·॥श्रीगणेशाय नमः ।। यस्यानःश्वासवदा योवेदेश्योरिवलंजगव । निर्ममे तमहंवंदे विद्यातीर्थमहेश्वरं ॥ १॥ इथपंचमाष्टकं व्याख्यायेदानी ऋपिच्छन्दोदेवताविनियोगप्रदर्शनपुरःसरं पष्ठस्य प्र- थमोध्यायोग्याख्यातुमाररायते । अष्टममण्डलस्य द्वितीयेनुवाके षट्रसूतानि जावानि । यइन्देति वयसिंराहचं सामं सूत कण्वगोत्रस्य पर्वताख्यस्या औष्णिहमैन्द्रम् । तथाचानुकांव- म्-पइन्द्रप्रयस्त्रिंशपर्वतभौष्णिहत्यिति । महावते निष्केवल्ये औष्णिहवचाशीवी इमादिके दे सूक्ते । तथैवपंचमारण्यकेसूयते-ओष्णिहीदचाशीविर्य इन्द्रसोमपावमइति सूक्ते इति । द- शयेहनि निष्केवल्ये आदितः पयः शंसनीयाः । सूज्यतेहि-यइंद्रसोमपातमइति परिण- हइति । आशिष्तविकेषक्थेषु तृतीयसक्ने ब्रह्मशले आयस्वचाविकल्पिकोनुरूपः सूत्रितंच-य- इन्दसोमपानमएन्द्रनोगधोति तृतीयेपर्यायेच्छावाकशास्त्रेप्ययमेवटचोनुरूपः सूत्रितंच-इ- त्रानुतेषुसोमेषु पइन्द्रयोमपातमइति । तर प्रथमा- - अम्यईन्द्रसोमपालमोमदःशविष्ठचेतति । घेनाहसिन्यत्रिणंतमीमहे ॥१॥ यः।इन्द्र । सोमपातमः । मदः । शविष्ठ । चेतति । येनं। हंसि । नि। अत्रिर्णम् । तम् । ईमहे ॥ १ ॥ हे इन्द्र यस्त्वं सोमपातमः अतिशयेन सोमस्य पाना हे शविष्ठ बलवनय शवदवि पर- नाम तस्माविनंतादातिशायनिकइष्टन् विन्मतोटुक टिलोपः हे इंदृशेन्द्र तस्य तब सोमपानज- नितीयोपदश्चेतति सम्यग्जानाति वृदयादीनि कायोगि कर्तुं यइत्यस्य चेततीत्यनेनापि सं. बंधाद यहचानित्यमिति तिड्न निहन्यते । अथवैतदेववाक्यम् हेवलवनमेन्द्र सोमपातमः सो- मस्यपाहतमोयस्त्वं मदः सोमादयितव्यः तर्पणीयः सन् चेतति पुरुषव्यत्ययः चेतसि स- म्यानानासि मदोनुपसर्ग इति मदेः कर्मण्यम् । येन सोमपालजनितेन मदेन मत्रिणमचारं रा- १

·२
ऋक्संहितामाण्ये [अ०१ व.२
क्षसादिकं निहंसि निकृष्टां हिंसां प्रापयति तं मई तादृट्दोपेतं त्वां वा ईमहे यानाकर्मा-
यम् याचामहे । यद्दा ई गवौ देवादिकः छांदसोविकरणस्य लुक ईयामहे उपगच्छामः स्तु-
विभिः संभजामहइत्यर्थः ॥ १॥
अथ द्वितीया-
येनादर्शवमधिगुवेपर्यन्तर्वर्णरम् । येनासमुद्रमाविथानमीमहे ॥२॥
येन । दहिग्यम् । अधिं गुम । वेपर्यन्तम् । स्वनिरम् ।
येन । समुद्रम् । आविथ । तम् । ईमहे ॥ २ ॥
हे इन्द्र येन सोमपानजनितेन मदेन दशग्वं ये दशभिर्मासैः सत्रासनं परिसमाप्य
निरगमन ते दशग्या अंगिरसः । तेषामन्यतमं अधिगुं अधृवगमनं अनिवारितगति एववसंज्ञंच
मार्षि वेपयतं तमासि वर्जयंत स्वर्णर सर्वस्य नेतार सूर्य च'आविथ वृत्रादेर्दस्योरपनयनेन
ररशिथ । येनच मद्देन समुद्रमुधिं अंतरिक्ष वा आविथ ररक्षिथ त्वदीयं मदं तद्वत त्वां पा
ईमहे याचामहे |मदे हि सति हष्ट सन् इन्द्रोबहुधनं प्रयच्छति अनस्तत्कारणस्य मदस्ययानो.'
पपन्ना ॥२॥
अथ तृतीया-
ये सिन्धुमहीरपोरधाइवपचोदयः । पन्यामृतस्ययातवेतमीमहे ॥३॥
येनं । सिन्धुम् । मही. । अ॒पः । स्यान्ध्दव ।
प्रचोदयः । पन्थाम् । ऋतस्यं । यातवे । तम् । ईमहे ॥ ३ ॥
हे इन्द्र महीमहतीरसः वृष्टयुद्कानि सिन्धुं स्यन्दनशीटांनदी समुद्रं या पति येन सोमपान-
जन्येन मदेन पचोदयः मेरयसि । तबदृष्टात:-रथॉइन यथा रथिनोरथान स्वाभिलपितदेशग-
मनाय पेरपति वदन स्तस्य यज्ञस्य पन्या पन्थानं मार्ग यावे या मातुं ते मदमीमहे
याचामहे ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
इमंस्तोममशिष्टयेघृतंनपूतमंद्रियः । येनानुनद्यओज॑साववक्षिय॥४॥

·! 1 मं०८ अ०२ सू०१२] पष्ठोऽएकः डुमम् । स्तोम॑म् । अनिष्टये। घृतम् । न । पूनम् । अद्रिवः । येन । नु । सद्यः । ओज॑सा । ववक्षिय॥ हे अद्रिवोवजवन्निन्द घृतंन वृतमिव मवपूनमाज्यमिव पूर्तशुद्धं इममस्मदीयं स्तोमं स्तोत्रं बुध्यस्वेतिरोपः । किमर्थं अभिष्टये अभिमाय इष्टस्य धनादेरस्माकं लागायेत्यर्थः । येन स्तो- वेण स्तूपमानः सन् ओजसात्मीयेन वलेन सद्यस्तदानीमेव स्तुतिसमयएव नु क्षिमं वव- क्षिथास्मान्यहसि अभिलषितं मापयसि इमं स्तोममित्यन्वयः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमी- इमंजुंपखगिर्वण समुद्रईवपिन्वतोइन्द्रविश्वामिरुतिभिववासिया॥५॥३॥ देमम् । जुषस्व । गिर्वणः । समुद्रध्दवं । पिन्वते । इन्द्र । विश्वाशिः। कृतिभिः । ववक्षिय ॥ ५॥३॥ हे गिर्वणोगिरां स्तुतीनां संभक्तः,यदा स्वतिभिः संभजनीयेन्द्र इमं स्तोमं मया कि- यमाणं जुषस्व सेवस्व सच स्तोमः समुद्रइव समुद्रोयथा चन्द्रोदयं मान्य पिन्वते वर्धते भ- भिधेयस्येन्दगुणगणस्याधिक्येन तत्मतिपादिकास्तुतिरपि विस्तृता भवतीत्यर्थः । पूर्वस्या- मृचि ववक्षियेत्यनेन युक्तो येनेतिशब्दोवापि सामर्थ्यानेन संबध्यते अतएवास्य निड्डु तिडइ- ति निघाताभावः।हे इंद्र येन स्तोमेन हेतुना विश्वाभिाशाभिरूतिभौरक्षाभिः ववक्षिथ व- इमि श्रेयांस्यस्मान्यापयसि वहे.सन्नन्ताहिटि अमवइति निषेधादामभावे थलि लिटिरूपमेतव॥५॥ ॥ इति षष्ठस्य प्रथमे पथमोवर्गः ॥ १ ॥ “अथ षष्ठी- पोनेवि परावर्त-सखित्वनार्यमामहे । दियोनदृष्टिमयपन्ववर्तिथा॥६॥ यःमः । देवः । पराध्वतः । सरिखध्वनाय । ममहे। ,दिवः । न । दृष्टिम् । पृथयन् । ववक्षिथ ॥६॥ योनोदेवो दानादिगुणयुइन्द्रः परावतः परायतावं दूराव धुलोकादागत्यनोस्माकं सखित्व- नाय ससिवाय मामहे धनानि मददी मंहवे नकर्मणएतद्रूपं । यदा अस्माभिः पूग्यवे मह- . । 4 ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०१ १०३ पूणायाम् अस्मा छान्दसः कर्मणिलिट् । उत्तरार्धर्चः प्रत्यक्षरुतः हे इन्द्र दिवोन वृष्टिं दिवः स- काशात वृष्टिमिव मथयन् अस्मदीयानि धनानि विस्तारयन् यस्त्वं ववक्षिथ अस्मान्वोद- मिच्छसि वादृशं त्वां स्तोमीति शेषः ॥६॥ अथ सप्तमी- वारस्यकेतवतवोगर्भस्त्योः। यत्सूर्योनरोदसीअवर्धयत् ॥ ७॥ ववक्षुः । अस्य । केतवः । उत । वचः । गर्भस्योः। यत् । सूर्यः । न । रोद॑सी इति । अवर्धयत् ॥ ७ ॥ अस्येन्द्रस्य केतवः प्रज्ञानानि अस्सवस्तुतिविपयाणि यद्दा रथे उत्क्षिमाः पताकाः केतवः ववक्षुरवहन् अस्मान् श्रेयांसि प्रापयन् । उतापिच गभस्त्योः बाहुनामैतत् इन्द्रस्य हस्त- योरवस्थितोषजश्चावहद ययदा अयमिन्द्रः सूर्योन सर्वस्य प्रेरकआदित्यइव रोदसी घा- वापृथिव्यो वृष्ट्यादिपदानेनावर्धयत् तदानीमित्यर्थः ॥ ७॥ अथाष्टमी- यदिपद्धसत्पतेसहस्रमहिपाँअर्घः आदित्तइन्द्रियंमहिमवारध॥८॥ यदि । प्रत । सत्पते । सहस्रम् । महिपान् । अर्घः । आत् । इत्।ते। इन्द्रियम् । महि । प्र । वरधे ॥८॥ हे प्रवृद्ध प्रार्पणमहन् हे सत्पते सतामनुष्ठातॄणां पालयितरिन्द्र सहस्र सहस्रसंख्याकान् महिपान्महन्नामेव महतोसुरान् वृषादीन् यदि यदा अधः अवधीः हन्तेश्छान्दसमेतदूपम् । य- दा पस्तअदने लुडिसिपि मवेवसेति चुर्लुक् । आदिव अनंतरमेव हे इन्द्र ते सव इन्द्रियं वीर्य महि महद्हुलं सम्भवावृधे प्रकर्षण वर्धवे ॥८॥ अथ नवमी- इन्द्रःसूर्यस्यरश्मिभिर्शसानोपति अग्निर्वनैवसामुहिःपारधे॥९॥ इन्द्रः । सूर्यस्य । रिमजिः । नि । अर्शसानम् । ओपति । अग्निः । वनाध्दव । ससहिः। प्र । वधे ॥ ९ ॥ ।

·मं०८ अ०२ सू०१२] पष्ठोऽष्टकः '५ अयमिन्द्रः सूर्यस्य सर्वस्य मेरकस्यादित्यस्य रश्मिभिः किरणे: करणभूतैः भर्शसान अगुणः शुचेति ऋगवादित्यस्माइसान अत्ययः शुद्धागमश्च अयं केवटोप्यतिराइपूर्वार्थोद- व्यः आइपूर्वश्च बाधनेवर्तते यथा आतिमाोरिति । अर्थासानं बाधमानं पन्देहादिकमसुरं न्योषति नितरां दहति उपदाहे त्रिदृष्टांत:-अग्निवनेव यथा वनान्यरण्यानि दावानलोभस्मसा- स्करोति तहम् । एवं सासहिः शत्रूणामभिभवनशीउइन्द्रः प्रवावृधे मकर्षण अर्धवे ॥ ९ ॥ अथ दशमी- इयंतऋलियावतीधीतिरैतिनवीयसी। सपर्यन्तीपुरुमियामिमीतइत् ॥ १० ॥ २ ॥ इयम् । ते । ऋवियवती। धीतिः । एति । नवीयसी। सपर्यन्ती । पुरुप्रिया । मिमीते । दत् ॥ १० ॥ २ ॥ हे इन्द्र ते त्वां इयं पुरोवर्तिनी मया क्रियमाणाधीविः स्तुतिः एति गच्छति कीदृशी - विसावनी मनी वसंवादिकाले अनुष्ठेयं यज्ञकर्म ऋत्वियं तद्दती नवीयसीअतिशयेनाभिनयास्तु- ति: सपती पूजयन्ती पुरुमिया पुरुषहुलं प्रीणयित्री सती मिमीतइव इन्द्रगतागुणान् परिच्छि- नत्येवमाहात्म्यं मल्यापयत्येव सेयमित्यन्वयः । अनुमीयमानेन यच्छन्देनच योगाव मिमीत इत्यस्प निधाताभावायदा सपर्यन्ती पुरुमियेतीदमपि एतीत्यनेन संबंधनीयं अतः पूर्वपदस्प भिन्नवा- क्यस्थत्वात् समानवाक्ये युष्मदस्मदादेशावक्तव्याइति वचनानदपेक्षया निधानाभावे सत्य- ज्यस्तानामादिरित्यायुदानत्वम् ॥ १० ॥ ॥ इति पष्ठस्य प्रथमे द्वितीयोपर्गः॥२॥ अर्थकादशी- गर्घायज्ञस्पंदेवयुःकपुनीतआनुपक् । स्तोमैरिन्द्रस्यपारधेमिमीतइत् ॥ ११॥ गः । यज्ञस्य॑ । देवध्युः । कर्तुम् । पुनीते । आनुपक् । स्तोमैः । इन्द्रस्य । वृधे, मिति । इत् ॥ ११ ॥ पहस्प याव्यस्पेन्द्रस्य गोगरिता स्तोता शन्दे अर्तियांकन यदा यजेमां- वरद नड्मत्पया यागस्य गोंगहोता अनुभवा देवयुः देवं दानादिगुणयुक्तमिदमा- ।

·। । ऋक्संहितामाष्ये -[अ०१३०३ मनइच्छन् आनुषगनुपकं आनुपूर्येण संवतं यथा भवति तथा ऋतुं प्रज्ञापकं सो- मं पुनीवे दशापवित्रेण शोधयति इन्द्रपानार्थमितिशेषः । यहा यज्ञस्य गोंदीक्षितः । पु- नवी एतमृत्विजोगर्भकुर्वन्तीत्यादिब्राह्मणम् । सदेवकामः क्रतुं ज्योतिष्टोमादिकं आनुपक् आनुपूर्व्यनामेतत् पदाहयास्कः- आनुपगिति नामानुपूर्व्यस्येति । सः स्तोता इन्द्रस्य कर्म- णि पष्ठी इन्द्रविषयैः स्तोमैः स्तोत्रैर्ववृधे वर्धते यद्वा वृधिना प्रयोज्यव्यापारवाचिना प्रयोज- कव्यापारोलक्ष्यते । स्तोमः स्तोत्रैः तमिन्द्रं वर्धयति सच स्तमिमिमीतहत् इन्द्रस्य गुण- जातं परिच्छिनत्येव अनुगतार्थो भवतीत्यर्थः ॥ ११॥ अथ द्वादशी- सनिर्मित्रस्यपमथइन्द्रःसोमस्यपीतये । भाचीवाशीवसुन्वतेमिमीतइत् ॥ १२ ॥ सनिः । मित्रस्य । पप्रथे । इन्द्रः। सोमस्य । पीतये । प्राची । वाशीइइव । सुन्वते । निर्माते । इत् ॥ १२ ॥ मित्रस्प मित्रभूतस्य स्तोतुः सनिर्धनस्य दाता इन्द्रः सोमस्य पीतये पानाप पप- थे प्रथितोविस्तीर्णशरीरोपभूव यथा पीतोबहुलः सोमउरेन्तर्भवति तथा प्रवृद्धशरीरो- यभूवेत्यर्थः । तत्र पथमे दृष्टांत:-पाची पांचती पण स्तुत्यगुणगणं पामुक्ती वाशीव वाहमितव स्तुतिरूपा याक् सुन्वते । षष्ठ्यर्थे चतुर्थीवक्तव्येतिचतुर्थी । मुन्वतः सोमाभिपवं कु- वतोयजमानस्य संधिनी यथा यगुणवाहुल्पेन विस्तीर्णामवति तथेन्द्रः पपथइत्य- यः। मथिताच सा मिमीतइन् इन्दमाहात्म्यं यथावत्परिच्छिनत्येव ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशी- विप्राउफ्यवाहसोभिप्रमन्दुरायवः । घृतंनपिप्यआसन्पृतस्ययत् ॥ १३ ॥ यम् । विभाः । उक्थध्याहसः। अनिष्प्रमन्दुः। आयवः । घृतम् । न । पिप्ये । आसनि । ऋतस्य । यत् ॥ १३ ॥ १९०त्रा०१.३.1 २नि०६.११..

·७
मं०८ अ०२ सू०१२]
पष्ठोऽष्टका
विमामेधाविनः उक्थवाहसः उक्थानां शखाणां वोढारः पापयितारः आयवोमनुष्या:
यमिन्दं अभिभमन्दुः अभि प्रकर्षण मादयन्ति मदेयंत्ययेन परसरं द्विवचनपरेण
छन्दसिवेतिवचनाव द्विवचनाभावः । तस्येन्द्रस्य आसनि आस्ये पद्दनित्यादिना आस्य
शब्दस्यासनादेशः घृतंन घृतमिव शुदं पिप्ये सेचनेन वर्धये प्यायोश्छादसोसिट लिइय-
डोश्चेतिपीभावः। किंवदविः तस्य यज्ञस्य संबंधि यत्सोमलक्षणं हविरस्ति तदित्यर्थः॥१३॥
अथ चतुर्दशी-
उतवराजेआदितिःस्तोममिन्द्रायजीजनत् ।
पुरुषशस्तमूतपकृतस्ययत् ।। १४ ॥
उन । स्वराजें। अदितिः । स्तोमम् । इन्द्राय ।
जीजनत् । पुरुहप्रशलम् । अतये । ऋतस्य । यत् ॥ १४ ॥
उतापिच अदितिरदीनादेवमाता अखंडनीयस्तोतावा स्वराजे स्वयमेव राजमानायेन्दा-
य पुरुमशस्तं बहुलमुल्लष्टं यद्दा पुरुभिबहुभिः प्रशंसितव्यं स्तोमं स्तोत्र जीजनन अजीजन-
व अजनयव । किमर्थं ऊतये रक्षणार्थ यस्तोत्रं वस्प सत्यस्य वा संबंधिभवति त स्वोममि-
स्पन्वयः॥१४॥
अथ पंचदशी-
अभिवह्नयतयेपतप्रशस्तये।
नदेवषिर्वताहरीऋतस्ययत् ।। १५॥६॥
अभि । वयः । ऊतये । अपत । प्रशस्तये।न।
देव । विश्व॑ता । हरी इति । ऋतस्य । यत् ॥ १५ ॥ ३॥
बद्वयोवोढारऋत्विजः ऊवये रक्षणार्थ प्रशस्तये प्रशस्यर्थच अत्यनुपद इन्द्रपश्यस्तुबन्
नुस्तुतौ कुटादिः हे देव दानादिगुणयुक्तेन्द्र नेति संपत्यर्थे संपति विनता विविधकर्माणी हरी
दीपावतो अतस्य यज्ञस्य सत्यस्य या संबंधि यत् स्तो हविधा विद्यते तदभिलक्ष्य लां
वहतइविशेषः ॥ १५॥
॥ इवि पष्ठस्य मथमे तृतीयोवर्गः ॥३॥

·८
ऋक्संहितालाप्ये अ०१०४
अथ पोडशी-
यत्सोममिन्द्रविष्णवियषित्रितआत्ये।
यामरुत्सुमन्दसेसमिन्द॑भिः॥ १६ ॥
यत् । सोमम् । इन्द्र । विष्णवि । यत् । वा । घ । बिते।
आत्ये । यत् । वा । मरुतूसे । मन्दसे । सम् । इन्दुभिः ॥ १६
हे इन्द्र विष्णवि विष्णो पानार्थमागतेसति अन्यदीये यागे सोमं यद्यदि तेन विष्णु-
ना साधैं पिबसि यदा यदिच आत्ये अपांपुत्रे त्रिने एतत्सने राजौ यजमाने सोमं पिबत्ति
घेतिपूरणः यद्वा यदिच मरुत्सुच सोमपानायागतेषु अन्पदीये यज्ञे मन्दसे मायसि तथा
प्यस्मदीयेरेवेन्दुभिः सोमैः सं सम्माय ॥ १६॥
अथ सप्तदशी-
यहाशकपरापतिसमुद्रेअधिमन्दसे।
अस्माकमित्सुतेरणासमिन्दुभिः॥१७॥
यत् । वा । शक ! पराध्यति । समुद्रे । अधि । मन्दसे
अस्माकम् । इत् । सुते । रण । सम् । इन्दुभिः ॥ १७ ॥
हे शक्रेन्द्र परावति परागवे दूरदेशे समुद्रे समुन्दनशीले शोप अधिः सप्तम्पानुवादी
यहा यदिवा मन्दसे माद्यसि तथापि अस्माकमिद अस्माकमेव सोपेभिपुते सति इन्दुभिः
सोमरसैः संरण सम्यममस्त ॥ १७॥
अथाटादशी-
यहासिमुन्वतोपोयजमानस्यसत्पते ।
उक्थेवायस्यरण्यसिसमिन्दुमिः॥ १८ ॥
यत् । वा । आर्सि। सुन्वतः । सधः । यजमानस्य ।
सत्पते । उक्थे। वा । यस्य । रण्यसि । सम् । दन्दुभिः ॥ १८ ॥

·मं०८ अ०२ सू०१२] पष्टोऽष्टकः हे सत्पते समां पालपिनरिन्द्र सुन्वतः सोमामिपवं कुर्वतोयजमानस्य यहा यदिवा वृधोसि वर्धयिता अवसि वृधेरन्ततिण्यर्थादिगुपधलक्षणः कः। यस्यच यजमानस्य उक्थे शले वा शंसिते सति रपयसि रमसे एवमपि इन्दुभिरस्मदीयेरेवसोमः सम्यग्रमस्व ॥ १८ ॥ अधैकोनविंशी- देवदेवबोसइन्द्रमिन्द्रंगणीपणि । अधायज्ञायतुर्वणेन्यांनशुः ॥ १९ ॥ देवम् देवम् । वः । अबसे । इन्द्रम्हदन्द्रम् । गृणीषणि। अध। यज्ञाय । तुर्वणे । वि । आनशुः ॥ १९ ॥ हे मात्विग्पजमानाः वोयुष्मासमवसे रक्षणाय देवं देवमिन्द्रं इन्दं दानादिगुणयुक्त इन्द्रः बहुषु देशेषु युगपत्मवृत्तेषु यागेषु तत्रतत्र हविःस्वीकरणाय बहूनि शरीराण्याददानः स्वय- मेकोप्यनेकासन् तत्रतत्र सन्निधते वथाचनिगमांतरं-इन्दोमायाभिः पुरुरूपईयतइति । तदपे- क्षयेयं पीप्सा बहुविभज्य वर्तमानं सर्वं तमिन्द्रं गृणीषणि अहं स्तौमि गृणालिङि छान्दस- मेनपम्। यदा कारकमेवैतव गृणीषणि स्वयनेच्छायां सत्यांअधानवरं सर्वमिन्द्रं मदीयाः स्तु- त्या व्यानशुामुवन्ति किमर्थं तुर्वणे तूण संशजनाय यज्ञाय यागाथैयहा क्रियाग्रहणं कर्तव्य- मिति कर्मणः संपदानवाचतुर्थी । यहं यष्टव्यं तुर्वणे शत्रूणां हिंसितारं तूर्णसंभजनं वा ॥१९॥ अथ विंशी- यक्षभिर्यज्ञाहसंसोमेभिःसोमपातमम् । होनाभिरिन्द्रवारधुनिशुः ॥२०॥४॥ यज्ञेभिः । यज्ञस्याहसम् । सोम॑भिः । सोमपातमम्। होनाभिः । इन्द्रम् । वरधुः । वि । आनशुः ॥ २०॥४॥ यज्ञेभिर्यज्ञैर्यजमानसाधनेहविभिर्यवाहसं यज्ञे वोढव्यं प्रापणीयं यज्ञेयोगेः यज्ञानां पजमानानां फलस्य प्रापपितारं वा अथवा यज्ञवाहसं योनमाप्यं न फेवलमेकेन यज्ञेन अपितु सर्वरित्याह पगिरिति एवं सोमेभिः सोमपातयं सर्वेषां सोमानां पावतममिन्द्रं । १ ० स०१.७.११.. २ ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०१६०५ होत्राभिः स्तुतिभिः वावृधुः स्तोतारोवर्धयन्ति ताश्च क्रियमाणाः स्तुतयः व्यानशः तमिन्द्रं च्यामुवन्तिच अश्नोवेयंत्ययेन परस्मैपदम् ॥ २०॥ ॥ इति षष्ठस्प प्रथमे चतुर्थीवर्गः॥ ४ ॥ अथैकविंशी- महीरस्यपणीतयःपूर्वीरुतप्रशस्तयः । विश्वाव निदाशुपेव्यानशुः ॥ २१॥ महीः । अस्य । प्रनीतयः । पूर्वीः । उन । प्रशस्तयः । विश्वा । वसूनि । दाशुपै । वि । आनशुः ॥ २१ ॥ अस्येन्द्रस्य मणीतयः प्रणयनानि धनानां परुष्टमापणानि महीमहत्यः महांति भवन्ति उतापिच अस्प प्रशस्तयः प्रशंसनीयाः कीर्तयः पूर्वियोविस्तृततमाभवन्ति नाउभयविवाः दाशुपे चरुपुरोडाशादीनि दत्तयते यजमानाय दातुं विश्वा विश्वानि स- र्वाणि वसनि धनानि व्यानशामुवन्ति ॥ २१ ॥ अथ द्वाविंशी- इन्द्रेत्रायहन्तवेदेवासोदधिरेपुरः। इन्द्रवाणीरनूपतासमोजसे ॥२२॥ इन्द्रम् । नाय । हन्तवे । देवासः । वृधिरे । पुरः । इन्द्रम् । वाणीः । अनूषत । सम् । ओज॑से ।। २२ ॥ देवासोदेवाः वृत्राय हन्तवे वृत्रमावरकमसुरं हंतु इंतेस्तुमर्थे तवेन्मत्ययः इममिन्दं पुरोद- घिरे पुरस्तात् स्वामित्वेनाधारयन् वाणीः वाण्यः स्तुनिरूपायाचश्च इममेवेन्द्रमनूपत स्तुवन्ति- किमर्थ सं समीचीनाय ओजसे बलार्थं यथा वृत्रवधानुगुणमुत्सृष्टं बलमस्पजायते तथास्तु- बन्दीत्यर्थः ॥२२॥ अथ त्रयोविंशी- महान्तमहिनावयंस्तोमेभिहवनश्रुतम् । अभिमणोनुमःसमोजसे ॥ २३ ॥ 1 ·म०८ अ०२ सू०१२] पष्टोऽष्टका ११ महान्तम् । महिना । बयम् । स्तोमैमिः। हवनश्रुतम् । अर्के । अभिप्रा नोनुमः । सम् । ओजसे ॥ २३ ॥ महिना महिन्ना महान्तं सर्वेषयोधिकं हवनश्रुतं हवनस्याद्वानस्प ओतारमिन्द्रं वयं स्तोमेक्षिः स्तामः त्रिवृत्पञ्चदशादिभिः अर्कैः अर्चनसाधनैः शश्च अभिप्रणोनुमः आभि- मुख्येन प्रकर्षेण पुनःपुनः स्तुमः ॥ २३ ॥ अथ चतुर्विशी- नयविविक्तोरोदसीनान्तरिमाणिवृत्रिणम् । अमादिदस्थतिषिपेसमोस. ॥२४॥ न ! यम् । विविक्तः । रोदसी इति । न । अन्तरिक्षाणि । वजिर्णम् । अमात् । इत् । अस्य । तित्विपे । सम् । ओजसः ॥ २४ ॥ यं पत्रिणं वन्वन्तमिन्द्रं रोदसी द्यावापृथिव्यो नविविक्तः नपृथक्कुरुतः स्वसमीपाव पृथकर्तुं न शकुतः यावापृथिन्यौ ब्यान्य यइन्द्रोवर्धते इत्यर्थः विचिथाभावे अन्तरिक्षाणि अन्तराक्षांतानि यावापृथिव्योर्वर्तमानानि गंधर्वादीनां स्थानानिच यत्नपृथकुर्वन्ति अस्येन्द्रस्य अमादिन अमति रुजति शत्रूननेनेत्यमोवलं वलादेव सर्वं तित्विषेसर्व जगद्दीप्यते। किमर्थं ओज- सः चतस्प संगमाप । यदा ओजःशमादिहित्तस्य विनो बहुलंछन्दसीतिलुक् ओजस्विनो बल- वतोस्येन्दस्पेति योज्यम् । समित्युपसर्गः सतित्विषइत्पनेन संवध्यते ॥ २४ ॥ पोइशिशस्त्रे यदिन्द्रपृतनाज्यइति तृचः सत्यतेहि-पदिन्द्रपृतनाज्येयन्तेअस्तुहर्यतइ- त्यौष्णिहवाईतौठ्चाविति । तुचे पथमा सूक्ते पञ्चविंशी- पदिन्द्रपतनाज्येदेवास्त्वादधिरेपुरः। आदित्तेहर्यताहीयवक्षतुः॥२५॥५॥ यत् । इन्द्र । पृतनाज्ये । देवाः। त्या । दधिरे । पुरः । आत् । इत् । ते। हर्थता । हरी इति । ववक्षतुः ॥ २५॥ ५ ॥ हे इन्द्र पृतनाज्ये संग्रामनामनद पृतनाः सेना अति गच्छन्पत्सिनितिया पृतना जी- सवेवेति वा पृतनाज्यं संग्रामस्तत्र त्या त्वां यद्यदा देवाः पुरोइघिरे वृत्रहननाय पुरतोधारयन् - ·१२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०१३०६ आदि अनंतरमेव हर्षता हर्यती कांती हर्यगतिकान्त्योः भूमृदृशीत्यादिना औणादिकःमतच् प्रत्ययः ईदृशौ हरी अश्वौ ते त्वां ववक्षतुः आवहताम् ॥ २५॥ ॥ इति पष्ठस्य प्रथमे पञ्चमोवर्गः॥५॥ अथ पइिंशी- यदाचंनदीरतंशवसावचिन्नबधीः । आदित्तेहयताहरीववक्षतुः ॥ २६॥ यदा । स्त्रम् । नदीइतम् । शवसा । वजिन् । अवधीः । आत् । इत् । । । हर्यता । हरी इति । ववक्षतुः ॥ २६ ॥ हे वजिन वज्रवन्निन्द्र नदीवृतं नदीनां नयआपः श्रूयतेहि-अहावनदताहतेतस्मादानयो- नामस्थेति । वाआवृण्वंतं वृत्रमवर्षणशीलमेघमसुरं घा यदा यस्मिन्काले शवसा बलेनायधीराहि- सीः शिष्टं समानं ॥ २६॥ अथ सतविंशी- यदातेविष्णुरोजसात्रीणिपदाविचकमे। आदित्तेहर्यताहरीववक्षतुः ॥२७॥ यदा । ते । विष्णुः । ओजसा । त्रीणि । पदा। विश्चक्रमे । आत् । दत् । ते । हर्यता । हरी इति । ववक्षतुः ॥२७॥ हे इन्न ते तव अनुजोविष्णुर्यापनशीलोदेवः ओजसा बलेन यदा यस्मिन्काले त्रीणि पदा पदानि परनयरषेण तीन लोकान विचक्रमे विक्रांतवान् परिच्छिन्नवान् गतमन्यव ॥२७॥ अथाष्टाविंशी- यदातेहर्पनाहरीपाटधाते दिवेदिवे । आदित्तेविश्वाभुवनानियेमिरे ॥२८॥ यदा। ते । हर्यता । हरी इति । वधाते इति । दिवेदिवे । आत् । दत् । ते । विश्वा । भुवनानि । येमिरे ॥ २८ ॥ ते. स.५.६१।

·म० अ०२ सू०१२]
पष्टोडटकः
१३
हे इन्द्र त्वदीयो यचा हर्यतो कांवो हरीहरणशीलावश्वौ दिवेदिवे प्रतिदिवसं यदा य-
स्सिन्काले यवृधावे प्रवृदो ववतुः । आदित् अनंवरमेव ते त्वया विश्वा विश्वानि सर्वाणि
भुवनानि भूतजावानि येमिरे नियम्यन्तेस्म ॥ २८॥
अथैकोनविंशी-
यदातेमारतोशिस्तुभ्यमिन्द्रनियेमिरे ।
आदित्तेविश्वाझुवनानियेमिरे ।। २९ ।।
यदा । ले । मारुतीः । विशः। तुभ्यम् । इन्द्र । नियेमिरे । आत् ।
दत् । ते । विश्वा । भुव॑नानि । चेमिरे ॥ २९॥
हे इन्द्र तुयं त्वदर्थं मारुतीमारुत्यः मरुद्रूपाः ते त्वदीयाः विशः प्रजाः यदा पस्मि-
काले नियेमिरे नियच्छन्ति भूतजावानि । अन्यद्गतम् ॥ २९ ॥
अथ विशी-
यदासूर्यममुंदिविशुक्रज्योतिरारयः।
आदित्तेविश्याभुनानियेमिरे ॥३०॥
यदा । सूर्यम् । अमुम् । दिवि । शुक्रम् । ज्योतिः। अधारयः ।
आत् । इत् । ते । विश्वा । भुवनानि । येमिरे ॥३०॥
हे इन्द्र अमुं विरुष्टं शुक्र निर्मलं ज्योतियालयानं सूर्य सर्वस्य मेरकं शोभन-
वीय वा आदित्यं दिवि धुलोके जगतः प्रकाशनाय यदा यस्मिन्काले अधारयः पारिन-
वानसि । समानान्यत् ॥ ३० ॥
अथैकविशी-
इमान्नइन्द्रमुष्टुतिविपश्यतिधीतितिः ।
जामिपदेवपिमतीमावरे ॥ ३१॥

·- ११ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१५०७ इमाम् । ते । इन्द्र । सुदृस्तुतिम् । विप्रः । इयति । धीतिभिः । जामिम् । पदाध्ईव । पिप्रतीम् । प्र । अध्वरे ॥ ३१ ॥ हे इन्द्र विषोमेधावी स्तोता अध्वरे यज्ञे इमां पुरोवर्तिनी पिमती पूजयन्तीं पी- णयन्ती वा सुष्टुतिं शोभनां स्तुति धीतिभिः कर्मभिः परिचरणैः सार्धं ते त्वां यति मेरयति प्रगमयति । जामि पदेव यथा बंधुभूतं पुरुष उत्कृष्टानि पदानि स्थानानि मा. पयति तद्वत् ॥ ३१॥ अथ द्वाविंशी- यदस्यधामनिमियेसमीचीनासोअखरन् । नाभायुलस्पदोहनाप्राध्वरे ॥ ३२ ।। यत् । अस्य । धामनि । प्रिये । सम् ईचीनासः । अस्वरन् । नाभा । यज्ञस्य । दोहनो । प । अध्वरे ॥ ३२ ॥ अध्वरे यज्ञे अस्येन्द्रस्य धामनि स्थाने तेजसि वा पिये मीणयितव्ये सति समी- चीनासः संगताः स्तोतारः यद्यदा मास्वरन् मणास्तुवन् स्पृशब्दोपतापयोः। अपाजिन्द्र- स्यपियाधापानीतिहिनिगमः । कस्मिन्देशे नाभा नाभौ पृथिव्या नाभिस्थानीये मध्ये यत- स्प यजनसाधनस्य सोमस्य दोहना दोहने दोहनाधिकरणेभिपयस्थाने वेयामित्यर्थः तदा- नी धनं प्रदेहीति उत्तर संबंधः ।। ३२॥ अथ त्रयसिंशी- सुवीर्यखध्यसुगन्यमिन्द्रदद्धिनः। होतेवपूर्वचित्तोपाध्वरे ॥ ३३॥६॥ सुध्वीर्यम् । सुअव्यम् । सुगव्यम् । इन्द्र । दहि । नः । होतादव । पूर्वचित्तये । प्र । अध्वरे ॥ ३३ ॥ ६ ॥ ते ना. ३.५.११.। --

·म०८ .३ सू०१३)
चटोडटकः
१५
सुवार्य शोभनवीयर्योपेतं वश्य शोभनेनाश्यसंपेन च युक्तं सुगव्यं शोभनगोसंपयुक्तंच
धनं हे इन्द्र नोस्सत्यं दद्धि ददस्व । दृहदाने अनुदाचे व्यत्ययेन परस्मैपदम् छांदसः श-
पोलुक् । अहं च अध्वरे यागे होतेव यथा मानुपोहोता ऋत्विक स्तौति एवमेव पूर्वपित्तये पूर्व-
मज्ञानाय अन्यायः स्वोदृश्यः पूर्वमेवास्मत्स्तोत्रपरिज्ञानाय प्राशंसिपमिति शेषः॥३३॥
॥ इति पठस्य पथमे षष्ठोवर्गः ॥६॥
।। इत्यष्टमे मण्डले द्वितीयोनुवाकः॥ २ ॥
तृतीयेनुवाकेऽष्टसूतानि तवेन्द्रःसुतेष्विति त्रयस्त्रिंशदचं प्रथम सनं काण्वस्य नारद-
स्यार्पमौष्णिहमैन्द्र तथाचानुकांतम्-इन्द्रःसुतेषु नारदइति ।महावते निष्केवल्पे औष्णिहर-
चाशीती पूर्वसूक्तेनसहोक्तोविनियोगः। तृतीयेपर्यायेच्छावाकशखे इन्द्रासुतेष्वितितृषास्तोत्रियः
सूश्यतेहि-इन्द्रःसुतेपुसोमेषु यइन्द्रसोमपातमइति ।
नत्र प्रथमा-
इन्द्रःसुतेपुसोमपुकतुंपुनीतजक्थ्यम् ।।
विदेधस्यदक्षसोमहान्हिपः॥१॥
इन्द्रः । सुते । सोम॑षु । क्रतुंम् । पुनीने । उक्थ्यम् । विदे।
वृधस्य । दक्षसः । महान् । हि । सः ॥ १॥
सोमेषु सुतेष्वभिपुतेषु सत्सु इन्द्रस्वान्पीत्वा ऋतुं कर्मणो कार उक्थ्यं स्तोतारंच पुनीते
शोधयति । यता सोमेम्वक्षिप्तेषु उक्थ्याख्यं क्रतुं मार्ग ने सोमः पुनीते यजमानः पूर्व कारय-
वि। किमर्थं वृधस्य वर्धकस्य दक्षसोयरस्म विदे लाभाप सतादृशइन्द्रोमहान हि महान् सन्तु
अतएवं कर्तुं शमोतीविभावः ॥१॥
अथ द्वितीया-
समयमेव्योमनिदेवानांसदनेहधः ।
सुपारःसुश्रवस्तमःसमप्सुजित् ॥ २ ॥

·१६ ऋक्संहितामाष्ये. [अ०१०८ सः। प्रथमे । विओमनि । देवानाम् । सदने। तृधः । सुपारः। सुश्रवःतमः । सम् । अप्स जित् ॥ २ ॥ सइन्द्रः प्रथमे प्रधिते विस्तीर्णे मुख्य वा व्योमनि विशेषेणरक्षके देवानां सदने सीदत्य- स्मिन्निति सइन स्थानं स्वर्गाख्यं तत्र स्थितःसन् वृधोयजमानानांवर्धयिता भवति। तथा सुपार: सुष्टु पारपिता पारब्धस्य सम्पपरिसमापयिता सुश्रवस्तमः अतिशयेन शोभनं अवोन्नं यशो- वा यस्य सतथोक्तः समप्सुजिव सम्यक् अप्सूदकेषु पाप्येषु सत्सु तद्विघातिनोवृत्रादेलेता थवा आपइत्यंतरिक्षनाम अंतरिक्ष वर्तमानानामसुराणां जेता तमहइत्युत्तरत्रसंबंधः॥२॥ अथतृतीया- तमढेवाजसातयइन्हेंभरायशुप्मिणम् । भानःमुनेअन्तमःसखावृधे ॥ ३ ॥ तम् । अर्के । वाजसातये । इन्द्रम् । धराय । शुष्मिणम् । भवानः। सुम्ने । अनमः । सरखा । दुधे ॥३॥ तं पूर्वोक्तगुणं शुष्मिणं पसवंतमिन्दं वाजसातये चलानामन्नानां वा सातित भोय- स्मिन् तादृशाय भराय संग्रामाय यद्वा म्रियते तस्मिन् हवींपीति भरोयज्ञः प्रायेण संग्रा- मनामानि यज्ञनामत्वेन च दृश्यते भराय यज्ञार्थ अढे आह्वये । लिपिसिचिट्ठश्च आमनेपदे- प्वन्यतरस्यामिति हयतेश्छान्दसे मुडि चेरडादेशः । हे इन्द्र त्वं सुन्ने सुखे धनेवा लिप्सिते सति नोस्माकं अंतमः अतिकतमः सन्निकटतमोभव । नमेवादेति अन्तिकशब्दस्य नादिलोपः । तथा वृधे वर्धनार्थं च सखा समानख्यानोमित्रभूतोभष ॥ ३॥ अथ चतुर्थी- यन्तइन्द्रगिर्वणोरातिःक्षरतिमुन्वतः। मन्दानोअपबाईपोषिरांजसि ॥ ४ ॥ इयम् । ते । इन्द्र । गिर्वणः । रातिः । क्षरति । सुन्वतः । मन्दानः । अस्य । वहिंपः । वि। राजसि ॥ ४॥ । । ।

·मं०८ अ०३ सू०१३]. पष्ठोऽएकः १७ हे गिर्वणः गीभिः स्तुतिभिर्वननीय संभवनीयेन्द्र ते तुभ्यं त्वदर्थं इयं पुरोवर्तिनी सुन्व- कः सोमाभिषवं कुर्वतोयजमानस्य संवन्धिनी रातिः सखिभिः दीयमाना सोपाहुतिः क्षरति आहवनीयं प्रदिगच्छति वंच त्या मन्दानोमन्दमानोमोहमानः तृप्यन् अस्य बहियोयशस्य विराजसि विशेषेणेशिषे राजतिरैश्वर्यकर्मा ॥४॥ अथ पञ्चमो-- नूनंतदिन्द्रदद्धिनोयत्वासुन्वन्तुईमहे । पिनश्चित्रमाभरास्वर्विदम् ॥५॥७॥ नूनम् । तत् । इन्द्र । दद्धि । नः । यत् । त्वा । सुन्वन्तः । ईमहे । रयिम् । नः। चित्रम् । आ । भर । स्वःविर्दम् ॥ ५ ॥ ७ ॥ हे इन्द्र नूनमवश्यं तदनं नोस्सत्यं ददि ददस्य दाने व्यत्ययेन परस्मैपदम् छांदसः शपोलुक् । पदनं त्या त्वां सुन्वंतः सोममभिपुण्वंतोश्यं ईमहे । अपिच चित्रं चायनीयं स्वदिं सर्वस्य लंगकं यदा स्वर्गस्य वेदिवारं आस्तिकं रयिं पुत्रं नोस्मत्यमाभराहर॥ ५॥ ॥ इति पष्ठस्प मथमे सप्तमोवर्गः॥७॥ अथ पछी- स्तोतायत्तेविचणिरतिमशुपदिरः । वघाइवा रोहतेजुपन्तयत् ॥ ६॥ लोता । यत् । ते । विचर्षणिः । अतिप्रशर्धयत् । गिरः । वयादव । अनु । रोहते । जुपन्त । यत् ।। ६ हेन्द्र विचर्षणिविशेषेण द्रष्टा स्त्रोता ते तुभ्यं त्वदर्थ गिरः स्तुतीः यद्यदा अतिमशधपद भतिशयेन मशर्धयित्रीरकरोद शत्रूण पसहनसमर्थाः । शुधुप्रसहने। यपदाच ता गिरः जुपंत स्वामसेवन्त अमीणयन् वा तदा ययाइव शारखाइन यथा एकस्मिन्पृक्षे बदाः शाखाउपरि प्ररोहंति तथा अनुरोहले स्तुत्या सर्वगुणाः त्वयि मरोहन्ति ॥ ६ ॥ ३

·त
ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०१३०९
अथ सप्तमी-
प्रनवर्जनागिरं शृणुधी रितुर्हव॑म् ।
मदॆमदेववक्षिथासुकृत्वने ॥ ७॥
प्रत्नश्वत् । जनय । गिरः । शृणुधि । जरितुः । हवम् । मद्देश्मदे ।
ववक्षिथ । सुकृत्वने ॥ ७॥
हे इन्द्र मत्नवद् पुरा यथा स्तोतृश्योपेक्षितफलमदानेन स्तुतीर्जनयति एवमिदानीमपि
गिरः स्तुतीर्जनयोत्पादय जरितुः स्तोतुः हवमावानंच शृणुधि शृणु जानीहि । तादृशस्त्वं म-
देमदे सोमेन तर्पणेतर्पणे सति सुरूत्वने शोभनकः यजमानाय ववक्षिथापेक्षितं फलं यह-
सि ददासीत्यर्थः ॥ ७॥
अथाष्टमी-
कोळन्त्यस्यसूनृताआपोन वायतीः।
अयाधियायच्योपनिर्दिवः॥८॥
कीळन्ति । अस्य । सूत्रताः। आपः । न । पृथ्वतो । यतीः ।
अया। धिया । यः। उच्यते । पतिः । दिवः ॥ ८॥
अस्येन्द्रस्य सूनृताः पियसत्यात्मिकावाचः क्रीलन्ति विहरन्ति तत्रदृष्टांत:-पवता प्रव.
मार्गेण पतीर्गच्छन्त्यापोन आपइव यथानिनोनतेन पथा गच्छन्त्यआपउत्पतननिपतनेन
विहरन्ति तद्वत् दिवः स्वर्गस्य पतिः पालयिता यइन्दः या अनया धिया स्तुत्या उच्यते
मविपाद्यते अस्येन्द्रस्येत्यन्वयः ॥ ८॥
अथ नवमी-
उतोपर्यउच्यतैरुष्टीनामेकइदशी।
नमोवृपैरवस्युमि सुतेरण ॥ ९॥
उतो इति । पति । यः। उच्यते । रुटीनाम् । एकः । इत् ।
वशी । नमधः । अवस्युभिः । सुते । रण ॥ ९ ॥

·मं०८ अ०३ सू०१३]
पष्ठोऽएक:
१९
उनो अपिच वशी वशयिता एकइद एकएव रुटीनां मनुष्याणां पतिः पालयितेति य-
इन्द्रउच्यते कैः नमोवृधैः नमसा स्तोत्रेण हविषा वा वर्धयितृभिः अवस्युभिः रक्षणेच्छुभिः
सत्वं पूर्वक्ति सुतेभिपुते सोमे रण रसस्त्र । यहा हे स्तोतः तमिन्दं सुते सोमे स्तुहि रणतिः
शब्दार्थः ॥९॥
अथ दशमी-
स्तुहितविपश्चितहरीयस्यपसक्षिणा ।
गन्तारादाशुपौगृहनमुखिनः॥१०॥८॥
स्तुहि । श्रुतम् । विपःऽचितम् । हरी इति । यस्य । प्रसक्षिणा ।
गन्तारा । दाशुषः । गृहम् । नमस्विनः ॥ १० ॥ ८ ॥
हे स्तोतः विपश्चिवं विशिष्टज्ञानं श्रुतं विभुतं भख्यातं तमिन्दं स्तुहि मशंस । यस्येन्द्र-
स्य हरी असो पतक्षिणा शभ्रूणां मसहनशीली नमस्विनोहविष्मतः दारापोदत्तवतोयजमानस्य
गृहं गतारा गमनशीलीच तमिन्द्रं स्तुहीति संबंधः गमेस्ताच्छीलिकस्तुन् ॥ १०॥
1
।। इति पठस्य पथमेष्टमोवर्गः ॥ ८॥
अथैकादशी-
तृतुजानोमहेमतेश्वेभिः पितामुभिः।
आयोहियज्ञमाशुभिःशमिति ॥ ११ ॥
तूतुजानः महे मते । अश्वेभिः। भूषितप्मुशिः। । याहि ।
यज्ञम् । आशुभिः । शम् । इत् । हि । ते ।। ११ ॥
हे महेमते महते फटाय मनिथुद्धिर्यस्यासी महेमविः अद्धक छान्दसः सतादृश हे
इन्द्र तुतुनानस्त्वरमाणः सन् मुपिवप्मुभिः लिवरूपैराभिः शीमगामिभिरवेभिः -
पंशमरसदीयमायागच हि परमाने नव इस्मिन् यज्ञे शमिन तुवं विधतएव असमा-
गच्छेत्यर्थः ॥ ११॥

·२०
ऋक्संहितामाष्ये
[अ०१७.१०
अथ द्वादशी--
इन्द्रशविष्ठसत्पतेयिंगृणसुधारय।
श्रवःसूरिभ्योअमृतवमुवनम् ॥ १२ ॥
इन्द्र। शविष्ट । सत्पते । रयिम् । गुण हैं।
धारय । श्रवः । सूरिष्टभ्यः । अमृतम् । वसुश्त्वनम् ॥ १२ ॥
हे शविष्ठ यसवत्तम सत्पते सवां पालयितरिन्द्र गृणस्वस्मासु रयिं धनं धारयाऽद-
स्थापय । अपिच सूरियः स्तोतृत्योमृतमनश्वरं वसुत्वनं व्याप्तिमत् अवोनं यशोवा दे-
हीति शेषः ॥ १२॥
अथ त्रयोदशी-
हवेवासूरउदिनेहमध्यन्दिनेदिवः।
जुाणईन्द्रसप्तिभिर्नआर्गहि ॥ १३॥
हवै। त्वा । सूरे । उतूदते । हर्वे । मध्यन्दिने । दिवः
जुपाणः । इन्द्र । सप्तभिः । नः। आ । गहि ॥ १३ ॥
हे इन्द्र सूरे सूर्य उदिते उदयं पाहे सति मानःसवने त्या त्या हवे आह्वये । तथा
दिवोदिवरास्य मध्यन्दिने मध्यभागे माध्यन्दिने सवने त्या हवे आह्वये । हे इन्द्र सत्वं जु-
पाणः मीयमाणः सन् सप्तिभिः सर्पणशीवरी!रमानागपागच्छ ॥ १३ ॥
अथ चतुर्दशी-
आतूगहिमतुवमत्खासुनस्यगोम॑तः ।
तन्तुंननुष्वपूर्यपाविदे।। १४ ॥
आ। तु । गहि । प्र । तु । दव । मत्स्य । सुतस्य ।
गोमतः । तंतुम् । तनुप्व । पूर्व्यम् । यथा । विदे ॥ १४ ॥

·मं०८.१०३ सू०१३] पष्ठोऽष्टका हे इन्द्र तु क्षिपमागयागच्छ आगत्यच तु क्षिमं प्रव सोमोयत्र निवसति तं देशं पति शीघं गच्छ । गत्वाच गोमतः गोविकारैः पयःमभृतिभिः श्रयणद्रव्येयुक्तस्य सुतस्याभिषुतस्य सोमस्य पानेन सरस्व माद्य हष्टोभव । तद्नंतरं यथा अहं विदे उपलभे तथा पूर्य पूर्वःछत तंतुं विस्तृतं यज्ञं तनुष्व सम्यनिष्पादय फलोत्पादनसमर्थ कुवित्यर्थः ॥ १४ ॥ अथ पंचदशी-: पच्कासिंपरावतियदबितिस्त्रहन् । यासमुद्रअन्धंसोवितेदसि ॥ १५॥९॥ यत् । शक । असि । पराध्वति । यत् । अर्वाइवति । वहन् । यत् । वा । समुद्रे । अन्धसः । अविता । इत् । असि ॥ १५॥ ९ ॥ हे शकेन्द्र परावति दूरदेशे ययदि असि भवसि हे वृत्रहन यद्यदिवा अविति समीपे भवसि वर्वसे यद्वा यदिवा समुद्रे जलधावंतरिक्ष वा पर्वसे तस्मात्सर्वस्मात्स्थानादागत्य अ- न्धसः अन्नस्य सोमलक्षणस्य पानेन अपितेदसि रक्षितैव भवसि ॥१५॥ ॥ इति षष्ठस्य प्रथमे नवमो वर्गः ॥९॥ अथ पोडशी- इन्द्रवर्धन्तुनोगिरइन्द्रसुतासइन्दवः । इन्द्रेहविष्मतीविशौअराणिपुः ॥ १६ ॥ इन्द्रम् । वर्धन्तु । नः । गिरः । इन्द्रम् । सुतासः । इन्दवः । इन्द्रे । हविष्मतीः । विशः । अराणिपुः । १६ ॥ नोस्माकं गिरः स्तुतिपावाचः इन्द्रं वर्धन्तु वर्धयन्तु सुतासोभिपुताः इन्दवः सोपाश्चा- सदीयास्तमिन्द्रं वर्धयन्तु हविष्मतीहविष्मत्यः हविशिश्वरुपुरोडाशादिभिर्युक्ताः विशः मनाः तस्मिन्निन्द्रे अराणिपुररंसिषुः ॥ १६ ॥ ।

·२२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०१२०११ अथ सप्तदशी- तमिहिषाअवस्पर्वःमवत्वतीभिरुतिभिः। इन्द्रक्षोणीरवर्धयन्वयाईव ।। १७॥ तम् । इत् । विप्राः । अवस्यवः। प्रवत्वतीभिः । कृतिभिः । इन्द्रम् । क्षोणीः । अवर्धयन् । व्याः इव ॥ १७॥ विमामेधाविनः अवस्यवोरक्षणकामाः स्तोतारः तमिद नमेवेन्द्र प्रवत्यतीभिः प्रकर्षेणा- भिगचीभिः ऊतिभिस्तृतिकरीभिराहुतिभिः स्तुविभिर्वा वर्धयन्ति तथा क्षोणीः क्षोण्यः क्षोणी- ति पृथिवीनाम तदुपलक्षिताः सर्वे लोकावयाइव वृक्षस्य शाखाइव तदधीनाः सन्तोवर्धयन्वर्ध- यन्ति ॥ १७॥ अथाटादशी- त्रिकंचुकेपुचेनिंदेवासोय॒ज्ञमनत । तमिर्धन्तुनोगिरःसदार्टधम् ॥१८॥ त्रिकद्रुकेषु। चेत॑नम् । देवासः । यज्ञम् । अनत । तम् । इत् । वर्धन्तु । नः । गिरैः । सदा धम् ॥ १८ ॥ प्रिकटुकेषु निकद्रुकानाम ज्योतिर्गौरायुरिति वीण्याभिष्टविकान्यहानि तेषु देवासो देवाः चेतनं चेतयितारमिन्द्रं यज्ञं यष्टव्यं अवन अवन्वतारुपत तनोतेर्सडि छान्दसोविकरणस्प ला तनिपत्योश्छन्दसीत्युपधालोपः । तमिव तमेवेन्द्रं नोस्माकं गिरः स्तुतपश्च वर्धन्तु वर्धयन्तु । कीदृशं सदावृधं सर्वदास्वोतॄणां वर्धयितारम् ॥ १८ ॥ अथैकोनविंशी- स्तोतायत्तेअनुवतक्यान्य॒तुथाधे। शुचिःपावकउंच्यतेसोअद्भुतः॥ १९ ॥ स्तोता। यत् । ते । अनुध्वतः । उक्यानि । ऋतुध्था। दुधे । शुचिः। पावकः । उच्यते । सः। अद्भुतः ॥ १९ ।।

·म० अ०३०१३] पष्ठोऽधकः हे इन्द्र यत् यस्य ते तव स्तोता अनुवतः अनुकुलकर्मासन अनुथा ऋतुषु कालेकाले उक्थानि शस्त्रादि दधे विधत्ते करोति लोपस्तआत्मनेपदेवितिवलोपः। परोधचः परोक्षरुतः । सइन्द्रः अद्भुतः आश्चर्यभूतः शुचिः शुन्दः पावकोन्येषामपिशोधकइति उच्यते स्तोतभिः स्तूयते ॥ १९॥ अथ विंशी- - तदिगुस्यचेततियहमनेपुधामसु । मनोयत्रावितधुर्विचेतसः ॥ २० ॥१०॥ नत् । इत् । रुद्रस्य । चेतति । यहम् । प्रत्लेषु । धामसु । मनः। यत्र । वि । तत् । दधुः । विचेतसः ॥ २० ॥१०॥ तदिन तदेव रुद्रस्य रुव दुःखं तस्य दापयितुरीश्वरस्य यई अपत्यं मरुत्संघात्मकं यदा रुदशब्देन लक्षणया मरुद्गणउच्यते रुद्रस्प रुद्रपुत्रस्य मरुद्गणस्य यह महन्नामैतव महत्तदेवबलं “पन्नेषु चिरंतनेषु धामसुपृथिव्यादिस्थानेषु चेतति ज्ञायते वर्तते यत्र यस्मिन्बलविषये विचेतसो- विशिष्टज्ञानाः स्तोतारः तामसिद्धं मनोमननसाधनं स्तोत्रं पिदधुः कुर्वन्ति नदित्यन्वयः ॥२०॥ ।। इति षष्ठस्य प्रथमे दशमोवर्गः ॥१०॥ अथैकविंशी यदिममख्यमावरमस्पपालन्धसः । येनविश्वाअतिहिपोअतारिम ॥२१॥ यदि । मे । सख्यम् । आध्वरः । इमस्या पाहि । अन्धसः । येन । विश्वाः । अति 1 द्विपः । अतारिम ॥ २१॥ हे इन्द्र में मम सख्यं सरिखावं ययावरः यदि आभिमुख्येन वृणुयाः वहि इमस्य अस्य हलिटोपाभाव छान्दतः पुरोवर्तिनः अंधराः अन्नस्य सोमलक्षणस्य स्वांशं पाहि पिष। अंधसइति कर्मणि वा पठी पिचतश्चान्दसोविकरणस्य शपोटकायेन त्वत्पीतेन सोमेन हेतुना वपं दिखाः सर्वाद्विषोद्वेष्टीः शत्रुसेनाः आमचारिस अतितरेम भतिकामेम ॥२१॥ -- ·२४ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१२०१२ । अथ द्वाविंशी- कदातइन्द्रगिर्वणःस्तोताभवाज़िशन्तमः । कदानोगव्येअश्व्येवसौंदधः ॥ २२ ॥ कदा । ते । इन्द्र । गिर्वणः । स्तोता । भवाति । शम्तमः । कदा । नः । गव्ये । अश्व्ये । वसौं । दधः ॥२२॥ हे गिर्वणोगिरां स्तुतीनां संभक्तरिन्द्र ते तय स्तोता शंतमः सुखतमोतिशयेनसुखवान् कदा कस्मिन्काले भवाति भवेत् कदा कस्मिश्च काले नोस्मान् गव्ये गोरामहे अश्व्ये अश्व- संघे वसौ निवासभूतेन्यस्मिन्नपि धने दधः धारयः ॥ २२ ॥ अथ त्रयोविंशी- उततेमुष्टुंताहरीतषणावहोरथम् । अजुर्पस्यमदिन्तमयमीमहे ॥२३॥ उत । ते । सुटस्तुना । हरी इति । रर्पणा । वहतः। रथम् । अजुर्यस्य । मदिन्तमम् । यम् । ईमहे ॥ २३ ॥ उतापिच हे इन्द्र सुष्टुता शोभनस्तुती वृपणा वृपणी कामानां वर्षितारी हरी अश्वौ अ. जुर्यस्प जरारहितस्य ते तब रथं इदानीं वहतः अस्मनिकटं पापयतः मदिन्तमं अतिशये- म मदवन्तं यं धनं ईमहे याचामहे तस्य तइत्पन्वयः ।। २३ ।। अथ चतुर्विंशी- तमीमहेपुरुष्टुतंयनाभिरुतिभिः । निवर्हिपिप्रियेसंदधद्विता ॥ २४ ॥ तम् । ईमहे । पुरुस्तुतम् । यहम् । प्रत्नाभिः । अतिः । नि । वहिपि । प्रिये । सदत् । अर्थ । द्विता ॥ २४ ॥ ।

·म० अ०३ सू०१३] पष्टोडटकः यह महांत पुरुष्टुतं बहुभिः स्तुतमिन्द्रं पनाभिः पुराणीभिः अतिभित्ताधिकरीभिः सो- माहुतिभिहेतुभिः ईमहे याचामहे सचेन्द्रः पिये पीतिकरे पहिपि आस्तीर्णे दो निपदव निषीदतु हविःस्वीकरणायोपविशतु भधानंचरं विना द्वैध वर्वमानानि चरुपुरोडाशादीनि तोमलक्ष- णानिच हवींषि स्वीकरोवितिशेषः ॥ २४ ॥ अथ पंचविंशी- वर्धस्वासुपुरुष्टुतापिष्टुताभिरूतिभिः । धुक्षर्खपिप्युपीमिपमवाचनः ॥ २५ ॥११॥ वर्धत्व । सु । पुरुस्तुत । पिस्तुताशिः । ऊतिभिः । धुक्षस्व । पिप्युपीम् । इपम् । अर्व । च । नः ॥ २५ ॥ ११ ॥ हे पुरुष्टुत बहुभिः स्तुतेन्द्र ऋषिस्तुताभिः अपिभिर्मन्त्रदर्शिभिः पुरा स्तुताभिः ऊतिमीर- क्षाभिः सु सुष्टु वर्धस्वास्मान्वईयायदा ऋपिभिरुत्पादिताभिः ऊतिभिः स्तुतिभिः त्वं वर्धस्व वृ- दि मामुहिा नोस्मत्यंच पिप्युपी प्रवृद्धा इपं इष्यमाणमन्नं अवघुक्षत अवामुखमस्मदभिमुखं धुक्षस्व क्षारय देहीत्यर्थः ॥२५॥ ॥ इति षष्ठस्य प्रथमे एकादशोवर्गः॥ ११ ॥ अथ पईिशी- इन्द्रत्वमवितेदसीत्थास्तुक्तोअद्रिवः । अनादिमितेधियमनोयुजम् ॥ २६ ॥ दन्द्र । त्वम् । अविता । इत् । असि । इत्था । स्तुवतः । अद्रिश्वः । ऋतात् । इयमि । ते । धियम् । मनःयुजम् ॥ २६ ॥ है अद्विषः पञवन्निन्द्र त्वं इत्था इत्थमनेन प्रकारेण स्तुवतः स्तोत्रं कुर्वतोयजमानस्य भवितेदसि रक्षितेवापत्ति । यतएवमतःकारणात् अहमपि तायज्ञादेतोः मनोयुनं मनसा मन- नोयेन स्तोत्रेण प्राप्यो ते त्वदीयां धियमनुग्रहयुदि इपनिमामोमिा यहा तात्सत्यताद वचः स्तोत्रेण युक्तं त्वामीविकरं कर्माहं मामोमि ॥ २६॥ - ·२६ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०११०१३ अथ सप्तविंशी- इहत्यासंधमाद्यायुजानःसोमपीतये। हरौइन्द्रप्रत सूअभिखर ॥ २७ ॥ दुह । त्या । सुधक्ष्मायो । युजानः । सोमपीतये । हरी । इति । इन्द्र । प्रतद्वंसू इति प्रतत्वसू । अनि । स्वर ॥२७॥ हे इन्द्र इहास्मिन्यागे सोमपीतयेसोमपानायाभिस्वराभिगच्छ। किंकुर्वन् त्या त्यौ नी प्रसिद्धी सधमाया त्वया सह हविनिर्मादयितव्यो तर्पयितव्यो प्रवदसू पापवस विस्तीर्णधनौ ईदृशौ हरी त्वदीयावश्यौ युजानः रथेन संयोजयन् ॥ २७ ॥ अथाटाविशी-- अभिवरन्तुयेतवरुद्रास सक्षतश्रियम् । उतोमरुत्वतीविशोअभिप्रयः ॥२८॥ अभि । स्वरन्तु । ये । तव । रुद्रासः। सक्षन । नियम् । उतो इति । मुरुवंतीः । विशः । अभि । प्रयः ॥२८॥ अभिस्वरंतु अभिगच्छंतु ते। हे इन्द्र तथानुचराः रुद्रासोरुद्रपुत्रा येमरुतः सति ।अपिच ते श्रियं अपणीपमिमं यज्ञं सक्षत सचंतु मामुवन्तु। उतो अपिच मरुत्तीर्मरुद्भिर्युक्ताः विशः अन्यापि देवीःमजाः प्रयः अन्ननामैतव अस्मदीयं हविलक्षणमन्नमभिगच्छन्तु ।। २८ ॥ अथैकोविंशी- इमास्यपतयःपदं पन्तयहिवि । नामयज्ञस्य॒सन्दधुर्यविदे॥२९॥ दुमाः। अस्य । प्रस्नयः । पदम् । जुपन्त । यत् । दिवि । नाभा । यज्ञस्य॑ । सम् । दधुः । यर्था । विदे॥२९॥ अस्पेन्द्रस्य संबंधिन्यः इमाः पूर्वोक्तामरुदादिरूपाः प्रजाः प्रत्तयः प्रकर्षण शत्रू णां हिसिन्यः पदं स्थानं जुपंत असेवन्त । दिवि युटोके यत्स्थानं अन्यैर्दुपारमस्ति ।

·मं०८ अ०३ सू०१३ ] पष्ठोऽष्टका २७ तत्पदमित्यर्थः । अपिच ताः यजस्य ज्योतिष्टोमादेः नाभा नाभौ नाभिस्थानीये हविर्धाने उत्तरवेद्यां वा संदधुः संनिद्धते । यथा येन प्रकारेण विदे विन्दे अपेक्षितं धनं ल- झे तथेत्यर्थः । यद्वा विदे ज्ञानाय यथारमाकं वरं ज्ञान भवति तथेत्यर्थः ॥ २९ ॥ অথ বিয়া- अयंदीर्घायचक्षसेमाविप्रयत्यध्वरे । मिमीतेय॒ज्ञमानुपविचक्ष्यं ॥ ३० ॥ १२ ॥ अयम् । दीर्घाय । चक्षसे । प्राचि । प्रक्ष्यति । अध्वरे । मिर्माते । यज्ञम् । आनुषक् । विचक्ष्य ॥ ३० ॥ १२ ॥ माचि प्राचीने प्रागायते यज्ञगृहे अध्वरे हिंसारहिते यज्ञे पयति गच्छति प्रवर्त- माने सति भयमिन्द्रः प्रवर्तमानं वं यज्ञं आनुषक् आनुपक्तमानुषव्येण विचक्ष्य विशेषेण दृष्ट्वा मिमीते निष्पादपति किमर्थं दीर्घायायताय चक्षसे दर्शनाय । यहा इष्टव्याय फलाय ॥३०॥ ॥ इति षष्ठस्य पथमे द्वादशोवर्गः ॥ १२ ॥ अथैकत्रिंशी- उपामिन्द्रतेरथउतोतेपणाहरी। स्पात्वंशतकतोपाहवः ॥ ३१॥ सपा । अयम् । इन्द्र।ते। रयः । उतो इति । ते । वपणा । हरी इति । सपा । त्वम् । शतक्रतो इति शतक्रतो । रपा र हवः ॥३१॥ हे इन्दले पदीयः अयं रथा कामानां शर्पिता तो अपिच तव ही अश्वौ वृपणा वृष- गौ वर्षितारी हे शतत्वो बहुकर्मन यहुमनेन्द्र त्वं च वृपा वर्पिता कामानां वथा हवस्त्वद्विष- यमाहानं च वृपा वर्पिता त्वद्विषयमावानमपि कामावति किमु वतन्यं वदीपारथा- दयोवपन्तीति भावः ।। ३३ ॥ अथ द्वाविंशी- सुपायावापामदोरपासोमोअयंसुतः । वृायज्ञोयमिन्यसिपाहवः ।। ३३ ।।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०१२०११ । । रपा । पावा। सपा । मदः । तां । सोमः । अयम् । सुतः । टपो । यज्ञः । यम् । इन्व॑सि । व्यो । हवः ॥ ३२ ॥ यावा अभिपवसाधनपापाणः वृपा वर्पिता कामानां हे इन्द्र त्यदीयः सोमपानजन्योमदश्च वृपा पर्पिता सुतस्त्वदर्थमभिपुतोयं सोमश्च वृपा पिता यं यज्ञमिन्वति त्वं पामोषि सच यज्ञोच्या अभीरस्य फलस्य वर्पिता त्वदीयोहवश्च वृषा ॥ ३२ ॥ अथ प्रयसिंशी- पात्वापणंडवेवनिचित्राभिरुतिभिः । वावहितिष्टुतिराहवः॥३३॥ १३ ॥ रुपा तत्व । सपणाम् । हुवे । वजिन् । चित्रानिः । ऊतिभिः । वन्थे । हि । प्रतिस्तुतिम् । टपो । हवः ॥३३॥१३॥ हे बनिन् वजवन्निन्द्र वृषणं नृपाणं पर्पितारं वा त्वां वृपा वर्पिता हविषामामेक्ताऽहं चित्रा- भिभायनीयाभिः नानाविधाभिवा ऊतिभिस्तृप्तिकरीभिःस्तुतिभिः हुवे आह्वये । हि पस्मात त्वं पतिष्टुतिं त्वामभिलक्ष्य कृतं स्तोत्रं ववन्थ वनसि संशजसि अतस्त्वदीयोहवआह्वान वृषा व. पिता। यद्वा हवाहातव्योवृपा वर्षिया त्वां यस्माव स्तुति वनसि नस्माद त्वां हुवइत्यर्थः॥३३॥ ॥ इति षष्ठस्य प्रथम त्रयोदशीवर्गः ॥ १३ ॥ यदिन्द्राहमिति पञ्चदश, द्वितीयं सूक्तं गोपूज्यश्वसक्तिनोः काण्वगोत्रयोरा गायत्र- मन्दं तथाचानुकान्तम्- पदिन्दपञ्चोना गोपूनयश्वसक्तिनी काण्यापनाविति । महामते नि- प्केवल्यएतत्सूक्तम् । तथैव पञ्चमारण्यकेसूयते--गदिदाहयथात्वं पसमाजचर्षणीनामिविध- केइति । तृतीये पर्याये ब्रह्मशखेपीदंसक्तं समितंच-यदिन्दाहंप्रतेमहइति। प्रथमा- यदिन्द्राहयात्वमीशीयवस्नुएकदत् । स्तोतामेगोपखास्याता यत् । इन्द्र । अहम् । यथा । लम् । ईशीय । वस्वः । एकः । इत् । स्तोता ।मे। गोहसखा । स्यात् ॥ १॥ ।

·मं.८ अ०३ सू०१४] पष्टोऽधकः हे इन्द्र यथा त्वं एकइन् एकएव केवलं वस्वोवसुनोधनस्य ईशिपे एवमपि ययदि अहं ईशीय ऐश्वर्ययुक्तास्याम् तदानी मे मम स्तोता गोसाखा स्याद गोभिः सहितोभवेत् ईश्वरस्य तव स्तो- ता कुतोहेतोः गोः सहितोन भवेद अपितु भवेदित्यभिमायः ॥ १॥ अथ द्वितीया- शितेयमस्मैदिसयंशचीपतेमनीपिणे । यदहंगोपतिःस्याम् ॥२॥ शिक्षयम् । अस्मै । दित्सेयम् । शचीपते । मनीपिणे । यत् । अहम् । गोहपतिः । स्याम् ॥ २ ॥ हे शचीपते शक्तिन्निन्द्र अस्मै मनीषिणे मनसईशिवे स्तोरे दित्सेयं दातुमिच्छेयम् तदनंतर शिक्षेयं माथितं धनं दद्यां च । यदि अहं गोपतिः गवामधिपतिः स्यां भवेयम त्वम- सादादितिशेषः ॥ २॥ अथ तृतीया- धेनुष्टंइंद्रसूनृतायजमानाय सुन्वते । गामश्वपिप्युपीदुहे ॥ ३ ॥ धेनुः । ते । इन्द्र । सूत्रता । यज॑मानाय । सुन्वते । गाम् । अवम् । पिप्युपी । दुहे ॥ ३॥ हे इन्द्र के तव सूत्रता स्तुतिरूपा पागधेनुः दोग्धी गोर्भूत्वा सुन्यने सोमाभिपवं कुर्वते य- जमानाय गामश्वं च उपलक्षणमेतत् गवारवादिकं सर्पमिलपिन दुहे दुग्धे । किंकुर्वती पियुषी तमेव प्रवर्धयित्री ॥३॥ अथ चतुर्थी- नवास्तिरासुदन्द्रदेवोनमयः। पहित्संसिस्तुतोमघम् ॥४॥ नते। वर्ता अनि । राधसः । दन्द्र देवः । न । मयः । यत् । दिससि । स्तुतः। मघम् ॥४॥ ।

·३० ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१२०१५ हे इन्द्र ते तव राधसोधनस्य स्तोतृत्योदातव्यस्य वर्ता निवारकोदेवोनास्ति नविद्यते । न मर्त्यः मनुष्योपि निवारकोनास्ति । स्तुतः स्तोतृशिः प्रख्यापितगुणः सन् यन्मत्यं मयं महनी- यं धनं दित्सासि त्वं दातुमिच्छसि ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमी- यज्ञइन्द्रमवर्धय॒द्यद्भूमिव्यवर्तयत् । चक्राणपिशंदिवि॥५॥१४॥ यज्ञः । इन्द्रम् । अवर्धयत् । यत् । भूमिम् । वि । अवर्तयत् । चक्राणः। ओपशम् । दिवि ॥ ५ ॥ १४ ॥ यज्ञोयजमानेरनुष्ठीयमानोपागः इन्द्रं देवमवर्धयव श्रूयतेहि-इन्द्रइदंहविरजुपतावीवृधत- महोज्यपोकनेति' । सइन्द्रोययस्माद्भूमि पृथिवीं व्यवर्तयत् वृष्ट्यादिभदानेन विशेषेण वर्वमाना- मकरोत् । किंकुर्वन् दिव्यन्तरिक्ष मेघ ओपशं उपत्यशयानं चक्राणः कुर्वन यहा आत्मनि सम- घेतोवीर्यविशेषओपशः तमन्तरिक्षेकुर्वन ॥ ५॥ ।। इति पष्ठस्य प्रथमे चतुर्दशोवर्गः ॥ १४ ॥ अथ पष्ठी- वाधानस्यतेवयंविश्वाधनानिजिग्युपः। तिमिन्द्राणीमहे॥६॥ वधानस्य । ते । वयम् । विश्वा । धनानि । जिग्युपः । ऊतिम् । इन्द्र । आ । तृणीमहे ॥६॥ हे इन्द्र वावृधानस्य वर्धमानस्य विश्वा विश्वानि सर्वाणि धनानि शत्रुसंबंधीनि निम्यु- पोजितवतस्ते तव ऊति रक्षा वयमावृणीमहे आभिमुख्येनसंभजामहे ॥ ६ ॥ चातर्विशिकेहनि प्रातःसबने ब्रह्मास्त्रे व्यन्तरिक्षमतिरदित्ययं पर्यासस्तृचः सत्यतेहि- व्यन्तरिक्षमतिरवश्यायाश्वस्य सुन्वतइति उचाः पर्यामाइति । अहर्गणेषु द्वितीयादिप्वहःस्वपित- स्पेव तस्मिन्नेवशस्त्रेऽयंपर्यासस्तृचः सत्रितंच-पर्यासाकद्वतोहरहाशस्थानीति होवकाद्वितीया दिप्येवेति । १० वा. ३.५९।

·म.८ अ०३ सू०१४]
पठोऽधकः
३१
तत्र पथमा सूक्ते सप्तमी-
व्यन्तरिक्षमतिरन्मसोमस्यरोचना । इन्द्रोपदनिहुलम् ॥ ७॥
वि। अन्तरिक्षम् । अतिरत् । मर्दै । सोमस्य । रोचना । इन्द्रः।
यत्।
अभिनत् । वुलम् ॥ ७॥
सोमस्यपानेन मदे हर्षे राति रोचना रोचमानमन्तरिक्ष अयमिन्द्रोन्यतिरव व्यवर्धयव प-
व यस्मात्कारणाव वलं आवृत्त्य स्थितमसुरं मेधं वा अभिनव व्यदारयत् ॥ ७॥
अथाष्टमी-
उद्गाआजदगिरोभ्यआविष्कृण्वन्गुहांमतीः । अानुनुदेवलम् ॥८॥
उत् । गाः। आजत् । अद्भिःभ्यः । आविः । कृण्वन् ।
गुहा । सतीः । अर्वाञ्चम् । नुनुदे । बलम् ॥ ८॥
अंगिरोग्यपियः वलानुपरेः पणिभिरसहतागाः उदागत उद्गमयव किंकुर्वन् गुहा
गुहायां पिले सतीः विद्यमानाः यथा नदृश्यन्ते तथा पणिभिगूढाः वा गाः आविष्कण्वन् मका-
शयन् अपिच पणीनां अधिपतिं बलमसुरमपि अवांश्चमधोमुखं नुनुदे प्रेरितवान् ॥ ८ ॥
अथ नवमी-
इन्द्रेणरोचनादिवोदृढानिहितानिच । स्थिराणिनपराणुदे ।। ९॥
इन्द्रेण । रोचना । दिवः । दृह्णानि । टुंहितानि । च । स्थिराणि ।
न । पराध्नु ॥ ९॥
दिवोद्युतोकस्य संबंधीनि रोचना रोचमानानि देवगृहात्मकानि नक्षत्राणि इन्द्रेण दहा-
नि दृढावयवानि बलवन्ति कृतानि दंहितानि च दृढीरुतानि यथा एकवनेश्वल्येनावतिष्ठन्तेन
थारुतानीत्यर्थः । यदा वृह दहि वृहि वृदो दंहितानि वर्धितानिचेत्यर्थः । अपिच स्थिराणि
स्थास्तूनि दृढानि तानि न पराणुदे परानोइनीपानि नभवन्ति न केनापि स्थानात्मय्यावयितुं
'शक्यानोत्यर्थः नुइमरणे अस्मारूत्यार्थइति केन्प्रत्ययः ॥ ९ ॥

·३२
ऋक्संहितामाध्ये
[अ०१२०१६
अथ दशमी-
अपामूमिमदन्निवस्तोमइन्द्राजिरायते । विमाअराजिपुः।।१०।१५।।
अपाम् । जर्मिः । मदन इव । स्तोमः । इन्द्र । अजिरध्यते । वि ।
ते ।मदाः । अराजिषुः॥ १० ॥ १५॥
अपां समुदाणामूर्मिस्तरंगः मदन्निव यथा मायन् उपर्युपरिजायते हे इन्द्र स्तोमस्त्वदी-
यं स्तोत्रं तथा अजिरायते अजिरः क्षिमगामी सइवाचरति ।अपिच ते त्वदीया मदाः स्तोत्रज-
न्याः सोमपानजन्याश्च विअराजिपुः विशेषेण राजन्ते दीप्यन्ते ॥ १० ॥
॥ इति पष्ठस्य प्रथमे पश्चदशोवर्गः ॥ १५॥
अथैकादशी-
त्वंहिस्तोमवर्धनइन्द्रास्युक्थवर्धनः । स्तोतृणामुतकृत् ॥११॥
त्वम् । हि । स्तोमश्वर्धनः । इन्द्र । असि । उक्थवर्धनः ।
स्तोतृणाम् । उत । भद्रकृत् ॥ ११॥
हे इन्द्र लं हि त्वं खलु स्तोमवर्धनः स्तोमेन त्रिवृत्पञ्चदशादिना वर्धनीयोसि तथा
उक्थवर्धनः उक्थैः शर्वर्धनीयश्च त्वमेवासि । उतापिच स्तोतॄणामस्साकं भद्र भद्रप
कल्याणस्य फलस्य कर्तापि त्वमेवासि ॥११॥
अथ द्वादशी-
इन्द्रमित्केशिनाहरीसोमपेयायवक्षतः । उपय॒ज्ञंसुराधसम् ॥ १२॥
दन्द्रन् । दत् । केशिना । हरी इति । सोमपेयाय। वक्षतः। उप ।
यज्ञम् । सुधराधसम् ॥ १२॥

·-०८ अ०३सू०११] पष्ठोऽष्टका । केशिना केशिनी मूर्धजानि लोमानि केशास्तद्वन्तौ हरी असौ सुराधसं शोभनधनं इ- न्द्रमिन् इन्द्रमेव यज्ञमुपासद्यज्ञं पति सोमपेयाय सोमपानार्थं वक्षतः वहवा यहा यर्श यष्टव्य- मिदं उपवहताम् ॥ १२॥ अथ त्रयोदशी- अपफिनैननमुचे शिरइन्द्रोदेवतयः । विश्वायदयास्पृधः ॥१३॥ अपाम् । फेर्नेन । नर्मुचः। शिरः । इन्द्र । उत् । अवर्तयः। अजयः। स्पृधः ॥१३॥ पुरा किलेन्द्रोसुरान जिला न मुचिमसुरं ग्रहीतुं न शशाक सच युध्यमानस्तेनासुरेण जगृहे सच गृहीतमिन्द्रमेयमवोचत् त्वां विसृजामि रात्रावहित शुष्णाण चायुधेन यदि मां माहिंसोरिति । सइन्द्रस्तेनविसृष्टः सन् अहोरात्रयोः संधौ शुष्काईविलक्षणेन फेने- न तस्यशिरश्चिच्छेद अयमर्थोस्यां प्रतिपाद्यते-हे इन्द्र अपां फेनेन वोभूतेन नमुचेरसुरस्य शिरः उदवर्तयः शरीरादुद्गतमवर्वयःअच्छेत्सीरित्यर्थः । कदेतिचेव ययदा विश्वाः सर्वाः सृधः सार्धमानाः आसुरी: सेनाः अजयः जितवानसि ॥१३॥ विश्वाः । यत् । अथ चतुर्दशी- मायाभिरुत्सिसंस्पतइन्द्रद्यामारुरुक्षतः अवदस्यूरधूनुथा। मायाः । उत्सिप्सतः । इन्द्र । याम् । आरुरुक्षतः । अव । दस्यून् । अधूनुथाः ॥१४॥ हे इन्द्र मायाभिः उत्सिसम्सतः सर्वत्र मसरतः यो आरुरुक्षतः युटो आरोहतः दस्यू- २ शत्रून् उपक्षेनुन अवाधूनुथाः अवामुख प्रेरितवानसि ॥ १४ ॥ अथ पञ्चदशी- असन्वामिन्द्रसंसदविपूचीब्यनाशयः । सोमपाउत्तरोमन्॥१५॥१६॥ ।

·ऋक्संहितासाष्ये [अ०१२०१७ असुन्वाम् । इन्द्र । सम्सदम् । विषूचीम् । वि। अनाशयः । सोमपाः । उत्तरः । शवन् ॥ १५॥१६॥ हे इन्द्र त्वं सोमपाः सोमस्य पावा भूत्वा उत्तरः उत्कृष्टतरोभवन असुन्वांसोमाभिपवही- नां संसदं जनसंहति विषूची परस्परविरोधेन विषु नाना गीं व्यनाशयः विशेषेण नाश- यसि ॥१५॥ ॥ इति पठस्प प्रथमे षोडशोवर्गः ॥ १६ ॥ वम्वभीति त्रयोदशचे तृतीय सूक्तं औष्णिहमेन्द्रं पूर्वोक्तावेवकपी तथाचानुक्रम्यते-त- म्वनिसप्तोनौष्णिहमिति ।महाव्रते निष्केवल्पे औष्णिहतचाशीतायुत्तमावर्जमेतत्सूक्तम् सूज्यते- हि-वम्वभिषगायवेत्युत्तमामुद्धरतीति । आभिष्टविकेषुक्थ्येषु तृतीयसबने ब्रह्मासे भायस्व- चौथैकल्पिकोनुरुपः सवितञ्च-तम्वभिषगायतवयमुत्वासपूर्ये ति ।। तव प्रथमा- तम्वभिप्रगायतपुरुहू पुरुष्टुतम् । इन्द्रगीर्भिस्तविषमाविवासन॥१॥ तम् । ऊँ इति । अभि ।। गायत । पुरुहूतम् । पुरुटस्तुतम् । इन्द्रम् । गीभिः । तविषम् । आ । विवासन ॥ १॥ पुरुहूतं बहुभिराहून पुरुष्टुत बहुभिःस्तुतं तमु तमेवेन्द्र हे स्तोतारः अशिमगायत अभि- मुखं प्रकणस्तुध्वम् एतदेवसष्टयति तविपं महान्तमिन्दं गीर्भिर्वाग्भिः आविषासत परिचरना॥ अथ द्वितीया- यस्यहिवहसोहत्सहोदाधाररोदसी । गिरीरबाँअपःखर्टपत्वना ॥२॥ यस्य । द्विश्वहसः । वृहत् । सहः । दाधार । रोदसी इति । गिरीन् । अान् । अ॒पः । स्वः । पश्त्वना ॥२॥ दिनहंसः द्वयोःस्थानयोः परिवृढस्य यस्पेन्द्रस्य बृहन्महद सहोत्रलं रोदसी पावापृथि-. व्यौ दाधार धारयति छान्दसोरिद तुजादित्वादश्यासदीयः तथा अन्यान् शिमगमनान् गिरीन

·मं०८ अ०३ सू०१५] पष्ठोऽष्टकः
पवान् मेघान् वा स्वः सरणशीला अपउदकानिच वृषत्वना वीर्यण यस्येन्द्रस्य बलंधारयति त-
वापस्थापपनि सम्वभीति पूर्वया संबंधः सत्यमित्युत्तरया वा ॥ २ ॥
अथ तृतीया-
सरांजसिपुरुष्टुतकोत्राणिजिनसे । इन्टजैत्रांश्रवस्यांचयन्त॥३॥
सः । राजसि । पुरुषस्तुत । एकः । त्राणि । जिघ्नसे । इन्द्र।
जैत्रां । अवस्या । च । यन्तवे ॥ ३॥
हे पुरुष्टुत बहुभिः स्तुतेन्द्र सपूर्वोक्तगुणस्त्वं राजसि दीप्यसे ईशिषे वा अपिच त्वमेका
सहायरहितः केवटएवसन वृत्राण्यावरकाणि शत्रुनानानि जिनसे हतवानसि । किमर्थ नेत्रा
जेवाणि जेतव्यानि धनानि अवस्या अवस्यानि श्रवणीयान्यन्नानि यहा अवणाहीणि
यशांसि च यंतवे यन्तुं नियन्तुं स्वाधीनं कर्तुम् ॥ ३ ॥
आभिष्टविकेयूक्थ्येषु तृतीयसवने बलशस्त्रे तंतेमदमिति तचापैकल्पिकःस्तोत्रियः सूत्र्य-
नेहि-तेमदगृणीमसितम्ब शिमगायतेति ।
। तत्राद्या सक्ते चतुर्थी-
तंत्रेमदैगृणीमसिटपणंपुरसुसामुहिम्।उलोकरुनुमद्रिवोहरिश्रियम्॥४॥
नम् । ते । मदम् । गृणीमसि । रर्पणम् । पृतम्। ससहिम् ।
ऊँ इति । लोककनुम् । अद्रिश्वः । हरिश्रियम् ॥ ४ ॥
हे गदियारण्यवभिन्द्रवे त्वदीयं तं मदं सोमपानजनित हर्ष गृणीमसि गृणीमाशंसामः
गृशन्दे क्यादिः प्यादीनांह्रस्वः इदंवोमीति मसइकारागमः । कीदृशं वृपणं यपितार कामानां
पृत्सु संग्रामेषु सासहिं शणामभिनिवारं टोकरत्तुं दोकस्य स्थानस्य पनार हरिप्रियं ह-
रियामसायां श्रयणीय सव्यं उशन्दः समुञ्च पदपूरणे या ॥ ४ ॥
अथ पंचमी-
येनज्योतीप्यायमनपेचविवेदिय।
मन्दानोअस्पर्हिपोषिराजसि ॥५॥१७॥

·ऋक्संहितामाप्ये
[अ०१२०१८
येन । ज्योतीपि । आयर्वे । मनवे। च । विवेदिय । मन्दानः ।
अस्य ।वहिपः । वि । राजसि ॥ ५ ॥ १७ ॥
हे इन्द्र येनात्मीयेन मदेन आयवे औवंशेयाय मनये विवस्वतः पुत्राय च ज्योतीपि सूर्या-
दीनि वृत्रादिभिरावृतानि तद्धरणेन विवेदिथ असंभयःमज्ञापितवान् मकाशितवानसीत्यर्थः तेन
मदेन मन्दानोमोदमानस्त्वं अस्य बहिया वृद्धस्य यज्ञस्य विराजसि विशेषेणेशिपे । यद्दा अ-
स्येति तृतीयाथैषष्ठी अनेन बहिया वृदेन हप्यन् विराजसि विशेषेण दीप्यसे ॥५॥
॥ इति षष्ठस्य प्रथमे सप्तदशोवर्गः ॥ १७ ॥
अथ पष्ठी-
तद्याचित्तक्थिनोर्नुष्टुवन्तिपूर्वा । सर्पपत्नीपोर्जयादिवेदिवे ॥६॥
तत् । अद्य । चित् । ते । क्थिनः। अनु । स्तुवन्ति । पूर्वथा ।
कृषपत्नीः । अपः । जय । दिवे दिवे ॥६॥
हे इन्द्र ते त्वदीयं तत्मसिद्धं बलं अद्याचित् अद्यापि पूर्वथा पूर्वस्मिन्काले इव उस्थि-
नः शस्त्रिणः स्तोतारःअनुष्टुवन्ति क्रमेण प्रशंसन्ति सत्वं वृषपत्नीः वृपा वर्पिता पर्जन्यः पति-
सां तादृशीरसः दिवेदिवे प्रतिदिवसं जय स्वायत्तंकुरु ॥ ६॥
अथ सप्तमी-
तवत्पर्दिन्द्रिपंचहत्तवशुष्म॑मुतकर्तुम् । वर्धशिशातिधिपणावरेण्यम्॥णा
तव । त्यत् । इंद्रियम् । वृहत् । तव । शुष्म॑म् । उत । कर्तुम् ।
वचम् । शिशानि । धिषणा । वरेण्यम् ॥ ७ ॥
हे इन्द्र तव त्यद तत्मसिद्धं इन्द्रियमिन्द्रस्यलिंगं महत्मभुतं वीर्य धिषणा स्तुतिः शिशा-
ति निःश्यति तीक्ष्णीकरोति । तथा तव त्वदीयं शुष्मं शोपकं बलं उतापिच क्तुं प्रज्ञानं बलं
कर्म पा वरेण्यं वरणीयं वजमायुधंच स्तुतिः तीक्ष्णीकरोति ॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
तद्यौरिन्द्रपौंस्यपृथिवीपति श्रवः । त्वामापःपर्यंतासश्चहिन्विरे ॥८॥

·मं०८ अ०३ सू०१५] पष्ठोऽएकः
तवं । यौः । इन्द्र । पौंस्यम् । पृथिवी । वर्धति ।
अवः । त्वाम् । आपः । पर्वतासः । च । हिन्विरे ॥ ८ ॥
हे इन्द्र तव त्वदीयं पौत्य रलं योः वर्धति वर्धयदि त्वदीयं भवो यशः पृथिवी वर्षय-
ति वृधेर्यन्तालटि शपिछन्दस्युभयथेस्यार्पधातुकृत्वावणेरनिटीतिणिलोपः तं स्वां आप उदका-
न्यन्तरिक्षाणि पर्वतासः पर्वताः पर्वयन्तोमेघाश्च गिरयधवा हिन्विरे मीणयन्ति स्वामित्वेन
पामुवन्ति वा ॥८॥
अथ नवमी-
वांविष्णुर्वहन्क्षयोमित्रोणालिवरुणः।
त्यांशोंमदत्यनुमारुतम् ।। ९॥
त्वाम् । विष्णुः । छन् । क्षयः । मित्रः । गृणाति ।
वरुणः । त्वाम् । शर्थः । मदति । अनु । मारुतम् ॥ ९ ॥
हे इन्द्र पृहन्महान् क्षयोनिवासहेतुर्विष्णुमित्रोवरुणश्च त्यां गृणाति स्वोति तथा मारु-
तं मरुत्संबंधि शोषलं त्यामनु मदवि वव सदमनुलक्ष्य पश्चान्मायति त्वामनु मादयविका ॥९॥
अथ दशमी--
वंशाजनानामहिपइन्द्रजजिये।
सुत्राविश्वास त्यानिदधिपे ॥ १० ॥१८॥
त्वम् । टपा । जनानाम् । मंहिष्ठः । इन्द्र । जनिये।
सत्रा । विश्वा । सुअपत्यानि । दधिषे ॥ १० ॥१८॥
हे इन्द्र वृपा पर्पिता त्वं जनानां देवजनानां मध्ये मंहिटोदात्तमोगशिषे प्रादुर्भवमिाभ-
हएर विश्वा सागि स्वपापानि शोभनैः पुत्रादिभिः सहिदानि रुत्रा सह दधिप। यहास्वोर-
वमोनतिरे सादुर्भवसि अवश्य विश्वा सागि दातुं धारससि ददासि वा ॥ १० ॥
॥ इति पटरस पथमेष्टादयोगः ॥१८॥

·३८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०११०२० अथैकादशी- सत्रात्वंपुरुष्टुनएकोत्राणितोशसे । नान्पइन्ात्करणभूपइन्वति ॥ ११ ॥ सत्रा । त्वम् । पुरुस्तुन । एकः । तत्राणि । तोशसे । न । अन्यः । इन्द्रोत् । करणम् । भूयः । इन्वति ॥ ११॥ हे पुरुष्टुत बहुभिः स्तुतेन्द्र खमेकोसहायएवसन सत्रा महनामैतत महान्ति वृत्राणि शत्रुजानानि यदा सवेति सहाथै सहैव युगपदेव एकयन्त्रेनेव तोशसे हिनस्ति तोशतिर्वधक- मी अकर्तुं शक्तानीतिभावः। अपिचास्मादिन्दादन्यः कश्चिद्भूयोबहुतरं करणं कर्म वृत्रवधादिक न इन्वति पामोति इन्दएव कर्तुं शमोतीतिभावः ॥ ११॥ अथ द्वादशी- पर्दिन्द्रमन्मशस्वानानान्ततयें। अस्माकैभिभिरत्राखंजय ॥ १२ ॥ यत् । इन्द्र । मन्मशः । त्वा । नाना । हवन्ते । ऊतये । अस्माभिः । नृभिः । अत्र । स्वः। जय ॥ १२॥ हे इन्द यद्यस्मिन् संयामे त्वा खा सन्मशः मन्मना मननीयेन स्तोत्रेण नाना बहुप्रकार हप- । न्ते आह्वयन्ति । किमर्थ ऊतये रक्षायै । अत्रास्मिन् संग्रामे अस्माभिः अस्माकैरस्मीयरेव नृभिरभिः स्तोतभिः माहूतः सन् स्वः शत्रुयलं जयाभिभव ॥ १२॥ अथ त्रयोदशी- अक्षयायनोमुहेविश्वारूपाण्याविशन् । इन्द्रजैत्रायहर्पयाशचीपतिम् ॥ १३ ॥ १९ ॥ अरेम् । क्षयाय । नः । महे । विश्वा । रूपाणि । आवशन् । इन्द्रम् । जैनाय । हर्षय शचीपतिम् ॥१३॥१९॥ । । . 1

·म.८ अ०३ सू०१६]
पष्टोऽष्टका
हे स्तोतः महे महते नोस्माकं क्षयाय गृहनामैतव गृहाय ताय चतुर्थी गृहाथै अ-
रमलं पर्याप्त विक्षा विश्वानि व्याप्तानि रूपाणि इन्द्रगतानि गुणजातानि आविशन स्तुत्पा-
व्यामुषन् शचीपति शचीतिकर्मनाम कर्मणां पालक या शच्या इन्द्राण्याभवार मेवेन्द जैवाय
जेतव्यधनार्थ हर्पय तोपय स्तुत्यापरिचरणेनवेति शेषः ॥ १३ ॥
॥ इति पठस्य प्रथमे एकोनविंशोवर्गः ॥ १९ ॥
प्रसम्राजमिति द्वादशत्रं चतुर्थं सूक्तं इरिबिठिनान्नः काण्वस्याएं गायत्रमैन्द्र अनुक-
म्यतेहि-समाज द्वादशोरविठिरिति । रात्रे द्वितीयेपर्यायेच्छावाकशखे एतासूकं सूचितं-
-मसघागमुपक्रमस्पाभरेवि। महानदेपि निष्केवल्ये एतदादिदेसके उपरितनस्पान्यं दुर्ग
वर्गपित्वा तथैवपंचमारण्यकेत्रिनम्-यसम्राजंचर्षणीनामितिसूके उत्तरस्पोचमे उद्धरतीति ।
तत्र पथमा-
प्रसम्राजैचर्पणीनामिन्द्रस्तोतानव्यंगीमिः।
नरेनुपाईमंहिष्टम् ॥ १॥
म। सम्राज॑म् । चर्पणीनाम् । इन्द्रम् । स्लोत ।
नन्यम् । गाभिः । नरम् । नृसहम् । मंहिष्ठम् ॥ १ ॥
चर्षणीनां मनुष्याणां मध्ये समाजम् सम्पयाजमानं यद्वा मनुष्याणामधीश्वरमिन्द्रं हे
स्तोतारः मस्तोन प्रकणस्तुत । कीदृशं गीभिः स्तुतिभिनन्यं स्तुत्य नर नेवारं नृषाहं नृणां
रामनुष्याणां अभिमवितार मंहिटं दावृतमं ॥१॥
-
अथ द्विवीया-
यस्मिनुक्यानिरण्यन्तिविश्वानिवश्रयस्यां ।अपामबोनसमु॥२॥
यस्मिन् । उक्यानि । रयन्ति । विश्वानि ।
चे। अवस्या । अपाम् । अः। न । सुमुद्दे ॥२॥

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०११०२१
-
यस्मिन्निन्दे उक्थानि शास्त्राणि रण्पंति रमते विश्वानि सर्वाणि अवस्पा श्रवस्यानि
अवणीयानि हपिर्लक्षणानि अनानिच रमन्ते तवदृष्टांतः-समुद्रे उदधौ अपामुदकानां अवोन
अवति गच्छत्तीत्यवस्तरंगजालं तद्यथा समुदेन्तर्भवति तधारण्यन्तीत्यर्थः ॥ २ ॥
अथ तृतीया-
तंसुष्टुत्याविवासेज्येष्ठराजंभरेकनुम् । महोवाजिनसनिभ्यः ॥३॥
तम् । सुधस्तुत्या । आ । विवासे । ज्येष्ठराजम् ।
भरै । कुलुम् । महः । वाजिनम् । सनिभ्यः॥३
नमिन्दं सुष्टुत्या शोभनया स्तुत्या आदिवासे परिचरामि कीदृशं ज्येष्ठराजं ज्येष्ठेषु प्रश-
स्पतमेषु देवेषु मध्ये राजमानम् राजतेः सत्सृदिपेतिक्विा भरे संग्रामे महोमहतः वृत्रवधादेः रु.
इंकारं वाजिनमन्नवतं पलवन्तं वा । किमर्थ सनिभ्योधनेयः धनलाभायेत्यर्थः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
यस्यानूनागीरामदाउरवस्तरुत्राः । हर्षुमन्तःशूरसातौ ॥ ४ ॥
यस्य । अनाः । गभीराः । मदाः । उरवः।
तरुत्राः । हर्पमन्तः । शूरं सातौ ॥ ४ ॥
यस्येन्दस्य मदाः सोमपानजनिताः अनूनाः अन्यूनाः गभीराः गांभीपिताः उरयोवि-
स्तीर्णाः वरुनाः गाणां तारकाः शूरसाती शूरसंभजनीय संगामे हर्पमन्तोहर्षयुगाः संग्रामो-
रएकाभवन्ति समिन्दमिति पूर्वयोत्तरया वा संबंधः ॥ ४ ॥
अथ पंचमी-
नमिद्धनैपुहितेप्बंधिवाकार्यहवन्ते । येपामिन्द्रस्तेजयन्ति ॥ ५॥
तम् ।दत् । धनेषु । हितेष । अधिध्याकार्य ।
हवन्ते । येपाम् । इन्द्रः । ते। जयन्ति ॥ ५॥

·• मं०८अ०३ सू०१६] पष्टोऽसका ११ धनेषु हितेषु शत्रुषु निहितेषु मानेषु सत्स तमिव वं पूर्वोक्तगुणमेवेन्द्र अधिवाकाय अधि- बदनाप पक्षपातवचनाय हवन्ते स्तोतारमाह्वयन्ति । तत्रच येषां पक्षे इन्दोवतते तएव जयन्ति। जयेन तानि धनानि लभ नान्ये ॥५॥ अथ पष्ठी- तमिच्योत्नरायनितंकृतेनिश्चर्पणयः । एपइन्ट्रोवरिवस्तत् ॥६॥२०॥ तम् । इत् । च्यौत्नैः। आर्यन्ति । तम् । तेभिः । चर्पणयः । एपः । इन्द्रः । वरिवःकत् ॥६॥२०॥ वमिव तमेवेन्द्र यौनेटकरैः स्तोत्रः आर्यन्ति आर्यमभिज ईश्वरं कुर्वन्ति चर्षगयोम- नुष्याः कृतेभिः सतैः कर्मभिश्च आर्यन्ति एपएवंगुणकइन्द्रोवरिवस्लव धनस्य कर्ता भवति स्तोतृणाम् ॥६॥ ॥ इति पठस्य मथमे विशोरगः ॥२०॥ अथ सप्तमी- इन्द्रौद्ब्रह्मेन्द्रपिरिन्द्रपुरुपुरुहूतः । महान्महीमिशचीमिाणा इन्द्रः । ब्रह्मा । दन्द्रः । ऋषिः। इन्द्रः। पुरु । पुरुहूतः । महान् । मुहीनिः शचीभिः ॥ ७॥ अपमिन्द्रोबसा परिवृदः सर्वेक्योषिक: सएवेन्द्रषिर्दष्टा सर्वस्यायजातस्य सइन्द्रः पुरु बहुलं पुरुहूतोबहुभिराहूतश्च महीभिर्महतीभिः शचीभिः क्रियाभिः पुत्रवधादिरस्माभिः महा- अभूतो पति ॥७॥ अधाष्टमी- सस्तोम्यःसहयःसत्यःसत्वांनुविकृमिः। एकश्चित्समिनिः॥८॥ सः। स्तोम्यः । सः। हव्यः । सत्यः । सत्ता तुविस्कृमिः। एकः । वित् । सन् । अभिभूतिः ॥ ८॥ ।

·फक्संहिताभाष्ये [अ०१२०२२ सपूर्वोक्तइन्द्रः स्वोभ्यः स्तोमाहः स्तुत्यर्हः सएव हव्योहातव्यश्च सत्यः सासुसाभुः अवि- तथस्वभायोसत्वा शत्रूणामवसादयिवा तुविकूर्मिः बहुकर्मा यतएवातः कारणाव एकश्चित्सन् असहायोपिभवन् अभिभूतिः शत्रूणामभिभविता तिरस्कर्ता भवति ॥ ८ ॥ अथ नवमी- तमुभिस्तंसामभिस्तंगायत्रैश्चर्पणयः । इन्द्रवर्धन्तिक्षितयः॥९॥ तम् । अर्केभिः। तम् । सामाभिः । तम् । गायत्रैः। चर्पणयः । इन्द्रम् । वर्धन्ति । क्षितयः ॥ २ ॥ चर्षणयोदष्टारोमंत्राणां क्षितयोमनुप्यास्तमिन्द्रं अभिरचनसाधनैर्यजूपैः मत्रैर्वन्ति वर्धयन्ति तथोद्गातारः सामभिर्गानविशिष्टेमन्त्रस्तंवर्धयन्ति तथा गायत्रैर्गायच्यादिछन्दोयुक्तः शस्त्ररुपैरप्रगीतैमवेः तमेवेन्द्र होतारोवर्धयन्ति ॥९॥ अथ दशमी- प्रणेतावस्पोअच्छाकारज्योतिःसमरतुं । सासांतयुधामित्रान्।।१०॥ प्रनेतारम् । वस्य॑ः । अच्छे । कर्तारम् । ज्योतिः। समत्हर्नु । ससासम् । युधा । अमित्रां ॥१०॥ वस्योवसीयः पशस्तं वसु धनं अजाभिमुस्येन मणेतारं मापयिवारं समरसु संयामेषु शत्रुनिरसनेन ज्योतिःप्रकाशं जयलक्षणं कर्तारं करणशीटं करोतःताच्छीलिकस्तुन् । कुतइत्य- ताह युधा युद्धेन अमित्रान् शत्रून्ससहांसमभिभूतवर्त एवंगुणकमिन्दं वर्धयन्तीविशेषः॥१०॥ अथैकादशी- सन पनिःपारयातिवस्तिनावापुरुहूतः । इन्ट्रोविश्वाअतिपिः॥११॥ सः । नः। पतिः। पारयाति । स्वस्ति । नावा ! पुरुहूतः । इन्द्रः। विश्वाः । अति । द्विपः ।। ११॥ पपिः माता पूरयिना पुरुहूतोबहुभिराहूतः सइन्द्रः पिताः सर्वादिषोद्देष्ट्रीः भगाः नो- स्मान नावा तरणसावनेन स्वस्ति क्षेपेण अनिपारपालि भविपारपतु ॥११॥ -

·मं०८ अ०३ सू०१७]
पठोऽष्टका
४३
अथ द्वादशी-
सत्वनइन्द्ववाजेभिर्दशस्याचंगानुयाच अच्छाचनःसुम्ननैपि॥३२॥२१॥
सः। त्वम् । नः । इन्द्र । वाजेभिः । दशस्य ।
च । गातुध्य । च । अच्छे । च । नः । सुन्नम् । नेपि ॥ १२ ॥२१॥
हे इंद्र सतादृशस्वं नोस्सम्यं वाजेभिर्वले दशस्यच धनं प्रयच्छच । दशस्यंतिनिकर्मा।
गातुय च गातुं मार्ग अस्मभ्यमिच्छ च गातुशब्दाव छंदसिपरेच्छायामिति क्यच नछन्दस्यपुत्र-
स्येति दीर्घनिषेधः । तथा नोस्मान्सुम्नं सुखं चाच्छ नेपि अभिप्रापय ॥ १२ ॥
॥ इति षष्ठस्य प्रथमे एकविंशोवर्गः ॥२१॥
आयाहीति पंचदशर्च पञ्चमं सूक्तम् इरिंपिटेरापंमैन्द्रं चतुर्दशोबृहती पञ्चदशीसनोवृ-
हती आदितखयोदशगायत्र्यः । अनुक्रम्यतेहि-आयाहिपंचोना प्रगाथांदमिति। अन्त्यमगार्थ
वजयित्वा शिष्टस्य महानतेउतोपिनियोगः। ज्योतिष्टोसे मानःसपने बलशस्खे आधाःपलचः
स्तोत्रियानुरूषार्थाः तथानंतराः सपर्चश्च शंतनीयाः सून्यतेहि-आयाहिसुपुमाहितइतिषट्
स्तोत्रियानुरूपावनन्तराःसमेति । चातुविशिकेहनि मातःसवने आधस्तृचोस्मिन्नेवशवे पळह-
स्तोत्रियसंज्ञकआपापार्थः सत्रिवञ्च-आयाहिसुषुमाहितइन्द्रपिदाथिनोवृहदिति ।
तत्र पथमा-
आपोहिमुपुमाहितइन्सोमंपिचाइमम् । एदबहिःसोमम ॥ १॥
आ। याहि । सुसुम । हि । ते । इन्द्र । सोमम् ।
पिर्व । दुमम् । आ । इदम् । बहिः । सदः । मम ॥१॥
हे इन्द्र त्वमायायागच्छ ने त्वदर्थं सुपुमाहि अभिपुतवंतः खलु सोमं वयं । तमिममशि-
पुतं सोमं पित्र । तदर्थं मम मदीय इदं वहिर्वेद्यामास्तीर्णं आसदः आसीद अभिनिपीद ॥१॥
अथ द्वितीया-
आत्वाब्रह्मयुजाहरीवहनामिन्द्रकेशिनी । उपाणिनःशृणु ॥२॥
आ। त्ला । ब्रह्मध्युजा । हरी इति । वहनाम् ।
इन्द्र । केशिना । उप । ब्रह्माणि । नः । शृणु ॥२॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०१ व.२३
हे इन्द्र ब्रह्मयुजा असणा मरेण युज्यमानौ केशिना केशिनी केशवन्ती हरी हरणशी-
लाववौत्वात्वां आवहता अभिप्रापयताम् । त्वंचास्मयज्ञमुपेत्य नोस्माकं ब्रह्माणि स्तोत्राणिशृणु
स्तोत्राणि गृहाण सम्यक् चित्ते धारय ॥२॥
अथ तृतीया-
ब्रह्माणस्त्वावयंयुजासोमपामिन्द्रसोमिनः । सुतावन्तोहवामहे ॥३॥
ब्रह्माणः । त्वा । वयम् । युजा। सोमपाम् ।
इन्द्र । सोमिनः । सुतध्वन्तः । हवामहे ॥ ३ ॥
हे इन्द्र ब्रह्माणोनालणावयं त्या त्या युजा योग्येन स्तोत्रेण हवामहे आह्वयामहे । कथं-
भूतं सोमपां सोमस्य पातारं । कीदृशाययं सोमिनः सोमयुक्ताः सुनवन्तः अशिपुतैश्च सोम-
रुपेताः॥३॥
अथ चतुर्थी-
आनोपाहिसुतावोस्माकमुष्टुतीरुपं । पिासुशिमिन्नन्धसः॥४॥
आ। नः । याहि । सुतध्र्वत. । अस्माकम् ।
सुश्स्तुतीः। उप । पिर्व । सु । शिप्रिन् । अन्धसः॥४॥
हे इन्द्र सुतवतः अभिपुतसोमयुक्तान नोस्मानायाहाभिगच्छ नतोस्माकं संबंधीनि सुष्टु-
नी. शोशनानि स्वोत्राणि उपगच्छ जानीहि । हे सुशिमिन् शोभनशिरखाण शोधनानुकवेन्द्र
अन्धसः अन्नस्य सोमलक्षणस्य स्वांशलक्षण भागं पिव यहा कर्मणिपठी अंघोस्सदीयं सोमें
पिन ॥४॥
अथ पञ्चमी-
आसिञ्चामिकुक्ष्पोरनुगात्राविधावतु ।
एभापज़ियामधु ॥५॥२२॥
आ। ते । सिंचामि । कुक्ष्यो । अने । गात्रा । वि। धावतु ।
गुभाय । जिह्वा । मधु ॥ ५॥२२॥

·मं०८ अ०३ सू०१७] पष्ठोऽष्टकः हे इन्द्र ने तव कुक्ष्योरुदयोः आसिञ्चामि सोमानवनयामि कुक्षी सोमेन पूरयामीत्य- र्थः । इन्द्रस्यहि वे उदरे । तथाचश्रूयवे-ओआकुक्षीणता वार्चनं च माधोनंचेति । यद्दा एक- स्यैवोदरस्य सव्यदक्षिणभेदेन ऊ योभागभेदेनवा द्वित्वम् सचासितः सोमः गाना गात्राणि शरीरावयवानि हस्तपादादीनि सर्वाण्यनुक्रमेण विधावतु व्यामोतु त्वञ्च मधु मधुरं मया- सिच्यमानं सोमं जिह्वया रसनेन्द्रियेण गृभाय गृहाण । छन्दसि शायजपीति ग्रहउतरस्यश्नः शायजादेशः हग्रहोभेइति भत्वम् ॥५॥ ॥ इति षष्ठस्य प्रथमे हाविंशोवर्गः ॥ २२ ॥ अथ पाठी- स्वादुटैअस्तुसंसुदेमधुमान्त॒न्वे तव । सोमःशर्मस्तुतेदे ॥६॥ स्वादुः । ते । अस्तु । सम्सुई। मधुमान् । तन् । तव ! सोमः । शम् । अस्तु । ते । हृदे ॥ ६॥ संसुदे सम्यक् सुष्टु दाने हे इन्द्र ते तुभ्यं मधुमान् माधुर्यवानयंसोमः स्वादुरस्तु रुचिकरोभ- पतु तव तन्वे शरीराय च स्वादुरस्तु। ने तव हदे दयायच ससोमः शमस्तु सुखजनकं भवतु॥६॥ अथ सप्तमी- अपमुत्वाविचर्पणेजनीरिवाभिसंतः। प्रसोमदन्द्रसर्पतु ॥७॥ अयम् । ऊँ इति । त्वा । विश्चर्पणे । जनीध्दव । अभि। सम्र्टनः।प्र। सोमः । इन्द्र । सर्पतु ॥ ७ ॥ हे विचर्षणे विद्ष्टरिन्द्र जनीरिव जनयोजायाइय तायथा शुक्लैर्बौः संवृनाभवन्ति एवं संवृतः पयमभृतिभिःश्रयणव्यैरावृतोयं सोमः अभिमसर्पतु अभिगच्छतु उइतिपूरकः ॥७॥ अथाष्टमी- तुविग्रीवोवपोदरःमुबाहुरन्धसोमः । इन्द्रौटवाणिजिघ्नते ॥८॥ तुविध्वीवः । वपाउँदरः । सुवाहुः । अन्धसः । मदे। इन्द्रः । स्वाणि । जिनने ॥ ८॥ १ बृहदारण्यके। । । । ।

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०१३०२४ तुषियीवः विस्तीर्णकंधरः वपोदरः पोवरोदरः यथा यहवः सोमाः पीता अन्तर्भवन्ति तथा विस्तृतउदइत्यर्थः सुयाहुः शोभनबाहुः एवंगुणकइन्दः संघसोनस्य सोमात्मकस्प मद्दे हसति वृत्राणि शत्रुजातानि जिनते हिनस्ति ॥८॥ अथ नवमी- इन्द्र हिमरस्त्वं विश्वस्येशानओजसा । वाणित्रहञ्जहि ॥९॥ इन्द्र । प्रा इहि । पुरः । त्वम्। विश्वस्य । ईशानः । ओज॑सा । नाणि । हन् । जहि ॥ ९॥ हे इन्द्र ओजसा चलेन विश्वस्य सर्वस्य जगतः ईशानः स्वामी भवन त्वं पुरः अस्मा- कं पुरस्तात्मेहि प्रगच्छ मामुहि । हे वृत्रहन् वृत्राणामावरकाणां शत्रूणां हन्तः वृत्राणि अस्म- दीयानि शत्रुजातानि जहि विनाशय ॥९॥ अभ्युदयेष्टी इन्द्रस्य प्रदानुः दीर्घरतेअस्वकुशइत्यनुवाक्या सूज्यतेहि-दीर्घस्तेभ- स्त्वंकुशो भदानेहस्तासुकृतोतपाणीइति । सैषा सूक्ते दशमी- दीर्घस्तेअस्त्वंकृशोपेनावमुप्रयच्छसि । यज॑मानायसुन्वत।।१०॥२३॥ दीर्घः । ते । अस्तु । अंकुशः । येन । वसु । प्रध्यच्छसि । यजमानाय । सुन्वते ॥ १० ॥ २३ ॥ हे इन्द्र ते तव अंकुशः सृणिः आकर्षणसाधनमायुधं दीर्वोस्तु आयनोभवतु । यथा दूरस्थमपि वस्तुव्यामोति तथा आपामवान्भवत्वित्यर्थः येनांकुशेन सुन्वते सोमाभिषवं कु- वते यजमानाप बसु धनपाहत्य पयच्छसि ददासि ॥१०॥ ॥ इति पष्ठस्य प्रथमे त्रयोविंशोधर्मः ॥ २३ ॥ विवीयपर्याय होतुःशस्खे अपंतइन्देति स्वोत्रियस्तृचः सतित्रंच-शयन्तइन्द्रसोपोयने- मानुपेजने इति । ।

·म०८ अ०३ सू०१७] पटोडएकः तत्राद्या सूक्ते एकादशी- अयंतइन्द्रसोमोनिपूतोअधिवाहिपिं । एहीमस्यद्रापिर्व ॥ ११॥ अयम् । ते । इन्द्र । सोमः। नितः । अधि। वहिपि । आ। इहि । ईम् । अस्य । द्रव । पिर्व ॥ ११॥ हे इन्द्र ते तुज्यं त्वदर्थं अयं सोमोबहिष्यधि यामास्तीर्णे दो निपूतः नितरांदशाप- वित्रेण शोधितः अभिपवादिसंस्कारः संस्कृतइत्यर्थः। ई इदानीं अस्य इमं सोमं प्रति एहि भागच्छ आगत्य यत्र रसात्मकः सोमोहूयते तं देशं प्रति व शीभंगच्छ तदनंतरं तं सोम पिच ।। ११॥ अथ द्वादशी- शाचिगोशाचिपूजनायरायतेसुतः। आखण्डलमहूयसे ॥१२॥ शाचिंगो इति शाचिंगो । शाचिऽपूजन । अयम् । रणाय । ते। सुतः । आखण्डल ।प्र। हूयसे ॥ १२ ॥ हे शाचिगो शाचयः शकागावोयस्पातौ शाचिगुः । यद्दा शच व्यक्तायां वाचि अस्मा- दौणादिकइड्मत्ययः शाचयोव्यकाः प्रख्याता गावोरश्मयोगावएववा यस्यतादृश । हे शाचि- पूजन पूज्यतेऽनेनेति पूजनं स्तोत्रादि प्रख्यातपूजन ते तव रणाय रमणाप सुखजननाय अयं सोमः सुतोभिपुतः । यतः कारणाव हे आरवंडल शत्रूणामाखंडपितः महूयसे प्रकष्टाभिः स्तुतिभिराहूपसे अतः आगत्य इमं सोमं पियेति भावः ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशी- पस्तेशृन्टपोनपात्मणपात्कुण्डपाप्यं । न्यस्मिन्दधृआमनः॥१३॥ यः। ते। अपः । नपात् । प्रनादिति प्रश्नपात् । कुण्ड पाय्यः । नि। अस्मिन् । दधे । आ । मनः ॥ १३ ॥ -

·कसंहितामाप्ये [अ०११०२५
हे शृंगपोनपाव शृंगवृपा नाम कश्चिदृषिः तस्यन्द्रः स्वयं पुत्रतयाजज्ञइत्याख्यायिका।
नपादित्यपत्यनाम शृंगपःपुत्र । यद्दा शृणन्ति हिंसन्तीति शृंगाणि रश्मयः देवर्षवोति शंग-
डादित्यः तस्य नपातपितः स्वकीये स्थानेवस्थापयिवः सुवामंत्रितइति गठयतस्य परांगवद्गा-
वेनामन्त्रितानुभवेशाव समुदायस्याष्टमिकं सर्वानुदात्तत्वम् । ईदृश हे इन्द्र ते वव संबंधी प्रणपाव
पकण नपातयिता रक्षिता कुंडपाय्यः कुडैः पीयते अस्मिन् सोमइति कुंडपाय्यः ऋतुविशेषः
कवी कुंडपाय्यसंचारयाविति पिनवेरधिकरणे यत्मत्ययोयुगागमश्चनिपाल्पते एतत्संजोयः क्रतुर-
स्ति अस्मिन् कुंडपाप्ये कतौ मनः स्वान्तं आनिद्धे अभितोवर्तमानाः कुंडपायिनामानरूपयः
पुरा निदधिरे सम्यक् त्वद्देवत्यंऋतुमनुष्ठितवन्तइत्यर्थः। दधावलिटि इरयोरे इतिरेभावः ॥१३॥
अथ चतुर्दशी-
वास्तोप्पतेधुवास्थूणांस–सोम्यानाम् ।
द्रुप्सोभेत्तापुरांशश्व॑तीनामिन्द्रोमुनीनांसा ॥ १४ ॥
वास्तोः । पते । ध्रुवा । स्थूणां । असंत्रम् । सोम्यानाम् । दृप्सः ।
भेत्ता । पुराम् । शश्वतीनाम् । इन्द्रः । मुनीनाम् । सरवा ॥ १४ ॥
हे वास्तोप्पने गृहपते स्थूगा गृहाधारभूतस्तंभः धुवा स्थिरा भवतु सोम्यानां सोमार्हाणां
सोमसंपादिनां वास्माकं अंस अंसत्राणअंसोपलक्षितस्प कास्नशरीरस्य त्रापक रक्षक बलं :-
व तु। अपिच दप्सः द्रवणशीलः सोमः तदान अर्शआदिवादमस्ययः शश्वतीनां बहीनां पुरा-
मरपुरीणां भेना विदारयिता एवंभूतइन्द्रोमुनीनामृषीणामस्माकं सखा मिवभूतो भवतु ॥१४॥
अथ पञ्चदशी-
पृर्दाकुमानुयंजनोगवेर्पणाम्कासन्नभिभूय॑सः ।
भूर्णिमवनयत्तुजापुरोगभन्दमोमस्पपीतये॥१५॥२४॥
पृदाकु सानुः । यजतः । गो एपणः । एकः । सन् । अभि । भूयंसः।
भूणिम् । अश्वम् । नयत् । तुजा। पुरः । गृजा । इन्द्रम् ।
सोमस्य । पीतये ॥ १५॥२४॥

·म० अ०३ सू०१८
पष्ठोष्टका
पृदाकुसानुः पदाकुः सर्पः सइव सानुः समुच्छ्रितः तद्न्नतशिरस्कइत्यर्थः । यदा पदाकु:-
वत्सानुः संभजनीयः सयथा बहुभिर्मणिमन्त्रीपधादिभिः संसेव्योनापैः एवमिन्द्रोषि बहुभिःस्तो-
त्रादिभिः यनैः सेव्य इत्यर्थः । यजतोयष्टव्यः गवेषणोगवामेपयिता प्रापयिता एवंगुणकोपइन्द्रः
एक: सन् असहायः केवलएक्सन भूयसोबहुतरान शत्रून् अभिभवति । भूणि भरणशीलं अश्वं
व्यामुवन्तं तमिन्द्रं सोमस्य पीतये पानार्थ पुरः अस्माकं पुरस्वाद नया नयति मापयति । साम-
व स्तोतेविलायते । केन साधनेन तुजा शिमगामिना गृभा ग्रहणसाधनेन स्तोत्रेण ।यदा अ-
श्वमिति टुमोपसमेतव. यथा बोढारमश्वं दुहं पाशेनानयन्ति एवमुक्तेन प्रकारेण महानुभावमि-
न्द्र स्तुत्या स्तोता आनयतीत्यर्थः ॥ १५ ॥
।। इति पष्ठस्य प्रथमे चतुर्विंशोवर्गः ॥ २४ ॥
इदहेति द्वाविंशर्च पष्ठं सूकं इरित्रिठेराप उष्णिक छंदस्त उतत्यैषा अश्विदेवताका श-
मग्निरित्येपानिसूर्यवायुदेवताका शिष्टाआदित्यदेवताकाः । तथाचानुक्रम्यते--इदंघधिकादित्य-
मौष्णिहमष्टम्यविषयांपराग्निसूर्यानिलानामिति । गतीविनियोगः ।
तत्रपथमा-
-
इदहनूनमेपासुनंभिक्षेतमयः । आदित्यानामपूयसीमनि॥१॥
इदम् । हु । नूनम् । एषाम् । सुम्नम् । भिक्षेत । मर्त्यः
आदित्यानाम् 1 अपूर्व्यम् । सीमनि ॥ १॥
इदंह इदानीं खलु नूनमवश्यं आदित्याना अदिनेः पुत्राणामेपा देवादीनां पित्रादीनां
सवीमनि प्रसवे प्रेरणेसति मत्योमनुष्यः स्तोता अपूर्व्यमभिनवं शुम्नं मुखकरं धनं भिक्षेत
याचेत नकातांतरे॥१॥
अथ द्वितीया-
अनर्याणोोपांपन्यांआदित्यानाम् । अव्धा सन्तिपाययःमुगे॥२॥
अनर्वाण. । हि । एपाम् । पन्या. । आदित्यानाम् । अदब्धाः ।
सन्ति । पायवः । सुगेऽवधः ॥ २॥

·।
।
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०११०२६
एषां आदित्यानां पंथाः पन्थानोमार्गाः सुपासुलुगिति जसःसुः अनर्वाणः अपत्यृताः
परैरमतिगताः अतएव अन्धाः अहिंसिताश्च सन्ति भवन्ति । हि यस्मादेवं तस्मात्पायवः पा-
लयितारस्तेमार्गाः सुमेवृधः सुगमे मुखे विषये वर्धका भवन्तु ॥२॥
अथ तृतीया-
तत्सुनःसविताभगोवरुणोमित्रोअर्यमा।
शर्मयच्छन्तुसप्रथोयदीमहे ॥३॥
तत् । सु । नः । सविता । जर्गः । वरुणः । मित्रः। अर्यमा । शर्म ।
यच्छन्तु । सपथः। यत् । ईमहे ॥३॥
सवित्रादयश्चत्वारोदेवाः सपथः सर्वतः पृथु विस्तीर्ण वच्छर्म सुरवं गृहं या नोमाय सु
सुष्टु यच्छंतु ददतु । यच्छर्म ईमहे वयं याचामहे ॥३॥
अथ चतुर्थी-
देवेभिव्यदितेरिटममन्नार्गहि। स्मत्सूरिनिःपुरुप्रियेसुशर्मभिः॥४॥
देवेभिः । देवि । अदिते । अटिशर्मन् । आ । गहि । स्मत् ।
सूरिभिः । पुरुप्रिये । सुशर्मभिः ॥ ४ ॥
हे देवि दानादिगुणयुके हे अरिष्टभर्मन् अहिंमितभरणे हे पुरुमिये यहुभिः पीयमाणे
हे एयंगुणविशिष्टे अदिते सरिभिः पक्षिः मुरार्मभिः सुमुखः देवेभिदेवः आत्मीयः पुत्रैः सार्ध
स्मदितिनिपातः शोभनार्थः सव शोभनं यथा भवति तथा आगहि आगछ॥४॥
अथ पञ्चमी-
तेहिपुत्रासोदिविदुइँपासियोतये ।
अंहोश्चिदुमवर्कयोनेहसः ॥ ५॥२५॥
ते। हि। पुत्रासः । अदितः । विदुः । हेपासि । यो वे । अंहाः ।
चित् । उचक्रयः। अनेहसः । ५ ॥२५॥

·मं०८ अ०३ मू०१८]
पष्टोऽएकः
५१
अदिनेः पुत्रासः पुत्राः देहि वे खलु मित्रादयोदेवाः देषांसि द्वेष्टणि राक्षसादीनि योववे
पृथक्कर्तुं विदुः जानन्ति विदोटयोवेति विदउत्तरपझेरुमादेशः । तथा उरुचक्रयः विस्तीर्ण-
स्य कमर्णः कतारोनेहसः अनाहतारो रक्षकास्ते अहोश्चित आहननशीलासापादपि योतये
पृथक्कर्तुमस्मान जानन्ति ॥ ५॥
॥ इति पठस्य प्रथम पञ्चविंशोवर्गः ॥२५॥
.
अथ पष्ठी-
अदिनिनादियांपशुमदितिर्नक्तमयाः ।
अदितिःपात्वंहसःसदाधा॥६॥
अदितिः। नः । दिवा । पशुम् । दितिः । नक्तम् । अईयाः।'
अदितिः । पातु । अंहंसः । सदाध्या ॥६॥
नोस्माकं पशुं अदितिरदीना अखंडनीयावा देवमाता दिया अहनि पातु रक्षतु । तथा
अनुपाः वासात्यंतरभेदेन प्रकारद्वपरहिताः सर्वदेकपकारा कपटरहिता सा अदितिः नतं
रात्री च अस्मदीयं गवादिपशुजातं रक्षतु तथास्मानपि अंहसः पापाव पातु रक्षतु । केनसाधने-
न सदावृधा सर्वदा वृद्धिमतात्मीयेन रक्षणेन ॥६॥
अथ सामी-
उत्तस्यानोदिवामतिरदिनिकृत्यार्गमत् ।
साशन्तातिमयस्करदपसिधः ॥ ७॥
उन । स्या। नः १ दिवा । मतिः। अदितिः । अत्या। आ । गमत् ।
सा ! शम्नाति । मयः । करत् । अप । निधः ॥ ७॥
उवापिच स्या सापूर्वोकामतिर्मषी मंतव्या स्तोतन्या या अदितिल्या रक्षयामा दिवा
अहानि नोस्मानागमत् आगच्छतु आगत्य च शंाति शांतिकरं मयः सुर गादितिः करन्
करोतु । मियोपाधकान् राधापगमयतु लिदियोधनार्थः शिवशरिटस्पारदतिशूशन्दार-
गे) वाविनाययः ॥ ७॥

·५२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०१ व०२७ अथाष्टमी- उतत्यादैव्याक्षिपजाशंन करतोअश्विना । युयुयानामिनोरपोअपरिधः॥८॥ उत । त्या। देव्या । जिपजा। शम् ! नः । करतः । अश्विना । युयुयाताम् । इतः । रपः । अपं । सिधः ॥ ८ ॥ उतापिच त्या तो पसिद्धौ देव्या देवेषुभवौ भिपजा चिकित्सको ईदृशावश्विना अश्विनी नोस्माकं शं सुखं रोगाणां शमनं वा करतः कुरुताम् । इतोस्मत्तः रसः पापं युयुयानां पृथपुर्यातां लिधः शबूंश्चापगमयवाम् ॥ ८॥ अथ नवमी- शमग्निम्मिभिःकरच्छंनस्तपतुसूर्यः । शंवानोवावरपाअपसिधः॥९॥ शम् । अग्निः । अग्निभिः। करत् । शम् । नः । तपतु । सूर्यः । शम् । वातः । धातु । अरपाः । अयं । स्त्रियः ॥ ९ ॥ अनिभिः स्वविभूत्या विभिनेगार्हपत्यादिभिः अग्निर्देयः शं करत अस्माकं रोगशांति सुखंया करोतु । सूर्यः सर्वत्य प्रेरफआदित्यश्च नोरमाकं शंतुख यथाभवति तथा तपतु पदी- प्यताम् । वातोवायुश्च अरपाः अपापः सन् शं यथा भवति तथा वातु अनुवर्तताम् । स्त्रिया शबूंश्च एतेग्न्यादयः अपगमयन्तु ॥ ९ ॥ अथ दशमी- अपामीवामपसिधुमसेघतदुर्मतिम् । आदित्यासोयुयोर्तनामोअंहसः ॥ १०॥ २६ ॥ अप । अमीवाम् । अयं । त्रिर्धम् । अपं । सेधत । दुः मतिम् । आदित्यासः । युयोनन । नः । अंहसः ॥ १० ॥ २६ ॥ ।

·मं०८ अ०३ सू०१८] पटोडटकः हे आदित्याः अमीवां रोगं अपसेवत अस्मत्तोपगमयत सिवं चापरोधक श चापसेघत दुर्मतिं अस्माकं दुःखस्य मंतारं चापसेधत । अपिच हे आदित्यासः आदित्याः नोस्मानंहसः पापाच युयोतन पृथकुरुत । यौतेोटि छान्दसः शपरलुः तप्तनमनथनाश्चेति तस्यतनयादेशः पित्वादनुदात्तत्वे धातुस्वरः शिप्यते आमत्रितं पूर्वमविद्यमानवदिति पूर्वस्यामंत्रितस्या- विद्यमानत्वेन पदादपरत्वान्निधातोनभवति ॥ १० ॥ ॥ इति षष्ठस्य प्रथमे पड्विंशोवर्गः ॥२६॥ अथैकादशी- युयोताशमस्मदाँआदित्यासनामंतिम् । ऋग्वेषःरुणुतविश्ववेदसः॥११॥ युयो । शरुम् । अस्मत् । आ । आदित्यासः । उत । अम॑तिम् । ऋधक् । द्वेषः । कृणुत । विश्वश्वेदसः ॥११॥ हे आदित्यासः मादित्याः शरु हिंसके अरमदा अस्मत्तश्च युयोत पृथकुरुत । उतापिच अपनि दुर्वृद्धिच पृथरुन हे विश्ववेदसः सर्वधनाः सर्वज्ञावा द्वेपोद्वेष्टून शत्रून ऋधक् पृथक्- रुणुन कुरुत अस्मनोवियोजयत ॥११॥ अथ द्वादशी- तत्त्सनःशर्मयच्छतादित्यायन्मुमोचति । एनसन्तचिदेनसःसुदानवः॥१२॥ तत् ! सु । नः। शर्म । यच्छत । आदित्याः । यत् । मुमोचति । एनस्वन्तम् । चित् । एनसः । सुध्दानवः ॥ १२ ॥ हे आदित्याः तच्छर्म गुरदं नोरमाय गु सुष्टु पाउन दन । हे सुदानवः शोभनदानाः पुष्मदीयं यधर्म एनस्पतं चित्र पापिनमपि स्तोतारं एनसः पापा मुमोचनि मोरपति तपउनेत्यन्वयः ॥ १२॥ ।

·ऋक्संहितामाष्ये . ५४ [अ०११०२० अथ त्रयोदशी- योनःकश्चिद्रिरिक्षतिरक्षस्त्वेनमयः । खैःपवैरिरिपीष्टयुर्जनः ॥ १३॥ यः। नः । कः। चित् । रिरिक्षति । रक्षा त्वेन । मर्त्यः । स्वैः। सः । एवैः। रिरिपीष्ट । युः । जनः ॥ १३ ॥ यः कश्चिन्मयोमनुष्यो नोस्मावक्षस्त्वेन रक्षोभावेन पिशाचावात्मना रिरिक्षति जिहिसिषति रिपहिंसापामिविधानुः समनुष्यः सैखेरात्मीयैरेव चेष्टितैः रिरिपीष्ट हिंसिनोभूयात् । सगनोयुः याताअपगमनशीलश्च भवतु । यद्वा सजनः स्वैरेव गमनैः युःदुःखं गच्छन् हिसितोभयतु ॥१३॥ अथ चतुर्दशी- समित्तमधर्मश्नवदुःशंसमलैरिपुम् । योअस्मत्रादुईणावॉउपद्वयुः ॥ १४ ॥ सम् । इत् । तम् । अघम् । अभवत् । दुःशंसम् । मत्यम् । रिपुम् । यः । अस्मध्वा । दुःहनावान् । उप । द्वयुः ॥१४॥ दुःशंसं दुष्कीति रिपुं शत्रु मर्त्य मनुष्यं इत् एवमघं पापं समश्नवत् सम्यग्व्यामोतु।योम- र्यः अस्मत्रा अस्मासु अस्मदिपये दुर्हणावान् दुष्टहननवानुपजायते वपुः द्वाश्यां प्रकारायां युकश्च भवति । अयमर्थः-प्रत्यक्षकतोहित वदति परोक्षरुतस्त्वहितं तादृशः कपटोद्युरित्युच्यते यश्चास्मद्विपये कपटोभवति तमपि पापं व्यामोत्विति ॥ १४ ॥ अथ पञ्चदशी- पाकवास्थनदेवात्सुजानीथमप॑म् । उपयुंचापुचवसवः ॥ १५॥२७॥ पाना । स्थन । देवाः। हुत्सु । जानीथ । मय॑म् । उप । हयुम् । च । अयुम् । च । वसवः ॥ १५॥ २७॥ ।

·म०८ अ०३ सू०१८] पष्ठोऽएका हे देवा दानादिगुणयुक्ता आदित्यायूयं पाकया पाकेषु विपकमज्ञेषु स्तोतृषु स्थन भषथ। यहा प्रथमाथैत्रामत्ययः पाकवाः पाकाः परिपक्वज्ञानाः भक्थ । यवएवं अदः कारणाव हार आत्मीयेषु हृदयेषु द्वयु द्विपकारयुक्तं कपटिनं च अद्युं च तद्विलक्षणं कापट्यरहितं च मत्य म- नुष्यं उपत्य हे वसवोवासका जानीथ अवगच्छथ ॥ १५॥ ॥ इति षष्ठस्य प्रथमे सप्तविंशोवर्गः ॥२७॥ अथ पोडशी- आशर्मपर्वतानामोतापारणीमहे । द्यावाक्षामारेअस्मद्रपंस्कृतम् ।। १६ ।। आ। शर्म । पर्वतानाम् । आ । उत । अपाम् । सृणीमहे ॥ यावाक्षामा । आरे । अस्मत् । रपः । कृतम् ॥ १६ ॥ पर्वतानां मेघानां गिरीणां वा संबंधि शर्म मुख वयं आवृणीमहे आभिमुख्येन संभना- महे । उतापिच अपामुदकानां च हे घावाक्षामा यावापृथिव्या अमदारे अस्मत्तोविरुष्टेदेशे रपः पापं रुतं कुरुतं अस्मनोवियोजयतमित्यर्थः ॥ १६ ॥ अथ सादशी- तेनौजद्रेणशर्मणायुष्मानावासवः । अतिविश्वानिदुरितापिपतन ।। १७॥ ने नः । भद्रेणं । शर्मणा । युप्माकम् । नावा । वसवः । आनि । विश्वानि । दुःहता । पिपर्तन ।। १७ ॥ हे पसवोवासयितारआदित्याः तेपूर्वोकगुणा यूर्य भद्रेण शोभनेन शर्मणा मुखेन युप्माकं नावा नोस्मान् विश्वानि सर्वाणि दुरिता दुर्गमनानि अति पिपतन पिघृत अतिपारयत ||१|| ওখাংখা- तुचेतनापतरसुनोहायआयुजीवसे । आदित्यासःमुमहसःणोतेन ॥ १८॥ 4

·ऋक्संहितामाध्ये अ०१०२९
तुचे । ताय । तत् । सु । नः। द्राधीयः। आयुः ।
जीवसे । आदित्यासः । सुमहसः । कृणोतन ॥ १८ ॥
हे आदित्यासः अदितःपुत्राः सुमहसः शोधनतेजस्काः नोस्माकं तुचे पुत्राय ननाय त.
नयाय पौत्राय च जीवसे जीवनाय द्राधीयोदीर्घतमं तत्मसिद्धमायुः जीवितं सु सुष्टु रुणोतन
कुरुत ॥ १८॥
अथैकोनविंशी-
यज्ञोहीळोवोअन्तरआदित्या॒अस्तिमुळन ।
युप्मेइहोअर्पिष्मसिसजात्यै ॥ १९॥
यज्ञः हीळ. । वः । अन्तरः। आदित्याः । अस्ति । मृळत ।
युप्मे इति । इत् । वः । अपि । स्मसि । सजात्यै ॥ १९॥
हे आदित्याः हीळ हीडिर्गत्यर्थः गंतव्यः माप्तव्योरमाशिः अनुष्ठितोयज्ञोवोयुष्माकमद-
रोस्ति अंतिकेवर्तमानोभवति । अतोस्मान्मृळा मुखयत चोयुष्माकं सजात्ये सजातत्वे ज्ञातित्थे
बान्धवे वर्तमानावयं युष्मेइत युष्मास्वेव अपि स्मसि सर्वदा भवामोपि इदंतोमसिः ॥ १९॥
अथ विशी-
दहरूथमुस्तादेयंत्रातारमश्विना ।
मित्रमीमहेवरुणस्वस्तये ॥ २०॥
वृहत्।
। वरूथम् । मरुताम् । देवम् । वातारम् ।
अश्विना । मित्रम् । ईमहे । वरुणम् । स्वस्तये ॥ २० ॥
मरुतां देवानां स्वामिनांत्रातारं पालयितारं देवमिन्द्रं अश्विना अश्विनी च मिनं वरुणं च
वृहत्मीदं वरुधं शीतातपादिनिवारकं गृहं सस्तथे अविनाशाय ईमहे याचामहे ॥ २० ॥
अथैकविंशी-
अनेहोमिचार्यमन्नृवरुणशस्यन् ।
विवरुथंमरुतोयन्तनश्छदिः ॥२१॥

·म०८अ०३ सू०१९]
पष्टोऽष्टका
अनेहः । मित्र । अर्थमन्। नृध्वत् । वरुण । शंस्य॑म् ।
विध्वस्थम् । मरुतः । यन्त । नः । छर्दिः ॥ २१ ॥
हे मित्र है अर्थमन् हेवरुणा हे मरवः ते सर्वे यूयं अनेहः अहंसितं नृपद नृभिः पुत्रा-
दिभिरुपेत शंस्यं स्तुत्यं त्रिवस्थं त्रयाणां शीतावपवर्षाणां निवारकं यदा विभूमिकं छर्दिह
नः अस्माय यन्त यच्छत्त दत्तेत्यर्थः ॥ २१ ॥
अथ द्वाविंशी-
येचिद्धिमृत्पुर्वन्धवआदित्यामनवःस्मसि ।
प्रमनुआयुर्जीवसैतिरेतन ॥ २२ ॥२८॥
ये। चित् । हि । नृत्युबन्धवः । आदित्याः । मनवः ।
स्मास । प्र! सु । नः । आयुः । जीवसे । तिरेतन ॥ २२ ॥ २८ ॥
हे आदित्याः येचिद येच वयं मनवोमनुष्याः हि यस्मात् मृत्युबन्धवः स्पसि मृत्योर्य-
मस्यबन्धुभूताः प्रत्यासन्नमरणाभवामः। अनोहेतोः तेषां नोस्माकं जीवसे जीवनाय चिरकाला-
वस्थानाय आयुर्जीवितं सुप्रतिरेतन शोभनं भवर्धयत ॥ २२ ॥
॥ इति पाइस्य पथमेटाविंशोवर्गः ॥२८॥
तंगूधयेति सप्तत्रिंशदृचं सप्तम सूक्तं काण्वस्य सोभरेरा प्रथमतृतीयाययुनः ककुमः
द्विवीयाचतुर्थ्यादियुजः सनोवृहत्पः पितुर्नपुत्र एपासप्तविंशी दिपदा विंशत्यक्षराविराट यमादित्यास-
इत्येषा चतुर्विंशीउष्णिक यूयंराजानएपा पंचविंशी सतोबृहती अदान्मइत्येषा ककुम् उतमइ-
न्येपा सप्तविंशीपंक्तिः पदविंशी सप्तविंशीच त्रसदस्युनानोराज्ञोदानस्तुतिरूपत्वातद्देवताके चतुति-
शीपंचविंश्यो आदित्यदेवताके शिष्टाआग्नेय्यः । तथाचानुकान्तम्-तंगूधयसमत्रिंशत्सोभरिरामेयं
काकुर्भमागाथंह पितुर्नद्विपदा अंत्येककुपंकी सदस्पोर्दानस्तुतिस्तापूर्वे उष्णिक्रतोबृहत्यावा-
दित्येभ्यइति । गतः सूतविनियोगः ।
तत्र थमा-
तंगूधावरदेवासोदेवमरनिदधन्विरे।देववाहज्यमोहिरे ॥ १ ॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०१०२९
तम् । गूर्धय । स्वःनरम् । देवासः । देवम् । अरतिम् ।
दधन्विरे । देवध्वा । हव्यम् । आ । ऊहिरे ॥१॥
हे स्तोतः तं पसिद्धमग्निं गूप स्तुहि गर्धयतिःस्तुतिकर्मा कीदृशं स्वपर सर्वस्य नेवार
सर्वैर्यजमानैः कर्मादी नीतं वा अथवा स्वर्ग प्रति हविषां नेतारं देवासःदीव्यन्ति स्तुवन्तीति दे-
वाः ऋत्विजः देवं दानादिगुणयुक्तं अरतिम् अर्य स्वामिनम् । यदा अभिप्राप्तव्यं दधन्विरे
धन्वन्ति गच्छंति स्तुत्यादिभिः प्रामुवन्ति । धनिर्गत्यर्थः ।प्राप्य चतेनामिना देवत्रा देवान् देवम-
नुप्येत्यादिना द्वितीयार्थे वा प्रत्ययः हव्यं चरुपुरोडाशादिस्टक्षणं हविः आऊहिरे अभिपापप-
न्ति वहेर्यजादित्वात्सम्पसारणम् ॥ १॥
अथ द्वितीया-
विर्भूतरातिविप्रचित्रशोचिपग्निीळिप्वयन्तुरम् ।
अस्यमेधस्यसोम्यस्यसोमरेप्रेमध्वरायपूय॑म् ॥ २ ॥
विभूतहरातिम् । विप्र । चित्रशोचिपम् । अग्निम् ।
ईळिप्व । यन्तुरम् । अस्य । मेधस्य ।
सोम्यस्य । सोभरे । प्र । ईम् । अध्वराय । पूय॑म् ॥ २ ॥
ऋषिरात्मानं संबोध्य स्तुती प्रेरयति ।हे विष मेधाविन् सोभरे एतत्संज्ञम्पे अध्वराय यागा-
य ईमिमममि पईळिष्व प्रस्तुहि । कीदृशं विभूतरातिं व्याप्त धनं पभूतदानं वा चित्रशोचिषं चाय-
नीयतेजस्क पिचित्रदीतिक वा सोम्यस्य सोमसाध्यस्य अस्प मेयस्य यज्ञस्य यंतुरं नियं-
तार पूज्यै चिरन्तनम् ॥२॥
.
आभिष्टविकेयूक्थ्येषु तृतीयसवने प्रणास्तु.शस्त्रे यजिष्ठत्वेत्यादिको प्रगायो वैकल्पिको
स्तोषियानुरूपी सवितश्च यजिष्ठत्वाववृमहेपःसमियायाहुनीति ।
नवाया सूक्त तृतीया-
यजिष्ठत्वावरमहदेवदेवताहोतारमम॑र्त्यम् । अस्ययज्ञस्य॑सुक्रतुम्॥३॥

·मं०८ अ०३ सू०१९] पष्टोऽष्टका यजिष्ठम् । त्वा । वमहे । देवम् । देवना। होतारम् । अमर्त्यम् । अस्य । यज्ञस्य॑ । सुटकर्तुम् ।। ३ ।। हे अग्ने यजिष्ठं यष्टतम वा त्वां वमहे वृणीमहे संभजामहे। कीदृशं त्वां देवत्रा देवेषु मध्ये देवं अतिशयेन दानादिगुणयुक्तं होतारं देवानामाहातारं अमर्यमविनाशं अस्य यज्ञ- स्य यागस्प सुक्रतुं सुष्छु कतारम् ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- ऊर्जानपतिंसुभगेसुदीदितिमग्निश्रेष्ठंशोचिषम् । सौमित्रस्यवरुणस्यसोअपामासुम्नंयक्षतेदिवि ।। १ ।। ऊर्जः । नपतिम् । सुभगम् । सुध्दीदितिम् । अग्निम् । श्रेष्ठशोचिपम् । सः । नः । मित्रस्य । वरुणस्य । सः । अपाम् । आ । सुन्नम् । यक्षते । दिवि ॥ ४ ॥ ऊोंनस्य नपातं नपातयित्तारं यदा नमारं चतुर्थम् । हविलक्षणेनानेन भापोजायन्ते अ- अश्वोपधिवनस्पतयः तेस्यएपजातइति चतुर्थत्वा नभानपादिति नत्रःमळतिभावः। सुभगं शो- भनधनम् सुदीदिति सुठु दीपयितारं श्रेष्ठशोचिषं प्रशस्यतमतेजस् अनि स्तोमीतिशेषः। सहा- दशौग्निः नोस्मदर्थं दिवियोमाने देवयजने युतोवा मित्रस्य देवस्य वरुणस्यच सुम्नं सुख- म् आ अभिलक्ष्य यक्षने यजतु तथा सोगिरपाम-देवतानां सुन्नमभियजतु ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमी-- यःसमिधायआहुतीयोयेनदाशम”अग्नये। योनमसालवरः ॥ ५॥२९॥ यः। समुदधा । यः । आहुती । यः । वेदैन । दाश ! मतः । अग्नये । यः । नमसा । सुअवरः ॥ ५॥२९॥ ~ ·ऋक्संहिनामाष्ये [अ०१२०३० इयं पाकयज्ञप्रशंसापरेति भगववाश्वलायनेन व्याख्याना। योममिनुष्यः समिधा पाटा- शादिनध्मन अग्नये अग्न्यर्थं ददाश परिचरति यश्च आहुनी आहुत्या आज्यादिसाध्यया प- रिचरति यश्च वेदेन वेदाध्ययनेन ब्रह्मयज्ञेन परिचरति यश्चस्वध्वरः शोभनेनाध्वरेण ज्यो- तिष्टोमादिना युक्तःसन नमसा अन्नेन चरुपुरोडाशादिना अग्नये ददाशः अग्न्यर्थं परिचरति तस्पेदन्तिइत्युत्तरत्रसंवन्धः॥५॥ ॥ इति पष्ठस्य प्रथमे एकोनविंशोवर्गः ।। २९ ।। अथ पष्ठी- तस्पेदवन्तोरंयन्तआशवस्तस्याम्नितमयशः। नतमहोदेवहतंकुर्तश्चननमय॑स्तनशत् ॥ ६ ॥ नस्य॑ । इत् । अर्वन्तः । रहयन्ते । आशवः। तस्य । युम्नितमम् । यशः । न । तम् । अंहः। देवश्कतम् । कुतः । चन । न । मत्यरुतम् । नशत् ॥ ६॥ यः पूर्वोक्तः तस्पेव तस्यैव आशवोव्यापनशीलाः अन्तःअश्वाः रहपंवे वेगंकुर्वन्ति । धूनमसहन्तइत्यर्थः । युनिवमं दीतिमत्तमं यशः कीर्तिश्च तस्यैवभवति यद्वा द्युम्नमिति धननाम धनवनम यशोन्नंच तस्यापति अपिच देवरुनं देवःरुवं अंहः पापं कुतश्चन कस्मादपि हेतोः तं न नराद न मामोति न मत्यरूनं मनुष्यैः साम॥ ६॥ अथ सप्तमी- खुप्पोपोनिभिःस्यामसूनोसहसऊर्जापते । सुवीरस्त्वमस्मयुः ॥७॥ सुनयः। यः । अग्नितिः । स्याम । सूनो दनि । सहसः । ऊर्जाम् । पते । सुध्वीरैः । त्वम । अस्नध्युः ।। ७ ॥ हे सहसःस्नो पत्रस्यान अग्निहि पटेन मध्यमानोजायते है ऊजापवे अन्नानां हवि. संक्षणानां स्वामिन् अग्ने वः वचनव्यन्ययः तव अवयव नरग्निभिगाईपन्यादिमिर्वयं स्वप्रयः शोभनाग्निकाः स्पाम भोम। सुबोरः शोभनः वारेस्पेनस्वंच अस्मयः अमात्रामयमानो:- ।

·म०८ अ०३ सू०१९]
पष्ठोऽधक:
अथाष्टमी
।
प्रशंसमानोअतिथिमित्रियोनीरथोनवेद्यः ।
त्वेक्षेमासोअर्पिसन्तिसाधवस्त्वंराजारपीणाम् ॥ ८ ॥
प्रशंसमानः । अतिथिः। न । मित्रियः । अग्निः । स्थः। न । वेयः।
वे इति । क्षेमासः। आप । सन्ति । साधवः । त्वम् । राजा ।
रयीणाम् ॥८॥
पशंसमानः स्तुवन् अतिथिर्न अतिथिरिव यहा व्यत्ययेन कर्मणि कर्दमत्ययः अंश-
स्थमानः सोमिमिवियः मित्राणां स्तोतॄणां हितोभवति । यथा रथोन रथइब वेघोटभनीपः
अभीष्टफलसाधनत्वेन ज्ञातव्योवा । उत्तरोधः प्रत्यक्षरुतः।हे अमेवे त्वपि साधवः साधकाः
समीचीनाः क्षेमासोधारणान्यपि सन्ति भवन्ति । तथा त्वं रयीणां धनानामेर राजा ईशरोभय-
सि॥८॥
अथ नवमी-
सोअद्धादावध्वरोग्नेमतःसुभगसमशंस्पः।
सधीभिरस्तुसनिता ॥ ९॥
सः। अद्धा । दाशुधअध्वरः । अग्ने । मतः । सुजग । स.।
प्रशंस्यः । सः। धीनि । अस्तु । सनिता ॥ ९ ॥
हे अग्ने योममिनुष्यः दाखध्वरः दत्तयज्ञोमणि सा अपना सत्यनमाय सत्यफलोग-
वतु । हे सुभग शोभनधनाने सएव प्रशंस्यः पशंसनीयः श्राधनीपश्च भवतु तथा सधीभिः
कर्मभिः स्वत्रिी सनिता संभजनशीलोस्तु भवतु ॥ ९ ॥
अथ दशमी-
यस्पृत्वमूोवरापतिष्ठसिक्षपीर ससाधते ।
सोअवधिःसनितासविपन्युझि ससूरै सनिताकृतम् ॥ १०॥३०॥

·ऋक्संहितामाये [अ०११०३१
यस्य । त्वम् । ऊर्ध्वः अध्वराय । तिष्ठसि । त्यत्ध्वीरः ।
सः । साधते । सः। अवतभिः । सनिता । सः । विपन्युभिः ।
सः । शरैः। सनिता । कृतम् ॥ १० ॥३०॥
हे अग्ने यस्य यजमानस्य अध्वराय यागनिष्पादनाय त्वमूर्ध्वउयुक्तः सन् तिष्ठसि अ.
यतिष्ठसे सयजमानः क्षयद्वीरः निवसद्भिरित्वरैर्वा वीरैः पुत्रादिभिरुपेतः सन् साधते सर्वक-
तव्यं साधयति । तदेव विवृणोति सवादृशोजनः अर्वनिरौः रुतं निप्पादितं जयादिकं सना-
दृशोजनः विपन्युभिः मेधाविभिः कृतंच स सनिता भवति शूरैः शौपित त्यैः कृतंच सस-
निता संभजनशीलोभवति ॥ १०॥
11 इति पष्ठस्य प्रथमे त्रिंशोवर्गः ॥३०॥
अर्थकादशी-
यस्यामिगृहेस्तोमचोदधीतविश्ववार्यः ।
हुन्यावावेविपदिपः ॥११॥
यस्य । अग्निः । वपुः । गृहे । स्तोमम् । चनः । दधीत ।
विश्ववार्यः। हव्या । वा । वेविपत् । विपः ॥ ११ ॥
यस्प यजमानस्य गृहे विश्वचाविश्यैर्वरणीपः वपुः सपनामतः रूपवान् दीमिमानग्निः
स्तोमं स्तोत्रं मनोनंच हपिटक्षणं दधीत धारये२ । यस्यच हच्या पाशब्दः समुचये इत्यानि
हवीं पिच विपःच्यामान देवान् वेविपत् मापयेत् विन्यानो भस्माल्लेटि रूपमतम् । सयजमानह
ति पूर्वनसंबंधः ॥११॥
अथ द्वादशी-
विस्पवास्तुवत-सहमोयहोमवृतमस्यरातिए।
अपोदेवमुपरिमत्याधिवसविविदुपोवर्चः ।। १२ ।।
विर्भस्य । वा । स्तुवनः । सहसः । यहो इति । मुक्षुतमस्य ।
राति' । अव देवम् । उपरिमर्त्यम् । कृधि । यसो इति ।
विविदुपः । वचः ॥ १२॥

·म०८०३ सू०१९) पष्ठोऽष्टकः
हे सहसोयहो बलस्यपुत्राने विमस्य मेधाविनः स्तुवतः स्तोतुर्वा रातिषु हविदानेषु मक्षु-
तमस्य शीघतमस्य यष्टुर्वा विविदुषोज्ञातव्यस्य अभिज्ञस्य वचोवचन हे यसो यासकाग्ने अबो-
देवं देवानामवस्ताद । उपरिमत्म मानामुपरिष्टाच्च कृधि कुरु सर्व नामदेशव्यापयेतियाव॥१२॥
अथ त्रयोदशी-
योनिहव्यानिभिनमोभिर्वासुदर्शमाविवासति ।
गिरावाजिरशोचिपम् ॥ १३॥
यः। अग्निम् । हव्यातिभिः । नमःशिः। वा । सुदाम् ।
आविवासति । गिरा। वा । अजिरशिौचिपम् ॥१३॥
योयजमानः हव्यदादिभिः हवियां दाननमोभिनमस्कारैर्वा सुदर्श शोभनपलमग्निं आ-
विवासति परिचरति गिरावा स्तुत्या वा अगिरशोचिषं क्षिपगामितेजस्कं तमाम परिचरति
सः समृद्धोभवतीतिशेषः ॥ १३ ॥
अथ चतुर्दशी-
समिधायोनिशितीदाशददितिधामभिरस्यमयः ।
विश्वेत्सपीमिःसुभगोजनौतिद्युम्नैरुदईवतारिपत्॥१४॥
सम्ध्दा । यः । निदर्शिती । दाशत् । अदितिम् । धामभिः ।
अस्य । मर्त्यः । विश्वा । इत् । सः। धीभिः । सुइभर्गः।
जनान् । अति । धुन्नैः । उददेव । तारिपत् ॥ ११ ॥
योगयोभनुप्यः अस्यामेधामभिः शरीरेः गार्हपत्यादिरूपेण विभज्य वर्तमानः सार्थ
अदिति असंडनीयं तमेवाग्निं निशिती निशिल्पा निशानसाधनया पन्चटनहेतुभूतया समि-
था दाराव परिचरेत् । सोग्निः धीतिः कर्ममिद्धिविशेषेवा सुभगः सन् विश्वेव सानेर जनान्
धुमेधोनमानेरनेसंशोभिर्वा उदइय उदकानीव अविवारिपन अतितरेव अतिकाभेद ॥ १४॥
অথ ধস্বী-
नदग्नेद्युम्नमामयत्तासहसदनेकंचित्रिणम्।
मन्युजनस्पढयः ॥ १५ ॥ ३३ ॥

·६४ क्संहितामाप्ये [अ०१०३२ तत् । अने। द्युम्नम् । आ। भर । यत् । ससहत् । सद॑ने । कम् । चित् । अनिर्णम् । मन्युम् । जनस्य । दुःभ्यः ॥ १५॥ ३१॥ हे अग्ने तव द्युम्नं आभरास्मन्यमाहर यत्सदने गृहे वर्तमान कंचित्कमपि अत्रिणमचारं राक्षसादिकं सासहव अत्पर्थमभिभवेत् । तथा दृढयः दुर्षियः पापबुद्धेः शत्रुजनस्य मन्यु कोषं यच द्युम्नमभिभवेत् तदाहरेत्यन्वयः। ध्येचेति पोदरादिपाठान् दुरोरेफस्य उत्वम् उत्तरपदादे- टुत्वंच ॥१५॥ ॥ इति पष्ठस्य प्रथमे एकत्रिंशोवर्गः ॥ ३१ ॥ अथ पोडशी- येनचष्टेवरुणोमित्रोअर्यमायेनासत्याभगः। त्यंततेशवसागातुवित्तमाइन्द्रेत्योताविधेमहि ॥ १६ ॥ येन । चY। वरुणः । मित्रः । अर्यमा । येन । नासत्या । अर्गः । वयम् । तत् । ते । शव॑सा । गातुवित्तमाः । इन्द्रत्वाऊताः । विधेमहि ॥ १६ ॥ येनामेयेन तेजसा वरुणोदेवः चष्टे प्रकाशयति येनच मित्रः अर्यमा च चष्टे येनच नास- त्याश्विनौच चक्षाने भगोशननीयएतत्संज्ञोदेवश्च चष्टे । शयसा बलेन गातुवित्तमाः गावोर्गावव्य- स्य स्तोत्रस्य ज्ञावृतमाः । यहा गंतव्यस्य माधव्यस्य लब्धतमाः इन्द्रत्योताः इन्द्रेण ईश्वरेण वया ऊतारक्षिताः संतोययं हे अग्ने ते त्वदीयं तव तेजः विधेमहि परिचरेमहि ॥ १६ ॥ अथ सप्तदशी- तेयेर्दनेस्वाध्यायेत्वाविप्रनिदधिरेनुचक्षसम् । विर्मासोदेवसुकर्तुम् ॥१७॥ ते । घ । इत् । अग्ने । सुआध्यः । ये। त्या । विप्र । निधिरे। नृचक्षसम् । विप्रासः । देव । सुश्कर्तुम् ॥ १७॥ ।

·मं०८ अ०३ सू०१९) पठोटका हे अग्ने तेथे तएवखलु साध्यः शोभनाध्यानाभवन्ति हे विम मेधारिन् देवयोमानाने ये विभासोविपाः मेघाविनऋत्विजः नृचक्षसं नृणां चेष्टार सुक्रतुं सुकमाणं शोजनमजं वा त्या त्वां निदधिरे नियत्ति यागार्थ गार्हपत्यादिस्यानेषु आधानसंस्कारेण स्थापयन्ति तेषेदित्य- न्वपः ॥१७॥ अथाटादशी- तइदिसुमगनआईतिनेसोतुंचकिरदिवि । तइहाजेंमिर्जिग्युर्महद्दनयेत्वेकामन्परिरै ।। १८ ।। ते । इत् । वेदिम् । सुभग । ते । आहुतिम् । ते । सोर्तुम् । चक्रिरे । दिविते । इत् । वाजेभिः। जिग्युः। महत् । धनम् । ये। वे इति । कार्मम् । निएरिरे॥१८॥ हे सुभग शोशनधनाने तइव तएव यजमानाः त्यधागाय वेदि चकिरे कुर्वन्ति तदनन्तरं वे यजमानाः माहुर्ति चरुपुरोडाशादिसाच्यां दीक्षणीयादिषु कुर्वन्ति । ततः दिपि योतमाने सोत्येहनि सोतुं सोममभिपोतुं चक्रिरे उद्योगं कुर्वन्ति । अनुष्ठितयज्ञास्तइद तएव वाजेभियानः चटेः महत्मभूतं धनं जिग्युर्जयन्ति शायोटभन्ने कुतइत्यतआह ये पजमानाः हे अग्ने ले स्वपि काम अभिटाप न्येरिरे नितरांगच्छन्ति त्वामादरातिशयेन स्तुवन्तीत्यर्थः॥ १८॥ आभिवविकेटयेषु तृतीयसपने प्रशास्तृशखे मदोनइविभगायोवैकल्पास्वोत्रियः । सूत्यवेहि-भदोनोअग्निराहतोयदीवृत्तेजिराहुतइति । साया सूक्ते एकोनविंशी- जदोनोअग्निराहतोजदाराति मगटोअध्वरः । मुद्राउनपर्शस्तयः ॥ १९॥ सदः । नुः । अग्निः । आईतः । भद्रा । रातिः। सुजग । जदः। अधरः ।जदाः । उन । प्रशस्लयः ॥ १९॥ ९

·६६
ऋतंहितासाप्ये
[अ०१५०३३
आहुतोह विभिस्तपितोनिः नोस्माकं भद्रः कल्याणोभवतु हे सुभग शोभनधनाने भद्रा
कल्याणी रातिः दानं चास्मकं भवतु भद्रः कल्याणोवरोयागश्च भवतु उतापिच भद्राः कल्या-
ण्यः प्रशस्तयः प्रशंसाः स्तुतयश्च भवन्तु ।। १९॥
अथ विंशी-
भद्रमनःकणुप्वत्रत्ययेनासमत्सुसासहः ।
अस्थिरातनुहिभूरिशतावनेमातेअशिष्टिभिः ॥ २० ॥ ३२॥
भद्रम् । मनः । कृणुप्त । चतूर्ये । येन । समत्सु । सुसहः।
अब । स्थिरा । तनुहि । भूरि । शर्थताम् । वनेम ते ।
अनिटिभिः॥ २० ॥३२॥
हे अग्ने वृवत्र्य संग्रामे भद्रं शोभनं मनः कृणुष्वास्माकं कुरु । येन मनसा त्वं समरसु
संग्रामेषु सासहः अशं शत्रूनभिभवसि अपिच शर्धनामभिभवतां शत्रूणां भूरि भूरीणि पह-
नि स्थिरा स्थिराणि दृढान्यपि अवतनुहि अवांचि कुरु पराजितानि कुर्वित्यर्थः । वयं चा-
भिष्टिनिरपेपणसाधनैर्हषिभिः स्तोत्रैश्च ते त्वां वनेम संभजेमहि । यद्वा ते तव मसादाद् अभि-
टिभिरभोटः फलैः वनेम संगच्छेमहि ॥ २०॥
॥ इति पष्ठस्य प्रथमे द्वात्रिंशोवर्गः ॥ ३२ ॥
अथैकविंशी-
ईगिरामहित्यदेवादूतमतिन्परिरे।
यजिष्ठंहव्यवाहनम् ॥२१॥
ईळे । गिरा । मर्नु हितम् । यम् । देवाः । दूतम् । अतिम् ।
निएरिरे । यजिष्टम् । हव्यवाहनम् ॥ २१ ॥
गिरा वाचा स्तुतिरूपया मनुहितं मनुना प्रजापतिना यजमानेन आहिवं तमग्नि ईळे
स्तौमि । कीदृशं यजिष्टं यष्टतम हन्मवाहनं हविषां वोढारं अरति अय ईश्वरं वा दूतं देवानां
टूत्येवर्वमानं यममि देवान्येरिरे नितरां प्रेरयन्ति ॥ २१ ॥

·मं०८ अ०३ सू०१९)
पृष्ठोऽएकः
अथ द्वाविंशी-
निग्मजम्मायतरुणायराजतप्रयोगायस्थप्रये।
यपिशतेसूनृताभिःसुवीर्घमुग्निघृतेजिराईतः ॥ २२ ।।
तिग्मजन्माय । तरुणाय । राजते । प्रयः । गायसि । अग्नये।
यः। पिंशते । सूनृताभिः । सुवीर्यम् । अग्निः। घृनेमिः।
आहुतः ॥२२॥
विग्मगंभाय तीक्ष्णज्वालाय वरुणाय नित्ययूने परामरणरहिताय राजते राजमाना-
पानये प्रयोहविलक्षणमन्नं गायसि हे स्तोतः प्रवृद्धि प्रयच्छेत्यर्थः । योनिः सनृताभिः प्रियस-
यात्मिकाभिः वाग्भिः स्तुतोघृतेभिघृतैराज्यैराहुजोशिहुवश्वसन सुयी शोभनवीय पिंशते आ-
श्लेपपति स्तोततिः संयोगपति पिशअवयवे तमामयेइत्यन्वयः ॥ २२॥
आशिप्तविकेपूक्थ्येषु मशास्तुः शखें यदाभदोनइति पगाथास्तोत्रियः तदानी यदीघृते-
भिरिति प्रगाथोनुरूपः । सूत्रंतु पूर्वमेवोदाहतम् ।
-
नवाया सूके त्रयोविंशी-
यदीघृतेमिराहुतोवाशीमग्निमरतउच्चावच ।
असुरइवनिर्णिजम् ॥ २३॥
यदि । घृतेभिः । आइहुत: । वाशीम् । अनिः । भरते । उत् ।
च । अव । च । असुंरः इव । निःइनिजम् ॥ २३ ॥
घृतेभितैराहुदोभिहुदोयमग्निः यदि पदा यस्मिन्काले वाशी वाट्टामैतद वाचं शब्द उच्च
उध्वं च अवच अवाक्च भरते संपादयति। यद्वा वाशी वाशनशोलां शब्दकारिणी ज्वालां उ.
दरते उद्धरति उद्गमयत्यूर्ध्वमुखं अवच भरते अवाइसंच हरत्युपसंहरति । असुरइव रस्मीनां
क्षेमा सूर्योपथा निणि आमीयं रूपं उपरितनेषु लोकेषु मकाशनयोगमयति अधस्तनेपच
अवासं गमयति तद्द उच्चनीचभावनयाग्निस्तेजउदभवनि वस्तुमइति शेषः ॥ २३ ॥

·६८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१३०३४ अथ चतुर्विंशी- योहव्यान्यैरयताम हितोदेवआसामुगन्धिना । विसितेपार्याणिखध्वरोहोतदिवोअमर्त्यः ॥२१॥ यः। हुव्यानि । ऐरैयत । मर्नुःहितः । देवः। आसा । सुगन्धिना विवसिते । वार्याणि । सुइअध्वरः । होतां । देवः । अमर्त्यः ॥ २४ योमनुहिनोमनुना प्रजापतिना आहितोदेवोद्योतमानोमिः सुगंधिना शोभनगंधयुक्त आसा आस्पेन हन्यान्यस्मदीयानि हवींपि ऐरयत देवान्प्रति प्रेरयति स्वध्वरः शोभनयज्ञ होता देवानामाह्वाता देवोदीप्यमानः अमोमरणरहितः सोनिः वार्याणि वरणीयानि धनानि विवासने परिचरते यजमानाय मयच्छतीतिशेषः॥२४॥ अथ पञ्चविंशी- । पर्दमयस्त्वस्यामहमित्रमहोअमर्त्यः । सहसःसूनवाहुत ॥२५॥३३ यत् । अग्ने । मर्त्यः । त्वम् । स्याम् । अहम् । मित्रमहः । अमर्त्यः । सहसः । सूनो इति । आहत ॥ २५॥३३ ॥ हे सहसः सनो परस्यपुत्र आहुव घृतैरभिहुत हे पित्रमहः अनुकूलदीमिमन अग्ने - योमरणधर्माहं यद्यदि त्दस्यां त्वदुपासनया त्वद्रूपमापनोभवेयं । ये यथा यथोपासते ते नदेव भवन्तीतिश्रुतेः । तर्सहं अमोमरणधर्मरहितोदेवएव भवेयमिति ॥२५॥ ॥ इति षष्ठस्य प्रथमे त्रयसिंशोवर्गः ॥ ३३॥ अथ पड्दिशी- नत्वारासीयाभिशस्तयेवसोनपापत्वायसन्त्य । नमस्तोतामतीवानदुहितस्पादनापर्या ॥२६॥ १ बृहदारण्यके.

·मं०८ अ०३ सू०१९)
पष्टोऽएकः
न । त्वा । रासीय । अभिशस्तये । वसो इति । न । पापवाय।
सन्त्य । न । मे। स्तोता । अमतिध्वा । न । दुःहितः । स्यात् ।
अमे । न । पापयां ॥ २६॥
हे वसो वासकाने त्या त्वां अभिशस्तये अभिशंसनाय मिथ्यापवादाय हिंसायेच
न रासीय नाक्रोशयेयम् ।रामशब्द हे सन्त्य संभजनीयाग्ने पापत्वाय पापवत्वाय त्वां न रासीय
में मदीयः स्तोवाच अनभिमतवचनेन त्वां नाक्रोशयतु अतएव अमनीवा अमतिरशोभनाबु-
दिस्तवान् अपिच दुहितः शत्रुः हे अन्ने भस्माकं नस्याद न भवतु अतएव पापया अशोभनया
बुधा सनबापताम् ॥२६॥
अथ सतविंशी-
पितुर्नपुत्रःसुभृतोदुरोणआदेवास्तुमोहविः ॥२७॥
पितुः। न । पुत्रः । सुतः । दुरोणे। आ । देवान् ।
एतु ।। नः । हविः ॥२७॥
पितुन पुत्रः पितुः पुत्रइव अस्माकं मुभूतः सुष्टु भवा । यद्वा पित्रा पुत्रहब अस्माभिः
सम्यग्भूतः हविभिः पोषितोयमग्निः पुत्रइव अस्माकं सुक्षतः दुरोगे यज्ञगृहे देवान आअभिल-
क्ष्य नोस्माकं हविः पैतु मगमयतु यदा ।अग्निरैत्वागच्छतु अस्मदीयं हविश्च देवान्यामोतु ॥२५॥
अथाष्टाविंशी-
तवाहममतिभिनेदिष्ठाभिःसचेयजोपमावसो सदादेवस्यमयः।।२८॥
तर्व । अहम् । अमे। ऊतिधभिः। नेदिष्ठाभिः । सचेय । जोपम् ।
आ। वसो इति । सदा । देवस्य । मर्यः ॥ २० ॥
हे वसो वासकाने नेदिष्ठाभिरन्तिकतमाभिः ऋजुगामिनीभिर्वा देवस्य नवोतिभोरक्षाभिः
मत्योमनुष्योहं स्तोता सदा सर्वदा जोपमासय प्रीतिमभिसवेय ॥२८॥
अथैकोनविंशी-
तबकत्यांसनेपतवरातिभिरनेतवप्रशस्तिभिः ।
वामिदाहुःभमतिवसोममाग्नेहपंखदानवे ॥२९॥

·७० ऋक्संहितामाप्ये (अ०१७.३५ तव । क्रत्वा । सनेयम् । तव । रातिभिः अप्रै। तव । प्रशस्तिभिः । त्वाम् । इत् । आहुः । प्रध्मनिम् । वसो इति । मम । अमे। हर्पस्व । दातवे ॥२९॥ हे अग्ने तव कत्ता त्वदीयन परिचरणरूपेण कर्मणा सनेयं खां संभजेयम् एतदेववि- शदपति तब रानिभिस्वदीपैर्ह विदनिश्च सनेयं तथा तव प्रशस्तिभिः प्रशंसनेः स्तोत्रैश्च त्वां संभजेयम् अस्यैव संभजने किंकारणं तदाह । हे वसो वासकामे मम स्तोतुः प्रमनि परुष्टबुदि रक्षक त्वामिव त्यामेव आहुः प्रलवादिनः कथयन्ति अतः हे भने दातवे दातुं हर्पस्व दृष्टोभव हर्षयुक्तःसन् बहुधनं प्रयच्छेत्यर्थः ॥ २९ ॥ पूर्वोक्तएव मशास्तुः शस्त्रे मसोअग्नइति प्रगाोवैकल्पिकोनुरूप: सुन्यतेहि-पसोज- मेतवोविनिरनिकोवृधन्तमिति। तत्राया सूक्ते विशी- प्रसोअंग्रेनोतिभिःसुवीरांनिस्तिरवार्जभर्मभिः । यस्यत्वंसरन्यमावरः ॥ ३० ॥ ३४॥ प्रासः । अने। तव । ऊतिभिः। सुध्वीरांशिः। तिरते । वार्मभिः । यस्य । त्वम् । सख्यम् । आध्वरः ॥ ३० ॥ ३१ ॥ हे अमे बोतिभोरक्षाभिः सपजमानः पतिरते प्रवर्धते । ऊतपोविशेष्यन्ते सुधाराभिः शोभनावीराः पुत्रादयोगासु वास्तथोकाः पानभर्मभि. वाजानामन्नानां बतानां वार्म भरणं यामु तादृशीशिल हे अग्ने त्वं यस्य यजमानस्य सरपं सखिवं मित्रत्वं आवरः अभिवृणोषि सतिरतइत्यन्वयः ॥३०॥ ॥ इति पष्ठस्य प्रथमे चतुस्विंशोवर्गः ॥ ३४ ॥ अधेकत्रिंशी- तहप्सोनीटवान्याशविपइन्धान सिप्णवावे। त्वंमहीनामुपसमिसिमियासपोवस्तुपुराजसि ॥ ३१॥ । ।

·मं०८ अ०३ सू०१९)
पष्टोऽएकः
सर्व । द्रप्सः । नीलवान् । वाशः। ऋत्वियः । इन्धानः।
सिप्णो इति । आ । ददे । त्वम्। महीनाम् । उपसाम् । असि ।
प्रियः । क्षपः । वस्तुषु। राजसि ॥ ३१॥
हे सिष्णो सिपिः सेचनार्थः सोमेनासिच्यमानामे द्रप्सोवणशीलः नीलवान शकटनी-
देवस्थानातद्वान् वाशः कान्तः शब्दायमानोवा ऋत्वियः ऋता वसन्तादिकालविशेष भवः
इन्धानः संदीपयन एवंभूतः तय सोमः भाइदे तुभ्यं होमायावयुणा आदीयते। अपिच त्वं म-
हीनां महतीनामुपसां मियोमित्रभूतोसि उपसि हि अग्नयोहोमाय मज्वाल्यन्ते । तथा क्षपः क्ष-
पायाराने संबंधिषु वस्तुपु राजसि प्रकाशसे । यदा रात्रिसंबंधीनि वस्तूनि पदार्थनावानि
त्वं प्रकाशयसि ॥ ३१॥
अथ द्वात्रिंशी-
तमार्गन्मसोमरयासहस्रमुष्कखमिष्टिमवसे ।
सम्राजंत्रासदस्यवम् ॥३२॥
नम् । आ। अगन्म । सोझरयः । सहस्रमुष्कम् । सुअभिष्टिम् ।
अवसे । समाजम् । भासदस्ययम् ॥ ३२ ॥
सोभरयः ऋपयोवयं अवसे रक्षणाय नमनि भागन्म हविभिः स्तुतिभिश्च पासाअभूम ।
कीदृशं सहस्रमुष्कं मुष्णन्ति तमास्यपहरन्तीति मुष्कानि तेजांसि बहुतेजस्कं स्वभिष्टिं शोग-
नाश्येषणं समाज सम्यमाजमान भासदस्पर्व सदस्युनाम राजर्पिः बस्स स्तोतव्यत्वेन
संबंधिनम् ॥ ३२॥
अथ त्रयलिंशी-
यस्यतेअमेअन्येअग्नयउपक्षितोवपाईव ।
विपोनयनानियुजनानांतर्वक्षत्राणिवर्धपन् ॥३३॥
यस्य । ते । अग्ने । अन्ये । अग्नयः । उपरक्षितः । वयाऽदेव ।
विपः । न । द्युम्ना । नि । युवे । जनानाम् । तव । क्षत्राणि ।
वर्धयन् ॥ ३३॥

·।
ऋक्संहिताभाष्ये (अ०११०३५
हे अग्ने यस्य ते तव अन्ये अग्नयः वयाइव वृक्षस्य शाखाइव उपक्षिवः समीपे निवस-
न्तोभवन्ति जनानां जनिमवां मनुष्याणां मध्ये अहं तस्य तव क्षत्राणि बलानि स्तुत्या
वर्धयन् विपोन स्तोतनामैतत् अन्ये स्तोतारइव द्युम्ना द्योतमानानि अन्नानि पांसि वा नियुवे
नितरां मामोमि वत्प्रसादालभेयमित्यर्थः ॥ ३३ ॥
अथ चतुर्विंशी-
यादित्यासोअद्रुहःपारंनयमिय॑म् ।
मघोनांविश्वैपांसुदानवः ॥ ३४ ॥
यम् । आदित्यासः । अद्रुहः । पारम् । नय॑थ । मय॑म् ।
मघोनाम् । विश्वैपान् । सुध्दानवः ॥ ३४
हे अद्रुहः अदोग्धारः हे सुदानवः हे आदित्यासः अदितेः पुत्रामित्रादयः मघोना हवि-
मतां विश्वेषां सर्वेषां मध्ये यं मत्य मनुष्यं यजमानं पार नपथ आरम्धस्य कर्मणः समामि
भापयथ सतत्फलं लभतइत्यर्थः ॥ ३४॥
अथ पञ्चविंशी-
यूपराजानःकंचिंचर्पणीसहःक्षय॑न्तमा पाँअनु।
वर्षतेवोवरुणमित्रार्यमन्त्स्यामेदृतस्यरथ्यः ॥ ३५॥
यूयम् । राजानः । कम् । चित् । चर्पणिसहः । क्षय॑न्तम् ।
मानुपान् । अर्नु । वयम् । ते । वः । वरुण । मित्र । अर्यमन् ।
स्याम । इत् । तस्य । रथ्यः ॥ ३५ ॥
हे राजानोराजमानाः हे चर्पणीसहः शत्रुभूतानामभिभवितारः आदित्याः यूयं मानुपा-
अनु मनुष्यान्यजमानाननुलक्ष्य क्षयन्तं क्षपयन्तं कंचिकमपि शत्रु सर्वमपि शत्रुवर्ग अभिभव-
थेविशेषः । यहा मनुष्येषु यजमानेपु क्षयन्तं स्तुचीनामीसरं कंचित्कमपिस्तोतारं मा यूयंगच्छ-
चाहे वरुण हे मित्र हे अर्पमन् ते तादृशावयं वोयुष्माकं संरथिनः ऋतस्य यज्ञस्य रथ्यः
स्माम नेवारोभवेम ॥ ३५॥

·'म०८०३ सू०१९] पष्टोऽष्टका अथ पत्रिंशी- अदान्मेपौरुकुत्स्यःपञ्चाशतंत्रसदस्युर्वधूनाम् । मंहिष्ठोअर्यःसत्प॑तिः॥३६॥ अदात् । मे। पौरुकुत्स्यः। पञ्चाशतम् । सदस्युः । बधूनाम् । महिठः । अर्यः । सत्पतिः ॥ ३६॥ इदमादिकेन प्रगाथेन त्रसदस्यो नमृषिः प्रशंसति । पौरुकुत्स्यः पुरुकुत्सपुत्रखसदस्युः मे मयं वधूनां पञ्चाशतं अदाव दत्तवान्। कीदृशः मंहिष्ठोदात्तमः अर्यः अभिगंतव्यः स्वामीवा सत्पतिः सतां श्रेष्ठानां स्तोतॄणां पालयिता ॥ ३६॥ अथ सप्तविंशी- उनमेप्रवियोवृयियोःसुवास्त्वाअधितुम्वनि। तिसृणांसप्ततीनारयावामणेता मुर्दियानापतिः॥ ३७॥३५॥ उत । मे। पृयियोः । वृयियोः। सुस्वास्त्वाः । अधि। तुम्वनि । तिरूणाम् । सप्ततीनाम् । श्यावः। नेता । शुवत् । वसुः। दियानाम् । पतिः॥ ३७॥ ३५ ॥ अप्येतत् यदुक्तं अपि यदेतव वक्ष्यमाणं इत्युतशब्दः एवमुभयंत संभावयति मेमा म- यियोः प्रयायते प्रगम्यते येन तत्पयियुर्धनमश्चादि तस्य प्रयियोर्धनस्य बढ्दाद। वाभिःकन्या- शिः सह वयियोः ऊयते येन तद्वयियु वस्त्रादि वस्यच बहदादातिसृणां सप्ततीनां गवां श्यावः श्यामवर्णोचूपः श्यामवर्णानां प्रणेता मर्पणनेवा अयतोगामी भुववसुः भावयिता वसूनाम् म- शस्तः पूजिनटक्षणः दियानां दानार्हाणां गांपतिः ताश्च गाएतत्संख्यायुक्ताः एतद्गुणयुक्ताश्च मत्यमदाद कपुनरसावदाव सुवास्त्वाः सुष्टु निवासायानयाः अधिनुपनि वौधि एतददाद मद्यम् । सुवास्तु मनदी तुम्वतीर्थं भवतीति निरुक्तं । अस्यामचोव्यारयानं निरुक्तटोकाया- उद्धृतम् ॥ ३७॥ ॥ इति पष्ठस्य पथमे पंचविंशोवर्गः ॥ ३५॥ १नि०६.२६ .

·७४
ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०१०३६
आगंतेति पडिशर्चमष्टमं सूक्तम काण्वस्य सोभरेरापम् मारुतं प्रथमायायुजः ककु-
भः द्वितीयादियुजः सनोबृहत्यः अनुक्रम्यतेहि-आगन्तपइिंशतिर्मारुतमिति । गतोविनियोगः ।
तत्र प्रथमा-
आगन्तामारिपण्यतप्रस्थावानोमाप॑स्थातासमन्यवः ।
स्थिराचिन्नमयिष्णवः ॥ १॥
आ । गन्त । मा। रिपण्यत । प्रहस्थावानः । मा।
अपं । स्थात । समन्यवः । स्थिरा। चित् । नमयिष्णवः॥१॥
हे प्रस्थावानः मस्थातारः प्रगन्तारः मरुतः आगन्त अस्मानागच्छत मारिषण्यत अ-
नागमनेनास्मान्माहिस्त । हे समन्यवः समानतेजस्काः समानकोवावा स्थिराचिव स्थिराणि
दृढान्यपि पर्वतादीनि हे नमयिष्णवोनमनशीला: कंपयितारः मापस्थात अस्मत्तोपेत्यान्यत्र
मातिष्ठव अस्मास्वेव तिष्ठतेत्यर्थः॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
वी/पविभिमरुतऋभुक्षणआरुद्रासःमुदीतिभिः ।
हुपानौ द्यागतापुरुस्पृहोयज्ञमाभिरीपर्वः ॥ २ ॥
वीलुपविभिः । मरुतः । ऋभुक्षणः । आ । रुद्रासः।
सुदीतिभिः । इपा । नः । अद्य । आ । गत ।
पुरुःस्पृहः । यज्ञम् । आ। सोजरीध्यवः ।।३॥
हे शुक्षणः महान्तः उरुभासमाननिवासावा हे रुदासो रुद्राः रुद्रपुत्राः ईदृशाः हे
मरुतः सुदीतिभिः शोभनदीप्तिकः वीलुपविशि. रथनेमयः परयः वीळु दृढाः पवयोयेपु तार-
शैरथैरागत आगच्छत । एतदेव विवृणोति-हे पुरुस्पृहः बहुभिः स्पृहणीयाः इप्सितव्याः सो-
भरोयवः सोभरिमपिं मां कामयमानाःसन्तः अथ इवानी यज्ञं अस्मदीयं पागं इपा असायं
दातव्येन भन्नेन सह आगत आगच्छत गीप कालविलंय माकुरुत ॥ २ ॥

·4०८ अ०३ मू०२०]
पष्ठोऽष्टका
अथ तृतीया-
विद्माहिरुद्रियाणांशुममुग्रंमरुतांशिमीवताम् ।
विष्णरिपस्यमीहुपाम् ॥ ३॥
विन । हि । रुद्रियाणाम् । शुष्मम् । उपम् । मरुताम् ।
शिमोऽवताम् । विष्णोः । एपस्य । मीहुपाम् ॥ २ ॥
रुद्रियाणां रुद्रपुत्राणां शिमीवतां कर्मवतां विष्णोर्यासस्य एषस्य एपणीयस्य वृष्ट्युद-
कस्य मील्लुपों सेतृणां मरुतां उग्रमुटूर्ण शुष्मं बलं विद्महि जानीमः खलु ॥३॥
अथ चतुर्थी-
विट्ठीपानिपाततिष्ठंडुच्छुनो युजन्तरोदेसी।
प्रधन्वान्यरतशुभ्रवादयोदेजथवमानवः ॥2॥
वि। द्वीपानि । पाप॑तम् । तिष्ठत् । दुच्छुना । उसे इति ।
युजन्त । रोदेसी इनि । प्र । धन्यानि । ऐरत।
शुभ्रश्रवादयः । यत् । एजेथ । स्वभानवः ॥ ४ ॥
द्वीपानि द्वयोः पोयेषु वानि उदमध्यस्थलानि छतरुपसर्गेश्योपईदितीत्वम्
पूरित्यादिनाअकारः समासान्तः । तानिच विपापतम् अत्पर्थ मरुदेगेन विपतन्ति ! विष्ठन्
स्थावरं चान्यदृक्षजातं दुच्छुना दुश्खेन युज्यते उभे रोदसी द्यावापृथिव्यावपि युजंत ते मरु-
दः स्वागमनजनितेन कंपनेन योजयन्ति ।परोधः परोक्षकृतः धन्यानि गमनशीलासुदकानिच
भैरत मगच्छंति हे शुनखादयः गोधनायुधाः शोभनहविष्कावा हे स्वभानवः स्वायत्तदीमयः
यूयं ययदा एजथ कंपयथ तझ एतत्पूर्वोक्त सर्व निष्पायते इत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
अच्युताचिहोअग्मन्नानानंदतिपर्वतासोवनस्पतिः ।
भूमिर्यामपुरेजते ॥ ५॥ ३६॥

·७६ ऋक्संहिताभाष्ये । [अ०१ २०३७ अच्युता । चितू । वः । अज्मन् । आ। नानंदति ।। पर्वतासः । वनस्पतिः। भूमिः । यामेषु । रेजते ॥ ५॥ ३६॥ हे मरुनोवोयुष्माकं अन्मन् अश्मनि संग्रामे गमनेसति अंच्युताचित् च्यावयितुमश- क्याणि पर्ववासः पर्वतामेधा गिरयोया वनस्पतिः जानावेकवचनं बनस्पतयोवृक्षाश्च आना- नदति अभितोशं शब्दायते । अपिच यामेषु युष्मदीयेषु गमनेषु निमित्तेषु भूमिः पृथिवीन रेजते कंपते ॥ ५॥ ॥ इति पष्ठस्य प्रथमे पशिोवर्गः॥ ३६॥ अथ पष्ठी- अायवोमरुतोयातवेद्यौर्जिहीतउत्तराष्टहत् । यत्रानरोदेदिशतेनूप्वात्वक्षांसिवाहोजसः ॥ ६ ॥ अमाय । वः । मरुतः । यातवे । द्यौः । जिहीते। उत्तरा । वृहत् । यत्रं । नरः । देदिशते । तनूएं। आ। त्वक्षांसि । बाहुऔजसः ॥ ६॥ हे मरुतोवोयुप्माकं अमाय बलाय यातवे यातुं धोयुलोकः बृहदन्तरिक्षं विसृग्य उत्त- रा उद्गवतरा जिहीते गच्छति युप्पदागमनाभीतासती युप्मदीयमांतरिक्षं स्थानं परिरपज्यऊ- ध्य पटापतइत्यर्थः । यत्र यस्मिन्नन्तरिक्ष वाहोजसः बाह्वोरोजोदलं येषां तादृशानरोननारो- मरुतः त्वक्षांसि दीपान्याभरणानि तनूप्वात्मीयेषु शरीरेषु आदेदिशते आदिष्टानि धृतानि कु- वन्ति । यद्वा तनुपु विस्तृवासु मेघस्थास्यप्मुत्यक्षांसि तनूकतानि नीदणीरुतान्यायुधानि मेपो- द्भेदनाय आदेदिशते पुनःपुनरादिशन्ति तहइंतरिक्ष निहीतइत्यन्वयः ॥ ६॥ अथ सप्तमी- खुधामनुथिनरोमाहित्येपाअमपन्तोरपंप्सवः । वहन्तअहुंतप्सवः ॥७॥ स्वधाम् । अनु । श्रियम् । नरः । महि । वेपाः। अश्वन्तः । "एपंप्सवः । वहन्ते । अ नहप्सवः ॥ ७ ॥ क 4 ·मं०८ अ०३ सू०२० पठोऽष्टका ७७ नरोनेतारोमरुनः स्वधामनु स्वधैत्यभनाम हविलक्षणमन्नमनुलक्ष्य श्रियं गोगा महि महत्मोडं वहन्ते धारयन्ति । कीदृशाः त्वेषाः दौताः अभवन्तोवटंबन्तः वृपासवोवर्पणरूपाः अद्भुतप्सवः अकुटिलरूपाश्च १७ ॥ अथाटमी- गोभिवाणोज्यतेसोभरीणारथेकोशेहिरण्यये । गोवन्धवःसुजातासह जेमहान्तोनःस्परंसेनु ॥ ८॥ गो: । वाणः । अज्यते । सोरीणाम् । रथे । कोशे। हिरण्यकें गोवन्धवः । सुजातासः । इपे । शुजे । महान्तः। नः । स्परसे । नु ॥ ८ ॥ सोभरीणामृषीणां गोभिः शब्दैः स्तुतिलक्षणैर्वाणः मरुद्वीणाअज्यते व्यज्यते प्रकटी- कियते । कुत्र हिरण्यये रथे कोशे कोशवद्वेष्टिते मध्यदेशे । यद्वा गोभिगतृभिर्गोमातृकैवा मरुद्भिः वाणः अन्यते व्यज्यते सोभरीणांशानाय ईदृशे रथे वाघतइत्यर्थः अपिच गोवंधवोगो- मातृकाः सुजातासः शोभनजन्मानः महांतोमहानुभावास्तैमरुतः नोस्माकं इपेन्नाय भुजे भोगाय सरसे मीत्यैच वलनाय वा न शिमं भवखिति शेषः॥८॥ अथ नवमी- - प्रतिवोरपदायोरणेश(यमारतायभरध्वम् । हत्यारपंपयाणे ॥ ९॥ प्रति । चः । पतअञ्जयः । तृष्णे। शीय। मारुताय । भरध्वम् । हव्या । उपप्रयाने ॥ ९ ॥ हे वृपदंनयः वृपता वर्षकेण सोमेन अझन्चः सिञ्चन्तीध्वयंयः योयूपं वृष्णे वपित्रे मारुताय मरुत्संघरूपाय शीय पलाप हव्या हव्यानि हवीपि पति भरध्वम् आहवनीयं पति हरव । शर्ध विशेष्यते वृपयाणे पाणः सेकारः प्रमावानः मरष्टं गन्तारोमस्वोपसिन ननयोक्तं वस्मे ।। ९॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०११०३८ अथ दशमी- पणश्वेनमरुतोचप्सुनारथेनुर्पनाभिना । आश्येनासोनपक्षिणोरयानरोहन्यानोवीतयेगत ॥ १० ॥३७॥ तृपणश्वेन । मरुतः । उपप्सुना। रथेन । उपहनाभिना।आ। श्ये॒नासः। न । पक्षिणः । स्था। नरः। हन्या। नः। वीतये । गत।।१०॥३७॥ हे नरोनेतारोमरुतः वृपणवेन वृषभिः सेचनसमर्थै रवैरुपेतेन वृषप्सुना वर्षकरूपयुक्तेन वृपनाभिना नाभिश्वकछिद्रं वर्षकनाभियुक्तेन रथेन नोस्माकं हव्या हव्यानि हवींपि आगन आगच्छत् । वृथा अनायासेनैव वीतये भक्षणार्थम् । तत्रदृष्टान्तः-श्येनासोन पक्षिणः श्येनाः शंसनीयगतयः पक्षिणोयथा शीघमागच्छंतितद्वदनायासेन शीघमागच्छतेत्यर्थः ॥ १० ॥ ॥ इति पष्ठस्य पथमे सतविंशोवर्गः॥ ३७ ।। अथैकादशी- समानमयपविभ्राजन्तेरुक्मासोअधिवाहुपुं । दविद्युतत्पृष्टयः ॥ ११॥ समानम् । अञ्जि । एपाम् । वि । भ्राजन्ते । रुक्मासः । अधैि। बाहुपुं । दविद्युतति । ऋष्टयः ॥ ११ ॥ एषां मरुतां अञ्जि रूपाभिव्यंजकं आभरणं समानमेकविधमेव एतदेवाह रुक्मासोरु- क्मादीप्यमानाः सुवर्णमयाहाराः विभ्राजते वक्षःस्थले विशेषेण दीप्यते तथा बाहुप्वधि अं- सेषु अष्टयः शत्यादीन्यायुधानि दविद्युतति अत्यर्थ द्योतते ॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- तनासोरर्पणउग्रवाहवोनकिष्टनपेतिरे। स्थिराधान्यायुधारथेपुवोनीकेष्वपिश्रियः॥ १२ ॥ ते। समासः । टर्पणः । उग्रवाहवः । नकिः । तनु' । येतिरे । स्थिरा । धन्वानि । आयुधा । रथेषु । वः । अनैकिपु। आधि । श्रियः ॥ १२॥ ।

·मं०८ अ०३०२०]
पष्टोऽयकः
उमासउर्णाः सर्वकार्येद्यताः वृपणोवर्षितारः उपवाहवः उदूर्णबाहुकास्ते मरुतः तनू-
प्पास्मीयेषु शरीरेषु नकिर्येगिरे रक्षणाय नायतन्ते । नहि कश्चित्तेषां शरीराणि बाधितुं शक्नो-
ति येन यत्नः क्रियेत । परोधः प्रत्यक्षरुतः हे मरुतः वोयुष्माकं रथेषु धन्वानि धषि आयु-
धान्यायोधनानि वाणादीनिच स्थिरा स्थिराणि दृढ़तराणि सन्ति अतएव कारणात अनी-
केप्वधि सेनामुलेषु श्रियः जयसंपदोयुष्माकं भवन्ति ॥ १२ ॥
अथ त्रयोदशी-
येणामोनसप्रथोनामस्वपंशवतामेकमिद्भुजे।
वयोनपियंसहः ॥१३॥
येपाम् । अर्णः । न । सहप्रथः । नाम । त्वेषम् । शश्वताम् ।
एकम् । इत् । भुजे । वयः। न । पिय॑म् । सहः ॥ १३ ॥
अर्णोन उदकमिव समथः सर्वतः पृथु विस्तीर्ण पं दीन शश्वनां बहूनां एषां मरुतामो-
दृशं नाम मरुतइतिनामधेयं एकंइद एक एवासहायमेव सद भुजे स्तोतॄणां भोगाय भवति । त-
न दृष्टान्तः-सहः पसहनशीलं पित्र्यं पितुरागतं वयोन अन्नमिय यथा तद्विसंभेण भोगाय
भवति तथेत्यर्थः तानित्युत्तरकवाक्यता ॥ १३ ॥
अथ चतुर्दशी-
तान्वन्दवमरुतस्ताँउपस्तुहितेषांहिधुनीनाम् ।
अराणांनचरमस्तदेपांदानामहातदेपाम् ।। १ ।।
नान् । वन्दस्व । मरुतः । तान् ! उप । स्तुहि ।
नेपाम् । हि । धुनीनाम् । अराणाम् । न ।
चरमः। नत् । एपाम् । दाना । मह्ना । नत्। एपाम् ॥१४॥
हे अन्तरात्मन् तान्पूर्वोक्तगुणान् मरुतः बन्दस्व पणतानेवोपेत्य स्तुहि। हि यस्मात धुनी-
नां कंपपितृणां तेषां मरुतां वयं शेषताः स्म भराणां न भर्याणां स्वामिनां यथा चरमः हीनः
सेवकः शेषतः सहद वितरमादेषां मरुतां दाना दानानि महा महत्त्वेन युकानि अस्माकं श-
पन्ति तदेपामितिद्विरुक्तिरादरार्थी पदपूरणार्था या ॥ १४ ॥

·८.
ऋक्संहितामाप्ये [अ०१०३९
अथ पञ्चदशी-
सुभगःसर्वऊतिष्वासपूर्वासुमरुतोव्युष्टिपु।
योानूनमुतासति ॥ १५॥ ३८॥
सुभगः । सः। वः । ऊति' । आस । पूर्वासु । मरुतः।
विउष्टिषु । यः। वा। नूनम् । उत । असति ॥ १५॥३८॥
हेमरुतः वोयुष्माकं ऊतिपु रक्षासु सतीषु सस्तोता मुभगआस शोभनधनोभवति अस्ते-
श्छान्दसोभूभावाभावः।यहा सुभगःआस दीप्यते। असमतिदीयादानेषु।कदेति चेदुच्यते-पूर्वा
व्युष्टि पूर्येषु अवीतेषु विषासितेपु दिवसेषु।यदा पूर्वानु आगामिनीपु व्युटिपु तपासुउषःकालोप-
लक्षितेषु दिवसेषु । उतारिच योमनुष्यः स्तोता यष्टावा नूनमवश्यं असति युष्माकं भवति भ-
स्तश्छान्दसःशपोलुगभावः ससुभगइत्यन्वयः ॥१५॥
। इति पष्ठस्य प्रथमेष्टत्रिंशोवर्गः ॥ ३८॥
अथ पोडशी
*
.
यस्यवायूयंतिवाजिनौनरआहव्यापीतयेगथ।
अभिपद्युम्नैरुतवाज॑सानिभिःसुम्नावोधूतयोनशत् ॥ १६॥
यस्य । वा । यूयम् । मति । वाजिनः । नरः । आ। हव्या । वीतये ।
गथ । अभि । सः। द्युम्नैः। उत । वाज॑सातिभिः।
सुम्ना । वः। धूतयः । नशत् ।। १६ ॥
हे नरोनेतारोमरुतोयूयं यस्यया यस्यच याजिनोहविष्मतीयजमानस्य हव्या हम्पानि
हवीपि प्रतिवीतये भक्षणाय आगथ आगच्छथ । सयजमानः हे धूतयः कंपयितारोमरुत
युम्नतिमानेरनेयंशोभिवा उतापिच वाजसातिभिः वाजानां संभजनैश्च वोयुष्माकं संबंधी
सुना मुनानि सुखानि अभिनशव भभिवोन्यामोति ॥ १६ ॥
अथ समदशी-
यान्द्रस्य सूनवोदियोवशन्त्यसंरस्यवेधसः ।
युनिस्तथेदसत् ॥ १७ ॥

·मं०८ अ०३ सू०२०] पष्टोऽसका या। रुद्रस्य । सूनवः । दिवः । वशन्ति । असुरस्य । वेधसः। युनिः । तथा । इत् । असत् ॥ १७॥ रुद्रस्य दुःखद्रावयितुरीश्वरस्य सूनवः पुत्राः असुरस्य उदकानां क्षेमुर्मेघस्य वेधसोवि- धावारः यहा असवः प्राणाः तान् रातिददातीत्यसुरं वृष्टिजलं तस्य कारः युवानोनित्पतरु- णाईदृशामरुतः दियोन्नरिक्षादागत्य यथा येनप्रकारेण वशन्ति अस्मान्कामपन्चे तथेत तथैव तेन प्रकारेण असद इदं स्तोत्रं भवतु । वष्टेः छान्दसः शपोलुगभावः ॥ १७ ॥ अथाष्टादशी- येचाहन्तिमरुतःसुदानवःस्मन्मीपश्चरन्तिये अतंश्चिदानउपवस्यसाहदायुवनिआवध्वम् ।। १८ ।। ये। च । अर्हन्ति । मरुतः । सुध्दानवः । स्मत् । मीहुपः । चरन्ति । ये । अतः । चित् । आ । नः । उप । वस्य॑सा । हृदा । युवानः । आ । वहध्वम् ॥ १८ ॥ सुदानवः शोभनदानाः येच यजमानाः मरुतोदेवानहन्ति पूजयन्ति यच मीडपः सेक्तन मरुतः स्सव प्रशस्तं चरंति हविभिः प्रचरन्ति यजन्ति । यतएवं अवश्चित् अतोपिकारणानानुभ- यविधानोस्मान् आ अभिलक्ष्य वस्यसा पसीयसा वसुमत्तमेन हदा हदयेन हे युवानोमरुतः उपाववृध्वम् उपत्याभिसंभजत ॥ १८॥ अथैकोनविंशी- यूनंऊपुनर्विष्टाष्णःपावकाँअमिसौगरेगिरा। गापगाईवचक्रपत् ।। १९॥ यूनः। इति । सु । नविष्टया । कृष्णः पावकान् । अभि । सोभरे । गिरा ! गाय । गाईव । चर्कपत् ॥ १९ ॥ --

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०११०१०
हे सोभरे यूनोनित्यतरुणान् वृष्णोवर्षिष्ठा-पावकान् वान्मरुतः नविष्ठया अतिशयेनाभि-
नवया गिरा वाचा स्तुतिरूपया सु शोभनं अभिगाय अभिष्टुहि । चर्कपत पुनःपुनः - रुपन् ।
रुपीवलोगाइव सयथा यूनः शक्ताननडुहः स्तौति वदव ॥ १९ ॥
अथ विंशी-
साहायेसन्तिमुष्टिहेवहयोविश्वासुपृत्सुहोर्नु ।
कृष्णश्चद्रान्नसुश्रवस्तमागिरावन्दस्खमरुतोअई ॥२०॥३९॥
सहाः। ये । सन्ति । मुष्टिहाईव । हव्यः । विश्वासु। पृत्सु ।
होतॄषु । तृष्णः । चन्द्रान् । न । सुश्रवःतिमान् । गिरा । वन्दस्व ।
मरुतः। अहं ॥ २० ॥ ३९ ॥
विश्वास सर्वासु पृत्सु पृतनासु युद्धेषु होत्पु आहानशीलेषु योन्मुपु च ये मरुतः सहाः
सन्ति अभिभवितारोभवन्ति हव्योहातव्योमुष्टिहेव मुष्टिभिः एव हन्तीति मुष्टिहा मल्लः
सइव नेतिसम्प्रत्यर्थे न सम्प्रति वृष्णोपर्पितॄन् चन्द्रानाह्लादकान् मुश्रयस्तमान अतिशयेन
शोभनयशस्कान् तान्मरुतःअह मरुतएव गिरा वाचा वन्दस्व स्तुहि ॥ २० ॥
॥ इति पष्ठस्य प्रथमे एकोनचत्वारिंशोवर्गः ॥ ३९ ॥
अथैकविंशी-
गावश्विद्दासमन्यवःसजात्यैनमरुतःसवन्धवः ।
रिहतेककुमोमिथः॥ २१ ॥
गावः। चित् । घ । सामन्यवः । सजास्येन ।
मरुतः । सध्वन्धवः । रिहते । ककुर्भः । मिथः ॥ २१ ॥
हे समन्यवः समानतेजस्काः समानरोधावा हे मरुतः गावश्चित् गायश्च युष्मन्मावभू-
ताः सजात्येन समानजावित्वेन सबंधवः समानबंधुकाः सत्यः ककुशोदिशः प्राच्यादि-
दिगागान् मान्य मिथः परस्परं रिहवे लिहन्ति घेतिपूरकः ॥ २१ ॥

·मं०८०३ सू०२० 3
पष्ठोऽष्टका
अथ द्वाविंशी-
मतश्चिदोनृतमोरुक्मवक्षमउपभ्रातृत्वमायति ।
अधिनोगातमरुतःसाहिवआपित्वमस्तिनि वि ॥ २२॥
मनः । चित् ।वः । नवः । रुक्मध्वक्षसः । उप । भातृत्त्वम् ।
आ। अयति । अधि । नः । गात । मरुतः ।
सदा । हि । वः । आपित्वम् । अस्ति । निश्ध्रुवि ॥ २२ ॥
हे नृतयोनृत्यंतः हे रुक्मवक्षसः रोचमानाभरणं रुक्मं वक्षसि येषां ते तथोक्ताः ईदृशा हे
मरुतः पश्चित् मनुष्योपि स्तोवा वोयुप्माकं भातृत्त्वं सवित्वं आभिमुख्पेन उपायत्युपगच्छति
अतोनोस्मान् मनुष्यानस्तोतॄन अधिगात अधिबूत भस्मत्पक्षपातवचनाभवन । हि यस्माद यो-
युप्माकंापित्वं बन्धुत्वं निवि नितरां धारयितव्ये स्तोत्रे यज्ञेवा सदा सर्वदा अस्ति विध-
ते तस्मादित्यर्थः ॥ २२ ॥
अथ त्रयोविंशी-
मरुलोमारुतस्थनआपूजस्यवहतासुदानवः ।
यूयंसवापासप्तयः ॥ २३ ॥
मरुतः । मारुतस्य । नः । आ। अपजस्य । वहत् ।
सुदानवः । यूयम् । सखायः। सतयः ॥ २३ ॥
हे सुदानवः शोभनदानाः हे सखायः समानख्यानाः हे सप्तयः सर्पणशीलामरुतः
नोस्माकं मारुतस्योपजस्य मरुत्संबंधि शेषजं औषधं यूयं आवहन मानयत ॥ २३ ॥
अथ चतुविशी-
पाक्तिसिन्धुमयाभिस्तूथयामिर्दशस्याकिविम् ।
मोनोभूनोतिभिर्मयोभुवःशिवाभिरसहिषः ॥ २४ ॥

·८४
ऋक्संहितामाप्पे [अ०१२०१०
याभिः । सिन्धुम् । अव॑थ । याशिः । पूर्वथ । याभिः ।
दशस्यथ । किविम् । मयः। नः । भूत । ऊनिभिः ।
मयःभुवः । शिवाभिः। असच द्विपः ॥ २४ ॥
हे मरुतः याभिरूतिभिः सिन्धुं समुद्रमवथ रक्षथ याभिश्च तूर्वथ स्तोतॄणां शबून
हिस्थ तुर्वी हिंसार्थः याभिश्च विवि कूपं तृष्णजे गोतमाय दशस्यथ मयच्छथ हे मयोभुवः
मयसःसुखस्य भावयितारः असचद्विपः अशक्तशत्रवः शत्रुरहिताः शिवाभिःकल्याणीभिः
स्तोत्राभिः सर्वाभिरूतिभीरक्षाभिः नोस्माकं मयः सुखं भूत भावयत उत्पादयत । या
भूमाप्तौ प्रापयत ॥ २४ ॥
अथ पञ्चविंशी-
.
पसिन्धौयदसिक्न्यायसमुद्रे'मरुतःसुवर्हिषः ।
यत्पर्वतेपुभेपुजम् ॥ २५॥
यत् । सिन्धौ । यत् ।असिक्न्याम् । यत् । समुद्रे' ।
मरुतः। सुटवर्हिषः । यत् । पर्वतेषु । भेषजम् ॥२५॥
हे सुर्हिषः शोशनयज्ञामरुतः सिंचौ एतत्संज्ञे स्पंदनशीले नदे यद्रेपज अस्ति य-
घासिन्यां यच्च समुद्रेषु जलधिषु यच्च पर्वतेषु शेपनं विद्यते तत्सर्व भेषजं पश्यन्तइति
उत्तरपैकवाक्यता ॥ २५॥
अथ पढुिंशी-
विश्वपश्यन्तो विभृयातनूप्यातेनानोअधिवोचत ।
क्षमारपोमरुतआतुरस्यनइप्कविहुनपुनः।। २६॥ १० ॥
विश्वम् । पश्यन्तः। विभृथ। नन्' । आतेन ।
नः । अधि । वोचत । आमा । रपः । मरुतः ।
आतुरस्य । नः । इप्कत । विद्दुतम् । पुनरिति ॥२६॥ १० ॥

·-- मं०८ अ०३ सू०२०] , षष्ठोऽष्टकः विश्व सर्व पूर्वोक्त श्रेषजं पश्यंतोजानन्दोप्यं तनूषु अस्मदीयेषु विषयेषु आविषय आहस्थ आहवेनच नोस्मानधिवोचत अधिन्न चिकित्सतेत्यर्थः ।अपिच हे मरुतः नोस्माकं मध्ये आतुरस्य रोगिणः रमः पापनामैतत् रपसः पापफलस्य रोगस्य क्षमा शान्तियथा भवति तथा विद्युतं विवाधितं अंग पुनरिष्फत निःशेषेण संपूर्ण कुरुत । नितोनटोपन्छान्दसः । फरोवेटोंटि छान्दसोविकरणस्यलुक तानमनथनाश्चेति तशब्दस्य तबादेशः अतएव उपसर्ग- समुदायोनावनृत्यते ॥ २६॥ ॥ इति षष्ठस्य प्रथमे चत्वारिंशोवर्गः ॥ १०॥ ॥ इत्यष्टमे मंडले तृतीयोनुवाकः ॥ ३॥ वेदार्थस्यप्रकाशेन वमोहार्द निवारपन् । पुमाश्चतुरोदेयावियादीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥ इतिश्रीमदाजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकभीवीरवुकभूपालसाम्राज्यधुरंधरेण सा- यणाचार्येणविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कसंहिताभाष्ये पठाटके पथमोध्यायः समाप्तः।।१।। - - ·॥श्रीगणेशायनमः॥ ma coxunun यस्य निःश्वसितं वेदा योवेदेश्योखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १॥ चतुर्थेनुवाके दशसतानि तत्र वयमुत्येत्यष्टादश पथमं सक्तं । अवानुक्रमणिका-वयमुड्य- नात्येहचे चित्रस्यदानस्तुविरिति । कषिश्चान्यस्मादिति परिभाषया काण्यः सौभरिक्रपिः । का- कुक मागाथं हेत्युक्तत्यादस्यापि सूतस्यायुजः ककुभो युजः सतोबृहत्यः। अन्त्ये हचे चित्रस्य दानं देवता शिष्टाद्या सूतविनियोगोलैगिकः।उक्थ्ये ब्राह्मणाच्छंसिशखे वयमुत्तेति मगाथः स्तोत्रियः । सत्रितञ्च-ययमुत्वामपूपयोनइदमिदंपुरेति मगाथाविति । आभिप्तविकपूक्थ्येप्पपि तृतीयसवने बालणाच्छंसिनविकल्पिकोयं स्तोत्रियः प्रमाथ. । सूत्रमुक्तम्-अस्मिन्नेव शस्त्रे वनइन्द्राभरेति प्रगाथो यदा स्वोत्रियः तदा वयमुत्वेत्यनुरूपचस्याया। सत्रितश्च-वयमुत्वा- मपूर्धयोनइदमिदंपुरायाहीमइन्दवइति समाहार्योनुरूपइति । तस्मिन्सूके प्रथमा- वयमुत्वामपूय॑स्यूरंनकञ्चिनरन्तोवस्यवः ।। वाचित्रहवामहे ॥ १ ॥ वयम् । ऊँ इति । त्वाम् । अपूर्व्य । स्थूरम् । न । कत् । चित् । अरन्तः । अवस्यवः । वाजै । चित्रम् । हवामहे ॥१॥ हे अपूळ विषु सवनेषु मादुर्भूतत्वाव अभिनवेन्द्र परन्तः सोमलक्षणैरन्नस्त्वां पोपयन्तो. वयं वाजे वाजन्ति गच्छन्ति योदारोत्रेति वाजयन्यायुधान्पति या वान. संग्रामः तस्मिन् चित्रं चायनीयं विविधरूपं त्वामु त्वामेव अवस्य गोरक्षणमात्मनइच्छन्त. सन्तः हवामहे त्यामा- झयामः । तत्रदृष्टान्तः-स्थूरन यथा परन्तः ब्रौद्यादिभि. गृह पूरयन्तोजनाः वाले अनविषये स्थूरं स्थूल गुणाधिक कश्चित् कंचित् मानवं यथावयन्ति वद ॥ १॥ अथ द्विवीया- उपाकर्मनृतयेसनोयुयोग्रश्चकामयोपत् । स्वामियवितारंवमहेसखापइन्द्रसानसिम् ॥२॥ ।

·म.८ अ०३ सू०२१]
पष्टोऽष्टकः
उप। त्वा । कर्मन् । ऊतये । सः । नः । युवा ।
उग्रः । चक्राम । यः। धूपत् । त्वाम् । इत्। हि । अवितारम् ।
वरमहे । सरायः। इन्द्र । सानसिम् ॥ २॥
प्रथमपादः पत्यक्षरुतः । हे इन्द्र कर्मन अग्निष्टोमादि कर्माणि ऊतये रक्षणाय त्वा खां
उपगच्छामः । द्वितीयपादः परोक्षरुतः । यइन्द्रः धृपद धृष्णोति शत्रूनभिभववि निधृषामागलपे
बहुलंछन्दसीति शप्पत्ययः । युवा वरुणः उग्रउर्णः सइन्दः नोस्मान् पतिचक्राम आगच्छतु ।
यदा चकाम अस्मानुत्साहयुक्तान करोतु क्रमतेः सर्गाथै व्यत्ययेन परस्मैपदम् । परोधः
मत्यक्षरुतः । सखायः समानख्यानाः बंधुभूतावा वयं सानसि वनषण संभक्तो संभलनीय
अविवारं सर्वस्य रक्षितारं त्वामित् त्वामेव ववृमहे वृणीमहे संभजामहे । हिः प्रसिद्धी हियो-
गाइनिपातः॥२॥
अथ तृतीया-
आयाहीमइन्दवोम्बपतेगोतउर्बरापते ।
सोमसोमपतपिव ॥ ३ ॥
आ। याहि । डुमे । इन्द॑वः । अश्वपते । गोश्पते ।
उर्वराष्ट्रपते । सोमम् । सोमध्पते । पिव ॥ ३॥
अश्वपते अश्वानां स्वामिन् गोपते गा पालयितः उर्वरापते सर्वसस्पाढ्याभूमिरुर्वरा त-
स्पाः पते हे इन्द्र इन्दवः सोमाः इमे भवदीयाः त्वदर्थमभिपुवाइत्यर्थः तस्मादायाहि आगच्छ
आगत्य सोमपते हे इंद्र सोमं पिय ॥३॥
अथ चतुर्थी-
वहित्वावन्धुमन्तमबन्धोविसइन्द्रयेमिम ।
यातेधामानिपतेभिरागहिविश्वेभिःसोमपीतये ॥ ४ ॥
वयम् । हि । त्वा । वन्धुमन्तम् । अवन्धर्वः।
विप्रासः । इन्द्र । यमिम । या । ते । धामानि ।
सपा । तेनिः। आ । गहि । विश्वेभिः। सोमपीतये ॥४॥

·। ऋक्संहितामाप्ये [अ०२६०२ हे इन्द्र अबंधवः बन्धुरहिताः विमासः मेधाविनोवयं बन्धुमन्तं बन्धुभिर्देवैरंगिरोभिवा तद्वनं त्या त्वां हिरवधारणे लामेव येमिम बन्धुत्वेन नियच्छाम यच्छवेलिटिरूपम् । तथा सति हे वृपा कामानां वर्पितरिन्द्र ते तव या यानि धामानि शरीराणि नेजांसि वा विद्यन्ते तेभिस्तै- विश्वेभिः सर्वैर्धामभिः सह सोमपीतये सोमपानार्थमागहि आगच्छ ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमी- सीदन्तस्वोयथागोश्रौतेमधीमदिरेविवक्षणे। अभित्वामिन्द्रनोनुमः ॥ ५॥१॥ सीदन्तः । ते । वर्यः । यथा । गोश्रीत । मधौं । मदिरे । विवक्षणे । अभि । त्वाम् । इन्द्र । नोनुमः ॥ ५॥ १ ॥ हे इन्द्र गोश्रोते श्रीड् पाके गोविकारे दविपयसी गोशन्देनोपेते दक्षा पयसाच पीतेन अयणदव्येण मिश्रिते मदिरे मदको विवक्षणे स्वर्गप्रापणशीले ते त्वदीये मधौ सोमे सोदन्तो- निवसन्तः । सदने दृष्टान्तः-वयोयथा पक्षिणोयथैकत्रसंघीभूय तिष्ठन्ति तद्वत् सीदंतोवयं खामभि आभिमुख्पेन नोनुमः पुनःपुनर्भशंवा स्तुमः ॥ ५ ॥ ।। इति षष्ठस्य द्वितीये प्रथमोवर्गः ॥ १॥ अथ षष्ठी- अच्छांचत्वेनानमसावदामसिनिइश्चिहिदीधयः । सन्तिकामांसोहरिवोदिष्टुंस्मोवयंसन्निनोधियः ॥ ६॥ अच्छे । च । त्वा । एना । नम॑सा । वदामसि । किम् । मुहुँः । चित् । वि । दीधयः । सन्ति ! कामांसः। हरिश्वः । ददिः । त्वम् । स्मः । वयम् । सन्ति । नः । धियः॥ ६ ॥ हे इन्दअच्छाचअपिच आभिमुख्येनवा एना एनेन नमसा स्तोत्रेण हविलक्षणेनानेनवा स- ह त्या त्या वदामसि अभिवदामः चवायोगे प्रथमेति ननियावः । स्वंतु मुहुश्चित मुहुर्मुहुः कि कस्मादेतोपिंदीधयः विपूर्वोदीधिनिश्चितने विचिंतयसि दीघोड् दीतिदेवनयोः व्यत्ययेन परस्मै- पदम टुगभावश्च । किमर्थं यूयं वदथेतिचे हरिवः हरिताश्ववन हे इन्द्र अस्माकं कामासः ·. म० अ०४ सू०२१] पष्ठोऽष्टकः पुत्रासादिविषयाः कामाः सन्नि कामाः सन्तु । अहं नप्रयच्छामीतिचे स्वंतु दतिः धनादिदा- ता सलु तस्माद्वयं त्वत्सन्निधौ स्मोभवामः । किश्श नोस्साकं धियः कर्माणिच तवसमीपे सन्ति तिष्ठन्ति । ततोधनादिलाभार्थं त्वां वदामइत्यर्थः ॥ ६॥ अथ सप्तमी- नूनाइदिन्द्रतेवयमूतीअमूमनहिनूतेअद्रिवः। विद्मापुरापरीणसः ॥ ७ ॥ नूनाः । इत् । इन्द्र। ते । वयम् । अती। अभूम । नहि । नु । ते । अद्रिवः । विद्म । पुरा । परीणसः ॥ ७ ॥ हे इन्द्र ते तव उती उत्यै रक्षणे वयं नूनाइ नूतनाएव अभूम भवामः । अदिवः व- निन हे इन्द्र पुरा पूर्व त्वां परीणसः सुव्याययः परीणसं परितोव्या महान् वेति नहिविन नजानीमः । नु सम्पति ते खां महान्तमिति जानन्तोवयं भवता रक्ष्याइति ॥ ७ ॥ अथाष्टमी- विद्मासरित्त्वमुतशृंरभोज्यमातेतावचिनीमहे । उतोसमस्मिन्नाशिशीहिनोवसोवाजेसुशिमगोमति ॥८॥ विद्म । सखित्वम् । उत । शूर ! भोज्यम् । आ। ते । ता । वजिन् । ईमहे । उतो इति । समास्मिम् । आ । शिशीहि । नुः । वसो दति । वाजे । सुशिप । गोमति ॥ ८ ॥ शूर शत्रूणां शातयितलवन हे इन्द्र सखित्वं तव सखिभावं वयं विद्म जानीमः । उतापिच भोज्यमयवहारार्थ धनंच विन। जिन हे इन्द्र ते त्वदीये वा ते सध्यबने भा आभिमुख्येन ईमहे वयं याचामहे । उतो अपिच हे वसो सर्वस्यवासयितः सुशिम गोभनहनो यदा शोभ- नशिरखाण हे इन्द्र गोमति गपादियुक्तसमस्मिन् सर्वस्मिन् वाने अन्ने नोमानाशिशीहि तीक्ष्णीकुरु । उपरक्षण पदानेनाम्मान्यमिटान्कर्वित्यर्थः । मित्र निशाने इत्यस्यान्दराः भूः॥८॥ । १२ ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०२१०३ उक्थ्ये ब्राह्मणाच्छतिशत योनइदमिदमित्ययं मगाथोनुरूपः । योनइदमिदंपुरेति प्रगाथी सर्वाः ककुभः इतिसूत्रिनम् । आभितविकपूक्थ्येष्वपि ब्राह्मणाच्छंसिशस्त्रेऽयं वैकल्पिकोनुरूपः आभिप्तविकेपूक्थ्येषु तृतीयसवने वालणाच्छंसिशस्त्रे वनइन्द्राभरेतिपगाथे स्तोत्रियेसति अ- नुरूपतृचः समाहार्यः तत्रेयं योनइदमिदमितिद्वितीया । सूत्रितंच-योनइदमिदंपुरायाहीमइन्द- वइति समाहार्योनुरूपइति । तस्मिन्मगाथे प्रथमा सूक्ते नवमी- योनंदमिदंपुरामवस्यआनिनायत,वस्तुपे। मायइन्द्रमूतये ॥९॥ यः। नः । इदम् इंदम् । पुरा । प्र । वस्यः। आनिनार्य । तम् । ऊँ इति । वः। स्तुपे । मायः । इन्द्रम् । ऊतये ॥ ९॥ सखायः समानल्याना हे ऋत्विग्पजमानाः यइन्द्रः पुरा पूर्वमिदमिदं दर्शनीयतया वि- यमानं वस्यः वसीयः वसोरीयसुनीकारलोपश्चान्दराः प्रशस्तं वसु नोस्मान् प्राणिनाय मकरें- णानीतवान् । तमु तमेव धनानामानेतारमिन्द्र वोयुप्माकै धनलाभार्थ ऊतये रक्षणायच स्तुपे सोधरिरह स्तोमि ॥ ९॥ अथ दशमी- हर्यश्वसत्पतिंचर्पणीसहसहिष्मायोअमन्दत । आतुनःसर्वपतिगपमभ्यस्तोतृभ्योमघाशतम् ।। १०॥२॥ हरि अश्वम् । सत्पतिम् । चर्पणिसहम् । सः । हि। स्म । यः। अमन्दत । आ ।तु।नः । सः। वयति । गन्यम् । अश्व्यम । स्तोतृभ्यः । मघवा । शतम् ॥ १०॥ ॥२॥ हर्ययं हरितवांसोपवं सत्पति स्यमकाशायिस्पेन सतां नक्षत्राणां पति सतां श्रेष्ठानां पतिया चर्पणीसहं चर्षणीनां शत्रुभूतानां मनुष्याणामभिभविवार सहिष्म सखलु जनः स्तीति । योजनः अमन्दत ततोलन्धधनःसन् वमोभवति सएनं तुष्टुपति । एवं सतिमघवा धनपान सइन्द्रः ·मं०८ अ०४ सू०२१] पष्ठोऽष्टका शतं गव्यमश्थ्यमनेक गवाश्वसंघ स्तोतन्योनोस्सत्यं तु क्षिममावपति आपापयतु। बीगत्यादिषु अस्माल्लेटचडागमः ततोलब्धगवादिकावयं चैनं स्तुमइति ॥ १० ॥ ॥ इति पष्ठस्य द्वितीये द्वितीयोवर्गः ॥ २ ॥ अथैकादशी- त्वयाह खिद्युजावयंप्रतिश्वसन्तरपभब्रुवीमहि । संस्थेजनस्पगोमतः॥ ११॥ त्वयो। हु । स्वित्। युजा । वयम् । प्रति । श्वसन्तम् । रूपा । ब्रुवीमहि । सम्स्थे। जनस्य । गोमतः ॥ ११ ॥ वृपा वर्णितः हे इन्द्र गोमतोगवादियुक्तस्य जनस्य संस्थे स्थाने युद्धे श्वसन्वं अस्मान् पति कोधातिशयेन श्वासकारिणं शत्रु युजा सहायेन त्वया ह स्वित त्वयैव खलु वयं प्रतिव- वीमहि प्रतिवचनं कुर्मः निराकरिप्यामइत्यर्थः ॥११॥ अथ द्वादशी- जयमकारेपुरुहूतकारिणोमितिष्टेमदूढयः । नृभित्रंहन्यामशशुयामचारिन्द्रप्रणोधियः ॥ १२ ॥ जयम । कारे । पुरुहूत् । कारिणः । अभि । तिप्टेम । दुःभ्यः । नृभिः । तत्रम् । हुन्याम । शुशुयाम । च । अवैः । दुन्द्र।प्र। नः । धियः ॥ १२ ॥ पुरुहूत पुरुभिहुभिरावातव्य हे इन्द्र अस्माकं विविधाः शत्रवः उपद्रवकारिणः पार्धा मनसा स्मरंवश्शेति ।तव कारिणः हिंसां कुर्वन्तः शवून कोरे कोर्यते आयुधान्यवेनि कारोयुद्धं त- स्मिन् तान्वयं जयेम । ढ्यः दुधियः पापबुद्धीनपिअनि तिष्ठेम अभितः स्थास्यामः किंच वृक्ष गयामारवकं शत्रु नृषिः आयुधनेवृभिर्मरुद्भिः सह हन्याम हिंस्याम हत्वा शृशयामच शत्रुरा- हित्येन पुत्रपौत्ररम्निष्टोमादिकर्मभित्र वर्धयेमहि । यदा धपतिरत्रान्तनिण्यर्थः शत्रुत्योबाधा- भावाद सोमठाणेरनेस्त्वां वर्धयेम ततस्पनोस्माकं धियः फर्माणि प्रायः मापैग रख ॥१२॥ -

·९२
ऋक्संहितामाप्ये [अ०२३०४
आशिप्तविकेधूक्थ्येषु तृतीयसबने ग्रासणाच्उंसिशवे अभाव्यइत्यादिकी दो प्रगाधी
वैकल्पिको स्तोत्रियानुरूपी सवितश्च-अप्रायोअनात्वंमावेअमाजुरोयथेति ।
तयोः प्रगाथयोः प्रथमा सूक्ते त्रयोदशी-
अभ्रातृव्योअनात्वमापिरिन्द्रजनुपासनादसि।
युधे पित्वमिच्छसे ॥ ५३॥
अभ्रातृव्यः । अना। त्वम् । अनापिः । इन्द्र । जनुषा ।
सनात् । असि । युधा । इत् । आपिश्त्वम् । इच्छसे ॥ १३ ॥
हे इन्द्र त्वं जनुषा जन्मनैव अभ्रातृव्यः ।व्यन्त्सपत्नइति व्यन्मत्ययः । सपनरहितः अना
अनेतृकः ऋतश्छन्दसीतिकपः मतिषेधः अनियन्तृकइत्यर्थः अनापिः बन्धुवर्जितश्च सनादति
चिरादेव भातृव्यादिवर्जितोसि यच्च त्वं आपित्वं वान्धवपिच्छसे इच्छसि तत्र युधेव युद्धनैव
युदं कुर्वनेव स्तोतॄणां सखाभवसीति ।। १३ ॥
अथ चतुर्दशी-
नीरवन्मुख्यायविन्द पीयन्तितेमुराश्वः ।
यदाकृणोपिनद समूहस्यादिपितेवहूयसे ॥ १४ ॥
नकिः । रेवन्तम् । याय । विन्दसे । पीयन्ति।
ते । सुरान्वः । यदा । कृणोपि । नदनुम् । सम् । ऊहसि ।
आत् । इत् । पिताध्दव । हयसे ॥ १४ ॥
हे इन्द्र रेवन्तं धनवन्तं केवलधनवन्तं दानादिरहितमयष्टारमाढ्यं मानव सख्याय सरित-
भाषाय नकिर्विदसे नभनसे नाश्रयसीत्यर्थः ।अयटारोजनाः किं सन्तीत्यतआह-सुराश्वः .
ओश्यिगतियोः सुरया वृद्धाः नहत् ममताः नास्तिकाः ते त्वां पीयंति पीयतिहिंसाफर्मा
हिंसन्ति तानाश्रयसीत्यर्थः । यदा त्वं नद नदअव्यक्ते गन्दे यं स्तोतारं कृणोपि मदीयोप-
मिति यदा भावसि तदानीं समूहयमि धनादिकं तस्मै वहसि । आदित् अनन्तरमेव तेन स.
न्यधनेन स्तोत्रा पितेव पालयिता जनाइव हूयम स्तुतिभिराहयसे स्तूयसइत्यर्थः ॥ १४ ॥

·मं०८ अ०४ सू०२१]
पष्टोऽष्टकः
-
।
अथ पंचदशी-
मातेअमाजुरोयथामूरासंइन्द्रस॒ख्येत्वाव॑तः ।
निपंदामसचामुते ॥ १५ ॥३॥
मा।ते । अमाजुरः। यथा । मूरासः । इन्द्र ।
सख्ये । साध्वतः। नि । सदाम । सा । सुते ॥ १५॥ ३ ॥
हे इन्द्र ते तव स्वभूतावयं तथा माभूम माभवाम । यथा त्वावतः त्वत्सदृशस्य देवस्य स-
ख्पे मूरासोमूराः सोममदानादिन्द्रेणसह सख्यं कुर्मइत्येतदजानन्तोमूढाजनाः अमाजुरः सो-
माभिषवमकुर्वन्तस्ते गृहैः पुत्रैः पौत्रैर्धनादिभिश्च सह जीर्णाभवन्ति । तथा वयममाजुरोनभवाम
कथं सचा ऋत्विग्भिः सह सुतेभिपुते सोमे वयंतु निपदाम निवसाम तस्मात्सोमदानेन त्व-
या सह सखिभावकुर्मइत्यर्थः ॥ १५॥
॥ इति षष्ठस्य द्वितीये तृतीयोवर्गः ॥ ३॥
अथ पोडशी-
मातंगोत्रनिरामराधमइन्टमातेंग्रहामहि ।
दृह्नाचिर्यःप्रमशाभ्याभरनामा आदमे ॥ १६ ॥
मा। ते । गोदन । निः । अराम । राधसः । इन्द्र।
मा। ते । गृहामहि । दृह्ना । चित् । अर्यः ।।
मृश । अभि । आ । भर । न । । । दामानः । आदः ॥ १६ ॥
हे गोदर स्तोतॄणां गवादिदानशील हे इन्द्र ते तव स्वभूतावयं राधसोधनाव मानिररा-
म मानिर्गमाम अर्वेलुकि सतिशास्त्यतिन्यश्चेत्यहादेशः ऋशोडीविगुणः सर्वदा त्वत्तोध-
नाढ्याभवाम । किञ्च ते तव स्वभूतावयं धनं प्रयच्छाम करमाच्चिद मागृहामहि तस्मादन्यन-
गृह्णीमः। अपितु त्वनएव धनंगृहीमइत्यर्थः । महे डि बहुलंछन्दसीतिशः हिवासम्मसार-
। अर्यःस्वामी त्वं दृढाचित् दृढान्यपि अविनश्वराणि धनानि ममश मकणास्मासु स्थाए-
य। किश्च अायाभिमुल्येन आभर धनादिभिः समन्वादस्मान् पोपय ने वव दामानः नानि-
दानानि नादो नकश्चिदम्पादभितुं शक्यन्ते नस्साहानादियुकानस्मान् कुर्वित्यर्थः ॥ १६ ॥

·९ श्वमंदिताशाप्ये अथ सापदशी- इन्द्रोवायेदिय॑न्मधनरखतीवासुअादिव। त्वंाचित्रदाशुभे ॥ १७ ॥ दन्छ । वा । । इन् । दयेत् । मधम् । सस्पती वा । सुभगा । दृद्धिः । वहुँ । त्वम् । वा । चित्र । दाशुषे ॥ १७॥ अत्र चित्रस्प दानं स्वाति चित्रोनामराजा सरस्पतीतीरे इन्द्राथ यागमञ्च तत्र मपद शाशपिः पहुधनाधान्पत्यमेवापदन कोवापायच्छदिति विकल्पयते । दारापे इन्द्राप हनीति दत्तवने मत्य इन्द्रोबाधे। इन्द्रएप किंव-वेदायग्मधं महनीयं धनं दादि: माय छन् यहा शुभ. गा शोशनयना सरस्वती नदी पशुधनं दरित कि मायच्छन् । अथवा चिएवनामक हे राजन एवं पा एतावदनं सत्यं पादाइति ॥ १७॥ । ।

·म०८ अ०४ सू०२२]
पष्टोऽएका
द्विवीयानतुर्थीषष्ठयः सनोबृहत्य सप्तमीबृहती अष्टम्यनुष्टुप् नवमीदशमी वेज्योतिषी काकु मा.
गाथं हेत्युक्तस्यानुवृत्तेः शिष्टाचत्वारः काकुमामगाथा: अश्विनौ देवता। तथाचानुकान्तम्-ओ-
त्यमाश्विनं विषगाथादि बृहत्यनुहुचेकादृश्यायेककुम्मध्ये ज्योतिपीइति । मातरनुवाके आश्वि-
ने ऋतौ चाहतेछन्दस्याश्विनशस्त्रे चाद्याः सप्तची सवितंच-ओत्यमहारथमितिसप्तति ।
तर मथमा-
ओत्यमहारथमद्यादसिष्ठभूतये।
यमश्विनासुहबारुद्रवर्तनीआसूर्यायतस्थथुः ॥ १॥
ओ इति । त्यम् । अहे । आ। रथम् । अघ । दसिष्ठम् ।
ऊतये । यम् । अश्विना । सुहवा ।
सुहवर्तनी इति रुद्रध्वनी। आ। सूर्याय । तस्थथुः ॥ १ ॥
हे अश्विनौ दंसिष्टमत्यंतदर्शनीयं यदा अतिशयेन शत्रूणामुपक्षपपितारं त्यं तं युवयोर-
थं ऊतये रक्षणाय अद्यास्मिन्यागदिने अढे सोभरिरहमाहयामि सुहवा सुहवी स्तोत्रशस्खादि-
निः शोभनाह्वानी रुद्र्वनी संग्रामे रोदनशीलमार्गों यदा स्तूयमानमार्गों हे अश्विनी सूयर्याय
सूया स्वयंवरे वरयितुं यं रथं युवां आतस्थथुः आश्रयथः तं रथमायामोति ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
पूर्वापुर्पसुहापुरुस्पृह ज्युवाजेपुपूय॑म् ।
सचनावन्तंमुमतिभिःसोभरेविहेपसमनेहसम् ॥ २॥
पूर्वआपुषम् । सुऽहम् । पुरुहस्पृहन् । गुज्युम् ।
वाजेपु । पूर्धम् । सचुनाइवन्तम् । समतिभिः ।
सोगरे । विद्वैपसम् । अनेहसम् ॥ २ ॥
हे सोभरे मुमतिभिः कल्याणीभिः स्तुतिभिः अश्विनोरथ स्तुहि । किं विशिष्ट पूर्वायु
पूर्वेषां स्तोतृणां धनादिदानेन पोषकं मुहवं युद्धेषु शेजनाद्वान पुरुस्पृहं बहुभिः स्पृहणीयं
भुन्यु शुजपालने सर्वस्यरक्षकं वाजेषु पूर्ण संग्रामेष्वमतोगतारं सचनावन्तं सर्भजनवन्त दि--
देरस शत्रूणां विशेपेगवेष्टारं अनेहसं कैश्चिप्पनुपद्रव पापरहित वा रथं स्तुहीत्यन्वयः ॥ २ ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२५०६ अथ तृतीया-- इहत्यापुरुभूतमादेवानमोभिरश्विना । अर्वाचीनास्ववसेकरामहेगन्तारादाशुपौगृहम् ॥ ३ ॥ इह । त्या । पुरुभूतमा। देवा । नमःभिः । अश्विना । अर्वाचीना । मु । अव॑से । करामहे । गन्तारा । दाशुपः । गृहम् ॥ ३॥ पुरुभूतमा अतिशयेन बहूनां शत्रूणां भावयितारो देवा देवौ द्योतनशीली स्तोतव्यो वा दाशुपः हविदत्तवतोयजमानस्य गृह प्रति गंतारा गमनशोली त्या तौ अश्विना अश्विनी युवा इहास्मिन्कर्मणि अवसे रक्षणाय नमोभिहंविभिःस्तोत्री अवीचीना अर्वाचीनौ अभिमुखमा- गच्छन्ती सुकरामहे वयं सुष्टु कुर्मः ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- युवोरथस्यपरिचक्रमीयतईर्मान्यद्वामिपण्यति । अस्मॉअच्छांसुमतिवींशुभस्पतीआधेनुविधावतु ॥४॥ युवोः । रथस्य । परि । चक्रम् । ईयते । ईर्मा । अन्यत् । वाम् । षण्यति । अस्मान् । अच्छे । सुमतिः । वाम् । शुभः । पती इति । आ। धेनुः देव । धावतु ॥ ४ ॥ हे अश्विनी युयोः युवयोरथस्यैकंचक्र परितोया इयते गच्छति अन्यदयस्थितं रथस्य चक्रमीमा ईहे सर्वस्यान्तर्यामितपा मेरको यदा उदकस्य प्रेरयितारी वां युवामिपण्यति ग- च्छति । उतार्थेमत्रांतर-न्य १ध्यस्वमूर्धनीति । हे शुभस्पती उदकस्य पालयितारी हे अश्विनी पां युवपोः सुमतिः कल्याणीमतिरच्छाभिमुख्येन अस्मानावावतु आगच्छतु । तत्रदृष्टान्तः-- धेनुरिव पथानवमसूतागोवत्सं प्रति पयोदानार्थमागच्छति तद्वद्युवयोः गुमतिरस्मान्मति धना• दिपदानार्थमागच्छतु ॥ ४॥ १.०१.२३।

·. मै०अ०१ सू०२२] पष्टोडएका अथ पञ्चमी- स्थोयोवांत्रिवन्धुरोहिरण्यामीशुरश्विना। परिद्यावापृथिवीपतिश्रुतस्तेननासत्यागतम् ॥ ५॥५॥ स्थः । यः । वाम् । विध्वन्धुरः । हिरण्याअभीशुः । अश्विना । परि । द्यावापृथिवी इति । भूपति ! श्रुतः । नेन । नासत्या । आ । गतम् ॥ ५॥ ५ ॥ हे अश्विना अश्विनी त्रिवंधुरः बंधुरं सारथिस्थान विभकारवधुरोपेतः यदा द्वे ईषे तन्म- थे रन्जुसजनार्थकोदंडः एतेत्रयोवंचुरशब्देनोच्यन्ते विबंधुरयुक्तः हिरण्याशीशुः हिरण्मयावा- दिरजुः वां युक्योोरथः श्रुतः सर्वत्रमसिद्धः सन् द्यावापृथिवी यावापृथिव्यौ परिभूपति स्व- बलेन परिभवति भवतेलेटि सिप्यडागमः । यद्वा परितः स्वपकाशेनालंकरोति है नासत्या ना- सत्यौ तेन पूर्वोक्तिन रथेनागतम् आगच्छतम् ।। ५ ।। ।। इति पठस्य द्वितीये पञ्चमोवर्गः ॥ ५ ॥ अथ षष्ठी- दशस्यन्तामनवेपूर्यदिवियवरकेणकर्पथः। नावामद्यसुमतिभिःशुभस्पतीअश्विनामस्तुंवीमहि ॥६॥ दशस्यन्ता । मनवे । पूर्यम् । दिवि । यवम् । केण । कर्पथः । ना । वाम् । अद्य । सुमतिभिः । शुभः। पती इति । अश्विना ।प्र। स्तुवीमहि ॥६॥ हे अश्विनौय पुरावनं दिवि युटोके स्थितमुकं मनवे एतन्नामकायराहे दशस्यन्ना- दशस्यन्तौ प्रयच्छन्ती युवां वृकेण लांगलेन । वृकोसांगलंभवति विकतनादितियारकः । तेन सांगलेन यवं यवनामधान्यं कर्षथः पुनश्च वसै विलेखनं कुरुथः । शुअस्पती उदकस्य पाट- पितारी हे अश्विना अश्विनी ता पूर्वोक्तलक्षणयुक्ती वा युवां अधास्मिन्यज्ञादिने सुमतिशित शोजनाभिः स्तुतिभिः प्रकर्षण स्तुवीमहि वयं स्तुमः ॥ ६ ॥ १नि०६. २६,।

·९
८
फक्संहितामाप्ये
[अ०२१०७
अथ सप्तमी-
उपनोवाजिनीवसूयातमृतस्यपथिभिः ।
येभिस्तुझिरपणावासदस्य॒महेत्रायजिन्वथः ॥ ७॥
उप । नः । वाजिनीवसू इति वाजिनीवसू । यातम् ।
ऋतस्य । पथिभिः । येभिः । तृक्षिम् । ठपणा ।
बासदस्य॒वम् । महे । क्षत्राय । जिन्वथः॥ ७ ॥
हे वाजिनीवसू अन्नधनवन्तौ अन्नमेवधनं ययोस्तौ अश्विनौ ऋतस्य सत्यभूतस्य यज्ञ-
स्य पथिनिर्मागैस्मिानुपयातं आगच्छतं वृषणा वृपणो धनानां सेकारी हे अश्विनौ त्रासद-
स्यवं सदस्योः पुत्रं दृक्षिमतन्नामकं येभिर्यज्ञमामहे महते क्षत्राय धनाथ जिन्वयः
प्रोणयथः एवं तमोगैरस्मान् धनादिभिः प्रोणयितुमागतमित्यर्थः ॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
अयंवामद्रिभि मुतःसोमोनरापण्वसू ।
आयातसोमपीतयेपियनंदाशुोगृहे ॥८॥
अयम् । वाम् । अदिभिः । सुतः । सोमः । नरा ।
एपण्वसू इति रपण्ध्वसू । आ । यातम् । सोमपीतये।
पिर्वतम् । दाशुषः । गृहे ॥ ८॥
नरा सर्वस्यनेतारो यद्वा स्तोतॄणां धनस्य नेतारौ वृपण्वसू वर्षणशीलधनवन्ती हे अश्वि-
नौ यां युप्मदर्थं अदिभिनीपभिरयं सोमः मुतोभिपुनः तस्मात् सोमपीतये सोमपानार्थ युवामा-
यातं आगत्यच दाशुपोहविर्दनयतोयजमानस्य गृहे यज्ञस्थाने सोमं युवा पियतम् ॥ ८॥
अथ नवमी-
आहिरुहतमश्विनारथेको”हिरूपपपैटपण्वसू ।
युक्षाापीवरीरिपः ॥ ९॥

·मं०८ अ०४ सू०२२]
पष्टोऽष्टकः
आ। हि । हतम् । अश्विना । स्थे । कोशे । हिरण्यये ।
वृषण्वसू इति टपणध्वसू । युञ्जाथाम् । पीवरीः । इपः ॥ ९॥
वृषण्वसू वर्षणशीलधनी हे अश्विना अश्विनौ हिरण्यये हिरण्ययरज्वादियुक्ते कोशे
आयुधादीनां कोशस्थाने रमणशीले रथे हिरवधारणे युवामेव आरहतं आरोहणं कुरुतं
ततः पीवरीः पावयितृणि स्थूलानि का इपोन्नानि गुंजार्थी अस्मासु योजयत्तम् ॥ ९ ॥
अथ दशमी-
याभिःपक्थमवधोयाभिरधिगुंयाभिर्वध्रुविजोपसम् ।
ताभितॊमस्तूर्यमश्विनागतंभिपज्यतयदातुरम् ॥१०॥ ६ ॥
याभिः । पक्थम् । अवथः । याभिः। अधेिटगुम् ।
याभिः । बधुम् । विजोपसम् । तानिः । नः । मक्षु । तूर्यम् ।
अश्विना । आ । गतम् । भिपज्यतम् । यत् । आतुरम् ॥ १.
हे अश्विनी याभिरूतिभिः पश्यं एतनामक राजानं अवथा रक्षथः याशिरुनिशिश्च
अधिगु अधृतगमनं राजानं अवथः याभिरूतिधिश्च वधं राजानंच विजोपसं विशेषेण सो-
मे मीणयंत एतान् सर्वान यः पालनैरपथः ताभिस्तरक्षणैः मक्षु शिमं तूयं तूर्ण नोस्मा-
नागतं रक्षणार्थमागच्छतं । किंच यत् यत् आतुरं रोगादिसहितं अस्माकं पुत्रादिकं पति शिप-
ज्यपन्यं कुरुतम् शिपक्कंडादिः ॥ १० ॥
।। इति पठस्य द्वितीये पष्ठोवर्गः ॥ ६॥
अथैकादशी-
यदभिंगायोआधिंगूइदाचिदहाअश्विनाहवामहे ।
व्यंगीमिविपन्यवः ॥११॥
यत् । अधेिगावः । अधिंगू इत्यत्रिंशू । हुदा । चित् ।
अहः अश्विना । हवामहे । वयम् । गीतिः । विपन्यवः ॥ ११ ॥

·ऋक्संहिताभाये [अ०२००७ अधिगाव: अधृतधनाः कर्मसु त्वरमाणा विपन्ययोमेधाविनोवयं अधिगू अधृतगमनी संगामे शत्रुवधार्थ त्वरयागच्छन्नौ अश्विना अश्विनी युवा अहोदिवसस्य इदाचिदिदानीमेव प्रातःकाले गीभिः स्तुतिलक्षणाभिर्वाशिः यद्यदा हवामहे युवामाह्वयामः तदा वाभिरूतिभिः अस्मानागच्छतमित्युत्तरप्रसंबन्धः ॥ ११॥ अथ द्वादशी- ताभिरायतिरपणोपमेत विश्वप्मविश्ववार्यम् । इपामाद्दष्टापुरुभूतमानरायाभिक्रिविवाधुस्ताभिरागतम्॥१२॥ नाभिः । आ । यानम् । लपणा । उप । मे। हवम् । विश्वाप्सुम् । विश्वध्वायम् । इपा 1 मंहिष्ठा । पुरुभूतमा । नरा । यानिः । किविम् । वधुः । ताजिः । आ। गतम् ॥ १२ ।। वृषणा पणौ वर्पणशीली हे अश्विनी विश्वसुं प्सइनि रूपनाम स्तोत्रशस्त्रात्मकत्वेन नानारूपं विश्ववार्य सैवेदवैवरणीयं मे मदीयं हवं युप्मद्विषयमाहानमा अभिमुखीकृत्य नाशि- रूतिभिरुपयातं युवामागच्छतं । याभिः नरा नरी सर्वस्य नेतारी अश्विनी इपा इप इच्छायां ह- चोपोच्छन्नी मंहिष्ठा मंहिष्ठी अतिशपेन धनानां दानारी पुरुभूतमा पुरुहूतमी युद्धेषु अत्यंत पु- रुधा भवन्ती यद्दा अतिशपेन पहनां गणासभिभविनारी भवन्ती विपि कूपं पतियाभिरुति- भिरुदकानि वावृधः अवर्धयतः द्वयोबहुवचनं पुजार्थ कृपपतितोवंदनमातानिः कर्ष पूरपित्ता युवाभ्यामुत्थापितः सटु । तथापन:-उद्वन्दनभरयास्वदेशइति । तानिम्नः पार्टनरागतं अस्मदक्षणार्धमागच्छनम ॥ १२॥ अथ त्रयोदशी- नाविदाचिदहानातायश्विनावन्दमानउपचुवे । नाऊनमोभिगेमहे ॥१६॥ तौ । इदा । चित् । अहानाम् ।नी अश्विना । वन्दमानः। उपवे । नौ ।दति । नमः जिः । ईमहे ॥ १३ ॥ म.१.५.१३॥ ।

·मं०८ अ०४ सू०२२
पठोऽपकः
चौ संथामे आयुधानि स्तोत्रायोधनानिवा विस्तारयन्ती नौ पूर्वोकावश्विनाचिनी ध-
हानामहामिदाचित् इदानोमेव प्रातःकाले वन्दमानः अभिवादनं कुर्वन् सन् उपत्रुवे त्योः स.
मीपे स्तौमि ततः ता नावेव नमोभिहविशि स्तोत्रैर्वा ईमहे वयं धनादिकं याचामहे ।। १३॥
अथ चतुर्दशी-
ताविट्टोपाताउपासशुअस्पतीतायामवुद्रवर्तनी।
मानोमापरिपर्ववाजिनीवसूपरोरुंदावतिख्यतम् ॥११॥
तौ । इत् । दोपा । नौ । उपसि । शुञः । पर्ती इति । ता ।
यामन । रुद्रवर्तनी इति रुद्रवर्तनी । मा। न. ( माय । रिपवै ।
वाजिनीवसू इति वाजिनीवसू । परः । रुद्रौ । अति । ख्यतम् ॥ १४ ॥
शुभस्पती उदकस्यपालयितारौ रुद्रवर्तनी युद्धे रोदनशीटमार्गौ स्तूयमानमार्गौवा ता-
दिन तावेवासिनी दोपा दोषायां रागो तावेद उपस्युप.काले ता तावश्विनी यामन यामन्यह-
निच सर्वेषु कालेषु वयमश्विनावाह्वयामः एवंसति वाजिनीवसू अन्नधनौ रुद्रौ हे अश्विनी माय
मनुष्याय रिपवे शत्रवे नोस्मत्परः परस्तान्मातिख्यतं माबूतम् शववेस्मान्माकुरुतमित्यर्थः॥१४॥
अथ पञ्चदशी-
आसुरम्पायसुरम्पैमातारथेनाविनावासक्षणी ।
हुवेपितेवसोभरी ॥ १५ ॥ ७॥
आ। सुम्याय । सुगम्यम् । प्रातरिति । रथैन । अश्विना ।
वा । सक्षणी इति । हुवे। पिताध्दव । सोभरी ॥ १५ ॥ ७ ॥
या अपिच सक्षणी सेचनीयशोलौ अश्विना अश्विनी युवा सुगम्याय सुखापि मत्यं
सुम्पं मुखं प्रातः काले रणेनावहतम् । ततः सोभरिरहं हुवे युवामाद्वयापि । नवदृष्टान्त:-
तेव यथा मम पिना जुहाव तद्वदहमाहयामि ॥ १५॥
॥ इति पास्य द्वितीये सप्तमोवर्गः ॥७॥

·ऋक्संहितामाण्ये
[अ०२१०९
अथ पोडशी-
मनोजयसारपणामदच्युतामझुगमाभिरूतिभिः ।
आरात्तांचिद्भूतमस्मेअवसेपूर्वाभिःपुरुभोजसा ॥ १६॥
मनःजवसा । रापणा । मदाच्युता । मामामाभिः ।
कृतिभिः । आरात्तात् । चित् । भूतम् । अस्मे इति ।
अव॑से । पूर्वीभिः । पुरुशोजसा ॥ १६ ॥
हे मनोजवसा मनोवत् शीघं गच्छन्तौ वृषणा वृपणो धनानां वर्षितारी मदच्युता माय-
तीति मदाः शत्रवः तेषांच्यावयिवारी पुरुभोजसा बहूनां भोक्तारौ रक्षको यद्वा बहून् स्तोतृ-
न धनादिभिः शोजयन्ती हे अश्विनी मढंगमाभिः शोधं गच्छनिः जतिधीरक्षाभिः पूर्वाभि-
बहुभिः असे अस्माकमवसे रक्षणाय आरानावचिद अन्तिकएव भूतं भवनम् ॥ १६॥
अथ सप्तदशी-
आनोअश्वविदश्विनावृतियोसिटमधुपातमानरा ।
गोम॑साहिरण्यवत ॥१७॥
आ। नः। अश्वध्वत् । अश्विना । वर्तिः । यासिष्टम् ।
मधुपातमा। नरा । गोमत् । दस्रा । हिरण्यध्वत् ॥१७॥
मधुपातमा अतिशयेन मधोः सोमस्य पातारौ नरा नेतारौ दस्रा सर्वदर्शनीयो हे अ-
श्विना अश्विनौ नोस्माकं वतिः वर्तते अत्रेति वनिगृहं तत् अश्ववदश्वयुक्त गोमन गवादियुक्त
हिरण्यवत्सुवर्णकनकादियुक्त रुत्वा यासिष्टं आगच्छतं यद्वास्मान्मति वर्तिर्यत्रमार्गमवा-
दियुक्त कृत्वा आगच्छतं याते डिरूपम् ।। १७ ॥
अथाटादशी-
सुपावर्गसुवीर्यमुष्टुवार्यमाष्टरशस्विना ।
अस्मिन्नावामायानवाजिनीवसृविश्वाचामानिधीमहि ॥१८॥८॥

·मं०८ अ०४ सू०२३] पाठोडएका १०३ सुप्रावर्गम् । सुवीर्यम् । सुन्छु । वार्यम् । अनाधृष्टम् । रक्षखिना। अस्मिन् । आ । वाम् । आध्याने । वाजिनीवसू इति वाजिनीवसू । विश्व । वामानि । धीमहि ॥ १८ ॥ ८ ॥ सुमापन शोधनयवर्जनं यस्य तत् स्तोतृायः स्वयमेव प्रयच्छतीत्यर्थः तथाविधं सुयोर्य शोभनवीर्य मुटु शोशनं यथा अवति तथा वार्य सर्वेरणीयं रक्षस्विना बलवतापि अनाधृ. मनभिभवनीयं धनमाधीमहि त्वत्तोवयं धारयामः । तदेवाह-वाजिनीवस बलयुक्तधनी अन्नधनीया अश्विनी यां युयोरस्मिन्नायाने अस्मद्गृहमति आगमने विश्वा विश्वानि दिव्य- औमादौनि वामानि धनानि भाधीमहि वयं लामहे धीमाधारइत्यस्यतिडि छान्दसोविक- रणस्य लुक् ॥ १८॥ ॥ इति पष्ठस्य द्वितीयेष्टमोवर्गः ॥ ८॥ इलिध्वेति विशदचं तृतीयं सूक्तं व्यश्वपुरोविश्वमनाः कपिः उष्णिक्छन्दः अग्निर्दे- वता तथाचानुकान्तम्- ईलिष्वविंशद्विश्वमनावय्यावआनेयमौष्णिहहेति । भातरनुवाके आ- ग्नेयेक्रती औष्णिहेछन्दसि आखिनशस्त्रे चेदंसूक्तं । सूत्रितंच-ईलिवाहीत्यौष्णिहमिति । तस्मिन् सूने पथमा- ईळिवाहिनीव्यं यजखजातवेदसम् । चरिष्णधुममगृभीतशोचिपम् ॥ १॥ ईळिप्वा हि । प्रतीयम् । यजस्व ।जातवेदसम् । चरिष्णुष्टधूमम् । अभीतशोचिपम् ॥१॥ पनीयं शत्रुषु प्रतिगमनशीलमग्निं हिरवधारणे अग्निमेष ईळिप्प स्तुतिभिः स्तोत्र कुरु । किंच चरिष्णुधूमं सर्वतधरणगोटधूमलालअग्रभीनशोचिप रक्षोभिरगृत्यमाणदीमिजा- नरेदसं जातमशं यदा जावानि भूतानि वेचौनि जानवेशः नमामि यजस्म हविभिः पूजय ॥१॥ अथ द्वितीया- दामा विश्वचर्पणेग्निविश्वमनोगिरा। इतस्तुविष्यसोरयानाम् ॥ २॥ ।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ २०१० दामानम् । विश्वचर्षणे । अग्निम् । विश्वमनः । गिरा। उत । स्तुपे । विस्पर्धसः। स्थानाम् ॥ २॥ उतापिच हे विश्वचर्पणे विश्वस्य सर्वस्यार्थस्य ज्ञानेन द्रष्टः विश्वमनः सर्वेषु स्थावरज- गमात्मफेवेकमनोयस्य सः एतन्नामक हे ऋपे विस्पर्धसोविगतमात्सर्थस्य यजमानस्य रथा- नां स्थादीनां दामानं दातारमेवंविधग्निं गिरा स्तुतिलक्षणया वाचा स्तुषे स्तोत्रं कुरु ॥२॥ अथ तृतीया- येपामावाधऋग्मियइपःपृक्षचनिग्रो । उपपिदावह्निविन्दतेवसु ॥ ३॥ येपाम् । आध्वाधः । ऋग्मियः । इपः । पृक्षः । च । निग्रो । उपविदा । वह्निः । विन्दते । वसं ॥ ३ ॥ आराधः शत्रणामाभिमुख्येन बाधकः ऋग्मियभिरर्चनीयः अग्निपामयजमानानां इपोनानि पृक्षः अन्नादिरसांश्च निग्रो निगृह्णीते ग्रहेर्लटि छान्दसोविकरणस्यलुक् लोपस्त- आत्मनेपदेबितितलोपः यहोर्भश्छंदसीतिभकारः। निगृत्यच वह्निहविषां वोढा सरवाग्निः उ- पविदा उपवेदनेन एते हवींपि देवार्थ नमयच्छन्तीत्येतत्रज्ञानेन तेषामेव वस धनं विंदते लभव॥३॥ अथ चतुर्थी- उदस्यशोचिरस्थाद्दीदियुपोव्यंजरम् । तपुर्जम्मस्पमुद्युतोगश्रियः ॥ ४ ॥ उत् । अस्य । शोचिः अस्यात् । दीदियुपः । वि। अजरंम् । नपुः जम्भस्य । सुध्द्युतः । गणश्रियः ॥ ४ ॥ दीदियुप. दीदितिदीप्तिका संदीप्यमानस्य तपुर्जभस्य वापयितृदंष्ट्रस्य गुद्युतः शोभ- नदीतेगणप्रियः हविराशनार्थ यजमानगणं अयति तस्य अस्य एवादशस्यामेरजरं जरारहितं

·मं०८ अ०४ सू०२३]
पष्टोटका
१०५
पुनःपुनमध्यमानत्वान्तनं हविभिवर्धमानत्वादभिनवं वा शोचिस्तेजः व्युदस्थान विशेपेण
उद्तमभूव ॥ ४॥
अथ पञ्चमी-
उदुतिष्ठस्वध्वरस्तानोदेव्यापा।
अभिस्यामासाहताशुशुक्वनिः ॥ ५॥९॥
उत् । ऊँ इति । तिष्ठ । सुदृअध्वर । स्तानः । देव्या ।
रुपा । अभिल्या । भासा । बुहता । शुशुक्कानः ॥ ५॥ ९ ॥
स्वध्वर शोभनयज्ञ हे अग्ने अभिख्या अभिमुखं गच्छत्याभिवः प्रसिझ्यावा बृहता
वृहत्या भासा दीत्या शुशवनिः शुचदीप्ती दीपनशीटस्त्वं स्तवानः स्तोतभिः स्तूयमानः सन्
देन्या द्योतमानया रूपा ज्वालया उत्तिष्ठ नमःपरिहारार्थमुटुच्छ । उ प्रसिद्धौ ॥५॥
-
॥ इति पष्ठस्प द्वितीये नवमोवर्गः ॥९॥
अथ पष्ठी-
अग्नेयाहिपेशस्तिभिहव्याजुह्वानआनुपक् ।
पादूतोवभूथहव्यवाहनः ॥ ६॥
अग्ने । याहि । सुशस्तिभिः हुन्या । जुहानः।
आनुपक् । यथा । दूतः । मृर्थ । हुव्यवाहनः ॥ ६ ॥
हे अग्ने आनुपक् अनुपक्तं यथाभवति तथा हव्या हव्यानि हवनयोग्यान्यन्नानि नु-
हानः जुहुन् देवेपः मयच्छन् त्वं सुशस्तिभिः शोधनः स्तोत्रः राह याहि देवानां हविभदानार्थ
गच्छ । अस्य हदि पदातृत्वं कमित्याशंक्याह-पथा त्वं हन्ययाहनः हविषां वोटा देवानी
दूनोरभूथ अपसि तथा जुबानइत्पन्वयः ॥६॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२०११ अथ सामी- अग्निव पूर्य वेहोतारंचर्पीनाम् । तमयावाचारणेतमुवस्तुपे ॥७॥ अग्निम् । वः । पूर्व्यम् । हुवे । होतारम् । चर्पणीनाम् । तम । अया। वाचा । गृणे । नम् । ऊँ इति । वः । स्तुपे ॥ ७ ॥ चर्षणीनां मनुष्याणां होतारं होमनिष्पादक पूर्यं पुरातनं यः पष्टुत्वेन युष्मत्संबंधिन- ममि हुवे आह्वयामि । आहूयच तमग्नि अया अनया सूक्तरूपया वाचा गिरा गृणे शंसामि । किञ्च वोयुष्मदर्थ तमु वमेवामि स्तुपे स्तौमि ॥ ७ ॥ अथाष्टमी- य॒ज्ञेभिर तक्रतुंयंपासूदयन्तइत् । मित्रनजनेसुधितमुतानि ॥८॥ यज्ञेभिः । अद्भुतश्क्रतुम् । यम् । कृपा । सूदर्यन्ते । इत् । मित्रम् । न । जनै । सुधितम् । ऋतध्वनि ॥८॥ अद्भुतकर्तुं बहुविधपत्रं यदा चित्रकर्माणं मिर्वन यजमानानां मित्रमिव स्थित मुधित हवितिः सतर्पितं यमनि ऋतवनि यज्ञवति जने यजमाने कपा स्वसामर्थेन यज्ञेभिर्यज्ञैः सूद- पन्ते इत् सदिः क्षरणकर्मा अध्वर्वादयः कामान् क्षारयन्त्येव यजमानस्य कामान्मापयन्वी- त्यर्थः । तमग्निमुपासेवध्यमित्युत्तरवसबंधः ॥ ८॥ अथ नवमी- ऋतानिमृताययोय॒ज्ञस्य॒साधनंगिरा । उपोएनंजुजुपुर्नमसस्पदे ॥ ९॥ ऋतध्वानम् । ऋतध्यवः । यज्ञस्य । साधनम् । गिरा । उपो इति । एनम् । जुजुपुः । नमसः । पदे ॥ ९ ॥ । है

·मं०८ अ०१ सू०२३]
पप्ठोऽएकः
जतायवः यजकामाः हे यजमानाः तावानं यज्ञयन्तं यज्ञस्यसाधनं साधनभूतमेनमाग्ने
नमसोहविषः पदे स्थाने यज्ञांगेका गिरा स्तुतिलक्षणया वाचा उपोजुजुषुः उपासेवध्वं । तिहा-
विडोभवन्तीति मध्यमपुरुषस्य प्रथमपुरुषादेशः ॥ ९ ॥
अथ दशमी-
अच्छांनोअरिस्तमंयज्ञासोयन्तुसंयतः ।
होतायोअस्तिविवायशस्तमः ॥ १० ॥१०॥
अच्छे । नः । अद्वितमम् । यज्ञासः । यन्तु । सम्ध्यतः ।
होता। यः। अस्ति । विक्षु । आ। यशःइतमः ॥ १० ॥१०॥
संयतः सुगादिभिः नियताः नोस्माकं यज्ञासोयज्ञाः अंगिरस्तमं अंगिरसां विशिष्टं अ-
निमच्छाभिमुख्येन च यन्तु गच्छंतु ।योग्निः विक्षु मनुष्येषु होता होमनिष्पादकःसन् मा सर्यवः
पशस्तमः लुममत्वर्थीयः यशस्वितमोस्ति भवति तमग्निं यन्वित्यन्वयः ॥ १० ॥
॥ इति षष्ठस्य द्वितीये दशमोवर्गः ॥ १० ॥
अथैकादशी-
अग्रेतवत्येअंजरेन्धानासोबहट्टाः।
अश्वाइवर्पणस्तविपीयवः ॥११॥
अग्ने । तव । त्ये। अजर । इन्धानासः । वृहत् ।
जाः । अश्वाःदव । वृषणः । तविपीध्यवः ॥ ११ ॥
अजर जरारहित हे अग्ने इन्धानासइन्धानादीप्यमानाबृहत् बृहन्तोमहान्तः त्ये ते सर्वगवा-
स्तय विदीयानाः भासोरभयोवृषणः कामानांवर्पितारः सन्तः तविषीयवः बटमाचरन्तोभव-
न्ति । तत्रदृष्टान्त:-भसाइव यथा वृपणः रेतसःसेतारोश्वा बसमाचरन्तोभवन्ति तव ॥ ११॥
ঐ দ্বামী-
सत्वंनऊजापतेरपिरालसुवीर्यम् ।
मानस्तोकतनपेसमत्स्सा ॥ १२॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०२ २०१२ सः। त्वम् । नः । ऊर्जाम् । पते । रयिम् । रास्त । सुध्वीर्यम् । प्र । अव । नः । तोके । तनये । समत् स । आ॥ १२ ॥ ऊर्जामन्नानां पते स्वामिन् हे अग्ने सतथाविधस्त्वं नोस्मभ्यं सुवीर्य शोभनवीर्योपेतं रयिं धनं रास्व देहि ।नोस्माकं नोके पुत्रे तनये तनोति विस्तारयति पुत्रमिति तनयः पौत्रः तस्मिन्वर्तमानं धनं समत्सु संग्रामेषुच यव रक्षितव्यं धनं तच्च प्राव प्रकर्षेण रक्ष । अनेन पुत्र- पौत्रपार्थनं करोति ॥ १२॥ अथ वयोदशी- यहाउविश्पतिःशितःसुप्रीतोमर्नुपोविशि । विश्वेदग्निःप्रतिरक्षासिसेधति ॥ १३॥ यत् ।वै । ऊँ इति । विश्पतिः। शितः । सुमीतः। मर्नुपः । विशि। विश्वा । इत् । अग्निः । प्रति । रक्षांसि । सेधति ॥१३॥ विश्पतिः विशां पालयिता शिवः हविभिस्तीक्ष्णीकृतः सोनिः सुपीतः सुष्टु पीतःसन् मनुषोमनुष्यस्य विशि निवेशने गृहे यदै यदा खलु वर्तते तदानीमग्निः विश्वेत विश्वान्येव तस्यवादकानि रक्षांसि पतिषेधति हिनस्ति । पिधुगत्यां भौवादिकः उ पसिद्धौ ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशी- श्रुष्टयमेनवस्यमेस्तोम॑स्यवीरविश्पते । निमापिनस्तपुपारक्षसौदह ॥ १४ ॥ श्रुष्टी । अग्रे। नवस्य । मे। स्तोमस्य । वीर। विश्पते । नि । मायिनः । नपुंपा। रक्षसः । दह ॥ १४ ॥ हे वीर शत्रूणां विनाशयितः वीर्यवन् विश्पदे विशां पाटपितः हे अग्ने नवम्य इदानीं विपमाणत्वाम्भूतनं मे मदीयं स्तोमस्य स्वोवशस्त्रादिकं श्रुष्टी श्रुत्वा मायिनोमायाविनोरक्षसः कर्मविनकारिणोराक्षसान् तपुपा तापकेन तेजसा निदह नितरां भस्मीकुरु । अष्टी सात्यादय- श्रेति निपातितः वकारलोप छान्दसः ॥ १४ ॥ । * ·म.८ अ०४ सू०२३] पटोडटकः १०९ - अथ पञ्चदशी- नतस्यमायाचनरिपरीशीतमयः । योअग्नयेददाशहव्यातिभिः॥ १५॥११॥ न। तस्य । मायया । चन । रिपुः । ईशीत । मायः। यः। अगये। ददाशे । हन्यदातिभिः ॥ १५॥ ११ ॥ मोमनुष्योरिपुः शत्रुः चनेति निपातसमुदायोप्यर्थे माययाचन माययापि तस्य जन- स्प नेशीत ईश्वरोनभवति । योजनः हव्यदानिभिः हविषा दातृभिः अस्विरिभरमये ददाश हवीपि प्रयच्छति । तस्य रिपुस्तिीत्यर्थः ॥ १५॥ ।। इति षष्ठस्य द्वितीय एकादशोवर्गः॥ ११ ॥ अथ पोडशी- व्यश्वस्त्वावसुविदमुक्षण्युरप्रीणार्पिः । महोरायेतमुत्वासमिधीमहि ॥ १६ ॥ विश्वः । त्वा । वसुविदम् । उक्षण्युः । अप्रीणात् । ऋषिः यः । महः । राये। तम् । ऊँ इति । त्या । सम् । इधीमहि ॥१६॥ उक्षण्युः धनानांसेक्तारमात्मनइच्छन् यद्वा वृष्टिसेकारमिच्छन् व्यश्वकापिः एतनामको- ममपिता वसुविद वसूनां धनाना लभकं त्या स्वामीणा धनादिप्राप्त्यर्थं हविभिः अनोपयद । तथा वयमपि महोमहते रापे धनाय तमु तथाविधमेव त्वा त्वां समिधीमहि सम्यगाज्यादि- हविभिपियम ॥१६॥ अथ सादशी- उशनाकाव्यस्त्वानिहोतास्मसादयत् । आयजिवामनवेजातवेदसम् ॥ १७॥ उशना । काव्यः । त्वा । नि । होतारम् । असादयत् । आध्यजिम् । त्वा । मनवे । जातवेदसम् ॥१७॥ ।

·११०
ऋक्संहितामाप्ये [अ०२ २०१३
हे अग्ने काव्यः कविपुत्रउशना एतन्नामकऋपिः मनवे राज्ञे तस्य गृहइत्यर्थः आयाण
आभिमुख्येन यष्टारं जातवेदसं जातपर्श त्या त्वां पुनस्त्वाशब्दादरार्थः त्वामेव होतारं होम-
निष्पादकं न्यसादयत नितरामुपावेशयव ॥ १७ ॥
अथाटादशी-
विश्वेहिवासजोपसोदेवासोदूतमकत ।
श्रुष्टीदेवप्रथमोज्ञियोभुवः ॥ १८ ॥
विश्व । हि । त्वा । सजोष॑सः । देवासः । दूतम् ।
अर्कत । श्रुष्टी । देव । प्रथमः । यज्ञियः । भुवः॥ १८ ॥
हे अग्ने विश्वे सर्वे देवासोदेवाः सजोपसः संगताःसंतः अस्माकं हवींप्यानयतीति विचार्य
हिरवधारणे खामेव दूतं हविषां वोढारं दूनमकताकापुः । ततः देव द्योतमान हे अग्ने प्रथमः
देवानांमुख्यभूतस्त्वं श्रुष्टी श्रुष्टीति क्षिमनाम क्षिप्रं यज्ञियोदेवानां हवित्त्वेिन यज्ञाहोंभुवो-
भूयाः ॥१८॥
अर्थकोनविंशी-
इमंघावीरोअमृतंदूतंरण्यीतमयः ।
पायकंकृष्णवर्तनिविहायसम् ।। १९ ॥
इमम् । घ । वीरः । अमृतम् । दूतम् । कृण्वीत ।
मयः । पावकम् । कृष्णध्वनिम् । विहायसम् ॥ १९ ॥
अनया यजमानश्चाग्निं देवानां दूतमकादित्याह वीरः कर्मणिसमर्थः मार्योमनुष्योय-
जमानः अमृतं मरणधर्मरहितं पावकं पापानांशोधकं रुप्णवानि वर्तनिमार्गः हप्णमार्ग विहा-
यसं विहायाइति महन्नाम गुणस्तेजोधिकत्वेनवा महान्तमिमं घ इसमेवाग्नि दूतं देवानां वोट-
खेन दतं रुण्वीत अकापनि ॥ १९॥

·म० अ०४ सू०२३]
पष्टोऽष्टक
१११
अथ विशी-
तडेवेमयतखंच सुमासँशुकशोचिषम् ।
विशामनिमजरमनमीड्यम् ॥२०॥१२॥
तम् । हुवेम् । यत चः । सुमार्सम् । शुक्रशोचिपम् ।
विशाम् । अग्रिम् । अजरम् । प्रत्नम् । ईड्यम् ॥ २९॥ १२ ॥
यतनुचः गृहीतसुचः यदा तत्तस्थानेषु नियमितलुचोवयं सुभासं शोभनदीनि शुकशो-
चिप दीपनशीलतेजस्कं विशां स्वामिनं यद्वा विशामीडयमित्यन्वयः मनुष्याणां स्तोत-
व्यं अजरं जरारहितं पदं पुरातनं वे तथाविधमग्नि हुवेम स्तोत्रशस्लादिभिरावयामः ॥ २० ॥
॥ इति षष्ठस्य द्वितीये द्वादशोवर्गः ॥ १२॥
अर्थकविंशी-
योअस्महत्यदातिभिरातिमतौविधत् ।
मूरिसोपंसत्तेवारवद्यशः ॥२१॥
यः । अस्मै । हव्यदातिभिः । आहुँतिम् । मतः ।
अविधत् । भूरि । पोपम् । सः। धत्ते । वीरध्वत् । यशः ॥२१॥
योमर्वोमनुष्यः हव्यदातिभिहंविदाभिविग्मिरस्म अग्नये आहुनिमविधव विदधाति
समनुष्यः भूरि बहु पोपं धनादिभिः पोपणं वीरवन पुत्रपौत्रादियुक्तं यशः कौतिच धने धारयदि
दर धनादीनि स्पनीयर्थः ॥२१॥
अथ द्वाविंशी-
प्रथमंजातवेदसमनियज्ञ'पूर्वम् ।
प्रतिमुर्गेतिनमंसाहविमती ॥२२॥
प्रथमम् । जातवेदसम् । अग्निम् । युज्ञेयुं । पूर्व्यम् ।
प्रति । सुक् । एति । नमसा । हविष्म॑ती ॥ २२ ॥

·अ.२०१४ ११२ ऋक्संहितामाये प्रथमं देवानां प्रधानभूतं जातवेदसं जातपझं पूर्व्य पुरातनं एतादृशमान यज्ञेषु अ. मिष्टोमादियज्ञेषु हविष्मती सोमादिहविर्युक्तासुक् नमसा स्तोत्रेण नमस्कारेणवा सह प्रत्येति अग्नि प्रतिमच्छति ॥ २२ ॥ अथ त्रयोविंशी- आमिविधेमाग्नयेज्येष्ठांभियन्ववत् । मंहिष्ठाभिर्मतिनि.शुक्रशोचिपे ॥ २३ ॥ आभिः । विधेम । अगये । ज्येष्टाभिः । व्यश्वध्वत् । माहिताभिः। मतिभिः । शुक्रशोचिये ॥ २३ ॥ विश्वमनोनामकाययं ज्येष्ठाभिः प्रशस्यतमाभिः मंहिष्ठाभिः पूज्यतमाभिः आभिः मति- भिः सूक्तरूपाभिः स्तुतिभिः शुकशोचिषे ज्वालातेजसेऽनये विधेम परिचरेम वयमिह व्यश्ववत यथाव्यश्वोस्माकं पितानि स्तुतिभिः पर्यचरत तवयमपि परिचरेम ॥ २३ ॥ अथ चतुर्विशी- नूनम,विहायसेस्तोमैभिःस्थूरयूपवत् । वयश्वदम्याग्नये ॥ २४ ॥ नूनम् । अर्च । विहायसे । स्तोमेशिः । स्थूरयपध्वत् । ऋ । वैयश्व । दम्याया अनये ॥ २४ ॥ वैयश्व व्यश्वस्यपुत्र हे विश्वमनोनामकम्पे विहायसे महते दम्याय दमे गृहे अरणीधि- मध्यमानत्वेन भवाय यदा यजमानगृहाणा बाधपरिहारेण हितायामये नूनं रापति स्तोमेभिः विवृत्पञ्चदशादित्तक्षणै. स्तोमः अर्च स्तुहि । तत्रदृष्टान्तः-स्थूरयूपयन यथा स्थूरयूपोनामपिरे- नमग्निमान तदत्यर्थः ॥ २४ ॥ अथ पंचविशी- अतिथिमानुपाणांसूनयनस्पतीनाम् । विप्राअग्निमवसेमनमीटते ॥ २५॥१३॥ 3 ।

·११३ मं०८ अ०४ सू०२३j पष्ठोऽएकः अतिथिम् । मानुपाणाम् । सूनुम् । वनस्पतीनाम् । विप्राः । अमिम् । अव॑से । प्रत्नम् । ईळते ॥ २५ ॥१३॥ विमामेधाविनोयजमानाः मानुपाणां मनुष्याणां अतिथि अतिथिवापूज्यं वनस्पतीनां सूनुं वनस्पतिरूपाभिरिणीभिः जायमानत्वेन तेषां सूनुं पलं पुरातनमेवंविधानं अवसे क- मरक्षणाय ईळते स्तुतिभिः स्तुवन्ति ॥ २५॥ ॥ इति पष्ठस्य द्वितीये त्रयोदशोवर्गः ||१३|| अथ पईिशी- महोविश्वाँअभिपतोइमिहव्यानिमानुपा । अमेनिपत्सिनमसाधिवहिपि ॥ २६ ॥ महः । विश्वान् । अभि । सतः । अभि । हव्यानि । मानुपा। अ। नि । सत्सि । नमसा । अधि । वहिपि ॥ २६ ॥ हे अग्ने महः कर्मकर्तृत्वेन महतः विश्वान सर्वान् सतः स्तोत्रकरणाथै वर्तमानान् स्तोतृनधि अभितः त्वं नमसा स्तुत्यवया बर्हिष्यधि निपत्ति निपीद पवथा मानुपा मानुपाणां मनुष्पसं- बंधीनि हल्यानि हवींष्यति अभिवः तानि स्वीकर्तुं निपीद ॥२६॥ अथ समविंशी- खानोवार्यापुरुवंखरापापुरुस्पृहः । सुवीर्यस्थमजातोपशंखनः ॥२७॥ वस्त्वं । नः । वार्या । पुरु। वस्त्र । रामः । पुरुष्स्पृहः । सुध्वीर्यस्य । प्रजावतः। यशस्वतः ॥ २७ ॥ हे असे वार्याणि वरणीयानि पुरु पुरूणि बहूनि गवादीनि नोस्मभ्यं वस्य प्रयन्छ । तथा पुरुस्पृहः पुरुभिर्यहुभिः स्पृहणीयं रायोधनं किं विशिष्टं सुवीर्यस्य शोभनवीयपिवं मनावतः पुत्रपौत्रादिसहितं यशस्वतः कीर्तिमञ्च धनं नोमाय पंव प्रयच्छ ॥२५॥ ।

·। ११४ ऋक्संहितामाये [अ०२ २०१५ अथाष्टाविंशी- संवरोसुपाम्णेनेजनायचोदय। मदोक्सोरातियविष्ठशवते ॥२८॥ त्वम् । वरो इति । सुसान्ने । अz । जाय । चोदय । सदा । वसो इति । रातिम् । यविष्ठ । शश्वते ॥ २८ ॥ वरो सवरणीय वसो शत्रूणं वासयितः यविष्ठ पुनःपुनर्जायमानत्वेन युवतम हे अग्ने त्वं सुपाम्णे सुसाने सुपामादित्वात् पत्वं त्वत्मसादार शोधनसामयते शश्वते बहवे जनाय पादुर्भूताय स्तोतॄणां सदा सर्वदा रातिं धनादिकं चोदय प्रेरय ॥२८॥ अथैकोनविंशी- त्वंहिमप्रतसित्वनोगोमतीरिपः। महोरायःसातिम अपरिधि ॥ २९ ॥ त्वम् । हि । सुष्प्रतः । आसि । त्वम् । नः । गोमतीः । इपः । महः । रायः । सातिम् । अने। अप ! वृधि ॥ २९॥ हे अग्ने त्वं हिरवधारणे त्वमेव सुमनः स्त्रोतॄणां धनादिकं सुष्टु प्रदातासि प्रयच्छसी. त्यर्थः । अतएव गोमतीः पश्चादियुकानि इपोनानि महोमहतोरायोधनस्य मध्ये साति दे. यं धनं च नः स्तोतॄणामस्माकं अपावृधि अपावृणु पयच्छेत्यर्थः ॥ २९ ॥ अथ निंशी- अग्रेत्वंयशाअस्यामित्रावरुणावहा । ऋतावानासम्राजापूतदक्षसा ॥ ३० ॥ १४ ॥ अने। त्वम् । यशाः । असि । आ। मित्रावरुणा। यह । ऋतध्वांना । सम्राजा । पूतदक्षसा ॥ ३० ॥ ११ ॥ हे अने यशाः लुममयर्थीयः देवानां मध्ये यशस्वी असि भवसि अतएव त्वं . सावाना स्वापानी सत्यवन्तो यजवन्तौवा सम्राजा सम्राजी सम्यमाजमानी पूतदक्षसा मूतद- ॥

·म.८ अ०४ सू०२४]
पप्ठोऽयका
क्षसो दक्षइतिचलनाम शुद्धबली मित्रावरुणो अस्मिन्कर्मण्यावह आह्वय । प्रायेण कर्मण्यग्ने-
मित्रावरुणसहितत्वमस्तीति सूचयति ॥ ३०॥
॥ इति षष्ठस्य द्वितीये चतुर्दशोवर्गः ॥ १४ ॥
सखायाशिपामहीति त्रिंशदृचं चतुर्थं सक्तं अत्रेयमनुक्रमणिका-सरसायस्तृचोन्त्यः सौ-
चाम्गस्य बरोदनिस्तुतिः अन्ल्यानष्टविति।व्यन्यानोवयतनामऋषिःऔष्णिह हेत्युक्तवादेवदा-
दीनि त्रीणिसूतानि उष्णिक्छंदस्कानि अनुक्रवादिन्द्रोदेवता अन्यासु तिमृ सुपामाख्यस्य
राज्ञः पुत्रस्य वरुनानोराजो दानं स्तूयते अनस्तास्तद्देवताकाः । महावते निष्केवल्पेओष्णि-
हठ्चाशीतावेनसूक्तम् तथैव पञ्चमारण्यके शौनकेनस्तूयते-सवायआशिपामहियएकइद्विद्-
यतइति । दशमेहनि मरुत्वतीयशस्त्रे रासायइतिविसकचः सत्यतेच-सखायशिपापहीति
विसउष्णिहइति ।
तस्मिन्सूक्ते प्रथमा-
सखायआशिपामहिब्रह्मेन्द्रायविणे ।
स्तुपऊपुवोनृतमायधृष्णवे ॥१॥
सखायः । आ। शिपामहि । ब्रह्म । इन्द्राय । वृत्रिणे।
स्तुपे । ऊँ इति । सु । वः । नृतमाय । धृष्णवे ।। १
सखायः मित्रभूता हे ऋविजः पत्रिणे स्वहस्तायेन्द्राय ब्रल कम्यमेनासकरूपं स्तो-
प्रमाशिपामहि दयमाशारमः शासु अनुशिष्टा सुडि च्लेरडादेशः इत्पत्वे व्यत्ययेनामनेपदम् ।
तत्र वः सर्वेषामेव युप्माकं अर्थाय नृतमाय सर्वेषां नेतृतमाप पदा संग्रामेषु आयुधादीनां ने.
दतमाय धृष्णवे शपूणां धर्पणशीलाय तस्माइन्द्राय अहमेव सु सुष्टु स्तुपे स्तोमि ।। १॥
अथ द्वितोपा-
शरमाह्यसिशुतोत्रहत्पनरत्रहा।
मर्मयोनोअतिशरदामि ॥२॥

·११६ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ २०१६ शव॑सा । हि । असि । श्रुतः । हत्येन । छुहा । मषैः। मघोनः । आति । शूर । दाशसि ॥ २ ॥ हे इन्द्र त्वं शवसा वलेन श्रुतः प्रसिद्धोसि भवसि हिप्रसिदौ । तदेवाह वृत्रहत्येन वृत्रा- सुरहननेन वहा वृत्रहन्तेति प्रसिद्धोभवमि । शूर शौर्यवन हे इन्द्र मयोनोमधवतोधनवतःपु- रुपान्मषैः त्वदीयैधनैरति अतिक्रम्य दाशसि स्तोतृश्योस्सायं प्रयच्छसि ॥२॥ अर्थ तृतीया- सनःस्तानआभररपिचित्रश्रवस्तमम् । निरेकेचिद्योहरिवोवमुटिः ॥३॥ सः । नः । स्लानः । आ । र । रयिम् । चित्रश्रवस्तमम् । निरके। चित् । यः । हरिवः । वसुं । दुदिः ॥ ३ ॥ हे इन्द्र सतथाविधस्त्वं स्तवानः अस्माभिः स्तूयमानः सन् चित्रश्रवस्तमं अविशयेन नानाविधानोपेतं रयिं पुत्रं धनं वा नोस्मयमाभर आसंपादय देहीत्यर्थः । हरिवः हरी अश्वी तद्वन् हे इन्द्र यस्त्वं निरेकेचित् निर्गमनएव पसः शत्रूणां वासयिताभवसि तवायुधनिर्गमनादेव शत्रवः परायन्ते खलु । किञ्च त्वं ददिर्धनानां दाता भवसि ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- आनिरकमुतप्रियमिन्दर्पिजनानाम् । धृपताष्णोस्तवमानआभर ॥४॥ आ। निरेकम् । उत । प्रियम् । इन्द्र। दपि । जनानाम् । धृपता । धृष्णो दति । स्तवमान. । आ । जर ॥ ४ ॥ हे इन्द्र उवापिच मियं मीणनात् मियतमं निरकं धनं भवति विरेचनानिर्गमनादेति त. दनं जनाना स्तोतॄणामस्माकं आदर्पि आविदारय विवृतं कुरु । दृ विदारणे छांदसोविकरण- स्य लुक् । विवृत्यच घृष्णो शत्रूणां धर्पणशील हे इद्र स्तवान. स्तोतृभिरस्माभि. स्तूपमान. सन् धृषता धृष्टेन मनसा सह आभर नद्धनमस्सायं देहि ॥ ४ ॥ ।

·११७
पष्ठोऽष्टका
म०८ अ०४ सू०२४]
अथ पंचमी-
नतेसव्यंनदक्षिणहस्तवरन्तआमुरः ।
नपरिवाघोहरिवोगविष्टिषु ॥५॥१५॥
न । ते । सुव्यम्। न । दक्षिणम् । हस्तम् । वरन्ते । आधुमुरः ।
न। परिध्वाधः । हरिध्वः । गोष्टिपु ॥ ५॥ १५ ॥
हे हरिवोश्ववनिन्द्र आयुरः संग्रामेाभिमुण्येन कर्तारः प्रवियोदारो गविष्टिप पणिनि-
पहतानामंगिरसांगवामन्चेषणेषु वे तव सव्यं हस्तं नवरते न निवारपन्ति नेपामायुधादिभिर्न
निवार्यतइत्यर्थः । तथा दक्षिणहस्तंच न निवारपन्ति । किंच परिवाधः परितोबाधमानाः वृत्रा-
दयोमुराश्च तव सव्यदक्षिणहस्तौ ननिवारयन्ति संग्रामेषु त्वया सर्वे शत्रवः छिन्नहस्ताः सर्व-
नोगच्छन्तु त्वंतु तैरवाधिनावर्तसइत्यर्थः ॥ ५॥
॥ इति षष्ठस्य द्वितीये पञ्चदशोवर्गः ॥ १५ ॥
अथ पष्ठी-
आवागोभिरिव जंगीर्भिणोम्यद्रिवः ।
आस्माकामजारेतुरामन:पृण ॥ ६॥
आ। त्वा । गोभिःदव । ब्रजम् । गीःभिः । ऋणोमि ।
अश्विः । आ । स्म । कामम् । जरितुः। आ। मनः । पृण ॥६॥
हे अदिवः पनवनिन्द्र गीभिः स्तुतिलक्षणाभिर्वाग्भिः त्या त्वां आऋणोमि मामोमि । ऋणु
गतो तनादिः । नत्रदृष्टान्तः-गोभिरिव यथागोपालोगोभिर्यजं गोष्ठं गच्छति तद्वत्त्वां स्तुतिभिः
पामोमीत्यर्थः । ततस्त्वं जरितुः स्तोतुर्मम कामं धनादिविषयं आपण आपूरय तथा मदीयं म-
नोमानसं धनादिभिः पदानेनापूरय ॥ ६ ॥
अथ सममी-
मिश्यांनिविश्वमनसोधिपानौरत्रहतम।
उग्रंमणेतरधिपूर्वसोगहि ॥ ७॥

·११८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२०१७ विश्वानि । विश्वधर्मनसः । धिया । नः । वृत्रहन्तम । उग्र। प्रनेतरिति प्रश्नेतः। अधि । मु । वसो इति । गहि ॥ ७ ॥ हे वृत्रहन्तम अतिशयेन वृत्रासुरस्योपवाणांवा हन्तः। नाघस्येति तमपोनुडागमः।कीदृश- उग्र उद्गुर्णबल प्रणेतः स्तोतॄणां मर्पण धनादेनेतः।आमंत्रितइति उग्रेत्यस्याविद्यमानवद्भावम- तिपेयः । तथाविध वसो शत्रूणां वासयितरिन्द्र नः पूजायां बहुवचनं विश्वमनराएतन्नानोमम विश्वानि सर्वाणि स्तोत्राणि कर्माणि या धिया मनसा सु सुष्ठु अधिगहिअधिगच्छ स्तुत्यवया यष्टव्यतया वा मनोवेगेन गच्छेत्यर्थः । गोर्लोटि छान्दसः शपोलुक् हेर्डिनावादनुदानोपदेशे- त्यनुनासिकलोपः ॥७॥ अथाष्टमी- वयंअस्यत्रहन्विद्यामशरनन्यसः। बसौःस्पार्हस्यपुरुहूतराधसः ॥ ८ ॥ व्यम् । ते । अस्य । सत्र हुन् । विद्यामं । शूर । नव्य॑सः । वसौः। स्पार्हस्य । पुरुहूत । राधसः ॥ ८ ॥ हे वहन् वृत्रस्यहन्तः शूर वलवन्पुरुहूत पुरुभिर्बहुभिराहातव्येन्द्र नव्यसःनवीयसाईप- सुनईकालोपछदिसः नवतरं स्पार्हस्य म्पृहणीयं राधसः रायसाध संसिद्धौ शर्मादेःसंसाधकं ते तव त्वदीयं अस्य वसोः क्रियायहणं कर्तव्यमिति बसोः सम्प्रदानसंज्ञा चतुर्थ्यर्थे यहुलंछंदसी- ति वसोः षष्ठी त्वदीयमिदं परिदृश्यमानं धनं वयं विद्याम लभेमहि । विठ्ठलाभे आदादिकः छां- दसोविकरणस्यलुक् ॥ ८॥ - अथ नवमी- दन्यथासस्तितेपरीतंनृतोशवः । अमृक्तारातिःपुरुहूतदाशुषे ॥ ९॥ इन्द्रे । यर्था । हि । अस्ति । ते । अपरिष्दतम् । नृतो दति । शर्वः । अमृता । रातिः । पुरुहूत । दाशुपें ॥ ९ ॥ । - - ·मं.८ अ०४ सू०२४] पठोऽष्टका हे नृतो सर्वस्यांवर्यामिदया नर्तयितरिन्द्र ते त्वदीयं शवोपलं यथा अपरीतमस्ति शत्रु- भिरपरिगतमव्याप्तं भवति हिमसिदौ । तथा हे पुरुहूत पुरुभिर्बहुभिराहूतेन्द्र दारपे हविर्दत्तयते यजमानाय रातिः धनादिदानममृता शत्रुभिरहिसितं भवति त्वत्तोलब्धं यजमानस्यधनं शन- योनहिंसन्ति । यथा त्वदीयबलस्य रक्षक एवं तस्य धनस्यापि रक्षकइत्यर्थः ॥ ९ ॥ अथ दशमी- आपत्रमहामहमहेनतमराधसे । दृश्चिद्यमघवन्मपत्तये॥१०॥ १६॥ आ। तपस्व । महामह । महे । नृतम् । रार्धसे । दृहः । चित् । दृह्म । मघवन् । मघत्तये॥ १० ॥ १६ ॥ हे महामह अतिशयेन सर्वेः पूजनीय नृतम नेतृतमेन्द्र महे महते राधरो शत्रुधनानां सं- साधकाप वलार्थ आवृषस्व स्वोदरमासिश्च सोमं पिवेत्यर्थः । हे मघवन् धनवन्निन्द सोमपानेन मत्तःसन् दृश्चि दृढानि परेः अपाधितान्यपि शत्रुपुराणि मयत्तये मयानां धनानां समाप इस जिघांस विदारपेत्यर्थः ॥ १०॥ ।। इति पष्ठस्य द्वितीये पोडशोवर्गः ॥ १६ ॥ अथैकादशी- नूअन्यत्राचिदद्रिवस्त्वंनौजग्मुराशसः । मघवन्धितवत तिमिः ।। ११ ॥ नु । अन्यत्र । चित् । अद्रिवः । त्वत् । नः। जग्मुः। आशसः। मघवन् । शन्धि । नव । नत् । नः । अतिमिः ॥११॥ हे अद्विवः पयन्निन्द्र त्वं धनवान दाताचपपरिज्ञाय नोस्मदीयानि आगराः आगंस- नामभिटापाः वदत्तोपत्र देयादी चित्र पुरा जग्मुः अगउन् ता फलं नाशन । इदानी सं धनवान् त्वं दानगीदन्यस्माभिनति अवश्य हे मघवन् धनवन् इन्द्र तव तदीयं तच्छ- धारिदारणतम् धनं अतिति: पक्षण: नोसायं शन्धि देहि शग्धीति दानामा मोदी- हिं छान्दसोपिकरणस्पटम् ॥ ११॥ ।

·१२०
ऋक्संहितामाष्ये
[अ२००१८
अथ द्वादशी-
नाहन्नृतोत्वदन्यविन्दामिराधसे।
रायेद्युम्नायशवसेचगिर्वणः ॥ १२ ॥
नहि । अङ्ग । नृतो इति । त्वत् । अन्यम् । विन्दामि ।
राधसे । राये । द्युम्नाय । शव॑से । च । गिर्वणः ॥ १२ ॥
हे नृतो नर्तयितः गिर्वणः गीर्भिः स्तुतिभिः पननीय संभजनीयेन्द्र राधते बलसंसाध-
कायानाय राये धनाय द्युम्नाय द्योतमानाय यशसे शवसे वर्धकाय बलायच त्वत्त्वचोन्यं न-
हि विन्दामि न लभे । अंग प्रसिद्धौ ॥ १२ ॥
अथ त्रयोदशी-
एन्दुमिन्द्रोयसिञ्चतपिवातिसोम्यंमधु ।
प्रराधसाचोदयातेमहित्वना ॥१३॥
आ। इन्दुम् । इन्द्राय । सिंचत । पिवाति । सोम्यम् । मधु ।
प्र । राधसा । चोदयाते । महित्वना ॥ १३॥
हे ऋत्विजः इन्दु स्पंदनशीलं सोमं इंद्राय इन्द्रार्थमासिञ्चत आअयणद्रव्येण सेचनं कुरुत
अभिपुतेत्यर्थः। ततः सोम्यं सोममयं मधु मधुकरं सोमरसं पिबाति पियतु पोत्याच सहन्द्रः म-
हित्वना स्वमहत्त्वेनैव राधसा अन्नेन सह धनादिकं स्तोतयः प्रचोदयाने प्रकर्षण चोदयति ।
यदा यजमानः महित्वना इन्द्राय पदीयमानत्वादस्य महत्वं महत्वयुक्तेन रावसानेन सह
स्तोतॄन्प्रचोदयति इन्द्राय हविदत्तेति स्तोतॄन् प्रेरयतीत्यर्थः ॥ १३॥
अथ चतुर्दशी-
उपोहरीणांपतिदक्षपश्चन्तमनवम् ।
नृनश्रुधिस्तुवतोअश्यस्य ॥१४॥
उपो इति । हरीणाम् । पतिम् । दक्षम् । पृञ्चन्तम् । अनवम् ।
नूनम् । श्रुधि । स्तुवतः। अश्व्यस्य ॥ १४ ॥

·मं.८ अ०४ सू०२४)
पष्ठोऽएकः
१२७
हरीणां हरितवर्णानामन्यानां पति पालयितारं दक्ष वर्षक स्वपलं चन्वं पृचीसंपर्फे म-
रुत्सु योजयन्तम् यदा शत्रुषु स्वालमायुवादिभिः संपर्धयन्तमेतादृशमिन्दं त्वामुपो अबवं विश्व-
मना अहं स्तोत्रं करवाणि । अभ्यस्प व्यश्वोनामपिः अश्वशन्देनोच्यते तस्य पुत्रस्य स्तुवतः
स्तो कुर्वतोमम संबन्धिी विषयां स्तुति नूनं सम्पति श्रुधि शृणु ॥ १४ ॥
अथ पञ्चदशी-
नसहपुराचनजज्ञेवीरतरस्त्वन् ।
नकीरायानवथानान्दना ।। १५ ।। १७
नहि । अग। पुरा । चुन । जज्ञे। वीरतरः । त्वत् ।
नांकः । राया । न । एवथा । न । अन्दना ॥ १५॥ १७॥
है इन्द्र त्वच त्वत्तः पुरा पूर्व वौरतरः सामर्थ्यवान्कश्चिनहि जज्ञे न जातः खल्लु अंग
प्रसिद्धी । त्वमेव सामथ्र्यवान् जातइत्यर्थः । किञ्च स्वचोपि राया धनेन समोनकिनकश्चिद-
स्ति । यथा एस्था शत्रुपुराणि संग्रामं वा प्रविगमनेन त्वत्तोधिकोनजातः । यहा एपथा अवर-
क्षणादिषु अकारस्प एकार छान्दसः औगादिकोथमत्ययः शरणागतानां स्लोतृणां चावनेन
स्वत्तोधिकोनास्ति । किंच भन्दना अंतिः स्तुतिकर्मा स्तुत्याच वदधिकोनजातः धनवानरक्षकः
स्तुत्यश्च त्वत्तोन्योननजाइति ॥ १५॥
।। इति पष्टस्य द्वितीये सादशोवर्गः॥१७॥
गुदुमध्यदति तृचः पूर्वक्तित्रालणाउंसिशस्त्रे वैकल्पिकोनुरूपः सरितंच-एमचोमदि-
न्तरमेतोन्निन्द्रस्तवामसखायइति ।
सूक पोडशी-
एटुमध्योमदिन्तरंसिश्चर्याध्वर्योअन्धसः ।
एवाहिवारःस्तवतेसदाधः ॥ १६ ॥
आइत् । ऊँ दति । मध्वः। मदिन्तरम् । सिञ्च। वा ।
अधों इति । अंधसः। एव ! हि । वीरः। स्तने । सदाधः ॥१६॥

·१२२
ऋक्संहितामाप्ये
[अ०२ २०१८
हे अवयों अध्वरस्यनेत ऋत्विक मध्वोमदकरस्यान्धसः सोमलक्षणस्यानस्य मदिन्तरं
अत्यर्थं मादपितृतमं सोमरसमेव आसिञ्च इन्द्रार्थं । अयमेवेन्द्रः स्तवतेहि स्तोत्रशखादिभिः
स्तूयते खलु । कीदृशः वीरः विक्रान्तः सदावृधः सर्वदावर्धमानः स्तुतायेन्द्राय सोमोदातव्यः त-
स्मादासिञ्चेति समन्वयः ॥ १६॥
अथ सप्तदशी-
इन्द्रस्थातहरीणांनकिष्टेपूय॑स्तुतिम् ।।
उदानंशशवसानभन्दना ॥ १७ ॥
इन्द्र । स्थातः । हरीणाम् । नकिः । ते । पूर्व्यस्तुतिम् ।
उत् । आनंश । शव॑सा । न । अन्दना ॥ १७ ॥
हे हरीणां स्थातः अश्वानामधिष्ठातरिन्द्र ते त्वदीयां पूर्व्यस्तुतिं पूर्वेकपिशिः कृतां स्तुति-
मुपलक्षणं इदानींतनःक्रियमाणामपिस्तुति नकिनकश्चित् शवसा बलेन उदानंश व्यामोवि ।अ-
शव्याप्ती लिटि अश्नोतेचेतिनुट् छान्दसआगमः कश्चिन्नाविक्रामतीत्यर्थः । किंच भन्दना सर्वैः
प्रार्थनीयत्याव पूजनीयेन धनेन स्तुत्यावा त्वदीयां स्तुतिं नकश्चिदतिकामति त्वत्तोबलवान्धनी
स्तुत्योवान्योनास्तीत्यर्थः ॥ १७ ॥
अथाटादशी-
तंयोवाजानांपतिमहमहिश्रवस्यवः ।
अपायुभिर्यजेभिर्यान्यम् ॥१८॥
नम् । वः । वार्जानाम् । पर्तिम् । अहमहि । अवस्यवः ।
अपायुभिः । यज्ञेभिः । वरधेन्यम् ।। १८ ॥
अमायुभिः कर्मसु अपमायन्मनुष्ययुक्त अथवा अपमनाएकत्र स्थित्वैवकर्मकुर्वन्ति क-
मप्रारभ्यनान्यदेशं गच्छन्तीत्यर्थः एवं विधमनुष्ययुक्तर्यज्ञेभियज्ञः एतादृशमनुष्ययज्ञेा वावृधन्य
पर्धनीयं पाजानामन्नानां पति स्वामिनं यः यष्ट्यष्टव्यसंपन्धेन युष्मदीयंत तादृशमिन्द्र अवस्य-
वः षयमनकामाः सन्तः अहूमहि आह्वयामः । हुयतेलुङि बहुलंघन्दसीति संमसारणम् ॥१८॥

·मं०८ अ०४ सू०२१) पृष्ठोऽएकः १२३ पूर्वतिएप शखे एसोचिन्द्रमित्येतौलची वैकल्पिकौस्तोत्रियानुरुपौ सवितञ्च-एतोन्धि- दस्तवामसखाय.स्तुहीन्द्रव्यश्यवदिति । वयोः पथमा सक्ते एकोनविंशी- एतोन्विन्द्वंस्तवामसखायास्तोम्यनरम् । कुष्टीयाविश्वांअभ्यस्त्येकइत् ॥ १९ ॥ एतो दतिं । नु । इन्द्रम् । स्तवाम । सरायः । स्तोम्यम् । नरम् । कुष्टीः । यः । विश्वाः । अभि । अस्ति । एकः । इत् ॥ १९॥ हे सखायः समानरयाना पिवभूतावा हे ऋत्विजः नु क्षिम एतो आगच्छतेव । किमर्थं तदाह स्तोम्यं स्वोमाई नरं सर्वस्यनेवारं तमिन्द्रं स्तवाम स्तोत्र करखाम । यइन्द्रः एकइन् एको सहायरवसन् विश्वाः सर्वाः रुष्टीः शत्रुरोनाः अत्यस्ति अभिभवति तं स्तवामेतिशेषः ।।१९ ॥ अथ विंशी- । अोरुधापविषाक्षापदस्म्यंवचः। घृतात्स्वादीयोमधुनश्चवोचत ।। २० ॥ १० ॥ अगोरुधाय । गोद । द्युक्षायं । दरम्यम् । वर्चः । घृतात् । स्वादीयः । मधुनः। च । वोचत ॥ २० ॥ १८ ॥ हे ऋत्विजःगोरुधाप गाःस्तुतीरुणद्धीति गोरुधःनगोरुध अगोरुधः तान् अविनाशयति भादरेण शृणोतीत्यर्थः तादृशाय अतएव गविष स्तोत्राणीच्छते घुक्षाय दीप्यमानायन्द्राय दस्पं दर्शनीयं घृतास्वादुतरादाग्यान्मधुनश्च स्वादीयः अतिशयेन वाटु तं यः स्तोत्ररूपं वारयं दोन यून विगायः रुतकर्म यनमातोपि स्तवान् भवतीति यदिदपिन्द्रतिपयंवचः घृतान्म- धुनश्च स्वादुतरं भववित्याशासे । नदाहभगवानारदरापन. वरपमइई पताचमधुनश्चया- दीपोस्तिपीतिवादीयोस्वित्येवनदाहेति ॥ २०॥ ॥ इति पठस्य द्वितीयेष्टादशोवर्गः ॥१८॥ १०."".

·१२४ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ २०१९ अथैकविंशी- यस्यामितानिवीर्या नराधःपर्यंतये। ज्योतिर्नविश्वमभ्यस्तिदक्षिणा ॥ २१ ॥ । यस्य । आमितानि । वीर्या । न । राधः । परिहएतवे । ज्योतिः। न । विश्वम् । अभि । आरित । दक्षिणा ॥२१॥ यस्येन्द्रस्य वीर्या धीर्याणि वृत्रहननादिलक्षणानि सामर्थ्यानि अमितानि अस्य इय- न्ति सामर्थ्यानि नान्यानीति परिमितानि नभवन्ति । यहा मी हिंसायां छान्दसोह्रस्वः शत्रु- भिरहिंसिवानि भवन्ति । तथा यस्येन्द्रस्प राधोधनं न पर्यंतवे शत्रुभिः परिगंतुं प्राप्तुं शक्यं न भवति । अतएवास्यदक्षिणा धनं दानमायस्ति विश्व सर्व स्तोतजनं अभिभवति । तदृष्टान्तः- ज्योतिर्न ज्योतिषामयनत्वात्ज्योतिरन्तरिक्ष यथान्तरिक्षं सर्वलोकं पिधाय तिष्ठति तद्वत स्तो- तृजनं धनदानेन पिधनइत्यर्थः । यद्वा येन दत्तं धनं सर्वं शत्रुजनमभिभवति येनदत्तं धनमा- दापासतः शत्रूनभिभवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ अथ द्वाविंशी- स्तुहीन्द्रव्यश्ववदमिवाजिनयमम् । अर्योगमंहमानविदाशुषे ।। २२ ।। स्तुहि । इन्द्रम् । व्यश्वध्वत् । अनर्मिम् । वाजिनम् । यमम् । अर्यः । गर्यम् । महमानम् । वि । दाशुषे ॥२२॥ हे विश्वमनः अनूमि मिहिंसाकर्मा कैश्चिदप्यहिस्यं अथवा शत्रुभिरगंतव्यं अतएव वाजिनं वरवन्तं यम स्तोतभिः सनियतमेतादृशमिन्द्रं स्तुहि । स्तोत्रेदृष्टान्तः-व्यश्वरन् यथा व्यश्वोविश्वमनसः पिता इन्द्रमस्तीद तद्वद् स्तुहीत्यर्थः । स्तुतश्चेत् अपः स्वामीन्द्रः दासुपे ह- विदत्तवते यजमानाय मेहमानं पुज्यमानं गयं धनं यहा देवानां पूजाये गयं गृहं । गृहमस्विचेव देवाह विभिः पूज्यन्ते वादशं गृहं वितरति तस्मात् त्वं धनगृहटाभाय स्तुहीत्यर्थः ।। २२ ॥

·पष्ठोऽएकः १२५ मं०८ अ०४ सू०२४) ॥२३॥ अथ त्रयोविंशी- एवानूनमुपस्तुहिवैयश्वदशमनवम् । सुविधांसंचकत्यंचरणीनाम् ॥ २३॥ एव । नूनम् । उप । स्तुहि । वैर्यश्व । दशमम् । नवम् । मुविद्वासम् । चरीत्यम् । चरणीनाम् ॥ २३॥ हे वैयश्व व्यश्वस्यपुत्र विश्वमनः चर्षणीनां मनुष्याणां देहेस्थितानां नवानां माणानां दशमं दरासंख्यापूरकं । चत्रपयः-नववै पुरुषमाणामनुप्येपुर्ववमानाइन्द्रस्तेपा दशधाभवतींद- स्यात्मानं दशधाचरन्तमिति । एतादृशं अतएव नवं स्तुत्यं सुविद्वांसं अंतर्यामित्वात् सुष्ठु सवै जान- तं चरीत्यं भूयोभूयः कार्येषु सर्वर्नमस्कर्तव्यमेवंविधमिन्द्रं एव नूनमिदानी मुपस्तुहि समीपेस्तुहि अथ चतुर्विंशी- वेत्याहिनितीनांवत्रंहस्तपरिटर्जम् । अहरहःशुन्ध्युःपरिपदामिव ॥ २४ ॥ वेत्थे । हि । नितीनाम् । वज्रहस्त । परिजम् । अहः अहः । शुन्ध्युः। परिपदामध्दव ॥ २४ ॥ इदानीमपिरिन्द्रं संवोध्याह हे यहस्त वययुग हस्तेन्द्र नितीनामुपद्रवकारिणां रक्षा परिवृज परिवर्जनं हिरयधारणे त्वमेववेत्थ जानीपे । नत्रदृष्टान्तः-अहरहः शृंध्युः अ- स्मिनुदितेसति वालणा आत्मीयं कर्म छत्वा शुद्धाभवन्तीवि शोभआहेतुत्वाव शुन्ध्यरादित्यः परिपदामिद परितः यजमानानां इव पट्दा परिपदा समानाधिकरणः परितः पतनां पक्षिणां वर्जनं स्वस्थान यागं अहरहः प्रतिदिवसं यथा वेनि उदिते सूर्य पक्षिणः स्वस्थान परिस्पन्प सर्वतोगच्छन्ति खलु । एवं त्वयीन्द्रे स्वरटेन मकागमानेराति भवनः स्वपुरादित्यत्का पटापन्न इत्पधः ॥२४॥ - तेवा.1.३७ ।

·१२६
ऋक्संहिताभाप्ये (अ०२ व०२०
अथ पञ्चविंशी-
नदिन्द्रावआभरयेनादसिष्ठकत्वने।
द्विताकुत्सायशिश्नथोनिचौदय ॥२५॥१९॥
तत् । इन्द्र । अवः । आ । भर । येन । दैसिष्ठ । कवने ।
द्विता । कुत्साय । शिश्नथः । नि । चोदय ॥ २५॥ १९ ॥
हे इन्द्र तदवस्तक्षणमस्मायमाभर हे दंसिष्ठ अत्यन्तं दर्शनीय यहा शत्रूणामुपक्षपयि-
तरिन्द्र रुत्वने कर्मकुर्वते यजमानाय तदर्थं येन पालनमकथाः तहक्षणमाभरेति समन्ययः ।
किञ्च कुत्रााय कुत्सनामकाय राजपये द्विता द्विधा मकारेण शिश्नथः त्वं शत्रूनवधीः तस्मै
द्वैध पालनमकारित्यर्थः तदक्षणमप्यस्मायं निचोदय नितरामत्यर्थे मेरय । यहा रुत्वनइति
सामान्येनोक्त्वा निःशेषेण तदेवाह कुत्सायेत्यादि । शेष पूर्ववत् ॥२५॥
॥ इति षष्ठस्य द्वितीये एकोनविंशविर्गः ॥ १९॥
अथ पर्दिशी-
नमुत्वानूनमीमहेनव्यदंसिष्ठसंन्यमे ।
सत्वंनोविश्वाअभिमांतीःसक्षणिः ॥ २६ ॥
तम् । ऊँ इति । त्वा । नूनम् । ईमहे । नव्यम् । देसिष्ठ ।
संन्यसे । सः। त्वम् । नः । विश्वाः । अभिमांतीः । सक्षणिः ।। २६॥
हे दंसिष्ठ अतिशयेन दर्शनीयेन्द्र नव्यं स्तोतृभिः स्तोतव्यं तमु तादृशमेव त्वा त्वां नून-
मिदानीमीमहे वयं याचामहे । किमर्थं संन्यसे असुक्षेपणे भावेक्तिः संन्यासार्थं याचामहति
शेषः। सतादृशस्त्वं नोस्माकं विश्वाः सर्वाअभिमाती: शत्रुसेनाः सक्षणिः राहेः सनिः प्रत्ययः
सहनशीलोभिनवनशीलोभवति ॥ २६ ॥
अथ सप्तविंगी-
पक्षादंहसोमुचद्योवार्यात्सप्तसिन्धुपु ।
वासस्य॑तुविनम्णनीनमः ॥ २७ ॥

·मं.८ अ०४ सू०२४)
पष्ठोडटकः
१२७
यः । कक्षात् । अंहंसः। मुचत् । यः । वा । आर्यात् । सप्त ।
सिन्धुषु । वधः । दासस्य । तुविनम्ण । नीनमः ॥२७॥
पूर्वोधनः परोक्षरुतः यइन्द्रऋक्षाव ऋन्मनुष्यान क्षणोति क्षणोतेरोणादिकोडमत्ययः
तस्मादक्षसोजावाहसः पापरूपाद्रुपद्वान्मुचत मुञ्चति राक्षसएन नबाधते किंपुनस्संहन्ती-
त्यर्थः । अपिच यइन्द्रः सप्तसिंधुषु गंगायासु नदीषु यदा सक्ष सर्पणशीला सिंधुषु वल्कूलेवि-
त्यर्थः गंगायांवोपइतिवत् । तेषु वर्तमानानां स्तोतॄणां आर्यात् धनादिकं प्रेरयेत् ऋगतिमाप-
गयोः आशीलिङि गुणोतिसंयोगायोरिति गुणः बहुलंछन्दसीवि लिंड्यप्याडागमः । अथमत्य-
शः हे तुविनृम्ण बहुधनेन्द्र दासस्योपक्षपयितुरसुरस्य वधः हननसाधनमायुधं नीनमः नमय
॥२७॥
अथाटाविंशी-
यथावरोसुपाम्प्रेसनिभ्यआवहोरयिम् ।
पश्वेभ्यःसुजगेवाजिनीवति ॥२८॥
या । वरो इति । सुसान्ने । सनिभ्यः । आ । अवहः ।
रयिम् । विश्वेश्वेभ्यः । सुभगे । वाजिनीवति ॥२८॥
अनेनटचेन वरोदनिस्तूयते-हे परो वरुनामकराजन् सुपारणे सुसाने मुषामाख्यं रा-
जानं स्वपितरमुद्दिश्य तस्योत्तमलोकमात्पथ सनिफ्यो भिक्षमाणेभ्यो आ कोशाच आहत्य
रपि धनं यथा पुरा अवहः प्रापितवानसि अतएवमिदानी व्यश्वेश्या व्यश्यपुत्रेयोस्मभ्यं
धनपावह । वाजिनीवतीतिपदलिंगादियमुपस्या अयंचोप्युपस्यइति शौनकेनोक्तम्-पथा
परोसुपाम्णइत्युत्तमत्त्वापसस्तृचइति । हे सुभगे शोभनधनयुके वाजिनीवति भन्नवति मतु-
बनुवादार्थः । यद्धा बाजोवाननं गमनमस्यास्तीति वाजिनी अनं बद्दति हे उपः वं चास्सायं
धनं प्रयच्छ वरोर्बहुधनदानात्तस्य दानस्तुतिः । यद्वा विश्वमनारपिः वरुं संबोध्याह हे सुभगे
शोभनधने वाजिनीवति अन्नपति हे उपः यथा त्वं सुषाम्ये सुषामनाने मम पित्रे धनं दला
सेनैव सुपाम्णा सनिम्योपाचमानेभ्यः धनं यथा मापितवत्यसि तेन यथा दानमकारयः एवं
महामपि धनं दत्वा व्यश्वेश्यः पूजापां बहुवचनं व्यश्वपुत्राय विश्वमनसे धन पायेति
मयापि दानकरोपि । हेवरो उपसमेवंवदेत्वृषिराह ॥ २८ ॥

·१२८ ऋक्संहिताभाष्ये (अ०२२०२७ अथैकोनविंशी- आनार्यस्पदक्षिणाव्यश्वास्तुसोमिनः । स्थूरंचराधशतवत्स॒हस्रवत् ॥ २९॥ आ। नार्यस्य । दक्षिणा । विश्वान् । एतु । सोमिनः । स्थरम् । च । राधः । शनवत् । सहस्रवत् ॥ २९॥ अनया धनं ऋपिरादत्तवानित्याह नार्यस्य नरहितोनयः तस्यापत्यनार्यः तस्मात् संबन्ध- माने तस्येदमित्यण् तस्य सोमिनः सोमवतोयजमानस्य यहा व्यश्वानां विशेषणं वादृशस्य वरोदक्षिणादान सोमववोव्यश्वान् व्यश्वपुवानस्मानेतु आगच्छतु । किंच स्थूरं स्थूलं शतवत्स- हलवत् शतसहस्रधनयुक्तं राघोनं चास्मानागच्छतु ॥ २९ ॥ अथ विंशी- यत्वापृच्छादीजानःकुंहयाकुंहयारुते । पोअप॑श्रितोवुलोगोमतीमवतिष्ठति ॥ ३० ॥२०॥ यत् । त्वा । पृच्छात् । ईजानः । कुया । कुहया कृते । एषः । अपंश्रितः । वलः । गोमतीम् । अव । तिष्ठति ॥ ३० २० ॥ इदानीमुपसं संबोध्याभिधीयते हे कुहयाकते सवरुः कुह कुत्रतिष्ठतीत्येतदिच्छयाभिलक्ष- णप्रवृत्तेजिज्ञासुभिः पुरस्कने कुहगन्दाव क्यच् एतादृशे हे उपः त्या त्वां यद्यदा कश्चित् पृच्छा- द पृच्छति ईजानः इष्टवान् वरुः कुहया वतिष्ठतीति यदा पृच्छति तदानीमपमितः सर्वैराग्नितः यदा विवृतद्वारः । यदा याचमानाआगच्छन्ति तदा दौवारिका न प्रतिवन्तीत्यर्थः तादृशः वटोवरः स्वयलेनावरकः शत्रूणां यदा भिषणां धनादिपदानेनायरिता एपोएपवरुः गोम: एतन्नामिका नदी काटाध्वनोरिविद्वितीया तस्यास्तीरे अवतिष्ठतीति तदानीं वं कथयसि ॥३०॥ ॥ इति पष्ठस्य द्वितीये विंशोवर्गः ॥२०॥ तापागिति चतुर्विंशापूचं पञ्चम सूकम् अत्रेयमनुक्रमणिका-चापांचविंशदिमित्राव- रुणं दशम्यायास्तिविश्वदेव्यपान्त्योष्णिगोंति । व्यवपुत्रोवेयश्वनामा मपिः पूर्ववष्णि- ·मं०८ अ०४ सू०२५] पष्टोऽएकः क्छन्दः त्रयोविंशीवणिम्पर्धा । पटसोकादशावणिग्गःति तल्लक्षणोपेवत्वाद । दशम्येका- दशीद्वादश्योपैश्वदेव्यः अवशिष्टानां मित्रावरुणो देवता मुक्तविनियोगालैंगिकः । वस्मिन्सून प्रथमा- ताबा विश्वस्यगोपादेवादेवेपुयज्ञिया । मृतावांनायजसेपूतदक्षता ॥१॥ । वाम् । विश्वस्य । गोपा । देवा । देवेषु । यज्ञिया । ऋतध्वांना । यजसे । पूतदक्षसा ॥१॥ हे मित्रावरुणो विश्वस्य सर्वस्य लोकस्य गोपा गोपायितारी देवा देवौ योतनशीली देवेषु मध्ये यज्ञिया यज्ञा ता ती तादृशी वां युवां हविःपदानार्थं यजमान भजथः अतएव हे विश्वमनाः मतावाना कतावानौ सत्यवन्तौ यज्ञकन्वीवा पूतदक्षसा पूतदक्षौ शुद्धनौ । आवां बलवन्ताविति वचनमात्रेण बलवन्तौ न भवनः । किन्तु यथार्थत्वेन सामथ्र्यवंती मित्रावरुणो यजसे हविनिः पूजयसि ॥ १॥ अथ हितीया- मित्रातनानथ्यावरुणायश्चमुक्रतुः । सनात्मुजातालनयाधुतता ॥२॥ मित्रा । तनां । न । रथ्यो । वरुणः । यः। च । सुक्रतुः । सनात् । सुजाता । तर्नया । धृतध्वता ॥ २ ॥ मुकतुः शोभनकर्मा योवरुणः सुकर्मा मित्रच मित्रावरुणो कीदृशौ तना तन्वन्ति मुकु- दकटकाहिनेति तनानि धनानि नश्वार्थे धनानिच रथ्या रथ्यौ नेतारौ । यद्वा धनानि क- मणः कश्पक्षत्वात् प्रयच्छन्ताविति संबध्यते । नादृशौ रथ्यो रथवन्तौ सनाञ्चिरादेव सु- जाता सुजाता शोभनजन्मानी नदेवाह तनया वनपी अदिवः पुत्री धृतमना धृतवती धृतक- माणौ नौ यजसइति पूर्वणसमन्वयः ॥ २॥ । । 1

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०२ २०२२
अथ तृतीया-
तामाताविश्ववेदसासुर्यायप्रम॑हसा ।
महीजजानादितितावरी ॥३॥
ना। माना । विश्ववेदसा । असुर्याय । प्रमहसा।
मही। जजान । अदितिः । ऋतध्वरी ॥ ३ ॥
अदितेस्तनयत्वमेव स्फुटयति-विश्ववेदसा विश्ववेदसौ सर्वधनौ यद्वा विश्वानि स्थावर-
जंगमात्मकानि सर्वाणि विदतुजानीतइति विश्ववेदसो पमहसा प्रमहत्तौ परुष्टतेजस्को ता तो
तादृशौ मित्रावरुणो मही महती ऋतावरी सत्यवती माता देवमाता अदितिः जजान जनया-
मास । किमर्थं असुर्याय असुराणा हवे वलाय असुरान्हंतुमुत्पादितवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
।
महान्तामित्रावरुणासम्राजादेवावमुरा ।
ऋतावांनादृतमाघोपतोरहत् ॥ ४ ॥
महान्ता । मित्रावरुणा । समहराजा । देवौ । असुरा ।
ऋतध्वनिौ । ऋतम् । आ । घोपतः। बृहत् ॥ ४ ॥
महान्ता गुणाधिक्येन महान्ती सम्राजा सम्राजी सम्यग्दीप्यमानी असुरा असुरी बटव-
तौ यहा सपान्तर्यामितया प्रेरको प्रस्तावानो सत्यवती मित्रावरुणो देवो वृहत् स्तोत्ररासादि-
ना महान्तं तं यज्ञमाघोपतः स्वदीप्त्या प्रकाशयतः चुपेलेटिरूपम् ॥ ४॥
अथ पञ्चमी-
नपाताशवसोमह-सून॒दक्षस्यसुकर्नू।
गुपानूइपोवास्त्वर्षिक्षितः॥५॥२१॥
नपाता । शव॑सः । महः । सूनू दतिं । दक्षस्य । सुकतू दति सुक्रतुं ।
सुप्रदानू इति सृप्रध्दान् । इपः । वास्तु । अधि । क्षितः॥ ५॥२१॥

·मं०८०४ सू०२५ ] पष्ठोऽएका
महोमहनः शवोवलस्यनपाता नपानी पौत्रौ बलेनोलादिनाविति बलस्य पौनौ तादृशा
दक्षस्य । दक्षवृन्दी शीपार्थेति दक्षोवेगः। तस्य सूतू पुत्रौ । बलाद्वेगइति तयोःपुत्रत्वं तौ सुकतू
शोधनकर्माणौ रुपदान् मस्तधनादिवानी मित्रावरुणौ इपोनस्य वास्तु निवासस्थाने अधि-
क्षितः अधिवसनः । अधिशीङिति वास्तुनः कर्मसंज्ञा क्षयनेर्लटि छान्दसोविकरणस्यदुक् ॥ ५॥
॥ इति षष्ठस्य द्वितीये एकविंशोवर्गः ॥२१॥
अथ पष्ठी-
संयादानियेमथुर्दिव्यापार्थिवीरिपः।
नसंखतीरावांचरन्तुष्टयः ।। ६ ।।
सम् । या । दानि । येमधुः। दिव्याः । पार्थिवीः ।
इपः । नभस्वतीः । आ । वाम् । चरन्तु । दृष्टयः ।। ६ ।।
हे मित्रावरुणो या यौ युवां दानूनि देयानि धनानि संयेमथुः असार संयउन तथा
दिव्यानि दिविभवानि पार्थिवीः पृथिव्यामुत्सन्नानि इपोन्नानि संयच्छवं वृष्ट्यभावे कथम-
न्नलम्याइविचेन तदुच्यते-नास्वतीः उदकवत्योवृष्टयानादृशौ वां युवा आचरन्तूपविष्ठन्तु ॥६॥
अथ सप्तमी-
अधियारहलोदिवोभिवपश्यतः।
तानिासुम्राजानमंसेहिता ॥ ७ ॥
अधि। या । बृहतः । दिवः । अनि । यूयादव । पश्य॑तः ।
ऋतध्वाना । सम्राजा । नमसे । हिता ॥ ७ ॥
या यो मित्रावरुणो बहता दिवोद्योतमानान् देवानविपश्यतः । तत्रदृष्टान्तः-यूथेव यथा
वृपः गोयूथानिरन्नुमभि अभिमुखं पश्यति नदेती स्ववीर्यणासुरान् हत्या देवा मोदयितुं
पश्यतइत्यर्थः । कीदृशी मतावाना सत्यदन्ती समाजा सम्राजी सम्यग्दीप्यमानी नमसे हविषे
हिता हिना पियो पश्यतइति ॥ ७ ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ २०२३ अथाष्टमी- मतावानानिपेदतुःसाम्राज्यायसुकतूं । धृतवनानुत्रियांक्षत्रमाशतुः ।। ८॥ ऋतर्वाना । नि। सेदतुः । साम्राज्याय । सुक्रतू इति सुक्रतूं । धृतध्व॑ता । क्षत्रियां । क्षत्रम् । आशतुः ॥ ८ ॥ कतावाना ऋतावानी सत्यवन्तौ सुक्रतू शोभनकर्माणो सुपौवा मित्रावरुणो साम्राज्या- य साम्राज्यार्थं निपीदतुः न्यत्सीदताम् । तथामन्त्रः-निषसादधृतवतोवरुणःपस्त्यास्या । सा- म्राज्यापसुक्रतुरिति । धृवत्रता धृतवतौ धृतकर्माणौ क्षत्रिया क्षत्रियौ बलवन्तौ क्षत्रं बलमाशतुः आनशाते व्यामुतइत्यर्थः ॥ ८॥ अथ नवमी- अक्षणश्चिमातुवित्तरानुल्बणेनचक्षसा। निचिन्मिपन्तानिचिरानिचिक्यतुः॥ ९॥ अक्ष्णः । चित् । गातुवित्तरा । अनुल्बणेन । चक्षसा। नि । चित् । मपन्ता । निचिरा। नि। चिक्यतः॥ ९ ॥ अक्ष्णश्चित् चक्षुषोपि पूर्व गातुवित्तरा गातुवित्तरी अतिशयेन मार्गवेतारौ यद्दा गातु- वित्तरी गातु गमनशीलं माणिजानं चक्षुपोपि पूर्व वेत्तारो मित्रावरणी कीदृशौ निमिपन्ता निमिपन्तौ सर्वमुन्मेपयन्तौ स्वस्वकर्मणि निचिरा नितरां चिरंतनौ तौ अनुल्बणेन उल्पणमिति दुःसहमनेस्तेजः तद्वद् दुःसहेन चक्षसाहोरात्रयोप्तेिन तेजसैव निचिक्यतुः पूजिती बभूवतुः । चिवधारणे ॥९॥ अथ दशमी- उतनौव्यदितिरुरुष्यतांनासत्पा। उरुप्यन्तुमस्तौद्धर्शवसः॥ १०॥ २२ ॥ १०स०३.२.१७॥

·म० अ०४ सू०२५ पष्टोऽएका उत । नः । देवी । अदितिः । उरुष्यताम् । नासत्या। उरुप्यन्तुं । मरुतः । वृद्धशवसः ॥ १० ॥ २२ ॥ उतापिच देवी द्योतनशीला अदिनिर्मित्रावरुणयोमाता नोस्मात्रक्षतु नासत्या नासत्यौ असत्यमनयोनास्तीति नासत्यौ अश्विनीच उरुष्यतां रक्षतां । उरुष्यतिः कवादिः वृद्धश्रवसः वृद्धवेगा अतिशयेन वेगवन्तइत्यर्थः यहा वर्धनशीलहविलक्षणानोपेताः मरवः उरुप्यन्तु अस्मान्पालयन्तु ॥ १०॥ ।। इति पष्ठस्य द्वितीये द्वाविंशोवर्गः ॥२२॥ अर्थकादशी- लेनौनावमुरुप्यतदिबानतंसुदानवः । अरिप्यन्तोनिपायुभिःसचेमहि ।। १ ।। ते । नः । नावम् । उरुष्यत । दिवा । नक्तम् । सुदानवः । अरिप्यन्तः । नि । पायुभिः । सचेमहि ॥ ११ ॥ हे सुदानवः शोभनदानामरुतः अरिष्यन्वः केनाप्यहिसिनाः ते तादृशायूयं नोस्मदीयां नावं यज्ञियां नावं दिवानक्तंच उरुप्यत पालयत् । ततोवयं पायुभिर्युप्मदीयैः पातनः निराचे- महि निवरी समवेवाभिम ॥११॥ अथ द्वादशी- अनतेविष्णवेव्यमरिष्यन्तःसुदानवे । श्रुधिवयावन्त्सिन्धोपूर्वचित्तये ॥ १२ ॥ अर्धते । विणवे । वयम् । अरिप्यतः । सुध्दानवे । श्रुधि । स्ट्यावन् । सिन्धो दति । पूर्वधचित्तये ॥ १२॥ पूर्वोधः परोक्षरुतः मरिष्यन्तः पाटनववाद केनाप्यवाधितावयं अनते स्तोतृणां यष्ट्र- गो चाहिंसकाय सुदानवे शोभनदानाय विष्णवे स्वमहत्त्वेन सर्वव्यापकाय एतनामकाय देवाय स्तुदि कुर्मः अथ प्रत्यक्षः हेस्ययावन् स्वयमेवासहायः सन् दिवि संपामेवा यातीति स्वपावन ।

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०२०२१
सिन्धो स्तोतॄन पति धनानां स्यन्दनशील विष्णो पूर्वचित्तये चित्तिः कर्म मयान्तरेपि नथाश्रव-
णात् । साचिचिनिनिहिचकारमय॑मिति । पूर्व पारम्धकर्मणे यजमानाय तदर्थं श्रुधि अस्माभिः
क्रियमाणां स्तुति खं शृणु ॥ १२ ॥
अथ त्रयोदशी-
तदायरणीमहेवरिष्टंगोपपत्यम् ।
मित्रोयत्पान्तिवरुणोयदर्यमा ।। १३ ॥
तत् । वार्यम् । तृणीमहे । वरिष्ठम् । गोपयत्यम् । मित्रः। यत् ।
पानि । वरुणः । यत् । अर्यमा ॥ १३॥
वरिष्ठं उरुतरं गोपयत्यं सर्वेषां रक्षक सः पालनीयं वा पार्य सर्वननीयं वद्धनं वृणी-
महे वयं संभजामहे। पद्धनं मित्रः सर्वेषां मित्रभूवः वरुणः शत्रूणां गारपिता अर्यमा सर्वदाग-
छन् एतनामकासयोदेवाः पांति पालयन्ति तदनं वृणीमहे अस्मदीयस्य धनस्य रक्षकाभवन्ती-
त्यर्थः॥१३॥
अथ चतुर्दशी-
उतनःसिन्धुपांत्तन्मरुतस्तदश्विना ।
इन्द्रोविमर्मीद्वांसःसजोप॑सः १४ ।।
उत । नः । सिन्धुः । अपाम् । तत् । मुरुनः । तत् । अश्विना ।
इन्द्रः। विष्णुः । द्विांसः । सजोपमः ॥ १४ ॥
पुनरपि धनरक्षणमेवाशास्ते उतापिच अपामुदकानां गिन्धुः स्पन्दनशीटः पर्जन्यः नो.
स्मदीयं वदनं रक्षतु नदेव मस्तश्च पालयन्तु अश्विना अधिनी देवी वदनं पाटपताम् । तथा
इन्दोविष्णुच मीदासः कामानां मेतारएते संदेवा. मगोपसुः संगताः संत. अस्मदीयं धनं
रक्षन्तु एतदेवा अस्मभ्यं धनं दत्वा पालयन्तित्यर्थः ॥ ११ ॥

·म० अ०४ सू०२५] पृष्ठोऽष्टकः
१३५
।
अथ पञ्चदशी-
लेहिष्मानुषोनरोभिमांतिकर्यस्यचित् ।
तिग्मनक्षोद प्रतिघ्नन्तिपूर्णयः ।। १५ ।। २३ ॥
ने । हि । स्म । बुनुपः । नरः । अनिमातिम् । कयंस्य ।
चित् । निम्मम् । न। क्षोदः। प्रतिध्वन्ति । सूर्णयः ॥१५॥२३॥
वनुषः वननीयाः संभजनीयाः नरो नेवारस्तेहिष्म खलु देवाः भूर्णयः शिमगमनाः स-
न्तः कयस्यचित्कस्यचिच्छतोरभिमातिमभिमान मतिप्रन्ति प्रतिकूल यथाभवति तथा हिंसन्ति ।
तबदृष्टान्त:-तिगन यथा तिग्म तीक्ष्णं जवेन गच्छद शोदः उदकं अग्रतः स्थितं वृक्षमुन्मूल-
यति तद्वत् तस्याभिमान मन्तीत्यर्थः ।। १५ ॥
।। इति षष्ठस्य द्वितीये त्रयोविंशोवर्गः ॥ २३ ॥
अथ पोडशी-
अयमेकढत्यापुरुरुचष्टेविविश्पतिः ।
तस्यव्रतान्यनुवश्वरामसि ।। १६ ॥
अयम् । एकः । इत्था । पुरु। । चष्टे । वि। विश्पतिः।
तस्य । ब्रतानि । अनु । वः । चरामसि ॥ १६॥
मित्रस्य कर्मायाह विसतिः विशां मालपिता अनयोशिरुपयोरेकः अयं मिनः पु-
रु पुरुषणि बहूनिच उरु उरूणिच द्रव्याणि इत्था इत्थं विचष्टे स्वतेजसा पश्यति तस्य मि-
जस्य व्रतानि कर्माणि चोयुष्मदर्थं अनुचरामसि अनुचरामः कुर्मइत्यर्थः ॥ १६ ॥
अथ सादशी
अनुपूर्वाप्योक्यांसाम्राज्यस्पसश्चिम ।
मित्रस्पतावरुणस्यदीर्घश्रुत् ॥ १५॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२५०२१ सिन्धो स्तोतॄन् पति धनानां स्पन्दनशील विष्णो पूर्वचित्तये चिनिः कर्म मवान्तरेपि तथानव- णाव । साचित्तिभिनिहिचकारमत्यमिति । पूर्व प्रारब्धकर्मणे यजमानाय तदर्थ अधि अस्माभिः क्रियमाणां स्तुति त्वं शृणु ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशी- तहार्यरणीमहेवरिष्ठंगोपयत्यम् । मित्रोयत्पान्तिवरुणोयदर्यमा ॥ १३ ॥ तत् । वार्यम् । एणीमहे । वरिष्ठम् । गोपयस्य॑म् । मित्रः। यत् । पान्ति । वरुणः । यत् । अर्यमा ॥ १३ ॥ पग्लुि उरुवरं गोपपत्यं सर्वेषां रक्षक सदैः पालनीयं वा वार्य सबननीयं तद्धनं वृणी- महे वर्ष संभजामहे । पद्धनं मित्रः सर्वेषां मिनभूतः वरुणः शत्रूणां पारयिता अर्यमा सर्वदाग च्छन् एतनामकारत्रयोदेवाः पांति पालयन्ति तदनं वृणीमहेअस्मदीयस्य धनस्य रक्षकाभवन्ती- त्यर्थः॥ १३॥ अथ चतुर्दशी- उतनःसिन्धुपांतन्मस्तस्तश्विना । इन्द्रोविष्णुमद्विांसं सजोषसः ११ ॥ उत । नः । सिन्धुः । अपाम् । नत् । मरुनः । तत् । अश्विना । इन्द्रः । विष्णुः । मट्मिासः । सहजोपंसः ॥ १४ ॥ पुनरपि धनरक्षणमेवाशास्ते उतापिच अपायुद्धकानां मिन्धुः स्पन्दनशीटः पर्जन्यः को- स्मदीयं तदनं रक्षतु तदेव मस्तश्च पारयन्तु अश्विना अधिनी देवी वदनं पाटपताम। दधा इन्द्रोविष्णुश्च भीवासः कामाना सेनारएते सदेदेवा. गुजोपमः संगवाः रातः अस्मदीपं धनं रक्षन्तु एतेदेवा अस्सत्यं धनं दत्या पाटपन्वित्यर्थः ॥ ११ ॥ . १.स.२.३९।

·म०८ अ०४ सू०२५] पष्ठोऽटकः अथ विशी- बौदीर्घसानीशेवाजस्यगोमतः । ईशेहिपितौविपस्यदावने ॥ २० ॥ २४ ।। वचः। दीर्घसमनि। ईशें । वाजत्य । गोमतः । ईशे । हि । पित्तः । अविपस्यं । दावनें ॥ २० ॥ २४ ।। हे स्तोतः दीर्वमसमनि दीर्घ प्रततं विस्तृत सम सदनं यस्मिन्यज्ञे वचः मि- नं वरुणं च स्तुहि वक्तेश्यागमः । सवरुणः गोमतः पशुमतः वाजस्यान्नस्य ईशे ईष्टे स्वामीभवति । केवलं स्वामी न भवति किन्नु अविषस्य महतः प्रीतिकारिणः पित्वोनस्य दावने दानायच ईशे समर्थोभवति ये स्तोवंकुर्वन्ति तेयोनंददातीत्यर्थः ॥ २० ॥ ॥ इति पठस्य द्वितीये चतुर्विशोवर्गः ॥२४॥ अथैकविंशी- तत्सूर्यरोदसी दोपावस्तोरुपब्रुवे । भोजेवस्मॉअभ्युचरासदा ॥ २१॥ तत् । सूर्यम् । रोदसी इति । उसे इति । दोपा । वस्तौः। उप । ब्रुवे । जोजेपुं । अस्मान् । अभि । उत् । चर । सदा ॥ २१ ॥ सूर्य सुवीर्य बत् वारुणं मैत्रञ्च तेजः उभे रोदसी यावापृथिव्यो च । दोपा सुपा- मुलगिति द्वितीयायालुक कालाध्वनोरितिद्वितीया । राधी दस्तोः महानि चाहमुपध्रुवे उ. पस्तौगि स स्तूयमानोवरुणः गोजेपु दातृप्वस्मान् सदा युञ्चर सर्वदाभिमुखमेरय दा- तृष्वेतेपा दानेष्वस्मान् पुरोभाविनः कुर्वित्पर्थः ॥ २१ ॥ अथ हाविंशी- ऋचमक्षण्यापनेरजतहरयाणे । रर्थयुक्तमसनामसुपामणि ॥ २२॥ १८

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०२ २०२५
अनु । पूर्वाणि । ओक्या । साम्राज्यस्य । सश्चिम ।
मित्रस्य । व्रता । वरुणस्य । दीर्घ श्रुत् ॥ १७॥
साम्राज्यस्य समाजोभावः साम्राज्यं साम्राज्यमस्यास्तीति साम्राज्यः अर्शआदिश्यइत्य-
च् प्रत्ययः साम्राज्यवतोवरुणस्य पूर्वाणि पुरातनानि ओक्या ओकोगृहं तस्मै हितानि
कर्माणि वयं सश्चिम । सश्चविर्गतिका लिटिस्पं दिवचनस्य छन्दसिविकस्मितत्वादविपर-
नाभावः । तदेवाह मित्रस्य वता बतानि कर्माणिच दीर्घश्रुव सुपांसुलुगिति पष्ठयालुक् दीर्घभु-
तः अतिशयेन प्रसिद्धस्य वर्षणस्य वनानिवा सश्चिमेति ॥ १७॥
अथाष्टादशी-
परियोरश्मिनांदिवोन्तान्ममेथिन्याः।
उ आफ्नोरोदसीमहित्वा ।।१८।।
परि । यः। रश्मिना । दिवः । अन्तान् । ममे । पृथिव्याः ।
उसे इति । आ । पनौ । रोदसी इति । महित्वा ।। १८ ॥
योमित्रः दिवः पृथिव्याः द्यावापृथिव्योरम्तान् अन्तरान रमिना स्वतेजसा परिममे ५.
रिमिनोति तयोः पर्यन्तान स्वरश्मिना भासयतीत्यर्थः ।सएव उमेरोदसी चायापृथिव्यी महित्वा
स्वमहिना आपभी आसमन्तात्पूरयति ॥ १८ ॥
अथैकोनरिंगी-
उदुप्पशरणेदियोज्योतिरयंस्तसूर्यः ।
अग्नि शुकःसमिधानआईतः॥ १९ ॥
उत् । ऊँ इति । स्यः। शरणे । दिवः । ज्योतिः । अयस्त ।
सूर्यः । अग्निः। न । शुकः । मुमधानः। आद्भुतः ।। १९ ॥
सर्पः सुवीर्य. मुटु सर्वस्यमेरकः स्यः रामित्रोवमणश्च दियोयोतमानम्यादिन्यम्प शरणे
स्थाने नभसि ज्योविरामीयं वेजः उदयंत रयच्छति ऊर्ध्वगमयति सर्वत्र पित्ताग्यवी पर्थः।
यमेडिरूपं । ततः सः अग्निनं शुक्रः अमिरिख दीप्यमानः समिधानः हविभिः समिध्यमान.
भाइनः सर्वेराहतस्तिष्ठति ॥ १९॥

·मं०८ अ०४ सू०२६]
पष्ठोऽधकः
ऋषिरिदानीं तापसावग्रहीपमित्याह सदभीश सत् सुमन उकारलोप छान्दुसः शोभ-
नरज्जुयुक्ती यदा शोभनस्वशरीरकान्ती कशावता कशावन्तौ कशायुक्ती विमा विगो मेघा-
विनामुचिती मेधावी स्तोता यथा स्तुत्यं देवं स्तुविभिः मीणयति तद्वत् सन्तोषको महोमहत्तः
सोपाम्णस्य वरोः संबन्धिनौ वाजिनौ शीघगमनवन्तौ अर्वन्ता अर्वन्तो द्वादश्वो सचासह युग-
पदेव नविष्ठया नवतरया मवी मत्या स्तुत्या मित्रादीन स्तुवन् असनं विश्वमना अहं समभज
पत्यग्रहीपमित्यर्थः ॥ २४ ॥
॥ इति षष्ठस्य द्वितीये पञ्चविंशोवर्गः ॥२५॥
युवोरुप्विनि पंचविंशत्यूचं पष्ठं सूत। अत्रानुक्रमणिका-युवोःपञ्चाधिका व्यश्वोवांगि-
रसआखिनं विश्यायावायव्यास्तत्पूर्वाश्चतस्रोगायत्र्योत्येकविंश्यौच पिंश्यनुष्टुविति । आंगिरसौ
ग्यश्या वैयभ्यो विश्वमनापाकपिः पोदृश्यायाश्चतस्रोगायन्यः विश्यनुष्टुप् एकविंशीपञ्चविंशी.
च गायत्र्यो शिष्टाः पूर्ववदुष्णिहः अश्विनी देवता विश्याद्याः पञ्चविायुदेवताकाः प्रातरनुवा-
केआश्विनेकतावृष्णिहेछन्दस्याग्विनशखेचादितः पञ्चदशः सवितश्च-युवोरुपूरथं वइति
ञ्चदशेत्यौष्णिहमिति ।
तब मथमा-
युवोसपूरबहुवेमधस्तुत्यायमूरिपुं ।
अतूर्तदक्षारपणाटपण्वसू ॥१॥
युवोः। ऊँ इति । सु । रर्थम् । हुवे । सधस्तुत्याय । सूरिएं।
अदक्षा । ठ्ठपणा । टपण्वसू इति उपाध्वम् ॥ १ ॥
हे अन्र्तदक्षा तृष्ठवनदरणयोरित्यस्यनिष्ठायां नसनेनिसूत्रेणनिपातितः परैरहिसिवय-
चौ वृपणा वृपणी कामानां सेकारी अतएव वृषपसू वर्पणशीटधनवन्नी अश्विनी युवोर्यु-
क्योर, मुहुवे मुष्ट स्तोत्रादिभिरावयामि । किमर्थ सरिषु मानेषु स्तोत्षु मध्ये सधस्तन्याय
स्वाभविक्या सहभवन्ती स्तोतुं तस्मायुवयोः शीमगत्यै युष्मद्मनसाधनरथमेवाहयामि ॥ १॥
अध द्वितीया-
युवंबरोसुपाम्णमहेत नासत्या।
अवोमियोथोरपणापण्वसू ॥२॥

·ऋक्संहिताभाप्ये
[अ०२२०२६
ऋज्वम् । उक्षण्यायने । रजतम् । हरयाणे ।
रथम् । युक्तम् । असनाम । सुसामनि ॥ २२ ॥
मुपाम्णः पुत्रोवरुनीमराजा सयदानं पादादिश्वमनसे तदसौ विश्वमनाकापिरनया-
चष्टे उक्षण्यायने उक्षनामाकश्चिद्वरोः पूर्वजः तस्य गोत्रापत्ये । उक्षणशब्दाव पयः तदन्ता-
व फक् प्रत्ययः एतौ छान्दसौ वृद्ध्यभावोपि संतापूर्वकोविधिरनित्यइतिनभवति । तस्य गो-
वापत्ये हरयाणे शत्रुजीवितेश्वर्यादि हरणशीले याने एतादृशे सुपामणि बहुवपितृशन्दे.
न पुत्रोभिधीयते सुपाम्णः पुत्रे वरी राजनि ददति सति किमभूव कचं ऋजुगामिन रज-
तं रजतमयं रजनसदृशं वा युक्तं अश्वास्यायुक्तं रथमसनाम एवेषां मित्रादीनां प्रसादा-
द्वयं संशतवन्तोलब्धवन्तोशूम ॥ २२ ॥
अथ त्रयोविंशी-
नामेअश्व्यांनाहरीणांनितोशना ।
उतोनुरुल्यांनांनुवाईसा ॥२३॥
ता। मे। अश्व्यांनाम् । हरीणाम् । निश्तोशना ।
उतो इति । नु । हव्यांनाम । नृथ्वाहंसा ॥ २३ ॥
कपिः प्रतिगृहीतावरवावाह हरीणां हरितवर्णानामान्यानामश्वसंधानां मध्ये निवो-
शना निनोशनी तोशतिहिंसाका शब्णामत्यन्त वाधलती उतो अपिच रुन्यानां युद्ध
फर्मणि कुशलानांच कुशन्टमिति वाधको मृवाहमा नृवाहसी आयुधनेतृणां मनुष्याणां वोहारी
नातावली मे मा नु क्षिणं सोपाम्णेन यरुणा दत्ती भवेतम् ॥ २३ ॥
अथ चतुविशी-
स्मदभीभूकशचिन्ताविमानायष्टयामती।
महोवाजिनावर्वन्नासचासनम् ।। २४ ॥ २५॥
स्मशीशू दति स्म अंजीर। कविन्ता । विप्रो । नविष्ठया।
मृती । महः । वाजिनी ! अर्वन्ता । सर्चा । असनम् ॥ २४ ॥ २५ ॥

·में०८ अ०४ सू०२६] पष्टोऽष्टका हे नरा सर्वस्य नेतारौ अश्विना अश्विनौवां युवयोः वाहिष्ठोबोदामः श्रुतोविश्रुतः सु- त्रसिद्धोरथः आयातु अस्मदीयं यनं प्रत्यागच्छतु तेन रथेन युवामागत्य तुरस्य क्षिप्र स्तोत्र कुर्वतस्तस्य स्तोमान त्रिवृत्तञ्चदशादि स्वोमान् श्रिये वस्यैश्वर्यपदानाय उपदर्शथः पश्यतिमां- नकर्मा जानीतं । दृशेङि व्यत्ययेनानादेशः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमी- । । जुहुराणाचिदश्विनामन्येथांरपण्वसू । युवहिरेदापथोअतिर्षिः ॥ ५॥ २६ ॥ जुहुराणा । चित् । अश्विना ।आ। मन्येथाम् । वृषण्वसू इति सृषण्वसू । युवम् । हि । रुद्रा । पर्यवः । अति । द्विषः ॥ ५॥२६॥ हे पण्पर वर्षणशीलधनवन्ती अश्विना अश्विनौ जुहुराणा चिद हुछाकौटिल्य हुर्छः सनोलुक् छटोपश्चेत्यानच्पत्ययः कुटिलान्कर्मविनकारिणः मायाविनः शत्रूना भाभिमुख्येन मन्येथाम् जानीतम् । ततः हे रुद्राः संग्रामे रोदनशीली रुदन्नौवा अश्विनी युवं हिरवधारणे युवामेव दिपोषिकारिणः वान शत्रून् अतिपर्पथः अतीत्य संक्लेशपतं हतमित्यर्थः । १ हिंसा- संक्शनयोरिति भोवादिकः ॥ ५॥ ।। इति षष्ठस्य द्वितीये पइिंशोवर्गः ।। २६ ।। अथ पष्ठी- दुखाहिविश्वमानुपाभिःपरिदीर्ययः । धियंजिन्यामधूवर्णाशुभस्पती ॥ ६॥ इस्रा । हि । विश्वम् । आनुपक् । मतिः परिदीयथः । धियम् जिन्ना । मधुवर्णा शुजः । पनी इति । ६ ॥ इसा दमी सदशनीयो यहा दगुउपक्षये शवणासुरक्षपयितारी अनिनी कीशी विनि- न्वा पियं गिनी निशि: मीणना: माणि पीणपन्ती मपणां मधुाणी सर्वेषां माननीटगरी- पाली ये युवयोरूपं पश्यन्निनोर हटाभयन्तीयर्थःताहशी शुभरपती उसस्पपानपिना- ·। ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ व०२७ युवम् । वरो इति । सुधसाम्ने । महे । तर्ने । नासत्या। अभिः । याथः । टपणा । पण्वसू इति षण्वसू ॥ २ ॥ कपिर्वरुराजानं संबोध्य आह हे नासत्या नासत्यौ न विद्यते असत्यमनयोरिवि नासत्यौ वृषणा कामानां वर्पितारौ वृषण्वसू वर्पणशीलवसुमन्ती अश्विनी युवं युवां सुपाम्णे सुपामा- रव्यराज्ञे मम पित्रे अस्मै महे महते तने तनोनीतितनं धन धनाय । किमार्थोपपदस्पेवि चतुर्थी तस्मै धनं दातुं पुरा यथा आगच्छतम तद्व-मत्यमपि धनं दातुं अवोशिः पालनैः सह याथः यु- चामायातमिति । हे वरो वरुनामकराजवं बहीतिऋपिर्वदति ॥ २॥ अथ तृतीया- नावामद्यहवामहेहव्येभिवाजिनीवसू । पूर्वीरिपडपयन्तावतिक्षपः ॥३॥ ता। वाम् । अद्य । हवामहे । हव्यभिः । वाजिनीवसू दति वाजिनीवसू । पूर्वीः । इपः । दुपयन्तौ । अति । क्षपः ॥ ३ ॥ हे वाजिनीवसू अन्नयुक्तधनरन्तावश्विनी पूर्वीः वहनि इपोन्नानि इपयन्ती इपइच्छायां इच्छन्ती ता ती प्रसिद्धी वां युवा अद्यास्मिन्यागदिने अतिक्षपः क्षपायाअतिक्रमे उप.काले इत्यर्थः तस्मिन्नुपःकाले व्येभिर्हविरक्षणैरन्नेः सह वयं हवामहे आह्वयामः आश्विनशसस्प तत्र शस्यमानत्यादुपःकालएवाह पागइत्यर्थः ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- आवाचाहिटोअश्विनारथीयानुश्रुतोरा । उपस्तोमान्तुरस्यदर्शयाश्रिये ॥2॥ आ । वाम् । वाहिष्ठः । अश्विना । ग्यः । यात । अतः । नग । उप । लोर्मान । तुरस्य । दर्शयः । श्रिये ॥ ४ ।।

·म०८ अ०४ सू०२६]
पष्टोऽएक:
११३
अथ नवमी-
वहिवाहवामहउक्षण्यन्तोव्यश्ववत् ।
सुमतिमिरुपविप्राविहागतम् ॥ ९ ॥
वयम् । हि । वाम् । हवामहे । उक्षण्यन्तः । व्यश्ववत् ।
सुमतिभिः । उप । विौ । बुह । आ । गतम् ॥ ९ ॥
उक्षण्यन्तः धनादिसेकासात्मनइच्छन्तोवयं वांहि धनादीनां मत्तारी युवामेव हवामहे
तल्लाभार्थमाझ्यामः । तत्रदृष्टान्तः–व्यश्ववद यथास्माकं पिता युवामेव स्तुत्वा धनमलभत बदद।
हे विषा मेधाविनी अश्विनी सुमतिभिः अस्माभिः क्रियमाणैः कल्याणेः स्तोत्रः सह । यदा
सुमतिभिः शोभनाभिरनुग्रहबुद्धिभिः सह इहास्मिन्यागदिने उपागतम उपागच्छतम् ॥ ९॥
अथ दशमी-
अश्विनास्टपेस्तुहिकुवित्तेश्रवोहवम् ।
नेदीयसःकूळयातःपणीरुन ।॥ १० ॥२७॥
अश्विना । सु ! ऋपे । स्तुहि । कुवित् । ते । श्रवतः । हव॑म् ।
नेदीयसः । कूळयातः । पणीन् । उन ॥ १० ॥२७॥
हे ऋषे विश्वमनः भविना अश्विनी देवो मुदहि शोभनं स्तुहि ततस्तावश्विनी से स्तो-
दुलव हवमाहानं कुविन कुविदिति बहुनाम बहुवारं भवतः शृणुतम् अभवणे रेट्यडागमः ।
एवं त्वयास्तुतावरिखनी नेदीयसः अन्तिकतमान् शबन्कुटपाव हिंस्ताम् । उतापिच पणीनेतना-
मकान गिरोगवामपनेइनएपनपिहिस्वां । कुहिदाहे पपनस्स रेश्यागमः ॥१०॥
॥ इति पठस्य दिनीय समयिशोवर्गः ॥२७॥
अकादगी-
वपश्वस्पश्रुतनरोतोमअस्पदयः ।
मजोपसावरुणोमित्रोअर्यमा ॥ ११॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ १०२७
रौ तादृशौ युवां मक्षुभिः शोधगमनैरश्वैः आनुषक् अनुपकं यथाभववि तथा विश्वं ऋत्विग्भि-
है विभिश्च व्याप्त हिरवधारणे अस्मदीयं यज्ञमेव मति परिदीयथः दीयविर्गतिका परिताग-
च्छतम् ॥६॥
अथसप्तमी-
उपनोयातमश्विनारायाविश्वपुपासह ।
मपानामुबीराव पच्युता॥७॥
उप । नः । यातम् । अश्विना । राया। विश्व पुपा।
सह । मघवाना। सुध्वीरौं । अपहच्युता ॥ ७ ॥
हे अश्विना अश्विनौ विश्वपुषा विश्वस्य सर्वस्प पोपकेण राया धनेनसह नोस्मदीयं
पशमुपपात उपागच्छत्तम् पत्रमाणप धनमस्मापंप्रयच्छतमिनिझावः । किमनयोर्धनमस्तीत्य-
तभाह-मघवाना मघवानी मंहनीयधनवन्ती सुवीरौ शोधनसामोपेनी । यद्वा वीराः समर्थाः
शत्रवः तदन्ती । तथापि अनपच्युता वैरपध्यावनीयौ न भवतः । तौ यज्ञं प्रत्यागच्छवम् ॥७॥
अथा एमी-
आमअस्पतीन्यमिन्द्रनामत्यागतम् ।
देवादेवेभिरद्यसुचनस्तमा॥८॥
आ। मे। अस्य । प्राय॑म । इन्द्रनासत्या । गतम् ।
देवा । देवेभिः। अद्य । सूचनःइतमा ॥ ८ ॥
हे इन्द्रनासत्या इन्द्राचिनी देवा देयो सचनस्तमा पचसमवाये कृत्यल्युटइति कर्मणि
स्पद अतिशयेन सर्वेः समवेतन्यो सेन्यमानी युवा मतीव्यं योगत्यादिषु अधिरणे आंगा-
दिकःक्षिप् पतिभन्दस्य वीप्सास्ति पुनःपुनर्वियन्ति भक्षयन्ति हवीपि देवाअवेति पवीन्यो-
यज्ञः भस्य पुरोवर्तिन में ममसंबन्धिनं यचं अधाम्मिन्दिने देवेभिवः मार्धमागतमागउद-
म.। यद्वा मे ममास्यक्रियमाणस्य स्तोत्रस्य पदीयं पविगत पथाभवति तथा आभिमायेना-
पातम्॥८॥

·म०८ अ०४ सू०२६J पष्ठोटकः 'छादिता भवति तथा वृतोपदाभवति तदा सपर्यन्ता अभीष्टपदानेन व परिचरन्ती अश्विना अ- श्विनी भवन्तौ ई मनुष्यं शुभे चकाते मंगले धने कृतवन्तो तं धनादियुक्तमका मित्यर्थः । योयुवायां हवीपि मयच्छति तं धनादियुक्तं कुरुतमित्यर्थः ॥ १३ ॥ অথ অন্ত্রী- . योर्यामुरुव्यस्तमंचिकेनतिनृपाथ्यम् । वतिरश्विनापरियातमस्मयू ॥११॥ यः । वाम् । उरुव्यचं तमम् । चिकैतति । नृपाप्यम् । वर्तिः । अश्विना । परि । यातम् । अस्मयू इत्यस्मश्यू ॥ १४ ॥ हे अश्विनी उरुव्यचस्तम अतिशयेन ग्रहेषुभूतं व्याप्तं नृपाय्यं नेतृभ्यां युवायां पातव्यं सोमं योमनुष्यः वा युवाज्यों में सोमं दातुं चिकेवति भृशं जानातिनस्य यतिः वर्तवेवेति चर्ति- गृह अस्मयू भस्मान् पूजार्थ बहुवचनं विश्वमनसं मां कामयमानौ युवा परियार सोमपाना- थै तस्य गृहं प्रत्यायातं । चिकेतति कितज़ाने इत्यस्य यइटुगन्तस्य लेबडागमः ॥ १४ ॥ अथ पञ्चदशी- अस्मभ्यं सुपण्वसूयातंवर्ति पाय्य॑म् । विपुट्ठहेवयज्ञमूहथार्गरा ॥ १५ ॥२८॥ अस्मभ्यम् । सु । सपण्वसू इति लपण्वसू । यातम् । वनि । नृपाय्यम् । विपुगृहाइव । यज्ञम् । ऊहथुः । गिरा ॥ १५॥२८॥ हे वृषण्वसू वर्पणशीलधनवन्तौ अश्विनो अमात्यमस्मदर्थ नृपाय्यं नेतृपया पावव्यं सोमपति वतिरस्मदीयं गृहमति सुयात युवा राष्ट्र आयातम् । गिरा स्तुनिरक्षणया वाचा युवा यज्ञमूहथ मनुष्येषु यज्ञसमाति प्रापयथ.। नवदृष्टान्त - '- विपुदहेव द्रुहनियांसाया विश्वत. हि. नस्तिशत्रूनिति विशुद्ह. शरः तेन यथा व्याधोगमभिलषितं देशं मापपति वदर स्तुपा 4- समबैकत्येन समाति मापयथइत्यर्थः ॥१५॥ -- ·१४१ ऋक्संहिताभाष्ये । [अ०२ २०२० 3 वैयश्वस्य । श्रुतम् । नरा । उतो इति । मे । अस्य । वेदथः । सजोप॑सा । बरुणः । मित्रः । अर्यमा ॥ ११ ॥ हे नरा नेतारावश्विनी वैयश्वस्य व्यश्वपुत्रस्प विश्यमनसोममाहानंश्रुतं शृणुतम् । उन) अपिच मे मदीयमस्य तदाह्वान वेदथः आत्मीयतया जानीथः । अथ वरुणो मित्रः मित्रावरु- गौच सजोपसा संगतो सन्तौ अर्यमा एतन्नामकोदेवश्च मदीयमाहानं श्रुत्वा मह्यं धनादिकं प्र- ' यच्छन्तु ॥११॥ अथ द्वादशी- युवादत्तस्यधिष्ण्यायुवानीतस्यसूरिभिः । अइरहईपणाममंशिक्षतम् ॥१२॥ युवादत्तस्य । धिष्ण्या । युवानीतस्य । सूरिभिः । अह अहः । टपणा । मसम् । शिक्षतम् ॥ १२ ॥ हे धिष्ण्या धिष्ण्यो धिपणार्टी स्तुत्यौ वृषणा वृषणी कामानां सेक्तारौ अशिनी सरिभिः सुपांसुपोभवन्तीति चतुस्तृितीया सरिभ्यः स्वोतृायो युयादत्तस्य युवायां यत् स्तोदृश्यो- दीयते यत् । तथा युवानीतस्य युवाश्यां यत् स्तोतृभ्योनीयते तय धनादिकं अहरहः अहन्य- हनि मत्यं विश्वमनसे स्तोत्रं कुर्वाणाप युवां शिक्षतं मयच्छतम् ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशी- योपायजेमिरातोधिवस्वावधरिव । सपर्यन्ताशुभेचंकातेअश्विना ॥ १३ ॥ यः । बाम् । यज्ञेनिः । आतः । आधिध्वस्त्रा । वधू. ईव । सपर्यन्तो । शुओ। चक्राते इति । अविना ॥ १३ ॥ अथ पूर्वार्धर्च परोक्षशनः योपनुप्यः वा युवयोर्यजेभिर्यजनः पूजनः यदा युप्मद्विपर्या- गः आवृतः परिवतोभवति । तत्रदृष्टान्तः-अधिवसा उपरिनिहिनवखावधः भन्येनवस्त्रेण यथा- ·मं०८ अ०४ सू०२६] पष्ठोऽष्टकः उत । स्या। श्वेतध्यावरी । वाहिष्ठा । वाम् । नदीनाम् । सिन्धुः। हिरण्यध्वनिः ॥ १८ ॥ विश्वमनामपिः श्वेतयावरीनान्योनद्यास्तीरे अश्विनावस्तीत् अनया नद्यपि स्तुतवतीत्याह- उतापिच श्वेतयावरी श्वेतजला यातीति श्वेतयावरी कीदृशी सिन्धुः स्यन्दमाना हिरण्यवर्वनिः हिरण्मयस्वीयमार्गा हिरण्मयोभयकूला स्या एपा श्वेतयावरी नामिका नदीनापन्यासां नदी- नां मध्ये वा युवां वाहिष्ठा स्तुत्या अतिशयेनागवीभवति एपापि युवां स्त्रौतीत्यर्थः। यदा एषानदी युवयोरथस्य वाहिठा वोढ़तमा सती मियकरीभवति यस्मादमस्यास्तीरेयुवामस्तु- वमिति ॥ १८॥ अथैकोनविंशी- स्मदेतयांसुकीत्याश्विनाश्वेनयाधिया। वहेयेशुभ्रयावाना ॥ १९॥ स्मत् । एतया । सुकीर्त्या । अश्विना । श्वेतयां । धिया । बहेथे इति । शुभ्रध्यावाना ॥ १९ ॥ हे शुभ्रयावाना शोभनशीलगमनवन्तौ हे अश्विना अश्विनी सुकीत्या शोभनरतुत्या श्वेवया श्वेवजलया धिया धारपित्र्या हिरण्मयकूलवत्या उभयफूलस्थितानां माणिनां धन- दानेन पोपयित्र्या एनया नद्या स्मन सुमव शोभनं वहेथे युवां स्तुति मामुथः एपा युवामस्तो- दित्यर्थः ॥ १९॥ अथ विशी- युवाहित्वासहायुवस्वपोष्यावसो। आन्नौवायोम(पिवास्माकंसवनाहि ॥ २० ॥२९ ।। युव । हि । त्वम् । रथःसहाँ । युवस्व । पोप्यो । वसो इति । आत् । नः । वायो दति । मधु । पिब । अस्माकम् । सर्वना । आ। गहि ॥ २० ॥२९॥ ।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२०२९
॥ इति षष्ठस्य द्वितीयेष्टाविंशोवर्गः ॥२८॥
मातरनुवाके आश्विनेतौ गायत्रेछन्दसि वाहिठोवाहवानामिति घवतः सनिवञ्च-वा-
हिष्ठोबांहवानामिति चतसउदीराथामामेहवमिति गायत्रमिति ।
तव प्रथमा सूक्ते पोडशी-
वाहिष्ठोवाहवानांस्तोमौदूतोर्तुवन्नरा।
युवाभ्याभूत्वश्विना ॥१६॥
वाहिटः । वाम । हवानाम् । स्तोमः । दूतः । हुवत् । नरा ।
युवाभ्याम् । ऋतु । अश्विना ॥ १६ ॥
हे नरा नरौ सर्वस्य नेवारौ अश्विनी हवानां स्तोतॄणां स्तोत्राणां मध्ये स्तोमोवाहिष्ठः
युवामतिशयेन व्यामुवन् मदीयः स्तोमः दूतः दूतभूतः सन् हुवन आह्वयतु सोयं मदीयः स्तोमः
युवायां प्रियकरोतु भवतु ॥ १६ ॥
अथ सप्तदशी-
पदोदिवोअर्णवइपोवामदथोगृहे । श्रुतमिन्मअमां ॥१७॥
यत् । अदः । दिवः । अर्णवे । दुपः । वा । मदथः ।
गृहे । श्रुतम् । इत् । मे। अमर्या ॥ १७ ॥
हे अश्विनौ दिवोद्युटोकस्य अदः सुपांमुलगिति सप्तम्पाः सुः अमुस्मिन्नर्णवे अपां
स्थाने यद्यदि मदथः मायथः। वा भपिच इपः अन्नमिच्छतो यजमानस्य गृहे यदि मायथः
एवं चेव हे अपत्या मरणधर्मरहिता अमनुष्यौ या अशिनी मे मदीयं स्तोत्र श्रुतमित युवां
शृणुतमेय ममेव स्तोत्रं श्रुत्वा युवां मायनमित्यर्थः ।यदा अदः स्तोत्रमिति संवध्यते ॥ १७॥
अथाटादशी-
उतस्याश्वतयारीवाहिष्टावांनुदीनाम् ।
सिन्धुहिरण्यवर्तनिः॥१८॥

·१४७ " मं०८ अ०४ सू०२६] पष्ठोऽष्टक: उत । स्या। श्वेतध्यावरी । वाहिया । वाम् । नदीनाम् । सिन्धुः 1 हिरण्यध्वर्तनिः ॥ १८ ॥ विश्वमनाऋषिः श्वेतयावरीनान्योनधास्वीरे अश्विनावस्तौद अनया नद्यपि स्तुतवतीत्याह- उतापिच श्वेवयावरी श्वेतजला यातीति श्वेवयावरी कीदृशी सिन्धुः स्यन्दमाना हिरण्यवर्तनिः हिरण्मयस्वीयमार्गा हिरण्मयोभयकूला स्या एपा श्वेतयावरी नामिका नदीनामन्यासां नदी- नां मध्ये वा युवा वाहिष्ठा स्तुत्या अतिशयेनागीभवति एपापि युगं स्नौतीत्यर्थः । यहा एषानदी युयोरथस्य वाहिडा बोदनमा सनी प्रियकरीभवति यस्मादहमस्यास्तीरेयुवामस्तु- वमिति ॥ १८॥ अथैकोनविंशी- स्मदेतोसुकीश्विनाश्वेतयांधिया । वहेथेशुभ्रयावाना ॥ १९॥ स्मत् । एतयां । सुकीा । अश्विना । श्वेतयां । धिया। वहेथे इति । शुभ्रध्यावाना ॥ १९ ॥ हे शुभ्रयावाना शोभनशीलगमनवन्तो हे अश्विना अश्विनी सुकीर्त्या शोमनस्तुत्या वेतया श्वेतजलया धिया धारयिन्या हिरण्मयकूलपत्या उपकुलस्थिताना पाणिनां धन- दानेन पोपपिया एक्या नद्या स्मव सुमव शोधनं बहेथे युवा स्तुति प्रामुथः एषा युवामस्वी- दित्यर्थः ॥ १९ ॥ अथ विशी- युवाहित्वस्थासहायुवस्वपोप्पावसो। आन्नौवायोमधुपिचास्माकंसवनाहि ॥ २० ॥२९॥ युन । हि । त्वम् । रथसहा । युवस्वं । पोप्या वसो इति । आत् । नः । बायो इति । मधु । पिल ! अस्माकम् । सर्वना । आ । गहि ॥ २०॥२९॥ - ·११८ ऋक्संहितामाप्ये [अ०२ २०३० एतदायावायव्यः हे वायो स्थसहा रथसही रथवहनसमर्थावश्वा हिरवधारणे त्वमे- व युक्ष्य संयोजय । हे वसो वासयितः शत्रूणां पोप्या पोप्यौ कठेषु करतलास्फालनैराश्यास्य पोपणीयौ तावश्वौ युवस्य संग्रामेषु शत्रुवधार्थ मिश्रय । यद्दा अस्मद्यज्ञेषुसंमिश्रय नाश्यां युक्तः सन् यज्ञं प्रत्यागच्छेत्यर्थः । हे वायो आदनन्तरं नोरमदीयं मधु मदकर सोमं त्वं पिय अतएव अस्माकं यज्ञेषु सवना निषु सवनेषु आगहि सोमपानार्थमागच्छ ॥ २० ॥ ॥ इति षष्ठस्य द्वितीये एकोनविंशोवर्गः ॥ २९॥ वायव्येपशी वपायास्तववायोइत्येपावानुवाच्या सृत्रितश्च-प्रवायुमच्छाबृहतीमनीपा तववायवृतस्पतइति । अथैकविंशी- तवायतस्पतॄत्वष्टुंजीमातरद्भुत। अवांस्याणीमहे ॥ २१ ॥ तवं । वायो इति । ऋतःपते । त्वष्टुंः । जामातः। अद्भुत । अवांसि । आ । वृणीमहे ॥ २१ ॥ है अतःपते ऋतपते यज्ञानांपते सर्वप्रातिपदिके पोलालगायां सुगिति सुगागमः त्वष्टुजा- मातः ब्रह्मणोजामानः। एपा कथा इतिहासादिभिरवगन्तव्या। तादृश अद्भुत महन विचित्रकर्मन हे पायो तय त्वदीयानि अवांसि पालनानि आवृणीमहे वयमस्मिन्पशुपागे संभजामहे ॥२१॥ अथ द्वाविंशी- वटुर्जामातरंयमीशनिंगयईमहे। सुतावन्तोवायुद्युम्नाजनांसः ॥ २२॥ त्वष्टुः। जामातरम् । वयम् । ईशानम् । रायः। ईमहे। सुतध्वन्तः । वायुम् । युन्ना । जनासः ॥ २२ ॥ इमे जनासोजनावपं त्वष्टुब्रह्मणोलामातरं ईशानं सर्वस्पेश्वरमेतादृशं वायु मुतवतोभि- पुतसोमाः राया धनं ईमहे याचामहे तेनदत्तेन क्यं धुन्ना धनवन्तः स्याम इतिशेषः ।। २२ ॥ ।

·मं०८ अ०४ सू०२६] पष्ठोऽष्टकः वायव्यतचे वायोयाहिशिवादिवइत्यादिके वे ऋचौ द्वितीयावृतीये सत्रितश्च-वायोया. हिशिवादिवइविदेइति । सैपा सूक्ते त्रयोविंशी- वायोयाहिशिवादियोवहस्वामुखश्यम् । वहखमहपृथुपक्षसारथे ॥२३॥ वायो इति । याहि । शिव । आ । दिवः । वहस्व । सु । सुअव्यम् । वहस्य । महः। पृथुपक्षसा । त्यै ॥ २३ ॥ हे वायो दिवोधुलोकस्य शिव सुपां सुर्गिति द्वितीयायालुक् शिवं कल्याणमायाहि आमापय सर्वज्योतिपां त्वदाधारतात तेषामाधारोभूत्वा धुलोके तानि स्थापयेति प्रार्थयते । त- तसवं स्वयं अश्वानां संघोश्व्यः शोभनाश्वसंघ रथं सु सुष्टु वहस्व सर्वतोदिक्षु पापय । इदा- नी तेभ्योपि समविश्वावावह महोमहान त्वं पृथुपक्षसा पृथुपार्श्वययुक्तावश्वौ रथे स्वकीये वहस्व शत्रुहननार्थं संयोजय ॥ २३॥ वायव्ये पशौ पुरोडाशह विपोस्त्वांहिसुप्सरस्तम इति द्वे अनुवाक्ये सत्रितश्च-यांहिसु- प्सरस्तममितिद्वे कुविदंगनमसावृधासइति । तयोः प्रथमा सक्ते चतुर्विशी- वाहिलुप्सरस्तमंनुपर्दनेषुहूमहे । पावाणनाखपृष्ठमंहना ॥२४॥ त्वाम् । हि। सुप्सरः तमम् । नृसदनेषु । हूमहे। ग्रावाणम् । न । अर्श्वपृष्ठम् । महनी ॥ २४ ॥ हे पायो सुप्सरस्तमं मुप्सइति रूपनाम रोमत्वर्थीपः अतिशयेन शोभनरूपवन्न मंदना स्वकीयेन महत्त्वेन अश्वपृष्ठं सर्वतोव्यामपृष्टं पृष्ठगदः सर्वांगं रक्षयति व्यामरुलांगमित्य- थं. त्यां हिरवधारणे त्वामेव नृपढ्नेषु वृसदनेषु नर अध्वरस्यनेदारः अपिजोऽत्रसीदन्तीति नृपदनायज्ञाः वेषु हमहे वयमाह्वयामः । कथमिव यावाणं न यथा सोमाभिषवार्य यावाणं स्तु- तिमिराद्वयन्ति तद्वत्वां स्तुविभिराहयामः ॥ २४ ॥ ।

·१५० ऋक्संहिताशाप्ये [अ०२ २०३१ शुनासीरीये सत्वनोदेवेत्येपा वायोरनुवाक्या सृत्रितश्च-सत्वनोदेवमनसेशानायमहु- तियस्तआनडिति। सैपासूक्ते पञ्चविंशी- सवनौदेवमनसावार्योमन्दानोअग्रियः । कृधिवाजीअपोधियः ॥ २५॥३०॥ सः । त्वम् । नः । देव । मनसा । वायो इति। मन्दानः । 'अग्रियः । कृधि । वार्नान् । अपः । धियः ॥२५॥ ३०॥ हे देव द्योतमान यहा स्तोतव्यवायो अग्रियः देवानां मध्ये मुख्यः अननोगन्तासि स- तादृशस्त्वं मनसा मन्दानोमन्दमानः स्वयमेव मोदमानःसन् नोस्माकं वाजान अन्नानि अ- पोपेपभेदनेनोदकानिच उभयस्मिन् त्वया प्रदत्तेसति धियः अमिहोत्रादिकर्माणिच रुधि - रु कारयेत्यर्थः ॥२५॥ ॥ इति षष्ठस्य द्वितीये विंशोवर्गः ।। ३०॥ अमिरुक्थइति द्वाविंश, सप्तमं सूक्तम् । अत्रानुक्रमणिका अग्निरुक्थेड्यधिका मनुवैव- 'स्वतो वैश्वदेवंह प्रगाथमिति । विवस्वतःपुत्रीमनुपिः प्रथमावृतीयाययुजोबृहत्यः द्वितीयाचतु- ादियुजः सतोय॒हत्यः। इदमादीनां चतुर्णा सूक्तानां विश्वेदेवादेवता विनियोगोलैंगिकः । तस्मिन्सूक्ते प्रथमा- अग्निरुक्थेपुरोहितोग्राणिोवहिरवरे । ऋचायोमिमरुतोब्रह्मणस्पतिदेवाअोवरेण्यम् ।। ७॥ अग्निः । उक्थे । पुरःहितः । यावाणः । बहिः । अध्वरे । ऋचा। यामि । मरुतः । ब्रह्मणः। पतिम् । देवान् । अवः । वरेण्यम् ॥ १ ॥ मनुः पार्थयते उक्थे स्तोत्रशस्त्रात्मके अध्वरे हिंसारहितस्मिन् यज्ञे अग्निः पुरोहितः य- ज्ञार्थ पुरनउत्तरवेद्यांविग्भिः निहितोभूव तथा ग्रावाणश्च सामाभिपवार्थ पुरनोनिहिताः पाहि- श्व पुरतोनिहितमासादिई एवं सामयां सत्यां मस्तः एकोनपश्चाशन्मरुदणान् प्रलणस्पतिःस्त्रो. 1 ·मं०८ अ०४ सू०२७]. पठोऽधकः वस्य पालयिवारपेतन्नामक देवं देवानिन्द्रादींश्च एतान् सर्वान् देवान वरेण्यं वरणीयं भजनी- यं अवोरक्षणं ऋचासूक्तरूपया स्तुत्या यामि मनुरहं याचामि । याचतेलटिरूपम, वर्णटोपन्छा- - अथ द्वितीया- आपशुंगासिपृथिवींवनस्पतींनुपासानक्तमोषधीः । विवेचनोवसवोविश्ववेदसोधीनांभूतमावितारः॥२॥ आ। पशुम् । गासि । पृथिवीम् । वनस्पतीन् । उपसा । नतम् । ओषधीः। विवें । च । नः । वसवः । विश्ववेदसः । धीनाम् । भूत । प्रअविताः ॥ २ ॥ पूर्वार्धचेमिः संबोध्यते पश्यादिशब्दसन्द्रायात् । हे अग्ने नोस्मदीये यज्ञे पराममीपोमीयं प- संप्रति आगासि आगच्छसि । गाङ्गती व्यत्ययेनपरस्मैपदम्। तथा पृथिवीमिदं देवसदनंपति । किश्च पनसतीन मथनसाधनानरणिररूपान्वनस्पतीन्मति । तथा उपसा होतव्यत्वेनोपकालं तर था नक्तं यष्टन्यतया रात्रिंच प्रति । किञ्च ओषधीः उपदाहे अब मादनकर्मा ओपन्ति माद्यन्ति अनेनेति ओपः सोमः । सधीयते निधीयते येष्विति ओपधयोग्रावाणः तान् प्रति आगच्छसि। यद्दा भोषध्यः फलपाकान्दालताः तापनि भायाहि । अथवा हे स्तोतः पश्चादीनागासि समंता- स्तुहि । कंगै शब्देइतिधातुः । ततः हे वसवः वासयितारोविश्ववेदसः सर्वधनाः सर्वज्ञानावा हे विश्वे सर्वेपि देवानोस्मदीयानां कर्मणां मावितारोभून अनेनामिनासह यूयं प्रकर्षण -- रक्षकाभवत ॥२॥ अथ तृतीया- प्रसूनाग्वध्वरोमादेवेपूर्वः। आदित्येपुप्रवरुणेतवमरुत्सुविसमानुपु॥३॥ पासु । नः । एतु । अध्वरः । अना। देवेषु । पूर्व्यः आदित्ये। पावरुणे । धृतध्व॑ते । मरुतऽहुँ । बिश्वानुषु ॥ ३ ॥ . । .

·१५. ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२०३२ पूर्वः पुरवनः पनि पुरातनानिन्द्रादीनदे॒वान्प्रति क्रियमाणत्वायज्ञोपि पूर्व्यइत्युच्यते तादृशोमुख्योनोस्मदीयोऽधरोयज्ञः अग्ना सुपांसुलुगिति सप्तम्याडादेशः अग्नौ अग्निर्देवानां मु- ‘ख्यवाद प्रथममभिहितः तस्मिन्ननौ सर्वेष्वन्येषु देवेषु च सु सुष्टु पैतु पकण गच्छतु । देवान विशिनष्टि आदित्येषु अदितेः पुत्रेषु इन्द्रादिषु धृतवते धृतकर्मणि वरुणेच विश्वभानुषु सर्वतो. व्याप्ततेजस्केषु मरुसुच मैतु ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- विश्वेहिमामनवेविश्ववेदसोभुवन्धेरिशादसः । अरिंटेभिःपायुभिर्विश्ववेदसोयन्तांनोटकंछर्दिः ॥ ४ ॥ विश्वै । हि । स्म । मनवे । विश्ववेदसः । शुर्वन् । राधे । रिशादसः। अरिष्टेभिः। पायुभिः। विश्ववेदसः । यन्त । नः । अढकम्। लर्दिः ॥४॥ विश्ववेदसः सर्वतोव्याप्तधना बहुधनाइत्यर्थः ताहरा रिशादसः रिशतां हिंसनां शत्रूणा- पसितारः उपक्षपयितारोवा विश्वेहिष्म सर्वेस्खलु देवा मनवे पष्ठ्यर्थेचतुर्थी मनोः वृधे वर्धनाय भुवन भवन्तु स्तोत्रे मनुष्याय धनं दत्वा तं वर्धयन्त्वित्याशास्ते । ततः हे विश्ववेदसः सर्वधनाः सर्वज्ञावादेवाः अरिष्टेभिः परैरहिँसितैः पायुभिः पालनैः सह अवृकं युकास्तेनस्तद्रहितं बांधार- हिनमित्यर्थः । तादृशं छर्दिगृह नोस्माय यन्त प्रयच्छन शत्रून्हत्वा गृहेष्वस्माभिः कर्माणि कारयतेत्यर्थः । यन्तेति यमेटोटि छान्दसोविकरणस्यलुक् तस्य तपादेशः तेनानुनासिकलोपा- भावः॥४॥ , अथ पञ्चमी- आनौअद्यसमनसोगन्ता विश्वमजोपसः । ऋचागिरामरुतोदेव्यदितेसदनेपस्त्य॑महि ॥५॥३१॥ आ। नः । अद्य । सध्मनसः । गन्त । विश्वे । सजोपसः । ऋचा। गिरा। मरुनः। देवि । अदिते । सईने । पस्त्य । महि ॥ ५॥३१॥ समनसः सर्वेपुस्तोत्रेषु समानमनस्काः विश्वे सर्वेदेवाः यूयं सजोपसः परस्परं संगताः सन्तः गिरा शुश्रूषतया पाप्तव्ययेत्यर्थः वया ऋचासह अयास्मिन्यागदिने नोषष्टनस्मानागन्त ·पष्टोऽएका म.८१०१ सू०२७] १५३ आगच्छत । अनन्तरं हे मरुतः देवि द्योदमाने महि महति देवानां मातृत्वाव महत्त्वयुक्ते हे अ- दिते मदीने एवन्नामिके देवि सदने स्थाने पत्त्येस्सदीयेगृहे स्तोतन्यतया उपविशत मरुतइ- स्पादेवाक्पोदाइनिघातः उत्तरत्र पूर्वस्यामधिनस्यापियमानयत्वेन वाक्यादित्वाइनिघावः ॥५॥ ॥ इति पठस्य द्वितीये एकत्रिंशोवर्गः॥ ३१ ॥ अथ पष्ठी- अनिमियामरुतोयावोअव्याहव्यामित्रमयाथन । आवहिरिन्द्रोवरुणस्तुरानर्रआदित्यास सदन्तुनः॥६॥ अभि । प्रिया । मरुतः । या । वः । अश्या । हव्या। मित्र । प्रध्याथन।आ। बहि । इन्द्रः । वरुणः। तुराः । नरैः। आदित्यासः। सदन्तु । नः ॥ ६॥ हे मरुव. मिया पियाणि या यानि चोयुष्माकमश्या अश्यानि मिपान अ- वसंपान् अभिमयाथन अस्सयसंगति पापयव युपमयुक्ताः सन्तागच्छतेत्यर्थः । अ- थ हे मित्र मिवशब्देनान्येवरुणादयोप्युच्यन्ते हे मित्रादयौदेवाः हव्या हव्यानि हव- नयोग्यानि हवींषि स्वीकर्तुमागच्छतेत्यर्थः । स्तूयमाना आगच्छत । मपूर्यायार्लोटि वान- मनथनाश्चेतिथनादेशः । आगस्यच इन्द्रोवरुणः इन्द्रावरुणौ तुराः संग्रामे शत्रुवधा त्वरमा- णाः, नरोनेतारआदित्यासः अदितेः पुत्रामरूदादयोदेवाश्च नोस्मदीये यज्ञे पहिः पहिपि आसादिते आसदन्तु आसीदन्तु प्रविशन्तु । सदेः सौदादेशाभावश्चान्दसः॥६॥ अथ सप्तमी- व्यवोहतहिपोहितप्रयसआनुपक् । मुतसोमासोवरुणहवामहेमनुष्वदिवायः॥७॥ वयम् । व• । ढक्तध्वहिंपः । हितप्रयस. । आनुपक् । सुतसोमासः । वरुण । हवामहे । मनुष्वत् । अग्नयः॥ ७॥ + २० ·१५१ फक्संहिताभाष्ये [अ०२५०३३ , हे यरुण वरुणादयोदेवाः वृक्तवहिपत्विजोपयं आनुषक् सुगादिषु अनुप यथा भवनि तथा हितमयसः मीणातीति प्रयोनं तेषु निहितहविष्कासन्तः वोयुप्मान् हवामहे एतानि हवींष्यादातुमाह्वयामः । कीदृशाः सुतसोमासः अभिपुतसोमाः इद्धामय माहुतिभिः समिद्धामयो वयमायामः । त्वदृष्टान्त:-मनुष्षत् मनुर्यथा यज्ञे युष्मानाजुहा- व तद्वत् ॥ ७॥ अथाटमी- आप्रातमरुतोविष्णोअश्विनापूपन्माकीनयाधिया। इन्द्रआयातुप्रथमःसनिप्युभिर्टपायो!त्रुहागृणे ॥८॥ आ।। यात । मरुतः । विष्णो इति । अविना । पूर्वन् । माकौनया। धिया। इन्द्रः । आ । यातु । प्रथमः। सनिप्युमिः । टपा । यः । ऋहा । गुणे॥ हे विश्वेदेवाः प्रपात प्रकर्पणास्मदीयकर्मण्यागच्छत । हे मरुतः हे विष्णो स्ववलेन सर्वतोव्यात एतन्नामकदेव हे अश्विना अश्विनी पूपन स्तोतून धनादिना पोपयतीतिपूपा एतन्नामकदेव मरुदादयो हे देवाः । माकीनया अस्मच्छब्दाव युष्मदस्सदोरिति खशैषि- कः एकवचने तवकममकाविति ममकादेशः वर्णलोपश्चान्दसः । मया क्रियमाणया धि- या स्तुत्या सहास्मयज्ञं मत्यागच्छन । मरुदादेरामन्त्रितस्य वाक्यौदादनिघानः । किञ्च प्रथ- मोदेवानां पुख्यः सइन्द्रश्चायातु वृपा कामानां सेका यइन्द्रः सनिष्युभिः रानिः संभजन तदात्मनइच्छद्भिः स्तोतः वृत्रहा अपामावरकस्य वृत्रासुरस्य हन्नेति गृणे गृणने स्तू- यते । गृशन्देइत्यस्य कर्मणि लिटि छांदसोविकरणः ॥ ८॥ अथ नवमी- विनोदेवासोअट्ठहोच्छिशर्मपच्छत । नयरासोनूचिदन्तितोवरूंथमादधति ॥ ९॥ वि। नः । देवास. । अद्रुहः । अच्छिद्रम् । शर्म । यच्छत । न । यत् । दूरात् । वसवः । नु । चित् । अन्तित. । वरूथम् । आधर्षति ॥९॥ ।

·म० अ०४ सू०२७] “पष्टोऽष्टका
१५५
हे अद्रुहः स्तोतृणामद्रोग्यारः यद्वा दुहेरौणादिकः कर्मणिलिए शत्रुभिरहिस्याः हे दें-
वासो मरुदादयोदेवाः अच्छिद्रं वाधकरहितं साधीयोवा शर्म शृणाति दुःखादिमिति शर्म-
गृहं नद नोस्मयं विपच्छत । हे वसवः शत्रणां वासयिनारोमहादयः दूराहरदेशाद अन्ति-
तः अन्तिकदेशादा कश्चिदागत्य नूचित्कदाचिदपि वरूथं वरणीयं संभजनीयं यद्गुहं ना-
दर्पति आधषणं हिंसनं नकरोति तद्गृहं प्रयच्छतेति समन्वयः । धृपप्रसहनेइत्यस्प विभाति-
तणिच्वाद यदा णिचनास्ति तदा रूपम् ॥ ९॥
अथ दशमी-
अस्तिहिःसजात्यरिशादसोदेवासोअस्त्याप्यम् .
प्रणःपूर्वस्मैसुवितायवोचतमुक्षुसुम्नायनन्यसे॥१०॥३२॥
अस्ति । हि । वः । सुजात्यम् । रिशादसः । देवासः । अस्ति।
आप्यम् । प्रा नः । पूर्वस्मै । सुविताय । वोचत । मधु ।
सुम्नायं । नव्य॑से ।। १० ॥ ३२॥
हे रिशादसो रिशा हिंसनामसितारो देवासोदेवा योवमानाः मरुदादयः वो युष्माकं
सजात्यमस्ति परस्परं समानजातिभावोस्तिखलु । किञ्च आप्यं आपिन्धुः तस्यभावाप्प
स्तोतृषु स्तुत्यलक्षणसंवन्धाव वैवस्वतेन मनुना मया स्तोत्रा सह युष्माकं बन्धुभावोस्ति सल !
रातः पूर्वस्मे प्रथमभाविने सुविताय सुषु ईयते सर्वैरागम्यतइति सुवितोयुदयः तस्मै नव्यंसे
नवीयसे नवतराय सुनायच उभयं मक्ष शौयं नोस्माकं भवोचत मकण बूद अायुयधना-
नि प्रयच्छतेत्यर्थः ॥१०॥
।। इति पृष्ठस्य द्वितीपे द्वात्रिंशोवर्गः ॥ ३२ ॥
अथैकादशी-
दाहिवमुपस्तुनिमिदावामस्यशक्तये।
उपनोविश्ववेदसोनम॒स्थुराँअसूक्ष्यन्यामिव ॥ ११॥ .
हुदा । हि । यः । उपप्रस्तुतिम् । दुदा । वामस्य । जुक्तये। उप । ।
विश्वस्वेदसः । नमस्युः । आ । अक्षि । अन्याम् इव ॥ ११॥

·4.
१५६
ऋक्संहिताभाष्ये .[अ०२२०३३
है विश्ववेदसः राबंधनाः हे देवा नमस्युरनमिच्छन् मनुरहं बोयुष्मविषयामुपस्तुतिम-
म्यामिय अदृष्टपूर्वामिवस्थितां कैश्चिदम्पकतामित्यर्थः तादृशीमुपस्तुतिमिदाहि हिखधारणे :-
दानीमेवोपासक्षि उपासृजामि करोमीत्यर्थः। किमर्थं वोयुष्मत्संबन्धिनो वामस्य बननीयस्य
इदा इदानीमेव भक्तये संभजनाय लाभायेत्यर्थः । असूक्षीति सृजे डिरूपम् पादादित्वाद-
निघातः ॥ ११॥
अथ द्वादशी-
उदुण्यवःसवितामुप्रणीतयोस्थादवोवरेण्यः ।
निद्विपाश्चतुप्पादोअर्थिनोविश्रन्पतयिष्णवः ॥१२॥
उत् । ऊँ इति । स्यः। वः । सविता । सुष्मनीनयः । अस्यात् ।
ऊर्ध्वः । वरेण्यः। नि। हिपाद.। चतु.इपादः । अधिनः ।
अविश्नन् । पतयिष्यावः ॥ १२॥
हे सुपणीतयः शोधनमणीतिः स्तुतिः शोभनमणयनाः शोभनस्तुतयोमरुतः बोयुष्माकं
मध्ये ऊर्ध्वः ऊर्ध्वगन्ता वरेण्यः सर्वैरणीयः संभजनीयः स्यः ससविता सर्वस्य स्वकर्मणि
मेरकः एतनामकः सदेवः यदा उदस्थाव स्वतेजसा उद्तोभूद नदा अर्थिनः द्विपादः पादय-
युताः पुरुषाः चतुष्पादः पादचतुष्टययुक्ताअश्वादयः पतयिष्णवः पतनशीलगः पक्षिणश्च न्य-
विअन् स्वस्वकार्येषु निपिशन्ते । सूर्येउदिते केचनपुरुषा अग्निहोत्रादिकंकुर्वन्ति केचने देवता
विषयं स्तोत्रं कुर्वन्ति पश्वादयस्तृणादिशक्षणार्थ सर्वत्रसञ्चरन्ति । न्यवि अन् निपूर्वाद्विशतेर्ट-
हि व्यत्ययेन परस्मैपदं बहुरंछन्दसीतिरुडागमः ॥१२॥
पञ्चमेहनि प्रउगशसे देवं देवमिति वैश्वदेवस्तृवः सूचितञ्च-देवदेवंवोवसे देवदेवं गृह-
दुगायिषेवचइति ।
तत्र पथमा सके योदशी-
देवदेववोक्सेदेवदेवमसिष्टंपे।
देवदेवहुवेमवाजसातयेगुणोदेव्याधिया ॥ १३ ॥

·म० अ०४ सू०२७] पष्ठोऽएकः १५७ देवम्हदेवम् । वः । अव॑से । देवम्हदेवम् । अभिष्टये देवमदेवम् । हुवेम । वाजसातये। गृणन्तः । देव्या । धिया ॥ १३ ॥ वयं देव्या योतमानया धिया स्तुत्या गृणन्तः स्तुवन्तः सन्चोवोयुप्माकंमध्ये देवंदेवं दी- प्यमानं देवं अवसे कर्मरक्षणायाह्वयाम । अनुक्रमेणाह अभिष्टये अभिलपितप्राप्त्यर्थंच देवं. देवं वयमावयाम ततोवाजसातये अन्नलाभाय हुवेम आयाम ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशी- देवासोहिमामनवेसमन्यवोविश्वसाकंसरातयः। नेनौअद्यतेअपरंतुचेतुनोमवन्तुवरिवोविदः ।। १४ ।। देवासः । हि । स्म । मनवे । समन्यवः । विश्व । साकम् । सरातयः। ते । नः । अद्य । ते । अपरम् । तुचे। तु। नः । भवन्तु । वरिवः विदः ॥१४॥ समन्यवः समानमनसः यद्दा संग्रामेषु शत्रुहननार्थ समानसोधपुनाः विश्व सर्वेएव दे- पासोहिम मरुदादयोदेवाः खल्ल मनवे एतन्नामकाय मपये मत्वं साकं सह युगपदेव सरातयः धनादिदानेन सहिताभयन्तु । पुनरपि पार्थयते वेदेवाः नोस्माकं अपास्मिन्दिने अपरश्च किंव- हुना सर्वेषु दिवसेषु धनदातारोभवन्त । नवदमस्मारुमेर किंतु नुपे तुगिन्यपत्यनाम तुनिरि- निहिंसादाननिकेतनेषु तोजपति हिनस्ति पितुःस्वादिकमिति तु पुत्रः वसे नोस्माकं पु. पाय तु तिमं वरिवोविदः वरणीयस्य धनस्य टंचयितारोभवन्तु ॥ १४ ॥ अथ पञ्चदशी- प्रवःशंसाम्यद्रुहःसंस्थउप॑स्तुतीनाम् । नतंधृतिर्वरुणमित्रमपोबोधामभ्योधित ।। १५॥ प्रावः। रोमामि । अहहः सुम्स्ये। उपस्तुतीनाम । न । नम्। धतिः। वरुण । मिव । मय॑म् । यः। यः। धामीभ्यः। अबिंधत् ।।१ .

·१५६
ऋक्संहिताभाग्ये [अ०२२०३३
हे विश्ववेदसः सर्वधनाः हे देवा नमस्युरन्नमिच्छन् मनुरहं वोयुप्मद्विषयामुपस्तुतिम-
न्यामिव अदृष्टपूर्वामिवस्थितां कैश्चिदप्यकतामित्यर्थः तादृशीमुपस्तुतिमिदाहि हिरवधारणे इ-
दानीमेवोपासुक्षि उपासृजामि करोमीत्यर्थः। किमर्थं वोयुष्मत्संबन्धिनो वामस्य वननीयस्य
इदा इदानीमेव भक्तये संभजनाय लाभायेत्यर्थः । असक्षीति सृजे डिरूपम् पादादित्वाद-
निघातः ॥ ११॥
-
अथ द्वादशी-
उदुष्पवःसवितासुप्रणीतयोस्थावावरेण्यः ।
निहिपादश्चर्तुप्पादोअर्थिनोविश्रन्पतयिष्णवः ॥१२॥
उत् । ऊँ दनि । स्यः । वः । सविता । सुप्रनीतयः । अस्यात् ।
ऊर्ध्वः । वरेण्यः । नि। हिष्टपादः। चतुः पादः । अर्थिनः ।
अविश्रन् । पतयिष्णवः ॥ १२॥
हे सुमणीतयः शोभनमणीतिः स्तुतिः शोशनप्रणयनाः शोधनस्तुतयोमरुतः योयुष्मा
मध्ये ऊर्ध्वः ऊर्ध्वगन्ता परेण्यः सर्वैवरणीयः संभजनीयः स्यः ससविता सर्वस्प स्वकर्मणि
मेरकः एतनापका उदेपः यदा उदस्थाव स्वतेजसा उद्गतोभूद तदा अर्थिनः द्विपादः पादय-
युक्ताः पुरुषाः चतुष्पादः पादचतुष्टययुक्ताअश्वादयः पतयिष्णयः पतनशीलाः पक्षिणश्च न्य-
विश्रन् स्वस्वकार्येषु निविभन्ने । सूर्येउदिते फेचनपुरुषा अग्निहोत्रादिकंकुर्वन्ति केचन देवना
विपयं स्तोत्रं कुर्वन्ति पश्वाइपरतृणादिभक्षणार्थ सर्वत्रसञ्चरन्ति । न्यविअन् निपूर्वाद्विशतेर्ट-
हि व्यत्ययेन परस्मैपदं बहुरछन्दसीतिरुडागमः ॥१२॥
पञ्चमेहनि मउगशस्त्रे देवं देवमिति वैश्वदेवस्तृचः सत्रितच-देवदेवंबोबसे देवदेवं गृह-
दुगापिपेवचइति ।
तत्र प्रथमा सक्ने त्रयोदशी-
देवदेवयोवसेदेदेवममिये।
देववंडोमवाजसातगृणन्देव्याधिया ।।
।
॥१३॥

·पष्ठोऽष्टकः मं०८ अ०४ सू०२७] १५७ देवदेवम् । वः । अव॑से । देवम् देवम् । अभिष्टये देवमदेवम् । हुवेम । वाजसातये। गृणन्तः । देव्या । धिया ।। १३ ॥ वयं देव्या द्योतमानया धिया स्तुत्या गृणन्तः स्तुवन्तः सन्तोवोयुष्माकंमध्ये देवदेवं दी- प्यमानं देवं अवसे कर्मरक्षणायाह्वयाम । अनुक्रमेणाह अभिष्टये अभिलपितमात्यर्थच देव- देवं वयमाह्वयाम ततोवाजसातये अन्नलाभाय हुवेम आह्वयाम ॥ १३॥ अथ चतुर्दशी- देवासोहिष्मामनवेसमन्यवोविश्वेाकंसरातयः। । ते!अद्यतेअपरंतुचेतुनोमवन्तुवरिवोविदः ॥ १४ ॥ देवास। हि। स्म । मनवे । समन्यवः। विश्व । साकम् । सरातयः । नः। अद्य । ते । अपरम् । तुचे। तु । नः। भवन्तु । वरिवः विदः ॥ १४ ॥ । समन्यवः समानमनसः यदा संग्रामेषु शत्रुहननार्थ समानकोधयुक्ताः विश्वे सर्वएव दे- पासोहिम मरुदादयोदेवाः खलु मनवे एतनामकाय नपये मत्यं साकं सह युगपदेव सरातयः धनादिदानेन सहिताभवन्तु । पुनरपि पार्थयते तेदेवाः नोस्माकं अपास्मिन्दिने अपरश्च किंच- हुना सर्वेषु दिवसेषु धनदादारोभवन्तु । नविलमस्साकमेव किंतु तुचे तुनित्यपत्यनाम तुनिपि- निहिंसादाननिकेतनेषु तोजयनि हिनस्ति पितुःवादिकमिति तुक् पुत्रः बाप तु सिमं वरिवोविदः वरणीयस्य धनस्य भयिवारोभवन्तु ॥ १४ ॥ नोस्माकं पु. अथ पञ्चदशी- प्रशंसाम्यद्रुहःसंस्थउपस्तुतीनाम् । नतंतिरुणमित्रमत्य॑योयोधामभ्योधित ॥१५॥ प्रायः। शंसामि । अनुहुः। सम्स्ये। उपस्तुतीनाम । न । तम्। धृतिः। वरुण। मित्र । मर्त्यम् । यः 1ः। धामभ्यः । अविधत् ।।१५।।

·. १ M - . ऋक्संहिताभाये [अ०२ २०३५ हे मियक्षत्राः पीणयित्वलाः देवाः सूर्य सर्वस्य स्वस्वकर्मणि प्रेरके सवितरि उयति उद्गच्छतिसति अद्यास्मिन्दिने ययदा मतं कल्याणभूतं गृहं दध धारयतं दधातेलिटि मध्यमब- हुवचनेररूपम् । यपदा हे विश्ववेदसः सर्वधनादेवाः निमुचि निश्रुचिर्गत्यर्थः सूर्यस्य निघोचने नितरां गमने सायमित्यर्थः तस्मिन् धारयथ । यद्दा पबुधितस्य प्रबोधने प्रातःकाले । यद्दा दिवः सूर्यवेजसा दीप्यमानस्याहो मध्यन्दिने मध्ये धनं मनवे धचेत्युत्तरत्रसंबंधः ॥ १९ ॥ अथ विशी- याभिपित्वेअसुराऋतंयतेदियेमविवाशुषे । अयंतहोवसवोविश्ववेदसउपस्थेयाममध्पआ॥२०॥ यत् । वा । अभिपित्वे । असुरा । ऋतम् । यते । छदिः । येम । वि। दाशुषे । वयम् । तत् । वः । वसवः । विश्वश्वेदसः । उप । स्थेयाम । मध्य । आ॥ २० ॥ हे असुराः माज्ञाः संग्रामे आषानां क्षेप्यारोवा देवाः यदाशिपित्वे अस्मयज्ञ पति युप्मा- के अभिमाप्तो प्रतं सत्यभूतं यज्ञं यते इणः शतरि रूपम् । गच्छते दाशुषे हवीपिदत्तयते यजमा नाप यच्छदिः उदिमिदेवनयोः दीप्यतेनेनेति छदिस्तेजः यद्वा उति दीव्यन्तेति छदि- गुहं पद गृहं वेजोया रियेम प्रयच्छथ यवं यूयं कुरुथ तर्हि वयं हे यसवः स्तोतॄणां धना- दिभिराच्छादयितारः यद्दा शत्रूणां विवामयितारो विश्वयेदराः सर्वधनाः सर्वज्ञानाया है देवाः वोयुप्मत्संपन्धि तत्कल्याणं गृहं पठ्यर्थे द्वितीया भवद्भिः पत्तस्य गृहस्य मध्ये उपस्थेयाम उपतिष्ठेम युप्मान् हविभिः पूजयेम तिठवेगशीर्टिडि लियागिप्पडिरपड्भरण- M यः॥२०॥ अथेविंगी- पढ्यसूरउदितपन्मध्यन्टिनआतुचि । यामंधत्यमनवेविश्ववेदोजुनिायमचेतमे ॥२१॥ यत् । अय । सरे । उतध्दते । यत् । मध्यन्दिने । आइनुचि । वामम् । धुत्य । मनवे । विश्वध्वेदमः । जुहानाय । प्रचितसे ॥२५॥ ।

·१६१
म०८ अ०४ सू०२८]
--
पछोडएका
हे विश्ववेदसः सर्वतोव्याप्तधनाः हे देवाः ययदा अयेदानी सूरे सूर्ये उदिते सति य-
पदा मध्यन्दिने दिवसस्य मध्ये यहा आतुचि आतुर्गिमनार्थः सूर्यस्य आनिमोचने साप-
मित्यर्थः जुबानाय अग्नौ हवींपि जुह्वते अतएव प्रचेतसे प्रकृष्टज्ञानाय मनवे एतन्नामकाय -
पये मॉ वापं वननीयं धनं धत्थ धत्त तद्वृणीमहइत्युत्तरत्रसंबन्धः ॥ २१ ॥
अथ द्वाविंशी-
व्यंतःसम्राजआर॑णीमहेपुत्रोनबहुपाय॑म् ।
अश्यामतदादित्याजुहनोहविर्यैनवस्योनामहै ॥ २२ ॥ ३४ ॥
वयम् । तत् । वः । सम्राजः । आ । वृणीमहे । पुत्रः ।
न। बहुपाय्य॑म् । अश्याम । तत् । आदित्याः । जुहतः ।
हविः । येन । वस्यः । अनशामहै ॥ २२ ॥ ३४ ।।
हे सत्रानः सम्यग्दीप्यमानाः देवाः पुत्रोन एकवचनं छान्दर्स युष्माकंपुत्राइव स्थिताः पुत्रा
यथा पितृभिःपोष्याः तद्वत् युष्माभिःपोऽया वयं ।बहुपाव्यं बहुभिर्भोज्यं वोयुष्मत्सम्बन्धि तदनं
आवृणीमहे संभजामः । तथा हविः जपत. यागं कुर्वनोवयं हे आदित्याः तद्धनं अश्याम मा.
मुयाम । पेन धनेन वस्यः यसीयः अतिशयेन वसुमत्वमनशामहै अभवामहै प्रामुमः। भश्नोते-
लोटि व्यत्ययेन भम् प्रत्ययः ॥२२॥
॥ इति पष्ठस्य द्वितीये चतुसिंशोवर्गः ॥ ३४ ॥
येत्रिशतीति पञ्चमष्टमं सूक्तम् अत्रानुक्रान्तम्-येविंशतिपञ्चोपानपा पुरउष्णिगि-
ति। मनुपिः प्राग्वत्सपीयपरिक्षापया गायत्रीछन्दः उपान्त्यापुरउष्णिक् पूर्ववद्विश्वेदेवादेवता ।
तृतीयेछन्दोमे वैश्वदेवशर येत्रिंशतीत्येतत्सूक्तं वैश्वदेवनिविद्धानम् सवितंच-येविंशतीतिवे-
श्वदेवमिति ।
तत्र पथमा-
यत्रिंशतित्रयस्सरोदे॒वासोबहिरासदन् ।
विदन्नहहितासनन् ॥ १॥

·.
१६२
ऋक्संहितामाप्ये [अ०२२०३५
ये। विशति । त्रयः । परः । देवासः । बहिः । आ।
असंदन् । विदन् । अहं । द्विता । असनन् ॥ १॥
मनुराह विंशति विंशत्संख्याया.परः परस्तात्रयः त्रयस्त्रिंशद्देवताइत्यर्थः ये देवासोदेवाः पाहिः
अस्मदीययज्ञसंबंधिनि बर्हिपि हविःस्वीकरणार्थमासइन् आसीदन्तु । अह अथानन्तरं विद-
न ते देवा असान् हविषांपदातृनिति जानतु । ततः द्विना द्विधा द्विप्रकारमसनन् अस्मत्यं धन
पश्वादिकञ्च प्रयच्छन्तु । यहा द्विता वैधं अनेन पौन पुन्य लक्ष्यते पुन:पुनरस्मायं धनादिक
ददत्वित्यर्थः ॥ १॥
अथ द्विवीया-
वरुणोमित्रोभर्यमास्मद्रातिपाचोअग्नयः।
पत्नीवन्तोवपकताः ॥ २॥
वरुणः । मित्रः । अर्यमा । स्मद्रातिश्याचः।
अग्नयः । पत्नीध्वन्तः । वर्षकृताः॥२॥
वरुणोवरणीयः संभजनीयः मित्रः स्तोतॄणां यष्टणांच धनादिदानेन मित्रभूतः अर्यमास्तोत्र-
कारिणोपनं मापयन् यदा सनतं गच्छन् एतन्नामकास्त्रयोदेवाः स्मद्रातिपाचः स्मद सुमन
शोभना रातिर्हवि पदान येपामस्तीति स्मद्रातयोयजमानाः वान् राचन्ने धनादिमदानेन सेवते
इति तथोक्ता । यद्दा कल्याणं यथा भवति तथा हविषा दातॄन सचन्तइति । ते तादृशाःपत्नीव-
न्तोदेवपत्नीसहिता अनय. अंगनशीलाः नानाविधाभग्नयः वपट्टताः मया सोमस्यामेयी
होवोपडित्यादिना स्वाहारुताः सुहुनाइत्यर्थ.॥२॥
अथ तृतीया-
तेनौगोपारंपाच्यास्तउक्तइत्यान्यक् ।
पुरस्तात्सर्वयाविशा ॥३॥
ते।न. गोपा. । अपाच्याः।ते । सदैव । ते। त्या ।
न्य॑क् । पुरस्तात् । सर्वया । विशा ॥ ३ ॥

·पष्टोऽधकः १६३ मं०८ अ०१ सू०२८] ते वरुणायोदेवाः सर्वया सर्वेण विशा अनुचरवर्गेण सह अपाच्याः अपाची प- तीची ततोनोस्माकं गोपाः गोपायितारोभवन्तु तएव उदक् उदीच्याः अञ्चेटुंगिति पञ्चम्यर्थे विहिनस्पास्तातेलृक् नतोप्यस्माकं रक्षकाभवन्तु । इत्थेति शब्देन ऊर्ध्वा दिशं दक्षिणां च निर्दिशति इत्थमनेन पूर्वोतन प्रकारेण ऊ या दक्षिणस्याश्च दिशः ने- देवाः अस्माकं पारयिनारोभवन्तु तथा न्यक् नीच्यादिशः अत्रापि पूर्ववदस्वाते? अधःस्थादेवाअपि अस्माकं त्रातारोभवन्तु । फिंच पुरस्वात्माच्यादिशश्च तेदेवाअस्माकं गो- पायितारोभवन्तु ॥ ३॥ अथ चतुर्थी- पावशन्तिदेवास्तसत्तदेपानकिरामिनत् ।अरांवाचनमर्त्यः ॥४॥ यथा । वशन्ति । देवाः ता । इत् । असत् । तत् । एपाम् । नकिः । आ। मिनत् । अरावा । चन । मर्त्यः ॥ ४ ॥ देवायोत्तमानाः सर्वेदेवाः यथा वशन्ति यथा कामयन्ते वशकान्तौ सम्प्रसारणाचे- ति पूर्वरूपस्य छन्दसिविकल्पितत्वाधणादेशः। तथेद् यथा उशन्ति तथैव असद तन- वत्येय । तदेवाह एषां देवानां तत्कामनं नकिनकश्चिदपि मिन हिनस्ति मीड् हिंसायां लेटिरूपम् मीनातेनिगमइतिह्रस्वत्वम् । कथं देवानामभिलपितं तथाभवतीतिचेत् तदाह-अ- रावा यदि देवाः कस्यचिदप्यदातारं मनुष्यं कामयेरन् तदा अरावा अदाता चनेत्यप्यर्थे अदानापि मत्र्योमनुष्यः उशयोदेवेश्योहवीपि प्रयच्छति तस्मातेषां यत्कामनं तत्तथा भवत्येवेत्यर्थः॥४॥ अथ पञ्चमी- समानांसप्तऋटप सप्तद्युम्नान्येपाम् । सप्तोअधिश्रियोधिरे ॥ ५॥ ३५॥ सप्तानाम् । सप्त । ऋष्टय । सप्त । द्युम्नानि । एपाम् । सप्तो इति । अधि । श्रियः। धिरे ॥ ५ ॥ ३५ ॥ - - ·ऋक्संहितामाप्ये -[अ०२ १०३६ अब पुरातनीकथा इन्द्रसमानं पुत्रमिच्छन्त्याः दितर्गर्भस्य केनचित्कारणेन इन्द्रेण सबधा- भिन्नत्वाव समर्भः सप्तगणात्मकोभवद ततोमरुतः संपन्नाः । सप्तगणावेमरुतइतिश्रुतेः । एषा कथा इदंपित्रेमरुतामुच्यतेवर्चइत्यस्मिन्वर्गे । समपञ्चेनाभ्यधायि । तथाचास्याकचोयमर्थः-समानां म- रुतां गणानां सप्त सप्तसंख्याका अष्टय आयुधविशेषाविभिन्नाःसन्ति तथा सप्तसंख्याकानि थुन्ना- नि घोतमानानि कुंडलादीन्याभरणानि युन्नान्पन्नानिवा एषां गणानां विभिन्नानि सन्ति ततः सक्षमरुतांगणाः सप्तो समेव सप्तविधा:श्रियः सकलादीप्ती अधिधिरे परस्परमधिकंदधिरे ॥५॥ ॥ इति पष्ठस्य द्वितीये पञ्चविंशोवर्गः॥३५॥ परेकइति दशर्च नवमं सूक्तं मरीचिपुत्रः कश्यपो वैवस्वतोमनु ऋषिः । तथाचा- नुक्रम्यते-बभ्रुर्दशकश्यपोवा मारीचो द्वैपदमिति। दशापिद्विपदा विंशत्यक्षराविराजःपूर्ववद्विश्वे- देवादेवता । तृतीयेछन्दोमे वैश्वदेवशस्त्रे वैश्वदेवसूक्तापूर्वमेव द्वेपदंसूक्तं शंसनीयम्। सूत्र्य- तेहि-चक्षुरेकइविद्विपदासूक्तानिपुरस्तादेखदेवसूक्तानामिति । वत्र प्रथमा- वधुरेकोविर॑णःसूनरोयुवायंक्तेहिरण्यय॑म् ॥१॥ बभ्रुः । एकः । विप॒णः । सूनरः । युवा । अञ्जि । अद्धे। हिरण्यय॑म् ॥ १॥ अत्र दशानामा किचित्पलिंगाव पृथक्देवताः अत्र प्रथमायां चभ्रुः इत्यनेन सोमो- भिधीयते। सोम्पंग मालभेत्त्यादिषुदृष्टत्वात्। यध्रुर्यध्रुवर्णः सर्वलदादिषु परिपक्कः। यदा दुभून धारणपोषणयोः कुश्चेति कुमत्ययः सर्वस्य सुधामयः किरणैः तावदुद्गते चन्द्रमसि दु.खोप- शमनानि पुष्टानिखलु। तादृशः विपुणः विप्वमञ्चनः सूनरः सुप्तु रात्रीणां नेता रात्रयश्चन्दनेटकाः खलु । एतादृशोयुवा प्रतिदिवसमाविर्भूतत्वाचरुणः एकोदेवः सोमः हिरण्ययं हिरण्मयं अजि अभिव्यज्यते प्रकाश्यतेनेनेति भजि आमरणं अभिव्यक्तिसापनं कुंडलमुकुटादिक स्वशरीर- मक्ते अभिव्यजयति ॥ १ ॥ ने.स.२ २.५। २० स०१.८.५। ३ ते०स० २.१.३।

·मं०८ अ०४ सू०२९]
पष्ठोऽष्टकः
।
अथ द्वितीया-
योनिमेकआसंसाद्योतनोन्तर्देवेषुमेधिरः ॥२॥
योनिम् । एकः । आ । ससाद । द्योतनः ।
अन्तः । देवे' । मेधिरः ॥२॥
अत्र योनिमिति लिंगादग्निरुच्यते । अग्नयेगृहपतयेइत्यादिषु दृष्टत्वात् । देवेषु देवानामन्त-
मध्ये द्योतनः स्वतेजसा दीप्यमानो मेधिरोमेधावी अथवा मेधाकाक्षिणां स्तोतॄणां मेधा दा-
छत्वेन मेधायुक्तः एवंविधएकोनिः एवं स्थानभूतमाहवनीयादिकं आसप्ताद हविःस्वीकरणा-
र्थमासीदति ॥ २॥
अथ तृतीया-
वाशीमेकौवितिहस्तआयसीमन्तवेपुनि(पिः ॥३॥
वाशीम् । एकः। विशति । हस्ते । आयसीम् ।
अन्तः । देवेषु । निधंविः ॥ ३॥
देवेष्वन्तर्देवानांमध्ये द्योतमानः निधुतिः निश्चले स्थाने वर्तमानः यहा नितरां गमन-
मस्यास्तीति निभुविः सर्वदागच्छन् अथवा संग्रामेषु शत्रूणां पुरवोतिशयेन स्थैर्यवान एनाह-
शः एकत्वष्टुनामकोदेवः आयसी अयोमपधारां वाशी वाशृशन्दे शब्दयत्याक्रन्दयति शमू-
ननपेति वाशी तक्षणसाधनं कुठारः तं स्वकीयहस्ते विमति धारयति ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
वचमेकौवितिहस्तआर्हिततेत्राणिजिन्नते॥१॥
वनम् । एकः । विति । हस्ते । आहितम् ।
नेनं । त्राणि । जिनते ॥ ४॥
अत्र वचलिंगादिन्द्रोदेवचा एकइन्दः आहित स्वकीयहस्ते निहितं पञ्चमेत नामकमा-
युधं विनात धत्ते सएवेन्द्रस्तेन निहितेन वरेण कृत्राणि अपामावरकाणि रक्षांसि पापानि
वा जियते भशं हन्ति ॥ ४ ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये अं०२२०३६ अथ पञ्चमी- नग्ममेकोविनतिहस्तआयुधंशुचिरुयोजलापोपजः ॥५॥ तिग्मम् । एकः । विभाति । हस्ते । आयुधम् । शुचिः । उग्रः । जलापोपजः ॥ ५ ॥ अप जलापोपणइत्यनेन रुद्रोभिधीयते शुचिः शुच दीप्तौ सर्वतः स्वतेजसा दीप्यमानः यद्वा शुच शोके शत्रूणां शोचयिता दुःखयिता अतएव उग्रः उद्वर्णवला जलापशेषजः रोगाप- नयनेन सुखकरौपज्यवान् यद्वा स्तोतॄणां दुःखरूपसंतारोच्छेदेन सुखकारिशिषयूपः। प्रथमोदै- व्योभिषमित्यादिश्रुतिशिरस्यभिपक्वश्रूयते। तादृशएकोरुदः तिग्मं तीक्ष्णधारं आयुधं आयु- ध्यति सम्भहरति शवूननेनेति आयुधं पिनाकः तं स्वकीये हस्ते विति ॥ ५॥ अथ पष्ठी- पृथएकःपीपायतस्करोपयाँम्पवेदनिधीनाम् ॥ ६ ॥ पथः। एकः। पीपाय । तस्करः। यथा । एपः । वेद । निधीनाम् ॥ ६॥ पथइतिलिंगेन पूपा निगयते । संपूपन्नध्यनस्तिरेत्यादिपुदृष्टत्वाव।एकः पूपनामकोदेवः पथः मार्गान् पीपाय प्यायनिर्वर्धनकर्मापि अत्र रक्षणार्थः ये अग्निहोत्रादिकर्मकुर्वन्ति नेपां स्वर्गमाग। ये दुष्रुतं कर्म कुर्वन्ति तेषां यातनामार्ग च रक्षति। उभयेषां मार्गविपर्ययोयथा नभवति तथा पालयतीत्यर्थः । एपसायंपूपा निधीनां पृथिव्यां निहितानि धनानि वेद वेति । ज्ञात्वा स्तातॄणां तानि ददातीत्यर्थः । तत्रदृष्टान्तः-तस्करो यथा चोरः पथिगच्छतां पुरुषाणां धनहरणार्थ मार्ग रक्षति तथाच सचोरः गृहे निहितानि ज्ञात्वा तदात्य तस्य सहायग्योयथा तानि ददाति व- दद ।। ६॥ अथ सममी- त्रीण्येकउरुगायोविचकमेयत्रदेवासोमदन्ति ॥ ७ ॥ . १० सं०४.५ १.। २ऋ०सं०१.३.२४.।

·+-
मं.८ अ० ९०२९) पष्टोऽष्टकः
श्रीणि । एकः । उरुगायः । वि। चक्रमे । यत्र । देवासः। मदन्ति ॥७॥
उरुगायोविचक्रमइति पदलिंगाद्विष्णुरुच्यते उरुगायः उरुभिर्बहुभिर्गातव्यः यदा बहुषु
देशेषु गंता बहुकोतिर्वा सर्वान् शत्रून् स्वसामर्थेन शब्दयत्याक्रन्दयनीतिवा उरुगायः एतादृश-
एकोसहायो विष्णुः त्रीणि पदानि भुवनानि विचक्रमे साधु पादेन विक्रान्तवान् वेःपाइविहर-
णे इति कमवेः आत्मनेपदम् । यत्र येषु लोकेषु देवासः इन्द्रायोदेवाः मदन्ति यजमानदत्तह-
विभिमायन्ति तानि विचक्रमइत्यन्वयः ॥ ७ ॥
अथाएमी-
विजिचिरतएकयासहप्रवासववसतः॥८॥
विलिः। द्वा । चरतः। एकया। सह । प्र । प्रवासाइव । वसतः॥८॥
एकयासहेति लिंगाद अश्विनावभिधीयते द्वा द्वौ द्वित्वसंख्योपेतावश्विनौ विभिः वीग-
त्यादिपु क्विम् छान्दसोह्रस्वः गमनसाधनैः अश्वैः चरतः सञ्चरेते किश्च इमावश्विनी एकया
सूर्याख्ययातायां स्वयं वृतया स्त्रिया सह प्रवसतःपवासं सर्ववगमनं कुरुतः।मवासे दृष्टान्तः-
पवासेव यथा प्रवासिनी द्वौ पुरुषौ एकया स्त्रिया सह प्रवसतः तदछ ।। ८ ॥
अथ नवमी-
सोहाचकातेउपमादिविसम्राजासपिरांमुती ॥ ९ ॥
सदः। द्वा । चकाते इति । उपमा । दिवि । सम्राजा ।
सपिरांसुती इति सर्पिः आसुती ॥ ९ ॥
सम्राजायिति लिंगेन मित्रावरुणावभिधीयते उपमा उपमो परस्परं वकांत्योपमानभूती
यहा उपमीयते आत्या सर्वमिति उपमौसर्वस्य एतावेव सम्राना समानी सम्यादीप्यमानौ स-
पिरासुती सर्पितमायामातूयते इति सर्पिराठती घृतहविष्की वा वी मित्रावरुणो दिवि युटो-
के सदः सीदन्त्योति सदः स्थानं तच्चक्राने अकाम् ॥९॥
अथ दशमी-
अर्चतएकमहिसाममन्वततेनुसूर्यमरोचयन् ॥३०॥३६॥

·। . १६८ फक्संहितामाष्ये [अ०२व०३७ अर्चन्तः । एकै । महि । साम । मन्वत । तेन । सूर्यम् । अरोचयन् ॥ १० ॥ ३६ ॥ अन्तः देवान्पूजयन्तः एके केचनात्रयः महि महद साम मन्वत उच्चारयन्तीत्यर्थः । तादृशा अवयः तेनोक्तेन साना सूर्य अरोचयनदीपयन् तएवान देवता ॥ १० ॥ ॥ इति पष्ठस्य द्वितीये पद्मिशोवर्गः ॥३६॥ नहिवइति चतुर्कचं दशमं सूकं आधागायत्री द्वितीयापुरउष्णिक तृतीयाबृहती चतु- ध्यनुष्टुप् मनुर्वैवस्वतऋषिः पूर्ववद्विश्वेदेवादेवता । तथाचानुकान्तम्-नहिवश्चतुष्कंपुरउष्णिम् बृहत्पनुष्टुबन्तमिति । विनियोगस्तु लिंगादवगन्तव्यः। तत्र प्रथमा नहिवोअस्त्पनकोदेवासोनकुमारकः । विश्वसतोमहान्तइत॥१॥ नहि । वः । अलि । अर्भकः । देवांसः । न । कुमारकः विवे सतःमहान्तः । इत् ॥ १॥ हे देवासोदेवाः वोयुष्माकंमध्ये अर्भकोनास्ति शिशुनास्ति तथा न कुमारकः युष्माकं मध्ये कुमारोपिनास्ति । किन्तु सर्वे यूयं सवयसोनित्यतरुणाभवथ । एतदेव प्रतिपादयति विशे सर्वे देवाः यूयं सतोमहान्तइव सर्वस्माद्विद्यमानात् पृथिव्यामपिये महान्तः ते सतोमहान्तइत्युच्यन्ते तस्माद्युप्माकमको कुमारोपि नास्तीत्यर्थः ॥ १॥ अथ द्वितीया- दतिस्तुतासौअसथारिशादसोयेस्यत्रयंचत्रिंशञ्च । मर्दिवायज्ञियासः ॥२॥ इति । स्तुतासः । असय । रिशादसः । ये। स्थ । त्रयः। च । त्रिंशत् । च । मनौः। देवाः । यज्ञियासः ॥ २॥ हे रिशादसः रिशतां हिंसतामसितारो हे मनोर्यज्ञियासः मनुनामकस्य मम यहााँ है- देवाः ये यूयं पयः त्रिसंख्याकाः त्रिंशय विंशसंख्याकाः अपसिंशदेवतास्थ अवथ - ·म०८ अ०४ सू०३०), पष्ठोऽष्टकः ताते यूयमिति इत्थमनेन मकारेण स्तुतामः असथ मया मनुना स्तुताभवथ अस्तेलेंदि छान्द- सोलुगभावः । यद्वा असतिकात्यर्थः इत्थं स्तुनायू हवीपि कामयध्वम् ॥ २ ॥ अथ दीया- । ते स्वातवततउनोअधिवोचत । मानःपृथापियान्मानवादधिरेनष्टपरावतः ॥३॥ ने । नः । ध्वम् । ते । अवत । ते । ऊँ इति । नः । अधि। वोचत । मा। नः पृथः । पित्र्यात् । मानवात् । अधि ।दूरम् । नष्ट । परावतः ।।३।। हे देवाः ने यूयं नोस्मान बाध्वं बाधकेन्यो रक्षोभ्यस्त्रायध्वं ते यूयं भवन धनादि- पदनिरस्मानक्षत एवदेवा नोस्मानधियोचत अधिकंभवन्तः कर्मकारिणो धनादिमन्तश्च भव- न्विति यूयं ब्रूत । किंच हे देवाः मानवात् पित्र्याद मनुः सर्वेषां पिता ततागतात परावतः पिता मनुर्दूरमार्ग चक्रे तस्मात्पथोमान्नोस्मान्मनिष्ट मा नयव अपनयनं माकुरुतेत्यर्थः सर्वदा ब्रह्मचर्यामिहोत्रादिकर्माणि येन मार्गण भवन्ति तमेवास्मानयत । किन्तु दूरं यएनयतिरिक्तो- विमलष्टमार्गोस्ति तस्मादधि अधिकमित्यर्थः अस्मानपनयत ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- येर्दवासहस्थनविश्वैश्वानुराउन । अस्मभ्यंशर्मसप्रयोगवश्वाययच्छत ॥ ४ ॥३७॥ थे। देवासः । इह । स्वन । विश्व वैश्वानराः । उत । अस्मभ्यम् । शर्म । सहप्रयः । गवे । अन्याय । यच्छत ॥ ४ ॥३७॥ हे देवासोदेवाः उतापिच वैशानराः विश्व सर्वे नरः कर्मनेतारोवप्वांइयोपरम गति- श्वानरो यतः तस्मिन्सोमादिहवींषि स्वीकभवाः प्रादुर्भूनाः भवार्थे अण्पत्ययः पहा देवा- नरोग्निः देवानां वन्मुखत्वात् तस्य संबंधिनोरियसयेदेवायूयं इहास्मिन्नमदीये यझे स्थन हवी. म्यादातुं भवथ । ततः सपथः प्रथमस्याने सर्वतः मसिद्धं सर्वप्रथतमया शर्म श्रणावि दिन- २२

·१७०
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२५०३८
स्ति दुःखमिति शर्म सुरवं तदस्मभ्यं प्रयच्छतं तथा गवे अस्मदीयेन्यो यज्ञसाधनभूतेभ्यो गो-
भ्यः अश्वाय शर्म सुख प्रदत्त ॥ ४ ॥
।। इति षष्ठस्य द्वितीये सात्रिंशोवर्गः ॥ ३७॥
॥ इति अष्टमे मण्डले चतुर्थोनुवाकः ॥ ४ ॥
पञ्चगेनुवाके द्वादशसूतानि कत्र योयजातीत्यष्टादशचे प्रथम सूक्तं वैवस्वतमनुक्रपि.
नवमीचतुर्दश्यावनुष्टुभौ पञ्चदश्यायाश्चतस्रः पक्तय. दशमीपादनिचूत वयः सप्तका. पा-
दनिवृदिति तल्लक्षणात् शिष्टाएकादशमाग्वत्समपरिभापया गायत्र्यः आधासु चतसृषु यज्ञ.
तातोयजमानप्रशसाच स्तूयते अतस्तद्देवताका. यादंपती इत्याधासु पञ्चम्यादिषु दप्तीमशस्येवे
अतस्तद्देवताकाः भवशिष्टासु नवसु दपत्योराशिप प्रतिपाद्यन्ते अतस्ताएवदेवताः । तथानानु
कम्यते-योयजातिड्यूनावेज्यास्तवोयजमानप्रशसाच येत्यादिपञ्चदम्पत्योः शिष्टास्तदाशिपोनु-
टुप् चतुष्पड्यन्नं नवम्यनुष्टुप् दशपीपादनिदिति ।
तत्र प्रथमा-
योपजातियजातइत्सुनवंचुपातिच ।
ब्रह्मेदिन्द्रस्यचाकनत् ॥ ५॥
य । याति । याते । इत् । सुनवत् । च । पाति ।
च । ब्रह्मा । इत् । इन्द्रस्य । चाकनत् ॥ १ ॥
योयजमान सरुयजाति यागंकरोति हविभिर्देवान्पूजयवि सदेवेन्योलब्धधनादिक-सन
यजातइय पुनरभीष्टमाप्तये देवेभ्योहवींपिपयच्छत्येव । तथा सएव यजमान सुनवञ्च सोमाभि-
पत्करोतिच सएव पचातिच पशुपुरोडाशादिक पचविच सर्वत्र यनादिपु लेट्यडागमासयजमान.
इन्द्रस्य बसा बसाणि इवधारणे इद्रसम्बधीनिस्तोत्राण्येव चाकनव पुन पुन. कामयते क.
नते कान्त्यर्थीद्यड्लुकि अभ्यासाव छादसम् ततोलेट्यडागम । भवयागे यजमानोधनादिर-
पातइति यज्ञमशसा सएक्दृष्टफर सन् सोमाभिषवादीकरोतीति यजमानपशंसा ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
पुरोळाशयोअस्मसोमररतआशिरम् ।
पादित्तंशकोअंहंस. ॥ २ ॥

·१७६ मं०८ अ०५ सू०३१) पठोडएकः पुरोळाशम् ! यः । अस्मै । सोमम् । ररते । आशिरम् । पात् । इत् । तम् । शुक्रः । अहंसः ॥ २ ॥ पोयजमानः अस्मै इन्द्राय पशुपुरोळाशं तथा आशिरं तृतीयसवने गोक्षीरेणामिश्रित सोममस्मै ररते प्रयच्छति रातेलेटि शपः लुः अडागमः । शकः समर्थः सइन्द्रः तं यष्टारं अंहसः पापात् तद्रूपाक्षसोवा पाव इवधारणे अपादेव रक्षत्येव पातेलुंडिरूपम् ॥ २ ॥ अथ तृतीया- तस्य॑द्युमाँअंसद्रोदे॒वतःसशुवत् । विश्ववन्वन्नमित्रिया॥३॥ नस्य । युधमान् । असत् । रथः । देवर्जूतः। सः । शूशुवत् । विश्वा । वन्वन् । अमित्रियां ॥ ३ ॥ तस्य देवान्पूजयतोयजमानस्य देवजूतः देवैरिन्द्रादिभिः प्रेरितोद्युमान दीतिमान् रथः स्पन्दनः देवानां हविःमदानरूपेण यज्ञेन असद भवत्यागच्छति । ततस्तेन रथेनामित्रिया अ- मित्रियान् शत्रुभिःकृतान्विश्वा सर्वान्बाधान् बन्वन् वनोतिहिंसाकर्मेतियास्कःहिंसन् सएवशूशु- वन पुत्रादिभिर्धनैश्चवर्धते अत्र येन मे रथः बाधाभावश्चाभूदिति यागमशंसा । येन सम्यगिष्टदेवाः रथं दत्तवन्तइति यजमानमशंसा ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- अस्यमजावतीगृहेसंश्चन्तीदिवेदिवे । इळधिनुमतीदुहे ॥१॥ अस्य । प्रजावती । गृहे । असंश्चन्ती। दिवेऽदिवे । इळा । धेनुमती । दुहे ॥ ४ ॥ मजावती पुधादियुकं असश्चन्ती सचतिर्गतिकर्मा अगमनशीलं तादृशं धेनुमती धे- नुः पयसा सर्वान् धिनोति पोणयतीतिधेनु¥ः तत्सहितं इळानं अस्प यष्टुहे दिवेदिवे अ- हरहा दुहे देवैदैत्यते । यद्वा इळेति गवां देवता सा स्थिरा धेनुमती गवांपनित्या नुनिर्धेन- मी इला गोदेवता देवैः मेरितासती अस्य यजमानस्य गृहे दोग्या पुत्रादिकमस्मै ददावीत्य- थः दुहेटिलोपस्तआत्मनेपदेवितितलोपः अत्रेयास्तयः ॥ ४ ॥ -

·१७२
ऋक्संहिताभाष्ये
(अ०२ २०३९
अथ पंचमी-
यादम्पतीसमनसासुनुतआचधावतः।
देवासोनियाशिरा॥५॥३८॥
या। दम्पती इति दम्पती । सहमनसा । सुनुतः । आ।
च । धावतः । देवासः । नित्यया । आइशिरा ॥ ५॥ ३८ ॥
अत्र यजने दंपत्योः स्तुतिः हे देवासोदेवाः समनसा समनसौ कर्मणि समानमनस्कौ या
यौ दम्पती यज्ञकारिणौ जायापती सुनुतः सोमाभिषवं कुरुतः यौ दम्पती ततस्तमशिपुतं सो-
मं आधावतश्च दशापवित्रेण शोधयतः धावुगतिशुद्धयोः तथा नित्यया यत्रतृतीयसवने सो-
मोस्ति तत्र आश्रयणद्रव्यं गोक्षीरमस्त्येव तस्मानित्यसंबंधेन आशिरा आश्रयणेन गोक्षीरेण
संयुतं सोमं यौ मयच्छतः तावन्नादीन मामुतइति उत्तरत्रसम्बन्धः ॥५॥
॥ इति पष्ठस्य द्वितीयेत्रिंशोवर्गः॥ ३८॥
अथ पाठी-
प्रतिमाशब्याँइनःसम्यश्चार्हिरांशाते । नतावाजेपुवायतः॥६॥
प्रति । प्राशयान् । इतः । सम्या । वर्हिः ।
आशाते इति । न । ता । वाजेषु । वायतः ॥ ६ ॥
ना तो देवेभ्यो हविषां दावारी दंपती पाशव्यान् अशभोजने प्रपूर्वस्यास्य श्रोणादि-
कोभावे उणमत्ययः माशुभक्षणं तस्मै साधून हितान्या अन्नादीन्प्रतीतः मतिगच्छतः यदा मा-
शितव्यान् अनवर्णटोपः तावेव सम्यंचा सम्यंचौ समीचीनी संगती बहियज्ञं आशाते भा-
नशाते । तत्र द्रव्यैर्यामुतः तस्मात्तौ यष्टारौ भार्यापनी पाजेषु देवैर्दनेषु अन्नेषु न वापतःयपति-
गत्यर्थः न गच्छतः सर्वदा अन्नसहितौ तिष्ठातापित्यर्थः ॥ ६॥
अथ सप्तमी-
नदेवानामपिहृतःसुमतिनजुगुक्षतः। श्रवोहदिवासतः ॥ ७॥

·मं०८ अ०५ सू०३१)
पृष्ठोऽष्टकः
न । देवानाम् । आर्पि । झुनः । सुटमतिम् । न ।
जुघुक्षतः। अवः । वृहत् । विवासतः ॥ ७ ॥
एतौ दम्पती देवानां इन्द्रादीनां न अपिहृतः अपलापं न कुरुतः अपहवोपलापः
देवेश्योहविः मदास्पामइति प्रतिज्ञाय पुनरदानमपलापन हङ् अपनये । कथं नापलपन्तीत्य-
वसीयते तदाह सुमति युष्मदीयां शोभनां मति न जुगुक्षतः जुचुक्षतः न संघरीतु-
मिच्छनः संवारणमाच्छादनं न छादयतइत्यर्थः किन्तु स्तुति कुरुतः । गुहूसंवरणे सनि-
ग्रहगुहोश्चेतीप्रतिषेधः ढत्वषत्वभावी संहिताकालेभभावोनास्ति छान्दसत्वाद । किञ्च बृहद
देवेभ्योदीयमानत्वाव महत् अवः अवइत्पननाम महदन्नं विवासतः युष्मभ्यं प्रयच्छ-
तः विवासतिः परिचरणकर्मा दानमपिच परिचरणमेव । देवैर्दतमन्नं घृतादिभिर्मिश्रीरुत्य पुनः
पुनर्यजतइत्यर्थः ॥७॥
अथाष्टमी-
पुत्रिणाताकुमारिणविश्वमायुयंभुनः । उभाहिरण्यपेशसा॥८॥
पुत्रिणां । ना । कुमारिणां । विश्वम् । आयुः । वि।
अश्भुतः । उमा। हिरण्यपेशसा ॥ ८ ॥
पुत्रिणा पुत्रवन्तौ तत्रापि कुमारिणा पोडशवर्षदेशीयपुत्रवन्ती हिरण्यपेशसा हिर-
प्रमयेराभरणेर शतरूपी उभा उभौ ता तो दंपती विश्व सर्वमायुरायुष्यं व्यग्भुतः व्या-
मुतः यज्ञेन नयोः पुत्रादिकं धनमायुश्च संभवतीत्यर्थः ॥ ८॥
अथ नवमी-
पीतिहोत्राकृतद्देसूदशस्यन्तामृतायकम् ।
समूधोरोमशंहतोदेवेपुंरुणुनोदुवः॥ ९॥
वीति होत्रा । कुन_सू इति कृतत्वसू । दशस्यन्ता अमृतीय।
कम् । सम् । उधः । रोमशम् । हुनः । देवेषु । कृणुतः । दुवः ॥ ९ ॥

·१७४ ऋक्संहितामाप्ये (अ०२०१० वीतिहोत्रा वीतिहोवो वीतिः प्रियकरो होवा यज्ञोपयोस्तो अनेन यज्ञेन तयोः सुखादिकं संभवति तादृशौ । यद्वा वीतिः कान्त्यर्थः होवेतिवाड़ाम अस्मद्विषयां स्तुति कुरुतमिति पृथक्पृथक् देवैः काम्यमानस्तुती अतएव के मुखपदं हवीरूपमन्नं दश- स्यन्वा देवेभ्यः मयच्छन्ती कतहासू तकारोपजनश्छान्दसः याचमानकृतधनी पापयु- कधनावित्यर्थः । एवंविधौ दंपती अमृताय अमरणाय सन्तानाभिवृद्धये रोमशं रोमवन्तं वृषणं ऊधः योनिच संहतः संयोजयतइति मैथुनमनूयते ततः सपुत्रादिको वो देवे- पु दुवः स्तुत्यनदानरूपा परिचर्या कणुतः कुरुतः पञ्चभिर्दन्पती अस्तूयेताम् ॥ ९ ॥ अथ दशमी- आशर्मपर्वतानांरणीमहेनदीनाम् । आविष्णोःसा व॥१०॥३९॥ आ। शर्म । पर्वतानाम् । रणीमहे । नदीनाम् । आ।विष्णोः । सचाभुवः ॥१०॥ ३९॥ एतदादिषु दंपत्योराशिपः यष्टारोवयं पर्वतानां स्वर्गफटपुष्पसहितलतादिभिर्यत शर्म शु- खं तनेषां स्थैर्यटक्षणं मुखंया नदीनाञ्च उभयकूटवारािशिमुनिशिर्मनुष्यैर्वा जपायनुष्ठानेको यत्सुखं तासां भवति तत्सुरवं एकत्र स्थित्या सकटपदार्थशोकृत्वलक्षणं अनुष्ठानरक्षणं गु. खमावृणीमहे । संभजामहे सवाभुवः देवैः सहभवतः देवसहितस्य विष्णोरपि शत्रुहननरक्षणं पत्सुसं तदपि वयमावृणीमहे वाधाभावाविःमदानेन देवैः सहवर्तामइत्यर्थः ॥ १० ॥ ॥ इति षष्ठस्य द्विवीये एकोनचत्वारिंशोवर्गः ॥ ३९ ॥ अथैकादशी- ऐतुपूपारपिर्मगःस्वस्तिसंबंधातमः । उरुरध्वास्वस्तये॥ ११॥ आ। एतु । पूपा । यिः । भगः । स्वस्ति । सर्वधानमः । रुः । अध्वा । स्वस्तये ।। ११॥ रपिर्धनानां दावा अगोजाननीयः सर्वैः सधानमः सर्वेषां धारपितृवमः सर्वेषांधनादि- शि: पोपपितृतमः पूषा एवनामकोदेवः स्वस्ति क्षेमेण ऐन अस्मान्मदिगच्छतु दतः मागंरक्षक पुण्यागसति उरुः विस्तीर्णः अभ्या मार्गः स्वस्तये असारमविनाशाय भवतु ॥ १॥ ।

·१७५ मं०८ अ०५ सू०३१) पष्टोऽष्टकः अथ द्वादशी- अरम॑तिरनवणोविश्वोदेवस्यमनसा। आदित्यानामनेहइत् ॥१२॥ अरम॑तिः । अनर्वणः। विश्वः । देवस्य । मनसा । आदित्यानाम् । अनेहः । इत् ॥ १२ ॥ देवानांमध्ये पूषणमाह अनर्वणः अर्वागन्तव्यः शत्रुभिरगन्तव्यस्य अमत्यृतस्य देवस्य घोतमानस्य पूष्णः विश्वः सर्वः स्तोतजनः मनसा श्रद्धया भत्तयैव अरमतिः अलंमतिः - पिस्तुतिर्भवति । तथाहि आदित्यानामदितेः पुत्राणां देवानां दानमनेहइव अपापमेवखलु । तस्मादन्नादिमाप्तये स्तोहजनः पूपणं स्तोतीत्यर्थः ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशी- यानोमित्रोअमायरुणःसन्तिगोपाः । सुगाऋतस्य॒पन्थाः॥१३॥ या । नः । मित्रः । अर्यमा । वरुणः। सन्नि । गोपाः। सुगाः । ऋतस्य । पन्थाः ॥ १३॥॥ मित्रः अर्यमा वरुणः एवेत्रयोदेवाः नोस्माकं गोपाः गोपायितारोयथासन्ति भवन्ति ये- मार्ग:वयमेतेः पालयितन्याभवाम ते कतस्य सत्यभूतस्य पन्थाः पन्थानः सुगाः एपा सुगम- नाभवन्तु नैरागत्यास्मान् यज्ञमार्गेस्थापयन्वित्यर्थः ॥ १३॥ अथ चतुर्दशी- अग्निवापूव्यगिरादेवीळेवसूनाम् । सुपर्यन्तःपुरुप्रियमित्रनक्षेत्रसाधसम् ॥ १४ ॥ अग्निम् । वः । पूर्व्यम् । मिरा । देवम् । ईळे । वसूनाम् । सपर्यन्तः । पुरुप्रियम् । मित्रम् । न । क्षेत्रसाधसम् ॥ १४ ॥ हे देवाः वोयुष्माकं पूर्व मुख्यं पुरतोगनारंवा देवं स्वभासा दीप्यमानममि वसूनां मा- पये गिरा स्तुविलक्षणयावाचा ईळे अहं स्वीमि । किञ्च सायंन्तः युप्मान् परिचरन्तोमनुष्याःपु.

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ व.. रुपियं बहुविधपियं बहूनामभिमतदामेन मीणयितारंवा क्षेत्रसाधसं क्षियन्ति निवसन्ति कर्म- करणार्थमति क्षेत्रोयज्ञः तस्य साधकं । साधने दृष्टान्तः-मित्रन यथा मित्रं सुहत अन्यस्य क्षेत्र केदारादिकं साधयति तद्वद् यत्तसाधकमर्मि वसुपाप्तये स्तुवन्ति ॥ १४ ॥ अथ पञ्चदशी- मसूदेववतोरथःशूरोवापृत्सुकामुचित । देवानांयइन्मनोयजमानइयक्षत्मीदय॑ज्वनोभुवत् ॥ १५॥ मक्षु । देवश्वतः । रथः । शूरः। वा । पृत्सु । काहुँ । चित् । देवानाम् । यः । इत् । मनः । यज॑मानः । इय॑क्षति । अभि । इत् । अय॑ज्वनः । शुवत् ॥ ३५॥ देववतः देवायष्टव्यतया यस्यसन्ति सदेववान् तस्य रथोदेवैदेतः मक्ष शीमं दुर्गमपि प्र- विशति सर्वत्रामतिहतगतिरित्यर्थः । तत्रदृष्टान्तः-वाशब्दोत्रोपमानवाची यथा शूरोयोदा कार निव पृत्य पृतनासु तद्वद योदेवानां इदयधारणे मनएवइयक्षति स्तुविभिः पूजयितुमिच्छतिय- दा देवानां पनइपक्षति हरिभिर्यष्टुमिच्छति सयजमानः अयज्वनःयागं अकुर्वतोजनान् अभि- भुवत स्पसामध्येनाभिभवत्येय । इयक्षन्ति यक्षपूजायाम यजदेवपूजादिपु उभयोग्यासस्परा म्मसारणं छान्दसं । पूर्वस्य स्कोः संयोगायोरिति ककारटोपः ॥१५॥ अथ पोडशी- नयजमानरियसिनसुंन्यानुनदेवयो। देवानांपइन्मनोपर्जमानश्पक्षत्युमीदयज्वनोमुवत् ।।१६।। न । यजमान । रिष्यसि । न । सुन्वान । न । देवयो दनि देवध्यो। देवानाम् । यः। इत् । मनः । यज॑मानः । इयक्षति । अभि । नत् । अर्यज्वनः । शुवत् ।। १६ ॥

·मं०८ अ०५ सू०३१] पष्ठोऽष्टका हे यजमान योभवान देवानां न इयक्षति सत्वं नरिष्यसि विनष्टोनभवसि किन्तु पुत्र- पौत्रादिभिर्वसे । हे सुन्वान सोमाभिपदकुर्वन यः सुन्चन तेषां मनइयक्षति सत्वमपि नरि- प्यसि । हे देवयोदेवान् कामयमान योदेवानिपक्षति वादृशस्त्वमपि नरिष्यसि किन्तु धनादि- निर्धसे देवानां मनोयोयजमानोयष्टुमिच्छति समागमकुर्वतो जनानभिभवति ॥१६॥ अथ सप्तदशी- नकिष्टकर्मणानशन्नप्रोपन्नोपति । देवानांपइन्मनोयजमानइयक्षत्यनोदयज्वनोभुवत्॥१७॥ नकः । तम् । कर्मणा । नशत् । न । प्र । योपत् । न । योपति । देवानाम् । यः। इत् । मनः । यज॑मानः । इयक्षति । अभि । इत् । अर्यज्वनः। शुवत् ॥ १७॥ यो यजमानो देवानां मनोयष्टुमिच्छति वै नकिनकश्चिदपि नशव स्वकीयेन कर्मणा न- व्यामोति नशतियाप्तिकर्मा । किञ्च सयष्टा न प्रयोपत् स्वस्मात्स्थानानविभक्तः पृथक्लवोन- भवति । किञ्च नयोपति पुत्रादिभिर्धनादिभिश्च नविभक्तोभवति । युमिश्रणामिश्रणयोरित्यस्य उभयत्रलेटचडागमः। शिष्टं व्याख्यातम् ॥ १७ ॥ अथाटादशी- असदत्रसुवीर्यमुतत्याश्वव्यम् । देवानांपइन्मनोयजमानइयक्षत्पभीदपज्जनोभुवत् ।।१८॥ ४०॥ असत् । अत्र । सुवीर्यम् । उन । त्यत् । आशुअव्यम् । देवानाम् । यः। इत् । मनः । यज॑मानः । इयक्षति । अभि । इत् । अयज्वनः । भुवत् ॥ १८ ॥४०॥ २३

·१७८
भक्संहितामाण्ये [अ०२ २०१०
योपजमानो देवानां मनोयष्टुमिच्छति अत्रास्मिन्यजमाने सुवीर्यं शोभनवीयपित पुजा-
दिक्मसव भवत्येव उतापिच आश्वव्यं आशुगमनास्वसंधयुक्त त्यत् वचनादिकं तस्मिन्यत्र-
माने भवति देवानां मनोयोजनः हविधियष्टुमिच्छति यदा पूजयितुमिच्छति सजनः अयज्वनः
सर्वान् अचिभवत्येव ॥ १८॥
॥ इति पठस्य द्वितीये चत्वारिंशोवर्गः ॥ ४० ॥
वेदार्थस्यमकाशेन तमोहार्दनिवारयन् । पुमीश्चनुरोदेयाविद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥
इवित्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकनीवीरचुकभूपालसाम्राज्यधुरंधरेण सापणा-
चार्येण विरचिते माघचोयेवेदार्थप्रकाशे अक्संहिताभाष्ये पठाटके द्वितीयोध्यायः समाः ॥२॥

·॥श्रीगणेशायनमः॥
www.osissimum
यस्पनिवसिर्ववेदा योवेदेश्योखिलंजगव । निर्ममेतमहंबन्दे विचातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥
अथषष्ठस्यवतीयोध्यायआरत्यवे मरुतानीवि विशदृचं द्वितीय सूक्तम् तत्रेयमनुक्रमणि-
का-प्रकृतानित्रिंशन्मेधाविधिरिति । काण्वोमेधातिथिकपिः परंगायत्रं भाग्वत्सपेरिति परिभा-
पया गायत्रीछन्दः अनादेशपरिभापयेन्द्रोदेवचा । महानतेनिष्केवल्ये गायवचाशीती एतत्सू-
कम् नथैवपञ्चमारण्यके शौनकेनसूषितम्-पछतान्यूजीपिण आघायेअग्निमिन्धतइति । अ-
निराने प्रथमेपर्याये मैत्रावरुणशस्त्रे पकवानीतिकृचोनुरूपः । सूत्रितश्च-प्रवइन्द्रायमादनं मलता-
न्यूजीषिणइति । तस्मिन्नेयशसे पतिभुतायेत्यायाः पञ्चदशः सून्यतेहि-पविभुतायपोधपदि-
ति पञ्चदशेति । दशमेहनि प्रातःसवनेअच्छावाकवादे पनीयजमानस्थाने प्रतिभुतायेनिचः ।
सत्रिवञ्च-प्रतिश्रुतायवोधृषदितिवचाविति । अहीनान्तर्गतस्पातिरावस्य प्रथमेश्यांये होतुः
पन्यइदुपगायतेत्यनुरूपः।
तत्र प्रथमा-
सम् प्रकृतान्यूजीपिणःकण्वाइन्द्रस्यगाथया।
मदेसोमस्यवोचत ।।१॥
प्राकृतानि । ऋजीषिणः । कण्वाः । इन्द्रस्य । गार्थया।
मदै । सोमस्य । वोचत ।। १ ।।
हे कण्वाः ऋजीषिणकजीवतः सोमस्य रुवानि कर्माणि इन्द्रस्य गाथया इन्द्रस्य वा-
चामदे अस्प मदे संजातेसति भवोचव प्रबत ॥ १॥
अथ द्वितीया-
पासबिन्दमननिपिगुँदासमहीशुवम् । वधीनुग्रोरिणन्नपः॥२॥
यः। सविन्दम् । अनर्शनिम्। पिघुम् । दासम् ।
अहीशुवम् । वर्षीत् । उग्रः 1 रिणन् । अपः ॥ २ ॥

·१८० ऋक्संहितामाष्ये [अ०३३०२ यइन्द्र उग्राउटूर्णस्तेजस्वीका सोऽपउदकानि रिणन् प्रेरयन् सृविन्दनामकं शत्रु अनश- निमनर्शनामकं पि पिमुनामकंच दासंच अहीशवंच शत्रु वधीत् अवधीजघान ॥ २॥ अथ तृतीया- न्यqदस्यविष्टपष्मणिरहतस्तिर । कृपेतदिद्रपौंस्यम् ॥ ३॥ नि । अर्बुदस्य । विष्टपम् । वर्माणम् । बृहतः । तिर । रुपे । तत् । इन्द्र । पौस्य॑म् ।। ३ ।। हे इन्द्र बृहतोमहवोर्बुदस्य मेघस्य यर्माणमुदकस्य वारकं विष्टपं स्थान निदिर वि- ध्य तत्मसिद्ध पास्यं वा चरुपे कुरु ॥ ३॥ अथ चतुर्थी- प्रतिश्रुतायवोपत्तूशनगिरेरधि । हुवेमुशिप्रमूतये ॥ ४ ॥ पनि । श्रुताय । वः। धृपत्। तूर्णाशम् । न । गिरेः । अधि। हुवे । सुशिप्रम् । ऊतये ॥ ४ ॥ हे स्तोतारोवोयुष्माकं श्रुदाय स्तुतीनां श्रवणाय रक्षणायच धृपच्छन् धृषतं राशि सुहनुमिन्द्रं मति हुवे हयामि। तूर्णाशं न यथा घर्षभितमः पुमान् तूर्णाशमुदकं । तथा चपास्क- पूर्णाशमुदकंभवति तूर्णमभुतेति । गिरेरधि मेघ पनि हयति । पर्वतः गिरिरिति मेघनामसुपाठाव तदित्यर्थः । किमर्थं ऊतये रक्षणाय ॥ ४ ॥ अथ पश्चमी- सगोरवस्यविजमन्दानःसोम्पेभ्यः । पुरंनरदर्पसि ॥५॥१॥ सः । गोः । अश्वस्य । वि । जम् ।मन्दानः । सोम्येभ्यः। पुरम् । न । शूर । दर्पसि ॥ ५॥ १॥ १नि०५.१६ । है

·मं०८ अ०५ सू०३२]
पष्ठोऽष्टकः
चनः । आरात् ।
हे शूरेन्द्र मः पसिद्धः त्वं मन्दानोमोदमानः गोस्वस्यचनज निवासस्थान सोम्येन्यः
सोमाहेश्यः पुरंन शत्रूणां नगरमिव विदर्षसि विवृतदारं करोषि ॥ ५ ॥
॥ इति पष्ठस्य तृतीये प्रथमोवर्गः ॥ १॥
अथ षष्ठी-
यदिमेग़रणःसुतउक्थेवादधसेचनः । आरादुपस्वधागहि ॥६॥
यदि। मे। रणः । सुते । उक्थे । वा । दर्धसे ।
| उप । स्वधा । आ । गहि ॥ ६॥
हे इन्द मे मम सुते अभिपुते सोपे उक्थे स्तोत्रेवा यदि रारणः रमसे चनोनं यदिच द-
घसे मां प्रयच्छसि नार्ह आरादूराव स्वधानेनोपागहि उपागच्छ ॥६॥
अथ सप्तमी-
व्यंघातअपिप्मसिस्तोतारइन्दगिर्वणः। वन्नौजिन्यसोमपाः॥णा
वयम् । घ ।ते । अपि । स्मसि । स्तोतारः । इन्द्र ।
गिर्वणः । त्वम् । नः । जिन्व । सोमपाः॥७॥
हे गिर्वणोगीभिर्वननीयेन्द्र ने क्यापि वयं ध वयंखलु स्तोतारः स्मसि भवामः । हे सोम-
पाः सोमस्यपावरिन्द्र त्वं नोस्मान् जिन्व प्रीणयसि ॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
जुननःपितुमानरसंराणोअविक्षितम् । मघवन्भूरितवम ॥८॥
उत । नः । पितुम् । आ। भर । समहराणः ।
अविक्षितम् । मघवन् । भूरि । ते । वसु ॥८॥
उत अपिच हे मघवन् संरराणः संरममाणस्त्वमविक्षितविक्षीणं पितुमन्नं । पृक्षः पितु-
रिति अन्ननामसुपाटाद । नोस्सायमाभराहर ते चव व धनं भूरि अधिक हि ॥ ८॥

·१८२ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३०३ अथ नवमी- उतनोगोमंतस्कधिहिरण्यवतोअश्विनः । इळाभिःसंरभेमहि ॥९॥ उन । नः । गोमतः । कृधि । हिरण्यध्वतः। अश्विनः। दाभिः । सम् । र महि ॥ ९॥ उतापिच हे इन्द्र नोस्मान् गोमतोगोमिनः रुधि कुरु अश्विनोश्वयुक्तान्कृधि हिरण्यवतो- मेघवतश्च रुधि इळाभिरनैश्च संरभेमहि वयं संरब्धाशवम ॥९॥ अथ दशमी- पर्युक्थंहवामहेसुमकरस्नमूतये । साधुकृण्वन्तमवसे ॥१०॥२॥ बृबत् उक्थम् । हुवामहे । सुप्रकरस्नम् । ऊतये । साधु । कृण्वन्तम् । अव॑से ॥ १० ॥ २ ॥ ऊनये लोकस्य रक्षणाय समकरसं पसृतवाहुं । करसौ बाहू कर्मणां पलाताराविति यांस्कवचनात् । अवसे लोकस्यपालनाय साधु कृण्वन्तं साधुकुर्वन्तं यदुक्थं बृहदुक्थं इन्हें हवामहे वयामः । तथाचयास्कः-वृषदुक्थोमहदुक्थोवक्तव्यमस्माउक्थमिति ।। १० ॥ ।। इति षष्ठस्य तृतीये द्वितीयोवर्गः ॥२॥ अथैकादशी- यासंस्थेचिच्छतक्रतुरादीकृणोतिरहा । जरितृभ्य पुरुवमुः।।११ यः। सम्स्थे । चित् । शतक्रतुः । आत् । ईम् । कृणोति । त्राहा । जरिनृभ्यः । पुरुष्टवसुः ॥ ११ ॥ यः पसिद्धइन्द्रः संस्थे संग्रामे शतक्रतुहुकभिवति अपिच आदनन्तरमी मिदं शत्रु- वधादिकं रणोति करोति चिदेव अयं इन्दोवृत्रहा शत्रूणां हन्नाभवति । किश्च नरिहापः स्तोतृणामर्थे पुरुषसः बहुधनोभवति न स्वार्थमित्यर्थ. ॥ ११ ॥ 19॥ १नि०६१७ । २ नि०६४।

·म०८ अ०५ सू०३२]
पलोडएका
अथ द्वादशी-
सन शक्रश्चिदाशकवानवाअन्तरामरः । इद्रोविश्वामिलनिर्मिः॥१२॥
सः । नः । शुकः। चित् । आ। शकत् । दानध्वान् ।
अन्तरआभरः । इन्द्रः । विश्वाभिः । ऊतिभिः ॥ १२॥
शकः शकः सइन्द्रः नश्चिदत्सानप्याशकच्छतान्करोतु अपिचन्द्रोदानवान्विश्वाभिः
सर्व रूतिभिः पाटनरन्तराभरः अन्तराहरः छिद्राणामापूरकश्छिदापिधायीत्यर्थः ॥ १२ ॥
अथ प्रयोदशी-
योरायोईनिमहान्सुपार सुन्वतःसखा तिमिमभिगायत॥१३॥
यः। रायः। अवनिः । महान् । सुपारः । सुन्वतः ।
सरखो । तम् । इन्द्रम् । अभि । गायत ॥ १३ ॥
यहन्द्रो रायो घनस्यावनिः पाठकोमहान् सर्वोत्तमः सुपारः शोभनपारणश्च भवति यश्च
मुन्वतः सोमाभिपकुर्वतो यजमानस्य सहा मिमोभवति वमिन्द्रमभिगायनाभिवत । हेस्वो-
नारदविरोपः ॥ १३॥
अथ चतुर्दशी-
आयन्तारंमहिस्थिरपृतनासुश्रवोजितम्। भूरीशांनुमोजसा।।१४॥
आध्यन्तारम् । महि । स्थिरम् । पृतनाम् ।
अवजितम् । भूरेः । ईशानम् । ओजसा ॥ १४ ॥
आयन्तारमागधार महि महान्तं पृतनामु संग्रामेषु स्थिरसरलं अयोजितं अक्सौजेतार
भोजया पटेन रेषहोनाप इंशानमी वासभिगापव ॥ ११ ॥
अथ पयशी-
नकिरस्यशचीनांनिपन्तासूनानाम् । नकितानादिति ॥१५॥३॥

·ऋक्संहितामाये [अ०३३०४ नकिः । अस्य । शर्थीनाम् । नियन्ता । सूत्र्तानाम् । नकिः । वक्ता । न । दात् । इति ॥ १५॥ ३ ॥ अस्पेन्द्रस्य सूनृतानां शोभनानां शचीनां कर्मणां धीः शचीति कर्मनामनुपाठात् न. किनकश्चिनियन्वा नियामकः अयमिन्द्रोनदादिति नमयच्छतीति नकिर्वका नकश्चिद्वदति । किंतु सर्वोपि जनार्य मदानेत्येव ब्रवीतीत्यर्थः ॥ १५॥ ॥ इति पष्ठस्य तृतीये तृवीयोवर्गः ॥३॥ अथ पोडशी- ननूनंब्रह्मणांमृणाशूनामस्तिसुन्वताम् । नसोमोअमृतापे॥१६॥ न । नूनम् ।। ब्रह्मणाम् । ऋणम् । प्राशूनाम् । अस्ति । सुन्वताम् । न । सोमः । अप्रता । पपे ।। १६॥ पाशूनां ये सोमं पानुवन्ति ते पाशवस्तेषां सोमं मुन्वतां ब्रह्मणां प्रालणानां ऋणं देवत्रणं ननूनमस्ति नखलुविद्यते । तथाचश्रूयते-एपदाअनृणोयः पुत्री यज्वाब्रह्मचारीति । किञ्च अप- ताऽविस्तीर्णधनेन सोमोनपपे न पीयते प्रभूतधनेनैव सोमः पीयतइत्यर्थः ॥ १६॥ अथ सप्तदशी- पन्यइदुपंगायतपन्य क्यानिशंसत । ब्रह्मांकृणोतपन्यइत् ॥ १७॥ पन्य । इत् । उप। गायत । पन्ये । उक्थानि । शंसत । ब्रह्म । कृणोत । पन्थे । इत् ॥१७॥ हे उपगावारः पन्येइद स्तुत्यएवेन्द्रे उपगायत उपगानं कुरुत । किञ्च पन्ये स्तु. त्यएवेन्दे उक्यानि स्तोत्राणि शंसत हे स्तोतारइविशेषः । पन्यइन् स्तुत्यएवेन्द्रे मल- ब्रह्माण्यन्नानि स्तोत्राणि कृणोत कुरुत ॥ १७॥ ।

·- । मं०० अ०५ सू०३२] पष्ठोऽष्टकः १८५ अथाटादशी- पन्यआदर्दिरच्छतामहापाज्यस्तः। इन्द्रोपोयज्वनोदृधः॥१८॥ पन्यः । आ। दरित् । शता । सहस्रा । वाजी । अतः । इन्द्रः। यः । यज्वनः । वृधः ॥१८॥ योवाजी बलवान् शता वीराणां शतानि सहला सहस्राणि चादरिदाभिमुख्येन दा- रपति सोयमिन्द्रः शत्रुभिरवृतः पयः स्तुत्योभवति यज्वनो विधिनेष्टववो यजमान- स्य वृधोवर्धपिताच भववि ॥ १८॥ अथैकोनविंशी- विपूचरखधाअनुरुष्टीनामन्याहुवः। पिर्वसुतानाम् ॥ १९ ॥ वि सु । चुर । स्वधाः। अर्नु । कृष्टीनाम् । अनु । आहुवः । इंन्द्र । पिर्व । सुतानाम् ॥ १९ ॥ हे इन्द्र आहुवः आह्वातव्यस्तं कृष्टांनां मनुष्याणां स्वधाः हवींप्यनु सु मु- हु विचर। द्वितीयोनुपूरणः। सुवानामभिपुतान् सोमांश्च पिच ॥ १९ ॥ अथ विशी- -- पिसधैनपानामुतयस्तुम्येसा। उतामिट्टयस्तव ॥ २०॥४॥ पिर्व । स्वधनवानाम् । उत । यः । तुये। सा । उत । अयम् । इन्द्र । यः । नर्व ॥ २०॥४॥ हे इन्द्र सधैनवानां स्वचैनवान् स्वभूतपयसोधेनोः संबन्धिनः सोमान् धेन्वा जीतानित्यर्थः । वयाचश्रूयते-धेन्वाक्रीणांनोति । उतापिच यः सोमस्तुप्पे उदके युस तुम्पत्युदकनामसुपाठात् । सचा संसृष्टस्तापि सोमं पिर । उतापिच यः सोमः तवत्व- दीपस्त्वामुदिप गृहीतः सोयं त्यया पातव्यइविशेषः ॥ २० ॥ । इदि पष्टस्य तृतीये चतुर्थीवर्गः ॥ ४ ॥ तै. सं.६.१.१०.1 २१ ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०३३०६ अथैकविंशी- अतीहिमन्युपाविणसुपुवांसमुपारणे । इमरातमुतपिव ॥ २१॥ अति । इहि । मन्युटसाविनम् । सुसुध्वांसम् । उपअरणे । इमम् । रातम् । सुतम् । पिव ॥ २१ ॥ हे इन्द्र मन्युपाविणं क्रोधेन सोमं सुबन्तमतीसतिगच्छ तथोपारणे बालणा उ- पेत्य यस्मिन्देशे न रमन्ते सउपारणस्तस्मिन्देशे सुपुवासं सुन्वन्तमतीहि इमं रात ब्राह्मणोपद्रवरहितेदेशेस्माभिर्दनमिमं सुतं सोमं पिय ॥ २१ ॥ अथद्वाविंशी- इहितिस्रःपरावहिपंचजनॉअति। नाइंद्रावचाशत् ॥२२॥ इहि । तिस्रः । पराध्वनः । इहि । पञ्च । जनान् । अति । धेनाः । इन्द्र । अवश्चाशत् ॥ २२ ॥ हे इन्द्र धेनाः अस्मदीयाः स्तुतीः अवचाकशव यःअपश्यत सत्वं परावतोदूराद आरे - रावतइति दूरनामसुपाठाद तिलः अग्रपृष्ठपार्शदिशः इहि गच्छ अनेनाग्रतः पृष्टतः पार्श्वतचे- न्द्रस्यागमनमाशास्ते । अपिच जनान्मनुष्यान् अतीहि अतिगच्छ। यद्वा गन्धर्वाः पिवरोदेवा असुरारक्षांसिच पञ्चजनास्तानतीहीत्यर्थः । तथाचयास्कः-गन्धर्वाः पितरोदेवा मसरा रक्षा- सीत्येके चत्वारोवर्णा निषादःपञ्चमइत्यौपमन्यवइति ॥ २२॥ अथ त्रयोविंशी- सूर्योरश्मियांसृजावायच्छन्तुमेगिरः। निम्नमापोनमध्यक्॥२३॥ सूर्यः । रश्मिम् । या । सृज । आ । त्वा । यच्छन्तु । मे । गिरः । निम्नम् । आपः । न । सध्यक् ॥ २३ ॥ हे इन्द्र सूर्पोयथा रश्मि रश्मीकिरणानसमग्रहान्या विसृजति तथा मत्यं धनं विसृन । अपिच मे मदीयागिरः स्तुतयः सम्यक् सह त्वा त्वामायच्छन्तु निम्नमापोन यथा निम्नदेशमापः सह परिगृह्णन्ति नदित्यर्थः ॥ २३ ॥ १नि०३८

·मं०८ अ०५ सू०३२]
पष्टोऽष्टकः
१८७
अथ चतुर्विशी-
अध्वर्युवातुहिपिञ्चसोमवीराशिमिणे । घरांमुतस्यपीतये ॥२४॥
अयों इति । आ।तु । हि । सिञ्च । सोमम् ।
वीराय । शिपिणे । भरं । सुतस्य । पीतये ।। २४ ।।
हे अध्वयों शिमिणे हनुमने वीराय शूरायेन्द्राय सोमं तु हि शिममेवासिंच ।सुतस्प सुतं
सोमं पीतये पानापच भराहरच ॥ २४ ॥
अथ पञ्चविंशी-
यउदःफैलिगंझिनन्याक्सिन्धूवाजत्। योगोपकंधारयत्॥२५॥५॥
यः । उद्गः। फलिगम् । भिनत् । न्य॑क् । सिन्धून् ।
अवअदृजत् । यः। गोषु । पक्कम् । धारयेत् ॥ २५ ॥ ५॥
पउदाउदकाथै फलिगं मेघ रैवतः फलिंगइति मेघनामसुपाठाव भिनन अभिनत् सिन्धू-
नपश्चान्तरिक्षात्न्यमवागवासृजवायश्च गोषु पक्के पयोधारयधारयद सइन्द्रइत्यर्थः ॥२५॥
॥ इति षष्ठस्य तृतीये पंचपोवर्गः ॥ ५॥
अथ पड्विंशी-
अहन्टबमचीपमऔणवालमहीशुर्वम् । हिमेनाविध्यदधुदम्॥२६॥
अहंन् । त्रम् । ऋचीपमः। और्णध्वाशम् । अहीशुव॑म् ।
हिमेनं । अविध्यत् । अवंदम् ॥ २६॥
कचीयमो कचा दीयासमइन्द्रो वृत्रं वनामकं शत्रुमहन महनव जघान वथा ओर्णवा-
अमीर्णवाधनामकमहीशुक्महीशुवनामकंच शत्रुमहन् तथा हिमेन सुपारेणोदकेन पाचुंद मेघ-
मविध्यत् ॥ २६॥
अथ समविशी-
पर्वउग्रायनिष्टुरेपाहायप्रसक्षिणे। देवत्तंबलंगायत ॥२७॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०३०५ प्रायः । उपाय । निःस्तुरे । अाहाय । प्रसक्षिणे । देवतम् । ब्रह्म । गायत ॥२७॥ हे उद्गातारोवो यूयं उपापोर्णाय निष्ठुरे शत्रून्निरतरते अपाहाय शत्रूणामझिसवित्रे पसक्षिणे मसहनशीलायेन्द्राय देवत्वं देवमसादलब्धं ब्रह्म स्तोत्रं प्रगायत ।। २७॥ अथाटाविशी- - योविश्वान्युजिवतासोमस्यमदेअन्धसः । इन्द्रौदेवेपुचेतति।।२८॥ यः। विश्वानि । अभि । व्रता। सोमस्य । मदे। अन्धसः । इन्द्रः । देवेषु । चेति ॥ २८ ॥ अन्यसोयमानस्य सोमस्य मदे संजाते विश्वानि सर्वाणि बदा भवानि कर्माणि यइन्द्रो- देवेष्वभिचेतति ज्ञापयति तस्माइंद्राय देवत्तं प्रलगायतेत्यर्थः ॥ २८ ॥ अधैकोनविंशी- दुहत्यासंधुमायाह हिरण्यकेश्या। बोहामभिप्रयोहितम् ॥२९॥ इह । त्या । सधमाद्यो । हरी इति । हिरण्यकेश्या। वोहाम् । अभि । प्रयः । हितम् ॥ २९ ॥ इहयज्ञे त्या तो पसिद्धी राघमाया महमायन्दी हिरण्यकश्पा हिरण्यकेन्यो हरी एतना- मको असी हितं हिदकरं पयः सोमरुपमनं अभि अभिरक्ष्म वोहा इन्द्रं घडवा पापपवामिति ॥ २९॥ अथ विशी- अर्वाच्चत्वापुरुष्टुतमिपमेधस्तुताहरी। मोमपेयामरसत.॥३०॥६॥ अर्वाचम् । त्या । पुरुस्तुत । मियमधरस्तुता । हरी इति । सोमपेयर्याय । वक्षनः॥ ३० ॥ ६॥ .

·१८९
मं०८ अ०५ सू०३३]
पष्टोऽष्टकः
हे पुरुष्टुन इन्द्र त्या त्वां प्रियमेधस्तुना हरी अखौ सोमपेयाय सोमपानायार्वाञ्चमसद-
भिमुखं वक्षनोवहतः ॥ ३०॥
॥ इवि पष्ठस्य तृतीये पष्ठोवर्गः॥६॥
वयंघत्वेत्येकोनविंश तृतीयंसूक्तं काण्वस्यमेधातिथेराप बृहवीछंदूस्कम् पोडश्यायास्ति-
स्रोगायत्र्यः एकोनविंश्यनुष्टुप् इन्दोदेवता। वथाचानुक्रांतम्-वर्यधैकोना मेध्यातिथिवहितं त्रि-
गायत्र्यनुष्टुबन्तमिति। महानने निष्केवल्ये चाईवचाशीतावादितः पञ्चदशः। तथैवपञ्चमारण्यके
शौनकेनसूत्र्यवे-ययंवत्वासुतावन्तइतिपञ्चदश मोपुत्वावायतश्चनेत्येतस्यद्विपदांचोदरतीति। चा-
तुर्विशिकेहनि माध्यन्दिनेसवने ब्राह्मणाच्छंसिशस्त्रे वयंधत्वेतिकृचोवैकल्पिकस्तोत्रियः। तथाच-
सूत्र-वयंघत्वासुतावन्तः कईवेदसुवेसचेति । स्वरसान्नि अयमेवढ्चोनुरूपः। सवितञ्च-वयं-
घवासुनावन्तइति तिम्रोबृहत्यइति। तस्मिन्नेवशस्त्रे कईवेदेति वैकल्पिकोनुरूपः।सूचमुक्तमेव ।
तत्र प्रथमा-
1
वयंचत्वासुतावन्नुआपोनक्तवहिपः।
पवित्रस्पासवणेपुश्त्रहन्परिस्तोतारंआसते ॥१॥
व्यम् । घ । त्वा । सुतध्वन्तः । आपः। न। टुक्तध्वहिपः। पवित्रस्य।
प्रस्त्रवणेषु । त्रहिन् । परि । स्तोतारः । आसते ॥ १॥
हे वृत्रहन त्या त्वां वयंघ वयंखलु सुतवन्तः सोममभिपुतवन्तः आपोन आपइव मवण-
मभिगच्छामः पवित्रस्य सोमानां पत्रवणेषु वृक्तवहिपस्तीर्णबहिषः स्तोतारश्च त्वां पयांसते प-
युपासते ॥ १॥
।
अथ द्वितीया-
खरन्तित्वामृतेनरोपोनिकक्थिनः।
कदासुतंतृपाणओकआर्गमइंद्रखब्दीववंसंगः॥ २ ॥
स्वरन्ति । त्वा । मुते । नरः । वो दनि । निरेके । उक्थिनः ।
कदा । सुतम् । नृपाणः। ओकः । आ। गमः ।
दन्द्र। खब्दी ईव । वंसंगः ॥ २ ॥

·फक्संहिताभाष्ये [अ०३ १०८
हे वसो वासयितरिन्द्र वा लो सुतेभिपुते सोमे निरेके निर्गमने उक्थिनः नरोनेवारः
स्वरन्ति शब्दायन्ते । अपि चन्द्रः सुतं सोमं पति तृपाणः तृष्यन् स्वन्दीव स्वभूतशब्दइव वंसगो
बननीयगमनोवृषभः शब्दं कुर्वन्कदा ओक: स्थानमागमः आगमत् ॥ २॥
अथ तृतीया-
कण्वेभिर्षणवापदार्जदर्पिसहस्रिणम् ।
पिशहरुमघवन्विचर्पणेमागोमंतमीमहे ॥ ३ ॥
कण्वेभिः । धृष्णो इति । आ । धृपत् । वाज॑म् ।
दपि । सहस्रिणम् । पिशरूपम् । मघवन् ।
विश्चर्पणे
। मच । गोमन्तम् । ईमहे ॥ ३ ॥
हे धृष्णो धर्षकेन्द्र कण्वेभिः कण्वानुद्दिश्य विभकिव्यत्ययः सहलिणं सहससंख्याक
पाजमादर्षि देहि । हे मघयन् धनयन् विचर्पणे विद्रष्टरिन्द्र धृपद धृष्टं पिशवरुपं गोमन्तंच वाजं
मन शीघमीमहे याचामहे त्वापितिशेषः ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
पाहिगायान्धसोमदइन्द्रायमेध्यातिये।
यसमियोहोर्यःसुतेसावन्त्रीरथोहिरण्ययः॥१॥ .
पाहि । गार्य । अन्धसः । मदे । इन्द्राय । मेध्य अतिथे ।
यः । सममिला। होंः । यः। सुते ।
सा । बनी। स्यः । हिरण्ययः ॥ ४ ॥
है मेध्यातिथे पाहि सोमं पिच अन्धम. पीतम्य मोमस्प मदे तस्मान्दार गाय
तोत्रंचपठ । यः इन्द्रोयरिश्वपोः संमिश्ट. स्वरथेसंमिश्वपिता यश्च मुसोमे सचा सहाय'
पइन्द्रोपची यस्प रथोहिरण्ययोहिरण्मयः ॥ ४ ॥

·- मं०८ अ०५ सू०३३] पष्ठोऽष्टकः अथ पंचमी- यासुंपन्यःसुदक्षिणडनोयःसुक्रतुणे यआकरःसहायशताम॑घइन्द्रोयःपूभिदारितः ॥५॥७॥ यः । सुसव्यः । सुदक्षिणः । इनः । यः । सुटकनुः । गुणे । यः। आश्करः । सहस्रां । यः । शतमघः । इन्द्रः। यः। पूभित् । आरितः॥ ५॥७॥ यः सुषव्यः शोभनसव्यहस्तः यश्च सुदक्षिणः यश्चेनईश्वरः। नियुत्वात् इनइतीश्वरना- मसुपागद । यश्चापि सुक्रतुः सुमशः सहला सहस्राणां बहूनां यश्चाकरः कर्ता यश्चापि शत- मपः बहुधनः यश्च पूभिद पुरां भेत्ता यश्चारितः प्रत्युतास्वोमान् । तथाचयास्क:-पभारितः कर्मणिकर्मणिस्थिरः मत्युतःस्वोमानित । अस्माभिः स्तूयतेच ॥५॥ ॥ इति षष्ठस्य तृतीये सामोवर्गः॥७॥ अथ षष्ठी- योपितोयोरतोयोअस्तिश्मभ्रुषुश्रितः। विभूतद्युम्नच्यवनःपुरुष्टुतःक्रत्वागौरिवशाकिनः॥६॥ यः। धृपितः । यः। अतः । यः। अस्ति । श्मश्रुषु । श्रितः। विभूतध्युम्नः । च्यवनः। पुरुस्तुनः । क्रत्वा । गौः इव । शाकिनः ॥६॥ योधृषितः शत्रूणांधर्षयिता यश्चावृतः शत्रुभिरावृतः यश्चापि श्मश्रुषु युद्धेषु।भवःअयंत्य- स्मिन्निति व्युत्पत्तेः श्मश्रु युद्धमितिवृद्धावदन्ति । श्रिवोस्ति भवति यश्चापि विभूतान्नः म भूतधनः यश्च व्यवनः सोमानां च्यावयिता यश्चापि पुरुष्टुतो बहुस्तुतः सइन्द्रः क्त्वा कर्मणः शाकिनः शक्तस्य यजमानस्य गौरिख यथा गौः पयसोोग्नी तथा कामानां दोग्धाभवति ॥५॥ अथ सप्तमी- कईवेदसुतेसापियन्कयोदधे। अपयःपुरोविभिनत्योजसामन्दानःशिम्पन्धसः॥७॥ नि.५१५ ·। । .१९२ ऋक्संहितामाध्ये [अ०३०९ कः । ईम् । वेद । सुते । सा । पिव॑न्तम् । कत् । वयः। दधे । अयम् । यः। पुरैः। विभिनत्ति । ओजसा । मन्दानः । शिनी । अन्धसः ॥७॥ सुनेभिपुतेसोमे सचा ऋत्विजासह सोमं पिबन्तमीमेनमिन्द्र कोवेद वेत्ति नकोपिवेची- त्यर्थः कद किंवा वयोन्नं दधे धारयति योयमिन्दः शिपी हनूमानन्धसः सोमेन मन्दानोम- न्दमानः ओजसा बलेन पुरोविभिनत्ति ॥ ७ ॥ अथारमी- दानामृगोनवारणःपुरुत्राचरथदधे । नकिवानिय॑मदासुतेर्गमोमहांश्चरस्योज॑सा ॥८॥ दाना । मृगः । न । वारणः । पुरुध्वा । चरथम् । दधे । नकिः । त्या । नि । यमत् । आ। सुते । गमः। महान् । चरसि । ओजसा ॥ ८॥ भृगः शत्रूणामन्वेपको वारणोगजो दानामदजलानीव पुरुत्रा बहुपु यज्ञेषु चरथं चरण- शीलं मदं दघे इन्द्रोधारयति । अथप्रत्यक्षस्तुतिः हे इन्द्र त्या त्यां नकिनियमव नकश्चिनिय- च्छति सुतेसोमे आगमः आगच्छ । महान् हि त्वमोजसा बलेन सर्वतश्चरसि ॥ ८॥ अथ नवमी- पउग्रःसन्ननिःसृतःस्थिरोरणायसंस्कृतः । यर्दिस्तोतुमघवाणवृद्धवनेन्द्रोयोपत्यागमत् ॥९॥ यः। उपः । सन् । अनिःस्तृतः । स्थिरः। रणाय । संस्कृतः। यदि । स्तोतुः। मघश्यो । शृणवत् । हवम् ! न । इन्द्रः । योपति । आ । गमत् ।। ९ ॥ यउग्रः उद्णः भोजस्वीवा सन्शयन् अनिद्रुतः शत्रुभिरनिस्वीर्णः स्थिरोचटोरणाम युद्धाय संस्कृतः शरीरसंसनः सोमवारीस्कृतः सइन्द्रोमपया धनवान् यदिस्तोनुर्हषमासानं शृणवच्छृणोति दयन्यत्र नयोपति नगच्छति किंतु आगमन तत्रैवागच्छति ॥ ९ ॥ ।

·मं०८ अ०५ सू०३३] पष्टोऽष्टकः - अथ दशमी- सुत्पमित्थारपेदसिरपंजूतिर्नोस्तः। उपायुमशृणिवपेपरावतिर्पोअर्वावनिश्रुतः॥१०॥८॥ सत्यम् । इत्था । रूपा । इत् । असि । पजूतिः। नः । अतः । सपा । हि । उय । विषे । पराध्वति । टपो इति अध्विति । श्रुतः ॥ १० ॥ ॥ हे उम उद्णेन्द्र त्वं सत्यमित्था इत्थं वृषेव कामानां वर्षकएवासि वृपतिः वृषभिश्चा- कष्टो नोस्माकमवृतः शत्रुभिरपरिवृतश्चासि वृषा हि सेचकएव शृण्विपे श्रूयसे । परावति दूरे- पि वृषोवृपैव अर्वावति समीपेपि वृपा सेचकएव श्रुतोवृपैवाभूपथाः॥ १० ॥ ॥ इति षष्ठस्य तृतीपेष्टमोवर्गः ॥ ८॥ अथैकादशी- वृषणस्तेअभीशोपाकशाहिरण्पयीं। सुपारथोमघवन्टपणाहरीटपात्वंतिकतो ॥११॥ सपणः। ते । अभीशवः । सो । कां । हिरण्ययी। सपा । रथः। मघवन् । टपणा । हरी इति । सपा । त्वम् । शतक्रतो इति शतक्रतो ॥११॥ हे मघवन् ते तव अभीशवोरश्मयोऽश्वरशनाः वृषणः वर्पितारः हिरण्ययी हिरण्मपी कशापि वृपा रथोपि वृपा वर्षिता हरी अश्वावपि वृषणा वृपणौ वर्षितारी हे शवकवो बहुमते- न्द्र त्वंच वृषा वर्पिता ॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- सुपासोतामुनोतुटपन्नृजीपिन्नानर । पादधन्वेरपणनदीप्वातुभ्यस्थातहरीणाम् ।। १२ ॥ । २५

·१९४
ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०३१०१.
सपा । सोता ! सुनोतु । ते । रूपन् । ऋजीपिन् । आ। भर ।
कृपां । धन्वे । उर्पणम् । नदीपुं। आ। तुभ्यम् ।
स्थातः । हरीणाम् ॥ १२॥
हे वृपन वर्षितरिन्द्र ते तव सोवाभिपवकर्ता वृषा वर्षितासन् सुनोतु सोममभिपुणोतु ।
हे अजीपिन ऋजुगमनेन्द्र आभर धनमसभ्यमाहर हरीणामवानां आ आभिमुख्येन हेस्थात-
रिन्द सुक्यं नदीदकेषु वृषणं वर्षितारं सोमं वृषा वर्पिता दधन्वे धारितवानभिपवार्थम् ॥ १२॥
अथ त्रयोदशी-
एन्दयाहिपीतयेमधुशविष्टसोम्यम् ।
नायमच्छामघाशृणवृद्विरोब्रह्मोक्याचसुकतुः ॥ १३ ॥
आ। दन्द्र । याहि । पीतये । मधु । शविष्ट । सोम्यम् ।
न। अयम् । अच्छे । मघट्यो । शृणवत् । गिरः । ब्रह्म ।
उक्था । च । सुक्रतुः ।। १३ ॥
हे शविष्ठ पटवत्तमेन्द्र सोम्यं सोमात्मकं मध्वमृत पीतये पानायायाहि आग-
छ । किमर्थमागमनमित्यतआह यतआगमनमन्तरेण मघया धनवान्सुक्रतुः मुकर्मा शो-
भनमज्ञोपायमिन्द्रोगिरः स्तुतीः बस स्तोत्राण्युक्थानिच नाच्छ शृणवत नाशृिणोनि
अतआगमनमित्यर्थः ।। १३॥
अथ चतुर्दशी-
वहन्तुत्वारथेष्ठामारयोरथयुजः।
तिरश्चियंसवनानिस्त्रहन्नन्येषांपातिकतो ॥ ११ ॥
वहन्तु । त्ला । रथेस्थाम् । आ। हर्रयः। रथध्युजः।
तिरः। चित् । अर्यम् । सर्वनानि । सूत्रध्हन् । अन्येषाम् ।
या। शतक्रतो इति शतक्रतो॥१४॥

·मं०८ अ०५ सू०३३]
पष्ठोटकः
हे वृत्रहन शतक्रतो बहुमज्ञ रथेष्ठां रथस्थमर्यमीश्वरं त्या त्वां रथयुजो रथे-
युक्ता हरयोरखाः अन्येषां या यानि सवनानि सन्ति तानि निरश्चिद विरस्कुर्वन्तः
सबनान्यस्मदीयानि सपनान्यावहन्तु मापयन्तु ॥ १४ ॥
अथ पंचदशी
अस्माकमद्यान्नमस्तोमैधिष्वमहामह ।
अस्माकं सर्वनासन्तुतिमामायाक्षसोमपाः ॥ १५॥ ९॥
अस्माकम् । अद्य । अन्तमम् । स्तोमम् । धिप्व । महामह ।
अस्माकम् । ते । सर्वना । सन्तु । शम्तमा ।
माय । द्युक्ष । सोमपाः ॥ १५॥ ९ ॥
हे महामह महतामपि महान् महापूज्यवा अद्यान्तममन्तिकतममस्माकं मध्यातिथीनां स्वो-
मं धिष्व धारय । हे द्युक्ष दीप्त सोमपाः सोमस्य पावरिन्द्र ने तय मदाय मदार्थ सवना सव-
नान्यस्माकं शन्तमा शन्तमानि सुस्वतमानि सन्तु भवन्तु ॥१५॥
॥ इति षष्ठस्य तृतीपे नवमोवर्गः ॥९॥
अथ पोडशी-
नहिपस्तवनोममशास्त्रेअन्यस्यरण्यति।
योअस्मान्वीरआनयत् ।। १६॥
नहि । सः । तव । नो इति । मर्म । शास्त्रे । अन्यस्य ।
रण्यति । यः । अस्मान् । वरिः । आ । अनयत् ॥ १६ ॥
योवीरः शूरोनोस्माननयन सइन्द्रस्तव शास्त्रे शासने नहि रण्यति न रमते ममापि शाले
नोरण्यति अन्यस्यापि शासने न रण्यति किंतु रक्षणएव रमतइत्यर्थः ॥ १६ ॥
अथ सनदशी-
इन्द्रभिहातदेवीसिया शास्मनः ।
स्तोअहकरघुम् ॥१७॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३ २०११ इन्द्रः। चित् । । । तत् । अब्रवीत् । स्त्रियाः। अशास्यम् । मनः । उतो इति । अहं । ऋतुम् । रघुम् ॥ १७ ॥ योमेध्यामिथेपनमदाता प्लायोगिरासंगः सपुमान् भूत्वा स्यभवत् तदा यइन्द्रउवाच तदिदमाह । तथाचाहुः-मायोगिश्वासंगोयः स्त्रीभूत्वा पुमानभूत समेध्यातिथये दानं दत्वेति । इन्द्रश्चिवध इन्द्रः खलु तदनवीव सिया मनश्चित्तं अशास्यं पुतपेणाशिष्यं शासितुमशक्यं प्रघटत्वादिति । उदो अपि स्त्रियाः क्रतुं प्रज्ञा रघु लघुमह आह ॥ १७ ॥ अथाटादशी- सप्तीचिद्दामदच्युतामिथुनावहतोरथम् । एवेडणउत्तरा ॥१८॥ सप्ती इति । चित् । घ । मदच्युता । मिथुना । वहतः । रथम् । एव । इत् । धूः । तृप्णः । उत्तरा ॥ १८ ॥ समी चिदेन्द्रस्याश्यायपि खलु मदच्युदा सोमं पविगन्तारौ इन्द्रस्यैय रथं मिथुनी वहतः एवेदेवमेव वृष्णइन्द्रस्य रथः धूरुत्तराश्ययोरुत्तराभवति ॥ १८ ॥ अथैकोनविंशी- अधःपश्यस्खमोपरिसंतरांपादकौहर । मानेकशप्तकौशन्सीहिब्रह्मायभूविथ ॥ १९ ॥१०॥ अधः । पश्यस्य । मा। उपरि । सम्स्तराम् । पादको । हर । मा। ते। कशप्तकौ । दृशन् । स्त्री। हि । ब्रह्मा । वविध ॥ १९॥ १०॥ एवमन्तरिक्षादागच्छन् रथस्थइन्द्रः श्रियं मन्नं स्वरमात पुंस्त्वमिच्छन्तं पायोगि यत् उबार तदाह-हे धायोगे त्वं सी सती अधः पन्यम्ब एपषीणांधर्मः उपरि मापश्यस्य उपरिदर्शन वीणां धर्मोनभवति हि । पाइयो पादावपि सन्दरां संश्लिष्टौ यथा भयवस्तथा हर । यथा पुस्पोदि- सिष्टपादनिधानोभवति तथा त्वया खिया नवयसिपथः अपिच ते कात्री कराश्रय ·4.८ अ०५ सू०३४] .. पष्टोऽष्टकः १९७६ कशक्षकी कशतिराहननका कशपकावुओंगे मादृशन् पुरुषानपश्यन्तु दयोरदर्शनं वाससः सुष्टु परिधानेन भवति । अतः सुष्टु वासत्ता परिधानं कुरु । स्त्रियोहागुल्फाभिसंवीता भवन्ती- त्यर्थः । हि यस्मात्कारणात ब्रह्मासन स्त्री बभूविथ ॥ १९ ॥ ॥ इति पष्ठस्य तृतीये दशमोवर्गः ॥१०॥ एन्द्रयाहोत्यष्टादश चतुर्थ सूक्तं काण्वस्य नीपातिथेराप आनुष्टु पोडश्यायास्विस्रोगायच्यः वसुरोचिपोंगिरोगोत्राः सहस्रसंख्याकाः आयदिन्द्रश्चेत्यादीनां नासां विसृणामृषयः इन्द्रोदेवना। तथाचानुक्रमणम्-एन्द्रयाहिड्यूना नीपातिथिरानुष्टुभं तृचोल्योगायत्रस्तंसहस्रवसुरोचिपोंगि- रसोपरपनिति । विनियोगालैंगिकः । वन प्रथमा- एन्द्रयाहिहरिनिरुपकण्यस्पसुष्टुतिम् । दिवोअमुष्यशासतोदिययर्दिवावसो ॥१॥ आ। इन्द्र । याहि । हरिभिः । उप । कण्व॑स्य । सुस्तुतिम् । दिवः । अमुर्घ्य । शासतः । दिवम् । यय । दिवावसो इति दिवावसो ॥१॥ हे इन्द्र कण्यस्य सुष्टुतिं शोभनांस्तुति हरिभिरवैरुपायाहि आगच्छ दिवोद्युलोकं द्विती- पार्थेषष्ठी अमुष्यामुष्मिनिन्द्रे शासतः शासति विशक्तिव्यत्ययः तत्र वयं मुखमास्महे दिवावसो दीतहविकेन्द्र दिवं स्वर्ग यय यूयं गच्छत बहुवचनं पूजार्थम्। यदा हे दिवावसो दिवोद्यनामकं अमुष्पा, लोकं शासतः शासनं कुर्वन्तोपूर्व दिवं स्वर्ग यप गच्छत अनबहुवचनं पूजार्थ- मित्यर्थः ॥ १॥ अथ द्वितीया- आवाग्रावावदनिहोमीयोपैणयच्छतु दिवोअमुष्यशासंतोदिययपर्दिवावसो ॥२॥ आ। त्वा । यावा । वदन् । इह । सोमी। घोण । यच्छतु । दिवः । अमुष्य । शासनः । दिवम् ।यय। दिवावसो दनि दिवाध्वसो ॥ २ ॥ -

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०३ २०१२
हे इन्द्र वा स्वामिहयज्ञे ग्रावा सोमाभिषवपापाणः सोमी सोमवान् वदन् शब्दकुर्वन
घोषेण ध्वनिनासह आयच्छतु । सिद्धमन्यत् ॥ २॥
अथ तृतीया-
अनाविनेमिरपामरांनधुनुलेटकः ।
दिवोअमुष्यशासंतोदिवययर्दिवावसो ॥३॥
अत्र । वि। नेमिः । एषाम् । उरांम् । न । धूनुते । वकः। दिवः
अमुष्य । शासतः । दिवम् । यय । दिवावसो इति दिवास्वसो ॥ ३ ॥
अत्रास्सिन्यज्ञे एपामभिपवनादणां नेमिः सोमलना विधुनुते विशेषेण कम्पयति उरमिषी
वृकोन वृकइव । सिद्धमन्यत् ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
आत्वाकण्वाइहायसेहवन्तेवाजसातये।
दिवोअमुष्पशासतोदिवंययर्दिवावसो ॥ ४ ॥
आ। त्वा । कण्वाः । इह । अव॑से । हवन्ते । वाजसातये। दिवः।
अमुय । शासनः । दिवम् । यय । दिवावसो इति दिवावसो ॥ ४ ॥
हे इन्द्र त्या त्वामिहयज्ञे कण्दाः अवसे रक्षणाय वाजसातये अन्नस्य प्रास्पर्धच आहब-
न्ते आभिमुख्येन पन्ति सिद्धमन्यत् ॥ ४॥
।
।
अथ पञ्चमी-
दामितेसुतानांवणेनपूर्वपापम् ।
दिवो मुष्यशासतोदियययदिवायसो ॥ ५॥११॥
दामि । ते । सुतानाम् । दृष्णे । न । पूर्व पाय्यम् । दिवः । अमुष्या
शासतः। दिवम् । यय । दिवावसो इति दिवाश्वसो ॥ ५॥ ११ ॥

·मं. अ०५ सू०३४] पष्ठोऽष्टक: हे इन्द्र ते तुपं सुतानां द्वितीयार्थेषष्ठी सुतान् सोमान् दधामि प्रयच्छापि । वृष्णे न य- था वायवे पूर्वपाय्यं यज्ञमुखे पेयं प्रयच्छन्ति तदहं प्रयच्छामीत्यर्थः । सिद्धमन्यव ॥ ५॥ ।। इति षष्ठस्य तृतीये एकादशोवर्गः ॥११॥ अथ षष्ठी- स्मत्पुरन्धिर्नआगहिविश्वतोधी ऊतये । दिवोअमुप्यशासतोदिवयदिवावसो ॥६॥ स्मतपुरन्धिः । नः । आ। गहि । विश्वत-धीः । नः । ऊतये । दिवः । अमुय । शासतः । दिवम् । यय । दिवावसो इति दिवाध्वसो ॥६॥ हे इन्द्र स्मवपुरन्धिः स्वर्गकुटुंबी नः अस्मान् आगहि तथा विश्वतः धीः सर्वतोजगतो- धारकः वं नः अस्सा ऊतये रक्षणाय आगहि आगच्छ ॥ ६॥ अथ सप्तमी- आनोयाहिमहेमतेसहस्रोतेशतामप। दिवोअमुष्यशासतोदिवयुपर्दिवायसो ॥ ७॥ आ। न. । याहि । महेश्मते । सहस्रते। शक्ष्मघ । दिवः । अमुष्य । शासनः । दिवम् । यय । दिवावसो इति दिवाध्वसो ॥ ७॥ हे महेमते महायुले सहसोते सहलरक्षण शवामघ यहुधनेन्द्र त्वं नोस्मानापात्याग- छ। सिद्धमन्यद ॥ ७ ॥ अथाष्टमी- आवाहोतामहितोदेवत्रायक्षदीज्यः । दिवोअमुष्यशासनोदिक्यपर्दिवायसो ॥८॥ आया । होता । मर्नुः हितः । देवध्या। वृक्षत् । ईड्यः । दिवः। अमुष्य । शासतः । दिवंम् । यय । दिवावसो इति दिवास्वसो

·आ।
।
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३२०१३.
हे इन्द्र त्या त्वां देवत्रा देवानांमध्ये ईड्यः स्तुत्योहोना देवानामाहाताग्निर्मनुहितोमनुष्यैर्गुहेषु
निहितआवक्षत वहतु । सिद्धमन्यव ॥ ८ ॥
अथ नवमी-
आवामदच्युताहरीश्येनपक्षेववक्षतः ।
दिवोअमुष्यशासंतोदिवययर्दिवावतो ॥ ९॥
। मदच्युतो । हरी इति । श्येनम् । पक्षाध्ईव । वक्षतः ।
दिवः । अमुय । शासतः । दिवम् । यय । दिवावसो इति दिवावसो॥ ९॥
हे इन्द्र त्वा त्वां मदच्युता पदच्युतौ शत्रूणां मदस्य च्यावयितारी हरी अश्वौ श्येन
पेनाख्यं पक्षिणं पक्षेव आत्मीयपक्षाविव आवक्षतः आवहताम । सिद्धमन्यव ।। ९ ।।
अथ दशमी-
आयाद्ययंआपरिवाहासोमस्थपीतये ।
दियोअमुप्यशासतोदिययादवावसो ।। १० ॥ १२ ॥
आ। याहि । अर्यः। आ । परि । स्वाहा । सोमस्य ।
पीतये । दिवः । अमुप्यं । शासतः । दिवम् ।
यय । दिवावसो दति दिवाश्वसो ।। १० ॥१२॥
हे अर्येश्वर त्वं आ परि सर्वतः आयासागच्छ पीवये तक्पानार्थ सोमस्य सोमं स्या-
हा स्वाहाकरोमि । सिद्धमन्यत् ॥ १० ॥
॥ इति पठस्य तृतीये द्वादशोवर्गः ॥ १२ ॥
अथैकादशी-
आनौपायुपश्रुत्युक्थेपुरणपाइह ।
दिवोअमृप्यशासोदियययर्दिवावसो ॥ ११ ॥

·मं०८ अ०५सू०३४] षष्ठोऽस्कः आ। नः। याहि । उपश्रुति । उक्थेषु । रणय । इह । दिवः । अमुष्य शासनः । दिवम् । यय । दिवावसो इति दिवाइवसो ॥११॥ हेन्द्र त्वं नोस्माकमिहयज्ञे उक्थेषु शलेषु पश्यमानेषु मश्रुति उपश्रुती समीपमाषा- त्यामच्छ अस्मान रणयच । सिद्धमन्यव ॥११॥ अथ द्वादशी- सरुपैरातुनौगहिसंमृतःसम्भुनावः । दिवोअमुष्पशासतोदिवयादिवावसो ॥ १२ ॥ सरूपैः । आ । सु । नः । गहि । समभृतैः । संमत अश्वः । दिवः । अमुष्य । शासतः । दिवम् । यय । दिवावसो इति दिवाश्वसो ॥ १२॥ हेन्द्र संभतारखा पुष्टावस्वं सुसंमतः सरूपैः समानरुपैरवैः नोस्मानागसागच्छ । ति. वन्या ।। १२॥ अथ त्रयोदशी- आयाहिपर्वतेभ्यःसमुद्रस्यापिविष्टमः । दिवोअमुष्पशासतोदिवयपविषाक्सो ॥१३॥ आ। याहि । पर्वतेभ्यः । समुद्रस्य । अधि । विष्टिपः। दिवः । अमुष्य शासनः दिवम् । यया दिवावसो इति दिवास्वसो १३॥ हे इन्द्र त्वं पर्वतयः आयासागच्छ समुदस्मान्तरितस्य विष्टपौविष्टपाचामायाहीव- यः । सिद्धमन्यत् ॥ १३॥ अथ चतुर्दशी- आनोगव्यान्पिश्व्यासहसागरदहि। दिवोअमुष्पशासतोदिवयपर्दिवायसो ॥११॥ 4 २६

·२०२
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३.१४
आ । नः । गव्यानि ।अश्व्या । सहस्रा । शूर । दर्द हि । दिवः ।
अमुष्य । शासतः । दिवम् । यय। दिवावसो इति दिवाध्वसो ॥ १४॥
हे शूरेन्द्र त्वं नोस्पत्यं सहस्रा सहस्राणि सहस्रसंख्यानि गव्यानि गोहितानि गोला-
णि वा अश्श्या अश्यान्पश्वहितानि अश्वात्मकानिवा दयाविवृणु । सिद्धमन्यत् ॥ १४ ॥
अथ पञ्चदशी-
आन.सहस्रशोभरापूतानिशतानिच ।
दिवोअमुष्यशासतोदिवययर्दिवावसो ॥ १५॥
आ। नः। सहस्रशः । भर । अयुतानि । शतानि । च । दिवः ।
अमुष्य । शासतः । दिवम् । यय । दिवावसो दति दिवावसो ॥१५॥
हे इन्द्र नोस्मात्यं सहस्रशः सहस्रधा अयुतानि शतानिच अभीष्टानि वस्तून्याभराह-
- सिद्धमन्यत् ॥ १५॥
1
अथ पोडशी-
1
आयदिन्द्रश्चदईसहस्रवसुरोचिपः ।
ओजिप्टमध्यपशुम् ॥ १६ ॥ .
आ । यत् । इन्द्रः । च । दहे इति । सहस्रम् । वसुंध्रोचिषः ।
ओजिष्टम् । अश्यम् । पशुम् ॥ १६ ॥
'वसुरोचिपो वसुदीष्ठ यो वर्ष सहसं सहस्रसंरयाकानामस्माकं नेवा इन्द्रश्च ओनिष्ठं में-
तवनरमश्व्यमश्वासकं पहुंच ययदा आदवहे पाराववादादद्महे उत्तरत्र संबन्धः ॥ १५ ॥
अथ राप्तदशी-
यत्रापातरहसोरुपासौरघुप्यदः ।
प्राजन्तेसूर्याइव ॥१७॥

·म.८ अ०५ सू०३५]
पटोऽएको
ये। ऋचाः । वातरंहसः। अरुपासः । रघुरस्यदैः । श्राजन्ते।
सूर्याइव ॥ १७ ॥
तदा पेशवा ऋजुगामिनो वातरंहसो यायुसदृशवेगा अरुपास: आरोचमाना रघुप्प-
दो घुस्यन्दमानाअभ्याः सूर्याइव यथा सूर्यस्तथा नाजन्ते ॥ १७ ॥
अथाटादशी-
।
पारावतस्यरातिपुवञ्चकेवाएं।
तिष्ठवनस्पमध्यआ॥ १८ ॥१३॥
पारावतस्य । रातिएँ । वत्केषु । आशुष। तिष्टम् । वनस्य ।
मध्यै । आ॥१८॥ १३॥
नेष्वश्वेषु पारावतस्य राविषु देयेषु इच्चिक्रेषु वयच-प्वाराष्पश्येषु ।तायारारि-
त्पश्वनामसुपाठात् । मविगृहीतेषु सत्सु वनस्यमध्ये आतिष्ठमिति पसुरोचिपाम् सहस्र-
पदानित.॥१८॥
॥ इति पष्ठस्य तृतीपे त्रयोदशोवर्गः ॥ १३ ॥
अग्निनेन्द्रेणेति चतुर्विशत्यूचं पञ्चमंसूक्तं श्यावाश्वस्यात्रेयस्पापम् । अत्रानुक्रमणिका-
अग्मिनाचविशतिः मावाश्वशाश्चिनपुपरिष्टाग्योविर्ष पंक्तिमहावृहंदी पतपन्दमिति । उपरि-
धान्योतिश्छन्दः चतुर्थपादस्पाष्टाक्षरत्वात् पतोष्टकस्ततोज्योविरिति वलक्षणम् । द्वाविंशीनिः
पौविशीमहाहवी चत्वारोष्टकालागवश्व महावृहतीन्युनटक्षणोपेतत्यान । विग्रीपतिः।
अश्विनीदेवता अश्विनोपमे होतुरविरिकांक्थ्ये अग्निनेन्द्रेणे वसूकम् प्रतिव-अग्निनन्दे-
णाभापग्निरिति।
दव पथमा-
अग्निनेन्द्रणवरुणेनविष्णुनादित्यैरुदैर्यमुभिःसा वा ।
सजोफ्साउपासूर्पणचसोमपिवतमश्विना ॥१॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३०१४
अग्निना । इन्द्रेण । वरुणेन । विष्णुना। आदित्यैः । रुद्रः ।
वसुभिः सचाशुवा । सजोपसौ । उपसा । सूर्येण । च ।
सोमम्।
पिबतम् । अश्विना ॥ १॥
हे अश्विना अश्विनौ अमिना इन्द्रेण वरुणेन विष्णुना आदित्यैरुदैर्वसभिश्च समाच-
पा सहभूतो उपसा सूर्येणच सजोषसा संगती युषां सोमं पिबतम् ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
विश्वामिभिर्भुवनेनवाजिनादिवापृथिव्यादिभिःसचाना।
सुजोपसापासूणचसोमपिबतमश्विना ॥ २॥
विस्वाभिः। धीभिः। भुवनेन । वाजिना । दिवा ।
पृथिव्या । अदिभिः । सुचाइअो । सजोषसी ।
उपसा । सूर्येण । च । सोमम् । पिवतम् । अश्विना ॥ २ ॥
हे वाणिना पलिनावश्विनौ विश्वाभिः सर्वाभिर्धाभिः प्रज्ञाभिः भुवनेनाखिलेन भूतगा-
तेनर दिवा पुठोकेनन पृथिव्याचादिभित्र सचाभुवा सहभूतौ उपसा सुर्येणच संगती यु-
वां सोमं पिचवम् ॥२॥
अथ तृतीया-
विश्वसिभिरैकादशैरिहालिद्धि गुमिःसानो।
मजोसाउपसासूर्येणचसोमंपिबतमश्विना ॥३॥
विश्वैः । देवः । त्रिभिः। एकादशैः । इह । अत्राभिः ।
मरुतशनिः । शृणुभिः । सारा । सजोफ्सौ।
उपसा । सूर्येण । च । सोमम् । पिवतम् । अश्विना ।। ३ ।।
हे भचिनी विश्वेदेवैः विशिः एकादशेः यतिशः इहयो अद्भिः मरुदि अभिम स.
पावा सहभूती उपसा मर्पणच संगवी युवा सोमं पिनवम् ॥ ३ ॥

·:
२०५
म.भ..५सू०३५ ] पष्ठोऽष्टक:
अथ चतुर्थी-
जुपेयायज्ञबोधनहवस्यविश्वेहदेवौ सवनावंगच्चतम् ।
मजोर्पसाउपसासूर्येणचेनोवोहमश्विना ॥१॥
जुषेयाम् । यज्ञम् । बोधतम् । हवस्य । मे। विश्वा ।
इह । देवी । सर्वना। अव । गच्छतम् । सजोफ्सौ। उपसा । सूर्येण।
च । आ । इपम् । नः । वोहम् । अश्विना ॥ ४ ॥
हे भस्पिनी देवी पझं जुषेयां सेवा मे मम हवस्य हवं बोधतं जानीवं । इहपजे विश्वा
तरला सर्वाणि सवनानि अवगच्छतं मामुवम् । इयं अन्नं आयोहं मापयतम् ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
स्तोमंजुपेयांयुषशेषकन्यनांविश्वेदेवौ सतनावगच्छतम् ।
मजोषसाउपसासूपेणचेनोवोहमश्विना ॥५॥
स्तोमम् । जुपेथाम् । युवशाध्दव । कन्यनाम् । विश्वा ।
इह । देवौ । सर्वना । अव । गच्छतम् । सजोषसौ ।
उपसा । सूर्येण । च ।।दपम् । न: 1 वोहम् । अश्विना ॥ ५॥
हे अश्विनौ देवी युवा हास्मिन्यते स्तोम पेयों सेदेषाम् । पुरोष पथा पानी
कन्या कन्पानामाहानं सेवेवे वददित्यर्थः । इहयझे विश्वानि सवनान्यवनप्छवं मामुवं ।
सिरसम्पद ॥५॥
भय पटी-
-
गिरोजुपेयामध्वरंजुपेाविश्वेदेवीसवनारंगजातम् ।
सुजोषसाउपासूपेणचेनोवोहमश्विना ।।६।।११॥
गिरः । जुपेयाम् । अवरम् । जपेयाम् । विश्वा ।
इह । देवो । सर्वना । अव । गच्छतम् । मुजोक्सो । उपसा ।
सूर्येण । च । आ । इपन् । नः । वोहम् । अश्विना ।। ६॥ ११ ॥

·[अ०३२०१५ २०६ ऋक्संहितांनाप्ये हे देवी अश्विनी अस्माकं गिरः स्तुतीः जुपेथा सेवेथां । तथा अध्वरं यज्ञञ्च जुपेथी । इहयज्ञे विश्वा विश्वानि सवनानि अवगच्छतं प्रामुदम ॥ ६॥ ॥ इति षष्ठस्य तृतीये चतुर्दशोवर्गः॥ १४ ॥ अथ सप्तमी- हारिद्रवेपतथोवनेदुपसोमंसुतमहिपेवावगच्छथः। सजोपसाउपसासूर्येणचत्रिवतियातमश्विना ॥ ७ ॥ हारिद्रवाईव । पतथः । वा । इत् । उप । सोमम् । सुतम् । महिषाध्ईव । अव । गच्छथः । सजोफ्सौ। उपसा । सूर्येण । च । त्रिः । वर्तिः । यातम । अश्विना ॥ ७ ॥ हे अश्विना पश्पिनी युवां सुनमशियुत्तं सोभमुपपतथः हारिद्ववेव यथा हारिद्रयो पशि- गो बना बनान्युकानिवा वनमित्युदकनाममुपाटाव उपपततः तद्वदित्यर्थः । महिपाविव यथा पिपासितौ महिपादकान्युपगच्छतः । तथा सुतं सोममवगच्छथः । उपसा सूर्पणच संगती त्रितिखिमार्ग यातंच ॥ ७ ॥ । अथाष्टमी- हंसाविवपतथोअध्वगाविवसोममुतमहिपेवावगच्छथः । सजोपसापसासूर्येणचत्रिर्वतितमश्विना ॥८॥ 'हंसौदेव । पतथः । अध्वगौदेव । सोमम् । सुतम् । महिषाध्दव । अव । गच्छथः । सजोपसौ । उपसा । सूर्यण । च । त्रिः । वृतिः। यातम् । अश्विना ॥८॥ हे अश्विनी पुर्वा हंसाविव यथा हंसो भध्वगाविस यथाच पथिकाउदकं गच्छतस्तथा वेगेन सुतं सोमं पक्थोगच्छयः । सिद्धमन्यव ॥८॥ १

·२०७
।
म अ०५ मू०३५] पष्टोऽष्टकः
अथ नवमी-.
येनाविवपनथोहत्यातयेसोमंसुतमहिपेवावंगच्छथः ।
मजोपसाउपासूर्येणचत्रिवर्तिर्यातमश्विना ॥ ९ ॥
श्येनौध्देव । पतथः । हव्यदतिये । सोमम् । सुतम् । महिपाईव ।
अब । गच्छथः । सजोषसौ । उपसा । सूर्येण ।
च । त्रिः। तिः । यातम् । अश्विना ॥ ९॥
हे अश्विनौ युवां श्येनाविव यथाश्येनौ गगनंगच्छतस्तथा वेगेन सुतं सोमं हव्यदातये
मनमानार्थं पतयोगच्छथः । सिद्धमन्यत् ॥ ९ ॥
अथ दशमी-
पिर्वतंवतृप्णुतंचाचगच्छ मजांधत्तंद्रविणंबधत्तम् ।
मजोपसाउपसासूर्येणचोर्जनोधत्तमश्विना ।।१०॥
पिर्बतम् । च । तृप्णुतम् । च । आ । च । गच्छतम् । प्रजाम् । च ।
धुत्तम् । द्रविणम् । च । धत्तम् । स जोपसौ । उपसा ।
सूर्येण । च। ऊर्जम् । नः । धत्तम् । अश्विना ॥१०॥
हे अश्विनी युवां सोमं पिचतञ्च तृष्णुतश्च तृप्यतंच पानार्थ तात्पर्थ चागच्छदं सोमपीत्वा
मौसमी युवां अस्मभ्यं मजाच धत्तं धारयतं दविणं धनञ्च धत्तम् उपसासर्येणच
संगो मोसाय उर्ज वलंच धत्तम् ॥ १० ॥
अथैकादशी-
जयंतंचप्रस्तुतंचमचोवतंजांधत्तंद्रविणंचधत्तम् ।
सजोपसाउपासूर्पणचोजनोपत्तमश्विना ॥११॥
जय॑तम् । च । प्रस्तुतम् । च ।। च । अवतम् । प्रजाम् ।
च । धुत्तम् । द्रविणम् । च । धत्तम् । सुजोपसौ । उपसा ।
सूर्येण । च । उर्जम् । नः । धत्तम् । अश्विना ॥११॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३०१६ हे अश्विनी युवा जपतं शश्च जपवम् पस्तुतं स्तोतच चापवणसांश्च परभवम् । न्यत्सियम् ॥ ११॥ अथ द्वादशी- हतंचशत्रून्यतंतंचमित्रिणः जांधत्तंदविणवधत्तम् । सजोपसाउपसासूर्यणचोर्जनोधत्तमश्विना ॥ १२॥१५॥ हतम् । च । शत्रून् । यतैतम् । च । मित्रिणः । प्रजाम् । च । धत्तम् । द्रविणम् । च । धत्तम् । सहजोसौ । उपसा । सूर्येण । च । ऊर्जम् । नः । धत्तम् । अश्विना ॥ १२ ॥ १५॥ हे मश्विना युवां गम हतम् भपिच पदतं मित्रिणोतीपुकाम गमन | सियसम्पर ॥१२॥ ॥ इति पठस्प तृतीपे पञ्चदशोपर्गः ॥ १५॥ अप प्रपोदशी- मित्रावरुणपन्नातधर्मवन्तामरुत्वन्ताजरितुर्गन्धपोहमम् । सुजोर्पसाउपसासूर्येणचादित्पतिमश्विना ।। १३ ॥ मित्रावरुणश्वन्तौ । उत । धर्मध्वन्ना । मरुत्वन्ता । जरितुः। गच्छथः । हम् । सुरजोपसी । उपसा । सूर्येण । च । आ। आदित्यः । यातम् । अश्विना ।। १३ ॥ उदातिर हे अश्विनी पुर्वा विरुणयन्दी पिशावरुणयुको पर्मन्दा धर्मएको रक्षा- रिप महन्वन्धा महिनौर गरितःस्वोनुहंदसाहानं गया भागययम् मिसाउन । स्पेिष समोसा कंगो पार माइम् ॥ १३॥ अप एरंगी- आरिबलालाविष्णुक्लामरुन्वन्नाजरितुर्गन्धपोहर्नम् । मजोपसाउपसारणचादित्पपातमश्विना ।।११॥ - ·२०९ म.अ.५ सू०३५] पष्टोऽष्टक अहिरस्वन्तौ । उत । विष्णुध्वन्ता । मरुत्वन्ता । जरितुः । गच्छयः । हर्वम् । सहजोपसौ । उपसा । सूर्येण । च । आ। आदित्यैः । यातम् । अश्विना ।। १४ ।। उतापिच हे अश्विनी युवा अतिरस्वन्तो अद्विरोभियुक्ती विष्णुवन्ता विष्णुनाच सहिदी मरुत्वन्वा मरुद्दिश्वसहितौ मे जरितुःस्तोतुराबानं गच्छतम् ॥ १४ ॥ अथ पंचदशो- सुमन्तारपणावाजवन्तामरुत्वन्नाजरितुर्गच्चोहर्वम् । सजोपंसाउपसासूर्यणचादित्यैर्यातमश्विना ॥ १५ ॥ अनुमन्ता । एपणा । बाजध्वन्ता ! मरुत्वन्ता । जरितः । गच्छथः । हवम् । सजोषसौ ! उपसा । सूर्येण । च। आ। आदित्यैः। यातम् । अश्विना ॥ १५॥ हे अश्विनी भुपंता ऋभुसहिदी वृषणा कामानां वर्पितारी वाजयन्ता वागयुक्ती मरुत्वन्तीच स्तोतराहानं गच्छतम् । ऋभुमन्वा वाजवन्तेति ज्पेष्ठकनिष्ठायां व्यपदेशः । सिद्धमन्यत् ॥१५॥ अथ पोडशी- ब्रह्मजिन्वतमुतजिन्वतंधियोहतरक्षासिसेधतममौवाः । सजोपंसाउपसासूर्पणचप्लोममुन्वतोअश्विना ॥१६॥ ब्रीं । जिन्वतम् । उत । जिन्वतम् । धियः। हतम् । रक्षासि । सेर्धनम् । अीवाः । सजोषसी । उपसा । सूर्येण । च । सोमम् । सुन्वतः । अश्विना ।। १६ ॥ हे अम्बिनी पुर्वा मल मासगं निवने पीगपतम् । उतारित पियः मागि जियां । हवं कांनि ममीपाः राय रोधतम् । उपमा सूर्यगय संग मुम्बदोयजमानस्य सोम रिलक्षियः ।। १६॥

·२१० ऋक्संहितामाप्ये [अ०३० . अथ सप्तदर्शा- भत्रंजिन्वतमुतजिन्वतनन्हतंरक्षासितममीवाः। सजोफ्साउपसासूर्येणचसोमसुन्वतोअश्विना ॥१७॥ क्षत्रम् । जिन्वतम् । उत । जिन्वतम् । नन् । हृतम् । रक्षांसि । सेर्धतम् । अमीवाः । सध्जोपंसौ । उपसा । सूर्येण । च । सोम॑म् । सुन्वतः । अश्विना ।। १७ ।। हे अश्विनी युवां क्षत्र क्षत्रियं जिन्वतं उतापिच नून् योद्धन जिन्यवम् । सिद्धमन्यत् ।। १.७॥ अथाधादशी- धेनूजिन्वतमुतजिन्वतविशौहरतासिसेधतममीवाः। सजोपसापासूर्येणचसोममुन्वतोअश्विना ।। १८॥ १६ ॥ धेनूः । जिन्वतम् । उन । जिन्वतम् । विशः। हुतम् । रक्षांसि । सेधतम् । अर्मीवाः । स जोपसौ । उपसा । सूर्येण । च । सोमम् । सुन्वतः । अश्विना ॥ १८ ॥ १६ ॥ हे अश्विनी धेनूनिन्ववमुतापिच विशवभ्यांश्च जिन्वतम् । सिन्दमन्यव ।। १८ ॥ ॥ इति षष्ठस्य तृतीये पोडशोवर्गः ॥ १६ ॥ अकोनविंशी- अरिषशृणुतंपूर्व्यस्तुनिरावाश्वस्समुन्वतोमदच्युता। सजोफ्साउपसासूपेणचाविनातिरोअवयम् ॥ १९॥ अप्रैइव । शृणुतम् । पूर्वीस्तुनिम् । श्याचश्वस्य । सुन्वतः । मदच्युता । सजोपसौ । उपसा । सूर्येण । च । अश्विना । निरअयम् ॥ १९ ॥ ।

·। मं० अ०५ सू०३५] : पष्ठोऽष्टकः हे अश्विनौ मदच्युता शत्रूणां मदस्य च्यावयितारौ युवा सुन्वतः सोमाभिधवकुर्वतःभ्या- वाश्वस्प ममपितामहस्यावेरिव पूर्व्यस्तुति मुख्यांस्तुति शृणुत उपसा सूर्येणच संगतौ विरो- अवयं सोमं पिबतं तिरोहिते पूर्वस्मिन्नहन्यपरेयुः मातरश्चिनोर्यागइति ॥ १९ ॥ अथ विंशी- साँईवसृजतंमुष्टुतीरुपैश्यावाश्वस्यसुन्वतोमदच्युता। मजोपसाउपसासूर्येणचाविनातिरोअद्भयम् ॥ २० ॥ सर्गान् इव । सृजनम् । सुस्तुतीः । उप । श्याबश्वस्य । सुन्वतः । मदरच्युता । सहजोपसौ । उपसा । सूर्येण । च । अश्विना । तिरःअयम् ॥ २० ॥ हे अश्विनौ श्यायाश्वस्य मम सुष्टुतीःशोधनाः स्तुतीः सर्गानिव । आभरणानि वाहवीं- लिया सर्गाः। तान्यथा वयात्मन्युपसृजतम् । सिद्धमन्यत् ॥ २०॥ अधेकविंशी- रश्मीरिवयच्छतमध्वराँउपश्यावावस्यमुन्वतोमंदच्युता। सजोषसाउपसासूर्येणचाविनानिरोअद्वयम् ॥ २१ ॥ रश्मीन्टईव । यच्छतम् । अवरान् । उप । श्यावअश्वस्य। सुन्चतः । मदच्युता । सुइजोपसौ । उपसा । सूर्येण । च । अखिना। तिरः अयम् ॥२१॥ हे भावनौ श्यावाश्यस्य मम अप्वरान् रमीनिय यथावपमहांस्तदुपपच्छतम् उपग- सम् । सिबमन्यत् ॥२॥ अथ दाविशी- अनियंनियंच्छनपिर्वतोम्यंमध्। आपातमम्विनार्गनमवस्पुर्यामहट्टवेपत्तरबानिया ॥२२॥ - ·२१२ 1 फक्संहिताभाष्ये [अ०३२०१८ अर्वाक् । रथम् । नि । यच्छतम् । पिर्वतम् । सोम्यम् । मधु । आ। यातम् । अश्विना । आ। गतम् । अवस्युः । वाम् । अहम् । हुवे ! धुत्तम् । रत्नानि । दाशुषे ॥ २२ ॥ हे अश्विनौ वा स्वीयं रथमगिस्सदभिमुखं नियच्छतं सोम्यं सोममयं मध्वस्त पिबतम् यज्ञमायावश्च । सोमं प्रत्यागतमागच्छनञ्च । अवस्युः रक्षणकामोहं श्यावाश्वो वा हुवे हयामि । दाशुषे हविपि प्रयच्छते मह्यं रत्नानि धत्तं धारयतम् ॥ २२ ॥ अथ प्रयोविंशी- । नमोवाकेपस्थितेअध्वरेनराविवक्षणस्यपीतये। आयातमश्विनार्गतमवस्युमिहंईवेधत्तरनिदाशुपं ॥ २३॥ नमःवाके । प्रस्थिते । अध्वरे । नरा । विवक्षणस्य । पीतये । आ। यातम् । अश्विना । आ । गतम् । अवस्युः । वाम् । अहम् । हुवे। धत्तम् । रत्नानि । दाशुपै ॥ २३ ॥ हे अश्विना नरा नेतारी युवां विपक्षणस्य हवनशीरस्य मम मस्थिते नमोवाके । नम स्काराप मोच्यते सनमोवाकस्तस्मिन्नध्वरे यज्ञातथाच बामणम्-उायं सहवा एतयते सक- “यारुश्च नमोवाफश्चेति । पीतपे सोमपानापायातम् । सिद्धमन्यव ॥ २३ ॥ अथ चतुर्विंशी- खाहारुतस्पतृम्पतमुतस्पंदेवापन्धसः । आयातमश्विनागनमत्स्युर्वामहंधुत्तरत्नानिदाशुप॥२४॥१७॥ स्याहाकतस्य । तुम्पतम् । सुतस्य । देवो । अन्धसः । आ। यातम् । अश्विना । आ । गतम् । अवस्युः । वाम् | अहम् । हुवे । धत्तम् । रत्नानि । दाशुषे ॥ २४ ॥ १७ ॥ 1 ·पष्ठोऽष्टका म०८ अ०५ सू०३६] हे अश्विनौ देवौ युवां सुतस्याभिपुतस्य स्वाहारूतस्य हुतस्यान्धसः सोमस्य तम्पतं त- प्यतं । सिद्धमन्यद ॥२४॥ ॥ इति पष्टस्य तृतीये सप्तदशोवर्गः ॥१७॥ अवितासोति सप्तर्च पठं सूक्तं आत्रेयस्य घ्यावाश्वस्यार्पम् । अत्रेयमनुक्रमणिका-भवि- तासिसप्तशाकरमहापंत्यन्तमिति । षट्पञ्चाशदक्षरा शक्करी छन्दःश्यावाश्चेति सप्तमी महापतिः पडष्टकावा महापविरिति लक्षणसन्दावाद दशरावे । पञ्चमेहनि मरुत्वतीपे इदंसूक्तम् । सति- नश्च-अवितासीत्थाहीति । तत्र पथमा- अवितासिसुन्यतोवृक्तत्वाईपःपिासोममायुकंशतक्रतो । यंतागमधारयन्विश्वा सेहान पृतनाउरुवयःसमप्मुजिन्म रुत्वॉइन्द्रसत्पते ॥५॥ अविता । असि । सुन्वनः । उक्तध्वहिपः । पिर्व । सोमम् । मदाय। कम् । शतकतो इति शतक्रतो । यम् । ते । भागम् । अधारयन् । विश्वाः । सेहानः । पृतनाः । उरु । नयः । सम् । अप्सुजित् । मुरुत्वान् । इन्द्र । सत्पते ॥ १ ॥ हे शतकवो बहुकर्मनिंद्र सुन्वतः सोमाभिषवं कुर्वतो वृक्तहिपस्तीर्णवहिपो यजमान- स्प अविता रक्षिवासि भवसि मदाय मदार्थ सोमं पिप । हे सत्पते सतां पते मरुत्वान् मरुत्वम् इन्द्र ने तुभ्यं यं सोमस्य भागमधारयन् सर्वे देवा अकल्पयन् । तथाच यजुर्मालणं-सएतं मां- हेन्द्रमुदारमुदहरद । वृहत्वान्यदेवतास्वधोति । वं भाग विश्वाः पृतनाः शत्रूणां सर्वाः सेनाः उरु बहु पयोवेगंच संसहानः सम्यगभिभवभप्राजिदप्सुजेता प सन् पिर ॥१॥ अथ द्वितीया- मावस्तोतारंमपन्नवत्वांपिवासोममदापतिकतो। यतेमागमधारयन्विश्वाःहान-पृतनाउरुययःसम मुजिन्मरुत्वाँइन्द्रसत्पते ॥२॥ *ते.स.६५॥ 1

·।
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३२०१८
प्र। अव । स्तोतारम् । मघवन् । अब । त्वाम् । पिर्व । सोमम् ।
मदाय । कम् । शतक्रतो दति शतक्रतो। यम् । ते । भागम् ।
अधारयन् । विश्वाः । सेहानः। पृतनाः । उरु । त्रयः । सम् ।
अप्सुजित् । मुरुत्वान् । इन्द्र । सत्पते ॥२॥
हे मघवन् स्तोतारं माय मरक्ष त्वांचाव सोमपानेन रक्ष । सिद्धमन्यत् ॥२॥
अथ तृतीया-
उर्जादेवाअवस्योजात्वांपिवासोममदायकंशतकतो।
पतेभागमधारयन्विश्वा सेहान.पृतनाउरुनयःसमप्मुजिन्म
रुत्वाँइन्द्रसत्पते ॥ ३॥
ऊर्जा । देवान् । अवसि। ओजसा । त्वाम् । पिर्व । सोमम् । मदाय ।
कम् । शतकतो इति शतक्रतो । यम् । ते । भागम् । अधारयन् ।
विश्वाः। सेहानः । पृतनाः । उरु । वयः । सम् ।
अप्सुजित् । मरुत्वान् । इन्द्र । सत्पते ॥ ३॥
हेन्द्र त्वं देवानूर्जानेन हविपावसि रक्षसि त्वासप्योजसा बलेनावसि । सिद्धमन्यत् ॥३॥
अथ चतुर्थी-
जनितादिवोजनिनाथिव्याःपिवासोममदायकंशतकतो।
यभागमधारयन्विश्वाहानःपृतनाउरुनयःसमप्सुजि
मरुत्यौदन्द्रसत्पते ॥४॥
जनिता । दिवः । जनिता । पृथिव्याः। पिर्व । सोमम् । मदीय ।
कम् । शतको इति शतक्रतो । यम् । ते । भागम् । अर्धारयन् ।
विश्वाः । सेहानः । पृतनाः । उरु । वयः । सम् ।
अप्सुजित् । मरुत्वान् । इन्द्र । सत्पते ॥ ४ ॥

·मं०अ०५सू०३६] पष्ठोऽष्टका हे इन्द्र त्वं दिवोधुलोकस्य जनिता जनकोसि पृथिव्याच जनितासि । सिद्धमन्यव ॥४॥ अथपञ्चमी- जनिताश्वानांजनितागामसिपिवासोममदायकशतक्रतो। यतैनागमधारयन्विताःसहान:पृतनावयासमप्सुजि मुरुलॉइन्द्रसत्पते ॥५॥ जनिता । अवानाम् । जनिता । गाम् । असि । पिब । सोमम् । मदाय । कम् । शतक्रतो इति शतक्रतो । यम् । ते । भागम् । अर्धारयन् । विश्वाः । सेहानः । पृतनाः । उरु । जयः। सम् । अप्सुजित् । मरुत्वान् । इन्द्र । सत्पते ॥ ५॥ हे इन्द्र त्वं अश्वानां जनिता जनकोसि गवाञ्च जनितासि । सिद्धमन्यत् ॥ ५॥ अथ पष्ठी- अत्रीणांस्तोममदिवोमहस्कृधिपियाप्सोममदायकंशतक्रतो। यंतनागमधारयन्विश्वा सेहान पृतनाउरुनयःसमप्सुजिन्म रुत्वॉइन्द्रससते ॥६॥ अत्रीणाम् । स्तोमम् । अद्विश्वः । महः । कृधि । पिबं । सोमम् । मदाय । कम् । शतक्रतो इति शतक्रतो । यम् । ते । भागम् । अर्धारयत् । विश्वाः । सेहानः । पृतनाः । उरु । जयः। सम् । अप्सुजिन् । मुरुत्वान् । इन्द्र । सत्पते ॥ ६ ॥ हे अदिवः अदिमन् अत्रीणां स्तोमं महस्कृधि पूजिवं कुरु । सिद्धमन्यव ॥६॥ अथ सक्षमी- श्यावावस्यमुतस्तयांशृणुपयाभृणोरकर्माणिकण्वतः । प्रसदस्युमावियत्वमेकइन्नृपाइन्ब्रह्माणिवपन बाजा१८॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३व०१९
श्यावाअश्वस्य । सुन्वतः । तथा । शृणु । यया । अणोः । अप्रैः।
कर्माणि । कण्यतः । प्र । सदस्युम् । आविथ । त्वम् । एकः ।
इत् । नृश्सी । इन्द्र । ब्रह्माणि । वर्धयन् ॥ ७॥ १८ ॥
हे इन्द्र त्वं सुन्वतः सोमाभिषवं कुर्वतः श्यावाश्वस्य मम स्तुति कर्माणि कृण्वतः कुर्व-
सोचेर्यथा शृणोरीपीस्तथा शृणु। अपिच त्वमेकइदेकएव नृपात्ये युद्धे ब्रह्माणि स्तोत्राणि
कामवंर्धयन प्रसदस्युं पाविथ ॥ ७॥
॥ इति षष्ठस्प तृतीयेष्टादशो वर्गः ॥१८॥
घेदंबलेति सप्त, सप्तमं सूकं आत्रेयस्य श्यावाश्वस्याएं आया द्वापञ्चाशदक्षरा अतिजगवी
शिष्टाः पयः पडष्टका महापरायः । इन्द्रोदेवता । तथाचानुकान्तम्-पेदमहापाङ्गमायाविजग-
नीति । महायते निष्केवल्पेएतत्सूक्तम् । प्रथाच सूत्रम्-प्रेदंबलेन्द्रोमदायेति ।
तत्र पथमा-
।
देबरतूर्येष्वाविथुनमुन्यतःशचीपतइन्द्रविश्वामिरुतिभिः।
मान्दिनस्पसबनस्पस्त्रहन्ननेपिासोमस्यवत्रिवः ॥ १ ॥
प्र। इदम् । ब्रह्म । ट्त्रतूर्येषु । आविथ । प्र । सुन्वृतः । शचीपते ।
इन्द्र । विश्वाभिः । ऊतिभिः । माध्यन्दिनस्य । सर्वनस्य ।
वृत्रहन् । अनेद्य । पिर्व । सोमस्य । वज्जिध्वः ॥ १॥
हे शचीपते इन्द्र त्वं वृक्षत्र्येषु संगामेषु इदं ब्रह्म इमान् ब्राह्मणान् विश्वाभिः सर्वाभिःववि-
भोरक्षाभिः पाविथ परक्ष । सुन्वतः सोमाभिपवं कुर्वतो यजमानांच प्राविया अपिच हे अने-
पानिन्य वजियो वजिन् वृत्रहन्निन्द्र माध्यन्दिनस्य सदनस्य संबन्धिनं सोमस्य सोमं पिब ॥१॥
अथ द्विवीपा-
सेहानग्रपतनाअभिह शचीपतइन्द्रविश्वाभिरुतिभिः ।
माध्यन्दिनस्य॒सव॑नस्यत्रहन्ननेपिासोम॑स्यवत्रियः॥२॥

·२१७ मं० अ०५ सू०३७] पोऽएक सेहानः। उप । पृतनाः । अनि। द्रुहः । शचीपते । इन्द्र। विश्वामिः । ऊतिभिः । माध्यन्दिनस्य । सर्वनस्य । उनहुन् । अनेछ । पिर्व । सोमस्य । वज्जिध्वः ॥२॥ हे शचीपवे कर्मपदे उम उद्र्णेन्द्र अभिद्हो दोग्धीः पृतनाः सेनाः सहानोभिभवन् सर्वैः पालनैः बालणाभाविथेत्यर्थः । सिद्धमन्यद ॥ २ ॥ अथ तृतीया- एकराळस्यभुवनस्वराजसिशचीपतइन्द्रविश्वामितिभिः । माध्यन्दिनस्यसर्वनस्पत्रहलनेपिवासोमस्यकत्रियः ॥३॥ एकराट् । अस्य । भुवनस्य । राजसि । शचीपते । इन्द्र । विश्वाभिः। ऊतिभिः। माध्यन्दिनस्य । सर्वनस्य । हुन् । अनेछ । पिब । सोमस्य । निश्वः ॥ ३ ॥ हे शचीपते इन्द्र अस्य भुवनस्य एकराट् एकएव राजा सम् राजसि भागसे । सिद्धमन्यव॥३॥ अथ चतुर्थी- सस्थावानायवयसित्वमेकइच्छेचीपतइन्द्रविश्वामिरुतितिः। माध्यन्दिनस्यसवनस्यरत्रहन्ननेपिकासोमस्पपत्रिवः ॥ ४ ॥ सस्थावाना । यवयसि । त्वम् । एकः । इत् । शचीपते । इन्द्र। विश्वाशिः। ऊतिभिमाध्यन्दिनस्य । सर्वनस्य । हन् । अनेछ । पिर्व । सोमस्य । वज्जिध्वः ॥४॥ हे शचीपते इन्द्र त्वमेकइव एकएव सस्थावाना समान निष्ठावाविमो लोको यक्पति पृथ- सरोषि । सिद्धमन्यव ॥ ४॥ 1 ·२१८ ऋक्संहितामाप्ये [अ०३ २०३० अथ पञ्चमी- क्षेमस्यच युजश्चत्वमीशिपेशचीपतइन्द्रविश्वाभिरुतिभिः । माध्यन्दिनस्पसर्वनस्पत्रहन्ननेपिबासोमस्यवचिवः॥५॥ क्षेमस्य । च । पृष्टयुजः । च । त्वम् । ईशिपे । शचीपते । इन्द्र । विश्वाभिः । ऊनिभिः । माध्यन्दिनस्य । सर्वनस्य । हुन् । अनेद्य । पिर्व । सोमस्य । वज्जिध्वः ॥ ५ ॥ अपिच हे शचीपते इन्द्र त्वं सर्वस्य जगतः क्षेमस्य प्रयुजश्च प्रयोगस्य च पोगक्षेम- योरिस्पर्थः ईशिपे ईश्वरोभवसि । सिद्धमन्यत् ॥ ५॥ अथ षष्ठी- क्षत्रायत्वमसिनत्वमाविथशचीपतुइन्द्रविश्वाभिरुतिभिः । माध्यदिनस्य॒सर्वनस्यत्रहन्ननेद्यपियासोमस्ववचिवः ॥ ६॥ सुत्रार्य । त्वम् । अव॑सि । न । त्वम् । आविथ । शचीपते । इन्द्र । विश्वामिः। तितिः । माध्यन्दिनस्य । सर्वनस्य । हुन् । अनेय । पिर्व । सोमस्य । वृश्विः ॥ ६ ॥ हे शचीपते इन्द्र त्वं क्षत्राय जगतोयलाय भवसि अवस्याभिवावक्षसि । त्वं नाविध के- नापि नरक्ष्यसे । सिद्धमन्यत् ॥ ६ ॥ अथ सप्तमी- श्यावाभस्परसंतस्तथोशृणुपथाभृणोरकर्माणिरुण्यतः। पत्रसदस्युमावियत्वमेकइन्नुपायुइन्द्रक्षत्राणिवर्धयन् ॥ ७॥१९॥ श्यावअश्वस्य । रेतः । तया । शृणु । यथा । अश्रणोः । अत्रैः । कर्माणि । कुण्वतः ।प्र। सदस्युम् । आविय । त्वम् । एकः । इत् । नृससे । इन्द्र क्षत्राणि । वर्धयन् ॥ ७ ॥ १९ ॥ ।

·पष्टोऽएकः २१९ मं०८ अ०५ सू०३८] -श्यावाश्य- हे इन्द्र रेभतः स्तुवतः श्यावाश्वस्य मम स्तुति कर्माणि कृण्वतोत्रर्यथा अशृणोः तथा शृणु । अपिच क्षत्राणि वलानि कामर्वर्धयन् युद्धे त्वमेकएव सदस्युं प्राविथ ॥७॥ ॥ इति षष्ठस्य तृतीये एकोनविंशोवर्गः ॥ १९॥ यज्ञस्यहीति दशमष्टमं सूक्तम् श्यावाश्वस्यार्पम् माग्वत्सप्रेः परिभाषया गायत्रमिन्द्राग्मि- देवताकम् । तथाचानुकान्तम्-यज्ञस्पदशैन्द्राममिति । पृष्ठ्याभिष्वपडयोः पावःतवनेच्छावा- कशस्त्रे आवापार्थमेतत्सृतं । सूत्रितञ्च-यज्ञस्पहिस्थइत्यच्छावास्येति । चातुर्विशिकेहनिपातः सवने यज्ञस्पहिस्थइति पळहस्तोत्रियसंज्ञकस्तृचः सूवितञ्च-इन्द्रामीयुवामिमेयज्ञस्यहिस्थ- ऋविजेत्यच्छावाकस्पेति । अग्निष्टोमे मातःसवनेच्छावाकस्य पातविभिरिति प्रातःसवनीयस्य पस्थितयाज्या । सूत्रितञ्च-पातयविनिरिति यजतीति । चातुर्विशिकपातःसपनेच्छावाकशसे श्यावास्यस्पेत्ययं पर्यासस्तृचः । अन्यत्राप्यहर्गणेषु । द्वितीयादिष्वहःसु सून्यतेहि- स्यसुन्वतइति तृचाः पर्यासाइति । तत्र पथमा- यज्ञस्य॒हिस्थऋत्विजासस्नीवाजेपुकर्मसु । इन्द्राग्नीतस्यवोधतम् ॥ १॥ यज्ञस्य । हि । स्थः । ऋत्विा । सनी इति । वाजेपु । कर्मसु । इद्रांनी इति । तस्य । बोधतम् ॥ १ ॥ हे इन्द्रामी सली शुद्धी युवां यज्ञस्य ऋत्विना ऋत्विजो स्थः भवथोहि । वाजेषु कर्मसु युद्धेषु वोपविष्ठन्ताविन्द्राग्नी तस्य यजमानस्य मम स्तुति वा बोघतं जानीतम् ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- तोशासारयावानारणापराजिता। इन्द्राग्नीतस्य॑वोधतम् ॥ २॥ तोशासा । यध्यााना । स्वहा । अपराजिता । इन्द्रागनी इति । तस्य । बोधतम् ॥ २॥ । ।

·२१८ ऋक्संहितामाष्ये [अ०३ २०२० अथ पञ्चमी- क्षेमस्यचयुर्जश्चत्वीशिपेशचीपतइन्द्रविश्वाभिरुतिभिः । माध्यन्दिनस्य॒सर्वनस्यत्रहन्ननेद्यपिबासोमस्यवत्रिवः॥५॥ क्षेमस्य । च । पृष्टयुजः। च । त्वम् । इशिपे । शचीपते । इन्द्र। विश्वाभिः । ऊतिनिः । माध्यन्दिनस्य । सर्वनस्य । हुन् । अनेछ । पिर्व । सोमस्य । वज्जियः ॥ ५॥ अपिच हे शचीपते इन्द्र त्वं सर्वस्य जगतः क्षेमस्य प्रयुजश्च प्रयोगस्य च योगक्षेम- योरित्यर्थः ईशिपे ईश्वरोभवसि । सिद्धमन्यव ॥ ५॥ अथ पठी- क्षत्रायत्वमसिनत्वमाविथशचीपतइन्द्रविश्वाभिरूतिभिः । माध्यदिनस्यसबनस्पत्रहन्ननेद्यपिवासोमस्यवञियः ॥ ६ ॥ क्षत्रार्य । त्वम् । अव॑सि । न । त्वम् । आविथ । शचीपते । इन्द्र । विश्वाभिः । अतिभिः । माध्यन्दिनस्य । सर्वनस्य । दृत्रहन् । अनेद्य । पिर्व । सोमस्य । वज्मिश्वः ॥ ६ ॥ हे शचीपते इन्द्र त्वं क्षत्राय जगतोबलाय भवसि अवस्याश्रिताचक्षसि । त्वं नाविथ के. नापि नरक्ष्यसे । सिद्धमन्यत् ॥ ६ ॥ अथ सममी- श्यावाचस्परेतस्तांशृणुयथाभृणोरकर्माणिकृण्वृतः । मत्रसदस्युमाविश्रृत्वमेकइन्नृपाघुइन्द्रतत्राणिवर्धयन् ॥४॥१९॥ श्याव अश्वस्य । रेतः । तथा । शृणु । या । अणोः । अत्रैः । कर्माणि । कृण्वतः ।प्र। सदस्युम् । आविथ । त्वम् ! एकः । इत् । नृश्सी । इन्द्र । क्षत्राणि । वर्धयन् ॥ ७॥१९॥ । ।

·मं०८ अ०५ सू०३८] पष्ठोऽधकः हे इन्द्र रेभतः स्तुवतः श्यावाश्वस्य मम स्तुति कर्माणि कृण्वतोत्रैर्यथा अशृणोः तथा शृणु । अपिच क्षत्राणि वलानि कामर्वयन् युद्धे त्वमेकएव त्रसदस्युं प्राविथ ॥ ७ ॥ ॥ इति पष्ठस्य तृतीये एकोनविंशोवर्गः ॥ १९॥ पज्ञस्यहीति दशमष्टमं सूक्तम् श्यावाश्वस्यार्पम् प्राग्वत्समैः परिभाषया गायत्रमिन्दाग्नि- देवताकम् । तथाचानुकान्तम्-यज्ञस्पदशैन्द्राममिति । पृष्ठ्याभिष्ठवपडहयोः मातःसवनेच्छावा- कशस्त्रे आवापार्थमेतत्सृतं । सूत्रितञ्च-यज्ञस्पहिस्थइत्यच्छावाकस्पेति । चातुर्विशिकेहनिपातः सवने यज्ञस्पहिस्थइति पळहस्तोत्रियसंज्ञकस्तृचः सूत्रितञ्च-इन्द्रामीयुवामिमेयज्ञरयहिस्थ- प्रविजेत्यच्छावाकस्पेति । अमिष्टोमे मातःसवनेच्छावाकस्य प्रावविभिरिति मातःसवनीयस्य पस्थितयाज्या । सूत्रितश्च-मानविभिरिति यजतीति । चातुर्विशिकेमातःसवनेच्छायाकशखे श्यावाश्यस्येत्ययं पर्यासस्तृचः । अन्यत्राप्यहर्गणेषु । द्वितीयादिप्वहःसु सूत्र्यतेहि-यावाश्व- स्यसुन्वतइति तृचाः पर्यासाइति । तत्र पथमा- यज्ञस्य॒हिस्थऋत्विजासनीवाजेपुकर्मम्। इन्द्राग्नीतस्यवोधनम् ॥ १॥ यज्ञस्य । हि । स्थः । ऋत्विा । सनी इति । वाजेपु । कर्मसु । इदानी इति । तस्य । बोधतम् ॥ १॥ हे इन्द्राग्नी सरली शुद्धौ युवा यज्ञस्य ऋत्विजा ऋत्विजो स्थः भवथोहि । याजेपु कर्मसु युदेषु योपतिष्ठन्ताविन्द्रामी तस्य यजमानस्य मम स्तुतिं वा चोघतं जानीतम् ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- तोशासारथयावानारत्रणापराजिता। इन्द्रामीतस्यबोधतम् ॥२॥ तोशासां । स्थध्यावाना । सहना । अपराजिता । इन्द्रौनी इति । तस्य । बोधतम् ॥ २॥ 1

·२२०
ऋक्संहितामाप्ये [अ०३ २०२१
हे इन्द्रामी तोशासा शत्रून् हिंसन्तौरथयावाना रथेन गच्छन्तौ वृत्रहणा वृत्रस्प इन्दारी
अपराजिता केनाप्यपराजितौ तस्य तं मां योधतम् ॥ २ ॥
अथ तृतीया-
इदंवीमदिरंमध्व क्षन्नादिभिर्नरः।
इन्द्रांनीतस्यवोधतम् ॥ ३॥
इदम् । वाम् । मदिरम् । मधु । अधुक्षन् । अदिभिः ।
नरः । इन्ामी इति । तस्य । बोधतम् ॥ ३॥
हे इन्द्रासी वां युवां उद्दिश्य नरो यज्ञस्य नेतारोदिभिर्यावधिः इदं परािज मदिरं मद-
कर मधु सोमात्मकममृतं अधुक्षन् अपूरयन् । सिद्धमन्यत् ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
जुपेयज्ञमिष्टयसुतंसोमंसधस्तुती।
इन्द्रामीआर्गतंनरा ॥४॥
जुषेथाम् । यज्ञम् । दृष्टये । सुतम् । सोम॑म् ।
सधस्तुती इति सधस्तुती । इन्द्रांनी इति । आ । गतम् । नरा ॥४॥
हे सधस्तुती सहभूतस्तुती नरानेवाराविदामी यज्ञं जुषेया सेवेां इष्टये यागाप सुवम-
भिपुतं सोमञ्च आगवमागच्छवम् ॥ ४ ॥
अथ पश्चमी-
इमा पेयांसनायेभिर्हन्यान्यूहथुः ।
इन्द्राग्नीआर्गतंनरा ॥५॥
दुमा । जुपेथाम् । सर्वना । येमिः। हुन्यानि । ऊहथुः ।
इन्द्रामी इति । आ। गतम् । नरा ॥ ५॥

·मं०८०५ सू०३८]
. - पष्ठाडकः-
२२१
हे इन्द्राग्नी नरानेतारौ युवा येभिः यः सवनैः हव्यान्यूहथुः वहथस्तानीमा इमानि सपना
सवनानि जुषेया सेवेथासागतञ्च ॥५॥
अथ षष्ठी-
डुमांगायत्रवनिजुपेथाँसुष्टुतिमम ।
इन्द्रानीआर्गतंनरा॥६॥२०॥
इमाम् । गायत्रध्वनिम् । जुषेथाम् । सुश्स्तुतिम् । मर्म ।
इन्द्रोमी इति । आ । गतम् । नरा ॥ ६ ॥ २०॥
हे इन्वागी नरौ युवां मम गायत्रवर्तनि गायत्रमार्गामिमां सुष्टुति शोभनां स्तुति पे-
था सेवेथामागतच ॥ ६॥
।। इति पष्ठस्य तृतीये विंशोवर्गः ॥२०॥
अथ सप्तमी-
मातविमिरागतदेवेमिर्जन्यावसू ।
इन्द्रामीसोमपीतये ॥७॥
प्रातर्यावधभिः ।आ। गतम् । देवेभिः । जेन्यावसू इति ।
इन्द्रोंनी इति । सोमपीतये॥७॥
हे जेन्यावसू जेतन्यशत्रुधनाविन्द्रामी पावावभिः देदेशिः देवैः सह सोमपीतये सो.
मस्य पानायागतमागच्छतम्॥७॥
अथाष्टमी-
श्यावाश्वस्यमन्तोत्रीणांशृणुनंहवम् ।
इन्द्रामीसोमपीतये ॥८॥

·२२२ ऋक्संहितामाप्ये अ०३२०२२ श्वावश्यश्वस्य । सुन्वतः । अत्रीणाम् । शृणुतम् । हवम् । इन्द्रामी इति । सोमपीतये ॥८॥ हे इन्द्रामी युवां सुन्वतः सोमाभिषवं कुर्वतो यजमानस्य श्यावाश्वस्य ममात्रीणा- विजां हवमाह्वानं सोमस्य पानाय शृणुतम् ॥८॥ अथ नवमी- एवावामहड़तयेयथा वन्तमेधिराः । इन्द्राग्नीसोमपीतये ॥९॥ एव । वाम् । अढे । ऊतये । यथा । अढुवन्त । मेधिराः । इन्द्रांनी इति । सोमपीतये ॥ ९॥ हे इन्द्राग्नी वां युवा यथा मेधिराः माझा अहुवन्त आहूतवन्तः एव एवमहमूतये रक्ष- णाय सोमस्य पीतये चाह्वे हयामि ॥ ९ ॥ अथ दशमी- आहंसरखतीवतोरिन्द्राग्योरवोधणे। याभ्यांगायत्रमुच्यते ॥ १०॥२१॥ आ। अहम् । सरस्वतीक्ष्वतोः । इन्द्राश्योः । अवः। राणे । याभ्याम् । गायत्रम् । ऋच्यते ॥ १० ॥२१॥ याया पयोरिन्दाग्न्योर) गायत्र साम ऋच्यते स्तूयते तयोः सरस्वतीवदोः स्तुतिमशे. रिन्द्राग्न्योः संध्यवो रक्षणमहमावृणे ॥ १० ॥ ॥ इति पष्ठस्य तृतीये एकविंशोवर्गः ॥२१॥ अमिमस्तोपीति दराचं नवमं सूक्तं काण्वस्य नावावस्याप पडष्टका महापंक्ति चन्द अग्निर्देवता । अनुशान्तञ्च-अग्निमस्त्रोपिनाभाकमागेप महापक्किहीदि । विनियोगदिकि

·पटोऽष्टकः
२२३
म० अ०५ सू०३९]
तव प्रथमा-
अग्निमस्तोष्यग्मियमग्निमीळायजध्य ।
अनिवाअंनक्तुनउहिविदर्थेकविरन्तश्चरंतिदूत्यं
ममतामन्य॒केसमे ॥३॥
अग्निम् । अस्तोषि । ऋग्मियम् । अग्निम् । ईळा। यजध्य।
अग्निः । देवान् । अनक्तु । नः। उझे इति । हि। विदथे इति ।
कविः । अन्तरिति । चरति । दूत्य॑म् । नन्तिाम् । अन्यके । समे ॥१॥
कग्मियं ऋगई अनिमस्तौषि स्तौमि । अपिचामि यजध्ये यष्टुमीला स्तुत्या स्तौमीत्यर्थः
अपिचाग्निोस्माकं विदथे यशे देवान हविभिरनकु । कविः कान्तदर्यमिः उभे धागपृथि-
व्यावन्तमध्ये दूत्यं हविर्यहनादिलक्षणं दुतकर्म चरति । अन्यके शत्रवोपि समे सर्वे नभन्तां
नप्रतिहिंसाका अमिना हिंस्यन्ताम् ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
1
न्यग्रेनव्य॑सावर्चस्तनूपुशंसनेपाम् ।
न्यरांतीराव्णांविश्वाअोअरांतीरितोयुच्छन्त्वामुरोनर्भ
न्तामन्य॒केसमे ॥२॥
नि । अग्ने । नव्य॑सा । वचः। तनू' । शंसम् । पाम् । नि ।
अरांतीः। राणाम् । विश्वाः । अर्यः । अरांतीः । इतः ।
युच्छन्तु । आध्मुरः । नभन्ताम् । अन्यके ।समे ॥ २ ॥
हे अमे तनूष्वसाकमंगेषु नन्यसा नपतरेण वचः वचसा स्वोत्रेण एषां शत्रूणां शंसं शं-
सनं निदहेत्यर्थः । रागां हविःमयच्छन्तामरावीः शश्च निदह । अपिच विश्वाः सर्वे अ.
योभिगच्छन्न । आमुरः आमूद्रा अरावीः शत्रवः इवोयुच्छन्तु गच्छन्तु । सिदमन्यव ॥ १ ॥

·हे अग्ने तुभ्यं वदर्थं आसनि आस्पे के पूर्व न यथा सुखकरं घृतं जुह्वत्यन्ये पवदहमपि ऋक्संहितामाष्ये [अ०३३०२५ अथ तृतीया- अमन्मानितुभ्यंकंघृतंन हआसनि । सदेवेपुचिकिहित्वत्यसिपूर्व्य शिवोदूतोविवस तोममन्तामन्य॒केसमे ॥३॥ अमे। मन्मानि । तुभ्यम् । कम् । घृतम् । न । जुह्वे । आसनि । सः । देवयु । प्र । चिकिति । त्वम् । हि । असि । पूर्व्यः । शिवः। दूतः । विवस्वतः । नन्ताम् । अन्यके । समे ॥ ३॥ लवास्ये मन्मानि मननीयानि स्तोत्राणि जुद्धे जुहोमि । सत्वं देवेषु देवानां मध्ये पविकिछि अस्मदीयाः स्तुवीर्जानीहि । हि अपिच त्वं पूर्व मन्नोसि शिवः सुरखकरश्वासि विवस्वको दूवभासि । सिद्धमन्यत् ॥ ३॥ अथ चतुर्थी- तत्तदग्निर्वयोदधेषायथापण्यति । ऊर्जा तिर्वसूनांशंचयोश्चमोद विश्वस्यैदे॒वहूं त्यैनमन्तामन्य॒केसमे ॥४॥ नन्नत् । अग्निः। वयः । दधे । यथाध्यथा। कुपण्यति । ऊर्जा आहुतिः । वसूनाम् । शम् । च । योः । च । मयः । धे । विश्वस्यै । देवहूत्यै । नभन्ताम् । अन्यके । समे ॥ ४ ॥ यथा पथा यद्यदनं रुपण्यति स्तोवृभिषांच्यते तनवयौगिर्दधे स्तोतयः प्रपञ्चति अपिनो हुविरनेनाहूयमानोग्निः वसूनां हविषां वासकानां यजमानानां शं शांतिनिपिचं यो विषयपोगजनि च मयः सुखं दधे करोति । विश्वस्पै देवहूत्यै सर्वस्से देवाना हानाय भवति यः कश्चनापि देवो यदि हूपवे अग्निरेव सर्व करोवीत्यर्थः । सिद्धमन्यव ॥ ४॥ - 7 ·पष्टोऽएकः २२५ • मंअ०५ सू०३९) अथ पञ्चमी- सचिकेतसहीयसाग्निश्चित्रेणकर्मणा । सहोताशवतीनांदक्षिणाभिनीत नोतिचप्रती व्यनभन्तामन्य॒केसमे ॥५॥२२॥ सः। चिकेन । सहीयसा । अग्निः । चित्रेण । कर्मणा। सः । होता । शश्वतीनाम् । दक्षिणाभिः । अजितः । इनोति । च । प्रतीव्यम् । नन्ताम् । अन्यके । समे ॥ ५ ॥ २२ ॥ सोनिः सहीयसा अभिभावुकेन चित्रेण नानाविधेन कर्मणा व्यापारेण चिकेत ज्ञायते सोनिः शश्वतीनां बबीनां देवतानां होता ह्वाता दक्षिणाभिः पशुभिश्चाभीवृतः परिवृतः मनीव्यं प्रत्येतव्यं शत्रुमिनोतिच गच्छतिच । सिद्धमन्यव ॥ ५॥ ॥ इति षष्ठस्य तृतीये द्वाविंशोवर्गः ॥२२॥ अथ पष्टी-- । । - अग्निर्जीतादेवानामग्निमानामपीच्यम् । अग्नि सदविणोदाअग्निहराव्यूर्णतेखाहुतोनवी पानमन्तामन्युकेसमे ॥६॥ अग्निः । जाता। देवानाम् । अग्निः । वेद । मनानाम् । अपीच्यम् । अग्निः। सः । द्रविणः दाः । अग्निः। द्वारा । वि। ऊर्णते । मुआहुतः। नवीयसा । नन्तिाम् । अन्यके । समे ॥ ६ ॥ देवानां जाता जातानि जन्मान्यग्निर्वेद वैनि मर्ताना मनुष्याणां चापीय गुह्यमग्निर्वेद वेचि सोमिर्दविणोदाः घनस्य दाता नवीपसा नवतरेण हविषा स्वाहुतः सम्पन्हुतोमिः द्वा- राधनस्स द्वाराणि व्यूर्णतेन । सिद्धमन्यः ॥ ६॥ २९ ·ऋक्संहितानाष्ये [अ०३व०२३ अथ सप्तमी- अग्निवेपुसंवसुःमविक्षुयज्ञियाखा। समुदाकायापुरुविश्वंभूमेवपुष्यतिदेवोदेवेषुयज्ञियो नन्तामन्यकसमे ॥७॥ अग्निः । देवेषु । सम्श्वसुः । स. । विक्षु । यज्ञियांसु । आ। सः । मुदा । काव्या । पुरु। विश्वम् । भूमध्इव । पुष्यति । देवः । देवेषु । यज्ञियः । नन्ताम् । अन्यके । समे ॥७॥ यो देवेषु मध्येग्निः सवसुः संवसति सोग्निर्यज्ञियासु यज्ञाहींसु विक्षु प्रजास्वप्यासंवसुः । किञ्च सोग्निः पुरु बहूनि काव्या कर्माणि भूमेव यथा भूमिः विश्व तथा मुदा मोदेन पुष्पति देवेषु मध्ये देवोग्निर्यज्ञियोयज्ञाहश्च भवति । सिद्धमन्यत् ॥ ७ ॥ अथाष्टमी- योअग्निःसप्तमानुपाश्रितोविश्वैपुसिन्धुषु । तमार्गन्मत्रिपस्त्यंमंधातुर्दस्युहन्तमप्रियज्ञे पूर्व नमन्तामन्यकसमे ॥८॥ यः । अग्निः । सप्तहमानुपः । श्रितः। विश्वेषु । सिन्धुषु । तम् । आ । अगन्म । पित्त्यम् । मन्धातुः। दस्युहनतमम् । अग्निम् । यज्ञेषु । पूर्व्यम् । नभन्ताम् अन्य॒के । समे ॥ ८॥ योनिः रामानुपः विश्वेषु सर्वेषु सिन्धुपु नदीपु भित त्रिपस्त्यं त्रिस्थानं मन्यातुः यौवनाश्वस्य मान्धातुर्दस्यहन्तमं दस्यूना हन्तारं यज्ञेषु पूर्य मुरयं वमग्नि वयमागन्म । सिद्ध- मन्यव।।८॥

·२२७ पष्ठोऽएका म.८ अ०५ सू०३९) अथ नवमी- । अग्निस्त्रीणित्रिधातून्याक्षेतिविदाकविः । सत्रौँ रेकादशाहयचपिप्रयंचनोविनोदूतःपरि कतोनमन्तामन्य॒केसमे ॥ ९॥ अग्निः। त्रीणि । त्रिधातूंनि ।आ। क्षेति । विदा ! कविः । सः। त्रीन् । एकादशान् । इह । यक्षत् । च । पिप्रयत् । च । नः । विप्रः। दूतः । परिष्कृतः । नन्तिाम् । अन्यके । समे ॥९॥ कविः कान्तदर्पमिः त्रीणि विधातूनि निबंधनानि पृथि-यादीनि विदथा वेदनीयानि स्थानान्याक्षेप्यावसति अपिच सोगि तो देवानां विपः माज्ञः परिष्कृतोलंकनश्च सन्निह यज्ञे श्रीनेकादशान् पयस्त्रिंशद्देवान् यक्षयजतु नोस्मान् पिपयच कामः पूरयतु च । सिद्धमन्यत्॥९॥ अथ दशमी- त्वनोअग्नआयुपुत्वंटेवेषुपूवखएकइरज्यसि त्वामापःपरितःपरियतिखसैतानमन्तामन्य॒केसमे॥१०॥२३॥ त्वम् । नः । अग्ने । आयुर्पु । त्वम् । देवेषु । पूर्व्य । वस्वः । एकः । इरज्यसि । त्वाम् । आपः। परिश्तः । परि । यन्ति । स्वसेतवः । नभन्ताम् । अन्यके । समे ।। १०॥ २३ ॥ हे पूमि त्वमेकएय आयुष मनुष्येषु अत्यव आयप इति मनुप्पनामसु पाटात् नोसा- के वस्वोधनस्य इरज्यति इशिप देवेष्यपि त्वमेकएप वस्स इरज्यमि । अपिच त्वां स्वसेनवः स्वभूवसेतवः परिसुतः परितवन्यः आपः परियन्ति । परिगच्छन्ति सिद्धमन्यव ॥ १० ॥ ॥ इति पष्ठस्य तृतीपे प्रयोविंशोवर्गः ॥ २३ ॥ इन्दामीयुवमिति द्वादश दरानं सनं नाभाकरपा द्विवीपा पदाचारादतरा शहरी द्वादशीविष्टुप् शिष्टामहापंकपः इन्द्रामीदेवदा । तथानानुकान्तम्-इन्द्रामीदादशेन्द्राषिष्ट्रपन्न द्वितीया शकरीति। महावते निप्पेवन्ये समागरव सूकं वयारपथमारण्यके दतिम-1.

·२२६ ऋक्संहितामाप्ये ('अ०३ २०२४ रुइन्द्रामीयुर्वसुनइवि । चानुर्विशिकहनि तृतीयसबने मैत्रावरुणो यदि महादालभिदं शोच- दानी माध्यन्दिने सक्ने होकाःस्वशस्त्रे आरंभणीयायिक नाभाकवावापपेरन् तब वाहि- मध्यमित्यच्छावाकस्य नाभाककृचः। सत्रितञ्च-ताहिमध्यभराणामित्यच्छावाकइति। चातुर्वि- शिकेहनि माध्यन्दिने सक्ने ब्राह्मणाच्छंसिनःपूर्वीष्टइन्द्रेति नाशाकदृचः । सत्रितच-पूर्वीटर- न्द्रोपमात्यइतित्रालणाच्छंसीति । तत्र पथमा- इन्द्राग्नीयुर्वसुन सहन्तादासंथोरयिम् । येदृहासमत्वावीकुचित्साहिषीमयग्निवनववात इन्नभन्तामन्य॒केसमे ॥१॥ इन्द्राग्री इति । युवम् । सु । नः । सहन्ता। दासथः । रयिम् । येन । दृह्ना । समतासु । आ । वीळ । चित् । सहिपीमहि । अग्निः । वनाइव । वाते । इत् । नर्जन्ताम् । अन्यके । समे ॥१॥ हे इन्द्रानी सहन्ता शधूनभितवन्तो युवं युवा नोस्मायं रयिं धनं सुष्टु दासथः दत्त । वे रपि विशिनष्टि येन रपिणा समत्सु संग्रामे दृढाचित्र दृढानि स्थिराण्यपि वील शत्रुपतानि भमिर्वनेव यथामिर्वनानि धातइद्वातनवाभिभवति तथा सहिपीमहि मभिभवामसिद्धमन्यव।।१।। अथ दितीया- नहिवांववयोमहेथेन्द्रमिद्यजामहेशविष्ठंनृणांनरम् । सनःकदाचिदर्वतागमुदावाजसातयेगमदामेघसात येन न्तामन्य॒केसमे ॥ २ ॥ नहि । वाम् । धुव्रयामहे । अर्थ । इन्द्रम् । इत् । यजामहे। शाविष्टम् । नृणाम् । नरम् । सः। नः । कदाचित् । अवता । गमत् । आ।वाजसातये । गमत् । आ। मेधसातये । नभन्नाम् । अन्यके । समे ॥२॥ - 1

·मैं अॅ०५०१०)
।
पृष्ठोऽधकः
हे इन्दाग्नी वां युवां न वयामहे वयं धनं न याचामहे । अथत्यपि तर्हि शविष्ठ अवि-
गायेन घटवन्दं नृणां नर नेतृणामपि नेवारं इन्द्रमिदिन्द्रमेव यजामहे सइन्द्रो नोस्मानवता-
श्वेन कदाचिद्वाजसातयेनलाभायागमदागच्छति कदाचिन्मेघसाक्ये यज्ञभजनायागमद ।
सिद्धमन्यत् ॥२॥
अथ तृतीया-
ताहिमपंसरोणामिन्द्राग्नीअधिक्षितः।
ताउँकवित्वनावीपृच्छ्यमानासखीयतेसंधीत श्रुतं
नराननन्तामन्य॒केसमे ॥३॥
ना। हि । मध्यम् । अराणाम् । इन्द्राग्नी इति । अधिक्षितः। तौ।
हुम् इति । कविश्त्वना । कवी इति । पृच्छ्यमाना । सविध्यते ।
सम् । धीतम् । अश्नुतम् । नरा । नन्नाम् । अन्यके । समे ॥ ३ ॥
था तोमसिद्धाविन्दामी भराणां मध्यं अधिक्षितः अधिनिवसवो हि । अथ प्रत्यक्षस्तुतिः हे
नरा नेवारी कवित्वना कवित्वेन कवी कान्तकर्माणी पृच्छ्यमाना कविजनःपृच्छयमानी वाउ ता-
वेवयुवों सखीयते सखित्वमिच्छते यजमानाय धीतं तसतं कर्म समभुतम् । सिद्धमन्यत् ॥३॥
अथ चतुर्थी-
अभ्यर्चनमायादिन्द्राग्नीजसांगिरा।
ययोविश्वमिदंजगदियंद्यौ पृथिवीमयुपस्ययि
शुतोवसुनमन्तामन्य॒केसमे ॥१॥
अनि । अर्च । नन्नाकश्वत् । इन्द्राग्नी दति । यजसा । गिरा।
ययोः । विश्वम् । इदम् । जर्गत् । इयम् । योः । पृथिवी । मुही।
उपत्य । विमृतः । वसु । नन्तिाम् । अन्यके । समे ॥१॥
हे नाभाऊ नारद नारुप दारिद्वामी पनगा यागेन गिरा स्तुया चायनाभि-
नप । पयोरिन्दाग्न्योपियं सर्वमिदं गगनिष्टति पपोशैतस्ये इयं पौनेही महती प्रथिवी
पपाराशपिच्यापुओं पर पन निलो पारपरः । निसन्म ॥ ४ ॥

·२३०
ऋक्संहितामाप्ये
(अ०३व०२५
अथ पञ्चमी-
.
प्रब्रह्माणिनमाकवादिन्द्राग्निभ्यामिरज्यत !
यासप्तवुनमर्णवंजिह्मारमपोणुतइन्द्रईशानओज
सानभन्तामन्य॒केसमे ॥५॥
प। ब्रह्माणि । नभाकवत् । इन्द्राग्निभ्याम् । इरज्यत । या ।
सप्तध्व॑नम् । अर्णवम् । जिलध्यारम् । अपऊर्णतः । इन्द्रः ।
ईशानः । ओजसा । नन्ताम् । अन्यके । समे ॥ ५॥
वहाणि स्तोत्राणि इन्द्राग्निभ्यां नभाकवद मेरज्यत नाभाकः प्रेरयते। या याविन्द्राग्नी सम-
युभं सप्तमूलं जिलबार पिहितद्वारमर्णवमपोर्तुतस्तेजोभिराच्छादयतः तयोर्मध्ये ओमसा बलेने-
न्द्रईशानईखरोभवति । सिद्धमन्यत् ॥ ५ ॥
अथ पष्ठी-
-
अपिश्चपुराणवहततैरिवगुपितमोजोदासस्पदम्मय ।
यंतर्दस्पसंभृतंवखिन्ट्रैणविभंजेमहिनन्तामन्पकसमे।।६।।२।।
अपि । श्च । पुराणध्वत् । यतते ६इव। गुप्पितम् । ओजः। दासस्य ।
दम्भय । वयम् । तत् । अस्य । सम्मृतम् । वसुं । इन्द्रेण । वि।
अजेमहि । नभन्ताम् । अन्यके । समे ॥ ६ ॥ २४ ॥
भपिच हे इन्द पुराणयत्मनो यथा व्रततेरिख यथा सतायागुपितं निर्गतां शाखा वृति
तथा शत्रूणां च छेदय । तदेवाह दासस्य दारानामकस्य शत्रो. ओजोपलं दंभय नाशय ।
अथ परोक्षस्तुतिः वयं नाभाका अस्य दासस्य तत्मसिद्धं संभूतं यमु इन्द्रेण हेतुना विभनेम-
हि। सिद्धमन्यत् ॥ ६॥
॥ इति षष्ठस्य कृतीये चतुर्विंशोवर्गः ॥ २४ ॥

·२३१
मं०८ अ०५ सू०१०)
पष्ठोऽटकः
क
अथ सप्तमी-
यदिन्द्राग्नीजनाइमेबियन्तनागिरा।
अस्माभिनमिर्वयंसांसलामपृतन्यतोवनुयाम॑व
नुष्यतोनमन्तामन्य॒कसमे ॥ ७॥
यत् । इन्द्राग्री इति । जनाः । इमे । विह्वयन्ते । तना । गिरा।
अस्माभिः । सुनिः । वयम् । ससलाम । पृतन्यतः। बनुयाम ।
वनुप्यतः। नन्ताम् । अन्यके । समे ॥ ७॥
यद ये इमे जनाः तना धनेन गिरा स्तुत्या च इन्द्रामी विह्वयन्ते विशेषेण हयन्ति तेषु
मध्ये वयं नाभाकाः पृतन्यतः पृतनामिच्छन्तः अस्माभिरस्माकीनैर्नृभिमनुष्यैः ससह्याम
शनभिभवेम । वनुष्यतः स्तुतिमिच्छन्तः शत्रून वनुयामच । सिद्धमन्यत् ॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
यानुश्वेताववोदिवउच्चरांतउपयुमिः।
इन्द्राग्योरनुक्तमुहानायन्तिसिन्धोयान्सीवन्धा
दर्मुश्चतानमन्तामन्य॒केसमे ॥ ८॥
या। नु श्वेतौ । अवः । दिवः । उत्चरातः। उपायुभिः। इन्द्राग्योः।
अनु । व्रतम् । उहाँनाः । यन्ति । सिन्धवः । यान् । सीम् ।
बन्धात् । अर्मुञ्चताम् । नजन्ताम् । अन्यके । समे॥८॥
यानु यादेवेन्द्रामी श्वेतो श्वेतवर्णो सत्यमुणोपेतावित्यर्थः अवोधस्ताद पुभिदीतिभिर्दि-
वउपोच्चरावः उच्चरतस्तयोरेवेन्द्राग्यो उहानाः हविर्वहन्वो यजमानाः वतं कर्मानुयन्ति । अपि
सीमिमाविन्दानी पान मसिद्धान् सिन्धवः सिन्धून् बन्धाद बन्धनादमुञ्चताम् । सिद्धमन्यव ॥८॥
अथ नवमी-
पूर्वीइन्द्रोपैमानय पूर्वीरुनपर्शस्तयःमोहिन्वस्पहरिवः ।
वसौवीरस्याप्रचोयानुसान्तोधिोनभन्तामन्य॒कसमे ॥ ९ ॥

·२३२ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३व०२६ पूर्वीः । ते । इन्द्र । उपध्मातयः। पूर्वीः । उन । प्रशस्तयः । सूनो इति। हिन्वस्य । हुरिध्वः । वत्वः । वीरस्य । आपृचः । याः।नु । सार्धन्त । नः । धियः । नन्ताम् । अन्यके । समे॥ ९ ॥ हे हरियो पजिन सूनो मेरयितरिन्द्र हिन्वस्य मीणयितुः वस्वोदीपकस्य वीरस्पायचो धनान्युपयच्छतस्ते नव ता उपमातयउपमानानि पूर्विहूनि उतापिच प्रशस्तयः पूर्वी याः नोसाकं धियःमज्ञां नु क्षिमं साधन्तासाध्यन् । सिद्धमन्यत् ॥ ९ ॥ अथ दशमी- शिशीतामुक्तिभिस्त्वेपंसत्वानमुग्मियम् । उतोनुचिद्यओजसाशुष्णस्याण्डानिभेदनिजेप स्वर्वतीपोनभन्तामन्य॒केसमे ॥ १० ॥ तम् । शिशीत । सुदृक्तिभिः। वेपम् । सत्वानम् । ऋग्मिय॑म् । उतो इति । नु । चित् । यः। ओजसा । शुष्णस्य । आण्डानि । भेदति । जेपत् । स्वध्वतीः । अपः । नभन्ताम् । अन्यके । समे ॥ १० ॥ हे स्तोवारः त्वेपं दीन सत्वानं संभक्तारं धनानां कांग्मयं जगहै ऋग्भिः स्तोतव्यं तमिन्दं सुवृक्तिभिः स्तुतिभिः शिशीत संस्कुरुत । उतोनुचित् अपिच यः इन्द्रः ओजसा बलेन शुष्ण- स्य शुष्णनामकस्यासुरस्याण्डान्यण्डजातान्यपत्यानि भेदत्यभिनव सः स्वर्वतीदिन्यान्यपः सलिलानि जेपन्जयतु । सिद्धमन्यव ॥ १०॥ অখকাৰী शिशीतास्वध्वरसत्यं सत्यानमुस्वियम् । उतोनुचिद्यओहतआण्डाशुष्णस्यभेदत्यजः स्वर्वतीपोनमन्तामन्य॒केसमे॥११॥ तम् । शिशीत । सुध्अध्वरम् । सत्यम् । सत्यानम् । ऋत्वियम् । उनो इति । नु। चित् । यः। ओहते ! आण्डा । शुष्णस्य । ओईति अजैः । स्वास्वतीः । अपः। नन्ताम् । अन्यके । समे ।। ११॥ । ।

·मं०८ अ०५ सू०११] पष्ठोऽष्टकः हे स्तोतारः स्वध्वरं सुयज्ञं सत्यमविनाशं सत्वानं संभक्तारमृत्वियमृतौयष्टव्यं तमिन्द्र शिशीत स्तुनिभिः संस्कुरुत । अथ प्रत्यक्षस्तुतिः उतोनुचित् अपिच यइन्द्रः ओहते यज्ञं पति- गच्छति शुष्णस्याण्डानि अण्डजावानिच भेदति भिनत्ति सत्वं स्वर्वतीदिव्यान्यपः सलिलान्य- जैरजैषीः । सिद्धमन्यत् ॥ ११॥ अथ द्वादशो- एवेन्द्राग्निभ्यापितृवन्नवीयोमन्धातृवर्दगिरखदेवाचि । विधातुनाशर्मणापातम॒स्मान्वयंस्यामपतयोरपीणाम्।। १२॥२५॥ एव । इन्द्राग्निभ्याम् । पितृध्वत् । नर्वीयः। मन्धातृवत् । अहिरस्वत् । अवाचि । विधानुना । शर्मणा। पातम् । अस्मान् । वयम् । स्याम । पतयः। रयीणाम् ॥ १२ ॥२५॥ एवं याफ्यामिन्दामियां पितृवन्नभाकवद मन्यात्वत् यौवनावमन्यात्वद चांगिर- स्वईगिरोषच नवीयोनवतरमवाचि नाभाकेन मया पाठिनाविन्द्रामी विधातुना दि. पर्वणा शर्मणा गृहेण नोस्मानाभाकान् पातं रक्षतं । वयं रयीणां धनानां पतयः स्वामिनः स्पाम भवेम ॥ १२॥ ।। इति पष्ठस्य हतीये पञ्चविंशोवर्गः ॥२५॥ भरमाउप्विति दशमेकादर्श सूक्तं अत्रेयमनुक्रमणिका-भरमाऊषुदशवारुणंविति । नाभाफमपिः अनुवृत्त्वात् । महापनिहीत्युकत्यादिदमपि महापक्कि । इदमादिके सूक्ते वरुण- देवत्पे । विनियोगििगकः। चातुविशिकेहनि माध्यन्दिनसवने मैत्रावरुणशये आरंभणीयाया- ऊर्य सक्षपइत्पपं नाशाकचः। सूचितच-सक्षप.परिपस्वजाति मेधापरुणइति यःकार- त्येवमतिकोपा नाभाकवचः स्त्रिवच-पः फकुभोनिधारपदविचेति । तर मामा- । अस्माऊपुमतपेपरुणापमुरुयोर्चाविदुष्टरम्पः। पोधीनामानुपाणांपश्योगाईपरसतिनन्तामन्य॒केसमे ॥ १ ॥ २.

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०३२०१६ अस्नै । ऊ इति । सु । प्रभूतये । वरुणाय । मुरुतूटभ्यः । अर्च । विदुःस्तरेभ्यः । यः। धीता। मानुषाणाम् । पश्वः । गाईव । रक्षति । नन्तिाम् । अन्यके । समे ॥१॥ हे स्तोतः सुप्रभूतये प्रकृष्टधनायास्मै वरुणाय विदुष्टरेश्यो विद्वत्तरेभ्यो मरुयश्वार्च स्तु- हि । योवरुणो धीना कर्मणा मानुपाणां मनुष्याणांपश्वः पशून गाइव रक्षति। सिद्धमन्यत् ॥३॥ अथ द्वितीया- तमूपुसमनागिरापितॄणांचमन्म॑भिः। नाभाकस्यप्रशस्तिभिर्यःसिन्धूनामुपोदयेसप्तखंसासमध्य मोनन्तामन्य॒केसमे ॥२॥ तम् । ऊँ इति । हैं । समना । गिरा । पितॄणाम् । च । मन्मभिः । नाभाकस्य॑ । पस्तिभिः । यः। सिन्धूनाम् । उप । उनअये । सप्तस्वसा । सः । मध्यमः । नन्ताम् । अन्यके । समे ॥२॥ तमु तमेव वरुणं समना समानया गिरा स्तुत्या स्वभिष्टौमि पितॄणां मन्मभिः स्तोमे- श्वामिष्टोमि नाभाकस्प पेः प्रशस्तिभिः स्तोत्रेश्याभिष्टोमि सिन्धूनां स्यन्दमानानां नदीनां उ. प समीपे उदये गद्गच्छवि यश्च सप्तस्वसा समध्यमइति वाग्भिनिरुच्यते अन्यके दुर्धियः शत्र- वः समे सर्वे नभन्तां माभूवन् । नथाचयास्कः-तंस्यभिष्टौमि रामानया गिरा गीत्या स्तुत्या पितॄणाश्च मननीयैः स्तोमैन भाकस्य प्रशस्विभिः पिनीभाकोपभूव यास्यन्दमानानामासान पामुपोदयेसातस्य सारसेनसाह वाग्भिः समध्यमइति निरुच्यतेथेपएभयति नभन्तामन्यकेरामे माभूवनन्यके सर्वे मेनोद्विपन्तिदुर्धियः पापधियः पापसंकल्पाइति ॥ २ ॥ अथ तृतीया- सक्षपःपरिपखजेन्पुश्सोमायादधेसविश्वपरिदर्शतः। तस्पेनीरबतमुपस्तिस्रोवर्धपानमन्तामन्य॒केसमे ॥३॥ । नि०१०.५।

·म० अ०५ सू०४१]
पष्ठोऽएकः
।
सः। क्षपः। परि। सस्वजे । नि । उसः । मायया । दधे।
सः । विश्वम् । परि । दर्शतः। तस्य । वेनीः । अनु । बृतम् ।
उषः। तिस्रः। अवर्धयन् । नन्ताम् । अन्यके । समे ॥३॥
सवरुणः क्षपोरात्री परिषस्वजे परिष्वजते अपिच दर्शको दर्शनीयः सवरुणः उसःउत्स-
रणशीलःसन् विश्व मायया कमर्णा परि परितः निदधे निदधाति । किञ्च वस्य वरुणस्य व्रतं
कर्म वेनीः कामयमानाः मजास्तिस्रउपस्त्रिषु माताध्यन्दिनं सायञ्च अन्ववर्धयन् अनुवर्धय-
न्ति । सिद्धमन्यद ॥ ३॥
।
अथ चतुर्थी-
याककुमोनिधारयःपृथिव्यामधिदर्शतः।
समातापूर्वपदंतहरुणस्य॒सस्यसहिगोपाइये
योनभन्तामन्य॒केसमे ॥४॥
यः। ककुभः । निधारयः। पृथिव्याम् । अधि । दर्शतः।
सः। माता । पूय॑म् । पदम् । तत् । वरुणस्य । सप्त्यम् । सः ।
हि। गोपाः इव । इयः । नभन्ताम् । अन्यके । समे ॥ ४ ॥
योवरुणः पृथिव्यामधि पृथिव्याउपरि दर्शतो दर्शनीयः सन् ककुभो दिशो निधारयः
निधारयति सवरुणोमाता निर्माता पूयं मन्नं पदं स्वर्गाख्यं स्थानं सायं अस्माभिश्चर्पणीयं
वहरुणस्यस्वकतम् । अपिच सहि सएव इर्यईश्वरः सन् गोपाइव गोपालइव पशूनामस्माकं
रक्षिता । सिद्धमन्यत् ॥ ४॥
अथ पञ्चमी-
योधर्ता वनानाप त्राणमितीच्या वेदनामानिगुह्यां।
सकविःकान्यापुरुक्तपद्यौरिवपुप्पतिनान्तामन्य॒केर्समे ॥ ५॥२६॥
यः। धर्ता । शुर्वनानाम् । यः । उस्राणाम् । अपीच्या । वेद ।
नामानि । गुहा । सः। कविः । काव्या । पुरु । रुपम् ।
यौ ईव । पुप्यति । नभन्ताम् । अन्यके। समे ॥ ५॥ २६ ॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०३ ५.२७ योवरणो वनानां धर्ता धारयिता यश्वोस्राणां देवाधिष्ठानभूतानां रमीनामपीच्यापी- च्यान्यन्तर्हितानि गुह्या गुह्यानि गुहायां निहितानि नामानि वेद जानाति सवरुणः कविः मा. शासन काव्या काव्यानि कविकर्माणि पुरु बहूनि रूपं द्यौरिव पुष्यति । सिद्धमन्यत् ॥५॥ ।। इति पठस्य तृतीये पविशोवर्गः ॥२६॥ अथ पठी- यस्मिन्विश्वानिकान्याचकेनाभिरिवश्रिता । त्रितंजूतीसंपर्यंतवजेगावोनसंयुयुजेअश्वाअयु, क्षतनन्तामन्य॒कसमे ॥६॥ यस्मिन् । विश्वानि । काया । चक्रे । नाभिदव । श्रिता। वितम् । जूती । सपर्यत । बजे । गाः। न । सम्ध्युजे। युजे । अश्वान् । अयुक्षन । नन्ताम् । अन्यके । समे ॥६॥ यस्मिन्बरुणे विश्वानि सर्वाणि काव्या काव्यानि कविकर्माणि चके नाभिरिख यथा रथस्य चकेनाभिस्तथा श्रिता श्रितानि तं त्रितं त्रिस्थानं वरुणं जूनी जूत्या क्षिम सपर्यंत हे मदीयाजनाः परिचरत । किमर्थमित्यताह बजे गोष्टे गावोन यथा गाः संयुजे संयोगार्थ स. हस्थापयितुं युजे युञ्जन्ति तथास्माकमभियोगायाश्वानयुक्षन सपनायुआन्ति भतस्वदृषप- रिहाराय वरुणं परिचरेनेत्यर्थः ॥६॥ अथ सप्तमी- यआश्वक आशयेविन्योजातान्येपाम् । परिधामानिमशहरुणस्यपुरोगविश्वेदेवाअनु अनन्तामन्यसमे ॥७॥ यः । आसु । अतः । आशये। विश्वा । जानानि । एषाम् । परि । धार्मानि । मशत् । वरुणस्य । पुरः । गये । विश्वे । देवाः । अर्नु । बृतम् । नन्ताम् । अन्यके । समे ॥ ७॥ 1 ।

·सप्तानाम् । इज्यति । नन्तिाम् । अन्यके । समे ॥ ९॥ म.८ अ०५ सू०४१] पष्ठोऽष्टकः ।' यः वरुणः आसुदिक्षु अकः ध्यानःसन् आशये जागृतोवर्तते यः वरुणः एषां शत्रूणां विश्वा सर्वाणि परिजातानि परितोभूतानि धामानि पुराणि मर्मुशव परिष्टशनोवरुणस्य पुरोग- ये रथस्यपुरस्वाद्भवति तस्य वरुणस्य पुरस्ताविश्वे सर्वेदेवा बतं कर्मानुगच्छन्तीत्यर्थः । सिद्ध- मन्यत् ॥७॥ अथाष्टमी- ससमुद्रोअपीच्य॑स्तुरोद्यामिवरोहतिनियासुपर्जुईधे । समायाअर्चिापदास्तृणान्नाकमारुहन्न न्तामन्यकसमे ॥८॥ सः । समुद्रः । अपीच्यः । तुरः । यामध्ईव । रोहति । नि। यत् । आसु । यर्जुः । दधे । सः । मायाः। अचिना । पदा। अस्तृणात् । नाकम् । आ। अरुहत् । नन्ताम् । अन्यके । समे ॥ ८॥ यस्मादारः समुद्रवन्ति सवरुणः समुद्रोपाच्योन्तर्हितः तुरः क्षिमः चामिव यथा आदि- पोयां रोहति तथा नाकं रोहति। अपिच यत् योवरुणः आसु दिक्षु यजुः मजा योदानं निदधे निदधाति सवरुणः मायाः असुराणां माया आर्चना अर्चिष्मता पदा स्थानेन तेजसेत्यर्थः अ. स्हणाद समंताधिनस्ति नाकं स्वर्गमारुहदारोहति । सिद्धमन्यव ॥ ८॥ अथ नवमो- पस्पश्वेताविचक्षणातिस्रोभूमीरधिक्षितः। त्रिरुत्तराणिपमतुर्वरुणस्पधुवंसदःससताना मिरज्यतिनमन्तामन्पकसमे ॥९॥ यस्य । श्वेता । विचक्षणा । तिनः । भूमीः । अधिक्षिनः। त्रिः । उततराणि । पप्रतुः। वरुणस्य । ध्रुवम् । सदः । सः।

·- । ऋक्संहितामाष्ये [अ०३३०२० पस्य वरुणस्याधिक्षितोंतरिक्षेधिवसतः श्वेता खेतानि विचक्षणा तेजांसि विलोभूमीः निरुत्तराणि तिसृणां अधिस्थिवानि भुवनानि पमतुःप्रथयन्ति । तथाचमत्रवर्णः-तिलोभूमी - रयत्री रुतयूनिति । तस्य वरुणस्य सदः स्थानं भुवमचलमिति । किञ्च सवरुणः समानां सि- नामिरज्पतीश्वरोभवति । सिद्धमन्यत् ॥ ९ ॥ अथ दशमी- याश्वेताअधिनिर्णिजश्चक्रेकृष्णाअनुता। सधामपूयममेयास्कोनविरोदसीअजोनद्याम धारयन्त्रमन्तामन्यकसमे ॥१०॥२७॥ यः । श्वेतान् । अधिनिर्निजः। चक्रे । कृष्णान् । अर्नु । व्रता । सः। धाम । पूर्व्यम् । ममे । यः । स्कम्शेर्न । वि। रोदसी इति अजः । न । याम् ।अधारयत् । नन्तिाम्। अन्यके । समे ॥ १०॥२७॥ योवरुणः निनिजः आत्मीपावरसीन दिवा श्वेतानधिचकेधिकरोति तथा रात्री कृष्णान चक्रे सपरुणोनुमना कर्माणि लक्षीलायोभयविधकर्मानुगुणं पूज्यं धांमान्तरिक्षं दिवंषा ममे नि- ममे । अपिच यः स्तंभेनान्तरिक्षेण अजोन यथा आदित्योयां धारयति वथा रोदसी घावाट पिव्यौ पधारपद विधारयति सवरुणइत्यर्थः । सिद्धमन्यत् ॥ १० ॥ ॥ इति पष्ठस्य तृतीये सप्तविंशोवर्गः ॥ २७॥ भस्तमादिति पळूचं दादर्श सूकं अर्चनानामपिः काण्वोनाभाकोवापिः उत्तरेत्वर- नानाः आयस्तृचतैष्टुभोवरुणदेवत्यः द्वितीयस्तृचआनुष्टुभोश्विदेवदाकः । तथाचानुकान्तम्- अस्वभावपळर्चनानावा श्रेष्टुभमन्यथा तृचमाविनमानुष्टुभमपश्यदिति । सूतविनियोगोमिकः । वारुणेपरी हविषोयाज्या अस्वभादिति । सत्रिनञ्च-अस्वभाद्यामसुरोविश्ववेदाइत्येकादशिन- इति । अनीपोमपणयनेप्येपोतरा परिघानीया। तथापित-मस्तनाद्यामसुरोविश्ववेदाइविपरित दध्यादुत्तरयादेवि ! एवावन्दस्वेत्येपा वारुणेपशी हस्पिोनुयाक्या । त्रिवञ्च-एवापन्दस्ववरण बृहन्वं पत्त्यापामिलणापन्दमानइति द्वे । सोममवहणेइमधिपमित्येपा परिधानीपा। सत्रिवचन माधिपंशिक्षमाणस्पदेदेवि निहिवेपरिदम्यादिति । क्र.सं.२.५५.1

·'--
षष्टोऽधक:
२३१
मं०० अ०५ सू०४२]
तर मथमा-
अस्तंनाद्यामसुरोविश्ववेदाअमिमीतवरिमाणपृथिन्याः ।
आसौद्दिश्वाभुवनानिसम्रादिश्वेत्तानिवरुणस्यतानि ॥१॥
अस्तनात् । द्याम् । असुरः । विश्ववेदाः । अमिमीत ।
वरिमाणम् । पृथिव्याः। आ । असीत् । विश्वा । भुवनानि ।
सम्राट् । विश्वा । इत् । तानि । वरुणस्य । व्रतानि ॥ १ ॥
विश्ववेदा विश्वधनोसुरोपलवान् वरुणोधामस्तभाव तथा पृथिव्याः च वरिमाणं परि-
माणममिमीत चक्रे । एवं निर्मितानि विखा सर्वाणि भुवनानि सम्राइभूत्वा सीदञ्चाध्यविष्ठच्च ।
वरुणस्य तान्येवानि व्रतानि कर्माणि विवेव विश्वान्येव भतोवर्णयितुमशक्पानीत्यर्थः॥१॥
-
अथ द्वितीया-
एवाबन्दस्वरुणवहन्तनमस्याधीरममृतस्यगोपाम् ।
सनःशर्मत्रिवरूथंविर्यसत्पातौद्यावापृथिवीउपस्थे ॥ २ ॥
एव । वन्दस्व । वरुणम् । युहन्नम् । नमस्य । धीरम् । अमृतस्य ।
गोपाम् । सः । नः । शर्म । निवरूथम् । वि । यसत् ।
पातम् । नः । यावापृथिवी इति । उपस्थे ॥२॥
हे स्वोतः बृहन्तं महान्वं वरुणमेयैवं वन्दस्व स्तुहि अमृतस्य गोपां गोपापितारं धीर
माझं वरुणं नमस्य नमस्कुरुष। सवरुणो नोस्मभ्यं त्रिवरूथं त्रिस्थानं शर्म गृहं वियंसद मय-
उनु उपस्थे उपस्थाने वर्तमानान् नोस्मात् चावापृथिवी द्यावापृथिव्या पातं रक्षवम् ॥ २ ॥
अथ तृतीपा-
हमांधियंशिक्षमाणस्यदेवक्रतुंदक्षवरुणसंशिंशाधि ।
पपातिविश्वादुरितानरमसुतर्माणमधिनावरुहेम ॥३॥

·। २१० ऋक्संहिताझाष्ये' [अ०३२०१८ इमाम् । धियम् । शिक्षमाणस्य । देव । कर्तुम् । दक्षम् । वरुण । सम् । शिशाधि । यया । अति । विश्वा । दुडता । तरैम । सुटतर्माणम् । अधि । नावम् । रुहेम ॥३॥ हे देव द्योतमान वरुण इमां धियमिदंकर्म शिक्षमाणस्यानुतिष्ठनोमम ऋतु मज्ञानं दक्ष चलंच संशिशाघि तीक्ष्णीकुरु यया नावा यज्ञरूपया विश्वा सर्वाणि दुरिता दुरितान्यतिवरेस वो सुतर्माणं सुष्टुवारयिमी यज्ञरुपां नावमधिरुहेम वयमारुहेम दुःखसागरवरगे हेतुत्वायनो- नौरिति अत्रव्यपदिश्यते ॥३॥ अथ चतुर्थी- आवाग्रावाणोअश्विनाधीभिर्विांअचुच्यतुः । नासत्यासोमपीतयेनभन्तामन्य॒कसमे ॥४॥ आ। वाम् । ग्रावाणः । अश्विना । धीभिः । विप्राः । अचुच्यवः। नासत्या । सोमपीतये । नभन्ताम् । अन्यके । समे ॥ ४ ॥ हे नासत्या सत्या सत्यमणेतारोवा । तथाचयास्क:-सत्यावेपनासत्यावित्योर्णवाज साप- स्य मणेताराविति । अश्विनाविनी वा युवां सोमपीतये सोमस्य पानाय विमाः प्राशा ऋवि. जोग्रावाणः सोमाभिपवपापाणाश्च धीभिः कर्मभिः स्वस्वव्यापाराचुच्यदुरभिगच्छन्ति । सि- दमम्मद ।।४॥ अथ पञ्चमी- यावामत्रिरविनागीनिर्विोअजोहवीत् । नासत्यासोमपीतपेनमन्तामन्य॒केसमे ॥५॥ यथा । वाम् । अत्रिः। अश्विना । गी:शिः । विप्रः । अजोहवीत् । नासत्या । सोमपीतये । नन्ताम् । अन्यके । समे ॥५॥ हे नासत्यायश्विनी वां युवां विभः पातोत्रिर्यथा गीतिः स्तुतिभिः सोमपीतये अगोहावीर थाहमपि जोहवीमि ॥ ५॥ । १नि० ६.१३..

·२४१ मं०८ अ०६ सू०४३] पष्ठोऽएकः अथ षष्ठी- एवावामहऊतयेयथाईबन्तमेधिराः। नासत्पासोमपीतयेनभन्तामन्य॒केसमे ॥ ६ ॥२८॥ एव। वाम् । अढे । ऊतये । या । अहुंवन्त । मेधिराः। नासत्या । सोमपीतये । नभन्ताम् । अन्यके ॥ समे ॥ ६ ॥२८॥ इयं व्याख्यानचरा ॥६॥ ।। इतिषष्ठस्यत्वीयेऽष्टाविंशोवर्गः ॥२८॥ ॥ इत्यष्टमे मंडले पञ्चमोनुवाकः ॥ ५॥ षष्ठेनुवाके पट् सूक्तानि नवेमेविमस्पेति त्रयस्त्रिंशदृचं पथमं सूक्तम् आंगिरसस्प विरूप- स्पा गायत्रमग्निदेवताकम् । तथाचानुकान्तम्-हमे प्रयस्त्रिंशविरूपांगिरसआग्नेयंत्विति । मातरनुवाकेआग्नेयेक्रती गायत्रेछन्दसि आश्विनशस्खे चैतदादिक वे सूने ।सूत्रिवञ्च-इमेयिमस्ये- ति सूक्तेइति । कारीयांवऋथेष्ट्याः प्रथमाज्यभागस्याप्स्वमइति अनुवाक्या। तथाचत्रितम्- अप्सुमन्तावाज्यभागावप्स्यग्नेसधिष्टवेति । आग्नीधस्य प्रातःसवने प्रस्थितयाज्या। श्रूयतेच-उक्षा नायपशानायेत्यानीभोयजतीति ।अग्निवतीष्टी त्वंह्यनइत्येपा याच्या सत्रितश्च-त्वंसमेअमिना अग्नेयमस्मद्युयोध्यमीवाइति । अग्निमन्थनेप्येपा । सूवितश्च खानेअग्निना मर्जयन्तसुकतुमि ति।अग्नयेकामायाष्टाकपालेष्टौ तुभ्यंनाअंगिरस्तमेत्येपानुवाक्या। सूत्रितश्च-तुत्यनाअंगिरस्त- माश्यामनंकाममग्नेतबोतीति कामयेति । अन्वाहिताः मयाणे समारोपणपक्षे अनपैकाहुतिः कर्तव्या। तथाचसूत्रिनम्-तुज्यवाअंगिरस्तमेवि याज्याहुतिंहुत्वा समारोपयेदिति । वैद्युतामिना- मीनां संसर्गे अमयेप्सुमनीष्टिः तत्र यदोदिविजाइतियाग्या । सत्रिवंच-पद दिविजाअस्य- निहोवान्यसीदद्यजीयानिति । वत्र मथमा । इमेविस्यवेधसोमेरस्तृतयज्वनः । गिर-स्तोमासईरते ॥१॥ इमे । विप्रस्य । वेधसः। अग्नेः । अस्तृतध्यज्वनः। गिरः । स्तोमासः। ईरते ॥१॥ १ऐ.बा.६.

·है
कसंहितामाप्ये [अ०३०३०
इमेस्मदीयाः स्तोमातः स्तोतारोविमस्य मेधाविनः वेधसोविधातुरस्कृतयज्वनोहिं-
सितयजमानस्याग्नेगिरः स्तुतीरीरते मेरयन्ति ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
अस्मैनेमतिहर्यतेजातवेदोविचर्पणे । अग्नेजनामिसुष्टुतिम् ॥२॥
अस्मै । ते । प्रति हर्यते । जातध्वेदः । विचर्षणे ।
अग्ने । जनामि । सुस्तुतिम् ॥ २ ॥
हे जातवेदः जातधन विचर्षणे विदष्टरने अस्सै मतिहर्यते प्रयच्छते ते तुज्यं सुष्टुति
शोभनां स्तुतिं जनामि अंगिरसोहं जनयामि ॥२॥
अथ तृतीया-
आरोकाईवघेदहतिग्माअन्तत्विषः। द्भिवनानिवप्सति ॥३॥
आरोकाः इव । घ । इत् । अह । तिम्माः। अग्ने।
तव । विपः । दभिः । वनानि । चप्सति ॥ ३ ॥
हे अग्ने तव तिग्मास्तीक्ष्णास्त्विपोदीपयः आरोकाइव आरोचमानाः पशवइय दद्धि-
न्तर्वनान्यरण्यानि चप्सति भक्षयन्ति घेदहेति त्रयं पूरकम् ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
हरयोधूमकेतवा जूताउपद्यवि । यततेगुनयः ॥ ४ ॥
हरयः । धूमकेतवः । वात जूताः । उप । यवि ।
यतन्ते । व्यक् । अग्नयः ॥ ४ ॥
हरयोहरणशीला वातजूता यातमेरिता धूमकेववो धूमध्वजा अग्रयः उपद्यन्यन्तरिक्ष
वृथक् पृथग्यतन्ते गच्छन्ति । पृथगित्पनेन सममव्ययं वृथगिति । पृथगित्येव वाजसनेयिनः
पठन्ति ॥ ४॥

·२४३
म०८ अ०६ सू०१३] : पष्ठोऽष्टकः
अथ पञ्चमी-
नेत्येवगग्नयइद्धासःसमदृक्षत। उपसामिवकेनवः ॥५॥२९॥
एते। त्ये । एथक् । अग्नयः । इद्धासः । सम् । अदक्षत ।
उपसामध्इव । केतवः ॥ ५॥ २९ ॥
एते त्ये एते अग्नयः वृथक्पृथगिद्धासोमिहोत्रिभिः समिद्धाःसन्तः उपसामिव केतवः
उपसां प्रज्ञापकाइव समदृक्षत सम्यकदृश्यन्वे ॥ ५ ॥
॥इति पष्ठस्य तृतीये एकोनविंशोवर्गः ॥ २९ ॥
अथ पष्ठी-
कृष्णारजांसिपरसुतःमयाणेजातवेदसः। अग्निपदोपतिक्षमि ॥६॥
कृष्णा । रजांसि । पत्सुतः । यार्ने । जातवेदसः ।
अमिः । यत् । रोधति । क्षमि ॥ ६ ॥
जातवेदसोनेः पयाणे पसुतः पत्तोरजांसि पासवः रुष्णा कृष्णानि भवन्ति । कदेत्यवाह
क्षमि क्षमाया यद्यदाग्निः रोपति शुष्कान्वनस्पतीनिरुणदि ॥६॥
अथ सप्तमी-
।
धासिंहानओपंधीप्सग्निनायनि । पुनर्यन्तरुणीरपि ॥७॥
धासिम् । कृण्वानः । ओपंधीः । वसंत् । अग्निः। न।
वायति । पुनः। यन् । तरुणीः । आर्पि॥७॥
अग्निरोपधीर्घासिमन्नं ।क्षु धासिरित्पननामसुपाठाव । कृण्वानः कुर्वन् यसव भक्षयन
धापति नशाम्पति। पुनश्च तरुणीरोषधीरपि यन् गच्छन् भवति । भक्षपिनुमिति शेपः॥ ७॥
अथाष्टमी-
जितामिरहननमपिजिअामन् । अग्निर्व-पुरोचने॥ ८॥

·- ऋक्संहितांभाष्ये [अ०३७०३१ जिह्वाभिः। अहं । ननमत् । अर्चिपा । जञ्जणाभवन् । अमिः। चप । रोचते ॥८॥ अग्निजिह्वाभिरह ज्वालाभिरेव । नमई अन्नवद्वनस्पतीनत्यनं भक्षयन् । अचिंपा तेजसा जंजणाभवन् ज्वलन् जाणाभवन मल्मलाभन्निति ज्वलतिकर्मसुपाठात् वनेष्वरण्येषु रोचते प्रकाशते ॥ ८॥ अथ नवमी- अप्वग्रेसधिष्टवसौषधीरनुरुध्यसे । गर्भेसापसेपुनः ॥ ९॥ अप्सु । अग्ने । सधिः । तव । सः। ओषधीः । अर्नु । कुष्यसे । गर्ने । सन् । जायसे । पुनरिति ।। ९ ।। हे अग्ने यस्य तवाप्सु सधिः पवेशस्थानं सत्वमोषधीरनुरुध्यसे अनुरुणसि पुनश्च वा. सां भूमिष्ठानां गर्भेसन भवन जायसे मादुर्भवसि ॥ ९ ॥ अथ दशमी- उदग्नेतवतहताच रोचतआहुतम्। निसानंजुबो मुखे ॥१०॥३०॥ उत् । अग्ने । तव । तत् । घृतात् । अचिः । रोचते । आहृतम् । निसानम् । जुह्वः । मुर्खे ॥ १० ॥ ३०॥ हे अमे तव घृतादाहुतं घृतेनाहुतं जुबोहोमसाधनभूतायाः सुचोमुखे निसानं दिहानं तदचिः उद्रोचते प्रकाशने ॥१०॥ ॥ इति षष्ठस्य हवीये विशोवर्गः ॥३०॥ अथैकादशी- उक्षानायवशानायसोमपृष्ठायवेधसे । स्तोमधेिमाग्नये॥११॥ क्षअन्नाय । क्शाइअन्नाय । सोमपृष्ठाय । वेधसे । स्तोमैः । विधेम । अग्नये ॥ ११॥ ननमन्-वनस्पतीन् अत्यन्तं नमयन् इति पुस्तकान्तरे .

·म०८१०६-०४३] पष्ठोऽष्टका २४५ उक्षानाय उक्षा अन्नं अदनीयं हविर्यस्यासावुक्षान्नस्तस्मै वशानाय वशा अन्नं यस्या- सौ वशानस्तस्मै सोमपृष्ठाय सोमवृतपृष्ठाय वेधसे विधाने कामानामग्नये स्तोमैर्विधेम परिच- रेम ॥११॥ । अथ द्वादशी- उतत्वानमसाव्यहोवरेण्यकतो। अप्रेसमिगिरीमहे ॥ १२ ।। उत । त्वा । नमसा । वयम् । होर्तः । वरेण्यऋतो इति वरेण्यक्रतो । अग्ने । समितभिः । ईमहे ॥ १२॥ उतापिच हे होतर्देवानांद्वातवरेण्यकतो यरणीपप्रज्ञाने त्या त्वां वयमाविरसाः नमसा- मेन हविषा समिनिश्चमहे याचामहे ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशी- उतत्वांभृगुवच्छुचेमनुप्वदंनआहुत अगिरवर्द्धवामहे ॥ १३ ॥ उत । त्वा । भृगुध्वत् । शुचे । मनुष्वत् । अग्ने । आहुन् । अहिरस्वत् । हवामहे ॥१३॥ हे शुचे स्वभाववः शुद्धाहुनाने त्या त्या अगुवत् यथा भृगुस्तथा । मनुष्वत पथा च मनुस्तथा अगिरस्वदसिरोवच्च हवामहे ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशी- त्वंसनेअग्निनाविमो विप्रेणुसन्सृता।सरासरन्यासमिध्पसे ॥१४॥ त्वम् । हि । अमे । अग्निना । विनः। विप्रेण । सन् । सता । सखा । सख्या । सम्इथ्यसै ॥ १४ ॥ हे अमे विमोमेधापी सन् विद्यमानः सरखार व पिपेण सवा सरया अमिना समिभ्य- से। तथाच बामणम्-त्वत्यग्नेमिना विमोविप्रेगरा सनेति विमइवरोविमावरः सन्निवरः स. निवरः सखासत्यासमिध्यसइत्येपहवा अस्सस्वः ससेवि ॥ ११ ॥ १ऐ० बा.११६.

·२४६ हर्यते पयःकासयमानाप दोग्धुं गोष्ठं गावइव यथा गावःमविशन्ति तथा आशत प्रामुवन्ति।।३॥ : ऋक्संहितामाप्ये [अ०३ २०३२ अथ पञ्चदशी- सत्वं विप्रायदाशुपैरपिदैहिसहस्रिणम्।अग्नेवीरवतीमिषम्।।१५।३१॥ सः । त्वम् । विप्राय । दाशुषे । रयिम् । देहि । सहस्रिणम् । अग्ने । वीरस्वतीम् । इपम् ॥ १५ ॥ ३१ हे अमे सः मसिद्धस्त्वं विमाय मेधाविने दाशुषे हविषां प्रदात्रे यजमानाय राहलिणं स- हनसंख्याकमपरिमितं रयिं धनं वीरवती पुत्रपौत्रादिसहितमिपमन्नंच देहि ॥ १५ ॥ ॥ इति षष्ठस्य तृतीये एकत्रिशोवर्गः ॥ ३१॥ अथपोडशी- अमेप्रातःसहस्त्रतरोहिंदश्वशुचिवत । इमस्तोमजुपस्वमे ॥१६॥ अग्ने । भातरिति । सहकत । रोहित अश्व ।शुचियत । इमम् । स्तोमम् । जुपस्व । मे ॥ १६ ॥ हे अग्ने भ्रातः भ्रातृवद्यजमानानां मित्रभूत सहस्कृत राहसा बलेनकृत रोहिदश्य लोहि- तवर्णाश्व शुचित्रत शुद्धकर्मनग्ने आगिरसस्य मे मम इस स्तोमं जुषस्व सेवस्व ॥ १६ ॥ अथ सनदशी- उतत्यानेममस्तुतौवाधार्यप्रतियते । गोप्ठंगावइवाशन ॥ १७ ॥ उन । त्वा । अग्ने । मम । स्तुतः । श्राय । प्रतिश्यते । गोऽस्थम् । गावः इव । आशत ॥ १७ ॥ उतापिच हे अग्ने त्वा त्यां ममाजिरसस्य स्तुतः स्तुतयः पाश्राय याशनशीठाय वरसाय प्रति . -- अयाटादशी- तुभ्यताअंदिरस्तमविश्वा मुक्षितयःपृथक् । अनेकामापमिरे।। १८।।

·मं०८ अ०६.सू०४३]
पष्ठोऽष्टका
२१७
तुभ्यम् । ताः । अदितिम । विश्वाः । सुरक्षितयः ।
पृथक् । अमे। कार्माय । येमिरे ॥ १८॥
हे अतिरस्तम अगिरसां श्रेष्ठाग्ने तुभ्यं विश्वाः सर्वास्ताः प्रसिद्धाः सुक्षितयः मजाः का-
मायात्मनः कामसिद्धचर्थ पृथग्येमिरे नियच्छन्ति ॥ १८॥
अथैकोनविंशी-
अगिंधीनिर्मनीषिणोमेधिरासोविपश्चितः ।
अद्मसायहिन्विरे ॥१९॥
अग्निम् । धीतिः । मनीषिणः । मेधिरासः । विपश्यचितः ।
असोय। हिन्विरे ॥ १९॥
मनीषिणो मनसईश्वराः मेधिरासो मेधाविनो विपश्चितः माज्ञाः यजमाना धीभिः कर्म-
भिरमसयायान्नस्य भजनायानि हिन्विरे पीणयन्ति ॥ १९ ॥
अथ विंशी-
तंत्रामज्मपुवाजिनतन्यानाअंग्रेअप्परम् ।
वहिहोताग्मीळते ॥२०॥ ३२॥
तम् । त्वाम् । अज्मेषु । वाजिनम् । नन्वानाः । अग्ने।
अध्वरम् । वह्निम् । होतारम् । ईळते ॥ २० ॥३२॥
हे अग्ने वाजिनं बलिन वह्नि हविषांवोढारं होतारं देवानां हातारं तं पसिनं वाम-
मेषु गृहेषु अध्वरं यज्ञं तन्वानाविस्तरयन्तो यजमाना ईळते स्तुवन्ति ॥२०॥
॥ इति पठस्प हतीये द्वाविंशोवर्गः॥३२॥
अथैरुविंशी-
पुरुत्राहिसदृडसिविशोविश्वाअनुप्रभुः।
ममत्त्वाहवामहे ॥२१॥

·हे अग्ने जातवेदसं जावधनं जावपझं वा द्विषः शवूनपान्तं हिंसन्तं शृण्वन्तमसदीयमा १ सहिनाया पदकाले च प्रभुशन्द सविसर्ग परति वैदिका. । भाष्यकारेण तु ओपना ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३३०३१ पुरुवा । हि । सदृछ । असि। विशः । विश्वाः । अनु। अनुः । समतासु । त्वा । हवामहे ॥२१॥ हे अग्ने त्वं हि यतः पशुं प्रभुः सुलोपन्छान्दसः पुरुत्रा पहुषु प्रदेशेषु विश्वाः सर्वावि- शः प्रजाः अनु सदृङ् समानदयस्यतस्त्वा त्वां समत्सु संग्रामेषु हवामहे वयामः ॥ २१ ॥ अथ द्वाविंशी- नाळिष्य तोनिर्विभाजनेतैः। इमनःशृणवद्धवम् ॥२२॥ तम् । ईळिष्व । यः। आहुँतः । अग्निः। विमाजते । घृतैः । इमम् । नः । शृणवत् । हव॑म् ॥ २२ ॥ योनिः धृतैः सहआहुतो विभाजते यश्च नोस्माकं इमं हवमाह्वानं शृणवच्छृणोति वम- निमीळिव स्तुहि ॥ २२॥ अथ त्रयोविंशी- तत्वाव्यहवामहेशृण्वन्तजातवेदसम् । अग्नेनन्तमपद्दिपः॥२३॥ तम् । त्या । वयम् । हवामहे । शृण्वन्तम् । जातवेदसम् । अ । मन्तम् । अप। द्विपः ॥२३॥ हानं शृण्वन्तंच त्या त्या वयमागिरसा हवामहे ॥ २३ ॥ अथ चतुविशी- विशाराजानमतमध्यसंधर्मणामिमम् । अग्निमीळेसउश्रवत् ॥ २४ ॥ । r न्दसइत्युक्त इस विचारणीयम्, ·२४९ - म०८०६ सू० ४३] पष्ठोऽष्टका विशाम् । राजानम् । अद्भुतम् । अधिअक्षम् । धर्मणाम् । इमम् । अग्निम् । ईळे । सः। ऊँ इति । श्रवत् ॥ २४॥ विशां मनानां राजानमीश्वरं अद्भुतं महान्वं धर्मणां कर्मणामध्यक्षमनुसंधातारं इममनि इळे स्तोमि । सउ सएवामिः अवदस्मदीयां स्तुति शृणोतु ॥ २४ ॥ अथ पञ्चविंशी- अनिविश्वायुवेपसंमयुनवाजिनहितम् । सप्तिनवाजयामसि ।। २५ ॥ ३३ ॥ अग्निम् । विश्वायुश्वेपसम् । मर्यम् । न । वाजिनम् । हितम् । सप्तिम् । न । वाजयामसि ॥२५॥ ३३ ॥ विश्वायुवेपसं सर्वगतबलमाग्नं याजिनं बलिनं मर्य न मनुष्यमिय । हितं सति न अश्व- मिव वाजयामसि स्तुविभिह विभिश्च बलिनं कुर्मः ॥ २५ ॥ ॥ इति षष्ठस्य तृतीये वयसिंशोवर्गः॥ ३३ ॥ अथ पडिशी- नन्मुधाण्यपट्टिपोदहन्नतासिविश्वहाँ। अनैतिग्मेनंदीदिहि ॥ २६॥ घन् । मृध्राणि । अप । द्विपः। दहन् । रक्षांसि । विश्वहाँ । अमें । तिग्मेन दीदिहि ॥ २६ ॥ हे अग्ने त्वं मृधाणि हिसकान् द्विषोदेष्टुनपन्नन् हिंसन् विश्वदा सर्वदा रक्षांसि च दहन निग्मेन वीक्ष्णेन तेजसा दीदिहि दीप्यस्व ।। २६॥ अध सप्तविंशी- पत्ाजनांसइन्धतमनुप्वदंगिरस्तम । अग्नेसोधिमेवचः ॥ २७॥ x ३२ ·--- [अ०३२०३५ । २५० ऋसहिताभाष्ये यम् । त्वा । जनासः । इन्धते । मनुष्वत् । अद्विरः तम् । अमें । सः । बोधि । मे। वचः॥२७॥ हे अगिरस्तमाग्ने यं त्या त्वां जनासो जनाः मनुष्वक् यथामनुस्तथा इन्धते दीपयन्ति सत्वं मे मदीयं वचः स्तुति बोधि बुध्यत्व ॥२७॥ अथाष्टाविंशी- यदंग्रेदिविजाअस्यप्सुजाांसहस्कृत । तंत्वांगीभिहवामहे ।। २८॥ यत् । अने । दिविजाः । असि । अप्सुजाः। वा सहःकृत । तम् । त्वा । गी:भिः । हवामहे ॥ २८ ॥ हे अग्ने यद्यस्त्वं दिविजा दिविभयोति भवसि अप्मुजा वान्तरिक्षजातश्च भवसि सहस्छन सहसा बलेन रुतश्चासि तं त्या त्यामग्निं गीः स्तुतिभिहवामहे हृयामः ॥ २८॥ अथैकोनविंशी- तुभ्यंपेत्तेजनाइमेविश्वा मुक्षितयःपृथक् । धार्सिहिन्वन्त्यत्तवे ॥२९॥ तुभ्यम् । घ । इत् । ते । जनाः । इमे । विश्वाः । सुक्षितयः । पृथक् । पासिम् । हिन्वन्ति । अत्तवे ॥ २९ ॥ हे अग्ने तुभ्यं घ इत् तदर्थमेव ते इमे मया दृश्यमाना जना विश्वाः सर्वाः मुस्वियः मनाथ धासिमन्नं हपिरनवे अदनाय पृथहिन्वन्ति प्रेरयन्ति ॥ २९ ॥ अथ विंगी- नेमेस्त्राध्योहाविश्र्वानृचक्षसः। तरन्तःस्वामदुर्गहां ॥३०॥ ३४ ॥ ,

·म० अ०६ सू०४३]
पष्ठोऽधकः
ने।। इत् । अग्ने । सुटआध्यः । अहाँ । विश्वा ।
चक्षसः । तरन्तः । स्याम । दुःगहां ॥ ३० ॥ ३४ ॥
हे अग्ने नेचेत् त्वदर्थमेव खलु वयं स्वाध्यः सुकर्माणः सन्तः विक्षा विश्वान्यहा अहानि
नृचक्षयोदष्टारश्च दुर्गहा दुःखेन गाहयितव्यानि तरन्तः स्याम भवेम ॥ ३० ॥
॥ इति पठस्य तृतीये चतुस्त्रिंशोवर्गः ।। ३४ ॥
अथैकत्रिशी-
अभिमन्द्रंपुरुभियंशीरपावकशोचिपम् ।
हुर्मिन्द्रेभिरीमहे ॥ ३१॥
अग्निम् । मन्द्रम् । पुरुप्रियम् । शीरम् । पावकशोचिपम् ।
हुतिः । मन्द्रेभिः । ईमहे ॥ ३ ॥
मन्दं मादन पुरुपियं बहुभियं शीरं यज्ञेषु शयनशीलं पाक्कशोचिप पावकदीप्ति अभि
दृपिनोहरैर्मन्देधिदिनैः स्तोत्रैः ईमहे यारामहे ॥ ३१ ॥
अथ द्वात्रिंशी-
सत्वमंग्रेविनामुःसृजन्त्सूर्योनरश्मिभिः ।
शर्धन्तमासिजिन्नसे ॥ ३२ ॥
सः । त्वम् । अग्ने । विशाहवसुः । सुजन् । सूर्यः।न।
रश्मिभिः शर्धन् । तमांसि । जिन्नसे ॥ ३२ ॥
हे अग्ने विभायमुर्दीविरोचनः सः मसिद्धस्त्वं सगनुद्यन् सूर्योन यथा सूर्यस्तथा रस्मि-
भिः शर्धन बळं कुर्वन इमांसि जिनसे नारायसि ॥ ३२ ॥
अथ क्यासिशी-
'तनेसहवर्दमहेदाबंपन्नोपदस्यति ।
त्वदनेवार्यवर्मु ॥ ३३ ॥ ३५॥

·+
हे ऋत्विजोतिथिमतिथिवत्मियमग्निं समिधा दुवस्यत परिचरत । घृतमिसाधनेराज्यैवों-
२५१
ऋक्संहितामाप्ये [अ०३व०३६
तत् ।ने । सहस्वः। ईमहे । दावम् । यत् । न । उपदस्यति ।
..
त्वत् । अग्ने ! वार्यम् । वसु ॥ ३३॥ ३५ ॥
हे सहस्वोबलवन्नो ते तव यद्वसु नोपदस्यति नोपक्षीयते तदात्रं दातव्यं वार्य करणार्यच
वसु धनं त्वत् त्वत्तईमहे याचामहे ॥३३॥
।। इति षष्ठस्य तृतीये पञ्चविंशोवर्गः॥ ३५ ॥
समिधानिमिति विंशदृचं द्वितीयं सूक्तं आशिरसस्य विरूपस्याएं प्राग्वत्सपपरिभाषया
गायत्रमाग्नेयम् । तथाचानुक्रम्पते-समिघानिविंशदिति ।मातरनुवाके गायवेछन्दस्याश्विनशस्त्रे
चेदं विनियुक्तम् ।महावते समिधाग्निमित्यायाश्चतस्रःसामिधेन्यः । तथाच पञ्चमारण्यकेसत्रितम्-
समिधाग्निमिति चतस्रोवैश्वकर्मणऋपाइति । आतिथ्यायांसमिधाग्निमित्येपा प्रथमाज्यभागस्या-
नुवाक्या ।सूत्रितञ्च-समिधानिंदुवस्यताप्यायस्वसमेतुतइति । अमावास्यायां प्रथमाज्यभागस्पा-
नुवाक्या । सूत्रिवञ्च-वृधन्वन्तावमावास्यायाममिःमत्वेनमन्मनेति । दर्शपूर्णमासयोरामपस्यानु-
वाक्या अग्निद्धेषेषा सूविच-अग्निाशयज्ञस्येति । मुर्धन्यदणस्पारनेरप्पेपैवानुवाक्या
सूत्रितञ्च-नित्येमूर्धन्वइति । पवमानेष्टिषु द्वितीयस्यामिष्टौ अनेःशुचेरनुवाक्या अग्निःशुचिनन-
तमइत्येपा । सत्रितश्च अग्निःशुचिव्रतवमउदग्नेशुचयस्तवेति ।
समिधाग्निंदुवस्यतघृतैर्बोधयतातिथिम् ।
आस्मिन्हव्या होतन ॥१॥
समदर्धा । अग्निम् । दुव॒स्यत । घृतैः । बोधयत ।
आतिथिम् । आ । अस्मिन् । हन्या । जुहोतन ॥ १ ॥
-
तत्रपथमा-
घयतच । अस्मिन्समिद्देनी हव्या हवींप्याजुहोतनाजुहुतच ।। १ ॥
अथ द्वितीया-
अग्नेस्तोमंजुपम्यमेवर्धवानेनमन्मना ।
प्रतिसूक्तानिहर्पनः ॥२॥

·मं०८ अ०६ सू०४४]
पष्ठोऽटकः
२५३
अग्ने । सोमम् । जुषस्व । मे। वर्धस्व । अनेनं ।
मन्मना । प्रति । सउक्तानि । हर्य । नः ॥२॥
हे अग्ने मे आशिरसस्य मम स्तोमं स्तोत्रं सुपस्व सेवस्व. अनेन मन्मना मननीयेन
स्तोत्रेण वर्धस्व च । नोस्माकं सूक्तानि पतिहर्य कामय च ॥ २ ॥
अथ तृतीया-
अग्निंदूतंपुरोद हव्यवाहमुपब्रुवे।
देवाँआसादयादिह ॥ ३॥
अग्निम् । दूतम् । पुरः। दधे । हन्यवाहम् ।
उप । ब्रुवे । दे॒वान् । आ। सादयात् । इह ॥ ३ ॥
दूर्व देवानां हव्यवाहं हविषां वोढारं चामिं पुरोधे पुरस्करोमि उपचुवे उपस्तौमि च ।
मिरियज्ञे देवानासादयादासादयतु ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
उत्तेहन्ताअर्चयःसमिधानस्यदीदिवः ।
अमॆशुक्रासईरते ॥४॥
उत् । ते। बृहन्तः । अर्चयः । सम्इधानस्य ।
दीदिवः । अ । शुकासः । ईरते ॥ ४ ॥
हे दीदिवोदीमाग्ने समिधानस्य समिध्यमानस्य वे वव बृहन्तोमहान्तः शुकासोन्नरन्तो-
चंयः दीप्तपः उदीरयते उद्गच्छन्ति ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
उपत्वाजुहोइममघृताचीर्यन्तुहर्यत
अगैहव्याजुपरखनः ॥ ५ ॥३६॥

·२५६ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३२०३९ ॥ अथ द्वादशी- अग्निःप्रत्नेनुमन्मनाशुंभानःस्तुन्वाखाम्। कविविणवारधे ।। १२ ॥ अग्निः । प्रत्नेन । मन्मना । शुनिः । तन्वम् । स्वाम् । कविः । विप्रेण । वरधे ॥ १२ ॥ कविः कान्तकग्निः पन्नेन पुराणेन मन्मना मननीयेन स्तोत्रेण स्वां स्वकीयां तन्वं त. नुमंग शुंभानः शोभयन् विप्रेण मेधाविना स्तोत्रा वृधे प्रवृद्धोभवति ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशी- ऊर्जीनपातमाहूवेनिपावकशोचिपम्।अस्मिन्य॒ज्ञेवरे ॥ १३॥ ऊर्जः । नपतिम् । आ । हुवे । अग्निम् । पावकःशौचिपम् । अस्मिन् । यज्ञे । सुःअध्वरे ॥ १३ उर्बोनस्प नपातं पुत्रं पावकशोचिष शोधकदीप्तिमग्निं स्वध्वरे असुरैत्यन्तमहिंस्येस्मि- न्यज्ञे आहुवे भाह्वयामि ॥ १३॥ अथ चतुर्दशी- सौमित्रमहस्त्वमग्नेशुक्रणशोचिपा । देवैरासत्सिर्हिषि ॥१४॥ सः । नः । मित्रमहः । त्वम् । अग्ने । शुक्रेण । शोचिषा । देवैः । आ । सरिस । वहिपि ॥ १४ ॥ हे मित्रमहोमित्राणां पूजनीयाग्ने सत्वं शुक्रेण ज्वलता शोचिषा तेजसा देवैःसह पहिदि यज्ञे भासत्स्यासीद ।। १४ ॥ अथ पंचदशी- यो मितन्योश्वदेवमतःसपूर्वति। तस्माइदादयह ॥१५॥ ३८॥ यः। अग्निम् । तन्वः । दमे । देवम् । मतः । सपर्यति । तस्मै । दत् । दीदयत् । वसुं ॥ १५॥ ३८ ॥ ।

·मं०८ अ०६ सू०१४] पष्ठोऽधकः
योमतोमनुष्यो दमे गृहे अग्निं देवं तन्बोधनस्यमाध्यमितिशेषः भोजनं तनाइति धन-
नामपाठाद । सायंति परिचरति तस्माइन् तस्माएव मु धनं दीइयव सोनिः प्रयच्छति ॥१५॥
॥ इति पठस्य तृतीयेऽष्टत्रिशोवर्गः ॥ ३८ ॥
अथ घोडशी-
-
-
अग्निद्धादिवःककुत्पतिःपृथिव्याअयम् । अपरितीसिजिन्वति ॥ १६॥
अग्निः । मूर्धा । विवः । ककुत् । पतिः । पृथिव्याः ।
अयम् । अपाम् । रेतासि । जिन्वति ॥ १६ ॥
मां देवानां श्रेष्ठो दिवोद्युलोकस्य ककुदुच्छ्रितः पृथिव्याश्च पतिरथमग्निः अपरितासि
स्थापरलंगमामानि भूवानि जिन्वति मीणपति ।। १६ ।।
अथ सप्तदशी-
उद शुचयुस्लवंशुकामार्जन्तईरते । नवज्योती पर्चयः ॥ १७ ॥
उत् । अग्ने । शुचयः । तव । शुकाः । श्राजन्तः । ईरते।
नव ज्योतीपि।अर्चयः ॥ १७॥
हे अग्ने तव शुचयो निर्मला शुकाः शुक्लवर्णा भाजन्तोदीप्यमानाः अर्चयः मभास्तव
ज्योतीपि तेगांस्युदोरवे प्रेरपन्ति ॥ १७ ॥
अधाटादशी-
इशिपेवायस्पहिदात्रस्यांग्रेवतिः । स्तोतास्यांनवशर्मणि ॥ १८ ॥
इशिंपे। वार्यस्य । हि । दात्रस्य॑ । अग्ने । स्वः पतिः । स्तोता।
स्याम् । नर्व । शर्मणि ॥ १८ ॥
हे अमे स्वपतिः स्वर्गस्य स्वामी त्वं वार्यस्य वरणीयस्य दात्रस्य दातव्यस्य धनस्य ई-
शिष ईश्वरोसि । शमणि मुख निमिचे वव स्तोता स्यां भवेयम् ॥ १८ ॥

·२५८
ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०३२०१०
अथैकोनविंशी-
स्वामगेमनीपिणस्त्वाहिन्वन्तिचितिभिः। त्वांवर्धन्तुनोगिरः ॥ १९॥
त्वाम् । अग्ने । मनीषिणः । त्वाम् । हिन्वन्ति । चितिभिः ।
त्वाम् । वर्धन्तु । नः । गिरः ॥ १९॥
हे अग्ने त्वां मनीपिणो मनसईश्वराः स्तोतारः स्तुतिभिः स्तुवन्तीविशेषः । किश्च खामेव
चिनिभिः कर्मभिहिन्वन्ति प्रीणयन्ति नोस्माकं गिरः स्तुतयः त्यामेव वर्धन्तु वर्धयन्तु ॥ १९ ॥
अथ विंशी-
अदधस्यस्वधावनोदूतस्परेभनःसदा। अग्रेसरयंणीमहे ॥२०॥३९।।
अदब्धस्य । स्वधावनः । दृतस्य । रेभनः । सदा । अनेः ।
सख्यम् । रणीमहे ॥ २० ॥ ३९॥
हे अमे अदयस्य फेनाप्यहिंसितस्य स्वधावतोयटयतो दूतस्य देवानां रेभनोदेवान्
स्तुवतः अग्नेः तव सरयं सदा वयं वृणीमहे ।। २० ॥
।। इति पठस्य तृतीये मोनचत्वारिंशोवर्गः ।। ३९ ॥
अर्थविशी-
अनिःशुचिवतनमःशुचित्रिशुचिःकपिः । शुचीरोचतआईतः॥२१॥
अग्निः । शुचित्रतश्नमः । शुचिः। वित्रः शुचिः। कविः ।
शुचिः। रोचते । आईनः ॥२१॥
गुनितिनमःअतिगपेनगुनामा सृषिः शुक्रर रिमांमधाची शुचिः शुदायन्तेय .
विजातस्मा गुचिरेवाहुनीति: गे मरागते ॥२१॥
अथ दारिंगी-
उनत्वाधीतपोममगिविन्नुवन्वहां । अग्नंमन्यस्पबाधिनः ॥२२॥

·मं०८ अ०६ सू०४४]
पष्टोऽधकः
२५१
अन । त्वा । धीतयः । मम । गिरः। वर्धन्तु । विश्वहाँ ।
अरें । सुख्यस्य । बोधि । नः ॥ २२ ॥
उतातिच हे अग्ने लावां मम धीतयः कर्माणि गिरः स्तुतयथ विश्वहा सर्वदा वर्धन्तु
वर्धयन्तु । नोस्माकं सत्यस्य सरयं सखिकर्म स्तुत्यादिकं बोधि बुध्यस्व ।। २२ ॥
ঔথ যাৰহী-
यग्नेस्यामहत्वंतवापास्याअहम् । स्युमत्याइहाशिपः ॥२३॥
यत् । अग्ने । स्याम् । अहम् । त्वम् । त्वम् । वा । घ स्याः ।
अहम् । स्युः। ते । सत्याः । इह । आइशिपः ॥२३॥
हे अग्ने यदि अहं त्वं बहुधनः स्यां भवेयं । त्वं वा व त्वं वाखलु अहं दरिद्रः स्तोता स्याः
भवेः वतः ते तव आशिषः आशासनानि इहास्मद्विषये सत्याः सत्यानि स्युभवेयुः ॥ २३ ॥
अथ चतुर्विंशी-
वसुर्वपतिर्हिकमस्य विमावसुः । स्यामतेसुमतावपि ॥ २४ ॥
पर. । वसुंधपतिः। हि । कम् । असि। अमे । विनावसुः ।
स्याम । ते । सुमतौ । अपि । ॥ २४ ॥
हे अमे लं विभावदीप्तिधनो पसुपतिर्धनपतिः वसुवागयिताचासि भवसि हि यस्मा-
दोवयमपि ते तव सुमनावनुग्रहबुद्धौ सुष्टुतौ स्याम भवेम॥२४॥
अथ पञ्चविशी--
अमृतनापनेसमुद्रापैसिन्धयः । गिरोवाश्रासईरते।॥ २५॥१०॥
अमें । धृतवताय ने समुद्रायदव । सिन्धवः । गिर !
वावास.। ईरते ॥ २५ ॥१०॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०३२०१२
हे अग्ने धृतवताय धृतकर्मणे ते तुत्यं वाासो वाशनशीलागिरो मम स्तुतयः सिन्धवो-
नद्यः समुद्रायेव यथा समुद्राय तथा ईरते प्रवर्तन्ते ॥ २५ ॥
॥ इति षष्ठस्य तृतीये चत्वारिंशोवर्गः॥ ४० ॥
अथ पाविशी-
युवा विश्पतिकवि विश्वार्दपुनेप॑सम् । अग्निंशुम्भामिमन्म॑भिः ॥२६॥ .
युवा॑नम् । विश्वतिम् । कविम् । विश्व अर्दम् । पुरुष्वेपसम् ।
अग्निम् । शुम्भामि । मन्मभिः ॥ २६ ॥
युवानं नित्यतरुणं विश्पतिं विशांपति कविं कान्तकर्माणं विश्वादं सर्वस्य हदिपोतारं
पुरुवेपसं बहुकर्माण वेपः वेपइति कर्मनामसपाटात् अनि मन्मभिः मननीयैः स्तोत्रे. शुशामि
शोभयामि ॥ २६॥
अथ सप्तविंशी-
यज्ञानारध्वपंतिग्मजम्भायवीळवे । स्तोमैरिपेमाग्नये ॥२७॥
यतानाम् । श्ये । वयम् । तिग्मजम्नाय । वीळवे ।
स्तोमः । इपेम । अग्नये ॥ २७ ॥
यज्ञानां रथ्ये नेत्रे निग्मजंभाय तीक्ष्णज्वालाय योळवे घटपते अग्नये स्तोमः स्तोत्र
ययमादिरसा इपेम स्तुति कर्तुमिच्छेम ॥ २७ ॥
अथाटाविंशी-
अयमग्रेन्वेअपिजरिता नुसन्त्य । नस्मैपावकमूळप ॥२८॥
अयम् । अग्ने । त्वे इति । अपि । जरिता । ऋतु । सन्त्य ।
तस्मै
पावक । मृळय ॥२८॥
हे पारक शोरक गुन्य संभजनीयाने ते अपि त्वय्यपि अग्मदीयोजना गरिताको
भूतु भवत् । नस्सै गरिने मृङय सुरमुत्तादय व मुख्य का ॥ २८ ॥

·मं०८१०६ सू०१५] पष्ठोऽधकः अथैकोनविंशी- धीरोझस्पसहिमोनजाविसदा । अनेदीदर्यसिद्यवि ॥ २९॥ धीरः। हि । असि । असत् । विप्रः । न । जाविः । सदा । अग्ने। दोदय॑सि । यवि ॥२९॥ हे अग्ने त्वं धीरोसिहि भवसि खलु । अझसविषिसीदन् विमोन मेधावीव जागृविः म- जानां हितकरणे जागरणशीलोसि सदा यव्यन्तरिक्षे दीदयसि दीव्यसि च ॥ २९ ॥ अथ विंशी- पुरामैदुरिनेभ्य पुरामधेभ्यःकवे। मणआयुर्वसोतिर ॥ ३०॥४१॥ पुरा । अग्ने । दुःइतेभ्यः । पुरा । मधेभ्यः । कवे। मानः। आयुः । वसो इति । तिर ॥ ३० ॥४१॥ हे वसो वासक कवे क्रान्तकमन्नग्ने दुरितेभ्यः पापेभ्यःपुरा मृभ्योहिंसकेग्यश्च पुरा पदा दुरितानि शत्रवश्चास्माहिसितुमयुंजते ततः प्रागेवेत्यर्थः नोस्माकमायुः मतिर वर्धय ॥ ३०॥ ॥ इवि पठस्य तृतीये एकचत्वारिंशोवर्गः॥४१॥ आघायइति द्विचत्वारिंशचंद्वतीयं सूक्तम् । अत्रेयमनुक्रमणिका-आपद्विचत्वारिंशत्रि- शोक आयामेन्द्री। अनुतगोवत्याकाण्वोत्रिशोकपिः परंगायत्रं प्राग्वत्सपेरितिपरिभापया गापत्रीछन्दः।अनुक्तत्वादिन्द्रौदेवता।आघायाअग्निश्चन्द्रश्च ।महावते निष्केवल्पे मायनचाशी- तावेवरसूक्तम् । तथैवपञ्चमारण्यकेत्रितम्-आघायेभमिमिन्धत आतूनइन्द्रक्षुमन्तमिति सूके- इति । तृतीयेपर्यापेच्छावाकशस्त्रे आदितः सप्तदशः। तथैवातिरावानिवडेसून्यते-आपायेग- निमिन्धतइति सनदशेति । आग्रयणे आगेन्द्रस्य हविपभाधायइत्येपानुवाक्या । सवितश्च- आघापेअग्निपिन्धतेसुफर्माण सुरुचोटेवयन्तइविस्तोत्रमिति | मैवावरुणानिरिकोक्थ्ये स्तोत्र- मिन्द्रायेत्यायाः पचोविकल्पेन स्तोत्रियानुरुपाः । सूत्रितञ्च-तद्दोगायमुतेसचा स्तोत्र- मिन्दायगायतेतिाहितीये पर्याये वालणाच्छंसिनः अभिवावृपतिस्तोत्रियःस्तृचः। सूवितश्च- अभिवापभामुतेभिमगोपर्तिगिरेति । चातुविशिकेहनि प्रातःसबने सिन्धिविश्वाइति ब्राह्मणा- च्छसिनः पळहस्तोधियः । तथाचसत्रितम्-शिन्धिविश्वासपद्विपइति ब्राह्मणाच्छंसिनदति ।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०३ २०४३ वन प्रथमा- । आायेअग्निभिन्धतेस्तृणन्तिर्हिस्नुपक् । येषामिन्द्रोयुवा॒सखा ॥३॥ आ। घ । ये। अग्निम् । इन्धते । स्तृणन्ति । बर्हिः। आनुपक् । येपाम् । इन्द्रः । युवा । सखा ॥ १ ॥ ये ऋषयः आघ आभिमुख्येन खल्वग्निमिन्धते दीपयन्ति येपांच युवा नित्यतरु- णइन्द्रः सखा भवति तेषां आनुषगानुपूर्पण बहिः स्तृणन्ति ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- वृहन्निध्मिएपरिशस्तंपृथु.स्वरुः । येामिन्द्रोयुवासरा ॥२॥ बृहन् । इत् । इध्मः । एषाम् । भूरि । शलम् । पृथु । स्वरुः । येाम् । इन्द्रः । युवा । सरवा ॥ २ ॥ एषामृषीणां इध्मोबृहन्निव महान् खलु । भूरि बहुच शस्तं स्तोत्रं स्वरुश्च पृथुर्महान् । सिद्धमन्यत् ॥ २ ॥ अथ तृतीया- अयुंढइयुधातशूरआजतिसत्वभिः। येामिन्द्रोयुासरखा॥३॥ अयुद्धः । इत् । युधा । टतम् । शूरः । आ । अजति । सर्वभिः । येषाम् । इन्द्र । युवा । सखा ॥ ३ ॥ देवग्दर्भूतः कश्चिद्युद्धइत्पागयो पसन् युभावृतं योभिर्भर्टराव शव॒ सत्वभिरा- मीयरलैः शूर. सन् आजति नमयति ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- आवृन्दवहाददेजात पृच्छद्दिमातरम् । कग्रा.केविरे॥४॥ ।

·मं०८ अ०६ सू०१५) पष्ठोऽएकः २६३ . आ। बुन्दम् । सत्रहा । ददे । जातः 1 पृच्छत् । वि । मातरम् । के । उग्राः । के। ह । शृण्विरे ॥ ४ ॥ जातउत्पन्नोवृत्रहेन्दोबुन्दमिपुं तथाचयास्क:-बुन्दइपुर्भवतीति । आददे आदाय चेपुं उमा उद्भूर्णवत्ताः के केच शृण्विरे वीर्येण विभुताइति स्वमातरं विपृच्छत अमाक्षीद ।। ४ ॥ अथ पञ्चमी- मनित्वाशवसीदगिरावप्सोनयोधिपत् । यस्तैशत्रुत्वमाचके ॥५॥४२॥ प्रति । ल । शवसी । वदत् । गिरौ । अप्सः। न । योधिपत् । यः। ते । शत्रुश्त्वम् । आचके॥ ५॥ ४२ ॥ हे इन्द्र त्या त्यां शवसी बलवती माता पतिवदात्मत्यवोचद । या ते शत्रुत्वमाचके कामयते सगिरी पर्वते अप्सोन दर्शनीयोगजइव योधिपत योधयति ॥ ५॥ ।। इति पष्ठस्य तृतीये द्विचत्वारिंशोवर्गः ॥ ४२ ॥ अथ यष्ठी- उतत्वमेघवञ्छृणुयस्लेवष्टिववक्षितत् । यहीलयासिबीलुतत् ॥६॥ उत ! त्वम् । मघवन् । शृणु । यः।ते । वष्टि । ववक्षि । तत् । यत् । बोळयांसि । वाळ । तत् ॥ ६ ॥ उतापिच हे मघवन वं शृणु अस्मदीयां स्तुर्विं । ने त्वत्तोयदृष्टि कामयते स्तोता नववक्षि तस्मै तद्वहसि । किञ्च वं यद्दीळयासि दृढीकरोपि तद्वीळ तव दृढमेव सर्वत्र भवति ॥ ६ ॥ अथ सक्षमी- पदाजियायोजिदिन्द्रःवश्वयुरुष । रीतमोरीनाम् ॥ ७ ॥ यत् । आजिम् । याति । आजिकत् । इन्द्रः । स्वश्वयुः। उप। थिस्तमः। रथिनाम् ॥७॥ - १नि०६३३ 1 ·२६१ ऋक्संहितामाष्ये [अ०३१०४४ ययदा आजिकृत युद्धरुदिन्द्रः स्वश्वयुः कल्याणपश्वमिच्छन् आणि युद्धमुपयावि तदा रथीतमोतिशपेनरथी भवति । रथीनां सर्वात्रथिनश्च जयतीतिशेषः ॥७॥ अथाष्टमी- विपुविश्वाअभियुजोवर्जिन्विष्वग्यारह । अनिःसुश्रवस्तमः॥८॥ वि। सु । विश्वाः । अभियुजः । वजिन् । विप्वक् । यथा । रह। भव । नः । सुश्रवस्तमः ॥ ८॥ हे वन्निन् त्वं विश्वाः सर्वाः अभियुजोभियोक्त्रीः मजाः यथा विष्पग्भयवि तथा सु सुष्टु विवृह नोस्माकं सुअवस्तमः शोधनान्नवत्तमश्च भव ॥ ८ ॥ अथ नवमी- अस्माकंमुरथपुरइन्द्रःरुणोतुसात । नयंपूर्वन्तिधूर्तयः ॥ ९॥ अस्माकम् । सु । रयम् । पुरः । इन्द्रः । कृणोतु । सातये । न । यम् । धूर्वन्ति । धूर्तयः ॥ ९॥ यमिन्द्रं धूतयोहिंसकाः न पूर्वन्ति न हिंसन्ति सइन्द्रोस्माकं सातपेशीष्टलाभाप गुरपं कल्याणं रथं पुरः कृणोतु पुरस्करोतु ॥ ९ ॥ अथ दशपी- हज्यामतेपरिहिपोरन्तेशदायने । गमेमेदिन्द्वगोमतः ॥१०॥१३॥ सृज्याम ते । परि । द्विपः । अम् । ते । शक । दावने । गमेम । इत् । इन्द्र । गोमतः॥ १०॥ १३ ॥ हे शकेन्द याचमानावयं ते वय दिपोद्देट्न परिवृन्याम नोपमच्छेम । किन्तु ते चव मो. भवः परामदोदावनेशीरदानाय भरंपयां ममेमेन गच्छमेव ॥ १०॥ ॥ इति पटस्य वीये विचन्दारिंगोवर्गः ॥ १३ ॥ 1 1 ·मं०८०६ सू०१५] पठोऽष्टकः अथैकादशी- शनैश्विद्यन्तोअडिवोश्चावन्तःशतग्विनः । विवक्षणाअनुहसं. ॥११॥ शनैः । चित् । यन्त । अद्रिध्व । अश्वध्वन्तः। शतग्विनः। विवक्षणा. । अनेहसः ॥११॥ हे अद्रिवोयजिन् वयं शनमन्दमन्दं यन्तोगच्छतोश्वावन्तोश्वयन्तः शतबिनोरहुधना विपक्षणाः बोढव्यं वहन्तोनेहस उपद्रवरहिताश्च सन्तोगममेदिति संबन्धः ॥ ११॥ अथ द्वादशी- अाहितैदिवेदिवेसहस्रासूनृताशता । जरितृभपौविमंहते ॥ १२॥ अर्वा । हि। ते। दिवेऽदिये । सहस्रां । सूत्रता । शुता । जरितृभ्यः । विश्महते ।। १२ ॥ है इन्द्र ते तव जरिदृष्यः स्तोमयः राइसा राहस्राणि शता शतानि चोर्धा अर्जानि मुर यानि सूनृता सनृतानि साधनानि दिवेदिवेन्वह विमहते यजमानः प्रयच्छति । महतिर्दान- कर्मा ॥ १२॥ अथ त्रयोदशी- विद्माहित्वाधनंजयमिन्द्रवहाचिदारुजम् । आदारिणयथागर्यम॥१३॥ निन । हि। सा । धनमध्जयम् । इन्द्र। दृहा । चित् । आइरुजम । आध्दारिणम् । यथा । गर्यम् ।। १३॥ हे इन्द्र त्या त्या धनअप धनाना जेतारं दृष्ट्वाचिन् दृढानामपि गणामारुज आभिमु. ख्येन भतार आदारिणयाटरिश्च यथा गय गृमियोपवेश्योरक्षकच विद्म पानीम ॥ १३॥ अथ चतुर्दगी- कुकुहंचिताकोमंदन्नुणविन्दव । आवाणियदीमहे ॥१४॥ ३४

·२६६
कक्संहिताभाष्ये [अ०३ २०४५
ककुहम् । चित् । त्वा । कवे । मन्दन्तु । धृष्णो इति । इन्दवः ।
आ । त्वा । पणिम् । यत् । ईमहे ॥ १४ ॥
हे कवे कान्वकर्मन् धृष्णो धर्पफेन्द्र यद्यदा पणिं पणमानं त्या त्वां आ आभिमुख्येने
महेभीष्टं याचामहे । तदा ककुहं उच्छितं त्वा त्वामिन्दवश्चित सोमाअपि मन्दन्तु माइयन्तु॥१४॥
अथ पञ्चदशी-
यस्तैरेवाँअदाशुरि ममममघत्तये । तस्पनोवेदआभर ॥ १५॥४४॥
यः। ते । रेवान् । अदाशुरिः । पुश्ममर्प । मघर्तये ।
तस्य । नः । वेदः । आ । भर ।। १५॥ ४४ ॥
हे इन्द्र मघत्तये धनदानाय ते तुल्यं यः पुमान रेवान् धनवान् सन् अदाशुरिरदान
शीलः प्रममा यस्यति तस्य पुंसोवेदोधनं नोस्मज्यमाभराहर ॥ १५॥
॥ इति पष्ठस्य तृतीये चतुश्चत्वारिंशोवर्गः ॥ १४ ॥
अथ पोडशी-
इमउवापिचक्षसखायइन्द्रसोमिनः पुष्टावतोपांपशुम् ॥ १६ ॥
दुमे । ऊँदति । त्वा । वि। चक्षते । सरायः । इन्द्र।
सोमिनः । पुटव॑न्तः । यथा । पशुम् ॥ १६ ॥
हे इन्द्र त्या त्यां सोमिनोभिपुतसोममसायः इमउ इमेएव सत्वस्मदीयाजनाः पुष्टातः
संभूतपासाः यथा पशुं पशुमिव पिचक्षने रिपश्यन्ति ॥ १६॥
अथ पदशी-
उतत्वाधिवपंश्रुत्तर्णसन्नमूतये । दूगहिवामहे
उन । त्वा । अवधिरम् । वयम् । श्रुत्कर्णम् । सन्तम् ।
ऊनये । दूरात् । इह । हवामहे ॥ १७ ॥
॥१७॥

·मं०८ अ०६ सू०४५] पष्टोऽष्टकः २६७ उतापिच हे इन्द्र अवधिरं अनुपहतोवेन्द्रियं अतएव श्रुकर्ण श्रवणपरकर्ण सन्तं त्वा वां वयं विशोकाइह यज्ञे ऊतये रक्षणाय दूराद्धवागहे हयामः ॥१७ ॥ अथाष्टादशी- पच्छुश्रूयाडुमंहदुर्मप॑श्चक्रियाउत । भगपिन अन्तमः ॥१८॥ यत् । शुश्रुयाः । इमम् । हव॑म् । दुःमर्पम् । चक्रिया। उन । भवः। आपिः । न । अन्तमः ॥ १८॥ हे इन्द्र ययदीममस्मदीयं हवमाह्वानं शुश्रुयाः शृणुयाः ताहि दुर्मर्ष शत्रूणां दुःसहं बलं चक्रियाः कुर्याः । उतापिच नोस्माकमन्तमः अन्तिकतम आपिबन्धुः भवेः ॥ १८॥ अथैकोनविंशी- यचिद्धिअपियर्थिजगन्वाँसोअमन्महि । गोदाइदिन्द्रबोधिनः ॥१९॥ यत् । चितू । हि। ते । अपि । व्यथिः जगन्यांसः। अमन्महि । गोदाः । इत् । इन्द्र । बोधि । नः ।। १९ ॥ अपिचिदपिच हे इन्द्र ने तुत्य ययदाहि व्यथिदारिद्येण व्यथिनाः जगन्यांसोगन्तारो- वयममन्महि विद्युमः तदा नोस्माकं गोदाइन गवांदातैव भवामीवि बोवि युध्यस्य ।। १९ ॥ अथ विशी-- आवारम्भनजियघोसम्माशवसस्पते । श्मसित्वासधस्थआ॥२०॥४५ आ। त्वा । रुम्माम् । न । जिज्रयः । रम्म । शवसः । पते । उश्मसि । त्वा । सधस्थे । आ॥ २० ॥१५॥ हे शासपते घटस्यमले त्या त्या वयं जिवयःक्षीणावृद्धारम्भन दंडमिव राम आरभा- महे । तथाचयाकः आरभामहे वाजीर्णास दण्डमिति । अपिच त्याला सघस्य यज्ञे उत्स- सिकामपामहे ॥२०॥ ॥ इति षष्ठस्स तृतीय पञ्चच बारिशोवर्गः॥१५॥ १नि.३२९

·.
२६८
फक्संहितामाप्ये [अ०३२०१७
अर्थकविंशी-
स्तोत्रमिन्द्रोयगायतपुरुन॒म्णायसत्वने । नकिर्यटण्वतेयुधि ।। २१॥
स्तोत्रम् । इन्द्राय। गायत । पुरुनृम्णाय । सत्वने।
नकिः । यम् । दृण्वते । युधि ॥ २१ ॥
यमिन्द्रं युधि युद्धे नकिण्वते केपिनवारयन्ति तस्मै रात्वने दानशीलाय पुरुनृम्णाय
बहुधनायेन्द्राय स्तोत्रं गायत पठन ।। २१ ॥
अथ द्वाविंशी-
अभिवपिनासुतेसुनगुंजामिपीतये । तूंपाव्यनुहीमदम् ॥२२॥
अभि । त्वा । वृपा । सुते । सुतम् । सृजामि । पीतये ।
तृम्प । वि । अनुहि । मदम् ॥ २२ ॥
हे वृपजेन्द्र त्या त्वां सुते सोमेसिपुते सति सुतमभिपुतसोमं पीतये पानायाशिनामि
सूप तृप्य मदं मदकरं सोमं व्यश्नुहिच ॥ २२ ।।
अथ त्रयोविंशी-
मात्वामूराअविष्योमोपहखानादभन् ।मा/ब्रह्मद्विषोवनः।।२३॥
मा । त्वा । मूराः । अविष्यवः । मा। उपहवानः । आ।
झन् । माकीम् । ब्रह्माद्विपः । वनः ॥ २३ ॥
हे इन्द्र त्वा स्वां मूराः मूका मूहा मनुष्या अविष्यवः पालनकामा मादान माहिंसेतु ।
उपहस्वानः उपहसनपराश्च माभवन्तु । छलद्विषो ब्राह्मणानां द्वेष्ट्न् मानी पनः मा भनेथाः ॥२३॥
अथ चतुर्विगी-
इहत्वागोपरीणसामहेमन्दन्तुरापसे । सरोगौरोपापिय ॥ २१ ॥
दह । त्वा । गोऽपरीणसा ! महे । मन्दन्नु । राधसे ।
सरः । गौरः। यथा । पिव ॥ २४ ॥

·मं०८ अ०६ सू०४५] पष्टोऽष्टका है इन्द्र त्या त्यामिहयज्ञे गोपरीणसा गव्येम्पयसा संमिश्रितेन नोमेन महे महत्ते राध धनाय मन्दन्तु मनुप्पामादयन्तु । विश्च तं सोमं यथा गौरोगः सरः पिपवि वथा पिन ॥ २४॥ अथ पञ्चविंशी- याहापरावर्तिमनानविधुच्युवे । तासंतत्तुप्रचित॥२५॥४६॥ • या ! वहा । पराध्वति । सना । नवा । च । चुच्युवे। ना। संसतध्र्मु । प्र! वोचत ॥ २५॥ ४६॥ নই: হাম্বরি কুঁই যা খালি মা বাবলি সৰা বৰালি লুমাবি খানি সু- ये मेरितवान् तानि धनानि संसल्तु यज्ञेषु सभासवा मवोचत मबूते विद्वजनः ॥ २५ ॥ ॥ इति षष्ठस्य तृतीये पट्चत्वारिंशोवर्गः ॥ ४६॥ अथ पडिंशी- अपिवत्कटुवं सुतमिन्द्र सहस्रबाह । अनादेदिष्टपौंस्यम् ॥ २६॥ अपिवत् । दुवः। सुतम् । इन्द्रः । सहस्रवाद्धे । अन । अदेदिष्ट । पौंस्यम् ॥ २६॥ इन्द्रः कपः कटुनामकस्यस्पैः संबंचिन सुतमभिपुतं सोममपिपद पीतवान् । सहस्रनाढे सहस्रबाहोः शत्रूश्चाहन्नितिशेषः । अगास्मिन्नवसरे पौंस्य इन्द्रस्य वीर्यमदेदिष्टादीप्यत ॥ २६ ॥ , अथ समाविशी- सत्यंत यटीविदोनोअय्यम् । व्यानत्तुर्वणेशमि ॥ २७॥ सत्यम् । तत् । तुर्वसे । यी विदानः । अहवाय्यम् । वि । आनट् । तुर्वणे । शर्मि ॥ २७ ॥ तुर्दशेरानि यदीच यदुनामके च राशि तत्मसिद्धं यागादिलक्षणं शपि मोराची शमी- विकर्मनामसुपाठाव । सत्यं परमार्थ विद्वानोजानन् नयो. मीपर्धमहवाध्यं सहाय्यनामक तपोःश तुर्वणे सग्रामे व्यानट् पानपान् ॥ २७ ॥ ।

·२७०
ऋक्संहितामाण्ये [अ०३१०१८
अथाटाविंशी-
तराणिोजनानांदेवाजस्यगोम॑तः। समानमुप्रशंसिपम् ॥ २८॥
तरणिम् । वः । जनानाम् । वृदम् । वार्जस्य । गोमतः ।
समानम् । ऊँ इति । प । शंसिपम् ॥ २८ ॥
हे अस्मदीयाः पुरुषा वोयुप्माकं जनानां पुत्रपौत्रादीनां तरणिं तारकं त्रदं शत्रूणां गर्द-
पिवारं गोमतः पशुमतोयानस्यान्नस्य दातारं चेन्द्रं समानमु साधारणमेव प्रशंसिर्फ तौमि ॥२८॥
अथैकोनविंशी-
ऋभुक्षणनवर्तवउक्थे'तुम्यायम् । इन्द्रंसोमेसासुते ॥२९॥
ऋभुक्षणम् । न । वनवे। उक्थेषु । तुम्यश्र्धम् ।
इन्द्रम् । सोमे । सचा । सुते ॥ २९ ॥
ऋभुक्षणं महान्वं सुट्यावृधं उदकत्यययितारं तुम्या पqरमियुदकनामशुपाटाव इत्वं
सोमे सचा स्वोत्रेणसह सुतेभिपुते सत्युक्थेषु शस्त्रेषु वर्तये धनं परितुं प्रशंसामीविशेषः ने.
तिसम्पत्यर्थे ॥ २९ ॥
अथ विशी-
यःकन्तदियिोन्यंत्रिशोकोपगिरिंपृथुम् । गोभ्योगातुंनिरतये॥३०॥४७॥
यः । कुन्तत् । इत् । वि । योन्यम् । त्रिशोकाय ।
गिरिम् । पृथुम् । गोभ्यः । गातुम् । निः एतबे ॥ ३० ॥ ४५ ॥
यइयएयेन्द्रोयोन्यमुदकनिर्गमनद्वारं पृथु विस्तीर्ण गिरिमेयं गिरिः ब्रजइति मेघनाममु
पाठात् विशोकाय विशोकनामध्यर्थे विकृन्तयच्छिनत रागोच्योगमनवमउदकेन्यो निरतवे
निर्गमनाय गातुं भूमि भूमिः गातुरिति नन्नाममुपाटार मार्गमित्यर्थः करोतीविशेषः ॥ ३० ॥
।
॥ इति पष्ठस्य तृतीये सप्तचत्वारिंशोरर्गः॥१७॥

·मं०८ अ०६ सू०१५]
पठोऽएका
अथैकषिशी-
।
यधिपेमनस्थासिमन्दानादियक्षसि । मातत्वरिन्द्रमृळय॥३१॥
यत् । दधिषे । मनस्यसि । मन्दानः ।प्र। इत् ।
इयक्षसि । मा । नत् । कः । इन्द्र । मृळय ।। ३१ ।।
हे इन्द्र मन्दानोमोदमानस्त्वं यच्छुभं वस्तु दधिषे धारयसि यच्च मनस्यसि पूजपत्ति
यदपि मेदियक्षसि मयच्छस्येव तत्सर्व माकः किं नाकारिस्माकं कृतवानेव । किच्चास्मा-
न्मृळय सुखय ।। ३१ ॥
अथ द्वाविंशी-
दुचिद्वित्वावतःकृतशृण्वेअधिक्षमि । जिगात्विन्द्रतेमनः॥३२॥
दुधम् । चित् । हि । त्याहवतः । कृतम् । शृण्वे । अधि।
क्षमि। जिगातु । इन्द्र।ते । मनः॥३२॥
हे इन्द्र त्यावतः त्वत्सदृशस्य दद्मचिदल्पमपि रुतं कर्माधिक्षमि क्षमायां अधीवि सप्त-
म्पर्थानुवादः शृण्वे विश्रुतं भवतिहि । तथाराति ते तर मनोनिगातु मयिगच्छतु ।। ३२ ।।
अथ श्यखिशी-
तवेदुताःसुकीर्तयोसचुतमलियः। यदिन्दमुळपासिनः ॥३३॥
तबं । इत् । ऊँ इति । ताः । सुश्कीर्तयः । असन् । उत ।
प्रशस्तयः । यत् । इन्द्र। मृळयांसि । नः ॥३३॥
हे इन्द्र त्य नोस्सान ययाभिळयासि मुखयसि ताः सुकीतयः शोभनास्पातयः नवे-
नवपासन भवेयुः । उतापिच ताः प्रशस्तयः स्तुतपश्च तवैव भवेयुः ॥३३||
अथ चतुर्विंशी-
मानएकस्मिन्नागसिमायोरुतत्रिपु । वीर्माश्रमूरिपु ॥ ३४ ॥

·। २७२ ऋक्संहितामाष्ये [अ०३ व०४९ मा। नः । एकस्मिन् । आर्गसि । माद्वयोः । उत । त्रिपु । वर्षीः । मा। शूर । भूरिपु ॥ ३४ ॥ हे शूरेन्द्र नोस्मानेकस्सिन्नागस्यपराधे मावधीर्माहिंसीः द्वयोरागसोरपि मावधीरुतापिच त्रिप्वागः स्वपि माहिंसीāरिष्वप्यसंख्यातेप्वप्यागःसु माच वधीः ॥ ३४ ॥ अथ पञ्चत्रिंशी- विजयाहित्वावनग्रादेभिप्रङ्गिणः । दस्मादहमृतीपहः ॥३५॥४८॥ विभय । हि । त्वाव॑तः । उग्रात् । अभिप्रभागिनः । दस्मात् । अहम् । ऋति सहः ।। ३५॥४८॥ हे इन्द्र त्यावतः त्यत्सदृशायादुर्गादभिप्रभंगिणः शत्रूणामभिपहतुर्दस्मात्पापानामुपक्ष- पपितुः ऋतीपहः शत्रुतां हिंसां सहतः अहं विशोकः विभयहि विमि खलु ॥३५॥ ।। इति पष्ठस्य तृतीयेष्टचत्वारिंशोवर्गः ॥४८॥ अथ पतिशी- मासरन्युःशृनमाविदेमापुत्रस्य॑मभूयसो । आरत्वगुत्मनः॥३६॥ मा । सख्युः । शूनम् । आ । विदे । मा। पुत्रस्य । प्रभुवसो इति प्रशुश्वसो । आध्यत्वत् । भतु ते । मनः ॥ ३६ ॥ हे मभूयसो प्रभूतधनेन्द्र ते तव सख्युः शूनं वृद्ध माविदे मावेदयामि पुत्रस्यापि शूनं मापिदे नव मनः अस्मासु आवृत्वदावर्तनवतु भवतु पुनःपुनः मुखं करोन्पित्यर्थः ।। ३६ ॥ अथ राप्तत्रिंशी- कोनुमअिमिथितःसासांयमत्रवीत् । जहाकोअस्मदीपते॥३ कः । नु । मर्याः । अमिथितः । सखां । सरायम् । अत्रवीत् । जहा । कः । अस्मत् । ईपते ॥ ३७॥ ७॥ ।

·मं०८ अ०६ सू०४५] पठोऽटकः २७३ कोनु कःखलु हे मर्याः मनुष्या अमिथितो मेथतिराकोशकर्मा 'अनानुष्टः इन्द्रादन्यः ससा ससाय मति नहा अहं के जपान क: कोवारसदस्मनोभीतः ईपते पलायतइत्यत्रवीदति इन्दएवैवादशस्य पचनस्य वक्तेत्यभिमायः । तथाचयास्क:-मेथविराकोशकर्मा पापकं जघा- नकमहं जातु कोस्सनीतः पलायनइति । मानएकस्मिन्त्रागसीत्यादिकयाश्रुत्या नूनमृपिमिन्द्रा- जहारेत्यत्रकषिविस्मयतइति ॥ ३७॥ अयात्रिशी- ग्वारेटपभासुनसिन्वन्सूर्यावयः । श्व॒घ्नीवनिवताचान् ॥ ३८॥ एवारें । सपत । सुते । असिन्वन् । भूरि । आवयः । श्वनीदेव । निश्वता । चरन् ॥ ३८ ॥ हे वृपा कामानावर्षकेन्द्र एवारे एवारोनामकश्चित्तस्मिन् सुतेभिपुतेसोमसति भरि महू- निधनान्यसिन्धन् नननन् श्वनीव श्वनी कितवः । तथाचयास्क:-श्वनीफितवोभवतिस्वंह- न्ति स्वंपुनराश्रितभवतीति । सइवससोमः त्वामेवप्राधः आवयः दृश्यमानाः सर्वेदेवाः निवताभ- धोमुखाः सन्तः आचरन् निर्गताः ॥ ३८ ॥ अथैकोनचत्वारिंशी- आतग्नावचोयुजाहरीशभ्णेसुमथा। यदीब्रह्मभ्युदददः ॥३९॥ आ। ते । एता । वचः युजर्जा । हरी इति । गुणे । सुमरिया। यत् । ईम् । ब्रह्मभ्यः । इत् । ददः ॥ ३९ ॥ हे इन्द्र वे वव मुमथा कल्याणरथी वचोयुजा मन्त्रेणयुज्यमानी एता एती हरी अन्वी आगाणे अस्माभिमुख यातु हस्तायां आकर्षामीयर्थः । यद्यस्माचं ब्रह्मायइद्रासणेश्यएव ईपिदं धनं ददः ददामि ।। ३९॥ अथ चत्वारिंशी- सिन्धिविश्वाअपहिष परिचा/जहीमधः । पसुस्साहतटामरा १नि १.२। २नि०५.२२..

·२७४
ऋक्संहितामाप्ये [अ०३२०१९
भिन्धि । विश्वाः । अपं । द्विषः। परि । वाधः । जहि ।
मृधः । वसं । स्पाहम् । तत् । आ । जर ॥ ४० ॥
हे इन्द्र त्वं विश्वाः सर्वादिपोद्वेष्ट्रीः शत्रुसेनाः अपभिन्धि विदारय । वाधोहिंसिवी मृधः
संग्रामान स्पृधः मृधः इति संयामनामसुपाठाद परिजहि हिंसच । वासां स्पाहै स्पृहणीय वाम-
सिद्ध वस्वाभरास्मायमाहर ॥ ४०॥
अथैकचत्वारिंशी-
यद्वीळाविन्द्वपत्स्थिरेयत्पशानेपरांभृतम् । वसुस्पाहतदाभर॥४१॥
यत् । वीळौ । इन्द्र । यत् । स्थिरे । यत् ।
पीने
परभृतम् । वसु । स्पाहम् । तत् । आ। भर ॥ ४ ॥
हे इन्द्र त्वयाच वीळी दृढे परैः कम्पयितुमशक्ये यद्धनं पराभृतं विन्यस्तं यच्च स्थिरे
स्वयमचले पराभृतं यचापि पर्शाने विमर्शनक्षमे पराभूतं तत्स्पाई वस्वाभर ॥४१॥
अथ द्विचत्वारिंशी-
यस्यनेविश्वमानुपोभूरेर्दत्तस्य॒वेदति । वसुस्पाहतदाभा४२॥१९॥
यस्य । ते । विश्वमानुपः । भूरेः । दत्तस्य ।
वेदति । वसु । स्पार्हम् । तत् । आ । भर ॥ ४२ ॥ ४९॥
हे इन्द्र ते त्वया विशकिव्यत्ययः दत्तस्प दत्तं भूरेबहु यस्य यदनं कर्मणिपष्टी वि.
श्वमानुषः सर्वोमनुष्योवेदति जानाति तास्पार्ह स्पृहणीय वस्वाभर ॥ ४२ ॥
॥ इति पठस्य तृतीये एकोनपञ्चाशोवर्गः॥४९॥
वेदार्थस्यमकाशेन तमोहार्दनिवारयन् । पुमर्थाश्चतुरोदेयाद्विघातीर्थमहेश्वरः॥१॥
इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरैदेदिकमार्गमवर्तकलीवीरचुकभूपालसाम्राज्यधुरंधरेण सा-
यणाचार्येण विरचिव माधवीये येदार्थमकाशे कसंहिवाशाप्ये पठाटके तृवीयोध्यायः ॥३॥

·॥श्रीगणेशायनमः॥ यस्पनियमितवेदायोवेदेश्योरिवर्सजगत् । नियमेवमहंबन्देविद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ पठेतृतीयमध्यायं व्याख्यायश्रीमतीसुतः । श्रीसायणार्यःसंग्रह चतुर्थव्याकरोत्पथ ॥२॥ धमत्यावनइतित्रयस्त्रिंशदृचं चतुर्थसक्तम् अश्वपुत्रस्य वशाख्यस्यामाग्वत्समपरिभाषपा मा. पाश्चतस्लेागापपः तबाधा पादनिवृत्त्रयःसप्तका पादनिव इत्युक्तलक्षणोपेतत्वावधानोगोम- दक्षवदित्येषा पञ्चमीककुप् अष्टकवादशाष्टकै पादरुपेतत्वाव मध्यमश्वेत्ककृषिति हि तल्लक्षणं । वमिन्द्रमितिषष्ठी गापत्री। तस्मिनहिसन्तीतिसप्तमी बहती यस्तेमदइत्यष्टम्पनष्प योदुष्टरइदिन- वमी सतोबृहती अयुजीनागतोसतोवृहवौतियुक्तम् गव्योपुणइतिदशमी गायत्री नहितेशूरत्ये- कादशी वृहती यऋप्वइतिद्वादशी विपरीतासनोबृहती प्रथमदतीपयोरमाक्षरवती द्वितीपचतु- योद्वादशाक्षराच युजीचेद्विपरीनेत्युक्त्वाव । सनोवाजेष्वितित्रयोदशी चतुर्विशत्यक्षराद्विपदा। अभियोवीरमितिचतुर्दशी पिपीलिकमध्या बृहती त्रयोदशिनोम पेष्टकःविपीठिकमध्येत्युकवाद । ददीरेक्णइतिपञ्चदशी ककुम्न्यंकुशिरा त्रैष्टुभलागतचतुष्काः ककुम्न्यंकुशिरेत्युक्तवाव । विश्वे- पामिनिषोडशीविराट् महासुवइति सप्तदशी जगती येपातयन्तइत्पधादशी उपरिष्टाहती चतु- थंपादस्पद्वादशाक्षरत्वाद माइमित्येकोनविंशी बृहती सनितःसुसनिवरितिविंशी विषमपदायह- ही नवकाष्ट कादश्पष्टिनोविपमपदेत्युक्तवाद आसपतु पटिंसहलेत्येकविंशीदादिश्यी पंकी दशश्यावाइति त्रयोविंशीगायत्री दानासइतिचतुर्विशीपंक्तिः पञ्चविंशीसप्तविंश्योवृहत्यौ पहिस्पष्टाविंश्योसोवृदृस्यो । एकोनविंशीगायत्री गावोनयूथपिविशिी विंशत्यारा द्विपदा विराट् एफनिष्णिक झात्रिशीपंक्तिः त्रयस्त्रिंशीगायत्री । भासएत्वित्यादिभिश्ववक्षित कनौतपुत्रस्य पृथुमवसोदानस्त्याने अतस्तद्देवताकाः । आनोवापवित्पादीनां वहां दात्रिश्याच वायुदेवता । शिष्टागनादेशपरिभापपेन्द्रदेवदाकाः । एतत्सर्वमनुस्मग्यामुकन्- ताववसमलिंगदशोरन्य भासादि कानीवस्य पृथुप्रयोदानस्तुविरायापानिवृत् पञ्चम्यादि कका गापत्री वृहत्पनुष्टुप् सतोपहतो गापत्री विपरीनोत्तरः मगायो विपदाचतुर्विशिका बहती पिपीठिकमप्या कान्यकशिरा विराष्ट्र जगत्युपरिष्टाहतीगृहत्पी पिपमपदोचरे पागायत्रीपडिप्रगाधी च वापयो गापत्रीविषयोगिसंविधांपञ्यगायत्रोति । महामहे

·२७६
ऋक्संहिताभाष्य
[अ०११०२
निष्केवल्ये सनितःसुसनितरित्यन्तमेवसूक्तं । तथाच पश्चमारण्यकेशीनकेनसूचितम्-वादनः
पुरुवसविविवशः सनितःसुरानित रित्येतदन्तइति ।
तत्र पथमा-
।
अम् त्वावतःपुरुवसोवयमिन्द्रप्रणेतः । स्मसिस्थानहरीणाम्।।१।।
त्वाव॑तः । पुरुवसो इति पुरुध्वसो । व्यम् । इन्द्र ।
प्रनेतरिति प्रश्नेतः । स्मसि । स्थातः । हरीणाम् ॥ १ ॥
हे पुरूवसो बहुधनेन्द्र प्रणेवः कर्मणांपारं प्रकर्षण प्रापयितरिन्द्र त्वावतः त्वत्सदृशास्य
इन्द्रसमानस्यान्यस्याभायात्तवेत्यर्थः तव स्वभूतावयं स्मसि स्मः हे हरीणां एतत्संज्ञकानामश्वा-
नां स्थातरधिष्ठातः॥१॥
अथ द्वितीया-
त्वांहिसत्यमंद्रिवोविद्मदातारमिपाम् । विद्मदातररयीणाम् ॥ २॥
त्वाम् । हि । सत्यम् । अद्रिवः । विद्म । दातारम् ।
इमाम् । विद्म । दातारम् । रयीणाम् ॥२॥
हे अद्रिवः अनि शत्रुमित्यदिः यत्रः तद्वन्निन्द्र त्यां सत्यं निश्चयं इपामन्नानां दातारं
विद्म जानीमः । तथा रयीणां धनानां दातारं विद्म ॥२॥
अथ तृतीया-
आपस्य॑तमहिमा शतमूतेशतकतो। गीभिर्गणन्तिकारवः॥३॥
आ । यस्य । ते । महिमानम् । शर्तमऊते ।
शतको इति शतक्रतो । गीभिः । गुणन्ति । कारवः ॥ ३ ॥
हे शवम्ते अपरिमिवरक्षण हे शततो यहुकर्मयुक्तेन्द्र यस्य ते महिमानं माहाम्यं का
रवः स्तोतारोगीभिः स्तुतिभिर्गुणन्ति स्तुपन्ति स्वाभीष्टाय । ३ ॥
अथ चतुर्थी-
सुनीथोवासमायमरुतोयमयुमा । मित्रःपांत्यदुईः
।
॥१॥

·मं०८ अ०६ सू०४६]
पष्टोऽष्टकः
सुनीथः। । सः । मर्त्यः । यम् । मुरुतः । यम्।
अर्यमा । मित्रः । पान्ति । अहहः ॥ ४ ॥
समयोमनुष्यो यजमानः सुनीथः सुयज्ञः सुनयनोवा भवति । ति मसिद्धी । सइत्युक्त
कमित्याह यं यजमानं मरूनोदेवाः पान्ति रक्षन्ति । अद्गुहः अद्रोहकार तथा यमर्यमा पाति
यंचमित्रः पाति सएनं भवतीति ॥ ४॥
अथ पञ्चमी-
दानोगोमदर्शवत्सुवीर्यमादित्यजूतग्धते । सदारायापुरुस्पृहा॥५॥१॥
दर्धानः । गोम॑त् । अश्वश्वत् । सुवीर्यम् । आदित्यजूतः ।
एधते । सदा । राया । पुरुस्पृहा ॥ ५॥१॥
आदित्यजूनः आदित्यमेरितः आदित्यानुगृहीदो यजमानो गोमोनिरुपेत अखबदले-
रुपेतं सुवीप शोधनवोयोपेतं पुरं दधानो धारयनेधते वर्धते सदा सर्वदा । किञ्च पुरुरवृहा
बहुभिः स्मृहणीयेन राया धनेन सदेधते ॥५॥
॥ इति पष्ठस्य चतुर्थे प्रथमोर्गः ॥१॥
मथ पठी-
तमिन्द्रंदानमीमहेशवतानमीवम् । ईशानरापईमहे ॥६॥
तम् । इन्द्रम् । दानम् । ईमहे । शवसानम् । अर्विम् ।
ईशानम् । रायः। ईमहे ॥ ६ ॥
तं प्रमिदमिन्दं दानं देय रापोधनं ईमहे पाचामहे । कोहरामिन्द्रं गवानं पत्रमावरनं
अभी अभीर इशान सर्वस्य स्यामिन ॥ ६ ॥
अथ समो-
नस्मिन्हिसत्यतयोविन्याअौरय सा।
तमावहन्तुमर्मय पुरुवसुंमपहग्यानुनम् ॥ ७ ॥

·२७८ ऋक्संहितामाप्ये [अ०१ व०३ तस्मिन् । हि । सन्नि । ऊतयः । विश्वाः । अभीरवः । सर्चा । तम् । आ।वहन्तु । सप्तयः । पुमध्वसुम् । माय । हरयः । सुतम् ॥ ७॥ तस्मिनिन्द्रे ऊतयोगव्यो विश्वाः सर्वा अभीरखोकातराः सचा सहायभूवा मरुदूपाः सेनाः सन्ति भवन्ति अथवा तस्मिन्सर्वारक्षणाः सह संभवन्ति तमिन्द्रं सप्तयः सर्पणशीटा- हरयोश्वाः पुरवसुं बहुधनं बहुधनपदमित्यर्थः तं मदाय सुतमभिषुतसोमं प्रत्यावहन्तु आग. मयन्तु ॥ ७॥ अथाष्टमी- यस्तेमदोवरेण्योपदन्द्ररत्रहन्तमः । यआदिभिर्य.पृतनासुदुष्टरः ॥८॥ यः । ते । मदः । वरेण्यः । यः । इन्द्र । दृत्रहन्तमः । यः। आददिः । स्वः । नृषिः। यः। पृतनासु । दुस्तर. पूर्वमन्त्रे मदाय हरय इत्युकम् समदः स्तूयते । है इन्द्र ते तव योमदो परेरण्यो परणीप. यश्च मदः समामे वृत्रहन्तमः शत्रूणामतिशयेन हन्ता यश्चाददिरादाता स्व, सु मरणं धनं १ भिर्तृभ्यः शत्रुभ्यः यश्च पृतनासु समामेषु दुष्टरोनभिभाव्यस्तस्मै मदाय हरपो वहन्त्वि- ति॥८॥ अध नवमी- योदुष्ट विश्ववारवाय्योवाजेष्वस्तितरुता। सन शविष्ठसवनावसोगहिगमेमगोमंतिमजे॥ ९ ॥ यः । दुस्तरः । विश्वध्वार । अवार्यः । वाजेपु । अस्ति । तरुता । सः । नः । शविष्ठ । सर्वना । आ । वसो दति । गहि । गमेम । गोमति । जे ॥ ९॥ ।

·मं०८ अ०६ सू०१० पटोटका हे विश्ववार विवरणीयेन्द्र वाजेषु युद्धेषु यस्तषदुष्ठरो दुःखेनतरीतुशक्यः नरुता श- चूणां नारकोस्ति भवति । हे वसो वासक हे शविष्ठातिशयेनरलयन्निन्द्र सत्वं नः अस्माकं स- बना सवनानि आगहि मागच्छ । वयंच गोमति बजे गोमन्तं वजं गमेम गच्छेम ॥९॥ अथ दशमी- गम्योपुणोयापुराश्वयोरया। वरिवस्पर्महामह ।। १० ॥२॥ गव्यो इति । सु । नः । या । पुरा । अश्वध्या । उत । स्थध्या । वरिवस्य । महामह ॥ १० ॥२॥ हे महामह महाधनेन्द्र गव्या । गच्या उ इति निपाताऽनिपातद्वयसमुदायस्प आदि- वभावेन निपातवद्धावाद प्रतिभावः । अस्माकं गवामिच्छया अस्माकं गादातुं यथा पुरा पूर्व यथास्साकं गवादिदानाय वरिवस्यसि तद्वद्यापि सु मुटु वरिवस्य परिचरआगच्छेत्यर्थः। न केवलं गयेच्छया किंतु अश्वया अवमदानेच्छया उतापिच रथया रथेच्छयाच परिवस्येति ।। १०॥ ॥ इति पष्ठस्य चतुर्थे द्वितीयोवर्गः ॥२॥ अथैकादशी- नहितेशरराधसोन्तविन्दामिसत्रा। दशस्यानोमपवनूचिंद्वियोधियोपार्जेमिराविथ ॥११॥ नहि । ते । शूर । रार्धसः । अन्तम् । बिन्दामि । सत्रा। दशस्य । नः । मघवन् । नु । चित् । अदित्यः । धियः । वाशिः आविय ॥११॥ हे धुर विकान्तेन्द्र ते वब राघको धनस्यान्वं इपचा सत्रा सन्यं नहि मिन्दामिन टोय. स्मादे परसाव हे मघवन् पनान हे अदियो यचदानन्द नोसाकं चिद विश्व दशस्य देहि पदनं । शिश्च धानेभिसनिरनधियोत्सदीपाति कमान्पास्थि रसा ॥१७॥ ।

·।
ऋक्संहितामाग्ये [अ०११०१
अथ दादशी-
यऋप्वःत्रावयत्साविश्वेत्सर्वेदजनिमापुरुष्टुतः ।
तविश्वेमानुपायुगेन्द्रहवन्तेतविषयतस्रुचः ॥ १२ ॥
यः । ऋप्वः । वयसखा । विश्वा । इत् । सः । वेद । जनिम ।
पुरुःस्तुतः । तम् । विश्वै । मार्नुपा । युगा । इन्द्रम् ।
हवन्ते । तविषम् । यतधर्मुचः॥ १२ ॥
यइन्द्रः ऋप्वोदर्शनीयः श्रावयत्सखा श्रावयन्तः सखायफविजो यस्य सतादृशः
आवयत्सखा पुरुष्टुतो बहुभिर्यजमान स्तुवा यइन्द्रः सविश्वेत् सीण्यपि जनिम जन्मानि मा-
णिनां वेद जानाति तं तविष वठवन्तमिन्दं विश्व सर्वेपि अध्यया॑दयो यतसुचः स्वीस्तहवि-
प्काः सन्तो मानुपा मनुष्यसंबन्धिनो युगा युगानि कालान् सर्वपुकालेषु हवन्ते आयन्ति
स्तुवन्ति ॥ १२॥
अथ त्रयोदशी-
सोवाजेष्ववितापुरुवर्मुःपुरःस्थातामघाहा वत्॥१३॥
सः ।नः । वाजेपु । अविता । पुरुध्वसुः । पुरःस्थाता ।
मघश्वा । स्त्रहा । शुवत् ॥ १३॥
एषा द्विपदा जगती । संपुरूवसुबहुधनो मघया धनवान वृत्रहा शत्रूणां हन्तेन्द्रो नोस्मा.
के पाजेषु सड्डामेषु अपिता रक्षिता पुर.स्थाता तदर्थ पुरतोवर्तमानो भुवद्यतु ॥ १३ ॥
अथ चतुर्दशी-
अभियोपीरमन्धसोमदेपुगायगिरामहाविचेतसम् ।
इन्हेंनामश्रुत्यंशाकिनबोयथा ॥ ११ ॥
अजि । वः । वरिम् । अन्धमः । मर्दषु । गाय । गिरा । महा ।
विचैतसम् । दन्द्रम् । नाम । श्रुत्य॑म् । शाकिनम् ।
वर्चः। यया ॥ १४ ॥

·२८१ . मं०८ अ०६ सू०४६] पष्टोऽएकः हे उद्दावादयो वोयूयमित्यर्थः। अथवा हे यजमाना वोयुष्माकं हिताय अन्धसः सोम- स्म महेषु उत्पायमानेषु सत्सु वीरं शत्रूणामोरयिवारं नाम शत्रूणां नामक विचेतसं विशिष्ट- मज्ञं श्रुत्यं सर्वप्रोतव्यं शाकिनं शक्तं ईदृशमिन्द्र महा महत्या गिरा स्तुग्या यचो वायुष्मदी- या यथा येनपकारेण प्रवर्तते गायत्र्यात्रिष्टुभावा तथा अभिगाय गायत्त स्तुति कुरुत ॥१४॥ अध पंचदशी- दोरेक्णस्तुन्वदिमुदिर्वाजेपुपुरुहूतवाजिनम् । नूनमथ ॥१५॥३॥ दृदिः । रेवणः । तन् । दुदिः । वहुँ । ददिः । वाजेपु ! पुरुहूत । वाजिनम् । नूनम् । अर्थ ।। १५॥ ३ ॥ हे पुरुहूत बहुभिराहूवेन्द्र ख तन्वे मत्यं शरीराय रेक्णोधनं ददिर्दावाभव ।कदेत्युच्यते नूनं क्षिणमथेदानीमेव एवं प्रतिवाक्यं योग्यम् तथा वसु धनं पुत्रादिश्यो ददिदाताभव तथा वाजे- पु संग्रामेषु वाजिनमन्नवन्त रयिं ददिदाताभवेति। अत्रसर्वेष्वपि वाक्येषु ददिरित्यस्य लिइभा- वानलोकान्ययेति पष्ठीपतिषेधः ॥ १५॥ ।। इति षष्ठस्य चतुर्थे तृतीयोवर्गः ॥३॥ अथ पोडशी- विश्वपामिरज्यन्तंवसूनांसासवांसचिदुस्पपपंतः । कृपयतोनूनमत्यर्थ ॥ १६ ॥ विश्वेषाम् । दरज्यन्तम् । वसूनाम् । ससहांसम् । चित् । अस्य । वर्षसः । कृपध्यतः । नूनम् । अति । अर्थ ॥ १६ ॥ है इन्द्र त्यां विश्वेषां सर्वेपी वसूनां धनानामिरज्यन्न इंशानं अस्य वर्षसः वारकस्य कृपयतो युद्धं कल्पयतः शवोः सासदांस अभिावितार स्तुवन्तइतिशेषः । सत्व नूनं क्षिप अथातिचिन इदानीमपि धनं प्रयच्छेत्यर्थः ॥ १६॥ २६ ·पतन्ति गच्छन्ति । एषां मरुवा महिप्वणीना मभूतध्वनीनां यज्ञं कुर्मइविशेषः।रुत्वाच तुविष्वणी. ऋक्संहितामाप्ये [अ०१ १०५ अथ सप्तदशी- महासुबोअरमिपेस्तवामहेमीढुअरनुमाय॒जग्मये । यज्ञेभिर्गीभिर्विश्वमनुपांमुरुतामियक्षसिगायत्वा॒नमसागिरा॥१७॥ महः। सु। वः । अम् । दुधे । स्तवामहे । मीहुईं। अरम्गमाय । जम्मये। यज्ञेनिः। गीः शिः । विश्वधर्मनुपाम् । मरुताम् । इयक्षसि । गायें। त्वा । नमसा । गिरा ॥१७॥ हे इन्द्र महो महतो वः तवेत्यर्थः व्यत्ययेन बहुवचनं अरंगमनमस्मद्विषयं इपे इच्छामि अतररमितिरूपम् । तदर्थं मीछुपे सेक्के अरंगमाय अरंगमनाय संपूर्णगमनाय जम्मये गमन- शीलाय यज्ञं पति एवंभूताय देवाय मुटु स्तवामहे त्वां स्तुमइत्यर्थः।केन साधनेनेति तदुच्यते- यज्ञेभिर्यनमानसाधनेह विधियज्ञैरेववा गीर्भिः स्तुतिभिः हे देव विश्वमनुपां विश्वेषां मनुष्याणां यष्टुणां इपक्षसि एरिज्यसे मरुतां संबन्धी त्वं । किञ्च त्या त्यां नमसा नमस्कारेण गिरा स्तुत्याच गाये स्तुवे ॥१७॥ अथाष्टादशी- येातयतेअज्ममिर्गिरीणांस्तुभिरेपाम् । यज्ञमहिष्वणींनासुम्नं विष्वणीनांमाध्वरे ॥१८॥ ये। पातयन्ते । अमभिः । गिरीणाम् । स्मुभिः। एपाम् । यज्ञम् । महिःस्वनीनाम् । सुम्नम् । नुविश्स्वनीनाम् । प्राअध्वरे ।। १८॥ ये मरुतो गिरीणां मेघानां मुभिः मनवद्भिः अन्मभिः वढेर्यटकररुदकैः सह पातयन्ने नां बहुध्वनीनां सुम्नं सुख देश अध्वरे यो में पामुयामा अथवा चतुर्थ्यर्थंपठी प्रभूवयने ज्या तुम्नं उक्तलक्षण हविः म प्रामुयामाध्वरे यज्ञे ॥ १८॥ अथैकोनविंशी- प्रादुर्मतीनामिन्द्रशविष्टासर । पिमस्मभ्युज्यंचोदयन्मतेज्येष्टंचोदयन्मते ॥ १९ ॥ ।

·मं०८ अ०६ सू०१६] पष्टोऽधकः २८३ अभयम् । दुःहमतीनाम् । इन्द्र शविष्ठ । आ । जर। रयिम् । अलभ्यम् । युज्यम् । चोदयात्मते । ज्येष्ठम् । चोदयात्मते ॥१९॥ दुर्मदीनां दुष्टमनस्कानां त्रादीनां प्राझं पकण भञ्जक खां याचामहइविशेषः । हे इ. द्र शविष्ठाविशयेनरलवन स्तुतस्त्वमस्सायं रयिं धनं युज्यं योग्यमस्माकमुचितं धनमा- भराहर हे चोदयन्मने चोदयन्ती धनं प्रेरपन्तोमतिर्यस्य सवथोक्तः हे नाइशदेव किश्च हे चोदयन्मते उक्तार्थ ज्येष्ठं धनमाभर ॥ १९॥ अथ विशी- सनितःसुसनितरुपचिवचेतिष्ठसूनृत। प्रासहासम्राट्सहरिसहतंभुज्युवाजेपुपूर्यम् ॥ २० ॥४॥ सनिरिति । सुसनितः । उर्य । चित्रांचेनिष्ठ । सूत । प्रश्सहा। सम्राट् । सटुंरिम् । सहन्तम् । भुज्युम् । वाजेषु । पूर्व्यम् ॥ २० ॥४॥ हे सनिवः संभक्तः सुसनितः दाता उग्र उचूर्णपल चित्र चायनीय चविष्ठात्पन्तं चेद- पितः सन्त सुसत्य प्रासहा भसह्य हे सम्राट् सर्वस्य स्वामिन् सम्यमानमान वा त्वं सहुरि सहनशीलं सहन्तं भुज्यं भोजयिवार पूर्व्य प्रवृद्धं मुख्यमित्यर्थः । ईदृशं धनं वाजेषु संग्रामेष आपरेविशेषः ॥२०॥ ॥ इति षष्ठस्य चतुर्थे चतुर्थीवर्गः ॥ ४ ॥ अर्थविशी- आसरंतुयईवदाँअदेवःपूर्तमादे। याचिशोअश्व्यापृथुप्रसिकानात स्यात्पुप्पोदे ॥२१॥ आ। सः। एतु । यः। ईवत् । आ। अदेवः । पूर्वम् । आदे। ययो । चित् । वर्शः । अन्यः। पृथुप्रसि । कानीने अस्याः। विउर्षि । आदडे ॥ २१ ॥ - - ।

·।
।
ऋक्संहितामाध्ये [अ०४५०५
अत्रशौनक:-वशायाश्च्यायपत्मादात्कानीनस्तुपृथुश्रयाः । तदवस्तूयतेदानमासएलेवमा-
दिभिः॥ १ ॥ ऐतु आगच्छतु सः यः अदेवः देवादन्यो मनुष्यो वशईवद गमनवद गवादिल-
क्षणं पूर्व पूर्ण भाडे आदने स्वीकृतवानित्यर्थः। देवश्चेन्माययाप्पागन्तुमर्हति अतः मकाशे-
नैवागच्छत्वित्यर्थः । कथमस्याधनावामिमसग आगमनप्रसनश्चेति । तदुच्यते-यथाचिद वि-
दितिपूरणः येन कारणेन यस्माद्वा वश एतत्संज्ञकः अश्व्यः अश्वपुषः पृथुप्रदसि एतन्नामकेरा-
शि कानीते कानीतपुत्रे कन्यायाः पुर्व अस्या उपसो व्युपि व्युष्टौ आददे आदत्ते तेन प्रकारेण-
न तस्माता कारणादायात्विति एवमश्वो बन्धुवर्गोवाबूते ॥ २१ ॥
अथ शापिंशी-
पष्टिंसहस्राव्यस्यायुतासनमुष्ट्रानांविंशतिशता।
दशश्यावीनांशतादशव्यरुपीणांदशगासहस्रा ॥२२॥
पष्टिम् । सहस्रा । अश्व्य॑स्य । अयुता । असनम् ।
उष्ट्रानाम् । विंशतिम् । शता । दर्श । श्यावीनाम् । शता । दर्श।
त्रिरुपीणाम् । दर्श । गाम् । सहस्रां ॥ २२ ॥
रावश आगत्यजूने अश्व्यस्याश्वसम्बन्धिनः पष्टिं सहस्रा सहस्राणि अयुता अयुतानि
वासनमभनं उष्ट्राणां विंशति शता शतानि चासनं श्यायीनां श्यापवणानां बडवानां दशशता
शतानि चासनम् व्यरुपीणां चोण्यारोचमानानि सुभाणि ककुप्पृष्ठपादिस्थानानि पानां
नादृशीनां गवां दशसहला दशसहस्राण्यभजम् ॥ २२ ॥
अथ त्रयोविंशी-
दर्शश्पावामधयोवीतारासआशवः।
मथानेमिनिर्वास्तुः॥२३॥
दर्श । श्यावाः । ऋधश्रयः। वीतध्वारासः ।
आशवः । मयाः। नेमिम् । नि । वस्तुः ॥ २३ ॥

·मं०८ अ०६ सू०४६]
पष्टोऽष्टक:
दश दशसंख्याकाः श्यावाः श्याववर्णाः आशवोश्वाः नेबि रथनेमि निवावृतः निवर्तय-
ति रथंवहन्तीत्यर्थः कीदृशास्ते ऋयद्रयः मवृद्धवेगाःवीतवारातः कान्तबला: मानवलाया आ-
शवः मयाः मथनशीलाः ॥ २३ ॥
अथ चतुर्विशी-
दानास पृथुश्रवसःकानीतस्यसुराधसः ।
स्थहिरण्ययंददन्मंहिष्ठःसूरिमूर्षिष्ठमकतश्रयः ॥ २४ ॥
दानासः। पृथुः अवसः। कानीतस्य । सुधराधसः । रथम् ।
हिरण्ययम् । ददत् । मंहिष्ठः । सूरिः । अभूत् । वर्षिष्ठम् ।
अकत । अवः। २४॥
पूर्वमन्त्रैः प्रतिपादितानिधनानि बंधूनां पितुर्वा पुरस्तानिर्दिशनाशास्ते। पृथुभवसः कानीत-
स्य सुराधसः शोभनधनस्य यतस्तस्य धनं दानाय कल्पितं अतःससुराधाः तस्य दानासोदानाः
दत्तानि धनानीमानि सच पृथुश्रवाः पूर्वमुक्तानि हिरण्ययं हिरण्मयं रथश्च ददय प्रयच्छन्
महिठोतिशयेन दाता सरिः सर्वस्य मेरकः प्राज्ञोवा भुव भवति भवतु या । वर्षिष्ठं अतिशयेन
मवृद्धा श्रवः कीर्तिमान करोति करोतु वा ॥ २४ ॥
आनोवायवित्येपा पञ्चमेहनि मउगशस्त्रे वायव्येसचे तृतीया । आनोवायोमहेननइत्येका
रथेनपृथुपाजसेविहि सत्रितम् । तत्पाठस्तु-
অথ ঘবিহী-
आनौवायोमहेत याहिमखायपाजसे
वयंहितेचकमारिदावनेसृश्चिन्महिताय ॥ २५ ॥५॥
आ नः । वायो इति । मुहे । नर्ने । याहि । मखाय।
पासे । वयम् । हि । ते । म । भूरि । दावनें ।
सयः। चित् । महि । दावने ॥ २५॥ ५ ॥

·।
ऋक्संहितामाष्ये [अ०१५०६
है वायो त्वं नोस्मान्मत्यायायागच्छ । किमर्थं महे महते तने धनाय मखाप महनीया-
य पानसे बलाय च उभयं मदातुमित्यर्थः । किमत्रास्तीति चेदुच्यते वयं हि वयं खलु ते भूरि-
दावने प्रभूतधनदात्रे चरुम स्तुति हविर्वा सद्यश्चित्तदानीमेव तवागमनानन्तरमेव चरुम।महि-
महतो धनस्य दावने दावे ॥ २५॥
।। इति षष्ठस्य चतुर्थे पञ्चमोवर्गः ॥ ५॥
अथ पड्डिंशी-
योअभिर्वईतेवस्तउसाखिःसप्तसमतीनाम् ।
एभिःसोमेभिःसोममुद्भिःसोमपादानायशुक्रपूतपाः॥२६॥
यः । अश्वभिः । वहते । वस्तै । उस्राः । त्रिः। सप्त । सप्ततीनाम् ।
एभिः। सोमैभिः । सोमसुमिः । सोमपाः।
दानाय । शुक्रपतष्पाः ॥ २६॥
यः पृथुश्रवा अश्वेभिर वैर्वहते गृहं यस्ते वसति चोसागाः ताभिश्च गच्छतीत्यर्थः । निः
समेति तासां गवां संख्योक्ताच ।सा संख्या विशेष्यते सप्तवीनां निःसप्त उक्तसंख्याकाभियोंधि-
रश्वैश्व योगच्छति सपृथुश्रवाः एभिः सोमेभिः सोमैः सोमसुद्भिः सोममभिपुण्वद्भिश हेसोम-
पाः सोमस्यपातरिति वायोः संबोधनं हे शक्रपूतपाः दीप्तपूतस्यच सोमस्य पातर्वापो दानाप
तुभ्यं सोमं दातुं सोमैयुक्तो भवतीतिशेषः ॥ २६ ॥
अथ सप्तविंशी-
योमइमचिंदुस्मनामन्दचित्रंदावने ।
अरवेअक्षेन पेसुरूत्वनिमुरुत्तरायसुक्रतुः ॥२७॥
यः। मे। दुमम् । चित् । ऊँ इति त्मना । अमन्दत् ।
चित्रम् । दापर्ने । अरद्धे । अझै । न पे । सुश्रुत्वनि ।
सुरुत्तराय । सुधकर्तुः ॥२७॥

·मं०८ अ०६ सू०१६]
पष्टोऽधकः
यः पृथुन्नवाः मे मयं इस पुरतोवर्तमानं चित्रं चायनीयं गवारसादिकं दावने दानाय त्म-
ना मात्मना स्वबुध्यैव अमदद अमंदत अमायत । सच सुक्रतुः शोभनकर्मा राजा सुरुत्तरा-
य तुरुतकर्तृत्वाप अरटे अक्षे नहुपे सुरुत्वनिच एते तस्य राज्ञोध्यक्षाः वेष्वन्यशाव अस्मै
गवादिकान्संयोजयदेति । यद्वा अरवादयोन्येराजानः तेषु मध्ये सुरुत्तरायामन्ददिति ॥ २७॥
अथाटाविंशी--
उचध्येश्वऍपियःस्वराळुतायोवृतनाः ।
अश्वेपितरजेपितंशुनैपिताज्मतदिदंनुतत् ॥२८॥
उचथ्ये । वऍपि । यः । स्वराट् । उन । वायो इति । घृतलाः ।
अवइपितम् । रजः इपितम् । शुनाइपितम् ।।
अज्म । तत् । इदम् । नु । तत् ।। २८ ।।
उचध्ये वक्तव्ये स्तुत्ये वपुपि शरीरे यः स्वराट् स्वयं राजते यदा उचध्यो वपुश्चोभी-
राजानी तयोरपि यः स्वराट् स्वाराज्यं करोति अतिशयेन वर्तते । उतापिच हे वायो यश्च
घृतलाः धृतवच्छन्दः सराणा अश्वेपितं अवैमापितं । रजेपितं रजःशब्देनोष्टो गर्दभोवोच्यते ।
तेनाप्पानीतं शुनेपितंचाज्मानं पादार तदन्नमवाघानीतं इदं पुरतो दृश्यते तद नवैवानु-
महादिस्पर्थः । अथरकस्तच्छन्दः पूरणः अश्वाधानीतं यदस्ति तदिदं खल्विति ॥ २० ॥
अधेकोनविंशी-
अमियामिपिरायपुसिहांसनम् । अश्वानामिनकृष्णाम्॥२९॥
अध। प्रियम् । इपिराय पष्टिम् । सहस्रा । असनम् ।
अश्वानाम् । इत् । न । तृष्णाम् ॥ २९ ॥
भवायना इपिराय पनादिपरयित्र राजे पियं अदेयं अश्वानामिन अश्वानामिव वृष्णां
सेतृणां गवां सहसा सहलाणां षष्टि पष्टिसहरूसंस्याकं पियतं भसनं मानम् ॥ २९ ॥
अथ विशी-
गावोनयूथमुप॑यंतिवधंयउपमापन्तिवर्धपः ॥ ३०॥

·- ૨૮૮ ऋक्संहितामाप्ये [अ०४ १०७ गावः । न । यूथम् । उप । यन्ति । वर्धयः । उप॑ । मा । आ। यन्ति । वर्धयः ॥ ३०॥ गावोन गावइय ता यथा संगवेयूथमुपयन्ति उपगच्छन्तिववधय. छिन्नमुष्का. कृप- भाः पृथुन्नवसा दत्ताः मा मामुपयन्ति समीपं मामुवन्ति । मा मा वध्य उपायन्तीति पुनर- तिरादरार्थी ॥ ३०॥ अर्थकविशी- अधयच्चारथेगणेशतमुष्ट्रॉअचिक्रदत् । अश्विनैपुर्विशतिशता ॥ ३१॥ अर्ध । यत् । चारथे । गणे । शतम् । उष्ट्रान् । अचिक्रदत् । अर्ध। श्वित्नेषु । विंशतिम् । शता॥ ३१ ॥ अधाथ ययदा चारथे चरथं चरणं गमनं तत्संबन्धिनि चार्यमाणे यनाय चार्यमाण इत्यर्थ तादृशे गणे उष्ट्रसंघे उष्ट्रान शतं उष्ट्राणा शव अचिकदव अस्मभ्यं प्रदानाय जुहाव । अधादि- चास्मदर्थमेव खिनेषु श्वेतवर्णेपु गोयूथेषु विशतिं शताच शतानि च अथवा शवानां विंशति अचिक्रदत् ॥ ३१॥ अथ द्वाविंशी- शर्तदासेल्यूथेविमस्तचआददे। तेतैवायविमेजनामदन्तीन्द्रगोपामदन्तिदेवोपाः ।। ३२॥ शतम् । दासे । वल्बूथे । विप्रः । तरुक्षे । आ । ददे । ते।ते । वायो इति । इमे । जनाः । मदन्ति । इन्द्रगोपाः । मदन्ति । देवोपाः ॥ ३२ ॥ अब विमोमेधावी वशो जनोहं यल्यूथे एतन्नामके दासे नरुक्षे गवावादीना तारे गपाधिस्वे राज्ञास्माक पदिष्टधनदातरि आहे । कि दान गवायादीना गा गाणगा- रिमितपचन हे पापोते नव स्वभूता. ते स्तोतार इसे जनावयमित्यर्थ. आत्मनएप परीभादेन वादः त्यानुगृहीतत्वादिन्द्रगोपा इन्द्रो गोपायिवा मेपा ते नथोता इंद्रेण रक्षिवा मन्दि तथा देवगोपा मदन्ति इन्द्र देवांश्च राज्ञोटधन धनेन यजन्तो मदन्तीत्ययः ॥ ३० ॥ ।

·मं०८ अ०६सू०१७]
पष्टोऽष्टक:
अथ वयस्त्रिंशी-
अधुस्यायोषणामहीमतीचीवर्शमश्यम् ।
अधिरुक्माविनीयते ॥ ३३॥६॥
अर्ध । स्या। योषणा । मही। प्रतीची। वशम् । अश्व्यम् ।
अधिरुक्मा। वि। नीयते ॥ २३ ॥ ६ ॥
अधाधुना स्या सा योपणा योपा राज्ञा पदत्ता मही महती पूज्या पतीची अस्मदक्षि-
मुखी अश्व्यमश्वपुत्रं वशं मां पति सा अधिरुक्मागरणा सवी विनोयते वां कन्यां मां प्रत्या-
नयन्तीत्यर्थः । अत्र वायव्यास्वृक्षु यत्र वायुनंस्तूयते परं दानपशंसैव तासु सर्वासु हे वायो-
त्वदनुग्रहादेवमितियोज्य वायुपरत्वमवगन्तव्यम् ॥ ३३ ॥
।। इति पष्ठस्य चतुर्थे पष्ठोवर्गः ॥ ६ ॥
महिवइत्यष्टादश पञ्चमं सूक्तं आत्यस्य वितस्यार्प पडष्टकामहापविश्छन्दः आया-
स्त्रयोदशः आदित्यदेवताकाः यच्चगोष्वित्यायाः पञ्चचे उपोदेवताकाः आदित्यदेवताकाश्च ।
तथाचानुक्रमणिका-महिवोझूना वितआत्यआदित्येयोन्याः पञ्चोपरोपि महापामिति ।
सूक्तविनियोगौलनिकः।
तत्र मथमा-
महिवोमहतामवोवरुणमित्रंदाशुपे।
यमादित्याअनिट्ठहोरसंथानेमघनशदनेहसौ
पतयःमुऊतपोवतयः ॥ १॥
महि । वः । महताम् । अवः । वरुण मित्र । दाशुपं । यम् ।
आदिस्याः । अनि । द्रुहः । रसंथ । न । ईम् । अ॒घम् । नशत् ।
अनेहसः । वः । ऊतयः । मुनयः । वः । ऊतयः ॥ १ ॥

·२९० ऋक्संहितामाण्ये [अ०४३०७ हे वरुण हे मित्र एतद्दयमर्यम्णोप्युपलक्षणं हे वरुणादयो महतां वो युष्माकं अवार- क्षणं महि महत कस्मै दाशुपे हविर्तात्रे यजमानाय क्रियमाणं । किञ्च हे आदित्याः यं यज- मानं द्रुहो दोग्धुः सकाशादभिरक्षथ ईमेनं यजमान अर्घ पापं ननशत् नपामोति।कुतएवमिति तत्रोच्यते-वो युष्माकमूतयो रक्षणानि अनेहसः अपापानि अनुपवाणिच ऊतयो वो युष्मा- के रक्षणानि सऊतयः शोभनलक्षणानि । पुनरुक्तिरादरार्थी ॥१॥ अथ द्वितीया- विदादेवाअघानामादित्यासोअपारुतिम् । पक्षावयोयथोपरिज्यस्मेशर्मयच्छतानेहसौवऊतयः सुऊतयोवऊतयः॥२॥ विद । देवा । अघानाम् । आदित्यासः। अपआर्कतिम् । पक्षा । वर्यः । यथा । उपरि । वि । अस्मे इति । शर्म । यच्छत अनेहसः । वः । ऊतयः । सुऊतयः । वः । ऊतयः ॥ २ ॥ हे देवा आदित्यारा आदित्याः यूयं अधानां दु:खानामपारुतिमपाकरणं परिहारमकार विद जानीथ । यस्मादेवं तस्मादयः पक्षिणः यथा पक्षा स्वपक्षी उपरि स्वशिशुकानामुपरि कुर्वन्ति सुखाय वदस्मे अधि अस्मासु गर्म सुखं यच्छन कुरुत । अधीति सप्तम्यर्थानुवादी । अस्मे अस्माकमुपरीतिया ॥ २ ॥ अथ तृतीया- व्यस्मेअधिशमतत्पक्षावयोनयन्तन । विश्वानिविसवेदसोवरूथ्यांमनामहेनेहसोवऊतय.मुड़तयोवकृतयं ॥३॥ वि। अस्मे इति । अधि । शर्म । तत् । पक्षा । वयः। न । यन्तन विश्वानि । विश्वश्वेदसः । वलथ्या । मनामहे । अनेहसं.। वः। कृतयः। सुधऊतयः । व. । ऊतयः ॥ ३ ॥ --

·मं०८ अ०६ सू०४७]
पष्टोऽष्टका
हे आदित्या यूयं अस्मे अधि अस्सामु तव युप्मास्वेवासाधारणं यच्छास्ति तदित्यर्थः ।
तत् वयोन पक्षा पक्षिणः शिशुकानां पक्षोपरि यथा तथा वियन्तन वियोषेण प्रापयत हे वि-
श्ववेदसः सर्वधना युप्माविश्वानि सर्वाणि वरच्या वरल्थं गृहं तदुचितानि धनानि मनामहे
याचामहे ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
यस्माअरांततक्षयंजीवातुंचपचैतसः ।
मनोषिश्वस्पेदिमआदित्यारायईशतेनेहसावऊतयः
सुऊतयोवऊतयः॥2॥
यस्मै । अरासत । क्षयम् । जीवातुम् । च । प्रचेतसः । मनोः ।
विश्वस्य । घ । इत् । इमे । आदित्याः । रायः । ईशते ।
अनेहसः। वः। अतयः । सुरकुतयः । वः । कुनयः ॥ १॥
यस्मै मनुष्याय क्षयं निवास जीवातुं जीवनसाधनमनञ्च मचेतसः माष्टमतयः अरासत
प्रयच्छन्ति तस्मै यजमानाय तदर्थ इमे आदित्याः विश्वस्य घेत् सर्वस्याप्ययधुर्मनोमनुष्यस्य
धनिफस्प रायो धनस्य ईशते स्वामिनो भवन्यपहत्य यजमानाय प्रदातुम् ॥ ४॥
अथ पञ्चमी-
परिणोरणजन्नघादुर्गाणिरोपथा।
स्थामेदिन्द्रस्यशर्मण्यादित्यानामुताच
स्पनेहसौपतयःमुतयोवऊलयः ॥ ५॥णा
परि । नः । हणजन् ।अघा। दुःगानि । यः । यथा । स्याम ।
दत् । इन्द्रस्य । शर्मणि । आदित्यानाम् ! उत। अबसि ।
अनेहसः । वः । कुनयः । सुतयः । वः । अतयः ॥ ५॥ ७ ॥
परिणजन परिवजयन्तु नोस्माकं भया अघानि पापानि । वर दृष्टान्तः-दुगाणि दुर्ग-
मनार मदेशान् अवदधिप्पयादिकान् यथा रथ्यः रथस्य योटारोक्षाः परिस पनि तहत इन्द्र-
स्प शर्मगि स्याम भरेम वयं उतापिच आदित्यानासरमि रक्षणेच स्याम ॥५॥
॥ इति परस्प चतुयें सनमोर्गः ॥ ७॥

·ऋक्संहितामाध्ये [अ०४ ३०८ अथ षष्ठी- परिहृनेदनाजोंयुष्मादत्तस्यवायति । देवाअदभ्रमाशोयमादित्याअहेतना नेहसौवतयःसुतोवऊतयः ॥६॥ परि हृता। इत् । अना। जनः। युष्मादत्तस्य। वायति । देवाः। अदधम् । आशवः। यम् । आदित्याः । अहैतन । अनेहसः । वः । ऊतयः । सुऊतयः । वः । ऊतयः ॥ ६ ॥ परिहृतेव परिपीडितेनैव तपोनियमादिना अना शकटेनयुक्तो जनो युप्मादनस्य युः प्माभिर्दत्तंधनं कर्मणिषष्ठी वायति गच्छति । हे देवाः हे आदित्याः हे आशवः शीघ्रगमना- यूपं यं यजमान अहेनन मामुथः सजनो भ्रमनपं धनं वायति प्रामोतीति संवन्धः ॥ ६॥ अथ सप्तमी- नतंतिमंचनत्यजोनद्रांसदभितंगुरु। यस्मा शर्मसमथआदित्यासोअराध्व मनेहसौवऊतयःसुतोवतयः ॥७॥ न । तम् । तिग्मम् ।चन । त्यजः।न। दासत्। अभिातम् । गुरु यस्मै । ऊँ इति । शर्म । समयः आदित्यासः ।अराध्वम् । अनेहसः । वः। ऊतयः। सुश्तयः।वः। ऊतयः ॥ ७॥ तं मनुष्यं तिग्मं चन तीक्ष्णमेव सन्तं त्यनः क्रोधनामैतत् अत्र क्रोधात्मयुज्यमानमा- युधमुच्यते न दासद द्रा कुत्सायां गतौ कुत्सितं नागच्छति नहिनस्तीत्यर्थः । तथा व जनं गुरु प्रवृद्ध अपरिहाराहे दुःख न दासद न गच्छति । हे आदित्यासः आदित्याः समथः समानमय नाः सर्वतः पृथक्तावा यूयं यस्माउ यस्मै यजमानाय उशब्दः पूरणः शर्म मुख अराधं अदत्त तं न द्रासदिति ॥ ७ ॥ ।

·मं०८ अ०६ सू०४७]
पष्ठोऽधकः
অখামী-
युष्मेदेवाअर्पिप्मसियुध्यन्तइववर्मसु ।
यूयमहोनग्नसोधूयम दुरुप्यतानेह
सौवऊतयःसुतोवलयः ॥ ८॥
युप्मे इति । देवाः । अपि । स्मसि । युध्यन्तः इव । वर्मऽतु ।
यूयम् । महः । नः । एनसः । यूयम् । अर्भात् । उरुप्यत ।
अनेहसः । वः । अतयः । सुऊतयः । वः । ऊतयः ।। ८ ॥
हे देवाः आदित्या युष्मे युप्मासु वयं अपिष्मसि अपि जवेम युप्माभिरपिहिताःस्मेत्य-
र्थः। तत्र दृष्टान्तः-युध्यन्तः इव शूरा धर्मसु कवचेषु पया भवन्ति वदव यूयं नोस्मान्महोमह-
तः एनसः पापाद उरुप्यत रक्षत । तथा यूयं अस्मान दत्सादप्येनस उरुप्यत ॥ ८॥
अथ नवमी-
अदितिर्नउरुप्पत्वदिति शर्मयच्छतु ।
मातामित्रस्परेषनोर्यम्णोवरुणस्पचाने
हसोवतःमुक्तयोवतयः ॥९॥
अदितिः । नः । उरुप्यतु । अदितिः । शर्म । यच्छतु ।
माता । मित्रस्य रेवतः । अर्यम्णः । वरुणस्य।
च! अनेहसः । वः । जयः। सुऊतयः । वः । कुनयः ॥ ९ ॥
नोमानदिनिरखण्डनीया देवमाता बसप्पतु रक्षनु नथा अदितिः शमं सुखं यच्छन। म-
दितिशिष्यवे या माता निमांत्री कस्य मित्रस्य रेवतो धनयनोम्यो वरुणस्पर । सान बह-
प्यविति ॥९॥
अथ दशमी-
यद्देवाःशर्मशरणंयन्द्रयदनातुरम् ।
त्रिधातुपहरु तदस्मासुवियन्तनानेहसो
पझपासुनोवलपः ॥ १० ॥८॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०४३०९
यत् । देवाः । शर्म । शरणम् । यत् । भद्रम् । यत् । अनानुरम् ।
विधात् । यत् । वरुथ्यम् । तत् । अस्मासुं। वि । यन्तन ।
अनेहसः । वः । ऊतयः । सुटऊतयः। वः। ऊतयः॥ १० ॥८॥
हे देवा आदित्याः यच्छमं सुखं शरणं शरणीयं यद्भद्रं सर्वजिनीयं यदनातुरं रोगर-
हितं यविधातु त्रिगुणं यहाथ्यं वरूथं गृहं तदहं यदुक्तगुणकं शास्मासु वियन्तन
वियच्छत ॥१०॥
॥ इति पष्ठस्प चतुर्थेष्टमोवर्गः ॥८॥
अथैकादशी-
।
।
आदित्याअवहिल्यताधिकूलांदिवस्पर्शः।
सतीर्थमवतोयथानुनोनेपथासुगमनेह
सौवकृतयःसुकृतपोवऊतयः॥११॥
आदित्याः । अव । हि । ख्यत । अधि । कूलाइव । स्पर्शः।
सुतीर्थम् । अव॑तः । यथा । अर्नु । नः । नेपथ । सुगम् ।
अनेहसः । वः । ऊतयः । सुऊतयः । वः ऊतयः ॥ ११ ॥
हे आदित्या यूर्य अवहिरव्यत अवहि पश्यताधस्वास्थितानस्मान् । तत्रदृष्टान्तः-कूलादि-
वाधि फूले स्पशः स्पष्टाः स्थिताइत्यर्थः यथा कूलस्थः पुरुषोधोगतमुदकं जिज्ञासुः तत्रस्थं मनु-
ध्यं वा विलोकयितुमवारपश्यति तदछ । तथा छत्वा सुतीर्थ शोभनावतरमदेशं भवनोखान्यथा
मापयत्यश्वरक्षकास्तद्वन्नोस्मान् सुगं सुपन्थानमनुनेपथानुनपथ ॥११॥
भय द्वादशी-
नेहभरतखिनेनावनोपपाहत ।
गच धेनवैवीरायचश्रवस्पतेनहतो
वकृतपःसुनोवऊतयः॥ १२॥

·म०८ अ०६ सू०१७] पष्ठोऽष्टका २९५ न । इह । भद्रम् । रक्षस्विने । न । अवश्यै । न । उपध्यै । उत । गर्वे । च । भद्रम् । धेनवे । वीराय । च । श्रवस्यते । अनेहसः । वः । ऊतयः । सुऊतयः । वः। ऊतयः ॥ १२ ॥ हे आदित्याः इह भूमौ भद्रं कल्याणं सुखं रक्षस्तिने रक्षोबलं बलवतेस्मद्देदे नभवत्वि- विशेषः । अवय अस्मान् हिसितुमवगच्छते नभवनु भद्रं तथोपयै उपगच्छते नभवतु । तर्हि कस्य भवत्विति उच्यते गवेच भद्र युष्मदीयं भवतु चशब्दो वक्ष्यमाणधेन्वाद्यपेक्षः। किञ्च धे- नवे नवमसतिकायै भद्रं भवतु । वीरायास्मत्पुत्रादिकाय भद्रं भवतु । कीदृशाय वीराय अवस्य- तेनमिच्छते अथवा उत्तरार्धेपि नेत्यनुवर्तते अस्मविरोधिनो गवादिकाय भद्रं न भत्विति तस्याः ॥ १२॥ अथ त्रयोदशी- यदाविर्यदपीच्यं देवासोअस्तिदुष्कृतम् । त्रितेतद्दिश्वमाप्त्यआरेअस्मद्दधातनाने हसोबतपःमुऊतयौवऊतयः ।। १३ ॥ यत् । आविः। यत् । अपीय॑म् । देवांसः । अस्ति । दुःकृतम् । त्रिते । तत् । विश्वम् । आस्से । आरे। अस्मत् । धातन । अनेहसः। वः । ऊतयः । सुऊतयः। वः । ऊतयः ॥१३॥ हे देवासो देवाः मादित्याः यदाविः यत्सापमाविर्भूतमस्ति दुष्कतं यच्चापीच्यं अन्नहित- मस्ति अपीच्यमित्यंतहितनाम नव विश्वं तदुभयं आत्ये विते मयि माभूत किंतु अस्सदारे दूरे धातन स्थापयत् ॥ १३॥ यञ्चगोवित्यादि सूतशेषेण दुःस्वमं दृष्ट्वादित्यमुपतिष्ठेव वथाच स्वमममनोगंदृष्ट्वेत्युपक- म्प पचगोपटुःप्वम्पमिति पञ्चभिरादित्यमुपविष्टेव इतिसवितम् ।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०४ २०१०
तत्र पथमा सूक्ते चतुर्दशी-
यचगोप॒दुष्वयंपञ्चास्मेदुहितर्दिवः।
वितायतहिमावर्याप्यायपरोवहानेहसो
वडुनयः सुतोवऊतयः॥१४॥
यत् । च 1 गोषू । दुःस्वम्यम् । यत् । च । अस्मे इति ।
दुहितः । दिवः । त्रिताय । तत् । विभावरि । आप्त्याय । परां ।
वह । अनेहसः । वः । ऊतयः । सुध्ऊतयः । वः । ऊतयः ॥ १४ ॥
हे दिवोदुहितरुपः उपोदेवते यच्च गोषु अस्मदीयासु दुःप्वम्यं अनर्थसूचकं दृष्टं स्वा-
थिकोयद किश्च यच्च दुःप्यम्य अस्मेरमासु दृष्टं गोपीडानिमित्तकमस्माकं पीडानिमित्तकं च
यव दुःष्वमं पश्यामइत्यर्थः। तत्सर्वं हे विभावरि उपोनामैवत हे व्युच्छनपति देवि आत्याय
विवाय परावह दूरे परिहर ॥ १४ ॥
अथ पंचदशी-
निष्कंवा पाणवतेस्रजवादुहितर्दिवः ।
बितेदुप्वप्न्सर्वमास्येपरिदास्यनेहसों
वतयःमुड़तयोवतयः॥ १५॥९॥
निष्कम् । वा । । । कृणवने । सर्जम् । वा । दुहितः । दिवः । बिते ।
दुःस्वयम् । सर्वम् । आये । परि । मसि । अनेहसः ।
वः । अतयः । सुनयः । वः । ऊतयः ॥ १५॥९॥
हे दिवोदुहितरुषो निष्कंवा घ आभरणविशेष वा रुणवते कुते स्वर्णकाराय यह
दुःवम्यं दृष्टं स्वर्णकारेणनिर्माणसमये दृष्टमित्यर्थः । घेतिपूरणः वाशब्दश्चाथै या अथवा सर्ग
मात्य रुणवते कुर्वाणेइत्यर्थः तस्मिन्नपि मालाकारे मालानिमर्माणसमये यत् दुःप्यम्य दृष्टं -
दुभयविषयं स्वमं आस्पेअपां पुरे वित्त वर्चमानं परिदयसि परिदयीयं विताः परित्यजामे.
त्यर्थः । अथवा विते मयि यदुःवम्यं दृष्टं तत्स्वर्णकाराय माटाकारायया परिदासि अस्पत्तो-
पिनिगुप्य योरुपरि स्थापयामः ॥ १५॥
॥ इति पष्ठस्य चतुर्थे नवमोरगः ॥९॥

·पृष्ठोऽष्टकः
मं०८ अ०६ सू०४७)
अथ पोडशी-
तदन्नायतदपसेतंभागमुपसेदुपै।
त्रितापचद्वितायचोपोदुप्वयंवहानेहो
वतयःसुतोवऊतयः ॥ १६ ॥
तत् अन्नाय । तत् अपसे । तम् । भागम् । उपसेदु । बिताये।
च । हितार्य । च । उपः । दुःऽस्वम्यम् । वह । अनेहसः ।
वः । ऊतयः । सुःऊतयः । वः । ऊतयः ॥ १६ ॥
तदन्नाय यदेव जागरावस्थायां भोज्यत्वेन प्रसिद्ध मधुपायसादि स्वमेपि तदेवानं य-
स्य सः तादृशाय प्रत्यक्षभोजनवव स्वमेपि भोने इत्यर्थः । वथा पदपसे यदेवापः कर्मनिन्दितं
जायदवस्थायां क्रियते तदेव कर्म स्वमे यस्य सतत्कर्मा तादृशाय देवाय ने भाग दुःस्वमस्या-
शमुपसेदुपे मामुवते त्रिताय द्वितायच हे उपोदेवि दुःप्वयं अन्नकर्मविषयं वह अन्यत्र पापय
स्वमेदृष्टं मधुभोजनादिकं जाग्रवस्थानुरूपवरसुखकरं भवत्वित्यर्थः ॥ १६ ॥
अथ सप्तदशी-
याकलायाशफयर्थऋणसंनयामसि ।
ग्वादुष्वयंसर्वाप्येसंनयामस्पनेहसों
बऊतयःमुड़तपोवतयः॥ १७ ॥
यो । कलाम् । यथा । शफम् । यो । ऋणम् । सम्ध्नयामसि ।
एव । दुःस्वभ्यम् । सर्वम् । आप्ये। सम् । नयामसि । अनेहसः।
वः । ऊतयः । सुऊतयः। वः । अतर्यः ॥ १७ ॥
संज्ञापिन पशुं दानार्थ संस्कुर्वन्तो यथा येनप्रकारेण कदां शफमिपि सन्दामान्यत्र सन्न-
यन्ति अथापरो यथा शब्दःपूरणः अथरा यथा कलां हदयाघवयवमवदानाहं रानपन्ति य.
थाच शर्फ शफोपलक्षिवमवदानाई शफारथ्यादिकं सनयन्ति यथा वा ऋणं शनैः सन्नयन्ति
एव एवं दुःप्वन्यं सर्व आपे वर्तमानं सन्नयामसि सन्नयामः अपसारयामः ॥१७॥

·अथाटादशी- . । अजैष्माद्यासनामचाभूमानांगलोव्यम् । उपोयस्माद्दुःप्वादभैष्मा तदुच्छत्वनेहसौ वकृतयःसुतोवऊतयः ॥ १८॥१०॥ अजैप्म । अद्य । असनाम । च ।अजूम । अनागसः। व्यम् । उपः। यस्मात् । दुःस्वम्यात् । औप्म । अप । तत् । उच्छतु अनेहसः । वः । अतयः । सुतयः । वः । ऊतयः ॥ १८ ॥ १० ॥ वयं त्रिताः अद्याजेष्म जयेम असनामच संभजेमच सुप्वप्न्यं मुखंवा अनागसोपापा- अभूम भवेम । हे उपः यस्मादृप्वप्न्यादझेप्म भीताः स्म तत्पापं अपोच्छतु अपगच्छतु ।।१८॥ ॥ इति पष्ठस्य चतुर्थे दशमोवर्गः ॥ १० ॥ स्वादोरभक्षीवि पञ्चदशचं पष्ठसूकं काण्वस्य मगाथस्या सोमदेवताकं त्रैष्टुभं पञ्चमी- जगवी । तथाचानुकान्तम्-स्वादोःपश्चोना प्रगाथः सौम्यं त्रैष्टुरं पञ्चमीजगतीति । सूतविनियोगोलैतिकः। तत्र प्रथमा- -- स्वादोरमक्षिवयंसासुमेधाःस्वाथ्यौवरिवोवित्तरस्य। विश्वेयंदेवाउतमल्सोमधुब्रुवन्तौअभिसंचरन्ति ॥ १॥ स्वादोः । अभक्षि । वय॑सः । सुमेधाः । सुआयः । वरिवोचित्तरस्य । विश्व । यम् । देवाः । उत । मयल्सः । मधु । ब्रुवन्तः । अभि । सम् चरन्ति॥१॥ अहं प्रगाथः सुमेधाः शोभनमज्ञः स्वाध्यः स्वाध्ययनः सुका परिवोवितरस्य अति- शयेन पूजां लनमानस्य स्वादोः सुष्टु अदनीयस्य स्वाभूतस्य वयसोन्नस्य एताः कर्मणिपष्ठयः उकलक्षणं वयोनं सोपाव्यं आनक्षि भक्षयेय । यं यदन्नं विश्वेदेवाः सर्वेपीन्द्रादयः उतापिच .

·मं०८ अ०६ सू०१८] पष्ठोऽष्टकः मत्यांसोमयां मनुष्या मधुब्रुवन्तः मनोहरमेतदिति शब्दायन्तोभितञ्चरन्ति अनिसंगच्छन्ते मा- मुवन्ति तदनमभक्षोति ॥१॥ अग्नीपोमपणयनेन्तश्चेत्येपा । तथाचसूषितम्-अन्नश्चमागाअदितिवासि श्येनोनयो- निसदनं धियाकतमिति । सैषा द्वितीया- अन्तश्चमागाअदितिर्मवास्थवयाताहरसौदैव्य॑स्य । इन्दविन्द्रस्यसरम्यं पाणःश्रौष्टीवधुरम रापक्रध्याः॥२॥ अन्तरिति । च ।प्र। अगाः । अदितिः। भवासि । अबध्याता । हरसः । दैव्यस्य । इन्दो इति । इन्द्रस्य । सख्यम् । जुपाणः । औटी इव । धुरम् । अनु । राये । ऋष्याः॥२॥ हे सोम त्वं अन्तश्च मागाः हृदयस्य यागागारस्य वान्तर्गच्छसि गत्वाचादितिः अदीनस्त्वं देव्यस्य हरसः क्रोधस्पावयाता पृथकर्ता भवासि भवसि। हरइति कोधनाम हे इन्दो सोम वं इन्द्रस्य सख्यं जुषाणः सेवमानः श्रोटीश्रुष्टीति क्षिपनाम वत्संबन्धी औष्टी शिमगाम्यश्वो धुरमिव रायेसाकं धनटाभाय अनुऋघ्याः अनुगच्छति । अथवाश्वोयथा धुरं बृत्वाभिमनदेश पापपति वदस्मान्मापय अनुपूरुिधिर्गत्यर्थः ॥ २ ॥ अपामसोममित्यादिके द्वे सोमपानोत्तरकालीनास्याभिमर्शने दयाशिमर्शनेच कमेणवि- नियुक्ते । तथाचसूत्रितम्-अपामसोमममृताअन्तम शनोभवहदआपतिइन्दविति मुसहदपे अ- भिमशेरनिति । अनयोर्मध्ये पथमा ने तृतीया- अपामसोमममृताअभूमागमज्योतिरविदामदे॒वान् किंनूनमस्मान्णवदतिःकिमुधूतिरमृत॒मय॑स्य ॥ ३ ॥ अपाम । सोमम् । अमृताः । अनूम । अर्गन्म । ज्योनिः । अविदाम देवान् । किम् । नूनम् । अस्मान् । रुणवत् । अरांतिः । किम् । ऊँ इति । धूनिः । अन्न । मय॑स्य ।। ३ ।। ।

·ऋक्संहितामाप्पे [अ०४ व०१२ , हे अमृत अमरण सोम लामपाम पानं करवाम कुर्मः । ततः अमृताअभूम भयेम । यस्मा- त्वममृतः अतस्तवपानाट्यमप्यमृताः स्याम । पश्चात् ज्योतिः घोतमानं स्वर्गमगन्म अविदाम ज्ञाववन्तो देवान्वयं । तथाभूतानस्मानूनमिदानीं अराविः शत्रुः किं कृणवत कुर्याद किमु कि- था मर्यस्येदानी मनुष्यभूतस्य मम धूतिहिंसकः किं रुणवत् कुर्यात् ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- शंनौनवदआपीतइन्दोपितेर्वसोमसूनवेसुशेवः । सखेवसख्यउरुशंसुधीर प्रणआयुर्जीवसेसोमनारी. ॥ ४ ॥ शम् । नः । भव । हुदे । आ । पीतः । इन्दो इति । पितादेव । सोम । सूना । सुशेवः । सरवादव । सख्ये । उरुशंस । धीरः । मानः । आयुः । जीवसे । सोम । नारी ॥१॥ हे इन्दो सोप अस्माभिः पतिस्त्वं नोस्माकं दे दयाय शं सुरवं मानव । गुरुभयने ?- शान्तद्वयम्-पितेय सनये स्यात्मजाय यथा सुराप भवति । यथा वा सवाऽरितान्निवर्य हिते स्थापयिता सखायं स्वसरये यथा गुशेषः मु मुखभियति शेयमिति गुखनाम महत्त्वमपि भव । किञ्च हे उस्शंस बहुभिहुधावा शंसनीय पहुकीत सोम धीरो धीमांस्य नोस्माकं जीयरो जीवनाय मायुरापुप्पं मवारीः मवर्धया ४ ॥ अथ पश्चमी- इममापीतापृशसंउम्प्योरर्थनगावःसमनार पर्वमु । नेमारसंतुपितसंचरित्रादुनमासामांयवयन्त्विन्दवः ॥५॥११॥ इमे । मा। पीताः। यशसः। उमप्यर्थः । रर्थम् । न । गाः । सम् । अनाह । पर्व । ते । मा । रक्षन्तु । विस्रसः 1 चरित्रात् । उन । मा । सामात् । यवयन्तु । इन्द॑यः ॥ ५॥ ११॥ 1

·मं०८ अ०६ सू०१८]
पष्ठोऽष्टका
इसे पीनाः यशसो यशस्कराः उरुष्यवोस्माकं रक्षाकामाः सोमाः गादो गोविकारभूना
वध्वः रर्थन रथमिव ताः यथा रथं विलस्तं पर्वसु समनाह सन्दधते तदन्मां पीताः सोमाः
पर्वस संनयन्तु । किञ्च ने सोमाः मा मां विलसो विलस्ताक्चरित्राचरणादनुष्ठानादक्षन्तु सोमः
पीतश्चेत्कर्मवित्रस्तं भवति । उतापिच मा मां लामायाः सकाशादिन्दवः पौवा यवपन्नु पृ-
थक्कुर्वन्तु ॥ ५॥
॥ इति पष्टस्य चतुर्थे एकादशोवर्गः ॥११॥
अथ पडी-
अग्निनामथितंसंदिदीपःपक्षयरुणुहिवस्यसोनः ।
अाहितेमदुआसोममन्यवाईवपचरापुष्टिमच्छ ॥६॥
अग्निम् । न । मा । मथितम् । सम् । दिदीपः ।। चक्षय। कृणुहि।
वस्वसः। नः । अर्थ । हि ।। मर्दे । आ । सोम । मन्ये ।
रेवान्देव । प्र । चुर। पुष्टिम् । अच्छे ॥ ६ ॥
हे सोम पीतस्त्वं पा मां मथितमानिन अग्निमिव सन्दिदीपः सन्दीपय पचक्षयच चक्षुषः
सन्धुक्षणेन नोस्सान वस्यसोनिशयेन वसुमतः कृणुहि कुरु । अथाधुनाहि सलु ते त्या हे सो-
म मदे मदाय मन्ये स्तौमि । तथासति रेवानिव धनवान् । इहइवेति संमायर्थे । पुष्टिमस्मत्पो-
पमच्छ प्रचाभिगच्छ ॥ ६॥
अथ सममी-
इपिरणलेमनसामुतस्पमक्षीमहिपिपस्येवरायः।
सोमराजन्मणआपूपितारीरहानीवसूयॊवासराणि ॥७॥
पिरेणं । ते । मनसा । सुतस्य । क्षीमाहै । पिन्यस्यध्दव ।
रायः । सोमं । राजन् । प्रा नः । आयूपि । नारीः ।
अहानिध्दव । सूर्यः । वासराणि ॥७॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४ २०१३ इपिरण इच्छावता मनसा सुतस्य सुतमभिपुतं ते त्वां भक्षीमहि पित्र्यस्य पितृसंबन्धिनो रायो धनस्येव धनमिव पित्र्यं धनं यथैपणेन मनसोपभुञ्जने वन अक्षीमहि । हे सोमराजन् स्वामिन् नोस्माकमायूपि प्रतारी: प्रवर्धय वासराणि जगदासकानि अहानि सूर्यइव । अत्रै पणेन वैपणेन वार्षणेन वेत्यादिनिरुक्तं ज्ञादव्यं ॥ ७॥ अथाष्टमी- सोमराजन्मुळयानःस्वस्तितवस्मसिनत्यास्तस्पं विद्धि । अलर्निदक्षतमन्युरिन्दोमानौअर्योअनुकामंपरांदाः॥ ८॥ सोमं । राजन् । मृळयं । नः । स्वस्ति । तव । स्मसि । वत्याः । तस्य । विद्धि । अति । दक्षः । उत । मन्युः । इन्दो इति । मा। नः । अर्यः । अनुष्कामम् । परी । दाः॥ ८॥ हे सोमराजन्नोस्मान् स्वस्त्यविनाशाय मृळप सुखयच वत्याः प्रतिनोवयं तवस्मति स्वभूताः स तस्प तं स्वकीयं तव विद्धि जानीहि अथवा तव समित्यर्थः त्वं जानीहि । किश हे इन्दो दक्षः मवृद्धोरमच्छघुरलति गच्छति । उतापिच मन्युः क्रोधः शुद्धोपालवि सादृशरयो- भयविधस्यार्पः अरेः अनुकामं यथाकामं नोरमान्मापरादाः परादेहि ॥८॥ अथ नवमी- संहिनस्तन्वःसोमगोपागाउँगात्रेनिपसत्यानृचक्षाः। यत्तेवपंमिनामव्रतानुसनोमलमुपरवाययस्यः ॥ ९ ॥ त्वम् । हि । नः । नन्वः । सोम । गोपाः । गाउँगाये । निससत्य । नृचक्षाः । यत् । ते । वयम् । मिनाम । व्रतानि । सः । नः । नळ । सुसरखा । देव । वस्यः॥९॥ हे गोम देव त्वं नोरमा तपस्सनोरंगस्य गोपाहि रविवारवट मनो मारेगाने गावंगे- पुपक्षाः नृगां मनेतृणां इटावं निपवाथ निपोदसि । पति वे वय यतानि कमांगि ययं पमिनाम हिंसः वपारि हे देव सर्व पम्पः श्रेष्ठानोस्सागुपया भोजनगवासन मृळ मुरलप ॥५॥ - नि.१.५.1 ·३ मं०८ अ०६सू०४८] पष्टोऽएकः ३०३ अथ दशमी- अदूदरणसख्यांसचेययोमानरिपेद्धर्यश्वपीतः । अयंयासोमोन्याय्यस्मेतस्माइन्द्रमतिरमेम्यायुः ॥ १० ॥१२॥ ऋदरेण । सख्या । सचेय । यः । । । न । रियेत् । हरि अश्व । पीतः । अयम् । यः। सोमः । नि ।अायि । अस्मे इति । तस्मै । इन्द्रम् । प्रतिरम् । एमि । आयुः ॥ १० ॥ १२ ॥ अहंपगायो अदरेण उदरायाधकेन सोमेन सख्या सचेय संगच्छेय संगतोभवामि । दरः सोमोमदरइतियोस्कः । यसोमः पीतःसन् मा मां नरिष्येव नहिंस्येव । हे हर्षश्वेन्द्र । सौम्ये सूक्के इन्द्रस्यकीर्तनं सोमस्पेन्द्रस्वामिकत्वानविरुद्धम् । योयं सोमोरमेस्मासु न्यधायि निहितोभूतस्मै सोमाय प्रतिरमायुर्जठरे चिरकालावस्थान इन्द्रमेमि याचे ॥ १० ॥ ॥ इति षष्ठस्य चतुर्थ द्वादशोवर्गः॥ १२ ॥ अथैकादशी- अपत्याअस्थुरनिराअमीवानिवसन्तमपीचीरमपुः । आसोमो स्मारुहहिहापाअर्गन्मयत्रप्रतिरन्तआयुः ॥१५॥ अप । त्याः । अस्थुः । अनिराः । अीवाः । निः। अत्रसन् । तमिपीचीः । अझैपुः।आ। सोमः । अस्मान् । अरुहत् । विहायाः । अर्गन्म । यत्रं । प्रतिरन्ते । आयुः ॥ ११ ॥ त्यास्ता अनिराः मेरयितुमराक्याः अमीवाः बलवत्यः पीडाः अपास्थुः अपगच्छन्तु पास्तमिपीचीयरवत्योस्मान् निःनितरामवसन मामुयन कंपयंति तथा अभेपुः । अपगमे कार- णमाह-यस्मात्सोमोविहायामहान् सन् अस्माना अहवागमव पासवान् अतोपास्थुरिनिभा- यः। पत्र यस्मिन् सोमे पोते भायुरायुप्पं पविरन्ते वर्धयन्ति मनुष्यास्त सोममगन्मेति ॥११॥ नि०६.४.1 ·१ ऋक्संहितामाप्ये [अ०४ २०१३ अथ द्वादशो- योनइन्दुःपितरोहरमुपीतोमत्यामत्याआविवेश । तस्मैसोमायहविपाविधेममुळीके अस्यसुमतौस्याम ।। १२॥ यः। नः इन्दुः । पितरः । हृत्सु ! पीतः। अमर्त्यः। मयान् । आविवेश । तस्मै । सोमाय । हविषा । विधेम । मुळीके । अस्य । सुमतौ । स्याम ॥१२॥ हे पितरो यइन्दुः हरसुपीनःसन् अमोतिरहितः सन्नाविवेश मत्यांन्नोस्मान् तस्मै सोमाय हविपाविधेम परिचरेम ।अस्प सोमस्य मुळीके सुखे मुमती चानुग्रहबुद्धीच स्याम भवेम॥१२॥ महापिल्पज्ञे सोमायपिटमवेपुरोडाशमित्यत्र त्वंसोममितियाज्या सत्रितञ्च-वंसोपपिह- शिसंविदानो बहियदःपितरऊत्यागिति । तृतीयसपने सौम्यस्यचरोरपीयमेवयाज्या त्वंसोम- पितृभिः संविदानइतिसौम्यस्येतिहिसवितम् । 'नेपा त्रयोदशी- त्वंसोमपितृभिःसंविदानोनुद्यावापृथिवीआतंथ । तस्मैतइन्दोहविपाविधेमवयंस्यामपतयोरपीणाम् ।। १३ ॥ त्वम् । सोम । पितृभिः । समविदानः । अनु । यावापृथिवी इति । आ। ततन्थ । तस्मै । ते । इन्दो इति । हविषा । विधेम । वयम् । स्याम । पतयः । रयीणाम् ।। १३ ॥ हे सोम त्वं पितृभिः सह संविदानः संगच्छमानो यावापृथिवी द्यावापृथिव्या अन्यातन- न्य क्रमेण पिस्वारयसि । हे इन्दो सोम वस्म तुष्य हविषा विधेम परिचरेम वयं रयीणां धनानां पतयः स्याम भयेम ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशी- वातारोदेवाअधिवोचतानोमानौनिद्राईशतमोतल्पिः। ययंसोमस्यविश्वहमियासःसुवीरसिोविदयमादेम ।। १४ ॥

·मं०८ अ०६ सू०१८] पष्टोऽष्टकः
त्रातारः । देवाः। अधि। वोचन । नः । मा । नः । निद्रा ।
ईशत । मा । उन । जल्पिः । वयम् । सोमस्य । विश्वह ।
प्रयासः । सुध्वीरांसः। विदयम् । आ। वदेम ॥ १४ ॥
हे वातारो रक्षितारो हे देवाः नोस्मानधियोचन अधिवचनं कुरुव । किञ्च नास्मानिद्रा
स्वमाः मेशत ईश्वरामाभूवन् वाधितुम् । उतापिच जलिः निन्दकोसान्मानिन्दतु । वयं सोम-
स्य पियासः प्रियाः स्याम । विश्वह सर्वेष्वहःतु सर्वदेत्यर्थः सुवीरासः शोभनपुत्राः सन्तो-
विदर्थ स्तोत्रमायदेम आभिमुत्येन यदेम । अथवा सुपुत्राविदथं गृहमावदेम । आवदनं पुत्रपी-
वाणां धनेनोपच्छन्दनम् ॥ १४ ॥
वनःसोमविश्वतइति सौम्येपशा हविषोनुवाक्या । सत्रितञ्च-वनःसोमविश्वतोवयोधा-
यातेधामानिदिवियापृथिव्यामिति ।
सपा पञ्चदशी-
खनःसोमविश्वतोवयोधास्त्वंतर्विदाविशानृचक्षाः ।
वनइन्दऊनिनिःसजोपा पाहिपश्चातादुतांपुरस्तात् ॥ १५ ॥१३॥
त्वम् । नः । सोम । विश्वतः । वयः याः। त्वम् । स्ववित् ।
आ। विश । नुश्चक्षाः । त्वम् । नः । इन्दो इति । ऊतिभिः
सजोषाः । पाहि। पञ्चात् । उत । वा । पुरस्तात् ॥ १५ ॥ १३ ॥
हे सोम वं नोस्माकं विश्वतः सर्वाश्योदिम्यो बयोधा अन्नदाता तथा स्वविंद
स्वगंटमकः नृचक्षाः सर्वमनुष्यदृष्टा लं आविग । हे इन्दो तं सजोपाः सहमीयमाणः सन् :-
तिक्षिः सह अथवोतयोगतारोमरुतः तैः सहिवः सन्पश्चावात् पश्चार उदका पुरस्ताच पा-
हि ॥ १५॥
॥ इति पठस्प चतुर्षे त्रयोदशोवर्गः ॥ १३॥
॥ इत्यष्टमे मंइटे पटोनुवारः॥६॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०१ २०१४ - सम्मेनुवाके दशसूक्तानि तामायाहीति विंशत्यूचं प्रथमं सूक्तं प्रगाथपुत्रस्य भर्गस्याएँ आग्नेयं पथगातृतीयाययुजोबृहत्यः द्वितीयाचतुयादि युजः रातोबृहत्यः । तथाचानुकान्तम्- अग्ना विंशतिर्गः मागाथआग्नेयं पागात्विति । प्रातरनुवाके आग्नेयेकवौ वाहनेछन्दसि आखिनशखेचेदं सूकम् । तथाचसत्रितम्-अयमग्निरमायाहीति । वत्र प्रथमा- अनआयाग्निमिहातारंवारणीमहे । आवामनक्तुमयताहविष्मतीयजिष्ठहिरासदें ॥१॥ अमे। आ । याहि । अग्निभिः । होतारम् । त्वा । तृणीमहे । आ। त्वाम् । अनक्तु । प्रध्यता । हविष्मती। यजिष्ठम् । वर्हिः । आत्सदै ॥ १॥ हे अग्ने अग्निभिर्यष्टव्यैः सहायासागच्छ । तदर्थं होतारं देवानामाह्वातारं त्या त्यां वृणीम- हे खां आगतं प्रयताध्वर्युहस्ताभ्यां नियता हविष्मती घृतवती यजिष्ठं त्वां बर्हिः पर्हिष्यासदे आसय आसर्वतोनक्तु ॥ १॥ अथ द्वितीया- अच्छाहित्वामहसःसूनोअभिःचश्चरन्त्यध्वरे । ऊर्जानपतिंवृत्तकैशमीमहेनिंयतेपुंपूर्यम् ॥ २ ॥ अच्छे । हि । त्वा । सहसः । सूनो इति । अनिरः । सुचः। चरन्ति । अध्वरे । ऊर्जः । नपतिम् । घृतकैशम् । ईमहे । अग्निम् । यज्ञेषु । पूर्व्यम् ॥ २ ॥ हे सहसासूनो वटस्यपुत्र वलेन मध्यमानत्वाव हे अंगिरःअंगिरसांमध्ये एक अथवांग- तिर्गतिकर्मा सर्वत्र संगतस्त्वा त्वां अध्वरे यागे अच्छाभिमानु सुचश्चरन्ति गच्छन्ति अत :- जोनस्प नपातं न पातपितारं रक्षकं परस्य नधारं वा घृतक प्रदीमकेशस्थानीपज्वालं पूर्व पुरातनं पूरकं वाग्निं यज्ञेषु अस्मदीयेषु ईमहे स्तोमि ॥२॥ ।

·मं०८०७ सू०४९] पष्ठोऽष्टक: . । अथ तृतीया-- अनेकषिर्वधाअसिहोतापावकयक्ष्यः। मन्दोजिष्टोअम्वरेण्वीडयोविभिःशुक्रमन्मभिः॥३॥ अने। कविः । वेधाः । असि ।होता। पावक । यक्ष्यः । मन्द्रः । यजिष्ठः । अध्वरे\ । ईड्यः । विशिः । शुक्र । मन्मतिः॥३॥ हे भग्ने कविर्मेधावी वं वेधाः विधातासि फलानां । हे पायक होता देवानामाहाता " होमनिप्पादकोवा यहयोयष्टव्योसि ।हे शुक दीप्त मन्द्रो मोदनीयो यजिष्ठो यष्टतमस्त्वं अध्वरेषु यज्ञेषु विप्रेभिर्मेधाविधिविभिमन्यभिमननीयैः स्तोरीडयः स्तुत्योसि ॥३॥ अथ चतुर्थी- अहोघमाहोशतोयविष्ट्यदेवाअंजसवीतयें। अभिप्रयासिमुधितावसोहिमन्दस्वधीतिभिर्हितः॥४॥ अौघम् । आ। बहु । उशतः । यविष्ठ्य । देवान् । अजस्र । वीतये । अभि । प्रयांसि । सुधिता । आ । वसो इति । गहि । मन्दस्व । धीतितिः। हितः॥ ४ ॥ अदोषमदोग्धारं मां मति हे यविष्ठ्य युक्तम अजल नित्य आवहानय । कान उशनीस्मद कामयमानान् देवान । किमर्थं वोतये हविर्भक्षणायाहे यसो वासकाग्ने मुविता सुनिहितानि म- पास्पन्नानि अभिगहि अभिगछ। आगत्यच धीतिभिः स्तुतिभिनिहितो निहिनःसन् मन्दम्य । यहा धीतिभिः मन्दस्वेति संपन्धः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमी- वमित्समोअस्यनेत्रातर्गतस्कृतिः। त्वांनिभासःसमिधानहीदियुआविधासन्तिवेधसः॥५॥2॥ त्वम् । इत् । सहप्राः असि । अग्ने । वातः। ऋतः। कविः । त्वाम् । विप्रासः । समाधान । दीदिश्वः । आ। विवासन्ति । वेधसः ॥ ५॥ १४ ॥ ।

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०४ व०१५
हे अग्ने वातः रक्षक ऋतः सत्यभूतः कविः कान्तप्रज्ञस्त्वमिव त्वमेव सप्रथाः सर्वतः पृथु-
रसि भवसि ।हे समिधान समिध्यमान हे दीदिवः दीप्त्यां विपासो विमाः मेधाविनो वेधसो
विधातारः स्तोतारो विवासन्ति परिचरन्ति ॥ ५॥
॥ इति षष्ठस्य चतुर्थे चतुर्दशोवर्गः॥ १४ ॥
अथ पष्ठी-
शोचाशोचिष्टदीदिहिविशेमयोरावस्तोत्रेमहाँसि ।
देवानांशमन्ममसन्तुसूरयःशत्रूपाहःस्वग्नयः ॥ ६ ॥
शोच । शोचिष्ठ । दीदिहि । विशे। मयः । रास्व ।
स्तोत्रे । महान् । असि । देवानाम् । शर्मन् । मम । सन्तु ।
सूरयः । शत्रु:सहः । सुइअनयः ॥ ६ ॥
हे शोचिष्ठ अतिशयेन शोचयितरने शोच दीप्यख । दीदिहि दीपयास्मान । विशे मनायै
स्तो मयः सुखं रास्व देहि । त्वं महानसि त्वं देवानां संवन्धिनि शर्मन् शर्मणि सुखे मम सूरयः
स्तोतारो मेधापिनोस्माकं पुत्रादयोवा सन्गु भवन्तु । शत्रूपाहः शत्रूणामभिभविवारः स्वमयः
शोभनाप्रयश्च सन्तु ॥ ६॥
अथ ससमी-
याचिद्धमतसमग्नेसंजूर्वसिक्षमि ।
ग्वादहमित्रमहोयोअस्मधुग्दुमन्माकश्चैवेति ॥ ७॥
यथा । चित् । सुद्धम् । अतसम् । अग्ने । सम्जूर्वसि ।
क्षमि । एव । दह । मिवश्महः । यः। अस्मश्धृक् ।
दुःमन्मा । कः । च । वनति ॥ ७ ॥
हे भने क्षमि क्षमायां वर्तमानं वृद्धमतसम् शुष्कं काठे यथाचिद येन मकारेणेष संजू-
बसि जूर्वनिहिंसाका सम्यग्दहसीत्यर्थः एव एवं दह । हे मित्रमहः मित्राणामस्माकं पूजक तेजो.
वा । के योअस्मभुक् अस्माकं दोग्धा कश्च कश्चिदुर्गन्मा दुर्मतिनति कामयतेस्मान् द्रोग्धं
तं दहेति ॥ ७॥

·मं०८ अ०७ सू०१९]
पष्टोऽष्टकः
अथाष्टमी-
मानोमायरिपवैरक्षखिनेमापशंसापरीरधः ।
अधन्द्धिस्तरणिभिविष्ठयशिवेभिःपाहिपायुभिः॥८॥
मा। नः। माय । रिपर्व । रक्षस्विने । मा। अघशंसाय ।
रीरधः । अझैध निः। तरणिभिः । यविष्ठ्य ।
शिवेभिः । पाहि । पायुषः ॥ ८॥
नोस्मान माय मनुष्याय रिपवे शत्रवे हिंसित्रे रक्षस्विने बलवते मारीरधो वशमानय
तथायशंसाय पापशंराकाय मारोरधः । हे यविष्ठ्य युवतम अश्लेषद्भिः अहिंसकैस्तरणिभिस्तार-
कैः शिवेशिः सुखकरः पायुभिः पालनैः नोस्मान्पाहि रक्ष ॥ ८ ॥
अथ नवमी-
पाहिनोअमरकयापायुपतद्वितीयया।
पाहिगीर्भिस्तिभिरुजापतेपाहिचतभिर्वसो ॥९॥
पाहि । नः । अने। एकया । पाहि । उन । द्वितीयंया।
पाहि। गोभिः। तिमिः । ऊर्जाम् । पते । पाहि ।
चतरभिः । वसो इति ॥ ९॥
हे अग्ने नोस्मानेकया ऋचा गिरा पाहि रक्ष । उतापिच द्वितीयया ऋचा पाहि पालय
पाहि विसुभिर्माभिर्जामन्नानां चलानां वा पवे स्वामिन् । तथा पाहि चतमृभिः गोभिः हे वसो-
वासकामे ॥ ९॥
अथ दशमी-
पाहिविश्वस्माक्षसोअराव्णःप्रस्मवाजेपुनोव।
वामिद्धिनेदिष्टदेवतियआपिनक्षामहेधे ॥१०॥ १५॥

·३१० - ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४.२०१६ पाहि । विश्वस्मात् । रक्षसः। अराव्णः । प्रा स्म। वाजेपु । नः । अव । त्वाम् । इत् । हि । नेदिष्ठम् । देवतांतये । आपिम् । नक्षामहे । सधे ॥ १० ॥१५॥ हे भन्ने विश्वस्मात्सर्वस्माक्षसः अराणोदातुः सकाशात्पाहि रक्षास्मान् वाजेषु संग्रामेषु नोस्मान्माव प्रकर्षेण रक्ष । स्मेति पूरणः । हियस्मान्नेदिष्ठमासन्नं आर्पि बन्धुभूतं त्वामित् त्वामेव देवनातये यज्ञाय यज्ञसिध्यर्थं वृधे वर्धनाय नक्षामहे व्यामुमः । नक्षतियाप्तिकर्मा ॥१०॥ ॥ इति षष्ठस्य चतुर्थे पञ्चदशोवर्गः ॥ १५ ॥ अथैकादशी- आनोअग्नवयोधयिंपावकशंस्यम् । राखाचनउपमातेपुरुस्पृहसुनौतीखयंशस्तरम् ॥११॥ आ। नः । अग्ने । वयाधम् । रयिम् । पावक । शंस्यम् । रास्वं । च । नः । उपध्माते । पुरुःस्पृहम् । सुनौती । स्वयंशातरम् ॥११॥ हे अग्ने पाचक शोधक वयोवृधमन्नस्य वर्धकं शंस्यं शंसनीय रायिं धनं नोस्मात्यमाहरे- तिशेषः । भारस्य च हे उपमाले उपास्मत्समीपे माति नो धनमित्युपमातिः। हे नादृशागे नोस्मभ्यं सुनीती सुनीत्या शोभननयनेन पुरुस्पृहं बहुभिः स्पृहणीयं स्वयशस्तरं अत्यन्तं स्वभूतकी. तिधनं रास्त च देहि ॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- येनवंसामपृतनासुशतस्तरन्तोअर्यआदिशः। मत्वोवर्धपयसाशचीवसोचिन्वाधियोवसुविदः ॥ १२ ॥ येन । साम । पृतनासु । शर्धतः । तरन्तः। अर्यः । आदिशः । सः । त्वम् । नः। वर्ध । मयंसा । शचीवसो दति शचीवसो । जिन् । धियः । वसुविदः ॥ १२ ॥ । । ।

·म० अ०७ सू०४९] .
.पष्टोऽधकः -
३
येन धनेन पृतनासु संग्रामेषु शर्धवः वेगं कुर्वतः अयोरीन् शबून आदिशः आदेष्टुन्
शस्त्रपक्षेमृन् तरन्तो वंसाम हिंसाम तनं देहि । हे शचीरसो प्रज्ञया वासयितः कांधनका स
मसिद्धस्त्वंनोस्मान्वधं वर्धय प्रीणय पयसान्नेन । त्वं या वर्धास्मदीयेन पयसा । हविषावसु-
विदो वसूनां लंगकानि धियः कर्माण्यस्मदीयानि जिन्व पीणय ॥ १२ ॥
अथ त्रयोदशी-
शिशानोपमोयाग्निःशृझेदविध्वात् ।
तिग्मास्यहनोनमति पैसुजम्मःसहसोयहुः ।। १३ ॥
शिशानः । उपभः । यथा । अग्निः । शृङ्गे इति । दविध्वत् । तिग्माः।
अस्य । हर्नवः । न । प्रतिष्पै । सुधजम्नः । सहसः । यहुः ॥ १३॥
अयममिः भंगे शिशानः तीक्ष्णीकुर्वन् वृपनोपथा दविध्वर कंपपति शिरः एवं शृग-
स्थानीया ज्वालाः शिशानस्तीक्ष्णीकुर्वन् दविध्वत् कम्पयति शिरः। अस्याग्नेहनवोन हनव-
इस हनुस्थानीपानालाः निग्माः तीक्ष्णा नप्रतिधृपे प्रविपितुमरामयाः । योनिः गुजम्मः
मुद्दष्टः सहसोयहः सहसरसुवः अस्य हनवइत्यर्थः ॥ १३ ॥
अथ चतुर्दशी-
नहितेअपनप्रतिपेजम्मासोपहिनिष्ठसे ।
सत्वना होतासुहृतंहविष्कधिवखानोवार्यापुरु ॥ ११ ॥
नहि ।। अमे । दुपज प्रतिधृ । जम्नासः। यत् ।
वितिष्ठसे । सः । त्वम् । नः । होतरिति । सुईतम् ।
हविः । कृधि । वर्ख । नः । वार्या । पुरु ॥ १४ ॥
हे पा यपंक हे अग्ने दे वर जंभासो जंभा दन्वयानीयानालाः नहि पनिवृपे
पविधर्पितुं न शायाः यद्यस्मादितिष्ठसे विविधं गच्छसि प्रवर्धसइत्यर्थः । हे होवोपनिमादक
सत्वं हविरसा मुहुदं रुचि कुरु नोसायं पार्या वरणीपानि पुरु यहूनि वस्व देहि ॥ १४ ॥

·३१२
कक्संहितामाये [अ०४ व०१७
अथ पञ्चदशी-
शेपेव पुमात्रोःसत्यमसिइन्धते ।
अतन्द्रोहव्यावहसिहविष्कतआदिदेवेपुराजसि १५॥ १६ ॥
शेपै । वनेषु । मात्रोः । सम्। त्वा । मर्तासः । इन्धते । अन्द्रिः
हव्या । वहसि । हविःश्रुतः । आत् । इत्। देवेषु । राजसि १५ ॥३६॥ .
हे अग्ने यनेषु वर्तमानयोर्मात्रोररण्योः शेपे स्वपिपि वसे । त्या त्वां वथाभूतं मतांसोम-
नुष्याः अध्यर्वादयोमथनेनोत्पाय समिन्धते पश्चात्मवृद्धः त्वमनन्द्रोऽनलसः सन् हविष्कतो-
.यजमानस्य हव्या हबीपि वहसि देवान् प्रति । आदिदनन्तरमेव देवेषु मध्ये राजसि दी-
।
प्यसे ॥ १५॥
।। इति पष्ठस्य चतुर्थे पोडशोवर्गः ॥ १६॥
अथ पोडशी-
सप्तहोतारस्तमिदी तत्वानमुत्यजमवयम् ।
मिनस्पट्टितपसाविशोचिपामाग्नेतिष्ठजनाअति ।। १६॥
सप्त । होतारः । तम् । इत् । ईळते । त्वा । अz । सुश्त्यज॑म् ।
अईयम् । भिनत्ति । अद्रिम् । तप॑सा । वि । शोचियो ।
प्र। अग्ने। तिष्ठ । जनान् । अति ॥ १६॥
हे अग्ने तमित् तमेव त्या त्वां सतहोतारो समहोत्रकाः इळने स्तुवन्ति। कीदृशंयां गुरपणं
सुत्पागं अभिमतमदमित्यर्थः अह्रयमतीणं प्रवृद्धम् । किश्श आदि मेवं तपसा वापकेन शो-
चिपा तेजसा वपसा शोचिषा चेति वा योज्यं विभिनन्सि । हे अग्ने जनानरमानति अतीत्य
मनिष्ठ मगच्छ हविरादाय देवान्पति अथवा अस्मदिरोधिजनानतिकम्य मतिष्ठ ॥ १६॥
अथ सादशी-
अग्निमनिवोधिगुहुवेमक्तवाहिपः।
अनिहितपसःशवतीप्वाहोतारंचर्षणीनाम् ॥ १७ ॥

·मे०८ अ०७ सू०४९] पष्ठोऽष्टक: ३१३ अग्निम् अग्निम् । वः । अधि गुम् । हुवेम । वृक्तध्वहिपः। अग्निम् । हितप्रयसः ! शश्वतीपुं । आ । होतारम् । चर्पणीनाम् ॥ १७ ॥ अग्निमग्निं वीप्सा आदरार्थी अमिमेव हे यजमानाः वोयुष्मदर्थं हुवेम आह्वयाम । अथवा हे देवा वो युष्मदर्थमितिया व्याख्येयं । कीदृशावयं वृत्तवाहिषः डिमदर्भाः कीदृशमन अधिगुन मधृतकर्माणं सर्वदा गृहेवर्तमानं आग्ने हिवप्रयसः निहितहविष्कावयं आहुवेमेति शेषः । कोह-- शमग्निं शश्वती बहीष भूमिषु वर्तमान होतारं होमनिष्पादकं । किमर्थं चर्षणीनां मनुष्याणा- मर्थाय । असौ वसति वृष्टिलाभात्माण्युपकारसिद्धं माण्यर्थत्वं । अथवा मनुष्याणां यजमाना- नां होतारं होमसाधकम् ॥ १७ ॥ अथाष्टादशी- केनशमन्सचतेसुपामण्यनेतुभ्यचिकित्वना । इपण्ययानःपुरुरूपमाभरवाजनेदिष्टमूनये ॥ १८ ॥ केतैन । शर्मन् । सुचते । सुसामनि । अमें । तुभ्यम् । चिकित्वना । इपण्यया । नः । पुरुटरूपम् । आ? भर । वाजम् । नेदिष्टम् । उतये ॥ १८ ॥ हे अग्ने तुत्यं चिकित्वना चिकितुपा जनेन होत्रादिना सह यजमानः केन प्रज्ञापकेन स्तोत्रेण यजतइतिशेषः । कुत्रेति तदुच्यते-सुपामणि शोभनरथन्तरादिसामोपेते शर्मन् गर्मणि सुखसाधने यज्ञे । अतः हे अग्ने इषण्यया इच्छया स्वीपया नोमायं पुरुरूपं नानारू नेदिष्टं अन्तिके सर्वदा वर्तमानं वाजपन्न ऊतये रक्षणायाभराहर ॥ १८॥ अथैकोनविंशी- अग्नेजरितविश्पतिस्तेपानोदेवरक्षसः । अमौपियान्गृहपतिमहाँसिदियस्पापुदुरोणयुः ॥ १९॥ ४० ·'३१४ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४५०१० अग्ने । जरितः। विश्पतिः । तेपानः । देव । रक्षसः । अौषिश्वान् । गृहपतिः । महान् । असि । दिवः । पायुः । दुरोणध्युः ॥ १९॥ हे अमे देव जरितः स्तोतः स्तुत्येत्यर्थः विश्पतिः मजानां पालकारक्षसोराक्षसानां तेपानः सन्तापकोत्ति अमोपिवान्यजमानगृहमत्यजन् । तदेवाह-गृहपतिर्यजमानगृहस्यपालकश्च त्वं महानतिशयेन पूज्योसि दियो धुलोकस्य पायुः पाता दुरोणयुर्यजमानगृहस्य मिश्रयिता सर्व- दा वर्तमानइत्यर्थः तादृशस्त्वं महानसीत्यन्वयः॥ १९ ॥ अथ विंशी- । मानोरक्षआशीदाघृणीवसोमायातुर्यातुमावताम् । परोगव्यूत्यनिरामपक्षुधमसेघरक्षस्विनः ॥ २० ॥१७॥ मा। नः । रक्षः। आ । वेशीत् । आधुणिवसो दाणिध्वसो। मा । यातुः । यातुध्मावताम् । परःगव्यूति । अनिराम् । अयं । क्षुधम् । अ# । सेध । रक्षस्विनः॥ २०॥ १७ ॥ हे आघृणीवसो दीप्तधनाने नोस्मात्रशोराक्षसादिः । रक्षोरक्षितव्यमस्मादितियारकः । मा आवेशीव सर्वतो न भविशतु । तथा यातुमावतां पातुर्यातना पीडा तद्वतां यातुधानानां या- तुः पीडामावेशीव । हे अग्ने अनिरां इरानं अन्नाभावं दारिग्रंक्षुधं क्षपयितारं रक्षस्पिनो बल- वन्ति रक्षांसिच परोगव्यूति कोशद्वयाद्देशात्परस्ताव एतदुपलक्षणं अत्यन्तं दूरदेशे अपरोध प- रिहर भनिराक्षुत् बासानि रक्षांसिच नपीडयन्विति ॥ २० ॥ ॥ इति षष्ठस्य चतुर्थे सप्तदशोवर्गः ॥ १७ ॥ उभयंगणवदित्पष्टादश द्वितीयं सूतं मागाथस्य भर्गस्याएँ । अत्रानुक्रमणिका-उभ- पंजूनेति । पूर्वसूक्ते मागात्वित्युकत्यादिदमपि मागाथं । अत्रायुजोहायः युनःसतोवृहत्यः अनुक्तवादिन्द्रोदेवता । महानते निष्केवल्ये पाहतचाशीवावेतरसूत साम्यष्टमीवर्ग तथैवप- श्चमारण्यके सत्रितं शौनकेन-उभयंशृणवचनइति सप्तमींचाष्टमी चोदरतीति। चातुर्विशिकेह- नि निष्केवल्ये उभयमिति बृहसामप्रगाथः । तथाचसूत्रितम्-उन्नयंशृणवञ्चनइति । चातु ·मं०८ अ०७ सू०५०] पष्ठोऽष्टकः विशिकेहनि माध्यन्दिनेसवनेच्छावाकस्यायमेव स्तोत्रियभगाथः । तथाचत्रित-उअयंशृणव- चनआवृषस्वपुरूवसोइति । एवमन्यत्रापि यस्मिनहनि पृष्ठस्तोत्रे बृहत्सामक्रियते तस्मिन्नहनि निष्केवल्येयमगाथः । तत्र प्रथमा- उभर्यशुणवचनइन्द्रौर्वागिर्दवचः । सत्राच्यांमपासोमपीतयेधियाशविष्टआगमत् ॥ १॥ उजयम् । शृणवत् । च । नः । इन्द्रः । अर्वाक् । इदम् । वचः। सत्राच्या । मघवा । सोमपीतये । धिया। शविष्ठः । आ । गमत् ॥ १॥ उभयं स्तोत्रात्मक शस्त्रात्मकं चोभयविधं नोस्माकमिदं वचोगिस्मभिमुखं इन्द्रः- णवत शृणोतु श्रुत्वाच सत्राच्या अस्माकं सहांचत्या धिया युक्तःसन् मघवा शविछोविशयेन बलवानागमदागच्छतु सोमपीतये सोमपानाय ॥१॥ अथ द्वितीया- नंहिख़राजपनंतमोजसेधिपणेनिष्टतातुः । उतोपमानांप्रथमोनिपादसिसोमकामंहितेमनः ॥ २ ॥ तम् । हि । स्वराजम् । उपजम् । तम् । ओजसे। धिषणे इति । निःततक्षतुः । उत । उपमानाम् । प्रथमः । नि । सीदसि । सोमकामम् । हि । ते । मनः ॥ २ ॥ न हि तं सल्विन्द स्वराज स्वयमेवराजमान धिपणे द्यावापृथिव्यौ वृषभं जगदपकार- कस्य वृष्णेर्वपकं निष्टतक्षतुः संचस्करतुः ।वं वमेवेन्द्र ओजसे वलाय निष्टनक्षतुः उन यस्मादेवं तस्मादे इन्द्रौपमानां उपमानभूतानांअन्येषां देवानां मध्ये प्रथमो मुख्यः सन् निपीदसि वे- यां सोमकामं हिसलु ते मनः ॥२॥ पूर्वक्ति अच्छावाकाले मावृपस्वेति प्रगायौवैकल्पिकोनुरूपः सूत्रमुकम् ।

·1
ऋक्संहितामाप्ये [अ०४ १०१९
सैपा तृतीया-
आर्टपखपुरुवसोसुतस्येन्द्रान्धसः।
विद्माहिवाहरिवःपृत्सुसासहिमष्टंचिप्वणिम् ॥३॥
आ। उपस्व । पुरुषसो इति पुरुध्वसो । सुतस्य । इन्द्र । अन्धसः ।
विन। हि । त्वा । हरिवः । पृत्सु । ससहिम् ।
अधृष्टम् । चित् । घृप्वर्णिम् ॥ ३॥
हे पुरूवसो बहुधनेन्द्र त्वमावृपस्व आसिञ्चस्य । किं सुतस्यान्धसः सुतमन्धः सोमं
जठरे । हे हरियो हरियां तद्वनिन्द्र त्या त्या विद्महि जानीमः खलु । कीदृशं पृत्सु संग्रामेषु
सासहिं अभिावितारं शत्रूणां अधृष्टंचिव कैरप्यधर्पणीयं धृष्वणिमन्येषां धर्षकं ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
अपोमिसत्यमघवन्तदसदिन्क्रत्वायथावशः ।
सनेमबाजंतवशिमिन्नवसामसूचिद्यन्तोअद्रिवः ।। ४ ॥
अपमिश्सत्य । मघवन् । नथा । इत् । असत् । दन्द्र । कारखा।
या । वशः । सनेम । वाम् । तव । शिपिन् । अवसा।
मक्षु । चित् । यन्तः । अश्विः ॥ ४ ॥
हे अमामिसत्य आहेसिवसत्य हे मघवनिन्द्र तथेदसत्तथैवभवति । हे इन्द्र कत्या कर्मणा
पज्ञानेन यथा येनपकारेण वशः कामयः ।हे शिपिन अवसा रक्षणेन निमित्तेन वाजमन्नं
सनेम संभजेम वयं तव त्वदनुग्रहाव । कीदृशावयं मा चित्र शीयमेव यन्तः शत्रून्गच्छन्नोभि-
भवन्तः हे अद्रिवः अद्रिवजस्तद्वनिन्द्रेति ॥ ४॥
अथ पञ्चमी-
शरप्यूईपुशचीपतइन्द्रविश्वाभिरुतिभिः ।
मग्नहित्वापशसंवसुविदमनुशवरामसि ॥५॥१८॥

·मं०८०७ सू०५०] पष्ठोऽष्टकः
३१७
शग्धि । ऊँ इति । सु । शचीपते । इन्द्र । विश्वाभिः।
ऊतिभिः । भर्गम् । न । हि । त्वा । यशसम् । वसुधविदम् ।
अनु । शूर । चरामसि ॥ ५॥ १८ ॥
हे शचीपते इन्द्र शग्धि देहि सु सुष्टु अभिमतं विश्वाभिः सर्वाभिः ऊतिभिः रक्षकैः
मरुद्भिः सह । हे शूर भगंन भाग्यमिव यशसं यशस्विनं वसुविदं धनस्यलंभकं त्या त्या अनु-
चरामसि अनुचरामः परिचरामेत्यर्थः ॥ ५॥
।। इति षष्ठस्य चतुर्थेष्टादशोवर्गः ॥ १८ ॥
अथ पष्ठी-
J
।
पौरोअश्वस्यपुरुरुद्वाम॒स्युत्सौदेवहिरण्ययः।
नकिहिदानपरिमधिपत्वेयद्यद्यामितदानर ॥६॥
पौरः । अवस्य ! पुरुष्कृत् । गर्वाम् । असि । उत्सः । देव ।
हिरण्ययः। नकिः । हि । दानम् । परिश्रमधिपत् । त्वे इति ।
यत् यत् । यामि । तत् । आ। भर ॥६॥
हे इन्द्र त्वं अश्वस्य पौरः पूरयिता भवसि ।तथा गवां पुरुरुत् पहुकर्तासि । हेदेव हिर-
ण्ययः हिरण्मयशरीरस्त्वं उत्सः उत्ससदृशोसि । हे इन्द्र त्वे त्वयि वर्तमानं दानमस्मद्विषयं देयं
धनं वा नकिहि परिमाधिपद नकश्चिदपि हिनस्ति अतो यद्यद्यामि याचे वदाभराहर मह्यम् ॥६॥
ययनिष्टोमेवृहत्साम तदानीं निष्केवल्ये मगाथोनुरूपः । सूत्रितच-वोहिचेरवदति -
गाथाएते भवन्तीति । महानते निष्केवल्ये उत्तरपक्षेयंपगाथः वयैर पंचमारण्यकेसवितम्-त्वा-
मिद्धिहवामहे वोहिचेरवइति वृहत्स्तोत्रियानुरूपी मगाथाविति ।
प्रगाथे प्रथमा सूके सप्तमी-
त्योहिचेवेविदाभगवसृत्तये।
उहाँरपस्लमघवन्गविष्टयदिन्द्रावमिष्टये ॥७॥

·३१८
ऋक्संहितामाप्ये
[अ०४ २०२०
त्वम् । हि । आ। इहि । चेरवे । विदाः। जगम् । वसुत्तये।
उत् । वरपरख । मघवन् । गोईष्टये। उत् ।
इन्द्र । अश्वम्दष्टये॥७॥
हे इन्द्र त्वहि त्वंस्तु चेरवे सामर्थ्याहानेति गम्यते अतएमागच्छ आगत्यचास्मभ्यं
भगं भजनीयं धनं विदाः लभस्व दत्स्व । किमर्थं वसुतये अस्माकं वसुदानाय हे मघवन ग-
विष्टये गाइच्छते मा उपस्वोत्सिञ्चस्व गामितिशेषः । तथा हे इन्द्रावमिष्टयेश्वैषणवते महा
अश्वानुवृषस्वोत्सिञ्चस्व देहि ॥ ७ ॥
अथ प्रगाथे द्वितीया सूक्नेष्टमी-
संपुरुसहस्राणिशतानिचयूथादानायमहसे।
आपुरन्दरंचसमविप्रवचसइन्द्रंगायन्तोवसे ॥८॥
।
त्वम् । पुरु। सहस्राणि । शनानि । च । यूथा । दानार्य । महसे ।
आ। पुरम्दरम् । चकम । विप्रवचसः ।
इन्द्रम् । गायन्तः । असे ॥ ८ ॥
हे इन्द्र त्वं पुरु पुरमणि बहूनि सहस्राणि शतानिच यूथा गवादियुधानि दानाय यज-
मानविषयाय मंहसे अनुम-यरो । यद्वा दानाय दाने यजमानाय महरो प्रयच्छति महनिनिक-
माँ अथपरोक्षण प्रवीति-पुरन्दरं शत्रुपुराणां दारयितारमिन्द्र अवसे रक्षणाय पीतयेवा गाप-
न्तः स्तुयन्तो विप्रवचसः विविधमरुष्टवचनावयं आ आगन्तारमभिमुखंवा चरुम कुर्मः॥८॥
अथ नवमी-
अविप्रोवापदविहिपौवन्द्रतवचः।
समममन्दवायाशतक्रतोमाामन्यो अहंसन ॥९॥

·म० अ०७ सू०५० पष्ठोऽएका ३११ अविप्रः । वा । यात् । अविधत् । विप्रः । का। इन्द्र । ते। वः । सः ।। ममन्दत् । त्वाध्या । शतक्रतो इति शतश्कतो। प्राचामन्यो इति प्राचामन्यो। अहमध्सन ॥ ९॥ हे इन्द्र ते तव वचः स्तोत्रं यद्यः अविमोवा अमेधावी अस्तुतिकुशलोवा अविधव कु- यदि त्वां स्तोतीत्यर्थः सस्तोता त्वाया त्वयीच्छया साधनेन प्रममन्दन् प्रकर्पण मोदते । हे श- तकतो बहुकर्मन हे पाचामन्यो प्राचीनकोप अप्रतिहतकोघेत्यर्थः नहीन्द्रको प्रतिहन्ति क- श्चिव हे अहंसन संग्रामे अहमित्यात्मनोमहत्त्वं प्रकाशयन यः शg संभलते सतथोक्तस्तादृशेन्द्र- अथ दशमी- उग्रवाहुर्पक्षकत्वापुरंदरोपदिमेणबद्धवम् । वसूपोवमुपतिशतकस्लोमैरिन्द्रहवामहे ।। १० ॥ १९ ॥ उपाहुः । म्रक्षाकावा । पुरमदरः । यदि । मे । शृणवत् । हवम् । वसुध्यवः । वसुपतिम् । शतक्रतुम् । स्तोमः । इन्द्रम् । हवामहे ॥ १० ॥ १९ ॥ उयपाहुः उटूर्ण जो प्रक्षरुत्वा वधकर्ता शत्रूणां पुरन्दरः पुराणां दारपितेन्द्रः पदि मे हवं शृणवत् शृणुयाद तर्हि वक्ष्यको यकामावयं पसुपति बहुधनस्वामिन शतक्रतुं अपरिमि- समजमिन्दं स्तोमः स्तोत्रः हवामहे आह्वयामः ॥ १० ॥ ।। इति पष्ठस्य चतुर्थे एकोनविंशोवर्गः॥ १९ ॥ अधैकादशी- नपापासोमनामहेनारांपासोनजल्दवः । यदिञ्चिन्दपणेसचामुनेसखापरुणामहे ॥ ११ ॥ नापापासः मनामहे । न । अरायासः। न । जल्दवः । यत् । इत् । ना दन्द्रम् । षणम् । सा । मुते । सरायम् । कृणवामहे ।। ११॥

·ऋक्संहितामाध्ये [अ०४ २०२१ ययमिन्द्रं पापासः पापा अकृतपुण्याः ब्रह्मचर्यबनादिरहिताः न मनामहे न मन्यामहे तथा अरायासोऽराया अधनाचा अविष्काया न मनामहे न जल्हवः अज्वलनाः अनग्मयो- न मनामहे कृतवतनियमादिपुण्याः दानवन्तोनिसहितास्तस्तुमइति ऋषिरात्मानमाह । यदिव यस्मादेव कारणाव न इदानी वृपणं वर्षकमिन्द्रं सुते सोमेभिपुते सचा सहिताः सखायं रूणवा- महै कुर्मः तस्मात्पापादिरहिताः मनामहे पापादिविशिष्टानामिन्दसाहाय्यकरणातंशवाद । भत्र नपापामन्यामहइत्यादिनिरुक्तम् ॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- उग्रंयुयुमपृतनासुसासहिमणकातिमाभ्यम् । वेदाशुमंचित्सनितारधीतभोवाजिनयमिदूनशत् ॥ १२ ॥ उयम् । युयुज्म । पूतनासु । ससहिम् । ऋणकातिम् । अदाभ्यम् । वेद । शुभम् । चित् । सनिता । रथितमः । वाजिनम् । यम् । इत् । ऊँ इति । नशत् ॥ १२॥ उपमुठूर्णवलमिन्दं युयुज्म योजयामः । कोशमिन्दं पृतनासु संग्रामेषु राासाहँ शत्रू- गामशिभवितारं ऋणकाति ऋणभूतस्तुतिं यस्मै स्तुतिणवददश्यक्रियते संवादृशं अथवा भणयवश्यफलपदस्तुविकं अदास्यं केनाप्यहिंस्यं । यइन्द्रो भूमंचित् बहुप्वश्वेषु भ्रमणशी- लमेव वाजिनं बलवन्तमखं रथीतमः रथस्वामी देवः वेद वेत्ति गृह्णाति तद्वत् सनितेन्द्रो वा- जिनं हविष्मन्तं यमित यमेव जनं बहूनां यजमानानां मध्ये नशव व्यामोति तमिन्द्रमिति ते वयमितिका योज्यं । वयं युयुज्मेति पक्षे व्यत्ययेन बहुवचनम् ॥ १२ ॥ चातुर्विशिफेहनि माध्यन्दिनरावनेच्छावाकस्य यतइन्द्रेति वैकल्पिक स्तोनियस्तृचः। सू- विनश्च । यतइन्भयामहे यथागोरोअपारतमिति । दुःस्वमदर्शनेष्येतदादिसूक्तशेपोजप्यः श- वितं च-यतइन्द्रप्रयामहइतिच सूतशेषम् । हचे प्रथमा सूक्ते त्रयोदशी- यतइन्द्रजामहेतानोअयंकृधि । मधवग्धितवतन्नतिलिविहिपोविमृघौजहि ॥ १३॥ १ नि०३ २१॥

·३२१ । म०८ अ०७ सू०५०] पष्ठोऽष्टका यतः । इन्द्र । भयामहे । ततः। नः । अयम् । कृधि । मघवन् । शग्धि । तव । तत् । नः । ऊतिभिः । वि। द्विपः । वि । मृधः । जहि ॥ १३ ॥ हे इन्द्र यतोहिसकाव यामहे वयं ततोनोस्मास्यमभयंरुधि कुरु। हे मघवन् शग्यि शक्तोभवसि नोस्मत्यमभयं कर्तुं तव तत्तैरूतिभीरक्षणैरक्षकैः पुरुषैः । किञ्च विजहि दिपो- स्मद्देष्टुन विजहि मृघोस्पदिसकान् ॥ १३ ॥ अथ रचे द्वितीया सूते चतुर्दशी- वहिराधस्पतेराधसोमहःक्षपस्यासिविधतः । तत्वोवयंमंधवन्निन्द्रगिर्वणःसुतावन्तोहवामहे ॥ १४ ॥ त्वम् । हि । गधःपते । राधसः । महः । क्षयस्य। आसि । विधतः । तम् । त्वा । वयम् । मघवन् । दन्द्र । गिर्वणः । सुनध्वन्तः । हवामहे ॥ १४ ॥ हे राधस्पते धनस्वामिन् त्तखट महो महतो राधसो धनस्य क्षपस्यत्र गृहस्स च वर्धपितासि खलु सामदेिवं तायते । कस्य राधसोगृहस्यच वर्धरुइति । उच्यते-विधवः परिचरतो यजमानस्य । तं वादृशं त्या त्या वयं हे मघवनिन्द्र गिर्वणोगोभिर्वननीय सुनाव- न्तोधिपुतसोमा हवामहे आयाम ॥ १४ ॥ अथ तृचे तृतीया सूक्ते पञ्चदशी- इन्द्रस्पळुनवहार्परस्पानोवरेण्यः । सनौरक्षिपञ्चरमसमध्यमसपश्चात्तातुन पुरः॥ १५॥२०॥ इन्द्रः । स्पट् । उत । रहा । परःपाः । नवरेण्यः । स.न. । रक्षिपत् । चरमम् । सः । मध्यमम् । सः । पश्चात् । पातु नः। पुरः॥१५॥२०॥ ११

·३२२
फक्संहितामाण्ये [अ०४ २०२२
अयमिन्द्रः स्पट् सर्वस्य ज्ञाता स्पशतिज्ञानकमा उतायं वृत्रहा वृत्रहन्ता परस्पाः परस्य
पालयिता नोस्माकं वरेण्यः वरणीयः सइन्द्रोनोस्माकं पुत्रमितिशेषः रक्षिपर रक्षतु चरमं पुत्रं
तथा सरक्षिपद ।समध्यमं पुत्रं रक्षिपद सनोस्मान्पश्चासातु रक्षतु नः पुरः पुरस्ता दक्षतु ॥१५॥
॥ इति पष्ठस्य चतुर्थे विंशोवर्गः ॥२०॥
अथ पोडशी-
त्वनःपश्चादधरादुत्तरात्पुरइन्द्रनिपाहिविश्वतः।
आरेअस्मत्तणुहिदैव्य॑मयमारेहेतीरदेवीः ॥ १६॥
त्वम् । नः। पश्चात् । अधरात् । उत्तरात् । पुरः। इन्द्र।
नि। पाहि । विश्वतः। आरे । अस्मत् । कृणुहि ।
दैव्यम् । अयम् । आरे। हेतीः । अदेवीः ॥ १६ ॥
हे इन्द्र त्वं नोस्मान्पश्चात् पश्चाभागार पुरः पूर्वभागादधराधोभागादेवदुपरिभागस्यो-
पलक्षणं उत्तरादुत्तरभागाव एतदक्षिणस्याप्युपलक्षणं किंबहुना विश्वतः सर्वस्मात्मदेशान्निपाहि।
हे इन्द दैव्यं भयं अस्मदस्मत्तआरे दूरे रुणुहि कुरु । तथा अदेवीरासुराणि हेतीः आयुधा-
नि भारे कृणुहि ॥ १६ ॥
अथ सप्तदशी-
अद्याद्याश्वश्वइन्द्रनास्वरेचनः ।
विश्वाचनोजरितॄन्सत्पतेअादिवानक्तंचरक्षिपः ॥ १७॥
अयअद्य । श्वःश्वः । इन्द्र । त्रास्त्र । परे। च । नः।
विश्वा । च । नः । जरितॄन् । सत्पते । अा।
दिवा । नक्तम् । च । रक्षिपः ॥ १७ ॥
हे इन्द नोस्मान अद्याय यदपशब्दवाच्यमहरस्ति पत्र । सर्वत्र एवं । श्वश्वः वास्व रक्षा
वथा परेच परस्मिंस्तृतीयेहनि च वास्त । हे सत्पते सापाल विश्वा सण्यप्यहाहानि सर्वेष्व-
वहामु नोस्मान् जरितॄन् रक्षिपो रक्षसि । पथा दिवानतंच रक्षिपः रक्षति रक्षवा ॥ १७ ॥

·मं०८ अ०७ सू०५१]
पष्ठोऽष्टकः
३२३
।
अथाटादशी-
प्रभङ्गीशरोमघातुवीमघ संमिश्लोवीयर्यायकम् ।
उनातेवाहूटर्पणाशतक्रतोतियामिमिक्षः॥१८॥२१॥
प्रभवन । शूरः । मघवा । नुविधर्मघः । समिश्यः ।
वीर्याय । कम् । उभा । ते । वाहू इति । रर्पणा । शतक्रतो
इति शतक्रतो । नि। या । वनम् । मिमिक्षतुः ।। १८ ॥ २१ ॥
अयं मघवेन्द्रः प्रभंगी प्रजनशीलः शूरः तुवीमधः प्रभूतघनः संमिश्लः सम्पमित्र-
पिता किमर्थं वीर्याय शत्रूणां वीर्यकरणाय कमितिपूरणः एवं महानुभावोभवति । अथ मत्य-
क्षवादः हे इन्द्र ते उभा उभावपि बाहू वृपणा वर्षको कामानां हे शतकतो बहुमत या यो
वघमायुधं निमिमिक्षतुः परिगृह्णीवः ॥ १८ ॥
॥ इति पष्ठस्य चतुर्थे एकविंशोवर्गः ॥२१॥
पोअस्माइति द्वादशचे तृतीय सूक्तं काण्वस्य प्रगाथस्यापै पञ्चपदापंक्तिः सतम्याया-
स्तिस्रोबृहत्यः इन्द्रोदेवता । अत्रानुक्रमणिका-पोअस्मद्वादश मगाथः पाझं समम्पायाश्च ति-
स्रोबृहत्पइति । विनियोगालैंगिकः ।
तत्र पथमा-
प्रोअस्माउपस्तुतिभरतापज्जुजोपनि ।
उक्थैरिन्दस्यमाहि बोवर्धन्तिमोमिनो दाइन्द्रस्परातयः ।।१।।
प्रोति । अस्मै । उपस्तुतिम् । भरत । यत् । जुजोषति । उक्थैः।
इन्द्रस्य । माहिनम् । वयः । वर्धन्ति । सोमिनः । अद्राः ।
इन्द्रस्य । रातयः ॥ १॥
अस्माइन्द्रायोपस्तुतिउपेत्यक्रियमाणांस्तुति पोनरत पकर्येण संपादयत हे ऋत्विजः।य-
यदि अपमिन्द्रो जुजोपनि सेवने नहि भरतेति । सोमिनः सोमभिपस्येन्द्रस्प स्वभूतं माहिनं म-
इद वयोनं सोमलक्षणं उक्थैः शनैः वर्धन्दि वर्धयन्ति भद्राः स्तुत्पानि सल्विन्दस्प रावयो
दानानि ॥१॥

·३२४
फक्संहितामाप्ये [अ०४ व०२२
अथ द्वितीया-
अयुजोअर्समोनृभिरेकःकृष्टीपास्यः ।
पूर्वीरतिमवार विश्वाजातान्योजसाभद्राइन्द्रस्यरातयः॥२॥
अयुजः । अर्समः । नृभिः । एकः । कृष्टीः। अयास्यः ।
पूर्वीः । अति । प्रावधे । विश्वा । जातानि ।
ओजसा । अदाः । इन्द्रस्य। रातयः ॥ २॥
अयुजः असहायः असम: असदृशोन्यैर्नृभिर्देवैः एकोमुख्यः अयास्पःउपक्षपयितुमशक्यः पू-
वीः रुष्टीः पूर्वतन्यः प्रजाः अविश्यवृधे अति प्रवर्धते । किञ्च विश्वा सर्वाणि जातानि इदानी-
मुत्पन्नानि ओजसा अटेनातिप्रयावृधे भदाइन्द्रस्यरातयः । अथवा यषिरयुजोराहायोन्यै-
रसदृशएकएव सन पूर्वीः प्रजाः जातानि सर्वाण्यप्यतिक्रम्य वर्धते । शिष्टं समानम् ॥ २॥
।
अथ तृतीया-
अहितेनचिदर्वताजीरदानुःसिपासति।
प्रवाच्यमिन्द्रतत्तवीर्याणिकरिष्यतोभद्रादन्द्रस्यरातयः ॥ ३॥
अहितेन । चित् । अवता । जीरदानुः । सिसासति ।
प्रश्वाच्यम् । इन्द्र । तत् । तव । वीर्याणि ।
करिष्यतः । अदाः। इन्द्रस्य। रातयः ।। ३ ।।
अयं जीरदानुः क्षिमपदानइन्द्रः अहितेनायोजितेनाप्रेरितेनचिदर्वतारणवतावेन सिपा-
सनि संभकुमिच्छति तत् तस्मादे इन्द्र वीर्याणि सामर्थ्यानि करिष्यतस्तर महत्त्वं भवाच्यं
स्तुत्यमित्यर्थः ।। ३॥
अथ चतुर्थी-
आर्याहिरुणामतइन्द्रब्रह्माणिवर्धना।
येभिःशविष्टवाकनोभद्रमिहश्रवस्यतेभद्राइन्द्रस्यरातयः ॥ ४ ॥

·मं०८०७ सू०५१] पष्ठोडएकः. ३२५ । आ। याहि । कुणाम । ते । इन्द्र । ब्रह्माणि । वर्धना । यमिः । शविष्ट । चाकनः । भद्रम् । दह । श्रवस्यते । जहाः । इन्द्रस्य । रातयः॥ ४॥ हे इन्द्र आयात्यागच्छ ते कृणवाम किं ब्रह्माणि परिवृढानि स्तुतिलक्षणानि कर्माणि । कीदृशानि वर्धना उत्साहवर्षकानि । येभिर्यैः कर्मभिः हे शविष्ठातिशयेन बलवन्निन्द्र चाकनः कामयसे । किं भदं कर्तु । कस्मै अवस्यतेन्नमिच्छते स्तोत्र ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमो- धृपाश्चिदपन्मनःकृणोपीन्द्रयत्त्वम् । तोवैःसोमःसपर्वतोनोमिःप्रतिभूपतोमाइन्द्रस्परालयः॥५॥ धूपतः। चितु । धृपत् । मनः । कुणोपि । इन्द्र । यत् । त्वम् । नीत्रैः । सोमैः । सपर्यतः । नमःतिः। प्रतिभूपतः । भद्राः। इन्द्रस्य । रातयः ॥ ५॥ हे इंद्र धृपतश्चित् धृष्टादपि धृपद् धृष्ट मनः कृणोपि अत्यन्त घृष्टं करोपि। ययस्मात्त्वं नाव: मदजनकैः सोमः सपर्यतः पूजयतो नमोभिनमस्कारैश्च प्रतिभूपतोलंकुर्वतोयजमानस्य अभिमत दिससीनिशेषः ॥ ५॥ अथ पड़ी- अवचटकचीपमोवतावमानुपः। जुष्ट्वीदास्यसोमिनःसखायंकणुतेयुजवाइन्दस्यरातपः॥६॥ २२॥ अब। चटे । कीपमः । अवतान् देव । मानुपः । जुष्टी । दक्षस्य । सोमिनः । सायम् । रुणुने । युद्धम् । जदाः। इन्द्रस्य । रातयः ॥ ६॥ २२ ॥ अयमिन्द्रः शचीपमो कचा सुया ममः तथापरिच्छिनः मुन्नवरटे पश्यति अनुमहेणा- सान् । सत्र दृष्टान:-मानुपो मनुष्यः अवदानवटाकादिपदेशानिव दृष्ट्वाच पुदी पीतीयं दस

·३२६
ऋक्संहितामाष्ये [अ०४ २०२३
प्रवृद्धस्य सोमिनो यजमानस्य युजं युज्यमात्मानं सखायं रुणुवे करोवि वस्याभिमतं साधय-
तीत्यर्थः । अथवा पितोमनुष्यो जलपूर्णानवटानिवस्तुतः सन्पश्यति सोमं पातुं । पश्चादवेक्षित
तं युज्यमानं सोमं जुष्वी सेवित्वा दक्षस्य सोमिनः सखायं रुणुते कुरुते ॥ ६ ॥
॥ इति षष्ठस्य चतुर्थे दाविंशोवर्गः ॥२२॥
अथ सप्तमी-
विश्वतइन्द्रवीर्यदेवाअनुक्रतुंददुः।
भुवोविश्वस्यगोपतिःपुरुष्टुताटाइन्द्रस्परातयः ॥ ७॥
विश्व । ते । इन्द्र । वीर्यम् । देवाः । अनु । कर्तुम् । ददुः।
भुवः । विश्वस्य । गोपतिः । पुरुस्तुन ।
भद्राः । इन्द्रस्य । रातयः॥७॥
हे इन्द्र ते तव वीर्यं सामर्थ्य ऋतुं प्रज्ञाञ्च अनु अनुसत्य विश्वे सर्वे देवाः दधुः धार-
यन्ति वीर्य प्रज्ञांच तच बलेन पज्ञयाच तेपि वनिनः प्रज्ञावन्नश्च भवन्तीत्यर्थः । नादृशस्त्वं
गोपतिः प्रसिद्धानां गवामुदकानां स्तुतिवचसोवा पतिर्भुवोभवसि विश्वस्येत्येतत्सदांतर्गतस्यापि
गोशब्दस्म विशेषः । हे पुरुष्टुत बहुभिः स्तुवेन्द्र भवसीनि समन्वयः ॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
गृणेतदिन्द्रतेशउपर्मदेवालये।
पद्धसिटनमोजसाशचीपतेभद्राइन्द्रस्यरातयः ॥८॥
गृणे । तत् । इन्द्र । ते । शवः । उपमम् । देवतातये ।
यत् । हंसि । त्रम् । ओज॑सा । शचीपते ।
भद्राः । इन्द्रस्य । रातयः॥ ८॥
हे इन्द्र ते नव वच्छवावलं उपमं अन्तिकं देवतातये यजमानाय यज्ञार्थवा गृणे स्तुवे ।
ययस्माद्देशचीपते वृत्रं ओजसा बलेन हंसि तस्माने शवोगणे ॥ ८॥

·मं०८०७ सू०५१]
पटोडटकः
अथ नवमी-
समनेववपुष्यतःकृणवन्मानुपायुगा।
विदेतदिन्द्रश्नमर्धश्रुतोभद्राइन्द्रस्यरातयः ॥ ९ ॥
समनाइव । वपुप्यतः। कृणवत् । मानुपा। युगा।
विदे । तत् । इन्द्रः । चेतनम् । अर्ध । श्रुतः । भद्राः।
इन्द्रस्य । रातयः॥ ९॥
समनेव समानमनस्का योपिदिव सायथा वपुष्यतो वपुरिच्छतः पुरुषान् कृणवत्करोति
स्वशान् एवमयमिन्द्रो मानुषा मनुष्यान, युगा युगानि कालान्संवत्सरायनर्तुमासादीन्विदे
लायति तद्युगनिर्माणात्मकं कर्म इन्द्रश्चेतनं सर्वस्य प्रज्ञापकं कृतवानितिशेषः । अध अथैवं
रुत्वा भुतः सर्वत्र ख्यानोभूव ॥९॥
अथ दशमी-
उज्जातमिन्द्रशउत्त्वामुत्तवकर्तुम् ।
भूरिंगोभूरिवारधुर्मवन्तवशमणिभद्राइन्द्रस्यरातयः ॥ १० ॥
उत् । जातम् । इन्द्र । ते । शवः । उत् । त्वाम् । उत् । तव । ऋतुम् ।
भूरिंगो इति भूरिहंगो । भूरि । ववधुः । मघवन् । तव।
शर्मणि । भद्राः। इन्द्रस्य । रातयः ॥ १० ॥
हे इन्द्र उव ।अयं व्यवहितेनापि ववृधुरित्यनेन संबध्यते । उद्वर्धयन्ति सोमेन। कि ते
तवजातमुत्पन्नं शवोचलं । नकेवलं बलं किन्तु त्वा मुद्र्धयन्ति स्तुत्यादिना पश्चात्त्य कतुं मां
स्वानुकूला उद्वर्धयन्त्रि भूरीत्येतत्मत्याख्यातं संबध्यते अति प्रभूतमुर्धयन्तीत्यर्थः । कएवंकुर्व-
नीति उच्यते-हे भूरिगो बहुपशो हे मघवन्धनबनिन्द्र तव शर्मणि त्वदीये सुरखे ये वर्तन्ते
अथैकादशी-
अहंचत्वंचरत्रहन्त्संयुज्यावसुनिभ्यआ।
अरातीवाचिदद्रिवोनुनौशरमंसतेभद्राइन्द्रस्यरातयः॥ ११ ॥
।
तेच कुर्वन्तीति ॥ १०॥

·S
ऋक्संहितामाप्ये [अ०१ २०२४
अहम् । च । त्वम् । च । वृत्रहन् । सम् । युज्याव । सनिऽभ्यः ।
आ। अरातिध्वा । चित् । अद्रिवः । अनु । नौ । शूर ।
मंसते । जद्राः । इन्द्रस्य । रातयः॥ ११॥
हे वृत्रहन्निन्द्र त्वचाहश्च संयुज्याव संगती भवाव । कियवधीति उच्यते-सनिय आ
यावता कालेन धनानि लक्ष्यन्ते तावत्कालम् । नौ संगतयोश्चावयोः हे अद्रिवो वज्जपन्निन्द्र
हेशूर अरावीवा चित्र अदानोपि जनस्त्वदत्तधनस्य अनुमंसवे अनुमति करोति ॥ ११॥
अथ द्वादशी-
सत्यमिहाउतंयमिन्द्रंस्तवामनानृतम् ।
महाअमुन्वतोवृधोभूरिज्योतीपिसुन्वतोभद्राइन्द्रस्यरातयः॥१२॥२३॥
सत्यम् । इत् । वै। ऊँ इति । तम् । वयम् । इन्द्रम् । स्तवाम । न ।
अन्तम् । महान् । असुन्वतः । वधः । भूरि । ज्योतीपि । सुन्वतः
भद्राः। इन्द्रस्य । रातयः ॥ १२ ॥२३॥
वयंमगाथास्तमिन्द्रं सत्यमिव सत्यमेव स्तवाम नानृतं । वैइति निश्चयेन । असत्यंन स्त-
वाम । अस्माभिरुक्तागुणाः सत्याएवसन्तु नानृवाइत्यर्थः । स्तुत्यस्येन्द्रस्य सम्बन्धीभसुन्वनोय-
धुर्वधोमहान भूतोभवति । भूरिज्योतींषि वहून सोमान सुन्वतोभिषवंकुर्वतो यजमानस्येन्द्ररतो-
नुग्रहो महान्भवतीत्यर्थः ॥ १२॥
॥ इति पठस्य चतुर्थे त्रयोविंशोवर्गः ॥२३॥
सपूर्वइति द्वादश चतुर्थं सून । अानुक्रमणिका-सपूोगायत्रमायाचतुर्थ्यादिवे सु-
समीचानुष्टुभो गायवेन्सादैवी त्रिष्टुत्रिनि । पथमा चतुर्थी पञ्चमी समस्यश्चतस्रानुष्टुशः अस्मेर:
दाइत्यन्त्यात्रिष्टुप् अवशिष्टागायच्यः अन्त्यायादेवादेयता शिष्टाऐन्यः पठेहनिमरुत्वतीयस्याद्य-
स्तृचःमतिपत । सूषितंच-सपूर्योमहानांचयइन्दस्यसोमाइतिमरुत्वनीयस्यानिपदनुचराविति ।
।
।
तत्र प्रथमा-
सपूयॊमहानांवेनःऋतुभिरानजे।
यस्यहाराम पितादेपेपुधिआनुजे ॥ १॥

·मं०८ अ०७ सू०५२ ] पष्ठोऽष्टकः
३२९
सः। पूर्व्यः । महानाम् । वेनः । कर्तुतिः। आनजे । यस्य॑ 1 द्वारा ।
मनुः । पिता । देवेषु। धियः । आनजे ॥१॥
सइन्द्रः पूर्योमुख्योमहानां पूज्यानां यजमानानां कृतुभिः कर्मनिनिमित्तभूतैः
वेनः कान्तस्तेषां हविः कामयमानः आनजे आगच्छति । यस्येन्दस्प द्वारा द्वाराणि मा-
ध्युपायानि वियः कमाणि देवेष्वेवेषुमध्ये पिता सर्वेषां पालको मनुरानजे पाप । आननिःमा-
तिकर्मा ॥ १॥
--
अथ द्विवीया-
दिवोमानंनोत्सदन्त्सोमपृष्ठासोअद्रयः ।
उक्थाब्रह्मचशंस्या ॥२॥
दिवः । मानम् । न । उत् । सदन् । सोमपृष्ठासः ।
'अर्द्रयः । उक्या । ब्रह्म । च । शंस्या ॥२॥
दियो धुलोकस्य मानं निर्मातारमिन्दं नोत्सदन नोत्सृजन्तु । के सोमपृष्ठासः सोमस्पटारस
सोमाभिपकारः अद्योगाराणः । किञ्चोक्था उक्थानि शस्त्राणि ब्रह्मच ब्रह्माणि स्तोत्राणि
शंस्या शंसनीयानि भान्तीतिशेषः । यदा यानि स्तोत्राणि शस्त्राणि च सन्ति तानीन्द्रं नो-
सृजन्विनि समन्वयः ॥२॥
अथ तृतीया-
सविहाँअहिरोभ्यइन्द्रोगाअंत्रणोदप ।
स्तुपेतदस्यपौंस्य॑म् ॥ ३॥
सः। विद्वान् । अहिरः भ्यः । इन्द्रः । गाः । अटणोत् ।
अपं । स्तुपे । तत् । अस्य । पौंस्य॑म् ॥ ३ ॥
सविद्वानुपायज्ञः इन्द्रोझिरोत्या तेपामर्थाय गाः पणिभिरपहताःपिहिता अपावृणोत
अपवारितवान तत्तादृशमस्य पोस्यं पुस्त्वं सामर्थ्य स्तुपे स्तौमि ॥३॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१ २०२५
अथ चतुर्थी-
समनाकविधइन्द्रौवाकस्यवक्षणिः।
शिवोअर्कस्यहोमन्यस्मत्रागन्त्ववसे ॥१॥
सः। पत्नध्या । कविवृधः । इन्द्रः । वाकस्य । वृक्षणिः । शिवः
अकस्य । होमनि । अस्मध्वा । गन्तु । अव॑से ।। ४ ॥
सइन्द्रः पत्रथा पत्नवत पूर्वस्मिन्काले यथा तद्ददिदानीमपि कविवृधः मेधाविनां स्तो-
तृणां वर्धयिता वाकस्य स्तोतुः वक्षणिः वोढा शिवः सुखकरः अस्य अर्कमन्नं अर्चनीय-
त्वार्चनसाधनवादा तादृशस्य सोपस्प होमनि होमे सअस्मत्रा अस्मासु निमित्तभूतेषु अ-
वसे रक्षणाय गन्तु गच्छतु ॥ ४॥
अथ पंचमी-
-
आदूनुतेअनुक्रतुंस्वाहावरस्यज्यवः।
श्वात्रमाअंनूपतेन्द्रगोत्रस्पदावने ॥५॥
आत् । ऊँ इति । नु । ते । अर्नु । ऋतुम् । स्वाहा । वरस्य । यज्यवः ।
श्वानम् । अर्काः । अनूपत । इन्द्र । गोत्रस्य । दावने ॥ ५॥
आटु अनन्तरमेव नु भय हे इन्द्र ते वव कतुं कर्म अनुक्रमेण अनूपवेति संबंधः । अनु-
क्रमेण स्तुवन्ति के स्वाहावरस्य स्वाहादेव्याः पतेरमेः यज्यवोयष्टारः तदर्थमग्नौ यागं कुर्वन्तद-
रपर्थः । तादृशाअोः अर्चयितारः स्तोतारः श्वावमिति क्षिपनाम अन्यदेवतास्तुतिरूपं विलं.
चमकत्वानिशीपमतिदीर्घ स्तुवन्तीत्यभिमायः । किमर्थं स्तुवन्तीत्युच्यते-गोत्रस्य दावने धन-
स्य दानाय ॥५॥
अर्थ पष्ठी-
इन्द्रेविश्वानिवीर्याकृतानुकानिच ।
यमर्काअध्वरंविदुः ॥ ६ ॥२४॥

·मं०८ अ०७ सू०५२] पष्ठोडटकः इन्द्रे । विश्वानि ।वीर्या । कृतानि । कानि।च । यम् । अर्काः । अध्वरम् । विदुः ॥ ६ ॥२४॥ अस्मिनिन्द्रे विश्वानि सर्वाणि वीर्या वीर्याणि सामानि रुतानि कर्वानि कर्तव्यानि च वर्तन्तइतिशेषः। यमिन्द्र अर्काः स्तोतारः अपरमहिंसकं विदुर्गानन्ति वस्मिन्निन्द्रइति ॥६॥ ॥ इति षष्ठस्य चतुर्थे चतुर्विंशोवर्गः ॥ २४ ॥ पञ्चमेहनि मरुत्वतीये यत्पाञ्चजन्ययेतिचः प्रतिपद । सवितंच-पत्पांचजन्ययाविशे- न्द्रइत्सोमपाएकइति मरुत्ववीयस्थपतिपदनुचराविति । सैषा सप्तमी- यत्पाञ्चजन्ययाविशेन्द्रेषोपाअर्पक्षत । अस्तुणाहणाविपोईयोमानस्य॒सक्षयः ॥ ७ ॥ यत् । पाञ्चजन्यया। विशा। इन्द्रे । घोषाः । असक्षत । अस्तृणात् । बर्हणा । विपः । अर्यः। मानस्य । सः क्षयः ॥ ७॥ यद्यदा पांचजन्यया निपादपंचमाश्चत्वारोवर्णाः पंचजनास्तत्र भवयाविशा पजया इ- दे घोषाः स्तुतयोसृक्षत सूज्यन्ते तदानीमयमिन्दोऽस्तृणाव हिनस्ति शवून पर्हणा स्वमह- वे नानन्यसहायेनेत्यर्थः । तादृशः रामः स्वामी इन्द्रोविपो मेधाविनः स्तोतुर्मम मानस्य पू- जायाः सत्कारस्प क्षयोनिवासो भवति ॥ ७॥ अथाटमी- । इयतेअनुष्टुतिश्चक्रपेतानिपौंस्या । प्रायश्चक्रस्यवनिम् ॥ ८॥ दयम् । ऊँ इति । ते । अनुप्रस्तुतिः । चक्रपे । तानि । पौंस्या। प। आवः । चक्रस्य । वर्तनिम् ॥ ८ ॥ इयमिदानी क्रियमाणा अनुष्टुतिः मनुकूलास्तुतिः ते तर स्वभूवा । कुतस्तवेति वानि मसिदानि नवधादीनि पौरया पुंस्त्वानि यतश्चरुपे अतस्तइत्यर्थः। हे इन्द्र चस्प रथा-

·३३२
ऋक्संहिताभाप्ये
[अ०४ २०२६
धारस्य पनि मार्ग पावः मारक्षः । अथास्मयज्ञगमनाय रक्षकता चक्रमार्गबाधा यथानभवति
तथारक्षसीत्यर्थः ॥ ८॥
अथनवमी-
अस्यत्र ष्णोध्योदनउरुक्रमिष्टजीवस । यवनपश्वआददे ॥ ९ ॥
अस्य । वृष्णः । विहओदने । उरु । मिष्ट । जीवसे ।
यवंम् । न । पृश्वः । आ । ददे ॥ ९ ॥
अस्यवृष्णो वर्पितुरिन्द्रस्य व्योदने विविधेन्ने लब्धेसति जीवसे जीवनाय उरुविस्ती-
ण क्रमिष्ट पदनिधानं करोति सर्वोलोकः । अथवा इन्द्रस्य स्वभूतेन्नेलब्धव्येया सति पदंन्यास
करोति तथाकत्वा यवन पश्वः यवं पशवइव सर्वोजन. आइदे आदत्ते स्तुतादस्मात् ॥ ९॥
अथ दशमी-
तद्दधानाअवस्यायुष्माभिर्दक्षपितरः। स्याममुरुत्वतोटधे ॥ १० ॥
तत् । दधानाः। अवस्यवः । युष्माभिः । दक्षऽपितरः ।
स्याम । मरुत्वतः । राधे ॥ १० ॥
तत्स्तोत्रं दधानाः धारयन्तः अवस्यवो रक्षाकामावयं हे ऋत्विजो युप्माभिः सहिता
इतिवायोज्यम् तादृशादक्षपितरः दक्षोनं तस्यक्तिर. पालका. स्वामिनः स्याम । किमर्थं मत-
स्वतोमरुद्भितद्वतइन्द्रस्य वृधे वर्धनाय यागाय ॥ १० ॥
अथैकादशी-
वकृत्विया॑य॒धाम्रकमि शुरनोनुमः । जेपामेन्ट्टत्वायुजा ॥ ११॥
वट् । ऋत्विाय । धाम्ने। ऋभि । शृर । नोनुमः ।
जेम । इन्द्र । त्वया । युजा ॥ ११ ॥
बट् सत्यं अत्वियाय ऋताभवाय क्तुशब्दोयागकालोपटक्षकः यागकाले प्रादुर्भूताय धाने
कल्याणतेजसे तुभ्यं हे सूरेन्द्र ऋभिर्मच!नुम अतिशयेन स्तुम. हे इन्द्र स्तुतेन त्वया युजा
सहायभूवेन जेपाम जयेम शवून ॥ ११॥

·अ०८म०७ मू०५३] पष्ठोऽटकः अथ द्वादशी- अस्मेरुद्रामेहनापर्वतासोबृहत्येमरहूतौमजोपाः । यःशंसतेस्तुवतेधायिपत्रइन्द्रज्येष्ठा स्माँअवन्तुदेवाः ॥ ॥१२ २५॥ अस्मे इति । रुद्राः । मेहना । पर्वतासः । वृत्रहत्यें । भरहूतौ । सजोषाः । यः । शंसते । स्तुबते । धायि । पचः । इन्द्रज्येष्ठाः। अस्मान् । अवन्तु । देवाः ॥ १२ ॥२५॥ अस्मे अस्मान् रुद्राः मेहना उदकसेचनयुक्ताः पर्वतासो मेघाश्च वृत्रहत्ये वृत्रहननसा- धने भरहूती संग्रामाहाने सजोपाः अस्मत्समानप्रीतिश्च यइन्द्रः शंसते शस्त्रंपटते स्तुवते स्तोत्र कुर्वतेच यजमानाय पञोबलवान्वेगवान वा धायि गच्छति सइन्द्रश्च इमेइन्द्रज्येष्ठा देवाअ- स्मानरन्तु रक्षतु । अस्मानितिपूरणः । अथवैवंयोज्यं रुदा रुद्रपुत्रा मेहना सेचनेनयुक्ताः पर्वता पर्वतसदृशाः पूरणवन्तः प्रीणनवन्तोवा । पर्वपुनःपृणातेः मीणातेवेतिनिरुक्तम् । वृत्रहत्येभरहूती सजोपाः सजोषसः सहायभूता मरुतोदेवा इन्दज्येष्ठाः उक्तलक्षणइन्द्रश्चास्मानयन्विति ॥ १२॥ ॥ इति पष्ठस्य चतुर्थे पञ्चविंशोवर्गः ॥ २५॥ उत्सामन्दन्त्विति द्वादशचे पञ्चमं सूक्तं प्रगाथस्पा पाग्वत्सप्परिभापया गायत्रमेन्द्र । उत्वेत्यनुक्रमणिका । विनियोगोलैंगिकः । तन प्रथमा- उत्त्वमिन्दंतुस्तोमाःकृणुष्वराधोअद्रिवः । अबब्रह्महिपोजहि ॥१॥ उत् । त्वा । मन्दन्तु । स्तोमाः । कृणुष्व । राधः । अहिष्यः । अब । ब्रह्माद्विपः। जहि ॥ १॥ हे इन्द्र त्या त्यां स्तोमाः स्तुतय उद उत्सष्टं मन्दन्तु मादयन्तु । रणुप्प कुरु राधोनं हे अदियो वजयन्निन्द्रासाप । किञ्च बालदिपो बासगद्देष्टनव जहि ॥ १॥ ! १नि०१ २०।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४३०२७
अथ द्वितीया-
पदापणीरराषसोनिर्वापसमुहाँसि।
नहित्वाकश्चनप्रति ॥ २॥
पदा । पुणीन् । अराधसः । नि । बाधस्व । महान् ।
असि । नहि । त्वा । कः । चुन । प्रति ॥ २ ॥
पणीन लुब्धानराधसो यष्टव्यधनरहितान केवलधनान पदा पादेनातिक्रम्य नि निचरा
याधस्व । कुतः यतस्त्वं महान् असि भवसि त्वा त्वां वव कश्चन कश्चिदपि देवः असुरो मनु-
प्योवा पति मतिनिधिः सदृशः नास्ति खलु ॥ २॥
अथ तृतीया-
त्वमौशिपेसुतानामित्वमसुतानाम् ।
खराजाजनानाम् ॥ ३ ॥
त्वम् । ईशिषे । सुतानाम् । इन्द्र । त्वम् । असतानाम् ।
त्वम् । राजा । जनानाम् ॥ ३॥
हे इन्द्र त्वं शुतानामभिपुतानां सोमानामीशिपे ईश्वरोभवति तथा त्वमाप्तानां पल्लया-
कारे वर्तमानानां चेशिपे त्वं जनानां सर्वेषां राजाभवसि ॥३॥
अथ चतुर्थी-
एहिप्रेहितयोदिव्या घोपश्चर्पणीनाम् ।
ओमेणासिरोदसी ॥१॥
आ। इहि ।प्र। दहि । क्षयः । दिवि । आघोपन् । चर्पणीनाम ।
आ। उसे दति । पृणासि । रोदसीदति ॥ १ ॥

·.
i०८०७ सू०५३]
पठोडएका
गच्छ दिवमावोपन यजमान स्तुवन् उझे रोदसी द्यावापृथिव्यौ आपणासि आपूरयसि ते-
सा वृष्टया वा ॥४॥
अथ पञ्चमी-
त्यंचित्पर्वतगिरिंशतवतंसहस्रिणम् ।
विस्तोतृभ्योरुरोजिथ ॥ ५॥
त्यम् । चित् । पर्वतम् । गिरिम् । शतध्वन्तम् । सहनिर्णम् ।
वि । स्तोतृभ्यः । रुरोजिथ ॥५॥
हे इन्द्र व त्यं चिद तं चिदिति पूरणः पर्वत पर्ववन्तं गिरि मेघ उभयोमपनामत्वादेको
योगरुढोष्टव्यः शववन्तं शतोदकवन्द तथा सहस्रिणं अपरिमितवृष्टिं मेघ स्वोतृभ्योय
विरुरोजिथ विरुन वनेण ॥५॥
अथ पष्ठी-
वयमुत्ादिवासुतेवयंनतंहवामहे।
अस्माकंकाममाण ॥ ६ ॥२६॥
व्यम् । ऊँइति । त्वा । दिवा । सुते । वयम् । नक्तम् । हवामहे ।
अस्माकम् । कामम् । आ । पृण ॥ ६ ॥२६॥
हे इन्द वयं त्वा त्वां दिवा अहनि सुते सोमेभिपुते हवामहे मायामः तथा वयं
हवामहे । आहूतः आगत्यास्माकं काममापृणापूरयं ॥ ६ ॥
।। इति षष्ठस्य चतुर्थे पड्विशोवर्गः ॥ २६ ॥
अथ सप्तमी-
कंस्यरपझोयुवातुविग्रीवोअर्नानतः।
ब्रह्माकस्तसपर्यति ॥ ७॥
के । स्यः । तृपभः । युवा । तुविष्मीवः । अनानतः ।
ब्रह्मा । कः। तम् । सपर्यति ॥ ७॥

·।
।
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४५०२७
स्यः सवृपभोवर्पिता युवा नित्यवरुणः तुविग्रीवः विस्तीर्णकन्धरः अनानतः कदाचि-
दप्यनवनतः इन्द्रः क्व कुत्र वर्तते इति कोजानातीत्यर्थः । को ब्रह्मा स्तोता तमिन्द्रं सपर्यनि
पूजयति ॥ ७॥
अथाष्टमी-
कस्यस्वित्सनटाजुजुप्वाँअवगच्छति
इन्द्रकउंविदाच ॥८॥
कस्य । स्वित् । सर्वनम् । रूपा । जुजुष्वान् । अव । गच्छति ।
इन्द्रम् । कः। ऊँ इति । स्वित् । आ । चके ॥ ८ ॥
कस्य स्वित्सवनं स्विदिति विचिकित्सायां वृपा पितेन्दो जुजुष्वान् पीयमाणोवगच्छति
कउ कोवा यजमानइन्द्रं आचके जानाति स्तोतुं स्थिदितिपूरणः ॥ ८॥
अथ नवमी-
कंानाअंसाहन्कंसुवीयाँ।
उक्थेकउंस्तिदन्तमः ॥ ९॥
कम् । ते । दानाः । असक्षत । हन् । कम् । सुध्वीर्या ।
उक्थे । कः । ऊँ इति । स्वित् । अन्तमः ॥ ९ ॥
ते त्वां दानाः यजमानैर्दनाः असक्षत सेयन्ते । हे वृत्रहन वृत्रस्य हन्तरिन्द्र कं की
त्यां उक्थे शख सुवीर्या शोभनवीयर्याणि स्तोत्राणि असक्षत कउस्विर अन्तमो कोदान्तिकतमो
भवति युद्धे ॥ ९॥
द्वितीयेपर्याये होतुः शखे अयंतेमानुपइति तचोनुरूपः । सत्रितञ्च । अयंवेगानुपेजन
उदेवभीति ।
सेपा तृचे प्रथमा सूक्ते दशमी-
अयमानुपेजनेसोमःपूरुप्सूयते।
नस्येहिप्रापिर्व ॥ १०॥

·३ ३ । । मं०८ अ०७ सू०५३] पष्टोऽएका अ॒यम् । ते । मार्नुपे । जने । सोमः । पूरुष। सूयते । तस्यं । आ। इहि । प्रा द्रव । पिर्व ॥ १० ॥ अयं सोमस्ते त्वदयं तव स्वजनो वा पुरुषु मनुष्येषु मध्ये मानुषे जन मपि सूयते । अथरा पूरुनामसु राजसु सयवे वस्य तमित्यर्थः तमेहि आगच्छ आगत्यच प्रद्रव ग्रहसमीपं तथा रुला पिय तं सोमम् ॥ १०॥ अथ तृचे द्वितीया सूक्ते एकादशी- अयंतेशर्पणावतिसुपोमायामधिमियः। आर्जीकीयमदिन्तमः ११॥ अयम् । ते । शर्यणावति । सुध्सोमायाम् । अधि । मियः। आज कीये । मदिन्तमः ॥ ११ अयमस्माभिरभिपुतः सोमः ते त्वां मदिन्तमोमादपिटवार्य अधिश्रितः आश्रितः। कु- नेति तदुच्यते शर्यणावति कुरुक्षेत्रस्य जघनार्धभवे शरतृणोपेते सरसि । तत्सरः कुनवर्ततइति उच्यते--सुपोमाया एतन्नामिकाया नद्या । साच कुत्र वर्ततइति तदुच्यते-आ कीयेएतन्ना- मके देशे । एवमुक्तप्रकारेणात्यन्तदूरदेशे वर्तते यः सोमः सरवायमशिपुतं पिबेवि उत्तरत्रान्वयः ११॥ अथ तृचे तृतीया सूक्ते द्वादशी- तमद्यराधसेमहेचारुंमदापथप्र्वये। एहीमिन्द्रापि ॥ १२ ॥ २७ ॥ तम् । अद्य । राधसे । मुहे । चारुम् । माय । प्वये। आ। इहि । ईम् । इन्द्र । द्रव । पिर्व ।। १२ ॥२७॥ तं पूर्वमचे उपवर्णित चारु चारशीलं सोमं महे महते रायसेस्माकं धनाप तव घृष्व- ये शत्रूणां धर्षणशीलाप मदाय पिय । हे इन्द्र तदर्थं अय द्रव गच्छ शीमें सोमपान पनि तदर्थमी मिदानीमेत्यागच्छ ॥ १२ ॥ ।। इति पष्ठस्य चतुर्थे समविशोवर्गः ॥२७॥ -- ४३

·३३८
फक्संहिताजाप्ये [अ०४ २०२८
यदिन्द्रमामिति द्वादशपष्ट सूक्तं मगाथस्या गायत्रमैन । पदिन्द्रेत्यनुकान्तम् । दि-
नियोगोलेषिकः।
तब प्रथमा-
-
यदिन्द्रमागपागुदुन्यग्वाहूयसेनमिः ।
आहितूर्यमाशुभिः॥१॥
यत् । इन्द्र । प्राक् । अपाक् । उदक् । न्यक् । वा।
हूयसे । धभिः । आ । याहि । सूर्यम् । आशुभिः ॥ १ ॥
हे इन्द्र त्वं नृभिः कर्मनेभिः अस्मदीयेः अध्वर्यादिभिः भाग्वा अपाग्या उदग्वान्य-
ग्या याः कुतश्चिद्ध्यसे अवस्तूयं तूर्णमाशुभिराशुगामिभिरश्वैरायायागच्छ ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
याप्रसवणेदिवोमादयासेखणरे।
यासमुद्रेअन्धसः ॥ २॥
यत् । वा । पृथ्सवणे । दिवः। मादयासे । स्वधनरे।
यत् । वा । समुद्रे । अन्धसः॥२॥
यदा अथवा दिवो युलोकस्य परमवणे अमृतनिस्पन्दने स्थाने मादयासे मायसि यदा
स्वर्णरे स्वर्गनयनेवा भूलोके अन्यस्य यागदेशे मायसि । यदा अन्धसः अन्धोग्नं तेन तत्का-
रणमुकं लक्ष्यते तस्य समुद्रे समुन्दनापादनभूतेन्तरिक्षे माद्यसि तवत्र वर्तमानमपि हुबह-
त्युत्तरत्र सम्बन्धः॥२॥
अथ दूतोया-
आत्वांगीभिर्महामुहुयेगामितमोजसे।
इन्द्रसोमस्यति ॥ ३ ॥
आ। त्वा । गीभिः । महाम् । उरुम् । हुवे।
गामदेव । भोजैसे । इन्द्र। सोमस्य । पीतये ॥ ३ ॥

·म०८ अ०७ मू०५४] पष्टोऽएकः हे इन त्या त्वां गीभिः स्तुतिशि: आहुवे आह्वयामि कीदृशं त्वां महां महान्तं उ6 म- भूतं किमर्थं सोमस्पपीतये पानाय । आहाने दृष्टान्तः-मोजते भोगाय गामिव ॥ ३॥ अथ चतुर्थी- . आतइन्द्रमहिमानहरयोदेवमहः । रथेवहन्तुविभ्रतः॥४॥ आ। । इन्द्र । महिमानम् । हर॑यः । देव । ते। महः । रथे । वहन्तु । विर्धतः ॥ ४ ॥ है इन्द्र ने लव महिमानं माहात्म्यं रथे विनतो धारयन्तो हरयोखा आवहन्तु । वया हे देव ते महस्तेजोरथे विभ्रतः असा आवहन्तु । अब महिम्नो महसश्च पृथगावहनासंभवाव ता- भ्यां विशिष्टं वहत्वित्यर्थः । अथवा महिमानं बिभ्रतस्ते त्वां रथेवहन्तु महोविनतश्च त्वां वह- निवनि योज्यम् ॥४॥ अथ पञ्चमी- इन्द्रग्रणीपउँस्तुपेमहाँउग्रईशानुमत् । एहिनःसुतंपिवं ॥५॥ इन्द्र। गृणीपे । ऊँ इति । स्तुपे । महान् । उयः । ईशानुरूत् । आ । इहि । नः । सुनम् । पिर्व ॥ ५॥ हे इन्द्र वं गृणीषे उच्यसे इदं देहीदंकुर्विति । यथा स्तुपेउ स्तूपसे च । उइति चार्थे । कीदृशस्त्वं महान् गुणैः प्रवृद्धः उपउटूर्णवलः ईशानरुत् ऐश्वर्यका नाशस्त्वं पत्यागच्छ आगत्यच नः सुतं सोमं पिय ॥५॥ मथ पठी- सुतावन्तस्त्वावपंप्रर्यवन्तोहवामहे। दुर्दनौहिरासदें ॥६॥ २८ ॥ ,

·३१०
ऋक्संहितामाष्ये [अ०१२०१९
सुतध्वन्तः । त्वा । वयम् । प्रय॑स्वन्तः । हवामहे।
इदम् । नः । वहिः । आइसदै॥ ६ ॥ २० ॥
गुतावन्नोभिपुतसोमवन्तः पयस्वन्वश्वरुपुरोडाशाद्यन्नवन्तश्च दर्य त्या त्वां हवामहे
आह्वयामः किमर्थं इदं नोस्मदीयं पहिहिपि यज्ञे वहिपिवा आसदे आसादनाय ॥ ६ ॥
।। इति पष्ठस्य चतुर्थेष्टाविंशोवर्गः ॥ २८ ॥
अथ सप्तमी-
पच्चिशिश्वतामसीन्द्रसाधारणस्त्वम् ।
तलावयहवामहे ॥ ७॥
यत् । चित् । हि । शर्यताम् । आसिं। इन्द्र । साधारणः ।
त्वम् । तम् । त्वा । वयम् । हवामहे ।। ७ ।।
हे इन्द्र त्वं यचिद्धि यस्मात्खलु शश्वनां बहूनां यजमानानां साधारणोसि । चिदितिपू-
रणः। हीतिमसिद्धौ । तं वादृशं साधारणं त्या त्या वयं हवामहे आह्वयामः । इतरेभ्यः पूर्वमिति
।
भावः ॥७॥
पानःसवने इदंतेसोम्यमिति होतुः प्रस्थितयाज्या । सूत्रितञ्च-इदेतेोम्यंमधु मित्रवयं-
हवामहइति ।
सैपा मुक्तेष्टमी-
इदंतेसोम्यमध्व वन्नविभिनरः ।
जुपाणईन्द्रतापिय ॥ ८॥
इदम् । ते । सोम्यम् । मधु । अधुक्षन् । अदिभिः । नरः।
जाणः । इन्द्र । तत् । पिय ॥ ८॥
हे इन्द्र ते त्वदर्थमिदं सोम्यं सोमराम्यन्धि मधु अधुक्षवअदिभिः ग्रावभिरभिपवसाधने-
नरोस्सदीपाभवादयः । हे इन्द्र तन्मधु जुषाण प्रीयमाणः पिच ॥ ८॥

·म.८ अ०७ सू०५४]
पष्टोऽएका
अथ नवमी-
।
विश्वाअोविपश्चितोनिख्यस्तूयमार्गहि।
अस्मेधैहिवारहत् ॥ ९॥
विश्वान् । अर्यः । विष चितः । अनि । ख्यः । सूर्यम् ।
आ। गहि । अस्मे इनि । धेहि । श्रवः । वृहत् ॥ ९॥
हे इन्द्र अर्पः स्वामी स्वं विश्वान्विपश्चितः स्तोतॄन् अतिरख्यः अतिक्रम्य पश्य । तदर्थ
तपं क्षिप्रमागहि आगत्य चास्मेस्मासु वृहच्छ्रनोने यशोवा धेहि ॥ ९ ॥
अथ दशमी-
दातामेपंतीनांराजाहिरण्यवीनाम् ।
मादेवामघारिपत् ॥१०॥
दाता। मे। पृर्पतीनाम् । राजा। हिरण्यध्वीनाम् ।
मा। देवाः । मघवा । रिपत् ॥ १० ॥
हिरण्यवीनां हिरण्यवीतानां पृयतीनां राजा इन्द्रोमे दाता भवतु । हे देवाःमधवा इन्द्रो-
मारिपद रिटोमा भवतु ॥ १० ॥
अथैकादशी-
सहामृपतीनामधिश्चन्द्रंटहत्पृथु ।
शुक्रहिरण्यमाददे ॥ ११॥
सहो । पृपतीनाम् । अधि । चन्द्रम् । वृहत् ।
पृथु । शुक्रम् । हिरण्यम् । आ । ददे ॥ ११ ॥
अहं पृपतीनां गवां सहसे अधि उपरि धारितं वृहर महत् पृथु विस्तृत चन्दं आहा-
दकं शुक्र निर्मरं हिरण्यं आइडे स्वीकरोमि इन्द्रेणानीतम् ॥ ११ ॥

·३१२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०१६०३० अथ द्वादशी- नपानोदुर्गहस्यमेसहोणसुराधसः। श्रौदेवेवक्रत ॥ १२ ॥२९॥ नपातः । दुःगहस्य। मे । सहस्रेण । सुधराधसः । श्रवः । देवेषु । अक्रत ॥ १२ ॥ २९ ॥ नपातः अरक्षितस्य दुर्गहस्य दुःखं गाहमानस्य मे मम सम्बन्धिनोजनाः सहस्रेण अप- रिमितेनेन्द्रदत्तेन गवादिधनेन सुराधसः सुधनाः सन्तोदेवेषु पीतेषु इन्द्रः प्रीतइत्यर्थः श्रवोन यशोवा अक्रत अलअन्तेत्यर्थः ॥ १२ ॥ ॥ इति पृष्ठस्य चतुर्थे एकोनविंशोवर्गः ॥ २९ ॥ तरोभिर्वइति पञ्चदश समर्म सूक्तं पगाथपुत्रस्य कलेराएं प्रथमातृतीयाययुजोबृहत्यः द्वितीयाचतुर्थादियुजः सतोबृहत्यः पञ्चदशीत्वनुष्टुप् । तथाचानुक्रमणिका-तरोभिःपञ्चोना कलिः मागाथः मागाथमन्त्यानुष्टुबिति । महावतेनिष्केवल्ये वास्तवाशीतावेतत्सूकम् । तथाच पञ्चमारण्यकेसूचितम्-तरोभि?विदद्वामित्युत्तमामुद्धरेदिनि । अमिष्टोमेच्छावाकशखे भगाथः स्तोत्रियः । तथाचत्रितम्-तरोभिवोंविदवसं तरणिरित्सिपासतीति मगायौ स्तोत्रियानुरूपाधि- ति। चातुर्विशिकेहन्ययमेवप्रगाथास्तोत्रियः। सूत्रितंच-तरोभिर्वोविदट्वसुंतरणिरित्तिपासतीति। तमथमा- तरोनिविद मिसयाऊतये । बृहदायन्तःसुनोमेअध्वरेहुवेशनकारिणम् ॥ १॥ तरःइभिः ।। विदध्वसुम् । इन्द्रम् । सध्वाधः । ऊतये । वृहत् । गायन्तः । सुतसौमे । अध्वरे । हुवे । भम् । न । कारिणम् ॥ १ ॥ हे ऋत्विजो योयूयं नरोभिर्वे गैरवरुपेतं वगैरेववा पिदद्वसु वेदयहां धनावेदकमिन्द्रं सपाधो बाधासहिता ऊतये रक्षणाय बृहत्समितत्संज्ञं गायन्तः सन्तः परिचरतेति शेषः । कु. वेति तदुच्यते-गुतसोपे सुतसोमकेवरे पने शोमयागे अहंच तमिन्दं हुवे आह्वयामि । कमि-

·म० अ०७ सू०५५]
पटोडटकः
1
व भरंन भार कुटुंबपोपकं कारिणं हिनकरणशीलं यथा स्वहितकरणायावयन्ति पुत्रादपस्तद्-
तथाभूतमिन्द्रं हुवइति ॥ ३ ॥
अथ द्वितीया--
नयंदुधावरन्तेनस्थिरामुरोमदेसुशिममन्धसः ।
यआइत्याशशमानायमुन्वतेदातांजरित्रडक्थ्यम् ॥२॥
न । यम् । दुधाः । वरन्ले । न । स्थिराः। मुरैः । मर्दै।
सुशिनम् । अन्धसः । यः आदृत्यं । शरामानार्य।
सुन्वते । दातां । जरित्रे । उक्थ्य॑म् ॥ २ ॥
यं सुशिप्रमिन्द्रं दुधाः दुर्धरा असुराइयो नवरन्ते नवारयन्ति संग्रामे तथा स्थिराः देवा-
नवरन्ते किंच मुरो मरणस्वभावा मनुष्या नवरन्ने अंधसः अन्नस्य मदे मदाय सोमपानज-
निताय आहस्य यः शशमानाय शंसमानाय सुन्वते अभिपवं कुर्वते जरिये स्लोवेच दाना -
वति किं उक्थ्यं स्तुत्यं धनं सरेजयतीत्युत्तरन संबन्धः ॥ २ ॥
अथ तृतीया-
यःशुकोमुक्षोअश्योयोचाकीजाहिरण्ययः ।
सर्वस्वरेजयत्यपातिमिन्द्रोगव्यस्यरत्रहा ॥३॥
यः। शकः । मृक्षः । अयः । यः। वा । कीजः । हिरण्ययः।
सः । ऊर्वस्य । रेजयति । अपरतिम् । इन्द्रः । गय॑स्य । स्वाहा ॥३॥
यः शकइन्द्रः स्तोतॄणां गृक्षः शोधकः परिवरणीयोवा पश्च अश्व्यःअसकुशतः अश्यः ।
अथवाव्यइति साथिकोपत्र मृशोधः पसान्टिनोवइन वर्तते । योवा कीजः कौनइत्यद्भुतमाह
किमस्य कथं जातं इतिच यश्च हिरण्मयः हिरण्मयशरीरः सएपमाअयंभूतइन्द्रोत्रहा गन्म-
स्स गोसमूहस्य कीदृशस्य अबस्य बहुलस्य अपावृति अपवरणीपं रेजयति कम्पयतीत्यर्थः।।३।।
अथ चतुर्थी-
निरवर्ति चिद्यःपुरुसभुतंबसूदिपतिदाशुपं।
पत्रीमुशिमोहर्यन्वइत्करदिन्द्रकापावशत् ॥४॥

·ऋक्संहितामाप्ये
[अ०४२०३१
निवांतम् । चित् । यः। पुरुष्ट सम्भूतम् । वसु । उत्।
इत् । वप॑ति । दाशुपै । वजी । सुशिप्रः। हरि अश्वः ।
दत् । करत् । इन्द्रः । कत्या ! यथा । वर्शत् ॥ ४॥
निखातंचित भूमौखाता स्थापितमतिसंभूतं संगृहीतं यागदानादिकं कृत्वा ईदृशं पुरु
बहु पसु धनं उद्दिपति उद्वपत्येव दाशुपे यजमानाय एवं । योदेवःकरत करोति सपची सुशि-
पः पुहनुः हर्यश्वइव हरितवर्णाश्वयुक्त इन्द्रएव करोति केनोपाधिना कत्वा कर्मणा यागेनोपा-
धिना यथावशव येनमकारेण कामयते तथासएव करोति ॥४॥
अथ पञ्चमी-
पहावन्यपुरुष्टुतपुराचिच्छूरनृणाम् ।
वयंतत्तइन्द्रसंभरामसियज्ञमुक्थंतुरंवचः ॥ ५॥ ३०॥
यत् । ववन्ध । पुरुस्तुत । पुरा । चित् । शूर । नृणाम् ।
वयम् । तत् । ते । दुन्द्र । सम् । रामसि । यज्ञम् ।
उक्थम् । तुरम् । वचः ॥ ५॥ ३० ॥
हे पुरुष्टुत बहुभिः स्तुतेन्द्र शूर विकान्त नृणां नेतृणां स्तोतॄणां सकाशाव पुराचिदि-
त्युपमाथें । तथेदानीमपि यद्ववन्य अचीकमथ तदेव वयं तुरं तूर्ण ने तुभ्यं हे इन्द्र संभरामसि
संभरामः । किन्तदित्युच्यते-यज्ञं यागयोग्य हरिः उत्थं शत्रं वचः पाच्यं तव पियतम हरिः
स्तोत्रंच संभरामेत्यर्थः ॥ ५॥
॥ इति पष्ठस्य चतुर्थे विंशोरगः॥३०॥
अथ पठी-
सासोमपुपुरुहूतवत्रिोमदायद्युतसोमपाः।
त्वमिद्धिब्रह्मस्लेकाम्यंबसुदेष्टं-मुन्यतेमुवै ॥ ६ ॥

·पष्टोऽएकः
मं०८ अ०७ सू०५५]
३१५
सा। सोम॑षु । पुरुहूत । वृध्विः । माय । युक्ष । सोमष्टाः ।
त्वम् । इत् । हि । ब्रह्मकर्ते । काम्यम् । वतु ।
देष्ठः । सुन्वते । शुर्वः ॥ ६॥
हे पुरुहूत बहुभिराहूत हे वजिवः वनवन शुश घुमन् सोमपाः सोमस्यपानस्त्वं सोमे-
प्यभिपुतेषु मदाय सचा सह भवेतिशेषः त्वमित्त्वमेव ब्रह्मरते स्तोत्रक सुन्वतेच काम्यं क-
मनीयं पशु धनं देष्ठोदातृतमो भुवोभवसि । हिपूरणः ॥६॥
चातुर्विशिकेहनि माध्यन्दिनसवनेच्छावाकशले वपमेनमिति वैकल्सिकोनुरूपः तथाच-
सूषितम्-वयमेनमिदात्योयोराजाचर्षणीनामिति ।
सेपा प्रगाथे प्रथमा सूक्ते सप्तमी-
वयमेनमिदासोपीपेमेहन्त्रिणम् ।।
तस्माउअद्यसंमनासुतंभरानूनपतश्रुते ॥ ७ ॥
व्यम् । एनम् । इदा । सः। अपीपेम । इह । वजिणम् ।
तस्मै । हुँइति । अद्य । समना । सुतम् । भर ।
आ। नूनम् । भूपत । श्रुते ॥ ७॥
वयं यजमाना एनमिन्दं पजिणं इदा इदानीं त्यश्च इह अब अपीपेम आप्याययाम सो-
मेन । तस्माउ तस्माएपाधार समना समनाप संग्रामार्थ सुतमभिपुतं सोमं भर हरत है अव-
दियः । नून मिदानी श्रुते स्तोत्र श्रुतेसति आभूपत आभवत्यागच्छतु ।। ७ ॥
अथ प्रगाथे द्वितीया सूनेष्टमी-
कश्चिदस्यवारणरामथिरावयुनेपुभूपति ।
सेमंन स्तोमजुजुपाणआग्रहीन्दप्रचित्राधिया ॥८॥
एकः । चित् । अस्य । वारणः । उगमाः । आ । व्युनेषु ।
भूपनि । सः । इमम् । नः। स्लोमम् । जुजुषाणः । आ। गहि ।
इन्हें ।। चित्रया धिया ॥ ८ ॥

·ऋक्संहितामाष्ये
[अ०४ २०३२
वृकश्चित् स्तेनोपि वारणो वारयिना सर्वस्य सन्नपि उरामथिः शत्रूणां मार्गे गच्छता
मथिता रानपि अस्येन्द्रस्य वयुनेषु मार्गपु मज्ञानेषु वा आभूपति आनुकुल्यमेव भजते अतीय
हिंस्रोपीन्द्रस्यानुकूलोभवतीत्यर्थः । यद्वा अस्येति कर्मणि पठी अमुमिन्द्रंउक्तरूपः कोपि
वयुनेषु स्तोत्रेषु आभूपति सत्वमिमं नः स्तोमं जुजुपाणः मीयमाणः आगहि आगच्छ। है इन्द्र
चिनया धिया कर्मगा स्तुतिलक्षणेन निमित्तेन प्र प्रकर्षणागहि शीघमागच्छ ॥ ८ ॥
चातुर्विशिकेहनि माध्यन्दिनेसवनेच्छावाकशखे एव कदून्विनिकद्वत्मगाथः कन्वस्या-
समिति कदन्तः प्रगाथाइविहि सूत्रित ।
सपा प्रगाथे प्रथमा सूक्ते नवमी-
कदूचस्पातमिन्द्रस्यास्तिपोस्यम् ।
केनोनुकंशोमतेननशुश्रुवेजनुपःपरिवहा ।। ९॥
कत् । ऊँ इति । नु । अस्य । अर्कतम् । इन्द्रस्य । अस्ति ।
पौत्यम् । केनो इति । नु । कम् । श्रीमतेन । न । शुअवे।
जनुपः । परि । सत्रध्हा ॥ ९॥
अस्येन्द्रस्य कदनु किन्तु खलु पौंस्यं पौरुषं अरुतमनाचारितमस्ति सर्वमपि वृत्रयधादि-
कमनेन कृतमेव इत.परं नकिञ्च पोस्य सत्यमस्तीत्यर्थः लोके स्वल्पमपि यःपुंस्तं कुर्याद सतेन
स्तूयते अयंतु नस्तुत एतदुच्यते केनोनुकं केनखलु श्रीमतेन श्रवणीयेन पुंस्त्येन नशुश्रुवे न.
श्रूयते कि कतिपयरेवाहोभिः कृतेन नेत्याह-अयं वृत्रहा वृत्रस्यानिमयलस्यहन्ता अयं जनुषः
परि जन्ममति क्रियमाणैः सामर्थ्यः श्रूयते वृत्रहत्यं तत्पुंस्त्वप्रदर्शनायोनाय यथा वृत्रह-
मनं सर्वेः श्रूयते बददन्यान्यपीति भावः ॥ ९ ॥
अथ प्रगाथे द्वितीया सूक्ते दशमी-
कमहीर टाअस्पतविपी कर्तुत्रनोअस्तृतम् ।
इन्द्रोविश्यान्चेकनाअिदृशतकत्यापीरभि॥१०॥३१॥

·मं०८ अ०७ सू०५५) पष्ठोऽएकः ३१७ कत् । ऊँ इति । महीः । अधृष्टाः । अस्य । तबिपीः। कत् । ऊँ इति । वृनः। अस्तृतम् । इन्द्रः। विश्वान् । वेकनाटॉन् । अदृशः । उत । करवा । पणीन् । अनि ।। १० ॥३१॥ कदु कदातलस्पेन्द्रस्य सविपीलानि महीः महान्ति अभृष्टाः अभृष्टान्यधर्षकान्यासन् कदु कदानु खलु वृत्रमो वृत्रहन्तुरिन्द्रस्य हन्तव्यमस्तृतं अर्हिसितं अभवत् नकदाचिदित्य- र्थः। अथवास्य महान्ति बटानि सेनालक्षणानि कदाप्यधृष्टानि भन्यवटैरहिसितानि तथा धनः शारीर वलं अस्तृतमन्यैरहिंस्य ईदृशेन विविधेन पटेनेन्द्रोविश्वान सर्वान् वैकना- टान अनेन कुसोदिनोवृद्धिजीविनो वाधुपिकाउच्यन्ते कथंतात्पतिः वेइति अपभ्रशोद्विश- ब्दाथै एक कार्यापणमृणिकायमयच्छन द्वौमसंदानन्यौ नयेनदर्शयति नतोद्विशब्दनैकशब्देनच नाटयन्तीति बेकनाटाः तानहर्दशः अहःशब्देन तदुत्पादक आदित्योभियोभवति तंपश्यन्ती- त्यहईशः । ननु सर्वे सूर्य पश्यन्ति कोत्रातिशयइति उच्यते इहैवजन्मनि सूर्य पश्यन्ति नजन्मा- न्तरे लुब्धका अयटारोन्थे तमसि मजन्ति । अथवा लौकिकान्येवाहानि पश्यन्ति पारटोकि- कायदृष्टानि दृष्टपधानाहिनास्तिकाः भवःईदृशान पणीन् पणिसदृशान् शूद्रकल्पान उतशन्द- एवार्थ क्रत्वोत कर्मणेव नाइनादिव्यापारेणैवाभिभवतीविशेषः । पट्दा पणीनुत पणीनेवाभिभव- ति न यहार । पणीनां निन्दात्मयते-गोरक्षकानापणिकांस्तथाचकारुशीटकान् । प्रेप्यान्वाधु- पिकांश्चैव विपानशूद्धवदाचरेत् इनि ॥ १० ॥ ।। इति षष्ठस्य चतुर्थे एकत्रिंशोवर्गः ॥ ३१ ॥ अधैकादशी-- वयंघोनेअपूयन्ब्रह्माणित्रहन् । पुस्तासःपुरुहूतवचिवोमनिनपर्मरामसि ॥११॥ व्यम् । घ । ते । अपुऱ्या । इन्द्र । ब्राणि । वृत्रहन् । पुरुस्तमासः । पुरुहूत । वचिवः । तिम् । नमाजरामसि ।।१३।।

·२४८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४ व०३२ हे इन्द्र वर्षच खलु हे व अपृया नूतनानि ब्रह्माणि परिवृढानि स्तोत्राणि प्रभरामसि संभरामः पुरुनमासो बहुनमा वयं ऋत्विग्यजमानरूपेण वृत्रहन वृत्रस्यहन्तः पुरुहूत बहुभिरा- हूत हे वनिवः वजयुक्तेन्द्र किमिव मृतिन तिमिव तां यथा नियमेन मयच्छन्ति तद्व नि- यमेन प्रदानताप विदृष्टान्तत्वमविरुदम् ॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- पूर्वीश्चिद्धित्वेर्तुविकूर्मिन्नाशसोहर्वन्तइन्द्रोतयः । तिरश्चिदर्यःसवनावसोगहिशविष्टश्रुधिमेहबम् ।। १२ ।। पूर्वीः । चित् । हि । वे इति । तुविकूर्मिन् । आशसः । हवन्ते । इन्द्र । ऊतयः । तिरः । चित् । अर्यः । सर्वना । आ । वसो इति । गहि । शविष्ठ । श्रुधि । मे। हव॑म् ॥ १२ ॥ हे तुविकूर्मिन बहुफर्मन्निन्द्र त्वे त्वयि पूर्वीः गिद्धीतिपूरणी बहूनिभाशसःआशंसनानि स्थितानि तथा ऊतयो रक्षाव त्वयि अवस्थिता लन्धुं हवन्ते आह्वयन्ति स्तोतारोन्ये अत्तो- थारः सपना सवनानि तिरश्चित तिरस्करय अरीन्वा तिरस्कृत्यास्मत्तवनान्यभिलक्ष्य है वो वासकेन्द्र आगलागच्छ अतो हे शविष्ठाविशयेन बलवन मे हवं अधि शृणु ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशी- वयंपनिवेइदिन्द्रविमाअपिप्मसि । नहित्वदन्यःमुरुहूतकवनमघवन्नस्तिमार्डिता ॥ १३ ॥ वयम् । पाते। वे इति । इत् । ऊँ इति । इन्द्र । विप्राः अपि । स्मसि । नहि । त्वत् । अन्यः । पुरुहूत । कः। चन । मघवन् । अस्ति । मडिता ॥ १२ ॥ है इन्द्र वयंघ वयंखतु नेतय स्वभूता अतस्त्वेइत् त्वमेव विमा मेधाविनः स्तो- तारोपि स्मसि अपिः संभावनायां त्वदधीनाः स्मेत्यर्थः । अन्यापिहायेन्द्रएव वर्तते तस्मिन्को विशपइत्याह-हे पुरुहूत त्वदन्यः कश्चन हे मघवन्माईना मुस्खपिता नास्ति ।। १३ ॥ । ।

·मं०८ अ०७ सू०५५] पष्ठोऽटकः ३२९ अथ चतुर्दशी- त्वनौ स्याअर्मतेरुतक्षुषोभिशस्तेरवस्मृधि । त्वंनतीतचित्राधियाशिक्षाशचिष्ठगातुवित् ॥ १४ ॥ त्वम् । नः । अस्याः। अमतेः । उत । क्षुधः । अनिशस्तेः । अव । स्पृधि । त्वम् । नः । ऊती । तव । चित्रयां । धिया। शिक्ष । शचिष्ठ । गातुवित् ।। १४ ॥ है इन्द्र त्वं नोस्मानस्या अमतेरियात्मिकायाः उतापिच क्षुधोभिशस्तेनिंदापाव स- काशादयस्पृधि अवमोचय। किञ्च त्वं नोस्मभ्यं तवोती ऊत्या चित्रया पिया निचित्रण कर्म- णा गिक्ष देशभिमतं । हे शविष्ठ वटवन् गानुविन्मार्गज्ञ उपायज्ञस्त्वम् ॥ १४ ॥ अथ पञ्चदशी- सोम॒हःसुनोभंस्तुकलंयोमाविभीनन । अपेदेपध्वस्मायनियर्धेपोअायति ॥ १५॥३२॥ सोमः । इत् । वः । सुतः । अस्तु । कलयः। मा । विनीतन । अपं । इत् । एपः । ध्वस्मा। अयति । स्वयम् । घ । एषः । अप। अयति ॥ १५ ॥ ३२ ॥ सोमः सुनोभिपुतः यो युप्माकं सम्बन्धी अस्त्वित् भवत्येवेन्दाय हे क्लयः कटिमहर्षे. मांवपः पुत्राथात्र संगोध्यन्ते यूयं मारिभीतन भीवा मानवत । भीत्यधाये कारणमाह-गपञ्च- स्मा धंस रामसादिरपेयनि अपगच्छत्येन्दसामर्यात्स्वयंघ स्वपमेरेप: अपभपति इ. दिनिपूरणः पुननिदाट्याथा ॥ १५॥ ॥ इति पठस्य चतुर्थे वाकिंगोरगः॥ ३२ ॥ त्याचि पेशिमष्टमं सून म । अत्रानुनमगिरा-पानुमैरा माम्यः मांसदों मेत्रा गिमांन्योग र योगा मस्यानाटनला आदित्यानस्तान समराम्यस्य महासीनस्यात्रा मन्यः पदा मित्रावरणयोः पुरोमान्यः अक्षा वयोवा मस्तानाटनदाः मनो बन्धनमोक्षापादि- । है

·३५०
ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०४ १.३१
त्यमस्तुवन अतस्तएव ऋपयः । परंगायत्रं प्राग्वत्सपेरिति परिशापया गायत्रीछन्दः आदित्या
देवता सूक्तविनियोगोनिकः।
तत्र प्रथमा-
त्यानुक्षत्रियाँअआदित्यान्याचिपामहे ।सुमुलीकॉअभिष्टये।।७।।
त्यान् । नु । क्षत्रियांन् । अर्वः। आदित्यान् ।
याचिषामहे । सुमुळीकान् । अभिष्टये ॥ १ ।।
त्यान् तानादित्यान् क्षत्रियान् जात्या क्षत्रियान् अबोरक्षणं याचिपामहे याचामहे । की-
दृशान्सुमृळीकान सुठु सुखयितन् किमर्थं अभिष्टये अभिगमनाय अभिमतापवा। मत्स्पपक्षे
जालनिर्गमनं प्रार्थितम । इत्तरपक्षेभिमतमिति विवेकः॥१॥
अथ द्वितीया-
मित्रोनोअत्यहतिवरुण पर्पदर्यमा । आदित्यासोयाविदुः ॥२॥
मित्रः। नः । अति । अंतिम् । वरुणः। पर्पत् ।
अर्यमा । आदित्यासः । यथा । विदुः ॥ २ ॥
मित्रवरुणार्यमादित्यानोस्मानंहति अतिपर्षद अतिनयन्तु वे यथा विदुः येनाकारण
दुराह नामन्ति तथातिपदिति । इवरपक्षेति पापमतिपदिति ॥ २॥
।
अथ तृतीया-
।
तेषांहिचित्रमुक्थ्यपरूथमस्तिदाशुषे। आदित्यानामग्फते॥३॥
तेपाम् । हि। चित्रम् । उक्थ्य॑म् । वरूथम् । अस्ति ।
दाशु । आदित्यानाम् । अरमकते ॥३॥
तेपामादित्यानां हिखलु चित्रं चायनीयमुक्थ्यं स्तुत्यं वरस्थं धनमस्ति दाशुपे हरिदर्श-
वेअरस्ते अलंका पातकारिणे यजमानाय दातव्यं धनमस्तीति ॥ ३ ॥

·मं०८ अ०७ सू०५६]
पष्टोऽटकः
अथ चतुर्थी-
महिवोमहतामवोवरुणमित्रार्यमन् । अवास्याणीमहे ॥४॥
महि । वः । महताम् । अवः । वरुण । मित्र । अर्थमन् ।
अवांसि । आ। वृणीमहे ॥४॥
हे घरुणादयो महतां वः अवोरक्षणं महि महद हविदर्दाने करणीयमस्ति अतोवांसि र-
क्षणान्यावृणीमहे ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
-
-
जीवानोअमितनादित्यातःपुराहात् ।कस्थहवनश्रुतः॥५॥३३॥
जीवान् । नः । अभि । धेतन । आदित्यासः। पुरा
हात् । कत् । ह । स्थ । हवनश्रुतः॥ ५॥ ३३ ॥
हे आदित्यासः आदित्याः नोस्मान् जीवान् इदानीं जीवतः सतो अभिवेतन अभिधावत
अभिधावनं कुरुत पुरा हथाव हननात् मृतेः पूर्व । फद्ध वनु स्थ भवथ । हे हवनश्रुतः
आह्वानोवारः आह्वानं श्रुत्वा शीघ्रमागच्छदेति ॥५॥
॥ इति पठस्य चतुर्थे वयस्त्रिंशोवर्गः ॥ ३३ ॥
अथ पष्ठी-
यः श्रान्तायमुन्वतेवरुथमस्तियच्छदिः। तेनानोअधियोचन॥६॥
यत् । वः । श्रन्नाय । सुन्वते । वरूथम् । अस्ति । यत् ।
छदिः । तेन । नः । आधि । वोचत ॥ ६ ॥
आन्ताय कर्मणः सुन्वतेभिषुण्वतेयजमानाय दातव्यं यदल्थं वरणीयं धनं योयुप्माकं
अस्ति यच्च छदिः सुखवासपोग्यं गृहमति वैन दयेनास्मामीणपित्वा नोस्मानधियोचत अ-
विवचनं कुरुत ॥ ६॥

·ऋक्संहितामाप्पे
[अ०१ २०३४
अथ सामा-
अस्तिदेवाअहोरुर्वस्तिरत्नमागसः। आदित्याअद्भुतैनसः ॥७॥
अस्ति । देवाः । अंहोः । उरु । अस्ति । रत्नम् । अनागसः ।
आदित्याः । अद्भुत एनसः ॥ ७॥
हे देवाः अंहोः हन्तुः पापशीलस्य उर्वस्ति महत्पापमस्ति अनागसः अपापस्य रत्नं रम-
णीयं गुरुतं अयोस्ति ततो हे आदित्या अद्भुतेनसः अभूतपापाः अतोस्मदभिमतं कुरुतेति
भावः॥७॥
॥
अथाष्टमी-
मान सेतुःसिपेयंमहेणक्तुनस्परि । इन्द्रइद्धिश्रुतोवशी ॥ ८॥
मा। न । सेतुः । सिसेत् । अयम् । महे । तृणक्तु ।
नः । परि । इन्द्रः । इत् । हि । श्रुतः। वशी ॥ ८ ॥
अयमिन्द्रः नोस्मान सेतुः बन्धको जालो मासिपेत मावनातु । नोस्मान् महे महते क:
मणे परिवृणक्त परिवर्जयतु जालाव।क. इन्द्रइन् इन्द्रएव श्रुतो विश्रुतः वशी सर्वस्य वशीकर्ता
सपरिवृणक्तु ॥ ८ ॥
अथ नवमी-
मानोमचारिपूर्णाजिनानामविष्यवः । देवाअभिममसत ॥ ९॥
मा । नः । मृचा । रिपूणाम् । राजिनानाम् । अविष्यवः ।
देवाः । अनि ।प्र। मृक्षत ॥ ९ ॥
हे अविष्यवो रक्षितुमिच्छन्तो देवाः नोस्मान् वृजिनानां हिंसकाना रिपूर्णा मृचा गृचिहि-
साकर्मा । यदक्षुरेण मर्चयता सुपेशसेत्यादिषु तथा दृष्टत्यात् । हिंसकेन जालेन माभि अमृक्षत
शभिमर्शनमुपरिजालस्य पेरणं मारुत । यद्वा मृचाजालेन प्रामाताधा नोस्माकं माभवतु । हे
देवाः यूयं च परिमार्जपत परिहरत ॥ ९ ॥

·मैं०८ अ०७ सू०५६) पष्टोडटकः आधाने पवमानेष्टिषु उतत्वामदित इत्पनुवाक्या सूचितञ्च-उतत्वामदितमहिमहीम्पुमातर- मिति ।आदित्येपशौ वपायाअनुवाक्येयमेव। सूचितच-उतत्वामदितेमानेहोनउरुवजेइति । सैपा दशमी- उतत्वामदितेमहदेव्युपब्रुवे । सुमुळीकामभिष्टये ॥ १०॥३४॥ उत । त्वाम् । अदिते । महि । अहम् । देवि । उप ब्रुवे । सुमुळीकाम् । अभिष्टये ॥१०॥३४॥ उतअपिच हे महि महति अदिते देवमातः देवि त्वा त्वां अहं मत्स्यपक्षे मत्स्यममुखोह- मुपबुवे उपेत्यस्तौमि । कीदृशीं सुमृळीकां सुष्ठु सुखपिवीं किमर्थमभिष्टयेभिमताय ॥ १० ॥ ॥ इति पष्ठस्य चतुर्थे चतुर्विंशोवर्गः॥ ३४ ॥ अथैकादशी- पपिदीनेगमीरआँउम्रपुत्रेजिघांसतः। माकिस्तोकस्य॑नोरिपत्॥११॥ पर्पि । दीने । गभीरे । आ । उग्रपुत्रे । जिघांसतः। माकिः । तोकस्य । नः। रिपत् ॥ ११ ॥ हे अदिते आपपि सर्वतः पालयसि दीने क्षीणे गभीरे उदके उदकनामैतत् गंभीर गहनमिति तन्नाममुपाठाव उग्रपुत्रे उद्वर्णाः पुत्राः यस्मिन् तनस्मिन् उदके जिघांसतो हिंसवः जालं तोकस्य नोस्माकं तनयस्य तगयं माकीरिषद मैवहिंसां करोतु ॥ ११॥ आदित्यस्य पशावनेहोनइति पुरोडाशस्यानुवाक्या। सूत्रितंञ्च-अनहोनउरुनजेदितिस- जनिष्टेति । सैपा द्वादशी- अनहोनउरुबजउठूचीविभसतवे । कृधितोकार्यजीवसे ॥ १२ ॥ अनेहः । नः । उरुध्वजे । उचि। वि। प्रतिवे। कृधि । तोकार्य । जीवसे ॥ १२ ॥ ४५ ·। ऋक्संहितामाप्ये [अ०४ २०३६ अनेहोऽपापान्नोस्मान् उस्बजे विस्तीणंगमने दूर इयमदितिभूरिरूपा गता भवति अतिविस्तृ- तत्वात् । अथवा उरुगमने धीरे हे उरूचि उरुत्वं विपसतवे अभिसरणाय रुधि कुरु । कस्मै तोकाय पुनाय मत्स्याय जीवरो वस्यजीवनाय यथाजीवनेनापत्याक्षितुं तथाउरु त्वंकुर्विति॥१२॥ अथ त्रयोदशी- पेमूर्धान क्षितीनामर्दब्धासःस्वयशसः । वृतारन्तेअद्रुहः ॥१३॥ ये। मूर्धानः । क्षितीनाम्। अदब्धासः । स्वध्य॑शसः । वता । रक्षन्ते । अद्रुहः ॥ १३ ॥ ये मूर्धानः सर्वेषां मूर्धस्थानीया उच्छिताः क्षितीनां मनुष्याणां अदब्धासः अहिंसकाः स्वयशसः स्वायत्तकीर्तयः वता बतान्यस्मदीयानि कर्माणि रक्षते पालयन्ते अद्रुहः अदोग्धारः सन्तः॥१३॥ अथ चतुर्दशी- तेनआनोटकाणामादित्यासोमुमोचत । स्तेनबद्धर्मियादिते॥१४॥ ते । नः । आस्नः। ठकाणाम् । आदित्यासः। मुमोर्चत । स्तनम् । युद्धम् इव । अदिते ॥ ११ ॥ हे आदित्यासः आदित्यास्ते यूयं नोस्मान् वृकाणां हिंसकानां मदातृणां वा आनः आस्यात्सकाशान्मुमोचत विमोचनं कुरुत स्तेनं बद्धमिव हे अदिते त्वंच मोचयास्मानिति।१४।। अथ पंचदशी- अपोपुर्णदयंशरुरादित्याअप॑दुर्मतिः। अस्मदेवजनुपी॥१५॥३५॥ अपो इति । सु । नः । इयम् । शरः । आदित्याः । अप॑ । दुःमतिः । अस्मत् । एतु । अजंनुपी ॥ १५॥ ३५॥ हे आदित्या इयं शरारुहिसिका प्रसितिः जालिकमेरिता अजयुपी अहिराची सती अस्मदस्मनः सु सुठु अपोएतु अपगच्छत्वेव । तथा नोस्माकं दुर्मतिर्दृष्टामतिरप्यजनुपी अस्स- तोपगच्छतु ॥ १५॥ ॥ इति पष्ठस्य चतुर्थे पञ्चविंशोवर्गः ॥ ३५ ॥ ।

·मं०८ अ०७ सू०५६] पष्टोऽष्टका अथ पोडशी- शद्धिवःसुदानवआदित्यातिभिर्वयम् । पुरानूनंवुमुज्मह।।१६॥ शश्चत् । हि । यः । सुध्दानवः। आदित्याः। ऊतिभिः । व्यम् । पुरा । नूनम् । बुभुज्महे ॥ १६ ॥ हे सुदानवः सुदानाः हे आदित्या वोयुप्माकं ऊतिभीरक्षाभिः वयं पुरा नूनमिदानी- मपि शश्वत सर्वदा युज्महे यदा शश्वद्वहून भोगान् बुझु-महे ॥ १६ ॥ अथ सप्तदशी- शश्वतहिमचेतस प्रतियन्तंचिदेनसः । देवाःकणुथजीवसे ॥ १७॥ शवन्तम् । हि। प्रचेतसः । प्रतिध्यन्तम् । चित् । एनसः।देवाः । कृणुय । जीवसे ॥ १७॥ हे पचेतसः प्रकृष्टमाया हे देवाः शश्वन्तं बहुमपि प्रतियन्तं चित् मतिगच्छन्तमपि शत्रु एनसः पापस्य कर्तारं अथवा एनसः पापरुतः व्यत्ययेन बहुवचनं पापकर्तारं जीवरो- जीवनायास्माकं कृणुत कुरुत अस्मत्तो वियुक्तमिति शेषः ॥ १७ ॥ अथाष्टादशी- नत्सुनोनव्यूसन्यसआदित्यायन्मुमोचति । बन्धामिवादित॥१८॥ तत् । सु । नः । नव्य॑म् । सन्यसे । आदित्याः। यत् । मुौचति । बन्धात् । बुद्धम्ध्दव ! अदिते ।। १८॥ तद्वन्धकं नोस्माकं सु सुष्टु नव्यं स्तुत्यं सन्यसे संभजनाय भवतु अस्माकं मोचनेन तुत्यं भववित्यर्थः । हे आदित्या अदितेः पुत्राः हे अदिते त्वदनुग्रहायन्सुमोचति मुंचत्यस्मान् न्धिाददमिव बन्धनसाधनंपूर्व यत्पतिबन्धकत्वादासीन तदेव युप्मनुग्रहादस्मान्मुञ्चतु यदा सुप्माकं पक्षणमस्मान्मुंचति तव सु सुष्टु स्तुभ्यं संभजनाप भवत्तिति योज्यम् ॥ १८॥ अथैकोनविंशी- नास्माकमस्तितत्तरआदित्यासोअतिप्कदै । यूपमस्मभ्यंमुळन॥१९॥ 1 ·। ३५६ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४ २०३६ न । अस्माकम् । अस्ति । तत् । तरः । आदित्यासः । अति स्कदै । यूयम् । अस्मभ्यम् । मृळत ॥ १९ ॥ हे आदित्यासः आदित्याः युप्मत्कर्वकस्तत्तरोवेगोस्माकं नास्ति योवेगो बन्धकाजा- लादतिष्कदे अस्माकमतिस्कन्दनाय प्रभवति । अतो यूयमस्मायं मुळव तत्तादृशंतरः कुरुते- त्यर्थः॥१९॥ अथ विंशी- मानौहेतिर्विवतआदित्या कृत्रिमाशरुः । पुरानुजरसौवधीत् ॥२०॥ मा। नः । हेतिः । विवस्वतः । आदित्याः। कृत्रिौ । शरुः । पुरा । नु । जरसः । वधीत् ॥ २० ॥ हे आदित्या नोस्मान्विवस्वतो विवस्वत्पुत्रस्य यमस्य । पुत्रे पितृशब्दः ।तस्य हेविरायुध- भूता रुविमा क्रियया निष्पन्ना शरुर्हिसिका प्रसितिः पुरा पूर्व नु इदानीं सर्वदेत्यर्थः जरस.इ. दानी जीर्णान् मावधीत माहिस्यात् ॥ २० ॥ अथैकविंशी- विपुद्देषोत्यंतिमादित्यासोविमहितम् । विष्वग्विहतारः॥२१॥३६॥ वि। सु । द्वेषः । वि । अहतिम् । आदित्यासः । वि। सहितम् । विव॑क् । वि । वृहत । रपः ॥ २१ ॥ ३६ ॥ हे आदित्यासः आदित्या वेपोद्देष्टुन् मु सुष्टु विवृहत उन्मूलयत नाशयतेत्यर्थः । तथा अंहवि पातकं पापं विवृहत् हन्तरंहचेत्यतिप्रत्ययः । तथा संहितं जालं विवृहत तथा रसः पाएँ सर्व विष्वक् विपूचीनं विवृहद् । सो रिमं इतिपापनामनी भवनइतियास्कः ॥२१॥ ॥ इति षष्ठस्य चतुर्थे पत्रिंशोवर्गः ।। ३६ ।। वेदार्थस्पाकाशेन तमोहादैनिवारपन् । पुमाश्चतुरोदेयाद्वियातीर्थमहेश्वरः ।। १ ।। इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गपवर्तकश्रीवीरयुपाटसाम्राज्यधुरंधरेण साय- णाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऋक्संहिताभाष्ये पछाटके चतुर्थोध्यापः॥ ४॥ । । ।

·॥श्रीगणेशायनमः॥
यस्यनिःश्वसितंवेदा योवेदेश्योखिलंजगद। निर्ममेतमहवन्दे विद्यातीर्थमहेखरं ॥ १ ॥
पटेचतुर्थमध्यायं श्रीमायणसुतःसुधीः। व्याख्यायसायणाचार्य पञ्चमव्याकरोत्यथ ॥ २॥
तत्रावारथमित्येकोनविंश नवमंसून अवयमनुक्रमणिका-आत्वैकोना पियवेध आदा-
वनुष्टुम्मुखास्तृचाश्चत्वारोन्त्याःपक्षाश्वमेधयोर्दानस्तुतिरिति । आंगिरसःमियमेधकपिः। प्र-
थमाचतुर्थीसप्तमीदशम्योनुष्टुभः शिष्टाःपरंगायत्रमितिपरिभाषया गायत्र्यः अन्ततःषट्स्वृक्षु -
क्षाश्वमेधयोनिस्तूयते अतस्तास्तद्देवताकाः । शिष्टाअनुक्तपरिभाषयैन्यः । सूतविनियो-
गोलैहिकः ।आयस्तृचो मरुत्वतीयस्यपतिपद । तथाचत्रितम्-आत्वारर्थपथोतयहदवसोसु-
तमन्धइतिमरुस्वतीयस्यमतिपदनुचराविति । महामतादिष्वपि यत्रत्चान्तरंनविधीयते तत्र सर्व-
वायमेव प्रतिपद्वति ।
तत्र प्रथमा-
अम् आवारर्थयोतयेसुम्नायवर्तयामसि ।
तुविकूर्मितीपहमिन्द्रशाविष्ठसत्पते ॥ १ ॥
आ। त्वा । रयम् । यथा । ऊतये । सुम्नाय । वर्तयामसि ।
नुविकृर्मिम् । ऋतिसहम् । इन्द्र। शविष्ठ । सत्पते ॥१॥
हे इन्द्र वा त्वां आवर्तयामसि भावनयामः । किमर्थ ऊतयेस्माकं रक्षणाय सुनाप
सुखायच । किमिव रथं यथा ऊतये सुखाय चावर्तयन्ति तद्वत् । कीदृशं ला तुविमि बहु-
कर्माण प्रतीपहं हिंसकानामभिभवितारं हे इन्द्र शविष्ठाविशयेनबलवन् हे सत्पते सतां पाट.
क त्वामिति समन्वयः॥१॥
अघ द्वितीया-
तुविशुष्मतुर्विकोशीवोविश्वपामते ।
आपंप्राथमहित्वना ॥२॥

·३५८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५३०२ तुविशुष्म । तुविक्रतो दति तुर्विक्रतो । शीध्वः । विश्वया । मते । आ। पप्राथ । महित्वना ॥ २ ॥ हे तुविशुष्म प्रभूतबल हे तुपिकतो बहुकर्मन् अथवा बहुपज्ञ कर्मणः पृथगभिवाना हे शचीवः बहुकषित है मते पूजनीयेन्द्र विश्वया विश्वव्याप्टेन महित्वना महत्त्वेन आपमाथ आपूरितवानसि । अविशेषाद्विश्वमित्यर्थः ॥ २ ॥ अथ तृतीया- यस्य॑तेमहिनामहापरिज्मायन्नमीयतुः । इस्तावनहिरण्ययम् ॥ ३॥ यस्य । ते । महिना । महः । परि । मायन्तम् । ईयतुः । हस्ता । वयम् । हिरण्यय॑म् ॥ ३॥ महोमहनो यस्य ते तव पच्छब्दः मरुतपरामर्शकः मरुतं तूतभृग्वयं तत्रायतुविकूर्मि- मृतीपहमित्यायुक्तलक्षणस्य तवेत्यर्थ. । महिना महत्त्वेन तव हस्ता हस्ती मायन्तं पृथिव्यां सर्वतोव्यामुवन्तं हिरण्ययं हिरण्मयं वचं परि ईयत्तुः परिगृहीतः । सर्वदास्माकं भयनि- वारणायेतिभावः ॥ ३ ॥ पृष्ठ्याभिप्तपपडहयोः द्वितीयेहनि विश्वानरस्येति पतिपतृचः सवितञ्च-विश्वानरस्य- वस्पतिमिन्द्रइत्सोपपाएकइति मरुत्वतीयस्य पतिपदनुचराविति । तूचे प्रथमा सूने चतुर्थी- विश्वानरस्यवसतिमानतस्यशवसः । एवैश्वचर्षणीनामूती वेस्थानाम् ॥ ४ ॥ विश्वानरस्य । वः । पतिम् । अनौनतस्य । शवसः। एवैः। च । चर्पणीनाम् । ऊती । हुवे । रानाम् ॥ ४ ॥ -- ·म०८ अ०७ सू०५७] पष्ठोऽष्टकः विश्वानरस्य विश्वान् शत्रून् मत्युतस्य अनानतस्य शवणाममवस्य शवसो बलस्य पति स्वामिनमिन्दं वा अवेन्द्रसंबन्धिनो मरुतोपि संकीर्त्यन्ते हे मस्तो वो युष्माकमित्यर्थः । यद्यपि मरुव संशब्दननास्ति तथापि वइति सामलिष्यते । युष्माकं चर्षणीनां सैनिकानां एवर्गमनः सह । यद्दा चर्षणीनां इन्द्रत्य सेनारूपाणां धोयुष्माकं गमनैरिति सामानाधिकरण्यं युष्माक स्थानांच ऊती ऊतिभिर्गमनेश्चसह हुवे आह्वपामि । गन्तृभी रथैर्गन्तृभिर्मरुद्भिश्च सहेन्द्र हुव- इत्यर्थः । यहा हे यजमाना युष्मदीणः सैनिकाः सरथा यदा प्रविशन्ति युद्धाय संग्रामं वदानी तेषां साहाय्यायेन्द्र हुवे इत्यर्थः॥ ४॥ अथ तुचे द्वितीया सूक्ते पञ्चमी- अभिष्टयेसदारपंखीहेपुयनरः ।। नानाहवन्ततये ॥ ५॥१॥ अभिष्टये । सदाऽधम् । स्वामीद्वेषु । यम् । नरः । नाना । हवन्ते । ऊतये ॥ ५ ॥१॥ हे यजमाना युष्माकं अभिष्टये साहाय्यार्थं अभिगमनाय अभिष्टये वा सदा सर्वदा वर्धयन्तं सेवकान स्वयं सर्वदा वर्धमानं वा हुवइतिशेषः । यं स्वीहेषु संग्रामेषु नरोनेवारो मनुष्याः नाना बहुपकार हवन्ते आह्वयन्ति ऊतये रक्षार्थं वं हुवइतिशेषः ॥५॥ ।। इति पतस्य पञ्चमे प्रथमोवर्गः ॥१॥ अथ तृचेतृतीया सूक्ते षष्ठयेणा- पुरोमात्रमचीपममिन्द्रमुमंसुरासम् । ईशानंचिद्दमूनाम् ॥६॥ पुरःधमाधम् । ऋचीपमम् । इन्द्रम् । उनम् । सुराधसम् । ईशानम् । चित् । वसूनाम् ॥६॥ परोपात्र परामात्रा यस्य वादृशं अथवा मीयतइति मा दरदेशः दवः परस्वाद्ववमानं अपरिमितस्वरूपं तथापि ऋचीपमं ऋचा स्तुत्या समं ययायपरिच्छिन्नतथापि स्तुतिविमा ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०५०३ विषयीकरोति तत्समइत्यर्थः । तदेवाह इन्द्रं परमेश्वर्ययोगत्वादिच्छानुकूलस्वरूपं उपमुदूर्णवलं सुराधस राधइति धननाम शोधनधन शोधनान्नं वा ईशान चित् ईश्वरं च । केपां वसूनां अस्मभ्यं प्रदेयानां गवादिधनानां एवं महानुभावमिन्दं हुयइतिशेषः ॥ ६॥ तृतीयेहनि मरुत्ववीये तन्वमिदितिमविपत्तृचः। सूचितञ्च-तन्तमिदाधसेमहेत्रपइन्द्रस्य- सोमाइति । तस्मिंस्तृचे पथमा सूक्ते सप्तमी- तंत्रमिद्रासेमहइन्द्रचोदामिपीतये। यःपू मनुष्टुतिमीशेकष्टीनांनृतुः ॥ ७ ॥ तमस्तम् । इत् । राधसे । महे । इन्द्रम् । चोदामि । पीतये । यः । पूर्व्याम् । अनुप्रस्तुतिम् । ई” । कृष्टीनाम् । नृतुः ॥ ७ ॥ सन्तपित्तमेवेन्द्रं सर्वेष्वपि मागकालेषु तमेवेन्द्रमित्यर्थः । तं प्रतिचोदामि मेरयामि स्तुति पीतये सोमपानाय । ततः कोलामइति उच्यते-महे महते राधरो धनाय प्रभूतधनलाभार्थं यो- नृतुः फलस्पनेता देवः पूर्वी पूर्वभवां यज्ञमुखस्थां अनुष्टुति अनुक्रमेण क्रियमाणां स्तुतिं क- थीनां मनुष्याणां ऋत्विजां संबधिनी ईशे ईष्टे ओतुं । तं चोदामीति संबन्धः ॥७॥ अथ हचे द्वितीया सूनेटमी- नयस्यतेशवसानसख्यमानंशमयः। नकिःशवासितेनशत् ॥८॥ न । यस्य । ते । शवसान ! सख्यम् । आनंश । मर्त्यः । नकिाशवासि । ते । नशत् ॥ ८॥ हेशवसान यलयन इन्द्र यस्य ते वय सख्यं मत्या मरणधी मनुष्योनानंश नव्यामोति ते शवासि पलान्यपि नकिवनशद न व्यामोति ॥८॥ ।

·म० अ०७ सू०५७] पष्ठोऽष्टकः- अथ हचे तृतीया सूक्ते नवमी- वोासस्त्वायुजाप्सुसूर्यमहद्धनम् । जयेमपृत्सुर्वत्रिवः ॥ ९॥ त्वाऊतासः । त्वा ।युजा । अष्टसु । सूर्ये । महत् । धनम् । जयम । पृत्सु । वृध्विः॥ ९॥ हे इन्द्र त्वोतासस्त्वया रक्षिताः वा त्वया युजा सहायेनाप्सु लातुं स्पै द्रष्टुंच स्लाना- दिव्यवहारं कर्तुं सूर्य उदिते सति गमनादि व्यवहारं कर्तुमित्यर्थः तदर्थ पृत्सु संग्रामेषु हे व- जिवोवज्ञवन्निन्द्र महदनं जयेम । शत्रून् संग्रामेजिन्या तेषां धनं लभेमेत्यर्थः ॥ ९ ॥ चतुर्थेहनि मरुत्वतीये तत्वायज्ञेभिरितिवचः प्रतिपद । सत्रितश्च-तत्वायज्ञेभिरीमहइदंव- सोलुतमन्धइति मरुत्वतीयमतिपदनुचराविति । तृचे प्रथमा सूक्ते दशमी- तत्वायज्ञभिरीमहेतंगीर्भािगवणस्तम । इन्द्रयाचिदाविधवाजेपुपुरुमाय॑म् ॥ १०॥२॥ तम् । त्वा । यज्ञेभिः । ईमहे । तम् । गी:भिः । गिर्वणःतम । इन्द्र। या। चित् । आविथ । वाजेपु । पुरुमाइय॑म् ॥ १० ॥२॥ वं स्तुत्यत्वेन प्रसिद्ध त्वा त्वां यज्ञेभिर्यागसाधनैः सोमादिभिरीमहे याचामहे वमेवेन्द्रं गीभिः स्तुतिभिरीमहे । हे गिर्वणस्तम गोभिः स्तुतिभिर्वननीयतमेन्द्र तत्वामिति समन्वयः। हे इन्द्र खं यथाचिदाविथ येनपकारेण ररक्षिथ मां चिदितिपूरणः । कुत्रेति उच्यते-बाजेषु संग्रामेषु कीदृशं मां पुरुमाथ्यं बहुपज्ञं बहुस्तुतिमित्यर्थः ॥ १० ॥ ॥ इति षष्ठस्य पञ्चमे द्वितीयोवर्गः ॥२॥ अथैकादशी- पस्यतेवादुसख्यंबाहीमणीतिरदिवः। यज्ञोविनंतसाव्यः ॥११॥ * ।

·३६२
ऋक्संहितामाप्ये [अ०५३०३
यस्य । ते । स्वादु । सख्यम् । स्वाद्वी। प्रनीतिः ।
अद्रिश्वः । यज्ञः। वितन्तसाव्यः ॥ ११॥
हे अदिवो वज्रनिन्द्र यस्प स्तुत्यत्वेन प्रसिद्धस्य ते तव सख्यं स्वाद्ववीवानुभवाह ।
किञ्च ते मणीतिःमणयनं धनादीनां स्वाही स्वादु सुहर्षकं तपोभे त्वद्विपयोयज्ञश्च विवन्तसा-
प्यो विशेषेण तननीयः॥ ११ ॥
अथ तृचे तृतीया सूक्ते द्वादशी-
उरुणस्तन्वेत उरुक्षर्यायनस्कृधि ।
उरुणीयन्धिजीवसे ॥ १२॥
उरु । नः । तन्वै । तने । उरु । क्षयाय । नः । कृधि ।
उरु । नः । यन्धि । जीवसे ॥ १२ ॥
हे इन्द्र त्वं नोस्माकं तन्वे आत्मजाय उरु मभूतं कृधि कुरु। सामर्थात् धनं सुखं वेति
गम्यते । तथा तने तत्पुत्राय उरु कृधि । तथा क्षयाय निवासाय उरुरुधि नोस्माकं जीवसे
जीवनाय पन्धि प्रयच्छाभिमतम् ॥ १२ ॥
अथ त्रयोदशी-
उरुंनृभ्यउरुंगवउरुरायपन्थाम् । देवर्षीतिमनामहे ॥ १३॥
उरुम् । नृभ्यः । उरुम् । गर्व । उरुम् । रथाय । पन्याम् ।
देवध्वींतिम् । मनामहे ॥ १३॥
हे इन्द नृत्योस्मदीयेत्यो भूत्येन्यः उरुं हितं मनामहे याचामहे ।तथा गवे एतदुपलक्षणं
गवाश्वादिकाप वधा रथाय पन्थी पन्थानं मार्ग अथवा नृपतीनां संचाराय शोभनं मार्ग
मनामहे तथा देववीति यज्ञं मनामहे ॥ १३ ॥
अथ चतुर्दशी-
उपमापदाद्वानरःसोम॑स्य॒हया । तिष्टन्तिस्वादुरातयः॥१४॥

·मं० अ०७ सू०५७] पष्ठोऽष्टकः उप । मा। पट् । द्वाद्धां । नरः। सोमस्य । हर्यो । तिष्ठन्ति । स्वाधरातयः ।। १४ ॥ एतदायाः पळुचः ऋक्षाश्वमेधयोर्दानस्तुतिरूपाः यद्यपि बृहद्देवदानुक्रमण्या-नाक्षाव- मेधयोरत्र पञ्चदानपशंसका इत्युक्तम् । तथाप्युपमापळित्यस्याः राजदानस्तुतिशेषत्वादविरो- धः अनौवाशया अनुक्रमण्यांअन्त्याः पळूचःकताश्वमेधयोर्दानस्तुतिरित्युक्तम्।मामां मियमेधं यज्ञे प्रसर्पन्तः षट् एतासंख्याका नरोनेतारो राजानः सोमस्य पीतस्य हया हर्षेण स्वादुरातपः मुपभोमाईदानाः सन्तो हावा बौद्दी मिपुत्ररूपेण युग्मो भूत्वा मामुपतिष्ठन्ति तेषां युग्मार्ना नाम तूतरत्र स्पष्टीक्रियते ॥ १४ ॥ अथ पञ्चदशी- अन्नाविन्द्रोतआददेहरीकक्षस्यसूनवि । आश्वमेधस्य॒रोहिता॥१५॥३॥ ऋज़ौ । इन्द्रोते । आ । ददे । हरी इति । ऋक्षस्य । सूनवि । आश्वमेघस्यं । रोहिता ॥ १५ ॥ ३ ॥ इन्द्रोते एतन्नामके आविथिग्वे अतिथिम्वनानो राज.पुत्र । अतिथिग्यायशंवरमिति । अतिथिग्वार्यशंस्यमित्यादिप्वविथिग्वः प्रसिद्धः। तत्पुत्रइन्द्रोतः नौ जुगामिनावश्यो आइदे स्वीकृतवानस्मि । तथा ऋक्षस्य सूनवि ऋक्षनानः पुत्रेन्यस्मिन्नाजनि हरी हरिववर्णावश्वावा- ददे । तथा आश्वमेधस्य अश्वमेधपुढे राजनि रोहिता रोहितवर्णावश्यौ आददे । नन्वनुश्म- प्यामुभयोरेवदानपशंसारूपत्वमुक्तम् । अत्र कथं त्रयाणां दानकीर्तनमिति । नेपदोपः । - शाश्वमेधपुत्रयोरेव यागेअस्यऋषेः प्रवृत्तेस्तयोरेवदानं प्रस्तुत्य इन्द्रोनस्तु स्वपित्रासह वयो- पंज़दिदृक्षयागत्य तपोनिं दृष्ट्वा स्वपित्रामेरितो दत्तवानश्वौ अतस्तदानं पासंगिकमिति । ए- पक्षाश्वमेधयोदानस्तुतित्वं नयाहन्यते पिठ्पुत्रयोरभेदान तयोः पक्षकर्तृत्वान । इन्द्रोनदान; स्प मागंगिकत्वं पळश्यानित्यत्र विस्पष्टपिप्यते ॥१५॥ ।। इति पठस्य पञ्चमे तवीयोवर्गः ॥३॥ F००१.१.१०॥ २० सं०१.६ २१.।

·३६१ ऋक्संहितामाष्ये [अ०५५०५ अथ पोडशी- मुरथाँआतिथिग्वेखंभीराते । आश्वमेधेसुपेशंसः ॥ १६ ॥ सुश्रथान् । आतिथिग्वे । सुअभीशुन् । आः। आश्वमेधे । सुध्पेशंसः ॥ १६ ॥ आतिथिग्वे इन्द्रोते सुरथान् शोभनरथोपेतानश्वान आददे । आर्के ऋक्षपुत्रे स्वभीशून- खानाददे आश्वमेधेश्वमेधपुत्रे सुपेशसः सुरूपान् तान् शोभनालंकारान् आददे ॥१६॥ अथ सप्तदशी- पळवॉआतिथिग्वईन्टोतेवधर्मतः । सापूतर्कतोसनम् ॥ १७॥ पट् । अश्वान् । आतिथिग्वे । इन्द्रोते । वधूमतः । सर्चा । पूतक्रतो । सनम् ॥ १७॥ आतिथिग्वे इन्दौने तक्रतो शुद्धपज्ञे शुद्धकपितेवा तस्मिन् वधूमतोवधूभिर्वडवाभि- स्तद्वतः पळवान् अक्षाश्वमेघयोः पुवायां दत्नेनाश्वादिधनेन सचा सह सनं टब्धवानस्मि एतत्साहित्यवचनं इन्द्रोतदानस्य प्रासंगिकत्वे लिंगम् ॥ १७ ॥ अथाटादशी- ऐपुचेतहपण्वत्यन्तनेष्वरुपी । स्वभौशुःकशावती ॥ १८ ॥ आ। एषु । चेतत् । टपण्यवती । अन्न । ऋज्ने' । अरुपी सुशीशुः । कशाश्वती ॥ १८॥ एप्वृजेपु ऋजुगामिप्वश्वेषु अन्तर्मध्ये आचेतत् आज्ञायते । का वृषण्वतीवर्षकैः पुमश्चै स्तद्ती । अरुषी आरोचमाना स्वभीशुः शोभनमग्रहा कशावती मा वडया ज्ञायते ॥ १८ ॥ अर्थकोनविंशी- नयुप्मेवाजवन्धवोनिनित्सुश्चनमर्त्यः अवद्यमधिदीधरतु॥१९॥४॥ । 1 ·म.८ अ०७ सू०५८] पष्ठोऽटकः न । युष्मे इति । वाज बन्धवः । निनित्सुः । चुन । मर्त्यः । अवद्यम् । अधि । दीधरत् ॥ १९॥४॥ हे वाजयन्धवः अन्नयन्धवः अन्नपदाः एवं पुत्राणां पितृपुत्ररूपाणां षण्णां वा सेवोधनं हे राजानः युष्मे युष्मासु निनिसुश्चन निन्दकोपि मोमिनुष्यः अवयं निंदा नाधिदीघरव नान्वधारयत् नारोपपति युष्मासु । अतःअनिन्या यूपमिति दातृणां स्तुतिः ॥ १९॥ ॥ इति षष्ठस्य पञ्चमे चतुर्थोवर्गः ॥ ४ ॥ प्रप्रवइत्यष्टादश दशम सूक्तं प्रियमेधस्याशिरसस्या द्वितीया नदंवइत्येपा चतु:स- प्रकोष्णिक चतुाद्यास्तिस्रोगायत्र्यः एकादशीषोडश्यौ पंक्ती शिष्टादशानुष्टुभः । अपादिन्द- इत्यर्धवैश्वदेवः वरुणइदिहेत्याधास्त्रयोर्धर्वा वरुणदेवताकाः। शिष्टाऐन्ध्यः । तथाचानुकान्त- म्-मययूनानुष्टुभं द्विवृहत्यन्तं द्वितीयोणिक् चतुर्थ्याचास्तिस्रोगायत्र्यः पोळश्येकादश्योपड़ी अपाद्वैश्वदेवोधवयोवारुणाइति । भावस्तृचः पोडशिशस्त्रे आनुष्टुभः सूविचञ्च-मस्ति- ममिपमतमातेति । नत्र प्रथमा- प्रवखिएममिपंमन्दहीरापेन्दवे । धियावामेघालयेपुरन्ध्याविवासति ॥१॥ प्रश्न । यः। त्रिस्तुभम् । इपम् । मन्दध्वीराय । इन्द॑वे । धिया। वः । मेधसनिये। पुरंमध्ध्या।आ। विवासति ॥ १ ॥ हे मध्वदियो वो यूयं पथमाथेंद्वितीया त्रिष्टु स्तोभत्रयोपेतमिपमन्नं प्रम अपरः पशब्दः प्रणः प्रभरतेविशेषः उपसर्गश्रुतेयोग्यक्रियाध्याहारः।कस्सै मन्दीराय योवीरान हर्ष- पति समन्दवीरः तस्मै इन्दवे इन्द्राय इन्धतेरैश्वर्यकर्मण इदरूपाअथवा फलेवृष्टिभिर्वा उनती- तीन्दुरिन्द्रस्तस्मै सचेन्द्रो वो युष्मान्मेधसातये यज्ञसंभजनाय पुरभ्या बहुमजया पिया कर्मणा भाविकासति अभिमतफलयोजनेन सत्करोतीत्यर्थः ॥ १॥ महावते निष्केवल्ये नदेवइत्येषा विहरणीया वथैवपञ्चमारण्यके सत्रिदंच-नवोद- तीनामित्येतयेवानि व्यतिपजनीदि।

·६ ३६६ ऋक्संहितामाप्ये [अ०५१०६ सैषा द्विवीपा- नदेवओदंतीनांनदंयोयुवतीनाम्। पतिवोअन्यांनांधेनूनामिपुध्यसि॥२॥ नुदम् । वः । ओदंतीनाम् । नदम् । योयुवतीनाम् । पतिम् । वः । अध्यानाम् । धेनूनाम् । इपुष्यसि ॥ २ ॥ ओदतीनां ओदत्यउपसः। ओदनी भास्वतीति वन्नामसुपाठाव | उपसां नदं उत्पादकमि- त्यर्थः इन्द्रेण घुपसउत्पयन्ते इन्द्रस्यैव सूर्यत्वाव विवस्वदिन्द्र युग्म्यइविहि द्वादशादित्यमध्ये इन्द्रः पठिवः तादृशमिन्द्रं हे यजमाना वो युष्मदर्थ आह्वयत इत्यर्थः । तथा योयुवतीनां सर्वत्र मिश्रयन्तीनां नदीनां नदं शब्दयितारं वो युष्मदर्थ आह्वयामि । अयानां अहन्तव्यानां गवां पनि आह्वये । अथपत्यक्षलता हे यजमान त्वं धेनूनां क्षीरादिना मीणयित्रीणां गवामिपुष्य- स्यन्नमिच्छसि ॥ २ ॥ अग्निहोत्र पूर्वाहुती हुदायांनाअस्येत्यनयोत्तरामाहुति कांक्षमाणस्तिष्ठेत् । तथाचत्रित- म्-ताभस्यसददोहसइति पूर्वामाहुनिमुपोत्थायोत्तरां कांतेति । महानते निष्केवल्येप्येषा त- थैव पञ्चमारण्यके सूत्रितं-ताअस्यसूददोहइत्येतदादिः सूददोहाः सूदोहाइति । सैपा तृतीया- ताअस्पनर्ददोहसःसोमश्रीणन्तिपुभययः। जन्मन्देवानांविशष्विारोंचनेदिवः ॥३॥ ताः। अस्य । सुदेश्दोहसः । सोमम् । श्रीणन्ति । पृश्नयः । जन्मन् । देवानाम् । विशः । बिषु । आ । रोचने । दिवः ॥ ३॥ वाः पसिद्धाः सुददोहसासूइति कूपनाम तत्सदृशदोहनाः पृश्नपः पृश्निवर्णाः गावोस्येन्द्र- स्प सोमं श्रीणन्ति मिश्रयन्याशिरेण । कदा त्रिपु विपि सवनेषु । गावो विशेष्यन्ते देवानां जन्मन् जन्मस्थाने दिवीति शेषः दिवआदित्यस्य आरोचने आरोचमाने अनेन घोविशेष्यते तस्मिन् स्थाने विशोनिविशन्त्यः । यज्ञार्थोपयुकानां गवां द्युमातिः प्रसिदा ॥ ३ ॥ द्वितीयेपर्याय मैत्रावरुणशस्खे अभिमगोपतिमिति तवोनुरूपः सनितंच-अभित्वावृपा- सुतेभिमगोपर्तिगिरेति ।

·मं०८ अ०७ सू०५८] पष्टोऽपकः ३ अथ चतुर्थी- अभिप्रगोपर्तिगिरेन्द्रमर्चयाविदे। सूनुसत्यस्य॒सत्प॑तिम् ॥ १॥ अभि । प्र । गोपतिम् । गिरा । इन्द्रम् । अर्च । यर्था । विदे। सूनुम् । सत्यस्य । सत्पतिम् ॥ ४ ॥ गोपनि गास्वामिनमिन्दं अभिमार्च प्रकर्षण पूजय गिरा स्तुत्या यथा विदे सयथा स्वात्मानं स्तुतप्रकार जानाति यथावा यामं मतिगन्तव्यमिति जानाति तथाति। कीदृशमिन्द्रं सत्यस्य यज्ञस्य सत्यस्पवा सूनुं पुत्रं तत्रानुरक्तवाद सूनुरित्युपचर्यते सत्पति सवां यजमाना- नां पालकम् ॥ ४॥ अथ तृचे द्वितीया सूक्ते पञ्चमी- आहरयःसमुचिरेरुपीरविर्हिषि । यत्राभिसनामहे ॥ ५॥ ५॥ आ। हर॑यः । ससृजिरे । अरुपीः । अधि । बर्हिपि । यत्र । अनि । समनामहे ॥ ५॥५॥ • हरयो हरिववीअवाः अरुपीरारोचमानाः अधिहि पि अधीति सप्तम्यर्थानुवादी य- हिप्यास्तृते आससृघिरे आसृजन्तु यत्र यस्मिन्वहिपि स्थितमिन्द्रमभिसन्नवामहे अभि संस्तुमः ॥५॥ ॥ इतिषष्ठस्य पञ्चमे पञ्चमोवर्गः ॥५॥ अथ उचे तृतीया सूक्ते पठी- इन्द्रयगावआशिरंदुदुहेवृत्रिणेमधु । यत्सौमुपहरेविदत् ॥ ६॥ इन्द्राय । गावः। आइशिरम् । दुदुहे। वन्त्रिणे । मधु । यत् । सीम् । उपहरे । विदत् ॥ ६ ॥ इन्द्राय गावआशिरं आश्रयणसाधनं पयादिकं मधु मकरं दुइहे दुहने । कीदृशाय पविणे वञ्चयुक्तायेन्द्राय ययदा उपहरे समोपेवर्तमानं मधु सोमरसे सी सर्वतोविद लभते वदा ॥६॥ पोडशिशखस्योधनस्पेत्येषान्त्या सुत्रितश्च-उद्यान्नस्यविष्टपमित्येषा परिधानीयेनि । ।

·[अ०५१०७ ३६८ ऋक्संहितामाये सपा सप्तमी- उद्यधस्व विष्टपंगृहमिन्द्रश्चगन्वहि । मध्वःपीत्वासचेवहिनिःसप्तसख्युःपदे ॥ ७॥ उत् । यत् । अध्नस्य । विष्टपम् । गृहम् । इन्द्रः । च । गन्व॑हि । मध्वः । पीत्वा । सचेवहि । त्रिः। सप्त । सख्युः । पदे ॥ ७ ॥ ययदा नभस्य महन्नाम बनइति महत आदित्यस्य विष्टपं स्थानं गृहं इन्द्रश्वाहं चो- भौ उद्न्वहि उद्गच्छावः । तदानीं मध्वो मधुरं सोमरस पीत्वा सचेवहि संसृष्टी भवेव । कुन राख्युःपदे सर्वेषां सखिभूतस्यादित्यस्य निःसप्तत्यनेन देवलोकानामुत्तममेकविंशस्थानमुच्यते आदित्यस्यैकविंशत्वाव । तथाचब्राह्मणम्-द्वादशमासाःपञ्चविखयइमेलोका असावादित्यए- कविंशति । तादृशे एकविंशस्थाने सचेवहीति ॥७॥ पूर्वोक्तएवशखे अविद्वितीयआनुष्टुभस्तृचः। सवितश्च-अपवसिष्टुभमिषमचंतपार्चदेवि। आमिंस्तुचे प्रथमा सूक्तेष्टम्येपा- अचैतमातप्रियमेधासोअर्चत। अर्चन्तुपुत्रकाऊतपुरंनष्पवर्चत ॥८॥ अर्चत । । अर्चत । प्रियमेधासः । अर्चत। अर्चन्तु । पुत्रकाः। उत। पुरंम् । न । धृष्णु । अर्चत ॥ ७॥ हे अध्वदियो यूयं इन्द्रं अर्चत पूजयत स्तुत्यामार्चत मकर्षणाचतेन्द्रमेव । हे पियमे- धासः प्रियमेधसम्बन्धिनः नदोत्रा यूयमचंतेन्द्र पुत्रका पुत्राभप्यचविन्द्र । उतापिच पुरंन : प्णु यथा पुरं धर्षणशीलं अर्चन्ति तादृशमिन्दमर्चत ॥ ८॥ अथ ठचे द्वितीया सूके नवमी- अवखराति॒गर्गरोगोधापरिसनिष्वणत् । पिट्टापरिचनिप्कदिन्द्रायब्रह्मोद्यतम् ॥९॥ १ऐ. ना.१.३०.1 ·मं०८ अ०७ सू०५८] पष्ठोऽयक: अर्व । स्वराति । गर्गरः । गोधा । परि । सनिस्वनत् । पिट्टा परि। चनिस्कदत् । इन्व्य । ब्रह्म । उत्थ्यतम् ॥ ९ ॥ गगरो गर्गरनियुक्तोवा वाचविशेषो युद्धे अवस्वराति भयंशब्दयति । गोधा हस्तमः परि परित. सनिष्वणव स्वनति भृशं पिगा पिंगवाज्यापि परिचनिष्कदर परिस्कन्दते यस्मा- देयं युद्धः संनदः अतइन्द्राय ब्रह्मपरिवृढकर्म स्तुतिलक्षणं उद्यतं भववितिशेषः ॥ ९ ॥ अथ तचे तृतीया सूक्ते दशमी- आयत्पतन्त्येन्यासुदुघाअनपस्फुरः। अपस्फरंगमायतसोममिन्द्रायपालवे ॥१०॥६॥ आ। यत् । पतन्ति । एन्यः । सुदुघाः । अपस्फुरः। अपस्फुरम् । गृभायत ! सोमम् । इन्द्राय । पातवे ॥ १० ॥ ६ ॥ ययदा एन्या एतवर्णाः शुभ्रवर्णानयः आपतन्ति आगच्छन्ति सर्वतः प्रवहन्ति । कीदृश्यः सुदुधाः सुदोहा मनपस्फुरः अपस्फुरो अपस्कुरा अपवृक्षा- अतादृश्यः अनपस्कुरः अत्य- नंप्रवृद्धाइत्यर्थः । यद्वा सुदुधाः प्रवृद्धा एतवर्णागावो यदा पयआयर्थायापवन्ति वदा अप- स्कुर अवापरा दो धात्वर्थानुवादी अत्यन्तं प्रवृद्ध सोममिन्द्राय पातवे पातुं गृभायत ग्रहणंकु- रुत । अथवा अनपस्फुरइत्यत्रापशब्दोनुवादी धात्वर्थस्य । तथासत्ययमर्थ. यदाएन्योनयः अनपस्फुरः अश्वृद्धोदका आपतन्ति वृष्टिरल्या यदाभवति तदा सोममिन्द्रार्थ संपादयतेति॥१०॥ ॥ इति षष्ठस्य पञ्चमे पृष्ठोवर्गः ॥६॥ अथैकादशी- अपादिन्द्रोअदिग्निर्विश्वेदेवाअंमत्सत । वरुणइदिहक्षयत्तमापौअभ्यनूपतवत्ससंशिवरीरिवा।११।। अपात् । इन्द्रः । अपात् । अग्निः। विश्वे देवाः । अमत्सन । वरुणः । इत् । इह । क्षयत् । तम् । आपः । अजि। अनूपत । वृत्सम् । संशिवरी.दव ॥ ११ ॥ ।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०५०७ इन्दोपापियव सोममनिरप्यपियद विश्वेदेवा अप्यमत्सत तृप्ता अभवन् सोमपानेन व- रुणइव वरुणोपीहास्मिन् यागगृहे क्षयत् निवसतु सोमपानार्थ निवसन्तं तं आपोप्यायनूपत उदकान्यापनशोलाः स्तुतयोवा अन्यस्तुवन् । किमिव वत्सं स्वीयं संशिश्वरीः संशिश्वर्य, संगच्छमाना गावइव । नायथा धावत्यो हंभारवं कुर्वन्ति तद्वत् ॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- सुदेवोअसिवरुणयस्यतेसप्तसिन्धवः। अनुक्षरन्तिकाकुदंसूर्यमुपिरामिव ॥ १२ ॥ सुध्देवः । अस । वरुण । यस्य । ते । सप्त । सिन्धवः । अनुक्षरन्ति । काकुदम् । सूर्म्यम् । सुपिरामध्देव ॥ १२ ॥ हे वरुण जलाभिमानिन देव त्वं सुदेवोअसि यस्यसुदेवस्य ते तव काकुदं तालु समुद्राख्य सप्तसिन्धवो गंगाद्याः सप्तनद्योऽनुक्षरति जिह्वायां सर्वदा त्रयति । दृष्टान्तः-सूम्यं सुपिरा- मिव यथा सूर्य पविरश्मिजालं तद्वत् ॥ १२ ॥ पोडशिशस्त्रे योव्यतीनिति तृतीयशानुष्टुभस्तृचः सूत्रितञ्च-पोव्यतीरफाणयदितित- च आनुष्टुभइति । तृचे प्रथमा सूजे त्रयोदशी- पोव्यतीराणयुत्सुयुक्ताँउपाशुपे । तक्कोनेतातदिद्व'रुपमायोअमुच्यत ॥ १३ ॥ यः। व्यतीन् । अणियत् । सुयुक्तान् । उप । दाशुपै । तकः नेता । तत् । इत् । वपुः । उपमा । यः । अमुच्यत ।। १३ ॥ पइन्द्रोपतीन् विविधगमनान सुयुक्तान् मुमुरथे सवद्धान अश्वान् दारापे हपित्रेयज- मानाय गन्तुं प्राप्त उप अफाणयव उपगमयति फणतिर्गतिकर्मा । यदेवकरोति तदित तदानीमेव ततः तकतिर्गतिकमा यज्ञगमनशीले नेताउदकस्य पलस्य वा नायक इन्ट्रोवपुरुवं उत्पा- व्यतीविशेषःमइन्द्रउपमा उपमानभूतःअमुच्यतअन्यैर्वृष्टिनिवारकै रसुरादिभिमुक्तोजयवि॥१३॥ ।

·मं०८ अ०७ सू०५८]
पठोऽधकः
३७१
अथ हचे द्वितीया सूक्ते चतुर्दशी-
अतीशकओहतुइन्द्रोविश्वाअतिहिपः ।
सिनत्कुनीनओदनपच्यानपरोगिरा ॥ ११॥
आत । इत् ।। ॐ इति । शुक्रः । ओहते । इन्द्रः । विश्वाः ।
अति । द्विपः । जिनत् । कनीनः । ओदनम् ।
पच्यमानम् । परः । गिरा ॥ १४ ॥
अयमिन्द्रः शकः शक्तः सन् अतीहोहते अतिक्रम्य गच्छत्येव संग्रामे निरोधकान श-
चून । तदेवाह-अयमिन्द्रो विश्वाः द्विपो द्वेष्टुन् शत्रूनति अतिक्रम्य गच्छति। कनीनः कमनीयः
परोमेघानां परस्ताद्वर्तमान इन्द्रोदनं मेघनामैतत् मेघ मिनद अभिनव जिनत्ति वृष्ट्यर्थ ।
कीदृशं गिरा माध्यमिकयावाचा स्तनितरक्षणया पच्यमानं वजनि|पेण ताड्यमानपि-
त्यर्थः ।। १४॥
अथ तुचे तृतीया सूक्ते पञ्चदशी-
।
अर्भकोनकुमारकोधितिष्ठेनवरथम् ।
सर्पक्षन्महिपमृगपित्रेमाविशुक्रतुंम् ॥ १५ ॥
अर्जकः । न । कुमारकः । आधे । तिष्ठत् । नवंम् । रथम् ।
सः । पक्षत् । महिपम् । मृगम् । पित्रे । मात्र । विशुस्कतुम् ।। १५ ॥
अपमिन्द्रः अर्भकोन अल्पशरीरः कुमारकः कुमारकइव पित्रे मात्रे सपथाधितिष्ठति
तदन नवं स्तुत्यं रथमधितिष्ठदधितिष्ठति सइन्दो महिषं महान्तं मृगं मृगवदितस्ततो धावन्तं
समग्यं वा विभुक्रतुं बहकर्माणं मेघ पक्षद् पचति वृष्टयभिमुखं करोतीत्यर्थः ॥ १५॥
सपा पोडशी-
आलूमशिप्रदंपतेरतिष्ठाहिरण्ययम् ।
अर्घद्युसंसंवेवहिसहसपादमरूपसंस्तिगामनेहसम्॥१६॥

·। ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५३.८ आ। तु । सुशिप । दमध्पते । रथम् । तिष्ठ । हिरण्यय॑म् । अर्ध । युक्षम् । सचेवहि । सहस्रध्पादम् । अरुपम् । स्वस्ति गाम् । अनेहसंम् ॥ १६ ॥ हे सुशिम मुहनो हे दंपते गृहस्वामिन् अत्र गृहोरथः तस्यस्वामिन् तु त्वं तावद्रथमा- तिष्ठ हविः स्वीकरणानन्तरं पश्चादहमारोहामीतिभावः । कीदृशं हिरण्ययं हिरण्मयं अघ तवा- रोहणानन्तरं अहमथारुत्य उगौ सचेवहि संगच्छेवहि संगती भवेव। किंवत् युक्षं दीप्तं रथं कीदृशं सहस्रपादं बहुपादं अरुपमारोचनं स्वस्तिगां कुशलगमनं अनेहसमपापम् ॥ १६ ॥ पूर्वाहे प्रवर्ये धेमित्थेत्येषा । सत्रितश्च-मित्थानमस्विनइति पागाींपूर्वाह्नइति । सैपा सप्तदशी- तमित्थानमखिनउपस्वराजमासते। अर्थचिदस्यमुधितयदेतवआवर्तयन्तिावने ॥१७॥ तम् । घ ।ईम् । इत्था । नमस्विनः । उप । स्वराजम् । आसते । अर्थम् । चित् । अस्य । सुधर्धितम् । यत् । एतवे । आवर्तयन्ति । दावते ॥ १७ ॥ तं घ तं खल्वीमेनमिन्द्रं इत्था इत्थमनेन प्रकारेण नमस्विनोनवन्तः स्तुतिमन्तोवाध्या- दयः स्वरागं स्वयं राजमानं वा उपासते सेवन्ते । तथा हत्याअर्थचिव अरणीयं धनं मुधिर्व सुष्टु स्थापितं अस्येन्द्रस्य संबन्धिनं मामुवन्तीविशेषः। कदेत्याह-ययदा एतवे अस्येन्द्रस्य गम्- नाय स्वमं मामुंवा दापने हविर्दानायावर्तयति स्तुतयः तदेत्यर्थः । अथया अश्वावा आवत- पन्ति तदेत्यर्थः ॥ १७ ॥ अथाष्टादशी- अनुमत्नस्पोकसामियमधासम्पाम् । पूर्वामनुपतिहतहिपोहितप्रयसआशन ॥ १८ ॥ ७ ॥ अनु । पुलस्यै । ओकसः । प्रियमेधासः । एपाम । ।

·मं०८ अ०८ सू०५९]
पष्ठोडटकः
३७३
पूर्वाम् । अर्नु । प्रध्यतिम् । युक्तवहिपः ।
हितप्रयसः । आशत ॥ १८ ॥७॥
अनया स्तुतिमुपसंहरति एषां देवानामिन्द्रादीनां मनस्य पुराणस्यौकसः स्थानस्य पुरा-
णं स्थानं प्रियमेधासः पियमेधा अन्वाशत अनुपाप्ताः । कीदृशाः मियमेधाः पूर्वी मुख्यां प्रयति
पदानमनुलक्षीरुत्य वृत्तवाहिपः स्वीर्णदर्भाः हितपयसः आसादितसोमादिहविष्काः ॥ १८ ॥
।। इति पष्ठस्य पञ्चमे सप्तमोवर्गः॥७॥
इत्यष्टमे मण्डले सप्तमोनुवाकः ॥ ७ ॥
अष्टमेनुवाके एकादशसूतानि तत्रयोराजेतिपञ्चदशचे प्रथमं सूक्त । अत्रानुक्रमणिका-यो-
राजापश्चोना पुरुहन्मा बाहत विपगाथाधुष्णिगनुष्टुप्पुरउप्पिगन्तमिति । पुरुहन्मानापिः सच
क्वचित्कथंचिदविशेपितमिति परिभाषयांगिरसः आयातृतीयापञ्चम्योबृहत्यः द्वितीयाचतुर्थीप-
ध्यः सतोवृहत्यः सक्षम्पायाः पबृहत्यः त्रयोदशीपुरउष्णिक् आयद्वादशकायष्टका आद्यश्चे-
सुरउष्णिगितिहि तल्लक्षणं । इन्द्रोदेवता । महानते निप्केवल्ये वाहततचाशोतावादित एकादशः
तथाचपञ्चमारण्यकेसूषितं-योराजाचर्षणीनामित्येकादशेति ।
तन पथमा-
योराजाचणीनांयातारथेभिरधिगुः ।
विश्वासातरुतापृतनानांज्येष्ठोयोस्त्रहारणे ॥ १ ॥
यः । राजा । चर्षणीनाम् । यातां । रथेभिः । अधिंगुः। विश्वासाम्।
नरुता । पृतनानाम् । ज्येष्ठः । यः । वहा । गृणे ॥ १॥
यइन्द्रश्चर्पणीनां मनुष्याणां राजा स्वामीरथेभिः रथैः याना गन्ताच अधिगुरधृवगमनो-
न्यैः विश्वासां पृतनानां सेनानां वरुना वारकः यश्च ज्येष्ठः गुणैायान् यश्च वृबहा वृत्रं हत-
वान् तं महाभागमिन्द्रं गृणे स्तौमि ॥१॥
अथ द्वितीया-
इन्द्वंतंभपुरुहन्मन्नवसेयस्यहिनाविधरि ।
हस्तायुवत्र मतिपापिदर्शनोमहोदिवेनसूर्यः ॥ २ ॥

·[अ०५०
मतिधायि पति-
३७१
ऋक्संहिताभाष्ये
इन्द्रम् । तम् । शुम्भ । पुरुहन्मन् । अव॑से । यस्य । द्विता ।
विश्वरि । हस्ताय । वः । प्रति । धायि । दर्शतः ।
महः। दिवे । न । सूर्यः ॥२॥
हे पुरुहन्मन् ऋषे त्वं तमिन्द्रं शुभ हविःमदानादिनालंकुरु । किमर्थं अवसे रक्षणाय
एवमात्मना स्वात्मानं संबोध्य ब्रवीति- यस्य तव विधरि विधारके इन्द्रे द्विता द्वित्वमस्ति
औश्यमनौयं तव शत्रून् हन्तुमुयत्वं त्वदनुग्रहायानोऽयंचेति द्वैतमस्ति । तत्रौम्यं चिह्न दर्श-
यति हस्ताय कराय हननाय शत्रूणां दर्शतो दर्शनीयः
निहियो भवति । दिवे प्रकाशाय दिवसायवा अथवा दिवि दृश्यमानः सूर्योन सूर्यइव ॥२॥
तस्मिन्नेवशस्त्रे नकिष्टमिति प्रगाथो वैकल्पिकःस्तोत्रियः सूत्रितञ्च-नकिष्टकर्मणान-
शन्नत्वाबृहन्तोभद्यइति ।
तृचे प्रथमा सूक्ते तृतीया-
नकिटंकमणानशयश्चकारसदाधम् ।
इन्द्रनयर्विश्वगूर्तमभ्वसमष्टंकृष्ण्योजसम् ॥ ३॥
नकिः । तम् । कर्मणा । नशत् । यः । चकार । सदाध्दधम् ।
इन्द्रम् । न । यज्ञैः । विश्वगूर्तम् । ऋर्वसम् ।
अधृष्टम् । ष्णु औजसम् ॥ ३ ॥
तं जनं अन्योमर्षकोजनः कर्मणा हननादिव्यापारेण नकिर्नशत् नैवव्यामोति यइन्द्र
चकार इन्द्रमेवानुकूलं यः साधनः । कीदृशमिन्द्रं सदावृधं सदापर्धक विश्वगूर्त सर्वेःस्तुस्पं
भावसं महान्तं अष्टमन्यैः प्ण्वोजसं धर्पकपरम् ॥ ३ ॥
अथ चे द्वितीया सूक्ते चतुर्थी-
अाहमुग्रंपर्तनामुसासहिपस्मिन्महीरुकुवयः।
संघेनयोजायमानेअनोनघुर्यायःक्षामोअनोनयुः ॥ ४॥

·: म०८ अ०८ सू०५९] पठो एकः ३७५ अपाहम् । उयम् । पृतनासु । ससहिम् । यस्मिन् । महीः। उरुज्नयः । सम् । धेनवः । जार्यमाने । अनोनवुः । यावः । क्षामः । अनोनवुः ॥ ४ ॥ अपार्ह असोढं उपमुदूर्णपलं पृतनासु शत्रुसेनासु सासहिं अभिभवितारं स्तौमीत्य- थः । यस्मिनिन्द्रे जायमाने महीमहत्या उसज्जयो बहुवेगाः धेनवोहविरादिनामीणयित्र्यः म- जागावएववा समनोनयुः समस्तुवन् । नकेवलं धेनवएव अपितु यावोद्युलोकाः क्षामः पृथि- व्यश्च समनोनवुः। तत्रत्याः सर्वेमाणिनो नमन्तेइत्यर्थः। विवृतोतोकाइति श्रुनेहुवचनम् ॥४॥ तृतीयेहनि निप्केवल्ये वैरूपसामपक्षे यद्यावइति प्रगाथास्तोत्रियः । सूत्रिवश्च-यद्याव- इन्द्रतेशतं यदिन्द्रयावतस्त्वमिति प्रगाथौ स्तोत्रियानुरूपाविति । तत्र मथमा सूक्ते पञ्चमी- यद्यावइन्द्रतेशतंशतभूमीरुतस्युः । नत्वावचिन्सहस्रसूर्याअनुनजातमष्टरोदसी ॥५॥८॥ यत्। यावः । इन्द्र।ते । शतम् । शतम् । भूमीः । उत । स्युरिति स्युः । न । त्वा । वृजिन् । सहस्रम् । सूर्याः । अनु । न । जातम् । अष्ट । रोद॑सी इति ॥ ५॥ ८ ॥ हे इन्द्र ने तव प्रतिमानार्थ ययदि यावोयुलोकाः शतंस्युः तथापि नाश्रुवन्ति । उता- पिच भूमी म्यः ते तवमूर्तिमतिबिंबाप शतस्युः तथापि नाश्नुवन्ति । हे वनिन् त्या त्वां सहसं सूर्या अगणिवा अपि सूर्याः नानुभवन्ति नप्रकाशयन्वीत्यर्थः । न वा सो भावीर्तिश्रुतेः । किंबहुना जातं पूर्वमुत्पन्नं किञ्च अनुनाष्ट नाश्नुते । तथा रोदसी द्यावापृथिव्यो नाचवाते रा- वैज्योतिरिच्यसइत्यर्थः । न्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्वरिक्षाव ज्यायान् दिवो ज्यायानेन्योटो- केन्यइतिश्रुतेः ॥५॥ ॥ इति पष्ठस्य पञ्चमेष्टमोवर्गः ॥८॥ १ऐ० ना.२.१७. २ कोपनिषत् ३ वृहदारण्यके.

·३७१
ऋक्संहितामाप्ये
[अ०५ १०८
इन्द्रम् । तम् । शुम्न । पुरुष्ट हन्मन् । अव॑से । यस्य । द्विता ।
विश्धतीर । हस्ताय । वनः । प्रति । धायि । दर्शतः ।
महः। दिवे । न । सूर्यः ॥२॥
हे पुरुहन्मन् ऋषे त्वं तमिन्दं शुभ हविःपदानादिनालंकुरु । किमर्थं अवसे रक्षणाय
एवमात्सना स्वात्मानं संबोध्य ब्रवीति- यस्य तव विधरि विधारके इन्द्रे द्विता द्वित्वमस्ति
औग्यमनोऽयं तव शत्रून् हन्तुमुयत्वं त्वदनुग्रहायानौम्यंचेति द्वैतमस्ति । तत्रौटयं चिह्नं दर्श-
यति हस्ताय कराय हननाय शत्रूणां दर्शको दर्शनीयः महोमहान्वनः मतिधापि पति-
निहितो भवति । दिवे मकाशाय दिवसायवा अथवा दिवि दृश्यमानः सूर्योन सूर्यइव ॥ २ ॥
तस्मिन्नेवशस्त्रे नकिष्टमिति प्रगाथो वैकल्पिकःस्तोत्रियः सूत्रितञ्च-नकिष्टकर्मणान-
शन्नत्वावृहन्नोअद्यइति ।
तृचे प्रथमा सूक्ते तृतीया-
नकिटंकमणानशयश्चकारसदाघम् ।
इन्द्रनयुर्विश्वगूर्तमभ्समधुएंकृष्ण्वोजसम् ॥ ३॥
नकिः । तम् । कर्मणा । नशत् । यः । चकार । सदाऽधम् ।
दन्द्रम् । न । यज्ञैः । विश्वगूर्नम् । ऋभ्वसम् ।
अधृष्टम् । धृष्णुओजसम् ॥ ३ ॥
तं जनं अन्योमर्षकोजनः कर्मणा हननादिव्यापारेण नकि शव नैवव्यामोति यइन्द्र
चकार इन्द्रमेवानुकूलं यः साधनैः। कीदृशमिन्द्रं सदावृधं सदावर्धक विश्वगूर्त सर्वेःस्तुत्यं
कावसं महान्तं अधृष्टमन्यः धृष्ण्वोजसं धर्षकयटम् ॥ ३ ॥
अथ तृचे द्वितीया सूके चतुर्थी-
अाहमुग्रंपृतनामुसामुहियस्मिन्महीरुरुचयः।
संधेनोजार्यमानेअनोनवुवाक्षामोअनोनयुः ॥ ४॥

·। मं०८ अ०८ सू०५९] पष्टोऽपकः ३७५ अाह्वम् । उयम् । पृतनासु । ससहिम् । यस्मिन् । महीः। उज्वयः । सम् । धेनवः । जाय॑माने । अनोनवुः । यावः । क्षामः ! अनोनवुः ॥ ४ ॥ अपार्ह असोढं उपमुदूर्णवतं पृतनासु शत्रुसेनासु सासहिं अभिनविदारं स्तौमीत्य- र्थः । यस्मिन्निन्द्रे जायमाने महीमहत्यः उरुजयो बहुवेगाः धेनवोहविरादिनामीणयित्र्यः प्र- जागावएववा समनोनवुः समस्तुवन् । नकेवलं धेनवएव अपितु द्यायोयुलोकाः क्षामः पृथि- व्यश्च समनोनवुः । तवत्याः सर्वेमाणिनो नमन्तेइत्यर्थः। विवृतोलोकाइति श्रुतेर्बहुवचनम् ॥४॥ तृतीयेहनि निष्केवल्ये वैरपसामपक्षे यद्यावइति प्रगाथःस्तोनियः । सूत्रितञ्च-यद्याव- इन्द्रतेशतं यदिन्द्रयावतस्त्वमिति मगायौ स्तोत्रियानुरूपाविति । तत्र प्रथमा सूक्ते पञ्चपी- । यद्यावइन्द्रतेशतंशतंभूमारुतस्युः। नत्वावन्निन्सहस्रसूर्याअनुनजातमष्टरोदसी ॥५॥८॥ यत् । द्यावः । इन्द्र । ते । शतम् । शतम् । भूमीः। उत । स्युरिति स्युः। न । त्वा । वञ्चिन् । सहस्रम् । सूर्याः । अनु । ना जातम् । अष्ट । रोदसी इति ॥ ५॥ ८॥ हे इन्द्र ते तव प्रतिमानार्थ ययदि घावोयुलोकाः शतस्युः तथापि ना वन्ति । उता- पिच भूमी म्यः ते तवमूर्तिपतिविधाय शवस्युः तथापि नाभुवन्ति । हे वजिन् त्वा त्वां सहस्तं सूर्या अगणिताःअपि सूर्याः नानुभवन्ति नमकाशयन्तीत्यर्थः । न तत्र सूर्यो भाती तिचनेः । किंयहुना जातं पूर्वमुत्पन्न किश्च अनुनाष्ट नाभुते । वथा रोदसी द्यावापृथिव्यौ नाचवाने स- वेश्योतिरिच्यसइत्यर्थः । ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाव ज्यायान् दिवो ज्यायानेज्योलो- केन्यइतिश्रुतेः ॥५॥ ॥ इति षष्ठस्य पञ्चमेष्टमोवर्गः॥८॥ १ऐ० ब्रा० २.१५. २ कठोपनिषत् ३ वृहदारण्यके.

·३७६
ऋक्संहितामाप्ये
[अ०५३०९
अथ मगाथे द्वितीया सूक्ते पष्ठी-
आप॑प्राथमहिनाटण्यारपन्विश्वाशविष्टशव॑सा ।
अस्माँअवमघवन्गोमतिबजेवचिन्चित्राभिरुतिभिः॥६॥
आ। पनाथ । महिना । वृष्ण्यो । वृषन् । विश्वा । शविष्ठ । शव॑सा ।
अस्मान् । अव । मघवन् । गोहमति । बजे । वजिन् ।
चित्राभिः । कुतिभिः॥६॥
हे शविष्ठ मववन् वत्तवन धनवन् हे वृपन अभिमतवर्षकेन्द्र त्वं आपपाथ आपूरपति
व्यामोपि ।कानि विश्वा विश्वानि सर्वाणि वृष्ण्या वर्षकाणि पलानि शत्रुसंबन्धीनि । केनसा-
धनेन महिना महता शपसा बलेन स्वीयेन । अथवा वृष्ण्येत्येतच्छयोविशेपणं तथा सतिभ-
भिमतयर्पकेण महता बलेनास्मदीयानि यसानि पूरयसीत्यर्थः । अथ तथालत्या अस्मान्गोमति
पहुभिगोभिर्युक्ने मजे शत्रुसंवन्धिनि निमित्त सत्यस्मानव । हे यजिन् पञ्चपुतेन्द्र केः साधनैः
विवाभिनानाविधैरवतिभीरक्षणेरिति ॥६॥
अथ सप्तमी-
नसीमदेवआपदिपंदीर्घायोमत्यः ।
एतंग्याचिद्यप्तशायुयोजहरीइन्द्रायुयोजते ॥४॥
न। सीम् । अदेवः । आपत् । इपम् । दीर्घायो इति दीर्घआयो।
मयः । एतम्या । चित् । यः । एतशा । युयोजते ।
हरी इति । इन्द्रः। युयोजते ॥ ७॥
हे दोघीयो निन्येन्द्र सः अदेवः इन्द्राव्यदेवहिती मन्यापरणधमां मनुष्यो गी गमि-
पमनं नापर नमामोति । पोमन्यास्पेन्द्रम्प एतग्वाचित् एताणापायी अनाभिमतदशगमना-
य एतशा एतशी अधी सुपोज योगपति रथे यमगन्तुम् पञ्चेन्ट्रीहरी युयोगवन नया वी-
विसनमामोतीवि समन्वयः॥७॥

·म०८०८०५९] पष्टोडटका ३७७' अथाष्टमी- । तोमहोमहापमिन्द्रदानायसक्षणिम् । योगाधेपुयआरंणेपुहव्योवाजेप्वस्तिहव्यः ॥ ८॥ तम् । वः । महः । महाय्य॑म् । इन्द्रम् । दानाय । सक्षणिम् । यः। माधेषु । यः। आ६अरणेषु । हव्यः । वाजेषु । अस्ति । हव्यः ॥ ८॥ हे ऋत्विजो महो महान्तो वो यूयं तं महाय्यं पूज्यं इन्दं दानाय सक्षणि सचमानं परि- चरलेविशेषः। यइन्डो गाथैषदकेषु हव्योरिन गाह्वातव्योभवति यश्चारणेषु गन्दव्येषु निमेषकेषु स्थलेपुवा हव्योस्ति तथा वाजेषु संग्रामेषु जयाय हव्यो वातव्योस्ति भवति ॥ ८॥ अथ नवमी- उद्पुर्णावसोमुहेमुशस्त्रशूराधसे । उद्पुममघवन्मघत्तयउदिन्द्रश्रवसेमहे॥९॥ उत् । ऊँ इति । मु । नः । वसो इति । महे । मृशा । शूर । राधसे । उत् । ऊँ इति । सु । मौ । मघवन् । मघत्तये । उत्। दुन्द्र । श्रवसे । महे ॥ ९॥ हे वसो वासयितः शूरेन्द त्वं नोस्मान् सु सुष्टु उदुमशस्व उन्मरास्वैव उत्थापय किम- थे महे महते राधसेन्नाय । तथा हे शूर मघवन् इन्द्र उन्मुशस्व मर महते मपत्नपे धनदाना- य तधोन्द्रशस्वेन्द्र महे महत्वै अवसे कीत् ॥९॥ अथ दशमी- त्यनइन्द्रतपुस्तानिटोनितॄपसि । मध्वसिप्वनुविनम्णोनिदासशिनोइथः ॥१०॥९॥ १८

·ऋक्संहितामाण्ये [अ०५व०१०
त्वम् । नः । इन्द्र । ऋतध्युः । त्वनिर्दः । नि । तृम्पसि ।
मध्ये । वसिष्व । तुविनम्ण । ऊर्वोः । नि ।
दासम् । शिश्नथः । हयः॥ १०॥ ९॥
हे इन्द्र सतयुर्यज्ञकामस्त्वं नोस्मान् त्वानिदः त्वां योनिन्दति सः अयजनमेवनिन्दा सव
वस्मादयष्टुः सकाशाद नि नितरां तृम्पसि पीणयसि तस्य धनमपत्त्येति भावः। एवं सन्तयं हे
तुविनृम्प प्रभूतधन सत्वं ववोर्वोर्मध्येस्मान्वसिष्व ऊरुभ्यामाच्छादय रक्षार्थ । दास उपक्षपयि-
तारं अस्मद्वेषिणं पापंवा हथैर्हन निशिश्नथः मारयसि । अथवा त्वविरोधिनं दासमसुरं नि-
शिश्नथोहननैः॥ १० ॥
॥ इति पष्टस्य पञ्चमे नवमोवर्गः ॥९॥
अथैकादशी-
अन्पर्वतमानुपमयंज्वानुमदेवयुम् ।
अवस्वःसखाँदुधुवोतपर्वतःसुघ्नाय॒दस्युंपर्वतः ॥११॥
अन्यध्व॑तम् । अमानुपम् । अय॑ज्वानम् । अदेवध्युम् ।
अर्व । स्वः। सरवा । दुधुवीत । पर्वतः । सुध्धाय ।
दस्युम् । पर्वतः ॥ ११॥
हे इन्द्र अन्यत्रतं व्यतिरिक्तकर्माणं अतएव अमानुष मानुपाणां इन्द्रयाजिनामप्रियं
अयनानं अयष्टार अदेवयु अदेवकर्मिणं पापिनं स्वः स्वर्गीदवदुधुवीत अवचालयेदित्यर्थः । के
सखा पर्वतः तव सखिभूतः पर्वतऋषिः यद्यप्यन्यं देवमिष्टवा स्वर्गमामोति सः तथापि पावयदि
ऋषिः । न केवलं धूननमात्रं अपितु सुन्नाय सुष्टु हो मृत्यये दस्युमुक्तलक्षणं पर्वतः प्रेरयतीति
शेषःअत इन्दमेवावश्यं यजध्वमिति शेपः ॥ ११ ॥
अथ द्वादशी-
त्यनइन्द्रासांइस्लेशविष्टदावने ।
धानानांनसंग्मायास्मयुर्दिसंग्रमायास्मपुः॥१२॥

·-- ३७९ मं०८ अ०८ सू०५९] पष्ठोऽधकः त्वम् । नः । इन्द्र । आसाम् । हस्ते । शविष्ठ । दावने। धानानाम् । न । सम् । गृभाय। अस्मत्युः । द्विः । सम् । गुनाय । अस्मयुः ।। १२॥ हे शविष्ठ बटवन्निन्द त्वं नोस्सत्यं दावने प्रदानाय आसां गयां कर्मणिषष्ठी एतागाः हस्ते गृभाय गृहाण । ग्रहणे दृष्टान्तः-धानानां न धाना भृष्टयवाः अत्रापि कर्मणिपष्ठी घाना- यथा संगृह्णाति वद्गृहाण । कीदृशास्त्वं अस्मयुरस्मान् कामयमानः गृहीत्वा चास्मयुः सन् दिः संगृभाय पुनदिवारं संगृहाण ॥१२॥ अथ त्रयोदशी- सखायःकर्तुमिच्छतकथाराधामशरस्य । उपस्तुतिमोजःसूरियोअहयः ॥ १३॥ सर्खायः । कर्तुम् । इच्छत । कथा। राधाम । शरस्य । उपस्तुतिम् । भोजः । सूरिः । यः। अह्रयः ॥ १३ ॥ हे सखायः ऋत्विजोवर्वादयः क्रतुं कर्मेन्द्रसंधिनमिच्छव कर्तुं । हे सखायः शरस्य शहिंसापां हिंसकस्येन्द्रस्प कथा कथं राधाम साधयाम । कि उपस्तुति स्तोत्रं पइन्द्रोभोजः शत्रूणां भोजयिता सूरि: मेरकः अहयोऽनवनवतः शत्रणामिति ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशी- रिभिःसमहाभिहिष्मद्भिःस्तयिष्यसे । यदित्यमेकमेकमिच्छरवत्सान्परादर्दः ।। १४॥ भूरिभिः । समह । ऋपिमिः । यहिष्मनिः । स्तुविष्यसे । यत् । दत्यम् । एकम् एकम् । इत् । शरं । वरसान् । पराइददः ॥ १४ ॥ है इन्द्र समह समानपून सर्वेः पूज्येत्यर्थः भूरिभिर्वहुमिपिभिः अवीन्द्रियोवि- भिः पर्हिप्पद्भिः यामवदिस्तविष्यसे स्तूयमे यतः यइन्द्र इत्थं एकमेकमिन् एकमेस्मेय यहू-

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५व०११
न्वत्सास्तोतयः पराददः पयच्छसि हे शर हिंसक शत्रोः । अत्र वत्सशब्दो वत्समातॄणां गवां
उपलक्षकः गाः प्रयच्छसीति ॥१४॥
अथ पञ्चदशी-
कर्णग्रामघवाशौरदेव्योवत्संनस्विभ्यआनंयत् ।
अजांसूरिनधानवे ॥ १५॥ १०॥
कर्णग्रह । मघवा । शौरदेव्यः । वत्सम् । नः । त्रुिभ्यः ।
आ। अनयत् । अजाम् । सूरिः । न । धानवे। १५ ॥ १० ॥
अयं मघवेन्द्रस्सियो हिंसकेायः सकाशाव शौरदेव्यः दीव्यन्ति क्रीडन्त इतिदेवा
योद्धारः शूराश्च ते देवाश्च शूरदेवाः नेपां हितः शौरदेवं युद्धं तत्संबन्धिन्योगाः युद्धे शबून्हत्वा
तत्संबन्धिन्यइत्यर्थः । ताः वत्संन । नेतिचार्थे वत्ससहिता अस्मभ्यं कर्णगृह करेंगृहीत्वा
आनयदानपतु । सरिन प्रेरकः स्वामीव धातवे पानायाजां यथा सानपति करेंगृहीत्वा
तद्वदिवि ॥ १५॥
।
॥ इति पठस्य पंचमे दशमोवर्गः॥ १०॥
वनोअनइति पञ्चदश द्वितीयं सूक्तं सुदीतिपुरुमीद्धावृपी तयोरन्यतरोवा आदी
नयमापञ्यः दृशमीद्वादशीचतुर्दश्पोबृहत्पः एकादशीत्रयोदशीपञ्चदश्यःसतौबृहत्पः अग्निर्देव-
वा । तथाचानुकान्तम्-त्वनः सुद्दीति पुरुमीद्वौ नयोर्वान्यवर आग्नेयतु विभगाथान्तमिति ।
भातरनुवाके आग्नेयेकवी गायत्रे छन्दसि आश्विनशस्त्रे आदितोनवचः। तथाचत्रितम-त्वंनो
अमेमहोभिरिति नवेति ।
तत्र पथमा-
वनोअग्रेमहाभिःपाहिविश्वस्याअरतिः ।
तडिपोमर्त्यस्य ॥१॥
त्वम् । नः । अने। महाभिः । पाहि । विश्वस्याः। अरांतेः ।
उत । द्विपः । मय॑स्य ॥ १ ॥

·मं०८ अ०८ सू०६०] पष्टोऽधकः हे अग्ने त्वं नोमान महोशिः पूजाति: महद्भिर्धनैर्वा पाहि रक्ष । कस्य महोशिविश्व- स्याः बहुविधस्य अरारदातुः सकाशात् अदानाहा पाहि त्वमेव महद्धनं दत्वा अदानु- रदानाद्वा सकाशादक्षेत्यर्थः । यहा महोभियुक्तस्वमिति योज्यम् । उत अपिच दिषोद्वेष्टुत्र्य- स्य मान्सकाशात्यहि असायं बलं दत्वेति भावः । अथवा मर्त्यस्यद्विपो द्वेषादक्षेति संय- न्धः। अरातेरित्यस्य अदानादिति पक्षे त्रापि मर्त्यस्यादानादिति संबन्धनीयम् ॥ १॥ अथ द्वितीया- नहिमन्युःपौरुपेपईशेहिवःभिपजात । त्वमिदंसिलपांवान् ॥२॥ नहि । मन्युः । पौरुपेयः। ईशे । हि । वः । प्रियजात । त्वम् । इत् । असि । क्षपाध्वान् ।। २ ।। हे मियजात मियो यजमानस्तदर्थमुत्पन्न अग्ने वस्तर पौरुषेयः पुरुषसंपन्धी मन्युःको. धो नहीशे नेप्टे बाधितुं अस्मदादिभीरक्षितत्वादितिभावः। दिवाचराः खल पुरुषाः। अतो दि- वा तवहानिर्नास्तीविधावः । अथ राविञ्चरा रक्षःमवयः तेश्योपि पीडा नास्तीत्युच्यते त्य- मिव त्वमेवखलु क्षपापान रात्रिमानसि रात्रौ त्यग्निविशेपेण तेजस्वीभवति ॥ २ ॥ अथ तृतीया- सनोविश्वमिवोमिरजोनपादशोचे । रविंदेहिविश्ववारम् ।। ३ ॥ सः । नः । विश्वभिः । देवेभिः । उर्जः । नपात् । अशोचे। रयिम् । देहि । विश्वध्वारम् ॥ ३ ॥ हे अग्ने सः स्तुत्पत्त्वं नोमयं विसभिः देवेभिः धनं प्रयच्छसि । हे ऊजानपान परस्प नमः नपातयिवा हे भदशोचे स्तुत्य मकारानदेव आदरार्थ पुनराह रयिं धनं विखवारं सर्वर- रणीयं धनं देहि । अथवा यहरूपमास्परपायं दातुं वदनं गृहादिलक्षणं वच्च रपि दानाहं गो- हिरण्यादिकंच देहीत्यपुनरुक्तिः ॥ ३ ॥ 1 ·ऋक्संहिताशाप्ये [अ०५१०१२ अथ चतुर्थी- नतम अरांतयोमर्तयुक्न्तरायः। यंत्रायसेदाश्वांसम् ॥ ४॥ न । तम् । अग्ने । अरांतयः । मतम् । युवन्त । रायः । यम् । वायसे । दाश्वांसम् ॥४॥ हे अग्ने तं मर्त मनुष्यं स्तोतारं अरातयः अदानशीला देषिणो रायो रयिमन्तो न युवन्त न पृथक्कुर्वन्ति रायो धनाद्दा नयुवन्त यं दाश्वांसं हविर्दातारं वायसे पालयसे ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमी- यंत्वविप्रमेधातावग्नेहिनोपिधाप । सतवोतीगोपुगन्ता ॥ ५ ॥१७॥ यम् । त्वम् । विप्र । मेधसातौ । अz । हिनोपि । धनाय । सः । तव । ऊती । गोपुं । गन्ता ॥ ५॥ ११॥ हे अग्ने विष त्वं यं मत्य मेघतातौ यज्ञस्य संभजने हिनोपि प्रेरयति धनाय गवादिध- नलाभाय सपजमानस्तयोती ऊत्या रक्षणेन यागेषु गन्ता भवति गोमान् भवतीत्यर्थः ॥ ५॥ ॥ इति षष्ठस्य पंचमे एकादशोवर्गः ॥ ११॥ अथ पष्ठी- वयिपुरुवीरमग्नेदाशुषेमपि । प्रौनपुवस्योअछे ॥६॥ त्वम् । रयिम् । पुरुध्वीरंम् । अz। दाशुषे । माय । प्रानः।नय । वस्यः । अच्छे ।। ६ ।। हे अग्ने त्वं दामुपे हविदत्तवते माय मत्यांप यजमानाय रपि धनं पुरुवीरं बहुभिरि- मुक्तं प्रपउसि अतो नोस्मानपिवस्पः वसीयोधनं अच्छामिमा, पणप मापय ॥ ६॥ ।

·३८३ मं०८१०८ सू०६०] पष्ठोऽष्टकः अथ सप्तमी- उरुष्याणोमापरादाअपायतेजातवेदः । दुराध्ये माय ॥७॥ उरुष्य । नः । मा । परी । दाः । अघश्यते । जातवेदः । दुःआध्ये । माय ॥ ७॥ हे जातवेदः जातविध जानधन वा अग्ने नोस्मानुरुष्प रक्ष । उरुष्यती रक्षाकर्मति या- स्कः । मापरादाः मापरादेयस्मान् । कस्माइति सउच्यते अघायते अपं पापमिच्छते दुराध्ये दुराध्यानाय दुर्विचिन्तकाय हिंसाबुद्धये माय मनुष्याय ॥७॥ अथाटमी- अग्नेमाकिष्टदेवस्यरातिमदेवोयुयोत। त्वमीशिपेवसूनाम् ॥८॥ अ । माकिः । ते । देवस्य । रातिम् । अवः । युयोत । त्वम् । ईशिपे । वसूनाम् ॥ ८॥ हे अग्ने देवस्प द्योतमानस्य ते तव राति दानं दत्तं धनं पा कश्चित् अदेवो मांदिमा- कियुयोन मैव पृथकरोतु त्वमेव ईशिषे । कस्प वसूनां धनानां ईश्वरोभवसि दातुं अनेनामि- अणीयायारातः सद्भावउक्तो भवति ॥ ८॥ अथ नवमी- सनोवस्वउपमास्यू नान्माहिनस्य । सखेवसोजरितृभ्यः ॥ ९॥ सः। नः । वस्खः । उप । मासि । ऊर्जः। नपात्। माहिनस्य। सखे । वसो इति । जरितृभ्यः॥ ९॥ नि०५.२३॥

·३८४
ऋक्संहितामाप्ये [अ०५ २०१३ .
हे ऊर्जानपाव चलस्य अन्नस्य पुत्र बलेन मध्यमानत्वादाज्यलक्षणेनान्नेन प्रवर्धनाद
ऊजीनपात्त्वं हे सखे सखिवदितकारिन् वसो वासकाने सः स्तुत्यत्वेन वा पसिद्धस्त्वं जरित-
ज्यः गरितृभ्यः स्तोतृभ्यो नोस्मायं माहिनस्य वस्वः माहिनइति महनाम महद्धनं उपमाप्ति
समीपे मासि निर्मासि मयच्छसीत्यर्थः ॥९॥
पावरनुबाके वाहतेछन्दस्यच्छानइत्यायापळचः तथाच सूत्रितं-अच्छानःशीरशो-
चिपमिति पळिति । दशमेहनि पातःसवनेअच्छावोअग्निमिति तृचस्यस्थाने अच्छानइति
तृचोच्छावाकवादः सवितञ्च-अच्छानःशीरशोचिषं पतिश्रुनायवोपदिति तचाविति ।
अथ सूक्ते दशमी-
अच्छानःशीरशोचिगिरौयन्तुदर्शनम् ।
अायज्ञासोनमसापुरुवसुंपुरुप्रशस्तमूतये॥ १०॥१२॥
अच्छे । नः । शीरशोचिपम् । गिरः । यन्तु । दर्शतम् ।
अच्छे । यज्ञासः । नमसा । पुरुध्वसुम् । पुरुष्प्ररास्तम् ।
ऊतये ॥ १० ॥ १२
अच्छाभिमुवं यन्तु गच्छन्तु नोस्माकं गिरः स्तुतयः के शोरशोचिषं अशनशीतज्वालं
दर्शतं सर्वदर्शनीयं आमि । तथा यज्ञासो यज्ञाश्चास्मदीया नमसा हपिपाज्यादिलक्षणेनाच्छा
शिमुसं यन्तु गच्छतु । कीदृशं पुरुषगुं प्रभूतधनं पुरुषशस्तं पहुस्तुत किमर्थं ऊनपेस्माकं रक्ष-
।
जाय॥१०॥
॥ इति पठस्य पञ्चमे द्वादशोवर्गः ॥ १२॥
अकादशी-
निमृनुसईसोजातवेदसंदानापार्याणाम् ।
हितायोमृदमतोमयप्वाहोतामन्द्रमोविशि ॥११॥
अग्रिम् । सूनुम् । सहसः । जातवेदसम् । दानाय । यार्याणाम् ।
द्विता । यः। भूत् । अन्नः। मत्र्येषु । आ। होता।
मन्द्रश्नमः । विशि ॥ ११॥

·मं०८ अ०८ सू०६०]
पष्टोऽएकः
अमि सहसःरानुं बलस्यपुत्रं जातवेदसं जातधनं वार्याणां वरणीयानां गवादिधनानां
दानाय गिरोच्छयन्वित्यनुवर्तते । योनिरतः अमरणधर्मा देवेषु भवति समत्येवा आकार-
आर्थे मनुष्येपुच भूदावदिति । एवं द्विता द्वैध भवति देवेष्वभूतत्वमस्य प्रसिद्धम् । मनुष्येषु
कीदृशो भूदिति उच्यते-विशि विक्षु यजमानरूपासु पजासु होता होमनिष्पादकः मन्दतमो
मादयितृतमश्च भवति । अच्छपन्वितिसमन्वयः।अथवा यः अमृतो द्विता द्वित्वं द्विपका-
रोभूव कमर्येषु सामान्येन दाहपाकादिसाधनो भवदित्येतत्मसिद्ध । विशि यजमानरूपा-
यांतु होता मन्दनमो भवदित्येवं द्वित्वम् ॥ ११॥
अथ द्वादशी-
अग्निवोदेवयज्यपानिप्रयत्यध्वरे ।
अनिधीपुथममग्निमर्वत्यग्नित्रायसाधते ॥ १२ ॥
अग्निम् । वः । देवध्यज्यया । अग्निम् । प्रध्यति ।
अध्वरे । अग्निम् । धीषु । प्रथमम् । अग्निम् । अर्वति ।
अग्निम् । क्षेत्रीय । साधसे ॥ १२॥
हे यजमाना वो युष्माकं देवयज्पया देवयागेन निमिचेन देवयागार्थयामि स्तोमीतिशेषः।
तथामि अध्वरे यागे प्रयति मर्पण गच्छति प्रवृत्तेसति स्तोमि । प्रथम इतरदेवेभ्यः । तथा-
ग्निमति आगते माहव्ये स्तौमि । यते विनपरिहारार्थीवया क्षेत्राय क्षेत्राय क्षेत्रसंबन्धिने साथ-
से साधनाय क्षेत्रलाभाय स्तौमि । यज्ञान्ते क्षेत्रलाभरूपाय फलायच स्वीमि । एवं आदौ म-
ध्येन्तेच सर्वदा स्तौमीत्यर्थः ॥ १२ ॥
अथ त्रयोदशी-
अग्निरिपांसख्येदंदातुनईशेयोवार्याणाम् ।
अग्नितोकेतनयेशचंदीमहेवसुंसन्नतनूपाम् ॥ १३॥
अग्निः । इपाम् । सख्ये । ददातु । नः।ईशे । यः । वार्याणाम् ।
अमिम् । तोके । तनये । शश्वत् । ईमहे । वर्तुम् ।
सन्तम् । तनूपाम् ॥ १३॥

·। फसंहितामाप्ये [अ०५१.१४ अभिर्देवः सख्ये समानख्यानाय नो पत्यं सख्युः कर्म सख्यं तस्मिन् अथवा नोस्मार्थ इषां इपोन्नानि ददातु । योनिर्वार्याणां धनानामोशे ईष्टे सददात्विति । तमेवानि तोके पुत्रार्थ - नये सापुत्रार्थच शवबहुधनं अनंवा ईमहे याचामहे । वायाणामीश इत्युक्तत्वादेवलायते कीट- शमान वसु वासक सन्तं सर्वदा वर्तमान उनूप अंगानां पालयितारं ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशी- अग्निमीळिष्वासेगाथाभिःशीरशोचिपम् । अग्निरायेपुंरुमीहश्रुतंनरोग्निसुंदीतयेर्दिः ।। १४ ॥ अग्निम् । ईळिव । अव॑से । गााभिः । शीरशोचिषम् । अग्निम् । राये । पुरुटमीह । श्रुतम् । नरैः । अग्निम् । सुध्दीतये । छर्दिः ॥ १४ ॥ हे पुरुमीत त्वमग्निं भवसे आवयोः रक्षणाय ईलिप्व स्तुहि गाथाभिः गाथेवि वाड्राम मघरूपाभिर्वाग्भिः। कीदृशं शीरशोचिपं शयनस्वभावरोचिष्क तथा राये धनाय अनि ईकि- प्य श्रुतमेन नरोन्येपि यजमानाः स्तुवन्ति स्वार्थ तस्मात्सुदीतये मत्यं अनि छर्दिह याचस्व इत्येवं सुदीतिः पुरुमीहूं ब्रूते ॥ १४ ॥ अथ पञ्चदशी- अनिद्देपोयोनोग्रणीमस्यग्निशंयोश्वदातवे । विश्वासुविश्ववितेवढ्योभुवद्वस्तु पूणाम् ॥१५॥१३॥ अग्निम् । द्वेषः । योतृवै । नः । गृणीमसि । अग्निम् । शम् । योः । च । दातवे । विश्वासु । विक्षु । अविताइव । हव्यः । शुवत् । वस्तुंः । ऋपूणाम् ॥ १५॥ १३ ॥ अमिं नः अस्माकं द्वेषः द्वेष्ट्रन् योतवै पृथक्तु गृणीमसि गृणीमः स्तुमः । तथानिश सुखं योश्च अपानाममिभणं च दावे दातुं अथदा सुखस्य योमिश्रणायच। गृणीमसि । अस्मिन्पक्षे द्वेषो योतया इत्यनेन सह समुच्चयार्थश्चशब्दः । सोग्निर्विश्वासु सासु विक्षु पजामु अवितेव रक्षिता राजेव पूणाभूषोणामस्माकं वस्तुः वासको देवो हव्यो भुवन

·३८७
मं०८ अ०८ सू०६१]
पष्टोऽएक
भवतु । अथवा सर्वांस विक्षु यजमानरूपासु प्रजासु मध्ये कपूणासपीणां सूक्तद्रष्टवणामस्सा-
कमेव हव्यो भवतु वस्तुः सर्वस्य वासकोदेवः ॥ १५॥
॥ इति षष्ठस्य पञ्चमे त्रयोदशोवर्गः ॥ १३ ॥
हविष्टणुध्वमित्यष्टादशचं तृतीयंसूत अत्रानुक्रमणिका-हवियूना हर्यतः मागायो ह-
विषांस्तुतियति । मगाथपुत्रोहर्यतऋषिः परंगायत्रं माग्यत्सपेरिति परिमापया गायत्रीछन्दः आ-
मेयंत्वित्युक्तवादग्निर्देवता । यदा हविषांस्तूयमानत्वाचद्देवताकं वा । सूतविनियोगोलेनिकः ।
वन प्रथमा-
हुविष्णुध्वमार्गमदध्वर्युनतेपुनः।
विट्वाँस्यप्रशासनम् ॥१॥
हविः । कृणुध्वम् । आ । गमत् । अध्वर्युः । वनते
पुनरिति । विद्वान् । अस्य । प्रशासनम् ॥ १ ॥
हे अध्वर्युसंवन्धिनो हविष्कारोयूयं हविः कृणुध्वं कुरुभ्यं शीघ्रं यत आगमदाजगा-
मायममिः भवः रुणुध्यं अध्ययुः पुनर्वनते संशजते किं सामादध्वरमिविगम्यते । कीदृशो-
ध्वयु अस्प हविषः प्रशासनं प्रदान विद्वान् ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
नितिग्ममभ्यं पशुसीहोतामनावधि।
जुपाणोअस्पसरन्यम् ॥२॥
नि । तिग्मम् । अभि । अंशुम् । सीत् । होता । मनौ ।
अधि । जुपाणः । अस्य । सख्यम् ॥ २ ॥
होता विक् तिग्मं वीक्षणमंशु तमनि निपीदद निपीददि । कीदृशोहोबा अस्यामः
सल्यं मनीअघि यजमाने नुपाणः । अधीवि सप्तम्यर्थानुवादी ॥ २ ॥

·ऋक्संहितामाण्ये [अ०५ २०१५ अथ तृतीया- अन्तरिच्छन्तितंजनेरुद्रपरोमनीपयां। गृभ्णान्तिजिह्वाससम् ॥३॥ अन्तः । इच्छन्ति । तम् । जर्ने । रुद्रम् । परः । मनीपयो । गृभ्णन्ति । जिह्वया । ससम् ॥ ३ ॥ तं रुद्रं रुदुःखं तस्यद्रावयितारं अथवा रुत स्तुतिः तया गन्तव्यं स्तुत्यमित्यर्थः ताट- शमग्निं जने यजमानार्थ मनीपया स्वपज्ञानेन परः परस्तात्पुरोदेशे इच्छन्ति स्थापयितुं तएव पश्चात् अन्तः ससं स्वपन्तममिं जिह्वया जन्ये जनकशब्दः जिह्वा प्रभवया स्तुत्या गृभ्यन्ति गृह्णन्ति अंगुलीभिः । अनयास्कः-स्वपन्तमेतन्मध्यमं ज्योतिरनित्यदर्शन मिति ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- जाम्यतीतपेधनुर्वयोधारुहद्दनम् । दृपदंजियावधीत् ॥४॥ जामि । अतीतपे। धनुः । वयः धाः । अरुहत् । वनम् । टुपर्दम् । जिह्वया । आ । अवधीत् ॥ ४॥ वयोधा अन्नस्यदातानिः मध्यमस्थानो जामि मवृद्ध सर्वमतिरिच्य वर्तमान । जाम्यति- रेकनामेतियारकः । धनुर्धन्यान्तरिक्ष अतीतपे अतितपति । अथवा अनेर्जामि गमनशील धनुर- नीत्पते स्वविरोधिनं । सच वयोधा अन्नस्यदाताग्नि. वनमुदकंअरुहत आरोहति विमोकाप। तदर्थं जिह्वया दालया दृपद मेघमवधीद हन्ति । दावामिपक्षे वनं तरुसमूहं हन्ति जिह्वया दृषदं कठिनमपि पापाणं भिननीति ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमी- चरन्वत्सोरुन्निनिदातारनविन्दते । वेतिस्तोतव व्यम् ॥ ५॥ १४ ॥ १ नि० ५.३ । २नि०४ २०.1 ·मं०८ अ०८ सू०६१] पष्ठोऽष्टकः चरन् । वत्सः । रुशन् । इह । निदातारम् । न । विन्दते । वेति । स्तोतवे । अय॑म् ॥ ५॥ १४ ॥ वत्सो वत्तवनापल्येन धावनात्स इत्युपचर्यते । अथवा वत्सइव सञ्चरन् इवशब्दो सुप्यते रुशन् श्वेतोभवन इह अस्मिन् लोके निदातारं निरोधकं नविन्दते नटनते किन्तु स्तो- तवेस्तोतुमव्यं अन्यं स्तोतारं स्वयं वेति कामयते। अथवात्र वैद्युतोग्निरुच्यने वैद्युनोयं रुशन् चरंश्चेहान्तरिक्षे वत्सः सर्वदा वसन् वत्सस्थानीयोवा सन् निदातारं निरोधकं नविन्द- ते। किन्तु स्तोतुं अंन्यं माध्यमिकां वाचं वेति ॥ ५॥ ।। इति पष्ठस्य पञ्चमे चतुर्दशोवर्गः॥ १४ ॥ अथ पाठी- उतोन्स्पयन्महदखायद्योजनहत् । दामारर्थस्य॒ददृशे ॥६॥ उतो इति । नु । अस्य । यत् । महत् । अश्वध्वत् । योजनम् । वृहत् । दामा । रथस्य । ददृशे ॥ ६ ॥ उतो अपिच नु क्षिपं अय अस्यादित्यस्य यन्महद माहात्म्ययुक्तं अन्यावर संवृद्धा. श्ववव बृहद महत् स्थूलं योजनं दृश्यते। तदेवाह-रथस्य दामाददृशे दृश्यते अन्तरिक्षरथेश्वा- नियोजयतीत्यर्थः । तदा दुहुन्नीत्युत्तरत्रसंबन्धः ॥ ६ ॥ अभिष्टवे धर्मदाहे दुहन्तिसनेत्येपा । रात्रिनञ्च-दहन्तिसनेको समिद्धोअमिरसिनेवि । ग्रावस्तोत्रेप्येपा। सूत्रितञ्च-दुहन्तिसकामक्षत्पिप्युपीमिपमिति । सपा सामी- दुहन्निसप्तकामुपदापञ्चराजतः। तीर्थसिन्धोरधिस्वरे ॥७॥ दुहन्ति । सप्त । एकाम् । उप । द्वा । पञ्च । सृजनः । नार्थ 1 सिन्धोः। आधे । स्वरे ॥ ७॥ ।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०५१०१६ सप्तविज एकां धर्म दुहन्ति तेषां मध्ये वो वो पतिपस्थातारौ अव पश्चान्पानुपर- जतः । प्रयोजयतः । केते पञ्च तउच्यन्ते-यजमानं ब्रह्माणं होतारमानीघं प्रस्तोतारमि- ति । कुत्रेति उच्यते-सिन्धोः कस्याश्चित्सरस्वत्यादि प्रख्याताया नयास्तीर्थे यत्रायमृपिज- यति तत्र स्वरे अघि । स्वरतिः शब्दकर्मा । अधीति सप्तम्यर्थानुवादी स्वरोपेनेशब्दयति । य. तीर्थमृत्विजां ओनावयेत्यादिशब्दैः शब्दवद्भवति वस्मिन्नित्यर्थः ॥ ७ ॥ भवभिटवे ग्राव्णोभिष्टवे वा आदशक्षिरित्येपा । सूत्रितञ्च-आदशभिविवस्ववो दु- हन्तिसौकामिति । सैपाष्टमी- आदशभिर्ववस्वतइन्द्रकोशमचुच्यवीत् । खेदयात्रिटतांदिवः ॥ ८॥ आ। दशनिः । विवस्वतः । इन्द्रः । कोशम् । अचुच्यवीत् । खेदया। त्रिता । दिवः ॥ ८॥ विवस्वतः परिचरनो यजमानस्य दशभिरंगुलीभियांचितः सनिन्दः कोशं मेघनमितव उदकसेचकं मेघ दियोन्तरिक्षसम्बन्धिनं तत्सकाशाद्वा अचुच्यवीयदारयदित्यर्थः । केनसाध- नेनेति तदुच्यते विवृता विभकारवर्तनवता खेदया रश्पिना यद्वा अवेन्द्रशब्देनाग्निरादिरपोवा गृत्यते खेदया विवृतेति लिंगात् ॥ ८॥ अथ नवमी- परित्रिधातुरध्वरंजूणिरैतिनवीयसी। माहोतारोअअते ॥ ९॥ परि । विधातुः। अध्वरम् । जूणिः । एति । नर्वीयसी । मा । होतारः । अञ्जते ॥ ९॥ अयमग्निः विधातुः टोहिवरालकृष्णभेदेन विवर्णः जूणिर्जवो वेगवान् नवीयसी नवी- यस्मा ज्वालया अध्वरं मवयं पनि गच्छति होवारो होमनिष्पादका अध्वर्वादयो मध्वा आ.

·३९१
मं०८१०८ सू०६१]
पटोडटकः
ज्यादिना पर्यञ्जते । अथवा अमेः विपकारा क्षिप्रा नवतरा ज्वालापयति महावीरं तं मध्वांज-
तइति ॥९॥
अथ दशमी-
सिञ्चन्तिनमसातमुच्चाचकंपरिज्मानम् ।
नीचीनबारमक्षितम् ॥ १०॥ १५॥
सिञ्चन्ति । नमसा । अवतम् । उच्चाइचकम् । परिज्मानम् ।
नीची वारम् । अक्षितम् ॥ १० ॥१५॥
नमसा नमनेन अवतं महावीरं उच्चाचक्र उपरिस्थितचक्र परिमानं परिणत्यानं नीची-
नवारं नीचीनद्वारं अक्षितमक्षीणं ईदृशं क्षीरायवशेषयुक्त आहवनीयस्योपरि नमनेन सिञ्च-
न्ति जुति महावीरेणत्याहवनीये हूयते ॥ १० ॥
॥ इति षष्ठस्य पञ्चमे पञ्चदशोवर्गः ॥ १५ ॥
अर्थकादशी-
अभ्यारमिदयोनिपितंपुष्करमधु ।
अवतस्यविसर्जने ॥११॥
अभिआरम् । इत् । अर्द्रयः । निसिक्तम् । पुष्करे ।
मधु । अवतस्य । विसर्जने ॥११॥
अद्यः आदियमाणा अवडियः आयारमिन् अभिगम्यव निषितम् अतिरिक्तं मधु
पुष्करेव पुष्करे प्रवृद्धउपयमनीपाने सिञ्चन्ति अग्निहोत्रार्थमवतस्य महावीरस्य विसर्जने
विसर्जनसमये होमानन्तरं खलु महावीरमासन्ध्यमासादयन्ति ॥ ११ ॥
अथ द्वादशी-
गावउवितावृतमहीयज्ञस्वरप्मुदा।
उमाकाहिरण्यया ॥ १२॥

·३९२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०५ व०१७ गावः । उप । अवत । अवतम् । मही इति ! यज्ञस्य । रसुदा । मा । कर्णां । हिरण्यया ॥ १२ ॥ हे गावो धर्मदुधा यूयमवतं महावीरं प्रत्युपावतोपागच्छत । यस्मायज्ञस्य धर्मयागस्य साधनभूते रप्सुदा रसुदे आरिप्तोः फलपदे लिप्स्योरश्विनोदतिव्येवा । यद्वा रपणं शब्दनं रस मंत्रः तेन मुटु दातव्ये। अथवा पूदक्षरणे रपा मत्रेण क्षारणीये दोहनीये ईदृशे गवाजयोः पय- सी मही महती बहुले अपेक्षिते अतउपावतं । गोरजायाअप्युपलक्षकः अजापयसोपि महावीरे सेचनीयत्वात् अपिचास्य महावीरस्य उभा उओ कर्णाकर्णस्थानीयौ द्वौ रुक्मौ हिरण्यपा हिरण्मयो सुवर्णरजतमयावित्यर्थः ॥ १२ ॥ पवर्षे अजापपसि महावीरे आनीयमाने आसुतइत्येषा सूत्रितञ्च-आसुतेसिञ्चतथि- यमित्याजइति । सैपा त्रयोदशी- आसुतेसिञ्चतश्रियंरोदस्योरजिश्रियम् । रसादधीतरपनम् ॥ १३॥ आ । सुते । सिञ्चत । श्रियम् । रोदस्योः । अभिश्रियम् । रसा । दधीत । वृपाम् ॥ १३॥ सुते दुग्धे गोपयसि श्रियं अयणं आज पयआसिश्चत । सिश्चतवा । हे अध्वर्यवः । कोदृशमाण रोदस्यो. कर्मणिपठ्येपा द्यावापृथिव्यावधिभियं अभियन्तं अमिसयोगानाद- पर्यन्तं प्रवृद्धमित्यर्थः । अथवा तत्कावश्विनौ यावापृथिव्यापित्येकइतिनिरुतत्वादश्विनीरनि- श्रियमित्यर्थः । सेचनानन्तर रसा रसे आजे पयसि वृपों वर्षकमग्नि दधीत स्थापयत अजा- याआमेयीत्वाव क्षीरस्याप्यग्निसंयोजनमुचितं । आग्नेयीयाएपायदजेतिवाराणम् ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशी- तेजानतखोक्यंत संवत्सासोनमातृभिः । मिथोनसन्तजामिभिः ॥ 5 ॥ १नि० १२.१॥

·-
.
।
मं०८ अ०८ सू०६१]
पष्टोऽष्टका
ते। जानत । स्वम् । ओक्यम् । सम् । वत्सासः। नामाभिः ।
मिथः । नसन्त । जामिभिः ॥ १४ ॥
ते ता गावी जानव ज्ञातवत्यः। अथवा सामान्याकारेण तइति पुंनिर्देशः। किस्सं स्व-
कीयमोक्यं निवासं महावीरं तत्रदोग्धुमगमन्नित्यर्थः । तदेवाह-वत्सासो वत्सामाभिर्न जन-
नीभिः सह यथा संगच्छन्ति तद्वजामिभिर्वन्धुभिः सहितागायोमिथः प्रत्येकं सनसन्त संगच्छन्ते
महावीरम् ॥१४॥
अथ पञ्चदशी-
उपुत्रकेपुवप्सतःकृण्वतेधरुणदिवि।
इन्द्रअग्नानमःखः ॥ १५॥१६॥
उप । सकैपु । वप्सतः। कृण्वते । धरुणम् । दिवि । इन्द्रे ।
अना । नमः । स्वरिति स्वः ॥ १५॥१६॥
महावीरस्य सक्केषु बसतो ज्वालया भक्षयतोग्नेरनं धरुणं इन्द्रेअग्नेति वक्ष्यमाणत्वादि-
न्वायोर्धारकमा दिवि अन्तरिक्षे उपरुण्वते उपकुर्वते । यदाग्निर्महावीरं दहति तदा तस्पो-
पर्युशयविधं क्षीरमासेचयन्तीत्यर्थः । एवं महावीरं आसिच्य इन्द्रे अग्ना अग्नौ च स्वः सर्वं ग-
व्यमानंच नमोन्नं । अथवा स्वः अन्तरिक्षे योजयन्तीति शेषः॥ १५ ॥
॥ इति पष्ठस्य पञ्चमे पोडशोवर्गः ॥ १६ ॥
प्रवग्ये धर्महि दुग्धायामधुक्षदित्येषा। सूत्रितञ्च-दुग्धायामधुक्षत्पिप्युषीमिति । प्रा-
वस्तोत्रेप्येपा अधुक्षत्पिप्युषीमिषमाकतशेषुधावतीतिसत्रितत्वाद ।
सपा पोडशी-
अधुक्षत्पिप्युपीमिपमूर्जसप्तपदीमरिः।
सूर्यस्यसप्तरश्मिभिः॥१६॥
अक्षत् । पिप्युपीम् । इपम् । ऊर्जम् । सप्तपदीम् ।
अरिः । सूर्यस्य । सप्त । रश्मिभिः ॥ १६ ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५२०१८ अरिररणशीलोवायुः सूर्यस्य सप्तरश्मिभिः साधनैः पिप्युपी आप्याययदिपमन्नं ऊर्ज रसं च । सप्तपदी सर्पणस्वभावपादां माध्यमिकां वाचं धर्मधुपेणापस्थितां अधुक्षव दुग्धवान् । यद्यप्यध्वर्युः पात्रेण गां दुग्धे तथाप्येवं भावनया सांगं भवति । माध्यमिकायावाचो मधुधु- क्वं । हिरवती गौरमीमेत्यादिषु प्रसिद्धम् ॥ १६॥ अथ सप्तदशी- सोमस्यमित्रावरुणोदितासूरआददे। तदातुरस्यभेषजम् ॥१७॥ सोमस्य । मित्रावरुणा । उत्ध्ईता । सूरै। आ। दे । तत् । आतुरस्य । भेषजम् ॥१७॥ हे मित्रावरुणा मित्रावरुणो सूर्य उदिता उदिते सोमस्य सोममाददे स्वीकरोति । तत्र हेतुं माह-तस्वीकाररूपं कर्म आतुरस्यास्पदादेपज औषधं हितकरमित्यर्थः ॥ १७ ॥ अथाष्टादशी- उतोवस्ययत्पदंर्यतस्यनिधान्यम् । परिद्यांजिह्वातनत् ॥ १८ ॥१७॥ उतो इति । नु । अस्य । यत् । पदम् । हर्यतस्य । निधान्यम् । परि । द्याम् । जिह्वा । अतनत् ॥ १८॥१७॥ पवमाने सोमे उतो अपिच मस्य सोमदातुईर्यतस्य पदानं कामयमानस्य मम यः सदं निधान्यं हविषां निधानाहँ उत्तर दिलक्षणं तत्र स्थित्वामियोपरि परितो जिह्वया ज्वालया अवनत् व्यामोत् ॥ १८॥ ।। इति षष्ठस्य पञ्चमे सप्तदशोवर्गः॥ १७ ॥ उदीराथामित्यष्टादश चतुर्थं सूक्त आत्रेयस्य मोपवनस्य सप्तवार्य गायत्रमाविनं तथाचानुक्रमणिका-उदौराथागोपवनआवेयः समवधिविनमिति । पावरनुवाकेआधिने तोगायत्रेछन्दस्याश्विनशस्त्रे चेदंसूक्तम् उदीराथामामेहवमिविगायत्रमितिसूत्रितत्वाव । १०स०२.६१९ ।

·मं०८ अ०८ सू०६२] पष्टोऽएकः - तत्र मथमा- --- - - उदीरायामृतायतेयुञ्जाामसिनारयम् । अन्तिप तुवामयः॥१॥ उत् । ईराथाम् । ऋतध्यते । युञ्जाथाम् । अश्विना । रथम् । अन्ति । सत् । भूतु । वाम् । अवः॥१॥ हे अश्विना अश्विनौ ऋतायते यज्ञमिच्छते मयं मदर्थ उदीराथां उद्गच्छतं तदर्थमाहा- नं यज्ञंवा प्राप्तुं गुंजाथां योजयतमः रथं । वा युवयोरवो रक्षणं अन्ति अस्मदन्तिके सदर्त- मानं भूतु भवतु ॥ १॥ अथ द्वितीया- निमिपश्चिज्जवीयसारथेनातिमश्विना । अन्तिपद्भूतुवामवः ॥२॥ निमिषः । चित् ! जवीयसा । स्थैन । आ। यातम् । अश्विना । अन्ति । सत् । भूतु । वाम् । अवः॥ २ ॥ निमिषश्चिद निमेपादपि जवीयसा अतिशयवेगेन रथेनायातमागच्छतम् अस्मयज हे- अखिना । शिष्टमुक्तम् ॥२॥ अथ तृतीया- उपस्तृणीतमत्रयेडिमेनपर्ममश्विना । अन्तिपभूतुवामवः ॥३॥ उप । स्तृणीतम् । अत्रये । हिमेनं । धर्मम् । अश्विना । अन्ति । सत् । भूतु । वाम् । अवः ॥ ३॥ अत्रये महर्षये असुरैरमौनक्षिप्ताय तस्य हितार्थ धर्ममभिदाहकं हिमेनोदकेन उपस्व- णीतं उपस्तीर्णवन्तौ । हिमेनामिंसमवारयेथार्मितिनिगमः ॥ ३ ॥ । क्र.सं. १.८.९.1

·ऋक्संहितामाप्ये
[अ०५१०१९
अथ चतुर्थी-
कुहस्थाकुहजग्मथुःकुहश्येनेवपेनथुः ।
अन्तिपद्भतुवामः॥४॥
कुह । स्थः । कुह । जग्मथुः । कुह । श्येनाइव । पेतथुः ।
अन्ति । सत् । भूतु । वाम् । अवः ॥ ४ ॥
हे अश्विनी युवां कुह क्वस्थः भवथः इदानी कुह व कुत्र जग्मथुः गच्छथः स्वेच्छया
कुह कवा श्येनेव श्येनाविव शीमपतनी सन्तौ पेतथुः पतथः । एवमचिन्त्यस्य भावौ रुपया-
संनिहिनौ भवनमितिशेपः । तादृशयोरवोन्तिके भवतु ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
यद्यर्हिकहिचिच्छुश्रूयातमिमंहव॑म् ।
अन्तिपतुवामवः॥५॥१८॥
यत् । अय । कहिँ । कहि । चित् । शुश्रुयातम् । इमम् ।
हव॑म् । अनि । सत् । भूतु । वाम् । अवः ॥ ५॥ १८ ॥
यद्यस्माननिर्धापने अतोयास्मिन्काले कहिँ कस्मिन्नपि देशे कहिँ कस्मिन्नपि काले
इमं हवं अस्मदीयमावानं शुश्रुयातं शृणुयातम् ॥ ५ ॥
।। इति षष्ठस्य पञ्चमे अष्टादशोवर्गः ॥१८॥
अथ षष्ठो-
अश्विनायामहूतमानेदिष्टंयाम्याप्यम् ।
अन्तिपतुवामवः॥६॥
अश्विना । यामहूर्तमा । नेर्दिष्टम् । यामि । आप्य॑म् ।
अन्ति । सत् । भूतु । वाम् । अवः॥ ६ ॥
यामहूवमा अतिशयेन काले हातव्यावरिखनादिनी यामि नेदिष्ठमन्तिकतममाप्यं बांधक
वंच पामि तयोः ॥ ६॥

·३९७ मं०८ अ०८ सू०६२] पष्टोऽष्टका अथ सप्तमी- अवन्तमत्रगृहंरुणुतंयुवमश्विना। अन्तिपर्दूतुवामवः ॥७॥ अवन्तम् । अत्रये । गृहम् । कृणुतम् । युवम् । अश्विना । अति । सत् । भूतु । वाम् । अवः ॥ ७ ॥ अश्विना युवं युवां अवये अन्यागारे दयमानाय अवन्तं रक्षन्तं गृहं रुणुतं कृतव- न्तो वादृशयोवमिवोभवतु । अवन्तमिति व्यत्ययेन पुलिंगता ॥ ७ ॥ अथाष्टमी- वरथेअग्निमातपोवदंतेवल्वये। अन्तिपर्दूतुवामवः ॥८॥ वरैथे इति । अग्निम् । आइतपः । वर्दते । वल्गु । अत्रये अन्ति । सत् । भूतु । वाम् । अवः॥ ८ ॥ हे अश्विनौ वल्गु मनोहरं वदते स्तुपते अत्रये आवपः आतपादोण्यादनि वरेथे आवा- रयतम् ॥ । अथ नवमी- प्रसुप्तबंधिराशसाधारांमुग्नेरेशायत । अन्तिपर्ट्सनुवामवः ॥ ९॥ प्र। सप्तध्वधिः। आश्शसा । धाराम् । अग्नेः । अशायत । अन्ति । सत् । भूतु । वाम् । अवः॥ ९ ॥ सप्तवधिमहर्षिः हे अश्विनी युवयोराशसा आशंसनेन स्तुत्या मंजूपाया निर्गत्य अगेर्धारी वस्यां समाया माशायत आशाययव स्वस्वनिरोधिका तां दग्धवानित्यर्थः । समवधेः पेटिका- तः प्रवेशोचिनोरनुग्रहानिर्गमश्च विजिहीप्ववनस्सव इत्यत्र सष्टमुक्तः ॥९॥ । १०स०४४२१.।

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०५व०२०
अथ दशमी-
दुहागषण्वसूशृणुतंमडमहर्वम् ।
अन्तिपर्रतुवामवः ।। १० ॥१९॥
इह । आ । गतम् । टपण्वसू इति उपाध्वसू । शृणुतम् ।
मे । इमम् । हवम् । अन्ति । सत् । भूतु । वाम् । अवः ॥ १०॥१९॥
हे वृषण्वसू वर्पणधनौ अश्विनाविहास्मिन्यज्ञमागतमागच्छतं तदर्थ म इमं हवं शृणु-
।
तम् ॥१०॥
॥ इति पष्ठस्य पंचमे एकोनविशोवर्गः ॥ १९॥
अथैकादशी-
किमिदंवांपुराणवज्जरतोखिशस्यते ।
अन्तिपद्भूतुवामवः ॥१५॥
किम् । इदम् । वाम् । पुराणध्वत् । जरतोः इव । शस्यते
अन्ति । सत् । भूतु । वाम् । अवः ॥ ११ ॥
हे अश्विनौ वा युवयोरथ गमनाय पुराणवत् पुराणयोरतिवृद्धयोरिव । तदेवाह गर.
तोरिख शस्यते पुन पुनरागच्छतमिति शस्यते किमिदं यथा लोके वृद्धोजीर्णो बहुधारमाहू-
तोपि नागच्छति तद्वद्युवामपीत्यर्थः एवमनागमाद्रवीति ॥ ११ ॥
अथ द्वादशी-
समानवांसजात्य॑समानोवन्धुरश्विना।
अन्तिपर्रतुवामवः ॥ १२॥
समानम् । वाम् । सुजात्यम् । समानः। वन्धुः।
अश्विना । अन्ति । सत् । भूतु । वाम् । अव. ॥ १२ ॥

·मं०८ अ०८ सू०६२] पटोडटकः हे अश्विना अश्विनी वां युवयोः परस्परं सजात्यं समानजातित्वं समानमेकमेव उभ- योरपि अन्वरूपायातपंपत्याउत्पत्तेः सजात्यं तथा युवयोः बन्धुर्वन्धकः सुवः समानएकए- व । अथवपिरहं समान एकएव बन्धुः ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशी- योबारजांस्यश्विनारयोवियातिरोदसी। अन्तिप तुवामवः ॥ १३॥ यः। वाम् । रजासि । अश्विना । रथः । विध्याति । रोदसी इति । अन्ति । सत् । भूतु । वाम् । अवः॥१३॥ हे अश्विना अश्विनी वा युवयोोरथोस्ति सरथो रजांसि लोकान रोदसी धावा- थिन्यौच वियाति विशेषण गच्छति अतस्तेन रथेन शोममागच्छतमिति शेषः ॥ १३॥ अथ चतुर्दशी- आनोगत्यशिरश्च्यासहरुपगच्छतम् । अन्तिपतुवामवः ॥ १४॥ आ। नः। गव्येभिः । अश्न्यैः । सहजैः । उप । गच्छतम् । अन्ति । सत् । भूतु । वाम् । अवः ॥ १४ ॥ हे अश्विनी नोस्मान सहलरपरि मिर्गव्येभिगोसमूहः अपरम्पसमूह श्योपागच्छ- तम् ॥१४॥ अथ पञ्चदृशी- मानोगव्यसिरन्यै सहलेभिरतिस्यतम् । अन्तिपढूंनुवामवः॥ १५॥ मा। नः । गन्येभिः । अश्व्यः । सहलेशिः। अति । ख्यतम् । अन्ति । सत् । ऋतु । वाम् । अवः ॥ १५ ॥ । - -

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०५१०२१
हे अभिनौ नोस्मान् गव्येभिर्गोसमूहैरश्यैश्च सहलेभिः सहस्रसंख्याकैमास्मानतिस्य-
तम् । अतीति प्रतीत्यस्मिन्नर्थे । मानिवारयतमित्यर्थः ॥ १५॥
अथ पोडशी-
अरुणप्सुरुपाअभूदकज्योतितावरी ।
अन्तिपर्दूत्यामवः॥ १६॥
अरुणाप्मुः । उपाः । अभूत् । अर्कः । ज्योतिः । ऋतध्वरी ।
अन्ति । सत् । भूतु । वाम् । अर्वः ॥ १६ ॥
हे अश्विनो उपा अरणप्सुः शुभ्रवर्णा भूभवति । न केवलं स्वयं ज्योतिस्तेजः अक'
करोति सर्वत ऋतावरीमववत्युपाः ॥ १६ ॥
अथ सपदशी-
अम्बिनासुविचाकशहरंपरशुमाँईव ।
अन्तिपर्दूतुवामवः॥ १७॥
अश्विना । सु । विश्चाशत् । वृक्षम् । परशुमान् इव ।
आन्त । सत् । भूतु । वाम् । अवः ॥ १७ ॥
सुविचाकशत् अत्यन्तं दीप्यमानः सूर्योग्निया वृक्ष परशुमानिव सयथा शकलयति तद्-
नमोनिशारयतीतिशेषः । दृष्टान्तसामदेिवलज्यते यस्मादेवं तस्मादश्विनो आह्वयइति शेषः
अथाष्टादशी-
पुरंनर्धष्णवारुंजणयांबाधितोविशा।
अन्तिपटूंतुवामवः॥ १८ ॥२०॥
पुर्रम् । न । धृष्णो इति । आ । रुज । कृष्णया । वाधितः ।
विशा । अन्ति । सत् । भूतु । वाम् । अवः ।। १८ ॥ २० ॥
हे धृष्णो धर्पक सप्तव त्वं सृष्णया कर्पया विशा प्रवेशयन्त्सा पेटिकया वाधिवत्व
वतोनिर्गत्य वामेवारुन पोइय अयिनोरनुमहात् । कमिव पुरन यथा शत्रुः पुरं पीडयवि एवं
॥ १७ ॥

·मं०८ अ०८ सू०६३] पष्टोडटक: ४०.१ स्वयं स्वात्मानं प्रेष्यति । अथवा गोपवनः सप्तवधिमेवं प्रवीति वा युवयोरखोरक्षणं गमनंवा समीपे तत्र विपु वर्गषु अन्तिपदित्युत्तरोधान्वितपदाध्याहारेण योज्यः ॥ १८ ॥ ॥ इति पदस्य पञ्चमे विशोवर्गः ॥२०॥ विशोविशोवइति पंचदश चतुर्थसूक्तं । अत्रेयमनुक्रमणिका-विशोविशोवः पञ्चोनामेयं त्खनुष्टुम्मुखास्वचाश्चत्वारोन्त्पास्तिलोनुष्टुभ आस्पि श्रुतर्वणोदानस्तुविरिति । अनुवृत्तपिवन- ऋषिः आदितस्तषु तचेषु सर्वाः पथमाअनुष्टुभः द्वितोपातीपे प्राग्वत्समपरिभाषया गायन्यौ त्रयोदश्पाचास्तिसोनुष्टुभः अस्योत्तरस्पयाग्निर्देषता अन्त्यास्तिस्सः श्रुतर्वनानोराज्ञोदानस्तुविः। व्योमविश्वदेवस्तुत्पश्चशारदीयेष्विदंसलमाज्यशलं ! मृत्रिवञ्च-विशोविशोवोअतिथिमित्या- ज्यमिति । तत्र पथमा- विशोविशोवोअतिथिवाजयन्तःपुरुभियम् । आग्निवोदुपवर्चस्तुपेशूपस्यमन्मभिः ॥१॥ विशः विशः।वः । अनिथिम् । वाजत्यन्तः । पुरुप्रियम् । अग्निम् । वः । दुर्यम् । वचः । स्तुपे । शूपस्य । मन्मभिः ॥ १ ॥ हे अन्ये ऋत्विजो यजमानाश्च वो यूयं वाजयन्तोन्नमिच्छन्तो विशोविशः सर्वस्याः मनायाः अतिथि पूज्यं पुरुपियं बहुपियमग्निं स्तुाया परिचरतिशेषः । अहंच चोयुष्मदर्थ गुहाहितं वचः स्तुपे शूपस्म सुखस्य साभाय । के साधनः मन्मभिमननीपः स्तोत्रः ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- यंजनासोहविष्मन्तोमिनसापरामुतिम् । प्रशंसन्तिप्रशस्तिमिः॥२॥ यम् । जनासः । हविष्म॑न्तः । मित्रम् । न । सुर्पिः आंसुतिम् । मुशंसन्ति । प्रशस्तिभिः ॥२॥ ५१

·૨
ऋक्संहितामाण्ये
[अ०५५०३३
यममिं जनासो जनायजमाना हविष्मन्तः सन्तो मित्रन मिवामिव आदित्यमिय सखा-
यमिव वा सर्पिरासुति सर्पिरास्यते हूयते यस्मिन् तादृशं पशंसन्ति स्तुवन्ति । प्रशस्विभिः स्तु.
तिथिः स्तुवइतिशेषः॥२॥
अथ तृतीया-
पन्यांसंजातवेदसंयोदेवतात्युद्यता।
हव्यान्यैरयदिवि ॥ ३॥
पन्यासम् । जातवेदसम् । यः। देवताति । उत्थ्यता।
हव्यानि । ऐयत् । दिवि ॥३॥
पन्यांसं अतिशयेनस्तोतारं साधुरुतमिति यजमान स्तुवन्तं जातवेदसं जावधनं जात-
वियं वा स्तुवइतिशेपः। योनिर्देवताति देवतावो यज्ञे उद्यता उद्यतानि हव्यानि हवींपि दिव्यै-
रयत् प्रेरयति दिवि देवेन्यः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
आगन्मशत्रुहंतमज्येप्टेमग्निमानवम् ।
यस्य श्रुताहार्मोअनौकएधते ॥४॥
आ। अगन्म । सत्रहन्तमम् । ज्येष्टम् । अग्निम् । आनवम् ।
यस्य । श्रुता । बृहन् । आक्षः । अनकि । एधते ॥ ४ ॥
वृत्रहन्तमं पापानामविशयेन हन्तारं ज्येष्ठं प्रशस्यं मानवं मनुष्यसंबन्धिनं तेषां हितका
रिणमनिमागम आगतावयं । पूजार्थं बहुवचनं । यस्यामेरनीके ज्वालासंघे बृहन्महान् आक्ष-
कक्षपुत्रः श्रुवर्वानामराजा एधते वर्धते कर्मकरोतीत्यर्थः । तमग्निमागन्म इतिसमन्वयः । एवं
श्रुतर्वाणं भिक्षयागतो गोपवनोग्निं स्तौति ॥ १॥
अथ पञ्चमी-
अमृतजातवेदसंतिरस्तमांसिदतम् ।
वृताहवनमीउधम् ॥५॥२१॥

·पष्ठोऽधका
मं०८अ०८ मू०६३]
१०३
अमृतम् । जातवेदसम् । तिरः । तमांसि । दर्शतम् ।
घृतआहवनम् । ईब्बम् ॥ ५॥२१॥
राएवागत्य स्तौति-अमृतं अमरणं जातवेदसं जातवेजभायुपटक्षणंधनं वांसि ति-
रोदर्शतं दर्शयन्नमित्यर्थः घृताहवनं घृतमाहूयते यत्र तं ईडयं स्तुत्यं ईदृशमागन्मेतिसंघ-
न्धः॥५॥
॥ इति पष्ठस्य पञ्चमे एकविंशोवर्गः ॥२१॥
अथ षष्ठी-
सवाधोयंजनाइमेनियेमिरीळते ।
जुह्वानासोयतख़ुचः॥६॥
सध्वाधः । यम् । जनाः। इमे । अग्निम् । हन्येभिः । ईळते ।
जुह्वाँनासः । यतटस्तूंचः॥६॥
इसे जनाः सवाधो पाधसहिता अध्यादयो यानि हव्येभिर्हविभिरीळते स्तुवन्ति ।
कीदृशाजना जुह्वानासो यागं कुर्वाणाः यतसुचः तदर्थं धृतलुग्दंडाः तमागन्मेवि सम-
न्वयः॥६॥
अथ सपमो-
यतेनन्यसीमतिरनेअाय्यस्मदा।
मंद्रुसुजातमुकनोमूरदस्मातिथे॥७॥
इयम् । ते । नव्य॑सी । मतिः । अमे। अधायि । अस्मत् । आ।
मन्द्र । सुजान । सुक्रतो इति सुक्रतो । अमर । दस्म । अर्तियो॥७॥
हे अग्ने इयं इदानी क्रियमाणा नव्यसी नवतरा मविः स्तुतिस्ते तव स्वभूतामस्म-
दस्मासु अघायि धृताभूद वयं तव स्तुति कुर्मइत्यर्थः । हे मन्द्र मोदमान मुजात शोभनननन
सुक्रतो शोमनकर्मन् अमूरामूढ दस दर्शनीयातिथे अविधिवत्पून्येत्याविशेषणानि ॥ ७॥

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०५१०२३
।
1
अथाष्टमी-
सातैअमेशंताचनिष्टाभवतुमिया । तोपर्धवमुष्टुनः॥८॥
सा । । अग्ने । शम्तमा । चनिष्ठा । भवतु । मिया ।
तयां । वर्धस्व । सुटस्तुतः ॥ ८॥
हे अग्ने सास्माभिः क्रियमाणास्तुतिः शन्तमा अत्यन्तं सुखकरा चनिष्ठा अतिशयेना-
नवती ने तव प्रिया भवतु । वया स्तुत्या सुष्टुनः सुष्टु स्तुतः सन्यर्धस्व प्रवृद्धोभय ॥ ८ ॥
अथ नवमी-
साद्युम्नैर्युग्मिनोवृहदुपोपवसिश्रयः । दधीतरतू ॥ ९॥
सा । घुम्नैः। द्युम्निनी । वृहत् । उपउप । श्रवसि ।
श्रवः । दधीत । त्रस्तूर्ये ॥ ९॥
सास्माभिः क्रियमाणा स्तुतिः द्युम्नैः द्योतमनिरन्नरस्मयं प्रदेयैर्युनिनी अनववी श्रव-
सि पूर्वस्मिन विद्यमानेने पुनरपिबृहन्महत् श्रवोन्नं उपोपदधीत पुनरुपरि धारयतु । कुत्रेति उ
च्यते-घूत्रत्र्य संग्रामे शत्रोःसंबन्धिनमिति यावत् ॥ ९ ॥
अथ दशमी-
अश्वमिहारथप्रांत्वेषमिन्दनसत्प॑तिम् ।
यस्यश्रवासितूर्वथुपन्यपन्यंचकृष्टयः॥ ३० ॥ २२ ॥
अश्वम् । दत् । गाम् । रथप्राम् । वेपम् । इन्द्रम् । न ।
सत्पतिम् । यस्य । श्रवासि । तूर्वथ । पन्य॑मपन्यम् ।
च । कुष्टयः ॥ १० ॥ २२ ॥
गां गन्तारमवामित् इच्छदइवाथै अश्वमिव वं यथा स्तुवन्ते तथेत्यर्थः स्थमा रथाना:
मस्मदीयानां पूरपिवारं धनेः तथा त्वेपं दोमं अग्निं सत्पति सतां पालक इन्दन इन्द्रमिव इभ
कृष्टयो मनुप्याः परिचरतेविशेषः । परपावटेन श्रवांसि अन्नानि शत्रुसंपन्धीनि पूर्वथ । तथा
पन्यंपन्यंच यद्यस्तुत्यं धनमस्ति तदपि तूर्वथ हिस्थ ॥१०॥
।। इति परस्प पञ्चमे दाविंशोवर्गः ॥ २२ ॥

·मं०८ अ०८ सू०६३] पठोऽष्टकः अथैकादशी- यंत्वांगोपवनोगिराचनिष्ठदग्नेअगिरः । सावकश्रुधीहवम् ॥ ११॥ यम् । त्वा । गोपर्वनः। गिरा । चनिष्ठत् । अग्ने । अद्विरः । सः। पावक । श्रुधि । हवम् ॥ ११ ॥ हे अग्ने यं त्वा त्वां गोपवनऋषिगिरा स्तुत्या चनिष्ठदतिशयेनानप्रदातारमकरोद सतादृशाने अहिरः सर्वत्रगन्तः अशिरसांमध्ये एकवा पावक शोधक हवं गोपवनस्य श्रुधि शृणु॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- यंत्ाजनांसईळतेसवाधोवाजसातये। सोधिष्त्रतूर्ये ।। १२ ।। यम् । त्वा । जनांसः। ईळते । सध्वाधः। वाजसातये। सः । बोधि । वस्तूयें ॥ १२ ॥ हे अमे यं त्वा वां जनासो जनाः स्तोतारो वः वाजसातये अन्नस्यलाभाय सबाधः निन्धरूपयाधोपेताः सन्त ईळते स्तुवन्ति सत्वं वृत्रत्र्य वैरिनाशनाय पापक्षयायवा बोधि बुध्यस्व । अथवा वृत्रस्य तूर्ये संग्रामे बोधि ॥ १२॥ अथ त्रयोदशी- अहंढुवानआक्षेश्रुनर्वणिमदच्युति। शर्धासीवस्तुकाविनामुक्षाशीर्षाचतुर्णाम् ॥ १३ ॥ अहम् । हुवानः । आः । श्रुतर्वणि । मच्युति । शसिध्दव । स्तुका विनाम् । मृक्षा । शीर्पा । चतुर्णाम् ॥ १३ ॥ अहमृपिढुवानो हूयमानो यज्ञदिदृक्षार्थ श्रुतर्वणि एतन्नान्नि राजनि मदच्युति शत्रूणां मदस्यच्यावयितरि स्तुकाविनां स्तुकाविनऊर्णायवः स्तुकः केशसंवादः तद्वतां शासीय उ- चितानि लोमानीव वानि यथा स्पृशन्ति तद वृक्षा वृक्षाणि वृश्यन्तइति वृक्षाः केशाः तट्द- न्ति वृक्षाणि शीर्षाणि शिरांति । केषां चतुणी श्रुतर्वणा मदत्तानामश्वानां शिरांसि उन्मजामीति शेषः । अथवा वृक्षा क्षेण प्रश्नसाघनत्वादृक्षोहस्तस्तेनोन्मजामि ॥ १३ ॥ ।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०५१०२१ अथ चतुर्दशी- मांचत्वारआशवशविष्टस्पद्रविनवः । मुरथासोअभिभयोवक्षन्वयोनतुम्यम् ॥ १४ ॥ माम् । चत्वारः । आशर्वः । शविष्ठस्य । द्रविनवः । सुटरथांसः । अभि । प्रयः । वक्षन् । वयः । न । तुश्यम् ॥ १४ ॥ मां शविष्ठस्यातिशयेनानवतः श्रुतर्वणोराज्ञः संवन्धिनश्चत्वार आशवोखा द्रविनवो गमनशीलाः सुरथासः शोभनरथा अश्वाः मयोन शत्रूणां संवन्धिनं प्रति अभिवक्षत अनि- वहन्ति वयोन तुम्यं भुज्यु यथाविषयां परिवाश्चतस्रो नावः स्वगृहं प्रापयन् तदिति ॥ १४ ॥ अथ पंचदशी- सत्यमित्त्वामहेनदिपरुष्ण्यवदेदिशम् । नेमापोअश्वदातर शविष्ठादस्तिमत्वः ॥ १५॥॥२३॥ सत्यम् । इत् । त्वा । महेनदि । पणि । अव । देदिशम् । न । ईम् । आपः । अश्वध्दानरः । शिविष्ठात् । अस्ति । मयंः ॥१५॥२३|| हे महेनदि परुष्णि एतन्नामिके त्वा वां सत्यमिद् सत्यमेव अवदेदिशं आदिशामि वदामि। नयाकारेण संबोध्यापः संबोधयति-हेमापाईपस्माच्छविवादलवत्तमाच्ट्रतर्वणोधिकः कश्चिदश्वदातरः अश्वानांदातृतमो मोनास्ति परुष्ण्यास्वीरे राज्ञोश्वमेधपतिग्रहातां सं- बोध्य बूते ।। १५ ॥ ॥ इति षष्ठस्य पञ्चमे वयोविंशोवर्मः ॥२३॥ युक्षाहीवि पोडश पचमं सूक्तं आंगिरसस्य विरूपस्पा गायत्रमानेयं वधाचानुक्रम- णिका-युक्ष्वाहि पोडश विरूपइदि । दशरात्रे तृतीयेहनीदमुक्तं आज्यशर्ख सत्रितंच-तृतीये युक्ष्वाहीत्याग्यमिति । पावरनुवाकेप्यानेयेकती गायत्रेछन्दसि आश्विनशस्त्रेचेदंसूक्तम् । सत्रि- तंच-पुत्राहिमेष्ठंबइदि।

·म० अ०८ सु०६४] पष्टोऽष्टकः तत्र मंथमा- युवाहिदेवहूतमाअवॉअग्नेस्थीरिव । निहोतापूर्वःसंदः ॥१॥ युक्ष्व । हि । देवहूतमान् । अश्वान् । अग्ने । स्थीः इव । नि । होता। पूर्व्यः । सदः ॥ १॥ हे अग्ने देवहूतमान् देवानामाह्वातृतमानश्वान् युव योजय । रथे रथीरिव यथा रथी स्वाश्वानिष्टदेशगमनाय योजयति तद्वत् । तथा रुत्वा होता त्वं पूर्को मुख्यः सन् निपदः उप- विशच । हिपूरणः ॥ १॥ अथ द्वितीया- उतनोंदेवदेवाँअच्छांवोचोविदुष्टरः अश्विावा-रुधि ॥२॥ उत । नः । देव । देवान् । अच्छे । वोचः। विदुःस्तरः । अत् । विश्वा । वार्या । कृधि ॥२॥ हे देवामे उतापिच नोस्मान् देवानच्छावोचोभित्रूयाः सम्यगनुष्ठितवन्तइति । तथा वि- दुष्टरो विद्वत्तमान्योचः । तथा रुत्वा विश्वा सर्वाणि वायां वरणीयानि धनानि देवसम्बन्धीनि अव सत्यानि रुधि कुरु अस्माकं अथवास्सदीयानि सर्वाणि परणीयानि हवींपि अव सत्या- नि कुरु देवान् मापयेत्यर्थः ॥ २ ॥ अथ तृतीया- त्वंयद्यविष्ट्यसहसःसूनवाहुन । ऋता यज्ञियो वः ॥ ३ ॥ त्वम् । हु । यत् । यविष्ठ्य । सहसः । सूनो इति । आइहुत । कुतध्या । यज्ञियः। भुवः॥३॥ हे अग्ने यविष्ठ्य युवतम सहसः सूनो चरस्यपुत्र आहुत सर्वतोहुत आहुतोवा त्वं यदा ह सलु ऋवावा सत्यवान यज्ञियो यज्ञाहश्च भुयो भवसि चदा पार्याणि अत्कुर्विति संबंधः॥३॥ --- ·४०८ ऋक्संहितामाप्ये [अ०५ २०२५ दर्शपूर्णमासयोरामेयस्यायमग्निरिति वैकल्पिकीयाज्या । सत्रितंच-अयमग्निः सह- त्रिणइति वेदविष्णुविचक्रमइति । रोपा चतुर्थी- अयमग्निःसहस्रिणोवाजस्यशतिनस्पतिः । मूर्धाकवीरयीणाम् ॥ ४॥ अयम् । अग्निः । सहस्रिणः । वाजस्य । शतिनः। पतिः । मूर्धा । कविः । रयीणाम् ॥ ४ ॥ अयमग्निः शतिनः सहस्रिणच उक्तसंख्योपेतस्य वाजस्यानस्य पतिः स्वामी मूर्धा शि- रोवदुन्नतः श्रेष्ठः कविर्मेधावी रयीणां धनानामपि पतिरितिशेपः तदुभयमयच्छत्वित्यर्थः ॥४॥ अथ पश्चमी- तंमिमृभौयथानमवसहूतिभिः। नेदीयोय॒ज्ञमगिरः॥५॥२१॥ तम् । नेमिम् । ऋावः । यथा । आ। नमस्य । सहूतिभिः। नेदीयः । यज्ञम् । अधिरः ॥ ५ ॥२४॥ हे अंगिरः त्यं सहूतिभिः समानाहानैरन्यै देवैः सह नेदीयोन्तिकवमं तं यज्ञं आनम- स्व आनमय कभवोनेमि रथमिव ॥ ५॥ ॥ इति षष्ठस्य पंचमे चतुर्विंशोवर्गः ॥ २४ ॥ अथ पष्ठी- तस्मैनूनमभिद्याचाविरुपनित्यया। वृष्णेचोदवमुष्टुतिम् ॥ ६॥ तस्मै । नूनम् । अनिध्यवे । वाचा । विरूप । नित्य॑या । वृणे । चौदस्य । सुस्तुतिम् ॥ ६॥ हे विरुरूप नानारूपैतन्नामक महर्षे त्वं तस्मै प्रसिद्धायाभियवेभिगनतृप्तये वृष्णे वर्ष- कायागये नित्यया उत्पत्तिरहितया वाचा मंत्ररूपया सुष्टुति ननमिदानी चोदस्त स्तुहि इथे- वमृपिः स्वात्मानं नवौति । यजमानोवा होतारं विरूपं ॥ ६ ॥ . । ।

·मं०८ अ०८ सू०६४] पष्टोऽएकः अथ सप्तमी- कमुविदस्य॒से पानरपांकचक्षसः। पणिंगोपुंस्तरामहे ॥७॥ कम् । ऊँ इति । स्वित् । अस्य । सेनया । अग्नेः। अपकिचक्षसः । पणिम् । गोपुं । स्तरामहे ।। ७॥ अस्याग्रसारुचक्षसः अनस्पचक्षसोग्नेः सेनया ज्वालापया गोषु निमिनेषु कमुवि- र कंखलु पणि स्तरामहे । स्तरणं हिंसनमिदानी वलिनमभिवामेत्यर्थः ॥ ७॥ अथाष्टमी- मानदिवानांविशःप्रातीरिवोस्राः। निहाँसुरम्याः ॥ ८॥ मा । नः । देवानाम् । विशः । प्रस्नातीः इव । उस्राः । कुशम् । न । हासुः। अन्याः ॥ ८॥ देवानां सर्वेषां विशः पजाभूनान परिचारकान् नोस्मान्माहासीदग्निः मापरित्यजतु । म. लावीरुलाइव पयः क्षरन्तीर्गावइव ता यथा नमुचंति उमयमपि नपरित्यजलित्यर्थः । किमि- व लशं अल्प स्वक्त्रा अन्यागाशे यथा नहासुनपरित्यजति तद्वद् ॥ ८॥ अथ नवमी- मान समस्यद्वय परिपसोअंहतिः । ऊर्मिननावमावधीत् ॥ ९॥ मा। नः । समस्य । दुःध्यः । परिष्द्वपसः । अंहतिः। मिः । न । नार्वम् । आ।वधीत् ॥ ९ ॥ समस्य सर्वस्य परिद्वेषसः परिवादिपतोदुर्घ्यः पापयुदेरंहतिहननं नः मसान्माआव- धीव माहिस्यात् । नायमूर्मिन समुद्रतरंगइन स यथा को पीडयवि बदमावधीदित्यर्थः । म- घ मानः सर्वस्य दुधियः इत्यादिनिरुतं दृष्टपं ॥ ९॥ पनि०५.२३॥

·११०
ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०५३०२६
-
अथ दशमी-
नमस्लेअमओजसेतृणन्तिदेवकृष्टयः । अमरमित्रमर्दय ॥१०॥२५॥
नमः। ते । अग्ने। ओजसे । गृणन्ति । देव । कृष्टयः ।
अमैः । अमित्रम् । अर्दय ॥ १० ॥२५॥
हे अग्ने देवाने तुभ्यं नमोगुणन्ति नमस्कारशब्दमुच्चारयन्ति । किमर्थमोजसे बलाय । के रुष्ट-
योमनुष्यायजमानाः अवोहमपि गृणामीत्यर्थः। तथा अमैलेः अमित्रंशत्रु अर्दय नाशय ॥१०॥
॥ इति पष्ठस्य पंचमे पंचविंशोवर्गः ॥२५॥
ग्राम्येणामिना वैतानिकस्य संसर्ग अग्नये संवर्गायेष्टिः कार्या। तत्र कुविसुनइत्यनुवाक्या
मानोअस्मिन्निति याज्या । सत्रितं च-कुविसुनोगविष्टये मानोअस्मिन्महाधनइति ।
सैपैकादशी-
कुपित्सुनोगविष्टयेनेसपेपिपोयिम् । उरुशगुरुणस्रुधि ॥ ११॥
कुवित् । सु । नः । गोईष्टये। अz । समवेपिपः।
रयिम् । उरुरुत् । उरु । नः । कृधि ॥ ११ ॥
हे अग्ने त्वं नोरमाकं गविष्टपे गवामपणाय कुविद्वहु रायिं धनं संयेपिपः संपापय उरुरु-
दत्वं नोस्मान् उरु रुधि कुरु ॥ ११ ॥
अथ द्वादगी-
मानौअस्मिन्महाधनेप परिभृयथा। मुंपर्गसंरयिंजय ॥ १२ ॥
मा। नः । अस्मिन् । महाधने । परी । वर्क् । भाग्नृत् ।
यथा । सम्ध्वर्गम् । सम् । यिम् । जय ॥ १२ ॥
नोसानस्सिन्महाधने संपामे मापरावर माउरित्याक्षीः भारभ्यथा भारवाही यथा
भारमन्ने परित्यजति पदद् संवर्ग शायः सहाच्छियमानं रापि धनं संनयास्मदर्थम् ॥ १२ ॥

·-
मै.८ अ०८ सू०६१]
पष्टोऽष्टकः
१११
अथ त्रयोदशी-
अन्यमस्मद्भियाइयमग्रेसिपंक्तुदुच्छुना । वर्धानोअम॑वच्छवः ॥१३॥
अन्यम् । अस्मत् । मियै । इयम् । अग्ने । सिसक्तु ।
दुच्छना । वर्धं । नः । अम॑ध्वत् । शर्वः ॥ १३ ॥
हे अग्ने त्वदीयेयं दुच्छुना बाधकसंहतिरस्मदन्यं अस्वोतारं भियै भयाय सिपकु से-
वां । त्वंच नोस्माकं अमवबलोपेतं शवोवेगं वर्ध वर्धय संग्रामे ॥ १३॥
अथ चतुर्दशी-
यस्या पन्नमखिनःशमीमदुमखस्यवा । तंवेदनिधावति॥१४॥
यस्य । अर्जुपत् । नमस्विनः । शमीम् । अदुःमरवस्य ।
वा । तम् । छ । इत् । अग्निः ।धा ! अवति ॥ १४ ॥
यस्य नमस्विनो नमस्कारवतो अदुखस्य वा अदुष्टपागस्य वा शमी कर्म अजुपदसे-
पत । तं घेव तमेव यजमान संग्रामे अग्निधावति विशेषेण गच्छति अवो नमोयुका अदुर्य-
खाश्च भवामेति भावः ॥१४॥
अथ पंचदशी-
परस्याअधिसंवतोवरांअभ्यातर । यत्राहमस्मिताअंब ॥१५॥
परस्याः । अधि । सम्वतः । अवरान् । अभि।
आ। तर । यत्र । अहम् । अस्मि । तान् । अव ॥ १५॥
हे अग्मे परस्याअन्यायाः संवतः सेनायाः अवरानन्यानस्मदीयान् अभि अभिमुखं
आसर्वतस्तर वारय वैरिसेना अस्मद्भरैः पराभावयेत्यर्थः। यत्र येषु अस्मदीयपरिजनमध्ये अ-
हमस्मि स्वामी वानव रक्ष ॥ १५॥
-
अथ पोडशी-
विद्माहितपुराव्यमग्नेपितुर्यथावसः । अधतिसुन्नमीमहे.॥१६॥२६॥

·४१२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०५२०२७ विद्म । हि । ते । पुरा । वयम् । अz। पितुः । यथा । अव॑सः । अर्थे । ते । सुम्नम् । ईमहे ॥ १६ ॥ २६ ॥ हे अग्ने पितुः पाटकस्य ते तयावसो वोरक्षणं पुरा यथा तथेदानीमपीति विद्म वर्ष जानीमः ।अधाथ ते तव सुम्नं सुखमीमहे याचामहे । अथवा पितुर्यथेतिदृष्टान्तः-पितुः पालन पुषो यथा वेति तथेत्यर्थः ।। १६ ॥. ॥ इति पष्ठस्य पंचमे पइिंशोवर्गः ॥२६॥ इमनुमायिनमिति द्वादशचे पठं सूक्तं कुरुसुतिर्नाम काण्वमपिः गायत्रीछदः इन्द्रोदेवता। तथाचानुकान्त-इमनुवादशकुरुसुतिः काण्वइति । व्यूढे दशरात्रे चतुर्थेहनि मरुत्ववीयआय- स्तृचः सूत्रितंच-इमैनुमायिनंहुचे त्यमुवःसत्रासाहमिति । तत्र पथमा- ។ मनुमायिनंहुवइंडमीशानमोजसा । मरुत्वन्तनजसे ॥१॥ इमम् । नु । मायिनम् । हुवे । इन्द्रम् । ईशानम् । ओजसा । मरुत्वन्तम् । न । सञ्जसे ॥ १॥ इमं मायिनं प्रज्ञावन्तं ओजसा स्वयलेन ईशानं सर्वस्य स्वामिनं मरुत्वन्तंन । नेति सं- मत्यर्थे । मरुद्भिस्तदन्तमिदानीमिन्द्रं जसे शत्रूणां छेदनाय हुवे आह्वयामि ॥१॥ अथ द्वितीया- अयमिन्द्रोम॒रुत्सावित्रस्याभिनच्छिरः । वत्रेणशतपर्वण॥२॥ अयम् । इन्दः । मरुत्सरखा । वि । त्रस्य । अभिनत् । शिरः। वजेण । शतपर्वणा ॥२॥ अपमिन्दो मरुत्सखा मरुयुक्तोवृत्रस्य व्यभिनव व्यष्ठिनच्छिरः वस्त्रेण शतपणा शवसंधिना ॥२॥ अथ तृतीया- वाटपानोमुरुत्सखेन्द्रोवित्रमरयत् । सृजन्समुद्रियांअपः ॥३॥ । ।

·- पष्ठोऽष्टका मं०८ अ०८९०६५] ११३ -- वधानः । मरुत्सखा । इन्द्रः । वि। सत्रम् । ऐरयत् । सृजन् । समुद्रियाः । अपः ॥ ३॥ अयमिन्द्रो वा वृषानो वर्धमानो मरुत्सखा मरुत्सहायो वृत्रं मेघ व्यैरयत विदारितवा- न् । किंकुर्वन् समुद्रियाः समुद्रमन्तरिक्षं तत्संबन्धिन्यअप. मृजन असृजन् ॥ ३ ॥ षष्ठेहनि मरुत्वतीये अयं हयेनेति मरुत्वनिविद्धानीयः। सूत्रितंच-अयंहयेनवाइदमु- पनोहरिभिःसुतमिति । तत्र प्रथमा सक्ते चतुर्थी- अयंहयेनुवाइदखमरुत्वताजितम् । इन्द्रेणसोमपीतये॥४॥ अयम् । है। येन । वै। इदम् । स्वः। मरुत्वता। जितम् । इन्द्रेण । सोमपीतये ॥ ४॥ अयंह खल्विन्दः येन वै येनखलु मरुत्त्रता मरुद्भिर्युक्तेनेन्द्रणेदं स्वः स्वर्गारव्य स्थान इदं स्वः सर्व कर्म वा यद्वेदं सर्वं जगत् जितं । किमर्थ सोमपीतये सोमपानाय ॥ ४ ॥ अथ तृचे द्वितीया सूक्ते पंचमी- मरुत्वन्तमजीपिणमोजखन्तविशिनम् । इन्द्रंगीमियामहे॥५॥ मरुत्वन्तम् । ऋजीपिणम् । ओजस्वन्तम् । विरप्शिनम् । इन्द्रम् । गीभिः । हवामहे ॥ ५॥ परुवंतं मरुद्भिस्तद्वन्त ऋजीपिणं । अभिपुतशेपऋजीपः सच तृतीयसपने पुनः सूयते । चद्वन्तं ओजस्वन्तं ओजोनामाष्टमीदशा शरीरवृअपेतमित्यर्थः। विरप्शिनं महन्नामैतद महा- तं एवं महानुभावमिन्द्रं गीभिः स्तुतिभिर्हयामहे आह्वयामः ॥ ५॥ अथ तुचे तृतीया सक्ते पष्ठी- इन्पनेनुमन्मनामुरुत्वन्तंहवामहे। अस्पसोमस्पपीतये॥६॥२॥ इन्द्रम् । अनेन । मन्मना । मरुत्वन्तम् । हवामहे । अस्य। सोमस्य । पीतये ॥ ६ ॥ २७ ॥ ।

·११४ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५२०२८ मरुत्वन्तमिन्द्रं पन्नेन पुराणेन मन्मना मननीयेन स्तोत्रेण हवामहे अस्य सोमस्य पी- तये पानाय ॥६॥ ॥ इति पठस्य पंचमे सप्तविंशोवर्गः ॥२७॥ पंचमेहनि मरुत्वतीय मरुत्वाँइन्द्रमीदुइति तचोनिविदानीयः । सवितंच-मरुत्याइन्दनी- स्तमिन्द्रंवाजयामसीति । सैपा तूचे प्रथमा सूक्ते सप्तमी- मरुत्वाँइन्द्रमीःपिवासोमशतकतो। अस्मिन्यज्ञेपुरुष्टुत ॥ ७ ॥ मरुत्वान् । इन्द्र । मीठ्ठः । पिर्व । सोमम् । शतकतो इति शतक्रतो । अस्मिन् । यज्ञे । पुरुस्तुत ॥ ७ ॥ हे मीदः फलस्य वृष्टेर्वा सेक्तः शतक्रतो यहुकर्मेन्द्र त्वं मरुत्वान् सोमं पिबास्मिन्यते । हे पुरुष्टुत बहुभिराहून ॥७॥ अथ तुचे द्वितीया सूक्तेष्टमी- तुभ्येदिन्दमुरुत्वतेसुताःसोमा॑सोअद्रिवः । दाहूंपन्तक्थिनः ॥८॥ तुभ्यं । दत् । दुन्द्र । मरुत्वते । सुताः । सोमांसः। अध्विः । हृदा । हूयन्ते । उक्थिनः ॥ ८ ॥ हे अद्रिवोयनवनिन्द्र मरुत्ववे तुत्येव तुभ्यमेय सोमासः सुताअभियुताः वेचोक्थिनः शस्त्रवन्तो हदा मनसा क्या हूयन्ते त्वदर्थम् ॥ ८॥ अथ तचे तृतीया सूक्ते नवमी- पिवेदिन्द्रमरुत्सखासुतंसोमंदिविष्टिषु । वज्रशिशानओजसा॥९॥ पिर्व । इत् । इन्द्र। मुरुत्संरखा । सुतम् । सोम॑म् । दिविष्टिपु । वजम् । शिशानः । ओज॑सा ॥ ९ ॥ । । ।

·मं०८ अ. सू०६५] पशोडष्टकः
हे इन्द्र मरुत्सता त्वं मुतमभिपुतं सोमं पिच किमर्थं विविष्टिषु अस्माकमहामभिगम-
नेषु दिवः स्वर्गस्य वा एपणेषु निमित्तेषु पीत्वा चौजसा बलेन सोमपानजनितेन वचं शिशानः
तीक्ष्णीकुर्वन् शत्रून् जहीतिभावः ॥९॥
चतुर्विशेहनि मातःसवने वालणाच्छंसिशस्त्रे उत्तिष्ठनिति तचः पळहस्वोत्रियः । सूत्रि-
संच-उत्तिष्ठन्नोजसासहनिधिविश्वाअपदिपइति वालणाच्छंसिनइति ।
अस्मिंस्तृचे मथमा सूक्ते दशमी-
उत्तिष्ठन्नोजसासहपीत्वीशिअवेपयः। सोममिन्द्रचमूमुतम् ॥१०॥
उन तिष्ठन् । ओजसा । मुह । पीत्वी। शिप्रे इति । अवेपयः।
सोम॑म् । इन्द्र । चमू इति । सुतम् ॥ १० ॥
हे इन्द्र त्वं पीली पीत्वोजसा बलेन सहोत्तिष्ठन् शिमे हनू अवेपयः अकंपयः मदावेशा-
दितिभावः । किं पीत्वा चमू चम्बोरधिषवणफलकयोः सुतं सोपम.॥ १० ॥
-
अथ तर द्वितीया सूक्ते एकादशी-
अनुत्वारोदसीउमेकर्शमाणमस्पेताम् । इन्द्रयस्युहामंप ॥११॥
अर्नु । त्या । रोदसी इति । उक्षे इति । कक्षमाणम् ।
अपेताम् । इन्द्र । यत् । दस्युहा । अजवः ॥ ११ ॥
हे इन्द्र क्षमाणं शन्चिलिखन्तं त्या त्वां उभे रोदसी उभे अपि द्यावापृथियो
अन्वरुपेतां अनुकसयेतां । ययदा दस्युहा भयोभवसि वदा ॥ ११ ॥
अथ हचे तृतीया सूक्त द्वादशी-
पाचमुष्टापदीमहनवसक्तिमृतस्पृशम् । इंद्रात्सरितन्यममे ॥१२॥२८॥
वार्चम् । अष्टाध्पदम् । अहम् । नवलक्तिम् । ऋतस्पृशम् ।
इन्द्रोत् । परि तन्वम् । ममे ॥ १२ ॥२८॥

·११६
ऋक्संहितामाप्ये [अ०५३०२९
अष्टापदी अष्टाभिर्दिग्निविदिग्भिः साष्टापदी नवसति उपरिस्थित्वेनादित्येन नवलक्ति
आसु दिक्षु व्याप्तामित्यर्थः । कतस्पृशं यज्ञस्पृशं वाचं स्तुतिं मया परिपूर्णादिन्द्रात्तन्वं तनुं
न्यूनां सती परिममे अन्यूनेयत्नां करोमीत्यर्थः । कात्स्येन स्वरूपं स्तुत्या विपपीकर्तुमशक्य-
त्वादिति भावः ॥ १२॥
॥ इति पष्ठस्य पंचमेष्टाविंशोवर्गः ॥ २८ ॥
जज्ञानइत्येकादश सप्तमं सूक्त काण्वस्य पुरुसुतेरापं आयानव गायव्यः दशमी बृहती
एकादशी सतोवृहती इन्द्रोदेवता । तथाचानुक्रान्तं-जज्ञानएकादशप्रगाथान्तमिति । महानवे
निप्केवल्ये जज्ञानोनुशतक्रतुरित्येपा । तथैव पंचमारण्यके सूत्रितं-जज्ञानोनुशतकरित्येकेति ।
सैपा प्रथमा-
जज्ञानोनुशतकंतुर्विपृच्छदितिमातरम् । कउग्रा केहविरे॥१॥
जनानः । नु । शतक्रतुः। वि । पृच्छत् । इति । मातरम् ।
के । उयाः । के। ह । शृणिवरे ॥ १ ॥
अयमिन्द्रो जज्ञानोनु जायमानएव शतक्रतुर्वहुकर्मा इतीत्थं मातरं स्वजननी विपृच्छन्
विपृच्छति । किमिति के उग्रा उद्र्णवला लोके केह ऋषिवरे श्रूयन्ते गुणेः केविश्रुताइत्यर्थः॥१॥
अथ द्वितीया-
आदीशवस्य॑त्रवीदौर्णालमहीशुवम् । तेपुत्रसन्तुनिष्टुरः॥ २॥ .
आत् । ईम् । शवसी। अब्रवीत् । और्णवाभम् ।
अहीशुवम् । ते । पुत्र । सन्तु । निःस्तुरः॥२॥
इन्द्रेण पृष्टा शयसी माता आदनंतरमेव ई एनमिन्द्रमब्रवीत् । किमिति उच्यते-गोर्ण-
वामहीवमेतन्नामानावसु तिष्ठतः तो उक्तो। अन्ये च वादृशाः हे पुत्र तव निष्ठुरो निस्ता-
रणीयाः सन्विति ॥ २॥
अथ तृतीया-
समित्तान् हाखिदत्वेअरॉईवखेदया । रोदस्युहामवत् ॥३॥

·मं०० अ०८ सू०६६] ४१७ पष्टोऽष्टकः सम् । इत् । तान् । वहा । अखिदत् । खे। अरान् इव । खेदया । पद्धः । दस्युहा । आवत् ॥ ३ ॥ तान् जनन्योक्तान्वृत्रहा इन्द्रः समिव सहैवाखिद्ध खेद्नं नामाकर्षणं । खे रथचक्र स्य नाभी अरान् चकांगभूतान् शंकून खेड्याइव रज्वेव तया तान्यथा संविदन्ति वहद तथा छत्वादस्युहा शत्रुपातीन्द्रः प्रवृद्धोभवत् ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- एकयाप्रतिधापिवत्साकसरी सित्रिंशतम् । इन्द्रासोमस्यकाणुका ॥४॥ एकया। प्रतिध्धा । अपिवत् । साकम् । सरीसि । विशतम् । इन्द्रः। सोमस्य । काणुका ।। ४ ॥ अयमिन्द्रः एकया एकेन पतिधा पतिधानेन साकं सह एकधैव विंशतं सरांसि उक्थपात्राणीत्यर्थः। कोदृशानि सरांति सोमस्यपूर्णानि सोमरसेन पूर्णानि।काणुका कान्तानि कान्तानिया सोमेन स्तानिवा सोमपूर्णानि अपिबद पीतवान् माध्यंदिनसवने। याज्ञिकमसिद्यैवं। नरुतमसिद्यातु काराभिमानीन्द्रः त्रिंशदपरपक्षस्याहोरावाविंशपूर्वपक्षस्य च सन्ति ताने- कल्पमनुभवतीति एतत्सर्वमेकेन प्रतिधानेनापिवदित्यादि' निरुते तयाख्यानेच सष्टमुक्त तदनदृष्टव्यम् ॥४॥ अथ पञ्चमी- अभिर्गन्धर्वमतृणदबुनेपुरजःस्वा । इन्द्रोब्रह्मभ्यइहधे ॥ ५ ॥ २९ ॥ अजि । गन्धर्वम् । अतृणत् । अयुधेपुं । रजःसु । आ । इन्द्रः। ब्रह्मभ्यः । इत् । राधे ॥ ५॥२९॥ अयमिन्दो गंधर्व गामुदकं धारयतीति गंधर्वो मेघस्तं अन्यातृणव सर्ववोहिसितवान् । कुन अचुनेषु पदनियानयोग्यस्थानरहितेषु रजःसु रोकेषु अन्तरिक्षपदेशेष्वित्यर्थः । किमर्थं बलायइन् घालणायएव वृधे वर्धनाय ॥ ५॥ ।। इति पष्टस्य पंचमे एकोनविंशोवर्गः ॥२९॥ १नि०५११.1 ·११८ ऋक्संहितामाप्ये [अ०५१०३० अथ षष्ठी- निराविध्यगिरिभ्यआधारयत्पकमोदनम् । इन्दौबुन्दंखांततम् ॥ ६॥ निः। अविष्यत् । गिरिभ्यः 1 आधारयंत् । पक्वम् । ओदनम् । इन्द्रः । बुन्दम् । सुआततम् ॥ ६॥ अयमिन्द्रो गिरियो मेघेश्यः सकाशादुदकं निर्गमयितुं निराविध्यत् समाहरव तानेव मेघान् अधारयत् । किंकुर्वन् पक्कं परिपक्वमोदनं कुर्वन् मनुष्याणामर्थाय । केन साधनेनेति व- दुच्यते-बुंदं इपुं स्वाततं सुष्टु सर्वतोविस्तृत आदायेतिशेषः ॥ ६ ॥ अथ सप्तमी- शतभ्रइपुस्तसहस्रपर्णएकइत् । यमिन्द्रचलपेपुर्जम् ॥ ७ ॥ शतघ्नः । दर्पः । तव । सहस्रपर्णः । एकः। इत् । यम् । इन्द्र । चक्रपे । युजम् ॥ ७ ॥ हे इन्द तयेषुः मातबभः शतायः सहसपर्णः सहस्रसंख्याकैः पौः संवृतः शीभगमनाय अपरिमिवगमनोवा सचैकइन् एकएव पंचे' युजं सहायं चरूपे करोपि युद्धाय ॥ ७ ॥ अथाष्टमी- तेर्नस्तोतृभ्यआरनृभ्योनारिभ्योअत्तवे । सद्योजातष्ठिर॥८॥ नेन । स्तोतृभ्यः । आ । भर । नृभ्यः । नारिभ्यः । अत॑वे । सद्यः । जातः । ऋशुपस्थिर ॥ ८ ॥ तेनेपुणा स्तोत्रायः अस्मभ्यं नृत्यो मनुप्पेश्यः पुढेश्य इत्यर्थः। तथा नारिभ्यः स्त्रीश्य- वानवे अदनाय पर्याप्तं धनमाभराहर । सयस्तदानीमेव जातोस्माभिः दत्तेन सोमेन प्रवृक्षः सन् हेग स्थिर प्रभूतःस्थिरश्च संग्रामे सवथोक्तः हे तादृशेन्द्र त्वमारेतिसमन्वयः ॥ ८॥ ।

·११९ मं०८ अ०८ सू०६६] पटोटकः अथ नवमी- । ताच्यौनानतेतावपिष्ठानिपरीणसा । हृदावी धारयः ॥ ९ ॥ एता । च्यात्नानि । ते । कृता । वर्षिष्ठानि । परीणसा। हृदा । वीर्छ । अधारयः ॥ ९॥ है इन्द्र ते खया एता एतानि पुरतः सदृश्यमानानि वर्षिष्ठानि अतिशयेन प्रवृद्धानि परीणसा परितोनतानि अतएव च्यौनानीति भावः भूमेः कीलवधारणानि रुवा रुवानि प- वतास्त्वया रुताइत्यर्थः । या यानि हरा बुध्या वीळ स्थिराण्यधारयः बुध्या कर्तव्यानीति यान्यधारयस्तानीमानीति ॥ ९ ॥ अथ दशमी- विश्वेत्ताविष्णुराभरदुरुकुमस्त्वेपितः । शुतमहिपान्क्षीरपाकमोदनंवराहमिन्द्रामुषम् ॥ १०॥ विश्वा । इत् । ता । विष्णुः । आ । अशरत् । उरुटकमः । त्वाऽईपितः । शतम् । महिपान् । क्षीरपाकम् । ओदनम् । वराहम् । इन्द्रः। एमुपम् ।। १० ॥ अस्याश्चोनेरुकै तिहासिकमतभेदेनविधायोजना। नेकपक्षे तावत्-हेइन्द्र ता पानिपा- नि त्वया सष्टप्पा-युदकानि सन्ति तानि विष्णुापनशीटआदित्याभरद आभरवि टोका- य प्रयच्छनीत्यर्थः। कीदृशोविष्णुः उरुस्मोबहुगतिः। किं स्वविरोधेनेपाह लेपिवःत्पयारितः नकवरमुदकान्येव । अपिच शतं महिपान शतसरयाकान् पशून् महिपरान्दो गवादेरप्युपटक्ष- कः। अथवा शक्श-दोपरिमितवचनः महिपइति महनाम भसंख्यावान् महतोपज्ञान यजमाने- ग्यानरय ददातीत्यर्थः। किंच क्षीरपा क्षौरपक्वमोदनं पायसं एतयरुपुरोडाशादेरुपरक्षक वयजमानेभ्यआभरत् । अथवा सर्वार्थ वृष्टिमदानद्वारा ओदनं माहरव किंच इन्दोराईजटपु- ग मे रीतिशेषः कीदृशं वं एमपं आइत्यस्य स्थाने छान्दसरकारः आमुपदकस्स मोप- ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०५१०३१ कमित्यर्थः। निरुक्तपक्षे एवं। ऐतिहासिकपक्षे चरकवालणे इतिहासः आन्नायते-विष्णुर्यज्ञः सरे- वेश्यात्मानमन्तरधात्तमन्यदेवतानाविदन् इन्द्रस्त्ववेत् सइन्द्रमब्रवीत्कोभवानिति ।नमिन्द्रः म- त्यनवीद अहं दुर्गाणामसुराणां च हन्ता भवास्तुक इति । सोनवीन अहं दुर्गादाहर्ता त्वंतु यदि दुर्गाणामसुराणां हन्ता ततोयं वराहोवाममुपएकविंशत्यापुरांपारेश्ममयीनां वराति तस्मिन्नसुरा- णां पसु वाममस्ति तमिमं जहीति। तस्येन्द्रस्ताः पुरोशित्वा हृदयमविध्यत् अधि तत्र यदासीत- द्विष्णुराहरदिति। सोयमितिहासः अस्पेईमानुःसवनेषु विश्वेनारिष्णुरित्याश्यां प्रतिपादितः।- पोर्मध्ये अस्येदुमातुरिपत्र विष्णुना हेइन्द्र त्वं दुर्गाणां हन्ता इति आत्मानं कथयसि साह वाममुपं वराहमगुरं जहीत्युक्तोर्थो विध्यद्वराहमिति पादेन पतिपादितः । इन्द्रेण च विष्णो वं दुर्गादाहर्नेतिबूपे । मया पुराणि जितानि असुरश्च घावितः वस्प पामं यत्स्वानयेत्युनो विष्णुम- विस्तस्य वराहासुरस्य धनं मुमोप । सो मुपायद्विष्णुःपचतमिति पादेन सूचितः। राकिं पुन: भुषितवानिति पदबोच्यते-विश्वेनेवि । हे इन्द्र त्वपिनायया प्रेरितो विष्णुशरूपी स्वेदितः त्वं दुर्गादाहतां फिट तर्हि त्वं वस्य धनान्यारेति त्यया प्रेरितः सन उरुषमो भन्या विश्वेना या- नि त्वया हव्यानि इत्युकानि यानि पतप स्थिनानि गाण्याारन् आतरतु । यानि पानी- तिशत महिपान् अपरिमितान प्रशस्तान पदार्थान् सेपी पाइनरपान महिपापा क्षीरपाक मो- दनं च पछमात्रमेवोदन या भरद । विध्यवराहमित्यत्रोनोध परमपादनोच्यते-न्दरतु पराई पराहारं स्वोरुषासुररार्य स्वं पराहरपिणं या एमुषं एमुपनामानं अथया सुपं धनानामामोपर्य पराइमस हदपे भविष्यदिविशेषः ॥ १० ॥ गधैकादशी- तुर्तितेमुरुतंमृमयंधन:साधुयन्टोहिरण्पर्पः । उमातेवाहरण्यास मस्स्तकपचिया ॥ ११॥३०॥ नुविक्षम् । ने । मुनम । मुश्मयम । धनः । साधः । मुन्दः । हिरण्ययः । उHI Iते । बाह नि । रण्यां । मुसहरुता । ऋटुरपे । चित् । करूया । ११॥ ३० ॥ - १०.१.१.२८.।

·मं०८ अ०८ सू०६७] पष्ठोऽष्टकः ४२१ एपा निरुते एकमपि पई विहाय यास्केन व्याख्याना वटेवलिरयते--तुविक्षं बहुविक्षेप महाविक्षेपं वा ते सुकत समयं सुसुरवं धनुः साययिता ने बुन्दोहिरण्मयः उभौ ते वाहू रण्यो रमणीयो संग्राम्यौ वर्दूपे अर्दनपाविनी गमनपातिनौमर्मण्यईनवेधिनौ गमनवेधिनी वेति ॥११॥ ॥ इति षष्ठस्य पञ्चमे विंशोवर्गः ॥ ३० ॥ पुरोळाशनइति दशमष्टमं सूक्तं काण्वस्य कुरुमुतेरापं आयानवगायत्र्योदशमी वृहती इन्द्रोदेवता । तथाचानुकान्तं-पुरोळाशं दशगृहत्यन्तमिति । सूतविनियोगोलेनिकः । महानने निष्केवल्ये गायत्रवाशीती आयास्तिसऋचः । तथाच सूनिव-पुरोळाशंनोअन्धसइनि ति- सइति । तत्र प्रथमा- पुरोळाशनोअन्धसइन्द्रसहस्रमामर । शताचशुरगोनाम् ॥ १॥ पुरोळाराम् । नः । अन्धसः । इन्द्र । सहस्रम् । आ। भर । शता । च । शूर । गोनाम् ॥ १॥ हे शूर इन्द्र पुरोळाशं पुरोदीयमानमेवत्संज्ञकं अंघसोन्नं स्वीकृत्य गोनां गवां सहसं शता शतानि च नोस्सत्यं आमराहर । अथवा नोस्मभ्यं पुरतो दीयमान अंधसो वाव्यञ्जन सहस्र सहससंत्याकं गोसहस्रं चाहरेति योज्यम् ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- आनोमव्यञ्जनंगामश्वमभ्यर्जनम् । सामनाहिरण्यया ॥२॥ आ। नः । भर । विअर्सनम् । गाम् । अवम् । अभिअर्शनम् । सा । मना । हिरण्यया ॥२॥ हे इन्द त्वंनोसायं व्यंजनं गामश्वं अन्यजन तैलं चामर। मना मननीयानि हिरण्यया हिरण्मयानि उपकरणानि सचा सहाभरेति ॥ २॥ हेइन्द्र ते तव धनु तुविक्ष महाक्षेप मुरत समय समग्पच ते बुन्दु इशु साघु हिरण्यय हिरण्मय ते उभा उभा पाहू रपया रमणीया स्मरता रुष्ट अर- एतो दुपेचित् सयामै अनपानिनी दुवृधा अर्दनवर्धनी । इतिपुस्तानर उपरभ्यते । १ नि०६३ ।

·४२२
ऋक्संहितामाष्ये
[अ०५ २०३२
अथ तृतीया-
उतनःकर्णशोभनापुरुणिधृष्णवाभर । त्वंदिण्विपेसो ॥ ३॥
उत । नः । कर्णशोभना । पुरूणि । धृणो इति । आ।
भर। त्वम् । हि । शृण्विपे । वसो इति ॥३॥
उतापिच नोस्मत्यं कर्णशोभना कर्णाभरणानि पुरूणि बहून्याभर । हे धृष्णो धर्पकेन्द्र
वसो वासयितरिन्द्र त्वं हि खलु शृण्विषे श्रूयसे 1 किमिति उदारोयमिन्द्रइति ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
नर्कीटधीकइन्द्रनसुपानसुदाउन । नान्यस्त्वच्छूराघतः॥४॥
नकीम् । सधीकः । इन्द्र । ते । न । सुइसाः । न । सुध्दाः।
उत । न । अन्यः । त्वत् । शूर । वाघतः॥ ४ ॥
हे इन्द्र ते त्वत्तोन्यः कश्चिद्वधीको वर्धयिता नीं नैव । तथा सुपाः सुष्टु संभक्ताः सं-
मामादौ त्वत्तोन्योन । उतापिच सुदाः सुदाता न । तथा हेशूर त्वत् त्वत्तोन्यो वाघतः ऋविड्-
नामैतव ऋत्विजो यजमानस्य नेता नान्योस्ति त्वामृते ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
नकीमिन्द्रोनिकर्तनशक्रःपरिशक्तवे । विश्वशृणोतिपश्यति॥५॥३१॥
नीम् । इन्द्रः । निश्कर्तवे । न । शुक्रः । परिशक्तवे ।
विश्वम् । शृणोति । पश्यति ॥ ५॥ ३१ ॥
अयमिन्द्रो निकतो निकर्तुं नकी नैव शक्यः । तथा शः शतोयं परिशक्तये परिभाषा-
य नशक्यत इति । मत विश्व शृणोति पश्यनिच ॥ ५ ॥
॥ इति पष्ठस्य पंचमे एकविंशोवर्गः ॥ ११ ॥
अथ पष्टी-
समन्युंमानामर्दयोनिचिकीपते । पुरानिदविकीपते ॥ ६॥

·। मं०८०८०६७] पष्टोऽपकः सः। मन्युम् । मानाम् । अव्धः । नि। चिकीपने । पुरा । निदः । चिकीपते ॥ ६ ॥ सइन्द्रो मन्यु को केषां मत्यांना अदब्धः केनाप्यहितितः सन् निचिकीपते निकरो- ति । कि मन्युं पाप्यैव नेत्याह निदोनिन्दायाः पुरा पूर्वमेव विकीपते यदा निन्दितपिच्छति कश्चित्ततः पूर्वमेव तं निकरोतीत्यर्थः ॥ ६॥ अथ सप्तमी- ऋत्वइत्पूर्णमुदरंतुरस्यास्तिविधतः । शुत्रघ्न सोमपानः ॥ ७ ॥ कवं. 1 इत् । पूर्णम् । उदरम् । तुरस्य अस्ति । विधतः । उत्रनः । सोमध्पान्नः ॥ ७॥ तुरस्य त्वरमाणस्य वृत्रमो वृत्रं हतक्तः सोमपामः सोमपातुरुदरं वइत् कर्मणेष पू- मस्ति भवति । कस्य कर्मणेति उच्यते-विधत. परिचरतो यजमानस्य । यता परिचरणाभाने वस्य कुक्षिपूर्वधावः अतस्तसूर्तये परिचरतेविशेषः ॥ ७ ॥ अथाष्टमी- वेवमूनिसहनाविश्वांचमोमसौभंगा। सुदात्वपरिहता ॥ ८ ॥ बे इति । वसनि । सम्हगता। विश्वां । । सोम । सौभगा । सुध्दातुं । अपरिहता ॥ ८ ॥ है इन्द्र त्वे त्वपि वसूनि धनान्यस्सदिष्टानि संगता संगतानि तथा हे सौम सोपवनिन्द्र यपि विश्वा साणि सोभगा सौभाग्यानि संगतानि । तथा सुदातु मुद्दानान्यपरिहता अकु- टिलानि अतस्तानि कुर्विनि भाव. याचेन्द्रः सोमं पीत्वा सोम इत्यभिहितः सोमश्रुतेः ||८|| अथ नवमी- लामिद्यययुर्ममकामागन्युहिरण्ययुः । त्वामध्ययुरेपते ॥ ९ ॥ त्वाम् । इत् । यवध्युः । मम । काम. । गम्यु. ! हिरण्यध्युः । त्वाम् । अवध्युः। आ । ईपते ॥ ९ ॥ ।

·४२४
ऋक्संहितामाप्ये
[अ०५व०३२
स्वामिद तामेवेपते किं मम कामः सकीदृशः यवयुः यवेच्छुः सन्नेपरे । तथा गव्युः स-
न्लेपते ।तथा हिरण्ययुश्चसन्नेपते । तथाश्वयुश्च सन्नेपते । त काममामेच्छं कुर्विति भावः ॥९॥
अथ दशमी-
नवेदिन्द्राहमाशसाहस्तेदात्रंचनाददे।
टिनस्यवामघवन्संभृतस्यवापूर्धियवस्यकाशिना ॥ १० ॥ ३२ ॥
तव । दत् । इन्द्र । अहम् । आशसा । हस्ते । दात्रम् ।
चन । आ । ददे । दिनस्य । वा । मघवन् ।
सम्भृतस्य । वा । पूधि । यव॑स्य । काशिना ॥ १० ॥ ३२ ॥
हे मघवन् इन्द्र तोत् तवेयाशसा आशंसनेन त्यमस्मदीय क्षेत्र यवसमृदं करोपीत्याश-
सनेन हस्ते दात्रं चन लवनसाधनं दारमयाइदे स्वीकरोमि । किमनेन मयासेन दिनस्य या पू-
वमेव छिनस्य वा यवस्य संभृतस्य वा पूर्वमेव ठिवा निष्टनस्य राशीरतस्य या यवस्म
काशिना मुष्टिना पृधि पूरपासनं दहिच ॥ १० ॥
॥ इति पष्टस्य पंचमे द्वात्रिंशोवर्गः ॥ ३२ ॥
अयं एबुरिनि नपर्षे नाम सन । अयमनुरमणिका-अयंरचनयर नुर्गिवः गी.
म्यमन्त्यानुषिति । भागवः स्नुपिः नयम्यनुष्टुप् अष्टो गायत्र्यः सोमादेवना विनियोगार-
गिकः।
तामथमा-
अनुग्मीनोविश्वजिदुनिटिसोमः । ऋपिर्षिभ काव्यन ।।३।।
अयम् । रुनुः । अजीतः । विश्वजित् ।
उत्मित् । इत् । सोमः । ऋषिः। विप्रः । काव्यन ॥ १ ॥
अयं सोमः यः पना नवस्य अगीतोपरगृहीतः विश्वजित गुम्य जदा दिन
परग्योदरः अश्या विश्वविद्भिद गोमयागी नमोनिष्पादनमाउ नपा सपिहाना
विका मेवाती विपत्पः विशेषण प्रयोग एवं महानुभारः मोमः कान्येन स्वोरम स्तुणे
अपनोविशेषः ॥१॥

·मं०८०८०६८] पष्टोऽष्टकः । अथ द्वितीया- अभ्यूोतिपत्रग्रंभिषक्तिविश्व॑यत्तुरम् । प्रेमन्धःव्यन्निःश्रोणोद्भूत् ॥ २॥ अभि । ऊोति । यत् । ननम् । जिपति । विश्वम् । यत् । तुरम् । माईम् । अन्धः । ख्यत् । निः। श्रोणः। भूत् ॥ २ ॥ अयं सोमोयननमस्ति वझ्योति आच्छाइयति यनग्नमिव विफलं वर्तते तदाच्छादय- नि फलेन अथवा वस्र जनयन्नाच्छादयति तथा यतुरमातुरं रुग्ण विश्वं तद्धिपकि भिषज्य- ति यज्ञद्वारा स्वर्गसाधनेन भौषधरूपेण च शरीरसिद्धिसाधनश्च अन्धः सनन्धोपि मरूपव पश्यति । ओणः ओणोपि पंगुरपि निद निर्भवति निर्गच्छति ॥२॥ अथ तृतीया- त्वंसोमतनूयाद्देपोभ्योन्यरतेभ्यः । उरुयन्तामिवरूयम् ॥३॥ त्वम् । सोम । तनूकत्तभ्यः । द्वेषःभ्यः । अन्यक्रुतेभ्यः । उरु । यन्ता । असि । वस्थम् ॥ ३॥ हे सोम त्वं नरुद्भ्यः शशीकुझ्यिः अथवांगानां विच्छेदकेन्योन्यरुतेभ्यो देषोत्यो शत्रुरुतेभ्योपियेत्यः सत्येन्यइत्यर्थः वरूथं वरकं रक्षणं उरुयवासि बहुरूपसि स्तोतॄणां । अन्यरुतानि हि रक्षांसीति वालणम् ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- वंचित्तीतवदविआथिव्याजीपिन् । यावीरपस्यचिद्वेपः॥४॥ त्वम् । चित्ती । तव । दक्षः। दिवः । आ। पृथिव्याः। ऋजीपिन् । यावी अघस्य । चित् । हेर्पः।। ४ ।।

·१२६
ऋक्संहितामाप्ये [अ०५३०३४
हे ऋजीपिन् तृतीयसवनगतेन ऋजीपेण तद्वन् सोम त्वं तव चित्ती चित्या प्रज्ञया दक्षः
पलैश्च दिवा दिवश्व आ इति चार्थे पृथिव्या आ पृथिव्याश्च सकाशात् अपस्यचिद-
स्माकमाहन्तुरपि द्वेषः शवोः कत्यां यावीः पृथकुरु ॥ ४ ॥
अथ पंचमी-
अर्थिनोयन्तिचेदर्थंगच्छानिदुपौरातिम् ।
वज्युस्तृपतःकामम् ॥५॥ ३३॥
अर्थिनः । यन्ति । च । इत् । अर्थम् । गच्छान् । इत् ।
दुपः । रातिम् । वज्युः । तृप्य॑तः । कामम् ॥ ५ ॥ ३३ ॥
अर्थिनो धनानि कामयमाना यन्ति चेत् यन्ति च अर्थ प्रति गत्वा च ददुषो दाव राति
दानं गच्छानित गच्छन्तिच । गतेषु मध्ये यं हे सोम त्वमनुगृह्णासि तस्य तृप्यतोषिक्षमाणस्य
कामं ववृज्युः पुनः कामानावर्जयन्ति तावत्पर्यन्तं पूरयन्तीत्यर्थः ।। ५॥
॥ इति षष्ठस्य पंचमे त्रयस्त्रिंशोवर्गः ॥ ३३ ॥
अथ पाठी-
विद्यत्पूर्वनष्टमुदीमृतायुमीरयत् ।
प्रेमायुस्तारीदतीर्णम् ॥ ६॥
विदत् । यत्। पूर्व्यम् । नुटम् । उत् । ईम् । तथ्युम् ।
ईरयत् । प्राईम् । आयुः । तारीत् । अतीर्णम् ॥ ६ ॥
ययदा पूर्णं पुराणं नष्टं स्वकीयं धनं विदलभते नष्टधनः ई एनं स्नायुं नष्टधनलाभा-
थे यज्ञकामं उदीरपद मेरयति धनं साधयतीत्यर्थः । तदा ई अनी] एनं यज्ञारभिणं आयु:
जीवनं पतारीन प्रकण वर्धयेत् ॥ ६॥
मथ सप्तमी-
सुशेवोनोमळयाकुरदृसक्नुरातः। मानःसोमशंदे ॥ ७ ॥

·४२७ मं०८०८सू०६८] पष्टोऽष्टकः सुशेवः । नः । नळ्याकुः । अदृमश्कतुः । अवातः । भव। नः । सोम । शम् । हृदे ॥ ७॥ हे सोमपीतस्त्वं नः अस्माकं हृदे हृदये वर्तमानः शं सुखं भव । किंच नः अस्माकं सुशेवः सुसुखः मृळयाकुः सुखकर्ता अदृश्कतुः असमाप्तफर्मा पुनःपुनः यागमवर्नकः अवातः निश्चरश्च भवेत्यन्वयः॥ ७ ॥ अथाष्टमी- मानःमोनसंवीविजोमाविभिपथाराजन् । मानोहादिविपावधीः ॥ ८॥ मा। नः। सोम। सम् । वीविजः । मा। वि। वीभिपथाः। राजन् । मा। नः । हार्दि । विपा । वधीः ॥ ८॥ हे सोमपीतस्त्वं नोस्मान्मासंवीविजश्वरितांगा माकापीः। राजन् सोमास्मान् माविची- भिपथाः भौनान्माकुरु । नोस्माकं हार्दि हृदये विपा दीप्या मावधीः ॥८॥ अथ नवमी- अवयरलेसधस्थैदेवानांदुर्मतीरीक्ष। राजन्नपहिर्ष सेधमोहोअसिध सेध॥ ९॥३४॥ अव । यत् । स्वे। सधस्थे । देवानाम् । दुःमतीः। ईक्षे । राजन् । अपं । द्विपः । सेध । मीईः । अयं । स्त्रिधः । सेध ॥ ९ ॥ ३४ ॥ से सधस्थे स्वकीपे सहस्थाने गृहे देवाना दुर्मतीः दुर्मतयो न पविशत्त्विति। यपदा अ- क्षेहं त्वं वा ईससे नदा हेराजन् विपोरमद्देष्टन अपसेध । हे मीदो सोमरसस्प सेकः सिधो हिंसकानपसेध भिन्धीत्यर्थः ॥९॥ ॥ इति परस्प पश्चमे चतुसियोवर्ग.॥३४॥ नसत्यमिति दराचं दशमं सूकं । भत्रेयमनुस्मगिका-नान्यदरीकपूनधिसोगायो- नपाईयोत्रिष्टुपिति । एफप्नांमनोधस. पुत्रपिः अत्याविटुप साच देवदेवत्या शिष्टागापभ्यः 1 ·-- ४२८ कवसंहितामाण्ये : [अ०५५०३५ ऐन्धः। द्वितीये पर्याये मैत्रावरुणशस्त्रे आदिवोटर्चः । सूत्रितंच-नयन्यं वळाकरमित्यष्टाविति । महावते निष्केवस्ये गायत्रवाशीती आयाविनियुक्ता । तथाच पंचमारण्यके शौनका-ना म्यबळाकरमित्येतापत्यवद्धादि । तत्र प्रथमा- नयन्यबळाकरमड़ितारंशतक्रतो। वनइन्द्रमृळय ॥ १॥ नहि । अन्यम् । बळा । अकरम् । मांडतारम् । शतकतो इति शतक्रतो । त्वम् । नः । इन्द्र । मुख्य ॥१॥ हे शतक्रतो त्वत्तोन्यं मर्डिवारं सुखयितारं बळा बट् तन्नसकर नकरोमि तस्माद हे इन्द्र त्वं नोस्मान्मृळय ॥१॥ अथ द्वितीया- योनःशवत्पुराविथामधोवार्जसातये । सत्वनइन्द्रमृळय ॥ २॥ यः । नः । शश्वत् । पुरा । आविथ । अमृध्रः। वाजसातये । सः । त्वम् । नः । इन्द्र । मृळय ॥२॥ हे इन्द्र यस्त्वं अमृधः शत्रुभिरहिंसिवः सन् पुरा पूर्वस्मिन्काले शश्वत् बहुवारं नोस्मान आविथ रक्षितवानसि । सत्वं नोस्मान्वाजसातये अन्नदानार्थं यद्वा अन्नसंसजनार्थं मूळप । सुख ॥२॥ अथ तृतीया- किम चोदनःमुन्वानस्यांवितेदसि । कुविविन्द्रणशकः ॥३॥ किम् । अङ्ग । र,चोर्दनः। सुन्वानस्य । अविता । इत् ! असि । कुवित् । सु । इन्द्र । नः । शकः ॥ ३ ॥ यो भोहिंसकः नोरमान्दाजसातये अन्नलाभाय पुरा पूर्वमाविय रक्षितवान् हे इन्द्र सत्वं नोरमान शाश्वत्सदा मृळय सुरसय । इति व्याख्यानांतर पुस्तकान्तरस्म ।

·मं०८ अ०८ सू०६९]
पष्ठोडएकः
अंग हे इन्द्र त्वं रघचोदनः रघं राधकं चोदयनीति रघचोदनः वाहशत्वं सुन्वानस्या-
विवेदसि रक्षक एव भवसि । अवोनोस्माकं कुविदहु सु सुष्टु शकः अशकःशकोभव बहुधनं
कुर्वित्यर्थः अस्मान्या बहुकुर्विति ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
इन्द्रमणोरथमवपश्चाञ्चित्सन्तमद्रिवः । पुरस्तादेनमेशधि ॥ ४ ॥
इन्द्रमानः । स्थम् । अव । पश्चात् । चित् । सन्तम् ।
अद्रिवः । पुरस्तात् । एनम् । मे । कृधि ॥ ४॥
हे इन्द नोरथं माव परक्ष । कीदृशं रथं पश्चचिरसन्तं चिदम्यर्थे अस्मत्समानरथानां
पश्चान्तमप्येनं मे रथं हे अद्रिवो वजवन्निन्द्र पुरस्ताद्वर्तमान रुवि कुरु ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
हन्नोनुकिमानसेमधमनोरथंधि । उपमंाजयुश्रवः ॥५॥३५॥
हन्तो दनि । नु । किम् । आससे । प्रथमम् । नः । रथम् ।
कृधि । उपमम् । वाजत्यु । अवः ॥ ५॥३५॥
हन्तेत्येतदादि मुख्यरुदामवितेन समान हन्तेन्द्र न इदानी किं त्वं तूष्णीमाससे । तत्र
किं करोमोति चेत् उच्यते-नः रथं मथमं सर्वेषां मुख्य रूधि कुरु वाजयु अरमाकमनमिट-
च्छयोनं हविलक्षणं उपस भन्तिकनामैतत् तवान्तिकभन वर्वतइतिशेषः । यस्मादेयं तस्मादर्थ
अस्पदीयं पथसं रुधीति ॥ ५॥
।। इति पष्ठस्य पंचमे पंचरिशोवर्गः ॥ ३५ ॥
अथ पष्ठी-
अनानोपाजयुरथसुकरतेकिमित्पर अस्मान्मुजिग्युपस्कधि॥६॥
अव 1 नः । वाजयुम् । स्थम् । सुष्करम् । ते ।
किम् । इत् । परि । अस्मान् । मु । जिग्युपः । कृधि ॥६॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५१०३६ हे इन्द्र नोवाजयुं अनेच्छु रथं अव रक्ष । संग्रामे ते तव किमिव किमपि सर्वकर्तव्य- जातं परि परितः सुकरं सुखेन कर्तव्यं । तद कमशक्यं नकिंचिदस्ति ।यस्मादेवं तस्माद अस्मान् सुजिग्युपः सुष्टु जेतॄन् कृधि कुरु संग्रामे ॥ ६ ॥ अथ सप्तमी- इन्दृस्विपूरसिमुद्रातएतिनिष्कृतम् । इयंधीवियांपती ॥ ७॥ इन्द्र । दृस्व । पूः । असि । भद्रा । ते। एति । निःकृतम् । इयम् । धीः। ऋत्वियध्वती ॥७॥ हे इन्द्र त्वं दृह्यस्व दृढोभव संग्रामे त्वं पूरसि पूरयसि यथा पुरमविचलितं तद्वत्त्वम- सि । अथवास्मदीये यज्ञे दृढोभव त्वं पुनरन्ययज्ञं जिगमिपुर्याभूः त्वं पू: पूरकः कामानामसि । किमत्र विद्यतइति चेत् उच्यते-निष्कृतं निष्कारं ते त्वां भद्रा कल्याणी इयं धीः स्तुतिः क्रिया वा ऋत्वियावती ऋतुशब्दः कालोपलक्षकः स्वकालोपेता सती एति गच्छति । यहा ते निप्रुतं स्थानमेति ॥ ७॥ अथाष्टमी- मासीमयद्यआभागु-काष्ठाहितधनम् । अपारक्ताअरत्नयः॥८॥ मा । सीम् । अवद्ये । आ । भाक् । उवौं । काठी । हितम् । धनम् । अपआरक्ताः । अरत्नयः॥ ॥ मास्मान् सी सर्वतोऽवये निन्दा आभाग मानजतु पामोतु न कुतश्चित् । पापरहितान्कु- वित्यर्थः । किंचोर्वी काष्ठा बवंतरालआज्यतः आज्यतोपि काप्टोच्यते क्रान्त्वा स्थिवोभव- तीति यास्कः । तत्र हितं निहितं शत्रुसंबन्धि धनं अस्माकं अवस्वित्यर्थः । अरत्नयः अरममा- णाशत्रवः अपावृताः सन्वितिशेषः॥ ८॥ अथ नवमी- तुरीयंनामयज्ञिययदाकरस्तर्दुश्मसि । आदित्पतिनओहसे ॥९॥ १नि०२ १५।

·मं०८ अ०८ सू०६९] पष्ठोऽष्टका ४३१ तुरीयम् । नाम । यज्ञियम् । यदा । करः । तत् । उश्मति । आत् । इत् । पतिः । नः । ओहसे ॥ ९ ॥ हे इन्द्र त्वं यज्ञियं यज्ञसंवन्धिनं तुरीयं चतुर्थं नाम यदा करः करोपि तदुश्मसि का- मयामहे आदिदनंतरमेव नामकामानन्तरमेव पतिः पालकः त्वं नोस्मानोहसे वहसि पापय- सि । नक्षत्रनाम गुरांनाम प्रकाशं नामेति त्रीणि नामानि। सोमयाजीति तुरीयं नाम तच्चय. ज्ञियं ॥९॥ अथ दशमी- अवौधोअमृताअमंदीदेकार्दैवाउतयार्थदेवीः । तस्माउराधःकृणुतप्रशस्तानमधियायमुर्जगम्यात् ॥१०॥३६॥ अवीरधत् । वः । अन्ताः । अमन्दीत् । एकट्यूः । देवाः। उत । याः। च । देवीः । तस्मै । ऊँ इति । राधः । कृणुन । प्रशस्तम् । प्रातः। मच । धियाध्वसुः । जगम्यात् ॥ १०॥ ३६॥ इयं वैश्वदेवी । हे देवाः हे अमृता अमरणा वोयुष्मानयमवीवृधव वर्धयति स्तुथा।अमं. दीव तर्पयति सोमेन। एकः ऋपिरहं । उतापिच हे देवौर्दव्यो देवपन्यो याश्च यूपं स्थौयुप्मा- नपि अवीवृधदमन्दीच तस्मै राधो धनं परास्तं भवृद्धं कृणुत कुरुन । उइति पूरण; सकारा- थापा मातः पातरेप मा क्षिप्रं धियायसुः कर्मधनइन्दो जगम्पादागच्छतु । इन्द्रस्य देवस्वामि- स्वादाविश्पयोतनाय पुनरभिधानम् ॥ १० ॥ ॥ इति पठस्य पंचमे पत्रिंशोवर्गः ॥३६ ।। ॥ इत्यष्टमे मंडलेऽष्टमोनुवाकः ॥८॥ नवमेनुगके त्रयोदशसूतानि । तत्रातूनइन्देति नपर्च प्रथम सूतं पपुवस्य मीदि. नमा गायत्रमैन्द्र। तथाचानुक्रम्यवे-आतूनोनयकुसीदी कामदति।महामने निष्केयल्पे गाप- प्रत्याशीतादेवदादिके दे सके । वथैव पंचमारण्यके वविनंच शोनकेन-आनन्द संवमि- विस्ने सरदोहाइति । द्वितीय पर्याय मैत्रावरुणरासे आपसृतः सोत्रियः । सूचितंव-आ. सूनान्तसमन्धमापदपपराववइति।

·४३२
ऋक्संहितामाप्ये
[अ०५१०३७
तत्र पथमा-
आतूनदन्द्रक्षुमन्तंचित्रंयाभंसंग्रभाय । महाहस्तीदक्षिणेन ॥७॥
आ।तु । नः । इन्द्र । क्षुश्मन्तम् । चित्रम् । याजम् ।
सम् । गृजाय । महाश्हरती । दक्षिणेन ॥१॥
हे इन्द्र महाहस्ती महाहस्तवान् त्वं तु वदानीमैत्र भस्मभ्यं दातुं नौस्मथै शुमन्तं
शब्दवन्तं स्तुत्यमित्यर्थः । चित्रं चायनीयं ग्रामं ग्राहकं ग्रहणा, वाधनं दक्षिणेन हस्तेन नु क्षिपं
आसंग्रशाय आभिमुख्येन संग्रहाण ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
विवाहित्वातुविकूर्मितुविदेणंनुवीमघम् । तुविमात्रमोमिः॥२॥
विम । हि। त्वा । तुविकूर्मिम् । तुविष्दैष्णम् । तुविधर्मघम् ।
तुविष्मात्रम् । अवभिः ॥ २ ॥
हे इन्द्र त्या त्वां विद्म हि जानीमः खलु । कीदृशमिति तुविकूमि बहुकर्माणं तुविदेष्णं
बहुपदेयं तुविमपं बहुधनं तुविमा बहुपमाणं अवोभियुक्तम् ॥ २॥
अथ तृतीया-
नहित्वाशरदेवानमासोदिसन्तम् । भीमनगांवारयते ॥३॥
नहि । त्वा । शूर । देवाः । न । मर्तासः । दिसन्तम् ।
भीमम् । न । गाम् । वारयन्ते ॥ ३ ॥
हे शूरेन्द्र त्वा त्वां दिरसन्त दातुमिच्छन्तं देवाः नहि वारयन्ते ननिवारयन्ति । तथा मर्ता-
सो मा अपि नवारयन्ते । भीमन गां भयजनक वृप यवसे प्रवृत्तमिव तं यथा वारयितुं न
शकुन्ति तद्वद ॥३॥
पथपेपपायेच्छापाफ़शसेएतोचिचमितिश्चः तथाचत्रित-एनोन्विाईसादामेशादमा-
नोअस्मिन्मघमन्निति।
हृचे मथमा सूने चतुर्थी-
एतोन्विन्द्वंस्तवामेशावर स्वराजम् । नराधसामधिपन्नः॥४॥

·१३३
म०८ अ०९ सू०७०] पष्टोऽष्टकः .
आ।इन । ऊँ इति । न । इन्द्रम् । स्लवम । ईशानम् ।
वस्वः । स्वराजम् । न । राधसा । मधिपत् । नः ॥ ४॥
हे अस्मदीयाजनाः एतो आगच्छतैव नु क्षिप्रं । किंकर्तुं स्तवामेन्ई । कीदृशं तं वस्वावसु-
नोधनस्य ईशान स्वामिनं स्वराज स्वयमेव राजमानं स्वर्गे राजमानं वा । नोमानिन्द्रेणानुगु-
हीवान् राधसा धनेन अन्योधनीनमषित नराधनां आत्यानामस्मात्समानानामप्यादयत्वाय
स्तवामेत्यर्थः ॥ ४॥
अथ तवे द्वितीया सूत पंचमी-
भस्तोपदुपंगासिपच्छ्वत्सामगीयमानम् । अभिराधसाजुगुरत्।।५॥३७॥
प्रास्तोपत् । उप । गासिपत् । अवत् । साम । गीयमानम् ।
अजि । राधसा । जुगुरत् ॥ ५॥ ३७॥
पूर्वमवे स्वयामेत्युक्तं तदेव स्वोत्रमिन्दः प्रस्तोपत्र प्रस्तुत्वा च उपगासिपद उपगानं च क-
रोतु । नदर्थं गीयमानं साम स्तोत्रं भवन शृणोतु । राधसा धनेन च युक्तोस्मानभिजुगुरदक्षिण-
णातु स्वीकुर्विति ॥ ५॥
।। इति पठस्य पंचमे सप्तविंशोवर्गः ॥ ३७ ।।
अथ हचे तृतीया सूक्ते पठी-
आनोभरदक्षिणेनामिमव्येनुप्रमशः इन्द्रमानोवसोनिर्माक्॥६॥
आ। नः । भर । दक्षिणेन । अभि । सुव्येनं । प्र । मृश।
इन्द्र। मा। नः । वसोः । निः। भाक् ॥ ६॥
हे इन्द्र नोमायं माधराहत्य दक्षिणेन सम्पेन च हस्तेन उभाज्यां हताश्यां अभि
अमृश प्रपच्छेत्यर्यः। नोरमावसोधनाव मानिधार मानिभाशीः॥६॥
दिनीये पर्यायेच्छासाकराले उपत्मस्वेति वचः । मश्तिर-उपमस्याभरपनानदी
।
नन्यमिति ।
नेपा हरेमपमा सूरामी-
उपक्रमवारपताणोजनानाम् । अदागपरस्यवेदः ॥७॥

·४३२ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५२०३७ - तत्र प्रथमा- आतूनइन्द्रक्षुमन्तचित्रंयाभसंजाय । महाहस्तीदक्षिणेन ॥७॥ आ । तु । नः । इन्द्र । क्षुमन्तम् । चित्रम् । नाभम् । सम् । गृजाय । महाहस्ती । दक्षिणेन ॥ १॥ हे इन्द महाहस्ती महाहस्तवान् त्वं तु वदानीमेव अस्साय दातुं नोस्पदर्थं शुमन्च शब्दयन्तं स्तुत्यमित्यर्थः । चित्रं चायनीयं ग्राभं ग्राहकं ग्रहणाई वाधनं दक्षिणेन हस्तेन नु क्षिप्रं भारांगृाय आभिमुख्येन संगृहाण ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- विद्याहित्वातुविकूर्मितुविदेणंतुवीमघम् । तुविमात्रमवोभिः॥२॥ विम । हि। त्या । तुविकूर्मिम् । तुविष्णम् । तुविधर्मघम् । तुविश्मात्रम् । अवभिः॥२॥ हे इन्द्र त्या त्वां विद्म हि जानीमः खलु । कीदृशमिति तुविकूमि बहुकर्माणं तुविदेणं बहुपदेयं तुपिमघं बहुधनं तुविमानं बहुपमाणं अवोभिर्युक्तम् ॥ २॥ अथ तृतीया- नहित्वाशरदेवानमर्तासोदिन्तिम् । भीमनगांवारयते ॥ ३॥ नहि । त्वा । शूर । देवाः । न । मर्तासः । दिसन्नम् । भीमम् । न । गाम् । वारयन्ते ॥ ३ ॥ हे शूरेन्द्र त्या त्या दित्सन्तं दातुमिच्छन्तं देवाः नहिवारयन्ते ननिवारयन्ति । तथा मर्ता- सो मा अपि नवारयन्ते । भीमंन गां भयजनक वृपक्षं यवसे प्रवृत्तमिव तं यथा वारयितुं न शानुवन्ति वदत् ॥ ३ ॥ मधमेपयांयेच्छावाकशखेएनोन्चिन्द्रमितित्वः तथाचसत्रित-एतोन्चिन्द्रस्तवामेशानंमा- नोअस्मिन्मघवनिति। तृचे प्रथमा सूके चतुर्थी- एतोन्विन्द्वंस्तवामशानवतास्वराजम् । नरार्धसामधिपन्नः।।४।।

·॥श्रीगणेशायनमः॥ यस्यनिःश्वसितवेदा योदेश्योखिलंजगर । निर्ममेवमहंबन्दे विधातीर्थमहेश्वरम् ॥ १॥ आमद्रयेति नवचं द्वितीपं सूक्तं । तथाचानुक्रम्यते-आपद्रवेति । ऋपिश्चान्यस्मादिति प- रिभाषया काण्वःकसीदऋषिः प्राग्वत्समीयपरिभाषया गापत्रीछन्दः अनादेशपरिभापयेन्द्रौदे- वता । महावते निष्केवल्ये सूक्तविनियोगउक्तः । द्वितीये राविपर्याये मैवावरुणशस्त्रे आपदवे- तिचोनुरूपः । सूत्रितंच-आमद्भवपरावनो नापन्यवळाकरमित्यष्टाविति । अथ तस्मिन्सूक्त पथमा- । IF आमद्रवपरावौर्वावतश्वस्त्रहन् । मःमनिमममणि ॥१॥ आ।प्र। द्रव । पराध्वतः । अर्वाध्वतः । च । सत्रहन् । मध्वः । प्रति । प्रभमणि ॥ १॥ हे वृत्रहन् अपामावरकस्य वृत्रासुरस्य हन्तहें इन्द्र प्रार्मणि मष्टानि धर्माणि भरणा- नि पराग्रहादिसंपादनानि यस्मिन् समभमी यज्ञः । यदा परष्टाः कर्मणिकुशला भर्माणः देवा- नां हविः प्रदानेन पोपका ऋत्विजोयस्मिनिति सतथोक्तः एतादृशे यते मध्वः मदकरान् सोमान् पति परावतः विमरुटाव दूरस्थाद्देशादपि अवविवश्व समीपस्थाद्देशादपि आनिमुख्येन प्रद्रय त्वं स्वरमा आगच्छ । मघइति वाछन्दसीति पूर्वसवर्णदीर्घाभावः ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- नीयाःसोसिआर्गहिसुनासोमादयिष्णवः । पिाग्यथोचिषे॥२॥ तीनाः। सोमासः । आ । गहि । सुतासः । मादयिष्णवः । पिर्व । धृक् । यया । ओचिपे ॥२॥ हे इन्द वीनाः वीबमदाः शिमं मदकारिणइत्यर्थः । मादपिप्णयः मादनशीटा मादन- कारिणोवा इमे सोमासः सोमाः सुवासः त्वदर्थमभिवाः तस्मादागहि अस्मदीयं यनं प्रत्याग-

·।
ऋक्संहितामाप्ये [अ०५३०३०
उप । कमस्य । आ। भर । धृपता । धृष्णो इति ।
जनानाम् । अदाशतरस्य । वेदः ॥ ७॥
हे इन्द्र त्वमुपक्रमस्व धनं मत्युपगच्छ प्रवृत्तो भव वा दातुं । हे धृष्णो धर्षक शत्रूणां
धृपता धृष्टेन चेतसा युक्तः सन् आभराहरच । कस्य धनमाहरेति उच्यते-जनानां मध्ये अदा-
शूटरस्य अत्यन्तमदातृतमस्य वेदोधनं ॥ ७ ॥
अथ तचे द्वितीया सूक्तेष्टमी-
इन्द्रयउनुतेअस्तिवाजोविनैभिःसनित्वः । अस्माभिःसुतंसनुहि ॥८॥
इन्द्र । यः। ऊँ इति । नु । ते । अस्ति । वाजः। विप्रेभिः। सनिवः ।
अस्माभिः । सु । तम् । सनुहि ॥८॥
हे इन्द्र योवाजोन्नं विमेभिर्मेधाविभिः सनित्वः संभजनीयः ते ववास्ति तं वाजमस्मा•
भिर्याचितः सन् अस्मभ्यं वा सु सुष्टु सनुहि देहि ॥ ८॥
अथ तृचे तृतीया सूक्ते नवमी-
सद्योजुर्वस्वाजाअस्मभ्यविश्वश्चन्द्राः । वशैश्चमसूजरन्ते॥९॥३८॥
सद्यःजुर्वः । ते । पाजाः । अस्मभ्यम् । विश्वश्चन्द्राः ।
वगैः । च । मक्षु । जरन्ते ।। ९ ॥ ३८ ॥
हे इन्द्र ते वय वाजाः अन्नानि अरमायं सद्योजुषः शीघ्रं गन्तारोभवन्तु । कीदृशास्ते वि-
श्वचन्दाः सर्वहिरण्योपेवाः बहूनामाह्लादकाया अस्मदीयाश्च जनाः वगैः काभैरनेकर्युक्ताःमक्षु
शीघं जरन्ते स्तुवन्ति ॥ ९॥
॥ इति षष्ठस्य पंचमेऽष्टविंशोवर्गः ॥३८॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन वमोहार्द निवारयन् । पुमांश्चतुरोदेयाद्वियातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥
इति श्रीमदाजाधिराजपरमेश्वरयेदिकमार्गपवर्तकनीवीरघुझपाटसाम्राज्यधुरंधरेण
शायणाचार्येण विरचिते माधवीपे वेदार्थमका ऋक्संहिताभाप्ये पष्टाष्टके पंचमोध्यायः॥ ५॥

·॥श्रीगणेशायनमः॥ यस्यनिःश्वसितवेदा पोवदे योखिडंजगत् । निर्ममेवमहवन्दे विधातीर्थमहेन्धरम् ॥१॥ आमद्येति नवचे द्वितीयं स्तं । तथाचानुक्रम्यते-आपदवेति । ऋपिश्चान्यस्मादिति प- रिभापपा काण्वःकुसीदऋषिः प्राग्वत्समीयपरिभाषया गायत्रीछन्दः अनादेशपरिभाषपेन्द्रोदे- वता । महावते निप्केवल्ये सूततिनियोगउक्तः। द्वितीये रात्रिपाये मैत्रावरुणशसे आपदवे- तिचोनुरूपः । सत्रितंच-आपदवपरावतो नान्यंवळाकरमित्यष्टाविति । अथ तस्मिन्सूते प्रथमा- अम् आमद्भवपरावतावितश्ववहन् । मध्वःमनिमममणि ॥ १॥ आ।प्र। द्रव । पराध्वतः । अाध्वनः । च । हुन् । मध्वः । मति । प्रभमणि ॥ १ ॥ हे वृत्रहन अपामावरकस्य वृत्रासुरस्य हन्त, इन्द्र प्रधर्मणि परुष्टानि धर्माणि भरणा- नि पशुग्रहादिसंपादनानि यस्मिन् सम्भा यज्ञः । यद्वा मरुष्टाः कर्मणिकुशला भर्माणः देवा- नो हविः पदानेन पोषका अत्विजोयस्मिन्निति सतथोक्तः एतादृशे यज्ञे मध्यः मदकरान सोमान पति परावतः विकष्टाद दूरस्थाद्देशादपि अववितश्च समीपस्थादेशादपि आभिमुख्येन पद्रव त्वं त्वरया आगच्छ । मध्यइति वाछन्दसीति पूर्वसवर्णदीर्घाशायः ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- तीमाःसोमासुआगंहिसुनासोमादयिष्णयः । पिाधृग्ययोचिपे॥२॥ तीवाः । सोमासः । आ । गहि । सुतासः । मादयिष्णवः । पिर्व । दधृक् । यया । ओचिपे ॥ २ ॥ है इन्द्र मीनाः तीचमदाः क्षिपं मदकारिणइत्यर्थः । मादयिष्णवः मादनशीटा मान- कारिणोपा इस शोमा सोमाः सुतायः वदभिवाः वासादागहि अस्मदीयं पलं मत्याग- ।

·ऋक्संहितासाप्ये [अ०६३०२ न्छ । आगत्यच तान् पिच । सोमपाने कारणमाह-वं यथा दधृक् धृष्टः तत्पीती प्रगला सन् तान् ओचिषे समवेपि सेवसे ततस्तान्यथाकामपियेत्यर्थः। दधृगिति निवृपामागल्येइत्यस्माद- विग्दधृमित्यादिना किन्प्रत्ययान्तोनिपात्यते । ओचिपे उचसमवाये छान्दसेलेटिरूपम् ॥२॥ अथ तृतीया- इपामन्दस्वादुतेरंवरायमन्यवै । भुव॑त्तइन्द्रशंदे ॥ ३ ॥ इपा । मन्दस्व । आत् । ऊँ दति । ते । अरंम् । वराय। मन्यवै । भुव॑त् । ते । इन्द्र । शम् । हुदै ॥ ३ ॥ हे इन्द्र इपा सोमलक्षणेनानेन मन्दस्य मोदस्व दृष्टोभव । उइत्यवधारणे।आदनन्तरमेव ने तव धराय शनिवारकाय मन्यवे क्रोधाय ससोम.अरमलं पर्याप्तीभवतु क्रोधशमने समों- भवतु । यदा सोमं पियति नदा मन्युं त्यजतीत्यर्थ.। किंच ते तव हदे हृदये ससोमः श शंकर सुखकरोभुवद भवतु ॥३॥ तृतीये पर्याये आवशववित्यनुरूपस्तृचः। सूनितंच-आत्वेतानिपीदतात्वशत्रबागहीति । तस्मिन्प्रथमा सूक्ते चतुर्थी- आवंशवाहिन्युक्थानिचहूयसे । उपमेरोचनेदिवः ॥ ४ ॥ आ । तु । अशत्रो इनि । आ । गहि । नि । उक्थान । च । हूयसे । उपमे । रोचने । दिवः ॥ ४ ॥ हे अशत्रो रापनरहित भस्य बहुविधवरत्वात् रणाभिमुख गन्तार. शत्रवो नसन्तीत्य- थः । तादृशेन्द्र तु क्षिपं आगास्सयज्ञं मत्यागच्छ । यत. दियः स्वतेजसादीप्यमानात युटोकाव तपस्थदेवेरित्यर्थः रोचने अग्निभिदीप्यमाने लोकेच उपमे समीपे स्तोतारः स्तोत्रशलात्मक श- ब्दं कुर्वन्त्यति उपमोयज्ञः तस्मिन्नस्मदीये यते च उक्थानि त्रिवृत्पञ्चदशादिरक्षणानि स्तोत्रा- णि मति निहूयसे त्वं स्तोतव्यतया नितरामायसे ।यस्मादेवं तस्मादागच्छेति समवय. १४॥ ।

·म.८ अ०९ सू०७१] पष्ठोऽएकः अथ पञ्चमो- तुभ्यायमद्रिभिःसुतोगोनिश्रीनोमायकम् । प्रसोमइन्द्रहूयते॥५॥१॥ तुभ्यं । अयम् ।अद्रिनिः । सुतः । गोभिः । श्रीतः। माय । कम् । प्र। सोमः । इन्द्र । हूयते ॥५॥१॥ हे इन्द्र अदिभिरभिपवसायनविभिरयं सोमः तुत्य तुम्यं त्वदर्थ सुतोभिपुनः ततोद- शापवित्रेण पूत्वा गोभिः गोविकारैः क्षीरादिभिःश्रीतः सः अस्माभिः परायतएव संस्कृतः सोमः तर मदाय मदार्थ कं सुखेन प्रहूयते अग्नौ स्वाहाकियते तस्मादागत्य सोमं पिर ॥ ५ ॥ ॥ इति षष्ठस्य पष्टे प्रथमोवर्गः ॥१॥ अथ पष्ठी- इन्द्र श्रुधिमुमेहवमस्मेसुतस्यगोमतः । विपीतितृप्तिमंचुहि ॥६॥ इन्द्र । श्रुधि । सु । मे। हवम । अस्मे इति । सुतस्य॑ । गोमतः । वि। पीतिम् । तृप्तिम् । अनुहि ॥६॥ हेइन्द्र मदीयं हयं त्वदिपयमादानं मु सुष्टुअघि शृणु। तथारगे अस्माभिः सुनस्याभिपुनस्य गोमतो गव्यक्षीरवतः क्षीरेण मिश्रिवस्येत्यर्थः । वादशस्य सोमस्प पीति पानं व्यनुहि विविध मामुहि । तत्पानेन पिविधा तृप्तिं च गच्छ । अशू-याती व्यत्ययेन परस्मैपदम् ॥ ६ ॥ तृतीपे पाये एवाच्छावारुशवे यइन्द्रचमनेवितिनृपः । सूषितंच-पइन्द्रचपरो- वामोमः मयःमतामिनि । तत्र पथमा सूके सप्तमी- यईन्द्रचमसेष्वासोमश्वमपुतेसुनः। पिवेटस्युतमीभिपे ॥ ७॥ यः। इन्ट । चमसेपुं । आ। सोमः । चमू।ते। सुतः । पिर्व । इत् । अस्य । त्यम् । ईभिपे॥७॥ हे इन्द्र ते त्वदध सुनोभिपतो यः सोमः चमसेपु एतनामरेषु पात्रेषु तथा चस्प चम- नि पजन्यति सम्बोमहा. तेषु चामनोस्ति। अन्य दपेतं सोनं चित इदयधारणे त्रि।

·१३८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६व०३ कथमस्य सोमपानयोग्यता तबाह-हे इन्द्र त्वमीशिपे तस्य त्वमेव ईश्वरो भवसि खलु । यतएवं ततः पिवेति गमन्वयः । ईश ऐश्वर्य लटि ईशःसइतीडागमः ॥ ७ ॥ अथाष्टमी- यो प्मुचन्द्रमाइवसोमश्चमूपुददृशे । पिवेदस्यत्वमाशिपे ॥८॥ यः । अपसु । चन्द्रमाःध्दव । सोमः । चमूपुं । ददृशे । पिर्व । इत् । अस्य । त्वम् । ईशिषे ॥ ८॥ हे इन्द्र योगृहीतः सोमः चमूषु ग्रहेषु ददृशे अन्तर्दृश्यते । तत्र दृष्टान्तः-चन्द्रमाइव यथा चन्द्रमा अप्सु अन्तरिक्षे निर्मलतया दृश्यते तद्वत् । यद्वा अप्सु उदकेषु चन्द्रमा प्रतिबिंबतया नानाविधो दृश्यते । तथाग्रिहेषु अनेकरूपः सन् दृश्यवे नमेतं सोमं पिवैव यतस्त्वमेवेशिष खलु ॥८॥ अथ नवमी- यंतेश्येनःपदामरतिरोरजांस्यस्मृतम् । पिवेदस्यत्वमाशिपे ॥९॥२॥ यम् । ते । श्ये॒नः । पदा । आ। अभरत् । तिरः । रजासि । अस्मृतम् । पिर्व' । इत् । अस्य । त्वम् । ईशिपे ॥९॥२॥ हे इन्द्र श्येनः शंसनीयः पक्षी पक्षिरूपधारिणी गायत्रीत्यर्थः । सपक्षी रजांसि अन्तरि- शादिलोकस्थितान् सोमपालान् गन्धर्वान् तिरस्तिरस्कुर्वन् अस्मृतं शत्रुभिरस्पृष्टं सन्तं यं सोम ते त्वदर्थ पदापयामाभरत् पदेवि सवनद्वयाभिप्रायम् सवनद्वये आहतं सोमं त्वं पिच । गायत्री पक्षिरूपं धारयित्वा पयां सोममाहरत् इत्यत्रार्थे यजुर्नालणं-पयां वेसवने समगृहाव मुझे. नैक तस्माद्वेसवने शुक्रवती प्रातःसवनंच माध्यंदिनचेति । तं पिबैव तस्य ईश्वरोभवसि ॥९॥ ॥ इति पष्ठस्य पष्ठे द्वितीयोवर्गः ॥२॥ देयानामिति नय, तृतीयं सूत काण्वस्य कुसोदिनआर्ष गायत्रं वैश्वदेवं । तथाचानु कम्यते-देवानां वैश्वदेवमिति । दशरावेष्टमेहनि वैश्वदेवशस्त्रे इदसतं वैश्वदेवनिविद्धानं सू- वितंच-देवानामिदंवइति वैश्वदेवमिति । । १ ते स०६ १.६ ।

·मं०८ अ०९ सू०७२] पष्ठोऽष्टका वन प्रथमा- देवानाम् । इत्। देवानामिदोमहत्तदाणीमहेव्यम् । पृष्ामस्मभ्यमूतये ॥ १ ॥ अवः । महत् । तत् । आ । उणीमहे । वयम् । तृष्णाम् । अस्मभ्यम् । ऊतये ।। 3 हे देवाः देवानां स्वतेजसा सर्वतोदीप्यमानानां इन एवार्थे युष्माकमेव महद व्या मंह- नोयंवा अवः पालनं यद्विद्यते तदृष्णां कामानां वर्षितॄणां युप्माकं स्वभूतं तदक्षणं यजमाना- वयं आवृणीमहे समंतात्संभजामहे । किमर्थमस्मन्यमूतये पूर्वमस्मात्यमस्मदर्थमिति साधार- ण्येनोक्त्वा तद्विशिनष्टि ऊतयइति अस्माकं पालनायेति ॥ १ ॥ अथ द्विवीया- तेनःसन्तुयुजःसदावरुणोमित्रोअर्यमा । धासंश्वप्रचेतसः॥ २ ॥ ते । नः । सन्तु । युजः । सदा । वरुणः। मित्रः । अर्यमा । धासः । च । प्रचेतसः॥२॥ ते देवाः वरुणः शत्रूणां निवारकः मित्रः सर्वेषां मित्रभूतः अर्यमा सततं गच्छन् एत- नामकास्ते त्रयोदेवाः सदा सर्वदा सर्वेषु अहःतु नोस्माकं युजः सहायाः सन्तु भरन्तु । अ- मिहोत्रादिकर्मणि इन्द्रादिदेवाः सहागमनादि यज्ञपरिसमापनान्तेषु साहाय्यं कुर्वन्त्वित्यर्थः । वतः प्रचेतराः परुष्टज्ञानाः यद्वा चेतः स्तोत्रं शोभनस्तुतयस्तेदेवा वृधासो पर्वकाश अस्मार धनादिदानेन वर्षयिवारश्च सन्तु ॥ २ ॥ अथ तृतीया- अतिनोविप्पितापुरुनौमिरपोनपर्पथ । यूयमृतस्यरथ्यः ॥ ३ ॥ अनि । नः । विपिता । पुरु । नौनिः। अपः। न। पर्पथ । यूयम् । ऋतस्य । रथ्यः ॥ ३ ॥ अवस्य सत्यस्य यज्ञस्पयाहे रथ्यो नेवारोदेवा-यूपं विपिता रिपितानि रिमामानि विनतानि ·... ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६३०४ पुरु सुपौलुक् पुरूणि बहूनि शत्रुबलानि कर्माणि नोस्मान् यूयमतिपर्पथ बलानिचेत् तेषां 4- धेन अतीत्य गमयत । कर्माणिचेत् नोस्सानविपर्षथ पारं समाप्ति रक्षणेःगमयत । तबदृष्टान्तः- नौभिरपोन यथा नाविकः अपः उदकानि नौशिजनान् तीरं पति मापयति तद्वत् ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- वामनौअस्त्वर्थमन्वयमवरुणशंस्यम् । मिंयारणीमहे ॥ ४ ॥ वामम् । नः । अस्तु । अर्थमन् । वामम् । वरुण । शंस्यम् । वामम् । हि । आणीमहे ॥ हे अर्थमन्देव वामं वननीयं संभजनीयं धनं नोस्माकं अस्तु भवतु । हे वरुण शंस्य शंसनीयं स्तुरयं वामं धनमस्माकमस्तु । कुतः हिशब्दोहेती यस्मात्कारणाव वयं याम धनं युष्मानावृणीमहे याचामहे इत्यर्थः तस्मान्नोस्त्वित्याशास्ते ॥ ४ ॥ अथ पंचमी- वामस्पहिमचेतसर्दशांनासोरिशादसः। नेमादित्याअपस्ययत् ॥५॥३॥ वामस्य । हि । प्रचेतसः। ईशानासः । रिशादसः । न ।ईम् । आदित्याः । अघस्य । यत् ॥ ५ ॥ ३ हे मचेतसः प्रकृष्टज्ञानाः शोभनस्तुतयोवा हे रिशादराः रिशतां हिंसवां शवणामसितारः क्षेपारोदेवाः यूयं वामस्य वननीयस्य धनस्य ईशानास ईशानाः हिरवधारणे ईशानाएव स्या- मिनएव भवथ तस्मायुष्मान्याचामहे इत्यर्थः। ईशानाः ईशऐश्वये अनुदानेव नास्यनुदानेदिति स्वरेणाद्युदानता भवति न संबुद्धिः । ततो हे आदित्याः अदिवेः पुत्रादेवाः ईमेनं याचमानं मा तद्धनं पामोतु यद्धनगघस्य पापस्य संबन्धि विद्यते ॥५॥ ॥ इति पष्ठस्य पठे तृतीयोसर्गः ॥ ३ ॥ अथ पष्ठी- वयमिःमुदानवालियन्तोयान्त अध्यन्ना। देवाधायहूमहे ॥६॥ वयम् । इत् । वः । सुध्दानवः । क्षियन्तः। यान्तः । अन् । आ। देवाः । धार्य । हूमहे ॥ ६ ॥ । ॥ ।

·म०८ अ०९ २०७३ पष्ठोऽष्टकः ४११ हे सुदानवः शोभनदानाः हे देवाः क्षियन्तो गृहेष्वग्निहोत्रार्थं निवसन्तः अध्वन् सुपो- लुक् अध्वनि समिदाहरणार्थ यान्तो गच्छन्तोपि वयं वइन् युष्मानेव वृधाय हविभिर्वर्धना- य हूमहे आह्वषामः। यद्वा वयं गृहेषु गृहानिर्गमनकाले मार्गेषु च वृधाय अस्माकं पनादि- भिवर्धनायाह्वयामः ॥ ६॥ अथ सप्तमी- अधिनइन्द्रपांविष्णोसजात्यानाम् । इतामरुतोअश्विना ॥ ७ ॥ आधि। नः । इन्द्र । ए॒पाम् । विष्णो इति । सजात्यांनाम् । इत । मरुतः। आश्विना ॥ ७॥ हे इन्द्र विष्णो मरुतः हे अश्विना अश्विनी हे इन्द्रादयोदेवाः सजात्यानां समानायां वो भवाः सजात्याः भ्रातृमित्रादयः नेपामेषां मध्ये नोस्सान अधीत यूयं स्तुत्यतया अ- धेगच्छत ॥७॥ अथाष्टमी- पत्रातृत्वंसुदानवोधहितासमान्या। मातुर्ग नरामहे ॥८॥ प्रा भ्रातृत्वम् । सुध्दानवः । अर्ध । द्विता । समान्या। मातुः । गर्ने । भरामहे ॥८॥ हे सुदानवः शोभनदाना आदित्याः अधाथ अस्मत्मत्यागमनानन्तरं वयं समान्या स- मान्पेन सुपोड्यादेशः। पूर्व सर्वेषां देवानां सांहत्येन तवोदिता द्विधा दिमकारेण च मातुरदिते- गर्भ संजातं यद्युप्माकं भ्रातृत्वं विद्यते नदिदानी वयं मारामहे पभरणमुच्चारणं प्रकाशनंवा उच्चारयामः मकाशयामोवा । सर्वेषां देवानां इंदशोजननं तैत्तिरीयके स्पष्टमभिहित-अदितिः पुत्रकामा साध्ये योदेवेन्यो बलौदनमपचदित्युपक्रम्य तस्यैपूपाचार्यमाचाजायेवामित्यादिनां॥८॥ अथ नवमी- यूयंहिष्ठासुंदानवइन्द्रज्येष्ठाअभिद्यवः अधांचित वे ॥९॥४॥ १० सं०६.५.६।

·४१२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०६५०५ यूयम् । हि । स्थ । सुध्दानवः । इन्द्रज्येष्ठाः । अभियवः । अर्ध । चित् । वः । उन । ब्रुवे ॥ ९॥ ४॥ पूर्वाधःसिद्धः हे सुदानवः शोभनदानादेवाः इन्द्रज्येष्ठाः इन्द्रोज्येष्ठोमुरव्योयेषां ते तथोक्ताः सर्वेदेवाः इन्द्रनेवकाइत्यर्थः । तादृशः अभियवः अभिगतदीतयो यूयं स्थ अस्मद्यज्ञे भवथस्- लु। हिः प्रसिद्धौ । अधचिन अथानन्तरमेव वोयुष्मानहं ब्रुवे स्तौमि । उतापिच पुनःपुनः स्तीमीत्यर्थः ॥९॥ ॥ इति पष्टस्य षष्ठे चतुर्थीवर्गः ॥ ४॥ प्रेष्ठंवइति नवर्च चतुर्थ सूक्तं कवेःपुत्रस्योशनसआर्ष गायत्रमानेय-तथानुकम्यते-प्रेष्ठमुश- नाकाव्यानेयमिति । मातरनुवाके आग्नेयेकती गायत्रेछन्दसि आश्विनशस्त्रे चेदंसूत । स- वितंच-युवाहि पेष्ठंवइति । आभिप्ठविक्थ्येषु मैवावरुणे पेटंवइतितृचो वैकल्पिकः स्तो- त्रियः। सवितंच-प्रेष्ठंवोअतिथि श्रेष्ठयविष्ठभारवेति । 1 तपथमा- प्रेष्टोअतिथिस्तुपेमिमिवामियम् । अनिरर्थनवेद्यम् ॥ १॥ प्रेठम् । वः । अतिथिम् । स्तुपे । मित्रम्हदेव । प्रियम् । अमिम् । स्थम् । न । वेद्यम् ॥ १ ॥ हे यजमानाः श्रेष्ठं युष्माकं धनदानेन प्रियतमं अतिथिं युप्माभिरतिथिवव पूज्यं यदा अत सातत्यगमने ऋतन्यजीत्यादिना अवेरिथिन् सततं देवानां हवि पदातुं गच्छन्तं मिवमिव सखायमिव मियं स्तोतुः प्रीणनकरं रथंन रथमिव येयं वेदोधनं धनहितं लाभहेतुं यथा रथी रथेन धनं सभवे नदव स्तोतारोनेनधनं लभन्ते तादृशं धनलाभकारणमप्निं योयुप्मकर्मसिध्य- थै स्तुपे काव्यउशना स्तौति ॥ १॥ अथद्वितीया- कविमिवप्रचेतसयदेवासोअहिता । निमयप्वादधुः ॥२॥ कविम्देव । प्रचैतसम् । यम् । देवासः । अर्थ द्विना। नि। मत्यैषु । आश्दधुः ॥ २ ॥ ।

·४४३
पष्ठोऽष्टका
मं०८ अ०९ सू०७३]
अधापिच देवासोदेवाः इन्द्रादयः यमनिं मत्र्येषु मनुष्येषु विना विधान्यादधुः गाईपरपा-
हवनीयात्मकत्वेन द्विधा निहितवन्तः । तत्रदृष्टान्तः-कविमिव पचेतसं प्रकृष्टज्ञानं कविं क्रान्तक-
माणं पुरुषं यथा द्विधा कार्यद्वयेऽन्यो नियोजयति तद्वत् । यद्दा दिवि पृथिव्यां च निहितवन्तः
भूमौतु हविराहरणार्थ । दिवितु हविः मदानार्थ इति वैधं विधानं कृतवन्त इत्यर्थः ॥ २ ॥
अथ तृतीया-
न्वयविष्ठदाशुपोनॅपाहिशृणुधीगिरः । रक्षातोकमुतत्मनां ॥३॥
त्यम् । यविष्ठ । दाशुपः । नून् । पाहि । शृणुधि ।
गिरः। रक्ष। तोकम् । उत । मना ॥ ३ ॥
हे यविष्ठ युवतम यहा यौतेस्तृजन्तस्य इष्टनिरूपं देवानां हविषां मिश्रयितृवमाने त्वं
दासुपो हविर्दनवतो नून् कर्मणां नेतॄन् यजमानान् पाहि धनादिदानेन रक्ष । नृपाहीत्पत्र सं-
हिवायां नृपेइति नकारस्य रुत्वं अत्रानुनासिकइति पूर्वस्यानुनासिकः। किंच गिरः त्वदिपयाः
स्तुतीः शृणुधि अवहितः सन् शृणु।श्रु अवणे श्रु शृणु पृ इत्यादिना हेादेशः। उतापिच त्मना
आत्मनेव स्वयमेव नोकमस्मदीयं वनयं पुत्र रक्ष पालय । त्मनेति सर्वत्र संबध्यते आमना
स्वयमेव रक्ष । त्वदन्यं पाटयितारं नविंदामः । त्वमेवास्मदीयं स्वोत्रं शृणु ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
कांतअनेअरिऊर्जानपादुपस्तुतिम् । वरीयदेवमन्यते ॥ ४ ॥
कया। ते । अग्ने । अगिरः । ऊर्जः। नपात् । उपस्तुतिम् ।
वरीय । देव । मन्यते ॥ ४ ॥
हे अंगिरः अंगिरमा वरिष्ठ यदा अंगति सर्वत्र गउतीत्यंगिराः वादृश हे ऊोंनपाद
नपादित्यपत्यनाम अन्नस्यपुत्र हविनिवर्धमानत्वात् । यद्दा नपादिति नवा हविर्टक्षणस्यानस्य
नमः-अमोपास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठने।आदित्यानायनेवृष्टिरिति । वृष्टेरोपपपः ओपी-
यः अग्निरिति अन्नस्यनमः हे देव योवमानाने वराप सरणीपाय मन्यवे शत्रूनतिमन्यमाना-
य ते तुभ्यं कया कोटपा वाना उपस्तुविमुपस्तोत्रमहंझरेयं त्वं महान सल अहमसः पदर्थ
स्तुनि क्यामिति पिरग्नि पनिषदति ॥ ४ ॥

·किमित्यपेक्षायामाह-नोस्मदीयागिरस्त्वद्विपया विश्वाः सर्वाः स्तुतीरेवं कुरु यथा सुक्षितीः ४४१ ऋक्संहितामाप्ये [अ०६५०६ अथ पंचमी- दाशेमकस्यमनसायज्ञस्य॑सहसोयहो । कर्दुवोचइदंनमः॥५॥५॥ दाशेम । कस्य । मनसा । यज्ञस्य॑ । सहसः । यहो इति । कत् । ऊँ इति । वोचे । इदम् । नमः॥ ५॥ ५॥ ऋपिरामिमदिब्रूते हे सहसायहो यहुरित्यपत्यनाम बलेन निष्पापमानवाद वलस्यपुत्र हे अग्ने कस्प कीदृशस्य यज्ञस्य यज्ञयतो यजनीयदेववतो यजमानस्य मनसा युक्ताः सन्तो हवींषि तुल्यं वयं दाशेम प्रयच्छेम पूजायां बहुवचनं । किंच तुभ्यं इदनमो हविर्नमस्कारंदा कत कदावा वोचे अहं वदामि । उइति मश्ने । ऋषिः कदा यक्ष्यामि कदा स्तोप्यामीत्यग्नि - च्छति । वोचे वच्यादेशस्य लुइन्यात्मनेपदे उत्तमैकवचने रूपम् ॥५॥ ॥ इति पठस्य पष्ठे पञ्चमोवर्गः॥ ५॥ अधात्वंहिनस्करोविखाअस्मभ्यसुक्षितीः। वाजद्रविणसोगिर॥६॥ अध । त्वम् । हि । नः । करः । विश्वाः । अस्मभ्यम् । सुप्रक्षितीः । वाजदक्षिणसः । गिरः॥६॥ हे भने अधानन्तरं त्वं हिरवधारणे त्वमेवास्मभ्यं करः कुरु देहीत्यर्थः करोतेर्टटयडागमः। क्षियन्ति निवसन्तीत्यवेतिक्षिवयोगृहाः शोभननिवासाः यहा क्षितयोमनुष्याः कल्याण पुत्रपौत्रादियुक्ताः तथा वाजविणसः अनयुक्तधनवतीः अथवा बाजोदीहिः सर्वतोदीतधनाश्च । कुरु त्वमस्माभिः स्तुतः सन् गृहपुनानधनादीनि देहीत्यर्थः ॥ ६ ॥ अथ सप्तमी- कस्य॑नूनपरीणसोधियोजिन्वसिदंपते । गोपातायस्यतेगिरः ॥७॥ कस्य । नूनम् । परीणसः। धियः। जिन्वसि । दम्पते । गोडसाता । यस्य । ते । गिरः ॥ ७ ॥ . अथ पष्ठी- ।

·४१५
पष्ठोऽष्टकः
म०८ असू०७३]
हे दंपते गृहपते यदा गाई पत्ये वतसे तदा जायापतिस्वरुपोति तस्माइंपनिशब्देनाग्निर-
भिधीयते । तथाविध हे अग्ने नूनमिदानी कस्य कीदृशस्य जनस्य परीणसः बहूनि वियः
कर्माणि जिन्वसि पीणयसि । यस्य ते तव संबन्धि-योगिरः स्तुतयः गोसाना गोसावी गवां
साझे भवन्ति खलु । तस्मात्त्वं कुत्र तिष्ठसि । अस्माकमिदानीं गवेच्छा प्रवर्तते । यद्वा हे अग्ने
स्वमिदानी कस्य कमांणि प्रोणयसि नकस्यापीत्यर्थः । अस्माकमेव कर्माणि प्राणयेतिभावः॥७॥
अग्निमन्थने मर्जयन्तसुऋतुमित्येषा । सूत्रितंच-तंमर्जयन्तसुत्तुं यज्ञेनयज्ञमयजन्तदे-
।
वाइति ।
सैपासूक्तेष्टमी-
तंमजयन्तसुकतुंपुरोयानिमाजिपु । खेपुक्षयेपुवाजिनम् ॥ ८॥
तम् । मर्जयन्त । सुइक्रतुम् । पुरःध्यावनिम् । आजिपुं । स्वेर्यु।
क्षयेषु । वाजिनम् ॥ ८॥
सुक्रतुं शोभनमज्ञ सुकर्माणं वा आजिषु संग्रामेषु पुरोगावानं शत्रुहननार्थ पुरतएवगन्तारं
गाजिनं वटयन्तं तं तादृशमग्निं यजमानाः स्वेषु आत्मीयेषु क्षयेषु गृहेषु मर्जयन्त निर्मथितम-
निमलंकुर्वन्ति परिचरन्तीति यावद ॥ ८॥
अथ नवमी-
क्षेति मेभिःसाधुभिर्नर्विघ्नन्तिहन्तियः।
।असुवीरग्धते॥९॥६॥
क्षेति । क्षेमेभिः । साधुभिः । नकिः । यम् । घन्ति ।
हन्ति । यः । अमें । सुध्वीरः । एधते ॥ ९॥ ६ ॥
हे अग्ने योमनुष्यः साधुभिः साधनिः क्षेमेभिः पाटनेः सह क्षेति स्वगृहे निवसति ।
तथा यं जनं नकि नकेचन प्रन्ति न हिंसन्दि । यएवं हन्ति शत्रून् स्वयमेव हनि समनुष्य-
स्तर स्तोता सन्न अन्यथा तस्यनावन्नघटवे । ततः सः स्तोता मुवीरः शोभनपुगादियुनःसन
एधते आत्मीयगृहेषु धनादिभिर्वर्धते ॥ ९ ॥
॥ इति परस्य पढे पष्टोवर्गः ॥६॥

·[अ०६५०७
ऋक्संहिताभाष्ये
आमेहवमिति नवचं पंचमं सूक्तं कृष्णोनामांगिरसकपिः गायत्रीछन्दः एतदादीनि त्री-
णिसूतानि अश्विदेवत्यानि ! तथाचानुकान्तं-आमेकृष्णआश्विनंहीति । प्रातरनुवाकाश्विने
कनी गायत्रेछंदस्याश्विनशस्त्रे चेदंसूक्तं । सूत्रितंच-उदीराथामामेहवमिति ।
तन मथमा-
आमेहवनासत्याश्विनागच्छतंयुवम् । मध्वःसोमस्पपीतये ॥१॥
आ। मे। हवम् । नासत्या । अश्विना । गच्छेतम् । युवम्।
मध्वः। सोमस्य । पीतये ॥ १॥
हे नासत्या असत्यमनयोनास्तीति नासत्यौ तादृशौ हे अश्विना अश्विनौ युवं युवा
मे मदीयं हवमावानं श्रुत्वा यहा हवं हूयतेवेति हवोयज्ञः केवलस्याधिकरणे अपछान्दसः म-
दीयं यज्ञं पति मध्वः मदकरस्य सोमस्य पीतये पानाय तदर्थमागच्छतम् ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
इममेस्तोनमश्विनेममैशृणुतहर्वम् । मध्वःसोमस्यपीतये ॥ २ ॥
इमम् । मे। स्तोम॑म् । अश्विना । इमम् । मे । शृणुतम् ।
हव॑म् । मध्वः । सोमस्य । पीतये ॥ २ ॥
हे अश्विना अश्विनी मे मदीयं इस स्तोम स्तोत्रं किंच मे मदीयं इममिदमागमनविष-
यं हवमावानंच शृणुतम् ॥ २॥
अथ तृतीया-
अयंवरुष्णोअश्विनाहवतेवाजिनीवसू । मध्वःसोमस्यपीतये॥३॥
अयम् । वाम् । कर्णः । अश्विना । हर्वते । वाजिनीवसू
दति वाजिनीवसू । मध्वः । सोमस्य । पीतये ॥ ३॥
हे वाजिनीवसू अन्नयुक्तधनी अत्र इनिरनुवादार्थः । यहा वाजः वजनं किया तद्वती
पाजिनी नानधनवन्दी हे अश्विना अश्विनी अयं कृष्णोनाम मंचद्रष्टाकपिः वां युवा हवने
स्तुविशिराह्वयवि । किमर्थ मध्यः सोपस्य पीतयइति ॥३॥

·मं०८ अ०९ सू०७४]
पष्टोऽएकः
४४७
अथ चतुर्थी-
शृणुतंजरितुईवकृष्णस्यस्तुवतोनरा । मध्वःसोमस्यपीतये ॥ ४ ॥
शृणुतम् । जरितुः । हवंम् । कृष्णस्य । स्तुव॒तः ।
नरा । मयः । सोमस्य । पीतये ॥ ४॥
हे नरा नरौ सर्वस्य नेतारावश्विनौ जरितुः तच्छीलार्थेदन व्यत्ययेनान्तोदानत्वं । जरितुः
स्तवनशीलस्य संमति स्तुयतः स्तोत्रं कुर्वतः कृष्णस्य एतन्नामकस्य ऋषेः संबन्धि हवं युप्म-
द्विपयावानं शृणुवं । यदा जरितुः अन्यदेवानां स्तोतुः स्तुवतइदानीं युवयोः स्तोत्रकारिणस्वस्य
हवं शृणुतं । शिष्टं गतम् ॥ ४॥
अथ पञ्चमी-
छर्दिय॑न्तमदाभ्यं विप्रायस्तुवतेनरा । मध्वः सोमस्यपीतये॥५॥७॥
छार्दैः । यन्तम् । अदाभ्यम् । वियि । स्तुवते । नरा ।
मध्वः । सोमस्य । पीतये ॥ ५॥ ७ ॥
हे नरा नेतारावश्विनौ विपाय मेधाविने अतएव स्तुवते स्तोत्रं कुर्वते रुष्णाय रुपये
अदाग्यं दोश्चेति ण्यत्मत्ययः परेरहिंस्यं छदिर्गृहं यन्तं प्रयच्छतं । किमर्थं सोमपानाय स्तो-
ने गृहे दीयमाने सति तदारासोम युवायां प्रयच्छति ॥ ५॥
॥ इति पष्ठस्प षष्ठे सक्षमोवर्गः ॥७॥
अथ पष्ठी-
गच्छनंदाशुपौगृहमित्यास्तुंवतोअश्विना । मध्वःसोमस्पपीतये॥६॥
गच्छंतम् । दाशुषः । गृहम् । इत्था । स्तुव॒तः । अश्विना ।
मध्वः । सोमस्य । पीतये ॥६॥
हे अश्विना अधिनी इत्था इत्थमनेन प्रकारेण स्तुयतः युवयोः स्तोत्रं कुतो दाशु-
पो हवींपि दत्तयतो यजमानस्य गृहनि गच्छतं युवामागच्छन । किमर्थ मध्यः सोमस्य
पीतपइति ॥६॥

·ऋक्संहितामाण्ये [अ०६२०९ अथ सक्षमी- युञ्जाथारासभरथैौववेन्टपण्वसू । मध्वःसोमस्यपीतये ॥ ७ ॥ युञ्जाथाम् । रासंभम् । रथे । वीअँड्ने । पण्वसू इति स्पण्वसू । मध्वः । सोमस्य । पीतये ॥ ७ ॥ हे वृषण्वसू वर्पणशीटधनवन्तौ अश्विनौ युवां वीडगेवीलुदृढः दृढांगोपवे स्वरथे. रास शन्दायमानं एतन्नामकमश्वं गुंजायां संयोजयतां । किमर्थ मध्वः सोमस्य पीतयइ- ति । रासभावश्विनोरिति रासभाववाश्विनो रथस्यवाहनौ ॥ ७ ॥ अथाष्टमी-- त्रिवन्धुरेणविस्तारथेनातिमश्विना । मध्वःसोमस्यपीतये ॥८॥ विन्धुरेणं । टिना । रथैन । आ । यातम् । अश्विना । मध्वः । सोमस्य । पीतये ॥ ८ ॥ हे अश्विना अश्यिना त्रिवन्धुरेण विफलका संघहितेन त्रिवृता त्रिकोणेन यदा विवृता नीणि कवचादिभिरापरणानि यस्य सतथोक्तः तेन रथेन अस्मयज्ञ पत्यायातं युवामागचा च । शिष्टं गतम् ॥८॥ अथ नवमी- नृमेगिरोनासत्याविनाप्रायनंयुवम् । मध्म सोमस्यपीतये ।।९॥८॥ नु । मे। गिरः । नासत्या । अश्विना । प्र । अवतम् । युवम् । मध्वः । सोमस्य । पीतये ॥ ९ ॥ ८ ॥ हे नासत्या अस यरहिनी हे अश्विना अधिना मे मदीयागिरः स्तुतिलक्षणायाचः पति युवं युवा क्षिभं भारतं मरण गच्चता यदा में गिरः पारनं भाभीयवया परक्षतं । दि. मर्थ मघो पदारस्य मोमस्प पीये पानाय तदर्थ सर्वदेवा स्तुविभिगहवाः मनायनं प्रया गति स्तुविभिदिना नागच्छन्नीति गउवं रताचेति युन भरवि ॥९॥ ॥ इवि परम्प पटेष्टमोगः ॥ ८॥ - ·४४९ पष्ठोऽएका मं०८ अ०९ सू०७५] - उभाहिदसेति पंचचे पठं सूक्तं विश्वकोनाम कृष्णस्यपुत्रः कृष्णएववा ऋषिः जगती- छन्दः । अश्विनौ देवता । यथानुक्रम्यते-उमाहिपंच विश्वकोवा काणिजोगतमिति । वि- नियोगोलिंगादवगन्तव्यः। तब प्रथमा- उभाहिनाभिपजामयोभुवोमादक्षस्य॒वर्चसोबभूवथुः । ताबविश्वकोहवलेतनूकथेमानोवियौटंसख्यामुमोचतम् ॥ १॥ उभा । हि । दस्रा । भिपजा । मयःभुर्वा । उभा । दक्षस्य । वर्चसः। भूवथुः । ता । वाम् । विश्वकः । हवते । तनूकथे । मा। नः। वि । यौष्टम् । सख्या । मुमोर्चतम् ॥ १ ॥ हे अश्विनी दसा दर्शनीयौ यदा दसु उपक्षये सर्वेषां शत्रुणामुपक्षपयितारी भिपजा दे- वानां वैयौ यदा भीतीनां वासयितारो यद्वा नराः अश्विनौ स्तुपन्ति तदा तौ तेषां भीतिसमन- यतइत्यर्थः पृषोदरादित्वापसिद्धिः । तादृशौ अतएव मयोभुवा मयसः सुखस्य भावपितारी उभा परस्परं द्वित्वसंख्यापूरको उभा उभी हो युवा दक्षस्य एतन्नामकस्य प्रजापतेःवचसः स्तुतेः संबन्धिनौ बभूवथुः । हि प्रसिद्धौ । पुरा युवां दक्षेणास्ताविपायां खलु विद्याढयो खलु ता वो तादृशी प्रसिद्धी वां युवां विश्वकः एतन्नामकऋषिः वनूरुथे वनोति कुटमिति तनूः पुत्रः तस्य विष्णाप्यो निमित्तं हवने स्तुतितिराह्वयति । तस्मात् नोस्माकं सरया सख्यानि यष्ट्र- यष्टन्यतया जातानि सखित्वानि मावियौष्टं मापृथक्कुरुवं । यौने डि सिचिरूपं । फिंच युवां मु- मोचतं अस्मानागन्तुं रथे स्थित्वा अश्यपग्रहान्मुंचतं । मुंचनेलोटि यहुरंछन्दसीति शपः नुः अ. डागमः। अत्रपिप्णापूनामानं पुत्रमुद्दिश्य तस्य पिता विश्यको युवामाहपतीत्यात्मानमाह । यदा विश्वस्प पिता कृष्णोनामपिः ममपुत्रो विश्वकः पुत्रार्थ युवां अधि द्वयीनि बदति ॥१॥ अथ द्वितीया- कथान्नवाविमनाउपस्तपद्युयंधियंददथुर्यस्पदष्टपे। तावाविश्वकोहवतेतनृस्येमानोपियौटंसख्यामुमोनचम् ॥ २ ॥ ५७ ·४५० ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६०१ कथा। नूनम् । वाम् । विश्मनाः। उप । स्तवत् । युवम् । धियम् । युः । वस्य ध्दष्टये । ता ।वाम् । विश्वकः । हवते । तनू थे। मा। नः । वि । यौटम् । सख्या । मुमोचतम् ॥ २ ॥ हे अश्विनौ विमनाः एतन्नामकऋषिः नूनं पुरा कथा कथं वां युवामुपस्तवत् कथमुप-. स्तौव । तेन स्तुतौ युवं युवां वस्यइष्टये वस्योवसीयः प्रशस्तं धनं तस्याशिलपितस्य इष्टये अ; भिगमनाय यदावशिष्टधनस्यइष्टये प्राप्तये धियं बुद्धि विमनसे दथुः अदधाथां खलु । वस्या- ति घसुमच्छन्दादीयनुनि विन्मवोटुंगिति लुक ईयसुन ईकारलोपश्चान्दसः। तादृशौ युपा वि- श्वकोहवतइति गवम् ॥ २॥ अथ तृतीया- युवंहिप्मापुरुभुजेममेधतुविष्णाप्दथुर्वस्यइष्टये। तावांविश्वकोहवतेतनूकथेमानोवियोष्टंसरव्यामुमोचतम् ॥ ३॥ युवम् । हि। स्म । पुरु जुजा । दमम् । एधतुम् । विष्णावें । दथुः । वस्यः इष्टये । ता । वाम् । विश्वकः । हवते । तनूथे । मा। नः । वि।यौष्टम् । सख्या। मुमोचतम् ॥ ३ ॥ हे पुरुभुजा पुरुभुजौ पुरूणां यहूनां धनादिदानेन भोजयितारौ यद्वा बहूनां स्तोतृणां पालयितारौ अश्विनौ युवं हिप्मेत्यवधारणे युवामेव इममेधतुं एधतेरेधिवहोश्चतुरिति चतुपत्ययः चित्वादन्तोदानः। इमां धनादिवृद्धि विष्णाप्ये विष्णोः सर्वेषां देवानां मुख्यत्वानद्हणे देवा गृहीताभवन्ति विष्ण्वादीन कर्मणा व्यामोतीति विष्णापूः पृपोदरादिः । यद्वा विष्णु सर्वग्रहेषु च्याप्तं सोमं दशापवित्रेण आपुनातीति तस्य चतुर्थी विष्णाप्वइति । एतन्नामके ममपुत्रे पौवे या पुत्राय पोत्राय वा इमां धनादिवृद्धि ददथुः अदत्तं । किमर्थं वस्यदृष्टये वसीयसः प्रशस्तयनस्य इष्टये इच्छां प्रयितुं । क्रियापिपदस्येति चतुर्थी । नावामिति पूर्ववड्याख्पेयम् ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- उतत्पंवारंधनसामंजीपिणंदूरचित्सन्तमर्वसेहवामहे । पस्यतार्दिष्टासुमतिःपितुर्पयामानोवियाँएंसख्यामुमोर्चतम् ।।४।।

·मं०८ अ.९ सू०७५] पष्ठोऽधकः ४५१ उत। त्यम् । वीरम् । धनसाम् । कुजीपिणम् । दूरे। चित् । सन्तम् । असे । हवामहे । यस्य । स्वादिष्ठा। सुमतिः। पितुः यथा । मा। नः। वि। यौटम् । सुख्या ।मुमोचतम् ॥ ४ ॥ हे अश्विनी उतापिन वोरं कर्मणि समर्थ धनसां धनाना संभकार ऋनीषिणं अजीपो- पार्जिगोभिपुनः सोमस्तदन्तं दूरचिव दूरेएयसन्वं भवन्तं विनष्टमिव त्यं तं विष्णाप्वं अवसेस्मा- कं रक्षणाय हवामहे आह्वयामः । पुत्रोहि पितरं रक्षते । किंच यस्य पुत्रस्य पौत्रस्य वा सुम- तिः शोभना स्तुतिः स्वादिष्ठा स्वादुनमा अतिशयन देवानां स्वादुकारिणीत्यर्थः । तत्रदृष्टान्त:- पितुर्यथा पितुर्विश्वकस्य स्तुतिर्यथा देवानां मीविकरी तद्वत् तस्मात्तमायामइतिशेषः । मानोइति गवार्थः ॥ ४ ॥ अथ पंचमी- - ऋते देवासविनाशमायतऋतस्य मुर्वियाविपंथे । ऋतंसांसाहमाहिचित्पृतन्यतोमानोवियौप्टंसख्यामुमोचंतम् ॥५॥९॥ ऋतेन । देवः । सविता । शमआयते । ऋतस्य । शृङ्गम् । उविया । वि। पप्रथे। ऋतम् । ससाह । महि । चित् । पृतन्यतः। मा। नः । वि । योष्टम् । सख्या । मुमोचतम् ॥ ५॥ ९ ॥ ऋषिः सत्यप्रशंसां करोति । हे अश्विनी देवोयोतमानः सविता सर्वस्य स्वस्वकर्मणि मेरक एतनामकोदेवः तेन सत्पेन शमायते सायंकाले स्वकिरणसमूहं शमयति । इनोनन्तरं सएप सविता मनस्य सत्यस्य श्रृंगामं अविया उरुविस्तीर्ण पानववि तथा पादःकाले हि- पप्रथे विशेषेण प्रथयति सर्वतो विस्तारयति । सिंच पृदन्यतः पृतनामिच्छतः संयुयुत्सोःश. घोहिचिव मदपि वलं तं सत्यं समाह स्वयमेवाभिभवति । इत्यमृतं प्रशस्वमभूव तस्मा- घुवामपि तेन तेन नोरमा सत्यानि मावियोष्टं अनागन्नुभश्वर मीन्सुचवमिति ॥ ५ ॥ ॥ इति पठस्य पष्ठे नयमोवर्गः॥९॥ पुनीवामिति पढ़यं सप्तमं सूत । वधाचानुपम्पते-पुनीपड्डासिटोवा पुनीकः पियमेघो- वा मागाथ हेति । पमित्रो धुनीकविआंगिरसः प्रियमेधोगा । उमयत वाशब्दापदोभा- ·१५२ फक्संहितामाप्ये [अ०६५०१ वपि नस्यातां तदा मतआंगिरसः कृष्णएवऋषिः । अयुजोबृहत्यो युजःसतोबृहत्यः । अश्वि. नौ देवता । प्रातरनुवाके आश्विने ऋतौ चाहतेछन्दसि आश्विनशस्त्रे चेदसूक्तं । सत्रितंत्र-यु- नीवायत्स्थइति वाहतइति । तत्र पथमा- द्युम्नीवांस्तोमोअश्विनाकिविनसेकआर्गतम् । मध्य सुतस्य॒सदिविमियोनरापातंगौराविवेरिणे ॥ ५॥ युम्नी । वाम् । स्तोमः । अश्विना । क्रिविः । न । सेके। आ। गतम् । मयः । सुतस्य । सः । दिवि । प्रियः। नरा । पातम् । गौरौइव । इरिणे ॥ १॥ हे अश्विना अश्विनी अयमनुक्षीणस्तोत्रो द्युम्नीक एतन्नामकऋषिः वा युययोः स्वोमः स्तोताभवति युप्मरस्तुतौ कृतायां स्तोत्राणि नापीभवन्ति किंतु पुनर्वर्धन्तइत्यर्थः । तत्रदृष्टान्त:- किषिर्न क्रिविरिति कूपनाम कूपोयथा सेके उदकसेचने वृष्टी भवन्त्यां नाल्पोदकोभवति तद- व । यद्दा वा युवयोः स्तोमः युप्मविषयास्तुतिः घुम्नी अन्नवतीखलु स्तोत्रे लने तस्माअन्नादिक प्रयच्छत इत्यर्थः । तस्मायुयामस्मदीयं यज्ञ पत्यागतं स्तोत्राणि श्रोतुमागच्छतं । हे नरा नरी नेतारी अश्विनी सोयं स्तोता दिवि द्योतमानेस्मिन्यते सुतस्याभिपुतस्य मध्यो मदकरस्य सो. मस्य पियः स्तोत्रकारित्वेन प्रियतमोभवति । ततस्तेन सुतं सोमं पातं युवां शीघमागत्य पिचतं । तत्रदृष्टान्तः-गौराविव यथा तृषिती गौरी एतनामको मृगौ इरिणे वटाकादिपु उदकपाना शीघमागच्छतस्तद्वर ॥१॥ अथ द्वितीया- पियतं धर्ममधुमन्तमश्विनावहिःसीदतनरा । तामन्दसानामनुपोदुरोणानिपतिवेदसावयः॥ २ ॥ पिर्वतम् । धर्मम् । मधुमन्तम् । अश्विना । आ । वर्हिः । सीदतम् । नरा ! ता। मन्दसाना । मर्नुपः । टुरोणे । आ। नि । पातम् । वेदसा । वयः ॥ २ ॥ ।

·४५३ मं.८ अ०९ सू०७६] पष्टोऽष्टका हे अश्विना अश्विनी मधुमन्तं मदवन्तं मदकारिणमित्यर्थः तादृशं रसवन्तं या धर्म घृक्ष- रणदीप्त्योः पायेषु क्षरन्तं सोमं पिबतं ।यहा मधुमंत्र मधुर्मदकरः सोमः वदन्तं धर्म महावीरपा- जगतंक्षीरं पियतं सोमंचेति नतु साहचर्येण तदसंभवाद।हे नरा नरौ नेतारो सर्वस्य हे अश्वि- नौ बर्हिः पहिपि यज्ञे आसीदतमुपविशतं । यहा पूर्व द्वितीय पादं व्याख्याय प्रथमपादोव्या- रयेयः । उपसदनानन्तरं सोमपानं युक्तमिति । किंच मनुषो मनुष्यस्य दुरोणे गृहभूतेस्मिन् दे- वयजने मंदसाना सोमपानेन मोदमानौ ता तौ पूर्वोक्तलक्षणी युवां वेदसा पुरोडाशादिलक्षणेन हविषा सह वयः सोमरूपमन्नं आनिपातं आगत्य निपातं निपिवतं । यद्वा वेदसा धनेन सह वयोस्माकमायुर्निपातं नितरां रक्षतम् ॥ २ ॥ अथ तृतीया- आवांविश्वाभिरूतिभिःमियमैधाअहूपत । तातिर्यातमुपंक्तवहिपोजुटयज्ञदिविष्टिषु ॥ ३॥ आ। वाम् । विश्वानिः । ऊतिभिः। प्रियमेधाः । अहूपत । ता । वर्तिः। यातम् । उप । उक्तध्वहिपः। जुर्टम् । यज्ञम् । दिविष्टिषु ॥ ३ ॥ हे अश्विनी पियमेधाः मेघोपज्ञः प्रियतमयज्ञा यजमानाः । यदा मियमेधा एवनामा- ऋषिः जीयां बहुवचनं यष्टारः अपि विश्वाभिरूतिभिः सर्वैः पाटनैः सह अथया अ- वनिर्यानाकमा सरजितपितयाजने. सहिता आहूपत आह्वामिपुः आहासीत् आत्मना पालनहेवकत्वेन यद्वाभिलषितदानाय या आयन्ति । ता नो युवां वृक्तर्हिषः आस्तरणा) छिन्नमहिपोयटुः संवन्धि जुष्टं सर्वे:देवैः सक्ति पर्याप्तं या यज्ञ पजनीयं हतिः पनि दिविष्टिषु दिवसानामहामागमनेषु मातः काटेयु पनेषुवा वतिः वर्तन्ते अत्रेति वर्निगृहं तदुपायानं हविः स्वीकरणा) युवामागच्चतम् ॥ ३॥ अथ चतुर्थी- पिर्वतमोममधुमन्तमश्विनादि सीदतंसुमत् । तापरिधानाउपमुष्टुतिदिवोगन्तंगौराविरिणम् ॥2॥ -- ·४५४ ऋक्संहितामाप्ये [अ०६२०११ पिर्वतम् । सोमम् । मधुमन्तम् । अश्विना । आ । वर्हिः । सीदतम् । सुध्मत् । ता । वरधानौ । उप । सुश्स्तुतिम् । दिवः । गन्तम् । गौरौ ईव । इरिणम् ॥ ४ ॥ हे अश्विनाश्विनो मधुमन्तं रसवन्तं मदवन्तवा सोमं युवां पियतं ततोपहिः बहिपि यो सुमन शोभनमासीदतं । पश्चात् ववृधानो सोमपानेन वृद्धौ ना तो युवां दिवः युलोकाव शुष्टुति अस्माभिः क्रियमाणा शोभना स्तुति उपगन्तं उपगच्छतं । तत्रदृष्टान्तः-गोराविव यथा गौ- रमृगो अन्यस्माद्देशादिरिणं तटाकादिकं पति जलपानार्थं आगच्छतस्तद्वत् ॥ ४॥ अथ पञ्चमी- आनूनंतिमश्विनार्वेभिः पितप्मुभिः। दस्ताहिरण्यवर्तनीशुभस्पतीपातसोममृताधा ॥ ५॥ आ। नूनम् । यातम् । अश्विना । अश्वेभिः । पितप्सुभिः । इस्त्रा। हिरण्यवर्तनी इति हिरण्यध्वर्तनी । शुभः । पती इति । पातम् । सोमम् । ऋतऽधा ॥ ५ ॥ हे अश्विना अश्विनो युवां पुपितप्मुभिः प्मुइति रूपनाम ग्रुपचुप लेहनसेचनपूरणेषु । लिग्धः रूपैदप्तिरूपेरित्यर्थ । तादृशे अन्वेति शीघगामिभिरश्वैः सह नूनमिदानीमायात अस्मदीयं यज्ञ पत्यागच्छद । हे दसा दस्रौ दर्शनीयौ उपक्षयितारी या हे हिरण्यवर्तनी वर्तते अत्रेति वर्तनी रथ. हिरण्मयरथौ हे शुभस्पती उदकस्य कल्याणस्यवा पालयितारी हे ऋतावृधाऋतस्य सत्य- स्य यत्तस्य वा वर्धयितारौ हे अश्विनी युवा शीघमागत्य सोमं पात पिबतम् ॥ ५॥ अथ पष्ठी- वयंहिवाहवामहेविपन्यवोविनासोवाजसातये। तावल्गूदलापुंरुदंसंसाधियाश्विनाश्रुष्टयागतम् ॥ ६ ॥१०॥ वयम् । हि । वाम् । हवामहे । विपन्यवं । विप्रासः । वाजसातये । ता । वल्गू इति । दस्रा । पुरुध्दंससा । धिया। अश्विना । श्रुष्टी । आ । गतम् ॥ ६ ॥ १० ॥ 1 -- ·मं०८ अ०९ सू०७७] पष्टोऽष्टकः : १५५ हे अश्विनौ विपन्यवः स्तोतारः अतएव विमासो मेधाविनो वयं वाजसातये अन्नसा- भाय वां हिरवधारणे युवामैव हवामहे स्तुतिभिराहयामः । ता तौ वल्गू वल्गनं कुशलगमनं कुशलगमनशीटौ दना दर्शनीयौ पुरुदंससा बहुकर्माणो चौ युवा दिया अस्मदीयया स्तुत्या आहूती सन्तौ श्रुष्टी श्रुष्टीनि क्षिपनाम क्षिपमसम्यं धनादिदानायागतमागच्छतम् ॥ ६ ॥ ॥ इति पठस्य पष्ठे दशमोवर्गः ॥ १० ॥ तंबोदरममिति पचमष्टमंसू गौतमस्य नोधसआईं । तथाचानुक्रम्यते-संबोदरमं नो- धाइति ! प्रागार्थ हेत्युकत्वादे देसूकत्रयं पागाथं । इन्दोदेवता महावते निष्केवल्ये वाहतत चाशीतावेतत्सूक्तं। तथाच पंचमारण्यके सूवितं-बोइस्ममृतोषहमानोविश्वासुहव्यइति । अ- सिटोमे माध्यन्दिनसक्ने अच्छावाकशखेतंवोइस्ममिति मगाथास्तोत्रियः । सूत्रितंच-तवादस्म- मृतीपहं तत्त्वायामिसुवीर्यमिति मगायौ स्तोत्रियानुरूपाविति । चातुविशिकेहनि माध्यन्दिनसब- ने वालणाच्छंसिनो वैकल्पिकस्तोत्रियोयमेवमगाथः विपुवत्यपिमाध्यन्दिनसक्ने प्रालणाच्छंसि- शखे तंवोदस्ममतीपहमिति नौघसस्य योनिः शंसनीया तंबोइस्ममृतीपहमभिमवःसुराधसमिति। तब प्रथमा- - तंबौदस्ममतीपहुंवसोर्मन्दानमन्धसः । अभिवसनखमरपुधेनवइन्दंगीभिनवामहे ॥१॥ तम् । वः। दस्मम् । कति सहम् । वसौः। मन्दानम् । अन्धसः । अति । वृत्सम् । न । स्वसंरेषु। धेनवः । इन्द्रम् । गीःइजिः । नवामहे ॥३॥ नोधाइन्दै स्वीति हे ऋत्विग्यजमानाः दस्म दर्शनीयं प्रतीपहं अयोबाधकाः शत्रवः तेषामभिावितारं पुनः कीदृशं वसोवांमपितुर्दुरवस्य निवासयितुः यहा बसोः पात्रेनिवसतः सारास्य अंधसः सोमलक्षणस्यानस्य पानेन मंदानं मोदमानं यः यष्ट्रयष्टव्यत्वेन युप्मत्संव- धिनं तं नाशमिन्दं गीतिः स्तुतिटक्षणाभियांग्जिरभिनयामहे नूस्तवने नुशन्दे अभिटुमः ।कु- अति स्वसरेपु । अनयास्त:-स्वसराण्यहानि भवनि स्वयंसारीप्यपिवा स्वरादिन्योनवनि सए- नानिसारयतीति । सूर्यटकेषु दिवसेषु वयमभिम हान्नः-कारनयथा धेनवो नवपस्- लि०५.2.1

·४५६
ऋक्संहितामाप्ये [अ०६२०१७
तिका धेनवः स्वसरेषु सुष्ठु अस्यन्ते पर्यन्त गावः अत्रेति स्वसराणि गोष्ठानि तेषु वत्समभि-
लक्ष्य शब्दयन्ति तद्वत् ॥ १॥
अथ द्वितीया-
घुशंसुदानुतविपीभिराटतंगिरिनपुंरुमोजसम् ।
क्षुमन्तवाशति सहस्रिणंमागोमन्तमीमहे ॥ २॥
यक्षम् । सुध्दानुम् । तविपीभिः। आटतम् । गिरिम् । न ।
पुरुभोजसम् । शुमन्तम् । वाज॑म् । शतिनम् । सहनिर्णम् ।
मक्षु । गोमन्तम् । ईमहे ॥२॥
युक्षं दीतीनां निवासस्थानं अतिशयितदीममित्यर्थः । यदा युक्षं दिवि टोके क्षियन्न
निवसन्तं सुदा- शोभनदानं तविषोभिवंतरावृतमा आदितं । आपरणेदृष्टान्तः-गिरिंन तपिपी.
भिर्यलयुक्त घरावृतं गिलोवायमिय स्थितं । पुनःकीदृशं पुरुभोजरां सोमादिहविःमदानेन प.
हुभिर्यजमानोजयिनव्यं यहा पहनां पारयिनारमिन्दं क्षुमन्तं । दुःखुशब्दे । शब्दयन्तं अने:
न पुत्रादिकं रक्ष्यते स्तोत्रादीनि कुर्याणं शतिनं सहस्रिणं शतराहसांस्याकभनयुनः गोमन्त
गयादियुक्तं पानमन्नं मा भीषं ईमहे याचामहे । यहा पूर्वार्थी वाजविशेषणग्येन या योजना
यः। प्रदीन शोधनयोग्यं यसादियुकं बहुभिः पुत्रमित्रादिभिकिव्यं शब्दादियुन मनमिन्द्र
याचामइति ॥२॥
चानुवैशियहनि माध्यन्दिनगाने ग्रासणासिनो नन्यावृहस्तनि पापियोगपः ।
सत्रिमंच-नत्यायन्तो गदय उभयंत्रणवचनाति ।
सेपा हतीया-
नन्याहन्नोअयोपरन्तइन्द्रवीळयः।
पढिन्समिस्तुयतेमातेवनुनकिटदामिनानिन ॥३॥
नात्वा । हनः । अयः । वरन् । इन्द्र । वीळचः।
यत् । दिसि । स्तुबने । मात । वम । नकिः । तत् । आ ।
मिनानि । ते ॥३॥

·मं०८ अ०९ सू०७७]
पप्ठोऽष्टकः
४५७
है इन्द्र बृहन्ती बलेन महान्तः अनएव पोळयः सर्वनोटाअपि अदयः पर्ववाः त्वा वां
नवरन्ने चलेन ननिवारयन्ति । अनिवारणमेवोत्तरान विवृणोति स्तुवते सद्विपयं स्तोत्रं कुर्व-
ते मावते मत्सदृशायमाशाय स्वोरे यद्वसु यद्धनं दित्ससि त्वं तदातुमिच्छसि ने तब दे-
यं तदनं नर्निकश्चिदामिनाति आभिमुख्येन हिनस्ति । मीन हिंसायां । मीनातेनिगमेइति
ह्रस्वः। मारते युष्मदस्मयां सादृश्य उपसंख्यानमिति वतुम् ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
योहासिकत्वाशवसोतदंसनाविश्वांजाताभिमुज्मनां ।
आवायमऊतयेववर्तनियंगोमाअजीजनन् ॥ ४ ॥
योद्धा असि । त्वां । शव॑सा । उन । दंसना । विश्वा । जाता।
अजि । मज्मना । आ । त्वा । अयम् । अर्कः । ऊतये ।
ववर्तति । यम् । गोतमाः । अजीजनन् ॥ ४ ॥
हे इन्द्र । त्या वृत्रहननादि कर्मणा अपिवा प्रज्ञानेन शवसा आत्मीयेन घलेन योद्धा शत्रू-
णां संपहारकोसि । उतापिच त्वं दसना स्वकोपेन कर्मणा ममना मजमुजिशब्दाः । मजपु-
जीवति मजतिः शब्दार्थः । शत्रूणामाकोशनसमर्थेन घलेन विश्वा जादा सर्वाणि भूतजातानि
अभिभवसि । उतार्थस्य विश्वाजावान्यायस्मिमद्धेत्यादिषु इन्द्रेणैवोक्तवाद । एतादृशं त्या
वामकः अर्चपूजायां अर्चनीयः अयं मंत्रः यद्वा अर्कः देवानामर्चकः पूजकः अयं स्तोता ऊतये
स्वरक्षणाय आवर्तति आवर्तयति आत्माभिमुख्ये करोती यर्थः । वनेटि बहुलंदडाग-
मश्चायं त्वां गोतमाः गोतमपुत्रानोधःमतयः अजीजनन् स्वयज्ञे मादुरवीभवन् तं खां अप
मंत्रः स्तोता वा आवर्तयति॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
पहिरिरिक्षओज॑सादियोअन्नेभ्यस्तरि ।
नत्वांविष्याचरर्जइन्द्रपाधियम स्वधायवक्षिथ ॥ ५॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०६ २०१२ पाहि। रिरिक्षे । ओज॑सा । दिवः । अन्तेभ्यः । परि । न। त्वा । विव्याच । रजः । इन्द्र । पार्थिवम् । अनु । स्वधाम् । ववक्षिथ ॥ ५॥ हे इन्द दिवोद्युलोकस्य पर्यंतेयः ओजसा हिरवधारणे स्वयलेनैव परिरिक्षे प्रकर्षेणा- तिरिक्तोभवसि रिचेलेंटियहुलंछन्दसीतिश्लुः । प्रत्ययस्वरः । किंच हे इन्द्र पार्थिवं पृथिव्यां भवो रजोलोकः त्वा त्वां मह्वा स्वशरीरेण नविन्याच नव्यामोति यावापृथिवीभ्यामपि स्वतः सत्वं बलेन समर्थोभवसीत्यर्थः । एवंभूतःसन् अस्माकं स्वधामन्नमुदकंवा नु ववक्षिथ अनु- वोडुमिच्छ । वहेः सन्नंतस्य छान्दसेलिटिरूपं मंत्रत्वादामभावः ॥५॥ अथ पष्ठी- नकिःपरिष्टिर्मघवन्मघस्यतेयाशुपैदशस्यसि । अस्माकंयोध्युचर्यस्यचोदितामंहिष्ठोवाजसातये ॥६॥१५॥ नाकः । परिष्टिः । मघवन् । मघस्य । ते । यत् । दाशुपैं। दशस्यसि । अस्माकम् । बोधि । उचथस्य । चोदिता । मंहिष्ठः । वाजसातये ॥ ६ ॥ ११ ॥ हे मघवन् धनवनिन्द्र ते तव मघस्य महनीयस्य धनस्य परिष्टिः परिवाधको निरोधा नकिनकश्चिदस्ति ययदा दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय दशस्यसि धनंप्रयच्छसि तदा तस्य निरोधकोनास्तीत्यर्थः । तथासति चोदिता धनानां चोदयिता स्तोम्यः प्रेरयिता अतएव महिछोदात्तमो मंहनीयोवा सत्वं अस्माकं संबन्धि उचथस्य स्तोत्रं वाजसातये अन्नतामा य तदर्थं क्रियमाणमिति बोधि बुध्यस्व स्तोत्रेण स्तुनः रानरमायमन्नादिकं प्रयच्छेतिशेषः । बोधि युधयोधने भौवादिकः लोटि छान्दसः शपोलुक् ध्यादेशः ॥ ६ ॥ ॥ इति षष्ठस्प पष्टे एकादशोवर्गः ॥ ११ ॥ पृहदिन्दायेति सप्तचे नवम सूक्तं नृमेघपुरुमेधावृपी नौचानुक्तत्वादागिरसी आदितोद्दी पर गायो पंचमीपष्ठयावनुष्टुनी सप्तमीहती इन्दोदेवता । तथाचानुग्पते-पृहदिन्दायत्तम नृपेष- पुरुपेघौ अनुष्टुवृहत्यंतमिति । चातुर्विशिकहनि मास्वतीय पाहतान्यरुत्वीयात्पमाथादू हौ ।

·मं०८ अ०९ सू०७८] पष्ठोऽष्टक: १५९ मरुत्वतीया पगाथी शंसनीपो बृहदिन्द्रायगायतेत्ययमाघः अगायः पृष्टयाभिष्ववपदहपोः दि- वीयेहनि मयंपगाथः । सवितंच-वृहनिन्द्रायगायत नकि सुदासोरथमिति मरुत्वतीयऊर्व नित्याइति । नत्र पथमा- हदिन्द्रीयगायतमरुतोरत्रहन्तमम् । येनज्योतिरज॑नयन्ताधोदेवदेवायजावि ॥१॥ हत् । इन्द्राय । गायत् । मरुतः। सत्रहम्तमम् । येनं । ज्योनिः । अर्जनयन् । ऋतरयः । देवम् । देवाय । जावि ॥ १॥ हे मरुतः । शब्दे मितं सवतीति गुरुत. ह मितभाषिणः स्तोतारः वृत्रहन्तम अतिशये- न पापविनाशनं वृहत्सास इन्द्राय इन्द्रार्थ गायन अस्मदीययने गानं कुरुत । ऋतावृधः सत्य- स्य यज्ञस्यवा वर्धका विश्वेदेवाः देवाय योतसानायेन्द्राय देवं देवनशीलं जागृवि सर्वेषां जा- गरणशीलं ज्योतिः सूर्य येनसाना अजनयन् इन्द्रार्थसुदपादयन् तत्सामगायतेति ॥ १॥ अथ द्वितीया- अधिमदमिशस्तीरशस्तिहाथेन्द्रौद्युम्पावत् । देवास्तइन्द्रसख्याययेमिरहमानोमरुद्गण ॥२॥ अपं । अधमत् । अभिशस्लीः अस्तिहा । अर्थ। इन्द्रः । द्युम्नी । आ । अभवत् । देवाः। ते । इन्द्र । सुख्याये। येमिरे । बृहद्रानो इति बृहत्मानो । मतगण ॥ २॥ अगस्तिहा स्तोत्रशंसनरहितानां शत्रूणां हन्वेन्दः अभिशस्तीः शडहिंसाया अभितोहिं- सा येषा ते तादृशान् सदा अनिशस्तीः शत्रुता हिंसाः अपाधमद अशगमयव अथ शत्रुहन नान तर इन्द्रोद्युन्नी सर्वत्रद्योतमानयशोयुक्तः । यद्दा नेपा घनापहरणेन धनादिमान् आभवन सर्वतः पसिद्धोभवदामोत्तरार्ध. प्रत्यक्षत.हे वृहदानो बृहणशीदवेजस्क महावीसेवा मरु- ·. ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ २०१२ दण मरुवा समगणायस्यसन्ति सतथोक्तः तादृश हे इन्द्र देवाः द्योतमानाः सर्वे देवाः सरयाग आत्मनः सखिभावाय ते त्वां येमिरे नियच्छन्ति ॥२॥ अग्निष्टोमे मरुत्वतीये प्रवइन्द्रायत्ययं मरुत्वतीयः प्रगाथः । सूत्रितंच-प्रवइन्द्रायबृहतइ- ति मरुत्वतीयः प्रमाथइति । व प्रथमा सूक्ते तृतीया- प्रवइन्द्रायबहतेमरुतोवह्मार्चत । वृत्रंहननिहाशतकतुर्वणशतपर्वणा ॥ ३ ॥ प्र। वः । इन्द्राय । वृहते। मरुतः । ब्रह्म । अर्चत । टुत्रम् । हनति । वहा । शतक्रतुः । वन्त्रेण । शतपर्वणा॥ ३ ॥ हे मरुतो मिनराविणः स्तोतारः बृहवे महले घः स्तुत्यस्तोतृत्वलक्षणेन संबन्धेन युष्मदी- यायेन्द्राय वलसामलक्षणं स्तोत्रं मार्चत मोच्चारयत । ततो वृत्रहा वृत्रस्य पापस्यवा हन्ता शत- ऋतुः शतविधकर्मा बहुविधमज्ञोवा इन्द्रः शतपर्वणा शतसंख्याकधारेण वज्रेण एतन्नामकेना- युधेन वृत्रमपामावरकं वृत्राख्यमसुरं हनति युष्माभिरभिष्टुतः सन् हन्तु । हन्तेर्टेटयडागमः ॥३॥ अथ चतुर्थी- अभिमभरपतापन्मनःश्रवश्चित्तेअसदृहत् । अर्पन्त्वापोजवसाविमातरोहनौत्रजयावः॥४॥ अभि । प्र । भर । धृपता। धूपत्मनः । श्रवः। चित् । ते । असत् । बृहत् । अर्पन्तु । आपः । जवसा । वि। मातरः । हनः । टुबम् । जय । स्वरिति स्वः ॥ १ ॥ हे धृपन्मनः शत्रूणां धर्पणशीलमनस्केन्द्र तेचित् तवैव बृहन्महदतिप्रभूतं श्रवोन्नमसन स्ति । वदनं धृपवा धृष्टेन मनसा युक्तः सन् अस्मत्यमभिमभर अयाभिमुत्येन प्रकर्षेण सं- पादप देहीत्यर्थः । हे इन्द्र आपो मानरः अस्माकमुत्पादनहेतुत्वान्मातृभूताः । कथमपां भारत अड्यः पृथिवी । पृथिव्याओषधयइरपादिश्रुतेः । तादृश्यापः जवसा वेगेन व्यर्पत विविध ० आरण्यके । ।

·मं० अ०९ सू०७८] पष्टोऽष्टक: भूमि प्रतिगच्छन्तु कथमापोगच्छन्तीविचेव नहाह-वृत्रं अपामावरितारं शत्रु मेघ हनोजाहि ताइप । ततो मेघभेदनेनोदकानि विगच्छन्तु पुनरपि स्वः सर्वे भूतजातं जय ॥ ४ ॥ प्रथमे स्वरसाग्नि निष्केवल्पे यजायथाअपूव्यति स्तोनियः । तथाच सून्यते-तेषां स्तोत्रिया यजायथाअपूयति । सेषा सक्त पञ्चमी- पज्जायथाअपूर्घमघवन्रत्रहत्याय । तत्पृथिवीमपथयस्तदस्तनाउतद्याम् ॥ ५ ॥ यत् । जायथाः। अपूर्व्य । मघवन् । स्वध्हत्यांय । तत् । पृथिवीम् । अपययः । तत् । अस्तन्नाः । उत । याम् ॥ ५॥ हे अपूर्ध्वं स्वनीव्यतिरिक्तेन पूर्येण वर्जित हे मघवन् महनीयधनवनिन्द्र वृत्रहत्याय वृत्रासुरहननाय यद्यदा त्वं जायथाः उत्पन्नः पादु नोसि तत्तदानीमेव पृथिवीं पथमानामम- थयः पसिद्धां दृढामकरोः । उतापिच तत्तदानीमेव द्या युतोकमन्तरिक्षण अस्वभाः निरुद्धाम- कार्षीः । एतादृशं वीर्य त्वदन्यस्य नसंभवतीत्यर्थ द्योतयितुमपूयतिपदम् ॥ ५॥ अथ षष्ठी- तत्तैयज्ञोअंजापततर्कउतहस्रीतिः। तद्दिश्वमभिभूरसियज्जातंयच्चजन्त्वम् ॥ ६ ॥ तत् । ते । यज्ञः । अजायत । तत् । अर्कः । उन । हस्कैतिः। नत् । विश्वम् । अभिभः | असि । यत् । जातम् । यत् । च । जन्त्वम् ।। ६॥ हे इन्द्र ययदा वमजायथाः तनदानी ने खदर्थो यज्ञोमिष्टोमादिरजायत सोमपानार्थ- मभूत । उतापिच तदानी हस्ततिः। हसे इसने । हासकारी पीत्यर्थ क्रियमाणो हस्पि सुनकः अकः अर्चनीयो मनोपि अजायत । किंच तदा यजात अनजातं यच जन्वं सत्यार्थतन्म- स्ययः जनितव्यं विश्वमस्ति तत्सर्वमविभूरसि स्वमहिला अभिभूतवानसि ॥ ६॥ । .J ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०६ २०१३ अथ सप्तमी- आमामुपक्कमय॒आसूर्यरोहयोदिवि । घमनसामतपतासुदृक्तिभिर्जुष्टंगिर्वणसेहत् ॥ ७॥१२॥ आमासु । पक्कम् । ऐर॑यः । आ । सूर्यम् । रोहयः । दिवि । धर्मम् । न । साम॑न् । तपत । सुदृक्तिभिः । जुष्टंम् । गिर्वणसे । बृहत् ॥ ७॥ १२ ॥ हे इन्द्र आमासु अपक्वासु गोपु पक्कं पय ऐरयः प्रेरयश्च । तथामंत्र:-आमासुचिद्दधिपेपकमन्द रिति । किंच दिवि द्युलोके सूर्यमारोहयश्च पूर्व पणयोनामासुराः अंगिरसां गाअपहत्यांधकारा- वृते कस्मिंश्चिपर्वते ताः स्थापितवन्तः ततोंगिरसइन्दं स्तुत्वा गाः पुनरस्मन्यमाहरेति तैरुक्त- न्द्रो गवां स्थानं तमसावृतं दृष्ट्वा तत्र गोदर्शनाय द्युलोके सर्वपकाशकं सूर्यमारोहितवान् स्था- पितवानसि । चादिलोपैविभाषेति पूर्वस्य ऐरयइत्यस्य ननिघातः । अथ परोक्षरुतोर्चः हे स्तो- तारः सुवृक्तिभिः शोभनाभिः स्तुतिभिः तपत इन्द्रं वीक्ष्णीकुरुत इन्दं स्तुतिभिः मवर्धयतेत्यर्थ! तबदृष्टान्तः-वर्मन यथा घर्म दीपनशीलं प्रवर्य सामन् सुपांसुलुगिति तृतीयायालुक् सामभि- यथा नपन्ति तद्वत् । ततो गिर्वणरो गोभिर्वननीयायेन्द्राय जुष्टं प्रीतिकरं पर्याप्त वा वृहत्साम गायत ॥७॥ ॥ इति षष्ठस्य पष्ठे द्वादशोवर्गः ॥ १२ ॥ आनोविश्वास्विनि पळूचं दशमं सूतं नृमेधपुरुमेधावृपो विषमसंख्याकाबृहत्यः समसंख्या- काः सतोहत्यः इन्द्रोदेवता वथाचानुकान्त-आनोविश्वासु पनिति । महावते निष्फेवल्ये पा. हततृषाशीती एतत्सूक्तं सूज्यतेहि पंचमारण्यके-आनोविश्वाहयो याइन्शुनगाभरेति । तत्र प्रथमा- आनोविश्वासहपइन्द्रःसमस्नुभूपतु । उपब्रह्माणिसर्वनानिहापरमज्याचीपमः ॥ १॥ आ। नः । विश्वांसु । हव्यः । इन्द्रः । समत्सु । उप। ब्राणि । सर्वनानि । वहा। परमज्याः ! कचौपमः ॥ १॥ भूपतु मस०१५२. ।

·मं०८ अ०९ सू०७९]
पशोडष्टकः
पिरनयेन्द्र एवंकरोत्वित्याशास्ते । विश्वासु सासु समासु अनुरयुद्धेषु हव्यः सर्वे देव-
रात्मरक्षणार्थमाहातभ्यः एतादृशइन्द्रः नोस्माकं ब्रह्माणि स्तोत्राणि हवीरूपाण्यन्नानि वा उपा-
भूपतु उदकं अनुशाश्यतु सेवतामित्यर्थः । यद्वा एवानि अलंकरोतु तदागमनेन स्तोत्राणि हवीं-
पि वा अलंसतानि भवन्ति । तथा सपनानि प्रातः सवनादीनि त्रीणिसवनानि च भूपतु । कीट-
पाइन्द्रः वृत्रहा वृत्रस्यासुरस्य पापस्यका हन्ता । परमज्या युद्धेषु शत्रुहननार्थं परमा भविनश्वरी
ज्या मौर्वी यस्य सनथोकः । यहा परमान् बलेन प्रकृष्टान् शत्रून जिनानि हिनस्तीति परमज्याः।
ऋचीपमः स्तुत्या समः स्तुतिभिरभिमुखीकरणीय एतादृगिन्दः स्तोत्राणि भूपरिवति ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
स्वंदाताप्रथमोराधसामस्यसिसत्यईशानुकृत् ।
तुविद्युम्नस्पयुज्यादृणीमहेपुत्रस्पशव॑सोमहः ॥ २ ॥
त्वम् । दाता । प्रथमः । राधसाम् । असि । आस । सत्यः ।
ईशानुकृत् । तुविद्युम्नस्य । युग्यो । आ । तृणीमहे ।
पुत्रस्य । शवसः । मुहः ॥ २ ॥
हे इन्द्र प्रथमः सर्वेषां मुख्यस्वं राधसां धनानां दातासि यदा धनदातॄणां मध्ये त्वं
प्रथमआदिमोभवसि । तथा ईशानरुद तवस्तोतॄनीशानानैश्चर्ययुक्तान कुर्वन् त्वं सत्यः सत्य-
कर्मासि यथार्थकर्मा भवतीत्यर्थः । स्माद्वयं तुविद्युमस्य बहुधनवतः बन्नस्यवा
शवसोवलस्यपुत्रस्य शत्रुवधार्थ बलकारणत्वेनोत्पनत्वात् तत्सुत्रस्य अतएव महोमहतस्तव
युज्या योग्यानि धनानि आवृणीमहे संभजामहे ॥२॥
अथ तृतीया-
ब्रह्मातइन्द्रगिर्वणःक्रियन्तेअनतिद्भुता।
इमा पखहर्यश्वयोजनेन्द्वपातेअमन्महि ॥३॥
नौ । ते । इन्द्र । गिर्वणः । क्रियन्ते । अननिद्भुता । दुमा ।
जुपरख । हरि अश्व । योजना। इन्द्र । या। ते । अर्मन्महि ॥ ३ ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ २०१६
हे गिर्वणो गोभिर्वननीयेन्द्र अनतिद्भुता सर्वानतिक्रम्य नायन्ति इन्द्रगुणब्यापकानि
यथार्थभूतानीत्यर्थः । तादृशानि यानि ब्रह्म ब्रह्माणि स्तोत्राणि ये त्वदर्थमस्माभिः क्रियन्ते हैं
हर्यश्व हरिताश्वन हे इन्द्र योजना योजनानि तव सम्पन योजनशीलानि ता तानीमा इमानि
स्तोत्राणि जुषस्व सेवस्व । किंच हे इन्द्र ते त्वदर्थ या यानि स्तोत्राणि अमन्महि वयमु
चरामः नानि सर्वाणि सेवस्व ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
त्वंहिसत्योमघवन्ननानतोनाभूरिन्यूजसे ।
सत्वंशविष्ठवज्रहस्तदाशुपेवाश्चरयिमारुधि ॥४॥
त्वम् । हि । सत्यः । मघवन् । अनानतः। सत्रा । भूरि ।
निऋञ्जर्से । सः । त्वम् । शविष्ठ । वज्वहस्त । दाशुषै।
अर्वाञ्चम् । रयिम् । आ । कृधि ॥ ४ ॥
हे मघवन धनवनिन्द्र सत्यः सत्यकर्मा त्वमेव अनानतः केपामप्यमहः सन भूरि शूरीणि
वृत्रा वृत्राणि रक्षांसि न्यूजसे वानि पहीभावयसि न्यक्करोपीत्यर्थः । हिरवधारणे । हेशविष्ठ
बसेनयुद्धतम हे वज्रहस्त वज्रोहस्ते यस्य सतथोक्तः । हे इन्द्र रातादृशस्त्वं दाशुषे तुभ्यं हयि-
दत्तवते यजमानाय रयिं धनादिकं अवीचं अवीचीनं अभिमुखं यथागच्छति तथा आरुधि
समन्ताकुरु ॥४॥
चातुर्विशिकेहनिमाध्यदिनसक्ने ब्राह्मणाच्छंसिणसे त्वमिन्द्रयशाप्रगावैिकल्पिकोनु-
रूपः । सून्यतेच-वमिन्द्रयशाअसीन्द्रनाभरेति ।
तत्र प्रथमा सूक्त पंचमी-
स्वमिन्द्रयशाअस्पृजीपीशवसस्पते।
त्वंत्राणिहस्यमतीन्येकददनुत्ताचपणीभृतां ॥५॥
त्वम् । इन्द्र । यशाः । असि । ऋजीपी । शवसः । पते । त्वम् ।
वाणि । हंसि । अप्रतीनि । एकः । इत् । अनुत्ता । चर्पणिधृता ॥५॥

·मं०८ अ०९ सू०७९] पष्ठोऽष्टकः हे शक्सस्सते वलस्य पालयितः हे इन्द्र ऋजीभ्युपाजिनोमिपुतः सोमः वदान् त्वं पशाः यशल्यसि भवसि । कयमस्य यशस्वित्वं तदाह-अप्रतीनि बलिभिरप्यपतिगतानि अतएव अनुत्ता अन्यौतुमशक्यानि वृत्राणि रक्षांसि त्वमेकइद असहायएव चर्षणिधृता असुरादिह- ननद्वारेण मनुष्याणां धारकेण वजेण हंसि संग्रहरसि । अतएवास्प यशस्वित्वम् ॥ ५ ॥ अथ षष्ठी- । तमुत्वानूनमसुरमचेतसंराधौमागमिवेमहे । महीपतिःशरणातइन्द्रमतेसुम्नानाअभवन् ॥ ६॥१३॥ नम् । ऊँ इति । त्वा । नूनम् । असुर । प्रचैतसम् । राधः । भागमईव । ईमहे । महीध्ईव । कत्तिः। शरणा। ते। इन्द्र । प्राते । सुम्ना । नः । अश्नवन् । ६ ॥ १३ ॥ हे असुर बलवन् पाणवन् हे इन्द्र यउक्तगुणोस्ति तं मचेतसं परुष्टज्ञान वाउ इत्यवधा- रणे पितृवत्पोषकं त्यामेव राधः धर्मादिसाधनं धनं नूनमिदानीमीमहे वयं याचामहे ।तत्रदृष्टा- न्तः-भागमिव यथा कश्चिपितृभागभूतं धनं याचते नहद इन्द्रोयजमानेभ्यः स्तोतयश्च ध- नं प्रयच्छत्येव तस्माद्दागभूतं धनं यष्टारोवयं याचामहे । हे इन्द्र महीवरुत्तिः रुत्तियशोयानं वा । कृतीछेदने करणेतिन् कृन्तत्पनेनेति ईदृशी रुतिरिव ते नय शरणा शरणं गृहमन्तरिक्ष युलोके मही महद्वर्तते ।अत्रयास्त:-कृत्तिः रुन्वतेर्यशोवानंवा महीवकृत्तिःशरणातइन्द्र सुम- हत्तइन्द्र शरणमन्तरिक्षे कृत्तिरिवेति । किंच ते तव स्वभूतानि सुन्ना सुन्नानि पुत्रादिविषयसु- सानिच नोस्मान्मानयत् मकर्षणानुवां व्यामुवन्तु । अश्नोतेर्लेटयडागमः ॥ ६ ॥ ॥ इति पष्ठस्य षष्ठे त्रयोदशोवर्गः ॥ १३ ॥ कन्यावारिति सप्तर्चमेकादशंसूक्तं अवेः पुत्री अपालारया त्वदोपपरिहारायानेन सू- केनेन्द्रस्तुनदती अनःसेवऋषिः प्रथमाद्वितीयेपंकी शिष्टाः पंचानुष्टुभः इन्द्रोदेवता । तथाचानु- शान्त-कन्यावाः समात्रेव्यपारेतिहासऐन्द्रआनुभं द्विपत्त्यादीति । पिनियोगोलैंगिकाम १ नि०५.२२.। ५९ ·४६६ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ २०१४ तिहासमाचक्षवे-पुराकिलात्रिसुता अपालाब्रह्मवादिनी केनचित्कारणेन त्वग्दोषदुष्टासती अ- वएवदुर्भगेवि भ परित्यक्ता पितुराश्रमे त्वग्दोपपरिहाराय चिरकाटमिन्द्रमधिकरप वास्तेपे । साकदाचिदिन्द्रस्य सोमःमियरोभवति तमिन्द्राय दास्यामीतियुध्या नदीतीरंपत्यागमय । सा तत्रस्नात्वा पथि सोममप्यलभत तमादाय गृहंपत्यागच्छन्ती मार्गएव तं चखाद तद्भक्षणकाले दंतधर्पणजावंशब्दं याव्णां सोमाभिपवध्वनिमिति मत्वा तदानीमेवेन्द्रः समागमत् आगत्य सा- मुवाच किमयावाणोभिपुण्वन्तीति । सामत्यूचे अत्रिकन्यालानार्थमागत्य सोमंदृष्ट्वा तभक्षयति तद्भक्षणणोध्वनिरेव नतु याव्णांसोमाभिषवध्वनिरिति । तथा मत्युक्तइन्द्रः पराङावर्तत गच्छ- न्तमिन्द्रं सापुनरब्रवीत् । किमर्थं निवर्तसे त्वेतु सोमपानाय गृहंगृहपति गच्छसि तदानीमत्रा- पि ममदंष्ट्रायां अभिपुतं सोमंपिय धानादींश्च अक्षयेति । सैवमिन्द्रमनाद्रियमाणासती पुनर- प्याह-अवागतं त्वामिन्द्रं इति नजानामि त्वयि गृहं आगते बहुमानं करिष्यामीतीन्द्रमुक्का अनसमागवः इन्द्रएव नान्यइतिनिश्चित्य स्वास्येनिहितं सोममाह-हे सोम त्वमाग- तायेन्द्राय पूर्व शनैः ततः शनकैः क्षिपं परिलवेति । ततइन्द्रस्तां कामयित्वा तस्या आस्यएव दंष्ट्राभिपुतं सोममपाद वतइन्द्रेण सोमपीतेसति त्वग्दोपादहं भी परित्यकासती इदानीमिन्द्रेण संगता इति अपालायामुक्तायामिन्द्रस्तांव्याजहार। किंकामयसे तदहंकरिष्यामीत्युक्ते सा वर- मचीकमव । ममपितुः शिरोरोमवर्जितं तस्योपरं क्षेत्र फलादिरहितं ममगुसस्थानमप्यरो- मर्श एतानि रोमफलादियुक्तं कुर्वित्युक्तायां तपितृशिरःस्थितां खलतिमपहाय क्षेत्रंच फनादि- युकंकृत्वा एतस्यास्वग्दोपपरिहाराय स्वकीयस्थच्छिद्रे शकटस्य युगस्यच छिद्रे एतां त्रिवार निश्वकर्प । तस्याः पूर्वाभिहतायाः त्वक् शल्पको द्वितीया गोधा तृतीया ककलासोभूत् । वनद- न्द्रस्तामप्यपालां सूर्यसदृशत्वचमकरोदित्यैतिहासिकीकथा । एतच्च शाट्यायनवालणेस्पष्ट- मुक्तं नद्रालणं तत्तटाव्याख्यानसमये दर्शयिष्ये । एपोर्थः कन्यावारित्यादिषु ऋा प्रतिपायवे। तब सूक्ते प्रथमा- कन्या वारवायतीसोममपिनुतावदत् । अस्तंभरन्त्यब्रवीदिन्द्रायसुनवैत्वाशकार्यसुनवैत्वा ॥१॥ कन्या । वाः । अवध्यती । सोमम् । अपि । सुता । अविदत् । अस्तम् । भरन्ती । अब्रवीत् । इन्द्राय। सुनवै । त्वा । शुकार्य । सुनवै । स्वा ॥ १ ॥ ।

·मं.अ.९
सू०८. पष्टोऽष्टका
वाः उदकं प्रति अवायती लानार्थमयरगच्छन्ती कन्या अपालानामती सुवा लुतो मार्गे
सोममध्यविन्द । विद्ला भलात लडिरूपं । वं सोमं अस्तं गृहमति भरती आहरन्ती सा
सोममब्रवीत् । हे सोम त्यात्वामिन्द्राय सुनवै यमदन्तैरेवामिषुणवे । पुनहें सोमवा खां शकाय
समर्थायेन्द्राय सुनवै इदानीमेवाभिपवं करवे । सोमभक्षणकाले दंतेदंतध्वनि यावध्वनिमिति
मत्वेन्द्रः वामगमत् । एपोर्थः शाट्यायनबारणे सष्टमभिहितः-सातीर्थमन्यवयन्ती सोमांशु-
मविन्दत्तंसमखादत्तस्यैहावाणइव दन्ताऊछः सइन्द्रः आनुवत् ग्रावाणोवैवदन्तीति । सातम-
भिव्याजहार कन्यावारवायतीसोममपिटुताबिददित्यस्येतइदं ग्रावाणइव दन्तापदन्तीति
विदिलेन्द्रः पराडावर्तन नमावीदसायएपिवीरक इत्यादिनेति ॥ १॥
अथ द्वितीया-
असोयएपिवीरकोराईगृहविचाशत् ।
इमंजम्भमुतंपिवधानावन्तंकरम्भिणमपूपर्वन्तमुक्थिनम्॥२॥
असौ । यः। एपि। वीरकः । गृहम हम् । विश्चाशत् । इमम् ।
जम्नसुतम् । पिब । धानावन्तम् । करभिणम् ।
अपूपध्वन्तम् । उक्थिनम् ॥ २ ॥
सा शनमत्रयोत्-हेइन्द्र वीरको वीरः समर्थस्त्वं योसौ त्वं विचाकशन कादीप्तौ । य-
इलकि शरिरूपं धातोहस्व छान्दसः। अत्यर्थ दीप्यमानः सन् गृहंगृहं यजमानगृहपति सोम-
पानाय त्वमेपि गच्छसि ।अतस्वमत्रापि जंभलुतं ममदन्तरभिपुतमिमं सोमं पिब । कीदृशं था-
नापन्तं धानाधृष्टपयास्तद्वन्वं करंभिणं सक्नुमन्तं अपूपवन्तं पुरोटाशादिसहितं उक्थिनं स्तो-
त्रादियुक्तमेतादृशं सोममत्रैव पियति । सा सोमेनसह धानादोनवेदयद स्तोत्रंचाकादित्यर्थः।।२।।
अथ तृतीया-
आचुनत्वचिकित्सामोपिचनानेमसि ।
शनैरिवशनकैरियेन्द्रायेन्दोपरिस्रव ॥३॥
आ। चुन । त्वा । चिकित्सामः । अधिाचन । त्वा ।न। इमसि ।
शनै इच । शनकै ईवा इन्द्राय । इन्दो दति । परि । सव ॥ ३॥

·ऋक्संहितामाये [अ०६०११ पुनरपि सा तमनादृत्याह-हे इन्द्र चनेति निपातसमुदायोवधारणार्थे त्वा त्वामाचिकि- सामोज्ञातुमिच्छामएव ममगृहमागच्च तं त्वामिन्द्रइति जानीमएव इहमार्गएवागतं त्या त्वां ना- धीमसि नाधिगच्छामः। अत्रापि चनेत्यवधारणे । इह त्वामिन्द्रइति नजानीमः। इत्यपाला तमि- न्द्रमुत्का स्वास्येस्थितंसोमं प्रत्याह-हे इन्दो क्षरणशील सोम अस्माआगतायेन्द्राय तदर्थ पूर्व शनैः मन्दमन्दं ततः शनकरिव कुत्सितार्थे अकच् कुत्सितं शनैः शनकैः क्षिपमित्यर्थः क्षिम- मेव त्वं परिस्रव मदीपदंष्ट्राभिरभिषयमाणःसन् परितः क्षरेति। तथा यज्ञेष्वपि प्रावभिरभिषूप- माणः सोमः प्रथमं शनैः परिस्रवति ततःशनकैः क्षिमिति तदभिप्रायेणोक तनइन्द्रः एतद्वाक्यं श्रुत्वा तदानीमेवमभिषुतं सोमं यज्ञस्थानीयादपालामुखादेवाबासीत्। उक्तार्थः शाट्यायनकना- सणे स्पष्टमभ्यधायि--अनाद्रियमाणैव तमब्रवीदाचनत्वाचिकित्सामोधिचनत्वानेमसीति पुरामा सर्वयापालास्तीतीत्युपपर्यावत निरिख शनकैरिवेन्द्रायेन्दोपरिसवेति हवाअस्पैमुखात्सो निरधयत्सोमपीथइहवाअस्पभवति यएवं विद्वान् खीमुपजिमनीति ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- कुविच्छत्कुवित्करत्कुविन्नोवस्य॑सस्करत् । कुवित्पतिहिपोयतीरिन्द्रेणसंगामहै ॥४॥ कुवित् । शकत् । कुवित् । करत् । कुवित् । नः । यस्य॑सः । करत् । कुवित् । पति द्विषः । यतीः। इन्द्रेण । समगमामहै ॥ ४ ॥ सोमं पीववानिन्द्रोस्मानेवं करोत्त्यिाह-सइन्द्रः कुविद्वहुचारमरमान शफन शकार समर्थान् करोतु । किंच कुवित् बहुचास्मात्यं करव करोतु । किंच सएवेन्दोनोस्मान् कुविन व- हुकत्वा वस्यसः वसीयसः अतिशयेन वसुमतः करोतु । करोतेः शनोतेश्च लेटयडागमः। इदा- नीमावेपी अहमेवंकरिप्पामीति वदति पूर्व कुविदह पतिद्विषः त्वग्दोषाद पतिभिर्भर्टभिः य- हुवारं द्विष्टाः अतएव यतीः पतित्यः सकाशादितोगच्छन्त्योवयं कैश्चित् अप्पनूयमानाः रा. त्यः संपतीन्द्रेण सह संगमामहे संगच्छामैहै सर्वत्र पूजायें बहुवचनं । संगमशब्देनेन्द्रोपाला- मचकमतेति ॥ ४ ॥ अथ पंचमी- इमानित्रीणिविष्टपातानीन्द्रविरोहय । शिरस्तृतस्योरामादिदंमउपोदरै ।। ५॥ -

·पष्ठोऽष्टक:
म०८ अ०९ सू०८०]
इमानि । त्रीणि विष्टपा। तानि । इन्द्र । विरारोहय । शिरः ।
ततस्य । उर्वरांम् । आत् । इदम्। मे। उप । उदरे ॥ ५॥
इन्द्रेण किंकामयते तद्दास्यामीत्युक्ता सा वरमनया प्रार्थयते । हे इन्द्र इमानि त्रीणि विष्टपा
विष्टपानि स्थानानि सन्ति तानि त्रीणि स्थानानि विरोहह्य उत्पादय । कानि तानि ततस्य मम
पितुः रोमवर्जितं शिरः खलतिमित्यर्थः तच्चापगमय रोमशंकुविीयर्थः । उर्वरां तस्यऊपर क्षेत्र
सर्वसस्याढ्यं कुरु । आदनन्तरं मे मम उपोदरे उप उदरस्य समीपे यदिदं स्थानं गुसमित्यर्थः
तच्च त्वग्दोषे सत्यरांजातरोमकं तदपि त्वम्दोषपरिहारेण रोमयुक्तं कुरु । एतानि त्रीणि स्थाना-
नि । एपोर्थः शाट्यायनके मपंचेनोक्त:-तामग्रवीदपाले कि कामयसीवि साब्रवीदिमानित्रीणि
विष्टपेति खलतिहाँस्यैपिता सतहाखलति चकारोवराहास्य नजज्ञे सोजज्ञ उपस्थेहास्यै रोमा-
णि नासुस्वान्युह जज्ञिरइत्यस्योत्तराभूयसे निर्वचनायासौचयानइति ॥५॥
अथ पष्ठी-
असौचयानंउर्वरादिमांतन्वं मम ।
अर्थाततस्यच्छिा सर्वानागेमशाहधि ॥६॥
असौ । च । या । नः । उर्वरी । आत् । इमाम् । तन्वम् । मम ।
अथो इति । ततस्य । यत्। शिरः। सर्वां । ता । रोमशा। कृधि ॥६॥
उक्तमेवार्थमनयाविवृणोति नोस्माकं पितुर्यासा उर्वरा यदिदमूपरं क्षेत्रमस्ति आदन-
न्तरं मम इमां तन्वं इदं त्वग्दोषदुष्टं गुह्यस्थानं अथो अथापिच ततस्य वातस्य यच्छिरोरो-
मवर्जितमस्ति एतानि सर्वा सर्वाणि तानीमानि त्रीणि स्थानानि रोमशा रोमशानि
।
रुधि कुरु ॥६॥
अथ सप्तमी-
खेरथस्यखेनस.रखेयुगस्यशतक्रतो।
अपालामिनिष्पूल्यको सूर्यत्वचम् ॥ ७॥ ११ ॥
खे । रथस्य । खे। अनसः। खे। युगस्य शतकतो इति शतकनो।
अपालाम् । इन्द्र । वि.। पूत्वी । अरुणोः। सूर्यत्वचम् ॥ ७॥१४॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ २०१५ अनया अपालां सूर्यसदृशमभामझरोदित्याह-हे शतक्रतो हेशतसंख्याकयज्ञ बहुवि- धपज्ञवा हे इन्द्र रथस्य स्वकीयस्य खे पृथुतरेछिद्रे तथा अनसः शकटस्य खे तदपेक्षया अल्पे छिद्रे युगस्य खेच अल्पतरे सूक्ष्मे छिद्रे रथशकटयुगानां छिद्रेषु त्वग्दोपपरिहाराय वि. त्रिवारं निष्कर्षण पूत्वी पूत्वा शोधयित्वा तनः अपालामेतन्नामिकामविसुतां ब्रह्मवादिनी सूर्य- त्वचं सूर्यसमानत्वचमकणोः अकरोः कल्याणतमरूपभाजमकरोरित्यर्थः । शाट्यायनवालणे स्पष्टमभिहितं-तांखेरथस्याध्पबृहत्सागोनाभवत्नां खेनसोत्यवृहत्सासंश्लिष्टकाभवत्तदेपाय- नूच्यते खेरथस्यखेनसइति तस्यैह यत्कल्याणतम रूपाणां तद्रूपमासेति । त्वग्दोपापनयनाया- शादिवारेप्वतिकर्षणमिति । यसवग्दोषदूपितःसन् एतत्सूक्तं पठति तस्य त्वग्दोषमपणमध्य सर्प- सदृशकान्तिमिन्द्रः करोतीति सूक्तंपशस्यते ॥ ७॥ ॥ इति पष्ठस्य पष्ठे चतुर्दशोवर्गः ॥ १४ ॥ पांवमावइति त्रयस्त्रिंशदृचं द्वादशं सूक्तं आंगिरसस्य श्रुतकक्षस्य सुकक्षस्यवाई ऐन्द्र आयानुष्टुप् शिष्टागायत्र्यः तथानुक्रम्यते-पातं वयस्त्रिंशच्छृतकक्षः सुकक्षोवाद्यानुष्टुविति । म हावतें गायत्रतूंचाशीती पथमावर्जमिदंसूक्तमुत्तरंच । पंचमारण्यके सत्रितंच-पुरुहूतपुरुष्टुत- मिति शेपइति । मथमेरात्रिपर्याये होतुः शस्त्रे आयो तृचौ स्तोत्रियानुरूपौ । सुनितंच-पातमायो अंवसोपादुशिम्यंधसइति । पत्रमथमा- पान्तमावोअन्धसदन्द्रमभिप्रगायत । विश्वासाईशतकमहिष्टचर्पणीनाम् ॥ १॥ पान्तम् । आ । वः । अन्धसः । इन्द्रम् । अभि । प्र । गायत । विश्वसहम् । शतक्रतुम् । मंहिष्ठम् । चर्षणीनाम् ॥ १ ॥ हे ऋत्विजः वोयुष्पदीयं अंधसः सोमलक्षणमन्नं आपांतं आभिमुख्येन पिया । पा पाने छान्दराः शगेटुक् सर्वविधयश्छन्दसिविकल्प्यन्तेइति नलोकाव्ययेति षष्ठीमनिषेधाभावः। ततोन्धसइत्यस्य कर्तृकर्मणोरिनिपष्टी । सोममाशिमुस्येन पिघन्तमेतादृशामिन्द्रं प्रगायत पर गाभिष्टुत । कीदृशं विश्वसहं सर्वेषां शवणामभिनविवारं सर्वेषां भूतजावानां वा । अवएव .

·म० अ०९ सू०८१]
पठोड एकः
४७१
तक्रतुं यहुविधपज्ञानं बहुविधकर्माणं वा चर्षणीनां मनुष्याणां महिलं धनस्यदात्तमं । यहा
यनमानानां यष्टव्यत्वेन पूजनीयमिन्द्रं गायतेति समन्वयः ॥ १ ॥
अथ द्वितीया
पुरुहूनंपुरुष्टुतंगाधान्यसनश्रुतम् । इन्द्रइतिब्रवीतन ॥२॥
पुरुहूतम् । पुरुष्टस्तुतम् । गाथान्यम् । सनश्रुतम् ।
इन्द्रः । इति । ब्रवीतन ॥२॥
हे ऋत्विग्यमानाः पुरुहूतं यज्ञेषु बहुभिराहूतं पुरुष्टुतं बहुभिः स्तोत्रशस्त्रादिभिः स्तुतं अतएव
गाथान्यं गानयोग्यं गातव्यं सनश्रुतं सनातनतया मसिद्ध एवंविधं देवं इन्द्रइति यूयं प्रवी-
तन ब्रूयात । अव्यक्तायां वाचि इत्यस्य लोटि व्यत्ययेन नमस्तनबादेशः अतएवगुणः ॥२॥
अथ तृतीया-
इन्द्रइन्नोमुहान दातावाजानांनुः । महाअभिज्ञार्यमत् ।। ३ ।।
इन्द्रः । इत् । नः । महानाम् । दाता । वाजानाम् । ऋतुः ।
महान् । अभिक्षु। आ। यमत् ॥ ३ ॥
इन्दइव पूर्वोक्तलक्षणइन्द्रएव नोस्मभ्यं महानां महतां वाजानामन्नानां यद्वा महानां च-
र्णव्यत्ययः मधानां धनाना वाजानामनानांच दावा भवतु । कीदृशः नृतः नृतिशृध्योः कुरितिकू-
पत्यप, ह्रस्व छान्दसः । सर्वस्य नर्तयिता यद्वा नृनये औणादिकः तुमत्ययः धावोह्रस्व छान्द-
सः सोतृष्यो गवादिनेता अतएव महान सइन्द्रः अभिजु अभिगतजानुकं अस्माय आयमत्
आयच्छतु ददातु । यद्वा सइन्द्रः अभिजु अस्मभिमुख आगच्छत् धनं स्वहस्तयोः परिगृह
भस्मानयतु धनं गृहीत्वा अस्मभ्यं ददात्वित्यर्थः ॥३॥
अथ चतुर्थी-
अपाशिम्पन्धसासुदस्यमहोपिणः । इन्दोरिन्होयाशिरः॥४॥
अपात् । ऊँ इति । शिनी । अन्धसः ।सुदास्य ।
प्रहोषिणः । इन्दौः । इन्द्रः। यआशिरः॥ ४ ॥

·१७२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०६५०१६ शिपी शिमेहनूनासिकेवा शोभनहनुः यहा शिमाः शीर्पण्याः सुशिरस्त्राणः सइन्द्रएव प. होपिणः प्रकर्षेण देवान् हविभिजुह्वतः सुदक्षस्य एतन्नामकस्य ऋषेः संबन्धि यवाशिरः श्री. पाके आयूर्वस्य अपस्पृधेथापानचरित्यादिना धातोः शिरादेशः यवैरामिनि यौः सह पक्वं इन्दोः सर्वतः पात्रेषु क्षरन्त अन्धसः सोमलक्षणमन्नमपादपिवत् । यद्वा अस्यसोमस्य भागमिन्द्रार्थ परिकल्पितं सोमांशमपियद । उइत्यवधारणे ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमी- नम्वभिमाचतेन्द्रंसोमस्यपीतये । नदियस्यवर्धनम् ॥ ५॥ १५॥ तम् । ऊँ इति । अभि । प । अर्चत । इन्द्रम् । सोमस्य । पीतये । तत् । इत् । हि । अस्य । वर्धनम् ॥ ५॥ १५ ॥ हे ऋत्विजः तमु तमेवेन्द्र अपाभिमुख्येन मार्चत प्रकर्पण स्तुत । किमर्थं सोमपीतये अत्रा- गत्य सोमपानाय । किमर्थं सोमपानायेति विशेष्यते तदाह-तदिव तत्सोमपानमेव अस्येन्द्रस्य वर्धनं वर्धकं भवति खलु तस्मात्सोमपानजहर्षाप मार्चत ॥ ५|| ॥ इति षष्ठस्य पष्ठे पञ्चदशोयर्गः ॥१५॥ अथ पष्ठी- अस्पपीत्वामदानांदेयोदेवस्पोजसा। विश्वामिभुवनाभुषत् ॥६॥ अस्य । पीत्वा । मदानान् । देवः । देवस्य । ओज॑सा । विश्वो । अभि । भुव॑ना । शुवत् ॥ ६ ॥ देवोयोतमानइन्द्रः अस्य अस्माभिदीयमानस्य मोमस्य मदानां मदकरान रमान् पीछा पानं कृत्वा । यहा अस्य एतं सोमं पीया । तथा मदानां मदसायनादीनि भवयित्रा देवस्य ? हेपु शोजमानस्य । यदा देवनशीटस्प देवः काम्यमानस्य सोमस्य पानजानेन शोजमा पठेन दिया भरना रातीगि भुवनानि भूनजातानि अभिभुरव अभिभवति । सोमस्य नामदइन्द्रधः कारेत्यादि । सोमपानमदे सर्वामित्वहननादिकमाणिकता एवमत्रापि गयोगिता भवनादीनि कमांपपीदिति ॥ ६॥ । । १.स.२.६.१५।

·मं०८ अ०९ सू०८१]
४७३
पष्टोऽकः
प्रथमेपर्याये होतुःशस्त्रे त्यमुवःसनासाहमित्यादि सक्तशेषः । सूवितंच-त्यमुवाबासाहमि-
ति सूक्तशेषोभित्यमेषमिति । अहोर्यामेच्छावाकातिरिक्तोक्थ्ये त्यमुपःसवासाहमिति होवक-
ल्पिकस्तोत्रियः । सवितंच-स्त्यमुवःसत्रासाहं सत्रातेअनुरुष्टयइतिवा स्वोत्रियानुरूपाविति ।
व्यूढस्य दशरावस्य चतुर्थेहनि निष्केवल्ये एथएवढचोनिविदानीयः। सूत्रितंच-इमनुमायिनं-
हुवे त्यमुवःसत्रासाहमिति ।
तब प्रथमा सूक्ते सामी-
त्यमुवासासाहविश्वासुगीप्वायतम् । आच्यावपस्यूतये ॥७॥
त्यम् । ऊँ इति । यः । सत्रासहम् । विश्वासु । गीर्षु ।
आध्यतम् । आ । च्यवयसि । ऊतये ॥ ७॥
यजमानः स्तोतारं संबोध्याह हे स्वोतः सत्रासाई सत्राशब्दोवहुवाची बहूनामभिभवि-
तारं । यद्वा शत्रून् स्ववलेन संगत्य जेतारं वोयुष्मदीयेषु विश्वासु गीषु सर्वेषु स्तोत्रेषु आयत
विस्तृतं सर्ववेन्द्रएव स्तूयते तस्मात्तेषु विततं त्यं उइत्यवधारणे तमेवेन्द्र ऊतये अस्मदृक्षणाय
भाच्यावयसि । च्युइ टुइ गतौ । त्वदीयैः स्तेत्रिर्यतं प्रत्याभिमुख्येनागमय ॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
युध्मंसतमनर्वाणंसोमपाम पच्युतम् ।
। नरमायक्रतुम् ॥ ८॥
युध्मम् । सन्तम् । अनर्वाणम् । सोमपाम् । अनपच्युतम् ।
नरम् । अवार्यक्रतुम् ॥ ८॥
एवंगुणोपेतं इन्हें आगमयेत्याह-युष्मं शत्रूणां संपहारकं सन्दं अतएवानर्वाणमन्यैरप-
त्युतं अनभिगतं तस्माद अनपच्युतं संग्रामेषु शत्रुभिरहिसितं सोमपां सोमस्य पावारं अस्य
सोमस्य मदे सति अवार्यक्रतुं भटैरनिवारणीयकर्माणं नरं सर्वस्य नेतारं एतादृग्गुणोपेनमिन्द्र-
मागमयेति पूर्वणसह संपन्यः ॥ ८॥
अथ नवमी-
शिक्षाणइन्द्ररायआपुरुविद्वॉनचीपम । अनिःपायधनें ॥ ९ ॥

·१७४
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ २०१७
शिक्ष। नः । इन्द्र । रायः । आ। पुरु । विद्वान् ।
ऋचीपम । अव । नः । पायें । धने ॥ ९॥
हे ऋचीपम स्तुत्यासम यहा ईपगतिहिंसादर्शनेषु अस्मादम् पत्ययः सर्गन्तव्य दर्शनीय
वा उकगुणोपेत हे इन्द्र विद्वान् सर्वविषयज्ञानवान त्वं शत्रुभ्यआहत्य रायोधनानि नोरमाध्य
पुरु पहुबारं शिक्ष प्रयच्छ ।यदा पुरुइति रायोविशेषणं बहूनि धनानि प्रयच्छ। किंच पार्ये पार
शत्रवः तत्रभवे धने आजिहीर्पिते शत्रुधने नोस्मानवरक्ष शत्रून्हत्वा तद्धनेनास्मान्पालयेत्यर्थः॥९॥
अथ दशमी-
अतश्चिदिन्द्राउपाहिशतवाजया।इपासहस्रवाजया॥१०॥१६॥
अनः । चित् । इन्द्र । नः 1 उप । आ। याहि । शतध्वजिया।
दुपा । सहस्रध्वाजया ॥ १० ॥ १६ ॥
हे इन्द्र अतश्चिदस्मावद्युलोकादेव । यदा अस्माच्छत्रुस्थानाव शतवाजया शतसंख्याक-
पत्लयुक्तेन नथा सहलवाजया वाजोनं सहनसंख्यानयता बहुबलानेन इपा अन्नरसेन युक्तः
सन् नोस्मानुपायाहि अधिक आभिमुर-पेन आगच्छ ॥ १० ॥
॥ इति पष्ठस्य पष्ठे पोडशोवर्गः ॥ १६॥
अर्थकादशी-
अर्यामधीवतोधियोनिःशकगोदरे । जयमपृत्सुत्रिवः ।। ११॥
अर्याम । धीवतः । धियः । अर्वभिः । शक।
गोदरे । जयेम । पृत्सु । वज्जियः ॥ ११॥
हे शक समधेन्द धीवतः उन्दसौरइति मतुपोयत्वं स्मरणात् स्मंपन्तोवयं विय.
युद्धजयार्थ कमाणि अयाम गच्छाम । ततः गोदरे दृविदारणे अचरितीमत्यपः न
पर्यवानां दरयितः हे यचियः वजवन् । पदा पजनं गमनं बजः तद्वान कुटिशः तद्वनिन्द्र पर
संमामेषु भवद्भिः सर्वतोगनिः त्वपा दनरवैः जयेम वयं नयादातून जेप्यामः ॥ ११ ॥

·१७५ द पष्ठोटका मं०८ अ०९ सू०८१] अथ द्वादशी- यमुत्वाशनकतोगाोनयर्वसेष्वा । उक्थेपुरणयामसि ॥ १२॥ व्यम् । ऊँ इति । त्वा । शतक्रतो इति शतक्रतो । गावः। न । यवसेषु । आ । उक्थेषु । रणायामसि ॥ १२ ॥ हे शतक्रतो वहुमज्ञान बहुकर्मवन् वा इन्द्र त्या सर्वतः उ इत्यवधारणे त्वामेव उक्थे- पु स्तोत्र शस्त्रादिकेषु वयं रणयामसि इदंतोमसिः । आरणयामः शब्दयामः रमयामइत्यर्थः । वत्रदृष्टान्तः-गावोन यथा गोपालो यवसेषु तृणविशेषेषु गावो गाः पशूनासमन्ताद स्मपति तहत् । गावइति सर्वविधीनां छन्दसि विकल्पितत्वात मोत्वाभावः ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशी- विश्वाहिमत्य॑त्वनानुकामाशतक्रतो । अर्गन्मवन्निनाशसं॥१३॥ विश्वा । हि । मर्त्यत्वना । अनुष्कामा । शतक्रतो इति शतक्रतो । अर्गन्म ! वजिन् । आरशसः ॥ १३ ॥ हे शतक्रतो बहुमज्ञेन्द्र मय॑त्वना मर्यत्वानि सुपासुलुगिति विभक्तराजादेशः संज्ञापूर्वक स्य विधेरनित्यत्वादीर्घाभावः । विश्वाहि विश्वान्येव मय॑त्वानि अनुफामाकामानभिलापाननु गतानि कामोपेतानीत्यर्थः । मनुष्याश्चैतानि कामयन्तइत्यर्थः । तथासति हे वजिन् वनव- निन्द्र यधारोवयमाप आशसः आशंसनानि धनादिकामानगन्म अवगच्छामः । ममेलेटि ब- हुलंछन्दसीति शपोलुक् म्योश्चेति मकारस्य नकारः ॥ १३॥ अथ चतुर्दशी- वेमुपुत्रशवसोन्कामकातयः । नत्वामिन्द्रातिरिच्यते ॥ ११॥ त्वे इति । सु । पुत्र । शवसः । अनन् । कामकातयः । न । त्वाम् । इन्द्र । अनि । रिच्यते ॥१४॥ हे शवसस्त्र बसनिमित्तमुत्पन्नत्वाइलस्यपुवेन्द्र कामकातयः कैगै शब्द कामपराः कातयः शब्दायेषां भवन्ति ते वथोक्ताः बादशामनुष्याः त्वे त्वयि स्वधन स्वस्वकामाशि-

·४७६
ऋक्संहितामाध्ये [अ०६व०१८
पूरणार्थं सुप्तु वर्तन्ते तस्मान्मत्य॑त्वानि कामोपेतानीत्युत्पन्न । वृत्तुवर्तने लडि छान्दसोविकरण
स्यलुक् वहुन्छन्दसीति रुडागमः । यवएवं वतः हे इन्द्र त्वां कश्चिदपि देवोनातिरिच्यते वलेन
धनेनवा अतिरिक्तः समर्थोनास्ति ॥ १४ ॥
अथ पंचदशी-
सनौरपन्सनिष्ठयासंघोरयाद्रविन्वा । धियाविडिपुरन्ध्या ॥ १०॥१७॥
सः । न । रूपन् । सनिष्ठया। सम् । घोरया । द्रवित्वा ।
धिया। अविड़ि। पुरंम्ध्या ।। १५ ।। १७ ॥
हे वृषन कामानां वर्षितरिन्द सपूर्वोक्तलक्षणस्त्वं सनिष्ठया पणुदाने धनादेदातृतमया
घोरया सपत्नानां भयकारिण्या अतएव द्रवित्वा द्रावयित्र्या शत्रूणां पलायिच्या । द्रववेरि-
दुमत्ययः । पुरंध्या बहूनां धारयिच्या पोषयित्र्या धिया नादृशेन कर्मणा नोस्मान समवि-
ट्टि समन्तात्पालय । अवतेलेंटि बहुतछन्दसीति शपोलुक् बहुलवचनासिपइडागमः । अस्मान
धनदानादिना रक्षेत्यर्थः ॥ १५॥
॥ इति पष्टस्य पष्ठे सप्तदशोवर्गः ॥ १७ ॥
अथ पोडशी-
यस्तैनूनंशतक्रतविन्द्रद्युम्नितमोमदः । तेन॑नूनमदेमदेः ॥ १६ ॥
यः । ते । नूनम् । शतक्रतो दति शतक्रतो। इन्द्र।
युम्नितमः । मदः । तेन । नूनम् । मदे। मदेरिति मदेः ॥ १६ ॥
अत्र सोमः स्तूयते-हे शतकदो शतविधप्रज्ञान हे इन्द्र धुनितमः यशस्वितम योपद
मायंत्यनेनेति मद.सोम. य. सोम. नूनं पुरा ते त्वदर्थमस्माभिरभिपुतोस्ति । तेन अस्माभि
पदीयमानसोमेन नूनमिदानीं मदे तत्पानेन मदे वव सजाते सति अस्मानपि मदे. धनादिदा-
नेन त्वं मादय । मदीहर्षे अवान्तविण्यर्थ. । बहुरामितिशप् ॥ १६ ॥
अथ सप्तदशी-
पस्तेचित्रवस्तमोयईन्द्रशत्रुहन्नमः । यओजोदातमोमटः॥१७॥

·४७७ पष्ठोऽष्टका । म०८ अ०९ सू०८१] यः। ते । चित्रवः तमः । यः । इन्द्र। सत्रहन्तमः । यः। ओज.दातमः । मदः॥ १७ ॥ हे इन्द्र चित्रश्रयस्तमः अतिशयेन नानाविधकीर्ति योमदः सोमः ते त्वदर्थमस्माभिर- भिपुतः यः सोमः वृत्रहन्तमः अतिशयेन पापानां हन्ता । किंच यः सोमः ओजोदातमः अति- शयेन बलस्य दाता नास्माभिर्दीयमानेन सोमेन त्वं माघेरिति पूर्वेणसंबन्धः ॥ १७ ॥ अथाष्टादशी- विद्माहियस्तेअद्रिवस्त्वादत्त सत्यसोमपाः। विश्वासुदस्मष्टिपुं॥१८॥ विद्य। हि । यः। ते । अद्रिवः । त्वादेत्तः। सत्य । सोमपाः। विश्वासु । दस्म । कृष्टिषु ॥ १८॥ हे अद्रिवः अदिर्वजः तदन् हे सत्य यथार्थफर्मन सोमपाः सोमस्यपावः दस्म दर्श- नीय यद्वा शत्रूणामुपक्षपयितरिन्द्र विश्वासु कृष्टिषु सर्वेषु सोमस्यदातृषु यजमानेषु त्यादत्तः त्वयादतः ते त्वदीयोयोरपिरस्ति तं विद्महि यष्टारोवयं अपि जानीमएव । यद्वा हे इन्द्र सर्वेषु यष्टषु मध्ये वयं ते त्वदीयमेव नान्यदीयमिति त सोमं जानीमएव । यः सोमः स्वादत्तः अस्मा- भिस्त्वदर्थ दीयते अत्र त्वादेशश्छान्दसः ॥१८॥ पथमेपर्यायेच्छावाकस्य इन्द्रायमदनसुतमिति स्तोत्रियः । सूषितंच-इन्द्रायमदनेसुनमि- न्द्रमिलाथिनो बृहदिति । तत्र पथमा सूके एकोनविशी- इन्द्रायमईनेसुतंपरिष्टोभन्तुनोगिर । अमर्चन्तुकारवः ॥ १९ ॥ इन्द्राय । मट्ठने । सुतम् । परि । स्तोभन्तु । न । गिरः । अर्कम् । अर्चन्तु । कारवः ॥ १९ ॥ मदने माघते. क्वनिप् मदनशीलायेन्द्राय तदर्थ सुवमभिपुतं सोमं नोस्मदीया गिरः स्तुतिलक्षणावाचः परिष्टोभन्तु स्तोगतिः स्तुतिकर्मा परितः सोमं स्तुयन्तु । वतः कारवः स्तु- तिकारिणः स्तोतारश्च अर्क सर्वैरर्चनीयं सोममर्चन्नु पूजयन्तु ॥ १९ ॥ ।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६१०१९
अथ विशी-
यस्मिन्विश्वाअधिश्रियोरणन्तिसप्तसंसदः। इन्द्रसुनेहवामहो॥२०॥१८॥
यस्मिन् । विश्वा. । अधि । शियः । रणन्ति । सप्त।
सम्सदः । इन्द्रम् । सुते । हवामहे ॥ २० ॥ १८ ॥
यस्मिन्निन्द्रे विश्वा. सर्वाः श्रियः कान्तय. अधि अविकं भवन्ति अतिशयेन तेजस्वी-
त्यर्थः। किच सम सप्तसख्याकाः संसदः सम्यग्यज्ञेषु कर्मकरणार्थं सीदन्तीति संसदो होबका
यस्मिन् रणन्ति सोमप्रदानार्थ रमन्ते । यद्वा य शब्दयन्ति स्तुवति तं पूर्वोक्कलक्षणमिन्द्र सुवे
सोमेभिपुते सवि हवामहे वयं सोमपानायाह्वयामः ॥ २० ॥
॥ इति पष्ठस्य पष्ठेष्टादशोवर्गः ॥१८॥
अथैकविशी-
त्रिकद्रुकेषुचेनिंदे॒वासोय॒ज्ञमन्नत । नमिर्धन्तुनोगिरः ॥ २१॥
निकलुकेषु । चेन्नम् । देवास. । यज्ञम् । अनत ।
तम् । इत् । वर्धन्तु । न । गिरः ॥ २१ ॥
हे देवासो देवा इद्रादयः त्रिकद्रुकेषु आभिप्तविकेष्वहस्सु ज्योतिर्गौरायुरिति त्रिकद्रु-
काः तेषु चेतन चितीराजाने चेतन्ति जानन्ति अनेन स्वर्गादिकमिति चेतन. ज्ञानसाधनं यज्ञ
अनव अनन्वत स्वै स्वै. कर्मशिः पाल्नैश्च विस्तारितवत । तनुविस्तारे लडि बहुलछ इसीति
विकरणस्यलुक् तनिपत्योश्छन्दसीति उपघालोप । तमित् तमेव अस्मदीय यज्ञं नोरमाक
गिर. स्तुविलक्षणावाचो वर्धेतु वर्धयन्तु ॥ २१ ॥
अथ द्वाविंशी-
आत्वाविशन्त्विन्दैव समुद्रमिवसिन्धवः । नत्वामिन्द्रातिरिच्यते॥२२॥
आ। त्वा । विशन्तु । इन्देव । समुद्रम् इव । सिन्धवः ।
न । त्वाम् । इन्द्र । अति । रिच्यते ॥ २२ ॥

·४७९ पष्टोऽएकः मं०८ अ०९ सू०८१] हे इन्द्र इन्दवः सवन्तः अस्माभिर्दीयमानाः सोमाः त्वा त्वां आविशन्तु सर्वतः प्रवि- शन्तु । तत्रदृष्टान्तः-समुद्रमिवसिन्धवः स्यन्दमाना नद्योयथा समुद्रं जलाशयं सर्वतः पविशन्ति तदत् । यतएवं तस्माद हे इन्द्र त्वां कश्चिदपि देवोरलेन धनेनवा नातिरिच्यते नातिरित्तोस्ति सामर्थ्यवान् त्वचोधिकोनास्तीत्यर्थः ॥ २२॥ अथ त्रयोविंशी- विव्यक्थमहिनापन्भसंसोमस्यजागवे । यईन्द्रजठरेपुते ॥२३॥ विव्यक्य । महिना । टपन् । अक्षम् । सोमस्य । जागुवे । यः । इन्द्र । जठरेषु । ने ॥ २३ ॥ हे वृपन् कामानांवर्पितः हे जागृवे जागरणशीलेन्द्र त्वं तस्य सोमस्य भक्षं पानं प्रति महिना स्वमहिम्ना विन्यस्थ सर्वतो व्याप्तवानसि । व्यचेलिटि थलि अश्यासस्योभयेपामिति संमसारणं । हे इन्द्र यः सोमः ते जठरेषु उदरेषु प्रविशति तस्य पानं व्याप्तवानसीतिशेषः ॥२३॥ अथ चतुर्विंशी- अरंतइन्द्रकुक्षयेसोमोमवतुत्रहन् । अरंधामभ्युइन्दवः ॥२४॥ अरम् । ते । इन्द्र । कुक्षये । सोमः । भवतु । हुन् । अरम् । धामध्भ्यः । इन्दवः ॥ २४ ॥ हे वृत्रहन् वृवस्यापामावरकस्यातरस्य पापस्यवा हन्तहें इन्दु सोमोस्माभिर्दीयमानस्से लव कुक्षये अरमलं पर्याप्मोभवतु । किंच इन्दवः सर्वतः क्षरणशीलाः सोमाः तवधामायः ना- नाविधेश्यःशरीरेभ्यः तव वेजोम्योवा अरमलं पर्यापाभयन्तु । अनेन तेजसा हविर्भाक्त्वमस्तीति सूचितं । असदीयाः सोमाएव तयकुक्षये देहेायोपि पर्याप्ताभवन्तु नान्यदीया इनिभावः ॥२४॥ अथ पञ्चविंशी- अमांपगापतिश्रुनकक्षोअरंग । अरमिन्द्रस्यभाग्ने ॥२५॥ अश्वाय । गायति । अतस्कक्षः । अरंम् । गर्वे । अरंम् । इन्द्रस्य । धाम्ने ॥२५॥ अरम् ।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०६२०२० श्रुतकक्षोनामऋषिः गवाश्वादिलाभार्थमिन्दं स्तौति-अयं श्रुतकक्षः एतन्नामकऋषि अश्वाय इन्द्रेण दीयमानायाश्वाय एतदर्थं अरमलं गायति इन्द्रविषयं स्तोत्रं करोति । तथा गवे अरमलं गायति इन्द्रस्य इन्द्रकर्तृकाय धान्ने गृहाय तदर्थच अरं पर्याप्त स्तौनि । यदृश्या- दिकमिन्द्रः प्रयच्छति तस्मै गायनीति । यदा इन्द्रस्येति कर्मणि षष्टी गवादिलाभार्थमिन्द्र स्त्री- वि ॥२५॥ अथ पड्विंशी- अहिष्मासुतेपुणःसोमेष्विन्द्रभूप॑सि । अरतेशकावन।।२६॥१९॥ अर्रम् । हि । स्म । सुतेषु । नः । सोम॑षु । इन्द्र । भूपंसि । अरम् । ते । शक । दावने ॥ २६ ॥ १९ ॥ हे इन्द्र सुतेष्वभिपुतेषु नोस्मदीयेषु सोमेषु । हिटमेत्यवधारणे त्वमेव तेषां पाने अलंप- प्तिोभूषसि भवसि । यद्वा सोमेवभिपुतेषु सत्सु नोस्माकं पर्याप्त धनं भूपसि । भूपाप्तौ त्वं प्रा. पय । तथा हे शक समर्थेन्द्र दावने धनादिकस्य दात्रे ते तुभ्यं अस्माभिदीयमानाः सोमा. अरमलं पर्याप्त भवन्तु ॥ २६॥ ॥ इति षष्ठस्य पष्टे एकोनविंशोवर्गः ॥ १९ ॥ अथ सप्तविंशी- पराकााच्चिददिवस्त्वनिक्षन्तनोगिरः । अरंगमामतेत्यम् ॥२७॥ पराकात्तात् । चित् । अद्रिवः । त्वाम् । नक्षन्त । नः । गिरः । अरंम् । गमाम । ते । वयम् ॥ २७॥ हे अद्विषः यजयन्निन्द नोस्मदीयागिरःइनौनिर्गताः स्तुतय. पराकानात् । चिदप्यर्थः अति द्रादपि त्वां नक्षन्त व्यामुवन्तु किमुत समीपात्वा अनुव तामिति । नक्षतानिकर्मणो नगवेवी टेटि सिपि रूपं ।एवं सति स्तोतारो वयं त्वदीयं धनमरमलं पर्याप्त गमाम त्यत्तो गच्छाम ॥२७॥ आशिष्टविकेपथ्पेषु तृतीयसबने ग्रासणाच्छमिन एवाससिवीरयुरिति चैम्पिकस्तो- वियः । त्रिवंच-रवाससिवीरपुरेवाहस्यवेति । ।

·मं०८ अ.९ सू०८१] पष्ठोऽएकः तस्मिन्मथमा सूक्तेष्टाविंशी- वाझसिवीरयुरेवाशुरउतास्थिरः । वाराष्यमनः ॥२८॥ एव । हि । असि । वीर युः । एव । शूरः। उन । स्थिरः । एव । ते । राध्यम् । मनः ॥ २८ ॥ वीरयुः वीरान युद्धकर्मणि समर्थान् शवून हन्तुं कामयमानएवाति भवसि खलु । हि प्रसिद्धौ । अतएव त्वं शूरः सामथ्र्यवानेवभवसि । उतापिच स्थिरः संग्रामे धैर्यवान् भवसि एकवस्थित्वैव शत्रून संमहरसीत्यर्थः । एवंसति ते तय मनोराध्य स्तुतिभिराराधनीयमेव यतोनेन मनसा त्वं शत्रुवधं संग्रामे धैर्यादिकंच करोपीति तवमनएव सर्वैः स्तुत्पमित्यर्थः ॥२८॥ अथैकोनविंशी- वारातिस्तुवीमविश्वभिर्धापिधातृभिः अाचिदिन्द्रमेसचा।२९॥ एव । रातिः । नुविधमघ । विश्वेभिः । धायि । धानुनिः । अर्ध । चित् । इन्द्र । मे। सा ॥ २९॥ हे तुविमय तुविरिति बहुनाम बहुधनवनिन्द्र विश्वेभिर्विश्वैर्धाभिः कर्याधारकैः यदा देवानां हविनेिन पोपपिभिः सर्यजमानैः तव रातिर्गवाश्वधनादिदानं धायि तैर्यितएव । दधाते डि कर्मणिरूपं । चिदेवार्थे । अध अतएव हे इन्द्र एवैविध वं मे युद्धर्ममापि सचा धना- दिदानेन कर्मसहायोभव ॥ २९ ॥ अश विंशी- भोपुब्रह्मवतन्द्रयु वोवाजानांपते । मत्स्वासुतस्यगोमतः॥३०॥ मो इति । सु । ब्रह्माईव । तन्द्रयुः। शुवः । वाजानाम् । पते । मत्स्व । सुतस्य । गोमतः ॥ ३० ॥ हे वाणानांपते अन्नानांपते पलानां वा हे इन्द्र तन्द्रयुः निष्कारणं निवृत्तकर्मवत्तादाल- स्ययुक्तो बलेव ब्राह्मणम् । अथापि बद्ददर्थे भाप्यतइति । यास्कोतमनुसृत्य तंद्रयुगइत्युकं ।

·४८२ ऋक्संहितामाष्ये [अ०६२०२१ अथवा यागादिकर्मपरित्यागेनालस्पमिच्छन् नास्तिको ब्राह्मणइव वं मोपु भुवः सुष्टु मा भ- पः। सर्वदा अस्मत्कान्वितो भवेत्याशासनं । तदेवाह-सुतस्याभिपुतस्य ततो गोमतः गव्येन क्षीरेण दहावा मिश्रणवतः सोमस्य पानेन मत्स्व माय । हष्टोभव ॥ ३० ॥ अथैकत्रिंशी- मानइन्द्राभ्या दिशः अक्तुष्वार्थमन् । त्वायुजायनेमतत्॥३१॥ मा । नः । इन्द्र । अभि । आदिशः । सूरः । अक्तुएं । आ। यमन् । त्वा । युजा । वनेम । तत् ॥ ३१ ।। है इन्द्र आदिशः आदेष्टारः समन्तादायुधान्यतिविसृजन्तः सूरः मृगती सर्वत्र रारण- शीलाराक्षसाः अनुपु रात्रि दिवापि नोस्माकं माझ्यायमन् आभिमुख्येन मा नियन्तारोभव- न्तु । यद्यागताश्चेत् तदा वदक्षःकुलं त्वा त्वया युजा सहायेन वयं वनेम अहन्म । श्रथ कथ- क्लथ हिंसाः। वनचेवि पठितत्वासिद्धार्थः ॥ ३१॥ अथ द्वाविंशी- त्वपेदिन्द्रगुजाबयंप्रतिबुपीमहिस्पृधः। त्वमस्माकंतवस्मसि।॥ ३२॥ त्वया । इत् । इन्द्र । युजा । व्यम् । प्रति । ब्रुवीमहि । स्पृधः । त्वम् । अस्माकम् । तव । स्मसि ॥ ३२॥ हे इन्द्र त्वयेव । इवधारणे । त्वयैव युजा सहायेन स्मृधः स्पर्धमानान् शत्रून् वयं म. तिबुवीमहि निराकुर्वीमहि । पतिवचनं निराकरणं । उत्तरार्धेन इन्द्रसाहाय्पमेय प्रतिपादप- वि-हे इन्द्र त्वमस्माकं भवसि स्तुत्यस्तोटयष्ट्रपष्टव्यत्या त्वमस्माकं भयसि । वयं तवससि भवामः । तथारण्पकं-त्वमिदं सर्वमसि तवययंस्मः त्वमस्माक्रमीति । तस्मात्वया सहायेन शत्रून्हन्यामेति ॥ ३२॥ अथ पयलिंशी- त्वामिद्धिायपोनुनोनुवतश्वरान् । सांपइन्द्रकारव॥३३॥२०॥ ।

·म.८ अ०९ सू०८२] पष्ठोऽष्टकः १८३ त्वाम् । इत् । हि । वाइयवः । अनुश्नोनुवतः । चरीन् । सखायः । इन्द्र । कारवः ॥ ३३ ॥ २० ॥ हे इन्द्र कर्मोपद्रवपरिहारादनन्तरं त्वायवः त्वां धनादियानाथ कामयमानाः अतएव अनुनोनुवतः नौतेर्यलगन्तस्य शतरिरूपं । अनुक्रमेण पुनःपुनः स्तुतिकुर्वन्तः तस्मात्तव स. खायः सखिभूताः कारवः स्तोतारः त्वामिद इदवधारणे त्वामेव चरान स्तुतिभिः परिचरन्तु खलु । हीवि प्रसिद्यर्थः । चरतेलेंटचडागमः । हियोगादनिघातः ॥ ३३ ॥ ॥ इति षष्ठस्य पठे विंशोवर्गः ॥२०॥ उदेति चतुर्खिशचं त्रयोदशंसूक्तं सुरक्षस्याएं गायवमैन्दै अन्याविन्द्र देववा- का । तथाचानुकान्तं-उद्धचतुर्विंशवसुकक्षोन्त्येन्द्रा वीति । द्वितीयेपर्याय होतुःशस्त्रे उत्त- मायर्जपेतत्सूकं । सवितंच-उद्भेदभीत्युत्तमामुरेदिनि । महामनेप्यस्यविनियोगः पूर्वसूक्ते. नसहोक्तः । ज्योतिष्टोमे वालणाच्छेसिशस्त्रे आधस्तृचः । सर्विवंच-उदेदभीतितिस्त्र इन्द्र- कन्तुविदतुतमिति यायेति । तथामोर्याम मैत्रावरुणातिरिक्तोक्थे अयंतचोनुरूपः । सत्रितंच- पश्यक चवृकहनुदेदभिभुलामघमानोविश्वाभिरिति । तत्र पथमा- उद्देदमिश्रुतामपंचपनपिसम् । अस्तारमेपिसूर्य ॥ १ ॥ उत् । घ । इत् । अशि । श्रुतक्ष्मंघम् । उपभम् । नयंअपसम् । अस्तारम् । एपि । सूर्य ॥ १ ॥ सुकक्ष इन्दगुणानाह-हे सूर्य द्वादशसु भानुषु इन्द्रोपि सूर्यात्मना पठितः तस्माता- त्मक सुवीर्य है इन्द्र श्रुतमपं सर्वदा देयत्वेन विख्यातधनं अतएव वृषलं याचमानानां धन- स्य वर्षिवारं नापसं नरहित नय नरहितकर्माणं अस्तारं दानशौर्ड औदार्यवन्त एतादृशा- नुभावं अभिनः उदेषि । इवधारणे । त्वमेव तस्ययज्ञे सूर्यात्मना उद्गतोसि । घेवि प्रसिद्धी॥१॥ अथ द्वितीया- नवयोवर्तिपुरोविमेदवाझेजसा । आर्हिचहावधीत् ।। २ ।।

·कक्संहिताभाष्ये [अ०६व०२२ नव । यः। नवतिम् । पुरः । विभेद । वाहुओजसा । अहिंम् । च । वहा । अवधीत् ॥ २॥ यइन्द्रः नव नवति नवनवतिसंख्याकाः एकोनशनसंख्याकाः शंवरस्य पुरः पुरीः यादो जसा स्वबाहुबलेनैव विभेद दियोदासाय भिनत्तिस्म । तथाचमंत्र:-दिवोदासायनवर्तिचनवे. न्द्रःपुरोव्येरच्छंबरस्पेति । सवृत्रहा वृत्रासुरस्यहन्ता सइन्द्रः अहिंच न केनाप्यहन्तव्यं मेध अपामावरकं वृत्रं वा अवधीव सइन्द्रोस्माकं धनं ददात्वित्युत्तरेण संबन्धः ॥ २॥ अथ तृतीया- सनइन्द्रःशिवःसखाश्वोद्गोमद्यवमत् । उरुधरिवदोहते ॥ ३ ॥ सः। नः । इन्द्रः । शिवः । सखा । अश्वश्वत् । गोमंत् । यवैश्मत् । उरुधाराध्दव । दोहते ॥३॥ सपूर्वोक्सक्षणः शिवः कल्याणतमः सखा यष्टयष्टव्यस्तोतस्तुत्पलक्षणेन संबन्धेना- स्माकं मित्रभूतः एतादृशइन्द्रः अश्ववत् अश्वयुक्तं गोमत् पश्वादिसहितं यवमव । अयवादि- क्यइति व भतिषेधान्मतुपो वत्वाभावः । यवइति धान्यविशेषः धान्ययुक्तं धनं नोस्मभ्यं दोह- ते। दोग्धु ददातु । दृष्टान्तः-उरुधारेव दोहनकाले अभूतपयोधारा यद्वा बहूनां पोपयित्री गोः यथा वत्सस्प पयोदोग्धि तथा प्रभूतं धनमस्माकं दोग्धु ददातु । दुहेर्टेटयडागमः ॥ ३॥ अमोर्यामे मैवावरुणानिरिक्तोक्थे यद्येतितृचःस्तोवियः सूत्रतुपूर्वेण तृचेन सहोदाहतम् । तस्मिन्मथमा सूक्ते चतुर्थी- यद्यक,बहनुदाअभिसूर्य । सर्वतदिन्द्रतेकशे ॥ ४ ॥ यत् । अय । कत् । च । वहन् । उत्अर्गाः । अभि । सूर्य । सर्वम् । तत् । इन्द्र। ते । वशे ॥ ४ ॥ १० स०२.६ २४ ।

·मं०८ अ०९ सू०८२] पठोऽष्टकः ४८५ हे वृत्रहन् वृषस्यापामावरकस्य मेघस्य हन्तः हे सूर्य सूर्यात्मकेन्द्र अद्यास्मिन्दिने यत् कञ्च यत्किंचित् पदार्थजातमभि अभिमुखीकृत्य उद्गाः इण्गतौ उत्पूर्वः तस्य लुडि गादेशः । स्वतेजसा उद्गवः पादुर्भूतोसि तदा तत्सर्व स्थावरजंगमात्सकं जगत् ते तव वशेभवति त्वदधी- नं भवति । उदितेसूर्ये त्वदर्थं पाकर्म कुर्वन्ति जुबतिच ॥ ४ ॥ अथ पंचमी- पापरसित्पतेनमग़इतिमन्यसे । उतोतत्सत्पमित्त ॥५॥२१॥ यत् । वा । प्रवद्ध । सत्पते । न । मरै इति । मन्यसे । उतो इति । तत् । सत्यम् । इत् । तव ॥ ५॥२१॥ वाशब्दः समुच्चये अपिच हे प्रवृद्ध स्ववलेन प्रवर्धमान सत्पते सतांपते स्वप्रकाशाधिक्ये- न सतां नक्षत्राणां पते हे इन्द्र नमरै इति मनुष्यवद्दार्धकेनाहं नत्रिये इति यद्यदि मन्यसे बु- ध्यसे । मृड्माणत्यागे लेटयडागमः वैतोन्यत्रेयकारः । उदो अपिच तव तत् नत्रिये इति मननं सत्यमित् यथार्थमेव । इन्द्रो नत्रियते इत्यर्थे मंत्रान्तरं-नसस्याअपरंचनजरसामरतेपर्तिरिति ॥५॥ ॥ इति पष्ठस्य पठे एकविंशोवर्गः ॥२१॥ अथ पष्ठी- येसोमांसः परावतियेवितिमुन्विरे । सास्तॉईन्द्रगच्छसि ॥६॥ ये। सोमासः। पराइवति । ये । अध्विति । सुन्विरे । सर्वान् । तान् । इन्द्र । गच्छसि ॥ ६॥ हे इन्द्र ये सोमासः सोमाः परावति विप्रकृष्टेतिदूरदेशे ये सोमाः अर्यावति अन्तिकतमे देशे च सुन्विरे छन्दसि दिवचनस्य विकल्पितत्वाइन द्विवचनाभावः सुनोतेः कर्मणि लिटि व्य- त्यपेनलुः येसोमाः मत्विरिभरभिपूयन्ते सर्वान् दूरे समीपेचाभिप्यमाणांस्वान् सोमान् गच्छ- सिनापानार्थं युगपद पामोपि । अनेनेन्द्रस्य सर्वगतत्वं सचितम् ॥ ६ ॥ अप्तोर्यामे ब्राह्मणाच्छंसिनोतिरिक्तोक्थ्ये वमिन्द्रंवाजयामसीति स्तोत्रियस्तृचः । सवितं च-तमिन्दंयाजयामसि महाँइंद्रोयभोजसेति । व्यूहस्य दशरात्रस्य पंचमेहनि निष्केयल्पे अ-. यमेवटचोनिविदानीपः । सूत्रिवंच व्यूह्रस्येतिखंडे-मरुत्वाइन्द्रमोहस्तमिन्द्वाजपामसीति । ।

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०६५०२३
सब प्रथमा सूते सामी-
तमिन्द्रवाजयामसिमहेत्राय॒हन्नवे । सपरिपुमो वत् ॥ ७॥
तम् । इन्द्रम् । वाजयामसि । महे । त्राय । हन्तवे ।
'. सः । टपा । सपनः । शुवत् ॥ ७ ॥
यजमानाआहुः तं पूर्वोक्तलक्षणमिन्द्रं वाजयामसि वाजयामः सोमेन स्तुतिभिर्वा वा-
जवन्तं बलवन्तं कुर्मः । किमर्थं महे महने बनाय अपामावरकं वृत्रासुरं हन्तवे हन्तुं सोमपा-
नेन मनः स्तुतिभिर्वा स्तुतःसन् वृत्रहन्तवे वाजयामसि वाजवन्तं करोतीत्यर्थे तस्करोतीति
णिच् णाविष्ठवदितिणेरिष्ठवद्भावार टेरिति टिलोपः विन्मतो गितिवचनान्मतुपोलुक् । वृपा ध-
नानां सेका दाता सइन्दः वृषभः अस्माकं स्तोतॄणां सोमस्यदातॄणां धनादिसेचको दाता
भुवत भवतु ॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
दन्द्रःसदामनेकतओजिटःसमदेहिनः। द्युम्नीोकीससोम्पः॥८॥
इन्द्रः। सः। दामने । कुतः । ओजिष्ठः । सः । मर्दै।
हितः । द्युम्नी । श्लोकी। सः । सोम्यः॥ ॥ ८॥
सइन्द. दामने स्तोतृष्यो धनादिदानापैवकतः प्रजापतिना सृष्टः किंच ओजिष्ठः ओ.
जस्विनमः सएवेन्द्रः मदे मायन्यनेनेति मदः सोमः तस्मिंश्च प्रजापतिना सृष्टिकाठे हित
सोमपानार्थंच नितिइत्यर्थः । युन्नी द्युम्नं द्योततेयशोवान्नवेति । यशस्वी अन्नवान्या अवश्य
श्लोकी श्लोकः स्तुतिः वदान् सइन्दः सोम्यः सोमाभवति ॥ ८॥
अथ नवमी-
गिरावोनसंभृतःसयंटोअनपच्युतः। वृक्षप्योअस्तुतः ॥९॥
गिरा । वन्त्रः । न । सम्भृतः। सबैलः। अनपहच्युतः ।
ववक्षे। ऋप्वः । अस्तृतः ॥ २॥

·४८७
मं०८ अ०९ सू०८२]
पष्टोऽष्टकः
गिरास्तुतिलक्षणया याचा स्तोतृभिः संभूतः उत्पादितः तीक्ष्णीकृतः । तत्रदृष्टान्तः-य-
जोन वजायुधं यत्कर्टभिनिशितधारो यथाभवति तीक्ष्णीक्रियते तद्वत् स्तोवभिः स्तुत्या सं-
भूतः अतएव सबला बलसहितः तस्मादनपच्युतः परैरमच्युतः अनभिगतइत्यर्थः तादृशः ऋ-
प्वोमहान् दीप्यमानोवा अस्तृतः युद्धे शत्रुभिरहिसितइन्द्रः ववक्षे स्तोत्योधनादिकं वो-
दुमिच्छति ॥ ९॥
अथ दशमी-
दुर्गेचिनःसुगंधिगृणानईन्द्रगिर्वणः । त्वंचमघवन्यशः॥१०॥२२॥
दुःगे। चित् । नः। सुगम् । कृधि । गृणानः । इन्द्र ।
गिर्वणः । त्वम् । च । मघवन् । वशः। १० ॥ २२ ॥
हे गिर्वणः गीर्भिर्वननीयेन्द्र गृणानः स्तोतृभिः स्तूयमानस्त्वं नोस्माकं दुर्गचिव दुर्गमे-
पि मार्गे सुगं सुगम पन्थान कृषि तथाकुरु । हेमघवन् धनवनिन्द्र त्वं चशब्दश्चेदर्थे यदि व-
शः सोमपानार्थ तत्पदातृनस्मान कामयेथाः तदा पन्थानं शोभनगमनं कुरुष्व वष्टेलेंटयडाग-
मः चशब्दयोगादनिघातः ॥१०॥
॥ इति षष्ठस्य पठे द्वाविंशोवर्गः ।। २२ ॥
अथैकादशी-
यस्यतेनूचिदादिशेनमिनन्तिस्वराज्यम् । नदेवोनाधिंगुर्जनः॥११॥
यस्य । ते । नु । चित् । आदिशम् । न । मिनन्ति ।
स्वराज्यम् । न। देवः । न । अधिंगुः । जनः ॥ ११ ॥
हे इन्द्र यस्य वे नव आदिशं आदिशति नयति सर्वत्र अनयेति आदिग्पट ओणादि-
कः करणेपत्ययः । यद्दा आदेशएवादिक् आज्ञा भावेक्विम् त्वदीयामाज्ञा नचिदिदानी पुराच
नमिनन्ति केचिदपि न हिंसन्ति । किंच स्वराज्यं वव स्वभूतं रापंच यदा स्वशब्देन स्वर्गो.
भिधीयते स्वर्गस्यामित्वं च । नहिंसन्ति हिंसकानाह नदेवः त्वदन्योदेशोपिच क्याप्यविगुःभ-
धृतगमनः संग्रामेवरमाणो वीरोपि नच जनः प्रादुर्भूतोमनुष्योपि एवे नमिनन्तीत्यर्थः ॥ ११ ॥

·૮૮ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६२०२१ अथ द्वादशी- अधातेअमंतिष्कुतं देवीशुष्मंसपर्यंतः। उमेमुशिमरोदसी ॥१२॥ अर्थ । ते । अप्रतिटस्कुतम् । देवी इति । शुष्म॑म् । सपर्यतः । उभे इति । सुशिप्र । रोद॑सी इति ॥ १२ ॥ हे सुशिम सुहनो शोभनशिरस्त्राणेन्द्र अघापिच देवी देव्या स्वतजसा दीप्यमाने उभे- रोदसी यावापृथिव्यौ अपतिप्कुवं स्कुइति गौत्रोधातुः स्तंभनेवर्तते शत्रुभिरमतिरोधनीयं वे त्वदीयं शुष्मं परवलशोपकं बलं सपर्यतः पूजयतः त्वधीनेएव भवतः ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशी- त्वमेतदधारयःकृष्णासुरोहिणीपुच । परुष्णीपुरुशत्पर्यः॥ १३॥ त्वम् । एतत् । अधारयः । कृष्णासु । रोहिणीषु । च । पप्णीपु। रुशेत् । पर्यः ॥ १३ ॥ अस्य सामर्थ्यमेवोपपादयति हे इन्द्र कृष्णासु कृष्णवर्णासु गोषु तथा रोहिणीषु वर्णा- दनुदात्तात्तोपधानोनइविडो रोहितवर्णासुच परुष्णीषु गोपु रुशव रोचतेीतिकर्मणः दीप्य- मानं श्वेतं एतत्परिदृश्यमानं पयः क्षीरं त्वमधारयः धारयसि तस्मात् त्वदलं पूजयतइति समन्वयः॥१३॥ अथ चतुर्दशी- वियदहेरर्धविपोविश्वासोअक्रमुः । विदन्मृगस्यताअमः॥११॥ वि । यत् । अहैः । अर्ध । विपः। विश्व । देवासः । अक्रमुः। विदत् । मृगस्य । तान् । अमः ॥ १४ ॥ अधापिच अहे: अहन्तव्यस्य वृत्रासुरस्य विपः तेजोस्पाइच्यासाद्रीताः यदा तरल प्रभाधेन परिममिता विश्वे सर्वे देवासो देवाः ययदा न्यम्मुः विविधं पादपिहरणमकुर्वन् स्व- स्थानं परित्यन्यान्यदेशमगच्छनित्यर्थः। तदानीं मृगस्य एवंतान भीपयितुं वृत्रो मृगरुपोभनय -

·मं०८अ०९ सू०८२]
पठोडएका
।
तद्रूपस्य संबन्धि अमः सर्वतोगमनशीलं बलं तनातं भयंवा तान् सर्वान देवान् विदद अविन्दन
पामोदित्यर्थः । तस्यातुरस्येन्द्रो निवारकोहन्ता भवदित्युत्तरेण संवन्धः ॥ १४ ॥
अथ पंचदशी-
आर्दुमेनियरोमुंवत्रहार्दिष्टपौंस्यम् । अजातशत्रुरस्तृतः॥१५॥२३॥
आत् । ऊँ इति । मे । निवरः । शुवत् । स्त्रम्हा । अदिष्ट ।
पौंस्यम् । अजातशत्रुः । अस्तृतः ॥ १५ ॥२३॥
आव उइत्यवधारणे देवानां भीत्या सर्वतोगमनानन्तरमेव मे स्तोतस्तुत्यलक्षणेन संवन्धेन मम
संबन्धी अपमिन्द्रः निवरः वृत्रासुरस्य निवारयिता हन्ता भुवद अभवद । ततो पूत्रहा वृत्रस्य
हन्तेन्द्रः पोस्पं पुंसः कर्म पौंस्यं । यद्वा स्त्रीपुंसाध्यामिति भवार्थलञ् नकारस्य यकारो वर्णव्य-
त्ययेन । पुंसीन्द्रेभवं । यता बलनामैतत् स्ववलं अदिष्ट यस्य राज्ये दिशति निदधाति तदाज्यं
स्ववरामफरोव इत्यर्थः । ततः पचति इन्द्रः अजातशत्रुः अनुत्पन्नशत्रुः अस्तृतः संयामे परैर-
हिसितश्वाभवत् ॥ १५ ॥
॥ इति पठस्य पाठे त्रयोविंशोवर्गः॥ २३ ॥
अथ पोडशी-
श्रुतंबौरहंतमप्रशचर्षणीनाम् । आशुपेराधसेमहे ॥ १६ ॥
श्रुतम् । वः । स्त्रहन्तमम् । प्र। शर्धम् । चर्पणीनाम् ।
आ।शुपे । राधसे । महे ॥ १६ ॥
हे ऋत्विग्यष्टारः श्रुतं यलपत्तया मसिहं अतएव वृत्रहन्तमं अतिशयेन वृत्रहन्तारं राधे
परभूतं वेगवन्तंवा एतादृशमिन्द्रं चर्षणीनां मनुष्याणां वोयुप्माकं आसुपे । मनोनेटि उत्त-
मइति मिप् व्यत्ययेन उपत्ययः बहुलं छन्दसीत्पडागमः । गमिन्द्र स्तुविभिःमीणापत्या युप्मा
। पण अग्नवे प्रयच्छामीत्यर्थः। किमर्थ महे महते राधसे धनाय धनं युप्मायं दातुम् ॥१६॥
अथ समदशी-
अयाधिपाचगव्ययापुरुणामन्सुरुष्टुन
। यत्सोमसोमआमयः॥१॥

·। ऋक्संहितामाण्ये [अ०६ २०२५ अया। धिया। च । गव्यया । पुरुनामन्। पुरुऽस्तुन । यत् । सोमेसोमे। आ । अवः ॥१७॥ हे पुरुनामन बहुविध शक वृत्रहादिनामोपेत । यद्वा बहुस्तुतिमन् नामयन्ति स्तुत्यं देवं वशं नयन्त्यनेनेतिनाम स्तोत्रं ।अतएव पुरुष्टुत बहुभिरभिष्टुतेन्द्र सोमेसोमे अस्मदीयेषु सोमेषु वं ययदा आभवः तेषां पानार्थं समन्ताभवः तदा षयमया अनया कीदृश्या गव्यया गाआस- नइच्छन्त्या धिया अनया बुद्ध्या युक्ता भवेम सोमं पीतवति त्वयि वयं गवादियुक्ता भपेमे- त्यर्थः ॥ १७॥ अथाष्टादशी- बोधिन्मनाइदस्तुनोहाभूयाँ सुतिः । शृणोतुंशक्रआशिपम् ॥१८॥ बोधित्मनाः । इत् । अस्तु । नः । वहा । भूरिआसुतिः । शृणोतुं । शुक्रः । आशिपम् ॥ १८ ॥ अथ परोक्षरुतः वृत्रहा वृत्रहन्ता भूपतिः यहुपुदेशेषु इन्द्रार्थे सोमआसूयतेभिषयत- इवि नादृशः । यहा बहूनि सोमादिहवीपि इन्द्रार्थ आसूयन्ते हूयन्ते इति तादृशः पोधिन्मनाः घुधअवगमने औणादिकइनिमत्ययः यस्य मनः स्तोतॄणामभिमतं युध्यते जानातीति तथोक इवधारणे नोस्माकं बोधिन्मना एवास्तु सर्वदास्पदभीप्सिनानि जानात्ववेत्यर्थः । यद्दा एता- दृशइन्द्रो नोस्माकं यज्ञेभत्विति । ततः शक्रः संग्रामे शत्रुहननसमर्थइन्द्रः आशिपं अस्मदी- या स्तुति आशासनं वा शृणोतु ॥ १८ ॥ ज्योतिष्टोमे चातुर्विशिकेहनि माध्यन्दिने मैत्रावरुणस्य कयात्वनऊत्येति तृवोनुरूप सूत्रितंच-होत्रकाणां कयानश्चित्रआभुवद कयात्वंनऊत्येति । वत्र प्रथमा सूक्ते एकोनविंशी- कात्वनऊत्याभिप्रर्मन्दसेटपन् । कास्तोतृभ्यआर ॥ १९॥ कयो । त्वम् । नः । अत्या। अभि ।प्र। मन्दसे। रुपन् । कयो । सोतृभ्यः । आ । जर ।। १९ ॥

·-
।
मं०८ अ०९ सू०८२] पष्ठोऽष्टकः
४९१
हे वृषन् कामानां वर्पितरिन्द्र कया कैन ऊत्या अव रक्षणादिषु गत्यर्थे उतियूतीत्या-
दिना निपातितः केनाभिगमनेन नोस्मानभि अभितः प्रमन्दसे प्रकर्षण मादयसि अस्मदी-
यं यज्ञं पति सोमपानार्थमागमनेनवा त्वदीयस्तुतिश्रवणार्थमागमनेनवा कदास्मान् प्रमादय-
सीति । किंच कया केनाभिगमनेन स्तोतयोस्मायं धनमाभर आविभर्पि इतीन्द्रं स्तोता
पृच्छति ॥ १९॥
अथ विशी-
कस्य॒पासुनेसानियुत्वान्पुमोरंणत् । हासोमपीतये॥२०॥२४॥
कस्य । टपा । सुते । सचां। नियुत्वान् । उपभः ।
रणत् । स्त्रहा। सोमपीतये ॥ २० ॥२४॥
वृपा इन्द्रः कस्य यजमानस्य सचा सुने ऋत्विभिः सहाभिपुते सोमे अनेन तद्वान्यानो-
सक्ष्यते कस्य यते सोमपीतये सोमपानाय तदर्थ रणद रमते । कीदृशः नियुत्वान् नितरां युव-
न्ति मिश्रयन्ति स्वबलेन शनिति नियुतः मरुतः तद्वान् । यता नियुतइति वापोवाहनाश्वाः
सवापुः कदाचित्संग्रामे इन्द्राय स्वाश्वानदाउ तवान् वृषभःधनानामपांवा वर्षक: वृत्रहा वृत्रस्य
हन्तेन्द्रः कस्य यो रमते इदानीं नोस्मदीयं यज्ञं मत्यागच्छतु । यहा कस्याध्वरे रसते नकुत्रा
पि। किंतु अस्मद्यज्ञे एव सोमपानार्थं संक्रोडवे ॥२०॥
॥ इति पष्ठस्य पष्टे चतुर्विंशोवर्गः ॥२४॥
अथैकविंशी-
अनीपुणस्त्वमिन्दसानःसंहक्षिणम् । प्रयन्तावाधिदाशुपै॥२१॥
अभि । सु । नः । त्यम् । रयिम् । मन्दसानः । सहस्रिणम् ।
मध्यन्ता । बोधि। दाशुपै ॥२१॥
हे इन्द्र वं मन्दसानः अस्माभिर्दनेन सोमेन मोदमानः सन् सहसिणं सहमसंख्या
रपि धनं नोसाय सु सुष्ठ अायाभर । ददेवाह-वं दाशुषे हरिदत्तवते यजमानाप भयन्ता
धनादेः पदाना कमजोनिपन्तावा भवानीति चोधि युप्पस्य । सपअयम्सने ओबादिका नोटि
दुसा विकरणस्पटुक हेपिः धित्वेधकारोप उन्दसः ॥२१॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०६ २०२६ अथ द्वाविंशी- पत्नीवन्तःसुताहमशन्तोयन्तिवीतये । अपांजग्मिर्निचुंपुणः॥२२॥ पत्नी वन्तः । सुताः। इमे । उशन्तः । यन्ति । वीतये । अपाम् । जग्मिः। नचुम्पुणः ॥ २२॥ पत्नीवन्तः सोमसेकार्थे पल्यः पालयित्र्यः आपोवसवीवर्य एकधनाश्च तद्वन्तः सुताभ स्माभिरभिपुताः इमे गृहस्थाः चमसस्थाश्च सोमाः उशन्तः आत्मनः पानं कामयमाना. सन्तो- यन्ति इन्द्रं गच्छन्ति । किमर्थं वीतये आत्मनः पानाय । किंच निपुणः निचांतपृणइति यास्कः । चमुअदने निचांतोभक्षितः पृणः मीणयिता यद्वा निचमनेन भीणातीति भक्षणेन वर्पयतीति निचुंपुणः । अभिषुतस्य सोमस्य अप्सुमक्षेपासंभयाव सामर्थ्यादृजीपरूपः सोमोग- यते । तादृशः सोमः अपांजग्मि: अपामितिनलोकाव्ययेतिषष्ठीपतिपेधाभाव छान्दसः अपइत्य- र्थः ।यद्याअपांमध्यंवा अपमतिवा जग्मिःगमनशीलः साधुगन्तावा सोमश्चेन्दं गच्छति सावध- थकाले ऋणीपममुपास्यन्तीति वचनादप्सु जीयरूपः मक्षिप्यते । तदाहअपांजग्मिरिति॥२२॥ अथ प्रयोविंशी- इष्टाहोत्रांअसक्षतेन्द्रद्धासौअध्वरे । अच्छावभ्रथमोजसा॥२३॥ दृष्टाः । होत्राः । असृक्षत । इन्द्रम् । सधासः । अध्वरे । अच्छे । अवश्थम् । ओजसा ॥ २३ ॥ अपांजग्मिरिति सामर्थ्यावधिदिनुएवकुर्वन्तीत्युक्तं तत्परांगादाह-अध्वरेस्मदीये यज्ञे धासो हविभिरिन्द्रं वर्धयन्तः इष्टा इष्टवन्तो यागं कृतवन्तः सप्तसंख्याका होवाः होत्रका अवक्षः थमन्त्यदिवसं अच्छ पनि भोजसा स्वतेजसा सहिता इन्द्रमसृक्षत विसृजन्ति । समहोत्रका यजन्तीति ॥ २३ ॥ अथ चतुर्विंशी- हत्यासंधमायाहरीहिरण्यकेश्या । वोहामभिपयोहितम्।।२।। - यावदवथं १नि ५.१७ ।

·मं०८ अ०९ सू०८२] पष्ठोऽटकः
इह । त्या । सधमाद्या । हरी इति । हिरण्यकेश्या।
वोलाम् । अति । प्रयः। हितम् ।। २४
एपाव्याख्याता । अवापि वाक्यार्थीविधीयते-सधमाद्या इन्द्रेणसह हविभिस्तर्पयितव्यौ
यहा संग्रामे सहमाघन्टौ हिरण्यकश्या हिरण्मयस्कन्धगतकेशवन्तौ त्या तो प्रसिद्धौ हरी हरि-
ववर्णावतन्नामकायश्वौ इहास्मिन्यज्ञे हितं हितकरं पयो वीरूपमन्नं अभिलक्ष्य बोहां इन्द्रं
वहतां पापपतामिति ॥२४॥
अथ पञ्चविशी-
तुभ्यंसोमाःसुताइमेस्तीगहिर्विभावसो।स्तोतृभ्यइन्द्रमाबह॥२५॥२५॥
तुभ्यम् । सोमाः । मुताः । इमे । स्तीर्णम् । बहिः ! विजावसो
इति विभावसो । स्तोतृभ्यः । इन्द्रम् । आ । वह ॥ २५ ॥ २५ ॥
हे विभावसो विशेषेण भासमान वसुमन यहा विशिष्टामा विभाः महटदीप्तयः निवसन्ति
अत्रेति विभावसुरग्निः हे तादृशामे तुभ्यं त्वदर्थ इमे सोमाः सुताः अभिपुताः तथा यहिःस्तीर्ण
तस्मात्स्वोतन्योस्मभ्यं अस्मदर्थ इन्द्रं सोमपानार्थमावह आहूय यज्ञं मति मापयेत्यर्थः ॥२५॥
॥ इति पष्ठस्य षष्ठे पंचविंशोवर्गः ॥२५॥
अथ षड्रिंशी-
आवेदविरोचनादधुनाविदाशुषे । स्तोतृभ्यइन्द्रमर्चत ॥२६॥
आ। ते । दक्षम् । वि। रोचना । दधत् । रत्ना । वि।
दाशुषे । स्तोतृभ्यः । इन्द्रम् । अर्चतु ॥ २६ ॥
अपिविग्यजमानान् मत्याह। हे यष्टः दारापे इन्द्राय हविर्दत्तयो वे तुमे रोचना रो-
चनं दीप्यमानं दक्ष बलं आभिमुख्येन विदघव इन्द्रोविदधातु यदा रोचनमिति स्वर्ग: देवते-
जसा दी रोचननामानं सो विद्धातु ! तथा रत्ना रबानि च तुल्यं करोतु । हुधाधारणपो-
पणयोः ।लेटि बोलोपोलेटिचेत्याकारलोपः अडागमः। हे स्वोनारः स्तोत्र्भ्यः इन्दविषयस्तो-
अकारियोयुष्मायंच बररत्नादिक इन्द्रः कुरुतां तस्मानमिन्द्रं यूयपर्चत हविणिः स्तुतिभित्र
पूजयत ॥ २६॥

·ऋक्संहितामाण्ये [अ०६०२७ अथ सप्तविंशी- आतेदधामीन्द्रियमुक्थाविश्वांशतकतो! स्तोतृभ्यइन्द्रमूळय॥२७॥ आ।ते । धामि । इन्द्रियम् । उक्था । विश्वा । शतक्रतो दति शतक्रतो । स्तोतृभ्यः । इन्द्र। मृळय ॥ २७॥ हे शतक्रतो इन्द्र ते तव इन्द्रियं वीर्यवन्तं सोमं विश्वा उक्था सर्वाणि स्तोत्राणि आद- धामि संपादयामि । हे इन्द्र त्वं स्तोतयः मृळय सुखय ॥ २७॥ अथाष्टाविंशी- भद्रंभद्रनआभरेपमूर्जशतक्रतो। यदिन्द्रमुळयासिनः ॥ २८॥ भद्रम्हद्रम् । नः । आ। भर । इपम् । ऊर्जम् । शनको इति शतक्रतो । यत् । इन्द्र । मृळयांसि । नः ॥ २८ ॥ हे शतक्रतो शवविधकर्मन शतपशवा इन्द्र भदभदं कल्याणतमं अथ सुखोत्पादकंवा धनं नोरमायमाभर आसंपादय देहि । तथा इपमन्नं ऊर्जमन्नरसं यद्वा बलवदनंच देहि नोम्मान् यद्यदि मृळयासि सुखयसि तर्हि तव धनादिकं देहीति । मृळसुखने ण्यन्तस्य लेटयडागमः ॥२८॥ अथैकोनविंशी- सनोविश्वान्यामेरमपितानिशतक्रतो। यदिन्द्रमुळयासिन ॥२९॥ सः। नः । विश्वानि । आ । भर । सुवितानि । शतक्रतो इति शतक्रतो । यत् । इन्द्र । मुळयांसि । नः ॥ २९॥ हे शतक्रतो इन्द्र सपूर्वोक्लक्षणस्त्वं विश्वानि सर्वाणि सुवितानि सुष्टु ईयते प्राप्य- ते येविति सुषितानि मंगटानि मुपूर्वादेनेः फेपत्यये उघडादेशः सर्वानायुदयान्नोस्मत्यमा भर आहर । हे इन्द्र यदिनोस्मान् सुखयसि नाहिँ धनादिसहितानायुयान्देहीति ॥ २९ ॥ ।

·४९५ मं०८ अ०९ सू०८२] पष्ठोऽष्टक: अथत्रिंशी- त्वामित्रहन्तमसुतावन्तोहवामहे । यदिन्द्रमृळयांसिनः॥३०॥२६॥ त्वाम् । इत् । वहन्तम । सुतध्वन्तः। हवामहे । यत् । इन्द्र । मुळयांसि । नः ॥ ३० ॥२६॥ हे वृत्रहन्तम अतिशयेन वृत्रस्पापामावरकस्य हन्तरिन्द्र सुववन्तोभिपुतसोमयन्तो वयं स्वामिव त्यामेव हवामहे अस्मयज्ञमागत्य सोमपानायाहयामः । हे इन्द्र नोस्मान्यदि सुखयसि तर्हि आह्वयामइति ॥ ३०॥ ॥ इति षष्ठस्य षष्ठे पईिशोवर्गः ॥ २६ ॥ व्यूझेदशरात्रस्य पठेहनि निष्केवल्ये उपनोहरिभिरिति चोनिविद्धानीयः सत्रितंच-अ- यहयेनवाइदमुपनोहरिशिसुतमिति। तर पथमा सूक्ते एकत्रिंशी- उपनोहरिभिःसुतंयाहिमदानांपते । उपनोहरिनिःसुतम् ॥ ३५ ॥ उप । नः । हरिभिः । सुतम् । याहि । मदानाम् । पते । उप । नः । हरिभिः । सुतम् ॥ ३१ ॥ हे मदानांपते मायन्तेनेनेति मदाः सोमाः मदोनुपसर्गे इति करणे अप्रत्ययः सोमानां स्वामिनिन्द्र हरिभिः । आशतेनहरिभिरित्यादिषु।यहूनामश्वानां अतेरत्रापि शतसहस्रसंख्या- कैरम्पैः सह नोस्माकं यज्ञे सुतमभिपुतं सोममुपयाहि तत्पानार्थं शीघमायाहि पुनरुपनइत्याद- रार्थः॥३१॥ अथ द्वाविंशी- द्वितायोस्त्रहन्तमोविदइन्द्रःशतकंतुः । उपनोहरिभि सुतम्॥३२॥ द्विता । यः । वहन्तमः । विदे। इन्द्रः । शतक्रतुः । उप। नः । हरिभिः । सुतम् ॥ ३२ ॥ । १०सं० २.६.२२ ।

·।
फक्संहितामाण्ये [अ०६२०२८
वृत्रहन्तमोतिशयेन वृत्रस्यहन्ता शतक्रतुः नानाविधकर्मा यइन्द्रः द्विता द्विघाविदे वृत्र-
धादी उमका जगवृक्षणकाले शान्तकर्मेवि द्विपकारेण सर्वैज्ञायते । विदज्ञाने कर्मणिविहितस्य
तमत्ययस्य लोपस्तआत्मनेपदेष्विति तलोपः सत्वं हरिभिः सह सुतं सोममुपयाहि ॥ ३२॥
अथ त्रयविंशी-
रोहित्रहनेपापातासोमानामसि । उपनोहरिभिःसुतम् ॥ ३३॥
त्वम् । हि । हन् । एपाम् । पाता । सोमानाम् ।
असि । उप । नः । हरिभिः । सुतम् ॥ ३३॥
हे वृत्रहन् वृत्रस्य पापस्यवा हन्तरिन्द्र हिशब्दोहेत्वर्थे यस्मात्त्वं एषामस्मदीयानां सोमा-
नां पाता पानकर्तासि भवसि एषामिति इदमोन्वादेशे अशादेशः अनुदात्तश्च । अतस्वमश्वैः स.
ह सोमं पातुमुपयाहि आगच्छ ॥ ३३
व्यूढस्य दशरात्रस्य नवमेहनि वैश्वदेवे अभिष्ठवचस्य इन्द्रइपेददातुनस्तेनोरनानि
धत्तनेवि द्वेकचावाव्यौ । सूत्रितंच-इन्द्रइपेददातुनस्तेनोरत्नानिधत्तनेत्येकाद्वेचेति ।
सैपा सूक्ते चतुर्विंशी-
इन्द्रइपेर्ददातुनक क्षमभुरपिम् । वाजीददातुयाजिनम्॥३४॥२७
इन्द्रः । इपे । ददातु । नः । ऋभुक्षणम् । ऋभुम् ।
रयिम् । वाजी । ददातु । वाजिनम् ॥ ३४ ॥ २७॥
इन्द्रएप अस्माभिः स्तुतः इष्टःसन् ऋक्षणं वापपूर्वस्येति दीर्घाभावः यागादिकर्मकर
णेन महान्तं सर्वेषां चातॄणां श्रेष्ठंवा अथवा तृतीपरावने प्रजापतिसवित्रोर्मध्ये सोमपात्रत्वा-
न्महान्तं रयिं दातारं कडं सोमपानेनापर्यत्वं माप्तं तादृशं एतनामकं देवं नोरमध्यमिषे अ.
नार्थं ददातु प्रयच्छतु । तथा यानी चलवानिन्दः वाजिनं बलवन्तं अन्नवन्तवा बाजनामान-
नीयांसं भातरंच अस्माकमन्नलाभाय ददातु ॥ ३४ ॥
॥ इति पष्ठस्य पठे सतविंशोवर्गः ।। २७ ।।
॥ इति अष्टमे मंडले नवमोनुवाकः ॥ ९॥

·मं०८ अ०१० पष्ठोऽष्टका सू०.३] दशमेनुवाके दशसूतानि वत्र गौधयतीति द्वादशचमायं सूक्तं आंगिरसस्य बिंदुना- नः पूतदक्षनाम्नोवा आ गायत्रं मरुद्देववाकं । तथाचानुक्रम्यते-गौर्धयति द्वादशविदुः पूनद- क्षोदा मारुतमिति सूक्तविनियोगोलैंगिकः। मातःसवने सोमातिरिक्तएकं शखमुपजायते तत्रा- घचोनुरूपः । सत्रितंच अस्तिसोमोअयंसुतो गौर्धयतिमरुतामिति स्तोत्रियानुरूपाविति । तमपथमा- । गौर्धयतिमरुतांश्रवस्युर्मातामघोनाम् । युक्तावहीरथानाम् ॥ १॥ गौः। धयति । मरुताम् । अवस्युः । माता । मघोनाम् । युक्ता । वह्निः । स्थानाम् ॥ १॥ मघोनां धनवतां मरुतां माता निर्मात्री गौः पृश्निरूपा । पृश्नियैवैपयसोमरुतोजाताईति श्रुतेः । यद्दा गौर्माध्यमिकीवाक् तत्रैव मध्यमस्थाने मरुतामपि वर्तनात तेषां तत्पुत्रत्वमुपचर्यते घयति सोमं पिबति पाययतिवा स्वपुत्रान् मरुतः । किमिच्छन्ती भवस्युरन्नं कामयमाना कीट- शी रथानां मारुतानां वह्निः पृषतीभिर्वडवाभिर्वोद्री संयोजयित्री सायुका सर्वत्र समन्तात्मू- ज्या भवति ॥१॥ अथ द्वितीया- पस्यादेवाउपस्थेवताविश्वेधारपन्ते । सूर्यामासाहशेकम् ॥ २॥ यस्याः । देवाः। उपस्थे । बृता। विश्व । धारयन्ते । सूर्यामासा । दृशे । कम् ॥ २॥ गौः सर्वदेवमयीत्याह यस्या मरुतां मातुः गोरुपस्थे वर्तमानाः विश्वे सर्वे देवाः व्रता - तानि स्वस्वकर्माणि धारयन्ते विम्रति इयमेवास्माकं स्वपयोमिश्रितस्प सोमस्य दात्रीति सर्वे वत्समीपे तिष्ठन्तीत्यर्थः । किंच सूर्यामासा माति स्वकलाशिस्तिथीनिति माञ्चंद्रमाः देवता- देवचेत्युभयपदमरुतिस्वरत्वं । सूर्याचन्द्रमसौ दृशे दर्शनाय सर्वलोकप्रकाशनायच यस्या गोः समीपे कं सुखेन वर्तमानी भवतः सेयंगोः सोमं धयतीति पूर्वेण समन्वयः ॥२॥ १० स०२.२.११॥ ६३ ·4 ऋक्संहितामाप्ये [अ०६३०२९ अथ तृतीया- 'विदे वृत्रः तत्सुनोविश्वअर्यआसागणन्तिकारवः । मरुतःसोमपीतयोगत तत् । सु । नः । विश् । अर्यः । आ । सदा । गुणन्ति । कारवः । मरुतः । सोमपीतये ॥ ३ ॥ अर्यः स्वोपकरणार्थमितस्ततोगन्तारो नोस्मदीया विश्वे सर्वे कारवः स्तोतारः तम्मरुवा बलं सदा सर्वदा सु सुष्टु आगृणन्ति आभिमुख्येन स्तुतिभिः स्तुवन्ति । किमर्थं सोमपीतये अस्माभिर्दीयमानं सोमं पातुं मरुनएनन्नामकादेवा अस्माभिराहातव्याः खलु ततः पुरस्ताचह- लं स्तुवन्तीत्यर्थः ॥ ३॥ पूर्वमभिहितएवशखे अस्तिसोमइति स्तोत्रियस्तृचः । सूत्रंतु पूर्वणसहोदाहतम् । तत्र पथमा सूके चतुर्थी- अस्तिसोमोअयंसुतःपिव॑न्त्यस्यमरुतः । उतस्वराजोअश्विना॥४॥ अलि । सोमः । अयम् । सुतः । पिबन्ति । अस्थ । मरुतः । उत । स्वराजः । अश्विना ॥ ४ ॥ अयं पुरोवर्ती मेमः सुतोमरुदथै अस्माभिरभिपुतोस्ति विद्यते । तस्मादस्य अन्यादेशे ए. नं सुतं सोमं स्वराजः स्वयं दोप्यमानाः स्वतेजसा नान्यदीयेनेत्यर्थः तादृशाः मरुतः पियन्ति । उत्तापिच अश्विना अश्विनौ च सोम पियतः ॥ ४ ॥ अथ पंचमी- पिर्वन्तिमित्रोअयमातनापूनस्यवरुणः। त्रिपधस्थस्य॒जाव॑तः।।५।। पिर्वन्ति । मित्रः । अर्थमा । तो । पूतस्य । वरुणः । त्रिसधस्थस्य । जाव॑तः ॥ ५ ॥ नकेवलं मरुतएव सोमपावारः। किंतु एतेपोत्याह-मित्रः सर्वेषां स्वस्वकर्मणि प्रवर्तकत्वा- सविभूतः अपमाच वरुणः दु.खादीनां शत्रणांवा परिता निवारकः एतन्नामकाखयोदेपाः तना ततपूर्णास्तुकेनेति तनं दशापवित्रं सुपांमुलगिति तृतीयायामलादेशः तनायुदानः तनापूर तस्म परिशोधित विसधस्थस्य सहतिष्ठन्त्यत्रेवि सधस्थं स्थानं द्रोणकलशाधवनीयपूर्वदा- ।

·-
मं०८ अ०१० सू०८३] पष्ठोऽष्टकः
४९९
दशमेनो स्थानानि यस्य तत्तथोक्तं तादृशं जावतः स्तुत्यजनवन्तमिमं सोमं पिबन्ति ।
नपदाथषष्ठयः ॥५॥
नतो
अथ षष्ठी-
'उतोन्व॑स्य॒जोषमाइन्द्र सुतस्पगोमनः। पातहतिवमत्सनि॥६॥२८॥
उतो इति । नु। अस्य । जोपम् । आ। इन्द्रः । सुतस्य ।
गोमतः । प्रातः। होताइव । मत्सति ॥ ६॥ २८ ॥
उतो अपिच इन्द्रः सुतस्य अस्माभिरक्षिषुतस्य गोमतः गव्पैनिश्रणवतः अस्प अ-
न्वादेशः पूर्ववद्दशापवित्रेण पूतस्य सोमस्य जोपं पानरूपा सेवा प्रातः पान सक्ने नु क्षिम
आपत्सति मदिस्तुत्यादिषु आभिमुव्येन स्तौति । यहा सोममेवकामयते । तत्रदृष्टान्तः-होते-
व यथा होता पाउ.सपने देवानभिष्टौति देवान् स्तोतु वाभिवाछति ॥ ६॥
॥ इति पष्ठस्य पठेष्टाविंशोवर्गः ॥२८॥
अथ सप्तमी-
कर्दविपन्तसूरयस्तिरआपइवृसिधः । अन्तिपूतदक्षसः ॥ ७ ॥
कत् । अस्विपन्त । सूरयः। तरः । आपःइव । सिंधः।
अर्पन्ति । पूतदक्षसः ॥ ७॥
ऋषिर्मरुतो यहवारंस्तुत्वेदानीमात्मानं विनयति सूरयः माज्ञाः आपइव उदकानीव
तिरः यथा उदकानि नियंग्गच्छति तद्वनिरचीनगतयः सन्तः कत्कदा अविपन्न विषदी-
सो अन्तरिक्ष कदादीप्यन्ते । फिच सिध शत्रूणां शोषकाहन्तारः तइमे मरुतः पूतदक्षसः
शुद्धवला. सन्तः कदावा अर्पन्ति असदीयं यज्ञं प्रत्यागच्छन्ति ॥७॥
अथाष्टमी-
कहाँअद्यमहानादेवानामवाटणे । त्मनाचदस्मवर्चसाम् ॥ ८॥
कत् । व. । अद्य । महानाम् । देवानाम् । अवः ।
रणे । त्मना । च । दस्मवर्चसाम् ॥ ८॥

·। ऋक्संहिताभाप्ये [अ०६व०३० हे मरुतः महानां महनीपानां महतां वात्मनाच आत्मनैव अलंकरणविनापि दस्मवर्चसा दर्शनीयतेजस्कानां अतएव देवानां योगमानानां वोयुष्माकमयः पालनं कव कदाहं वृणे संभ- ने । वृइसंभक्तो कैयादिकः ॥८॥ अथ नवमी- आयेविश्वापार्थिवानिपुमर्थनोचनादिवः । मरुतःसोमपीतये॥१॥ आ।ये। विश्वा । पार्थिवानि । पप्रर्थन् । रोचना । दिवः । मरुतः । सोमपीतये ॥ ९ ॥ ये मरुतः विश्वा विश्वानि पार्थिवानि पृथिव्यां भवानि भूतजावानि दिवः युरोक्स्य रोचना रोचमानानि ज्योतीपि च आपमथन सर्वत्र विस्तारितान्यकार्पः । प्रथमख्याने प्रयन्तः स्प चहि अवस्मृदृत्वरमथप्रदस्तृस्पशामिति अभ्यासस्य अदादेशः चड्यन्यतरस्यामितिडिद स्वरेणमध्योदानः तादृशान् मस्तौदेवान् सोमपीतये सोमपानायाहमाद्यामि ॥९॥ अथ दशमी- त्यान्नुपूतदक्षसोदिवोवोमरुतोहुवे। अस्यसोमस्यपीतये ॥ १० ॥ त्यान् । नु । पूतदक्षसः । दिवः । वः । मरुतः। हुवे । अस्य । सोमस्य । पीतये ॥ १० ॥ हे मरुतो मिनराविण एतन्नामकादेवाः पूतदक्षसः परिशुद्धवलान् दिवः स्वतेजसा दी- प्यमानान् यदा दिवः धुलोकस्थितान् त्यान् तान् मसिद्धान वायुष्मान् नु क्षिम हुवे आह्वपा- मि । किमर्थं अस्यास्मदीयस्य सोमस्य पीतये पानाय ॥ १०॥ अथैकादशी- त्यानुयेविरोदसीनस्तु मरुतोहुवे । अस्यसोमस्यपीतये ॥ ११॥ त्यान् । नु । ये । वि । रोदसी इति । तस्तभुः । मरुनः । हुवे । अस्य । सोमस्य । पीतये ॥ ११ ॥ ।

·- मं०८ अ०१० सू०८४] पष्ठोऽएका ये मस्तः रोदसी यावापृथियौ वितस्तशु स्वयलेनैव अत्यर्थं स्तव्धे चक्रुः ते रोदसी स्वाधीने अमापुरित्यर्थः । त्यान नान् सर्वतः प्रसिद्धान् नु क्षिप्रं अहं हुवे आह्वयामि। कि- मर्थ अस्पेत्यादि ॥११॥ अथ द्वादशी- त्यंनुमारुतंगणगिरिष्ठांसपणंडवे । अस्यसोमस्यपीतये ॥ १२ ॥ २९॥ त्यम् । नु । मारुनम् 1 गणम् । गिरिस्थाम् । वपणम् । हुवे । अस्य । सोमस्य । पीतये ॥ १२ ॥ २९ ॥ त्यंत सर्वत्रविस्तृतं गिरिष्ठां गिरिषु मेघेषु पर्वतेषु वा विष्ठन्तं वृषणं उदकानां कामानां वा वर्पितारं मारुतं मरुसंपन्धिनं गणं संघ नु क्षिप्रं हुवे बिंदुरहमाझ्यामि । किं प्रयोजनं अस्प अस्मदीपस्य सोमस्य पोनये पानाय ॥ १२॥ ।। इति पठस्य पृष्ठे एकोनविंशोवर्गः ॥२९॥ आवेति नव द्वितीयंसूक्त आनुष्टुभमेन्द्र विरशीनामांगिरसमषिः। यथाचानुम्यते- भात्वानव तिरश्चीरागिरस आनुष्टुभमिति । आजिविकपूक्थ्येषु तृतीयसवनेच्छाराकस्यात्या- गिरइति चौवैकल्पिकोनुरूपः सूत्यहि-गायन्तित्वागायत्रिंग आवागिरोरथीस्विति । तामथमा- आत्वागिरीरिपास्थु.सुतेपुगिर्वणः । अभिवासमनूपतेन्द्रवत्सनमानरः ॥१॥ आ। त्वा । गिरः । यी ईव । अस्थुः । सुतेषु । गिर्वणः । अनि । त्या । सम् । अनूपत । इन्द्रे । वृत्सम् । न । मातरः ॥ १ ॥ हे गिर्वणः गोभिननीपेन्द सुवेषु सोमेषु अभिपुतेषु सास गिरोस्माकं सुनिरक्षणा- पाच. त्या त्वां आस्थ. भाभिमुरत्येन भीयं तिष्ठन्ति दृष्टावा-रीरिख यथा रथवान् रथेन गन्छन् वीर. माप्यं देश क्षिप्र गाउति वदस्माभिरपिगन्नन्यं सां स्तुतयोभिगच्छन्ति । च हे इन्द्र अम्मदीयागिरः त्या स्वाभिरक्ष्य समनूषत मम्यक् गन्दायन्ते स्तुपनीयचं. नम्नवने ·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६२०३० कुन्टादिः तस्य लुडिरूपं । तत्रदृष्टान्तः-पासन मातरः यथा मातरोगावः वत्सं अभिलक्ष्य इंधा- रखादिशब्दं कुर्वन्ति वदत् ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- आत्याशुकाअचुच्यवुःसुतासंइन्द्रगिर्वणः । पिबावस्यान्धसइन्द्रविश्वासुतेहितम् ॥२॥ आ। त्वा । शुकाः । अचुच्यवुः। सुतासः। इन्द्र । गिर्वणः । पिबं । तु । अस्य । अन्धसः । इन्द्र । विश्वासु । ने। हितम् ॥ २ ॥ हे गिर्वणोगीभिर्वननीयेन्द्र शुक्राः ग्रहेषु पात्रेपुच दीयमानाः सुतासोस्माभिरभिपुताः सोमा. वा त्या जाचुच्यतुः आगच्छन्तु । च्युइगतो लुडि बहुलंछन्दसीति शपःलुः ततस्त्वमस्मा भिदीयमानस्पास्याधसः सोमस्य भवदीयं भागं तु क्षिप्रं पिव । यदा क्रियाग्रहणंकर्तव्यमिति संपदानं चतुर्थ्यर्थे बहुलंछन्दसीति षष्ठी तदिदंसोमरूपमन्नं शीनं पिय । इन्द्र विश्वासु सर्वासु दिक्षु ते त्वदर्थं सोमपुरोडाशादिह विहितं निहितं भवति ॥ २॥ अथ तृतीया- पिासोममायकमिन्द्रश्यनाभृतंसुतम् । त्वंहिशश्व॑तीनापतीराजाविशामसि ॥३॥ पिर्व । सोमम् । माय । कम् । इन्द्र । श्येनहआभृतम् । सुतम् । त्वम् । हि । शश्व॑तीनाम् । पतिः । राजा । विशाम् । असि ॥ ३ ॥ हे इन्द्र त्वं श्येनातं स्यहोर्भश्छन्दसीति हकारस्याकारः द्युलोकान् श्येनरूपया गा. यया आहतं सुतमभिपुदं सोमं पदाय हाय पिय कमितिपूरणः मुखार्थेवा सुपेन सोम पिय । हिशब्दो हेती हि यस्मात्त्वं शश्वतीनां बहीनां विशां मरुदणानां सर्वेषां देवगणानां च पतिः पादयिता स्वामी अमि भवमि तथा राजा स्वतेजसा दीप्यमानश्चासि अतस्त्वं पूर्व सोम पिवेति ॥ ३॥ भाभिरिकेस्थेषु तृतीयसवनेच्छायाकस्प श्रुधीहवविरश्याइति वैकल्पिक स्तोत्रियः । सूविपंच-अधीहवनिरश्या आश्रुवर्णशुधीहयामिति । वदेवोपपादयति-हे

·मं०८ अ०१० सू०८४]
पष्ठोऽष्टका
५०३
तत्र प्रथमा सूक्ते चतुर्थी-
श्रुधीहर्वतिरश्याइन्द्रयस्त्वासपूर्वति ।
सुवीर्यस्यगोमंतोरायस्पूर्धिमहाँसि ॥ ४ ॥
श्रुधि । हवम् । तिरश्श्याः । इन्द्र । यः । त्वा । सपर्यति ।
सुध्वीर्यस्य । गोमतः । रायः । पूर्धि । महान् । असि ॥ ४ ॥
हे इन्द यः त्वा त्वां सपर्यति सपरशब्दः कवादिः हविभिः परिचरति वादशस्य विर-
श्यः एतन्नामकस्य अपेः मम हवं स्तुनिभिः त्वद्विषयमावानं श्रुवि शृणु । श्रुत्वाच हे इन्द्रवं
सुवीर्यस्य शोजनवीयोपेतस्प यहा धीरे पुत्रे भवं पीय सुपुत्रवतः गोमतः गवादिपशुमतः रा-
योधनस्यदानेन पूर्धि अस्मान्पूरय । एतवसामध्ये कुनइत्यतआह-वं महान गुणाधिकः दे.
वानां श्रेष्ठ यासि भवसि खलु ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
इन्द्रयस्तेनीयसीगिरमन्द्रामजीजनत् ।
चिकितिन्मनसंधिप्रनामृतस्पपिप्युपीम् ॥ ५॥३०॥
इन्द्र । यः। ते । नवीयसीम् । गिर्रम् । मन्द्राम् । अजीजनत् ।
चिकिविमनसम् । धिय॑म् । प्रनाम् । ऋतस्य । पिप्युपीम॥५॥३०॥
हे इन्द्र योयनमानो नवीयसी नश्वरां पुन:पुनः प्रियमाणतया मन्दा मदकरी गिर
स्तुतिदक्षणां वाचं ते तदर्थ अजीजनन उदपीपदन् अकादित्यर्थः । तस सोचे त्वं मां
पुरातनं तस्य स यस्य संघन्धि यहा कृतीपार्थे षष्ठी सत्येन रिप्युपी मयुद्धं दिइरहोथेति
प्यायने.पीमा ताशं चिकिविमनस । किवनाने कमी रूपं आकारस्येकारखान्दसः नि-
कियांसि ज्ञातानि सर्वेषां हृदयानियपति अमायया रियमाणं पत्तवरतणं नपा हदयं प.
सापपीति तदअतीन्द्रियार्थदर्शक धियं त्वदीयं रसगाग्यं वसे कुरु ॥५॥
॥ इति पस्यप विशोरगः॥३०॥

·५०४ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६१०३१ अथ पष्ठी- । तमुष्टवामयंगिरइन्द्रमुक्थानिवारधुः । पुरुण्यस्य॒पौंस्यासिपासन्तोवनामहे ॥ ६ ॥ तम् । ऊँ इति । स्तवाम । यम् । गिरः । इन्द्रम् । उक्थानि वधुः । पुरूणि । अस्य । पौंस्या । सिसासन्तः । वनामहे ॥ ६ ॥ ऋपयः परस्परमाहुः तं पूर्वोक्तलक्षणं उइत्यवधारणे तमेवेन्द्रं स्तवाम स्तुतिभिः स्तुमः । यं इन्द्र गिरोस्माकं स्तुतयः उक्थानि शस्त्राणिच वावृधुः पावर्धयन् तं स्तुमः । ततोवयं अ- स्येन्द्रस्य पुरुणि बहूनि पौंस्पा वीर्याणि सिसासन्तः पणसंभक्तौ सनीडभावपक्षे आत्वेस्ते सनोतेरनइति साहितिकं पत्वं तानि वीर्याणि संभक्तुमिच्छन्तः सन्तः वनामहे तमिन्द्र स्तुवि- भिः संभजामहे ॥ ६॥ अथ सप्तमी- एतोन्विन्द्वंस्तवामशुद्धशुद्धनसाम्नां । शुद्धैक्थैर्वा ध्वांसशुद्धआशीर्वान्ममत्तु ॥७॥ एतो इति । न । इन्द्रम् । स्तवाम । शुद्धम । शुद्धेन । साना । शुद्धैः। उक्थैः । वध्वांसम् । शुद्धः । आशीःवान् । ममत्तु ॥ ७॥ अत्रेतिहासमाचक्षते-पुराकिलेन्द्रो वृत्रादिकानगुरान् हत्वा ब्रह्महत्यादिदोषणात्मानमप- 'रिशुद्धमित्यमन्यत ततस्तद्दोपपरिहारायेन्द्रः ऋषीनवोचत् अपूर्व मां युष्मदीयेन राजा शुद्धं कुरुरोति । ततस्तेच शुध्युत्पादकेन साना शहंश्च परिशुद्धमकापुः पश्चात्पूनाये- न्द्राय यागादिकर्माणि सोमादीनि हवींपि मादुरिति । एपोर्थः शाट्यायनक्वालणे प्रतिपा- दितः-इन्द्रोवामुराहत्वापूतइवामेध्योमन्यत सोकामयत शुद्धमेव मानत शुद्धन साना स्तुयुरिति । सबपीनबवीव स्तुतमेनि ततपयःमामापश्यन्तेनास्तुपन्नतोन्विन्दमिति । तदोबाइ- दः पुतः गदोपध्योभवदिनि । तथाचास्पा चोयमर्थः- :-ऋषयः परस्परं सुवन्ति न शिपमेवी- आगच्छतेच आगत्यच शुद्धेन शुभ्युत्पादकेन साना तथा शुद्धः शुद्धिहेतुभिस्वयः गग्वेश्चन्द्र शुदमपापिनं रत्वा स्तवाम स्नुयाम तनः मामशसंश्च वावृध्वांस पापराहित्येन वर्धमानं ननिम- । ।

·मं०८ अ०१० सू०८४ पष्ठोऽधका - मिन्द्र शुद्धः दशापवित्रेणं आशीर्वान् आअयणयान गयादिभिः छन्दसीरइति मतुपोवत्वं वा- दृशः सोमोपमत्तु इन्द्रं मादयतु । मदायतेश्छान्दसः श्लुः ॥ ७॥ अथाएमी- इन्द्रशुद्धोनुआहिशुद्धाशुद्धाभिरुतिभिः । शुद्धोयिनिधारमशुद्धोममद्धिसोम्यः॥८॥ इन्द्र । शुद्धः । नः । आ। गहि । शुद्धः । शुद्धानिः । कृतिभिः । शुद्धः । रयिम् । नि । धारय । शुद्धः । ममद्धि । सोम्यः ॥ ८ ॥ हे इन्द्र शुद्धः अस्मदीयैः सामभिः शखैश्च परिशुद्धस्त्वं नोस्मानागहि आगच्छ। राधा- भिरूतिभिः ऊतयोमरुतः अवन्ति सर्वनगच्छन्तीतिवा नेपि सामभिः शखैः परिपूनाः तैमरुद्रिः सह शुद्धः पापरहि रत्वमागहि आगत्यच शुद्धस्त्वं राय धनमस्मासु निधारय नितरां स्था- प्रय। किंच शुद्धस्त्वं सोम्यः सोमाहाभूत्वा ममधि सोमेन माय ! मदीहर्षे लोटि बहुउँछन्दसी- विशपालुः ॥ ८॥ অথণৰমী- इन्द्रशुद्धोहिनौयिशुद्धोरत्नानिदाशुईं। शुद्धोटवाणिजिन्नसेशुद्धोवाजसिपातासे ।। ९ ॥३१॥ इंन्द्र । शुद्धः। हि। नः १ रयिम् । शुद्धः। रत्नानि । दाशु । शुद्धः। धाणि । जिनसे । शुद्धः । वाम् । सिसाससि ॥ ९ ॥ ३१ ॥ हे इन्द्र शुद्धः हिरवधारणे शुद्धएव व रयिं धनं नोस्मन्यं पपच्छ । तथा शुद्धस्त्वं दा- सुपे हरिदत्तपते यजमानाय रत्नानि रमणीयानि धनादीनिर देहि । वनः रामः पापरहितत्त्वं वृत्राणि अपामावरकान कर्मविधकारिणः शत्रून् पापानिया जिनसे हसि । वः शुद्धः गहन- नदोपपरिहाराय अस्मदीयः सामभिः शसः परिशुद्धस्त्वं वाजमनं मसायं सिसाससि पदा- -- । ६४ ·५०६ संहिताभाष्ये [अ०६ २०३२ तुमिच्छसि । यदा यदा रानह हन्यां नदातदा शुधुपादकैः सामभिः शस्त्रैश्च यूयं मां परिशु. दं कुरुति अस्मभ्यमनं दातुं इच्छसीत्यर्थः ॥ ९ ॥ ॥ इति पष्ठस्य पठे एकत्रिंशोवर्गः॥ ३१॥ अस्माइत्येकविंशत्यूचं तृतीयं सूक्तं । अवानक्रम्यते-अस्मैसेका युतानोवा मारुतसे. टुभं चतुर्थीविराळिष्यापीति मारुतः पादः परन्दायार्हस्पत्येति । घतानाख्यो मरुतापुत्रकषि. तिरश्ची मांगिरसोवा । चतुर्थीविराट् शिष्टात्रिष्टुभः इन्दोदेवता इप्यामिवोमरुतइतिपादोमरु- द्देवत्यः अवद्रप्सइत्येपाविन्द्राबृहस्पतिदेवताका सूक्तविनियोगोलिंगादवगन्तव्यः ।। - तस्मिन्सूक्ते प्रथमा- । अस्मा पासआतिरन्तयाममिन्द्रायनक्तमाःसुवाचः । अस्माआपोमातरमप्ततस्थुर्तृभ्यस्तरायसिन्धवःसुपाराः॥१॥ अस्मै । उपसः । आ। अतिरन्त । यामम् । इन्द्राय । नक्तम् । ऊर्ध्याः । सुश्वाचः । अस्मै । आपः । मातरः । सप्त । तस्थुः नृभ्यः । तराय । सिन्धवः । सुपाराः ॥ १॥ इन्दसामर्थ्याव भीताउपसः उपःकालाः अस्मैपूर्वोक्तगुणोपेतायेन्दाप याम स्वस्वगः गर्न आ अतिरन्त तिरनिर्वर्धनकर्मा समन्तादवर्धयन्त । यथा पूर्वमुद्यन्ति तथेदानीमपि अस्मै उद्गताअभवन् । तथा ऊर्पाः रात्रिनामेवर मतिपापणयोः अर्तरूच्चेति मिमत्ययः भवे- छन्दसीतियत् सर्वैरभिगन्तव्याः रात्रीहि सर्व स्वनिवासं गच्छन्ति स्वनिस्यपानिहेतुभूताः रात्रयः नक्तं अपररात्रिकाले सुवाचः शोभनवाचोभवन्ति तस्मिन्काले हि सर्वे वेदाध्ययनानि शाखश्रवणचिन्तनादीनि कुर्वन्ति तस्मात्कल्याणवाचोभवन् इन्द्रेनुशासति वेदायनुमाने नि- रवामभवन् । तथा आपः आपच्याप्तो सर्वतोव्याप्तामातरः जगतांनिर्मात्यः सप्त सप्तसं याकार सिन्धवः स्पन्दमाना गंगायानयः यद्वा सर्पगशीयाः सिन्धयः सरितः तासामावरकरप अहे हननेनोत्पादकत्वादस्पाइन्द्राय वस्थुः नायस्वराय मनुष्याणां सुखेन तरणार्थं सुपाराः शो- अनपाराः सुखेन वर्तु योग्याः अभवन्नित्यर्थः ।। १॥

·५०७ । । मं०८ १०१० मू०८५] पष्ठोऽटकः : अथ द्वितीया-: अतिविहाविथुरेणाचिदसात्रिःसप्तसानुसंहितागिरीणाम् । नतहेवोनमय॑स्तुतुर्याद्यानिमदोरपभश्चकार ॥२॥ आतिविद्धा । विथुरेणं । चित् । अस्त्रां । त्रिः । सप्त। सार्नु । सम्हिता । गिरीणाम् । न । तत् । देवः । न । मयः । तुतुर्यात् । यानि । प्रष्टद्धः । दृपभः । चकार ॥ २ ॥ विथुरेण । वर्णव्यत्ययः । निदप्यर्थे विधुरेण असहायेनापि असा असुक्षेपणे ताच्छी- लिकस्तृन् शत्रुक्षेपणशीलेनेन्द्रेण । यद्दा अस्खा अत्रेण वज्रेण त्रिःसम एकविंशतिसंख्यानि सं- हिता संहितानि एकत्र संधीभूतानि गिरीणां सप्तानां पर्वतानां सानु सानूनि अनिविदा अति- विद्धानि अतीत्य ताडितानि तेन मुक्तोवज्रपातः तानि भित्वागमदित्यर्थः । अत्र वैतिरीयक घालणं-दीपुंजीउमुद्धृत्य सप्तगिरीन् भित्वा तमह नित्यादि । तस्येन्द्रस्य तत्तानि सानुभेदना- नि कर्माणि देवइन्द्रायतिरिक्तोदेवो मयों मनुष्योवा नतुतुर्याव नतरेव तथाकर्तुं नशमोती- त्यर्थः । तृप्तवनवरणयोः लिडिछान्दसः शपालुः बहुरंछन्दसीत्युत्वं ।यद्वा तुरत्वरणे जौहोत्पा- दिकः । प्रवृदः सोमपानेन बलेनवा प्रवृद्धः वृषभः कामानामुदकानांवा वर्षक: इन्द्रः यानि कर्माणि चकार लववान् नानि देवो मनुष्योवा नतुतुर्यात् नहन्याव हन्तुं शक्तोनभवेद । अ- स्मिन्पक्षे तरी गतिहिंसात्वरणयोरित्येतस्यरूपं । यथायोग्यं दीर्घाभावोह्रस्वश्छान्दसः न न- थाकर्तुं शक्नोतीत्यर्थः ॥ २॥ अथ तृतीया- इन्द्रस्यवज्रआयसोनिर्मिलुइन्द्रस्यवाहो पिष्टमोजः। शीर्षनिन्द्रस्यकतवोनिकआसन्नेषन्तश्रुाउपाके ॥३॥ इन्द्रस्य । वज्रः । आयसः । निमिश्लः । इन्द्रस्य । बाह्वोः। भूयिष्ठम् । ओजः । शीर्षन् । इन्द्रस्य । कर्तवः । निरके। आसन् । आ। ईपन्त । श्रुत्य । उपाके ॥ ३ ॥ १. स.६.२.४। - ॥ ।

·क्यानां चलिनां वीराणां अपि स्वरटेन विद्रावयितारमिति जाने । किंच हेइन्द्र सत्यनां सत्वानां
५०८
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६०३३
उक्तगुणस्य इन्द्रस्य वजायसः अयसा निर्मितः अयोमयइत्यर्थः सवत्रः इन्द्रेण स्व.
हस्ते निमिश्लः संमिश्रः अत्यन्तं संबद्धारुतः अतएव इन्द्रस्य बाह्वोर्भुजयोभूयिष्ठं बहुतममो-
जोवीर्यमस्ति । तथानिरेके निपूर्वाद्विच्यतेर्वा निस्पूर्वादेतेति संदेहादनवग्रहः । निर्गमने यदा
युद्धार्थमिन्द्रोनिर्गच्छति तदानीमिन्द्रस्य शीर्षन शिरसि क्तवः कर्माणि शिरखाणनिधाना-
दीनि । यद्वा शिरइति गलप्रभृत्यूर्ध्वमंगमुच्यते तत्रत्याश्यामक्षिायां दर्शनभेरणादीनि कर्माणि
भवन्ति । तथा आसन् आस्यस्य आसन्नादेशः आस्येच यानि कर्माणि युद्धार्थ वाजिनी गजान
संनाहयतेत्यादीनि भवन्ति । किंच श्रुत्यै संयामाय निर्गच्छनोनुशागत इन्द्रस्य वाक्यअषणा
थं सर्वे उपनीविनो भूत्याः उपाके अन्तिके एपन्त । अयमिंद्रोस्मान् कुचकुन कार्ये नियोक्ष्य-
तीत्येतेन मनसा तदन्तिके समन्तादागच्छन्ति । ईपगतिहिंसादर्शनेषु पौवादिकः ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
मन्येत्वायज्ञिययज्ञियानांमन्येत्वाच्यवनमच्युतानाम् ।
मन्यत्वासन्वनामिन्द्रकेतुंमन्यत्वाचनचर्पणीनाम् ॥ ४॥
मन्ये । त्वा । यज्ञिय॑म् । यज्ञियांनाम् । मन्ये । त्वा । च्यवनम् ।
अच्युतानाम् । मन्ये । त्वा । सत्वनाम् । इन्द्र । केतुम् । मन्ये ।
त्वा । पाम् । चर्पणीनाम् ॥ ४ ॥
एतदादयः प्रत्यक्षाः हे इन्द्र त्या त्वां यज्ञियानां यज्ञाहर्हाणां देवानामपि यज्ञियं पुरस्तादे-
व यज्ञाई मितिमन्ये अवबुध्ये । तथा त्वा त्वां अच्युतानां च्युतिरहितानामपि पर्वदानां व्यवः
नं च्यापयितारं पत्रेण विभेदकमिति मन्ये जानामि । यद्वा अच्युतानां वटेनच्यावपितुम
पणसंभक्तो कनिष् संभजमानानां भटानां केतुमुच्छितामिति मन्ये । यद्वा सत्वनां स्तुतिभिहे.
विर्मियों संभत्तॄणां यष्टणां केतुं आत्मनः मनापकं तेषां पूजनीयमितिया मन्ये । तथा त्वा वा
चर्षणीनां मनुष्याणां वृपलं अभिमतफटवर्पकमिति मन्ये जानामि ॥ ४ ॥
अथ पंचमी-
आपाहोरिन्धत्समदच्युतमइयेहन्तघाउँ ।
अपर्यंताअनवन्तमगाव:मब्रह्माणोअमिनक्षन्तइन्द्रम् ॥ ५॥३२॥

·। म० अ०१० मू०८५] पष्टोऽष्टकः आ। यत् । वनम् । बाह्रोः । इन्द्र । धत्सें । मदच्युतम् । अहये । हन्तवै । ऊँ इति । प्रपर्वताः । अनवन्त । प्रागावः। प्रा ब्रह्माणः । अभिनक्षन्तः । इन्द्रम् ॥ ५॥ ३२ ॥ हे इन्द्र बाह्वोर्वत्रमायुधं कीदृशं मदच्युतं शत्रूणां मदस्य च्यावयितारं यद्यदा आधत्से आदधासि । किमर्थं अहये अहिनामानमसुर मेघवा हन्तवै उइत्यवधारणे हन्तुमेव। किंच यदावा इन्द्रेण अहिनामके असुरे हते सति पर्वता जमदापूरकामेघाः मानवन्त नुशब्दे पकणाशब्दयन् यदावा । गावः तत्स्थान्युदकानि च मकर्षेण ध्वनिमकुर्वन् । उदकान्यध्वनयनित्यत्र याजुपो- निगमः-पददःसंप्रयन्तीरहावनवाहते तस्मादानयोनामस्थेति । तुरीयःपादः परोक्षः तदानीम- शिनक्षन्तः अभितइन्द्रं स्तुतिभिहविर्गिच्छन्तो ब्रह्माणो ब्राह्मणाइन्द्रं पर्यचरन् । यता ब्रह्माणः वृहदी प्रवृद्धाः पर्वतादयः इन्द्रमस्तुवन् इति ॥ ५॥ ॥ इति पष्ठस्य पष्ठे द्वात्रिंशोवर्गः ॥ ३२ ॥ अथ षष्ठो- नर्मुष्टवामयडमाजजानविश्वाजातान्यवराण्यस्मात् । इन्द्रेणमित्रदिधिपेमगीर्भिरूपोनमोनि'भविशेम ॥६॥ नम् । ऊँ इति । स्तवाम । यः। इमा।जजान । विश्वा । जातानि । अवराणि । अस्मात् । इन्द्रेण । मित्रम् । दिधिपेम । गीतिः । उपो इति । नमःभिः। दृपभम् । विशेम ॥ ६ ॥ परस्परं स्तोतारआहुः तमु तमेवेन्द्रं वयं संहत्य स्तवाम स्तोत्रं करवामा यइन्द्रः इमा इमानि भवानि जजान जनयामास तस्मादस्मादिन्द्रादेव विश्वा विश्वानि सर्वाणि वस्तुजातानि सर्वा- णि जगन्तिवा अग्राणि अवरकाटीनानि पश्चाद्भवानि भवन्ति तेनानेनेन्द्रेण वयं गोनिःस्तुनि- भिःमित्रं सुप्तभावे प्रत्ययेन निर्देशः मैत्री दिधिषेम धारयेम । दिधिप धारणेइति धातु केचिदन्ति यदा मित्रं छान्दसमेकवचनं वयमिन्द्रेणसह मित्राणि सुहृदोभवामेति गोभिरिन्दं शन्दयेम। धिपशब्दे जौहोत्यादिकः अत्रव्यत्ययेन द्विविकरणाता श्लुश्च शपच । ततोनमोभिः क्रियमाणे- नमस्कारैःदीयमानेहविभिर्वावृप कामानावर्षकमिन्द्रं उपोविशेम अस्मदभिमुखमेव कुमा॥६॥ ते० स. ५.६१।

·ऋक्संहितानाप्ये [अ०६ २०३३ অথ নন্দী- त्रस्य॑त्वाश्वसथादीप॑माणाविश्वेदेवाअंजहुयसखायः । मरुद्भिरिन्द्रसुख्यतेअस्त्वथेमाविश्वाःपृतनाजयासि ॥७॥ तृवस्य । त्या । श्वसर्थात् । ईपमाणाः। विश्व । देवाः । अजहुः । ये। सरायः । मुरुभिः । इन्द्र । सख्यम् । ते । अस्तु । अर्थ । इमाः। विश्वाः । पृतनाः । जयासि ॥ ७ ॥ हे इन्द्र तव ये विश्वेदेवाः पाक्सखायः संग्रामे सखित्वं कुर्यामिति मित्राणि अभवन् ते सर्वे देवाः वृषस्य वृत्रासुरस्य श्वसथात् श्वसेरौणादिकोथमत्ययः सर्वानागच्छतोदृष्ट्वा तेषां शीत्युत्पादनाय वृत्रासुरः श्वासमकापीत श्वासाभीताः सन्तः अतएव ईपमाणाः सर्वतः पलाय- मानाः त्वा त्यामजहुः संग्रामेत्यक्तवन्तः एवंसति हेइन्द्र मरुद्भिः सह सख्यं सखिभावस्ते त- वास्तु । ये मरुतस्त्वां नपरित्यजन्ति तैः सहेति । अथानंतरं इमा विश्वाः पृतनाः शत्रुसेना ज- यासि स्वयलेनाभिभवसि अनेन वृत्रनं तमिन्द्रमाहात्र इन्द्रोवृत्रहनिप्यन इत्यादिवालणमनु- संधेयर्म ॥७॥ अथाष्टमी- त्रिपष्टिस्त्वामरुनौवाधानाउलाईवराशयोयज्ञियांसः । उपत्वेमधिनौमागधेयंशुष्मंतग्नाविपाविधेम ॥८॥ ३ त्रिः। पष्टिः । त्वा । मुरुतः । वधानाः । उनादव । राशयः । यज्ञियासः । उप । त्वा । आ । इमः । कृधि । नः । जागधेय॑म् । शुष्मम् । ते । एना । हुविपा। विधेम ॥ ८॥ प्रसंगादेतावन्तोमरुतः सहायागनित्याह-हे इन्द्र विः पयः जसः मुपांगलगितिसुः पष्टिः पष्टयुत्तरं त्रिसंख्याका मरुतः । तेच तेत्तिरीयके-ईदृङ्चान्याचेत्यादिना नवगुगणेषु सप्तरामनिपादिताः। तत्र आदिपंचगणाः संहितापामाम्नायन्ते स्वतवांश्च पचासीच सांगपनश्च । १ऐना० ३. २०.।

·मं०८ अ०१० सू०८५] पष्ठोऽष्टक:
५११
गृहमेधीच क्रीडीच शाकीचोणपोचेति। खेटिकः पठोगणः तवोधुनिश्च वान्तश्चेत्यापासपोर-
ण्येनुवाक्याः । इत्थं त्रयः षष्टिसंख्याकाः उसाइवराशयः गावइव संघीभूतास्ते वा त्वां वा-
धानाः स्ववलेन वर्धितवन्तः तेमरुतः यज्ञियासो यज्ञाहाअभवन्तं मरुत्सहायमिन्दं त्वा त्वां वयं
एमः उपगच्छामः ततस्त्वं नोस्सत्यं भागधेयं भजनीयं धनं रूधिकुरु पश्चाद्वयमपि एना एनेन
सोमसक्षणेन हरिपा ते तुत्यं शुष्मं शत्रूणां शोपकं बलं विधेम । विधविधाने विम
कुर्मइत्यर्थः ॥ ८॥
अथ नवमी-
निग्ममायुधंमरुतामनीककस्तइन्द्रप्रतिवबंदधर्प
अनायुधामोअसुराअदेवाश्चकेणताँअविपकजीपिन् ॥ ९॥
तिग्मम् । आयुधम् । मरुताम् । अनीकम् । कः । ते । इन्द्र । प्रति ।
वजम् । धर्प । अनायुधासः। असुराः। अदेवाः । चक्रेणं ।
तान् । अप । वप । ऋजीषिन् ॥ ९ ॥
ह इन्द्र ते तव स्वतं विमं तीक्ष्णमायुधं आयुध्यनेनेनेति आयुधं धनुः तत्र मरुवा
अयःपष्टिसंख्याकानां त्वत्सहायानां अनीकं संघच त्वदीयं वनंच कः कोपा देवोमनुष्योया म-
तिघर्ष पतिकूटमभिभवति अभिभाबुकोनास्तीत्यर्थः । धृषमसहने । आधुपादेति विज्ञापि-
तणिचि तदभावे लिटिरूपं । अतएव अनायुधासः धनुरायायुधवर्जिता अदेवाः देववर्जिवा
देवद्विषोये असुराः सन्ति हे ऋलीपिन् अपार्जितोभिपुत्यः सोम ऋजीपी नवनिन्द्र तानसुरान्
चक्रेण चक्रसमानवीयण चक्ररूपेण वज्रेण वा अपवप अपगतान्कुरु अपनुदेत्यर्थः ॥ ९ ॥
अथ दशमी-
महनायतवसे मुक्तिप्रेरयशिवतमायपश्वः ।
गिहिसे गिरइन्द्रायपूर्वार्धहितन्वैकुविद्ग्वेदत् ॥ १० ॥ ३३ ॥
महे । उग्राय । तवसे । सुक्तिम् । प्र। ईरय । शिवतमाय ।
पश्वः । गिर्वाहसे । गिरः। इन्द्राय । पूर्वीः । धेहि ।
तन्वें । कुवित् । अङ्ग । वेदत् ॥ १० ॥ २३ ॥

·५१२
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६०३४
हे स्तोतः महे महते गुणैः उपाय बलेनोद्णाय तवसे तुइति धातुद्यर्थः । प्रवृद्धाय
शिवतमाय कल्याणतमायेन्द्राय सुवृक्तिशोधनां स्तुति मेरय चोय कुरु । किमर्थं पश्वः पशो.
दिपाच्च चतुप्पाच पशोर्मम अस्मदीयाय गवेवा यहा पशोरतीन्द्रियार्थ द्रष्टर्मम धनादिक
दातुं गवे सुखादिकं प्रदातुमिन्द्राय स्तुति प्रेरय । एतदेवाह हे स्तोतः गिर्वाहसे गोभिः स्तु-
तिभिरुयमानायेन्द्राय पूर्वीबह्वीः गिरः स्तुती धेहि कुरु । ततः सइन्द्रः तन्वे तनोति कुलमि-
ति तनूस्तनयः तस्मै पुत्राय स्वशरीराय आत्मनेवा कुवित् बहुनामैवत बहुधनं अंग शिमं वे-
दत संभयतुं ददातु । विदलाने लेट्यडागमः कुविच्छब्दयोगादनिघातः ॥ १० ॥
॥ इति षष्ठस्य षष्ठे त्रयस्त्रिशोवर्गः ॥३३॥
अथैकादशी-
उक्यवाहसेविभ्वमनीपांगुणानपारमौरयानदीनाम् ।
निस्पृशधियातन्विश्रुतस्यजुर्पतरस्वकुविनवेदत् ॥ ११ ॥
उक्थवाहसे । विवे । मनीपाम् । द्रुा । न । पारम् । ईरय।
नदीनाम् । नि। स्पुश । धिया । तन्वि । श्रुतस्य । जुष्टंध्तरस्य ।
कुवित् । अङ्ग । वेदत् ॥ ११॥
हे स्तोतः उक्थयाहसे उक्थैः स्तोत्रशस्खादिभिरुयमानाय अतएव विषये महते यदा
शत्रूणामशिनपिने इन्द्राय इन्द्रार्थ मनीपां मनसईपां स्तुति ईरय प्रेरय । तत्रदृष्टान्तः-गुणान-
यथा नाविकः नदीना नदमानाना सरिता पारं तीरंमति पथिक दुणा नावा पापयति तदिद
प्रति स्तुति गमयेति । किच निस्पृश नितरां धन स्पर्शय गमय तन्वि आत्मनि पुत्रेचा । कीदृश
श्रुतस्य सर्वत्र विश्रुतस्य प्रसिद्धस्य जुष्टतरस्य अत्यर्थ मीणयितुरिन्द्रस्य स्वभूत धनं विया त्व-
दीयया स्तुत्या कर्मणावा आत्मान गमय ननस्त्वयाभिष्टुनइन्द्रः कुविद्दहुधनं अग क्षिप्रं वेदन
लायतु ददातु ॥११॥
अथ द्वादशी-
नदिविड़ियत्तइन्दोजुोपत्स्तुहिमुटुर्तिनमसाविवास ।
उपभूषजरितविण्यावयावाचंकुविद्मवेत् ॥ १२ ॥

·मं०८ अ०१० सू०८५], पष्ठोऽष्टकः तत् । विविड्डि । यत् । ते । इन्द्रः । जुजोपत् । स्तुहि । सुस्तुतिम् । नमसा ।आ। विवास । उप । भूप । जरितः । मा । रुवण्यः। श्रवयं ! वाचम् ! कुवित् । अनः । वेद॑त् ।। १२ ॥ हे ऋत्विक् तत्सोमादिहविः स्तोत्रका विविडिव्यापय तानीन्द्रार्थ कुर्वित्यर्थः। ते तव स्वभूतं यद्धपिः स्तोत्रंया इन्द्रोजुजोषत स्वीकुर्याव तत्कुरु । जुपीपीतिसेवनयोः लेटिशपः लुः अडाग- म छान्दसत्वात् श्रात्यस्तस्येति गुणप्रतिषेधाभावः । हे स्तोवः सुष्टुति सुस्तुति शोभनास्तुतिर्य- स्य सवथोक्तः तादृशमिन्दं स्तुहि । तथा नमसा स्तोत्रेण हविपावा आविवास इन्दमाभिमुख्येन परिचर । विवासतिःपरिचरणकर्मा लोटिरूपं । हे जरितः स्तोतः उपभूप भूपालंकारे अलंकृतो- भव मारुवण्यःधनाभावाद मा ध्वनयः मारोदीरित्यर्थः । धनागमने कारणमाह-हे स्तोतःवाचं स्तुति इन्द्रं आयय ज्ञापय ततस्त्वया स्तुतइन्द्रः तुभ्यं कुविद बहुधनं क्षिमं प्रयच्छतु ।। १२ ।। पृष्ठ्यपडहगतेपूक्थ्येषु तृतीयसवने वालणाच्छंसिशस्त्रे अपदप्राइतिचः । सूत्रितंच-अ- पदप्सोअंशुमतीमतिष्ठदिति विस्रोच्छामइन्द्रमिति नित्यमेकाहिकमिति । तत्र प्रथमा सूक्ते त्रयोदशी- अट्टप्सोअंशुमतीमतिष्ठदियानाकृष्णोदशभिःसहः । आवृत्तमिन्द्रःशच्याधमन्तमपुरोहितीनुमणांअपत्त ॥ १३॥ अव । नुप्सः। अशुभमतीम् । अतिष्ठत् । इयानः। कृष्णः । दशभिः। सहजैः । आव॑त् । तम् । इन्द्रः । शच्या । धर्मन्तम् । अप। स्नेहितीः । नमनाः । अधत्त ॥ १३ ॥ अतिहासमाचक्षते-किटरप्णोनामासुरः दशसहसरांरपरसुरैः परिवृतःसन् अंशुमनी- नामधेपाया नयास्तीरे अतिष्ठत् । तत्र तं कृष्णमुदकमध्ये स्थित इन्दोवृहस्पतिनासहागच्छन् आगत्य तं कृष्णं तस्यानुचरांश्च बृहस्पतिसहायोजघानेति । केचिदन्यथावदन्ति तेषां क्या हेतुः दप्तइति उदककणोभिधीयते सतुसोमः । गुप्तचरकन्देत्यादिषु । सोमपरत्वेनोक्तत्वादेनव- । । - १०स०७६२५।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०६८०३५ पद्माश्रित्याहुः-अपक्रम्पतुदेवेश्यः सोमोवजयादितः । नदीमंशुमतीनाम अभ्यतिष्ठत्कुरन्म- ति १ बृहसतिनैकेन सोन्ययावहासह । योत्स्यमानंसुसंहष्टमरुद्भिर्विविधायुधैः २ दृष्ट्वा वानायकःसोमः स्वपलेनव्यवस्थितः । मत्वानोवृत्रमायान्न जिघांसुमरिसेनया ३ व्यवस्थितध- नुष्मन्तं समुवाचवृहसविः । मरुत्पतिरपंसोम. प्रेहिदेवान्पुनर्विशो ४ सोनवीनेविवंशक्रः ओज- सैवपलादली । इयायदेवानादाय पपुर्विधिवत्सुराः ५ जनुःपीत्वाचदैत्यानां समरेनवतीर्नव । तदवद्रप्सइत्यस्मिन्नृचेसर्वनिगद्यते ६ एतदनापत्वेनादरणीयंभवति । एषोर्थः क्रमेणऋक्षुवक्ष्यते । तथाचास्याकचोयमर्थः-दप्तः द्रुतं सरति गच्छतीतिद्रप्सः पृपोदरादिः द्रुतं गच्छन् दशभिः सहलैः दशसहससंख्परसुरैः इयानः कृष्णः एतन्नामकाअसुरः अंशुमती नामनदी अवाति- छत् अवतिष्ठते तनः शच्या कर्मणा पज्ञानेनया धमन्तं उदकस्यान्तरुच्छसन्तं यद्वा जगनीति- करं शब्दं कुर्वन्तं तं कृष्णासुरं इन्द्रोमरुद्भिःसह आयद मामोत् । पश्चात् तं रुष्णासुरं तस्यानु- चरांच हववानित्याह-मनाः नृषु मनोयस्यसः यदा कर्मनेतृपु ऋत्विा एफविधं मनोयस्य सतथोक्तः तादृशः सन् सेहितीः स्लेहितिर्वधर्मसुपठितः सर्वहिसित्रीस्तस्यसेनाः अपायत्त अपधान हननं अवधीदित्यर्थः । अपलोहितिं नृमणाअधदाइति छन्दोगाः पठंति । तस्यानुचरा- न्हत्या व द्रुतं गच्छन्तमसुरं अपात्त हतवान् ।। १३ ॥ अथ चतुर्दशी- द्रुप्समपश्विपुणेचरन्तमुपहरेनयोअंशुमत्यां । नमोनकृष्णमवतस्थिवांसमिप्यामिवोरपणोपुचताजौ ॥ १४ ॥ प्सम् । अपश्यम् । विपुणे । चरन्तम् । उपहरे। नयः। अंशुमत्या. नमः। न । कृष्णम् । अवतस्थिवांसम् । दयामि । यः। वृषणः । युध्यंत । आजौ ॥ १४ ॥ चतुर्थः पादोमारुतः मरुतः प्रति यदाक्यमिन्दव्याच । तदवसीयवे हे मस्नः द्रा इन- गामिन रप्णमहमपश्यं अदर्श । कुनपर्वमान विपुणे शिवगंचने सर्वतोपिस्तृतदेशे यदा विपुणे विपमे परेरहरपे गुहाररूपे देगे चरन्वं परिनोगच्छन्नं सिंच अंगमत्याः एव नामिरापानयो न घाः उपहरे मत्यन्नंगदे स्याने नभान नभसि यचादित्यादीप्यते तदनत्र दीप्यमान अवधि यांसं उदकस्पान्तरवस्थित रुष्णं एननामक असरं भाश्यं सम्मिन् दृष्टमति हे वृपणः पामा. नामुदकानाया सेवारोमरुतः वायुप्मान युल इप्यामि अहमिच्छामि । वायूयं दमिम सम्यं ·मं०८ अ०१० सू०८५] पटोऽष्टका आजो अजन्ति गच्छन्त्यायोद्धारः आयुधानि प्रक्षेपयन्तीतिवा आणिः संग्रामः तस्मिन् यु- ध्यत संहरत वाक्यभेदादनिवातः । केविदिष्यामिवोमरुतइतिपठन्ति । तत्र हेमरुतः वोयुष्मानि- छामीत्पर्यो भवति ॥ १४ ॥ अथ पञ्चदशी- अप्सोअंशुमत्याउपस्थेधारयत्तुन्वतिविपाणः। विशोअदेवीरभ्या चरन्तीहस्पतिनायुजेन्द्र.ससाहे॥१५॥३॥ अध। दृप्सः । अंशुधमत्याः । उपस्थे । अधारयत् । तुन्व॑म् । तित्विषाणः । विशः। अदैवीः । अभि । आश्चरन्तीः । वृहस्पतिना। युजा । इन्द्रः । ससहे ॥ १५॥ ३४ ॥ अध अथ दप्सोद्रुतगामी कृष्णः अंशुमत्यानद्याः उपस्थे समीपे तित्विषाणो दीप्यमानः सन् तन्यं आत्मीयं शरीरं अधारयत परैरहिंस्यत्वेन विभाति । यद्वा बलमात्पर्थं स्वशरीरमाहा- रादिभिरपोषयत् तत्र इन्द्रोगत्वा वृहस्पतिना एतन्नामकेन देवेन युजा सहायेन अदेवीः अयो- तमानाः कृष्णरूपाइत्यर्थः । यदा पापयुक्तत्यादस्तुत्याः आचरन्तीः आगच्छन्तीविंशः असुरसे- नाः अभिससहे जघान । तमवधीदित्यर्थः प्रसंगादवणम्पते ॥१५॥ ॥ इति पष्ठस्य पष्ठे चतुर्विंशोवर्गः ॥ ३४ ॥ अथ पोडशी- त्वंहत्यत्सप्तभ्योजाय॑मानोशत्रुभ्योअमव.शत्रुरिन्द्र । गृह्वेद्यावापृथिवीअविन्दोविभुमयोभुवनेभ्योरणधा. ॥१६॥ त्वम् । ह । त्यत् । सप्तभ्यः । जाय॑मानः । अशत्रुभ्यः । अभवः । रार्चुः । इन्द्र । गृहे इति । यावापृथिवी इति । अनु । अविन्दः । विशुमन्टभ्यः । भुवनेभ्यः । रणम् । धाः॥ ३६॥ १ शाखान्तरे। , प

·-
फवसंहितामाण्ये [अ०६३०३५
हे इन्द्र त्वं खलु त्यत् तद् कर्म कृतवानसि । किंतन उच्यते-जायमानस्त्यं पादुर्भवन्ने.
व अशत्रुभ्यः शत्रुरहितेभ्यः समभ्यः कृष्णवृत्रनमुचिशंवरादिसप्तश्योपलवड्यः शगुन्यः -
दर्थं शत्रुरभवः । यद्दा सप्तायः सांगिरसः । सप्तश्यः अंगिरोज्य: गवानयनार्थं मादुर्भवन्ने-
वागायोबसवयः पणिक्यः शरभवः । किंच हे इन्द्र त्वं गूढे तमसा गूढ संघृते द्यावाट-
थिवी धावापृथिव्यौ सूर्यात्मना ते प्रकाश्य अनुक्रमेण अविन्दः अलभथाः । तथा विशुम-
यः महत्त्वयुक्तेश्योभुवनेायोलोकायः रणं रमणं धाः धारयसि विदधासीत्यर्थः ।। १६ ॥
अथ सप्तदशी-
त्वंहत्यदप्रतिमानमोजोवणवन्निन्पितोजपंथ ।
वंशुष्णस्यावातिरोवर्धस्त्वंगाईन्द्रशच्येविन्दः॥ १५॥
त्वम् । ह । त्यत् । अप्रतिमानम् । ओजः । वण । वजिन् ।
धृपितः। जघन्य । त्वम् । शुष्णस्य । अब । अतिरः । पत्रैः।
त्वम् । गाः । इन्द्र । शच्यां । इत् । अविन्दः ॥ १७ ॥
हे इन्द्र संह त्वंसल पदेतत्कर्माशीः । स्तिव अभिधीयते यतः हेपचिन याव-
निन्द पृषितः धृष्टः संगामेषु शत्रुहनने कुशनःसन् । यदा धृष्टोधीर मन अपतिमानं पतिमान-
मुपमा । निरुपम अस्प राहणं अन्यदीपं पीय नास्ती यर्थः । नाद शुष्णस्य भोजोर
वणायुधेन जपंथ हतयानसि । आपासाचेति तेयं । पर शुष्णस्य बन्न विनान्यदा-
मी शुष्पमपिहतवानियाह-वं यः हननमान: मायुधः सृष्णम्य । नियामरणं नव्या
मिति पदानसंज्ञा चतुर्य सहरपिति पटी। राष्णमनिरः कु गाय गजर्षय मा.
त्या अयोः। तथाचनिगमः-पत्सापराप्णमयपनि रिति'। नया रे इन्द्र त्यं शच्या पती-
पपा मजया कभंगारा गाः शन्दत्वा तेषां गाअपिन्दः अभयाः । यद्दा अपिग्गां गाः पनीन,
संपहत्य टन्धवानसि || १७॥
भाटारी-
संहपहपाचपणीनांचनोरत्राणाननिषो मृध ।
त्वंसिग्राजम्नस्तामानान्समोअजयोदामपत्रीः ॥ १८ ॥

·मं०८ अ०१० सू०८५]
पष्ठोऽष्टका
५१७
त्वम् । ह । त्यत् । वृषा । चर्षणीनाम् । घनः । वृत्राणाम् ।
तविपः । बभूथ । त्वम् । सिन्धून् । असृजः । तस्तभानान् ।
त्वम् । अपः। अजयः । दासपत्नीः॥१८
त्वंसलु त्यत् तत्कर्मरुतवानति । किंतव हे वृपा कामानां वर्पितरिन्द्र चर्षणीनां य-
प्रणां मनुष्याणां भाविताना वृत्राणां उपवाणां घनोहन्ता । अमर्पथेपि छन्दोविषयत्वानि-
पातनं । वादृशस्वं तविपः प्रवृद्धोबलवान्या वभूथ वभूविथ । बभूथातथेति इडभावोनिपात्य-
ते । ततस्त्वं तस्तभानान् असुरविरुध्यमाना. सिन्धून सप्तगंगाद्यान्दोः सुरणायासृजः पश्चात
त्वंदासपनीः दासाउपक्षपयितारः शत्रवः पतयः स्वामिनोयासाताः । नित्यंसपत्यादिष्वित्यत्र
दासाचेत्युपसंख्यानाव डीए । असुरस्वामिकाः अपः अजयः जितवानसि तानसुरान् जित्वा
उदकानिच प्रासृज इत्यर्थः ॥ १८॥
अथैकोनविशी-
द.1-
ससुऋतूरणितायःसुतेप्वनुत्तमन्युर्योअहवरेवान् ।
पएकइन्नर्यपासिकर्तासरहामतीदन्यमाहुः ॥ १९ ॥
सः। सुध्कर्तुः । रणिता । यः । सुतेषु । अनुत्तमन्युः ।
यः। अहाइव । रेवान् । यः । एकः । इत् । नारै । अपांसि।
कर्ता । स । स्त्रहा। प्रति । इत् । अन्यम् । आहुः॥१९॥
अथ परोक्षरुतः सइन्द्रः सुन्तु शोभनमशः शोभनकर्मा वा भवति । यः सुतेप्पभिपुनेषु सोमेषु
रणिता तत्पानार्य रमणशील. किंच अनुत्तमन्युः परेरनुनकोध. शत्रुभिर्नेनुमशक्यः तादृशीयः
इन्दः रेवान् धनवान् । तत्रदृष्टान्तः-अहेव यथा अहानि दिवसाः धनवन्तः दिवसेपुहि धनानि
. पादुर्भवंति न रात्रिषु तद्दन् । वथा यइन्द्रः एकइन् असहायएव नरि कर्मनेतरि मनुष्ये अपांसि
कर्माणि कर्ता कशीठोभवति नाच्छीलिकस्तुन् अतएव पष्ठीमतिषेधः । सपूर्वोक्तगुणोपेतइन्द्रः
वृत्रहा अपामापरकस्यासुरस्योपद्रवस्य वा ह इत्यात वृत्रहेति सर्वः श्रूयते तमेवेन्द्रं अन्य
पनि इवधारणे अन्यमत्येवाहुः इन्द्रः सर्पमन्य शत्रुसघं प्रविभवति अभिभवत्येवेनि
पदन्ति ॥ १९॥

·ऋक्संहितामाण्ये [अ०६२०३६ अथ विंशी- . सत्रहेन्द्रश्चर्पणीधत्तंसुष्टुत्याहव्यं हुवेम। - सावितामधानोधिवक्तासवाजस्यश्रवस्यस्यदाता ॥२०॥ सः। नहा । इन्द्रः । चर्पणिधृत् । तम् । सुस्तुत्या । हव्यम् । 'हुवेम । सः । 'प्रअविता । मघवा । नः । अधिवक्ता । सः । वाजस्य । अवस्य॑स्य । दाता ॥ २० ॥ वृत्रहा वृत्रस्प हन्ता सइन्द्रश्चर्पणीधृत मनुष्याणां धनादिदानेन पोपकोभवति तमिन्दं ह- व्यं आह्वातुं योग्यं वयं सष्टुत्या शोभनया स्तुत्या हुवेम अस्मयज्ञेष्वाहयामः । किमर्थं यूपमा- हयथेतिचेद कारणं चूमः-सइन्द्र. पाविता प्रकर्पणास्माकं रक्षिताभवति । किंच मघवा ध- नवानिन्द्रः नोस्माकमधिवक्ता अधिक वक्ता बहुमानेन वक्ता भवति । यद्वा धनदानेनास्मान- धिक वक्तुमर्हति । अर्हेकृत्यतृचश्चेति तृच् । किंच सएवेन्द्रः श्रवस्यस्य अवसः कीनिमित्तस्य वाजस्यानस्य । यद्दा अवसोन्नस्य हिताय वाजस्य वलस्य दाता भवतिखलु । तस्मादेवेंगु- जमिन्द्रं वयमाह्वयामः ॥२०॥ अथैकविंशी- सहेन्द्रऋभुक्षा सद्योज॑ज्ञानोहव्यौवभूव । 'कृण्वन्नपीमिनर्यापुरुणिसोमोनपीतोहव्यःसखिभ्यः॥२१॥३५॥ सः । नहा । इन्द्रः । ऋभुक्षा. । स॒द्यः । ज्ञानः । हव्यः । बभूव । कृण्वन् । अपांसि । नर्या ! पुरूणि । सोमः। न । पीतः । हव्यः । सखिभ्यः॥२१॥ ३५ ॥ ऋभुक्षाः समहान् । यद्वा ऋभुशन्देन यादयस्रयोगृह्यन्ते भुभिः सह क्षिपति निव- सतीनि नादृशः । वृत्रहा राइन्दः रापस्तदानीमेव जज्ञानः पार्शवन हव्य. सर्व स्तोवृभियंत निराहातव्योपभूव । किंच नयाँ नर्याणि नरा मनुष्याः कर्मनेतारः तेम्पोहितानि पुरुणि पह- नि अपांसि फर्माणि रण्वन् कुर्वन् सखियः हवि प्रदानेनोपकारकत्वाय मित्रेभ्यः सचिाया -

·--
।
म० अ०१० सू०८६] पष्ठोऽष्टका
हव्यः आह्वातव्यः हवनयोग्योवा बभूव । वनदृष्टान्तः तः सोमोन यथा पीतःसोमः यष्टायः स्व-
दिफटानि कुर्वन् देवैराहातव्योभवति तद्वत् ॥ २१ ॥
॥ इति पष्ठस्य षष्ठे पंचत्रिंशोवर्गः ॥ ३५॥
याइन्द्रेति पंचदश चतुर्थ सूक्तं काश्यपस्य रेभस्यामैन्, दशम्यनिजगवी द्वापंचाशदक्षरा ।
एकादशीद्वादश्यावुपरिष्टाहत्यौ व्यष्टकांतद्वादशकवत्यौ त्रयोदश्यतिजगती चतुर्दशीत्रिष्टुप् पंच-
दशी जगवी शिष्टाहत्यः । वयाचानुक्रम्यते-याइन्दपंचौना रेशः कास्यपो बाहतमतिजगत्युपरि-
घाइहत्यापतिजगतीनिष्टुप् जगतीत्यन्ततइति । सूतविनियोगौगिको महात्ने निष्केवल्ये या-
हतवाशीती याइन्द्रेत्यादिनवर्गः । तथैवपंचमारण्यके सूत्र्यते-याइन्द्रभुजआभरइति नप स-
ददोहाइति । चातुर्विशिकेहनि माध्यन्दिने सबने बामणाच्छंसिनो वैकल्पिकानुरूपचस्य या-
इन्द्रेत्यादिके द्वे द्वितीयातृतीये । सून्यतेच-तमिन्द्रजोहवीमि याइन्द्रभुजआभर इत्येका चेति ।
तत्र पथमा-
व
याइन्द्रसुजआभैरसंवाअसुरेभ्यः।
स्तोतारमिन्मएवन्नस्यवर्धयवेत्त्वेटतर्हिषः॥१॥
याः । इन्द्र । सुजः । आ । अऔरः । स्व.इवान् । असुरेभ्यः।
स्तोतारम् । इत् । मघवन् । अस्य । वर्धय ।ये।
व । वे इति । दृक्तध्वहिप. ॥ १ ॥
कपिरिन्द्र मार्थयते हे इन्द्र स्वान मुखवान् स्वर्गवान्दा अथवा स्वभन्दः सर्वपुर्यायः
सर्वभूतजातमात्मनएवोत्पन्नत्वात् वदान् एवंगुणस्त्वं याः यानि भुजो भोक्तव्यानि धनानि असु-
रेभ्यो बलवयो राक्षसेन्यः आभरः आहरः तान् हत्या आहतवानसि । हग्रहोरितिभकारादेशः ।
अतएव हे मघवन् धनवनिन्द्र अस्य अन्वादेशे अशादेशः एतस्पास्य धनस्यदानेन स्तोतार-
मिद ववस्तोत्रकारिणमेव वर्धय वृद्धिमन्तंकुरु । येचान्ये यथारः त्ये त्वदर्थ वृक्तवाहिषः स्तीर्णव-
हिंमोभवन्ति अतस्तांश्च धनेन वर्धय ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
यमिन्द्रदधिपत्वमवंगांमागमव्ययम् ।।
.. पजमानेमुन्वतिदक्षिणावतिनस्मिन्नडिमाणौ ॥१॥

·५२० ऋक्संहितामाष्ये. [अ०६ २०३६ -स यम् । इन्द्र । दधिषे । त्वम् । अश्वम् । गाम् । भागम् । अव्ययम् । यजमाने । सुन्वति । दक्षिणाध्यति । तस्मिन् । तम् । धेहि । मा। पुणौ ॥ २ ॥ हे इन्द्र त्वं यमश्वं गमनसाधनान् हरीन् गां अग्निहोत्रकर्मणि पयःमदानेनोपकारिका- गाः अव्ययं व्ययरहित अविनश्वरं भागं भजनीयं धनं सर्वनैकत्वमविवक्षित एतान् शत्रुग्यः आहत्य दधिषे धत्से विपि । वं सर्वं सुन्वति सोमाभिषवं कुर्वति दक्षिणापति यज्ञे शत्वि- त्योदक्षिणादेयत्वेन तद्वति यजमाने यागंकुवाणे तस्मिन् त्वं धेहि । सर्वत्रधनादिदानं माकु. वित्याह मापणौ पणव्यवहारे द्रव्यव्यवहारादयष्टाजनः पणिः तस्मिन् एतत्सर्वं मादेहि ॥ २ ॥ अथ तृतीया- यइन्द्रसस्त्यवानुवापुमदेवयुः । खैःपस्वैर्मुमुरत्पोप्ययिसनुतर्धेहितंततः ॥ ३॥ यः। इन्द्र । सस्ति । अतः। अनुस्वार्पम् । अदेवध्युः। स्वैः। सः । एवैः । मुमुरत् । पोयम् । रयिम् । सनुतः । धेहि । तम् । ततः ॥ ३॥ हे इन्द्र अदेययुः देवान् युष्मानकामयमानः अवतोबतरहितः कर्मरहितोभून्या अनु- स्यापं अनुवृत्तस्वमं यथाभवति तथा यः सस्ति स्वपिति पसस्वाप आदादिकः सजनः स्व- रात्मीयैः एवैगेमेनेरेय पोय पोषणीयं रयिं स्वीयं धनं मुमुरव मारयनु विनाशयतु । अमा- र्यतादिभिः तस्यधनं नश्यतु नतु देवानां हविःपदानेनेति । ततः त्वं तमयष्टारं जन सनुनरि- त्यन्तर्हितनाम सनुतः अन्तहिते कर्मरहित कस्मिंश्चिद्देगे घेहि स्थापय ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- पच्छुकासिपरावतियदावनिरवहन् । अनस्वागीर्भिर्युगर्दिन्द्रकेशिनि सुतायाँआर्पिनामति ॥१॥ ..

·मं०८ अ०१० सू०८६] पष्ठोऽष्टकः
यत् । शक । असि । पराध्वनि । यत् । अध्विनि ।
स्त्रहन्। । लागी निः । युध्गत् । इन्द्र।
केशिक्षिः । सुतध्वान् । आ ? विवासति ॥ ४ ॥
हे शक शत्रुहननसपर्थेन्द्र ययदा परावदि विमकृष्टेविदुरे युलोके देशे असि विधसे हे
वृत्रहन वस्य हन्दरिन्द्र यद्यदि अर्यावति अर्वाचीने तस्मादधस्ताद स्थिते तइपेक्षया समो-
पदेशेन्तरिक्ष भवसि । तस्मादपि अतोमाभूलोकादा युगव गम्लगवी विपि गमकाविति
अनुनासिकलोपः तुक् सुपासुलगितिलुक् । धुलोकंपति गच्छद्धि, स्वभासा सर्वतोगच्छतिः
केशिनि. केशवगि. हरिभिरिवस्थिवाभिमर्भि. स्तुतिभिः त्वा त्वां सुतवानभिपुतसोमवा-
न्यजमान भावियातति आत्मीय यज्ञ प्रत्यागमयति वामते. स्तोत्रे.परिचरतीतिया ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
यहासिरोचनेदिव समुद्रस्याधिविष्टपि ।
पत्साधिवेसदनेत्रहन्तमयदन्तरिक्षआगहि ॥ ५॥३६॥
यत् । वा । आसि । रोचने। दिव. । समुद्रस्य । अधि ।
विष्टपि । यत् । पार्थिवे । सईने । वृत्रहन्तम ।
यत् । अन्तरिक्षे । आ । गहि ॥ ५ ॥ ३६ ॥
हे इन्द्र यहा यदिवा दियोयुलोकस्य रोचने दीपनशीले स्थाने असि भवसि । यदा
समुद्रस्य मध्ये अधि अधिगते विधपि विष्टपे तत्सबद्ध कस्मिश्चित्स्थाने भवसि । हे वृत्रहन्तम
अतिशयेन तस्मासुरस्य पापस्थ वा हन्तरिन्द्र यद्यदिवा पार्थिवे पृथिव्याभये सदने स्थान
वियसे यदिवा अन्तरिक्षे तस्मिन् ठोके पर्तसे यत्रकुत्र भयसि तथापि भसदीय यज्ञं प्रत्याग-
हि आगच्छ॥ ५॥
॥ इति पष्ठस्स षष्ठे पतिशोवर्गः ॥३६॥

·५२२
ऋक्संहिताजाप्ये
[अ०६ २०३७
अथ पठी-
सनःसोमपुसोमपाःसुतेपुशवसस्पते।
मादयस्वराधसासूनृतावतेन्द्ररायापरीणसा ॥ ६ ॥
सः। नः । सोम॑षु । सोमध्पाः । सुतेपुं । शवसः। पते । मादयस्व ।
राधसा । सूटनाध्वता । इन्द्रं । राया। परीणसा ॥ ६ ॥
हे सोमपाः सोमस्थपानः हेशवसस्सवे वलस्यपालयितरिन्द्र सपूर्वोक्तलक्षणस्त्वं सुतेप्वस्मा-
भिरभिपुतेषु सोमेष नोस्मान् राधसा बलसाधनान्नेन सूनृतावता अनृतरहितत्वोपेतेन । यदा सू-
नृतेति वाइनाम शोभनवाक्ययुक्तेन । अनेन पुत्रादिकं लक्ष्यते पुत्रोपेतेनान्नेन परीणसा बहु-
नामैतद् बहुना राया धनेनच नोस्मान्मादयस्व मोदय सोमस्य प्रदातृश्योरमभ्यमनपुत्र-
धनादिकं देहीत्यर्थः ॥६॥
अथ सप्तमी-
मानइन्द्रपरांणग्भवानःसधमाद्य.।
वनऊतीत्वमिन्न आप्यमानइन्द्रपरीक्षणक् ॥७॥
मा। नः । इन्द्र । परी । दणक् । भव । नः । सधमाद्यः ।
त्वम् । न. । ऊती । त्वम् । इत् । नः । आप्यम् । मा ।
नः । इन्ट । परां । तृणक् ॥ ७॥
हे इन्द्र नो हषिपांमदातूनस्मान्मापरायणक् मापरित्याक्षी. जोवर्जने रौपादिकः लडि
रूपं । तदेवाह-वं नोस्माफ़ सोमेन सघमायः सहमादनशीलोभव । किंच हे इन्द नोस्मान्
त्वमेव ऊती ऊत्यां स्थापय । यद्वा ऊती व्यत्ययेन कर्तरि क्तिचि वा निपातितः त्वमेवास्माकं
रक्षिता खलु । तथा त्वमिद इइवधारणे त्वमेवास्माकमान्य ज्ञातेपं त्वमेव बन्धुरित्यर्थः । भ-
सएव मानइन्द्रपरावृणगिति एषगलोर्थः ॥ ७ ॥

·५२३. मं०८ अ०१० सू०८६] पष्ठोऽष्टकः अथाष्टमी- अस्मेइन्द्रसर्चासुतेनिर्पदापीतयेमधु। कुधीजरित्रेमघवन्नवोमहदस्मेईन्द्रसासुते ॥ ८॥ अस्मे इति । इन्द्र । स! । सुते । नि । सद। पीतये । मधु । कृधि । जरित्रे । मघवन् । अवः । महत् । अस्मे इति । इन्द्र । सा । सुते ॥ ८ ॥ हे इंद्र अस्मे अस्माभिः सचा सह सुवेभिपुतेसोमे निषद् अस्मदीये यजेनिपोद । कि- मर्थ मधुपीवये मधुनः सुपांसुटुगिति इसोलुक् मदकरस्य सोमस्य पीतये पानाय । किंच हे मघवन् धनवनिन्द्र महदयोरक्षणं जरिव कधि कुरु कस्मिन्सति अस्मेइन्द्रतचासुतइति व्याख्यानमादः॥८॥ अथ नवमी- 1 नत्वांदेवासआशतनमत्यांसोअद्रिवः । विश्वांजातानिशर्वसाभिनसिनवावासआशत ॥ ९॥ न । त्वा । देवासः । आशत । न । मयासः। अद्रिवः । विश्या । जातानि । शव॑सा । अभिभूः । असि । न । त्वा । देवासः । आशत ॥ ९॥ हे अदियो वववनिन्द्र त्या त्वां देवासः त्वदन्ये सर्वे देवाः नाशत स्वकर्मणा स्वरलेन वा नव्यामुवन्ति । नमल्सो मा मनुष्याश्च न व्यामुवन्ति । कुतएतदवसीयते तदाह-विश्वा विश्वानि सर्वाणि जावानि भूतजावानि शवसा स्वबतेनैवाभिभूरसि अभिभावुकोसि मदसि । तस्मात् नत्वादेवासआशतेतिगतार्थः ॥ ९॥ चातुविशिकेहनि माध्यन्दिनसक्ने ब्राह्मणाच्छसिनो विश्वा:पृतनाइवि वैकल्पिकःस्तो- त्रियः । सूत्रितंच-विश्वाःपृतनामभिभूतरंनर वमिन्दंनोहवीमीवि ।

·५२१
फक्संहिताभाष्ये
[अ०६ २०३०
तत्र पथमा सूक्ते दशमी-
।
विश्वाः पृतनाअजिभूतरनरंसजूस्ततक्षुरिन्द्रजजनुचराजसै ।
कत्वावरिष्टुंवरआमुरिमुनोग्रमोजिष्टंतवसंतरविनम् ॥१०॥३॥
विश्वाः । पृतनाः । अभिभूनरम् । नरम् । सजूः। ततक्षुः ।
इन्द्रम् । जजनुः । च । राजसें । क्रत्वा । वरिष्ठम् । वरे ।
आध्मुरिम् । उत । उग्रम् । ओजिष्ठम् । तवसम् ।
तस्विनम् ।। १० ॥ ३७॥
विश्वाः सर्वाव्यासावा पृतनाः। पृड्व्यायामे । व्याप्रियन्तइति पृतनाः सेनाः सः प.
रस्परं संगताः सत्यः अभिभूतरं शत्रणामत्यर्थं अशिभवितारं नरं सर्वस्यनेतारमिन्दं
ततक्षुः आयुधादिभिस्तीक्ष्णीकुर्वन्ति आयुधयंतमश्ववंतंच चरित्यर्थः । यद्वा पृतनाइति
संग्रामाः व्याप्रियन्ते अति पृतनाः सयामाः सर्वानेव संयामाननिभायुकमिन्दं स्वोतारः
अन्योन्यं संगताः स्तुतिभिस्तीक्ष्णमकुर्वन् स्तुते सति बलवान् भवतीति । यदा यधारो हविः
प्रदानेन वीर्यवन्तं कुर्वन्तीति । किंच स्तोतारः राजसे राजतेः तुमर्थे असे प्रत्ययः ।
आत्मनोविराजनार्थ प्रकाशनार्थ सूर्यात्मानमिन्दं जजनुः जनयामासुः स्तोत्रेण यज्ञेप्रादुरभा-
वयनित्यर्थः । उतापिच क्रत्वा स्वीयवृत्रवधादि कर्मणेव वरिष्ठं उरुतमं आमुरिं शबूणामाyि-
मुख्येन मारयितारमिन्दं वरेवरणीपे धने स्तोतारचक्रुः आत्मनां धनलाभार्थं स्तवन्तीत्यर्थः ।
कीदृशं उमं उचूर्णवलं अतएव ओजिष्ठं आनस्वितमं तवसं पवृद्धं तरस्विनं संग्रामे शत्रुवधार्थ
वेगवन्तं इन्द्रं धनार्थ स्तुवन्ति ॥ १० ॥
। इति पष्ठस्य पष्ठे सप्तत्रिंशोवर्गः॥ ३७॥
अथैकादशी-
समोरेशासोअखरनिन्द्रंसोमस्यपीतये ।
खपतियीहघेतबायोसासमूतिभिः ॥ ११ ॥

·म.८ अ०१०
सू०८६] पष्टोऽष्टकः
सम् । ईम् । रेनासः । अस्वरन् । इन्द्रम् । सोमस्य । पीतये ।
स्वःपतिम् । यत् । ईम् । रथे। धृतश्व॑तः । हि । ओज॑सा ।
सम् । ऊतिभिः ॥११॥
रेभासः रेभशब्दे शब्दयितारः स्तोतारः यद्वा रेभासः कश्यपपुवारेभाः एतन्नामकाऋषयः
ईमेनमिन्द्रं समस्वरन् सम्यगशब्दयन् समस्तुवन् । किमर्थं सोमस्य पीतये सोमपानाय । किंच
स्वर्पति स्वर्गस्यपालयितारं धनस्यस्वामिनवा ईमेनमिन्दं ययदा वृधे हविभिर्वर्धनाय संस्तुवन्ति
तदा धृतवतो घृतकर्मेन्द्रः ओजसा बलेन स्तोतृभिः उतिभिर्मरुद्भिः पालनैश्चसह संगच्छते
स्तुतिभिर्यलंमरुद्धिः पालनं चेन्द्रस्य भवतीत्यर्थः ॥ ११ ॥
अथ द्वादशी-
नेमिनमन्तिचक्षसामेपंबिअनिखरी ।
सुदीतोवोअद्रुहोपकर्णेतरखिनःसमृक्तभिः ॥ १२ ॥
नेमिम् । नमन्ति । चक्षसा । मेपम् । विप्राः । अभिऽस्वरा ।
सुध्दीतयः । वः । अद्रुहः । अपि । कर्णे । तस्विनः।
सम् । ऋभिः ॥ १२॥
1
नेमि अरान् यथा नेमियामोति तद्वत्सर्व व्यामुवन्तु वादृशं नवनशीलमिन्द्रं चक्षसा द-
र्शनमात्रेणैव नमन्ति काश्यपारेभाः स्तोतारोवा नमस्कुर्वन्ति तनोविमामेधाविनः मपं इन्दोमे-
पोभूत्वा मेघातिथि स्वर्गमनयद तस्मान्मेधातिथेउँपभूतमिन्द्रं अभिस्वरा अभिस्वरेण स्तोत्रेण
मणमन्ति इदानीं यजमानः स्तोतनाह-अपिच सुदीवयः शोभनदीलयः अद्रुहः कस्याप्यद्रो-
ग्धारो बोययं छान्दसोवसादेशः तरस्विनः कर्मसु स्तोत्रेषुता त्वरायुक्ताः सन्तः इन्द्रस्य कर्ण
ओषसमीर स्वाभिः अर्चनयुक्तमत्रैः यहा ऋचोप्रहयो येप्सन्ति वैः शखादिभिः संस्तुतइन्द्रोप-
था युप्मदीपानि स्तोत्रशखादीनि शृणोति तथा सम्यगभिष्टुतेत्यर्थः ॥ १२ ॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०६५०३८ पूर्वोक्तएक्शखे वैकल्पिकस्यानुरूपत्वस्य तमिन्द्रमित्यायाः । सूत्रमुदाहतं । सैपासूक्ते त्रयोदशी- तमिन्द्रजोहवीमिमघांनमुग्रंसत्रादानमप्रतिप्कुतंशवासि । मंहिष्ठोगीभिराचयज्ञियौववर्तायेनोविश्वासुपथारुणोतुत्री ॥ १३ ॥ तम् । इन्द्रम् । जोहवीमि ! मघवानम् । उग्रम् । सना । दानम् । अप्रतिहस्कुतम् । शांसि । मंहिष्ठः । गीभिः । आ। च । यज्ञियः । ववर्तत् । राये । नः । विश्वा । सुपा । कृणोतु । वजी॥ १३॥ त पूर्वोक्तगुणोपेतमिन्दं जोहवीमि यष्टाहं पुन पुनराहयामि यतेश्यस्तस्यचेति संघसार- णं । कीदृशं मघवानं महनीयधनवन्तं उग्रं उद्भूर्णवलं सत्रा सत्यं यथार्थमेवशवासि बलानि दधा- न अतएवापविष्कुतं शत्रुभिरमविरोधनीयं आह्वयामि ।किंच मंहिष्ठः पूज्यतमः दासतमोवा य- शियोयज्ञार्हइन्द्रो गीर्भिरस्मदीयाभिः स्तुतिभिराववर्तच्च यज्ञेषु आभिमुख्येन वर्तताच । वर्तते- ण्यन्तस्य चडिरूप चवायोगे पथमेति ननिघातः चड्यन्यतरस्यामितिस्वरः । ततोवची वज्र- वानिन्द्रः नोस्माक राये धनाय विश्वा विश्वानि सर्वाण्येव सुपथा सुमार्गाणि रणोतुच करोतु धन सर्वदिस्थमस्मान्पामोत्वित्यर्थः ॥१३॥ अथ चतुर्दशी- त्वंपुरंइन्द्रचिकिदैनान्योजसाशविष्ठशकनाशयध्य । त्वश्विानिवनानिचिन्द्यापरिजेतेपृथिवीचशीपा ॥ १४ ॥ त्वम् । पुरः । इन्द्र । चिकित् । एनाः । वि। ओजसा। शविष्ठ । शक । नाशयध्यै । बत् । विश्वानि । भुव॑नानि । बजिन् । द्यावा । रेजेते इति । पृथिवी इति । च । जीपा ॥ १४ ॥ ।

·मं०८ अ०१० सू०८६] पष्ठोऽष्टका हे शविष्ठ बलवत्तम अतएव हे शक शत्रुहननसमर्थ हे इन्द्र वं एना अन्वादेशे एतानि पुरः शंररस्य पुराणि ओजसास्वोयेनैवतेजसा विनाशयध्यै विनाशयितुं चिकित ज्ञानाभवसि । नशेय॑न्ताद शध्यपत्ययः । पुनरपि सामर्थ्य प्रशंसति हे वजिन् वज्रवनिन्द्र विश्वानि सर्वाणि सुयनानि भूतजातानि त्वत् त्वत्तोभीत्या कंपते । तथा यावापृथियो दिवोद्यावेनि द्यावादेशः आ- युदात्तश्च पृथिवी डीपन्तत्वेनान्तोदातः देवतावचेत्युभयपदाकृतिस्वरत्वं विप्रकर्षस्तु छान्दसः । द्यावापृथिवीच भीषा त्वत्तोभीत्या रेजेते कंपते । अरेजेवांरोदसोईतिनिगमः । सर्वत्वदधीनाइ- त्यर्थः ॥ १४॥ अथ पंचदशी- तन्मऋतमिन्द्रशूरचित्रपात्वपोनविन्दुरितातिपर्पितरि । कदा इन्द्ररायआर्दशस्पेर्विश्वप्यस्यस्पृहुयाय्यस्यराजन॥१५॥३८॥ नत्। मा । कतम् । इन्द्र। शूर । चित्र । पातु । अपः। न । जिन् । दुःइता । अति । पर्पि । भूरि । कदा । नः । इन्द्र । रायःआ। दशस्यः । विश्वप्न्यस्य । स्पृहयाय्यस्य । राजन् ।। १५॥३८॥ हे शूर वटयन चित्र चायनीय विविधरूपवा । इन्दामायोभिःपुरुरुरूपईयतइत्यादिषुदृष्ट- खा । बहुविधरूप हे इन्द्र तत् पशसं त्वदीयं ऋवं सत्यं मा मां पातु सर्वतोरक्षतु 1 किंच है पविन पनवनिन्द्र भूरि मुपोटुक भरीणि यहूनि दुरिता दुरिवानि पापानि अतिपर्पि अतीन्य पारय । नवदृष्टान्तः-अपोन यथा नाविकउदकानि मनुप्पान्पारयति तदस्मान् पापानि पार- प। हे राजन् दीप्यमान हे इन्द्र विश्वप्रूपस्य प्सइति रूपनाम स्से सायु प्स्यं नकारोपजन- भ्यासः । यदुरूपं वन स्पृहपाप्यत्य गर्वैः स्पृहणीयं रायः क्रियामहणमिति संमदानसंज्ञा चट्य) पहुसमिति पटी । वद्धनं नोस्माया आभिमुरसेन कदा दशस्यैः कस्मिन्काटे मप- २२० सं० १.५.३१.. १०सं०१.२. ३३.।

·५२८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६५०३८
च्छे दहा इव स्वकृतं सत्यं मां रक्षतु मह धनं दत्वा कर्माणि च कारयित्वा मया हेतुलेन
तुष्टाव्य मा पापरहितं कुवित्यर्थः ॥ १५॥
॥ इति षष्ठस्य षष्ठेऽष्टत्रिंशोवर्गः ॥३८॥
वेदार्थस्यप्रकाशेन तमोहार्दनिवारयन् । पुमर्थाश्चनुरोदेयावियादीर्थमहेश्वरः ॥ ३ ॥
इतिश्रीमद्राजाधिराज परमेश्वरसैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरयुकभूगाटलाचाज्यधुरंधरेण
सायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे प्रक्तहिवाभाष्ये षष्ठाष्टके पष्टोध्यायः ॥ ६॥

·॥श्रीगणेशायनमः॥
यस्पनिःश्वसितंवेदा योवेदेभ्योखिलंजगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम्॥१॥
अथ षष्ठस्य सप्तमोध्यायआरश्यते तत्र इन्द्रायेति द्वादशचे पंचमं सूक्तं आंगिरसस्य
नृमेधस्पार्ष ऐन्द्रं सप्तमी दशम्येकादश्यौ च तिस्रः ककुभः । मध्यमपादस्य द्वादशाक्षरत्वाव मध्य-
मश्चेत्ककुवितिहि तल्लक्षणं । नवमीद्वादश्यौ पुरउष्णिहो पथमपादस्य द्वादशाक्षरत्वाद आयश्चे-
पुरउष्णिगितिहि तल्लक्षणं । शिष्टाउप्णिहः । तथाचानुक्रम्यते-इन्द्रायद्वादश नृमेधभौष्णिहं
सामम्युपान्त्येच ककुभोन्त्यानवम्यौ पुरउष्णिहाविति । महानते औष्णिहतवाशीवाविदसूक्तं ।
तथैवपंचमारण्यकेसूत्रितं-इन्द्रायसामगायत सखायआशिषामहीति । आभिप्तविकेषक्थ्ये-
पु तृतीयसक्ने ब्राह्मणाच्छंसिन इन्द्रायसामगायतेति वैकल्पिकः स्तोत्रियस्वचः । सूत्रितंच-
इन्द्रायसामगायत सखायआशिपामहीति । पूर्वोक्तस्यैव ब्राह्मणाच्छंसिन आभिप्तविकेयूक्थ्ये-
वेन्द्रनोगधीति वैकल्पिकःस्तोत्रियः । सूत्रितंच-एन्दनोगध्येदुमध्वोमदिन्तरमिति । उक्थे
तृतीयसवनेच्छावाकस्याधाहीन्द्रेति स्तोत्रियस्तृचः । सूषितंच-अघाहीन्दगिर्वण इयंतइ-
न्दगिर्वणइति । पूर्वोक्तएवशखे त्वनइन्द्राभरेतितुचो वैकल्पिकःस्वोत्रियः । सूत्रितंच-वनइ-
न्द्राभर क्यमुत्वासपूर्य योनइदमिदंपुरेति ।
तत्र प्रथमा-
अम् इन्द्रायसामंगायतविप्रापरहतेवहन् ।
धर्मकतेविपश्चितपस्यर्वे ॥ ॥
इन्द्राय । साम । गायत । विप्राय । वृहते । वृहत् ।
धर्मकते । विपचित । पनस्यवै ॥ १ ॥
हे उद्गातारः विपाय मेगापिन बृहत महते धर्मसवे कर्मणः को विपश्चिते विटुपे
पनस्पवे स्तुतिमिच्छते इन्द्राय वृहत् बृहनामकं साम मायत पटत ॥ १ ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७५०१ । अथ द्वितीया- त्वमिन्द्राभिभूरसित्वंसूर्यमरोचयः । विश्वकर्माविश्वदेवोमहाँसि ॥२॥ त्वम् । इन्द्र । अभिभूः । असि । त्वम् । सूर्यम् । अरोचयः। विश्वकर्मा । विश्वदेवः । महान् । असि ॥ २ ॥ हे इन्द्र स्वं अभिभूः शत्रूणामभिभवितासि भवति । किंच त्वं सूर्यमादित्यमरोचयः तेजोभिरदीपयः । किच विश्वकर्मा विश्वस्य कर्तासि विश्वदेवः सर्वदेवश्चासि । तथाच यां- सणं-भिवा अन्वन्यादेवता इन्दमन्वन्याइति । अतोमहान् सर्वाधिकोसि ॥ २ ॥ अथ तृतीया- विधाजज्योतिपाखरगच्छोरोचनंदिवः । देवास्तइन्द्रसख्याययेमिरे॥३॥ विधाजन् । ज्योतिपा । स्वः। अगच्छः । रोचनम् । दिवः । देवाः । ते । इन्द्र । सख्यायं । येमिरे ॥ ३ ॥ हे इन्द्र त्वं ज्योतिषा तेजसा दिवआदित्यस्य रोचन प्रकाशकमधिकरणत्वेन स्व. स्वर्ग विधाजन पकाशयन् अगच्छः अमामोः। किच देवा. सर्वे ने नव सख्याय मित्रत्वाय येमिरे स्वस्वमात्मानं नियमितवन्तः । अस्माकमिन्द्रः सखा यथास्यादिति सर्वे देवाः प्रयत्नमका(रि- - त्यर्थः ॥ ३॥ अथ चतुर्थी- एन्द्रनोगधिप्रिय साजिदगोह्यः। गिरिनविश्वतस्पृथु.पतिर्दिवः ॥ ४ ॥ आ। इन्द्र । नः । गधि । मियः । सत्राजित् । अोह्यः । गिरिः। न । विश्वतः । पृथुः । पतिः। दिवः ॥ ४ ॥ १०ब्रा०३.७१ ।

·म०८ अ०१० सू०८७] पष्ठोऽष्टकः
हे इन्द्र पियः मियतमः सत्राजिव महतां जेवा अगोयः केनापि गहितुमशक्यो गिरिन
पर्वतइव विश्वतः सर्वतः पृथुः पृथुतमोदिवः स्वर्गस्य पतिरीश्वरस्त्वं नोस्मानागधि आगच्छ॥४॥
अथ पंचमी-
अभिहिसत्यसोमपाडोबभूथरोदसी।
इन्द्रासिमुन्वतोधःपतिर्दिवः ॥ ५ ॥
अभि। हि । सत्य । सोमपाः । उने इति । बभूथ । रोदसी
इति । इन्द्र । असि । सुन्वतः । वृधः। पतिः । दिवः ॥ ५ ॥
हे सत्य सोमपाः सोमस्प पातरिन्द्र यस्त्वं उभे रोइसी यावापृथिव्यौ अभियभूथ साम-
ध्यनाभिभवसि सत्वं सुन्वतः सोमाभिषवं कुर्वतो यजमानस्य वृधोवर्धकोसि दिवः स्वर्गस्यापि
।
पतिरीश्वरोसि ॥५॥
।
अथ षष्ठी-
त्वंदिशश्वतीनामिन्द्रदापुरामसिं।
हुन्नादस्योर्मनोधःपतिर्दिवः ॥ ६॥३॥
त्वम् । हि । शश्व॑तीनाम् । इन्द्रं । दर्ता । पुराम् । असि ।
हन्ता । दस्योः । मनोः ! सधः । पतिः । दिवः ॥ ६ ॥१॥
हे इन्द्र त्वं शश्वतीनां बबीनां पुरां शत्रुनगरीणां दर्तासि दारयिता भवसि । किंच द-
स्योः उपक्षपयितुरसुरस्य हतासि घातकोभवसि मनोमनुष्यस्य यागादिकं कुर्वतो वृधोवर्ध-
कश्चासि दिवः स्वर्गस्यापि पतिरीश्वरोसि ॥ ६॥
॥ इति पष्ठस्य सप्तमे प्रथमोवर्गः॥१॥
अथ सप्तमी-
अाहीन्द्रगिर्वणउपत्वाकामान्महःसंसृज्महे ।
उदेवयन्तदभिः ॥७॥

·ऋषसंहितामाष्ये [अ०७३०२
अर्थ । हि । इन्द्र । गिवर्णः । उप । त्वा । कामांन् । महः ।
ससृज्महे । उदाइईव । यन्तः । उदभिः ॥ ७॥
हे गिर्वणो गीर्भिर्वननीयेन्द्र अधाहि संपतिहि त्वा त्वां महोमहतः कामान् कमनीयान्
स्तोमान् उपससृज्महे उपसृजामः पापयामइत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह-उदेव यथा उदकेन य-
न्दोगच्छन्तः उदक्षिः अञ्जलिनोक्षिप्योदकैः समीपस्थान् पुरुषान् क्रीडाथै संसृजन्ति
तद्ददित्यर्थः ॥ ७॥
अथाष्टमी-
वार्णत्वायव्याभिर्वन्तिशरबह्माणि ।
वावृध्वांसचिदद्रिवोदिवेदिवे ॥८॥
वाः । न । त्वा । ययाभिः । वर्धन्ति । शर। ब्रह्माणि।
वरघ्वांसम् । चित् । अद्रिवः । दिवेदिवे ॥ ८॥
हे अदिवो यन्निन् शूरेन्द्र वार्ण यथोदकमुदकस्थानं यन्याभिनंदीभिः। अवनयः यव्याः
इति नदीनाममुपागत् ।वर्धन्ति वर्धयन्ति । तथा ब्रह्माणि स्तोत्रवृध्वांसं चित् यथा निरुदकं
देशं नदीभिस्तथा न। किंतु प्रवृद्धमेव त्यां दिवेदिवे अन्वहं वर्धयन्ति स्तोतारोवर्धयन्ति ॥८॥
-
अथ नवमी-
युअतहरीइपिरस्यगायोरोरथउरुयुगे ।
इन्द्रवाहावचोयुजा ॥ ९॥
युञ्जन्ति । हरी इति । इपिरस्य । गार्थया।
रौ। रथे । कुरुयुगे । इन्द्रध्वाहा । वायुजा ॥ १ ॥
इपिरस्प गमनशीटस्प इन्द्रस्य उरुयुगे महायुगे उरी महति रथे इन्द्रपाहा दम्या
हनभूदो दचोयुजा वचनमात्रेणेव युज्यमानी हरी अश्वी गाथया स्तोत्रेण स्वोवारोपनि
योगपन्दि ॥९॥

·मं०८ अ०१० सू०८७] पष्ठोऽधकः अथ दशमी- वनइन्द्राभरओजौनृम्णंशतकनोविचर्पणे । आवीरपृतनापहम् ॥ १०॥ त्वम् । नः । इन्द्र । आ ! अर। ओजः । नुम्णम् । शतकनो इति शतक्रतो । विश्चर्पणे । आ।वीरम् । पृतना सहम् ॥ १० ॥ हे शतकतो बहुकमन् विचर्षणे विदष्टरिन्द्र त्वं नोस्सायमोजोवलं नृम्णं धन । गयः ऋग्णमिति धननामसुपाठाद । आभराहर। वीरं वीर्योपेतं पृतनासह सेनासह सेनामधिभविनारं खामा याचामहइति शेषः॥१०॥ अथैकादशी- । वहिन पितावसोत्वमाताशतक्रतोबलविथ । अधतिसुम्नीमहे ॥ ११ ॥ त्वम् । हि । नः । पिता । वप्तो इति । त्वम् । माता शतक्रतो इति शतक्रतो । बर्विथ । अर्थ । ते । सुम्नम् । ईमहे ॥११॥ हे यसो वासयितः शतवो यहुकर्मनिन्द्र त्वं नोस्माकं पिता पितृवपालको बभूविथ भव । वं माना मावदारकश्च बभूविथ । अध अथर क्यं से तब स्वभूतं सुम्नं सुखमीम- हे याचामहे ॥११॥ अथ द्वादशी- त्वांशुष्मिन्पुरुहूतवाजयन्तमुप॑त्रुवेशतकतो। सनाराखसुवीर्यम् ॥ ३२ ॥ २ ॥ त्वाम् । शुप्मिन् । पुरुहूत ! वाजयन्तम् । उप : ब्रुवे । शतक्रतो इति शतक्रतो । सः। नः । रास्य । सुध्वीर्यम् ॥१२॥२॥ -

·५३१
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७०३
हे शुष्मिन् बलवन् पुरुहूत बहुभिर्यजमानैराहूत शतक्रतो बहुकर्मनिन्द्र वाजयन्तं बल-
मिच्छन्तं त्वामुपब्रुवे उपस्तौमि । सत्वं नोस्मयं सुवीर्य धनं रास्व देहि ॥ १२ ॥
॥ इति षष्ठस्य सप्तमे द्वितीयोवर्गः ॥ २ ॥
स्वामिदायइत्यष्टर्च षष्ठं सूक्तं नृमेधस्याएँ अयुजोबृहत्यःयुजः सनोबृहत्यः तथाचानुका-
-वामिदाष्टीमागाथमिति । चातुविशिकेहनि माध्यन्दिनसक्नेच्छावाकस्य स्वामिदापइनिय-
कल्पिकःस्तोत्रियः मगाथः । महाव्रतेपि निष्केवल्ये वाहतचाशीतावयं प्रगाथः । तथैव पंच-
मारण्यके सत्रितं-स्वामिदासोनरइत्येतं प्रगाथं प्रत्यवदधातीति । चातुर्विशिकेहनि माध्यन्दि-
नसबने वालणाच्छंसिनः आयन्तइवेति वैकल्पिकःस्तोनियःमगाथः । सत्रितंच-आयन्तइव-
सूर्य बण्महाअसिसूर्यति । चातुर्विशिकेहनि माध्यन्दिने त्वमिन्दप्रतूर्तिपु त्वमिन्द्रयशाअसीति ।
तस्मिन्नेवाहनि निकैवल्ये वैराजयोनिभूतोयं पगाथः शंसनीयः । सत्रितंच-तयोरक्रियमा
णस्य योनिशंसद्वरूविराजशाकररैवतानां चेति ।
दव पथमा-
त्वामिदायोनरोपीप्यन्वन्भूिर्णपः ।
सइन्द्रस्तोम॑वाहसामिहश्रुध्युपवसरमार्गहि ॥ १ ॥
त्वाम् । इदा । सः। नरः। अपीप्यन् । वजिन् । भूर्णयः ।
सः। इन्द्र । स्तोमध्वाहसाम् । इह । अधि। उप । स्वसंरम् ।
आ। गहि ॥ १॥
हे वजिन् इन्द्र यं त्वां भर्णयो हरिभिर्भरणशीनाः नरः कर्मणां नेनारोपजमाना इदा
अय सश्च अपीप्यन सोमपपाययन् सन्त्र स्तोमवाहसां स्तोत्रवाहकानामस्साकं सो रह
पजे श्रुधि शृणु । स्यसरं गृहंच । दुर्गाः स्यसराणीति गृहनाममु पाटा । उपागहि उपागन्छ।। 1।।
अथ द्वितीया-
मत्स्सोमुशिप्रहरिवस्तीमहेत्वेआमपन्निवेधसः ।
नवश्रर्यास्युपमान्युक्थ्यांमुतचिन्द्रगिर्वणः ॥ २ ॥

·५३५ मं०८ अ०१० सू०८८] पष्ठोऽधकः मत्स्य । सुशिप्र । हरिवः । तत् । ईमहे । वे इति । आ। भूपन्ति । वेधसः । तव । श्रवासि । उपमानि । उक्थ्यो । सुतेपुं । इन्द्र । गिर्वणः॥ २॥ हे सुशिष शोभनहनो शोभनोप्णीपिन् वा हरिवः अश्ववन् गिर्वणो गीभिर्वननीयेन्द्र वे त्वयि वेधसः परिचारका आभूषन्त्याभवन्ति । मत्स्व सोमेन मादयात्मानं । किंच वन त्वां वयमीमहे याचामहे । किंयाच्यमित्यत्राह-सुवेषु सोमेषु अभिपुतेपु सत्सु तय श्रवांस्यन्नानि उपमानि उपमानभूतानि उक्थ्या प्रशंस्यानि च सन्विति ॥ २ ॥ अथ तृतीया- श्रायन्तइव॒सूर्यं विश्वेदिन्द्रस्यनक्षत। व निजातेजनमानओज॑साप्रतिभागंनदीधिम ॥३॥ श्राय॑न्तः इव । सूर्यम् । विश्वा । इत् । इन्द्रस्य । अक्षत । वसूनि । जाते । जनमाने । ओज॑सा । प्रति । भागम् । न । दीधिम ॥ ३ ॥ हे अस्पदीयाजनाः आयन्तइय सूर्य यथा समाभितार मयः सूर्य भजन्ते तथेन्दस्प विश्वेद विश्वान्येव धनानि क्षत भजन । सच यानि वसनि धनानि जाने उत्पन्ने जनमाने जनिप्पमाणे चौजसा चलेन करोति । अतः भागंन पित्र्यं भागमिव तानि धनानि पतिदीधिम पविधारयेमेति । यद्वा आयन्तइव सूर्य यथा समाभितारश्मयः सूर्यमुपतिष्ठन्ते तयेन्द्रस्य वि० श्वा विश्वानि विभक्तुमिच्छन्वः समाश्रिवामरुतः इन्दमुपविष्ठन्तइतिशेषः । उपस्थायर मरुवो वस्न्युइकलक्षणानि धनानि जावे जाताय जनमाने जनिप्पमाणापच मनुष्यायच ओनसा पटेन भक्षत विभजन्ते । तवचास्माकं योभागः द भाग । नेतिसंमत्यर्थे। मनीत्येप अनु इत्येतस्य स्थाने । अनुदीधिम वयं अनुध्यायाम । तथापयास्कः-समाश्रिताः सूर्यमुपविष्ठन्ते अपिवोप- माथै स्यात्सूर्यमियेन्द्रमुपतिष्ठन्तइति । सर्वाणीन्द्रस्पधनानि रिभक्ष्यमाणाः सपथा धनानि रि- भजति जावेच जनिष्यमाणेच तं वयं भागमनुभ्यापेमेति ॥ ३ ॥ मि०८.

·संहिताभाष्ये [अ०७०३ अथ चतुर्थी- अनशरातिवसुदामुपस्तुहिभद्राइन्द्रस्यरातयः । सोअस्य॒कामविधतोनरोपज़िमौदानायचोदयन् ॥ ४॥ अनशंभरातिम् । वसुध्दाम् । उप । स्तुहि । भद्राः। इन्द्रस्य । रातयः। सः। अस्य । कामम् । विधतः । न।रोपति । मनः । दानाय । चोदयन् ॥ १ ॥ हे स्तोतारः अनर्शराति अपापकदानं अपापिष्ठस्य दातारमित्यर्थः । तथाचयास्क:-अन- शरातिमनश्लीलदानमश्लीलं पापकमिति । वसुदा धनस्यदातारमिन्द्रं उपस्तुहि यतइन्द्रस्य रातयोदानानि भद्राः कल्याणानि महदेश्वर्यकारीणीत्यर्थः । यतश्च सइन्द्रः स्वकीयं मनोदाना- य अभीष्टमदानाय चोयन प्रेरयन् विधतः परिचरतोस्य स्तोतुः काममिच्छां नरोपति नहिन- --- स्ति ॥ ४॥ अथ पंचमी- त्वमिन्द्रप्रतिप्वभिविश्वाअसिस्पृधः । अशस्तिहाजनिताविश्वतूरसित्वंतूंर्यतरुप्यतः ॥ ५ ॥ त्वम् । इन्द्र । प्रातृर्तिपु । अभि । विश्वाः । असि । स्पृधः। अशस्ति-हा । जनिता । विश्वस्तः । असि । त्वम् । तूर्य । तरुष्यतः॥ ५॥ हे इन्द्र त्वं प्रतिषु संग्रामेषु विश्वाः सर्वाः स्पृधोयुद्धकारिणीः शत्रुसेनाः आयसि अ- जिभवसि । किंच हे त्र्य शत्रूणां वाधकेन्द्र त्वं गशस्तिहा दैत्यानामशस्तीनां हन्तासि । जनि- दा असुरेभ्यः अगस्तीनां जनिताचासि । विश्वतः विश्वतः सर्वस्प शत्रुवर्गस्य हिसिनाचाति रुप्यतो बाधकाच बाधमानोसि ॥५॥ नि०६.२३.।

·રૂ૭િ
मं०८ अ०१० सू०८८] पष्ठोऽष्टक
अथ पष्ठी-
।
अनुतेशुष्मंतुरयन्तमीयतु.लोणीशिशुनमातरा ।
विश्वास्लेस्पृधानथयन्तमन्यवैयदिन्द्रतूर्वसि ॥ ६॥
अनु । ते । शुष्मम् । तुरय॑न्तम् । ईयतुः । क्षोणी इति । शिशुम् ।
न । मातरी । विश्वाः । ते । स्पृधः । भथयन्त । मन्यते ।
हत्रम् । यत् । इन्द्र । तूर्वसि ॥ ६ ॥
हे इन्द्र ते तव शुष्मं बलं तुरयन्तं हिंसन्तं शत्रु क्षोणी द्यावापृथिव्यौ मावरा मातरौ
शिरांन शिशुमिव अन्वीयतुः अनुगच्छव. । गमनमाने दृष्टान्तः। किंच हेइन्द्र त्वं यद्यस्मादत्रं
शत्रु पूर्वसि हसि अतस्ते तव मन्यवे क्रोधाय विश्वाः सर्वाः स्मृधः संग्रामकारिण्यः सेनाः
भथयन्त नथिताः सिन्नाभवन्ति ॥६॥
अथ सप्तमी-
इतऊतीवोअजरमहेनारममंहितम् ।
आशुंजेतारहतारोममर्तृततुम्याधम् ॥ ७॥
इत । ऊती । वा अजरैन् । प्रतारम् । अहिनम् । आशुम् ।
जेतारम् । हेतारम् । रविर्तमम् । अत्तम् । तुय्यरधम् ॥ ७॥
हे अस्मदीयजनाः वोयूय अजरं जरारहित महेतारं शत्रूणा मेरकं अमहितं केनाप्पपे-
पितं आऐ वेगवन्तं जेतारं शत्रूणां हेतारं गन्नार रथीनमं रथिना श्रेष्ठं अतूर्व केनाप्पहिसित
तुम्याचं उदकस्य वर्धयितारमिन्द्रं ऊती ऊत्य रक्षणाय इतः कुरुत पुरस्कुरुतेतिपावद ॥७॥
अथाष्टमी-
इप्कारमनिष्ट सहस्तंगतमूर्तिशनकनुम् ।
समानमिन्द्रमवसेहवामहेनसंवानवसूजुवम् ॥ ८॥ ३ ॥

·५३८ ऋक्संहितामाण्ये [अ०७१०१ इष्कारम् । अनिःश्रुतम् । सहकृतम् । शतम् ऊतिम् । शनश्कनुम् । समानम् । इन्द्रम् । अव॑से । हवामहे । वसंवानम् । वसुजुवम् ॥ ८॥३॥ इष्कारं शत्रूणां संस्कार अनिष्ठत स्वयमन्यैरसंस्कृवं सहस्कृतं बलेनसतं शतमूर्ति बहुरक्षणं शतक्रतुं बहुमज्ञं बहुकर्माणं वा समानं बहूनां साधारणं वसवानं धनान्याच्छादयन्त वसूजुवं यजमानेभ्योवसूनां प्रेरयिनारमिन्द्रं अवसे रक्षणाय वयं हवामहे हयामः॥८॥ ॥ इति पष्ठस्य सप्तमे तृतीयोवर्गः ॥ ३ ।। अयंतइति द्वादश, सप्तमं सूक्तं भृगुगोत्रस्य नेमस्या अयमस्मिजरितरिवि हचेनेन्दोने- मसमीपमेत्य स्वकीयं माहात्म्यमवोचत् अतस्तस्य द्वचस्य सएक्क्रपि. यस्यवाक्यं सकपिरिति न्याया। पठी जगदी सप्तम्पाचास्तिस्रोनुष्टुभः शिष्टालिष्टुभः इन्द्रोदेववा यवाग्वदन्ती देवींवाच- मित्येते वाग्देवत्ये शिष्टाऐन्द्राः। तथाचानुकान्तं-अयतेद्वादश नेमोभार्गवस्त्रैष्टुभ पष्ठीजगवी परा- स्तिस्रोनुष्टुभः अपमिनिस्चेनेन्द आत्मानमस्तीदुपान्त्येवाच्याविति । वाग्देवत्ये पशौ यद्वाग्वदन्ती- ति वपायाअनुवाक्या।मृत्रितंच-पद्वाग्वदन्त्यविचेवनानि पतंगोवाचमनसाविभर्तीिति । पूर्वोक्त- एव पशौ देवींवाचमिति हविपोयाज्या। सूवितंच-देवीवाचमजनयन्तदेवा जनीयन्तोन्वग्रवइति तिसइति । मयाणसमये वयसाममनोज्ञावाचः श्रुत्वा एतांजपेत् । सूषितंच- कनिक्रदजनुपं मनुवाणइति सूक्ते जपेद्देवींवाचमजनयन्तदेवाइतिचेति । वनपथमा- अयंतएमितन्बापुरस्ताहिश्वदेवाअभिमापन्तिपश्चात् । युदामबंदीधरोभागमिन्द्रादिन्मयोकणवोवीयाणि ॥ १॥ अयम् । ते । एमि । तन्वा । पुरस्तात् । विश्व । देवाः। अनि । मा। यन्ति । पश्चात् । यदा । महम् । दीर्धरः । भागम् । इन्द्र । आत् । दत् । मया । रुणवः । वीर्याणि ॥१॥ हे इन्द्र ने नव पुरस्तात् अग्रतः तन्या पुत्रेणसह अयमहमे मि शबूनभिषितुं गच्छा. मि । तवायतोगच्छन्तं मां विश्वेदेवाः त्वया सह पश्चादशियन्ति अभिगच्छन्ति यदा व मसं भार्गवाय नेमाय भागं शत्रुपु स्थितं भाग दीघरः धारयसि आदित् अनन्तरमेव मया सह म- ·मं०८ अ०१० सू०८९] पष्ठोऽष्टकः च्छन्न् जेतुं वीर्याणि पौरुषाणि कृणयः कुरु । यदि शत्रुषु स्थितं धनं मा दिससि नहि शत्रुजयाथै गच्छतः सपुत्रस्य मम साहाय्यं कुर्वितिभावः ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- दामितेमधुनोक्षमोहितस्तंभागःसुतोअस्तुसोमः । असंश्वत्वंदक्षिणतःसामेोत्राणिजनावमूरि ॥ २ ॥ दामि । ते ! मधुनः । अक्षम् । अप्रै। हितः । ते । भागः । सुतः । अस्तु । सोमः । असः । च । त्वम् । दक्षिणतः । सरखा । मे। अर्ध । ट्वाण । जसनाव । भूरि ॥२॥ हे इन्द्र ते तुम्यं मधुनो मदकरस्य सोमस्य भक्षमये प्रथमं दधामि धारयामि । सुतो- भिपुतोभागो भजनीयः सोमस्ते वव हदये हितोनिहितोस्तु भवतु ! अपिच त्वं मे मम द. क्षिणतो दक्षिणपार्थे ससासन असः स्थितोभव । अध अथ भूरि पहूनि वृत्राण्यस्मदी- यान् शत्रून् जंघनाव । त्वमहंचोभावावां हन्यः ॥ २॥ अथ तृतीया- प्रमुस्तोममरतवाजयन्तइन्द्रायमत्यपर्दिसत्यमस्ति। नेन्द्रोअस्तीतिनेमउत्वआइकर्दददर्शकममिष्टवाम ॥ ३॥ मासु । स्तोमम् । जरत । वाजयन्तः । इन्द्राय । सत्यम् । यदि। सत्यम् । अस्ति । न । इन्द्रः । अस्ति । इति । नमः । इति । स्वः। आह । कः। ईम् । ददर्श । कम् । अभि । स्तवाम ॥ ३॥ हे जना वाजयन्तः संपाममिच्छन्तीयूयं । पोस्पे पाने इति संग्रामनामनु पाटा ।इन्दाय सत्यं सत्यभूतं स्तोमं सु सुष्टु ममरत इन्दोस्तीत्येतन यदि सत्यमस्ति भवति । इन्द्रास्तिस्त्वे के संदेहः तत्रात-नेपउ भार्गवोनेम एवेन्दोनाम वः कश्चिन्नास्तीत्याह । वर कारणं दर्शपति- का इमेनमिन्द्रं ददर्श अदाक्षीद नकोप्यारपद् मतः कं ययमभिष्टवास अभिमः । दसा- दिन्ट्रोनाम कवियिते इविवादमा ननु मन्यन्यमित्यर्थः॥३॥ ।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७३०५ अथ चतुर्थी- अयमस्मिजरितः पश्यमेहविश्वाजातान्यभ्यस्मिमहा।। ऋतस्यमादिशोवर्धयन्त्यादिरोभुवनादर्दरीमि ॥ ४ ॥ अयम् । अस्मि । जरितरिति । पश्य । मा । दह । विश्वा । जातानि । अभि । अस्मि । मह्ना । ऋतस्य । मा । प्रदिशः। वर्धयन्ति । आददिरः । भुव॑ना । दर्दरीमि ॥ ४ ॥ एवं नेमस्यपेर्वचनमाकण्यं इन्द्रस्तस्य समीपमाजगाम । आगत्य चात्मानमनेन हरेन स्तौति-हे गरिनःस्तोतः अपमहमस्मि इह नवसमीरे स्थितं मा मां पश्या विश्वा मर्याणि जादा- नि भुपनानि महा महत्त्वेन अभ्यरिम अहमभिशयामि। विच मा मां मनस्य गत्यस्य पारय पा मदिशः पदेष्टारोविदांगः स्तोत्रयधयन्ति । अपिच आददिसआदरणगीटोहं भुवना भुरनानि शाभूतानि ददरीमि भशं विदारयामि ॥ ४ ॥ अथ पश्चमी- आपन्मानाअन्हनस्पष्कमासीनहर्पतम्यपृष्ठे । मनभिन्मेदआमत्यवोचदचिकनियमन सम्माप.॥५॥ आ । यत् । मा । वेनाः । हन् । ऋतम्यं । एकम । आमीनम । हर्यनस्य । पृष्टे । मनः। चित् । मे ।। आ । प्रनि । अयाचन् । अचिक्रदत् । शि:मन्नः । मायः ॥ ५ ॥ - पपदा पेक्चरर पतस्प यह मानल्टी या सामाना. पिंजय गागरा रिसस्प टे भाग अपि मामा भान भरोई मनषित करा मोसार पदोभा महागिन माहानं । नियमाप्रपा हिपाली अरिपन मांदीदा ५॥

·म०८ अ०१० सू०८१] पष्ठोऽष्टकः
५४१
अथ पठी-
विश्वेत्तातेसर्वने प्रवाच्यायाचकर्थमघवनिन्द्रसुन्वते ।
पारोवतयत्पुरुसंभृतंवस्नुपाणो शरभायपिबन्धवे ॥ ६॥४॥
विश्वा । इत्।ता । ते । सर्वनेषु। प्रष्टवाया ।या। चुकथ। मघवन्।
इन्द्र । सुन्वते । पारावतम् । यत्। पुरुसंभुतम् । वसु । अपअणोः ।
शरभाय । ऋपिश्वन्धवे ॥ ६ ॥४॥
स्वसमीपमागतमिन्दं दृष्ट्वा सन्तुष्टऋपिरिन्द्रस्य विविधानि कर्माणि दानंच विश्थेत्तावइ-
त्यनेन द्वचेन स्तौति-हे मघवन्निन्द त्वं सवनेषु यज्ञेषु सुन्वते सोमाभिपवं कुर्वते यजमानाय या
यानि कर्माणि चकर्थ अकरोः ते वय ता नानि कर्माणि मवाच्या मवक्तव्यानि पिवेत् अन-
न्तान्येव । किंच त्वं पाराववं परावन्नामकस्य कस्पचिच्छत्रोः स्वभूतं यदृसु धनमस्ति तन
ऋपिपन्धवे शरभाय शरभनाने अपये अपावृणोः अपवृतवानसि पुरुसंधतं यथा यहु-
संशतं भवति ॥ ६॥
॥ इति पष्ठस्य सप्तमे चतुर्थीवर्गः ॥ ४॥
अथ सप्तमी-
मनूनंावत पृथहयोवोअवावरीत् ।
निपरत्रस्य॒ममणिवमिन्द्रोअपीपतत् ॥७॥
घानूनम् । धावत । पृथक् । न । इह । यः । वः । अावरीत् । नि ।
सीम् । सुत्रस्य । मर्मणि । वनम् । इन्द्रः । अपीपतत् ॥ ७ ॥
: शत्रुनमिदानी प्रधावन् प्रधावति पृथगिह पृथक् न तिष्ठति च योयुप्मानापारीन
न भिारपनिच वस्य त्रस्य शत्रोमणि मर्मस्थाने इन्द्रोपचं कुंटिशं न्यपीपदव निवरा -
:
-
यः
पातयत् ॥७॥
1
अथाटमी-
मनोजयाअर्थमानआएसीमनग्सुरम् ।
दिवमुपोंगवायसोमदचिणआरत ॥ ८॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७ १०५ मनःजवाः । अय॑मानः। आयसीम् । अतरत् । पुरंम् । दिवंम् । सुपर्णः । गत्वाय । सोमम् । वृजिणें । आ । अभरत् ॥ ८ ॥ सुपर्णो गरुत्मान् मनोजवाः मनोवेगः अयमानोगउन् आयसीं हिरण्मयी पुरं नारी भतरत अवारी । नवोदिवं स्वर्ग गत्वाय गत्वा वाचणे इन्द्राय सोममाभरदाहरञ्च ॥८॥ अथ नवमी- समुदेअन्तःशयतउद्भावोअमीतः। भरन्त्यस्मैसंयतःपुरःप्रस्रवणालिम् ॥ ९॥ समुद्रे । अन्तरिति । शयते । उद्या । वचः । अभिवतः । शरन्ति । अस्मै । सम्ध्यतः । पुरः प्रस्रवणाः । लिम् ॥ ९ ॥ योवजः समुद्रेअन्तः समुद्रस्यमध्ये शयते शेते यश्च उद्गा उदकेन अभिवृक्षः अरमे वज्ञाय संयतः संग्रामस्य । मम्मन् संयतइति संग्रामनाम पाठात् । पुरः प्रस्रवणाः पुरस्ताद- च्छन्तः शत्रवो बलिं उपहार भरन्ति घारपन्ति तस्य छेद्या भवन्तीत्यर्थः ॥ ९ ॥ अथदशमी- यहाग्वदन्त्यविचेतनानिराष्ट्रीदेवानानिषसादम॒न्द्रा । चतस्रऊर्जदुदुहेपासिकस्विदस्याःपरमंजगाम ॥३०॥ यत् । वाक् ।वदन्ती । अव चेतनानि । राष्ट्री। देवानाम् । निससाद । मन्द्रा । चतस्त्रः । ऊर्जम् । दुदुहे । पयासि । क । स्वित् । अस्याः। परमम् । जगाम ॥१०॥ राष्ट्री राजनशीला देवानां मन्दा मादयित्री वा ययदा वाक् अविचेतनानि विज्ञानरहितान् अमज्ञातान् अर्थान् वदन्ती प्रज्ञापयन्तो निपसाद यजेनिपीदति तदा चतसोदिशः पति ऊर्जम- नं पयांसि तत्कारणभूतान्युकानि दुगुहे अस्यामाध्यमिकापावाचः स्वभूतं यत्परमं श्रेष्ठं तव क्वस्वित् क्वजगाम वगच्छतीति नदृश्यतइत्यर्थः । तथाचयास्कः-यद्वाग्यदन्यविचेतनान्यवि- ·मं०८ अ.१० सू०८९] पष्ठोऽष्टकः ज्ञावानि राष्ट्रीदेवानां निषसाद मन्द मदनाच्चतस्रोनुदिशऊज दुदुहे पयांति कस्सिदस्पाः परसं जगामेति याथिवीं गच्छतोतिबा यदादित्यरभयो हनीतिवेति ॥ १० ॥ अथैकादशी- देवींबाचमजनयन्तदेवास्तांविश्वरुपा:पृशयोवदन्ति । सानोमुन्द्रेपमूर्जदुहानाधेनुर्वागस्मानुपमुष्टुतैतु ॥११॥ देवीम् । वाचम् । अजनयन्त । देवाः। ताम् । विश्वरूपाः पुरावः। वदन्ति । सा । नः । मुन्द्रा । इपम् । ऊर्जम् । दुहाना । धेनुः । वाक् । अस्मान् । उप १ सुस्तुता । आ । एतु ॥ ११ ॥ एपा माध्यमिका बाक् सर्वपाण्यन्तर्गवा धर्माभिवादिनी भवतीवि विभूतिमुपदर्शयति । यां देवी द्योतमानां माध्यमिकां वाचं देवामाध्यमिका अजनयन्त जनयन्ति तां वाचं विश्वरूपाः स- वरूपाः व्यक्तवाचा अव्यक्तवाचश्च पशबोवदन्ति तत्पूर्वकवादास्प्रवृत्तेः । सा वाग्देवीमन्द्रा मदना स्तुत्या हर्षयित्री वा वृष्टिमदानेन नोमयं इपमन्नं ऊर्ज पयोघृतादिरूप रसं च दुहाना क्षरन्वी धेनुः धेनुभूता सुटुताऽस्माभिःस्तुताऽस्मान् नेमान् उपैतु उपगच्छतु वर्षणायोद्युक्ता भवत्वित्प- थः । दयावयास्क: देवींवाचमननयन्तदेवास्ताविश्वरूपाः पशवोवदन्ति व्यक्तवाचश्चाव्यक्त- वाचश्च सानोमदनानंच रसंच दुहाना धेनुर्वागस्मानुपेतुसुष्टुतेति ॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- सविष्णोवितरविक्रमवद्यौहिलोकंवायविष्को। हारिणचावसिन्धूनिन्द्रस्ययन्तुमसवेविसृष्टाः॥१२॥५॥ सखे । विष्णो इति । वितरम् । विक्रमस्व । यौः । देहि। लोकम् । बनाय । विस्को । हर्नाव। हनम् । रिणचाव । सिन्धून् । इन्द्रस्य । यन्तु । प्रसवे । विसंष्टाः ॥ १२ ॥ ५ ॥ १नि ११ २८ । २नि०११ २९ ·५४४ ऋक्संहितामाप्ये . [अ०७३०६ हे सखे पिप्णो त्वं विनरमत्यन्तं विक्रमस्य विक्रम कुरु । हे द्यौः त्वं पचाय वजस्य वि- को विष्फंसनाय लोकं अवकाशं देहि प्रयच्छ । हे विष्णो त्वं चाहं चोभावावां वृत्रमसुरं हनावः हन्यः । सिन्धून् वृत्रावष्टब्धाः नदीश्च रिणचाव नयायः तेमी विसृष्टाः सिन्धदइन्द्रस्य पसवे यन्तु पेरणे गच्छन्तु ॥ तमिममर्थं संगृह्य लोकैः शौनकोदर्शयति-धीनलोकानभिवृत्यै- तान् वृत्रस्तस्थौस्वयात्विषा । नाशकद्धन्तुमिन्द्रो विष्णुमत्येत्य सोबवीत ( १ ) वृहनिप्ये तिठस्व विक्रम्याय ममान्तिके । उद्यतस्यतुवचस्प योर्ददातुममान्तरं ( २ ) तथेतिविष्णुस्त- चके योश्चास्यविपरंददी । तदेतदखिलंपोक्तं सखेविष्णोइतिचेति (३) ॥ १२ ॥ ॥ इति पाठस्य सप्तमे पंचमोवर्गः ॥ ५॥ म्वगिति पोडशमष्टमं सुकं । अत्रानुक्रम्यते-कधक्षोळशजमदग्निभार्गवो मैत्रावरुणं पागाथं विशिष्टुबन्तं तृतीयादिगायत्री परासतोबृहती स्तोत्रंराजस्य॒क्सपादादित्याश्चिव्यो वाय- व्ये सौयौं बृहत्युपस्या सूर्यपक्षास्तुतिर्वा पावमानी गव्येइति । भृगुगोत्रोजमदग्निपिः । चतुर्द- स्यायास्तिस्रस्त्रिशुभः त्रयोदशीवृहती शिष्टानामयुजोयहत्यः युगःसगोहत्यः तृतीयामायत्री- स्तोत्रराजसुगायतेतिपादेनसहिता तेहिन्विरेइत्यादित्यदेवताका । आमेवचांसीतिद्वे अश्विनीदे- वताके । आनोयज्ञदिविपृशमितिद्वे वायुदेवत्ये । घपमहाअसिसूर्येतिद्वे सर्यदेवताके । इयं- यानीत्येपा उपोदेवत्या । यद्वा सूर्यपना अनयातूयते अतःसैयदेवता । प्रजाहतिस्त्रइत्येपाप- वमानदेवताका । मातारुत्राणामितिद्वे गोदेवत्ये शिष्टाः पंच!मैत्रावरुण्यः। सूतविनियोगो- लैंगिकः । संग्रामा) राज्ञः संनहने प्रयोवामित्रावरुणेतिद्वे राजानवाचयेत् । सत्रितंच-अभीवन- वाचयति पयोवामित्रावरुणेविचढेइति । पृष्ठ्यस्य पंचमेहनि प्रउगे वायव्यचस्य भानोयज्ञ- मित्यादिके देकचावाये । सत्रितंच-आनोयदिविस्पृशामितिद्वे आनोवायोमहेतनइत्येकेति । आश्विनं जसिध्यन् होता यण्महाँअसीति द्वाभ्यांअग्निजुहुयात् । सूनितंच-यण्महाअसिसूर्यति द्वाश्यां इन्द्रयोविश्वतस्परीतिचेति । माध्यन्दिनरावने सोमातिरेके एकंशस्त्रमुपजायते तत्र चण्महाअसीति प्रगाथः स्तोत्रियः । सत्रितंच-वण्महाअसिसूर्योदुत्यदर्शतंयपुरिति मगाथी स्तोत्रियानुरूपायिति । अयमेवप्रगाथश्चातुर्विशिकेहनि माध्यन्दिने मानणाच्छंसिनो वैकल्पि- कोनुरूपः । सत्रितंच-आयन्तइवत षण्महाअसिसूर्येति । मधुपगामुत्सृज्य मानारुद्राणा- मिवि जपेत् । सूवितंच मानारुद्राणां दुहितवसूनामिति जपित्वोमुत्सृजवेत्युत्लक्ष्यन्निति ।

·म० अ०१० सू०९०]. पष्ठोऽष्टक:
५४५
तब प्रथमा-
ऋगित्थासमय शशमेदेवतांतये।
योनूनमित्रावरुणामिष्याचकेहव्यदातये ॥ १॥
कक् । इत्था । सः । मर्त्यः । शशमे । देवनातये । यः । नूनम् ।
मित्रावरुणौ । अभिष्टये। आश्चके । हन्यदतिये॥१॥
यो मनुष्यो नूनं क्षिप हव्यातये हविषां प्रदाने यजमानाय मित्रावरुणो अभिष्टये भ-
भिमतसिध्यर्थं आचक्रे अभिमुखौ करोति । समयों मनुष्यः कवक सत्यं इत्था इत्थं देववादये
यज्ञार्थ शशमे हविः संस्करोति ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
पर्पिष्ठात्राउरुचक्षसानराराजानादीर्घश्रुतमा।
तावाहुतानदंसनारथर्पतःसाकंसूर्यस्यरश्मिभिः॥२॥
वपिष्टक्षत्रौ । उरुश्चक्षसा । नरी । राजाना । दीर्घश्रुत्तमा। ता।
बाहुा । न । दंसनां । रयर्यतः । साकम् । सूर्यस्य । रश्मिभिः ॥२॥
वर्षिटक्षत्री अतिशयनवृद्धपती उरुचक्षसा महादर्शनी नरा नेतारी कर्मणां राजाना दी-
प्यमानी दीर्वश्रुत्तमा अतिशयेन विद्वांसो ता ती मित्रावरुणो पाहुना न भुनादिय सूर्यस्परभि-
शिः करणेः साकं सह दंसना दंसनानि कर्माणि । अपः अमः दंश इति कर्मनाम पाया।
रथयतः प्रामुवः यथा पाहू राह कर्म मामुतः वथा मित्रावरुणो सह यज्ञ मामुतइत्यर्थः ॥ २॥
अथ तृतीया-
प्रयोवामित्रावरुणाज़िरोदूतोअद्भवत् ।
अपःशीपामदरघुः ॥३॥
पायः । वाम् । मित्रावरुणा । अजिरः। दृतः ।
अद्रेवत् । अर्यः शीर्या । मरघुः ॥३॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७३०७ हे मित्रावरुणौ वां युवा अजिरो गमनशीलो यो यजमानः पावन अभिगच्छति सदेवानां दूनोभवति । अपाशीप हिरण्माटरुवशिराश्च भवति । मदेरघुः मदकरे धने गन्दाच भवति॥३॥ अथ चतुर्थी- नयःसंपृच्छेनपुन्हवीतनसंवादायरमंते । तस्मानोअद्यसमतेरुरुष्यतंबाहुभ्यांनउरुष्यतम् ॥४॥ न । यः । सम्पृच्छे । न । पुनः । हवीतवे । न । सम्ध्वादाय । रमते । तस्मात् । नुः । अय। सम्ऋतेः । उरुप्यतम् । बाहुभ्याम् । नः । उरुष्यतम् ॥ ४ ॥ यः शत्रुः संपृच्छे संपश्नाय न रमते न क्रीडते । नच पुनःपुनर्हवीतवे हवनाय रमते । नरः संवादाय रमते । तस्माच्छनोः समृतेः संग्रामात नोस्मान् अब उरुष्यतं हे मित्रावरुणौ युवां रक्षवं । किंच वस्य शत्रो हुण्यां नोस्मानुरुष्यतं रक्षतम् ॥ ४ ॥ अथ पंचमी- पमित्रायमार्यम्पोसचथ्यमृतावसो। वरुध्यवरुणेछन्वःस्तोत्रंराजमुगायत ॥५॥६॥ प्र । मित्राय । प्र । अर्यम्णे । सचथ्यम् । ऋतवसो दत्तध्वसो । वरुथ्यम् । वरुणे । छन्य॑म् । वचः। स्तोत्रम् । राजसु । गायत ॥ ५॥ ६ ॥ हे ऋतवसो यज्ञधन मित्राय सचथ्यं सेवाहै परस्थ्यं यज्ञगृहभयं च स्तोत्रं प्रगायत पक- पण गायत अर्यम्णेच मगायत वरुणे छन्यं भीगनसाधनं चैतादशं वचः भगायत । प्रगायतेति बहुवचन पूजार्थं । एचदेव दर्शयति राजसु मित्रादिपु राजसु स्तोत्रं गायत पठत मित्रादीन् त्रीन राज्ञः स्तुतेति समुदायार्थः॥५॥ ॥ इति षष्ठस्य सप्तमे पष्टोवर्गः ॥६॥ - -

·५४७
मं०८ अ०१० सू०९०] पष्टोऽष्टकः
अथ पृष्ठी-
।
तेहिन्विरेअरुणजेन्यवस्वेकपुत्रतिसृणाम्।
तेधामान्यमृतामांनामधाअभिचक्षते ॥ ६ ॥
ते। हिन्विरे । अरुणम् । जेन्यम् । वसु । एकम् ।
पुत्रम् । तिसृणाम् । ते । धामानि । अमृताः । मर्त्यांनाम् ।
अदब्धाः। अभि । चक्षते ॥६॥
अरुणमरुणवर्णं जेन्यं जयरााधनं वसु वासकं तिसृणां पृथिव्यादीनामेकं पुत्रं ते देवाहि-
न्विरे मेरयन्ति त्रैलोक्यस्य वमोनिवारणाय । किंच अन्याः केनाप्यहि सिताः अमृवाः मरण-
रहितास्तदेवाः पर्त्यानां मनुष्याणां धामानि स्थानानि अभिचक्षते अभिपश्यन्ति ॥ ६ ॥
अथ सक्षमी-
आमेवचांस्युद्यतायुमत्तैमानिका ।
उभायातनासत्यासजोपसामतिहत्यार्निवीतये ॥ ७ ॥
आ। मे । वचासि । उत्स्यता । युमत्तमानि ।
कर्वा । उजा । यातम् । नासत्या । सजोप॑सा ।
प्रति । हन्यानि । वीतये ॥ ७ ॥
हे नासत्या नासत्यो सत्यस्य पणेनारी सञोपसा संगती उभा उभी युओं मे जमदमे-
मम उपवा उधनानि द्युसनमानि दीनतमानि वांसि स्तोत्ररूपाणि वाक्यानि क्त्वां कर्मागि
चाया । किंच हव्यानि हवींपि वीवये भक्षणाप पविगच्छनम ॥७॥
अथारमी-
गनियामतमहामहेयुवाम्यागाजिनीवम् ।
प्रारीहोत्राप्रनिरन्तावितनरागणानाजमदमिना ॥८॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७०८
रातिम् । यत् । वाम् । अरक्षसम् । हवामहे । युवाभ्याम् ।
वाजिनीवसू इति वाजिनीवसू । प्राचीम् । होत्रांम् ।
प्रतिरन्तौं । इतम् । नरा । गृणाना। जमत् अग्निना ॥८॥
हे वाजिनीवसू अन्नधनावश्विनौ वां युवयोः संवन्धि यदरक्षसं रक्षोयर्जितं दानमस्ति
तद्यदा हवामहे यावामहे । एतदेव विशदयति युवायां क्रियमाणां रातिं दानं हवामहे इति
तदानी प्राची माङ्मुखां होत्रां स्तुति पनिरन्ती वर्धयन्ती नरा नेतारौ जमदग्मिना ऋषिणा ग-
णाना स्तूयमानौ सन्वी इतं आगच्छतम् ॥ ८॥
अथ नवमी-
आनोय॒ज्ञदिविस्पृशंवायोयाहिसुमन्मभिः।।
अन्तःपवित्रं परिश्रीणानोश्यंशुकोअपामिते ॥९॥
आ । नः । यज्ञम् । दिविश्स्पृशम् । वायो इति । याहि ।
सुमन्मभिः । अन्तरिति । पवित्र । उपरि । श्रीणानः।
अयम् । शुक्रः । अयामि । ते ॥९॥
हे वायो त्वं नोस्माकै दिविस्पृशं तं यज्ञमायाहि । किमर्थमागमनमित्यत्राह-सुमन्मभिः
सुष्टुतिभिः अन्तः पवित्र पवित्रस्पमध्ये उपरिश्रीणान. श्रयमाणो निपिच्यमाणोपं शुक्रः सो-
मस्ते तुभ्यं अयामि नियतआसीदिति ॥ ९॥
अथ दशमी-
वेत्यध्वर्यु:पथिभीरजिष्टुःपतिहव्यानिवीतये।
अोनियुत्त्वजयस्यनःपियशुचिंसोमंगवाशिरम् ॥१०॥७॥
वेति । अध्वर्युः । पथिभिः । रजिलैः । प्रति । हव्यानि !
वीतये । अर्ध । नियुत्वः । उभयस्य । नः । पिव ।
शुचिम् । मोमम् । गोआशिरम् ॥ १० ॥ ७ ॥

·म०८ अ०१० सू०९०] पष्ठोऽष्टकः ५४९ हे नियुत्वः नियुत्संज्ञकाश्वयन्वायो अध्वर्युः हविर्धानाद रजिष्टेः ऋजुतमैः पथिभिमार्गः वेतिगच्छति वीतये अक्षणाय । तव अक्षणानि हव्यानि हवींपिच प्रतिनयतीविशेषः । अध अथ नोस्माकं संवन्धिनं उजयस्य उभयविधं सोमं कर्मणिषष्ठी पिच । उभयविधत्वं दर्शयति शुचि शुद्धं सोमं गवाशिरं गव्येन पयसा मिश्रितं चेति ॥ १० ॥ ॥ इति पष्ठस्य सप्तमे सप्तमोवर्गः॥७॥ अथैकादशी- वण्महाँअसिसूर्यवोदित्यमहाँअसि । महस्तेसतोमहिमापनस्यतेद्धादेवमहाँअसि ॥११॥ बट् । महान् । असि । सूर्य । बट् । आदित्य । महान् । असि । महः । ते । सतः । महिमा । पनस्यते । अद्धा। देव । महान् । असि ॥ ११ ॥ हे सूर्य त्वं महान् तेजसाधिकोसि बट् सत्यं नैतन्मिथ्येत्यर्थः । हे आदित्य अदितेः पुत्र त्वं महान् वलेनाप्यधिकोसि वद् सत्यं । महो महतः सतोमवतः ते महिमा महत्वं पनस्यते स्त्रोतृभिः स्तूयते । हे देव द्योतनादिगुणयुक्त सूर्य यं महान् वीर्येणाप्परिकोसि भाति । अद्धा सत्यमेव अब नसंशयइत्यर्थः । बट सत्रा अद्देति सत्यनामनु पाठात ॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- वर्यश्रवसामहाँअसिसत्रादेवमहाँसि । महादेवानामसुर्यःपुरोहितोविनज्योतिरदाभ्यम् ॥ १२ ॥ वट् । सूर्य । अव॑सा । महान् । असि । सत्रा । देव । महान् । असि । मह्ना । देवानाम् । असुर्यः। पुरःहितः । विशु । ज्योतिः। अदाभ्यम् ॥ १२॥ हे सूर्य वं अवसा श्रवणेन महान सर्वाधिकोसि बद् सत्यं । हे देव चोवमान सूर्य लं देवानां मध्ये महा महत्त्वेन महान अधिकोसि । सत्रा सत्यमेव असुपः असुराणां हन्ताचा- । ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७ १०८ सि । किंच खं देवानां पुरोहितो हितोपदेष्टासि । किंच ते ज्योतिस्तेजोविभु महद अदायं केनाप्यहिंस्यं च ॥ १२॥ अथ त्रयोदशी- इयंयानीच्यकिणीरुपारोहिण्यातता। चित्रेवप्रत्यदायत्यन्तर्दशाहुपु ॥ १३॥ यम् । या । नीची । अकिणी । रूपा । रोहिण्या। कृता । चित्राध्देव । प्रति । अदर्शि । आध्यती । अन्तः । दशसु । बाहुषु ॥ १३॥ अस्पाच्युपसःस्तुतिः । सूर्यप्रभायावा । येयं नीची अवामुखी अर्किणी स्तुतिमती रूपा रूपवती रोहिण्या प्रकाशयुका कृता उपाः सूर्यमभावोत्पादिता सा अन्तर्बलांडस्यमध्ये बाहुपु बाहुस्थानीयासु दशसु दशसंख्याकामु दिक्षु आयती आगच्छती चित्रेव चित्रागौरिख प्रत्यदर्शि सर्वैरदृश्यत ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशी- प्रजातिस्रोअत्यायमीयुयन्याअमभितो विविश्रे। राहतस्थौभुवनेवन्तःपर्वमानोहरितआविवेश ॥ १४ ॥ प्रजाः ह । तिनः । अतिआयम् । ईयुः । नि । अन्याः। अर्कम् । अभितः । विविश्वे । बृहत् । ह । तस्थौ । भुव॑नेषु । अन्तरिति । पर्वमानः । हरितः । आ । विवेश ॥ १४ ॥ यास्तिसः प्रजाः अत्यायमीयुः अत्यायमायन् अन्यास्ताइमाः मजाः अर्कमर्चनीयमग्निं अभितोनिविविथे अभितोनिविष्टाः ततोनपरावभूवुः । भुवनेप्यन्तर्मध्ये बृहत् महानसावादित्यः प्रजापतिरित्येके तस्थौ प्रकाशयन्नतिष्ठव हरितादिशः पवमानोवायुराविवेश आविष्टः ।ही पूरणी । वाचतस्यबालणं-प्रजातिस्रोअत्यायमीयुरिति यावताइमाः प्रजास्तिस्राअत्यापमायंस्तानीमा नि वयामि वंगावगधाश्चररसादान्यन्या अकमभितोनिविभइति वाइमाः प्रजा अमभिनोनिविष्टा ।

·- मं०८ अ०१० सू०९०] पष्ठोऽष्टकः इसमेवाग्निं वृहद्धतस्थौ भुवनेष्वन्तरित्यदउ एवबृहद्भुवनेष्वन्तरसावादित्यः पवमानोहरित आ- विवेशेति वायुरेव पवमानो दिशोहरित आविष्टइति । वाजसनेयिनोप्यामन्ति-सतपोतम्यत समजाअसृजत ताअस्यप्रजाः सृष्टाः परावभूवुः तानीमानिवयांसीत्युपक्रम्य मजाहतिस्रोअत्या- यमीयुरिति याअमूः प्रजाअत्यायन न्यन्याअर्कमभिवोविविनइति अग्निवाअस्तमिमाः मजा- अभितोनिविष्टास्ताइमाः पराभूता वृहद्धतस्थौ वनेप्वन्तरिति प्रजापतिमेवैतदत्यनूक्तं पवमानो हरिताविवेशेति दिशोवैहरितस्ता अयं पयमानाविष्टइति ॥ १४ ॥ अथ पंचदशी- मातारुद्राणांदुहितावसूनांस्खादित्यानामृतस्य॒नामिः । अनुवौचंचिकितुपेजनायमागामांगामदितिवधिष्ट॥१५॥ माता । रुद्राणाम् । दुहिता । वसूनाम् । स्वसां । आदित्यानाम् । अन्तस्य । नाभिः । प्र । नु । वोचम् । चिकितुपे । जाय । मा। गाम् । अनांगाम् । अदितिम् । वधिष्ट ॥ १५ ॥ अस्मिन् हचे गौःस्तूयते-पा गौः रुद्राणां रुद्रपुत्राणां मरुतां माता गननी वसूनां दुहिता पुत्री आदित्यानां स्वसा भगिनी अमृतस्प पयसोनाभिः आवासस्थानं तां अनागां अनागस अदिविमदीनां गो गोरूपां देवी मावधिष्ट हे जना माहिसिष्टेति निफितुपे चेतनावने जनाय नु इदानीं भवोचं अहं प्रावोचमिति शुश्रूपमाणेश्यउपदेशः ॥ १५ ॥ अथ षोडशी- वोविढवाचंमुदीरयन्तीविश्वामि(भितिष्टमानाम् । देवीदेवेभ्यःपर्यंयुपींगामामारक्तमोर्चताः।।१६॥८॥ बचाइविदम् । वाचम् । उतूदईरयन्तीम् । विश्वाचिः। धीभिः। उपतिष्ठमानाम् । देवीम् । देवेभ्यः । परि । आईयुपीम् । गाम् । आ। मा। अहन । मयः । भ्रचेताः ॥ १६ ॥८॥ वचोविदं वचसोलंभपित्री वाचमुदीरयन्दी पयः पीया पश्चादायमुदीरयन्ती । क्षुधिवोहि जनो न वाचमुदीरयति भुक्का पश्चादुदीरयति । विश्वाभिः सर्वाभिवधिवाग्भिः उपतिष्ठमानां दे- ।

·५५२
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७१०९
चीं द्योतमानां देवेश्यो देवार्थ मा मां एयुपी अवगच्छन्तीं गां दद्भचेता अल्पबुद्धिमत्यामनुष्यः
पर्यावृक्त परिवर्जयति ॥ १६ ॥
॥ इति पठस्य सप्तमेष्टमोवर्गः॥८॥
त्वममइति द्वाविंशत्यूचं नवम सूक्तं गायत्रमाग्नेयं । भृगुगोत्रः मयोगोनामऋषिः वाईसत्यः
पावकविशेषेण विशिष्टोम्पाख्योवा । यद्वा सहोनाम्नःपुत्रौ गृहपतियविष्ठसंज्ञको दावनी तौ सहे-
दं सूक्तमपश्यनां तस्मादस्य तादृषी । अथवा तयोरन्यतरः । तथाचानुकान्त-त्वमग्नेयधिका मा-
र्गवः पयोमो बाईसत्योवामिपावकः सहसमुनयोडियोहपतियविष्ठयोर्वान्यवर आग्नेयविति ।
मावरनुवाकस्पाग्नेयेक्रती गापमेछन्दसि आदितोष्टादशः । सूत्रितंच-स्वमग्नेबृहदपइत्पष्टा-
दशार्यन्तस्त्वेतिसूक्तेइति । देवसुवाहविष्यग्नेगुहपतेरनुवाक्या त्वमग्नेबृहद्वयइत्येपा । सूषितंच-
त्यमोवृहद्दयो हव्यवाळमिरजरःपितानइति । अन्वारभणीयायामनेर्भगिनोनुवाक्या आसवं-
सवितुरित्येपा। सूत्रितंच-आसक्सवितुर्यथा सनोराधास्याभरेति । आभिप्तविकेपूक्थ्येषु त-
तीयसवने मैत्रावरुणस्याग्निंवोवृधन्तमिति वैकल्पिकः स्तोत्रियस्तृचः । सत्रितंच-अग्नियोवृध-
न्तमग्नेयंयज्ञमध्वरमिति । दशमेहनि इमनोयज्ञमिति स्तोकसूक्तस्य द्वितीयस्यस्थाने अमेवृत-
स्येत्येपा । सूचितंच-स्तोकसूक्तस्य द्वितीयतृतीययोःस्थानेमेघृतस्यधीतिभिरुभेमुश्चन्द्रसपिइ-
त्यते इति ।
तब पथमा-
।
त्वमग्नेसहयोदासिदेवदाशुषे । कविहपतिर्युवा ॥१॥
त्वम् । अने। बृहत् । वयः। दासि । देव । दाशुपै ।
कविः । गृहस्पतिः । युवा ॥ १ ॥
हे देव द्योतमानाग्ने कविः कान्तकर्मा गृहपतिः गृहपाटको युवा नित्यतरुणस्त्वं दाशुषे
हरिपामदात्रे यजमानाय बृहदयः मदनं दधासि प्रयच्छसीत्यर्थः ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
सनर्दळानयासहदेवॉअनेदुवस्थुवा । चिकिदिक्षानयावह ॥ २॥
सः । न. दळानया । सह । देवान् । अग्ने । दुवस्युवा ।
चिकित् । विनानो इर्ति विभानो। आ । वह ॥२॥

·मं०८ अ०१० सू०९१] पष्ठोऽष्टक: हे विभानो विशिष्टदीले अग्ने सत्वं चिकित् ज्ञातासन् नोस्माकं दुवस्युवा परिचरणशी- लया ईळानया स्तुवत्या वाचासह देवानावह ॥ २ ॥ अथ तृतीया- वाहविद्युजावयंचोदिष्ठेनपविष्ट्या अभिप्मोवाजसातये॥३॥ त्वया । है । स्वित् । युजा।व्यम् । चोदिंठेन । यविष्ठ्य । अभि । स्मः । वाजसातये ॥३॥ हे यविष्ठ्य युवतमाग्ने चोदिष्ठेनातिशयेन धनानां प्रेरयित्रा त्वया युना स्विद्ध महायेनै- व वयं भार्गवाः प्रयोगाः बार्हस्पत्याः पावकाः अग्मयोवा वाजसातये अन्नलाभायाभिष्मः शत्रू- नभिभवेम ॥३॥ अथ चतुर्थी- और्वभूगुवच्छुचिममवानुवदाहुवे। अनिसमुद्रवाससम् ॥ ४॥ और्वभूगुध्वत् । शुचिम् । अमवानवत् । आ। हुवे । अग्निम् । समुद्रश्वाससम् ॥ ४ ॥ समुद्रवाससं समुद्रमध्यवर्तिनं वाडवं शुचिं शुद्धमग्निं और्वभृगुवत् यथा और्वभगुः अम- वानवद यथा अमवानः तथा हुवे आह्वयाम्यहं ॥ ४ ॥ अथ पश्चमी- हुवेवातखनकविपर्जन्यकन्युसहः । आग्निसमुद्भवाससम् ॥५॥९॥ हुवे । वातस्वनम् । कविम् । पर्जन्य कन्यम् । सहः। अग्निम् । समुद्रध्वाससम् ॥ ५॥९॥ वातस्वनं वातसदृशध्वनि कविं कान्वकर्माणं पर्जन्यकन्यं पर्जन्यसदृशक्रन्दनं सहः स. हस्विनं वाइवान हुवे आह्वयामि । अन्यद्गतम् ॥५॥ ॥ इति पष्ठस्य सप्तम नयमोवर्गः॥९॥ ।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०७३.११ अथ पष्ठी- । आसवंसवितुर्यामगस्येवभुजिंढुवे । अग्निसमुद्रवाससम् ॥ ६॥ आ। सवम् । सवितुः । यथा। भगस्थइव । भुजिम् । हुवे । अग्निम् । समुद्रद्दवाससम् ॥ ६ ॥ सवितुः प्रेरकस्य देवस्य सर्व यथा प्रसर्व इव भगस्येव भुजि भगाख्यस्य देवस्य शोग- मिव च समुद्रवाससमग्निं आहुवे आहृयामि ॥६॥ अथ सप्तमी- अग्निवौडधतमध्वराणांपुरुतमम् । अच्छानसहखते ॥७॥ अग्निम् । वः । वृधतम् । अध्वराणाम् । पुरुत्तमम् । अच्छे । नत्रै । सहवते ॥ ७ ॥ अध्वराणामहिस्यानां बलिना नवे वन्धुं सह ते बलवन्तं विभक्तिव्यत्ययः वृधन्तं ज्वा- लाभिर्वर्धमानं पुरुतमं अतिशपेन बहुमग्निं ऋत्विज. [यूय अच्छ अभिगच्छत ॥ ७ ॥ अथाष्टमी- अयंयांनआभुवृत्त्वष्टारूपेवतक्ष्या । अस्यकत्वायशस्वतः॥८॥ अयम् । या । नः। आभुव॑त् । त्वष्टा । रूपादेव । तक्ष्या । अस्य । क्रत्वो । यशस्वतः॥८॥ अयमग्निर्नोस्मान तक्ष्या विकर्तव्यानि रूपेव त्वष्टा रूपाणि वर्धकिरिव यथा येनपकारे । ण आभुवन आभवति तथैवमग्निं अभिगच्छतेत्यर्थः। किंच वयं अस्याग्नेः प्रत्त्वा प्रज्ञानेन यु. काः यशस्वतो यशस्वन्तो भवेमेति शेषः ॥ ८॥ अथ नवमी- अयंविश्वाअनिश्रियोग्निवेर्युपत्यते । आवाजैरुपनोगमत् ॥९॥ अ॒यम् । विश्वाः । अनि । श्रियः। अग्निः। देवे' । पत्यते । आ।वाजैः। उप । नः । गमत् ॥ ९॥ ।

·मं०८ अ०१० सू०९१] पष्ठोऽटका मनुष्याणां विश्वाः सर्वाः श्रियः संपदः देवेषु देवानां मध्ये योयमग्निरभिपत्यते अ- भिमच्छति सोग्निर्नोस्मानपि वाजैरनैरुपागमदुपागच्छतु ॥ ९ ॥ अथ दशमी- विश्वेपामिहतुहिहोतॄणांयशस्तमम् । अग्नियज्ञेषूपूर्व्यम् ॥१०॥१०॥ विश्वेषाम् । इह । स्तुहि । होतॄणाम् । यशःतमम् । अग्निम् । यज्ञेषु । पूर्व्यम् ॥ १० ॥१०॥ विश्वेषां सर्वेषां होतॄणांमध्ये यशस्तमं यशस्वितमं यज्ञेषु पूयं मुख्य अग्निमिहास्मदीये यज्ञे हे स्तोतः स्तुहि ॥१०॥ ॥ इति षष्ठस्य सा दशमोवर्गः ॥१०॥ সকায়ী- शीरंपावकशोचिज्येष्ठोयोदमेवा । दीदायदीर्घश्रुत्तमः ॥११॥ शीरम् । पावकशोचिषम् । ज्येष्ठः। यः। दमैषु । आ। दीदार्य । दीर्घश्रुत्तमः ॥ ११ ॥ ज्येष्ठो देवानांमुख्यो दीर्घश्रुतमो अतिशयेनविद्वानग्निः दमेषु पन्विनां गृहेषु मादीदाप आदीप्यने तं शीर अनुशायिनं । तथाचपास्कः-अनुशायिनमिविया शिनसिविवेति । पाव- कशोचिषं पायकदीवि स्तुहीत्यर्थः ॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- नमर्वन्तननिसिंगृणीहिविपशुष्मिणम् । मित्रनपात्यननम् ॥१२॥ तम् । अवलम् । न । सानसिम् । गृणीहि । विम । शुप्मिणम् । मित्रम् । न । यानयजनम् ॥ १२ ॥ १नि.१.१४..

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७३.१२
हे विम मेधाविन् स्तोतः अर्वन्तंन अश्वमिव सानसिं संभजनीयं शुष्मिणं बटिनं मित्रं
न सखायमिव यातयजन हतशत्रुजननं तमग्निं गृणीहि स्तुहि ॥ १२ ॥
अथ त्रयोदशी-
उपत्वाजाभयोगिरोदेर्दिशतीहविष्कृतः । वायोरनीअस्थिरन् ॥१३॥
उप । त्वा । जामयः। गिरः । देर्दिशतीः । हविकतः।
वायोः । अनौके । अस्थिरन् ॥ १३ ॥
हे अग्ने हविष्कृतो यजमानार्थं गिरः स्तुतयः जामयः स्वसारइव देदिशतीः तवगुणान
दिशन्यः त्वा त्वामुपतिष्ठन्ते वायोरनीके समीपे त्वां समेधयन्त्यः अस्थिरन् अतिष्ठश्च ॥१३॥
अथ चतुर्दशी-
यस्पत्रिधात्वरंतर्हिस्तस्थावसैदिनम् । आपश्चिन्निदधापदम्॥११॥
यस्य । विधातु । अटतम् । वर्हिः । तस्थौ ।
असम्दिनम् । आपः । चित् । नि । दध । पदम् ॥ १४ ॥
यस्याग्नेसिधातु विरवृतं अनावृतंच असंदिनं अवदंच मस्तरणकाटेहि पहिरपदं भव.
ति पहिस्तस्यौ आरानार्थं तिष्ठति । तस्मिन्ननावापश्चिद आपोपि पदं स्थानं निदध निदधति
आन्तरिक्ष्यामाध्यपिके पदं निदधतीत्यर्थः ॥ १४ ॥
अथ पंचदशी-
पददेवस्यमीहुपोनाष्टाभिरुतिभिः। मद्रासूर्यश्योपदृक् ।।१५॥११॥
पदम् । देवस्य । मोलुपः । अनाधृष्टाभिः ।
अतिभिः । भद्रा । सूर्यः इव । उपटक् ॥ १५ ॥ ११ ॥
मीहपः कामानां सेतुर्देवस्य घोबमानस्यामः पदं स्थानं अनाधृष्टाभिः शभिरनाटा
fr: विभीरक्षाभिः भजनीपं भवतीत्यर्थः तथैवास्योपटक उपष्टिरपि सूर्य व पथा सूर्य-
स्वदा मनुष्यजनीपासवति ॥ १५॥
11 इति पष्टस्य सममे एकादग्रोवर्गः ॥११॥

·मं०८ अ०१० सू०९१] पष्ठोऽएकः अथ पोडशी- अमेघृतस्यधीतिभिस्तेपानोदेवशोचिपा ।आदे॒वान्वक्षियक्षिच ॥१६॥ अग्ने । घृतस्य । धीतिभिः। नेपानः । देव। शोचिपा । आ। देवान् । वक्षि । यक्षि। च ॥ १६ ॥ हे देव द्योतमानामे घृतस्य दीप्तिसाधनस्यान्यस्य धीतिभिः निधानैः वेपानः तपन शो- चिषा ज्वालया देवान् प्रत्यापक्षि आवह यक्षि यज च ॥ १६ ॥ अथ सप्तदशी- तत्वांजनन्तमातरःकर्विदेवासोअनिरः । हव्यवाहममत्वम् ॥१७॥ तम् । स्वा । अजनन्त । मातरः । कविम् । देवासः । अगिरः । हव्यवाहम् । अमर्यम् ॥ १७ ॥ हे अंगिरो मे कविं कान्तफर्माणं अमत्य मरणरहितं हव्यवाहं हविषां वोढारं तं ममिद्धं वा खां देवासोदेवाः मातरइयाजनन्त जनयन्ति ॥ १७ ॥ अथाष्टादशी- पचैनसत्वाकवेमेंदूतंवरेण्यम् । हव्यवाहनिपेदिरे॥ १८ ॥ प्रचैतसम् । त्वा । कवे । अ । दूतम् । वरेण्यम् । हव्यहवाहम् । नि । सेदिरे ॥१८॥ है,को कानमनने पचनसं परत्युदि वरेण्यं वरणीयं दूर्व देवानां हव्यवाहं हरिमां वोदारं त्या त्वां निपेदिरे देवानिपीइनि ॥ १८॥ अकोनविंगी- नहिमेअस्पान्यानपिलिर्वनन्वति । अथैना ग्रामिते ॥१९॥ नहि। मे । आस्ति । अध्यां । न । स्वरधितिः । वनवति । अर्थ । एतादृक् । जरामि ते ॥१९॥ ।

·ऋक्संहिनामाप्ये [अ०७३०१३
हे अग्ने मे मम आर्गवस्य भयोगस्य अपेः अध्या गीः । अया उसेनि मोनामनु पाप-
छ । नास्ति नवियते । यस्याः पयसाज्येनच त्वां यजेय । शिव स्वधितिः परा: नहि का
न्वति कानानि हन्ति येऽशतः त्वां समिन्धीय । अथैवाटक अग्निहोत्रार्थ पयसोदाम्मी गार-
न्यनसाधनानि काठानि चैवसर्व ते तुत्य अहं भरापि ॥ १९
अथ विशी-
यदोकानिकानिचिदातेदारूणिमनि । तार्जुपवयविष्टधा३
यत् । अमे। कानि । कानि । चित् ।आ। दागि।
दम्मसि । ता । जयस्व । यविष्टच॥ २० ॥

·म०८ अ०१० सू०९२ ] पष्ठोऽष्टक:
अय द्वाविंशी-
अग्निमिन्धानोमनसापियंसचेतमर्त्यः ।
अप्रिमीविवखमिः॥२२॥ १२ ॥
अग्निम् । इन्धानः। मनसा । धियम् । सचेत । मर्त्यः ।
अग्निम् । ईधे । विवस्वभिः ॥ २२ ॥ १२ ॥
मत्योमनुष्योग्निमिन्धानः कामज्वलन् मनसैव श्रद्दधानो धियंकर्मसचेत काले अजेन ।
विवस्वभिः प्रविग्भिश्वामिमेव ईधे मज्वलति ॥ २२ ॥
॥ इति षष्ठस्य सप्तमे द्वादशोवर्गः॥ १२॥
अदीति चतुर्दशर्च दशमं सूक्तं काण्वस्य सोभरेरापै । अत्रानुजन्यते--अदर्शिपळना सो-
भरिपोर्हत पंचमीविराङ्पा सप्तन्याययुजः सतोवृहत्यः अष्टम्यादियुजः ककुभ्रसीयसी ककुचनु-
दुयन्याग्निमारुतीति । पंचमीसप्तमीनवम्येकादशीत्रयोदश्यः पंचसतोवृहत्पः अष्टमीद्वादश्याककु-
भी दशमी गायत्री चतुर्दश्यनुष्टुप् शिष्टाबृहत्यः।आग्नेयंत्वित्युक्त्वादग्निर्देवदा अन्यायास्त्वग्नि-
मरुतश्च। मातरनुवाकस्याग्नेयेक्ती वाहतेछन्दस्यादितः सप्तः । सत्रितंच-अदर्शिगावृवित्तमइति
सतेतिबाहतं । आभिष्टविकेपूक्थ्येषु मैवावरुणस्य ममंहिष्ठापेवि पैकल्पिकः स्तोत्रियस्तनः। सनि-
तंच-ममंहिष्ठायगायतपसोअग्नेनरेभिरिति । अम्पायोपारणोसर्जनयोः मण्डटानयहो-
मे मानेपाहीत्पेषा । सूत्रिवंच-पाचिदानयोहिमरुत्सला यराजन्नग्रेइति ।
नवप्रथमा-
अदर्शिगातुवित्तमोपस्मिन्मतान्याधः ।
उपोपुजातमार्यस्पर्धनमुग्निनक्षन्ननोगिरः ॥१॥
अशि । गानुवित्तमः । यस्मिन् । बृतानि । आदधुः ।
उपो इति । सु । जातम् । आर्यस्य । वर्धनम् ।
अग्निम् । नक्षन्त । नः। गिरः॥१॥

·५६०
।
ऋक्संहितामाष्ये [अ०७१०११
यस्मिन्ननौ वनानि कर्माणि आदधुः यजमानाः आदधन गानुवित्तमोतिशयेन मार्गाणां
ज्ञाता सोनिरदर्शि पादुरभूव । किंच सुजातं सम्यक् पादुर्भूत अस्यायस्य उत्तमवर्णस्य वर्धन व-
धयितारमनिं नोस्माकं गिरः स्तुतिरूपावाचः उपोनक्षन्त उपगच्छन्त्येव । नक्षमतावितिधातु ॥१॥
अथ द्वितीया-
प्रदेवोदासोअग्निदेवाअच्छानमज्मना ।
अनुमातरपृथिवींविवारतेतस्थौनास्यसानवि ॥ २ ॥
प्रादेवः दासः । अनिः । देवान् । अच्छे । न । मज्मना ।
अनु । मातरम् । पृथिवीम् । वि । वटते । तस्यौ।
नाकस्य । सानवि ॥२॥
देवोदासः दिवोदासेनाहूयमानोग्निः मातरं । सर्वस्य लोकस्य धारकत्वात् पृथिवी माता ।
तां पृथिवीमच्छ पति देवान् तस्य दिवोदासस्य यज्ञे देवान् अनु प्रति हविर्वोढुं नाविववते
यस्मादेनमग्नि दिवोदासो मज्मना बलेनाजुहाव तस्मादयमग्नि. नाकस्य स्वर्गस्य सानवि समु-
च्छ्रिते देशे स्वायतनएव तस्थावतिष्ठत् ॥ २ ॥
अथ तृतीया-
यस्माद्रेजन्तकृष्टयश्चर्कत्यानिकण्वतः ।
सहस्रसांमेघसांताविपत्मनामिंधीभि.संपर्यत ॥३॥
यस्मात् । रेजन्त । कुष्टयः । चर्कत्यांनि । कुण्वतः । सहस्र साम्भ
मेधसातौध्दव । त्मना । अग्निम् । धीभिः । सपर्यत ॥३॥
यस्मात्कारणाव चरीत्यानि कर्तव्यानि कर्माणि रण्यन कुर्वाणान् मनुप्यान रष्टय. इ.
तरेमनुष्या रेजन्त कंपन्ते तस्मादिदानी हे जना यूयं सहस्रसां गया धनानाच सहलस्य दाना-
रममि मेधसातौ यज्ञ धीभि. कर्तव्यैः कर्मभिः सना आत्मनैव सपर्यत परिचरत ॥३॥
अथ चतुर्थी-
प्रपंरायेनिनीपमिमीयस्तैयसोदाशत् ।
सीरंधत्तेअग्नउक्यरासिनत्मासहस्रपोपिणम् ॥ ४॥