·THE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
A
COLLECTION OF RARE EXTRAORDINART SANSRIT WORKS.
WORK NO. 95
VIS'NU SMRTI
(THE INSTITUTES OR VISNU)
TOGETHER WIT} EXTRACTS
FROWE 771F
SANSKRITCOVENTARY OF VAADA PANDIT CALLED VAIJAYAKAN
TDITTD
WITH CRIT CAI VOTES, AN ANUKRASAVILA AND
IDEXES OF WORDS AND MANTRAS
By
JULIUS JOLLY, PHD
PROTECOR OP EAX SERIT AND COXTARLTITX FaLLOLXY IS THE
VIVERSITY OF WURZBURG
THE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE
VARANASI-1 (India)
1962

·प्रकाशकीयं किञ्चित् सुदीर्घकालाद्दुरापाया विषणुस्मृते कापि शीर्णा प्रतिरेका श्री जे०-जाली- महोदयः कथमप्युपलब्धा । पाठभेद-सी कादिप्रामाण्येऽपि तस्यास्तैव्यापकम- नयरतमनुसन्धान कृत्वा श्रीनन्दपण्डितविरचिताया वैजयन्तीसरहतटीकाया: कथमपि प्राप्तैः जीर्णशकलैः सह सुसम्पादनं कृतमथ एशियाटिकसोसायटी- नामाग्लप्रकाशनसस्थानेन ग्रन्थरूपा विष्णुस्मृतिरीशयीयैकाशीत्यधिकाष्टादश- शततमेऽन्दे प्राकाश्यमापथ । तदनु पुनःप्रकाशनाद्यभायादस्याः पुनरदर्शनं जातम् । समीपातीत- कालतोऽस्या विद्भिरनुदिन क्रियमाणया चिकीशयास्माभिस्तप्रावधाने सतत- यने चश्ते तदेव संस्करणमस्याः कथमपि हस्तगतममूत, प्रस्तुतं च संस्करण वर्णमुटिमात्रसंस्थत तस्यैर प्रतिरूपमिति सुधीभिर्विभाव्यम् । श्राशास्महे यद् विदुषा सुदीर्घकालव्यापिन्यावश्यकतापूर्तिद्वारेगये तॉस्तोपयेदिति। श्री जे-जॉलीमहाशयसम्पादितमथैशियाटिकसोसायटीप्रकाशित संस्करण- माघारीत्यैवास्माभि प्रकाशनमतस्या कृतमतो वयं तयोईयोश्विरश्तज्ञा इति। -प्रकारका

·il faculrera: 11
THE
INSTITUTES OF VISHNU
TOGETHER WITH EXTRACTS
FROM THE
SANSKRIT COMMENTARY OF NANDA PANDIT CALLED VAIJAYANTI
EDITED
WITH CRITICAL NOTES, AN ANUKRAMANIKA, AND
INDEXES OF WORDS AND MANTRAS
By
JULIUS JOLLY, PH. D.
PROFESSOR OF SANSKRIT AND COMPARATIVE PHILOLOGY IN THE
UNIVERSITY OF WURZBURG
CALCUTTA
PRINTED BY J W. THOMAS, BAPTIST MISSIOV PRESS,
AND PUBLISHED BY
THE ASIATIC SOCIETY, 57, PARK STREET
1881.

·PREFACE. 1 The five VISS, which have been used for the present edition of the Vishnu smrit: and of selected portions of its old Commentary, may be divided into three classes V'=India Offi e MS 915, V India Offi e MSS 1544, 1545, and V3 = India Office MSS 1246-48 Each of these threc Devanagari MSS contains the text of the Vishnu smrti together with the Commentary of Nandapandita (N), called Vaijivanti They are from Colebrooke's collection and appear to have been written in North India about the end of the last or beginning of the present century The very numerous clerical errors, omissions and other defects exhibited by them are mostly common to all the three, and as it is tolerably clear that they cannot have been copied from one another, they must at least have been copied, either directly or very nearly so from one and the same original of this rather faulty codex archetypus Vi, a neatly written MS consisting of 506 pages ( 299 leaves) a 15 lines à 53 56 aksharas, appa rently the copy used by Colebrooke himself, would seem to be on the whole, the best representative, but in several places, in the Commentary particularly, the original readings have been preserved in V2 and V3 * • The statement towards the end of y13, 94 fT (v 1 मास्वरस्य) १६७९ काश्या केशवनायकरवनृपतेराश्रमवाप्य स्मृतेवि णोयाकतिमा च बार रिमला श्रीनन्दशर्मा सुधी wh ch has enabled me to fix the date of the compos tion of the Valjayanıt at 1622 A D (see the Introduct on to my translation vol VII of the Sacred Books of the East page xxx 1) t's fully connrmed by the dographical notices In ng Nandapandia and his fam ly in the Introduct on to Mandl ka Vyavaharamayukha and Yo flavaltya (Bombay 1880) ·2 PREFACE 2 V4, an excellent Devanāgarl copy of the Vaijayanti in the possession of Dr Buhler,consisting of 476 page (239 leaves) ā 15-18 lines, a 40-48 aksharas, written 'sale 1775 ( A D 1853) puny agrāme', and corrected throughout As might be expected from its southern origin, this MS, which was most kindly and liberally placed at my disposal by its owner, differs considerably from V1-3, to which class, in spite of its modern date, it is infinitely superior in correctness nearly throughout, its only important blemish consisting in the fact that the Com. mentary on chapters VII-XVII, 22 is entirely omitted, while the Commentary on V and VI is defective, and the comments on I and III show also a few lacunæ The genuineness of the corresponding portions of yl-3, which luckily enough are in a tolerably satisfactory condition, is proved by theic agreement with the text of chapters |--XVII as given in V, by their similarity in point of style with the remaining parts of the Commentary, and by the reference which they contain, in the gloss on XV, 9, to an earlier work of Nandapandita A few other passages which are found in V1-3 but wanting 10 V, viz , part of the Introduction and the final portions of thosc MSS. cannot have formed part of the original work of Nandapandita, as he is repeatedly referred to in them in highly eulogistic terms 3 v. a Devanagari MS of the text only, written sam [vat] 1807 ( A D. 1750 ), probably at Benares It was kindly lent to me, together with the three other India Office MSS, by Dr. Ross This MS, is defective in many parts, very carelessly written, and the least valuable of all, though it is the oldest. Besides these MSS, I have collated the two hitherto printed editions of the Vishnu-smpiti This collation has led to the result that the second edition (? ), published in Calcutta 1876 in Pandit Jibānanda's Dharmashästra-sangraha, is simply ·PREFACE 3 a reprint of the first Calcutta edition (C1), and that the MS used for the latter, the evident faultiness of which had loog ago determined me to undertake a new edition, must have belonged, on the whole, to the same class as v A very considerable part of the false readings, &c , in C!,. has been traced in that MS Some of them are found in Vl.- as well, and there are a few other instances of special agreement between C?," and V-s, such as the highly characteristic omission of the greater part of chapter LXXXI, and the equally characteristic interpolation in LXV, 2 This interpolation is clearly due to a piece of the Commentary baving crept into the text, and to the same sour may be traced nearly all the other interpola. tions in C',2", as well as the far less numerous interpolations which the MSS exhibit The Commentary, which is in most cases a running gloss on every word of the text (T ), has not only enabled ine to trace interpolations and omissions, and to establish the general superiority of Vi over the two other classes, it has also proved an excellent check on the whole text in Vº, which has served as basis for the present edition In my endeavours to ascertain as nearly as possible the reading conimented on by Nandapandita, I have naturally derived much aıd from v!-3 as well, and even from C',' and from v, which latter MS has clearly been copied like the rest from a copy of the Vaijayanti The difference between the three classes is nowhere so marked as to constitute them so many different recensions Readings opposed to the tenor of Nandapandita s Commen tary (C) have generally been given in the notes only, the only important exception to this rule being the Vedic Mantras, * Sec : &, the critical notes on V 91, 104, X1, 8, XLYII 2, XLIX 6 LXIV, 37, LXVIII, 16 LXIX, 3,6 LXXV, 2 3 ·4 PRETACE many of wh h appear 10 have been altered and corrupted at a very curly period for amending these ] have fully availed myself of the help afforded by the extensive analogous sections of the hathala Grhya sür1 and in some cases, by the Vedic Samhitis and by the Brahminas The Mantras in XLVIII, 9,10 have been left as they are, because, though traccabic to the White Yajurveda, they may have been remodelled in order to adapt them to the particular sacrificial rite described in chapter XLVIII Viol1tions of the laws of samdhi have been constantly correcied in the Mantras, but not clsewhere, where they may be viewed as archaisms The numerous analogous and identical passages in the other law books have been carefully compared, and have occasionally determined my chorce between the several traditional readings, but I have very rarely admitted a reading from them, whatever its intrinsic merits, if I did not find it in one of my texts as well, or if it was decidedly opposed to Nandapandita's comment An equally sparing use has been made of the numerous quotations from the Vishnu smrit to be found in most other commenta Ties on law works Among these, Apararka's Commentary .) on Yajdavalkya smpite (Ap) has been preferentually used, both on account of its comparative antiquity, and because it contains a greater number of quotations from the Vishnu smriti, than all the other Dharmantbandhas, I know, takea together Unfortunately Aparärka does not shaw lumself more accurate 10 making quotations than Hindu jurists generally are, and among the passages taken from the Vishau smritt are several which he quotes in confirmation of one doctrice La one place, and in confirmation of a totally different doctriac no another place Readings found in the works of Aparárka, Vidāneśvara and Jagannatha have been substituted for those given by Nandapandita in four or five cases the only impor tapt one of which will be found in the chapter on debts (VI, ·PREFACE S 38, 39 ) It remains to add that in a certain number of mostly quite irrelevant cases Nandapandıta's reading have been discarded in favour of readings found in MSS or prints of one or several among the three classes, simply because the former seemed decidely less suitable, or less certain, than the latter But while I had from the first been very distrustful of my own discernment in this respect, a repeated examination of the whole text and commentary has caused me, before sending this edition to the press, to restore the readings apparently guaranteed by the authority of Nandapandita even in several places, where I had rendered different readings in the translation It is to this cause that the majority among the corrections subjoined at the end of this Preface (page 7) will be found to be due The Critical Notes given under the text will show how the principles explained above have been worked out They contain all the vy 11 of the MSS and of C?, excepting paipable clerical mistakes and misprints, and a few slight omissions, and those among Aparärka's vv Il which agree with one of the traditional readings By quoting all his and his brethren's vv 11, interesting as they are, the apparatus criticus, already extensive, would have been swelled beyond reasonable proportions In making the extracts from the Commentary, which have been added at the foot of each page, I have aimed above all at brevity, giving for the most part no more than what seemed required in order to justify the way in which the more difficult passages have been rendered in the translation, and omitting all the extraneous matter, to which the great bulk of the Vaijayanti, justly called an catire "body or digest of law" by Colebrooke, mainly dus The bumerus quotations from * Misc Essays, II, p 487.

·6 PREFACE. other law books, in particular, have nearly all been left out, because full references to the analogous passages in the Smritis of Manu (M.), Yājšavalkya ( Y.), Apastamba and Gautama, all of which are generally accessible through the medium of reliable editions and translations and are very im. portant for a right understanding of the present work, havo been given in the footnotes to the translation.* The Anukramanıkā has been taken from V', with modifications and additions The first ladex contains all the more remarkable terms occurring in the Vishnu smriti, especially those terms (including a number of epithets of Vishnu and of remarkable compounds ), which are either not given at all in the great Petersburg Dictionary, or to which it has become necessary, in the translation and notes, to assign other, or more special, or more closely defined meanings, than those given in that standard thesaurus of Sanskrit words The upwards of 370 words, of which the Index is made up, will go far to prove that the Vishnu-smriti is perhaps hardly less important for the purposes of lexicography, than for the study of Indian Antiquities t For * The Mantras are as a rule not explained by Nandapandita some of ilem Devapila's inlerpretations in the Kathakagrihya-bhishya have been quoted † The new meanings which have been asigoed in the translation to a certain number of terms in the final and introductory and two or three other Vishnutic chapters, might perhaps sem far-fetched and objectionable from an European point of view But their correctness 1 warranted by the authorlty of Nandapandita, Santara, Styana, Devapila and other native commentators, whose statements have partt. cular weight for the Interpretation of such modern and highly artificial compontlong as the Vishiruſtic portions of the present work For 2 detailed attempt at dutinguishing the modern accretions to the Vishnuimritl from the original stock, sce the Introdurtion to the Translation (in Sacred Pooks of the East, vol VII ) ·PREFACE 7 The most important among the words contained in the first Index have been communicated by me at various times to Dr von Bohtlingk, and will be found inserted in their places in the hitherto published fasciculi of his new Dictionary, but it has been thought advisable to annex, at least, as complete a Tist of this kind as possible to the present publication, as a full Index of all the Sanskrit words contained in the Vishnu smriti would have far exceeded limits assigned to it The second Index contains the Pratikas of the Vedic Mantras quoted or referred to in the Vishnu smriti. Those places in the Samhitās and other Vedic works, where the entire Mantras in question may be found, have been indicated in the Notes to the Translation * It remains for me to express my sincerest thanks to Dr A F, Rudolf Hoernle for his great kindness in charging him self with the final revision of each proof I was not able to correct the proof sheets more than once myself, because they had to be sent out from India J JOLLY Wurzburg April 2nd 1881 *ct Vol VII of Sacred Books of the Last, Ed Max Muller.

·॥ श्रीविष्णुस्मृतिप्रारम्भः ॥ ॥ ब्रह्मराभ्यां व्यतीतायां प्रबुद्धे पद्मसंभवे । विष्णुः सिसचर्भूतानि जात्वा भूमिं जलानुगाम् ॥ १॥ जलक्रीडारुचिशुभं कल्पादिपु यथा पुरा । वाराहमास्थितो रूपमुजहार वसुन्धराम् ॥ २॥ वेदपादो यूपदंष्ट्रः ऋतुदन्तश्चितीमुखः। अग्निजिह्नो दर्भरोमा ब्रह्मशोर्षों महातपाः ॥ ३ ॥ अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गश्रुतिभूपणः । आज्यनामः खुवतुण्डः सामघोपस्वनो महान् ॥ ४ ॥ धर्मसत्यमयः श्रीमान्क्रमविक्रमसत्कृतः प्रायश्चितमहाघोणः पशुजानुर्महाकृतिः ॥५॥ I, 3 प्रतुवक. C1,27. चिता. 11-3 Chy; Harivamsa 2227 चिती. like Vi N. 4. श्रुवस्तुण्डः VI-3; पस्तुण्डः C; सयक्षुण्डःY. सामघोपमहास्तनः ॥ VI-301,2. 5. प्रायश्चित्तमयो वीरः पशुजानुमहा- वृणः॥Cir. 1, 3 ...महत्तपः सामध्य पृष्टयनुकूलं यस्य स तथेति । 4 .. वेदो द्विगुणितदर्भमुष्टिस्तौ चैष्टिकपाशुकभेदेन द्वावेव । श्रुती को । अझ छिनो वेदाप्रभाग चुगादिसंमार्जनार्थः। तावेव सद्भपणे कुण्डले च । आज्ञमाज्यधारा... । सुवस्तुण्डं मुलायमाणः ।...

·२ 11 विष्णुस्मृतौ १॥ उदानान्त्री होमलिङ्गो धीजीपधिमहाफलः । वेद्यन्तरात्मा मन्त्रस्तिग्विकृतः सोमशोणितः ॥ ६॥ वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यादिवेगवान् । प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरन्वितः ॥ ७ ॥ दक्षिणाहृदयो योगमहामन्त्रमयो महान् । उपाकमोठरुचिरः प्रवर्यावर्तभूषणः ॥८॥ नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिपदासनः । छायापलीसहायो वै मणिशृङ्ग इचोदितः ॥१॥ महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् । एकार्णवजलभ्रष्टामेकार्णवगतः ॥१०॥ दंष्ट्राग्रेण समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया । आदिदेवो महायोगी चकार जगतीं पुनः ॥११॥ एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना। उद्धृता पृथिवी सर्वा रसातलगतापुरा ॥१२॥ 7. चेद० CPr. ज्ञानदीचा. 1. 9. ऽसी for 0 Cr om. r. 12. देवी for सर्वा -- ( and N.?). "महाफले वृपणो । वैदिः प्राग्वंशान्त स्थिता । ऐष्टिकी । "विकृतो विलपणः अहेन मन्त्राणामपि वैरूजण्यात्.. 7. वेदिमहावेदि" 8. "महानहीनसभादिरूपेण विततः । उपाकर्मणी पशुस्तोनोपाकरणे... प्रदायों धर्मस्तस्यायतः पयःसेचनेन मालामालादिवतिः स एव भूपण- भकारो यस्य स तथेति ॥ 9"उपनिपदो घेदान्तवाक्यानि 11. भादिदेवश्चनुमुवादिप्रष्टा... 12 ...पुरा प्रथमत उमृता... ...

·॥ विष्णुस्मृतौ १॥ उद्धृत्य निश्चले स्थाने स्थापयित्वा तथा स्वके । यथास्थानं विभज्यापस्तद्गता -- मधुसूदनः ॥ १३ ॥ सान्द्रयश्च समुद्रेषु नादेयीश्च - नदीपु- च । पल्वलेषु च पाल्वल्यः सरःसु च सरोभवाः ॥ १४ ॥ . पातालसप्तकं चक्र लोकानां सप्तकं तथा । द्वीपानामुदधीनां च स्थानानि विविधानि च ॥ १५ ॥ स्थानपालांल्लोकपालानदीशैलवनस्पतीन ऋपीश्च सप्त धर्मज्ञान्वेदान्साङ्गान्सुरासुरान् ॥ १६ ॥ पिशाचोरगगन्धर्वयक्षराक्षसमानुपान् पशुपक्षिमृगाद्यांश्च भूतग्रामं चतुर्विधम् ॥ मेघेन्द्रचापशम्पाद्यान्यज्ञांश्च विविधांस्तथा ॥ १७ ॥ एवं वहारो भगवान्कृत्वेदं सचराचरम् । जगजगाम लोकानामविज्ञातां तदा गतिम् ॥ १८ ॥ 13. स्थापिता च Cr. 14. सामुद्रयश्च and पाल्वल्यः (पालल्यः) all; the latter for metrical reasons. The sense and the analogy with meats would have required accusative forms. सरोवराः ।। 1,33; सरोद्भवा. ॥ v, from the C. 16. नदी: V14 17. com. v. .चापसम्पातान् C,2. 18. विष्णुः स्थावर- जङ्गमं । चराचरं जगत्कृत्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ VE 13, 14...स्थापयित्वा तद्गताः पृथिवीस्थाः समुद्गजा अपः समुदेषु... यथास्थानं विभज्य गमयिस्वा . 17. "इन्द्रचाप इन्द्रधनुः । विद्युत् । भादिशब्देन ग्रहनक्षत्रादीनां ग्रहणम्" 18 वराहो घराह- रूपो विष्णुरिदं चराचरं (सचरा०१) स्थावरजङ्गमं जगद्विश्वं कृत्वा लोकानां...अविज्ञातामलक्षितां गतिं स्थानं जगाम... . शम्पा ·. ॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥ अविज्ञातां गतिं याते देवदेवे जनार्दने । वसुधा चिन्तयामास का धृतिमें भविष्यति ॥ १९॥ पृच्छामि कश्यपं गत्वा स मे वक्ष्यत्यसंशयम् । मदीयां वहते चिन्तां नित्यमेव महामुनिः ॥ २० ॥ एवं सा निश्चयं कृत्वा देवी स्त्रीरूपधारिणी। जगाम कश्यपं द्रष्टुं दृष्टवांस्तां च कश्यपः ॥ २१ ॥ नीलपङ्कजपत्राक्षी शारदेन्दुनिभाननाम् ॥ अलिसंघालका शुभ्रां यन्धुजीवाधरां शुभाम् ॥ २२ ॥ सुन सुसूक्ष्मदशनां चारुनासां नतभ्रुवाम् । कम्बुकण्ठी संहतोरूं पीनोरुजघनस्थलाम् ॥ २३ ॥ विरेजतुः स्तनौ यस्याः समौ पीनी निरन्तरौ । शक्रेभकुम्भसंकाशी शातकुम्भसमद्युती ॥ २४ ॥ मृणालकोमलौ याह करौ किशलयोपमौ । रुक्मस्तम्भनिभावूरू गूढे श्लिष्टे च जानुनी ।। २५॥ 21. स Civ. 22. वन्धुपुष्पा. V. 23. सुशुभ्रस्पृष्टदशन C"" सुशुभ्रदशर्ना 7. स्थलं 1 V1-3; स्थली । C. स्तनी 7. 24 विरे- जनुस्ततो .. मत्तेमकुम्भ. Chr. 25. लिटे all; अश्लिष्टे अनभि- व्यामधिनी N. 19. .मयेदानी तिराधारवाक्तिः का भरिन्यति ॥ 23.. परस्परस्पर्श- मुम्बानुयुभूपया चान्योन्यसंहिटोल्युगला...पीनताभूपितोरजधनपिपयाम् ।। 24 समी गपनाविध स्पस्थानादलितो। युगपत्तुलानुलिताविवान्यूना. धिकपरिमाणो वा।.. निरन्तराचन्योन्यसंश्लेपिणौ। शभकुम्भाविवाविमुक्त- मुनाक्यापी। मदनमहाराजमहाराज्याभिषेकायासादितो यहुएयरमार्धिती शासकुम्भकुम्माविन राजमानायुरोजी.. 25...गूढे भतिमांसलतया अस्पप्टे... T - ·- ॥ विष्णुस्मृतौ १॥ ज। विरोमे सुसमे पादावतिमनोरमौ । जघनं च घनं मध्यं यथा केशरिणः शिशोः ॥२६॥ प्रभायुता नखास्ताम्रा रूपं सर्वमनोहरम् । कुर्वाणां वीक्षितैर्नित्यं नीलोत्पलयुता दिशः ॥ २७ ॥ कुर्वाणां प्रभया देवी तथा वितिमिरा दिशः। सुसूक्ष्मशुक्लचसनां रत्नोत्तमविभूपिताम् ॥ २८॥ पदन्यासर्वसुमती सपनामिव कुर्वतीम् । रूपयौवनसंपन्न विनीतबदुपस्थिताम् ॥ २९ ॥ समीपमागतां दृष्ट्वा पूजयामास कश्यपः । उवाच तां वरारोहे विज्ञातं हृद्गतं मया ॥ ३० ॥ धरे तव विशालाक्षि गच्छ देवि जनार्दनम् । स ते वक्ष्यत्यशेषेण भाविनी ते यथा धृतिः ॥ ३१ ॥ क्षीरोदे वसतिस्तस्य मया ज्ञाता शुभानने । ध्यानयोगेन चार्वति । त्वदर्थं तत्प्रसादतः ॥ ३२ ॥ एवमित्युक्त्वा संपूज्य कश्यपं वसुधा ततः। प्रययौ केशवं द्रष्टुं क्षीरोदमथ सागरम् ॥ ३३ ॥ सा ददर्मामृतनिधिं चन्द्ररश्मिमनोहरम् । 31. स्थितिः ॥ Civ. 32. तज्ज्ञानं Ch; तदर्शन. 33. इत्येव- मुक्ता VI-3 Ch2y3; यथा भगवतोच्यते एवमित्युक्त्वा N. 26. भारोहावारोहाभ्यामतिसमी...27... ...दिशो दिग्भागाधीलोत्पलयुता- निय कुर्वाणाम् ।। 32...तरप्रसादत इति निखयोगोपायनिर्देश...

·६ । विष्णुस्मृतौ १॥ पवनक्षोभसंजातवीचीशतसमाकुलम् ॥३४॥ हिमवच्छतसंकाशं भूमण्डलमिवापरम् । धीचीहस्तैः प्रचलितैरायानमिव क्षितिम् ॥ ३५॥ तैरेव शुभ्रतां चन्द्रे विदधानमिवानिशम् । अन्तरस्थेन हरिणा विगताशेषकल्मपम् ॥ ३६॥ यस्मात्तस्मात्तु विभ्रन्तं सुशुभ्रां तनुमूर्जिताम् । पाण्डुरं खगमागम्यमधोमुवनवर्तिनम् ॥ ३७ ॥ इन्द्रनीलकडाराड्यं विपरीतमिवाम्बरम् । फलावलीसमुद्भुतवनसंघसमाचितम् ॥ ३८॥ निर्मोकमिव शेपाहेविस्तीर्णं तमतीव हि । तं दृष्ट्वा तत्र मध्यस्थं ददृशे केशवालयम् ॥ ३९ ॥ अनिदेश्यपरिमाणमनिर्देश्यधिसंयुतम् शेषपर्यङ्कगं तस्मिन्ददर्श मधुसूदनम् ॥ ४०॥ शेपाहिफणरत्नांशुदुर्विभाव्यमुखाम्बुजम् शशाङ्कशतसंकाशं सूर्यायुतसमप्रभम् ॥ ४१ ॥ 35. हस्तैर्धवरितरा० Cir. 41. T. om. V4. 35. हिमाघलाना शतेन संकाशमानमपरं भूमण्डल मिव वीचीनां हिमवदाकारस्यात् । एव हस्तारतैरनिचपले. तितिमाह्वयानमिन ।। 36. तीय सीरवीचीहस्तरनिशं प्रचलनेन चन्द्रमसि शोलयातिरायं विधानमिव ।... यस्मादरिणाहतक्रमपस्तस्मादतिशुद्धामूनितां गुरन्ती तनुं धारयन्तम् 1... 38....विपरीनं भूगतमम्बरमिर तस्यापि . मोलरणादिमयभ्याप्तयात् । समुद्भूतं संगातशोमम्... वीचय 37.

·७ . ॥ विष्णुस्मृतौ ॥ पीतवाससमक्षोभ्यं सर्वरनविभूपितम् । मुकुटेनार्कवर्णन कुण्डालाभ्यां विराजितम् ॥ ४२ ॥ संवाह्यमानावियुगं लक्ष्म्या करतलैः शुभैः। शरीरधारिभिः शस्त्रः सेव्यमानं समन्ततः ।। ४३ ॥ तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं ववन्दे मधुसूदनम् । जानुभ्यामवनीं गत्वा विज्ञापयति चाप्यथ ॥ ४४ ॥ उद्धृताहं त्वया देव रसातलतलं गता। स्वस्थाने स्थापिता विष्णो लोकानां हितकाम्यया॥ ४५ ॥ तबाधुना मे देवेश का धृतिर्वे भविष्यति । एवनुक्तस्तदा सेव्या देवो वचनमब्रवीत् ॥ ४६॥ वर्णाश्रमाचाररता शास्त्रकतत्परायणाः। त्यां घरे धारयिष्यन्ति तेपां त्वद्धार आहितः ॥ ४७ ।। एवमुक्ता वसुमती देवदेवमभापत। वर्णानामाश्रमाणां च धर्मान्वद सनातनान् ॥ १८ ॥ 45. स्वे स्थाने CI,v. 47. एताः शास्तत्पराः। V. 48. धर्मा न्मह्यं वदाशु भोः ॥ Vi in mg.; धर्मान्वद सनातन ॥ Vi-3; सना- तनान् ॥ Chir; defective. See 63 (शाश्वतान् ). 43....मृदुतरे. करतलै सस्नेहं संवाहितचरणकमलम् । गदापद्माविष्ठानीभिर्देवतामितिमतीभिः । पार्श्वयोरुपास्यमानम् ॥ मधुसूदनमवलोक्यावनिकृतजानुमण्डला धारणी अभिवाद्यानन्तरं स्वामि- मतं विज्ञापयामास ॥ 45....स्वस्थाने स्थापिता... शंखचक्रः 44 ...

·। विष्णुस्मृतौ १॥ त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि त्वं हि मे परमा गतिः। नमस्ते देव देवेश देवारिवलसूदन ॥४९॥ नारायण जगन्नाथ शङ्खचक्रगदाधर । पभनाभ हृषीकेश महावलपराक्रम ॥५०॥ अतीन्द्रिय सुदुप्पार देव शाधिनुर्धर । वराह भीम गोविन्द पुराण पुरुषोत्तम ॥५१॥ हिरण्यकेश विश्वाक्ष यज्ञमूर्त निरञ्जन । क्षेत्र क्षेत्रज्ञ लोकेा सलिलार्णवशायक ॥ ५२ ॥ मन्त्र मन्त्रवहाचिन्त्य वेदवेदाङ्गविग्रह । जगतोऽस्य समग्रस्य सृष्ठिसंहारकारक ॥ ५६ ॥ धर्माधर्मज्ञ धर्माङ्ग धर्मयोने परप्रद । विष्वक्सेनामृत व्योम मधुकैटभसूदन ॥ ५४ ॥ बृहतां हणाज्ञेय सर्व सर्वाभयप्रद। वरेण्यानघ जीभूताव्यय निर्माणकारक ॥ ५५ ॥ 52. सलिलान्तर. Chr. 53 यन्यमन्त्र2. 54. धर्म धर्मज्ञ C. 55. जेय CV. निर्वाण.C. 51.....मुतरी दुयं पारमन्तो यस्य । सुदुष्प्रापेति पाठे दुरधिगमः । देवो पुतिमान् । 52. ...विश्वस्मिनषिणी यस्य सर्वसाशिस्वात् । विधतो- पिणी यस्येति था। 53. मन्यो अगादि...। ...मन्त्रं पति पटतीति होता। ...वेदा गादयः । पेदापानि शिशादीनि । उमयं विग्रहो यस्य । ...55. वृद्धता पाममहापरिमागाना पालामावादीनाम...। जामशरयः ।...सर्वस्परयासः ।...जगनो विश्वस्य निर्माण करोति... भयो ·है . ॥ विष्णुस्मृतौ १॥ आप्यायन अपां स्थान चैतन्याधार निष्क्रिय । सप्तशीर्षाध्वरगुरो पुराण पुरुपोत्तम ॥५६॥ ध्रुवाक्षर सुसूक्ष्मेश भक्तवत्सल पावन । त्वं गतिः सर्वदेवानां त्वं गतिर्ब्रह्मवादिनाम् ॥ ५७॥ तथा विदितवेद्यानां गतिस्त्वं पुरुषोत्तम । प्रपन्नास्मि जगन्नाथ ध्रुवं वाचस्पतिं प्रभुम् ॥ ५८ ॥ सुब्रह्मण्यमनाधृष्यं वसुषेणं वसुप्रदम् । महायोगवलोपेतं पृश्निगर्भ धृतार्चिपम् ॥ ५९॥ वासुदेवं महात्मानं पुण्डरीकाक्षमच्युतम् । सुरासुरगुरुं देवं विभुं भूतमहेश्वरम् ॥ ६०॥ एकव्यूहं चतुर्या जगत्कारणकारणम् । ब्रूहि से भगवन्धर्माश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतान् ॥ ६१ ॥ आश्रमाचारसंयुक्तान्सरहस्यान्ससंग्रहान एवमुक्तस्तु देवेशः पुनः क्षोणीमभापत ॥ १२ ॥ । 61. चतुर्वक्त्रं Chir. 50. आप्याययति जगदिति । ...चैतन्यस्य विज्ञानस्याधारी निवास- स्थानम् ।... 57. सुतरां सूक्ष्माः परमाणवस्तेषामोशः क्रियादिहेतुः... 59....सुतरां ब्रह्मण्य इति...। ब्रह्मणे वेदाय ब्राह्मणाय वा हित इति ब्रह्मण्यः ।... निराकाशो गर्भ मस्य । तस्मात् ... आकाशः संभूत इति श्रुतेः। तान्योंषि तेजांसि सूर्यादिषु येन । तेजस्तेजस्विनामहं प्रभास्मि शशिसूर्ययोः। इत्यादि स्मरणात् ॥ 60....विभुयापका...। 61. एव एव म्यूहो विराटस्वरूपो यस्य ।...जगत्कारणानां महाभूतानाम....

·॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥२॥ ऋणु देवि धरे धर्माश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतान् । आश्रमाचारसंयुक्तान्सरहस्यान्ससंग्रहान् ये तु त्वां धारयिष्यन्ति सन्तस्तेषां परायणान् । निषणा भव वामोरु काञ्चनेऽस्मिन्वरासने ॥ ६४ ॥ सुखासीना निबोध त्वं धर्मान्निगदतो मम । शुश्रुवे वैष्णवान्धर्मान्सुखासीना धरा तदा॥६५॥१॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चेति वर्णाश्चत्वारः ।। तेपामाया द्विजातयस्त्रयः ।। तेपां निकाधः श्मशा- नान्तो मन्त्रवत्कियासमूहः । ३ । तेपां च धर्माः । ४। ब्राह्मणस्याध्यापनम् । ५। क्षत्रियस्य शस्त्रनित्यता वैश्यस्य पशुपालनम् । ७ । शूद्रस्य द्विजातिशुश्रूपा । द्विजानां यजनाध्ययने । ९ । अर्थतेषां वृत्तयः । १० । ब्राह्मणस्य याजनप्रतिग्रहो । ११ । क्षत्रियस्य क्षितित्रा- णम् । १२। कृपिगोरक्षवाणिज्यकुसीदयोनिपोपणानि वैश्यस्य । १३ । शूद्रस्य सर्वशिल्पानि । १४ । आपद्य- नन्तरा वृत्तिः । १५॥ II, 2. द्विजातयः। C12 1I, 18....योनिर्यववीह्यादिदीजं तत्पोपणं रक्षणम् ।... स्पानि चित्रकरणादीनि । सर्वशब्देन वैश्यवृत्तीनां कृप्यादीनामपि ग्रहणम् ।... 15...अनन्तरा संनिहिता कनीयसी...वृत्तिः ।... 14. शि- ·॥ विष्णुस्मृतौ २॥३॥ क्षमा सत्यं दमः शौचं दानमिन्द्रियसंयमः। अहिंसा गुरुशुश्रूषा तीर्थानुसरणं दया ॥१६॥ आर्जवं लोभशून्यत्वं देवब्राह्मणपूजनम् । अनभ्यसूया च तथा धर्मः सामान्य उच्यते ॥१७॥२॥ अथ राजधर्माः। १ । प्रजापरिपालनम् । २। वर्णाश्र- माणां स्वे स्वे धर्मे व्यवस्थापनम् ।३। राजा च जाङ्गलं पशव्यं सस्योपेतं देशमाश्रयेत् ।४। वैश्यशूद्रप्राय च। तन्त्र धन्वन्द्वमहीवारिवृक्षगिरिदुर्गाणामन्यतं दुर्गमा- श्रयेत् । ६ । तत्र स्वस्वग्रामाधिपान्कुर्यात् । ७ । दशा- ध्यक्षान् । ८। शताध्यक्षान् । ९। देशाध्यक्षांश्च ।१०। ग्रामदोषाणां ग्रामाध्यक्षः परीहारं कुर्यात् ।१॥ अशक्तो दशग्रामाध्यक्षाय निवेदयेत् ।१२। सोऽप्यशक्तः शता- ध्यक्षाय ।१३। सोऽप्यशक्तो देशाध्यक्षाय १४॥ देशा- ध्यक्षोऽपि सर्वात्मना दोपमुच्छिन्द्यात् ।१५। आकर- शुल्कतरनागवनेष्वाप्तान्नियुञ्जीत । १६। धर्मिष्ठान्धर्म- 17. आर्जवस्यमलोभश्च Cir. III, 5. शूदपादं च। Ch; शूद. वैश्याय घr v.7. ग्रामाध्यज्ञानपि कुर्यात् । C,23; प्रामाधियान्पुर्यात् । . III, 6....महीदुर्ग मह्यामेवेष्टकापाषाणादिनिमित्तं दुर्गम् । मद्देवी- घावचप्रदेशप्रदेशप्रचुरदुर्गमिश्यन्ये ।... 7. तत्र दुर्गे स्थितः सन् ।... 16. ...तरस्तीर्यते नधादि येनेति तरो नीवादिस्तजं शुल्क जलज शुल्क मिति यावत् । नागा गजाः। वनानि भरण्यानि । नागवन्ति चना- नीति या। नगः पतिः । तरसंवन्धि नागम् । गिरिदुर्गमिति वा ।...

·१२ । विष्णुस्मृतौ ३॥ कार्यपु । १७ । निपुणानर्थकार्येषु । १८। शूरान्संग्राम- कर्मसु ।१९। उग्रानुग्रेपु ।२०। पण्डान्त्रीपु २१॥ प्रजाभ्यो वल्यर्थ संवत्सरेण धान्यतः पष्ठमंशमादद्यात् ॥२२॥ सर्व- सस्येभ्यश्च ।२३। द्विकं शतं पशुहिरण्येभ्यो वस्त्रेभ्यश्च । २४। मांसमधुघृतीपधिगन्धपुष्पमूलफलरसदारुपनाजि- नमृद्भाण्डाश्मभाण्डवैदलेभ्यः पष्ठभागम् । २५ । ब्राह्म- णेभ्यः करादानं न कुर्यात् । २६ ते हि राज्ञो धर्मक- रदाः। २७। राज च प्रजाभ्यः सुकृतदुष्कृतपठांश- भाक् । २८ । स्वदेशपण्याच शुल्कांशं दशममादद्यात् । २९ । परदेशपण्याच विंशतितमम् । ३० । शुल्कस्था- नादपक्रामन्सर्वापहारमामुयात् । ३१ । शिस्पिनः कर्म- जीविनश्च शूद्राश्च मासेनैकं राज्ञः कर्म कुर्युः । ३२ । स्वाम्यमात्यदुर्गकोशदण्डराष्ट्रमित्राणि प्रकृतयः । ३३ । तद्पकांश्च हन्यात् ।३४। स्वराष्ट्रपरराष्ट्रयोश्च चारचक्षुः 25. पुष्प. om. Cy. 31. सर्वापहारित्वम् C1,2. दीनि ... 18. अर्थकार्येषु सुवर्णादिपरीक्षासु...। यद्वा उहापोहादिनिर्णयवत्सु कार्यपु निपुणान्पण्डितालियुजीत ॥ 23. सस्यानि वार्पिकानि श्यामाका. 27. करविषयेऽपि राज्ञो धर्म निजाचारसंपन्न करत्वेन ददति... 30. यत्पण्यं देशान्तरे...विक्रीयते तस्मात्... 31. अप. फ्रामनपारमन्यमार्गेण गहन्वणिक् । सर्वपण्यापहारमामुयात् ।...32. शि- पिनः लोहकारादयः कोपजीविनः कारवो वर्धक्यादयः । चकारादन्यो। पजीविनः शूद्राच...यथाह मनुः (VII, 138.)...

·। विष्णुस्मृतौ ३॥ १३ स्यात् । ३५ । साधूनां पूजनं कुर्यात् । ३६ । दुष्टांश्च ह- न्यात् । ३७। शत्रुमित्रोदासीनमध्यमेषु सामभेददान- दण्डान्यथाई यथाकालं प्रयुञ्जीत । ३८। संधिविग्रहया- नासनसंश्रयद्वैधीभावांश्च यथाकालमाश्रयेत् । ३९ । चैत्रे मार्गशीचा यात्रां यायात् ॥४०॥ परस्य व्यसने वा ।४१॥ परदेशावाप्तौ तद्देशधर्मान्नोच्छिन्द्यात् । ४२। परेणाभि- युक्तश्च सर्वात्मना स्वं राष्ट्रं गोपायेत् ॥४३॥ नास्ति राज्ञां समरे तनुत्यागसदृशो धर्मः। ४४। गोब्राह्मणनृपमित्र- धनदारजीवितरक्षणाये हतास्ते स्वर्गलोकभाजः । ४५ । वर्णसङ्कररक्षणार्थ च । ४६ । राजा परपुरावाप्तौ तु तत्र तत्कुलीनमभिषिश्चेत् ।४७। न राजकुलमुच्छिन्द्यात् ।४८॥ अन्यत्राकुलीनराजकुलात् । ४९ । मृगयाक्षस्त्रीपाना- भिरतिं परिहरेत् ।२०। वाक्पारुष्यदण्डपारुष्ये च १५१॥ नार्थपणं कुर्यात् ५२॥ आद्यद्वाराणि नोच्छिन्द्यात् ।५।। नापात्रवर्षो स्यात् ।१४। आकरेभ्यः सर्वमादद्यात् ॥५५॥ 43. स्वं om, Cr. 45. लोक. om. Chir. 47. पर. om. Cr. 50 पानेष्वभिरति न कुर्यात् । C%; पानाभिरतिं न कुर्यात् ।।. 38 मध्यम. शत्रुविजिगीपुमध्यवर्ती नृपः... 44 ...राज्ञां सत्रि- याणां न पार्थिवानाम्... 16. परदाराभिमर्शनेन जापमानाद्वर्णसङ्करा- पक्षण वर्गानां तदर्थमपि ये हता बन्दिग्राहजारादिभिस्तेऽपि स्वर्गलोक- भाजो भवन्ति... 52. अर्थस्य सुवर्णादेर्दूपणं वृथाव्ययः... 53. स्वपुरे परपुरे दुर्गपु वा आधद्वाराणि पूर्वराजकृतानि तोरणगोपुरादीनि...

·२४ । विष्णुस्मृतौ ३॥ निधि लध्वा तदर्धं ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । ५६ । द्वितीय- मर्ध कोशे प्रवेशयेत् । ५७ । निधि ब्राह्मणो लन्ध्या सर्व- मादद्यात् । ५८ । क्षत्रियश्चतुर्थमंशं राजेऽपरं चतुर्थमंश ब्राह्मणेभ्योऽर्धमादद्यात् । ५९ । वैश्यस्तु चतुर्थमंशं राज्ञे दद्याद्राह्मणेभ्योऽर्धमंशमादद्यात् । ६० । शुद्रश्वावाप्तं द्वा- दशधा विभज्य पञ्चांशानाज्ञे दद्यात्पश्चांशान्ब्राह्मणेभ्यों- ऽगद्वयमादद्यात् । ६१ । अनिवेदितविज्ञातस्य सर्वमप- हरेत् । ६२। स्वनिहितादाने ब्राह्मणवर्ज द्वादशमशं दद्युः । ६३ । परनिहितं स्वनिहितमिति वंस्तत्सम दण्डमावहेत् । ६४ । पालानाथस्त्रीधनानि च राजा परिपालयेत् । ६५ । चौरहतं धनमवाप्य सर्वमेव सर्व- वर्णभ्यो दद्यात् । ६६ । अनवाप्य च स्वकोशादेव द- द्यात् ।६७। शान्तिस्वस्त्ययनैर्दैवोपघाताशमयत् ।६८ परचक्रोपघातांश्च शस्त्रनित्यतया । ६९। वेदेतिहास- धर्मशास्त्रार्यकुशलं कुलीनमव्यङ्गं तपस्विनं पुरोहितं च वरयेत् । ७०। शुचीनलुब्धानवहिताञ्छक्तिसंपन्नान्स वार्थेषु च सहायान् ।७१ । स्वयमेव व्यवहारान्पश्ये- 65. ...अनाथोऽपेक्षकरहितोऽन्धपद्गादिः...मध्येऽनाथपदप्रयोगादुभय- मान्वयेन वालस्वियोरप्यनाथरवं गम्यते ।... 68. प्रत्युत्पन्नारिएशमनाय नियमाणं म शान्तिः। प्रहशान्तिमहाशान्यादि। अनुरपयारिटशारन्यनु। स्पाय रियमाणं कर्म स्वस्ययनम् । .. 69....शनिस्यतया खामि. योगेन... 70....अर्थोऽयंशाश्रमोशनसादि ।...

·॥विष्णुस्मृती ॥ द्विवद्भिाह्मणैः सार्धम् । ७२। व्यवहारदर्शने ब्राह्मणं वा नियुस्यात् ।७३। जन्मकर्मवतोपेताश्च राज्ञा समा- सदः कार्या रिपो मित्रे च ये समाः कामक्रोधभय- लोभादिभिः कार्यार्थिभिरनाहार्याः । ७४ । राजा च सर्वकार्येषु सांवत्सराधीनः स्यात् । ७५ । देवतात्मणा- न्सततमेव पूजयेत् । ७६ । वृद्धसेवी भवेत् । ७७। यज्ञ- याजी च । ७८ । न चास्य विपये ब्राह्मणः क्षुधाों ऽवसीदेत् । ७१। न चान्योऽपि सत्कर्मनिरतः। ८० । ब्राह्मणेभ्यश्च भुवं प्रतिपादयेत् । ८१। येपांच प्रतिपा- दयेत्तेपां स्ववंश्यान्भुवः प्रमाणं (2)दानच्छेदोपवर्णनं च पटे ताम्रपट्टे वा लिखितं स्वमुद्राङ्कितं चागामिनृपवि- ज्ञापनार्थ दद्यात् । ८२ । परदत्तां च भुवं नापहरेत् ।८३। 74. भय. om. VI-3 Chiv; भयं ब्रासः N. 82. ननु प्रतिपा- दिताया अपि (tnis clause is from the Comm. on 81 ) भुव प्रमाणं V1-3; येषां च प्रतिपादयेत्तेषां स्ववंश्यानन्तरप्रमाणं Ch; ये. च प्र० स्क्वंशानन्तरः प्रमाणं v. ताम्रपत्रे v. 74. जन्मविशिष्टमातृपितृतः । र्म जातकर्मादिसंस्कारः।...अमा. हार्या अनार्पणीयाः ।... 82. येषां ब्राह्मणादीनां भुवं दद्यात्तेपां वचय- माणलक्षणं शासनपत्रं दद्यादिति संबन्धः ।...स्ववंश्यान्पिनादीन्त्रीन् ।... चकारात्...वंश्यानात्मानं च। भुवः क्षेत्रादिकायाः प्रमाणं निवर्तनादि- परिमाणम् । दीयत इति दानं भूम्यादि तस्य च्छेदोऽपहारः ।...यद्वा दानस्य भूम्यादः छेदोऽवच्छेदो ... पूर्वतोऽमुकनद्याः पश्चिमतोऽमुकस्थानस्येदम... चकारान्मतं मेऽमुकपुत्रस्य यदनोपरि लेखितम् ।...पटे कार्यासिके वस्त्रखपहे... मुदा हंसबराहादिका also Burnell, Palaeogr. p. and p. 3...स्वस्य See 95 seqa 114.

·॥ विष्णुस्मृतौ ३॥ ब्राह्मणेभ्यः सर्वदायान्प्रयच्छेत् । ८४ । सर्वतस्त्वात्मानं गोपायेत् । ८५। सुदर्शनश्च स्यात् । ८६ । विपन्नागद- मन्त्रधारी च । ८७। नापरीक्षितमुपयुज्यात् । ८८। स्मितपूर्वाभिभापी स्यात् । ८९ । वध्येष्वपि न भृकुटी- माचरेत् । ९० । अपराधानुरूपं च दण्डं दण्डेपु दा. पयत् । ९१ । सम्यग्दण्डप्रणयनं कुर्यात् । ९२ । द्वितीय- मपराधं न स कस्यचित्क्षमेत । १३ । स्वधर्ममपालय- नादण्ड्यो नामास्ति राज्ञः । ९४ । यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति निर्भयः । प्रजास्तत्र विवर्धन्ते नेता चेत्साधु पश्यति ॥ ९५ ॥ स्वराष्ट्रे न्यायदण्डः स्याभृशदण्डश्च शत्रुपु । सुहृत्स्वजिह्मः स्निग्धेपु ब्राह्मणेषु क्षमान्वितः ॥१६॥ एवं वृत्तस्य नृपतेः शीलोज्छेनापि जीवतः । विस्तीर्यते यशो लोके तैलपिन्दुरिवाम्भसि ॥ ९७ ॥ प्रजासुखे सुखी राजा तदुःखे यश्च दुःखितः। स कीर्तियुक्तो लोकेऽस्मिन्प्रेत्य स्वर्ग महीयते ॥९८॥३॥ 94 राज्ञा V-, राज्ञः C12y; राज्ञा (V4) or राज्ञो (V1-3) N. 85 सर्वतो यान शय्यासनादिभ्योऽग्यात्मानं गोपायेद्रचेत् । यथाह... मनु (VII, 220 ).. 87. विपना विपनाशका अगदा रोगनाशकाच ये मन्त्रास्तद्धारणशीलो भवेत् ।... 95. निर्भयोऽप्रतिहतश्चरति ...

·॥ विष्णुस्मृतौ ४ ॥५॥ जालस्थार्कमरीचिगतं रजस्त्रसरेणुसंज्ञकम् । १।त. दष्टकं लिक्षा।२। तत्रयं राजसर्पपः । ३ । तनयं गौर- सर्पपः । ४ । तत्पटकं यवः । ५। तनयं कृष्णलम् । ६ । तत्पश्चकं मापः । तद्द्वादशमक्षार्धम् ।८। अक्षार्धमेव सचतुर्मापकं सुवर्णः।९। चतुःसुवर्णको निष्कः । १० । द्वे कृष्णले समधृते रूप्यमापकः । ११ । तत्पोडशकं ध- रणम् । १२ । ताम्रकार्पिकः कापणः । १३ । पणानां द्वे शते सार्थे प्रथमः साहसः स्मृतः। मध्यमः पञ्च विजेयः सहस्रं त्वेव चोत्तमः॥ १४ ॥४॥ अथ महापातकिनो ब्राह्मणवर्ज सर्वे वध्याः।१। न शारीरो ब्राह्मणस्य दण्डः । २। स्वदेशाद्राह्मणं कृताङ्क विवासयेत् । ३ । तस्य च ब्रह्महत्यायामशिरस्कं पुरुपं ललाटे कुर्यात् । ४ । सुराध्वजं सुरापाने । ५। श्वपदं स्तेये । ६ । भगं गुरुतल्पगमने । ७। अन्यत्रापि वध्यकर्मणि तिष्ठन्तं समग्रधनमक्षतं विवासयेत् । ८। IV 8 तद्द्वादशकम् CI°r Hemadri v,1 ग्राह्मणवर्ज may possibly be a glogs, though N has got it 10 IV,2 लिक्षा स्वेदज यूकाण्डम् ।। 8 द्वादश द्वादशाना समुदाय समते सुल्यपरिमाणे V, 1 वयोऽन प्राणवियोगफलको च्या 6.. स्तेये सुवर्णस्तेये 8 वध्य वधाई क्वनि मिसमिति पार । २ ·। विष्णुस्मृती ५॥ कूटशासनकर्तृश्च राजा हन्यात् । ९ । कूटलेख्यका- रांश्च । १०। गरदाग्निदप्रसद्यतस्करान्स्त्रीयालपुरुपधा- तिनश्च । ११ । ये च धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्योऽधिकमप- हरेयुः । १२। धरिममेयानां शतादभ्यधिकम् । १३ । ये चाकुलीना राज्यमभिकामयेयुः । १४ । सेतुभेद- कांश्च ।१५। प्रसातस्कराणां चावकाशभक्तपदांश्च ॥१६ अन्यत्र राजाशक्तः । १७ । स्त्रियमशक्तभर्तृकां तदति- क्रमणी च । १८ । हीनवर्णोऽधिकवर्णस्य येनाङ्गेनाप- राधं कुर्यात्तदेवास्य शातयेत् । १९ । एकासनोपवेशी कट्यां कृताको निर्वास्यः । २०॥ निष्ठीब्योष्ठद्वयवि- हीनः कार्यः । २१ । अवशर्धयिता च गुदहीनः । २२ । आक्रोशयिता च विजिह्वः। २३ । दर्पण धर्मोपदेश- कारिणो राजा तप्तमातेचयेत्तैलमास्ये । २४ । द्रोहेण च नामजातिग्रहणे दशाङ्गुलोऽस्य शड्डुनिखेयः । २५ । 18. ०क्रमणां Ch; क्रमिणा v. 22. अवशब्दयिता Ch; अव- गर्भयिता v. 25. लिखेयः C विखेयः v. 10. राजशासनातिरिक्तमपि व्यवहारिक लेख्यमृणादिपत्रम् ।... 13. ...धरिममेयानि सुवर्णरजतादीनि !... 17....राज्ञश्वेचौरनिवारणे न शक्तिस्तदा ग्रामनिवासिनामारमत्राणाय चौरादिरक्षणेऽपि न यध इत्यर्थः ।... 18. भरणादिसमर्थोऽप्यशक्तो निरोदुमन्यायेभ्यो भर्ता यस्यास्ताम् । तमति- क्रमिनु परपुरुषोपभोगलम्पटया शीलमस्यास्ता च स्त्रियं हन्यात् ।... ...उत्तमवर्णस्य धर्मोपदेशकारिणाम... 25. अस्य हीनवर्णस्य मुखे ज्वल- ...वहुवचनाच्छारीरमुपनयनादिसंस्कारम... 24. अयोमयः श.. 26. ...

·॥ विष्णुस्मृतौ५॥ १६ श्रुतजातिकर्मणामन्यथावादी कार्यपणशतद्वयं द- एख्यः । २६ । काणखादीनां तथावायपि कापण- द्वयम् । २७ । गुरुनाक्षिपन्कापणशतम् । २८ । परस्य पतनीयाक्षेपे कृते तृत्तमसाहसम् । २९ । उपपातकयुक्ते मध्यमम् ॥३०॥ त्रैविद्यवृद्धानां क्षेपे जातिपूगानां च ॥३१॥ ग्रामदेशयोः प्रथमसाहसम् । ३२ । न्यङ्गतायुक्त क्षेपे कार्पापणशतम् । ३३ । मातृयुक्त तूत्तमम् । ३४ । सम- वर्णाक्रोशने द्वादश पणान्दण्ड्यः । ३५। हीनवर्णा- कोशने पदण्ड्यः । ३६। यथाकालमुत्तमसवर्णाक्षेपे तत्प्रमाणो दण्डः । ३७ । त्रयो वा कार्यापणाः । ३८ । शुक्तवाफ्याभिधाने त्वेवमेव । ३९ । पारजायी सवर्णा- गमने तूत्तमसाहसं दण्ड्यः । ४०। हीनवर्णागमने मध्यमम् । ४१। गोगमने च । ४२, अन्त्यागमने वध्यः । ४३ । पशुगमने कार्षापणशतं दण्ड्यः । ४४ । 31 • वृद्धापे Civ. 33. व्यङ्गतायुक्ताक्षेपे CI,v. 34. सवर्णा० Chir. तयोर्वा कापणास्त्रयः। C%3; समोत्तरवर्णाक्षेपानन्तरमाक्षिपतो हीनवर्णस्य त्रयः कापणा दण्डः । N. 30. ...उपपातकं गोवधादि.... 31. ...पूगानां सभ्यादिसंघानाम 33. न्यङ्गमश्लीलम् । अश्लील न्यगसंयुतमिति नारदस्मरणात् । (Nar. XV, 3)...स्वद्भगिनी अहिष्यामि चेकन्यां वा ... इत्यादिके।... 37. कालोऽत्राक्षेपकालस्तमनतिक्रम्येति यथाकालम् ।... तस्ममाणः षट्कार्षापण- प्रमाणो दण्डः कार्यः ।... 44. पशूनां गोव्यतिरिक्तानां गमने... 37.-39 om. ए. 38. ...

·ग्राम्यपशुघाती कापणशतं २० । विष्णुस्मृतौ ५॥ दोपमनाख्याय कन्यां प्रयच्छश्च । ४५। तां च विभृ. यात् । ४६ । अदुष्टां दुष्टामिति ब्रुवन्नुत्तमसाहसम् ।४॥ गजाश्चोष्ट्रगोघाती त्वेककरपादः कार्यः। ४८। विमां- सविक्रयी च । ४९। दण्ड्यः । ५०। पशुस्वामिने तन्मूल्यं दद्यात् । ५१। आरपयपशुधाती पश्चाशतं कार्यापणान् । ५२। पक्षि- घाती मत्स्यघाती च दश कार्यापणान् । ५३ । कीटो- पघाती च कार्यापणम् । ५४ । फलोपगमद्रुमच्छेदी तृत्तमसाट्सम् ॥५५॥ पुष्पोपगमद्रुमच्छेदी मध्यमम् ।०६। वल्लीगुल्मलताछेदी कार्यापणशतम् । ५७। तृणच्छे- येकम् । ०८। सर्वे च तत्स्वामिनां तदुत्पत्तिम् । ५९ । हस्तेनोद्गुरयिता दश कार्यापणान् । ६० । पादेन विंशतिम् । ६१ । काठेन प्रथमसाहसम् । ६२ । पापा- णेन मध्यमम् । ६३ । शस्त्रेणोत्तमम् । ६४ । पादकेशा- 49 50 विक्रयी कापणशतम् । प्राम्यपशुधाती च । CPr पञ्चशत N VIs पञ्चाशत V+ Cr N in VAp 53 दश om CIN 04 om CP 55 च्छेदी कीटोपघाती तूत्तम साहस दण्ड्य 10, ऐदी । । 45 दोपे तु नारद (Nar XII 96) 49 विरुद्धमास श्वविव राहादेस्तविण्यशीलो विमासविनयी। 55 फलैरुपगम्यन्त इति फलो पगमा । फलोपकारिण पनसाम्रादय । 56 पुप्पैरुपगम्य त इति पुष्पोपगमा । पुप्पोपकारिणश्वापकादय । 60 ताढनार्थ हस्तमुद्गर्य 61 मजातीयविषय सर्वमेतत् । (S1 19) इति सामान्यसूत्रात् 52 ·। विष्णुस्मृतौ ५॥ शुककरलुण्ठने दश पणान्दण्ड्यः । ६५। शोणितेन विना दुःखमुत्पादयिता द्वात्रिंशत्पणान् । ६६ । सह शोणितेन चतुःषष्टिम् । ६७। करपाददन्तभङ्गे कर्णना- साविकतने मध्यमम् । ६८ । चेष्टाभोजनवाग्रोधे प्रहा- रदाने च । ६९। नेत्रकन्धराबाहुसक्थ्यसभने चोत्त- मम् । ७० । उभयनेत्रभेदिनं राजा यावजीवं बन्ध- नान्न विमुश्चेत् । ७१ । तादृशमेव वा कुर्यात् । ७२ । एक बहनां निघतां प्रत्येकमुक्ताद्दण्डाद्विगुणः । ७३ । उत्कोशन्तमनभिधावतां तत्समीपवर्तिनां संसरतां च । ७४ । सर्वे च पुरुपपीडाकरास्तदुत्थानव्ययं दद्युः ।७५। ग्राम्यपशुपीडाकराश्च । ७६। गोऽश्वोष्ट्रगजापहार्यक- करपादः कार्यः । ७७। अजाव्यपहायेंककरश्च । ७८ । धान्यापहार्येकादशगुणं दण्ड्यः । ७९। सस्थापहारी च । ८० । सुवर्णरजतवस्त्राणां पञ्चाशतस्त्वभ्यधिकमप- हरन्विकरः । ८१। तदूनमेकादशगुणं दण्ड्यः । ८२ । सूत्रकासिगोमयगुडदधिक्षीरतकतृणलवणमृगस्मपक्षि- 74. मोशन्तमभिधावताम् CL मोशन्तमभिधावा । . 74.... 72. ताशं मेग्रदयरहितं या कुर्यास्कारयेदिरयर्थः ।... बभि. भूयमानसमीपयर्तिमा संपरता... चानभिधावकानामपि तनिमित्ताण्डा- द्विगुणो दण्डो भवति । 79. धान्यं चापिकं श्यामाकादि... । 80. सस्थानि हेमन्तयसन्तोद्भवानि प्रीदिषयादीनि ।...

·पकानानां २२ ॥ विष्णुस्मृती ५॥ मत्स्यघृततैलमांसमधुवैदलवेणुमृण्मयलोहमाण्डानाम- पहर्ता मूल्यात्रिगुणं दण्ड्यः । ८३ । च।८४। पुष्पहरितगुल्मवल्लीलतापर्णानामपहरणे पञ्च कृष्णलान् । ८५। शाकमूलफलानां च । ८६ । रत्नापहार्युत्तमसाहसम् । ८७। अनुक्तद्रयाणामपहर्ता मूल्यसमम् । ८८। स्तेनाः सर्वमपहृतं धनिकस्य दाप्याः। ८९। ततस्तेषामभिहितदण्डप्रयोगः । ९० । येषां देयः पन्थास्तेपामपथदायी कार्यापणपञ्चविंशति दण्ड्यः । ९१। आसनार्हस्यासनमददच । ९२। पूजा- हमपूजयंश्च । ९३ । पातिवेइयत्राह्मणे निमन्त्रणातिकमे च । ९४ । निमन्त्रयित्वा भोजनादायिनश्च ।९५। निम- न्त्रितस्तथेत्युक्त्या चाभुञ्जानःसुवर्णमापकम् ।९६निम- न्त्रयितुश्च द्विगुणमन्नम् ।९७१ अभक्ष्येण ब्राह्मणदूपयिता पोडश सुवर्णान् । ९८ । जात्यपहारिणा शतम् । १९ । सुरया वध्यः । १०० । क्षत्रियं दूपयितुस्तदर्धम् ।१०११ वैश्यं दूपयितुस्तदर्धमपि । १०२ । शुद्र दूपयितुः प्रथम- साहसम् । १०३ । अस्पृश्यः कामकारेण स्पृश्यं स्पृश. 21. कार्षापणानां C. From the C. 96. उक्तवानभुनाम: CITY Ap. 140. अस्पृश्यः (अस्पृश्य Vi) कामकरे सस्पृशस्पृश्यं वष्यः । V-3; 92. अतिध्यादेः... 104. अस्पृश्यश्वापदालादिः कामकारेण धुद्धि- पूर्वक एश्यं वर्णिकं स्पृशन्यायः ।...

·॥ विष्णुस्मृतौ ५॥ २३ न्वध्यः । १०४। रजस्वलां शिफाभिस्ताडयेत् । १०५ । पथ्युद्यानोदकसमीपेऽप्यशुचिकारी पणशतम् । १०६ । तचापास्यात् ।१०७। गृहभृकुट्याद्युपमेत्ता मध्यमसाहसं दण्ड्यः । १०८। तच्च योजयेत् । १०९। गृहे पीडा- करं द्रव्यं पक्षिपन्पणशतम् । ११० । साधारण्यापलापी च । १११ । प्रेषितस्याप्रदाता च । ११२ । पितृपुत्रा चार्ययाज्यविजामन्योन्यापतितत्यागी च। ११३ । न च ताअधात् । ११४। शूद्रप्रव्रजितानां देवे पिन्ये भोजकश्च । ११५ । अयोग्यकर्मकारी च ।११६। समुद्र- गृहभेदकश्च । ११७ । अनियुक्तः शपथकारी । ११८ । पशूनां पुंस्त्वोपघातकारी च । ११९ । पितापुत्रविरोधे तु साक्षिणां दशपणो दण्डः । १२० । यस्तयोश्चान्तरे स्यात्तस्योत्तमसाहसः ॥१२॥ तुलामानकूटकर्तुश्च ।१२२। अस्पृश्यः कामकारेण स्पृशंस्टश्यं वर्णिकं घायः। V* कामकारेणास्पृश्य- वैणिक स्पृशवायः। C. कामकारेण महरयवानवार्थवान् r. See the C., which shors how these rr. II. have sprung up. 105. रजस्वला पुद्धिपूर्वकं प्रैवर्णिकं पृशन्तीम... 108. भूराना. दिः।... 109 ...उत्थानद्रग्यं दयादित्यर्थः ।... 110. कण्टक.... शार्मण. पुनलिकादि ग्यं प्रक्षिपन्... 11. देवाग्राह्मणाप प्रेषितस्यायस्य लोभेनामदाता... 216. यदस्य योग्यं कर्म न भवति । यथानुपनीतस्या- ध्ययनम् ।... 18. राज्ञा सम्या अनियुक्तो नादिष्टः ...

·॥ विष्णुस्मृतौ ५॥ तदकूटे कूटवादिनश्च ।१२३। द्रव्याणां प्रतिरूपविक्रयि- कस्य च । १२४ । संभूयवणिजां पण्यमनघणावरुन्ध- ताम् । १२५ । प्रत्येकं विक्रीणतां च । १२६ । गृहीत- मृल्यं पण्यं यः केतुर्नैव दद्यात्तस्यासौ सोदयं दाप्यः । १२७ । राजा च पणशतं दण्ड्यः। १२८ । क्रीतमक्री- णतो या हानिः सा ऋतुरेव स्यात् । १२९ । राज- विनिपिद्धं विक्रीणतस्तदपहारः।१३० । तारिकः स्थल शुल्कं गृह्णन्दश पणान्दण्ड्यः।१३१ । ब्रह्मचारिवानप्रस्थ- भिक्षुगुर्विणीतीर्थानुसारिणां नाविकः शौल्किकः शुल्क- माददानश्च । १३२ । तच तेषां दद्यात् । १३३ । द्यूते कूटाक्षदेविनां करच्छेदः । १३४। उपधिदेविनां संदंश- च्छेदः । १३५। ग्रन्थिभेदकानां करच्छेदः । १३६ । 124 प्रतिरुपक० : सुवर्णरजतादीना परप्रतिरूपं 125 अनयेणाo Vi+N , अनर्घेणा Cir (and Y II, 150) 181 सरिक V. 136 मन्यिभेदकानां च । उत्क्षेपकानां च कर- पखेद । , प्रन्थिभेदकानां राजाक्षेपकानां घ करच्छेद । thec 136 पाते स्वनापदि C- 125 ये देशान्तरगतं पण्यमनयेण हीनमूल्येन प्रार्थयमाना भव- रुन्धन्ति.. 126 ये चाधिकमूल्येन विक्रीणन्ति 131. नौकादि शुरुकाधिकारी तारिक । 134 वस्त्राञ्चलयद्ध द्रव्यमुस्कृत्य येऽपहरन्ति से प्रन्थिभेदकारतेषां करपद कार्य | N. in Vi-3, व. द्रव्यमुरकृत्याप- दरताम् IN in V The further Shtra which V+ { see also r) inserts in this place, is not commented upon by Nandapandita, and seems to have crept into the text from a passage of Yijjavallya (II, 274), which he quotes further on तानम् N. P.Sea ·॥ विष्णुस्मृतौ ५॥ दिवा पशूनां वृकाद्युपधाते पाले त्वनायति पालदोपः । १३७ । विनष्टपशुमूल्यं च स्वामिने दद्यात् । १३८ । अननुज्ञातां दुहन्पश्चविंशति कार्यापणान् । १३९ । म- हिपी चेत्सस्यनाशं कुर्यात्तत्पालस्त्वष्टौ मापान्दण्ड्यः । १४० । अपालायाः स्वामी । १४१ । अश्वतृष्ट्रो गर्दभो वा ।१४२॥ गौश्चेत्तदर्धम् ।१४३॥ तदर्धमजाविकम् ।१४४॥ भक्षयित्वोपविष्टेषु द्विगुणम् ।१४५॥ सर्वत्र स्वामिने वि- नष्टसस्यमूल्यं च ।१४६। पधि ग्रामे विवीतान्ते न दोपः । १४७ । अनावृते च । १४८। अल्पकालम् । १४९ । उत्सृष्टपभसूतिकानां च । १५० । यस्तृत्तमवर्णान्दास्ये नियोजयेत्तस्योत्तमसाहसो दण्डः । १५१ । त्यक्तमवज्यो राज्ञो दास्यं कुर्यात् । १५२। भृतकश्चापूर्णे काले भृति त्यजन्सकलमेच मूल्यं दद्यात् । १५३ । राज्ञे च पणशतं दद्यात् । १५४ । तद्दोपेण यद्विनश्येत्तत्स्वामिने । १५५ । अन्यत्र देवोपघातात् । १५६ । स्वामी चेद्धृतकमपूर्ण काले जायातस्य सर्वमेव मूल्यं दद्यात् । १५७ । पणशतं च राजनि । १५८ । अन्यत्र भृतकदोपात् । १५९ । यः 141. अपालकाया: Ap. 149-150 with c.om. VI. 146. विनएश्य सस्यस्य V'. 147. प्रामसीमाम्ते CV सीमान्ते 149. भरुपका , अपकान Cr प्राममाय- भरणे न दोपः N. See Colebrooke, Dig. III.I,XXI. 153. ...पापदम्युपगतं तापसकरमेय मूल्यं वेतनं स्वामिने पात् ।... from thec. .

·२६ ॥ विष्णुस्मृतौ ५ ॥ कन्यां पूर्वदत्तामन्यस्मै दद्यात्स चौरवच्छास्यः । १६० । वरदोपं विना । १६१ । निर्दोषां परित्यजन् । १६२ । पत्नी च । १६३ । अजानानः प्रकाशं यः परद्रव्यं क्री- णीयात्तत्र तस्यादोपः । १६४ । स्वामी द्रव्यमामुयात् । १६५ । यद्यप्रकाशं हीनमूल्यं च फ्रीणीयात्तदा क्रेता विक्रेता च चौरवच्छास्यौ । १६६ । गणद्रव्यापहर्ता वि- वास्यः । १६७ । तत्संविदं यश्च लश्येत् । १६८ । निक्षे- पापहार्यर्थवृद्धिसहितं धनं धनिकस्य दाप्यः । १६९ । राज्ञा चौरवच्छास्यः । १७० । यश्चानिक्षिप्तं निक्षिप्तमिति यात् । १७१ । सीमाभेत्तारनुत्तमसाहसं दण्डयित्वा पुनः सीमा लिङ्गान्वितां कारयेत् । १७२ । जातिनंश- करस्याभक्ष्यस्य भक्षयिता विवास्यः।१७३। अभक्ष्यस्या- विक्रयस्य विक्रयी देवप्रतिमाभेदकश्चोत्तमसाहसं दण्ड- नीयः । १७४ । भिपमिथ्याचरन्नुत्तमेपु पुरुषेषु । १७५ । 163. यः सी घ । V. 172. लिलान्वितां om. Vir; the whole Sutra and part of the C. is om. invi-3, the whole C. in VE: 175. अभिचरशु. 11-4; आचरनु. Cy Ap. ; उपचरति N. 163. ...अदुष्ट पर्टी विवाइसंस्कृता परित्यजत इति ।... 107. गणो प्राह्मणसमूहस्तदर्थ रामादिप्रेषितं दुष्यं गणद्रव्यम् ।... 173. जातिभ्रंश परितं सस्करोति... तस्य फामतो भवयिता भोका न तु भोजयिता। सदस्य पूर्वमुक्तरवात् । (Su. 98)... 174: अमक्ष्याणि सुरादीनि... 175. राजसंपन्धिमनुष्येषु यो वधशापयमतिक्रम्प...उपधरति ।...

·॥ विष्णुस्मृतौ ५॥ मध्यमेपु मध्यमम् । १७६ । तिर्यक्षु प्रथमम् । १७७ । प्रतिश्रुतस्याप्रदायी तहापयित्वा प्रथमसाहसं दण्ड्यः । १७८ । कूटसाक्षिणां सर्वस्वापहारः कार्यः । १७९ । उत्कोचोपजीविनां सभ्यानां च । १८०। गोचर्ममात्रा- धिकां भुवमन्यस्याधीकृतां तस्मादानिर्माच्यान्यस्य यः मयच्छेत्स वध्यः । १८१। ऊनां चेत्पोडश सुवर्णा- न्दण्ड्यः। १८२। एकोऽश्नीयाद्यदुत्पन्नं नरः संवत्सरं फलम् । गोचर्ममान्ना सा क्षीणी स्तोकावा यदि वा पहुः ॥१८३॥ ययोनिक्षिप्त आधिस्ती विवदेतां यदा नरौ । यस्य भुक्तिः फलं तस्य बलात्कारं विना कृता ॥१८॥ सागमेनतु भोगेन भुक्तं सम्यग्यदा तु यत् । आहर्ता लभते तत्र नापहार्य तु तत्कचित् ॥१८५॥ पित्रा भुक्तं तु यद्व्यं भुक्तयाचारेण धर्मतः । तस्मिन्मते नवाच्योऽसौभुक्तया प्राप्तं हि तस्य तत्॥१८६।। त्रिभिरेव तु या भुक्ता पुरुषभूर्यथाविधि । 183. 179. सर्वापहारः VI+; सर्वस्यापहारः CHAr N. Vp. यह VI; य: CHI N. V Ap. 176. अराजसंयन्धियु... सह यतमानः सागमः ।... पितामहस्याप्युपलपणम् ।... 185. स्वावहेतुः प्रतिग्रहमयादिरागमरतेन 186. ...दम्यं गृहयादि... पितृमहणं 187...पिपितामहप्रपितामह...

·॥ विष्णुस्मृतौ ५॥ लेख्याभावेऽपि तां तत्र चतुर्थः समवाप्नुयात् ॥१८७॥ नखिनां शृङ्गिणां चैव दंष्ट्रिणामाततायिनाम् । हस्त्यश्वानां तथान्येषां वधे हन्ता न दोषभाक् ॥१८८॥ गुरुं वा वालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ॥१८९॥ नाततायिवधे दोपो हन्तुर्भवति कश्चन । प्रकाशं वाप्रकाशं वा मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥१९०॥ उद्यतासिविषाग्निं च शापोद्यतकरं तथा। आथर्वणेन हन्तारं पिशुनं चैव राजसु ॥१९१॥ भार्यातिक्रमणं चैव विद्यात्सप्ताततायिनः । यशोवित्तहरानन्यानाहुर्धर्मार्थहारकान् ॥१९२॥ उद्देपतस्ते कथितो धरे दण्डविधिर्मया। सर्वेपामपराधानां विस्तरादतिविस्तरः ॥१९३॥ अपराधेपु चान्येषु ज्ञात्वा जातिं धनं वयः । 192 om Vt. 188. नलिनो स्यामादयः। शृष्तिणो गोप्यतिरिक्ता अजादयः । दष्टिको परादादयः । अन्येपो मेपमहिपादीनां... तेषां मरणाभिसंधिनाधावां पधे... '189. गुरराचार्यों... यद्यपि बहुश्रुत इत्यनेनेय ग्रामगोपलब्धि. स्तथापि... ब्राह्मणस्य... पुनरुपादानम् राममु पिरानं परदोपनियेदकं विरादमन्तरेण ।... 192. भायां परकीयाम- ननुरतामतिममितुं पयानो पोलमस्यासी 1...धर्महररतदागादिभेदकः । भर्चा गृहपेयादिश्तदर श्रेयादीनन्यानप्याततायिनो धर्मज्ञा पाहुः ।... पुषामन्यतमम्... 191...

·। विष्णुस्मृतौ ५॥६॥ दण्डं प्रकल्पयेद्राजा संमन्य ब्राह्मणैः सह ॥१९४॥ दण्डयं प्रमोचयन्दण्ड्याड्विगुणं दण्डमावहेत् । नियुक्तश्चाप्यदण्ड्यानां दण्डकारी नराधमः ॥१९॥ यस्य चौरः पुरे नास्ति नान्यस्त्रीगो न दुष्टवाक् । न साहसिकदण्डनौ स राजा शक्रलोकभाक् ॥१९६॥५॥ अथोत्तमोऽधमाद्यथादत्तमर्थ गृह्णीयात् । १। द्विकं त्रिकं चतुष्कं पञ्चकं च शतं वर्णानुक्रमेण प्रतिमा- सम् । २ । सर्वे वर्णा या स्वप्रतिपन्नां वृद्धिं दद्युः । ३ । अकृतामपि वत्सरातिक्रमेण यथाविहिताम् । ४ । आ- ध्युपभोगे वृद्ध्यभावः ।। देवराजोपघाताहते विनष्टमा- धिमुत्तमों दद्यात् । ६। अन्तवृद्धौ प्रविष्टायामपि । न स्थावरमाधिमृते वचनात् । ८। गृहीतधनप्रवेशा- VI,1 अनो. V4.4. विहितम् Vi+; विहिताम् CR N.; •विहितात् ।. 7. अन्त्यवृद्धौ V1-43; अन्या० . 195. यो दण्डाधिकारे राज्ञा नियुक्तः स चेद्दण्ड्यमदण्डयित्वैव मु- श्वति... VI, 2. वृद्धिपरिमाणमाह ।... इदं (इयं ?) वन्धालनके प्रयोगे च वृद्धिः ।... 5....तत्र गोप्यस्याधेोगे वृद्धिं न लभेतेत्यर्थः॥ 7.... अन्तवृद्धिद्धरन्तम्... तस्मिन्प्रविष्टे... आधिमुत्तमोऽधमाय दद्यात् । 8. याववृद्धिलाभमेव स्वयेदमानवनाद्युपभोक्तव्यमिति घचनस्यक्ति विना यन्न वृद्ध्यपकरणायाम्रवनादि स्थावरमाधीकृतं तत्रान्तवृद्धिप्रवेशेऽपि न तदुत्तमो दद्यास्किंतु तदनन्तरं भुञ्जीव यावन्मूललाभम् ।...

·।। विष्णुस्मृती ६॥ र्थमेव यत्स्थावरं दत्तं तद्गृहीतधनप्रवेशे दद्यात् ।९। दीयमानं प्रयुक्तमर्थमुत्तमर्णस्यागृहतस्ततः परं न वर्धते ।१०। हिरण्यस्य परा वृद्धिर्द्विगुणा ।११। धान्यस्य त्रिगुणा । १२ । वस्त्रस्य चतुर्गुणा । १३ । रसस्याष्ट- गुणा । १४ । संततिः स्त्रीपशूनाम् । १५ । किण्वकास- सूत्रचर्मायुधेष्टकाङ्गाराणामक्षया । १६ । अनुक्तानां द्वि- गुणा । १७। प्रयुक्तमर्थ यथा कथंचित्साधयन्न राजो वाच्यः स्यात् । १८ । साध्यमानश्चेद्राजानमभिगच्छेत्त- त्सम दण्ड्यः । १९ । उत्तमर्णवेद्राजानमियात्तद्विभावि- तोऽधमो राजे धनदशभागसंमितं दण्डं दद्यात् ।२०। प्राप्ताश्चोत्तमों विंशतितममंशम् । २१ । सर्यापला प्येकदेशविभावितोऽपि सर्व दद्यात् । २२। तस्य च भावनास्तिस्रो भवन्ति लिखितं साक्षिणः समयक्रिया च । २३ । ससाक्षिकमाप्तं ससाक्षिकमेव दद्यात् । २४ । लिखितार्थे प्रविष्टे लिखितं पाटयेत् । २५। असमग्नदाने लेख्यासंनिधाने चोत्तमर्णः स्वलिखितं दद्यात् । २६ । 14 om C,2y 18 तिष्ठत्यकथचित् Vi for प्रयुक्तमर्थ यथाकथं- चित्। 25 लिखितार्थप्रविष्टो V1-3 Ch,लिखितान्ते प्रविष्टे ४. .. 14 रसस्य तेल्घृतादेः 16 एपामच्या वृद्धि कदापि न निवर्तत इत्यर्थ ।.. 25 लिखितार्थो गृहीतमृगम् । तस्मिनुत्तमणे प्रविष्टे सति तल्लिखितमृगपनं पाटयेच्छिन्द्यात् ।...

·। विष्णुस्मृती ६॥ ३१ धनग्राहिणि प्रेते प्रबजिते द्विदश समाः प्रवसिते या तत्पुत्रपौत्रैर्धनं देयम् ।२७। नातः परमनिच्छुभिः ॥२८॥ सपुत्रस्य वाप्यपुत्रस्य था रिक्थग्राही ऋणं दद्यात् ॥२९॥ निर्धनस्य स्त्रीग्राही । ३० । न स्त्री पतिपुत्रकृतम् ॥३१॥ न स्त्रीकृतं पतिपुत्रौ । ३२। न पिता पुत्रकृतम् । ३३ । अविभक्तः कृतमृणं यस्तिष्ठेत्स दद्यात् ।३४॥ पैतृकमृण- मविभक्तानां भ्रातॄणां च । ३५ । विभक्ताश्च दायानुरूप- मंशम् ।३६। गोपशोण्डिकशैलुपरजफव्याधस्त्रीणां पति- दद्यात् । ३७। थाकमतिपन्नं कुटुम्बिना देयम् । ३८॥ कस्यचित्कुटुम्बार्थे कृतं च । ३९ । यो गृहीत्वा ऋणं सर्व श्वो दास्यामीति सामकम् । न दद्यालोभतः पश्चात्तथा वृद्धिमवामुयात् ॥४०॥ दर्शने प्रत्यये दाने प्रातिभाव्यं विधीयते । 28 अनीसुभि ।। 29 वापुनस्य 01", om v 3839 वा० नादेय कस्यचित् । कुटुग्यार्थे कृत ध। all See, however, Colebrooke, Dig I, 5,CXCII 30 यदि धनाभारे रिक्यमाही नास्ति तदा यो यदीया स्त्रिय भार्या स्वेन स्पीकरोति स तदीयमृण दद्यात् ।.. 15 विभागारमापिया कृत मृणमविभक्ताना भ्रातृणां चकारारपौत्राणा सभूय देय भवति । 37 तदधीनवृत्तित्वात् । . 40 य सर्वमण हिरण्य धान्यादि गृहीत्वा श्व परश्वो वेत्यादि कृतेश्वधौ सामक सममेव दास्यामीति प्रतिज्ञाय पश्चाल्लोभादिना कृतेऽवधी न दद्यात् ।

·३२ ॥ विष्णुस्मृतो ६॥७॥ आद्यौ तु वितथे दाप्यावितरस्य सुता अपि ॥४१॥ बहवश्चेत्प्रतिभुवो दास्तेऽयं यथाकृतम् । अर्थेऽविशेपिते त्वेषु धनिकच्छन्दतः क्रिया ॥४२॥ यमर्थ प्रतिभूर्दद्यानिकेनोपपीडितः । ऋणिकस्तं प्रतिभुवे द्विगुणं दातुमर्हति ॥४३॥ ६ ॥ अथ लेख्यं त्रिविधम् ।। राजसाक्षिकं ससाक्षिकम- साक्षिकं च । २। राजाधिकरणे तन्नियुक्तकायस्थकृतं तदध्यक्षकरचिह्नितं राजसाक्षिकम् ।। यत्र कचन येन केनचिल्लिखितं साक्षिभिः स्वहस्तचिह्नितं ससाक्षि- कम् ।४। स्वहस्तलिखितमसाक्षिकम् ।। तहलात्कारि- तमप्रमाणम् । ६। उपधिकृताश्च सर्व एव । ७। दूपित- कर्मदुष्टसाक्ष्यङ्कितं ससाक्षिकमपि । ८। ताग्विधेन लेखकेन लिखितं च ।। स्त्रीवालास्वतंत्रमत्तोन्मत्तभीत- VII,9 लेखकेन om. CI,"v. 42. ...यथाकृतमहमेतावदर्थ दास्यामीति स्वस्वाभ्युपगतमर्थ दद्युः । यदा तु समांशतया विषमांशतया वार्थो न विशेपितः संपूर्णी या प्रत्येक्मभ्युपगत- स्तदा प्रतिभुपु धनिकच्छन्दतो धनिकेच्छया क्रियार्थादानं भवति । यस्मादि- च्छेत्तस्माद्गृहीयादित्यर्थः ।... VII, 3....तस्यां सभायां योऽध्यक्षः प्राड्वि- याकरतस्य करचिह्वेन युक्तम् ।... 4. यत्र कचनेत्यनेन राजसभाया अनि- यमा... 7. उपधिना छलेन कृताः सर्व एव लेख्य (लेखा ?) अप्रमाणम् ।... 8. दूपिता लोभादिहेतुमिवादिना । कर्मदुष्टाचौर्यादिकर्मभिर्ये स्वयमेव दुष्टास्तारशः साक्षिभियंदलितं तरससाक्षिकमप्यप्रमाणम् ।...

·। विष्णुस्मृतौ ॥८॥ ३३ ताडितकृतं च । १० । देशाचाराविरुद्ध व्यक्ताधिविधि- लक्षणमलुप्तक्रमाक्षरं प्रमाणम् । ११ । वर्णश्च तत्कृतश्चिह्नः पत्रैरेव च युक्तिभिः। संदिग्धं साधयेल्लेख्यं तयुक्तिप्रतिरूपकैः ॥१२॥ यत्री धनिकोवापि साक्षीवा लेखकोऽपि वा। नियते तत्र तल्लेख्यं तत्स्वहस्तः प्रसाधयेत् ॥१॥७॥ अथासाक्षिणः । १।न राजश्रोत्रियपत्रजितकितव- तस्करपराधीनस्त्रीवालसाहसिकातिवृद्धमत्तोन्मत्ताभिश- स्तपतितक्षुत्तृष्णार्तव्यसनिरागान्धाः । २। रिपुमित्रार्थ- संबन्धिविकर्मदृष्टदोषसहायाथ। ३। अनिर्दिष्टस्तु सा- क्षित्वे यश्चोपेत्य ब्रूयात् ।४। एकश्वासाक्षी । ५। स्तेयसाहसवाग्दण्डपारुष्यसंग्रहणेषु साक्षिणो न परो- क्ष्याः। ६। अथ साक्षिणः।७। कुलजा वृत्तवित्तसंपन्ना II. व्यक्ताधिकृत Vi+C%3; व्यक्ताविकृत०४; व्यक्ताविकृति or व्यक्ताधिविधि. Narada 4, 60. See the C.12.प्रतिरूपितः । VI-3 Ch2 N. VIII, I. अथ साक्षिण: Vi-schiv. 3. विकर्मि० 11....प्यक्ताधिविधिलणमिति पाठे व्यक्तस्य स्पष्टमाधिविधेराधी- करणस्य लक्षणं...यस्मिन्नित्यर्थः।...12. तरकृतवणस्तलिखितः पना। तत्कृतश्चि श्रीकारादिभिः। तस्कृतैः पत्रैः पमान्तरैश्वासरसाटश्यनिरूपणेन । युक्तिभिः...अनयोरेवंविधो व्यवहारोऽस्मिन्देशेऽस्मिन्काले समाग्यत (1) इत्यादिभिः । तथा तस्मिन्पने या युक्त्यो लिखनपरिपाय(पाट्य )स्तासां प्रतिरूपितानि सशलिखनानि तैश्च साधयेत् ।...

·३५ ॥ विष्णुस्मृती॥ यज्वानस्तपस्विनः पुत्रिणो धर्मज्ञा अधीयानाः सत्य- वन्तस्त्रविद्यवृद्धाश्च । ८। अभिहितगुणसंपन्न उभयानु- मत एकोऽपि ।। द्वयोर्विवदमानयोर्यस्य पूर्ववादस्तस्य साक्षिणः प्रष्टव्याः।१०। आधर्य कार्यवशात्र पूर्व- पक्षस्य भवेत्तत्र प्रतिवादिनोऽपि । ११ । उद्दिष्टसाक्षिणि मृते देशान्तरगते या तदभिहितश्रोतारः प्रमाणम् । ।१२। समक्षदर्शनात्साक्षी श्रवणाद्वा । १३ । साक्षिणश्च सत्येन पूयन्ते।१४। वर्णिनां यत्र वधस्तत्रानृतेन ।१५। तत्पावनाय कूष्माण्डीभिर्द्विजोऽग्निं जुहुयात् । १६ । शुद्र एकाहिकं गोदशकस्य ग्रासं दद्यात् । १७ । स्वभा वविकृती मुखवर्णविनाशेऽसंवद्धप्रलापे च कूटसाक्षिणं विद्यात् । १८। साक्षिणश्चाहयादित्योदये कृतशपथा- न्पृच्छेत् । १९। ब्रूहीति ब्राह्मणं पृच्छेत् । २० । सत्पं ब्रूहीति राजन्यम् । २१ । गोबीजकाश्चनैवैश्यम् । २२ । सर्वमहापातकैस्तु शूद्रम् । २३ । साक्षिणश्च श्रावयेत् । 13 om: V4. 15. उन्नानृतं वदन दुष्यति । VE. 18. विन्द्यात् । V*, VIII, 9. अभिहितः कुरजन्मादिभिर्गुणैः संपनो याभाग्यामर्थिप्रत्यर्थि- भ्यामप्युपगम्यते तदा एकोऽपि... 10 . तत्र यो मदीयं धारयसीति घृते स पूर्ववादी पूर्वपझो वादी .. II यत्र पूर्वपक्षस्य गाद्यभियोगस्य कार्यवशा- प्रतिदानादिवशाद् . आधार्यमधरीभावोऽसाध्यता भवति ।... 22. गोबीज- वाचनानि ते निष्फलानीति शापितं वैश्यं पृच्छेत् ।...

·२५ ॥ विष्णुस्मृतौ ॥ ।२४। ये महापातकिनां लोका ये चोपपातकिनां ते कूटसाक्षिणामपि । २५ । जननमरणान्तरे कृतसुकृत- हानिश्च । २६ । सत्येनादित्यस्तपति । २७ । सत्येन भाति चन्द्रमाः । २८ । सत्येन वाति पवनः।२९ । सत्येन भूर्धारयति । ३० । सत्येनापस्तिष्ठन्ति । ३१ । सत्येनाग्निः। ३२ । खं च सत्यन । ३३ । सत्येन देवाः । ३४ । सत्येन यज्ञाः । ३५। अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव 'विशिष्यते ॥३६॥ जानन्तोऽपि हि ये साक्ष्ये तृष्णीभूता उपासने । ते कूटसाक्षिणां पापस्तुल्या दण्डेन चाप्यथ । एवं हि साक्षिणः पृच्छेद्वर्णानुक्रमतो नृपः ॥३७॥ यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञांस जयी भवेत् । अन्यथावादिनो यस्य ध्रुबस्तस्य पराजयः ॥३८॥ यहुत्वं प्रतिगृह्णीयात्साक्षिद्वैधे नराधिपः । समेषु च गुणोत्कृष्टान्गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान् ॥३९॥ यस्मिन्यस्मिन्विवादे तु कूटसाक्ष्यनृतं वदेत् । तत्तत्कार्य निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत् ॥४०॥८॥ 26. भुकृत om.Civ. 32. सत्येनाग्निस्तिष्ठति । Ca; om. v. 25. महापासकिनो ग्रह्महादयः । उपपातफिनो गोनादयः ।...

·॥ विष्णुस्मृतौ ॥ अथ समयक्रिया।१। राजद्रोहसाहसेपु यथाका- मम् । २ । निक्षेपस्तेयेष्वर्थप्रमाणम् । ३ । सर्वेष्वेवार्थजा- तेपु मूल्यं कनकं कल्पयेत् । ४। तत्र कृष्णलोने शूद्र दूर्वाकरं शापयेत् । ५। द्विकृष्णलोने तिलकरम् । ६। त्रिकृष्णलोने रजतकरम् ।७। चतुःकृष्णलोने सुवर्णकरम् ।८। पञ्चकृष्णलोने सीतोद्धृतमहीकरम् । ९। सुव- |ने कोशो देयः शूद्रस्य । १०। ततः परं यथार्ह घटाग्न्युदकविषाणामन्यतमम् । ११। द्विगुणेऽर्थे यथा- भिहिता समयक्रिया वैश्यस्य । १२ । त्रिगुणे राजन्यस्य । १३ । कोशवर्ज चतुर्गुणे ब्राह्मणस्य । १४ । न ब्राह्म- णस्य कोशं दद्यात् । १५ । अन्यत्रागामिकालसमयनि- बन्धनक्रियातः । १६ । कोशस्थाने ब्राह्मणं सीतोद्धृतम- IX, 4. एवार्थेषु (43; एवार्णजातेषु 7. 7. मही. om. V4. 10. सुवर्णार्धे C12 IX, l.... अलौकिकं प्रमाणं समयः ।... 3. निक्षेपापहवे चौर्याभि- योगे बहुवचनात्साहसे च विप्रतिपन्नस्यार्थस्य प्रमाणं क्ल्पयित्वा दिव्यं स्थाप- येत् । 4. निक्षेपापहवादिविषयेषु सर्वेष्वप्यर्थजातेषु परिमाणं कल्पयित्वा तन्मूल्य- रवेन सुवर्ण कल्पयेत् । प्रमाणेन दिल्यव्यवस्थेति ।... 12. ये...शपथाः शूद्र स्योक्तास्त एवैतत्परिमाणाद् द्विगुणपरिमाणे...हेम्नि क्रमाद्वैश्यस्य भवन्ति।...16. भागामिकालो मावो ।...तत्र यः समयः विश्वासरतन्निबन्धना तदेतुः क्रिया प्रमाणं तामन्यत्र विनेत्यर्थः । भाविविश्वासार्थे ब्राह्मणस्यापि कोशो भव- तीति तारपर्यम् । यथाह पितामहः । शाविश्वाससंधाने विमागे रिक्थिना तथा । क्रियासमूहकतरवे कोदामेव प्रदापयेत् ।...

·॥ विष्णुस्मृतौ ॥ हीकरमेव शापयेत् । १७। प्राग्दृष्टदोषं स्वल्पेऽप्यर्थे दिव्यानामन्यतममेव कारयेत् । १८। सत्सु विदितं सच- रित्रं न महत्यर्थेऽपि । १९ । अभियोक्ता वर्तयेच्छीम् । । २० । अभियुक्तश्च दिव्यं कुर्यात् । २१ । राजद्रोहसाह- सेपु विनापि शीर्पवर्तनात् । २२ । स्त्रीब्राह्मणविकलास- मर्थरोगिणां तुला देया । २३ । सा च न वाति वायौ । । २४ । न कुष्ठयसमर्थलोहकाराणामग्निर्देयः । २५ । शर- द्वीप्मयोश्च । २६ । न कुष्टिपैत्तिकब्राह्मणानां विषं देयम् । - । २७ । प्रावृपि च । २८ । न श्लेष्मव्याध्यर्दितानां भीरू- णां श्वासकासिनामम्बुजीविनां चोदकम् । २९ । हेम- न्तशिशिरयोश्च । ३० । न नास्तिकेभ्यः कोशो देयः ॥३२॥ न देशे व्याधिमरकोपसृष्टे च । ३२ । सचैलं लातमाहय सूर्योदय उपोपितम् । कारयेत्सर्वदिव्यानि देवत्राह्मणसंनिधौ ॥३३॥९॥ . 19. विदितसपरिनं C.; विदितसच्चरित्रो v; प्रपितं सचरित्रं Ap. 26. शरदीप्मयोः । ". 29. म्यान्यदितमोरूणां V'.30 •शिशि. रयोः। 1.31. न omc2. 19. सासु शिरेषु...शिष्टस्वेन विदितम् ।...20....शीर्ष विपादपराजय निमितं पणं वर्तयेदहीकुर्यात् । 23. असमर्पोऽतियान...29...अम्बुनि जले जीयनं पेषां फैयर्तादीनाम... 33...माझगानां सम्यानामन्येषां च...

·२८ ॥ विष्णुस्मृती १०॥ अथ धदः।१।चतुर्हस्तोच्छ्रितो द्विहस्तायतः।२। तत्र सारवृक्षोद्भवा पञ्चहस्तायतोभयतःशिक्या तुला।३। तां च सुवर्णकारकांस्यकाराणामन्यतमो विभृयात् । ४। तत्र चैकस्मिन्शिक्ये पूरुपमारोपयेद् द्वितीये प्रतिमानं शिलादि।५। प्रतिमानपुरुषौ समधृतो सुचिहिती कृत्वा पुरुपमवतारयेत् । ६। धटं च समयेन गृह्णीयात् । ७। तुलाधारं च । ८। ब्रह्मनां ये स्मृता लोका ये लोकाः कूटसाक्षिणाम् । तुलाधारस्य ते लोकास्तुलां धारयतो मृपा ॥९॥ X, 5. पुरषं दिव्यकारिणम् V. The latter word from the C. 9. ब्रह्मानो...फूटसाक्षिणः । 03; ब्रह्मणो... v. X, 1. धटः पादाक्षतुलादीनां समुदायस्तद्विधिरभिधीयत इति । धट. निर्माणप्रकारमाह । 2...धटोच्छ्यायामौ स्तम्भोच्छ्यायामाभ्यां भवत इति तावनेनोक्तौ । उच्छ्यवचनानिखननीयभागातिरिक्तमिदं परिमाणनियुक्तम् ।... 3. तम्र...मध्ये प्रान्तयोश्च लोहलावलय(लम्ब०)कर्कटोपेता उभयतोऽव- लम्वितशिक्या तुलातमध्यावलम्विकर्कटेऽवलम्बनीया ।...4. बिभृयारपरी- सावलं च (लंब०) सा कुर्यात् ।...5. पुरुषं दिव्यकारिणम्...शिलादि शिलेटकामदाद्यारोपयेत् ।... 6. सुचिह्निती प्रतिमानं दग्यान्तरागमापगम- शङ्कानिवृाय पुरुषं च वरसालंकारादिन्यूनाधिकशङ्कानिवृत्यै राजमुद्रादिना सम्यकचिह्निती कृत्वा पुस्पं...अवतारयेत् । अन्ये तु तुला मान्तयोरवलम्य- स्पष्टमागेऽप्यदकरणं व्याचक्षते ।...7...धटं तुला समयेन शपथेन वक्ष्य मागेन गृहीयात् नियमयेत् ।...8. यः सुवर्णकाराधन्यतमस्तुलां धारयति तमपि शपयन नियमयेत् ।...

·॥ विष्णुस्मृतौ १०॥ ११ ॥ ३६ धर्मपर्यायवचनैर्धट इत्यभिधीयसे । त्वमेव घट जानीपे न विदुर्यानि मानुपाः॥१०॥ व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषस्तुल्यते त्वयि । तदेनं संशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥११॥ ततस्त्वारोपयेच्छिक्ये भूय एवाथ तं नरम् । तुलितो यदि वर्धेत ततः स धर्मतः शुचिः ॥ १२ ॥. शिक्यच्छेदाक्षभङ्गेषु भूयस्त्वारोपयेन्नरम् । एवं निःसंशयं ज्ञानं यतो भवति निर्णयः ॥१२॥१०॥ अथाग्निः । १। पोडशाकुलं तावदन्तरं मण्डलसप्तकं कुर्यात् । २ । ततः प्राङ्मुखस्य प्रसारितभुजद्वयस्य सप्ता- श्वत्थपत्राणि करयोर्दद्यात् । ३ । तानि च करवतसहि- तानि सूत्रेण वेष्टयेत् । ४ । ततस्तत्राग्निवर्ण लोहपिण्ड पञ्चाशत्पलिकं समं न्यसेत् । ५। तमादाय नातिद्वतं 10 अभिधीयते Vi-3 Cr See the cXI, 3 पर्णानि V'. 10 घटशब्दो धर्मपर्यायस्तेनाभिधीयमानत्वाद्धर्ममूर्तितया मानुपैर्दुर्विने- यानि प्रत्यक्षतया रख जानीपे । ..पितामहस्तु धकाराद्धर्ममूर्तिस्त्वं टकारा- स्कुटिलं नरम् । तो भावयसे यस्माद्धटस्तेनाभिधीयसे ।...XI, 3 ततो वश्यमाणबीहिमर्दनहस्ताङ्ककरणानन्तरम्. . 4 तान्यश्वस्थपनाण्यपन्नागि वा दद्यात् । द्वाभ्यां कराभ्यामञ्जलीकृताभ्या सह श्वेतेन सूत्रेण सप्तवारं मृयेत् (मव्येत् ? ।... 5. ततः...अभिमन्त्रणानन्तरम्...

·1 । विष्णुस्मृती ११ ॥ नातिविलम्बितं मण्डलेपु पदन्यासं कुर्वन्यजेत् । ६। ततः सप्तमं मण्लमतीत्य भूमौ लोहपिण्डं जह्यात् । यो हस्तयोः फचिद्दग्धस्तमशुद्धं विनिर्दिशेत् । न दग्धः सर्वथा यस्तु स विशुद्धो भवेन्नरः ॥ ८॥ भयाद्वा पातयेद्यस्तु दग्धो वा न विभाव्यते । पुनस्तं हारयेल्लोहं समयस्याविशोधनात् ॥ ९॥ करी विमृदितव्रीहेस्तस्यादावेव लक्षयेत् । अभिमन्न्यास्य करयोलॊहपिण्डं ततो न्यसेत् ॥१०॥ त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि साक्षिवत् । त्वमेवाग्ने विजानीपे न विदुर्यानि मानवाः ॥११॥ व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुपः शुद्धिमिच्छति । तदेनं संशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥ १२ ॥११॥ G. माविलम्पितं Cir. 7. लोह. om. V CAM. 8 यवन्य. चिद्वितकरस्तम. C; यदि स स्याक्तधिकरस्तम. ५. From the C. 9. धारयेपिण्ट Chiv. 10. विमृदितमीही इति पाटे तु परमेव । N. 8. पो दिग्यकर्ता परमयोः कचिपूतेषु चिढेपु ततोऽन्यन दग्धः... भयति तमशु विनिर्दिशेत् ।... 10. विमृदिता प्रीदयो येनामी रिम. दितीदिरतस्य परागदायेय पिप्पएपग्रन्यासारप्रागेर प्रगझिणतिलमादित ग्याने प्याएकरसादिना लापदायेत् ।...सायिरया समो भ्यमेत् ।...पि. यच्यमाणमं प्राइवियाः स्वपमभिमाय... अस्प परपोरदरिद म्यमेन् ।...मन्नानाद ·- ॥विष्णुस्मृती १२ ॥ १३॥ अथोदकम् । १। पङ्कशैवालदुष्टग्राहमत्स्यजलौका दिवर्जितेऽम्भसि ।२। तत्रानामिमग्नस्यारागद्वेपिण पुरुपस्यान्यस्य जानुनी गृहीत्वाभिमन्त्रितमम्भः प्रवि शेत् । ३ । तत्समकालं च नातिरमृदुना धनुषा पुरु पोऽपरः शरक्षेपं कुर्यात् । ४ । तं चापरः पुरुपो जवेन शरमानयेत् । ५। तन्मध्ये यो न दृश्येत स शुद्धः परिकीर्तितः। अन्यथा त्वविशुद्धः स्यादेकाङ्गस्यापि दर्शने ॥ ६॥ त्वमम्मः सर्वभूतानामन्तचरसि साक्षिवत् । त्वमेवाम्भो विजानीपे न विदुर्यानि मानुपाः ॥७॥ व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुपस्त्वयि मजति । तदेनं संशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥ ८॥१२॥ अध विषम् । १। विपाण्यदेयानि सर्वाणि २ ते हिमाचलोद्भवाच्छार्कात् । ३। तस्य च यवसप्तकं घृता- तमभिशस्ताय दद्यात् ।४। XII, 2....दुष्टाः कष्टादयः। प्राहा' शिरामारादयः ।...3...पप. মামা মাম্বিশ্বাঞ্চল अभिमन्ग्रितम् XIII,S.हिमगि- राषि पत् । मोझयम् । सदिना । .. त मसियामनाभ- ... संरकम् ।..

·४२ । विष्णुस्मृतौ १३ ॥ १४ ॥ वियं वेगक्रमापेतं सुखेन यदि जीर्यते । विशुद्ध तमिति ज्ञात्वा दिवसान्ते विसर्जयेत् ॥५॥ विपत्वाद्विषमत्वाच रं त्वं सर्वदेहिनाम् । त्वमेव विप जानीये न विदुर्यानि मानुषाः ॥ ६॥ व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषः शुद्धिमिच्छति । तदेनं संशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥७॥१३॥ अथ कोशः । १। उग्रान्देवान्समभ्यर्य तत्लानोद- कात्ममृतिनयं पिवेत् । २। इदं मया न कृतमिति व्या- हरन्देवताभिमुखः । ३। यस्य पश्येदृद्विसप्ताहानिसप्ताहादथापि था। रोगोऽग्नि तिमरणं राजातङ्कमथापि वा॥४॥ तमशुद्धं विजानीयातथा शुद्धं विपर्यये । दिव्ये च शुद्ध पुरुष सत्कर्यादार्मिको नृपः ॥५॥१४॥ XIII, 5. वेगलमापेतं VE: 6. फर CHAY. XIV. 3 and 4 a om v; इनि घदसापितदेवताभिमुख Vis. बदन and सापित from thec. 5. तमसितं विषं विषवेगानां सप्ताना...तरममा रोमाचादयस्तरपेतं रहित यदि जीर्यते .. XIV, 2. उप्रान्दुर्गादिन्यादीन् . .... 3. इदमिति... गमगादि कर्म पातकं वा मया न कृतमिति चदन्नापितदेवताभिमुत 5 सदपि दिग्येषु शुद्धं पुष नमो चनालंकारादिभिः सकुर्याऽसौ पार्मिक धर्मनिर्णयकारीति... t पिवेन् ।... .

·॥ विष्णुस्मृतौ १५॥ अथ द्वादश पुत्रा भवन्ति । १ । स्वेक्षेने संस्कृताया- मुत्पादितः स्वयमौरसः प्रथमः । २। नियुक्तायां सपिण्डे- नोत्तमवर्णेन वोत्पादितः क्षेत्रजो द्वितीयः । ३ । पुत्रिका- पुत्रस्तृतीयः । ४। यस्तस्याः पुत्रः स मे पुत्रो भवेदिति या पित्रा दत्ता सा पुत्रिका । ५। पुत्रिकाविधिनापति- पादितापि भ्रातृविहीना पुत्रिकैव । ६। पौन वश्च- तुर्थः । ७। अक्षता भूयः संस्कृता पुनर्भूः । ८ । भूय- स्त्वसंस्कृतापि परपूर्वा । ९ । कानीनः पञ्चमः । १० । पितृगृहेऽसंस्कृतयैवोत्पादितः । ११। स च पाणिग्राह- स्य । १२ । गृहे च गूढोत्पन्नः पष्ठः । १३ । यस्य तल्प. जस्तस्यासौ । १४ । सहोढः सप्तमः । १५ । या गर्भिणी संस्क्रियते तस्याः पुत्रः ।१६। स च पाणिग्राहस्य । १७॥ ... XV, 3. घोस्पादित. Vi+ 5 यस्यस्या Vir6. पुनिया. विधिना प्रतिपादिता पितृभ्रातृविहीना CH, पु० प्रतिपादितापि पितृ. भातविहीना XV,3 भार्यायो ... पुनोपाययं गुरुभिनियुक्तायां गुरनुशावेनैव देवरेण कनिटेन ज्यष्ठेन या भर्तुत्रा तदभाये सपिन तस्याप्यभाये सगोप्रेग तस्याप्यभाये समानप्रदरेग तस्याप्यभावे उसमवर्णन माझगेन योपादित.। 9 या तु संस्शारामागेर परपूर्ण परोपभुना सा यद्यपि भूयो न संस्क्रियते शियमाणसरकारस्य प्रथमस्याप्तथापि पुन भंयति पुन मिथुनीभवनात् ।... स्वैरिण्या पुन संस्कारोपपादितोऽस्माभिः सरिता मिसाएराटीका प्रतीतापरायामिति नहोच्यते ॥

·॥ विष्णुस्मृतौ १५॥ दत्तकश्चाष्टमः । १८ । स च मातापितृभ्यां यस्य दत्तः । १९। क्रीतच नवमः । २० । स च येन फ्रीतः । २१ । स्वयमुपगतो दशमः । २२ । स च यस्योपगतः । २३ । अपविद्धस्त्वेकादशः १२४ । पित्रा मात्रा च परित्यक्तः। २५ । स च येन गृहीतः । २६ । यत्र कचनोत्पादितश्च द्वादशः । २७ । एतेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान् । २८ । स एव दायहरः । २९ । स चान्यान्यिभृयात् । ३० । अनूढानां स्ववित्तानुरूपेण संस्कारं कुर्यात् । ३१ । पतितक्लीया- चिकित्स्यरोगविकलास्त्वभागहारिणः । ३२। रिक्थना- हिभिस्ते भर्तव्याः । ३३ । तेषां चौरसाः पुत्रा भागहा- रिणः । ३४ । न तुपतितस्य । ३५ ।पतनीये कर्मणि कृते त्वनन्तरोत्पन्नाः । ३६ । प्रतिलोमासु स्त्रीपु चोत्पन्ना- श्वामागिनः । ३७ । तत्पुत्राः पैतामहेऽप्यर्थे । ३८ । अंश- ग्राहिभिस्ते भरणीयाः । ३९ । यश्चाहरः स पिण्डदा- यी । ४०। एकोढानामप्येकस्याः पुत्रः सर्वासां पुत्र 25.... उमाभ्यामन्यतरामायेऽवशिष्टेनापतरेगन धा परिस्पतः ।... 27. उत्तविषयेग्योऽन्यत्र या कपन स्वीयायां परकीयायां या सवर्णायामम. पर्णायो या स्मायामनुहायो या उतायामपसायो घा इत्यादिनः । संविद- भावेऽपि चीजिनः सयंत्राप्यपुत्राचे दत्तगीतादीनामपि यीजिपुत्रस्वाभिधानाय या पचनोपादितः साधारण्येनोग्यत इति न शिरोधः।... अधवा पत्र कनेस्यनेनान्हा गूदा विवधिता तस्यां जातो द्वादशः पुत्र इति प्या. गपेयम् ।... भात एक मनुः। (1A,78).

·४५ ॥ विष्णुस्मृतौ १५ ॥ १६ ॥ एव । ४१। भ्रातृणामेकजातानां च । ४२ । पुत्रः पितृ- वित्तालाभेऽपि पिण्डं दद्यात् । ४३ । पुन्नानो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः। तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयंभुवा ॥ ४४ ॥ ऋणमस्मिन्संनयत्यमृतत्वं गच्छति । पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येचेन्जीवतो मुखम् ॥४५॥ पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते। अथ पुत्रस्य पौत्रेण बनस्यामोति पिष्टपम् ॥ ४६॥ पौत्रदौहित्रयोलोक विशेपो नोपपद्यते। दौहित्रोऽपि हापुत्रं तं संतारयति पौत्रवत् ॥४७॥१५॥ समानवर्णासु पुत्राः सवर्णा भवन्ति । १ । अनुलो- मासु मातृसवर्णाः । २। प्रतिलोमास्वार्यविहिताः । ३। तत्र वैश्यापुत्रः शुद्रेणायोगवः । ४ । पुल्कसमागधी क्षत्रियापुत्रौ वैश्यशूद्वाभ्याम् ।। चण्डालवैदेहकसूताश्च ब्राह्मणीपुत्राः शूद्रविक्षत्रिपः। ६। संकरसंकराचा- संख्येया। ७ । रङ्गावतरणमायोगवानाम् । ८ । व्याधता XVI5,9.पुषकस०, पुरुकसान I+N.; पुस• Vrin mg.; पुस्मा, पुरुसान Cr. See the other Smritis.G. •मुताम Vins C1, N. ; ; See 13. XVI, 7. संकरप्पनुष्टोमनेषु प्रतिलोम षु च वर्गभ्यः पुनरानुलोम्पेन मातिलोस्पेन ए परस्परं ये संकरास्ते असंख्येयाः ।

·४६ ॥ विष्णुस्मृतौ १६ ।। १७ ।। पुल्कसानाम् । ९स्तुतिक्रिया मागधानाम् । १० । वध्य- घातित्वं चण्डालानाम् । ११ । स्त्रीरक्षा तज्जीवनं च वैदेहकानाम् । १२ । अश्वसारथ्यं सूतानाम् । १३ । च- पडालानां पहिामनिवसनं मृतचैलधारणमिति वि. शेषः । १४ । सर्वेषां समानजातिभिर्व्यवहारः । १५ । स्वपितृवित्तानुहरणं च । १६ । संकरे जातपस्त्वेताः पितृमातृप्रदर्शिताः । प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ॥१७॥ ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागोऽनुपस्कृतः । स्त्रीयालाभ्युपपत्तीच याह्यानां सिद्धिकारणम्॥१८॥१६॥ पिता चेत्पुत्रान्विभजेत्तस्य स्वेच्छा स्वयमुपार्जितेऽर्थे । १ । पैतामहे त्वर्थे पितृपुत्रयोस्तुल्यं स्वामित्वम् । २। 15. • विवादः। VIB बिहारराः। Chir. See the C. 18. स्त्रीबालापवपत्ती VSee M.X,62. 10. म्नुतिक्रिया सदसद्गुणकीर्तनं मागधानां वृत्तिः । मागधाना वगिक पपमिति (य इति) मनुः। (347) 11. वभ्यानां चौरादीनाम् ।... 12. स्रोगा भर्तक्यादीनां रक्षा पोपणादि तजीवनं तदुपार्जितद्रव्यजीवनं घे... 1.... इति प्रतिलोमजानां मध्ये घण्टालादीनां विशेषः ।... स्वस्वपमानजातिधर्मः सह विग्रहादिर्घ्यवहारः। नोत्तमः ।... 16. सर्वेषामपि प्रतियोमजाना स्वत्वपितृदयाशभागिस्वमस्ति 1... 18. ...वाशानां प्रतिलोमजानाम... XVII, ... यदि पिता कापचिपुत्रस्य दिसति तदा स्वरहया दचात्... 15. ...अधिक ·४७ ॥ विष्णुस्मृतौ १७॥ पितृविभक्ता विभागानन्तरोत्पन्नस्य भागं दद्युः । ३ । अपुत्रधनं पल्यभिगामि । ४ । तदभावे दुहितगामि ।। तदभावे पितृगामि । ६ । तदभावे मातृगामि । तद- भावे भ्रातृगामि । ८। तदभावे भ्रातृपुत्रगामि । ९ । तदभावे धन्धुगामि । १० । तदभावे सकुल्यगामि ।११। तदभावे सहाध्यायिगामि । १२। तदभावे ब्राह्मणध- नवर्ज राजगामि ।१३। ब्राह्मणार्थो ब्राह्मणानाम् । १४ । वानप्रस्थधनमाचार्यो गृह्णीयात् । १५ । शिष्यो था।१६। संसृष्टिनस्तु संसृष्टी सोदरस्य तु सादरः। दद्यादपहरेयांशं जातस्य च मृतस्य च ॥ १७॥ पितृमातृसुतभ्रातृदत्तमध्यग्न्युपागतमाधिवेदनिकं पन्धु- दत्तं शुल्कमन्वाधेयकमिति स्त्रीधनम् ।१८। ब्राह्मा- XVII, 4. अपुनस्य धनं Cr. 13. माह्मणवर्ज V+ 3.... विभागानन्तरोत्पत्तस्य मातुः... 10. तेषां भ्रातृपुत्राणामभावे पन्धवः सपिण्डारवेव सगोना असगोग्राश्च ।... समायं ममः । पितृसंताने भात्पुयामाये भ्रातृपौत्रस्तदभावे पितामहस्तरपुत्रस्तरपौत्रन (सरप्रपौत्रश्न Visec. m.in mg.) सदभावे प्रपितामहस्तपुनस्तापीग्रस्तम्प्रपौत्रश्चेत्येवम् ...। पितृसपिण्डाभाये मातृसपिण्डा मातामहमातुटतस्सुताचा एसीयु....। सयभाये मातृवरसुततासुताधाः ।... तेषां पान्धवानाममाये सस्या पद्यमादिसंततिस्तदामि। ...सकुश्याभावे भाषायों गृहीयातदभावे शिष्यः ।... सदभार फ इस्यत माह ॥ 13..तनं रामा गृमीयाद्राह्मगधनं यज- विश्वा ।... 19...चतुभिर्विकारूवापाम...

·॥ विष्णुस्मृती १७ ॥ १८॥ दिषु चतुर्पु विवाहेष्वमजायामतीतायां तद्भर्तुः । १९ । शेपेषु च पिता हरेत् । २० । सर्वेष्वेव प्रसूतायां यद्धनं तदुहितगामि । २१॥ पत्या जीवति यः स्त्रीभिरलंकारो धृतो भवेत् । नतं भजेरन्दायादा भजमानाः पतन्ति ते ॥ २२ ॥ अनेकपितृकाणां तु पितृतोऽशप्रकल्पना । यस्य यत्पैतृक रिक्थं स तगृहीत नेतरः ॥ २३ ॥ १७ ॥ ब्राह्मणस्य चतुर्पु वर्णेषु चेत्पुत्रा भवेयुस्ते पैतृकंरिक्थं दशधा विभजेयुः। १। तत्र ब्राह्मणीपुत्रश्चतुरोंऽशाना- दद्यात् । २ । क्षत्रियापुत्रस्त्रीन् । ३ । द्वावंशी वैश्यापुत्रः। ४। शूद्रापुत्रस्त्वेकम् ॥५॥ अथ चेच्छूद्रवर्ज ब्राह्मणस्य पुत्र- वयं भवेत्तदा तदनं नवधा विभजेयुः । ६। वर्णानुक्र- मेण चतुस्विद्विभागीकृतानंशानादाः । ७। वैश्यवर्ज- मष्टधाकृतं चतुरस्त्रीने चादयुः । ८ । क्षत्रियवर्ज सप्त- धाकृतं चतुरो द्वावेकं च ।९। ब्राणवर्ज पड्याकृतं 21. तदनं V. 23. पितृतो भागकपना C.(and Y. II, 120): पितृभागप्रकरपना . XVIII, 6. ब्राह्मणपुत्रत्रय. vi-place 32,33 before 23. 22. गृहपतिना स्वपरन्यै सुपाभ्यो वा विदाहकाले योऽलंकारो दत्तस्ताभि धृतः परिहितो भवेन्न तथैव स्थापितस्तम्...

·॥ विष्णुस्मृतौ १८॥ चीन्द्वावेकं च । १० । क्षत्रियस्य क्षत्रियावश्याशूद्रापुत्रे- प्वयमेव विभागः । ११॥ अथ ब्राह्मणस्य ब्राह्मणक्षत्रियो पुत्री स्यातां तदा सप्तधा कृताहुनाहाह्मणश्चतुरोंऽशा- नादद्यात् । १२ । त्रीत्राजन्यः । १३ । अथ ब्राह्मणस्य ब्रा- ह्मणवैश्यौ तदा पड्धा विभक्तस्य चतुरोंऽशान्द्राह्मण- स्त्वादद्यात् । १४ । द्वावंशी वैश्यः ।१५। अथ ब्राह्मणस्य ब्राह्मणशूद्रौ पुत्री स्यातां तदा तद्धनं पश्चधा विभजे- याताम् ।१६। चतुरोंऽशान्ब्राह्मणस्त्वादद्यात् । १७ । एक शूद्रः।१८। अथ ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य या क्षत्रियवैश्यो स्यातां तदा तद्धनं पञ्चधा विभजेयाताम् । १९ । त्रीनंशा- क्षत्रियस्त्वादद्यात् । २० । द्वावंशी वैश्यः । २१ । अथ ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य वा क्षत्रियशूद्री पुत्रौ स्यातां तदा तद्धनं चतुर्धा विभजेयाताम्।२२। त्रीनंशान्क्षत्रियस्त्वा. दद्यात् । २३ । एकं शूद्रः । २४ । अथ ब्राह्मणस्य क्षत्रि- यस्य वैश्यस्य वा पैश्यशूद्रौ पुत्रौ स्यातां तदा तद्धनं विधा विभजेयाताम् । २५ । द्वावंशी वैश्यस्त्वादद्यात् । २६ । एकं शूद्रः । २७। अधैकपुत्रा ब्राह्मणस्य ब्राय- णक्षत्रियवैश्याः सर्वहराः । २८ । क्षत्रियस्य राजन्य- वैश्यो । २९ । वैश्पस्प वैश्यः । ३० । शूद्रः शूद्रस्य ३१ । द्विजातीनां शूद्रस्त्वेकः पुत्रोऽर्धहरः । ३२ । - ·५० ॥ विष्णुस्मृतौ १८ ॥ अपुत्ररिक्थस्य या गतिः सात्रार्धस्य द्वितीयस्य । ३३ । मातरः पुत्रभागानुसारेण भागापहारिण्यः । ३४ । अनूढाश्च दुहितरः । ३५। समानवर्णाः पुत्राः समा- नंशानादाः । ३६ । ज्येष्ठाय श्रेष्ठमुद्धारं दद्युः । ३७ । यदि द्वौ ब्राह्मणीपुत्रौ स्यातामेकः शूद्रापुत्रस्तदा नव- धा विभक्तस्यार्थस्य ब्राह्मणीपुत्रावष्टी भागरनादद्याता- मेकं शूद्रापुत्रः । ३८ । अथ शूद्रापुत्रायुभी स्पातामेको ब्राह्मणीपुत्रस्तदा पडूघा विभक्तस्यार्थस्य चतुरोंऽशा- ब्राह्मणवादद्यावावंशी शूद्रापुत्रौ । ३९। अनेन फ्र- मेणान्यत्राप्यंशकल्पना भवति । ४०। विभक्ताः सह जीवन्तो विभजेरन्पुनर्यदि। समस्तत्र विभागः स्याज्ज्यैप्टय तत्र न विद्यते ॥४१॥ अनुपनन्पितद्रव्यं श्रमेण यदुपार्जयेत् । स्वयमीहितलब्धं तन्नाकामो दातुमर्हति ॥ ४२ ॥ 33. सास्य V1,34. 38. नवधा विभक्तस्यार्थस्य om. CIV. XVIII, 33 अपुत्रधर्म पत्नयमिगामीत्यादिना (XVII, 4 seq.) येशुन्नधनाधिकारिणोऽभिहितारतेनैव क्रमेणेदमधं गृह्णीयुः 1...34, यजा. सीयस्य पुत्रस्य यो भाग उक्तस्तदनुसारेणैर तजातीया माताप्यं हरेत् । ब्राह्मणी धतुरोशानाहरेत् । इत्रिया नीन् । वैश्या द्वौ। शुदैकमिति ।... 37. उद्धारं विशांशादिवज्येष्ठाय सापेत्या कनीयांसो दधुः ।... 42... यच्च स्वयमीहितं चान्छित सन्मित्रादिभ्यो लब्धं तदकामोऽनिच्छ- नानादिभ्यो दातुं नाहति । यथाह योगीश्वरः (Y II, 1181...

·|| विश्णुस्मृतौ १८1१६॥ 34310 'पैतृकं तु यदा द्रव्यमनवाप्तं यदामुयात् । न तत्पुर्भजेत्सार्धमकामः स्वयमर्जितम् ॥ ४३ ॥ वस्त्रं पत्नमलंकारः कृतान्नमुदकं स्त्रियः । योगक्षेमं प्रचारश्च न विभाज्यं च पुस्तकम् ॥४४॥१८॥ मृतं द्विजं न शूद्रेण निर्हारयेत् । १। न शूद्रं द्वि- जेन । २। पितरं मातरं च पुत्रा निहरेयुः । ३।न द्विजं पितरमपि शूद्राः । ४ । ब्राह्मणमनाथं ये ब्राह्मणा निर्हरन्ति ते स्वर्गलोकभाजः।। निहत्य च यान्धवं प्रेतं सत्कृत्याप्रदक्षिणेन चितामभिगम्याप्सु सवाससो निमज्जनं कुर्युः । ६। प्रेतस्योदकनिर्वपणं कृत्वकं पिण्ड फुशेपु दद्यः । ७। परिवर्तितवाससश्च निम्बपत्त्राणि विदश्य द्वार्यश्मनि पदन्यासं कृत्वा गृहं प्रविशेयुः। ८। 43. अनयाप्य CPr. XIX, G. सत्कृत्य प्रदक्षिणेन 7. . 43... यय स्वयं विद्याशौर्यादिनार्जितं तदकामः स्वपुरैः सह न वि- भजेत् ।... पत्रं वाहनं यद्येनारूदं । ऋणादिपरनं वा ।... XIX, 1....शूद्वेग सपिण्डेनासपिण्डेन वा न निारयेत् ॥ 5 अनाथ सपिण्डादिरहितम्... 6.... चितामप्रदक्षिणेनाभिगम्य... 7.पिण्टो. दकदानान्तयंविधानेन प्रथमदिनादिवर्तव्यता योषिता ।...

·। विष्णुस्मृती १६॥ . अक्षतांश्चाग्नी क्षिपेयुः । १। चतुर्थे दिवसेऽस्थिसंचयनं कुयुः । १० तेषां गङ्गाम्भसि प्रक्षेपः।११। यावत्संख्य- मस्थि पुरुपस्थ गाम्भसि तिष्ठति तावदर्पसहस्राणि स्वर्गलोकमधितिष्ठति । १२॥ यावदाशौचं तावत्येत- स्योदकं पिण्डमेकं च दद्युः । १३ । फ्रीतलब्धाशनाश्च भवेयुः। १४ । अमांसाशनाश्च । १५ । स्थण्डिलशायिनः। १६। पृथक्शायिनश्च । १७ । ग्रामान्निष्काम्याशौचान्ते कृतइमभुकर्माणस्तिलकल्कः सर्पपकल्का नाताः परिवर्तितवाससो गृहं प्रविशेयुः । १८ । तत्र शान्तिं कृत्वा ब्राह्मणानां च पूजनं कुर्युः । १९ । देवाः परोक्ष- देवाः प्रत्यक्षदेवा ब्राह्मणाः । २० । ब्राह्मणोंका धार्यन्ते । २१ ॥ व्रात्मणानां प्रसादेन दिवि तिष्ठन्ति देवताः। ब्राह्मणाभिहितं वाक्यं न मिथ्या जायते कचित् । २२ । 10. चतुर्थेऽति -संचयं CPy. See thec. 20 प्रत्यक्षा. 12. स्वर्गलोके महीयते । 12. यस्य पुरुषाय यस्मयकान्यस्थीनि गजातोये तिष्ठन्ति स तावदग्द. सहस्राणि स्वर्गलोके वसति ॥ 14. फ्रीतमयाचितलब्धं वा... 19. शान्तिस्तपाठं कृत्वा... 22, ...ब्राह्मणाभिहितशापानुग्रहादिवाक्यैर्दुष्ट- निमहशिष्टानुग्रहाम्मामनुगृहीता जनाश्च भुवीति लोकधारणमुपपलम् । वाक्यमात्रस्य कथं फलसाधतेत्यत आह ॥

·। विष्णुस्मृतौ १६ ॥२०॥ यदुव्राह्मणास्तुष्टतमा वदन्ति तद्देवताः प्रत्यभिनन्दयन्ति । तुष्टेषु तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः ॥ २३ ॥ दुःखान्वितानां मृतवान्धवानाम् आश्वासनं कुर्युरदीनसत्त्वाः । वाक्यैस्तु यैर्भूमि तवाभिधास्ये वाक्यान्यहं तानि मनोऽभिरामे ॥ २४ ॥ १९ ॥ यदुत्तरायणं तदहर्देवानाम् ।। दक्षिणायनं रात्रिः। २। संवत्सरोऽहोरात्रः । ३ । तत्त्रिंशता मासः।४। मासा द्वादश वर्षम् । ५। द्वादश वर्षशतानि दिव्यानि कलियुगम् । ६। द्विगुणानि द्वापरम् ।७। त्रिगुणानि त्रेता । ८ । चतुर्गुणानि कृतयुगम् । ९ । द्वादश वर्षसह- स्राणि [दिव्यानि] चतुर्युगम्। १० । चतुर्युगानामेकसप्तxx, I0. वर्षसहस्राणि दिग्यानि VIACIR, दिग्यानि 8eems to have crept in from the C. ugri Vla. 23. पूजादिना तुष्टतमा विमा यस्मै यरपुनपशुधनायरिस्यति वदन्ति तोवतास्तथास्थिति वाक्यैः प्रत्यभिनन्दयन्ति । स्वार्थ णिच् । प्रायभिनन्द. म्तीत्यर्थः ।... 24. न दीनं सायं धैर्य येपी से धैर्यवन्तः ।... xx.G. ...तत्र सतयं संन्यासंध्यंशयोपसहयमेव च युगम् ।

·। ॥ विष्णुस्मृतौ २० ॥ तिर्मन्वन्तरम् । ११ । चतुर्युगसहस्रं च कल्पः । १२। स च पितामहस्याहः । १३ । तावती चास्य रात्रिः। १४ । एवं विधेनाहोरात्रेण मासवर्पगणनया सर्वस्यैव ब्रह्मणो वर्षशतमायुः । १५ । ब्रह्मायुपा च परिच्छिन्नः पोम्पो दिवसः।१६। तस्यान्ते महाकल्पः। १७ । तावत्येवास्य निशा । १८ । पौरुपाणामहोरात्राणामतीतानां संख्यैव नास्ति। १९ । न च भविष्याणाम् । २० । अनाद्यन्तत्वा- त्कालस्य । २१॥ एवमस्मिन्निरालम्बे काले सततयायिनि । न तद्भूतं प्रपश्यामि स्थितिर्यस्य भवेद्धचा ॥ २२ ॥ गङ्गायाः सिकताधारास्तथा वर्पति वासवे । शक्या गणयितुं लोके न व्यतीताः पितामहाः॥ २३ ॥ चतुर्दश विनश्यन्ति कल्पे कल्पे सुरेश्वराः । सर्वलोकमधानाच मनवश्व चतुर्दश ॥ २४ ॥ 21. अनाद्यन्तता CPr. 18. यः पप इत्युक्तः स एप पितामहस्य ब्रह्मणोऽहासंज्ञो भवति । 15. एवं विधेन कल्पद्वयपरिमितेनाहोरात्रेण त्रिंशसंख्येन मासस्तैज्द- शभिर्मासैवर्ष तानि शतं वर्षागि सर्वस्यैव यो यो यदा यदा ब्रह्मा जायते तदा तदा तस्य तस्यायुर्भवति ।... 22. ... निरालम्बे निरुपादानके सतत- यायिनि निस्ये काले भगति न तद्भूतं पृथिव्याद्यन्यतममप्यस्ति... 23. ... या वा वासवे वर्षति जलधारास्ता अपि लोके गणयितुं शक्यन्ते न स्वतीताः पितामहा ब्रह्माण. 24. एकैकस्मिन्करपे ब्रह्मदिवसे चतुर्दश देव. प्रधाना इन्द्रा मनुष्यप्रधाना मनवश्च विनश्यन्ति । ...

·॥ विष्णुस्मृतौ २०॥ यहूनीन्द्रसहस्राणि दैत्येन्द्रनियुतानि च । विनष्टानीह कालेन मनुजेष्वथ का कथा ॥ २५॥ राजर्षयश्च बहवः सर्वे समुदिता गुणः। देवा ब्रह्मर्षयश्चैव कालेन निधनं गताः ।। २६ ॥ ये समर्था जगत्यस्मिन्सृष्टिसंहारकारणे । तेऽपि कालेन लीयन्ते कालो हि दुरतिक्रमः ॥ २७ ॥ आक्रम्य सर्वः कालेन परलोकं च नीयते । कर्मपाशवशो जन्तुस्तत्र का परिदेवना ॥२८॥ जातस्य हि ध्रुवो मृत्युqयं जन्म मृतस्य च। अर्थे दुष्परिहार्येऽस्मिन्नास्ति लोके सहायता ॥ २९ ॥ शोचन्तो नोपकुर्वन्ति मृतस्येह जना यतः । अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः ॥ ३०॥ 27. नीयन्ते VI4. 25. एकैकस्मिन्कल्पे चतुर्दश चतुर्दशेत्येवं करपामामानन्यस्वादमीन्द्र सहस्राणीस्युक्तस्यैव प्रपञ्चः । तथा दैत्येन्द्राणां हिरण्यकशिपुहिरण्याचादीनां नियुतानि शाणि स्वस्याधिभूतेन कालेन नष्टानि । तत्रारुपतरायुपा मनुजाना कथैव का... 1 7. न केवलमतीतकाल एवं विशिधा नष्टा. किरिवदानीमप्यस्मिक्षगति पर्तमानेऽपि लोके सृष्टिसंहारणे उत्पत्तिविनाश- विधाने पे समर्थाः सोमसूर्यादयो प्रहास्तेऽपि." 28. न केवलं मानुपेवेव कालप्रभावमपि तु सर्वोऽपि जन्तुरवधिसमासावाफग्य निप्पीय परलोकं पञ्चावं मीयते ।... अस्मिन्नर्थ प्रवृत्तिनिवृायोः सहायता सहचरिता मास्ति । यतोऽयमों दुखेनाप्यपहरणीयः प्रारब्धकर्मणा भोगेकतावश्य. फत्वात् ॥ 80...भावादिक्रियाः शक्तयनुसारेण कार्याः॥ 29. ...

·५६ ॥ विष्णुस्मृती २०॥ सुकृतं दुष्कृतं चोभी सहायो यस्य गच्छतः । यान्धवैस्तस्य किं कार्य शोचद्भिरथवा न वा ॥ ३१ ॥ यान्धयानामशौचे तु स्थिति प्रेतो न विन्दति । अतस्त्वभ्येति तानेव पिण्डतोयप्रदायिनः ॥ ३२ ॥ अक्सिपिण्डीकरणात्प्रेतो भवति यो मृतः । प्रेतलोकगतस्यान्नं सोदकुम्भ प्रयच्छत ।। ३३॥ पितृलोकगतश्चान्नं श्राद्ध भुङ्क्ते स्वधासमम् । पितृलोकगतस्यास्य तस्माच्छ्राद्धं प्रयच्छत ॥ ३४ ॥ देवत्वे यातनास्थाने तिर्यग्योनी तथैव च । मानुष्ये च तथागोति श्राद्धं दत्तं स्ववान्धवैः ॥ ३५ ॥ प्रेतस्य श्राद्धकर्तुश्च पुष्टिः श्राद्धे कृते ध्रुवम् । तस्माच्छ्राद्धं सदाकार्य शोकं त्यक्त्वा निरर्थकम् ॥ ३६॥ एतायदेव कर्तव्यं सदा प्रेतस्य बन्धुभिः । नोपकुर्यानरः शोचन्तस्यात्मन एव चा ॥ ३७॥ 34. स्वधामयम् I C; समंचकम् v. 37. शोकात् C". 32. ...पिण्डतोयप्रदायिनो वान्धवानेव... 33. वक्ष्यमाणेषु सपिण्डी- करणकालेषु यावत्सपिण्डीकरणं भवति तावन्मृतो जन्तुः प्रेतः सुत्तृष्णाजनित- दुःखानुभववान्भवति । 34 ...श्राद्धे पार्वणादी पुत्रादिदत्तमनपानादि स्वधया पितृभोग्येनामृतविशेपेण समं तुल्यं भुङ्क्ते 1...37. शोकेन श्राद्धम् अकुर्वन्...प्रतिकूलं कुर्यात्...एतापरपूर्वोक्त श्राद्धादि...

·। विष्णुस्मृतौ २० ॥ दृष्ट्वा लोकमनाक्रन्दं नियमाणांश्च धान्धवान् । धर्ममेकं सहायार्थं वरयध्वं सदा नराः ॥ ३८ ॥ मृतोऽपि बान्धवः शक्तो नानुगन्तुं नरं मृतम् । जायावर्ज हि सर्वस्य याम्यः पन्था विरुध्यते ॥ ३९ ॥ धर्म एकोऽनुयात्येनं यत्र कचनगामिनम् । नवसारे नृलोकेऽस्मिन्धर्म कुम्त माचिरम् ॥ ४० ॥ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाहे चापराह्निकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम् ॥ ४१ ॥ क्षेत्रापणगृहासक्तमन्यत्रगतमानसम् वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ ४२ ॥ न कालस्य प्रियः कश्चिद्वेष्यश्चास्य न विद्यते । आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरते जनम् ॥ ४३ ॥ नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि । कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ॥ ४४ ॥ 38. भाकन्दः पृष्ठरसकः मृतस्य लोके पश्चारिप्रयानुहानेनोपकर्ता तन- हितोऽयं लोको यतः प्रतिदिनं नियमाणा एव यान्धवा रयन्ते अतः स्वस्यासहायता ज्ञात्वा इहामुन च सहायार्थ धर्ममेवक भो नराः सदा घरयध्वम् ॥ 39. सह सूतानामपि .... साहाय्योपयोगः प्रत्येकशरीरत्वेन... ज्यालमाही यथा ज्यालं यहादुदरते यिसात् । सदश्य सा नारीत्याधुपकारवनवणाच तो पिनान्यस्य सर्वस्यापि यमलोकमार्गोऽनु- मरणं विरुद्धमेव ।... 42...गृहे चेदं कृतमिदमकृतमित्यादि... भन्यत्र पुग्रदुहिनाघुपनयनविवाहादी गतमानसम... 43... तस्य प्रियः प्राप्ते काले रक्षणीयोग्यव्याप्राप्ते काले मारणीयो या नास्ति । .... जायाया:

·॥ विष्णुस्मृतौ २० ॥ नौपधानि न मन्त्राश्च न होमा न पुनर्जपाः। त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया वापि मानवम् ॥ ४५ ॥ आगामिनमनर्थ हि प्रविधानशतैरपि न निवारयितुं शक्तस्तत्र का परिदेवना ॥ ४६॥ यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विदन्ति मातरम् । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारं विन्दते ध्रुवम् ॥ ४७ ।। अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि चाप्यथ । अव्यक्तनिधनान्येघ तत्र का परिदेवना ॥४८॥ देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिधोरस्तन न मुह्यति ॥ ४९ ॥ गृह्णातीह यथा वस्त्रं त्यक्त्वा पूर्वधृतं नरः । गृह्णात्येवं नवं देही देहं कर्मनिबन्धनम् ॥ ५० ॥ नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥५१॥ अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमल्लेद्योऽशोप्य एव च । नित्यः सततगः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ ५२॥ 45-47 om. v. 46...उपायशतैः... 49...धीरो धीमान् ।... 52... नित्योऽवि. नाशी । सततगः सर्वकालवर्ती। स्थाणुः स्थिरस्वरूपो रूपान्तरापत्तिशून्यः । अचलः पूर्वदेशापरित्यागी । सनातनोऽनादिः ।...

·॥ विष्णुस्मृतौ २० ॥ २१ ॥ अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं, विदित्यैनं नानुशोचितुमर्हथ ॥ ५३ ॥२०॥ • • अथाशीचव्यपगमे सुनातः सुप्रक्षालितपाणिपादः स्वाचान्तस्त्वेवंविधान्ब्राह्मणान्यथाशक्त्युदङ्मुखान्गन्ध- माल्यवस्त्रालंकारादिभिः पूजितान्भोजयेत् । १। एक- वन्मन्त्रानूहेदेकोद्दिष्टे । २ । उच्छिष्टसंनिधावेकमेव त- नामगोत्राभ्यां पिण्डं निर्वपेत् । ३ । भुक्तवत्सु ब्राह्मणेषु दक्षिणयाभिपूजितेपु प्रेतनामगोत्राभ्यां दत्ताक्षय्योदक- श्चतुरङ्गुलपृथ्वीस्तावदन्तरास्तावदधःखाता वितस्त्याय- तास्तिनः कः कुर्यात् । ४। कर्पूसमीपे चाग्नित्रयमुप- समाधाय परिस्तीर्य तत्रैकैकस्मिन्नाहुतित्रयं जुहुयात् ।५ । सोमाय पितृमते स्वधा नमः । ६। अग्नये कव्य- चाहनाय स्वधा नमः।७। यमायाङ्गिरसे स्वधा नमः। XXI, I. भाधान्त.CV.2. उतै CRY. XXI, 1...सग्रासौधागन्तरदिनफर्तध्यमाह 1... गुधातो मन्सवरकृत. पानः ।...सत्र संख्याविशेषविधानाय यथाशक्तीति ।... पादिशग्दादूपदीपा- विमणम् ।...2. महती पायंगे पहुवचनान्ता मन्सारसे विकृतायकोरिट परुपचनान्तस्यैनोह्याः । यचनमुपलपगं सेन प्रकृतेरप्यूहः। ...3. मेसोदेशनर ग रास्पियादीनी सामगोग्राम्यामेर दपाते इति मग्ग्रेग नियांयेत् । 4... उतितामित्यपग्योदकं सेपु दावाभिरग्यतामिति तान्विालम्प... 5. रोवरियकै करिमन्नातिप्रमोदमएर शहयात् । तत्र माना।

·६० ॥ विष्णुस्मृती २१ ॥ 16। स्थानत्रये च प्राग्वत्पिण्डनिर्वपर्ण कुर्यात् । अन्नदधिवृतमधुमासः कर्पूत्रयं पूरयित्वैतत्त इति जपेत् । 1१०1 एवं मृताहे प्रतिमासं कुर्यात् । ११ । संवत्स- रान्ते प्रेताय तत्पिन्ने तत्पितामहाय तत्मपितामहाय च ब्राह्मणान्देवपूर्वान्भोजयेत् । १२ । अत्राग्नीकरणमावा- हनं पाद्यं च कुर्यात् । १३ । संसृजतु त्वा पृथिवी समानी व इति च प्रेतपाद्यपाने पितृपाद्यपानत्रये यो. जयेत् ।१४। उच्छिष्टसंनिधौ पिण्डचतुष्टयं कुर्यात् ११५ । ब्राह्मणांश्च स्वाचान्तान्दत्तदक्षिणांश्चानुव्रज्य वि- सर्जयेत् । १६ । ततः प्रेतपिण्डं पाद्यपात्रोदकवत्पिण्डवये निदध्यात् । १७ । कर्पूत्रयसंनिकर्षेऽप्येवमेव । १८ । 10. पूरयिस्वैतदिति CIV. 21. एकं च Chiy. 9...प्राग्वत्कुशेषु प्रेतनामगोत्राभ्यामेकैकं पिण्डं दद्यात् ॥ 10...प्रत्येक कर्पूत्रयं पूरयित्वैतत्ते तत ये च स्वामनान्विस्याश्वलायनाद्युक्तं मन्वं यथाशाखं जपेत् । अत्र ततशब्दस्थाने प्रेतशब्दस्योहः ।... 12...तन्त्र प्रेतादिग्यश्चतु- य॑श्चत्वारो वैश्वदैविके च द्वावित्येवं पड्ब्राह्मणान्प्रेतस्यैकोदिष्टविधिना भो- जयेत् ।... 18. अन्न सपिण्डीकरणान्तर्गत एकोद्दिष्टे... 14. पाद्यं च पात्रं च पाद्यपाने प्रेतपाद्यपात्रे प्रेतपाद्यं प्रेतपाद्योदकं पानं प्रेतायपात्रो. दकं तदुमयं पितृपाद्योदप्रये पित्रयपात्रोदकत्रये च यथाक्रम मन्साभ्यां योजयेत् ।... 17. यथा तपादोदकं पितृपायोदकनयेण प्रेताय॑ पात्रोदक च पित्रय पात्रोदकत्रयेण योजितं तथैव प्रेतपिण्ड त्रिधा विभज्य पित्रा- दिपिण्डवये ताभ्यामेव मन्साम्यां योजयेत् । तदुक्तं काठकगृहो ।...

·॥ विष्णुस्मृतौ २१ ॥ २२ ॥ ६१ सपिण्डीकरणं मासिकार्थववादशाह श्राद्धं कृत्वा त्रयो- दशेऽहि वा कुर्यात् । १९ । मन्त्रवज हि शूद्राणां द्वाद- शेऽह्नि। २०। संवत्सराभ्यन्तरे यद्यधिमासो भवेत्तदा मासिकार्थे दिनमेकं वर्धयेत् । २१ । सपिण्डीकरणं स्त्रीणां कार्यमेवं तथा भवेत् । यावजीवं तथा कुर्याच्छ्राद्धं तु प्रतिवत्सरम् ।। २२ ।। अक्सिपिण्डीकरणं यस्य संवत्सरात्कृतम् । तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्याद्वर्ष द्विजन्मने ॥ २३ ॥२१॥ ब्राह्मणस्य सपिण्डानां जननमरणयोर्दशाहमाशौ- चम् । १। द्वादशाहं राजन्यस्य । २ । पञ्चदशाहं वैश्य- स्य । ३ । मासं शूद्रस्य । ४ । सपिण्डता च पुरुपे सप्तमे विनिवर्तते ।। आशौचे होमदानप्रतिग्रहस्वाध्याय निवर्तन्ते । ६। नाशौचे कस्यचिदन्नमश्नीयात् । ७। ब्रा- ह्मणादीनामशौचे यः सकृदेवान्नमनाति तस्य तावद- 19. मासिकसपिण्डीकरणयो. कालान्तरमप्याह । मासि भवं मासिक तदर्थः प्रेताप्यायनादिः सोऽस्त्यस्मिन्निति मासिकार्थवत् ।... द्वादशाहे द्वाद- शस्वहस कृत्वा त्रयोदशेऽति वा यथोक्तं या सपिण्डीकरणं कुर्यात् ।... दादशाह इत्याशौचान्तोपलक्षणम् ।... 22... यावज्जीयं प्रतिसंवत्सरं मृताहे धाबमपि वक्ष्यमाणविधिना कुर्यात् ।... XXII, G. होमो वैश्व- देवः... 7. अशौचिनः सवर्णस्थासवर्णस्य वासपिण्डस्यानमन्यो नाश्नीयात् । सपिण्डस्य तु न दोषः।

·६२ ॥ विष्णुस्मृती २ ॥ शौचं यावत्तेपाम् । ८। आशौचापगमे प्रायश्चित्तं कु. र्यात् । ९सवर्णस्याशीचे द्विजो भुक्त्या स्रवन्तीमासान्य तन्निमग्नस्त्रिरघमर्पणं जप्त्योत्तीर्य गायन्यष्टसहस्रं ज. पेत् । १० । क्षत्रियाशीचे ब्राह्मणस्त्येतदेवोपोपितः कृत्वा शुध्यति । ११ । वैश्याशीचेराजन्यश्च । १२ । वैश्याशीचे ब्राह्मणनिराम्रोपोपितश्च ।१३। ब्राह्मणाशीचे रा- जन्यः क्षत्रियाशीचे वैश्यश्च स्रवन्तीमासाद्य गायत्रीशत- पञ्चकं जपेत् । १४ । वैश्यश्च ब्रामणाशीचे गापत्यष्टशत जपेत् । १५ । शूद्राशीचे द्विजो भुक्त्वा प्राजापत्यं चरेत् । १६ । शूद्रश्च द्विजाशीचे लानमाचरेत् । १७ । शूद्रः शूद्राशीचे लातः पञ्चगव्यं पियेत् । १८ । पत्नीनां दासा- नामानुलोम्येन स्वामिनस्तुल्यमाशौचम् । १९ । मृते स्वामिन्यात्मीयम् । २० । रीनवर्णानामधिकवर्णेषु सपि- ण्डेपु तदाशौचव्यपगमे शुद्धिः । २१ । ब्राह्मणस्य क्षत्र- विद्शूद्रेषु सपिण्डेपु पट्टान्नत्रिरात्रैकरात्रैः । २२ । क्षत्रि- XAII, 16 C" read प्राजापत्यवत and make a sloka of 21 22 सपिण्डेपु am C" पूर्वारपोप्य पोयु पूर्वोत्तमेव कृत्वा शुभ्यति ॥ 15 वैश्यो विप्राशीचे भुक्रवा नहीं गस्वाष्टोत्तरशत गायत्रीजपेत् ॥ 20 स्वामि मरणानन्तर पृथगवस्थिताना वा पन्यादीनां स्वस्वजातीयमेवाशौचम् । 21 हीनवर्णा उत्रियादीनामधिश्वर्णषु ब्राह्मणादिपु सपिण्डेषु जातेषु मृतेषु वा यदुत्तमवर्णाशौच तदपगम एवं शुद्धि । the two Sutras 15 If 11 ·॥ विष्णुस्मृतौ २२ ॥ यस्य विशूद्रयोः पात्रनिरात्राभ्याम् । २३ । वैश्यस्य शद्रेपु पात्रेण ।२४। मासतुल्यैरहोरात्रैर्गर्भस्रावे । २५ । जातमृते मृतजाते वा कुलस्य सद्यः शौचम् । २६ । अदन्तजाते बाले प्रेते सद्य एव । २७ । नास्याग्निसंस्का- रो नोदकक्रिया । २८ । दन्तजाते त्वकृतचूडे त्वहोरा- त्रेण । २९ । कृतचूडे त्वसंस्कृते त्रिरात्रेण | ३० । ततः परं यथोक्तकालेन ।३१। स्त्रीणां विवाह संस्कारः । ३२ । संस्कृतासु स्त्रीपु नाशौचं पितृपक्षे । ३३ । तत्म- सवमरणे चेत्पितगृहे स्यातां तदैकरानं त्रिरात्रं च । ३४ । जननाशौचमध्ये यद्यपरं जननाशीचं स्यात्तदा पूर्वाशौचव्यपगमे शुद्धिः । ३५। रात्रिशेपे दिनद्वयेन । ३६। प्रभाते दिनत्रयेण । ३७ । मरणाशौचमध्ये ज्ञा- तिमरणेऽप्येवम् । ३८ । श्रुत्वा देशान्तरस्थो जननमरणे आशौचशेषेण शुध्येत् ।३१। व्यतीतेऽशौचे संवत्सरान्त- 39. आशौच. om. Cr. ... 25. यावन्तो मासा गर्भस्य तत्समसंख्यैरहोरात्रैर्गर्भस्राचे माता शुध्यति । 26. जात एव मृतो जातमृतो नाभिच्छेदात्पूर्वमेव मृत इति यावत् । मृत एव जातो मृतजातः ।... 31. तत उपनयनारपरं स्वस्वकालेन दशाहादिना सर्वे वर्णाः शुद्धेयुः।... 34, पित्रोरिसरात्रं यन्धूनामेवरात्रं ज्ञेयम् ।... 37. प्रभातो रात्रेश्वरमो यामः ।... शातातपोऽपि । रात्रिशेपे यहाच्छुद्धिर्यामशेपे व्यहाच्छुचिरिति ॥ 39, आशौचमध्य इत्यनुवर्तते ।...

·। विष्णुस्मृतो २२॥ स्त्वेकरात्रेण । ४० । ततः परं लानेन । ४१ । आचार्य मातामहे च व्यतीते निरानेण । ४२ । अनौरसेपु पुत्रेषु जातेषु च मृतेषु च । परपूर्चासु भार्यासु प्रसूतासु मृतासु च ॥ ४३ ॥ आचार्यपनीपुत्रोपाध्यायमातुलश्वशुरभ्वशुर्यसहाध्या यिशिष्येष्वतीतेष्वेकरात्रेण । ४४। स्वदेशराजनि च । ४५। असपिण्डे स्ववेश्मनि मृते च । ४६ । भृग्वग्न्य- नाशकाम्बुसंग्रामविद्युम्नृपहतानां नाशौचम् । ४७। न राज्ञां राजकर्मणि । १८ । न तिनां व्रते । ४९ । न सत्त्रिणां सत्त्रे । ५०1न कारूणां कामकर्मणि १५११न राजाज्ञाकारिणां तदिन्छया । ५२। न देवप्रतिष्ठावि. वायोः पूर्वसंभृतयोः । ५३ । न देशविभ्रमे । ५४ । 43. परपूर्वासु नारीपु V+ 50-52 om. Vi-3; but 53 is marked ५३. 51. स्यकर्मणि .. 40. दशाहादावाशीघकालेऽतिकान्ते पुनवर्षमध्ये झातिमरणश्रवणे देशान्तरस्थोऽहोराण शुध्येत् ।... 45. यस्मिन्देश स्वयमुप्यते स स्वदेश- स्तस्य राजनि प्रेते... 46. सपिण्ड, पूर्वकिरतहिनोऽसपिण्डस्तस्मिन्स्यवेश्मनि मृते एकरात्रैण शुद्धिः॥ 47. मृणुगिरिकुटकः ।... 48. कर्मणि प्रजापालनोपयुक्तहोमदानन्यवहारदर्शनादी नाशौचम् ।... 50. यजमानाना...सस्त्रे गवामयनान्नसरनादौ नाशीचम् ।... 58. विष्पयादि- मूर्तिप्रतिष्ठापने पूर्वमाशौचासंभारः प्रासमधेत् ।... 54. देशोपतये नाशीच स्पर्शादी तनिमित्तशान्त्यादौ च ।... ... ...

·॥ विष्णुस्मृतौ २२॥ आपद्यति च कष्टायाम् । ५५ आत्मत्यागिनः पतिताश्च नाशौचोदकभाजः । ५६। पतितस्य दासी मृताहे प- दापां घटमपवर्जयेत् । ५७ । उहन्धनमृतस्य यः पाशं छिन्द्यात्स तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति । ५८ । आत्मत्यागिनां संस्कर्ता च । ५९ । तदश्रुपातकारी च । ६० । सर्वस्यैव प्रेतस्य धान्धवैः सहाश्रुपातं कृत्वा स्नानेन । ६१ । अकृ- तेऽस्थिसंचये सचैलरनानेन । ६२ । द्विजः शूद्रमेतानुग- मनं कृत्वा स्रवन्तीमासाद्य तन्निमग्नस्त्रिरथमर्पणं जप्त्वो- तीर्य गायत्र्यष्टसहस्र जपेत् । ६३ । द्विजप्रेतस्याष्टशतम् । ६४ । शुद्रः प्रेतानुगमनं कृत्वा स्लानमाचरेत् । ६५ । चिताधूमसेवने सर्वे वर्णाः लानमाचरेयुः । ६६ । मैथुने दुःस्वप्ने रुधिरोपगतकण्ठे चमनविरेकयोश्च । ६७ । श्मश्रुकर्मणि कृते च । ६८ । शवस्टशं च स्पृष्ट्वा रज- स्वलाचाण्डालयूपांश्च ।६९॥ भक्ष्यवर्ज पञ्चनखशवं तदस्थि सस्नेहं च । ७० । सर्वेष्वेतेपु स्नानेयु वस्त्रं नापक्षालितं विभृयात् । ७१ । रजस्वला चतुर्थेऽहि लानाच्छुध्यति । 57. मृतेऽहि VI+CPY. 71. पूर्व वरसं UP. 55. पटापभिरोगादिस्तन प्रतिग्रहदानादौ नाशौचम् ।... 57. पतितस्य मरणदिने दासी अपां घटं पदापयेत् । इदं व पियति ।... अष्टाधिकं सहर्ष गायत्रीजपेत् ।... 64... पूर्ववदघमर्पण जपचाष्टाधिक शतं गायनीजपेत् ... G7.. दुःस्वप्ने गर्दभाचारोहणे... 69. शववाहक... पाण्डालं तरसमानधर्म धपधादिकं ।।... 63...

·६६ ॥ विष्णुस्मृती २२॥ । ७२ । रजस्वला होनवर्णा रजस्वला स्पृष्ट्वा न तावदः श्रीयाद्यावन्न शुद्धा । ७३ । सवर्णामधिकवर्णा या स्पृष्ट्वा सद्यः स्नात्वा शुध्यति ।७४। क्षुत्वा सुप्त्वा भुक्त्वा भोज- नाध्ययनेप्सुः पीत्वा लात्वा निष्ठीव्य वासः परिधाय रथ्यामाकम्य भूत्रपुरीपे कृत्वा पञ्चनवास्थ्यलेहं स्पृष्ट्वा चाचामेत् । ७५ | चाण्डालम्लेच्छसंभापणे च ।७६ । नाभेरधस्तात्मवाहुपु च कायिकर्मलैः सुराभिर्मयैश्योप- हतो मृत्तोयैस्तदनं प्रक्षाल्य शुध्येत् । ७७ । अन्यन्त्रोप- हतो मृत्तोयैस्तदङ्गं प्रक्षाल्य लानेन । ७८ । चक्लोप- हतस्तूपोष्य लात्वा पञ्चगव्येन । ७९ । दशनच्छदोप- हतश्च । ८०1 वसा शुक्रमसाजा मूत्रं विटकर्णविनखाः । श्लेप्माश्रु दूपिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः ॥ ८१ ॥ गौड़ो माध्वी च पैप्टी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा । यथैवैका सर्वा न पातव्या द्विजातिभिः ॥८२ ।। নর্থ om, Che 74. सद्यः om. CHAp. वारदाश्नीयात् VI-3 Ob. 75. भुक्त्वा भोजनाध्ययने 1% भोजनेयः . 77. सुराभिर्वोपहतो C1,4.79. ig repeated in V.,3. 78. उत्तानेभ्योऽन्यत्र नाभेरूम... 81...मजा शिरोमध्ये पिण्डि- त(तः) नेहः (Kallika)|... 82...मान्ची मधुविकारस... यथाह हारतः... माध्वीक मधुकं माध्वं मधुना संयुत्तारसपः ।...

·॥ विष्णुस्मृतौ २२ ॥ ६७ माधूकमैक्षवं टाकं कौले खारपानसे । मृद्विकारसमाध्बीके मैरेयं नारिकेलजम् ॥ ८३ ॥ अमेध्यानि दशैतानि मद्यानि ब्राह्मणस्य च । राजन्यश्चैव वैश्यश्च स्पृष्ट्वैतानि न दुष्यतः ॥ ८४ ॥ गुरोः प्रेतस्य शिष्यस्तु पितृमेधं समाचरन् । प्रेताहारैः समं तत्र दशरात्रेण शुध्यति ।। ८५ ॥ आचार्य स्वमुपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् । निहत्य तु व्रती प्रेतान्न व्रतेन वियुज्यते ॥ ८६ ॥ आदिष्टी नोदकं कुर्यादा. व्रतस्य समापनात् । समाप्त तूदकं कृत्वा त्रिरात्रेणैव शुध्यति ॥ ८७ ॥ ज्ञानं तपोऽग्निराहारो मृन्मनो वायुपाञ्जनम् । वायुः कर्मार्ककालौ च शुद्धिकर्तृणि देहिनाम् ॥ ८८ ॥ सर्वपामेव शौचानामन्नशीचं परं स्मृतम् । योऽन्ने शुचिः स हि शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः।।८९॥ 87. निराग्रेण विशुष्यति Chy. See Af. v, 88. 83. माधूकं मधूवपुप्पोद्भवम् ।.. टः पित्यविशेषः...मावीक मधून माध्वीव्यतिरिक्तम् । मैरेयं धातृपुष्प गुद्दधान्याम्सुसहितमिति शब्दाणये पाचस्पतिः।... 84 ..स्पर्शः पानोपलक्षणः ।... 85... मेताहारः तस. पिण्ट.... 86... प्रती ब्रह्मचारी प्रतेन ब्रह्मचर्यण न रियुज्यते न भरयति ॥ 87... भादिष्टी ग्रह्मचारी प्रक्रान्तप्रायश्चित्त इत्यन्ये ।... 88. ज्ञानमा पारिम युद्धेः शुद्धिहेतुः ।... आहारः पञ्चगम्यादीनाम् ।...फर्म संन्यादि अहोरात्रकृत- पापस्म ।... 89...योऽसे शुचिः शुच्यबादः स शुचिः ।...अर्थशीचमिति पाठे ( See M.Y, 100 ) ऽप्याहारसमेगशौचापेवेति ।...

·६८ ॥ विष्णुस्मृती २२ ॥२३॥ क्षान्त्या शुध्यन्ति विद्वांसो दानेनाकार्यकारिणः । प्रच्छन्नपापा जप्येन तपसा वेदवित्तमाः ॥ ९ ॥ मृत्तोयैः शोध्यते शोध्यं नदी वेगेन शुध्यति । रजसा स्त्री मनोदुष्टा संन्यासेन द्विजोत्तमाः ॥ ११ ॥ अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति । विद्यातपोभ्यां भूतात्मा घुद्धिज्ञानन शुध्यति ॥ १२ ॥ एप शौचस्य ते प्रोक्तः शारीरस्य विनिर्णयः । नानाविधानां द्रव्याणां शुद्धः शृणु विनिर्णयम् ॥१३॥२२॥ शारीरैमलैः सुराभिर्मा यदुपहतं तदत्यन्तोप- हतम् । १ । अत्यन्तोपहतं सर्व लोहभाण्डमग्नौ प्रक्षिप्त शुध्येत् । २। मणिमयमझममयमजं च सप्तरात्रं मही- निखनेन । ३। शृङ्गदन्तास्थिमयं तक्षणेन । ४। दारवं XXII, 4 दंष्ट्रा० . 90. अकार्य निपिदं तत्कारिणः ।... 91. शोध्यममेध्यादिलिप्तमङ्गम् । ...द्विजोत्तमा ब्राह्मणाः ।... 92. गात्राणि शरीराणि लितान्यशिः स्नानः शुभ्यन्ति । मनः सदसत्संरपारमरमसत्संरक्षपादशुद्धं सत्येन सरसंकल्पेन शुष्यति ।... विद्यातपोभ्यां -शुद्धिः शरीराभिमानजन्यदुरितनिवृत्तिः । बुद्धिः संशयविपर्ययास्मिका ज्ञानेन प्रमारूपेण... XXIII. 2. लोहानि सुवर्णरजतताम्रायरसपुरगसीसकानि सप्तविधा धातयः सर्वशब्दाचद्विवारा पित्तहादयश्च तन्मयं भाण्डम्..... ... . वाहत्यादि... 4. . खगादीनां दन्तो गजादीनामस्थि धर्मादीनाम्.., ·॥ विष्णुस्मृतौ २३ ॥ मृन्मयं च जह्यात् । ५। अत्यन्तोपहतस्य वस्त्रस्य य- मक्षालितं सद्विरज्यते तच्छिन्यात् । ६। सौवर्णराजता- जमणिमयानां निलेपानामद्भिः शुद्धिः।७। अश्मम- यानां चमसानां ग्रहाणां च ।८। चरुनु वाणामु- प्णेनाम्भसा ।९। यज्ञकर्मणि यज्ञपात्राणां पाणिना संमार्जनेन । १० । फाशूर्पशकटमुसलोलूखलानां प्रो- क्षणेन । ११ । शयनयानासनानां च । १२ । पहूनां च । १३ । धान्याजिनरज्जुतान्तवदलसूत्रकार्पासवास- सां च । १४। शाकमूलफलपुष्पाणां च । १५॥ तृण- काठशुष्कपलाशानां च । १६ । एतेपां प्रक्षालनेन ।१७। अल्पानां च । १८ । ऊपः कौशेयाविकयोः ।१९। अरि- टकैः कुतपानाम् । २०॥ श्रीफलैरंशुपट्टानाम् । २१ ।गौर- 6. सद् om.Cor. 7. अल्पोपघातशुद्धिमाह I... निलंपानामुन्दिष्टादिमावस्पर्श... 8... रोपी निर्लेपानामनिरेव शुद्धिः ।... 9. एतेषां पदिलेपरहितानाम्... 10... कुशैदेशापविण च... संमार्जनेन ।..., 12. स्पर्शशुद्धिमाह ।... एप चाण्डालादिस्पर्शऽपि प्रोक्षणेनैव शुदिः ॥ 14... पैदलं घेणुविदलकृतं ज्यजनादि ।... पासो नदमधिरयन्सनिर्मुक्कं झालनासह कौसुम्मादिरकं पा... पतेषां बहनामपि चाण्डालादिस्पर्श मोक्षणेन शुदिः ।... 16... शुष्कं गोमयपिण्डः । पलाश पर्ण मधूकपलाशादेः। एतेषां पाण्डालादिस्पर्श- ऽपि... 17. एतेषां चायनादीनां पलाशान्तानो विटादिलिप्तानो प्रष्टेन लेपा- पनोदकेन दम्याग्निाशेन शालनेन शुद्धिः ।... 18. येपो धान्यवासयम तीनो पाहूना स्पर्श प्रोषणमुक्तं तेपामेवारपाना सर काटनेन यदिः। नेदं लेपराधी पूर्वसूक्षेणैव विधानात् ।... 21. गुपट्टा वालवानिर्मिताः...

·'n विष्णुस्मृती २३ ॥ सर्पपः क्षौमाणाम् । २२। शृङ्गास्थिदन्तमयानां च । २३ । पद्माक्षेर्मगलोमिकानाम् । २४ । ताम्ररीतित्रपुसीसम- यानामम्लोदकेन । २५। भस्मना कांस्यलोहयो । २६ । तक्षणेन दारवाणाम् । २७ । गोपालः फलसंभवानाम् । । २८ । प्रोक्षणेन संहतानाम् । २९ । उत्पवनेन द्रवा- णाम् । ३० । गुदादीनामिक्षुविकाराणां प्रभूतानां गृह- निहितानां वार्यग्निदानेन । ३१ । सर्वलवणानां च । ३२ । पुनःपाकेन मृन्मयानाम् । ३३ । द्रव्यवत्कृतशौचानां देवतार्चानां भूयाप्रतिष्ठापनेन । ३४। असिद्धस्यान्नस्य यन्मात्रमुपहतं तन्मात्रं परित्यज्य शेपस्य कण्डनप्रक्षा- लने कुर्यात् । ३५ । द्रोणाभ्यधिक सिद्धमन्नमुपहतं न दुष्यति । ३६ | तस्पोपहतमात्रमपास्य गाययाभिम- 35. यावन्मानम् CP. 86. दोणायधिक V1,2; द्रोणाधिक C.. 24. मृगलोमियानि मृगलोमोद्भवानि राक्ष्यादीनि 1... 28. फलानि नारिलालायुविल्यादीनि तसंभयानां पात्राणां गोवालगोपुच्छकेशैर्घपंगेन शुद्धिः ।... 30. कीटाद्युपदती शुद्धिमाह ... वाणां घृततलदुरधादीनाम् ।... 31... प्रभूतानां द्रोणाधिकानाम् ...वारिदानं प्रोक्षणं तत्पूर्वकमभिदानं पर्यप्तिकरणम् ।... 32. सर्वेषां शाम्भलसामुद्रसैन्धघसौयलादीनां लवणानां कीटाग्रुपहती... 33. पुनर्लेपशुद्धिमाह ।... 34 देवतार्चा देवप्रतिमा- स्तासाममेध्यादिलेपे, यद्न्यं तत्प्रकृतिस्तत्तच्छुद्धिविहितन्यस्त तदीया कृत- शुद्धीनां पुनःप्राणप्रतिष्ठया शुद्धिः पूज्यत्वम् । ...सुवर्णादिधातुप्रकृतिकायाः सुवर्णवदेव शुद्धिः ।... 36 . श्वकाकाग्रुपहतमझ न दुप्यति न स्यज्यते !...दोणवचनानन्यूनस्य त्यागः ।... " ·॥ विष्णुस्मृतौ २३॥ ७१ न्त्रितं सुवर्णाम्भः प्रक्षिपेत् । वस्तस्य प्रदर्शयेदग्नेश्च ।३७ पक्षिजग्धं गवा घ्रातमवधूतमवक्षुतम् । इपितं केशकीटैश्च मृत्मक्षेपेण शुध्यति ॥ ३८॥ यावन्नापैत्यमेध्याक्ताद्वन्धो लेपश्च तत्कृतः। तावन्मृद्वारि देयं स्यात्सर्वासु द्रव्यशुद्धिघु ॥ ३९ ॥ अजाश्वं मुखतो मेध्यं न गौर्न नरजा मलाः । पन्थानश्च विशुध्यन्ति सोमसूर्याशुमारुतः ।। ४ ।। रथ्याकर्दमतोयानि स्पृष्टान्यन्त्यश्ववायसः। मारुतेनैव शुध्यन्ति पक्केष्टकचितानि च ॥ ४१ ॥ प्राणिनामथ सर्वेपां मृद्भिरद्भिश्व कारयेत् । अत्यन्तोपहतानां च शौचं नित्यमतन्द्रितः ॥ ४२ ॥ भूमिष्ठमुदकं पुण्यं धैतृष्णयं यत्र गोर्भवेत् । अव्याप्तं चेदमेध्येन तद्वदेव शिलागतम् ॥ ४३ ॥ मृतपश्चनखात्कृपादत्यन्तोपहतात्तथा अपः समुद्धरेत्सर्वाः शेपं वस्त्रेण शोधयेत् ॥ ४४ ॥ 37. वस्तस्य च प्रदर्शयेदः। 2. 38. मृदः क्षेपेण Chr. 44. om.CHv. 37... हेमाभिः प्रक्षिपेत्...अजोऽश्वीपलक्षणम् (See ४०) i... 38. पक्षिणः स्पृश्या:... भक्ष्याच...फेशैर्मानुप..... 42... प्राणिनां मनुप्पा. णाम... कारयेदुपदिशेदाचार्यः ॥ 43. अमेयेन केशादिना... भन्यासमायन्त. संपर्करहितम्... यग्न गोरेवस्या वैतृप्ण्यं भवेदवशियेच तत् ।... शिलागतं पर्वतादिशिरोभवम् ।... 44. मृताः शीर्गाः पचनसा मनुष्यादयोऽभया परिमन् । पमपां वरसेग शोधयेदपनयेद ।...

·७२ ॥विष्णुस्मृती २३ ॥ वहिप्रज्वालनं कुर्यात्कृपे पक्केष्टकाचिते । पञ्चगव्यं न्यसेत्पश्चान्नवतोयसमुद्भवे ॥ ४५ ॥ जलाशयप्वथाल्पेषु स्थावरेपु वसुंधरे । कूपवत्कचिता शुद्धिर्महत्तु च न दूपणम् ॥ ४६॥ त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्रामणानामकल्पयन् । अष्टमद्भिनिर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥४७॥ नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्यं यच्च प्रसारितम् । ब्राह्मणान्तरितं भैक्षमाकराः सर्व एव च ॥४८॥ नित्यमास्यं शुचि स्त्रीणां शकुनिः फलपातने । प्रस्रवे च शुचिर्वत्सःश्वा मृगग्रहणे शुचिः ॥४९॥ श्वभिहतस्य यन्मांसं शुचि तत्परिकीर्तितम् । न्याद्भिश्च हतस्यान्यश्चण्डालाद्यैश्च दस्युमिः ॥ ५० ॥ 45... इटका पापाणोपलक्षणम्। शरादिबद्धनिरासाय ।... अरपेप्वथान्येषु स्थावरेषु वाप्यादिषु जलाशयेषु...। स्थावरग्रहणादलिभरा- दिनिवृत्तिः । महास्वाह न दूपणमिति दोपाभाकः । तत्तीपरिहारेण !... 47...मनस्तुष्टपभावे शुद्धमेतदस्विति प्राह्मणानी याचा शुष्यति ।... 48. कारूणो सूपकारादीनाम्...। यच्चापणे प्रसारित विक्रेयं पण्यं तदनेकक्रेतकर- कलितमपि शुचि ।...माह्मणेन दापितं सत्रियादिभैएमपि... शुचि शूदा विना ।...गुडलवणाधुरपतिस्थानानि... सुराकरातिरिक्तानि !... 49. सीणां स्वीयानामात्यं सर्वाङ्गोपलक्षगं चुम्पमालिङ्गनादौ शुचि। काकादि- पक्षिणो चपपातपतितं फलं शुचि ( Kullaks)... वरसो घरसतरी बालो था।... 50...व्याद्रिव्योघ्रश्टगालश्यनादिभिश्चाण्डालायैः। चण्डालः पत्ता सूतो वैदेहकस्तया। मागधायोगवश्चैव सौते स्वन्त्यजाः स्मृता । इत्युसर्दस्युभिर्याधेश्च हतस्य मांसं घातस्थानातिरिक्त शुधीति ।। 46...

·॥ विष्णुस्मृतौ १३॥ ऊवं नाभर्यानि खानि तानि मेध्यानि निर्दिशेत् । यान्यधस्तान्यमेध्यानि देहाचैव मलाइच्युताः ॥ ५१॥ मक्षिका विग्रुपश्छाया गौर्गजाश्वमरीचयः। रजो भूर्वायुरग्निश्च मार्जारश्च सदा शुचिः ॥५२॥ नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विभुषोऽङ्गे पतन्ति याः। न श्मश्रूणि गतान्यास्यं न दन्तान्तरवेष्टितम् ॥ ५३ ॥ स्पृशन्ति विन्दवः पादौ य आचामयतः परान् । भौमिकैस्ते समा ज्ञेया न तैरप्रयतो भवेत् ॥ ५४ ॥ उच्छिप्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्यहस्तः कथंचन । अनिधायैव तव्यमाचान्तः शुचितामियात् ॥ ५५ ॥ मार्जनोपाजनैवेदम प्रोक्षणेन च पुस्तकम् । संमार्जनेनाजनेन, सेकेनोल्लेखनेन च॥५६॥ दाहेन च भुवः शुद्धिर्वासेनाप्यथया गवाम् । गावः पवित्रं मङ्गल्यं गोपु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ ५७ ॥ गायो वितन्यते यज्ञं गावः सर्वाघसूदनाः । गोमूत्रं गोमयं सर्पिः क्षीरं दधि च रोचना ॥ ५८ ॥ 53. न यान्ति याः VI-+ CBन यन्ति याःr.See M. 1,141. 2- ----- 55. ऊर्चमधो या उच्छिष्टेन कथंचन प्रमादिन संपृष्ट ।... हस्तान्दा स्कन्धानपरः... 50...पुस्तकं ताडीपमशरणादिनिर्मितम् । 57...गवा. मेकरानं वासोऽवस्थानम् । अथवति मागहणम् ... 58 गावो पर्श ज्योसिटोमादि हवि संपादनन संपादयन्ति ।

·॥ विष्णुस्मृतौ २३ ॥२४॥ पडङ्गमेतत्परमं मङ्गल्यं सर्वदा गवाम् । अगोदकं गवां पुण्यं सर्वाधविनिपूदनम् ॥ ५९॥ गवां कण्डूयनं चैव सर्वकल्मपनाशनम् । . गां ग्रासप्रदानेन स्वर्गलोके महीयते ॥ ६॥ गवां हि तीर्थे घसतीह गया पुष्टिस्तथासां रजसि प्रवृत्ता। लक्ष्मीः करीये प्रणती च धर्म- स्तासां प्रणामं सततं च कुर्यात् ॥ ३१॥ २३ ॥ अथ ब्राह्मणस्य वर्णानुक्रमेण चतस्रो भार्या भवन्ति ।१। तिस्रः क्षत्रियस्य । २। वे वैश्यस्य । ३ । एका शूद्रस्य । ४ । तासां सवर्णावेदने पाणिग्राह्यः । ५। अस- वर्णावेदने शरः क्षत्रियकन्यया ।६। प्रतोदो वैश्य- कन्यया। ७ । वसनदशान्तः शूद्रकन्यया ।८। न सगोत्रां न समानार्षप्रयरां भार्या विन्देत । ९। मातृ- 61. तथा सा Ch; तथा v, प्रवृद्धा VACHAY. XXIV, 9. विदेता V1-3 विन्देत् Cv.. 59... गोलोदकेन स्रानं मार्जनं च पुग्यं पुण्यजननम् ।... 61. तीर्थे गोभूवे...रजसि स्तरोइते... XXIV, 9. गोत्रमगरपाष्टमसहयपश्यं तासमानमेकवंशप्रवर्तक स्वस्य यस्याश्च सा सगोत्रा।... न समानाति मृगोरनिरसश्च यवशकरमपायं जमदशिगौतमभरद्वाजव्यतिरिक्तमार्टिपेजः मुद्गलादि तदापं समानमार्पमुक्तरीत्या यस्याः सा समाना । गोग्राभेदेषि प्रवरक्ये विवाहः स्यादित्यत आह !... प्रवरास्तत्तद्धशेषु मन्तकृतो मन्सहयो वा ऋषयः ।... 10... पृथगयं निषेधः... न स्वेवं -

·.
॥ विष्णुस्मृतौ २४ ॥
तस्त्वा पञ्चमात्पुरुपात्पितृतश्चा सप्तमात् । १० । नाकु-
लीनाम् । ११॥ न च व्याधिताम् । १२ । नाधिका-
ङ्गीम् । १३॥ न हीनाङ्गीम् । १४ । नातिकपिलाम्
। १५ । न वाचाटाम् । १६ । अथाष्टौ विवाहा भवन्ति
। १७ । ब्राह्मो देव आर्षः प्राजापत्यो गान्धर्व आसुरो
राक्षसः पैशाचश्चेति । १८। आहृय गुणवते कन्या-
दानं ब्राह्मः । १९। यज्ञस्थऋत्विजे दैवः । २०। गो-
मिथुनग्रहणेनापः । २१। प्रार्थितप्रदानेन प्राजापत्यः
। २२। द्वयोः सकामयोर्मातापितरहितो योगो गा-
न्धर्वः । २३ । क्रयेणासुरः ।२४। युद्धहरणेन राक्षसः।२५॥
सुप्तप्रमत्ताभिगमनात्पैशाचः । २६ । एतेप्वाद्याश्चत्वारो
धाः । २७ । गान्धर्वोऽपि राजन्यानाम् । २८ । ब्रा-
मीपुत्रः पुरुपानेकविंशतिं पुनीने । २९। दैवीपुत्रश्चतु-
इर्दश ।३०। आर्योपुत्रश्च सप्त ॥३१॥ माजापत्यश्चतुरः। ३२ ।
.
32. प्राजापत्यीपुत्र..
11. फर्पकराजसेवकादीनो कुलमकुलम्... 13. अधिकमङ्गमहुल्या.
दिकं यस्यास्तां न ॥ 23, द्वयोः कन्यावरयोः सकामयोरन्योन्यानुरक्तयो-
मांसापितृभ्यां रहितोऽननुज्ञातो योगः... 26... प्रमत्ता मदातिशयेन
नष्टचेतना तस्या भभिगमनं मैथुनं तस्मारपैशाचः। मु० इति मनुस्मरणात्
(III, 4) असंविधातोपसंगमनारपैशाच इति गौतमस्मरणाञ्च (IV,
13)।... 29. माझोढापुत्रो दशावरान्दश
परान्दातारं चैववि
पुनाति यषमागलोकहराकरोति ।... 32. प्राजापत्ये भयः प्राजापत्यः...

·अथ ऋतुमत्याः प्राजापत्यमृती प्रथम इति परिशिष्टात् 1... ७८ निपेको गर्भादानाख्यं कर्म कार्यम् ।... इदं च क्षेत्रसंस्कारवारसकृरकार्यम् । ॥ विष्णुस्मृतौ ॥६॥२०॥ कार्य कुर्यात् ।१। मिश्रासु च कनिष्ठयापि समान- वर्णया ।२। समानवाया अभावे त्वनन्तरयैवापदि च । ३ । न त्वेव द्विजः शूद्रया।४। द्विजस्य भार्या शूद्रा तु धर्मार्थं न भवेत्कचित् । रत्यर्थमेव सा तस्य रागान्धस्य प्रकीर्तिता ॥५॥ हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वन्तो द्विजातयः। कुलान्येव नयन्त्याशु ससंतानानि शूद्रताम् ॥ ६॥ दैवपिन्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु । नानन्ति पितृदेवास्तु न च स्वर्ग स गच्छति ॥७॥२६॥ गर्भस्य स्पष्टताज्ञाने निषेककर्म । १। स्पन्दनात्पुरा पुंसवनम् ।२। पप्ठेऽष्टमे सीमन्तोन्नयनम् । ३। जाते च दारके जातकर्म । ४। आशौचव्यपगमे नामधेयम् । XXVI, 3 समानवर्णाभावे CHघ om Vi-tv. See the C. 7. नादन्ति Cir. See M. III, 18. XXVII, 3. अष्टमे वा CI,2. at from the C. V1-3 place 5–12 between 20 and 21. XXVI. 3. सवर्णाभावे भापदि च सवर्णाप्रतीक्षणे प्रधानयाधप्रसने चानन्तरैव विनस्य एग्रियैव उत्रियस्य वैश्यैव नैकान्तरा द्वयन्तराच 4. विपस्यकान्तराभ्यनुज्ञायायाह ।... 7... पितृदेवा चहुवचमादतिय- यश्च... XXVII, 1. गर्भो ऋतुः... ... तस्य स्पष्टता प्रादुर्भाव जाया। 3... पष्ठे ऽष्टमे वा मासि... यथाकुलधर्म विकल्पः ।...

·७६ ॥ विष्णुस्मृतौ २७॥ ।५। माङ्गल्यं ब्राह्मणस्य । ६। बलवत्क्षत्रियस्य ।। धनोपेतं वैश्यस्य । ८ । जुगुप्सितं शूद्रस्य । ९। चतुर्थे मास्यादित्यदर्शनम् । १० । पष्टेऽन्नप्राशनम् । ११ । तृतीयेऽन्दे चूडाकरणम् । १२ । एता एव क्रियाः स्त्रीणाममन्त्रकाः । १३ । तासां समन्त्रको विवाहः ॥१४॥ गर्भाष्टमेऽन्दे ब्राह्मणस्योपनयनम् । १५। गर्भेकादशे राज्ञः।१६। गर्भद्वादशे विशः । १७ । तेपां मुझज्या- बल्बजमयो मौञ्जयः । १८ । कार्पासशणाविकान्युपवी- तानि वासांसि च ।१९। मार्गवैयाघ्रयास्तानि चर्माणि ।२०। पालाशखादिरौडम्परा दण्डाः । २१ । केशान्त. ललाटनासादेशतुल्याः । २२। सर्व एव वा । २३॥ अकुटिलाः सत्वचश्च । २४ । भवदायं भवन्मध्यं भवदन्तं च भैक्षचरणम् । २५॥ आ पोडशाब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते । द्वाविंशात्क्षत्रवन्धोराचतुर्विशतेर्विशः ॥ २६ ॥ अत ऊर्ध्व प्रयोऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः। आ 21 om. C. 25. तदन्तं घV.. 10... जन्मतचतुर्थ मासि... 13... एता एव जातकर्मादिकाः नियाः स्तीणा कम्यवानाम्... 15... गर्माष्टमं जन्माष्टमोपलपणम् ।... 23. सर्वेषां सर्व पर या दण्डा भवन्ति ।... 25. आदिमध्यायमानेषु भवादग्दो भैपरणे क्रमेण योग्यः ।।

·॥ विष्णुस्मृतौ २४ ॥ २५ ॥ ब्राह्मण विवाहेन कन्यां ददद्मलोकं गमयति । ३३ । देवेन स्वर्गम् । ३४। आर्यण वैष्णयम् । ३५॥ माजा- पत्येन देवलोकम् । ३६। गान्धर्वेण गन्धर्वलोकं गच्छ- ति । ३७। पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो माता- महो माता चेति कन्यामदाः । ३८। पूर्वाभावे प्रकृतिस्थः परः पर इति । ३९ । ऋतुत्रयमुपास्यैव कन्या कुर्यात्स्वयं वरम् । ऋतुत्रये व्यतीते तु प्रभवत्यात्मनः सदा ॥ ४० ॥ पितृवेश्मनि या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । सा कन्या वृषली ज्ञेया हरंस्तां न विदुष्यति ॥४१॥२४॥ अथ स्त्रीणां धर्माः। १। भर्तुः समानव्रतचारित्वम् ।२। श्वश्रूश्वशुरगुरुदेवतातिथिपूजनम् । ३ । सुसंस्कृ- 33-37 om, v. 35 om. CR. 39. परः पर. ICHH 41. विदुप्यति all. XXV, 3. देवपादवन्दनादिनातिथि० 13. पावन्दनादिना from the c. 33...ब्रह्मलोकं गमयति स्वयं च गच्छति... 37. गान्धर्वेण कन्यो ददगन्धर्वलोकं स्वयमेव गच्छति ।... 41... सा वृपली तद्धर्तुः पातकं राजदण्हो वा नास्ति ।... XXV, 2. भर्तुतेन भर्तृसंपल्पेन समान- मतचारिणी समानसंकरपा भवेत् । भर्तृसंकल्पानुसरणशीला स्यादित्यर्थः ।... 3... गुरुपयेष्ठादिः ।.." "तेषां पूजा पादवन्दनादिना कुर्यात् ।...

·।। विष्णुस्मृतौ २५॥ २६॥ तोपस्करता। ४ । अमुक्तहस्तता ।५। सुगुप्तभाण्डता ।६। मूलक्रियास्वनभिरतिः। ७। मङ्गलाचारतत्पर- ता।८। भर्तरि प्रवसितेऽप्रतिकर्मक्रिया । ९ । परगृहे- वनभिगमनम् । १० । द्वारदेशगवाक्षेष्वनवस्थानम् ॥११॥ सर्वकर्मस्वस्वतन्त्रता । १२ । पाल्ययौवनवार्धक्येप्वपि पितृभर्तृपुत्राधीनता । १३ । मृते भर्तरि ब्रह्मचर्य तद- न्वारोहणं वा । १४ । नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोपितम् । पति शुभ्रूपते यत्तु तेन स्वर्गे महीयते ॥ १५ ॥ पत्यो जीवति या योपिदुपवासवतं चरेत् । आयुः सा हरते भर्तुर्नरकं चैव गच्छति ॥ १६ ॥ मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्य व्यवस्थिता। स्वर्ग गच्छत्यपुत्रापि यथा ते ब्रामचारिणः ॥ १७॥२५॥ सवर्णासु पहुभार्यासु विद्यमानासु ज्येष्ठया सह धर्म: 15.उपोषणम् Cy. See M.Y, 155. 4.. उपरराः शूर्पादयः ।... G...भाग्दानि गृहोपरणानि मुस- लोलूपलादीनि ।... 7. मूसमिया यशीफरणादिकामगागि I... २. प्रति पोलंकरणं किया श्रीदादिभ... 10. मरि मसिते परेषा पित. शुरभागमामुलादिग्यतिरिमाना गृहप्पनभिरुप्पागमगाभारः !... 11. द्वारदेशो द्वापरयाः ।... 16. पा...स्पातंभ्यगोपशमा प्रच तयोः समाहारस्तं पुर्यात् ।... 17. गया ने नरिमनपारिमः ।...

·॥ विष्णुस्मृती २७ ॥ २८ ॥ सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्यार्यविगर्हिताः ॥ २७ ॥ ययस्य विहितं चर्म यत्सूत्रं या च' मेखला । 'यो दण्डो पच पसनं तत्तदस्य व्रतेष्वपि ॥२८॥ मेखलामजिन दण्डमुपवीतं कमण्डलम् । अप्सु मास्य विनष्टानि गृहीतान्यानि मन्त्रवत्॥२९॥२७॥ अथ ब्रह्मचारिणां गुरुकुलवासः । १। संध्याद्वयो. पासनम् ।२। पूर्व संध्यां जपेत्तिष्ठन्पश्चिमामासीनः ।३। फालद्वयमभियेकाग्निकर्मकरणम् । ४। दण्डवन्मन्ननम् ।५। आहृताध्ययनम् । ६। गुरोः प्रियहिताचरणम् । ७॥ मेग्वलादण्डाजिनोपवीतधार- णम् । ८। गुरुकुलबर्ज गुणवत्सु भैक्षचरणम् ।। गुर्वनुज्ञातं भक्षाभ्यवहरणम् ।१०। श्राद्धकृतलवणशुः तपर्युपितनृत्यगीतस्त्रीमधुमांसाञ्जनोच्छिष्टप्राणिहिंसा- 28 यस्यावहितं V, यस्यावे हितं Vs. XXVIII, 1. ब्रह्मचा- रिणो । शुरुकुले C. 11. शुलुक 11-5. 27 वारयसंज्ञा भवन्ति ।... 28 यानि ब्राह्मणादीनां चर्मयज्ञो- पोतमेखलादण्डवस्वाण्युपगयनेऽभिहितानि तान्येव तेपो व्रतेषु महानामया- दिपु भवन्ति । AXVIII, 4 कारद्वयं सायं मातश्वामिता सेको अभिपेकः परिसमूहनपर्युषणेन लानं तरपूर्वकमनौकर्म समिरप्रक्षेपस्तस्कर- णम् ।... 5.. दण्डवस्त्रानीयमन्सवम्... 9. गुरोः कुलं स्वस्य च जातिबन्धुकुलानि वयित्वा.., 10...तच सायंप्रात । सार्यप्रातर्भुजीतेति गौतमीयात् (Gaut IX, 59 ) 1... - ·I! विष्णुस्मृतौ २८ ॥ श्लीलपरिवर्जनम् । ११ । अधाशय्या। १२ । गुरोः पूर्वो- स्थानं चरमं संवेशनम् । १३ । कृतसंध्योपासनश्च गुर्वभिवादनं कुर्यात् । १४ । तस्य च व्यत्यस्तकरः पादावुपस्पृशेत् । १५। दक्षिणं दक्षिणेनेतरमितरेण ।१६ । स्वं च नामास्याभिवादनान्ते भोःशब्दान्तं निवे- दयेत् । १७ । तिष्ठन्नासीनः शयानो भुञ्जानः परायु- खश्च नास्याभिभाषणं कुर्यात् । १८ । आसीनस्य स्थितः कुर्यादभिगच्छंस्तु गच्छतः । आगच्छतः प्रत्युद्गम्य पश्चाद्धावस्तु धावतः ॥ १९ ॥ परामुखस्याभिमुखः । २० । दूरस्थस्यान्तिकमुपेत्य । २१ । शयानस्य प्रणस्य । २२। तस्य च चक्षुर्विपये न यथेष्टासनः स्यात् । २३ । न चास्य केवलं नाम ब्रूयात् ।२४। गतिचेष्टाभापिताधं नास्यानुकुर्यात् ।२५॥ यत्रास्य 19 नासीनस्योपस्थित कुर्यात्तिष्ठतोऽभिगच्छन्नारा छा प्रत्युद्दम्य पश्चा दाव-धावर । CP , आसीतस्य स्थित कुर्यात् । तिष्ठतस्त्वभिगच्छत प्रमुहम्य पश्चाद्वानरत प्रधास्त 11 26 परिवादी ए1 3 11 तलवण कृत्रिम एवम् । शुक्त निष्ठुरभाषणम् । शुक्ता पाच इति गौतमीयात् ( II 19)। न तु कालेनाम्दीभूत पऍपितनिषेधैन तन्नि पेधात्। उच्छिष्टमगुरो । 17 अभिवादय इति शब्दान्त भो इति शदात यस्य तादृश स्व घ नाम निवेदयेत् । .3 यथेष्टमसक्थि कादिवन्धेनासन यस्येति स तथाको न स्यात् । 24 अस्य गुरो केवल श्रीशब्दादिशूप नाम न याद । समझ परोष वा । ६ ·।। विष्णुस्मृती॥ निन्दापरीवादी स्यातां न तत्र तिष्ठेत् ।२६। नास्यै- कासनो भवेत् । २७ । ऋते शिलाफलकनीयानेभ्यः 1२८1 गुरोर्मुरी संनिहिते गुरुचदर्तेत ।२९। अनि- र्दिष्टश्च गुरुणा स्यान्गुरून्नाभियादयेत् ।३०। याले समानवयसि वाध्यापके गुमपुत्रे गुरुवर्तत ।३११ नास्य पादौ प्रक्षालयेत् । ३२। नोच्छिष्टमश्नीयात् ।। एवं वेदं वेदो वेदान्या स्वीकुर्यात् । ३४ । ततो वेदा- ङ्गानि । ३५। यस्त्वनधीतवेदोऽन्यत्र श्रम कुर्यादसी ससंतानः शगत्वमेति । ३६ । मातुरग्रे बिजननं द्वितीयं मौञ्जिवन्धनम् । ३७ । तत्रास्य माता सावित्री भवति पिता त्वाचार्यः । ३८ । एतेनैव तेषां द्विजत्वम् । ३९। प्रायोञ्जीवन्धनाद्विजः शूद्रसमो भवति । ४० । ब्रह्म- चारिणा मुण्डेन जटिलेन वा भाव्यम् । ४१ । वेदस्वी- करणादूर्ध्व गुर्वनुज्ञातस्तस्मै वरं दत्त्वा लायात् । ४२ । ततो गुरुकुल एच वा जन्मनः शेपं नयत् । ४३ । तत्रा- 37. मौलि.all. 43. का om.C. 26. निन्दा असद्दोपख्यापनम् । परीवादो विद्यमानदोपोद्घाटनम् ।... 28. शिलाफरक शिलापट्टः । नौरतरिः ।...30 ..स्वान्गुरूपितृयादीन... 36... अन्यन्न शास्त्रादौ... 39. एतेन द्वितीयेनोपनयनाख्येन जन्मना तेषां त्रैवर्णिकानां द्विजत्वम् । एधकारी निकादिश्मशानान्तसंस्कारवतो. अनुपनीतस्य द्विजस्वनिरासार्थ ।...40...शूद्रसमशूदवद्वेदानधिकारी...

·॥ विष्णुस्मृतौ २८ ॥ ८३ चायें प्रेते गुरुवद्गुरुपुत्रे वर्तेत । ४४ । गुरुदारेषु सवर्णेषु वा । ४५ । तदभावेऽग्निशुश्रूपुनैष्ठिको ब्रह्मचारी स्यात् । ४६। एवं चरति यो विप्रो ब्रह्मचर्यमतन्द्रितः । स गच्छत्युत्तमं स्थानं न चेहाजायते पुनः ॥ ४७ ॥ कामतो रेतसः सेकं व्रतस्थस्य द्विजन्मनः । अतिक्रमं व्रतस्याहुर्धर्मज्ञा ब्रह्मवादिनः ॥ ४८ ॥ एतस्मिन्नेनसि प्राप्त वसित्वा गर्दभाजिनम् । सप्तागारं चरेद्रक्ष स्वकर्म परिकीर्तयन् ॥४९॥ तेभ्यो लब्धेन मैक्षेण वर्तयन्नेककालिकम् । उपस्पृशंस्त्रिपवणमन्देन स विशुध्यति ॥ ५० ॥ स्वप्ने सिक्त्या ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः । लात्वार्कमर्चयित्वा निः पुनर्मामित्यूचंजपेत् ॥ ५१ ।। अकृत्वा भैक्षचरणमसमिध्य च पावकम् । अनातुरः सप्तराममयकीणिवतं चरेत् ॥५२॥ 48. om.VI-I. धर्मज्ञा ब्रह्मचारिणः ॥ v-N. (in V.); प्रज्ञा प्रह्मवादिनः॥ (Mr. See al. XI, 121.49. एफरिमन् V. N. in V. Sec M. XI, 123. 45... दारपदोपादानं पदीप्यन्यनमा प्रापयधम् ।... 47...पो विनो. उनलसः सन्मचर्य चाति स उधर्म स्थानं... गति प्रामोति ब्रह्म. लोपमपामोति I... 48. प्रेगिस्य मनपारिणो युधिर्य मीसंगममन्न- रेण रेतासेफम (ग्रीयोनी राकोरमाम् Kullika on I. XI, 121)... 5t... प्रातः प्रापा गन्धादिमिरम्पयं पुनामग्यिन्द्रिपमिरपेनाषण... 52...सदायकीण भपतीनि सदुनं. पुर्यात् ।...

·८४ ॥ विष्णुस्मृतौ २८ । २६ ॥ तं चेदभ्युदियात्सूर्यः शयानं कामकारतः । निम्लोचेद्वाप्यविज्ञानाजपन्नुपवसेद्दिनम् ॥५३॥ २८॥ यस्तृपनीय व्रतादेशं कृत्वा वेदमध्यापयेत्तमाचार्य विद्यात् ।। यस्त्वेनं मूल्येनाध्यापयेत्तमुपाध्यायमेकदेशं वा । २। यो यस्य यज्ञे कर्माणि कुर्यातमृत्विजं विद्यात् ।३। नापरीक्षितं याजयेत् । ४ । नाध्यापयेत् ।५। नोपनयेत् । ६। अधर्मेण च यः प्राह यश्चाधर्मेण पृच्छति । तयोरन्यतरः प्रति विद्वेषं वाधिगच्छति ॥७॥ धर्मार्थी यत्र न स्यातां शुश्रुपा वापि तहिधा । तत्र विद्या न वप्तव्या शुभं वीजमियोपरे ॥ ८॥ XXIX,3 यज्ञकर्माणि ए. 7 यश्च धर्मण 53 त ब्रह्मचारिणमविज्ञानाच्छास्सार्थापरिज्ञानाफामकारतो बुद्धिपूर्व सुप्त सूर्यश्चायुदेति...। जपसख्या चाटसहस्रम् ।... AAIX, I... मतानि महानाम्नयाद्युपनिषदध्ययनाङ्गान्युपदिश्य पेदमेका शाखां साझा- मध्यापयेदसौ .. 2. यः पुनरेनमन्येनोपनीत मूल्यन भृत्या कृत्स्नं वेद- मत्या वा वेदैकदेशमष्टकाध्यायाद्यध्यापयेत्तर . 3. यो... यज्ञे श्रौते ज्योतिष्टोमादी स्माते च पाक्यज्ञादौ वृतो .. यज्ञकर्माणि... कुर्यात् 4 कुलशीर वृत्तादिभिरपरीक्षितम्.. तदुपदेव्यमिति सविनय प्रमो धर्मस्तद्विपरीत छरेनात्र भवनि क्य पठ्यत इत्यधर्मस्तेन य छति यश्च तस्मै प्रष्ट्रे इदमेवमध्येतव्यमिति बेते तयोरेक्ता मंति प्रियते । उभयो छल वादिस्वे द्वावपि नियते । मया न ज्ञायते ·4 २५ । विष्णुस्मृतौ २६ । ३०॥ विद्या ह चै: ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेवधिस्तेऽहमस्मि । असूयकायानुजवेऽयताय न मां या वीर्यवती तथा स्याम् ॥ ९॥ यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् । यस्ते न टुोत्कतमन्च नाह तस्मै मां ब्रूया निधिपाय ब्रह्मन् ॥१०॥ २९ ॥ श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा छन्दांस्युपाकृत्यापश्चमा- न्मासानधीयीत । १। ततस्तेषामुत्सर्गपहिः कुर्यान्नानुपा- कृतानाम् ।२। उत्सर्जनोपाकर्मणोर्मध्ये चेदानाध्ययन कुर्यात् ।। नाधीयोताहोरात्रं चतुर्दश्यष्टमीपु च ।४। नवन्तरग्रहस्तके । ५। नेन्द्रप्रयाणे । ६। न 10. कतमांश्च C.XXX, 2 कुर्यात् । Vity. See the C. 3. उत्सर्जनोपाकर्ममध्ये V; उत्सर्गोपाकर्मणोर्मध्ये Cy. 6. नेन्द्रिय प्रयाणे। C,' नेतप्रयाणे V. मेधाविनं धारणानन्त...यश्च ते तुभ्यं न दुवेदनिष्टकारी न स्थाकतमच किमप्यप्रियं प्राह न व्रते... XXX, 1... तेषां दिनद्वय- प्राप्तावुत्तरं माह्यम् ।... 2. तत उपाकर्मानन्तरम् । तेन च कथंचिरस्वकाले- ऽनुपाकृतावुरसगंकालप्राप्तापि नोस्सर्गः किंतूपाकर्माकरणप्रायश्चित्तपूर्वक- मेव... 5 तूनां चतुर्मासात्मशानां प्रयाणामन्तरे संधी द्वितीयास्वन- ध्यायः । ग्रहो ग्रहणं तसंभवं सूतक्मशुचिस्वम् । तत्र त्रिरायम् I...6. इन्द्र इन्द्रध्वजस्तस्य प्रयाण पातनं तेनोच्छ्योऽपि लइयते । तत्रोभयवाहोरात्रम्... 10. ...

·६ ॥ विष्णुस्मृती ३०॥ घाति चण्डपवने । ७। नाकालवर्पविद्युत्स्तनितेषु ।८। न भूकम्पोल्कापातदिग्दाहेषु।९। नान्ताशये ग्रामे । १० । न शस्त्रसंपाते । ११ । न श्वसृगालगर्दभनिहादेषु । १२ । न वादिवशब्दे । १३ । न शूद्रपतितयोः समीपे ।१४। न देवतायतनश्मशानचतुप्पथरथ्यासु । १५ । नोदकान्तः । १६ । न पीठोपहितपादः।१७। न हस्त्य- श्वोष्ट्रनौगोयानेषु । १८ । न वान्तः । १९ । न विरिक्तः । २० । नाजीर्णी । २१ । न पञ्चनखान्तरागमने । २२ । न राजश्रोत्रियगोत्रामणव्यसने । २३ । नोपाकर्मणि । २४ । नोत्सर्गे। २५। न सामध्वनावृग्यजुपी । २६ । नापररात्रमधीत्य शयीत । २७ । अभियुक्तोऽप्यनध्या- येष्वध्ययनं परिहरेत् । २८ । यस्मादनध्यायाधीतं नेहा- मुत्र फलदम् । २९ । तदध्ययनेनायुपः क्षयो गुरुशिष्य- योश्च । ३० । तस्मादनध्यायवर्ज गुरुणा ब्रह्मलोकका- 12. निरंदे Ch?v. 29. नेह नामुत्र CV. 8. अकाले वर्षाकालादन्यत्र... त्रिरात्रमनध्याय । 9. N. quotes हस्त्यायारूढस्य यान प्रहगात्तद्युक्तरथादियानस्य 19. बान्त इसवमनो नाधीयीताहोरात्रम् ॥ 20... नाधीयोताहोरात्रम् ॥ 21. अजीर्णी यावदजीर्णपाकं नाधीयोत ॥ 22... अहोरात्रमनध्याय । तत्र विशेष ।... 23 श्रोत्रिय एफशाखाध्यायी ।... यावदुपशमनमनध्याय 1... 24. उपाकर्मानन्तरं ध्यहमनध्याय.....25. उत्सर्जनेऽपि त्र्यहम् ।... 27 तबाधीत्य न शयीत कितु यावरसूर्योदयं 28 अभियुक्तोऽन्येन पृष्टोऽपि... M.IV, 105 18 चानध्याय 1... जागृयात् ।...

·॥ विष्णुस्मृतौ ३०॥ मेन विद्या सच्छिध्यक्षेत्रेषु वतव्या ।३१॥ शिष्येण ब्रह्मा- रम्भावसानयोर्गुरोः पादोपसंग्रहण कार्यम् । ३२॥ प्रण- वश्च व्याहर्तव्यः । ३३ । तत्र च यहचोऽधीते तेनास्या- ज्येन पितॄणां तृप्तिर्भवति । ३४ । यद्यपि तेन मधुना । ३५ । यत्सामानि तेन पयसा।३६ । यदाथर्वणं तेन मांमेन । ३७। यत्पुराणेतिहासवेदागधर्मशास्त्राण्य- धीते तेनास्यानेन । ३८। यश्च विद्यामासाद्यास्मिल्लोके तया जीवेन्न सा तस्य परलोके फलप्रदा भवेत् । ३९ । यश्च विद्यया यशः परेपां हन्ति । ४० । अननुज्ञातश्चा- न्यस्मादधीयानान्न विद्यामादद्यात् । ४१। तदादान- मस्य ब्रह्मस्तेयं नरकाय भवति । ४। लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव वा । आददीत यतो ज्ञानं न तं द्रुह्येत्कदाचन ॥ ४ ॥ उत्पादकब्रह्मदात्रोगरीयान्ब्रह्मदः पिता । ब्रह्मजन्म हि विमस्य प्रेत्य चेद च शाश्वतम् ॥ ४४ ॥ 37 यचा. 41 अनुज्ञात.C 42 ब्रह्मण स्तेय" 40 यश्च विद्यया वादजल्पाभ्यां परेपा यश पराजयेन नाशयति तस्यापि परजाफरैव विद्या । 41 गुर्वनुज्ञामन्तरेणान्यामधीयानादपि गुरोविद्या मादद्यात् । आहूतश्चाप्यधीयीतेति स्मरणात् (Y I, 27) ॥ 43 रौकिक काव्यालमारादिविषय वैदिक सागवेदविषयम् ।

·॥ विष्णुस्मृती ३० ॥ ३१ ॥ कामान्माता पिता चैनं यदुत्पादयतो मिथः । संभूति तस्य तां विद्याद्यद्योनाविह जायते ॥ ४५ ॥ आचार्यस्त्वस्य यां जातिं विधिवद्वेदपारगः । उत्पादयति साविनया सा सत्या साजरामरा ॥ ४६॥ य आवृणोत्यवितथेन कर्णा- वदुःखं कुर्वन्नमृतं संप्रयच्छन् । तं वै मन्येत्पितरं मातरं च तस्मै न दुह्येत्कृतमस्य जानन् ॥ ४७॥ ३० ॥ त्रयः पुरुपस्यातिगुरवो भवन्ति । १। पिता माता आचार्यश्च । २। तेषां नित्यमेव शुभूपुणा भवितव्यम् । ३ । यत्ते ब्रूयुस्तत्कुर्यात् । ४। तेषां प्रियहितमाचरेत् 1५। न तैरननुज्ञातः किंचिदपि कुर्यात् । ६ । एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रयः सुराः । एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयोऽग्नयः ॥७॥ XXXI 7. एत ए.प्र. सुराः। om. v See M. II, 230. 46 वेदपारगोऽसिलवेदविदाचार्य... 47. वेदाध्यापनेनैहिवामुमिका मक्लदुःखनिरासेनाध्येतारमदुःखं कुर्वस्तेन च अमृतं मोक्षं महानाक्या- यापनार्थप्रतिपादनद्वारा संप्रयच्छन् । ...अस्य इतमुपारं वेदाध्यापनलक्षणं जानन् XXXI, 7... यः सुरा ब्रह्मविष्णुशिवाः पूज्यत्वेन सुरसं- स्तवः । यो लोका नरसुरब्रह्मलोकाः ।...

·८६ ॥ विष्णुस्मृतौ ३१ ॥ ३२ ॥ पिता गार्हपत्योऽग्निर्दक्षिणाग्निर्माता गुरुराहवनीयः ॥८॥ सर्वे तस्याहता धर्मा यस्यैते त्रय आइताः । अनादृतास्तु यस्यैते सर्यास्तस्याफलाः क्रियाः ॥९॥ इमं लोकं मातृभक्त्या पितृभक्त्या तु मध्यमम् । गुरुशुश्रूपया स्वेव ब्रह्मलोकं समश्नुते ॥ १० ॥ ३१ ॥ राजविश्रोत्रियाधर्मप्रतिपेध्युपाध्यायपितृव्यमाता- महमातुलश्वशुरज्येष्ठभ्रातृसंवन्धिनश्वाचार्यवत् पत्नय एतेपां सवर्णाः । २ । मातृष्वसा पितृष्वसा ज्येष्ठा स्वसा च । ३। श्वशुरपितृव्यमातुलस्विजां कनीयसां प्रत्युत्थानमेवाभिवादनम् । ४ । हीनवर्णानां गुरुपत्नीनां दूरादभिवादनं न पादोपसंस्पर्शनम् । ५। गुरुपत्नीनां गात्रोत्सादनाञ्जनकेशसंयमनपादप्रक्षालनादीनि न कु- XXXII, 6. प्रक्षालनं न कुर्यात् । CPr. ... 10. मध्यमं देवलोकम् ... XXXII. 1...अधर्मप्रतिपेधी निषिद्ध- कर्मणो निवर्तदः। . संबन्धिनौ पुत्रदुहितश्वशुरौ ।... 5. हीनवणे सत्रियवैश्ये बहुवचनान्मूर्धावसिक्ताद्या न शूद्रापली त्वविशेषणात्तासां दूरादेवाभिवादनं कार्यम् न पादादुपस्पृश्य ! प्रत्युत्थानं त्वनुवर्तते ।... 6...पात्राणामुत्सादनमुद्वर्तनमन्यञ्जनं च । अञ्जनं नेत्रयोः फजलादिना ।... आदिपदारनापनादिग्रहणम् । नोच्छिष्टाशनन्नापन० इति गौतमीयात् । (Gaut. II, 32 )। गुरुपतीनामिति शेपः ॥

·।। विष्णुस्मृती ३२ ॥ र्यात् । ६। असंस्तुतापि परपनी भगिनीति वाच्या पुत्रीति मातेति या । ७ । न च गुरूणां त्वमिति यात् ।८। तदतिकमे निराहारो दिवसान्ते तं प्रसाद्यानी- यात् । ९। न च गुरुणा सह विगृह्य कथाः कुर्यात् । १० । न चैवास्य परीवादम् । ११ । न चानभिप्रेतम् गुरुपत्नी तु युवति भिवायेह पादयोः । पूर्ण विंशतिवर्षे च गुणदोपी विजानता ॥ १३ ॥ कामं तु गुरुपत्नीनां युवतीनां युवा भुवि । विधिवद्वन्दनं कुर्यादसावहमिति ब्रुवन् ॥ १४ ॥ विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम् । गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ १५ ॥ 10. कयां CI,2v. 11. नैर चास्य Ch?v. 14 अभिवादनकं कुर्याद. Cr. See M. II, 216. 7. असंस्तुता अपरिचिता ।... परपन्नी न परदास्यादिः। भगिन्यादि- शब्दैर्वाच्या। व्यवस्थितश्चायं विकल्पः । समानवयस्का भगिनीति यून- वयस्का पुत्रीति अधिकवयस्का मातेति ।... . तेषां गुरूणामतिक्रमे स्वंकारादिवचने आहाररहितः सायं तं गुरुं प्रसाधापराधं हमाझ्या- श्रीयात् ।... 10. गुरुगा सह विगृह्य विजिगीपया कथा जल्पवितण्डवान ... 12. गुरोरनभिप्रेतं प्रतिकूलम्... 14. युवा शिष्यो युवतीनां भुवि पादावनुपरपृशनसावहमित्यभिवादयेदहं भो अमुश्शमति स्वनाम निर्दिान्विधिवद्धत्यस्तपाणिनेत्याधुक्तरीत्या काम यथेच्छमभिवादनं कुर्यात् ।। कुर्यात् ।

·11 विष्णुस्मृतौ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ वित्तं वन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी । एतानि मानस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् ॥ १६ ॥ ब्राह्मणं दशवर्ष च शतवर्ष च भूमिपम् । पितापुत्री विजानीयाब्राह्मणस्तु तयोः पिता ॥ १७ ॥ विप्राणां ज्ञानतो ज्यष्टयं क्षत्रियाणां तु वीर्यतः। वैश्यानां धान्यधनतः शूद्राणामेव जन्मतः ॥१८॥३२॥ अथ पुरुपस्य कामक्रोधलोभाख्यं रिपुत्रयं सुघोरं भवति । १ । परिग्रहप्रसङ्गाद्विशेषेण गृहाश्रमिणः । २ । तेनायमाकान्तोऽतिपातकमहापातकानुपातकोपपातकेपु, प्रवर्तते ।३। जातिनंशकरेषु संकरीकरणेष्वपात्रीकर- णेषु च । ४ । मलावहेषु प्रकीर्णकेषु च । ५। त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत् ॥६॥३३॥ मातृगमनं दुहितगमनं लुषागमनमित्यतिपातका- नि ।। 18. जन्मन: C. XXXIII, 2. गृहाश्रमिणाम् V4. 16... धन्धुरभिजनः ।... मं श्रौतस्मातादि ।... XXXIII, 2. परिग्रहो गृहदारादिस्वीकारः ।... 4... असंकरं ब्राह्मणादिवर्णमपि संकरं संकरसमानधर्माणं कुर्धन्तीति संकरीवरणानि । पानं प्रतिग्रहाद्यह मध्यपानं प्रतिमहाद्यनहं कुन्तीत्यपात्रीकरणानि ॥

·१२ ॥विष्णुस्मृती ३४ ॥ ३५ ॥ ३६॥ अतिपातकिनस्त्वेते प्रविशेयुर्हताशनम् । न धन्या निष्कृतिस्तेपां विद्यते हि कथं च न॥२॥३४॥ ब्रह्महत्या सुरापानं ब्राह्मणसुवर्णहरणं गुझदार- गमनमिति महापातकानि । १। तत्संयोगच ।२। संव- त्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । ३ । एफयानभोज- नासनशयनैः। ४ । यौनौवमौखैः संबन्धैस्तु सत्य एव अश्वमेधेन शुद्धेयुर्महापातकिन स्त्विमे । पृथिव्यां सर्वतीर्थानां तथानुसरणेन च ॥ ६ ॥ ३५॥ यागस्थस्य क्षत्रियस्य वैश्यस्य च रजस्वलायाश्चान्त- वनयाश्चात्रिगोत्रायाश्चाविज्ञातस्य गर्भस्य शरणागतस्य च घातनं ब्रह्महत्यासमानि ।१। कौटसाक्ष्यं सुह- XXXV 5 यौनौवमुख्यै सबन्धेस्तु Vi+N, यौनसोचमोखसय. न्धात्स.C13यौनमीखत्रीवसव-धारस. v मौख seems the lectro doct201 and corresponds to starta See also the Pet Dict 6 या for a CL Ap XXXVI, I अविज्ञातगर्भस्य V" XXXV,5 स्रुवभव सौच स च पतितस्य पतितेन सह वा याज. नम्। . 6 चकार साधनतासमुच्चयार्थ । XX AVI, 1 लबि- ज्ञात स्त्रीपुनपुसकरवेनानि तो यो गर्भस्तस्य हननम् ।

·॥ विष्णुस्मृतो ३६ ।। ३७ ॥ दूध एतौ सुरापानसमौ ।२। ब्राह्मणस्य भूम्यपहरणं निक्षेपापहरणं सुवर्णस्तैयसमम् । ३ । पितृव्यमातामह- मातुलश्वशुरन्पपनयभिगमनं गुरुदारगमनसमम् ।४। पितृप्वसमातृष्वसस्वसृगमनं च । ५। श्रोत्रियविंगुपा- ध्यायमित्रपत्नयभिगमनं च।। स्वसुः सख्याः सगो. ब्राया उत्तमवर्णायाः कुमार्या अन्त्यजाया रजस्वलायाः शरणागतायाः प्रबजिताया निक्षिप्तायाश्च । ७॥ अनुपातकिनस्त्वते महापातकिनो यथा अश्वमेधेन शुध्यन्ति तीर्थानुसरणेन च ॥८॥३६॥ अमृतवचनमुत्क। १ । राजगामि पैशुन्यम् । २। गुरोचालीकनिर्बन्धः । ३। वेदनिन्दा । ४ । अधीतस्य XAXVI, 8 वा for a Vi C XXXII, 2 Cor insert च before पैशुन्यम् । अन्त्यजा 3 ब्राह्मणस्येति प य तस्य पृथक्करण त्रितयेनापि सबन्धार्थम् । तेन ब्राह्मणस्वामिकाया भूमेवाह्मणस्यामिकस्य सुवर्णातिरिक्तनिक्षेपस्य च हरण ब्राह्मगस्वामिसुस्तेियसमम् । 7 सख्या पृथग्निदश स्ससरया अपि प्राप्त्यर्थ । कुमारी अनूदा अनुपभुक्ता च ब्राह्म किया। रनम्यादि । शरणागता नागार्थिनी। मनजिता सन्यस्ता। निक्षिप्ता रक्षार्थ समर्पिता। XXXVII, 1 सोकर्षनिमित्त मिथ्यावचन मयेद रिहित मयद दापितमित्यादि 2. राज यविदिताल्पदोपण्यापनम् । यत्तु राजयविद्यमानपरकीयमहादोषाचन तद्ब्रह्महत्यासमम् । 3 गुरोर्जन कस्यालोको मिथ्या नियं धो दोषारोपणम् । वद गृहकार्य नाशितमिति ।

·६४ ॥ विष्णुस्मृतौ ७॥ च त्यागः ।५। अग्निपितृमातृसुतदाराणां च।। अभोज्यान्नाभक्ष्यभक्षणम् ।७। परस्यापहरणम् । ८। परदाराभिगमनम् ।। अयाज्ययाजनम् । १० । वि- कर्मजीवनम् । ११ । असत्प्रतिग्रहश्च । १२ । क्षत्रविद् शूदगोवधः । १३ । अविक्रयविक्रयः । १४। परिवि- त्तितानुजेन ज्येष्ठस्य ।१५। परिवेदनम् । १६ । तस्य च कन्यादानम् ।१७। याजनं च । १८। ब्रात्यता । १९ । भृतकाध्यापनम् ।२०। भृताचाध्ययनादानम् । २१ । सर्वाकरेष्वधीकारः । २२ । महायन्त्रप्रवर्तनम् । २३ । द्रुमगुल्मवल्लीलतापधीनां हिंसा । २४ । स्त्रिया 11 विकर्मणा जीवन चC', वि० जीवनश्च C. 24, 25 दुम० हिंसया जीवनम् । v 25 स्त्रीजीवनम् C" 8 सुवर्णतत्समव्यतिरिक्तस्य परस्पस्य धान्यकृप्यादेरपहरणम् । अयाश्या जातिकर्मदुष्टा शूद्रवात्यादयस्तेषा याजन पतित्तयाजनस्य महा- पातकत्वात् ॥ 11 विपरिवृत्त फर्म विकर्म यथा ब्राह्मणस्य क्षत्रिय वैश्यवृत्ती तदुपजीवनम् । 14 अक्रिय राक्षालवणादि .. तस्य परिवेत्तुश्चकारापरिवित्तेश्च 19. यथारमनुपनयनम् 20 यद्यप्युपाध्यायर क्षणेऽस्यानुज्ञा गम्यते तथाप्यापद्विपयासी मन्तव्या । अनापदि मृतकाध्यापनमुपपातकमिति न विरोध । 22 सर्वच आकरा सुवर्णरतताद्युत्पत्तिस्थानानि तेपा राजादेशेनाधिकार । शब्दा कृत्रिमागा वसाद्युत्पत्तिस्थानानामपि प्रयोगेनाने हिंसाकर नाल्यादिमहायात्र तस्य प्रवर्तन निर्मागम् । लता दीर्घयायिन्यो दाज्ञादय । हिंसा छेद इन्धनायुद्देशेन 10 17 1. . ग्रहणम् । 23 24 ·॥ विष्णुस्मृतौ ३७ ॥ ३८॥ जीवनम् । २५ । अभिचारयलकर्मसु च प्रवृत्तिः । २६ । आत्मार्थे क्रियारम्भः ।२७। अनाहिताग्निता । २८ । देवर्षिपितृऋणानामनपक्रिया । २९ । असच्छास्त्राभि- गमनम् । ३० । नास्तिकता । ३१ । कुशीलवता । ३२ । मद्यपस्त्रीनिपेवणम् । ३३ । इत्युपपातकानि । ३४॥ उपपातकिनस्त्येते कुर्युचान्द्रायणं नराः । पराकं च तथा कुर्युर्यजेयुर्गोमखेन च ॥ ३५ ॥ ३७॥ ब्राह्मणस्य रुजस्करणम् ।१। अधेयमद्ययोतिः। । २ । जैह्मयम् । ३। पशुपु मैथुनाचरणम् । ४ । पुंसि च ।। इति जातिभ्रंशकराणि । ६। जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वान्यतममिच्छया। कुर्यात्सांतपनं कृच्छ्रे प्राजापत्यमनिच्छया ॥७॥ ३८ ॥ 29 T. om. VI+ अनपाक्रिया Cr; अनपक्रिया N. 35 गोसवेन च Vi+N. XXXVIII. v makes one Sutra of 1-6. 26. परमरणाय जपहोमाद्यभिचारः। भनिपिद्धस्यापि परानभिमतस्य बलावष्टम्भेम करणं बलक ।... 27. अत्र क्रिया न्येऽपि पचनक्रिया प्राहाते। अधं स केवलं भुक्ते यः पचत्यात्मकारणादिति स्मरणात् ( below, LXVII, 48)।...30. असतां वेदवाह्यादीनां शास्त्रेवभिगमनमायासः । 35... चशब्दो विकल्पार्थः... XXXVIII, 2. अयं विणमूत्रादि... 5...चकारास्त्रियामप्ययोनौ गमनम् । ...इति योगिस्मरणात् (Y. II, 293).

·६६ ॥ विष्णुस्मृती ३६ ॥४८॥ ४१ ॥ ग्राम्यारण्यानां पशूनां हिंसा संकरीकरणम् ।। संकरीकरणं कृत्वा मासमनीत यावकम् । कृच्छातिकृच्छ्रमथवा प्रायश्चित्तं तु कारयेत् ॥ २ ॥३९॥ निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं कुसीदजीवनमसत्य- भाषणं शुद्रसेवनमित्यपात्रीकरणम् ।। अपात्रीकरणं कृत्वा तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति । शीतकृच्छ्रेण याभूयोमहासांतपनेन वा॥२॥ ४० ॥ पक्षिणां जलचराणां जलजानां च धातनम् । १। XL, 2. भूमि . XXXIX, 1. ग्राम्या अव्यादयः । आरण्या महिपादयः ।... तत्र गोमनुष्यवधस्योपपातकादिपरिहारातदितरहिंसा संकरीकरणम् । इच्छानिच्छे अनुवर्तते। तन्नेच्छया संकरीकरणं कृत्वा... यायम... अभ- यात् । अनिच्छया तस्करणे कृच्छातिकृच्छं कुर्यात् । स्वस्यासामध्ये ब्राह्मण- द्वारापि कारयितुं गिचप्रयोगः।.. XL 1. निन्दिनेभ्यो ग्लेच्छादिभ्यो पिनापि प्रतिग्रहं वृद्धयादिरूपेग धनादानम् । वाणिज्यमनिपिद्धस्यापि वस्तुनः क्रयविक्रयो । कुसीदमनिपिद्धयापि वृद्धया जीवनम् । असत्यभाषणं साचपमन्तरेणापि । शूद्रसेवनं प्रेग्यत्वं विनाप्याज्ञाकरणं चैवर्णिकानाम् । इत्येवंप्रकारमपात्रीकरणमसत्प्रतिग्रहनिपिद्धविक्रयनिषिद्धमायानृतशूद्रप्रेक्ष्यस्थामा मुपपातकवाद ।... अपात्रीकरणं कृत्वा वयमाणेन तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति । अनिच्छया तस्करणे तु शीतकृच्छ्रेग । भूयोऽभ्यासेन तस्करणे महासांतपनेन शुध्यति । .. XLI, 1... जलचरा वे जलं प्रविश्य मत्स्यादीन्गृहन्ति ते उदादयो (उदा.१) जीवरिशेपाः । मत्स्यादयः । तेषां घातनम् ॥ 2. .. 2. इच्छया जलजा ·॥ विष्णुस्मृतौ ४११ १२ ॥ ४३॥ कृमिकीटानां च ।२। मद्यानुगतभोजनम् । ३। इति. मलावहानि । ४। मलिनीकरणीयेषु तप्तकृच्छं विशोधनम् । कृच्छातिकृच्छ्रमथवा प्रायश्चित्तं विशोधनम् ॥५॥४॥ यदनुक्तं तत्प्रकीर्णकम् ।। प्रकीर्णपातके ज्ञात्वा गुरुत्वमथ लाघवम् । प्रायथितं बुधः कुर्याद्राह्मणानुमतः सदा ॥शा१२॥ अथ नरकाः । १ तामिस्रम् । २। अन्धताभिस्रम् । ३ । रौरवम् । ४ । महारौरवम् । ५। कालसूत्रम् । ६ । महानरकम् ।७। संजीवनम् ।८। अवीचिः ।९। तापनम् । १० । संप्रतापनम् । ११ । संघातकम् । १२ । काकोलम् । १३ । कुड्मलम् । १४ । पूतिमृत्तिकम् । १५ XLII, 2. मतो यथा n VA XLIII, 10. तपनम् । VIL. See 11; Y. 311, 224; and the C. 13. काकोलः। 4. See the P. Dict. 14. कुटवर्क। Vi-; कुण्डलं । कुटानं । Chi मुद्यालं . See NI. IV,899Y.III, 222; and the c. 3. मधेन पूर्वोसेन द्वादश विधेनानुगत साशं मदजनकतया जातीपटादि समपणम् । यद्वा नयस्य सुराया भनु पवागतमुरपन्नं भजादि तहरगम .... 5 कामरतेषु मलिनीकरणीयेषु तप्तकरण...अशामतः पुनस्तरकरणे हरण (मातियोग)... विशुदिः XIIII. 10. अग्निमनिकग सापानुमः ॥ 14. गोण्यादिषु प्रविष्य सन्मुखयन्धनम् ॥ 17. पुटपाक !

·॥ विष्णुस्मृतौ ४३ ॥ लोहशङ्खः । १६ । ऋचीपम् । १७ । विषमपन्धानम् । १८ । कण्टकशाल्मलिः। १९ । दीपनदी । २० । असि- पत्रवनम् । २१ । लोहचारकमिति । २२। एतेष्वकृत- प्रायश्चित्ता अतिपातकिनः पर्यायेण कल्पं पच्यन्ते । २३ । महापातकिनो मन्वन्तरम् । २४ । अनुपातकिनश्च ।२५॥ उपपातकिनश्चतुर्युगम् । २६। कृतसंकरीकरणाश्च संव- त्सरसहस्रम् । २७ । कृतजातिभ्रंशकरणाश्च ।२८ कृता- पानीकरणाश्च । २९ । कृतमलिनीकरणाश्च । ३० । प्रकीर्णकपातकिनश्च बहून्वर्षपूगान् । ३१ । कृतपातकिनः पापाः प्राणत्यागादनन्तरम् । याम्यं पन्थानमासाद्य दुःखमश्नन्ति दारुणम् ॥ ३२ ॥ यमस्य पुरुपैोरैः कृष्यमाणा यतस्ततः । सुकृच्छ्रेणानुकारेण नीयमानाश्च ते यथा ॥ ३३ ॥ 17. ऋवीसं| Vev; ऋचीस।, C. See the C. 25 om. C.2v. 26. चातुर्युगम् । V-Criy; चतुर्युगं N. 31. युगान् Cir. 32. सर्वे for पापा.C12. 23...पर्यायेण पच्यन्ते यातनामनुमन्ति ॥ 31. बहून्त्रीन् । वर्षपूगा. वर्षशतानि ।... 32 कृतानि नाविधानि पातकानि यस्ते । अकृतप्रायश्चित्ता अत एव पापा पापात्रान्ता ... 33 भयानकर्यमदूतैः समविषमेपु देशेषु कृप्यमाणाः कृष्टानुकारिणा करविशेषेण नरकं नीयमानास्ते यथा दुस. मनुभवन्ति एवं नरकोपभोगानन्तरमपि लियंग्योनी प्रपद्यन्ते दुपानि विविधानि पत्यध्यायान्तेनान्वय ॥

·{। विष्णुस्मृतौ ४३ ॥ भ्वभिः शृगालः प्रव्यादैः काकककबकादिभिः। अग्नितुण्डैर्भक्ष्यमाणा भुज वृश्चिकैस्तथा ॥ ३४ ॥ अग्निना दह्यमानाश्च तुद्यमानाश्च कण्टकैः । फ्रकचः पाट्यमानाश्च पीड्यमानाश्व तृष्णया ॥ ३५ ॥ क्षुधया व्यथमानाथ घोराघ्रगणैस्तथा । पूयशोणितगन्धेन मूर्छमानाः पदे पदे ॥३६ ॥ परान्नपानं लिप्सन्तस्ताड्यमानाच किंकरैः । काककङ्कयकादीनां भीमानां सदृशाननः ॥ ३७ ॥ कचित्काथ्यन्ते तैलेन ताड्यन्ते मुसलैः कचित् । आयसीपु च वढ्यन्ने शिलासु च तथा कचित् ॥ ३८ ॥ कचिद्वान्तमथाश्नन्ति कचित्पूयमसूकू कचित् । कचिद्विष्ठां फचिन्मांसं पूयगन्धि सुदारुणम् ॥ ३९ ॥ अन्धकारेपु तिष्ठन्ति दारुणेषु तथा फचित् । कृमिभिर्भक्ष्यमाणाश्च वहितुण्डैश्च दारुणैः ॥४॥ कचिच्छीतेन बाध्यन्ते कचिचामेध्यमध्यगाः। परस्परमथानन्ति फचित्मेताः सुदामणाः ॥४१॥ 38. विध्यन्ते ; पच्यन्ते 7.41. मध्यमाः। V. 34....अग्निस्तुण्डे येपो ते भल्लू कादयः शेष प्रसिद्धम् ॥ 37...काका• घाननस्य किरविरोपमम् ॥ 38...वढ्यन्ते पिन्यन्ते आयमीषु लोहस्थली (स्थालीपु!) शिलामु च ।... 41. अमेयं विधादि। परस्परं प्रेताः प्रेतानमन्ति सुदामा भुशातिशयेन ॥

·१०० . ॥ विष्णुस्मृतौ ४३ ।। ४४॥ कचिद्भूतेन ताड्यन्ते लम्बमानास्तथा कचित् । कचिक्षिप्यन्ति वाणौधरुत्कृत्यन्ते तथा कचित्॥ ४२ ॥ कण्टेपु दत्तपादाश्च भुजङ्गाभोगवेष्टिताः पीड्यमानास्तथा यन्त्रैः कृष्यमाणाश्च जानुभिः ॥ ४३ ॥ भग्नपृष्ठशिरोग्रीवाः सूचीकण्ठाः सुदारुणाः । कूटागारप्रमाणैश्च शरीरातनाक्षमः एवं पातकिनः पापमनुभूय सुदुःखिताः । तिर्यग्योनौ प्रपद्यन्ते दुःखानि विविधानि च ॥४५॥४३॥ अथ पापात्मनां नरकेष्वनुभूतदुःखानां तिर्यग्योनयो भवन्ति ।१। अतिपातकिनां पर्यायेण सर्वाः स्थावर- योनयः। २ । महापातकिनां च कृमियोनयः । ३ । 43. कन्टेषु VI-C2V N. in V. 44 सुदारुगाः all. No comment.Cf. 39, 40, 41. 42. भूतेन पूर्ववृत्तेन लम्बमाना वृत्तादौ वन्धनेन । शिप्यन्तीति पद- 48. कण्टाः कण्टकारतेषु । भुजङ्गाभोगाः सर्पशरीराणि । पन्य॒स्तिऐचनिप्पीडनयन्त्रैः पीध्यमानाः । षटकाशन्तपादस्वेन गमनाशक्रया जानुभिः कृप्यमाणाः ॥ 44. भमं पृष्ठं पृष्टभाग शिरो मस्तकं प्रीया शिरोधिर्यपा... सूचीस्थौल्यप्रमागः काटनालो येपाम् । पढासयमगारं गृहरिशेपरनरप्रयोजनम् । यातनाउमैरिति यातनामु दुसानुभवेवतिस्थूला- न्येव शरीराणि पमन्ते न भूमागि स्वादु मैनेय तेषां तिनं नाशात् ।। 45. पातक्निो नरक नीयमाना यया दुपान्यनुमन्येवमेव नरकेषु पापफलमनुभूप पापोरेग... दुधानि नपरन्ते ।। XLIV, 3... प. गुरमटनादिका...योनयः... व्यत्ययः॥

·. 39310 ॥ विष्णुस्मृतौ ४४॥ अनुपातकिनां पक्षियोनयः । ४ । उपपातकिनां जलज- योनयः। ५। कृतजातिभ्रंशकराणां जलचरयोनयः । ६। कृतसंकरीकरणकर्मणां मृगयोनयः । ७ । कृतापात्री- करणकर्मणां पशुयोनयः । ८। कृतमलिनीकरणकर्मणां मनुष्येष्वस्पृश्ययोनयः ।९। प्रकोणेषु प्रकीर्णा हिंस्राः ऋव्यादा भवन्ति । १०। अभोज्यानाभक्ष्याशी कृमिः ।११। स्तेनः श्येनः । १२ । प्रकृष्टयमापहारी बिलेशयः । १३ । आरपुर्धाम्यहारी ।१४। हंसः कांस्यापहारी ॥१५॥ जलं हृत्वाभिप्लकः । १६ । मधु दंशः । १७ । पयः काकः । १८ । रसं श्वा । १९ । घृतं नकुलः । २० । मांसं 'गृधः । २१ । यस मदुः । २२ । तैलं तैलपायिकः । २३ । लवणं चीविवाक् । २४ । दधि यलाका । २५ । कौशेयं हृत्वा भवति तित्तिरिः । २६ । क्षौमं दर्दुरः । २७ । XLIV, 4 om. Chr. 24. T. om. VI,.वीचिवाकः। 7%3; घोचिवाक् ; धारिक v. See the C. snd N. XII, 63. 9. मनुष्येचस्पृश्याश्चाण्डालादयस्तग्रोनयः ॥ 10...पानादयो भवन्ति ।। 12. सुवातिरिक्तदव्यापहारी... 13. प्रकृष्टस्य महतो वर्मनोऽपहारी भूमिग्रहणेन संकोचको विलेायः सर्पादिः। 16 .. अभिनवो जल- पुश्कुरः॥ 19. रसमिधवादे.... 28... सैलपायिका परोष्णीनामकः पतिविशेषः (मीतकाविशेषः Vilas for मक्षिका!)॥ चोप्यनुगारिणी (घीय. Vias) पाग्यस्य सखीयोल्यो मतिकाविशेषः। 25. पलाका बिसवण्ठकः॥ AATRE ·1 ॥ विष्णुस्मृतौ १४ ॥ ४५ ॥ कार्पासतान्तवं क्रौञ्चः । २८ । गोधा गाम् । २९ । वा- ल्गुदो गुडम् । ३० । छुच्छन्दरिर्गन्धान् । ३१ । पत्रशाकं धीं। ३२ । कृतान्नं सेधा।३३। अकृतान्नं शल्यकः ॥३४॥ अग्निं धकः । ३५। गृहकार्युपस्करम् । ३६ । रक्तवासांसि जोवजीवकः । ३७ । गज कूर्मः । ३८ । अश्वं व्याघ्रः ।३९। फलं पुष्पं वा मर्कटः । ४० । ऋक्षः स्त्रियम् । ४१ । यानमुष्ट्रः। ४२। पशून्गृध्रः । ४३ । यद्वा तद्वा परद्रव्यमपहृत्य घलानरः अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाहुतं हविः ॥ ४४ ॥ स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन हृत्वा दोपमवानुयुः । एतेषामेव जन्तूनां भार्यात्वमुपयान्ति ताः ॥४९॥ ४४ ॥ अथ नरकाभिभूतदुःखाना तिर्यक्त्वमुत्तीर्णानां मनु- प्येपु लक्षणानि भवन्ति । १। कुष्ठ्यतिपातकी । २। 30 वानुदो CH. 33. श्वावित् । Curr. 37. जबिजविकः । C..43. पशूनजः । प्रेतः पारजायी। C. पशूनजः 11. This is probably a correction. See Sútra 21 and 11, XII, 67. XLV,1. नरकानुभूत Vi+.See the c. 30... यागुदो बल्गुष्ययान्तरपशिविशेषः ।... 33, सेघा श्वावित् ।। S6...गृहकारी घरमियः कीरविशेषः॥ 37... जीवजीवश्वकोरः॥ XLV, 1. नरकेषु तामिघादिष्वभितः सर्वेषु भूतान्युरपन्नानि दुःखानि पेपराम...मनुष्यसम्ममु पश्यमाणानि उपादीनि समानि तपापसूचकानि भवन्ति ।...4...रयावाः स्वभावकृष्णा दशना यस्य ताक...

·। । विष्णुस्मृतौ ४५॥ ब्रह्महा यक्ष्मी । ३ । सुरापः श्यावदन्तकः । ४ । सुवर्ण- हारी कुनखी । ५। गुरुतल्पगो दुश्चर्मा । ६ । पूतिनासः पिशुनः । ७। पूतिवक्त्रः सूचकः । ८। धान्यचौरोऽङ्ग- हीनः । ९। मिश्रचोरोऽतिरिक्ताङ्गः ।१०। अन्नापहा- रकस्त्वामयावी ।११। वागपहारको मूकः । १२ । वस्त्रापहारकः श्वित्री । १३ । अश्वापहारकः पङ्गुः । १४ । देवनामणामोशको मूकः ।१५। लोलजिहो गरदः ।१६ । उन्मत्तोऽग्निदः । १७ । गुरोः प्रतिकूलोऽपस्मारी । १८ । गोनस्त्वन्धः।१९। दीपापहारकश्च ।२० काणश्च दीपनिर्वापकः । २१ । त्रपुचामरसीसकविक्रयी रजकः । २२। एकशफविक्रयी मृगव्याधः । २३ । कुण्डाशी भ- गास्यः । २४ । पाण्टिकः स्तेनः । २५ । वाधुपिको भ्रामरी । २६ । मृष्टाश्येकाकी वातगुल्मी । २७ । समय- 27. मिष्टापेकाझी CHमूटाश्येको v. 5. ब्राह्मणस्वामिकसुवर्णापहारी... 6... दुश्चर्मा स्वग्दोपो भवति ।... 10. धान्येवेवोस्कृष्टमपहरय तरपरिमाणपूरणायापकृष्टं वन्मध्ये मविपति स मित्रचीरोऽतिरिक्ताङ्गः पडल्यादिः ।... अननुशानाम्यायी पुस्तगपहारी संदेशाप्रयता 15... देवद्विजयोर्गालिप्रदाता मूकः ॥ 18. पितृप्रसिफूलकार्यपस्मारी ॥ 20... रजको लोमजः॥ एकशफा भवादयः... 24. पुण्यस्पालं कुण्डपरिमितं धाभातीति पुण्डाशी। भगवदास्यं पस्येति मधुनाय मुससमर्पकः ॥ 25. सुवर्णातिरिक्तदायस्तेनो धाण्टिको पैतालिकः॥ 27. एकाकी मृष्टाशनों पामगुलमान् ॥ 29. संविदम्यतिक्रमकारी सवारः शिरचन्द्रिकान् ।। 12. वा... परागस प्रति- 23.

·१०४ । विष्णुस्मृदौ ४५॥४६॥ भेत्ता खल्वाटः। २८ । श्लीपद्यवकीर्णी ।२९। परवृत्तिनो दरिद्रः ।३०। परपीडाकरो दीर्घरोगी । ३१ । एवं कर्मविशेषेण जायन्ते लक्षणान्विताः । रोगान्वितास्तथान्धाश्च कुजखकलोचनाः ॥ ३२ ॥ वामना बधिरा मूका दुर्बलाश्च तथापरे । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ ३३ ॥ ४५ ॥ अथ कृच्छ्राणि भवन्ति । १ । व्यहं नाश्नीयात् ।२। प्रत्यहं च त्रिपवणं लानमाचरेत् । ३ । निःप्रतिलान- मप्सु मजनम् । ४। मग्नस्त्रिरघमर्पणं जपेत् । ५। दिवा स्थितस्तिष्ठेत् । ६। रात्रावासीनः । ७। कर्मणो ऽन्ते पयस्विनी दद्यात् । ८ । इत्यघमर्पणम् । ९ । व्यह सायं म्यहं प्रातस्त्यहमयाचितमश्नीयादेप प्राजापत्यः ११० त्र्यहमुष्णाः पिवेदपस्यहमुष्णं घृतं यमुणं पय- स्यहं च नाश्नीयादेप तप्तकृच्छः । ११ । एष एव शीतः शीतकृच्छः । १२। कृच्छातिकृच्छः पयसा दिवसैकविंश- तिक्षपणम् । १३ । उदकसक्तूनां मासाभ्यवहारेणोदक- 29. भाकीनी पतमतः सीपदी उग्छूमजाचरणः ।। 31. निष्कारणं पापीहारोऽसायच्याधिमान् ।। 38. तथापरे... पटादयः । XLVI, 8. निराग्वान्ते पयस्विनी गो मानणाय दद्यात् ॥ 10. सायं दियाभोजन- परिहारेण नक्ताले । प्राता रात्रिभोजनपरिधारेग मायावे ।... दिरा रानी पैश्यारमयाचितं सीयं परकीयं या यापनम्यतिरेकेणोपस्थितम् ।... पई नाभीपादिश्यनुयनंते सेनान्ते विराप्रमुपयमेरमोऽयं प्राजापत्यः । पदम.. इति मनुस्मरणात (1I, 212).. 13. एकविंशतिरानं पयसा दुग्धन यर्ननं पातिहर... ...

·॥ विष्णुस्मृतौ ४६॥ १०५ कृच्छ्रः । १४ । पिसाभ्यवहारेण मूलकृच्छः । १५ । बिल्वाभ्यवहारेण श्रीफलकृच्छ्रः । १६ । पद्माक्षा। १७ ॥ निराहारस्य द्वादशाहेन पराकः । १८। गोमूत्रगोम- यक्षीरदधिसर्पिःकुशोदकान्येकदिवसमभीयाहितीयमुपव- सेदेतत्सांतपनम् ।१९। गोमूत्रादिभिः प्रत्यहाभ्य- स्तैर्महासांतपनम् ।२०। त्र्यहाभ्यस्तैश्वातिसांतपनम् । २१ । पिण्याकाचमतकोदकसक्तूनामुपवासान्तरितो- ऽभ्यवहारस्तुलापुरुपः । २२ । कुशपलाशोडम्बरपद्म- शङ्खपुष्पीवब्रह्मसुवर्चलापत्त्रैः कथितस्याम्भसः प्रत्येक पानेन पर्णकृच्छः । २३ । कृच्छाण्येतानि सर्वाणि कुर्वीत कृतवापनः । नित्यं त्रिपवणलायी अधाशायी जितेन्द्रियः ॥ २४ ॥ XLVI 18. द्वादशाहेनैव C% नैप V. 23 ब्राह्मीसुवर्चला VIAN.; ब्रह्मसुवर्चलाना Ch; ब्रह्मसुर्चलां v. वन... 15. मृणालस्य मासं भोजनेन मूलच्छू ।... 16. मासं बिल्यफल- भलमेन श्रीफलकृछूः ।... 17. पद्मवीजैमासं भक्षितैर्वा श्रीफलकृच्छ्र ।... 20. गोमूत्रादिभिः पभिर्गन्यैः प्रत्यहाभ्यस्तैर्महासातपनम् । पडहसाध्यं 21, तैरेव गोमूत्रादिभिः पद्भिः प्रत्येक यहाभ्यरतैरष्टादशा- हिक्मतिसांतपनं भवति ।... 22... दशाहिरतुलापुरुष ।... एषां ससानां पत्त्रै कथितमम्भः सप्ताहं पीत्वा पर्णकृच्छ्रः ।... ! 24. कृतपा- भवति 23...

·२०६ ।। विष्णुस्मृतौ १६ ।।४।। स्त्रीशद्रपतितानां च वर्जयेशाभिभापणम् । पवित्राणि जपेनित्यं जुहुयाच्चैव शक्तितः ॥२५॥४६॥ अथ चान्द्रायणम् । १। पासानविकाराननीयात् । २। तांश्चन्द्रकलाभिवृद्धी वर्धयेद्धानौ हासयेदमावा- स्यायां नाभीयादेप चान्द्रायणो यवमध्यः । ३। पिपी. लिकामध्यो वा ।४। यस्यामावास्या मध्ये भवति स पिपीलिकामध्यः।५। यस्य पौर्णमासी स यवमध्यः । ६। अष्टौ ग्रासान्मतिदिवसं मासमश्नीयात्स यतिचा- न्द्रायणः । ७। सायं प्रातश्चतुरश्चतुरः स शिशुचान्द्रा. यणः । ८। यथाकथंचित्पष्टयोनां त्रिशती मासेनानी. यात्स सामान्यचान्द्रायणः।९। व्रतमेतत्पुरा भूमि कृत्वा सप्तर्पयोऽमलाः । प्राप्तवन्तः परं स्थानं ब्रह्मा रुद्रस्तथैव च ॥ १०॥४७॥ XLVII, I om 7. 3. वृद्धी क्रमेण 4. Civ. 6. पटकानां Com.. 10. प्रामुवन्तः (२. परम् । C; सिलाः ।. XLVII 3... शुक्लप यया चन्द्रकला पर्धन्ते तथैवैकोपचयन मासान्पर्धयेत् । प्रतिपको। द्वितीयायां दी। तृतीयायो भप इत्यादि पृथया । पौर्णमास्यों पदश भवन्ति । सतः पुनश्चन्द्र कलाहानी कृष्णपणे परापचयेन हासयेत् । प्रतिपदि चतुर्दश। द्वितीयायां प्रयोदश । तूनी. पायों द्वादशेति हान्या। चतुर्दश्यामेको भवति । ततोऽमागास्यां नाभीया. दुपयसेत् ।... 9. पततविधिनेदं चान्द्रायणं पुरा पंपान्तरे कृत्वा...

·।। विष्णुस्मृतौ ४८॥
૨૮૭
अथ कर्मभिरात्मकृतैर्गुरुमात्मानं मन्येतात्मार्थे
प्रमृतियावकं अपयेत् । १ । न ततोऽग्नौ जुहुयात् । २।
न चात्र बलिकर्म । ३। अशृतं श्रप्यमाणं शृतं चाभि-
मन्त्रयेत् । ४। श्रप्यमाणे रक्षां कुर्यात् । ५। ब्रह्मा
देवानां पदवीः कवीनां ऋपिर्विप्राणां महिपो मृगाणां
श्येनो गृध्राणां स्वधितिर्वनानां सोमः पवित्रमत्येति
रेभन्निति दर्भान्वध्नाति । ६। भृतं च तमश्नीयात्पात्रे
निपिच्य ।७। ये देवा मनोजाता मनोजुषः सुदक्षा
दक्षपितरस्ते नः पान्तु ते नोऽवन्तु तेभ्यो नमस्तेभ्यः
स्वारेत्यात्मनि जुहुयात् । ८ । अथाचान्तो नाभिमा
XLVIII 5 gala and the following section
LI, 28 #zarao 19 wanting in 7, two leaves having been
lost.
up to
XLVIII, 1 अत एव यावकोपक्रमे हारीत । अयाज्ययाजन
कृत्वा प्राश्य मूत्रपुरीषके । अप्रतिग्राह्यमादाय याजयित्वा तु निन्दितानिति
स्वकृतमेव कर्माभिहितवान् । कर्मभिरयाज्ययाजनादिभिगुरुमात्मान मन्येत ।
स्वकृतशुभाशुभर्मण स्वान्तरात्मसाक्षितया तस्कृतात्मगौरवलाघवै स्व
प्रत्यक्षे तज्ज्ञान च निमित्तमा दशितम् । यद्वा तुलापुरुषकृच्छ्रोक्तप्रकारेण
परामप्रतिकृतितोर ने सात्मप्रतिकृतेगौरव मयेतेति व्याख्येयम् । 2
भनी होम वैश्वदेव न कुर्यात् । न चासस्कृतानभोजनदोप ।
पपमन्वयमाणैरभिमन्वयेत् ॥ 5 तत्र मन्त्र ॥
6 भनेन मन्त्रेण
हस्थालीण्ठे दर्भाधनीयात् । 7 शृत च चरु पात्रान्तरे निपिच्य तम
श्रीयात् । तत्र मन्त्र ॥ 8 अनेन मन्नण घरु प्राश्नीयात् ।
9 चस्पाशनोत्तर यभोक्तमालभेत । तत्र मन्त्र ॥
न मन्त्रान्त

·. १०५ ॥ विष्णुस्मृती ४८॥ लभेत ।९। लाताः प्रीता भवत यूयमापोऽस्माकमुदरे यवाः । ता अस्मभ्यमनमीवा अयक्ष्मा अनागसः सन्तु देवीरमृता ऋतावृध इति । १०। त्रिरात्रं मेधार्थी। ११ । पात्रं पापकृत् ।१२। सप्तरात्रं पीत्वा महापा- तकिनामन्यतमं पुनाति । १३ । द्वादशरात्रेण पूर्वपु- रुपकृतमपि पापं निर्दहति ।१४। मासं पीत्वा सर्व- पापानि ।१५। गोनिहारमुक्तानां यवानामेकविंशति- रात्रं च ।१६। ययोऽसि धान्यराजोसि वारुणो मधुसंयुतः । निर्णोदः सर्वपापानां पवित्रमृषिभिः स्मृतम् ॥ १७ ॥ घृतमेच मधु यया आपो वा अमृतं यवाः । सर्वं पुनीत मे पापं यन्मे किंचन दुष्कृतम् ॥ १८ ॥ 10. पीता भवन्तो . ता भस्ममनमीवा अयच्या (अपच्या Vi) भनागसा सन्तु V-3; ता अममनमोवा अपचया अनागसा V.2. ऋतावृद्ध V24 C. See Preface. 11. मेधारी। 14. निहन्ति V. 16. निहरि० C. 17. एतं ; घृतं 1-3; स्मृतम् and Baudhayana. 18. सर्वे all; सर्व Baudh. 10. अनेन नाभिमालभेत । उक्तकर्मणो यथाधिकारं पिनियोगमाह ॥ 11. मेधा धारणवती बुद्धिस्तदर्थी त्रिरात्र प्राभीयात् ॥ 13. सप्तराव पानेन ब्रह्महादीनामेकं पुनाति ।... 14. द्वादशाहं पीत्वा पित्रादिकृत- मपि पाएं निर्दहति ।... 15... सर्वागि महापापोपपापादीनि सर्वेषां स्वस्य पित्रादीनां च पापानि निर्दहति 1... 16. गोनिहारो गोमयं तेन सह मुक्ताः... सर्वपापानि निर्दहति ।... 17. स्मृतमित्यौशनसे ॥

·।। विष्णुस्मृतौ ४८ ॥१६॥ १०६ वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा दुर्विचिन्तितम् । अलक्ष्मी कालकर्णी च नाशयध्वं यवा मम ॥ १९ ॥ श्वसूकरावलीढं च उच्छिष्टोपहृतं च यत् । मातापित्रोरशुश्रूषां तत्पुनीध्वं यवा मम ॥२०॥ गणान्नं गणिकान्नं च शूद्रान्नं श्राद्धसूतकम् । चौरस्यान्नं नवश्राद्धं पुनोध्वं च यवा मम ॥ २१ ॥ वालधूर्तमधर्म च राजद्वारकृतं च यत् । · सुवर्णस्तैन्यमवात्यमयाज्यस्य च याजनम् ॥ ब्राह्मणानां परीवादं पुनीध्वं च यवा मम ॥२२॥४८॥ मार्गशीर्ष शुटकादश्यामुपोपितो द्वादश्यां भगवन्तं वासुदेवमर्चयेत् ।। पुष्पधूपानुलेपनदीपनैवेद्या- ह्मणतर्पणैश्च । २ । व्रतमेतत्संवत्सरं कृत्वा पापेभ्यः पूतो Baudh. 22 om. 20 पुनीवं च C,2. 21. शूद्रसूतकम्। C2.बालवृद्धम् ... अपत्यम् Baudh 19. अलधी कालकर्णी च सर्व पुनीत मे यवा इत्यौशनसे ॥ 21. श्राद्धसहितं सूतक तथाभदयम् । सर्व पुनीत मे यवा इस्यौशनसे ॥ 22. धूतमित्यत्र भावप्रधानो निर्देशः। अग्रतसमूहो अनात्यम्। सुवर्णस्तैन्यं महापातकोपलक्षणम् ।... परीवादो निन्दा ॥ XLIX, 3. मार्ग- शीर्षशुक्लद्वादशोमारभ्य कार्तिकशुक्लद्वादशीपर्यन्तं द्वादशसपि शुक्लद्वादशी पूर्वोक्त प्रतं कृत्वातिपातकादियो नवविधेभ्यः पायो मुक्तः पूतो भवति ।...

·११० ॥ विष्णुस्मृतौ ४६ ॥ भवति । ३ । यावजीवं कृत्वा श्वेतद्वीपमानोति । ४ । उभयपक्षद्वादशीष्वेवं संवत्सरेण स्वर्गलोकं प्राप्नोति ।। यावजीवं कृत्वा विष्णुलोकम् । ६। एवमेव पञ्चद. शोष्वपि । ७॥ ब्रह्मभूतममावास्यां पौर्णमास्यां तथैव च । योगभूतं परिचरन्केशवं महदामुयात् ॥८॥ दृश्येते सहिती यस्यां दिवि चन्द्रबृहस्पती। पौर्णमासी तु महती प्रोक्ता संवत्सरे तु सा ॥९॥ तस्यां दानोपवासाद्यमक्षयं परिकीर्तितम् । तथैव द्वादशी शुक्ला या स्याच्छ्वणसंयुता ॥१०॥४९॥ XLLX, 5 T. om. V1-3. उभयपद्वादशीप्वेवं संवत्सरेण Va Ap. ; उभयपउद्वादशीप्वेकं स्वर्गलोके C.P. 6. विष्णुलोकम् । V4 Ap. ; विष्णुकम् । विष्णोर्लोकमामोति Cir from the C. एवमेव चतु- फलमा. 4...शेतद्वीपं हरिवंशादिप्रसिद्ध भगवदधिष्ठानं प्रामोति ।। 5. संवरसरं यावरकृष्णशुलद्वादशीप्येवं पूर्वोक्तप्रकारकं प्रतं कृप्या ... 6. चतुर्विशति- शादशीषु यावमीवमुक्तप्रताघरगे विष्णुलोकं प्रामोति ॥ 7. दश्यामुपोप्य पञ्चदशीपु पौर्णमासीप्वमावास्यासु च... उक्तमेव 8. तर पचदशीयते यदि ... योगभूतं योगशायिनं केशव मचंयति सदा महामस्पतामामोति ।... 9, 10. यस्मिन्संपरसरे यस्यां पौर्णमास्यो गुरपदायेकनभन एकरानी या दिवि एयेते या घ शुक्ल বা প্রথা রবি সাৰি ধৰিী গছুদার मानदानयतोपयासादेरस्यहेनुस्पात् ।... मोति ।।

·॥ विष्णुस्मृती ५० ॥ १११ चने पर्णकुटीं कृत्वा वसेत् ।। त्रिपवणं लायात् ।। स्वकर्म चाचक्षाणो ग्रामे ग्रामे भैक्षमाचरेत् । ३ । तृण- शायी च स्यात् ।४। एतन्महाव्रतम् । ५। ब्राह्मणं हत्वा द्वादशसंवत्सरं कुर्यात् । ६। यागस्थं क्षत्रियं वैश्यं वा ।७। गुर्विणी रजस्वलां वा । ८। अत्रिगोत्रां वा नारीम् ।९। मित्रं वा । १० । नृपतिवधे महावतमेव द्विगुणं कुर्यात् । ११ । पादोनं क्षत्रियवधे । १२ । अर्ध वैश्यवधे । १३ । तदर्घ शुद्रवधे । १४। सर्वेषु शवशिरोध्वजी स्यात् । १५ । मासमेकं कृतवापनो गयानुगमनं कुर्यात् । १६ । आ- सीनास्वासीत । १७ । स्थितासु स्थितश्च स्यात् । १८ । सन्नां चोद्धरेत् । १९ । भयेभ्यश्च रक्षेत् । २० । तासां L, 7. Are om. C42. & V4. 15 C1,2 add hang tag Fat स्यात् । 16. पावनो C12. 18. स्थितः 03.19. भवसतां CI,2. 8.. L.1 ..इदानीमकामकृतेषु प्रायश्चित्तं वक्तुं पञ्चाशत्तमेन ब्रह्महस्यायां तावदाह ।... 2. निकालग्रहणास्त्रिकालसंध्योपासनमपि गम्यते ।... 6. यः सासादकामतो ब्राह्मणं हन्ति सः ......7... इदं चाकामतः । कामतो द्विगुणम् तामकामतो हत्वा... 11... इदं चाका. मत: 1... 12. यागस्थनृपतिव्यतिरिक्तसद्गुणश्रोत्रियक्षत्रियवधे .. नव- वार्षिकवतं कुर्यात् ॥ 13. अदीक्षितसद्गुणवैश्यवधे... पडब्दं प्रतं कार्यम् ।। 14. सद्गुणशूद्रवधे... ध्यन्दं ग्रत कार्यम् । इदं चाकामतः । कामतो द्विगुणं सर्वत्र ।... 19. अनुगम्यमानासु गोषु या सन्ना पतिता पङ्करमा तामुद्धरेत् ।... 20. सिंहव्याघ्रादिजनितेभ्यो भयेभ्यो रक्षेत् ।... ... वा ·११२ ॥ विष्णुस्मृतौ ५० ॥ शीतादित्राणमकृत्वा नात्मनः कुर्यात् । २१ । गोमूत्रेण लायात् । २२ । गोरसैश्च वर्तत । २३ । एतद्दोवतंगोवधे कुर्यात् । २४ । गजं हत्वा पञ्च नीलान्वृषभान्दद्यात् । २५ । तुरंग वासः । २६। एकहायनमनड्वाहं खरवधे । २७ । मेपाजवधे च । २८ । सुवर्णकृष्णलमुष्ट्रवधे । २९ । इवानं हत्वा त्रिरात्रमुपवसेत् ।३०। हत्वा मूपकमार्जार- नकुलमण्डूकडण्डुभाजगराणामन्यतममुपोपितः कृस- रान्न भोजयित्वा लोहदण्डं दक्षिणां दद्यात् । ३१ । गोधोलूककाकझपवघे त्रिरानमुपवसेत् । ३२ । हंसवला- कायकमदूगुयानरइयेनभासचक्रवाकानामन्यतमं हत्वा ब्राह्मणाय गां दद्यात् । ३३ । सर्प हत्वाश्री कार्णाय- सीम् । ३४ । पण्ढं हत्वा पलालभारकम् । ३५ । वराह 2. तासां गर्वा शीतोष्णवातादिभ्यस्त्राणमकरवारमत्राणं न कुर्यात् ।... 22. त्रिकालं गोमूत्रेण भायात् । स्रान त्रिपवणं तस्येति स्मरणात् ।... 25... कामतो 26...इदमकामतः ।... इदं का. 28... अप्रापि कामादिव्यवस्था पूर्वव ।। 29. कामत उष्ट्र 30... कामविषयमिदम् ।... 31. अकामतश्चेदम् ।... 32... इदं चाकामतः ।... 33. कामतश्चेदम् ।... 34 कार्णायसी सोहमयीमधी खनित्री सर्पयधे दद्यात् ॥ 35. पण्ढो नपुंसकः 1... जातिविशेषानुपादानेऽपि समभिव्याहारापशुपक्ष्यादिनातिरेव ज्ञेया । गोब्राह्मणयोस्तयोलिविशेपानादरेण जातिमायरधनिषेधात् । ब्राह्मण हत्या शूदहरयावतं घरेदिति पत्रिंशन्मते प्रायश्चित्तान्तरविधा- नाथ । तस्माद्बोप्राह्मणव्यतिरिफरवरधे पलालमारकं सोसमाप व दपा- दिति ।। हवा... 27... मतः।... हरवा... अत्र पद तु ·॥ विष्णुस्मृतौ ०॥ हत्वा घृतकुम्भम् । ३६ । तित्तिरि तिलद्रोणम् । ३७। शुकं द्विहायनं वत्सम् । ३८ । क्रौञ्चं निहायणम् । ३९ । क्रव्यादमृगवधे पयस्विनी गां दद्यात् । ४० । अक्रव्याद- मृगवधे वत्सतरीम् । ४१ । अनुक्तमृगवधेत्रिरात्रं पयसा वर्तेत । ४२ । पक्षिवधे नक्ताशी स्यात् । ४३ । रूप्य- मापं वा दद्यात् । ४४ । हत्वा जलचरमुपवसेत् । ४५ । अस्थन्यतां तु सत्त्वानां सहस्रस्य प्रमापणे । पूर्णे चानस्यनस्मां तु शुद्रहत्याव्रतं चरेत् ॥ ४६॥ किंचिदेव तु विप्राय दद्यादस्थिमतां वधे । अनस्मां चैव हिंसायांप्राणायामेण शुध्यति ॥४७॥ फलदानां तु वृक्षाणां छेदने जप्यमृक्शतम् । गुल्मवल्लीलतानां च पुष्पितानां च वीरुधाम् ॥ ४८॥ 46. अस्थिमताञ्च 12 (see M. XI, 141 1. 36...कामतवेदम् ।... 37... कामतश्चेदम् ।... 38...कामत- श्वेदम् । अकामतः शङ्खलिखितोक्ता यत्सतरी देया ॥ 39. कामतः क्रौञ्चवधे त्रिवर्षों वत्सो देयः ।... 40...इदमकामतः ।... 41...इदं शाकामतः।... 42...कामतवेदम् ।... 43. येषां पक्षिणां वधे प्रायश्चित्तं नोक्तं तत्र नताशी स्यात् । तत्राशक्तावाह॥ 45. जलचरा मत्स्यादयः। अकामतः सकृद्धधे चेदम् ।...46. अस्थन्वतो सास्मां सवानां प्राणिनां कृकलासा- दीनाम्... 47... एकैकवधेऽप्येतदेव... 48. फलदा वृक्षाः पनसाना- दयः । गुल्मादयः पूर्वोक्ताः । पुष्पिता वीरुधो मालरयादयः । तेषां छेदने ऋचो गायध्याः शतं जप्यम् । अकामतश्वेदम् 1... 5 ·११४ ॥ विष्णुस्मृतो ५० ॥ ५१ अन्नाद्यजानां सत्त्वानां रसजानां च सर्वशः। फलपुष्पोद्भवानां च घृतप्राशो विशोधनम् ॥ ४९ ॥ कृष्टजानामौषधीनां जातानां च स्वयं बने । वृधालम्भे तु गच्छेद्गां दिनमेकं पयोव्रतः ॥५०॥ ५० ॥ सुरापः सर्वकर्मवर्जितः कणान्वर्पमनीयात् ।। मलानां मद्यानां चान्यतमस्य प्राशने चान्द्रायणं कुर्यात् ।२। लशुनपलाण्डगृञ्जनैतद्गन्धिविड्वराहग्रामकुफुटवा- नरगोमांसभक्षणे च । ३ । सर्वेष्वेतेपु द्विजानां प्रायश्चि- त्तान्ते भूयः संस्कारं कुर्यात् । ४ । यपनमेग्वलादण्डभै- क्षचर्यावतानि पुनःसंस्कारकर्मणि वर्जनीयानि । ५। शशकशल्यकगोधाखड्गकूर्मवर्ज पश्चनखमांसाशने सप्त- 49. अन्नजानां CH.See M.XI, 144, 49. अलमोदनादि। आद्यं मोदकादि । रसा गुडादयः ।... सर्वश:- शब्देन जलादिजातानामपि वध एतदेव। थकामतवेदम् ।... 50. कृष्टजा यवनीद्यादयः । वने स्वयमेवाकृष्टजा नीवारादयः ।... LI, I... सर्वैः संध्यावन्दनसहितैर्यजनयाजनादिकर्मभिर्वर्जितः सन् ... 2...मद्यानि मधूकादीनि पूर्वोक्तानि दश द्वादशेति तालमैरारिष्टामामप्युपलक्षणम् ।... 8...एतेषामिव गन्धो यस्य तरकन्दादिदलादिः।...इदं च ग्रामवासि- पधिमात्रोपलक्षणम् । सर्वाश्च ग्रामवासिन इति योगिस्मरणात् (Y. 1,172)... कामतश्चेदम् ।... 5. पुनःसंस्कारेषूपनयने क्रियमाणे वपना- दीनि प्रतानि ब्रह्मचर्यादिधर्मा अगन्धमाश्यादिवर्जनादयः ।...

·। विष्णुस्मृतौ ५१ ॥ रात्रभुपवसेत् ।६। गणगणिकास्तेनगायनान्नानि भुक्त्वा सप्तरानं पयसा वर्तेत । ७। तक्षकानं चर्मकर्तुश्च । ८ । वाधुपिककदर्यदीक्षितबन्धनिकाभिशस्तपण्डानां च ।। पुंश्चलीदाम्भिकचिकित्सकलुब्धकQरोनोच्छिष्टभोजिनां च । १० । अवीरास्त्रीसुवर्णकारसपत्नपतितानां च ।११॥ पिशुनानृतवादिक्षतधर्मात्मरसविक्रयिणां च ।१२। शैलूपतन्तुवायकृतघ्नरजकानां च ।१३। कर्मकारनि- पादरङ्गावतारिवेणशस्त्रविक्रयिणां च ।१४। श्वजीवि- शौण्डिकतैलिकचैलनिर्णेजकानां ।१५। रजस्व- लासहोपपतिबेइमनां च । १६ । भ्रूणनावेक्षितमुदक्या- संस्पृष्टं पतत्रिणावलीढं शुना संस्पृष्टं गवा घातं च । १७। कामतः पदा स्पृष्टमवक्षुतम् । १८ । मत्तक्रुद्धातु- LI, 9. वन्धनिका. V" बद्धनिगडा० VI-3 CAN See Gautama XVII, 17. 18. कामतो यदा संस्पृष्टम C. 6...सकामतश्चेदम् ।... 9...बद्धो रज्ज्वादिना निगड शृङ्खला सा- स्थास्तीति ।... 10 क्रूरो दृढ़कोपः। उग्रो वाकायाभ्यामुद्वेजकः ।... 11...सपनः शत्रुः ।... 12. पिशुनः सूचकः ।...तधर्मो विधिनिषेधा- तीतः1... 13... रजको घस्तरागकृत् ॥ 14...निपादो मत्स्याघातजीवी । रहावतारी मलादिः । वेणो वेणुच्छेदजीवी प्रतिलोमजः ।... 15. श्वजीवी कुकुरपोपणमृत्तिः ।... 16. रजस्वलोदक्या तत्स्वामिकं तदर्थ पकं । उपपतिना जारेण सह वर्तमानं वेश्म यस्यासौ सहोपपतिवेश्मा स्वगृहे स्थितजारः ।... 17. भ्रूणनो ब्रह्मगर्भहा तेन चावेसितम् ।...

·॥ विष्णुस्मती ५१॥ राणां च । १९ । अनर्चितं घृथामांसं च । २० । पाठी- नरोहितराजीवसिंहतुण्डशकुलवर्ज सर्वमत्स्यमांसाशने त्रिरात्रमुपवसेत् । २१ । सर्वजलजमांसाशने च । २२ । अपः सुराभाण्डस्थाः पीत्वा सतरात्रं शङ्खपुष्पीभृतं पयः पिबेत् । २३ । मद्यभाण्डस्थाश्च पञ्चरात्रम् । २४ । सोमपः सुरापस्याघायगन्धमुदकमनस्त्रिरघमर्षणंजप्त्वा घृतप्राशनमाचरेत् । २५ । खरोष्ट्रकाकमांसाशने चान्द्रा- यणं कुर्यात् ।२६॥पाश्याज्ञातं सूनास्थं शुष्कमांसंच २७१ व्यादमृगपक्षिमांसाशने तप्तकृच्छ्रम् । २८ । कलवि- कलवचक्रवाकहंसरज्जुदालसारसदात्यूहशुकसारिकापला- काबककोकिलखञ्जरीटाशने त्रिरात्रमुपवमेत् ।२९ । 25, घृतमाशनो भवेत् C12. 26... 20. अर्चा गायश्या प्रोक्षणादिक्रिया तदहितम् । वृथा देवतातिथ्यर्थ विना साधितं मांसम् ।... 21...भकामतश्चेदम् ।... 22. जलजा नक्र- शिशुमारादयः ।... 23 .. कामतश्वेदम् 1... 24... कामतश्चेदम् ।... 25... अघमर्पणं प्राणायामोपलक्षणम् । कामतो द्विगुणम् ।... कामतश्चेदम् ।... 27. मध्याभयरवेनाज्ञातपशुपक्षिसंवन्धि मांसमज्ञा- तम् ।... न तु दुष्टसंपर्कादिदोपदूपितस्वेनाशातम् ।... इदं च कामतो- ऽत्यन्ताम्यासे... 28... क्रज्यादास्ते च ते मृगपतिणश्चेति । मृगा व्याघ्रा- दयः । पक्षिणः श्येनादयः ।... अकामतश्वेदम् ।... 29. रज्जुदालो वृक्ष कुकुटः । सारसो लक्षमणः । दास्यूहः कालकण्टकः काकावान्तरजातिः ।... फामतवेदमकामतोऽमध्यपतिप्रक्रमे ( Su ३.)

·।। विष्णुस्मृतौ ५१ ॥ एकशफोभयदन्ताशने च ।३०। तित्तिरिकपिजल- लावकवर्तिकामयूरवर्ज सर्वपक्षिमांसाशने चाहोरा- त्रम् । ३१ । कीटाशने दिनमेकं ब्रह्मसुवर्चला पियेत् । ३२। शुनां मांसाशने च ।३३। छत्राककवकाशने सांतपनम् । ३४ । यवगोधूमपयोविकारं स्नेहाक्तं शुक्तं खाण्डवं च वर्जयित्वा पर्युपितं तत्माश्योपवसेत् । ३५ ॥ वश्वनामेध्यप्रभवांल्लोहितांश्च वृक्षनिर्यासान् ॥३६॥ शालू- कवृथाकृसरसंथावपायसापूपशष्कुलीदेवान्नानि हवीपि च । ३७। गोजामहिषीवर्ज सर्वपयांसि च । ३८॥ अनिर्दशाहानि तान्यपि । ३९ । स्यन्दिनीसंधिनीवि- 31. कपिझल. Vr Ap; • कापिक्षल. V- CH. 30 एकशफा अश्वादयः । उभयतोदन्ता रोहितादयः ।... इदं चाका. मतः ।... 31... अकामतश्वेदम् ।... 32. कोटा: पिपीलिकादयः ।... 33... अकासतश्वेदम् ।... 34... इदं चाका- 35. यविकारः पोलिकादिः। गोधूमविकारो मण्डकादिः । पयोविकारोऽनामिक्षादिः। नेहेन धृतादिना अक्तमोदनादि ।... एतञ्चा- 36. अमेध्यं विष्ठादि। तस्पभवान्तण्डुलीपदादीन् ।... तशक्षणे काहोपवासः। कामाकामादिग्यवस्था पूर्व ।... 37... कृसरं तिलैर्मुरैर्वा मिन ओदन, 1.. पायसं परमानम् । भपूपो मण्डकः । शकुलो नेहपको गोधूमविकारः। सोहारीति मध्यदेशभाषायाम् । देवार्थ कृत- मन्त्रमेतानि वृथा देवाधनिवेदितानि । हविहामार्थ कृतमहुतम् । एप चाशनेऽहोरानोपवासः । व्यवस्था च पूर्वव ।... 98... पयोनिषेधात्तद्वि- काराणां ध्यादीनामपि निषेधात्तद्भतणेऽपीदमेव प्रायश्चित्तम् ।... 41. अमेध्यं विष्ठादि तद्भुजश्च गोः तीरं भुक्त्वैकाहोपवासः । एतच कामतः ।... मतः ।... कामत:1...

·॥ विष्णुस्मृतौ ५१॥ वत्साक्षीरं च । ४० । अमेध्यभुजश्च । ४१। दधिवर्ज केवलानि च शुक्तानि । ४२ । ब्रह्मचर्याश्रमी श्राद्धभो- जने त्रिरात्रमुपवसेत् । ४३ । दिनमेकं चोदके वसेत् । ४४। मधुमांसाशने प्राजापत्यम् । ४५ । विडालकाक- नकुलाखूच्छिष्ठभक्षणे ब्रह्मसुवर्चलां पियेत् ॥४६॥ श्वोच्छि- टाशने दिनमेकमुपोपितः पञ्चगव्यं पिवेत् । ४७ । पञ्च- नखविण्मूत्राशने सप्तरानम् । ४८। आमश्राद्धाशने निरानं पयसा वर्तेत । ४९ । ब्राह्मणः शूद्रोच्छिष्टाशने सप्तरात्रम् । ५० । वैश्योच्छिष्टाशने पञ्चरात्रम् । ५१ । राजन्योच्छिष्टाशने त्रिरात्रम् । ५२ । ब्राह्मणोच्छिष्टा- शने त्वेकाहम् । ५३ । राजन्यः शूद्रोच्छिष्टाशी पञ्च- रात्रम् । ५४ । वैश्योच्छिष्टाशी निरान्नम् । ५५ । वैश्यः 46. स्वोच्छिष्टाशने . 42... कालेनाम्लीभूतानि शुफानि दधिम्यतिरिकानि भुक्त्वैकाहोपवासः ... दधिग्रहणं तद्विकाराणामप्युपलक्षणम् । 43... अकामतश्चेदम् ।... 45. ब्रह्मचारी मधुमांसाशने प्राजापत्यं कुर्यात्। श्राद्वेऽश्राद्धे च ।... 46... इदं चाकामतः संवृद्क्षणे।... 47... अकामतश्चेदम् ।... 48. मानुपातिरिक्तं पञ्चनखविगमूत्राशने सहाहोपोपित्तोऽष्टमेऽति पञ्चगव्यं पि- बैत् । कामतश्चेदम् । 49. ब्रह्मचार्यतिरिक्तस्यामश्राद्धाशने व्यहं पयः पानम् । इदं चाकामतः 1...

·विष्णुस्मृतौ ५१ ॥ ११६ शद्रोच्छिष्टाशी च । ५६ । चण्डालान्नं भुक्त्वा त्रिरात्र- मुपवसेत् । ५७ । सिद्धं भुक्त्वा पराकः ॥ ५८ ॥ असंस्कृतान्पशून्मन्त्रै धाद्विमः कथं च न । मन्त्रीस्तु संस्कृतानद्याच्छान्चतं विधिमास्थितः ॥५९॥ यावन्ति पशुरोमाणि तावत्कृत्वेह मारणम् । वृथापशुनः प्रामोति प्रेत्य चेह च निष्कृतिम् ॥६०॥ यज्ञार्थ पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयंभुवा । यज्ञो हि भूत्यै सर्वस्य तस्माद्यज्ञे वधोऽवधः ॥११॥ न तादृशं भवत्येनो मृगहन्तुर्धनार्थिनः । यादृशं भवति प्रेत्य वृथामांसानि खादतः ॥ ६२ ॥ ओषध्यः पशवो वृक्षास्तियश्चः पक्षिणस्तथा । यज्ञार्थं निधनं प्राप्ताः प्राप्नुवन्त्युच्छ्रितीः पुनः ॥ ६३ ।। मधुपर्के च यज्ञे च पितृदेवतकर्मणि अत्रैव पशवो हिंस्या नान्यत्रेति कथं च न ॥ ६४ ॥ 57. चण्डालः श्वपचः इत्ता मूतो वैदेहकस्तथा। मागधायोगचौ चैव सप्तैते स्वाततायिन इत्येते चण्डालग्रहणेन गृह्यन्ते ।... एतच कामतः ।... 58... अकामतवेदम् ।... 59... शाश्वतं वैदिकम्... 60. पशुम इह- लोके वृथा अश्रौतस्मात पशुयागादिमन्तरेण पशुमारणं कृत्वा पशूरोमसम- संख्यानि दिनानीहलोके परलोके च निष्कृति दुःखानुभवनरकोपभोगरूपा प्राप्नोति ।... C3, ओषध्यः पुरोडाशार्थ बीहियवादयः । .. उत्कृष्ट गन्धर्वादियोनित्वं परलोकं पुनः पुनः प्रामुवन्ति ।

·१२० ॥ विष्णुस्मृती ५१॥ यज्ञार्थेषु शूपन्हिसन्वेदतत्त्वार्थविद्विजः । आत्मानं च पशंश्चैव गमयत्युत्तमा गतिम् ॥ १५ ॥ गृहे गुरावरण्ये वा निवसन्नन्त्मवान्द्विजः। नावेदविहितां हिंसामापद्यपि समाचरेत् ॥ १६ ॥ या चेदविहिता हिंसा नियतास्मिंश्चराचरे । अहिंसामेव तां विद्याद्वेदाद्धर्मो हि निर्वभौ ॥ १७ ॥ योऽहिंसकानि भूतानि हिनस्त्यात्मसुखेच्छया। स जीवंश्च मृतश्चैव न फचित्सुखमेधते ॥१८॥ यो पन्धनवधक्लेशान्प्राणिनां न चिकीर्पति । स सर्वस्य हितप्रेत्सुः सुखमत्यन्तमनुते ॥१९॥ यद्ध्यायति यत्कुरुते रतिं बनाति यन्न च । तदेवामोत्ययनेन यो हिनस्ति न किं च न ॥७॥ नाकृत्वा प्राणिनां हिंसां मांसमुत्पद्यते कचित् । न च माणिवधा स्वय॑स्तस्मान्मांसं विवर्जयेत् ॥७१॥ समुत्पत्तिं च मांसस्य वधवन्धौ च देहिनाम् । प्रसमीक्ष्य निवर्तेत सर्वमांसस्य भक्षणात् ॥७२॥ न भक्षयति यो मांसं विधि हित्वा पिशाचवत् । स लोके प्रियतां याति व्याधिभिश्च न पीड्यते ॥७३॥ 65. यो.. वेदविहितयज्ञार्थ न तु भक्षणार्थ पशून्हिनस्ति... 69. यः प्राणिनां यधवन्धादिरेशाज्ञ चिकीपति स सर्वपामपि हितप्रेप्सुरवादात्यन्तिक- सुखभाग्भवति । 78. पिशाचा सविधिनैव मांस भक्षयन्ति ।...

·॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥१२॥ अनुमन्ता विशसिता निहन्ता भयविक्रयी। संस्कर्ता चोपहर्ता च खादकश्चेति घातकाः ॥७॥ स्वमांसं परमांसेन यो वर्षयितुमिच्छति । अनभ्यर्च्य पितॄन्देवान्न ततोऽन्योऽस्त्यपुण्यकृत् ।।७५॥ वर्षे वऽश्वमेधेन यो यजेत शतं 'समाः । मांसानि च न खादेद्यस्तस्य पुण्यफलं समम् ॥७६॥ फलमूलाशनैर्दिव्यैर्मुन्यन्नानां च भोजनः । न तत्फलमवामोति यन्मांसपरिवर्जनात् ॥७॥ मांस भक्षयितामुत्र यस्य मांसमिहाद्मयहम् । एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ||७८॥५१॥ सुवर्णस्तेयकृद्राज्ञे कर्माचक्षाणो मुसलमर्पयत् ।। वधात्त्यागाद्वा प्रयतो भवति ।२। महाव्रतं द्वादशा- ब्दानि वा कुर्यात् । ३ । निक्षेपापहारी च। ४ । धान्य- धनापहारी च कृच्छ्मन्दम् । ५। मनुष्यस्त्रीकूपक्षेत्र- 75 देवांस्तनोऽन्यो नास्त्यपुण्यकृत् ॥ CIA (and M. V, 52) 77. दिव्य. स्वर्गसाधनैः फलमूलनीवारादिमोजनस्तादृशी स्वर्गप्राप्तिास्ति यादृशी मांसवर्जनेन ॥ LII, I... तब ब्राह्मणस्वामिवमेव ।. 3. अकामतः सुवर्णस्तेम भाह || 4... वस्य कामतोऽपहारी। 5.. च. कारासिद्धानं च प्राह्मणस्वमेतदपहृत्याब्दं कृच्छु चरेत् । एतञ्च कामतः ।... 6. मनुष्यो दासः । स्त्री दासी। शेष प्रसिद्धम् । एपा क्षत्रियादिस्वामि- ·१२२ ॥ विष्णुस्मृती ५२॥ वापीनामपहारे चान्द्रायणम् । ६। द्रव्याणामल्पसा- राणां सांतपनम् । ७। भक्ष्यभोज्यपानशय्यासनपुष्प- मूलफलानां पञ्चगव्यपानम् । ८। तृणकाष्ठद्रुमशुष्कान्न- गुडवस्त्रचर्मामिपाणां त्रिरात्रमुपवसेत् । ९ । मणिमुक्ता- प्रवालताम्ररजतायाकांस्यानां द्वादशाहं कणाननीयात् ।१०। कार्पासकीटजोर्णायपहरणे त्रिरानं पयसा वर्तत । ११ । द्विशफैकशफापहरणे त्रिरात्रमुपवसेत् ।१२। पक्षि- गन्धीपधिरज्जवेदलानामपहरणे दिनमुपवसेत् । १३ । दत्त्वैवापहृतं द्रव्यं धनिकस्याप्युपायतः। प्रायश्चित्तं ततः कुर्यात्कल्मषस्थापनुतये ॥ १४ ॥ यद्यत्परेभ्यस्त्वादद्यात्पुरुपस्तु निराशः। तेन तेन विहीनः स्याद्यत्र यत्राभिजायते ।। १५ ॥ III, B. ज्यान Chv (and M. XI, 160 ). 12 शफहरणे Civ. कानामपकृष्टजातीयानामपहारे चान्द्रायणम् 1... वापीपयोनं स्वरूपेण हरणम...किंतु जलवतामेव । वापीकूपजलानां च शुद्धिश्चान्द्रायणं स्मृत. मिति मानवात् ( M. XI, 164) 1... 7. अल्पसाराण्यल्पमूल्यानि त्रपु. सीसादीनि ।... पञ्चविंशतिपणलभ्यविषयमेतत् ।... 8 भक्ष्यं मोदकादि। भोज्यमोदनादि । पानं दुग्धादि ।... 10... कामतभेदम् ।... 11... भादिशब्दारमादितन्तवः ।... इदं च पादकृष्तस्यत्वादकामसः ।... 14. धनस्वामिनेऽपहृतं द्रव्यं साहादेव दवा लज्जादिना साहाहानाश. कावुपायान्तरेण यौतकादिमिषेणापि दवा प्रायश्चित्तं कार्यम् ।... रागामिभयेन निषेधमतिक्रम्य यशव्यमपहरति... 15.

·॥ विष्णुस्मृतौ ५२ ॥ ३ ॥ १२३ जीवितं धर्मकामौ च धने यस्मात्मतिष्ठिती। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन धनहिंसां विवर्जयेत् ॥१६॥ प्राणिहिंसापरो यस्तु धनहिंसापरस्तथा। महदुःखमवामोति धनहिंसापरस्तयोः ॥१७॥ १२ ॥ अथागम्यागमने महाव्रतविधानेनाब्दं चीरवासा वने प्राजापत्यं कुर्यात् ।१। परदारगमने च ।२। गोव्रतं गोगमने च । ३। पुंस्ययोनावाकाशेऽप्सु दिवा गोयाने च सवासाः स्नानमाचरेत् । ४। चण्डालीग- मने तत्साम्यमामुयात् ।५। अज्ञानतश्चान्द्रायणद्वयं कुर्यात् । ६। पशुवेश्यागमने च प्राजापत्यम् । ७ । सकृदुष्टा स्त्री यत्पुरुषस्य परदारे तद्नं कुर्यात् ।८। यत्करोत्येकरात्रेण वृपलीसेवनाद्विवजः । तद्भक्षभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्व्यपोहति ॥९॥ ५३ ॥ 15 परेभ्य भादद्यात् Civ. LIII, 7. च om.C. LIII 1. .. 2 तत्रागम्या शूद्रा पितृभार्या । तस्यामकामतो गमने गुरुतल्पतत्समन्यतिरिक्तस्वस्वजातिपरदारगमनेऽपि 3. आकाशे अन्तरिक्ष करव्यापारादिना। अप्सु जलमध्ये ।... 5 कामतश्चण्डालीगमन माह 1. 7. पशवोऽश्वादय । कामतश्चेदम् । 8 सकृदेकवार व्यभिचारिता स्वी... 9. भै भुञ्जानो गायत्री जपन् ...

·१२४ ॥ विष्णुस्मृतौ ५४॥ यः पापात्मा येन सह संयुज्यते स तस्यैव प्रायश्चित्तं कुर्यात् ।। मृतपञ्चनग्वात्कृपादत्यन्तोपहताचोदकं पीत्वा ब्राह्मणस्त्रिरानमुपवसेत् । २। द्वयहं राजन्यः । ३ । एकाहं वैश्यः । ४ । शुगो नक्तम् । ५ । सर्वे चान्ते व्रतस्य पञ्चगव्यं पियेयुः। ६। पञ्चगव्यं पिवेच्छूद्रो ब्राह्मणस्तु सुरां पियेत् । उभौ तौ नरकं यातो महारौरवसंज्ञितम् ॥ ७ ॥ पर्वानारोग्यवर्जमृतावगच्छ-पत्नी त्रिरात्रमुपवसेत् 1८। कूटसाक्षी ब्रह्महत्याव्रतंचरेत् । ९ । अनुदकमूत्रपु- रीपकरणे संचैलं लानं महान्याहृतिहोमश्च । १० । सूर्याभ्युदितनिर्मुक्तः सचैललातः साविन्यष्टशतमावर्त- येत् ।११। श्वशृगालविड्वराहखावानरवायसवली- भिर्दष्टः सवन्तीमासाय पोडश प्राणायामान्कुर्यात् 1१२ । वेदाग्न्युत्सादी त्रिपवणलाय्यधाशायी संवत्सरं सकृद्भक्षण वर्तेत ।१३। समुत्कर्षानते गुरोचालीकनिर्वन्धे LIV.7. याती 14.12. पोडश om, Vt. LIV, 6. सर्व त्रैवर्णिका उपवतान्ते पञ्चगव्यं पिवेयुर्न शूद्रस्तस्य वक्ष्य. माणतनिषेधात् 1... 10... अकामतश्चेदम् ।... 12... नदी गवा तत्र सात्वा जले पोडश प्राणायामान्कुर्यात् ।... 13. वेदोरसायधीतवेद- विस्मर्ता । भग्न्युरसानाहितानामनीनां श्रौतस्मातानां स्यका ...

·॥ विष्णुस्मृतौ ५४॥ तदाक्षेपणे च मासं पयसा वर्तेत । १४ । नास्तिको नास्तिकवृत्तिः कृतन्नः कूटव्यवहारी ब्राह्मणवृत्तिनश्चैते संवत्सरं भैक्षेण वर्तेरन् । १५ । परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते दाता याजकश्च चान्द्रायणं कुर्यात् ।१६। प्राणिभूपुण्यसोमविक्रयी तप्तकृच्छ्रम् । १७ । आर्दोषधिगन्धपुष्पफलमूलचर्मवेत्रविदलतुपकपालकेश- भस्मास्थिगोरसपिण्याकतिलतैलविक्रयी प्राजापत्यम् । १८ । श्लेष्मजतुमधूच्छिष्टशमशुक्तित्रपुसीसकृष्णलोही- दुम्वरखड्गपात्रविक्रयी चान्द्रायणं कुर्यात् । १९ । रक्त- वस्त्ररङ्गरत्नगन्धगुडमधुरसोर्णाविक्रयी विरानमुपवसेत् । २० । मांसलवणलाक्षाक्षीरविक्रयी चान्द्रायणं कुर्यात् 16. या च परिविद्यते V1-3Cr; या च परिवेत्ता या च परिविद्यते C. 17. ०लोमविक्रयी C. C. Ap. add कुर्यात् at the end. 18. चैदल. C.. 15. नास्तिकवृत्तिर्वाद्याचारोपजीवी। नास्तिकेन्यो वृत्तिजीवनं यस्येति चा ।... फूटव्यवहारी फूटेन कपटेन तुलामानादिकृतेन क्रयविक्रयकर्ता। ब्राह्मणवृत्तिलो राजादिदत्तशासनाद्यपहर्ता। 16. परिवित्यादयः पञ्चापि घान्द्रायणं कुर्युः ।... 17. प्राणिनो गोमनुष्यादयः ।... पुण्यं यागादिजन्यो धर्मः ।... 18. आईमाईकम् । ओपन्यो यवत्रीह्यादयः ।... विदलं...शूर्प- प्यजनादि ।... गोरसो चीरदण्यादिः । 19. श्लेष्माणि श्लेष्मातकफलानि । जतु लामा। कृष्णलोहमायसम् । औदुम्बरं ताम्रम्। खड्गपानं खड्ग- जमयं पात्रं पितृतर्पणसाध्यम् ।... 20. रक्तवरतमलिष्ठादिरञ्जितम् । रङ्गं धातुविशेषः ।... रसा गुडलवणादिव्यतिरिक्तास्तितकटुकादयः ।...

·१२६ ॥ विष्णुस्मृतो ५४ ॥ । २१ । तं च भूयश्चोपनयेत् । २२ । उष्ट्रेण ग्वरेण वा गत्वा नग्नः स्नात्वा सुप्त्वा भुत्वा प्राणायामनयं कुर्यात् । २३ । जपित्वा त्रीणि साविन्याः सहस्राणि समाहितः। मासं गोष्ठे पयः पीत्या मुच्यतेऽसत्पतिग्रहात् ॥२४॥ अयाज्ययाजनं कृत्वा परेपामन्त्यकर्म च । अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्,य॑पोहति ॥२५॥ येपां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि । तांश्चारयित्वा त्रीन्कृच्छ्रान्यथाविध्युपनाययेत् ॥२६॥ प्रायश्चित्तं चिकीर्पन्ति विकर्मस्थास्तु ये द्विजाः। ब्राह्मण्याच परित्यक्तास्तेपामप्येतदादिशेत् ॥२७॥ यद्दहितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्राह्मणा धनम् । तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसा तथा ॥ २८ ॥ चेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे । स्नातकवतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ॥ २९ ॥ 22. तं प्राण्याचपण्यविक्रयिणम्... 23...इदं च कामतोऽकामतस्तु मानमेव ।... 25. अयाज्या याजनानौंः । ते च द्विविधा जात्या शूद्रप्रतिलोमादय कर्मणा पातिश्योपपातकादियुक्ताः ।... अभिधारः पर- मरणाद्यर्यो दृष्टोपायः । श्येनयागादिः ।... 26... नीन्माजापस्यांश्चारयिरवा यथाविध्युपनाययेत् ।... यत्किंचिदुपनयनाङ्गहानेऽप्येतदेव नानूच्येत यथा. विधीति सामान्येनाभिधानात् ।... 28 गहितेन शास्तनिपिद्धेन क्षत्रादि- कर्मणा...गर्हितपदोपादानानिपिद्धप्रतिमहादावप्येतदेव ज्ञेयम् ।... वेदः स्मृत्युपलक्षणः । सेन श्रौतस्मातसंध्यानानादिनित्यकर्मलोपे... 29.

·॥ विष्णुस्मृतौ ५४ ॥ ५५॥ १२७ अवर्य चरेत्कृच्छूमतिकृच्छं निपातने । कृच्छातिकृच्छं कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम् ॥३०॥ एनस्विभिरनिर्णिक्तनाथ कंचित्समाचरेत् । कृतंनिर्णजनांचतान्न जुगुप्सेत धर्मवित् ॥ ३१ ॥ यालनांश्च कृतघ्नांश्च विशुद्धानपि धर्मतः । शरणागतहन्तश्च स्त्रीहन्तश्च न संवसेत् ॥ ३२॥ अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनपोडशः । प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति स्त्रियो रोगिण एव च ॥३३॥ अनुक्तनिष्कृतीनां तु पापानामपनुत्तये। शक्तिंचावेक्ष्य पापंच प्रायश्चित्तंप्रकल्पयेत् ॥३४॥५४॥ अथ रहस्यप्रायश्चित्तानि भवन्ति । १। स्रवन्तीमा- साद्य स्नातः प्रत्यहं षोडश प्राणायामान्कृत्वैककालं हविष्याशी मासेन ब्रह्महा पूतो भवति । २। कर्मणो. LV, 2. प्राणायामान्सलक्षणान्कृत्वै. 4. सलक्षणान् from the C. श्यम् ।... 30. विप्रजिघांसया दण्डायुद्यमोऽवगूरणम् । तस्कृत्वा कृच्छू प्राजाप- 32... न संवसेन्न व्यवहरेदिति वाचनिकोऽयं निपेधः ।... LV, 1. द्विविधं पापं प्रकाशं रहस्यं च ! प्रकाशं लोकविदितं रहस्यं कर्तृमात्रज्ञातम् ।... 2. खबन्ती नदी तामासाथ गत्वा तत्र नावा मासं प्रत्यहं पोडश प्राणायामान्सलक्षणान्कृस्वैकवारमेव हविष्यभुग्ग्राहा शुष्यति ।... 3. उक्तस्य कर्मणः समाप्ती ·॥ विष्णुस्मृतौ५५॥ ऽन्ते पयस्विनी गां दद्यात् ।३। व्रतेनाघमर्षणेन च सुरापः पूतो भवति । ४ । गायत्रीदशसाहस्रजपेन सुव- र्णस्तेयकृत् ।५। त्रिरात्रोपोषितः पुरुषसूक्तजपहो- माभ्यां गुरुतल्पगः। ६॥ यथाश्वमेधः क्रतुराट् सर्वपापापनोदकः । तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापापनोदकम् ।। ७॥ प्राणायाम द्विजः कुर्यात्सर्वपापापनुत्तये । दहान्ते सर्वपापानि प्राणायामैर्द्विजस्य तु ॥८॥ सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥९॥ अकारं चाप्युकारं च मकारं च प्रजापतिः । वेदत्रयान्निरनुहद्धर्भुवःस्वरितीति च ॥१०॥ त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादं पादमदूदुहत् । तदित्यचोऽस्पाः सावित्र्याः परमेष्ठी प्रजापतिः॥१॥ एतदक्षरमेतां च जपन्ध्याहृतिपूर्विकाम् । संध्ययोर्वेदविद्विषो वेदपुण्येन युज्यते ॥१२॥ 5. सहन Vi,s. 7. नोदनः | and नोदनम् ॥ Chi(and M.XI, 261). 12. बेदविदुषो CPr. 4. व्रतेन स्रवन्तीमासाधेत्यादिना मासेनेस्यन्तेन ।... प्राणायामस्थाने- ऽत्राधमर्पणम् ।... 5. व्रतेनेत्यत्रापि संबध्यते ।... 6...पोटशर्चन तेनैव हुवा गुरुतल्पगः पूयते !... 12. एतत् ... जपन्विप्रोऽनधीतवेदोऽपि वेदविद्भवति ।...

·१२९ 1 ॥ विष्णुस्मृतौ ५५॥ सहस्रकृत्वस्त्वभ्यस्य यहिरेतत्रिक द्विजः । महतोऽप्येनसो मासात्त्वचेवाहिर्विमुच्यते ॥ १३ ॥ एतत्रयविसंयुक्तः काले च क्रियया स्वया । विप्रक्षत्रियविड्जातिगईणां याति साधुपु ॥ १४ ॥ ओंकारपूर्विकास्तिस्रो महाब्याहृतयोऽव्ययाः । त्रिपदा चैव गायत्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम् ॥ १५ ॥ योऽधीतेऽहन्यहन्येतां त्रीणि वर्षाण्यतन्द्रितः । स ब्रह्म परमभ्येति वायुभूतः खमूर्तिमान् ॥ १६ ॥ एकाक्षरं परं ब्रम प्राणायामाः परं तपः । सावित्र्यास्तु परं नान्यन्मौनात्सत्यं विशिष्यते ॥ १७ ॥ क्षरन्ति सर्ववैदिक्यो जुहोतियजतिक्रियाः । अक्षरं त्वक्षरं ज्ञेयं ब्रह्मा चैव प्रजापतिः॥ १८ ॥ 14. गहणं CH.See M. II. 80. 15. विज्ञेया V. 17. परं नास्ति Cir ( and M. II, 83). प्रामोति ।... 14. यस्त्रैवर्णिको गायन्यादिकं न जानाति जाननपि वा संध्याकाले स्वां क्रियां गायत्रीजपरूपां न करोति स साधुपु वैदिकेषु गर्हणां निन्दा 16. यो वर्षयं... प्रत्यहं प्रणयेन ध्याहृतिपूर्विकां गायत्री सहस्रकृत्वो जपति स वायुभूतो दृश्यरूपरहितः कामचारी समूर्तिमाना- काशवनिर्लेपो लिङ्गशरीरनाशेन शुद्धस्वरूपः... परं ब्रह्माम्येति ॥ 18. श्रुतिस्मृतिविहिला मापदानहोमनापादिक्रिया ... ६ ·१३० ॥ विष्णुस्मृतौ ५५ ॥१६॥ विधियज्ञाजपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणैः। उपांशुः स्याच्छतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः ॥ १९ ॥ ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियज्ञसमन्विताः । सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नाईन्ति पोदशीम् ॥ २० ॥ जप्येनैव तु संसिध्याह्मणो नात्र संशयः । कुर्यादन्यन्नवा कुर्यान्मत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥२१॥५५॥ अथातः सर्ववेदपवित्राणि भवन्ति ।१। येपां जपैश्च होमैश्च द्विजातयः पापेभ्यः पूयन्ते । २। अघमर्पणम् । ३ । देवकृतम् । ४ । शुद्धवत्यः। ५। तरत्समंदीयम् ।६। कूष्माण्ड्यः । ७। पाचमान्यः । ८ । दुर्गासावित्री । ९ । अतीपङ्गाः। १०। पदस्तोभाः। ११ । सामानि व्याहृ- तयः । १२ । भारुण्डानि । १३ । चन्द्रसाम । १४ । पुरु- 19. सहस्रो all and N.See M. II, 85. 19 ...विधियज्ञो ज्योतिष्टोमादिः... 1... मैत्री स्वाभाविकः प्राणि- माने द्वेपस्तद्वान्ब्राह्मणः ।... श्रौतस्मार्तयज्ञार्थपशुवीजाधहिंसत्वेनैव ब्राह्म- णो ब्रह्मसंवन्धीत्युच्यते ॥ LVI, 4. देवकृतस्यैनसो ऽवयजनमसीत्यादयो 9. जातवेदसे सुनवाम सोममिस्येपा ऋक् ॥ 14. अन्नाह गोरमन्यतेत्यस्याचि गोयमानं साम । मन्त्रा:॥

·॥ विष्णुस्मृतौ ५६ ।। ५७॥ पवते .सामनी । १५ । अब्लिङ्गम् । १६ । यार्हस्पत्यम् । १७ । गोसूक्तम् । १८ । आश्वसूक्तम् । १९ । सामनी चन्द्रसूक्ते च ।२०। शतरुद्रियम् । २१। अथर्वशिरः । २२। त्रिसुपर्णम् । २३ । महानतम् । २४ । नाराय- णीयम् । २५ । पुरुपसूक्तं च । २६ । त्रीण्याज्यदोहानि रथन्तरं च अग्निव्रतं वामदेव्यं बृहच । एतानि गीतानि पुनन्ति जन्तू- झातिस्मरत्वं लभते यदीच्छेत् ॥ २७ ॥५६॥ अथ त्याज्याः।१। नात्याः।२। पतिताः । ३। त्रिपुरुपं मातृतः पितृतश्चाशुद्धाः । ४ । सर्व एवाभोज्या- श्वाप्रतिग्राह्याः।५। अप्रतिपाद्यभ्यश्च प्रतिग्रहमसङ्ग वर्ज- LVI, 15, 16. पुरपयते सामनी । VP पुरुषव्रते। भासम् । C% पुरुषयते । भासमच्छिद्रं v; पुरुषव्रते भासमलिङ्गम् Ap 20 चमशुद्धे V1-s Vi in mg. (इन्द्रशुद्धे Vasishtha XXVIII, 14). N. य इच्छेत् ॥ Cr Ap See Vas. XXVIII, 15 15. सहस्रशोर्षा पुरुषः त्रिपादूर्भ उदैदित्येतयोर्गीयमाने सामनी ॥ 16. आपो हि प्रोत्य॒चि गीयमानम् ॥ 18. यदिन्द्राई यथा स्वमस्यामृचि 19. इदमपि तस्यामेव गीयमानं साम ॥ 20. एतो न्विन्दं स्तवामेत्यस्यामृचि गीयमानम् ।... 21, नमस्ते रुद मन्यव इत्येका- दशानुवाकास्तैत्तिरीयप्रसिद्धा. ॥ 23. ब्रह्म मेतु मां मधु मेतु मामित्याधनु- वाकवयं तैत्तिरीयप्रसिद्धम् ॥ 24. सोमं राजानमित्यस्यां गीयमानं साम ॥ गीयमानं साम॥

·॥ विष्णुस्मृतौ ५७ ॥ येत् । ६। प्रतिग्रहेण ब्राह्मणानां ब्राह्मयं तेजः प्रणश्यति 1७1 द्रव्याणां वाविज्ञाय प्रतिग्रहविधि यः प्रतिग्रह ' कुर्यात्स दात्रा सह निमजति । ८। प्रतिग्रहसमर्थश्च यः प्रतिग्रहं वर्जयेत्स दातृलोकमामोति । ९ । एधोद- कमूलफलाभयामिपमधुशय्यासनगृहपुष्पदधिशाकांचा- भ्युद्यतान्न निर्णदेत् । १०। आहृयाभ्युद्यतां भिक्षां पुरस्तादनुचोदिताम् । ग्रायां प्रजापतिमैने अपि दुष्कृतकर्मणः ॥ ११ ॥ नाश्नन्ति पितरस्तस्य दश वर्षाणि पञ्च च । हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यवमन्यते ॥ १२ ॥ गुरुन्भृत्यानुन्जिहीपुरर्चिप्यन्पितृदेवताः सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत्स्वयं ततः ॥ १३ ॥ एतेष्वपि च कार्यपु समर्थस्तत्प्रतिग्रहे । नादद्यात्कुलटापण्डपतितेभ्यस्तथा द्विपः ॥१४ ॥ LVIL 8. माझं Cliy; ग्राममिति पाठे N. See M. IV, 18G 12. पर-ie. from to LIX. 30. प्रयाति om. v. LVII, 5. स्यक्ता सर्व ज्यभोग्या... 6 अप्रतिमाझाः पूर्वोक्तास्तेभ्यः प्रतिमहान्यासो न कार्य ।... 7. माझं ब्रह्मलोकाईम् ।... 9. प्रति- प्रद सामयं तपोषियाचारान्तदानपि ।... 11. गृहाण मोरिमा भिशा- मिरयाहूय पुरस्तादानीता दुवृतकमंगो यथोक्षसंध्यापकारिणो ऽपि न सु पतिताः प्रजापतिप्रांगामा 13. गुरयो मातृपियादयः । भृत्या. भाषांदयः। सानापदतानुनिहीऍमचियिपुः ।... 14. एतेषु पूतिपु मातृपिमरणादिप्यपि कर्तव्येपु... - ·१३३ । विष्णुस्मृतौ ५७ ॥५॥ गुरुपु त्वभ्यतीतेपु विना वा तैहे वसन् । आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन्गृह्णीयात्साधुतः सदा ॥१५॥ अधिकः कुलमित्रं च दासगोपालनापिताः । एते शूद्वेषु भोज्याना यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥१६॥५॥ अथ गृहाश्रमिणस्त्रिविधोऽर्थो भवति । १ । शुक्ल: शबलोऽसितश्च । २। शुलनार्थेन यदौर्वदेहिकं करो- तितेनास्य देवत्वमासादयति । ३। यच्छवलेन तन्मा- नुष्यम्।४। यत्कृष्णेन तत्तिर्यक्त्वम् ।।स्ववृत्त्युपार्जितं सर्वेषां शुक्लम् । ६ । अनन्तरवृत्युपात्तं शबलम् ।७। एकान्तरवृत्त्युपात्तं च कृष्णम् । ८। क्रमागतं प्रीतिदायः प्राप्तं च सह भार्यया। अविशेषेण सर्वपां धनं शुक्लमुदाहृतम् ॥ ९॥ LVIII, 2. सितश्वार्थः । C. 3. यदैहिकं करोति तहेवमासा. दयति 2.5. तत्. om. vi, 6. सर्व सर्वेषां 28. अन्तरित- वृत्युपातं. 9. प्रीतिदायं 01-423 दायः Narada 3, 53 15. गुरुषु पूर्वोक्तवतीतेपु...। साधुम्यस्त्रैवर्णिकेभ्य एवं प्रतिपदीया तु शूद्रादिभ्यः ।... 16. अर्ध क्षेत्रफलं यो राज्ञे समर्पयति सोऽधिक। अधसीरिण इति योगिस्मरणात् (Y. I, 66)।... दासो गृहदासः ।... यश्च तवाहमित्यात्मानं निवेदयेत् ।... LVIII, 3. मृतस्य पित्रादेः पुत्रादियाबुलेन धनेनार्धदेहिकं पारलौकिकं पिण्वोदकदानादि करोति सेनास्य देवत्वं संपादयति ॥ 9. पितृपितामहादिक्रमेग यहायरूपणया प्रासं यच्च प्रीत्या मिनादिम्यो लब्धम... - ·विक्रयः । १३४ ॥ विष्णुस्मृतौ ५८ ॥५६॥ उत्कोचशुल्कसंप्राप्तमविक्रेयस्य कृतोपकारादाप्तं च शबलं समुदाहृतम् ॥ १०॥ पाचिकातचौर्याप्तमतिरूपकसाहसः व्याजेनोपार्जितं यच तत्कृष्णं समुदाहृतम् ॥ ११ ॥ यथाविधेन द्रव्येण यत्किंचित्कुरुते नरः। तथाविधमवामोति स फलं प्रेत्य चेह च ॥ १२ ॥ ५८॥ गृहाश्रमी वैवाहिकाग्नौ पाकयज्ञान्कुर्यात् । १। सायं पातश्चाग्निहोत्रम् ।२। देवताभ्यो जुहुयात् । ३ । चन्द्रार्कसंनिकविप्रकर्पयोर्दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत । ४ । प्रत्ययनं पशुना ।५। शरद्वीप्मयोश्चाग्रयणेन । ६। 11. "चीर्याप्तं प्रतिरूपकसाहसी C. चीतिप्रतिरूपरसाहसैः Nirada. 3, 49. 10....शुल्क घटादिदेयम् । कन्यादिमूल्यं च । अधिकय लामालवणादि । तद्विक्रयेण यलम्यम् । यच पूर्वोपकृतानन्धम् । तरसपी शवलमुच्यते ॥ 11. पाच स्थिस्था घामरचालना पाश्चिकम् ।... पौर्य प्रसिद्धम् । वासं भैतकर्म। प्रतिरूपक्मन्यमदर्शनेन स्वयं दानादिग्रहणम् । कृत्रिमसुवर्णादि. करणं या ।... प्याजमन्यद्रव्यप्रदर्शनेनान्यद्रव्य[पिण]म् ।... 12... यादृशेन राष्लादिना द्रष्येण यदैदिसामुमिरफलमाधनं कर्म करोति... तादृशमेव... फलं पामोतिः ॥ LIX, 2 .. श्रौतरमातकर्मणोः श्रौतस्मामिनियमेन स्मात गृणाग्निविधानामौतेषु नामिसिद्विरसिद्धयति न धावचा मम् ।... 3, अग्निहोनासंमये ऽपिदोनदेयनाम्यो... गृहानी जुहुयात् ...

·॥ विष्णुस्मृतौ ४ ॥ १३५ ब्रीहियवयोर्वा पाके। ७ । त्रैवार्षिकाभ्यधिकानः । ८। प्रत्यब्दं सोमेन ।९। वित्ताभावे इष्टया वैश्वानर्या । १०॥ शुद्रान्नं यागे परिहरेत् । ११ । यज्ञार्थ भिक्षितमवा- समर्थ सकलमेव वितरेत् । १२ । सायं प्रातर्वैश्वदेवं जुहुयात् । १३ । भिक्षां च भिक्षवे दद्यात् । १४ । अर्चि- तभिक्षादानेन गोदानफलमानोति ।१५। भिक्ष्वभावे ग्रासमालं गवां दद्यात् । १६ । यही वा प्रक्षिपेत् । १७ । भुक्तऽप्यन्ने विद्यमाने न भिक्षुकं प्रत्याचक्षीत । १८ । कण्डनी पेपणी चुल्ली कुम्भ उपस्कर इति पश्च सूना गृहस्थस्य । १९ । तनिष्कृत्यर्थ च ब्रह्मदेवभूतपितृनर- यज्ञान्कुर्यात् । २० । स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः । २१ । होमो LIX, 8, 9. are connected in C1,2 11 T. and C. om. V%; but 13 is marked १३; V1-3 omit 11 T. See M. XI, 7. हेमन्ते ब्रीहिपाको चसन्ते यवपाकः ।... 8... तथाविधः सोमेन यजेत । त्रैवर्पिका० इति योगिस्मरणात् (Y. I, 124 )... 9. अब्दसा. मान्यधवणेऽपि वसन्ते । . 10. पशुसोमचातुर्मास्यादिपर्याप्त वित्ताभावे... 12...म किंचिदपि तस्मात्स्वयमुपयुञ्जीत ।... 14. सायंप्रातभिक्षवे संन्या. सिने भिक्षां . दद्यात् । .. 15. आद्यन्तयोभिक्षादानस्य जलदानमर्चन्म् ।... 16. संन्यासिब्रह्मचार्याद्यमावे.. 18. गृहपतिभोजनानन्तरमपि पूर्व शिष्टेनान्नेन भिक्षवेन भिक्षादेयैव ।... 19... पञ्चं सूनाः प्रागिहिंसा- स्थानानि ।... 20. तासां प्रागिहिसानां निष्कृतिदुरितोपशमस्तदर्थम... Al... क्रियाविशेषानुपादानादध्ययनमध्यापन वा ब्रह्मयज्ञः ।...

·॥ विष्णुस्मृती ॥ दैवः । २२ । पितृतर्पणं पित्र्यः । २३ । चलिर्भातः। २४ । नृयज्ञश्चातिथिपूजनम् । २५ । देवतातिधिभृत्यानां पितृणामात्मनस्तथा । न निर्वपति पश्चानामुच्छसन्न स जीवति ॥ २६ ॥ ब्रह्मचारी यतिर्भिक्षुर्जीवन्त्येते गृहाश्रमात् । तस्मादभ्यागतानेतान्गृहस्थो नावमानयेत् ॥ २७ ॥ गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः ददाति च गृहस्थस्तु तस्माज्ज्येष्ठो गृहाश्रमी ॥ २८ ॥ ऋपयः पितरो देवा भूतान्यतिथयस्तथा । आशासते कुटुम्बिभ्यस्तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी ॥ २९॥ त्रिवर्गसेवां सततान्नदानं सुरार्चनं ब्राह्मणपूजनं च । स्वाध्यायसेवां पितृतर्पणं च कृत्वा गृही शक्रपदं प्रयाति ॥ ३०॥५९ ॥ - 24; Y. I, 127. Chiplace 24 before 23 but the reading of V-IN.seems the lectio doctior. 26 भृश्याना पुत्ररतत्रादीनाम् । .. 27... अभ्यागताभिशाकाले मातान्... 29... भूतानि श्वादीनि ।... 30...स्वाध्यायस्य धदस्य सेनापपनापापनाजिज्ञासा ।...

·। विष्णुस्मृतौ ६०॥ ब्राह्म मुहूर्त उत्थाय मूत्रपुरीपोत्सर्ग कुर्यात् । १ । दक्षिणाभिमुखो रात्री दिवा चोदङ्मुखः संध्ययोश्च । २। नामच्छादितायां भूमौ ।३। न फालकृष्टायाम् । ४ । न च्छायायाम् । ५। न चोपरे । ६। न शाबले । ७ न ससत्त्वे । ८॥न गर्ते।९। न वल्मोके ।१०। न पथि 1११ । न रथ्यायाम् । १२ । न पराशुचौ । १३ । नो- द्याने । १४ । नोद्यानोदकसमीपयोः। १५ । न भस्मनि 1१६ । नागारे । १७ । न गोमये । १८ । न गोबजे । १९ । नाकाशे । २० । नोदके । २१ । न प्रत्यनिला- नलेन्द्रस्त्रीगुरुब्राह्मणानां च । २२। नैवानवगुण्ठित- शिराः । २३ । लोप्टेटकापरिमृष्टगुदो गृहीतशिश्नचो- त्यायागिद्भिश्चोद्धृताभिर्गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्यात् ।२४॥ LX, 17 om. v; Cr place it before 16. 23. नैवाव C. 24. लोष्टेटकाभिः परिमृज्य गुदं CPy. LX, I. रात्रैः पश्चिमो यामो ब्राह्ममुहूर्वः ।... 3. तृणादिभिरना- छादितायां भूमौ... 5 छाया यज्ञियवृक्षाणाम्... 8. सवानि कृम. यस्तद्यक्त. देशे ॥ 9. श्वभ्रं तद्विलस्याप्युपलक्षणम् । वर्जयेदृशमूलानि चैत्यश्वनबिलानि चेति याम्यात् ॥ 13. परकीयमूत्रपुरीपादौ । उदक जलाशयः ।... 22, वाय्वप्निचन्द्रसूर्यस्त्रीविनादिब्राह्मणानां प्रत्या भिमुख्येन ।... 21... इदं च काटनृगयोरप्युपलक्षणम् ।... वामकरण तमेहनश्चकारादुस्तिप्तवासाः ।... उद्धृताभिः... तेन जलान्तःशौचनिषेधः।... 15...

·। विष्णुस्मृतौ ६० ॥ ६१ ॥ एका लिने गुदे तिस्रस्तथैकत्र करे दश । उभयोः सप्त दातव्या मृदस्तिनस्तु पादयोः ॥ २५ ॥ एतच्छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् । त्रिगुणं च वनस्थानां यतीनां तु चतुर्गुणम् ॥ २६॥ ६ ॥ अथ पालाशं दन्तधावनं नाद्यात् । १ । नैव श्लेष्मा- न्तकारिष्टविभीतकघवधन्वनजम् ।२। न च बन्धूक- निर्गुण्डीशिग्रुतिल्वतिन्दुकजम् ।३ । न च कोविदार: शमीपीलुपिप्पलेङ्गुदगुग्गुलजम् । ४ । न पारिभद्रका- मिलकामोचकशाल्मलीशणजम् । ५ । न मधुरम् । ६। नाम्लम् । ७ । नोवंशुष्कम् । ८ । न सुपिरम् । ९ । न पूतिगन्धि । १०। न पिच्छिलम् । ११ । न दक्षिणा- पराभिमुखः।१२। अद्याचोदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा ।१३ ॥ वटासनार्कखदिरकरञ्जयदरसर्जनिम्बारिमेदापामार्गमाल- तीककुभविल्वानामन्यतमम् ।१४। कापायं तिक्तं कटुकं च । १५ LXI,9. शुपिरम् Ca 25... एकत्र यामको... LAI, 2. श्लेष्मान्तकः शेलु 1... विभीतकः पलिदुमः ।... 4. कोपिदारो युगपनमः ।... पीलुगुरफलः ।... 5. पारिममा दाक्रपादपः ।... 6. मधुरं मधुरसं मथुप्टिकादि ॥ 7. भाम्ररममामरक्यादि ॥ 8. अ वृत्तशासायामेव शुफम् ॥ 9. मुपिरं मप्पिदम् ॥ 11. रलपगम् ॥

·॥ विष्णुस्मृती ६१ ।। ६२ ।। १३६ कनीन्यग्रसमस्थौल्यं सकूर्च द्वादशाङ्गुलम् । प्रातर्भूत्वा च यतवाग्भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥ १६ ॥ प्रक्षाल्य भुक्त्वा तजह्याच्छुचौ देशे प्रयत्नतः । अमावास्यांन चाश्नीयादन्तकाष्ठं कदा च न ॥१७॥६१॥ अथ द्विजातीनां कनीनिकामूले प्राजापत्यं नाम तीर्थम् । १ । अङ्गुष्ठमूले ब्राह्मम् । २ । अङ्गुल्यने दैवम् । ३ । तर्जनीमूले पित्र्यम् । ४। अनग्न्युष्णाभिरफेनि- लाभिन शुदैककरावर्जिताभिरक्षाराभिरद्धिः शुचौ देशे स्वासीनोऽन्तर्जानुः प्रामुखश्चोदमुखो वा तन्मनाः । सुमनाश्चाचामेत् । ५। ब्राह्मण तीर्थेन निराचामेत् । ६। द्विः प्रमृज्यात् ।७। खान्यद्भिर्मूर्धानं हृदयं स्पृशेत् । ८॥ हृत्कण्ठतालुगाभिस्तु यथासंख्यं द्विजातयः शुध्येरन्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरन्ततः ॥९॥६२ ॥ - 17...अमावास्या पूर्णमास्युपलक्षणम् ।... LXII, 5... अफेनिला: फेनरहिताः। फेनो दुगुदग्रहणाय ।... शूदो ऽनुपनीतोपलसणम् । शूद्र- श्चैककरच ताभ्यामावर्जिता यान भवनयापस्ता एक एव करो यस्यासावेक. अक्षारा: साररसरहिताः ।... दक्षिणं चाहुं जान्वन्तराकृत्वेति गौतमीयाद्वामस्यानियमः । (Gaut. I, 36)..चकारादेशान्याभिमुखः।... 6. प्रामदैवप्राजापत्यानामन्यतमेन तीर्थेन पुण्यभागेन... आचामेत् । .. 7. अङ्गुष्ठमूलेन मुखमिति शेषः ।... 8. खानि नाभेरूर्ववतीनि ।... कर:...1 ·॥ विष्णुस्मृतौ ६३ ॥ अथ योगक्षेमार्थमीश्वरमधिगच्छेत् ।। नैकोऽध्वानं प्रपद्येत । २ । नाधार्मिकः सार्धम् । ३ । न वृपलैः । ४ । न द्विपद्भिः । ५। नातिमत्यूपसि । ६। नातिसायम् 1७१न संध्ययोः । ८। [न मध्याहे।९।न संनिहित. पानीयम् । १०1] नातितूर्णम् । ११ । न रात्रौ । १२ । न संततं पालव्याधितातैर्वाहनः । १३ । न हीनाङ्गैः । १४ । न दीनः । १५। न गोभिः ।१६। नादान्तः १७ । यवसोदके वाहनानामदत्त्वात्मनः क्षुत्तृष्णापनो. दने न कुर्यात् । १८ । न चतुप्पथमधितिष्ठेत् । १९ । न रात्री वृक्षमूलम् ।२०।न शून्यालयं । २१ । न तृणम् । २२ । न पशूनां बन्धनागारम् । २३ । न केश- तुपकपालास्थिभस्मागारान् । २४ । न कासास्थि ।२५॥ चतुष्पथं प्रदक्षिणीकुर्यात् । २६ । देवता! च । २७ । प्रज्ञातांश्च पनस्पतीन् । २८। अग्निब्राह्मणगणिकापूर्ण- LXIIT, 1. अधिगप्छेद । (and Gautama IX, 63); उप- गादेत् । V- CPr; अभिगच्छेत् । N.9, 10 om. V'. 9 om. Ap. Cr. 13. ग्याल. Chiy; Crafter 14.add न रोगिभिः । 18. यवमोदका० all. 25-29 om. 7.27. देवतां च । C. LXIII, 4. पला शुदः... 18... वाहनावादिभिः। 15. दीनदुः। 16. गोभिवंटीयः ॥ 22. सतृणप्रदेशम् ॥

·॥ विष्णुस्मृतौ ६३॥ १४१ कुम्भादर्शच्छत्रध्वजपताकाधीवृक्षवर्धमाननन्द्यावर्ताश्च । २९। तालवृन्तचामराश्वगजाजगोदधिक्षीरमधुसिद्धार्थ- कांश्च । ३०। चीणाचन्दनायुधागोमयफलपुष्पाशाक- गोरोचनादूर्वामरोहांश्च ।३१। उष्णीपालंकारमणि- कनकरजतवस्त्रासनयानामिपांश्च । ३२ । भृङ्गारोद्धृतो- र्वरायद्वैकपशुकुमारीमीनांश्च दृष्ट्वा प्रयादिति । ३३ । अथ मत्तोन्मत्तव्यङ्गान्दृष्ट्वा निवर्तेत । ३४ । वान्तवि- रिक्तमुण्डितजटिलवामनांव्ध । ३५ । काषायिप्रवजित- मलिनांश्च । ३६ । तैलगुडशुष्कगोमयेन्धनतृणपलाश- भस्मागारांश्च । ३७। लवणलीबासवनपुंसककास- रज्जुनिगडमुक्तकेशांश्च । ३८। वीणाचन्दनाशाकोष्णी- 31 गोमययुग्यशाक 22 33 रज्जुबद्धपशु०', रज्जु० from the c_35 मुण्डमलिनवसन जटिल. C12 36 कपायिक CIPv. 37, तृणकुशपलाश० C2 . 33 उद्धृता ऊह्यमाना उर्वरा सर्व 29 प्रयाणे शकुनान्याह !... ग्राह्मण सोऽणीयम् । पूर्णकुम्भ जलेन । वर्धमान शरावक । नन्द्यावर्ती राजगृहविशेष । 30 गौ सवरसा। 32 आमिप सरुधिर मासम् । सस्याच्या मृत्तिका। रग्जुबद्ध एकाकी पशुबलीवर्दादि । कुमार्यनूढा कन्या। सा च श्यताम्बरा। सीनो पक्को मस्य । एतान्प्रदक्षिणीकृष्य प्रयायात् । 36 कापायिणो वृथारिङ्गधारिण | प्रवजित सन्यासी । मलिनो मलाकान्तदेह कापालिकादि । 37 तृण कुशदूर्वाव्यति- रिक्तम् । पलाश पलाशादिपर्ण न ताम्बूल पनि । 38 निगड पादश्ङ्खला । मुक्ता प्रकीर्णा केशा यस्य स ।

·१४२ ॥ विष्णुस्मृतौ ६३ ।। ६४ ॥ पालंकरणकुमारीस्तु प्रस्थानकालेऽभिनन्दयेदिति । ३९ । देवब्राह्मणगुरुव<दीक्षितानां छायां नाकामेत् । ४० । निष्टूनवान्तरुधिरविणमूत्रस्नानोदकानि च । ४१ । न वत्सतन्त्री लङ्घयेत् । ४२। प्रवर्पति न धावेत् । ४३ । न पृथा नदी तरेत् । ४४ । न देवताभ्यः पितृभ्यश्चोद- कमप्रदाय । ४ । न याहुभ्याम् । ४६ । न भिन्नया नावा । ४७। न कूलमधितिष्ठेत् । ४८ । न कूपमवलो- कयेत् । ४९ । न लङ्घयेत् । ५० ॥ वृद्धभारिनृपलातस्त्रीरोगिवरचक्रिणाम् पन्था देयो नृपस्त्वेषां मान्यः लातश्च भूपतेः॥५१॥३३॥ परनिपानेषु न लानमाचरेत् । १। आचरेत्पश्च पिण्डानुद्धृत्यापस्तथापदि।२।नाजीणें । ३ । न चातुरः ।४। न नग्नः। ५। न रात्रौ । ६ । राहुदर्शनवर्जम् । ७ । 42--47 om. r. 43. पितृभ्यश्चोदकाम प्रदाय ।.C12. 48. कूपम् V. 51. तेषां VH LXIV, 2. उदृश्यापदि । Civ. 40. देवो देवप्रतिमा । प्राह्मणो वहुश्रुतः । न जातिमात्रम् ।... गुररम्यापकः । मन्त्रोपदेष्टा घ। यः कपिलयो गौरन्यो धा ।... एषां पायों कामतो नाकामेमोलाइयेदधितिष्टेत वा ॥ 42... घरसग्रहणं गो- मायोपटक्षणम् ।... 51. सातो विद्यायतोभयनातः ।... LXIV,2. जटान्तराभाये सप्त पञ्च चतुरस्त्रीन्वा मृरिपादान्पाटप्रयं जलं चोदृश्य परकीयेष्वपि धायात् ।... 4. भातुरो सरापभिभूनः ।

·. । विष्णुस्मृतौ ६४॥ १४३ न संध्ययोः । ८। प्रातःलानशीलोऽरुणताम्रां प्राची. मालोक्य लायात् । ९ । लातः शिरो नावधुनेत् । १०। नाङ्गेभ्यस्तोयमुद्धरेत् । ११ । न तैलवत्संस्पृशेत् । १२ । नामक्षालितं पूर्वधृतं वसनं विभृयात् । १३ । स्नातः सोष्णीयो चौतवाससी विभृयात् । १४ ।न म्लेच्छा- त्यजपतितैः सह संभाषणं कुर्यात् । १५ । लायात्प्रस्त्र- वणदेवग्वातसरोवरेपु।१६। उद्धृताभूमिष्ठमुदकं पुण्यं स्थावरात्मस्रवत्तस्मानादेयं तस्मादपि साधुपरिगृहीतं सर्वत एव गाङ्गम् । १७ । मृत्तोयः कृतमलापकोऽप्सु निमज्योपविश्यापो हि प्ठेति तिसृभिहिरण्यवर्णा इति चतसृभिरिदमापः प्रवहतेति च तीर्थमभिमन्त्रयेत् ।१८। ततोऽप्सु निमग्नस्त्रिरघमर्पर्ण जपेत् । १९। तद्विष्णोः 9. T.om. V1-३. सानशीलो ऽरण : ग्रामशीलो from the C. साय्यरणविकिरणग्रस्तां प्राचीमवलोक्य Ch. 17. प्रस्रवणं .. 18. निमग्यापो C. निमस्पृश्यापो 7. प्रयहत इति धनुर्थम् V1-3 C". 9. प्रातः स्नानशीला सायात् । भनेनारणोदयाप्राकमान निपिद्धम् ।... 10. मानानन्तरं शिरःस्थितान्केशान् ... न कम्पयेत् ।... 11. दस्तेन यस्प्रेण याङ्गशोधनं न कुर्यात् ।... 14... उष्णीपं जलापसारणाय शिरो. घेटनं बेन सहितः। सबागायधनं शिरसि बेष्टपेत् ।... धौते स्वयमेव... 15. धानोरं निषेधमाह ।... 17... साधुभि सिष्ठादिभिः परिगृही. सम् । नदीसंयन्धि । यथा पशिष्टप्राची विश्वामित्रप्राचीरयादि।... 18... निमग्य सीर उपविश्य भापो हि त्याचष्टभिमन्येस्तीमभिमायदत् । निमम्योपरएशेदिति पाठे निममनानन्तरमाथाय तीर्थमभिमन्वयेत् ।।

·१४४ । विष्णुस्मृती ६४ ॥ परमं पदमिति वा । २० । द्रुपदां सावित्री वा । २१॥ युञ्जते मन इत्यनुवाकं वा । २२ । पुरुपायुक्तं वा । २३ । लातश्चावासा देवपितृतर्पणमम्भास्थ एव कुर्यात् ।२४॥ परिवर्तितवासाश्चेत्तोर्थमुत्तीर्य । २५ । अकृत्वा देवपित- तर्पणं लानशाटी न पोडयेत् ।२६ । लात्वाचम्य वि- धिवदुपस्पृशेत् । २७ । पुरुषसूक्तेन प्रत्यूचं पुरुपाय । पुष्पाणि दद्यात् । २८ ॥ उदकाञ्जलिं पश्चात् । २९ । आ- दावेव दिव्येन तीर्थेन देवतानां कुर्यात् । ३० । तद. नन्तरं पिध्येण पितृणाम् । ३१। तत्रादौ स्ववंश्यानां तर्पणं कुर्यात् । ३२ । ततः संवन्धिवान्धवानाम् । ३३ । ततः सुहृदाम् । ३४ । एवं नित्यलायो स्यात् । ३९ । लातश्च पवित्राणि यथाशक्ति जपेत् । ३६ । विशेषतः 26. मानवस्वादिOr. 29,30. T. om. V1433. संब- निधनां वाधवानाम् 4. 20... त्रिरित्यनुवर्तते ।। 21 गुपदादिवेन्मुमुचान इति यजुर्वेद- प्रसिद्धा । तां वा निर्जपेत् ।... 25 यस्तु सावा जले स्थातुमशकः शुष्क वासः परिधत्ते स तीर्थावहिरागस्य स्थल एव साना तर्पणं कुर्यात् ।... 26 परिवर्तितवासा अपि देवपितृतर्पणात्याक् नानवस्त्रं न निष्पीडयेत् ।... 27. वस्त्रनिप्पीडमान्तसानाविध्यानन्तर्य द्विराचमनस्य गमयितुम्... 28... पोडश पुष्पाणि ।... 32... पितृमातृमातामहस्तिदनन्तरं... पितृव्यधात- मातुलादीन्तर्पयेत् ।... 33. संबन्धिनो भागिनेयश्वशुरश्यालादयः । पैतृष्वनेयमातृप्यनेयमातुलादयः ।... 35. उक्तन विधिना प्रत्यहं मायात् ।... 36... पवित्राणि... भनियतसंख्यानि जपेत् ।। बा- धवा ·- ॥ विष्णुस्मृतौ ६४ ॥ ६॥ सावित्रीम् । ३७ । पुरुषसूक्तं च । ३८ । नैताभ्यामधिक- मस्ति । ३९॥ लातोऽधिकारी भवति दवे पित्र्ये च कर्मणि । पवित्राणां तथा जप्ये दाने च विधियोधिते ॥ ४० ॥ अलक्ष्मीः कालकी च दुःस्वमं दुर्विचिन्तितम् । अमात्रेणाभिपिक्तस्य नश्यंत इति धारणा ॥ ४१॥ याम्यं हि यातनादुःखं नित्यलायी न पश्यति । नित्यलानेन पूयन्ते येऽपि पापकृतो नराः ॥४२॥ ६४ ॥ अथातः सुलातः सुप्रक्षालितपाणिपादः स्वाचान्तो देवतार्चायां स्थले वा भगवन्तमनादिनिधनं वासुदेवम- भ्यर्चयेत् । १ अश्विनोः प्राणस्तौत इति जीवादानं दत्त्वा युञ्जते मन इस्यनुवाकेनावाहनं कृत्वा जानुभ्यां पाणिभ्यां शिरसा च नमस्कारं कुर्यात् ।२। आपो हिष्ठेति 37. सावित्री स्ववश्यं जपेत् । V1-3 Cm see the C. 40 योधिते ॥ VIN; नोधिते VI- नोदिते CPy; घोदिते. Ap. 41. जातस्य जलमारनेण नश्यते 2. LAV, 2. अधिनो माणैस्वोत V. अश्विनौ माणिश्वौत 1-3; भविनैः माणसवेते C; अधिनोः see Kathaka xI, 7. My reading is conjectural. After इति VI-SC insert, काच कीय (कीपकीय) मन्त्रेणाटग्यजीवस्य भगवतो , see the C.जीवोविनिवीवादानं - प्राणः सौस एक 37. पूर्वोकसंख्यापेक्षयाधिकसंख्यया गायीं जपेत् ।... 14... उड़ तेनानुसृत्तेन पा तीर्घातीर्थसाधारणेन !... LIV, 2... इति काधकीय- मन्त्रेण चेष्टग्यजीवस्य भगवतो जीयो विमपिता साहीति स्मरणात् ।

·११४६ Holi विष्णुस्मृती ६।। तिसृभिरर्घ्य निवेदयेत् । ३। हिरण्यवर्णा इति चत- सृभिः पाद्यम् । ४ । शं न आपो धन्वन्या इत्याचम- नीयम् । ५। इदमापः प्रवहतेति लानीयम् । ६ । रथे- प्वक्षेपु वृपभराजा इत्यनुलेपनालंकारी।७। युवा सुवा- सा इति वासः । ८। पुष्पावतीरिति पुष्पम् ।९। धूरसि धूर्वेति धूपम् । १० । तेजोऽसि शुक्रमिति दीपम् । ११ । दधिक्राव्ण इति मधुपर्कम् । १२। हिरण्यगर्भ इत्यष्टा- भिवेद्यम् । १३ ॥ चामरं व्यजनं मात्रां छत्रं यानासने तथा । सावित्रेणय तत्सर्व देवाय विनिवेदयत् ॥ १४ ॥ एवमभ्यर्च्य च जपेत्सूक्तं वै पौरुषं ततः। तेनैव जुहुयादाज्यं य इच्छेच्छाश्वतं पदम् ॥१५॥ ६५ ॥ 5. राम Ov. धनुन्या VI-N. See Ath. V.I 6,. 4. 7. रथे. pang Vi+ C2,2 N.; orang y. See Taitt. Bráhm. II, 7 7.2, 10 पूर्व इति Vi-V: धूपमिति C See the C_and Vajas. samb, I, 8. 5. शन्न आपो धनुन्या इति कठशाखीययैकर्चा... 6: इमापः मद- हतेस्यकयर्चा...' 7. रथस्वप्विति • कठशाखीयैश्चतुर्भिस्तु... 8. युवा मुवासा इत्येकय_... 9. पुष्पावतीः प्रस्वतीरिति तैत्तिरीयर्चा पुप्पम् । 10 धूरसि धूर्व पूर्वन्तमिति तैत्तिरीययजुपा धूपम् ॥ 11. तेजोऽसि शुक्र- मिति कशाखीययैरी दीपम् ॥ 12. दधिकाग अकारिपमित्येकयर्चा... 13. हिरण्यगर्भः समवर्ततेस्यारम्य यश्चिदापो महिनेत्यन्ताभिरष्टाभि- ईग्मिनवेद्यम्....14... माना आदर्शः ... यानं शिविकादि । श्रासनं सिंहासनादि ।... एतानि सावित्रेण गायच्या देवाय भगवते विनिवेदयेत् । .

·॥ विष्णुस्मृतौ ६६ ॥ ६ ॥ १४७ न नक्तं गृहीतेनोदकेन देवपितृकर्म कुर्यात् । १ । चन्दनमृगमददारुकर्पूरकुङ्कुमजातोफलवर्जमनुलेपनं न दद्यात् । २। न वासो नीलीरक्तम् । ३ । न मणिसुव. र्णयोः प्रतिरूपमलंकरणम् । ४ । नोग्रगन्धि । ५। ना. गन्धि । ६। न कण्टकिजम् । ७। कण्टकिजमपि शुक्ल सुगन्धिकं तु दद्यात् । ८। रक्तमपि कुङ्कुमं जलजं च दद्यात् ।९। न धूपार्थे जोवजातम् । १० । न घृततैलं विना किं च न दीपार्थे । ११ । नाभक्ष्यं नैवेद्यार्थे । १२ । न भक्ष्ये अप्यजामहिपीक्षीरे । १३ । पश्चनखमत्स्य- वराहमांसानि च । १४ । प्रयतश्च शुचिर्भूत्वा सर्वमेव निवेदयेत् । तन्मनाः सुमना भूत्वा त्वराक्रोधविवर्जितः ॥ १५॥६६॥ अधाग्निं परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य परिपिच्य सर्वतः पाकादनमुद्धृत्य जुहुयात् ।। वासुदेवाय संक- LXVI, 1. गृहीतोदकेन Vi. See LXXIX, 1. 6 om.v3B C1,2 place it before 5. See LXXXI, 5. 8. g om. C+,-. LXVI, I. उत्तोपचारद्रव्यविवेचनं पट्पष्टितमेन कर्तुम... 2. वार सुगन्धिदेवदास ।... कृनिममणिसुवर्गादिनिर्मितमलंकारं न १. चात् ।... 5. उग्रो प्राणग्लानिकरो गन्धो यस्येति सत् । धतरादि । 7. कण्टकियोम फाटकारिकादि ।... 9... रक्तोपलम्... 10. प्राण्य नखशादि धूपरवे न देयम् ।... LAVII, 1... परिपिग्य परितो दर्भानभितोऽभिविष्य ।... अग्रमष्टाचवारिंशदासपरिमितम... 4.

·॥ विष्णुस्मृतौ ३७॥ पंणाय प्रद्युम्नायानिरुद्धाय पुरुषाय सत्यायाच्युताय वासुदेवाय ।२। अथाग्नये सोमाय मित्राय वरु- णाय इन्द्राय इन्द्राग्निभ्याम् विश्वेभ्यो देवेभ्यः प्रजाप- तयें अनुमत्यै धन्वन्तरये वास्तोप्पतये" अग्नये स्विष्टकृते च"।३। ततोऽन्नशेपेण वलिमुपहरेत् । ४। तक्षोपतक्षाभ्याम् ।५ । अभितः पूर्वेणाग्निम् । ६। अम्बा नामासीति' दुला नामासीति नितनी नामासीति चुपुणीका नामासीति सर्वासाम् ।७। नन्दिनि' सुभगे सुमद्गलि भद्रंकरीत सक्तिष्वभिप्रदक्षिणम् ।८। स्थूणा यां ध्रुवायां श्रियै हिरण्यकेश्य वनस्पतिभ्यश्च । ९। LVII, 9. Clir omit the figures in 3, 7, 8, 14. 5. महोपभचयाम्याम् । V1-4; भक्ष्योपभक्ष्याभ्याम् । Ch; भवमोवनाविः । उपभक्ष्यं शाकादिः। N.; ततोपतहाभ्याम् Kath. Grihyas. G. पूर्वगाः। 7. अग्या (अवा), त्वला, नितन्ती (नितन्त्री) सिणिका Vi+C; अधो, सुप्रताका, अनस्पती v. See Kath. Grihyas., and Kathaka XL 4; Laitt. Samh. IV, 4, 5. 1. 8. भद्रकालीति V-C. स्वस्थिव.,.9. वनस्पतिभ्यः । Ci ०ग्य । 3. कठशाखानुसारेण वैश्वदेवमाह 1... अग्न्यादिभ्यो द्वादशाहुतीर्जुहु- यात ।... 6. उभयस्यां दिशि अमितः भनेः पूर्व प्रदक्षिणं कृत्वा प्रथम पूर्वोत्तरकोणे। (Derapala, Kathakagrihyabhishya). : भग्दा मामासीति सप्त । पूर्वणानिमित्यनुपज्यते ( Kath. Grihyas. and Der.). 8. अमिदपिणं प्रदक्षिणं पथा भवति पूर्वदक्षिणकोणादारम्य । (Der.) 9. ध्रुवा गृहाधारभूता स्थणा सकर्णस्तम्भरतस्यां प्रिय इति दाम्पाम् । हिरण्यकशांति धीविशेषणम् ॥

·१४६
॥ विष्णुस्मृतौ ६७॥
धर्माधर्मयोारे मृत्यवे च । १०। उदघाने वरुणाय
। ११ । विष्णव इत्युल्लूखले । १२ । मरुद्भय इति दृषदि
। १३ । उपरि शरणे वैश्रवणाय राज्ञे भूतेभ्यश्च । १४ ।
इन्द्रायेन्द्रपुरुषेभ्य इति पूर्वार्धे । १५ । यमाय यमपुरु-
पेभ्य इति दक्षिणार्धे । १६ । वरुणाय घरुणपुरुषेभ्य
इति पश्चार्थे । १७। सोमाय सोमपुरुषेभ्य इत्युत्तरार्धे
।१८। ब्रह्मणे नमपुरुषेभ्य इति मध्ये । १९ । ऊर्ध्वमा-
काशाय । २० । दिवांचरेभ्यो भूतेभ्य इति स्थण्डिले
। २१ । नक्तंचरेभ्य इति नकम् । २२ । ततो दक्षिणा-
ग्रेषु दर्भेषु पित्रे पितामहाय प्रपितामहाय मात्रे
पितामी प्रपितामयै स्वनामगोत्राभ्यां च पिण्डनि-
पणं कुर्यात् । २३ । पिण्डानां चानुलेपनपुष्पधूपनैवे-
द्यादि दद्यात् । २४ । उदककलशमुपनिधाय स्वस्त्ययनं
पाचयेत् । २५ । श्वकाकश्वपचानां भुवि निर्वपेत् । २६ ।
11. उदपाने CPr.
10. धर्मादिद्वाभ्यां गृहद्वारे। धर्माधर्मयोमिलितयोदेवताश्यमानीपो-
मीयवत् ॥ 12 विष्णवे नम इति... (Dev ) 14. शरणं गृहं
तदुपरि अट्टालिकायां धैश्रवणायेति द्वाभ्याम् । 15. शरणम् इत्यनुवर्तते ।...
22 रात्री वैश्वदेवे क्रियमाणे नसंचरेभ्य इत्येकम् । 23... चकारा-
द्वसपादिरूपस्वधाकाराभ्यां च पिण्डदानं कार्यम्...। 35. स्वस्ति त्वं मूहीति
यं कंचिद्राह्मणं वाधयेत् । तं ब्राह्मणाय दयादित्यर्थः ।।
--

·॥विष्णुस्मृतौ ६७॥ भिक्षां च दद्यात् । २७ । अतिथिपूजने च परं फल- मधितिष्ठेत् । २८ । सायमतिथि प्राप्तं प्रयत्नेनार्चयेत् । २९ । अनाशितमतिथि गृहे न वासयेत् । ३० । यथा वर्णानां ब्राह्मणः प्रभुर्यथा स्त्रीणां भर्ता तथा गृहस्थ- स्यातिथिः । ३१ । तत्पूजायां स्वर्गमामोति । ३२ । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । तस्मात्सुकृतमादाय दुष्कृतं तु प्रयच्छति ॥ ३३ ॥ एकरात्रं हि निवसन्नतिथिह्मणः स्मृतः । अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ ३४ ॥ नैकग्रामीणमतिथिं विप्रं सांगतिकं तथा । उपस्थितं गृहे विद्याद्धार्या यत्राग्नयोऽपि वा ॥ ३५ ॥ यदि त्वतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहमागतः । भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तमपि भोजयेत् ॥ ३६॥ वैश्यशद्रावपि प्राप्ती कुटुम्बेऽतिथिधर्मिणौ । भोजयेत्सह भृत्यैस्तावानृशंस्यं प्रयोजयन् ॥ ३७ ॥ 30-33 T. and C. om. V4, but 34 is numbered as such. 34. अनित्या हि स्थितियः 07.36. पूजयेत् ॥ Cudy. 27. भिषां प्रासमानाम् ।... 29. सायं वैश्वदेवान्ते ।... 35. एक प्रामे मया एक्ग्रामीणस्ताहां विनम् ।... परिचयो विद्यते येनासी सांगतिकः । तं च 1... 37. भृत्यैः... सह भोजनीयो न स्यतिथिधर्म- गाधनीयौ । माह्मणस्यातिपिरवाभावात् ।...

·॥ विष्णुस्मृतौ ६७ ॥ इतरानपि सख्यादीन्संप्रीत्या गृहमागतान् । प्रकृतान्नं यथाशक्ति भोजयेत्सह भार्यया ॥ ३८ ॥ स्ववासिनी कुमारी च रोगिणीं गुर्विणी तपा। अतिथिभ्योऽन एवैतान्भोजयेदविचारयन् ॥ ३९ ॥ अदत्त्वा यस्तु एतेभ्यः पूर्व भुन्त विचक्षणः । स भुजानो न जानाति श्वगृधैर्जन्धिमात्मनः॥ ४०॥ भुक्तवत्सु च विमेषु स्वेपु भृत्येपु चैव हि । भुञ्जीयतां ततः पश्चादवशिष्टं तु दंपती ॥ ११ ॥ देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च भृत्यान्गृह्याश्च देवताः। पूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थः शेषभुग्भवेत् ॥ ४२ ॥ अघं स केवलं भुते यः पचत्यात्मकारणात् । यज्ञशिष्टाशन ह्येतत्सतामन्नं विधीयते ॥ ४३ ॥ स्वाध्यायेनाग्निहोत्रेण यज्ञेन तपसा तथा । न चामोति गृही लोकान्यथा त्वतिथिपूजनात् ॥ ४४ ॥ 38. इतराण्यपि CP. 39. सुवासिनी Civ. See the 'c. and M. III, 114. 40 Manu has तु य 41. मृत्येषु स्वेषु . 38. इतरान्मूर्धावसितादीन् । सखिसंयन्धिनश्च ।... 39. उढा पितृ- गृहस्था कन्या स्ववासिनी । सुवासिनीति पाठे... 41. विना अतिथय-' श्वकारादतिथिवदागता अभ्यागता' क्षत्रियाश्च । स्वाः सखिसंबन्धिदान्धवाः । भृत्या भरणीया मातापित्रादयः !... काराबासीदासाः ।। देवताः यादयः । चकाराष्ट्रकाकादयः ।... 42. गृह्यात ·। विष्णुस्मृतौ ६७ ॥ ६॥ सायंप्रातस्त्वतिथये प्रदद्यादासनोदके अन्नं चैव यथाशक्त्या सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ ४५ ॥ प्रतिश्रयं तथा शय्यां पादाभ्यां सदीपकम् । प्रत्येकदानेनामोति गोप्रदानसमं फलम् ॥ ४६॥ ६७ ॥ - चन्द्रार्कोपरागे नाश्नीयात् । १ । लात्वा मुक्तयोर- श्रीयात् । २। अमुक्तयोरस्तंगतयोः स्नात्वा दृष्ट्वा चाप- रेऽह्नि ।३। न गोब्राह्मणोपरागेऽश्नीयात् । ४। न राज्ञो व्यसने । ५। प्रवसिताग्निहोत्री यदाग्निहोत्रं कृतं मन्येत तदाश्नीयात् । ६। यदा कृतं मन्येत वैश्वदेवमपि १७ । पर्वणि च यदा कृतं मन्येत पर्व । ८ । नाभीया. धाजीर्णे ।९। नार्धरात्रे ।१०। न मध्याहे । ११ । न संध्ययोः । १२ । नावासाः ।१३। नैकवासाः । १४ । म नग्नः । १५ । नोदके । १६ । नोत्कुटकः । १७ । LXVIII, 3. गतयोष्ट्वा सारया CRv. 5. राज्ञो V.N. राजाप्यसने 7-8; राशष्यप्सने Cr Ap. 8. पर्व om.Vt. 16.1 जालस्थः 1 m from the C. 17. नोकुटयः। 12 1 45... विधिपूर्वकं मधुपर्कविधिना !... 4G... पादयोः प्रचाटन. पूर्वक प्रतादिनाम्यानम् । दीपो विवासोधोताय ।...एषां प्रत्येक दानेन... LXVIII, S...भपरेऽद्वि... उदिती दृष्ट्वा... अभीयात् ।... 4...सहिने नाभीयात् ।... 9. अजीर्ण धूमोद्गारे ।... 15. भमो दाविधः प्रागुक्तः ॥ 10. जष्टरपो मौकारयो पा... 17. रखुरक कम्पंगानुः ।

·.
विष्णुस्मृतौ ६॥
न भिन्नासनगतः।१८। न च शयनगतः । १९ । न
भिन्नभाजने । २० । नोत्सङ्गे । २१। न भुवि । २२ । न
पाणौ । २३ । लवणं च यत्र दद्यात्तन्नाश्नीयात् । २४ ।
न यालकान्निर्भसयेत् । २५। नैको मृष्टम् । २६ ।
नोधृतलेहम् । २७ । न दिवा धानाः । २८ । न रात्री
तिलसंपन्धम् । २९ । न दघिसक्तून् । ३० । न कोवि-
दारवटपिप्पलशाणशाकम् । ३१ । नादत्वा । ३२ । ना.
हुत्या । ३३ । नानार्द्रपादः । ३४ । मानाकरमुखश्च
। ३५ । नोच्छिष्टश्च घृतमादद्यात् । ३६ । न चन्द्रार्कता
रका निरीक्षेत । ३७ । न मूर्धानं स्पृशेत् । ३८ । न
ब्रह्म कीर्तयेत् । ३९ । प्रामुखोऽश्नीयात् । ४० । दक्षि-
णामुखो वा । ४१ । अभिपूज्यान्नम् । ४२ । सुमनाः
नव्यनुलिप्तश्च । ४३ । न निःशेषकृत्स्यात् । ४४ ।
अन्यत्र दधिमधुसर्पिःपयासक्तुपलमोदकेभ्यः । ४५ ।
26. मिष्टम् 1,3. 29. तिलसंयुक्तम् 01, 34. नाई. V. 43.
लिसः IC,2.
29. तिला
...
23. पागौ पाणितले ॥ 25. स्वपती मुञानान्वालकान्
संबन्धो यस्य तदात्री ।... '30. रात्री... 32. यहचद्विजातिभ्यो न
दवातन्न भईयेत् ।... 37. उच्छिष्टश्चन्द्रादीन पश्येत् ।... 38. उच्छिष्टो
मस्तकं न स्पृशेत् ।... 39. उच्छिष्टो घेदं नोचारयेत् ।... 44. परि.
मिष्टमन निःशेष नाचात् ।... 45. सर्पितम् ।...

·१५४ । विष्णुस्मृतौ ६८/६६ ॥ नाश्नीयाार्यया साघु नाकाशे न तथोत्थितः । यहां प्रेक्षमाणानां नैकस्मिन्यहवस्तथा ॥४६॥ शून्यालये वहिगृहे देवागारे कथं च न । पियेन्नाञ्जलिना तोयं नातिसौहित्यमाचरेत् ॥ ४७॥ न तृतीयमथानीयान्न चापथ्यं कथं च न । नातिप्रगे नातिसायं न सायं मातराशितः ॥ ४८ ॥ न भावदुष्टमश्नीयान्न भाण्डे भावदूपिते । शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् ॥४९॥६८॥ नाष्टमीचतुर्दशीपञ्चदशीषु स्त्रियमुपेयात् । १ । न श्राद्धं भुक्त्वा ।२।न दत्त्वा ।३। नोपनिमन्त्रितः श्राद्ध ।४। न व्रती। ५। न दीक्षितः।६। न देवायतनश्मशा. 47. शून्यागारे CV, LXIX, 2. साया भुक्त्वा । V. 3. न श्राद्धं दया श्राद from the C.5. न नाया। न हुवा । न प्रती। नोपोप्य भुक्त्वा वाICS. The last clause is from the C. 4G... यहनामिति यहुपु साभिलापं प्रेममाणेषु नामीयात् । 47. शून्यं निजनं यदालय गृहं तय। वहीना गाईपस्यादीनां गृहे शाला. याम् ।... 48... कालद्धयातिरिक्त तृतीये काले नाभीयात् ।... 49, यस्मिन्दष्टे पिचिकिरसा भवति तावदुष्टम...पीयूपादि... । तच जातिदुष्टादेपटणम् ।... ससधिमभोग्यम् । मावेन चित्तगाया दूपिते हेयादिभापडसहो भाडे दुझिगादिभोजनदुष्टे 1... शयानो भूमावपि तियाभूतः सपनगतस्य प्रागेर निपेयात् ।... LXIX, ३. धाकरणा- मातरम् ।। 5. प्रतं चाइदिनप्पुरतनमेशदरयादिकं च सदान् ।...

·॥ विष्णुस्मृतौ ६६ [७०॥ नशून्यालयेषु ।७। न वृक्षमूलेपु । ८ । न दिवा । ९ । न संध्ययोः । १० । न मलिनाम् ।११। न मलिनः । १२ । नाभ्यक्ताम् । १३ । नाभ्यक्तः । १४ । न रोगा- ताम् । १५ । न रोगातः । १६ । न हीनाङ्गी नाधिकाहीं तथैव च वयोऽधिकाम् । नोपेयाद्गुर्विणी नारी दीर्घमायुर्जिजीविपुः ॥१७॥ ६९ ॥ नार्द्रपादः सुप्यात् । १। नोत्तरापरशिराः । २। न नग्नः । ३ । नार्द्रवंशे । ४। नाकाशे । ५। न पालाशे शयने । ६। न पञ्चदारुकृते ।७। न गजभग्नकृते । ८ । न विद्युद्दग्धकृते ।९। न भिन्ने । १० । नाग्निप्लष्टे । ११ । न घटासिक्तदुमजे । १२ । न श्मशानशून्यालयदेवता- LXX, 1. स्वप्यात् । Chiv Ap. 2. नोत्तरापरवाशिराः। C. 4"नानुवंशम् । Vi+ Ap. ; वंशो मेढी तद्देयमनु N. ; नावंशम् . 6. पलाशशयने Civ. 11. व्युष्टे (11"; मुटे 7, 8.... बहुवचनाद्गुल्मलतादिग्रहणम् । 11. न मलिनाइवस्त्राम् ।... रजस्वलोपलक्षणमिदम् ।... LXX, 2... माग्दक्षिणयोरभ्यनुज्ञानम- नेन । प्राग्दक्षिणशिराः स्वप्यानोदप्रत्यशिराः कचिदिति स्मरणात् ।... 8. गजेन भन्नस्य तरोः काठेन कृते ॥ 9. विद्युता दग्धस्य तरोः काप्टेन कृते ॥ 10... न शीर्णसटवायामिति पैठीनसीयात् ॥ 11. विद्युमिन्ने नायमिना दाधे ॥ 12. घटै भा सर्वदा सिकस्य तरोः काप्ठेन कृते ।। .

·॥ विष्णुस्मृतौ ७०।७१॥ यतनेषु । १३ । न चपलमध्ये । १४ । न नारीमध्ये ।१५। न धान्यगोगुरुहुताशनसुराणामुपरि । १६ । नोच्छिष्टो न दिवा सुप्यात्संध्ययोर्न च भस्मनि । देशे न चाशुचौ नाट्टै न च पर्वतमस्तके ॥ १७ ॥ ७० ॥ अथ न कंच नावमन्येत । १ । न च हीनाधिका- ङ्गान्मूर्खान्धनहीनानवहसेत् । २ । न हीनान्सेवेत ।३। स्वाध्यायविरोधि कर्म नाचरेत् । ४ । वयोऽनुरूपं वेपं कुर्यात् । ५। श्रुतस्याभिजनस्य धनस्य देशस्य च ।६। नोद्धतः।७। नित्यं शास्त्राद्यवेक्षी स्यात् ।८। सति विभवे न जीर्णमलवद्वासाः स्यात् । ९ । न नास्तीत्य- भिभाषेत । १० । निर्गन्धोग्रगन्धि रक्तं च माल्यं विभृयात् । ११ । विभृयाजलजं रक्तमपि ।१२॥ यष्टिं च 17. स्वप्यात् Cr. LXXI, 2. हीनाधिका. Cl,v. 5. वेश V1-3Cr 14. चपलो दुर्व्यसनी हस्तपादादिविक्षेप्ता ॥ 16... गवादिशब्देन तघ्याला उच्यन्ते । धान्यवत्साक्षात्तदुपरि शयनासंभवात् ।... 17. उच्छिष्ट- उर्ध्वाधरोपिष्टवान् ।... अशुचौ मूत्रविष्ठाधुपहते देशे ।... IXXI, 1. कंचन सममुस्कृष्टमपकृष्टं वा... 4. स्वाध्यायो पेदाध्ययनाध्यापन- क्रियाः 3. शास्यते धर्मों यैस्तानि स्मृतिमीमांसादीनि ! आदिशब्दा. बनवुदयारोग्यादिप्रतिपादकानि ।... 10. गृहन्धनायभायेऽपि मास्तिशवं नोधारयेत् । किंतु पूर्णमिति सूयात् ।।

·॥विष्णुस्मृतौ५१॥ वैणवीम् । १३ । कमण्डलुं च सोदकम् । १४ । कार्पा- समुपवीतम् । १५ । रौक्मे च कुण्डले ।१६। नादित्य- मुद्यन्तमीक्षेत । १७ । नास्तं यान्तम् । १८ । न वाससा तिरोहितम् । १९ । न चादर्शजलमध्यगतम् । २० । न मध्याहे । २१ । न बुद्धस्य गुरोर्मुखम् । २२ । न तैलो: दकयोः स्वां छायाम् । २३ । न मलवत्यादर्श । २४ । न पत्नी भोजनसमये । २५ । न स्त्रियं नग्नाम् । २६ । न कं च न मेहमानम् । २७ । न चालानभ्रष्टकुञ्जरम् १२८१न च विषमस्थो वृपादियुद्धम् । २९ । नोन्मत्तम् । ३० । न मत्तम् । ३१ । नामेध्यमग्नौ प्रक्षिपेत् । ३२ । नासक् । ३३ । न विषम् । ३४ । अंभस्यपि । ३५ ॥ नाग्निं लवयेत् । ३६ । न पादौ प्रतापयेत् । ३७।न -कुशेष परिमृज्यात् । ३८ । न कांस्यभाजने धावयेत् । ३९ । न पादं पादेन । ४० । न भुवमालिखेत् । ४१ । 28. स्वच्छायाम । 27. 30 om, C. 31 om. T. Ap. quotes both Satras, 38. कुशैस्तेषु पा 12 19. वस्त्रान्तरितमपि ॥ 22... गुरुः श्रेयान् ॥ 25, स्वस्य पत्नया का भोजनकाले... 2. मूत्रपुरीपे कुर्वाणम... 28. बन्धनच्युतं गजम् । पकारावधानार्दीश्च 1... 29. विपमे जनसंमोदी पलायनायोग्ये देशे स्थितो कृपगजमहिपादियुद्धम् ।... 92. अमेध्यं टीवनादि ।... 37. अग्नाविति शेपः ॥ 41. काष्ठादिभिः ।

·॥ विष्णुस्मृतौ ७१॥ न लोष्टमी स्यात् । ४२ । न तृणच्छेदी स्यात् । ४३ । न दन्तै खलोमानि च्छिन्द्यात् । ४४ । द्यूतं वर्जयेत् । ४५ घालातपसेवां च । ४६ । वस्त्रोपानहमाल्योपवी- तान्यन्यधृतानि न धारयेत् । १७। न शूद्राय मति दद्यात् । ४८। नोच्छिष्टहविपी । ४९ । न तिलान् । ५०॥ न चास्योपदिशेद्धर्मम् । ५१ । न व्रतम् । ५२। न संहताभ्यां पाणिभ्यां शिर उदरं च कण्डूयेत् । ५३ । न दधिसुमनसी प्रत्याचक्षीत । ५४ । नात्मनः स्रजमपक- त् । ५५ । सुप्तं न प्रयोधयेत् । ५६ । न रक्तं विरागयेत् । २७ । नोदक्यामभिभाषेत । ५८ । न म्लेच्छान्त्यजान् । ५९। अग्निदेवव्राह्मणसंनिधौ दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् । ६०।न परक्षेत्रे चरन्ती गामाचक्षीत । ६१ न पिबन्तं -- 53. कण्डूयेत VI-3 Ch Ap. 55. अपकर्षयेत् । VI-3 Chav. 57 om.Civ. 60. प्रदक्षिणं 12. - . 42. करेण मृरिमण्डमर्दनशीलो न स्यात् ।... 44... लोमानि रमध्वादोनि ।... 46. यालातपः प्रातरातपः। संगवातप इत्यन्ये । शरदा. तप इत्यपरे ।... 49... शूगोऽन्न दासव्यतिरिक्तः ।... 52. प्रतं प्राय- वित्तम् ।... 56. स्वापेक्ष्या विवादिभिरधिकं शयानं म प्रयोधयेत् ।... 57. भारमन्यनुरक्तं रूपभाषणादिभिन विरक्तं कुर्यात् ।... 60. अतिः धौतः स्मार्तश्च । देशे विवादिप्रतिमा ।... कण्ठप्रावृतादुत्तरीयादहिः मुर्यात् ।... 61. परकीये यवादिष्ये निस्दै धान्यं भइयन्ती परस्मै गाँ नाथचीत !... 62. परमादोऽनुपश्यते । गोस्तन्ये पियन्तं घरसम् ...

·. ॥ विष्णुस्मृतौ ७१॥ वत्सकम् । ६२ । नोंद्धतान्महर्षयेत् । ६३ । न शूद्रराज्ये निवसेत् । ६४ । नाधार्मिकजनाकीर्ण । ६५ । न संव- सेवैद्यहीने । ६६। नोपसृष्टे । ६७ । न चिरं पर्वते । ६८। न वृथाचेष्टां कुर्यात् । ६९ । न नृत्यगीते । ७०। नास्फोटनम् । ७१। नाश्लीलं कीर्तयेत् । ७२ । नान्तम् ।७३ । नाप्रियम् ।७४ । न के चिन्ममणि स्पृशेत् ।७५। नात्मानमवजानीयादीर्घमायुर्जिजीविपुः । ७६ । चिरं संध्योपासनं कुर्यात् । ७७ । न सर्पशस्त्र क्रीडेत् । ७८ । अनिमित्ततः खानि न स्पृशेत् । ७९ । परस्य दण्डं नो- द्यच्छेत् । ८० । शास्यं शासनार्थ ताडयत् । ८१ । तं च वेणुदलेन रज्ज्वा वा पृष्ठे । ८२ । देवव्राह्मणशास्त्रम- हात्मनां परिवाद परिहरेत् । ८३ । धर्मविरुद्धौ चार्थ- 71 om. v. नास्फोटनं कार्यम् । C. See the C. 75 किं , 79. स्वानि खानि C.80. नोपयच्छेत् । VE.See M. IV, :164 82. तम्या 2 तर , तं तु Ap. ; तं शास्यमेव N 63. उद्धतानुन्मार्गवर्तिनस्तदनुफूलाचरणेन नोसाहयेत् ॥ 67. उप- सृष्टो व्याध्यभिभूतः ।... 69... धृथाटनादिर्वृथाचेष्टा ॥ 1. दक्षिणांसा. रोपिते वामबाही दक्षिणपाणिना शब्दकरणमास्फोटनम् । न कार्यम् ।... 75. मर्माणि प्राणायतनानि...वरुपमाणानि (XCVI, 89 )। तत्र के चिदपि न स्पृशेनाभिहन्यात् । मर्म दुश्चरितं न प्रकाशयेदिश्यन्ये ॥ 77. दीर्घायुष्कामः... 78. सो विषधरः ।... 80. परताडनार्थम... 81. शास्यं शासनाई शिष्यपुत्रादिकम् ।... 83 .. महारमान ऋषयः ।...

·१६० ॥ विष्णुस्मृतौ ७१ ॥ ७२ ॥ कामौ । ८४। लोकविद्विष्टं च धर्ममपि । ८५। पर्वसु शान्तिहोमं कुर्यात् । ८६ । न तृणमपि छिन्द्यात् । ८७। अलंकृतश्च तिष्ठेत् । ८८ । एवमाचारसेवी स्यात् । ८९। श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यग्साधुभिश्च निषेवितम् । तमाचारं निपेवेत धर्मकामो जितेन्द्रियः ॥९० ॥ आचाराल्लभते चायुराचारादीप्सितां गतिम् । आचाराद्धनमक्षय्यमाचाराद्धन्त्यलक्षणम् ॥ ९१॥ सर्वलक्षणहीनोऽपि सदाचारवान्नरः । श्रद्धधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ ९२ ॥ ७१ ॥ दमयमेन तिष्ठेत् । १ । दमश्चेन्द्रियाणां प्रकीर्तितः ।२। दान्तस्यायं लोकः परश्च । ३। नादान्तस्य क्रिया का चित्समध्यति ।४। दमः पवित्रं परमं मङ्गल्यं परमं दमः। दमेन सर्वमानोति यत्किंचिन्मनसेच्छति ॥५॥ 90. पाय V• N. ; धर्म Vis. See M. IV, 155. 85... लोकनिन्दितम्... 87. पर्वसु... 88. सधन्दनादिभिः रलंकृतस्तिष्टेत् ।... LXXII, 1. दमोऽन्तःकरणनियमः। यमो था. पेन्द्रियनियमः ।... 2. अन्तःकरणनिपमेन चघुरादीन्द्रियाणामपि नियमः प्रसिद् पषम 4. ऐहिकी पारलौकिकी या क्रिया ।...

·- ॥ विष्णुस्मृतौ ७२ ॥७३॥ १६१ दशार्धयुक्तेन रथेन यातो मनोवशेनार्यपथानुवर्तिना तं चेद्रथं नापहरन्ति वाजिन- स्तथागतं नावजयन्ति शत्रवः॥६॥ आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति · यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमामोति न कामकामी ॥ ७॥ ७२ ॥ अथ श्राद्धप्सुः पूर्वार्तामणानामन्त्रयेत् ।। द्वितीये ऽह्नि शुक्लपक्षस्य पूर्वा कृष्णपक्षस्यापराहे विप्रान्सु- स्नातान्स्वाचान्तान्यथाभूयो विद्याक्रमेण कुशोत्तरेप्वास- नेपूपयेशयेत् । २ । द्वौ देचे प्रामुग्वौ बीच पित्र्य उद- LXXII, 6. याति CP याते . LXXIII, 3. पिश्ये • CHE 6. दशान पञ्चभिरिन्द्रियलपणवाजिभियुसेन प्रशाटणेन रथेन मनोसगसारथिना घशीकृतेन... यो याति । सं तथा यसमा दानवः कामशोधादयो नावजयन्ति यदि तं रथं ते याजिनः सारथिनानुगृहीता नापये भरनयन्ति !... 7... यं प्रविशनयन्तरे प्रलीयन्ते । स एष शान्ति तितिरामेति प्रामोति ।... नेतरः । कामशमी। फाग्यन्त इति कामा रिपयारताम्बामयितुं पीलमस्य | LXXII, 2... तोवर्ननादिना सम्यक्पातान् । ... स्वाचातानिति नियमेनापमानप्रतिनिधिनिरासः ।... यथाभूपो यपावपोषाहुएपम् ।...

·१६२ । विष्णुस्मृतौ ७३॥ सुखान् । ३ । एकैकमुभयत्र वेति । ४ । आमश्राद्धेषु काम्येपु च प्रथमपञ्चकेनाग्निं हुत्वा । ५। पशुश्राद्धेषु मंध्यमपञ्चकेन ।६। अमावास्यासूत्तमपञ्चकेन ।७। आग्रहायण्या ऊर्ध्वं कृष्णाष्टकासु च क्रमेणैव प्रथमम- ध्यमोत्तमपञ्चकैः । ८। अन्वष्टकासु च ।९। ततो ब्राह्मणानुज्ञातः पितॄनावाहयेत् । १०। अपयन्त्वसुरा इति द्वाभ्यां तिलैर्यातुधानानां विसर्जनं कृत्वा । ११ । एत पितरः सर्वास्तानग्न आ मे यन्त्वेतद्वः पितर इत्या- वाहनं कृत्वा कुशतिलमित्रेण गन्धोदकेन यास्तिष्ठन्त्य- मृता वागिति यन्मे मातेति च पाद्यं निर्वर्त्य निवेद्यार्थ्य कृत्वा निवेद्य च कुशतिलवस्त्रपुष्पालंकारधूपदीपैर्यथा- LXXIII, II. अपयान्त्वसुरा इति धादविघ्नकर्तृन्यातुधानामपसार्य fare VI-3 C,2. See the C., from which the second clause has crept in. 5. कृणुष्व पाजेति (to read इयमेवेति. See Kathaka XXXIX, 10, and Kath. Grihyas.) रोप्नं पञ्चदशचं सूकं फाटके - प्रसिद्धम् । तस्यायेन पञ्चकन... वैश्वदेविकपूजानन्तरं पिनावाह• नारपूर्वमेवाग्निहोमः कार्यः ।..: 10. काठकीयबादप्रयोगमाह । ततो होमा नन्तरं पश्यमाणरीत्या यानुधानानपसार्य प्राह्मणान्पिढनावाहविष्य इत्यनुज्ञा प्यावाहयेति सैरनुज्ञातः पितृनापाहयेत् ।... 11. उक्तहोमसमापयनन्त- रमपयन्विति मन्त्रापेन तिलः भादविभकर्तृन्यातुधानानपसार्यावाहयेत् । मन्त्रावाहनादिकममाह ॥

·॥ विष्णुस्मृतौ ७३॥ १६३ शक्तया विप्रान्समभ्यर्च्य घृतप्लुतमन्नमादायादित्या रुद्रा वसव इति वीक्ष्याग्नी करवाणीत्युक्त्वा तत्र विप्रैः कुर्वि- त्युक्ते आहुतिनयं दद्यात् । १२ । ये मामकाः पितर एतदः पितरोऽयं यज इति च हविरनुमन्त्रणं कृत्वा यथोपपन्नेषु पात्रेपु विशेषाद्रजतमयेष्वन्नं नमो विश्वेभ्यो देवेभ्य इत्यन्नमादौ प्रामुखयोनिवेदयत् । १३ । पित्रे पितामहाय प्रपितामहाय च नामगोत्राभ्यामुदयुखेषु । १४ । तददत्सु ब्राह्मणेषु यन्मे प्रकामादहोरात्रैर्यद्वः 12. The Mantras in this and the following Satras 'ppear to have been corrupted already in Nanda- Jandita's time, and have been corrected with the aid of the Kath. Grihyas. निषेध चानुलेपनं V', नि. चा० पृत्वा 7a-s C1,2%. The clause fra is not commented on by N., and not found in the Kith Grihyas घृतप्लुतमसम्० 71-3सातमन्नम् Ch; पृत-आदाय om. v. उत, उV. 12. उक्तप्रतीकेन मन्त्रेणावाहनमुक्तप्रतीकाम्यो मन्याभ्यां पाघमासादना- देभिरर्य संपाय निषेध गधा-(शा० १) दिदीपान्तयोक्तप्रकारेण शस्या पपितृप्राह्मणान्संपूग्य गृहीतमधमादित्येति मन्त्रेणावेक्ष्य पृष्ट्वोत्तरे .सन्धे... रोमाय पितृमते स्वधा नमो यमायाहिरसे स्वधा नमोऽपये कम्पपाहनाप वधा नम इति मन्त्रायेणाहुतित्रयं राहुयात् ॥ 13 ये मामका...इति अभिमन्प्रेरनुमन्य ययामिलितेषु सौवर्गेषु देवे राजसेषु पिश्ये या नम इति न्प्रेण घेवदेविक योशिणयोः प्रथम निवेदयेत् । मयोपवीतिना कार्यम् । सतम्यामुकर्मणेऽस्मपिग्रेऽमुरुगोवाय यमुरूपायेदमन्नं स्पधा नम इति मयप्रयोगेणान्न निषेदयेत् ।... 15. सनिवेदितमग्नमदामु भुलानेषु माझगेषु वपितमाह्मणेषु... ..

·॥ विष्णुस्मृती ७३॥ कव्यादिति जपेत् ।१५। इतिहासपुराणधर्मशास्त्राणि चेति । १६ । उच्छिष्टसंनिधौ दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पृथिवी दविरक्षतेत्येकं पिण्डं पित्रे निदध्यात् । १७ । अन्त- रोक्षं दर्विरक्षतेति द्वितीयं पितामहाय । १८ । द्यौर्दवि- रक्षतेति तृतीयं प्रपितामहाय ।१९। येऽत्र पितरः प्रेता इति वासो देयम् । २० । वीरानः पितरो धत्त इत्यन्नम् । २१ । अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागमाव- पयध्वमिति दर्भमूले करावधर्पणम् । २२ । अर्ज वहन्ती- रित्यनेन सोदकेन प्रदक्षिणं पिण्डानां विकिरणं कृत्वा अर्घपुष्पधूपालेपनान्नादिभक्ष्यभोज्यानि निवेदयेत् । २३ । उदकपात्रं मधुघृततिलैः संयुक्तं च ।२४ । भुक्तवत्सु ब्रामणेषु तृप्तिमागतेपु मा मे क्षेठेत्यन्नं सतृणमभ्युक्ष्या- नविकिरमुच्छिष्टाग्रतः कृत्वा तृप्ता भवन्तः संपन्नमिति पृष्ट्वोदमुखेप्याचमनमादी दत्त्वा ततः प्राङ्मुखेषु दया 23. कापणे CR. 24. उदकपा च.. 23. विकिरणं सेधनं...घ निवेदयेत् । - । - 20..पिण्डोपरि पत्रं दधात् ॥ 22...पिवाघ स्थितदर्भमूले घर. पाययपंगं कुर्यात् ॥ 23...सोदकेन पिग्दशेपेण...विकिरणं सेधनं सरवायांदीप भयान्तानियेयेत् ॥ 24.... चारादशनाम्पक्षनादी- नि।... 25....प्रारशेपमन्नं मतृणं शसहित जलेनाम्युषय तस्यान्नस्प ·॥ विष्णुस्मृती ७३॥ ततश्च सुमोक्षितमिति श्राद्धदेश संप्रोक्ष्य दर्भपाणिः सर्व कुर्यात् । २५ । ततः प्रामुखाग्रतो यन्मे राम इति प्रद- क्षिणं कृत्वा प्रत्येत्य च यथाशक्ति दक्षिणाभिः समभ्य- या॑भिरमन्तु भवन्त इत्युक्त्वा तैरुक्तोऽभिरताःस्म इति देवाश्च पितरश्चेत्यभिजपेत् । २६ । अक्षय्योदकं च नाम- गोत्राभ्यां दत्त्वा विश्वे देवाः प्रीयन्तामिति प्राङ्मुखेभ्य- स्ततः प्राञ्जलिरिदं तन्मनाः सुमना याचेत । २७ । दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव च । श्रद्धा च नो मा व्यगमहहु देयं च नोऽस्त्विति ॥ २८ ॥ तथास्त्विति अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि । याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कं च न ॥ ३० ॥ इत्येताभ्यामाशिपः प्रतिगृह्य । ३१ । युः। २९॥ ब्राह्मणोरिछष्टाप्रती विकिरणं कृत्वा... श्राद्धदेशं प्रोक्षेत् । इदं च सर्व दर्भपाणिना कार्यम्। 26. रामः काकः ( Dev., Kathakagrihya. bhashya).. 27. यहत्तमचोदकादि तदश्य्यमरिस्वति देवे पिये च नामगोनाम्यामुदकं दावा विश्वे देवा. नीयन्तामिति देवे चोदक दवा... आशिषो याचेत । ता एवाह ॥ 28. नोऽस्माकं कुले दातारो दानशीलाः पुरुषा वेदाध्ययनाध्यापनाविच्छेदेन वर्धन्तां संततिश्च पुत्रपौत्रपरपरा वर्धताम् ।.. देयं चानपानाघस्माकं कुले बहुलमस्विति याचेत ॥ 29. ते च याचितास्तथास्विति प्रतिव्युः ।। 31. इत्युक्ताभ्यां...मन्त्राम्यामुक्ता आशिपस्तथारित्वति प्रतिवचनेन प्रतिगृझ विभान्विसर्जयेत् ॥

·१६६ ॥ विष्णुस्मृतौ ७३ ।।७४ ।। ७५ ॥ वाजे वाज इति ततो.ब्राह्मणांश्च विसर्जयेत् । पूजयित्वा यथान्यायमनुव्रज्याभिवाद्य च ॥ ३२ ॥७३॥ अष्टकासु दैवपूर्व,शाकमांसापूपैःश्राद्धं कृत्वा त्वन्व- एकास्वष्टकावही दैवपूर्वमेवं हुत्वा माने पितामही प्रपितामयै च पूर्ववब्राह्मणान्भोजयित्वा दक्षिणाभि- वाभ्यानुव्रज्य विसर्जयेत् ।१। ततः कः कुर्यात् 10 तन्मूले प्रागुदगग्न्युपसमाधानं कृत्वा पिण्डनिर्वप- णम् । ३ । कत्रयमूले पुरुपाणां कर्पूनयमूले स्त्रीणाम् ४। पुरुषकर्पूत्रयं सान्नेनोदकेन पूरयेत् । ५। स्नीक- पूत्रयं सान्नेन पयसा । ६ । दना मांसेन पयसा प्रत्येक कब्रियम् ।७। पूरयित्वा जपेदेतद्भवद्भयो भवतीभ्योऽस्तु चाक्षयम् ॥ ८॥७४ ॥ पितरि जीवति यः श्राद्धं कुर्यात्स येषां पिता कुर्या- LXXIV, I कृत्वा om. C12. कृत्यान्वष्टकावद्धिं करवा दैवपूर्व मात्रे . 8. एतद्भवद्भयो om. Chir. See the Kath. Grihyas. 32... आ सीमान्तमनुपश्य... LIXIV, 1... यथाक्रम शा- मांसाः ।... ययोक्तविधिना श्राद्धं कृत्वा परेपुरम्वष्टकास्वष्टकावस्या- मष्टकायां पेन पञ्चकेन होमस्तेनैवान्वष्टकास्वपि होमः ।... 8. एवं नवापि कस्त दम्पेण पूरयिरवा एतद्भवलय इत्यादि मन्त्र जपेत् ।।

·॥ विष्णुस्मृतौ ७५॥ १६७ तेषां कुर्यात् । १। पितरि पितामहे च जीवति यषां पितामहः ।२। पितरि पितामहे मपितामहे च जीवति नैव कुर्यात् । ३ । यस्य पिता प्रेतः स्यात्स पित्रे पिण्डं निधाय पितामहात्परं द्वाभ्यां दद्यात् । ४। यस्य पिता पितामहश्च प्रेतौ स्यातां स ताभ्यां पिण्डौ दत्त्वा पिता- महपितामहाय दद्यात् ।५। यस्य पितामहः प्रेतः स्यात्स तस्मै पिण्डं निधाय प्रपितामहात्परं द्वाभ्यां दद्यात् । ६। मातामहानामप्येवं श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः । मन्त्रोहेण यथान्यायं शेषाणां मन्त्रवर्जितम् ॥७॥ ७५॥ LXXV, 2. Chadd कुर्यात्तेषां पिता कुर्यात् । From the C. 3 ग्रिषु जीवरसु नैव कुर्यात् । Ch2. From the C. 4. प्रपितामहात् C, पूर्व for परं v. 5, 6 om. r. 6. यस्य पिण्डं om. Vi-. fare om. V4. After 6, C1,2 add the following Satra, 247 पिता प्रपितामहश्च प्रेती स्यातां स पित्रे पिण्डं निधाय पितामहारपरं द्वाभ्यां दधात् । See Satrs 4. पिण्डं दद्यात् ।... LXXV, 3...पित्रादिषु त्रिषु जीवरसु श्राद्धमेव न कुर्यात् ॥ 4. मृतपितृको जीवरिपतामहकश्च पितृपिण्डं दरवा प्रपितामहवृदपितामहाभ्यां 6. यो जीवरिपतृप्रपितामहक स पितामहपिण्ड दावा वृपितामहतस्पिनोः पिण्डं दद्यात् ।... 7 .. तन्त्र मातामहे जीवति तपितृणामेव ।... यथान्यायं प्रथमान्ते प्रथमान्तं द्वितीयान्ते द्वितीयान्त- मित्यादिप्रकारेण मातामहशब्दस्योहेन कार्यम् ।... शेषाणो पितृग्यमा- तुलझानादीनां श्राद्धममन्त्रकमेव पितृपदवन्मन्त्ररहितमेव कुर्यात् ।...

·॥ विष्णुस्मृतौ ७६॥ ७७॥७॥ अमावास्यास्तिस्रोष्टकास्तिस्रोऽन्वष्टका माघी प्रौष्ठ- पाल कृष्णन्त्रयोदशी व्रीहियवपाको चेति । १ । एतांस्तु श्राद्धकालान्वै नित्यानाह मजापतिः । श्राद्धमेतेष्वकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥ २ ॥ ७६ ॥ आदित्यसंक्रमणम् । १। विपुववयम् । २। विशेषे- णायनद्वयम् । ३ । व्यतीपातः । ४ । जन्मःम् ।५। अभ्युदयश्च । ६। एतांस्तु श्राद्धकालान्वै काम्यानाह प्रजापतिः। श्राद्धमेतेपु यद्दत्तं तदानन्त्याय कल्प्यते ॥७॥ संध्याराग्योर्न कर्तव्यं श्राद्धं खल विचक्षणः । तयोरपि च कर्तव्यं यदि स्यादाहुदर्शनम् ॥ ८॥ राहुदर्शनदत्तं हि श्राद्धमाचन्द्रतारकम् । गुणवत्सर्वकामीयं पितॄणामुपतिष्ठते ॥९॥७७ ॥ सततमादित्येऽह्रि श्राद्धं कुर्वन्नारोग्यमानोति । १। सौभाग्यं चान्द्रे । २। समरविजयंकोजे । ३ । सर्वान्का- LXXVI, 1... प्रीहिपार' LAXVII 5. पारमनः पुत्रस्य भार्यायाच जन्मनक्षत्रम् ।... अभ्युदप पुग्नजन्मादिः ।... 7... तम कृतं प्राद्धं पितॄणां यावचन्दतार- फायरधानमुपतिष्ठते वध सर्वगुणातिशयवरसर्वकामसाधनं भवतीति ॥ LXXVIII. 1. शादियवारे शादं सार्यकालिकायदे - 2. मात्र पारे सौभाग्यं जनप्रियारम् ॥ । शरत् । यवपाको बसन्त' 1... G.

·॥ विष्णुस्मृतौ ॥ मान्बौधे । ४ । विद्यामभीष्टां जैवे ।।धनं शोके । ६। जीवितं शनैश्चरे । ७। स्वर्ग कृत्तिकासु। ८। अपत्यं रोहिणीपु । ९। ब्रह्मवर्चस्यं सौम्ये । १० । कर्मसिद्धि रौद्रे । ११ । भुवं पुनर्वसौ । १२। पुष्टिं पुष्ये ।१३। श्रियं सार्प । १४ । सर्वान्कामान्पैन्ये । १५। सौभाग्यं भाग्ये ।१६। धनमार्यमणे । १७ । ज्ञातिष्ठयं हस्ते । १८ । रूपवतः सुतांस्त्वाष्ट्रे। १९ । वाणिज्यसिद्धिं स्वाती । २० । कनकं विशाखासु । २१ । मित्राणि मैत्रे । २२ । राज्यं शाके । २३ । कृषि मूले । २४ । समुद्रयानसिद्धि- माप्ये । २५। सर्वान्कामान्वैश्वदेवे । २६ । श्रेष्ठयमभि. जिति । २७ । सर्वान्कामाञ्छ्वणे । २८ । लवणं वासवे । २९ । आरोग्यं वारुणे । ३० । कुप्यद्रव्यमाजे । ३१ । गृहमाहिर्बुधये । ३२ । गाः पौष्णे । ३३ । तुरङ्गमा- श्विने । ३४ । जीवितं याम्ये । ३५ । गृहं सुरूपा स्त्रियः प्रतिपदि । ३६। कन्यां वरदां द्वितीयायाम् । ३७। 10. ब्रह्मवर्च v. 14. स . LXXVIII, 5. जीवे Civ. 15 पैने 12.25-58 om.v. 10. सौम्यं मृगशिरः। तस्मिन्ब्रह्मवर्चस्यं ब्रह्मतेजः। ओजो वा॥ 11. कर्मणामहिकानां सिद्धिः फलप्राप्तिः । शौर्य वा। रौदमार्दा ॥ 14. सा- माश्लेपास्तत्र शोभाम्... 18. ज्ञातिषु सपिण्डेषु ज्ञातिश्रेष्ठत्वम् ॥ 29... लवणं लवण क्रियासिद्धि !... 37. वादामभीष्टप्रदाम् । कन्या जामा छ ।

·॥ विष्णुस्मृतौ ७८ ।। ७६॥ सर्वान्कामांस्तृतीयायाम् ।,३८ । पशूश्चतुर्थ्याम् । ३९ । सुरूपान्सुतान् पञ्चम्याम् । ४०। द्यूतविजयं षष्ठयाम् । ४१ । कृषि सप्तम्याम् ।४२। वाणिज्यमष्टम्याम् । ४३ । पशून्नवम्याम् । ४४ । वाजिनो दशम्याम् । ४५ । ब्रह्म- वर्चस्विनः पुत्रानेकादश्याम् । ४६ । कनकरजतं द्वाद- श्याम् । ४७। सौभाग्यं त्रयोदश्याम् । ४८। सर्वका- मान्पश्चदश्याम् । ४९ । शस्त्रहतानां श्राद्धकर्मणि चतु- दशी शस्ता । ५० । अपि पितृगीते गाथे भवतः । ५१ । अपि जायेत सोऽस्माकं कुले कश्चिन्नरोत्तमः । प्राट्काले ऽसिते पक्षे त्रयोदश्यां समाहितः ॥५२॥ मयूत्कटेन यः श्राद्धं पायसेन समाचरेत् । कार्तिकं सकलं मासं प्राक्छाये कुञ्जरस्य च ॥५३॥ ७८॥ अथ न नक्तं गृहीतेनोदकेन श्राद्धं कुर्यात् । १ । 40, 41 T. and C. om. Vils LXXIX,1-12 om. v. 40 श्रियं पञ्चम्याम् | C. 42.कृषि कृषिफरम् ॥ 43. वाणिश्यं फयविक्रयफलम् ॥ 53... कात्तिक सरलं मासं... य. भादं दधात् । मोऽप्यस्मस्कुले जायतेति कालान्तरमपि पिग्रमीष्टमुरुम् ।...प्राधि पाया प्रारलायं ... प्राचाया पापराहे मपति ! समापि पितरो मधुपायमेन सामिपन्ति ।...

·॥ विष्णुस्मृतौ ७६ ॥ .१७१ कुशाभावे कुशस्थाने काशान्दू या दद्यात् । २। वासो- ऽथे कार्पासोत्थं सूत्रम् । ३ । दशां विवर्जयेद्यद्यप्यहत- वस्त्रजा स्यात् । ४ । उग्रगन्धीन्यगन्धीनि कण्टकिजानि रक्तानि च पुष्पाणि ।५। शुक्लानि सुगन्धीनि कण्टकि- जान्यपि जलजानि रक्तान्यपि दद्यात् । ६ । वसां मेदं च दीपार्थे न दद्यात् । ७१ धृतं तैलं वा दद्यात् । ८ । जीवजं सर्वधूपार्थे न दद्यात् । ९ । मधुघृतसंयुक्तं गुग्गुलं दद्यात् । १० । चन्दनकुङ्कुमकर्पूरागुरुपद्मकान्यनुलेपनार्थे । ११ । न प्रत्यक्षलवणं दद्यात् । १२ । हस्ते न च , घृतव्यञ्जना- दि। १३ । तैजसानि पात्राणि दद्यात् । १४ । विशेपतो राजतानि । १५। खड्नकुतपकृष्णाजिनतिलसिद्धार्थका- क्षतानि च पवित्राणि रक्षोनानि च निदध्यात् । १६ । 8. वाससो C25 कण्टकितानि 11-9, क्ण्टकिजातानि C,2, कण्टकिजानि Ap. See 6, and LXVI, 7, 8. Arrangement of the following sections in y: LXXX, 2-14; LXXXI, 3-15; LXXIX, 13-42; LXXX,1 (excepting प्रीयन्ते ), Lxxx, i, 15-LXXXI, 23 (LAXXI, 3-15 being repeated ). 16 चेति दधात् । C. 9. LXXIX, 3. चासोऽभावे तरकार्य कार्पाससंभवं सूत्रं देयम् ।... जीवज नखशृङ्गादि ।... 13....आदिशब्दाइधिपायसादि च। हस्ते न देयं किंतु दादिना ।... 16. पार्णराजतताम्रपात्राणि...एतानि पवित्राणि । रोनानि वक्ष्यमाणानि ।...

·१७२ ॥ विष्णुस्मृतौ ६ ॥८॥ पिप्पलीमुकुन्दकभूस्तृणशिग्रुसर्षपसुरसासर्जकसुवर्चलकू- प्माण्डालाबुवार्ताकुपालक्योपोदकीतण्डुलीयककुसुम्भ- पिण्डालुकमहिषीक्षीराणि वर्जयेत् । १७ । राजमापम- सूरपर्युपितकृतलवणानि च ।१८। कोपं परिहरेत् । १९ । नाश्रु पातयेत् । २० । न त्वरां कुर्यात् । २१ । घृतादिदाने तैजसानि पात्राणि खड्गपात्राणि फल्गुपात्रा- णि च प्रशस्तानि । २२ । अत्र च श्लोको भवति । २३ । सौवर्णराजताभ्यां च खागेनौदुम्बरेण च । दत्तमक्षय्यतां याति फल्गुपात्रेण चाप्यथ ॥ २४ ॥७९॥ तिलैहियवर्मापैरद्भिर्मूलफलः शाकैः श्यामाकः प्रियङ्गुभिर्नीवारैर्मुद्गर्गोधूमैश्च मासं प्रीयन्ते । १। द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन । २ । त्रीन्हारिणेन । ३। चतुरश्चौ- रमेण । ४ । पश्च शाकुनेन । ५। पछागेन । ६ । सप्त रौरवेण । ७। अष्टौ पातेन । ८1 नव गावयेन । ९। दश माहिपेण ।१०। एकादश तूपरेणाजेन । ११ । 17, पालश्योपोटकी० CH. 24. खड्गेनी० C". LXXX, Il. एकादश कौमण । 18. मं कृत्रिमं स्पणम् ।... 22. भादिशग्दादयानदधिपायसादि ।... 24. श्रौदुग्यरं साम्रम् ।... LXxx, 1. मरस्याः सिंहतुण्डकादयः ।... 5. शकुन: पक्षी लायातिरिकादिर्मचयः ॥

·॥ विष्णुस्मृतौ ८० ॥ ८१ ॥ संवत्सरं गव्येन पयसा तद्विकारैर्वा । १२ । अन पितृ- गीता गाथा भवति । १३ । कालशाकं महाशल्क मांसं वाणसस्य च । विपाणवा ये खड्गास्तांस्तु भक्षामहे सदा ॥ १४ ॥८॥ नान्नमासनमारोपयेत् । १।न पदा स्पृशेत् ।२।। नावक्षुतं कुर्यात् । ३ । तिलः सर्षपर्वा यातुधानान्विस- र्जयेत् । ४ । संवृते न श्राद्धं कुर्यात् । ५। न रजस्वलां पश्येत् । ६ । न श्वानम् ।७। न विड्वराहम् । ८ । न ग्रामकुकुटम् । ९ । प्रयत्नाच्छाद्धमजस्य दर्शयेत् । १० । अनीयु मणाश्च वाग्यताः । ११ । न वेष्टितशिरसः । १२ । न सोपानकाः । १३ । न पीठोपहितपादाः ।१४॥ न हीनाङ्गाधिकाराः श्राद्धं पश्येयुः । १५ । न शुद्राः ।१६। न पतिताः । १७ । तत्कालं ब्राह्मणं ब्राह्मणानु- 14. वाघ्रीणसस्य VI-4 CIN. See, however, M, III, 2717 Y. I, 259, Apast. II, 17, 3; Gaut XV, 15. खड्गा आसूर्य तांस्तु भुमहे ॥ VI-N. LXxx], 3-22 om. Vi- CIRS but 23 is marked २३ in Vi-3, just as it is in V4. 13. सोपानस्क: सापान . ... LXXXI, G. कर्ता भोक्ता चोदक्यों न पश्येत् । 18. श्राद्धकाळे समागतं ब्राह्मणं संन्यासिनं वा नियुताश्चेदनुमन्येयुस्तदा तमपि भोजयेत् ।।

·M । विष्णुस्मृतौ ८१ ॥८॥ मतेन वा भिक्षुकं भोजयेत् । १८ । हविर्गुणान्न ब्राह्मणा युर्दात्रा पृष्टाः । १९॥ यावदुष्णं भवत्यन्नं यावद्भुञ्जन्ति वाग्यताः । तावदश्नन्ति पितरो यावश्नोक्ता हविर्गुणाः ॥ २० ॥ सार्ववर्णिकमन्नाद्यं संनीयाप्लाव्य वारिणा । समुत्सृजेमुक्तवतामग्रतो विकिरन्भुवि ॥ २१॥ असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम् । उच्छिष्टं भागधेयं स्यादर्भपु विकिरश्च यः ॥ २२ ॥ उच्छेपणं भूमिगतमजिमस्याशठस्य च । दासवर्गस्य तत्पित्र्ये भागधेयं प्रचक्षते ॥ २३ ॥ ८१ ।। देवे कर्मणि ब्राह्मणं न परीक्षेत । १ । प्रयत्नात्पिश्ये परीक्षेत । २। हीनाधिकागान्विवर्जयेत् । ३ । विकर्म- 18. पूजपेत् । V. 22. रोगिणा कुलयोपिताम् । Vir. See N.'' gloss, which seems to be an erroneous interpretation of the reading minat quatrerara, which is found M. III, 245 21. सायंवर्णिकं सर्वजातीयमनमापशब्दाडाकादिकमप्यादाय जलेना- प्टाम्प मुक्तवतामने मुधि न पाने विकिरणपिदायेन पातपेत् ॥ 22. विकिर• देवता भाद।... योऽयमुनो विकिरो पच भोजनावशिष्टं विप्राणो सदुमय. मनुपनीताना कुषीणां च पिताना मागधेयम् ।... LXXXII, 4. पुतिरगति विस्वं कम फिर्म ।...

·॥विष्णुस्मृतौ ८२॥ १७५ स्थांश्च । ४ । वैडालंब्रतिकान् । ५। वृथालिङ्गिनः । ६ । नक्षत्रजीविनः ।७। देवलकांश्च ।८। चिकित्सकान् ।९। अनूढापुत्रान् । १०। तत्पुत्रान् । ११ । बहुया- जिनः। १२ । ग्रामयाजिनः । १३ । शूद्रयाजिनः। १४ । अयाज्ययाजिनः । १५ । व्रात्यान् ।१६। तद्याजिनः ।१७। पर्वकारान् । १८ । सूचकान् । १९ । भृतकाध्या- पकान् । २० । भृतकाध्यापितान् । २१ । शूद्रान्नपुष्टान् । २२ । पतितसंसर्गान् । २३ । अनधीयानान् । २४ । संध्योपासनभ्रष्टान् । २५ । राजसेवकान् । २६ । ननान् । २७ । पित्रा विवदमानान् । २८ । पितृमातृगुर्वग्नि- स्वाध्यायत्यागिनश्चेति । २९ । ब्राह्मणापसदा येते कथिताः पङ्क्तिदूषकाः । एतान्विवर्जयेद्यनाच्छ्राद्धकर्मणि पण्डितः ॥ ३० ॥ ८२ ॥ LXXXII, 25. संध्योपासनाननुस्थान् । C. 28. om. CP T. and C. om V.; विवदमानानपि । 7. 30. विवर्जयेरछेपा- छाद्ध. 01-3; विवर्जयेचापि श्राद० . 6. पृथा शास्त्रातिक्रमेण लिङ्गं संन्यास्याचाश्रमचिह्न येषां ते।... 15. अयाज्याः पतितादयः ।. 16. संस्कारहीनान् ॥ 22. निरन्तरं शुद्धान- भोजिनः ॥ 24. येऽधीतमपि वेदं प्रत्यहं नाधीयन्ते तान् ॥ 30. माझ. गेम्यो ऽपसदा बहिष्कृता अत एव पतिदूषकाः कथिसाः पूर्वविभिः ।...

·। विष्णुस्मृती ८३ ॥४॥ अथ पङ्क्तिपावनाः ।१।- त्रिणाचिकेतः ।२। पश्चाग्निः । ३ । ज्येष्ठसामगः । ४। वेदपारगः ।५। वेदाङ्गस्याप्येकस्य पारगः।६। पुराणेतिहासव्याकरण- पारगः।७। धर्मशास्त्रस्याप्येकस्य पारगः । ८। तीर्थ- पूतः।। यज्ञपूतः।१०। तपःपूतः ।११। सत्यपूतः । १२ । मन्त्रपूतः । १३ । गायत्रीजपनिरतः । १४ । ब्रह्मदेयानुसंतानः । १५। त्रिसुपर्णः ।१६। जामाता । १७ । दौहित्रश्चेति पात्रम् । १८ । विशेपेण च योगिनः । १९ । अत्र पितृगीता गाथा भवति । २० । अपि स स्यात्कुलेऽस्माकं भोजयेद्यस्तु योगिनम् । विप्र श्राद्धे प्रयत्नेन येन तृप्यामहे वयम् ॥ २१ ॥८॥ न म्लेच्छविषयेश्राद्धं कुर्यात् ।१शन गच्छेन्म्लेच्छ- विपयम् । २। LXXXIII, 18. पात्रम् om.03; दाता । V. Ap. has पात्रम. 19-21, and LXXXIV, excepting a few fragments, om. v. 21. अये C. LXXXIII, 2. बिनाचिकेतं चयनं कृतवानसौ निगाधिकेतः । त्रिगाचिकेतसंशं यजुर्वेदमागं तमूतपूर्वकमधीतेऽसौ वा ॥ 18. मन्त्रैर्विष्ण्वा दिसत्यनित्यं जः पूतः ।... 15. ग्रहदेयं घेदाध्यापनं ( • श्ययनं VI-3) सदुपरपितः संतानः परंपरा यस्येति । त्रिपुरषाध्यापकैति यावत् ॥ 16 निमुपर्ण यजुभांगविशेषमधीतेऽसौ । तथा निः सुपर्गे चितिं कृतमानसी पा ॥ LXXXIV. 1. यषयमाणदेवो म्लेर देशे" 2. विना म्हेप्यदेवो न गग्देत् । तीर्थयात्रा ·१७७ ।। विष्णुस्मृतौ ८४॥५ परनिपानेष्वपः पीत्वा तत्साम्यमुपगच्छतीति ॥३॥ चातुर्वर्ण्यव्यवस्थानं यस्मिन्देशे न विद्यते । सम्लेच्छदेशो विज्ञेय आर्यावर्तस्ततः परः ॥ ४ ॥८४॥ अथ पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धम् । १। जप्यहोमतपांसि च।२। पुष्कर लानमात्रात्सर्वपापेभ्यः पूतो भवति ।। एवमेव गयाशी ।४।वटे । ५। अमरकण्टकपर्वते । ६। वराहपर्वते । ७। यत्र कचन नर्मदातीरे । ८। यमुना- तीरे । ९ । गङ्गायां विशेषतः । १० । कुशावर्ते । ११ । विन्दुके । १२ । नीलपर्वते । १३ । कनखले । १४ । कुन्जाने । १५ । भृगुतुङ्गे । १६ । केदारे । १७ । महा. LXXXV. 1. पुष्करेषु श्राद्धम् | Ch; पुष्करेषु यच्छ्राद्धम् । r. 4 गयाशीर्षे and 5 om. v. 5. अक्षयवटे CI. From the c. 12. बिल्वके CHAV. See the C 15 कुजाने। C. 3. परे चातुर्वर्ण्यवहिप्कृता म्लेच्छास्तेषां निपाने जलाशये लात्वा पीरवा तत्साम्यं प्रामोति ।... साम्यं च यावजीवाभ्यासविषयम् । सकृत्...आप- स्तम्बेनोक्तं ज्ञेयम् ।... LXXXV, 5...अक्षयवटे ॥ 7. वराहाकारे पर्वतविशेपे ॥ 11. कुशावर्तव्यम्बकगिरिस्थो गोदावरीप्रभवः ॥ 12. बिन्दुको दक्षिणदेशस्थतीर्थविशेषः। बिल्वक इति पाठेऽपि तत्रैव सः ॥ 14. कनखलमुत्तरपर्वतस्थं त्र्यम्बकस्थं च ॥ 15. कुब्जाम्रमुस्कलदेशस्थ क्षेत्रं गङ्गाद्वारस्थं वा ॥ 16. भृगुतुझोऽमरकण्टकसमीपस्थो विन्यपादः ॥ 17. केदार उत्तरपर्वतस्थः॥ १२ ·१५८ ॥ विष्णुस्मृतौ ८५॥ लये । १८ । नडन्तिकायाम् । १९ । सुगन्धायाम् । २० । शाकम्भर्याम् । २१। फल्गुतीर्थे । २२। महागङ्गायाम् । २३ । बिहलिकाग्रामे । २४ । कुमारधारायाम् । २५ । प्रभासे । २६ । यन्त्र कचन सरस्वत्यां विशेषतः । २७ । गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसंगमे । सततं नैमिपारण्ये वाराणस्यां विशेषतः ॥२८॥ अगस्त्याश्रमे । २९। कण्वाश्रमे । ३०॥ कौशिक्याम् ।३१। सरयूतीरे । ३२। शोणस्य ज्योतिपायाश्च संगमे । ३३ । श्रीपर्वते । ३४। कालोदके । ३५ । उत्तरमा- नसे । ३६ । वडवायाम् । ३७ । मतवाप्याम् । ३८ । 24. निहलिकाधमे C.See the c. 28 is divided into five Satras by N.; but the Mitaksharà quotes it as a S'loka. 18. महालयः पर्वतविशेषः ॥ 19. नडन्तिका [ नदिन्तिका ] मधभियु. तोम्यो शेया ॥ 20. सुगन्धा नदी सौगन्धिकनासमीपस्था ॥ 22. फरगु. तीर्थ गयास्थम् ॥ 24. निहलिकाप्रामः गालप्रामः । तण्डलिकाश्रम इति वा पाठः ॥ 25. काश्मीरदेशे कौनपर्वते कुमारशक्तिप्रहारेण जलधारा निर्गतास्ति सा फुमारधारा तस्याम् । दक्षिणसमुद्र इपुपातग्रे पा ॥ 26. द्वारकासमीपे प्रभासतीयम् ॥ 29. अगस्त्यानमः पुष्करसमीपे सरस्वती. तीरे ।... दक्षिणदेते स्वामिस्थाने या 30. फग्धाश्रमो मालिनीतीरे ॥ 33...तयोः संगमो विध्यमध्ये । सोणज्योतीरययोरिसि पाटेऽपि तव ।। 34. धीपर्यतो दरिगदेवरपः श्रीशैलो मक्षिकानस्थानम् ॥ 35. कालो. ६ पागुनस्लीयविदोपः ।... 35. उत्तरमाममं केदारोत्तरपर्वतस्थम् । 37. यावा हीविरोरो दपिगीतमा 1 38. मसापी गपादपिगमागस्या ।

·॥ विष्णुस्मृतौ ८५॥ १७६ सप्ताऐं । ३९ । विष्णुपदे । ४० । स्वर्गमार्गपदे । ४१ । गोदावर्याम् । ४२ । गोमत्याम् । ४३ । वेत्रवत्याम् ।४४। विपाशायाम् । ४५॥ वितस्तायाम् ।४६। शतद्वतारे।४७। चन्द्रभागायाम् । ४८। ईरावत्याम् । ४९ । सिन्धो- स्तीरे । ५० । दक्षिणे पञ्चनदे । ५१। औसजे । ५२ । एवमादिष्वधान्येषु तीर्थेषु । ५३ । सरिद्वरासु । ५४ । सर्वेष्वपि स्वभावेषु । ५५ । पुलिने । ५६। प्रस्रवणेषु । ५७ । पर्वतेपु । ५८ । निकुञ्जपु । ५९ । वनेषु । ६० । उपवनेषु । ६१ । गोमयेनोपलिप्तेषु गृहेषु । ६२ । मनो- ज्ञेषु । ६३ । अन च पितृगीता गाथा भवन्ति । ६४ । कुलेऽस्माकं स जन्तुः स्यायो नो दद्याजलाञ्जलीन् । नदीषु बहुतोयासु शीतलासु विशेषतः ॥ ६५ ॥ अपि जायेत सोऽस्माकं फुले कश्चिन्नरोत्तमः। गयाशीर्षे वटे श्राद्धं यो नः कुर्यात्समाहितः ॥ ६६ ॥ 52. भोसले VI+N.; भौजसे CPr. 62, गोमयलिटेषु । C. 39. सप्तार्य सप्तर्षितीर्थम् ॥ 40. विष्णुपदं गयामध्यस्थितम् ॥ 41. स्वर्गमार्गो रथमार्ग इति पदशाला... 51. कृष्णावेणातुगभदाकोणानां पञ्चाना। नदीनां समाहारदेशे ॥ 52. औसजं शूर्पारक दक्षिणदेशस्थ तीर्थम् ॥ 55, स्वभावा रघुनाथश्नीकृष्णादीनां जन्मस्थानानि तेष्वपि सर्वेषु ।। 59. निकुञा वृन्दावनवानि । भगवरक्रीडास्थानानि लतागृहाणि ॥ 63. मनोज्ञास्तुलसीचस्वरादयः ॥ 65...शीतला हिमवत्प्रभवाः ।...

·१८० ॥ विष्णुस्मृतौ ८५ ॥ ८६॥ एष्टव्या बहवः पुत्रा योकोऽपि गयां व्रजेत् । यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृपमुत्सृजेत् ॥६७॥८॥ अथ वृषोत्सर्गः।१। कार्तिक्यामाश्वयुज्यां वा ।। तवादावेव वृपमं परीक्षेत ।३। जीवद्वत्सायाः पय- स्विन्याः पुत्रम् । ४ । सर्वलक्षणोपेतम् ।५ । नीलम् । ६ । लोहितं वा मुखपुच्छपादशृङ्गशुक्लम् । ७। यूथस्याच्छा दकम् । ८। ततो गवां मध्ये सुसमिद्धमग्निं परिस्तीर्य पौष्णं चर्स पयसा अपयित्वा पूपा गा अन्वेतु न इह रतिरिति च हुत्वा वृषमयस्कारस्त्वयेत् ।९। एक- स्मिन्पार्वे चक्रेणापरस्मिन्पार्वे शूलेन । १० । अङ्कितं च हिरण्यवर्णा इति चतसृभिः शं नो देवीरिति च लापयेत् । ११ । लातमलंकृतं लातालंकृताभिश्चतसृभि- र्यत्सतरीभिः सार्धमानीय रुद्रान्पुरुपसूक्तं कूष्माण्डीव LXXXVI, 9. रतिर् all; रहिर् Ap. and Kath. Gujhyas, 11. देवीति V- CHAV, देवीरिति N. Ap. See Rigy. A, 9, 4. 67. यहूना पुराणा मध्ये एकेनापि गयानाद्धकरणे पितृमुक्तिर्भवति... LXXXVI, 5... लक्षणान्पङ्गानि तैः सर्वेयुकम् ।... 9...गयां मध्ये गोष्ट इति देशविधिः ।... आहुतियं हुवा... 10. दक्षिणयाही पक्रेण पामरिफजि ग्रिशूलेन... 12... रुदानमरते रुद्र दवानुवाकान् ।... मन्पर इत्येका ·. .: विष्णुस्मृतौ ८६॥ जपेत् ।।१२। पिता वत्सानामिति वृषभस्य दक्षिणे कर्णे पठेत् । १३ । इमं च । १४ । वृपो हि, भगवान्धर्मश्चतुष्पादः प्रकीर्तितः । वृणोमि तमहं भक्त्या स.मे रक्षतु सर्वतः ॥ १५ ॥ - एतं युवानं पति वो ददामि . तेन क्रीडन्तीश्वरत मियेण । मा हास्महि प्रजया मा तनूभि- र्मा रधाम द्विपते सोम राजन् ॥ १६ ॥ वृपं वत्सतरीयुक्तमैशान्यां कारयेद्दिशि। होतुर्वस्त्रयुगं दद्यात्सुवर्ण कांस्यमेव च ॥ १७ ॥ अयस्कारस्य दातव्यं वेतनं मनसेप्सितम् । 18. वत्सेति VI-CHAV Ap:; पिता वरसेति काठकीयो मन्त्रः N. See Kath XIII, 9; Kath. Grihyas., etc.. 16. ददाम्य and are V1-4 C1,2, Ap. The-Kath. Gțihyas. has the same, readings; but the Atharya and Taittiriya (III. 3, 9, 1) Samhitas [ see also the Grihyashtras of Påraskara ( III, 9, 6 ) and Sảnkhâyana ( III, 11, 14 )] have ददामि तेन and चरत. महामाह C. 16... हे राजन्...वयं प्रजया संतत्या तनूभिस्तच्छरीरैश्च मा हास्महि मा ह्यसक्का भवेम द्विपते शत्ररे च भवेम ॥ (हे सोम राजन्वयं प्रजया पुत्रादिकया मा हास्महि प्रजया शून्या मा भूम... तथा तनूभिः शरीरैर्मा हास्महि दीर्घायुषः स्यामे- स्यर्थः ।... Devapāla). मारधाम मा वश्या ·१२ ॥ विष्णुस्मृतौ ८६॥७॥ भोजनं बहुसपिष्कं ब्राह्मणांश्चात्र भोजयेत् ॥ १८ ॥ उत्सृष्टो वृपभो यस्मिन्पिवत्यथ जलाशये। जलाशयं तत्सकलं पितॄस्तस्योपतिष्ठति ॥ १९ ॥ शृङ्गेणोल्लिखते भूमि यत्र कचन दर्पितः। पितॄणामन्नपानं तत्मभूतमुपतिष्ठति ॥ २० ॥ ८६ ॥ अथ वैशाख्यां पौर्णमास्यां कृष्णमृगाजिनं सुवर्णशृङ्गं रौप्यखुरं मौक्तिकलाङ्गुलभूषितं कृत्वा आविके च वस्त्रे प्रसारयेत् । १ । ततस्तिलैः प्रच्छादयेत् । २। सुवर्णना- भिं च कुर्यात् । ३ । अहतेन वासोयुगेन प्रच्छादयेत् । ४ । सर्वगन्धरत्नेश्वालंकृतं कुर्यात् । ५। चतसृषु दिक्षु चत्वारि तैजसानि पात्राणि क्षीरदधिमधुघृतपूर्णानि नि- धायाहिताग्नये ब्राणायालंकृताय वासोयुगेन प्रच्छा- 20. अधितिष्ठति ॥ V"; उपतिष्ठति ॥ VISOR Ap. N. has fagfa in V", glagla in 71-s. LXXXVII, 1. RM ससुर Vf but see the C. घने च Com. v. 6. तेजसपाग्राणि CPr. 18 भयिन.... येतनं प्रभूतपृतमोजनं च दद्यात् । एतस्कर्मसाद्गु. श्रीमाह्मणान्मोजयेत् ।... 19. तस्योरनष्टः पितनुपतिष्ठति... LIXXVII, 1... दासीवगिंदमघटिताद्वयं पञ्चपलरोय. पटिनचतुपुरम् । .. 3....सुपर्णनाभिं नेग्रे च कुर्यादयसमन्विते । इति 6. पूर्णविधतुर्दितु तैजसानि ताम्ररीप्यास्यसोयामि... पात्रागि... प्रमेग पीरादिभिश्तुभिः पूर्णानि निधायामिहोनिगे विमाय पाय हाम्दात् ।।

·॥ विष्णुस्मृती८७1८1८ दिताय दद्यात् । ६ । अत्र च गाथा भवन्ति ।। यस्तु कृष्णाजिनं दद्यात्सखुरं शृङ्गसंयुतम् । तिलः प्रच्छाद्य वासोभिः सर्वरनरलंकृतम् ॥ ८ ॥ ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना। चतुरन्ता भवेदत्ता पृथिवी नात्र संशयः ॥९॥ कृष्णाजिने तिलान्कृत्वा हिरण्यं मधुसर्पिपी। ददाति यस्तु विप्राय सर्व तरति दुष्कृतम् ॥१०॥८७॥ अथ प्रसूयमाना गौः पृथिवी भवति । १। तामलं- कृतां ब्राह्मणाय दत्त्वा पृथिवीदानफलमामोति ।२। अत्र गाथा भवति ।। सवत्सारोमतुल्यानि युगान्युभयतोमुखीम् । दत्त्वा स्वर्गमवानोति श्रद्दधानः समाहितः ॥ ४ ॥८॥ मासः कार्तिकोऽग्निदेवत्यः।१। अग्निश्च सर्वदेवानां मुखम् । २। तस्मात्तु कार्तिक मासं बहिलायी गाय- त्रीजपनिरतः सकृदेव हविष्याशी संवत्सरकृतात्पापा- त्पूतो भवति । ३ । LXXXIX, 3. Vf inserts जितेन्द्रियो after बहि.नायी; but this word must have crept in from 4. वस्त्रयुग्मेनाच्छादितायोदकपूर्व च पुच्छे दद्यात् ।... 9... धनुरुदधिवेला- वलयिता पृथ्वी .. LXXXVIII, 4. सवत्साया गोर्यावन्ति रोमाणि तरसमसंख्यानि युगानि... .

·१८४ ॥ विष्णुस्मृतौ ८६ ॥ कार्तिकं सकलं मासं नित्यस्तायी जितेन्द्रियः। जपन्हविष्यभुग्दान्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ४ ॥८॥ मार्गशीर्ष शुक्लपञ्चदश्यां मृगशिरसा युक्तायां चूर्णि- तलवणस्य सुवर्णनाभं प्रस्थमेकं चन्द्रोदये ब्राह्मणाय प्रदापयेत् । १। अनेन कर्मणा रूपसौभाग्यवान भिजा- यते। २। पौषो चेत्पुष्ययुक्ता स्यात्तस्यां गौरसर्पपकल्को- द्वर्तितशरीरो गव्यघृतपूर्णकुम्भेनाभिषिक्तः सर्वोपधिभिः सर्वगन्धः सर्वबीजैश्च स्नातो घृतेन भगवन्तं वासुदेवं स्लापयित्वागन्धपुष्पधूपदोपनैवेद्यादिभिश्चाभ्यर्च्यवैषणवैः शाहिस्पत्यैश्च मन्त्री पावके हुत्वा ससुवर्णेन घृतेन ब्राह्मणान्स्वस्ति वाचयेत् । ३ । वासोयुगं करें दद्यात् ।४। 4 दाता C. XC, 1. मृगशिर संयुक्तायां Civ. 3. पायक VI-4 Ap:; अग्नी N. 1 गायत्री जपन् LXXXIX, 2. अग्निमुग्या ये देश इति ॥ 4 नित्यमविच्छेदेना. हगोदये सानशीलो चाहोन्द्रियजयी XC, 1. पि. एस्य स्वणस्य प्रस्थं पोहशपलं सुवर्णः पोडशमापो नाभी ममै यस्य तं चन्द्रोदयकाले विप्राय विधिना दद्यात् ।। 3... गोघृतेन कुम्भपरिमिते. नाभिपित साप.... घाराजश्व वैष्णवैरिदं मिणु. विचाम इस्यादिभिः। शाम्रातारमिन्द्र मिरयादिभिः। बाहस्पत्यतिस्पते अति यदर्य इत्यादिभिश्चकारास्विष्टयन्मन्ग्रेग चानी हुवा समुवर्ण घृतं निम्यो ब्राह्मणेभ्यो दपाते च स्वस्तीति प्रतिपक्षीयुः ॥ 4. होमक... घात'...

·॥ विष्णुस्मृतौ १० ॥ अनेन कर्मणा पुष्यते । ५ । माघी मघायुता चेत्तस्यां तिलैः श्राद्धं कृत्वा पूतो भवति । ६ फाल्गुनी फल्गुनी- युता चेत्स्यात्तस्यां ब्राह्मणाय सुसंस्कृतं स्वास्तीर्ण शयनं निवेद्य भार्या मनोज्ञा रूपवती द्रविणवती चामोति ।७। नार्यपि भर्तारम् । ८। चैत्री चित्रायुता चेत्तस्यां चित्रवस्त्रमदानेन सौभाग्यमामोति । १। वैशाखी वि. शाखायुता चेत्तस्यां ब्रामणसप्तकं क्षौद्रयुक्तस्तिलः संत धर्मराजानंप्रीणयित्वा पापेभ्यः पूतो भवति । १०॥ ज्यैष्ठी ज्येष्ठायुता चेत्स्यात्तस्यां छोपानप्रदानेन गवा- धिपत्यं प्रामोति ।११। आपाढ्यामपाढायुक्तायामन्न- पानदानेन तदेवाक्षय्यमामोति । १२ । श्रावण्यां श्रव- णयुक्तायां जलधेनु सानां वासोयुगाच्छादितां दत्वा स्वर्गमानोति । १३ । प्रौष्ठपद्यां प्रौष्ठपयुक्तायां गोदानेन सर्वपापविनिर्मुक्तो भवति ।१४। आश्वयुज्यामश्विनी- गते चन्द्रमसि घृतपूर्ण भाजनं सुवर्णयुतं विप्राय दत्त्वा 6 भवति पूत । 17 फाल्गुनी स्यात् om V4. 23 स-XCIV, 8 धर्म us wanting inv two leaves having been lost 11 चेत्तस्याC12 8 नार्यपि चेदुराविधिना शय्या ददाति तदोसगुणविशिष्ट भर्तार प्राप्नोति ॥ 10 वैशाख्या विशाखायोगे सप्त विमान्धर्मराजनीतये मधु- मिश्रास्तिष्टान्भोजयित्वा पापेभ्यो मुच्यते ॥ 11... गोमान्भवति ।

·१८६ ॥ विष्णुस्मृतौ १०॥ दीप्ताग्निर्भवति । १५ । कार्तिकी कृत्तिकायुता चेत्स्या- त्तस्यां सितमुक्षाणमन्यवर्ण वा शशाङ्कोदये सर्वसस्य- रत्नगन्धोपेतं दीपमध्ये ब्राह्मणाय दत्त्वा कान्तारभयं न पश्यति । १६ । वैशाखशुक्लतृतीयायामुपोषितोऽक्ष- तैर्वासुदेवमभ्यर्च्य तानेव हुत्वा दत्त्वा च सर्वपापेभ्यः पूतो भवति । १७ । यच तस्मिन्नहनि प्रयच्छति तद. क्षय्यमामोति।१८ पौष्यांसमतीतायां कृष्णपक्षद्वादश्यां सोपवासस्तिलः लातस्तिलोदकं दत्त्वा तिलासुदेव- मभ्यर्च्य तानेव हुत्वा दत्त्वा भुक्त्वा च पापेभ्यः पूतो भवति । १९ । माध्यां समतीतायां कृष्णद्वादश्यां सोप. वासः श्रवणं प्राप्य वासुदेवाग्रतो महावर्तिद्वयेन दीप- द्वयं दद्यात् । २० । दक्षिणपाधैं महारजनरक्तेन समग्रेण वाससा घृततुलामष्टाधिका दत्त्वा । २१ । वामपार्क तिलतैलतुलां साष्टां दत्त्वा श्वेतेन समग्रेण याससा ।२२। 16. भयं नरपति C. 23. एतरकृया कृाकृरयो यस्मिन्...स तोमावलो .. 17... यधैर्भगवन्तं संपूज्य ययानेय यासुदेववादशातरेणाष्टोत्तरसहसं पानं या हुया प्राझगाय घ दप्पोक्तम्या पापेभ्यो मुच्यते ॥ 18. यष सुपर्णरंगनादि सहिने दवातदपय्यं भवति ।... 19... निरीः प्रावा विसः पिशमन पिया... 20... देवाप्ने पक्षमागलपगपतिदपेन दीपा घा भगवते दपात् ॥ 21... मदन पासमा... अष्टोसाशताल- परिमिसनमापिनेनेक दीपयेत् ॥

·॥ विष्णुस्मृती १० १३१॥ एतत्कृत्वा यस्मिन्त्राष्ट्रेऽभिजायते यस्मिन्देशे यस्मिन्कुले तत्रोज्ज्वलो भवति । २३ । आश्विनं सकलं मासं त्रा- मणेभ्यः प्रत्यहं घृतं प्रदायाश्विनी प्रीणयित्वा रूप- भाग्भवति । २४ । तस्मिन्नेव मासि प्रत्यहं गोरस- ब्राह्मणान्भोजयित्वा राज्यभाग्भवति । २५ । प्रतिमासं रेवतीयुते चन्द्रमसि मधुघृतयुतं रेवतीप्रीत्यै परमानं ब्राह्मणान्भोजयित्वा रेवती प्रीणयित्वा रूपस्य भागी भवति । २६ । माघे मासेऽग्निं प्रत्यहं तिलै त्वा सघृतं कुल्माषं ब्राह्मणान्भोजयित्वा दीप्ताग्निर्भवति । २७ । सर्वा चतुर्दशी नदीजले स्नात्वा धर्मराजानं पूजयित्वा सर्वपापेभ्यः पूतो भवति । २८ । यदीच्छेद्विपुलान्भोगांश्चन्द्रसूर्यग्रहोपगान् । प्रातःलायी भवेन्नित्यं द्वौ मासौ माघफाल्गुनौ ।२९।९०१ अथ कूपकर्तुस्तत्प्रवृत्ते पानीये दुष्कृतस्या विन- श्यति ।१। तडागकृन्नित्यतृप्तो वारुणं लोकमश्नुते । २। 24. प्रदद्याद. C,2. 26. रूपभाग्भवति । 25... दधिदुग्धादिभिर्गव्यर्विप्रनयं संभोज्य राज्यमानोति ॥ श. श्रीविप्रान्सभोज्य दीप्तौदर्यानिर्भवति ॥ XCI, 2... नित्यं पिपामारहि- तो वरुगलोकं प्रामोति ॥

·२८९ । विष्णुस्मृतौ ।१।। जलपदः सदा तृप्तो भवति ।३। वृक्षारोपयितु- वृक्षाः परलोके पुत्रा भवन्ति । ४ । वृक्षपदो वृक्षप्रसू- नैर्देवान्प्रीणयति । ५। फलैश्चातिथीन् । ६। छायया चाभ्यागतान् । ७। देवे वर्षत्युदकेन पितॄन् । ८ । सेतु- कृत्स्वर्गमानोति ।९। देवायतनकारी यस्य देवस्या- यतनं करोति तस्यैव लोकमाप्नोति । १० । सुधासिक्तं कृत्वा यशसा विराजते । ११ । विचित्रं कृत्वा गन्धर्व लोकमामोति । १२ । पुष्पप्रदानेन श्रीमान्भवति । १३ । अनुलेपनप्रदानेन कीर्तिमान्भवति ।१४। दीपप्रदानेन चक्षुष्मान्सर्वत्रोज्ज्वलश्च । १५। अन्नप्रदानेन बलवान् ।१६। देवनिर्माल्यापनयनाद्गोदानफलमानोति । १७ । देवगृहमार्जनात्तदुपलेपनाहाह्मणोच्छिष्टमार्जनात्पादशौ- चादकल्यपरिचरणाच । १८ । XCI, 10. यस्य देवायतनं C". 16. add another Sutra here, धूपप्रदानेनोवं गच्छति । 18. देवायतन० C. पादादिशोधा. दरम्परिचरणाघ 1 Coपल्यपरिमाणात् । Vt. See the i. तृपिताय जलदाता स्वर्ग युगशतं वितृष्णो भवेत् ।... II. अन्य- कृतमपि देशपतनं सुधयानुलिप्य यशस्वी भवति ॥ 12. यो देवायननं नीलपीतादिमिश्विनयति स ... 18... तस्यैय गोमयादिनोपलेपनादिप्रो. रिपष्टपानं प्राय तस्यलानुलेपनाप्तस्यैव पादधारनादस्वारथ्ये राभूषा करणाच प्रायेके गोदानफलमामोति ॥

·॥ विष्णुस्मृतौ ६१ ॥ ३२॥ १८६ कृपारामतडागेषु देवतायतनेषु च । पुनःसंस्कारकर्ता च लभते मौलिकं फलम् ॥१९॥९१॥ सर्वदानाधिकमभयपदानम् । १। तत्मदानेनाभी- प्सितं लोकमानोति ।२। भूमिप्रदानेन च ।। गोचर्ममात्रामपि भुवं प्रदाय सर्वपापेभ्यः पूतो भवति ।४। गोमदानेन स्वर्गलोकमानोति । ५। दशधेनुमदो गोलोकान् । ६। शतधेनुप्रदो ब्रह्मलोकान् ।७। सुब- र्णशृङ्गी रौप्यखरी मुक्तालाजूला कांस्योपदोहां वस्त्रो त्तरीयां दत्त्वा धेनुरोमसंख्यानि वर्षाणि स्वर्गलोकमा- मोति । ८। विशेषतः कपिलाम् ।९। दान्तं धुरंधरं दत्त्वा दशधेनुप्रदो भवति । १० । अश्वदः सूर्यसालोक्य- मामोति । ११ । वासोदश्चन्द्रसालोक्यम् । १२ । सुवर्ण- दानेनाग्निसालोक्यम् । १३ । रूप्यदानेन रूपम् । १४ । तेजसानां पात्राणां प्रदानेन पात्रीभवति सर्वकामा: •XCIL, 5. पात्रं भवेत् . 19. कूपादीनामुपहतानां यथावरकरणं पुनःसंस्कारः। तस्कर्ता मौलि- कमाधवर्तुरेव फलं लभते ।... XCII, 1. चौरव्याघ्रादिभ्यो भीताना- ममयदानम्... 7... नानाविधान्ग्रह्मलोकानाप्नोति ।... दश- धेनुदानफलमामोति ।... 10 सुवर्णरूप्यादिपात्रदानेन धनपुत्रादिकामा- मां पात्रं भवति ।...

·।। विष्णुस्मृतौ ॥२॥ नाम् । १५। घृतमधुतैलप्रदानेनारोग्यम् । १६ । औ. पधप्रदानेन च ।१७। लवणप्रदानेन च लावण्यम् । १८ । धान्यप्रदानेन तृप्तिम् । १९ । सस्यप्रदानेन च । २० । अन्नदः सर्वम् । २१ । धान्यप्रदानेन सौभाग्यम् । २२ । तिलमदः प्रजामिष्टाम् । २३ । इन्धनप्रदानेन दीप्ता- ग्निर्भवति । २४ । संग्रामे च सर्वजयमामोति । २५॥ आसनप्रदानेन स्थानम् । २६ । शय्याप्रदानेन भार्याम् 1२७। उपानत्मदानेनाश्वतरीयुक्तं रथम् । २८। छत्र- प्रदानेन स्वर्गम् ।२९। तालवृन्तचामरप्रदानेनाध्य. सुखित्वम् । ३० । वास्तुमदानेन नगराधिपत्यम् । ३१ । यद्यदिष्टतमं लोके यचास्ति दयितं गृहे । तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षय्यमिच्छता ।। ३२ ॥ ९२ ॥ 16. om. C42. After 22,C12 insert the following clange, which is really a quotation occurring in the C., अकीर्ति तानामन्येषां दानारस्वर्गमधामयादिति । Vi-3 C%3but 26 is marked २६ in Vis. 17. भोपधं रसफायादि !... 19. धान्यं धार्षिकं श्यामाकादि ।... 20. सस्यानि हैमन्तिकवासन्तिकानि... 22. पान्यनुक्तानि धान्यानि कुलरयकोद्रवमहकादीनि !... राज्यस्थानमामोति ॥ तिविधिमा पायर्या दावोक्कलपणां भायां विन्देस ।... 90... ते दाश मागे मुखी भवति ।... 31. पास्तु गृहं सहावा नगरमभुवमामोति ।... 32. ययस्य छोके प्रियं गृहे स्वस्य पुत्रदारादीनां या यमीष्टं ससदेवाशप्प. मिदं मे ऽरियत्ति कामनया पात्रभूताय शिप्राय देयम् ॥ 25 om. 26... 21...

·॥ विष्णुस्मृतौ ६३॥ १६१ अब्राह्मणे दत्तं तत्सममेव पारलौकिकम् । १ । द्वि- गुणं ब्राह्मणत्वे । २। सहस्रगुणं प्राधीते । ३ । अनन्तं वेदपारगे । ४। पुरोहितस्त्वात्मन एव पात्रम् ।५। स्वसा दुहितृजामातरश्च । ६। न वार्यपि प्रयच्छेत पैडालवतिके द्विजे । न बकवतिके विप्रे नावेदविदि धर्मवित् ॥ ७ ॥ धर्मध्वजी सदालुब्धश्छामिको लोकदाम्भिकः। चैडालवतिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्वाभिसंधिकः ॥ ८॥ अधोदृष्टि कृतिका स्वार्थसाधनतत्परः । शठो मिथ्या विनीतश्च धकवतपरो द्विजः ॥ ९॥ ये थकवतिनो लोके ये च मार्जारलिङ्गिनः। ते पतन्त्यन्धतामिस्र तेन पापेन कर्मणा ॥ १० ॥ न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् । व्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन्त्रीशूद्रदम्भनम् ॥ ११ ॥ XCIIL 6. दुहिता जामातारश्च पात्रम् । C. 7. पापे all. See M. IV, 192. 9. मैकृतिकः (T. and C.) XCIII 1... तस्मिन्यावहत्तं तावदेव परलोक उपतिष्ठते ।... 3. प्रकृष्टमधीतं यस्य यस्माद्वासौ प्राधीतः।... 5. आरमपुरोहित एव पात्रं न परपुरोहितः ।... 6. स्वस्रादयोऽपि स्वस्यैव पात्रं न परस्य... 8... हिंस्रो निर्दयः । सर्वद्रोग्या सर्वाभिसंधिकश्च ।... 9... निकृतिः पर- पीडनं तद्यस्यासी तापसे नकृतिकः । यथा कथंचिस्परपीडनेन स्वार्थसाधने निरतः ।... 11. यः पापं कृत्वा तन्निमित्तं प्रायश्चित्तं धर्मापदेशेन धर्मव्या- जेन करोति न प्रायश्चित्तव्यपदेशेन स तेन प्रतेन प्रायश्चित्तेन...

·१६२ ॥ विष्णुस्मृतौ ६३ ॥ ६४॥ प्रेत्येह चेदृशो विप्रो गद्यते ब्रह्मवादिभिः । छद्मनाचरितं यच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति ॥ १२ ॥ अलिङ्गी लिशिवेयेण यो वृत्तिमुपजीवति । स लिगिनां हरत्येनस्तिर्यग्योनौ प्रजायते ॥ १३ ॥ न दानं यशसे दद्यान्न भयानोपकारिणे । न नृत्यगीतशीलेभ्यो धर्मार्थमिति निश्चितम् ॥१४॥१३॥ गृही वलीपलितदर्शने वनायो भवेत् ।।अपत्यस्य चापत्यदर्शने वा । २। पुत्रेषु भार्या निक्षिप्य तयानुग- म्यमानो वा ।३। तत्राप्यग्नीनुपचरेत् । ४ । अफाल- कृप्टेन पञ्च यज्ञान्न हापयेत् ।५। स्वाध्यायं च न जह्यात् । ६ । ब्रह्मचर्य पालयेत् । ७। चर्मचीरवासाः स्यात् । ८। जटाश्मश्रुलोमनखांश्च विभृयात् ।९। त्रिपवणनायी स्यात् ।१०। कपोतवृत्तिर्मासनिचयः 12. गृह्यते 2. चच्च द्वै OF See NM. IV, 199. 18. ०वेशेन C. See Al. IV, 200. XCIV, 2. •दर्शनेन. C XCV om. v. 18. न विद्यन्ते शिखासूत्रादीनि त्रैवर्णिकलिङ्गानि यस्यासायलिङ्गी ।... वृत्ति जीवनोपायमुपजीवति... 14. यशसे यशाकारिणे स्तावकाय । भयानयकारिणे शन्नवे उपकारिणे मित्राय वृत्यर्थ नर्तनगानपरेभ्यश्च धर्म- साधनं न दद्यात्...XGV, 9. जटाः शिरसि । स्मनु मुखे। लोमानि कसोपस्थयोः । नखान्हस्तपादयोः ।... विभूयात् ।

·G ॥ विष्णुस्मृतौ १४ ॥१५॥ संवत्सरनिचयो वा । ११ । संवत्सरनिचयः पूर्वनिचित- माश्वयुज्यां जह्यात् । १२ । ग्रामादाहृत्य वानीयादष्टौ ग्रासान्वने वसन् । पुटेनैव पलाशेन पाणिना शकलेन वा ॥ १३ ॥ ९४ ॥ वानप्रस्थस्तपसा शरीरं शोपयेत् । १ । ग्रीष्मे पञ्च- तपाः स्यात् ।। २। आकाशशायी प्रावृषि।३। आर्द्र- वासा हेमन्ते । ४ । नक्काशी स्यात् । ५। एकान्तर- ह्यन्तरन्यन्तराशी वा स्यात् ।६। पुष्पाशी १.७ । फलाशी ।८। शाकाशी।९। पर्णाशी । १०। मूलाशी । ११ । ‘यवान्नं पक्षान्तयोर्वा सकृदनीयात् । १२। चान्द्राय णैर्वा वर्तेत । १३ । अश्मकुहः । १४ । दन्तोलूखलिको वा।१५। तपोमूलमिदं सर्व दैवमानुपकं जगत् । तपोमध्यं तपोऽन्तं च तपसा च तथा धृतम् ॥१६॥ Xcv, 16. देवमानुषजं Vi; दैवमानुजं CR दैविकस्य मानुपस्य वा जगतः N. See M. XI, 235. वृतम् ।। .. • 18...पुट पर्णद्रोणः । पलाशमस्यूतमेव पर्णम् । पाणिः पाणितलम् । शकलं घटादिकपालं तेन - चाभीयात् ॥ XCV, 5. दिवाहृतस्यापि नक्त- मेव भोजनशीलः स्यात् । ..6. एकं त्रीणि वा दिनान्यन्तरा रयवरवा मक्तं भुजीत ।... 17. यहुश्वरं दुज्ञेयं...यसंकल्पितमपि बहुसरान्तराय च्छा- स्वाप्रातुमशक्यं पचासमानदेशकालतया दूरं यच दुःकृतिसाध्यतया दुष्करं तत्सर्वमपि तपसा साध्यते यतस्तपःफलस्यातिनमानह न भवति ।...

·१६४ ।। विष्णुस्मृतौ १५॥६६॥ यदुश्चरं यदुरापं यडूरं यच दुष्करम् । सर्व तत्तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥१७॥१५॥ अथ विष्वाश्रमेपु पककपायः प्राजापत्यामिष्टिं कृत्वा सर्व वेदं दक्षिणां दत्त्वा प्रव्रज्याश्रमी स्यात् ।। आत्मन्यग्नीनारोप्य भिक्षार्थ ग्राममियात् । २ । सप्तागा- रिकं भैक्षमादद्यात् । ३। अलाभे न व्यथेत । ४ । न भिक्षुकं भिक्षेत । ५। भुक्तवति जने अतीते पात्रसंपाते भैक्षमादद्यात् ।६। मृन्मये दारुपाने लावुपान्ने वा ।७। तेपां च तस्याद्भिः शुद्धिः स्यात् । ८। अभि- पूजितलाभादुद्विजेत ।९। शून्यागारनिकेतनः स्यात् । १० । वृक्षमूलनिकेतनो वा । ११ । न ग्रामे द्वितीयां रानिमावसेत् ।१२। कौपीनाच्छादनमात्रमेव वसन- मादद्यात् । १३ । दृष्टिपूतं न्यसेत्पादम् । १४ । वन- पूतं जलमादद्यात् । १५ । सत्यपूतं वदेत् । १६ । मनः- पूतमाचरेत् ।१७। मरणं नाभिकामयेत जीवितं च XCVI, 5. मित् । V--. XCVI, 1...स घेदं सर्व धनम्... 2. मितार्थमेव प्रामं प्रविशे. मान्यथा ॥ 4. ससानामपि मापे पत्र गृहे भिक्षा न लभ्यते सत्र... G... भवशिष्टाचार यात 1... 12. वर्षापोऽन्यत्र प्राम एषरानं थमेत् ।... 15. याग्रेग पार्गि जलं म गृहीयात्... 17 वैकल्पिक सांस पिकंपा गयादी पत्र मम प्रसारसदाचीत् ॥ 18...विरंबीयेप...इति ।

·॥ विष्णुस्मृतौ ६६ ॥ १५५ 1१८। अतिवादांस्तितिक्षेत । १९ । न के च नाव. मन्येत । २० । निराशीः स्यात् ।२१। निर्नमस्कारः ॥२२॥ वास्यैक तक्षतो पाहुं. चन्दनेनैकमुक्षतः। नाकल्याणं न कल्याणं तयोरपि च चिन्तयेत् ॥२३॥ प्राणायामधारणाध्याननित्यः स्यात् । २४। संसार- स्यानित्यतां पश्येत् । २५ । शरीरस्याशुचिभावम् ॥२६॥ जरया रूपविपर्ययम् । २७ । शारीरमानसागन्तुकव्या- धिभिश्चोपतापम् । २८ । सहजैश्च । २९ । नित्यान्धकारे गर्भे वसतिम् । ३० । मूत्रपुरीपमध्ये च । ३१ । शीतो- व्णदुःखानुभवनम् । ३२ । योनिसंकटनिर्गमनान्महदुः- खानुभयनम् । ३३ । पाल्ये मोहं गुरुपरवश्यताम् । ३४॥ अध्ययनादनेकालेशम् । ३५ । यौवने च विषयाप्राप्ता- वमार्ग तदवाप्तौ विपयसेवनान्नरके पतनम् । ३६ । 36. तदमाप्ती . 21. नमस्कृतोऽप्याशिष म प्रयुभीत किंतु भारायणस्मरणं कुर्यात् । नमो भारायणायेति गृहस्थः प्रणमेपतिम् । मुयुनासपणेत्येवं यतपो गमिवादिता इति । मिजाधमाशिपो न प्रयुजीतेत्यन्ये । ...22. नमस्कृतो न नमस्या. फितु नारायणं स्मरेदियुक्तम् । भिचार्य प्रगति न कुर्यादिश्यन्ये ॥:27... विपर्ययो बलीपलिसाघभिभपस्तं च पश्येदिति सर्वत्र संपन्धनीयम् ॥ 28. शारीरा प्याधयोऽर्शप्लीहादयः । मानसा मनोविश्पादयः । पातपित्तोकादयः । ...32. सन गर्भाशपे मान्मुक्तपीताशीतोष्णापामादि. जन्यं शीतोष्णानुभवदुःसं च ॥ 34... गुरुणो मातापित्रादीनाम् ।... उपनातस्य येदाप्यपने गुस्सूधपापपनावधानापनेशम् ॥ 30. तारुण्ये पुनः साचन्दनवनितादिप्राप्तापनेकविण्यासाप्तावमेकालेशम् । सेषामेव विषयाणां निषेधातिकमेण प्राप्ताना सेवने गरकपातं च ।... . भागन्तुका 35. तत ·१६६ ॥ विष्णुस्मृतौ ६६॥ अप्रियैर्वसति प्रियश्च विप्रयोगम् । ३७। नरके च सुमहदुःखम् । ३८ । संसारसंसृतौ तिर्यग्योनिषु च ।३९। एवमस्मिन्सततयायिनि संसारे न किश्चित्सुखम् । ४० । यदपि किश्चिदुःखापेक्षया सुखसंज्ञं तदप्यनित्यम् 1४१ । तत्सेवाशक्तावलाभेन वा महद्दुःखम् । ४२ । शरीरं चेदं सप्तधातुकं पश्येत् । ४३ । बसारुधिरमांस- मेदोऽस्थिमज्जाशुक्रात्मकम् । ४४ । चर्मावनद्धम् । ४५ । दुर्गन्धि च । ४६। मलायतनम् । ४७ । सुखशतैरपि घृतं विकारि । ४८। प्रयत्नाधृतमपि विनाशि । ४९ । कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यस्थानम् । ५० । पृथिव्यप्ते- जोवाय्याकाशात्मकम् । ५१। अस्थिशिराधमनिरलायु- युतम् । ५२ । रजस्वलम् । ५३ । पटत्वचम् । ५४ । अस्मां त्रिभिः शतैः पष्टयधिकैर्धार्यमाणम् । ५५ । तेषां विभागः । ५६। सूक्ष्मैः सह चतुःपष्टिर्दशनाः । ५७ । विंशतिर्नखाः 40. सुखम् om. 02. 48. वृत्त 2. 54. पट् स्वपेशि Ch; om.V. 37... प्रियः पुत्रश्टनादिभिश्च वियोगः ॥ 41... यरिकचि खा- भावापेक्ष्या सुम्बस्वेन ग्यवहियते... 42 तेषां पयिकसुखाना रोगादिना विषयसेवाशक्ती शक्तावपि दारिदयेण विषयालाभे या महदेव दुसम् ।। 48. पानभोजनादिजन्यैः सुखशतयुसमपि पानभोजनादिभिरेव विकारि । तत्तद्गुरू घुमायेन रलेप्माजीर्णादिदु.पशताकुलमित्यर्थ. ॥ 49. रसायनादि प्रयानविरएतमपि... 57. सूक्ष्मागि दन्तमूलभूताम्यस्थीनि स्थालाएयानि द्वात्रिंशत्तावन्त एव तदुरपना दन्तास्तैः सह...

·। विष्णुस्मृतौ ६॥ १६७ 1 ५८ । पाणिपादशलाकाश्च । ५९॥ पष्टिरमुलीनां पर्वाणि । ६० । द्वे पायोः । ६१ । चतुष्टयं गुल्फेषु । ६२ । चत्वार्यरत्त्योः । ६३। चत्वारि जङ्घयोः । ६४ । द्वे द्वे जानुकपोलयोः । ६५। ऊर्चसयोः । ६६ । अक्षतालू- पकनोणिफलकेप । ६७ । भगास्थ्यकम् । ६८ । पृष्टास्थि पञ्चचत्वारिंशद्भागम् । ६९। पञ्चदशास्थीनि ग्रीवा । ७०॥ जन्येकम् । ७१। तथा हनुः । ७२ । तन्मूले च द्वे ।७३ । द्वे ललाटाक्षिगण्डे । ७४ । नासा धनास्थिका । ७५ । अर्बुदैः स्थालकैश्च सार्धं द्वासप्ततिः पार्श्वकाः । ७६ । उरः सप्तदश । ७७। द्वौ शङ्खको । ७८ । चत्वारि कपालानि शिरसश्चेति । ७९ । शरीरेऽस्मि. न्सप्त शिराशतानि । ८०। नय लायुशतानि । ८१ । धमनीशते द्वे । ८२ । पञ्च पेशीशतानि । ८३ । क्षुद्र- 66. वे । om. s. 71. जान्वेकं । C. 76. स्थानका । 59. फरपादयोः पृटे शलाकाकाराण्यालिमूलभूतानि विशतिरेवारपीनि । 60. प्रत्येक विशयालीना धीगि नीणि पर्वाणीत्येवं पष्टिः पर्यास्थीनि ॥ 67. अतः कर्णनेप्रयोमयभवः पायोमागः ।... 75. नासा नासिका सा च धनसंशस्थिमती ॥ 76. पावका पडक्रयः ।... तासां यसि संध्यस्थीन्यदान्युभयतो दश दशेति विंशतिः ।...सासामेय पटतः संध्या स्थानि स्थाटका उभयसखयोदा प्रयोदशति पड्पिातिः ।... 80...शि. राणा यातपित्तादियाहिनीनाम... 82 धमन्यः 'प्राणयादिन्यो नास्परनामा देशते ॥ 8. यामाम्यन्तराणा मांसपेशीनां पर तानि ।

·१६८ ॥ विष्णुस्मृतौ १६॥ धमनीनामेकोनशिल्लक्षाणि नव शतानि षट्पञ्चा. शद्धमन्यः। ८४ । लक्षत्रयं श्मथुकेशकूपानाम् 1८५। सप्तोत्तरं मर्मशतम् । ८६। संधिशते द्वे । ८७ । चतु:- पञ्चाशद्रोमकोट्यः सप्तपष्टिश्च लक्षाणि । ८८। नाभिरोजो गुदं शुक्र शोणितं शडको मूर्धा कण्ठो हृदयं चेति प्राणायतनानि । ८९। वाहुद्वयं जवाद्वयं मध्यं शीर्षमिति षडङ्गानि । ९०। वसा वपा अवहननं नाभिः क्लोमा यकृत्प्लीहा क्षुद्रान्वं वृक्षको वस्तिः पुरीषाधानमामा- शयो हृदयं स्थूलान्त्रं गुदमुदरं गुदकोष्टम् । ९१ । कनी- निके अक्षिकूटे शष्कुली कर्णी कर्णपत्रको गण्डौ भ्रुवी - 91. फ्लोम Vi+V, लोमो CR लोमा N. यकृत् om. V". वृकी . . 84. स्थूल्धमनीना शाखाः शुद्रधमन्यस्तासामपि प्रशाखा धमन्यः ।... 85. मुखरयानि रोमाणि रमणि । शिरोजाः केशाः । कूपा रोमकूपाः स्वेदसवणे सुपिराणि ।... 86. मर्माणि मृत्युक्लेशहेतुस्थानानि ।... 88...रोग्णां सूक्ष्मतरा भागाः ।... 89...तरस्वरूपमुक्तं स्मृश्यन्तरे। हदि तिष्ठति यदुक्ष्मीपद्कं सपीतकम् । ओजः शरीरे संख्यातं तमाशानाशमृच्छत्तीति । शेषं प्रसिद्धम् ।... 91. आन्तराण्याह ।... प्लोमा मांसपिण्डो परकालखण्डस्तो घ दक्षिणकुरिस्थी । प्लीहा मांस. पिग्दो बहननं च सग्यकुतिस्थौ ।... ही हृदयसमीपस्थी मोस. पिण्डौ ।... पुरीपाघानं मलाशयः 1... स्थूलाग्नं दीर्घान्यम् ।... गुद कोठं पायाद्गुदवटयादवगुंदवलये हैं। एकरवं जात्यभिप्रायेग । पान्तरो विस्तारः। महान्तराण्याह ।। एष ·॥ विष्णुस्मृतौ १६॥ १६६ शङ्खको दन्तवेष्टावोष्ठी ककुन्दरे वंक्षणौ वृपणौ फी श्लेष्मसंघातको स्तनौ उपजिह्रा स्फिजौ वाहू जो ऊरू- पिण्डिके तालूदरं वस्तिशीर्षी चिबुकं गलशुण्डिके अव- टुश्चेत्यस्मिन्शरीरे स्थानानि । ९२। शब्दस्पर्शरूपरस- गन्धाश्च विषयाः । ९३ । नासिकालोचनत्वग्जिद्वाश्रो त्रमिति बुद्धीन्द्रियाणि । ९४ । हस्तौ पादौ पायूपस्थं जिह्वेति कर्मेन्द्रियाणि । ९५ । मनो बुद्धिरात्मा चाव्य- क्तमितीन्द्रियातीताः। ९६। इदं शरीरं वसुधे क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञमिति तद्विदः ॥ ९७ ॥ क्षेत्रज्ञमपि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेपु भाविनि । क्षेत्रक्षेत्रज्ञविज्ञानं ज्ञेयं नित्यं मुमुक्षुणा ॥ ९८॥ ९६ ॥ 92- अवद. 01,33; अषद्ध v. शरीरके VIs Cr. 98 पेनं सेयश V2 CPr. See Bhag. Gita XIII, 2 (क्षेत्रक्षेत्रशयो- निम्). शप्पुली ।... 92... अविफूटे पक्ष्मणी । नेग्रनासासंधी इत्यन्ये । शकुली कर्ण- पृक्की पूर्वोक्तावेव श्लेष्मसंघातप्रवृद्धौ। स्तनाविति स्त्रीणामुप्यते । दिमित्यमेव व्याख्येयमन्यथा वाह्याङ्गाभिधानप्रस्ताव अन्तरंगयोफयोः पुन- रभिधानमसंगतं स्यात् ।... अरू जानूपरिभागौ । पिण्टिके जोर्वोमासली भागो ।... यस्तिशीपी यस्तेमंत्राशयस्य शीर्षायुपरिस्थिती नली .... अयटु- घोटा ।... अस्मिन्शरीरे प्राणस्थानानि ।... 96... इन्द्रियागोचरवा- पछुत्यनुमानादिगम्या । 97... तो प्रहीतुं त्यक्तु घ जानाति तमारमान- मारमविदो योगिनः क्षेग्रामित्याहुः ।... 98... सर्येपु जरायुजापाज- स्वेदजोनिजेपु ऐग्रेप मामेव क्षेत्रमं जानीहि..

·२०० ॥ विष्णुस्मृतौ १७॥ ऊरुस्थोत्तानचरणः सव्ये करे करमितरंन्यस्य तालु- स्थाचलजिह्वो दन्तैर्दन्तानसंस्पृशन्स्वं नासिकाग्रं पश्य- न्दिशश्चानवलोकयन्विभीः प्रशान्तात्मा चतुर्विशत्या तत्त्वैर्व्यतीतं चिन्तयेत् ।। नित्यमतीन्द्रियमगुणं शब्द- स्पर्शरूपरसगन्धातीतंसर्वज्ञमतिस्थूलम् ।। सर्वगमति- सूक्ष्मम् । ३ । सर्वतःपाणिपादं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखं सर्व- तःसर्वेन्द्रियशक्तिम् । ४। एवं ध्यायेत् । ५। ध्याननिर- तस्य च संवत्सरेण योगाविर्भावो भवति । ६। अथ निराकारे लक्षवन्धं कर्तुं न शक्नोति तदा पृथिव्यप्तेजो- वाय्वाकाशमनोबुद्ध्यात्माव्यक्तपुरुपाणां पूर्व पूर्व ध्यात्वा तत्र लब्धलक्षस्तत्तत्परित्यज्यापरमपरं ध्यायेत् । ७ । एवं पुरुपध्यानमारभेत । ८। अत्राप्यसमर्थः स्वहृदयपद्म- XCII, 7. तचलतस्तत्तरपरित्यज्य VI-3; तवलक्षस्तत्परित्यज्य Ch; लघलक्षस्थं परित्यजेत् । लब्धलतस्तत्परित्यज्य Ap. XCVII, I... तथोत्ताने सन्ये करे दक्षिणकरमुत्तानं न्यस्य... पूर्वापराविदिशश्च... अनघलोकयन् ।... 2. एतानि विशेषणानि पुरु पस्य व्यतिरेकिहेतुतया तस्यभेदप्रतिपादकानि ।... 3. सर्वगं व्यापकमति. सूचमं निराकारम् ।... 4. सर्वतः सर्वरिमपि प्रदेशे पाणिपादादि- शिरोमुखा तथा सर्वतः सवपि शग्दादिषु विपर्यषु सर्वेषां धपुरा. दीन्द्रियाणां शक्तिहणसामध्यं यस्य तादृशमयमर्थः ।... 7. यदा निरा. कारे ब्रह्मगि माझे यन्धमन्त करणस्य क्तुं न शमोति तदा पृथि। म्यादिपुरान्तानां दशानी मध्ये पूर्वस्मिन्पूर्वस्मिन्यामपरिपाकेनान्तःकरण. स्थैर्यविषयतामानीते तत्तापरिहारेणापरमपरं अन्तःपरणस्थैर्य विषयतामान- पेत् ।... पुदिर्विज्ञानात्मक महतारम् । धारमाहंकारः। अध्यक्तं प्रधानम् ।...

·।। विष्णुस्मृतौ ६७ ॥ २०१ स्थावाङ्मुखस्य मध्ये दीपवत्पुरुष ध्यायेत् । ९ । तम्राप्य- समर्थो भगवन्तं वासुदेवं किरीटिनं कुण्डलिनमङ्गदिनं श्रीवत्साई वनमालाविभूपितोरस्तं सौम्यरूपं चतुर्भुज शङ्खचक्रगदापद्मपरं चरणमध्यगतभुवं ध्यायेत् ।१०। यद्ध्यायति तदामोति ध्यानगुह्यम् । ११ । तस्मात्सर्वमेव क्षरं त्यक्त्वा अक्षरमेव ध्यायेत् । १२ । न च पुरुष विना किश्चिदप्यक्षरमस्ति ।।१३। तं प्राप्य मुक्तो "भवति । १४॥ . पुरमाक्रम्य सकलं शेते यस्मान्महाप्रभुः । तस्मात्पुरुप इत्येवं प्रोच्यते तत्त्वचिन्तकः ॥ १५ ॥ प्रामात्रापररात्रेयु . योगी नित्यमतन्द्रितः । ध्यायेत पुरुपं विष्णु निर्गुणं पञ्चविंशकम् ॥ १६ ॥ तत्त्वात्मानमगम्यं च सर्वतत्त्वविवर्जितम् । 17. अशक्त V1-y N.; असतं ,2. See the C. 8. तत्र पृधिग्यादिभ्यानक्रमेणारमभ्यानेऽप्यसमर्थ.... 10. सत्र संग्रश. भ्यानेऽप्यसमों भगवन्तं... स्मितललितपदनसाविभावितसौम्यरूपम् .. घरणकमलयुगलाराधनतस्परवसुन्धरं श्रीधरं यायेत् ॥ it...रयतदेहस्य तासायुज्यमेर भवतीति ध्यानामा निगूई सयम् ।... 14. सं.. पुरपं प्राप्य ध्यानयोगेनाभिन्नत्वेन प्रतिपच.., 15. स्थायरमामारमकं पुरं भूतमाममन्तयामिस्पेनाम्याभिग्याप्य महाप्रभु परमारमा यस्मा तेऽपिति. एसि सम्मादात्मतस्यचिन्तकरप्यारमविनिरसी पुरुष इत्युप्यते ॥ 17...अगम्यं भारादिप्रमाणागग्यम् । स. पूर्ति प्रहापादितावितिं प्रतिविकृति- सहल & VIDEO ·२०२ + । विष्णुस्मृतौ १७॥ असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ।। १७ ।। यहिरन्तश्व भूतानामचरं चरमेव च । सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १८ ।। . अविभक्तंचभूतेन विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभव्यभवद्रूपं असिष्णु. प्रभविष्णु च ॥ १९ ॥ ज्योतिपामपितज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते। ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितम् ॥ २० ॥ इति क्षेत्र तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः। मद्भक्त एतद्विज्ञाय मड़ावायोपपद्यते ॥ २१ ॥ ९७ ॥ भायेन ।... असक्तमिति पाठे प्रकृयादावासक्तिरहितम् । सर्व भूतादिनाम विभाति सर्वमृत् ।... निर्गुणं गुणैः सावादिभिः शून्यं गुणानां सत्यादि. कार्याणां ज्ञानसुखादीनां भोक्त साविभूतम् ।... 18. भूतानां प्राणिना यहि ग्यरूपेणान्तक्तिरूपेण घ स्थितम् । अधरं पशैलादिरूपम् । घरं जलपवनादिरूपम् । सूचमरवादप्रकारवाजिज्ञासाया भयगोचरम् । पूरयं युद्धपापविषयम् ।... अन्तिक हरपामध्ये स्थितम् I... 19. भूतमामेणा• विभक्मास्यन्तिकभेदरहितं कार्याणां प्रतिभासिकभेदेन च भिन्नमिवाव- भासमानम् । भूतमतीतकालं भन्यं भविष्यकालं भवर्तमानकालं तेपी समाहारो भूतभव्यभवत्तद्रूपं जगतो प्रसिष्णु संहारकं प्रभविष्णूपादकं धेति विशेयम् ॥ 20. ज्योतिषां चन्द्रसूर्यादीनां परप्रकाशकानामपि ज्योतिः प्रकाशकम् ।... अत एव तमसोऽज्ञानात्पर तनिवृत्ती प्रकाश मानम् ।... ज्ञान ज्ञानरूपं चिद्रूपत्वात् । तदेव च घटपटायाकारण शेयम् । ज्ञानगम्यं ज्ञायते तेनेति ज्ञान योगस्तेन गग्यत इति ।...धिष्ठितं प्यवस्थितम् ., मान्दसोऽलोपात् ।... 21...ज्ञानं ज्ञायते तेनेति झाममाधनं योगः। शेयं...मझ ध्येयम् । एतच सर्य मदुक्तं विशेषेण शारवा ममतो मलाशयोपपद्यते योग्पो भवतीति । प्युरपाया ·॥ विष्णुस्मृतौ ॥ २०३ इत्येवमुक्ता वसुमती जानुभ्यां शिरसा च नमस्कार कृत्वोवाच ।१। भगवंस्त्वत्समीपे सततमेवं चत्वारि महाभूतानि कृतालयान्याकाशः शङ्खरूपी वायुश्चक- रूपी तेजश्च गदारूप्यम्भोऽम्भोरुहरूपिं अहमप्यनेनैव रूपेण भगवत्पादमध्ये परिवर्तिनी भवितुमिच्छामि ।२। इत्येवमुक्तो भगवांस्तथेत्युवाच । ३ । वसुधापि लब्धकामा तथा चक्रे । ४ । देवदेवं च तुष्टाव । ५। ओं नमस्ते।६। देवदेव ।७। वासुदेव । ८। आदिदेव ।९। कामदेव ।१०। कामपाल । ११ । महीपाल ।१२। अनादिमध्यनिधन ।१३। प्रजापते । १४। सुप्रजापते ।१५। महामजापते ।१६। ऊर्जस्पते XCVIII, 1. The older part of vends with स्वत्. Tro leaves are added at the end, in large modern chara. cters ; they contain a mere repetition of the last page of the old MS. up to the end of XCVII, II om. C1,9, .. XCVIII, 2. पञ्चानामपि महाभूतानो भगवदेशाधारसायामविशेषा. दाकाशादीनां चतुर्णा शहादिचतुष्टयरूपेण भगवायवस्थानसिद्धी ममैव किमिति पैसापयमिति तरपरिहाराय मयापि स्वय्येवायस्थेयमिति प्रार्थना । S... पूर्णकामा पृथिग्यपि तफ्यान्वतिष्ठत् ॥ ७ देवानामादिरपत्तिरथा- 10. कामरभिलापैः परिस्थितिसंहारकीयतीति कामदेवः । धर्मादिचतुष्टयं वाशिः काम्यत इति कामः स पासो देवप्रेति पार 14. प्रजाना देवासुरमनुष्यादीनां पतिरन्तर्यामी मम...

·२०४
॥ विष्णुस्मृतौ ६८॥
।१७। वाचस्पते । १८ । जगत्पते । १९। दिवस्पते
१२० । वनस्पते । २१ । पयस्पते । २२। पृथिवीपते
। २३ । सलिलपते । २४। दिवपते । २५ । महत्पते
१२६ । मरुत्पते । २७ । लक्ष्मीपते । २८ । ब्रह्मरूप
1 २९ । ब्राह्मणप्रिय । ३०। सर्वग ।३१। अचिन्त्य
1 ३२ । ज्ञानगम्य । ३३ । पुरुहूत । ३४ । पुरुष्टुत । ३५ ।
ब्रह्मपय । ३६ । ब्रह्मप्रिय । ३७। ब्रह्मकायिक । ३८ ।
महाकायिक । ३९। महाराजिक । ४०। चतुर्महा-
राजिक । ४१। भास्वर । ४२ । महाभास्वर । ४३ ।
सप्त । ४४ । महाभाग । ४५ । स्वर । ४६। तुपित
। ४७। महातुपित ।१८। प्रतर्दन । ४९। परिनि-
मित । ५० । अपरिनिर्मित । ५१ । वशवर्तिन् । ५२ ।
19. जगता... चलनादिकियाहेतुः ॥ 21... पतिः प्ररोहकः ॥ 22.
पयसो पालादिजीवनहेतोः स्तन्यस्य पतिः प्रवर्तकः ॥ 23. पृथिम्याः पतिः
बीजारोहणशक्तिः ॥ 25. दिशा दिग्भागानां पतिः प्रागादिग्यवहारहेतु' ॥
26. महतो महत्तावस्य... 28, एपायाः पतिः प्रदाता ॥ 29. ब्रह्मा
निर्वचनीयं रूपं यस्य ॥ 30, ब्राह्मणा घेदविदः प्रिया दयिता यस्य ।...
माह्मणानां पा नियः ॥ 34. पुरभिर्यहुभिर्यज्ञहूत आहूतः ॥ 35. पुरु
भिर्यहुभिर्वेदैः स्तुतः ॥ 37. घेदानां प्रियः । वेदाः प्रिया यस्येति पा ॥ 39.
अपरिधिपतिः ।। 44... सप्तभक्तिकं साम...यदा सप्त लोका ऊलमधश्च
यस्येश्य दिस्वादच् ॥ 47... मुषितो भक्तसमर्पितः कर्मभिः ॥ 48.
कर्मन्यतिरेकेणापि निस्यतुष्टः ॥ 49. प्रत्ये सर्वलोरान्नकण तर्दति
तृणतीति था ॥ 50. परितः प्रपञ्चाकारण निर्मितः ॥ 51. अनिमः ।।
53. मत्तानो पो यतितुं शीदमस्य ॥

·॥ विष्णुस्मृती ॥ २०६ यज्ञ । ५३ । महायज्ञ । ५४। यज्ञयोग । ५५। यज्ञ- गम्य । ५६॥ यज्ञनिधन । ५७ । अजित । ५८ । वैकुण्ठ । ५९ । अपार । ६० । पर ।। ६१ । पुराण । ६२ । लेख्य । ६३ । प्रजाधर । ६४। चित्रशिखण्डधर । ६५ । यज्ञ- भागहर । ६६ । पुरोडाशहर । ६७ । विश्वेश्वर । ६८ । विश्वधर । ६९ । शुचिश्रवः । ७० । अच्युतार्चन । ७१ । घृतार्चिः। ७२ । खण्डपरशो । ७३ । पद्मनाभ । ७४ । पद्मधर । ७५। पद्मधाराधर । ७६। हृषीकेश । ७७ । एकङ्ग । ७८ । महावराह । ७९। द्रुहिण । ८०। अच्युत । ८१। अनन्त । ८२ । पुरुष १८३१ महापु- रुप । ८४ । कपिल । ८५। सांख्याचार्य । ८६ । विष्व. क्सेन । ८७। धर्म। ८८ । धर्मद । ८९ । धर्माङ्गः । ९० धर्मवसुमद । ९१ । घरमद । १२ । विष्णो । १३॥ जिष्णो । ९४ । सहिष्णो । ९५। कृष्ण । ९६। पुण्ड- 68. विश्व C". 53. यज्ञो ये विष्णुरिति ध्रुतेः।... 54. महान्यो यस्य देवा पक्ष- मसन्यतेश्यादि धुतिप्रसिदम् ॥ 57. पक्षानां निधनं समातिपस्मिन्सम- पंगेन ।... 61. मनोयुतीन्द्रियातीतः... 03. लेखेग्यो देवग्यो हितः... 70. राधी भुस्याफर्णनशीले प्रयसी यस्येति । राचीनि भयांसि मामानि परपति या ॥ 72. घृतेनापिरतेजो पस्य ॥ 75. पमं करे परतीति। 80. गुहत्यसुरेग्यो धामिरेभ्यो ऽधामिडेग्यो थेति दुहिणः ॥ 84. मदानपरि. रिधः पुरुषः ॥ 85. कपिलो वर्णतो मामतय महामुनिः।...

·२०६ ॥ विष्णुस्मृतौ ८ ॥६॥ रीकाक्ष । ९७। नारायण ।९८। परायण । ९९ जगत्परायण । १००। नमो नम इति । १०१। स्तुत्वा त्वेवं प्रसन्नेन मनसा पृथिवी तदा। उवाच संमुखं देवी लन्धकामावसुंधरा ॥ १०२ ॥९८ ॥ दृष्ट्वा श्रियं देवदेवस्य विष्णो- गृहीतपादां तपसा ज्वलन्तीम् । सुतप्तजाम्बूनदचारुवर्णा पप्रच्छ देवीं वसुधा प्रहृष्टा ॥१॥ उन्निद्रकोकनदचारुकरे वरेण्ये उन्निद्रकोकनदनाभिगृहीतपादे । उन्निद्रकोकनदस सदास्थितीते उन्निद्रकोकनदमध्यसमानवणे ॥२॥ नीलाब्जनेत्रे तपनीयवर्णे शुक्लाम्बरे रनविभूषितानि । 102. देव P.XCIX, 2. मामि all. 102... एवं पागवायापायोपदेष्टारं मदागुरं भगवन्तं पग्णवायेय माममिः तुरया भगवती उडमी संमुणं यया भवति सपा पक्ष्यमाणमुवाच । XCLX, 1. पीलमुपर्णवर्गाम... 2... उहिद... रक्तोरपलं रोम तर पाए करत; परपाः। ( the next clause corrupted) तारा एव सरिमोद सानि सदा निरव रिपतिमिते प्राप्त ।...

·९०७ ॥ विष्णुस्मृतौ ॥ चन्द्रानने सूर्यसमानभासे महामभावे जगतः प्रधाने ॥३॥ त्वमेव निद्रा जगतः प्रधाना लक्ष्मी तिः श्रीविरतिर्जया च । कान्तिः प्रभा कीर्तिरयो विभूतिः सरस्वती वागथ पावनो च ॥ ४॥ स्वधा तितिक्षा वसुधा प्रतिष्ठा स्थितिः सुदीक्षा च तथा सुनीतिः। ख्यातिविशाला च तथानसूया स्वाहा च मेघा च तथैव बुद्धिः॥५॥ आक्रम्य सर्वां तु यथा निलोकी तिष्ठत्ययं देवरोऽसिताक्षि । 6. सितानि 2. 3... जगतो विश्वस्य प्रधाना प्रथमोइश्या प्रसविनी प्रकृतिर्येति ॥ 4. जगतः चतुर्वपि पुरुषार्थेषु प्रधाना मुण्योरेश्या...मुक्तिः सुपुतिया ।...पिर. तिर्मुमुच्या विषयसुखेषु पैराग्यम् ।... कान्तिः स्त्रीपुरषादिशरीरेषु सुन्द- रता। ममा सूर्यचन्द्रमसोदी तिः ।...विभूतिधनधान्यादिसमृदिः । सरस्वती 'विदुपामर्थकरुपनाशतिः ।... पावनी प्रायश्चित्तादेः पापनाशमशविरस्वमेव ॥ 5. स्वधा पितृतृप्तिः ।... वसुधा धनधारणशक्तिः ।... स्थितिः स्थानापिका सुदीला पशाधिकारसिदिः। सुनीतिः सामापुपायसिदिः । ख्यातिविशाला सार्वजनिनी मसिदिः।... स्वाहा देवतप्तिः ।... 6. पया टोक्यायापको भगाता रतवापि ग्रेटोस्पायापकावं सिरमेय समितिमोर- ·२०८ ॥ विष्णुस्मृतौ ॥ तथा स्थिता त्वं वरदे तथापि पृच्छाम्यहं ते वसतिं विभूत्याः ॥ ६॥ इत्येवमुक्ता वसुधा यभापे लक्ष्मीस्तदा देववराग्रतस्था। सदा स्थिताहं मधुसूदनस्य देवस्य पावें तपनीयवर्णे ॥ ७॥ अस्याज्ञया यं मनसा स्मरामि श्रिया युतं तं प्रवदन्ति सन्तः । संस्मारणे चाप्यथ यत्र चाहं स्थिता सदा तच्छृणु लोकधानि ॥ ८॥ वसाम्यथा च निशाकरे च तारागणाढ्ये गगने विमेघे । मेघे तथालम्बपयोधरे च शकायुधाढ्ये च तडित्प्रकाशे ॥९॥ 7. उत्ता VAN.; उक्तां 2. विनामावादभेदावति यद्यपि तथापि तव विभूतेर्वसति निवासस्थानमहं पृच्छामि ॥ 8. एवं संभावयेत्यस्य भावतो निदेशेन यमेवाहं मनसा स्मरामि तमेव सन्तः श्रीमन्तं प्रवदन्ति 1... संस्मारणहेतोभंगवनिदेशे च सति पनाई तिष्ठामि तदपि हे लोकधानि शृणुप ॥ 9, वासस्थाना- न्याह ।... निर्मधे गगने। अलम्वं पतनोन्मुखं पयः पानीयं धरतीति ताशे शक्रधनुभूषिते स्फुरद्विद्युति मेघे चाहं पसामि । चकारास्तथाशब्दश्च प्रत्येक यासस्थानताभिधानाय ॥

·॥ विष्णुस्मृतौ ॥ तथा सुवर्णे विमले च रूप्ये रत्नेषु वस्त्रेश्वमलेपु भूमे। प्रासादमालासु च पाण्डुरासु देवालयेषु ध्वजभूपितेषु ॥ १० ॥ सद्यः कृते चाप्यथ गोमये च मत्ते गजेन्द्र तुरगे महष्टे। घृपे तथा दर्पसमन्विते च विगे तथैवाध्ययनप्रपन्ने ॥ ११ ॥ सिंहासने चामलके च विल्वे छने च शङ्ख च तथैव पझे। दीप्से हुताशे विमले च खड्ने आदर्शविम्ये च तथा स्थिताहम् ॥ १२ ॥ पूर्णोदकुम्भेषु सचामरेपु सतालवृन्तेपु विभूपितेषु । 10. पयोदमालासु '. 11. T. and C. om. V. 10.है भूमे निमलयोः सुपर्णरजतयोरमल्योयनारामोद्य सुधाधर- 'सामु प्रासादपरंपरासु यजभूपिरोपु दयालयेषु चाई तिष्यामि ॥ 1:... मिलो धागोबा ।... जे पाये।... निधीतमले राहे सारा सादर ई तिहामि॥13... पामरं पालापमा नारगृतं प्यगनं साम्यो दितेषु विभूपितेपु रिधिप्रे प्रदेषु । साहित्य पान यामाभिमायण शिवाभिप्रायेण शनायाये नरपोरेय प्राशस्यधयगात् । (See ·११० ॥ विष्णुस्मृती ॥ भृङ्गारपात्रेपु मनोहरेषु .. मृदि स्थिताहं च नयोधृतायाम् ॥ १३ ॥ क्षीरे तथा सर्पिपि शादले च क्षौद्रे तथा दन्नि पुरंध्रिगाने। देहे कुमार्याश्च तथा सुराणां .. तपस्विनां यज्ञहुतां च देहे ॥ १४ ॥ शरे च संग्रामविनिर्गते च । स्थिती मृते स्वर्गसदामयाते। वेदध्वनौ चाप्यथ शाशब्दे स्वाहास्वधायामथ वाद्यशब्दे ॥१५॥ राजाभिषेके च तथा विवाहे यज्ञे यरे लातशिरस्यवापि । पुष्पेषु शुक्लेषु च पर्वतेपु फलेषु रम्येषु सरिद्वरासु ॥ १६ ॥ 14. यज्ञमृताच CI,I. 15 स्थितामृते Vi+C. See the C. LXIII, 30.) मृहारः कनकालुका पात्राणि स्थालादीनि तेषु मनो- हरेषु... 14. दधिक्षीरसर्पिःचौद्रेषु ।... शादले हरिते तृणे ।... सुराः देवप्रतिमाः । यज्ञे जुह्वतीति यज्ञहुतो ऋत्विजः 1... एतेषां देहे तिष्ठामि ॥ 15. पारे चकारानुपि च संग्राम जित्वा विनिर्गते पुरपे संग्रामभूमादेव मृते पतिते शवभूतेऽपि स्वर्गसभी प्रयाते जीवे च... 16.. वरे विवा- होधते ।... शिरसा सातः सातशिरास्तस्मिन् । श्वेतपुष्पेषु... रम्येषु प्रदेशेषु पुलिनादिषु सरिद्वरासु महानदीपु चाहं स्थिता ॥

·२११ ॥ विष्णुस्मृतौ ॥ सरःसु पूर्णपु तथा जलेषु सशादलायां भुवि पद्मवण्हे। वने च वत्से च शिशौ प्रहृष्टे साधौ नरे धर्मपरायणे च ॥ १७ ॥ आचारसेविन्यथ शास्त्रनित्ये विनीतवेपे च तथा सुवेपे। सुशुद्धदान्से मलयर्जिते च मृष्टाशने चातिथिपूजके च ॥ १८॥ स्वदारतुष्टे निरते च धर्म धर्मोत्कटे चात्यशनाद्विमुक्त। सदा सपुप्पे ससुगन्धिगाने सुगन्धलिप्ते च विभूपिते च ॥ १९ ॥ 18. येपे Cbis). मुरादे C. मिष्टा C. 19. च सुगन्धिo Ch 17. सजलपूर्णेषु सम्म निर्मलेपु जलेषु हरितणाप्पयायो मुषि पासण्डे... फलपुष्पयति धने पासेऽभिनयमाते शिशौ स्तनपे प्राऐ हर्पयुते... 18... मुरादो जितपापेन्द्रियो दान्तो जिसमनसः। मल- यमितो निष्पापो मृशासनः गुदाभोला ।... परदारविमुग्मः । धमें निरतो धर्मनिष्टः ।... मायानामिषागारभोज- 19. स्यदायेप पुरः ·२१२ । विष्णुस्मृतौ ॥ सत्ये स्थिते भूतहिते निविष्ठे क्षमान्विते क्रोधविवर्जिते च । स्वकार्यदक्षे परकार्यदक्षे कल्याणचित्ते च सदा विनीते ॥२०॥ नारीपु नित्यं सुविभूपितासु पतिव्रतासु प्रियवादिनीपु। अमुक्तहस्तासु सुतान्वितासु सुगुप्तभाण्डासु पलिपियासु ॥ २१ ॥ संमृष्टवेश्मासु जितेन्द्रियासु कलिव्यपेतासु पथिस्थितासु । धर्मव्यपेक्षासु दयान्वितासु स्थिता सदाहं मधुसूदने तु ॥ २२ ॥ 22 कलिच्यपेतास्वविलोलुपासु V1-3, सु विलोलुपासु C. सत्य- मादहित । सर्वदा पुष्पैर्युक्त | सुगन्धि गात्र येपा तै सहित । स्वय च सुगन्धरित । विभूपित कटककुण्डलादिभिस्तस्मिश्च ॥ 20 21 नानाविधभूषणभूपितासु ना रीषु 22 समृष्टानि मार्जनलेपनादिमि सस्कृतानि वेश्मानि करपरामुल्यो नित्यतृप्तस्वमाया ! 'धर्म विशिष्टापता वतरि। निविष्टो गृहस्थ यासाता।

·॥ विष्णुस्मृतौ ६८ | १००॥ २१३ निमेषमान्नं च विनाकृताह न जातु तिष्टे पुरुषोत्तमेन ॥ २३ ॥ ९९ ॥ धर्मशास्त्रमिदं श्रेष्ठं स्वयं देवेन भाषितम् । ये द्विजा धारयिष्यन्ति तेषां स्वर्गे गतिः परा ॥ १ ॥ इदं पवित्रं मङ्गल्यं स्वर्यमायुष्यमेव च । ज्ञानं चैव यशस्यं च धनसौभाग्यवर्धनम् ॥ २ ॥ अध्येतव्यं धारणीयं श्राव्यं श्रोतव्यमेव च श्राद्धेषु श्रावणीयं च भूतिकामर्नरैः सदा ॥ ३ ॥ ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे शततमोऽध्यायः॥ ॥ समाप्ता चेयं श्रीविष्णुस्मृतिः ॥ 23 om. C1,2. After the comment on C. 3, Vi- add the following : इदानीं तस्यैव नित्यकाग्यस्खमाह । य इदं पठते नित्यं भूतिकामो नरः सदा । यो नरस्त्रैवर्णिकः पुमान स्त्री इदं शास्त्रं पठते स सदा भूतिभिः काम्यते । इदं रहस्यं परमं कथितं वसुधे तव । मया प्रसन जगद्धितार्थम् । सौभाग्यमेतत्परमं पवित्रम् (रहस्यम् V-s C)। दुःस्वमनाशं बहुपुण्ययुक्तम् । शिवालयं शाश्वतधर्मशास्त्रम् ॥ The clause इदं etc. is found in Chi as well; but there can be no doubt that this entire passage is a modern addition. See the translation, C, 1. ये द्विजास्वर्णिकाः स्वयमन्यैर्वा धारयिष्यन्ति ।... 3. VIP end with the above clause, but yi-s add a comment on the latter part of it, which is followed by a strongly corrupted Appendix, consisting mainly of an उत्तरा. परितम्, which is designated as the 10L chapter.

·अथ श्रीविष्णुस्मृत्यनुक्रमणिका ॥ ... १० ११ ... ... ७५ १० ... ... ... ७७ ७८ ८० प्रकरणम् ।। अथ प्रथमाध्याय उपोदात- प्रकरणम् द्वितीयाध्याये वर्णाध्रमधर्माः तृतीयाध्याये राजधर्माः चतुर्थेऽर्थदण्डः पञ्चमेऽष्टादशपदेषु दण्डः पष्ठेऽधमर्णादिपिचारः सलमे लेख्यम अष्टमे साक्षिणः नवमे समयक्रिया दशमे घटदिव्यम् एकादशेऽग्निदिव्यम् दादश उदकदिव्यम् प्रयोदशे विपदिश्यम् चतुर्दशे देवोदकदिग्यम् पञ्चदशे द्वादश पुत्राः पोरशे विविधोत्पत्तिः सप्तशे धन विभाग: अष्टादशे नानाजातिभागः एकोनविंशे निहरणम् प्रकरणम्। विशे शोकापनोदकवाश्यानि एकविंश आचाः क्रियाः द्वाविंश आशौचनिर्णयः प्रयोविंशे द्रव्यशुद्धिः ६७ / चतुर्विशे विवाहनिरूपणम् पञ्चविंशे स्त्रीधर्माः २९ / पड्विशे सवर्णासवर्णस्वीधर्माः ३२ / सप्तर्विशे गर्भाधानादिसस्काराः ३३ अष्टाविंशे ब्रह्मचारिधर्माः ३६ एकोनत्रिंश आचार्यलक्षणम्... ३८ त्रिंश अध्ययनधर्मा. ३९ | एकग्रिंश अतिगुरुलक्षणम् द्वात्रिंशे गुरुधर्मातिदेशविषयाः प्रतिशे प्रायश्चित्तोपोदातः ४२ / चतुर्विशेऽतिपातकस्वरूपम् ५३ पञ्चनिशे महापातकस्वरूपम् ५२ १५, पट्यशेऽनुपातकस्वरूपम् १६/ सप्तत्रिंश उपातकविभाग. अशानिशे जातिभ्रंशक्रवि. . ८४ ... ८५ ... ८८ ४१ ... ... ... ... ... १८ ...

·II पृष्ठाकः। ... १४० ... १४५ ... १४७ ... ... ... ... १५४ ... ... १५५ ... प्रकरणम् । पृष्ठाङ्कः। प्रकरणम्। एकोनच स्वारिंशे संकरीकरण द्वापष्टितम आचमनम् विभागः ९६ / प्रयापष्टितमेऽध्वकालकार्याणि चत्वारिंशेऽपात्रीकरणविभागः ९६ ] चतुःपष्टितमे सानविधिः एकचत्वारिंशे मलावहविभागः ९६ पञ्चपष्टितमे विष्णुपूजनम् . द्वाचरवारिशे प्रकीर्णकप्राय पट्पष्टितम उत्तोपचारद्रव्य- श्चित्तम् विवेचनम् प्रयश्चत्वारिंशे नरककथनम् ... सप्तपष्टितमे वैश्वदेवम् चतुश्चरवारिंशे दुर्गानिकथनम् अष्टषष्टितमे भोजनविधि- पञ्चचत्वारिंशे रोगविशेपक्थनम् १०२ निषेधः १५२ पटचत्वारिंशे कृच्छ्राणि १०४ । एकोनसप्ततितमे स्त्रीसंगमे सप्तचरवारिको घान्द्रायणलक्षणम् १०६ निषेधः अष्टाचत्वारिंशे यावरचतम्... १०७ | सप्ततितमे शयननिषेधः एकोनपश्चाशसमे वैष्णवग्रतानि १०९ | एक्सप्ततितमे नातकधर्माः १५६ पवाशसमे प्रहहत्यामायश्चित्तम् १" द्वासप्ततितमे दमयमो एकपञ्चाशत्तमे सुरापानप्राय. प्रयासप्ततितमे श्राद्धप्रस्तावः चित्तम् ११४ चतुःसप्ततितमेऽष्टकाधादम् द्वापञ्चाशत्तमे सुवर्णस्तेयप्राय- पञ्चसप्ततितमे देवतानिर्णयः श्चित्तम् १२१ पट्सप्ततितमे नित्यभ्राद्धकालाः १६८ प्रयापश्चाशत्तमे गुरुतरूपप्राय• सप्तसप्ततितमे नैमित्तिकशाडू- चित्तम् कालाः चतुःपञ्चाशतमे संसर्गमायश्चित्तम् १२५ । अष्टासप्ततितमे काम्यनाद- पशपञ्चाशत्तमे रहस्यप्रायश्चित्तम् १२. पटपञ्चाशत्तमे सूसादीनि ... १३० एकोनाशीतितमे भादोपकर- सप्तपश्चासत्तमेग्ननुतापित्यागः णानि अष्टाचाशतमेऽयविवेका 1३३ अशीतितमे द्रष्यरिशेपेण तृप्ति एकोनपष्टितमे गृहाममधर्माः विशेषः पष्टितम आद्विरम् एकाशीतितम मायमोजनधर्माः १७३ एकपष्टितमे दन्तधावनम् १५८ इयतीतितमे धादानः ... ... ... ... ... ... .. फाला: १६८ ... ... ... ... ... ... ...

·III
...
प्रकरणम्।
पृष्ठाः।
प्रकरणम्।
पृष्ठाइ।
भ्यशीतितमे पतिपावनाः
१७६ दानवतितमेऽभयादिदानम् १८९
चतुरशीतितमे श्राद्धे वयं देशाः १७६ प्रयोनवतितमे पानविशेषेण
पञ्चाशीतितमे श्राद्धाईदेशाः १७७ फलविशेषः
पडशीतितमे वृपोत्सर्गः
१८० | चतुर्नवतितमे वानप्रस्थधर्माः १९२
सप्ताशीतितमे कृष्णाजिनदानम् १८२
पञ्चनवतितमेऽवशिष्टा वान.
अष्टाशीतितम उभयतोमुखी.
प्रस्थधर्माः
१९३
दानम्
१८३ / पण्णवतितमे सन्यासिधर्माः १९४
एकोननवतितमे कार्तिकसानम् १८३ | सप्तनवतितमे ज्ञानोपायाः २००
नवतितमे प्रकीर्णकदानानि
१८४ | अष्टानवतितमे विष्णुस्तुतिः २०३
एकनवतितमे कूपारामतहागा.
एकोनशततमे लक्ष्मीस्तुतिः २०६
दिदानम्
शततम एतच्छाखाध्ययनफलम् २१३
1
...

·IV INDEX TO THE VEDIC MANTRAS quoted in the Pushru-smrit. This Tadex dots not includt shott sacrificial formulas and layacatlons, and those Mantras which are quoted by their names only, such as , &. the Purushasülta, The last word or two words in most of the Prail'kas have been supplied from the Commentaries of Nandapandita and Devapala (Káthakagribya-bháskya ), and from the Same hita's, Brahmanan, and Su'trası See the references in the translation अन पितरो मादय ७३, २२, एतममयो भवतीभ्यो ७७, ८. अन्तरी दर्विरता ७, १८, एतदः पितरो ७३, १२.१३. अन्नंच नो घहु भयेद् ७३, ३०. एत पितरो मनोजवैर ७३, १२. अपयत्वसुरा ७३, 1.. तद्विष्णोः परमं पदं १४, २०. अमृता यागमृता ७३, १२. तेजोऽसि शुक्रममृतम ६५, 1. अम्बा नामासि ६७, ७. दधिकारणो अकारिपम् ६५, १२. अपं यशः परमो ७३, १३. दातारो नः प्रवर्धन्ता ७३, २८, अधिनोः प्रागस्ती ते ६५, २. देराध पितरश्चैतत् ७३, २६. अहोरात्रैः समंधिकर ७३, 1५. चौदचिता ४३, १९. भादिरया रमा यसयो ०३, २. धूरति पूर्व पूर्वन्तं १५, 10. भापो हि सा मयोभुवस् १४, १८, पिता परसानां पतिर ८६, १३. पुनर्मामस्थिन्द्रियम् २८, ५.. भा मे पम्म पितरो०३ १२. पुष्पावतीः प्रसूयतीः ६५, १. इदमाः प्राहत ६१,1441५,१. पूषा गा अन्येतु ना ८६, १. दह रतिरिद रमन्यम् ८६, ९. सृषियी बिपता .३.10. उजवहम्तीरमृतं ३,२५. मझा देवानां पदवी: १८, १. एतं पुपानं पति ५.१. मा में पेटाब मे२५. पतो तत पेच ... पराकम्पार,१५.

·V
यन्मे प्रकामादयवा ७३, १५.
धीरानः पितरो धत्त ७३, २१.
यन्मे माता प्रलुलोम ७३, १२.
शंन ापो धन्वन्या ६५, ५.
यन्मे रामः शकुनिः ७३, २६.
शं नो देवीरभिष्टय ८५, ...
यास्तिष्ठन्ति या धावन्ति ७३, १२. संसृजतु वा पृथिवी २१, १५.
युञ्जते मन उत युञ्जते ६४, २२; समानी व आफूतिः ७, १५.
६५, २. सर्वास्तानन आवह ७३, १२.
युवा सुवासाः परिवीत ६५, ८.
सुमोक्षितम् ७३,
२५.
येऽत्र पितरः प्रेता ७३, २०.
साताः [धानाः] प्रीता [पीता] भवत
ये देवा मनोजाता ४८, ८.
ये मामकाः पितरः ७३, १३.
हिरण्यगर्भः समवर्तता० ६५, १२.
रथेप्वक्षेषु वृषभराजा ६५, ७.
हिरण्यवर्णाः शुचयः ६४, १५,८६,
वाजे बाजेऽवत पाजिनो ७३, ३२.
विश्वे देवाः प्रीयन्ताम् ७३, २७.
४८,१०.

·AN ALPHABETICAL LIST Of those ternts in the Vishnu-smriti which appear to be important for the purposes of Sanskrit Lexikography.* २२, ४३. . ९. अंशमाहिन् १५, ३९. अतिविलम्वितम् ११, ६. : अनौरस अंशुपट्ट २३, २१. अत्रिगोत्रा ३६, .. अन्योन्यापतितस्यागिन् ५, भकुटिल २७, २४. 'अधःखात २४. ११३. अक्रीणन्त् ५, १२९. सघरगुरु, ५६. अपयदायिन् ५, ९.. अक्षय्योदक२३, ४, ७३, अनग्न्युष्ण ६२, ५. अपरिनिर्मित ९८,५.. अनभिगमन २५, १०. अपाल भधार ६२, ५. अनमिधावन्त् ५, ७४. अमच्छादित ६०, अक्षियूट ९६, ९२. अनभिरति २५, ७. अप्रतिकर्मक्रिया २५, अगन्धि(अगन्धिन्)६६, भनवगुण्ठितशिरस् ६०, अफेनिल ६२, ५. २३. अदिला ५६, १६. अगस्स्याश्रम ८५, २९. अनवस्थान २५, १. अभागहारिन् १५, ३२. अनौकरण २१, १३. अनागस् ४८, १०. अभिगामिन् १७, अपितुण्ट ४३, ३४ अनाथ १९,५. अभिप्लव ४४, १६. अग्रतस्थ ९९, ७. अनादिनिधन ६५, .. अमांसाशन ११,१५ अनादिमध्यनिधन ९८,१३. अमुक्त ६८, ३. अच्युतार्चन ९८, ७१. अनाधन्तरव २०,२१. भमुक्तहस्तता २५, ५. क्षतिकपिल २४, १५ अनाईकरमुख ६८, ३५. अमृत ४८,१.. अतिक्रमण ५,१५५, भनाईपाद ५८, ३.. अमेभ्यभुज ५१, ४.. १९२. मनाहार्य , ३, ७४, २१/ अग्युजीविन ९, २९. अतिमरमृदु १२, १. अयोग्य ५, 11. अतिगुरु ३... अनिष्ट ३, २८. अरागपिन् १२, १. अतितूर्णम् ॥३. अनिर्दिष्ट १२८,३०. अर्थदूपण ३, ५२. भतिद्सम् १, ५. धनिर्मोप्य ५, १८.. अपंदर १५, १०. अतिमनोरम ,२१. अनुहरण ६,११. अचंदर 14,३२. See the Preface.

·VII भधिक ५७, १६. फौज ७८, ३. ऋतावृध ४८, १०. उजिहीर्घ ५७, १३. कुशीलवता ३७, ३२. अर्बुद ९६, ७६. उत्तरमानस ८५, ३६. कूटव्यवहारिन् ५४, १५. अवशयितर ५, २२. उत्तरापरशिरस् ७०, २. कूटागार ४३, ४४. अवहनन ९६, ९१. उदककृच्छ् ४६,१४. कृतलवण २८,120, अविशोधन ११, ९. उद्गूरयितृ ५, ६०. अवास्य ४८, २२. उभयतःशिक्य १०, ३. कृष्णलोह ५४, १९. अशक्तभर्तृक ५, १८. उष्णीष ६४,१४. केदार ८५, १७. असाक्षिन् ८, १, ५. ऊर्जस्पति ९८, १७. असमर्थ ९, २३, २५. ऊर्वशुष्क ६, ८. क्लोमन् ९६, ९. अस्वतन्त्रता २५, १२. उदधमनी ९६, ८४. भाकोशयितृ ५, २३. खण्डपरशु ९८,७३, एककर ५, ४८, ७७, आक्षेपण ५४, १४. गर्भ २७,.. ६२,५. गावय ८०, ९. आगन्तुक ९६,२८, एकद्वयन्तरभ्यन्तराशिन् आच्छादक ८६, ८. भादिश्य ७८, १. एकवत् २१, २. गोसूक्त ५६, १८. गोनिहार ४८, १६. भादिदेव १,१०,९८, ९.| एकम्यूह', ६.. आघद्वार ३, ५३. एक्शा ९८,७८. धना ९६,७५. भाधीकृत ५, १८.. भोसज (1)८५, ५२. पातिरव १६, १. भानाभिमा १२,३. कष्टकिज ६६, ७, ८, घृतार्विस १८, ७२. आप्त ५८,१०. ७९, ५, ६. चन्द्रसूक्त ५६,२०. आपसी ४३, ३८. कण्वाश्रम ८५,३०. घान्द्र ७८, २. भाई ५४, १८. चित्रशिखधर ९८,६५. कनखल ८५, १४. भाष २४,३.. कामदेव ९८, १०. चीविवाक् ४४, २. भास्फोटन ७१,.. कामपाल ९८,12. जगवारणकारण ,. इन्द्रप्रयाग ३०,६. कापायिन् १३, ३६. अगरपरायण ९८,.... फुहागिन् १५, २५. जसपर ५१,४,१. हामुम ३०, २९. जातमन २२, २१ उप्रगन्धि (उप्रगन्धिन) कुमारधारा ८५,२५. } आश्यपहारिन् ५, ९९. कुशावर्त ८५, 11. १५, ६. | गृहकारिन् ५४, ३६. दुम्जान ८५, १५. 11८,५.

·VIII ८२, २७. प्रतिरूपविक्रयिन्प,१२१. तापरता २५, ८, धर्मयोनि १, ५. पुप्पोपगम ५, ५६. तथागदिन् ५, २७. धर्मवसुपद ९८, ९१ पृश्निगर्भ, ५९. तारिक ५, १३१. धर्मा १,५४,९८,९०० प्रचार १८,५१. तीर्थ २३, ६.. धर्माधर्मज्ञ १, ५४, मजाधर ९८, ६४. प्रचालन २३, ४५. मुलाधार १०,८,९. सुपित ९८, ४७. एनार्चिस् ।, ५. प्रतर्दन २८, ४९. निमुपर्ग ८३, १६. नम्न ६४, ५, ६८, १५ | प्रतिरूपा ५८, 1. निलिमाम ८५, २४. दहिगाराभिमुस ६, नन्तिका ८५, १९. प्रमविष्णु ९७, १९. १२. नागवन ३,१६. प्रभास ८५, २६. दण्यत् २८,५. नास्तिकवृत्ति ५५, १५. | प्रविधान २०,४६. दिपति ९८, २५. निखेय ५,२५, प्रागापाय २४, ३२. दीन ६३, १५. निराशिम् १६, २१. फलोपगम ५, ५५. दुर्गासावित्री ५६, ९. निर्माणकारक 1, ५५. यन्धनिक ५१,९. दुर्मिचिन्तित ५८, १९. निर्वापक १५, २.. पलिप्रिय ९९, २१. दुप-गि २५, ४. निम्मेपर ६८, ४४. यस्तिशीर्ष ९६, ९२. दुर२, २. न्यता ५,३३. बहुमर्पिक ८६, 16. देय ...,१९,५१, २. प ०३. २३. चालानप७१,.. ९,३३४१५,२,01,५०. पच ७३,५. विन्दुक ८५, १. देवर ५१,५. पप्रचाराधर ९८,७६. देवमानुपम (:.1.) ५५, | पपरपनि ९, २२. प्रादेयानुमंताम८३,१५. १.पापा ११, २३. माधिप ९८, ३. देवारिपमहान १, १९.परिनिर्मित ९८,५०, मनरूप ९८,२९. देवी २४, २.. पात्र,1,10. मानाय ... सुरक्षा गावित्री ११,२१. पाधि ५८, 1. मासु २०1. मुहिम ९०.... शिशि९६, ९१. मागविष ९८,३.. प्राही १५, २९. निमा पु. 1,१५. भगा प ५५, १५. धमनी १, ८.. पुरासर ... .. मा... पौष ७८, ५.

·IX यथाभूयस ७३, २. r+ रसुदाल ५१, २९. भागापहारिन् १८, ३४. | यज्ञयोग ९८, ५५. विपस्व १३, ६. भारुण्ड ५६, ३. यज्ञहुत् ९९, १४. विषमरव १३,१. मृगु ८५, १६. यत्र कचनोत्पादित १५, | विष्णुपद ८५, ४०, मज्जा २२, ८१. वृक्ष ९६,९२. मतगवापी ८५,३८. वृथालिन्झिन् ८२, ६. मधुकैटभसूदन १, ५४. युक्ति ७, १२. घेण ५11. मध्यम ३,३८, योनि २,१३. वेदाग्न्युप्सादिन् ५४,१३. मनोज्ञ ८५, ६३, वैकुण्ठ ९८, ५९. मन्त्र १,५३. रस्य ९९, १६. व्याधता १९. मन्नवद१,५३. राजसासिक ७, २,३. म्योमन् ., ५४. प्रारपता ३७,१९. मलिन ६३, ३६. राम ७३, २६. बाधक्रगदाधर',५०. महरपति ९८, २६. रूपसौभाग्यवत् ९०, २. महाफल १,६. शलाका ९६, ५९. लघमीपति ९८, २८. शीतष्ट्र ४६, १२. महाबटपराक्रम, ५०. लेख्य १.७, १२, १३, शीर्ष ९, २०, २२. महाभास्वर ९८,४३. २. ९८, ६३. शीलफलक २८, २८. महालय ८५, ५८. महावर्ति ९०, २०. राधिप्रवस् ५८, ७०. पट८५,५,६६. शुएक १७,१८. महामत ५६, २४. यत्या ८५,३७. शुष्क २३, ११. मामा ६५,१४. पराहपर्वत ८५,.. पीक ८, मासिकार्य २१, १९. यशवर्तिन् ९८, ५२. रमधु २३,५३,९५,८५. मिश्रधार ४५, १०. धीपर्यंत ८५, ३४. मूला १,१५. यासगुलिमन् १५, २७. धीफलकृष्ट ५,... गुगलोमिक २३, २४. रलेप्मन् ५४, १. गृनजात २२, २६. विपर ५,८१, अमीनिन् ५1, 14. गुमाद,, गिद५,२३. सपूर्ण गृष्टाशिन् ५५, २७. विमोर ५, १९. पागम्य ९८, ५. पिमेप ९९,९. गंकरमंशन!... यानिधन १८,५.. सिग... ५.. मंरीपाल १,३९, यशनि 1, ५१. शिषधर ,१९. २00... वट् ५३, ३८. यमुधा ९९, ५. यामगुद१,३०. मपन १०, २..

·श्रीव ३५, ५. सांण्याचार्य ९८,८६. सलिलार्णवशायक,५२. | सुवणनाम ९०,. सचामर ९९,१३. सशावल ९९,१७. सुवर्णनाभि ८७, ३. सततयायिन् २०, २२, ससुगन्धिान ९९, १९. | सुसंस्कृतोपस्करता२५,४. सतालवृन्त ९९, १३. ससुवर्ण ९०, ५३. सुसम १,२६. सदीपक ६७, ४६. सहोपपतिवेश्मन्५,१६. | सुसूदमेश १, ५७. संधिनी ५१, ४०. सागम ५, १८५. सूचम ९६, ५७. सपुत्र ६, २९. सांगतिक ६७,३५. स्थालक ९६,७६. सपुष्प ९९, १९. साघुपरिगृहीत ६४, १७. स्पष्टता २०,.. सप्तन् ९५,५४. साख ७५,५,६,९०,१३. सतशी १,५६. सुगन्धा ८५, २०. स्वधा ९९,५. सप्तागारिक ९६, ३. सुगन्धिक ३६, ८. स्वभाव ८५,५५. सप्ता८५,३९. सुगुप्तमाण्ड ९९, २१. स्वर ९८, ४६. सम,२१. सुगुप्तभाण्टता २५, इ. स्वर्गमार्गपद ८५, ४. समय १, २३, ९, "मुचिह्नित १०, इ. स्वलिखित ६, २६. सुतप्त ९९, 1. स्वहस्त ७,१३. समानयनचारित्व २५,१. मुदीपा ९९, ". स्राधान्त २१,1,1६.९५, समानार्यपयर २९, ९. मुहम्पार १, ५.. सर्वनामन्द्रियशक्ति९७, । मुमचालित २१, १. सराहा ९९,५. सर्वदर १८,२८. [.. | मुपजापति ९८, १५. हरित ५, ८५. मर्याभयद, ५५, मुमोरिन ७३, २५. VIDY ATIYA

·BHAVAN'S LIBRARY
2/7/63
NB ---This is issued only For one week ul
This book should be returned within a fortnight from the
date last marked below
Date of Issue
Date of Issue
Date of Issue
Date of Issue
22 JUN 1971
29 AUG 1973
TIDE11935

·Bharatiya Vidya Bhavan's Granthagar
Call No Sa 2183-1105139310.
Tule Nisou Smaith
Author Julius Jolly
NB --This book is issued only for one Beck tiul_347/63
To be issued after 10 -5-6
Date of
Issue
Borrower's
No
Date of
Issue
Borrower's
No.
12 JUN 1971703
29 AUG 1973,
22187