·No text on this page.

·शब्दश
महामहोपाध्याय
श्रीजगदौथ तर्कालकार भट्ट
विरचिता।
वि, ए उपाधिधारिणा, पण्डितकुलपतिना
श्रीजीलानन्दविद्यासागर भट्टाचार्या
संस्कृता प्रकाशिता च।
द्वितीयसम्करणम्।
कलिकातानगया
१. न. शान्भ चन्द्र चाटुार ट्रीटस्थ निउार्यमिशन यन्त्र,
इउ रक्षितेन मुद्रितम।
१८०४

·No text on this page.

·पण्डितकुलपतिः
श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि, ए,
PANDIT JIBANANDA VIDYASAGARA B,
Superintendent Free Sansk i it College, Calentta

·No text on this page.

·शब्दशक्तिप्रकाशिका तक तन्त्रञ्च विदुषा विटुपा तोषकारिका । क्रियते जगदीशेन शब्दशक्तिप्रकाशिका ।। ग्रन्थारम्भे विघ्नविधाय समुचितां शब्दमयों देवतां अन्यकत स्मति स्म। अनुभवहेतु सकले सद्य समुपासिता मनुजे। साकाझामन्ना च स्वायें योग्या सरस्वती देवी ॥ इतरा तावहे वता सम्यगुपासिताप्युपासके न साकाहा साकाशापि वा नामन्ना आसन्नापि या न स्वस्योपासितुर- भिल्लपितार्थ योग्या योग्यापि वा न समस्तोपासकेऽनुभवस्य जनिका जनिकापि वा न मद्यः किन्तु कालक्रमणैव सरस्वती तु देवो मकलमनुजे एव साकासन आसन्ना योग्या चोपासिता मतो सद्य एवानुभवं तनुते अतो देवतान्तरमपेक्ष्योत्कर्षवती- यमवश्यमुपास्ये त्यत्र तात्पव्यम् । अथ शब्दो यदि स्वार्थस्यानुभवे भवेवेतुः प्रात्यक्षिक एवो- पनयिक तत्र नाकाहाद्युपयोगस्तभिन्न चेदानुमानिकएव न च मद्यः साकाइत्वादिधीमात्रेण व्याप्तिबुद्ध्यादेरप्यधिक- स्यायेक्षणादित्याशङ्कामपनतुमन्वयबोधनामकमनुभवान्तर दर्श- यति साका इशदेयों धस्तदर्यान्वयगोचर । सोज नियन्त्रितारवान्न प्रत्यक्ष न चानुमा ।।

·२ মহমানদামি। अन्ति लारस्ति गामानवत्यादिसाकाशब्देभ्यः वस- वृत्या पदार्थानामुपस्थित्युत्तर गवादावस्तित्वादेरन्वयावगाही विलक्षणो बोधी यत्रान्वयव्यतिरेकाम्यामाकाहादिमत्तया रास्यस्यागमोहतुन तु पदार्थानामुपस्थितिमान विशिष्टमते- रानुभविकत्वादन्यथानुमितेरप्यपलापापत्तेः। न चासो स्म तिः समानालारसंस्काराप्रसवत्वात् नापि साक्षाक र: साका- ५. व प्रकारान्तरेणाप्युपस्थितार्थस्योपनयमाझ्यावगाहिता- पत्तेः न चेटायत्तिरनुभवविरोधात् तदुत्तरं तथाविधानुव्यव- मायापत्तेश्च। तत्तस्वविषयकखेन शाव्दमतेरजुव्यवसायं प्रति तत्तदवसाकाइपदजन्यतद्गोचरशाब्दलेन विषषविधया हेतुत्व- कल्पनायामातगौरवात् इतरबाधलब्धस्या छिद्रतरत्वादेरपदार्थ- स्थापि अवगाहित्वेन शामतरतव्यवसीयमानत्वात् गवादा- वधिलादेग्विास्तित्वादावपि गवादर्भानप्रसङ्गस्यै तावताप्यनु- अतएवामी नानुमितिरपि पूर्वपराष्टस्य वस्तुमावस्यैवामति बाधर्क शाम्दधीविषयतापत्तेः । नक्षदगोचरशाब्दधियं प्रति साकाइपदजन्याया स्तत्तदर्द- गोचरस्म ते: कारगत्वकल्पना नान्नैष दोषः तावतापि पदा- घानामन्यय पोदशायामयदार्थानामपि स्वसामग्रोवलेन प्रत्य- शानुमित्यारन्यतरप्रसङ्गस्य टुवारतापत्ते शाब्दधियः प्रलदत्याभ्युपगमे प्रत्यक्षादिसामान्य प्रति शाब्दसामग्रमा विन्धवालामभवात् शाब्दाव्यप्रत्यक्षवाद्यवच्छिन्न प्रति तस्यास्तथा वमपन्य शाब्दधियः प्रत्यक्षादिभिन्नत्वकल्पनायामिव अथ लिङ्गजन्य त्वेनान्वयबुद्धे रनुमितित्वसिचावनायल्या शादान्यानुमित्या तसामग्रमा प्रतिवन्धकत्व वाच्यमतो लिङ्ग- जत्वमेव भादधियः खण्ड्यति ।

·शब्दशतिप्रकाशिका। योग्यतार्थगताकाझा शब्दनिष्ठानुभाविका। प्रत्येक वा मिलित्वा वा नेते लिङ्गमसिद्धित॥ गवादावस्तित्वादेरनुभवार्थ न तावदस्तित्वादेर्वाधविर हिवरूपं योग्यतामात्र लिङ्ग बाधनिश्चयाभावेनान्यथासिद्धस्य योग्यतानिश्चयस्यानावश्यकत्वात् योग्यतामाचलिङ्ककसमानु. मानस्यान्वयबुद्दिवे घट: कमत्वमित्यादिल्यनीय त्यापि तस्य तथात्वायातात् योग्यतायाः संशयस्थ लेऽम्यन्वयबुद्धेरानु- भविकल्वाञ्च। गवाटावस्तित्वाटेरन्वयबोधानुकलानुपूर्वीपर्य- वसिता त्वाकाङ्क्षा स्वयममिदा कथमस्तित्वादेरन्वयबोधं माधयेत् अतएव अस्तित्वादेयाग्यताविशिष्टमप्याकासावल न तद ब्वयस्यानुमापकमप्रसिद्धः। अथ गौरस्ति तावान् स्वधर्मि- कास्तित्वान्वयबोवानुलाकामाश्रयपटमारितत्वात् घटवत् अस्तिपदसमभिव्याहतगौः पदस्मारितत्वाहा चक्षुर्वदित्वाद्यनु- मानत एवास्त्वन्वयधियोऽन्यथासिद्दि पदानामेकवाक्यतापनत्व- रूपसमभिव्याहृतत्वनिश्चयं विना न्यायनयेऽप्यन्वयबोधस्यानु- त्याच्या पूर्व तस्यावश्यकत्वात्। न च विनष्ट भाविनि वा घटे चक्षुरादी व्यभिचारः स्वार्थानुमाने स्वरूपतस्तस्याकिञ्चि- करवात् एकविधव्यभिचारज्ञानसत्त्वेऽप्यन्यविधव्याप्तिनिश्च- सम्भवाच्च ममानाकारम्यैव व्यभिचारग्रहस्य व्याप्तिधी- विरोधित्वात् इति नव्यवैशेषिकाः। तन । गवादेः तन्न । गवादेः पदस्मारि- तवाद्यभावग्रहदशामुत्पन्नस्य गौरस्तोत्याद्यन्वयत्रोधस्योक्तहेतु- नानिध्यत्त. पटजन्या हि पदार्थ म ति: स्वरूपसत्येवान्वय- बुधावुपयुज्यते न तु ज्ञाता प्रमाणाभावात् पदै रस्मारितस्यापि तस्मारितत्वग्रहदशायामन्वयधीप्रमणाच्च । एतेन गौःपदम- स्तित्ववज्ञोगोचरज्ञानपूर्वकम् मस्तिपदसाकासगी:पदत्वात् बजी तन्नवं यथाकाशमित्येवं पदपक्षकमप्यनुमानं कणभव- ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। पक्षानुसारिणाम् अपास्त गवादिपदाना नानपूव्वकत्वाद्यभाव- निश्चयदशोत्पन्नस्य गवादिमुख्यधम्भिकास्तित्वाद्यन्वयबोधस्य सार्व- जनीनस्योक्तलिङ्गादप्यनिष्पत्तेः वाक्यार्थस्यापूर्खत्वेन तदर्भ- माध्यस्य प्रायशः प्रागनुपस्थित्यानुमानायोगाच्च । वस्तुतो वाक्यार्थबोधस्थानुमितित्वे सत्येव साकाइपदत्वादिलिङ्गकत्व कल्पा तदेव त्वसिद्ध प्रमाणाभावास्तित्वेन गामनुमिनो- मोत्यादरनुव्यवसायस्य तत्रासत्त्वात् प्रत्युत गौरस्तीतिवाक्या- दस्तित्वेन गौः श्रुतो नत्वनुमित इत्यनुभवाच्च। श्रोतव्यो मन्तव्य इत्यादिप्रयोगथ्या शाब्दत्वस्यापि शृणोते: शक्यतावच्छेद- कत्वात्। नचासौ धान्तिर्बाधकाभावात्। न चेटेवमनु- मितिमात्रस्य पदजन्यल-प्रकल्पा अन्वयबोधलं किमिति न रोचयेः अनुमिताविवान्वयमतावपि समानविषयकप्रत्यक्ष- सामग्रमादेश्च प्रतिबन्धकतया तदभावजन्यत्वेनैकशेषस्य दुष्कर- त्वात् पटादिपदैरथस्य पटादेः स्मरणे सति तदीयव्याप्त रिव दहनाद्यर्धस्तदर्थकवयादिपदस्य स्मरणोत्तरं तदीयाकाला- वगमस्य सुवचत्वात् वाच्यतावहाचकत्वस्यापि सम्बन्धस्य स्मारकतायामविशिष्टत्वात् । नच दे धूमाभाव इत्याद्य- प्रसिद्धसाध्यकानुमितिस्थले पूर्व साध्यस्यानुपस्थित्या तेन साध्यवाचकपदस्य स्मरणासम्भव इति वाच्यं तत्र साध्य ज्ञान- विरहेऽपि उद्योधकान्तरात् साध्यवाचकपदस्मरणसम्भवात् किच्च घटाद्यन्य इत्यादिवाक्याटप्रतियोगिताकान्यत्वादिप्रकारण निरवच्छिद्रविशेष्यताको घटान्यस्य बोधः सर्वजनसिद्धः स चास्माकं तादृशानुपूर्वोकपदज्ञानत्वेन तथाविधान्वयबोध प्रति हेतुत्वादुपपद्यते परेषान्तु भेदो घटप्रतियोगिताकस्तत्मा- काहान्यादिपदस्मारितवादित्यादिरीत्या अनुमित्या न तन्नि- हः पचविधयान्यत्वस्व भाने घ्यन्यत्वप्रकारेदान्यस्य तत्राभा- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ५ Paikpower ऽपि न नात् । न च तवान्यपदमेव घटान्यत्वप्रकारेण घटान्यस्य लक्षक घटादित्यस्य व्यर्थतापत्तेः अन्यथा घटोऽन्दोलादावपि घटादि- पदम्यैवास्तित्वादिविशिष्ट घटादिलकत्वाम्भवात् तत्राप्यस्तित्व- घटयोरन्वयबोधापनापापलेबियास्तां विलयः। मामाइत्यादिधीग्दि वाक्यार्यगोस्ययार्थज्ञानदहालरूप- लामोतव चाटि मिचयः शादयो तुरतो मैया को- ऽपनगडाटी रवान्वयबोधोऽनुमिति: पिद्धिमत्व मिक तंदमन्भवात् पर जमुनिको टहास पाहित्याना प्रमा यजातीयविनिटगि समानामानिनयो त्तरत्व तज्जातीवाचकारित गावात अनएत्र धामावा मायापति :- तामा प्रजाति: जानिरा गानाकारागुमन- माथाना लीनामिति जरमोसमाना निरस्यति । नातला न माया गर्ग माता। बागा वामपयोतवात । यदोसाद पापीकल बाग धान दुताब जाया शाहगतामा वि. सामान: कारण स्थान स्थादपि नव रूविंग मायनियन प्रतिपादेकापदायपति- काया गारपटायर्यानुनिभरल्या तो न चेव शाधिय पूर्व वापयाथल्योपस्थित्यनियमीन तहग्यासोसावत्यापि मतेरना- वश्य बालात् अन्यथा वेदयामयाज जाइकनापत्तेः न हि लौकि- केन तत्वेन ज्ञानवाक्येन जनित पवान्पयनोये तस्य हेतुल्य गौरवात् एकपदार्थेऽपर माधव शद्धे वाला टीकानयतात्वस्य संशयेऽपि अगुमितेकत्याच । अतएवानोवालस्य मंगे व्यतिरेकनिश्चये वाजयबुझेरनुत्पादादवपन्न तनिश्यम्तन हेतु- ·40 शब्दशतिप्रकाशिका। रित्यपि प्रत्युक्तम् असिद्धेः। ननु माभूदाप्तोत्वस्व निश्चयान- रोधेन मिद्धमाधनं तात्पर्ययस्य तु स्यात् तनिश्चयस्यान्वय वी- हेतुत्वात् अन्यथा घटकर्मत्वादिपरत्वाभावस्य घटकर्मवाद्यन्य- मानपरत्वस्य वा निश्चयेऽपि घटमित्यादिवाक्यात् कर्मत्व घटीयमित्याद्यन्वयबोधापत्तेरिति चेन्न कर्मतार्मिकवटाद्य- न्वयधोपगत्वाभावनिश्चयशाया प्रमयत्वादिप्रकारेण घटकम- वादिपरत्वस्य निश्चयेऽपि घटोयं कर्मत्वमित्यन्वयमतर नुत्यत्त्या कर्मताधमिकघटान्वयजोधपरत्वप्रकारकनिश्चयत्वेनैव तापयर्धि- यस्तस्या कारणत्व न वाक्याथस्य तनानिवेशात् । वस्तुत समानानुपूर्नीकस्यैव वाक्यान्तरस्य तस्यैव वा कालान्तरमन्तर्भाव्य घटोयकर्मत्वादिपरत्वनिश्चयमत्त्वेऽपि श्रूयमागवाक्यन्यता- वदानीमन्तविण तत्यरत्वम्यानिश्चयेऽभावनिश्चये वा घटीय कर्मत्वमित्यादन्वयमतेरनुत्पादादिशिष्यैव बचशाक्यव्यक्तिधर्मि- कस्य घटकमलादिपरत्वनिश्चयस्य तत्तदन्वयबोधहेतुत्वमुपेयं तथाच तत्तवेतुभूताना प्रकरणझामाभिधानामिव विज्ञान- व्यतोना तथात्वमुचितम् अवश्यं अवश्यं लाहपूर्ववर्तिताकत्वात् । अतएव सैन्धवमानय इत्यादावपि लवणपरत्वधोन लवणा- द्यन्वयबुद्धी हेतु: किन्तु तदर्जकल्वे नाभिमतं भोजनादिप्रक- सस्य प्रतिसन्धानमिति न्यायसिद्धान्तः । एवञ्च वाक्याथ- प्रतीतिजनकतयाभिप्रेतवनक्षास्य तात्पर्यस्य ज्ञानमवश्य शाब्दमामान्य हेतुस्तस्य संशये व्यतिरेकनिश्चये च तदनुत्पादात् तन्निश्चयस्यैव युगपदनेकार्थोपस्थिताविकार्थमात्रान्वये विनिगम- कत्वात् लक्षणाकल्पकत्वात् मुख्यार्थबाधस्य सर्वत्र लक्षणाया असम्भवात् तथा च तात्पर्य्यावच्छेदकतयैव सर्वत्र वाक्यार्थ- सिद्धेः प्रत्यक्षानुमितिभ्यां भिन्नमनुभवं भावयन्नपि शब्दो एहोतग्राहिले नानुवादक इति प्रभाकरमतमप्यनादेवं कवि- .

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। वाक्यानामन्याध मानपरत्वस्य शुकवाक्यानाञ्च स्वार्थपरत्वाभावस्य निवऽपि ततः सामाजिकार्टान्वयानुभावात् यत्त्या व्यभि- चारादित्यास्ता विस्तरः । ननु स्वार्थान्वशगोचरो बोध माकारपि माथव शब्द : सम्पादनीयो न तु निरयन्तन कोऽमी सार्थकः कतिविषश्च इल्याकानयामाह। शादातरमपिताव मावा म्वार्थपोधात । प्रकृति प्रत्यय व निपातिम विधा ।। यादृयः शब्द' शब्दान्ता महात्वे व स्वस्य खघटक स्य वा वृत्त्य प्रस्थाप्ययाशार्थाव गाहिबोध प्रत्यनुअन्नः म तथाविधार्थ मार्थक पथ्यावाद्या: प्रकृतय, मुक्तिकाद्या: प्रत्यया' चादया निपाताच स्वोपस्थाप्याथम्य बोधं नियमतः पादालर महकृत्य जनयन्ति वाक्यानि पुनहामहा त्यापि । शशविषाणादिकः शब्दोऽपि शगोयत्वादिना विघाणांटरन्वयवोधमादधानस्तादृश- विषयताकवोवन साथक एव परन्खयोग्जः । मचाय विविध एव प्रकृतिः प्रत्ययो नियातच ति शपश्यनादिविकरगो नुमा- द्यागमश्चान्वयबोध प्रकल्यादौना महायोऽपि न स्वार्थीपस्थिति- हारा येन तमादाय चतुगदिविध: मायकः स्यात्। घुत्रो वः इत्यादावपि युभदादिसम्बन्धो न वमाद्यादेशस्यार्थ: किन्तु तदादेशिनो 'युमाकमित्यादिवाक्यस्य अतः पूर्वपदमपक्ष्यैव तादृशसम्बन्धबोधानुकूले तत्र न प्रशनः । सदृशाद्यर्थेषु प्रकृत्यादिभ्यो भिन्नेषु निभनौकाशादिशब्देषु अतिप्रसङ्गस्तु ममा- सान्तर्गतत्वनियतस्वाधबोधकताकान्यत्वेन विशेषणाहारगीयः । तत्र प्रथमोद्दिष्टां प्रकति लक्षयति । खेतगर्थानवच्छिन्नयतस्वावस्थावबोधने । बच्चदनिश्चयो हेतुः प्रकति सा तदधिका ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। खतरशब्दार्थविशेषितस्य यादृशस्त्रार्थ स्यान्वयबोध प्रति ब्वायरहितोत्तरत्वममया यादृपयन्दवत्ताया निश्चय एव हस्ताशस्तथाविधार्थे प्रशतिः। पटसुप्रभृतयोहि शब्दा. वोत्तरविभायाो मिश्चिता एव खोपस्थाप्यस्य वजनजन- नादेरवयं प्रत्ययार्थ कमलकर्नलादी बोधन्ति न वन्यथा प्रत्वयात पटा मानच्छित्रस्य मएकालेटमाधनलादि- स्वायजयो' प्रत्यनिश्चिता अध्यनज्यको। चैव पचति यजीवाती सपनिमादितपयस्याम खमि सद- কানাল त्रिपाकाहावन्धयात् लाव्यवधि- तोतरखना तापाशवत्ताया निश्चय एत्र तदुर स्याप्य যান এম এ ধ্বনি বাফ ম সদান: घाविध च पात्यादे शत्यादिविरहेऽपि पच दिया: हा पचना कर्मलादावन्वयबोधं प्रत्य- यानिगिनत लाया नियस्येव तुला। वहु- सुमन सामादिकपल साथ ट्रा- दावन्वयबोध पनि गुहाध्यमिता साधरलसब्बयन बहुनाटिपत्य रस्य गियर एन हेतु पि न पदान्तराथान- दनिय ताप हतार्थस्य ट्रासादावन यजोधकाः प्रत्ययाना प्रत्यतिमात्र संख्याहिनिचार्यस्य घय तरेऽन्चय- दोषकालमत्तः। अतो नानः प्राविहित वहुचि न प्रस: न वा चन्द्रनिहायजारोऽसियाली सहशकी- दीक निकासको पूर्वपदावरियेव सदृशायार्थ स्य वोत्रकलावास्तव पुत्पश्चात् । न चैवमेवकारादेर ब्धयो- गाय प्रशातित्वमा स्थात् नायव धनुधेर इत्यादौ पार्थादि- पदार्थनिधिषितवैद्य तादृशमार्थस्यान्वयबोध प्रति हेतुखादिति वकम् इयत्वात् पातः स्तोमरपिभतिसामाइसजातीयत्व- ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। नियमात् एवकारादेश्च मविभक्तिकत्व एव प्रमागाभावात् । ये त मन्वन्ते पार्थान्ययागत्वावच्छिन्नव्यवच्छेदस्यैव तत्रैव- कारार्थत्व तादृशार्थबोधने तात्पर्य ग्राहकत्वेन शवादिवटा- कामासम्पादकत्वेनैव वा पार्थादिशब्दस्योपयोगादेवकारादि- निपात: प्रकतिरेव तस्य च नुप्तविभक्तिकवेन तादृश- विभत्य श एव तनिश्यस्य पार्थान्ययोगवाद्यवच्छिन्नव्यवच्छेद- रूपस्वार्थान्वयबोधं प्रति हेतुत्वमिति तेषां पार्थएवेत्यत्र पाथैवकाराथयोर्मेंटेनानुभविकस्यान्वयबोधस्यापलापप्रसङ्गः प्रस- ङ्गश्च तयारभेदेनान्वयस्य तथा व्यवच्छेद एवेत्याटावपि प्राति- पटिकार्ययोरभेदान्वये तन्त्रस्य नानो समानविभक्ति कत्वस्यान- पायादिति। यत्त उपमर्गाणामिवैवकारादिनिपातानामपि न प्रकृतित्व निरर्थकत्वात् परन्तु ममभिव्याहृतपार्थादिपदानां तटन्चयोगव्यवच्छिन्न दिलक्षणाया निरूढत्वसम्पादकत्वमाव- मिति मतं तश्चिन्त्यम्। लाघवादन्यथा निर्वक्तित खोपस्थाप्ययदर्थम्य बोधने तस्य निश्चय । तत्त्वं न हेतुरथवा प्रकृति सा तदर्थका । तत्वेन यनिश्चयत्वेन स्वोपस्थाप्ययाशार्थस्यान्वयबोधं प्रति स्वाञ्यवहितोत्तरत्वसंमर्गेण यादृशशब्दवत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्व तादृय एव शब्दस्तथाविधार्थे प्रकृतिरिति तु फलि- तार्थ । बहुगुडो ट्राचेत्यादी बद्दजाद्यर्थ म्यान्वयबोध प्रति गुडादि पदधर्मि कबड्जादिनिश्चयत्वेन हेतुत्वमपितु सुबाटिर्मिकबहुगुडादिपटनिश्चयवन अन्यथा केवलादपि बहुगुडादिशब्दात् द्राक्षादी बडजाद्यवस्यान्वयबोधापत्तेरिति न तत्र प्रसा।

·१० शब्दशतिप्रकाशिका। प्रत्ययं लक्षयति विभजते च । याशार्थ प्रकत्यन्यो निपातान्यच इत्तिमान्। स तादृशा) शब्दः स्यात् प्रत्ययोऽसौ चतुर्विध.॥ यादृशार्थ इति वृत्तावप्यन्वेति तेन यादृशार्थकप्रकृति- निपाताभ्यां भिन्त्री यादृशार्थे शक्तिनिरूढलक्षणान्यतरात्मक- प्रशस्तत्तिमान् यादृशः शब्दः स तादृशार्थकप्रत्ययः प्रशं. मायां मतुयो विधानात् शक्त्या निरूढलक्षणया च गुण- गुणिनोः स्थितिप्रस्थानयोश्च बोधका अपि शुक्लस्थाप्रभृतयः प्रकृतिभ्यो न भिन्नाः तथा शत्या समुच्चयादिप्रतिपादका अपि चादयो न निपातेभ्यः सुवाटयस्तु खपरतायामेव प्रक- तयो नवेकत्वाद्यर्थे । रतीयादौ कर्मवादेः सत्यपि लक्षणा म निरूढा प्रायश प्रयोगविरहात् । अतएव यत्रास्ति प्रयोगस्तत्र तोयाटितोऽपि कर्मत्वादेश्वगमः यथा पशुना रुद्र यजेत इत्यादौ। अतएव चान्वर्थवलादेवैकवचनादे- रेकत्वादिबोधकत्व प्राप्ती हो कयो िवचनैकवचने वहुषु वचु- वचमिति यत् पाणिनिः प्राह तदिदं हित्वैकत्वादावेव दिवचनैकवचनादिनियमार्थमिति फणिभाष्यकता तेन हिवादावपि नैकवचनादिः प्रमाणम् । तद्धिताख्यातक्कतोऽ- प्यतेन ন্যায়ানা: নাৰি মমিবলিজায় যে प्रत्ययत्वसम्यादकत्वात् नहि भक्षको दाक्षिः पच्च्यतीत्यादौ भक्षणादेर्लक्षणया देशाद्यवगमः कृतादित: कस्यापि स्वार्थि- कप्रत्ययमानस्य च स्वरूपमर्थस्तेन जुगुप्सते देवतेत्यादो सन् तलादो नाव्याप्तिः भावविहितानामपि घजादौनामुश्तीव गतिः तत्रापि भावपदस्य धात्वर्थखरूपपरत्वात्। पाकं पश्येत्यादौ धात्वर्थस्य पचनादेः कर्मवादावन्वया- पत्तेः सुवर्षे धालयस्यान्वयस्याव्युत्पनत्वात् इत्यमेव च শঙ্খা ·अतएव মমফিসামিহ্মা। स्तोकः पाक इत्यादिप्रयोगम्य परिशिष्टाद्यतस्य प्रामाण्यम् अन्यथा स्तोकादीना धाबर्थे विशेषणवे नियमतो द्वितीया- पत्तेः सञ्चारो रतिमन्दिावधि सखीकर्णावधि व्याहृतमित्यादिक काव्यम् आगमोनिष्फलस्वत्र मुक्तिः स्तोकापि यत्र, नो इत्यादिस्मृतिश्च सङ्गच्छत इति नव्या: । खोत्तम्प्रत्ययार्थसाकाङ्गस्यैव धातो रर्ये विशेषण तापन्नस्य बोधने तदर्थकनानो द्वितीयाद्यपेक्षा तु धातुमावस्य तथाच स्तोक: पाक इत्यादिरेव प्रमाणं न तु स्ताकं पाक इत्यादिः अपृथग्रूपक्रियाया विशेषणं कर्मेत्याधनुशिष्ट रपि तत्रैव तात्पर्य्यात्। अतएव स्तोकं स्थोयते साधु गतं चकित द्रष्टव्यमित्यादी धालयस्य तिडाद्यर्थकालादिसाकाइवान तहिशेषणस्य हितोयाद्यनुपपत्तिरिति तु शाब्दिकसम्प्रदायः । यत्तु वाक्यपदीये भर्तृहरिणोक्त यः स्खेतरस्य यस्यार्थे खार्थस्यान्वयबोधने। यदपेक्षस्तयो: पूर्वा प्रकृति: प्रत्यय: परः ॥ इति तहहुजादावव्याप्तिप्रसङ्गादुपेक्षितम् । यदपि खतरार्थानवच्छिन्नखार्थस्यान्वयबोधने । योऽममर्थः सैष शब्दः प्रत्ययोऽयं चतुर्विधः ॥ इत्यु मापत्युक्तं तदप्ययुक्त सुप्- নিভা पदार्थान्तरावच्छिन्नस्वार्थसंख्यादिप्रकारकबोधममर्थ- लेन तयोस्तव्यादौ चाव्या: सैष इत्यत्र सस्य पादपूरथे पुनः सन्धिः। लाघवादन्यथा निर्वति इतरार्थानवच्छिन्न खार्थ यो पोधनाक्षम । तिर्थस्य निभायन्य' स वा प्रत्यय उच्यते ॥ यः शब्दः शब्दान्तरार्थाविशेषिते यादृशखार्थे धर्मिणि तिर्थस्यान्वयबोधने स्वरूपायोग्यः स वा निभादिशब्देभ्यो भिन्नताहणार्थे प्रत्यय इत्यर्थः । चैत्रोऽस्तोत्यादाक्र्थान्तरा- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। नवचिन्ने स्वार्थे नाम्नां तिर्थान्चयबोधकत्वम्। एवं यजेत स्थोयते त्यादौ यजादिधातूनाम् पचतीत्यादौ तिङां पाच- कोऽस्तोत्यादी कतां काश्यपिरित्यादौ च तद्धितानाम् प्रकृत्यर्थावच्छिन्न एव स्वार्थे कृत्यादौ तिर्थस्य वर्तमान- वादेर्बोधकल न तु तदवच्छिन्न इति न तेषु अप्रमङ्गः । निभनिपातादिकस्तु शब्दान्तरार्थानवच्छिन्ने मदृशममुच्चयादि- स्वार्थे तिर्थस्यान्वयं प्रति स्वरूपायोग्योऽपि निभादिरैवेति न तत्र प्रसङ्गः। निपातं लक्षयति। स्वार्थ शब्दान्तरार्थस्य तादात्मानान्वयाक्षम । मुपादान्यो निपातोऽसौ विविधयादिमदतः ॥ य: शब्द: केवले यादशस्वार्थे शब्दान्तगर्थस्य तादात्मा- नान्वयबोधं प्रत्यसमर्थः सुवादिप्रत्ययेभ्यः प्रत्येकं भिन्नः स ताद शार्थे निपातः चादयो निपाता: स्वार्थ ममुच्चयादी नामा- द्यर्थस्याभिटेनान्वयबोधं प्रत्ययोग्या: नहि स्मृतमनुभृतञ्चेत्यादितः कस्यापि स्मृत, समुच्चय इत्यादि रनुभव' किन्तु स्मृतानुभूतयोः समुच्चय इत्यादिरेव। स्तोकं पचतोत्यादी धातुरपि स्वार्थे नामाथस्य तादात्मा बोधयस्तत्ममर्थ एव प्रत्ययम्तु सुबादि- इत्यादौ नामार्थस्वाभेदमाकाइचकारादि: स्वपरतायान्न निपात: किन्तु नामैव पुरन्दरप्रभृतौ तु नाधि निपातव्यादेशः सूत्रानिप्याद्यत्वप्रयुक्तो भात कार्तिक्यादी यन्न दानं तदत्यन्तविनिन्दितमित्यादौ न केवले नजथे यदर्थस्य तादात्मानान्वयः किन्तु दानाद्यवच्छिन्ने । खर्दिवा नक्तमाद्य- व्ययमपि नामेव न तु निपात: शोभमं स्वरित्यादौ तदर्थे नामा- थस्य तादात्मनावनात् । प्रादयस्तूपमर्गा न सार्थका: सार्थका- सेत् निपाता अनि जाती सत्ता नास्तीत्यत्र सत्तायां जातिहत्ति- BUR ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १३ खस्य समवेतत्वनिरूपितखरूपसम्बन्धनात्यन्ताभावो नजा प्रत्या- य्यते न तु सत्वस्याभावः प्रथमान्त पदानुपस्थाप्यत्वेन नबर्थे तत्रास्तित्वादिक्रियान्वयस्यायोगात् जातो जातो न स्त इत्यत्र जातियत्वावच्छिन्नामावस्यैकत्वेन तत्र तिद्वित्वस्य पर्याप्ति- वावधानभवाच। सत्ता समवायेन जातौ नास्तीत्यादी तु समवेतत्वीयस्वरूपसम्बचावच्छित्रप्रतियोगिताकले सम- वायशब्दस्य लक्षणा परेषामपि सत्ताभावस्य समवायावच्छिन्न- लामभन समवायावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व तल्लक्षणाया आवश्यकत्वात् प्रथमार्थप्रतियोगिले ममवायावच्छिन्नत्वस्य तवान्बय इति तु साहमं प्रथमायाः प्रतियोगितार्थकत्वस्य कचिदप्यकल्पनात् विशिष्टमत्ता गुग्ने नास्तीत्यादिकस्तु प्रयोगो यदि प्रमाणं तदायित्वस्याव्याप्यवृत्तित्वेन द्रव्यवृत्तित्वावच्छेदेन तस्या गुणवृत्तित्वाभावसत्त्वात् विशिष्ट स्यातिरिकालादित्यपि कश्चित् । न क्रोधोन च मात्सर्य न लोभो नाशुभाः मतिः । भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तम इत्यादावनेकनबा- मानर्थ क्यप्रसङ्गस्तु न तं विरिञ्चिन भवो न श्री पि धनाधिपः । दातुमहन्ति विभव विष्णोराराधनेन य इत्याटाविव प्रकारा- न्तग्वादिनामपि समानः समानसमाधानश्च । पदात् परस्य युभदादेस्त प्रभृत्यादेशविधौ च पदशब्दः साकाइनिपातस्या- प्युपलक्षकस्तेन न ते धनं धर्म्यमित्यादौ न तस्यानुपपत्तिः मट्टशाद्यर्थे निभादेनिपातत्वव्युदासस्तु प्रागुक्त दिशावसेयः । स चायं निपातश्च तु नत्र पुनरिवैवमास्मादिभेटाहहुविधः । ननु यदि प्रकृति: प्रत्ययो तिपातो वा स्वार्थोपस्थिति- हारान्वयवोधं कुर्यात् प्रत्ये कमात्र निगकाइशब्दसहकृतं वा किन कुर्यात् मिलितानामेव तेषां तथात्वन्तु सर्वत्रामभव इत्यत आह। ।

·१४ शब्दशक्लिपकाशिका वाक्यम यकस्यावयोधतः। सम्पद्यते भाब्दबोधीन तन्मावस्व बोधतः । सार्थकस्य प्रकृत्यादेर्वाक्यतामापनस्यैव स्वार्थीपस्थितिहारा- न्वयबोधकवन तु प्रत्येकस्य निराकासहितस्य वा। वाक्यं यदि शब्द पमूहस्तदा मिथोनिराकाइस्थापि तस्या- न्वयबोधकत्वापत्तिरत, शक्य लक्षयति । मिथ माकादशब्दम्य व्य होवाक्य चतुर्विधम् । सुप्तिडन्तचयो नैवमतिव्याप्तादिदोषत ॥ याष्टंगगाना यादृशार्थविषयिताकबोध प्रत्यनुकूला परस्पराकाइा तादृशशब्दस्तोम ण्व तथाविधार्थे वाक्यम् । सच चतुर्विध चतसश्च विधा वच्यन्ते। वङ्गिना सेक इत्या- यपि वाक्यमेव परन्तु बाधितार्थकत्वादयोग्यम्। शाब्दमते- राहार्यत्वोपगमे निङ्गितिमान् पचन्न पचतीत्यादिकमपि वाक्यमेव नो चेटपार्थकमेव यादृशबोधत्वावच्छेटनाहार्यत्वं तादृशबुद्धार्थ प्रयुक्त पदानामव तथाविधार्थबोधं प्रत्यपाथक- त्वात् यत्तु सुप्तिडन्तचयवाक्यमित्यमरसिंहरुक्तं तन्त्र युक्त सुवन्तादः प्रत्येकममुदायविकल्प नातिव्याप्तातिव्याप्तो: प्रस- ङ्गात् न हि घटं पटमित्याकार: पचति गच्च तीत्वानुपूर्वीकोवा शब्दसमूहो वाक्यं न वा घटं पचतीत्येतयोः प्रत्येकं न वाक्यं क्रियारहितन्त्र वाक्यमस्तोत्यादि कस्तु प्राचा प्रवादो नियुक्ति- कत्वादश्रयः। प्रकृति विभजते । निरुता प्रतिधा नामधातुप्रभेदत । यत प्रादिपदिक प्रोक्त तन्नाची नातिरिच्यते । साख्यानामिव जगदुपानभूता यच्च पाणिनि- प्रभृतिभि. प्रातिपादिकं प्रक्वतिरित्युक्तं तदपि नाम्नो नातिरि- यते नातो विभागन्यूनता। निरुता न तु ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। तव प्रथमोद्दिष्ट नाम लक्षयति। बेन स्वौवक्दर्घस्य मुख्यत प्रतिपादने । खोत्तरप्रथमापेच्या तन्नाम स्वात्तदर्थकम् ॥ यादशशब्देन खोपस्थाम्य यदर्थमुख्य विशेष कान्वयबोधार्थ खोतरप्रथमाविभक्तिरपेच्यते तादृश. शब्दः एव तटवकं नाम । घटादयो हि शब्दाः प्रथमान्तत्वेन निश्चिता एव खार्थमुख्य- विशेष्यकं बोधमुत्यादयन्ति नत्वन्यथा न हि घट इत्यादित इव घटादित्यादितोऽपि घटादिमुख्यविशेष्यक सुवर्थमख्यादे- रवगमः। पौनादेत्यादिकः समामोऽपि स्वोत्तरं प्रथमाप्रति- मन्धानदशायामेव पटादिमुख्यधर्मिताकस्य पोताद न्वयबोधन जनक: अतएव नालंद प्रयुञ्जोतेति वृद्धाः। पदं वि पोतपटरूपमित्या विपि नावान्तरवाक्यार्थबोधए वेको महा- वाक्यार्थबोध: पटा देनाम्नः प्रथमान्तत्वाभावेन तदर्थ पीतादा- নয়ম্বিই: विशिष्ट पूर्व रसम्भवात् धाराष्टवावगाहितायाः प्रमाणान्तरण पल टधर्मिकपोतनिश्चा वादपि तत्र सम्भवात् । नचान्योन्यन्यपरस्परादिनामस्वव्याप्तिरभ्य प्रथमा नाभिधीयते इति वृद्धम्मरणादिति वाच्यं मल्लाभ्यासण्योन्य इन्यत इत्यादी परस्पर मत कहननकमत्व न्वयानुराधिन तेषामपि प्रथमान्तत्वादन्यथा सकर्मकस्य इन्तेर्भावाख्यातसाकाइवानुप- पत्तेरकमकस्यैव धातोस्तथात्वात् । निरुक्त नाम विभजते । विपि नावान्तरवाक्यार्थबोध भक्त्यन्त मल्लया: कृढञ्च लपक व योगढञ्च यौगिकम । तच्चतुओं परैकढयौगिक मन्यतेऽधिकम् ॥ सवाम च त्रयमवधारणार्थ तेन किञ्चिन्नाम क्वचिदर्थे ढमेव यथा गोप्रभूतो गवादि गमेझै दामाभ्या नुर्धेट- खेत्यादेरोणादिकप्रत्ययस्य शक्तिविरहेण यौगिकवविरहात् ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। किञ्चिन्न पावासच यथा तोरादौ गङ्गादि पाद्यव्युत्पत्त्या पुरवत्तौर शक्विग्रहस्थाविशिष्टत्वेऽप्याजानिकप्रयोगापत्त्या तदप्रामाण्य- कल्पनात् शक्तः पूर्वपूर्वप्रयोगनियतत्वात् किञ्चिद्योगरूढमेव यथा सजातपाटौ पङ्कजादि किञ्चित् योगिकमेव यथा पाककवादी पाचकाटि। कढ़योगिकमप्यधिकं नाम यथा माय महारजतादि तद्धि कदाचिदवयववृत्त्या योगार्थमेत कदाचिञ्च ममदायशया रूट्यर्थमेवाभिधत्ते इत्यषाम मतम् । गोर्वाहाकइत्यादो तु शक्यार्थमदृशत्वाविच्छिन्न- बोधकतया गौणं गवादिपदं गोसदृशादी क्षकमेव न तु वभिने। रट नाम लक्षति विभजते च। कह सतनाम सैव संशति कोयते। नैमित्तिको पारिभाषिक्यौपाधिक्यपि तद्भिदा यन्नाम यादृशार्थे म तितमेव न तु योगिकमपि तद्रूढ योगरूढन्तु पड्जादिक न तथा रूढनापेव च संज्ञापदे- भाभिलप्यते न तु रूढादिवत् संज्ञापि नानोऽवान्तरभेदः येन विभागव्याघात: स्यात् । सज्ञायाश्च त्रयो भेदा: नैमित्तिकी पारिभाषिको औपाधिको चेति पाचकपाठकादयस्तु न मंजाः सङ्केतशून्यत्वादिति वच्यते । ये तु रूढम्य नाम्नश्चतुर्विध, प्रास्तन्मतमुपन्ध स्यति । माविद्रयगुणास्यन्दैधर्म, मतवत्तया। नाशिदादभेदन चातुर्विध्य पर जगु ॥ गोगवयादीनां गोत्वादिजाया पखान्यादीनां लाङ्ग, नधनादिद्रव्ये धन्यपिशुनादौना पुण्यद्देषादि गुगोन चल- चपलादौनाञ्च शब्दाना कर्मणावविशक्तिमत्त्वाचा ध्य मे रूढानामिति। यदुक्तं दण्ड्याचार्यः शब्दै रेव प्रतीयन्ते जाति- ।

·। शब्दशक्तिप्रकाधिका। १७ द्रय पुणक्रियाः। चातुवि यादमीषान्तु शब्द उक्तचतुर्विध इति तदेतज्जडमूकमूर्खादोनामन्यशून्यादीनाञ्च शब्दानामपरिग्रहा- पत्त्या परित्यक्तमस्माभिः । नैमित्तिकसंज्ञां लक्ष्यति । जात्यवच्छिन्नस तवती नैमित्तिको मता। जातिमावे हि सकतातर्भान सुटुकरम् । यनाम जात्य छन्न मतवत् सा मैमित्तिको संज्ञा यथा गो चैत्रादिः मा हि गोत्वचत्वादिजात्यवच्छिन्नमव गवाटिक- मभिधते न तु गोवादिजातिमात्रं गोपदं गोत्व सङ्केतित- मित्याकारकग्रहाहामानवेत्यादौ गोत्वादिना गवादरन्वयानुप- पत्तेः एकशक्तत्वस्या न्यानुभावकत्वेऽतिप्रमङ्गात् । ननु गामानयेत्यादौ गोवादिकमताकले नैवानयनादेरन्वयधोर्गी- लादिगताबेन पदज्ञानस्य गोत्वाद्यन्वयबुद्दि प्रत्येव हेतुत्वात् सुवध कर्मबादौ खाययत्तित्व सम्बन्ध नैव प्रकत्ययस्य गोत्वादेः साकाइवात् गवाढिकर्मताकत्वेन बोधस्त त्तरकाल- माक्षेपात् कर्मव गोवृत्तिगोत्वनिष्ठकर्मसात्वादानयन गोवृत्ति- कर्मताक गोववृत्तिकमताकवादित्यायनुमानमानाज्यात् । न च वस्तगत्या यहीवशात्वं तज्ज्ञानस्य हेतुत्वे गोपदं जातिशतमित्येवं यहादपि शुद्धगोत्वस्यान्वयबोधापत्तिः गोत्व- त्वावचिन्नगतात्वप्रकारज्ञानत्वेन तथात्वे च लाघवाहोत्वाव- च्छिन्नशक्तताप्रकारकनानत्वेनैव हेतुत्वं गोत्ववाद्यप्रवेशादिति- वाच्चं गोपदं गोत्वशक्तमित्याकार ज्ञानत्वेन हेतुताया शुद्धस्यैव गोत्वस्य विषयितासम्बन्धन शताशे विशेषगात्वेन गोत्ववादि- प्रवेशगौरवस्थायोगात् । न हि समवायान्यमम्वन्धन जाते: प्रकारताया धर्मावच्छिनत्वनियमो मानाभावात् अयं गौरि- त्यादिव्यवसायोत्तरमिम गोत्वेन जानामोत्याकार तस्य ज्ञात- ·शब्दशतिप्रकाशिका। # . । तालिङ्गकानुमानेऽनुव्यवसाये वा व्यभिचाराच्च प्रागनुपस्थित्या गोत्वत्वादेस्तत्रोपनयायोगात्। एतेन जातनिरवच्चि अप्रकार- त्वस्य समवाय संसर्गावच्छिनवनियमात् केवलस्य गोवादः शक्य विषयतया सुबर्थकमलाशे च परम्परया प्रकार त्वायोग इलपि प्रत्युतम् उक्त स्थल एव व्यभिचारात्। कन्नीगो. पदं गौरित्यादिप्रत्ययोऽपि प्रमा स्यात् कालिकादि- सयेन गोवादिमति तत्प्रकारकत्वादिति वाचं कालिकादि- न गोत्वादेः प्रामाण्य स्य गोत्वत्वाद्यवच्छिन्द्रप्रकारता- पेन तादृशमतेः प्रमात्वयोगात् अन्यथा घटत्वादिजाते: नममवेतत्वमते संयोगो घट इत्यादिप्रतीते: समवायेन । वस्य दुर्वारतापत्तेः शाब्दस्येव प्रत्यक्षस्यापि कालोगोरि- बोधस्य नियमतो गवाद्यभेदावगाहित्वनैवाप्रमात्वसम्भवा- भट्टमतानुवर्तिनः। तन्मन्द विनाम्याक्षेपं गामानये- नो गवादिकर्मताकत्वेनानयनादेरन्वयवोधस्यानुभविक- गोगच्छतोत्यादी शुद्धगोत्वे मतिमत्त्वाद्यन्वयस्यानुभवेना- त् गोत्वत्वाद्यनुपस्थित्या च गोत्वं गच्छतोत्याद्यनुभवस्या- आत् स्वाश्रयत्तित्वसम्बन्धन गतिमत्त्वादिहेतुना गवादौ सम्बन्धन गतिमत्त्वाद्याक्षेपस्य व्यभिचारादिदोषण उवाच । एतेन कर्मवादी गोवाटे. खाश्रयवृत्तित्व- जान्वयबोधोत्तरं कर्मत्वस्य गोत्ववृत्तिन्वं गोहत्तित्व उपपत्रमित्यनुपपत्तिधोसहकतेन गामित्यादिवाक्येनेव गवीयमित्यौपादानिकोगवादिव्यक्तेर्वोध इति श्रीकर- पनादेयं मिथोविकराभ्यां शाब्दत्वार्थापत्तित्वाभ्याम- 'वबोधस्यालोकत्वेन शब्दानुपपत्तिभ्यां सम्भूय तथाविधौ- निकबोधस्य जननायोगाच्च । यत्तु गौर्जायते गौनश्यति गोत्वादिजातिशत नैव गवादिपदेन लक्षणया गोत्वादि- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। क्षति। विशिष्टा व्यक्तिर्वाध्यते व्यतोनां बहुवेनान्यलभ्यत्वेन च तत्र शरकल्पनात् तात्यानुपपत्तेरपि लक्षणाया वोजत्वात् यदाहुमण्ड नाचाय्या: जातेरस्तित्वनास्तित्वे न हि कश्चिहिव- नित्यत्वालक्षणोयाया व्यक्त स्ते हि विशेषणे इति तदपि तुच्छ व्यक्तिविनाकृताया गात्वादिजातौ गवादिपदस्य मुख्य प्रोगाभावेन तन्मात्रस्याशक्यत्वे तहति गवादी लक्षगाया वक्त मशक्यत्वात् शक्य मम्बन्धस्यैव लक्षणात्वात्। न च गोरन्यो महिष इत्यादौ पञ्चम्यर्थेऽवधिले प्रतियागिले वा स्वावच्छ- द्यत्वप्तम्ब चेन शुद्धस्य गात्वादेवन्वयात्तथाविधस्थन्न एव जातो मुख्य प्रयोगः तत्र पञ्चम्याः स्वार्थेऽवधिवादी स्वनिष्ठगोलाव- च्छेद्यत्वसमर्गेण प्रकन्यथस्य गवादेरन्चयबोधकत्वात् अन्यथा गोगोत्वयोभक्तिशक्तिभ्या गोपदेन बोधने वृत्तिदययोगपद्या- पत्ते. वस्तुतः शुवस्य गोवादेः शाब्दधीप्रकारतायाः समवा- यावच्छिनत्वनियमात्तस्यावधित्वादौ स्वावच्छेद्यत्वादिसम्बन्ध ना- नान्वयो दुर्घट एव द्रव्यं घट इत्यादिप्रतीतः समवायेन प्रमा- त्वानुरोधावटत्व जात नात्वोपगमादिति । प्राभाकरास्तु गोत्वशतात्वेन ज्ञातं पदं ताद्रूप्येग गोशाब्द- त्वावच्छिन्न प्रत्येव हेतुरतो गोत्वशक्तिमहान गोत्वेन गवयादेः न वा ट्रन्यावदिना गोरन्वयधियोऽतिप्रमः। न चैव जातरिव व्यतोरपि शक्यत्वमावश्यकं न हि गवादिपदस्य शक्यत्वं जन्यवमपि तु जन्यशाब्दधोविषयत्वं तच्च गोत्वस्येव गोरप्य- विशिष्टमिति वाच्च गवादिपदधर्मिकखशताताज्ञानस्वावधि शान्दंधौजनकतायच्छेदकत्वेन गोत्वार्टरेव गवादिपवात् गोत्व श तातापक्षया गोशक्तत्वस्य गुरुतया तज्ज्ञानलस्य गोमाग्दं प्रति जनकतानवच्छेदकत्वात् । अतएवाञ्चयजडेगावास- त्वाद्यवगाहित्वेऽपि न तेषा पदशक्य त्वम् अस्तु वा गोवादि- ·२. शब्दशक्तिप्रकाशिका। शकत्वेन ज्ञातं पदं गोवादिशाब्दत्वावच्छिन प्रत्येव हेतु. विशेष्यतया तादृशशब्टं प्रति समवायेन गोत्वस्य नियाम- कत्वकल्पनाच नानिप्रसङ्ग गोत्वादिना गवाटेरिव गवाटेगो- स्वादिनान्वयबोधत्वाच्छिवं प्रत्यपि विनिगमकाभावेन गोत्वादि- शक्तिज्ञानवन हेतुत्वमपेक्ष्य गोत्वशाब्दत्वावच्छिद्र प्रत्येव मोत्वस्य तच्छतात्वज्ञानस्य च इयो: कारणतायामेव लाघवात् वस्तुतो गात्वशाब्द प्रति गोत्वशक्तिमानमेव हेतन तु गोत्वमपि जातिव्यक्तयोस्तुल्यवित्तिवेद्यत्वनियमादेव गोव्यक्तीना तहिषयत्व- मि: प्रमाणविरहादेव गात्वादिना गवयादिविषयत्वस्य तत्रा- सिद्धेश्च । यद्यपि जानविषयत्वं तत्समवाधिव्यक्तिविषयता- निरूपितमिति न व्याप्तिर्गोत्वाद्यालोचने कालो गोत्ववानि- वादिबोधे च व्यभिचारात नापि जातनिरवच्छिन्नप्रकारताया- स्तथास्वनियमः गौरम्रित्याधिज्ञानस्य प्रत्यक्षे गोत्वनिमं जाना- मावाकारी तथात्वात्तथाप्यन्वयबाधस्य निरवच्छिन्नगोत्वादि- प्रकारत्व गवादिवशयतानिरूपितमेवेति व्याप्तिम्तादृश- विशेष्यताकत्व विना शुद्धस्य गोवादरन्वयबोधेनास्पर्शनात् गुरूपां गोत्वेन गवयादिबोधस्यालोकत्वान। प्रतण्व गवाचं गोत्वादिप्रकारको बोव ममवायेनेव सम्बन्धानलगाापि तत्- प्रकारकः स्य होतयक्ति ज्ञानस्य तदोयमम्बन्धमान प्रल ढामोन- स्वादित्यपि प्रत्यक्त शाब्दमतेः शुद्धगोत्वप्रकारातायां गोविशेष्य- ताकत्वस्येव समवायावच्छिनस्वस्यापि य्याप्तिवलेन मिहावपि सम्बन्धान्तरावच्छिन्नत्वस्य प्रमाणाविरहेगामिद्दे: । गोवादिशक्तिज्ञानत्वेन जनकताया विषयतयावच्छेदकला- होत्वादिवि गवाटिपदस्यार्थ: गवादो तयवहारस्तु तादृशाद- च्छेदकधर्मवत्वप्रयुक्तो गौणः । नचैवं गम्यादिधातोरपि गत्यादौ शक्लिन स्याद्गतित्वादिशक्तिज्ञानादेव ताटूप्येण ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। मत्वादेर्गम्यादिधातुतो बोधमम्भवादिति वाच्यं गुरुगां गति- स्वाद संस्थानाव्यङ्गयत्वेन जातित्वामभवात् उत्तरसंयोगाद्यव- च्छि नक्रियात्वाद्युपाधिहने च तत्र स्वकप नः शतिग्रहायोगात् सखण्ड स्य निरवचिन्नप्रकारत्वाभावात निरुक्तिक्रियात्वत्वाव- च्छिन्नश कताज्ञानत्वेन हेतु तामपेक्ष्य नघुतया तादृशानियालाध- च्छिन्न शक्तिमत्त्वज्ञानत्वेनैव तथात्वौचित्यात् गुरुत्वादिप्रयाई स्य पतनत्वादेरखण्डत्वे पत्यादिधातूनां तत्र शक्तत्वेऽपि क्षत्य- मावाञ्च पखादिपटानामपि लोमवल्लाङ्ग लाटिपर्यवसित पशु- वादिमात्रे न शतिस्तत्र स्तन वृत्तिग्रहोत्तर तन्मात्रस्येवानु- भवेन तदाश्रयस्यालाभात् लोमाटोना स्वायतुल्यवित्तिवेद्य- त्वस्य लोमवल्लाङ्ग नवान् टेश इत्याद्यंनुभवे व्यभिचारादिति- प्राहुः। तत्र ब्रूमः शाब्दमतेगवादिश्यक्तावगाहित्वमवश्यङ्का- राप्रयोज्य जन्यधीविषयतायास्ततप्रयोज्यत्वनियमादन्यथा पक्षधमिकनाध्यावगाहिताटरपि परामर्शादिप्रयोज्यता स्वादनुमत्यादि मामान्यं प्रललेव ज्ञानत्वादिना हेतुत्वस्य लाघवे- नोचित्यात् पवतादि सहक़तपरामर्शा नरज्ञानग्य तत्प्रकाश- स्यैव वा पक्षे साध्यावगाहित्वनियमाटेवानुमित्यादेः प्रति- नियनपनाद्यवमाहित्वसिद्ध.। किञ्च गोत्वशतात्वं न गोत्व- ममथत्वं यम्य धारन्वयधातु प्रमिहत्वात् नापि तद्गोचर- मभिधानामक पदार्थान्तरं तत्र मानाभावात् न वा गोत्वानु- मवजनकत्वं पटापिदस्यापि गोत्वशक्तत्वायत्तेस्तस्यापि गवाटि- पढाकाङ्गादिमाचियेन गोत्वानुभवजनकत्वात् न च गोत्वानु- भवमामान्यं प्रति हेतत्व तथा गवाटिपदेऽप्यमत्वात् नापि गोत्वानुभवजनकत्व प्रकारकनित्य सङ्ग्रेनवत्व तादृशसङ्केतवत्व- मात्रं वा गोत्वशतात्वमिति माम्प्रतं गोपदं गोत्वेन गवानुभवस्य जनकतया न सङ्गेतितमित्यादिग्रऽपि तस्य ग्रहाद्गोत्वेन ·२२ शब्दशक्तिप्रकाशिका। गोरन्वयधीप्रमङ्गात् किन्तु गोत्वेन गवानुभवस्य जनकतयः सोतितत्व तथा तथा च पटर्मिक तज्ञानत्वेन गोत्वप्रका- रकशाब्द प्रति हेतुतायां गोत्वस्येव तद्दिशिष्टस्य गोपि विषय- विधयावच्छेदकत्वादवश्य गोत्वादिविशिष्टा गवादिर्गवाटि- पदस्थार्थ । 'स्यादेतत् निरुतस्यैव मझेतस्य कुतः प्रथमतो ग्रह: नोप- मानान कोषान विवरणान्न प्रमिद्धार्थ शब्दमामानाधिकरण्या- वापि वाक्यशेषादमोषा शक्तिग्रहमूलकत्वेन पूर्व पृथुकस्य कस्यापि तदमत्वादत पाह। स तस्य ग्रह पूर्व हवस्य व्यवहारतः । पश्चादेवोपमानाद्य . शक्तिधीपूर्वकरमौ ॥ प्रथमं पदेषु सङ्केतग्रहो बदस्य व्यत्पन्नस्य शब्दाधौनव्यव- हागदेव वालाना तथा हि गामानयेति केनचित्रिपुणेन नियुक्तः कश्चन व्युत्पन्नस्तहाक्यतोऽथं प्रतीत्य गवानयनं करोति तच्चो- पलभमानो वाल इदं गवानयनं खगोचरप्रवृत्तिजन्यं चेष्टा- त्वान्मदीयम्तनपानादिवदित्यनुमाय गवानयनप्रवृत्तिः खविषयधर्मिक कार्यताज्ञानजन्या प्रवृत्तित्व निजप्रकृत्तिवदिति प्रवत्तेगवानयनमिककार्थताज्ञानजन्यत्व प्रसाध्य गवानयन- गोचरतज्ज्ञानमाधारण हेतुक कार्यत्वाहटवदियेव मनु मिन्वानः समुपस्थितत्वाल्लाघावाच्च श्रुतं वृद्धवाक्यमेव तदमाधा- रणकारणत्वनावधाग्यति तदनन्तरञ्च गवादिपदाना अलेक- मावापोडापेन गवादिबुद्दो जनकत्वमवगत्यानतिप्रसताये गवादि- सङ्केतस्य तदनुकूलत्व कल्पयति। पश्चात्तु क्वचिदुपमाना- छतिग्रहो यथा गवादिदशक्तिधौसाचिव्येन गोमादृश्यातिदेश- वाक्यात् गवयपदवाच्यत्वबोधीत्तरं गवयत्वजात्यवच्छिन्ने गोमा. दृश्यग्रहात् गक्यो गवयपदवाच्य इत्याकारः कृचिञ्च व्याकरणात् ·सहकार- शब्दशनिप्रकाशिका। यथा कर्मणि द्वितीया कत्तरि परसा पदमित्याद्यनुशासनात् कमवादा द्वितीयादेः क्वचित् कोषादपि यथा गुणे शुक्लादयः पुमि गुणिनिङ्गास्तु तहति । शोतं गुरणे तहदाः सुशाम: शिशिरो जडः। चूर्ण क्षोद: ममुत्पिचपिञ्जली भृशमाकुले इत्यादि कोषिभ्य, श्वैत्यादो शुकादिशब्दस्य । क्वचिद्दिवरगादपि यथा पचति पार्क कराताति तुल्याए कवाक्यात् कृत्यादौ तिडादेः। क्वचित् प्रमिद्धार्थशब्दमामानाधिकरण्यादवि यथा नोरूपस्पर्शवान् वायुनिस्पश मृतिमन्मन इत्यादौ रूपशून्य- स्पर्शवदादिषु वायादियदस्य वायुत्वादिजातरतान्द्रियत्वेन खरूपतस्तदवच्छिन्नस्यानुपस्थित्या तत्र शक्तिग्रहायोगात् यथा या मतकत्यालड़ता कन्या इदानः कुकुदः स्मृत इत्या- दावुनरोत्या कन्यादानादिषु कुकुदादिपदस्य । तरो मधुरं गति पिक इत्यादिकन्तु न युक्तमुताक्रमेय शक्तिग्रहस्योदाहरणं तिङर्थे धमिण्यभेदेन नामार्थान्वयस्या- व्युत्पन्नत्वात् प्रत्यक्षमिड कोकिलत्वजान्यवच्छिन्न एव लाघवेन पिकाब्दस्य शक्तावच्छेदाच्च । कचिहाक्यशे पादपि यथा बव- पद स्य कङ्ग प्रकृती म्ले छाना दौवंशूके च शिष्टाना व्यवहारा- देकमा नशते. परिच्छेत्तुमशक्यत्वात् नानार्थत्वस्य चान्याय्यत्वात् यवमयश्चर्भवतीतिश्रुती यवपदस्याथमन्दे हे वमन्ते सर्वश- स्याना जायते पत्रशातनम्। मोदमानास्तु तिष्ठन्ति यवाः कणिशशालिन इति विध्याकाइया प्रवत्तमानादाक्यशषादीर्घ- शूक एव यवपदस्य शक्ति ग्रहः । यथावा स्वाराज्य कामोऽग्नि- टोमेन यजेतेत्याटिविधिशेयोभृतेभ्यः यन्न दुःखेन सम्भिन्न न च ग्रस्तमनन्तरम्। अभिलाषापनात च तत्सुख स्वपदास्पद- मित्यादिवाक्येभ्यः स्वरादिग्दस्य । ननु व्यवहारादनुमितर्गवाद्यानयनधर्मिककार्यतान्वयज्ञाने ·शब्द शक्ति प्रकाशिका पदानां प्रथमतः कारणत्वं माकाइ रदत्वावच्छेदेनैव एडीत- मुपस्थितत्वादतस्तदुपपत्तये शाब्दमामान्यं प्रत्यवश्यं कार्यता. वाचिण्दस्य तत्माकाइ पदस्य वा हेतुत्वमुनव्यं तपाच कयं केवलकापादित: शक्तिग्रहस्तस्य विध्य नाकाअन्त्वे नाथवादताया মানীঘাল সন্ধতিনি সামান্ধৰাৱা লিয়ন। कार्यत्वस्यान्वन हाने प्राग्टहीतापि हेतुता । पदानामर्थवादन्य' पवादोवाटुपेक्ष्यते । साकाइदत्वावच्छेदेन कार्यताधोजनकत्व पूर्वग्रहोत- मप्युत्तरकान्नमयवादेभ्यः शाब्दबोधानुरोधापेक्ष्यते पृर्वग्टही- तस्य अपरिहार्यत्वानियमात् प्रतिविम्बिते वस्तुनि व्यभिचागत् नवोपस्थितधर्मावदेनैव जनकत्वस्य ग्रहनियम, पटजमक टेबव्यमित्यादौ तसामानाधिकरण्य नापि अहात् अन्यथा- न्यथाख्या यापत्तेस्तत्रैव दुबारतापत्तेः । न च कार्यतामाका- पदान्तभावगैत्र शब्दानामन्वयानुभवहेतुत्वस्य कप्तत्वादर्थवाद- स्थले न शाब्धाः परन्तमम गाग्रहमात्रमाकाहान्तरकल्पने गौरवातिदिवाच्य कार्यतानिराकाइपदान्त वेगव शाब्दधी- हेतुत्वस्य कल्पनया विधिस्थन्ले न शाब्दधीचित्यस्यापि सुनव- त्वात् उभयत्राप्यन्वयमतगनुभविकल्वेनैकशेषस्य टुकारत्वा- दिति दिक् । पारिभाषिकीमोयाधिकीच मंज्ञां क्रमेण लचयति । उभयातत्ति मिण सज्ञा स्यात परिभापिकी। श्रोणधिको वनुगतोपाधिना या प्रवर्तते । उभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नमतवती मंज्ञा पारिभाषिको यथाकाश रित्यादिः माहि द्वितयावृत्तिनैव शब्दादिना रूपेण तदाश्रयमभिधत्ते नचाकायादिपदस्य गगनादौ निरवच्छिन्नव शक्तिः पटादिपदस्थापि पटादौ तादृशशक्त्यापत्तेः पटे शलमपि ·शब्दशक्ति प्रकाशिका! पटपदं न पटवावच्छिवशक्तिमदित्यादिग्रहोत्तर ततः पटत्व- विशिष्ट स्याननुभवादवश्य तच्छक्तिरवचिनेति चेत् शब्दवति शक्तमयाकाशपदं न ब्दितत्वावच्छिनशक्तिमदित्येवं ग्रहदशा- यामाकाशादिपटान शब्दवत्वेन गगनस्य प्रतीतिगतस्तस्यापि शब्दवत्त्वावच्छिन्न व तत्र शक्तिरिति विभाव्यताम् । एतन पटत्वाद्युपत लक्षित धर्मिण्य व शक्तिग्रहस्य ताप्ये गा पटाद्यनुभव प्रति हेतुत्वान्यास्तु पटादिपदस्यापि पटत्वाद्यवच्छिन्ने शक्तिः परन्तु पटत्वाद्युपलक्षितव्यक्तिष्वे वेति शिगेमण्य तमपि प्रत्युक्तं शब्दोपलक्षित धर्मिणि शक्ति महादेवाकाशादिषदात्तदंशे निर्वि- कल्पकात्मकम्मरणमन्वयानुभवश्वोत्पद्यत इति तु नानुभविक न वा यौकिकम् । या चानुगतोपाध्यवच्छिन्नमतवतो संज्ञा मा ल्वोपाधिको यथा भूतदूतादिः सा हि सतनावृत्तिविशेष- गुणवत्ववार्ताहारकत्वाद्यनुगतोपाधिपुरस्कारेणैव प्रवर्तते शव्दादिस्तु सखण्डत्वेनोपाधिरपि नानुगतो हितयावृत्तित्वादतः पारिभाषिके गगनादिपदे नातिप्रसङ्गः। घटत्वादेः संस्थान- वृत्तिलमते यदि घटादिपदं विलक्षणामस्थानवत्वेन शक्त नदीपाधिकमेव यदि च परम्पग्या वैलक्षण्यवत्वेन तदा नैमित्तिकमेव वस्तुतः सामान्य न्य शाब्दबुद्धौ खरूपतः प्रकारत्वं समवायेनैवेत्यभिहितं प्रागिति । ये तु जात्यवच्छिनसङ्केतवतामपि चैत्रादिपदाना पारि- भाषिकत्वमाहुस्तेषां मते वैविध्यमन्यथा निर्वक्ति । यद्दाधुनिकसङ्केतशावित्वात पारिभाषिकम् । जात्या नैमित्तिक शक्तमोपाधिकमुपाधिना । यत्राथें यन्नामाधुनिकसङ्कतवत्तदेव तत्र पारिभाषिकं यथा पित्रादिभिः पुत्रादी सङ्घतितं चैत्रादि यथावा शास्त्रकभिः सिधभावादी पक्षतादि। जात्यवच्छिन्नतिमन्नाम नैमित्तिकं ३ ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। ॥ - 'यथा गोगवयादि। यदुपाध्यवच्छिनशक्तिमन्बाम तदोपाधिक यथाकाशपश्वादि। आधुनिकस्तु आधुनिकस्तु सङ्घतो न शक्तिनित्यस्यैव तस्य तथात्वात्। तदुक्तं भर्तहरिणा। आजानिकयाधुनिकः स तो हिविधो मतः। नित्य आजानिकस्तत्र या शक्तिरिति गीयते। कादाचित् कस्त्वाधुनिकः शास्त्रकारादिभिः कृत इति। न च पित्रादिना मतित चैत्रादिपटे नित्य सङ्घत- बत्त्व मानमस्ति हाटगेऽहनि पिता नाम कुर्यादिति श्रुतेः पिटकर्त्तव्यसतविधायकमात्रत्वात् चैत्रादिपटस्य शक्तिमत्त्वं पूर्वपूर्वप्रयुक्तत्वापाताच तस्य तन्नियतत्वादिल्युतात्वात् चैत्रादि- पदानामिव पारसीकाटिशब्दानां महतवत्वाविशेऽपि न तेषां धर्मकर्मण्य पयोग: माधुर्भाषितव्य नापन्न शित वै न स्नेच्छितवै इति श्रुत्या तत्र तनिषेधात् क्लैच्छितव म्ल च्छमात्रमङ्क तितैः सुरादिशब्दास्तु रामादौ नेच्छरिवारपि मतिताः । ननु गवादिपदं गोवादिनव संस्थान प्रदेनापि विशिष्ट एव गवादी शक्तमिति तत्रापि तदीपाधिक स्यात् न स्याना- त्वाविशेषेऽपि गोत्वायदया गुरुत्वेन संस्थानस्य गवादिपद- शक्यतानवच्छेद कलात् । न व संरधानमशाक्यमव गवादि- पदन्येति देशनीयं गवाद्रिपदाडोवादिजात्या इव सामादि- चच साविलक्षणात्यापि निरमतो गवाहनुभवेन तस्यापि तच्छक्यत्वात् तथाच न्यायसूत्रं जात्याकतिव्यक्तयस्तु पदार्थ इति पदार्थो गवादिपट स्यार्थ त्रिय कशक्ते लाभार्थमैकवचनम् अन्यथा विभिन्नशक्ती विशनलितानामेव तामामनुभवस्य गौनित्या गुणो वेत्यादी लक्षणाद्यभावस्य च प्रमङ्गादिति माम्य- दायिकाः। नयास्तु जातिव्यक्योरेवैकशक्ति प्राप्त्यर्थ सौव- मेकवचनं प्राकृतिरूपन्तु संस्थानं पृथगेव शक्य शक्यच्चैकपदो- पस्थाप्य योरप्यालतिव्यक्तयोर्मेदान्वयबोधनं गवादिशब्देन व्यत्प- ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। त्तिवैचित्रमात् अतएव संस्थानानुपस्थितौ केवलगोलप्रकारेख व्यक्तरवगम' शक्ताव मम्पद्यते। यद्येवं संस्थानव्यत्योरवैक- शक्तिर्गोत्वादिनातावेव शक्त्यन्तरं तबैशिध्यन्तु पदार्थविधया युमाकमिवास्माक वाक्यार्थ इत्येव किं न स्यात् न स्यात् समवायेन गोवादिमटपेक्षया परम्परया सस्थानवतः परमगुरु त्वेनाशक्यत्वात् शक्यतायाः किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नत्वनियमात् शुद्धगोत्वादी तदयोगाचेत्याहुः । मिथो वैशिध्यविधुराभ्यां चन्द्रत्वसूर्यवाभ्यामवच्छित्रैकशक्तिमतः पुष्यवन्तपदस्येव गोत्व- संस्थानप्रभेदाभ्यामवच्छिन्न कशक्तिमतो गवादिपदस्यापि जात्य- वच्छिन्नशक्तिमत्तया नैमित्तिकसज्ञालेऽपि नौपाधिकसंज्ञान सखण्डोपाधिमावावच्छिन्न शक्तिमत एव नान्नस्तधात्वादिति वस्तुगति। मौत्रमाकतिपट न संस्थानपर परन्तु करण- व्युत्पत्त्याकारनिरूपकार्थक जातिव्य त्योः समर्गपरमव अन्यथा समवायादेरपि सम्बन्धविधया गवादिपदशक्यत्वेने तदनुक्त्या मुनयं नतापत्तेः। काचित्कस्तु जातिसंस्थानाभ्यां गवादेरवगमो गवाटिपदस्य जात्याकतिविशिष्ट शक्ति- भ्रमेण लक्षणया वा सम्पाद्य इति पुनायरहस्ये अस्मगुरु ८ लक्षकं नाम लक्षयति । याशार्थस्य सम्बन्धवति शतान्तु यशवेत । तव तल्लचक नाम तच्छक्तिविधुर यदि ॥ . यादृशार्थसम्वन्धवति यन्नाम सङ्कतितं तदेव तादृशार्थ लक्षकं यटि तादृशार्थे शक्तिशून्यं भवेत् सैन्धवाटयश्च शब्दास्तु- रगादिसम्बन्धिनि लवणादाविव तुरगादावपि शता एव महादयन्तु तोरादावमतिताः तत्सम्बन्धिनीरादिशक्तत्वेन होता एव तौराद्यन्वय बोधयन्तीति तत्र लक्षका एव शतात्वे ·२८ शब्दशक्ति प्रकाशिका। पूर्वपूर्वप्रयुक्तत्वापत्तेः तस्य तद्याप्यत्वात् कथञ्चित्तोगदिसम्ब- धित्वेन ग्रहीतादपि गङ्गादिपदात्तोराटेग्न्वयाबोधेन तोगद्य- शक्तत्व मति तत्सम्बन्धितामात्र न्तु न लक्षणा गङ्गागङ्गाया घोष इत्यादावपि गङ्गागङ्गतिभागस्य निरुक्तलक्षणायाः मत्त्व न वैद्यर्थ्याभावप्रमगाच! एतेन तोगद्यशक्तत्वमति तोगटिपरत्व तौरादिमबन्ध्यनुभावकत्व वा तल्लक्षकत्वमित्यपि प्रत्युक्तम् अपन शस्थापि लक्षकलापाताच नचेष्टापत्ति शक्तिलक्षणान्य- तरवृत्तिमत्त्वे तस्य माधुतापत्तेः पदमाधुतायां वृत्तिमत्त्वस्यैव तन्त्रत्वात्। किञ्चानुभावकत्वं यदनुभवस्योगधायकत्व तदा घोषादिपदसाकाइन्स्य गङ्गादिपदस्य तौरलक्षकता न स्यात् तेन तौरसम्बन्धिनो नौरस्थानुभवानर्जनात् खरूपयोग्यत्वन्तु गङ्गायामिति वाक्यस्य दुर्वा नस्याम्याधेयतार्मिकनौरानुभव प्रति नौरार्थकनामोत्तर मतमोत्वेन तथालात् नीगर्धयत्वस्य च तौरसम्बन्धित्वानघायात्। ननु वाक्यमणि लक्षकं भवत्ये ३ कथमन्यथा चित्रगुम मुदायस्य लक्षण या चित्रगोस्वामिना बोधः कथं वा गभौगया नद्या घोष इत्यादी गभीरनदोतोरस्य न हि तव नटोपदं तोरनतकं गभोगयामित्यस्यान्वयापत्तेः नहि तोरं गमोर नापि गभोरापदं तथा नद्यामित्यस्यायोग्यतापत्तेः नहितार नदी तम्माडाक्यमेव तत्र गमारनटीतोर मनन क- मिति मौमामकाः तन्द्र गौगया नद्यामिति विभक्तान्तभागस्य ताहतौरनक्षकले घाषादावाधेयत्वेन तदन्वयानुपपतः नामार्थयो दान्वयस्थाव्युत्पन्नत्वात् । पतन तादृशतारवृत्तितायाभव तद्भागस्य लक्षणयापि न निस्तार: तादृशतोरवृत्तेश्च लक्ष्यले घाषाढावभेदेन तदन्यायोगः समासभिन्नस्थले नामार्थ योम्भेटान्वये नानोः समागावभक्ति- कखस्य तन्त्रत्वात्। च गभाराया नदातिभागस्यैव ममासादन्यत्र न ·शब्दशक्तिप्रकाशिका ! २८ नाटतौरलतकल तदर्थे विभक्तार्थस्यानन्वयापत्तेन हि स भागः प्रकृतियेन तदथें विभक्त्ययस्यान्वय' स्यात् गभीराया नदी व्रजेत्यादितोऽपि गभीरनदीतीरकर्मकत्वादिबोधापत्तेस्तद्भागस्य वाक्यादन्यत्वाच तम्मागभीरापर्ट नदीपट वा तत्र गभोग्नदी- तोरलक्षक पदान्तरन्तु तत्र तात्पर्य ग्राहकमिति सिद्धान्तविद । चट्पटादान करगणस्य हुम्फडादिम्तोमस्य च स्वानुभावकत्वमप- नशानामिव शकिधमादेव गोर्वाहीक इत्यादी तु शक्याथ- महशत्वावच्किनबोधकतया गोण गवादिपद गोमट्टशादो लक्षकमेव न ततो भिद्यते । स्यादेतत् मुख विक्रमितस्मितमित्यत्र विकमितपटेन विस्त तार्थ न लग्णया मनन्य प्रकटितम्मितवत्तामनुभाव्योत्तर- काल कुसुभाल्य मौजधादिमत्त्व तस्य नजमामूलकव्यञ्जनया वृत्त्या बोध्यत इति रुटादिवदव्यचकमपि शब्दान्तरमास्थेयं न हि तव विकमितादिपट कुसुममगाटी रूहमसद्धतितत्वात् नापि यौगिकं स्वावयववृत्त्या तदप्रापकत्वात् नवा नक्षक उपस्थितार्थान्वयानुपपत्तियोरूपस्य लक्ष गावोजस्य तत्रामला- दियान्नायिका तत्र वदन्ति अन्वयानुयपत्तई क्षणावीजवन तजनकत्व शक्यसम्बन्धाद्यात्मिकाया लक्षण यास्तदजन्यत्वात् नापि तज्ञापकत्व मुख्याथान्वयानुपपत्तिज्ञानमन्तरणापि प्रमाणान्तरेगा तह हमम्भवात् अतएव न लक्ष्याय तात्पर्यग्राह- कत्वमपि प्रकरणादितोऽपि ल क्याथ परलग्रहमत न च लक्षणा. जन्यान्चबोधं प्रति तस्याः कारण त्वमेव लक्षगावोजत्वमिति साम्प्रतं यष्ठोः प्रवेशयेत्यादौ व्यभिचावात् तापाईतुनाया प्रमाणाभावाच। अथास्ति नानार्यशब्द. प्रकरणादिमाचिव्या- देकविधानामर्थानामन्वयबुद्धेर नन्तरमप्यन्यविधानामन्वयानुभव: सहृदयस्य यथाय गौरवितो महान् इत्यादौ यथा वा वयस्था ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। नागरासादङ्गानां हन्ति वेदनामित्यादी। सचाय मनुभवो न शक्तिधीप्रभव' शक्यार्थबुद्धौ तत्परत्व ग्रहस्य तगाहकप्रक- रणाद्यवगमस्य वा हेतुत्वेन तदमत्त्वात् नापि लक्षणाप्रयुक्तः शक्यार्थे तदयोगात् परन्त्व भिधामूलव्यञ्जनयैव सम्पाद्यः तद- कम् अनेकार्थस्य शब्दस्य प्रस्तावाद्यैनियन्त्रिते। एकनाथेऽभि- धामूलव्यञ्जनान्यस्य बोधिका । इति चेन्न तात्पयंधियो हेतुत्वस्य पूर्व परास्तत्वात् अतएव प्रकरणादीनामननुगताना वचिट- सत्वेऽपि चात्यभावात् वस्तुतः शक्त्याद्युपस्थितानामेकविधाना पदार्थानामन्याय पति र नन्तरं यद्यविधाना मन्वयबोध' स्यात् स्यादपि तदनुरोधेन व्यञ्जनास्वीकार: गचैवं तत्तदर्थकशाब्द- सामान्यं प्रत्येव तत्तदर्थनिस्तातपर्यकत्वधियः प्रतिबन्धकत्वात् तत्तदर्थाना या कथञ्चिदपनयवशेन मनसैव विशिष्ट धीमन्म वान् मानोरथिक सुकप्रदपर्यवसितं चमत्कार' प्रत्यपि शान्येव सागुमस्यापि बोधविशेषस्य हेतुताया: सुवचत्वात् व्यञ्जनाख्यपदार्थान्तरस्य स्वरूपमत्तया अन्वयबुद्धौ तद्धे तुत्वस्य च प्रमाणविरहणामस्वाति संक्षेपः । लक्षकं नाम विभजते । नहतखाजहतम्बार्थगिकढाधुनिकादिका । लक्षणा विविधास्ताभिर्लक्षक स्यादनेकधा ।। काचिल्लक्षणा शक्यावृत्तिरूपेण बोधकतया जहत्वार्थे- त्युच्यते यथा तौरवादिना गङ्गादिपदस्य। काचिच्छक्यलक्ष्यो- भयवृत्तिना शक्यवृत्तिनैव वा रूपेणानुभावकत्वादजहत्वार्था यथा द्रव्यलादिना नोलघटत्वादिना च घटपदस्य। काचि- लक्ष्यतावच्छेदकोभृततत्तद्रूपण पूर्वपूर्व प्रत्यायकत्वात् निरूढ़ा यथा आरुण्यादिप्रकारेण तदाश्रयद्रव्यानुभावकत्वादरुगाादि- पदस्य। काचिच्च पूर्वपूर्वं ताटूप्येणाप्रत्यायकत्वादाधुनिकी ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। यथा घटत्वादिना पटादिग्दश्य। प्रादिना शक्य मशव- प्रकारेग बोधकतया गौण्य प्रगृह्यते यथा अग्निर्माणवक इत्यादाग्नि महशत्वादिना अग्न्यादिपदम्य। तदेवं विविध- लक्षणावत्वालक्षक नामापि जहत्वार्थादिभेदाढनेकविध- मित्यर्थः। स्यादेतत् यदि तोगढिलक्षकतया गङ्गादिपट स्य ज्ञानं तोगाद्यनुभवे भवेडे तुम प्युक्ती क्रमिण लक्षकाणा विभागः नखेतदन्ति तोरायन्वयमेधं प्रति तीरादिशक्तत्वे नव पदज्ञानस्य नाघवेन हेतुतया लनकाणामननुभावकत्वात् गुरूणामन्नौ शैत्य युगेदित्यादौ शक्येन दहनादिनेद गङ्गाया घोष इत्यादी लक्षितेन तौशादिना माईमर होतासमकम्यैव मप्तम्यर्था- धेय वाटेरन्वयबोप्रविष्टत्वादिति वेब प्रात्यविच्छिन्नम्यैव प्रत्ययार्थस्य धयन्तरेऽन्वयबई युन नपन्नतया तारादविशेषितम्य सुबांधेय वाटेघषाढावन्यबोधायोगात् । न च शक्तस्यैव खमाकाडपढान्तरणाप्याबिनस्वार्थर्शिकान्याय- बोधं प्रति हेतुल्याइन्वाडो लक्ष्यार्थस्य प्रवेश: कुन्ता: प्रवि- शन्तीत्यादी लक्ष्यस्य कुत्तधनाटेरन्वयविशेष्यत्वानुपपत्तेः कुमतिः पशुबित्यादी लक्ष्यार्थयोमियोऽन्वयबोधच्याभ्यानुभविकल्लाच्च तन्या छतरिव भरपि ज्ञानमनभावकं भवत्येव कार्यताव- च्छेदकस्य मनोचाच न व्यभिचारः। योगरूढ़ नाम लक्षयति। खान्तर्निविष्टशाबदार्घखार्थयोर्योधकन्मिथ । योगरूढ न यव का विनान्यस्यास्ति शान थी । यन्नास खावयववृत्तिलभ्यार्थेन समं स्वार्थस्यान्वयबोधकत् तनाम योगरूढ यथा परजकषण माधर्मादि तद्धि खान्त- निविष्टानां पङ्गादिशब्दानां वृत्तिलभ्य न पङ्कजनिक दिना समं खशक्यस्य पद्मादेरन्वयानुभावकं पनजमित्यादितः पङ्कज- पदस्य ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। एवं पुष्प निकट पद्ममित्यनुभवस्य सर्वमिद्धत्वात । इयांस्तु विशेषी यदूढमपि मण्डपरथकागदिपदं योगार्थविनाकृतस्य रुढाथ- स्येव सध्यर्थविनाकृतस्यापि योगार्थस्य बोधकं मण्डपे शेत इत्यादौ योगार्थस्य मण्डपानकादेरिव मण्डपं भोजयेदित्यादी समुदितार्थस्य गृहादेरयोग्यत्वेनान्वयाबोधात् । योगरूढन्तु पसजादिपदमवयववृत्त्या रुव्यर्थमेव समुदायमस्या चावयव- लभ्यार्थमेवानुभावयति नत्वन्य व्युत्पत्तिवैचित्रवात्तथैव माकाइवात् । अतएव पङ्कज कुमुद मित्यत्र पङ्कजनिक- त्वेन भूमौ पङ्कजमुत्पन्न मित्यादौ च पात्वेन पद्धजपट स्य लक्षणयैव कुमढस्थलप्रमयोर्बोध इति वार्तिकम् । ननु पुष्य पड़- नेत्यादौ पङ्कजादेरन्वयस्याबोधात् बोधाच्च पङ्कजपुप्पमित्यादौ निविभक्निकेन पङ्कजादिपटेनोपस्थाप्यार्थ म्यान्वयधोसामान्य प्रदेव तादृशपनजादिपदोत्तरशब्दोपस्थाप्यत्व तन्त्रम पसमित्यादी अन्वयबोवदर्शनात्तदनुरोधेन सविकिपड्च- जादिपदोपस्थाप्यार्थान्वयबोध प्रति स्वममानविभक्तिका पदोप- स्थाम्यत्वञ्च अतस्तदुपस्थापितस्य पङ्कजाताटेः कथं पदान्तरानु पस्थापिते पद्माटावन्वय इति चेदपजहत्ति: मत्तेत्यादौ लवल- दक्षरसंशोभि तरुण्या मुग्लपङ्कजसित्यादौ च व्यभिचाराटुक्ती- व्युत्पत्तेः सोचेनेति गृहाण । न च धेनुपदस्य धानकमत्व- विशिष्टाया गवीव पनजादिपदस्यापि पङ्गजातत्वादिविशिष्ट पद्मादौ रूढिरेवास्तु न तु योगढिपिति मान्यतं अन्यत्र कप्तशक्तिभ्यः पङ्कजन्यादिपटेश्य एवाकाहादिसाचिव्य न पड़- जनिकट लादेर्लाभमभवे तदिशिष्टस्य पद्मस्य गुरोः ममुटाया- शक्यत्वादनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात् । यद्यपि कर वाचकड- प्रत्यये एव पद्मविशिष्टस्य लक्षणया लाभसम्भवान्न पङ्कज- নাময় বৰ মনিল্বিনা মান্নান মম- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। मित्यक्तत्वात् कृतिवर्तमानत्वयोरिवेकपदार्थयारपि कट पा- योमिथाऽन्वयस्य सम्भवित्वात् तथाप्यवयवाना शतोरग्रह आहे. ऽपि वा पद्मादौ तदर्थस्यान्वयधीविरोधिधोदशाया पङ्कजमस्ती- त्यादितः पद्ममस्तोत्याद्यनुभवार्थमवश्यं पद्मत्वादिविशिष्ट पङ्क- जादिभागस्य रूढिरुपैया इतरथा प्रकल्यर्थावच्छिन्नम्यैव प्रत्यया- थम्य पदार्थान्तरेणान्वयस्य व्युत्पन्नतया डप्रत्ययोपस्थापितस्यापि पझस्यास्तित्वादिना महान्वयान पपत्ते अण्व पङ्कजाटिपदा- गृहीतशक्ति कस्य पुंस: पड्नजमस्तीत्यादितो जात्वपि कर्ता- स्तोत्याकारको नान्वयबोध: प्रत्ययमानोपस्थाप्यम्य कर्चुगन्य- वान्वये निराकाङ्गत्वादिति वक्ष्यते। किञ्चैवमेकाक्षरकोषाव- कृतशक्तिकानां कमलादिप्रत्येकवर्णानामेव जिरूढलक्षणया तत्त- दर्थानुभावकत्वसम्भवादकन खादिसमुदायस्यापि तत्तदर्थे शक्ति- विलायेत कादिप्रत्येकवर्णस्य शशिग्रह विनापि वकादिशब्दा- इकादेरनुभवाथ तन ममुदाये शक्तिरिति तु प्रकृतिऽपि मनानं डाढिप्रत्ययमात्रस्य पद्मादो वृनिमत्त्वाग्रहेऽपि पङ्कजादिममु- दायात् पद्माटेरनुभवस्य मवासद्धत्वात् । नचैव चित्रगुरियाटा- वपि चिलगोस्वाम्यान्दो समुदायस्य शतप्रसङ्गः समासत्वस्या- विशिष्टत्वादिति वाच्यम् अष्टहोतावयववृत्तिकस्य पमस्ततोऽर्था- লমিনাৰানা ব্লয়ারায় নর্মল নছানিম্বার্থ बोधकत्वौचित्यस्य व यमागत्वादिति । पङ्गनाटिपदेश्य केरलस्यैर योगार्थस्य रूठ्यर्थस्य वा बोधयुदासाथै तादृशाथ योनिय मा काइत्वनियमा न कल्पात परन्तु व्यर्थभिन्ने योगार्थम्य बोध प्रति कढिधियः प्रतिबन्ध कत्त्वं तेन रूढरप्रतिमन्धान दशायामवयवात्य व पसनं कुम्ट मित्याटो पङ्कजनिक वादिना कर वाटेरवगमस्तथावयव शतोरनुपस्थिती समुदायशक्त्यैव भूमी पनजमुत्पन्नमित्यादौ ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। पक्षत्वप्रकारेण स्थलपद्मादेरत एव च तैलपदं योगेन तिलप्रभवं रूच्या च विलक्षणद्रवद्रव्यपर्यावमितं स्नेहं बोधयेद्योगरूढमपि तैलं पत्रमित्यादौ सर्षपस्य तेलमित्यादौ च शक्त्यैव प्रत्येकस्य बोधकमिति मोमासकानां मतमुपन्यस्यति । हव्यर्थभिन्न योगार्थबुद्धौ रुढेविरोधिताम् । वदन्ति केचिदेकैकवुद्धिस्ते क्वचिदिष्य ते ॥ क्वचित्समुदायावयवयोरेकमात्रस्य शक्तिप्रतिसन्धानस्थले यद्यपि पद्मान्यधर्मिकपङ्कजातवान्वयधीसामान्य प्रति पङ्कजपदं पद्मशक्तमित्येवं रूढिज्ञानत्वेन न विरोधित्वं तादृशधीसत्त्वेऽपि कर्दमजादिशब्देभ्यस्ताद्रूप्येण कैरवाटेरवगमात् नापि पङ्कजपद- वन्यतादृशबोधं प्रत्येव तथा विरोधित्व रूढिज्ञानदशायामपि समुदायस्य लक्षणया शक्तिप्रमेण वा पङ्कजपदात् पङ्कजातत्वेन कुमुदबोधस्य मर्वरुपगमात् तथाप्यवयवशक्त्या पङ्कजपदजन्य - पद्मान्यधर्मिकपङ्कजातत्वान्वयबोधं प्रत्य व रूढिज्ञानत्वेन प्रति- बन्धकत्वम्। च कुमुद एव पद्मत्वेन रूढिभ्रमदशाय ताद्रूप्येश कुमुदस्य बोधो न स्यादिरोधिन्या रूढिधियः सत्त्वा- दिति वाच्यं पझान्यधर्मित्यनेन पद्मत्वानवच्छिन्नविशेष्यता- कत्वस्योक्तत्वात्। पद्मस्येव कुमुदस्यापि समुदायशक्यत्वधी- शायामवयवशतया पङ्कजात कुमुदमित्याकारकधीखोकारे तु कुमुदादिशक्तत्वज्ञानाजन्यत्वेनापि प्रतिबध्यं विशेषणोयम्। यत्र तात्पर्य्यादिधीविलम्बादयोग्यताधमादिना प्रति- बन्धाद्दा रूढ्योपस्थिते पद्मे योगार्थस्य पङ्कजनिकत्तुरनन्वयस्तत्रा- वयवशक्तया पङ्कजातत्वेन कुमुदादिबोधो न स्यात् विरोधिनी रूढिज्ञानस्य सत्वादिति वाच्य मोमामकानामिष्टत्वात् ते हि मण्डपं भोजयेत्यादावपि राहादौ रूढिधीसत्वं मण्डपाटि. पदानामवयवशक्तया मण्ड्यानक दर्न मन्यन्ते बोधं भ्रमत्व- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ३५ अहानाम्कन्दितस्येव रूल्यथंगोचरतत्तदयोग्यताज्ञानाद्यभाव- विशिष्टस्यव रूढिज्ञानस्य विरोधितायाः सुवचत्वाच्च। यदि च समुदाय एव पद्मत्वेन पङ्कजनिकर्ट वेन च शक्तोः प्रमान- माभ्यां पङ्कजात पद्ममित्याकारको बोधः प्रामाणिकस्तदानों च पङ्कननिकट त्वेन कुमुदस्य नान्वयधीः तदावयवशक्तप्रत्य- पहाय पङ्कजपदघटकशब्दशक्तोति प्रतिबध्यकुक्षौ निक्षेपणीयं तहटकत्वञ्चेह तद्विषयिताव्यापकविषयिताकत्वमात्र तटवयव इव तत्राप्यविशिष्टम् । यत्तु खावयवशतामा पनजपदजन्य पङ्कजकर्ट लेनान्वयबोधं प्रति पद्मत्व हेतुस्तत्र कार्यस्य विशेष्यत्वं तदवच्छेदकत्व वा कारस्य तु ममवायस्तादात्मा वा प्रत्यासत्तिरित्य तावतैव योगार्थमर्यादया कुमुदादेबर्बोध- व्युदाससम्भवात् उक्तक्रमेण प्रतिबन्धकताया मानाभावः पद्मत्व पङ्कजप्रयोगोपाधिरिति प्राचीनप्रवादस्थाप्युक्ताथ एव पर्यव- सानादिति तत्तुच्छ पद्मागृहीतशक्तिकस्यापि पुसः पङ्कजनि- कट त्वेनावयवशक्तया कुमुदस्य बोधानुदयप्रसङ्गात् न चेष्टा- पत्तिरनुभवविरोधात् न च रूढिज्ञानकालोनमेव योगार्थस्य बोधं प्रत्युतरीत्या पद्मत्वस्य हेतुत्वं तथा मति रूढिधी- दशायामपि तटसमानकालीनस्य पङ्कजातत्वेन कुमुदबोधस्य सामान्य सामग्रीमहिना दुरितायत्ते. रूढिज्ञानासमानकालीन- तादृशबोधं प्रति विशेषतो हेत्वन्तरस्यालप्तत्वात् तत्कल्पने चातिगौरवात्। यदपि पहजननकर्टषु पङ्कादिपदानां शक्तिमत्त्वेऽपि पङ्कजपदान्न ताद्रूप्येण बोध: परन्तु पद्मत्वमात्रेण योगार्थमर्यादया पनजातत्वप्रकारकबोधसामान्य पद्मत्वविशिष्ट रूढिज्ञानस्य लाघवेन विरोधित्वात् पद्मान्य- धर्मिकत्वादेगौरवेण प्रतिबध्यकोव्यप्रविष्टलादतो योगरुढं नामैव नास्ति युधिष्ठिरादिशब्दादपि रणस्थिरत्वादिकं योगार्थ प्रत्येव ·भन्दशाता प्रकायिका । परित्यज्यैव वैजाल्याटि प्रकारेग कुन्तीपुत्राद्यवगमात् । यदुक्ता- मभियुक्ती: या वृत्तिरजहत्वार्था सेयमत्रोपपादिता। जहत्. वार्था तु तत्रैव यत्र रूढिविरोधिनी। पङ्कजं मनसादेवी पद्मनाभो युधिष्ठिर इति। तदेतह याकरणमत पशमस्तोत्या- दित: पनजातं पद्ममस्तोत्याद्यनुभवस्य न्यायमीमांसादिसकल- तन्त्रसिद्धत्वन गौश्वस्य प्रामाणिकत्वादनादेयमन्यथा अवयव- शक्तोरपि प्रतिबध्यतायामप्रवेशायत्तेर्लाघवेन पङ्कजातत्वप्रकारक- शाब्दसामान्य प्रत्येव रूढिधिय' प्रतिबन्धकत्वस्य सुवचत्वात् । नन्वेवं द्रव्य सरमिजमस्तोत्यादितो ट्रव्यनिष्ठं सरोजमिव द्रव्याभिने सरसिजातं पझमपि प्रतौयेत नामार्थयोरभेदान्वये तन्त्रस्य नाम्नो: ममानविभक्तिकतवस्यानपायादिति चेत् मत्य सविभनिकनामार्थस्य नामान्तरान्वये वृत्तिशब्द कदेशान्येनैव ममानविभक्ति कनामान्तरेण स्मारितत्वस्य तन्वतायाः खोकाय- त्वादिति। यद्यदाकाभितं योग्य सविधान प्रपद्यते। तेन तेनान्वितः खार्थः पदैः समधिगम्यत इति रूव्यर्थयोगार्थ योगपटुपस्थिती तयोगकाङ्गादिसाचिव्याटाहत्यान्वयबुद्धिस्थल एव योगार्थस्य रूयर्थस्य वा नान्यत्रान्वयो न तु तयोरेव मिथः साकाङ्गत्व अन्यत्र योगार्थस्य बोधने रूढिधियः प्रतिबन्धकत्व वा प्रमाणा- भावात् एवञ्च यत्र योगरूढिलभ्यार्थयोस्तात्पर्य्याद्यग्रहादि- गेविसमवधानाहा न प्रथममन्वयधीस्तत्र योगार्थमर्यादया पङ्गजातत्वेन कुमुदादेः समुदायशक्तया च पद्मत्वेन स्थल- कमलस्य बोधो भवत्येवेति मणिकमतं दर्शयति । सुव्यर्थेऽन्धन वा यन यदाकाहादिनिश्चय'। तदैव तव योगार्थखान्वयो मणिकन्मतः ॥ समुदायशक्तापस्थापिते पदान्तरवृत्त्युपस्थापिते वा यत्र ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। धर्मिणि अवान्तरवृत्तिलभ्यार्थस्य यदाकाहानिश्चयादिस्तदैव तव तस्यान्वयवोध उत्पद्यते सम्भूतसामग्रौकत्वात् रूख्यर्थभिन्ने योगार्थस्यान्वयबोधव्युदासाय तु रूढेोगापहारिताप्रवादी रूब्यर्थ मात्रे योगार्थस्यान्वयबोधसामग्रोस्थलाभिप्रायक इति चिन्तामणिकृतां मतम् । योगरूढं विभजते। सामासिक तद्धिताक्तमिति तत् विविधं भवेत् । योगढ कृदन्तस्य समासत्वव्यवस्थिते ॥ तत् योगरूढं सामासिकं समासात्मकं कृष्णसटि तद्धि- तात वासुदेवादि। कदन्तस्य पनजादियोगरूढस्य सामा- सिक एवान्तभाव इति नाधिक्यम् । यौगिकं नाम लक्षयति विभजते च । योगलभ्यार्थमावस्य बोधक नाम यौगिकम् । समासस्तद्धितातच कृदन्तञ्च ति तत्तिधा। यवाम खान्तर्निविष्टशब्दानां योगलभ्यस्यैव यादृशार्थ- स्थान्वयबोधं प्रति हेतुस्तन्नाम तादृशार्थे यौगिकम्। योग- रूढन्तु कृष्णसर्पादिपदं योगनावच्छिन्नस्य रूब्यर्थस्य बोधक न तु तन्मात्रस्य। तत्र यौगिक त्रिविधं समासतद्धिताक्तं कदन्तञ्जेति इन्दोऽपि ममाम: खघटकशब्दानामाकाझ्या लभ्यस्य धवखटिराद्यर्थस्यान्वयबोधकतया यौगिक सर्वच्चेदं रूढान्यत्वेन विशेषणीयः नात: कृष्णसादौ वासु- देवादी पङ्कजादौ च योगरूढऽतिप्रसङ्गः । शूद्रेत्यादौ डीवादः स्त्रीत्ववाचित्वे तादृशं नाम यौगिकमेव अन्यथा तु स्त्रीत्वादिमति तत्तदर्थे रूढमेव नातो विभागस्य एव। ब्राह्मणी श्वश्रूः व्याघातः।

·রাহ্মি জামিন্ধা। यौगिकषु ममामं लक्षयति। यादृशम्य महावाक्य स्थान्तस्वादिनिनाथके। यादृशार्यम्य धौहते स समासस्तदर्थक. । यादृशमहावाक्योत्तरस्त्वतलादिः स्वार्थस्य यादृशार्थावच्छिन. विषयताशालिबोधे हेतुस्तादृश तहाक्य तथाविधार्थे समामः । पाचकादिकन्तु पाककाद्यर्थक वाक्यमपि स्वघटकानेकनाम- लभ्यतादृशार्थकत्वविरहान्न महावाक्यं प्रकृत्यर्थमावावच्छिन्न- प्रत्ययाथस्यान्वबोधं प्रत्ययोग्यत्व वा प्रकले वाक्यस्य महत्त्व वाञ्चं तेन उपकुम्भादौ नाव्याप्तिनवा नोलघटत्वमित्यादौ नौलघटत्वादिभागेऽतिप्रमङ्गः। क्षारपायोत्याटि कस्तु प्रकृत्य. यावच्छिन्द्रवदथ स्वान्वयबोधे समर्थोऽपि न प्रकृत्यर्थ मानाव- किन्नस्य तत: पान गोलमामान्य स्याप्रत्ययात् राज्ञः पुरुषत्व- मित्यादितो राजन्येव पुरुषभावः प्रतीयते न तु राजपुरुषस्व भावः तद्धिताना प्रक्कत्यर्थमानान्वितस्वार्थबोधकवादतो राज पुरुषत्यादिभाग न प्रसङ्गः । पायं पायमित्यादिणमन्तभागस्तु स्वार्थावच्छिन्नस्य धात्वन्तरार्थस्यैवान्चयबोधको न तु त्वादि- प्रत्ययार्थस्थ प्रस्थावत्यादी समासव्यपदेशी ल्यवादिशब्दसंस्कार- प्रयोजनको गोगा। विभजत । स चायं षधि कर्मधारयादिप्रभेदत । यश्वोपपदमनाऽन्यस्त नामी सप्तथा मत । स चायं निरुक्तसमास कर्मधारयहिगुतत्पुरुषाव्ययीभाव- बहुव्रीहिहन्दभेदात् विध. यश्च कुम्भकागटिरप्युपपदसंज्ञकः समासाऽस्ति तन मम् समासः सप्तविधः । मतानिनोकाशा- दानामिव कागदीनामपि शब्दानामुपपदार्थान्वितस्यैव स्वास्य बोधकतया तथाविधनामान लमिव तस्य समासान्तरादिशेष.!

·शब्दशक्तिप्रकाथिका। m ननु यदि षधिः मतविधी वा ममामस्तदास्य पञ्चविश्व- बोक्तिः प्राचाममङ्गोलनस्तापपादयति । पूर्वमध्यान्तमर्वान्यपदप्राधान्यन पुन. । प्राच्य पञ्चविध प्रोक्त ममासो बाभटादिभि । कश्चित्समामः पूर्वपदार्थमि कान्वयबोधजनकतया पूर्व- पद प्रधान उच्यते यथा प्राप्तजायाई पिप्पलोपूर्वकायादिकम्तत्- पुरुषः यथा वा उपकुम्भाद्यव्ययोभाव: पुरुषसिंहादि कम- धारयश्च । कश्चिमध्य पदार्थर्मि कधौजनक्तयैव मध्यपटप्रधानो यथा पटानधिकरणाप्रतियोगितानवच्छेदकेत्यादिकस्तत्पुरुषः पटस्य नाधिकरणमित्यादिविग्रह मध्यपहायस्यैर विशेष्यत्वात् बहुपदे बहुव्रीहिरवेत्यस्ये तत्पुरुषादेबहुनामगर्भवाभाव तात्पर्यमित्यग्रे व्युत्पाद्यत्वात् । कश्चिदन्त्यपदायधर्मिकधी- हेतुत्वादन्त्यपदप्रधानः यथा राजपुरुषादिकम्तत्पुरुषो नौलो. त्पलादिकः कर्मधाग्यो दिगााद्यव्ययीभावश्च । कश्चिम- पदार्थधर्मिकबुद्धि हेतुत्वात् मर्वपदप्रधानः यथेतरेतरहन्दो इन्हमात्र वा। कश्चित्खघटकान्यपदार्थधर्मिक ज्ञानजनकत्वा- दन्य द.यप्रधानः यथा बहुव्रीहिः खलेयवादच्चयोभावश्च । तटेवं पञ्चभेदानादायैव पञ्चविधत्व प्राकक्तमती न विरोध' । नित्यानित्यभेटेन ममामस्य विध्यमप्यस्ति यदुक्त जयादित्येन विभक्तिमात्र नेपानिजात्तगतनामस्। स्वार्थस्याबोधबोधाभ्या नित्यानित्यौ ममामकाविति । स्वान्तगतनामस विभक्तिमान- प्रक्षेपण यनभ्यार्थस्याबोध: म नित्य, ममामः यथा कृष्णमर्प- निमक्षिकासुगटिः कृणा: मों मतिकाया निः न सुर इत्याटि- तन्त नभ्य स्य वैजाल्यादरमहात् यल्लभ्यस्य च बोव: मोनित्यो यया राजपुरुष पूर्व कायाद: तल्लभ्यार्थस्य गजः पुरुषः पूर्व कायस्येत्यादिवाक्या दरि प्रततिः। स्फरहागो चलचैत्र इत्या- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। दिकः कर्मधारयोऽप्यनित्य एव समासः स्फुरन्तौ वाणी- त्यादिविग्रहस्य वाण्यादौ स्फुरदादिविधेयकबोधाजनकत्वेऽपि स्फुरदभिन्न वाण्यादावेकवादिबोधकत्वमादायैव तदर्थप्रकाश- कत्वात् स्फरन्तों वाणीमित्यादिवाक्यस्यैव तत्र विग्रहत्व. सम्भवाच्च विग्रह एव समासलभ्यार्थस्य बोधकत्वतन्त्र न तु समासे विग्रहार्थस्य विग्रहलभ्ययोलिङ्गसंख्ययोर्व्यञ्जकवैधुर्येण प्रायशः समासाबोध्यत्वात्। अतण्व यत्र समासे तयोर्व्यञ्जक- सद्भावस्तनावगमोऽपि यथा जरतीचित्रगुर्जनः प्रियतिसा पुरुष इत्यादौ स्त्रोत्वस्य स्त्रीप्रत्ययतिम्राटेशयोस्तदभिव्यञ्जकयो: सत्वात् यथा वा अक्षपरि शलाकापरि प्रिययुवा हस्त्यश्व- मित्वादावेकत्वादेः अनशलाकयोरेकल एवाव्ययीभावस्य युम्मदस्मदोबिल एवं युवाद्यादेशस्य सेनाङ्गानां बहुत्व एव समाहारबन्दस्य विधानात् । तदुक्तमभियुक्तः सङ्ख्या तु व्यञ्जकाभावादव्यता प्रातरादिवत् । यत्र तु व्यञ्जकं किञ्चि- तत्र सङ्ख्या प्रकाशते शलकापरि हस्त्यश्व पूकायोऽईपिप्प- पूर्वादेरईस्य च जमर्थकत्वमन्तर्भाव्यैवाक्यविना तत्पुरुषस्य व्युत्पन्नत्वात् सरसिजादो कण्ठे कालादौ समासे सुप: संख्यावगमेऽपि न क्षतिः तत्र व्यञ्जकसुपः सत्त्वे ऽपि सख्या न बुध्यत इति तु ममामशक्तिवादिन. पातञ्जलाः । समासेषु कर्मधास्य लक्षयति । क्रमिक यन्नामयुगमेकार्थेऽन्यार्थबोधकम् । तादात्मोन भवेदेष समास कर्मधारय ॥ क्रमिक यन्नामय तयोरेकस्य नाम्नोऽर्थे धर्मिणि तादा- मेनापरनाम्नोऽथस्यान्वयबोधं प्रति समर्थ तादृशनामयं कर्मधारयः नीलोत्पल मियादावुत्पलादिपद स्यार्थे नोलादि- पदार्थस्य तादात्मानान्वयः “तथा पुरुषसिंह इत्यादावपि लौति। चालुक ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। ४१ पुरुषाटावत्तर पटलक्षास्य मिंहादिसशस्य पुरुष' सिह इवे- त्यादिविग्रह प्रायेगापमयस्योरमानैरिति कर्मधारयानुशास- नात्। कुम्भस्य समीपमित्याद्यर्थक स्तूपकुम्भादिर्न तादा- मानान्वयबोधकः प्रवलमपट्रव्यमित्यादः संग्रहाय नामपदस्य धातुभिन्नोपलक्षकत्वात् साथकसामान्यपरत्वेऽपि क्षत्यभावाच्च । नोलमुतपलमित्यादौ तु ममानविभक्तिक नामवयं स्वार्थयोर- भेदान्वयं बोधयदपि न क्रमिक विभताया व्यवधानात् । यदिच तादात्मन नौलादिनामाथस्यान्वयबुद्धो नौलादिनामोत्तर नामोपस्थाप्यत्व तन्त्रमतो न तत्राभेदसम्बन्धन नौलादेन्वयः परन्तु विशेषण विभतारपस्थापिले तादात्मा एवाधेयत्वेन नौल. घटपटावित्यादी च नोल बढाव्यवहितेन घटपटेत्येवं इन्हात्मक- नाम्नैवोपस्थापिते पटे नोलव्य तादात्मानान्वयान व्यभिचार: स्तोकं पचति धान्येन धन प्रकत्या पटुरित्यादावपि स्तोकादेन धात्वाद्यर्थे तादात्म बनान्वयः किन्तु द्वितीयाद्यर्थे तादात्मा- एवाधेयत्वेनेत्यादिकं विभाव्यते तदा क्रमिकत्वमनुपादेय- सव। राजपुरुष इत्यादिकस्तु तत्पुरुषो न पुरुषे पूर्वपद- लक्षितराजसम्बधिनस्तादात्मानान्वयबोधक: ममामविग्रह. योस्तुल्यार्थकत्वहान्यापत्तेः परन्तु गजमबन्नस्यैव अतएव राजपुरुष इत्यादौ पूवपदे षष्ठाथसम्बन्ध लक्षणे ति मणि- कदुक्तमपि मङ्गच्छते। यथा च नामाईयोमेंटेनान्वयेऽपि न क्षतिस्तथोपरिष्टाहच्यते । किञ्चिविशिष्टसुबर्थानवच्छिन्नस्यैव वा तादात्मानान्वयबोधकल्लमुक्तनिरुक्तौ निवेश्यम् । न चैव- मपि पञ्चपुस्यादिहिगो हिमाय गच्छत मूल्यादिस्थलीये हिव- याद्यभिन्नगाग्र्यादिबोधकाव्ययीभावे चातिव्याप्तिस्तदन्यत्वेनापि विशेषणीयत्वात् च मानुषब्राह्मणो ब्राह्मण मानुष इत्याद्यप्रयोगादिशेषणविशेष्ययोर्यत्र मिथस्तादात्मान व्यभिचार- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। स्तत्रैव कर्मधारयः साधु: प्रमेयधम इत्यादौ तु नरस्य शरीर राही: शिर इत्यादाविव तादात्मासम्बन्धार्थक षष्ट्या तत्पुरुष एवेति वृद्धाः। चन्दनतरुर्विष्यगिरिवमन्तममय इत्यादि- प्रयोगस्य प्रामाणिकत्वात् विशेष्यस्यैव विशेषणव्यभिचारित्व कर्मधारय तन्त्र न तु विशेषणस्यापि तहाभिचारित्व पुरुषो. त्तम इत्यत्र चोत्तमत्वं नित्य ज्ञानादिमत्त्व किन्तु नमविधुर- त्वम् अतएव तत्र पुरुषस्येव पुरुषेऽपि तस्य व्यभिचारसत्त्वादु त्तमपुरुष इत्यधि कर्मधारयः साधुरिति तु नव्याः । तदाद्युत्तर- पदकः कर्मधारय. प्रायशा नेष्यते नीलतदस्तोत्यादितो जात्वपि नोलोत्पलाटरस्तित्वाद्यप्रतोतः । पकवनोजन रभ्यमामतऋ- ञ्जनं वृथा। नोलयद्रम आखाद्यः कटुतद्रूपमोक्ष्यते इत्यादि. प्रयोगात् क्वचिदियतेऽपि प्रयुक्तञ्च जुमरनन्दिना परम: म इत्याद्यर्थे परमतावित्यादि। तत्पुरुषोऽप्येतेन ननु विशेष्यतया नामार्थप्रकारकान्वयबुद्धिमान प्रत्येव नामोत्तरविभक्तपस्थाप्यत्वं तन्त्र न तु तादात्मासम्ब- न्धानवच्छि नतत्प्रकारताकबुद्धि प्रति गौरवादतो नामाथयो- नीलोत्पलयोरन्वयासम्भवात् कर्मधाग्यादिक: समासो न यौगिक: किन्तु नोलोत्पलत्वादिविशिष्ट रूढ एव। तदुक्त भर्तृहरिणा अबुधान् प्रत्युपायाश विहिता: प्रतिपत्तये। शब्दा- न्तरत्वादत्यन्तं भेदो वाक्यसमासयो रिति वैयाकरणाः तन्मन्द नीलोत्पलमित्यादी समुदाये रूट्यप्रतिमन्धानऽपि नीलादि- प्रत्येकपदीपस्थित्या तयोस्तादात्मानान्वयबोधस्यानुभविकत्वेन गौरवस्य प्रामाणिकत्वाद्यन्यथा नामार्थस्यान्वयबोधसामान्य प्रत्येव नामोत्तरनामोपस्थाप्यत्वतन्त्रमुरीकृत्य नौलमानयेत्यादौ नामार्थसुवर्थयोान्वयबोधः परन्तु सुबन्तभागस्य नीलविशिष्ट- मामलादा रूढिरेवेत्यपि किन्न रोचयेः। न च समासस्या- परमसः व्याख्यातः।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ४३ प्रकवता- शतत्वे नौलोद्रव्यञ्च घट इत्यादाविव नोलघटो द्रव्यमिलादा- वपि घटे धर्मिण्य कब हयमिति न्यायेन नौलद्रव्ययोस्तादा- मेघनानुयापत्तिरिति वाच्च नामास्य मुख्यविशेष्यताक इव तादात्मवच्छिन्द्रविधयताकऽपि बोधे नाम्नः प्रथमान्तत्वस्य तन्त्र- वात् विधेयत्वन्तु विषयतावच्छेटकतान्यं प्रकारत्व प्रभेदा वेल्य न्यदेतत् पटमित्यादौ तु कर्मत्वादौ पटादिन तादा- मन विधेय इति न तत्र व्यभिचारः। ननु नौलं पौतञ्चात्- पलं यत्र इत्यर्थ नौलपोतोत्पल मर इत्यादिको बहुव्रीहिरिव नोलं पोतञ्चातपलमित्यर्थे नोलपोतोत्पन्न पुष्यमित्यादिकः कर्मधारयोऽप्येकत्र हयमिति न्यायेन नीलपीताभ्यामच्छिनोत्- पलनिष्ठ पनिताकधोजनकः कथं न स्यात् इति चेन्न बहुपदे वहुव्रीहिव नेतरो इन्हान्यः समास इत्यनुशिष्टिवलेन बहुब्रोहे. रेव स्वनिविष्ट नामहयापस्थाप्यार्थयावच्छिन्नतादृशनामान्त- गर्थनिष्ठविषयताकबोध प्रति हेतुत्वेन ममासान्तरस्य तादृश- धियं प्रत्यसमर्थत्वात्। नोलपोतोत्पले रम्ये पोतनीलोत्पला- श्रितमित्यादौ तु नौलोत्पल पौतोत्पलञ्च रम्यमित्याकारक एव बोधो न तु नील गैतञ्च यदुतपल तट्रम्यमित्याकारः । अतएव इन्दात् परस्य प्रत्येकाभिसम्बन्धसूचना) नौलपोत च ते उत्पले चेत्यादिकमेव तत्र विग्रह वयन्ति न तु नौल पौतञ्च तदुत्पलञ्चेत्यादिकम् । घटस्य नाधिकरणमित्यादि- विग्रहे घटानधिकरणमित्यादिकस्तु मध्यपदप्रधानस्तत्पुरुषो न बहुनामगर्भो नवैकात्र इयमितिन्यायन स्वार्थस्य बोधक इति सम्प्रदायविदः। स्यादेतत् समासाना समुदायशक्तत्वे वाचस्पतिर्मितायाः म श्याम कण्ठ व्रण: पुमान् इत्यादो वाचि मितायाः कण्ठ च श्यामादेन भदेनान्वयो वागादेः पदार्थकदेशवेन तत्र पदान्त- ·४४ शब्दशक्तियकाशिका। रार्थस्य पशुरपशगगन समवेतमित्यादाविव निराकाइत्वाटेव पत्नया विजातिखाध्यायो जटाभिस्तापमस्पृहत्यादौ पनामह भावस्य विजातौ जटावैशिष्ट्यस्य च तापसे भेंटेनापि नान्वयो यथाकाशमभिघातादित्यादौ। यौगिकत्वे तु तत्र तत्र तथा- विधान्वयो दुर्वारो वाक्प्रभृतेः पदार्थत्वादिति चेन्न वृत्त्येक दश- पदस्याथ सम्बन्धस्य कारकस्य वा बोधकान्यविभक्तो : स्वार्थानु- भावकताया निराकात्विादेव तस्य निरस्तत्वादतएव चैत्र स्य गुरुकुल शरैः शातितपत्रक इत्यादी गर्वादिपदस्य वृत्त्येक देश त्वेऽपि तदर्थे षठार्थसम्बन्धस्य तौयार्थकरणलाटेश्चान्वयः सर्वसिद्धः। समासस्येव क्यज्ञादिप्रत्ययान्तस्यापि वृत्तित्वात् परिष्क तायाः मततं यस्तु वाचस्पतोयते । सम्पदा जटया वापि पुत्रोयति म पुरुष इत्यादेरपि बागाद्यंशे परिष्क ताटे. पुत्राद्यशे च सम्पदादेः सहभावादिबोधकताया न मामी मत- एव ,प्रतियागिपदादन्यद्यदन्यत् कारकादपि। वृत्तिशब्दक- देशार्थे न तस्यान्वय इष्यत इत्यपि पठन्ति कम वाण्डानयोगोत्य कुरु पापक्षयं ममेत्यत्र च योगोत्यमित्यस्य योगप्रयोज्यमित्यर्थः स चाभेदेन पापक्षयेऽन्वितः । यस्मिन् राशिगते मूर्य विपत्ति यान्ति मानवाः । तेषा तत्रैव कर्तव्या पिण्डदानाटिका क्रियेति वचनन्तु अमून ममूलत्वे तु यस्मिन् गशौ गते सूर्य इत्येव तत्र पाठ इत्यास्ता विस्तरः। दिगुलक्षयति। सख्याशब्दयुत नान तदलक्ष्यार्थबोधकस् । अभेदेनैव यतखार्थे स द्विगुस्विविधोमत । संख्यावच्छिन्नशक्तयत्वदोत्तरत्वविशिष्ट यन्नाम स्वार्थ- धर्मिकं तादात्मन तदलच्यार्थस्यान्वयबोध प्रति समर्थ तबामोत्तरतापन्न तन्नामैव तदलक्ष्यार्थाभिन्नखार्थे हिगुरुच्यते ।

·शब्दशक्ति प्रकाशिका। त्रिकटु त्रिभुवन चतुर्युग चतुर्वर्ग पञ्चगव्य पञ्चामृत पदम षट- पदार्थ सप्तर्षि अष्टनाग अष्टवसु नवरम नवग्रह दशमृन्न एका- दशरुद्र एकादशेन्द्रिय हादशादित्यादिकस्तु कर्मधारयः शुण्ठ्यादिपर्याप्तत्रित्वावच्छिन्नबोधकतया न पूर्वपदालक्षणार्थस्य बोधकस्त्रिकटुप्रभृतिभ्यः कटुवयादिसामान्यस्याप्रतीतेः पञ्च- मूलोत्यादौ तु मूलपञ्चकत्वेनैव मूलविशेषेषु तात्पर्य नतु विशेषरूपेणापि अतएव कण्टकायाटिक स्वल्प गाम्भार्यादि च यन्महत्। पञ्चमूल तदुभयं दशमूलमुदाहृतमित्यादिक- स्ताद्र प्येण बाधस्थलौय: प्रयोगः वर्षाकाले मघःण युक्ता चापि त्रयदशोत्यादिवटेकवचनस्य साधुत्वसंम्भवात् इयो रूप- मित्याद्यर्थे विरूपादिपदं नाभेदेन विप्रभृतरनुभावकम् एकत्व- संख्यया विशिष्ट बोधयदपि एकपदं न पर्याप्तिससर्गेण तद- वच्छिन्नस्य बोधकं हितयादिपदं पर्याप्ता हित्वावच्छिन्न प्रतिपादयदपि न तत्र शक्त वाक्यत्वादतो नैकघटहितयपटे- त्यादिकर्मधारयेऽतिप्रसङ्गः । मप्तशती पठ्यतामित्यादौ च यद्यपि शते धर्मिणि सप्तानामभेदन नान्वयो बाधितत्वान्नापि सप्तपदलक्षितस्य सप्तगुणितस्य हिगुवहान्यापत्तेः तथापि शतपदार्थकदेशे शतत्वमंख्याया तस्याः सप्तत्वमभवाटिति वदन्ति । हिगाग्यं गच्छत इत्याद्यव्ययीभाववारगन्तु पूर्ववत् । स चायं द्विगुस्त्रिविधः तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारभेदात् । तत्र तहितार्थ हिगुलक्षयति । तद्धितार्यान्वितस्वार्थस्तद्धितार्थहिगुमत । तद्धिता लाक्षणिकखान्यनामा त्वसर्वग ॥ यो हिगुः स्वोत्तरतद्धितान्वितस्वार्थकः स तद्धितार्थहिगुः । हिमुद्रो वृष इत्यादौ द्वाभ्या मुद्राभ्यां क्रौतस्य हिवर्षा गोरि- त्यादौ द्वाभ्या वर्षाभ्यामभिन्नवयस्कस्य हिदलं पवित्रमित्यादी ·शब्दगक्तिप्रकाशिका। हाभ्यां दलाभ्यां निर्मितस्य हिगुञ्ज स्वर्णमित्यादौ हाभ्यां गुञ्जाभ्या तुलिनन्य त्रिकाण्डः पुरुष इत्यादौ विभि' काण्है: परिमितस्य पञ्चकपालचरित्यादौ पञ्चभिः कपालैः संस्कृतम्य बोवने लुप्तस्यैव ठगादिसहितस्य क्रोताद्यभिधायकत्वात् परि- शिष्टतां मर्तनेदम्। उक्त प्रयोगेषु हिगोगन्तिमनाम्न व क्रोता- दिरूपार्था लच्यते न तु नुप्तष्ठगाटिरप्यपेक्षतेऽतस्तद्धिताथ- लाक्षणि कस्वान्त्य नामको हिगुरव तद्धिताहिगुरिति फणि- भाथमतन्तु न युक्तम् अमवंगत्वात् पाञ्चपुरुषिरित्यादी पञ्चानां पुरुषागामपत्यस्य पञ्चगर्यरूप्यो गौरित्यादी पञ्चाना मर्गाणां भूतपूर्वस्य बोधने तहितनैव स्वार्थ स्यापत्यप्रभृतरुप स्थापनात् दिखी मुद्रः परित्याटावुत्तरपदस्य शक्तिविरह या क्रौताद्यर्थे लाक्षणिकत्वायोगाच्च । उत्तरप्दहिगुलक्षयति । म्वान्तर्निविष्टशब्दास्था शब्दान्तरममामन । यो दिगु शाब्दिकैरक्त म उत्तरपदहिगु । यो हिगुः स्वघटकनामभ्या मह माकाइनामान्तरण ममामस्यान्तगत: म उत्तरपदहिगुः यथा पज्ञ गावा धनमध्ये- त्यादिविग्रह पञ्चगवधनः पुरुष इत्यादी बहुव्रोह्यादिनिविष्टः पञ्चगवादिः। ममाहारहिगुलक्षयति । स्वार्यान्वितममाहारनन कखान्यशश्दक । उताभ्यामितर कि वा समाहारहिगुहिगु ! स्वोपस्थाप्याथस्व समाहालक्षको यदीयान्त्यशब्द न हिगुः समाहारहिगुः पञ्चपुलोत्यत्र हि योगलभ्याना पञ्चाभिन्द्र पुलाना समाहार: परस्थपुल गब्देन लक्षाते न तु तत्र हिगो. शक्तिरन्य- लभ्य शतायागात् अतएव न लक्षणापि शक्यमम्बन्धस्यैव लक्षा- ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। स्वेन वाक्ये मटमम्भवात् । यदि च पञ्चपुलीत्यतः पञ्चाना पुला- नामेव बोधो न तु तत्समाहारस्यापि अतएव पञ्चमुन्नों छिनत्ति इत्यादिक: प्रयोग: प्रमाणम् अन्यथा समूहात्मन: समाहारस्य विदाद्य सम्भवेन तदयोग्यत्वायत्तेः पुलादेहि लबहुत्येऽप्येक- वचन त्वानुशामनिक दारादेवहुवचनवदुपपद्यत। न च द्रव्य- प्राधान्ये पञ्चखरीत्यादी इस्वो न स्यात् गोशब्दस्येव स्त्रीप्रत्यय- स्यापि ममामान्य न्योपमजनस्यैव तद्विधानादिति वाच्य समा- हार संज्ञकदिगोप्यन्त्यस्य स्त्रीप्रत्ययस्य पृथगेव इखविधेर्वक्तव्य- खात् प्रयोगानुसारित्वात कल्पनाया: पञ्चपाच कोत्यादावव्याप्तिश्च तवोत्तरपदस्य वाक्यस्वेन लक्षकत्वायोगादिति सुक्ष्ममीक्षात नदा पूर्वनिरुक्ताभ्या हितार्योत्तर पदहिगुभ्या भिन्नहिगुरव समाहारहिगुळध्य. । एवञ्च द्विगो: कर्मधारयान्तर्गतत्वेऽपि न क्षतिरिति तु विभावनौयम् । तत्पुरुषं लक्षात । यदीयेन सुबर्थन युतयत् बोधमइम । य समासस्तस्य तत्र त वत्पुरुष उच्यते । यदर्थगतन सुबर्थन विशिष्टस्य यदर्थस्यान्वयबोधं प्रति य. ममाम. स्वरूपयोग्य' स तदर्थ स्य तदर्थे तत्पुरुषः न तु यत्रामोत्तर यन्नाम यदर्थगतसुबर्थावच्छिन्नम्य यत्स्वार्थस्य बोधकं तत्त। तन्नामैव तदर्थ योस्तत्पुरुष' पूर्वकायोऽईपिप्प- नात्याटावव्याप्त:। स्तोकपतत्यादी क्रियाविशेषणे. कर्म- धाग्य एव महाकविमहाविज्ञ इत्यादौ कवित्वादाविव प्रकृत- ऽप्येकनामार्थकदेशे पचनादावपरनामार्थस्याभेदान्वयबोधकतया तथात्वसम्भवात् स्तोक पक्तत्यादी अमस्तादात्मवाचित्वे तु तत्पुरुषः मम्भवत्येव क्रियाविशेषणै: ममास एवाव्युत्पन्न इति तु न देश्यं स्तोकनम्ना स्तनास्यामित्यादेः कालिदासाथैः ·शब्द गलिप्रकाशिका। हाभ्यां दलाभ्यां निर्मितस्य हिगुञ्ज स्वर्णमित्यादी हाभ्यां गुञ्जाभ्या तन्निन न्य त्रिकाण्डः पुरुष इत्यादी विभि' काण्ड: परिमितस्य पञ्चकपालचरित्यादौ पञ्चभिः कपालैः संस्कृतम्य बोवने लुप्तस्यैव ठगादितहितस्य क्रोताद्यभिधायकत्वात् परि- शिष्ट कता मर्तनेदम्। उक्त प्रयोगेषु हिगोगन्तिमनाने व क्रोता- दिरूपार्था लच्यते न तु न तष्ठगाढिरप्यपेक्षतेऽतस्तद्धिताथ- लाक्षणिकस्वान्त्य नामको हिगुरेव तद्धितादिगुरिति फणि- भाष्यमतन्तु न युक्तम् अमवंगत्वात् पाञ्चपुरुषिरित्यादौ पञ्चानां पुरुषागामपत्यस्य पञ्चगर्यरुप्यो गौरित्यादी पञ्चानां गर्गाणां भूतपूर्वस्य बोधने तहितेनैव स्वार्थ स्थापत्यप्रभृत रूप- स्थापनात् विस्वगो मुद्रः परित्यादावुत्तरपदस्य शक्तिवरमा क्रौताद्यर्थे लाक्षणिकत्वायोगाच्च । उत्तरप्दहिगुलक्षयति । म्वान्तानविष्टशब्दास्या शब्दान्तरसमामन । यो विगु शाब्दिकरुन म उत्तरपदहिगु । यो हिगुः स्वघटकनामभ्या मह माकामनामान्तरेण ममामस्यान्तगत: म उत्तरपदहिगुः यथा पञ्ज्ञ गावा धनमम्ये - त्यादिविग्रह पञ्चगवधन: पुरुष इत्यादी बहुव्रीह्यादिनिविष्टः पञ्चगवादिः। ममाहारहिगुलक्षयति । स्वार्यान्वितममाहारलच कखात्यान्दक । उताभ्यामिता कि वा समाहारहिगुहिगु । स्वोपस्थाप्याथस्य समाहालक्षको यदीयान्त्यशब्द न द्विगुः समाहारद्विगुः पञ्चपुलोत्यत्र हि योगलभ्याना पञ्चाभिन्न पुलाना समाहार: परस्थपुल गब्देन लक्षाते न तु तत्र हिगो. शक्तिरन्य- लभ्य शतायागात् अतएव न लक्षणापि शक्यमम्बन्धस्यैव लक्षण- ·अत एवाई- शब्दशक्तिप्रकाशिका। मानपदार्थ योरभेदान्वयबोधकवे कर्मधारयत्वापत्तेः ग्रामं मत गजः पुरुष इत्यादिविग्रहस्य समामतुल्यार्थकत्वहान्यापत्तेचे ति चेन्न प्रत्ययान्ततत्तबामर्थस्यैव भेदेनान्वयबोधप्रति तत्तन्नामो- त्तरप्रत्ययोपस्थाप्यतायास्तन्त्रत्वेन ग्रामगत इत्यादी ग्रामादिपद- लक्षितग्रामकर्मत्वादेर्गत्यादौ भेदेनान्वये बाधकाभावात्। नचैवं गतो ग्रामित्यत्रापि ग्रामपदलक्षितस्य ग्रामकर्मवाटे- गत्यादौ भेदेनान्वयबोधप्रसङ्गः प्रत्ययान्तान्यतत्तन्नामोप- स्थाप्याथ स्यान्वयबोधसामान्य पत्ये वोत्सर्गतस्तादृश तत्तबामो- त्तरनामोपस्थाप्यत्वस्य तुत्वेन तदसम्भवात् । पिप्पलीच्छेद इत्यादौ पूर्वपदप्रधानत्वेनानुशिष्टस्य तत्पुरुषा- टेरन्यपदार्थाना पिप्पलीप्रभृतीना अर्डाद्यर्थे घटपटमठानामि- त्याटी च सर्वपदप्रधानत्वेन हन्दस्यानन्त्यपदार्थाना घटादीनां सुबर्थे अन्वयः तथा बहुगुडद्राक्षेत्यादी गुडादोनामपि बहुजर्थे प्रकत्यर्थस्येषदसमाप्तौ नाम्नः प्राग्वहुचो विधानादिति । ननु यदि नामार्थयोरपि भेदेनान्वयो व्युक्पन्नस्ताह ग्रामगत इत्यादौ कर्मत्वादिसंसर्गेण ग्रामादेरेव गत्यादावन्वयोऽस्तु कृतं ग्रामादिशब्दस्य ग्रामकर्मवादिलक्षणयेति चेत्, सत्य विग्रह- वाक्यानां समाससमानार्थकत्वरक्षण त्वरक्षणाय तत्र लक्षणाखोकारात् मास्तु वा ग्रामादिपदस्य तत्कर्मवादी लक्षणा कर्मवादि- ससर्गणैव ग्रामादेर्गत्यादावन्वयसम्भवात्तथापि न क्षतिः ग्राम गत इत्यादिविग्रहस्यापि कर्मत्वार्थकहितीयाद्यपसन्धानवशादेव कर्मवाटिसंसर्गेण गत्यादी ग्रामाद्यन्वयवोधकतया समास- समानार्थकत्वसम्भवात् ग्राममित्यादौ कर्मवादिधर्मिका- न्वयबोधानुरोधेन द्वितीयादेः कर्मत्वाद्यर्थकत्वात् अतएवा- घटः पट इत्यादावन्यस्य असुरो दैत्य इत्यादी विरोधिनः अनिक्षुः शर इत्यादौ सदृशस्य अब्राह्मणो वाईषिक इत्या- ·। शब्दशक्तिप्रकाशिका। दावपकष्टस्य अनुदामुदरन्तरुण्या इत्यादी स्वल्पस्य वाच- केन ननिपातेन स्वार्थे प्रतियोगित्वादिसम्बन्धेनैव घटादेरनु- भावनेऽपि तत्रत्य तत्पुरुष नाव्याप्तिः । पटस्याभाव इत्यर्थ प्रसज्यनजा अव्ययीभाव एव समामः प्रमाणन्तेनापट वर्तते इत्याद्येव तत्र प्रयोगस्तत्पुरुषस्योत्तरपदलिङ्गकत्वनियमात् इति वृद्धाः। प्रसज्यनजाप्य पट इत्यादिस्तत्पुरुषएव साधु- व्ययीभावः नञ्तत्पुरुषविधेस्तदपवादकत्वात् अतएव वादिनामविवाद इत्यादिकः किरणावल्यादौ पुमि प्रयोग इति तु पक्षधरमिश्राः। युज्यते चोत्तरः कल्यो नचेदेवं दर्शत राजमातङ्गास्तस्यैवामी 'तुरङ्गमाः। चैत्रो ग्रामगतस्तत्र मैत्र किं कुरुतेऽधुना। इत्यादौ राजसम्बन्धादे राजादिपदलक्ष्यत्वे तदेकदेशस्य राजादेस्तदा परामर्शो न स्यात् विशेष्यविधया वृत्त्या पूर्वोपस्थापितस्यैवार्थस्य परामर्शकत्वात् तदादिशब्दानां न हि प्रजावतोय मे त्व तस्मै देहि कम्बलम् । नालो मणि- गुणः सोऽत्र मात्रादिर्बोध्यते सदा। नन्वेवमनयैव ऋचा निषादस्थापति याजयेटिति श्रुतौ निषा- टानां स्थपतिरिति व्युत्पत्त्या न तत्पुरुषः परन्तु निषाद स्थपति- रित्यर्थे कर्मधारय एवेति मिद्धान्तो व्याहन्येत तत्पुरुषे भक्तिभिया हि तत्र कर्मधारयखाकारस्तन्म लके निषादस्याधानेऽपृवविद्या- प्रयुक्तिश्च कल्पाते कल्पाते च निषादोयतत्तदध्ययने निषेधविधि- बाधात् स्त्रीशूद्रो नाधोयेतामिति श्रुतौ तत्तदध्ययनेतराध्ययन- परत्वं धातोः शूद्रपटस्य वैवर्णिकान्योपलक्षकत्वात्। यदि च कर्मधारय इव तत्पुरुषेऽपि न लक्षणा तदा तत्पुरुष एव तत्रो- चितस्त्रैवर्णिकस्यैव निषादीयस्थपतित्वेन प्राप्तावपूर्वविद्याप्रयुक्त- स्तन्म लकनिषेधविधिसङ्कोचस्य चाकल्पात्वादिति चेत् तत्- घुरुषे लक्षणापक्षेऽपि किमिति कर्मधारय एव तत्राभ्युपेयते ·মমক্সিসামি। ट न तु तत्पुरुषः निषादाना स्थपतिरिति व्युत्पत्त्या निषादस्थ- पतिपदान्निषादसम्बन्धवत्त्व न स्थपत्यनुभवसहस्रस्य सर्वसिद्ध- त्वेन तदनुरोधालक्षणाया' लतत्वेन तत्कल्पनाभयस्यामम्भवात् न हि निषाद स्थपत्यादिपदं निषादादिसम्बन्धवत्तया स्थ पत्यादि- बोधने निराकास तथा सति निराकाइबादेव तत्पुरुषत्वा- सम्भवेन लक्षणापत्तेस्तट्वाधकतयोपन्यासानौचित्यात् । बाधकं बिना मुख्याथ एव श्रुतीना प्रामाण्य न तु प्रमाणान्तर- विषयेऽपि लक्ष्यार्थे मुख्य शब्दस्वरस इत्यादिमीमांसवा तथैव सम्प्रतिपत्तेरिति चेत्तहिं बाधकामत्त्वे कर्मधारयविधयैव वेदानां प्रामाण्य न तु प्रामाणान्तरविषयेऽपि तत्पुरुषविधया कर्मधारयात् समासान्तरस्य दौबल्यमित्यादिमीमासया तथैव प्रतिपत्तेरित्यपि किन्न रोचयेः । तत्पुरुषाबहुव्रीहेजघन्यत्व- मित्यत्राप्युक्त व रोतिरनुसतव्या न हि बहुव्रीहौ समस्तपदानां लाक्षणिकत्वादेव ततो दुर्बलत्वम् एकपदमावलक्षणयापि बहुव्रीहेळवस्थाप्यत्वात् इति प्रास्तां विस्तरः । अव्ययीभावं लक्षयति। उत्तगर्यान्वितस्वार्याव्ययपूर्वस्तु यो भवेत । समास सोऽन्ययीभाव स्त्रीपुलिङ्गविवर्जित ॥ यः समासः स्वोत्तरपदोपस्थाप्येन यदर्थेनान्वितस्य यदर्थस्य बोधकाव्ययपूर्वभागक स तहिशिष्टस्य तदर्थस्य बोधनेऽव्ययी- भाव. रहे निर्मक्षिकम् उपकुम्भमित्याटौ हि मक्षिकाया अभाव कुम्भादेश्च सामोम्यादिमक्षिकादिपदप्राग्वतिना निराद्य- व्ययेनानुभाव्यते अईशरीरमित्यादौ उत्तरपदार्थान्वितस्वार्थ- बोधकमप्यईपदं नाव्यय निमक्षिका भूमिः निर्मनुष्यो देश इत्यादौ तु मक्षिकादेरभाववन्त बोधयन्नपि निर्मक्षिकादिक- ·शब्दशक्तिपकाशिका। स्तत्पुरुषो न तादृशार्थे स्त्रीलिङ्गकार्यविधुर इति तत्र न प्रसङ्गः। नवर्कस्याक्षस्य शलाकाया वाद्युतेऽन्यथा पातनमित्यर्थेऽक्ष- परि शलाकापरि इति अव्ययीभावेऽव्याप्तिस्तस्याव्ययगर्भवेऽपि तत्पूर्वकत्वाभावात् एवं हो गाग्यौँ इत्यर्थे हिगाय गच्छत इत्यादी हाभ्यां दण्डाभ्याम् इत्यर्थे हिटण्ड प्रहरतोत्यादौ तिमृणां यमु- नाना ममाहार इत्यर्थे त्रियमुनं स्नातोत्यादी लोहिता गङ्गा यस्मिन्नित्यर्थ लाहितगण देश इत्यादौ दण्डेन मिथः प्रहृत्य वृत्तमित्यर्थ दण्डादण्डि रणमित्यादौ केशेषु मिथः प्रग्या वृत्त- मित्याद्यर्थे केशाकशि युद्दमित्यादी खले यवा यदा संहृता यवा यदा तिष्ठन्तो गावो यदेत्याद्यर्थे खलेयवं सहृतयवं तिष्ठ, वा काल इत्यादौ बिगाग्यविदण्डयादिष्वपि तेषु अव्ययगर्भव- स्याप्यमावादतः प्रकारान्तरेण निर्वक्ति अमादेश विना शूयमाणषष्ठी न बोधिका । खार्थ यदर्थस्य यहा सोऽव्ययीभाव दृष्यते। अमादेशं विना श्रूयमाणषष्ठी खार्थे यत्समासार्थस्यान्वय- बोधं प्रत्यसमर्था स एव वाव्ययीभावः श्रूयमाणैव षष्ठी स्वार्थे समामान्तरार्थस्यान्वयबोधने समर्था न तु लुप्तापि कृतयो- रक्षपरिव्यर्थत्वमित्यादौ त्वव्ययीभावार्थस्य लुप्तापि कृतयो रेकाक्षान्यथापातनयोनिष्फलत्वमित्यन्वये लुप्तषष्ठ्य व पातनस्य सम्बन्ध प्रत्यायनात् । स्निग्धस्योपगङ्ग पावित्रयमित्यादी स्निग्धस्य गङ्गासमीपस्य पवित्रत्वमित्याद्यन्वये समीपादः सम्बन्ध श्रुतयाप्यमादेशवशादेव षष्ठयानुभाव्यते इति न तत्रोप- गङ्गाद्यव्ययीभावेऽव्याप्तिः अनुगङ्गेन सञ्चारः उपगङ्गषु पृतत्व- मुपअम्भादानौतमित्यादावमादेशं विनापि श्रूयमाणाभिस्तृ.

·शब्दशतिप्रकाशिका। तोयामप्तम्यादिसुभिरव्ययीभावार्थस्य करणवाधिकरणत्वादिकं बोध्यत इति षष्ठीपर्यन्तानुमरणम् । बहुव्रीहि लक्षयति। बहुव्रीहि. बगार्यसम्बन्धित्त्वेन बोधक । निरूढया लक्षणयां खाशज्ञापकशब्दवान् ॥ समाम इति प्रकृत तथाच खांशस्य निरूढलक्षणया जारकेन शब्देन घटितः स्वगर्भस्य यादृशार्थस्य सम्बन्धित्व- प्रकारेणान्वयबोधं प्रति ममर्थ. समाम' स्वगर्भतादृशाथ- सम्बन्धिबोधने बहुव्रीहिरित्यर्थ: । आरूढवानरो वृक्ष इत्य- वारुढो वानरो यमिति व्यत्पत्त्या स्वकर्मकारोहण कर्तवानर- सम्बन्धित्वेन वृक्षपीतपयस्क पातमित्यत्र पोतं पयो येन इति रोत्या खकरण कशान कर्मजलसम्बन्धित्वेन पालं पक्वतण्डुलश्चैत्र इत्यत्र पलस्त गड लो येति दिशा स्वकर्त कपाककम तण्डु ल सम्बन्धित्वेन चैत्र दत्तदक्षिणो हिज इत्यत्र दत्ता दक्षिणा यसमा इति क्रमेण स्वमम्प्रटान कटान कर्मदक्षिणसम्बन्धित्वेन हिज पतितपत्र स्तरित्यत्र पतित पत्र यस्मादिति विग्रहेण खापा- टानक पतनाश्रयपत्रमम्बन्धित्वेन तर चित्रगुरित्यत्र चित्रा गौर्यस्येति वाक्यानुसारेण चिनाभिन्नखगोसम्बन्धित्वेन चैत्र रत्रपट: काय इत्यत्र रक्त: पटो यत्रेति व्युत्पत्त्या रत्नाभिन्न- खत्तिपटमम्बन्धित्वेन कायम् एव वाणच्छिनकरी नर इत्या- दावपि वाणेन छिन्नः करो येन यस्य वा इत्यादि बिग्रह वाण- करणकखकार्ट कच्छिदाकमकरमम्बन्धित्वाटिना नरादिकं बहु- व्रीहिौंधयतीति सर्वत्र स्वगभंतत्तदर्थसम्बन्धित्वेन धर्मिणाम- धगमः। दक्षिणपूर्वा पूर्वोत्तरेत्यादिविटिगबहुव्रीहिस्थले दक्षिणया पूर्वा यस्या इत्यादिविग्रहेण स्वपार्श्व स्थदक्षिणसहित- पूर्वसम्बन्धिलादिना भाग्ने योप्रभृतोनां विदिशा बोधः । अस्ति- - ·५४ মুন্ধিসামিহ্মা। नीरा नास्तिक्षीरा गोरित्याहावयस्ति क्षीरं यस्या इत्यादि- विग्रहेणास्तित्ववत्खक्षारमम्बन्धित्वादिप्रकारेण गवादेरवर्गातः इयास्तु विशेषो यत्तत्रैकेषां मतेऽस्तोत्यादिकं तिडन्तमन्येषा तत्प्रतिरूपकाव्ययमिति । उप समीप दश येषामिति समोप- गणितत्वार्थकषष्ठया विहादुपदशाः शकुनय इत्यादौ खसमोप- गणितदशसम्बन्धित्वेन नवानामकादशानाञ्च पक्षिणामवगम- स्तन दशशब्दस्य दशवलक्षणया वपर्याप्तसख्यासमोपगणित- दशत्वसम्बन्धित्वेनैव नवादेर्बोध. इति दुर्गप्रभृतयः। अधिका दश येषामियादिविग्रहे अधिक दशा: पुरुषा इत्यादावपि खपाप्तसंख्याधिक दशत्तिसंख्यापर्याप्ताधिकरणदशसम्बन्धि- त्वेन नवादि'मा प्रत्ययः । हा वयो वा येषां इत्यन्यतरार्थक- वाशब्देन विग्रह हिना पवित्राः परमित्यादौ हितान्यतर- पचाप्लवपर्याप्तमख्यामम्बन्धित्वेन इयोस्त्रयाणा वा पवित्राणा बोध: पटे बटे वा घटत्वमित्याद्यनुरोधेन वाकारस्यान्यतरार्थ- कताया व्युत्पाद्यत्वात् तस्य च वृत्तौ गतार्थवादश्रुतिः पञ्च षड्वा येषामित्यादिविग्रहात् पञ्चषा: पुरुषा इत्यादावप्युक्तरीत्यै- वान्वयो द्रष्टव्य.। पर तु हौ वा त्रयो वा येषामित्यादिविग्रह वाशब्दस्य संशयकोट्यर्थकतया हिना इत्यादि बहुब्रोहे: स्वधर्मिकस शयकोटितापनदिविसम्बन्धित्वेन हिप्रभृतिबोध- कत्वमित्याहः । स्त्रियो येषामिति विग्रहे तु दिशब्दस्य द्विगुणितवाचित्वेन द्विगुणितविपर्याप्तवत्तिसंख्यासम्बन्धित्वेन हिना इत्यादी षणामवगम: सुजन्तविणैव विग्रहस्य व्युत्पन्नत्वाच्च पञ्चलत्वा दश येषामित्यर्थे पञ्चदशा इत्यादिको न समासः सर्वत्रोताबहुव्रीही राजादित्वादतिचरमस्वरादेर्लोपः । सम्बन्धी चैत्र इत्यादौ खधनस्य सम्बन्धीति व्युत्पत्त्या खधन- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। নস্ত্র स्वगर्भार्थस्य भम्बन्धित्वेन चैत्रं बोधयपि तत् पुरुषो न खांशस्य निरूढलक्षणया प्रत्यायकपटेन घटित' । आध निकलक्षणया स्वपबोधकन पटपटेन गर्मित: पट- सम्बन्धीत्यादिरपि। मालभक्त इत्यादिकस्तु तत्पुरुषः स्वमा- त्वेन निरूढलक्षणया बोधकेज विशेषितोऽपि न तत्स- स्बन्धित्वेन बोधकः। न च ही मनी लयो वा मन्यो यस्येति वक्तृत्वाथ कपष्ठा विग्रहे स्वमुनिहयाटिसम्बन्धित्वेन बोधक हिमानि त्रिमुनि वा अन्य इत्याटो डिनु न्यायव्ययोभावे स्वमाल- मम्बन्धित्वेन बोधके माटबन्धोत्यादि तत्पुरुष चातिव्याप्ति- स्तदन्यत्वेनापि विशेषगायत्वात् । इदसत्रावसातव्य चित्रगुर- स्तात्यादी चित्राभिन्नखगोलम्बन्धिमताना प्रतीत्यर्थ न चित्र- गुसमुदायस्य लक्षणा तस्य वाक्यत्वेन लक्षकत्वायोगात् वाक्ये लक्षणायाः प्रागन परास्तत्वात् । न च चित्रपदमेव तत्र चित्राभिन्न खगोसम्बन्धि लक्षकं गोपदन्तु तादृशार्थे तात्पर्य- ग्राहक लक्षणाया निरूढत्व सम्पादक वति वाच्य चित्रपदस्य प्रथमान्तत्वानावेन तदर्थेऽस्तित्वाधवयस्यानुपपत्तेः प्रथमान्त- पदोपस्थाप्यस्यैव भावनाविशेषत्वात् । अन्यथा राजपुरुषो- ऽस्तोत्यादावपि राजन्यस्तित्वान्वयप्रसङ्गात् प्रत्यर्थ एव सुपः संख्याबोधकलव्युत्पत्तेः गोपदोत्तरप्रथमया चित्रपदोपस्थाप्ये चिनाभिन्नखगोसम्बन्धियेकल्बबोधनायोगाच। मेव तादृशगोसम्बन्धि लक्षकं चित्रपदन्तु तत्र तात्पर्यादि ग्राहकमिति मणिकारादुक्त तन्न युक्त पूर्वपदार्थसाकाइस्चैव स्वार्थस्योपसर्जनताया गापदस्य इस्खविधानात् चित्रपदार्थन समं तदर्थस्यानन्वये तदनुपपत्तेरन्यथा गोरस्तोत्यादावपि चित्राभिन्नखगोसम्बन्धित्वेन गोपदस्य लक्षणायामुदन्तत्वापत्तेः न च नामोत्तरवर्तिन एव गोपदस्य स्वार्थोपसर्जनतायां इख. यत्तु गोपद- ·५६ शब्दशक्तिप्रकाशिका। विधियंत्र गोपदेन लक्षगायोपस्थापिते स्वगोसम्बन्धिन्यभेटेन चित्रपदस्यान्वयः तत्र चित्रगवोऽस्तोत्याटिकर्मधारयेऽपि गोप- दस्य इव प्रसङ्गात् वस्तुत: कतपाकश्त्र इत्यादी स्वातिविषय- पाकमम्बन्धित्वादिना चैत्राद्यवगम: पूर्वपदस्य परपदस्य वा लक्षणया न सम्भवटुक्तिकस्तयोरशक्तत्वेन भातवायोगात् । न च तत्र कादिवर्णम्य स्वरूपशक्तघजातिप्रत्ययस्य वा स्वकृति- विषयपाकसम्बन्धिनि लक्षणा तबिरूढत्वसम्पादकच शब्दान्तर- मिति साम्प्रतं कृतादिपदेभ्यः स्वार्थानुपस्थितावपि तदन्वय- बोधप्रसङ्गात् घञआदिमात्रस्य नामखाभावेन तन्मात्रीपस्थाप्यार्थे सुवर्थान्वयायोगात् प्रकृत्यर्थावच्छिन्नस्येव अदर्थस्य पदार्थान्तरे- ऽन्वयबुद्ध व्युत्पन्नत्वाञ्च तस्माञ्चित्रगुरित्यत्र गोपदं सगोसम्बन्धि- लक्षक टेकदेशे च गवि तादात्मन चित्रपट स्यान्वयः । च गोधर्मिकान्वयबुद्धो तहमिकत्तिज्ञानत्वेन हेतुत्वात् पदार्थे- कदेशे गवि चित्रस्यावयो दुर्घट: चित्रव्रजोऽस्तोत्यादी गोस्थान- रूपस्य व्रजस्यैकदेशे गवि चित्र स्थानन्वयेन तादृशव्यत्पत्तेरा- वश्यकत्वादिति वाच्यं घटशून्य चैत्रवत त्यादि तत्पुरुष भेदेनैव चित्रगुप्रभृतिबहुब्रोहावस्यभेदेन पदार्थकदेशर्मिकान्वयबोधस्य व्युत्पत्तिवैचित्रेण सम्भवात् फलानुरोधित्वात् कल्पनायाः प्राच्थैरपि सुन्दरराजपुरुष इत्यादावभेटेन सुन्दराटेः पदार्थंकदेशे राजन्वन्वयबुद्धः स्वीकाराच्च। यत्तु मोपद तत्र खकोयगोत्वेन सम्बन्धित्वेन च लक्षकमतश्चितस्य गोपदार्थ एव खाये गवि तस्य च सम्बन्धिनि अम्बयान पदार्थैकदेशान्वयित्वमेकपदार्थ- योस मियोऽन्वयः कतिवर्तमामत्वयोरिव नाव्युत्पन्न इति तन्मन्ट तथा सति चिनगु पुरुषस्तस्याः सञ्चारोऽतिमनोहर इत्यादी सदाः ख कोयमवादिपरामर्शकलापत्तेः पदार्थैकदेशस्यैव परा- मकतायावदादावव्युत्पनत्वादिति । एवञ्चारूढ़वानरो ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। वृक्ष इत्यादावपि कहधातुना स्वकर्मकारोहणकत्र्वानरपटेन च वानरसम्बन्धिन उपस्थापनादमौषामाकाङ्गादिधीसरचिव्यादेव स्वकर्मकारोहणकर्तभिन्नवानरसम्बन्धित्वादिना वृक्षार्बोध इत्यास्ता विस्तरः। न चारूढ़ो वानरो यस्य वृक्षमित्यादिविग्रहादारूढ़वानर- पदं स्वकोयवक्षारूढवानरसम्बन्धित्वेन ग्रामादिकं बोधयदपि बहुव्रीहिः स्यादतस्तादृम्वाक्यस्य विग्रहत्व खण्डयन्नाह। अस्य क प्रथमान्त सत सुवन्तरितरै मह । यदा भेदसुबन्तेन साकाङ्क्ष नाम विग्रह ॥ अस्य बहुव्रोहे घटकमेकं नाम प्रथमान्त सत्सक बन्तैरितर- नामभिः सह भेदार्थकसुबन्तयच्छब्देन साकाङ्गविग्रहः कथ्यते नचोक्तवाक्ये तथा सुबन्तस्यापि यदस्तत्र वृक्षपटेनैव साकाङ्ग- त्वात् आरूढो वानगे य इत्यादौ तु यच्छब्दो न भेदार्थकसुबन्त इति न तादृशस्यापि वाक्यस्यार्थे बहुव्रीहि: पतितस्य धनं यस्य टण्डाहटो यम्मादित्यादिकस्तु समानार्थकसुब्योमन्तर्भाव्य न विग्रहः सम्प्रदायविरोधात् ण्वं घटेन पटो यत्रेत्यादिकः महा- द्यर्थमन्तभव्यापि सुबन्तरिति तु सम्भवाभिप्राय तेनाघटो देश इत्यादिबहुव्रीहेन घटो यत्रेत्यादिविग्रहेण नजादेः सुबन्तला- भावेऽपि नाव्याप्ति सपुत्र इत्यादौ तु मह पुत्रो येनेत्यादिरेव विग्रहो न तु पुत्रेण सहेत्यादिन्यपढार्थाप्राप्त: संघटो देश इत्यादौ च मह घटो येनेन्यादिविग्रहे महार्थो वैशिष्ट्यौं न तु सामानाधिकाण्य घटे देशस्य तबाधात । जीवपिटक- इत्याटेस्तु जीवन् पिता यस्येति विग्रहो यस्य च पिता जोबबित्येवं जोवविधेयकान्वये निराकासाऽपि जोरदभिन्नः पिता यटोय इत्यन्वय एव साकाङ्गः । इदन्तु बोध्य यत्र विग्रहवाक्ये सुबन्तयक्षः क्रियासाकाविसमवस्तत्र तदर्थान्वितक्रियागर्भित ·মৰূিসামিহ্মা। एवार्थे विना बाधकं बहुव्रीहिव्युत्पन्नः तेन गन्तव्यो ग्रामो यस्येति विग्रह गन्तव्यग्रामकश्चैत्र इत्यादितः स्वकर्तृक गति. कर्मग्रामसम्बन्धित्वेनैव चैत्रादेरौत्सगिको बोध: कदाचित्तु तात्- पर्यादिवशागन्तव्याभिन्नखकोग्रामसम्बन्धित्वेन यत्न तु न यद- स्तत्साकाङ्गत्वसम्भवस्तत्र विशेषविध्य मत्त्वे यत्रामार्थ मुख्य विशेष्यको विग्रहवाक्याहोधः सुबन्तयटान्वित तन्नामार्थ गर्भित एवार्थेऽतएव धनी दासा यस्येत्यर्थे यदायधनवान् दास- स्तस्य धनिदासकोऽयमित्यादितो नावगम' किन्तु धनवत् खदाससम्बन्धिन एव चन्द्रश्च डाया यस्येत्यादिकस्तु विग्रहो न यटोयश्चन्द्रश्च डायामित्यर्थकः किन्तु यदीयचूडायां चन्द्र इव्यर्थकस्तादृशार्थ एव सप्तम्यन्तेनेन्दादेविशेषतो बहुव्रीहि- विधानात्तेन चन्द्रचूडः शिव इत्यादौ स्वचूडावृत्तिचन्द्रसम्बन्धि- त्वेनैव शिवस्यावगमो न तु चूडावृत्तिखकोयचन्द्रसम्बन्धित्वेन तस्य गगनादेर्वा बोधः समम्बन्धिकपदार्थस्य विशेषणत्वस्थले तु सुबन्तयदर्थान्वितेन तादृशपदस्यार्थेन गर्भितेऽपि अतएव चैत्रः पुत्रकृतोत्कर्ष इत्यादौ स्वपुवकताकर्षवानेव चैत्रादि: प्रतीयते नवन्यदीयपुत्रकृतोत्कर्षाश्श्रयः । बहुव्रोहिविभजते । तदतद्गुणमविज्ञानौ छौ भेदौ तदादिम 1 विग्रहस्य विशेष्यो यस्तविशेष्य ऋषोधवत् ॥ तह गस विज्ञानोऽतदए गमविज्ञानश्च बहुव्रीहेही दो तत्र विग्रहवाक्यस्य विशेष्यविधया प्रत्याय्यो गोऽर्थस्तहिशेष्यकबोध- कहहुब्रोहिः तयोरादिमस्तद्गुणसंविज्ञानस्तस्य स्वार्थगुणी- भृतस्य सम्यग्विशेष्यविधया विज्ञान यम्मादिति व्युत्पत्त्या भान्वयसंज्ञाकत्वात् तद्भिन्नश्चातगु गासंविज्ञानश्वरम इत्यर्था- इम्यत घटस्वरूपः पदाथ: इत्यादिता हि घटः स्वरूपं यस्येति ·शब शान्तिप्रकाशिका। विग्रहस्थले खखरूपाभिवघटसम्बन्धित्वेन घटाभिन्न स्वखरूप- सम्बन्धित्वेन वा विग्रहविशेष्यं कलसमेव विशेष्यविधया बोध्यते घटस्य स्वरूपं यस्मादिति विग्रह च विग्रहस्य यहिशेष्यं ततोऽन्यदेव स्वजन्यस्वरूपाभिन्नघटसम्बन्धित्वेन कुटादिगण इत्यादिरघि कुट आदिर्यस्येति व्युत्पत्त्या कुटाभिन्नस्य खमिक व्यवस्थाधर्मिणः सम्बन्धित्वेन धात्वन्तरमिव कुटमपि बोधयं स्तन संविज्ञान एव बहुव्रीहिः । प्राचा मतेन तद्गुण सविज्ञानबहुव्रीहिमन्यथा निर्वक्ति । य स्वार्थघटकार्थस्य स्वार्थान्धयिनि बोधने । अनुकलो बहुव्रीहि स तथोग्थवादिम ॥ यो बहुब्रोहि' स्वार्थस्यान्वयिनि स्वार्थघटकस्याप्यर्थस्या- न्वयबोधने समर्थः म तयोस्तद्गुणसंविज्ञानयोरादिम: लम्ब- कर्णमानय हारग्रोवं पश्येत्यादौ हि बहुव्रीहिलम्बख कर्णसम्ब- धिन: खग्रोवावृत्ति हारसम्बन्धिनश्च स्वार्थस्यान्वयिनि कर्मवादों स्वार्थघटकोभूतस्य तादृशकर्णहागरपि व्युत्पत्तिचित्रे- णान्चयबोधने समर्थ इत्येवं विध एव तद्गुगामविज्ञानस्तद्भिन्न एव चार्थाटतद्गुणसं विज्ञान: यथा दृष्टसागरमानय इत्यादा- विति प्राचा मतम् । व्युत्पत्तिवैशद्यार्थमन्यथापि पुनर्विभजते । खान्तर्निविटहिववादिनामभिर्विग्रहात पुन । बहुव्रीहिबहुविधो दिपदविपदादिक । हित्रिचतुरादिभिरेव स्वघटकनामभिर्विग्रहवशात् हिपद- त्रिपद चतुष्पदादिको बहुव्रीहिर्बोध्य चित्रा गोयस्येति विग्रहा- ञ्चिनगुरित्यादौ हिपढस्येव जरतौ चित्रा गौर्यस्य महनीलमुत्- पल यत्रेत्यादि विग्रहाज्जरती चित्रगुश्चत्रो महन्नीलोत्पला सरिदित्यादी विपदस्यापि बहुब्रोहेरावश्यकत्वात् जरती चित्र- ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। गवो यस्य महन्नीलोत्पल यति हिपदविग्रहे जरतीशब्दे पंवदा- वस्य महच्छब्दे चाकारस्य प्रसङ्गादुत्तरपदे तयोविधानात् समा- सान्त्वयदस्य चोत्तरपदत्वात् एकत्र हयमिति न्यायेन गवि वित्र. जरतौरभेदानुभवस्योत्तरीत्या सम्पादयितुमशक्यत्वेन तदर्थमेव त्रिपदादिबहुव्रीहेरावश्यकत्वाच्च । इन्दं लक्षयति। यद्यदर्थकयन्नामव्यूहो यद्यत्प्रकारके । बोधे समर्थ स हन्द समासस्तावदर्थक ॥ यद्यदर्थोपस्थापकस्य क्रमिकयादृशनामस्तोमस्य निश्चय- स्तत्तदर्थप्रकारकान्वयबोधं प्रति तत्त्वेन समर्थस्तादृशनामनिवह एव तावदर्थको इन्दसमासः। पाणिपादं वादय धवखदिरो छिन्धीत्यादौ हि कर्मवाद्यंशे करचरणादिप्रकारकान्वयबोधं प्रत्यमादिमिकः करचरणाद्युपस्थापकस्य पाणिपादादिक्रमिक- नामस्तोमस्याव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन निश्चयः कारणम् अत: पाणिपादादिममुदायः करचरणादितत्तदर्थ इन्दः। यत्त पाणियामित्यादी समाहारबन्दे सर्वत्रोत्तरपदे पाणिपादादि- साहित्ये लक्षणा अतएव नित्यं तत्रैकवचनं समाहारस्यैकत्वात् पदान्तरन्तु तादृशलक्षणाया निरूढत्वमम्यादकं तथाविधसाहि- त्यस्य च खावयनिष्ठत्वादिसम्बन्ध नैव हितीयाद्यर्थकर्मवादी साकाइवात् पाणिपादं वादयेत्यादे योग्यत्वमिति प्राच्यैरुक्त तन्त्र युक्त तुल्यवदेकक्रियान्वयित्व बुद्धिविशेषविशेष्यत्व वा पाणिपादयो साहित्य तस्य च नानात्वसम्भवेन तहतहित्वादि- बोधार्थ समाहारहन्दादपि द्विवचनाद्यापत्ते१रत्वात् । साहित्यस्य हिबहुत्वेऽपि न ममाहारहन्दस्य दिवचनादिसाका- इल तादृशहिगोरिवेति चेत् तहि पाणिपादप्रभृतीनां नाना- त्वेऽपि न तदर्थ कस्य इन्दस्य द्विवचनाद्याकाइत्वमित्येव वक- ·অমনিব্বান্ধিা। मुचितं तं माहित्यभक्तमा हत्यख धनमित्यादेश्योग्यताया टुरितापाताच्च नामार्थयोर्भेदान्वयस्याव्य त्पन्नत्वेन इस्तिनाम- ज्ञानाञ्च साहित्यस्य स्वाश्रयत्वादिमम्बन्धेन धनादावन्वयायोगात् तादृशसाहित्ये धनादेरभेदविरहाच्च ममाहारपरिभाषा तु क्लोवलिङ्गवनित्यैकवचनत्वादिपदसंस्कारोपयोगितयैवोपपत्रा न इन्दस्वार्थव्यवस्थापिका। एतेस धवस्खदिरावित्यादावितरेतर हन्देऽप्युत्तरपदे धवखदिरसाहित्याश्रये लक्षणा अन्यथा हिव- चनादेः प्रत्यर्थ तावच्छेदकवत्येव पर्याप्तिसम्बन्धेन वाय- द्वित्वाद्यनुभावकत्वन्य त्पत्तेधवखदिरावित्यतो धवद्वयस्य स्खदिर- हयस्य च प्रतोत्यापत्तेरिति मीमांसकानां मतमप्यपास्तं तुल्यव- देकक्रियान्वयित्व धवखदिनविशेष्यकधी विशेष्यत्वं वा धवखदि- रयोश्च माहित्यं तदाश्रयश्च धवहयादिकमपोति तादृश- साहित्याश्रयन्तक्षकत्वपक्षेऽपि धवखदिरावित्यतो. धवहयादि- बोधस्य दुर्वारतापत्ते: न च वितया विशेष्यकधवांदरर्मिक- धीविशेष्यत्वमेव प्रकृते धवखदिरयो: साहित्यं तच्च न धवदयादे- रिति वाच्यं तादृशमाहित्यान्वयस्यानुभवेनास्पर्शनात् तस्मात् यत्न नानाधर्माणां प्रकृत्यर्थ तावच्छेदकत्व तत्र तत्तद्धर्मावचित्र समुदित एव पर्याप्तिसम्बन्धेन हित्वादिबोधने द्विवचनादिक साकाई न तु तादृशैकधर्मावच्छिन्नं परित्यज्य तथाविधा- परधर्मावच्छिन्द्र यतो धवखदिरावित्यादितो धवयोः खदिर- योश्च बोधप्रसङ्ग इति तत्त्वम् । घटघटेत्यादिकस्य घटकलसे. त्यादिकस्य घटतइटेत्यादिकस्य च क्रमिकनामस्तोमस्य निव- यत्वेन घटादेरन्वयबोधं प्रत्यहेतुत्वमतो न तादृज्नामनिवहो घटायर्थे इन्दः अतएव समस्यमानपदार्थयोस्तत्वाबच्छेदकयोवा या मिथो भेदस्तत्रैव इन्दस्य साधुत्वसूचनाय धाय हह इति पाणिनिः प्राह। अतएव भेदगर्भसमुच्चयार्थकं च शब्दमन्त- ·६२ शब्दशक्तिप्रकाशिका। र्भाव्य धकच रहदित्यादिकं विग्रहमस्य प्रयुञ्जते हताः समुपाददते च तत्र मिथोदप्राप्त्यर्थञ्चकारद्वयं पोततत्पटयो- स्तादात्मामित्यादौ तत्पटादेः पीताद्य भिन्नत्वेऽपि पोतत्वतत्- पटत्वाद्यो पदार्थतावच्छेदकयोरस्त्येव भेदः सुवध स्तु हित्वन तत्र प्रवत्यर्थेऽन्वति पर्याप्तिसम्वन्धन पोततत्पटे तस्य बाधात् सुवर्य हिलादेस्तादृशसम्बन्ध नैव प्रत्यर्थसाकाइलात् परन्तु प्रवत्यर्थतावच्छेदकयोः पौतत्वतत्पटत्वयोरेव व्युत्पत्तिवैचि- त्रात् अतएव डणुकारम्भकसंयोगनाशेभ्यः कार्यद्रव्य नश्य- तीति भाष्यस्य योग्यतासम्पत्तये सुबर्थकत्वस्य कायट्रब्यत्वे- इन्वयमभिधिस नाचार्येण जात्यभिप्रायकमेकवचन मिति गुण- किरणावल्यामभिहितम् । अतएव च श्याला स्युर्धातर: पत्नयाः स्वासिनो देवदेवरी इत्यत्र च द्विवचनमहिना स्वामिनो वातरो देवदेवरोभयपदवाच्या इत्यर्थः सुभृत्यादिसिद्धः मङ्गच्छति । यदि च पटवयासत्त्वेऽपि भूतले पोनपटावित्यादिकः प्रयोगः स्यात् पोतन्वपटवाभयाश्रयस्य तत्र मत्वावं पासण्टयोकेद इत्यादित: शुद्धपटवादग्बोधप्रमङ्गश्च तदर्श सुबर्थदित्वस्य प्रकारत्वादित्यादिसूक्ष्ममोक्ष्यते तदा गोदो ग्राम इत्यादाविव साधुत्वार्थमेव तत्र विवचनमिति वदन्ति । विद्यर्त विन्दति विनत्तीनामनिट इत्यत्र विदात इत्यादिशब्दो न विदधातुत्वे. नोपस्थापक: किन्तु सत्ताद्यर्थ कतादृशधातुत्वेनैव । रयोः पदार्थयामेंटेपि हरिणहरिणावित्य प्रयोगात् समान- शब्दयोई सतावेकशेधी व्युत्पत्तिसिहस्तेन हरिणावित्यत्र लुप्तश्रुनाभ्यानेव हरिणपदाभ्यामुपस्थितयोगपाण्डरयोर्बोध: हरी नमस्यावित्यत्राप्युक्तरीत्यैव हरिपदाच्या विष्णुचन्द्रयोग्व- मतिः अन्यथा हरिहरी नमस्याविन्यपि प्रयोगापत्तेः हरो च हरयश्चति विग्रहश्यले यत्र हरय इत्यादितः समस्यमानपदा- मृगपागल- ·অমক্সিসামির্জা। घानामवान्तरमख्यागमस्तत्र तत्तत्सख्यावच्छिन्नस्वार्थलक्षकस्य लुप्तस्य इ-दिपदस्योत्तरत्वेन प्रतिसहितमेव हादिपद तथा- विधस्वार्थस्य लक्षणया बोधकं तदप्रतिमन्धाने तु श्रुतमेव हरि- पटं विशुहयो: सिंह त्रयस्य चैकया लक्षणया शक्तिधान्य व वा न च विग्रहस्थसुवर्थस्य हित्वादेः समामाप्रतिपाद्यत्वनियमा- तथाविधदित्वत्रित्वान्तर्भावेण इन्दस्यैवामाधुत्वादुक्तक्रमेणैक- शेषा न युक्त शलाकापरि हस्त्यश्वमित्यादौ व्यभिचारणोता- नियमस्यासत्वात् एकत्वे चैकत्वानि चेति विग्रहे च एकत्वा- नोत्येकशेषस्य गुणकिरणावल्यामाचार्येरभिहितत्वाञ्च हंसश्च हसो च इत्यर्थे हमस्यावित्य प्रयोगात् तत्रापि पुमा स्त्रियाः सारूप्ये इत्यनुशिष्ट ह मौपटस्य लोये हंसावित्यत्र लुप्तमेव हसोपदमनुसन्धाय स्त्रीपुंसयोर्बोध: तल्लोपमजानतस्तु हसयदे स्त्रीहंसत्वपुरुषहमत्वाभ्यां विभिन्नरूपाध्यमिक स्याः शतोलच. खाया वा ग्रहादव। यत्तु तत्र हमपदमेव लक्षणया सोल्वेन शक्त्या च हमत्वेन बोधक सुबर्थस्तु पुस्त्व हस एवान्वेति न तु ह स्यामयोग्यत्वात् इति मतं तन्न, तथा सति स्त्रोह सत्वहस- खयाः पदार्थतावच्छेदकयोमियो भेदविरहेण हन्दाप्रसक्तावेक- शेषस्य दुष्करवापत्ते. अन्यथा घटतहदावित्यपि इन्दप्रसङ्गात् हंसौ च साश्चेति विग्रहेऽपि हंसा इत्यतो ह सहयहस- वययो: प्रागुक्तरोत्यावगम: दुन्दुभी च दुन्दुभिश्च ति विग्रहे दुन्दुभो सुन्दरावित्यत्राक्षभेर्योर्बोधनस्थले पुलिङ्गस्यैव दुन्दु भि- शब्दस्य शिष्टतया तविशेषणत्वादेव सुन्दरादेः पुंस्त्वं युवा च युवतिश्च इत्यर्थे युवानावित्यत्राप्युक्तरीत्यैव युवतीयौवन- नोर्बोधः वरटाहसौ लक्षणासारसावित्यादौ तु स्त्रीपुसयोईkऽपि पदमारुप्यविरहान्नकशेष दम्पत्यचनप्रकरणे ब्राह्मणा- वानयेदित्यत्रापि बाय गश्च ब्राह्मणी च इति विग्रहे प्रागुता- ·२४ शब्दशक्तिप्रकाशिका। दिशा प्रामाणभायापथोरवगमः। एकश्च का चेत्यत्र एको हौ च हे चित्यत्र हौ उभे चोभौ चेत्यत्र उभे वयश्च तिसञ्च इत्यत्र च विग्रहे वय इत्यादिरेकशेष इष्यत एव। ग्राम्यानेक- शफेवतरुणेषु स्वोसयोबहुत्वमन्तर्भाव्य सारूप्येण इन्हस्थ ले तु पुंस एव लुक् तेन मेष्यश्च मेषांत्यर्थे मेष्य इत्यत्रापि लुप्त बहुमेषाणां लक्षकं मेषपट प्रतिसन्दधत ण्व वह मैषा- सामने कमषोणाचावगम. । एव महिषाश्च महिष्यवेत्यर्थे महिष्य इत्यत्रापि महिषपदं वहनां महिषाणां मृगाच मृग्यश्चेत्यर्थे मृगा इत्यत्र तु मृगादेरग्राम्यत्वान्न पुसी लुक् परन्तु स्त्रियाः यथा गई भाश्च गद्दभ्यश्चत्यर्थे गहभा इत्यत्रापि खराणामकशफत्वात् वर्कराश्च वर्कर्यश्च इत्यर्थे वर्करा इत्य- वापि तरुणार्थकत्वात् वसा च माता चेत्यर्थे भ्रातरावित्यत्र पुत्रश्च दुहिता चेत्यर्थे पुत्रावित्यंत्र च विरूपैकशेषेऽपि स्वस्- पदं दुहिटपदञ्च लुप्त प्रतिसन्धायैव भ्राभगिन्योः पुत्रकन्य- योश्चावगमः । ज्येष्ठपुत्रदुहितोत्र ज्येष्ठे मासि न कानयेदि- त्यादिकस्तु प्रयोगः परिचिन्तनीयः । स च मैत्रति विग्रह स्यदादिना तदन्यस्य इन्दे लुकि तावित्यत्रापि नुप्त मैत्रादि- पदमनुसन्दधत एव मैत्रायवगमः स च त्वञ्चेत्यादिविग्रह किं पदान्यत्यदादिइयगर्भहन्दे तु पूर्वस्यैवं लुक् तस्यैव वा त्यदादे कि युवामित्यत्र त्यादावप्युक्त क्रमेणैव तदर्थयुमदर्थयो- र्बोधः स च सचेत्यत्रापि विभिन्नार्थयोविग्रह वपूर्वागणितोऽपि तदादिः खोत्तरापठित एव तत्तन्मानुषतुल्योऽसौ यद्यविद्याति- निर्मलत्याटो तु न त्यदादिगणेन इन्दः परन्तु तदाद्यव्ययेन यथा तत्तत्तामसभूतभौतय इत्यादौ यत्तदादिव्यतिरिक्तानाम- वाव्ययानां सरूपैकशेषस्य व्युत्पन्नत्वात् प्रयोगानुगेधित्वात् कल्पनायाः कश्च व्यञ्चेत्यादिविग्रहण किमा तादृशाइन्हे तु ·অগ্নিসায়িকা। सदन्यस्यैव त्यदादेलुकि कावित्यादिक एव प्रयोगः चैत्रस्य पितरावित्यत्रापि विरूपैक शेषे लप्तस्य मापदस्य स्मरणात् मातरवगम तटस्मरतस्तु पिपदे जनकशरीरत्वेन लक्षणयां मातानि-रवगतिरिति प्राञ्चः। कोमारास्तु माता पितुईन्हे मातापिया मातरपितराभ्यामिति प्रयोगहयौदर्शनाच्चैत्रस्य पितरापि यत्र नैकशेषः परन्तु पुष्यवन्तादिपदवत् माटत्वपिट- वास्यां विभिन्नरूपाभ्यामेकशक्तिमटेव नियतद्विवचनाकाईपिट- पदं प्रवत्यन्तरम् एवं श्वश्रूश्च श्वशुर वर्थ श्वशुरौ इत्यत्र श्वशुर- पंदमपि श्वश्रा श्वशुर स्य हन्डे श्वश्रूखशुरावित्येव प्रयोगादित्याहुः। इन्दं विभजते । हो भेदावस्य शान्त्रोक्तौ समाहरितरतरौ। एकान्यवचनाकाज्ञाहीनोपादानतश्य तौ ॥ अस्य इन्दस्य हो लेदो ममाहार इतरेतरश्च शास्त्रभिदौ तत्रैकवचनान्यसुबाकाहाविहीन समाहार: तथाविधसुवाकाङ्ग- वेतरेतरः पाणिपाद इंस्त्य खमित्यादितो हि करचरणादीनां वह नामध्यवगतावेकचनमेव प्रमाण धवखदिरावित्यादौ हिवच- नाटे: पदिकन्दिखिदेर्दादित्यादौ तु पदिस्कन्दिन्या सहितः खिदिरिति विटा मध्यपद्धलोयी कर्मधारयो यथा अव्यात्यति- बाप्तरिति मणिग्रन्थादो। उपपदममास लक्षयति । यदुत्तरपद नामानुत्तर यदवोधकम् । धातुकजसुपपदसनास स तदन्तक । धातुकयां निष्पन्न यस्योत्तरपदं शब्दान्तरानुत्तरं सत् शार्थस्य बोधं प्रत्यसमर्थ तादृशार्थकान्चपदकः समास उपपदसंज्ञकः कुन्भकारः क्षीरपायीत्यादिके तूपपदसमासे धातु- कमा निष्पन्न काद्यर्थक कारादिपदं पदान्तरानुत्तर सब ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। ३ कांदेरन्वयबोधक्षम चन्द्रनिमित्यादौ तु तत्पुरुषे निमादि- पदं मदृशाद्ययें तादृशमपि न धातुमा निष्पामिति तव्य दासः। विभजते । कारकेकोपपदक षड्विधोऽयमिति धम । कर्मकार्वाद्य पपदभेदाहहुविधस्वभी। कारकेषु ओत्तानशय पूर्वसर इत्यादावृत्तानादि: कर्ता कुम्भ- कार. सोवोरपायीत्यादी का कच्छप: पाश्वशय इत्यादी कर- णम् उखापत् वहनट इत्याढावधादानं स्वशय: कुरुचर: इत्यादावधिकरणमुपपदं सम्प्रदानन्तु न कुवापि दृश्यते दृश्य ते च ब्रह्मभूयमित्यादी कारकभि नाप्युपपदेन समास इत्यमाव- नेकविध एव न तु कारकमानोपपदकत्वात् षड्विध एव न्यूनवाधिकत्वाभ्यां विभागव्याघातादिति मूर्यम्यस्याप्युल- समासः परन्वव्यय पदस्येव नबा समस्तस्येव तस्य स्वार्थबोधन व्युत्पन्नत्लान केवलन्य तस्य प्रयोगः । यौगिकेबु क्रमप्राप्त तद्धिताता नाम लक्षयति । यनाम सहित यच्च यत्क्रम मद्यदर्थकम । यय यत् क्रम तव तद्धिताक्त निगद्यते॥ यद्यपि नामोत्तरतद्धितत्व तहिलोपनामल वा प्रत्येक बहुगुडो द्राक्षे त्यादौ दाक्षिरित्यादी चाव्यापकमेव तद्धिता नानि तथापि यादृशं नाम यच्च तदित यादृशानुपूव्य वचन मद्याशार्थ स्यान्वयबोधे समर्थे तादृशानुपूयं बचिन्न तददय- मपि तादृशार्थे तद्धिताक्तनामेत्यर्थः पचतितरामित्यादिकन्तु नामैव न प्रागेव तु तद्धितात तस्यापि लच्छवे यः शब्द- स्तहितं यच्चेति पठनीयं टावादेरपि तद्धितत्वोपगमादना- श्रामगोत्यादे संग्रह इति वदन्ति ।

·शब्दशक्तिप्रकाधिका। कदन्त नाम नक्षयति । यद्धात्वथान्वितखार्घधौलत कयामा भदेत । तदातृत्तरग ततहत् कदन्त नाना । यद्यालयान्वितखार्यान्वयबोधं प्रति वाहानुपूर्व वच्छिन्नस्य यत्ऋतो निश्चयः कारणं तद्धावृत्तरम् तत् कटेद ताट पानुपूज्य- वकिन सत् काहन्त नाम यथा पाटकमाठयमानादि तदि প্রানিক্স स्वार्थकत्राः कबाटावन्धवोध प्रति हितोयायंशे ताशानुपूर्वीकोन नियमा; हेतुः चैत्रेमा ग्रामस्य गन्तव्यमित्यादी धाव स्वार्थ भालाधनत्वाटिक बोधयपि तव्यादिकं धात्वनिष्ठविषयतानिरूपितस्वार्थविषय- ताक बाधजनकत्वेन धावान्वितखाथामिव आवकलामपि स्वरूपार्थकत्वं व्युत्पादितमेव । तदेवं रूढयोगाद्यर्थ भेदन नानचा मातुविध्य मुक्तं मप्रति शब्द- संस्कारानुगुणलिङ्गभेदेन वैविध्यमाह। स्त्रीलिङ्गमपि पुलिङ्ग की निशामिति विधा । शब्दसंस्कारसिद्धाथ भाषया नाम भियते ॥ स्त्रोनिङ्ग पुलिङ्ग नपुसकलिङ्गमित्यपि विधा नाम भिद्यत तत्र स्त्रीलिङ्गवाटिकं न स्त्रीत्वातिवाचकल तट: तटो तटमित्यादौ प्रकल्यथस्य तटादेः स्त्रौत्वाद्यवगतावयोग्यतापत्तेः । परन्तु स्त्रीलिङ्गवादिना परिभाषितत्वमात्र परिभाषायाः प्रयाजनह पहसंस्कारः भोऽपि तट इत्यादौ मुस्त्वेन सुबादि- सद्भायः तटोत्यादौ स्त्रोवेन डीवादि प्रत्ययः तटमित्यादी लोवत्वेन सुबादेलुगादिरिति दुन्दुभी सुवर्ण इत्यादी तु शब्द- सस्कारस्यैव फलमयविशेषस्य लाभो न छायं दुन्दुभिरिदं सुवर्ण- मित्वादितोऽक्ष स्यायोतिरत्तिकापरिमितखणादेवावगमः। यत्र च सम्पदादिशब्दे स्त्रीलिङ्गत्वादिप्रयुत्तो नास्ति संस्कारस्य ·হয়ন্ধিান্ধিা। विशेषस्तवाप्यभेदेन तत्साकाङ्क्ष शोभनादिपदे एवास्ति विशे षणपटानां विशेष्यपटलिङ्गग्राहित्वस्य विना बाधकं नियमात् । यत्तु तटादिकं द्रव्यमिव तगत स्त्रीत्वादिकं पदार्थान्तरमपि सटादिपदस्यार्थः प्रत्ययानान्तु तव्यजकतामात्रमिति वैया- करण रु तन युक्त, तटादिपर्टभ्यस्तटवाटिनेव धर्मान्तरण स्त्रोत्वादिना तटादेरननुभवेन तादृशपदार्थान्तरे प्रमाणाभावात् न विप्रा वेटमुञ्चरेदित्यादौ च टावादिना प्रत्ययेनैव स्वार्थस्य योन्यादिमत्वलक्षणस्त्रीत्वस्य प्रकृत्यर्थऽनुभावनात् न प्राणि प्राप्त याद्दायं न विप्रोऽध्ययनं त्यजेत् इत्यादावपि लुप्तालुप्ताभ्या सुध्यमिवोपस्थित विलक्षणसंस्थानरूपं नपुंसकत्व प्राणिनि पु स्त्वञ्च विप्रेऽनुभूयते न चे देव दधि मुञ्जोत इत्यादो कर्मवा- देरनुभवा) तस्यापि प्रत्यर्थता किन्न स्यात् स्यादेवेति चेत् मंख्याया अपि स्यादिति किन्न रोचये रोचयेस्तदपि प्रत्ययानां तत्तदर्थव्यञ्जकातामात्रत्वादिति तु रिक्त वच रिक्त वच प्रत्ययानाम- न्वयव्यतिरिकाम्यां संख्या दिवाचकत्वव्ययस्थित अन्यथा प्रत्यया- नामव तत्तविशिष्टार्थबोधकतायां प्रकृतीनामभिव्यञ्जकता- मात्रस्य सुवचत्वात् अन्तु वा न प्राणि प्राप्नु याहायमित्यादौं प्राण्यादिमात्रबोधकस्य प्राण्यादि पदस्यैव लक्षण्या नपुसक- प्राण्यादिपरतत्यास्ता बिस्तरः । फणिनाथायुर नान: पञ्चविधत्वसुपपादयति । एकेकेन तथा द्वाभ्या वचनेस्त्रिभिरेव च । साकाइत्वप्रयुक्तन्तु नाम पञ्चविध स्म तम् ॥ सुपा मध्ये एकवचनमानसाकाइत्वेन हिवचनमानसाका- वेन बहुवचनमात्रमाकाईखेन द्विवचनमाननियकाइवेन वचनत्रयसाकाङ्गत्वेन च नाम्नः पञ्चविधत्वव्यपदेशः एकादिक विंशत्यादिकं सार्थवभावकदन्तं भूयमानभवितव्यादिकं क्रिया- ·शब्दशतिप्रकाशिका। विशेषणार्थक सहाहारहिगुहन्दावन्योन्यपरस्मगदिकञ्च सुणमेव- वचनमात्रेण माका भवितव्यानां भवन्ति हागणीत्यादौ च भवितव्यानामित्यस्य प्राप्तव्यानामित्यर्थः । उपपट हिपदं पुष्पवन्तपदं स्ववैद्येऽश्विनपद भूखर्गयो रोटस्यादिपदं ग्राम गोपदञ्च द्विवचनमात्रेण प्राणप्रभृतिकं त्रिचतुरादिकपद कति. घटब बह वचनेनैव उभयपटमेकवचनबह वचनाभ्यामेव घट- पटाटिकं तु त्रिभिरपि वचनैः। यथा चैतत्तथाग्रे प्रतिपाद- यिष्यामः। नामधातुभेटात प्रकृते विधमुक्त तत्र सामान्यतो विशेष- तश्च नाम निरुच्यावमरसङ्गत्या धातु निरूपति । यो यतम्वार्थस्योत्तरस्थटजय बोधनक्षम । स तादृशार्थक शब्दो धातुस्विविध ईरित। यः शब्दः स्वोत्तरटच: शोऽथें स्खोपस्थाप्यस्य यादृशार्थ- स्थान्वयबोधं प्रति समर्थः स तादृशाथै धातुरुच्यते । विपक्षादयो हि शब्दा: पक्तपिपक्षिवाटिनामनिविष्टा' स्वोत्तर- वजथे काटौ स्वोपस्थाप्यानां पचनपाकेच्छादौनामन्वयधियं प्रति प्रभवो नलये घटाद्याः । स चायं मूलधातुः सौत्रः प्रत्ययान्तश्चेति त्रिविधः । सुबर्थेऽपि धात्वर्थस्यान्वयवादिनां मतेन धातु নান। य सुबथं निजाथस्य खान्ते क्वचिन्तन विना । यादृशस्यान्वयाईतु स वा धातुस्तदर्थक ॥ यः शब्दः स्वान्ते कञ्चिन्तन विना सुवर्थ यादृशस्य निजाथ- स्यान्वयधियं प्रत्यसमर्थः स एव सादशाय को धातुः पाकं कुरु सम्पद पश्येत्यादौ हि पचादिको धातुः स्वोत्तरस्य भावकृतः प्रतिसन्धानदशायामिव सुबर्थ कर्मवादी स्वार्थस्य पचनादेरन्वय- बोधमाधत्ते न त्वन्यथा स्वरूपस्य घजाद्यशक्यत्वेन तत्र धात्वथ - स्यान्वयायोगादिति पाञ्चः । पच- ·আমন্ত্রিসন্ধায়িকা। । धातोविधात्रयं लक्षयति । मुखधातुर्गणोक्तोऽसौ सौव सूवैकदर्शित । योगलभ्यार्थको धातु प्रत्ययान्त प्रकीर्तित । गणोतो गणपठितः पचभूप्रभृति' सौत्रः सूत्रमानोपात्तः स्कन्भुजप्रभतिकः योमलभ्यार्थक: खाश्यवलच्या स्य बोधक: पाचिपिपक्षादिः तितिक्षाटिरपि सनर्थखरूपाद्यन्तर्भावस यौगिक एव हिन्दोलान्दोलादेल्लौकिकस्थापि सत्वाच्चतुर्विध एव धातुरिति वोपदेवः। सौत्रपद यौगिकगणोक्ताभ्यामन्यपर- मतो बौकिकस्य नाधिक्यमित्यन्ये । परस्म पदित्वादिभेदेनापि वैविध्य सम्भवति अतस्तदपि निर्वति यो यत्पदार्थकट त्वे यादृक् स्वार्थस्य बोधक' । स तत्पदी भवेधातुस्तादृश सार्थबोधने । यो धातः स्त्रोपरथाप्यस्य यादशार्थस्य यत्यदोपस्थाप्ये कर्ट- स्वेऽन्वययोधं प्रति समर्थः स धातुम्त त्यो गमभूप्रभतयः स्वार्थस्य गत्युत्पत्ति प्रभतेमुख्ये गौणे वा परम पदार्थ एव कळ- स्वेऽन्वयं प्रति प्रभवः सत्यपि योग्यतादिग्रहे चैत्रीगच्छति भवति इत्यादित इव गच्छते भवते प्रभृतिभ्यो गतिकर्तृत्वाद्यप्रतोते: मङ्गच्छते भवते इत्यादित: सङ्गतिप्राप्ता टिकतत्वावगमात्तादृशार्थे आत्मनेपदिन एव ते यजति करोतीत्यादित इव यजते कुरुते इत्यादितोऽपि यागादिकर्तृवस्थाबगते योगाद्यथै यजिकदि- रुभयपदी। तदुक्तमभियुक्तः पदहयेन साकाङ्गाः स्वरिजित् ख्यन्तधातवः। मनन्ताः प्रायशो मूलधातुवत् पदिनो मता:॥ क्यड्यङन्ताङानुबन्धा रुचाद्याश्चात्मनेपदे। परे परस्म पदिनो नित्य कसरि धातब। स्वरित. समाहारस्वगनुबन्धा यज- पचाद्याः जितो आनुबन्धाः कञादयो यन्ताश्च भाविप्रभ तयः ·আমাকামিজ। कर्तृत्ववाचिना पढवयन समं साकाहा: मनन्तास्तु स्वप्रति. पदमाजस्तन बुझ षते विवर्डिषति इत्यादिको न प्रयोगः । म दृशोः परम पदित्वेऽपि मनन्तयोस्तयोरामनपदित्वमेव अत उक्त प्रायश दुति क्यङन्ता सायाद्या' यडन्ता बोभूयाद्या: डानुबन्धाः शौङाद्या' नचादिगणञ्च कट लवाचिनात्मनेपटेनैव माकाना: परे पुनर्धातवः परम पदेनैवेत्यर्थः । प्रत्ययोऽसौ चतुर्विध इति यदुवं तस्य चतस्रो विधा दर्शयति। विभक्ति व धात्वशस्तद्धित वदिति प्रामात । चतुर्धा प्रत्यय प्रोक्त कादिमि पञ्चधाधवा। धावंश; मन् क्यचादिः। वत्स कोऽश्वक इत्यादौ दया कुन्माद्यर्थ कस्य कादे: अजा ब्राह्मणी श्वश्रुग्त्यिादौ सौत्वा- धर्थकटाबादेश्च तद्धितत्वोपगमे चतुर्विध एव प्रत्ययस्त दनुपगमे तु पञ्चविध एव अतण्वाश्वकभार्य इत्यादौ पुंवद्भावस्तद्धित. कतोरेव कोपधस्य तनिषेधादेवमौपगव इत्यादाविव पटो. त्यादौ नीत्वादिरिति कालापा:। प्रत्ययेषु विभक्ति लक्षयति विभजते च । संख्यात्वव्याप्यसामान्य शक्तिमान् प्रत्ययस्त य । सा विभक्तिबिधा प्रोक्का सुप्निडौ चेति भेदत । संख्यात्वावान्तरजात्यवच्छिमाक्तिमान् यः प्रत्ययः विभक्ति: सुपतिङ इति मेदतो विविधा एकत्वत्वाद्यवच्छिन्न- शक्तिमानपि तदादिन प्रत्ययः प्रत्ययश्च जादिनं संख्याशता इति सयोव्युदासः । यद्याख्यातमात्रस्य तदेकवचनम्र वा न संख्याशातत्वे प्रमाणं तदान्यथा निर्वति।

·शब्दशतिप्रकाशिका। प्रक्लत्यर्थम्य य साथ विधेयत्वेन बोधने। समर्थ भोऽथवा शग्दो विभक्रित्वेन गौयते। यः शब्दः खायें धर्मिणि स्वप्रकत्यर्थविधेयकान्वयबोध प्रति समर्थः स वा विभक्तिरित्युच्यते घटमित्यादौ सुपा कर्मल घटीयमित्यादिविव पवतीत्यादौ तिङापि कति: पाकौयेत्याटि- बह श्यबिधेयभावेन खार्थे प्रत्यर्थस्य धोरुत्पाद्यते न तु प्रत्ययान्तरेण तस्य प्रत्यर्थावच्छिन्नस्वार्थविषयताशालिन्येव शाब्दे सामर्थ्यात् न हि दाक्षिरित्यादितोऽपत्यं दक्षस्येत्यादि- रद्देश्यविधेयभावेन बोध: कस्यापि किन्तु दक्षापत्यत्वाद्यव- छिन्ने धर्मिण्य व सुबर्धेकत्वादेः अन्यथा अपत्य टक्षस्य चैत्रस्य चेत्यादाविव दाक्षिश्च त्रस्य चेत्यादावयपत्यादिधर्मिकस्य टच- चैत्राद्योविधेयभावेन युगपदन्वयस्य दूर्वारतापत्तेः प्रथमाप्य- भेदादी मार्थ प्रकृत्यर्थस्य विधेयभावेन धियं जनयत्येव न वेदेवं नौनी घट इत्यादौ नौलाद्यभेदरूपस्यावान्तरवाक्यार्थस्व पूर्वमप्रतीतौ महावाक्यार्थबोधस्य तत्पूर्वकत्वहान्यापत्तिरतो न तस्यामव्यामिः। विभक्त्योः सुपं लक्षयति विभवते च । प्रहत्य स्वार्थसख्यान्वयधीहेतव सुप' । प्रधमादिप्रभेदम ताश्च सप्तविधा मना । प्रत्यर्थधर्मिकखार्थसंख्यान्वयबोधिका विभतायः सुप उच्यन्ते ता: प्रथमाहितीयादिभेदेन सप्तविधा: तिडस्तु स्वार्थ- भावनाद्यन्वयिन्येव स्वार्थसंख्यामवबोधयन्ति न तु खप्रत्यय । इति तासां युदासः। सुपर प्रथमां लक्षयति। तादात्माभिन्न साथै या प्रत्ययंस दोषने । म समर्था विभक्ति सा प्रथमा परिकीच्यते। या विभलिस्तादात्माभिवनाधर्मिकप्रत्यर्थबोध प्रति न ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। ७२ खरूपयोग्या सा प्रथमा हितोयादयः खार्थे कर्मवादी प्रवत्यर्थ- स्यान्वयबोधं प्रति समर्थाः प्रथमा तु विशेषणपदोत्तरस्था ताशि तादामेव तथान्वय बोधयन्त्यपि न तादात्साभिन्ने तथा प्रथमाया द्विवचनम् औ द्वितीयाया पुनः भोट् इति न तना- व्याप्तिशङ्कापति वटन्ति । यदि स्वर्गकामो यजेतत्यादी प्रथमोपस्याप्यस्य नियोज्य- त्वस्य यागादावाधेयत्वस्य वा विध्ययकतिमाध्यत्वादिघटक- कत्यादौ प्रत्यर्थावच्छिन्नस्यान्वयः प्रामाणिक: यदि वा धृतिः स्वाहेत्यादौ चतुर्थ्या स्थाने न प्रधमा परन्तु प्रथमैवोद्देश्यत्व- तस्यामव्याप्तिरमभवो वा स्यादतोऽन्यथा बोधिका तदा निर्वक्ति। । धावर्धन विशिष्टस्य तिर्थस्यान्वय प्रति । यन्तजापमोरच तन्त्र सुत साथवा तथा ॥ धात्वर्था छिन्न. तक्यस्यान्वयबोधं प्रति यदन्तनामोप- स्थाप्यत्वतन्त्रतादृशी सुप् वा प्रथमा यजेतत्यादौ तिडर्थ- स्येष्टमानत्वादेन प्रकृत्यर्थावच्छिन्नस्य यागादावन्वयः किन्तु केवलस्य अतस्तस्य प्रथमान्तनामानुपस्थास्यत्वेऽपि न क्षतिः चैत्र त्रौ स्त इत्यादौ च इन्वेनैव प्रथमान्तनाना चैत्रस्योप- स्थापनाव व्यभिचारः। हितीयादिविभक्तिषटकं संक्षेपार्थमेकग्रन्ये निर्वक्ति । धातुभेदानुपादाय तदर्थ कर्मतादिकान् । बोधयन्त्यो द्वितीयाद्या निर्वतव्या विभक्तय । धातुभेदाः पचांद्याः तथा च तिबन्तपचधातूपस्थाप्यपाक- धर्मिककर्मत्वानुभवानुकूलसुप्सजातीयत्व हितीयाया लक्षणं चौरस्य हिनस्तीत्यत्र तिबन्तधात्वर्थे कर्मतादिप्रतिपादिकापि षष्ठी न पाके तण्डुलस्य पाचक इत्यादौ पाके तादृश्यपि न ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। तिबन्तपच्यर्थे ग्राम गच्छतोत्यादावमादेः पाक दो कर्मवाद्य- ननुभावकत्वेऽपि तदनुभावकमजातीयत्वान्नाव्याप्तिः काष्ठ न पचतीत्यत्र तोया करणत्वस्यैव बोधिका न तु कर्मत्वस्य पटौ स्त इत्यादौ द्विवचनस्यौकारस्य प्रथमावमिव हितोयावं न क्षतिकरम् उपधेयमकरेऽप्युपाधेरसाकर्य्यात् प्रकृत्यर्थ मुख्य- विशेष्यकान्वयजोधानजकत्वे सतीति वा वक्ताव्यम्। अधिक- मभिहितं प्राक् पच्यर्थधर्मि ककरणत्वान्वयबोधानुकूलसुप्सजा तीयत्व तौयावशताय परिक्रोणातीत्यादी धात्वर्थे करणत्व- बोधं प्रत्यनुकूलापि चतुर्थी न पचर्ये तथा परिक्रीकर णतायामेव लदिधानात् काष्ठात् पचनमित्यादौ तु पञ्चमी न करणवस्थ बोधिका असामर्थ्यात् किन्तु कारणत्वस्यैव हेतुताया तदभु- शासनात् । ददात्यथर्मिक सम्प्रदानत्वानुभावकसुपसजातीयल चतुर्थीत्व दास्या माला प्रयच्छतीत्यत्र दाने सम्प्रदानत्वस्यानु भाविकापि तृतीया न ददात्यर्थे दानधातोर्योग एव सम्प्रदान- तायां दानोऽनाचार इत्यनेन हतीयानुशासनात् । रीतिरुक्त द । सम्म दानवशक्ता सुचतुर्थी ति तु न युक्त सम्प्रदानत्वाद्या पेक्षया लघुन्येकवादावव चतुर्थाः शक्तिमत्त्वादनुशिष्ट मंत्- मरादिपद इव निरूढलक्षणाभिप्रायकत्वेनाप्युपपत्तेः पतधात्वर्थ- तावच्छेदकरूपावच्छिन्नधर्मिकविभागबोधानुकूलसुप्सजातोयत्वं पञ्चमोत्वं तले पतस्तर त्यजतोत्यादी, वस्तुगत्या पत्यर्थे विभा- गस्थ बोधिकापि हितोया न पतनवजात्यवच्छिन्न तस्या एव पत्यर्थतावच्छेदकत्वात् नरकं पतित इत्यादी भोगावच्छिन्नस्य टुरितस्य पत्यर्थत्वेऽपि हितोय़या न तत्र विभागोऽनुभाव्यते परन्वाधेियल तिबन्तदाधात्वर्थर्मिकस्वार्थान्वयबोधास्वरूपयो- ग्यत्वे सति प्रथमान्य सुप्त्व षष्ठीव धनं करेगा विप्राय पानात् काश्यां ददात्य सावित्यत्र द्वितीयादिदंदात्यर्थे स्वार्था- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ७५ पाचक वयबोधकतया त त्वरूपयोग्य एव प्रथमा तु तदयोग्यापि प्रयनैव धनस्य दातेत्यत्र दाने स्वार्थबोधि कापि षष्ठी न तिब- न्तस्य दाधातोरर्थे येनासम्भवः हिनत्यर्थहिसाधर्मिकस्वार्थ- कर्मत्वानुभावकसुप्सजातीयत्व वा चौर ज्वरयतोत्यादी हिसाया कर्मत्वबोधिकापि द्वितीया न हिनस्ल्यु पस्थाप्यायां. दण्डेन हिनस्तोत्यादौ तादृश्यामपि हिसायां करणत्वादेर्बोध- कस्टतोयादिर्न तु कमलस्य । सम्बन्धसामान्ये स्वत्वे वा शक्ता सुग् षष्ठो ग्राम गच्छति पटं ददातीत्यादौ च धात्वर्थतावच्छेद- को नूते सयोगस्वत्वाढौ हितोयया धेयत्वमेव बोध्यत इत्यपि वदन्ति। पचधात्वर्थताच्छेदकरूपावच्छिन्नधर्मिकस्वार्थाधेयत्व- बोधानुकूलसुसजातीयत्व सप्तमौल शाकसुपयो: इत्यादी दिवचनस्य लक्ष्यत्वादि पूर्ववत् अधिकरणतायामाधेयत्वे वा शक्ता सुप् सप्तमो ग्राममध्यास्त इत्यादावधिकरणल बोधयन्यपि हितोयादिनं तत्र शक्ता ग्रामाय गच्छतोत्यादी कर्मत्वादिष्टे व चतुर्थ्यादिः । विधर्मिकस्वार्थाधिकरणवा. व्यय साधक नमानानुव वा मनमौलमित्यपि वदन्ति । खादिविकान्यतमत्व प्रथमात्वम् एवममादित्रिकान्यतमत्वा- दिना द्वितीयावादिकं निर्वामित्यप्याहुरिति कृतं विस्तरेण । क्रियाकारकयोरन्वयव्युत्पत्तयेऽन्यथापि सुपं विभजते । कारकातरार्था च सुप विधा च विभज्यते । धात्वाशे प्रकारो य सुबर्थ, सोऽव कारणम् ॥ वृत्त्या कारकस्य बोधिका तदन्यस्य चेत्येवं विविधोऽपि सुमो विभागः तत्र यदातू पस्थाप्ययादृशार्थेऽन्वयप्रकारोभूय भासत य सुबर्थः स तद्धातूपस्थाप्यतादृशक्रियायां कारकम् । वृक्षात् पतति व्याघ्रात् बिभेति इत्यादौ ब्राह्मणाय ददाति पुत्राय क्रुध्य नोल्यादौ दावेश छिनत्ति घटत्वेन जानातीत्यादी स्थाल्या ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। पचति शुक्तौ भासत इत्यादी ग्राम गच्छति घट पश्यतीत्यादौ चैत्रेण पच्यते घटेन भूयत इत्यादौ च पतप्रभृतिधात्वर्थे पत- नादौ पञ्चम्याद्युपस्थापितो विभागादिः प्रकारीभूय भासते इति तत्तद्धातूपस्थापिततत्तक्रियायां विभागादिकं प्रकृते कारकमतो. धात्वर्थे स्वार्थबोधकतया तत्र पञ्चम्यादिः कारकविभक्तिरुच्यते यादृशेन नामार्थेनावच्छिन्नस्य सुबर्थस्य यादृशधात्वर्थेऽन्वयः स एवं तादृशधात्वर्थे कारकतया व्यपदिश्यते तेन वृक्षात् पततो- त्यादौ वृक्षादरपि पतनादिक्रियायामपादानादिकारकव्यव- हारः। स्तोकं पचतीत्यादौ क्रियायां प्रकारीभूतोऽपि स्तोका- दिन कारकं सुपानुपस्थापनात् द्वितीया तु तत्र क्लीवलिङ्गत्व- वदानुशासनिक्येव स्तोकपाचक इत्यादिकस्तु तत्पुरुषो गिरि- काण इत्यादिवहिशेषविधेरैव षष्ठ्यर्थस्तु सम्बन्धो न धात्वर्थ प्रकारोभूय भासते तण्डुलस्य पचतीत्याद्यप्रयोगादतः सम्बन्धी न कारकं न वा तर्थिकापि षष्ठयादिः कारकविभक्तिः । अतएव क्रियाप्रकारोभूतोऽर्थः कारकं तच्च षडविधम्। कढ़- कर्मादिभेदेन शेषः सम्बन्ध इष्यत इति शाब्दिकाः स्मरन्ति । शेषः कारकादवशिष्टः सम्बन्ध कारकादन्य इत्यपि पठन्ति । रजकस्य वस्त्र ददातीत्यादौ च परिष्कार्यत्वादिलक्षण सम्बन्धी वस्त्रादावेव षष्ठयानुभाव्यते तण्डुलस्य पाचकः मैत्रस्य भोक्तव्य मित्यादी कमलकट लादिकं कारकमेव धालथै पचनादौ सद्योगे कट कमशोः षष्ठानुशिष्टः गुरुविप्रतपखिदुर्गताना प्रति कुर्वीत भिषक् स्वभेषजैः पद्मस्थानुकरोत्येष कुमारीमुख- मण्डलः सा लक्ष्मोरुपकुरुते यया 'परेषामित्यादावपि मातुः स्मरति चोरस्थ हिनस्ति जलस्योपस्क रुते इत्यादाविव क्रिया- विशेषयोग कारकार्वैव षष्ठी प्रयोगदृष्ट्या प्रत्यनपेभ्यः करोतः कर्मण्यपि वैकल्पिकस्य षष्ठोविधे वक्तव्यत्वात् न हि गुरून ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। प्रतिकरोतीत्यादित इवोक्तवाक्येभ्यो गुर्वादिकर्मकल प्रति- कारादिक्रियायां नावगम्यते। अतएव सामान्यवखे सति वायकरणकप्रत्यक्षवादित्यादावनुशासनासत्वेऽपि सति सप्तम्या: सामानाधिकरण्यमर्थश्चिन्तामणी चिन्तितः। दण्डेन घटः भूतले पट इत्यादौ तु टतोयाद्यर्थ: करणवादिकं न कारक धात्वर्थानन्वितत्वात् अतएव तादृशवाक्याथै दण्डघटः भूतलपट इत्यादिर्न समास: कारकविभक्त्यन्तर्भावणैव विशेषविधिं विना तत्पुरुषस्य व्युत्पन्नत्वात् मम प्रतिभाति रोचके स्फुरतीत्यादी प्रतिभानादिक्रियायामस्मदादेः सम्बन्धः षष्ठया कथं बोध्यताम् अकारक्रविभक्तित्वादिति तु विभावनौयम् । कारकं विभ। अपादानसम्प्रदानकरणाधारकर्मणाम् । कर्तुश्च भेदत षोढा कारक परिकीर्तितम् ।। अपादानादौना भेदो वैधम्यंमपादानत्वादि तत्प्रयुक्त: कार- कस्य षड्विधत्वव्यवहारः। सत्रापादनलं लक्षयति । क्रियाधर्मिणिय स्वार्थ पञ्चम्या विग्रहस्थया । अनुभाव्य. कारकन्तदपादानत्वसज्ञकम् । क्रिया धाथर्थः तत्रच यद्दातूपस्थाप्ययादृशार्थे विग्रह- वाक्यस्य पञ्चम्या यः स्वार्थोऽनुभावयितं शक्यः स तद्धातूप- स्थाप्य तादृशक्रियायामपादानत्वमुच्यते वृक्षात् पतित इत्यतो वृक्षावधिकविभागानुकूल पतनकर्तेत्यन्वयबुद्दौ धातूपस्थाग्य- पतने पञ्चम्य पस्थाप्यो विभागः स्वानुकूलत्वसम्बन्धेन प्रकार इति स एव तत्रापादानत्वम् । न च वृक्षादिव स्वस्मात् पति- तश्चैत्र इत्यप्रयोगात् धात्वान्वितं परसमवेतत्वमपि तत्र पञ्च- स्वयं इति तदप्यपादानत्वं स्यात् इष्टत्वात् वस्तुत: परसम- ·মামৰূিজামিন্ধা। वैतवन पञ्चम्यर्थ तथा सति द्रव्यान्यसमवेतस्य पतनस्या- प्रसिया द्रव्यात् पतति खग इत्यादेरयोग्यतापत्तेः परन्तु खावधिकत्वसम्बन्धन प्रकल्यान्वितस्य पञ्चम्यर्थविभागस्य सामानाधिकरण्यानुकूलत्वोमयसम्बन्धन धात्वर्थे पतनेऽन्वयस्य व्युत्पन्नत्वान्न तादृशप्रयोग: चैत्रावधिकत्वविशिष्ट विभागाधि- करणनिष्ठ यत् चैत्रविभागानुकूलं पतनं तस्य चैत्रे बाधात् खावधिकसविशिष्टविभागश्य स्वस्मिन्नसत्त्वादिति युक्तमुत्- पश्यामः। प्रासादमारुह्य प्रेक्षक इत्याद्यर्थ तु प्रासादात् प्रेक्षक इत्यादिवाक्य न विग्रहस्तादृशार्थ प्रासादप्रेक्षकादि- शब्दानामसमासवादतस्तन्निविष्टपञ्चम्यर्थ আৰীঘালন- ादौ नातिप्रसङ्गः अपादानशब्दस्तु तत्तत्कर्मानधिकरणत्वे सति तत्तत्कर्मजन्यविभागाश्रये शक्त इति न तत्र तव्यवहारः । तरुकर्मकस्त्याग एव तरुतः पतनमतस्तस्य त्याग कर्मवद- पादानं तरुभवत्येव धात्वर्यतानवच्छेदकीभूतएव विभाग पञ्चम्या: साधुतया तरोस्त्यजतोत्यादिको न प्रयोग; त्यजेवि. भागावच्छिन्नक्रियावाचित्वात् वृक्षादौतोत्यादावपि लक्षणया पतनमेव धात्वर्थः विभागावच्छिन्नक्रियायास्तथाले वृक्ष त्यजति जहातीत्यादिवत् वृक्षमपैतीत्यपि प्रमाणमेव पतिस्तु न विभागावच्छिन्न स्पन्दमभिधत्ते किन्वधासंयोगावच्छिन्न गुरुत्वप्रयोज्यपतनवजात्ययच्छिन्न वा वृक्षाचलतीत्यादिवच्च वृक्षात् स्पन्दते इत्यपि प्रयोगो भवत्येव चलिस्पन्दोई योरप्य- कर्मकधातुत्वेन तत्प्रयोगस्याविशिष्टत्वात्। यत्तुं तरं त्यज- तीत्यत्र विभागो धात्वयः क्रियाजन्यविभागत्वेनापादानवमिव धात्वर्थतावच्छेदकोभूतफलत्वेन कर्मत्वमपोत्यपादानवकर्मत्व. योविभक्तिप्रसनो कर्मलस्य परत्वात्तस्य बोधिका हितोयैव प्रव- सते न वपादानवस्व बोधिका पञ्चमी तथैव साकाइत्वात् ·पापा- शब्दशक्तिप्रकाशिका। अपादानसम्प्रदानकरणाधारकर्मणाम् ।। कर्तुश्चोभयसम्प्राप्ती परमेव प्रवर्तते इत्यनुशासनादिति तच्चिन्त्य वृक्षादिभजते खग इत्यत्रावधित्वमवधिता निरूपकत्व वा धात्वर्थेऽन्वितं पञ्चम्या प्रतिपाद्यते तेन वृक्षनिष्ठावधिताकविभागवान् खग इत्याकारकस्तत्र बोधः स्वप्रतियोगिक संयोगस्येव स्वावधिक- विभागस्यापि स्वस्मिन्नसत्त्वादेव स्वस्मादिभजते इत्यादिको न प्रयोग इत्युक्त प्रायम् अवधित्वन्तु स्वरूपसम्बन्धप्रभेदः पदार्था- न्तरं वा इत्यन्यदेतत्। व्याघ्रात् बिभेति त्रस्यतीत्यादौ हेतुत्व जन्यत्व वा पञ्चम्यर्थः तच भावित्वेन स्वानिष्टचिन्तनपर्य- वसितस्य भयस्यैकदेशेऽनिष्ट चिन्तन एव वान्वितं तथाच व्याघ्नहेतुकस्य स्वानिष्टस्य भावित्वेन चिन्तनवान् व्याघ्रतुक. त्वेन भाव्यनिष्टधमिकचिन्तनवानिति वा तत्र बोधः । निवर्तते अधर्माहिरमतोत्यादौ पञ्चम्या इषोऽर्थः तत्र प्रक- चथस्य विषयत्वेन तस्य च निवृत्तिरूप धात्वर्थे जन्यत्वेनान्वयः तेन पापगोचरद्दषजन्यनिवृत्तिमानित्येव तत्र बोधः तत्र विषयत्व पञ्चम्यर्थ. तथाच पापगोचरनिवृत्तिमानित्यर्थ इत्यन्ये। रणात् पराजयते इत्यत्र युद्धनिवृत्तिः पराजेरर्थः पञ्चम्यास्तु हषस्तेन रणगोचरहेषजन्ययुद्धनिवृत्तिमानित्येवं तत्र बोधः क्षत्यसाध्यवधीप्रयुक्त प्रवृत्त्यभाववत्त्व तत्र पराजेरर्थः पञ्चम्यास्तु विशेष्यत्वं तच्च धात्वर्थैकदेशे बुद्दावन्वितं तेन रणधर्मिक खक्क- त्यसाध्यवधीप्रयुक्तप्रवृत्त्यभाववानित्याकारकस्तत्र बोध इत्यपि वदन्ति। शत्रु पराजयते इत्यादौ त्वभिभवहेतुव्यापार: पराजेरर्थ इति धात्वर्थतावच्छेदकफलशालितया शत्रुप्रभृतेः कर्मवमेव । पापात् जुगुप्सते इत्यत्न गर्हापूर्वकनिवृत्ति- गुपधातोरर्थ. सुपो विषयित्व तच्च गर्दानिवृत्त्योः क्रमेणान्वयि तथाच पापविषयकगर्हाप्रयुक्तापापगोचरनिवृत्तिमानित्याकार- ·बोधः। वल्मोकाग्रात् शब्दयक्तिप्रकाशिका। प्रभवति धनु:खण्डमाखण्डलस्येत्यत्र धातोरर्थः प्राकप्रकाशनं तत्र पञ्चम्या अधिकरणत्वमाधियत्व वा प्रत्याय्यते यत्र प्रकाशनं प्रभुव इति सूत्रेणाधिकरणस्यैवा- पादानत्वोपदेशात् । एवञ्च वल्मोकाग्रवृत्तिप्रथमप्रकाशन- वदाखण्डलस्य धनुःखण्ड मित्याकारकस्तत्र बोधः। वल्मीकः सातपो मेघः पाखण्डलः शक्रः । वल्मीकाग्रे आविर्भवति इत्यादौ च प्रकाशपर्यवसितोऽग्याविर्भावो न प्रपूर्वस्य भवतेपर्थ इति तत्राधिकरणताया सप्तम्येव प्रमाणम् । धर्मादुत्पद्यते सुख दण्डात् जायते घट इत्यादौ धातुना खाधिकरणसम्य- ध्व सानधिकरणममयसम्बन्ध रूपस्तत्तत्समयतिध्वसप्रतियो- गिसमयावृत्तित्वे सति तत्तत्समयसम्बन्धरूप एव वा उत्पाद प्रत्याय्य ते पञ्चम्या तनिष्ठजन्यत्व तथाच धर्मजन्यो यः खाधि- करणसमयध्वंसानधिकरणसमयसम्बन्धस्तहत् मुखम् इत्या- कारस्तत्र बोधः। वार्तिकवतस्तु उत्पद्यते इत्यादी प्रागभावप्रतियोगिता- रूपमेवोत्पत्तिमत्त्व धात्वर्थस्तत्र च तिर्थस्य वर्तमानादि कालस्यावच्छेद्यता सम्बन्धे नान्वयात् भाविन्युत्पद्यत इत्यादिको न प्रयोगः। किन्तु उत्पत्स्यत इत्यादिस्तत्र भविष्यकालाव- च्छेद्यस्यैव प्रागभावप्रतियोगित्वस्य सत्त्वेन वर्तमानकालाव- चेद्यतदसत्त्वात् अतएव नाशं प्राप्नोति प्राप्स्यतीत्यादापि प्रतियोगिलपवैवसितायां प्राप्तौ लडादिना वर्तमानादि- জালাৰঘৰবাৰমান ন ন ৰমৰালৰি নামনি- योगित्वस्य व्याप्यत्तिले भाविनाशं प्राप्नोति नष्टो नाशं प्राप्स्यतीत्यादिप्रयोगस्य दुरितापत्तेः । वर्तमान भावि- कालत्ति वा यत् नाशप्रतियोगित्वं तस्य च भाविनि विनष्टे च सत्वात् नश्यति नंच्यतीत्यादावपि धात्वर्थस्य नाशस्य प्रति- ·মুয়াজিসহ্মামিন্ধা। योगिव खार्थेन वर्तमानादिकालेनावच्छिन्न तिडा बोध्यते तेन भावि नश्यति नष्टो नक्ष्यतीत्यादिको न प्रयोगः सम्प्रत्यादि- कालावच्छेद्यस्य नाशप्रतियोगित्वस्य भाव्यादावसत्वात्। यत्तु नश्यति नंक्ष्यति ननाशत्यादौ प्रतियोगित्वमिव वर्तमाना भाविन्यतोता चोत्पत्तिरपि यथाक्रमं तिङर्थः तथाच वर्तमानोत्पत्तिकस्य ध्वंसस्य प्रतियोगित्वं न भाव्यादौ भाव्युत्पत्तिकस्य न नष्टादो अतो भावी नश्यतीत्यादिको न प्रयोग इति दोधितिकटुक्त तन्न युक्तं कथितक्रमेणैव साम- अस्ये लडादेरुत्पत्तावपि वृत्त्वन्तरकल्पने गौरवात् अतएव ध्वसप्रागभावयोः प्रतियोगितायां पूर्वापरकालावच्छेदद्यत्व- प्रवादोऽपि पक्षधरमिश्राद्यनुमोदितः सङ्गच्छते। प्रागभावादिप्रतियोगित्वस्य धर्माद्यजन्यत्वात् धर्मादुत्पद्यते सुखमित्याटेरयोग्यतापत्तिः सुखादेराद्यक्षणसम्बन्धरूपा- थामथुत्पत्ती धर्मादिजन्यवे प्रमाणाभावेनोक्तदोषस्य मतान्तरेऽप्यविशिष्टत्वादाद्यक्षगासम्बन्धस्य धर्माद्यजन्योऽपि तदवोनलोपगमेन पञ्चमोसमर्थने प्रागभावप्रतियागित्व- रूपायामप्युत्पत्तौ तस्य सुवचत्वादिति प्राहु: कूपादन्य वारयति विषाहालं निवारयति इत्यादौ च क्रियाधर्मिक- निवृत्त्यनुकूलव्यापारो वारणं तन्निविष्टनिवृत्तौ पञ्चम्या कूपा- दिप्रकारकत्वं हितोयया चान्धादिनिष्ठत्व प्रत्याय्यते किया च पतनभोजनादिविशेषतो ग्राह्या ग्राद्या तथा चान्धनिष्ठाया: पतनधर्मिककूपप्रकारकनिहत्तेर्बालनिष्ठायाश्च भोजनधर्मिक विषप्रकारकनिवृत्तेरनुकूलव्यापारवानि त्याकार कस्तव बोधः तथाविधनिवृत्त्यनुकूलव्यापारश्च स्वार्थधोद्दारा कूपे मा पत विषं मा भुव इत्याद्यभिलापरूपः स्फुट एव। यत्तु पतनादिप्रतिकूलव्यापारो वारणं तदेकदेशे च पतनादा- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। बन्धादेराधेयत्वेन कूपादेः कर्मत्वेनान्वयादन्धनिष्ठस्य कूप- कर्म कपतनस्य प्रतिकूलव्यापारवानित्यादिरूप: कूपादन्छ वारयतीत्यादितो बोध इति तत्तुच्छ तादृशपतनस्याप्रसिद्ध- स्थले तथाविधवाक्यस्यायोग्यतापत्तेः परख भ्यः पाणिं निवा- रयतीत्यनानयनधर्मिकनित्यनुकूलव्यापारो निवारणं तद- न्तर्गतनिवृत्तौ च पाण्यादेरवच्छेदकत्वेन परस्खादेश्च प्रकार- खेनान्वयः तादृशव्यापार' कराकुञ्चनादिरेव.। खागाहाणं वारयतीत्यत्न च यद्यपि बाणनिष्ठस्य स्वाङ्गसंयोगस्य विरो विव्यापारो नार्थः तादृशसंयोगस्याप्रसिद्ध तथापि वाण- संयोगाभावनिष्ठायाः स्वाङ्गवत्तिताया प्रयोजकव्यापार: तथाच संयोगाभावनिष्ठस्य प्रयोजकब्यापारस्तव वारणं सन्निविष्ट च मयोगे द्वितीयान्तलभ्यस्य वाणाप्रतियोगिक- त्वस्य संयोगाभावनिष्ठे च पम्यन्तलभ्यस्य स्वाङ्गवृत्तित्व- स्यान्वयः कार्याभाब व तनिष्ठे अधिकरणविशेषवत्तिोऽपि प्रतिबन्धनस्य प्रयोजकलत अनाव मांगा कठे मारण कई दाहा- भावस्य प्राजक नतु पापमोल्लादिक सावलौकिकव्यव- हार इति बाणसंयोगाद्यावनिलस्य स्वाइवर वस्य प्रयो- वाणापमारणादिव्यापारस्य नासिद्धम् । दण्डात् घट इत्यादी पञ्चम्यर्थोऽपि जन्यत्वादिक न कारक धात्व- थानन्वयित्वात् अतएव दण्डघट इत्यादिकस्तत्र न प्रयोग इत्य प्रायम् । सम्पदानव लक्ष्यति। गल्यादिभिन्न धात्वर्थ चतुर्था विग्रहस्थया। य खार्यों बोधनीयस्तत् सम्प्रदानत्वीरितम् । गत्यादिभिन्न विग्रहस्थ- चतुर्था यः स्वा? बोधयितुं शक्यते स तहातपस्थाप्यताह- - जकत्व यहातूा स्थाये यादृशार्थे ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ८३ ग्रामाय शक्रियायां सम्प्रदानत्वमुच्यते । ब्राह्मणाय दानं धमस्थे- त्यादौ ददांतेः खत्वजनक त्यागोऽथ स्तन्त्रिविष्ट च स्वत्वे ब्राह्मणादः प्रतियोगित्व निरूपितत्व वा चतुर्थ्या बोध्वी इति तदेव तन मम्प्रदानत्वं ब्राह्मण प्रतियोगिकं ब्राह्मण- निरूपितं वा यद्दनवृत्ति स्खल तज्जनकल्याग इत्येवं तत्र प्रत्ययात् धात्वर्थतावच्छेदकोभूतखत्वाख्यफलवत्तया धनाद- नकम्मत्वात्। नचैव पशुकामनया यागकरणदशायां चैत्रः स्वात्मने पशु ददातोत्यपि प्रयोगापत्तिस्तादृशयागस्य चैत्रीयं यत् पशुनिष्ठ स्वत्व तज्जनकल्यागत्वादिति वाचं सवध्वंसजनकक्रियापर्यवसन्नस्य त्यागस्यैकदेशे सत्वाब सेऽपि हितौयाद्यर्थ स्यान्वयेन पशुफल कयाग पशुनिष्ठस्य खत्वध्वं- सस्य जनकत्वविरहार्दव तदाक्यस्याप्रमाणत्वात् । गत इत्यादौ विग्रहस्थ चतुर्थ्या धात्वर्थ बोध्यमपि कर्मत्व न गत्यादिभिन्न वृक्षाय सेचक इत्यादौ गत्यादिभिन्न चतुर्थी बोधनीयोऽपि सम्बईयितुमित्यादि तुमर्थो न विग्रहस्थयेति न तत्र प्रसङ्ग। सम्पदानशब्दस्तु स्वाश्रयगोचरत्यागजन्य- खत्वस्य प्रतियोगिन्य व शक्य इति स्वत्वप्रतियोगित्व सम्प- दानमित्यादिको न प्रयोगः। न च दानस्य स्वत्वहेतुत्व प्रमाणाभावः सप्त वित्तागमा धा दायो लाभ: क्रयो जयः। प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्प्रति ग्रह एव चेत्यादि मन्वादिवचनैस्तस्य स्वत्वहेतुत्वाप्रतिपाद- नादिति वाच्यं ब्राझगाय त्यक्ताया गवि गौरियं वाम- गस्य नतु ममत्यादिसर्वजनोन प्रतीतरेव तत्र प्रमाणलात् प्रदानं खाम्य कारणमिति वचनाच्च । अतएव विदेशस्य पात्रमुहिस्य त्यसपने स्वीकारमन्तरेणेब पावस्य मरण स्थले पिटदायत्वेन तथा पुत्रादिभिविभज्य ग्राह्यते अन्यथा ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। ट तैरिव उदासीनैरपि तदनस्यारण्य कुशादरिवोपादाने यथे- ष्टनियोगे च प्रत्यवायो न स्यात् । नन्वेवं दानादेव स्वत्व- सिद्देदत्तवस्तुनि स्वीकारो व्यर्थ इति चेन्न लब्धा चाष्टगुणं फलमित्यादिस्म तेः प्रतिग्रहीतद्रव्यदानस्य फलविशेष प्रति हेतुले न तादृशफलसम्पत्त्यर्थमेव प्रतिग्रहस्योपयोगात् याज- नाध्यापनप्रतिग्रहहिजो धनमजयेदित्यादि अत्या प्रागुक्त स्मृत्या च प्रतिग्रहस्यापि स्वत्वहेतुत्वबोधनाच्च स्वत्वजनक- व्यापारस्य वाज नपढार्थलात्। दासाय भक्ष्य ददाति भृत- काय वेतनं ददातीत्यादावपि खत्वजनकत्यागं प्रतिपाट- यन् ददातिर्मुख्य एव पुण्यजनकन्तु न तादृश दानमवैध- त्वात् । यत्तु स्वीकारजन्यस्य स्वत्वस्य जनकस्त्यागो दानं मनसा पानमुद्दिश्य धनत्यागस्तु न दान किन्तूत्सर्गमात्र प्रतिग्रहजन्यखत्व प्रति हेतुभूतवैधत्यागस्यैव तथात्वात् उपेक्षा तु स्वत्वध्व रामानजनकस्त्यागो नतु तत्र खत्वजनव- स्थान्तर्भाव इति मैथिलरुक्त तन्न युक्त लाघवेन खत्वजनक- त्यागस्यैव ददात्यर्थत्वात्। तिलानी प्रतियच्छति तुर- गमस्म विक्रोणोन इत्यादी द्रव्यान्तर तरग्रहणपूर्वकं दानमेव प्रतिदानं मूल्यग्रहणपूर्वकं दानमेव त्र विक्रय इति तत्रापि मुख्यमेव सम्म दानव चतुर्थ्या वोध्यते तिलादिकञ्च न मूल्य प्रणपुराणादेरेव शास्त्रे तथाल्वोपदेशात्। अदृष्टार्थे दत्तस्यैव च स्वीकारः प्रतिग्रह इति परेण प्रतिदत्तस्य विक्रीतस्य वा तिलतुरगादेः स्वीकारो न दोषावहः । मैत्राय रोचते मोदक इत्यत्र चतुर्था धात्वान्वितमाधेयत्व धातुना च भक्ष्यत्वप्रकारनी छोपस्थाप्यते तिङा तु प्रकाशत इत्यादाविव विषयत्वलक्षणं कर्तुल तथाच मैत्रनिष्ठया भक्ष्यत्वप्रकारकेच्छया विषयतावान् मोदक इत्याकारकस्तत्र ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। बाधः। गुरवे गा धारयते इत्या घडा गृहावस्थितिदि- तौयया तदन्वितं कटत्व चतुर्था च तन्निविष्टग्रहान्वितं सम्बन्धित्वमुपपस्थाप्यते तेन गोकट काया गुरुसम्बन्धिग्रहा- वस्थितेरनुकूलव्यापारवानित्याकारस्तत्र बोधः धातूत्तरणिचा व्यापारबोधनादिति कालापाः। पाणिनीयास्तु धारकत्तमरण इति सूत्रानुसारेगा चैत्राय शतं धारयते इत्यादाविव गुरवे गा धारयते इत्याटावपि ऋणग्रहणं धारणं दत्तत्वञ्च चतुर्थ - तथाच गुरुदत्ता गा ऋणवे न रहातोत्याकारस्तन वाक्यार्थः पत्राच्छोध्यत्वे नाङ्गोकत्य ग्रहीतञ्च द्रव्यमृणमित्याहुः। पुवाय राध्यति पुत्वायेक्षत इत्यादी दैवनिरूपणं धात्वर्थस्त निविष्ट च दैवे सुवर्षस्य सम्बन्धस्यान्वयस्त न पुत्रस्य दैवं निरूपयतीत्वेवं तत्र बोधः । गुरवे गा प्रतिशृणोति आशृणोतोत्यादौ देयत्वे- नाभ्यु पगम' शृणोतेरथस्तत्र गोविशेषत्वेन तदेकदेशे च दाने गुगेरुद्देश्यत्वे नान्वयस्त न गुरूद्देश्यकदानकमत्वेन गामभ्यु पगच्छतोत्ये व तत्र बोध । होने प्रतिरक्षातोत्यादी हर्षा- नुकूलब्यापारम्तक्षणं प्रोत्माहनं गुणातेरथस्तदेकदेशे च हर्षे होत्रादेरन्वयस्त न होटनिष्ठहर्षानुकूलव्यापारवानित्याकारक- स्त्रत्र बोधः। चैत्राय कुप्यति क्रुद्धातीत्यादौ धात्वर्थ उत्कट हेषस्तत्र विषयित्वलक्षणं सम्प्रदानत्व चतुर्था बोध्यते तेन चैव- विषयकोत्वटद्देषवानित्याकारकस्तत्र बोधः। पुत्रे कोपो न युज्यते इत्यादौ वदन्तस्य कोपपदस्य वार्थे पुत्र इत्यस्यान्वयो नतु धात्वर्थे। पटाय यतते इत्याटावषि धात्वर्थकती सुपा पटस्य विषयित्व बोध्यते तत्रोद्देश्यत्वमेव चतुर्थ धः कथमन्यथा पटेच्छया सन्तुनिमाणदशायां पटाय यतते इत्यादि क: प्रयोगः इत्यपि वदन्ति । मित्राय द्रुह्यतीत्यत्र विष्टाचरण ट्रोहस्त न मित्रस्य विष्टमारतीत्यर्थ । शिष्यावर्यतौबनानिष्टानुपे- ·शब्दशत्मिप्रकाशिका। क्षणमौर्था तथाच शिष्यानिष्ट नोपेक्षत इत्यर्थः । पुवाया- सूयतीत्यत्र असूया गुणद्देषस्त न पुत्रस्य गुणं हेष्टोत्याकारस्तव बोधः । मित्र द्रुह्यति शिष्यमार्थति पुत्रमसूयतीत्यपि प्रयोगात् द्रुहादिकमणः सम्प्रदानत्व वैकल्पिकमित्युबोयते। कोप- पूर्वकस्य ट्रोहादे8 हादिधातुवाच्यत्वे तत्कर्मण: सम्य दानत्व द्राहादिमावस्य तथात्वे तु कम्मत्वमेवेति पुनः कोमारा: । मोपसर्गयोस्तु ऋ धद्रुहोः कर्मणः कमतैव नतु सम्प दानता अतएव शिष्यस्याभिक्रोडा मित्रस्याभिद्रोढेत्यादौ द्योग कर्मणि षष्ठे व प्रमाणम्। करणव लक्षयति। योऽर्थों विकरणाक्तम्ब धातोरथ तृतीयया । वोव्यते करण नाम कारक तदिहोच्यते । मविकरणस्य यद्धातोरुपस्थाप्ययादृशाटतोयया यादृश' स्वार्थेऽनुभाव्यते म तद्धात पस्थाप्यताशक्रियायाः करणासंज्ञक कारक मुच्यते। दावे छिनत्ति घटले न जानातोत्यादी धात्वर्थे छिदाया दात्रस्य व्यापार हारा जन्य त्वादि ज्ञानादौ च घटखादेः प्रकाचित्वादिकं हतीयया बोध्यते तदेव तत्र करणत्व चैत्रेण पक्षमित्यादौ धातोरर्थे टतीयया बोध्यमपि कट बनवकरणातस्य हस्तेन रुणद्धोत्यादी विकरणान्त- भिन्नोऽपि रुधादिधातुविकरणाक्त एव कृतेनात्ति जुहोतीत्या- दावपि लुप्त नेव प्रतिसन्धीय मानविकरणमस्तौति मतेनेदं नातस्तत्र वृतादेः करणत्वव्याहतिः करणशब्दस्तु व्यापार- प्रत्यासल्या जनकस्य वाचकः चाक्षषादौ चक्षुरादिः संयोगेन अनुमित्यादो व्याप्ति ज्ञानादिः परामर्शादिना म त्यादावनुभवादिः मंस्कारादिना व व्यापारेणैव सम्बन्धन हेतुः शरीरात्मप्रभृतयस्तु जानादौ तादाम वनैव अतो न तेषा तत्र करणत्वप्रसङ्गः ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। श्रावणेऽपि प्रत्यक्षे कर्णावच्छिन्नशब्दात्मना व्यापारेणैव सम्बन्धेन श्रोत्न करणं स्वव्यवस्थापकगुणं पुरस्क त्यैव वहिरिन्द्रियाणा प्रवृत्तेः शब्दसामान्याभावस्य श्रावणत्वविरहेऽपि क्षत्यभावात् श्रोत्रमनसोः सयोग एव वा तत्र व्यापारः ज्ञानस्य धारावहन- स्थले च हतीयादिकं प्रति द्वितीयादिकं न प्रथमादेः प्रत्या- सत्तिस्तत्सम्बन्धन हेतुवे मानाभावात् फलायोगव्यवच्छिन्न फलोवधायक वा कारणमेव करणं ज्ञानादावात्मादेः कर- पत्वस्य ष्टत्वात् उपधेयमरेऽपि कटं त्वकरणत्वाद्युपाधेरसा- हादेव कारकस्य षड्विधत्वादत एवात्मानमात्मना वेन्सि स्टजस्यात्मानमात्मनेत्यादिकः प्रयोगः अतएव च विवक्षात: कारकविभवयो भवन्तीत्यपि प्रवाद इत्यन्य। पशुना रुद्र यजेत इत्यत्र पशु रुद्राय ददातीत्यर्थ: करणं कर्म यजे: कर्म च मम्प दानमित्य नुशामनात् कर्मवादावपि तृतीयादेः साधुत्वात्। एतदुदाहरणमात्रविषयानुशिष्टिरियमिति वृद्दाः । पायसेन विष्णु यजेत इत्यादिप्रयोगात् सामान्यत एवेत्यपरे। दण्डेन घट इत्यत्रापि हतीयार्थः करणत्वं परन्तु तन्न कारक क्रियानन्वयित्वात्। अधिकरणत्वं लक्षयति। यतक्रियाया यादृशार्थ सप्तम्या विग्रहस्थया । बोध्यस्तम्बा तदेवाधिकरण नाम कारकम् । क्रिया धात्वर्थस्तथाच यद्धातूपस्थाप्ययादृशार्थे विग्रह- स्तया सप्तम्या य य: स्वार्थोऽनुभाव्यते तदेव तद्धातूपस्थाप्यता- दृशक्रियायामधिकरणत्वं नाम कारकम्। ग्रामे गन्ते त्यत्र धात्वर्थ गतौ ग्रामनिष्ठमधिकर शत्व तन्निरूपितमाधेयत्वं वा सप्तम्यानुभाव्यत इति तदेव तद्द तृपस्थाप्यतादृशक्रियायामधि- करणत्वकारकम् अतएव ग्रामरन्त त्यादिकस्तत्र समासः ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। यद्यपि चैत्रादिनिष्ठाया गतेः समवायादिना ग्रामादिवृत्तित्व बाधितं कालिकादिना तदवृत्तित्वञ्चातिप्रसन स्पन्द गच्छ- तीत्यपि प्रयोगापत्तेस्तथापि ग्राम गच्छत्यय नतु राहादावित्या धनुभवसाक्षिकेण स्वरूपसम्बन्धविशेषण तथात्व बोध्यम । यत्तु संयोगावच्छिन्नक्रियाया गतित्वात् तन्निविष्टसयोगे सम- वायेनैव ग्रामवृत्तित्वसत्त्वान्नासङ्गतिरिति तन्न ग्रामादेर्धात्वर्थ- तावच्छेदकीभूतफलान्वयित्वेन कर्मातापत्त्या ग्रामं गच्छतीत्येव नियमतः प्रयोगापत्तेः। विलित्यवच्छिनक्रियायाः पाकल्वेन तस्यामिव तन्निविष्टविक्लित्तावपि समवायादिना स्थास्यादि- वृत्तित्वासम्भवेन स्थाल्या पचति तण्ड लमित्यादौ तथाप्यप्रती. काराच तण्डु लाद्यवयवविभागप्रभेदस्य व विक्लित्तित्वादिति । घटत्व घटे भासत इत्यत्र विषयतापर्यवसन्न भासने घटनिष्ठ विशेष्यत्वमवच्छेद्यतासम्बन्धन सप्तम्यानुभाव्यत इति तत्रापि तदेवाधिकरणतानामकं कारकम् । ज्ञाने घटवं भासत इत्यादौ निरूपितत्वमपि। घटे पटवजानातीत्यादौ तु विशे- स्थतारूपः सप्तम्यर्थो न धात्वर्थेऽन्वे ति घटपटयोस्ताद्रूप्येण प्रमा- स्थलेऽपि तादृशप्रयोगापत्त: परन्तु हितोयार्थे पटत्वप्रकारत्व एवावच्छे द्यात्वसम्बन्धन । यथाच सुबर्थयोमिथोऽन्वयेऽपि न क्षतिस्तथा वक्ष्यते। अधिकरणपदस्य शक्यतावच्छेदकन्तु न सम्बन्धमान घटाद्यात्मनस्तदधिकरणतापत्त: वृत्तिनियमाक: सम्बन्धस्तथेत्यपि न कुण्डादौ वदरादेरिव वाटा-3 देरधिकरणतापत्तेहात्तिनियामकस्याधिकरणतावच्छेदकत्वे पर्यवसानाच्च नाप्याधेयतानिरूप.त्वमधिकरणत्वं तुल्यन्यायेना- धिकरणतानिरूपकत्वस्यैवाधेयालेन परस्पराश्रयप्रसङ्गात् पर- त्वाधेयतावत् पदार्थान्तरमे धिकरणत्व तच्च नैक सर्वस्य सर्वाधिकरणातापत्तः किल्लाधेयताभेदेन नानैव प्रतीत्यनु- ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। गमस्तु रूपत्वादिना रूपादेरिवाधिकरणताले नैवाखण्डेन तस्य नचैकधमावच्छिनाधिकरणत्व लाघवादेकमेवोचितं रूपत्वेन नौलस्याधिकरणं स्फटिकमित्य पि प्रयोगापत्त । अतएव तद्- परसयोः समनियतमप्यधिकरणले विभिन्नमेव अन्यथा तद्- पल्लेन तद्रसस्याधिकरण घट इत्यादेरपि योग्यतापत्तेरित्यास्तां विस्तरः। कम्वकारकं लक्षयति । यगन्तधातोरों यस्निडा खाधेऽनुभाव्यते । यवासी कर्माता नाम कारक कर्ट तर ॥ यगन्तस्य यद्धातोरुत्तरस्थतिका यत्र खार्थे तदीयो याह- शोऽर्थोऽनुभावयितु शक्य ते तदातूपस्थाप्य तादृशक्रियायां म तिङयः कटुताभिन्नः कर्मत्वनाम कारकमित्यर्थः। ग्रामो गम्यत इत्यत्र गमधातूपस्थाप्यायाः संयोगावच्छिन्नक्रियायाः खजन्यत्वसम्बन्धन तिङपदोपस्थाप्ये संयोग एवान्वयो नतु त्यजत इत्यादाविव विभागादौ धात्वर्थतावच्छेदकस्यैव फलस्य बाधने कर्मविहितप्रत्ययानां धातुसाकामवादतः संयोग एव तत्र गतिक्रियायाः कम्मल नतु विभागादिः तेन तरोत्यागिनि खग तरुं गच्छतात्यादिको न प्रयागः गम्यते रथः स्वयमेवेत्यादी कर्मत्वमिवानुकूलव्यापारवत्त्वलक्षण कट त्वधात्वर्थस्य धपि न तत् कट ताभिन्नमिति तव्युदास. ननु चैत्रक कगमन- जन्यसयोगस्य ग्राम इव चैत्रेऽपि सत्वाचत्रेण गम्यते चैत्र इत्यपि प्रयोगः स्यात् न स्यात् तिडर्थसंयोगे स्वजन्यत्वखायय- प्रतियोगिकत्वोभयसम्बन्धेन धात्वर्थगते: साकाङ्गत्वेन चैत्रकर्ट- कगत्याश्रय प्रतियोगिकत्वविशिष्टश्च सयोगस्य चैत्रे वाधितत्वात्। अतएव चैत्रो गामं गच्छतौतिवत् चैत्रचत्र गच्छतीत्यपि न प्रयोगः तत्रापि द्वितीयासयोग प्रत्यर्थस्य स्वप्रतियोगिक- - ·गसनस्य जज्या शब्दशक्ति प्रकाशिका। त्वसम्बन्ध नैव साकाइतया द्वितीयान्तलभ्यस्य चैत्रीयत्वविशिष्ट- संयोगस्य जनकत्वस्वाश्रयवृत्तित्वाभयसम्बन्ध नैव क्रियाया- मन्वयेन चौत्रप्रतियोगिक्रसंयागाश्रयत्तिगतश्च त्रे बाधित- त्वात्। यत्तु फलमिव क्रियायामब्बितं परसमवेतत्वमपि कर्म- तावाचि प्रत्ययस्यार्थः परत्वञ्च तिङा स्वार्थफला-वयिप्रति- योगिकं द्वितीयादिसुपा तु प्रकृत्यर्थप्रतियोगिकं प्रत्याय्यत तथाच चैत्रकट कस्य चैनान्यसमवेतगमनस्याप्रसिद्धले न चैत्ने तन- न्यसंयोगस्यासम्भवात् चैत्रे गा गम्यते चैत्र इत्यादिको न प्रयोगः । एवं चैत्रान्यसमवेतस्थ गमनस्य चैने वाधात् चैत्रलं गच्छतात्या- दिरपि। चैत्रेण गम्यते प्राम इत्यादौ तु चत्रकर्ट कस्य ग्रामभिन्नसमवेतस्य यः सयोग स्तहान् ग्राम इत्यन्वयबोधने न किञ्चित् बाधकमिति प्राच क का तन्न युल, सख्याकालातिदितस्य तिड यस्य धालदिए त्व नियमेन तिथपरसमवेतत्वादधील थंग त्यानावळ यायोगात प्रथ मान्तोपस्थाप्य ग्रामाटेरसेदान्यम बन्धनान्य खात्य यार्थ तिर्थ वान्वयस्य दृष्टचरत्वेनाव्युत्पन्नत्वात् चैत्रेण गल्यत द्रव्य ट्रव्यं गच्छति चैत्र इत्यादौ द्रव्यान्य ममवेतस्य गत्यादेशप्रति- सिद्धले नायोग्यतांपत्ते च । नब्यास्तु फलमिव भेटाऽपि कर्मत्व- वाचिनत्ययस्थार्थ स्तथाच चैत्रेण गम्यत ग्राम इत्यत्र तिडर्थ- भेदस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धन धात्व विशेष्ट त्वात् प्रति. योगित्वसम्बन्धन प्रथमान्तार्थ ग्रामादौ व्युत्पत्तिविरोधो नवातिप्रसङ्गः, चैत्रकर्ट कगमनाश्रयवृत्तिभेद- प्रतियोगित्वस्य चैत्रे विरहात्, चैत्रं गच्छ तौल्यादावपि प्रति- योगित्वसम्बन्धन चैत्रान्वितस्य हितीयार्थदस्य सामानाधि- करण्यसम्बन्धन धात्वर्थगतावन्वयान् तादृशगतेश्चैत्रे बाधाच्चैत्र विशेषणत्वान ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। ८१ गच्छति चैत्र इत्यादिको न प्रयोगः प्रतियोगित्वञ्च उभयावृत्ति- धर्मावच्छिन्न धर्मदयानवच्छिन्न वा ग्राह्यमतो द्रव्यं गच्छतो- त्यादौ गतेद्रव्यभेदसामानाधिकरण्यविरहेऽपि न क्षतिरिति प्राहुस्तश्चिन्त्यम्। वृक्ष खगस्त्यजतो त्यादौ विभागावच्छिन्नक्रिया त्यजेगर्थ: द्वितीयायास्तु विभागस्त न वृक्षावधिकविभागवतो या विभागाव- छिन क्रिया तहान् खग इत्याकारस्तव बोधः वृक्षावधिक- विभागवत्वञ्च जनकत्वस्वाश्रयवृत्तिलोभय सम्बन्ध नेव क्रियाया ग्राह्यमत: खगावधि कविभागस्य खगादावस वात् खग त्यजति खग इत्यादिको न प्रयोगः । खगेन त्यज्यते खग इत्यपि प्रयोगः प्रागुक्तरीत्या निरसनायः । प्राञ्चस्तु ग्राम गच्छति त्यजतोत्यादौ सर्वत्र क्रियामा धावर्थस्त्यजिगम्योः पर्यायत्वेऽपि न क्षतिः। गत्यर्थक्रियाया संयोगस्यैव त्यज्यर्थक्रियायाञ्च विभागस्यैव बोधकतायाः कर्म- प्रत्ययेषु व्युत्पन्नत्वात् तर त्यजतोत्यादौ संयोगस्य तरु गच्छतो- त्यादौ च विभागस्य हितोयादितो नावगमः परैरपि ससभि- व्याहृतधात्वर्थतावच्छेदकफ नस्यैव हितोयादिबोध्यताव्युत्पत्ते- रम्य पतव्यत्वात् अन्यथातिप्रसङ्गात्। नचैवं स्पन्दो न स्पन्द इत्यादेरिव त्यागो न गतिरित्यादेरपि वाक्यस्य निराकाइता- पत्तिस्तत्र त्यजिगम्योविभागाद्यवच्छिन्नक्रियालक्षकत्वेनैवान्वय- योग्यतासम्भवात् हितोयासाक ताकाङ्गतुमन्तधातुत्वप्रयुक्त एव च धातूनां सकर्मकत्वव्यवदेशो न तु फलावच्छिन्नक्रियावाचित्व. प्रयुक्ताः जाप्रभृतावव्याप्तत्वात् । स्म त्यर्थधातूना कर्मणि षष्ठया इव द्वितीयाया अपि साधुत्वात् । एवञ्च ग्राम गच्छति तरु त्यजतोन्यादौ ग्रामसयोगजनकक्रियावास्तविभागजनक- क्रियावानित्याकारक एव बोधो न तु ग्रामसंयोगजनकसंयोगा- ·८२ शब्दशक्तिप्रकाशिका। वच्छिन्नक्रियावांस्तरुविभागजनकविभागावच्छिन्नक्रिगवानित्या- कारकः संयोगविभागयोरुभयथाभानस्य नीलघटजनकघट- जनकदण्डवानित्यादौ घटादेरिव निराकाइवेनासम्भवादनुभव- बाधितत्वाच्चेत्याहुः । परे तु संयोगः क्रिया च इयमेव प्रत्येक गमिशक्यं तयोर्जन्य- जनकभावस्तु वाक्यार्थमर्यादया भासते एवार्थयोरन्ययोगव्यव- च्छेदयोरिव गम्यर्थयोः संयोगक्रिययोर्मिथ एव साकाइत्वाच्च नैकमात्ने गमिप्रयोग। पुप्पवन्तपदे चन्द्रबसूर्यत्वाभ्यामिव विभिन्नरूपाच्या प्रकृतेऽपि संयोगत्वक्रियात्वाच्या गमधातो- रैकशक्तिस्वीकारेऽपि न क्षति: इयांस्तु विशेषो यस्तत्र सूरशशि- मोमिथो नान्वयः प्रकृते तु संयोगक्रिययोस्तथेति तथाच ग्राम गच्छतौल्यन हितायाया आधियत्व प्रतियोगित्व वार्थस्तन तद वितस्य संयोगस्य क्रियायामन्वयात् ग्रामहत्तिस्तत्प्रतियोगिकी वा यः सयोगस्तविशिष्टक्रियावानित्याकारकस्तत्र बोधः तक त्यजतीत्यनाप्याधेयत्वमवधित्वं वा हितोयार्थस्तन तदन्वितस्य धात्वर्थविभागस्य धात्वर्यान्तरे क्रियायामन्वयात तरुत्तिस्तद- वधिको वा यो विभागस्तविशिष्टक्रियावानित्याकारको बोध संयोगादिवशिध्यञ्च जनकत्वस्वाथयत्तित्वोभयसम्बन्ध नैव प्रागिव ग्राह्यमतो नातिप्रसङ्गः। सकर्मकत्वमपि धातोः खार्थ- फलावच्छिन्नखार्थक्रियान्वयबोधकत्वं नानातीत्यादी सकर्मक- त्वव्यवहारो भात इत्याहुः । तण्डु लं पचतीत्यत्न रूपादिपरावत्तिफलकतेज:संयोगा- वच्छिन्नक्रिया पचेरर्थ: तनिविष्ट च निरुत तेजःसयोगे तण्ड लस्याधेयत्वेनान्वयः परमाणु पचतीत्यपि प्रयुज्यत एव अतएव खतन्त्राः परमाणवः पच्यन्त इति किरणावल्यामाचार्या । ओदनं पचतीत्यादौ तु तण्डु लादावोदनादिपदस्य लक्षणा तत्र ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। क्रियायामन्वितमनुकूलत्वं द्वितीयार्थ इत्यपि कश्चित्। छिनत्तीत्यादावारम्भकसंयोगविधिविभागावच्छिन्नक्रिया विदे- रथस्तन्निविष्टे च संयोग विभाग वा स्वावयववृत्तित्वसम्बन्धन पादेरन्वयः। पुष्य या विष्णु यजत इत्यत्र प्रोत्यवच्छिन्न- समन्त्रकद्रव्यत्यागो यजेरर्थः प्रीती विष्णोराधेयलेन द्रव्ये च पुष्पादेरभेदेनान्वयस्तन विष्णुनिष्ठप्रीतिहेतुर्यो मन्त्रकरणकः पुण्याभिनयत्यागस्तदानित्याकारस्तत्र बोधः खत्वध्वंसजन- के च्छापर्यवमन्नस्य त्यागस्यैकदेशे स्वत्व एव वा पुष्पादेराधेयत्वेन तवान्वयस्त न द्रव्येण विष्णु यजत इत्यादौ ट्रन्यस्य द्रव्याभिन्न- त्वेन शाब्दासत्वेऽपि न क्षतिः। पितरमाराधयति उपास्त पूजयतीत्यादौ गौरवप्रयुक्त प्रोत्यवच्छिबक्रिया धात्वर्थस्तन्निविष्ट- योगौरवप्रीत्यो क्रमेण विषयत्वाधेयत्वाभ्या पित्रादेरन्वयस्त न पिटगोचरगौरवप्रयुक्ता या पिटनिष्ठप्रीतिहेतुक्रिया तहानियेवं तत्र बुद्धिः। गौरवं पुनराराध्यत्वावगाहौ ज्ञानप्रभेदो येयं भक्तिरित्युच्यते। पित्रादिसेवायाश्च मन्त्रकरणकत्वाभावान्न तत्र पितरं यजत इत्यादिकः प्रयोगः। परमात्मानमुपास्त इत्यादो तु गौरवप्रयुक्तक्रियामात्रे धातुलक्षणा नात: परमेशितु. प्रीतिविरहादयोग्यत्वापत्तिः । घृतं जुहोतोत्यादी वनाधि- करणकपतनावच्छिन्नमन्त्रकरणकक्रिया हुधातोरर्थः प्रोक्त च पतने तस्याधेियत्वेनान्वयम्त नाग्नाधिकरणकस्य कृतवृत्ति- पतनस्यानुकूलमन्त्रकरणकक्रियावानित्येव तव बोधस्तादृशी च क्रिया समृतस्य करादे. प्रसारण न्युनीकरणादिरेव। अतएव घृतादे परित्यागित्वविरहात्विगादेन यष्ट त्वं किन्तु होटत्वमेव वही जुहोतोत्यत्र सप्तम्यत्तस्यार्थों न धात्वर्थनिविष्ट पतन:- वति वहित्तित्वविशिष्टपतने तत्तित्वस्यान्वये निराकान- तापत्तेः, परन्तु तदवच्छिन्नक्रियायामेव प्रतिमादौ वृतादिनपन ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। मन्त्रकरणकमपि नाग्नाधिकरण कं वहौ तस्य प्रक्षेपमानमग्ना- धिकरणकतत् पतनानुकूलमपि न मन्त्रकरणकमतस्तदुभयं न होमः प्रजापत्येऽपि होम मानस एव मन्त्रः करणं यदा वङ्गि- संयोगावच्छिन्नपतनानुकूलमन्त्रकरणक क्रियैव जुहोत्यर्थस्तन घृतं जुहोतीत्यत्र वनिसंयोगजनक यकृतस्य पतनं तदनु- कूलमन्त्रकरणकक्रियाविशेषवानित्याकारको बोधः नचैव हुधात्वर्थतावच्छेदकीभूतसंयोगात्मक फलशालित्वेन वह्यादे- स्तदर्थकमतया वह्नि जुहोतोत्यपि प्रयोगापत्तिः साक्षात् धात्वर्थ- तावच्छेदकोभूतस्यैव फलस्यान्वयिनः कर्मत्वादन्यथा गगने लोष्टमुत्क्षिपतोत्यादौ गगनादेरुत्क्षेपणादिकर्मताया दुर्वा- रतापत्तेः, ऊर्द्धसंयोगफलकक्रियावच्छिन्नव्यापारस्यैवोत्क्षेपण- त्वात् नचोत्क्षेपणत्वादि जातिरेव तत्र धात्वर्थतावच्छेदक प्रवेशनत्यादिना ससरेरा तस्य जातिवायोगात् लोष्टादेस्तत्कर्म- खाप्रसङ्गाच्च। अतएव परम्परया दुहाद्यर्थतावच्छेदकीभूत- वहिः क्षरणशालिवेन पय प्रभृतेस्तत्कर्मत्वसम्पत्त्यर्थमकथित- वेति सूत्रान्तरस्य प्रणयनमपि पाणिनेः सङ्गच्छते । धन प्रतिरक्षातीत्यत्र पुण्यार्थक दानजन्यस्खत्वस्य जनक: स्वीकार' प्रतिग्रह इति फलीभूतस्वत्ववत्तया धनस्य कर्मत्व विक्रयादेर्दानविशेषत्वेऽपि न तस्य पुण्यजनकत्वमतस्तल्लब्धस्य स्वीकारो न प्रतिग्रहः। ग्रामं क्रोणातीत्यत्र मूल्यदाजनन्य- खत्वस्य जनक खोकार: स्वत्वजनकं मूल्यदानमेव वा यस्तत्. फले च खत्वे ग्रामस्याधेयत्वेनान्वयस्त न ग्रामनिष्ठस्य मूल्यदान- जन्य स्खत्वस्यानुकूनलोकारवान् ग्रामनिष्ठ यत्वत्व तदनुकूल मूल्यदाता वति तत्र बोधः । ग्रामं विक्रोणातीत्यत्न मूल्यग्रहण- जन्यस्य परस्वत्वस्यानुकूलत्यागः परस्वत्वजनकमूल्यग्रहणमेव वा विक्रयस्तेन ग्रामनिष्ठस्य मूल्यग्रहणजन्य परस्वत्वस्यानुकूलो- ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। यो ग्रामस्य त्यागस्तहान् ग्रामनिष्ठं यत्परस्वत्वं तदनुकूलमूल- अहणवानिति वा तत्व बोध। मूल्यञ्च पण पुराणादिकमेव राजनिर्दिष्ट नतु द्रव्यमानं तेग तिलादीन् दत्त्वा माषादीना विनिमये विप्राणा तिलविक्रयादिदोषस्यानवकाशः इत्युक्तमेव । नरकं पततीत्यत्र भोगावच्छिन्न पातित्वमेव पतेरथस्तन नरक- भोगानुकूल पातित्वबानित्याकारकस्तत्र बोध: नरकपतित इति हितोयातत्पुरुषोदाहरणमपि वृत्तिकारस्य एतदभिप्रायक- मेव पतनक्रियायास्तथाले तु नरके पततीत्यादिरेव युक्तः प्रयोगः खर्ग गच्छतोत्यादो स्वर्गादिपदस्येव प्रकृते नरकपट- स्यापि तशपरत्वात् । धनं लमत प्राप्नोतोत्यादौ स्वत्वाव- छिन्नो व्यापारो धात्वर्थः तन्निविष्ट सत्व धनादेराधियत्वे. नान्वयः। ननु यगन्तधात्वर्थविशेष्यतापनस्तिों यदि कर्मव तदा दुहादेर्मुख्यकर्मण्यव्याप्तिः । गोपन गौः पयो दुह्यत इत्यादी गोपकट कव्यापारजन्य यत् परा कर्म कमोचनं तहती गौरियेव- मन्वये मोचनवहिःक्षरणयोह योरेव दुहधात्वर्थतावच्छेदक- फलत्वेऽपि गौण यत् मोचनरूप तस्यैव कर्म तिङाद्यैर्बोधनात् गौण कर्म दुहादिभ्यस्तिडाचैरभिधीयते इति व्युत्पत्तेरतः प्रकारान्तरेण कर्मत्व निर्वक्ति। यस्य धातोयंदर्थ व प्रकारीभूय भासते । द्वितीयया मारितोऽथ तहा तत्कर्मतीच्यते यत्धातोर्यादृशार्थे हितोयया यादृशः खार्थोऽनुभाव्यते तद्दा- त्वर्थतादृशक्रियाया तलमल तब गां दोन्धि पय इत्यादिप्रयो- गात् पय. प्रभृतेरम्यक्षतं पाक जुरुते इत्यादौ यत्ने प्रकारोभूतमपि विषयत्व न यतरर्थे भवते ग्राममित्यादौ भूधात्वर्थे प्राप्ती तथा- भूतमपि संयोगित्लादिकं न तदर्थोत्पत्तौ प्रकार:। चौर ·८६ অমসিন্ধান্ধিা। रजन् पय: परिष्क बित्यादावेव रजादिधात्वर्थहिंसादेहिती- यार्थकर्मतायां विशेष्यल सुलभं शशानजादेनिष्ठादिगणान्त- गतत्वेन तदन्तधातोः कर्मणि षष्ठया: प्रतिषिदत्वात् दिवः कर• स्वस्थ कर्मवोपदेशात् अक्षान् दीयतीत्यत्र हितीयार्थः करणा- मपि गौणं कर्मत्वमेव अतएवाक्षा दोव्यन्ते द्यूतादावित्यादौ क्रीडा- करणतायामेव विहितास्तिङादिकम प्रत्यया । दुहादयस्तु फलावच्छिन्नक्रियाहेतुव्यापारवाचिलादेव हिकर्मकास्तेन गां पयो दोन्धि गोप इत्यत्र दुहेर्मोचनानुकूलव्यापारोऽर्थ इति तवत्यमोचने गोराधेयत्वेन पयस कर्मत्वेनान्वयात् पयः कर्म- ताकं मनोहत्तिमोचनं तदनुकूलव्यापारवान् इत्याकारकबोध- स्तत्र वहिःक्षरणावच्छिन्नव्यापारो मोचनं तदनुकूलव्यापारी दोहनमतो धात्वर्थतावच्छेदकीभूत वहि क्षरणरूप फलमादाय पयमो मोचनात्मकच्च तदादाय गोः कर्मवमवसयम् । एवं शिष्य धर्म वदति वक्ति ब्रूते उपदिशत्याचष्टे इत्यादौ प्रतिपत्त्य- वच्छिन्नव्यापारो वदप्रकृतिधात्वर्थ इति तन्निविष्टाया प्रतिपत्तौ शिष्यस्याधेयत्वेन धर्मस्य च विषयत्वेनान्वयाधर्मविषविणी या शिश्यनिष्ठा प्रतिपत्तिस्तदनुकूलव्यापारवान् इत्याकारको बोध- स्तादृशव्यापारो धर्मः सेव्यतामित्यादिको गुर्वाधभिलाप: । शत्र शतानि जयतौल्यत्र ग्रहणावच्छिन्नपराभवो जयत्यर्थः तथाच शतस्य ग्रहणानुकूलो यः शत्रुकर्मकः पराभवस्तत्- कन्तत्येवं तत्र बोषः । पराभवश्च तिरस्कारः । प्रजाः शतं दण्डयतीत्यन अहणावचिनशासनं दण्डार्थस्तथाच शतग्रह- णानुकूलं यत् प्रजानां शामनं तत्कर्तेत्येवं तत्र बोधः। शासनं नियन्त्रणम् । सुधा समुद्रं मयातीत्यत्र उत्थानावच्छिन्नोन्मन्वन धात्वर्धस्तेन सुधोत्यानानुकलं यत्समुद्रस्योम्मन्थनं तत्कर्तेत्यर्थः । उन्मन्थनमालोड़नम्। पान्य पन्थानं पृच्छतीत्वत्र अभिधाना- ·। शब्दशक्तिप्रकाशिका। विश्वापारः पृच्छा तथाच पान्यनिष्ठ यत्पथोऽभिधानं तदनु- कूलव्यापारवानित्येवं तत्र बोधः । अभिधानमिहाभिलाप- स्तदनुकूलव्यापार केन पथा गन्तव्यमित्यादि प्रश्नः । मर्थं प्रार्थयते याचते भिक्षते इत्यादौ दानाय प्रेरणं धात्वर्थ- स्तथाच नृपनिष्ठ यदर्थस्य दानं तत्प्रेरणावानित्यर्थः । प्रेरणा प्रवर्तना सा च दीयतामित्याद्यभिलापरूपा। ग्राममजा वहति नयतीत्यादौ गत्यवच्छिवव्यापारी वहिप्रभृतेरर्थस्त न ग्रामकर्मकं यदजादिनिष्ठ गमनं तदनुकूलव्यापारवानित्येवं तत्र बोधस्तादृशव्यापार: प्रकृते गलरज्ज्वाकर्षणादिः। पुत्रं धर्म- मनुशास्तोत्याढावनुशामनं देशनया प्रवर्त्तना तथाच पुत्रनिष्ठस्य टेशनया प्रवर्तनस्यानुकूलव्यापारवानित्यर्थः । तथाविधो व्यापार: मन्ध्या विधेहि समिधमाधहोत्याद्युपदेशरूप: शाखा ग्राममाकर्ष- तौल्यत्र गतिहेतुविकर्षणं धात्वर्थस्तन ग्रामकर्मकं यच्छाखा- गमनं तदनुकूलविकर्षमावानित्यर्थः । विकर्षणं नमीकरणम् । हामवरुणद्धि व्रजमित्यत्न गति:प्रतिरोधहेत्वावरणमवरुधेरथस्तेन गोगति प्रतिरोधस्यानुकूल यवजस्यावरणं तत्कृतिमानिच. वृक्ष फलानि अवचिनोति इत्यत्र छिदाहेतुर्विघट्टनं चिनोरथस्तथाच फलकर्मकच्छिदानुकूल यत् वृक्षस्य विघटन चालनं तहानित्येवं तत्र बोधः। उत् क्षिपत्यादिकस्तु धातुः सफलक्रियाहेतुव्यापारवाच्यपि न दुहादिः। यदुक्तमभियुक्तः दुहिवंदत्वजिदण्डिमन्धिपृच्छार्थनार्थी नयनार्थशास्। कृषी- रुविश्चिञ्च तथार्थवृत्तौ दिकर्मकोऽयं कथितो दुहादिः। तथार्थ- वृत्तौ निरुततत्तदर्थवृत्तौ। गतिभोजनधीप्राप्तिशब्दार्थध्रौव्यधातुषु। कर्ट व हेतु- विहितण्यन्तेष्वेतेषु कर्मतैतिशाब्दिकस्म तेर्गोपान् गमयति हिनान् भोजयति गुरुननुज्ञापयति शिष्यान् पाठयति सुतान् न्वयः ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। स्वापयतीत्यादौ मूलधात्वर्थस्य कर्टवलक्षणं गौणमेव कर्मत्व द्वितीयाः तथा च गोपकर्ट कगत्यनुकूलव्यापारवानित्याकार- स्तत्र बोधः। पुनान् प्रीतिं प्रापयतीत्यादौ च प्राप्तिन गतिः चैत्री ग्रामं भावयते ग्रामस्य भावक इत्यादी प्राप्तार्थस्य भवते: वार्थविहितण्यन्तस्य कर्तुः कर्मतानिरासाय णिचो हेतुविहितल्द- मनुसृतं हिंसायामेव भुज्यभरेवं वहेरपि। ण्यन्तस्य कर्तुः कर्मत्व क्रियया वाहनं यदोतिस्मरणाक्षयति मूषिकान् मार्जारं भक्षयति लता छागमित्यादेरेव भक्षेः कर्तरि कर्मता न तु भक्ष- यसोदनं भृत्ये नेत्यादौ भक्षयति प्रजाः परिजनैः कुनृप इत्यादौ तु न भोजनं भक्षेरर्थः। वाहयति रथमश्वान् सारथिहर्यात गोणी वृषभान् वाहिक इत्यादाविव वाहयति भार भृत्य न धनिक इत्यादी स्वचेष्टया वाहको न धनिकादिः। हक्रोस्तु कर्तुः कर्मव ण्यन्तले स्यादिभाषया। अभिवादिदृशोरेवमात्मने- पद इष्यते इत्यनुशिष्ट हारयति कारयति वा पटं कुविन्देन- त्यत्र इव कुविन्दमित्यतोऽपि कुविन्दस्य गौण कर्मत्वावगमः तथा अभ्यवहारयत्योदनं तनयं तनयेन वा जननी विकार- यति चित्त चित्तेन वा वसन्त इत्यपि प्रमाणम्। परन्तु पूर्व- योरप्राप्तावेतयोस्तु प्राप्तावेव कर्मत्वस्य वैकल्पिको विधिः । गुरुमभिवादयते सुत सुर्तन वा टहस्थः ध्रुवं दर्शयते भार्या' मार्यया वा पतिरित्यादौ तु यः प्राप्तावभिवादयतस्त्वप्राप्तौ सः। अनात्मनेपदस्थले तु पन्थानं पथिकं दर्शयति पुत्रेण मित्रमभिवादयतीत्यादौ यथा प्राप्तमेव कर्मत्वादिकम्। छारे- णार्थ निर्णाययति चैत्रेण अोदन खादयति शङ्खन शब्दाययति दारैः क्रन्दयति पुत्त्रेण मित्रमाह्वाययतीत्यादौ तु नौप्रभते- बुद्धार्थकत्वेन तत्कर्तुः कर्मत्व प्रसत्तमपि न नीखाद्यादि- शब्दायक्रन्दियतिषु क्वचित् । हेतुण्यन्तेषु कर्तृत्व कर्मता ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। स्थात्तिडादिष्विति भत्तहरिवचनानिषिध्यते। अत्र च क्वचि- त्तिकादिवितिकथनाच्चैत्रेणार्थ निर्णाय्यमाणस्तिष्ठति मैत्रेण पूर्ग खाद्यमानो ब्रूते इत्यादौ कर्मविहितस्य शानजादेर्नानुप- पत्तिरिति वदन्ति। सुखं प्राप्नोतीत्यादौ प्राप्तिरुत्पत्तिः पर- म्यरया तदाश्रयत्वञ्च तिर्थः । घट जानातीत्यत्र विषयत्वं विषयिता वा द्वितीयार्थः । दिवाकरस्तु संस्कारावच्छिन्नमेव ज्ञानं जानात्वर्थ इत्युक्त- स्थले मुख्यमेव कर्मत्व घटादेरित्याह तत् मन्द ज्ञानमित्यादितः संस्काराप्रतीतेर्लाघवेन ज्ञानत्वस्यैव जानात्यर्थतावच्छेदकत्वात् घटस्योपेक्षात्मकज्ञाने निर्विकल्पके वा घटं जानातीतिप्रयोग- स्याप्रसङ्गाचा अतएव प्राकट्यावच्छिन्नज्ञानमेव तत्र धात्वर्थ- इति तत्त्वावच्छेदकोभूतज्ञाततावत्वादेव घटादे नकर्मति भट्टमतमप्यनादेयं ज्ञानविषयतातिरित्ताया जाततायां माना- भावादन्यथा जातताया इव कृततादेरयतिरिकायाः कल्पना- वह्निमनुमिनोम्यापादयामोत्यादौ विधेयतानामको विषयताप्रभेद एव हितीयार्थः पर्वतो वह्निमानित्याद्यनु- मितावापत्तौ वा पर्वतमनुमिनोमोत्याद्यप्रयोगात् विष- यतावच्छेदकत्वभिन्न प्रकारत्वमेव तत्र द्वितीयाथै इत्यपि वदन्ति। घटं पश्यति शब्द शृणोत्यनुभवतीत्यादी दर्शनाद्यर्थकधातुयोगे साक्षात्कारत्वनिरूपितमेव विषयत्व कल घटादेरुपनीत- चाक्षुषादौ तादृशाप्रयोगात् आकाशं न पश्यतीत्यादौ पुन रन्वयो वक्ष्यते। तण्डुलपाकं करोतीत्यत्र चिकीर्षाजन्यताव- च्छेदक: क्रियायामुद्दे श्यताख्यो विषयताविशेष एव हितोयार्थः कतो भासते तेन तण्ड लपाकत्वप्रकारककृतेस्तण्डु लविषयत्वे- ऽपि पाकदशायां तण्डलं करोतीत्यादिको न प्रयोगः पाक- दशायामोदनं करोतीत्यादौ च द्वितीयायामनुकूलत्वलक्षणा पत्तेः।

·शब्दशक्ति प्रकाशिका। मानस्त तस्थले तण्डुलादिक्रयण कृतिस्तु नौदनादिनिका प्रमाणाभावात् । बड़े- धातुना उत्पत्त्यनुकूला कतिरुच्यते इति तत्रो दनस्य मुख्यमेव कर्मत्वमतएव यत्र कृतिमात्र धात्वर्थस्तत्र न हितीया यथा घटाय यतत इत्यादावित्याह तन्न कृत्यादिपटाद यत्नमात्रप्रतीत्या यत्नत्वावच्छिन्नस्यैव करोत्यर्थत्वात् । मोमासामहार्णव तु पाककृती तण्डुलादेरुपादानविधयेव फल विधयोदनादेरपि विषयत्वमुक्त यदाह वत्सेश्वरः सिद्ध साध्य फलनेति प्रवृत्ते विषयस्त्रिधा । तत्र सिद्धमुपादान क्रिया- साध्य फल सुखमिति तथाच तन्मते तण्ड लपतत्वदशाया- मोदनं करोतीत्यादिप्रयोग फलवेन विषयव द्वितीयार्थः । मास जीवति क्रोशं स्वपिति गोदोहं तिष्ठति कुरून् क्रोडतो- त्यादावधिकरणत्व गौणमेव कर्मत्व सुपानुभाव्यले काला- नामध्वमानानां क्रियाणां नीतामपि । आधारता ध्रौव्यधातो: कर्मता स्याहिभाषयेतिस्म तेः। अतएव मासश्च त्रेण जीव्यत जीवित इत्यादौ कर्मतार्थकतिङादयः तथाच मासाधिकरस्य- ताक जीवनवांश्च त्रः चेत्रकट कजोवनाधिकरणतावान् मास इत्यादि क्रमेण तत्र बोधः । सन्ध्यायां पचतीत्यादौ तु न ध्रौव्यस्य धातोरर्थेन योगः किन्तु सकर्मकस्य। दिवसं सुप्यते सुन्दरीभिः क्रोशं तत्र सेनया स्थितमित्यादौ तु हितोयया कालाध्वनोरभिव्याप्तिरेव बोध्यते नवधिकरमत्व शय्यामधिति अध्यास्त अधितिष्ठतीत्यादावस्यधिकरणत्वमेव कर्मल्नहिती- यार्थस्तथैव शय्याधिशय्यतेऽधिशयितत्यादौ कर्मतार्थकयो- राख्यातक्कतो: सम्भवात् ध्रौव्याणामधिशोडामस्थाना कमत्व- मेव तदितिस्मरणात् तदाधारत्वम्। अनाधिष्ठानं कुवित्यादो बधिष्ठानस्याधारव नैतस्य भासते किन्तु कृतेः तद्वानस्थले बेतस्याधिष्ठानं कुवित्यादिकमेव प्रमाशं काशीमनुवसति का श्य- - ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। थते इत्यादावयधिकरणत्वमेव हितोयादिभिः प्रत्याय्यते अनूपाध्याडो वसतेराधारस्य कर्मतातिदेशात्। सहेऽनुवस्त इत्यादौ तु वस्तिन वसतिः। शय्यामुपवसतीत्यादौ तूपवसते- निवासार्थकत्व एव तदाधारस्य कर्मवतत्रैव तदनुशासनादन- शनार्थकत्वेऽधिकरणत्वमेव अतएव रहेऽप्युपवसेट्रयः प्रान्तरे- ऽपि नृपः सुखोत्यादिकः प्रयोगः । कट लकारकं लक्षयति । तिडा विकरणाक्तस्य धानोरथन्तु यादृशः । स्वार्थ यायि बोवलत् कट त्व तदिहोचते ।। सविकरणेन यहा तुनोपस्थाम्यो यादृशार्थस्तदुत्तरतिङा स्वीय- स्थाप्ययाशार्थेऽनुभावयितुं शक्य स्तहातूपस्थाप्यस्य तस्य तदेव कटं व कारकमित्यर्थ. । कर्मवादी धातुनोपस्थाप्योऽर्थ- स्तिडानुभाव्योऽपि न विकरणातोनेति न तत्र प्रसङ्गः। पचति जानातीत्यादौ स्लोपस्थाप्यकत्याश्यत्वादी धातूपस्थाप्यस्य पाक- बुद्धगदेरन्वयः पचाद्युत्तरतिडा बोध्यत इति पाकस्य यत्नवत्त्व ज्ञानस्याश्रयत्वमेव नभ्यतीत्यन नाशस्य प्रतियोगिलं प्रतिविम्बत इत्यत्र चमात्मनः प्रतिविम्बस्य प्रकारत्वमेव कळलंक शब्दस्तु अवयववृत्तिलम्ये कृत्याश्रये यौगिकएव न तु शक्यार्थः प्रकारा- न्तरालभ्यस्यैव शक्यत्वात् निरूढलक्षणया शक्त्यैव वाश्रयस्थ बचा प्रत्यायनात् घटस्य कर्तत्यादौ चानुकूलत्वं षष्ट्यर्थः फलस्य प्रायशः कृत्यविषयत्वात् घटायुपभोगानुकूलछतिश्च न घटाद्यनुकूला प्रमाणाभावात् अतोन घटादिभोक्ता तत्कट त्व- प्रसङ्गः क्रियाश्रये कर्ट शब्दोरुढस्तन रथादेगत्यादिकलमधि मुख्यमेवेति तु न युक्तम् । क्रिया हि नात्र स्पन्दश्चेतनस्य पाककर्ट लानुपपत्तेः प्रत्युत तण्डु लादेरेव तथात्वापत्ते नापि ·१.३ शब्दशक्तिपकाशिका। धात्वर्थमात्रम् अतएव नापि स्पन्दानुकूलव्यापारः चलनानु- कूलो व्यापारवत: कारकमात्रस्य चलनकर्ट वापत्तः । अत्तिजुहोतीत्यादावस्यदादेहत्तर लुप्तस्यैव विकरणस्य प्रतिसन्धाने भोजनकट बादरवगम इति तदप्रतिसन्धान पोति, मते वाह। यगन्तभिन्नधात्वर्थवत्तया योऽनुभाव्यते । लटा खार्थः स धावर्थ कटुता वा निगद्यते । यगन्तभिन्नधातूपस्थाप्ययादृशार्थ प्रकारकयदर्थधर्मिकान्वय- बोधं प्रति लटः सामर्थ्य स एवार्थी धातूपस्थाप्यतदई स्य कट त्वं पच्यत इत्यादौ धातोरर्थवत्तया स्वाथकमल लटानु. भाव्यमपि न यगन्तभिन्नस्य पक्ष्यते तण्डुल इत्यादौ तु तादृशम्य धातोरर्थवत्तया तिजैव खाथ: कर्मत्वमनुभाव्यते न तहिशेषेण लटेति तव्युदासः । अपादानत्वादिभेदेन षड़विधत्वमियोक्तानुक्तत्वभेदेन कार- कस्य है विध्यमप्यस्तीति तदनुक्त्या न्यूनत्वमत आह । धात्वर्थस्य धर्मितया तिडायरनुभान्यते। यत्तदुक्त धर्मितया त्वनुक्त कारकं भवेत ॥ धात्वर्थस्य विशेष्यतया तिङाद्यनुभाव्यत्वमेव कारक स्योक्तत्वं तविशेषणतया तदनुभाव्यत्वमेव चानुक्तत्व न तु धातुसाकाइ- प्रत्ययस्याभिधेयत्वमानमुक्तत्व तण्डल पचति इत्यादावपि कर्मवादेरुतावापत्तेः पचति पच्यत इत्यादौ तिङा पाचकः पच्चमान इत्यादौ च कृता कट व कर्म त्वञ्च धात्वर्थविशेष्यत्वे- नानुभाव्यते तथा पचन काष्ठ दानीयो हिज: भौमो गजः शयनं यहमित्यादौ यथाक्रमं करणत्वादिव्युत्पत्तिवैचित्रेण पदार्थक- देशेऽपि कट त्वादौ धात्वर्थस्य पाकादेरन्वयात् सेवितु साम्प्रतं विजैर्गुरुः परुषवागपि विषवृक्षोऽपि सम्बई स्वयं छत्तुम' साम्प्रतमित्यादौ निपातन कचित् कर्मवकारकस्योताम् ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। धातुभेदेन कमलकारकस्थोक्ततायां नियममाह। टुहादिभ्य प्रत्ययेन मुख्यकर्मत्वमुच्यते। खिजन्तेभ्य. करताख्या वदसत्त्व ऽन्यकर्मता ।। दुहाद्युत्तरप्रत्ययेन मुख्यं साक्षादात्वर्थतावच्छेदकं यत्कर्मत्वं तदेवोच्चते धात्वर्थविशेष्यत्वेनानुभाव्यते तेन गौः पयो दुखते टुग्धा वेत्यत्र पयःकर्मकमोचनानुकूलव्यापारजन्यमोचनवतो गौरियेवं बोधः। तत्र मोचनावच्छिन्नव्यापारस्य धातुवाच्य- तया मोचनस्यैव साक्षाद्वात्वर्थतावच्छेदकफलत्वात् वहिप्रभृते- गेल्यवच्छिन्न व्यापारः कषेश्च गत्यवच्छिन्नविकर्षणं वाथमत: साक्षात् तद्दाच्यतावच्छेदकं गतिमलमेव फल न तु तद्घटक संयोगादि। तथाच भारो भवनमुते नौयत इत्यादौ शाखा ग्रामं कष्यतइत्यादौ च यथाक्रम भवनकार्मकगत्यनुकूलव्यापार- जन्यगतिमान् भारः ग्रामकर्मकगत्यवच्छिन्नविकर्षणकर्मता- श्रयः शाखेत्याकारकबोधयोरुत्पत्त्यैव सम्पत्तौ। दुहाटेगौणक कर्मनोबहादेः प्रधानकमित्याद्युक्तिभेदेन विधिहयं शाब्दिका- नामैनादेयम् । णिजन्तोत्तर कर्मतावाचिप्रत्ययस्थले तु सून- धातोः कर्ट तायां कर्मतातिदेशसम्भवे तादृशमेव कर्मवधाल थस्य विशेष्यतया तिडाद्यैर्बोध्यते यथा चैत्रो ग्रामं गम्यते गमितो वेत्यादौ ग्रामकर्मकस्य व्यापारजन्यगमनस्य कर्ता चैत्र इत्यादि। यत्र तु न तदतिदेशस्तत्र मूलधातोः कर्मत्वमेव तदर्थविशेष्यतया तैरुच्यते यथा ओदनः पाचते खाद्यते वा भृत्येन भत्रेत्यादौ तब भर्ट कट कव्यापारजन्यस्य मृत्यकटक- पाकादेः कर्मतयौदनादिरेव बुध्यते मैत्रेण पूग खाद्यमानश्च त्रो ब्रजतोत्यादौ कर्मणि शानजादिप्रत्ययः प्राक् परिचिन्तितः । अथ भिद्यते अमेदि वा कुशूल: स्वयमित्यादौ भिटाद्यनु- कूलव्यापारवत्त्वरूपस्य तक वस्य कथं कुशूलादावन्वयः । ।

·१०४ ঘুমসিহ্মামিলা। भिदादेः परस्म पदित्वेन तदर्थधर्मितया कर्ट त्वबोधने पदा- न्तरस्यासामर्थ्यात् यगिचोर्विगुणत्वाचे त्यत आह । एकक्रियाधर्मितया कता कर्मतोभयो । बोधने कर्मताकाई वापियोत्सर्गतो भवेत । कर्ट वान्वयस्य अतएव तः। स्वय कर्मताकाङ्क्षा कर्मत्वान्वयस्यैवानुकूला आत्मनेपदयगादि- समभिव्याहाररूपाकाझा व्युत्पत्तिचित्रवादपक्षणीया न तु परस्म पदविकरणादिसन्दशरूपा यो तण्ड लचैत्रौ पच्येते इत्यपि प्रयोग: स्यात् न स्यात् सामग्री मिथो विरोधेन विभिन्नधर्मावच्छिन्ने प्रत्ययानां युगपत्कर्ट तः कर्मवयोरनुभावकत्वस्याव्युत्पन्नत्वात्। पचेलि मैत्रतण्ड लावित्यादिको न प्रयोगः। आत्मने श्रीव्यधातूना सनन्तण्यन्तयोः किरः। श्रन्थिग्रन्थोस्तथा ब्रूज: कट कर्मत्व- बोधने। यगिचौ न दुहेर्नो यमजन्तस्य च तस्य च। इच् वा स्यादुक्तधातूना नित्य तत्रात्मनेपदमिति वृद्धसम विकुरुते युवेत्यादौ स्वयं चिकार्यते कट इत्यादौ स्वयं कट: कारयते गौरुत्पुच्छयते चोरयते इत्यादौ स्वयमेव किरते करोत्यादौ खयं अथोते ग्रथोते वा मालिकेत्यादी स्वयं ब्रूत कथेत्यादी स्वयं दुग्ध गौरित्यादौ धात्वर्थकर्ट कर्मवयोर्युगपद- न्वये कर्मवान्वयानुकूलस्य यको नापेक्षा तथा स्वयं व्यक्त युवा खयचिकीर्षत कट इत्यादो इचोऽपि एवं स्वयमलावि अल- विष्ट वा केदार इत्यादौ खरान्तस्य धातो: खयमदुग्ध अदोहि वा गौरित्यादौ दुहेश्वार्थस्य तदुभयभानार्थमिचोऽनावश्यकत्व- मत उत्तमुत्सर्गत इति। विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धौरा इत्यादौ तु यको गतिश्चिन्त्या। ननु भाकः पचता पश्यता वा भुज्यते इत्यादितः कुतः ·অমক্সিসায়িকা। पाकादौ शाकादिकर्मत्वावगम' सुवथस्यैव कर्मवस्य धात्वर्थे धर्मिणि साकाइत्वादत प्राह । स्वकर्मधात्वर्थकई कापरकर्मतर। यवान् त्यस्य कर्मवे प्रथमेवानुशिष्यते ॥ खकमताकवविशिष्ट कधात्वर्धकट कट कस्यापरस्य धातु. निपातयोरन्यतगर्थस्य कर्मवयन धर्मिणि अन्वति तदोयत्वे- नानुभाव्ये कर्मत्वे प्रथमैवानुशिष्यते न तु द्वितीयादिरपेक्ष्यते येन शाकः स्वकर्मताकपाककट कटताकभोजनकर्मतावानित्याय- न्वयधोस्तत्र न स्यात् । अतएव प्रधानशत्यभिधाने गुणशक्ति- रभिहितवत् प्रकाशते इति पठन्ति। शक्ति: कारकमिति शाब्दिकाः। कर्मतामात्रन्तु ज्यायः तेन हस्त न पचता भुज्यते शाक इत्यादौ नाभिहिताधिकारीयप्रथमा शक्तिः । ननु यत्र विशिष्टवैशिध्यावगाहितानिरूपकत्वेन गौण प्रधान- भावापन्ने क्रियाइये प्रकारीभूय एकविधस्यैव कर्मत्वादि- कारकस्य भानं तत्र तत्र स्यात् यथा पक्काद्रस्य भोता पश्यत्र- अस्य दाता भोक्तमन्नस्य पाचकः पुरस्य गत्वा गन्ता भुत्ला चैत्रस्य स्थितिः पवा सूदस्य ममनमित्यादौ वादेनिष्ठादित्वेन तदन्तधात्वर्थे षष्ठयाः कम वाद्यनुभावकत्वस्य निषिहत्वात् एवं यत्र तादृशक्रियाइये नानाविधं कर्मत्वसम्प्रदानत्वादि प्रकार- स्तत्रापि तथा यथा ब्राह्मणायाहूय ददाति हक्षात् आरुद्ध पततोत्यादौ कम्मलादौ चतुर्थादेरसामर्थ्यादत भाइ । गौणप्रधानक्रिययो प्रकारीभूतकारकै । एकस्मिन् वा विभिन्न वा प्रधानापेक्षया स्थिति। यत्र गोणप्रधानतापन्नधात्वर्थहये प्रकारोभूयैकविधमनेक- विधं वा यदोयत्वेन कारक भासते तत्र प्रधानक्रियामपेच्छा व स्थितिः कारकविभक्त व्यवस्थितिः नतु गौणक्रियां तथाच पक्वात्रस्य भोला इत्यादी भनकमताकपाकोत्तराबकर्मताक- ·शब्दशतिप्रकाशिका। भोजनवादिना ब्राह्मणाय आडूय ददातीत्यादौ च ब्राह्मण- कर्मताकाहानोत्तरब्राह्मखमम्प्रदानताकदानत्वादिना बोधने व्युत्पत्तिवैचित्रादेव पचनाद्वानादिगौणक्रियायां षष्ठीचतुर्थ्या- दिना कमत्वादेर्भानमिति भावः । ननु मनवे कुप्यतीत्यत्र शत्रोः प्रयुक्तत्वविषयित्वरूपाभ्याम- पादानत्वसम्प्रदानत्वाभ्यां कोपे पुत्रेण ददातीत्यत्र पुत्रस्य समादानत्वकरण त्वाभ्या दाने पानयां भुतो इत्यत्र पाया. करणवाधिकरणवाभ्यां भोजने ग्राम गच्छतीत्यत्र ग्रामस्याधि- करणत्वकमंत्वाभ्यां गमने चैत्रस्य चलनमित्यादौ च चैत्रादे- रधिकरणत्वकर्ट वादिना चलनादौ युगपत्कथमन्वयधोरपादान- बादिबोधने चतुर्थादेरसामर्थ्यादत आह। एकख कक्रियायान्तु कारकड्ययोधने। यत्पर कारकं सब विहिता सुबपेक्षिता॥ एकस्मिन् धात्वर्थे यत्रैकनामार्थनिरूपितयोः कारणहयो- युगपदोधस्तत्र लक्षितक्रमेण यत् पर कारकं तत्र विहितानु- शिष्ट व सुप् आकाङ्गानिर्वाहिका नतु पूर्वत्र व्युत्पत्तिवैचिवद्या- दित्यर्थः। ब्राह्मणायाहूय ददातीत्यादावेकनिरूपितमपि नैक- क्रियायां दण्डेन गामभ्याजेत्यादावेकक्रियायामपि नैक- निरूपित कारकडयमन्वति । अत्र अपादानसम्प्रदानकरणा- धारकमणाम्। कत्र्तुश्चोभयसम्प्राप्तौ परमेकं प्रवर्तते इति भर्ट हरिवचनात् करणत्वाधारवयोरेकदा अन्वयस्थलेऽधिकरण- वार्थिव विभक्तिरपेक्षितेति प्राञ्चः । करणत्वार्थिका एव तथेति कालापाः। तैराधारवं निरुच्यैव करणवस्य निर्वचनादिति ध्येयम्। कर्ट वकर्मत्वयोरनुतविधयान्वयबोधोपयुक्त विभतीर्वत - मुपक्रमते।

·शब्दशतिप्रकाशिका। १०० क्रियाया धातुलन्याया कई वसावबोधिका। हतीया कर्मतायास्त द्वितीयोत्सर्गतो भवेत् ।। धात्वर्थे कर्ट त्वस्यान्वयबुद्धौ नाम्नस्त तीया कमत्वस्य च द्वितीया उत्सर्गतो हेतुः । सत्त्वा अस्ति ग्रहो गृह्यते इत्यादौ वस्तुगत्या धात्वर्थेऽपि कर्ट वकर्मवाद्यन्वयो न धर्मिणो धातु- जन्यामुपस्थितिमपेक्षते किन्तु नामजन्यामतस्तत्र न व्यभि- चार.. सामान्यविधिरुत्सर्गः सचापवादकं विशेषविधिं विना प्रवर्तते इति कर्मताया हितोयाया वैकल्पिक विशेषविधि दर्शयति । कर्मवस्य गती बोध द्वितीयावच्चतुर्थ्य ऽपि । अवें दयशो सज्ञश्च नाथ्याशसने स्मृतौ । पणिव्यवहृदिव्यर्थक्रयाद्यर्थेषु षष्ठ्यपि । कञर्थप्रतियने च हिसने चाम्यपिचिता। ग्रामं गच्छतोत्यादित इव ग्रामाय गच्छतीत्यादितोऽपि मतौ ग्रामादिकर्मताकत्वस्यावगतेर्धात्वर्थगती कर्मत्वस्य बोधे हितीयावच्चतुर्थ्य पेक्षिता तथा दीनं दयते ईष्टे इत्यादित इव दीनस्य दयते ईष्ट संजानौते चिन्तयति स्मरतीत्यादितोऽपि दयादौ पुत्रस्य नायते इत्यादित आशंसायां शतस्य पणायते व्यवहरतौति दोव्यतीत्यादित: पणत्वोपगमक्रयविक्रयादिव्यव- हारेषु स्वर्णस्योपस्कुरुते इत्यादितोऽपि गुणान्तराधानरूपप्रति- यत्ने चौरस्य हिनस्तोत्यादितो हिसायाञ्च कर्मवस्यान्वयबोध षष्ठयपि मैत्रं अनुनाथतोत्यादौ नाथ्यर्थोऽपि प्रार्थनादि शंसनं नृपं पणायति बन्धु व्यवहरति दिवं दोव्यतीत्यादौ पयादेरथा अपि स्तुतितोषगत्यादयो न क्रयादिरूपाः। धात्वर्थे कर्ट वकर्मवयोर्वोधने द्वितीया वतीयादेनित्याप- वादमाह।

·१०८ शब्दशक्तिप्रकाशिका। निष्ठाय न्यदनसाथ की त्वस्वान्वय प्रति । कर्मत्वस्य च षष्ठं व ईतुर्वाधविधि विना । निष्ठादिभिन्न कम्मानमन्ते यस्य न तु तदुत्तरं प्रत्ययान्तरं तादृशधातोरर्थे कर्ट त्वस्य कर्मत्वस्य वान्वये नाम्न: पठेव तन्त्र न तु तोयादिः यथा चैत्रस्य गति: ग्रामस्य गमन. मित्यादी। चैत्रेण दृष्टचरस्तण्डु लं पाचकतर इत्यादौ तु धातोरत्तरं न वन्मानं अतएव निष्ठादिभिन्नयोरपि न जिन्नणो- नित्यं तहितान्तत्वात् अङ्गानि व्यत्युक्षी धनानि सांग्राहिणा- मित्यादौ कर्मतायां न षष्ठोप्रमङ्गः प्रापकाभावात् ग्रामस्य गन्तमान् देशश्च त्रस्य गतिमदग्गृहमित्यादौ तु गतिश्चिन्त्या तत्र गन्नादारीव षष्ठार्थसम्बन्धो भामते न तु धात्वर्थे कर्मत्वादि- रित्यपि कश्चित्। चैत्रेण भुक्तो मैत्रेण दत्त इत्यादौ सुकरः कटो मया दुष्कर: पटस्त्वया इत्यादी सुपान' सोमो मया दुष्यानः सोमस्त्वयेत्यादौ च कटवस्य ग्रामं गतवानित्यादौ तण्डु ल पचन् पागयणमधीयन् उपनिषदं धारयन्नित्यादी घट विहान् तण्डुलं पेचिवान् इत्यादौ भक्ष्यम् भुञ्जान: इत्यादी सोमं पिवमानः कवचमुहहन् इत्यादौ कटं चक्राण इत्यादौ दधि घटं चक्रि: कटमिलादौ शवं जिष्णुरित्यादी स्त्रियमलङ्करिष्णुरि- व्यादो कष्ट सहिष्णुरित्यादौ धनं सन : शर' क्षिन रित्यादी कटं चिकीर्षुः पुयोगमाशंसुः तण्डु ल भिक्षु रित्यादौ शत टायोत्यादी ग्राम गामो ग्राममागामौत्यादौ कटं कारको ब्रजतीत्यादौ तण्ड लपवा वर्तते इत्यादौ पयः पायं पायं व्रजतोत्यादौ पटं कर्तुं गच्छतोत्यादी वदिता जनापवाद- मित्यादौ ग्राम गामुकः सुखमभिलाषुक इत्यादौ च कर्मत्वस्थ धात्वर्थे विनैव षष्ठीमन्वय इत्यत उक्त निहादिभिवति ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। निष्ठादिकं विवृणोति। सम्प्रत्याधारवाच्यन्य ता तावत्तुश्च शन्तूड ! वन्धुरान' शानकाना कि छु गियुन रुतधा। ऋण्यर्थकणिनि वित्वर्थकेन् वुण तुमर्थकम् । खल खलयंकयु का णम् तुमौ ढणु कमपि । निष्ठादि कधित कृत्सु प्रत्ययानासय गणः । कामेरुका गणे नास्मिन् बिषशन्दुड्विभाषया ।। वर्तमानलस्याधारवस्य च प्रत्यायको यः तास्तदन्तधात्वर्थे कट कर्मत्वयोरन्वये षष्ठय व प्रमाणम् । यथा भीतं मृगाणां मत साधूनाम् इष्टः प्रजाना पूजितो जनानामित्यादौ सुप्त- मरण्यं पथिकानां गतं नमो नक्षत्राणां पीतं नगरं पयस इत्यादी सुक्ता पाती करस्तस्य मित्राणामित्यादौ च अत उतां मम्प्रत्याधारवाच्यन्य इति। धनस्य ग्राहोत्यादाण्यर्थ न णिनिः ओदनस्य पाचक इत्यादौ च न तुमर्थे वुण। स्त्रियाः कामुक इत्याटिदर्शनानान गणे कमेरुकञ् प्रायः तथा हिषः शन्तुङ विभाषया चौर विषबितिवञ्चौरस्य हिन्नित्यपि प्रयोगादिति। कदन्तवात्वर्थे कट खस्य कर्मत्वस्य वान्वये षष्ठव बाधक विना तन्वमित्यु त बाधकमाइ । स्त्राधिकारोक्तभावान्यादन्तस्यायधमिके। इयोर्वोधे कर्मतायामेव षष्ठी न कर्तरि । ख्याधिकारविहिताः ये भावप्रत्ययास्तदन्यवदन्तस्य धातो- गर्थे कर्ट त्यकर्मत्वयोयुगपत्बोधने कर्मतायामेव षष्ठी तन्त्र न तु कट वे यथा अोदनस्य पाकचत्रेण दोहः क्षीरस्य गवां गोपेन इत्यादौ त्यधिकारोक्तभावान्तस्य धातोरथै कट कर्मत्व- गेयुगपदन्वये इयो रपि षष्ठ्य व यथा भिदा तमसामर्कस्य छेदा वृक्षाणां दक्षस्य इत्यादौ चिकीर्षा पुख्खानां पुरुषस्य ईहा १० ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। धनानां दीनस्येत्यादौ मम भोजिका शक्तूनां तव शायिका रात्रीणामित्यादौ यथा वा तीर्थानां गतिरास्तिकस्थ गुरूणा परिचर्या शिष्यस्य पितृणामुपासना सन्तानस्य रजनीना जागा चौरस्य पुण्यानामकरणिर्जाल्मस्य जन्तूनां हत्या व्याधस्य हानिरर्थानां विरक्तस्य । हाज्याग्नाभ्यः त्यर्थे निः। उक्तक्तिन्याद्यन्तस्य धातोरणं कर्ट वकर्मवयो युगपद्दोधे कर्ट- खांश रतीयाषष्ठयोर्वैकल्पिक कारणत्वमिति तु कौमारा:। षष्ठय व तन्त्रमिति प्रागुक्त बाधकं विशेषविध्यन्तरमाह। त्यान्वधातोरथ तु क वस्यैव बोधने । षष्ठी वा स्यात् इयोर्बोधे न इयोरपि सा भवेत् ।। कत्यप्रत्ययान्तधातोरथै कर्ट खमावस्य बोधने षष्ठीवत् बतीयापि तन्त्र कत्तव्य करणीयः कत्यः कार्य: प्रदेयो वा पटश्च त्रस्यैति वत् चैत्रेणत्यस्यापि साकाइत्वात् । तादृशधा- त्वर्थे कटं वकर्मत्वयो ईयो र्बोधने तु न द्वयोरपि षष्ठी यथा नेतव्यः पापणीयो वा ग्रामं गौ र्गोपनेत्यादौ गन्तव्यं ग्राममने- नत्यादौ च। तव्यानीयौ क्यप च ध्यख्यौ पञ्चैते कत्यसंज्ञकाः । ननु स्थितं चैत्रस्येत्यादौ कट त्वस्य गतं ग्रामस्थेत्यादौ कर्म- बस्य गतं ग्रामस्थ चैत्रस्येत्यादौ च कर्टलकर्मवयोः क्रियाया कथमन्वयः निष्ठाद्यन्य दन्तस्यैव धातोरर्थे कटवाद्यन्वयं प्रति षष्ठयास्तन्वत्वादत पाह। द्वितीययेव कर्मव कर्ट व वा हतीयया । षष्ठ्यापि बोध्यते भावतान्तधात्वर्थधर्मिणि । भावतान्तधातोरर्थे कर्मवस्य कर्टत्वस्य बान्वये हितो- यादिवत् षष्ठयपि तन्त्रम् उभयथैव प्रयोगात् सर्वत्रैव कार्यताव- छेदकसकोचान व्यभिचारः ।

·शब्दशतिप्रकाशिका। १११ करणत्वादेरनुक्तता प्रयोजकाः सुपः संक्षेपेणाह। तौया च चतुथौं च पञ्चमी सप्तमी तथा । पात्वर्थ करणत्वादेबोंधिकोत्सर्गतो मता। शतेन शताय वा परिक्रोशीत इत्यादौ चतुर्थ्याः सर्पिषा सर्पिषो वा पूर्ण: फलेन फलस वा सुप्त इत्यादौ च षष्ठयाः करणत्वे दास्यं दास्था वा सम्प्रयच्छते। मालामित्यादौ च तृतीयायाः सम्प्रदानत्वे विधानादुक्तमुत्सर्गत इति । कारकार्थी सुपं निरूप्य तदन्यार्थी निर्वक्ति । यतसुपो यामार्थों न प्रकारोभूय भासते। धात्वर्थ तादृग) सा कारकान्यार्थसुब् भवेत् । प्रथमादीनां सप्तानां विभक्तीनामेकत्वादयोऽर्था न धात्वर्थे प्रकारोभूय भासन्ते परन्तु प्रकृत्यर्थे पाक इत्यादावपि सुवर्थ- संख्या न धात्वर्थे प्रकार; परन्तु पचनादिस्वरूपे नामार्थ इत्युक्त प्रायं समासनिविष्टस्य धातोरर्थे इति वा वक्तव्यं नहि ग्राम- गत इत्यादौ धात्वर्थे कर्मत्वादिरिवैकवादिरपि सुबर्थः प्रकार: अतएव प्रासादात् प्रेक्षते इत्यादी ल्यवर्थस्य धात्वर्थ प्रकारत्वेऽपि तदर्थकपञ्चम्यां नाव्याप्तिः प्रासादप्रेक्षक इत्यादौ समासनिवि- टस्य धातोरर्थे ख्यबर्थस्यारोहणोत्तरत्वादेरप्रकारत्वात् शलाका- परोत्यादौ समासनिविष्टस्य नाम्नोऽर्थे प्रकारीभूतमप्येकत्वादिक न धातोरर्थे । न च कारकविभक्तरपि तदन्यार्थकत्वादति- प्रसतिः उपधेयसङ्करेऽप्युपाधेरसार्यात्। चैत्र व्रजेत्यादौ एकत्वादिसंख्यावत् सम्बोध्यत्वमपि प्रथमार्थः तच्च क्रियाकर- गाय वनभिप्रेतत्वं वक्तनिष्ठविलक्षणबोधविशेष्यत्वं वा तथाच तादृशसम्बोध्यत्ववांश्च त्रोऽनुमतव्रजनवानित्याकारस्तन बोध: संख्यातिरिता सुवर्थस्य प्रवत्वर्थविशेष्यत्वानियमात्। विन् तुष्टो व्रजेत्यादौ तु छत्रिय व तुष्ट स्याभेदो भासते न तु तुष्टे ·११२ शब्दशक्तिप्रकाशिका। छविणः प्रत्यर्थमुख्य विशेष्यक एव खार्थमम्बोध्यत्वस्यान्वये सम्बुधिसुपः सामर्थ्यात् अन्यथा छत्री दण्डोत्यवेव छविन् दण्डिनित्यत्रापि विदण्डिनोरभेदबोधापत्तेः तदुपयुक्तस्य नानो: समानविभक्तिकत्वस्याविशिष्टत्वात् छत्री तुष्टो व्रजतु इतिवत् छत्रिन् दण्डी व्रजतु इत्यपि प्रयोगापाताच । हे चैत्रेत्यादी तु सम्भेदेनान्यतरवैयर्यम् । सुमित्रामात नैतत्ते विचित्रं चित्रयोधिन इत्यादौ सम्बोध्यत्वमिव प्रशंस्यत्वमपि सम्बुद्धिसुपा- मर्थः तत्रैव माटकस्य ऋकारादेरकारोह शात्। तिः स्वाहे- यादौ प्रथमादेचतुर्थं नादेशे तस्या एव उद्देश्यत्वमर्थः । दक्षिणेन ग्राममुत्तरेण पन्थानमित्यादौ एनप्रत्ययान्तस्य योगे ग्रामस्थादूरदक्षिणादिशोत्याद्याकारिका धीः दक्षिणो- त्तराभ्यामदूरे एनोऽपञ्चम्या इत्यनुशासनात् तत्रागार धन- पतिग्टहादुत्तरेणास्मदीयमित्यादौ तु क्वचिदपवादविषयेऽप्यु- सर्ग इति न्यायात् दिगर्थयोगित्वात् पञ्चम्यपि। वृक्षमभि प्रति पय॑नु वा द्योतते विद्युदित्यादावभ्यादेः कर्मप्रवचनीयस्य लक्ष्योकत्येत्यर्थः तेन वृक्ष लक्ष्योक्कत्याश्रित्य प्रकाशते विद्यु- दित्येवं वाक्यार्थ इत्याश्रितत्वान्वयि निरूपितत्वमेव तत्र द्वितीयया बोध्यते। अभ्यादेलक्षणाद्यर्थे वृक्षादेरन्वयधियं प्रत्येव वा तदर्थकपदोत्तर हितीयापैक्षिता प्राज्ञ प्रतिभोऽय- मर्थः प्राज्ञ प्रतिभाय वर्तते इत्यादौ प्रतिभादेस्त्वरया स्फु रण- मर्थः न तु प्रतेलक्ष्यीकरणं उपसर्गत्वातो डस्य वो स्यपत्र विधानानुपपत्तेः परन्तु प्रतिभादेोगे षष्ठव द्वितीययापि तदर्थः सम्बन्धोऽनुभाव्यते षष्टार्थे हितोया वा प्रतिभादेरित्यनु- शिष्ट तेन प्राज्ञस्य या प्रतिमा झटितिस्फ तिस्तहिषयता- वानयमर्थ इत्येवं तव बोधः। वृक्ष वृक्षमभि परि प्रत्यनु वा वायसा इति वीप्साखलेऽपि प्रतिवमहत्तयो वायसा इत्यर्थः ।

·। शब्दशतिप्रकाशिका.. पितरमभि परि प्रत्यनु वा चैत्र इत्यत्र इत्यम्भूतार्थकरभ्यादिभिः पितरोत्थम्भूतश्च व इत्यन्वयबोधः। यन्मां प्रति परि वा तहे- होत्यादौ प्रतिपरिभ्यामुपस्थिते भाग मत्सम्बन्धो द्वितीयया बोध्यते तेन यो मदीयो भागस्तदेहीत्येवं तब बोधः। कारी- रोमनुष्टिरित्यत्रानुशब्दस्य हेतुतावाचित्वात् । कारीरीनिष्ठ- हेतुताका दृष्टिरित्यर्थः। कारोरी यज्ञविशेषः शूरमनुयुध्यते दरिद्रमनुयाचते इत्यादौ च तस्य सहार्थत्वात् शूरेण सह युध्यन्ते इत्यादिरयः। उपार्जुनं. क्षत्रियाः अनु देवं दानवा इत्यादावुपानुभ्यां होनबलस्याभिधानात् क्षत्रिया अर्जुनादौन- बला इत्याकारकस्तत्र बोध.। तदुक्तामभियुक्तोः । बीसेत्यम्भावेष्वभिमागे परिप्रती अनुरेषु सहार्थे च होने उपर कथ्यते। नरमधि गुणदोषयो चिन्ता निशाई वा पूजा समव- मधि वा यस्तु पठतीत्यादिप्रयोगात् लक्ष्यीकृत्यार्थकस्याधि- शब्दस्याफियोगे हितोयामिऋन्ति। समया. निकषा चाव्यर्थ सामोप्याथकं तेन तद्योगे समया ग्राममित्यादौ ग्रामस्य समीष- मित्वन्वये. ग्रामावधिकत्वं तत्प्रतियोगिकत्वं वा द्वितीयया बोध्यते। विद्यामृतेऽन्तरणान्तरा विना वा नरः शोच्य इत्यादी ऋते प्रभुत्यव्ययानामत्यन्ताभावस्तशिध्यं वार्थ इति विद्या- त्यन्ताभाववाबरः शोच्च इत्यन्वयेऽत्यन्ताभावेऽन्वितं प्रतियोमि- त्वम् । गगनमते द्रव्य न शब्दवदित्यादौ तूक्लाव्ययानां भेट्रो- ऽप्यथः तेन गमनभिन्न द्रव्यं ना शब्दवदिल्याकारकस्तन बोधः । हा पुत्रमित्यत्र हाव्यवस्थाथै कष्ट द्वितीयान्तेन पुत्रसमवेतल बोध्यते, धिक् पुत्रमित्यत्र धिमार्थमायां पुत्त्रविषयिखम्। हा पितः कासि हे सुन्धु वाह्येवं विललाय. स इत्यादौ खगतमेव कष्ट हाशब्देन बोध्यते न तु पित्रादिमतं पुनस्य धिक्कार इत्यादी. तु न धिगित्यस्याथै फुत्राद्यन्वयः किन्तु चिकारादिपदय। एवं ·অক্সিমকামিকা। पुत्रेण विनातन इत्यादौ न विनत्यस्यार्थे परन्तु विना- तपदस्य। विनाव्ययस्य योग द्वितीयामिव हतीयायचम्या- वपीच्छन्ति घटेन विना घटादिना इत्यपि प्रयुक्तः। उपयु परि एहं पताकेत्यत्र हिरक्तस्योपरि निपातस्य सन्निकष्टोऽई- मागार्थकत्वेन रहस्य सन्त्रिकष्टोऽभाग पताकेत्यर्थः । अधोऽधो मेघमम्भः अध्यधि शिखरं धन इत्यत्राप्युक्तदिशैवान्वयः द्विरुपयधोऽधीनां सामीप्यवाचितायां तद्योगे हितोयानुशिष्ट । सर्वेषां मद्यमन्लानामुपथ्र्य परि वर्त्तते । अबाता शरण यात यात्यधोऽधश्च दुर्गतेरित्यादी विरुक्तस्योपादे नै सामीप्यमर्थः परन्त्वतिशयः। सहमभितः पुरतरुणा इत्यत्र अभितःशब्दस्य खण्डशो वृत्त्या सर्वावच्छेदेनेत्यर्थः तदेकदेशे च सर्वस्मिन् ग्रहा- वयवलं दितीययानुभाव्यते। एह परितः सर्वत उभयतो वा इत्यत्राप्युक्तरीत्वैवान्वयः। नदी यावन्मम पुर' हई यावन तवेत्यत्र यावदित्यव्ययस्य मर्यादा अभिविधिश्च क्रमेणार्थस्तन नदीपर्यन्त मत्युरं महाभिव्याप्तत्वदनमित्याकारस्तव बोध: तत्पर्यन्तत्वञ्च तदवधिकविप्रकर्षशून्यत्वे सति तत्सन्नि- कष्टत्वं तदभिव्याप्तत्वमपि प्रकते तदारम्भकयावदवयवावच्छेदेन सत्संयुक्तत्वम् । मासं सुम्यते क्रोधं गम्यते इत्यादी काला- ध्वनीरत्यन्तसंयोगे इत्यनुशिष्टेहितोयया अभिव्याप्तिरुच्यते न मासाभिव्यातः स्वापः क्रोशाभिव्यातमतेः कर्मत्वमित्यादिकस्तत्र बोधः तत्र मासादेरभिव्याप्तिर्मासवृत्त्यधिकरणतावच्छेदकोभूत- यावत्वपर्यायधिकरणकालवृत्तित्व तथाविधयत्किञ्चिदया- ववव्यापकत्व' वा क्रोशादेस्तु क्रोशगम्यदेशवृत्त्यधिकरणताव- छेदकीभूतयावत्वपक्षिाधिकरणदेशत्तित्व' तथाविधयनि- विदयावत्वव्यापकं वेति मन्तव्यम् । Wা জাল রুল মুমীৰ জ মুনি জন্তু- ·মমক্সিসামিহ্মা। मौजवान् काण: प्रसबान्धस्य काणत्वाभावात् गोलकार्थ- काक्षिपदोत्तरळतोयायास्तु विकतत्व वृत्तिमत्वञ्चार्थः तबादा सम्बोध्यत्वमिव प्रकत्यर्थे विशेषणविधयान्वितं काणत्वैकदेशे च चक्षुःशून्यले प्रत्यर्थे निरूपित चरम तथाच विकतगोलक- वृत्तित्वविशिष्ट यच्चक्षुःशून्यत्व तहह्रोलकवान् सचक्षुष्क इत्याकारस्तन बोधः । पाणिनेरपि येनाङ्गविकार इति सूत्र- स्थोक्तार्थ एव तात्ययात् । विकृतवन्तु निरूपत्वमयथासंस्थान- वत्त्वपर्यावसितं कुत्सितेऽङ्ग इति कलापस्यैकवाक्यत्वात् । यहा खाधिष्ठानवृत्तित्वसम्बन्धेन चतु:शून्यो यश्चक्षुर्विनाश- स्तद्वान् सचक्षुष्कः काणपदस्यार्थस्तादृशे विनाश अक्षिपद- स्वार्थस्य गोलकस्य विकारप्रयुक्तत्व तोयया बोध्यते तथाच गोलकविकारप्रयुक्तस्य निरुक्तसम्बन्धेन चक्षुःशून्यस्य चक्षु- नाशस्याश्रयः सचक्षुष्क इत्याकारस्तन बोध: विकारस्तु कनी- निकायपगसरूपो ग्राह्यः। पादेन खज इत्यत्र सहजसंस्थान- शून्यचरणवान् खजस्तथाच तत्राप्युक्तरीत्या विकृतपादत्तित्व- विशिष्टं यत्सहजसंस्थानशून्यत्वं तद्दचरणवान् चरणविकार- प्रयुक्तस्य यथोचितसंस्थानवैधुर्यस्याश्रयोभूतचरणवानिति का तन बोधः। श्रोत्रेण बधिरः कायेन वामन इत्यादावप्युक्तीव रौतिः अङ्गपदस्य प्रयत्नावच्छेदकोपलक्षकत्वादिति वदन्ति। मुखेन त्रिलोचन: कायेन दशवत इत्यादौ तु यदि लोचनत्रयादि- मत्तया मुखादिवैकत्यमवबुध्यते तदा विकार एव कृतीया नो चेहशिध्यमाने जटाभिस्तापस इत्यादितो जटाविशिष्टस्तापस इत्याद्यनुभबेन विशेषणेऽनुशिष्टतौयायावैशिष्यवाचितायां पर्यवसितः। वैशिध्यञ्चान नाधिकरण सम्बन्धितामा वा मेयखेन घट इत्यपि प्रयोगापः परम्वतमाल तथाच बजटव्यावत्तिमांसापस इत्याकारस्तन फलितार्थः । इदन्त ·মমক্সিসামির্জা। बोध्यं प्रत्यर्थस्य निरतवैशिष्टयं यदि वर्तमानतया प्रत्याय्यत तदेवं विशेषणत्वेन यदि चावर्तमानत्वेन तदोपलक्षणत्वेन व्यपदिश्यते यथा शिखया परिव्राजको वर्तते इत्यादौ यथा वा गुरुणा टीका कुरुणा क्षेत्रमित्यादी। पुत्रेण सागत: सूपेन साई भुक्त: चक्रेण शाकं दण्डेन जनितः पुत्रेण समं मिनाय दानमित्यादौ स्वान्वयितत्तकर्तृत्वा- दिकारकावच्छिन्नाया; सममिव्याहतक्रियाया समानकाली नत्वरूपं साहित्यं सहाद्यव्ययस्यार्थः तदेकदेशे च कर्ट वादि- कारके स्वप्रकत्यर्थस्याधेयत्व दृतीयया बोध्यते तेन पुत्रवृत्ति- कटताक्रगतिकालीनगतिक तावान् सूपनिष्ठकर्मताकभोजन कालीनभोजनकर्मतावान् चक्रनिष्ठकरणताकोत्पत्तिकालीन- दण्ड निष्ठकारणताकोत्पत्तिमान् पुत्रमप्रदानताकदानकालीनं मित्रमम्प्रदानताकं दानमित्याकारस्तत्र बोधः । तुल्यवदेकक्रिया- वयित्व साहित्यमिति प्रवादस्याप्येककारकान्वयित्वेन तुल्या- योरेकजातोयक्रिययोरन्वबिल समानकालीनत्वमित्यत्र तात्य- यत् पुत्रेण महागत इत्यत्र समभिव्याहृतापि गतिक्रिया न कर्मवादिनान्वयिनौ किन्तु निष्ठार्थकट त्वेनेति पुत्रकर्मकत्वाधा- वच्छिन्न गतिकालीनत्वस्य ने तत्रावगमः। पुत्रेण सह गत चैत्रेणेत्यादावपि तृतीयार्थ एवं कर्ट त्वं गतिक्रियान्विता। यत्तु पुत्रेण सहागत इत्यत्र ममभिव्याहतगत्यादिक्रियाकाली- नत्वमेव महाद्यव्ययस्यार्थस्तन्निविष्टगतौ पुत्रादिपदोत्तरतीया- लवस्य पुत्रनिष्ठकट त्वस्थान्वयादेव पुत्रकर्ट कगाभादिति तन्त्र, तृतीयार्थकत्वस्य धात्वर्थ एव साकाइत्वेन सहाद्यर्थे तदन्वयस्याव्युत्पन्नत्वात्। पुत्रेण समं मित्रं प्राप्तचत्र इत्यादी तु तात्पर्यवशात् पुत्रकट कमित्रप्राप्तिकालीनमित्राहि- कर्ट व कदाचिच पुनकर्मकप्राप्तिकालीन मिनकर्मकमाथि ·नचान्य. समान- शब्दशक्षिप्रकाशिका। कटं व चैत्रस्य बुध्यते.समभिव्याहृताया: प्राप्तादिक्रियायाः कटव इव कर्मवेऽप्यन्वयितया तत्प्रत्येकावच्छिन्नप्रात्यादि- कालोनत्वबोधने सहाद्यव्ययस्य सामथ्र्य प्र प्रयवात्। कर्ट कधनप्राप्तिदशायां ग्रामप्राप्तिमित्यपि मैने धनेन सहायं ग्रामं प्राप्त इति प्रयोगापत्तिस्तस्य धनकर्मकप्राप्तिकालीनग्राम- कर्मकप्राप्तिमत्वानपायादितिवाच्यं घटत्वेन सह घटमवगाइते बुद्धिरित्यादी क्वचित् कट त्वावच्छिन्नाया: समानकर्मकत्वस्येव सर्वत्र कर्मत्वावच्छिन्नाया: समभिव्याहृतक्रियायाः कालीनत्वस्येव समानकर्ट कत्वस्यापि सहाथै निवेश्यत्वात् । यत्तु खान्वयि कर्मवाद्यवच्छिन्ना समभिव्याहृतक्रियैव सर्वत्र सहाय- व्ययस्यार्थस्तस्याश्च समानकालीनत्वैककट लोभयसम्बन्ध नैव समभिव्याहृतक्रियायामन्वयानोतदोष इति तत्तुच्छं शाकस्य भोजनं न सुधया सहेत्यादिवाक्यानां समान नककत्वादिसम्बन्धेन सुधाकर्मकभोजनाद्यभावस्य बोधकतायामप्रामाण्यापत्ते: वृत्त्य- नियामकसम्बन्धावच्छेद्यप्रतियोगित्वाप्रसिद्दे: । पट: पटत्वेन सह भासते इत्यादौ पटत्वनिष्ठविषयतायाः समानकालीनत्वमिव समानप्रतियोगिकत्वमप्यर्थः विभिन- ज्ञानीयविषयतायां तादृशाप्रयोगात् पुत्रेण सह गतिरित्यादी कर्ट वाद्यन्वयिक्रियासमभिव्याहारविरहेण शक्त्या पुत्रकट क- गतिकालोनत्वादेर्बोधयितुमशक्यत्वादनन्यगल्या सहादेस्ताह- शार्थे निरूढलक्षणा पुत्रेण सह स्थूल इत्यादावपि सम- भिव्याहृतनामार्थतावच्छेदकीभूतस्थौल्यादिकालीनत्वे पुत्रवृत्तिस्थौल्यकालोनस्थौल्यवानित्याकारस्तत्र बोधः पत्नया सहाग्निमादध्यादित्यादौ पत्नीकर्ट कस्याग्न्याधानस्यालोकत्वेन तत्समानकालोनत्वस्य प्रमापयितुमशक्यत्वात् सामानाधिकरण्य पर्यवसितं सहभावमात्र तत्र सहस्यार्थः यथा घरेन सह पट. तथाच ·অমক্সিসামির্জা। वहमित्यादौ। एतेन यत्कर्तव्यं तदनया सहत्यादिको विधि- रपि व्याख्यातः। पुत्रेणागत इत्यादी विनापि सहादिप्रयोर्ग तदर्थस्य प्रतीतररतीयाया एव तत्र कटकवाद्यवच्छिन्नगति- कालीनत्वादिकमर्थस्तन्त्रिविष्टे च कर वादी प्रत्यर्थस्य पुत्रा- देराधेयत्वेनान्वयः। धनेन कुल दण्डेन घट इत्यादौ व्यापारगर्भस्य करणत्वस्या- प्रतीतावपि हेतुत्वप्रत्ययादभिघातेन क्रियेत्यादी करणत्वस्थ बाधाञ्च तत्र जनकत्वरूपं हेतुत्वमेव हतीयार्थस्तथा च धननिष्ठ- हेतुताकं कुलमित्याकारस्तत्र बोधः। न च गोत्वं न धनेनेति. वत् कुल न धनेनेत्यपि स्यात् निरूपकत्वादेः सम्बन्धस्य वृत्त्य- नियामकतया तदवच्छिनाभावस्य प्रत्ये तुमशक्यत्वादिति वाच्य कुले धनस्य हेतुत्व गवि हिजस्य सम्प्रदानत्वं पतने वृक्षस्यापा- दानत्व वह्नौ धूमस्य ज्ञापकत्व धने चैत्रस्य स्वामित्व घटे भूतलस्याधिकरणत्वमिन्यादिप्रतीत्या निरूपकत्वस्यापि सम्ब- वस्य कचिद त्तिनियामकत्वात् न हि कुलादिनिरूपितं हेतु. वादिकमेव धनादिनिष्ठत्वेन तासुभासते। धनादिनिष्ठहेतुत्वादेः सम्बन्धविशेषेण कुन्तादिवृत्तिताया अप्यनुभावकत्वेनैकशेषस्य टुष्करत्वात् वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे पतनमिदं वृक्षानतु गृहात् गमनमिदं ग्रामस्य नतु यहस्येत्यादौ पञ्चम्याद्यर्थस्य विभागादेरनुकुलत्वसम्बन्धा- वच्छिन्नाभावस्य प्रत्ययायोगाच तत्र पञ्चम्यादिलक्षितस्य विभागाद्यनुकूलत्वस्यैव ना विरहबोधने गोव न धने- नेत्यादावपि टतीयादिलक्षणालब्धस्य धनादिनिष्ठहेतुतानि- रूपकत्वादेरभावस्य नग बोधसम्भवात् अस्तु वा हेतुत्वादि- विहिततीयादेर्जन्यत्वसम्प्रदेयत्वादिकमेवार्थस्तथाच धनजन्यतावदित्याकार एवास्तु तन्त्र बोधः। धूमेक बहिरण- ।

·- অসিকামিকা ११८ त्वेन व्यत्वमित्यादौ तु वद्यादे मायजन्यत्वेन धूमादि- निष्ठजनकत्वानिरूपकत्वादनायत्या ज्ञानकत्वलक्षणं गौणमेव हेतुत्वं तत्र हतीयार्थस्त न धूमनिष्ठ यज्ञापकत्व तहान् वडि- रित्याकारस्तव बोधस्तहश्वञ्च स्वप्रतियोगिविषयत्वसम्बन्धेन ग्राह्यम् । न च धूमादेवयादिज्ञानजनकत्व वाधितं लिङ्ग- स्थानुमितावहेतुत्वादिवाच्यं वयाद्यवगाहिनि स्वसाक्षात्कार विषयविधया खनिष्ठत्वेनाभावप्रत्यक्षे च सद्रिकर्षघटकतया धूमादेर्जनकत्व सम्भवात् धूमेनेत्यत्र धूमपदस्य धूमज्ञानेऽणुत्वे नेत्यादौ च त्वादिप्रत्ययस्य स्वार्थनाने लक्षणया तनिष्ठत्वेन ज्ञापकत्वमुक्तस्थले टतोयया बोध्यते इति तु चिन्तामणिकतः । यद्यप्युक्तदिशा व्याप्तिश्चमेण च वयादेरपि धूमादिज्ञापकत्व- मस्त्यतो वह्निना धूमवानित्यादेरपि प्रामाण्यापत्तिस्तथापि तत्त- दर्थकपदोत्तरतौयायास्तत्तदर्थव्यापकनिष्ठेनैव स्वप्रतियोगि- विषयत्वादिसम्बन्धन तत्तदर्थनिष्ठज्ञापकत्वादेरन्वयवोधं प्रति हेतुत्वात् धूमादेश्च वयाद्यव्यापकत्वात् न तथा न च धूमादे- रपि द्रव्यत्वादिरूपेण वङ्गादिव्यापकत्वादुत्तदोषतादवस्य धूम- बावच्छिन्नस्य वहिव्यापकत्वस्य ससर्गत्वे च धूमो न वहिनेत्यादेर- प्रामाण्यापत्तिनिरुतसंसर्गस्याप्रसिद्ध्या तेन वहिनिष्ठज्ञापक- वाभावस्य नजा बोधयितुमशक्यत्वादिति वाच्चं धूमत्वादि- विशिष्टे हतीयार्थस्य वङ्गादिजापकत्वस्य बोधने विशिष्ट- प्रतियोग्यनधिकरणवयादिमनिष्ठाभावीयधूमत्वान्यधूमवृत्तिध- निवच्छिनप्रतियोगित्वस्य धूमत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वस्य च हिसावच्छिन्नाभावरूपाया एव वयादिव्यापकतायाः संसर्ग- त्वेन घंटादावव तादृशव्यापकताया: सुप्रसिद्धत्वाविरतप्रति योगिताइयोरभावश्च साध्यताघटकसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिता निरूपितेनैव खरूपसम्बन्धन प्रायः तेन व्यधिकरणसम्बन्ध- ·यत्तु वक्ष्यादि. शब्दशक्ति प्रकाशिका। हयावच्छिवयोवहित्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वयोर्वजौ सत्त्वेऽपि वद्धि- ● मैनेत्यादे योग्यत्वमिति युक्तमुत्पश्यामः । पदोत्तरयोः तृतीयापञ्चम्योर्वयादिव्यापकतावच्छेदकरूपाव- छिन्न वड्यादिज्ञाप्यत्वमेवार्थस्तस्य च धूमत्वादिविशिष्ट धूम- खाद्यवच्छिन्नप्रकारतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धेनैव साकाइलात् वतिना धूम इत्यादिको न योग्यः किन्तु वहिना न धूम इत्यादिरेव वयादिव्यापकतावच्छेदकोभूतरूपावच्छिन्नस्य वयादिजन्यज्ञानविषयत्वस्य धूमत्वादिविशिष्ट धूमत्वाद्यव- छिनप्रकारतानिरूपितस्वरूपसम्बन्ध नासत्त्वात् इति तश्चिन्त्य वहिना न धूम इत्यादौ वयादिव्यापकत्वस्य प्रकारतया भानेऽनुभवविरोधादिति दिक् । धूमादिनिष्ठपञ्चम्यर्थज्ञापकलादिविशिष्टस्य च वयादेधू- मादिमदनुयोगिकेनैव तहाापकताघटकसयोगादिसम्बन्धन मतुवाद्यर्थे साकाहाबादयःपिण्डं धूमेन वझिमदित्यादिको न प्रयोगः। दण्डाइटी धूमावतिरित्यादौ च हेतुतार्थिकाया: पञ्चम्या अम्युक्तादिशैवान्वयो द्रष्टव्यः । घटेन शून्यो विधुरो रहित इत्यादौ घटत्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगित्वमेव शून्यत्वाचाय तृतीयार्थ । प्रकत्या कपणः स्वभावेन सरल इत्यादौ प्रक- त्यादिपदं यावदाश्रयभाविधर्मपर तृतीयार्थश्चाभेदस्तादात्मय वा प्रवत्यादिम्यञ्चति सूझेगा तत्रैव तबिधानदेवञ्च खात्रया- धिकरणयावत्कालवृत्तिकार्पण्यवानित्याकारस्तत्र बोधः । सुरथो नाम राजेत्यत्र सुरथः सुक्थशब्दवाच्यस्तदेकदेशे च शब्द लुप्त- तृतीयार्कन संज्ञार्थ कनामिवण्येन प्राप्तस्य संज्ञातादात्मास्या- वयस्तेन संज्ञातादात्मावत् रथशब्दवाच्यो राजेत्यर्थः । नामेत्य- व्ययार्थः सम्भाव्यलं तच्च सुरथेन्वितमिति कश्चित् । चन्द्रसुखोत्यादी अनव्ययेनापि नामपदेनोक्तदिशैवान्वयः । ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। धान्येन धनं घटत्वेन साजात्यं वाजपेयेन यजनमित्यादावपि धनाद्यन्चयो धान्यादेरभेद एव तृतीयार्थस्तत्र धूमेन वद्भिरित्यादा विव ज्ञापकत्वं तथेत्यपि वदन्ति। जात्या ब्राह्मण इत्यादौ ब्राह्मणं- पद यादृष्टविशेषग्रयोज्यधर्मवत्परतया तादृशधर्म एव जात्य. भेदस्यान्वय स्वरूपत उपस्थिते ब्राह्मण्ये तदन्वयायोगात् । घटत्वेन जन्यत्व प्रकारत्वमित्यादौ अवच्छेदकत्वमवच्छेद्यत्व' वा टतौयार्थः। चैत्रेण चैत्रस्य वा तुल्य इत्यादी भिनत्वे सति धर्मवत्त्व तुल्यता तन्निविष्टे च भेदे तृतीयाद्यर्थस्य प्रतियोगि- त्वस्व धर्मे चाधेयत्वस्यान्वयात् चैत्रत्वावच्छिन्नान्चले सति चैत्रवृत्तिधर्मवानित्यर्थः। चैत्रेण चैत्रस्य वा सादृश्यमित्यादा- वपि तथैवान्वय। तुलोपमयोर्योगे तृतीया नेप्थत इति पाणिनीयाः । तुलामधारेण शरहनेन केनोपमा भवतु तेऽस्य पराक्रमस्य इत्यादिकस्तु दृश्यते प्रयोगः। गजेन तुल्यगमनो- वृषस्य सदृशेक्षणः इत्यादौ तु गत्वादिकं तृतीयार्थः तेन गज- गतितुल्य गतिमान् वृषेक्षणतुल्ये क्षणवानित्याकारस्तन बोधः । भोगेषु प्रसितः उत्सुकः इत्यादी सप्तम्या इव भोगैः प्रसितः उत्सुकः इत्यादौ तृतीयाया अघि विषयत्वलक्षणं गौणमधि- करणत्वमर्थस्तन भोगेष्वनुरक्त इत्येवं तत्र बोधः । पुथे मायादित्यादौ पुष्यादित कालार्थकतद्वितस्य लुकि ततः सप्तमीवत् पुष्येण स्वायादित्यादावपि तादृशार्थकतृतीयया अधिकरणलं बोध्यते तथा च पुष्थयुक्तकाले मायादित्येवं बोधः। पुष्ये रूपमित्यादौ रूपादेः पुष्यत्तित्व प्रतीयते न तु तद्युक्त कालवृत्तित्वम् अतः पुष्येण रूपमित्यादिको न प्रयोगः । मन्यते कर्मणो यस्मादयुक्तीवापलष्टता। नबोध्यास्मात् हितीयावञ्चतुर्थी प्राणिवर्जितात् इति भाग्थस्मृतमन्यतेरनुक्ता- कर्मणि यदवधिकापकष्टव नजा बोध्य तत्र दितीयावञ्चतु- ·१२२ शब्दशक्ति प्रकाशिका। थ्य यि प्रमाणं तेन न त्वा तृणं मन्ये इत्यादाविव न त्वा तृणाय मन्ये इत्यादावपि त्या रणादपकष्ट मन्ये इत्यर्थः । द्रोणि- मर्यादया होनो ब्राह्मणो नैष टुर्मतिरित्यादावसमस्तस्यापि नोऽप्रकर्षप्रत्यायकत्वात् । न त्वं कीटोमतो मयेत्याधौ मन्यते: कर्मापि त्वदादिकं नानुक्तम्। जारजं न हिजं मन्ये इत्यादी जारजादेदि जात्या कृष्टत्वनायुक्तमवाधितत्वात् । न नावं मन्यते: योऽख न काकं मन्यते शुकम्। नान समन्धी सर्पिन शृगाल समानुषमित्यादौ तु नावाद्या' प्राणिन एव नौकाकानगालानां प्राणिव शाब्दिकस्म तेः । टणाय युवां मन्ये न त्वा टणाभ्यां मन्ये इत्यादिकस्तु नं प्रयोगः। भेदस्येवापकर्षस्याप्यसमस्तनत्रा बोधने प्रतियोग्यनुयोगिनोः नमान वचनस्य तन्त्रत्वात् । सदृशवटणादीनां मन्यकर्म- ख्य नुक्त के। द्वितीयावच्चतुर्थापि बोध्यते बाधितं यदीत्यापिशले- मंतं तेन ढणाय वा मन्यते इत्यादेस्त गसदृशं त्वां मन्यते इत्यर्थ । तन्मत एव रणाय मखा रघुनन्दनोऽथ बाणेन पक्षः प्रधनानिरास्थदिति भट्टिः। प्रधनं युद्धम् । पुष्यमिदं विष्णवे नम इत्यस्य विष्णूद्देश्यकमन्त्र करण त्यागस्य कर्मेदं पुष्यमित्यर्थस्तत्र चतुर्था प्रोत्यु द्देश्यकत्व तदि- च्छाधीनत्वरूपं नमः पदार्थ मन्त्रकरण कत्यागे बोध्यते प्रसत्य- थल च विष्णु ादेः प्रीतौ तदिच्छायां वान्वयः ब्राह्मणायुद्देश्य- कस्य च गवादित्यागस्य मन्त्रकरणत्वे प्रमाणाभावात् गोब्राह्म- नाय नम इत्यादिको न प्रयोगः। ब्राह्मणेभ्यो नमो नित्य- मित्यादौ तु नम:पदार्थो नतिरेवेति तत्र विषयत्वं चतुर्था बोध्यते । पुष्पमिदं परमात्मने नम इत्यादौ परमात्मनः प्रौल्यसत्त्वेऽपि तत्प्रौतिन प्रकारकेच्छासम्भवान्न तत्प्रौत्युद्देश्य कस्वाप्रसिद्धिः। खखकरणको हविख्यागः खधावाइयोरथः 10 ·। शब्दशक्तिप्रकाशिका। तेनेदं पित्रे खवा अग्नये वाहेत्यादौ पित्रुद्देश्यकस्य स्वधापद- करण कस्य हविस्त्यागस्य कर्मेदमित्याकारकः तत्र पैटके त्याग खाहादेविके च वधानदेन करणवंतत्राहकप्रमाणाभावादतः पिने स्वाहा अग्नये खधेत्यादिको न प्रयोग'। वषडिन्द्रायेत्यत्रा- प्युक्तदिशैवान्वयः। स्वस्ति प्रजाभ्य इत्यादेः प्रजानिष्ठं कुशल- मित्यर्थः स्वस्तिशब्दस्य कुशलवाचित्वात् कुशल स्याशंसास्थले तु खस्त्यस्तु प्रजाभ्य इतिवत् खस्त्वस्तु प्रजानामित्यपि प्रमाणम् आशास्यैर्धन कु गलायुथार्थोंगे चतुर्थी वेति भागुरिस्म तेरित्यपि वदन्ति। चैत्रस्य सुखं मैत्रस्य हितमित्यादित इव चैत्राय सुख मैत्राय हितमित्यादितोऽपि चेनादिनिष्ठले न सुखादे बोधात्तता- प्याधेयत्व चतुर्थ्य थ.। सुखायाल समर्थ योग्यं वा भोजनसि- त्यादावलमादिपदार्थकदेशे मामये सुखादिनिरूपितत्वं चतुथ्यो बोध्यते अलमनेनेत्यादौ वैफल्य मेवालं पदस्यार्थी न तु साम- यम्। यूपाय दारु रन्धनाय स्थानोत्यादौ तु यूपाद्यनुकूलल्द- रूपं तादर्थ्य मेव दादौ पाकाय व्रजतोत्यादावपि पाकाद्यु- हेश्यकत्व तदिच्छाधीनत्वरूपं वजनादौ भावकदन्तात् तुमर्थे चतुर्थ नुशिष्टः। अतएव परपाकार्य गच्छत्यपि पुरुष पक्त व्रजतोल्लादिक इव पाकाय व्रजतीत्यादिको न प्रयोग। समानकर्ट कत्वस्यापि तुमर्थेऽन्तर्भावात् पटाय व्रजतीत्यादो च पटादेर्भावकदन्तानुपस्थाप्यत्वान्न तदिच्छाधीनत्वादेव जनादाद- गम: तुम इव तदर्थकचतुर्थ्या अपि धात्वर्थ एव खार्थे साकाइ- त्वाच्च पाकाय स्थालीत्यादितो न पाकेच्छाधीनत्वादेः स्थाल्यादी फलेभ्यो व्रजतोत्यादेः फलान्याहतु व्रजतीत्यादिसमानार्थ- कत्वानुरोधात्तत्र फल कर्मकाहरणेच्छाद्यधीनत्व' फलाद्युत्तर- चतुर्थ्या वजनादौ बोध्यते रीतिरुक्कैव । पूर्वो ग्रामादित्यत्रोदयाचलसन्निकृष्टरूपस्य पूर्वपदार्थस्यै क- ·१२४ शब्दशक्तिप्रकाशिका देश तादृशसनिकृष्टले ग्रामाधवधिकत्व पञ्चम्या बोध्यते । प्रामादुत्तरो दक्षिण इत्यादावपि कैलामसनिकष्टत्वादिपर्य- वसितोत्तरत्वादो। ग्रीष्मात् पूर्वो वसन्तः कृष्णात् पूर्वो हला- युध इत्यादौ तु प्रामभावप्रतिक्षणोत्पन्नत्वादिपर्यवसवस्य पूर्व- वादेर्घटके प्रागभावादौ ग्रोमादिनिष्ठप्रतियोगिताकत्वम् । घटा- दन्यो भिन्नः पृथगित्यादी घटत्वाद्यवच्छिन्नमवधित्व प्रतियोगित्वं वा निरूपकत्वससर्गेण तेन घटनिष्ठघटत्वावच्छिन्नावधिताकभेद- वानित्याकारकस्तत्र बोधः। ग्टहाइगा मम परा काश्या: सैवापरा मम इत्यादौ विप्रकृष्टत्वसनिकृष्टवरूपवोर्देशिकपर- वापरत्वयोरन्वितं गृहकाश्खादिमापेचव पञ्चम्यर्थः तच्च स्वरूप- सम्बन्धः पदार्थान्तरं वा तेन ग्रहापेक्षया मदविप्रकर्षवती गङ्गा काश्य पेक्षया मत्सन्निकर्षवती गङ्ग त्याकारवोधः। परिगृहाट्- गतः अयगृहाभुक्त इत्यादौ पर्याययोः परित्यज्ये त्यर्थः । सच धात्वर्थ एव साकाशस्तन गृहात्परि चैत्र इत्यादिको न प्रयोगः । आदेहावस्त्र प्रागृहादुद्यानमित्यत्राभिव्याप्तत्वं मर्यादा वाडो- ऽर्थस्तन देहव्याप्त दासो गृहम-दाकमुद्यानमित्याकारस्तत्र बोधस्तदुभयञ्च निरुक्ता प्राक् । वैश्येभ्यः क्षत्रिवाः शूराः शूद्रेभ्यो धनिनो विश इत्यत्र वैश्य शौर्यादधिकशोर्यवन्तः क्षत्रिया शूद्रधनाधिक धनवन्तो वैश्या इत्यर्थ' म जातीयधिक्य रूप यति- रेकेऽपि पञ्चम्या अनुशिष्ट: शोर्यादेर्वैश्य शोय्याधिकत्वञ्च वैश्य शौर्यादिमात्रवृत्तिसंख्यासामान्यनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेट को- भूत जातिमत्सख्यापर्याप्ताधिकरण त्वं तच्छोर्यपर्याप्तामख्या- सामान्यनिष्ठभेद प्रतियोगितावच्छेदकोभूतजातिमहत्वव त्वन्तु न तथा यस्यैकमेव शौय्यं यस्य च शौर्यडयमेव ततः स शूर इत्यादेरयोग्यतापत्तेः तदुभयशौर्ययो. पर्याप्तसंख्याबहुत्वयोर- इदन्तु बोध्य निरुक्तवैश्यादिशौर्यायधिकत्वे प्रसिद्ध ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। वैश्यादेः प्रतिलभ्यत्वादितरभागः खण्डशो हत्या पंचम्या प्रतिपाद्यत इति चैत्रस्य धनं वृक्षस्य शाखा स्फटिकस्य लौहित्यमित्यादी खत्वस्य समवेतत्वादिकं प्रातिस्विकरूपेणैव षष्ठ्यर्थः सम्बन्धत्वेन तथा त्वे चैत्रस्थ परधने नेदं चैत्रस्ये त्यादेर- योग्यतापत्तेः सम्बन्धत्वस्थानुगतस्य दुवचत्वाच । विशेषस्य खतरसामान्य व्यावृत्तधर्मवत्त्व निर्धारणं तच्च समुं- दितं न षष्टार्थ. सामान्यतनिधधर्मयोः खपदोपात्तत्वात् किन्तु विशेषान्यल व्यावृत्त च विशेषस्तसमभिव्याहृतक्षत्रियादि. विशेष्य ग्राह्यः व्यावृत्तवन भेदप्रतियोगिव तथाच नराग क्षत्रियः शूरतम इत्यत्र क्षत्रियस्य नरविशेषतया षयर्थ न क्षत्रियान्यत्वेन विशिष्टस्य तत् प्रकृत्यर्थस्य नरस्य तादृशनरत्वाव- च्छिन्नाधेयत्वसंसर्गेण भेदेऽन्वयलयस्य क्षत्रियान्यनरत्वाव. च्छिन्नत्तिकभेदप्रतियोगित्वस्य शूरतमें शूरतमस्य च क्षत्रिये तादात्मनान्वयं इति क्षत्रियान्यनरत्वावच्छिन्नत्तिकभेदप्रति- योगित्ववच्छूरतमाभिन्नः क्षत्रिय इत्याकारकस्तन बोधः क्षत्रि- आन्धनरस्याधेयतामात्रेण भेदेऽन्वये नराणां क्षत्रियः सुन्दर इत्यपि प्रयोगापत्तेः क्षत्रियान्यकुरूपनरनिष्ठभेदप्रतियोगित्वस्य सुन्दरे सत्त्वात् एवञ्च नरखावच्छिन्नत्तिकभेदप्रतियोगित्वस्य शूरतमे बाधादुतवाक्यस्यायोग्यतापत्तिरतः षष्यर्थे न क्षत्रिया- न्यत्वेन तत्प्रवत्यर्थी नरो विशेषितः । न च घटाना क्षत्रियः शूर इत्यपि स्यात् क्षत्रियान्यघटवावच्छेदेन शूरभेदस्य सत्वा- दिति बाचं राहोः शिर इत्यादाविव प्रकते क्षत्रियान्वयिन: स्वप्रकृत्यर्थतादात्मास्य षष्ठया बोध्यत्वात्। न च संख्यान्य मुब- थस्य प्रवत्यर्थविशेष्यत्वनियमात् क्षत्रियान्यत्वरूपस्य षष्ठ्यर्थस्य प्रत्यर्थनरै प्रकारवायोग इति वाच्य सम्बोध्यत्व दौ व्यभिचारिण तादृशव्याप्तः प्रायिकत्वस्त्र प्रारकत्वात् ।

·शूर इत्यपि १२६ शब्दशक्ति प्रकाशिका। नराणां क्षत्रियो द्रव्यमित्यपि स्यात् क्षत्रियान्यनरत्वावच्छेदन हित्वाद्यवच्छिन्नद्रव्यप्रतियोगिताकभेदसत्त्वादिति वाच्यं ट्रब्य' त्वादिविशिष्ट धर्मिणि द्रव्यत्वावच्छिन्नस्यैव भेदप्रतियोगि- त्वस्य बोधने निर्धारणषष्ठया: समर्थत्वात् यद्यपि भेट: प्रति- योगित्वञ्च स्वयमेव निर्धारणषष्ठार्थः क्षत्रियशब्देनैवोपस्था- पितस्य क्षत्रियस्य षष्ठाभेदे तस्य च नरे नरस्य च पुनर्भदे पुनर्भेदभेदस्य प्रतियोगित्वेऽन्वयादेव क्षत्रियान्यनरत्वावच्छिन्न- वृत्तिकभेदप्रतियोगित्वस्य शूरतमेऽन्वयमम्भवात् तथापि क्षत्रियाटिनामोपस्थाप्यस्य क्षत्रियादेस्तादृशनामोत्तरविभक्त्यर्थ एव भेदेनान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् नरपदोत्तरषष्ट्यर्थे तदन्वया- सम्भवात् क्षत्रियान्यल विशिष्टमेव षष्ठयों नत्वन्यतामात्रं न च नरस्य क्षत्रियः स्यात् पाणिपादस्य पाणिः पवित्र इत्यत्रेवान्यचापि एकवचनस्य निरणार्थकत्वे क्षत्वभावात् अतएव इन्छः सामासिकस्य चेति गीतापि सङ्गच्छत एकवचन भिन्नयोरेव षष्ठी सप्तम्योरुक्तनिरिणबोधक त्वव्युत्पत्तिखौका- राहा। ननु पाथः पृथिव्योर्जल स्नेहवदित्यादी जलभित्रयोः पाथ:पृथिव्योरप्रसिद्धया पाय:पृथिव्युभयवृत्तिभेद प्रतियोगित्वस्य स्नेहवति बाधेन च जनान्यपाथःपृथिव्युभयत्वावच्छि ब्रवृत्तिक- भेदप्रतियोगिन' स्नेहक्तो बोधासम्भवः । न च हिपदइन्हो- तरनिर्धारणषष्ठया अन्यतरवृत्तिभेदप्रयोगित्वमेवार्थः तन्निविष्ट चान्य तरस्मिन्ने कपदोपात्तत्वेन जलान्यत्वादेः षष्ठार्थान्तरस्या- न्वयः तथाच जलान्यो यः पाथ:पृथिव्योरन्यतरस्तनिष्ठस्य भेदस्य प्रतियोगित्वं स्नेहवति वर्तत एवेति वाच्यं तावतापि पाथ:पृथि- व्युभयतादात्म्यस्य जले बाधादुक्तवाक्यस्य योग्यतातादवस्थ्यात् पाथः पृथिव्योस्त ज उष्णमित्याद्ययोगेन निर्धारणषष्ठयास्तादा- मावाचितानीव्यात् घटतभिन्नयोर्घट; कम्बुग्रीवादिमानित्यादी ·घटवटमाना यत्र शब्दशक्तिप्रकाशिका। घटतद्भिन्नान्य तरत्वाप्रसिया तादृशान्यतरवृत्तिभेदस्य बोध- यितुमशक्यत्वाचेति चेन्न इन्दोत्तर निर्धारण षष्ठया: पर्याप्त मंख्याश्रयेऽपि शक्तत्वेन तस्मिन्न वैकपदोपात्तत्वेन षष्ठयर्थस्य जलाद्यन्य स्वरूपनिर्यभेदस्यान्वयेन सर्वसामञ्जस्यात् पाथ पृथिव्योजलं स्नेहवदित्यादी जलभिन्नो यः पाथः पृथिवी- पर्याप्तसंख्याश्रयस्तत्त्वावच्छिन्नत्तिकभेद प्रतियोगिसने हाभिन्न पाथः पृथिवीपर्याप्तसंख्याश्रयो जलमित्यन्वये बाधकभावात् घटः कम्बुग्रीवादिमानित्यादावप्युक्तरीत्यै- वान्वयधो.। इदन्तु बोध्य यत्रोद्देश्यविधेययोस्तादात्मत्र- नान्वयबोधमामग्रोतलेव निहरणषष्ठयाभेदप्रतियोगित्वमर्थ. तु सम्बन्धान्तरण तत्रात्यन्ताभाव प्रतियोगित्वमनो नराणा क्षत्रिये शौर्यमित्यादौ क्षत्रियान्यनरत्वावच्छिन- वृत्तिकस्यात्यन्ताभावस्यैव प्रतियोगित्वं शौर्य्यादी प्रतीयते न तु तादृशभेदस्य नराणां क्षत्रिये रूपमित्यपि प्रयोगा यत्तेः । नराणां मध्ये क्षत्रियः शूर इत्यादी तु नि- रणवाचिनो मध्य इत्यव्ययस्य तदर्थकषष्ट्या सह मम्मेदे हे चैत्रेत्यादाविव नान्यतरवयीम्। नरेषु चत्रिय. शूर इत्यादौ निर्धारण सप्तमोस्थ लेऽप्यु तदिशैवान्वयो दृष्टव्य । यत्तु नराणा क्षत्रियः शूरतम इत्यादी राहोः शिर इत्य- नेवाभदएव षष्ठयर्थस्तादात्मा वा तथा च नराभिन्नत्रिय- त्वावच्छेदेन शूरतमस्याभेदस्तत्र वाक्यार्थस्त न नराणां क्षत्रियो- ऽर्जुन इत्यादिको न प्रयोग: नरभिन्नक्षत्रियत्वावच्छेदेनार्जुना- भेदस्यासत्वात् न वा नराणां वानरः पशुरित्यादिकः, कौशे पश्वमेदसत्त्वेऽपि मानुषाभेदस्य विरहादिति तत्तुच्छ नराणां क्षत्रियः प्राणी जत्रियाणां नरः शूर इत्यादिवाक्यस्य दुरिता- पत्तेः । केचित् नराणा क्षत्रियः शूर इत्यादी क्षत्रियान्यो नरः ·१२९ গহুমকিদায়িজ।। शूरभित्रो नराभिवः क्षत्रियश्च शूर इत्येवमन्वयितावच्छ दक- धर्मावच्छेदेन धियमुरीकुर्वन् भेदमभेदच निरिणवाचिषष्ठी- सप्तम्यारर्थमाहुस्तञ्चिन्त्य नामार्थमुख्यविशेषकान्वयबोधै नाम्नः प्रथमान्तत्वापेक्षायाः परित्यागापत्तेः खप्रत्यर्थावच्छिवस्यैव संख्याशून्यसुबर्थस्य शब्दान्तरार्थेन सहान्वयस्य व्युत्पनत्वेन षष्ठा केवलभेदे शूरादेरन्वयायोगाच्च त्यास्तां विस्तरः । क्षितो घटस्तन्तुषु पटः स्फटिके लौहित्यमित्यादौ दैशिक- सम्बन्धावच्छिन्नमेवाधेयत्वं कालिकादिसंसर्गवाचिशब्दासमभि- व्याहृतसप्तम्या बोध्यते तवैव तस्याः साकात्विात् अन्यथा क्रियायां मूर्तान्यद्रव्ये वा पटवमित्यपि प्रयोगापत्तेः क्रियादावपि कालिकादिसम्बन्धेन पटवादेहत्तमत्त्वात् घटे कालिकेन दिक्कतेन वा सम्बन्धेन पटत्वमित्यादी तादृशसम्बन्धवाचिश- ब्देन ससभिव्याहृतैव सप्तमो । एवञ्च कालवान्तर्भावन शक्ति- मद्भाः शरदादिशब्दभ्य. सप्तम्या: कालिकमम्बन्धावच्छिन्नाधेय- त्वस्य बोधनाय "कालभावयोः सप्तमी" इति विध्यन्तरमपि सङ्गच्छते अधिकरणसप्तम्या तदनिर्वाहात् तथा च शरदि पुष्पन्ति सप्तच्छदाइत्यत्र शरत्काल कृत्तिय: पुष्योत्पादस्तदन्तः सप्तच्छदा इत्यर्थः । पुष्पतरुत्यादरूपस्यैव कार्ट त्वस्य विडोप- स्थापनात् तत्रैव तिङर्थे व्युत्पत्तिवैचित्रण सुवर्थस्याधेयत्वस्या. न्वयादतएव पलाशादः शरत्कालीनपुष्यस्य वसन्ताद्यवच्छेदेनो- त्यत्तिमत्त्वेऽपि शरदि पुष्यन्ति पलाशा इत्यादिको न प्रयोगः । शरदि पुष्यन्ति पद्मिन्य इत्यादिकस्विस्थतएव । शरदि सुन्दर- चन्द्रमा इत्यादावपि शरदादिकालवृत्तित्वबोधिका सप्तमी कालसप्तम्येव । शरदि पुप्पन्तीत्यत्र कालसप्तम्या उत्पत्तिरर्थ- स्तिङ स्वारम्भकत्वं तथाच शरदुत्पत्तिकस्य पुष्पस्यारम्भकाः सप्तच्छदा इत्याकारस्तन बोध इति तु प्राञ्चस्तचित्यम् ।

·शब्दशक्ति प्रकाशिका गोषु टुह्यमानासु आगत इत्यत्र गवाद्यभेदान्वयमाका कालार्थक दन्तं यन्नाम तदुत्तरभावसप्तम्यास्तादृशक्कदन्त नाम- प्रवृत्तिनिमित्तौभूतं वर्तमानकालत्तित्वमर्थः पाचकत्वमित्या- दाविव प्रकृतेऽपि शब्दबोध्यतावच्छेदकलेन तस्य भावत्वात तथाच गवाभिन्द्राना वतमानदोहनकर्ममा सम्बन्धिनि वर्त- मानकाले आगत इत्याकारस्तत्व बोध: गवां तत्कालवृत्तिदोहा नकर्मणा सम्बन्धिनि तत्काले आगत इति तु फलितार्थ: सर्वसाधारणस्य वर्तमानत्वस्यासत्त्वात् गोषु दुग्धास्वामत गवाभिनाना वर्तमानव मप्रतियोगिदोहनकर्ममा सम्बन्धिनि तत्तत्काले, गोषु दोग्धव्यासु आगत इलन गवा विद्यमानप्रागभावप्रतियोगिदोहनकर्मणां सम्बन्धिनि तादृश- काले आगत इत्याकारः । नटेषु गोषु आगत इत्यादौ वर्तमान- कालस्य नष्टाधिकरणवाभावेऽपि यथाकथञ्चित् सम्बन्धित्व- मक्षतमेव । "क्षोयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्ट परावर” । "भुक्तवत्सु च विनषु पिण्डान् दर्भेषु निर्वपत्” इत्यादावप्युक्तदि- शैव भावसप्तम्यर्थी बोध्यः । पाचकादिकं कदन्तमपि न काला- धकतदन्त कालार्थकप्रत्ययान्तदृष्टचरादिकं न तदर्थकवदन्त- मतच वेषु पाचकेषु व्रजति। मैत्रेषु दृष्टचरेषु पश्यतीत्यादिको न प्रयोग, । स्ताक मैत्रम्ब गते तिष्ठतौल्वादो स्तोकाभिन्नस्य मैत्रायातोतगत्यादेः काले तिष्ठतीत्येवमन्वयस्याबोधे कारक- कदन्तबोध्यतावच्छेदक एव वर्तमानकालो भावपदार्थो वाच्यः । निरुतश्चायं भावमप्तम्यर्थों धात्वर्थ एवान्वेति न तु नामाद्यर्थे तथैव साकाइवात् अतएव घटादेर्दुह्यमानगवाधिकरणवत्त- मानकालवृत्तिवेऽपि गोषु टुह्यमानासु घट इत्यादिको न प्रयोग यत्तु गोषु दुह्यमानाषु आगत इत्यादौ पूर्वस्याः सप्तम्याः कर्मत्वं परस्यास्तु कालवृत्तित्वं शानजादिकताञ्च भावविहितत्वाहत- .

·१३० शब्दशक्तिप्रकाशिका। मानादिकालमात्रं ताटू प्येणार्थस्तन गोकर्मकवर्तमानदोहन- कालवृत्त्या गतिमानित्याकारस्तव बोध इति तत्तुच्छ गोटुह्य मानयोरभेदबोधस्थापलापापत्तेः भावतान्तनाम्नो नपुंसकत्व- नियमात् गोषु दुग्धासु इत्यादौ स्त्रीलिङ्गाद्यनुपपत्तेः गोषु चैत्रेण टुग्धास्वागत इति वदोषु चैत्रस्य दुग्धाधु अागत इत्यपि प्रयोगा- पत्ते वक्तान्तस्य कत्तरि तृतीयावत् षष्ट्या अग्रे व्युत्पाद्यत्वात् सप्तम्या: कर्मादिवाचितायामनुशिष्ट रसत्त्वेन प्रमाणाभावात् गोषु यान्तीषु गच्छतोत्यादौ कर्त्तव्य वानुशिष्टस्य शप्रभृते र्भाव विधानायोगाचेति दिक। 'हन्तेः कर्मण्युपष्टम्भात् प्राप्त मर्थे तु सप्तमी। चतुर्थीम् बाधिकामाहुश्चमि भागुरिवागभटा:” स इति भक्त हरिखरसात् चर्मणि होपिनं हन्तीन्यत्र चर्म प्राप्त, हौषिनं हन्तीत्यर्थः चर्मणे होपिन बध्नाति हिनस्तोत्यादौ दीपिप्रभृतिक न हन्तेः कर्म, वित्ताय विप्र हन्तीलादौ इन्तेः कर्मणि विप्रादौ संयुक्तमपि वित्तादिकं न तदुपष्टब्ध, दन्त के शवगादिष्वव प्राणिनामुपष्ट- भाख्यसंयोगस्योपगमादतएव हस्त प्राप्त मित्यर्थे हस्ते हरिणं हन्तीत्यादिको न प्रयोगः समवायिना ममं द्रव्यस्य तदभावात् । "मुक्ताफलाय करिणं हरिणं पलाय सिंह निहन्ति भुजविक्रम सूचनाय। का नोतिरातिरियती रघुवंशवीर। शाखामृग जरति यस्तव वाणमोक्षः” इत्यादौ तु करिण्युपष्ट ब्वमपि मुक्ताफलं प्राप्त मिति नार्थ: किन्वाहतुमित्यादि । उपराग स्नानं विवाहे श्राइ मित्यादी स्नानादावुपरागादि- जन्येष्टजनकत्वलक्षणमुपरागादिनिमित्तकत्वं सप्तम्या बोध्यते गोबधे प्रायश्चित्तमित्यादौ तु दुरितनाशकत्वेन विहितत्व- रूपस्य प्रायश्चित्तत्वस्यैकदेशे टुरितादौ गोवधादिजन्यत्वलक्षण तबिमित्तकत्वम् ।

·'शब्दशक्तिप्रकाशिका। तदेवं सामान्य तो विशेषतय सुपं निरूप्य क्रमप्राप्तां तिड लक्षयति विभजते च। खतरप्रथमान्तम्य नानीऽथे बोधनक्षमा । प्रत्यया खार्थसख्यामा निलो दाविधाता । वभिन्न प्रथमान्तस्य नाम्नो स्वायसंख्याबोध प्रति समर्थाः प्रत्ययास्तिङ उच्यन्ते प्रथमा तु प्रथमान्तस्य नाम्नोऽर्थ संख्या- वोधिकापि न खतरप्रथमान्तस्येति तव्युदामः चैत्रस्तधेत्यादी स्वार्थकलोधकोऽपि तथादिलिपातो न प्रत्ययः । ताश्च विङो लइलोड्लिङ् ल इतिङ्लुडाशोसिन इल्युङ भेदेन दशविधा:। ननु चैत्र: पचतौलादो प्रथमयैवान्यन क्ला, चैत्रादेरेकलाद्यवगमादाख्यातस्य सख्यावाचित्वे मानाभावः चैत्रो मैवय गच्छत इत्यादावपि चेनैव निपातेनोपस्थितस्य हिबादेच त्रमैनादावनुभवात् । न च तथाधुपस्थाप्यधावा- वच्छिन्नकत्यादेविशेष्यविधयान्वयबोध प्रत्यवश्यं तमादिसमान- वचन प्रथमान्तनामोपस्थाम्यत्व तन्त्रमन्यथा पचत: पचन्ति वा चैत्र इत्यादितोऽपि चैत्रादौ पाककर्ट लादेरन्वयबोधापत्ते: तथा चोलस्थले तिडथसंख्याया अच्चयधोरेव न भावनाविशेष्य एव तिड स्वार्थसंख्याबोधकत्वस्य वाच्यत्वादिति वाच्यं हित्वाद्य- नवच्छिन्न एव नामार्थे तसादिना धात्वर्थविशिष्टस्वार्थान्वय- बोधने तत्समानवचनान्तनामोपस्थाप्यत्वस्य तन्त्रलात्तदव- च्छिन्ननामार्थे तु तसादिना तादृशस्वार्थबोधने प्रथमान्त नामो- पस्थाप्यतामात्रस्य तन्त्रवादत एवसच वञ्च गच्छथः स च त्वचाहज्ज गच्छाम इत्यादी अगपनानापुरुपेषु अपि एकक्रिया- न्वयस्थले सुबाख्यातयोन वचनवादरः । अस्तु वाख्यातस्य द्विव- चनादेबि लादिवाचकल तथापि तदेकवचनस्य नैकलवाचित्वं ·१३२ शब्दशक्तिप्रकाशिका। मानाभावात् सुपामेकत्वाशक्तत्वग्रहदशाया तिपा चैत्रादावेक- खानुभवस्य सन्दिग्धत्वादन्यथा तिड: कर्ट त्वाद्यशक्तत्वधीदशा- यामपि चैत्रः पचतीत्यादित: पाककट त्वादेश्च वादावन्वयानु- भवानुरोधेनाभिहिताधिकारीयप्रथमाया: शपादेर्वा कर्ट वाद- दाचितापत्तेः न चाख्यातेकवचनान्येकत्वशक्तान्येकवचनत्वादि- येवमनुमानं मानमप्रयोजकत्वात् खम्टादिसप्लान्यतमत्वं सुत्वाम्त्वादिमप्ताना प्रत्येकं वा धर्ममपेक्षातिगुरोः खादिति- बादिसप्तषष्ठयन्यतमत्वरूपस्यैकत्वशलतानवच्छेदकत्वात् सुवादि- प्रत्येकरूपेण ज्ञातादुपस्थिताया एवैकत्वादिसख्यायाः शाब्द- मतावनुप्रवेशाच्च। यत्तु केवलादपि पचतीत्यत: पक्तकत्ववा- नित्यनुभवादाख्यातेकवचनस्यापि संख्यावाचित्वं शक्त्या निरूढ़- लक्षणया वा तिपा क रुपस्थापनादिति तत्तुच्छम् आख्या- तस्यै कलशक्तिवादिनामपि धात्वान्वितस्वार्थान्वायन्येव स्वार्थ- मंख्याबोधकलव्युत्पत्तेर्वतव्यत्वात् अन्यथा चैत्रः पचतोत्यादी सुपा चैत्रादो तिपा च पक्तये कत्वबोधनेऽनुभवबाधितस्य विविधैकत्वमानस्य दुर्वारतापत्तेः । अस्तु वा तत्र यथा तथा, तथापि मत्स्यण्डी फाणित खण्ड विकारो, देवो ज्ञश्च विबुधावित्यादौ स्वप्रवत्यर्थभिन्नेऽपि मत्स्यण्डीप्रभृतौ सुपो हिलादिबोधकत्वात् । तस्यामति- व्याप्तिरवातो नित्यन्त रमाह। खतरार्थयुतखार्थावच्छिन्नार्थविशेष्यके । शाब्दे वरूपायोग्यो वा प्रत्ययस्तिडिति स्मृत. ॥ तिबाद्याः साशौतिशत पदार्थान्तरविशिष्टस्वार्थावच्छिनाव- गाहिताकं शाब्द प्रति स्वरूपायोग्या: पचंश्चैत्रो गच्छतोत्या- दित इव पचति चैनो गच्छतोत्यादितो जात्वपि पत्तृत्वाद्यव- ·शब्दशतिप्रकाशिका। निर्मिकान्वयमतेरनुत्पादात् धात्वर्थावच्छिवखार्थविधेय. ताके तत्तुल्ययोगक्षेम एव चान्वयबोधे तिड: स्वरूपयोग्यत्वा- दत एव चैत्रः पचतीत्यवेव चैत्रो न पचति पचत्येव पचतीवेत्यादी निपातार्थ निषेधादौ विधेयतावच्छेदकत्वेन तिडर्थस्य कृत्यादे- बोधा न तु सर्वत्र चैत्रः पचति पुरुष इत्यादितत्रादौ पचत्पुरुषादेरबोधात् सुबाद्यास्तु प्रत्ययाः पीतः पाराशयः पाचक. पियक्षुवा पुरुषस्तिष्ठतोत्यादौ प्रत्यर्थविशिष्ट स्तादा- मापत्त्यादिस्वार्थैरवच्छिन्नपुरुमाटिधर्मिताक एव शाब्दे वरूप- योग्याश्चादयस्तु निपाता: पदार्थान्तर विशिष्टस्वार्यावच्छिन्न- विषयताकबोधं प्रति असमर्था अपि न प्रत्ययाः । “यो य शूद्रस्य पवति हिजोऽन्न सोऽतिनिन्दित” इत्यादौ वोप्सादिममभिव्याहागत् यदि शूद्रान्नपक्त दिजत्वाद्यवच्छेदेन निन्दितत्वाटेरन्वयस्तदोक्लनिरुतरसम्भवापत्तिरत आह । धात्वर्थन विशिष्टस्य विधेयत्वेन बोधने। समर्थ स्वार्थयवस्य शब्दो वाख्यातमुच्यते । धावांवच्छिन्नस्वार्थयत्नविधेयताकान्वयबोधसमर्थः शब्दो वाख्यातं तदेव च तिडित्ययाल्लभ्यते तिडाख्यातयोः पर्याय- पाक त्रस्ये त्यादौ नामार्थेनैव विशिष्टस्य स्वार्थ- कर्ट त्वस्याभिधायकः षष्ठयादिको न तु धात्वर्थेन विशिष्टस्य । चैत्रः पचतोत्यादी धात्वर्थावच्छिन्नस्य यनस्य विधेयतया बोधकावपि नामधातू न स्वार्थस्य । चैत्रः पाचक इत्यादी तु धात्वर्थविशेषितस्य यत्नरस न विधेयत्वं किन्तु कतरेव । कतां धर्मिशक्तत्वादन्यथा पाचको भुक्त इत्यादिकमयोग्य स्यात् स्याञ्च गुण: पाचक इत्यादिकं योग्यमिति प्रातिपदिका. थयोः वक्तृत्वचैत्रयो देनान्वयस्याव्युत्पन्नतया कदर्थशतेश्च नादा- वन्वयायोगाच। अयं पतं काल इत्यादी तुमादिना धात्वर्धा- त्वात् । १२ ·१३४ शब्दशक्तिप्रकाशिका। . वच्छिन्नोऽनुकूलवादिः इयं चिकोर्षत्यादौ च सनादिनच्छादि. रेव विधेयत्वेनानुभाव्यते इति न तेषु अतिप्रसङ्गः। अत्रेदं तत्वम्। जीवनयोन्यादिनिखिलयत्नगतं यत्नत्वमेव तिङः शक्यतावच्छेदकं न तु चेष्टाया जनकत्वस्य चिकीर्षाया वा जन्यल्ल- स्यावच्छेदकतया सिद्ध प्रवृत्तिवं चैत्रो नि:श्वसितीत्याटितोऽपि खासाद्यनुकूलप्रयत्नस्य प्रतीते, तिर्थक्ती च धालय त करोमोति प्रतातिनियामकः साधलाख्यांववास्त- विशिष्ट फलोपधायकवलक्षणमनुकूलत्व वा संसर्गमर्यादया भासते तथैव साकाइबादतो गत्यादिगोचरनिवृत्तिदशायां गच्छतोत्यादिको न प्रयोगः तत्र निःश्वासवतमात्र प्रतीतावपि प्रयत्नत्वमेव तिङः शक्यतावच्छेदकं न तु प्रहत्तित्व पचतो. त्यतः पाककतिमानिति प्रतीत: न हि प्रवृत्तित्वमेव कृतित्व पाके निवृत्तोऽस्मीत्वस्येव पाके प्रवृत्तोऽम्मोत्यस्याप्यनुभवस्य पार्क करोमौत्यतो विषयवैलक्षण्यस्य सर्वसिद्धत्वात् । नित्यकृती रागप्रयोज्यस्य प्रवृत्तित्वस्य बाधादोखर करोतीत्यादिवाक्यस्य योग्यतापाताच निविडनिखातस्थस्तु पुरुषः समुत्थानगोचर- प्रयत्नवानपि न तदुपधायकप्रनवान् अतस्तत्रायमुत्तिष्ठतोत्या- दिको न प्रयोगः। नचैवमीश्वरः पचतीत्यपि स्यात् तस्यापि पाकानुकूलप्रयत्नवत्वादिति वाचं तिर्थकतरवच्छेदकत्वेनैव संमर्गेण नामार्थेऽन्वयस्य व्युत्पन्नत्वादङ्ग लो पचतीत्यादिप्रयोग- स्थेष्टत्वादन्त्यावयविनिष्ठावच्छेदकत्वस्यैव तादृशतिर्थकते: संस- गत्वे क्षत्यभावाच! नित्यप्रयत्नव्याहत्तस्यैवानुकूलत्वविशेषस्य तिर्थक्तौ धात्वर्थस्य संसर्गत्वमित्यप्याहुः। ईखरो जानाती- च्छति रथो गच्छतोत्यादी च ज्ञानादिमत्त्वमात्रप्रतीतेः सम- वायित्वे, चैत्रो जानातीत्यादाववच्छेदकत्वे, बधिरवगाहते घटो- भासत इत्यादौ दैशिकाययत्वे, नश्यतीत्यादौ च प्रतियोगित्वे, ।

·অমনিরহ্মান্ধিা। तिङो निरूढलक्षणावतित्ववदाश्रयतात्वादेरखण्डवे तदवच्छि- ऽपि तिङः शक्तिरेव। हस्तादिकस्त्ववयवः प्रयत्नस्यैवावच्छेदको न तु ज्ञानेच्छादेरपि प्रमाणाभावादत: करो जानातीत्यादिको न प्रयोगः। प्रागुक्तव वा रोतिरनापि । पयः पतति स्यन्दते इत्यादावपि पतनादेः समवायित्वमेव तिङानुभाव्यते न तु तदनुकूलगुरुत्वद्रव्यत्वादि येन कृतितुल्यशरीरेषु तेवपि तिङः शक्तिरापद्यते। पटानां शतं पततीत्यादौ च शतपदार्थ- स्यैकदेश एव शतत्वसंख्यायां षष्ठयर्थपयाप्त रन्वयात् संख्याया: पतनादिसमवायित्वविरहेऽपि न क्षतिः पटानां शतं संख्येत्या. धनुरोधेनैव शतादेर्गुणवाचित्वसम्भवात् । ननु कत्यादिकं नाख्यातस्यार्थः किन्तु काल संख्या ३ तयोः प्रकारान्तरालभ्यत्वात् चैत्र: पचति रथो गच्छतोत्यादी धात्वर्थस्यैव पाकगत्यादेः कृतिमत्त्वाश्रयत्वादिसम्बन्धन चैत्रादौ प्रकारत्वात् मैत्रः पच्यत इन्यादितो मैनादेः कवादिना तण्डुलः पचतोत्यादौ तण्डु लादेः कर्मवादिना संसर्गेण पाका- दावनन्वयेन धात्वर्थ एव धर्मिणि नामार्थस्य भेदेनान्वयोऽव्युत्पन्नो न तु नामार्थेऽपि धात्वर्थस्य। नचैवं ज्ञानं चैत्र इत्यादितोऽपि बोवरूपस्य धात्वर्थस्याश्रयत्वसम्बन्धन चैत्रे धर्मिण्यन्वयप्रसङ्ग- स्तन ज्ञानादिपदस्य बुद्धार्थकनामतया तदर्थस्य नामान्तरार्थे भेदेनान्वयस्याव्युत्पन्नत्वादेव तदसम्भवात् इति प्राभाकराः । तटसत् धात्वर्थान्वयिस्वार्थकटतायामेव लड़ादेः स्वोपस्थाप्य. वर्तमानत्वाद्यनुभावकत्वव्युत्पत्तेः कृत्यादेस्तिङथत्वं विना तदनुपपत्ते: अन्यथातिप्रसङ्गात्। न च प्रत्यर्थ एव तिडां खार्थवत्तमानत्वाद्यनुभावकत्वनियमः पाक निष्पाद्य क्रिया- न्तरव्यासक्तऽपि पुरुष पचतोति प्रयोगायत्तेः तदानीमपि पाक- स्यानुवर्तमानत्वात् तिवाद्यन्तधात्वर्थस्य पाकादेवर्तमान- ·१३६ সুন্নি সামি। प्रथमान्तस्य कत्यादि सम्बन्ध नैव नान्नोऽर्थ भाकाइत्वात नैवमिति चेत् कि कालस्यापि तिचर्थत्व प्रत्याशया संसविधव तस्य लब्धत्वात् पचतोत्यादितो वर्तमानत्वादिप्रकारकप्रतीतरानु- भविकत्वाच। किञ्च धात्वर्थस्यैव कल्यादिसम्बन्धेन चैत्रादाव- न्वये पचत्यपि चैत्रे नायं पचतौति प्रयोगप्रसङ्गः संयोगाटि- सम्बन्धन पाकाद्यभावस्य तत्र सत्त्वात कट वादेहत्यनिया- मकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नपाकाद्यभावस्यालोकत्वेन प्रले तुम- शक्यत्वात्। एतेन मण्डनमते फलस्य धात्वर्थत्वात् तदनुकूल- क्रियैवाख्यातेन चैवादावनुभाव्यत इति कृतस्तिङर्थत्वाभावा- दुक्तलक्षणमसम्भवीत्यपि प्रत्युक्त फलस्य धात्वर्थत्वे संयोगो गुस्स इतिवत् गतिर्गुणोऽनेकाश्रितेत्यादिप्रयोगापत्तेश्च न हि भाव- कतामपि क्रियार्थः प्रमाणाभावात् । ननु यदि स्वार्थकट व एव लडादिना वर्तमानत्वमर्नुभाव्यते इति नियमः कथं तहि केवलात् पच्चत इत्यादित: पाकादौ वर्तमानवधी रिति चेत् क एवमाह तत्राप्ये कपदोपात्तत्वेन कर्माख्यातोपस्थापित कर्तत्व एव वर्तमानत्वस्यान्वयात् । इयान पर विशेषो यत् कट- विहितेन लटा धात्वर्थस्य विशेष्यत्वेन, कर्मविहितेन तु तस्य विशेषणत्वेन, स्वार्थकट त्वमनुभाव्यते तथैव साकाइत्वात् । एतेन चैत्रेण पक्वमित्यादाविव चैत्रेण पच्यते इत्यत्रापि हतीयदैव कर्ट त्वमनुभाव्यते न त्वाख्यातेन तिर्थक्वतेर्धात्वर्थविशेष्यत्व- नियमादिति दीधितिकन्मतमम्वनादेयम् एकपदोपात्तत्वेन खार्थएव कट त्वे शशानजादेरिव लडादेवर्तमानत्वबोधक- तया सुबर्थकतौ तदन्वयामभवात् सुवर्थे तिर्थान्वय स्यादृष्ट- चरत्वाक्षेति। शाब्दिकास्तु चैत्रः पचतो त्यादित: पाकादिकृतिमत्तयेव तत्कर्म भेदेनापि चैत्रादेर न्वय स्थानुभविन्न त्वात् कृतिश्वि ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। कतापि तिर्थः कृतिलमपेक्ष्य कर्ट त्वस्य गुरुत्वान्न तदाख्या- तस्य शक्यतावच्छेदकमिति तु रिक्त वचः लक्ष्यतावच्छेदके लक्षणाया इव शक्यतावच्छेदकेऽपि शक्तरसत्त्वमते तदगुरुत्व- स्याकिञ्चिल्करत्वात् एकैकात्मनिष्ठानामनन्तकृतीनां शक्यत्व- मपेक्ष्य निखिलात्मनामेव कट त्वेन शक्यतायां विपरीतलाक- वाच्च । न च कर्ननुभवजनकतया सतितत्वरूपं का शतात्वमेव तिडामसिद्ध कत्रन्बयानुभवजनकतासत्व तत्प्रकार के खर- मझेतस्य तनावश्यम्भावादोश्वरेच्छायाः सदावगाहित्यनियमा- टन्यथा कात्रनुभवस्वरूपागेग्यत्वादेव तिङा कर्तव्यशक्तत्वसम्भवे कृत्यपेक्षया कतरि गुरुत्वोपन्यासस्योन्मत्तापितवापत्तेः । अथैवं पटपदस्थापि लक्षणादिना घटायन्वयानुभावकत्वात् तत्- प्रकारकनि यस तवत्त्वेन तदपि घटशत स्यात् न स्यात् पटपदं घटे न शत मित्यादिव्यवहारस्य प्रामाणिकलेन घटादि- पदनिष्ठस्यैव घटानुभावकतया नित्य सङ्केतितत्वस्य घटशक्तित्वात् इत्याख्यातं न कट शक्तमित्येवं व्यवहारस्यासत्त्वात् प्रत्युत पाणिन्यादिप्रामाणिकस्तिङः कट शतत्वेन व्यवहतत्वात्। एतेन गुणवचनस्य नोलादेर्गुण्यशक्तत्वमपि व्याख्यातम् । यस्य नान्नोऽथ विशेषणत्वेन तिङा खायः कानुभाव्यत तस्यो तार्थत्वात् प्रथमान्तत्वमपेक्षितं यस्य च नान्नोऽर्थे विशेष्य- सस्यानुका तृतीयान्तत्वमित्युक्तानुक्तस्थलीय- सुपो व्यवस्थार्थमवश्य कत्तुराख्यातवाच्यता इति तन्न यस्य नानोऽर्थे तिडा खाय: कृतिरक्तदिशानुभाव्यते तत्व प्रथमा- तीययारपेक्षे त्येवमभिहिताधिकारीयसुपा व्यवस्थासम्भवादिति प्राहुरित्यास्तां विस्तरः। स विया तार्थत्वात् तिङ्सु लट लक्षयति विभजते च ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। बायोमाभावत स्वार्थातीतत्वानवथोधिका। लडिय पदभेदेन दिविधान्या अपोदृश' । यादृशतिड: स्मशब्दोपसन्धानाभावप्रयुक्तः स्वार्थातीतत्व- बोधकत्वाभावस्तादृशो तिङ् लडुच्यते । इयञ्च परस्मैपदा- न्मनेपदभेदेन द्विविधा। अन्या लोडाद्या अपि तिङ: ईदृशो- द्विविधाः इत्यवान्तरभेदः संक्षेपार्थमेकग्रन्ये नोतः । जानाति जानौते पचति पचते इत्यादौ तिवादोनामष्टादशानामपि स्मशब्दोपसन्धानाभावप्रयुक्तो ज्ञानादिधमिकातीतत्वबोधस्योप- धायकवाभावस्तदुपसन्धाने जानाति स्मेल्यादितस्तथानुभवात् । जानौयादित्यादौ लिडादेलक्षणादिना स्वीपस्थाप्यस्यातीतत्व- स्यानुभावकत्वाभावो न खशब्दसन्दशाभावप्रयुक्ताः मत्यपि तत्सानिध्ये जानीयात् स्मत्यादितस्तादृशबोधानुत्पत्तेः । हितधात्वनाकाइत्वेन प्रकृत्यर्थे परोक्षवनिराकाइत्वेन वा विशेषणीयं नातो बुभुजे बुभुजाते इत्यादिस्थलोर्यालव्यतिप्रसङ्गः। पाख्यातसामान्यस्य च वर्तमानत्वमय तह पचतीत्यादी धात्वर्थे तदनुकूल स्वार्थकत्यादौ वा लडादिनानुभाव्यते अपचत् पक्ष्यतीत्यादौ तु लङ् लूडादिभिः स्वार्थयोरेव ध्वंसप्रागभाव- प्रतियोगित्वयोरेकदेशे ध्वसादौ अन्यथा वर्तमानव साद्यन्त- भवन तासु शत्यन्तरकल्पने महागौरवापत्तः । सम्पति पचतीत्यादौ सम्पतिलटोः सम्भेदान्न कतरवैयय॑म् । बोध्य वर्तमानत्वमन न कालवृत्तित्वं सतपाकेऽप्ययं पचतीति प्रयोगापत्तेः परन्तु तत्तकालवृत्तित्वमनन्तमेव गौरवस्य प्रामा- णिकत्वादिस्यञ्च प्रागुतास्य पश्चादुचार्यस्य च पचतीत्यस्य भूत- भावितत्तत्कालवृत्तित्वेन पाकादेरनुभावकत्वानुरोधानटः तत्र शोरावश्यकवादिदानीमुच्चरितस्यापि पचतीत्यस्य भूतभावि- तत्तकालवृत्तित्वेन पाकाद्यनुभावकत्वापत्तिरतस्तत्तदाख्यात- ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। जन्यायां तत्तत्कालवृत्तित्वेन क्रियाद्यन्वयबुद्धौ तत्तदाख्यातस्य तत्तत्कालोच्चरितत्वं तत्तदाख्यातधर्मिकतत्तत्कालवृत्तित्वज्ञान वा नियामकं वाच्यम् अतएव श्रूयमाणाख्यातव्यक्ते रेवातीतादि- कालोचरितन्त्रमदशायामिटानीन्तनादपि पचतीति प्रयोगा- दतीतादितत्तत्कालवृत्तित्वेन पाकादेः सर्वजनसिद्धो बोधः सङ्गच्छते। न च पचत्यपि चैत्रे नायं पचतौति प्रयोगः स्याहर्तमानायाः पाककृतेरभावस्य समयान्तरावच्छेदेन चैत्रे सत्त्वादिति वाच्यं तत्र नञर्थएव लडथ वर्तमानत्वस्यान्वयन वर्तमानकालावच्छेद्यस्य पाककत्यभाववत्त्वस्य चैत्रे बाधन तदसम्भवात् गुरुमते न कलज भक्षयेदित्यादावस्मन्यतेऽप्यति बाले घोडशिनं न ग्टह्णाति इत्यादी नअर्यऽपि तिर्थान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात्। एतेन भाविदिने चैत्रो नापाक्षीदतीतदिन चैत्रो न पक्ष्यतीत्यपि स्याब्राविदिनादौ चैत्रेऽतीतपाककृत्यादेर- भावसत्वादित्यपि समाहित तनाप्यतीतादिकालस्य नअर्थ एवान्वयेनातीतादिकालावच्छेद्यखविशिष्टस्य पाककृत्यभावस्य भाव्यादिदिनावच्छेदेन चैत्रादावसत्त्वादेव तादृशाप्रयोगात् । अतएव च निष्पन्न न पक्ष्यतीत्यादौ निष्पन्नान्नकर्मकमावि- कृतेरप्रसिद्धावपि न क्षतिः भविष्यत्कालावच्छेदेन तादृशान- कर्मकपाककृतेरभावस्यैव तत्र बोध्यत्वादिति युक्तमुत्पश्यामः । क्वचिद्दतमानसामीप्यमपि लटोऽर्थः तच्च हिविधं वर्तमान- क्षणोत्तरकालावच्छेद्यत्व तादृशक्षणाव्यवहितप्राक्षालाव- छेद्यत्वञ्च तेन चैत्रः कदा गमिष्यतीति जिज्ञासायामेष गच्छ- तीत्युत्तरस्य वर्तमानक्षणोत्तरकालावच्छेद्यगतिमांश्च त्र इत्यर्थः। चैत्र: कदा समागत इति जिज्ञासायामेष आगच्छतीत्युत्तरस्य वर्तमानक्षणाव्यवहितप्राक्कालावच्छेद्यागमनवान् इति प्रश्नोत्तरभावासङ्गतिः ।

·१४० शब्दशक्ति प्रकाशिका। लडादेः पदभेदेनोद्दिष्ट हविध्य निक्ति । धातोरर्थस्य कट त्ववोधक ख्यज्यडन्तयो । परस्मैपदमाख्यातमात्मनेपदमेव च । क्यजन्तधातोरर्थस्य स्वार्थ कट त्वेऽन्वयबोधनक्षम यादृश- माख्यात तत्परस्मैपदं पुत्रीयतोत्यादावेव मुनादीच्छाकर्ट माश्रयत्वलक्षण बाध्यते न तु मुत्रोयते इत्यादी इच्छार्थस्य क्यचो निवेशात् चित्रीबते इत्यादौ पात्मनेपदेऽतिप्रसङ्गः समपद्यत घातिता घातिताराविल्यादावात्मनेपदानां निरुता- ख्यातलेऽपि तदन्यलेन विशेषाणान प्रसङ्गः । यडन्तस्य धातोरथस्य स्वार्थकट त्वबोधनक्षममाख्यातमात्मनेपदं चैत्र: पापच्यते इत्यादिकमेव पौनः पुन्यविशिष्ठस्य पाकादः वव बोधयति न तु पापच्चतीत्यादिक बोभवोतोत्यादौ तु यङो लुकि धातोर्न तदन्तल श्रुतिगर्भवादिहान्तत्वस्य पचतामित्यादी परस्म पदस्य वारणं पूर्ववत्। अत्रोभयपदिधातूना यत्न क्रिया- फलं कनिष्ठ तनामनेपदं यत्र च कर्ट भित्रनिष्ठ तत्र परस्मैपदं साधु खरिजितः कर्मभिप्राये क्रियाफले इति सूत्रेण कर्तारमभिप्रेति सम्बध्नातीति व्युत्पत्त्या काट नम्बन्ध क्रियाफल एवात्मनेपदस्य विधानात् । अतएव स्वरित्सित्- बयन्तधातूनां कर्ट निष्ठे क्रियाफले। आत्मनेपदमुद्दिष्ट तद- निष्ठ पदान्तमित्यापिशलीया: पठन्ति । तदनुसृत्य व दानादि- स्थले खगते फले दर्द इत्येवं परगते तु ददानोत्ये क्वाक्य प्रयुञ्जते वृद्धाः। वर्गकामो यजेत इत्यादौ च मामान्यतः श्रुतमपि फल कट निष्ठमेव शास्त्रदेशितं फलमनुष्ठातरोति मीमांसयोत्सर्गतस्तया कल्पनादिति प्राञ्चः । चिन्तामणि- कृतस्तु यत्र क्रियाफले कतुरभिप्राय इच्छा तत्रैवात्मनेपदमिति सूत्रार्थस्तन 'न याजकाद्यैर्दक्षिणादिलामेच्छयैव यागादिकरणे ·নিসাজি। १४१ यजन्ति याजका: पठन्ति पाठकाः इति परस्मैपदं परगतस्यापि यागादिफलस्वेच्छया तत्करणे तु यजन्ते याजका इत्यादिकः साधुरेव प्रयोगोऽत एव पिटवर्गकाम: पुष्करिण्या यजेत इत्यादावग्यात्मनेपदं धनकामो गणपतिं मोक्षकामोऽच येह- रिमित्यादौ च परस्मैपदं सङ्गच्छते इत्याहुः । लोट लक्षयति। खवक्तनुमतत्वस धावऽन्वयबोधने अनुकूला यादृशौ तिड स्य व लोट परिभाष्यते । करोतु कुरुतां कुर्वन्तु इत्यादो तुप् ताम्प्रभृतयौवा- द्युक्तत्वधी सहकताः क्वल्यादी प्रकृत्यर्थे चैत्रायनुमतत्व बोध- यन्ति न तु तिवाद्याः अर्थापत्तिगुरूणामित्यादौ षष्ठयानुमतत्व न धात्वर्थेऽनुभाव्यते किन्तु वदर्थे नवा स्ववक्तृत्वेन ज्ञातस्य । पत्नो पवित्यादी अनुज्ञैव लोटोऽर्थः सा च कत्तुरिष्टने सति वतनुमतत्व तेन चैत्रवक्त कतादृशवाक्यात् चैत्रानुमत- खेष्टस्य पाकस्थ की पत्नीत्येवं बोधः। शूल विश विषं भुव त्यादिराजवाक्यस्थले तु नानुज्ञा प्रत्ययार्थः शूलप्रवेशादो कत्तुरिष्टत्वाभावात् किन्वा व मा च वक्त्रनुमतत्व मति कर्त- रनिष्टहेतुत्वं तथाच राजानुमतस्वानिष्टहेतुशूल प्रवेश कता- वास्त्वमित्वाकारस्तत्र बोध, । पर्वतमप्युत्पाटयानि ससुद्- मपि शोषयाणोत्यादो लोटः समर्थना अर्थः सा च पराशक्य- धर्मिकखशक्यत्वाध्यवसायः तथा च खतराशक्यं यत् पर्वतोत्- कस्खशक्यत्वाध्यवसायवान् इत्येवं तत्रावय- खोयैकार्थविशिष्टप्रकवर्धान्वयिस्वार्थान्तरबोधकत्वञ्च प्रत्ययस्य नाव्युत्पत्रमिति वक्ष्यते। अस्तु वा निपातस्यैवापे- धात्वान्वितं पराशक्यत्वमर्थ: तिङस्तु स्वशक्यताध्यवमायमात्रम् अध्यवसायावधारणं कचिहताशमनमपि लोडधस्तन चैत्रोता. पाटन बोधः।

·१४२ মুক্মিামিলা। ज्जीवतु भवानिति वाक्यात् चैत्राशसाविषयवर्तमानजीवनवांस्त्व- मित्य व तत्र बोधः। घटो नीलो भवतु भवान् सुखी भवतु इत्यादौ तु धातुनेव लक्षणयोपस्थापितायां नीलाद्युत्पत्ती तिडा आशंसनीयत्व प्रतीयते नामार्थस्य नीलादेर्धात्वर्थोत्पत्ती भेदेनान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् एवञ्चाशंसाविषयवर्तमाननीलोत्- पत्तिमात्रीलो घट इत्यादिकस्तत्र बोधः। अस्तु वा नीलादि- पटसन्द शवशानीलादिविशिष्टस्यैव स्वस्याधिकरणसमयध्वंसा- नधिकरणसमयसम्बन्धरूपोत्पत्तिस्तव धात्वर्थः । लिङ लक्षयति। लोड लडन्या विधेर्योधसमर्था तिड लिड च्यते। प्रवर्तकचिकीर्षाया हेतुधीविषयो विधि । विध्यन्वयबोध: प्रति समर्थालटोलोटश्च भिवा तिङ लिङ. च्यते। विधिस्तु नेह कृत्यात्मकं विधानमाख्यातमावस्यात- होधसमर्थत्वात् किन्तु प्रवर्तकचिकीर्षायां यत्प्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वस तथा तादृशञ्च कृतिसाध्यत्वमिष्टसाधनत्व बलवद- निष्टाननुवन्धित्वञ्च प्रत्येकमेव यागवपाकादिधर्मिकतबिश्वथा- देव यागादिधर्मिकचिकोर्षोत्पत्त्या तत्र प्रवृत्त रेवञ्च यजेत पचेतत्यादौ यागः कृतिसाध्य इष्टसाधनं बलवदनिष्टाननुबन्धी च इत्याकारको बोधः पटमानय इत्यादी सप्तमं पदं रजाती- त्यादौ च विधिं बोधयन्त्यावपि लोट्लटौ न ताभ्यां भिन्न यष्टव्य देयमित्यादौ तु तव्यादिकं कार्यत्वादिक बोधयदपि न तिङ्भाविलाद्यप्रत्यायकत्वेन विशेषणाच पच्यादित्यादावाशी- लिडि न प्रसङ्गः। यद्यपीदानीन्तनस्वकृतिसाध्यताज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वमन्यथा स्वस्यैव कालान्तरोणायाः परस्य चेदानीन्तन्याः कृतेः साध्यताग्रहादपि प्रवृत्त्यापत्तेः तथाच इदानीन्तनखकत्य- न्तभावनाधिलिडः शक्त्यापत्तिरत: प्रवर्तकज्ञानप्रकारव तना- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। प्रयोजक तथापि पङ्गुः समुद्रन तरदित्यादौ नजादिना समुद्र तरणादेः पङ्ग प्रभृतिकृतिसाध्यत्वनिषेधबोधानुरोधादवश्यं वति- साध्यत्व लिङथः तथा टप्तिकामो जलन ताड़येदित्यादौ प्तिकामष्टसाधनत्वस्थ न कलज भुञ्जीतेत्यादौ च कलञ्जभक्ष- गाद बन्नबदनिष्टाजनकत्वस्य निषेधानुपपत्त्या इष्टसाधनबादि- नचाहोरात्रावच्छ द्यभोजननित्तिरूपस्योपवासस्य कत्यसाध्यत्वादष्टम्यामुपवसेदिति विधेर्बाधः सत्यधीनममय- सम्बन्धरूपस्य मिककृतिसाध्यत्वस्य नित्येऽत्यनपायात् तादृशप्रयोगे भोजनादिप्रतिकूलव्यापारस्यैव वा धात्वर्थलात् पाकं कुर्यादित्यत्र वतिसाध्यत्वस्य जल ताड़यदित्यनेष्ट- साधनत्वस्य श्येनेन यजेत इत्यादौ च वलवदनिष्टाजनकत्वस्य धाव वाधात्तत्र यथायोगमिष्टसाधनत्वादिकमेव लिडा प्रमा- प्यते तदप्रामाण्यव्यवहारस्तु इष्टसाधनवादिनमहेतुलप्रयुक्तः । यत्तु कृतिसाध्यत्वबलवदनिष्टाजनकत्वान्या विशिष्टमेवेष्ट- साधनत्व लिङथ इति तहाधकतया जलं ताड़येदित्यादेर- प्रामाण्यमेव तन्न कृतिसाध्यत्वादेविशेष्यविशेषणभावव्यत्यासेन गुरुतरशक्तिषटकापत्त: श्येनेनाभिचरन् यजेत्यादिश्रुतेरप्रामा- रायपत्तेश्च श्येनस्य वैरिबधकामकर्तव्यत्वेन बलवदनिष्टस्य दुरि- तस्यानुबन्धित्वात् न च तवेष्टसाधनत्वमात्रे लक्षणा तन्मतेऽपि अगम्या गच्छे दिल्यादेः प्रामाण्यस्य दुर्वारत्वापत्ते: न विधी पर; शब्दार्थ इत्यस्य व्याकोपापत्तेश्च । ननु बलवदनिष्टाजन- कवविशिष्टोऽपोष्टसाधनत्वे लिङः शक्तिग्रहादिष्टसाधनता- मात्रस्य श्ये नादावनुभावकत्वसम्भवात् न तत्र लिङो लक्षणा यर्पणान्वयधीस्तन्मानप्रकारकशक्ति ज्ञानत्वापेक्षया लघुत्वेन तत्प्रकारकशक्ति ज्ञानत्वेनैव तत्र हेतुत्वादत एव श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यः इत्यत्र स्मृत्वादिभिन्नप्रमाणशब्दत्वेन शतामपि ·१४४ शब्दशक्तिपकाशिका। श्रुतिपदं प्रमाणशब्दत्वेन श्रुतिस्मृती बोधयन लाक्षणिकम् अन्यथा अतिपदस्य वेदमानपरत्वे तज्जन्यशाव्दवेन मुक्ति- हेतुत्वे नियमादृष्टकल्पनापत्तेरिति पक्षधरमिश्ररक्तमिति चेन्न पश्खादिपदस्थापि लाङ्ग लादिमत्तया मूषिकादिबोधने मुख्यत्वा- पत्तः। स्यादेतत् इष्टसाधनत्व यदि विध्यर्थस्तदा स्वर्गकामः पचेते त्यादेरपि प्रमाणतापत्त: स्वर्ग कामसतिसाध्यस्य पाकादे- रोदनादिरूपेष्टसाधनत्वादिति चेन्न स्वर्गकामादिसमभिव्याहृत- विधिप्रत्ययस्य स्वर्गादिरूपेष्ट साधनवान्वयबोध प्रत्येव साकाइत्वेनेष्टान्तरसाधनत्वे शक्तिसत्तऽप्युक्त विधेस्तबोधकत्वा- सम्भवात् इयांस्तु विशेषो यदिष्टस्य स्वर्गवाद्यवान्तररूपेणैव यदि विधिवाक्याबोधस्तदा तादृशावान्तररूपेगवेष्ट विधे: शक्यतावच्छेदकं नोचेदिष्टत्वेनैव अतएव विश्वजिता यजेते- त्यादौ इष्ट सामान्य साधनत्वस्यैव विधिना बोधनात् प्रवर्तक- स्वेष्टविशेषसाधनत्वावगाहिज्ञानस्य सम्पत्तये प्राच्यैः खर्ग: फल कल्पाते। यत्तु माधनत्वमात्रं विध्यर्थः स्वर्गादि फल- साधनत्वन्तु स्वगकामादिपदसमभिव्याहारलभ्यमिति तत्त च्छ पदानुपस्थितस्य स्वर्गादेविध्यर्थमाधनत्वेऽन्वयायोगात् स्वर्ग- कामादित्तिशब्दैकदेशार्थस्य स्वर्गादेस्तत्रान्वये निराकाइत्वात् फलाव्यवहितनियतपूर्ववत्ति त्वविशेषात्मनः कारणत्वस्य फल- गर्भतया तदनन्तर्भाव्य साधनत्वशक्त रशक्य वचनत्वाञ्च । नन्वे वं स्वगत्वावच्छिन्ना यावतो व्यक्तिस्तत्प्रत्येकाधिकरणावच्छेदेन तत् प्रत्येकाव्यवहितप्राक्काले यह वच्छिन्नस्य यादृशः सम्बन्धी. ऽन्यथा सिद्धयनिरूपकस्तद्धर्म एव तादृशसम्बन्धे न स्वर्गवाद्य- वच्छिन्न प्रति साधनत्व वाचं तच्च यागादौ वाधितमप्रसिद्ध यागलादेनिरुतास्वर्गाव्यवहितपूर्ववत्ति तानवच्छेदकत्वात् दानादितोऽपि स्वर्गाद्युत्पत्तः सत्वगुणत्वादेश्च तादयस्य वा ·গমৰিগামি। वर्गवाद्यवच्छिन्न प्रति अन्धधासिद्धानिरूपकत्वादतः कथमिष्ट- साधनत्वं विधेः शक्यमिति चेत् सत्य वर्गहत्तियत्किञ्चिद्ध- विच्छिन्न प्रति साधनवस्वैव विध्यर्थत्वात् तस्य च स्वर्गवृत्ति वैजात्यविशेषावच्छिना यावन्तस्तत्प्रत्येकाव्यवहितप्राकालवृत्ति- तावच्छेदकोभूतमश्वमेधखादिकमादायैव यागादी सत्वात् । न चैवं बैध एव बोधे स्वर्गगतवैजात्यस्य भानादग्रकल्पावव्या- कोपः। स्वर्गवृत्ति यत्किञ्चिद्दर्मत्वेन महोतस्यापि वैजात्यस्त्र यागविशेषजन्यतावच्छेटकजातिवादिना कल्पनस्योदोच्यत्वात् यदि च जातित्वसामान्य लक्षणया निखिलजात्युपस्थित्यनन्तरं जातिमत्त्व प्रत्यासत्ला जातित्वेन सकलजातिविशिष्टस्यानुभव सत्युत्तरकाल शुद्धतत्तई जात्येन विशिष्ट स्य खर्गादेः स्मृती बाधकामाव: संस्कारसखेऽपि जातिवांशस्योदोधकामावेना- ग्रहणसम्भवात् समानप्रकारत्वेनैव हि स्मृतावनुभवस्य हेतुवं न तु समानप्रकारतावच्छेदकत्वेन गौरवात् यदि वा तत्तदैजा- त्यावच्छिन्न स्वर्गादिनिरूपितसमवायेन सुखादिमत्ताज्ञाना. नन्तर तादृशवैजात्यावच्छिन्नमुखस्य उपनौतभा प्रामाणिक मसर्गतासाधारणाविशेषणविषयताकज्ञानस्यैव विशिष्टधीहेतु- त्वात् इत्यमेव च शुद्धमनस्त्वादिविशिष्टस्योपस्थितौ तत्र मन:- पढादेः शक्तिग्रह इति विभाव्यते तदा तत्तई जात्यावच्छिन्न- स्यैव स्वर्गस्य निरक्तसाधनत्वं विधेः शक्यं शक्यग्रहमिति तदेव यागादौ लिङाबैरनुभाव्यता अनुभाव्यतां वा वर्ग- प्रतियोगिकाभावप्रयोजकाभावप्रतियोगिवलक्षणमेव स्वर्गसाध- वैजात्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यैव स्वर्गा प्रयोजकीभूतो योऽखमेधवाद्यवच्छिनाभावस्तत्- प्रतियोगित्वेन यागादेः मुघटमेव कारणामावस्यैव कार्याभाव- प्रयोजकत्वात्। साधनताया: पदार्थान्तरत्वमतेऽपि तन्मात्रस्य १३ भावस्य ·সুবিসায়িকা। न लिडर्थव जल न ताडयेदित्यादौ तस्य निषेधविधेरप्रामा- खापत्तेः परन्तु स्वर्गादिनिरूपितस्येति सम्प्रदायविदः । रत्नकोष- कृतस्तु पाकादिवतित्वावच्छिन्नोद्देश्य ताकेच्छाया एव पाकादि- चिकौर्षात्वात् सैव पाकादौ प्रवर्तिकेति तस्यां पाकादिकृतित्वा- वच्छिन्नधर्मिकेष्टसाधनताज्ञानत्वेन हेतुत्वात् कृतिगतमेवेष्ट- माधनत्व लिङर्थः तादृशचिकोर्षायां क्रियाधर्मिकाया: कृति- माध्यत्वस्येष्टसाधनत्वस्य वा धियः कारणत्वाभावेन क्रियागतयो- स्तयोरविध्यर्थत्वात् पाको मत्कृत्या साध्यता इतीच्छाया: प्रवर्तकत्वेऽपि न तस्या पाकर्मिक कतिमाध्यताज्ञानत्वेन हेतुत्व मानाभावात् किन्तु मत्कृतिसाध्यपाकवावच्छिन्नधर्मि- कष्टसाधनताज्ञानत्वेनैव इष्टस्य ताद्रूप्येण इच्छां प्रति तदव- च्छिन्नधर्मिकेष्टसाधनवधियः कारणत्वस्थ लप्तत्वादन्यथा ग्रह- वृत्तित्वादिविशिष्ट पाकत्वप्रकारकेच्छा স্বনি पाकर्मि- कस्खग्रहवृत्तित्वाद्यनन्तधर्मप्रकारकज्ञानत्वेनाप्य नन्त हेतुतापत्तेः वर्गकामो यजेतेत्यादाविष्टसाधनीभूतयाग कतिमान् वर्गकाम इत्याकार एव बोध इति भावना विशेष्य एव स्वर्ग- कामादौ लिडादिना स्वार्थ: संख्यानुभाव्यते अन्यथा यागः खर्गकामस्य कृतिसाध्य इति अन्वये प्रथमायाः प्रकृत्यर्थमुख्य- विशेष्यकान्वयबोधकत्वमङ्गप्रसङ्गः स्वर्गकामो यजेतत्यपि प्रयो- गापत्तिश्च स्वार्थभावनाविशेष्य एव तिड: सयाभिधायित्वेन स्वर्गकामस्यातथात्वे तत्र तिडथसङ्ख्याया उदासीनत्वात् बल- वदनिष्टाजनकत्वन्तु लिङर्थः स्वार्थकताविव धात्वर्थेऽपि विशे- षणत्वेनान्वे तुमर्हति प्रत्ययानामकस्वार्थान्वयिपदान्तरार्थान्वयि- त्वेन खार्थान्तराबोधकत्वनियमस्य जानातीत्यादावेव व्यभि- चारादित्थञ्च पङ्गः समुद्र न तरेदित्यादाविष्टसाधनोभूताया: समुद्रतरणकृतेरभाववान् पङ्ग रिति टप्तिकामी जलन ताड- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १४७ येदित्यादावपि इष्टसानत्वशून्याया जलताडनकृतेराश्रयस्त प्ति- काम इति परदारान गच्छेदास्तिक इत्यादी बलवदनिष्टाजनक- शून्यायाः परदारगमनकतेराश्रय आस्तिक इत्यर्थः इत्याहुः । इदन्तु बोध्य बलवदनिष्टाजनकत्वमत्र न तोब्रदुःखाजन- कत्वं वह्वायाससाध्ययागादौ तस्य बाधात् नापि बलवद- हषविषयदुःखाजनकत्व दुःखमात्रस्य विरतानां वलवद्वेष- विषयत्वेनाव्यावर्तकतापत्तेः तज्ज्ञानस्याप्रवर्तकतया तस्य विधित्वायोगाच्च यत्न बलवान् द्दषस्तज्जनकताज्ञानत्वेन बलवद्देषविषयत्वेन वा प्रवृत्तिसामान्य प्रति प्रतिबन्धकत्वात् परन्तु नरकाजनकत्वं पापाजनकत्व वा तहिरहस्यैव कलज- भक्षणादौ ना बोधनात्। ज्वरातॊ नानमनीयात् इत्यादि लौकिकविधौ तु ज्वरादिप्रयोज्यतत्तद्दिजातीयदुःखाजनकत्वे लिडो लक्षणा। तथा अष्टमचन्द्र न गच्छेदित्यादावपि धातो- गतिहेतु दुरिते तेनाष्टमचन्द्रकालीनगतिहेतु दुरितं तत्तदनिष्टा- जनक नेत्येवं तत्र बोधः अन्यथा तथाविधंगते:पापजनकत्वे तट- द्वारा कालान्तरभाविदुःख जनकत्वे वा प्रमाणाभावेनासङ्गत्या- पत्तेः। गोचरे वा विलग्ने वा ये ग्रहा रिष्टसूचका इत्यादि- वचनेभ्यो ग्रहाणा शुभाशुभसूचकत्वोपगमात् एतेन सपापस्तुला नारोहेदिल्यादिपरोक्षाविधयोऽपि व्याख्याताः तत्रापि धातोरारो- हणहेलदृष्टलक्षकत्वादत एव जयेतरनिमित्तस्य वृत्तिलाभाय केवलम् । परोक्ष्यसमवेतस्य परीक्षाविधयो मता इत्याचारप्यु- तमिति वदन्ति । परे तु साध्यताविशिष्टमेव विध्यर्थः तत्राप्येव- कारस्थल इव नियतोत्तरवर्तितावच्छेदकधर्मवत्तालक्षणसाध्यता- घटक प्रत्येकवस्तुन्येव लिङादेः शक्ति. विशिष्टन्तु वाक्यार्थमया- दया लभ्य अत सामान्यतो नियतोत्तरवर्तित्वस्य दुर्वचत्वेऽपि न क्षतिः एवञ्च स्वर्गकामो यागानुकूलकतिमान् यागसाध्येष्टवाच ।

·शब्दशक्ति प्रकाशिका इत्याकारक एव वर्गकामो यजेतेत्यादौ बोधः तेन भावनायाः प्रथमान्तार्यान्वयित्वनियमः सम्पद्यते सम्पद्यते च शास्त्रदेशित फलमनुष्ठातरीत्यादिकः प्रवादः यागादौ स्वर्गादिमाधनत्वस्य विधिबोध्यत्वे तु तदुभयमेव व्याकुलीभवेत् फलं प्रति कर्तुरीदा- सोन्याद्भावनाविरहाच्च। धात्वर्थावच्छिन्नतिर्थस्यैव तथावा- दिति । नचैवं पिस्वर्गकामो गयायां पिण्ड दद्यादित्यादिविध- धिः तत्र स्वाश्रयपिटकवादिपरम्परासम्बन्धेनैव पिण्डदानजन्ये- टस्य कर्तयन्वयात् इतरगतत्वे प्रमाणासत्त्वस्थल एव साक्षात्सब- न्धेन कर्तरि तदन्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् यद्यपोष्ट परित्यज्य साध्य- मात्र विध्यर्थोऽस्तु स्वर्गकामादिसमभिव्याहारादेव यागसाध्यत्वेन खर्गादर्भानसम्भवात् विश्वजिता यजेत राजन्य इत्यत्रापि विश्व- जियागसाध्यवान् क्षत्रियः इत्यन्वयबोधोत्तर साध्यविशेषा- काझ्यैव खर्गस्य तथात्वेन कल्पात्वात् तथापि प्तिकामो जलं न ताइयेदित्यादौ टप्तिकामादेलताडनसाध्यसामान्याभावस्थ बोधने वाधादिष्टत्वेन तदवान्तरखर्गत्वादिना वाब्वयबोधस्यानु- भविकत्वाच्च ताद्रूप्येण शक्तिरन्यथेष्टमात्र शक्य स्वसाध्यत्वमं- सर्गेण धात्वर्थस्य तवान्वधात् विशिष्टार्थलाभ इत्येव कि नर रोचयेः अतएव इष्टत्वेन फलस्य शक्यत्वे ज्ञेयत्वादिप्रकारेणापि तथात्वापत्तिर्विनिगमकाभावादित्यषि प्रत्यु लमिति प्राहु. । प्राभाकरास्तु स्वर्गकामो यजेतेत्यादों यागः खगकामस्य कति- साध्यतावान् इत्याकारक: प्रथमं न बोधः तत्कामकार्यत्व- स्यान्वये प्रयोजकस्य तत्साधनतया ज्ञातत्वस्य तत्साधनत्वस्य वा पूर्व यागेऽगृहीतत्वात् साक्षात् स्वर्गसाधनत्वस्य तत्बासत्त्वात् खगपर्यन्तस्थायिखव्यापारवत्त्वस्य तादृशव्यापारानुपस्थित्या ग्रहासम्भावात् स्वर्ग कामः पचेतत्यादावप्रामाण्यानुरोधेन उक्त- रोत्या योग्यताधियः कारणवस्यावश्यकत्वात् नित्यस्य कर्मण:

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १४६ फलाभावेन प्रत्यहं शुचिः सन्ध्यामुपासोतेत्यादिविधरप्रामाण्य- भिया इष्ट साधनत्वस्य विध्यर्थत्वाभावात अतएव वर्गकाम- नियोज्यताको नियोजतासम्बन्धन स्वर्ग कामोयो वा यागः कार्यतावान् इत्यपि नादिमो बोध: स्वर्ग कामस्य नियोज्यत्व हि न ततकतिमाध्यत्वं खर्गकामशार्यताविशिष्ट यावी लिडर्थकारलचान्वये निकालापत्तेः नापि तटीय- कतिमा अवधीवियत्व वर्गकामः एतत्यादेः प्रमाणतापते: जनन्तु स्नकासनित्य स्वभनताधीजन्यकार्यताज्ञानरय विशेयल तदधाम्योजक रामाधनत्वं साक्षाढमाधनव्य মা: সাজ নসিসি। হালুল স माध लामा प्रथमं दुर्घही तितमात् कार्य एव लिए: शतिरह करेन पावर्षगायल्ल स्वभापनियोज्यकत्वस्य च मुगपडन्वयात् बागस्य कार्य स्वर्ग कामनियोज्यताक वर्ग- कामकातिलाध्यं वेत्याकारक एव प्रथमं बोक्षः। खर्गकाम- नियोज्य लाद्ययप्रयोजक स्य साक्षात्वर्ग साधनत्वस्यैव शची- सत्यादि के कार्य पूर्व गृहीतत्वात् उत्तरकालन्तु यागकार्यस्थ खगकामकतिलाध्यल खग कामनियोज्यताकत्वं वा यागा तथाव विनानुपपनमित्यनुपपत्तिधोसहकतादुतवाक्यात् यागः वर्गकामस्य कतिसाध्य इत्याकारकः स्वग कामनियोज्यताको यागः कृतिसाध्य इत्याकारको वा प्रहत्यौपयिक औपादानिको खर्गाव्यवहितप्राक्कालवृत्तिखव्यापारस्य पूर्वमुपस्थित्या स्वग कामनियोज्यत्वाद्यन्वयप्रयोजकस्य स्वग साधनलस्य यान मुग्रहत्वात् न च दृप्तिकामो भुञातत्यादि लोकिकरणले लघुनि कार्यत्वे शतस्य बिडादे: स्वर्ग कामो यजेतत्याद्यलोकिक- स्थले काय त्वविशिष्टे लक्षणेवास्तु तावतैव स्वर्ग कामनियो. ज्यतान्वययोग्यतासम्पत्तेरिति वाच्यं तथा सति अपूर्वस्य दूता- M ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। म्येण विध्यनुभाव्यत्वानुपपत्तेः कार्यवावच्छिन्नशक्तत्वेन पद- ज्ञानस्य तदवच्छिन्नानुभावकत्वात्। नचैवं गङ्गायां घोषो दृश्यतामित्यादौ लक्ष्यस्य तौरादेरन्वयधीविषयत्व न स्यादिष्ट- त्वात्। शतापदान्तरस्यैव तत्रोपस्थिततौरादिसाकाशस्व- शक्यार्थानुभावकत्वात् पाक करोतोत्यादिप्रत्यक्ष पाकारित নামি নীৰয়োলৰিযতনৰ বিমলান্ স্বন न तावहिशिष्टधीविषयस्यैव विशेषणत्व क्वचित्तदभिनिवेश स्तु सामग्रीवशादित्याचारप्युक्तं लौकिकलिड: क्रियाया कार्य- त्वानुभावकले तु तादृशलिङत्वावच्छेदेन कार्यत्वे शत्यन्तर वाचनो चेत्तत्रापि उक्तव गतिः अतएव लोके लिङ् लाक्षणि- कोति गुरूणां सिद्धान्त: सनच्छते इत्याहुः तश्चिन्त्य इष्ट- साधनत्वस्य विध्यर्थलादेव स्वर्गकामः पचेतेत्यादेरप्रामाण्य सम्प्रत्तावुतक्रमेण यागादौ वर्गकामकतिमाध्यत्वस्य तत्काम- नियोज्यताकत्वन्स्य वान्वये खर्गसाधनलादेः प्रयोजकत्व माना- भावात् प्रत्यहं मन्ध्यामुपामौतत्यादिनित्यविधेरपि मन्ध्यामुपा- सते येतु इत्यर्थबादेनोपस्थितब्रह्मलोकप्राहयादिसाधनतावाचि- खात् विधिशेषोभूतार्थवादस्य गुरुणापि प्रामाण्योपगमात् न च नित्यकर्मणां कास्यत्वे नित्यत्वविरोध: न हि फलकामना विना क्रियमाणत्वं नित्यत्वमप्रसिद्धेः प्रवृत्तिसामान्य प्रत्येव काम्यसाधनताधिय: कारणत्वात् किन्तु यदकरणात् प्रत्यवाय- स्तत्व तच्च काम्यत्वेऽप्यविरुद्धं नियोज्यान्वयस्य प्रामाणि- कत्वेऽपि साक्षात्परम्परासाधारणस्वर्गसाधनतामात्रस्य तद्यो- ग्यताविधया प्रागेव यागादी सुग्रहत्वाञ्च वर्गादिनियत- पूर्ववनिखावच्छिन्नसम्बन्धवत्ताकान्यथासियनिरूपकधर्मवत्ता- रूपस्यातिरिक्तरूपस्य खर्गसाधनत्वस्य व्यापारवाद्यवटितत्वेन तद्ग्रहे बाधकामावादित्यषा दिक। सामान्यतः ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १५१ बाई भुञ्जीत भवान् इह भुञ्जोधास्त्वमित्यादौ श्राद्धे भोजनाय निमन्वितो भवानित्यनुभवात् निमन्त्रितत्वमेव तत्र लिङर्थः । सच्च वजात व्यत्व प्रकार कधोजनकवाक्यप्रतिपाद्यत्व तदेकदेश एव च कर्तव्यत्वबोधे धात्वर्थो विशेष्यत्वेनान्वेति तथा च श्राद्ध- भोजनधर्मिकखकर्तव्यवधीजनकवाक्यप्रतिपाद्यो भवानित्या- कार स्तन बोधः तादृशधोजनकस्य भवताल भोक्तव्यमित्यादि. वाक्यस्य निमन्त्रणरूपतया भवटादेस्तत्प्रतिपाद्यत्वात् खपटस्य निरक्त प्रतिपाद्यत्वाभिमतभवदादिपरत्वात् तत्र च यस्य प्रत्या- ख्याने प्रत्यवायस्तन्निमन्त्रणमिति वृद्धस्मरणात् निरुतधोजनक- वाक्यमप्रत्याख्येयत्वेन विशेषणीयं तच्च प्रत्यवायजनकप्रत्या- ख्यानकत्वं श्राद्ध मुपक्रस्य अनिन्दितेनामन्त्रितो नापगच्छेदिति श्रुत: एवञ्च पुत्रोत्सवे भवान् भुजौतेत्यादी ल निमलितल लियः तत्प्रत्याख्याने प्रत्यवायागुतेः कित्वामन्त्रितत्वमेव तञ्च खकर्तव्यत्वप्रकारकधीजनकप्रत्याख्यानाहवाक्य प्रतिपादाल प्रत्याख्यानाहलञ्च प्रत्यवायाजनकप्रत्याख्यानकत्वं यत्प्रत्याख्यान कामचारस्तदामन्त्रणमिति स्म ते: वाल युद्धात्तापयत्व जलाहि ससुद्धरित्यादावम्युक्तरीत्यैवान्वयो द्रष्टव्यः। धेनु दद्यास्वमस्मभ्यमित्यत्र प्रार्थना लिडर्थः तच्च खसम्प्रदानक- दानधर्मिकसम्बोध्यकर्तव्यत्वप्रकारकवविच्छाविषयल चैत्रवक्तृकतादृशवाक्यस्थले धेनुकर्मकचैनसम्प्रदानकदानलाव- च्छिन्नधर्मि का या युष्मकर्तव्यत्वप्रकारिका चैत्रेच्छा तविशेष्यो- भूतस्य दानस्यानुकूलकतिमा स्त्वमित्याकारकस्तत्र बोधः । भिक्षां देहि त्वमथिभ्य इत्यादौ कचिल्लोटोऽपि निरुक्त प्रार्थनाथ तत्र च भिक्षा भिक्षणीयं कृहिहित इति न्यायात्। दो यदि धूमवान् स्थादित्यादी धातोनिरूढलक्षणया भेदोऽर्थस्तदुत्तर- लिडवाश्रयत्व यदि शब्दस्तु लक्षणाया निरूढ़त्वसम्पत्तये तेन ·१५२ সুন্নিামিন্দা। धूमवने टाश्यतावान् इद इत्यर्थः धूमवाने त्यत्र निपातार्थ इव धात्वर्थेऽपि भेटे प्रतियोगित्वसम्बन्धन नामार्थस्य धूम- वदादेः क्वचित् व्युत्पत्तिवैचित्रेपणान्वये क्षत्यभावात् इदो यदि धूमवानित्यादौ तु यद्यादिनिपातस्यैव भेदादिरर्थः इत्थञ्च हुदो यदि धूमवान् स्यात् वह्निमान् स्यात् इत्यत्रापि धूम- वद्भिन्बो इदो धूम व्यापकवङ्गिमद्भदवानित्याकार यास्तत्र बोध: म वद्धिमान् यो धूमवानित्यादौ यो धूमवान् स वलिमानि त्यादौ च यद्योगप्रायम्यादिवशादिव प्रकृतेऽपि रयाद्योगमाथ- म्यादिवशात् धूमादिव्यापकतया वयादेर्भानमग्भवात् अतएव हुदो यदि धूमवान् स्यात् घठवान् स्यादित्यादिको न प्रयोगः घटादे माद्यव्यापकत्वात् दो यदि मवान् स्यात यदि घटवान् स्यादित्याद्यर्थे तु तादृशप्रयोगो योग्य एव धूम- स्योहश्यकुज्ञावनिक्षेपात्। यद्योगप्राथम्यञ्च प्रत्येकमेव व्यापकताग्रहे तन्त्र न तु यद्योगस्य प्राघम्यम् । म शूरः सच विक्रान्तो यस्त्वया दैवि वोचित इत्यादौ न षट्पदोऽसौ न जुगुज यः कलम् इत्यादौ च विनापि यद्योगप्राथम्य तन्मा- बादेव शौर्य्यादी लक्ष्मीबीक्षितत्वादिव्यापकत्वग्रहात् गुणात्व यदि घट स्यात् द्रव्ये स्यादित्यादौ तु धातोरत्यन्ताभाव एवार्थः तदुत्तरलिङस्तु पूर्ववदाश्रयत्वं तथाच घटबत्तित्वाभाववद्- गुणत्वं घटवृत्तित्वव्यापकोभूतस्य द्रव्यत्तित्वस्याभाववदिल्येवं तत्र बोधः । परे तु हुदो यदि धूमवान् स्यात् हिमान स्थादित्यादौ तु प्रथमस्य स्याच्छब्दस्यापादकत्वं हितोयस्य चापत्तिरर्थः तेन धमवत्तापादकताकवद्धिमत्तापत्तिविशेष्यो हृद इत्याकारकस्तत्र यदि शब्दस्तु ताह शार्थतात्पर्य ग्राहकः । यद्ययं धूमवान् वकिमानपि स्यादि त्यादौ तु यदि शब्दस्येवापादकत्वमर्थः इत्याहुः । यो ब्राय- बोधः।

·शब्दशक्ति प्रकाशिका। १५३ णायावगुरेत् तं शतेन यातयादित्यादौ च हेतुहेतुमतोर्लिङ इत्यनुशासनात् यः शतयातनाहेतुब्राह्मणावगोरणवान् तदीय- शतयातनं ब्राह्महावगोरगाजन्यम् इत्वाकारको बोधः ब्राह्मणावगोरणं हन्तुमुद्यमः पौर्वापर्य मात्र तत्व लिङर्थः न हेतुहेतुमद्भाव' पश्चात्तस्य कल्पनात् अन्यथा दुरितापूर्वस्य वाच्यत्वापत्तेरिति तु प्राभाकराः । यन्नाम्ना यातयेत् पिण्ड तं नयेद् ब्रह्म शाश्वतमित्यादावयुक्तरीत्याऽन्वयः । ऋतौ खदारानुपेयादित्यादौ च स्मृतौ न वदारगमना- देरिष्टसाधनत्वे विधेस्तात्पर्य दारगमनादि लौकिक प्रमाणाव- गतेष्टसाधनताकत्वेन विधेयत्वात् प्रमाणान्तराप्राप्तप्रापक- स्यैव श्रोतविधित्वात् किन्त्वयोगव्यवच्छेदपयवसित नियमे स च प्रत्यवायजनकोभूताभावप्रतियोगित्वरूपस्तदेकदेश एवा- भावे ऋवादिकाल यावच्छेदकत्वनाब्वयात् ऋतुकालाव- च्छेद्यत्वविशिष्टस्य प्रत्यवायजनकोभूताभावस्य प्रतियोगि- स्वदारगमनमित्याकारकस्तत्र बोधः । यहा प्रत्यवायहेतुत्वम- भावश्च हयं तत्र लिज्यस्तन प्रतियोगिविधया धार्थस्याव- च्छेद्यत्वेन च कालस्यान्वयिनि अभाव लिङा प्रत्यवायहेतुत्वस्य बोधनात् ऋतुकालावच्छेद्य' स्वदारगमनाभावः प्रत्यवायहेतु- रित्याकार एव तत्र बोधः । न च येषां दाराणां गमनमलीक तेषाहतावगमने प्रत्यवायो न स्यात् उक्तवाक्यादलाभादिति वाचं खदारपदस्य वदारभिद्यो यः खसमानकालौनस्तदन्यस्त्रीपरतया उत्तास्मृत्यैव खदारऋतुकालावच्छेद्यस्य खदारभिन्न- स्वसमानकालीनेतरस्त्रीगमनाभावस्य प्रत्यवायहेतुत्वबोधनात् स्वासमानकालोन स्त्रीगमन एव तादृशगमनत्वस्य सुप्रसिद्धत्वात् एतेन श्राइदिने पिशेष भुञ्जीतेत्यादिकोऽपि नियम विधि: व्याख्यातः । पञ्च पचनखान् भुनौतत्यादि लिडोऽपि नष्टसाध.

·মুন্নিামি।। नत्वे तात्पर्य भोजनस्य रागप्राप्तत्वेनाविधेयत्वात् नापि प्रागुता- नियमे पञ्चनखानां पञ्चानामभोजनस्य प्रत्यवायहेतुत्वे माना- भावात् ऋतावुपयात् वा भार्यामन्यथा न णहा भवेदित्यादि निन्दार्थवादवलात् ऋतौ स्वदारगमनाद्यभावस्य दुरितहेतुत्व- व्यवस्थित्यैव तबिधेनियमपरत्वकल्पनात् किन्वन्ययोगव्यवच्छेद- पर्यवसन्नायां परिसंख्याया सा च यद्यपि न शशादिपञ्चविधान् पञ्चनखानेव भुञ्जीतेत्याकारापञ्च नखभिन्नस्य ओदनादेर्भोजनस्य निषिद्धत्व प्रमाणाभावात्तथापि पवेव पञ्चनखान् भुञ्जीतेत्याकारा तेन शशादिपञ्चभिवानां पञ्चनखाना भोजनं प्रत्यवायहेतुरित्येव तत्र वाक्यार्थ इति तत्रत्यलिडा प्रत्यवाय हेतुत्वमात्र प्रत्याय्यते प्राथमिकपञ्चपदस्य लक्षणया शशादिपञ्चभिन्नार्थकत्वात् । नन्तलिङः परिसंख्यया पञ्चविधान्यपञ्चनखानां भोजनस्य दिपञ्च प्रत्यवायहेतुत्वबोधने पञ्चपदस्य लक्षणापत्तिरतः शश धयन्नियम- पञ्चनखानां भोजनामावस्यैव प्रत्यवायहेतुत्व बो रमाणान्तरेण विधिरेवायमुचितः भोजनतदभावयोरकस्यापि भनियमपरत्वे प्रत्यवायहेतुत्वस्याक्त तत्वादिति चेन्न प्रोक्तविध पञ्चनखपदस्य व्यर्थत्वापत्तेः शशादिपञ्च भुञ्जीत पञ्चभोजनाभावस्य प्रत्यवायहेतुत्वस्यावगते सम्भव न् । खाविध ञ्चनखेष्वाहु- शल्लक गोधा खड्गकूर्मशशांस्तथा । भक्ष्यात् ५ निर्धारण- रनुशाश्च कतो दतः इति मनुवचने पञ्चनखेष्विति सप्तम्या शल्लकादिपञ्चभिन्नपञ्चनखानां भक्षणस्य प्रत्या वायहेतु- ताया: क्लुप्तत्वोच्च श्वाविमित्यस्य शल्लकविशेषणत्वात् याजनाध्यापनप्रतिग्रहैहिजो धनमर्जयेदित्यादावपि लिड' परि- संख्यैवार्थस्तन याजनादिभिब्राह्मणस्य धनार्जन प्रत्यय- हेतुरिति वाक्यार्थः न कष्याबैरनापन्नो ब्राह्मणो धनमर्जये- दित्यादिवचनैरुपायान्तरेण विप्राणां धनार्जनस्य प्रत्यवायहेतु- इत्यत एव एवञ्च ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। वस्य स्फुटत्वात् न तु याजनाद्यैः ब्राह्मणो धनमर्जयेदेव इति नियमविधिर्याजनादिना धनानर्जने ब्राह्मणस्य प्रत्यवाया- श्रुतेः । लङ लक्षयति। या स्मयोग विना धात्रो पन्तस्वार्थधर्मिक ! अतीतत्वग्रह हेतुस्नादृशी तिड लड च्यते । स्मशब्दस्य योगं विना शपन्तस्य धातोरर्थेऽतीतत्वस्यान्वय- धौहेतुर्यादृशौ तिङ् तादृशी तिड् लङ् उच्यते शिवादिभ्यस्त्व- णेव स्यादित्यवेव नङो हिरुतो रनित्यत्व लडोच्यते इति वा पाठ. तिवादिश्च स्मशब्दोपमन्धान विना धातोरर्थ नातीतत्व बोधयति पपाचेत्यादी लिडादिर्बोधयन्नपि न शपन्त स्थापच- दित्यादौ तु विनापि स्मशब्दयोगं लङस्तथात्वम् अदीव्यदि त्यादो शपन्तस्य धातोरथै स्वार्थमबोधयन्नपि दिवादिस्तत्- सजातीय एव तण्डुलमपचत् इत्यादावमो निरुक्तसजातीयत्वे- ऽपि न तित्वमतस्तदव्युदास: प्रवत्यर्थेऽनुमतत्वाद्यतनत्वाद्य- नाकासितत्वेन विशेषणाच्च पच्यता पच्येता पचतामित्यादाव. पाता अपक्षाता आपातमित्यादौ च लोटो लङ् लुङस्तामाता प्रभृतौ न प्रसङ्गः। अत्रापदित्यादी लडोऽतीत: काल इव तनिष्ठ ह्यस्तनत्वमप्यर्थः तच्च पूर्वदिनत्तित्वमिति कौमाराः ह्यस्तनत्व लडो नार्थः किन्वद्यतनभित्रत्व अनद्यतने लडिति पाणिन्यनुशिष्ट रित्यपरे । तथा च वर्तमानध्वसप्रतियोगि- पूर्विदिनवृत्तिपाककृतिमान् तादृशप्रतियोग्यनद्यतनकालवृत्ति- पाककृतिमान् इति वा तत्र बोधः । प्रायिकञ्चेदं तेन ह्यस्तन- स्वादिशून्येऽपि काले कचिलडादेः प्रयोगः। ह्योऽपचदित्यादी हःपदाख्याताभ्यामेकमेव निरुत शस्तनत्व बोध्यते सम्भेदन्या- यात् अन्यथा पत्ता पचतीत्यवेव निराकाइतापत्तेः ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। लुडं लक्षयति। इन्ते क्लतबधेरथ यातीतत्वम्य बोधिका। सिजन्तस्याथवा धातीस्ताहशी तिड लुडोच्यते॥ कृतबधादेशस्य हन्तरर्थे किंवा सिजन्तस्य धातोरर्थे याती- सत्वस्य बोधिका तादृशी तिङ लुङा लुशब्देनोच्यते। जघान हन्तिम इत्यादौ लिड् लड़ादिको हन्तेरर्थेऽतीतत्वस्य बोधको- ऽपि न कृतबधादेशस्य न वा सिजन्तस्य अबधीत् अबधिष्टा अबधिषुरित्यादौ तु लुङ् मानं तथा बध्यात् बध्यास्ता बध्यासुरोत्यादो कृतबधादेशस्य तस्यार्थे स्वार्थानुभाविकापि आशीर्नातीतलर बोधिका। अत्राप्यनुमतत्वहस्तनत्वायना- कासितत्वेन विशेषणात् पच्यता अपचत् अपचतामित्यादी नाडातिप्रसङ्गः अनापाक्षौदित्यादौ अतीतः काल इव नविष्ठमद्यतनत्वमपि लुडामथस्तेन वर्तमानध्वंसप्रतियोग्य- द्यतनपाककृतिमान् इत्येवं तत्र वोधः। रीतिरक्तव । लिटं लक्षयति। हिमतभिन्नधान स्वार्थस्यान्वययोधने । या न योग्या तादृशी तिड निट्पद नाभिधीयते ॥ अशिश्रियत् अदुद्रुवदित्यादौ हिस्तस्यैव अपाक्षीदित्यादी तदन्यस्यापि धातोरथै स्वार्थान्वयं लुडादयो बोधयन्ति लिटस्तु जधान जन्नतुरित्यादौ हिरुक्तस्वैव धातोरथै पिपक्षति पापच्यते इत्यादौ सनादयस्तादृशा अपि न तिङः तत्रापि प्रत्यर्थे वर्त- मानत्वाद्यनाकाइत्वेन विशेषणात् पचे पचावहे पचाव इत्यादौ न लडाद्यतिप्रसङ्गः। काशाञ्चक्रे लोलूयामास ईक्षाम्बभूव इत्यादावाम इव वजादेरप्यनुप्रयुक्तस्य पदसाधुतामात्रत्वादसम्भवायत्तेरन्यथा निर्वति।

·शब्दशक्ति प्रकाशिका। द्विरुक्तस्य यजेर चकास्तेराम्यतम्य वा । या खार्थस्यान्वये हेतु सा वा लिट् कथ्यते बुधै ॥ जुहोतीत्यादी विरुक्तस्य धातोरर्थे खार्थबाधकोऽपि लड्यदिन यजरर्थे । चकास्तोत्यादौ चकासधातोरर्थे तादृगपि नामन्तस्य मनश्चचाल सुरभिभाग अाजगाम इत्यादावतीतः काल इव धात्वर्थनिष्ठ परोक्षत्वमपि लिटोऽर्थः तच्चातीन्द्रियत्व तैनातीतकालवृत्त्यतोन्द्रियचलनवन्मन इत्याकारकस्तत्र बोधः । चैत्रश्चारु यपाच इत्यादी तु लिडुपस्थाप्यस्यापि परोक्षत्वस्य न पाकादावन्वयाऽयोग्यत्वात्। एतेन व्यातने किरणाबलीमुदयन इत्यादि व्याख्यातम् शेषं पूर्ववत् । लुट आशान्लिडञ्च क्रमेण लक्षयति । धात्वर्थ श्वस्तनत्वस्य बोधिका तिड लुट च्यते । आशीलिंडाशासनस्य भावित्वस्य च बोधिका ॥ श्व: पच्यतोत्यादो धात्वर्थे श्वस्तनत्वस्य बोधकमपि श्व:पदं न तिड लडादयस्तु धात्वर्थे भावित्वमेव बोधयन्ति न खस्त- नत्वमपि जावतु भवानित्यादौ तु तुवादिक प्राशंसनीयत्वस्य बोधकमपि न मावित्वस्य भावित्वस्य बोधकोऽपि डादि नांशसनायत्वस्य भूयात् भूयास्तामित्यादौ पुनरष्टादशैवाशी- लिङः प्रकृत्यर्थस्साशंसा भावित्वञ्चानुभावयन्ति। अथ पाक- गोचरैककृतिदायासपि तहोचरा परकृतेरतीतत्वाद्भविष्यत्वाच तटानोमय पपाच पक्ष्यतीत्यादिप्रयोगप्रसङ्ग पाककृतित्वाव- च्छेदेनातीतत्वादेरन्वयोपगमेन तहारणे तु पपाच पक्ष्यतीत्यादे- योग्यत्वापत्ति: सदवच्छेदेनातीतत्वमविष्यत्यो धादिति चेत् न पाककति उच्छिन्नर्मिकाया तत्तत्माकगोचर कृतित्वाव- च्छेद्यस्वरूपसरवातीतत्वाद्यन्वयवद्धौ पाकार्थकधातूत्तर लिटवादिना उक्तदोषव्युदासात् चुल्लोथाल्यारोपण्णा- ·१५८ আচ্ছাসিন্ধান্ধা। एव। टिकं हि न प्रत्ये क पाकपडा किन्तु स्थाल्यारोपणाग्निनिवे- शननुषप्रक्षेपाद्यनुप्रस्फोटनपर्यन्तस्तत्तत क्रियाकलाप यदाह दुर्गः क्रियते इति क्रिया सा च पूर्वापरीभूतावयवैवेति तथाच तावक्रियाकलापस्य प्रत्येकगोचरकृतरतीतत्वभविष्यत्वयो- बांधात् अवान्तरतुषप्रक्षेपादिढशायां पपाच पक्ष्यतीत्यादिको न प्रयोगः। नचैवं सूपपाकं निष्पाद्य तण्डुल पचत्यपि पुमि अय पपाच इति स्यात् निष्पन्नपाकगोचरयावत्कृतेरतीतत्वात् इति वाचमिष्टत्वात् तण्डुल पयाचेत्यादि प्रयोगस्यैव तत्रायोग्यत्वात अन्यथा सूपमपाक्षीदित्यादिप्रयोगस्तत्र कथं स्यात् । मम्प्रति सूप पचत्यपि पुरुषे सूपकर्म कनिष्पन्नपाकगोचर कृति- वावच्छेदेनातीतत्वमुपादाय सूपमपालोदित्याटिक: प्रयोगो भवत्येव परन्त्वय सूपमपाक्षीदित्याटिरेव न तत्र प्रयोगः सूप- कमकाद्यतनपाकगोचरकृतित्वावच्छेटेन अतीतत्वस्य बाधा- दिति युक्तमुत्यश्यामः । लक्षयति। अतएव लूटं लुङञ्च क्रियातिपात कानस्य भाविन प्रातनस्य च । वैशिष्ट्यथोधिका या तिड' लूट च मृड च क्रमादिमे ॥ या तिङ क्रिवाया धात्वर्थस्यातिपाते विगमे भाविकानाव- च्छेद्यत्वस्य बोधिका तादृशौ लट् यात्वतीतकालावच्छ द्यत्वस्य तादृशो लङ् तण्डुलञ्चेत प्राप्मात्योदनमपि पक्ष्यति चैत्र इत्यादी स्थतिप्रभृतयश्च बार्टर्भाविकालावदेन तण्डुम्ल प्राप्ताद्यभाव- वस्वमनुभावयन्ति तथैव प्राप्स्यत् ओटनम प्यपक्ष्यत् इल्या- दावतीतकान्नावच्छेद्यसिन्धनप्रात्यभाववत्त्व तथाच भाव्यतीत- कालाविव क्रियाप्रतियोगिकोऽभावोऽपि तयोरथः वस्तुतो भाव्या- दिकालावच्छ देन तण्ड न्न माध्यभावप्रयुक्त ओढनपाकाद्यभाव ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १५८ ण्व उक्तस्थले लडादिना चैत्रादावनुभाव्य: क्रियाविरहप्रयुक्तास्य क्रियान्तविरहस्यैव क्रियातिपातत्वात् अतएव चैत्रश्चेदपति- स्थत् ग्राममप्य गमिष्यदित्यादिको न प्रयोगः तीर्थञ्चेदगमिष्यत् सार्थमप्यलास्यत् इत्यादिकस्तु चिन्त्यः सार्थलाभाद्यभावस्य तीर्थगत्यादभावाप्रयुक्तत्वात् इति तण्डु लञ्चेत् पचेदोदनमपि भुजोत त्यादी तु क्रियातिपतनस्य वतमानत्वमेव लिङा प्रत्या- व्यते न तु भावित्वमतीतल्ल वेति तव्युदासः । क्रमप्राप्त धात्वशप्रत्ययं लक्षयति । सुबानन्वितस्वार्थतिडन्यप्रत्ययस्तु य । स धावशोऽथवा धातोरन्ताशप्रत्ययस्तथा ॥ सुबर्थानन्वितयादृशस्त्रार्थको यस्तिङन्धः प्रत्ययः स ता- शार्थे धात्वंशप्रत्ययः पुत्रीयतीत्यादौं क्यजाद्यर्थम्य इच्छादेन सुवर्थेऽन्वयः किन्तु तिर्थे पचतीत्यादौ सुवर्थानन्वितक्त्यर्थ- काऽपि तिवादिन तिङन्यः पिपक्षया कुरुतेत्यादौ तु भावकल- भ्यस्य इच्छास्वरूपस्यैव सुबर्थकरणत्वादावन्वयः न तु सनन्तार्थ- पाकच्छामावस्य अस्तु वा सान्वयसंज्ञानुरोधेन धावन्तावयब- कूप एव प्रत्ययो धात्वंशप्रत्ययः पिपक्षादिधात्वन्तभागवात् सनादिप्रत्यस्य । विभजत। नामप्रकृतिकशाय धातुप्रकृतिकस्तथा । तवादिम क्यचक्यडादिरपर मन्यडादिक ॥ अयं धात्वंशप्रत्ययो नामप्रकृतिको धातुप्रकृतिकश्चेति विविधः। तत्रादिमो नाम प्रतिक: क्यच्क्यडादिः अपरो धातप्रकतिक' मन्यडादि चैत्र पुत्रीयति इत्यत्र क्यजर्धेच्छाया तत्प्रकृत्यर्थतावच्छेदकोभूतपुत्रत्वाद्यवच्छिन्नविषयतया प्रकृत्य- थरस पुनादस्त स्याम तिब्य आश्रयत्वे निरूपकत्वेनान्वये ·मामर्थ्यम्। शब्दशक्तिप्रकाशिका। साकाङ्गत्वात् पुत्रत्वेन पुत्रगोचरेच्छाया प्राश्रयत्ववांश्चैत्र इत्येवमन्वयधोः अतएव मनुष्यत्वादिप्रकारेण पुत्रेच्छादशाया पुत्रीयतीत्यादिको न प्रयोग: किन्तु मानुषोयतीत्यादिग्व । अतएवात्मनः पुत्रीयतीत्यादरात्मपुत्रत्वप्रकार केच्छाबोधन एवा- आत्मपुत्रत्वादेस्तत्र प्रत्यर्थतानवच्छेदकत्वात् आत्मसम्बधौ यः पुत्रः पुत्रत्वेन तगोचरच्छाया बोधने तु तस्य सामर्थ्य मेव चैत्रस्य गुरुकुलमित्यादाविव वृशिशब्दैकदेशेऽपि पुत्वादावात्मप्रभृतेः प्रतियोगिविधयान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् । आत्मपुत्रोयतोत्यादौ पुनरात्मपुत्रत्वादेरपि प्रकृत्यर्थतावच्छेदक- वात् तदवच्छिन्नपुत्रविषयताकेच्छाबोधने न किमपि बाधक पश्यामः। एतेन पुत्रकाम्यतीद काम्यतीत्यादी काम्यस्याप्यर्थी व्याख्यातः। पुत्रीयति माणवकमित्यादौ तु आचारसदृशा- चार: क्यजस्तविशेषणीभूते आचारे प्रत्यर्थस्य विशेष्थीभूते च माणवकादेः कर्मत्वेनान्वयः तेन पुत्रकर्मकाचरणसदृशं यन्माणवककमेकाचरण तदनुकूल कृतिमानित्याकारकम्त त्र बोधः । पुत्रकर्म काचरणञ्चेहान्नपानादिना सवई नतोषणादि। सीयति शत्रुमित्यादौ सर्पकर्मकाचरणतल्य यच्छत्रुकर्मका- चरणं तदनुकूलकृतिमानित्यर्थः सर्पकर्मकाचरणञ्चात्र मर्प- कर्मकताडनमारणादि ग्राह्यम् । प्रामादे कुटोयतोत्यस्थ कुव्य- धिकरणकाचारसदृशो यः प्रामादाधिकरणकाचारस्तटनुकूल- कृतिमानित्यर्थः कुट्यधिकरणकाचारह कुट्यधिकरणक- शयनादिरूपो द्रष्टव्यः। कर्माधिकरणयोरेव सदृशारे क्यचो- विधानात् वह्निकण इवाचरति धूलिर्दण्डेनेवाचरति चक्रेणे- त्याद्यर्थे धूलिवङ्गिकणोयति चक्र ण दण्डौयतीत्यादिकः कर्ट- करणादेः सदृशाचारे अपप्रयोगः । मान्ताव्ययाभ्या न स्यादि- त्यनुशिष्ट रिदमिच्छति खरिच्छति इत्याद्यर्थ इदमिवाचरती- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। त्याद्यर्थे च न क्यच् । गव्यति नाव्यतीत्यादावपि गामि- च्छति गामिवाचरति इत्याहिरर्थः । ओदौड़या क्यच: खरवशावादवाद्यादेश: नमस्तपोवरिवसां कर्ट त्वेऽपि क्यचो विधानात् नमस्यति देवानित्यस्य देवनति तपस्यति शत्रुमित्यस्य शत्रुसन्तापं वरिवस्यति गुरूनित्यस्य च गुरूणां परिचर्या करोतीत्यर्थः। श्येनायत काक इत्यादौ क्यडोऽपि आचारसदृशाचारोऽर्थः तत्र व प्रकृत्यर्थस्य श्येनादेः कर्ट त्वेनैव साकाइत्वात् श्वेनकट काचारमदृशाचारवान् काक इत्येव तत्र बोधः। श्येनकट काचारश्च मासहरणादिर्ग्राह्य.। श्ये नो इवाचरतीत्यर्थे श्ये नायते काकीत्यत्र भाषितस्कत्वात् क्य डि पुवद्भाव: गाय॑मिच्छतोत्याद्यर्थे गार्गीयतीत्यत्र क्यचीव गार्य इवाचरतोत्याद्यर्थे गार्गीयत इत्यत्र क्यडाप्यपत्य प्रत्ययस्य लोपः । तथा वाजोयतोत्यादी नस्य। ओजायत अप्सरायते पयायत पयस्यते गर्दभति अश्वतोत्यादाप्युक्तरीत्यैवान्वयः ओजसप्- मरमोनित्य पयस सो विभाषया। क्योऽपि लोपो द्रष्टव्यो ग भत्यश्वतीत्यत इति वचनादेषु साटेर्लोप: अनोज:पदस्यो- जविपरत्वमिति निबन्धार । गव्यते नाव्यते इत्यादेरपि गोरिवाचरतीत्यादिरर्थः पूर्ववदवादेश: पूर्वमनुन्मना उन्मनो- वदाचरति इत्यर्थेऽप्यन्मनायते दुर्मनायते अवेहत् वेहदिवाचर- तोत्यर्थे वेहायतोत्यादौ तस्य लुक् । गोगर्भघातिनी वेहत् । अलो- हितो लोहितो भवतीत्यर्थे लोहितायति लोहितायत स्वस्तित्वाद भयपदं सुखमनुभवति इत्यर्थे सुखायते एवं टुःखायतै अलौका- यते इत्यादि। शब्दं करोतीत्यर्थे शब्दायत एवं वैरायते कल- हायते। गिलितस्य पुनश्चर्वणं रोमन्यः त करोतोत्यर्थे रोम- स्थायते गौः। मुण्डादेस्तत् करोत्यर्थे रहात्यर्थ कृतादितः । वतीत्यर्थे च सत्यादेरङ्गभ्यस्तन्निरस्यतीति भागुरिस्मृतेः नर ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। वासः मुण्डयतीत्यत्र नरनिष्ठमुण्डनं जल मिश्रयतीत्यत्र जलनिष्ठ- मिश्रण वास: शिथिलयतीत्यत्र वासोनिष्ठशैथिल्यम् अन्न मध- रयति इत्यत्राननिष्ठमाधुय्य' चैत्रं मित्रयति इत्यत्र चैत्रनिष्ठ- मित्रत्व करोतीत्यादिको नाम प्रकृतिकस्य गेरर्थः । मुण्डादिपदस्य धर्मपरत्वात् सुण्डयादिण्यन्तधात्वर्थ तावच्छेदका- भूतफलवत्वाच्च नरादेः कर्मवमिति सम्प्रदायविदः । पृथु मृदु भृशं वा करोतीत्यर्थे वास: प्रथयति सदयति भशा- यति इत्यादातो रेफादेशः । तथा चैत्रं परिब्रढयति इत्य- त्रापि। कण्डादिभ्यस्तत् करोतीत्यर्थं यजेव न तु णिः तन गात्रं कण्ड यति कण्ड यते वा इत्यत्र गात्रस्य कण्ड कराती- त्यर्थः जित्त्वादुभयपदम् एवं स्वर्गलोके महीं वमतिस्थानं करो. तीत्यर्थे स्वर्गलोके महीयते डानुबन्ध षु पाठादात्मनेपदं शब्दा- दिभ्यः करोतीत्यर्थे क्यवेत्युक्तम् । कृतति वर्णयतीत्यादी सह्वातीत्यादिग्थ: सत्यापति अर्थापयति वेदापयति इत्यत्र च सत्यं वक्तोत्यादिरर्थ सत्यादित्रिकाढावागमश्च प्रिय स्थिर वा वतीत्यर्थ प्रापयति स्थापयति इत्यादी प्रियस्थिरादः प्रस्था द्यादेशोऽपि अखतर वदतीत्यर्थे अश्वयति इत्यत्र तर प्रत्यय- लोपश्च गोमन्तमाचष्टे इत्यर्थे गवयति गुणवन्तमाचष्टे इत्यर्थे गुणयति स्रग्विणमाचष्ट इत्यर्थ स्त्रजथति इत्यादी तु मन्तवन्तु- विना लुगपि तथा कर्तारमाचष्टे इत्यर्थे कारयतात्यत्र टचः अन्तिकमाचष्ट इत्यर्थ नेदयति वाढमाचष्ट इत्यथे साधयति इत्यत्र चान्तिकवाढयोर्नेदसाधी च युवानमल्प वा वदतीत्यर्थ कनयति युवाल्पयोः कन्वे त्यनुशिष्ट पन यवयति अल्पति इत्यपि ! स्थूलमाचष्टे दूरमाचष्टे इत्याद्यर्थे स्थल दूरयुवक्षिप्र- क्षुद्राणामन्तस्थादिलोपो गुणश्चेत्यनुशिष्टेः क्रमिण स्थवयति टवयति यवथति क्षपयति क्षोदयति इत्येव प्रयोगः। बहनाचष्टे इत्यर्थे ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। भूययति बहो भूयादेशः। हस्ताद्यभ्यस्त निरस्यतीत्यर्थे ऽपि णि तेन हस्त निरस्यतोत्यादर्थे हस्तयते पादयते इत्यादि पूर्ववदात्मनेपदम् । तूस्ताहिघात संछादे वस्त्रात्युच्छादितस्तथा । उत्क्षेपाढी कर्मणो णिस्तत्तदव्ययपूर्वत इति भागुरिस्मृतः तृस्त विनिहन्तोत्यर्थे वितूस्तयति तूस्त केशजटा वस्त्र संच्छादयतीत्यर्थे सवस्वथति मुत्क्षिपतीत्यर्थ उत्युच्छयते गो: एवं परिपुच्छयते भाण्डानि सञ्चिनोतीत्य थे संभाण्डयते भिक्षुः चोवर सम्माजयोत्यर्थे सञ्चौवरयत। कर्मणा इत्युक्तेस्त स्तन विनिहन्तीत्याद्यर्थे न णि तृस्तयति प्रतूस्तयति इत्यादितः कथितार्थानामप्रतोतेस्तत्तदव्ययपूर्वकत्व- नियमः। वोणात उपगाने स्याइस्तितोऽतिक्रम तथा । सनातश्चाभियान णि श्ला काटेरप्यु वस्तुताविति भागुरिस्म ते- रत्नापि तत्तटव्ययपूर्वत इत्यनुष ज्यते ! उपगायतोत्यथे उपवीणयति यशः हस्तिनातिक्रामतीत्यर्थ अतिहस्तयति गृहं सेनयाभिमुख यातीत्यथे अभिसे नर्यात ममर श्लोकैरुपस्तोतात्यथे उपभोक यति शिवमित्यादिक, प्रयोगः। कर्मप्रत्यये तूपाण्यत यश इत्यादि वोगादे करण- तास्थल एवायं विधिरता वाणायामुपगायतोत्याद्यर्थ न मिश: माधुः। अशनधनाभ्यासाय उदकानाः कन्नोपश्च तदिच्छतो- त्यथे तेन अशनायति धनायति उदन्यतोत्यादावशनमिच्छता- ल्यादिरथः। अशनायादिक धात्वन्तरमित्यपि वदन्ति। चत्रं भावयति पात्मान गमयति इत्यादी धातुप्रकृतिकस्य गेरप्यनु- कूलव्यापारो व्यापारमात्रं वार्थः तत्न धात्वचस्यानुकलतायाः ससर्गविधयापि भानसम्भवात् तेन तत्र चैत्रोत्पत्त्यनुकूलव्यापार- वान् आत्मगत्यनुकूलव्यापारवानित्यादिरथ: । क्वचिज्ञानानु- तथा च वाण्या ·इत्यस्य शब्दशक्तिप्रकाशिका। अभिनयादिरूपः। चुरादिभ्यस्तु खार्थिकस्य णे: स्वरूपमर्थः तेन चोरयति चिन्तयति इत्यादौ स्त यादिस्वरूपस्यानुकूलकति- मानित्यादिरर्थः । गुपूधूपविच्छिपणिपनेरायः कर्मस्तु हिड् । ऋते यङ् चतुर्लेषु नित्यं स्वार्थे परत्र वेति भागुरिः। स्वार्थे स्वरूपार्थ तेन गोपायतोत्यस्य रक्षणस्वरूपं धपायति इत्यस्य सन्तापखरूप विच्छायतोत्यस्य गतिखरूपं पणायत व्यवहारस्वरूपं स्तुतिस्वरूपं वा करोतीत्यर्थः । आकर्णयामास न वेदनादानचोपलेभे बणिजा पणाया इति व्यवहारार्थ भट्टिः । पणायत इत्यस्य तु स्तुतिस्वरूपं करोतीत्ये- वार्थः खरूपार्थकत्वात् अल्पापि विप्रगोपाया स्वर्गानन्त्यप्रदा भवेदित्यादिकः प्रयोगः अल्पादः क्रियाविशेषणवे लोवत्वापत्ते इत्युक्तप्राय वगं कामयते इत्यस्य स्वर्गगोचरच्छास्वरूपवानित्यर्थः डानुबन्धत्वादात्मनेपदम् ऋतीयते इत्यस्य वृणास्वरूप करोती- त्यर्थः । परत्र वेत्युक्तोश्चतुल कारादन्यत्र गोप्ता गोपायिता कामता कामयिया अर्त्तिता ऋतौयिता इत्यादिको द्विविधः प्रयोगः गुपो बधेश्च निन्दाया क्षमायाञ्च तथा तिज । प्रतो- काराद्यर्थकाच कित: खार्थे सनो विधिरिति भागुरिः । तेन जुगुप्सते वीभत्सते इत्यत्र निन्दास्वरूपस्य कर्ता इत्यय: अतएव जुगुप्मा स्वल्पापि क्षपयति महत्त्व परिषदीत्यादिकः प्रयोगः तपस्तितिक्षते इत्यस्य तपःकर्मकसहनस्वरूपस्य कर्तव्यथ चिकि- सत्यातुरमित्य स्यातुरकर्मकप्रतीकारस्वरूपं करोतीत्यर्थ रिपु विचिकित्सतीत्यस्य रिपुकमनिग्रहस्वरूपं करोतीत्यर्थः विचि- कित्मति मन्मन: इत्यादी च मन्मन. सन्देहस्वरूपवदित्यर्थः । एषामर्थान्तरे तिडो नाभिधानमिति भागवृत्तिः तेन सगोपन- निशाननिवासाद्यर्थेषु गोपन तेजनं केतनमित्यादिकमेव प्रत्बुदाहरणं मानदानशान्भ्योऽपि खार्थे सन् तेन मान् पूजाया ·भाब्दशक्ति प्रकाशिका। तथाच विचारे वा इत्यस्य मीमामते दान खण्डन इत्यस्य दीदासत भान तेजने इत्यस्य शीशामते इत्यत्राप्युक्तादिशैवान्वयः। पार्क चिकोर्षति ओदन बुभुक्षते इत्यादाविच्छैव सनोऽर्थः तस्याञ्च हितीयान्तेन लभ्यस्य पाकादिविशेष्यताकत्वस्य खरूपसम्बन्ध न धात्वर्थस्य तु कल्यादेः खमाध्यवाटिप्रकारिनिष्ठखसमानकर्ट कत्वसम्बन्ध नान्वयात् पाकर्मिका निकतासम्बन्ध न कृतिमतो या इच्छा तहानित्यादिरथं समानक त्वस्य निवेशात् अन्य- दीयकृतिपाकाटाविच्छावत्ययं चिकोपति पिपक्षति इत्या- दिको न प्रयोगः इति चिन्तामणिकृतः । मोन्डस्तु पाक चिकोषतोत्यादी द्वितीयाथम्य विषयत्वस्य मूलधात्वर्थ एवा- वयः तदर्थस्य तु समानकर्ट कलविषयत्वाभ्या सनर्थेच्छाया पाकविषयताककृतितमानकर्ट कतगोचरेच्छावान् इत्यादिरेवार्थ: कारकविभक्तः क्रियायामेव स्वार्थबोधकत्वादत- एव यह तिष्ठासतीत्यादिको न प्रयोग: स्पितर्गहकर्मकत्व. बाधात् अन्यथा गृहधर्मि का स्थितिप्रकारकेचा बोधयन्नयमेव प्रमाणं स्यात् न तु गृहे तिष्ठामतीत्यादिरिति प्राह । चिको- र्षादे' प्रवृत्त्यादिरू पटमाधनत्वेन तद्दोचरेच्छासत्वेऽगैच्छार्थक- सनन्तात् न सन्प्रत्ययः सनन्तान्न सनिष्यते इत्यनुशिष्ट रत- श्चिकोर्षिषतीत्यादिको न प्रयोगः पापच्यते इत्यादौ यडः पौन पुन्यमयः तच्च प्रतधात्वर्थजातीय क्रियोत्तरतादृशक्रिया- नन्तर्यरूप प्रत्यर्थे विशेषणवेनान्वति तन पाकोत्तरपाका- नन्तर्यवत् पाककर्ता इत्येवं तत्र वाक्यार्थ: हिः पतरि पुन: पत्तत्वेऽपि न निरुक्त पुनः पुन पक्तत्वम् अतो न तत्र पाप- च्यते इति प्रयोगः पाकात्तरत्वादिकञ्च तत्समानकट त्वगर्भ बोध्यम् अत' पुमन्तरीय पाकाद्युत्तरत्वमादाय नातिप्रसङ्गः । तण्डल पापच्यते इत्यादा यङन्तधातूपस्थाप्ये सर्वत्रैव पाकाटौ ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। तण्डुलकर्मवस्यान्वयो व्युत्पत्तिवैचित्रमात् नात: क्रमेण मुद्गमाषौ पवा तण्डु लस्य पक्तरि तथाविधप्रयोग: तुषेण पाप- च्यते इत्यादी कारकान्तरमप्येतेन व्याख्यातं जंगम्यत चंक्रम्यते इत्यादौ धात्वर्थगतं पौन:पुन्यमिव कोटिल्यमपि यङोऽर्थः गत्यर्थात् कौटिल्य एव तदिधानात् तेन पुन: पुनः कुटिल- गतिमान् इत्येवं तत्र बोधः शेषं पूर्ववत् । लोलुप्यते चर्यत जंजप्यते दंदश्यते जेगिल्यते इत्यादौ निन्दितत्वमपि तेन पुन: पुनहितं लुम्पति चरतीत्यादिकस्तत्रार्थः। अत्रोत्सर्गत एव एकाचो हलादेरेव धातोर्यविधानात् पुनः पुनः कथयति जागर्ति दरिद्रातीत्याद्यर्थ कथ्यादेनं यङ् नापि पुन: पुनरेति एजते इत्यादाविन प्रभृतेः ऋप्रभृतिभ्यश्चेति विशेषविधस्तु पुनः पुनरियर्ति अनाति अटतोत्याद्यथे श्ररायते अशाश्यत आटाट्यते इत्यादिकः प्रयोगः श्रुभिरुचिभ्या तु न स्यात् पुनः पुनः शोभते रोचते इत्यर्थे शोशुभ्यते इत्यादेनिराकाङ्त्वादिति वदन्ति। तद्धितं लक्षयति। विभत्यादिविकादन्य प्रत्ययस्तद्धित मतम् । नामप्रतिको नेवमतिव्याप्तादिदोषत ॥ विभक्तिधात्वशकङ्गयोऽन्यः प्रत्ययस्तद्धित वृक्षक इत्यादी हुस्वाद्यर्थकः कादिरपि तद्धितमेव तदन्यत्वेनापि प्रत्ययं विशेषयन्त्यन्ये नामप्रकतिकप्रत्ययत्वन्तु न तद्धि तस्य लक्षण विमतो क्यजादो चातिव्याप्त: पचतितरामित्यादो तरामाद्य- व्याप्तश्च । विभजते । तस्यापल्य तद्दिीषस्तक्षेण युतेन्दुमान् । कालस्तथा तेन रक्त तस्य व्यहोऽथ वैति तत् ।

·সুজিসাজা। अधीले वा देवताम्य सेवमादौन् यथायथमा बोधयविधानास्तद्धित स्बादनेकधा ॥ तस्थापत्यस्य विशेषो गुर्वायत्तत्वप्रथमत्वादिः । अपत्यार्थ व्याकुरुते। अग नान्नोऽपत्यसामान्ये षष्ठयन्ताबाधक विना। अटन्तादिन निषदाटेरन्त्याचोऽक चेण्यमेक्षितम् ।। षष्ठान्तानाम्न साक्षात्परम्परामाधारणापत्वसामान्ये बोध्ये अग इत्यन्सर्ग. म च मगचेरपत्य मारीच काश्यपिरित्यादी अपत्यविशेषभाने तु तहिनभेदो वक्ष्यते मरीचिना अपत्यमित्यर्थे तु न षष्ठान्त नाम। अगो बावकमाह अन्तादिति अद- न्तानाम्नी वाधकं विना इगणेव टमटापत्य दाक्षि: अस्था- पत्तमि इत्यादौ तत्रापि निषादाटेरिणा अपत्यबोधन तदन्ति- माचोऽगाटेशोऽपिक्षित यथा नैषाढकि वैयासकिः चाण्डाल- किरित्याटो। इमोऽपवादमाह। शिवादिभ्यस्त्वमेव स्थात योगादगगाथा! नकुलादिश कुचाटरायनण ण्यश्च तस्मान्न प स्त्रियानिति । शिववकणककुत्स्थ पुत्रप्रभृतिभ्योऽणेव नत्वदन्तादिण मुनिषु স্লিাষ্টান্তিম্ভি वसुदेवादि. कुरुषु शिवाढौ पाठ्य. तेन वाशिष्ठो वासुदेव. माहदेव. जाकुल इत्यादिरेव तत्र प्रयोगः शतानीकस्तु नाकुलिरित्यादी क्वचिद- यवादविषयेऽम्य त्सगविधिः प्रथमापत्य वा तनाथः। गर्गस्या- पत्यमित्यर्थे गर्गादिगणात् ण्यः यथा गाय. काठ्य वात्स्यः पाराशर्य: कात्तवीर्य: जामदग्न्यः इत्यादी अत्र गणादित्य ते गर्गो नाम कश्चित् तस्यापत्यमित्यर्थ गागिरिलेव एवनग्रेऽपि।

·সুন্নিসামান্ধা। कुञ्जादेगणादपत्यमामान्ये प्रायनण तदुत्तरं ख्यश्वास्त्रिया यथा कोजायन्यः ब्रान्नायन्यः इत्यादौ स्त्रियान्तु कौञ्जायनीत्येव न त ततोण्यः सुमङ्गलादित्वात् डीम् । अनास्त्रियामित्यबडुत्व- स्याप्युपलक्षक तेन कौञ्जायना: पुमांस इस न रायः॥ गार्गि: कौञ्जिरित्यादौ नापत्यत्वेन बोध: किन्तु प्रथमापत्यल्वे- नेति वक्ष्यते। अदन्ताच्छिल्पिनो ण्योवा सेनान्लानक्षणादपि । नडादण यिनो नित्य बाबादस्त्रिण विधीयते ॥ तान्त्रवाय्यस्तान्त्रबायि: कोम्भकार्य: कौम्भकारिरित्यादी शिल्पिवाचकात् महासैन्यो महासैनिरित्यादी च सेनान्तात् लाक्षण्यो लाक्षणिरित्यादी लक्षणशब्दादिणि प्राप्त विभाषया ण्यः तथा नडादेायनो नित्यं तेन नाडायन, चारायण इत्यादी कुञ्चाद्यन्तर्गतो नडादिः बाह्वाटेरित्वम् यथा बाहोरपत्य बाहवि: सुमित्राप्रभृतयस्तु बाह्वादिगणे द्रष्टव्याः । अणोऽपवादान्तरमाह। स्त्रीप्रत्ययान्तादवादरम्य या परिभाषिनात् । न नदीमानुषीनाम्न आदावाहुविवर्जितात ॥ विनताया' सौपा कमण्डल्वाः युवत्या वाऽपत्यमित्यर्थ वैनतेयः सौपर्णेयः कामण्डलेय योवतंय इत्यादी स्त्रीप्रत्यया- न्तादेयम व नत्वण अबेरपत्यमित्यर्थ आवेय' अत्रिपदम- प्रत्ययेदन्तहिवरनानि पारिभाषिकं तेन शौचयः हारयः आग्नेय. इत्यादिकः प्रयोग । विध्यादिकं द्विखरमपि नाप्र- त्यये दन्त मरीचादिकमप्रत्ययेदन्तमपि न हिस्सग्मतो वैधी- मारोच इत्यादौ न प्रसङ्गः स्त्रीप्रत्ययान्तादप्यादावाइ हि- वर्जितात् नदीमानुषीनाम्नीनैयण यथा यामुन: सैप्र: मारस्वत इत्यादौ यथा वा सौभद्रः कौशल्य इत्यादी आदावाद दिमतस्तु ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। प ताशनाम्नो यथा प्राहमयसव यथा जागवयः द्रौपदेयः कोश- लेय इत्यादी। तथा। सुभगाटरिनादशोऽप्यन्तम्बैयणि नित्यश । कुलटाया विकल्प न मतौ यदि भवत्यसौ ॥ सुभगाप्रभृतेरेययन्तस्वरस्य नित्यमिनादेशो यथा सुमनाया अपत्यमित्यर्थे मौभागिनेयः दौर्भागिनेय पारस्थ इत्यादी मौहार्दवदिहोभयपदस्य वृद्धिः। सुभगा दुर्भगा चैव परस्त्री वन्धको तथा। मध्यमा च कनिष्ठा चेत्यादिकः सुभगामयः । कुन्नटा तु यदि मती तदा तदन्तखरस्यैयणि विभाषया इना देशो यथा कौलटिनेयः कौलटेय इत्यादौ यदि वसती टा कोलटेय इत्येव प्रयोगः । तया। शीलनान वा होनात स्त्रियामादादितस्तु वा। एरण स्थाच्चटकायास्तु नित्यमेरण स्त्रियान्तु लुक् ।। शोलेन होनाना दास्यादौनाम् अङ्गेन होनानां काणादी- नाञ्च स्लीप्रत्ययान्तानामेग्गा वा स्यात् यथा दास्या अपत्यं दासेयः दामेरः यथावा काणाया अपत्य काणेयः काणेर कुन्तटाप्यङ्ग होना चेत् कौलटेर इति चटकायास्त्वपत्यमित्यर्थे नित्यमरण नत्वेयमपि यथा चाटकरः चटकाख्यापत्ये तु तस्य लुक् तेन चटकेत्येव तत्र प्रयोगः । तथा। तिकादरायनिण नित्य तदादस्तु विभाषया । ईय स्वमु स च व्यश्च चातुर्य श्वशुराद्भवेत् । तिकस्यापत्यमित्यर्थे नित्यमायनिण् यथा तैकायनि कोश ल्यायनिरित्यादौ कौशल्यायनिवल्लभामिति भट्टिः । स च तदादेः १५ ·१७० আমনিায়িকা। सर्वनाम्नो वैकल्पिक: यथा तस्यापत्यमित्याद्यर्थे तादायनिः तादः यादायनि: याद इत्यादौ स्वसुरपत्यमित्यर्थे वस्त्रीयः भ्रातुर- पत्यमित्थथे भावीय भाटव्यः इष्टरि तु वाटव्यशब्दो रूढ एव तदुक्त माहव्यो चाहिषाविति खशुरस्यापत्यमित्यर्थे यः खशयः । तथा। हता महा- कथ कुलाद्य एयकमीन सपूज्चात केवनादपि । महान्लादणौनण च दुष्का लादयणो विधि ॥ कुलस्यापत्यमित्यर्थ य' एयकम् च स्यात् यथा कुल्य: कौलेयक: सपूर्बात् केवलाञ्च कुलाटीन स्यात् यथा आब्य- कुलोन: कुलीन इत्यादौ महाकुलादण ईनण च स्यात् यथा माहाकुलो माहाकुलीन दुष्क लाटेयण यथा दौष्क लेयः । केनापि दोष्क लेयेन कुत्या माहाकुलौं प्रियाम् । कुलोनस्य तस्य लिप्सामह वयमिति भट्टिः । कुलोनो दुष्क लोन: सपूर्बादोन् महादेः कुलौनेनान्वय इत्यन्ये। देशतविधयो कढाद्राजापत्य ऽप्यणो बिधि । नाद कुरो क्रोशनाक्ष ण्यस्तदन्तताऽप्यसो।। देशे क्षत्रिये च शताबानो राजन्यपत्यार्थ अणोविधि: यथा पञ्जालाना राजापत्य वा इत्यर्थे पाञ्चालः एवं वैदेहः एवं ऐक्षाकः। क्वचिटणादावप्यु वर्णस्य लोप: नकाराटेरक्त रूढात् करुत: कोशलाञ्च तादृशाथे यण्व यथा नैषध्य' कौरव्यः कौशल्यः इत्यादी। कथ हिरण्मयं हममबोधि नैषधः परि- रेभिरे कुकुरकोरवस्त्रिय इति यदि तस्येदमित्यण। इदन्ता टप्युक्तरूढात् ण्वः यथा कोन्त्यः आवन्त्यः इत्यादी कथ कोन्तेयः कन्तोशब्दात् स्त्रीप्रत्ययान्तात् एयण। स्त्रियान्तु ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। । कुन्ववन्तिकुरुभ्यो यस्य लुगेव यथा कुन्तीनां स्त्र्यपत्यमित्यर्थे कुन्ती एवमवन्तौ कुरुः । कम्बोजाटेरपि रूढाटपत्ये राजनि च विहितस्यानो लुगेव यथा कम्बोजानामपत्यं राजा वा इत्यर्थ काम्बोजचोल: केरल इत्यादी। मुख्यासभद्रपूर्वाया औरणमातु स्त्रियाञ्च डीम् । गोर्यो खन्तु ययादित्याटितिभ्य स्वाहितैरपि । इयोमानीरपत्यमित्यर्थ हमातुर. त्रैमातुरः पाण्मातुरः शक्ति वरः कुमार इत्यमरः पाण्मातुरः भाद्रमातुर. स्त्रियान्तु तदन्तात् डोप मातुरीत्यादि गोरपत्यमित्यर्थे य एव गव्यो वत्सः। एवं यमस्यापत्यं याग्यः आदित्यस्यापत्यमादित्यः अदितेरपत्यमित्यर्थ आदित्यः दितेरपत्यं दैत्य इत्यादौ वरव कयमादितयः दैतेयः आदितिदितिच्या स्त्रीप्रत्ययान्तत्वादेयम् । अपत्यम्। नापत्यप्रत्ययान्तात सादपत्यप्रत्यय पुन । गुर्वायत्ते त्वपल्यै स्वात पुनर्य नीति तद्दिधे ।। उपगोरपत्यस्यापत्यमित्यथे ओपगवाटिपदेभ्यो नापत्य- प्रत्यय. अतएव एकोगोत्रे इति पाणिनिरप्याह एकः केवलोऽ- पत्यप्रत्ययं विना कृतएव शब्दो गोत्रेऽपत्यसामान्ये विहित- प्रत्ययस्य साकाइ इति तदर्थः पुन! नीति विध्यन्तरसत्त्वादेव चोपमवस्य गुर्वायत्तापत्यमित्यर्थ ओपगवि: गाायण इत्यादी पुनरपत्यप्रत्यय गुर्वायत्त यत् प्रशस्त तदपत्यं युवोच्यत इति वृद्धाः। ण्यान्तणन्तादायनण स्यात कौञ्चायन्यादिवर्जितात । गुर्वायत्ते केवलाच्च द्रोणार्दष विभाषया। वान्तादिणन्ताञ्च गुर्वायत्तापत्यस्य बोधने आयनण् स्यात् यथा गाय॑स्य गुर्वायत्तापल्यमित्यर्थे गाायण: वात्स्यायनः ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। दाक्षायण इत्यादौ। ण्यान्तादपि कुञ्जादिगणानामौ तेन तत्र कौञ्जायन्योऽयमित्यादिरेव प्रयोगः। केवलादपत्यप्रत्ययशून्यादपि द्रोणादायनण यथा द्रोणस्य प्रशस्ताप्रत्यं द्रौणायनोऽश्वस्थामा विभाषयेत्युक्ते: पक्षे द्रौणिरित्येव । गदिरपि कुञाद प्रथमापत्यबोधने । इणेव खान्न तु ख स्वान्नायनण् स्वादिति स्थिति । गर्गस्य प्रथमापत्यमित्यर्थे गानिर्वासिरित्यादौ न ण्यः किन्विणेव तथा कुञ्जस्य प्रथमापत्यमित्यर्थे कौञ्जिौञ्जि- रित्याढावपि नायनम् । अपत्यविशेषः। तहक्षेणेन्दुमत्काल तन्नक्षवादगोविधि । नवहन्दतम्वी व कथितार्थे विधीयते ॥ पुष्येण सहेन्दुमदित्यर्थे पोषं दिन पोषो रात्रि: ज्वमाश्विन श्रावणं कार्तिकमित्यादी। तो गोन्दुमत्काल इत्येव नातः पुष्येण सहेन्ट मत् पुरमित्यर्थे पोपं पुरमित्यादिक प्रयोग: नक्षत्र- इन्दात् कथितार्थे अणो बाधक ईय एव यथा पुष्यपुनर्वसम्या महेन्दु महिनं पुष्पपुनर्वसवीयम् एवमश्विनाभरगोया गत्रि- रित्यादिप्रयोगः। नक्षलेगा युतेन्द मत् । तद्रागयुक्तमित्या तम्मादगण स्यादिका पन । लाक्षातो रोचनातच शकलात्कदमात् स वा ॥ हरिद्राया रागयुक्त मित्यर्थेऽण यथा हारिद्र वाम: एवं कौसुम्भं लाक्षया रक्तमित्यर्थे नित्यमिकण यथा लाक्षिक राच- निकं शकलकर्दमास्या तेन रक्तमित्यर्थे विमाषयेकग यथा शाकलिकः शाकल: कादमिकः कादमः इत्यादौ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। तथा। नीलाद कस्तथा पीतात विलिङ्गादपि नित्यश । खभावरक्ते गौण्या तु वृत्त्या तद्धितमुच्यते ॥ नौलेन नील्या वा रक्तमित्यर्थे नित्य प्रत्ययो यथा नीलः पट इत्यादौ पोतेन पौतया वा रक्तमित्यर्थे तु नित्यं कप्रत्ययो यथा पोतक: पट इत्यादौ हारिद्र: कुक्क टपाद: लाक्षिकमधरं पौतकं स्वर्णमित्यादौ खभावमिद्धपोतादौ गौणवृत्त्या हरिद्रादी रक्तसदृश तद्धितं प्रयुज्यते। तन रतीम्। तेषा समूह इत्याऽप्यण पामगढस्तु व नियाम् । गर्गादिगोवादुक्षादचाकलीयतु बादत ॥ काकाना समूहः काकम् एव शुकानां समूह: शोक भिक्षाणां समूह: भै युवतीना ममूह इत्यर्थे यौवतमिति जयादित्य. । तडितानपावरे वद्भावात् यौवन मिति तु भागहत्तिः अतएव यमुपास्त पुरखनाज कलाकुशलयौवनम्। सरसं नित्यश- स्तन्वि सफलं तस्य यौवनमिति तन्मत प्रयोगः। पाशानां समूह इत्यादर्थे तु तेभ्यो यएव तदन्तश्च स्त्रीलिङ्ग एव यया पाश्या धूल्या वाल्या वन्या शल्योति लरथावपि पाशादौ पठन्ति यथा खल्या रथ्या इति । तथा गांदिगोनेभ्यः समूहका गार्गक दाक्षकमित्यादो उक्षाा समूह इत्यर्थेऽप्यसो यथा श्रीक्षकम् औष्ट्रकमित्यादी। ভাৰবৰজা ৰাভা राजान्यकस्तथा। राजपुत्रो मनुष्यश्च वृक्ष उक्षादिको गणः । अखाना समूहे खोयो विभाषया यथा अखीयमावमिति । धेनोरनन कण नित्य केदाराद्यस्सिजसकाण । पिष्टात् कवत्रिहस्तिभ्याचे कया कैराटिका यौ। धनूनां समूहो धेनुकम् अधे नोस्त्वाधेनवमित्यणेव अस्मा-

·१७४
शब्दशक्तिप्रकाशिका।
देवानज इति निषेधात् सामूहिकप्रत्ययेषु तदन्त विधिरेष्टव्यः
तेन सुन्दरगर्गाणां समूह इत्यर्थे सौन्दरगर्गकमित्यादि
साध्विति शाब्दिकाः। केदाराणा समूह इत्यर्थ यणि कैदा-
यम् इकणि कैदारिकम् अकणि कैटारकम् इति त्रिधा
प्रयोगः। पिष्टार्थकात् कवचितो हस्तितश्चे कण यथा पूपाना
समूहः
पौपिक शाष्क लिक तथा कवचिना ममूह: कावचिक
हस्तिना हस्तिनीनां वा समूहो हास्तिकम्। केशाना समूहे
विकण यण च कैशिकं कैश्यम् ।
इनि खल्लोशकपडाद्रथात् का नियामिनौ।
गणिकातो ब्राह्मणाच्च मानवादाडवाच्च यगा ॥
खलादित्रिकादिनि: समूहे यथा खलिनी उल्लू किनी
पद्मिनी। तथा रथात् कड्यः यथा रथकड्यति इमो च प्रत्ययौ
स्त्रियामेव। गणिकादिभ्यस्तु समूहे यण यथा गाणिक्य
ब्राह्मण्य मानव्य बाडव्यमिति।
.
गजवन्धुजनग्राममायेभ्यम्त त स्त्रियाम ।
पृष्टादयत क्लीवलिङ्ग तत चरणमस्तु धर्ममत।
गजता बन्धुता जनता सहायता इत्यत्र गजादीनां ममूहे.
ऽर्थे तप्रत्ययः स च स्त्रीलिङ्ग एव। पृष्ठात् ममूह यत् यथा
पृष्ठं तच्च लोवलिङ्गमेव अतएवास्य पाशादिषु अनन्तर्भाव
चरणेभ्यस्तु समूहे धर्म इव प्रत्ययाः स्युः यथा कठाना धर्मः
काठकं तथा समूहोऽपि एवं छान्दोग्यमाथर्वणमित्यादि।
तत्मन्नूह.।
तद्देति तदधीते बेत्ययेऽप्यण क्रत्वाचिन ।
सवान्तादप्यकल्पादेरुकथादश्चकणो विधि ॥
निमित्तं वेत्तीत्यर्थे नैमित्तः एवमौत्पातः मौइतः छन्दो

·সমনিসলামির্জা। १७५ वेत्त्यधीते वेत्यर्थे छान्दमः वैयाकरण: क्रतुवाचिनोऽग्निष्टो- मादेस्त्वि कण यया अग्निष्टोमं वेत्ति अधोते वा आग्निष्टोमिकः अकल्पादेः सूत्रान्तशब्दादप्युक्तार्थे इकण यथा वार्तिक- सूत्रिक' सांख्यसूत्रिक: कल्पादेस्तु सूत्रात् काल्पसूत्र इत्याणेव । उक्थं वेत्त्यधोते वा इत्यर्थेऽप्यौकथिक: नैयायिकः पातञ्जलिक: लोकायतं बौद्धशास्त्र तह त्यधोते वा लोकायतिक इत्यादि। विद्यान्तादहधर्मविक्षत्रानुत्तरवर्तिन । तथैकण, शतषष्टिभ्या परस्य तु पथष्टिक. ।। वायमविद्या वेत्त्यघीते वा वायमविधिक' सर्पविधिका चारविद्यिकः। अङ्गाद्यनुत्तरवर्तिनः किम् प्राङ्गाविद्यः ज्योति- विद्यः गान्धर्वविद्य' धार्मविद्यः क्षाविद्यः त्रावयवा विद्या त्रिविद्या ता वेत्ति अधोते वा विद्य इति कर्मधारयादण । विद्या मां सोमपा: पूतपापा इति गोता। तिस्रो विद्या वेत्तीत्याद्यर्थे तु हिगुतस्तद्धितस्य लुकि त्रिविद्य इत्येवम् । शतप्रथं षष्ठिपथं वेत्तोत्याद्यर्थ टिकः शतपथिकः षष्टिपथिकः स्त्रियान्तु शतपधिकोत्यादि। क्रमादिश्य कएव स्थात पदात क स्वादिकस्तथा । सर्वादश्य साद्यावत्तीत्याद्यर्थकस्य लुक् ॥ क्रमं वेत्तीत्याद्य क्रमादिमः कएव यथा क्रमक' सामक शिक्षकः मोमासक इत्यादी। पढात्तु कः स्यादिकोऽपि यथा पदकः पदिक । सर्वादेः साद्यादेच शब्दाहिहितस्य वेत्यधौते वेत्वर्थकस्य तद्धितस्य लुगेव यथा मर्व वेदं वेत्तोत्याद्यर्थे विहित- स्याण प्रभृतेः सर्ववेद. सर्वतन्त्र इत्यादौ सादिवार्तिक इत्यादी चेति । अष्टाध्यागदित क स्वादध्यायस्य च लुक् तथा । अध्यायसख्यार्थककाई त्याद्ययस्य लुक परे ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका । अष्टावध्याया यस्य तदष्टाध्यायसूत्र तहत्ति अधीत वेत्यर्थे कः अध्याय पदस्य च लुक् यथाष्टका: पाणिनीयाः पञ्चका: गौतमौया दशकाः व्याघ्रपदीया: जैमिनीयाः परं पुनरष्टाव- ध्यायसंख्या यस्य इत्यथे कप्रत्यय कला तहल्यादार्थकस्य तद्धि- तस्य लोपमाहुः । तह यधीत वा। तस्य दमिति सम्बन्धिनापि तस्मादगो विधिः । खराजपरवेभ्य कादिनीयोजनादपि ॥ तस्येदमित्येवं तत्सम्बन्धिन्वर्थे तदर्थकादा इत्युत्नर्ग: यथा वृक्षस्येद वाक्ष एव दादिमित्यादि। खोदमित्यार्थ तु स्वराजादिभ्य' कादिरोयो यथा खकायं राजकीय पबकाया देवकीय जन कोयमिति । खतः कस्यानिपलम् अतएव बोल यदन्त्यभिन्न पदमिति मणि दीक्षितिगत वदन्ति । ईयरत्यदादसवतस्तत्र तोद इनापि । पगवरादितोऽयद्धांत यदि पि दिवापरात् ॥ त्यस्येदमित्याद्ययें त्वदादिगणादीयः यथा न्यदोयं नदोग मदीय इदमोयमित्यादि। भवतस्तु त्वदादेवीये परतः सभ्य दादेशोऽपि यथा भवदीयं नये खरे तद्धित इति पदान्तविधे- निषेधादस्य विधिः। शवन्तस्य तु भवतस्वदलित्यपे भाज तमित्यणेव । पराद्युत्तरवर्तिनोऽपि न कावलाच पात परावस्येदमित्यर्थे यदेव। यया परावर अवराहा पाई' आदिपदात् उत्ताचा अधमाई दिवाचिपूर्वकात् पुनपनि यदिकमपि यथा पूर्वाधा पौर्वाधिक दक्षिणाई। दाक्षित द्धिकमित्यादि। युमाकामाकभावान्ने वागीनग यभन्मदी । ववेत्यस्मान्ममत्यमादपीनापि कादिनः ॥

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। युयोयुमाकं वा इदं प्रावयोरम्माकं वा इदमित्यर्थे युम- टस्मटोयुमाकास्माकभावोत्तरमणोनण च वा स्यात् यथा यौभा- कम यौमाकोणम् आस्माकम् प्रास्माकीनम् । आस्माकटन्ति- सानिध्यवामनोभूतभूरुहः । पक्षे त्यदादित्वादीयो यथा युभ- टोयमस्मदीयमिति। तवेद ममेदमित्यर्थ तवममेत्यनयोरणीन स्मपि कादिकः स्यात् यथा तावक तावकीनं खरूपनिर्देशान त्वदाटेश:। अपिना त्यदादित्वादीयोऽपि यथा त्वदीय मदीयमिति। कहारगयाइस्तिवम विहाराध्यावसानुषे । नित्य वा गोमयेऽन्यत्र ण मदा स्वादिति स्थिति ॥ अरण्यस्याय हस्तीत्याद्यर्थे अरण्यान्नित्यं कण यथा आरण्यकः करो पन्या विहारो मानुषश्च अध्यायस्वरण्यगीत- त्वादारण्यकः। गोमये त्वरण्यस्येदमिलथे आरण्यकमारण्य वा गोमयमिनि हिधा प्रयोग । कथितेभ्योऽन्यस्मिन्नथे ऽरण्या- नित्य प्रत्यय एव यथा अरण्यस्येवमित्यथे आरण्या लता भारण्य पशुरित्यादि तस्येदम्। अग्ण तव भव इत्यर्थ पदादतवर्ग तो भवेत । ग्रीवात एयण वा तव व अवेयमित्यपि भव इत्यम्य उत्पत्तिवर्तमानत्वे ह्यौँ यथायथम् । दिसंध्यातादृशार्थ मोऽधस सस्य लक् तथा । डिमोऽग्रपश्चादन्तेभ्य कानार्थात्त पदादिगण ॥ आदौ भव आदिमः भवो वर्तमान इति वई मानवृत्तिः। मणिविराजतं तन्वि तवाय हारमध्यम'। अधो भव इत्यय- ऽधम: सन्नोणदधम' । यदङ्गमधर्म तस्व स्पशनं दुरितावहमिति स्मृतः । अग्रभव इत्या डिम: अग्रिमः एवं पश्चिमः अन्तिमः ·१७८ সুইম্বিন্ধান্ধিা। कालार्थकान्मासादिशब्दात्तु तत्र भव इत्यर्थे इकण यथा मासिकं सावत्सरिक मौहर्तिकं पौर्वाहि के आपरालिक- मित्यादि। शरद' पाईएवाय वा तु रोग तथातपे। निशातच प्रदोषाच्च वाय तादिस्तथा श्वस ॥ अयमिकण प्रत्ययः तथाथै शरच्छब्दात् श्राद्ध एव माकान यथा शारदिकं श्राद्धम्। अन्यत्र शारदश्चन्द्रमा: । रोगातपयोस्त्व- थेयोरयं वैकल्पिकः यथा शारदः शारदिको ज्वरः आतपश्च । निशायां प्रदोषे वा भव इत्यर्थे नैशिकं नैश वा प्रादोषिकं प्राटोषं वा तम इत्यादि। श्वसः श्व:पदात्तु तादिरयमिकणप्रत्ययस्तथा विकल्प नेत्यर्थः तेन खोभवमित्यर्थ शोवस्तिकं धनम् । शौवस्तिकत्वं विभवा न येषां व्रजन्ति तेषा दयसे न कस्मादिति भट्टिः । पक्षे श्वस्त्य खस्तनमिति त्यतनो वक्ष्य ते । सन्ध्याद तुनक्षवप्रभेदाचाण कले पुन । सवत्सरात पर्वणि च प्रावपस्त्वे खमीरितम् ॥ सन्ध्यादिगणात्तत्र भवमित्यथे अणेव यथा मान्ध्य सन्धि- वेलं आमावस्य त्रयादशं चातुर्दशं पाञ्चदशं पोर्णमास प्राति- पद वा तमः इति अत्र ऋतुभेदो ग्रोमादिः तस्मात्तत्र भव- मित्व ग्रेमशैशिर तदन्तविधिना पूर्वग्रेमम् अवयवाहतू- नामित्युत्तरस्य वृद्धि' । नक्षत्रभेदात्तु पुष्थे भव पौष श्रौषधं तैषं रोहिणमित्यादि। संवत्सरात्तु फले पर्वणि च भवार्थेऽ सेव यथा सावत्मर फल पर्व वा अन्यत्र तु कालार्थत्वाटिकम् यथा मावत्मरिक कर्म प्रावृषि भव इत्यर्थे एण्यः यथा प्राव- श्रेण्य तृणम्। प्रावृषण्यं पयोवाहमिति रघुकाव्यम् । वर्षात स्वादिकण हेमन्तादम्यत्र वा तलुक । साय चिर प्रग प्राई कालायान्ययतस्तनट।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका।
वर्षासु भव वार्षिकं तृणम्। हेमन्ताद्भवार्थे यथेकण
तथा अपपि परन्त्वगितकारस्य वा लुक् तेन हैमन्तिक हेमनं
हेमन्तमिति त्रिविधप्रयोगः । तदन्तविधिना पूर्व हैमनमित्यादि-
रपि प्रयोगः। सायमादिभ्यस्तु सायन्तनं चिरन्तनं प्रगतनं
प्राओं तनं दिवातनं दोषातनमित्यादौ भवार्थे तनट टानु-
बन्धत्वात् सायन्तनी तिथि:
परुतश्च परारिश चिराञ्च वो विभाषया।
पुराशब्दात्तथा नोवा मध्वाहादैश्च वा तनट ॥
परुन परारित्र चिरत्न पचे परुत्तनं परारितनं चिरतन
पुरा शब्दादपि भवार्थे वा न. तेन पुराण पुरातनमिति।
तदापड्यान्तु कालात स्वादिका हीप् वा स्त्रिया तत. ।
मनुष्ये पर्बनादौयमीयोऽन्यत्र विभाषया ॥
तल्काले भवमित्यर्थः तत्कालशब्दादिकण् तात्कालिको
बोध एव मापत्कालिकः तदन्तस्य स्त्रिया वा ङो यथा
तात्कालिको तात्कालिका मतिरित्यादी। पर्वते भवो मनुष्य
इत्यर्थे पर्वतादौयण पार्वतायो नरः ततोन्यत्र तु पवतोयं पार्वत
वा फलमित्याटावरणपि।
दिगादिभ्यो यर्दव स्याकुरीरावयवादपि।
दृतिवन्त्यस्थिकुचिभ्य एयण स्वात कलसादह ॥
दिशि भवमित्यर्थे दिश्यम् एवमाद्यम् अन्त्य रहस्य दिव्यं
उदय यूथ्य वश्यं टण्डयमित्यादौ यत् । शरीरावयवादपि यथा
दन्ते भवमित्यर्थे दन्त्यम् एव कर्ण्यम् ओष्ठं सूईन्य मुख्य
जरव्यम् इत्यादी। दृती भवमित्यर्थे तु हत्यारेयसव यथा
दातयं वास्तव अस्थ यं कौक्षयम्। असिं कौनेयमुद्यन्य
चकारापनसं मुखमिति भट्टिः। कालसेयम् आहेयति ।

·१८० शब्दशक्ति प्रकाशिका। गणिकम् । चतुर्मासादयज्ञे यसव्यबीमावतस्तथा । अन्त पूर्वादिकसे व समानात्तत्परादपि । चतुर्मासेषु भवमित्यर्थे चातुर्मास्यं व्रतं चतुःपदस्यापाढादि चतुष्कत्वेन लक्षकत्वान्नात्र हिगुरतः पञ्चकपालचरित्यत्रेय हिगोस्तद्धितस्य न लुक्। यज्ञे तु चातुर्मामो यागः इत्यस्य व अन्तःपूर्वादव्ययोभावाभवार्थे इकण यथा आन्तहिकम् आन्त- अययोभावादित्येव तेनान्त:करणे भवमान्त:- करण दुःख मित्यसव भमानात्तत्पराञ्च यथा समान भव सामानिकम् । सामानिकोऽयं युवयोः प्रयास. । समान- देशिकम् । काद्यन्तवर्गादीय स्या जिह्वामूलाहलादपि । मित्राद्य तरतो वर्गात यदीनावीय एव च ॥ कवर्ग भवः कवर्गीयो वण : इतीयः । एवञ्चवर्गीयः टवर्गीय इत्यादि। जिह्वामूलादमुलाञ्च जिह्वामूलीय: अङ्ग, लायः। मिनाद्युत्तरवर्गात् तु प्रत्ययत्तिकं यथा मिल भव इत्यर्थ मित्रवर्यः मित्रवर्गौणः मित्रवर्गीय: इत्यादि। स्त्रीपु स्या नण सगौ तव भवे भावे तु वा तयो । खरादौ तद्धिते प्राप्त गोर्यदेव विधीयते ॥ स्त्रियां भवः स्त्रेयाः। स्त्रैरन नीता विकृति लघिमा इति भट्टिः। पुसि भव: पोस्नः। स्त्रियाः पुसश्च भावेऽर्थे तु नगण स्त्रो विकल्प न स्याताम्। तेन स्त्रिया भावः स्त्रैण स्त्रोत्वञ्च पुसो भावः पौन पुस्त्वंच। गोपदात्तु यद्यदर्थ खगदि- तद्धित प्रसक्त तत्तदर्थे तदेव साकाइ तेन गोरपत्य गौर्देवता यस्य गवा चरति गोः ससूह इत्याद्यथे गव्यमित्येव प्रयोगः । गोत्वं गोवदित्यादौ तु त्वादिको न स्वरादिः । तत्रभवः ।

·शब्दशतिप्रकाशिका । १८१ ये भवार्थे यत प्रोवास्तद्धितप्रत्यया पुरा । जानेऽयेऽपि ततस्ते स्य विशेषविधिना विना॥ मथुरायां भवः इत्ययें इव मथुराया जात इत्यथेऽप्य गो- ऽतिदेशः। एवं स्वैणः पौंस्नः ग्राम्य ग्रामीणः इत्यादी गणादे- रपि प्रावृष एण्य प्राप्ताविक: प्रदोषादेरिकणादिप्राप्तौ च कादि- विशेषविधेर्वक्ष्यते। प्राइषस्तव जानेऽथ स्यादिक शरदस्तिकण । सज्ञाया विहित पूर्वाहापराहादितस्तु कम प्राषि जातमित्यर्थ प्राषिकं पत्रं प्रावृषिका वृष्टिः। शरदि जातमित्यर्थे तु सज्ञायामिकण यथा शारदिकाः भुग- प्रभेदा: शारदमन्त्रम् पूर्वाह्न जातमित्यर्थे तु पूर्वाह्वादिभ्यः को यथा पूर्वाह्नक अपरातकं मध्याइकमित्यादि एवमीयां मूलायां जातमित्यर्थे पाकं मूलक मे समसस्येति इखः । भणक स्वादमावास्याशब्दावहिलतादपि । स्थानान्तादथ गोशालखरशानाच्च नित्यश । मातार्थकस्य लुग्वा तु वत्सशालादितो भवेत् । अमावास्यायां जात इत्यथेऽण अकश्च स्यात् यथा आमा- वास्यः अमावास्यको बालकः। तद्धि तादमावास्याशब्दादपि यथा च अमावास्यः अमावास्याकः। स्थानान्ताहिहितस्य जातार्थकतचितस्य नित्य लुक् स्यात् यथा गोस्थाने जातमित्यथे गोस्थानं पत्रम् एवमश्वस्थानं शशस्थानमित्यादौ गोशालायां जातमित्यर्थे गोशालं खरशालम् इत्यत्राप्येवम् । नित्यममोषां लोवत्व एभ्यो जातार्थस्य नित्यं लुग्विधानात् अश्विन्यादितो जातार्थकस्य वा लुगिति प्रतीयते। अतएव मधातोऽणो न लुग्भवेत् इत्यग्रे निषेधः सङ्गच्छते इति निबन्धकारः। वत्म- शालादितस्तु जातार्थस्य वा लुक् यथा वत्सशालायां जात ·शब्दशक्तिप्रकाशका। मृग- इत्यर्थे वत्मशालो वात्शालश्च वृक्षः। एवमभिजित् आभि. जितो वा बालकः। वत्मशालाभिजिचित्रा रेवती रोहिणी तथा। अश्वयुङ् मृगशीर्षश्च वत्सशालादिको गणः । शिरसि भवं जातं वा इत्यर्थे तु न तद्धितमनभिधानात् । अनुराधा तिष्यपुष्यो हम्नस्वाती पुनर्वसु । विशाम्वा बहुलतेभ्यो नित्य जातार्थकस्य लुक् ॥ अनुराधायां जातोऽनुराधः स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् तद्धितलुकीति लुक् एवं तिष्यः पुष्यः हस्तः स्वाति: पुनर्वसुः विशाखो बहुल: कथं बाहुलेयस्तारकजिदिति बहुला कत्तिका तत्र जात इति संज्ञायामयण । अविष्ठाषाढयोरेयण उण् वा शतभिषक् पदात् । इति महामहोपाध्याय श्रीजगदीश-तर्कालङ्कार भट्टाचार्य विरचिता शब्दशक्तिप्रकाशिका समाप्ता। mpussipmentempioner

·No text on this page.

·No text on this page.