितकचित बौद्धपक्ष के समान ही है। यह प्रामाण्य. अप्रामाण्य दोनों को अभ्यासदशा में स्वत: और अनभ्यासदशा में 'परत: मानवी है। यह मन्तव्य प्रमाणन यतत्त्वालोक के सूत्र में ही स्पष्टतया निर्दिष्ट है। यद्यपि मा० हेमचन्द्र ने प्रस्तुत सूत्र में प्रामाग्य-प्रप्रामाण्य दोनों का निर्देश न करके परोतामुख की तरह 5 फेवल प्रामाण्य के स्वत: परत: का ही निर्देश किया है तथापि देवसूरि का सम पूर्णतया जैन परम्परा का घोतक है। जेम-"वत्प्रामाण्यं स्वतः परतरचेदि ।"-परी० १.०३. | 'तदुभय- मुत्पत्ती परत एव शप्ती तु स्वतः परतश्चेति"-प्रमाणन० १.२१॥ इम स्वत परत: की चर्चा क्रमश: यहां तक विकसित हुई है कि इसमें उत्पत्ति, शान्ति पार प्रवृत्ति तीनों को लेकर स्वत: परत: का विचार यड़े विस्तार से सभी दर्शनों में मा 10 गया है और यह विचार प्रत्येक दर्शन की अनिवार्य चर्चा का विषय यन गया है। और इस पर परिष्कारपूर्ण वावचिन्तामणि, गादाधरप्रामाण्यवाद आदि जैसे जटिल मन्ध बन गये हैं। पृ० ६.५० १४. 'अहटायें तु-पागम के प्रामाण्य का जब प्रश्न आता है तब उस फा ममर्थन पास गास प्रकार से किया जाता है। मागम का जो भाग परोचार्यक नहीं है उनके प्रामाण्य का ममर्थन सो संवाद मादि द्वारा सुकर है पर उसका जो माग परोक्षार्धक, 15 विगेर परोनार्धक है जिममें पर्मनेत्रों की पहुँच नहीं, उसके प्रामाण्य का समर्थन कैसे किया जाप १। यदि ममर्थन न हो सके सय वो मारे मागम का प्रामाण्य टूमने लगता २। म प्रश्न का उत्तर सभी सांप्रदायिक विद्वानों ने दिया पार अपने-अपने भागों फा प्रामाण्य स्थापित किया। मामासक ने वेदों का ही प्रामाण्य स्थापित किया है पर बाद 'भपाकोयत्व' युक्ति में, जय कि उन्हीं घेदों का प्रामाण्य न्याय-वैशेषिक ने अन्य प्रकार से 20 स्थापित किया है। मपाद वेदों का प्रामाण्य भावप्रामाण्य से पलाते हैं और मके दृष्टान्त में ये कदवे है कि जैसे येद के एक मेरा मन्त्र मायुर्वेद प्रादि यया होने से प्रमाय है वैसे ही वाको के अन्य अंग मी ममान प्राप्तप्रयोग होने से प्रमाण है-"मन्यायुर्वेदप्रामाण्याग उत्प्रामाण्यं भाजप्रामाण्याय"यायमू.२...६६. मा.देमपन्द्र ने भागमप्रामाण्य के समर्थन में भरपाद की दो युक्ति का अनुगमन किया है पर पन्होंने मन्त्र-मायुद को रटान्त न बनाकर विक्षिकार्यमापक ज्योतिष-गमित गाल को हरप्टान रगा। जैन प्रापायों का मन्य-पायुर्वेद की पेण ज्योतिष शास्त्र की घोर विरोध पुकार इतिहास में जा दंगा जामास पामचन्द्र अपवाद नहीं हैं। या मुकाम प्रापीन ममप में भी कमा पा इसका एक नमूना हमें धर्मकीनि के 50 प्रम्प में मी प्राय। पीचि के पूर्व कामान या ममकानोन न पापाय अपने प्रय गोपनों में मां का समर्थन पानिगाय उपदेगारयदनुस काये रे ग मतपय नए पनि न परापरा में में हर गति या दूपित किया -"मत्र १.7.15-1B, पृ० ७. पं०७.] भाषाटिप्पयानि । वैधर्योदाहरणम्-यः सर्वज्ञ प्राप्तो वा स ज्योतिर्ज्ञानादिकमुपदिष्टवान् तद्यथा अपभवर्द्ध. मानादिरिति ।-न्यायवि० ३. १३१ । इसका ऐतिहासिक अंश अनेक दृष्टि से जैन परम्परा और भारतीय दर्शनों की परम्परा पर प्रकाश डालनेवाला है। पृ०६. पं० १६. 'अपिलब्धिहेतु: प्रा० हेमचन्द्र ने प्रमाण सामान्य के लक्षण का विचार समाप्त करते हुए दर्शनप्रसिद्ध ग्वण्डनप्रणाली के अनुसार केवल न्याय-बौद्ध परम्परा के 5 तीन ही लक्षणवाक्यों का निरास किया है। पहिले और दूसरे में न्यायमतरी और न्याय- सार के मन्तव्य की समीक्षा है। तीसरे में धर्मकीर्ति के मत की समीक्षा है जिसमें शान्त- रक्षित के विचार की समीक्षा भी आ जाती है। तुलना-"उपलब्धिहेतुश्च प्रमाणम् ।"- न्यायमा.२.१.१२ चरकस पृ० २६६ । पृ० ६.५० १८ 'अथ कई कर्मादि' '-तुलना-"अपरे पुनरावक्षते-सामग्री नाम समुदि. 10 तानि कारकाणि तेषां द्वैरूप्यमहृदयङ्गमम्, अथ च तानि पृथगवस्थितानि कर्मादिमा भजन्ते । अथ च तान्येव समुदितानि करणोमवन्तोति कोऽय नयः । तस्मात् कर्तृ कर्मव्यतिरिक्तमव्यभि. चारादिविशेषणकार्यप्रमाजनकं कारकं करणमुच्यते । तदेव च तृतीयया व्यपदिन्ति ।...... तस्मात् क कर्मविलक्षणा संशयविपर्ययरहितार्थबोधविधायिनी बोधावोषस्वभावा साममो प्रमाण- मिति युक्तम् । न्यायम० पृ० १४-१५ । पृ० ६. पं० २७ 'सांव्यवहारिक'-तुलना-"साव्यवहारिकस्येदं प्रमाणस्य लक्षणम् , 'प्रमाणमविसंवादि ज्ञानम्' इति ।"-तत्यापका. २६८१, २६८२ । पृ०६. पं० २८ 'उत्तरकालभाविनो-तुलना-"ननु च यद्यविकल्पकं प्रत्यक्ष कथं तेन व्यवहारः, तथाहि इदं सुखसाधनं इदं दुःखस्येति यदि निश्चिनौति तदा तयोः प्राप्ति- परिहाराय प्रवर्तते- "अविकल्पमपि ज्ञानं विकल्पोत्पत्तिशक्तिमत् । निःशेषव्यवहाराङ्गतद्वारेण भवत्यतः ।। तद्वारेणेति । विकल्पद्वारेणाविकल्पकमपि निश्चय हेतुत्वेन सफलव्यवहारान भवति । तथाहि प्रत्यक्षं कल्पनापोढमपि सजातीयविजातीयव्यावृत्तमनलादिकमर्थं वदाकारनिभीसोत्प- त्तिय: परिच्छिन्ददुत्पद्यते । तच नियतरूपव्यवस्थिववस्तुमाहित्याद्विजातीयव्यावृत्तवरत्वाका- 25 रानुगतत्वाच्च उत्रेव वस्तुनि विधिप्रविषेधावाविर्भावयति-प्रमलोऽप नासौ कुसुमस्तवकादिरिति । वयोश्च विकल्पया: पारम्पर्येय वस्तुनि प्रतिबन्धाद[वि]संवादित्वेऽपि न प्रामाण्यमिष्टम् । दृश्यविकल्प्ययोरेकत्वाप्यवसायेन प्रवृत्तेरनधिगववस्तुरूपाधिगमाभावात्। -नत्यस ० ५० का० १३०६॥ 15 20 ०१. प्रा० १. सू०६-१० पृ० ७. जैन परंपरा में ज्ञान-धर्चा दो प्रकार से है-पहली भागभिकविभागानित और दूसरी तार्किकविमागानिव। जिसमें मति, शुद्ध प्रादि रूप से 30 विभाग फर है यह प्रागमिकविभागानिव और जिसमें प्रत्यक्ष मादिरूप से प्रमाणों का प्रमाणमीमांसाया [पृ. ७.५० - समय तक विभाग करके चर्चा है वह वार्किकविभागाश्रित। पहली चर्चा का अमिश्रित उदाहरण है आवश्यक नियुक्ति और दूसरी चर्चा का अमिश्रित उदाहरण है न्यायावतार । जैन परपरा में प्राचीन और मौलिक चर्चा तो प्रागमिझविभागाश्रित ही है। तार्किक- विभागानित चर्चा जैन परपरा में कब और किसने सर्वप्रथम दाखिल की, इसे निश्चितरूप से 5 कहना अभी सभव नहीं। स्थानाङ्ग और भगवती ये दोनों गणधरकृत समझे जानेवाले ग्यारह अड्डों में से हैं और प्राचीन भी अवश्य हैं। उनमें यद्यपि तार्किक विभाग का निर्देश स्पष्ट है तथापि यह मानने में कोई विरोध नहीं दीखता कि स्थानान भगवती में वह तार्किक विभाग नियुक्तिकार भद्रपाहु के बाद ही कभी दासिल हुआ है क्योंकि आवश्यकनियुक्ति जो भद्र- बाहुकृत मानी जाती है और जिसका आरम्भ ही ज्ञानचर्चा से होता है उसमे आगमिक विभाग 10 है पर तार्किक विभाग का सूचन तक नहीं है। जान पडता है नियुक्ति जैन आचार्य यद्यपि ज्ञानचर्चा करते तो ये आगमिक विभाग के द्वारा हो, फिर भी ये दर्शनान्तर- प्रतिष्ठित प्रमाणचर्चा से मिलकुन अनभिज्ञ न थे। इतना ही नहीं बल्कि प्रसङ्ग देखकर घे दर्शनान्तरीय प्रमाणशैली का उपयोग एव उसमें सशोधन भी कर लेते थे। अतएव उसी भद्रबाहु की कृति मानी जानेवाली दशकालिक नियुक्ति में हम परार्थानुमान की चर्चा पाते हैं 18 जो अवयवांश में ( गा० ५० ) दर्शनान्तर की परार्यानुमानशैली से अनोखी है। जान पड़ता है सबसे पहिले पार्यरतित ने, जो जन्म से प्रालय थे और वैदिक शास्त्रों का अभ्यास करने के याद ही जैन साधु हुए थे, अपने अन्य अनुयोगद्वार (पृ० २११) प्रत्यक्ष, अनुमानादि चार प्रमाणों का विभाग जो गौतमदर्शन ( न्याया० ११३) में प्रसिद्ध है, उसको दाखिल किया। उमारवाति ने अपने तत्त्वार्थसूत्र ( १ १०-१२ ) में प्रत्यक्ष-परोद 20 रूप से जिस प्रमागद्वयविभाग का निर्देश किया है वह खुद उमास्वातिकक है या किसी अन्य प्राचार्य के द्वारा निर्मित हुआ है इस विषय में कुछ भी निश्चित कहा नहीं जा सकता । जान पड़ता है पागम की सकलना के समय प्रमाणचतुष्टय और प्रमाणद्वयवाले दोनों विभाग स्थानाङ्ग तथा भगवती में दाखिल हो गये। मागम में दोनों विभागो के सनिविष्ट हो जाने पर भी जैन आचार्यों को मुख्य विचारदिशा प्रमाणद्वयविभाग की ओर 25 ही रही है। इसका कारण स्पष्ट है और वह यह कि प्रमाणचतुष्टयविभाग असल में न्याय. दर्शन का ही है, अतएव उमास्वाति ने उसे 'नयवादान्तरेण ( तत्त्वाथभा० १६ ) कहा जब कि प्रमाणद्वयविभाग जैनाचार्यों का स्वोपज्ञ है। इसी से सभी जैन तर्कमन्थों में उसी विभाग को लेकर प्रमाण चर्चा व ज्ञान चर्चा की गई है। प्रा० हेमचन्द्र ने भी इसी सबब से उसी प्रमाणद्वयविभाग को अपनाया है। है . १ "दुविहे नाणे पएणते-त नहा-पचासे चेय पराक्खे चय।" स्था०२ पृ०४६ A. "श्रहवा देऊ चउबिहे ५० त० पचासे, अणुमाणे, आवम्मे, आगमे।"-स्था०४ पृ० २५४ A "से कि त पमा पमाणे चउन्धिदे परपत्ते, व जहा-पच्चसे. जहा अणुयोगदार तदा ऐयर ।"- भग०२०५३०३ भाग पृ०२११। ।

पृ०७. पं०७.] भाषाटिप्पणानि । २१ न्याय-वैशेषिक आदि तर्कप्रधान वैदिक दर्शनों के प्रभाव के कारण यौद्ध भिक्षु तर पहिले ही से अपनी पिटकोचिव मूल मर्यादा के बाहर वादभूमि और सदुचित तर्क-प्रमाणवाद की ओर मुक हो गये थे। क्रमश: जैन भिक्षु भी वैदिक और बौद्धदर्शन के तर्कवाद के असर से बरी न रह सके अतएव जैन आचार्यों ने जैन परम्परा में ज्ञान विभाग की भूमिका के अपर प्रमाणविभाग की स्थापना को और प्रतिवादी विद्वानों के साथ उसी प्रमाणविभाग को लेकर गोष्ठी या चर्चा करने लगे। आर्यरक्षित ने प्रत्यक्ष अनुमान आदिरूप से चतुर्विध प्रमाणविभाग दर्शाते ममय प्रत्यक्ष के वर्णन में ( पृ० २११ ) इन्द्रियप्रत्यक्षरूप मतिज्ञान फा और आगमप्रमाण के वर्णन में भुतज्ञान का स्पष्ट समावेश सूचित कर ही दिया था फिर भी आगमिक-तार्किक जैन आचार्यों के सामने बराबर एक प्रश्न अाया ही करवा था कि अनुमान, उपमान, अर्धापत्ति आदि दर्शनान्तरप्रसिद्ध प्रमाणों को जैनज्ञानप्रक्रिया मानती है 10 या नहीं। अगर मानती है तो उनका स्वतन्त्र निरूपण या समावेश उसमें सष्ट क्यों नहीं पाया जाता ?। इसका जवाब जहाँ तक मालूम है सबसे पहिले उमास्वाति ने दिया है (वार्यभा० १.१२ ) कि चे अनुमानादि दर्शनान्तरीय सभी प्रमाण मति, श्रुत जिन्हें हम परोत्त प्रमाण फहवे हैं उसी में अन्तर्भूत है। उमारवाति के इसी जवाब का अक्षरशः अनुसरण पूज्यपाद ने (सवीर्यसि० १.१२) किया है। पर उसमें कोई नया विवार या विशेष स्पष्टता 15 नहीं की। चतुर्विध प्रमाणविभाग की अपेत्ता द्विविध प्रमाणविभाग जैन प्रक्रिया में विशेष प्रतिष्ठा पा चुका था और यह हुआ भी योग्य । अतएव नन्दीसूत्र में उसी द्विविध प्रमाण- विभाग को लेकर ज्ञानचर्चा विशेष विस्तार से हुई। नन्दोकार ने अपनी शानचर्चा की भूमिका तो रची द्विविध प्रमाणविभाग पर, फिर भी उन्होंने प्रार्थरचिव के चतुर्विध प्रमाण- 20 विभागाश्रित वर्णन में से मुख्यतया दो तत्व लेकर अपनी चर्चा की। इनमें से पहिला सरव तो यह है कि लोक जिस इन्द्रियजन्य ज्ञान को प्रत्यक्ष समझते व कहते है और जिसे जैनतर समी तार्किकी ने प्रत्यक्ष प्रमाण हो माना है, उसको जैन प्रक्रिया में भी प्रत्यत्त प्रमाण कहकर प्रत्य प्रमाय के दो भेद कर दिये ( नन्दी० ३) जिमसे एक में उमास्वाति कथित अवधि भादि मुख्य प्रमाण रहे और दृमरे में इन्द्रियजन्य ज्ञान भी प्रत्यक्षरूप से रहे। 23 दूसरा तरव यह है कि जिसे दर्शनान्तर प्रागम प्रमाण कहते हैं वह वस्तुव श्रुतज्ञान ही है और परोस प्रमाण में समाविष्ट है। यपि मागमिक शानपर्चा चलदी रद्दी फिर भी जैन विचारप्रमिया में वार्किकता यल पकड़ने लगी। इसी का फन न्यायावतार है। उममें विविध प्रमाणविभाग लेकर वार्षिक शैली से मान का निरूपय है। उसका मुख्य उद्देश्य जैन प्रक्रियानुमारी अनुमान-न्याय 80 को मत ताना-यह है। हम देखते हैं कि न्यायावतार में परोक्षप्रमाग के मैदा के वन में ही मुख्य अगद की है फिर भी उममें यह नहीं कहा है कि जैन मिया पगेप्रमापक अमुक और इसने हो भेद मानता है जैमा फि मागे जा फर अन्य भाषायों में - फदा [१०५.२०७- मारा भी सदन प्रपने वापिक मेंगनारवाद पर प्रमादों का मो..."restri-गदि.शे..wll, प्रमाणमीमांसाया जिनभद्र उमाश्रमप ने अपने प्रति विस्तृत भाष्य में द्विविध प्रमाण विभाग में प्रागमिक पञ्च धानविमाग का तर्फपुर.मर समावेश बतलाया और भार्यरतिवस्यापित क्या नन्दीकार द्वारा स्वीकृत इन्द्रियजन्य-नाइन्द्रियजन्य रूप से विविध प्रत्यक्ष के वर्णन में भानेवाले उस विरोध का साव्यवहारिक और पारमार्थिक प्रत्यत्त ऐमा नाम देकर सबसे पहले परिहार किया-"दियमपोमवंतं सववहारपचक्स !"-विशेषा० मा० गा०६५-जिसे प्रतिवादी वार्फिक जेन वार्षिकी के सामने अपरिघट किया करते थे। विरोध इस तरह बतलाया जाता या कि जब जैनदर्शन प्रक्ष-पारमाणिव ज्ञान को ही प्रत्यक्ष फहता है तय उसकी प्रक्रिया में इन्द्रियाश्रित शान का प्रत्यक्षरूप से स्थान पाना विरुद्ध है। उमाश्रमणजी ने यह सब कुछ किया फिर मी उन्होंने कहीं यह नहीं बनाया कि जैन प्रक्रिया परोस प्रमाण के इतने भेर 10 मानता है और ये प्रमुफ है । इस तरह अभी तक जैन परंपरा में प्रागमिक ज्ञानवर्षा के साथ हो साय, पर कुछ प्रधानता से प्रमाएपर्चा हो रही थी, फिर भी जैन वार्षिकों के सामने दूसरे प्रविवादियों की पार में यह प्रभ वारपार भाता हो या कि जैन प्रक्रिया पार अनुमान, पागम मादि दर्गनान्नर प्रसिद्ध प्रमाणों की परात प्रमागरूप से स्वीकार करती है। उसे यह स्पष्ट करना 15 भावर यह है कि यद परोस प्रमाण के किसने भेद मानती है, मार दरएक भेद का मुनिरिपत लय पया 21 जहा तक देगा इसके पापार से निमदेव फदा जा मकया कि उक्त का जयाप सबसे पदिने महारक प्रकला ने दिया। पर यह पाहुन ही स्पष्ट तपा सुनिश्पिरा है। पाल ने अपनी मायनों में बनाया कि परीर प्रमाय के भनुमान, प्रत्यभिज्ञान, 90 स्मय, न पार पागम ऐमें पाप मेद है। इन्होंने इन भेदी का समय भी स्पष्ट पाँध दिया। हम दे कि प्रकार के इम पटाकरण ने जैन प्रकिया में भागगिक और ताकि मान पर्चा में बारबार गली निवासी मम ममरयामी को मुनमा दिया। इसका फन पहरा किम के मरो दिन रावर मी ताकि नगी प्रामार्शिन राने पर दी पपने गं| पार होंगद की एक पा मरे कप में मेकर परिकगित कर अपने सपने बेटे भार परकाप प्रन्पों को निपने लग गये। जैन नागिन्य यगो. बिन मौसी मार्ग प्रापमान किया। पापक बात जान नदिए कि निकम ने पोप माप र भार न मपयों के द्वारा दर्गमास्तर पनुमान, प्रदापति, पपमान माहिम प्रमादों का न टिपामा निम किया था पर SOमाण मोदी पगार मदी पर तरसभाप और मशिगार किया माया होगा। रिमाल भाय और sher पप में अपना पृ०७.५० १७.] भाषाटिप्पयानि। २३ समावेशप्रकार कुछ दूसरा ही बतलाया है ( राजया० पृ. ५४)। अकलङ्क ने परोस प्रमाण के पांव भेद करते समय यह ध्यान अवश्य रखा है कि जिससे उमास्वाति प्रादि पूर्वाचार्यों का समन्वय विरुद्ध न हो जाय और पागम तथा नियुक्ति प्रादि में मतिज्ञान के पर्यायरूप से प्रसिद्ध स्मृति, सम्झा, चिन्ता, अभिनियोध इन शब्दों की सार्थकता भी सिद्ध हो जाय । यही कारण है कि प्रकलङ्क का यह परोक्ष प्रमाण के पंच प्रकार तथा उनके लक्षण कथन का प्रयान अद्यापि सकल जैन तार्किकमान्य रहा। मा० हेमचन्द्र भी अपनी मीमांसा में परोक्ष के उन्दी भेदों को मानकर निरूपण करते हैं। पं० १० वैशेषिकाः'-प्रशस्वपाद ने शाब्द-उपमान आदि प्रमाणों को अनुमान में ही समाविष्ट किया है। अतएव उत्तरकालोन तार्किको ने वैशेषिकमतरूप से प्रत्यत- अनुमान दो ही प्रमाणों का निर्देश किया है । स्वयं कणाद का भी 'एतेन शाब्दं व्याख्यातम्"- 10 वैशे० स० १. २. ३-इस सूत्र से वही अभिप्राय है जो प्रशस्तपाद, शङ्करमित्र आदि ने निकाला है। विद्यानन्द प्रादि जैनाचार्यों ने भी वैशेषिकसम्मत प्रमाद्वित्व का ही निर्देश ( प्रणामप. पृ०६६ ) किया है व प्रश्न होता है कि-प्रा० हेमचन्द्र वैशेषिकमत से प्रमाणत्रय का कथन क्यों करते हैं। इसका उत्तर यही जान पड़ता है कि-वैशेषिकसम्मत प्रमाणवित्व की परम्परा भी रही है जिसे मा० हेमचन्द्र ने लिया और प्रमाणद्वित्ववाली परम्परा का निर्देश 15 नहीं किया। सिद्धार्षरुव न्यायावतारवृचि में (पृ. ६) हम उस प्रमायत्रित्ववाली वैशेषिक परम्परा का निर्देश पाते हैं। वादिदेव ने दो अपने रत्नाकर (पृ. ३१३, १०४१ ) में वैशेषिक- सम्मतरुप से द्विस्व और विश्व दोनों प्रमाणसख्या का निर्देश किया है। पृ० ७. पं० ११ साल्या: -तुलनासारख्यरा०४॥ पं० ११ 'नयायिकाः'तुलना-न्यायम्० १. १.३ । 20 पृ०७.५० १२ 'माभाकरा,' नुलना-"तन पश्चविध मानम्...इति गुरोर्मतम्- प्रकरणम०पृ.४. पृ० ७.५० १२ 'भाहा: '-जुलना-"प्रतः पठेव प्रमाणानि"-पाग्नदो० पृ. २६६ । पं० १० प्रश्नुते '-प्ररयन शब्द की व्युत्पत्ति में 'पसा पद का इन्द्रिय' अर्थ मानने की परम्परा सभी वैदिक दर्शनी बया बौद्ध दर्शन में एफ सी है। उनमें से किसी दगन 25 में 'म' शब्द का पारमा अर्थ मानकर व्युत्पत्ति नहीं की गई है। प्रतएव वैदिक-बाद , दर्शन के अनुसार इन्द्रियाविशान हो रयरूप से फलित होता है। मोर पदनुमार सनको इन्द्रियाश्रित प्रत्यर माने जानेवाले ईश्वरीय ज्ञान प्रादि के विषय में प्रत्यर का प्रयोग सपरिव दो मानना पड़ता है। - १"दोस्मानपनिर पृषमामारपमिप्यो।"-मुनायली पा० ११० ।

२४ अनुसार इन्द्रि- प्रमाणमीमांसाया: [पृ० पं०१८- जैन परम्परा में 'अज्ञ' शब्द का 'आत्मा' अर्थ मानकर व्युत्पचि की गई है। तदनुसार उसमें इन्द्रियनिरपेत केवल आत्मानिव माने जानेवाले ज्ञानों को ही प्रत्यक्ष पद का मुख्य अर्थ माना है और इन्द्रियाश्रित ज्ञान को वस्तुतः परोक्ष ही माना है। उसमें अक्ष- पद का इन्द्रिय अर्थ लेकर भी व्युत्पत्ति का आनयण किया है पर वह अन्यदर्शनप्रसिद्ध 5 परम्परा क्या लोकव्यवहार के समह की दृष्टि में । अतएव जैन परम्परा के याश्रित ज्ञान में प्रत्यक्ष पद का प्रयोग मुख्य नहीं पर गौण है। इन्द्रियसापेक्ष ज्ञान को मुख्य प्रत्यक्ष माननेवाले हो या आत्ममार सापेक्ष को पर वे सभी प्रत्यक्ष को साक्षात्कारात्मक ही मानते व कहते हैं। पृ० ७, पं० १८. 'अक्ष प्रतिगतम्'-तुलना-'अतस्याऽत्तस्य प्रतिविषयं वृत्ति प्रत्यक्षम्"- 10 न्यारभा० १.१ ३। "प्रत्यक्षमिति । प्रविगतमाश्रितमतम् ।"--पायरि० टी० १.३॥ पृ०७.५० २१. 'चकार:'-नुलना-"चकार' प्रत्यक्षानुमानयोस्तुल्यबलत्वं समुचिनोति" न्यायरि०टी० १.३.न्याया० मि०टी०पृ० १६ । पृ० ७.५० २३. ज्येष्ठतेवि-प्रमाणों में ज्येष्ठत्व-अज्येष्ठत्व के विषय में तीन परम्पराएँ हैं। न्याय और मांख्य परम्परा में प्रयत्न का ज्येष्ठत्व और अनुगानादि का उसकी अपेक्षा 15 अज्येष्ठत्व स्थापित किया है। पूर्व-उत्तरमीमांसा में अपौरुषेय भागमवाद होने से प्रत्यक्ष की अपेक्षा भी भागम का ज्येष्ठत्व स्वीकार किया गया है। बौद्ध परम्परा में प्रत्यक्ष-मनु- मान दोनों का समवलत्व बतलाया है। जैन परम्परा में दो पक्ष देखे जाते हैं। प्रकलङ्क और तदनुगामी विद्यानन्द ने प्रत्यक्ष का ही ज्येष्ठत्व न्यायपरम्परा की तरह माना और स्थापित किया है, जब कि ममी १ "अदगति च्यानति जानातीत्यत आत्मा, तमेर मानयारामं प्रदीणावरण या प्रतिनियत पा प्रत्यलम।"-म०१. १२। “जीयो असो अत्यनागभीषणगुणपिणी गेण । स पई पहर नाप जपमा तय तिनि ।"-विरोपा मा० गा०८ । "तया च भगान् भद्रयाटु -जीवो अक्सा त पंज या त तु हाइ पयामा परशा पुग्ण अक्गरम वहन्त होइ पारोक्म ।'-याया. टि. पृ० १५ । २"यादी प्रत्यक्षपदा प्राधान्गत् . । तप कि शब्दस्यादायुपदेशो मरतु माहौस्थित् प्रत्यक्षा- रीि। प्रपरस्य न युक्तम । कि कारणम् ।। मप्रमाणानां प्रत्यानपूर्ववत्यात् इति ।-न्यायया०१ -१३। माइग्यता पा०५। न्यायमा पृ०६४, १०६ । ३"ठमाणमयास्रोिधादाम्नायस्यैव तदपेतत्यामागाएपम्पचरितार्थ चेति युतम् । मा निगमतदारस्य, पापस्नया सत मिदयमागमायस्य समायें प्रमितारनपदयात्।"- मामनी गृ०६॥ ४.अपंग गाददोन समान बरेशनायका तदमारेतु मा प्रमागमनुमादिषम् ॥"- गरम००४६न्यापयि०टी०१.३1 ५र० प्रथम म.पृ०1 पृ० ५.५० 6.] भापाटिप्पणानि। श्वेताम्बर आचार्यो १ ने प्रत्यक्ष-परोक्ष दोनों का समबलत्व बौद्ध परम्परा की तरह स्वीकार किया है। पृ०७. पं० २६. 'व्यवस्था' -इस सूत्र में चार्वाक के प्रति प्रमाणान्तर की सिद्धि करते हुए वीन युक्तियों का प्रयोग प्रा० हेमचन्द्र ने किया है जो धर्मकीर्ति के नाम से उद्धृत कारिका में स्पष्ट है। वह कारिका धर्मकीर्ति के उत्तरवतों सभी बोद्ध, वैदिक और जैन । प्रन्यों में पाई जाती है। वृत्ति में तीनों युक्तियों का जो विवेचन है वह सिर्पि की न्यायावतारवृत्ति के साथ शब्दश: मिलता है। पर तात्पर्यटोका और सांख्यतत्त्वकोमुदी के विवेचन के साथ उसका शब्दसादृश्य होने पर भी अर्घसारश्य ही मुख्य है। "स हि काश्चित प्रत्यक्षव्यक्तीरक्रियासमर्थार्थप्रापकत्वेनाव्यभिचारिणोरुपलभ्यान्या- 10 स्तद्विपरीतत्या व्यभिचारिणीश्च, तत: कालान्तरे पुनरपि तादृशेसराणां प्रत्यक्षव्यक्तीना प्रमाण- तेतरते समाचतीत न्याया० सि. टी. पृ० १८ । "दृष्टप्रामाण्याप्रामाण्यविज्ञानव्यक्तिसाधम्र्येश हि काांचिद्व्यक्तीनां प्रामाण्यम. प्रामाण्यं वा विदधीत। एष्टसाधर्म्य चानुमानमेवेवि कथं तेनैव वस्याप्रामाण्यम् । अपि चानुमानमप्रमाणमिति वाक्यप्रयोगोऽहं विप्रतिपन्न सन्दिग्धं वा पुरुपं प्रत्यर्थवान, न च पर- 15 पुरुपवर्तिनी देहधर्मा अपि संदेहाज्ञानविपर्यासा गौरवादिवत् प्रत्यक्षा वोदयन्ते, न च तद्वचनात् प्रतीयन्ते, बसस्यापि प्रत्यक्षादन्यस्यानरमापयोपगमात् । पुरुषविशेषमनधिकृत्य तु वचनमन- र्थकं प्रयुञ्जाना नायं लोकिको न परीक्षक इत्युन्मत्तवदनवधेयवचन. स्यात् ।"-गापर्य० १.१.५ । "नानुमानं प्रमाणमिति वदता लोकायत्तिकेनाऽप्रतिपन्न, सन्दिग्धो विपर्यस्ता वा पुरुषः कंध प्रतिपद्येत ।। न च पुरुषान्तरगता अज्ञानसन्देहीवपर्यया. शक्या अाम्दशा प्रत्यक्षेष 0 प्रतिपत्तुम् । नापि मानान्तरेय, अनभ्युपगमात् । अनवधृताज्ञानसंशयविपर्यासस्तु यं कधि- पुरुपं प्रति प्रवर्तमानोऽनवधेयवयनतया प्रेतावद्भिरुन्मत्तवदुपेत्येत । तदनेनाज्ञानादय. पर- पुरुषवर्तिनोऽभिप्रायभेदावचनभेदावर लिड्गादनुमातव्याः, इत्यकामेनाप्यनुमान प्रसाथमभ्यु- पेयम् ।"-साख्यतः का०५ पृ०८.पं० २०. अर्थस्याऽसंभवे-तुलना-तत्त्वस०५० पृ० ७७५ । विभिषिक न्यायक० पृ० १६३) सिद्धिवि० टी० लि. पृ०१५५ A. अष्टमह० पृ. ११५ । सन्मतिटी. पृ०१७, ७३, ५५५ । न्यायपि ठी.लि.०६. १ न्याया०सि० टी० पृ०१६। स्याद्वादर०पू०२६०१ २ फन्दली पृ० २५५ । प्रमाणप० पृ. ६४। प्रमेयक पृ०४६ स्याद्वादर पृ. २६१। न्यायसारता० पृ०।

प्रमाणमीमांसाया: [पृ०६.५० २६- 5 पृ०८. पं० ३०. 'भावाभावा -अभावप्रमाण के पृथक् अस्तित्व का वाद बहुत पुराना जान पड़ता है क्योंकि न्यायसूत्र' और उसके बाद के सभी दार्शनिक ग्रन्थों में तो उसका खण्डन पाया हो जाता है पर अधिक प्राचीन माने जानेवाले कणादसूत्र में भी प्रशस्तपाद की व्याख्या के अनुसार उसके खण्डन की सूचना है। विचार करने से जान पड़ता है कि यह पृथक् प्रभावप्रमाणवाद मूल में मीमांसक परम्परा फा हो होना चाहिए | अन्य सभी दार्शनिक परम्पराएँ उस वाद के विरुद्ध हैं। शायद इस विरोध का मीमांसक परम्परा पर भी असर पड़ा और प्रभाकर उस वाद से सम्मत न रहे । ऐसी स्थिति मे भी कुमारिल ने उस वाद के समर्थन में बहुत जोर लगाया और सभी तत्कालीन विरोधियों का सामना किया । प्रस्तुत सून के विवेचन का न्यायावतारटोका (पृ० २१ ) के साथ बहुत कुछ शब्दसाम्य है। 10 - ०१. आ०१ सू०१३-१४. पृ०६, प्रत्यत्त के स्वरूप के विषय में सामान्यरूप से तीन परम्पराएँ हैं। बौद्ध परम्परा निर्विकरपक को दी प्रत्यक्ष मानती है। न्याय- वैशेषिक प्रादि वैदिक परम्पराएं निर्विकल्प-सविकल्पक दोनों को प्रत्यत्त मानती हैं। जैन वार्किक परम्परा सांख्य-योगः दर्शन की तरह प्रत्यक्षप्रमाणरूप से सविकल्पक 15 को ही स्वीकार करती है। मा० हेमचन्द्र ने उसी परम्परा के अनुसार निर्विकरपक को अनम्यवसाय फहकर प्रमाणसामान्य की कोटि से हो बहिर्भूत रक्खा है। यद्यपि प्रत्यक्ष के लक्षण में विशद या स्फुट शब्द का प्रयोग करनेवाले जैन तार्फिको में मबसे पहिले अलङ्क ही जान पड़ते हैं तथापि इस शब्द का मूल बौद्ध तर्कमन्थों में १ न्यापसू०२.२.२। २ 'अभागोऽपि अनुमानमेव यथासन कार्य कारणसद्भाव निकम् एगनुसन्न कार्य कारणा सद्भाधे लिङ्गम् ।"-प्रश० पृ० २२५ । वै० सू०६ २.५। ३ शायरमा०१.१.५। ४ "प्रति चेय प्रसिद्धिमीमासकाना पष्ठ किलेदं प्रमाणमिति ..रेय तह प्रसिद्धि.1 प्रसिद्धि- पंट्यागिदिया ।"-गृहती पृ० १२० । “यदि तावत् केचिन्मोमासका. प्रमाणान्यायं मन्यन्ते ततश्च यय कि कुर्मः।" हनीप० पृ० १२३ 1 प्रकरणप० पृ० ११०-१२५ । ५'अभावा या प्रमाणेन सानुरूपेण मोपते । प्रमेयत्वाचा भातस्माद्भावामझात्पृथस् ॥" स्या० अमाय० श्लो० ५५ । ६ "प्रत्यक्षं पल्सनापोटं नामात्याद्यम युतम् ।'-प्रमाणस० १.३॥ न्यायप्र० पृ०७॥ न्याययि०१.४॥ ७६ दयो प्रत्यक मानि अपिकसिका गरित्रिया घेनि । तत्र उमयी इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्न शानमयभिचारीति लक्षणे मरदीतापि शन्देन उपाचा तत्र पिप्रतिपत्ते । तर अश्विाल्मिमाया पदम अध्यादेशसमिति सरिरिसायाश्च व्यवगायामकमिति ।"-तात्पर्य० पृ० १२५ । प्रश० ८ममेपा० १.३ स्याहादर०..७.। १ मांख्यतः पा०५।योगमा०१.७.।

१.१०.५०१४.. मापाटिप्पणानि। है क्योंकि अकलङ्क के पूर्ववर्ती धर्मकीर्ति प्रादि बौद्ध तार्किको ने इसका प्रयोग प्रत्यत्तस्वरूप- निरूपा में किया है। प्रकलङ्क के बाद तो जैन परम्परा में भी इसका प्रयोग रूढ हो गया । वैशद्य किंवा स्पष्टत्व का निर्वचन तीन प्रकार से पाया जाता है। प्रकलङ्क के-"अनुमानायति- रेका विशेषप्रतिमासनम्" (लघी० १ ४ )-निर्वचन का देवसूरि और यशोविजयजी में अनुगमन किया है। जैनवर्फवार्चिक में (U• ६५) 'इदन्तया' अथवा 'विशेषवत्तया' प्रतिमास- 3 वाले एक ही निर्वचन का सूचन है। माणिक्यनन्दी ने ( परीक्षा मु० २४) 'प्रीत्यन्वरा- व्यवधान मार विशेषतिमास दोनों प्रकार से वैशय का निर्वाचन किया है जिसे प्रा. हेमचन्द्र ने अपनाया है। पृ०६. पं० २६ 'प्रत्यक्ष धर्म- '-जुलना-"विशदज्ञानात्मक प्रत्यक्ष प्रत्यक्षवात... पर्मियो हेनुत्वेऽनन्वयप्रसङ्ग इति चतु, न, विशेष धर्मिणं कृत्वा सामान्य हेतु मुवता दोषाs- 10 संभवास-प्रमाण ४० ६७. प्रमेयर० २३. म. १. प्रा० १. १० १५-१७. १० १० लोक मौर शास्त्र में सर्वज्ञ शब्द का नपयोग, योगसिद्ध विशिष्ट प्रतीनियान के सम्भव में विद्वानों पर साधारण लोगों को अठा, जुदै जुदे दार्शनिकों के द्वारा अपने अपने मन्दच्यानुसार भिन्न भिन्न प्रकार के विशिष्ट ज्ञानरूप अर्थ में मत जैसे पदो को लागू करने का प्रयत्न पार सर्वशरूप में माने जाने. 15 धान्त किसी व्यक्ति के द्वारा दी मुख्यतया उपदेश किये गये धर्म या सिद्धान्त की अनुगामियों मे वास्तविक प्रतिष्ठा-इननी यावें भावान महावीर पार बुद्ध के पहिले भी धी-इमकं प्रमाग मौजूद हैं। भगवान महावीर पार युद्ध के ममय में लेकर पाज तक फरीय दाई हजार वर्ष के भारतीय साहित्य में वो सर्वशत्व के प्रस्ति नास्तिपत्तों की, उसर्फ विविध स्वरूप तया समयंक पार विरोधी युक्तिवादों को, प्रमश विकसित सूदम पौर मुरमतर स्पष्ट एवं मना• 20 रजक पाप पाई जाती। मर्याय नारितपफार मुग्यतया चीन-चार्वाक, प्रशानयादी पार पूर्वमीमा. सफ। सम प्रतिकार वा भनेक दर्शन हैं, जिगमं न्याय वैशेषिक, मास्य योग, येदान्त, धात पार जैन दर्गन मुरया। पायांक द्रियगाय भौतिक लोकमान को मानवादमलिए इसके मस में प्रवान्द्रिय पारमा सम्रा उसकी शपिम्प मात्र मादि के लिए कोई मान ही महान महानयादी फा भिशय माधुनिक वैज्ञानिको को सर, एमा जान पड़ना किसान पार पीरिय न को माँ पगिम सीमा होती है। मान तिमाही म क का पानी पर पर कालिक गमी गणन पुरम माशों को पूप में जानने में स्वमार में ही प्राम। - १- forgIerrrrrrrr m!"-प्रमाग १ ५८:-गरपसं. १२४ प्रमाणमीमांसाया: [पृ० १०.५० १४- २९ - - अचात् अन्त में कुछ न कुछ अज्ञेय रह ही जाता है। क्योंकि ज्ञान की शक्ति ही स्वभाव से परिमित है। वेदवादी पूर्वमीमांसक आत्मा, पुनर्जन्म, परलोक आदि अतीन्द्रिय पदार्थ मानता है। किसी प्रकार का प्रतीन्द्रिय ज्ञान होने में भी उसे कोई आपत्ति नहीं फिर भी यह अपीरुपेयवेदवादी होने के कारण वेद के अपौरुषेयत्व में बाधक ऐसे किसी भी प्रकार के प्रतीन्द्रिय ज्ञान को मान नहीं सकता। इसी एकमात्र अभिप्राय से उसने वेद-निरपेक्ष साक्षात् धर्मज्ञ या सर्वज्ञ के अस्तित्व का विरोध किया है। वेद द्वारा धर्माधर्म या सर्व पदार्घ जाननेवाले का निपेय नहीं किया । बौद्ध और जैन दर्शनसम्मत साक्षात् धर्मज्ञवाद या साक्षात् सर्वतवाद से वेद के अपौरुषेयत्व का केवल निरास ही अभिप्रेत नहीं है बल्कि उसके द्वारा वेदो में अप्रामाण्य 10 यतन्नाकर वेदमिन आगमा का प्रामाण्य स्थापित करना भी अभिप्रेत है। इसके विरुद्ध जो न्याय वैशेषिक प्रादि वैदिक दर्शन सर्वतवादी हैं उनका तात्पर्य सर्वशवाद के द्वारा वेद के अपारुपेयत्ववाद का निराम करना अवश्य है, पर साथ ही उसी वाद के द्वारा वेद का पौरुषेयत्य पतनाकर उसीका प्रामाण्ययापन करना भी है। न्याय वैशेषिक दर्शन ईश्वरवादी है। वे ईश्वर के ज्ञान को नित्यर... उत्पाद-विनाश- 1 रहित और पूर्व-कालिक सूक्ष्म-स्थूल समप्र भावों को युगपत् जाननेवाला-मानकर तद्वारा उसे सर्वज्ञ मानते हैं। ईश्वरभिन्न प्रात्मानों में वे सर्वज्ञत्व मानते हैं सही, पर मभी प्रात्मानों में नहीं किन्तु योगो प्रात्मामों में। योगियों में भी सभी योगियों को वे सर्वज्ञ नहीं मानते किन्नु जिन्होंने योग द्वारा वैसा सामर्थ्य प्राप्त किया हो सिर्फ उन्हीं को ३ । मतानुमार यह नियम नहीं कि सभी योगियों को वैसा मामर्थ्य अवश्य प्राप्त हो । इस मन में 20 जैसे मार के वास्ते सर्वज्ञत्वप्राप्ति अनिवार्य शर्व नहीं है वैसे यह भी सिद्धान्ता है कि मोच. - न्याय-वैशेषिक १"चोदना हि भून भाल भविष्पन्न सूक्ष्म व्यरहित विमाष्टमित्येवं जानीयस्मयं शक्नात्यवगम. पिनुम, नान्यत् किन्ननेन्द्रियम्"-शारमा०१.१.२१ "नानेन वचनेनेह सर्वशवनिराक्रिया । बनात इत्येवमासादो दि मभित ।। यदि पदभिः प्रमाणे ग्यात् सश• पेन पायंते । एपेन तु प्रमाणेन सर्पको पेन कन्न्यः ॥ नन म चतुपा सांर रमादौ प्रतिश्यते ।" इटाफ्या० चोद० श्ला० ११०-२ ॥ मग निवारच पेलोडबोरयुग्मने । मर्वमन्यदिनानस पुरुष केन यायते ॥"-तत्वम० फा० ३१२८ । पर रोक ससा में मारिणा कहा गया है पृ०८४४। २"नच पुटीयायनाननियत्रे परिचदिरोध । यदि गुग्णानामाध्यमेदेव दयं गतिः निन्यता अनिता च तथा युर पादीनामपि मापयतीति।"- पन्दली पृ०६२। "एनास्यानुमितो लाघशान मदारमानेगी नियमेग्नं च भामने इस नित्यपििद ।"-दिनकरी पृ० २६ । ३0 P०१ १..१-१३। “भरमशिष्याना तु योगिना युजनो मागजधमांनुग्रहातेर मनमा समनासिमरमानुपायुम्नरम् समायेनगुनकर्ममामान्य विरेर समयाय पायायं सर. दरनगया। रिपुमान पुनरगण्यप्रियोगधर्मानुहमामप्पांत गदम्पयतिरिवार प्राप पपदी"-. T०१३। ००१ १.१५.१३ । "ret Kratri नानमार मा । गुपानामा मनोग गमनं. मान ॥" ग्यापम:०५०८।

पृ० १०.५० १४.] भाषाटिप्पयानि। प्राप्ति के बाद सर्वज्ञ योगियों की आत्मा में भी पूर्ण ज्ञान शेप नहीं रहता, क्योंकि वह ज्ञान ईश्वरज्ञान की तरह नित्य नहीं पर योगजन्य होने से अनित्य है। सांख्य, योग और वेदान्त दर्शनसम्मत सर्वज्ञत्व का स्वरूप वैसा ही है जैसा न्याय- वैशेषिकसम्मत सर्वज्ञत्व का । यद्यपि योगदर्शन न्याय-वैशेषिक की तरह ईश्वर मानता है तथापि वह न्याय-वैशेपिक की तरह चेतन आत्मा में सर्वज्ञत्व का समर्थन न कर सकने के। कारण विशिष्ट बुद्धितत्त्वर में ही ईश्वरीय सर्वज्ञत्व का समर्थन कर पाता है। सांख्य, योग और वेदान्त में बौद्धिक सर्वज्ञत्व की प्राप्ति भी मौत के वास्ते अनिवार्य पातु नहीं है, जैसा कि जैन दर्शन में माना जाता है। किन्तु न्याय-वैशेषिक दर्शन की तरह वह एक योग- विभूति मात्र होने से किसी-किसी साधक को होती है। सर्वज्ञवाद से सम्बन्ध रसनेवाले हजारों वर्ष के भारतीय दर्शनशास्त्र देखने पर भी 10 यह पता स्पष्टरूप से नहीं चलता कि अमुक दर्शन ही सर्वज्ञवाद का प्रस्थापक है। यह भी निश्चयरूप से कहना कठिन है कि सर्वज्ञत्व की चर्चा शुद्ध तत्वविन्तन मे से फलित हुई है, था साम्प्रदायिक भाव से धार्मिक खण्डन-मण्डन में से फलित हुई है । यह भी सप्रमाण बतलाना सम्भव नहीं कि ईश्वर, ब्रह्मा आदि दिव्य आत्माओं में माने जानेवाले सर्वज्ञत्व के विचार से मानुषिक सर्वज्ञत्व का विचार प्रस्तुत हुआ, या बुद्ध-महावीरसदृश मनुष्य में 15 माने जानेवाले सर्वज्ञत्व के विवार-अान्दोलन से ईश्वर, ब्रह्मा आदि में सर्वज्ञत्व का समर्थन किया जाने लगा, या देव-मनुष्य उभय में सर्वज्ञत्व माने जाने का विचारप्रवाह परस्पर निरपेक्ष रूप से प्रचलित हुआ है। यह सब कुछ होते हुए भी सामान्यरूप से इतना कहा जा सकता है कि यह चर्चा धर्म-सम्प्रदायों के सण्डन-मण्डन में से फलित हुई है और पीछे से उसने तत्त्वज्ञान का रूप धारण करके तात्विक चिन्तन मे भी स्थान पाया है। और वह सटस्य 20 तत्त्वचिन्तकों का विचारणीय विषय बन गई है। क्योंकि मीमांसक जैसे पुरातन और प्रबल वैदिक दर्शन के सर्वशय सम्बन्धी अस्कोकार और शेष सभी पैदिक दर्शनों के सर्वशत्व सम्बन्धी स्वीकार का एक मात्र मुख्य उद्देश्य यही है कि वेद का प्रामाण्य स्थापित करना जब कि जैन, बौद्ध प्रादि मनुष्य-सर्थवत्ववादी दर्शनों का एक यहो उद्देश है कि परम्परा से माने जानेवाले वेदप्रामाण्य के ग्यान में इतर शास्त्रों का प्रामाण्य स्थापित करना और वेदों का अप्रामाण्य । 25 जब कि वेद का प्रामाण्य-अप्रामाण्य ही असर्वज्ञवाद, देव-सर्वज्ञवाद और मनुष्य सर्वज्ञवाद की चर्चा और उसकी दलीलों का एकमात्र मुख्य विषय है तब धर्म-संप्रदाय को इस सत्र. चर्चा का उत्थानवीज मानने में सन्देह को कम से कम अवकाश है। १ "तारक सर्वविश्य सर्वया विषयमकम चेति विवेकज शागम् ॥"-योगसू० ३. ५४ । २"निर्धतरजस्तमोमलस्य बुद्धिसत्त्वस्य परे वैशारये परस्या वशीसारमशाया वर्तमानस्य सत्यपुरुषा. न्यताख्यातिमानरूपप्रतिष्ठस्य ..सर्वशतृत्वम् , सात्मना गुणाना शान्तोदिताव्यादेश्यधर्मत्वेन व्यवस्थितानाम- क्रमोपारूद विवेकज शानमित्ययः ।"-योगभा०३.४६ । ३"प्राप्तविवेकजशानस्य अमाप्तविवेकजशानस्य या सत्यपुरुषयो. गुद्धिसाम्ये केरल्यमिति ।- योगसू० ३. ५५६ ३० प्रमाणमीमांसायाः [पृ० १०. पं०१४- मीमांमकधुरीण कुमारिल ने धर्मज्ञ और सर्वज्ञ दोनों वादों का निराकरण बड़े प्रावेश और युक्तिवाद से किया है (मीमासाश्लो० सू० २. श्लो० ११० से १४३ ) वैसे ही बोद्धप्रवर शान्तरक्षित ने उसका जवाब उक्त दोनों वादों के समर्थन के द्वारा बड़ी गम्भीरता और स्पष्टता से दिया है (तरसम० पृ० ते) 1 इसलिए यहाँ पर एक ऐतिहासिक प्रश्न होता है कि क्या 5 धर्मज्ञ और सर्व दोनों वाद अलग-अलग सम्प्रदायों में अपने अपने युक्तिवल पर स्थिर होंगे, या किमी एक वाद में से दूसरे वाद का जन्म हुआ है। अभी तक के चिन्तन से यह जान पड़ता है कि धर्मज्ञ और सर्वज्ञ दोनों वादों की परम्परा मूल में अलग-अलग ही है। बौद्ध मन्प्रदाय धर्मज्ञवाद को परम्परा का अवलम्बी खास रहा होगा क्योंकि खुद बुद्ध (मग्भिम. चूल-मालु क्यपुत्तमुत्त २.१ ) अपने को सर्वज्ञ उसी अर्थ में कहा है जिस 10 अर्ध में धर्मज्ञ या मार्गझ शब्द का प्रयोग होता है। बुद्ध के वास्ते धर्मशास्ता, धर्मदेशक मादि विशेषण पिटकपन्यों में प्रसिद्ध है। धर्मकीर्ति ने युद्ध में सर्वशत्व को अनुपयोगी वताफर केवल धर्मशत्व ही स्थापित किया है, जब कि शान्तरक्षित ने प्रघम धर्मज्ञस्य सिद्धकर गीयरूप से सर्वज्ञाव को भी स्वीकार किया है। सर्वशवाद की परम्परा फा प्रवलम्बी मुख्यतया जैन सम्प्रदाय ही जान पड़ता है क्योंकि जैन भाचार्यों ने प्रथम से ही अपने तीर्घ करों में सर्वज्ञत्व को माना और स्थापित किया है। ऐमा मम्मय है कि जय जैनों के द्वारा प्रबलरूप से सर्वसत्व की धापना और प्रतिष्ठा होने लगी वम यादों के वान्ठे युद्ध में सर्वज्ञत्व का समर्थन करना भी अनिवार्य और भावश्यक हो गया। यही सवय है कि बौद्ध तार्किक प्रन्यों में धर्मज्ञवादममर्थन के बाद सर्वज्ञवाद का मगन होने पर भी उसमें वह ज़ोर और एकतानता नहीं है, जैसी कि जैन तार्किक प्रन्थों में है। मीमांसक (श्लो. गू० २. श्लो. ११०.१४३. तर का. ३१२४-३२४६ पूर्वगत ) का मानना है कि यागादि के प्रतिपादन और समके द्वारा धर्माधर्मादि का, किसी पुरुषविशेष १"देयोगदेयतर परय गायुगपस्य यदकः। य. प्रमागममायिष्टो न तु सर्वस्य वेदयः ।। दूर पतुपामा या नरसमिट तु पश्यतु।" प्रमारण्या०२. ३२३३ । २ "गांपगंगाप्राप्तिरेनुगोऽस्तोति गम्यते । सादान येल किन्नु गर्योऽपि प्रतीयते ।।"-तत्वमा फा० ३३०६ । 'मुन्य दि तारन् सर्गमादमाप्रारकानुशत्वमापन भगवतो रमाभिः नियते । यत्पुनः अरोपायं. বায়ানমৰ বহু মাখামাৰি মাৰা আৰমূৰঃ মাথম্যাসাকার ন্যায়বিয়ানা गोगा न पेनचिद् शाम्पते इनि, भतो न प्रवायां नमनितंगे युजः।"-तस्य० प० पृ.८६३ । २. भगा भरह जिनो मनन् मममायदरिमी मदेवमायामुरम मोगरग परजाए जागर, म. भाग लिन पण उगाय भुतं पीए यह पडिमेगिय प्रायिकाम रहीम लगिय पदिय मणी- माग्न रमाए भन्न जगणे समभाग जाणमागे पागमागे एव च परि" प्राचा०५०२. ०३.० ४२५ A. "ह नपिजन पागा भूयं मयं मयि च"-प्राय०नि० गा० १२७ । भग. V०.. उ० ३२। 'गुनमान्नगियां: प्रययाः सनिधा। अनुमंय लोम्पादिती वंशम Fert."-प्रान्नमी फा०५। ४. यापही पती मनेनामीन सिप्ले इसारांपन्नाद यपदिकारि-यादी हाल निगरः। यीमा रमहाशारदीगो-नापसं. का० ३६२८ । मिनि३.६.२॥ 20 पृ० १०.५० १४.] मापाटिप्पणानि । . - की अपेठा रकरो बिना ही, स्वतन्त्र विधान करना यही वैद का कार्य है। इसी सिद्धान्त को स्विर राने के याने कुमारिल ने कहा है कि कोई भने ही धर्माधर्मभिन्न अन्य सय वस्तु साचात् जान म पर धर्माधर्म को वेदनिरपेन होकर कोई साक्षात नदों जान सकता', पाहे पद जामनेराला युद्ध, जिन प्रादि जैसा मनुष्य योगी हो, चाहे वह प्रमा, विपशु प्रादि जैसा देव हो, पाई वह फपिन, प्रजापति आदि जैसा भूपि या अवगरी हो। कुमारिल फा फामा किस मर्यदा पर्ममर्यादा एक सी , जो सदा सर्वत्र एकरूप चंद द्वारा विहित मानने पर ही मङ्गत धो सकती है। बुद्ध प्रादि व्यफियों को धर्म के साचार प्रतिपादक माना पर पसी मर्यादा सिद्ध हो नहीं सकती क्योंकि बुद्ध मादि उपदेशक कमी निर्वाण पाने पर नही मी रहते। जोरिसदशा में भी ये सप क्षेत्रों में पहुँच नहीं सकते। सर पपिदेशको को एकसक्यता मी मम्भव नदी। इस वरद कुमारिल साचात् धर्मक्षय का निरोध करके 10 फिर सर्व य का भी सव में निषेध करते हैं। यह पुराणोक प्रमादि देवों के सहारत का मर्थ भी, तमा उपनिषदों में देगा जावा है, केवल भारमशान परक फरते हैं। युर, महा. पीर प्रादि के यार में फुमारिल का यह भी करना है कि वे चंदा मासयमावि को धर्मा- परा न करने भीर पंदरिहीन मूर्न शर मादि फो धर्मोपदेश करने के कारण पेदाम्यासी एवं पैद द्वारा पर्मा भी नहीं थे। युद्ध, महावीर भादि में सर्वश वनिपंथ की एक प्रश्न युफि 10 फुमारिन ने यह दी कि पापरविरुद्धमापी युत, महावीर, कपिल मादि में से किसे सर्व माना जाप पार किन माना जाय । पर उनमें से कोई सर्प नहीं है। यदि सशो ममी दया परिरसभापी होते, त्यादि। परिधियाय पनामरण करी गम्भी, दिदमुरार-प्रया rutam"-गापरमा०११। सा० न्याय० २ "पुरमा रायमरी देसनामुने । मोरिन दुरा प्रारम्भिक दिनमा एक पान राम पर पान । गमrent Euru" -सार ०२ भागे० १३१४ | "पा पसारसरमर- Irrcretara TriritTrare"- it. FAIR F०२१५७। "It imagमोरगाTAREEmire Emirat-Ani.०३२०८, ३२१३१४। orman | हर मान""- Trtino.41 HTTAMNNA RITTENTER 1. Riterari || RFPering ratir! • E""-यमा १० ११९ १० १२१२० Trk TermaatraTRURArtner..

प्रमाणमीमांसाया: [१० १०.५०१४- । शान्तरचिव ने कुमारिल क्या अन्य सामट, यवट आदि मीमांसकों की दलीलों का बड़ो सूक्ष्मना से मविस्तर सण्डन ( नाय. का. ३२६३ से ) करते हुए कहा है कि-वेद स्वयं ही भ्रान्त एवं हिमादि दोपयुक होने से धर्मविधायक हो नहीं सकता। फिर उसका प्राश्रय लेकर उपदेश देने में क्या विशेषता है?। बुद्ध ने स्वयं ही स्वानुभव से अनुकम्पाप्रेरित छोकर मभ्युदय नियममापक धर्म वतलाया है। मूर्स शुद्र आदि को उपदेश देकर को उमने मपनी करुणावृत्ति के द्वारा धार्मिकता ही प्रकट की है। वह मीमांसकों से पूछता है कि जिन्हें तुम माझप कहते हो उन की प्रामपवा का निश्चित प्रमाण क्या है।। अतीतकाल पहा लम्या है, स्त्रियों का मन भी पपन है, इस दशा में कौन कह सकता है कि ब्राह्मण कहलाने. वाली मन्तान के माता-पिता शुद्ध मामा हो रहे हो और कभी किसी विजातीयता फा 10 मित्र तुमान है।। गान्तरतित ने यह भी कह दिया कि सच्चे प्राह्मण मौर श्रमध युद्ध शामन फं सिवाय अन्य किसी धर्म में नहीं हैं (का. ३५८९-९२)। अन्त में शान्तरचित ने पहिने मामान्यरूप से सर्वशव का मम्भव सिद्ध किया है, फिर उसे महावीर, कपिल भादि में प्रमामव यवजाफर केवल युद्ध में ही सिद्ध किया है। इस विचारसरणी में शान्वरचित का मुश्य युक्ति यह है कि चित्त स्वयं ही प्रभारवर अवएव स्वभाव से प्रशाशील है। 110 पनगावरप, यावरण प्रादि मन मागन्तुक हैं। नराम्यदर्शन जो एक मात्र सायशान है, द्वारा पायरगों का उपद्वार मावनावन में अन्त में स्थायी मर्याना का लाम होता । एकान्तिक विकरमान, नेरास्पदर्शन मादि का प्रनेकान्तापदेशी पम, पर्द्ध मानादि में नया प्रारमोपदेगक फपिलादि में सम्भव नहीं अतएव पुनमें भावरणाय द्वारा "मर्षशप का भी मम्भव नहीं। इस तरह मामान्य सर्वहारव फी सिद्धि के द्वारा अन्त में नमक {"TITY ससानिर्शिनः । गोसाइनिराधारयर : गांव देशनाम् ।। या पारोमदोरो भयंत्रनः । तपा र नागना दया ते प्रया1-1 तस्यम० का ३५७१.२। २ मा दामोदर चापाग्ला। नगरिनिरतु मामण शो मामा गमशः। तदन्यप गुदि च नित्या परिनामया" तस्यसं० 41313t-201 २६ पदमा. पारमाधिकाः। प्रारमनोगामा मल ग्रागने ।। 17 HER पीसीपी सम्पा. पमरादा दिमाग तयार पा० 121-1. HINETRI प्रदीARCam"सरमा PREETamari-गायrliftirneir --Pratime mammi | TRITES"-गरपसं. का. me (एनन । पापा मम" mii.-10 FEET...! ! " ५ineना पीना ritiirl Irreir{TER RETTER ६ ]ir.orgin" ३४ प्रमाणमीमांसाया: [पृ० १०. पं० २३- 1 . 16. विविच्चैव कामेहि विविञ्च अकुसलैहि धम्मेहि सवितकं सविचारं विवेकजं पीविमुसं पठमझाने उपसंपज विदासिं; वितविचारानं वृपसमा अझत्तं संपसादन चेतसा एकोदिभावं अवि- तक्क अविचार समाधि पोतिमुसं दुतियझानं उपसंपज्ज विहासि ।"-मझिम० १. १. ४ पृ० १०.पं० २३. 'न खलु कश्चिदहमस्मि-जुलना-"नहि जातु कश्चिदत्र संदिग्धे प्रदं वा नाहं वेति, न च विपर्यस्यति ना हमेवेति"-ब्रह्म शाइरभा० पृ. २ । चित्नुसी पृ० २२! खएदन००। पृ० १०.५० २४. 'वोदधृत्वात्-तुलना- "प्रभास्वरमिदं चित्तं ' तत्वदर्शनसात्मकम् । प्रकृत्यैव स्थितं यस्मान् मलास्त्वागन्तवो मताः ॥"-तत्वस० का० ३४३५ । 10 पृ० १०. पं० २७. 'अय प्रकाश-पुनर्जन्म और मोक्ष मानने वाले सभी दार्शनिक देवादि जडभिन्न प्रात्मतत्त्व को मानते हैं। चाहे वह किसी के मन से व्यापक हो या किसी के मत से प्रध्यापक, कोई उसे एक माने या कोई अनेक, किसी का मन्तव्य क्षणिकत्वविषयक हो या किसी का नित्यत्वविषयक, पर सभी को पुनर्जन्म का कारण अज्ञान मादि फुछ न फुट मानना ही पड़ता है। अतएव ऐसे सभी दार्शनिकों के सामने ये प्रश्न ममान हैं- जन्म के कारयभूत तत्त्व का प्रात्मा के साथ सम्बन्ध कब हुआ और वह सम्पन्ध कैसा है। अगर वह मन्यन्य अनादि है तो अनादि का नाश कैसे ?। एक बार नारा होने के बाद फिर वैमा मम्बन्ध होने में क्या प्रड़यन १ । इन प्रश्नों का उत्तर सभी अपुनरावृत्ति. रूप मेात मानवाने दार्शनिकों ने अपनी-अपनी जुदी-जुदी परिभाषा में भी वस्तुनः एक रूप से दो दिया है। मभी ने मामा के साथ जन्म के कारण के मम्बन्ध को अनादि ही कहा है। सभी मानते है कि यह बतलाना मम्मत ही नहीं कि प्रमुक ममय कारय मूलवश्व का पारमा में मम्मन्ध तुपा । मूल कारण को पसान फहो, अविद्या कहो, कर्म कहो या भार कुछ, पर सभी स्वसम्मव प्रमूर्त प्रात्मतत्व के माघ सूक्ष्मतम मूर्तनस्व का एक पंमा विना मम्पन्ध मानते है जो प्ररिया या मशान के अस्तित्व तक ही रहता है और 26 फिर नहीं। भनएव सभी द्वैतवादा के मष्ठ से भमून पार मूर्त का पारस्परिक मम्पन्ध निर्षियाद है। अंग प्रशान अनादि होने पर भी नष्ट होता है वैसे यह मनादि मम्यन्ध भी ज्ञानसन्य महान का नारा होने दो नष्ट दो जाता है। पूर्णतान के बाद दोष का मम्भर न होने के कारए पशान मादि का इदय मम्भपिन ही नहीं प्रतएव ममून-मून का सामान्य मण्यन्ध मोर दगा में दाने पर भी वा, प्रशानमन्य न होने के कारण जन्म का निमित्त पन नदी 30 माना। मंमारकालीन पद भारमा भार मून द्रव्य का मम्बन्ध प्रहानमनित है जब कि मापकालीन मान्यदेमा नहीं। गांग-मांग दंगन प्रारमा-गुप्त के माय प्रति का, म्याय-येगपिक दर्गन पग्मायमों Tो परिया-पापा का, पाय दर्शन पित्त-नाम के माय र का, पीर जैन दर्शन 20 जन्म पृ० १२. पं० ४.] भाषाटिप्पणानि । जीव के साथ कर्माणुओं का संसारकालीन विलक्षण सम्बन्ध मानते हैं। ये सब मान्यता पुनर्जन्म और मोत के विचार में से ही फलित हुई हैं। पृ० १०. पं० २७. 'अथ प्रकाशस्वभावत्व'- '-तुलना-"प्रतएव क्लेशगयोऽत्यन्तसमुद्ध- तोऽपि नैरात्म्यदर्शनसामर्थ्यमस्योन्मूलयितुमसमर्थः । आगन्तुकप्रत्ययकृतत्वेनादित्वात् । नैरा- म्यज्ञानं तु स्वभावत्वात् प्रमाणसहायत्वाम बलवदिति तुल्येऽपि विरोधित्वे आत्मदर्शने प्रति पत्ती व्यवस्थाप्यते ।...... ...नापि नाम्रादिकाठिन्यादिवत् पुनरुत्पत्तिसम्भवो दोषाणाम् , तद्वि- रोधिनैरात्म्यदर्शनस्यात्यन्तसात्म्यमुपगतस्य सदाऽनपायात् । ताम्रादिकाठिन्यस्य हि यो विरोधी वद्विस्तस्य कादाचिरकसन्निहितत्वात् काठिन्यादेस्तदभाव एव भवतः पुनस्तदपायादुत्प- त्तियुक्ता। नत्वेवं मलानाम् । अपायेऽपि वा मार्गस्य भस्मादिभिरनकान्तानावश्य पुनरुत्पत्ति- सम्भवो दोषाणाम्, क्याहि-काष्ठादेरग्निसम्बन्याभरमसाद्भूतस्य तदपायेऽपि न प्राक्तनपा- नुवृत्तिः, तद्वदोषाणामपीत्यनैकान्तः। किश्चागन्तुकतया प्रागप्यसमर्थानां मलाना परवात्सा- स्मीभूतं तन्नैरात्म्यं बाधितु कुतः शक्तिः, नहि स्वभावो यत्नमन्तरेण निवर्तयितु शक्यते। न च प्राप्यपरिहर्तव्ययावस्तुनोर्गुणदोपदर्शनमन्तरेण प्रेक्षावतां हातुमुपादातु वा प्रयत्नो युक्तः । न च विपक्षसा( न चाविपर्यस्ता ? त्मनः पुरुषस्य दोषेषु गुणदर्शनं प्रतिपक्षे वा दोपदर्शनं सम्भवति, अविपर्यस्तत्वात् । नहि निपं वस्त्वविपर्यस्तधियो दुष्टत्वेनोपाददते, नापि दुष्टं 15 गुणवत्वेन तत्त्वस० ५० पृ० ८७३-४ । पृ. ११. ५० ६. 'अमूर्तीया अपि-तुलना-“अमूर्तीया अपि चेतनाशर्मदिरामदनको- द्रवादिमिरावरयोपपत्तेः ।"-प्रमेयर० पृ० ५६ । पृ०. ११. पं० ६. 'वर्षातपा-तुलना-"तदुर्व-वर्षातपा"-भामती २. २. २६ । न्यायम. 10 : पृ.४४३1 20 १०.११.५० १७. ननु प्रमाणाधीना'-तुलना-"प्रमेयसिद्धि: प्रमाणाद्धि । माल्या० ४ । 'विधावेव-नुलना-जैमि. पृ०.१२.५० १. 'मज्ञाया अविशया-नुलना-"यदिदमनीतानागतप्रत्युत्पन्न प्रत्येकसमुन- यातीन्द्रियग्रहणमल्यं वद्विति सर्वज्ञबीजम्, एतद्धि वर्षमानं यत्र निरतिशयं स सर्वज्ञः । अस्ति फाप्लाप्राप्तिः सर्वज्ञवीजस्य सातिशयत्वात् परिमाणवदिति, यत्र काष्ठाप्राप्तिानस्य स मर्वज्ञः स 25 व पुरुषविशेष इति ।"-योगभा० १. २५ ॥ तत्ववे० १. २५ । १०. १२. पं० ३. सूक्ष्मान्तरित-तुलना-अाप्तमी० का० ५। पृ. १२. पं० ४. 'ज्योतिान'-तुलना- "ग्रहाधिगतयः सर्वाः मुखदुःखादिहेतवः । येन साक्षात्कृतास्तेन फिन साक्षात्कृत जगत् । मात्मा योऽस्य प्रवक्तायमपरालीढसत्पयः । नात्यक्षं यदि जानाति मोपदेष्टुं प्रवर्तते ॥ 30 - १० १५. पं० ११.] भाषाटिप्पणानि पृ०. १४. पं० २३. 'वक्तृत्वाद-मीमांसक ने सर्वशत्व के निषेध में वक्तृत्व, पुरुष- स्वादि जिन इंतुओं का प्रयोग किया है उनको अप्सापकता मर्यज्ञलवादी शान्तरक्षित (तत्यस वा० ३१५६-१४६६), अकलङ्क ( अष्टश• श्रष्टसह पृ० ४४ ) और प्रभाचन्द्र ने (म मेयक पृ. ७३ A) अपने-अपने अन्धों में पतलाई है पर उक्त तीनों प्राचार्यों का प्रसाधत्वप्रदर्शन- प्रकार कुछ भिन्न-भिन्न है। वक्तृत्व हेतु के निरास का प्रकार प्रमाचन्द्र और प्रा. हेमचन्द । फा मगान है। 15 १०. १५. पं० ११, 'मनसा द्रव्य'-मनःपर्यायज्ञान के स्वरूप के सम्बन्ध में दो पर. म्पराएँ देनी जाती हैं। एक परम्परा मानती है कि मनःपर्यायज्ञान, परकीय मन में चिन्स्य. गान प्रों को जानता है जबकि दूसरी परम्परा मानती है कि मन.पर्यायज्ञान चिन्तनव्याप्त मनाद्रव्य के पर्यायों को साक्षात् जानता है और चिन्त्यमान पदार्थ ठी पोर्ट में अनुमान के 10 द्वाग जाने जाते हैं, क्योंकि चिन्त्यमान पदार्य मून की तरह प्रमूर्त भी हो सकते हैं जिन्हें मन • पर्यायज्ञान विषय फर नहीं सकता। पहली परम्परा भावश्यफ नियुक्ति की गाथा ( ७६ )- "मणपज्जवनाणं पुण जमणपरिचिन्तियत्यपायडणं । माणुमखित्तनिवर्ट गुणपचइयं चरित्तवयो।" से समा सरचार्यमाप्य (१.२६ ) के-"प्रयधिज्ञानविषयम्यानन्दमागं मन पर्यायशानी जानी। मपिद्रव्यापि मनोरहस्यविचारगतानि प मानुपक्षपर्यापनानि रिशुद्धतराणि चेति"-गब्दों से प्रकट होनी है। दूर्ग परम्परा विशेषावश्यकभाष्य गाथा (८.४)- "दव्यपणापनाए जाणइ पासह य तगएणन्ते तेणमामिए उण जाण वझणुपाणाणे ॥" से राघा नन्दोवृति-"गियस्य पुरा पाया ग पंह, जेध मन मुत्तममु या, साय एमयो प्रणुमाया पेपराइ ति"-. १६ B.मादि से पर दाती है। इन गायरीप दोनों परम्परामों में में पहली ही एकमात्र परम्परा दिगम्बर सम्प्रदाय में पाई जापरकोपमति स्पपरिपोष: मनेन जाप उत्पादनमाय"-गा. १-२ गोमर और गा. ४३.1 गान पगा कि नियुकि पार सयामायगत परम्परा 25 दिगम्यरी मादित्य में मुसित रदी पर पाद में माहित्यिक मग्बन्ध विनकुम लूट मान के काय मारय-पूर्णिमादि में विकशित दूमरी परम्परा का पधान्तर रूप में या गण्डनीय रूप में Eिपन्नों में निरनमाया। मायामपन ने अपने पूर्वी वार्षिक पेशामर पापार्यों की पर इस जगह स्रो पारा का समापन किया है। मप बात गो पदक पदमो परम्परा न 35 FINITRI नाप में पाई गई मदो, पर परदार में गांव मिलार मेमरी का न गार पापा की । पदमी परकार में दामापन 20 -- प्रमाणमीमांसायाः [पृ० १५. पं० ११- होने से दूसरी परम्परा का विकास हुआ। विकास के जन्मदाता सम्भवत: उमाप्रमण जिनभद्र है। विकास की यथार्थता देखकर पीछे से सभी ने उसी मन्तव्य को अपनाया। फिर भी पहली परम्परा शब्दों में तो प्राचीन ग्रन्थों में सुरक्षित रह ही गई। आश्चर्य तो यह है कि अकलङ्क, विद्यानन्द आदि जैसे सूक्ष्मप्रज्ञ"दिगम्बराचायाँ 5 को स्वतन्त्र रूप से भी पहली परम्परा के दोष का भान क्यों नहीं हुआ है। उन्होंने उसमें शङ्का क्यों नहीं उठाई ?। पृ०. १५. पं० ११. 'मनःपर्याय:'-तुलना-"प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥"यागमू० ३.१६ । योगमा० ३.१६1 प्राकंसेय्य चे भिक्सवे भिक्खु परसत्तानं परपुग्गलानं चेतसा चैते। परिच्च पजानेय्य 10 सराग वा चित्तं सरागं वित्तंऽति पजानेय्यं, वीतराग..:सदासं...वीतदेसिं...समोहं...वीव- मोह...सवित्तं...विक्खित्तं...महागतं.. अमहग्गतं...सउत्तरं...अनुत्तरं...समाहितं...अस- माहितं...विमुत्तं...अविमुत्तं वा चित्तं अविमुत्तं चित्तति पजानेय्यंऽति, सोलेस्वेवस्स परिपूर; कारी...सुझागारानं ।'-मझिम० १६.२॥ पृ०. १५. पं० २७. 'विपयकृतश्च'-नु '-तुलना- रूपिष्ववधेः। तदनन्तभागे मन.पर्याय- 16 स्य ।"-तत्त्वार्थ० १. २८, २६ । पृ० १६. पं० २. 'सांव्यवहारिकम्'-देखो १. १.६.१० का टिप्पण पृ० १६ । पृ०. १६. पं०८. 'समीचीन:-तुलना-प्रमेयर० २.५ । पृ०. १६. पं० १०. 'इन्द्रियमाधान्याद'-तुलना-"इन्द्रियज्ञानम् । स्वविषयानन्तरविषय- सहकारिपेन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययेन जनितं तन्मनोविज्ञानम् ।"-न्यायधि० १.८, ६ । पृ०. १६. पं० १२. 'ननु स्वसंवेदन-तुलना-प्रमेयर० २.५ । 20 पृ०. १६.५० १७. 'स्पर्श-इन्द्रियनिरूपण प्रसङ्ग में मुख्यतया नीचे लिखी बातों पर दर्शनशाखों में विचार पाया जाता है- इन्द्रिप पद की निरुक्ति, इन्द्रियों का कारण, उनकी सख्या, उनके विषय, उनके प्राकार, पुनका पारस्परिक भेदाभेद, उनके प्रकार तथा द्रव्य-गुणवाहित्वविवेक इत्यादि । प्रभी तक जो कुछ देसने में माया उससे ज्ञात होता है कि इन्द्रियपद की निरुक्ति जो मयसे पुरानो लिपिवद्ध है वह पाणिनि के सूत्र में ही है। यपि इस निरुक्त्यिाने पापिनीय सूत्र के अपर कोई मायांश पवचलि के उपलब्ध महाभाष्य में दृष्टिगोचर नहीं होता 25 १" इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्राष्टमिन्द्रमृगमिन्द्रनुष्टमिन्द्रदत्तमिति वा ।"-५ २ ६३ पृ० १६. पं० १७.] भाषाटिप्पणानि । तथापि सम्भव है पाणिनीय सूत्रों को अन्य कोई प्राचीन व्याख्या या व्याख्यानों में उस सूत्र पर कुछ व्याख्या लिखी गई हो। जो कुछ हो पर यह स्पष्ट जान पड़ता है कि प्राचीन बोद्ध और जैन दार्शनिक ग्रन्थों में पाई जानेवाली पाणिनीय सूत्रोक्त इन्द्रियपद की निरुक्ति किसी न किसी प्रकार से पाणिनीय व्याकरण की परम्परा के अभ्यास में से ही उक्त बौद्ध जैन ग्रन्थों में दाखिल हुई है। विशुद्धिमार्ग? जैसे प्रतिष्ठित बोद्ध और तत्वार्यभाप्यर जैसे 5 प्रतिष्ठित जैन दार्शनिक अन्ध में एक बार स्थान प्राप्त कर लेने पर वो फिर वह निरुफि उत्तर- वर्ती सभी बोद्ध जैन महत्त्वपूर्ण दर्शन ग्रन्थों का विषय बन गई है। इस इन्द्रिय पद की निरुक्ति के इतिहास में मुख्यतया दो बासें सास ध्यान देने योग्य हैं। एक तो यह कि बोद्ध वैयाकरण जो स्वतन्त्र हैं और जो पाणिनीय के व्याख्याकार है उन्होंने उस निरुक्ति को अपने-अपने ग्रन्थों में कुछ विस्तार से स्थान दिया है। और प्रा. 10 हेमचन्द्र जैसे स्वतन्त्र जैन वैयाकरण ने भी अपने व्याकरणसूत्र तथा वृत्ति में पूरे विस्तार से उसे स्थान दिया है। दूसरी बात यह कि पाणिनीय सूत्रों के बहुत ही अर्वाचीन व्याख्या- मन्त्री के अलावा और किसी वैदिक दर्शन के अन्ध में वह इन्द्रियपद की निरुक्ति पाई नहीं जादी नैसी कि बोद्ध-जैन दर्शन पन्धों में पाई जाती है। जान पडता है, जैसा अनेक स्थले में हुआ है वैसे ही, इस सम्बन्ध में असल में शाब्दिकों की शब्दनिरुक्ति बौद्ध-जैन दर्शन 16 अन्थों में स्थान पाकर फिर वह दार्शनिकों की चिन्ता का विषय भी बन गई है। माठरवृत्तिों जैसे प्राचीन वैदिक दर्शनग्रन्थ में इन्द्रिय पद की निरुक्ति है पर वह पाशिनीय सूत्र और वौद्ध जैन दर्शनग्रन्थों में लभ्य निरुक्ति से बिलकुल भिन्न और विलक्षण है। जान पडता है पुराने समय में शब्दों की व्युत्पत्ति या निरुक्ति बतलाना यह एक ऐसा आवश्यक कर्तव्य समझा जाता था कि जिसकी उपेक्षा कोई बुद्धिमान् लेखक नहीं करता 20 था। व्युत्पत्ति और निरुक्ति बतलाने में ग्रन्धकार अपनी स्वतन्त्र कल्पना का भी पूरा उपयोग करते थे। यह वस्तुस्थिति केवल प्राकृत-पाली शब्दी तक ही परिमित न थी वह सस्कृत शब्दों में भी थी। इन्द्रियपद की निरुक्ति इसी का एक उदाहरण है। . । १" को पन नेरा इन्द्रियट्ठो नामाति १ । इन्दलिगहो इन्द्रियट्टी, इन्ददेसितहो इन्द्रियट्ठो, इन्ददिवो इन्द्रियहो, इन्दसिटो इन्द्रियट्ठो, इन्दजुट्ठो इन्द्रियट्ठो, सो सम्बोसि इध यथायोग युज्जति । भगवाह सम्मास बुद्धो परमिस्सरियमावतो इन्दो, कुसलाकुसल च कम्म कम्मेमु कस्साच इसरियामावता । तनेवस्य फम्ममजनितानि ताव इन्द्रियानि कुसतासलकम्म उल्लिनि। तेन च सिट्टानीति इन्दलिगहन इन्द सिटेन च इन्द्रियानि। सबानेर पनेनानि भगवता यथा भूततो पासितानि अभिसम्बुद्धानि चानि इन्द देसितहन इ-ददिहान इन्द्रियानि । तेनेव मावता मुनीन्देन कानिचि गोचरा सपनाय, कानिचि भावना सेवनाय सेषितानी ने इन्दनुहनापि इन्द्रियानि । अपि च प्राधिाच्चसखानेन इस्सरियट्ठनारि एतानि इन्द्रियागि। चरित्राणादिपवत्तिय हि चस्पादीन सिद्ध आधिपच्च, तस्मि तिक्य तिकता, मन्दे मन्दनानि । अयं तावेध अत्यतो विनिच्छया ।"-विमुद्धि० पृ. ४६१ । २ तत्त्वार्थभा.२.१५। सर्वार्थ०१.१४॥ ३“इन्द्रियम् ।" हमश० ७ १. १७४। ४ "इन ही विषयाणा नाम, तानिन विषयान् प्रति द्रवन्तीनि इन्द्रियाणि ।"-आठर० का०२६।

प्रमाणमीमांसायाः ज [पृ० १६. पं० १७- मनोरखक बात तो यह है कि शान्दिक क्षेत्र से चलकर इन्द्रियपद की निरुक्ति ने दार्शनिक क्षेत्र में जब प्रवेश किया तभी उस पर दार्शनिक सम्प्रदाय की छाप लग गई। बुद्धघोप' इन्द्रियपद की निरुक्ति में और सब अर्ध पाणिनिरूधित बतलाते हैं पर इन्द्र का अर्थ सुगत पतलाकर भी उस निरुकि को सङ्गत करने का प्रयत्न करते हैं। जैन आचार्यों ने इन्द्रपद का अर्थ मान जीव या आत्मा ही सामान्य रूप से बतलाया है। उन्होंने वुद्धघोष की तरह उस पद का स्वाभिप्रेत तीर्थकर अर्थ नहीं किया है। न्याय-वैशेषिक जैसे ईश्वर- कर्तृत्ववादी किसी वैदिक दर्शन के विद्वान ने अपने अन्ध में इस निरुक्ति को स्थान दिया होता तो शायद वह इन्द्रपद का ईश्वर अर्घ करके भी निरुक्ति सङ्गत करता । साख्यमत के अनुसार इन्द्रियो का उपादान कारण अभिमान है जो प्रकृतिजन्य एक 10 प्रकार का सूक्ष्म द्रव्य ही है-पाख्य का० २५ । यही मत वेदान्त को मान्य है। न्याय. वैशेषिक मत के अनुसार ( न्यायमू० १ १ १२ ) इन्द्रियों का कारण पृथ्वी आदि भूतपञ्चक है जो जड़ द्रव्य ही है। यह मत पूर्वमीमासक को भी अभीष्ट है। बौद्धमत्र के अनुसार प्रसिद्ध पाँच इन्द्रिया रूपजन्य होने से रूप ही हैं जो जड़ द्रव्यविशेष है। जैन दर्शन भी द्रव्य- रथूल इन्द्रियों के कारणरूप से पुद्गलविशेप का ही निर्दश करता है जो जद द्रव्यविशेष ही है। कर्णशकुली, अतिगोलकृष्णसार, त्रिपुटिका, जिह्वा और चर्मरूप जिन बाह्य प्राकारों को साधारण लोग अनुक्रम से कर्ण, नेत्र, प्राण, रसन और त्वक् इन्द्रिय कहते है वे बाह्याकार सर्व दर्शनी में इन्द्रियाधिष्ठानर ही माने गये हैं-इन्द्रियाँ नहीं। इन्द्रियों वो उन पाकारों में स्थित अतीन्द्रिय वस्तुरूप से मानी गई हैं, चाहे वे भाविक हो या प्राहकारिक । जैन दर्शन उन द्गलिक अधिष्ठानों को न्द्रिय कहकर भी वही भाव 20 सूचित करता है कि-अधिष्ठान वस्तुत इन्द्रियां नहीं हैं। जैन दर्शन के अनुसार भी इन्द्रियाँ प्रतीन्द्रिय है पर वे भाविक या आभिमानिक जड द्रव्य न होकर चेतनशक्तिविशेषरूप हैं जिन्हें जैन दर्शन भावेन्द्रिय-मुख्य इन्द्रिय-कहता है। मन नामक पष्ठ इन्द्रिय सब दर्शनों मे अन्तरिन्द्रिय या अन्त करण रूप से मानी गई है। इस तरह छ बुद्धि इन्द्रियाँ तर सर्व- दर्शन साधारण है पर सिर्फ सांख्यदर्शन ऐसा है जो वाक्, पाणि, पादादि पांच कर्मेन्द्रियों 25 को भी इन्द्रियरूप से गिनकर उनकी ग्यारह सख्या (साख्यवा० २४ ) बतलाता वाचस्पति मित्र और जयन्त ने सख्यिपरिगणित कर्मेन्द्रियों को इन्द्रिय मानने के विरुद्ध कहा है वैसे ही प्रा०६मचन्द्र ने भी कर्मेन्द्रियों के इन्द्रियत्व का निरास करके अपने पूर्ववर्ती पूज्य- पादादि जैनाचार्यों का ही मनुमरण किया है। 15 १ देगोरिषण पृ. ३६. टिप्पणी । २ न्यायमा पृ०४७७॥ ३ तारपर्य० पृ०५३१ न्यायमा पृ०४२३। ४ तश्यार्थमा०२ १५१ मर्यार्थ०२१५॥

पृ० १७. ५० ५.] भाषाटिप्पणानि । यहाँ एक प्रश्न होता है कि पूज्यपादादि प्राचीन जैनाचार्य तथा वाचस्पति, जयन्त आदि अन्य विद्वानों ने जब इन्द्रियों की सांख्यसम्मत ग्यारह संख्या का बलपूर्वक खण्डन किया है तब उन्होंने या और किसी ने वैौद्ध अभिधर्म में प्रसिद्ध इन्द्रियों की वाईस संख्या का प्रतिषेध या उल्लेख तक क्यों नहीं किया ?। यह मानने का कोई कारण नहीं है कि उन्होंने किसी संस्कृत अभिधर्म अन्य को भी न देखा हो। जान पड़ता है बौद्ध अभिधर्मपरम्परा में प्रत्येक मानसशक्ति का इन्द्रियपद से निर्देश करने की साधारण प्रथा है ऐसा विचार करके ही उन्होंने उस परम्परा का उल्लेख या खण्डन नहीं किया है। छ: इन्द्रियों के शब्द, रूप, गन्ध, रस, स्पर्श आदि प्रतिनियत विषय प्राह्य हैं। इसमें तो सभी दर्शन एकमत हैं पर न्याय-वैशेषिक का इन्द्रियों के द्रव्यग्राहकत्व के सम्बन्ध में अन्य सबके साथ मतभेद है। इतर सभी दर्शन इन्द्रियों को गुणग्राहक मानते हुए भी 10 गुण-द्रव्य का अभेद होने के कारण छहो इन्द्रियों को द्रव्यमाहक भी मानते हैं जब कि न्याय- वैशेषिक और पूर्वमीमांसक वैसा नहीं मानते। वे सिर्फ नेत्र, स्पर्शन और मन को द्रव्य- प्राहक कहते हैं अन्य को नहीं ( मुक्ता. का. ५३.५६ ) । इसी मतभेद को प्रा० हेमचन्द्र ने स्पर्श आदि शब्दों की कर्म-भावप्रधान व्युत्पत्ति बतलाकर व्यक्त किया है और साथ ही अपने पूर्वगामी जैनाचार्यों का पदानुगमन भो । इन्द्रिय-एकत्व और नानात्ववाद की चर्चा दर्शनपरम्पराओं में बहुत पुरानी है- 'न्यायसू० ३. १. ५२। कोई इन्द्रिय को एक ही मानकर नाना स्थानों के द्वारा उसके नाना कार्यों का समर्थन करता है, जब कि सभी इन्द्रियनानात्ववादी उस मत का खण्डन करके सिर्फ नानात्ववाद का ही समर्थन करते हैं। प्रा० हेमचन्द्र ने इस सम्बन्ध में जैन प्रक्रिया- का प्राश्रय लेकर इन्द्रियों में पारस्परिक एकत्व-नानात्व उभयवाद का 20 समन्वय करके प्राचीन जैनाचार्यों का ही अनुसरण किया है और प्रत्येक एकान्ववाद में परस्पर दिये गये दूपणों का परिहार भी किया है। इन्द्रियों के स्वामित्व की चिन्ता भी दर्शनों का एक खास विषय है। पर इस सम्बन्ध में जितनी अधिक और विस्तृत चर्चा जैनदर्शन में पाई जाती है वैसी अन्य दर्शनों में कही रष्टिगोचर नहीं होती। यह बौद्ध दर्शन में है पर जैनदर्शन के मुकाबिले में भत्पमान 25 है। स्वामित्व की इस चर्चा को प्रा० हेमचन्द्र ने एकादश-अङ्गमावलम्वी तत्वार्यसूत्र और भाग्य में से अक्षरश; लेकर इस सम्बन्ध में सारा जैनमन्तव्य प्रदर्शित किया है। पृ०. १७.५० ५. 'तत्र स्पर्शनेन्द्रियम्-तुलना-"वावन्तानामेकम् ।”-रत्वाय. २. २३ ॥ 15 सुलभ. अनेकान्त १ "कतमानि द्वाविंशतिः। चतुरिन्द्रियं पोटेन्द्रियं मायेन्द्रियं जिहन्द्रियं कायेन्द्रिय मन- इन्द्रियं स्त्रीन्द्रियं पुरुषेन्द्रियं जीवितेन्द्रियं मुजेन्द्रियं दुःलेन्द्रियं सौमनस्येन्द्रियं दौमनस्येन्द्रियं उपेन्द्रियं । भदेन्द्रियं वीन्द्रियं स्मृतीन्द्रियं समाधीन्द्रिय प्रज्ञन्द्रिय अनाशातमाशास्यामीन्द्रियं आगेन्द्रियं पागवाचीन्द्रि- यम्।"-स्पुटा०पृ०१५। विमुद्धि००४.१। 6 ४२ प्रमाणमीमांसायाः [पृ० १७.५० १२- पृ०. १५. पं० १२, 'अग्रे पक्ष्यते'-प्रस्तुत ग्रन्थ का आगे का भाग अलभ्य है। अत. मागम और अनुमान के द्वारा जीवत्वसिद्धि किस प्रकार शास्त्र में की जाती है इसके लिये देखा-सन्मतिटी० पृ. ६५२. टि०१, पृ० ६५३. टि. ३, पृ० ६५४. टि. १ । पृ०. १७. पं० १२. 'स्पर्शनरसनेन्द्रिये'-तुलना-तत्वार्थमा० २. २४ । पृ० १७. पं० १८. 'ननु वचन'-नुलना-साख्या० २६, २८ । पृ०. १७. पं० २२. तेषां च परस्परम् -तुलना-तत्त्वार्यरा० २ १६ ॥ तत्त्वार्थश्ला० २ १६ । पृ०.१८. पं० ७. 'एवमिन्द्रियविपयाणाम्'-जुलना-सर्वार्थ ० २.२० । तत्वार्थरा० २.२० । 5 10 पृ०. १८ पं० २०. 'लम्भनम्-तुलना-“लम्भनं लब्धिः । का पुनरसी ? । ज्ञानावरण- क्षयोपशमविशेष । अर्थग्रहणशक्तिः लब्धि. 11-लघी० स्ववि० १ ५। पृ०.१५. पं० २०. 'यत्सन्निधाना-तुलना-सर्वार्थ. ६. २. १८ । "उपयोगः पुनरर्थग्रहण व्यापार:.जधी स्ववि०१.५। पृ०.१८ पं० २५. 'तत्र लब्धिस्वभावं तावदिन्द्रियम्' '-जुलना-तत्वाश्लो० २ १८॥ पृ०.१६ पं० १. 'स्वार्थप्रकाशने'-तुलना-साम्० २ १८ । पृ० १६.५० . ८. 'सर्वार्थ -मन के स्वरूप, कारण, कार्य, धर्म और स्थान आदि 15 अनेक विषयों में दार्शनिकों का नानाविध मतभेद है जो सक्षेप में इस प्रकार है। वैशेपिक (ये० सू० ७. १. २३), नैयायिक (न्याया० ३ २. ६१ ) और तदनुगामी पूर्वमीमांसक (प्रकरणप० पृ० १५१ ) मन को परमाणुरूप अतएव नित्य-कारणरहित मानते हैं। साख्य-योग और सदनुगामी वेदान्त उसे परमाणुरूप नहीं फिर भी अणुरूप और जन्य मानकर उसकी उत्पत्ति प्राकृतिक अहङ्कार तत्व से या अविद्या से मानते हैं। बौद्ध और जैन परम्परा के अनुसार 20 मन न तो व्यापक है और न परमाणुरूप। वे दोनों परम्पराएँ मन को मध्यम परिमाणवाला और जन्य मानती हैं। बौद्ध परम्परा के अनुसार मन विज्ञानात्मक है और उत्तरवर्ती विद्वानों का समनन्तरकारण पूर्ववर्ती विज्ञानरूप है। जैन परम्परा के अनुसार पाद्गलिक मन तो एक खास प्रकार के सूक्ष्मतम मनावर्गणानामक जड द्रव्यों से उत्पन्न होता है और १ 'यस्मात् कर्मेन्द्रियाणि बुद्धीन्द्रियाणि च सात्विकादहकारादुरपद्यन्ते मनोऽपि तस्मादेव उत्पद्यते।"- माठरका०२७॥ २. विज्ञान प्रतिविज्ञप्ति मन आयतन च तत् । परणामनन्तराऽनीत विज्ञान यदि तन्मम ॥"-- अभिधर्म०१.१६,१७। तत्त्वस० का०६३१ । यत् यत्समनन्तरनिरुद्ध विज्ञान तत्तन्मनोधातुरिति । तद्यथा स एव पुत्रोऽन्यस्य पित्राख्या लमते तदेव फ्लमन्यस्य बीजाख्याम् । तथेहापि स एव चक्षुरादिविज्ञानधातुरन्यस्याश्रय इति मनोधात्याख्या लभते। य एष पड् विशानधातष स एव मनोधातु । य एव च मनोधानुस्त एव च पड़ विज्ञानधातव इती तरेतरान्तभार योगाचारदर्शनेन तु पड्विशानव्यतिरिचोऽप्यलि मनोधातु ।"-स्फुटा० पृ०४०, ४१ । .

पृ० १६. पं० २२.] भापाटिप्पणानि । , । वह प्रतिक्षण शरीर की तरह परिवर्तन भी प्राप्त करता रहता है जब कि भावमन ज्ञानशक्ति और ज्ञानरूप होने से चेतनद्रव्यजन्य है। सभी दर्शनों के मतानुसार मन का कार्य इच्छा, द्वेष, सुस, दुःस प्रादि गुणों को क्या उन गुणों के अनुभव की उत्पत्ति कराना है, चाहे वे गुण किसी के मत से मात्मगत हों जैसे न्याय, वैशेषिक, मीमांसक, जैन आदि के मत से; या अन्त:करण-धुद्धि के हों जैसे । सांख्य योग-वेदान्तादि के मत से; या स्वगत ही हों जैसे बौद्धमत से। बहिरिन्द्रियजन्य ज्ञान की उत्पत्ति में भी मन निमित्त बनता है और बहिरिन्द्रियनिरपेक्ष ज्ञानादि गुणों की उत्पत्ति में भी वह निमित्त बनता है। बौद्धमय के सिवाय किसी के भी मत से इच्छा, द्वेष, ज्ञान, सुख, दुःग्य, संस्कार प्रादि धर्म मन के नहीं है। वैशेषिक, नैयायिफ, मीमांसक पार जैन के अनुसार वे गुण प्रारमा के हैं पर सोख्य-योग-वेदान्तमत के अनुसार वे गुण बुद्धि- 10 अन्त:करण के हो है। बौद्ध दर्शन प्रात्मतत्व अलग न मानकर उसके स्थान में नाम-मन हो को मानता है अतएव उसके अनुसार इच्छा, द्वेष, ज्ञान, संस्कार प्रादि धर्म जो दर्शनभेद, से भात्मधर्म या अन्तःकरणधर्म कहे गये हैं वे सभी मन के ही धर्म है। न्याय वैशेषिक-चौद्धर आदि कुछ दर्शनों की परम्परा मन को हृदयप्रदेशवर्ती मानती है। सांख्य प्रादि दर्शनों की परम्परा के अनुमार मन का स्थान केवल हृदय कक्षा नहीं 15 जा सकता क्योंकि उस परम्परा के अनुसार मन सूक्ष्म-लिङ्गशरीर में, जो अष्टादश तत्त्वों का विशिष्ट निकायस्प है, प्रविष्ट है। और सूक्ष्मशरीर का स्थान समन स्यूल शरीर ही मानना उचित जान पड़ता है अतएव उस परम्परा के अनुसार मन का स्थान समम स्थूल शरीर सिद्ध होता है। जैन परम्परा के अनुसार भावमन का स्थान प्रात्मा ही है। पर द्रव्यमन के बारे में परमेद देसे जाते हैं। दिगम्बर पत्त द्रव्यमान को हृदयप्रदेशवी मानता 20 हेम कि लाम्पर पर की ऐसी मान्यता का कोई उल्लेख नहीं दिसा। अल पढ़ता है श्वेताम्बर परम्परा को समप्र स्थूल शरीर ही द्रव्यमन का स्यान इष्ट है। पृ०. १६. पं० १०. 'सर्वार्थग्रहणम्'-नुलना-"सर्वार्थीपलब्धी नेन्द्रियाणि प्रभवन्ति इति सर्वविषयम् अन्त फरणं मनः।-न्यायभा० १ १.८ । "सर्व विषयमवगाइते यस्मात"-पाख्यका०३५ ॥ 'मनाऽपि-जुलना-"मना द्विविधं, द्रव्यमनो भावमनाचेति । पुद्रलविपाकिकर्मोदयापेतं द्रव्यमनः। वीर्यान्वायनोइन्द्रियावारपश्योपशमापेच्या प्रात्मना विशुद्धिविमनः ।-सायं२.११५. १६ | पृ०.१९५० 25 तत्र पृ० १.५० २२. 'रूपालोफमनस्कार'-तुलना-नयचा. लि... B1 अन्वत टी.पृ. २.६. {"तरमादितरपन गयो नामन.":-मयंद० पात० ० ३५२। Pाशानीपा अहिसारा मनोनिनागभय कसन्ति।"-फुटा०प०४१॥

प्रमाणमीमांसाया: [पृ० १६. पं० २५- व । नागार्जुन ने मध्यमिककारिका- "चत्वारः प्रत्यया हेतुश्चालम्बनमनन्तरम् । तथैवाधिपतेयं च प्रत्ययो नास्ति पञ्चमः ॥" में ( १.२ ) तथा वसुबन्धु ने अभिधर्मकोश (परि० २. श्लो० ६१ ६४) में चार प्रत्ययों का कथन 5 वर्णन किया है जिनका खुलासा वाचस्पति मिश्र ने भामती ( २ २.१६ ) में तथा माधवाचार्य ने सर्वदर्शनसंग्रह (पृ. ३६) में सविस्तर किया है। वे ही चार प्रत्यय ज्ञाननिमित्तरूप से प्रा० हेमचन्द्रोद्धृत इस कारिका में निर्दिष्ट हैं- "नीलाभासस्य हि चित्तस्य नीलादालम्बनप्रत्ययानीलाकारता । समनन्तरप्रत्यया- रपूर्वविज्ञानाद् बेोधरूपता। चक्षुषोऽधिपतिप्रत्ययाद्रूपग्रहणप्रतिनियमः। आलोकात्सहकारि. 10 प्रत्ययाद्धेता स्पष्टार्थता । एवं सुखादीनामपि चैत्तानां चित्ताभिन्नहेतुजानां चत्वार्येतान्येव कारयानि । -भामती २ २.१६ पृ० १६ पं० २५. 'नार्यालोको'-भकलङ्क से लेकर सभी जैन तार्किको ने जिस अर्थालोकमारणतावाद का निरास किया है वह बौद्ध का ही है। न्याय आदि दर्शनों में भी जन्यप्रत्यक्ष के प्रति अर्थ कारण माना गया है और चातुप प्रत्यक्ष में पालोक भी। तब 15 प्रश्न होता है कि क्या उन जैनाचार्यों के सामने उक्त कारणवासमर्थक बोद्ध ग्रन्ध ही थे और न्याय आदि के प्रन्थ न थे ? या नैयायिको ने उस पर चर्चा ही न की थी। इसका उत्तर यह है कि उस प्राचीन समय में नैयायिक प्रादि वैदिक दार्शनिकों ने अर्थ और पालोक की कारणताविषयक कोई सास चर्चा छेड़ो न थी, और तद्विषयक सास सिद्धान्त भी रिघर नहीं किये थे, जैसे कि बौद्ध तार्किकों ने इस विषय में विस्तृत ऊहापोह करके सिद्धान्त स्थिर किये थे । 20 अतएव जैन तार्किकों के सामने बौद्धवाद हो उक्त कारणवावादरूप से उपस्थित रहा और उन्होंने उसी का निरास किया। गङ्गेश उपाध्याय ने अपने प्रत्यक्ष चिन्तामणि ग्रन्थ (पृ. ७२० ) में विषय और आलोक के कारणत्व का स्पष्ट एवं रिघर सिद्धान्त रखा। पर प्रा. हेमचन्द्र गझेश के समकालोन होने से उनके देखने में चिन्तामणि ग्रन्थ नहीं पाया। यही कारण है कि आ० हेमचन्द्र ने इस अलोककारणतावाद के निरास में अपने पूर्ववर्ती जैन वार्किको 25 का ही अनुमरण किया है। तदुत्पत्ति वदाकारसा का सिद्धान्त भी बौद्ध है। बौद्धों में भी वह सौत्रान्तिक का है क्योंकि सौत्रान्तिक बाह्य विषय का अस्तित्व मानकर ज्ञान को तज्जन्य-तदाकार मानते हैं। इस सिद्धान्त का खण्डन विज्ञानवादी योगाचार बौद्धों ने ही किया है जो प्रमाणवार्तिक और उसकी टोका प्रमाणवार्तिकालङ्कार ( पृ० ११) मादि में देसा जाता है। जैन तार्किकों ने प्रथम से हो उसी सण्डनसरयो को लेकर उस वाद का निरास किया है। पृ०.२०. पं० १. 'न चासावर्या-तुलना-नाननुकृतान्वयव्यतिरेक कारणं नाकारण विषय: इदि बालिशगोवम् । तामससगकुलाना तमसि सति रूपदर्शनं प्रावरणविच्छेदात् । 30 "-तुलना- 5 पृ० २१. पं० २.] भाषाटिप्पणानि । ४५ पालेोके सत्यपि संशयज्ञानसम्भवात् काचाद्युपहन्द्रियाणां शुष्ठराष्ट्रसादा पोताद्याकारज्ञानो. त्पत्तेर्मुमूर्षायां यथासम्भवमर्थेऽसत्यपि विपरीतप्रतिपत्तिसद्भावानार्यादयः कारणं ज्ञानस्येवि स्थितम् ।-नवी. अवि० ६.७ । पृ.२०. पं०३, 'योगिनां च'-तुलना-तत्यार्यश्ला० १. १४. ७-६ | अमेयर० पृ० ६४ A पृ०. २०. पं० १५. 'तस्मात्-नु "स्वहेतुजनितोप्यर्थः परिच्छेयः स्वतो यथा । तथा ज्ञानं स्वहेतूत्यं परिच्छेदात्मकं स्वतः।।"-पी०६६। तस्यार्थश्ला० पृ० २१८ । पृ०. २०.५० १८. 'तदुत्पत्तिमन्तरेण'-तुलना- "मलविदमणिव्यक्तिर्यथानेकम कारतः । कर्मविद्धात्मविज्ञप्तिस्तयानेऊन कारतः ॥"-लपी० ६.७ । 10 "यद्यारवं कर्मक्षयोपशमापेचिणी करणमनसी निमित्तं विज्ञानस्य न बहिरर्यादयः ।"-- लपी. स्ववि०६.७॥ "न तज्जन्म न ताठूप्यं न तव्यवसितिः सहः । प्रत्येकं वा भजन्तीह प्रामाण्यं प्रति हेतुताम् ।"-लपी० ६ ८ । परी०२.८ प्रमाणन ४ ४६, ४७। 15 प्र० १. प्रा० १. सू० २१-२६ पृ० २१. सब प्रकार के ज्ञानों की उत्पत्ति का विधार करते समय सभी भारतीय दार्शनिकों ने ज्ञानों के कारण, उनके विषय, उनको उत्पत्ति का क्रम क्या उनके कार्य आदि का अपने-अपने ढङ्ग से विचार किया है। प्रा० हेमचन्द्र ने यहाँ जो इन्द्रिय-मनोजम्प प्रत्यक्ष के सम्बन्ध में कारण, विपयादि का कथन किया है, वह जैनपरम्परा के अनुसार है। कारण, उत्पत्तिनम, विषयभेद, स्पष्टता का सरतमभाव, स्थिति, 20 कार्य प्रादि भनेक मुद्दे प्रत्यक्ष से सम्बन्ध रखते हैं। यौद्ध परम्परा में चित्तप्रवृत्ति का निदर्शन कराते हुए चक्षुर्विज्ञान प्रादि छ विज्ञान- योधियों को लेकर उन्हीं मुद्दों पर बौद्ध वावज्ञान की प्रक्रिया के अनुसार सूदम पार पाकर्षक प्रकाश डाला गया है-अभिधम्मत्य. १.६ से । वैदिक दर्गनों में में न्याय-पेशेषिक दर्गनों ने, जिनका इम पिपप का भव पूर्वमीमांसक 25 को भी मान्य है, निर्विकल्पक, सविकल्पफ प्रादि प्रम से प्रत्यक्ष के सम्बन्ध में उन्हीं गुदी पर पर विस्तार पर यहुए सूरमया से विचार किया है-रा. पृ. १८१। रसोया. प्रत्यक्ष रा० ११२ १२० । मुता. या• ५२६१। साम्यदर्शन ने भी~जिमकी प्रकिया योग, येतान्तादि दर्शन को मान्य है-अपनी प्रक्रिया के अनुसार इम सम्बन्ध में विपार किया है- मोरया..माउर. सरियन । मा० मपम ने प्रस्तुशु पार सत्रों में भक्त मुद्दों के अपर जैन परम्परा के मन्तव्य का समय किया है। यह सूयय यपि मामान्यरूप से मागमिक भार भागमारनम्थी सार्षिक 30 प्रमाणुमीमांसाया; [पृ० २१. पं०८- दोनों जैन परम्परा का सप्राहक है वघापि इस सूत्रण में जो शाब्दिक रचना और जो आर्थिक वक्तव्य है वह एवद्विषयक अम्लङ्क की कृति के साथ अधिक सादृश्य रसता है। पृ०. २१. पं०८. 'एतेन दर्शनस्य-नुलना-"अर्धग्रहणयोग्यतालतणं तदनन्तरभूतं मन्माउदर्शन स्वविषयव्यवस्थापन विकल्पम् उत्तरं परिणाम प्रतिपद्यते अवग्रहः ।"-जघी० स्वति १.५1 पृ०. २१. पं० १२. 'प्रतिसंल्यानेन'-बौद्ध वार्किक जिसे प्रत्यक्षप्रमाणरूप मानते हैं उम निर्विकल्पक ज्ञान को दर्शन या अनध्यवसाय फहकर प्रा. हेमचन्द्र ने प्रमाणकोटि से बाहर रक्सा है, और उसके अनन्तरमावी अवग्रह में प्रमाणभूत ज्ञानपरम्परा का प्रारम्भ मानकर इन्द्रियजन्य उस अवाह को मानसविकरप से भी भिन्न कहा है। बौद्ध तार्किक 10 मानस विकल्प को प्रप्रमाण मानकर उसका प्रतिसंख्याननामक समाधिविशेषभावी भावना से नाश मानते हैं-"प्रतिसख्यानिरोध। यो विसयोगः पृथक् पृयका "विसंयोग: क्षयो धिया" अभिधमं. 1. १. ६, २. ५७ । तस्यस० प. पृ० ५४७ । मध्य० १० पृ० ३६६, ५५६ । अभिधम्मत्य० ६.२८ । १० शाहरमा०२.२.२२ । पृ० २१. पं० २८. ईहित -प्रागम और उप्तको चूर्णि प्रादि व्याख्यानों में जय तक 15 प्राकृत भाषा का सम्बन्ध रहा तब तक प्रवाय शब्द का प्रयोग ही देखा जाता है। प्राकृत 'प्रवाय' शब्द संस्कृत 'पपाय और संस्कृत 'प्रवाया दोनों में निप्पन्न होता है। उमारवावि ने प्रयाय का सस्कृत अपाय पनाकर उसी को मूल सूत्र पर माप्य में प्रयुक्त किया है। पृश्यपाद मादि दिगम्बरायायों ने सरकव भवाय शब्द को ही सूत्रपाठ एवं अपनी अपनी व्यायामों में रखा है। 20 पापि प्रकलङ्क ने पूज्यपाद के अनुमार सस्कृन शब्द वो रखा प्रवाय, पर उनकी दृष्टि भाष्यप्रयुक अपाय शन्द की पोर भी गई और उनके मन में प्रश्न हुप्रा कि क्या मस्कृत में मायानुसार अपाय शब्द का प्रयोग ठीक है या मर्वार्थसिद्धि के अनुमार पवाय शन्द का प्रयोग ठीक है। इस प्रश्न का जवाय उन्होंने बुद्धिपूर्वक दिया है। उन्होंने देखा कि अपाय पार प्रवाय ये दोनों संस्कृत शब्द प्राकृत प्रयाय शन्द में से फलित हो सकते हैं। तम दोन माहन रान्दों का पाट क्यों न मान लिया जाय ?। यह सोचकर उन्होंने सरकत में वक्त दोनों गन्दी के प्रयोग को मही बनलाया फिर भी दोनों सदनों के प्रयोग में घोड़ा.मा पर्थ- भर दिपनाया। ये कहते हैं कि जब निर्गय में ध्यावृत्तिप्रपानवा रहती है वय यह भपाप २ और जब विधिप्रधानता रहती है सब यह भवाय है। अपाय में भी विधि अंश गीयरूपण मा हो जाता है। इसी तरह पपाप में भी गांगरूपय निरंप अंश मा जाता है। प्रराएव पाहे 30 पाय गम का प्रयोग करा पाई प्रयाय गन्द का, पर बस्नुसः दोनों शन्द विशेषावधारा. पनिपापक होने से पापमाना. १५ पृ० २२. पं०८.] भापाटिप्पणानि । ४७ त - पृ०. २२. पं० ३. 'संख्येयमसंख्येयं वा-तुलना- "उग्गहो एक्कं समयं इहायाया मुहुत्तमंतं तु । कालमसंखं संखं च धारणा होइ नायचा !!"-आम नि० ४ । नन्दी० ० ३४ । पृ०. २२. पं० ६. 'ज्ञानादतिरिक्त:- '-तुलना-प्रशल० पृ० २६७ । मुक्ता० का० १६०, १६१ । पृ०, २२. पं० ८. 'नन्धविच्युतिमपि-जैनपरम्परा में मतिज्ञान का धारणानामक चौधा भेद है। आगम (नन्दी० सू० ३४), नियुक्ति (श्राव० नि० ३) और तत्वार्यभाष्य (१. १५) वक में धारणा का पर्यायकथन के सिवाय कोई सास विरोपणपूर्वक अर्धकघन देसा नहीं जाता। जान पड़वा है कि इस बारे में प्रथम प्रयन पूज्यपाद का ( सर्गर्य० १. १५ ) है। पूज्यपाद ने अविस्मृति के कारण को धारणा कहकर जो नया अर्घसूचन किया उसके ऊपर दो परम्पराएँ शुरू हुई। तमाश्रमण जिनभद्र ने नियुक्ति का भाष्य करते समय धारणा 10 का बारीको एवं विस्तार के साथ विचार किया और अन्त में बतलाया कि अविच्युति, वासना ( जिसे सरकार भी कहते हैं) और स्मृति ये दोनों पारणा है। पूज्यपाद के अनु- गामी अकलङ्क ( तत्वार्थरा० १. १५ ), विद्यानन्द ( तत्वार्थरला. १. १५. २१, २२ ) और अनन्त. धौर्य इन तीनों प्रसिद्ध दिगम्बराचार्यों ने पूज्यपाद के संक्षिप्त सूचन का ही विस्तृत और सतर्क उपपादन करके कहा कि स्मृति का कारण संस्कार-जो जैन दृष्टि से वस्तुतः ज्ञानस्वरूप ही है 15 वाह-धारणा है। इस तरह धारणा के अर्थ में दो परम्पराएँ देखी जाती हैं। जिनभद्र को परम्परा के अनुसार प्रविच्युति, सरकार और स्मृति वीनों धारणा है और संस्कार कर्म- सयोपशमरूप होने से प्रात्मीय शक्तिविशेप मात्र है, ज्ञानरूप नहीं। अलङ्क प्रादि की दिगम्बरीय परम्परा के अनुसार स्मृति का कारण सरकार ही धारणा है जो वस्तुत: ज्ञानस्वरूप १ "अमोत्तरमाह--भएणई इत्यादि, भएयतेऽत्र प्रतिविधानम् । किम् ? इत्याह-'हद वस्तु तदेव यत् प्रागुपलब्ध गगा' इत्याभूता कालान्तरे या स्मृतिरूपा बुदिररजायते, नरिद सा पूर्वमवृत्तादपायात निर्वि यादमभ्यधिकर, पूर्वप्रधा पापकाले तस्या प्रभागत् ; सामवापायस्य तु रस्तुनिश्चयमानरलोन पूर्वापर. दर्शनानुसधानाध्यागात् । ततश्न साऽन परूपत्यार प्रतिधारणा नामनि पर्यन्ते सबन्ध । यतश्च यरमाश चामनारिशेात् पूपिलधरस्वादितसरकारलदणात् तद्विशानापरणतयोररामसान्निध्यादित्ययः, मा 'पद तदेव इति लवाण्या स्मृतिर्मति । सारि बागनारायादभ्यधिनि सत्या धृतिनाम, इतीहापि सबन्ध । जा याध्यायेत्यादि' या चापायादनन्तरमपिच्युति प्रवर्तने साशी तिनाम । इदमुक्त भाति यस्मिन् समये नयापुरेपाध्यम्' इत्यादिनिश्चयवसाय प्रवृत्तः, तत समयापमपि 'स्पापुरेयाध्यम्, स्थाणुरेणा- ऽयम्' इत्यच्युता यानमुहत सचिदपायमति साप्पयाऽविनि प्रथमप्रवृत्तागयादमधियेवि प्रतिधारणा नामनि। एमरिन्युनि यामना स्मृतिस्य धारया प्रिया सिता भवति । पासनागिरमृतिीिडानापरणकाचारामरूपा, तदिराननननरानिला चेयने। मान पद्यपि सर्व गारपान मसी, तयारि तारिलिजमानसायं गत्, उनादानमाविस्मृतिस्पशान. पारणलामोचारतो सम्पायुषाम्पते । तस्तुतिगामवनम्युगमादेव निरन्न । तरमादरियुति रगी यामनारूगया धारणाग स्पिनत्य न मने पम् , दिन गाधी मी रिमाम् ॥"-पिगंगा १० गा०५,१६ प्रमाणमीमांसाया: [पृ० २२. पं० २०- 5 है। जिनभद्रीय परम्परा का सोकार याकिनोसूनु हरिभद्र ने किया (आव० नि० हारि० ३) और वादी देवसूरि ने उसी परम्परा के प्राधार पर सूत्र (प्रमाणन० २.१० ) रचकर उसके व्याख्यान में दिगम्बराचार्य विद्यानन्द और अनन्तवीर्य का नाम लेकर उनके मत का निरसन करके जिनभद्रीय परम्परा का सयुक्तिक समर्थन किया-स्याद्वादर० २. १० ॥ यद्यपि प्रा० हेमचन्द्र वादी देवसूरि के समकालोन और उनके प्रसिद्ध अन्य स्याद्वाद- रत्नाकर के द्रष्टा हैं एवं जिनभद्र, हरिभद्र और देवसूरि तीनों के अनुगामी भी हैं, वघापि वे धारणा के लसपसूत्र में तथा उसके व्याख्यान में दिगम्बराचार्य प्रकलङ्क और विद्यानन्द प्रादि का शब्दश: अनुसरण करते हैं और अपने पूज्य युद्ध जिनभद्र आदि के मन्तव्य का खण्डन न करके केवल उसका आदरपूर्वक ममन्वय करते हैं। अपने पूज्य श्वेताम्बरीय 10 देवसूरि ने जिन विद्यानन्द प्रादि के मत का खण्डन किया है उसी मत को अपनाकर प्रा० हेमचन्द्र ने सम्प्रदायनिरपेत तार्किकता का परिचय कराया है। पृ०. २२. पं० २०. 'सौगतः तुलना-प्रमाण्या० ३.२.८ से । पृ०. २२. पं० २१. 'नैयायिकादिभिः-तुलना-बन्दली पृ० ३० । १०. २२. पं० २२. 'नयायिकास्तु-भारतीय दर्शनशास्त्रों में प्रमेय तथा विविध 15 आचार विषयक मतमतान्तर जो बहुत पुराने समय से प्रचलित हैं उनके पारस्परिक सण्डन- मण्डन की प्रथा भी बुद्ध-महावीर जितनी पुरानी तो अवश्य ही है पर हम उस प्राचीन खण्डन-मण्डन प्रथा में प्रमाणलक्षणविषयक मतभेदों का पारस्परिक सण्डन-मण्डन नहीं पाते। इसमें तो सन्देह नहीं कि दिड्नाग के पहिले ही प्रमाणसामान्य और प्रमाणविशेष के लक्षण के सम्बन्ध में बौद्ध, वैदिक प्रादि वार्किक अपने-अपने मन्तव्य का प्रतिपादन करने 20 के साथ हो मतान्तरों का खण्डन करने लग गये थे, क्योंकि दिड्नाग के प्रमाणसमुच्चय में ऐसा खण्डन स्पष्ट हम पाते हैं। दर्शनसूत्रों के उपलब्ध वात्स्यायन, शावर, प्रशस्त, योग आदि प्राचीन माज्यों में प्रमाण के लक्षण सम्बन्धी मतान्तरों का सण्डन यद्यपि नहीं है तथापि दिड्नाग के उत्तरवर्चि सन्ही भाष्यों के व्याख्याप्रन्थों में वह पारस्परिक सण्डन स्पष्ट एवं व्यवस्थित रूप से देखा 25 जाता है। दिड्नाग ने प्रत्यक्ष के लक्षण सम्बन्धी नैयायिक, मीमांसक प्रादि के मद का सण्डन किया है (प्रमाणसमु० १. १६ से)। इसका जवाब वात्स्यायन के टीकाकार उद्योतकर (न्यायमा...१.४) और शाबर के टीकाकार कुमारिल (श्लोस्वा० प्रत्यक्ष श्लो०४२ से) आदि ने दिया है। ईसा को छठी, सातवीं शतान्दि तक तो यह तार्किकों की एक प्रथा ही हो गई जान पड़ती है कि अपने लक्षण ग्रन्थों में मतान्तरों का सण्डन किये बिना स्वमत स्थापन पूर्णतया न समझा जाय । जैन परम्परा में भी प्रमाण के लक्ष्य सम्बन्धी स्वमतप्रतिपादन तो हम भागमयुग से देखते हैं और यही प्रथा उमास्वाति तक बराबर चलो आई जान पड़तो है पर इसमें मता- कुछ सण्डन का प्रवेश पूज्यपाद से ( सार्थ ० १.५.) हुआ जान पड़ता है। प्रमाण 30 न्तर के पृ० २३, ५० ४.] भाषाटिप्पणानि। - लक्षण सम्बन्धी परमतों का प्रधान रूप से सण्डन करनेवाला जैन तार्किकों में सर्वप्रथम प्रक- लड्डू ही है-न्यायवि० सिद्धिवि० ग्रादि। उत्तरवर्ती दिगम्बर श्वेताम्बर सभी तार्किकों ने अकलङ्क- अवलम्बित सण्डनमार्ग को अपनाकर अपने-अपने प्रमाणविषयक लक्षणमन्धों में वौद्ध, वैदिक- सम्मत लक्षणों का विस्तार के साथ सण्डन किया है। प्रा० हेमचन्द्र ने इसी प्रघा का अवलम्बन करके यहां न्याय, बौद्ध, मीमांसा और सांख्यदर्शन-सम्मत प्रत्यक्ष के लक्षणों का। पूर्व परम्परा के अनुसार ही सण्डन किया है। १०. २२. पं० २४. 'व्याख्यावमुल्येन'-वाचस्पति मिश्र और उनके गुरु त्रिलोचन के पहले न्यायसूत्र के व्याख्याकार रूप से वात्स्यायन और उद्योतकर दो ही प्रसिद्ध है। उनमें से वात्स्यायन ने न्यायसूत्र ( १.१.३ ) के भाग्य में प्रत्यक्ष प्रमाणरूप से सनिकर का भी स्पष्ट फयन किया है जैसा कि वाचस्पति मिश्न को न्यायसूत्र (२.१.४) की अपनी व्याख्या में अभिप्रेत 10 है। इसी तरह उद्योतकर ने भो न्यायसूत्र ( १.१ ३ ) के वार्तिक में ( पृ० २६ ) भाष्य का अनु- गमन करके सन्निकर्ष और ज्ञान दोनों को ही प्रत्यक्ष प्रमाण मानकर इसका सबल समर्थन किया है। वाचस्पति का भी न्यायसूत्र (१ १.४) की व्याख्या ( पृ० १०८ ) का वही तात्पर्य है। इस तरह जर वाचस्पति का तात्पर्य वास्यायन और उद्योतकर की व्याख्या से भिन्न नहीं है तब प्राचार्य हेमचन्द्र का 'पूर्वाचार्यकृतव्याल्यावैमुख्येन' यह कथन वाचस्पति के विषय में 15 सङ्गत कैसे हो सकता है यह प्रश्न है। इसका उत्तर केवन इतना ही है कि न्यायसूच (११.४ ) की वात्स्यायन और उद्योनारकृत व्याख्या सीधी है। उममें 'यत' आदि किसी पद का प्रयाहार नहीं किया गया है जैसा कि वाचस्पति मिश्र ने उसौ सूत्र की व्याख्या में किया है। तात्पर्य में भेद न होने पर भी पूर्वाचार्य के व्याख्यानों में 'यता' पद के अभ्याहार का प्रभाव पार वाचस्पति के व्याख्यान में 'यत,' पद के अध्याहार का अस्तित्व देसफर हो 20 प्राचार्य क्षेमचन्द्र ने वाचस्पति के विषय में 'पूर्वाचार्यक्रनव्याख्यायमुख्येन' कहा पृ०. २२. पं० २५. 'यतःशब्दा-तात्पर्य पृ० १०८, १२५ : न्यायम० पृ. १२, ६६ । १२. २३. पं० ४. 'अमाप्यकारित्वाद'-इन्द्रियों का अपने अपने विषय के साथ सनिक होने पर ही प्रत्यनज्ञान उत्पन्न होता है, इसमें किसी का मतभेद नहीं। पर सनि. कर्प के स्वरूप में घोड़ासा मतभेद है जिसके प्राधार पर प्राप्याप्राप्यकारिस्व का एक वाद 25 गड़ा मापार सभी दार्शनिकों की चर्चा का विषय बन गया है। मान्य ( गांख्या 1.20), न्याय (न्यायमू० ३. १. ३३-५३), वैशेषिक (पन्दली पृ. २३), जैमिनीय ( शाररमा० १. १. १३ ) आदि ममी वैदिक दर्शन अपनी अपनी प्रमिया - १"रिनानगुरूभीमागांनुगमन नगे । पथामान पगारय बाल्पातमिदमास्यन् ।।"- ताप० पृ०१३३1 "ATRA नि: नायबम। नाम नो ri, सा गरिसता wri dir,जनसरा दानवदानवासस. पनमा"-न्यायमा० १.१.३। 7 प्रमाणमीमांसायाः [पृ० २३. पं०५- के अनुसार पाँचों बहिरिन्द्रियों को प्राप्यकारी मानते हैं। बौद्धदर्शन बहिरिन्द्रियों में प्राय, रसन, स्पर्शन तीनों को ही प्राप्यकारी मानता है, चतुः-श्रोन को नहीं-"अप्राप्तान्यतिमनः- श्रोत्राणि त्रयमन्यथा-अभिधर्म० २. ४३। जैनदर्शन ( प्रायः नि०५ । तत्त्वार्य सू० १. १६ ) सिर्फ चक्षु के सिवाय चार वहिरिन्द्रियों को ही प्राप्यकारी मानता है अन्तरिन्द्रिय मन को तो सिर्फ सांख्य (योगभा० १. ७) तथा वेदान्त ही प्राध्यकारी मानते हैं। वाको के सभी वैदिक दर्शन तथा बौद्ध और जैनदर्शन भी उसे अप्राप्यकारी ही मानते हैं। यह प्राप्याप्राप्यकारित्व की चर्चा करीब दो हज़ार वर्ष के पहिले से प्रारम्भ हुई जान पड़ती है। फिर क्रमश: वह उत्तरोत्तर विस्तृत होते होते जटिल एवं मनोरञ्जक भी बन गई है। पृ० २३. पं० ५. 'अथ प्राप्पकारि-न्यायवा० पृ० ३६ । न्यायम० पृ० ७३ । पृ० २३. पं० ८. 'सौगतास्तु'-बौद्ध न्यायशास्त्र में प्रत्यत्त लक्षण की दो परम्पराएँ देखो जाती हैं-पहलो अभ्रान्तपद रहित और दूसरो अभ्रान्तपद महित । पहली परम्परा का पुरस्कर्ता दिड्नाग और दूसरी का धर्मकीर्ति है। प्रमाणसमुच्चय ( १.३) ओर न्यायप्रवेश में (०७) पहली परम्परा के अनुसार लक्षण और व्याख्यान है। न्यायविन्दु (१४) और उसकी धर्मोत्तरीय आदि पुत्ति में दूसरी परम्परा के अनुसार लक्षण एवं व्याख्यान है। 15 शान्तरक्षित ने तत्त्वसंग्रह में (का० १२१४) धर्मकीर्ति की दूसरो परम्परा का ही समर्थन किया है। जान पड़ता है शान्तरक्षित के समय तक बौद्ध तार्किकों में दो पक्ष स्पष्टरूप से हो गये थे जिनमें से एक पत्र अभ्रान्वपद के सिवाय ही प्रत्यक्ष का पूर्ण लक्षण मानकर पीव शङ्कादि भ्रान्त ज्ञानों में भी ( तत्त्वस ० फा० १३२४ से ) दिनाग कथित प्रमाण लक्षण-घटाने 10 का प्रयन्न करवा धा। 20 25 उस पक्ष को जवाब देते हुए दिड्नाग के मत का तात्पर्य शान्तरक्षित ने इस प्रकार से बतलाया है कि जिससे दिड्नाग के अभ्रान्तपद रहित लक्षणवाक्य का समर्थन भी हो और अध्रान्तपद सहित धर्मांतीय परम्परा का वास्तविकत्व भी बना रहे। शान्तरचित और उनके शिष्य फमलशील दोनों की दृष्टि में दिड्नाग तया धर्मकीर्चि का समान स्थान था। इसी से उन्होंने दोनों विरोधी बौद्ध साक्षिक पक्षों का समन्वय करने का प्रयत्न किया। चौद्धेनर तर्फ प्रन्धों में उक्त दोनों बौद्ध परम्पराओं का सण्डन देखा जाता है। भामह के काव्यालङ्कार (५. ६. पृ० ३२ ) और उद्योतकर के न्यायवार्तिक में (१.१.४.४० ४१) दिइनागीय प्रत्यक्ष लक्षय का ही उल्लेस पाया जाता है जब कि उद्योतकर के बाद के वाचस्पति ( तात्पयं० पृ. १५४ ), जयन्त ( मारी पृ० ५२ ), श्रीधर (कन्दली पृ० १६० ) पार शालिकनाथ (मारगर.१० ४) भादि सभी प्रसिद्ध वैदिक विद्वानों की कृतियों में धर्मकीर्तीय प्रत्यक्ष 80 लतका पूर्वपत रूप से उल्लेख है। जैन मापायों में जो बौद्धमम्मत प्रत्यक्ष लक्षण का सण्डन किया है उसमें दिटनागीय भीर धर्मकीयि दोनों लपक्षों का निर्देश एवं प्रतिवाद पाया जाता है। सिद्धसेन दिवाकर पृ० २३ पं० १६.1 भाषाटिप्पणानि की कृति रूप से माने जानेवाले न्यायावतार में जैन परम्परानुसारी प्रमाण लक्षय में जो बाध- वर्जितपद-(न्याया० १ ) है वह अक्षपाद के (न्यायसु० १.१ ४) प्रत्यक्ष लक्षणगत अव्य. भिधारिपद का प्रतिविम्व है या कुमारिल क के समझे जानेवाले 'तत्रापूर्वार्य विज्ञानं प्रमाणं बाधवर्जितम्। लक्षयगत बाधवर्जित पद की अनुकृत्ति है या धर्मकीर्तीय (न्यायवि० १ ४) अभ्रान्त. पद का रूपान्तर है या स्वय दिवाकर का मालिक उद्भावन है यह एक विचारणीय प्रश्न है।। जो कुछ हो पर यह तो निश्चित ही है कि प्रा० ईमचन्द्र का बौद्ध प्रत्यत्तलक्षण विषयक खण्डन धर्मकीतीय परम्परा को उद्देश में रखकर हो है, दिड्नागीय परम्परा को उद्देश में रखकर नहीं। पृ०. २३. पं० ६. 'अभिला-बोद्ध लक्षणगत कल्पनाऽपोट पद में स्थित कल्पना शब्द के अर्थ के सम्बन्ध में खुद बोद्ध तार्किको मे अनेक भिन्न-भिन्न मत थे जिनका कुछ खयाल शान्तरक्षित ( तलस० का० १२१४ से ) की इससे सम्बन्ध रखनेवाली विस्तृत चर्चा 10 से पा सकता है, एवं अनेक वैदिक और जैन तार्किक जिन्होंने बोद्ध-पक्ष का सण्डन किया है उनके विस्तृत ऊहापोरात्मक खण्डन प्रन्थ से भी कल्पनाशब्द के माने जानेवाले अनेक अर्थों का पता चलता है। खासकर जब हम केवल सण्डनप्रधान तत्वोपप्लव ग्रन्ध ( पृ० ४१. ) देखते हैं तब वो कल्पना शब्द के प्रचलित और सम्भवित करीब-करीब सभी अर्थों या सद्विषयक मतो का एक बड़ा भारी समह हमारे सामने उपस्थित होता है। ऐसा होने पर भी आ० हेमचन्द्र ने तो सिर्फ धर्मकीर्ति अभिमत (न्यायवि० १ ५) कल्पना स्वरूप का-जिसका स्वीकार और समर्थन शान्तरक्षित ने भी ( तत्वस का० १२१४) किया है ही उल्लेख अपने खण्डन ग्रन्थ में किया है अन्य कल्पनास्वरूप का नहीं। पृ०. २३ ५० १३ "निर्विकल्पोत्तरकाल'-तत्वस० का० १३०६ । पृ० २३. पं० १६ 'जैमिनीयास्तु'-मीमांसादर्शन में प्रत्यक्ष प्रमाण के स्वरूप का 20 निर्देश सर्वप्रथम जैमिनीय (१ १ ४) सूत्र में ही मिलता है । इस सूत्र ऊपर शावरभाष्य के अलावा अन्य भी व्याख्याए और वृत्तियाँ थीं। उनमें से भवदास की व्याख्या इस सूत्र को प्रत्यक्ष लक्षण का विधायक माननेवाली थी-श्ला० न्याय प्रत्यक्ष श्लो१। दूसरी कोई व्याख्या इस सूत्र को विधायक नहीं पर अनुवादक माननेवाली थी-रलाचा प्रत्यक्ष श्ला० १६। कोई वृत्ति ऐसी भी थी ( शावरमा० १.१ ५) जो इस सून के शाब्दिक विन्यास 2 में मतभेद रखकर पाठान्वर माननेवाली थी अर्थात् सूत्र में जो सत् ओर सत् शब्द का क्रमिक स्थान है उसके बदले तत् और सत् शब्द का व्यत्यय मानती थी। कुमारिल ने इस सूत्र को लक्षण का विधान या स्वतन्त्र अनुवादरूप माननेवाले पूर्व- मतों का निरास करके अपने अनोखे ढङ्ग से अन्त में उस सूत्र को अनुवादरूप ही स्थापित किया है और साथ ही उस पाठान्तर माननेवाले मत का भी निरास किया है (श्लोक्या. 30 15 के । १ न्यायवा० पृ०४१ । तात्पर्य० पृ० १५३ | कंदली पृ० १११। न्यायम०पृ० १२-१५ । तत्त्वार्थरलो पृ० १८५। प्रमेयक पृ० १८ B.!

૬૨ प्रमाणमीमांसायाः [पृ० २३. पं० २१- - 10 प्रत्यक्षः श्लो० १-३६) जैसा कि प्रभाकर ने अपने बृहती ग्रन्ध मे। प्रत्यक्ष लक्षण परक प्रस्तुत जैमिनीय सूत्र का सण्डन मीमांसकभिन्न वैदिक, बौद्ध और जैन सभी तार्किको ने किया है। बौद्ध परम्परा में सबसे प्रथम खण्डन करनेवाले दिड्नाग (प्रमाणसमु० १. ३७) जान पड़ते हैं। उसी का अनुसरण शान्तरचिव आदि ने किया है। वैदिक परम्परा में । प्रथम सण्डन करनेवाले उद्योतकर ही (न्याया• पृ० ४३ ) जान पड़ते हैं। वाचस्पति तो उद्योतकर के हो टोकाकार हैं ( तात्पर्य पृ० १५५ ) पर जयन्त ने ( न्यायम० पृ० १०० ) इसके राण्डन में विस्तार और स्वतन्त्रता से काम लिया है। जैन परम्परा में इसके सण्डन- फार सर्वप्रथम अमलड्डू या विद्यानन्द ( तत्वार्थश्लो. पृ० १८७ श्ला० ३७) जान पड़ते हैं । अभयदेव ( मन्मतिटी०१०५३४ ) आदि ने उन्हों का अनुगमन किया है। प्रा० हेमचन्द्र ने 10 अपने पूर्ववर्ती जैन तार्किकों का इस जैमिनीय सूत्र के खण्डन में जो अनुसरण किया है वह जयन्द के मजरीगत (पृ० १०० ) सण्डन भाग का ही प्रतिबिम्ब मात्र है जैसा कि अन्य जैन तार्किक ग्रन्थों ( स्याद्वादर० पृ० ३८१ ) मे है । राण्डन करते समय प्रा० हेमचन्द्र ने कुमारिल-सम्मत अनुवादमडी का निर्देश किया है और उस व्यत्ययवाले पाठान्तर का भी। पृ०. २३. पं० २१. 'अत्र संशयविपर्यय'-श्लोकया. प्रत्यक्ष० श्ला० १० । पृ०. २३. 'अथ सत्संप्रयोग इति सता'-"भवदासेन हि सता सम्प्रयोग इति एतम्"-श्लो० न्याय प्रत्यक्षः श्लो० ३६ । पृ०. २३. पं० २३. 'अथ सति सम्मयोग'-शारभा० १.१.४ । पृ०. २४. पं० १३. 'श्रोत्रादित्ति'-सांख्य परम्परा में प्रत्यत्त लक्षण के मुख्य तीन प्रकार है। पहिला प्रकार विन्ध्यवासी के लक्षण फा है जिसे वाचरपति ने वागण्य के नाम से निर्दिष्ट किया है-तात्पर्य० पृ. १५५ । दूसरा प्रकार ईश्वरकृष्ण के लक्षण का (मायका. ५) और तीसरा साल्यसूत्रगत ( सारण्यम्० १.८६ ) लक्षय का है। बौद्धों, जैनों और नयायिकों ने सांख्य के प्रत्यक्ष लक्षण का राण्डन किया है । १, ज्यान रपने की मात यह है कि बिन्यवासी के लक्षण का सण्डन तो सभी ने किया है पर 20 ईश्वरकप्य जैसे प्राचीन मास्याचार्य के लनय का सण्डन सिर्फ जयन्त (पृ. ११६) ही ने किया है पर साख्यमत्रगत लक्ष्य का सण्डन तो किसी ने भी नहीं किया है। पादों में प्रथम एण्डनकार दिइनाग (प्रमाणममु. १. २७), नैयायिकों में प्रथम एण्डन- फार एघातकर (न्यायवा. १.४३ ) और जैनों में प्रथम सण्डनकार प्रकलहू (न्यायवि. १. १६५) हो जान पाते। मा० हेमचन्द्र ने मास्य के समय पण्डन में पूर्वाचार्यों का अनुसरण किया है पर एनका पणन सामफर अपन्तकृत ( न्यायम. १.१.६) राणनानुसारी है। जयन्त ने ही पं.२२. 20 30 पृ० २४. पं० २६.] भाषाटिप्पणानि। विनयवासी ओर ईश्वरकृष्ण दोनो के लक्षणप्रकार का सण्डन किया है, हेमचन्द्र ने भी उन्हीं के शब्दो में दोनों ही के स्तक्षण का सण्डन किया है। 5 पृ०. २४. पं० २४. 'प्रमाणविषय-तुलना-"तत्र यस्येप्साजिहासाप्रयुक्तस्य प्रवृत्तिः स प्रमाता, स येनार्य प्रमिपति तत् प्रमाणम्, योऽर्थः प्रमीयते नत प्रमेयम् , यत् अर्थविज्ञान सा प्रमिति:, चतसृषु चैवंविधास्वर्यतत्त्वं परिसमाप्यते । न्यायभा० १. १. १ । अ० १. प्रा० १. सू० ३०-३३ पृ० २४. विश्व के स्वरूप विषयक चिन्तन का मूल ऋग्वेद से भी प्राचीन है। इस चिन्तन के फलरूप विविध दर्शन क्रमशः विकसित और स्थापित हुए जो संक्षेप में पाँच प्रकार में समा जाते हैं-केवल नित्यवाद, केवल अनित्यवाद, परिणामी नित्यवाद, नित्यानित्य उभयवाद ओर नित्यानित्यात्मकवाद। केवल ब्रह्मवादी वेदान्ती केवल नित्यवादी हैं क्योंकि उनके मत से अनित्यत्व प्रामासिक मात्र है। बौद्ध 10 क्षणिकवादी होने से केवलानित्यवादी हैं। सांख्ययोगादि चेतनभिन्न जगत् को परिणामी नित्य मानने के कारण परिणामी नित्यवादी हैं। न्याय वैशेषिक आदि कुछ पदार्थों को मात्र नित्य और कुछ को मान अनित्य मानने के कारण नित्यानित्य उभयवादी हैं। जैनदर्शन सभी पदार्थों को नित्यानित्यात्मक मानने के कारण नित्यानित्यात्मकवादी है। नित्यानित्यत्व विषयक दार्शनिको के उक्त सिद्धान्त श्रुति और प्रागमकालीन उनके अपने-अपने ग्रन्थ में स्पष्टरूप से 15 वर्णित पाये जाते हैं और घोड़ा बहुत विरोधी मन्तव्यों का प्रतिवाद भी उनमें देखा जाता है-सून० १. १. १५.१८ । इस तरह वर्क युग के पहिले भी विश्व के स्वरूप के सम्बन्ध में नाना दर्शन और उनमे पारस्परिक पत-प्रतिपक्षभाव स्थापित हो गया था। तर्कयुग अर्थात् करीब दो हज़ार वर्ष के दर्शनसाहित्य में उसी पारस्परिक पक्षप्रति- पक्ष भाव के आधार पर वे दर्शन अपने-अपने मन्तव्य का समर्थन और विरोधी मन्तव्यों का 20 सण्डन विशेष-विशेष युक्ति-तर्क के द्वारा करते हुए देखे जाते हैं। इसी तर्कयुद्ध के फल- स्वरूप तर्कप्रधान दर्शनग्रन्थों में यह निरूपण सब दार्शनिको के वास्ते आवश्यक हो गया कि प्रमाणनिरूपण के बाद प्रमाण के विषय का स्वरूप अपनी-अपनी दृष्टि से बतलाना, अपने मन्तव्य की कोई कसौटी रखना और उस कसौटी को अपने ही पक्ष में लागू करके अपने पत की यधार्थता साबित करना एवं विरोधी पत्तों में उस कसौटी का प्रभाव दिखांकर उनकी अवास्तविकता साबित करना। प्रा० वेमचन्द्र ने इसी तर्कयुग की शैली का अनुसरण करके प्रस्तुत चार सूत्रों में प्रमाण के विपयरूप से समस्त विश्व का जैनदर्शनसम्मत सिद्धान्त, उसकी कसौटी और उस कसौटी १ "एक सद्विप्रा बहुधा वदन्ति !"-ग० प्र०२ १०३ २०२३ म०४६ । नासदीय. सूक्त ऋग्० १० १२६ । हिरण्यगर्भसूक्त ऋग० १०,१२६ ।

प्रमाणमीमांसाया: [पृ० २४. पं० २६- का अपने ही पक्ष में सम्भव यह सब बतलाया है। वस्तु का स्वरूप द्रव्य-पर्यायात्मकत्व, नित्यानित्यत्व या सदसदात्मकत्वादिरूप जो आगमो में विशेष युक्ति, हेतु या कसोटी के सिवाय वर्णित पाया जाता है ( भग० श० १. उ० ३, श०६ उ० ३३ ) उसी को आ० हेमचन्द्र ने बतलाया है, पर तर्फ और हेतुपूर्वक । तर्कयुग में वस्तुम्वरूप की निश्चायक जो विविध 5 कसौटियाँ मानी जाती थी जैसे कि न्यायसम्मत-सत्ता योगरूप सत्त्व, सांख्यसम्मत प्रमाण विपयत्वरूप सत्व, तथा वौद्धसम्मत-अर्थ क्रियाकारित्वरूप सत्त्व इत्यादि-उनमें से अन्तिम अर्थात अर्थक्रियाकारित्व को ही प्रा० हेमचन्द्र कसोटी रूप से स्वीकार करते हैं जे। सम्भवतः पहिले पहिल वौद्ध तार्किकों के द्वारा ( प्रमाणवा० ३. ३ ) ही उद्भावित हुई जान पडती है । जिस अर्थनियाकारित्व की क्सौटी को लागू करके वौद्ध तार्किको ने वस्तुमात्र 10 में स्वाभिमत क्षणिकत्व सिद्ध किया है और जिस कसौटी के द्वारा ही उन्होंने केवल नित्यवाद (तत्सका० ३६४ मे ) और जैन सम्मत नित्यानित्यात्मक पादादि का (तत्वस० का. १७३८ से ) विकट तर्क जाल से सण्डन किया है, प्रा. हेमचन्द्र ने त्रसी कसौटी को अपने पक्ष में लागू करके जैन सम्मत नित्यानित्यात्मकत्व अर्थात् द्रव्यपर्यायात्मकत्व वाद का सयुक्तिक समर्थन किया है और वेदान्त प्रादि के केवल नित्यवाद तथा बौद्धो के केवल अनि. 15 त्यत्व वाद का उसी कसोटी के द्वारा प्रबल खण्डन भी किया है। पृ०. २४, पं० २८ 'लाघवमपि' '-तुलना-ज्यायनि० टी० १.१७ ॥ ४०.२४. पं० ३० 'द्रवति'-प्राकृत-पाली दव्य-दब्य शब्द और सस्कृत द्रव्य शब्द बहुत प्राचीन है। लोकव्यवहार में तथा काव्य, व्याकरण, आयुर्वेद, दर्शन आदि नाना शास्त्रों में भिन भिन्न प्रों में उसका प्रयोग भी बहुत प्राचीन एवं रूटु जान पड़ता है। 20 उसके प्रयोग-प्रचार की व्यापकता को देखकर पाणिनि ने अपनी अष्टाध्यायी में उसे स्थान देकर दो प्रकार से उसकी व्युत्पत्ति बदलाई है जिसका अनुकरण पिछले मभी वैयाकरणों ने "किया है। तद्धित प्रकरण मे द्रव्य शब्द के साधक खास जो दो सूत्र (५. ३. १०४, ४. ३ १६१ ) बनाये गये हैं उनके अलावा द्रव्य शब्द सिद्धि का एक तीसग भी प्रकार कृत् प्रकरण में है। तद्धित के अनुसार पहली व्युत्पत्ति यह है कि द्रु-वृत्त या काट+ य = विकार या 26 प्रययत्र अर्थात् वृक्ष या काष्ठ का विकार तथा अवयव द्रव्य। दूसरी व्युत्पत्ति यों है-7% काठ+ य = तुल्य अर्थात् जैसे सीधी और साफ सुथरी लकड़ी बनाने पर इष्ट प्राकार धारण कर सकती है वैसे ही जो राजपुत्र प्रादि शिक्षा दिये जाने पर राज योग्य गुण धारण करने का पात्र है वह भावी गुणों की योग्यता के कारण द्रव्य कहलाता है। इसी प्रकार अनेक उपकारों की योग्यता रखने क कारण घन भी द्रव्य कहा जाता है। अनुसार गति-प्राप्ति प्रर्यवाने दु धातु से फर्षिक य प्रत्यय पाने पर भी द्रव्य शब्द निप्पन्न होता है जिसका अर्थ होता है प्राप्ति योग्य अर्थात् जिसे अनेक प्रवस्याएँ प्राप्त होती हैं । वहाँ व्याकरण के नियमानुमार उक्त तीन प्रकार फी व्युत्पत्ति में लोक-शास्त्र प्रसिद्ध द्रव्य शब्द के भी प्रयों का किसी न किसी प्रकार से समावेश हा दी जावा है। कृदन्त प्रकरण के 30 - पृ० २४. पं०३०.] भाषाटिप्पणानि। . जाता है । 15 यपि जैन साहित्य में भी करीब-करीब उन्हीं सभी अर्थों में प्रयुक्त द्रव्य शब्द देखा जाता है तथापि द्रव्य शब्द को जैन प्रयोग परिपाटी अनेक अंशो में अन्य सब पात्रों से भिन्न भी है। नाम, स्थापना, द्रव्य, भाव आदि निक्षेप ( तत्त्वार्थ० १. ५) प्रसङ्ग मे, द्रव्य, क्षेत्र, फाल, भाव आदि प्रसङ्ग में ( भगः श. २. उ० १); द्रव्याधिक पर्यायार्थिकरूप नय प्रसङ्ग में (तत्यार्थभा० ५. ३१ ); द्रव्याचार्य (पञ्चाशक ६ ), भावावार्य आदि प्रसङ्ग में; द्रव्यकर्म, भाव फर्म आदि प्रसङ्ग में प्रयुक्त होनेवाला द्रव्य शब्द जैन परिभाषा के अनुसार खास खास अर्थ का बोधक है जो अर्थ तद्धित प्रकरणसाधिव भव्य-योग्य अर्थवाले द्रव्य शब्द के बहुत नज़दीक हैं अर्थात् वे सभी अर्थ भव्य अर्थ के भिन्न-भिन्न रूपान्तर हैं। विश्व के मालिक पदार्थों के अर्थ में भी द्रव्य शब्द जैन दर्शन में पाया जाता है जैसे जीव, पुद्गल आदि छः द्रव्य । न्याय वैशेषिक ग्रादि दर्शनों में (वै० सू० १ १. १५ ) द्रव्य शब्द गुण-कर्माधार अर्थ 10 में प्रसिद्ध है जैसे पृथ्वी जल आदि नव द्रव्य। इसी अर्थ को लेकर भी उत्तराभ्ययन (२८.६) जैसे प्राचीन भागम में द्रव्य शब्द जैन दर्शन सम्मत छ. द्रव्यों में लागू किया गया देसा महाभाष्यकार पतञ्जलि ने ( पात, महा० पृ. ५८ ) अनेक भिन्न-भिन्न स्थला में द्रव्य शब्द के अर्थ की चर्चा की है। उन्होंने एक जगह कहा है कि पड़े को तोडकर कुण्डी और कुण्डी को तोडकर घड़ा बनाया जाता है एवं कटक, कुण्डल आदि भिन्न-भिन्न अलङ्कार एक दूसरे को तोड़कर एक दूसरे के बदले में बनाये जाते हैं फिर भी उन सब भिन्न-भिन्न- कालीन भिन्न-भिन्न प्राकृतियों में जो मिट्टी या सुवर्ण नामक तत्व कायम रहता है वही अनेक भिन्न-भिन्न आकारों में स्थिर रहनेवाला तत्त्व द्रव्य कहलाता है। द्रव्य शाब्द की यह व्यारया योगसूत्र के व्यासभाष्य में ( ३. १३ ) भी ज्यों की रयो है और मीमांसक कुमारिल ने भी वहीं (स्लोपना यन० श्ला० २१ २२ ) व्याख्या ली है। पतञ्जलि ने दूसरी जगह ( पात. महा० ४. १. ३,५ १. ११६ ) गुण समुदाय या गुग सन्द्राय को द्रव्य कहा है। यह व्याख्या यद्धि प्रक्रिया में विशेष सनत है। जुदे-जुदे गुणों के प्रादुर्भाव होते रहने पर भी अर्थात् जैन परिभाषा के अनुसार पर्यायों के नवनवोत्पाद होते रहने पर भी जिसके मालिकत्व का नाश नहीं होता यह द्रव्य ऐसी भी संक्षिप्त व्याख्या पवअलि के महाभाष्य ( ५.१ ११६) में है। महाभाष्यप्रसिद्ध और वाद के न्यासमाप्य, श्लोकवार्तिक मादि में समर्थित द्रव्य शब्द को 25 उक्त मभी व्याख्याएं जैन परम्परा में उमारवाति के सूत्र और भाष्य में ( ५ २६, ३०, ३०) सबसे पहिले सगृहीत देखी जाती हैं। जिनभद्र उमाश्रमण ने तो ( विशेषा० गा० २८) अपने भाष्य में अपने ममय तक प्रचलित सभी व्याख्यानों का समद करके द्रव्य शब्द का निर्वचन बतलाया प्रफलकू के ( लपी० २.१ ) ही शब्दों में विषय का स्वरूप यवनाये हुए प्रा० हेमचन्द्र 30 ने द्रव्य शब्द का प्रयोग करके उसका आगमप्रसिद्ध और व्याकरण तया दर्शनान्तरसम्म सुवभाव (शाश्वत, रिघर ) अर्घ ही बतलाया है। ऐमा पर्थ वतनाते समय उसकी जो व्युत्पत्ति दिवाई है यह फत् प्रकरणानुसारी मर्यात दुधातु+ य प्रत्यय जनित है। 20 .. है प्रमाणमीमांसाया [पृ० २४. पं० ३०- . है 10 16 प्रमाणविषय के स्वरूपकथन में द्रव्य के साथ पर्यायशब्द का भी प्रयोग है। सस्कृत, प्राकृत, पाली जैसी शास्त्रीय भाषाओं में वह शब्द बहुत पुराना और प्रसिद्ध है पर जैन दर्शन में उसका जो पारिभाषिक अर्थ है वह अर्थ अन्य दर्शनों में नहीं देखा जाता। उत्पाद- विनाशशाली या आविर्भाव तिराभाववाले जो धर्म, जो विशेष या जो अवस्थाएँ द्रव्यगत होती 5 हैं वे ही पर्याय या परिणाम के नाम से जैन दर्शन में प्रसिद्ध हैं जिनके वास्ते न्याय वैशेषिक आदि दर्शनों में गुण शब्द प्रयुक्त होता है। गुण, क्रिया आदि सभी द्रव्यगत धर्मों के अर्थ में आ० हेमचन्द्र ने पर्यायशब्द का प्रयोग किया है पर गुण वथा पर्याय शब्द के बारे में जैन दर्शन का इतिहास सास ज्ञातव्य भगवती आदि प्राचीनतर प्रागमो में गुण और पर्याय दोनो शब्द देखे जाते हैं। उत्तराभ्ययन ( २८ १३ ) में उनका अर्थभेद स्पष्ट है । कुन्दकुन्द, उमास्वामि (तत्त्वार्थ० ५ ३७) और पूज्यपाद ने भी उसी अर्थमद का कथन एवं समर्थन किया है। विद्यानन्द ने भी अपने तर्कवाद से उसी भेद का समर्थन किया है पर विद्यानन्द के पूर्ववर्ती प्रकलङ्क ने गुण और पर्याय के अर्थों का भेदाभेद बतलाया है जिसका अनुकरण अमृतचन्द्र ने भी किया है और वैसा ही भेदाभेद समर्थन तत्त्वार्थभाष्य की टीका में सिद्धसेन ने भी किया है। इस बारे में सिद्धसेन दिवाकर का एक नया प्रस्थान जैन तत्वज्ञान में शुरू होता है जिसमें गुण और पर्याय दोनों शब्दों को केवल एकार्थक ही स्थापित किया है और कहा है कि वे दोनों शब्द पर्याय मात्र हैं। दिवाकर की अभेद समर्थक युति यह है कि प्रागमो में गुणपद का यदि पर्याय पद से भिन्न अर्थ अभिप्रेत होता तो जैसे भगवान् ने द्रव्यार्थिक और पर्यायार्थिक दो प्रकार से देशना की है वैसे वे तीसरी गुणाधिक देशना भी करते । जान पडता है इसी 20 युक्ति का असर हरिभद्र पर पड़ा जिससे भो अभेदवाद ही मान्य रक्सा। यद्यपि देवसूरि ने गुण और पर्याय दोनों के अर्थभेद बतलाने की चेष्टा फी ( प्रमाणन० ५ ७, ८) है फिर भी जान पडता है उनके दिल पर भी प्रभेद का ही प्रभाव है। प्रा० हेमचन्द्र ने तो विषयलक्षण सूत्र में गुणपद को स्थान ही नहीं दिया और न गुण-पर्याय शब्दों के अर्थ- विषयक भेदाभद की चर्चा ही की। इससे प्रा० हेमचन्द्र का इस बारे में मन्तव्य स्पष्ट हो जाता है कि वे भी प्रभेद के ही समर्थक है। उपाध्याय यशोविजयजी ने भी इसी प्रभेद पक्ष को स्थापित किया है। इस विस्तृत इतिहास से इतना कहा जा सकता है कि प्रागम जैसे प्राचीन युग में गुगु पर्याय दोनों शब्द प्रयुक्त होते रहे होंगे। तर्फयुग के प्रारम्भ और विकास के साथ ही साथ उनके अर्थविषयक मेद अभेद की चर्चा शुरू हुई और आगे बढ़ी। फलस्वरूप भिन्न भिन्न प्राचार्यों ने इस विषय म अपना भिन्न भिन्न दृष्टिबिन्दु प्रकट किया 30 और स्थापित भी किया। इस प्रसङ्ग में गुण और पर्याय शब्द के अर्थविषयक पारस्परिक भेदाभेद की तरह पर्याय-गुण और द्रव्य इन दोनों के पारस्परिक भेदाभेद विषयक चर्चा का दार्शनिक इतिहास - - 25 १स विश्य र सभी प्रमाए के लिए देगा सम्मतिटी० पृ०६३१ टि०४।

पृ० २५. पं० २४.] भाषाटिप्पणानि। ५७ 10 जानने योग्य है। न्याय-वैशेषिक आदि दर्शन मेदवादी होने से प्रथम से ही आज तक गुण, कर्म आदि का द्रव्य से भेद मानते हैं। अमेदवादी सांख्य, वेदान्तादि उनका द्रव्य से अभेद मानते आये हैं। ये भेदाभेद के पक्ष बहुत पुराने हैं क्योंकि खुद महाभाष्यकार पतञ्जलि इस बारे में मनोरञ्जक और विशद चर्चा शुरू करते हैं। वे प्रश्न उठाते हैं कि द्रव्य, शब्द, स्पर्श आदि गुणों से अन्य है या अनन्य ?। दोनों पक्षों को स्पष्ट करके फिर वे अन्त । में भेदपक्ष का समर्थन करते हैं । जानने योग्य पास बात तो यह है कि गुण-द्रव्य या गुण-पर्याय के जिस मैदाभेद की स्थापना एवं समर्थन के वास्ते सिद्धसेन, समन्तभद्र आदि जैन तार्किको ने अपनी कवियो में पासा पुरुषार्थ किया है उसी भेदाभेदवाद का समर्थन मीमांसकधुरीण कुमारिल ने भी बड़ी स्पष्टता एवं तर्कवाद से किया है-श्लोक्वा० आकृ० श्लो० ४-६४, वन० श्लो० २१-८० । प्रा. हेमचन्द्र को द्रव्य-पर्याय का पारस्परिक भेदाभेद वाद ही सम्मत है जैसा अन्य जैनाचार्यों को। पृ० २५. पं० १. 'पूर्वोत्तरवियत्त'-तुलना-"परापरविवर्त्तव्यापिद्रव्यमूर्खता मृदिव स्थासादिषु ।"--परी० ४.५१ प्रमाणन० ५.५ । पृ० २५. पं०८. 'दोहि' "-व्याख्या "द्वाभ्यामपि द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकनयाभ्यां प्रणीत 15 शास्त्रम् उलूकेन वैशेषिकशाखप्रणेत्रा द्रव्यगुणादेः पदार्थपटकस्य नित्यानित्यैकान्तरूपस्य तत्र प्रतिपादनात...ततश्यैतत् शास्त्रं तथापि मिथ्यात्वम् तत्प्रदर्शितपदार्धपदकस्य प्रमाणबाधित- जं सविसय इत्यादिना गाथापश्चार्द्धन हेतुमाह-यस्मात् स्वविषयप्रधानताव्यब- स्थितान्योन्यनिरपेतोमयनयाश्रितं वत्, अन्योन्यनिरपेक्षनयाश्रितत्वस्य मिथ्यात्वादिनाऽविना- भूतत्वात् । सन्मतिटी० पृ० ६५६. ७०४ । पृ० २५. पं० २४. 'तत्र न द्रव्यैकरूपो-भारतीय दर्शनों में केवल नित्यत्व, केवल अनित्यत्व, नित्यानित्य--उभय, पीर परिणामिनित्यत्व इन चारों वादों के मूल भगवान महावीर ओर बुद्ध के पहिले भी देखे जाते हैं पर इन वादों को विशेष स्पष्ट स्थापना और उस स्थापना स्वात.... 20 १ किं पुन 'व्य के पुनर्गुणाः । शब्दरपर्शरूपररागन्धा गुणास्ततोऽन्यद् द्रव्यम् । किं पुनरन्य च्छन्दादिभ्यो द्रव्यमाहोस्पिदनन्यत् । गुण्याय भावात् द्रव्ये शब्दनिवेश कुर्वन् ख्यापयत्यन्यच्छन्दादिभ्यो द्रव्यमिति । अनन्यच्छन्दादिम्यो द्रव्यम् । न ह्यन्यदुपलभ्यते । पशो सल्यपि विशस्तिस्य पर्णशते न्य- स्तस्य नान्यच्छन्दादिभ्य उपलम्पते । अन्यन्छन्दादिभ्यो द्रव्यम् । तत् वनुमानगम्मम् । तद्यथा । योरधिवनस्पतीना वृद्धिहामी। ज्योतिषा गतिरिति । कोसायनुमानः। इह समाने वमणि परिणाहे च अन्यत्तुलाग्र भपति लोहस्य अन्यत् कापसाना यत्कृतो विशेषतद् द्रव्यम् । तथा कश्निदेकेनैव प्रहारेण न्य. पवर्ग फरोति कश्चित् द्वाभ्यामपि न करोति । यत्कृतो पिरोपसद् द्रव्यम् । अपना परम गुपनारेप्यति प्रादुर्भत्सु नत्यं न विहन्यते तद् द्रव्यम् । किं पुनस्तत्त्वम् । तद्मावस्नस्यम् । तद्यथा । आमलकादौना पलाना रक्तादय पोनादयश्च गुणाः प्रादुर्भवन्ति । आमलक पदामित्येव मनि । अवयं खलु निर्वाचन गुणसदानो द्रव्यमिति ।"-पात० महा० ५.१. ११६ ।

प्रमाणमीमांसायाः [पृ० २५. पं० २४- ५८ 5 । के अनुकूल युक्तिवाद का पता, उस पुराने समय के साहित्य में नहीं चलता। बुद्ध ने प्राचीन अनित्यत्व की भावना के ऊपर इतना जोर दिया कि जिससे आगे जाकर क्रमश दो परिणाम दर्शन क्षेत्र में प्रकट हुए। एक तो यह कि अन्य सभी वाद उस अनित्यत्व अर्थात् क्षणिकत्ववाद के विरुद्ध कमर कसकर खड़े हुए और सभी ने अपना स्थापन अपने ढङ्ग से करते हुए चणिकच के निरास का प्रबल प्रयन किया । दूसरा परिणाम यह पाया कि ख़ुद बौद्ध परम्परा में क्षणिकत्ववाद जो मूल में वैराग्यपोपक भावनारूप होने से एक नैविक या चारित्रीय वस्तुस्वरूप या उसने तत्त्वज्ञान का पूरा व्यापकरूप धारण किया। और वह उसके समर्थक तथा विरोधियों की दृष्टि में अन्य तात्विक विषयों की तरह तात्त्विकरूप से ही चिन्ता का विषय बन गया। 10 वुद्ध, महावीर के समय से लेकर अनेक शताब्दियो तक के दार्शनिक साहित्य में हम देखते हैं कि प्रत्येक वाद को सत्यता की कसौटी एकमात्र बन्धमोक्ष व्यवस्था और कर्म-फल के कत्व भोक्तृत्व की व्यवस्था रही है। केवल अनित्यत्ववादी बोद्धों की अपने पक्ष की यथार्थता के बारे में दलील यही रही कि आत्मा आदि को केवल नित्य मानने से न तो बन्ध- मोक्ष की व्यवस्था ही घट सकता है और न कर्म-फल के कतृत्व-भोक्तृत्व का सामानाधि. 15 करण्य ही। केवल नित्यत्ववादी औपनिषद आदि दार्शनिकों (७० शाङ्करभा० २ २. १६) की भी बौद्ध वाद के विरुद्ध यही दलोल रही। परिणामिनित्यत्यवादी जैनदर्शन ने भी केवल नित्यत्व और केवल अनित्यत्व वाद के विरुद्ध यही कहा कि आत्मा केवल नित्य या केवल अनित्य-मात्र हो तो ससार-मौत की व्यवस्था, कर्म के कर्ता को ही कर्मफन्त मिलने की व्यवस्था, मोक्षोपाय रूप से दान आदि शुभ कर्म का विधान और दीनानादि का उपादान 20 ये सब घट नहीं सकते२ । भारतीय दर्शनों की तात्विक चिन्ता का उत्थान और खास कर उसका पोषण एवं विकास कर्मसिद्धान्त एवं ससारनिवृत्ति तथा मोक्षप्राप्ति की भावना में से फलित हुमा है। में यह स्वाभाविक था कि हर एक दर्शन अपने वाद की यथार्थता मे और दूसरे दर्शनों के बाद की अयथार्थता में उन्हीं कर्मसिद्धान्त आदि की दुहाई देवें। पर जैसे-जैसे 25 अध्यात्ममूलक इस दार्शनिक क्षेत्र में वर्कवाद का प्रवेश अधिकाधिक होने लगा और वह क्रमश यहाँ तक बढा कि शुद्ध तर्कवाद के सामने प्राध्यात्मिकवाद एक तरह से गौण सा हो गया तम केवल नित्यत्वादि उक्त वादों की सत्यता की कसौटा भी अन्य हो गई। तक ने कहा कि जो प्रक्रियाकारी है वही वस्तु सत् हो सकती है दूसरी नहीं। अर्थनिया- इससे शुरू १"तदेव मत्त्यमेरे कृतहानमाभ्यागम प्रसज्यते -सति च सत्तोत्पादे सत्यनिरोधे च अर्मनिमित्त सत्वसर्ग प्राप्नोति तत्र मुक्त्ययों ब्रह्मचर्यबामा न स्यात् ।"-न्यायमा०३ १४। २"व्यष्ट्रियस्स जा चैन कुणह सो चेय वेयए णियमा । अएगो करेह अरणा परिनु जइ पनयण- यरस !"-सम्मति० १.५२। “न बन्धमाक्षो क्षणिकैक्सत्यो न स्वृति. सापि गृपास्वाया। मुख्यावे गोपरिधिन या विभ्रान्तस्तिव दृष्टिनाऽन्या ॥"-युक्त्या का०१५॥

पृ. २५. पं० २४.] भाषाटिप्पणानि । कारित्व को इस तार्किक कमीटी का श्रेय जहाँ तक ज्ञाच है, बौद्ध परम्परा को है। इससे यह स्वाभाविक है कि बोद्ध दार्शनिक पिकत्व के पक्ष में उस कसोटी का उपयोग करें और दूसरे वादों के विरुद्ध । हम देखते हैं कि हुआ भी ऐसा ही। बौद्धों ने कहा कि जो क्षणिक नहीं वह अक्रियाकारी हो नहीं सकता और जो अभियाकारी नहीं वह सत् अर्थात् पारमार्थिक हो नहीं सकता-ऐसी व्याप्ति निर्मित करके उन्होने केवल नित्यपक्ष में अर्थ- क्रियाकारित्व का असभव दिखाने के वास्ते कम और योगपद्य का जटिल विकल्पजाल रचा पार उस विकल्पजाल से अन्त में सिद्ध किया कि केवल नित्य पदार्थ प्रक्रिया कर ही नहीं सकता अतएव वैसा पदार्थ पारमार्थिक हो नहीं सकता-वादन्याय पृ. ६ । बौद्धो ने केवल नित्यत्व.. वाद (तचसका. ३१४) की तरह जैनदर्शनसम्मत परिणामिनित्यत्ववाद अर्थात् न्य. पर्यायात्मकवाद या एक वस्तु को द्विरूप माननेवाले वाद के निरास में भी उसी अर्घ- 10 कियाकारित्व की कसौटी का उपयोग किया-नत्तम का० १७३८ । उन्होंने कहा कि एक ही पदार्थ सत् असत् उभयरूप नहीं बन सकता। क्योंकि एक ही पदार्थ प्रक्रिया का करने. वाला और नहीं करनेवाला कैसे कहा जा सकता है। इस तरह बौद्धों के प्रतिवादी दर्शन धेदिक और जैन दो विभाग में बँट जाते हैं। वैदिक परंपरा में सं. जहां तक मालूम है, सबसे पहिले वाचस्पति मिन और जयन्त 15 में उस वौद्धोद्भावित प्रक्रियामारित्व की कमीटी का प्रतिवाद किया। यद्यपि वावस्पति और जयन्त दोनों का लक्ष्य एक ही है और यह यह कि मक्षणिक एवं नित्य वस्तु सिद्ध करना, तो भी उन्होंने प्रक्रियाकारित्व जिम यौद्धों ने केवलनित्यपक्ष में असम्भव बसलाया था उसका बौद्ध-मम्मत क्षणिकपक्ष में असम्भव बतलावे हुए भिन्न-भिन्न विचारसरणी का अनु. सरण किया है। वाचम्पति ने सातत्याअनपेतत्व का विकल्प करके क्षणिक में भत्रिया- 15 फारिस्य का प्रमामय साबित किया { तारायं पृ० ५५४-६ । न्यायकणिका पृ० १३०-६), तो जयन्त ने बात स्वीकृत प्रामयोगपद्य के विकल्पमाल को ही लेकर बौद्धवाद का सण्डन किया- न्यायम० पृ. ४५३, ४६४। भदन्त योगमैन ने भी, जिनका पूर्वपक्षी रूप में निर्देश कमल- शोल ने तश्यममहपत्रिका में किया है, वौद्ध सम्मत पिकत्ववाद के विरुद्ध जो विकल्पकाल रपा है उसमें भी योद्धस्वीकृत प्रमयोगपविकल्पचक्र को ही याद्धों के विरुद्ध चलाया है-- 20 सत्या. का. ४२८ । यद्यपि भदन्त विशेषप होने से योगसन के बाद दोने की सम्भावना की जानी है मघापि जदा सरुपात परंपरा में नियत्व-घरवाद पापक पत के अस्तित्व फा प्रामाणिक पता न पले वय तक यही कल्पना ठीक होगी कि शायद बद जैन, माजीव या मास्यपरिमानको। जो फुल हो यह सा निश्चित ही है कि पानों की प्रतियाफारिस्व पापी तार्किक फमाटी को लेकर ही पोलसम्मत तरिकत्यपाद का राण्डन नित्यबादी वैदिक 25 विद्वानों ने किया। गिरववाद के दूसरे प्रबल प्रतिवादी जैन रहे। उन्हेंने भी कंयुग में पति- कस्य का निरास उसी मनियाकारित्ववाली पासाबित हाकि कीटो को लेकर दी प्रमाणमीमासाया [पृ० २५. पं० २७- 5 10 किया। जहां तक मालूम है जैन परपरा में सबसे पहिले इस कसोटी के द्वारा क्षणिकत्व फा निरास करनेवाले अकलङ्कर हैं। उन्होंने उस कसोटी के द्वारा वैदिकसम्मत केवल नित्यत्ववाद का सण्डन तो वैसे ही किया जैसा वौद्धों ने । और उसी कसौटी के द्वारा क्षणिकरव वाद का सण्डन भी वैसे ही किया जैसा भदन्त योगसेन और जयन्त ने किया है। यह बात स्मरण रसने योग्य है कि नित्यत्व या क्षणिकत्वादि वादों के सण्डन-मण्डन में विविध विकल्प के साथ प्रक्रियाकारित्व की कसौटो का प्रवेश तर्फयुग में हुआ तब भी उक्त वादों के खण्डन. मण्डन में काम लाई गई प्राचीन बन्धमोक्षव्यवस्था आदि कसोटी का उपयोग बिलकुल शून्य नहीं हुआ, वह गायमात्र अवश्य हो गया। एक ही वस्तु की द्रव्य-पायरूप से या सदसद् एव नित्यानित्यादि रूप से जैन एव जैमिनीय आदि दर्शनसम्मत द्विरूपता का वौद्धों ने जो खण्डन किया ( तत्वस० का० २२२, ३११, ३१२ , उसका जवाय वौद्धों की हो विकल्पकालजटिल प्रक्रियाकारित्ववालो दलील से देना अलङ्क प्रादि जैनाचार्यों ने शुरू किया जिसका अनुसरण पिछले सभी जैन तार्किकों ने किया है। प्रा. हेमचन्द्र भी उसी मार्ग का अवलम्बन करके इस जगह पहिले फंवल नित्यत्ववाद का खण्डन बौद्धों के ही शब्दों में करते हैं और केवलनायकत्ववाद का 16 सण्डन भी भदन्त योगसेन या जयन्त आदि के शब्दों में करते हैं और साथ ही जैनदर्शन- सम्मत द्रव्यपर्यायवाद के समर्थन के वास्ते उसी कसौटी का उपयोग करके कहते हैं कि अर्थरियाकारित्व जैनवाद पक्ष में ही घट सकता है। पृ० २५ प० २७ 'समर्थाऽपि-तुलना-भामती २ २ २६ । पृ० २६ ५० २० 'पर्यायकान्त'-नुलना-तत्त्वम० पा० ४२८-४३४ । 20 पृ० २६ ५० २५ 'सन्तानस्य-बौद्धदर्शन चणिकवादी होने से किसी भी वस्तु को एक क्षरा से अधिक रिघर नहीं मानता। वह कार्यकारणभावरूप से प्रवृत्त क्षणिक भावों के अविच्छिन्न प्रवार का सचान कहकर उनके द्वारा एकत्व स्थिरत्वादि की प्रवीति घटाता है। पर वह मन्तान नामक किसी चीज को नणिरुभिन्न पारमार्थिक सत्य रूप नहीं मानता । उसके मतानुसार जैसे अनेक वृत्तों के वास्ते बन शब्द व्यवहार के मुभीते की दृष्टि से साके. 52 विक, वैसे हा मन्तान शब्द भी अनेक भिन्न भिन्न सगिक भावों के वास्ते हो सांकेतिक है। इम भाव का प्रतिपादन गुद यौद्ध विद्वानों ने ही अपने-अपने पाली तथा सस्कृत मन्यों में किया है-यमुशि. पृ. ५-५, योधचया• पृ० ३३४, तस्वस० का. १८३७ । पौद्धमम्मय उणिकवाद का विरोध सभी वैदिक दर्शन और जैनदर्शन ने भी किया है। पन्होंने किसी न किसी प्रकार म घिरत्व सिद्ध करने के वास्ते योद्धसम्मत सन्तान पद के मर्य 30 का यथार्थ ममालोचना की है। जैनदर्शन को चपवाद इष्ट होने पर भी योद्धदर्शन की वरह कपल कारपनि सन्तान इट नहीं है। बद दो या अधिक पयों के बीच एक वास्तविक १"अपरियान मुग्पेन रियणिकावा । प्रमाक्रमाम्पा भावासा लवणतया मा"- एपी०२..।

पृ० २८. पं०२.] भाषाटिप्पणानि। स्थिर अन्वयाश को मानता है (तत्यार्थ० ५ २६), जिसे वौद्धदर्शन नहीं मानवा, सन्तान के सण्डन के विषय में प्रा० हेमचन्द्र ने सन्तानखण्डनकारी पूर्ववर्ती वैदिक और जैन परंपरा का अनुसरण किया है। पृ. २७. पं० १७. 'सत्तायोगा-तुलना-लया० ४ १० । अन्ययो० ७ ८ । पृ०२८ पं० २. 'न चासो' --एक ही वस्तु को यथासम्भव अनेक दृष्टियों से विचारना। और तदनुसार उसका प्रतिपादन करना यह अनेकान्वदृष्टि या अनेकान्तवाद है। इस भाव के सूचक भनेकान्तवाद, स्याद्वाद, विभज्यवाद आदि शब्द प्रसिद्ध हैं। ये शब्द बुद्ध- महावीर के समकालीन और उनके कुछ पूर्ववर्ती साहित्य तक में संस्कृव-प्राकृच भाषाओं में करीब-करीब उसी मात्र में प्रयुक्त पाये जाते हैं । भगवान महावीर के समकालीन बौद्ध और वैदिक दर्शनी में तथा उनके कुछ पूर्ववर्ती वैदिक दर्शनों तक में हम देखते हैं कि वे दर्शन 10 अपने-अपने अभिमत सिद्धान्त का केवल एक ही दृष्टि से विवार नहीं करते, वे भो-यथा- सम्भव विविध दृष्टियों से अपने अपने सिद्धान्त का स्थापन करते हैं । ऐसी दशा में यह प्रश्न धोना स्वाभाविक है कि भगवान महावीर जैसे आध्यात्मिक और गम्भीर पुरुप ने अपने हो को भनेकान्तवादी या विभग्यवादी कैसे कहा ?। अथवा यो कहिए कि जैनदर्शन ही अनेकान्त- बादी या विभज्यवादी फैसे समझा जाने लगा है। इसका खुलासा यह जान पड़ता है कि 1i घेशक प्रसिद्ध वैदिक यौद्ध आदि दर्शनों में भी तत्व का चिन्तन अनेक रष्टियों से होता या फिर भी महापौर का यह रट मन्तव्य घा और सच भी था कि वौद्ध सिद्धान्त में वात्विक रूप से क्षणिकत्व को हो स्थान है उसमें नित्यत्व उपचरित और प्रवास्तविकरूप में माना जाता है। इसी तरह प्रौपनिषदादि सिद्धान्तों में प्रात्मा आदि तात्त्विकरूप से नित्य ही हैं, अनियत्व या परिणाममात्र प्रापचारिक या अवास्तविकाप से माना जाता है, जब कि महापौर प्रात्मा 20 पादि पदामों को तात्त्विकरूप से नित्य अनित्य उमय स्वरूप मानकर उभय अंश को समान रूप से वास्तविक हो यतला घे। महुत सम्भव है इसी दृष्टिमंद को लेकर भगवान महावीर ने अपने दर्शन को अनेकान्त कहा और पौरों को एकान्त। महावीर के उपदिष्ट प्राचीन सप. देशों में हम देसवे ६ कि भारमा, लोक आदि के सम्मन्य में उनको द्रव्यास्तिक-पर्यायास्तिक क्या शाश्वत प्रशाश्वत दोनों रष्टियां समप्रधान है; कोई एफ वास्तविक और दूसरी अवास्तविक 25 नही है। यही कारगई कि इस माद फैमाज सक के जैन विचारविकास में इस बारे में कोई परिवर्तन नहीं देग जाता। जान पड़ता है किसी एक परव को निम्पक विविध दृष्टियो के समप्राधान्य और वर्गीकरण की और भगवान महावीर का साम मुकाम घा इसी कारण - ५ न्यायपृ०४६४। अयश०सएम०पृ० १६५। २ बर० १.१४ ११-२२६ मम्मिम०२५ ।। ३ मारग ३ ६.४।'एक राशि सभा नि"-प्राग्यद अटक २.० ३.५० २३.०४६ ५भग०१०१.०६.२०१. उ०३३॥

प्रमाणमीमासाया: [पृ० २८.५०२- 5 उनक उपदंशों में नय निक्षेप आदि रूप से दृष्टियों का विभाजन और संग्रह पाया जाता है, चाहे वह प्राचीन ढङ्ग से ही क्यों न हो, जैसा कि जैनेवर दर्शन साहित्य में नहीं है और जिसके आधार पर उत्तरकालोन जैन साहित्य में नयबाद, अनेकान्तवाद नामक स्वतन्त्र साहित्य का प्रकार हो विकसित हुआ । प्राचीन जैन आगमों के देखने से जान पड़ता है कि उन दिनों आरमा, लोक ( भग० श. २. उ० १, श... उ० ३३; श. १२. उ०१० ) आदि तात्त्विक पदार्थ ही नय या अनेकान्त की विचारसरणी के मुख्यतया विषय रहे प्राचार नहीं। वैौद्ध शास्त्रों के देखने से जान पड़ता है कि बुद्ध की अनेकान्त दृष्टि मध्यमप्रतिपदारूप से ( सयुत्त० ५५ २. २.) मुख्यतया प्राचार विषयक ही थी (मझिम० १. १. ३.)। यद्यपि उत्तरकालीन जैनसाहित्य 10 में अनेकान्त दृष्टि का उपयोग अहिंसा, सत्य आदि प्राचार के विषय में भी हुमा है तथापि आज तक के नयवाद एवं अनेकान्तवाद विषयक अन्धों में इसकी मूल प्रकृति का स्पष्टदर्शन होता है क्योंकि नित्यत्व, अनित्यत्व, एकरव, अनेकत्व, सामान्य, विशेष, अभिलाप्यत्व, अनभि- लाप्यत्व इत्यादि तात्विक चिन्तन में ही वह वाद समाप्त हो जाता है। अनेकान्त दृष्टि से एक वस्तु को नि यानित्य आदि द्विम्प माननेवाले केवल जैन ही नहीं बल्कि मीमांसक और 15 सांख्य प्रादिर भी थे। और प्रतिवादी बौद्ध आदि स्याद्वाद का सण्डन करते समय जैनों के साथ-साथ मीमांसक, सांख्य प्रादि' के भी तात्त्विक मन्तव्य का खण्डन करते थे। फिर भी । १ "णाम ठवण दविये खित्ते काले य। वयणभावे य एसा अणुबोगस्स उणिक्खेवो होई सत्तविहो ।" श्राप नि० १३२ । “णेगमसगहयवहारउज्जुमुए चेर होह वोवे। सद्दयसमभिरूढे एवभूए य मूलण्या ॥"-श्राव०नि० गा०४५४ । स्था०७। २"न य घायउ ति हिंसो नाघायतो त्ति निच्छियमहिसा । न विरलजीवमहिंसा न य जीपघण ति तो हिंसा ॥ अहसाता वि हु हिंसो दुत्ताओ मभो अहिमरो व ॥ बाहिता न रिहिसा मुद्धत्तणो जहा विजो॥ असुभो जो परिणामो सा हिसा सो उ बाहिरनिमित्त । को वि अवेस्खेज न वा जम्हाऽणेगतिय बझ ॥"-विशेषा० गा० १७६३, १७६४, १७६६ । प्राप्तमी० का० १२-१५। पुररार्थ० का० ४४-५८। न चैव जैनप्रक्रियाविदो वदन्ति ते तुद्रमहत्सत्त्ववधमादृश्यवैमादृश्ययोरनेकान्तस्यैवाभ्युपग- मात् । तदुक्त मूत्र तागे-जे फेइ खुद्दगा पाणा अदुवा सन्नि महालया। मरिम तेहि वेरनि असरिमन्ति य णो घए ॥ एनेहि दोहि ठाणेहि वरहारोण विन्नई। एलेहि दोहि ढाणेहि अणायार तु जाएए । इत्यादि-यशोवि० धर्मपरी० पृ० १.३ से। ३ "तस्मादुमयदानेन व्यावृत्तनुगमात्मकः । पुरुषोऽभ्युपगन्तव्यः कुण्डलादिषु सर्पवत् || न चाव स्थान्तरात्सादे पूर्वाऽत्यन्त विनश्यति । उत्तरानुगुणत्वात्तु सामान्यात्मनि लीयने ॥"-श्लोकवा० श्रात्म० . ग्लो० २८, ३०| "एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणायस्थापरिणामा व्याख्याता ॥'-योगसू० ३ १३ । योगभा०३ १३ । पात० महा० पृ०५८। मर्तृप्रपञ्च जो वेदान्ती या उसका मन अनेकान नाम से प्रसिद्ध या क्योंकि यह भेदाभेद व ज्ञानकर्मसमुच्चयवादी रहा-अच्युत घर्ष ३. अं०४ पृ०८-३१ । ४कत्यनारचितस्यैव वैचित्र्यस्योपवर्णने। से नामातिराय मोक्तो विनिमंन्यापिले ।"- तत्त्यस०का० १७७६।

पृ० २८. पं० २.] भापाटिप्पणानि। शङ्करादि जैसे दार्शनिकर भी जैनों को हो स्याद्वादी समझते व कहते हैं, मीमांसक सांख्य प्रादि को नहीं। इसका सबब यह जान पड़ता है कि एक तो जैनदर्शन में स्याद्वाद- स्थापन विषयक जितना और जैसा प्रचुर साहित्य धना वैसा मीमांसक, सांख्यादि दर्शन में नहीं है। और दूसग सबब यह है कि मौख्य, योग आदिर दर्शनों में प्रात्मा जो तत्त्वज्ञान का मुख्य चिन्त्य विषय है उसको छोड़कर हो प्रकृति, परमाणु प्रादि में नित्यानित्यत्व का चिन्तन । किया है, जब कि जैनदर्शन में जड़ की तरह चेतन में भी तुल्यरूप से नि यानित्यत्वादि का समर्थन किया है। जान पड़ता है जैनेतर तार्किकों ने जो अनेसान्तवाद का खंडन शुरू किया वह उस वाद के जैन आचार्यों के द्वारा प्राकृत भागों में से संस्कृतरूप में अवतीर्ण होने के बाद दी। और यह भी जान पड़ता है कि अनेकान्तवाद के खण्डन करनेवाले जैनेतर तार्किकों में सबसे 10 पहिले बौद्ध हो रहे हैं३ । वौद्ध विद्वानों के द्वारा किये गये अनेकान्त का सण्डन देखकर ही वैदिक विद्वान उस पण्डन की ओर विशेष अग्रसर हुए । ब्रह्मसूत्रगत अनेकान्तवाद का पण्डन यदि सचमुच असल में जैनदर्शन को ही लक्ष्य में रखकर किया गया है तो भी वह खण्डन पौद्धकत किसी सण्डन के बाद ही का होना चाहिए। यह भी हो सकता है कि असल में मासूत्रगत अनेकान्त का खण्डन जैनदर्शन को लक्ष्य रखकर न किया गया हो पर भतृ. 15 प्रपञ्च जैसे वेदान्त तथा सांख्य-मामासक मादि को लक्ष्य में रसार किया गया हो। येशक ब्रह्मसूत्र के अपलब्ध भाप्यो में शाङ्करभाष्य ही प्राचीन है और उसमें जैनदर्शन को ही प्रतिपको ममझकर उस अनेकान्तवाद के सण्डन का अर्घ शङ्कराचार्य ने लगाया है। शङ्कराचार्य के बारे में यह कहना दु.साहस मालूम होता है कि वे मीमांसक कुमारिल प्रतिपादित अनेकान्व को या सांख्य सिद्धान्त की अनेकान्तारमकता को जानते न थे। यदि यह कल्पना ठीक है वो फिर 20 प्रश्न होता है कि शङ्कराचार्य ने ब्रह्मसूनगत भनेकान्त के सण्डन को केवल जैन प्रक्रियाप्रसिद्ध अनेकान्त, सप्तमङ्गो भादि के खण्डन के द्वारा हो कैसे पटाया ? | इसका खुलासा यह जान पड़ता है कि जैसे अनेकान्तरघापन विषयक स्वतन्त्र ग्रन्ध जैनसाहित्य में बने और घे वैसे मीमांसा और सांख्य दर्शन में न यने और न थे। उनमें प्रसंगात् अनेकान्तपापक चर्चा पाई जाती थी । प्रतएव भनेकान्त, सप्तभनी प्रादि के समर्थक स्वतन्त्र जैन-प्रन्यों के दृष्टिगोचर 25 होने के कारण शङ्कराचार्य ने केवल जैनमन रूप से ही अनेकान्त का पण्डन किया ! तुमिन्दु के टीकाकार पर्यट ने भी मुख्यतया जनमत रूप से अनेकान्तवाद का राण्डन किया है उसका भो वास्पयं यदी हो सकता है। १ "अप चिगनम निरन्को (२० थारभा२. २. ३३ )-नास्मिनमाभरात्” प्रामपू० २ प्रातिनं सिी. पुष-मस्या३। योगमा० १.२॥ ३ गोमामा हिमानियान । वादिनी दधि गानि yि नाभिपापनि ॥"- याति-प्रागपा० १.१८३४॥ नुपिटरी पृ० १०५-१०७॥

६४ प्रमाणमीमांसाया. [पृ० २८ पं०२- ॥ सामान्यरूप से दार्शनिक क्षेत्र में यह मान्यता रूढ है कि जैनदर्शन ही अनेकान्त- वादी हे प्रतएव जैसे जैनेतर दार्शनिक अपने दर्शनों में लभ्य अनेकान्त विचार की ओर दृष्टि दिये विना ही अनेकान्त को मात्र जैनबाद समझकर उसका सण्डन करते हैं वेसे ही जैनाचार्य भी सम वाद का सिर्फ अपना ही मानकर उस खण्डन का पूरे जोर से जवाब देते हुए अनेकान्त का विविधरूप से स्थापन करते आए हैं जिसके फलस्वरूप जैन साहित्य में नय, सप्तमङ्गो, निप, अनेकान्तादि समर्थक एक दडी स्वतन्त्र अन्य-राशि बन गई है। अनेकान्त के ऊपर जैमेवर तार्किकों के द्वारा दिये गये दूपगों का उद्धार करते हुए जैनाचार्य ऐसे पाठ दोपों का उल्लेसर करते हैं। जहाँ वक देखने में आया है उन पाठ दोषों में से तीन दोषों का स्पष्ट रूप से नामनिर्देश तो शङ्कराचार्यकृत सण्डन ( २.२ ३३ ) और तत्त्वसग्रहकृत सण्डन 10 (का० १७०६ ) से मिलता है पर उन माठों दोषों का स्पष्ट नामनिर्देश किसी एक जगह या मिन्न भिन्न स्थान में मिलाफर के देसा नहीं जाता। सम्भव है कोई अनकान्त के खण्डनवाला ऐमा भी अन्य रहा हो जिममें उन आठ दोपों का स्पष्ट नामनिर्देश रहा हो। और यह भी हो सकता है कि ऐसे पाठ दोषों के अलग-अलग नाम और उनके लक्षण किसी अन्य में पाये न हों। सिर्फ अनेकान्त सण्डन परायण विचारशैला और भाषा रचना को देखकर 15 उस खण्डन में में अधिक से अधिक फलित जानेवाले आठ दोषों के नाम और लक्षण जवाब देने के वास्ते स्वय ही अलग लौटकर जैनाचार्यों ने उनका युक्तिपूर्ण निरसन किया हो। कुमारिल नेर भनेकान्त के अपर विरोध और मशय इन दो दोषों को सम्भावना कर के ही उनका निवारण किया है। शङ्कराचार्य के सण्डन में (म• शाकरमा० २ २ ३३ ) मुख्यतया उक्त दो ही दोप फलित होते हैं। शान्तरचित क सण्डन में उक्त दो दोषों के अलावा सङ्कर. 20 नामक ( नरवस• फा• १७२२ ) तीसरे दोष का स्पष्ट निर्देश है। भनेकान्ववाद के ऊपर प्रतिवादियों के द्वारा दिये गये दोषों का मद्धार करनेवाले जैना. पार्यों में व्यवस्थित पार विरलेपणपूर्वक उन दोषों के निवारण फरनेवाले सबसे प्रथम प्रकल और दरिमद्र ही जान पड़ते हैं। इनका अनुगमन पिछने सभी जैन विद्वानों ने किया है। प्राचार्य हेमचन्द्र ने भी उसी मार्ग का अनुसरण करके पाठ दापों का उद्धार 23 किया है और स्यावाद को एक पूर्ण भार निर्दोष याद स्थापित किया है। अमल में स्यास्पद युक्त होन के कारण केवल सप्तमसा का दो नाम स्याद्वाद है। ध्यक्षार, निश्चय, नेगम, मप्रद भादि नप ये मय नयवाद के अन्तर्गत है। स्थाद्वाद मार १ उदाहरणा-ग मलित, ग्रातमीमामा, नयचा, तचापंराजपा--प्रथम अध्याय का ठिा भूत सप पापामार रातिम सूप, प्रगलना, अनेमनमायरा, स्पाहारगर-षा, परि. प्रसारासा, मानपादय, नपरक्षय, अनेकानध्यपरथा, मामलातगिणी आर। प्रगमंf०६५। ३ पया.माए.४, पन०७t-201 ५ प्रमाल froTAनंशज टी००३० मे। गाग्नया०७ ३४-17 !

१० २८६०३.] मापाटिप्पणानि । - नयवाद ये दोनों एकमात्र अनेकान्त दृष्टि के फलस्वरूप भिन्न-भिन्न वाद है जो शैली, शब्द- रचना, पृथकारण मादि में भिन्न होने पर भी अनेकान्तसूचक रूप से भिन्न हो है। जैन शानों की व्याख्या का नित्तेपात्मक प्रकार और द्रव्य, क्षेत्र, काल, भाव आदिवाला पृथकारण प्रभार भी अनेकान्त दृष्टि का ही होता है। अनेकान्ववाद यह व्यापक शब्द है, जिसमें स्याद्वाद, नयवाद, निरोपपद्धति मादि मयका ममावेश हो जाता है। यद्यपि इम ममय अनेकान्तवाद और ग्याद्वाद दोनों शब्द पर्यायम्प से व्यवहत देसे जाते हैं तथापि म्यादाद अमल में भनेकान्तवाद का एक विशेष अंशमान है। पृ० २८ ५० ३. 'विरोधादि-प्रन्य वादियों के द्वारा अनेकान्त के ऊपर दिये गये दोपों का परिहार जैन प्राचार्यों ने किया है। इस परिद्वार में परिष्कृत दीपों की संख्या के विषय में सपा पम्प के विषय में नाना परम्पराएँ हैं। भट्टारफ अकलहू ने संशय, विरोध, 10 वैयधिकरण्य, उभयदोपप्रमन, अनवधा, सङ्कर, प्रभाव इन दोषों का परिगणन किया है। प्राचार्य हरिभद्र ने ( शाम्रगतो. का. ५..-11 सख्या का निर्देश यिना किये ही विरोध, अनवग्या, उभय, समय इन दोषों फा स्पए निर्देश किया है पीर प्रादि शब्द से अन्य दोषी का मूचा भी किया है। विपानन्द ने (अग० १० २२७ । विरोध, वैयधिकरण्य, संशय, व्यतिकर, महूर, भगवाया, अप्रतिपत्ति और प्रभाव इस तरह पर ही नामपूर्वक पाठ 1 दोष गिनाये हैं। प्रभापत ने ( प्रमाण पृ० १५६ पाठ दोष गिनाये हैं, पर दोनों को दी ए नामावली में पोहा मा मन्तर है क्योंकि विद्यानन्द 'उमय' दीप का उनेर नहीं करते पर प्रतिपत्ति को दोप कहकर पाठ संख्या की पूर्ति करते हैं जय कि प्रमाचन्द्र 'उमा देोष' को गिनाकर ही पाठ दोष की सत्या पूर्ण करते हैं और मप्रतिपत्ति को पनग दोप नों इम नरम दिगम्यीय प्रन्यों में सन्या पाठ होने पर भी उसकी दो परम्पराई। ममयदेव ने 'भय दोर का अम्लेग किया गमी. पृ. १२) पर उन दोप- संया मास की है, जो यादी देवमूरि को भी अभिमत है फिर भी बादी देवमूरि (स्मार...१८) और प्रमयदेय दोनों की मान सम्मा की पूर्ति एक सी नहीं है। योकि पमपदय की गाना में 'ममाय दोपद पर ध्यविकर नहीं जब कि वादी देवमूरि की गएना में पविक, 'पमा मदों। इस तरह वगायरीय प्रन्गों में मास मल्या की 27 दोपगा प्राचामपनलिन माठ दापों का परिकार किया ठीक विद्यानन्दसम्मत पा। मगन्द्र के द्वारा पाठ दोषों का परिदार गाम्पीय प्रन्यो में प्रपम दागिस एप जान पा लिममा अनुप ही के गानो मम्मिद गरि ने म्यादादमी (1 .। में किया। प्रमाग पर नि:पापा मगर 30 में पापा कागद गरेको कामया मी एक-गी महा रही भा. मग, पटिदर जान पी पनपनापायीक प्रग्या में भी पलोरी की का पर विकाग हमारे पहा कि प्रतिम नमामिल पायाम गिनते। 20 - " पृ० २६. पं० १७.] भापाटिप्पणानि । है । बौद्ध दर्शन उसे अभिन्न कहता है जब कि जैन दर्शन अपनी अनेकान्त प्रकृति के अनुसार फल-प्रमाण का भेदाभेद बतलाता है । फल के स्वरूप के विषय में वैशेषिक, नैयायिक और मीमांसक सभी का मन्तव्य एक- सा ही है। वे सभी इन्द्रियव्यापार के बाद होनेवाले सन्निकर्ष से लेकर हानोपादानो- पेताबुद्धि तक के क्रमिक फलो की परम्परा को फल कहते हुए भी उस परम्परा में से पूर्व पूर्व । फल को उत्तर उत्तर फल की अपेक्षा से प्रमाण भी कहते हैं अर्थात् उनके कथनानुसार इन्द्रिय तो प्रमाण ही है, फल नहीं और हानोपादानापेक्षाबुद्धि जो अन्तिम फल है वह फल ही है प्रमाण नहीं। पर बीच के सन्निकर्ष, निर्विकल्प और सविकल्प ये तीनो पूर्व प्रमाग्य की अपेक्षा से फल और उत्तरफल की अपेक्षा से प्रमाण भी हैं। इस मन्तव्य में फल प्रमाण कहलाता है पर वह स्वभिन्न उत्तरफल की अपेक्षा से। इस तरह इस मत मे प्रमाण फल 10 का भेद स्पष्ट ही है। वाचस्पति मिश्र ने इसी भेद को ध्यान में रखकर साख्य प्रक्रिया में भी प्रमाण और फल की व्यवस्था अपनी कोमुदी में की है। बौद्ध परम्परा मे फल के स्वरूप के विषय में दो मन्तव्य हैं-पहला विषयाधिगम को और दूसरा स्वसवित्ति को फल कहता है। यद्यपि दिड्नागसगृहीत इन दो मन्तव्यों में से पहले का ही कथन और विवरण धर्मकीर्ति तथा उनके टीकाकार धर्मोत्तर ने किया है 18 तथापि शान्तरक्षित ने उन देशनों बौद्ध मन्तव्यों का संग्रह करने के अलावा उनका सयुक्तिक उपपादन और उनके पारस्परिक अन्तर का प्रविपादन भी किया है। शान्तरक्षित और उनके शिष्य कमलशील ने यह स्पष्ट बतलाया है कि बाह्यार्थिवाद, जिसे पार्थसारथि मिश्र ने सीना- न्तिक का कहा है उसके मतानुसार ज्ञानगत विपयसारूप्य प्रमाण है और विषयाधिगति फल, जब कि विज्ञानवाद जिसे पार्थसारथि ने योगाचार का कहा है उसके मतानुसार ज्ञानगत 20 स्वसवेदन हो फल है और ज्ञानगत तथाविध योग्यता ही प्रमाण है। यह ध्यान में रहे कि बौद्ध मतानुसार प्रमाण और फल दोनों ज्ञानगत धर्म हैं और उनमें भेद न माने जाने के कारण वे अभिन्न कहे गये हैं। कुमारिल ने इस वौद्धसम्मत अमेदवाद का खण्डन १ श्लोकया. प्रत्यक्ष लो०७४, ७५। २ प्रमाणसमु०१.१। न्यायवि०टी०१२१ । ३ "करणस्य क्रियायाश्च कचिदेकत्व प्रदीपतमादिगमवत् नानात्यं व परश्यादिवत्"-अपश० एस०प०२८३२८४। ४ "यदा मनिर्पस्तदा ज्ञान प्रमिति , यदा ज्ञाने तदा हानोपादानापेक्षाबुद्धय फ्लम् ।" न्यायमा० १.१३।श्लोकवा० प्रत्यक्ष० श्लो०५६-७३ प्रकरणप० पृ०६४ । कन्दली पृ० १६८ ।। ५ सांस्यत० का०४। ६ प्रमाणसमु०१.१०-१२। ग्लो० न्याय० पृ० १५८-१५६ । ७न्यायवि० १.१८-२६ । = "विषयाधिगतिश्चान प्रमायफ्लमिष्यत । स्वपित्तियां प्रमाण तु सारूप्य योग्यतापि वा ।।"- तत्यसं० का० १३४४ । श्लो० न्याय० पृ० १५८-१५६ ।

प्रमाणमीमामाया [पृ० २६ पं०१७- उक्त (श्लोकया. प्रत्यक्ष श्ला० ७४ से) करके जो वैशेषिक नैयायिक के भेदवाद का अभिमतरूप से स्थापन किया है उसका जवाब शान्तक्षित ने अक्षरश देकर बौद्धसम्मत अभेदवाद की युक्तियुक्तता दिखाई है-तत्वस० का० १३४० से। जैन परम्परा में सबसे पहिले तार्किक सिद्धसेन और समन्तभद्र ही हैं जिन्होंने लोकिक 5 दृष्टि से भी प्रमाण के फल का विचार जैन परम्परा के अनुसार व्यवस्थित किया है। दोनों प्राचार्यों का फलविषयक कथन शब्द और भाव में समान हा है-याया• का. २ आप्तमी० का० १०२ । दोनों के कथनानुसार प्रमाण का साक्षात् फल तो अज्ञाननिवृत्ति ही है। पर व्यवहित फल यथासभव हानोपादानापेक्षाबुद्धि है। सिद्धसेन और समन्तभद्र के कथन में तीन बाते ध्यान देने योग्य हैं- 10 १–अज्ञानविनाश का फलरूप से उल्लेख, जिसका वैदिक बौद्ध परपरा में निर्देश नहीं देखा जाता । २--वैदिक परम्परा म जो मध्यवर्ती फलों का सापेक्ष भाव से प्रमाण और फल रूप से कथन है उसके उल्लस का अभाव, जैसा कि बौद्ध तर्कप्रन्थों में भी है। ३--प्रमाण और फल के भेदाभेद विषयक कथन का प्रभाव । सिद्धसेन और समन्तभद्र के बाद अकलङ्क हा इस विषय में मुख्य देख जाते हैं जिन्होने सिद्धसेन समन्तभद्रदर्शित फलविषयक जैन 15 मन्तव्य का सग्रह करते हुए उसमें अनिर्दिष्ट दोनों प्रशों का स्पष्टतया पूर्वि की, अर्थात् प्रकलङ्क ने प्रमाण और फल के भेदाभेदविषयक जैनमन्तव्य का स्पष्टतया कहा (अष्टश अष्टस० पृ० २८३ ४ ) और मध्यवर्ती फलो को प्रमाण तथा फल उभयरूप कहने का वैशेषिक, नैयायिक, मीमांसक फा सापेक्ष शैली को जैन प्रक्रिया के अनुसार घटाकर उसका स्पष्ट निर्देश किया' । माणिक्यनन्दी (परी० ५, ६६७ से ) और देवसूरि ने (प्रमाणन० ६ ३ स) 20 अपने अपने सूना म प्रमाय का फल बतलादे हुए सिर्फ वही बात कही है जो सिद्धसेन और समन्तभद्र न । अलबत्ता उन्होंने अकलङ्कनिर्दिष्ट प्रमाण फल के भेदाभद का जैन मन्तव्य सूचित किया है पर उन्होंने मध्यवर्ती फलों को सापतभाव से प्रमाण और फल करने की प्रकलङ्कचित जैनशैली को सूचित नहीं किया। विद्यानन्द का तीक्ष्ण दृष्टि अज्ञाननिवृत्ति और स्व परव्यवसिति शब्द का ओर गई। योगाचार और सौतान्तिक सिद्धान्त के अनुसार 25 प्रमाय के फलरूप से फलित होनेवाली स्व और पर व्यवसिति को ही विद्यानन्द ने अज्ञान निवृत्तिरूप बतलाया (तत्त्वाथरता पृ० १६८ प्रमाए प० पृ० ७९) जिसका अनुसरण प्रभाचन्द्र ने मार्तण्ड में और देवसूरि ने रत्नाकर में किया। अम तक म जैनतार्किकों का एक स्थिर- सा मन्तव्य ही हो गया कि जिसे सिद्धसेन समन्तभद्र ने अज्ञाननिवृत्ति कहा है वह वस्तुत स्व-परव्यवसिवि ही है। प्रा. हमचन्द्र ने प्रस्तुत चर्चा में पूर्ववर्ती सभी जैनतार्किकों के मतों का समर तो किया हाई पर साथ हा उसमें अपनी विशपता भी दिखाई है। उन्होंने प्रभाचन्द्र और १'पहायरग्रहायश्च नारिंशत् ससपिदाम । पूर्वपूर्वप्रमाण व फल स्यादुत्तरोत्तरम ॥ -- 30 पृ. ३१. पं० १०.] भाषाटिप्पणानि। देवसूरि की तरह स्व-परव्यवसिति को हो अज्ञाननिवृत्ति न कहकर दोनो को अलग अलग फल माना है। प्रमाण और फल के अभेद पक्ष में कुमारिल ने बौद्धों के ऊपर जो दोष दिये थे और जिनका निरास धर्मोत्तर की न्यायबिन्दुव्याख्या तथा शान्तरक्षित के तत्त्वसंग्रह में है उन्ही दोषों का निवारण बोद्ध ढंग से करते हुए भी आ० हेमचन्द्र ने अपना वैयाकरणत्व आकर्षक तार्किकशैली में व्यक्त किया है। जैसे अनेक विषयों में प्रा० हेमचन्द्र अमलङ्क का सास अनुसरण करते हैं वैसे ही इस चर्चा में भी उन्होने गध्यवर्ती फलों को सापेक्षभाव से प्रमाण और फल कहनेवाली अकलङ्कस्यापित जैनशैली को सूत्र में शब्दश. स्थान दिया। इस तरह हम प्रमाण-फल के चर्चाविषयक प्रस्तुत सूत्री मे वैदिक, बोद्ध और जैन सभी पर- म्पराओं का यथासम्भव जैनमत रूप से समन्वय एक ही जगह पाते हैं। - पृ० २६. पं० १६, 'नन्येवं प्रमाणमेव'-तुलना-"ननु च ज्ञानाव्यतिरिक्तं सादृश्यं वधा 11, च सति तदेव ज्ञान प्रमाणं तदेव प्रमाणफलम् । न चैक वस्तु साध्य साधन चोपपद्यते । तत्कथं सारूप्यं प्रमाणमित्याह- तदशादर्थमतीतिसिद्धेरिति ।। मदशादिति ।.........अर्थस्य प्रतीतिरूपं प्रत्यक्षं विज्ञानं सारूप्यवशात् सिष्यति, प्रतीतं भवतीत्यर्थः। नीलनिर्भास हि विज्ञानं यतः तस्मान्नीलस्य प्रतीतिरवसीयते । ये-या हि 15 चक्षुरादिभ्यो विज्ञानमुत्पद्यते न तद्शातज्ज्ञानं नीलस्य संवेदनं शक्यते अवस्थापयितु नीलसदृशं स्वनुभूयमानं नीलस्य सवेदनमवस्याप्यते । न चात्र जन्यजनकमावनिबन्धनः साध्यसाधनभावः येनै कस्मिन्वस्तुनि विरोध: स्यात् अपि तु व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावेन । तत एकस्य वस्तुनः किश्चिद्रूपं प्रमाणं किञ्चित् प्रमाणफलं न विरुभ्यते ।"-न्यायवि० टी० १ २१ । 20 पृ० ३०. पं० २३ 'ईहाधारणयो:'-तुलना-“ईहाधारणयोरपि ज्ञानात्मकत्वमुन्नेयं तदुप- योगविशेषात् ।"-जयी स्यवि० १.६ । पृ० ३०. पं० २५. 'ततो धारणा प्रमाणम्'-तुलना-लघी० स्यवि० ३ १ । पृ०३१. पं० 'अभेदे-नुलना-परी०६ ६७ । प्रमाणुन. ६ ६ से । पृ० ३१. पं० १०. 'सप्रमाणाद'-तुलना-"तत एकस्य वस्तुनः किञ्चिद्रूपं प्रमा किशिप्रमायफलं न विकम्यते । व्यवस्थापनहेतुईि सारूप्यं तस्य ज्ञानस्य, व्यवाधाप्य प नील- 25 सवेदनरूपम् । व्यवाघाप्यव्यवस्थापकमावोऽपि फयमेकस्य ज्ञानस्येति चेत् । सामनुभूयमान तद्विशान यसो नीलस्म प्राइकमवस्याप्पदे निरपयप्रत्ययेन तस्मात् साहप्यमनुभूमं व्यवस्थापनहेतुः । निरषयप्रत्ययेन वज्ञानं मानसदनमवस्याप्यमान व्यव- उच्यते।

७० प्रमाणमीमांसायाः [पृ० ३१. पं०११- रघाप्यम् । नग्मादमाप्यव्यावृत्त्या सारूप्यं ज्ञानस्य व्यवस्थापनहेतु:1 अनीलवोधव्या- वृत्या च नीलरोधरूपत्वं व्यवस्थाप्यम् ।"-यारि. टी. १. २१ ॥ पृ० ३१. पं० ११. 'एवं सति'-नुलना-परी० ६ ६८, ६६ । पृ. ३१. पं० १४. 'तया तस्यैवात्मना-नुलना-परी० ५ ३। प्रमाणन० ६.६ ११ ॥ पृ० ३१. पं० १५. 'भेटे तु'-तुलना-परा० ६ ७१ ! पृ. ३१ पं० १५. 'श्रय यनैवात्मनि'-तुलना-प्रमेयर० ६ ७१, ७२। पृ० ३१. पं० १८ 'प्रमाणात् फलम्'-परी० ५२! प्रमाणा० पृ. ७६ । पृ० ३१.५० २१. 'स्वपरामासी'-भारत में दार्शनिको की चिन्ता का मुख्य पौर अन्तिम विषय मात्मा ही रहा है। अन्य मभी चोजें प्रात्मा की खोज में से ही फलित हुई 10६। अतएव प्रात्मा के अस्तित्व त्या स्वरूप के सम्बन्ध में विलकुल परस्परविरोधी ऐसे अनेक मत प्रति चिरकाल से दर्शनशास्त्रों में पाये जाते हैं। उपनिषद् काल के पहिले ही से मात्मा को मर्वया नित्य-फूटस्य–माननेवाले दर्शन पाये जावे हैं जो श्रीपनिषद, सांख्य प्रादि नाम से प्रसिद्ध है। मारमा प्रर्यान चित्त या नाम को भी सर्वघा क्षणिक मानने का बौद्ध सिद्धान्त है जो गीतम बुद्ध तो अर्वाचीन नहीं है। इन मर्वधा नित्यत्व र सर्वधा " पिकत्व स्वरूप दो एकान्तों के बीच होकर चलनेवाला अर्थात् उक्त दो एकान्तों के समन्वय का पुरस्कर्ता नित्यानित्यत्ववाद भात्मा के विषय में भी भगवान महावीर के द्वारा स्पष्टतया मागमों में प्रतिपादित (भग• रा. ७. उ. २.) देखा जाता है। इस जैनाभिमत प्रात्मनित्या. नित्यत्ववाद का समर्थन मासिकधुरीण कुमारिल ने (श्लोकरा पात्म० श्ला. २८ से) भी बड़ी स्पष्टता एय वार्फिकवा से किया है जैसा कि जैनताकिन्धों में भी देखा जाता है। इस बारे में पद्यपि प्रा० हेमचन्द ने जैनमत की पुष्टि में सश्वमप्रगत श्लोकी का ही पक्षरश. प्रयतरण दिया है क्यापि पे श्लोक वस्नुस. कुमारिल के रनोकवार्दिकगव श्लोकों के ही सार मात्र का निर्देशक होने से मीमामकमत के हो योतक है। मान एष प्रारमा में स्वावमासिरव-परावमाप्सित्व विषयक विचार के पीज तो अति. भागमफालीन मादित्य' में भी पाये जाते हैं पर इन विचारों का स्पष्टीक एवं 23 गमन सा विशेषकर युग में ही हुमा है। पराउ शानवादी कुमारिल मादि मीमांसक के मवानुमार कान पार उमसे प्रभिन पारमा इन दोनों का पराजय प्रर्धार मात्र परामालित्य सियदया है। योगामार मार के मतानुसार विज्ञानया किसी चीज का परिवरय न होने से और विधान स्वविदित होने में ज्ञान पार सष्ट्रप मारमा फा मात्र बामभासिस्व पलित होता है। इस बार में भी जैनदर्शन ने अपनी अनकान्त प्रकृति के मनु- 30 मारपना मवरिपर किया। प्रारमा दानों को पट रूप से सपरामासी 20 १. मग म1ि1 हम मनु माम् "-4टी०५ १५॥

१० ३२. पं०६.] भाषाटिप्पणानि । 5 10 कहनेवाले जैनाचार्यों में सबसे पहिले सिद्धसेन ही है-न्याया० ३१ । आ० हेमचन्द्र ने सिद्धसेन के ही कथन को दोहराया है। देवसूरि ने प्रात्मा के स्वरूप का प्रतिपादन करते हुए जो मतान्तरव्यावर्तक अनेक विशेपण दिये हैं (प्रमाणन० ७.५४,५५) उनमें एक विशेषण देहव्यापित्व यह भी है। प्रा० हेमचन्द्र ने जैनाभिमत आत्मा के स्वरूप को सूत्रबद्ध करते हुए भी उस विशेषण का उपादान नहीं किया। इस विशेषणत्याग से आत्मपरिमाण के विषय में (जैसे नित्यानित्यत्व विषय में है वैसे ) कुमारिल के मत के साथ जैनमत की एकता की भ्रान्ति न हो इसलिए आ० हेमचन्द्र ने स्पष्ट ही कह दिया है कि देहव्यापित्व इप्ट है पर अन्य जैनाचार्यों की तरह सूत्र में उसका निर्देश इसलिए नहीं किया है कि वह प्रस्तुत में उपयोगी नहीं है। पृ० ३२. पं०६. 'यथा:-तुलना- "स्यातामत्यन्तुनाशेऽस्य कृतनाशाऽकृताऽऽगमी । न त्ववस्थान्तरमाप्तो लोके बालयुवादिवत् ॥ २३ ॥ अवस्थान्तरभाब्येतत् फलं मम शुभाशुभम् । इति ज्ञात्वाऽनुतिष्ठश्च विजहचेष्टते जनः ॥ २४ ॥ अनवस्थान्तरमाप्तिर्ट श्यते न च कस्यचित् । अनुच्छेदात्तु नाऽन्यत्वं मोक्तुलॊकाञ्चगच्छति ॥ २५ ॥ सुखदुःखाधवस्याश्च गच्छन्नपि नरो मम । चैतन्यद्रव्यसत्तादिरूपं नैव विमुञ्चति ॥ २६ ॥ दुःखिनः सुव्यवस्थायां नश्येयुः सर्व एव ते । दुःखित्वं चानुवर्तेत विनाशे विक्रियात्मके ॥ २७ ॥ तस्मादुभपहानेन व्याटत्त्यनुगमात्मकः । पुरुषोऽभ्युपगन्तव्यः कुण्डलादिपु सर्पवत् ॥ २८ ॥ न च कर्तुत्लभोक्तृत्वे पुंसाऽवस्थासमाश्रिते । तेनाऽवस्थावतस्तत्वात् कत्तैवानावि तत्फलम् ॥ २९ ॥ स्वरूपेण ह्यवस्थानामन्योन्यस्य विरोधिता । अविरुद्धस्तु सर्वासु सामान्यात्मा प्रवर्तते ॥ ३० ॥–श्लोकरा० अात्म० । "प्रत्यक्षप्रतिसंवेद्यः कुण्डलादिपु सर्पवत् ।। -न्यायवि० २ ११६ । 15 20 25 द्वितीयाहिक । म. १. प्रा०२. सू०१-२.० ३३. देसो १.१.८.१०. काटिप्पण--टिप्पण ०.१६ । । - - पृ०. ३३. ५०. १६. 'वासनाद्ववोध-सभी तार्किक विद्वान् स्मरण का लक्षण किसी एक आधार पर नहीं करते। कणाद ने माभ्यन्तर कारण संस्कार के आधार पर ही स्मरण का लक्षण प्रणयन किया है। पतञ्जलि ने विषय स्वरूप के निर्देश द्वारा ही स्मृति को सचिव 5 किया है, जब कि कणाद के अनुगामी प्रशस्तपाद ने अपने भाष्य में फारण, विषय और कार्य इन तीन के द्वारा स्मरण का निरूपण किया है। जैन परम्परा में स्मरण और उसके कारण पर तार्किकशैली से विचार करने का प्रारम्भ पूज्यपाद ( सर्वार्ष० १.१५) मार जिनभद्रगति क्षमाश्रमण , विशेषा. गा. १८८,१८६) द्वारा हुआ जान पड़ता है। विद्यानन्द ने (प्रमाणप० ४० ६६) पतजलि की तरह विषयनिर्देश द्वारा ही स्मृति का लजय रचा । पर उसमें 10 प्राकार का निर्देश बढ़ाया। माणिक्यनन्दी ने परी० ३.३ ) कणाद की तरह संस्कारात्मक कारण के द्वारा ही स्मृति का लक्षण यांधा, फिर भी उसमें प्राकारनिर्देश बढ़ाया हो। वादी देव ने ( प्रमाणन० ३.३ ) विद्यानन्द और माणिक्यनन्दी दोनों का अनुसरण करके अपने स्मृति लक्षण में कारण, विषय और आकार तीनों का निर्देश किया। प्रा० हेमचन्द्र ने तो माणिक्यनन्दी का ही अनुसरण किया और तदनुसार अपने लक्षणसूत्र में स्मृति के प्राकार 15 और कारण को ही स्थान दिया। पृ०. ३३. पं० २०. 'सदृशदर्शनादि'-"प्रणिधाननियन्धा-पासलिङ्गलसणसादृश्यपरि- प्रहाश्रयाश्रितसम्वन्धानन्तर्यवियोगेककार्यवियेधातिशयप्राशिव्यवधानमुपदु खेच्छाव पभयार्थित्व- क्रियारागधर्माधर्मनिमित्तेभ्यः ।" न्यायस० ३.२ ४३ | इस सूत्र में जितने संस्कारोबाधक निमित्त संगृहीत हैं उतने एक जगह कहाँ देखने ( 20 में नहीं आये। पृ० ३३. पं० २३. 'सा च प्रमाणम्'–स्मृति को प्रमा-प्रमाण मानने के बारे में मुख्य दो परम्पराएँ हैं जैन और जैनेतर। जैन परम्परा उसे प्रमाण मानकर परोक्ष के भेद रूप से इसका वर्णन करती है। जैनेनर परम्परावाले वैदिक, बौद्ध, सभी दर्शन उसे प्रमाण नहीं मानते भतएव वे किसी प्रमाणरूप से उसकी चर्चा नहीं करते। स्मृति को प्रमाण न 25 माननेवाले भी उसे अप्रमाण ए-मिथ्याज्ञान-नहीं कहते पर वे प्रमाण शब्द से उसका केवल व्यवहार नहीं करते। १ "आत्मनः सयोगविशेषात् सत्काराच्च स्मृति "-वैशे० ६.२.६। २ "अनुभूतविपयाऽसम्प्रमोषः स्मृति "-योगसू० १. १२ । ३ प्रशस्त० पृ० २५६ ।

पृ० ३३. पं० २३.] भापाटिप्पणानि । मृत्यात्मक ज्ञान में प्रमाण शब्द का प्रयोग करने न करने का जो मतभेद देसा जाता है इसका बोज धर्मशास्त्र के इतिहास में है। वैदिक परम्परा में धर्मशाख रूप से बंद अर्थात् श्रुति का ही मुख्य प्रामाण्य माना जाता है। मन्वादिस्मृतिरूप धर्मशास्त्र प्रमाण हैं सही • पर उनका प्रामाण्य श्रुतिमूलक है। जो स्मृति श्रुतिमूलक है या श्रुति से प्रविरुद्ध है वही प्रमाण है अर्थात् स्मृति का प्रामाण्य श्रुतिप्रामाण्यतन्त्र है स्वतन्त्र नहीं । धर्मशास्त्र के । प्रामाण्य की इस व्यवस्था का विचार बहुत पुराने समय से मीमांसादर्शन ने किया है। जान पड़ता है जब स्मृतिरूप धर्मशास्त्र को छोड़कर भी स्मृतिरूप ज्ञानमात्र के विषय में प्रामाण्यविषयक प्रश्न मीमांसकों के सामने आया वर भी उन्होंने अपना धर्मशास्त्रविषयक उस सिद्धान्त का उपयोग करके एक साधारण ही नियम बांध दिया कि स्मृतिज्ञान स्वतन्त्र प्रमाण नहीं है, उसका प्रामाण्य उसके कारणभूत अनुभव के प्रामाण्य पर निर्भर है अत- 10 एव वह मुख्य प्रमाणरूप से गिनी जाने योग्य नहीं। सम्भवत. वैदिक धर्मजीवी मीमांसा दर्शन के इस धर्मशास्त्रीय या तत्वज्ञानीय निर्णय का प्रभाव सभी न्याय, वैशेषिक, सांख्यर, योग आदि इतर वैदिक दर्शनों पर पड़ा है। अतएव वे अपने अपने मन्तव्य की पुष्टि में चाहे युक्ति भिन्न-भिन्न बतला फिर भी वे सभी एक मत से स्मृतिरूप ज्ञान में प्रमाण शब्द का व्यवहार न करने के ही पन में हैं। कुमारिल आदि मीमांसक कहते हैं कि स्मृविज्ञान अनुभव द्वारा ज्ञात विषय को ही उपस्थित करके कृतकृत्य हो जाने के कारण किसी अपूर्व अर्थ का प्रकाशक नहीं, वह केवल गृहोदमाही है और इसी से वह प्रमाण नहीं । प्रशस्तपाद के अनुगामी श्रीधर ने भी उसी मीमांसक को गृहोतसाहित्ववालो युक्ति का अवलम्बन करके स्मृति को प्रमाणपाय माना है--कन्दली पृ. २५७ । पर पक्षपाद के अनुगामी जयन्त ने दूसरी ही युक्ति बतलाई है। 20 वे कहते हैं कि स्मृतिज्ञान विषयरूप मर्थ के सिवाय ही उत्पन्न होने कारण मनज होने से प्रमाण नहीं । जयन्त को इस युक्ति का निरास श्रीधर ने किया है। प्रतपाद फे ही अनुगामी वाचरपनि मिश्र ने तीसरी युक्ति दी है। वे कहते है कि लोकव्यवहार 16 १ "पारतन्त्र्यात् स्वत। नैरा प्रमाणस्वावधारणा। श्रप्रामाण्य विकल्पस्तु दिने विहन्यते ॥ पूर्वपिशानविपर्य निगान स्मृतिकच्यते । पर्यशानादिना तत्या. प्रामाण्य नावधार्यते ॥"-तन्त्रया० पृ०६१। २"एतदुक्क परति-सवे प्रमाणपोनधिगतमर्ष सामान्यत प्रमारतो याऽभिगमयन्ति, स्मृति, पुन पूर्यानुभवमयांदामतिकामति, तदिपपा बनविण्या या, न तु तदशिकविषया, गोप्य वृत्त्यन्तरादिप स्मतेरिति विमृशनि।"-तस्व०१११। ३ "तर यत् पूर्वनिशान तस्य मामारपमिप्यते । तदुपरपानमात्रेण स्मृते. त्याचरितार्यता"- लोकया० अनु० सो० १६०। मारणप०० ५२ । ४ "न रमतेरप्रमाणत्वं गृहीतमाहिताश्वम् । अपि खनयंजनपर तमामाएपगारपम् ।।"- म्यायमपू० २३॥ ५ "ये समपंगत्वात् रमनेरमामाएपमारः सेगमीतानगढविपपरपानुमानस्सामागर स्पादित दुषपम ॥"-पन्दसी० पृ०२५७ । 10 प्रमाणमीमांसाया: [पृ० ३३. पं० २३- स्मृति को प्रमाण मानने के पत्त में नहीं है अतएव उसे प्रमा कहना योग्य नहीं। वे प्रमा की व्याख्या करते समय स्मृतिभिन्न ज्ञान को लेकर ही विचार करते है-तात्पर्य पृ० २० । उदयनाचार्य ने भी स्मृति को प्रमाण न माननेवाले सभी पूर्ववर्ती वार्किको की युक्तियों का निरास करके अन्त में वाचरपति मित्र के सारपर्य का अनुसरण करते हुए यही कहा है कि 5 अनपेश होने के कारण अनुभव ही प्रमाण कोटि में गिना जाना चाहिए, स्मृति नहीं; क्योंकि यह अनुभवसापेच है और ऐसा मानने का कारण लोकव्यवहार ही है। वौद्धदर्शन स्मृति को प्रमाण नहीं मानता। उसकी युक्ति भी मीमांसक या वैशेषिक जैसी हो है अर्थात् स्मृति गृहीतग्राहिणी होने से ही प्रमाण नहीं-तररस० प. का. १२६८ । फिर भी इस मन्तव्य के बारे में जैसे न्याय वैशेषिक प्रादि दर्शनों पर मीमांसा-धर्मशास्त्र- 10 क्रा प्रभाव कहा जा सकता है वैमे बौद्ध दर्शन पर कहा नहीं जा सकता क्योंकि वह वेद का ही प्रामाण्य नहीं मानता। विकल्पज्ञानमात्र२ को प्रमाण न मानने के कारण बौद्ध दर्शन में स्मृति का प्रामाण्य प्रसक्त हो नहीं है। जैन वार्षिक स्मृति को प्रमाण न माननेवाले भिन्न-भिन्न उपयुक्त दर्शनों को गृहीतवाहित्य, मनर्थजत्व, लोकव्यवहारामाव प्रादि सभी युक्तियों का निरास करके केवल यही कहते हैं, 15 कि जैसे सवादी होने के कारण प्रत्यत्त आदि प्रमाण कहे जाते है वैसे ही स्मृति को भी संवादी होने ही से प्रमाण कहना युक्त है। इस जैन मन्तव्य में कोई मतभेद नहीं। आचार्य हेमचन्द्र ने भी स्मृतिप्रामाण्य की पूर्व जैन परम्परा का ही अनुसरण किया है। स्मृतिज्ञान का अविसवादित्व सभी को मान्य है। वस्तुस्थिति में मतभेद न होने पर भी मतभेद केवल प्रमा शब्द से स्मृतिज्ञान का व्यवहार करने न करने में है। पृ०. ३३. पं० २३. 'साच प्रमाणम्'-तुलना- "अक्षधीस्मृतिसंज्ञाभिश्चिन्तपाभिनियोधिकः । व्यवहाराविसंवादः तदाभासस्ततोऽन्यथा ॥"-लघी०४४ | प्रमाणप० पृ० ६६ । अष्टस• पृ० २७६ । प्रमेयक- ६६A1 स्यादादर० ०४८७ प्रमेयर०२२॥ पृ०. ३४. पं०. ४. 'नाननुकृतान्वय'—निर्विकल्पक प्रत्यक्ष को स्वलक्षणजन्य ही 25 मानकर प्रमाण माननेवाले सौत्रान्तिक आदि बौद्धों का सिद्धान्त है कि विषयता कारणवा. 20 1 १ "क्य तर्हि स्मृतेर्व्यवच्छेद.। अननुभरत्वेनैर। यथार्थो हवनुभव प्रमेति प्रामाणिका. पश्यन्ति । 'तत्त्वशानाद्' इति सूत्रणात् । अव्यभिचारि ज्ञानमिति च । ननु स्मृति प्रमैव किं न स्याद् यथार्यशानत्वात् प्रत्यक्षानुभूतिवदिति चेत् । न । सिद्ध व्यवहारे निमित्तानुसरणात् । न च स्वेच्छाकल्पि- तेन निमित्तेन लोकव्यवहारनियमनम् , अव्यवस्थया लोकव्यवहारविप्लवप्रसङ्गात् । न च स्मृतिहेतौ प्रमा णाभियुक्ताना महीणा प्रमाणव्यवहारोऽस्ति, पृथगनुपदेशात् ।"-न्यायवु०४.१। २ "गृहीतग्रहणान्नेष्ट सावृत "-(सावृतम्-विक्ल्पनानम्-मनोरथ०) प्रमाणवा०२ ५१ ३. "तगाहि-अमुष्याऽप्रामाण्य कुतोऽयमाविष्कुर्यात, कि गृहीतार्यप्राहित्वात् , परिच्छित्तिविशेषा- भावात् , असत्पातीने प्रवर्तमानत्यात्, अर्थादनुत्पद्यमानत्वात् , विसवादकत्वात् , समारोपाव्यवच्छेदकत्वात्, प्रयोजनाप्रसाधकत्वात् वा ।"-स्याद्वादर० ३. ४।

पृ० ३४. पं० ११.] भाषाटिप्पणानि . व्याप्त है। नैयायिक आदि का भी जन्यलोकिक प्रत्यक्ष के प्रति विषयविधया अर्ध को कारण मानने का सिद्धान्त सुविदित है। पृ० ३४. पं० ११. 'दर्शनस्मरण --प्रत्यभिज्ञा के विषय में दो बातें ऐसी हैं जिनमें दार्शनिकों का मतभेद रहा है-पहली प्रामाण्य की और दूसरी स्वरूप की। बोद्ध परम्परा प्रत्यभिज्ञा को प्रमाण नहीं मानती क्योकि वह क्षणिकवादी होने से प्रत्यभिज्ञा का विषय माने जानेवाले स्थिरत्व को ही वास्तविक नहीं मानती। वह स्थिरत्वप्रतीति को सादृश्यमूलक मानकर भ्रान्त हो समझती है। पर बौद्धभिन्न जैन, वैदिक दोनों परम्परा के सभी दार्श- निक प्रत्यभिज्ञा को प्रमाण मानते हैं। वे प्रत्यभिज्ञा के प्रामाण्य के प्राधार पर ही बौद्ध- सम्मत क्षणभङ्ग का निरास और नित्यत्व-स्थिरत्व का समर्थन करते हैं। जैन परम्परा न्याय, वैशेषिक प्रादि वैदिक दर्शनों की तरह एकान्त नित्यत्व किंवा कूटस्थ नित्यत्व नहीं 10 मानती तथापि वह विभिन्न पूर्वापर अवस्थाओं में ध्रुवत्व को वास्तविक रूप से मानती है अत. एव वह भी प्रत्यभिज्ञा के प्रामाण्य की पक्षपातिनी है। प्रत्यभिज्ञा के स्वरूप के सम्बन्ध में मुख्यतया तीन पक्ष है-बोद्ध, वैदिक और जैन । बौद्धपक्ष कहता है कि प्रत्यभिज्ञा नामक कोई एक ज्ञान नहीं है किन्तु स्मरण और प्रत्यक्ष ये समुचित दो ज्ञान ही प्रत्यभिज्ञा शब्द से व्यवहृत होते हैं । उसका 'तत्' मंश प्रतीत होने से 10 परोक्षरूप होने के कारण स्मरणमाद्य है वह प्रत्यक्षमाह्य के हो नहीं सकता, जय कि 'इदम्' अंश वर्तमान होने के कारण प्रत्यक्षग्राह्य है वह प्रत्यक्षप्राय हो ही नहीं सकता। इस तरह विषयगत परात्तापरोक्षस्व के आधार पर दो ज्ञान के समुच्चय को प्रत्यभिज्ञा कहनेवाले बोद्धपक्ष के विरुद्ध न्याय, मीमांसफ आदि वैदिक दर्शन कहते हैं कि प्रत्यभिज्ञा यह प्रत्यक्ष रूप एफ ज्ञान है प्रत्यक्षःस्मरण दो नहीं। इन्द्रियजन्य प्रत्यक्ष में वर्तमान मात्र विषयकत्व का जो नियम 20, है वह सामान्य नियम है अतएव सामप्रीविशेपदशा में यह नियम सापबाद बन जाता है। वाचस्पति मिश्र प्रत्यभिज्ञा में प्रत्यक्षत्व का उपपादन करते हुए कहते हैं कि सरकार या स्मरणरूप सहकारी के बल से वर्तमानमानमाही भी इन्द्रिय, अतीतावस्थाविशिष्ट वर्तमान को ग्रहण कर सकने के कारण, प्रत्यभिज्ञाजनक हो सकती है । जयन्त वाचस्पति के उक्त कथन का अनुसरण करने के अलावा भी एक नई युक्ति प्रदर्शित करते हैं। वे कहते है कि 25 स्मरणसहकृतइन्द्रियजन्य प्रत्यक्ष के बाद एक मानसज्ञान होता है जो प्रत्यभिज्ञा कहलाता है। जयन्त का यह कथन पिछले नैयायिकों के भलौकिकप्रत्यक्षवाद की कल्पना का भोज मालूम होता है। . १ प्रमाणवा०३ ५०१-२॥ तत्त्वसं० फा०४४७। २". तस्माद् दे-रते शाने सहति स्मरणम् अयम् इत्यनुभर "न्यायम० पृ०४४८1 ३ तात्पर्य० पृ०१३६ । ४"एवं पूर्वशानविशस्तिस्य स्तम्मादेचिरोपणुमतोतापविश्य इति मानमी प्रत्यभिगा ।" न्यायम०पृ०४६१।

प्रमाणमीमांसायाः [पृ० ३४. पं०१७- व्यवस्था - जैन वार्किक प्रत्यभिज्ञा को न तो बौद्ध के समान ज्ञानसमुच्चय मानते हैं और न नयायिकादि की तरह वहिरिन्द्रियज प्रत्यक्ष। वे प्रत्यभिज्ञा को परोक्ष ज्ञान मानते हैं। और कहते हैं कि इन्द्रियजन्य ज्ञान मार स्मरण के बाद एक सफलनात्मक विजातीय मानस ज्ञान पैदा होता है वहीं प्रत्यभिज्ञा कहलाता है। अकलकोप ( लपी० ३ १. से) प्रत्यभिज्ञा की यह व्यवस्था जो स्वरूप में जयन्त को मानसज्ञान की कल्पना के समान है वह ममो जैन वार्किकों के द्वारा निर्विवादरूप से मान लो गई है। भाचार्य हेमचन्द्र भी उसी के अनुसार प्रत्यभिज्ञा का स्वरूप मानकर परपक्षनिराकरण और स्वपक्षसमर्थन करते हैं। मीमांसक (श्लोक या० ० ४ श्लो० २३२-२३७.), नैयायिक ( न्यायस्० १. १. ६.) 10 मादि उपमान को स्वतन्त्र प्रमाण मानते हैं जो सारश्य-वैसदृश्य विषयक है। उनके मता. नुमार हस्वत्व, दीर्घत्व प्रादि विपयफ अनेक सप्रतियोगिक ज्ञान ऐसे हैं जो प्रत्यक्ष ही हैं। जैन सार्फिकों ने प्रथम से ही उन सब का समावेश, प्रत्यभिज्ञान को मतिज्ञान के प्रकार विशेष- रूप से स्वतन्त्र प्रमाण मानकर, उसी में किया है, जो ऐकमत्य से सर्वमान्य हो गया है। पृ० ३४. पं० १७. 'यादिग्रहणात्'-नुलना-प्रमेयर० ३ १० पृ० ३४. पं० २०. 'पयोम्युभेदी-स्याद्वादर० पृ० ४६८ | प्रमेयक -पृ. १००. A | पृ० ३४. पं० २५. 'यया वा यौदीच्येन'-Jलना-तात्पर्य० पृ० १६८ । पृ० ३५. पं० ५. 'येपा तु सादृश्यविपय-नुलना-"प्रसिद्धसाधात् साप्यसाधनमु- पमानम् ।"-यायग० १.१.६। ममेयर० ३.५। १० ३५. पं० ११. "अय साधर्म्यमुपलक्षणम्"-तुलना-"साधर्म्यमहणं प धर्ममानो- 20 पनगमिति करभसताप्रतिपत्तिरप्युपमानफलमेवेति नाम्याप्ति "मार्य पृ. २०० । १० ३१. पं० १३. 'अल्पाक्षर-तुलना-तात्पर्य० १.१.२। पाराशर० अ० १८ । पृ० ३५, पं० १६. 'ननु 'तत्' इति'-तुलना-प्रमेयर० २. २. । ४० ३५, पं० २०. 'पूर्वममित'-तुलना-"कुमारिलमतेन गृहोतमादित्वस्यासिद्धिमुद्भा. वति-पूर्यप्रमित. 15 "सरवन का " १०. ३५. पं० २०. 'उपलम्भ'-भगवान महावीर, बुद्ध पार उपनिषद् के सैकड़ों वर्ष पूर्व भी अद् ( ऋग्. २०. १३१.१.) पार वर्ष (रामायण ३. २५. १२) ये दो पातु धा सजन्य रूप सस्कृत प्राकृत मापा में प्रचलित रहे । मागम, पिटक पर दर्शनों में उनका प्रयोग विविध प्रसङ्गों में थोड़े-बहुव भेद के साथ विविध भयों में दरा जाता है। सब भयों में सामान्य अंग एक ही मार वद यह कि १ "उरमगंमत करन।"-पा०ए०७४ २३ ॥ "भग तय मदिरापनेस" पट०२६। २ "हमा म न EिR"-माया० २० १७० । "fafeमा शिम"-झिा सग्यासयम० २.६ "मन"-प्रझम्०११.११। न्यायमू० १.१.४०।

पृ० ३६ पं० २०] भाषाटिप्पणानि। ७७ - विचारात्मक ज्ञानव्यापार । जैमिनीय सूत्र और उसके शाबरभाष्य प्रादि१ व्याख्या- अन्यों में उसी भाव का द्योतक उद्द शब्द देखा जाता है, जिसको जयन्त ने मनी में अनु- मानात्मक या शब्दात्मक प्रमाण समझकर खण्डन किया है-न्यायम० पृ० ५८८ । न्याय- सूत्र (१ १ ४०) में तर्क का लक्ष्य है जिसमें अह शब्द भी प्रयुक्त है और उसका अर्थ यह है कि वर्कात्मक विचार स्वय प्रमाण नहीं किन्तु प्रमाणानुकूल मनोव्यापार मात्र है। पिछले नैयायिकों ने वर्क का अर्थ विशेष स्थिर एव स्पष्ट किया है। और निर्णय किया है कि तर्क कोई प्रमाणात्मक ज्ञान नहीं है किन्तु व्याप्तिज्ञान में बाधक होनेवाली अप्रयोजकरवशङ्का को निरस्त करनेवाला व्याप्यारोपपूर्वक व्यापकारोपस्वरूप आहार्य ज्ञान मात्र है जो उस व्यभिचारशङ्का को हटाकर व्याप्तिनिर्णय में सहकारी या उपयोगी हो सकता है-चिन्ता० अनु० पृ० २१० न्याय० वृ० १ १ ४०। प्राचीन समय से ही न्याय 10 दर्शन में तर्क का स्थान प्रमाणकोटि में नहीं है। न्यायदर्शन के विकास के साथ ही तर्क के अर्थ एव उपयोग का इतना विशदोकरय हुआ है कि इस विषय पर बडे सूक्ष्म और सूक्ष्मवर प्रन्थ लिखे गये हैं जिसका आरम्भ गङ्गेश उपाध्याय से होता है। बौद्धितार्किक ( हेतुवि० टी० लि. पृ० २५) भी तर्कात्मक विकल्पज्ञान को व्यातिताना पयोगी मानते हुए भी प्रमाण नहीं मानते। इस तरह वर्क को प्रमाणरूप मानने की मीमांसक 15 परम्परा और अप्रमाणरूप होकर भी प्रमाणानुप्राहक मानने की नैयायिक और बौद्ध परम्परा है। जैन परम्परा में प्रमाणरूप से माने जानेवाले मतिज्ञान का द्वितीय प्रकार ईहा जो वस्तुत गुणदोपविचारणात्मक ज्ञानव्यापार ही है उसके पर्यायरूप से कह और तर्क दोनों शब्दों का प्रयोग उमास्वाति ने किया है जार्थभा० १ १५ । जब जैन परम्परा में तार्किक पद्धति से प्रमाण के भेद और लक्षण आदि की व्यवस्था होने लगी तब सम्भवत सर्व 20 प्रथम अकलङ्कने हो तर्फ का स्वरूप, विषय, उपयोग आदि स्थिर किया ( लघी० स्वनि. ३ २) जिसका अनुसरण पिछले सभी जैन तार्किको ने किया है। जैन परम्परा मामासका का तरह तर्क या ऊह को प्रमाणात्मक ज्ञान हा मानती पाई है। जैन वार्किक कहते हैं कि व्याप्तिज्ञान ही तर्क या कह शब्द का अर्थ है। चिरायात प्रार्यपरम्परा के प्रति परिचित अह या तर्क शब्द को लेकर हा प्रकलङ्क ने परोचप्रमाण के एक भेद रूप से तर्कप्रमाण स्थिर , किया। और वाचस्पति मिश्र आदि नैयायिकों ने व्याप्तिज्ञान का कहीं मानसप्रत्यक्षरूप, कहीं लौकिक प्रत्यक्षरूप, कहीं अनुमिति आदि रूप माना है उसका निरास करके जैन वार्किक व्याप्तिज्ञान को एकरूप ही मानते आये हैं वह रूप है उनकी परिभाषा के अनुसार वर्कपदप्रतिपाद्य। प्राचार्य हेमचन्द्र उसी पूर्वपरम्परा के समर्थक हैं। - १ 'विविधश्च ऊह । मन्त्रसामसस्कारविषय ।"-शावरमा० १ ११। जैमिनीयन्या. अध्यायपाद अधि०१॥ २ न्यायसू० १२१॥ ३ तात्पर्यपृ०१५-१६७ । न्यायम० पृ० १२३ ।

स्या प्रमागमीमांसाया [पृ० ३६.५० २१- पृ. ३६, २० २१. 'उपलम्भः प्रमाणमात्रे--तुलना-प्रमेयक० पृ० १०. B | द्वादर. ३.७१ प्रमेयर० ३.१२ ॥ पृ० ३६. पं० २४. 'न चायं व्याप्तिग्रहा-"म हि प्रत्यक्षं यावान्कश्चिद्रूमः कालान्तरे देशान्तरे च पावकस्यैव कार्य नार्यान्तरस्येति इयतो ब्यापारान् कर्तु समर्थ सन्निहितविषय- 5 यलोत्पत्तेरविचारकत्वात्"-नधी स्ववि० ३ ०1 अष्टस० पृ० २८०। प्रमाणप० पृ० ७. । प्रमे यका पृ० १०० B। सादादर० पृ० ५०६ । प्रमेयर० २ २। ४० ३७. पं० ५. 'अनुपानान्तरेण'-जुलना-रलोकवा• अनु० रलो० १५१-१५३ ॥ हेतु- दि.० लि. पृ. २५॥ पृ० ३७. पं० ७. 'तहि तत्पृष्ठ-तुलना-"यस्यानुमानमन्तरेण सामान्यं न प्रतीयते भवतु 10 तरपायं दोपोऽस्माकं तु प्ररयपृष्ठभाविनापि विकल्पेन प्रकृतिविभ्रमात सामान्य प्रतीयते ।"- हेनुवि० टो नि० पृ. २५ B। "देशकालव्यक्तिव्यप्त्या च व्याप्तिरुच्यते । यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र अग्निरिति। प्रत्यतप्रष्टरप विकल्पोन प्रमाणं प्रमायव्यापारानुकारी त्वसौ इष्यते"-मनारथ० पृ०७/ पृ० ३५. पं० ११. 'पएदात्तनपदोहदा- "साध्यामिलाप इत्येवं पण्डात्तनयदोहदः । -न्यायम० पृ० १११ । १० ३७. पं० ११. 'पतेन-अनुपलम्भात्-तुलना- "प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां न तावत्तत्मसाधनम् । तयोः सनिहितार्थत्वाद निकालागोचरत्यतः ॥ १५३ ।। कारणानुपलम्भाच्चे कार्यकारणतानुमा । च्यापफानुपलम्भाच व्याप्यव्यापकवानुमा ।। १५४ ॥ तयाप्तिसिद्धिरप्यन्यानुमानादिति न स्थितिः । परस्परमपि व्याप्तिसिद्धापन्योन्यसंश्रयः ॥ १५५ ॥" तसारमा१.१.। प्रमाय. पृ०६६। प्रमेपर• पृ. ३८.३९ । पृ० ३७.५० १५. बंगपिकास्तु'-जुलना-प्रमयर० पृ. ३६ | प्रमागर० पृ० ६६ । १० ३५.५० २०. 'योगास्तु-शुलना तात्पर्य • पृ. १३१, १६७ । -तुलना- 15 20 १० ३८५०३,'प्याप्ति -पागे दमय मूत्र में पविनामाव का मान म्यामि को फिर मी तर्फ लपक के बाद वर्षविषयरूप में निर्दिष्ट यानि का लवप इस मून द्वारा मामपन्न ने क्यों किया ऐमा रन पहा रोता है। इसका मुलासा यह है कि सकिन्तुविवरण में अपंट ने प्रपोजन विरोष पसवाने के बाले व्याप्यपर्मरूप में और व्यापक- प में मिसिम पानिबाप का निदर्शन व प्राकर्षक दम किया प्रिम देगार मामपन की पार इष्टि मधेशी अपनाने का माम मत कर न सकी। मा.

पृ० ३८. पं० ३.] भाषाटिप्पयानि। ७६ हेमचन्द्र ने अटोक्त उस चर्चा को अक्षरश: लेकर प्रस्तुत सूत्र और उसकी वृत्ति में व्यवस्थित कर दिया है। अर्चट के सामने प्रश्न था कि व्याप्ति एक प्रकार का सम्बन्ध है, जो संयोग की तरह द्विष्ठ ही है फिर जैसे एक ही संयोग के दो सम्बन्धी 'क' और 'ख' अनियतरूप से अनुयोगी- प्रतियोगी हो सकते हैं वैसे एक ही व्याप्तिसम्बन्ध के दो सम्बन्धी हेतु और साध्य अनि. 5 यतरूप से हेतुसाध्य क्यों न हों अर्थात् उनमें से अमुक ही गमक और अमुक हो गम्य ऐसा नियम क्यो ?। इस प्रश्न के प्राचार्योपनामक किसी तार्किक की ओर से उठाये जाने का अर्चट ने उल्लेख किया है। इसका जवाब अर्चट ने, व्याप्ति को संयोग की तरह एकरूप सम्बन्ध नहीं पर व्यापकधर्म और व्याप्यधर्मरूप से विभिन्न स्वरूप बतलाकर, दिया है और कहा है कि अपनी विशिष्ट व्याप्ति के कारण व्याप्य ही गमक होता है तथा अपनी विशिष्ट 10 व्याप्ति के कारण व्यापक गम्य होता है। गम्यगमकभाव सर्वत्र अनियत नहीं है जैसे आधाराधेयभाव । उस पुराने समय में हेतु-साम्य में अनियतरूप से गम्यगमकमाव की आपत्ति को टालने के वास्ते अर्चट जैसे तार्किकों ने द्विविध व्याप्ति की कल्पना की पर न्यायशास्त्र के विकास के साथ ही इस आपत्ति का निराकरण हम दूसरे और विशेषयोग्य प्रकार से देखने 15 । नव्यन्याय के सूत्रधार गङ्गेश ने चिन्तामणि में पूर्वपत्तीय और सिद्धान्तरूप से अनेक- विध व्याप्तियो का निरूपण किया है-चिन्ता. गादा पृ० १४१-३६० । पूर्वपक्षीय व्याप्तियों में अव्यभिचरितत्व का परिष्कार है जो वस्तुत: अविनाभाव या अर्चटोक्त व्याप्यधर्मरूप है। सिद्धान्तब्याति में जो व्यापकत्व का परिष्काराशरे है वही अर्चटोक्त व्यापकधर्मरुप व्याप्ति है। अर्थात् अर्चट ने जिस व्यापकधर्मरूप व्याप्ति को गमकत्वानियामक कहा है उसे गनेश 20 व्याप्ति ही नहीं कहते, वे उसे व्यापकत्व मात्र कहते हैं और तथाविध व्यापक के सामा- नाधिकरण्य को ही व्याप्ति कहते हैं । गङ्गेश का यह निरूपण विशेष सूक्ष्म है। गडेश जैसे तार्किकों के अन्यभिपरितत्व, व्यापकत्व आदि विषयक निरूपण आ० हेमचन्द्र की दृष्टि में पाये होते तो उनका भी उपयोग प्रस्तुत प्रकरण में अवश्य देखा जाता। व्याप्ति, अविनाभाव, नियतसाहचर्य ये पर्यायशब्द वर्कशास्त्रों में प्रसिद्ध है। अविना- 25 भाव का रूप दिखाकर जो व्याप्ति का स्वरूप कहा जाता है वह तो माणिक्यनन्दी (परी० ३. १७, १८) आदि सभी जैनतार्किकों के अन्यों में देखा जाता है पर अर्चटोक नये विचार का संग्रह मा० हेमचन्द्र के सिवाय किसी अन्य जैन तार्किक के अन्य में देखने में नहीं आया। है । 1 १ "न तायव्यभिचरितत्व तदिन साध्यामाववदवृत्तित्यम्, साध्यपद्मिनसाध्यामायादवृत्तित्व साध्यवदन्यावृत्तित्व वा ।"-चिन्ता गादा० पृ० १४१ ॥ २ प्रतियोग्यसमानाधिकरणयसमानाधिकरपात्यन्तामावप्रतियोगितारग्वेदकाच्छिन्न यन्न भवतिग. चिन्ता० मादा० पृ० ३६१ । ३ तेन सम तस्य सामानाधिपं च्याप्ति. "-चिन्ता गादा० पृ० ३१ * प्रमायमीमांसायाः [४० ३८. १०५ पृ० ३८ पं० ५. 'व्याप्तिः इति 1-नुलना-"तस्य पक्षधर्मस्य सदो व्याप्ति यो व्याप्नोति यश्च व्याप्यते तदुभयधर्म.. ......दा व्यापकरय गम्यस्य तत्रेति सत्सप्तम्यर्थप्रधानमेवत् नाधार- प्रधानम् , धर्माया धर्म... ...........यत्र धर्मिथि व्याप्यमस्ति पत्र सर्वत्र भाव एव व्यापकस्य स्वगतो धर्मो व्याप्ति तत् ...........) न त्वेवमवधार्यते । व्यापकस्यैव तत्र भाव इति । 5 हेत्वभावप्रसङ्गादठ्यापकस्यापि मूर्तत्वादेस्तन्न भावात्। नापि तत्रैवेति प्रयत्नानन्तरीयकत्वा- देरहेतुतापत्ते साधारणश्च हेतु: स्यात्, नित्यत्वस्य प्रमेयेष्वेव भावात् । यदा तु व्याप्यध. मताविवता व्याप्तेस्तदा व्याप्यस्य वा गमकस्य तत्रैव व्यापके गम्ये सति । यत्र धर्मिणि व्यापकोऽस्ति तत्रैव भावा न तदभावेऽपि व्याप्तिरिति । अत्रापि व्याप्यस्यैव तत्र भाव इत्यव- धारणं हेत्वभावप्रसक्तरेव नाश्रितम्, प्रव्याप्यस्यापि तत्र भावात् व्याप्यस्य वत्र भाव एवेति 10 सपक्षकदेशवृत्तेरहेतुत्वप्राप्ते साधारणस्य हेतुत्व स्यात् प्रमेयत्वस्य नित्येष्ववश्यंभावादिति। व्याप्यव्यापकधर्मतासवर्णन तु व्याप्तेरुभयत्र तुल्यधर्मवयकाकारा प्रतीति संयोगिवत् मा भूदिति प्रदर्शनार्थम् । क्याहि पूर्वत्रायोगव्यवच्छेदेनावधारणम् उत्तरनान्ययोगव्यवच्छेदेनेति कुत उभयत्रेकाकारता व्याप्ते. १। तदुक्तम्- लिङ्गे लिङ्गी भवत्येव लिगिन्येवेतरत् पुनः । नियमस्य विपर्यासेऽसम्बन्धो लिङ्गलिङ्गिनाः ॥ इति ।" हेतुरि० टी० लि. पृ० १८ से । 15 20 पृ० ३५.५० ५. 'स्वार्थपरार्यभेदात'-प्राचार्य हेमचन्द्र ने स्वार्य-परार्थरूप से अनुमान के ही दो भेद किये हैं जो सभी वैदिक, यौद्ध और जैन तार्किकों में साधारण हैं । अनुमान की तरह प्रत्यक्ष को भी परार्घ कहकर उसके स्वार्थ-परार्यरूप से दो भेद दिखाने- वाला जहाँ तक मालूम है सर्वप्रथम सिद्धसेन ही है- "सनिश्चयपदन्येषां निश्चयोत्पादनं युधैः । परार्य मानमाख्यातं वाक्य तदुपचारतः ॥"-न्याया० १० ॥ सिद्धसेन के इस प्रत्यत्त द्वैविष्य को देवसूरि ने भी मान्य रसा-प्रमाणन० ३. २४ । प्रा. हेमचन्द्र ने उस सिद्धसेनोपज्ञ प्रत्यक्ष विभाग को अपने अन्ध में स्थान नहीं दिया है। पृ०३६. पं० ५ 'व्यामोह-तुलना- "तच्यामोहनिवृत्तिः स्याद्वधायूदमनसामिह ।"-न्याया० ३ । पृ० ३६. पं० १२. 'इह च न'-तुलना-"यतो न योग्यतया लिङ्ग परोतमानस्य निमि- पम् । यथा बीजमड्कुरस्य । प्रदृष्टाद्धमादग्नेरप्रतिपत्ते. 1 नापि स्वविषयज्ञानापेक्षं परोक्षार्थप्रका- शनम् । यया प्रदीपो घटादे । दृष्टादप्यनिश्चितसम्बन्धादप्रतिपत्ते । धनान्तरीयकवया निश्चयनमेव लिङ्गस्य पराचार्यप्रतिपादनव्यापार. "-न्यायपि टो० २.५। पृ० ३६.५० १६. 'ननु च प्रसिद्ध-हेतु के स्वरूप के विषय में दार्शनिकों में चार परम्पराएँ देशी जाती हैं-१-वैशेषिक, सांस्य यौद्ध, २-नैयायिक, ३-प्रशासनामक; ४-जैन । तस्मात् परोक्षा- 30 पृ०३६. पं० १६. भाषाटिप्पणानि। , - प्रथम परम्परा के अनुसार हेतु के पक्षसत्त्व, संपतसरव और विपतच्यावृत्तत्व ये वीन रूप है। इस परम्परा के अनुगामी वैशेषिक, सांख्य और बौद्ध तीन दर्शन हैं, जिनमें वैशेपिस और सांख्य ही प्राचीन जान पड़ते हैं। प्रत्यक्ष और अनुमान रूप से प्रमाद्वय विभाग के विषय में जैसे बौद्ध तार्किकों के ऊपर कणाद दर्शन का प्रभाव स्पष्ट है वैसे ही हेतु के रूप्य के विषय में भी वैशेषिक दर्शन का ही अनुसरण बौद्ध धार्मिकों ने किया जान पड़ता है। प्रशस्तपाद खुद भी लिङ्ग के स्वरूप के वर्णन में एक कारिका का अवतरण देते हैं जिसमें त्रिरूप हेतु का काश्यपाधित रूप से निर्देश है। माठर अपनी वृत्ति में उन्हीं 'चीन रूपों का निर्देश करते हैं-माठर० ५। अभिधर्मकोश, प्रमाणसमुश्य, न्यायप्रवेश (०१), न्यायबिन्दु (२ ५ से ), हेतुबिन्दु । पृ० १ ) और तत्त्वसंग्रह (का० १३६२) प्रादि सभी योद्धपन्यों में उन्हीं वीन रूपों को हेतु लक्षण मानकर त्रिरूप हेतु का ही समधन 10 किया है। तीन रूपों के स्वरूपवर्णन एवं समधन तथा परपक्षनिराकरण में जितना विस्तार एवं विशदीकरण बौद्ध अन्धों में देखा जाता है उतना किसी केवल वैशेषिक या साल्प मन्य में नहीं। नैयायिक नपर्युक्त चीन रूपों के अलावा भवाघितविषयत्व और प्रसत्प्रतिपत्तिवत्व ये दो रूप मानकर हेतु के पाश्चरुप्य का समर्थन करते हैं। यह समर्थन सबसे पहले ।। किसने शुरू किया यह निश्चय रूप से अभी फहा नहीं जा सफता । पर सम्मवत: इसका प्रघम समर्थक उद्योतकर (न्यायवा० १. १५, होने चाहिएँ। हेतुपिन्दु के टोकाकार अर्चट नै ( पृ० १६५ ) वघा प्रशस्तपादानुगामी श्रीधर ने नैयायिकात पाचरूप्य का रुप्य में समावेश किया है। यद्यपि वाचस्पति ( तात्पर्य ० १. १.५.१ १. ३६), जयन्व (न्यायम० • ११.) भादि पिछने सभी नैयायिकों ने उक्त पावरूष्य का समर्थन एवं वर्थन किया है 20 नघापि विचारस्वतन्त्र न्यायपरम्परा में वह पाचरूप्य मृतामुष्टि की तरह घिर नहीं रहा। गदाघर मादि नैयायिकों ने व्याप्ति पार पक्षधर्मताप में इंतु के गमकवोपयोगी सोन रूप का ही प्रयवादि में ससूचन किया है। इस वरद पाचलप्य का प्राथमिक नया- पिकामह शिपिल धोफर रूप्य वम मा गया। उक्त पाथरूप्प के अलावा का प्रावय रूप गिनाफर पहप हेतु माननेवालो भी कोई परम्परा यो जिसका निर्देश मार राण्डन प्रचंट: 25 मो. चारपिटती ये कथनानुमार इस रूप्प प विषय म बक्षा का असर पैशेषियों ये कार -Buddhist Logic rol. I P. 2111 २"पदनुमेयन सम्पर प्रसिद्ध र तन्विते । तदमारे र नारयेय तमिनमनुमारकम् || nि रीमा पर पादेवी दिनयेन था। गिरवानिमन्दिग्भमनिन फारसामगीत ।।"-प्रशस्त. १०२००। पन्दली पृ० २०३। तपयो दुरितरापिस्तीमगादो मम। कानि पुन पदमाश नागरप्पने ब. पिचतानि पवमानमावि, सपा ममापितविरपर नापं कपन, दया विशि पमा करना-एमा सम्या पसलमापरय दिगद ..पदस्यस्यादिमापा लिार्ग परसोरेट मा म नमविपरितारपार दियालपुभानार.. दया गात हाशिम.ना द राणामासो गुम्न"-लुपि० स० १६४BI 1 ८२ प्रमाणमीमांसायाः [पृ०३६. पं०१६- ने 'नयायिक-मीमांसकादयः ऐसा सामान्य कथन करके किया है। न्यायशास्त्र में ज्ञायमान लिङ्ग की करणवा का जो प्राचीन मत ( शायमान लिङ्ग तु करण न हि-मुक्ता० का० ६७) खण्डनीय रूप से निर्दिष्ट है उसका मूल शायद उसी पडूप हेतुवाद की परम्परा में हो। जैन परम्परा हेतु के एकरूप को ही मानती है और वह रूप है अविनाभावनियम । 5 उसका कहना यह नहीं कि हेतु में जो तीन या पांच रूपादि माने जाते हैं वे असत् हैं। उसका कहना मात्र इतना ही है कि जब तीन या पांच रूप न होने पर भी किन्ही हेतुओं से निर्विवाद सदनुमान होता है तब अविनामावनियम के सिवाय सकलहेतुसाधारण दूसरा कोई लक्षण सरलता से बनाया ही नहीं जा सकता। अतएव तीन या पाँच रूप अविना- भावनियम के यथासम्भव प्रपञ्चमात्र हैं। यद्यपि सिद्धसेन ने न्यायावतार में हेतु को 10 साभ्याविनाभावी कहा है फिर भी अविनामावनियम ही हेतु का एकमात्र रूप है ऐसा समर्थन करनेवाले सम्भवत सर्वप्रथम पात्रस्वामी हैं। तत्त्वसमेह में शान्तरक्षित ने जैनपरम्परासम्मत अविनाभावनियमरूप एक लक्षण का पात्रस्वामी के मन्तव्यरूप से ही निर्देश करके खण्डन किया है। जान पडता है पूर्ववर्ती अन्य जैनतार्किको ने हेतु के स्वरूप रूप से अविनामावनियम का कथन सामान्यत किया होगा। 15 उसका सयुक्तिक समर्थन और बैद्धिसम्मत रूप्य का खण्डन सर्वप्रथम पात्रस्वामी ने ही किया होगा। "अन्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् । नान्ययाऽनुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् ॥"-न्यायवि० पृ० ५०० । यह खण्डनकारिका प्रकलङ्क, विद्यानन्द ( प्रमाणप० पृ० ७२ ) आदि ने उद्धृत की है 20 वह पात्रस्वामिकर्तृक होनी चाहिए। पात्रस्वामी के द्वारा जो परसम्मत रूप्य का खण्डन जैनपरम्परा में शुरू हुआ उसी का पिछले प्रकलङ्क (प्रमाणस० पृ० ६६ A) प्रादि दिगम्बर- श्वेताम्बर वार्षिकों ने अनुसरण किया है। त्रैरूप्यखण्डन के बाद जैनपरम्परा में पाश्चरुप्य का भी सण्डर शुरू हुमा । अतएव विद्यानन्द (प्रमाण ४००२), प्रमाचन्द्र (प्रमेयक० पृ. १०३ B), वादी देवसूरि (स्याद्वादर० पृ. ५२१) आदि के दिगम्बरीय श्वेताम्बरीय पिछले वर्कप्रन्थों में 25 रुप्य पार पाचरूप्य का साथ ही सविस्तर खण्डन देखा जाता है। प्राचार्य हेमचन्द्र उसी परम्परा को लेकर त्रैरुप्य तथा पाश्चरूप्य दोनों का निरास करते हैं। यद्यपि विषयदृष्टि से मा० हेमचन्द्र का खण्डन विद्यानन्द आदि पूर्ववर्ती भावार्यों के सण्डन के समान है तथापि इनका शाब्दिक साम्य विशेषत: अनन्तवीर्य की प्रमेय. रत्नमाला के साथ है। अन्य समी पूर्ववर्ती जैनतार्किको से पा० हेमचन्द्र की एक विशेषता 30 जो अनेक स्थलों में देसी जाती है वह यहां भी है। वह विशेषता -सप में भी किसी न १ "अन्यपत्यादिना पात्रस्वामिमतमाशङ्कने-नान्यपानुपपन्नत्व यन तर प्रयेण किम्। अन्यपानुप- पन्नतं यत्र तत्र प्रयेण किम् ॥"-तत्त्यम० का० १३६४-६६ ।

पृ०४२. पं०१. भाषाटिप्पयानि । ६३ 5 किसी नये विचार का जैनपरम्परा में संग्रहीकरणमात्र है। हम देखते हैं कि प्रा. हेमचन्द्र ने बौद्धसम्मत रूप्य का पूर्वपक्ष रखते समय जो विस्तृत -अवतरणं न्यायबिन्दु' की धर्मोत्तरीय वृत्ति में से अक्षरशः लिया है वह अन्य किसी पूर्ववर्ती जैन तर्कग्रन्थ में नहीं है। यद्यपि वह विचार वद्धितार्किककृत है तथापि जैन तर्कशास के अभ्यासियों के वास्ते चाहे पूर्वपक्ष रूप से भी वह विचार सास ज्ञातव्य है । अपर जिस 'अन्यथानुपपन्नत्व' कारिका का उल्लेस किया है वह नि:सन्देह तर्कसिद्ध होने के कारण सर्वत्र जैनपरम्परा में प्रतिष्ठित हो गई है। यहाँ तक कि उसी कारिका का अनुकरण करके विद्यानन्द ने थोड़े हेर-फेर के साथ पाश्चरूप्यखण्डन विषयक भी कारिका पना डाली है-प्रमाण ५० पृ०७२। इस कारिका की प्रतिष्ठा तर्फबल पर और तर्कक्षेत्र में हो रहनी चाहिए थी पर इसके प्रभाव के कायल अवार्फिक भक्तों ने इसकी प्रतिष्ठा मन- 10 गढन्त ढङ्ग से बढ़ाई। और यहाँ तक वह बढ़ो कि खुद तर्कग्रन्धलेखक प्राचार्य भी उस फल्पित दङ्ग के शिकार बने । किसी ने कहा कि उस कारिका के फर्ता पार दाता मूल सीमन्धरस्वामी नामक वीर्घदूर हैं। किसी ने कहा कि सीमन्धरस्वामी से पद्मावती नामक देवता इस कारिका को लाई और पात्र केसरी स्वामी को उसने वह कारिका दो। इस तरह किसी भी वार्किक मनुष्य के मुख में से निकलने को ऐकान्तिक योग्यता रसनेराली इम 15 फारिका को सीमन्धरस्वामी के मुस मे से अन्धभक्ति के कारण जन्म लेना पड़ा-- सम्मतिटी. पृ० ५६६ (७)। अस्तु । जो कुछ हो प्रा० हेमचन्द्र भी उस कारिफा का उपयोग करते हैं। इतना तो अवश्य जान पड़ता है कि इस कारिफा के सम्भवत: उद्भावक पात्रस्वामी दिगम्बर परम्परा के ही हैं, क्योंकि भक्तिपूर्ण उन मनगढन्त कल्पनाओं की सृष्टि केवल दिग- म्बरीय परम्परा तक ही सीमित है। पृ० ३८. पं० १७. 'तयाहि-अनुमेये -तुलना-न्यायवि० टी० १ ५-७ । । 20 पृ०.४१. पं०. १७. 'अथवविध:-नुलना-प्रमेयर० ३ १६ । पृ. ४२. पं. १. 'स्वभाव-जैन तर्कपरम्परा में हेतु के प्रकारी का वर्णन तो के अन्धों (प्रमाणसं० पृ. ६७६८) में देखा जाता है पर उनका विधि या निध- साधक रूप से स्पष्ट वर्गीकरण हम माणिक्यनन्दी, विद्यानन्द प्रादि के अन्यों में दो पाते हैं। 25 माणिक्यनन्दो, विद्यानन्द, देवसूरि पौर प्रा० देमपन्द्र इन पार का किया हुमा ही वह वर्गीकरण म्यान देने पोग्य है। तुप्रकारों के जैनप्रन्यगत वर्गीकरण मुरुपयवा बेरोपिक सूत्र और धर्मकीर्सि के न्यायविन्दु पर अयनम्पित हैं। वैशेपिसमय (६.२.१) में कार्य, कारण, संयोगो, समवायो भीर विरोधी रूप से पञ्चविष लिङ्ग का स्पष्ट निर्देश है। न्यायविन्दु (२.१२) में स्वभाव, कार्य और अनुपलम्म रूप से विविध लिङ्ग का वर्णन है क्या अनुपलब्धि के ग्यारह 30 ८४ प्रमाणमीमांसायाः [पृ० ४२. पं०१- प्रकार मात्र निषेधसाधारूप से वर्णित हैं, विधिसापक रूप से एक भी अनुपलब्धि नहीं वतलाई गई है। अकलङ्क और माणिक्यनन्दी ने न्यायविन्दु को अनुपलब्धि तो स्वीकृत की पर उसमें बहुत कुछ सुधार और वृद्धि की। धर्मकीर्ति अनुलब्धि शब्द से सभी अनुपलब्धियों को या उपलब्धियों को लेकर एकमात्र प्रतिषेध की सिद्धि बतलाते हैं तब माणिक्यनन्दी अनुप- 5 लब्धि से विधि और निपेघ उभय की सिद्धि का निरूपण करते हैं इतना ही नहीं बल्कि उप- लब्धि को भी वे विधि-निषेध उभयसाधक बतलाते हैं। विद्यानन्द का वर्गीकरण वैशेपिक- सूत्र के आधार पर है। वैशेषिकसूत्र में अभूत भूत का, भूत अभूत का और भूत भूत का इस तरह त्रिविधलिङ्ग निर्दिष्ट है३ । पर विद्यानन्द ने उसमें अभूत अमूत का यह एक प्रकार बढाकर चार प्रकारों के अन्तर्गत सभी विधिनिषेधसाधक उपलब्धियों वघा सभी 10 विधिनिषेधसाधक अनुपलब्धियों का समावेश किया है-प्रमाणप० पृ०७२ ७४। इस विस्तृत समावेशकरण में किन्हीं पूर्वाचार्यों की सग्रहकारिकाओं को उद्धृत करके उन्होंने सब प्रकारे की सब सख्याओं को निर्दिष्ट किया है मानो विद्यानन्द के वर्गीकरण में वैशेषिक- सूत्र के अलावा प्रकलङ्क या माणिक्यनन्दो जैसे किसी जैनतार्किक का या किसी बौद्ध वार्किक का आधार है। देवरि ने अपने वर्गीकरण में परीक्षामुस के वर्गीकरण को ही आधार माना हुआ जान पडता है फिर भी देवसूरि ने इतना सुधार अवश्य किया है कि जब परीतामुख विधि- सापक छ उपलब्धियो (३५६) और तीन अनुपलब्धियों (३८६) को वर्णित करते हैं तब प्रमाणनयतत्त्वालोफ विधिसाधक छ उपलब्धियो (३६४) का पार पाँच अनुपलब्धियों 13 - १ "स्वभावानुपलब्धियया नाऽत्र धूम उपलब्धिलक्षणमाप्तस्यानुपलब्धेरिति । कार्यानुपलब्धिर्यया नेद्दापनियद्धसामन्यानि धूमकारणानि सन्ति घूमाभागात् । च्यापवानुपलब्धियंया नात्र शिशपा वृक्षामा- वात् । स्वभावविरुदोपलब्धिर्यथा नात्र शीतस्पर्योऽग्नेरिति । विरुदवायोपलब्धिर्यथा नान शीतस्पर्टी धूमा दिति । दिव्याप्तोपलब्धिया न ध्रुयमावी भूतस्यापि मावस्य पिनारो हेयन्तरापक्षणात् । कार्यविरुद्धो पलधया नेहाप्रतिवद्धसामन्यानि शीतकारणानि सन्ति अग्नेरिति । व्यापकाविरुद्ध पलब्धिर्यया मात्र तुषारपर्थोऽग्नेरिति। कारणानुपलब्धियंया नात्र धूमाऽग्न्यभावात् । कारणविरुद्धोलिन्धियंया नास्य रोमहणादिपिराया सनिहितदहनविशेषादिति । कारणविरुदकायोपलब्धियथा न रोमहपादिविशेषयुक्त पुरुषवानय प्रदेश धूमादिति ॥"-न्याययि० २.३२-४२ । २ परी०३५७-५६, ७, ८६। ३ "पिरोष्यभूत भूतस्य 1 भूतमभूतस्य । भूतोऽभूनस्य ।"-० ० ३ ११-१३ । ४ "अत्र सादरलोका -स्यात्कार्य कारणच्याप्यं प्राक्सहोत्तरचारि च। लिङ्ग तल्लक्षणव्याप्तत भूतस्य साधक ।। पादा विरुदकायादि साचादेवायणितम् । लिग भूतमभूतस्य लिगलक्षणयोगतः ॥ पारम्पांच काय स्यात् कारण म्याप्यमेव च । सहचारि च निर्दिष्ट प्रत्येक तधनुर्विधम् ॥ कारणाद् दिय- कापादिभेदेनोदाहन पुरा। पपा पारामेदं स्यात् दाविरातिथि तत ॥ निन्न समुदितं यमन्यपानुष पचिमत् तथा भूतमभूतस्याप्यूट्यमन्यदपीरराम् ।। अभ्वं भूतमुपीत भूतस्यानेकपा युधे । तथा भू समाप यथायोग्यमुदाहरेत् ।। बहुधाप्येवमाख्यातं सक्षेपण ननुर्विधम् । प्रतिसंदरतो पागलामानु पलामभत् ।।"-प्रमाणप० पू०७४-1 पृ०४.५० २४.] भाषाटिप्पणानि । (B.E) का वर्णन करता है। निषेधसाधकरूप से छ उपलब्धियों (३७१) का और सात अनुपलब्धियों (३.७८) का वर्णन परीक्षामुर में है तब प्रमाणनयतत्वालोक में निपेधसापक अनुपलब्धि (३६०) और उपलब्धि (३.७६) दोनों सात सात प्रकार की है। प्राचार्य हेमचन्द्र वैशेषिकसूर और न्यायविन्दु दोनों के आधार पर विद्यानन्द की तरह वर्गीकरण करते हैं फिर भी विद्यानन्द से विभिन्नता यह है कि प्रा. हेमचन्द्र के वर्गी. 6 करण में कोई भी अनुपलब्धि विधिसापक रूप से वर्णित नहीं है किन्तु न्यायविन्दु की तरह मात्र निषेधसाधकम्प से वर्णित है। वर्गीकरण की अनेकविधता तथा भेदों को सख्या में न्यूनाधिकता होने पर भी सरवत: सभी वर्गीकरणों का सार एक ही है। वायस्पति मिश्र ने केवल पौद्धसम्मत वर्गीकरण का ही नहीं बल्कि वैशेषिकसूरगत वर्गीकरण का भी निरास किया है-नात्पर्य० पृ० १५८-१६४ । 10 पृ० १२. पं० ६. 'तद्विशेपस्य'-तुलना-"यदुत्पत्तिमत् तदनित्यमिति स्वभावभूतधर्मभेदेन स्वमावस्य प्रयोगः। यत् कृतकं वदनित्यमित्युपाधिभेदेन। अपेत्तितपरण्यापारी हि माव: स्वमावनिष्पत्ती कृतक इति। एवं प्रत्ययभेदभेदित्वादयो द्रष्टव्या. -न्यायनि० ३ १२-१५ । "यथा च फतकशब्दो भिन्नविशेषणस्वभावाभिघाय्येवं प्रत्ययभेदभेदित्वमादिर्येपो प्रपना. नन्तरीयफरवादीनां वेऽपि म्बमावतो. प्रयोगा भिन्न विशेषणस्वभावाभिधायिनो द्रष्टव्याः ।"- 13 न्यायपिटा०३.१५॥ १०४२.५० ६. 'पक्षादन्यस्यैव-जुलना-"येव चास्य साध्यर्मिणि स्वसाध्यापिना. भाविता सैव गमकत्वे निमन्यन नात्यधर्मिणि । स प स्वसाध्याविनामाव, प्रतिबन्धसाधकप्रमाय- नियन्धनो न सपसे क्वचिद् पटुलं वा सदभावमात्रदर्शननिमन्धन., नदि लोदलेल्यं वनं पार्थि: पत्वात् काष्ठादिवत् इति वदन्यत्र पार्थिवत्वस्य लोदलेल्यत्वाविनामावापि तयामावो मवति । 20 यदि प पतीकृतादन्यव व्यामिरादयितव्येति नियम बदा सरवं कयं अधिकता मावेषु प्रतिपादयेत् ....."सस्मान-वसायप्रतिबन्धात हेतु तेन व्याप्त सिद्धयति स प विपर्यये माधाप्रमाणत्या माध्यर्मिण्यपि सिद्धयति इति न किंचिद् मन्यतानुवृत्यपेत्तपा । प्रत पवा- न्पत्र (विनिरपये ) उक्तम्-यत् क्वचिद् दृष्टं पत्य या प्रतिवन्ध सद्विदः सस्य छद् गमकं खति यस्तुगतिरिति ।"-हेतु० टी० लि. पृ० १५ B, १६ B. पृ० ४२. पं० २४ 'मूक्ष्मदर्शिनापि-कार्यलिङ्गक भनुमान को तो सभी मानते हैं पर कालिक अनुमान मानने में मवमंद है। योद्धवार्षिक सामकर धर्मकीर्ति कहीं भी कारय. निक अनुमान फा स्वीकार नहीं करने पर पैगेपिक, नैयायिक दोनों कारपनिक अनुमान को प्रथम से दी मानसे पाये। अपने पूर्वपदी ममी अनटार्किकी ने जैसे कारपनियम मनुमान का बोरों में उपपादन किया है वैसे ही मा० ईमपन्द्र में भी इसका उपपादन 30 किया है। मामपन्द्र न्यायवादी राल से धर्मीति की दो भूचित करसं है। यषि मा० मा पर्मशान्ति मनाप का निरसन करतेयापि मका पर्माधि के प्रति विशेष मारमा 'सूरमदर्शिनापि इस मद में पता है।

प्रमाणमीमांसाया [पृ०४४. पं०८- - - पृ०४४ प०८ तथा चेतनां विना-कार्यलिङ्गक अनुमान के मानने में किसी का मत. भद नहीं फिर भी उसके किसी किसी उदाहरण में मतभेद खासा है। 'जीवत् शरीर सात्मकम्, प्राणादिमत्त्वात्' इस अनुमान को बौद्ध सदनुमान नहीं मानते, वे उमे मिथ्यानुमान मानकर हेत्वाभास में प्रासादिहेतु को गिनाते हैं-न्यायवि. ३ ६ । वौद्ध लोग इतर दार्शनिकों की 5 तरह शरीर में वर्तमान नित्य आत्मतत्त्व को नहीं मानते इसी से वे अन्य दार्शनिकसम्मत सात्मकत्व का प्रायादि द्वारा अनुमान नहीं मानते, जब कि वैशेषिक, नैयायिक, जैन आदि सभी पृथगारमवादी दर्शन प्राणादि द्वारा शरीर में आत्मसिद्धि मानकर उसे सदनुमान हो मानते हैं। अतएव प्रारमवादी दार्शनिको के लिये यह सिद्धान्त आवश्यक है कि सपत्त- वृत्तित्व रूप अन्वय को सद्हेतु का अनिवार्य रूप न मानना। केवल व्यतिरेकवाले अर्थात् 10 अन्वयशून्य लिङ्ग को भी वे अनुमितिप्रयोजक मानकर प्राथादिहेतु को सद्हेतु मानते हैं । इसका समर्थन नैयायिकों की तरह जैनवार्किकों ने बड़े विस्तार से किया है। मा० हेमचन्द्र भी उसी का अनुसरण करते हैं, और कहते हैं कि अन्वय के प्रभाव में भी हेरवामास नहीं होता इसलिये अन्यय को हेतु का रूप मानना न चाहिए । बौद्ध- सम्मत खासकर धर्मकीर्तिनिर्दिष्ट अन्वयसन्देह का अनेकान्तिकप्रयोजकत्वरूप से सण्डन 15 करते हुए प्रा० हेमचन्द्र कहते हैं कि व्यतिरेकामावमात्र को ही विरुद्ध और मनैकान्तिक दोनों का प्रयोजक मानना चाहिए। धर्मकीर्ति ने न्यायविन्दु में व्यतिरेकामाव के साघ अन्वय. सन्देह को भी अनेकान्तिकता का प्रयोजक कहार है उसी का निषेध प्रा० हेमचन्द्र करते हैं। न्यायवादी धर्मकार्ति के किसी उपलब्ध पन्ध में, जैसा प्रा० हेमचन्द्र लिखते हैं, देखा नहीं जाता कि व्यतिरेकामाव ही दोनो विरुद्ध मोर अनेकान्तिक या दोनों प्रकार के अनेकान्तिक 20 फा प्रयोजक हो। तब "न्यायवादिनापि व्यतिरेकामावादेव हेत्वाभासायुक्तै।' यह मा० हेमपन्द्र का फयन असणव हो जाता है। धर्मकीर्ति के किसी प्रन्थ में इस मा० हेमचन्द्रोक्त भाव का उल्लेस न मिले वो मा० हेमचन्द्र के इस फयन का अर्थ योड़ी सींचाताना फरके यही करना चाहिए कि न्यायवादी ने भी दो हेत्वामास कहे हैं पर उनका प्रयोजकरूप जैसा हम मानते हैं वेसा व्यतिरेकामाव ही माना जाय क्योंकि उस प्रश में किसी का विवाद नहीं प्रत- 25 एव निर्विवादरूप से स्वीकृत व्यतिरेकामाव को हा उक्त हेत्वाभासद्वय का प्रयोजक मानना, अन्वयसन्देश को नहीं। यहाँ एक बात साम लिग देनी चाहिए। वह यह कि बाद वार्किक हेतु के प्य का समर्थन करते हुए अन्वय को प्रावश्यक इसलिए बठलाते हैं कि वे विपक्षासव. रूप व्यतिरेक का सम्मत्र 'सपन एव सरक रूप मन्वय के बिना नहीं मानते। वे कहते हैं कि १ "वसम्मतिक्षिण रामामा दासायने परममममुपनि 7 रास्नुम इत्यस्यामाध्यमत मायानं या-न्यापम पृ० ५७%D1 तासय० पृ. २३॥ पदली पृ० २०० । • "अनारव दया रूपा मोसोमान्तिा-न्याययि०३।

पृ० ४५. पं० २०. भाषाटिप्पणानि । ८७ 1 अन्वय होने से ही व्यतिरेक फलित होता है चाहे वह किसी वस्तु में फलित हो या अवस्तु में। अगर अन्वय न हो तो व्यतिरेक भी सम्भव नहीं। अन्वय और व्यतिरेक दोनों रूप परस्परा- श्रिव होने पर भी बौद्ध तानिकों के मत से भिन्न ही हैं। अतएव वे व्यतिरेक की तरह अन्वय के ऊपर भी समान ही भार देते हैं। जैनपरम्परा ऐसा नहीं मानती । उसके अनुसार विपक्षव्यावृत्तिरूप व्यतिरेक ही हेतु का मुख्य स्वरूप है। जैनपरम्परा के अनुसार उसी एक 5 ही रूप के अन्वय या व्यतिरेक दो जुदे जुदे नाममात्र हैं। इसी सिद्धान्त का अनुसरण करके प्रा. हेमचन्द्र ने अन्त में कह दिया है कि 'सपक्ष एव सत्व' को अगर अन्वय कहते हो तब तो वह हमारा अभिप्रेत अन्यथानुपपत्तिरूप व्यतिरेक ही हुमा। सारांश यह है कि वाद्धतार्किक जिस तत्त्व को अन्वय और व्यतिरेक परस्पराश्रित रूपों में विभाजित करके दोनों ही रूपो फा हेतुलतण में समावेश करते हैं, जैनतार्किक उसी तत्व को एकमात्र अन्यथानुपपत्ति या 10 व्यतिरेकरूप से स्वीकार करके उसकी दूसरी भावात्मक बाजू को लक्ष्य में नहीं लेते । पृ० ४५. पं० १६. 'विरोधि तु-व्याख्या-"स्वभावविरुद्धोपलब्धियथा नात्र शीवस्पर्शी वह रिति । प्रतिषेध्यस्य शीवस्पर्श य: स्वभावः तस्य विरुद्धो वह्विस्ताय चेहोपलब्धिः। कार्य- विरुद्धोपलब्धिया नेहाप्रतिवद्धसामर्शनि शीतकारणानि सन्ति वहेरिवि । अन्त्यदशाप्रातमेव कारणं कार्य जनयति न सर्व ततो विशेषणोपादानम् । प्रतिपेभ्यानो शीतकारणाना कार्य 15 शीतं तस्य विरुद्धो पतिः तस्येहोपलब्धिः। कारणविरुद्धोपलब्धिर्यथा नास्य रोमहर्षादिविशेषाः सन्ति सन्निहितदहनविशेषत्वात् । प्रतिपेश्याना रामहर्षादिविशेषाणां कारणं शीतम्, तस्य विरुद्धो दहनविशेषस्तस्य चेहोपलब्धिः। व्यापकविरुद्धोपलब्धिर्यथा नात्र तुपारस्पर्शी दहनात् । प्रतिपथ्यस्य तुपारस्पर्शस्य ध्यापकं शीतं तस्येह विरुद्धो दहनविशेषः सत्येहोपलब्धिः। व्यापक विरुद्धोपलब्धिय॑था नात्र तुपारस्पर्शो दहनात् । प्रतिपेभ्यस्य तुपारस्पर्शस्य व्यापकं शीतं तस्ये 30 विरुद्धो दहन विशेषः तस्येहोपलब्धिः। स्वभावविरुद्धकार्योपलब्धियथा नात्र तुपारपर्शो धूमात् । प्रतिपयस्य तुपारस्पर्शस्य यः स्वभाव. सस्य विरुद्धो वद्भिः । तस्य कार्य धूमः तस्य चेहोपलब्धिः । कार्यविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि शीतकारणानि सन्ति धूमादिति । प्रतिषे. न्यानो शीतकारणानां कार्य शीतं वस्य विरुद्धो बहि वय कार्य धूम. तस्येहोपलब्धिः । कारविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा न रोमहादियुक्तपुरुषवामय प्रदेशो धूमात् । प्रदिपेन्यान। 25 हि गेमहर्षादिविशेषायां कारणं शीतं तस्य विरुद्धो बनिः तम्य कार्य धूम. तस्येहापलब्धिः । व्यापकविरुद्धका-पलब्धिर्यया नात्र तुषारस्पर्शो धूमात् । प्रतिषेभ्यस्य तुपारस्पर्शस्य व्यापकं शीतं तस्य विरुद्धोऽग्निस्तस्य कार्य धमस्तस्ये हेपलब्धिः ।"-सर्कभाषा परि० २ । प०१ मा० २.० १३.१७. पृ०४५. पत्र के सम्बन्ध में यहाँ चार पातों पर विचार है-१-पच का लचए-वरूप, २-लक्षणान्तर्गत विशेषण फी व्यापत्ति, ३-पत्र के 30 आकार निर्देश, ४-उसके प्रकार ।

प्रमाणमीमांसायाः द [पृ० ४५. पं० २०- १-बहुत पहिले से ही पक्ष का स्वरूप विचारपथ में आकर निश्चित सा हो गया घा फिर भी प्रशस्तपाद ने प्रतिज्ञालक्षण करते समय उसका चित्रण स्पष्ट कर दिया है। न्यायप्रवेश में और न्यायबिन्दु में३ तो यहाँ तक लक्षण की भाषा निश्चित हो गई है कि इसके बाद के सभी दिगम्बर-श्वेताम्बर तार्किकों ने उसी वौद्ध भाषा का उन्हीं शब्दों से या । पर्यायान्तर से अनुवाद करके ही अपने अपने अन्यों में पक्ष का स्वरूप बतलाया है जिसमें कोई न्यूनाधिकवा नहीं है। २-लक्षण के इष्ट, प्रसिद्ध, और अबाधित इन तीनों विशेषणों की व्यावृत्ति प्रशस्तपाद और न्यायप्रवेश में नहीं देखी जाती किन्तु अबाधित इस एक विशेषण की व्यावृत्ति उनमें सष्ट है । न्यायविन्दु में वक्त तीनों को व्यावृत्ति है। जैनप्रन्यों में भी वीनों विशेषणों की 10 व्यावृत्ति स्पष्टतया बतलाई गई है। अन्तर इतना ही है कि माणिवयनन्दी ( परी० ३. २०.) पौर देवसूरि ने (प्रमाणन० ३. १४-१७ ) वो सभी व्यावृत्तियाँ धर्मकीर्ति की तरह मूल सूत्र में हो दरसाई है जब कि प्रा० हेमचन्द्र ने दो विशेषणों की व्यावृत्तियों को वृत्ति में बतलाकर सिर्फ अपाम्य विशेषण को व्यावृत्ति को सूत्रबद्ध किया है। प्रशस्तपाद ने प्रत्यक्षविरुद्ध, अनुमान- विरुद्ध, भागमविरुद्ध, स्वशास्त्रविरुद्ध और स्ववचनविरुद्ध रूप से पांच बाधितपत बतलाये 15 है। न्यायप्रवेश में भी बाधितपक्ष सो पांच ही हैं पर स्वशाविरुद्ध के स्थान में लोक. विरुद्ध का समावेश है। न्यायबिन्दु में प्रागम और लोकविरुद्ध दोनों नहीं हैं पर प्रतीति. - । १ "प्रतिपिगदयिपितधर्मविशिष्टस्य धर्मिणोऽपदेशविषयमापादयितु उद्देशमा प्रतिशा........ अविरोधिप्रणात् प्रत्यवानुमानाभ्यु रगततयारचस्ववचनविरोधिनो निरस्ता भवन्ति"-प्रशस्त० पृ० २३४ । २'तत्र पक्षः प्रसिद्धो धो प्रसिद्ध विशेषेण विशिष्टतया स्वयं साध्यत्वेनेप्सितः। प्रत्यक्षाद्य- विरुद्ध इति यासरोगः। तद्यथा नित्यः रान्दोऽनित्यो वेति ।" न्यायम० पृ०१। ३"स्वरूपेणैव सयमिष्टोऽनिराकृतः पक्ष इति ।" न्यायवि०३.४०। ४ "ययाऽनुष्णाऽग्निरिति प्रत्यक्षविरोधी, घनमम्बरमिति अनुमानविरोधी, ब्राह्मणेन मुरा पेयेत्याग. मविरोधी, वैशेषिकस्य सरकार्यमिति युवतः स्पशाम्रविरोधी, न शन्दोऽर्थप्रत्यायक इति स्यवचनविरोधी।"- प्रशस्त. पृ. २३४ | "साधयिनुमिष्टोपि प्रत्यक्षादिविरुद्धः पदाभासः । तयथा-प्रत्यक्षविरुद्धः, अनुमानसिया, श्राामरिकदः, लोकविरदः, स्वपचनविपद्ध, अप्रसिद्धपिशेषण, अप्रसिद्धविशेष्यः, प्रमानिदोभया, प्रमिदमम्बन्धश्चेति ।" न्यायम० पृ०२। ५"स्वरूपेषेनि साध्यन्येनेटः। यरूपेणैवेति साध्यत्वे नेटो न साधनवनापि । यथा शन्दस्या- नित्याचे साध्ये घातपत्वे हेनुः, शन्देऽमिदात्यात्साप्यम, न पुनस्तदिह साम्यवंनेष्टं साधनत्येनाप्य. मिधानात् । स्वमिति यादिना। यस्तदा माधनमा । एतेन यद्यपि स्वविच्या स्थितः साधन. माद, तन्छारत्रकारेण तरिमन्यमिएयनेयर्माभ्युपगमेऽपि, यस्तदा तेन यादिना धर्मः स्वय साधयितुमिष्टः स पत्र सायो नेर प्युठ मनि । ए इति यत्रा विधादेन साधनमुपपस्न सस्य मिद्धिमिच्छता गनु. छोपिचनेन माध्यः। तदधिकरणादियादश्य । यथा पपांधतुरादयः सुपातस्यायनासनाचणवत् ति, प्रामापां एनुमार यारमार्यता साध्या, अनेन नाचमात्रगेर णम्पमित्युस भवति । अनिय- पिलस्मयामि य: साविमिष्टोत्ययः प्रत्यशानुमानप्रतीतिवचनेनिगरियने न स पर सी नापंम् । स्याययि० ३.४१-५० ।

पृ० ४५. पं० २०.] भाषाटिप्पयानि । - विरुद्ध का समावेश करके कुल प्रत्यक्ष, अनुमान, स्ववचन और प्रतीतिविरुद्ध रूप से चार वाधित पक्ष बतलाये हैं। जान पड़ता है, बौद्ध परम्परागत आगमप्रामाण्य के अस्वीकार का विचार करके धर्मकीर्ति ने भागमविरुद्ध को हटा दिया है। पर साथ ही प्रतीतिविरुद्ध को बढ़ाया । माणिक्यनन्दी ने ( परी० ६.१५) इस विषय में न्यायविन्दु का नहीं पर न्याय- प्रवेश का अनुसरण करके उसी के पांच बाधित पक्ष मान लिये जिनको देवसूरि ने भी मान लिया। अलबत्ता देवसूरि ने (प्रमाणन० ६.४० ) माणिक्यनन्दी का और न्यायप्रवेश का अनुसरण करते हुए भी प्रादिपद रस दिया और अपनी व्याख्या रलाफर में स्मरणविरुद, वर्क- विरुद्ध रूप से अन्य बाधित पक्षों को भी दिखाया। भा० हेमचन्द्र ने न्यायविन्दु का प्रतीति. विरुद्ध ले लिया, वाको के पाँच न्यायप्रवेश और परीक्षामुस के लेकर कुन्न छः बाधित पचों को सूत्रबद्ध किया है। माठर (साख्यका. ५) जो सभवतः न्यायप्रवेश से पुराने है उन्होंने 10 पताभासों की नव संख्या मात्र का निर्देश किया है, उदाहरण नहीं दिये। न्यायप्रदेश में सोदाहरण नव पताभास निर्दिष्ट है। ३-प्रा. हेमचन्द्र ने साध्यधर्मविशिष्ट धर्मी को और साध्यधर्म मात्र को पत कहकर उसके दो आकार बदलाये हैं, जो उनके पूर्ववर्ती माणिक्यनन्दी ( ३. २५-२६, ३२) और देव. मूरि ने (३. १६-१८ ) भी बतलाये हैं। धर्मकीर्ति ने सूत्र में तो एक ही माकार निर्दिष्ट किया 16 है पर उसकी व्याख्या में धर्मोत्तर ने ( २.८) फेवल पर्मा, केवल धर्म और धर्मपर्मिसमुदाय रूप से पक्ष के तीन प्राकार बतलाये हैं। साथ ही उस प्रत्येक प्रकार का उपयोग किस किस समय होता है यह मी बतलाया है जो कि अपूर्व है। वास्यायन ने ( न्यायभा० १ १.३६ ) धर्मविशिर धर्मा और धर्मिविशिष्ट धर्म रूप से पक्ष के दो प्राकारों का निर्देश किया है। पर प्राकार के उपयोगों का वर्णन धर्मोत्तर की उस व्याख्या के अलावा अन्यत्र पूर्व प्रन्यों में 20 नहीं देसा जाता। माणिक्यनन्दी ने इस धर्मोत्तरीय वस्तु को सूत्र में ही अपना लिया जिसका देवसूरि ने भी सूत्र द्वारा ही अनुकरण किया। प्रा० हेमचन्द्र ने उसका अनुकरण तो किया पर उसे सूत्रपद न फर वृत्ति में ही कर दिया। ४-इतर समी जैन सार्किको की तरह मा० हेमचन्द्र ने भी प्रमायसिस, विकल्पसिद्ध पार उभयसिद्ध रूप में पन के दोन प्रकार यतताये हैं। प्रमायसिद्ध पत्त मानने के बारे 25 में सो फिसी फा मधभेद है हो मी, पर विकरूपसिद्ध पार उभयसिद्ध पक्ष मानने में मतभेद है। विकल्पसित पार प्रभाव-विफल्मसिद्ध पक्ष के निरुत, जहाँ तक मालूम है, मयम परिने प्रश्न उठानेवाले धर्माधि हो। यह प्रमी निश्चित रूप से कदा नहीं NI सफना कि धर्मकीर्ति का यह पाप मीमांसकों के ऊपर रहा या अनों के ऊपर या दोनों के ऊपर । फिर भी इतना निश्चित रूप में कहा जा सकता है कि धर्मकीर्ति के 30 धम पाप का मरिता शवाय जैन समन्यों में ही दंग जाता है। जबाय को जैन प्रमिया में ममी में धर्म के स भारोपीय पठ (प्रमाया- १. १६२) को उदृष भी किया है। 12 प्रमाणमीमांसायाः [पृ०४६, पं० १४- मणिकार गड्नेश ने पतता का जो अन्तिम और सूक्ष्मतम निरूपय किया है उसका मा० हेमचन्द्र की कृति में प्राने का सम्भव ही न था फिर भी प्राचीन और प्राचीन सभी पत लक्ष्यों के तुलनात्मक विचार के बाद इतना तो अवश्य कहा जा सकता है कि गड्डेश का वह परिष्कृत विचार सभी पूर्ववर्ती नैयायिक, बौद्ध और जैन अन्धों में पुरानो परिभाषा और 5 पुराने दङ्ग से पाया जाता है। अन्यत्र पृ० ४६. पं० १५. 'एतत्-तुलना-"अत्र हेतुलक्षणे निश्चेतव्ये धर्म्यनुमेयः । तु साध्यप्रतिपत्रिकाले समुदायोऽनुमेयः। व्याप्तिनिश्चयकाले तु धर्मोऽनुमेय इति दर्शयितु- मत्र ग्रहणम् । जिशासितो ज्ञातुमिष्टो विशेषो धर्मो यस्य धर्मियः स धोक्त: ।-न्यायनिक टो. २.८। परी० ३. २५, २६, २२, ३३ । प्रमाणन. ३. १६-१८ । 10 १० ४६. पं० १६. 'प्रसिद्ध -तुलना-"प्रसिद्धो धर्मीति !"-परी० ३. २७ ॥ पृ० ४६.५० २०. 'एतेन सर्व एवं-तुलना-अमेयर० ३. २६,२७ । पृ०१७. ५० ५. 'तत्र युद्धिसिद्धे -परी०३.२७ ३१॥ पृ० ४७.५० ७. 'ननु धर्मिणि-जुलना-प्रमेयर० ३. २६ । पृ० ४१.५० १६. 'उभयसिद्धो धर्मी'तुलना-अमेयर० ३. ३१ । 13 प० १. भा० २. सू० १८-२३. पृ०४७. रटान्त के विषय में इम जाह तीन बातें प्रस्तुत है-१-अनुमानाशाव का प्रश्न, २-लक्षण, ३-उपयोग । १-धर्मकीर्वि ने इंतु फा प्ययन जो हेतुममर्थन के नाम से प्रसिद्ध है उसमें ही दृष्टान्त का समावेश कर दिया है प्रवएय उनके मवानुमार दृष्टान्त हेतुसमर्घनपटक रूप से अनुमान का भङ्ग भार वह भी मविद्वानों के वास्ते। विद्वानों के वास्ते तो सक्त समर्थन 20 के सिवाय तुमात्र ही कार्यमाधक होता है (प्रमाणा० १. २८), इसलिए दृष्टान्त उनके लिए अनुमाना नहीं । माणिक्यनन्दी (३.३७४२), देवमूरि (प्रमाणन. ३.२८, ३४.१८) और मा०देमपन्न ममी ने रष्टान्त को अनुमाना नहीं माना है और विकरूप द्वारा अनुमान में उसकी उपयोगिता का रान भी किया है, फिर भी उन समी ने कंवज्ञ मन्दमवि शिष्यों करिए परापानुमान में (प्रमान. 1. ४२, परी. ३.४१) असे म्यातिरमारक बनाया है 25 प्रश्न होता है कि मन अनुमानावरण के संबन का पर्थ क्या है। इसका जवाब यही १ "उपो-Irrfan हिमामलामा पनि सिपिरिहार TANTRI नन पपर मामाले गति या मिनिय पयोमानाप पिम्-पिना अनु० गाद. ०४३१-३२ पृ० ४७.५० २४ ] भाषाटिप्पयामि। है कि इन्होंने जो दृष्टान्त की अनुमानाडूता का प्रतिषेध किया है वह सफलानुमान की दृष्टि से अर्थात अनुमान मात्र में दृष्टान्त को वे मन नहीं मानते। सिद्धसैन ने भी यही भाव सक्षिप्त रूप में सूचित किया है-यापा० २० । अतएव विचार करने पर धोद्ध और जैन तात्पर्य में कोई लास अन्तर नजर नहीं पाता। २-दृष्टान्त का सामान्य लक्षण न्यायसूत्र ( १ १,२५ ) में है पर यौद्ध ग्रन्थों में वह नहीं 5 देखा जाता। माणिक्यनन्दी ने भी सामान्य लक्षण नहीं कहा जैसा कि सिद्धसेन ने पर देवरि । मनाएन०३ ४० ) और प्रा० हेमचन्द्र न सामान्य लक्षण भी बतला दिया है। न्यायसूत्र का दृष्टान्वलचय इतना व्यापक है कि अनुमान से भिन्न सामान्य व्यवहार में भी वह लागू पड जाता है जब कि जैनों का सामान्य दृष्टान्तलक्षण मात्र अनुमानोपयोगी है। साधर्म्य वैधर्म्य रूप से दृष्टान्त के दो भेद और उनके अलग अलग लक्षण न्यायप्रवेश (पृ० १, २ ), 10 न्यायावतार (का० १७, १८) में वैसे ही देखे जाते हैं जैसे परीक्षामुख (३ ४७ से) आदि (प्रमाणन० ३ ४१ से ) पिछले प्रन्यों में। ३-दृष्टान्त के उपयोग के सम्बन्ध में जैन विचारसरणी ऐकान्तिक नहा। जैन तार्किक परार्धानुमान में जहाँ श्रोता प्रत्युत्पन्न है। वहीं दृष्टान्त का सार्थक्य मानते हैं। स्वार्थानुमान स्थल में भी जो प्रमावा व्याप्ति सम्बन्ध को भूल गया है। उसी की उसकी याद दिलाने के 15 वास्ते दृष्टान्त को चरितार्थता मानते हैं -स्याद्वादर० ३. ४२ ॥

द्वितीयाध्याय । अ० २ मा० १ सू० १-२ पृ०४६, परार्धानुमान की चर्चा वैदिक, बौद्ध जैन-तीनों परम्परायों में पाई जाती है। यों तो स्वार्थ और परार्ध अनुमान का विभाग कणाद श्रीर न्यायसूत्र में सूचित होता है, फिर भी उपलभ्य प्रमाणपन्यों में पराध अनुमान का स्पष्ट लक्षणनिर्देश प्रशस्तपाद और न्यायप्रवेशर में ही प्राचीन जान पडवा है । प्रशस्तपाद के अनुगामी भासर्वज्ञ (न्यायसार पृ०५) आदि सभी नैयायिकों ने प्रशस्तपाद के ही कथन को घोडे हर-फेर के साथ दुहराया है। न्यायप्रवेशगत परार्यानुमान सम्बन्धी जो लक्षणनिर्देश है, उसी को पिछले धर्मकीर्ति ( न्यायपि३ १), शान्तरक्षित ( तत्वस० का०१३६३ ) आदि बौद्ध तार्किकों ने विशेष स्पष्ट करके कहा है। जहाँ तक मालूम है, जैन परम्परा में परार्य अनुमान के स्पष्ट लक्षण को बतलानेवाले सब से पहिले सिद्धसेन 10 दिवाकर ही हैं-न्याया० १३। उनके मार्ग का पिछले जैन तार्किको म अनुसरय किया है.परी०३ ५५, प्रभाएन०३ २३ । प्रा० इमचन्द्र ने परार्थ अनुमान के लक्षणप्रसङ्ग में मुख्यतया दो बातें ली है। पहली तो उसका लक्ष्य लक्षणनिर्देश, और दूसरी बात है शब्द में प्रारोप से परार्यानुमानत्व के व्यवहार का समर्थन । यह दोनों बातें वैदिक, यौद्ध और जैन सभी पूर्ववर्ती तर्कप्रन्थों में 15 पाई जाती हैं। प्रारोप का बीज, जो लक्ष्या सम्बन्धी विचार करनेवाले भालङ्कारिकरे आदि प्रन्थों में देखा जाता है, उसका स्पष्टीकरण भी मा० हेमचन्द्र ने पूर्ववती भाचार्या की तरह ही किया है। पृ० ४६ प०८ 'अचेतनं हि वचन -तुलना-प्रमैयर० ३५५ ५६ । पृ० ४६ प० 'उपचारश्चात्र-तुलना-न्यायरि० टी० ३ २ । 20 अ० २ ० १ सू० ३-६ पृ० ४६ प्रस्तुत चार सूत्रों में परार्थ अनुमान के प्रयोग. द्वैविध्य की चर्चा है। परार्थ अनुमान का दो प्रकार का प्रयोग वैदिक, बौद्ध, जैन-तीनों परम्पराम्रो को मान्य है, पर वैदिक और बौद्ध दो परम्पराओं में साधर्म्य उदाहरण, वैधर्म्य उदाहरण, साधर्म्य वैधर्म्य उपनय आदिकृत प्रयोगद्वविध्य प्रसिद्ध है। हेतु के प्रयोग- उपनय, १ 'पञ्चावयवेन वाक्येन स्वानश्चिताथप्रातपादन परार्थानुमानम् ।'-प्रशस्त० पृ०२३१ । २"तन पक्षादवचनानि साधनम्ग-न्यायप्र० पृ०५। ३"मुरथाथवाधे तद्यागे रूढिताध्यप्रयोजनात् । अन्योऽयों लक्ष्यते यत्सा तक्षणारोपिता क्रिया ॥"- काव्यप्र०२ काव्यानुशा०१ १७ १८।

पृ०५०. पं० २४.] भाषाटिप्पणानि। भेद से परार्थ अनुमान का भेद उक्त दो परम्परामो में प्रसिद्ध नहीं है जैसा कि जैन परम्परा में प्रसिद्ध है। जैन परम्परा में उदाहरण आदि के प्रयोगभेद से परार्ध अनुमान का प्रयोगभेद मानने के अलावा हेतु के प्रयोगभेद से भी इसका भेद माना जाता है। हेतु के प्रयोग भेद की रीति सबसे पहले सिद्धसेन के न्यायावतार (का. १७) में स्थापित जान पड़ती है। पिछले सभी दिगम्बर-श्वेताम्बर तार्किको ने उसी हेतुप्रयोग की द्विविध रीति को निर्विवाद रूप से मान लिया है। प्रा० हेमचन्द्र ने भी उसी रोति को अपने सूत्रों में दर्शाया है। इस विषय में आ० हेमचन्द्र की स्वना की विशेषता यह है कि धर्मकीर्ति के न्याय- बिन्दु और उसकी धमेत्तिरीयवृत्ति का (३७) प्रस्तुत प्रकरण में शब्दश: अनुकरण पाया जाता है, जैसा कि अन्य पूर्ववती जैन तर्कप्रन्यों में नहीं है। 10 पृ० ५०. पं० ८. 'एतदुक्तं भवतिः-तुलना-"एतदुक्तं भवति-अन्यदभिधेयमन्यत्प्रकाश्य प्रयोजनम् । तत्राभिधेयापेक्षया वाचकत्वं भिद्यते । प्रकाश्य त्वभिन्नम् । अन्वये हि फथिते वदयमाणेन न्यायेन व्यतिरेकगतिर्भवति । व्यतिरेके चान्वयगतिः। तस्विरूप लिङ्ग प्रकाश्य- भभिन्नम् । न च यत्राभिधेयभेदस्तत्र सामर्थ्यगम्योऽप्यर्थो भिद्यते। यस्मात् पीना देवदत्तो दिवा न भुक्ते, पीना देवदत्तो रात्री भुक्त इत्यनयात्राक्थयोरभिधेयभेदेऽपि गम्यमानमेकमेव 15 पद्वदिहाभिधेयमेदेऽपि गम्यमानं वस्त्वेकमेव न्यायवि० टी० ३.७. । अ० २. प्रा० १.० ७-८, पृ० ५०. परार्थानुमान में पन का प्रयोग करने न करने का मतभेद है। नैयायिक आदि वैदिक परम्परा पक्ष का प्रयोग आवश्यक समझती है। बौद्ध परम्परा में न्यायप्रवेश में तो पक्षवचन साधनवाक्याङ्ग रूप से माना हो है पर उत्तर- वर्ती धर्मकीर्ति ने प्रतिज्ञा को व्यर्थ ही बतलाया है और कहा है कि उसका प्रयोग साधन. 20 वाक्य का अङ्ग नहीं है। जैन परम्परा पक्ष के प्रयोग की आवश्यकता का समर्थन करती है। सिद्धसेन ने खुद ही पक्ष के प्रयोग का विधान किया है (वत् प्रयोगोऽत्र कर्त्तव्यः-न्याया० १४), जो सम्भवत: धर्मकीर्ति के प्रतिज्ञानिषेध के खण्डन के लिये है। उसी का समर्थन करते पिछले जैन तार्किकों ने बौद्ध मन्तव्य के विरुद्ध अपनी दलीले दी है। परीक्षामुख, प्रमायनयतत्त्वालोक और उनकी व्याख्यानो की अपेक्षा प्रा० हेमचन्द्र की कृति को इस सम्बन्ध में विशेषता यह है कि उन्होंने वाचस्पति मित्र कृत ( तात्सर्य० टी० पृ. २७४) पक्ष- समर्थन प्रकार अक्षरश: इस जगह अवतारित किया है, अन्तर है वो इतना हो कि वाचस्पति मित्रने प्राक्षणपरम्परासुलभ प्राह्मण गुरु-शिष्य का उदाहरण दिया है जब कि प्रा० हेमचन्द्र १ "निरूपनिगाल्याने परायांनुमानम्।"-न्यायवि० ३ १.। "अथवा तस्यैव साधनस्य यन्नान प्रतिशोग्नपनिगमगादि. ..."-वादन्याय पृ०६१ ।

प्रमाणमीमांसाया: [पृ. ५१.५०१- ने उस उदाहरण के स्थान में प्रतिवादी बौद्ध परम्परा का ही भितु-शैक्ष प्रसंग उदाहरण रूप से वर्णित किया है। पृ० ५१. पं० १. 'अयमर्थ"-तुलना-"तथाहि परप्रत्यायनाय वचनमुञ्चारयन्ति प्रेतावन्तः तदेव च परे बोधयितव्या यद् बुभुत्सन्ते तथासत्यनेनापेत्तिवाभिधानात् परे। बाधिता भवति, न खल्वाम्रान् पृष्टः फोविदारानाचतायः प्रष्टुरवधेयवचनी भवति । अनवधेयवचनश्च कथं प्रति- पादको नाम । यथा व माठर समिधमाहरेति गुरुणा प्रेषित एपोऽहमाहरामीत्यनुक्त्वा तदर्थ यदायं गृहं प्रविशति तदाऽस्मै कुप्यति गुरुः प्राः शिष्यापसद छान्दसवत्तर माठर मामवधीरयसीति ब्रुवाणः । एवमनित्यं शब्दं बुभुत्ममानायानित्यः शब्द इत्यनुक्त्वा यदेव किञ्चिदुच्यते कृतकत्वादिति वा, यत् कृतकं तदनित्यमिति वा, कृतकश्व शब्द इति वा, तत् सर्वमस्यानपेक्षितमापाततोऽसम्बद्धाभिधानम् । तथा चानवहितो न बोद्धमहतीति । ........। अनित्यः शन्द इवि त्वपेक्षित उक्ते कुत इत्यपेक्षायर्या कृतकत्वादिति हेतु- रुपतिष्ठते ।" तात्पर्य० पृ. २७४ । 10 यत् कृतकं... पृ० ५२. पं० १. 'साध्यव्याप्त'-तुलना-प्रमेयर० ३.३५ । स्यादादर.पृ०५५६ । अ० २, मा० १. सू०६-१०. पृ० ५२. परार्थ अनुमान स्थल में प्रयोगपरिपाटी 16 के सम्बन्ध में मतभेद है। सारुप वार्किक प्रतिज्ञा, हेतु, दृष्टान्त इन तीन अवयवों का ही प्रयोग मानते हैं-माठर ५ । मीमांसक, वादिदेव के कथनानुसार, तीन अवयवों का ही प्रयोग मानते हैं- पर आ. हेमचन्द्र तथा अनन्तवीर्य के कथनानुसार वे चार अवयवों का प्रयोग मानते हैं-प्रमेयर० ३. ३७ । शालिकनाथ, जो मीमांसक प्रभाकर के अनुगामी हैं उन्होंने अपनी प्रकरणपब्चिका में (पृ०८३-८५ ), क्या पार्थसारथि मिश्र ने श्लोकवार्तिक 20 की व्याख्या में ( अनु० श्लो० ५४ ) मोमासकसम्मत तीन भवयवों का ही निदर्शन किया है। वादिदेव का कथन शालिकनाय तथा पार्थसारथि के अनुसार ही है पर प्रा० हेगचन्द्र मधा अनन्तवीर्य का नहीं। अगर मा० हेमचन्द्र और अनन्तवीर्य दोनों मीमांसकसम्मत चतुरवयव कथन में भ्रान्त नहीं है तो समझना चाहिए कि उनके सामने चतुरवयववाद की कोई मीमांसफ परम्परा रही हो जिसका उन्होंने निर्देश किया है। नैयायिक पाँच प्रययवों 30 का प्रयोग मानते हैं-१, १. ३२ । बौद्ध वार्किक, अधिक से अधिक हेतु-दृष्टान्त देो का ही प्रयोग मानते हैं (प्रमाणवा० १. २८, स्यादादर० पृ. ५५६) और कम से कम केवल हेतु का ही प्रयोग मानते हैं (प्रमाणया• १.२८)। इस नाना प्रकार के मतभेद के बीच जैन तार्किको ने अपना मत, जैसा अन्यत्र भी देखा जाता है, वैसे ही अनेकान्त दृष्टि के अनुसार नियुक्ति -- पृ० ५२.५०८.] भाषाटिप्पणानि । काल से ही स्थिर किया है। दिगम्बर-श्वेताम्बर सभी जैनाचार्य अवयवप्रयोग में किसी एक सख्या को न मानकर श्रोता की न्यूनाधिक योग्यता के अनुसार न्यूनाधिक सख्या को मानते हैं माणिक्यनन्दी ने कम से कम प्रतिज्ञा-हेतु-इन दो अवयवो का प्रयोग स्वीकार करके विशिष्ट श्रोता की अपेत्ता से निगमन पर्यन्त पांच अवयवों का भी प्रयोग स्वीकार किया। है-परी. ०३.३७४६। प्रा. हेमचन्द्र के प्रस्तुत सूत्रों के और उनकी स्वाप वृत्ति के शब्दो से भी माणिक्यनन्दी कृत सूत्र और उनकी प्रभाचन्द्र आदि कृत्त वृत्ति का ही उक्त भाव फलिव होता है अर्थात् प्रा. हेमचन्द्र भी कम से कम प्रतिज्ञाहेतु रूप अवयवद्रय को ही स्वीकार करके अन्त में पांच अवयव को भी स्वीकार करते हैं, परन्तु वादिदेव का मन्तव्य इससे जुदा है। वादिदेव सूरि ने अपनी स्वोपन्न व्याख्या में श्रोता की विचिन्नता यतलाते हुए यहाँ 10 तक मान लिया है कि विशिष्ट अधिकारी के वास्ते केवल हेतु का ही प्रयोग पर्याप्त है (स्याद्वादर० ५० ५४८), जैसा कि बौद्धों ने भी माना है। अधिकारी विशेष के वास्ते प्रतिज्ञा और हेतु दो, अन्यविध अधिकारी के वास्ते प्रतिज्ञा, हेतु और उदाहरण तीन, इसी तरह अन्य के वास्ते सोपनय चार, या सनिगमन पाँच अवयवों का प्रयोग स्वीकार किया है- त्याद्वादर. पृ. ५६५ । इस जगह दिगम्बर परम्परा की अपेक्षा श्वेताम्वर परम्परा को एक खास विशेषता 15 ध्यान में रखनी चाहिए, जो ऐतिहासिक महत्व की है। वह यह है कि किसी भी दिगम्बर प्राचार्य ने उस प्रति प्राचीन भद्रयाहुकक मानी जानेवाली नियुक्ति में निर्दिष्ट व वर्णितरे दश अवयवों का, जो वात्स्यायन कधित दश अवयवों से भिन्न हैं, उल्लेस तक नहीं किया है, जब कि सभी श्वेताम्बर तार्किफों (स्यादादर० १० ५६६ ) ने उत्कृष्टवाद कथा में अधि- फारी विशेष के वास्ते पाच अवयवों से भागे बढकर नियुक्तिगत दश अवयवों के प्रयोग का 20 भी नियुक्ति के ही अनुसार वर्णन किया है । जान पड़ता है इस वफावत का कारण दिगम्बर परम्परा फं द्वारा प्रागम भादि प्राचीन साहित्य का त्यक्त होना-यही है। एक यात माणिग्यनन्दी ने अपने मूत्र में कही है वद्द मार्फे की जान पड़ती है। सा यह है कि दो और पांच अवयवों का प्रयोगभेद प्रदेश की अपेक्षा से समझना पाहिये प्रर्यात वादप्रदेश में वो दो अवयवों का प्रयोग नियत है पर शाम्यप्रदेश में अधिकारी के अनुसार दो या पांच अवयवों का प्रयोग वैकल्पिक है। वादिदेव फी एक सास बात भी स्मरण में रखने "निणयया मिदं च भएणए बत्पई उदाहरण । धागज उ मायार ऊ मिनिधि भगोमा पर पवावर दमदा या मञ्चहा न परिसिद। न य पुण मन भएयर इदी विचार मापार 1" दश०नि० गा०४६,५०। २" उ परिनची रामतो विपरसारिसदा दिनी ग्रामदा तपहिहा निगमण च ॥ दरा०नि० गा०९३७ । ३ "शापयाने नगरका याम्ये मदते-निशाणा सराय. रायमानि प्रयोजन सगया. दास पयायमा०१.१.३२॥

प्रमाणमीमांसाया: [पृ०५२ ५०४- योग्य है वह यह कि जैसा बौद्ध विशिष्ट विद्वानों के वास्ते हेतु मात्र का प्रयोग मानते हैं वैसे ही वादिदेव भी विद्वान् अधिकारी के वास्ते एक हेतुमात्र का प्रयोग भी मान लेते हैं। ऐसा स्पष्ट स्वीकार प्रा. हेमचन्द्र ने नहीं किया है - पृ०५२ ५०४ प्रतिज्ञाहेतू-तुलना-"पक्षहेतृदृष्टान्ताइति व्यवयवम्"-माटर का. ५ । पृ० ५२ १० ११. 'ययाहुः सौगता!' -तुलना-"तस्यैव साधनस्य यन्नाङ्ग प्रतिज्ञोपनय- निगमनादि..."-पादन्याय पृ० ६१ 'तदावहेतुभाषौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः । ख्याप्येते विदुपां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः ॥"-, '-प्रमाणा०१२८। अ०२ आ. १ सू० ११-१५ पृ० ५२-माणिक्यनन्दी और वादी देवसरि ने अपने 10 अपने सूत्रप्रन्धों में परा अनुमान की चर्चा की है पर उन्होंने उसके शब्दात्मक पांच अवयवों के लक्षण नहीं किये जब कि प्रा० हेमचन्द्र ने इस जगह अक्षपाद (न्यायसू० १ १ ३३ से) मार : अक्षपादानुसारी मासर्वज्ञ ( न्यायसार पृ० ५. ) का अनुसरण करके पांचों शब्दावयवों के लक्षण बवलाये हैं। 15 पत्ति है पृ०५४ ५० ३ 'असिद्ध'-हेत्वामास सामान्य के विभाग में तार्किकों की विप्रति- । प्रक्षपाद पांच हेत्वाभासों को मानते व वर्थन करते हैं। कथाद के सूत्र मेंर स्पष्टतया तीन हेत्वाभासों का निर्देश है, तथापि प्रशस्तपाद उस सूत्र का प्राशय बतलाते हुए चार हेत्वाभासों का वर्णन करते हैं। प्रसिद्ध, विरुद्ध और अनेकान्तिक यह तीन तो अक्ष. पादकथित पाँच हेत्वाभासों में भी आते ही हैं। प्रशस्तपाद ने अनभ्यवसित नामक चाया हेत्वाभास बतलाया है जो न्यायसूत्र में नहीं है। अज्ञपाद और कणाद उभय के अनुगामी 20 भासर्वज्ञ ने छ हेत्वाभास वर्णित किये हैं जो न्याय और वैशेषिक दोनों प्राचीन परम्परा का कुल जोड मात्र है। दिड्नाग कर्तृक माने जानेवाले न्यायप्रवेश में प्रसिद्ध, विरुद्ध और अनेकान्तिक इन तीनों का ही सग्रह है। उत्तरवर्ती धर्मकीर्शि आदि सभी बोद्ध तार्किको न भी न्याय- प्रवेश की ही मान्यता को दोहराया और स्पष्ट किया है। पुराने सांख्याचार्य माठर ने १ न्यायसू०१२४। २ "अप्रसिद्धोऽनपदेशेऽसन् सदिग्धश्चानपदेश ।'-वै० सू० ३ १ १५ । ३ "एतनासिद्धविरुद्धसन्दिग्धानध्यवगितवचनानाम् अनपदेशत्वमुक्त भवति ।"-प्रश० पृ० २३८ । ४ 'असिद्धविरुद्धानकान्तिकानध्यवसितकालात्ययापादष्टप्रकरणसमा ।" न्यायसार पृ०७। ५ 'असिद्धानकान्तिपविरुद्धा हेत्वाभासा ।"-न्यायप्र० पृ०३। ६ "अन्ये हेत्वाभामा चतुर्दश मसिद्धानकान्तिविरुद्धादय ।"-माठर५।

१०५४. पं०३.] .", भाषाटिप्पणानि । ७ भी उक्त तीन ही हेत्वाभासों का सूचन' व संग्रह किया है। जान पड़ता है मूल में सांख्य और कणाद की हेत्वाभाससंख्या विषयक परम्परा एक ही रही है। जैन परम्परा वस्तुतः कणाद, सांख्य और बोद्ध परम्परा के अनुसार तीन हो हेत्वा. भासों को मानती है। सिद्धसेना और वादिदेव ने प्रमाणन० ६.४७) प्रसिद्ध आदि वीनों का ही वर्णन किया है। प्रा० हेमचन्द्र भी उसी मार्ग के अनुगामी है । प्रा० हेमचन्द्र ने न्याय-5 सूत्रोक्त कालातीत आदि देश हेत्वाभासे का निरास किया है पर प्रशस्तपाद और भासर्वज्ञ- कधित अनथ्यवसित हेत्वाभास का निरास नहीं किया है। जैन परम्परा में भी इस जगह एक मतभेद है-वह यह कि अकलङ्क और उनके अनुगामी माणिक्यनन्दी आदि दिगम्बर वार्फिको ने चार हेत्वाभास बतलाये है जिनमें तीन तो असिद्ध आदि साधारण ही हैं पर चौघा अकिधिरकर नामक इलामास बिलकुल नया है जिसका उल्लेख अन्यत्र कहीं नहीं 10 देखा जाता। परन्तु यहाँ स्मरण रखना चाहिए कि जयन्त भट्ट ने अपनी न्यायमरी में अन्यधासिद्धापरपर्याय प्रायोजक नामक एक नये हेत्वाभास को मानने का पूर्वपक्ष किया है जो वस्तुत: जयन्त पहिले कभी से चला पाता हुआ जान पड़ता है। अप्रयोजक और अकिञ्चित्कर इन दो शब्दों में स्पष्ट भेद होने पर भी आपाततः उनके अर्थ में एकता का भास होता है। परन्तु जयन्स ने अप्रयोजक का जो अर्थ बदलाया है और अकिच्चिकर का जो 15 अर्थ माणिक्यनन्दी के अनुयायो प्रभाचन्द्र ने ४ किया है उनमें बिलकुल अन्तर है, इससे यह कहना कठिन है कि अप्रयोजक मोर अफिश्चित्कर का विचार मूल में एक है, फिर भी यह प्रश्न हो ही जाता है कि पूर्ववर्ती बौद्ध या जैन न्यायप्रन्यों में अकिश्चित्कर का नाम- निर्देश नहों तब अकलङ्क ने उमे स्थान कैसे दिया, अवएव यह सम्भव है कि अप्रयोजक या अन्यथासिद्ध माननेवाले किसी पूर्यवती तार्किक पन्ध के आधार पर हो अकलङ्क ने 20 अकिश्चित्कर देवाभास की अपने ढंग से नई सृष्टि की हो। इस अफिचिकर हेत्वाभास का सण्डन केवल वादिदेव के सूत्र फी व्याख्या स्याद्वादर० पृ० १२१.) में देखा जाता है। ऊपर जो हेत्वाभाससंख्या विषयक नाना परम्पराएँ दिखाई गई हैं उन सब का मत. भेद मुख्यतया सल्याविषयक , तत्त्वविषयक नहीं। ऐसा नहीं है कि एक परम्परा जिसे अमुक • ५ "अमिटर पनीर यो योन्यथैवोरयते । विरुद्धा योन्यथाप्यत्र युक्ताऽनै कालिका म तु ॥"- न्यायाका०२३॥ २ "अमिश्नानागादिः शम्दानित्यसायने। अन्यथासम्भाभारभेदात् ए बाधा स्मृतः ।। विसरासिदादिग्रविमिन्दरपितो"-पायचि०२ १६५६। परी०६, २१ । ३ "भन्ये तु धन्यवामिदन नाम तन दमदाहरनि यर हेनोपर्मिणि त्तिान्त्यति साध्यधर्म. मयुक्ता मानिन, स्यामिझो या मिस मन.ररमाया मूर्त-गद् पटरदिनि मचान प्रयोग्य- प्रपोजमभागे नासत्यत एकासमपयामिदाऽप्रयोजकसी फम्यो। कप पुनरस्याप्रतिकत्वमागतम् !"- न्यायम.पृ०६०31 मिनियोत प्रमाणानामा माशादियाधित न हेतुन विपनि इनि अकिसिलग- ग."-अप..RIAL ..

प्रमाणमीमांसायाः [पृ० ५४५०८- 5 । । हेत्वाभास रूप दोष कहती है अगर वह सचमुच दोष हो तो उसे दूसरी परम्परा स्वीकार न करती हो। ऐसे स्थल में दूसरी परम्परा या तो उस दोष को अपने अभिप्रेत किसी हेत्वाभास में अन्तर्भावित कर देती है या पत्ताभास आदि अन्य किसी दोप में या अपने मभिप्रेत हत्वाभास के किसी न किसी प्रकार में । आ० हेमचन्द्र ने हेत्वाभास शब्द के प्रयोग का अनौचित्य बतलाते हुए भी साधना- भास अर्थ मे उस शब्द के प्रयोग का समर्थन करने में एक तीर से दो पक्षी का वध किया है-पूर्वाचार्यो की परम्परा के अनुसरण का विवेक भी बतलाया और उनकी गलती भी दर्शाई। इसी तरह का विवेक माणिक्यनन्दी ने भी दर्शाया है। उन्होंने अपने पूज्य प्रकलङ्क- कथित अकिञ्चित्कर देखाभास का वर्णन तो किया, पर उन्हें जब उस हेत्वाभास के अलग 10 स्वीकार का प्राचित्य न दिसाई दिया तब उन्होंने एक सूत्र में इस ढङ्ग में उसका समर्थन किया कि समर्थन भी हो और उसके अलग स्वीकार का अनौचित्य भी व्यक्त हो-"लक्षण एवासी दोषी व्युत्पन्नप्रयोगस्य पक्षदोपेणैव दुष्टत्वात्”-परी० ६ ३६ । पृ० १४. पं. ८. 'प्रत्यक्षागमवाधित'-तुलना-"कालात्ययापदिष्ट, कालातीतः।"- न्यायमू० १.२ ६। “यत्र च प्रत्यक्षानुमानागमविरोध. ..."स सर्व, प्रमाणतो विपरीतनिर्णयेन 15 सन्देहविशिष्ट कालमतिपतति सेोऽयं कालस्य अत्ययेन अपदिश्यमान. कालातीत इति ।"- तात्पर्य • पृ. ३४७ । न्यायसार पृ०७। "हेतोः प्रयोगकालः प्रत्यक्षागमानुपहनपत्तपरिग्रह समय एव, तमतीत्य प्रयुज्यमानः प्रत्यक्षागमबाधिते विषये वर्तमान: फालात्ययापदिष्टो भवति ।"- न्यायमा पृ०६१२॥ 20 अ० २. प्रा० १. सू० १७-१६. पृ० ५४. न्यायसूत्र (१२८) में प्रसिद्ध का नाम साध्यसम है। केवल नाम के ही विषय में न्यायसूत्र का अन्य ग्रन्थों से वैलक्षण्य नहीं है किन्तु अन्य विषय में भी। वह अन्य विषय यह है कि जब अन्य सभी प्रन्ध प्रसिद्ध के कम या अधिक प्रकारों का लक्षण उदाहरण सहित वर्णन करते हैं तब न्यायसूत्र और उमका भाष्य ऐमा कुछ भी न करके केवल प्रसिद्ध का सामान्य स्वरूप बतलाते हैं । प्रशस्तपाद और न्यायप्रवेश में प्रसिद्ध के चार प्रकारों का स्पष्ट और समानप्राय? वर्णन है। माठर ( का. ५) भी उसके चार भेदो का निर्देश करते हैं जो सम्भवतः उनकी दृष्टि में वे ही रहे होंगे। न्यायविन्दु में धर्मकीर्ति ने प्रशस्तपादादिकथित चार प्रकारी का तो वर्णन किया ही है पर उन्होंने प्रशस्तपाद तथा न्यायप्रवेश की तरह आश्रयासिद्ध का एक उदाहरण न देकर उसके दो उदाहरण दिये हैं और इस तरह अमिद्ध के चौथे प्रकार मात्रया- सिद्ध के भी प्रभेद कर दिये हैं। धर्मकीर्नि का वर्णन वस्तुत. प्रशस्तपाद और न्यायप्रवेश. गत प्रस्तुत वर्णन का थोड़ा सा सशोधन मात्र है-न्यायवि० ३. ५८६७ । 25 30 १ "उभयासिद्धोऽन्यतरासिद्ध तद्भावासिद्धोऽनुमेयामिदश्चेति !"-प्रशस्त० पृ० २३८ । यासिद्धोऽन्यतरासिद्ध सदिग्धासिद्धः श्राश्रयासिदश्चेति ।"-न्यायप्र.पृ०३। "उभ- पृ० ५५. पं० २७.] भाषाटिप्पणानि । 5 न्यायसार (पृ०८) में प्रसिद्ध के चौदह प्रकार सोदाहरण बतलाये गये हैं। न्यायमञ्जरी ( पृ० ६०६ ) में भी उसी ढङ्ग पर अनेक भेदों की सृष्टि का वर्णन है। माणिक्यनन्दी शब्द- रचना बदलते हैं (परी० ६ ५२ २८) पर वस्तुत: वे असिद्ध के वर्णन में धर्मकीर्ति के ही अनुगामी है। प्रभाचन्द्र ने परीक्षामुस की टीका मार्तण्ड मे ( पृ० १६१ 4 ) मूल सूत्र में न पाये जानेवाले प्रसिद्ध के अनेक भेदो के नाम तथा उदाहरण दिये हैं जो न्यायसारगत ही हैं। प्रा० हेमचन्द्र के प्रसिद्धविषयक सूत्रों की सृष्टि न्यायविन्दु और परीक्षामुख का अनुसरण करनेवाली है। उनकी उदाहरणमाला में भी शब्दशः न्यायसार का अनुमरण है। धर्मकीर्ति और माणिक्यनन्दी का अक्षरश अनुसरण न करने के कारण वादिदेव के प्रसिद्ध- विपया सामान्य लक्षण (प्रमाणन. ६ ४६ ) में प्रा० हेमचन्द्र के सामान्य लक्षण की अपेक्षा विशेष परिष्कृतता जान पड़ती है। वादिदेव के प्रस्तुत सूत्रों की व्याख्या रत्नाकरा. 10 वतारिका में जो असिद्ध के भेदो की उदाहरणमाला है वह न्यायसार और न्यायमजरी के उदाहरणों का अक्षरा. सङ्कलन मात्र है। इतना अन्तर अवश्य है कि कुछ उदाहरणों में वस्तुविन्यास वादो देवसूरि का अपना है। पृ० ५५. पं० १५. सामान्यविशेषयत्वात् -तुलना-"सामान्यवत्त्वात्”-न्यायसार पृ० ८ | समाप्यन्याय- पृ०५५ पं० २७ 'विपरीत' जैसा प्रशस्तपाद में विरुद्ध के सामान्य स्वरूप का li वर्णन है विशेष भेदों का नहीं, वैसे ही न्यायसूत्र और उसके भाष्य में भी विरुद्ध का सामान्य रूप से वर्णन है, विशेष रूप से नहीं। इतना साम्य हाते हुए सूत्र और प्रशस्तपाद में उदाहरण एव प्रतिपादन का भेद स्पष्ट है। जान पडता है न्याय- सूत्र की और प्रशस्तपाद की विरुद्ध विषयक विचारपरम्परा एक नहीं है। न्यायप्रवेश (पृ० ५ ) में विरुद्ध के चार भेद सादाहरण बतलाये हैं। सम्भवत' 2) माठर ( का. ५) को मो वे ही अभिप्रेत हैं। न्यायबिन्दु ( ३ ८३८८ ) में विरुद्ध के प्रकार दो ही उदाहरणों में समाप्त किये गये हैं और तीसरे "इष्टविघातकृत" नामक अधिक भेद होने की आशङ्का ( ३ ८६ ९४ ) करके उसका समावेश अभिप्रेत दो भेदों में ही कर दिया गया है। इष्टविघातकृत् नाम न्यायप्रवेश में नहीं है पर उस नाम से जो उदाहरण न्यायविन्दु ( ३६.) में दिया गया है वह न्यायप्रवेश (पृ० ५ ) में वर्तमान है। पड़ता है न्यायप्रवेश में जो 'परार्था चक्षुरादय" यह धर्मविशेषविरुद्ध का उदाहरण है उसी को कोई इएविघातकृत् नाम से व्यवहृत करते होंगे जिसका निर्देश करके धर्मकात्ति जान 25 १ "सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्ध ।"-न्यायसू० १ २६॥ 'यया सेप्य रिकारो व्यक्मेरपति नित्यत्वप्रतिषधात्, अपेतोऽयस्ति पिनाशप्रतिषेधात्, म नित्या विकार उपपयते इत्येव हेतु - व्य रपेतोपि विकारास्ति' इत्यनेन स्वसिद्धान्तेन विरुध्यते । यदस्ति न तदात्मलामात् पच्यवत, अस्तिष चारम- लाभात् प्रच्युतिरिनि विरुदावेता धौं न सह सम्भस्त इति । सोध्य हेतुर्य सिद्धान्तमाश्रित्य प्रवतते तमेव ध्याहनि इति ।"-न्यायभा० १.२.६। "यो हनुमेयेऽविद्यमानोऽपि तत्समानजाताये सर्वस्मिनालि तविपरीते चास्ति स विपरीतसाधनाविरुद्ध यथा यस्मारिपाणी तस्मादश्व इति ।"-प्रशस्त० पृ० २३८ ।

प्रमाणमीमांसाया: [पृ० ५६. पं०६- न्यायमार ने अन्तर्भाव किया है। जयन्त ने न्यायम० पृ० ६.० ६०१) गौतमसूत्र की ही व्याख्या करते हुए धर्मविशेपविरुद्ध और घम्मिविशेषविरद्ध इन दो तीर्धान्तरीय विरुद्ध भेदों का स्पष्ट सण्डन किया है जो न्यायप्रवेशवाला परम्परा का ही सण्डन जान पडता है न्यायमार (३६) में विरुद्ध के भेदों का वर्णन सबमे अधिक और जटिल भी है। उसमें मपत के अस्तित्ववाने पार, नास्तित्ववाले चार ऐमे विरुद्ध के पाठ भेद जिन उदाहरणों के माप दे उन्हीं उदाहरगों माघ वही माठ भेद प्रमाणनयतत्त्वालाक की व्याख्या में भी -प्रमाणन. ६ ५२५३ । यद्यपि परीनामुप को व्याख्या मार्तण्ड में (पृ. १६२ A) न्यायमारकाले पे ही माठ भेद है क्यापि किसी किसी उदाहरण में थोडा सा परिवर्तन हो गया । मा० ईमचन्द्र ने वो प्रमायनयतत्वालोक की व्याख्या की सरह भपनी पृत्ति में शब्दराः 10 के माठ भेद मादादरच यखलाफर उनमें से चार विरुद्धों को प्रसिद्ध एवं पिरख दोनी नाम से व्यवहत करने का न्यायमवरी और न्यायमार की दलीलों को अपना लिया है। पृ० ५६. पं० ६. 'सति सपः-तुलना-"विरुद्धभेदास्तु सति सपतं यत्वारो विरुद्धा. । परिपत्रव्यापको यथा..."-न्यायमार पृ०६ । नेयक पृ. १६२ A ! स्यादादर० पृ. १०२१ ॥ पृ. ५६. .. १. 'नियमस्प'-प्रकान्तिक देवामास के नाम के विषय में मुख्य दो । पाम्परा प्राचीन है। पहनी गौतम की, और दूसरी कगाद की। गीतम अपने न्याय. सूत्र में जिसे मव्यभिचार ( १.२ ५.) कहते हैं उसी को फयाद अपने सूत्रों ( ३ १.१५) में मन्दिग्ध कहते हैं। इस नामद की परम्परा भी कुछ प्रयं रसती है और यह प्रर्य प्रगाने मय प्यास्यामन्धों में स्पष्ट हो जाता है। यह म यह है कि एक परम्परा पकान्तिकता की मांग माम्य पार उमक प्रभाव के माय हेतु के साहचर्य की, सव्यभिचार दवाभाम 20 का नियामक र माननी , मगपजन करव को नदी जब दूसरी परम्परा सरायजनकत्व को पो कान्त्रिक देयामामता का नियामक रूप माननी है साप्य तदमारमाहग की नहीं। पानी परम्परा के अनुमार जी हेतु माध्य-नदमाममा परित : पाई व सशयजनक । या नदी वहीं मव्यभिचार या पनै कान्तिा कहलाता है। दूमरी परम्परा के मनुमार जो गुमगपतनक-पाई वा, माप सदभापमापरित दो या नहीं-वही अनेकान्तिक या 27 गम्यमिपा मामला है। प्रकानिकला के इस नियामकर्मदवानी दो पक्त परम्परामों के भनुमार दादरम में भी प्रमर पट जाता है। प्रतएर मातम की परम्परा में प्रमापारग पा विस्तापमिपारी का प्रकामिकामाम में पान मम्भव ही नदी क्योंकि ये दोनों मारामाश्मदपति ना। मा मायनाममंद वासी दोनों परम्परा के पार भित्र दमाग मी पापुर पर गरबा ममी नगालों में-पाई ये वैदिक, 10ों, कान- मान गांगाय परम्पराका प्रमेकानिकही जागर | कगादीप परागरागन्दिप नाम पयहार में महीं रहा। HTTE और ग्यापारंग इनाने का पाप मी मुनिरिणा रही मतण्य पर दिन बहना कठिन है कि अनुर एक का प्रमार दूरे पर, पारम्पायप्रदेश - पृ० ५६ ५०१७ भाषाटिप्पणानि। और प्रशस्तपाद इन देना को विचारसरणी का अभिनव और पारस्पतिक महत्व का भेद सास ध्यान देने योग्य है। न्याय प्रवेश में यद्यपि नाम तो अकान्तिक है सन्दिग्ध नहीं, फिर भी उसमें अनेकान्तिकता का नियामक रूप प्रशस्तपाद की तरह संशयजनकत्व को ही माना है । अतएव न्यायप्रवेशकार ने अनेकान्तिक के छ भेद बतलाते हुए उनके सभी उदाहरयो में संशयजनकत्व स्पष्ट बतलाया है१ । प्रशस्तपाद न्यायप्रवेश की तरह सशयजनकत्व को तो । अनेकान्तिकता का नियामक रूप मानते हैं सही, पर वे न्यायप्रवेश में अनेकान्तिक रूप से उदाहत किये गये असाधारण और विरुद्धाव्यभिचारी इन दो भेदा को अनैकान्तिक या सन्दिग्ध हेल्लामास में नहीं गिनते बल्कि न्यायप्रवेशसम्मत उक्त दोनों हेत्वाभासों की सन्दिग्धता का यर कर फरके सण्डन करते हैं कि असाधारण और विरुद्धाव्यभिचारी सशयजनक ही नहीं । प्रशस्तपाद के पण्डनीय भागवाला कोई पूर्ववत्तों वैशेषिक ग्रन्थ या न्यायप्रवेशभिन्न बौद्धप्रन्य 10 न मिले तब तक यह कहा जा सकता है कि शायद प्रशस्तपाद ने न्यायप्रवेश का ही सण्डन किया है। जो कुछ हो, यह तो निश्चित ही है कि प्रशस्तपाद ने असाधारण और विरुद्धा- व्यभिचारी को सन्दिग्ध या अनेकान्तिक मानने से इन्कार किया है। प्रशस्तपाद में इस प्ररन का, कि क्या नब असाधारण और विरुद्धाव्यभिचारी कोई हेत्वाभास ही नहीं १, जवाब भी बडा युद्धिमानी से दिया है। प्रशस्तपाद कहते हैं कि प्रसाधारय हेत्वाभास है सही, पर वह सशयजनक न होने से भनेकान्तिक नहीं, किन्तु उसे अनम्यवसित करना चाहिए । इसी तरह के विरुद्धाव्यभिचारी को संशयजनक न मानकर या तो मसाधारणरूप मनध्यवसित में गिनते है या उसे विरविशेष ही कहते ( अयं तु विरुद्धभेद एव-प्रश• पृ. २३६) हैं। कुछ भी हो पर व किसी तरह असाधारण और विरुद्धाव्यभिचारी को न्यायप्रवेश का वरह सशयजनक मानने को तैयार नहीं हैं फिर भी वे उन दोनों का किसी न किसी हेत्वाभास में 20 मनिविष्ट करते ही हैं। इस चर्चा के सम्बन्ध में प्रशस्तपाद को और भी दो बाते साम भ्यान देन योग्य है। पहली तो यह है कि अनायवसित नामक हेत्वाभास का कल्पना मार दूसरी या कि न्यायप्रवेशगत विरुद्धाव्यभिचारी के उदाहरण से विभिन्न उदाहरण को लेकर विरुद्धाध्यभिचारी का सरायजनक मानने न मानने को शास्त्रार्य। यह कहा नहीं जा सकता 15 ५ "तम गाधारण -शब्द प्रमेयाराग्नित्य इति । तद्धि नित्यानित्यपनयो माधारणसादनेकान, फग। रिम घटात् प्रमेय पादनित्य शन्द श्राहाविद्यासममेपत्तानिय इति ।" इत्यादि-न्यायम २ "अगाधारण धारणत्याभिल्य इति । तदि मिलानित्यानाम्या व्याहन पानि यानियिनि मुसाय चालतमगार सपा किम्भूतस्यारर भारतमि ते । फिदायभिचारी पया अनित्य राम्द इतर रात् पटरत् निरपराम्द पारपस्यात् रामवदिति । उभयो सरापहात्गत् भारतात पानेकानिक सनुदितार ।" न्यायम० पृ. ३,४। एक रेमा पाहता पाठलरावापिस्दया गमिगने सी राशनादरमन्य गन्दिरपशि चत् पमा मूत गान्तत्व मी मनग मिसायरसारमयप । नरमगार एगनासमा सत् सहायान्तरपदसम्भगत् ततश्चानमामित पनि यसाम -प्रशस्त.पृ.२३८,२३९ ।

प्रमाणमीमासाया [पृ० ५६.५० १७- कि कणादसून 10 । में अविद्यमान अनध्यवमित पद पहिले पहिल प्रशस्तपाद न ही प्रयुक्त किया या उसके पहिले भा इसका प्रयोग अलग हेत्वाभास अर्थ में रहा। न्याय प्रवेश में विरुद्धा व्यभिचारा का उदाहरण-'नित्य शब्द श्रावणत्वात शब्दत्ववत्, अनित्य शब्द कृतकत्वात् घटवत्' यह है, जब कि प्रशस्तपाद में उदाहरण- 'मन मूर्त्तम् क्रियावत्त्वात् , मन अमू 5तम् अस्पर्शवत्वात यह है। प्रशस्तपाद का उदाहरण तो वैशेषिक प्रक्रिया अनुसार है ही पर आश्चर्य का बात यह है कि वौद्ध न्यायप्रवेश का उदाहरण सुद बौद्ध प्रक्रिया के अनु सारन हाकर एक तरह से वैदिक प्रक्रिया के अनुसार ही है क्योकि जैसे वैशेषिक आदि वैदिक तार्किक शब्दत्व को जातिरूप मानते हैं वैस बौद्ध तार्किक जाति को नित्ग नहीं मानते । अस्नु, यह विवाद प्रागे भा चला । तार्किकप्रवर धर्मकार्त्ति ने हेत्वाभास की प्ररूपणा बौद्धसम्मत हेतुरूप्य के? आधार पर का, जा उनके पूर्ववर्ती बौद्ध ग्रन्थों में अभी तक देखने में नहीं आई। जान पडता है प्रशस्तपाद का अनैकान्तिक हेत्वाभास विषयक बोद्ध मन्तव्य का खण्डन बरावर धर्मकार्ति के ध्यान में रहा। उन्होंने प्रशस्तपाद को जवाब देकर न्यायप्रवेश का बचाव किया। धर्म कार्ति ने व्यभिचार का अनैकान्तिकता का नियामकरूप न्यायसूत्र की तरह माना फिर भी 10 उन्होंने न्यायप्रदेश और प्रशस्तपाद का तरह सशयजनकत्व को भी उसका नियामक रूप मान लिया । प्रशस्तपाद न न्यायप्रवेशसम्मत असाधारण को अनेकान्तिक मानने का यह कहकर क खण्डन किया था कि वह सशयजनक नहा है। इसका जवाब धर्मकार्ति ने असाधारण का न्यायप्राश का अपेक्षा जुदा उदाहरण रचकर और उसका सशयजनकता दिसाकर, दिया और बतलाया कि असाधारण अनेकान्तिक हेत्वाभास हा है । 20 हा धर्मकार्ति मन्तुष्ट न रह पर अपने मान्य आचार्य दिड्नाग का परम्परा को प्रतिष्ठित बनाये रसन का और भी प्रयत्न किया। प्रशस्तपाद ने विरुद्धाव्यभिचारी के सण्डन में जो दलाल दी थी उसका स्वीकार करके भी प्रशस्तपाद के सण्डन के विरुद्ध उन्होंने विरुद्धाव्य. भिचारी का समर्थन किया और वह नी इस ढग स कि दिड्नाग का प्रतिष्ठा भी बनी रहे और प्रशस्तपाद का जवाब भा हो। ऐसा करते समय धर्मफार्ति ने विरुद्धाव्यभिचारी का जा 30 उदाहरण दिया है वह न्यायप्रवेश और प्रशस्तपाद के उदाहरण स जुदा है फिर भी वह उदाहरण वैशेषिक प्रक्रिया के अनुसार होने से प्रशस्तपाद का अग्राह्य नहा हो मकवारे । इस तरह बौद्ध और वैदिक तार्किको का इस विषय में यहाँ तक चर्चा पाई १ "तप त्रयाणा रूपाणामवस्याप रूपस्यानुचौ साधनाभास । उक्तावप्यसिद्धी सन्देहे या प्रातगाद्य प्रातपादक्यो । एक्स्य रूपम्प" इत्यादि-न्यायवि०३ ५७ से। २ "अनयोरव दयो रूपयो सदेहेऽनशत्तिक । यथा सामई जीपच्चरार प्राणादिमचारिति । श्रत एया पय यतिरक्या सदेहादरोगन्तिक । साध्येतरयारता निश्चयाभायात् ।"-न्यायवि० ३१८११०। ३ फिदायभिचापरि सरायहनुगत । म इह पस्मानाक्त | अपादाहरण यस देशार रिपने रसमभ्यधिभियुगपदाभरामध्यते तत्सवगतं ययाकाशम् , अभिगम्यध्यने सवदेशायस्थित स्वसम्बाध इतना करके पृ० ५५. पं०] भाषाटिप्पणानि । १०३ 5 जिसका अन्त न्यायमजरी में हुआ जान पड़ता है। जयन्त फिर अपने पूर्वीचार्यों का पर लेकर न्यायप्रवेश और धर्मकीर्ति के न्यायविन्दु का सामना करते हैं । वे असाधारण और विरुद्धाव्यभिचारी को अनेकान्तिक न मानने का प्रशस्तपादगत मत का बड़े विस्तार से समर्थन फरते हैं पर साथ ही वे संशयजनकत्व को अनेकान्तिकता का नियामक रूप मानने से भी इन्कार करते हैं। मासर्वज्ञ ने बौद्ध, वैदिक तार्किकों के प्रस्तुद विवाद का स्पर्श न कर अनेकान्तिक हेत्वाभास के पाठ उदाहरण दिये हैं (न्यायसार पृ० १०), और कहाँ संशयजनकता का उल्लेख नहीं किया है। जान पड़ता है वह गौतमीय परम्परा का अनुगामी है। जैन परम्परा में अनैकान्तिक और सन्दिग्ध यह दोनों ही नाम मिलते हैं । : अकलङ्क (न्यायपि १२ २. १६६ ) सन्दिग्ध शब्द का प्रयोग करते हैं जब कि सिद्धसेन (न्याया० २३ 10 आदि अन्य जैन तार्किक प्रोकान्तिक पद का प्रयोग करते हैं। माणिक्यनन्दी की अनैका. न्तिक निरूपण विषयक सूत्ररचना प्रा. हेमचन्द्र की सूबरचना की तरह ही वस्तुत: न्याय, बिन्दु की सूत्ररचना की संक्षिप्त प्रतिच्छाया है। इस विषय में यादिदेव की सूत्ररचना वैसी परिमार्जित नहीं जैसी माणिक्यनन्दी और हेमचन्द्र की है, क्योंकि वादिदेव ने अने. कान्सिक के सामान्य लक्षण मे हो जो 'सन्दियते' का प्रयोग किया है वह जरूरी नहीं जान 15 पड़ता। जो कुछ हो पर इस बारे में प्रभाचन्द्र, वादिदेव और हेमचन्द्र इन तीनों का एक ही मार्ग है कि वे सभी अपने अपने ग्रन्धों मे भासज्ञ के आठ प्रकार के अनै कान्तिक को लेकर अपने अपने लक्षण में समाविष्ट करते हैं। प्रभाचन्द्र के ( प्रगेयक पृ० १६२ B) सिवाय औरों के प्रन्यों में वे आठ उदाहरण भी वे ही हैं जो न्यायसार में है। प्रभाचन्द्र ने कुछ उदाहरण बदले हैं। 20 यहाँ यह स्मरण रहे कि किसी जैनाचार्य ने साध्य संदेहजनकत्र को या साध्यव्यमि- धार को अनेकान्तिकता का नियामक रूप मानने न मानने की वौद्ध-वैशेषिकान्धगत चर्चा को नहीं लिया है। पृ०५६. पं० २१. 'ये चान्ये -तुलना-"पत्नत्रयव्यापको यथा अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात्।" न्यायसार पृ०१०। न्यायप्र० पृ. ३ । प्रमेयक पृ० १६२ B साझादर. पृ. १२२८ । अ० २. मा० १. सू. २२-२७. पृ० ५७. परार्घ अनुमान प्रसङ्ग में हेत्वाभास का निरूपण बहुत प्राचीन है। कगादसूत्र (३.१.१५) और न्यायसूत्र (१.२.४-६) में वह स्पष्ट मियुगपत् सामान्यमिति ।......दितीयोऽपि प्रयोगो यदुपलब्धिलक्षणमास सन्नोपल ने न सत् त नास्ति । तद्यथा काचिदपियमानो परः। नापलभ्यते चोरलब्धिलतामात सामान्य व्यक्तन्तरालेनिति । मनुषलम्मप्रयोग: राभावश्च परस्परविदाग साधनादेवत्र सराय जनयत."-न्यायधि० ३ ११२-१२१ ॥ १ "साधारगविरुदाव्यभिचारिणी नु न मत एव हेत्वाभासाहिति न व्याख्यायेते । अपि च भरायजननमनशान्तिवलक्षणमुच्यते चेत् कामममाधारणसविरुदाव्यभिचारिणो वा यथा वथा सशय- हेनुनामधिरोप्य कथ्यतामनेगन्तिवना न तु स शयजनकत्व तल्लक्षणम् अपि तु पनद्वयवृत्तित्वमनेगानिक सपएम् .. .."-पाय: पृ०५६८ ५६६ 25 श्रय- १०४ प्रमाणमीमांसाया [पृ० ५७ ५०६- एवं विस्तृत है। पर दृष्टान्ताभास का निरूपण उतना प्राचीन नहीं जान पड़ता। अगर दृष्टान्ताभास का विचार भी हेत्वाभास जितना हो पुरावन होता तो उसका सूचन कणाद या न्यायसूत्र मे थोडा बहुत जरूर पाया जाता। जो कुछ हो इतना तो निश्चित है कि हेत्वाभास की कल्पना के अपर से ही पीछे से कभी दृष्टान्ताभास, पनामास आदि की 5 कल्पना हुई और उनका निरूपम होने लगा। यह निरूपण पहिले वैदिक तार्किको न शुरू किया या बौद्ध तार्किको ने, इस विषय में अभी कुछ भी निश्चित कहा नहीं जा सकता। दिड्नाग के माने जानेवाले न्यायप्रवश में पांच साधर्म्य और पांच वैधर्म्य ऐसे दस दृष्टान्ताभास हैं। यद्यपि मुख्यतया पांच पांच ऐसे दो विभाग उसमें है तथापि उभया सिद्ध नामक दृष्टान्ताभास के प्रवान्तर दो प्रकार भी उसमें किये गये है जिससे वस्तुत 10 न्यायप्रवेश के अनुमार छ साधर्म्य दृष्टान्ताभास और छ वैधयं दृष्टान्ताभास फलित हाते हैं। प्रशस्तपाद ने भी इन्ही छ व साधर्म्य एव वैधयं दृष्टान्ताभासों का निरूपण किया है। न्यायप्रवेश और प्रशस्तपाद के निरूपण में उदाहरण और भाव एक से ही हैं अलबत्ता दोनों के नामकरण मे अन्तर अवश्य है। प्रशस्वपाद दृष्टान्तामाम शब्द के बदले निदर्शनाभास शब्द का प्रयोग पसन्द करते हैं क्योंकि उनका अभिमत न्यायवाक्य परिपाटी 15 में उदाहरण का बोधक निदर्शन शब्द पाता है। इस सामान्य नाम के सिवाय भी न्यायप्रवेश और प्रशस्तपादगत विशेष नामों में मात्र पर्याय भेद है। माठर का० ५ भी निदर्शनाभास शब्द हा पसन्द करते हैं। जान पड़ता है घे प्रशस्तपाद के अनुगामी है । यद्यपि प्रशस्तपाद के अनुसार निदर्शनामास की कुल संख्या बारह ही हाता है और माठर दस सख्या का उल्लेख करते हैं। पर जान पडता है कि इस सख्याभेद का कारण-आश्रयासिद्ध 20 नामक दो साधर्म्य वैधयं दृष्टान्ताभास का माठर ने विवक्षा नहीं की-यहा है। जयन्त ने ( न्यायम० पृ. ५८०) न्यायसूत्र की व्याख्या करते हुए पूर्ववर्ती बौद्ध वैशेषिक आदि अन्धगत दृष्टान्ताभास का निरूपण देखकर न्यायसूत्र में इस निरूपण की कमी का अनुभव किया और उन्हाने न्यायप्रवेशवाले सभी दृष्टान्तामासे का लेकर अपनाया एव अपने मान्य ऋषि का निरूपण कमी का भारताय टीकाकार शिष्यों क ढङ्ग से भक्त के तौर पर । न्यायसार म (पृ. १३) उदाहरणाभास नाम स छ साधर्म्य के और छ 25 दूर किया १ शन्ताभासा विविध साधम्र्येण चैधर्येण च तत्र साधम्र्येण तद्यथा साधनधमाासद्ध साध्यधमासिद्ध उभयधमा सद्ध अनवय विपरीता ययश्चेति । वैषम्येणापि याताभास पञ्चप्रकार तद्यथा माथ्याव्यात्त साधनाव्यावृत्त उभयाथ्यावृत्त अव्यतिरेक विपरीतव्यतिरेवश्चेति न्यायम० पृ०५-६। २ "अनेन निदशनाभासा निरस्ता भवन्ति । तद्यथा नित्य शगेऽमूर्तत्वात् यदमूतं दृष्ट तनित्यम् यथा परमाणुयथा वम यथा स्याली यया तम अम्बरपदिति यद् द्रव्य तत् क्रियावद् दृमिति च लिङ्गानुमयो भयाश्रयासिझाननुगतविपरीतानुगता साधय॑निदशनाभामा । यदनित्य त-मूतं दृष्ट यथा मं यथा परमाणुर्य पााश यथा तम पायत् यन्निपिय तदद्रव्य चेति लिङ्गानुमेयोभयाव्यावृत्ताश्रयामिदाव्यानुनविपरीतल्यावृत्ता वैधार्यनिदशनाभासा इति ।"-प्रशस्त०पृ०२४७ १०५७ १०६] भाषाटिप्पणानि। १०५ 5 वैधर्य के इस तरह बारह आभास वही हैं जो प्रशस्तपाद में हैं। इसके सिवाय न्यायसार में अन्य के नाम से वार साधर्म्य के विषय मे सन्दिग्ध और चार वैधर्म्य के विषय में सन्दिग्ध ऐसे पाठ सन्दिग्ध उदाहरणाभास भी दिये हैं। सन्दिग्ध उदाहरणाभासों की सृष्टि न्याय- प्रवेश और प्रशस्तपाद के बाद की जान पड़ता है। धर्मकीर्ति ने साधर्म्य के नव और वैधर्म्य के नव ऐसे अठारह दृष्टान्ताभास सविस्तर वर्णन किय है। जान पडता है न्यायसार में अन्य के नाम से जो साधर्म्य और वैधय के चार चार सन्दिग्ध उदाहरणाभास दिये हैं उन आठ सन्दिग्ध भेदों की किसी पूर्ववर्ती परम्परा का सशोधन करके धर्मकीर्चि ने साधर्म्य और वैधर्म्य के तीन-तीन ही सन्दिग्ध शान्ताभास रखे । दृष्टान्ताभासों को सख्या, उदाहरण उनके पीछे के साम्प्रदायिक भाव इन सब बातों में उत्तरोत्तर विकास हाता गया जो धर्मकीर्ति के बाद भी चालू रहा । 10 जैन परम्परा में जहाँ तक मालूम है सबसे पहिले दृष्टान्ताभास के निरूपा सिद्धसेन ही हैं, उन्होंने चौद्ध परम्परा के दृष्टान्ताभास शब्द को हा चुना न कि वैदिक परम्परा के निदर्शनाभास और उदाहरणाभास शब्द को। सिद्धसेन ने अपने सक्षिप्त कथन में सख्या का निर्देश ता नहा किया परन्तु जान पड़ता है कि वे इस विषय में धर्मकीर्वि के समान ही नव नव दृष्टान्ताभास को माननेवास है । माणिक्यनन्दी में ही पूर्ववत्ती 15 सभी क विस्तार को कम करके माधर्म्य और वैधर्य के चार चार से कुल पाठ ही दृष्टान्ता भास दिसलाये है और ( परी०६ ४०-४५ कुछ उदाहरण भी बदलकर नये रचे हैं। वादी देवसूरि न तो उदाहरण देने में माणिक्यनन्दी का अनुकरण किया, पर भेदों की सळ्या, नाम आदि में प्रक्षरश धर्मकार्चि का ही अनुकरण किया है। इस स्थल में वादी देवसरि ने एफ पात नई जरूर की। वह यह कि धर्मकार्ति में उदाहरण देने में जो वैदिक ऋषि एव जैन 20 तार्यकरे का लघुत्व दिसाया था उसका बदला बादी देवसूरि ने सम्भवित उदाहरणों में सधागत बुद्ध का लघुत्व दिखाकर पूर्ण रूप से चुकाया। धर्मकार्ति के द्वारा अपने पूज्य पुरुषों के उपर तर्कशास्त्र में की गई चाट को वादिदेव सह न सके, और उसका यदला तर्कशास्त्र में दो प्रविब-दी रूप स चुकाया । मादग्ध छाभन .. १ "अन्ये तु सदेहदारणापरानटायुदाहरणाभासा वणयान्न । सन्दिग्धसाच गन्दिग्नाम ਰੋਅਬ सन्दिग्भसाभ्याच्यावृत्त गणदग्यमापनाव्यान सान्दग्धाभयानाच गन्दिायालय "-न्यायसार पृ० १३ १४॥ २ शायणाप यादाश याग्दिारिता । अपलवणतूया माध्यादधिषलादय ॥ वैध प्यपात्र प्रशान्ताय सापाबदीरिता । सायसापनयुग्मानामत्तिरच संशयात् ॥" न्याया० २४ २५ । ३ यथा नित्य यन्यो-मूनावात् कमवत् परमाणुषद् पादित धायगाधनधोभाला । तपा सन्दिपाध्यममारपश्य, यथा रागादिमानय पचनादण्यापुरुषत् , मरएपोज्य पुरा रागादि मलादप्यास्पान्, गर्वगाय रागादिमताभ्यापुरुषसत् इति। अनायासाशिता परन, या यायचास रागाादमा नपरुपयन, नित्य गन्तवाद् पापत् इति । तपा सिमान्वय, पर निरय तामिति । सापपेप। धापार, परमाणु कमादाशयदिन सामावरि ।

प्रमाणमीमांसाया: [पृ०५७. पं०- मा. हेमचन्द्र नाम दो पसन्द करते हैं दृष्टान्ताभास, पर उसे उदाहरणाभास के स्थान में क्यों पसन्द किया इसका युक्तिसिद्ध खुनासा भी कर देते हैं। दृष्टान्ताभास के निरूपण में प्रा० हेमपन्द्र की ध्यान देने योग्य महत्त्व को दोन विशेषताएँ है जो उनकी प्रतिमा । तथा सन्दिग्धमाध्यन्यतिरेकादयः, ययाऽमर्वशा. कपिलादयोऽनाप्ता वा, विद्यमानसर्यशताप्ततालिङ्गभूत- प्रमाणातिशयशामनत्वादिनि, अन वैधम्र्योदाहरणम्, य सर्वज्ञः प्राप्तो वा स ज्योतिर्शनादिकमुपदिष्टवान्, तद्यथभार्धमानादिरिति, तनासर्वज्ञतानाप्तनयो. साध्यधर्मयाः सन्दिग्धो व्यतिरेकः। मन्दिग्धसाधनव्यनि- रेश यपान त्रयोविदा ब्राह्मणेन माह्यरचन यश्चित्पुरुषो रागादिमत्त्वादिति, अन वैधयोदाहरण ये माह- यचना न ते रागादिमन्त नद्यया गीतमादयो धर्मशास्त्राणा प्रणेतार इनि, गौनमादिभ्यो रागादिमत्त्वस्य साधनधर्मस्य व्यावृत्तिः सन्दिग्धा। सन्दिग्धोभयन्यतिरेको यथा, अवीतरागा: कपिलादयः परिग्रहाग्रहयो। गादिति, अत्र वैधयोदाहरणम्, यो चौतरागो न तस्य परिग्रहाग्रहो यथर्पभादेरिति, ऋषमादेवोतरा- गत्वारिमामयोगयोः साध्यसाधनधर्मया- सन्दिग्धो व्यतिरेकः। अव्यतिरेको यथा, अवीतरागो वकृत सान, वैधम्यादाहरणाम , यत्रावीतरागव नास्ति न स बत्ता, यथोरलखण्ड इति, यद्यप्युपलपण्डा दुमय च्यात्त यो सों वीतरागो न वक्तेति व्याप्या व्यतिरेकासिद्धरन्यातरेकः। श्रदर्शितव्यतिरेको यया, अनित्यः शब्दः कृतात्वादाकाशयदिति। विपरीतव्यतिरेको यथा, यदनक तन्नित्य भरतीति ।"- न्याययि०३. १२५-१३६ । "तनापौरपेयः शब्दोऽभूतस्याद् दु.सपदिति साध्यधर्मविकल इति । तस्यामेव प्रविशाया तस्मिन्नेर हेतो परमाणुरदिति गाधनभमरिकल इति। कलशयदिति उभरधर्मनिरल इति । रागादिमानय वक्तृत्वात् दे- यदचदिति सन्दिग्धसाध्यधर्मनि । मरणधोऽय रागादिमायान्मत्रवदिति सन्दिग्धमानधति । नाध्य सर्वदशी सपगतान्नुनिविशेषचदिति मन्दिग्धोभयधर्मेति । रागादिमान् विवक्षितः पुरुषो वक्तृत्वादिष्ट- पुरुषरदिनि अनन्यय । अनिन्यः शब्दः यतकत्साघटवदित्यप्रदर्शितान्यय इति। अनित्य शन्दः पृतक- खात् यदनित्यं तवक घटरदिति विरोतान्यय इति । वैधयेगापि...... .। तेनु प्रान्तमनुमान प्रमा- गत्यात् यत्सुननांन्तं न भानि न तस्यमाएम, यया स्वप्नशानमित्यसिद्धमाध्यतिरेकः स्वमशानात् मानत्वस्यानिवृत्तेरिनि! निर्विकला प्रत्य प्रमाणवात्. यत्तु सरिएल्य न तत् प्रमाएम, यथा ले मित्रमिदमाधनव्यतिरेक. लैद्रिकात्ममाण यस्यानिवृत्तः। नित्यानित्य. शन्दः सथात् यस्तु न नित्या- निाप गम गन् नदया सम्म इत्पमिझोभषयतिरेक, सम्भानि यानित्यल्पस्य चाव्यावृत्तरिति । अमर्च नानाजी या पिन, असगरेकामयादित्यात्, य सर्व प्राप्तो या मक्षणिकेशन्तवादी यथा मुगत रवि मन्दिग्धमायनिक मुगने ऽमरंगनानाप्ननयो: माध्यमियोप्यांवृत्तः छन्देहादिति। अनादेयाचना कश्चि. रिचित. पुरुषा दिमाग य पुनरादेयवचन, म योनराग.. तया गोदादनिरिति सन्दिग्धमाधनारिक: पोसादने रागादिमावस्य निवृत्तः मरायादिति । न योतरागः पग्लिः बसपारपदेपर परमपयापित. निपियनराफमलत, परतु नगग: मकरमापदेषु परमारया समर्पितनि जमिरितयकलस्नया सपन- पन्धुरिती गन्दिाधोपरनिरेक शरि तनन्धी पीनरागामानस्य कागासदेपर परमपमारता-जवि. ग्रिजातनमा सन्देवादि। न योनराग दरिनदितित पुरती यस्तृत्वात्, २. पुनधा- तागान म यना पपामगर प्योक ति। अनिर शन्दः इतकारशदाबारायदित्यप्रदर्शित- पोरन अनिय. राद परवा याता मनिष पपाकारामिति निरालम्पनरक इति"- प्रमागन.६.६०-JLI १"पगनुमानहरमा एने समभाग सानदोग ल्युयो।"-म० मो०२.१.२॥ - पृ. ५७ पं०] भापाटिप्पशानि। १०७ - का सूचक है-१-उन्होने सूत्ररचना, उदाहरण आदि में यद्यपि धर्मकानि को आदर्श रसा है तथापि वादिदेव का तरह पूरा अनुकरण न करके धर्मकार्ति के निरूपण में थोडा सा बुद्धिसिद्ध सशोधन भी किया है। धर्मकीर्ति ने अनन्वय और अव्यतिरेक ऐसे जो दो भेद दिखाये हैं उनको प्रा० हेमचन्द्र अलग न मानकर कहते हैं कि बाकी के आठ आठ भेद ही अनन्य और अव्यतिरेक रूप होने से उन दोनों का पार्थक्य अनावश्यक है-३० मो २ १ २७ । प्रा० हमचन्द्र 5 का यह दृष्टि ठीक है। २-प्रा. हेमचन्द्र ने धर्मकार्चि के ही शब्दों में अप्रदर्शितान्वय और भप्रदर्शितव्यतिरेक ऐसे दो भेद अपने सोलह भेदों में दिखाये हैं (२ १ २७ पर इन दो भेदो के उदाहरणों में धर्मकीर्ति की अपेक्षा विचारपूर्वक सशोधन किया है। धर्मकीर्शि ने पूर्ववर्ती अनन्वय और अव्यतिरेक दृष्टान्ताभास जो न्यायप्रवेश आदि में रहे' उनका निरूपण वो अप्रदर्शितान्वय और अप्रदर्शित व्यतिरेक ऐसे नये दो अन्वध स्पष्ट नाम रखकर किया और 10 न्यायप्रवेश आदि के अनन्वय और अव्यतिरेक शब्द को रख भी लिया तथा उन नाम से नये उदाहरण दिखाये जो उन नामों के साथ मेल खा सकें और जो न्यायप्रवेश प्रादि में नहीं भी थे। प्रा० हेमचन्द्र ने धर्मकीर्ति का ही सशोधित दृष्टि का उपयोग करके पूर्ववर्ती दिडूनाग, प्रशस्तपाद और धर्मकात्ति तक के सामने कहा कि अप्रदर्शितान्वय या अप्रदर्शितव्यतिरेक दधान्ताभास तभी कहा जा सकता है जब उसमें प्रमाण मात् दृष्टान्त ही न रहे, वीप्सा आदि 15 पदों का प्रयोग इन दोपों का नियामक ही नहीं केवल दृष्टान्त का अप्रदर्शन ही इन दोपों का नियामक है। पूर्ववर्ती सभी आचार्य इन दो दृष्टान्ताभासों के उदाहरणों में कम से कम- अम्बरवत् घटवत्-जितना प्रयोग अनिवार्य रूप से मानते थे। प्रा० हेमचन्द्र के अनुसार ऐसे दृष्टान्तबोधक 'वत्' प्रत्ययान्त किसी शब्दप्रयोग का जरूरत हा नहीं-इसा अपने भाव को उन्होन प्रमाणमीमांसा (२ १ २७ सूत्र का वृत्ति में निम्नलिखित शब्दों से स्पष्ट किया है- 'एकी च 20 प्रमाणस्य अनुपदर्शनाद्भवतो न तु वोप्सासर्वावधारणपदानामप्रयोगात् सत्स्वपि वपु असति प्रमाणे क्योरसिद्धरिति ।" ३-मा० हमचन्द्र का तीसरी विशेषता अनेक दृष्टियों से बडे माफी है। पस साम्प्र. दायिकता के समय में जब कि धर्मकीर्ति न वैदिक और जैन सम्प्रदाय पर प्रबल चोट की और जब कि प्रपन हा पूज्य वादा दवसूरि तक ने शाठ्य कुर्यात् शठ प्रति इस नाति का आश्रय 2) "ग्रन ग्या यत्र पिनान्चयेन साध्यसाधनयो सहभाव प्रदश्यते । यथा घट कृतक मनित्य व च दृष्टमिति। अत्यतिाको यत्र पिना साध्यसाधननिवृत्या तद्विपक्षभावो निदश्यते। यथा घटे मूतत्त्वमनिस्य च हरमिति "-न्यायप्र० पृ०६-७॥ नित्य शन्दोऽमूर्तत्वत् अम्परवदित धननुगत घटबत् अव्याहत्त प्रशस्त० पृ०२४७ २ अप्रदर्शितान्य अनियरान्द कृतक्त्यात् पयत् इति । अप्रशितव्यतिरेको यथा शनिस्य शब्द कृतकवादाबाशयदिति ।"-न्यायवि०३ १२७, १३५ । ३"अनन्धयो यथा यो वक्ता स रागादिमान् इयत् अव्य तरेश यथा अनीतरागो पत्तृत्वात् , वैधादाहरणम् स्थानीतरागत्वं नास्ति न सु यक्ता यथार नपराड इति"-न्यायविक ३ १२७, १३४।

प्रमाणमामांसाया [पृ० ५६.५०७ फरके धर्मकीर्ति का बदला चुकाया धब प्रा० हेमचन्द ने इस स्थल में बुद्धिपूर्वक उदारता दिगार साम्प्रदायिक मात्र के विप को कम करने की चेष्टा की। जान पडता है अपने व्याकरण की तरह अपने प्रमाणपन्य को भी मर्वपार्षद-सर्वमाधारण बनाने की मा० हेम. चन्ट फी उदार इच्छा का ही यह परिणाम है। धर्मकीर्ति के द्वारा ऋषभ, वर्धमान आदि पर किये गये कटाक्ष और वादिदेव के द्वारा सुगत पर किये गये प्रतिकटान का साल में कितना पनाचित्य है, उसमें कितना रविभक्त होता है, यह सब सोचकर प्रा० हेमचन्द्र ने ऐमें उदाहरगर रये जिनमें मवका मन्तिम मिद्ध हो पर किसी को प्रापाव न हो। यह एक बात और भी ध्यान देने योग्य है जो ऐतिहासिक दृष्टि से महत्त्व की है। पम्मकोचि ने अपने उदाहग्यों में कपिल भादि में असर्वज्ञत्व और अनामत साधक जा अनु. 10 मान प्रयोग र ई उनका स्वरूप तथा तदन्तर्गत हेतु का स्वरूप विचारते हुए जान पड़ता है कि मिद्धपेन के सन्मति जैसे और समन्तभद्र के प्राप्तमीमांसा जैसे कोई दूसरे अन्य धर्म- कीरिक सामन मवश्य रहे हैं जिनमें जैन तार्फिको ने अन्य सांख्य भादि दर्शनमान्य कपिल मादि की मयंमसा का पार पासता का निराकरण किया दागा। १०.५५.५०.७. 'ननु अनन्यय-नुनना-यायपि. ३,१२७, १३४ । 10 ५०२. मा० १. सू०८-२६. पृ० ५६, परार्धानुमान का एक प्रकार का भी है, जो पश प्रापरभाय के सिवाय कमी शुरू नहीं होती। इस फया में सम्बन्ध रामनयाले भनेक पदार्ग का निरूपम करने वाला माहिग्य विशान परिमाए में इस देश में निर्मित एमा है। पा, मादित्य मुखमया दो परम्परामों में विभाजित है-मामय-वैदिक परम्परा पार प्रमग- यदिशा पाम्परा। यदिक परम्परा में न्याय पायक मम्प्रदाय का ममावेश । 20 अमापारा में पति मया न मम्प्रदाय का ममायेय है। वैदिक पाम्रा क्यामम्यन्धी इम पर उपलब्ध मादित्य में मशगर कं म्यापसूत्र तथा परक का एक प्रार-विमानस्यान कर प्रापान । म्यायभाइय, न्यायासिंक, मारपटोका, न्यायमरी मादि उनके रामाय नपा पापकनिका भी उसने ही मदर का पाद गाय का रिश्यक माहित्य में पायदय, वयान, प्रमादमगुरुगाय, पाय मुग, पापविन्दु, पादन्याय दयादि अन्य मुरुप पर प्रतिष्ठित हैं। | Mure मा TREATMनगनाPATTERNETRI"- ग! पुरातार. : am font KUTI राम मनमान पृ०५६. पं० १५.1 भाषाटिप्पणानि । - 10 जैन सम्प्रदाय के प्रस्तुत साहित्य में न्यायावतार, सिद्धिविनिश्चयटोका, न्यायविनिश्चय, तत्त्वार्थरचोकवार्तिक, प्रमेयकमलमार्तण्ड प्रमाणनयतत्वालोक इत्यादि अन्ध विशेष महत्त्व के हैं। उक्त मब परम्पराओं के ऊपर निर्दष्ट साहित्य के आधार से यहाँ कथासम्बन्धी कतिपय पदार्थों के बारे में कुछ मुद्दों पर लिखा जाता है जिनमें से सबसे पहले दूषण और दूपणाभास को लेकर विचार किया जाता है। दूषण और दूपणाभास के नीचे लिखे मुद्दों : पर यहाँ विचार प्रस्तुत है-१. इतिहास, २. पर्याय-समानार्थक शब्द, ३. निरूपणप्रयोजन, ४. प्रयोग की अनुमति या विरोध, ५. भेद-प्रभेद । १ -दूषण और दूपणाभास का शास्त्रीय निरूपण तथा कथा का इतिहास कितना पुराना है यह निश्चयपूर्वक कहा नहीं जा सकता, तथापि इसमे कोई सन्देह नहीं कि व्यवहार मे स्था शास्त्र में कथा का स्वरूप निश्चित हो जाने के बाद बहुत ही जल्दी दूपण और दूपणाभास का स्वरूप तथा वर्गीकरण शास्त्रबद्ध हुआ होगा। दूपण और दूषणाभास के कमोवेश निरूपण का प्राथमिक यश ब्रामण परम्पग को है। बौद्ध परम्परा में उसका निरूपण ब्राह्मण परम्परा द्वारा ही दाखिल हुआ है। जैन परम्परा में उस निरूपय का प्रथम प्रवेश साक्षात् तो बौद्ध साहित्य के द्वारा ही हुआ जान पड़ता है। परम्परया न्याय साहित्य का भी इस पर प्रभाव अवश्य है। फिर भी इस बारे में वैद्यक साहित्य का जैन निरूपण पर कुछ भी प्रभाव 15 पड़ा नहीं है जैसा कि इम विषय के बौद्ध साहित्य पर कुछ पड़ा हुमा जान पड़ता है। प्रस्तुत विषयक साहित्य का निर्माण ब्राह्मण परम्परा में ई. स. पूर्व दो या चार शतान्दियों में कभी प्रारम्भ हुआ जान पड़ता है जब कि बौद्ध परम्परा में वह ईसवी सन के बाद ही शुरू हुआ और जैनपरम्पग में तो और भी पीछे से शुरू हुआ है। 'बोद्ध परम्परा का वह प्रारम्भ ईमवी के बाद तीसरी शताब्दी से पुराना शायद ही हो और जैनपरम्परा का वह प्रारम्भ ईमवी सन् 20 के बाद पांचवीं छठी शताब्दी से पुराना शायद ही हो २-उपालम्भ, प्रतिषेध, दूषण. सण्डन, उत्तर इत्यादि पर्याय शब्द हैं। इनमें से उपालम्भ, प्रतिपेध आदि शन्द न्यायसूत्र (१ १ , में प्रयुक्त हैं, जब कि दूपण आदि शब्द उसके भाष्य में आते हैं। प्रस्तुतविषयक बौद्ध माहित्य में में तर्कशास्त्र, जो प्रो टुयची द्वारा प्रतिसंस्कृत हुआ है उसमे सण्डन शब्द का बार-बार प्रयोग है जब कि दिड्नाग, शङ्कर- स्वामी, धर्मकीर्ति आदि ने दूंपण शब्द का ही प्रयोग किया है। देखा-न्यायमुप का० १६, न्यायप्रवेश पृ. ८, न्यायविन्दु. ३ १३८। जैन साहित्य में भिन्न भिन्न अन्यों में उपालम्भ, दूपण प्रादि सभी पर्याय शब्द प्रयुक्त हुए हैं। जाति, असदुत्तर, असम्यक सण्डन, पणाभास आदि शब्द पर्यायभूत हैं जिनमें से जाति शब्द न्याय परम्परा के साहित्य में प्रधानतया, प्रयुक्त देखा जाता है। बौद्ध साहित्य में असम्यक सण्डन त्या जाति शब्द का प्रयोग प्राचीन प्रन्यों में है, पर दिइनाग से लेकर सभी बोलतार्किकों के तर्कपन्यों में दूपणामास शब्द के प्रयोग का प्राधान्य हो गया है। जैन वर्कप्रन्यों में मिथ्योत्तर, जाति और दूपणामास मादि शब्द प्रयुक्त पाये जाते हैं। . . कुट 30 - पृ० ५६.५० १५.] भाषाटिप्पणानि। कि जैन परम्परा के लिए वैसा करना सहज न घा। क्या करना यह एक बार प्रकृति के अनुसार तय हो जाता है तब विद्वान् उसी कर्तव्य का सयुक्तिक समर्थन भी कर लेते हैं। कुशाग्रीयबुद्धि ब्राह्मण तार्किकी ने यही किया। उन्होंने कहा कि तत्वनिर्णय की रक्षा के वास्ते कभी-कभी छल, जाति आदि का प्रयोग भी उपकारक होने से उपादेय है, जैसा कि अङ्कुररक्षा के वास्ते सकण्टक बाड का उपयोग। इस दृष्टि से उन्होंने छल, जाति प्रादि के प्रयोग ; की भी मौत के साथ सङ्गति वतलाई। उन्होंने अपने समर्थन में एक बात स्पष्ट कह दी कि छल, जाति आदि का प्रयोग भी तत्त्वज्ञान की रक्षा के सिवाय लाभ, ख्याति प्रादि अन्य किसी भौतिक उद्देश से कर्तव्य नहीं है। इस तरह अवस्थाविशेप में छन्त. जाति प्रादि के प्रयोग का समर्थन करके उसकी मोक्ष के साथ जो सङ्गति ब्राह्मण तार्किका ने दिसाई वही यौद्ध तार्किकों ने अक्षरश स्वीकार करके अपने पक्ष में भी लागू की। उपायहृदय के लेखक बौद्ध तार्किक 10 ने-छन जाति प्रादि के प्रयोग की मौत क साथ कैसी अमङ्गति है यह श्राशङ्का करके इसका ममाधान अक्षपाद के ही शब्दों में किया है कि प्रानफन की रक्षा आदि के वास्ते फण्टकिल बाड की तरह मद्धर्म की रक्षा के लिए छलादि भी प्रयोगयोग्य हैं। वादसम्बन्धी पदार्थों के प्रथम चिन्तन, वर्गीकरण और सङ्कलन का श्रेय प्राह्मण परम्परा को है या बौद्ध इस प्रश्न का सुनिश्चित जवाव छलादि के प्रयोग के उस ममान समर्थन में से 15 मिल जाता है। बौद्ध परम्परा मूल से ही जैन परम्परा की तरह सागिभितुप्रधान रही है और उसने एकमात्र निर्वाण तथा उसके उपाय पर ही मार दिया है। वह अपनी प्रकृति के अनुमार शुरू में कभी छन्न मादि के प्रयोग को सङ्गत मान नहीं सकती जैसा कि बाझय परम्परा मान सकती है। अतएव इसमें सन्देह नहीं रहता कि युद्ध के शान्त और अक्नेश धर्म की परम्परा के स्थापन व प्रचार में पड़ जाने के बाद भिक्षुको की जय ब्राह्मण विद्वानी से 20 लोहा लेना पड़ा तभी उन्होंने उनकी वादपद्धति का विशेष अभ्यास, प्रयोग व समर्थन शुरु किया। और जो जो ब्राह्मण कुलागत सस्कृत तथा न्याय विद्या सीसकर बौद्ध परम्परा में पोतित वे भी अपने साथ कुलधर्म की ये ही दलीलें ले पाए जो न्याय परम्परा में घों। उन्होंने नवस्वीकृत बौद्ध परम्परा में उन्हीं वादपदार्थों के प्रयास और प्रयोग भादि का प्रचार किया जो न्याय या वैद्यक मादि मामय परम्परा में प्रसिद्ध रहे। इस तरह प्रकृति में 25 जैन और यौद्ध परम्पराएं तुल्य होने पर भी ग्राह्मण विद्वानों के प्रथम मम्पर्फ मार सघर्ष की प्रधानता के कारण से हो मौद्ध परम्परा में प्राह्मण परम्मगनुमारी छन प्रादि का समर्थन प्रथम फिया मगर इस बारे में मामण परम्परा पर बौद्ध परम्परा का ही प्रथम प्रभाव शेता से किसी न किसी मवि प्राचीन माझव अन्य में सपा बांद्र पन्य में बौद्ध प्रकृति क अनुमार परम्परा को, गया। १"पत्ताध्यमायमरक्षणार्य जलविएडे पोतरासर गार्य पटासागारगयत् ।"-यायम् १. २. ५० ॥ "पापालारिपुष्टिामैन तन, पन परिणाम परिप गोदाएकायदाम पित, KHAREif तयाा सदमावरमान तु ग्यातिलाभाय ।"-उपायदय पु०४।

११२ प्रमाणमीमांसाया: [पृ०५६. पं० १५- छलादि के वर्जन का ही ऐकान्तिक उपदेश होता। यद्यपि बोद्ध तार्किकी ने शुरू में छलादि कं समर्थन को ब्राह्मण परम्परा में से अपनाया पर आगे नाकर उनको इम समर्थन को अपने धर्म की प्रकृति के साथ विशेष असंगति दिखाई दी, जिससे उन्होंने उनके प्रयोग का स्पष्ट व सयुक्तिक निपंध ही किया। परन्तु इस बारे में जैन परम्परा की स्थिति निराली 5 रही। एक तो वह बौद्ध परम्परा की अपेक्षा त्याग और उदासीनता में विशेष प्रसिद्ध रही, दूमरे इसके निर्मन्य भितुक शुम्भ में ब्राह्मण तार्किको के सम्पर्क व संघर्ष में उतने न पाये जितने बौद्ध भिक्षुक, तीसरे उस परम्परा में संस्कृत भाषा तथा तदाश्रित विद्याओं का प्रवेश बहुत धीरे से और पीछे से हुआ। जब यह हुमा तब भी जैन परम्पग की उत्कट त्याग को प्रकृति ने उसके विद्वानों को छल आदि के प्रयोग के समर्थन से बिलकुल ही रोका। यही 40 कारण है कि, मब से प्राचीन और प्राथमिक जैन तर्क प्रन्धों में छलादि के प्रयोग का स्पष्ट निषेध व परिहामा मात्र है। ऐमा होते हुए भी आगे जाकर जैन परम्परा को जब दुमरी परम्परामों से बार बार वाद में भिड़ना पड़ा तब उसे अनुभव हुमा कि. छल आदि के प्रयोग का एकान्तिक निषेध व्यवहार्य नहीं। इसी अनुभव के कारण कुछ जैन तार्किकी ने छन आदि के प्रयोग का प्रापवादिक रूप से अवस्याविशेष में समर्थन भी किया। इस तरह 16 अन्त में बौद्ध और जैन दोनो परम्पराएं एक या दूसरे रूप से समान भूमिका पर प्रा गई। बौद्ध विद्वानों ने पहले छलादि के प्रयोग का समर्थन करके फिर उमका निषेध किया, जब कि जैन विद्वान् पदले प्रात्यन्तिक विरोध करके अन्त में अंशत: उससे महमत हुए। यह ध्यान में रहे कि छलादि के प्रापवादिक प्रयोग का भी समर्थन श्वेताम्बा तार्मिकों ने किया है पर ऐमा समर्थन दिगम्बर तार्किकों के द्वारा किया हुआ देखने में नहीं पाता। इस अन्तर के दे। कारण मालूम होते हैं। एक तो दिगम्बर परम्परा में प्रारमर्गिक त्याग अंश का ही मुख्य विधान है और दूमरा ग्यारहवीं शताब्दि के बाद भी जैसा श्वेताम्बर परम्परा में विविध प्रकृति- गामी मादित्य बना वैमा दिगम्वर परम्परा में नहीं हुमा। प्राझग परम्परा का छन्नादि के प्रयोग का समर्थन या निषध प्रघम से ही अधिकारी विशेषानुसार वैकल्पिक होने से उमको अपना दृष्टि बदलने की ज़रत ही न हुई। ५-अनुमान प्रयोग के पत्त, तु, दृष्टान्त प्रादि प्रवयव है। उनमें प्रानेवाले वास्तविक दोषों का उद्घाटन करना दूपण है मार उन अवयवों के निर्दोष होने पर भी उनमें प्रमत् दोषी का मारोपण करना दूषणामाम है। मामय परम्परा के मालिक प्रन्यों में दोपों का, मामकर तु दोषों का दा वनि है। पत्त, दृष्टान्त मादि क दीपो का स्पष्ट वैसा वर्णन नहीं है जैमा यो परम्परा के प्रन्यों में दिइनाग से लेकर वर्णन है। दुपगाभास क छल, 30 गाविप में भेद या उनके प्रमंदी का जितना विस्तृत व स्पष्ट वर्णन प्राचीन ग्राहलय अन्धों में 2 । १देश मिला यादनानिशिश! २"नयर विपणन्तस्पान तस्मिना । देवासाम्लोरि विगाय गुइमापनम् ।।"-पयो० पादनाली ।

पृ०५६. पं० १५.] भाषाटिप्पणानि। है उतना प्राचीन बौद्ध मन्धों में नहीं है और पिछले वौद्ध ग्रन्थों में तो वह मामशेप मात्र हो.गया है। जैन तर्कग्रन्थों मे जो दूषग्य के भेद-प्रभेदों को वर्णन है वह मूलत. बौद्ध अन्धानुसारी ही है और जो दूपणाभास का वर्णन है वह भी वौद्ध परम्परा साक्षात् सम्बन्ध रखता है। इसमें जो ब्राह्मण परम्परानुसारी वर्णन खण्डनीयरूप से आया है वह खासकर न्यायसूत्र और उसके टोका, उपटीका ग्रन्थों से आया है। यह अचरज की बात है कि प्रालण परम्परा के वैद्यक ग्रन्थ । में आनेवाले दूपणाभास का निर्देश जैन ग्रन्थों में खण्डनीय रूप से भी कहीं देखा नहीं जाता। आ० हेमचन्द्र ने दो सूत्रों में क्रम से जो दूपण और दूपणाभास का लक्षण रचा है उसका अन्य ग्रन्धों की अपेक्षा न्यायप्रवेश (पृ०८) की शब्दरचना के साथ अधिक सादृश्य है। परन्तु उन्होंने सूत्र की व्याख्या में जो जात्युत्तर शब्द का अर्थप्रदर्शन किया है वह 10 न्यायविन्दु ( ३. १४० ) की धर्मात्तरीय व्याख्या से शब्दश: मिलता है। हेमचन्द्र ने दूषणा भामरूप से चौबीस जातियो का तथा तीन छलो का जो वर्णन किया है वह अक्षरशः जयन्त को न्यायकलिका ( पृ० १६ २१ ) का अवतरणमात्र है। प्रा. हेमचन्द्र ने छल को भी जाति की तरह असदुत्तर होने के कारण जात्युत्तर हो माना है। जाति हो या छल सबका प्रतिसमाधान सच्चे उत्तर से ही करने को कहा है, परन्तु प्रत्येक जाति का अलग अलग उत्तर जैसा अक्षपाद नै स्वयं दिया है, वैसा उन्होंने नहीं दिया। 18 कुछ अन्यों के आधार पर जातिविषयक एक कोष्ठक नीचे दिया जाता है- चाविधि, प्रमाणसमुच्चय, न्यायसून । उपायहृदय। न्यायमुख, तर्कशास्त्र। साधर्म्यसम वैधर्म्यसम उत्तमम अपार्षसम वार्यसम अवयंसम पिकल्यसम साध्यसम 25 प्रान्तिमम अप्राप्तिसम प्रसनगम प्रतिवणन्तमम अनुत्पत्तिसम - " " " 20 " " " " " " " " 80 १मिलामो-न्यायमुस, न्यायप्रवेश और न्यायावतार। 15 प्रमागमोगांसाया: [पृ० ५६, ५०१६ ११४ वादविधि, प्रमाण समुच्चय, न्यायसूत्र। उपायहदय। न्यायमुख, तर्कशास्त्र। सशयसम " " यालमम " " प्रकरणसम अहेतुसम अर्धापत्तिसम अविशेषसम उपपत्तिमम उपलब्धिसम अनुपलब्धिसम 10 नित्यमम अनित्यमम कार्यसम ... " वार्यभेद अनुति सार्थविरुद्ध 10 भेदाभेद, प्रश्न राहुल्योत्ताल्पता, प्रभा- त्यतातरबाहुल्य, हेतुसम, व्याप्ति, अव्याप्तिमम, विरुद्ध, अविरुद्ध, अमशय, श्रुतिमम, श्रुतिभिन । उत्तरसह- पृ० ५६ पं० १६. 'साधनस्य'-तुलना-"ये पूर्व न्यूनदादयोऽसिद्धविरुद्धानकान्तिका 20 उक्तास्तेपामुद्भावकं यद्वचनं तद् दूपणम्"-न्यायरि० टी० ३. १३६ । पृ० ५६. पं० २२. 'जातिशब्द:-नुलना-"जातिशब्दः मादृश्यववनः । शानि जात्युत्तराणोति । उत्तरस्थानप्रयुक्तत्वादुत्तरसदृशानि जात्युत्तराणि "-न्यायवि० टी० ३.१४० । पृ० ५६. पं० २४. 'तानि च-तुलना-"सम्यग्धेतो हेत्वाभासे वा प्रयुक्त झटिति तद्दोषतत्त्वाप्रतिभासे तु प्रतिविम्बनप्रायं........ ." इत्यादि-न्यायकलिका पृ. १७-२१॥ पृ० ६२. पं० १६. 'तदेवमुद्रावन'-तुलना-"तदेवमुद्भावनाविपयविकरपभेदेन जातीना- मानन्त्येऽपि असङ्कीर्योदाहरणविवक्षया चतुर्विशितिर्जातिभेदाः प्रदर्शिताः। प्रविसमाधानन्तु मर्वजातीनां..........." इत्यादि-न्यायकलिका पृ० २१ ॥ पृ० ६२. पं० २३. 'तत्र परस्य'-तुलना-"तन परम्य वदताऽर्थविकल्पोपपादनेन वचन- विधात: छलम्........." इत्यादि-न्यायकलिका पृ० १६ । "चलं नाम परिशठमर्थाभाममपार्थक वाग्वस्तुमात्रमेव । तद् द्विविधं वाक्छल सामा- न्यच्छलञ्च । वाक्छल नाम यथा कश्चिद् व्यात्-नवतन्त्रोऽयं भिषग इति । 'भिषगू ब्रूयात-- 26 30 पृ० ६३. पं० ६.] भाषाटिप्पणानि । ११५ नाहं नवतन्त्रः, एकतन्त्रोऽहमिति । परो यात्-नाहं ब्रवीमि नव तन्त्राणि तवेति अपि तु नवाभ्यस्तं हि ते तन्त्रमिति। भिपग् बृयात्-न मया नवाभ्यस्त तन्त्रम् , अनेकधा अभ्यस्त मया वन्त्रमिति-एतद्वाक्छलम् । सामान्यच्छलं नाम यथा व्याधिप्रशमनायोपमित्युक्ते परो व्यात्-सत् सत् प्रशमनायेति भवानाह। सन् हि रोग, सदौषधम्। यदि च सत् सत् प्रशमनाय भवति सन् हि कासः सन् क्षयः । सत्सामान्यात् कासस्ते चयनशमनाय भविष्यति । इति ।-नरकस पृ० २६६ । "नव इति चतुर्विधम्-नवः, नव, न व., न व इति । यथा कश्चिदाह-यो मया परिहित: स नवकम्बलः। अत्र दूपणं वदेत्-यद्भवता परिहितं तदेकमेव वस्त्र कथं नवैति । प्रतिवदेत्-मया नव इत्युक्तं तथा च नव: कन्यल: न तु नवेति । अत्र दूषयेत्-कथ नवः ? । नवलोमनिर्मितत्वान्नव इत्युक्ते प्रतिवादो वदेत् - तत्त्वतोऽपरिमितानि लोमानि कथं नव 10 प्रत्र लोमानि इत्युच्यते । 15 अत्राह-नव इति मया पूर्वमुक्तं न तु नव संख्या। अत्र दूपणम्-तद्वरनं युष्माकमेवेति ज्ञात करमादेतन्न व. कथ्यते। अत्रोत्तरम्-मया नव इत्युक्तं किन्तु न व इवि नक्तिम् । अन्न दृषणम्-भवतः कार्य कम्बलो वस्त इति प्रत्यक्षमेतत् । कथमुच्यते न व. कम्बलः । अयं हेत्वा- भास इत्युच्यते वाक्छलं च। अपरञ्च वाक्छलम्-यथा गिरिदाते इत्युक्वे दूपणम्-तत्त्वतस्तृणतरवो दहान्ते कथं गिरिदहात इत्युक्तम् । एतद्वापछलमित्युच्यते । अपि च छलं द्विविधम्-पूर्ववत् सामान्य चेति । यथा सस्कृता धर्मा. शून्याः शान्ता आकाशवदित्युक्वे दूपणम्-यद्येवं उभयोरपि शून्यत्वमभावश्च, तदा नि.स्वभावा धर्मा आकाश- तुल्या इति सामान्यच्छलम् । का तावदुत्पत्तिरिवि १। अत्रोच्यते सत उत्पत्तिरिति । यथा मृदो घटत्ववत्वाद् पटो. स्पादकत्वम् । यदि मृदो घटत्ववत्त्वं तदा मृदेव घट: स्यात् । सदा तदुत्पत्तये कृत कुम्भकार- सूनचक्रसंयोगेन। यदि मृदः सद्भावेन घटोत्पादकत्वम् तदोदकस्यापि सद्भावेन घटोत्पाद- कत्वं स्यात् । यादकस्य सद्भावेन घटानुत्पादकत्व कथं तहि मृदा घटोत्पादकत्वम् इति सामा- न्यच्छलम् ।"-उपायहृदय पृ० १४-१६ । ४० ६३. पं० ३. 'तदन छलाये-तुलना-"तदत्र छलत्रयेऽपि वृद्धव्यवहारप्रसिद्वान्द- सामर्थ्यपरीक्षणमेव प्रतिसमाधानं वेदितव्यमिति" न्यायकलिका पृ० १६ । 20 25 । • पृ० ६३. पं०. ६ तत्वसंरक्षणार्थम्'-प्रश्नोत्तर रूप से और सण्डन-मण्डन रूप से चर्चा दो प्रकार की है। खण्डन-मण्डन रूप चर्चा अर्घ में सम्मापा, कथा, वाद, आदि शन्दी का प्रयोग देखा जाता है। सम्भापा शब्द चरक प्रादि वैद्यकीय प्रन्यों में प्रसिद्ध है, जब कि फया शब्द न्याय परम्परा में प्रसिद्ध है। वैद्यक परम्परा में सम्भाषा के सन्यायसम्भाषा 30 प्रमाणमीमांसाया [पृ० ६३ पं०६- - और विगृह्यसम्भाषा ऐसे दो भेद किए हैं (चरक्स०४० २६३), जप कि न्याय परम्परा ने कथा के वाद, अल्प, वितण्डा ये तीन भेद किए हैं-ज्यायवा० पृ० १४६ । वैद्यक परम्परा की सन्धायसम्भापा ही न्याय परम्परा की वाद कया है। क्योंकि वैद्यक परम्परा में सन्धायसम्भाषा के जो और जैसे अधिकारी बताए गए है (चरकस पृ० २६३) वे पार वैसे ही अधिकारी वाद कया के न्याय परम्परा (न्यायमू० ४ २४८) में माने गए हैं। सन्याय- सम्भाषा और वाद कथा का प्रयोजन भा दोनों परम्परामों में एक ही-तत्वनिर्णय-है। वैद्यक परम्परा जिस चर्चा को विगृह्यसम्भाषा कहती है उसी को न्याय परम्परा जल्प और वितण्डा कया करती है। चरफ ने विगृह्यसम्भाषा ऐसा सामान्य नाम रसकर फिर उसी के जल्प और वितण्डा ये दो भेद बताए हैं- २६५ । न्याय परम्परा में इन दो भेदी 10 के वास्ते 'विगृह्यसम्भाषा' शब्द प्रसिद्ध नहीं है, पर उसमें उक्त दोनों भेद विजिगीपुरुषा शब्द से व्यवहृत होते हैं- यायवा० पृ० १४६ । अतएव वैद्यक परम्परा का 'विगृह्यसम्भाषा' और न्याय परम्परा का 'विजिगीपुकया ये दो शब्द बिलकुल समानार्थक हैं । न्याय परम्परा में यद्यपि विगृह्यसम्भापा इस शब्द का सास व्यवहार नहीं है, तथापि उसका प्रतिबिम्बप्राय 'विगृह्यकथन' शब्द मूल न्यायसूत्र ( ४ २ ५१ ) में ही प्रयुक्त है। इस शाब्दिक और 15 कि सक्षिप्त तुलना से इस बात में कोई सन्देह नहीं रहता कि मूल में न्याय और वैद्यक दोनों परम्पराएँ एक ही विचार के दो भिन्न प्रवाह मात्र हैं। चौद्ध परम्परा में खास तौर से कया अर्थ में वाद शब्द के प्रयोग का प्रधानता रही है। कथा के वाद, जल्प आदि अवान्तर भेदों के वारते उस परम्परा में प्राय मद् धर्मवाद, विवाद आदि शब्द प्रयुक्त किए गए हैं। जैन परम्परामें कथा अर्थ में क्वचित् जल्प शब्द का प्रयोग है पर सामान्य रूप से सर्वत्र उस 20 अर्थ में वाद शब्द का ही प्रयोग देखा जाता है। जैन परम्परा कथा के जल्प और वितण्डा दो प्रकारों को प्रयोगयोग्य नहीं मानती, अतएव उसके मत से वाद शब्द का वही अर्थ है जो वैद्यक परम्परा में सन्यायसम्भापा शब्द का और न्याय परम्परा में वादकधा का है। बौद्ध तार्किकों ने भी आगे जाकर जल्प और वितण्डा कथा को त्याज्य बतलाकर केवल वाद- कया को ही कर्तव्य रूप कहा है। अतएव इस पिछली बौद्ध मान्यता मार जैन परम्परा क 25 बीच वाद शब्द के अर्थ में कोई अन्तर नहीं रहता। वैद्यकाय सन्यायसम्मापा के अधिकारी को बतलाते हुए चरक ने महत्व का एक अनसूयक विशेषण दिया है, जिसका अर्थ है कि वह अधिकारी प्रसुयादोषमुक्त हो। अक्षपाद ने भी वादकथा के अधिकारियों के वर्णन में 'अनसूपि' विशेषय दिया है। इससे सिद्ध है कि चरक और अक्षपाद दोनों के मत से वादकथा के अधिकारियों में कोई अन्तर 80 नहीं। इसी भाव को पिछले नैयायिकों ने वाद का लक्षण करते हुए एक ही शब्द में व्यक्त फर दिया है कि-वस्वबुभुस्सुकथा वाद है के राष० तक्मापा पृ० १२६ । चरक के कथनानुसार - १"कि तत् जल्पायदु १ इत्याह-समय वचनम् ।-सिद्धिवि० टी० पृ. २५४ ।।

5 - १०६३. पं०६.] भाषाटिप्पणानि । विगृह्यसम्मापा के अधिकारी जय-पराजयेच्छु और छलबलसम्पन्न सिद्ध होते हैं, न्यायपरम्परा के अनुसार जल्प-वितण्डा के वैसे ही अधिकारी माने जाते हैं। इसी भाव को नैयायिक 'विजिगीषुकथा-जल्प-वितण्डा' इस लक्षणवाक्य से व्यक्त करते हैं। वाद के अधिकारी तत्त्व- बुभुत्सु किस किस गुण से युक्त होने चाहिए और वे किस तरह अपना वाद चलावें इसका बहुत ही मनोहर व समान वर्धन चरक तथा न्यायभाप्य आदि में है। न्याय परम्परा में जल्पवितण्डा कथा करनेवाले को विजिगीषु माना है जैसा कि चरक ने, पर वैसी कथा करते समय वह विजिगीषु प्रतिवादी और अपने बीच किन किन गुण-दोषी की तुलना करे, अपने से श्रेष्ठ, कनिष्ठ या बराबरीवाले प्रतिवादो से किस किस प्रकार की सभा और कैसे सभ्यो के बीच किस किस प्रकार का बर्ताव करे, प्रतिवादी से आटोप के साथ कैसे बोले, कमी कैसा झिड़के इत्यादि यातों का जैसा विस्तृत व आँखोदेशा वर्णन 10 चरक (पृ० २६४ ) ने किया है वैसा न्याय परम्परा के अन्धों में नहीं है। चरक के इस वर्णन में कुछ मिलता-जुलता वर्णन जैनाचार्य सिद्धसेन ने अपनी एक वादोपनिषद्द्वात्रिंशिका मे किया है, जिसे चरक के वर्णन के साथ पढ़ना चाहिए। बौद्ध परम्परा जब तक न्याय परम्परा की तरह जल्पकथा को भी मानती रही तब तक उसके अनुसार भी वाद के अधिकारी तत्त्वमुत्सु और जल्पादि के अधिकारी विजिगीषु हो फलित होते हैं, जैसा कि न्यायपरम्परा 16 में। उस प्राचीन समय का वाद्ध विजिगोपु, नैयायिक विजिगापु से भिन्न प्रकार का सम्भव नहीं, पर जव से बौद्ध परम्परा मे बल आदि के प्रयोग का निषेध होने के कारण जल्पकया नाम शेष हो गई और वादकथा ही अवशिष्ट रही तब से उसमें अधिकारिद्वैविध्य का प्रश्न ही नहीं रहा, जैसा कि जैन परम्परा में। जैन परम्परा के अनुसार चतुरङ्गवाद के अधिकारी विजिगीषु हैं। पर न्याय-वैद्यक- 20 परम्परासम्मत विजिगीषु और जैनपरम्परासम्मत विजिगीषु के अर्थ मे वडा अन्तर है । क्योंकि न्याय-वैद्यक परम्परा के अनुसार विजिगापु वही है जो न्याय से या अन्याय से, छल आदि का प्रयोग करके भी प्रतिवादी को परास्त करना चाई, जब कि जैनपरम्परा विजिगीषु उसी को मानती है जो अपने पक्ष की सिद्धि करना चाहे, पर न्याय से, अन्याय से छलादि का प्रयोग करके कमी नहीं। इस दृष्टि से जैनपरम्परासम्मत विजिगीषु असूयावान् होकर 23 भी न्यायमार्ग से ही अपना पक्ष सिद्ध करने का इच्छुक होने से करीब करीब न्याय-परम्परा. सम्मत तत्वबुभुत्सु की कोटि का हो जाता है। जैन परम्परा ने विजय का अर्थ-अपने पह की न्याय्य सिद्धि-ही किया है, न्याय-वैद्यक परम्परा की तरह, किसी भी तरह से प्रति- वादी को मूक करना नहीं। जैन परम्परा के प्राथमिक तार्किको ने, जो विजिगीषु नहीं हैं ऐसे वीतराग व्यक्तियों 30 का भी वाद माना है। पर वह वाद चतुरङ्ग नहा है। क्योंकि उसके अधिकारी भन्ने हो १ "पराधिगमतमानुपागगायर | निगापुगाचरश्चनि दिधा गुद्धाधया विदुः ॥ म स्वाभिः विधातव्य. प्रथमस्तसदिभिः। ययाञ्चिस्पेिष चारमा न सम्मत ॥"-तरवार्थश्ला० पृ०२० .

लेते हैं। . प्रमाणमीमांसाया: [पृ० ६३..५० १२- पक्ष-प्रतिपक्ष लेकर प्रवृत्त हों पर वे असूयामुक्त होने के कारण किसी सभापति या सभ्यों के शासन की अपेक्षा नहीं रखते। वे आपस में ही तत्त्वबोध का विनिमय या स्वीकार कर जैन । परम्परा के विजिगीषु में और उसके पूर्वोक्त तत्त्वनिर्णिनीपु में अन्तर इतना ही है कि विजिगोपु न्यायमार्ग से चलनेवाले होने पर भी ऐसे असूयामुक्त नहीं होते जिससे वे बिना किसी के शासन के किसी बात को स्वत: मान ले, जब कि तत्त्वनिर्णिनीषु न्यायमार्ग से चलनेवाले होने के अलावा तत्त्वनिर्णय के स्वीकार में अन्य के शासन से निरपेत्त होते हैं। इस प्रकार चतुरङ्गवाद के वादी प्रतिवादी दोनों विजिगीषु होने की पूर्व प्रथा रही, इसमे वादि देवसूरि ने (प्रमाणन० ८.१२ १४) घोड़ा विचारभेद प्रकट किया कि, एकमात्र विजिगीषु वादी या प्रतिवादी के होने पर भी चतुरङ्ग कथा का सम्भव है। उन्होंने यह विचारभेद 10 सम्भवतः अलङ्क या विद्यानन्द आदि पूर्ववर्ती तार्किकों के सामने रखा है। इस विषय में प्राचार्य हेमचन्द्र का मानना अकलई और विद्यानन्द के अनुसार ही जान पड़ता है। मामय पौद्ध और जैन सभी परम्पराओं के अनुसार कथा का मुख्य प्रयोजन तत्वज्ञान की प्राप्ति या प्राप्त तत्त्वज्ञान की रत्ता ही है। साभ्य में किसी का मतभेद न होने पर भी उसको साधनप्रणाली में अन्तर अवश्य है, जो पहिले भी पताया जा चुका है। संक्षेप में 15 वह अन्तर इतना ही है कि जैन मौर उत्तरवर्ती बौद्ध तार्किक छन, जाति आदि के प्रयोग को कभी उपादेय नहीं मानते। वादी, प्रतिवादी, सभ्य और सभापति इन चारो अङ्गों कं वर्णन में तीनोर परम्परामों में कोई मतभेद नहीं है। प्राचार्य हेमचन्द्र ने जो चारो अङ्गों के स्वाप का मंक्षिप्त निद- नन किया है वह पूर्ववती अन्यों का सार मात्र है। जैन परम्परा ने जब छलादि के प्रयोग का निषेध ही किया तव उसके अनुसार जल्प या वितण्डा नामक कथा वाद से भिन्न कोई न रही। इम तत्व को जेन तार्किको ने विस्तृत चर्चा के द्वारा सिद्ध किया। इस विषय का सबसे पुराना प्रन्ध शायद कयात्रयमन ही, जिमका निर्देश मिद्धिविनिश्चयटोका (पृ. २६ A) में है। उन्होंने अन्त में अपना मन्तव्य धिर किया कि जल्प और वितण्डा नामक कोई वाद से भिन्न फया ही नहीं, वह तो कया. भाम मात्र है। इसी मन्तव्य के अनुसार भाचार्य हेमचन्द्र ने भी अपनी चर्चा में मतलाया कि बाद से भिन्न कोई जल्प नामक कघान्तर नहीं, जो प्राय हो । 20 पृ० १३.५० १२. 'स्वसमयपर-"उकस-ससमय" न्यायप्र. कृ. पृ. १४ । १ "पार. मोगांपतो ।"याययि० २.२१२ । 'ममप वचन याद माना प्रत्यारनर माएिममद किशोरनारेकर मापनपणानन गाद."-प्रमाणमं० परि०६ मिटा जिगतो यादः पारनम्नया मन:"-तश्यायला पृ० २मा-शाक पृ.२६४। न्यायम गृ०१४। नत्याग्ना० ०२८० पृ. ६४.५० २६.] भाषाटिप्पणानि । पृ० ६३. पं० २१. 'ननु तत्त्वरक्षणम्'-तुलना-"नदि वादस्तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्या भवति जल्पवितण्डयोरेव दयात्वात् । तदुचम्-तत्त्वाभ्यवसाय... . ..."इत्यादि-तत्यापश्लोक पृ. २७८ प्रमेयक पृ०१६ BI पृ० ६३. पं० २६. 'वादलक्षणे-तुलना-"प्रतिषेधे कस्यचिदभ्यनुज्ञानार्घ सिद्धान्ताविरुद्ध इवि वचनम् । 'सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्धः' इति हत्वाभासस्य निग्रहस्थानस्याभ्यनुज्ञा । वाद। पञ्चायययोपपन्न इति 'हीनमन्यवमेनाप्यवयवेन न्यूनम्' 'हेतूदाहरणाधिकमधिकम्। इति चैतयारभ्यनुज्ञानार्थमिति" -न्यायभा० १.२.१। पृ० ६४.५० १४. 'दुःशिक्षित'- १० ६४. पं० १८. 'अय प्रबलपतिवादि-तुलना-"यदा जानन्नपि परपक्षकशिमानं स्व- पने ढिमान च क्वचिदवसरे परप्रयुक्ते माधने दूपापं सपदि न पश्यति स्वपक्षसाधनं च झगिति 10 न स्मरति तदा छलादिमिरप्युपत्रम्य परमभिभवति प्रात्मानं च रक्षति इति । ....... .....वधापि एकान्तपराजयादरं सन्देह इति युक्तमेव तत्प्रयोगेण स्फुटाटोपकरणम् ।............ ..गुमुलोरपि क्वचित्प्रमों तदुपयोगात । ...........” इत्यादि-न्यायम० ० ५६५ । ज्यायम.१०११। प्र० २. मा० १. सू० ३१-३५. पृ. ६४. वाद से सम्बन्ध रखनेवाले कुन्त कितने पदार्थों का निरूपण भावार्य हेमचन्द्र ने किया होगा अथवा फरना चाहा होगा से प्राव है, 16 तयापि उपलभ्य इस अधूरे प्रमाणमीमामा प्रन्य से इतना तो अवश्य जान पड़ता है कि उन्होंने 'पत्रमाश्य' का निरूपण प्रारम्भ किया जो अधूरा हो लभ्य है। इसमें भी कोई सन्देह नहीं कि वनका अभिमत पमनिरपण दिगम्बर वार्किक विद्यानन्द की पत्रपरीफा हो भयलम्बी मुग्न्ययपा होगा। उन्होंने पनस्वरूप कं निरूपण में पाद्ध प्रादि प्रतिवादियों का मन गण्डन रिगानन्द मादि को तराष्ट्र अवश्य किया होगा, पर सिद्धान्त उनका मम्भवतः यद्दी दोगा जो 20 रिपानन्द मादि का है। इस विषय के मादित्य में से हमारे मामने इस ममय सभ्य अन्य तो पत्रपरीणा, प्रमयकमलमार्तण्ड (पृ. २०७B) हो । यादी देवरिफन स्याद्वादराफर का यादपरिषद जिममें 'पना के स्वरूप का पितृत निम्पर मोना मम्भवितो, उपनम्य नहाने में जैनपरम्परानुमारी पानिपा के जिलामुमों को इस समय केवल ए दिगग्यर मार्मिको के प्रमों को दंगना चाहिए। 2. - पाल देमपन्द्र का निमपानविषयक निरूपय माग्ययग पाण्डिय मिनतामा एनिधानिक ममा तारिखक टि में यह महर का है और सोन वार्षिकी की गतिपयक नि पग में समया. मन्तिम हो। मारमाय ग मादित्य में निमम्मान की प्राचीन विमारणारा FIET पापराको गम्याय नपायों में देशी गाती है। ग्याप पर नमो म60 में मिनिनिमार प्रतिलिपि निषापान का बनाया और FA म माग साना बहीबन मान के महीने में अनेक मानवादित प्रण १२० प्रमाणमीमांसाया [पृ०६४ पं०.२६- होने पर भी निर्विवाद रूप से स्वीकृत रहा है। घरफ का निप्रस्थाननि अक्षरश. तो अक्षपाद के वर्णन जैसा नहीं है फिर भी उन दोनो के वर्णन की भित्ति एक ही है। बौद्ध परम्परा का निग्रहस्धानवर्णन दो प्रकार का है। एक ब्राह्मणपरम्परानुसारी और दूसरा स्वतन्त्र । पहिला पर्यन प्राचीन वद्धि तर्कप्रन्यों में है, जो लक्षण, सख्या, उदाहरण प्रादि । अनेक वातों में बहुधा अक्षपाद के और कभी कभी चरक (पृ. २६६) के वर्णन से मिलतार है। ब्राह्मा परम्परा का विरोधी स्वतन्त्र निग्रहस्थाननिरूपा चौद्ध परम्परा में सबसे पहिले झिमने शुरू किया यह अभी निश्चित नहीं। तथापि इतना तो निश्चित ही है कि इस समय से स्वतन्त्र निरूपणवाला पूर्ण और अति महत्व का जो 'वादन्याय' प्रन्य मारे मामने माजुद है वह धर्मकीति का होने से इस स्वतन्त्र निरूपण का श्रेय धर्मकीविको 10 अवश्य है। मम्भव है इसका कुछ बीजारोपण तार्किकप्रवर दिड्नाग ने भी किया हो। जैन परम्परा में निमहायान के निरूपण का प्रारम्भ करनेवाले शायद पात्रकेसरी स्वामी हो। पर का कोई अन्य अभी लभ्य नहीं। अतएव मौजूदा साहित्य के प्राधार से तो मट्टारक प्रकलङ्क को ही इसका प्रारम्मक कहना होगा। पिछले मभी जैन तार्किका ने सापने अपने निप्रदायाननिरूपा में भट्टारक अकलङ्क के ही वचन को उद्धत किया है, जो हमारी उक्त 1 मम्मायना का समर्थक है पदिले तो बौद्ध परम्परा ने न्याय परम्परा के ही निग्रहग्याना को अपनाया इमलिए उमफे मामने कोई ऐसी निग्रहग्यानविषयक दूमरी विरोधा परम्परा न धो जिमका बौद्ध वार्षिक सण्डन फरते पर एक या दूसरे कारण से अब बौद्ध मार्किको ने निग्रहस्थान फा सतन्य निरुपण शुरू किया तब उनके सामने न्याय परम्परा वान्ने निप्रदरधानों के सण्डन का 20 प्रश्न स्वयं ही भा सदा हुमा। उन्होंने इस प्रश्न फो बडे विस्तार व यडी सूचमता से मुल. झाया। धर्मकीनि ने वादन्याय नामक एक सारा प्रन्य इस विषय पर लिख डाला जिस पर शान्तरजिन ने रफुट व्याख्या भी नियो। यादन्याय में धर्मकीर्ति ने निमहरघान फा लत्तष एक फारिका में स्ववन्त्र भाव से बांधकर ५स पर विस्तृत चर्चा की और मनपादमम्मत एप वात्स्यायन नया सद्यावफर के द्वारा व्यायात निग्रस्थानों के लॉ का एक एक शब्द लेकर पिम्नार मे रण्डन किया। इस धर्मकीर्ति की प्रति में निमहम्यान की निम्पणपरम्परा पिटापा विगधी दो प्रवादों में पेंट गई। फरीय फरीय धर्मकीर्ति के मगय में या कुछ ही पागं पाईनन मार्किकों के मामने मी निप्राहस्थान के निरूपण का प्रश्न माया। किसी भी १ नगार ०३३1 उपायहदय पृ०१८॥ • I're Dinnag Buddhist Logic P I\I! ३"TTARमामरिया नि । निगा साभिमायाम् ॥' - पापवि०२.१३ 't aft यासरममा MEInfor ATTER म | सायमिक EिN पादित ना.मनाया नाती ॥ समा(०२१, Enावापायart TT य? पाप"- अरम.7001-प्रमंय.०२०३।

पृ. ६४ प० २६ ] भाषाटिप्पणानि। १२१ विशेष रूप से जैन तार्किक ने ब्राह्मण परम्परा के निग्रहस्थानो को अपनाया हो या स्वतन्त्र बौद्ध परम्परा के निप्रहस्थाननिरूपण को अपनाया हो ऐसा मालूम नहीं होता। अतएव जैन परम्परा के सामने निग्रहायान का स्वतन्त्र भाव से निरूपण करने का ही प्रश्न रहा जिसको मट्टारक अकलङ्क ने सुलझाया। उन्होंने निग्रहस्थान का लक्षण स्वतन्त्र भाव से ही रचा और उसकी व्यवस्था बाँपी जिसका अत्तरश अनुसरण उत्तरवर्ती समा दिगम्बर श्वेताम्बर तार्किकों ने 5 किया है। अकलङ्ककृत स्वतन्त्र लक्षण का मात्र स्वीकार कर लेने से जैन वार्किकों का कर्तव्य पूरा हा नहीं सकता था जब तक कि वे अपनी पूर्ववर्ती और अपने सामने उपस्थित ब्राह्मण और बौद्ध दानो परम्पराओं के निग्रहस्थान के विचार का खण्डन न करें। इसी दृष्टि से अकलङ्क के अनुगामी विद्यानन्द, प्रभाचन्द्र आदि ने विरेघा परम्परामा के सण्डन का कार्य । शुरू किया। हम उनके ग्रन्धों में पाते हैं कि पहिले तो उन्होंने न्याय पर- 10 म्परा के निग्रहस्थानों का खण्डन किया और पोछे बोद्ध परम्परा के निग्रहस्थान लक्षण का । नहाँ तक देखने में आया है उससे मालूम होता है कि धर्मकीर्ति के लक्षण का सतेप में स्वतन्त्र सण्डन करनेवाले सर्वप्रथम अकलङ्क हैं और विस्तृत खण्डन करनेवाले विद्यानन्द और तदुपजावी प्रभाचन्द्र हैं। आचार्य हेमचन्द्र ने निग्रहस्थाननिरूपण के प्रसङ्ग में मुख्यतया तीन बातें पांच सूत्रों में 15 निवद्ध का है। पहिले दो सूत्र २ १ ३१, ३२ में जय और पराजय का क्रमश व्याख्या है और तीसरे २ १ ३३ में निग्रह की व्यवस्था है जो अकलङ्करचित है और जो अन्य सभी दिग म्बर-श्वेताम्बर तार्किक सम्मत भी है। चौथे २ १ ३४ सूत्र में न्यायपरम्परा के निप्रहाधान लक्षण का सण्डन किया है, जिसको व्याख्या प्रभावन्द्र के प्रमेयकमलमार्तण्ड का अधिकांश प्रतिविम्य मात्र है। इसके बाद अन्तिम २ १ ३५ सून में हेमवन्द्र ने धर्मकार्ति के स्वतन्त्र 20 निग्रहस्थान लक्षण का खण्डन किया है जो अक्षरश प्रभाचन्द्र के प्रमेयकमलमाण्ड (पृ० २०३ A ) का ही नकल है। इस तरह निग्रहस्थान को तीन परम्पराओं में से न्याय व बौद्धसम्मत दो परम्प- राओं का खण्डन करके प्राचार्य हेमचन्द्र ने तासरी जैन परम्परा का स्थापन किया है। अन्त में जय पराजय की व्यवस्था सम्बन्यो पीनों परम्पराओं के मन्तव्य का रहस्य 25 संक्षेप म लिस देना जरूरी है। जो इस प्रकार है-ब्राह्मण परम्परा में छल, जाति आदि का प्रयोग किसी हद तक सम्मत होने के कारण छल प्रादि के द्वारा किसी को पराजित करने मात्र से भी छल आदि का प्रयोका अपने पक्ष की सिद्धि रिना किए हा जयप्राप्त माना जाता है। अर्थात् ब्राह्मण परम्परा के अनुसार यह नियम नहीं कि जयलाम के वास्ते पत्तसिद्धि करना अनिवार्य ही हो। । 30 'कुमारनन्दि १ दिगम्बर परम्परा में कुमारनन्दी नाचाय का भी एक बाद पाय प्राय रहा। गहारकैरपि स्ववादयाये निगादत यात्'-पत्रपराक्षा पृ०३। २ तत्वार्थश्लो० पृ०२-३। प्रमयक० पृ०२०० B1 16 १२२ प्रमाणमीमांसाया [पृ०६४ प० २६- 1 जब धर्मकीर्ति ने उक्त ब्राह्मण परम्परा के आधार पर ही कुठाराघात करके सत्यमूलक नियम बांध दिया कि कोई छल आदि के प्रयोग से किसी को चुप करा देने मान से जीत नहीं सकता। क्योंकि छल आदि का प्रयोग सत्यमूलक न होने से वज्र्य है। अतएव धर्मकीति के कथनानुसार यह नियम नहीं कि किसी एक का पराजय ही दूसरे का अवश्यम्भावी जय 5 हो। ऐसा भी सम्भव है कि प्रतिवादी का पराजय मानो जाय पर वादी का जय न माना जाय-उदाहरणार्थ वादी ने दुष्ट साधन का प्रयोग किया हा, इस पर प्रतिवादी ने सम्भवित दोषों का कथन न करके मिथ्यादोषों का कथन किया, तदनन्तर वादी ने प्रतिवादी के मिथ्यादोषों का उद्भावन किया-ऐसी दशा में प्रतिवादी का पराजय अवश्य माना जायगा। क्योंकि उसने अपने कर्तव्य रूप से यथार्थ दोषों का उद्धावन न करके 10 मिथ्यादोषों का हा कथन किया जिसे वादी ने पकड लिया। इतना होने पर भी वादा का जय नहीं माना जाता क्योंकि बादी ने दुष्ट साधन का ही प्रयोग किया है कि जय के वास्ते वादी का कर्तव्य है कि साधन के यथार्थ ज्ञान द्वारा निर्दोष साधन का ही प्रयोग करे। इस तरह धर्मकीर्ति ने जय पराजय की ब्राह्मणसम्मत व्यवस्था में संशोधन किया। पर उन्होंने जो असाधनाङ्गवचन तथा अदापाद्भावन द्वारा जय पराजय 10 का व्यवस्या की इसमें इतनी जटिलता और दुरुहता आ गई कि अनक प्रसङ्गों में यह सरलता से निर्णय करना ही असम्भव हो गया कि असाधनाङ्गवचन तथा अदापो झावन है या नहीं। इस जटिलता और दुरूहता से बचने एव सरलता से निर्णय करने की दृष्टि से भट्टारक अकलङ्क ने धर्मकार्तिकृत जय पराजय व्यवस्था का भी सशोधन किया। प्रकलङ्क के सशोधन में धर्मकार्तिसम्मत सत्य का उत्व तो निहित है हा, 20 पर जान पडता है अकलङ्क की दृष्टि में इसके अलावा अहिसा समभाव का जैनप्रकृतिसुलभ भाव भी निहित है। अतएव अकलङ्क ने कह दिया कि किसी एक पक्ष की सिद्धि ही उसका जय है और दूसरे पक्ष का प्रसिद्धि ही उसका पराजय है। अझलड्डू का यह सुनि श्चित मत है कि किसी एक पत्त का सिद्धि दूसर पक्ष का असिद्धि के बिना हो ही नहीं १ तच्चरक्षणार्थ सद्भिपहत्त यमय छलादि । विजिगीषुमिरिति चेत् नसचपेटशस्त्रप्रहारादीप नादिभिरपीति वक्तव्यम् । तस्मान ज्यायानय तत्त्वरक्षणापाय ।" वादन्याय पृ०७१ । २ "सदापरत्वपि प्रतिवादनोऽशानात् प्रतिपादनासामर्थ्याद्वा । न हि दुष्टसाधनाभिधानेऽपि वादिन प्रनिरादिनाऽप्रतिपादत दोष परानप यवस्थापना युक्ता। तयोरप परस्सरमामध्योपघातापेक्षया जयपराजयव्यवस्थापनात् । केरल हेपामासादभूतप्रतिपत्तरभारादप्रतिपादकस्य जयोऽपि नास्त्येर ।"- यादन्याय पृ०७01 ३ “निरास्तावस्थापित विपक्षस्वपक्षयोरव जयेतरव्यवस्था नायथा । तदुत्तम स्वपक्षमिदिरेवस्य निग्रहोऽयस्य वादिन । नामाधनाद्वाचन नाइटोपोदारन इयो ।' अण्श अप्टस० पृ०८७ । तत्रह तात्विरे वादेऽक्लक कथिता जय | स्वपक्षसिद्धिरकस्य निग्रहोऽयस्य वादिन ।'-तत्त्वार्थ श्ले० पृ० २८१।

२ भाषाटिप्पणानि । १२३ । सकती। अतएव अकलङ्क के मतानुसार यह फलित हुआ कि जहाँ एक की सिद्धि होगी वहाँ दुसरं की प्रसिद्धि अनिवार्य है, और जिस पन की सिद्धि हो उसी की जय । अतएव मिद्धि और असिद्धि अघवा दूसरे शब्दो मे जय और पराजय समव्याप्तिक हैं। कोई पराजय जयशून्य नहीं और कोई जय पराजयशून्य नहीं। धर्मकीर्तिकृत व्यवस्था में अकलङ्क की सूक्ष्म अहिंसा- प्रकृति ने एक त्रुटि देस ली जान पड़ती है। वह यह कि पूर्वोक्त उदाहरण में कत्र्तव्य- 5 पालन न करने मात्र से अगर प्रतिवादी को पराजित समझा जाय तो दुष्टसाधन के प्रयाग में सम्यक् साधन के प्रयोग रूप कर्तव्य का पालन न होने से वादी भी पराजित क्यो न समझा जाय ?। अगर धर्मकीतिवादी को पराजित नहीं मानते तो फिर उन्हें प्रतिवादी को भी पराजित नहीं मानना चाहिए। इस तरह प्रकलङ्क ने पूर्वोक उदाहरण में केवल प्रतिवादी को पराजित मान लेने की व्यवस्था को एकदेशीय एव अन्यायमूलक मानकर पूर्ण समभाव- 10 मूलक सीधा मार्ग बांध दिया कि अपने पक्ष की सिद्धि करना ही जय है। और ऐसी सिद्धि में दूसरे पक्ष का निराकरण अवश्य गर्भित है। प्रकलङ्कोपज्ञ यह जय-पराजय व्यवस्था का मार्ग अन्तिम है, क्योंकि इसके ऊपर किसी बौद्धाचार्य ने या ब्राह्मण विद्वानों ने आपत्ति नहीं उठाई। जैन परम्परा में जय पराजय व्यवस्था का मार्ग प्रचलित है, जिसका स्वीकार सभी दिगम्बर-श्वेताम्बर वार्मिकों ने किया है और जिसके समर्थन में विद्यानन्द 15 (तत्त्वार्थश्लो० पृ० २८१ ), प्रभाचन्द्र (प्रमेयक० पृ. १६४), वादिराज (न्यागतिक टो० पृ० ५२७B) आदि ने बड़े विस्तार से पूर्घकालीन पीर समकालीन मतान्तरों का निरास भी किया है। प्राचार्य हेमचन्द्र भी इस विषय में भट्टारक प्रकलङ्क के हो अनुगामी हैं । सून २४ की वृत्ति में प्राचार्य हेमचन्द्र ने न्यायदर्शनानुसारी निप्रहस्थानों का पूर्वपररूप ने। वर्णन किया है वह प्रज्ञाश जयन्त फी न्यायफलिका (पृ. २१-२० ) के अनुसार है 20 और उन्हों निम हरयानों का जो मण्डन किया है वह अक्षरश प्रमेयकमलमार्तण्डानुसारी (१० २०० B -२०३ ) है। इसी तरह धर्मकीर्तिमम्मत । यादन्य य ) निमहस्वानों का वर्णन पार उममा सण्डन भी ताश प्रमेय कमलमाण्ड के अनुमार है। यद्यपि न्याय- सम्मत निप्र म्यान का निर्देश तया सण्डन तत्वार्यरतोयार्तिक (पृ० २८३ मे ) में भी है व्या धर्मकीर्तिसम्मत निमहरयानी का वर्णन तथा सडन वाचम्पति मिश्र ने तात्पर्यटाका (७०३से, 25 में, जयन्त ने न्यायमंजरी ( पृ० EVE ) और विद्यानन्द ने भष्टमहस्रा । .८ । में किया है, पर मचन्द्रीय पर्यन मार सण्डन प्रमेयकमलमासंण्ड से हो शन्दश मिलता है। १०. ६५ ६.२. 'विरदम्'-' तदुषम्-विरुद्ध हे मुहाव्य धादिर्न जयवीवरः । मामामा. न्तरमुराप पसिसिमपेत"-तरापरला. ?. २२० । न्यापि- टी.नि. पृ. ५२८ ।। "भकमयोप्यायभान-विरुद्ध हेतुमुनाप-रत्रारा ८ २२ । 30 प्रमाणमीमांसायाः [पृ० ६५. पं० २५] पृ. ६५. पं० २५. 'अत्राननुभापण' -तुलना-"भवाननुभाषणमज्ञानमप्रतिमा वित्तपः पर्यनुयोज्योपत्तमित्यप्रतिपत्त्या संगृहीतानि शेषागि विप्रतिपत्त्या न्यायम० पृ. ६३६ । न्यायकनिरा पृ०२२। इस विषय में न्यायमाप्यकार का मतभेद इस प्रकार है-"तत्राननुभाषणमज्ञानम- प्रतिमा वित्तपो मतानुहा पर्यनुयोज्योपैचणमित्यप्रतिपत्तिनिप्रहरधानम् । शेषस्तु विप्रतिपत्ति- रिति 1"-न्यायमा० १.२.२० । पृ. ६६, पं० ६, 'तदेतदसंगतम्-तुलना-"इति भाष्यकारमतमसंगतमेव, साक्षाद् दृष्टान्तहानिरूपत्वात् तस्याः ........ " इत्यादि-प्रमेय ० पृ. २०० B । पृ०६६. पं० १५. 'तदेतदपि व्याख्यानम्'-तुनना-"तदेतदप्युद्योतकरस्य जाडयमा- 10 विष्फरोति, इत्यमेव प्रतिज्ञाहानेरवधारयितुमशक्यत्वात.. ." इत्यादि-प्रमेयक पृ० २०. BI पृ०६८. पं० २३. 'दश दाडिमानि' --तुलना पात० महा०२.१.४५ । पृ०६८.५० २७. 'शङ्कः कदल्याम्' --तुलना-नयचरवृ. पृ० १०६ BI 0 १० ७२. पं० १६. 'यचास्य व्याख्यानम्-सुनना-"इष्टस्यार्घस्य सिद्धिः साधनम्, तस्य निवर्तमानम्, तस्यावचनम् ---तस्याङ्गस्यानुच्चारणं वादिनी निमहाधिकरणम्, तदभ्युपगम्या- 15 प्रतिभया सूप्पीभावात् । माधनाङ्गस्यासमर्थनाद्वा। त्रिविधमेव हि लिङ्गमप्रत्यक्षस्य सिरे- अम्-वभावः कार्यमनुपलम्मश्च । वम्य समर्थनम-साम्येन व्याप्तिप्रसाध्य धर्मिणि भावसाघ- नम्-यथा......। प्रत्र व्याप्तिसाधनं विपर्यये यापकप्रमाणोपदर्शनम् ।"-मादन्याय पृ० ३६ । पृ०७३.५० १४, 'यघेदमसाधनागम्'-तुलना-"मन्वयव्यतिरेकवचनयो साधर्म्यवति वधर्मावति प सापनप्रयोग एकस्यैवाभिधानेन सिद्धर्भावास द्वितीयस्यासामर्थ्यमिति तस्याप्य- 20 माधनानुस्याभिधानं निम हरयान व्यर्याभिधानादेव ।"-वादन्याय पृ. ६५ । ५०७३. पं० २६. 'ननु न स्वपक्ष-तुलना-"स्यान्मतम्-न स्वपचसितधसिद्धिनियधनी अयपराजयी, योनिशाननियन्यनत्वान्......" इत्यादि -घरम.पृ.८१ प्रमेयक पृ०२०४ A1 ५० ७४. पं० १८. 'यच्चदमदापोदावनम्' तुम्नना-"प्रदीपोदावनम् प्रतिवादिनी निमदरपानम्। यादिना माधने प्रयुज्युपगताचरपको यत्र विपये प्रतिवादी यदा न दोप- 25 गुमाययनि सदा पराजिता वरामयः। .....प्रघमा यो न देप: माधनस्य समायपि पादिना सदमापिनुमिष्टायारय मिषिपाताभायात् । सायोगावनं प्रतिवादिना निप्रदाधिकरण मिपाचराभिपानात् ....." इत्यादि यादन्याय १.६६७२ । 20 १०७५.५० २७ 'अयं च मागुरतः-लना-"प्रयया प्रागुश्वरपनुरशीवादः पाय- लम्बनमारपंप परमानामय......"प्रनेपर. Z.P.B २०७४. पं० २८ 'शायपित्याई-प्रमाणमीमांसा प्रधूरी होने के कारण पपरोला' भारग्म में ही गिरा। पम्यामी इमै पूर्वतया विद्यानन्द की परीणा' आ एक स्वाय मायदेमम नपा प्रमेयमनमानगर (1. २.. B) 'पा' में जान ले - - वृद्धिपत्रक। पृ० १. ५० १. 'दर्शन'-दर्शन शब्द के तीन अर्थ सभी परम्परानो में प्रसिद्ध हैं, जैसे- घटदर्शन इत्यादि व्यवहार में चाक्षुप ज्ञान अर्थ में, आत्मदर्शन इत्यादि व्यवहार में साक्षात्कार अर्ध में और न्यायदर्शन, सांख्यदर्शन इत्यादि व्यवहार में खास ख़ास परम्परासम्मत निश्चित विचारसरणी अर्थ में दर्शन शब्द का प्रयोग सर्वसम्मत है पर उसके दो अर्थ जो जैनपरम्परा में प्रसिद्ध हैं वे अन्य परम्पराओं में प्रसिद्ध नहीं। उनमें से एक अर्थ तो है । श्रद्वान और दूसरा अर्थ है सामान्यवोध या आलोचन मात्र' । जैनशास्त्रों मे तत्त्वश्रद्धा को दर्शन पद से व्यवहृत किया जाता है जैसे-'तत्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम्'-नच्यार्थ० १ २ । इसी तरह वस्तु के निर्देशेषसत्तामात्र के बोध को भी दर्शन कहा जाता है जैसे–'विषय- विपयिसन्निपातानन्तरसमुद्भूतसत्तामात्रगोचरदर्शनात्'-प्रमाणन० २.७। दर्शन शब्द के उक्त पाँच अर्थो में से अन्तिम सामान्यबोधरूप अर्थ लेकर ही यहाँ विचार प्रस्तुत है। इसके 10 सम्बन्ध में यहाँ छः मुद्दों पर कुछ विचार किया जाता है । १ अस्तित्व-जिस बोध में वस्तु का निर्विशेषणस्वरूपमात्र भासित हो ऐसे बोध का अस्तित्व एक या दूसरे नाम से तीन परम्परानो के सिवाय सभी परम्पराएं स्वीकार करती हैं। जैनपरम्परा जिसे दर्शन कहती है उसी सामान्यमान बोध को न्याय-वैशेषिक, सांख्य-योग तथा पूर्वोत्तरमीमासक निर्विकल्पक और पालोचनमात्र कहते हैं। बोद्धपरम्परा में भी उसका 15 निर्विकल्पक नाम प्रसिद्ध है। उक्त सभी दर्शन ऐसा मानते हैं कि ज्ञानव्यापार के उत्पत्ति- कम में सर्वप्रथम ऐसे बोध का स्थान अनिवार्यरूप से आता है जो ग्राह्य विषय के सन्मात्र स्वरूप को ग्रहण करे पर जिसमें कोई अंश विशेष्यविशेषणरूप से भासित न हो। फिर भी मन और वल्लभ की दो वेदान्त परम्पराएँ और तीसरी भतृहरि और उसके पूर्ववर्ती शान्दिको की परम्परा ज्ञानव्यापार के उत्पत्तिक्रम में किसी भी प्रकार के सामान्यमान बोध का अस्तित्व 20 उक्त तीन परम्पराओं का मन्तव्य है कि ऐसा बोध कोई हो ही नहीं सकता जिसमें कोई न कोई विशेष भासित न हो या जिसमें किसी भी प्रकार का विशेष्य- स्वीकार नहीं करती। १ दर्शन शब्द का आलोचन अथ, जिसका दूसरा नाम अनाकार उपयोग भी है, यहाँ कहा गया है सो श्वेताम्बर दिगम्बर दोनो परम्परा की अति प्रसिद्ध मान्यता को लेकर । वस्तुन दोनो परम्पराओं में धनाकार उपयोग के सिवाय अन्य अर्थ भी दर्शन शब्द वे देखे जाते हैं। उदाहरणार्थ-लिङ्ग के बिना ही साक्षात् होनेवाला वोध अनाकार या दर्शन है और लिङ्ग सापेक्ष वाघ साकार या शान है--यह एक मत । दूसरा मत ऐसा भी है कि वर्तमानमात्रग्राही बोध-दर्शन और प्रैकालिक ग्राही बोध-ज्ञान -तत्त्वार्थ भा० टी० २६ । दिगमरीय धवला टीका का ऐसा भी मत है कि जो प्रात्ममान का अवलोकन यह दर्शन और जो बाह्य अर्थ का प्रकाश वह ज्ञान। यह मत बृहद्रव्यसग्रहटीका (गा० ४४ ) तथा लत्रीयत्रयी को अमयचन्द्रत टीका (१.५) म निर्दिष्ट है। २ Indian Psychology: Perception. P. 52 १२६ । प्रमाणमीमांसायाः [पृ० १. पं० १- विशेषणमम्बन्ध भासित न हो। उनका कहना है कि प्राथमिकदशापन्न ज्ञान भी किसी न किसी विशेष को, चाहे वह विशेष स्थूल ही क्यों न हो, प्रकाशित करता हो है अतएव ज्ञानमात्र सविकल्पक हैं। निर्विकल्पक का मतलब इतना ही समझना चाहिए कि उसमें इतर ज्ञानों की अपेत्ता विशेष कम भासित होते हैं। ज्ञानमात्र को सविकल्पक माननेवाली उक्त 5 तीन परम्पराओं में भी शान्दिक परम्परा ही प्राचीन है। सम्भव है भत हरि की उस परम्परा को ही मच और वल्लम ने अपनाया हो। २ लौकिकालोकिकता 1-निर्विकल्प का अस्तित्व माननेवाली सभी दार्शनिक परम्पराएँ लोकिक निर्विकल्प अर्थात् इन्द्रियसन्निकर्पजन्य निर्विकल्प को तो मानती हैं ही पर यहाँ प्रश्न है अलोकिक निर्विकल्प के अस्तित्व का। जैन और बौद्ध दोनो परम्पराएं ऐसे भी 10 निर्विकल्पफ को मानती हैं जो इन्द्रियसन्निकर्ष के सिवाय भी योग या विशिष्टात्मशक्ति से उत्पन्न होता है। बौद्धपरम्परा में ऐसा अलौकिक निर्विकल्पक योगिसवेदन के नाम से प्रसिद्ध है जब कि जैनपरम्परा में अवधिदर्शन और केवलदर्शन के नाम से प्रसिद्ध है। न्याय वैशेषिक, साख्य-योग और पूर्वोत्तरमीमासक विविध कक्षावाले योगियो का तथा उनके योगजन्य अलौकिक ज्ञान का अस्तित्व स्वीकार करते हैं अतएव उनके मतानुसार भी अलौकिक 15 निर्विकल्प का अस्तित्व मान लेने में कुछ बाधक जान नहीं पड़ता। अगर यह धारणा ठीक है तो कहना होगा कि सभी निवि कल्पकास्तित्ववादी सविकल्पक ज्ञान की तरह निर्विकल्पक ज्ञान को भी लेकिक अलौकिकरूप से दो प्रकार का मानते हैं । ३ विपयस्वरूप-सभी निर्विकल्पकवादी सत्तामात्र को निर्विकल्प का विषय मानते हैं पर सत्ता के स्वरूप के बारे में सभी एकमत नहीं। अतएव निर्विकल्पक के ग्राह्य विषय 20 का स्वरूप भी भिन्न भिन्न दर्शन के अनुमार जुदा-जुदा ही फलित होता है। बोद्धपरम्परा के अनुमार प्रक्रियाकारिख ही सत्त्व है और वह भी क्षणिक व्यक्तिमान में ही पर्यवसित है जब कि शङ्कर वेदान्त के अनुमार असण्ड और सर्वव्यापक ब्रह्म ही सत्वस्वरूप है, जान देश- बद्ध है न कालबद्ध । न्याय वैशेपिक और पूर्व मीमांसक के अनुसार अस्तित्व मात्र सत्ता है या ज विरूप सत्ता है जो बौद्ध और वेदान्तमम्मत सत्ता से भिन्न है। माख्य योग और जैनपर- 25 म्परा में सत्ता न तो क्षणिक व्यक्ति मात्र नियत है, न ब्रह्मस्वरूप है और न जातिरूप है। उक्त तीनों परम्पगएँ परिणामिनित्यत्ववादी होने के कारण उनके मतानुमार उत्पाद-व्यय- ध्रौव्यम्वरुप हो सत्ता फलित शेती है। जो कुछ हो, पर इतना तो निर्विवाद है कि सभी निर्विकल्पकवादी निर्विकल्पक के माह्य विषय रूप से सन्मात्र का ही प्रतिपादन करते हैं। ४ मात्र प्रत्यक्षरुप- कोई ज्ञान परातरूप भी होता है और प्रत्यक्षरूप भी जैसे सवि- कल्पक ज्ञान, पर निर्विकल्पक ज्ञान तो सभी निर्विकल्पकवादियों के द्वारा केवल प्रत्यक्षा रूप माना गया है। काई उसकी परोक्षता नहीं मानता, क्योंकि निर्वकल्पक, चाहे लौकिक हो या अलौकिक, पर उसकी उत्पत्ति किसी ज्ञान से व्यवहित न होने के कारण वह साचातरूप होने से प्रत्यक्ष ही है। परन्तु जैनपरम्परा के अनुसार दर्शन की गणना - 31 , पृ०१ पं० १.] मापाटिप्पणानि। १२७ परोक्ष में भी की जानी चाहिए, क्योंकि तार्किक परिभाषा के अनुसार परोक्ष मतिज्ञान. को सांव्यवहारिक प्रत्यक्ष कहा जाता है अतएव तदनुमार मति उपयोग के क्रम में सर्व- प्रथम अवश्य होनेवाले दर्शन नामक बोध को भी साव्यवहारिक प्रत्यक्ष कहा जा सकता है पर आगमिक प्राचीन विभाग, जिसमे पारमार्थिक-सांव्यवहारिकरूप से प्रत्यक्ष के भेदों को स्थान नहीं है, तदनुसार तो मतिज्ञान परोक्ष मात्र ही माना जाता है जैसा कि तत्वार्थ- 6 सूत्र (१ ११ ) में देखा जाता है। तदनुसार जैनपरम्परा में इन्द्रियजन्य दर्शन परोक्षरूप ही है प्रत्यक्षरूप नहीं। सारांश यह कि जैन परम्परा में तार्किक परिभाषा के अनुसार दर्शन प्रत्यत्त भी है और परोक्ष भी। अवधि ओर केवल रूप दर्शन तो मात्र प्रत्यक्षरूप ही हैं जब कि इन्द्रियजन्य दर्शन परोक्षरूप होने पर भी साव्यवहारिक प्रत्यक्ष माना जाता है। परन्तु आगमिक परिपाटी के अनुसार इन्द्रियजन्य दर्शन केवल परोक्ष ही है और इन्द्रियनिरपेक्ष 10 अवघ्यादि दर्शन केवल प्रत्यक्ष ही हैं । ५ उत्पादक सामग्री-लौकिक निर्विकल्पक जो जैन तार्किक परम्परा के अनुसार साव्यवहारिक दर्शन है उसकी उत्पादक सामग्रो में विषयेन्द्रियसन्निपात ओर यथासम्भव मालोकादि सन्निविट है पर अलोकिक निर्विकल्प जो जैनपरम्परा के अनुसार पारमा- र्षिक दर्शन है उसकी उत्पत्ति इन्द्रियसन्निकर्ष क सिवाय ही कश्ल विशिष्ट प्रात्मशक्ति से 15 मानी गई है। उत्पादक सामग्री के विषय में जैन और जैनेतर परम्पराएं कोई मतभेद नहीं रखतीं। फिर भी इस विषय में शाङ्कर वेदान्त का मन्तव्य जुदा है जो ध्यान देने योग्य है वह मानता है कि तत्त्वमसि' इत्यादि महावाक्यजन्य अखण्ड ब्रह्मबोध भी निर्विकल्पक है। इसके अनुसार निर्विकल्पक का उत्पादक शब्द आदि भी हुआ जो अन्य परम्परा सम्मत नहीं। 20 पृ० 25 ६ प्रामाण्य-निर्विकल्प के प्रामाण्य के सम्बन्ध में जैनेतर परम्पराएं भी एकमत नहा। बौद्ध और वेदान्त दर्शन तो निवि कल्पक को ही प्रमाण मानते हैं इतना ही नहीं बल्कि उनके मतानुसार निर्विकल्पक ही मुख्य व पारमार्षिक प्रमाण है। न्याय वैशेषिक दर्शन में निर्विकल्प के प्रमात्व सम्बन्ध में एकविध कल्पना नहीं है। प्राचीन परम्परा के अनुसार निर्विकल्प प्रमारूप माना जाता है जैसा कि श्रीधर ने स्पष्ट किया है (बन्दली १६८ ) और विश्वनाथ ने भी भ्रमभिन्नत्वरूप प्रमारव मानकर निर्विकल्पक को प्रमा कहा है (कारिकायली ना०१३४) परन्तु गङ्गश की नव्य परम्परा क अनुसार निर्विकल्पफ न प्रमा है और ने अप्रमा। तदनुसार प्रमात्व कि वा अप्रमात्व प्रकारवादिघटित होने से, निर्विकल्स जो प्रकारतादिशून्य है वह प्रमा अनमा उभय विलक्षण है-कारिकावली का• १३५ । पूर्वमीमांसक और सांख्य योगदर्शन सामान्यत ऐसे विषयों में न्याय-वैशेषिकानुसारी होन से उनके 30 मवानुसार भी निवि कल्पक के प्रमाव की वे ही कल्पनाएं गानो जानी पाहिए जो न्याय. पैशेषिक परम्परा में रिघर हुई हैं। इस सम्बन्ध में जैन परम्परा का मन्तव्य यहाँ विशेष रूप में वर्णन करने योग्य है।

१२६ . 10 प्रमाणमीमांसाया: [पृ० १. पं०१- जैनपरम्परा में प्रमाल किवा प्रामाण्य का प्रश्न उसमें वर्कयुग पाने के बाद का है, पहिले का नहीं। पहिले तो उसमें मात्र प्रागमिक दृष्टि यो। प्रागमिक दृष्टि के अनुसार दर्शनोपयोग को प्रमाण किंवा अप्रमाण कहने का प्रश्न ही न था। उस दृष्टि के अनुसार दर्शन हो या शान, या तो वह सभ्या हो सकता है या मिथ्या । उसका सम्यक्त्व और मिथ्यात्व 5 भी प्राध्यात्मिक भावानुमारी ही माना जाता था। अगर कोई मात्मा कम से कम चतुर्थ गुणस्थान का अधिकारी हो भर्धात वह सम्यक्त्वप्राप्त हो तो उसका सामान्य या विशेष कोई भी उपयोग मोक्षमार्गरूप तथा सम्यग्रूप माना जाता है। तदनुसार आगमिक दृष्टि से मम्यक्रपयुक्त भारमा का दर्शनोपयोग सम्यग्दर्शन है और मिथ्याष्टियुक्त प्रात्मा फा दर्शनापयोग मिध्यादर्शन है। व्यवहार में मिथ्या, भ्रम या व्यभिचारी समझा जानेवाला भी 10 दर्शन अगर सम्यक्त्वधारि-मात्मगत है तो वह सम्यग्दर्शन ही है जब कि सत्य, अभ्रम और ममा- घित समझा जानेवाला भी दर्शनोपयोग अगर मिथ्यादृष्टियुक्व है तो वह मिथ्यादर्शन ही है। दर्शन के सम्यक्त्व तघा मिथ्यात्व का प्रागमिक दृष्टि से जो प्रापेक्षिक वर्णन ऊपर किया गया है वह सन्मतिरोफाफार अभयदेव ने दर्शन को भी प्रमाण फदा है इस आधार पर समझना चाहिए। उया उपाध्याय यशोविजयजी ने सराय मादि शानों को भी सम्यक दृष्टि. युम्त होने पर मम्यक कहा है इस आधार पर समझना चाहिए। प्रागमिक प्राचीन पार श्वेताम्बर-दिगम्बर उभय साधारण परम्परा तो ऐसा नहीं मानती, क्योंकि दोनों पराम्परामों के अनुमार पछु, प्रचतु, पार अवधि तीन दर्शन दर्शन ही माने गये है। उनमें से न कोई मम्यक गान कई मिथ्या पीर न कोई सम्यमिथ्या उभयविध माना गया है जैसा फि मति-भव-भवधि मान सम्यक पार मिथ्या रुप से विभाजित हैं। इससे यही फलिव होता 20६ कि दर्शन उपयोग मात्र निराकार होने से उममें सम्यग्दृष्टि किंवा मिथ्याष्टिप्रयुक्त अन्तर की कल्पना की नहीं जा सकती । दर्शन पाई या हो, भवतु दो या प्रवधि-पद दर्शन मात्र मसे न मम्यग्दर्शन फना पादिए पार न मिथ्यादर्शन। यही कारण है कि पहिले गुण पान में भी ये दर्शन ही माने गए है जमा कि पाये गुवस्यान में। यह वस्तु गन्धदस्ति मिरमन ने मूपित भी की है-"मन ए यथा साफासयो मम्या मिध्यारो विशेष, वन्ति दर्शने, प्रनाका योरपि मुग्यस्वादिस्य."-भा। २.६ । या प्रामक दृष्टि की बात जिमके भनुमार उमायाति ने उपयोग में गायरय-ममम्यस्य का निदर्शन किया है। पर जैनपरम्परा में धर्मयुग दाक्ति दात की प्रमा प्रमारय या प्रामाण्य प्रामाण्य का रस पाया और मका रिचार भी मारा. रिमक भावानुमारी नोकर विषयानुमारी किया जाने लगा जैमा किनेतर दर्शन में गार्षिक 3 विधाम पर रदये। इस मार्फिकाटि के अनुसार अनपराम्परा दर्शन को प्रगाय मानती है, REAT मानवी . माप मान या अभयमिन मानती। यह रन यह तुम। १-HEREntri Man I मागाय महाका मार'-मान. दि.nा. मादी ग.४. ।

पृ० १.५ १.] भापाटिप्पणानि। १२६ वार्किकदृष्टि के अनुसार भी जैनपरम्परा में दर्शन के प्रमात्व या अप्रमात्व के बारे में कोई एकवाक्यता नहीं। सामान्यरूप से श्वेताम्बर हो या दिगम्बर सभी तार्किक दर्शन को प्रमाण कोटि से बाहर ही रखते हैं। क्योंकि वे सभी बोद्धसम्मत निर्विकल्पक के प्रमाव का सण्डन करते हैं और अपने अपने प्रमाण लक्षण में विशेषोपयोगबोधक ज्ञान, निर्णय आदि पद दाखिल करके सामान्य उपयोग दर्शन को प्रमाण लक्षण का अलक्ष्य ही मानते हैं । इस वरह दर्शन को प्रमाण न मानने की तार्किक परम्परा श्वेताम्बर-दिगम्बर सभी प्रन्यों में साधारण है । माणिक्यनन्दी और वादी देवसूरि ने तो दर्शन को न केवल प्रमाणवाह्य ही रक्सा है बल्कि उसे प्रमाणाभास (परी०६.२ । प्रमाणन० ६. २४,२५) भी कहा है। सन्मतिटोकाकार अभयदेव ने ( सन्मतिटो० पृ० ४५७ ) दर्शन को प्रमाण कहा है पर वह कथन तार्किकरष्टि से न समझना चाहिए। क्योंकि उन्होंने आगमानुसारी सन्मति 10 की व्याख्या करते समय आगमष्टि ही लक्ष्य में रखकर दर्शन को सम्यग्दर्शन अर्थ में प्रमाण कहा है, न कि वार्किकदृष्टि से विषयानुसारी प्रमाण। यह विवेक उनके उस सन्दर्भ से - हो जाता है। अन्नवत्ता उपाध्याय यशोविजयजी के दर्शन सम्बन्धी प्रामाण्य-प्रप्रामाण्य विचार कुछ विरोध साजान पड़ता है। एफ और ये दर्शन को व्यन्जनावप्रह-अनन्तरभावी नैश्चयिफ 15 भवमहरूप पतलाते १२ जो मतिव्यापार होने के कारण प्रमाण कोटि में भा सकता है। और दूसरी ओर वे वादिदेव के प्रमाण लक्षणवाले सूत्र की व्याख्या में ज्ञानपद का प्रयोजन बतलाते हुए दर्शन को प्रमाणकोटि से यदि त यतलावे हैं-नर्कभाग पृ० १ । इम सरह उनके कथन में जहाँ एक और दर्शन विलकुल प्रमाणसहित है वहीं दूसरी ओर प्रवाह रूप होने से प्रमाणकोटि में माने योग्य भी है। परन्तु जान पड़ता है उनका तात्पर्य भौर है। भार सम्भवत: वह तात्पर्य यह है कि मयंश होने पर भी नैश्चयिक प्रवाह प्रचि-निवृत्तिव्यवदारक्षम न होने के कारण प्रमाणरुप गिना ही न जाना चाहिए। इसी मभिप्राय से उन्होंने दर्शन को प्रमाणकोटियदिभूत यतलाया है ऐसा मान लेने से फिर 20 कोई विरोध नहीं रहता। माचार्य हेमचन्द्र ने वृत्ति में दर्शन से सम्बन्ध रसनेवाले पिचार तीन जगह प्रमङ्गयरा प्रगट किए हैं। प्रवाह का स्वरूप दर्शाते हुए उन्होंने कहा है कि दर्शन जो भविफल्पक है यह प्रयाद नहीं, प्रवाह का परिणामी काय अवश्य है और वह इन्द्रियार्यमम्बन्ध के याद पर भयप्रद के पूर्व उत्पन्न होता है-१.१.२६ । पौद्धसम्मत निर्विकरपा सान का मप्रमाप हुए उन्होंने कहा कि वह प्रनम्यवसाय प होने से प्रमाण नहीं, प्रभ्यवमाय या निय ही प्रमाण गिना जाना पाहिए- १३। उन्होंने निर्णय का अर्थ यतना कहा है कि मनप्यवमाय से भिन्न दया भाविकाएक एष सराय से भिन्न शान दो निर्दय है- 30 १ लघी परी०1३1 प्रमेपर 1 प्रमालन०१२ २तरंगापा पृ०५१ शानपिन्दु पृ० १३८ । 17 । प्रमाणमीमांसायाः [पृ० ३. पं०१४- पृ०३ ५०१ प्राचार्य के उक्त सभी कपनों से फलित यही होता है कि वे जैनपरम्परा प्रसिद्ध दर्शन मार यौद्धपरम्परा प्रसिद्ध निर्विकल्पक को एक ही मानते हैं और दर्शन को अनिर्णय रूप होने से प्रमाप नहीं मानते तघा उनका यह अप्रमाणत्व कधन भी तार्किक दृष्टि से है, मागम दृष्टि नहीं, जैसा कि अभयदेव भिन्न सभी जैन तार्किक मानते आए हैं। प्रा० हेमचन्द्रोक्त प्रवाह का परिणामिकारणरूप दर्शन ही उपाध्यायजी का नैश्चयिक प्रवाह समझना चाहिए। 5 16 पृ० ३.६० १४. 'स्वनिर्णय-दार्शनिक क्षेत्र में ज्ञान स्वप्रकाश हे, परप्रकाश हे या रव परप्रकाश है, इन प्रश्नों की बहुत लम्बी और विविध कल्पनापूर्ण पर्चा है। इस विषय में किसका क्या पत्न है इसका वर्णन करने के पहिले कुछ सामान्य बातें जान लेनी जरूरी हैं 10 जिससे स्वप्रकाशत्व-परप्रकारात्व का भाव ठीक ठीक समझा जा सके। १-शान का स्वमाव प्रत्यक्ष योग्य है। ऐसा सिद्धान्त कुछ लोग मानते हैं जब कि दुसरे कोई इससे विलकुल विपरीत मानते हैं। ये कहते हैं कि मान का स्वभाव परोक्ष हो है प्रत्यक्ष नहीं। इस प्रकार प्रत्यक्ष परातरूप से ज्ञान के स्वभावमेद की कल्पना ही स्वप्र. काशत्व पर प्रकाशत्व की चर्चा का मूलाधार है। २-रवप्रकाश शब्द का अर्थ है म्वप्रत्यक्ष प्रर्यात अपने पाप ही ज्ञान का प्रत्यक्षरूप से भासित होना । परन्तु परप्रकाश शब्द के दो अर्थ है जिनमें से पहिला तो परप्रत्यक्ष अर्थात् एक मान का अन्य शानयक्ति में प्ररपतरूप से भासित होना, दूसरा अर्थ है परानुमेय मर्यात् एफ शान का अन्य ज्ञान में अनुमेयरूपतया भासित होना। ३-स्वप्रत्यन का यह प्रर्य नहीं कि कोई ज्ञान स्वप्रत्यक्ष मत एव उसका अनुमान 20 मादिद्वारा योघ होता ही नहीं पर उसका प्रघं इतना ही है कि जब कोई ज्ञान व्यक्ति पैदा मय पर स्वापार प्रमाता को प्रत्यक्ष होती ही है अन्य प्रमातामों के लिये उसकी परीक्षा होईघा वाधार प्रमाता के लिये भी यह शान व्यक्ति यदि घर्तमान नहीं तो परोक्ष दी है। परप्रकार के परप्रया मर्य के पक्ष में भी यही पाव लागू है-मर्थात् पर्वमान शान व्यक्ति हो वाधार प्रमाता के लिये प्रत्यज है, अन्यथा नहीं। विज्ञानवादी पार (न्यापरि० १.१० ), मोमासक, प्रमाफरर वेदान्त पार जैन ये स्वकारावादी है। पेमव शान के स्याप विषय में एक मत नहीं। क्योकि विज्ञानवाद 26 १"परपाभो सागरमुख पिकाविनायो सागमनरवर न राग वाज निमारा गनुभपाप दानोगदाना निसामानशापित्यान् पानुमवस्याप्यानरपाणमि- पमहानगरपावरांनाय ।"-धामाप्य पृ०२४। २ "ग परनामा मिठी मार व प्रमा। गापांगामा मात् प्रयवयन गम्मता |"- मारणप० पृ०४६. २ मामती पृ०१५। गोद समयानुभूति"-धीमाप्य पृ.१ पिराणी पृ०॥

१३० प्रमाणमीमांसायाः [पृ०६, पं० २६- प्राचार्य हेमचन्द्र ने जैन परम्परासम्मत ज्ञानमात्र के प्रत्यक्षत्व स्वभाव का सिद्धान्त मानकर ही उसका स्वनिर्धयत्य स्थापित किया है और उपर्युक्त विविध परप्रकाशत्व का प्रतिवाद किया है। इनके स्वपक्षस्थापन और परपक्ष-निरास की दलीलें तथा प्रत्यक्ष-अनुमान प्रमाण का उपन्यास यह सब वैसा ही है जैसा शालिकनाथ की प्रकरणपश्चिका वधा । श्रीभाष्य प्रादि में है। स्वपन के ऊपर औरों के द्वारा उद्भावित दोषों का परिहार भी प्राचार्य फा वैसा ही है जैसा उक्त ग्रन्थों में है। पृ०६. पं० २६ 'विशदा -प्रत्यक्ष के सम्बन्ध में अन्य मुद्दों पर लिसने के पहले यह जता देना जरूरी है कि प्राचीन समय में लक्षणकार सुपि प्रत्यक्ष लक्षण का लक्ष्य कितना समझते ये अर्थात् वे जन्य प्रत्यक्ष मात्र को लक्ष्य मानकर लक्षण रचते थे, या जन्य-नित्य- 10 माधारण प्रत्यक्ष को लक्ष्य मानकर लत्तण रचते थे जैसा कि उत्तरकालीन नैयायिको ने भागे जाकर जन्य-नित्य साधारण प्रत्यक्ष का लक्षण रचा है १। जहाँ तक देखा गया उससे यही जान पडता है कि प्राचीन समय के लक्षणकारों में से किसी ने चाहे वह ईश्वराविरोधी नैयायिक वैशेषिक ही क्यों न हो जन्य-नित्य साधारण प्रत्यक्ष का लक्षय बनाया नहीं है। ईश्वरा- विरोधी हो या ईश्वरविरोधी सभी दर्शनकारों के प्राचीन मूल ग्रन्थों में एक मात्र जन्यप्रत्यक्ष 15 का ही निरूपण है। नित्यप्रत्यक्ष का किसी में सम्भव भी है और सम्भव है तो वह ईश्वर में ही होता है इस बात का किसी प्राचीन ग्रन्थ में सूचन तक नहीं । अपारुपेयत्व के द्वारा वेद के प्रामाण्य का समर्थन करनेवाले मीमांसकों के विरुद्ध न्याय वैशेषिक दर्शन ने यह स्थापन तो शुरू कर दिया कि वेद शब्दात्मक और अनित्य होने से उसका प्रामाण्य अपौरु- पेयत्व-मूलक नहीं किन्तु पारुपेयत्व-मूलक ही है। फिर भी उस दर्शन के प्राचीन विद्वानी 20 ने वेद-प्रणेतारूप कहाँ ईश्वर का स्पष्ट स्थापन नहीं किया है। उन्होंने वेद को प्राप्त- ऋषिप्रणीत कह कर ही उसका प्रामाण्य मीमांसक-सम्मत प्रक्रिया से भिन्न प्रक्रिया द्वारा स्थापित किया और साथ ही वेदाप्रामाण्यवादी जैन बौद्ध आदि को जवाब भी दे दिया कि वेद प्रमाण है क्योंकि उसके प्रणेता हमारे मान्य ऋषि प्राप्त हो रहे । पिछले व्याख्याकार नैयायिकों ने जैसे ईश्वर का जगतस्रष्टा भी माना और वेद-प्रणेता भी, इसी तरह उन्होंने उसमें 25 नित्यज्ञान की कल्पना भी की वैसे किसी भी प्राचीन वैदिक दर्शनसूत्रप्रन्थों में न तो ईश्वर का जगतस्रष्टा रूप से न घेदकर्ता रूप से स्पष्ट स्थापन है और न कहीं भी उसमें नित्यज्ञान क अस्तित्व का उल्लेख भी है। प्रतएव यह सुनिश्चित है कि प्राचीन सभी प्रत्यक्ष लक्षणों का लक्ष्य केवल जन्य प्रत्यक्ष ही है। इसी जन्य प्रत्यक्ष को लेकर कुछ मुद्दों पर यहाँ विचार प्रस्तुत है। १ वैशे० ३ १. ८ | "इन्द्रियार्थ सन्निषोत्पन्नमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मक प्रत्यक्षम"- न्यायसू० १.१४। "प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टम्" - सांख्यका० ५। सांख्यसू० १.८६ । योगभा० १.७1 "सत्सप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणाम ..."-जैमि० १.१ ।। "आत्मेन्द्रियमनोऽर्थात् सन्निकर्पात प्रवर्तते । व्यचा तदात्वे या बुद्धि प्रत्यक्ष् मा निरूप्यते ॥"-चरकसं० १९.२० । २ न्यायसू० १.१.७,२ १.६६। वैशे०६.११।

पृ८६६०२६] भाषाटिप्पणानि। १३३ - भला किक हो । १ लौकिकालाकिकता-प्राचीन समय में लक्ष्यकोटि मे जन्यमात्र ही निविष्ट धा फिर भी चार्वाक के सिवाय सभी दर्शनकारों ने जन्य प्रत्यक्ष के लौकिक अलौकिक ऐ में दो प्रकार माने हैं। सभी ने इन्द्रियजन्य और मनामात्रजन्य वर्तमान सबद्ध विषयक ज्ञान को लौकिक प्रत्यक्ष कहा है। अलोकिक प्रत्यक्ष का वर्णन भिन्न भिन्न दर्शनों में भिन्न भिन्न नाम मे है। सांख्य-योग, न्याय वैशेषिक, बौद्धः सभी अलौकिक प्रत्यक्ष का योगि. प्रत्यक्ष या योगि ज्ञान नाम से निरूपण करते हैं जो योगजन्य सामर्थ्य द्वारा जनित माना जावा है। मीमांसक जो सर्वज्ञत्व का सासकर धर्माधर्मसाक्षात्कार का एकान्त विरोधी है वह भी मौसागभूत एक प्रकार के आत्मज्ञान का अस्तित्व मानता है जो वस्तुत: योगजन्य या 10 वेदान्त में जो ईश्वरसातीचैतन्य है वही अलौकिक प्रत्यक्ष स्थानीय है। जैन दर्शन की आगमिक परम्परा ऐसे प्रत्यक्ष को ही प्रत्यक्ष कहती है क्योकि उस परम्परा के अनुसार प्रत्यक्ष फेवल यही माना जाता है जो इन्द्रिय जन्य न हो। उस परम्परा के अनुसार तो दर्शनान्तरसंमत लौकिकप्रत्यक्ष प्रत्यक्ष नहीं पर परोस १६ फिर भी जैन दर्शन की वार्किक परम्परा प्रत्यक्ष के दो प्रकार मानकर एफ को जिसे दर्शनान्तरों में लांकिक 15 प्रत्यक्ष कहा है सांव्यवहारिक प्रत्यक्ष कहती है पर दूसरे को जो दर्शनान्तरों में भली. किस प्रत्यक्ष कहा जाता है पारमाधिक प्रत्यक्ष फहवी है। यघा पारमार्थिक प्रायत्त के फाररारूप से लब्धि या विशिष्ट प्रात्मशक्ति का वर्णन करती है, जो एक प्रकार में जैन परिमापा में योगज धर्म ही है। २ अलौकिक में निर्विकल्प का स्थान-पय प्रश्न यह है कि अलौकिक प्रत्यास 20 निर्विकल्पफ ही होता है या मविकल्प ही होता है, या उभयरूप ?। इसके उत्तर वाक्यता नधों। ताकि यार और शाङ्कर घेदान्त परम्परा के अनुमार ता प्रतीकिक प्रत्यक्ष निर्विकरप ही सभवित है सविकल्पर कभी नहीं। रामानुज का मतः इस विज्ञकुस्त उलटा है, वदनुसार लीफिक हो या प्रलोकिक कोई भी प्रत्यच सर्वया निर्विकल्पक मन की नदों पर न्याय वैशेषिक मादि अन्य वैदिक दर्शन के अनुमार मनीकिक प्रत्यक्ष सविमरस 25 १ योगसू० ३. ५५ । सांस्यका०६४। २०१.१.१३-१५ ३न्यायपि०१.२१॥ ४ "सयंत्रेय हि विशान सस्कारत्वेन गम्पा। परा: चारमरिगनाल्यपधारा - तन्यया० पू०२४०1 ५ तरवार्य०१.१२। ६ सयार्थ०१.११॥ ७टिपण पृ०२२॥ E Indian Psychology: Perception. P. 832. t HAIR रिसान विलियम्"-श्री माप्य पृ०॥

१३४ प्रमाणमीमांसायाः [पृ०६. पं० २६- 5 निर्विकल्पक-उभय संभवित जान पड़ता है। यहां संभवित शब्द का प्रयोग इमलिये किया है कि भासर्वज्ञ (न्यायसार पृ० ४) जैसे प्रबल नैयायिक ने उत्तरूप से द्विविध योगि. प्रत्यक्ष का स्पष्ट ही कथन किया है फिर भी कहादसूत्र और प्रशस्तपादभाष्य आदि प्राचीन प्रन्यों में ऐसा कोई स्पष्ट निर्देश नहीं। जैन परम्परा के अनुसार अलौकिक या परमार्थिक प्रत्यक्ष उभयरूप है। क्योंकि जैन दर्शन में जो अवधिदर्शन क्या केवलदर्शन नामक सामान्यबोध माना जाता है वह पलौकिक निर्विकल्पक ही है। और जो अवधिज्ञान, मन.पर्यायमान वधा केवलज्ञानरूप विशेपयोध है वहीं सविकल्पक है। ३ प्रत्यक्षत्व का नियामक-प्रश्न है कि प्रत्यक्षव को नियामक तत्व क्या है, जिसके कारण कोई भी वोध या ज्ञान प्रत्यक्ष कहा जाता है ?। इसका जवाब भी दर्शनी में 10 एकविध नहीं। गव्य शाडूर वेदान्त के अनुसार प्रत्यक्षस्व का नियामक है प्रमाणचैतन्य पार विषयवन्य फा अभेद जैसा कि वेदान्तपरिभाषा (पृ. २३ ) में सविस्तर वर्णित है। न्याय-वैशेषिक, सांख्य-योग, बौद्ध, मीमांसक दर्शन के अनुसार प्रत्यत्तत्व का नियामक है सन्निकर्पजन्यत्व, जो सन्निकर्ष से, चाहे वह सप्तिकर्य लौकिक हो या अलौकिक, जन्य है, वह सब प्रत्यच । जैन दर्शन में प्रत्यक्ष के नियामक दो वत्व हैं। प्रागमिक परम्परा के अनु. 15 सार तो एक मात्र पारममात्र सापेतत्व ही प्रत्यत्तत्व का नियामक (सर्थ १. १२) है। जव कि तार्षिक परम्परा के अनुमार उसके अलावा इन्द्रियमनाजन्यत्व भी प्रत्यक्षाव का नियामक फलित होता है-प्रमाणमी० १. २०। वस्तुत: जैनवार्किक परम्परा न्याय वैशेषिक प्रादि वैदिक दर्शनानुसारिणी दी है। ४ प्रत्यसत्व का क्षेत्र प्रत्यक्षरव केवल निर्विकल्पक में दो मर्यादित है या यह 20 सयि कल्पक में भी है। इसके जवाब में यौद्ध का कथन है कि वह मान निर्विकल्पक में मर्यादित जब कि पति भिन्न सभी दर्शनों का मन्तव्य निर्विकल्पक-सविकल्प दोनों में प्रत्यतत्व के त्योहार का। ५ जन्य-नित्यसाधारण प्रत्य-प्रमी तफ जन्यमात्र को लक्ष्य मानकर लता की पर्यापर मध्ययुग में जय कि ईश्वर का जगरकप में या येदपोत संप से पाय-यो. 23 पिकादि दर्शनी में स्पष्ट स्थान निनि एमा प्रमी से ईश्वरीय प्रत्यक्ष नित्य माने जाने के कारण सम्य-नित्य उमय माघाग्य प्रायस लय पनाने का प्रश्न वरवादियों सामने पाया। जान पाना ऐमें सापारय लक्षम का प्रयत्न माप्तवंश ने मर्वप्रथम किया। इसने 'मम्य. गपरोक्षानुभव' । ग्यापगार पृ. २) को रपए प्रमा फदकर जम्य-नित्य उभय प्रत्यरा का एक ही सपर बनाया। शालिकनाथ जो प्रभाकर का अनुगामी २ छमने भी 'सापात्प्रतीति (रा. ३.५५) को प्रपत्र कहकर दूसरे राम्दों में वासविषयक इन्द्रियजन्य सपा मारमा और मानमाही इन्दिपारप में द्विविध प्ररया (प्रारद.११)से मापार सय का प्रदपन शिपा। पर प्रागे माफर नम्य नेपापिलों में मामय के परोस पद या गलिक माप मावि पद का गानाकरकसानको सम्प-निरय मापारण प्ररपरा फदकर - 30 पृ. २१. पं० २२] भाषाटिप्पयानि। पर जान नव्य परिभाषा में स्पष्टीकरण किया ( मुता० ५२)। इधर जैनदर्शन के तार्किकों में भी साधारणलक्षणप्रणयन का प्रश्न उपस्थित हुआ जान पड़ता है। जैन दर्शन नित्यप्रत्यक्ष तो मानता ही नहीं अतएव उसके सामने जन्य-नित्यसाधारण लक्षण का प्रश्न न था। सांव्यवहारिक, पारमार्थिक उभयविध प्रत्यक्ष के साधारण लक्षण का प्रश्न या। पड़ता है इसका जवाय सर्व प्रथम सिद्धसेन दिवाकर ने ही दिया। उन्होंने अपराशरूप ज्ञान को प्रत्यक्ष कहकर सांव्यवहारिक-पारमार्थिक उभयसाधारण अपवित्व को लत्तण बनाया ( न्याया० ४) यह नहीं कहा जा सकता कि सिद्धसेन के 'भपरोक्ष पद के प्रयोग का प्रभाव भासर्वश के लक्षण में है या नहीं। पर इतना वा निश्चय ही है कि जैन परम्परा में अपराजत्वरूप से साधारण लक्षण का प्रारंभ सिद्धसेन ने ही किया। ६ दोष का निवारण-सिद्धसेन ने अपरोक्षस्य को प्रत्यक्ष मात्र का साधारण लक्षण 10 बनाया। पर उसमें एक त्रुटि है जो किसी भी सूक्ष्मप्रज्ञ तार्किक से छिपी रह नहीं सकती। यह यह है कि अगर प्रत्यत्त का लक्षण अपरोक्ष है तो परोक्ष का लक्षण क्या होगा। अगर यह कहा जाय कि परोक्ष का लक्षण प्रत्यक्षभिन्नत्व या अप्रत्यघरव है तो इसमें स्पष्ट ही अन्योन्याश्य है। जान पड़ता है इस दोष दूर करने का वघा अपरोत्तत्व के स्वरूप को रफुट करने का प्रयत्न सर्व प्रथम भट्टारक अकलङ्क ने किया। उन्होंने बहुव ही प्रान्जल 13 शब्दों में कह दिया कि जो ज्ञान विशद है वही प्रत्यक्ष है-लघी० १. ३ । उन्होंने इस वाक्य में साधारण लक्षण तो गर्मित किया हो पर साथ ही उऊ अन्योन्याश्रय दोष को भी टाल दिया। क्योंकि अय अपरोक्षपद ही निकल गया, जो परोसत्व के निर्वपन की अपेत्ता रखता था। भकलङ्क को लाक्षयिकता ने केवल इवना ही नहीं किया पर माघ ही वैशय वह स्फोट भी ऐसा कि जिससे सांव्यवहारिक पारमार्थिक दोन। 20 प्रत्यक्ष का संग्रह हो। उन्होंने कहा कि मनुमानादि की अपेत्ता विशेष प्रतिभास करना हो पंराध ई-लपी० १.१ प्रफल का यह साधारण लक्ष्य का प्रयम भार स्फोट ही उच्चरयों समी श्वेताम्बर-दिगम्यर सादिकों के प्रत्यक्ष लसण में प्रतिविम्बित हुमा । किसी ने विशद पद के रयान में स्पष्ट' पद (प्रमाणन० २.२) रसा तो किसी ने उसी पद को ही रया-परी २ ३ । मा० देगचन्द्र जैसे अनेक स्थलों में प्रफलङ्कानुगामी ६ पैसे को प्रत्यरा के लतप के 25 पारे में भी प्रकलर के ही अनुगामी है। यहाँ तक कि उन्होंने ता विशद पद और गद्य का विभकम्त, के ममान हो रया। मानकू की परिमापा इतनी दगुल हो गई कि मन्तिम सार्किक उपाध्याय यशोविजयजी ने मी प्रत्यस के लव में उसोका मात्रय किया- फा स्फोट भी कर दिया। सम्मा To पृ..। १० २१.५० २२ प्रतिसल्यानन-प्रधिमंश्यान गन्द पोद परम्परा में जिम अर्थ में 30 प्रसिद्ध टसी पर्ष में प्रसंस्थान शन्द न्याय, पोग प्रादि दर्शनी में मित-माया १.२.२। पो. ४.२९ ।

१३६ प्रमायमीमांसायाः [पृ० २८. पं०२४- अ०१ आ १. सू० ३५-३६ पृ. २६-पीछे हमने लिखा है कि 'आचार्य हेमचन्द्र ने अपना वैयाकरणत्व अकर्षक तार्किक शैली में व्यक्त किया है' (टिप्पण पृ० ६६) इसका खुलासा यो समझना चाहिए । वैयाकरणों की परिभाषा के अनुसार क्रियावाची शब्द धातु कहलाता है और धातुप्रतिपाद्य अर्थ क्रिया कही जाती है। अकर्मक धातु के वाच्य फल और व्यापार 5 दोनों समानाधिकरण अर्थात् कनिष्ठ हाते हैं। जब कि सकर्मक धातु के वाच्य फल ओर व्यापार दोनों अश जो धातु वाच्य होने के कारण क्रियारूप हैं वे व्यधिकरण अर्थात् अनुकम से कर्मनिट और कनिष्ठ होते हैं । प्रकृत प्रमाण-फल की चर्चा में ज्ञाधातु का व्यापाररूप अर्ध जो कनिष्ठ है उसको प्रमाण कहा है और उसका फलरूप अर्थ जो कर्मनिष्ठ है उसे फल कहा है। ज्ञाधातु सकर्मक हाने से उसके ज्ञानात्मक व्यापार और तज्जत्य प्रकाशरूप फल दोनो 10 अनुक्रम से कन निष्ठतया और कर्मनिष्टतया प्रतिपाय है और दोनो क्रियारूप हैं। 16 पृ० ३१ ५० २१ 'स्वपराभासी'-प्राचार्य ने सूत्र में आत्मा को स्वाभासी और पराभासी कहा है। यद्यपि इन दो विशेषणों को लक्षित करके हमने सत्तेप में टिप्पण लिखा है (टिप्पण पृ. ७० ) फिर भी इस विषय में अन्य दृष्टि से लिखना आवश्यक समझ कर यहाँ घोडा सा विचार लिखा जाता है। 'स्वाभासी' पद के 'स्व' का आभामनशील और 'स्व' के द्वारा प्रामासनशील ऐसे दो अर्घ फलित होते हैं पर वस्तुत इन दोनों अधों में कोई तात्विक भेद नहीं। दानो अर्थों का मवलव स्वप्रकाश से है और स्वप्रकाश का तात्पर्य भी स्वप्रत्यक्ष ही है। परन्तु 'परामासी' पद से फलित होनवाले दो प्रों की मर्यादा एक नहीं। पर का आभासनशील यह एक अर्घ जिसे वृत्ति में प्राचार्य ने स्वयं ही बतलाया है और पर के द्वारा आभासनशील यह दूसरा अर्थ । इन दोनों अधों के भाव में अंतर है। पहिले अर्ध से आत्मा का परप्रकाशन स्वभाव सूचित किया जाता है जब कि दूसरे अर्घ से स्वयं प्रात्मा का अन्य के द्वारा प्रकाशित होन का स्वभाव सचिव होता है। यह तो समझ ही लेना चाहिए कि उक्त दो अर्थों में से दूसरा अर्थात् गर के द्वारा आभासित होना इस अर्थ का तात्पर्य पर के द्वारा प्रत्यक्ष होना इस अर्थ में है। पहिले भर्य का तात्पर्य तो पर को प्रत्यत्त या परोक्ष किसी रूप से भासित करना यह है। जो दर्शन मामभिन वत्व का भी मानते हैं वे सभी प्रात्मा का पर का भवभासक मानते ही हैं। और जैम प्रत्यक्ष या परोक्षरूप से पर का प्रवभासक प्रात्मा प्रवश्य होता है वैसे ही वह किसा न किसी रूप से स्व का भी अवभासक होता हा है भव 20 25 १ क्रियायों धानु "-हमश०३३३॥ वृति प्रिया प्रवृत्तियापार इति यावत् । पूर्या- परीभूता साध्यमानरूपा सा प्रर्याऽभिधेय यस्य स शब्दो धानुसशो मपति ।"-हमश० ० ३ ३ ३। २ भयत्ययं साप्यरूप क्रियामामाय पावय स धातुनवोच्यते । ईमश० ०५ ३ ५८। ३ 'पलव्यापारयोरेकनिश्तायामकर्मक । धानुस्तयोधार्मभेदे सकर्मर उदाहत ॥" चै० भूपए०का०१३॥

- पृ. ३१.५० २१.] भाषाटिप्पणानि । एव यहाँ जो दार्शनिकों का मतभेद दिखाया जाता है वह स्वप्रत्यक्ष और परप्रत्यक्ष अर्घ को लेकर ही समझना चाहिए। स्वप्रत्यक्षवादी वे ही हो सकते हैं जो ज्ञान का स्वप्रत्यक्ष मानते हैं और साथ ही ज्ञान-प्रात्मा का अभेद या कथंचिदभेद मानते हैं। शङ्कर, रामानुज आदि वेदान्त, सांख्य, योग, विज्ञानवादी बौद्ध और जैन इनके मव से प्रात्मा स्वप्रत्यक्ष है- चाहे वह आत्मा किसी के मत से शुद्ध व नित्य चैतन्यरूप हो, किसी के मत से जन्य ज्ञानरूप 5 ही हो या किसी के मत से चैतन्य-ज्ञानाभयरूप हो-क्योंकि वे सभो आत्मा और ज्ञान का अभेद मानते हैं तया ज्ञानमात्र को स्वप्रत्यक्ष ही मानते हैं। कुमारिल ही एक ऐसे हैं जो ज्ञान को पराक्ष मानकर भी आत्मा को वेदान्त की तरह स्वप्रकाश हो कहते हैं। इसका तात्पर्य यही जान पड़ता है कि कुमारिल ने प्रात्मा का स्वरूप श्रुतिसिद्ध ही माना है और श्रुतित्रों में स्वप्रकाशत्व स्पष्ट है अतएव ज्ञान का परोक्षत्व मानकर भी आत्मा को स्वप्रत्यक्ष 10 बिना माने उनकी दूसरी गति ही नहीं । पर प्रत्यक्षवादी वे हो हो सकते हैं जो ज्ञान को आत्मा से भिन्न, पर उसका गुय मानते हैं-चाहे वह ज्ञान किसी के मत से स्वप्रकाश हो जैसा प्रभाकर के मत से, चाहे किसी के मत से परप्रकाश हो जैसा नैयायिकादि के मत मे प्रभाकर के मतानुसार प्रत्यक्ष, अनुमिति, प्रादि कोई भी सवित् पर उसमें प्रात्मा 15 प्रत्यक्षरूप से अवश्य भासित होता है। न्याय-वैशेषिक दर्शन में मतभेद है। उसके अनु. गामी प्राचीन हो या अर्वाचीन सभो एक मत से योगो की अपेक्षा मात्मा को परप्रत्यक्ष हो मानते हैं क्योंकि सब के मतानुमार योगज प्रत्यक्ष के द्वारा आत्मा का साक्षात्कार होता है। पर अस्मदादि अग्दिर्शों की अपेक्षा उनमें मतभेद है। प्राचीन नैयायिक और वैशेषिक विद्वान् अग्दिी के आत्मा को प्रत्यक्ष न मानकर अनुमेय मानते हैं, जब कि 20 पीछे के न्याय-वैशेषिक विद्वान् अवारदर्शी आत्मा को भी उसके मानसप्रत्यक्ष का विषय मान कर परप्रत्यत्त बतलाते हैं । ज्ञान को प्रात्मा से भिन्न माननेवाले सभी के मन से यह बात फलित हावी है कि मुक्तावस्था में योगजन्य या और किसी प्रकार का ज्ञान न रहने के कारण आत्मा न त साताकता है और न साक्षात्कार का विषय। इस विषय में दार्शनिक कल्पनामी का राज्य 25 अनेकधा विस्तृत है पर वह यहाँ प्रस्तुत नहीं । -- १ "आत्मनैव प्रकाश्योऽयमात्मा ज्योतिरितीरितम्"- श्लोकवा० श्रात्मबाद श्ला० १४२ । २ "युझानस्य योगसमाधिजमात्ममनसो सयोगविशेषादात्मा प्रत्यक्ष इति ।"-न्यायमा० १. १. ३ । “गात्मन्यात्ममनमोः रायोगविशेपाद् आत्मप्रत्यक्षम्-चैशे० ६. १. १६ । ३ "आत्मा वायत्प्रत्यक्षता न गृह्यते"-न्यायमा० १.१.१०।" तनात्मा मनश्नाप्रत्यने"- पैशे०८.१.२॥ ४ "तदेवमहप्रत्ययविषयस्वादात्मा तावत् प्रत्यक्ष."-न्यायया० पृ०३४२ । “अहवारस्याश्रयोऽय मनोमात्रस्य गोचरः -कारिफावली ५० 18 5 ज्ञान - १३८ प्रमाणमीमांसाया [पृ० ३८. पं० २२- पृ० ३८ प० २२ 'साधना'-अनुमान शब्द के अनुमिति और अनुमितिकरण ऐसे दा अर्थ हैं। जब अनुमान शब्द भाववाची हो तब अनुमिति और जब करणवाची हो तर अनुमितिकरण अर्थ निकलता है। अनुमान शब्द में अनु और मान ऐसे दो अंश हैं। अनु का अर्थ है पश्चात और मान का अर्थ है ज्ञान अर्थात् जो ज्ञान किसी अन्य ज्ञान के बाद ही होता है वह अनुमान । परन्तु वह अन्य ज्ञान सास ज्ञान हो विवक्षित है, जो अनुमिति का कारण होता है। उस खाम ज्ञान रूप से व्याप्तिज्ञान-जिसे लिङ्गपरामर्श भी कहते हैं-इष्ट है। प्रत्यक्ष ओर अनुमान में मुख्य एक अन्तर यह भी है कि प्रत्यक्ष ज्ञान नियम से जानकारण नहीं होता, जब कि अनुमान नियम से ज्ञानकारएक ही होता है। यही भाव अनुमान शब्द में मौजूद 10 'अनु' प्रश के द्वारा सूचित किया गया है। यद्यपि प्रत्यक्षभिन्न दूसरे भी ऐमें ज्ञान हैं जो अनुमान कोटि में न गिने जाने पर भी नियम से ज्ञानजन्य ही हैं, जैसे उपमान, शाब्द, अर्था- पत्ति प्रादि, तथापि दर असल में जैसा कि वैशेषिक दर्शन तथा बौद्ध दर्शन में माना गया है- प्रमाण के प्रत्यक्ष प्रोर अनुमान ऐसे दो ही प्रकार है। बाकी के सब प्रमाण किसी न किसी तरह अनुमान प्रमाण में समाये जा सकते हैं जैसा कि उक्त द्विप्रमाणवादिदर्शनी 15 ने समाया भी है अनुमान किसी भी विषय का हो, वह किसी भी प्रकार के हेतु में जन्य क्यों न हो पर इतना तो निश्चित है कि अनुमान के मूल में कहीं न कहीं प्रत्यक्ष ज्ञान का अस्तित्व अवश्य होता है। मूल में कहीं भी प्रत्यक्ष न हो ऐसा अनुमान हो ही नहीं सकता। जब कि प्रत्यक्ष अपनी उत्पत्ति में अनुमान की अपेक्षा कदापि नहीं रखता तव अनुमान अपनी उत्पत्ति 90 में प्रत्य का अपेक्षा अवश्य रखता है। यही भाव न्यायसूत्रगत अनुमान के लक्षण में? 'तत्पूर्वकम्। (१ १ ५) शब्द से ऋषि ने व्यक्त किया है, जिसका अनुसरण साल्यकारिका (का०५ ) आदि के अनुमान लक्षण में भी देखा जाता है। अनुमान के स्वरूप और प्रकार निरूपण प्रादि का जो दार्शनिक विकास हमारे सामने है उसे तीन युगों में विभाजित करके हम ठीक ठीक समझ सकते हैं १ वैदिक युग, २ बौद्ध 25 युग और ३ नव्यन्याय युग। १-विचार करने से जान पडता है कि अनुमान प्रमाण के लक्षण और प्रकार आदि का शास्त्रीय निरूपण वैदिक परपरा मे ही शुरू हुआ और उसी की विविध शाखाओं में विकसित होने लगा। इसका प्रारभ कब हुआ, कहाँ हुआ, किसने किया, इसके प्राथमिक विकास ने कितना समय लिया, वह किन किन प्रदेशो में सिद्ध हुआ इत्यादि प्रश्न शायद सदा हो १ नैसे 'तत्पूर्णक' शब्द प्रत्यक्ष श्रीर अनुमान का पावापर्य प्रदशित करता है वैसे ही जैन परम्परा म मति और श्रुतसज्ञक दो ज्ञानां का पैः पय बतलानेवाला "महपु-व जेग मुय" (नन्दी सू० २४) यह शब्द है। विशेपा० गा०८६ १०५, १०६ ।

पृ० ३८. पं० २२] भाषाटिप्पणानि। १३६ - निरुत्तर रहेंगे। फिर भी इतना तो निश्चित रूप से कहा जा सकता है कि इसके प्राथमिक विकास का ग्रन्थन भो वैदिक परंपरा के प्राचीन अन्य अन्धों में देखा जाता है। यह विकास वैदिकयुगीन इस लिये भी है कि इसके प्रारम्भ करने में जैन और बौद्ध परम्परा का हिस्सा तो है ही नहीं बल्कि इन दोनों परम्परात्रों ने वैदिक परम्परा से ही उक्त शास्त्रीय निरूपण को शुरू में अक्षरश: अपनाया है। यह वैदिकयुगीन अनुमान निरूपण हमे 5 दो वैदिक परम्पराओ में थोड़े बहुत हेर फेर के साथ देखने को मिलता है। (अ) वैशेषिक प्रौर मीमांसक परम्परा-इस परम्परा को स्पष्टतया व्यक्त करनेवाले इस समय हमारे सामने प्रशस्त और शावर दो भाष्य हैं। दोनों में अनुमान के दो प्रकारों का ही उल्लेख है? जो मूल में किसी एक विचार परम्परा का सूचक है। मेरा नि तो भी मानना है कि में वैशेषिक और मीमांसक दोनों परम्पराएँ कभी अभिन्न धीरे, जो 10 भागे जाकर क्रमश: जुदी हुई और भिन्न भिन्न मार्ग से विकास करती गई। (व) दूसरी वैदिक परम्परा में न्याय, साख्य और चरक इन तीन शास्त्रों का समावेश है। इनमें अनुमान के तीन प्रकारों का उल्लेख व वर्णन १३ । वैशेषिक तथा मीमांसक दर्शन में वर्णित दो प्रकार के योधक शब्द करीब करीब समान हैं, जब कि न्याय मादि शास्त्रों की दूसरी परम्परा में पाये जानेवाले तीन प्रकारों के बोधक शब्द एक ही हैं। अलबत्ता सब 15 शास्त्रों में उदाहरण एक से नहीं हैं। जैन परम्परा में सब से पहिले अनुमान के तीन प्रकार अनुयोगद्वारसूत्र मे-जो ई० स० पहली शताब्दी का है-ही पाये जाते हैं, जिनके योधक शब्द अत्तरश. न्यायदर्शन अनुसार ही हैं। फिर भी अनुयोगद्वार वर्णित नीन प्रकारो के उदाहरणों में इतनी विशे- पता अवश्य है कि उनमें भेद-प्रतिभेद रूप से वैशेषिक-मीमांसक दर्शनवाली द्विविध अनु- मान की परम्परा का भी समावेश हो ही गया चौद्ध परम्परा में अनुमान के न्यायसूत्रवाले तीन प्रकार का हो वर्णन है जो एक मात्र उपायहृदय ( पृ० १३ ) में अभी तक देखा जाता है। जैसा समझा जाता है, उपाय- हृदय अगर नागार्जुनकृत नहीं हो तो भी वह दिड नाग का पूर्ववर्ण अवश्य होना चाहिए । इस तरह हम देखते हैं कि ईसा की चौथी पांचवी शताब्दी तक के जैन-बौद्ध साहित्य में वैदिक 2 युगीन उक्त दो परम्परामों के अनुमान वर्णन का ही संग्रह किया गया है। तब तक में उक्त १ "तत्तु द्विविधम्-प्रत्यक्षतो दृष्ट सम्बन्ध सामान्यता दृष्टसमन्ध च" शावरभा० १.१.५॥ 'तत्तु द्विविधम्-टेष्ट सामान्यतो "-प्रशस्त० पृ० २०५ । २ मीमामा दर्शन 'अथाता धर्मजिज्ञासा' म धम से ही शुरू होता है वैसे ही वैशेषिक दर्शन भी 'अथातो धर्म व्याख्यासमा म धर्मनिरूपण से शुरू होता है। 'चोदनालक्षणोऽयों धम. प्रार सद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यम्' दोना का भाव समान है। ३ "पूर्ववच्छेपवत्सामान्यतो हर च" न्यायसू० ११५। माठर० का०५॥ चरक० प्रस्थान ग्लो०२८, २६ । ४ "तिविद पराएत्त तजझ-पुन्यम, सेमव, हिटुसाहम्मर ।"-अनुया० पृ० २१२ । 20 १४० प्रमाणमीमांसाया. [पृ० ३८. पं० २२- दोनो परम्पराएँ मुख्यतया प्रमाण के विषय में खासकर अनुमान प्रणाली के विषय में वैदिक परम्परा का हो अनुसरण करती हुई देखी जाती हैं। २-ई० स० की पांचवीं शताब्दी से इस विषय में बौद्धयुग शुरू होता है। बौद्धयुग इसलिये कि अब तक में जो अनुमान प्रणाली वैदिक परम्परा के अनुमार ही मान्य हाती आई b थी उसका पूर्ण बल से प्रतिवाद करके दिड्नाग ने अनुमान का लक्षण स्वतन्त्र भाव से रचा और उसके प्रकार भी अपनी बौद्ध दृष्टि से बतलाए। दिड्नाग के इस नये अनुमान प्रस्थान का सभी उत्तरवर्ती वौद्ध विद्वानों न अपनाया और उन्होंने दिछ नाग की तरह ही न्याय आदि शास्त्र समत वैदिक परम्परा के अनुमान लक्षण, प्रकार आदि का खण्डन किया जो कि कभी प्रसिद्ध पूर्ववर्ती बौद्ध तार्किको ने खुद ही स्वीकृत किया था। अब से वैदिक और 10 वौद्ध वार्किको के बीच सण्डन मण्डन की खास आमने सामने छावनियां बन गई। पात्स्यायनभाष्य के टीकानुटीकाकार उद्योतकर, वाचस्पति मिन आदि ने वसुबन्धु, दिड्नाग, धर्मीति आदि बौद्ध तार्किकों के अनुमानलक्षणप्रणयन प्रादि का जोर शोर से सण्डन किया जिसका उत्तर क्रमिक बौद्ध तार्किक देते गये हैं। धौद्धयुग का प्रभाव जैन परम्परा पर भी पड़ा। बैद्धितार्किको के द्वारा वैदिक पर- 13 म्परासम्मत अनुमान लक्ष्य, भेद प्रादि का खण्डन होते और स्वतन्त्रभाव से लक्षणप्रणयन होते देखकर सिद्धसेन जैसे जैन तार्किका ने भी स्वतन्त्रभाव से अपनी दृष्टि के अनुसार अनुमान का लक्षणप्रणयन किया। भट्टारफ प्रकलङ्क ने उम सिद्धसेनीय लक्षण प्रणयन मात्र में ही समोप न माना। पर साथ हा वैद्धितार्किकों की वरह वैदिक परम्परा सम्मत अनुमान के भेद प्रभेदों के खण्डन का सूत्रपात भी स्पष्ट किया जिसे विद्यानन्द प्रादि उत्तर- 20 वर्ती दिगम्बरीय तार्फिको ने विस्तृत व पल्लवित किया। नये बौद्ध युग के दो परिणाम स्पष्ट देखे जाते हैं। पहिला तो यह कि बौद्ध पोर जैन परम्परा में स्वतन्त्र भाव से अनुमान लक्षण प्रादि का प्रणयन ओर अपने ही पूर्वाचार्यो' के द्वारा कभी स्वीकृत वैदिक परम्परा समत अनुमानलक्षण विभाग आदि का खण्डन | दूसरा परिणाम यह है कि सभी वैदिक विद्वानों के द्वारा बौद्ध समत अनुमानप्रणाली का सण्डन व 25 अपन पूर्वाचार्य सम्मत अनुमान प्रणाली का स्थापन । पर इस दूसर परिणाम में चाइँ गौण रूप से हो सही एक बात यह भी उस्तसयोग्य दापिल है कि भासर्वज्ञ जैसे वैदिक परम्परा १ प्रमाए समु०२ १ Buddhist Logic. Voi I. p 236 २ "अनुमान लिदादर्षदरानम्"-न्यायप्र० पृ०७। न्याययि०२३। तत्त्वसं० फा०१३६२ । ३ प्रमाण समु० परि०२। तत्त्वसं० फा० २४४२, तारपर्य० पृ० १८०। ४ न्याया०पृ०४६। तात्पय० पू०१८०। ५ "साराविनामुनो लिङ्गात्सायनिश्चापक स्मृतम् । अनुमानम्".-न्याया०५। ६ न्यायवि.२ १७१, १७२ । ७ तत्वार्थला०प० २०५। प्रमेयक पृ० १०५ ।

पृ०३८. पं० २२] भाषाटिप्पणानि । के किसी किसी तार्किक के लक्षण प्रायन में बोद्ध लक्षण का भी असर आगया जो जैन वार्मिकों के लक्षण प्रणयन मे तो बोद्धयुग के प्रारम्भ से ही आज तक एकसा चला आया है२ । ३-तीसरा नव्यन्याययुग उपाध्याय गङ्गेश से शुरू होता है। उन्होंने अपने वैदिक पूर्वाचार्यों के अनुमान लक्षण को कायम रख कर भी उसमे सूक्ष्म परिष्कार किया जिसका आदर उत्तरवर्ती सभी नव्य नैयायिकों ने ही नहीं बल्कि सभी वैदिक दर्शन के परिष्कारकों ने किया। इस नवीन परिष्कार के समय से भारतवर्ष में बोद्ध तार्किक करीब करीब नामशेष हो गये। इस लिये बौद्ध ग्रन्धों में इसके म्वीकार या सण्डन के पाये जाने का तो संभव ही नहीं पर जैन परम्परा के बारे में ऐसा नहीं है। जैन परम्परा तो पूर्व की तरह नव्यन्याययुग में आज तक भारतवर्ष में चली प्रारही है और यह भी नहीं कि नव्यन्याययुग क मर्मज्ञ कोई जैन सार्किक हुए भी नहीं । उपाध्याय यशोविजयजी जैसे तत्वचिन्तामणि और प्रालोक आदि 10 नव्यन्याय के अभ्यासी सूक्ष्मप्रज्ञ तार्फिक जैन परम्परा मे हुए हैं फिर भी उनके तर्फभाषा जैसे ग्रन्थ में नव्यन्याययुगीन परिष्कृत अनुमान लक्षण का स्वीकार या सण्डन देखा नहीं जाता। उपाध्यायजी ने भी अपने तर्कभाषा जैसे प्रमाण विषयक मुख्य प्रन्ध में अनुमान का लक्षण वदी रखा है जो सभी पूर्ववर्ती श्वेताम्बर दिगम्बर वार्किकों के द्वारा मान्य किया गया है 15 , प्राचार्य हेमचन्द्र ने अनुमान का जो लक्षण किया है वह सिद्धसेन और अकलङ्क मादि प्राचन जैन तार्किकों के द्वारा स्थापित और समर्पित हो रहा। इसमें उन्होंने कोई सुधार या न्यूनाधिकता नहीं की। फिर भी हेमचन्द्रीय अनुमान निरूपण मे एक ध्यान देने योग्य विशेषता है। वह यह कि पूर्ववर्ती सभी जैन तार्किकों ने-जिनमें अभयदेव, बादी देवसूरि आदि श्वेतायर तार्किकों का भी समावेश होता है वैदिक परम्परा समत विविध अनुमान प्रग्यानी 20 का साटोप सण्डन४ किया था उसे प्रा० हेमचन्द्र ने छोड दिया। यह हम नहीं कह सकते कि हेमचन्द्र ने सक्षेपरुचि की दृष्टि से उस सण्डन को जो पहिले से बराबर जैन अन्धो में चला पा रहा या छोडा, कि पूर्वापर प्रप्तगवि की दृष्टि से । जो कुछ हो, पर प्राचार्य हेमचन्द्र के द्वारा वैदिक परम्परा समत अनुमान प्रविष्य के सण्डन का परित्याग होने से जो जैन प्रन्यों में सास फर श्वेतायरीय प्रन्यों में एक प्रकार की असगति प्रागई घो वह दूर हो गई। श्रेय प्राचार्य हेमचन्द्र को ही है असंगति यह थी कि प्रार्यरक्षित जैसे पूर्वघर समझे जाने वाले मागमधर जैन भाचार्य ने न्याय समत अनुमानविष्य का यहे विस्तार से स्वीकार और समर्थन किया था जिसका उन्हीं के उत्तराधिकारी अभयदेवादि वायर वार्किकों ने साश सण्डन किया था। १ "सम्मायिनामायन परोशनुमरसाधनगनुमानम्'-न्यायसार पृ०५। २ न्याया०५। न्यायपि० २.१। प्रमाएप० पृ०७०। परी०३. १४ । ३ "अतीतानागतधूमादिशानेऽचनामतिदरांनान नि: तस्तु पारारपूर्वयापारमागत् ..... frन मनिशन पर परामयों पागर:"- तरयचि० परामरी ०४३१५०। ४ सम्मतिटी०पृ०५४। स्वादादर० पृ०५२७ । इमका 25 १४२ प्रमाणमीमांसाया: [पृ० ३६. पं० १५- दिगम्बर परम्पग में तो यह असगति इसलिये नहीं मानी जा सकती कि वह आयरतित के अनुयोगद्वार का माननी ही नहीं। अतएव अगर दिगम्बरीय तार्किक अफल आदि ने न्यायदर्शन संमत अनुमानविष्य का पण्डन किया तो वह अपने पूर्वाचार्यों के मार्ग से किमी भी प्रकार विरुद्ध नहीं कहा जा सकता। पर श्वेतांबरीय परम्पग की बात दूसरी है। प्रमयदय आदि श्वेताम्बरीय तार्किक जिन्होंने न्यायदर्शन संमत अनुमानत्रैविध्य का खण्डन किया, वे वो अनुमानविष्य के पक्षपाती प्रार्यरशिद के अनुगामी थे। अतएव उनका व पण्डम अपने पूर्वाचार्य के उम समर्थन में स्पष्टयतया मेल नहीं पाता। प्राचार्य हेमचन्द्र ने शायद सोचा कि श्वेताम्बरीय तार्किक अफल प्रादि दिगम्बर चामिकों का अनुमा करते हुए एक स्वपरम्परा की असंगति में पड़ गए है। इसी विचार 10 में उन्होंने शायद अपनी व्याख्या में विविध अनुमान के खण्डन का परित्याग किया। संभव २ मा हेमचन्द्रापा ममगति परिहार फा प्रादर उपाध्याय यशोविजयजी ने भी किया और अपने तर्फभापा अन्य में वैदिक परम्परा समत अनुमानविष्य का निरास नहीं किया, कि देतु कं न्यायसान पाम्यरूप्य का निरास अवश्य किया। पृ. ३५.५० १५. 'भिक्षया नीचे दिया जानेवाला हेतु पार हेत्वाभासे की संख्या का 18 काष्ठम दिइनाग के इंचक्र और न्यायमुग्प ( कारिफा २ ) के अनुमार है । दिए नाग के प्रस्तुत मन्तव्य को 'भत्र दिड नागेन' ऐमा फह करके वाचस्पति ने ( सायं १. ) बद्भन किया है या इस प्रकार- 'मपरी मानसन् इंया पक्षधर्मः पुनखिग। मन्येरुपमपक्ष र सदसद्विविधत्वनः ।। नत्र यः मन् मनातीये देधा चासंम्नदत्यये । मपिरीनाम्माद्विरद्धोन्यतनिधितः ।।" कारिका विशाभूपाने प्रमायममुध्यय के मृतीय परिषद की बनाई ६-दंग्या-- Indian Logic. l.210 कामपए भार पिरा में, गणित सिद्धान्त के अनुमार जिसने भी प्रकार में 23 नन मभी प्रकारों का ममाग इम पक्र में किया गया है। फनमः गादी freeकि तुमि मिनाही प्रकार से सपरा भार रिपए म मागस पामा रकम प्रकार से नहीं। न मर प्रकार में से सिर्फ दो ही मन मार थाफी *माग मन मा गाभामा में दो ना मन् । प्रत्यक्ष उमटे होने के one को । बा पाय मानि-मन्दिर कई जाने यांकि मा STURE में रहना निरिया प्रभार मेहावा पाना पंप में रहकर पिपराक. में-matyादनावित नदी-मी रहत ६ मा ममी गहों में रहकर सभी भी है। प्रा पर में हर किमी मप या पिरा में रहते हो पदो। भगिम पिनि में गो गुमपाद या अध्यापक प्रकानिक हंगामाग है।

भाषाटिप्पशानि। १५३ ४ है जाता है इसी लिए उससे कोई सिद्धि नहीं हो पाती। अगर हेतु सभी सपनो और सभी विरसा में रहता है तब वह साधारण हेत्वाभास हो जाता है अत: उससे भी कोई सिद्धि नहीं ६. पादी। उपरोध दो साधारण और असाधारण हेत्वाभासा का प्रयोग व्यवहार में विरल है फिर भी उनका सैद्धान्तिक महत्त्व कम नहीं है क्योंकि वे स्वाभास की दे। अन्तिम सीमा के निदर्शक है और उन दोना अवस्थाओं के बीच ही कहीं हमें सत् हेतु मिल सकता है। बाको के तीन मनैकान्तिक बचते हैं और असल में ये दीन ही अन शान्तिक नाम हैं क्योंकि ये तीन ही ऐसे हैं जो सपक्ष में रहकर भी या तो सभी विपक्षों में रहते हैं ह या कुछ विपक्षों में। 10 इस तरह हेतु की सपक्ष और विपक्ष में भिन्न भिन्न नव अवस्थितियों के प्राधार पर दी सत् हेतु होंगे, दो विरुद्ध हेत्वाभास होंगे, दो अन्तिम देसीमा को दिखानेवाले साधा. रण श्रीर असाधारण हेत्वाभास होंगे और बाकी के तीन विपक्ष में भी रहने के कारण **शान्तिक होगे। देखो-Buddhist Logue. Vol 1.P.821 823. (कोष्टक के लिये देवा पृ० १४४) १४४ प्रमाणमीमांसाया अनिवान्तिक अनेकान्तिक सत् हेतु शवसपक्षवृत्ति सवसपक्षवृत्ति सबसपत्न श्रीर MRIE और और लत हेतु व्यभिचारो समायपक्षवात शिक्षाहात ਤਰੈਚਰੋਜ਼ਾਂ 3 सपनावृत्त सपनामात सपक्षावृत्ति विरुद्ध और चिरुद्ध શૌર असाधारण विरुद्ध सर्वधिपक्षवृत्ति विपक्ष यदेशवृत्ति विपक्षावृत्ति ७ मपक्षपदेशत्ति सपक्ष कदेशवृत्ति सपदेवदेशत्ति और व्यभिचारी व्यभिचारी और श्रीर स्वाषपदवृत्ति विपक्ष कदेशवृत्ति रिपक्ष इत्ति अशान्तिक सत् हेतु अनेकान्तिक * ನಾರಾಯಣ

-
भावात् ।। ३॥
#
१. प्रमाणमीमांसायाः सूत्रपाठः ।
अथ प्रमाणमीमांसा ॥१॥
स्पर्शरसगन्धरूपशब्दग्रहणलक्षपानि स्पर्शनरस-
सम्यगर्थनिर्णयः प्रमाणम् ।। २ ॥
नघ्राणचक्षुःश्रोत्राणीन्द्रियाणि द्रव्यभाव-
स्वनिर्णयः सन्नप्यलक्षणम्, अप्रमाणेऽपि भेदानि ॥ २१ ॥
द्रव्येन्द्रियं नियताकाराः पुद्गलाः ॥ २२॥
ग्रहीप्यमाणग्राहिण इव गृहीतग्राहिणोऽपि | भावेन्द्रियं लब्ध्युपयोगौ ॥ २३ ॥
नाप्रामाण्यम् ॥ ४॥
सर्वार्थग्रहणं मनः ॥ २४ ॥
अनुमयत्रोभयकोटिस्पशी प्रत्ययः संशयः ॥१५॥ नार्थालोको ज्ञानस्य निमिचमव्यतिरेकात् ॥२५॥
विशेषानुल्लेख्यनध्यवसायः ॥ ६ ॥ अक्षार्थयोगे दर्शनानन्तरमर्थग्रहणमवग्रहः ॥२६॥
अतस्मिंस्तदेवेति विपर्ययः ॥ ७॥ अवगृहीतविशेषाकाङ्क्षणमीहा ॥ २७ ॥
प्रामाण्यनिश्चयः स्वतः परतो वा ॥ ८॥ ईहितविशेषनिर्णयोऽवायः॥ २८॥
प्रमाणं द्विधा ॥ ९॥
'स्मृतिहेतुर्धारणा ॥ २९॥
प्रत्यक्षं परोक्षं च ॥ १०॥
प्रमाणस्य विषयो द्रव्यपर्यायात्मक वस्तु ॥३०॥
व्यवस्थान्यधीनिषेधानां सिद्धे प्रत्यक्षतरप्रमाण- | अर्थक्रियासामर्थ्यात् ।। ३१॥
सिद्धिः ॥ ११ ॥
तल्लक्षणत्वाद्वस्तुनः ॥ ३२ ॥
भावाभावात्मकत्वाद्वस्तुनो निर्विपयोऽभावः॥१२॥ पूर्वोत्तराकारपरिहारस्वीकारस्थितिलक्षणपरिणामे-
विशदः प्रत्यक्षम् ॥ १३ ॥ .
नास्यार्थक्रियोपपत्तिः ॥ ३३॥
प्रमाणान्तरानपेशेदन्तया प्रतिभासो वा वैश- फलमर्थप्रकाशः ॥३४॥,
कर्मस्या क्रिया ॥३५॥
तत् सर्वयावरणविलये चेतनस्य स्वरूपाविर्भावो । कर्तृस्था प्रमाणम् ॥३६॥
मुख्यं केवलम् ॥ १५॥
तस्यां सत्यामर्थप्रकाशसिद्धः ॥ ३७॥
प्रज्ञातिशयविश्रान्त्यादिसिद्धेस्तसिद्धिः॥ १६॥ | अज्ञाननिवृत्तिा ॥३८॥
बायकामावाच॥१७॥
अवग्रहादीनां वा क्रमोपजनधर्माणां पूर्व पूर्व
तत्तारतम्येऽवधिमनःपर्यायौ च ॥ १८ ॥ प्रमाणमुत्तरमुत्तरं फलम् ॥३९॥
विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविपयभेदात् तद्भेदः ॥१९॥ हानादिबुद्धयो वा ॥४०॥
इन्द्रियमनोनिमित्तोऽवग्रहेहावायधारणामा सां- प्रमाणादिनाभिन्नम् ॥४१॥
व्यवहारिकम् ॥ २० ॥
स्वपराभासी परिणाम्यात्मा प्रमाता ॥४२॥
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां प्रमाणमीमांसायां प्रथमस्याध्यायस्य प्रथममाद्विम्-ता-मू. ॥
घम् ॥ १४ ॥
अविशदः परोक्षम् ॥१॥
उपलम्मानुपलम्भनिमितं व्याप्तिज्ञानम् ऊहः ॥५॥
स्मृतिपत्यभिज्ञानोहानुमानागमाप्तहिधयः ॥२॥ | व्यातिापकस्य व्याप्ये सति भाव एव व्या.
वासनोद्बोधहेतुका तदित्याकारा स्मृतिः ॥३॥ प्यस्य वा तत्रैर भावः ॥६॥
दर्शनस्मरणसम्भनं तदेवेदं तत्सदृशं तद्विरक्षणं | साधनासाध्यविज्ञानम् अनुमानम् ||७||
तत्पतियोगीत्यादिसकलनं प्रत्यभिज्ञानम् ||४|| ! तत् द्विघा स्वार्थ परार्थ च ॥८॥

mr
1
धर्मः ॥१५॥
यथोक्तसाधनागिधानजः परार्थम् ॥१॥,
वचनमुपचारात् ॥२॥
तद् द्वेधा ॥३॥
..
१. प्रमाणमीमांसायाः सूत्रपाठः।
स्वार्थे “स्वनिश्चितसाध्याविनाभावैकलक्षणात् । धर्मी प्रमाणसिद्धः ॥१६||
साधनात् साध्यज्ञानम् ॥९॥
बुद्धिसिद्धोऽपि ॥१७॥
सहक्रमभाविनोः सहक्रममावनियमोऽविना न दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गम् ॥१८॥
भावः ॥१०॥
महात् तन्निश्चयः ॥११॥
साधनमात्रात् तसिद्धेः ॥१९॥
स्वमावः कारणं फार्यमेकार्थसमवायि विरोधि
स व्यातिदर्शनभूमिः ॥२०॥
चेति पञ्चधा साधनम् ॥१२॥
स साधर्म्यवैधाभ्यां द्वधा ॥२१॥
सिपाधयिपितमसिद्धमवाध्य साध्यं पक्षः ॥१३॥
साधनधर्मप्रयुक्तसाध्यधर्मयोगी साधर्म्य-
प्रत्यक्षानुमानागमलोकस्ववचनप्रतीतयो बाधाः १४
दृष्टान्तः ॥२२॥
साध्य साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी, क्वचित | साध्यधर्मनिवृत्तिभयुक्तसाधनधर्मनिवृत्तियोगी
वैधHदृष्टान्तः ॥२३॥
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां प्रमाणमीमांसायां प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । ता मू० ॥
विपरीतनियमोन्यथैवोपपद्यऽमानो विरुद्धः॥२०॥
नियमस्यासिद्धौ सन्देहे वाऽन्यथाप्युपपद्यमानो-
ऽनैकान्तिकः ॥ २१ ॥
तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिभेदात् ॥४॥
साधर्म्यवैधाभ्यामष्टावष्टौ दृष्टान्तामासाः ॥२२॥
अमूर्तत्वेन नित्ये शन्दे साध्ये फर्मपरमाणुधराः
अत एव नोभयोः प्रयोगः ॥६॥
साध्यसाधनोभयविकलाः ॥ २३ ॥
'विपयोपदर्शनार्थ तु प्रतिज्ञा ॥७॥
गम्यमानत्वेऽपि साध्यधर्माधारसन्देहापनोदाय
वैधम्र्येण परमाणुफर्माकाशाः साध्यायव्यति-
रेकिणः ॥ २४ ॥
पर्मिणि पक्षधर्मोपसंहारवत् तदुपपत्तिः ॥८॥
एतावान् प्रेक्षप्रयोगः ॥९॥
पचनादागे रागान्मरणधर्मकिञ्चिज्ज्ञत्वयोः
योपानुरोपात् प्रतिशाहेतूदाहरणोपनयनिगम-
सन्दिग्धसाध्यायन्वयन्यतिरेका रथ्यापुरु-
पादयः॥ २५॥
विपरीतान्वयव्यतिरेको ॥ २६ ॥
अप्रदर्शितान्वयव्यतिरेको ॥ २७ ॥
साधनवाभिव्यञ्जफविभक्त्यन्तं साधनवचनं
सापनदोपोद्भावनं दूषणम् ॥ २८॥
दृष्टान्तवचनमुदाहरणम् ॥१३॥
अमूतदोपोद्वारनानि दूपणाभासा जासुराणि २९
पर्मिणि साधनस्योपसंहार उपनयः ॥१४॥
तत्वरिक्षणार्थ प्राभिकादिसमक्ष साधनदूपण-
साध्यस्य निगमनम् ॥१५॥
चदनं वाद. ॥३०॥
असिद्धविरुवानकान्तिकालयो हेत्वाभासा ॥१६॥ स्वपक्षम्य सिदिर्जयः ॥ ३१ ॥
नामसनिश्चितसत्त्यो वायथानुपपत्त इति
असिद्धिः पराजयः ॥ ३२॥
सनिमदो चादिमति दिनोः ॥ ३३ ॥
ससस्यासिद्धौ सन्देहे याऽसिद्ध. ॥१७॥
पादिपतियाधुमयमैदाधेतद्वेदः ॥ १८ ॥
न प्रितिरत्यप्रतिपपिमानम् ॥ ३४ ।।
विगेन्यासिद्धादीनामान्तीयः ॥ १९ ॥
नाऽप्यसाधनानरचनमदोपोहायने ॥ ३५॥
पापापीहेमतिपिशाया प्रमागमीमांसातदिनीयरपायापाप पिमित गूग:- मु.॥
नानयोस्तात्पर्ये भेदः ॥५॥
नानि पश्चापि ॥१०॥
साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा ॥११॥
हेतुः ॥१२॥

प्रमाणमीमांसायाः सूत्राणां तुलंना । १.१.२ परी० १.११ प्रमाणन०१.२ । १.१.३० न्याया० २९ । लघी० २.१ । १.१.५. लघी स्ववि० १.४ । प्रमा परी० ४.१ | प्रमाणन० ५.१ । णन० १.१२। १.१.३१.३२ न्यायवि० १.१५ । १.१.६ प्रमाणन० १.१४ । १.१.३३ परी०४.२ । प्रमाणन० ५.२ । १.१.७ प्रमाणन० १.१० । १.१.३४ न्यायवि० १:१९ । तत्त्वसं० १.१.८ परी० १.१३ । प्रमाणन० १.२१ । का० १३४ १.१.९-१० परी० २.१-२ । प्रमाणन०२.११ १.१.३७ न्यायवि० १.२१ । १.१.११.परी० ६.५६ । १.१.३८ न्याया० २८ । आप्तमी० १०२ । १.१.१३ न्याया० ४ । लघी० १.३.। परी० परी० ५.१ । प्रमाणन० ६.३ । १.१.३९ लघी० १.६ । २.३ प्रमाणन० २.२ । "१.१.१४ लघी० .१.४ । परी० २.४।। १.१.४० न्याया० २८ । आप्तमी०,१०२ । प्रमाणन० २.३। परी० ५.१ । प्रमाणन० ६.४,५। १.१.१५ न्याया० २७ । परी० २.११ । १.१.४१ अष्टश० का०१०२। परी० ५.२। १.१.१६ योगभा० १.२५। प्रमाणन०:६.६। १.१.१७ लघी० स्ववि० १.४ ।। १.१.४२ न्याया० ३१ । प्रमाणन ७.५४,५५ । १.१.१८ प्रमाणन० २.२०-२२ । १.२.१ न्याया० ४। लघी० १.३ । १.१.१९. तत्त्वार्थ० १.२६ । : परी० ३.१ । प्रमाणन० ३.१ । १.१.२० तत्त्वार्थ० १.१४-१५ । लघी० १.२.२ लघी० ३.१ । परी० ३.२ । १.५,६ । परी० २.५। प्रमा- प्रमाणन० ३.२। णन० २.५,६।। १.२.३ परी० ३.३ । प्रमाणन० ३.३ । १.१.२१ न्यायसू० १.१.१२,१४ ॥ १.२.४ परी ३.५-१० । प्रमाणात तत्वार्थ १० २.२०,२१ । ३.५,६। १.१.२२ तत्त्वार्थ० २.१७१, १.२.५ परी० ३.११ । प्रमाणन० ३.७ । १.१.२३ तत्त्वार्थ २.१८ । १.२.६ हेतुवि० टि० लि. पृ० १८ । १.१.२४ न्यायमा० १.१.९ । १.२.७ न्याया० ५ । लघी ३.३। १.१.२५ लपी० ६.३-७१ लपी० स्ववि० + न्यायवि० २.१ । परी० ३.१४ । ६.५,७ । परी० २.६। १.२.८ न्यायबि० २.१,२। न्याया० १० । १.१.२६-२९ रपी० १.५, ६ । प्रमाणन० परी०३. ५२,५३॥ प्रमाणन०३.९/ २.७-१०। १.२.९ न्यायवि० २.३ । न्याया० ५। १.१.२७ लची० स्ववि० १.५। लघी० ३.३ । परी० ३.१४,५४ । १.१.२८ रपी० भ्यवि० १.५। प्रमाणन० ३.१०। १.१.२९ ल्धी स्ववि० १.६। १.२.१० पी० ३.१६-१८॥ .

५ । 14 . २. प्रमाणमीमांसायाः सूनाणां तुलना । १.२.११ न्यायवि० २.१५९। परी० ३.१९।। २.१.१४ परी० ३.५० प्रमाणन०३.४७) १.२.१२, वै० सू० ९.२.१ ॥ २.१.१५ परी० ३.५१ । प्रमाणन ० ३.४८ १.२.५३ न्यायवि० ३.४०॥ न्याया० ११ ।। २.१.१६ न्यायप० पृ० ३ । परी० ६.२१ । न्यायवि० 10 २.३ । परी० ३.२०1 प्रमाणन०६.४७॥ प्रमाणन० ३.१४ । २.१.१७ न्याया० २३ । परी० ६.२२.२८॥ १.२.१४ न्यायनि० ३.५० न्याया० १४। प्रमाणन० ६.१८॥ परी० ६.१५। प्रमाणन० ६.४०।। २.१.१८ न्यायत्रि० ३.५८ । प्रमाणन १.२.१५ न्यायवि० २.८ । परी० ३.२५, २.१.१९ प्रमेयफ० पृ० १९१ A पं०,१० २६,३२। प्रमाणन०३.१८-२०॥ २.१.२० न्याया० २३ । परी० ६.२९ । १.२.१६-१७ परी० ३.२७-३१ । प्रमा- प्रमाणन० ६.५२। णन० ३.२१,२२ २.१.२१ न्यायवि० ६.९५ । न्याया० २३ १.२.१८-१९ न्यायवि० ३.१२२,१२३ । परी० ६.३०-३४ । प्रमाणन. परी० ३.३७-४३ । प्रमाणन ३.२८,३४-३८ ।। २.१.२३ न्यायरि० ३.१२५ । परी० ६. १.२.२० प्रमाणन०.३.४३ । ४०,४१ । ममाणन० ६.६०-६२ । १.२.२१ परी० ३.१७ । प्रमाणन० ३.४४ । २.१.२४ न्यायवि० ३.१३० । परी० ६. १.२.२२ न्याया० १८ । परी ३.४८ । ४४ । प्रमाणन० ६.७१-७३ । प्रमाणन० ३.४५1 १.२.२३ न्याया० १९ । परी० ३.४९ । २.१.२५ न्यायवि० ३.१२६,१३१-१३३ । प्रमाणन०४६। प्रमाणन० ६.६३-६५, ७४-७६ । २.१.१-२ न्याया० १०,१३ । न्यायवि० । २.१.२६ न्यायवि० ३.१२८,१३६ । परी० ३.१,२ । परी० ३.५५,५६ ६.४२,४५/प्रमाणन० ३.६८,७१, प्रमाणन० ३.२.३ । २.१.२७ न्यायवि० ३.१२७,१३५। प्रमा- २.१.३-६ न्याया० १७.। न्यायनि० णन० ६.६७,७८ । ३.३-७। परी० ३.९४-९७ २.१.२८ न्यायम० पृ० ८1 न्यायवि० प्रमाणन० ३.२९-३३ ३.१२८,१३९ ।। २.१.५ न्यायवि० ३.६ । २.१.२९ न्यायप० पृ ०८ । न्यायवि० २.१.६ प्रमाणन० ३.३३ ३.१४०,१४१ न्यापरि० २.२०२। २.१.०८ न्याया० १४ । परी०.३.३४- । २.१.३० प्रमाणस० परि० ६ । न्यायवि० ३६,९८ प्रमाणन० ३.२१-२५ २.२१२ | प्रमाणन० ८.१। २.१.९ परी ३.३७ । प्रमाणन० ३.२८ । २.१.३१-३३ तासो००२८१ प०२। २.१.१० परी० ३.४६ । प्रमाणन० ३.४२ २.१.३४ तश्यायलो. पृ० २८३ सो० २.१.११ न्याय १.१.३३ । २.१.१२ न्यायमार ०५। २.१.३५ न्यायनिक २.२०८। तच्या २.१.१३ न्यायमार पृ० १२। लो०१० २८१ को०६२ से।

३. प्रमाणमीमांसागतानां विशेषनाम्नां सूची। . + . . . • [भ] . [प] अकलङ्क १.११ पाणिनि ६ अक्षपाद १. ६,५२. १८, ५९. २१:७२.९ पारमपं २५.४ अङ्गारमर्दक १८.१६ पिङ्गल १.६ अद्वैतवादिन् ४०.१७ प्रमाणपरीक्षा २.७ अहत् १. २; १२ १९ प्रमाणमीमांसा १. १७ प्रामाकर ७.१२ . ईश्वरकृष्ण २४ .॥ बौद्ध ५५.i [ए] प्रझ१२.३३ एकान्तपराभासिवादिन् ३१. २५ । [भ] एकान्तभिग्नागिनफलवादिन ३१.७ ।' भह ३६..९,५४. २२० एकान्तस्वाभासिवादिन् ३१.२५. भद्रयाहु ५२.२० [ो] भाह७.१२ भोलूक्य २७. २६ भाष्यकार २२.९ [क]. माध्यकारीय ६६.१ कणाद १.६ भिक्षु ३९. १७ कपिल ५५. २२,२३ [ म] महेश्वर १२.३॥ काणाद २७.१४,२५.६ मीमांसक ५२.५ पाव्यानुशासन.१.२० •[य] कुमारिल १२.३० योग २५.६, २८.१३; ३७. २० चार्वाक ७. १०, ७. २८ लोकायतिक ७.२५. छ] वाचक १९.१५ छन्दोनुशासन १.२० पाचकमुस्य १.९:२. १४; १९. १२, २५.३ [ज] वाचस्पति २२.२४ जैन १,४,५,.. वार्तिककार ६६.॥ जैमिनि १४.१७ विष्णु १२.३१ जैमिनीय २३. १६ वृद्धसांख्य २४.१३ [] वैशेषिक ७.१० ३७.१५,४५. २२ तत्यार्थसूत्राणि १. 10 [२] त्रिलोचन २२.२४ शब्दानुशासन १.२०,२.। [स] सांख्य ७.१,१७.०९,५२. ५, १०,५५. . धर्मकीर्ति १.31८.१६, ७२. १२ सिद्धसेन २५.. न] नैयायिक १. १६, ७. 11: २२. २१, २२, ४१31, सौगत,६२६, ७:३५, ८. २१, २२. २०, २३. २८. १२:३३. १३, ४०. २३, ४६. २१ ४३. १९:५२.६ ५२. ११७७२.९,२३ न्यायंगदिन ४२. २४,४३.६,४४. १३ स्याद्वाद ३०.९ न्यायविद् २१.२३ स्याद्वादिन २८.२ १. अस्मिन्परिशिष्टे स्थूलानाः पृष्ठसूचकाः सूक्ष्माश्च पति सूचकाः। . :- ग ग्दोजुगासन . . : । - ४. प्रमाणमीमासागताना पारिभाांपेकशब्दानां सूची । 4 । अन्यथानुपपचि ४९. २३ ...। [] अनेकान्तिक ३९. १६:५४. ३,५६.१७ अकृताभ्यागम ३२, ३ अन्तप्ति २.२५, ४८.३५ अक्ष (इन्द्रिय)७." अक्ष (जीव) ७.१७ भन्यथानुपपन्न ४५." अज्ञान ७१.५. धन्यधानुपपनत्व ४०.२५ अज्ञाननिवृत्ति ३०.१२ अन्योन्याश्रय ३.१९ अज्ञानविनिवर्तन ३०.१५ अन्वय १९. २९,४८. १९,५०.१०५८. २१ अतिप्रसद्गापादन ६०.२४ भन्वयव्यतिरेक ९.२ । अतिव्याप्ति ३. १२, अपकर्पसमा ६६.८ अतीन्द्रियार्थदर्शिन् १२.१५ अपसिदान्त ७२.. अप१.१७ अपार्थक ६८.२२ अदोपोझावन ७२.० अपूर्वार्थनिर्णय ४.१६ अधिक (निग्रहस्थान) ६९. २९ अपूर्वार्थविज्ञान ४.८ अध्यवसाय २४.१७ अपौरपेय ११.२३, १५.. अध्याय १.१५ अप्रतिपधि २८.९,६५. १३ अनध्यवसाय ५.१३ अप्रतिभा ७१.१० अननुभाषण ७०.२६ अप्रदर्शितव्यतिरेक ५८.२५ अनन्वय ५९.७ अप्रदर्शितान्वय ५८. २५ अनन्वपदोप१०.. अप्रयोजकत्व४.८ अनर्धजन्यत्व ५.४ भप्राप्तकाल ६९.१२ अनवस्था ३. १९२८.६ अप्रासिसमा ६०.२५ अनित्यसमा ६२.६ अप्राप्यकारिख २३.४ भनिन्द्रिय १९. १० अबाधितविषयत्व ४१.२ अनुत्पत्तिसमा ६१.. अबाध्य ४५.२० अनुपलन्धिसमा ६१.१४ अमाव ७.१२,८५१०। अनुपळम्भ ३६.२. अभाव (दोप),२८. २२ अनुभाष्यत्व ३.२४ अभावांश ९.१७. अनुभूति ३.२४ अभिधेय ५०.९. अनुमान ६. ६,७. १०८. २५, ११. १९; 1४. | अभूतदोषोनावन ५९.२० २१३०.२०३३.७,३६. २७, ३८.२२ अर्थ ३. ३, ५, १०, १९.२५ अनुमानान ४७.२४ प्रक्रिया ११.१४, २५.२४ अनुमानानुमेयन्यवहार ४६. २० भक्रियानि स ५. २५,६ अनुमानबाधा ४६.५ अर्थक्रियासामथ्र्य २५. १२ अनुवाद७०,१० अर्थक्रियोपपत्ति २९.६ अनुवादमगी २३. १८ अर्थनिर्णय ३.१४ अनुत्तिरूप ११.१२ अर्थपुनरात ७०.२ अनेकान्त १८.४ अर्थप्रकाश २९.१७,३०.६ अनेकान्तवाद १९.६ अर्थानुत्पाद ५.२ ११ - 4 .. 4 ८ ४. प्रमाणमीमांसागतानां पारिभारिपादानां सूची। " .. . भर्यान्तर ६७. २१ भारणे १९.२५ भांपत्ति ३. २०१७." भाग १०.४ अर्धापरिसमा६.१२ भापरणविष्य १५.५ भयप्रद ४.२५२१.२, २२.०३०.१८ भाधिमा ४.८ भवधि (ज्ञान) १५.५ भापयासिर ५५.16 भवयर ७४.२३ भावशासिय ५५.९ भर्यसमा ६०.१३ भादिक१.१५ भगय २१.२८,३०.२. [. भाविपक ५.१५.६.२०,२१.२३.१४ इतरेतराय ३.२१ अरियकर ३.. इम (भारमन्) १६.२॥ भविष्युति २०.. इन्द्रिय १६.14,३६.. भपिचार (प्यान)१०." इन्धिपा ८.२४ भविज्ञाता ६८.३ इंहा ४.२४, २१.१५,३०.२. अपिनामाव४१.१२ [3] . भविनाभावग्रहण १८.. शासमा ६०.० भविनाभापनियम ४०." उदाहरण ४८.१२.१५,५३.१ भविवाद ३३.३ उदाहरगदोष ५७... भविशेषसमा ६१.१५ ठरेश २.. अविसंवादिस्य ३३.२१ उरण ६५. भरिसंपादिन ६.२६ उपकार २६.. भव्यतिरेक ५९.. उपकार्योपमामा २६.११ भम्याति ३.१२ उपचार ४९ .15 असम्प्रतिपक्षर ४१.२ 'उपधारण्डल ६३.. असंमय ३.१२ उपनय ५२.१५:५३. 12 असंयत १५. २३ उपपत्तिसमा ६१.१७. भसमर्थ२५.२८ उपमान ७. 11,३५.५ असाधनादयचन ७२.१. उपयोग (मायेन्द्रिय) १८. १९ अंसाधारण ३९.२१ उपस्प१७.१८ असाधारणाय४०.. उपएन्धिसमा ६१ २० प्रसिद्ध (हेलामास) ३९. 11:५४. ३: 10 उपरम्म ३६.२. असिद ४५.२० उपसंहार ५३.११ प्रसिद्धि ६५.३ उपादानमाष २७.६ अहेतु ५४.४ उपासम्म ६३.२. 'अहेतुसमा ६१.८ उभयविम्स ५७.१५ [भा ] उमयसिद४७.११. आक्षेप ६७.२५ आगम ७. १०८.२५,११.२०१५.१,३३.. उभयान्यतिरेचिन् ५७. २२ भाममाया ४६.६ उभपाण्यावृत्त ५७.२४ उभयासिद ५५. १. आत्मन् 1०.२१,३१.२३ भारमसंवेदन ८.२४ [3] उध्वंतासामान्य २५.. आस्मार्थ ४५. उह८.२५,२१. २१,३०.२०, ३३... मानन्द १.. ३६, २०,४१.२४ आनुमानिक १५.१२ ऊहापोह ३७.१५, . .

जात्युत्तर ५९.२० ४. प्रमाणमीमांसागतानां पारिभाषिक्शब्दानां सूची। [ए] [] एकस्वस्तिक (ध्यान) १०.१६ चक्षु १६.१७ एवार्थसमवाय ४५.३ चतुरम ७४.२७ एकार्यसमायित्व ४४. २२ चतुरकर ६३. १४ एकार्यसमयायिन् ४२.१ [छ ] [] छल ६२. २२ औपचारिक (अनुमान ) ४९. १४. .[] (जन्यजनकभार २०.९ कथउिदेदाभेदवाद २८.२ जय ६४.२६ कपा ६३.१४ जल्प ६३. २०३० करण६.१८ जाति ६०." बल्पना २३.९ जातिवादिन ६०.२७ वायप्रमाणता ३२.१७ कारण ३४.४२.१७२२ झान १.. कारणानुपलन्धि ४५. १३ ज्ञानप्रबन्ध४.६ कार्य १२.४३.१८ मानावण १०.१५१९.२७ कार्यकारणभाय ४४. २५ [८] पार्यसमा ६२." दिण्डिारा ५१.१९ कार्यानुपलब्धि ४५.१४ टिम्भहेबाक ८.१२ काटकम २६. २२ कासातीत ५४.. तापसंरक्षण ६३.६ फाकारययापदिष्ट ५४.९ तधोपपत्ति ४९.२३ पूटस्थानिस्यता 12.11 सदाकारता २०.१७ हननाश३२.३ केरल १०.४.२०१३.. सम्पति २०.१० तर्क ३७.२०,४१. २५ फेरशान १२.२ समभापनियम ४१.१२ तात्पर्य ५०.६ तादात्य ७.२२ प्रमभाषिन् ४१..२ विपा २९.२६ तापिन् १.२ तिरोभार ५.८ दागमायाद२७.२ रूप्य ४०.१ क्षगि २७.४ पैरदापय ३९.. धापापशमिजार १५. १५ सीमाप १५.२५ [ग] दोन....१.२ गुगपष१५. पराश्य ६६.२ गुगरथानक १५.२५ दूपारादिन ७३.२० ग्रदीपमाहित ४.५ महान्यमानमादिन ४. दरगाभाम९... मायमारकमा... ए.v.10 ४७. २४.५८. पारिसमा १.३.. रामशेर.. मान.. मापन५३.६ . . । गति १५.२३ १० ४. प्रमाणमीमांसागतानां पारिभापिकशब्दानां सूची। दृष्टान्ताभास ५७.९ दृष्टान्ताभिधान ४८. १३ देशक्रम २६.२२ दोप ५९.१६ द्रविडमण्डमक्षणन्याय ३३. १० द्रव्य ४.२०,२४.३०, २७. १५ द्रव्य (इन्द्रिय) १६.१८ द्रव्यपर्यायात्मकरव २४.२६ द्रव्यपर्यायात्मक २८.१ अन्यमनस् १९.१७ द्याचार्य १८.१६ द्यार्थादेश १७. २२ द्रव्येन्द्रिय १८. ११ द्रव्यैकरूप २५.२४ द्रव्यैान्त २६. १९ [4] धर्म ४६. १२ धर्मतीर्थ १.२ धर्मधर्मिन्याय ४६. २१ घर्मिन् ४६. १२,16 धारणा २२.३०.२० धारावाहिज्ञान ४. १६२१ [न] नामकर्म १६.२१ निगमन ५२.१६,५३. 1७,७०.१५ निग्रह ६५.८ निग्रहस्थान ६६.२१ नित्यसमा ६२.. निरनुयोज्यानुयोग ७१. २७ 'निरर्थक ६८.५ निर्णय ३.१, ७.. निर्विकल्प २३.१३ निषेध४२३ निषेधसाधनत्व ४५.९ नोइन्द्रिय १९.10 नोदना १२.० न्याय ४५.१७ न्यून ६९.२०७४.३५ पक्षदोय ५४.८ पक्षधर्मता ४०.१९ पक्षधर्मस्व ३९. १६, ५४. २१, पक्षधर्मोपसंहार ५१.२२,७२. १४ पाविपक्षव्यापक ५६.७,१० पक्षविपक्षव्यापक्सपकदेशवृत्ति ५७. . पक्षविपकदेशवृत्ति ५६.९, १ पक्षविपक्षकदेशवृत्तिसपक्षव्यापिन् ५७. ४ पक्षम्यापकविपक्षकदेखावृत्ति ५६.." पक्षव्यापकसपक्षविपक्षकदेशवृत्ति ५७. २ पक्षसपक्षम्यापरिपक्षकदेशवृत्ति ५७. . पक्षसपकदेशवृत्तिविपक्षम्यापिन् ५७.५ पकदेशवृत्तिविपक्षव्यापक ५६.८, ११ पक्षकदेवृत्तिसपक्षविपक्षव्यापक ५७. ३ पक्षकदेशासिद ३९. १९ पञ्चलक्षणकत्व ४१." पत्र ७४.२७ पद १.१४ परपक्ष ६४.३ परमार्थसत् २५. ३ पराजय ६५.३ पराजयाधिकरण ७२.९ परार्थ ३९.१,४५. २१, ४९.२ परिणामिन् ३१.२६ परिणामिनित्य ११.१ परीक्षा २.५ परोक्ष ७. १९२०८.२५९.४,३३.३ पर्यनुयोज्योपेक्षण ७१. २१ पर्याय ४.२०:११.१२,२५, २,२७. १५ पर्यायार्थादेश १७. २२ पर्यायकान्त २७. १३ पर्यायैकान्तरूप २६.२० पर्यायैकान्तवाद २६. २० पर्युदास ७४. १९ पाणि १७.१८ पाद १७.१० पुदल १८." पुनरक्त ५१. १८,७०... प्रकरण १.४ प्रकरणसम ५४.७:.. प्रकरणसमा ६१.६ प्रकाश्य ५०.९ पक्ष ४५.२०,६६.१२ पक्षप्रयच्यापक ५६.२२ पत्नत्रय देशवृत्ति ५७.६ ४. प्रमाणमीमांसागतानां पारिभाषिकशब्दानां सूची । प्रकाश्यप्रकाशकभाय २०.१६ प्रामाग्यनिश्चय ६१ प्रज्ञा ११.२१ प्राभिक ६३. ६,१३ प्रतिक्षणविनाशिन् २६. २० ग्रंक्षप्रयोग ५२.८ प्रतिज्ञा ५०. २४,५२. १६,२४ [ फ] प्रतिज्ञान्तर ६६.२॥ फल २९.१७,३०.१९ प्रतिज्ञाविरोध ६७.९ प्रतिज्ञासंन्यास ६७. १६ [व] प्रतिज्ञाहानि ६५.२७ बहियाप्ति ४८. १४ प्रतिरशान्त ६५.२७ वाधकममाण ४२.५ प्रतिदष्टान्तसमा ६०.२६ वाघा ४१.८७४६.२ मविपक्ष ६६. १३ बुद्धिसिद्ध ४७.२ प्रतियोगिन् ९. १५ ध्यारुढ ४६.२० बोधिवीज १.३ प्रतिवादिन् ५५. ४, ६३.८६५. ८ बोध्य ५२.१६ मविवायसिद्ध ५५. २४ प्रतिसंख्यान २१.१२ ब्रह्म १३.१३, १४.. प्रतिसमाधान ६२... [भ] प्रतीतियाधा ४६.१ भगवत् १४.३ प्रत्यक्ष ६.९,७, १०, १५, १९, २२, ८. २५, ९. भवमत्यय (अवधिज्ञान) १५.९ २:२६, ११. १८ १४.० २२. २३, भागासिद्ध ५५. १७ २३.८,१७,२४. ५, १३, ३५. १५, २५ | भाव (इन्द्रिय) १६.१८ ३६.२७ प्रत्यक्षवाचा ४६.३ भावांश९ १३ प्रत्यक्षाभास ५३.२६ भावेन्द्र १८.२३ प्रत्यक्षतरप्रमाण ७.२६ भावेन्द्रिय ४. २,३, १८. १९ प्रत्यभिज्ञान ८. २५,३०. २०,३३.७,३४. १२ [म] प्रत्ययस्थान ५९. २५ महल २.२,१ प्रत्यासति १७:२७ गति १९.१४ प्रधान ५५.१८ मतानुज्ञा ७१.१६ प्रमत्त (गुणस्थान) १५. २४ मन पर्याय १५.४ प्रमाण २.५,३०,३. १४, १५, ४.७, ६, १६, मनस् १५.1",१९.८ २२,२५७.७३०.16 मनस्कार १९.२२ प्रमाणपालभाच ३०.९ मानस ८.२४,९.१५ मगाणसम्हव ७०.. मीमांसा२.६ प्रमाणसिद्ध ४६.१८ सा (शद)२. १२,१० प्रमाणामास ५३.२५ १५.३ ममाता ३१.२३ (प्रत्यक्ष) 2.१४ प्रयोग५०.५ [य] प्रयोगकाल ४६.१७ तकमण्डनन्याय ६, २९ प्रससमा ६०.२५ प्रसज्यप्रतिरोध ७४.१८ ज्ञान ८.२५,३४.५ मासिसमा ६०.२१ योगिन् २०.३ प्राप्यकारिन् २३.५ योगिनत्यक्ष १२. २५ भावमनस् १९. १८ रक्षण २.८ [] वाफ १७. 10 १२ ४ प्रमाणमीमांसागतानां पारिभापिकशब्दानां सूची । विरुदधर्माध्यास २२, 10 विरोध ३. २६, २८.१ रसन १६.१७ विरोधिन् ४२.. रूप १९. २२ विव २५.३ [ल] विशद ९.२६ विशेषगविशेप्यभार २६.११ लक्षणाय २.२२ विशेषणासिद्ध ५५. १६ विशेपलक्षण २.८,९ लन्धि १८. १९ लिङ्ग ३८. १९,३९.१३ विशेप्यासिद्ध ५५. १४ लिहिन् ३८. १९ विपय २४. २६, ३४,५ विपयव्यवस्था ०८.९ रोक्याधा ४६.. विपयोपदर्शन ५०.२४ वीर्य १.. धर्यसमा ६०. ३ वीर्यान्तराय १७.1 वर्धमानपरिणाम १५. २५ वृत्ति २४.१३ यस्तु ८.३०, २४.२६,२५. १६ वेद १२० वैतण्डिक ६४.३ वारउल ६०.२५ वैधय॑ ४८१०,५७ ९ वाचकस्व ५०.९ वैधम्यष्टान्त ४८.२० वाद ६३.७, २५ वैधयंदृष्टान्ताभास ५७. २५ वादिन ५५. १, ६३.५, ६५.८ वैधय॑समा ६०.४ वाद्यसिद्ध ५५.६ वैधयोदाहरण ५३ . वायससदसदशनपरीक्षा २३ १३ वैयधिकरपय २८ वासना ३३.१० वैशद्य १०६ वासनोबोध ३३ १६ व्यतिवर २८.८ विश्र ६. २९,७.१,१.१२,३७. ७ ध्यतिरेक २० १,१८ १९, ५००, ५८ २१ विकल्पबुदि ४६. २२,४७ ३ व्यतिरेकिन ९ ३० विकलासमा ६०.१६ व्यभिचार ३७ निक्षेप ७१. १२ व्यर्थविशेपणासिद्ध ५५ २० वितण्डा ६३.२१, ६४ । व्यर्थविशेष्यासिद्ध ५५. १९ विधि ११.२७,४२.३ व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभाव ३० विधिसाधनता ४५.९ व्यापक ३८३ विपक्षम्यावृत्ति १०.३ व्यापधर्मता ३८ ५ विपकदेशवृत्ति ४०.. ध्यापकानुपलब्धि ४५ १५ विपरीतनियम ५५.२७ व्याक्षि ३८.३ विपरीतन्यतिरेक ५८. १६ ख्यातिप्रहणकाल ४६ १५ विपरीतन्वय ५८.९ ग्यातिज्ञान ३६ २० विपर्यय ५.१७ ग्यातिदर्शनभूमि ४८.९ विप्रतिपत्ति ३५.६, ६५ १३ ग्याधिस्मरण ४८. विभाग. प्याश्युपदर्शन ५० १८ विरुद्ध ३९ १६,४५. १६३५४ ३,५५. २७ म्याग्य ३८.३ विरुद्धकार्य ४५.१६ प्याप्यधर्मता ३८ " .

१३ संयत १५ २३ सम्यग् ३.९ ४. प्रमाणमीमांसागतानां पारिभापिकशब्दानां सूची। [] सन्दिग्धसाध्यादिव्यतिरेक ५८ २ शब्द (प्रमाण)८ २३ सन्दिग्धसाध्यायन्वय ५८ २ -शन्द्रपुनरत ७०, ११ सन्दिग्धान्वय ४०.२ शब्दार्थ ५०० सन्दिग्धासिद्ध ३९ २२; ५४. २६ शाब्द६.१३ सन्दिग्धोभयधर्मान्वय ५८ ८ शाख १२.१५ सन्दिग्धोभयम्यतिरेक ५८. १२ वासन १२.२२ सन्दिग्धोभयध्यावृत्ति ५९ ५ शिसपिदन् २३.१५ सचिवर्ष २२.३० शुक्तध्यान १३७ सपक्ष १०.२ शुद्धि ५२. २०५३.२१ सपक्षाव्यापिन् ३९ २५ सभ्य ६३.७१ शुत १९ १२ श्रोत्र १६१८ समयसरण १३.८ समवाय २६८ [स] समवायिर ४४.२२ समाधान ६७.२५ संयतासंयत १५. २३ सम्भव ३११ संयुक्तसंयोग (सधिकप) २३.६ सम्यक्त्व १२१ संयोग २६.७ संपादक ६.१० सम्यगुप्तर ६२ २० संचित् ४.३,६,७ सर्वज्ञ १२ ३२; १४ २३ संपवहार १६० सर्वज्ञता १२ १९ संशय ५.७८९ सविस्यक २३ १ संशयसमा ६१ ३ सहरममावनियम ४१ १२ संशयायामास ५३. २६ सहकारिन् २५ २७ संसार २२.२५ सहकारिमार २७ ९ सकसायदर्शिन् १४ १८ सहभागिन् ४१ २ सदर २८.७ साम्यवहारिक ६ २०१६. सहरन ३४१२ साधन ३८. २२:४२.२, ४७ २० साधन (परानुमान) ५९ १५, ६३ ६, २५ ससायोग २७.१९ साधनख ५० २१ सप २७.१० साधनदोष ५४ . सन्तान २६.२५, २७." साधनदोपणेदारन ५९ ५ सभापति ६३.१४ साधनपर्म ५३ ११ सन्दिग्पषिपक्षयात्तिक १४ ३०,४०. ८ साधनरयन ५२.२९ सन्दिग्धरिशेपणासिद ५५. १२ साधनादिन् ७३ २० सन्दिग्धविशेपासिर ५५.२५ साधनकि ५७.१५ सन्दिग्धसम्पनधर्मान्यप ५८ . साधनयाश्य ६८१२ सन्दिपसापनप्पविरेक ५८." सामनाभास ६५५ सन्दिग्धसाधनम्पाति ५९.५ सामनाभिधान ४९.२ सम्मिम्पसायर्माम्बर ५८.९ सापनापतिसहिन् ४७ ३ सपिसासापतिरेक ५८.. साधनाया५७.२१ सदिग्धसाप्पयाति ५९.१ सापा८1८,.. सत् २५४ १५.२० १६ ५. प्रमाणमीमांसागतानामवतरणानां सूची। [4] प्रमाणनयैरधिगमः [तरवार्य १.६] २.१३ प्रमाणमविसंवादि ज्ञानम् [प्रमाणवा० २..] धीरयन्तपरोक्षेऽथै [सिदिवि लि०० ४१६ A] ६.२६ १२.५ न च कत्व भोत्तृत्वे [ तत्पसं• का० २२० ] प्रमाणेतरसामान्य-[धर्मकीति ] ८.१० प्रमाणस्य फलं साक्षात् [न्याया०२८ ] ३०.१५ न तारदिन्द्रियेणेपा [लोकग. अमाव० श्लो. [व] 1"] ९.१२ वाधाऽविनामावयोर्विरोधात् [हेतु० परि. ४ नर्ने तदागमात्मिध्येत् [ श्लोश्वा० मू० २ श्लो. ४१.८ २] ११.२॥ [भ] न स्मृतेरप्रमाण [न्यायम० पृ२३ ] ५.३ | भिन्नकाल कथं प्राह्यम् प्रमाणवा. ३. २४७] नाननुरनान्ययन्यतिरकम [ ] ३४.४ २०.11 नानुपलब्धे न निर्णीते [न्यायमा० 1.1..] नामनो हेनुता नापि [ ] २९. २३ मतिश्रुतयोनियन्धः [ तस्वार्थ० १.२७] १९.१४ गामिद्धे भावधर्मोऽस्ति [ प्रमाणवा ९२० मदेन मानेन मनोभवेन [भयोग० २५१३.१४ ३] ४७.९ [य] नोदना दि. भूतं भवन्तम् [ शायरमा० ..., यत्र तत्र समये यथा तथा [भयोग० ३.] २] १.८ १४.३ [प] यथाः पुण्डलायस्था [तसं का० २२३ ] पारणं भवेटलम[ ] ३४. २२ यथोत्तोपपन्नन्छलजाति-न्यायसू० १.२.२] ९ पोम्युभेदी ईम: म्यान ३४.२० ६३.३० पित्रोत्र प्राप्रगत्येन[ ] १.१५ यदीयसम्यक्त्वयलात् प्रतीमः [भयोग० २.] पुहं मुंगेइ मई [माय. नि. ५] । १२.० पुष्पी निनमन्तमगाया [दश०१०] १७. यधायनिशयो दृष्टः [सौम्या मू• शे. पूत्रमिामालि[गापम...५३] ३५.२० प्रनिगालदाहरण-[म्पाय. 1. 1 २] | यम्मन्यतोऽपि भपानुपलब्धः [ "] ३६... ५२.१८७१.२३. प्रतिगायोपिरोपः [पापण. ५. १..] ६७.. यो योय म तय [ २६.२१ प्रतिरपानभानुमा [पापपू. ५ २. १] [र]" प्रतिविषयागपमापोएम [माया• ५] रूपं यदन्ययो हेनोः । J४४.० स्पालोरमगार-[ ] १९.२५ प्रय कल्पनापोरम [पापवि.]२३. ८ रुपियचे. [तपाय. १.२०] १.. प्रयामनुमा प[HHTue. पारोमशो दन्तुरः न्याम [म्यापम• . ] 1.1]. বাসি-[ .. रोलम्यगपटल्याल-[पद २०, पापम• • Fiयोभराष.[ ११५]. । मापसाभागि [म्पा-1] ३ .॥ [0] मनारंगाभोगगम [. १. १ लिम्गानन्यया भी J९.1 रिह रिशी गपयेष[ ३८." - + 1 . ५. प्रमाणमीमांसागतानामवतरणानां सूची। १७ [व] | सम्यगर्थे च संशब्दः [लोकवा० स० ४ श्लो० वर्षातपाभ्यां कि व्योम्नः । ] ११.९ ३८, ३९] २३. २६ यहदहलशेवाल-[न्यायम० पृ. १३०] ४३. २२ सर्व एवानुमानानुमेयव्यवहारः [ ] ४६.३० सर्वमस्ति स्वरूपेण निदुपां वाच्यो हेतुरेव हि फेवल' [प्रमाणया० ] १२.१७ 1. २८] ५२." सादेरपि न सान्तत्यम [ ] ४२.२० विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च [ न्यायसू० १ २.११] साध्यधर्मप्रत्यनीफेन न्यायभा० ५२२] ६६. ! साध्यानुवादाल्लिङ्गस्य [ ] ५८. २३ विरद हेतुमुद्भाव्य [ सापेक्षमसमर्थम् [पात महा०३.१.८] २५.२८ व्यामिमहणका। ] २१.२२ सिद्धान्तमभ्युपेत्य [ न्यायसू० ५ २.१३ ] ७२. । स्यातामत्यन्तनाशे हि [arवसं का०२२६] ३२.१२ [श] स्वसमयपरसमयज्ञाः[ ]६३.१२ शाहः कदल्यां कदली च [ ] ६८. २७ सापूर्वार्थव्यवसायात्मकम् [परी०१.] १. १७ श्रुतमनिन्द्रियस्य [ तत्वार्थ० २.२२ ] १९.१२ स्वार्थव्यवसायात्मकम् [ तत्वार्थश्लोक 1.10. श्रोत्रादित्तिरषिकल्पिका प्रत्यक्षम् । •] ३.५ [ह] हसति हसति स्वामिन्युच्चैः [ यादन्यायः पृ० [स] 11]७२.१६ सकलप्रमाणज्येष्ठं प्रत्यक्षम् [ ] ७. २२ । हीनमन्यतमेनापि न्यूनम् [ न्यायसू० ५२१२] सत्संप्रयोगे पुरुपस्य [ नैमि० १.१.१] २३.१. ७४.०५ स प्रतिपक्षस्थापनाहीनः न्यायसू०१ २ ३]६४१. हेतोस्तथोपपत्त्या या [ न्याया० १७ ] ५०.१९ सम्बद्धं वर्तमानं च [लोकवा० सू० ४ लो० ८५] हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञाया. [ न्यायमू० १.१. ३९] १४. १२, ३५.२७ सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणम् [न्यायसाः पृ०1] हेत्वाभासाश्च यथोता [ न्यायसू० ५. ३. २४ ] -- ७. ७०,१४ ६२. १३ ६. भापाटिप्पणगत शब्दों और विषयों की सूची। १९ जगदर्शन ही क्यों अनेसान्तवादी ? ६१. १२ भप्रयोजक (हेलाभास)६७.१२ जन-धौद्ध का अनेशन्तसाद ६२.५ प्रयोजकत्वमा ७७.८ जैन, मीमासर और साग्य का अनेमान्तवाद भप्राप्तिसम (जाति) ११३ २० अयाधित विषयम१.१५ पहिले सावनमार पौद्ध ६३ ८ अभाव (दोप) ६." अमावपमाणवाद प्रह्मसूत्रगत अनेगन्तवादयण्टन फिता है? ६३ १२ की प्राचीनता २६ ।। अनेसान्तको ऊपर रिशेधादि आट दोप कुमारिल और प्रभारर का मनगद २६.५ ६४ ६,६५.८ अभिनिरोध २३. ४ दोषोद्धार करने वाले अग्लन और हरिभद ६४२७ अभूत (लि) ४.७ सप्तमही, स्याद्वाद, नयवाद और निक्षेप ६४ २६ अभ्यासदा१७२० देसो विरोधसंशयादिदोष न्याय-वैशेपिरसम्मत प्रविध्य ६.६ अनेकान्तवादी ६१.१४ धर्मोत्तर-प्रभाचन्द्र का वैविध्य, . अनैशन्तिक देवरि-नमयदेव विष्य है.९ नयायियों के सम्यभिचार और वैशेषिकों के हेमचन्द्र १०.. सन्दिग्ध पी तुलना १००.१. भर्थापत्ति २११. न्यायप्रदेश और प्रशस्तपादसंमत संशयजनरत्य- भापतिसम १९४५ रूपनियागातत्त्व १०१.३ सरोककारणतावाद अगाधारण और विरदान्यमिपारी संशयजन- यौद्ध और नैयायिय सम्मत ४४.१२. विका प्रशस्तपादकृत पण्डन १०११ अर्योपन्धित (प्रमाण) १६ । मरासपाद को धर्मरीति का जपाव १०२ . अष्टोकिनिकिपा १२६ ९ जयन्तन प्रशस्तपादका समर्थन १०३.. अलौविसमस्यदा १३३.५ न्यायसार १०३६ भलौरिमायक्षपाद ७५ २. जनपरम्परा १०३. ९ अपमह ४६१ अनेकान्तिक १५२. २९, २३६१५३. १ भवधि (सन) १२% १९ मन्त करण ५०, २३ देयो मन भयपि (दर्शन) १२६ १२, १२८... अन्यथानुपपति ८७ ८ भवयय २० १५,६४. १५ दसोन्यापधाग्य भन्यपानुपपरप २ १० देगो हेतु भरपंसग (जी) २५३ २३ भग्यपासिद (हे यामाग)६७ १२ भग भन्यप८६५ अवायशम्मी प्राचीनता ५६१५ असम (जाति) १९३.३१ भयाय और अपाय आ सी भरोश १३५ ५ ४६.२. भपाप ४६१ देगी भाप भषिस १६० गर्व १२.१,१३ १२, १५... भविष्य १२६.५ भपोरोपाप १८.११.१३२. भविपुति दगी धारा भपीएमयादी २८ मरियानास ६५ भलि (दर) ५.५ মামা ঃ ২৮ী দানি भपियामापनियम ८२.. भPirin (मन) ११६." भशिर () ११. " मायराम ११.३ भवभिप) १७.. भशिपाम () ११४.६ NAINA ) १०७.. मानि(भा).01 -- म -- ६. भापाटिप्पणगत शब्दा और विषयों की सूची। अव्यापक १४२३३ अव्याप्तिसम (नानि) ११४ १५ इतरभेदज्ञापन - १ भसशय (जाति) ११४ १७ इन्द्र (सुगत)४० ३ असत्प्रतिपक्षितस्य १४ इन्द्रिय पाणिनिकृत निरति ३० २५ असदुत्तर १०६.२८ नवौद्धाचार्यस्त निहरि ३६३ असम्यवापण्डन १०६ २८ असर्वज्ञवाद २६.२६ देसो सर्वज्ञवाद माठरकृत निरुचि ३६१७ असाधनाङ्गवचन १२२ १६ बुद्धघोप की विशेषता ४० । असाधारण १०१ ७, १४२ २३ दसो भनेकान्तिक दार्शनिकों के मतानुसार उसा धारण ४० ९ असाधारणधर्म ४१५ आसार-अधिष्ठान ४०१५ मन ४०.२२ असिद्ध साख्यममत पाच मन्द्रियां४०२४ न्यायसूत८१९ प्रशस्त, न्याप्रयेश और माठर में चार बौद्धसमत याईस इन्द्रियाँ ... विषय ४१८ प्रार६८२४ पूच परम्परा में धमरीति का सशोधन ६.२६ एक्त्व-नानालवाद ४१. १६ न्यायसार और न्यायमपरी 81 स्वामी ४१.२३ जैनाचार्यों के द्वारा धर्मकीर्ति का अनुसरण और प्राप्याप्राप्यमारित्व ४६ २३ न्यायपरम्परा का सण्डन ६६.२ इन्द्रियमनोजन्यरब १३४ १६ भहेतुसम (जाति) ११४ ४ इष्टविघातकृत् ६६.२२ [आ] ईश्वर १३२ १५ आगम ईश्वरज्ञान २६ २ अदृष्टार्थर का प्रामाण्य १८१ ईश्वरवादी १६ २८ मीमासक और नैयायिक-वैशेषिक १८ १८ ईपरसाक्षीचैतन्य १३३. " प्रामाण्यसमर्थन म अक्षपाद का मन्त्रायुर्वेद का यज्ञान २३ २८ दृष्टान्त १- १ ईघरीयसर्वज्ञत्व २६६ हेमबद ज्योतिषशास्त्र का उदाहरण क्यों ईहा ६६ २०,७७ १७ देते है ११८ २५ [3] धमकीर्ति की आपत्ति १८ २९ उत्कर्षसम (जाति) ११३ २० आत्मकर्मसम्बन्ध उत्तर १०६ २२ माननेवालों के सामने आनेवाले फितने एक उदाहरणामास १०४ २५ प्रश्न ३४ १५ उपपतिसम (जाति) ११४ . माननेवाले सभी के समान मतव्या का उपमान २११०,७६ ०१७ परिगणन ३४ २. देखो प्रत्यभिज्ञान दार्शनिका के मन्तव्य ३४ ३२ उपयोग १२८ २६ आरमज्ञान १३३९ उपलब्धि ८४४ आरममात्रसापेक्षत्व १३४ १५ उपलब्धिसम (जाति) १९४८ भारमा ७० ९ देखो प्रमाता उपालम्भ १०६ २२ देखो दूपणवूपणाभार आएमाश्रय (दोप) ६६ : उपेक्षणीय (अर्थ) १०३ भालोचन १२५ १५ उभय ६५ १३ आध्यासिद्ध ( दृष्टा ताभाम) १०४ १९ उभयदोपप्रसङ्ग ६५ " भाहार्यज्ञान ७७ ८ उमास्वाति ११ ६. भापाटिप्पणगत शब्दों और विषयों को सूची। २१ - क जप ११६.२ देसो . अह ७६ २६ देसो तर्क जन्यप्रत्यक्ष १३२, ११ [५] जयपराजयम्यवस्था एक्त्ववितर्क ३३ २६ ब्राह्मण परम्परा के अनुसार जय के लिए स्वपक्षसिद्धि आवश्यक नहीं। एक का पराजय दूसरे का जय १२१.२५ कणाद १.७ धर्मकीर्तिकृत व्यवस्था-जय के लिए निर्दोष कथा साधन का प्रयोग आवश्यक । एक का परा- ब्राहाण-श्रमण परम्पराए और उनका जय ही दूसरे का जय नहीं १२२ । साहित्य (०८. १५ देतो वादकथा जैनाचार्य अक्ल के मतानुसार-एर पक्ष कथा ११५ २९ की सिद्धि से जय । एक पक्ष की सिद्धि दूसरे कथाभास १२८.२५ की असिद्धि के बिना नहीं १२२ १० कर्णशकुली ४०.५ हेमचन्द्र १२३ १९ कर्मेन्द्रिय ४० २४ वूपण-तूपणाभास कल्पना शब्द के अर्थ ५१.८ जाति १०४ २०, ११०.९, ११३. १६ कारणलिङ्गक (अनुमान) देसो दूपण दुपणाभास धर्मकीर्ति नहीं मानते ५.२१ जात्युत्तर ११३ १३, ११४ २२ कार्य (लिङ्ग) ३ २८ जीवत्वसिद्धि ४२३ कार्यलिङ्गक (अनुमान) জয়ানমন্ধিয়া प्राणादि हेतु की चौद्धोद्भावित असाधकता ८६ , आगमिक और तार्किक प्रक्रिया में क्या मेद है? कार्यसम (जाति) ११५. १२ कालसम (जाति) ११४ ४ जैनागम मे तार्किक चर्चा भद्रबाहु के बाद की कारातीतहरू १३ २०.३ कालरात्ययापदिष्ट ६.१३ आगम में सर्वप्रथम आर्यरक्षित ने तार्षिक केवलदर्शन १२६.२ प्रमाण चतुष्टय के आधार पर पयज्ञान की क्रिया १३६.४ चचो की २०१६ क्लेशावरण ३२. १५ उमास्वातिकृत पञ्चज्ञान का प्रमाणद्वय में क्षणिकत्वज्ञान ३२ १७ समावेश २०१९ सक्लना के समय में स्थानाज और भगवती में प्रमाणद्वय और प्रमाणचतुष्टय वा प्रवेश खण्डन १०६.२२ २० २२ [ग] आयरक्षित के द्वारा मति और धुत का प्रत्यक्ष गुण ५६.९ देसो द्रव्य और आगम प्रमाण म समावेश २१.६ उमात्राति के द्वारा मतिश्रुत मे अनुमानादि का समावेश २१ २ पूज्यपाद २११५ नक्षुदर्शन १२% 10 मन्दीसूतकार के द्वारा पयज्ञानका प्रत्यक्ष चतराजगाद ११७ २० देखो वादकथा और परोक्ष में समावेश २... चित्त ३२१४,३४.८ नन्दीकार द्वारा उमास्वाति और आर्यरक्षित के मन्तव्यका सौकिन रटिसे समन्वय २१.११ एल ११०.११४.२९ . प 5 ६ मापाटिप्पणगत शन्दों और विपयों की सूची। न्यायावनार में ताकि जान चर्चा में अनुमान. मध्य, याम और भर्तृहरि का निषेध १२५.१८ लौति और गरीवि १२६७ निरूपण मुरय २१ २९ जिनभद्रोपन माव्यवहारिसप्रत्यक्ष २२ । विषय के बारे में दार्शनियों का मन्तव्य अब के द्वारा परोक्षप्रमाण व अनुमानादि १२६.१८ पाच भेदों का स्थापन २२ १० जनसमत प्रत्यक्ष और परोक्ष दर्शन १२६ २९ रानवार्तिक में उमास्वा यनुगारी ज्ञान निरूपण उत्पादक सामग्री, शहर का मतनेद १२७ १२ २२. २६ प्रामाण के विषय में बौद्ध, वेदान्त,न्याय-वैशेषिक, हेमचन्द्र २३ ॥ मीमासर और सारय-योग १२७ २१ शावता १३१.२० जनागम दृष्टि में सम्यग् और मिथ्यादर्शन ज्ञान १३१ २५ १२८ . ज्ञानचर्चा १६. २१ देखो जैनहानप्रकिया प्राचीन जैन परम्परा के अनुसार सम्यमिथ्या- ज्ञानोत्पत्तिप्रक्रिया रूप दर्शन का दिमाग नहीं १२८.१५ जैनदर्शन ५५ ।। नन-वादियों की दृष्टि से प्रमाणसेटिवाय- बौदपरम्परा ४५ २२ प्रमाणाभास १२६." वैदिग्दर्शन ४५ २५ अभयदेवसम्मतप्रामाण्य १२६ ९ हेमचन्द्र और कारक ५५ ३१ यशोविजय १२६४ ज्ञेयावरण ३२५ हेमचन्द्र १२६. २५ ज्योतिहान ३५ २८ दूषण ११४.२० [ त ] दूषण दूषणामास तत्त्वनिर्णिनीपु ११- ३ निरूपण, सर्वप्रथम मादाग परराराम पिर बम तत्त्वबुभुसु १९७३ चौद्ध वैन में १०६.८ तरखनुभुत्सुकथा ११६३१ ब्राह्मण, बौद्ध, जैनशास्त्रों में प्रयुक्त ममानार्थक तदुत्पत्तितदाकारता दशब्द १०६ २२ सौना तकरामत ४४.२६ निरूपण वा प्रयोजन ११० । ब्राह्मग-परम्परा में छक, बाति के प्रयोग का जह और तरंशब्द प्रयोग की प्राचीनता समथन ११० १० ७६२५ छलादि प्रयोग के बारे म.चौद्धों में पाय नहीं ११० १२ नव्य नयायिकों का मन्तव्य ७७ ६ जैन परम्परा में छलादि प्रयोग का निषेध प्राचीन नैयायियों के मतानुसार प्रमाणकोदि से ११०१५ बाह्य ७७१० छादि प्रयोग के समर्थन और निषेध के पीछे बौद्ध मन्तव्य ७७ १४ क्या रहस्स है ? ११० २५ नाभिमत प्रामाण्य ७७ १७ छगदि प्रयोग के बारे म बौद्धों के द्वारा ब्राह्मणों नायिन् १३ का अनुमरण १११... तिमिरादिदोप१६ ॥ आगे चलकर वौदों के द्वारा उगादि का निषेध त्रिपुटिका ३० 14 जैन परम्परा म प्रथम से ही निषेध ११२४ दान ४६ ३ श्वेताम्बर जैन परम्परा ग आगे चलकर समर्थन दर्शन ११२ 1. विविध अथ १२५ ब्राझण-परम्परा के प्राचान ग्रन्थों म सिम निर्विकप और दर्शन को एकता १२५ १ हेतुदोष का निरूपण ११२ २७ 4 ६. भापाटिप्पणगत शन्दों और विपयों की सूची। जैनाचार्य अग्लङ्करत ब्राह्मण-बौद्ध जैनाचायो का समर्थन 8३.२१ परम्परा या सण्डन १२०.२६ हेमचन्द और वाचस्पति ३.२५ देयो पक्ष हेमचन्द्र १२१.१५ पक्षसाव.. देसो जयपरागरस्था पक्षसिदि १२१.३० नित्यज्ञान १३२.२५ पनपरीक्षा १२४.१. नित्यप्रत्यक्ष १३२.१५ एमालय ११६. १७ नित्यदाद ५३.८ परचिज्ञान ३ः.. नित्यानित्यउभयवाद ५३.९ परप्रकारा १३०. ० देसो स्वप्रकाश नित्यानित्यात्मकवाद ५३ ९ परमशरकत्व १०.२६ नित्यतम (जाति) ११४... परप्रकाशवादी १३१. १९ निदर्शनामास १०१. १४ देसो दृष्टान्ताभास परप्रत्यक्ष १३०.२३ नियतसाहचर्य ७६. २५ देखो ध्याप्ति परप्रत्यक्षवादी १३७ १२ निर्णय१,१२३० परमेष्टी (नसम्मत )३१ निर्विका १३३. २३ परस्पराश्रय ६६.२ निकिया १२५. १५; देखो दर्शन पराजय १२१ १६ देयो जयपराजयम्यवस्था निर्विकल्पकप्रत्यक्ष ७४.२४ परानुमेय १३१.११ नैराम्यदर्शन ३२.१५ परामासी १३६.. मैथियिकप्रद १२६.१५ पार्थानुमान म्यायवाक्य प्रशस्त और न्यायप्रवेश में प्राचीनरक्षण ६२.. सांस्यसम्मत तीन अवयव... धर्मकीर्ति, शान्तरक्षित और सिद्धसेन १२.. भीमासकसम्मत तीन और चार अवयव ६४." हेमचन्द्र ६२. १ नैयायिकगम्मत पचावयव ६४ २९ सर्वसम्मत प्रयोग विध्य ४२. २० चौद्धसम्मत एक और दो अवयव ६४.३० जनदर्शन की विशेषता ६३.३ जेनों का अनेकान्तवाद ६४. ३२ मचन्द्र ६३ ८ देखो पक्षप्रयोग, म्यायवाक्य भद्रबाहु और वात्स्यायन के दशावयव १५.१५ [५] परिणामिनित्यत्ववादी १२६. २६ परिणामिनिस्यवाद ५३.९ पक्ष परोक्ष २४.३, १२७. १९३७.८ प्रशस्तपादके द्वारा स्वरूपनिर्णय.. पर्याय ५६.९ देशो दम्य जैनाचायों के द्वारा चौद्धों का अनुकरण . पर्यायाधिक ५६.१८ लक्षणान्तातिविशेषणों की व्यावृत्ति EE.. पर्यायास्तिक ६१.२४ चाधितपक्ष के विषय में प्रशस्त, न्यायप्रवेश, पाशिनि १.६ न्यायविन्दु, माठर और जैनाचार्यों के मन्तव्य पारमार्थिक २२.१ १२७ १ की तुलना ...३ पारमार्थिकप्रत्यक्ष १३३ १७ आकार के विषय मै वात्स्यायन चौद्ध, और पिड १० जैनाचार्यों के मन्तव्य की तुलना ८६.३ पुरुषरव ३७ विकल्पसिद्ध और प्रमाणविकरसिद्ध के विषय में पूर्ववत् (उल) १९५. 10 जन और धर्मग्रीति का विवाद ८६.२५ पौरपेयरव १३२. १९ गदा ६०.. देखो पक्षप्रयोग प्रकरणसम (जाति) ११५.३ पक्षप्रय ६३७. प्रशातिशय ३५ २३ वैदिकदर्शनों के मतानुसार यावश्यक ६३ १८ प्रतिज्ञा १३.२.देखो पक्षप्रयोग धर्मगीति का निपेय ६३.२० प्रतिष्टान्तसम (जाति)१९३ २९ प्रमाता ०६ ६ भाषाटिप्पणगत शन्दो और विषयों की सूची। मकर, और बाद के जनाचायों के द्वारा प्राचीन समय म यधमोक्षव्यवस्था, क्मपर विकास ६८ १३ सम्बध आदि कसौरियों स वस्तुव्यवस्था ५८ .. हमरद की विशेषता ६८ ३० धौद्धोद्भावित तक्युगीन रक्रियागरिवकी कसौटी ५६. प्रमाणरक्षण कणादकृत कारणशुद्धिमूक सवप्रथम लक्षण ५ नयन्त, वाचस्पति और योगसेन के द्वारा उत्त नेयायिकों का विकास ५३ कसौटी या आश्रय हर बौद्धा के एकान्त कुमारिर और प्रभार क रक्षणा की परस्पर अनित्यववाद का सण्डन ५४ १५ और दर्शनासर के साथ तुग्ना५ १८ उसी क्सौटा से पैनाचार्य अमरद के द्वारा दिट्नाग धमकी ते गातरक्षित ६६ बौद्धा या रूपन्न और सपक्षसमर्थन ५, १२ विज्ञानवाद ६७ प्रश्नवाहु योत्तरारूपता (जाति) ११४ १५ नाचार्यों का रक्षण की शब्दरचना के आधार प्रश्नाल्पतोत्तरयाहुल्य (जाति) ११४ १५ का एतिहासिक अवलोस्न ६ २२ प्रसण्यान १३५ ३१ हेमचद्रका सगोधन ७ ॥ प्रसासम (जाति) ११३ २८ प्रमाणातरसिद्धि प्राकटय १३१२४ धमकीत २५३ प्राप्तिसम (नाति) ११३ २६ हमचन्द्र सिद्धर्ष और वाचस्पति की युक्तिओं | प्रामाण्य १६ ९ की तुलना २५ ७ प्रामाण्यअप्रामाण्य प्रमाणामास १२६८ स्वत परत की चर्चाका मूल वेदप्रामाण्य समथन म १६१८ औपनिपद सारय बौद्ध वैन मीमासक के मता वेदके प्रामाण्य और अप्रामाण्यवादी १६२६ नुसार आमानत्यानत्यता का विचार ७०८ भीमासा १७४ स्वावभासित्व परावभासव के विषय म मीमा सास्य १७ ७ सर जैन और योगाचार का मतन्य ७० २३ सवदशनसग्रह अनुसार बौद्धमत १७ १२ नाभिमतदेह यापित्व ७१ ३ शातरक्षित १७ १६ आमा और ज्ञानका अभेद माननेवालोंके मतम नैनपरम्परा १८. भामा स्वप्रत्यक्ष १३७२ उत्पत्ति शत प्रवृत्ति १८८ कुमारित १३७ - परप्रत्यक्षवादी प्रभाकर १३७ १५ फल १३६८ आमप्रत्यक्ष के विषय में नयायिक वशेषिकों का परसवित्ति १३१ २२ मतभेद १३७१७ प्रमाता ५३१ बाह्यार्थवाद ६७ 10 प्रमिति ५३५ बुद्धिवृत्ति १३१ १८ प्रमेय ५५३. बुद्धीदिय ४० २३ प्रमेयसिदि ३५ २१ बौद्धिकसर्वज्ञत्व २६ . प्रमेयस्वरूप (म) का चितन तयुग से पहिले का ५३.६ भावद्रिय ४० २२ तयुग ५३ १९ भूत:४७ हमचर ५३ २७ देसो द्रव्य भेदाभेद (नाति) ११४ १५ प्रमेयस्करपण्यवस्था दागनिक क्षेत्र म युद्ध प्रतिपादित अनिवता का | मति १२८ १९ परिणाम मध्यमप्रतिपदा ६२८ वक्तृत्व ३७.. ६. भापाटिप्पणगत शब्दों और विपयों को सूची। मन ४०.२२४३ २५%B लौकिकनिर्विकल्प १२६.८ मन लौकिकप्रत्यक्ष १३३.४ स्वस्प और कारण १२.१४ कार्य और धर्म ४३३ स्थान ४३४ वर्यसम (जाति) ११३ २२ मनःपर्यायज्ञान ३७.७ प्राग्छल ११४.३० आवश्यक नियुक्ति तथा तत्त्वार्थभाष्यका मन्तव्य वाद ११५. २९ देसो वादकथा विशेषावश्यकभाष्य ३७.10 वादकथा दिगम्बरपरम्परा ३७. २३ न्यायदर्शन और चरक की तुलना ११५. ३० हेमचन्द्र ३७.२९ चौर-जैन ११६.१७ न्याय और चरकका तत्वयुभन्म १५६.२६ मनस्कार ४३.२८ मनुष्यतर्वस्ववादी २६.२४ चरक और सिद्धसेनवर्णित विजिगीषु ११७ ६ बौदसंमत अधिकारी ११७ १३ मनुष्यासर्वबाद २६.२६ जैन और नैयायिरके विजिगीषु की तुलना मानसमयक्ष १३७.२१ मार्गज्ञ ३०.१. जनाचार्यसंमत वीतरागरमा ११७. ३. मिथ्यावसन १२८.५ मिष्योत्तर १०६ ३२ वादिदेवका सशोधन ११-८ प्रयोजन ११८.१२ मीमांसा चनुरत ११८.10 वाचस्पतिकृत व्याख्या ४,२। जप वितण्डा स्थान्तरम्वका निषेध ११८, २० हेमचन्द्र ४ २४ मोक्ष २८.२० यादी ११०.७ वासना ४७. 12 सिरप १३. १५७८... पद ३२.१ सिम्पसम (जाति) ११३. २४ योगिगनपारावाहिशान २२. १२ विपतिर ८६.२५ दंगो पक्ष योगिप्रत्यक्ष १३३.५ योगिज्ञान १३३.६ रिशयन ११६.४ । रिमसंभापा ११६.. योगिसंवेदन १२६. । रिमिगी १९७१ पोग्यता (कामगन)६७.२० विमिगी पुस्था १५६ १०, ११७. ३ विज्ञानवाद ६७.२. एक्षण... वितण्डा ११६.२ एमपोन विरक्ष १४२. २४ म्यायी देर और मोदीन: विपक्षम्यापार ८१.. सागराधाग विप हममन्द्रात सक्षम कमाद, योगम्भादि । एमागा६२. 14 गापटना १५.२६ रक्षगा. रिमवित १९९ साप, विभाग...देगी मार Fr(rnान)८२.३ देना। शिमार.. शिराम 12-. गर) ९५..

२८ ६ भाषाटिप्पणगत सदों और विषयों की सूची। विरुद्ध (हे वाभास) ध्यभिचारशका ७७ ९ न्यायप्रवेश और वैशेषिक का मतभेद १५ ध्यवस्थाप्यव्यवस्थापकमाव ६६, २६ “यायप्रवेश और माठरसमत चार भेद १६० ध्याति (जति) ११४ ।। न्यायविदु में दो भेद 181 व्याप्ति : 1,८०१ इष्टविघातकृत् और धर्मविशेषविरुद्ध का ऐक्य व्याप्ति अर्घटोक्त विविध प्यासिका स्पष्टीकरण ७% २५ ६8 २२ न्यायसार और नाचार्य १०० ३ गङ्गेश और अर्चट ७६ १६ विरद्ध १४२ २२ ध्याप्तिग्रह ७८ ३१३८ . विस्दा यभिचारी १०१७ व्याप्तिज्ञान ७७ २४ विरुद्धोपलब्धि के उदाहरण ८७ १२ व्यामोह ० २५ विरोध ( दोष) ६५ १७ ६५ १० (श) विरोधसशयादिदोष মুন্নমূৰি अनका तवाद पर दिये गए दोपों की सरया वास्यायन वा विध्य ३ १७ विषया गिन्न २ वेताम्बरीम दिगम्बरीय श्रीधर का उद्देश रक्षणस्प वैविध्य ३ 16 आचार्यों की परपरा का अवलोका ६५ ८ हेमचन्द्र ४९ देखो अनेका तवाद विभाग का उद्योतकर और जयत के द्वारा उद्देश विरोधी (लिङ्ग)३ २९ म समावेश ४" विवाद१९६१८ शास्वत अशापत ६१ २५ बिगद २६ १७ १३२ . देखो प्रत्यक्ष विशेष श्रुत १२८ १९ श्रुतिभिन्न (जाति) ११४ " विषयचैतन्य १३४ ॥ विषयता ७४ २५ श्रुतिसम (जाति) ११४ १७ विषयसारूप्य ६७ १९ (स) विषयाधिगति ६७११ सका ६४ १९,६५" विपयाधिगम ६७ १३ समव १० २० घेद अप्रामाण्यवादी १६ २६ सयोगी (लिड)३ २९ घेदमामाण्यवादी १६ २० सवित् १३७ १५ वैधम्यं (दृष्टा तामास ) १०४ . सशय वैधम्यं सम (नात) ११३ १९ कणाद, अक्षपाद चौद्ध और नैनों के क्षणों पैयधिकरण्य ६५." वातुलना १५ २२, १५३ वैयाकरणाय सशय ६४१७ ६५ .. आचार्य हमचन्द्र का ६६ १ १३६ ! सशयसम (जाति) ११४ २ वंशय सस्कार ४७१५दसो धारणा शमूल परि के प्रयाभ२६ १७ सरकारोद्योधकनिमित्त ७२ १९ तीन प्रकार का निववन २७३ सज्ञा २३४ धेशप १३५ १९ सत्ता प्यानावग्रह १२६ १५ विविध पनाए १२६ १९ प्यतिकर ६५ १५ सधर्मवाद ११६१८ प्रतिरेक ६१ सन्तान ६०२० पनिरकी (हा): ९ स्वरूप ६०.२. व्यभिचार १०१.१०२.४ सनस्तान और वैदिक्दशन ६० २८ २९ ६. भापाटिप्पणगत शब्दों और विषयों की सूची । सन्दिग्ध १००.. साधम्यसम (जाति) ११३. १८ सन्दिग्धोदाहरणामास १०५.३ साधारण १४३,२ सन्धायमभाषा ११५.३१ साध्यसम (जाति)११३ २५ समिकर्ष जन्यच्च १३४. १३ साध्यसम ( हेजाभास ) ९८२० सपक्ष १४२ २१ साध्याविनाभावी :२. 10 सपक्षसत्य १.१ सामग्री १६.1. सप्तमङ्गो ६४.२६ देखो अनेकान्तवाद सामान्य.. सभापति ११८.. सामट ३२," सम्प११८.१७ सामान्यच्छल ११५.३ समवायी (लिङ्ग) ३.२९ सूक्ष्मकालकला ११.२४ सम्मापा ११५. २९ देखो वादकथा स्पष्ट १३५.२४ सम्यग १०.१७ स्कुट २६.१७९३५.१५ सम्यग्दर्शन १२८ ० स्मरण ७२.२ देखो स्मृति सर्वज्ञवाद स्मृति ११. १७२३.४ की प्राचीनता का निर्देश ७ १२ स्मृति के विरोधी-चार्वाक, अज्ञानवादी और मीमांसक कणाद, पतञ्जलि, प्रशस्तपाद और नाचायों के २७ २२ लक्षणों की तुलना ७२.२ के समर्थक-न्याय वैशेषिक, साख्ययोग, वेदान्त, न्यायसूनगत संस्कारोबोधकनिमित्त ७२. १६ चौद्ध और जैन २७ २३ प्रामाण्य के विषय में जैन-जेनेतरों का मतभेद विरोधियों का मन्तव्य २७.२५ ७२.११ चौद्ध-जैनों का दृष्टिबिन्दु २८.८ स्मृतिशास्त्रका प्रामाण्य और अप्रामाण्य थुलधीन न्यायवैशेषिकआदि वैदिकदर्शनों का दृष्टिबिन्दु ऐसी मीमांसकों की व्यवस्था ७३. . स्एतिरूप ज्ञान में भी वही व्यवस्था ७३. . साख्य-योग वेदान्त का दृष्टिबिन्दु २६.३ मीमांसों का वैदिक दर्शनों पर भयर ७३." असर्यक्षवाद, देवसर्वज्ञवाद, और मनुप्यसर्वज्ञवाद अप्रामाण्यमें दार्शनिकों की युक्तियों ७३.१६ कावेद के प्रामाण्य अप्रामाण्यवाद से सबंध२६... बौद्ध क्यों अप्रमाण मानता है ? ७४.. धर्मवाद का मूल बौद्ध परंपरा मे ३०.७ जैनों का जवाब ७४.११ सबैसवादका मूल जैन-परंपरा में ३०.१५ अविसंवादित्य सर्वसम्मत ७४.१८ बुमारिर कृत सर्वज्ञयाद और धर्मज्ञवाद का | स्मृति (धारणा) ४७. १२ खण्डन ३० २० स्याद्वाद६१.७६४. २६ देयो अनेकान्तवाद शान्तरक्षितकृत धर्मज्ञवाद और सर्यज्ञवाद का स्वतःपरतः (प्रामाण्य) १६. १८ समर्थन और घुद्ध ही में धर्मज्ञत्व और सर्वशत्य देखो प्रामाण्य अप्रामाण्य की सिद्धि ३२. सांस्य, जैन आदि का भी अपने ही आप्तमे | स्य निर्णय ११.८; १३०, ० देखो स्वप्रकाश सर्वस वमिद्धि या प्रयत्न ३३ ३ स्वपरप्राश १३०.८ देसो स्याकाश स्वपरण्यवसिति ६८.२९ सर्वपार्षद १०८.३ स्वप्रकाश सविस्रुपक २६.११,१२६, ३. १३३. २५ ज्ञानरी प्रत्यक्षता-परोक्षता १३०." सम्यभिचार १००. १६ सांप्रदापिकप ३६. 10 स्वप्रकाश और पात्रकाचा भर्य १३०, १५ स्वप्रत्यक्ष का भयं १३०," साम्यवहारिक १६. १६,२२.१,३८,११,१२७.३ विज्ञानवादी यौर, प्रभाकर, वेदान्त और जनों का साम्परहारिम्प्रत्यक्ष १३३.६ सापम्प रष्टान्ताभास १०४ . स्वपरावाद १३०.२५ ६ भापाटिप्पणगत शादों और विपयो की सूची । सारययोग न्याय वैशेषिक या परप्रत्यक्षवाद धमगति को क्या अभिमत है ? ८६ १२ १३१ १० चौद्धी के मतानुमार दोनों जावश्यक ८६.२७ युमारिता परानुमेयवाद १३१ १९ जनाभिमत विरप्यतिरेक ७ ४ हमचन्द्र १३२ . हेतुसम (जाति) ११४ १६ स्वप्रकास १३६ १७ हेतुसरूप स्वप्रकाशत्व १० २५ वैशेषिक, साख्य और बौद्धसमत रुप्य ३१.. स्वप्रकाशवादी १० २६, १३० २६ नैयायिकसम्मत पाश्चरूभ्य ८१ १४ स्वप्रत्यक्ष १३०, १५,१३६ १७ अर्चट और श्रीधरकृत रूप्य में पावरूप्य का स्वमस्यक्षवादी १३७३ समावेश :१.७ स्वभाव ८३३० स्वसवित्ति ६७ १४ गदाधर सम्मत घेरूप्य E१ ११ स्वसविदितत्व ६ १८ अज्ञातत्वरप हेतु का छठना रूप =१.२४ स्वसवेदन ६७ २१ जैनसम्मत अविनाभावनियमरूप हेतु ८२ ४ स्वाभासी१३६ १५ एकरूप के प्रथम समर्थन पान स्वामी ८२९ स्वार्थविरुख (जाति) ११४, ११ रूप्य और पाशरप्य का जैनाचार्यकृत खण्डन ८२१५ [] हानोपादानोपेक्षाबुदि ६७४,६८.८ हेमचन्द्र की विशेषता ८२.२६ हेतु 'अन्यथानुपपन्नत्व' कारिका का मनोरमक इतिहास अकरमणिक्यनन्दी विद्यानन्द का वर्गीकरण बौद्ध-वैशेषिक के आधार पर ८३ २३ हेवामास ११५.१५, १४२ १४ देवसूरि का वर्गीकरण ४१५ हेवामास हेमय द्रकृत हेतु के प्रकार ५१ अक्षपाद कथित पाच ६६.१५ चाचस्पतिके द्वारा चौद्ध वैशेषिस्कृत वर्गीकरण का वैशेषिक समत तीन चार ६६१५ खण्डन E५८ भासवज्ञकथित छ ६६.२० बौद्धसारय समत तीन १६ २२ हेतुचक १५२ १५,१४४ स्वतावर समत तीन १७ ३ हेतुस्वप्रयोजक भकरकादि दिगवर सम्मत चार ६७८ नयायिकादि के मतानुसार यथामभव अन्वय अमिञ्चित्कर और अप्रयोतक १७ 10 और व्यतिरेव दोनों हेमचद्र और माणिक्यनदीत विवेक : ५ उ ७. भाषाटिप्पणगत विशेप नामों की सूची । मावश्यकनियुक्ति २०, ३०, ३७, ४५, ५०, ६२ । अकलर 1,२, ६-०, १३, १४, २३-२४, २५, आवश्यकनियुछिटीका (हारिभद्रीय) १८ । २७, ३३, ३७, ३८, ४४, ४६-४८, ५२, ५५, भायंरक्षित, २०-२२, १४, १४२ । ५६, ६०, ६५,६५, ६०, ६९, ७,००, भालोक ८३-८४, २७, ९०,101, 10, 1१०-११३, ई १३५, १०-१२। इंधरकृष्ण ५२, ५३। मक्षपाद !, ५, ७, १४, १८,५१,०१, १६, १०८, | उचराध्ययन, ५५, ५६, ६५ । 1.३, ११, ११, १२० । उदयनाचार्य ५, 11,७४। अच्युत ६२। उद्योतकर , १४-५०, ५२,८१, १२०, ११.। भज्ञातनामक १८०। अनन्तवीर्य, १७, १८,८२,९४ । उपरकार, उपायहृदय अनुयोगद्वार २०, २१, १३९, ११२ । १.८,1, 14-12, 14, अनेकान्तजयपता १३, १४ अनेकान्तजयपताकाटीका ६ । उमास्याति .,.,२०, २१,२७, ४६, १८, ५५, ५१,०, १२01 अनेकान्त प्रवेश ६४। भने शास्तप्यतया ६४ भारवेद ५३, १४,०६ भन्ययोगव्यवच्छेदिका ६१, ६। ऋपम ३२, ३६,१०८। अभयचन्द ११५ मयदेव .-९, ६५, १२०-१३०, ११, १२|| कठोपनिषद्, ७६ ॥ अभिधम्मरयसंगहो १५,५। कणाद,५,७,१५,२३,७२,८१,९२,९६, भभिधर्मशेष ११, १२, ११,१६,५०,८।। ९०,1..1 अमृतपन्द६॥ कणादसूत्र,२९, 10, 10२,०१,१३। भयोगम्परच्छेवदायिशिका ३३॥ कन्दली,९,११,१५,१७,२५,२०, १८-५१, भघंट १२, ६३, ८, ९,३। भटराती (अष्टसइपी) १, ५, १०, २०, ११, कपिल ३१, ३, 1.00 कमशील, ५०,५९,१०। कारिकाष्ठी १२०, ३.1 भष्टसहपी, २५, ३१, ९, ot, २०, काम्पमा १२॥ १११,१२ अष्टाप्यापी (पागिनीप) ५४ | काम्यानुशासन २,९२। चम्पावतार.1 आ भापारी...। कुमारनमी. भारतमन। पुमारित्र", २५, १.-11, ", भातरीशापा ५१,५१,१५,५२, १३, १७.१९-.1,1, भासीमा, ...१,११,११, 11,1101 10,000 गुमाथि 11,1,1,1। १भर मrenार है। क गौतम 1001 ३२ ७ भापाटिप्पणगत विशेप नामों की सूची स तावार्थमाप्य १०, २०-१२, ३७, ३९-४१, १७, रखण्डनखण्डसारा३१॥ ५५,५६, ७७॥ ग तावार्थभाग्यटीस ११५, १२८। गणघर २०॥ तत्वार्थराजवार्तिक ८, १२, १६,५७, ६४ । गदापर। तत्वार्थविवेचन ( गुजराती)।। गादाधरप्रामाण्यवाद । तत्वार्थश्लोकवार्तिक १२, १२,४५,४७,५१,५२, गोम्मरसार ३० । १८,७८, १०९,110,10-11१, १२- १२३, १४ गौतमदर्शन २०॥ तत्त्वार्थसूत्र 1, ४, ७, २०, ३३, ३५, ४, ५, ५५, ५६,६१,१२५, १२, १३३ । गंगेश ४४, ७, ९, ९०, १२, १४। तरदोपष्टव ११,५१ । तन्त्रवार्तिक १०,३१, ३, ७३, १३३ । घरक १६,१७,१२०, १३९। तर्कभाषा (पशोविजय) १२९, ३३५, १४१, १४ ॥ घरकसहिता १९, १०८, १०, १५-11८, सकभाषा (देशवमिथ) १६ । १२ । तर्कभाषा (मोक्षारीय)। चारविटाकी ।। | तशास्त्र ०८,०९,१३, 10.30 चार्वाक २५,२७, १३३॥ तर्कसग्रह । पिवसुली २५, ३. तात्पर्यटीका-८, ९, ११, १५-१७, २५, २६, १०, ४९-५२, ५९,७१.७१,01,८५,८६, ९५, ९४, ९, १०८, १२३, ११०, १४१ । इन्दोनुशासन २। प्रिलोचन १९॥ गंगात र जयन्त ,1,.,, ५०, ५२, ५९,६०,४३, | दशवकालिकनियुधि २०, ४५.७७, ८, ९०, ....३, 10, दिनाग ६, ४८, ५०, ५१, ६५, १६, १०२, १०४, 100, १०९, १२,१०,११९,१९ जिनमतमाघमण २२,३५,०,१८,५५,०२। ११२। बनत चार्तिक २०. दिनकरी १८॥ जैमिनीपन्यायमाला 01 दिवाकर जैमिनीयम् ।।, ३५, ५१, ५२, , १२। दीपिका, शानपिन्दु १०, १२९ देवरि.-१, 14, 16,२७, ४०,५६, १५,६८ ७,८१.८५,८८.९१, १६, १०५,100, युयुषी (प्रो.) १.९॥ 116,11९,१९, . ट त ध तापचिन्तामगि ........ धर्मनीति, .. 1,1८, १९, २०, २१, वाधिन्तामगि(गादा.)...। तरारती१,१५,५ ९१, १६, १८, १९, ०२, 1.३, ", arma.......11,२०, 1.0-1.९, १२.-1,101 १,५०,५१,५१,५१,५०, १२, ५, on| धर्मपरीशा (पशोशिमय) पर्मसमर,। सामागिता ,.पोल,,,,,१॥ पश्या५॥

७. मापाटिप्पणगत विशेष नामों की सूची न ९२, ९-१००, १०३-१०१,१०८-111, नपचा६५1 १३, ११,१११, १३३, १९९। गयचक्रवृत्ति ४३,२४ न्यायसूत्रवृत्ति (विश्वनाथ)001 नयप्रदीप६४। न्यायावतार ६,१४,२०,२१,५१,६०,01,., नयरहस्य ६४। ८२, ९१-९३, ९७, १०३, १०५, १०९, नयोपदेश ६।। 1.३, ११५, १४०,१११। नन्दीकार २ न्यायावतारटीकाटिप्पणी२४ । नन्दीचूणि ३७ । न्यायावतारसिद्धर्पिटीका 1४, २३, २४, २६ । मन्दीमून २१, ४७, १२, १३८ । नागार्जुन ५४, १३९। न्यायकणिका २५, ५९ । न्यायकलिका १०८, ११३-११५, १२३, ११५ पञ्चाशक ५५| न्यायप्रवेश 1५, १७, २५, ५०, ८३, ८८,८९, पतञ्जलि ३८, ५५, ५७,७२। पत्रपरीक्षा ११९, ११, १२ ९१-९३, ९६, ९८-१०५, १००, १०९, पद्मावती ८३। ११३, 110,१४.। न्यायप्रवेशचि ११८। परीक्षामुख ३, ७, ९, 1,1८,४३,५७,६८- न्यायविन्दु ।, ६, ७, १५, १६, १९,२४, २६, ७०,७९,८४, ८५, ९-९२, ९५, ९७- ३८, ५०, ५, ६७, ८1-८६, ८८,८९, १००,१०५, १२९, १३५,१४।। ९२, ३,९८, ९९, १०२, १३,101- पाणिनि 1, ३८, ४०.५४॥ १.९,१२,१३., १३३, १४० । पाणिनीयसूत्र ३९, ७६। न्यायबिन्दुटीका ८, ९, १२, १६, २५, ५४, ६०, पातअलमहाभाष्य २,३,३८,५१,५०। ६९, ७०, ८०, ८३, ८५, ९०, १२, १३, | पातञ्जलयोगशास्त्र । १७॥ पात्रकेसरी ८३, १२०॥ न्यायभाष्य ३, ५, ८, ९, १०, १५, २४, १३, १९, पारस्वामी, २, ८३ । ५५, ५०,६१, ६०, ८९,९५,९९,०८, पाराशर, ०६॥ पार्थसारथि ११, ६७, २४ । 1१७,९,१२,१३५, १३ । न्यायमञ्जरी १,८,९,१०,11, १९, २५, २८, पिङ्गल। ३५, ४०, ४९-५२, ५९, ५५, ७३,७५, ७, पुरातच । ८ । ७८, १, ८५, ९४-१००, १३, १४, | पुरपार्थसियुपाय ६२ । १०८, १९, २३, १२४ । पूज्यपाद, २१, ४०,४३, ४६-१८,५१, ०१॥ प्रकरणपधिमा १,२६,२६,४२,५०,६०,३, न्यायमुख १०८,१०९, 11, 110,18२ । भ्यायवार्तिक ४,८,1,१५,२४, १८-५१,८१, २१,११.-1१२,१३५ । प्रजापति, ३।। १०८,111,10,1.0 न्यायविनिश्चय 1, १६, १९, ५१,1, ८२.९०, प्रभाकर ५, १०, २६, ५२, ११, १०, ३५, १०३,१०९,...,११,१२०,१०,111 न्याय विनिश्चयटीस,1,२५, १६, १२३॥ ममाचन्द्र १३,२७,६५,१०,८१,९५,९७,९९, न्यायसार ,१९, ९२, ९६,९८-1.., 108- 1.३,२१,१११। १०५,१५१,111 प्रमाणनयतावासोक ..., १५,१८,१५, १८, पापसारतात्पर्यतीत १५ ॥ ५९,५७,६८-०१,.,८१,८५,८०-९३, न्यायसूम ,,.,९,१५,16,२०,२३,२५, ५०,९९,10,11,108,110,१२९, ११,५१,५९, ५१,१५१,१०,११, ७ भाषाटिप्पणगत विशेष नामों की सूची प्रमाणपरीक्षा २, ७, ९, २३, १५,२०,६,७०, भामह ५०। ७२,७१,७८,८३-८४, ११1। भासर्वज्ञ , ९२, ९६, ९७, १०३, १३४, ३५, प्रमाणमीमांसा १,२३, १०६-१०८, १९, १३ । प्रमाणवतिक, १०, ११, १८, ५४, ६३, म ७४,७१,८९,९०, १५, १६, १३१ । मझिमनिकाय ३०, ३४,३८,६१, ६२, ७६ । प्रमाणर्तिकालकार ९,५४ । माध्यमिककारिका १४। प्रमाणसमुचप', ५, ६,१५, २६, १८,५०,५२, मध १२५, १२६॥ २७,49,104,1३, १४, १४०, ११२ । भनोरथनन्दिनी ७५, ७०। प्रमाणसमह १,२,६५,८३,८५,1101 मल्लिपेण ६५। प्रमेयकमलमार्तण्ड ९, १३, १८, २५, २६, ३०, महावमा ६11 ४५, ५१, ६५, ३६, ७४, ६, ८, ४२, महावीर २०, २९, ३३, ३२, १८, ५५, ५०, ६१, ९७,५९, 1..,१०३, ०९, १९-२१, १२३, २४,१२९,1201 प्रमेयरनमारा २, २, २७, ३५, ३०, ३०, ३, | माठरवृत्ति ३९, १२, १५, १, ९५, ९१, १३९ । माठर ८१,८९,९६,९०,९९, १०४ १,८,८२,८३,९०, ९२,९४ । माणिक्यनन्दी,५, १३, १४, २०, ५८, ७२, प्रास्तपाद ५, २३, २१, २, ३, १,५०, ७९, ८१, ८४, ८०-९१, ९५.९१, १०३, ९२, ९६, ९७, १००,०३,१०१, १०७ । मारतपादमाप्य ३,४, १५, २८,४५,४७,१८,७२माधवाचार्य १७, १४ । ८१,८८, ९२,९६, ९८,९९, ११, १०३, मुण्डकोपनिपद् ५६ । १.६,१०५,१०,१३,१३९॥ मुकावली २३, १५,४७,८२, १३५ । ब य पुद २०, २९, ३१,३२, ३६,५७, ५८,६१,०६॥ यज्ञट १२ । घुपोष..। यशोविगय २०, ५६, ११, १२८, २९, ३५, पृातदप्यसमटीका १२५ । १३,१४२॥ हत्म्वयंभूस्तोत्र । युक्त्यनुशासन ५८। घृती,1,२१,५२,१३ योगसूत्र १,२९, २३, २०, ६२,७१, १२, यूरतीपनिका ११,२६। गृहदारण्यक ३६. योगसूत्रमाप्य २, २९, ३५, ३६, १८, ५०, ११, धृहदारण्यवार्तिक । बोधिधर्यावतार .. पोगसेन ५९,३.1 घोषिपर्यायापन्जिा र प्रसूप (शाशमाप्य )२,३०, ११, ५८, ६३, रसामरावतारिका ९९, २३ । ६१,..। रानवार्तिक । राशनार्मिकार २२ रामानुज १३३, 100 भगरती २०,२०,५१-५१, १,२९,७. रामायण. मदया २.१५॥ माप्रपा संघीयस्त्रयी, १,२२, ५५ ५५, १०,०, ६० भरि, ०१,११९,१३५. मरदाय, स्यीयवीरपश्मृिति, ५, १२, १५, ११, ७५, भामठी.,११,१५,१.,18.1 १,५९,01-st, २५ ।

३५ A ५०, - , धागण्य ५१ ७. भाषाटिप्पणगत विशेष नामों की सूची व शहरमिन २३ ॥ पद्धमान ३२, ३३, १०८। शङ्करस्वामी १०९। वल्लभ २५, १२६ शङ्कराचार्य २, ३६, ६३, ६४, १३७ । पसुबन्धु ६, ४४, 18.1 शान्तरक्षित ६, १७-१९,३०, ३२, २३, ३१,५०- वाचस्पति २-4,1, १०, ११, ४९, ५०, ५२, ५२, १७,६७, ६२,८२,१२। ५९, ६७, ०३ ७५,८1, ८५, १३, १२३, शाबरमाध्य १,१६, २६, २०, ३, ४८, ४९, १४०,१४२ । ५१, ५२, ७७, १३९। शालिकनाथ १२, वात्स्यायन ३-६, ४९,८९,९५, १२०॥ ९४,३२, १३४। पात्स्यायनमाप्य ३, ४८, १४ । शास्त्रदीपिका ५, १२, २३, १३१ पादद्वात्रिंशिका १०, ११३।। शास्त्रवार्तासमुच्चय ३६, ६१ । वादद्वाविंशिका (यशोविजय) शास्त्रवासिगुचयटोका (स्योपज्ञ) ६५ । वादन्याय १, ५९, ९३, १६, १0८,110, १२.. | शास्त्रवार्तासमुच्चय-टीका ६६ । श्रीधर ३, 11,14, ७३, ८, १९७। घादाष्टक..। श्रीभाप्य १२०, १३२, १३३ । वादविधि ३,१ लोकवार्तिक ५, १६, १७, १६, २०, ३०, ३१, पादिदेव २३, ७, ९४-९५, ९९, १०३, १०७. ६७, , ०,१,७३,७६, ७८,९१,१३७ । 106,1२९. पादिराज १२३ । श्लोकवार्तिकम्यायरत्नमाला ३१, ५१, ५१, ६७ । यादोपनिषद्वात्रिंशिका १७॥ स सन्मतिटीका , २५, १,५९, ५६, ५७, ६५, विद्यानन्द २, ७, ८,१३, २३, २४,३८, ४७,४८, ८३, १२९,१११। ५२, ५६, ६२, ६६, ७२, ८३.८५, १८, सरगतितर्फ ७, ५८, ११, १०८। १९, १२, १२३, १२४,१४०॥ सप्तमहोतरहिणी ६४ । विद्याभूपण ( सतीशचन्द्र) ११२ । समन्तभम ६-८,३३, ५७,६८,1001 विन्ध्यवासी ५२, ५३। सर्वदर्शनसंग्रह १०, १३, ४४। विशुद्धिमार्ग ३९ १३,१०,६६। सर्वार्थसिद्धि २१, २२, २५,३७, ३९, ४, ५२, विशेपावश्यकभाष्य २२, २४, ३५, ५५, ११, १३, १६, ४८, ७२, १३॥ ७२, १३८॥ संयुत्तनिकाय १२। विशेषावश्यकभाष्यवृत्ति ४७ । सामट ३ । विश्वनाय १२७। सांस्यकारिका ३,२३, ३३,३५,१०,४२,४२,४५, विष्णु ३।। १५,५१, १३, १६,८९,३२, १३३, १३८ । चेद, १८, १८, १९,३३,३१,७३ । सारयतायौमुदी ३, २४-२६, ४५, ६७ । वेदान्तपरिभापा ११४॥ सोरयसून ११, ५१, १३१॥ पाकरणभुपणसार ११६ ॥ सिद्धर्षि १,११,२५ वैशेषिकसूत्र , ५, १५, २३, २६, २८, २३, सिद्धसेन ६-८, ३३, ५०, ५५, ५७,६,७,८०, १२,५५, ६६, ७१,८५-८५, ९६, १२, ८३,९१-९३,९७,१०३, १०५,104,110, १५६, १२ 1१२,10,२८, १३५, ११०,"। मझा। सिद्धान्तचन्द्रोदय ५। सिद्धिविनिश्चय १,१९ सिद्धिविनिधयटीका २२, १५, ९,111,1101 राबर सीमन्धरस्वामी ८३ शम्दानुसासन ।

सुगत ३५, १०४॥
सूत्रतास ५, ६॥
स्थानाग, २०१४
.
३६
७. भापाटिप्पणगत विशेष नामों की सूची
हेतुबिन्दुविवरण ३४॥
हेमचन्द्र ३-४, ७,4,10,11,10,1५, १८-२०,
२३, ३५, ३१, ११, १२, १९-81, 98-81,
स्फुमिधर्सकोपग्याख्या ११-३॥
५८, १९, ५१.५१, ५६, ५७, १०, ११,६१,
१५, ६८-७२,७१, ७६-८०,८३,८१-९९,
स्याद्वादरपाकर 4-१०, २३, २५ २१, ५८,
१२-100, 200,01-104,11,116,
५३, १४ १५, ६८ ४१, ७६, 41, 42,00,
119, 11, २१, २१, १२, १३२,
१३५,११६, 11, 11
हेमशारदानुशासन ३९, १०८, ३॥
हैमशब्दानुशासनयुहदबत्ति ।।
है
दरिमन १८, ५, ११,६५।
Buddhist Logic , 42, 18, 19 !
हेतुचक १४२ ।
Indian Logic 1831
हेनुविन्दु ( लिखित ) 2, १२, १३, ८३1 Indian Psychology: Perception 17,
हेतु बन्दुरीका (लिखित) 10, 11, 10, 11,
६१, ५७, ७८,0001,५)
Pre Dinnaga Buddhist Logic १२||

Praman Mimansa

Author
Hemchandracharya
Title
Praman Mimansa
File name
Praman Mimansa
Text
OCR done
Citation
1939
Published
2012/08
Publisher
Calcutta.,the Adhisthata Singhi Jaina Jnanapitha
Language
Sanskrit
Pages
319
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
311047
Barcode
99999990319973.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
4BCgmwbyakd
Download PDF

Praman Mimansa