Archaeological Survey Of India, New Delhi
The Grahalaghava Of Ganesa Daivajna No.142
Front matter
THE
KASHI SANSKRIT SKRIES
149.
THE
GRAHALAGHAVA
GANESA DAIVAJN A
WITH A SANSKRIT COMMENTARY BY
VISVANÄTHA DAIVAJÑA
S&S AND
The 'MADHURI' Sanskrit-Hindi Commentary,
Notes, Exercises, New Examples etc.,
by
JYOTISACHARYA-JYOTISATIRTHA, AYURVEDACHARYA
PANDIT SRI YUGESVARA JHĀ SASTRI
Edited with Index, Introduction etc.,
BY
JYOTISĀCHĀRYA, KĀVYATIRTHA
PANDIT S'RĪ KAPILES'VARA S'ASTRI
GOLD-MEDALIST
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNA DĀS HARI DĀS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
Benares City
19.48
ARCHAEOLOGIC
RY, NEW DEL
......28649.
23/8760.
257 Gran
77ik.
[ Registered According to Act XXV of 1867. ]
PRINTED BY
JAYA KRISHNA DAS GUPTA
VIDYA VILAS PRESS, BENARES CITY.
( All Rights Reserved by the Publishers, ]
Dirlrmins * काशी-संस्कृत-सीरिज-ग्रन्थमालाया: - १४२ HERA ED AGENTRAS OLOS PARY Mantra श्रीगणेशदेवज्ञविचितं--- ग्रहलाघवं करणम् दैवज्ञवर्यश्रीविश्वनाथकृतव्याख्योदाहरणयुतटीकया, ज्योतिषाचार्य-ज्यौतिषतीर्थ- आयुर्वेदाचार्य-- पण्डितश्रीयुगेश्वरझाशास्त्रिकृतया नूतनोदाहरणोपपत्ति-संवलित-"माधुरी" नामक संस्कृत- हिन्दीटीकया च विभूषितम् । लम्राजकीय-सौवर्ण-राजतोभयपदक ज्योतिषाचार्य-काव्यतीर्थ- चातुरवरिकोपाल- पण्डितश्रीकपिलेश्वरशास्त्रिणा परिष्कृतं सम्पादितश्च । प्रकाशक जयकृष्णदास हरिदास गुप्त:- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी। सं० २०.३.] [१६४६ ई. [ अस्य प्रन्थस्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः] माधुरीकारस्य वंशपरिचयः- सुदै बेलौंचे वरमौलिकोऽभून्महद्भरद्धाजकुले महीयान् । श्रीमन्महीनाथ इति प्रसिद्धस्तदुद्भवः श्रीफणिरस्य पुत्रः ।। पितामहो मे जयनाथशर्मा पुरेऽध्यवासोन्मलमलिनाम्नि । खुसोति नाम्नस्तनयामुवाह पोनीदिघो-मौलिकभूसुरस्य । श्रीदर्शनस्तस्य सुतो वरीष्ठस्तथा कनिष्ठो बटुको वभूव सुतौ समुत्पाद्य पितामहो मे खुसी-सुतायां सुरलोकमाप । श्रीजानकी मे जननी, पिताऽऽसीच्छोदर्शनो दर्शनदिव्यदृष्टिः । आभ्यां पितृभ्यां तनया लसन्ति सप्ताऽग्रजस्तेषु च श्रीलवया ॥ विश्वेश्वरस्तस्य परानुजन्मा युगेश्वरोऽहं किल तत्कनिष्ठः । यागेश्वरो ज्ञानिवरोऽनुजो में राजेश्वरस्तस्य भिषक्कनीयान् ॥ कुशेश्वरः सर्वकनिष्ठकोऽस्ति वैद्यक्रिया चारविचारदक्षः शुद्धान्तराले मिथिलान्तराले मिर्जापुराऽन्तेऽत्र वयं वसामः ।। पश्चाङ्गनागेन्दु १८६५ मिते शकाब्दे ऊर्जेऽसिते शैव-१४ तिथौ भृगौ च । श्रीजानकी मे जननी जगाम स्मृत्वा शिवं शैवपदं पराले ॥ माघे सितेशे गिरिजा-६ तिथौ च श्रुत्वा कथा भागवतीं सुधालाम् । सप्ताहसंपूर्णमुहूर्त एव श्रीदर्शनोऽगाजनको दिवं मे ।। स्वसाऽस्माकं वाधर्मवती प्रतपरायणा । श्रीमती दाइजी देवी सप्त स्मः सोदरा वयम् ।। माता श्रीजानकी देवी पिता श्रीदर्शनः सुधीः । यस्य तेन कृता टीका श्रीयुगेश्वरशम्र्मणा ॥ तिथि: २२-६-१६४६१०॥ श्रीयुगेश्वरझा मोस-मिर्जापुर, दरभंगा।
AwpisaE श्री गणेशाय नमः । 18 भूमिका के ? भारत ज्योतिषशास्त्रविज्ञाः श्रीमगणेशस्य न नाम जः। के वा तदीयं ब्रहलावट नोकिं भूमिकालेखनमेव तस्य ॥ १ ॥ कृताऽस्य महावि--सुधाकराभ्यां श्रीविश्वनाथेन च बासनाऽलम् । टीका तथोदाहरण प्रशस्त लोताऽदि रामेण च मैथिलेन ॥ २ ॥ दुष्प्राप्यता तेषु कियत कृतीनां नवीनता काऽपि न लभ्यतायाम् । अतोऽथितश्छानगोंनितान्त संप्रेरितोऽहं जयकृष्णदासः ।। ३ ।। ततो नवीनं गणितं विचिन्त्य व्याख्या बचोभ्यां नरदेवोध । अथोपपत्तिः सरला नवीना छात्रोपकाराय मया व्यलेखि ॥ ४ ॥ यतः प्रशस्ता नहि बुद्धमन्तरा लभेत कुत्रापि कृति कृतीच्छुः । अतः पुराणं गणितं च रक्षितं श्रीविश्वनाथेन कृतं कृतीशाः ! ॥ ५ ॥ तदा श्रमो मे सफलो महीयाँरछात्रोपकारोऽपि भवेल्लनीयान । अभ्यर्थये दोपसमूहशुद्ध्यै तान् विशवर्गान् हि युगेश्वरोऽहम् ॥ ६॥ ফাষ্ট মুয়েলা श्रीयुगेश्वरक्षा andu * विज्ञप्तिः - निखिलेऽस्मिनगतीतले के न जानन्ति दैवज्ञकुलकमलप्रभाकरश्रीकेशवाचार्यतनूज- नुषा श्रीगणेशदेवतापरवपुषा 'श्रीगणेशविदुषा' कृतस्य कीर्तिरत्नस्य 'ग्रहलाघवस्य' नाम ? यच्चाद्य विद्यमानेष्वपि कियत्सु सिद्धान्त-तन्त्र करणेषु समन्तान्महनीयतामुपग- तमिव लोकैराद्रियतेतराम् । अस्मिन् किल ग्रन्थररने महात्मनी प्रन्थकर्तुरमरैरपि प्रशं. सनीयं पाण्डित्यमवलोक्याने के माननीचा महात्मानोऽनेकाष्टीकाश्चर्यासु 'श्रीमल्लारि- विश्वनाथ -सुधाकरद्विवेदिनी रचितं टीकात्रयं सर्वजनमान्यं विदुषामतीवोपकृतिक च जातमिति कैलाशवासिना महामहोपाध्यायधीसुधाकरहिवेदिना स्वयमेवैतस्व सम्पादन- मकारि । परच टीकात्रयान्वितस्यापूर्वस्यास्य ग्रन्थरत्नस्य प्रचुरतरप्रचाराच्छनैः शनैरे. तत्पदं पुस्तकालयाध्यक्षाणां मन्दिरेषु शून्यतामेव प्राप्तमित्यध्येतणामध्यापकानाञ्चैतस दलाभे महवैकल्यमुपगतसपिचाश्यत्वे काशिकराजकीयमहाविद्यालयमध्यमपरीक्षायां विहा- राजकीयमध्यमपरीक्षायां चास्या अन्यस्य गणित भागस्तथा सर्वत्राचार्यपरीक्षायामुपपत्ति भागच पाठयत्वेन निर्धारितोऽतोऽद्य सव्याख्यास्यास्य अन्यस्य गणितोपपत्तिभागद्वयमती- वोपयुक्तमेव सञ्जातम् । अथ च यथाकश्चिदुक्त टीकात्रयान्वितस्यास्य ग्रन्थस्य पुनः प्रका शनेऽपि वर्तमानपरीक्षासरणिमुपगतानामन्तेवसतां तनादिबाहुल्य मालोक्य परमका- रुणिकेन संस्कृतसंस्कृति सेवकेन 'श्रेष्टिवर-श्रीजयणदाल-हरिदास-गुप्त-महाशा येना'--स्थ ग्रन्थस्य वर्तमानकालोपयुक्तां टी का रचयितुं पण्डितप्रवर-श्रीयुगेश्वरझा महोदयो बाढ़मभ्यर्थितः । स चाम्यर्थितो महानुभावोऽस्य ग्रन्थस्य व्याख्योपपत्ति भाषा- नवीनोदाहरौरुपरजिता माधुरीटीका विलियोक्तचिवराय प्रकाशनार्थ प्रायच्छत् । अथ चोक्तप्रकाशकमहानुभावेनास्य संशोधनाथ सम्पादनार्थच शमर्थितोऽह- मस्या श्रीविश्वनाथदेवकृत प्राचीनोदाहरणं संरक्षयन् माधुरीकर्तुः व्याख्योपपत्तिमापाणां संशोधनं कृत्वा नूतनोदाहरणे गणितविषये वैषम्यातू शुद्धाशुद्धिमपहाय केवलं दृक्पात- मेव कुर्वनस्य ग्रन्थस्य सम्पादनकार्यमपूपुरम् । अथ च करालेऽपि विश्वव्यापिनि महायुद्ध वस्तुमात्रस्यालाभावसरे महात्मभिः प्रका- शकैरस्माकं संस्कृतोपजीविनामुपकृतथे यत्सौहद्यमाविष्कृत तदर्थ ते सवान्धवा धन्य- वादाही श्राशी जश्चास्माभिराशीभिरभिनन्यन्ते, अपि नाभ्यश्यन्ते तुन्न भवन्तो मनीषिणो यदस्मिन् भ्रान्तिधर्मके मानुष्ये कृत्ये स्वभावाजायमानदोषाणां संशोधनपुरस्स रमस्य अन्धस्य प्रचुरतरप्रचारेणानुप्रात्या वयं भवजना व्याख्याता प्रकाशका सम्पादकश्चेति । भवताम्- चौधरी--श्रीकपिलेश्वरशास्त्री। हथुआराजकीय--श्रीशानोदयमहाविद्यालय-प्रधानाध्यापकः ज्येष्टी पूर्ण,सं० २००३ Hyiews KHTAS तद्यथा MENDANS ARASHI . Paragrat माधुरी सङ्केतनिरूपणम् । जानकीदर्शनप्रीती जानकीदर्शनाभिधी । प्रणमय पितरी प्रीत्या माधुरी लिख्यते मया ।। अनोपपस्तिगणिते चिह्नयुक्त्योदिते यतः । अतस्तचिह्नजातीनां स्फुटता दयते पुरः ॥ जिसलिए इस माधुरी टीकामें मैंने निहों के द्वारा उपपति और गणित लिखें हैं। अतः पहले उन चिह्नोंको स्पष्ट करता अर्थमिथि क्रमशः समान :असमान, योग+ वियोग, गुणन ४, भजन:, वर्ग, वर्गमूल /, अंश , कला, विकला ", प्रसिविकला:॥ निवेशिताः । इति समानचिह्नम् , L इत्यसमानचिह्नम , + इति योगचिहम् , इति वियोगचिह्नम् , x इति गुणनचिह्नम् , इति भजनचिह्नम् इति वर्गचि. हम् ,इति वर्गमूलचिह्नम् , इत्यंशचिह्नम्, इति कलाचिह्नम् ॥ इति विकला- चिलम इति प्रतिविकलाचिलम् । খ লিখা धाते यावयवाहाला कार्या गोमुनिका मिया । गुण्य गुणकखण्डैश्च गुण्यं योगाश्तदा फलम् ॥ सावयव बोको गुणामें गोमुत्रिका क्रियाको करे । गुण्यको गुणक के खण्डों से पृथक् २ गुणा कर योड करनेसे गुणनफल होता है यथा--गुण्य राश्यादि १।१५।२४।५ और गुणा राज्यादि २६६१९१७ है अतः मुळ सूत्र के अनुसार- ( १११५०॥२४॥५५) (१११५२४१५" )x६° (१:१५°१२४४५" ) (१।१५।२४४५) " == २०३०°४०1100 180111४४॥३॥ ९/१३५२१६४५ ७11१०५॥ १६८३५ योग-२३६१४२९६३५१२१३३३५ यहाँ वंशमें ३०का और कलादिमें ६ का भाग देनेझे राश्यादि गुणनफल ३१ ३२॥१५४१३३६३५ हुआ। অথ অলিকা~- खमानसंख्यादयघातयोगो वर्गः कृतिः सावयवाइराखे। दो समान संख्यायों का गुणनफल वर्ग होता है । जैसे:-दिनादि (२।५।३५) ( २१५१३५ ) २१५।२५४२ १.५।३५४५ २१५३५४३५ BHIMAN मwि Amber Phome Kaavan [२] ४११०/७० १.१२५1१७५ ७०१९७५।११३५ पलादिमें ६ का भाग देनेसे ४॥२॥१६५४३५०११२१५ २॥५॥३५ का वर्ग ४१२२१५१।१०।२५ हुआ। अथ मूलानयनप्रक्रिया-- मुलेऽमले सावयबाराशेमहाविशेषः खलु तन्निरूप्यते। निहत्य खण्डं प्रथम खशन्यरिपुत्रिभिस्तस्य पदं न नेयम् ॥ पदावशेष शशिना समेत पधात मन्दाग्रिमखण्डयुक्तम् । निद्धि युक्तेन पदेन भक्तं समस्फुट सावयचाकमूलम् ॥ धावयव अकों के वर्गमूलानयनमें बड़ी विशेषता थाने पूर्ण कठिनाई है। क्यों कि तत्वविवेक कमलाकरने अवर्गाक्ष (सावयवाङ्क) का रेखागत मूल को कहा है अन्यथा अवर्गाका वास्तव मूल हो ही नहीं सकता। अब सावयवाके प्रथम खण्डको ३६०० से गुण कर त्यक्त्वान्त्याविषमाकृति" इत्यादि भास्करोक प्रकारसे मूल लावे, शेषमें , जोड़ कर ६० से गुणा कर उसमें आगे खण्ड जोड़ कर उसमें मूलके दूनामें २ को जोर कर जोहो उस भाग देव इस प्रकार से साबराव अङ्कका स्थूल मूल होता है। जैसे ६३१५० का वर्गमूल लाना है तो निहत्यखण्डं प्रथम इत्यादि प्रचारसे ६३४ ३६००-२२६८०० इसका प्रत्यक्वान्त्याद्विषमात्" इत्यादि भास्कर प्रकारसे मूळ ४७६ और शेष २३४ हुआ। शेष २२४ में १ जोड़ कर २२५ चौर ६० का गुणा १३५०० में ५० विकलाको जोड़कर १३५५. इसमें मूल ४७६ और २ का गुणा ९५९ में २ को जोड़ कर ९५४ का भाग देनेसे लब्धि १४ मूलका दूसरा स्तुण्ड हुआ। मूलके प्रथम खण्ड ४७६ में ६ का भाग देनेसे थूक मूल ५.५६।१४ हुना! अथ योगान्तरनिरूपणम्--- स्वस्व जातौ युतिः कार्या विद्युतिर्वा स्वालिषु । योगान्तरे विजातीनो भवेता विहरेखया ॥ अपनी २ समान जाति के साथ योग और अन्तर होता है। मिन्न जातियों के योग और अंतर रेखाके द्वारा होते हैं जैसे-राश्यादि ३१११°२१॥३५॥में राश्यादि १११,१३११४ को जोड़नेसे योग फल राश्यादि ४१२६°५२/४२" हुआ। ए राक्ष्यादि ३१११°१२११३५ में राश्यादि १॥१५॥३१॥७॥ को घटानेसे शेष राश्यादि ११२५५ ॥२८॥ हुआ राझ्यादि १।२७°३५॥६॥ में दिनादि ।।१६।४।३२ को जोड़नेसे (१।२७°३५६) + (१॥१६॥४॥३२) हुभा। ऐसे राश्यादि ( १९१७°१४२०) में दिनादि ११२६१६३५ को पटानेसे (11१७०१०।२७)-(१।२६३६३५ ) हुभा ।
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ गणेशदैवज्ञविरचितम् ग्रहलाघवं करणम् । दैवज्ञवर्यश्रीविश्वनाथकृतव्याख्योदाहरणयुत- नूतनोदाहरणोपपत्ति-संवलित-संस्कृत-हिन्दीटीकासहितम् । Pamounteersamrom amari प्रन्थकर्तुङ्गलम् - ज्योतिःप्रबोधजननी परिशोध्य चित्तं तत्सूलकर्मचरणैर्गहनार्थपूर्णा । स्वल्पाक्षरापि च तदंशकृतैरुपायैद्यकीकृता जयति केशववाक् श्चतिश्च ॥१॥ विश्वनाथ:- ज्योतिर्विद्गुरुणा गणेशगुरुणा निर्मथ्य शास्त्राम्बुधि यच्चक्रे ग्रहलाघवं विवरणं कुर्वेऽस्य सत्प्रीतये। स्मृत्वा शम्भुसुतं दिवाकरसुतस्तविश्वनाथः कृती जाग्रजज्योतिषवयगोकुलपरित्राणाय नारायणः॥१॥ श्रीमदगुरुणा गणेशदेवनेन ये ग्रन्थाः कृतास्ते तनातृपुत्रेण नृसिंहज्योतिर्विदा स्वकृत. ग्रहलाधवटीकायां लोकद्वयेन निबद्धाः ! तथथा-त्यादौ ग्रहलाघवं लघुवृत्तिथ्यादिचिन्तामणि ससिद्धान्तशिरोमणेश्च विवृत्ति लीलावतीव्याकृतिम् । श्रीवृन्दावनटीकिकां च विवृति मौहूर्ततस्वल्य वै सच्छ्रादादिविनिर्णय सुविवृति छन्दोऽर्णवाख्यस्य वै ॥ १ ॥ सुधीरजन तर्जनीयन्त्र च सुकृष्णाष्टमी निर्णय होलिकायाः । लघूपाययातस्तथाऽन्यानपूर्वान् गणेशो गुरुर्ब्रह्मनिर्वाणमागात् ॥ २॥ श्रीमत्कौशिकमुनिश्रेष्ठवंशोनवजलधितीरनिकटवर्सिनन्दिप्रामनिवासी सकलभूमण्डल. पतिपूजिववरणयुगलाम्भोरुहनिखिलशास्त्रार्थप्रवीणाष्टादशसिद्धान्तोपपत्तिकोघिदसमस्तवैया- करणामणीरगणितशास्त्रविचारसारचतुरो ज्योतिविस्कुलावतंसः श्रीमस्केशवदेवशात्मजश्री- मगणेशदैवज्ञवयों ग्रहलाघवाख्यं करणं चिकीर्षु स्तत्रादौ निर्विघ्नेन ग्रन्थसमाप्त्यर्थं तत्पच- थार्थे चाशीनमस्कारतया वस्तुनिदेशात्मकानों मङ्गलानां श्रुतिदेवतागुरुवानिदेशाल्मा मङ्गल वसन्ततिलकया कथयति-- ज्योतिरिति । सा केशवस्य ग्रन्थकर्तृपितुर्वाक वाणी जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते । सा श्रुति- वेदोऽपि जयति । कोशीति लोकेनाह-ज्योतिःप्रबोधजननी । ज्योतिषां ग्रहमानतारा- दीनां प्रबोध ज्ञान जनयतीति सा। अन्यत्र ज्योतिषस्तेजसः परब्रह्मास्यस्य प्रबोधो ज्ञान सज्जनयतीति सा है कि कृत्वा । चि मानस परिशोध्य निश्चलीकृत्य । अन्यत्र धित परि- शोधय मनोनिर्मलीकृत्य । कौस्तत्सूककर्मचरणैः । तेन केशवेन सुष्टु उक्तानि कमाथि प्रहक- रणानि तेषां धरणानि सदाभ्यासास्तः । तदुक्काहरणानि ग्रहकौतुकादीनि सदस्यस्य मनो । ।
New २ ha सटीकग्रहलाधवे- निश्चलीकृत्य महादीनां प्रबोधो भवतीत्यर्थः । अन्यत्र तस्यां श्रुतौ सुष्टु उत्सानि यानि विष्णुसूक्कादीनि तेषु कर्माणि धर्मकर्मानुष्ठानादीनि तेषामाचरणानि तेस्तदनुशनश्चित निर्मलीकृत्य परब्रह्मज्ञान भवतीत्यर्थः । पुनः किलक्षणा। गहनार्थपूर्णा । महनश्शासावश्च महनार्थो दुबोध्यार्थस्तेन पूर्णा युक्ता सममेवोभयत्र । स्वल्पाक्षऽपि स्वल्पाभ्यक्षराणि यस्यां सा परिमिताक्षरापि। ननु स्वल्पाक्षराया बह्वायाः कस्याप्यर्थबोधो न स्यादत आह-तदंशतरूपायैयक्तीकृता । तदंशकौस्तस्याशास्तत्पुनादयस्तचिछज्याव सेः कृ. सैरूपाौष्टीकादिभियंक्तीकृता । अन्यत्र तदंशास्तस्याः श्रुतेरंशा रावणादयस्तो कुरुपायो- भाष्यादिभिव्यक्तीकृता प्रकटीकृता॥१॥ माधुरी व्याख्या हेरम्ब पितरौ प्रणम्य प्रणतः श्रीजानकी-दर्शनी कुर्वेऽहं ग्रहलाघवस्य सरला टीका मुदा 'माधुरीम् । चेदव्याख्यानसुवासने नरगिरा टीका तथोराहतं अस्याण्याल्पधियः करोत्युपकृति तन्मे श्रमः सार्थकः ॥ १ ॥ राहिक काहिक ज्योतिषां वाहिक दायकं कायिक द्वैजक मस्तकम् ॥ वामदेव गुरु श्रीलकं नीलकण्ठप्रभ योग ईशं युगेशो भजे ॥ ३ ॥ श्रुतिपक्षे-के - जले, शकः = शवरूपो निश्चेष्टः, सृष्टथादौ कार्याकार्यविचार कुण्ठि- तधीटपत्रपुटे शयानः स्वपादाङ्गुष्ठों लेलिहानो बालमुकुन्दः केशवः । “अन सप्तम्या अलुक्' । तस्य, वाक् = वागी, श्रुतिः वेदः, जयति = सर्वोत्कर्षण वर्तते । कथंभूता सा, तत्तया = श्रुत्या, सुष्ठु = सम्यक् , उक्त = कथितं; सूक्तं तच्च कर्म = कार्य, तदाचरणैः = अनुष्ठानः, चित्तं = स्वान्तं, "स्वान्तं हृन्मानसं मन इत्यमरः" परिशोध्य = मनो निर्मली. कृत्य, ज्योतिषः परब्रह्मणः, प्रबोधः = ज्ञान, तस्य जननी = उत्पादयित्री भवतीति- शेषः । पुनर्गहना कठिना, अर्थ अनेकार्थः पूर्णा =युक्ता, स्वल्पा-विस्तृतिरहिता, अक्षरा अविनाशिनी तत्तस्य विष्णोः, अंशाः अवतारविशेषाः कपिलकण्ययाज्ञवल्क्यादयः तस्कृतः, उपायैः-उद्योगैः स्मृतिभाष्यादिभिः, व्यक्तीकृता प्रस्फुटीनीता अध्यस्तीतिशेषः । एवं भूता केशववाक् जयति ॥ करणपते-केशवस्य-केशवनानी प्रन्थकर्तृपितुः, वाक्-महकौतुकनानी वाणी, जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते । कथं भूता सा । तत्सतकर्मचरण तेन केशवेन, सुषु सम्या, उक्तानां कर्मणां ग्रहसाधनप्रकाराणां, चरणैः आचरणः अभ्यस्तीकृतः, उपाय: उद्योग, ज्योतिषां = प्रहनक्षत्रादीना, प्रबोधस्य = ज्ञानस्य, जननी = उत्पादयित्री, गहना दुरवगमा, अथैः = अर्थान्तरैः, प्रकार, पूर्णा साठिता, स्वल्पा- लम्वी, अक्षरा व्यभिचाररहिता, तदंशकृतः तत्तस्य केशवस्य अंशकृतः शिष्यधुनसाधितः, उपाय:- टीकावासनादिरूपप्रकारः, व्यक्तीकृता, अपि श्रुतिः = श्रवणीया 'श्रवणेनापि पुण्य फलदात्री पश्वानसाधनत्वात् पुण्यदात्री। उक्तं च "पञ्चास्य फलं श्रुत्वा गङ्गास्नानकलें लभेत् । यद्वा श्रुतिः श्रवणगोचरमात्रेणैवावगम्या स्यात् । अत्र गहनार्थ पूर्णा अवयुचा, स्वरुपाक्ष- राम्-अत्यल्पशब्दा, इति केचन व्याख्यापयन्ति । तर युक्तम् । यतः "स्वपदार्थ बाहु- स्वामित्याचारअन्धेरतुल्यतादोषापत्तिरिति विबुधैर्विचिन्त्यम् ॥ १॥ ॥ Prayas MAHAR हदगुणहारलसत्-देन स्थिरेण विकाररहितेन, गुणेन सत्वगुणेन, रचितो यः हार सकतेन लसत् शोभायमा मध्यमाधिकाराः ॥ १॥ ३ १ पक्षे-केशव (बालमुकुन्द ) की वाणी (वचन ) श्रुति (वेद) सर्वोत्कृष्ट है। जो उस (वेद) में कथित कर्मों ( अनुष्ठानादिकों ) के आचरण ( अभ्यास) से चित्त ( मन ) को शुद्धकर प्रारब्राह्मिक ज्ञानको देनेवाली, कठिन अर्थो ( श्रेष्ठभावों) से युक्त, छोटी, अविना- शिनी और उन (विष्णु) के अवतार (कपिल आदि) के उपाय ( भाष्यादिक ) द्वारा स्पष्ट भी है। २ पक्षे-केशव ( ग्रन्थकारके पिता) की वाणी सर्वोत्कृष्ट है । जो उनसे ( केशवाचार्य- से ) कथित करणग्रन्थों के कण्ठस्थ द्वारा मनको निमल कर ज्योतिष (ग्रहनक्षत्रादिक) के ज्ञानको देनेवाली, देरसे अभ्यस्त होने वाली, अर्थो ( अनेक अभिप्रायों) से युक्त, छोटी, विकार रहित और उन ( केशवाचाय) के अंश (शिष्य पुत्रादिक ) के उपाय (टीका आदि) के द्वारा स्फुट भी है ॥ १ ॥ अथ करणरामयोस्तुल्यतां दर्शयन् तत्स्मरणशिक्षामाह-- परिभन्नसमौर्विकेशचापं दृढगुणहारलसत् सुवृत्तबाहु । सुफलप्रदमात्तनृप्रमं तत् स्मर रामं करणं च विष्णुरूपम् ॥ २॥ अथ निजकृतकरणस्य रामस्वरूपस्य विष्णोश्च साम्यं द्योतयन् तत्स्मरणात्मक मङ्गल- मौपच्छन्दसिकेनाह-परिभन्मसमौविकेशचापमिति । हे गणक ! त्वं विष्णुरूपं राम स्मर तत्स्म- रणं कुरु । तत्करण वक्ष्यमाणग्रहकरणं च स्मर। उभयो स्मरणानिःश्रेयसाधिगमो न भव- ति। कथं भूतं विष्णुरूपं परिमन्नासमौविकेशचापम् । परिभग्नं द्विधाकृतं समौर्विक जीवया ज्यया सह ईशस्य शिवस्य चापं धनुर्येन तत् । तत् तु सीतास्वयम्बरे सम्पयुक्तम् । अन्यत्र परिभानं त्यक्तं समौविकं जीवया सहितमीशं बृहच्चापं यस्मिन् तत्। अस्मिन् करणे जी. वाधनुषी न कृते इत्यर्थः । पुनः कीदृशम् । दृढगुणहारलसत् । दृढ़ाः संबद्धा गुणा रज्जवो यस्मिन् च चासौ हारश्च तेन लसत् शोमायमानम् । अन्यत्र दृढा अपवत्तिा ये गुणका हो- राश्च सैर्लसत् । पुनः कथंभूतम् । सुवृत्तबाह व लौ सुवृतौ बाहू भूजौ यस्य तत् । अन्यत्र सुष्टु वृत्तानि परिलेखादीनि छन्दांसि बाहवो भुजकोट्यादयो यस्मिन् तत् । पुनः कथंभूतम् । सुफलप्रदं सुष्टु फलं मोक्षप्राप्ति प्रकर्षेण ददाति तत् । अन्यत्र सुफलानि मन्दफलशीघ्रफला- दीनि प्रददाति तत् । पुनः कथंभूतम् । आत्तनृप्रभमाता स्वीकृता नुमनुष्यस्य प्रभा आकृति- येन तत् मनुष्यरूपमित्यर्थः । अन्यत्रात्ताऽङ्गीकृता नुः शङ्कोः प्रभा छाया यस्मिन् तत् ॥२॥ माधुरी-व्याख्या रामपक्षे हे नर । तद्विष्णुरूपं स्मर-ध्यानेन भज ? यत् , परिभग्नसमौर्विकेशचा परि- भन्न विभजितं, समं समानभागत्रयं, और्विकायां भूमौ, ईशस्य हरस्य, चापं धनुर्येन तत् । जीविकादा, तत् । सुफलप्रदं - सुष्ठुफलं काम्यफलं प्रददाति तत् । आत्तप्रभ आत्ता स्वीकृता नुर्नरस्य प्रभा कान्तिर्थेन प्राप्तमनुजदेहम्। राम रमन्ते योगिनो यस्मिंस्तत्-राम- रूपमिति । करण जगदुत्पादक चेति । केचित्तु-"सुवृत्तवाहु" इत्यत्र सुवृत्तौ वर्तुलौ बाडू यस्येति व्याख्या चक्रुः । परं बाहोलम्बायमानस्यैव प्राशस्त्यन्न च वर्तुलस्य । यतश्च "आ- जानुबाहुरिति वाल्मीकिना प्रयुक्तमतस्तेषां व्याख्यानं न युक्तमिति विद्भिर्विचार्यम् । करणग्रन्थपक्षे हे गणक । तत् करणं करणप्रन्धरूपप्रसाधनप्रकारं, स्मर= पठ ? करणलक्षणं यथा--"शकाधन प्रहज्ञानं करणं तजिगयते।। यत् परिभमसमौर्वि- न सटीकमहलाघवे- केशचाप परिभग्नं दूरीकृत मौर्विकया जीवया सह ईशं प्रधानं चापं येन "मौर्वीज्या- शिजिनी, त्यमरः । तत् , ज्याचापकियाभिशामित्यर्थः । हदगुणहारलसत् दृढाभ्यां स्थिरा- भ्यां गुणहाराभ्यां गुणकभाजकाभ्यां, लसत् शोभमानम् । सुवृत्तबाहु-वृत्तं (वर्तुलम्), सुष्टु वृत्तं सुवृत्त, तस्मिन् बाहुर्भुजो यस्य तत् , वृत्ते(चापे)एव भुजक्रिया पठिता न च रेखा. याम् । अत्र भुजकोट्यादिकं चापात्मकमेवाङ्गीकृतमिति भावः । सुफलप्रद सुष्ष्टुफलं सुफलं मन्दफलं शीघ्रफल व प्रददातीति तत् । आत्तप्रभ स्वीकृतशङ्खच्छायम् । राममनोहरं, विष्णुरूपं सुशुद्धमिति ॥२॥ १ पक्ष-हे नर ! विष्णुके उस रूपका स्मरण (भजन) करो । जो रूप शिवजी के धनुषको पृथिवीपर बराबर २ तीन टुकरे किया। सत्वगुणकी मालासे शोभायमान, हर एक जीवोंकी जीविकाके दायक, इच्छाफल-दायक, मनुष्यावतार-धारक, संसारके संचारक और कन्द- पैरूप सुन्दर है ॥ २ पते-हे गणक ! उस करणग्रन्थको पढ़ो। जो जीवा और वापसे रहित, स्थिर भाज्य और भाजकसे शोभित, सुन्दर २ छन्दोंमें भुजक्रियाक साधनसे सहित, मन्दफल आदिक सम्यक ज्ञानका दायक, शंकुकी छायाको स्वीकार करनेवाला मनोहर और विशुद्ध है ।। ३ ॥ । अथ ग्रन्यारम्भकारणमाह- यद्यप्यकार्पुरुरवः करणानि धीरास्तेषु ज्यकाधनुरपास्य न सिद्धिरस्मात् । ज्याचापकर्मरहितं सुलघुप्रकारं कर्तुं ग्रहप्रकरणं स्फुटमुद्यतोऽस्मि ॥ ३ ॥ अथ पूर्वाचायः कृतेषु ग्रहकरणेषु सत्स किमर्थ करणमकार्षीत् तत्कारणं वसन्ततिलक- थाह---यद्यप्यकार्पुरुरव इति। अहं गणेशस्तस्मात् कारणात् ग्रहप्रकरणं स्फुट गाणिक्यः कारि कत्तुमुथत उदयं प्रायोऽस्मि । तस्मात् कुत इत्यत आह । यद्यपि धीरा पृष्टा उरवो महान्तो गणकाः करणान्यका स्तेषु करणेषु ज्यकाधनुरपास्य जीवाधनुषी त्यक्त्वा सिद्धि- ग्रंहादिसिद्धियल्मान्न भवति । इदं तु ज्याचापक्रमरहितं जीवाधनुष्कर्मरहितं सुलघुप्रकारं सु. तरां स्वल्पक्रियायुक्तम् । यन्त्र कल्पादेहानयन स सिद्धान्तः, यन्न युगादेहानयनं तत् तन्त्र. म् , यन्त्र शकाग्रहानयन तत् करणमत एव एवंविधं शकादग्रहानयनं करोमीति सूचितम् ॥३॥ माधुरी-व्याख्या उरवः प्रधानाः, धीरा विद्वांसः, करणानि करणप्रन्धरचनाकार्याणि, यद्यपि, अका- -कुर्युर पि, परन्तु यस्मात-न्यतः, तेषु-रचितप्रन्थेषु, ज्यकाधनुः जीवाचाप, अपास्य- हित्वा, सिद्धि गणित-साधन, नन्न स्यात् । तस्मात् कारणात् "अहं गणेशः, ज्याचा- पक्रमरहित जीवाधनुःक्रियाभित्र, सुलधुप्रकार सुन्दरसरलक्रिय, स्फुट-स्पष्ट, प्रहप्रकरण- अहसाधनप्रकार, कर्तु-रचयितुं, उद्यतः उत्सुकः अस्मि । अस्मिन् अन्थे, जीवाचापयो मान्तरं विधाय स्वप्रतिज्ञा पूरयामास गणेशः । वास्त- विकविचारतः सर्वत्रैव जीवाधनुषोः सकलं कार्य कृतवानेवेति महद्भिर्विचार्यम् ॥३॥ यद्यपि बड़े । आचार्यों ने करणग्रन्थों को बनाये, परन्तु जीवा भौर चापको छोड़कर उनके अन्यों में गणितको प्रणाली ठीक नहीं होती। अतः मैं ( गणेश देवज्ञ ) जीवा और चापको छोड़ कर परम लघुक्रियाके साथ स्पष्ट ग्रहप्रकरण (ग्रहलाधव) बनाने के लिए तैयार हूं ॥३॥ ED a Hin IPATRAM । भक्तं फलं क्षयाहा: १४ । एतरून द्विष्ठं जातोऽर्गणः १०९४ । अभीष्टवारार्थ सैक भृगुवारेऽहगणोऽयम् १०१५ | यदि त यथागताधिमास्सैरहगंणः क्रियते तदाऽयं ११२४ मध्यमाधिकारः॥१॥ अथाहर्गणानयमाह द्वयब्धीन्द्रोनितशक ईशहृत् फलं स्याञ्चकाख्यं रविहतशेषकं तु युक्तम् । चैत्रायः पृथगमुतः सहग्नचक्रादिग्युक्तादमरफलाधिमासयुक्तम् ॥ ४॥ खत्रिनं गततिथियुनिरचनाशांशाढयं पृथगमुतोऽब्धिषट्कलब्थैः । ऊनाहैवियुतमहर्गणो भवेढे वारः स्याच्छरहतचक्रयुग्गणोऽब्जात् ॥ ५ ॥ अथ ताबदहगणानयनं लोकद्वयेनाह-द्वयब्धीन्द्रोनितशक इति ॥ तत्रादावुदाहरणक्रमो- लिख्यते । श्रीमन्नृपविक्रमादित्यराज्यात् गतसंवत्सरेषु १६६९ तथा शालिवाहनपशकव. त्सरेषु १६३४ पैशाखशुक्लपूणिमासोमे घट्यः ५४.१० विशालानक्षन्ने घट्यादि ३९।१६ वरी- यलि योगे घट्यादि ०१९ तहिने चन्द्रपर्वविलोकनार्थमहर्गणः साध्यते । तत्र शका ६५३४दथ- अधीन्द्रद्विचत्वारिंशदधिकचतुर्दशशत-१४४२ रूनो जातो वर्षसमूहः ९२ । अयमेका. दशभिभक्तः । एकस्यं फलं चक्रसंज्ञम् । शेषं ४ द्वादशभि-१९ गुणितं ४८ चैत्रमारभ्येष्ट. कालपर्यन्तमेको मतमोसा १॥ तेन युतम् ४९। इदं द्विष्टं चक्र द्विगुणम् १६ । एतत्साहित ६५ दशायुक्त ७५ त्रयस्त्रिंशतो भक्तं फलमधिमासौ २। अनेन द्विष्टं १९ युक्त जातो मास. गणः ६१ । अयं निशद्गुणो जातः १९३०१ गततिथयः १४ । एताभियुक्तः १९४४ निरनोऽ. वयवरहितो यश्चक्रस्य वडशः १॥ तेन युक्तः १९४५ । इदं द्विष्ठं चतुष्पष्टिभक्तं फलं क्षयदि- वसा २४ । एतौरून पृथक्ल्थ जात्तः साचनोऽहर्गणः १५२१ । अथ बारानयनम् । चक्रं ८ शरहतम् ४० । अनेन युक्तोऽहर्गणः १९६१ । लसमक्तोऽजाचन्द्रमारभ्य तत्र गतवासो यः । तत्रागत सोमबारः । अथान्यो विशेषः । अहर्गणे यद्यमीष्टवारो नायाति तदाभीच. वारार्थ सौको निरेको वाऽहर्गणः कार्य: । अन्यच्च यदा ईशहरिक्रयमाणे लब्धं च शेषल्याने चेच्न्यं तदाहर्गणोत्पन्नवारेषु वारद्धग्रस्यान्तरं पतति । अस्योदाहरणम् । माके १६७४ पौत्रशुक्लप्रतिपदि वाहवर्गणः साध्यते। तत्र चक्रम् १२ । शेषम् । अहर्गणः३३ । अनागतो भौमवारोऽपेक्षितस्तु रविवासरः । एतादृशस्थलेऽहणो द्वाभ्यां रहितः साहितः कार्यः । कि यस्मिन् वर्षेधिमालः पतति तनान्यो विशेषः । अधिमा- सात् पूर्वमासेष्वहर्गणानयने पूर्ववर्षाधिमासापेक्षया यद्यधिको मास आगच्छेत् तहि स न प्रायः किन्तु पूर्ववर्षजतुल्या एवाधिमासा माझाः । यथा. शके १५९६ औत्रशुक्लप्रति पदि भूगौ । अस्मिन् वर्ष नैशाखोऽधिकोऽस्ति । चौत्रशुक्लप्रतिपद्यहर्गणः साध्यते । तन्त्र शका १५५६ इयधीन्द्रे-१४४३ रुनितः ११३ । एकादशभि--११ भक्तो लब्धं च १०. शेष ३ रविहतम् ३६ । नैत्रतो गतमासयुक्तम् ३६ । द्विष्ठ 'द्विगुणचक्र २० युतं ५६ दश- युतं ६६ अमरेभक लब्धावधिमासौ २। अन्न वैशाखात् प्रागेवाधिको मासो लभ्यते स म प्रायः किन्तु निरेक एव ग्राह्यः। तदाधिमास: १। अनेन युतं द्विष्ट ३० त्रिशद्गुणितं ११६० गततिथियुतम् १११० चकल्य १० षडशेन १ युतम् ११११ द्विष्ठं चतुषधि ६४ । -- . संपवते । अभीटवारार्थ निरेकः कृतोऽप्यहर्गणोऽय-११२३ मशुद्धः । एतदुत्पन्नग्रहाणा विसंवादात । तस्मात् षष्टाधिमासात् प्रागधिकोऽधिमासो लब्धोऽपि न प्रायः । एवं स्पष्टाधिमासोत्तरमासेष्वहर्गणानयने यद्यधिको मासो न लभ्यते तथापि स प्रायः । यथा संवत् १६६५ शके १५३० भाद्रपदोऽधिमासोऽस्ति तत्र कार्तिक शुक्ल प्रतिपदि शनावहर्गणः साध्यते । शक १५३० द्वयब्धीन्द्रेः १४४३ ऊना ८८ ! एकादशभिर्भको लब्धं च शेष द्वादमागुणितः चैत्रतो गतमासै- युतं द्विष्ट द्विगुणचक्र-१६ युर ३३ दशायु.
। सटीकग्रहलाघवे- तम् ३३ । अमरेभक्त लब्धोऽधिमास। अत्राप्यधिमासोऽधिको न लभ्यते, तथापि प्रायः। तथा कृतेऽधिमांसौ २ । आभ्यां युतं द्विष्ठं ९ त्रिंशद्गुणित २५० गतिथियुतं २७० चकस्य ८ षडशेन १ युतं ३७१ द्विष्ठं चतुष्पष्ठिभक्तं फलम् ।। अनेन होनं द्विष्ट जातोऽहर्गणः २६७। अभीष्टवारार्थ निरेकः कृतः शानिवासरे जातोऽहर्गणः २६६ । यदि तु यथागतेनाधिमासेनाहर्गणः क्रियते तदाय २३८ तस्मादयमशुद्धः । एतदुत्पन्नस्वेर- न्येषां च विसंवादात् । तस्मात् स्पष्टाधिमासोत्तरमहर्गणेऽलब्धोऽप्यधिमासो ग्राह्यः । एतदुत सिद्धान्तशिरोमणौ श्रीभास्कराचायण.... 'स्पष्टोऽधिमास पतितोऽष्यलब्धो यदा यदा वाऽपतितोऽपि लब्धः । सौकगिरेकै क्रमशोऽधिमासौस्तदा दिनौषः सुधिया प्रसाध्या इति । अन्यश्चार्य विशेषः । अधिमासोत्तरमहर्गणे गतचैत्रादिमासाहणेऽधिमासो न गण. नीयः । मध्येत्वहगणानयने गततिथिग्रहणेऽधिमासस्य तिथयो ग्रामा इति । अथ ग्रहला. धवाहणादब्रह्मतुल्याहगंगोनयनयनप्रकारस श्रीमद्गणेशदैवज्ञैरभिहितः । स यथा--- विश्वेन्द्वयग्न्यरुणे-१२३११३ युक्तो ग्रहलाघवजो गणः चन्ननपखाअध्याढयो ४०१६ ब्रह्मातुल्यगणो भवेत् ॥ १-६॥ माधुरी-व्याख्या द्वथब्धीन्द्रोनितशक: १४४२ एभी रहितः शाकवत्सरः, ईशहृत् एकादशभक्तः फलं लब्धं, चक्राख्यं चक्राभिधं, स्यात् भवति । रविहतशेषक-द्वादशशुणितशेषक तु चैत्रायः चैत्रादिगतचान्द्रः मासै:, युक्त=योजितं, यत्स्यात् , तत् पृथक्-भिन्न धृत्वा, अमुतः एतस्मात् , दिग्युक्तात्-दशयोजितात् , सहरमनचक्रातू-द्विगुणचायोजितात् , अमरफलाधिमासयुक्त-त्रयस्त्रिंशता लब्धाधिमाससहित, खनिज-त्रिंशता गुणितम् , गततिथियुक्-इष्टमासीयगतचान्द्रदिनसहितं, निरप्रचक्रांगांशान्य-चक्रषष्ठांशलब्धिसहित, पृथक्-स्थानान्तरे न्यस्थ, अमुतः एतस्मात , अब्धिषटकलब्ध चतुष्पष्टिभरकलब्धिरूपैः, ऊनाहै:-क्षयाहैः, वियुत-हीनं, अहर्गणः सावनदिनसमूहः भवेत् । अत्र निश्चयार्थको वै शब्दः । शरहतचक्रयुग्गणः पञ्चगुणचक्रसहितोऽहर्गणः, अब्जात-चन्द्रात , वारः दिन, अनोपपत्ति:-- कल्पादरिष्टदिनं यावदहर्गणं प्रसाध्य तदुत्पन्ना प्रहा इष्टाहे मध्यमप्रहाः स्युरित्यत्र त्पादेन्थारम्भशक-( १४४२ ) पर्यन्तमहर्गणोत्पन्ना ग्रहाः क्षेपसंज्ञयाः तथा चैका. दश वर्षात्मकचक्ररूपदिनगणोत्पन्नाचक्रशुद्धा पहा ध्रुवसंज्ञया; तथा चकाइमिष्टदिन यावदर्गण प्रसाध्य तदुत्पन्नाश्च प्रहा दिनगणभवखेटसंज्ञया आचार्येण पहिताः । एषां योगे कल्पादित इष्टदिनं यावन्मध्यममहाः स्युः । यती धन्धीन्द्रमितशके प्रन्थारम्भः कृतः । एकादशभिर्वषैश्चैकं च कल्पितम् । अतः इष्टशकसंख्यातः ( १४४२) एतावद् विशोषय, शेषसंख्यामेकादशभिविभज्य, लब्धिश्चकसंख्या जायते । बशेष द्वादशभिः संगुणित, वर्षान्ते सौरमासा जाताः (पतो द्वादशभिर्मासैरेक वर्षम् ) । तेषु चैत्रादिगतबा. न्द्रमासाना योगे कृते, इष्टमासगणः स्यात् । किन्त्वयं चैत्रशुक्लादिवर्षान्तकालान्तर्गता- विशेषेरधिको जातः । अतएव सौरेभ्यश्चान्द्रकरणेऽधिशेषो न गृहीतः । अथेशाधिमासा CHAR मध्यमाधिकारः॥१॥ INDIA क. सौ क. सौ. अ.मा.xइ. सौ. इ. सौ. इ. सौ. । अत्रा-(३२।१६।४) स्य स्थाने ३२।१६।४ क.अ.मा. संख्याऽऽ चार्येण गृहीता, तथा सति हरस्याधिकत्वाल्लब्धौ न्यूनत्वं जातम् । तच्चैकस्मिन् चके वास्तवावास्तवयोरन्तरं मासद्वयसम्बन्ध्यधिशेषतुल्यं भवत्यतश्चक्रसं- ख्या द्वाभ्यां गुणिता। तथा च प्रन्थारम्भकाले दशभासम्बंध्यधिशेषा उर्वरिताः, अत एव एषां योगः इष्टाधिमासाः स्युः । एभिः इ. सौ. + २ च. + १० अधिमासैः सहितः सी. रमासगणश्चान्द्रमाना जाताः । यतः सौरचान्द्रमासान्तरमधिमास इति । माससंख्या त्रिंशता गुणिता गततिथियुक्ता चान्द्रदिनानि स्युः। अथेष्टावमानि- क अवxचांदि इचादि कचांदि कचादि PARANG कअव 6 . ६३+पर चात्राचार्येणे- इचांदि इ. चां. दि दं गृहीतं, स्वल्पान्तरात् । किन्त्वे कस्मिश्चक्रेऽवमा ६४ नि-६३ है। :: ६४-६३३-६ एतावत्प्रतिचक्रमधिकं गृहीतम् । अतश्चक्रसङ्ख्यामेभिः सङ्गुण्य च ४ फलेन पूर्वानुपातलब्धावमानि युक्तानि वास्तवावमानीति = इ. चां दि+ च ६ एभि- ६ । - सनाश्चान्द्राहाः सूर्योदये सावनाहर्गणो भवति । यतः चां-सा अवमम् । इत्युपपन्नम् । अथ वारानयनोपपत्तिः-सप्तभक्तैकचक्राऽहर्गणशेषम् ५। अतः चक्रसङ्ख्या पश्चभिः सगुण्य फलमिष्टाहर्गणे युक्तं तत्सप्तभक्तं प्रन्थारम्भदिने चन्द्रवारत्वात् चन्द्रवासराद् गत- दिनसंख्या स्यात् । अधिशेषावमशेषयोस्त्यागकारणं सिद्धान्तसिद्धांतितैरेव प्रस्फुटम् । विस्तृतिभयात् तन्नोक्तमित्युपपन्नं सर्वम् ॥ ४-५ ॥ अभिमत शाके में १४४२ को घटा कर शेषमें ११ से भाग देनेपर लब्धिकी संज्ञा होती है। शेषको १२ से गुणा कर चैत्रादिक गत चान्द्रमहीनोंको उसमें जोड़कर उसे दो स्थानों में रक्खे । एक जगह १० और द्विगुणित चक्रको मिलाकर ३३ से भाग देकर लब्धि अधिकमासको पृथक् स्थित मासोंमें जोड़कर उसको ३० से गुणा करे। उसमें इष्टमासकी शुक्ल प्रतिपत् तिथिसे इष्टतिथिकी संख्याको जोड कर पुनः चक्रके षष्ठांशको जोड़ कर उसे फिर दो स्थानों में रक्खये। एक जगह ६४ का भाग देकर लब्धिरूप क्षय दिनको पूर्व स्था. पित अंकोंमें घटानेसे इष्टदिन संबन्धी सूर्योदय कालिक अहर्गण होगा। पञ्चगुणित चक्रमें अहर्गणको जोड़कर ७ का भाग देनेसे सोमवार आदिक गत दिन होगा ॥ ४-५ ॥ श्रीकालीपदयुगल 'युग-ईश्वर' वा वार । सुमरि करूँ निज सुतजनन-उदाहरण संचार ॥ जन्म-पत्री- उमा गौरी शिवा दुर्गा भद्रा भगवती तथा। कुलदेव्यथ चामुण्डा सदा रक्षन्तु बालकम् ॥१॥ आदित्यादिप्रहाः सर्वे नक्षत्राणि च राशयः। आयुः कुवन्तु ते नित्यं यस्यैषा जन्मपत्रिका॥२॥ शुभशाके १८५८ संवत् १९९३ सन् १३४४ साल कार्तिक कृष्णचतुर्दशी दण्डादिः : Pvkot " .३५७८+१८५३.०६३।१७६३:७५३७लब्धि, शेष ४, अतः सोमबारसे, सटीकमहलाघवे- २०४५ तदुपरि-अमावास्या, स्वाती-नक्षत्रदण्डादिः २६।२३, सौभाग्ययोगदण्डादिः ५२॥ १४, चतुरंघ्रिकरणे, शुक्रवासरे श्रीसूर्यमुक्ततुलांश कायाः २७१५६।१७, श्रीसूर्योदयादिष्ट घटयः ४१२२, भयातम् ४४१२१, भभोगः ६६।३२, दिनमानम् २६.५६ अस्मिच्छुभस- मये, तर्कितवृश्चिकलग्नोदये, सुदै वेलौचशं 'श्रीयुगेश्वरशर्मणः, स्वेष्टदेवताद्विजगुरुप्रसादादु- भयकुलानन्दकरः द्वितीयप्रस्थितौ श्रीमान् द्वितीयः पुत्रो जातः । तदेतस्य शतपदचका- नुमतेन स्वातीनक्षत्रस्य तृतीयचरणे जन्म तेनौकारस्वरयुक्तर काराधक्षरं 'श्री-रोहित' इति, नाम प्रसिद्धम् । श्रीरस्तु । शुभमस्तु । दीर्घायुर्भूयात् ॥ उदाहरण--- इष्ट शाके १८५८ कातिककृष्ण अमावस शुक्रवारको अहर्गण बनाना है । अतः पूर्वो. करीतिसे १८५८-१४४२-४१६१.४१६:११%लब्धि ३७, शेष हा यहां ३७चना हुआ। १२४९-१०८, इसमें चैत्रशुक्ल प्रतिपदासे आश्विन कृष्ण अमावस तक गत चा. न्द्रमहीने ६ हैं। अतः १०४+६=११४, इसे दो जगहोंमें रक्खा ११४ । १३४ । चक्र ३७ है। (३७ ४ २)+ १० + ११४-७४ + १० + ११४=१९८ । १९४:३३== अधिमास हुए।. ११४+६=१२०मास होगये । १२० x ३०-३६०० । आश्विन शुक्ल प्रतिपदासे कार्तिक कृष्ण चतुर्दशी तक गततिथि २९ हुई। अतः ३६०० + २९-३६२९ तिथियां हुई।::३५६-लब्धि ६, शेष१।.३६२९+ ६ = ३६३५ । ::३६३५ : ६४ = लब्धि ५६, शेष५१ । यहां शेष ५१ अर्धाधिक होनेसे लब्धि १और ली गयी इस लिये लब्धि ५७ क्षयाह हुये। .:.३६३५-५७ = ३५७८ = अहगंण हुआ। अहर्गणपरसे वारानयन-चक्र =३१.:.३७ ४५ = १८५, अहर्गण = ३५७८, ४ था गुरुवार गत और वर्तमान शुक्रवार आया ॥ अहर्गण परसे वारलाने में यदि अभीष्ट वार नहीं मिले तो अहर्गणमें एक जोड़ना या एक घटा देना चाहिये (जैसा सम्भव हो । एवं जिस महीनेमें अहर्गण बनाना हो उससे पहले किसी मास में अधिमास पड़ा हो और गणितसे नहीं मिले तो वहां लब्ध अधिमासमें १ जोड़ कर किया होती है। यदि इष्टमासके बाद अधिमासको सम्भावना हो और गणितसे पहले आगया हो तो लब्ध अधिमासमें १ घटाकर किया करनी चाहिये। उदाहरण विश्वनाथी देखिये ॥ अथ प्रहाणां ध्रुवकानाह- खविधुतानभवास्तरणेर्भुवः खमनला रसवार्धय ईश्वराः। सितरुचो भमुखोऽथ खगा यमौ शरकृता गदितो विधुतुङ्गजः ॥ ६ ॥ शैला द्वौ खशरा अगो क्षितिभुवो भूतत्त्वदन्ता विदः केन्द्रस्याब्धिगुणोडवः सुरगुरोः खं षड्यमा बस्विलाः। द्राक्केन्द्रस्य भृगोः कुशक्रयमला राश्यादिकोऽथो शनेः शैलाः पञ्चभुवो यमाब्धय इमेऽथ क्षेपका कथ्यते ॥७॥ Dhante AWAN HIRONIA । यमो-दो, शरकृताः = पंचचत्वारिंशत् । अगो मध्यमाधिकारः॥१॥ अथ सूर्यचन्द्रतुङ्गानां ध्रुवाण्याह । खविधुतानेति । स्पष्टोऽर्थः ॥ ६ ॥ अथ रातादीनां वाडानाह । शैला द्वौ खशरा इति । स्पष्टोऽर्थः ॥ ७ ॥ अनेदानी चन्द्रसूर्ययोहणे स्पर्शमोक्षावार्थपक्षेण भवत इति दृश्यत इति कारणादाय- पक्षस्थतिथिसाधनाथ सूर्यचन्द्रतुङ्गानां ध्रुवकक्षेपानाह । यातेऽदे ग्रहलाघवस्य धरणीक्षोणीक्षपेशोन्मिते संवीक्ष्य क्षणदाकरोष्णकश्यो पर्वायपक्षाशितम् । क्षेपान सध्रुवकान रवीन्दुशशभृत्तुङ्गोनवान् भादिकान् दृष्टिप्रत्ययकानू गणितविच्छीविश्वनाथो ब्रुवे ॥१॥ खविधुतानगजास्तरण षः ०।१।४९ । ८ । खमनला, रसवारिधिसमिताः । नागुणाः शशिनो-०।३।४६ । ३ । ऽथ खगा यमौ शरकृताः खयमा ९१३॥ ४५ ॥ २० विधुतुलजाः ॥२॥ क्षेपो भवा नन्दभुवोऽद्विवेदा विश्वे-११ ॥ १९ ॥ १७ ॥ १३ ऽक इन्दौ कुभुवो गजाब्जा। रामेषवो बाणयमा-११ ॥ १८ ॥ १३ । २६ स्तदुच्चे बाणाः षडब्जाः श्रुतयः कुत्रेदाः ६।१६।४।४१ ॥३॥ अथ वा सिद्धानां सूर्यचन्द्र तुङ्गाना बीजसंस्कारमाह । यद्वा श्रीग्रहलाघवोत्थतरणौ लिलादि बीजं धनं पशिवे-६ ॥ १३ । ऽथ विधावृणं यमभुवः पञ्चाग्नय-१२ । ३५ स्तुङ्गके । नागेमा नवभूमयः ८८ ११९ स्वमनला-३ स्तोधिनः २६ खाधिन-२० श्चक्रध्ना विकला रवीन्दुशशभृत्तुझे स्वमस्वं त्वृणम् ॥ माधुरी व्याख्या- तरणेः = सूर्यस्य, खविधुतानभवाः, -खं शून्यम् , विधुरेकम् , ताना ऊनपश्चाशत् भवा एकादश; राश्यादिको ध्रुवः पठितः। सितरुचः = चन्द्रस्य, खं= शून्यं, अनला= त्रयः, रसवार्धयः=षट्चत्वारिंशत् , ईश्वराः एकादश, भमुखः = राश्यादिः, ध्रुवः = ध्रवकः, गदिता कथितः । अथ-अनन्तरं, विधुतुजजः- चन्द्रोचोत्पनः, खगाः = नव, शत् । क्षितिभुवः = कुजस्य, भूतत्वदन्ता एकम् , पंचविंशतिः, द्वात्रिंशत् । विदा-बुधस्य केन्द्रस्य, अब्धिगुणोड़वा चत्वारः, त्रयः, सप्तविंशतिः । सुरगुरोः = जीवस्य, ख-शून्यं, षड्यमाः = षड्विंशतिः । वस्विला: == अष्टादश । मृगोः = शुक्रस्य, साकेन्द्रस्य = केन्द्रस्य कुशक्रयमला एक, चतुर्दश, द्वौ । अथो शनेः सौरस्य, शैला सप्त, पंच. भुवः-पंचदश, यमाब्धयः द्विचत्वारिंशत् , भमुखः ध्रुवः स्यात् । इमे ध्रवकाः उक्ताः- एते ध्रवाः कथिताः, अथ अनंतरं, क्षेपका क्षेपः, कथ्यते निगधते, मयेतिशेषः ॥६-४॥ अनोपपत्ति अकस्मिंश्चके (११ वर्षे) कल्पीयवर्षानुपातेनार्थात् कल्पवः कल्पग्रहमगणास्तदैक- चक्रान्तःपाति-(११) वर्षेः क इत्यनेन कब्धा राश्यादिका प्रहाः गोलभ्यार्थ भगण- ( १२) शुद्धा ध्रुवत्वेनाख्याताः । ते चैते तत्तद्ग्रहाणां पठिताः राश्यादयो ज्ञेयाः । इति संशोधकः ॥ ६-७॥ Hawa - । Laurasitarestion MAHARANAS PratamdaktranUMMANAYAK वृ. 0 . 19 १ १ ७ ३ ३ क. ४९ ४६ ४५ . diwasARRCLEARITHMETIMayawnMASTREAMEER RAMANARTIANRAINIRAN GIR१६ शुक्रके केन्द्र के २०1९10 और भानिके राजाश्यादिक क्षेपक है ॥८॥ सटीकमहलाघवे- सूर्यकी ०११४९।११: चन्द्रमाको ०३।४६११६ चन्द्रमाके उन्धकी ९१२१४९१० राहुकी १५०1०० मंगलकी ०२५३२१०० बुधके केन्द्रकी ४१३१२७१००% गुरुकी ००।२६।१८०००, शुक्रके केन्द्रकी १११४३१०० और शनिकी ११५१४२१०० राझ्यादिक ध्रुतायें हैं। आगेके लोको क्षेपकको कहता हूँ ॥ ६-७ ॥ अथ प्रहाणां ध्रुवाबोधकचक्रम् चं. अं.१ वि.११ ११ अथ प्रहाणां क्षेपकानाह- रुद्रा गोजाः कुवेदास्तपन इह विधौ शूलिनो गोभुवः षट् तुझेाक्षात्यष्टिदेवास्तमसि खमुडवोऽष्टाग्नयो ऽथो महीजे। दिक् शैलाष्टौ ज्ञकेन्द्र विभकलनवमं पूजितेऽद्यश्विभूपाः शौके केन्द्रे गृहाधो दिमखनव शनी गोतिथिस्वर्गतुल्यादा रुद्रा इति । स्पष्टोऽर्थः । माधुरी व्याख्या तपने-सूर्य, रुद्राः एकादश, गोब्जा ऊनविंशतिः, कुवेदएकचत्वारिंशत् । विचौक चन्द्रे, शुलिन: एकादश, गोभुवः ऊनविंशतिः, षट् । तुझे विधूच्चे, अक्षात्यष्टिदेवा- पंच, सप्तदश, प्रयस्त्रिंशत् । तमसि राहो, खशून्य, उचाम्साप्तविंशतिः, अष्टानिया अष्टत्रिंशत् । महोजे मंगले, दिक्शैलाष्टौ दश-सप्ता-ठौ । ज्ञकेन्द्रे = बुधशीघ्रकेन्द्र, विभकलनवर्भ-सप्तविंशतिकलारहितनवराशिक = ८।२९।३३।० । पूजिते = जीवे, अथ- शिवभूपा-सप्त,द्विः षोड़श । शौके केन्द्र शुक्रगी केन्द्र, अद्रिनखनव-सप्त, विंशतिः, नव । अयोअनंतरं शनौ, गोतिथिस्वर्गतुल्यः नव, पंचदशैकविंशतिः, इह अत्र, गृहाथ:- राश्यादिकः क्षेपकः स्यात् ॥ ८ ॥ अनोपपत्ति:- अन्यारम्भकाले (१४४२ शकाच्दे ) राश्यादिका यावटामाणा प्रहास्तावन्तो राश्या- दिकास्तसग्रहाणां क्षेपकत्वेन निर्धारिताः । अतएव अन्यारम्भकालात्साधिताहर्गणोद्भवेषु प्रहेषु सत्ताहाणां क्षेपकस्य संयोगेन वास्तवा प्रहा भवन्तीति स्वक्षेपयुक्र इत्य वक्ष्यति। तेच क्षेपका अत्र राश्यादिका पठिता विज्ञेयाः । इति संशोधकः ॥ ८॥ सूर्यके ११।१९।४१० चन्द्रमाके ११।१९६० चन्द्रोचके १।१७१३३१० राहुके १२१ बुटा मंगलके १०८10 बुधके केन्द्र के ३७ कलासे रहित ९ राशि ६१२९।३३१० गुरुके witta MONAL ma मध्यमाधिकारः ॥ १॥ ११ अथ प्रहाणा क्षेपकबोधकचक्रम् । MAITARARTHARIWALA चं. चं.उ. रा. म. बु.के. बु.के .. शु.के श. ใจ १० ७ ७ ९रा. २०१५ ७ ६ 0 वि. SEAR HTRA । अथाहर्गणोत्पन्नाहे ध्रुवक्षेपकसंस्कारविशेषमाह..... दिनगणभवखेटश्चक्रनिधनध्रुवोनो दिवसकृदुदये स्वक्षेपयुमव्यामः स्यात् ॥ লিভানিজাঃবিশ্বকালীমা द्रसलवमितलिप्ताः स्वर्णमिन्दो परे प्राक् ॥ ९ ॥ अथाहगंणोत्पन्नग्रहाणां ध्रुवक्षेप संस्कारमाह । दिनगणेति । दिनगणादहर्गणात् भव उत्पन्नो वक्ष्यमाणरीत्या साधितो ग्रहः । चक्रेण निनो गुणितो यो ध्रुवस्तेन ऊनः स्वक्षे. पकेण युक्तः । एवं स ग्रहो दिवसकृत उदये सूर्योदये मध्यमः स्यात् । लङ्कानगयों मध्यम- सूर्योदयासनकाले मध्यमग्रहो भवेदित्यभिप्रायः । तदुक्क सिद्धान्तशिरोमणौ "दशशिरः पुरी" त्यादि । तस्य स्वदेशीयकरणार्थ संस्कारमाह । निज निजेति । निज निज स्वीय स्वीयं यत् पुरं रेखा मध्यरेखा च तयोरन्तमध्ये स्थिताद्वर्तमानाद्योजनौचात् रसलवेन पडशेन परिमिता लिसाः कला इन्दौ चन्द्रे परे प्राक् क्रमेण स्वर्ण कार्याः । तद्यथा । मध्यरेखाया: पश्चिमे स्वपुरे सति धन कार्याः प्रागृणमित्यर्थः । मध्यरेखामानमुक्त भास्करण "पुरी राक्षसीति । अत्राय संस्कारश्चन्द्रस्यैव कृतः । अन्येषां स्वल्पान्तरत्वान कृतोऽतो न दोषाय । उक्तं च सिद्धान्त- शिरोमणौ स्वल्पान्तरत्वादित्यादिः ॥९॥ माधुरी व्याख्या- चक्रनिघ्नध्रुवोनः- चक्राहतध्रुवरहितः, दिनगणभवखेट: अहर्गणोत्पन्नग्रहः, स्वक्षेप- युक्-निजक्षेपेण सहितः, दिवसकृदुदये-सूर्योदये, मध्यमः मध्यमग्रहः, स्यात् । इन्दौ-च- म्ने, निजनिजपुर-रेखान्तःस्थितात्-स्वपुररेखापुरान्तर्गतात् , योजनौघात् योजनसमू- हात् , रसलवामितलिप्ता: षष्ठांशकलाः, परे प्राक-रेखातः पश्चिमपूर्वदेशे क्रमेण, स्वर्ण योगवियोगं कर्तव्याः । पश्चिमे स्वदेशे धनं, पूर्व स्वदेशे ऋणं कार्या इत्यर्थः ॥ ९ ॥ अत्र वासना-कल्पादितो प्रहानयने गौरवमवलोक्य लाघवेन महानयनं कुर्वता गणेशेन खण्डत्रयेण महानयनं कृत्वा तत्संकलनयाऽभीष्टाहे प्रहाः साधिताः । तत्र कल्पादेः मन्थारम्भकाले ये राशिमुखा प्रहास्ते क्षेपकत्वेन, तथा तदनन्तरं प्रत्येकादशाब्दं (चक्र) ये राश्यादयो ग्रहास्ते भगण-(१२)शुद्धा ध्रुवत्वेन पठिताः अथ चक्रानन्तरमभीष्टाई याव- दहगणं प्रसाध्य तदुत्पना प्रहा दिनगणभव-(अहर्गणोत्पन्न-) खेटा इति तेषां संज्ञा कृता । एतेषां योगः किलाभीष्टाहसूर्योदये कल्पादितो मध्याहा भवन्तीति । अत्र भन्थारम्भकाले प्रहा:-क्षे । एकचक्रसम्बन्धिनो प्रहाः भगणशुद्धाः-१२-एकचक्रभ.प्र.ध्रु.। एतदिष्टचक्रemal १२ लटीकग्रहलाघवे- Kiman Cinema mata ग्रहके गुणमिष्टचक्रसम्बन्धिनो प्रहा: १२४ च-एकच.भ.प्रचE.Xच.। ...१२x च-६.xच-इष्टचक्रभवमहाः । सर्वेषां योगेनाभीष्टाहे मध्यमप्रहाः =दिनगणभवग्रहाः + ( १२४ च-ध्रु.च.)+ क्षे. । अत्र भगणस्य प्रयोजनाभावात् '१२४ च. अस्य त्यागातू- दि.ग.भ.प्र.-धु४ च.+क्षे. अभीष्टा मध्यमग्रहाः । इत्युपपन्न पूर्वार्द्धम् । अथ चात्र साधिता ग्रहा रेखादेशीयाः किल भवन्ति । तेषां स्वदेशीयकरणार्थ देशा- न्तरसंस्कारः कर्तव्यः। तत्र प्रन्थकारेण चन्द्रस्यैव देशान्तरसंस्कारः कृतः। तस्य गते- रत्यधिकत्वात् । अन्येषां प्रहाणां गत्यल्पत्वादुपेक्षितः। अथ रेखादेश स्वदेशयोरन्तरयोजनानि विज्ञाय ततोऽनुपात:-- यदि भूपरिधियोज. नैश्चन्द्रगतिकला लभ्यन्ते तदा देशान्तरयोजनैः किमिति लब्धः चान्द्रो देशान्तरसंस्कारः = चं.ग.क. x दे.अं.यो... (७९०३५") x दे.अं.यो. दे.अं.यो. स्वल्पान्तरातू । एत- भूपरि. यो. ४९६७ लब्धकलादि रेखादेशाद्यदि स्वदेशः पश्चिमे भवेत्तदाऽहर्गणोत्पन्नचन्द्र धनं कार्यम् । यतस्तत्र रेखोदयात्पश्चादुदयः स्यात् । पूर्वे च स्वदेशे ऋण कार्य तत्र रेखोदयात्पूर्व मेवोदय इति युक्तमुक्तम् । इति संशोधकः ॥ ९ ॥ अहर्गण परसे उत्पन्न प्रहमें उस ग्रहकी ध्रुवाको चक्रसे गुणा करके घटाकर उसमें क्षेपको जोड़नेसे सूर्योदय कालका मध्यम ग्रह होता है । अपने देश और रेखादेशके अन्दर जितने योजन हों उनमें से भाग देकर लन्धितुल्य कला यदि रेखा देशसे अपना देश पश्चिम हो तो चन्द्रमामें जोड़ने और पूरबमें घटानेसे अपने देशका मध्यम चन्द्रमा होगा ॥९॥ उदाहरण-आगे देखिये ॥ ९ ॥ रेखा देश वे हैं-जो लङ्कासे सुमेरुपर गये हुये सूत्रसे स्पर्श किये जाते हैं । जैसे- भूमध्यरेखा- "यल्लकोजयिनीपुरोपरिकुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशत् सूत्रं मेरुगतं बुधैर्निगदिता सा मध्यरेखाभुवः" (सिद्धान्तशिरोमणिः )। भूपरिधियोजनम्- "प्रोक्तो योजनसङ्ख्यया कुपरिधिः ४९६७ सप्ताशनन्दाब्धयः तव्यासः कुभुजन सायकभुवः १५८१% (सिद्धान्तशिरोमणिः ॥९॥ अथ मध्यमार्क-बुध-शुक्र-चन्द्राणां साधनमाह- स्वखनगलवहीनो धुव्रजोऽर्कशशुक्राः खतिथिहतगणोनो लिप्तिकास्वंशकाद्याः॥ गणमनुहतिरिन्दुः स्वाद्रिभूभागहीनः खमनुहृतगणोनो लिप्तिकास्वंशपूर्वः ॥ १७ ॥ अथ मध्यमरविबुधशुक्रचन्द्रसाधनमाह । स्वखनगेति । धुव्रजोऽहर्गणः १५२१ । अयं द्विधा स्थापितः १५२१ खनग-७० भक्तः फलं भागाः २१ शेष ६१ षष्टि-६० गुणितं ३०६० सक्षति-७० भक्तं फलं भागाधः कलाः ४३ पुनः शेष १० पष्टि-50 गुणितं ३००० सति-७० * अत्र स्पष्टभूपरिधिस्पष्टचन्द्रगतिभ्यामनुपातेन भवितव्यम् । परच करणग्रन्थे सर्वत्र स्वल्पान्तरदर्शनान्मध्याभ्यामेवानुपातः कृत इति । संशोधकः । manges MANDAN ।
मध्यमाधिकारः॥१॥ १३ भक्तं फलं कलाधो विकलाः ४२॥ एवमशान २११४३।४३ ऊवस्थोऽहगणः १५२१ हीन: कार्यः स यथा । अहर्गणेशा हीनास्तस्मादेको भागो ग्राहस्तस्य धाष्टि-६० कलाः । ताभ्यः प्राकला: शोध्या एवं कलाः । ताम्य एका कला पाया । तस्याः षष्टि-६० विकला | तान्या प्राश्विकलाः शोध्या एवं विकलाः ॥१०॥ प्राचीनमुद्रितपुस्तकेषु दशमश्लोकस्यास्य विश्वनाथोदाहरणं पूर्ण नोपलभ्यते, यावत् पर्यन्तं विश्वनाथोदाहरणं मुद्रितं वर्त्तते ततोऽ....."अतोऽशाधम् १४९९।१६।१८ । पुनरहर्गणः १५२१ खतिथि--१५० भिभक्तः फलं १०८ कलायमनेन पूर्वागतमंशादिक १४९९।१६।१८ हीनं कृतं तदाऽशाद्या रविबुधशुकाः १४९९।६।१० । ततो राश्यादिका १।१९।६।१० । अथ रविध्रुवः ०१११४९।११ चक्रेण ८ गुणितः ०।१४।३।२८ अनेन दिनगणभवाः १।२९।६।१० हीनाः १११४१३२।४२ । रविक्षेपेण ११११९१४१।० युक्ता जाताः सूर्योदय मध्यमार्क-श-शुक्राः १।४।१३।४२ । अथ चन्द्रसाधनम् -गणः १५२१ दशगुणः २१२९४ अस्य सप्तदशांशः १२५२॥३५॥१८ अनेन चतुर्दशगुणोऽहर्गणः २१२९४ हीनो जातमंशाद्यम् २००४१॥ २४॥४२ । पुनरहर्गणः १५२१ खमनु-२४० भिभक्ताः फलं कलाद्यम् १०१५२ अनेन पूर्वागतमंशाद्यम् २००४१।२४।४२ हीन जात २००४१।१३।५० ततो राश्यादिको दिनगणभवश्चन्द्रः ८1१।१३।५० । अथ चन्द्रधुवः ।३।४६।११ चक्रेण ८ गुणितः १।०९।२८ अनेनोनो दिनगणोत्थश्चन्द्रः ॥१।४।२२ चन्द्रक्षेपेण ११।१९।६।० युतो जातश्चन्द्रो मध्यमः ६।२०।१०।२२।" एतावद् विज्ञेयम् । इति संशोधकः ॥१०॥ माधुरी व्याख्या स्वखनगलवहीनः = निजसप्तत्यंशरहितः, युवजः अहर्गणः, अशकाद्या अंशादिकाः, अर्कज्ञशुक्राः = सूर्य-बुध शुकाः, स्युः । तेषां, लिप्तिकासुकलासु, खतिथिहतगणोन पश्चा- शदुत्तरशतभक्तोऽहर्गणः हीनः कार्यः । अथ गणमनुहतिः अहर्शणचतुर्दशधातः, इन्दुः= चन्द्रः स्यात् । असो, स्वाद्रिभूभागहीनः निजसप्तदशांशोनः तथा लिप्तिकासु-कलासु, खम- नुहृतगणोनः चत्वारिंशदधिकशतभक्ताहर्गणरहितः कार्यः ॥ १० ॥ अत्रोपपत्ति:- यदि कल्पकुदिनैः कल्परविगतिकला लभ्यन्ते तदेष्टाहणेन का इत्यनुपातेन जातो - . मध्यमो रविः- M Powe How अत्र सूर्यसिद्धान्तीयकल्परविभगणाः = ४३२००४० ॥ कल्परविगतिकला-४३२००००x१२४३०४६० । कल्पकुदिनानि च १५७७९१५८२८ । अतो मध्यमो रवि ४३२००००x१२४३.४६०४ अ. ४३२००००.४३४३.X६०xअ १५७७९१७८२८ ३९४४४९४५७ ३८८८००००.४६ox २३३२८०००००० ३९४४७९४५७ ३९४४७९४५७ =(५९ । ८।१०४) अ, स्वल्पान्तरात् । ... मध्यमरविः ३ मर far Crowniatan PURNA m MINS - MIme AM a अ (४१३९ । ३१ । ४०n) अ ( ६८° । ५९ ॥ ३२" ) (षष्टया सवर्णिते) १४ सटीकग्रहलाघवे- ७० x अ ( ५९ ॥ ८" । १०॥)_अ ( ४१३० ॥ ५६" । ७००") अ (६८°। ५९ । ३२") + २४१-२८॥ ( तुल्ययोगवियोगात् ), अ (६९°-२८") x ६९० २४॥ अ अ(६९° + १०-१०) A wokan Howne AUDHI २८॥ अ struncanada ROM अ७.० अ१० २८॥ अ१० अ DAANA Touristtarna १० Receased JADHEArea भ१० अ१० अ. १० प म NAADMIN बुधशुक्ररवीनां भगणसान्याद् रवितुल्यावेव बुधशुक्रौ भवतः, इत्युपपन्नम् । अथ चन्द्रानयनोपपत्तिः- पूर्वरीत्या कल्पानुपातेन मध्यमश्चन्द्रः- क.च.ग.क.Xअ . . Pawan DAANA manage MAHA morea अX५७७५३३३६४१२४३०४६ अ.४५७७५३३३६४१२३०४१५ १५७७९१७८२८ ३१०८६६८०१४४००४ अ =: अ ( ७९० । ३४।। ५४॥) ३९४४७९४५७ अ (१३°। १० । ३४।। ५४) अX १७ (१३ । १० । ३४" । ५४॥ ) अ (२२१° । १७० ॥ ५७४ । ९१८") अ (२२३ । ५९१५३) स्वल्पान्तरात् ) म ( २२३ । ५९ । ५३")+ "-७॥ अ( २२४°--७//) अ२२४० १७ अx २२४°१४०-१४० अx२३८० अ५१४० अ७॥ Dinema THI *- Raven madalentinatomyoni Paymited अ७॥ Rame amarp अx १४० 87. Xi अ१४० Salman mainum Pam Wom ma Easant १७.४६० १०२० Ow अx१४० अ -ax१४० स्वल्पांतरात् , अत उपपनम् ।। १० अपने १० वें अंशसे रहित अहगणक अंशादिक फलमें उसी-( अहर्गण) के १५०बैं पारूप कलादिको घटानेसे रवि, बुध और शुभ होते हैं । १४ और अहगंणके गुणनफल
V
१७०२॥४०७॥ ४ रा. १९०१२८१४७१) को महगणोत्पन्न चन्द्रमामें घटानेसे (११
मध्यमाधिकारः॥१॥
१५
अंशादिमें अहर्गणका १७ वा. अंशको घटाकर उसमें अहगंणका ही १४० वाँ अंशरूप
कलाओंको घटानेसे अंशादिक चन्द्रमा होगा ॥१०॥
उदाहरण-
पूर्वसाधित अहगण =३५७८ है। अतः श्लोकानुसार ३५७८-७० =५१°१७१५।।
...३५७७-५१°१७१५-३५२६°१५२१५५"। फिर ३५७८ :-१५०-२३५१", अतः
(३५२६°१५२१५५")-(२३५१) ३५२६०।२९।४।। अंश ३० का भाग देनेसे
११७ रा. १६०१२९१४", और राशिमें १२ का भागदेने से लब्धि ९ को प्रयोजनाभावसे
छोड़कर राश्यादिक रवि, बुध और शुक्र ९.१६१२९१४॥ हुए। अब श्लोक ९ के
अनुसार ::: चक्र =३७, रविकी ध्रुवा - 011°१४९।११", और रविका क्षेप = ११॥
१९°१४११०" है, अतः चक्रगुणित ध्रुवाको (३७४ (०।१०।४९१११)=०।३७°१८१३॥
४०७१ = २७°११११४७") अहर्गणोत्पन्न सूर्यमें घटानेसे (९।१६०।२९१४)-(२।७।
1१११४७॥ ) ७१९०।९।१७। यह हुआ। इसमें क्षेप जोड़नेसे (१९०।९।१७)+
(११११९°१४१'10" ) = ६।२८°१५० ११७उदय कालिक रवि, बुध और शुक्र हुये।
अथ चन्द्रसाधनोदाहरण-अ.ग. = ३५७८ है। .:.१४४३५७८ = ५००९२ ।
:.५००९२ : १७२९४६०।३५।१७।::५००९२-(२९४६०।३५।१७०)=४७१४५°।
२४१४३ अंशोंमें ३० से भाग देनेसे=११ रा. १५०।२४१४३' इसमें ३५७४ - १४०%
२५॥३३ इतना घटानेसे (११।१५०।२४१४३")-(२५१३३")=११:१४°१५९॥१०॥
=अहर्गणोत्पन्न चन्द्रमा हुआ। पुनः : 'चक्र-३७,चन्द्रमाकी ८ वा०।३°४६११", और
क्षेप-११।१९०६१००"है। अतःचक्रगुणितध्रुवा (३७४ (०१३ १४६।११")=०।१११॥
।
,
रा.१४°१५९॥१०)-(४।१९°१२८५४७/) = ६।२५०।३०।२३"हुआ । इसमें क्षेप
जोड़नेसे ( ६॥२५॥३०॥२३")+ ( ११।१९०६10") = ६।१४°१३६१२३॥ रेखा
देशका मध्यम चन्द्रमा हुआ।
अब देशान्तर संस्कार स्वदेश रेखादेशसे पूरब दिशामें ९६ देशान्तर योजन पर
है। अतः ९६:६१६ । उक्त रीतिसे इस देशान्तर कलाको पूर्व साधित चन्द्रमामें
घटानेसे (६।१४।३६१२३")-( ०1००1१1०")-६।१४।२०२३॥ स्वदेशीय
उदयकालिक वास्तव मध्यम चन्द्रमा हुआ ॥ १० ॥
अथ चन्द्रोचपातयोरानयनमाह-
नवहृतदिनसंघश्चन्द्रतुङ्ग लवाद्य
भवति खनगभक्तबजोपेतलिप्तम् ॥
नवकुभिरिषुवेदैर्धनसंघाद्विधाऽऽतात्
फललवकालिकैक्यं स्याद्गुश्चक्रशुद्धः ॥ ११ ॥
अथ चन्द्रतुङ्गपातानयनमाह । नवहृतदिनसङ्घ इति । गणः १५२१ नवमको लब्धमशा.
दि.१६९1०1०1 गणाः १९२१ खनग-७० भक्तो लब्ध कलादि २१॥४३ इदं कलासु युतं १६९१-
२११४३ राक्षयादि १।१९।२१।४३ । चन्द्रोच्चल्य ध्रुवः ९२।४।७ चक्र-८ गुणितः २२१०
अनेन ०१२३१०० हीनः ४२७१२१४४३ क्षेपकेण १।१३३० युक्तः जातं चन्द्रोच्चम् १०॥१४॥
३३१४८ अनयों सटीकमहलाघवे- १४१४३। अथ राहोरानयनम् । गणः १९२१ द्विधा एकत्र नवकुभि-१९ भक्तो लब्धमंशायम् ८०१३।९। अपरत्र इवेदै-४६ भक्तो लब्धं कलादि रैक्यम्४०।३६।६७ राश्यादि २।२०।३६।१७।।अयं द्वादश-१९ राशिभ्यः शुद्धो जातो राहुः ९।९।२३।३ । राहो वः ॥२॥ ५०० चक्र.-८ नः ८॥२२॥४०१० अनेन होनः ०।१६।४३।३। क्षेपकेण ०१२७३८१० युतो जातो राहुः १११४२११३ ॥११॥ माधुरी व्याख्या- नवहृतदिनसंघः= नवभक्ताहर्गणः, लवाद्यं = अंशादिकं, चन्द्रतुझं = चन्द्रोच्च भव. ति । पुनः तत् , खनगभक्ताव्रजोपेतलिप्त = सप्ततिभक्ताहर्गणयुक्तकलं कार्यम् । अथ द्विधा- द्विस्थानस्थितात् , घस्रसंघात् = अहर्गणात् , नवकुभिः = ऊनविंशत्या, इषुवेदैः पंचचत्वा- रिंशता, आतात् = लब्धात् , फललवकलिकैक्यं लब्धांश-कलायोगं कुर्यात्तदा, अगुः राहुः स्यात् । असौ राहुः चक्रशुद्धः = द्वादशराशिशुद्धः कार्यः॥११॥ अनोपपत्ति:- पूर्वरीत्या कल्पानुपातेनाहगंणात् चन्द्रोच्च स्यात् । तद्यथा सौरीयाः कल्पे चन्द्रोच्च- भगणाः=४८८२०३, कल्पकुदिनानि=१५७७९१७८२८। अतः चन्द्रोच्चम् = क.चं.उ. क.xअ. ४८८२०३४ १२४३०४६.४ अ. १५७७९१७८२८ ४८८२०३४ १२४३०४ १५४ अ (चतुर्भिरपवर्तिते) २६३६२९६२००४ अ ३९४४७९४५७ ३९४४७९४५७ =(६॥४०॥५२॥) अ = (६४०" ५२" } x ९४ अ _ (१०1०1७.४८" ) अ HIND DA and A अ१० अx७॥ अX४६॥ sx६० अ४७/ + - ९ Map अx9 अ५७ अ:४८ + ९ ९४६०४६० अX१० अ' अx१० अ स्वल्पान्तरात् । ३२४०० इत्युपपन्नं चन्द्रोच्चानयनम् । अथ चन्द्रपातोपपत्ति:- आर्यभटीयाः कल्पपातभगणाः %२३२२२६। कल्पकुदिनानि = १५७७९१७५००। कल्पकुदिनैः कल्पपातभगणकलास्तदेष्टाहर्गणैः का इत्यनुपातेन जातः पातो नाम राहुः- क. पा. भ. क. x अ. २३२२२६४ १२४३०४६०४ अ क. कु १५७७९१७५०० २३२२२६४१२४३०४ अ ८३६.१३६.X (३।१०।१४४१) अ २६२९८६२५ २६२९८६२५ ३।१०।१४८1)x X१९४ अ१० x २५ अ५४८ + १९ १९ १९४६० १९४३६० अ४१०. अ२५ अदा अ + + - स्वल्पांतरात् । यतो राहोर्विलोमा १९ ११४० ६८४०० १९ गतिरतश्चक-(१२) शुद्धः क्रियते । इत्युपपन्नम् ॥ ११ ॥ NA अ१० 5 -- MOD १०३१० १॥२६॥३२ चक्र-८ निधनः २।२४।१६ अनेन रहतः ११।१२।४७१७१३।१३ । मामध्वः मध्यमाधिकारः ॥ १॥ ९ से भाजित अहगंणके अंशादि फलमें अहंगंणका ७० वा भागरूप कलादि फलको जो- इने से चन्द्रमाका उच्च होता है। दो जगहों में स्थापित अहर्गणके १९ और ४६ ३ भाग. कह रूप अंशादिक और कलादिके योगको १२ राशिमें घटानेसे राहु होगा ॥ ११ ॥ उदाहरण---अ. ९-३५७८६९-३९७०३३॥२०॥ और ३५७४६७० ५११७) .:. (३९७°१३३॥२०॥) + (५११७") ३९८०२४॥२७/११८ २४॥२७॥ =राश्यादिक चन्द्रोच हुआ। पुनः श्लोक के अनुसार-- चन्द्रोच्चकी ध्रुवा-९।२०१४५१००" और चक्र-३७ है। .:. ३७४ (९१२०४५/१०.) == ३३३।७४०११६६५१००"2001११°१४५१००॥ यह अहर्गणोत्पन्न चन्द्रोच्चमै घटाने से ( १।८।२४।२७॥ )-(००।११°१४५१००") = ००।२६°१३९।२७॥ हुआ, इसमें चन्द्रोच्चका क्षेप ( ५११७°१३३१००" ) को जोड़ने से (००।२६°१३९॥२७") + (५॥ १७°१३३॥००")-६।१४०।१२ । २७"सूर्योदय कालिक राश्यादिकं चन्द्रोच्च हुआ । बाहुलाधन-- ::: अ-१९-३५७८-१९=१८८११८१५७" और अ:४५-३५७४४५-७९ १३१५=१०।१९॥३१॥.:.(१८८°१८१५७") + (१°1१९३१)=१८९°१३८॥२४ ६१९°१३८१२८" । इसको १२ राशि में घटानेसे ५।२०।२११३२॥ अहर्गणोत्पन्न राहु । पुनः राहुकी राश्यादिक ध्रुवा=७॥२०॥५०॥००", चक्र ३७ और क्षेप=०।२७°१३८१००।। है, अतः ३७४ (२०१५०१००")=२५९।७४°११८५०१००१०११४०५०१००१, ::(५।२०।२११३२")-(१०।१४°१५०१००") = ७॥५०॥३११३२" । अतः- (४॥ ५॥३१॥३२)+( ००।२७°३८१००")=८३°१९३२" = सूर्योदयकालिक मध्यम राहुहुआ ॥ ११ ॥ अथ भौम-बुधकेन्द्रयोरानयनमाह- दिग्नो द्विधा दिनगणोऽङ्ककुभिस्त्रिशैलै- भक्तः फलांशककलाविवरं कुजः स्यात् ॥ त्रिनो गणः स्ववसुदृग्लवयुग्नशीघ्र- केन्द्र लवाद्यहिगुणाऽप्तगणोनलिप्तम् ॥ १२ ॥ अथ भौमबुधकेन्द्रसाधनमाह । टिनो द्विधा दिनगण इति । गणः १९२१ दिग्नः १५२१० भक्तो लब्ध कलादि २०८३ अनयोरन्तर ७९७१।१३ राश्यादि ३११७१३३१३ । भीमध्रयः जातो भौमः ९।२९।१९।१ । अथ बुधस्य केन्द्र साधनम् । गणः. १९२१ त्रिनः ४५६३ अयं द्विधा ४५६३ अष्टाविशतिभि-१८ भक्तो लब्धमंशादि १६२१५७१५१ अनेन युक्तस्विघ्नोऽह- गंणा ४७३५३६४१५१॥ गणः १५२१ अहिगुण-३० भक्तो लब्धं कलादि ४०१ अनेन कलासु हीनः ४७२६।११५० । राश्यादिः ॥१५॥१७१५०। बुधकेन्द्रध्रुवः ४।३।२७ चक्र-८निधनः ८1- २७१३६ अनेन हीनः ४।११४१३५० क्षेपकेण ८२९।३३।० युक्तो जातं बुधशीघ्रकन्द्रम् १॥१७॥ १४१५० ॥ १२ ॥ माधुरी व्याख्या- द्विधा = द्विस्थः, दिनगणः = अहर्गणः, दिग्नः = दशहतः, एकत्र अङ्ककृभिः= ऊनविं. MEIN M ला . प ma स्था LAINA Hawa १९ २८ पुनः३५७८०+५३४९०/1also ३५७८०-१९:१८८३०१९ सटीकमहलाघव- शत्या, अपरन त्रिशैलैः = त्रिसप्तत्या, भक्तः = हृतः, फलांशककलाविवरं = लब्धिरूप- लवकलयोरन्तरं, कुजः- मझलः, स्यात् । गणः । अहर्गणः, निन्नः = त्रिहतः, स्ववसु- दृग्लवयुक्,स्वीयाष्टविंशाशयुक्तः, तदा लवादि = अंशादिकं ज्ञशीघ्रकेन्द्र बुधशीघ्रकेन्द्र स्यात् । तत् , अहिगुणाप्तगणोनालिप्त अष्टत्रिंशद्भकाहर्गणरहितकलं कार्यम् ॥ १२ ॥ उपपत्तिः- यदि कल्पकुदिनैः कल्पकुजभगणकलास्तदेवाहर्गणैः केति जातो मध्यमो माला । अन्नकल्पकुजमगणा: आर्यभटीया २२९६८२४, कल्पकुदिनानि च १५७७९१७५००० (२२९६८२४ x १२४३०४६०) अ (२२९६८२४ x ३६०) अ अतो मङ्गल:- १९७७९१७५०० २६२९८६२५ (८२६८५६६४०) अ = (३ ११२६१३१:३१३६१) अ २६२९८६२५ _(३११२६":३१३०३६) १९ (५९७।२३।१५०1८।२४°१) अ (६००) अ (२/१२६।९।१५१°३६) अ १०°x १०.xअ ।स्वरूपान्तरातू । अथ ब्रह्मसिद्धान्तीयाः बुधकेन्द्रभगणाः १३६१६९९८९८, कल्पकुदिनानि च १५७७९ १६४५००००। अतोऽनुपातेन बुधकेन्द्रम्= १३६ १६९९८९८ x १२४ ३० x ६० १५७७९:१६४५०००० =(३°१६॥२४८= (३।६।२४१८/१) २८ x v_(८६°१५१।१५।४४")अ अ ( ४४११६") STX97 अ४३°+ २८४६० (४४।१६) ३°x अX =ax३°+ स्वल्पान्तरात् । इत्युपपन्नं सर्वम् ॥ १२ ॥ ३८ जगहों में स्थापित दश गुणित अहगण में १९ और ७३ का भाग देकर क्रमिक लब्धि अंशादि और कलादिके अंतर करनेसे अंशादिक मंगल होगा । अहर्गणको ३से गुणा कर अपने २८ वें अंशको जोड़कर जो अंशादि होवे उसमें महगंणका ३८ वां अंशरूप कलादिको घटानेसे शेष अंशादिक बुधका केन्द्र होगा ॥ १२ ॥ उदाहरण-अहर्गण=३५७८, चक्र-३७, मंगलकी ध्रुवा १।२५°१३२१००",और 1931८४१५९॥२०॥२॥१४०५९।२०"महर्गणोत्पन्न मंगल । नः पूर्वरीतिसे २८ अX८७० PROPERAanema Bala २८ x २८ Odia PRAD - - मध्यमाधिकारः॥१॥ ३.७४ (१।२५°१३२१००)-३७९२५०।११८४१००1८1१४°१४४१००।। अतः (२॥ १४१५९।२०)-(११४°४४१००") = ६०००°१५॥२०॥ अतः(६।०००।१५।२०) +(१०१७°१८१००"४।२३।२०-उदयकालिक मध्यम मंगल । बुधकेन्द्रोदाहरण---:: बुधकेन्द्रकी ध्रुवा=४।३०।२७१०." ।क्षेप८१२९°१३३१००॥ और चक्र-३७ है, अतः श्लोकानुसार, अग x ३=३५७८४ ३= १०७३४ । १०७ ३४-:-२८-३८३०॥२१॥२६॥ ...१०७३४+ (३८३°१२११२६-११११७°१२११२ ६ : ३५७८ : ३८९४/१९१°१३४।९।। ...(१११७०।२१।२६)-(१°। ३४१९")=११११५°१४७।१७=१०1१५०१४७॥१७॥ अहर्गणोत्पन्न बुधका केन्द्र । पुनः, ३७४ (४१३०१२७१००")=१४४ ॥ १११°१९९९।००"360७°१२९१००".:. (१०।१५°४७११७") -- (८१७३९।००।२८१८५१७॥ । अतः (२१८०१८॥१७॥ + (८३२९°१३३।००) = १११७०।४१।१७' = उदयकालिक बुधका केन्द्र ॥ १२ ॥ अथ गुरु-शुक्रकेन्द्रयोरानयनमाह- धुपिण्डोऽर्कभक्तो लवाद्यो गुरुः स्याद्युपिण्डात्खशैलाप्तालिप्ताविहीनः । त्रिनिनाद् धुपिण्डाद् द्विधाः क्विभाब्जैरवाप्तांशयोगोभृगोराशुकेन्द्रम्॥ अथ गुरुशुक्रकेन्द्रसाधनमाह । धुपिण्ड इति । गणः १५२१ द्वादश-१२ भक्तः लब्धमशा- दि १२६॥४१गणः १५२१ सप्सत्या ७० भक्तो लब्धं कलादि २१४३। अनेन कलासु हीनं १२६।३३।१७। राश्यादि ४।६।२३।१०। गुरो वः ०।२६।१८६० चक्र-८ नः ७।०१२४० अनेन हीनः ९।९।१९।१७। गुरुक्षेपकेणा-७॥२॥१६॥० नेन युक्तो जातो ४॥८॥१५॥१७॥ अथ शुक्रकेन्द्रानयनम् । गणः १५२१ विघ्नः ४६६३। द्विधा ४९६३ एकत्र पञ्चभि-१ भक्तो लब्धमशादि ९१२॥३६१०। अपरन विभाब्जे-१८१ भक्तः लब्धमंशादि २६।१२॥३५॥ उभयोर्योगः ९३१४८॥३६॥ राज्यादि ७४८॥३६॥ भृगुकेन्द्रध्रुवः १२१४।२।० चक्र-८ धनः ११॥२२॥१६॥ अनेन रहितः ॥१९॥३२॥३६ क्षेपकेणा-७।२०।६।० नेन युतो जातं शुक्र. केन्द्रम् ३।१।४।३१ ॥१३॥ माधुरी व्याख्या- अर्कभक्तः द्वादशहृतः, धुपिंडः = अहर्गणः, लवाधः अंशादिकः स्यात् , असौ युपि- डात् अहर्गणात् , खशलाप्तलिप्ताविहीनः सप्ततिहृतलब्धकलारहितः, तदा गुरुः वह- अक्षः =पंचभिः, क्विभाब्जः = एकाष्टचन्द्रैः (१८१) अवाप्तांशयोगः लब्धलवादियोगः, भृगोः = शुक्रस्य, आशुकेन्द्र = शीघ्रकेन्द्र स्यात् ॥ १३ ॥ उपपत्ति:- यदि कल्पकुदिनैः कल्पगुरुभगणास्तदेष्टाहगणैः केति जातो मध्यमो गुरुः (आर्यभ- टीयः)= ३६४२२४४ १२ x ३० X ६० x अ = २१८५३४४४ ६० ४ अ १५७७९१७५०० २६२९८६२५ १३११२०६४०xअ =(४१५९८1) अ = (४१५९"८" ) x १२४ अ २६२९८६२५ (५९॥३९॥३६) अ ६०' x (१०॥२४॥ , अन तुल्ययोगवियोगाभ्याम् Reatm - - Ramaya १२ D १२ १२ १२ Sta सटीकत्रहलाघवे- १४ Fam homema १०४ (१०॥२४॥ ) १०५ अx१ स्वल्पान्तरात्। १२ १२x६० अत उपचं गुरोरानयनम् । अथ शुक्रस्य शीघ्र केन्द्रानयनोपपत्तिः-- आर्यभटीयाः कल्प शुक्रकेन्द्रभगणा-७०२३८८, कल्पकुदिनादि च%१५७७९१७५०० Xx७०२३८८४ १२४३०४६० अतः, अनुपातेनेष्टाहर्गणसम्बन्धि शुक्राशुकेन्द्रम् ॥ १५७७९१७५०० अX २७०२३८८४ ३६० अx १६८५९६८० अ(३६१५९४०") २६२९८६२५ २६२९८६१५ अ (३६१५९४०1)४५ अ ( १८४१५४॥२॥) अ (३०१४/१५७१२।।।) ५ अx३० अ ( ४१५१२) अx अ ( ३ + ११५१२) अx३° apps WARE T 0. pho Re अ.४३ phope - . - अ४३ अx३० + स्वरूपान्तरात् । ( ११५.१२) अत उपपत्र सर्वम् ॥१३॥ दो स्थान स्थित अहर्गणमें पृथक पृथक् १३ और ७० का भाग देनेसे क्रमिक लब्धि अंशादि और कलादिके अन्त करनेसे गुरु होगा। दो स्थान स्थित त्रिगुणित अहगणमें और १८१ का भाग देकर लब्धि अंशादिकोंके योग करनेसे शुक्रका शीघ्रकेन्द्र होगा॥१३॥ उदाहरण- चक्र=३७, अहगंग-३५७८, गुरुकीध्रुवा:००।२६।१८।००" है अतः श्लोकानुसार क्रिया--":"३५७४-१२-२९८०।१०।१०।००, और ३५७८:४० ५१७।। :.(१९८०1१०100")-(५१)=२९७°१८१५३५-९।२७°११०॥५३"= अहर्गणोत्पन्च गुरु। पुनः ३७४ (००।२६।१८.१०.")=००१९६२०१६६६1000८1१३°१६१००। ..(९३७११८१५३")-(८।१३०६100") = १११४०।१२।५३" । ...(१।१४०।१२/१५३")+(२०१६100") = ४१६१२८१५३ =उदयकालिक गुरु। अथ शुक्रकेन्द्रोदाहरण- ." अहर्गण = ३५७८, चक्र-३७, शुक्रके शीघ्रकेन्दकी ध्रुवा = १।१४।०२।००, और ..और १०७३४१८१८५९०११८१४...(२१४६१४८१००") + (५९०।१८। १४)=२२०६°१६॥१४॥ = १११६६/1१४॥ = अहर्गणोत्पन्न शुक्रका शीघ्र केन्द्र । पुनः ३७४ (१।१४।२।००)= ३७१ ५१८०1७४1००1 = ६९°१४१०." ६।९।१४।०..:.(१।१६।६।१४)-(६।९।१४।००)=1६५२॥१४॥ अतः (१६°५२१४)+ (१२.१९१०.)२॥२७°1१1१४/"-उदयकालिक मध्यम शुक्रका शीघ्रकेन्द्र ॥ १३ ॥ PM -
मध्यमाधिकारः॥१॥
SERED
AAIRNOR
.
w
३०
NRH
Now
+
+
अथ शनिसाधनमाह-
खान्युद्धृतो दिनगणोंऽशमुखः शनिः स्यात् ।
षट्पञ्चभूतगणात् फललिप्तिकाव्यः ॥ १३ ॥
अथ शनेरानयनमाह। खारन्युदधृत इति ।गणः १९२१ खाग्न्यु ३० धृतो लधर्मशादि
६०।४।०। गणः १९२१ अयं षट्पञ्चभू-१९६ हृतः । लब्धं कलादि ९।४। अनेन युक्तः
६०१५११४६॥ राश्यादि ११२०९५११४५ । शनेर्भुवः ।१५।४।०। चक्रघ्नः ०६।३६०। अनेन
हीनः ॥१६॥१५॥४९॥ क्षेपकेणानेन ९।११।२१।० युतो जातः शनिः ११।०॥ ३६॥४५॥ ॥१३३ ॥
माधुरी व्याख्या-
खारन्युद्धृतः = त्रिंशता हृतः, दिनगणः = अहर्गणः, षट्पंचभूतगणात् = षट्पञ्चा-
शदुत्तरशतहताहगंणात , फललिप्तिकाब्य लब्धिकलायुक्तः, अंशमुखः लवादिकः, शनिः =
स्यात् ॥ १३॥
अत्रोपपत्तिः-
यदि कल्पाहर्गणैः कल्पशनिभगणकला लभ्यन्ते तदेष्टाहर्गणैः केति जातो मध्यमः
१४६५६४४ १२४३०४६० x अ ५२७६३०४०xअ
(आर्यभटीयः ) शनिः--
१५७७९१७५००
२६२९८६२५
= (२००१२३) अ--
(२.१००।२३") अX ३० (६०1१३१३०")
अx१० (११॥३०॥) अ अ५१०
अx१० अx
+
३०+६०
३
१५६
(११।३०)
स्वल्पान्तरात् । अत उपपन्नं शनेरानयनं सर्वम् ॥ १३ ॥
३० से भाजित अहर्गणके अंशादि फलमें अहर्गणका ही १५६ वां अंशरूप कलादि
फलको जोड़नेसे अंशादिक शान होगा ॥ १३ ॥
उदाहरण-:: अहर्गण = ३५७८, चक्र=३७, शनिकी ध्रुवा=७।१५०,४२१००॥
और क्षेप = ९।१५०।२१।००॥ है । .:.३५७८:३० = ११९०।१६।००", और
३५७८ : १५६=२२१५६". (११९०११६ ००")+(२२११६")=११९०।३८१५६"=
३।२९०।३८१५६ =अहगेणोत्पन्न शनि । पुनः पूर्वानुसार, ३७४ (१५०॥४२॥ ००")
= २५९।५५५०। १५५४।००" = २.१०°१५४१००"। अतः (३।२९।३८१५६)-(२
१०°५४१००")=१।१८°१४४१५६।।... (१।१८°१४४॥ ५६")+ (९।१५०॥२१॥
..")=११।४।५/१५६"= उदयकालिक मध्यम शनि ॥ १३ ॥
अथ ग्रहाणां गतिकला आह-
गोऽक्षा गजा रविगतिः शशिनोऽभ्रगोऽश्वाः
पञ्चाग्नयोऽथ षडिलाब्धय उच्चभुक्तिः ॥१४॥
राहोस्वयं कुशशिनोऽसृज इन्दुरामा-
स्तोऽश्विनो ज्ञचलकेन्द्रजवोहिक्ष्माः ।
लिप्ता जिना विकलिकाश्च गुरोः शराः खं
शुक्राऽऽशुकेन्द्रगतिरद्रिगुणाः शने। ॥ १५ ॥
BRE ३७'106Mकी: ३१॥३६" मंगलकी १८६१२४" बुधके शीघ्र केन्द्रकी ६१००"गुरुकी। २२ सटीकग्रहलाघवे- अथ सूर्यादीनां गतिकला आह । गोक्षा गजा इति । स्पष्टोऽर्थः ॥१४-१५ ॥ माधुरी व्याव्या- गोक्षाः = ऊनषष्टिः कलाः, गजाः = अष्टौ विकलाः (५९१८), रविगतिः सूर्यस्य दिनगतिरस्ति । अभ्रगोश्वाः शून्यनवसप्त कलाः, पञ्चाग्नयः= पंचत्रिंशत् विकलाः (७९ ०१३५), शशिनः चन्द्रस्य गतिः अस्ति । अथ-अनंतर, षट् कलाः, इलाब्धयः एकचत्वारिंशत् विकलाः (६१४१), उच्चभुक्ति:-चन्द्रोच्चगतिः वर्तते । त्रयंत्रयः, कुशशिनः एकदश, कलादिका (३११) राहोः गतिः अस्ति । इन्दुरामाः = एकत्रिंशत् , तर्काश्विनः षड्विंशतिः (३११२६") असृजः कुजस्य गतिः अस्ति । अर्थहिमाः षडशीत्यधिकशत, लिप्ता कलाः, जिनाः= चतुर्विंशतिः, विकलि- काः, ज्ञचलकेन्द्रजवः = बुधशीघ्रकेन्द्रगतिः अस्ति । शरा=पंच, ख= शून्यं (५/१०"), गुरोः जीवस्य कलादिका गतिः अस्ति । अद्रिगुणाः सप्तत्रिंशत् (३७१."), कलाः शुक्रा- शुकेन्द्रगतिः = शुक्रशीघ्रकेन्द्रगतिः अस्ति। (२/१०") कले, शनेः शनैश्चरस्य गतिः अस्ति । एते प्रहा मध्यगत्या स्वस्वोक्तगतिप्रमाणं प्रत्यहं गच्छन्तीत्यर्थः ॥ १४-१५ ॥ उपपत्ति:- यदि कल्पकुदिनैः तत्तद्ग्रहभगणकला लभ्यन्ते तदैकदिनेन केति जाता तत्तद्ग्रहा- णामेकदिनसम्बन्धिगतिः। सैव मध्यमा गतिः स्यात् । यथाहि-यदि कल्पकुदिनैः कल्पर- विभगणकला लभ्यन्ते तदैकदिनेन केति जाला कलादिरविगतिः ४३२०००० x १२४३०४६०४१ ४३२००००४३४३०४६०४१ १५७७९१७८२८ ३९४४७९४५७ ३८८८०००००-६० २३३२८० -५९/1100 अनान्तिम प्रतिविकला- ३९४४७९४५७ १९४४७९४५७ खण्डमाचार्येण न गृहीतं स्वल्पान्तरात , भतः रग० = ५९ । एवं सर्वेषां गतिरुः त्पद्यते । इत्युपपणम् ॥ १४-१५ ॥ १९४" रविकी, ७९० १३६" चन्द्रमाकी और ६॥४१" चन्द्रोच्चकी (मध्यमा) गति ३७1००" शुक्रके शीघ्रकेन्द्रकी और २००० शनि की मध्यमा गति होती है ॥ १४-१५ ॥ ग्रहाणां गतिबोधकचक्रम् waasa है सू. चं.चं.उ. रा. मं.बु.के. बृ. शु. के. श. ३ ३१ १८६ ५ ३५॥ ४१॥ ११॥ २६॥ २४॥ ॥ ३७ २ al " maitee अथ यस्मिन् पक्षे यो ग्रहो गणितैक्यतो याति तदाह- सौरोऽकोऽपि विधूच्चमङ्ककलिकोनाजो गुरुस्त्वार्यजो- ऽमृग्राहू च कजं शकेन्द्रकमथायें सेषुभागः शनिः ।
आयसिद्धान्तके मत
मध्यमाधिकारः॥१॥
२३
शौक्र केन्द्रमजार्यमध्यगमितीमे यान्ति क्तुल्यतां
सिद्धस्तैरिह पर्वधर्मनयसत्कादिकं त्वादिशेत् ॥ १६ ॥
अथ पक्षान्तरमहाद् दृग्गणितैक्यसंस्थापनमाह । सौरोऽक इति । अत्र हग्गणितैक्ये अर्कः
सौरपक्षीयो धटत इति सर्वत्र । विधूच्चमपि सौरपक्षीयम् । अङ्क ९ कलाभिरुनश्चन्द्रः सौर-
पक्षीयो गृहीतः । गुरुरायपक्षे गृहीतः । अस्ग्रा आर्यपक्षजौ । कजं ब्रह्मपक्षज बुधस्य केन्द्र
म् । आर्यपक्षे शनिः पञ्चभागयुक्तो गृहीतः। शो केन्द्रमजार्यमध्यगं ब्रह्मार्यपक्षयोः प्रसाध्य
तद्योगाद्धंतुल्यं घटत इत्यर्थः। इति अमुना प्रकारेण साधिता इमे ग्रहा दक्तुल्यतां हग्ग-
णितैक्यं यान्ति । एवं बहुभ्यो ग्रहाणां साधनं कर्त्तव्यमिति जड़कमै दृष्ट्वा आचार्यो लाघ-
वार्थमिमं ग्रन्थ कृतवान् । इहास्मिन् ग्रन्थे सिद्धस्त है: पर्वधर्मनयसत्कार्यादिकं आदिशेत
पर्व ग्रहणं धर्मो धर्मकृत्यं नयो नीतिः सत्कार्यादिकं विवाहव्रतबन्धादिकमादिशेत् । यतो
यस्मिन् काले पडग्गणितक्यकृत्तदेव ग्राह्य घटमानत्वात् ॥ १६ ॥
इति श्रीदिवाकरदेवज्ञात्मजविश्वनाथदैवज्ञविरचिता
ग्रहलाघवमध्यमाधिकारस्योदाहृतिः समाला ॥१॥
अ: सूर्यः, विधूच्च=चन्द्रोच्चं, अङ्ककलिकोनाजः - नवलिप्तारहितचन्द्रश्च, सौर:=
सूर्यसिद्धातीयः, तु=पुनः, गुरुः बृहस्पतिः, असृग्राहु-मंगलो राहुश्च, आर्यजः आर्यभसि-
द्धान्तीयः, ज्ञकेन्द्रक-बुधशीघ्रकेद्र, कर्जब्रह्मसिद्धान्तीय; सेषुभाग: पंचलवसहितः, शनि:-
सौरः,आर्य-आर्य सिद्धान्तीय; शौक्र केन्द्र शुकशीघ्रकेन्द्र,अजार्यमध्यगं-ब्रह्मार्यसिद्धान्तोत्प.
नयोगार्थ घटते । इति एवं, इमे प्रहाः, इक्तुल्यतां गणितदृष्टिसमता, यान्ति-गच्छन्ति ।
सिद्धैः साधितः, तैः = प्रहै:, पर्वधर्मनयसत्कार्यादिक प्रहण-व्रतादि-नीति-उपनयना-
दिकं, आदिशेत्-व्यवहरेत् ॥ १६ ॥
अनोपपत्ति:-
उपलब्धिरेवानयुक्तिः । सकलमध्यमग्रहसाधने इममेव श्लोकमुररीकृत्य तत्तत् सिद्धान्त-
साधितमगणकुदिनमैया वासना वासिताः ॥ १६ ॥
सूर्य, चन्द्रोच्च और ९ कलाओंसे रहित चन्द्रमा सूर्यसिद्धान्तके मतमें गुरु, मंगल
शनि आर्थसिद्धान्तके मतमें और शुक्रका केन्द्र ब्रह्मसिद्धान्त और आर्य सिद्धान्तके मत
के योगाध दृग्गणितैक्य होते हैं। यहां उक्त पक्षेकि द्वारा साधित ग्रहोंसे ही पर्व, धर्म,
नीति और शुभ कार्य आदिको करना चाहिये ॥ १६ ॥
युगेश्वरकृता सैषा कपिलेश्वरसंस्कृता ।
मध्य महाधिकारेऽस्मिन् 'माधुरी' पूर्णतां गता ॥ १ ॥
७
क
इति प्रहलाघवे मध्यमाऽधिकारः॥१॥
अथ रविचकाधकारः॥२॥ सटीकग्रहलाघवे- २१ -- a तत्रादौ भुज-कोटि-सूर्यमन्दोच्चमानमाह--- दोस्त्रिभोन त्रिभोज़ विशेष्य रसैश्चक्रोऽङ्काधिकं स्याद जानं त्रिभम् ॥ कोटिरकैकक त्रित्रिभैः स्यात्पद सूर्यमन्दोच्चमष्टाद्रयोंऽशा भवेत् * ॥ १ ॥ अथ रविचन्द्रस्पष्टीकरणपञ्चाङ्गानयनाधिकारो व्याख्यायते। तन्न ताबद्ग्रहस्पष्टीकरणाय भुजज्ञान पदसंज्ञा सूर्यमन्दोच्चं चाह । दोस्तिभोनमिति । त्रिभात् राशिवयात् ऊनं यत् केन्द्र ग्रहादि वा स एव दोर्भुजः स्यात् । त्रिभादाशित्रयात् ऊधमधिकं यत् नवपर्यन्तं तत् रसैः राशिषड्भिविशेष्यमन्तरित कार्यमवशेष भुजः स्यात् । अङ्कतो नवराशिभ्योऽधिक चेत् तदा चक्रतो द्वादशराशिभ्यः शोध्यं भुजः स्यात् । भुजोनं भुजेन जनं त्रिभ राशिनयं कोटि: स्यात् । विभिस्तिभी राशिमिरेकैक पद स्यात् । तद्यथा । प्रथमं शशित्रयं विषमपर्द स्यात् । द्वितीयं समं तृतीयं विषमं चतुर्थ समपदं स्यादित्यथैः। सूर्यमन्दोच्चमष्टाद्वयोशा अष्ट. अष्टससति-५८ भागाः स्युः । राशिद्वयमष्टादश भागा इत्यर्थः ॥ १॥ माधुरी व्याख्या- त्रिभोन = त्रिराश्यल्पं, दो भुजः स्यात् । भुजमान राशित्रयाल्पमेव भवतीत्यर्थः । चेत् त्रिभोव-त्रिराश्यधिक केन्द्र स्यात् तदा, रसैः षड्राशि भिः; विशेष्य अन्तरितं कुर्यात्। अकाधिक नवराश्यधिकं तदा चक्रत: द्वादशराशेः विशोध्यम्। शेषं भुजः स्यादिति । भुजोनं- भुजरहितं, त्रिभ राशिनयं, कोटिः स्यात् । त्रित्रिभैः= विभिः त्रिभिहै:, एक-एकमे- कम् , पदं - पदसंज्ञं स्यात् । एवं चने चत्वारि पदानि भवन्ति । अष्टाद्रयः अष्टसप्ततिः, अंशाः ७:=२।१८ सूर्यमन्दोच्चं भवेत् ॥ १ ॥ उपपत्तिः- यतो हि वृत्ते द्वादश राशयश्चत्वारिच पदानि संन्त्यत एकस्मिन् पदे राशिवयं स्यात् । तत्र "अयुग्मे पदे यातमेष्यं तु युग्मे,, इति भास्करप्रकारतो भुजाऽऽनयनं सुगमम् । भु- जांशकोटयंशयोलुंगो राशित्रयमतो "भुजोन त्रिभं कोटि" रिति युक्तमेव । यतश्च राशिनयाल्पो भुजोऽतो नवत्यंशाधिको राशिनवाधिको वा क्रमाभार्द्धतश्च- ऋतो वाऽन्तरितो राशिनयाल्पो भवतीति किश्चित्रम् । आचार्येण ग्रन्थारम्भकाले रविमन्दो. सचं ७८° प्रसाध्य स्थिरं पठित, यतो हि परमाल्पीयसी मन्दोच्चगतिरिति दिक् ॥ १॥ ३ राशिसे अल्प भुज होता है। ३ राशिसे अधिक ६ राशिके मध्यमें भुज हो तो ६ राशिमें घटानेसे, एवं ६ राशिमें अधिक ९ राशिके मध्य में हो तो उसमें राशि घटानेसे और ९ राशिसे अधिक १२ राशिके मध्यमें भुज हो तो १२ राशिमें अन्तर करने * एतद्रव्युच्च २।१८ प्रन्थारम्भकालिक (शा. १४४२) तस्याल्पगतित्वात्सुखार्थ- माचार्येण पठित, परन्तु गणिते तत्तत्कालिकेनोच्चादिकेन भवितव्यं, तस्य चलवात् । यथाऽधुना रवेरुच्च राश्यादि ३।११।१६।३२ । "उच्चकै दिनपतेहपूर्व राम ३ शम्भु ११ नृप १६ दन्त ३२ समानम्" इति सर्वानन्दकरणोक्तः । इति संशोधकः ।
रविचन्द्ररूपष्टाधिकारः॥२॥ से । भुज होता है । भुजको ३ राशिमें घटाकर शेष कोटि होती है। तीन २ राशियोंका एक पद होता है । यो १२ राशिमें ४ पद होते हैं । सूर्यका मन्दोच्च ७८ अंश, याने ३ । १८है ॥१॥ उदाहरण-आगे २रे श्लोकमें देखिये ॥ १ ॥ । हाभु यामु S . CERIES । अथ मन्दकेन्द्र रविमन्दफलसाधनचाह- मन्दोच्च प्रहार्जितं निगदितं केन्द्रं तदाख्यं बुधैः केन्द्र स्यात् स्वमृणं फलं क्रियतुलाद्येऽथो विधेयं रवेः। केन्द्रं तद्भुजभागखेचरलवोनन्ना नखास्ते पृथक तद्गोशोननगेषुभिः परिहतास्तेऽशादिकं स्यात् फलम् ॥ २ ॥ मन्दोच्चं ग्रहेण रहितं कार्य तदाख्यं बुधैः केन्द्र निगदितम् । तद्यथा । यदा मन्दोच्चा- ग्रहः शोध्यते तदा मन्दकेन्द्रं भवति, यदा शीघ्रोच्चाद्ग्रहः शोध्यते तदा शीघ्रकेन्द्र भवति । क्रियाच मेवादिषट् के केन्द्रे स्वं धनं फलं स्यात् । तुलादिषट्के ऋणमित्यर्थः । अथो रवेर्म- न्दकेन्द्रमुक्तवाविधेयम् । तथा। वर्मन्दोच्च २०१८ रविणा १४१३४३ रहितं जातं रखे. मन्दकेन्द्रम् १११३।४६।१८। अस्य भुजः ११३॥४६॥१८ अस्य भागाः कार्याः । तद्यथा । राशयस्लिादू-३० गुणा अधःस्थभागयुक्ता एवं भागाः स्युरिति सर्वत्र ज्ञातव्यम् । तथाकृते जाता भागाः ४३१४६।१८ अस्य नवमांशः ४१६११४८ अनेन नखा २० जनाः १६८०१सदेते खेचरलवेनैव गुणिताः ३३६॥५२॥ द्विधा ७३३६.९२ अस्य नवमांशः ८।१०।४१ अनेन रहि- ता नगेषवः ९७ जाताः १८४९।१५ अनेन पृथक्स्था मकाः । सवर्णिती भाज्य २६६०१२ भाजको १७९७९६ भजनाललब्धमंशा फलाम् ११३०१२८॥ इदं मेषादिकेन्द्रत्वाज्जातं धनं रवेर्मन्दफलम् । अनेन संस्कृतो रविः ११९४४।१० ॥ २ ॥ माधुरी व्याख्या प्रहबर्जितं प्रहरहितं, मन्दोच्च यत् स्यात् तत् , तदाख्यं तत्संज्ञकम्-मन्दनाम- प्रकला सटीकग्रहलाघवे- कमिति यावत् , बुधैः विद्भिः, केन्द्र, निगदित कथितम् । तत्तद्रहस्य मन्दोच्चं तत्त. ग्रहेण रहितं सत्तत्तद्महस्य मन्द्रकेन्द्रं जायत इति भावः। क्रियतुलाधे-मेषादिके तुला. दिके च केन्द्रे फलं क्रमेण, स्वमृण-धनणं, स्यात् । मेषादी धनं, तुलादावृणमित्यर्थः । अथो इतोऽग्रे, रवेः- सूर्यस्य, केन्द्र विधेयं = केन्द्र साध्यम् । तद्भुजभागखेचरल. बोनम्नाः केन्द्रभुजोशनवमांशोनगुणिताः, नखाविंशतिः, ये, ते, पृथक-भिन्नस्थाः, तद्गीशोननगेषुभिः तन्नवमांशरहित सप्तपंचाशद्भिः, परिहृताः-माजिताः, तदा अंशा- दिक-लवादि, सूर्यस्य मन्दफलं स्यात् ॥ २॥ ते अनोपपति:-- १२५० कल्प्यते त्रिज्या त्रि-१२०, परमं रवि फलम् = रविकेन्द्रोशा के, अतः (१) (१८०-के ) केX१२० (१८-के) केX४४० श्रीपतिप्रकारेण, रविकेन्द्रज्या केज्या= (१८०-के) के ४०५००-(१८०-के)के १०१२५- (१८०-३) ३.x. के x ९ X४८० .......(क) (१८०-के) के ४०५०० ९४९ ५००-(२०- १२५० भथानुपात: यदि त्रिज्याकेन्द्रज्यये. दं परमफलं तदेष्टकेन्द्रज्यया किमिति Xकेज्या जातमिष्ठं रविफलम-रफ यदि केन्द्रज्यारूपं (क) समीकरणेनोत्था- १२ -X४८० ५७ प्यते तदा रफ- DIUM १२५४(२०-३२ १२०४ ( ५००-(२०-२ १२५४(१०-२३४४५४(२०-२२ ५००-(२०-२) Rasimar विलय- ADS m ५००-२ link- (१) श्रीपतिप्रकारो यथा- दो कोटिभागरहिताभिहताः खनागचन्द्रास्तदीयचरणोनशरार्कदिग्भिः ॥ ते व्यासखंडगणिता विहृताः फलं तु ज्याभिविनाऽपि भवतो भुजकोटिजीवे ॥ इति ॥
रविचन्द्रस्पष्टाधिकारः ॥ २॥ PATANAM ( २० Mainama के ie/ (२०-) Maane Kawara के के स्वल्पांतरात् । S (२० के ) ५०० अत उपपन्नं केन्द्र तद्भुजभागखेचरलवोनेत्यादिकम् । पूर्वार्दोपपत्तिस्तु प्रतिवृत्तमजीक्षेत्रावलोकनेनैव सुगमा । द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ॥ २॥ नी मन्दोच्चमें ग्रहको घटानेसे शेष उस ग्रहका मन्दकेन्द्र होता है। यदि केन्द्र मेषादि हो तो फल धन और केन्द्र तुलादि हो तो फल ऋण होता है। सूर्यके भुजांश का नवमांश को २० में घगकर शेष को उक्त नवमांशसे गुणा कर दो स्थानों में रखे, प्रथम को १७ में घटाकर शेषसे द्वितीयमें भाग देनेसे लब्धि अंशादि सूर्यका मन्दफल होता है ॥२॥ उदाहरणम्-रविमन्दोच्चम् =७८° = २।१८०, अतः रविका मन्द केन्द्र = (२।१८° )-(र= ६।२८°१५०।१७'1)= १९०१९४३" । पुनः श्लोक १ के अनु. सार भुज-( १९०।९।४३" )-६=१।१९।९।४३" । इसके अंश-४९०१९॥४३॥ इसका नवमांश ४९°१९४३ :-९-५०।२७।४५" हुआ, इसे २०में घटाने से २०°- (५११७१४५)=१४°१३२ ॥१५.:. इसे पूर्व नवांशसे गुणा करनेसे (५°१२७१४५") ४ (१४०।३२११५") MANAS amparasma पृथक्-भिन्न स्था. सटीकग्रहलाघवे- गोमुत्रिका क्रमसे गुणन-- १४°१३२॥१५॥X५०, ७०११६.१७५ १४॥३२॥१५॥X२७/ ३७८१८६४४०५ १४॥३२॥१५॥X४॥ ६३०११४४०६७५ योग = ७०.५३०॥१५६९११८४५१६७५, कलादिको ६० से तष्टित करनेसे अंशा- दि रविका मन्द फल-१°१९५२५, यहां तुलादि केन्द्र होने के कारण यह फल ऋण है, अतः मध्यम रविमें घटाने से मन्द फल संस्कृत रवि-(६।२८°१५०११७")-(१° १९॥२५॥ )-६।२७°१३० । ५२" हुआ ॥२॥ अथ चन्द्रफळसाधनमाह विधो केन्द्रदोभीगषष्ठोननिघ्नाः खरामाः पृथक् तनखांशोनितश्च ।। रसाईतास्ते लवाद्यं फलं स्याद्रवीन्दू स्फुटौ संस्कृतौ स्तश्च ताभ्याम्॥३॥ ( आदितः) अथकोनविंशतित-(श्लोक) ममारभ्य विशतितमपर्यन्तमुदाहरणमन्न नलिखितम् । यतस्त्रयोविंशत्यग्रे लिखितमस्ति । आचायण तथैव कृतत्वात् गणितस्य तोचोपस्थितेश्च ॥३॥ माधुरी व्याख्या--- विधोः-चर-भुजान्तर-देशान्तरेतिफलत्रयंसंस्कृतचन्द्रस्य, केन्द्रदोर्भागषष्ठोननिन्ना नस्थाः, तन्नखांशोनितः = तद्विशतिभागरहितः, रसाः = षट्पंचाशभिः, हृताः - भाग जिताः तदा विधोः, लवाद्य = अंशाचं, फलं स्यात । ताभ्यां फलाभ्यां संस्कृती-संस्का- रिती, रवीन्दू - सूर्यचन्द्रौ, स्फुटौ = स्पष्टी, स्तः = स्याताम् ॥ ३ ॥ अनोपपत्तिः- अन त्रिज्या= १२०, परमचन्द्रफलम्-५, केन्द्रज्याकेज्या। अथानुपातः यदि- त्रिज्याकेन्द्रज्यया परमचन्द्रफलं तदेष्ट केन्द्रज्यथा किमिति जातं चन्द्रफलम्-चंफ = ५°X केज्या - Paisa - १२० अथ श्रीपतिप्रकारेण केज्या ( १८०-के )के X १२० (१८०-के) के ( १८०-के ) , x० ६ Chetan ( १८०--के) के X४८० ४०५०० १८०-के) के ४०५०० ६X६ X (३० X४८० ६ के के ११२५-( ३०- - ६ रविचन्द्रस्पष्टाधिकारः॥२॥ अत्रा--(१) नैन केन्द्रज्योत्थापिता तदा चन्द्रफलम् ५४(३०-*) * X४० RAN (३ mmer ) ६ के has los के १९.४ { ११२५- (१.-1 (१०-2x ११२५-(३०-३ ११२५- (३०- (३०- के) ६ ( ३०-) ६ Patana ३ ११२५ ६ २० ( ३० ३ ६. ६ के स्वल्पान्तरात् । अत उपपन्नम् ॥ ३ ॥ ( ३०-) mino चन्द्रमाके केन्द्रके भुजांशको ६ से भाग देकर लब्धि (षष्ठांश) को में घटाकर शेषसे उक्त षष्टांशको गुणाकर दो जगहों में रखकर स्थानमें २० का भाग देकर लब्धि अंशादिकों ५६ में घटाकर शेषसे २रे स्थानमें भाग देनेसे लब्धि चन्द्रमाकाअंशादिक मन्दफल होता है। इन फलोंके संस्कारसे रवि और चन्द्रमा स्पष्ट होते हैं ॥ ३ ॥ उदाहरण-७ वें श्लोकके आगे देखिये ॥३॥ अथ रविचन्द्रयोः स्पष्टी गतिमाह- केन्द्रस्य कोटिलवखाश्विलवोननिघ्ना रुद्रा रवेस्त्रिकुहताः शशिनो द्विनिघ्नाः। स्वाशांशकेन सहिताश्च गतौ धनर्ण केन्द्रे कुलीरमृगषट्कगते स्फुटासा ॥४॥ माधुरी व्याख्या- कुलीरमृगषट कगते-कर्कादि-मकरादिराशिषट्के केन्द्रे सति, केन्द्रस्य मन्दकेन्द्रस्य, कोटिलवखाश्विलवोननिन्नाः कोटयंशशिशिरहितगुणिताः, रुद्राःएकादश, ये, ते, रवेः- सूर्यस्य, त्रिकुहृताः त्रयोदशभिर्भाजिताः, शशिनः = चन्द्रस्य, द्विनिन्ना द्वाभ्यां गुणिताः, स्वाजांशकेन-निजषष्ठांशेन, सहिताः युक्ताः, सन्तः, गतौ-मध्यगतो, धनर्णसहितं रहितं च क्रमेण कार्य, तदा, सागतिः, स्फुटा% स्पष्टा, भवति ॥ ४ ॥ अनोपपत्ति:- कल्प्यते रविपरमगतिफलम् = ३, चन्द्रपरमगतिफलम् = २४३, केन्द्रकोटयंशाः केको, त्रिज्या= १२० । तदा * म. म. पं० श्रीसुधाकरप्रकारेण केन्द्रकोटिज्या केको केको केको) केकोज्या=(११- X४ - Miram य m 24 - m * म. म. पं० श्रीसुधाकरप्रकारो यथा भुजामाविंशांश विहीननिघ्ना रुद्राः समुद्रेर्गुणितास्ततश्च । खामिते व्यासदले भुजज्या स्वल्पांतरा ज्योतिषपण्डितानाम् ॥
३० सटीकत्रहलाघवे- अतोऽनुपात: यदि त्रिज्यातुल्य केन्द्रकोटिज्यया रविपरमगतिफलं तदेष्ट केन्द्रकोटिज्य. या किमिति जात रविगतिफलम् :- १Xकेकोज्या । अत्र केन्द्रकोटिज्याऽ(१)नेनोत्थापिता १२० केको केको केको, केको ४XX (११- ९X(११- ) २० MAR केको केको केको केको murar- (११-- २० Cio स्वल्पांतरात् । १२० १३ २७३ केको x (११- को एवं चन्द्रगतिफलम् = केको = (२+३३) x ( ११- केको केको २० केको x (११- केको केको =(२ + )x (११- १२० १२० woman स्वल्पांतरात् । अत उपपन्नम्मा ॥ ४ ॥ ३ म अनिवृन पाथ गतिफलस्य धनर्णवासना । तत्र का नाम गतिः, किन्नाम गतिफलम्चेत्युच्यते । 'दिनान्तरस्पष्टखगान्तरं स्याद्गतिः स्फुटा तत्समयान्तराले, इति भास्करोक्रयतनश्व. स्तनप्रहयोस्तुल्यकालिकयोरन्तरं नाम गतिः । मध्यप्रहयोरन्तरं मध्या गतिः, स्पष्टयोर.
M MUwION M . 2 ३-११९।९।४३)=११००५०1१७/-४०°१५०१७॥रविका कोटांश । = १६८१३०१४१०।१८२५५८९९, इसको ६० से सणित कर (१८११७) रविचन्द्रस्पष्टाधिकारः ॥२॥ ३१ न्तर स्पष्टा गतिश्च। तत्रायतनश्वस्तनस्पष्टग्रहयोरन्ते कृतेऽद्यतनश्वस्तनफलयोरप्यन्तरं भवति । एतदुक्तं भवति । अद्यतनश्वस्तनमध्यग्रहान्तररूपमध्यगतौ दिनद्वयफलान्तररूपस्य गतिफलस्य संस्कारेण स्पष्टा गतिर्भवतीति । अतएवाद्यतनश्वस्तनफलयोरन्तरं गतिफल स्यादिति । अथात्र ग्रहोनोच्चस्य केन्द्रसंज्ञावान्मेषादिकेन्द्रे धनफलापचयो मृगादी केन्द्र ऋणफलोपचय एवं कर्कादौ धनफलोपचयस्तुलादाणफलापचयश्चात एवायतनश्वस्तनफ लयोरन्तरे कृते मकरादिषट्के गतिफलं ऋण, कर्कादिषट्के गतिफलं धनमवशिष्यते । अत उपपन्न यथोक्तमिति, प्रतीत्यर्थ प्रतिवृत्तभजीक्षेत्रमवलोक्यम् । संशोधकः । कोदि और मकरादि केन्द्र में, केन्द्र के कोटयंशको २० माग देकर लब्धिको दो जगहोंमें रखकर प्रथम स्थानको ११ में घटाकर शेषसे द्वितीय स्थानको गुणाकर सूर्यका केन्द्र हो तो पूर्वोक्त गुणित अहमें १३ का भाग देनेसे और चन्द्रमाका हो तो द्विगुणित कर उसमें अपना षष्ठांश जोड़नेसे क्रमसे सूर्य और चन्द्रमाके गतिफल होते हैं । उस गतिफलको अपनी २ मध्यमा गतिमें धन तथा ऋण करनेसे स्पष्टा गति होगी॥४॥ उदाहरण---पूर्वोक्त रविका केन्द्र = ११९।९।४३, इसका भुज-१।१९।९।४३ । (४०५०।१७):२० २०१२।३१।। ११-(२०।२१३१")=८°५७।२९।। अतः (८५७।२९ )X( २।२।३१) गोमुत्रिका क्रमसे गुणन-- ८१५७१२९X२-१६।११४१५८ । ८१५७१२९X १६.११४॥ ५८ । ८॥५७१२९४३१% २४८११७६७४८९९ । योगः इसमें १३का भाग देनेसे लब्धि ११२४/-रविका गतिफल । इसको कर्कोदि केन्द्र होने के कारण सूर्यकी मध्यमा गति ५९१८॥ में जोड़नेसे ( ५९८)+(१॥२४॥ ) रविकी स्पष्टा गति-६०१२२॥ हुई । चन्द्रमाकी गति ७ वें श्लोकके भागे देखिये ॥ ४ ॥ अथ पलभा चरखण्डानि चाह- मेषादिगे सायनभागसूर्ये दिनार्धमा या पलभा(१) भवेत्सा। त्रिष्ठा हता स्युर्दशभिर्भुजङ्गैर्दिग्भिश्चरार्धानि गुणोद्धृताऽन्त्या ॥५॥ अथ पलभाज्ञान विश्खण्डसाधनं चाह । मेघादिग इति । सायनभागसूर्येऽयनांशसहिते रखौ मेषादिगे राशिभागकलादिना शून्यमिते सति या दिनार्धजा भा दिनाधे मध्या जाता या द्वादशाङ्गुलशकोश्छाया सा पलभा भवेत् । सा पलभा निष्ठा स्थानत्रये स्थाप्या क्रमेण दशभिः १० भुजङ्ग ८ दिरिमा १० हता गुणिता कार्या। अन्त्या गुणैरिभिरुद्धता भक्ता एवं त्रीणि चरखण्डानि भवन्ति ॥ ६ ॥ माधुरी व्याख्या सायनभागसूर्ये =अयनांशसहिते रवौ, मेषादिगे-मेषादौ गतवति सति, या, दिना- (1) दिनार्यकाल एव यदि सायनो रविर्मेषादिगः स्यात्तदा तदानीन्तनी छाया वास्तव पलभेति, शोधकः । Mohan Epis Iname वर्तमाना लवा अंशा भोग्य भोग्यचरखण्डं तेषां घातस्तस्मात् खारन्याति: ३०। निशद्धक. ३२ सटीकग्रहलाघवे- धभा-दिनाधच्छाया, सा= छाया, पलभा अक्षभा, भवेत् । सा=पलमा, त्रिष्ठा-त्रिस्था- नस्था, दशभिः दशसंख्यया, भुजः अष्टाभिः, दिग्भिः = दशभिः, हृताः=गुणिताः, अन्त्या अंत्यस्था, गुणोद्धृता-त्रिहृता सति, चरार्धानि-चरखंडकानि, भवन्ति ॥ ५ ॥ अत्रोपपत्तिः- "अक्षप्रभासङ्गुणितापमज्येति प्रकारेणैकाङ्गुलपलभायां राशित्रयस्याधोऽधःशुद्धानि चरखंडानि "दिनागसञ्यं शगुणैर्विनिधनी" त्यादिप्रकारसिद्धानि १०,८,३+133, स्युः । अतोऽनुपात:-योकाङ्गुलपलभयैतानि चरखण्डानि तदेष्टपलभया कानीति चरखंडा- नि स्युरित्युपपन्नम् ॥ ५॥ सायन रविके मेष राशिके आदिमें जाने के दिन शकुकी दिना, कालिक छायाका नाम पलभा है । इसे ३ स्थानों में रखकर क्रमसे १०, ८ और १० से गुणाकर अंतिम स्थानमें ३का भाग देनेसे चरखंडायें होंगी॥५॥ उदाहरण-मिथिलाकी पलभा = ५।५४ अङ्गुलादि है । अतः ( ५।५४)X१०,४ (५।५४ )X८, ( ५।५४ ) = ५०।५४०, ४०।४३२, १४ ।। ५४० इन्हें ६० से सवर्णित करनेसे ५९, ४७ और ५६% १९ मिथिलाकी चरखंडायें हुई ॥५॥ अथ चरकालसाधनमाह- स्यात् सायनोष्णांशुभुजःसङ्ख्यचरार्धयोगो लवभोग्यघातात् ॥ खाग्न्याप्तियुक्तस्तु चरं, धनर्ण तुलाजषट्के तपनेऽन्यथाऽस्ते ॥६॥ अथ चरसाधनमाह । स्यादिति । सायनोऽयनांशयुक्तः य उष्णांशुः सूर्यस्तस्य भुज. स्तस्य ऋक्षाणि राशयस्तसंख्यानां 'चरखण्डानां योगः कार्यः । कथंभूतः। राशिभ्योऽधो । DO - स्तेन युक्त कार्यश्वर स्यात् । तच्चर तुलादिषड्भे तपने सूर्य धनं मेषादिषड्भे तपने ऋ. णम् । अस्ते सायंकालेऽन्यथा भवति । तुलादौ ऋणं मेषादौ धनमिति ॥ ६ ॥ माधुरी व्याख्या- सायनोष्णां शुभुजःसंख्यचरार्धयोगः= अयनांशयुक्तसूर्यभुजराशिसमचरखंडायोगः, लवभोग्यघातातू अंश-भोग्यखंडागुणनफलात , खाम्न्याप्तियुक्तः = त्रिंशद्भक्तफलसहितः, चरं स्यात् । तपने-सूर्ये, तुलाजषट्के-तुलादि-मेषादिराशिषटके सति चरं, धनर्ण- क्रमेण आहे सहितं, रहितं व कार्यम् । अस्ते-सूर्यास्त काले, अन्यथा-विलोमं कार्यम् ॥६॥ अत्रोपपत्ति:- यदि त्रिंशदशैरेष्य खोडं तदेष्टांश कै किमितीष्टखण्डं स्यादनेन भुजराशिसमचरखांड- योगे चरं(१) स्यात् , तच्च तुलादौ धनं मेषादौ च ऋणम् । अस्ते च विलोममिति सर्व गोलस्वरूपावलोकनेनैव स्फुटमित्युपपन्नम् ॥ ६ ॥ १) अथ किन्नाम चरमित्युच्यते । अत्र साधिता ये ग्रहास्ते लोदयिकाः । लङ्का- स्वदेश क्षितिजयोरूर्वाधरमन्तरं चरं नाम । तचरमुत्तरगोले स्वक्षितिजस्य लङ्काक्षिति- जादधःस्थितत्वादुदये ऋणमस्ते धनं कार्यम् । स्वदेशे पूर्वमुदयत्वात्पश्चादस्तत्वाच । दक्षि- णगोले (तुलादौ ) लङ्काक्षितिजास्वक्षितिजस्योवंगतत्वात् तच्चरमुदये धनमस्ते ऋण कार्यम् । तत्र स्वदेशे पश्चादुदयः पूर्वमेवास्तश्च यतो भवति तस्मात् सम्यगुक्तम् । अथ Hathiny १९ में जोड़नेसे ५९+२९% रविचन्द्रस्पष्टाधिकारः ॥ २॥ सायन रविक भुजमें शशिकी संख्या के तुल्य चरखंडोंके योगमें, अंशादिले गुणित भोग्यवंडाके ३० अंशको जोड़ने पर होगा। तुलादि और मेषादि ६ राशियों में सूर्यके रहने पर पूर्व में बरको क्रमसे धन और अरण करे, किंतु साथ कालमें धन और अरणको संस्कार विलोम होगा॥ ६ ॥ उदाहरण-अनांश-२१०१३३॥३१॥ पूर्वसाधित मन्दफलसंस्कृत सूर्य-६॥२७॥ ३०१५२। अतः (६.२७°१३०॥५२॥ )-( २१०१३३ १३१)=१९॥४॥२३-सायन- सूर्य । इसका भुज-( ७।१९।४।२३ )--६-१।१९०४।२३।। अतः राशिसंख्या १ तुल्य प्रथम चरखंडा ५९ गत हुई। पुनः भोग्यखंडा ४७ से भुजांशादि १९१४॥२३॥ ८८", घरकला-११२८॥ इसको श्लोक ७ के अनुसार सूर्य के तुलादिमें होनेके कारण सूर्य की विकलामें जोड़ने स्पष्टसूर्य=( ६॥२७॥३०॥५२॥ )+(१॥२८॥ ) ६॥ २७॥ ३१॥२०॥ हुआ ॥ ६ ॥ अथ चर-मुजफलसंस्कृत्ययनशानाह देयं तञ्चरमरुणे विलिप्तिकासु मध्येन्दौ द्विगुणनवोद्धृतं कलासु ॥ भातच घुमणिफलं लवेऽथ वेदाब्ध्यब्ध्यूनः खरसहृतःशकोऽयनांशाः ॥७॥ अथ चरसंस्कार भुजफलसंस्कृतिमयनांशानाह । देयं तच्चरमिति। तच्चरमरुणे सुर्य विलिलिकासु विकलासु यथागतं धनणे देयम् । तच्चरं द्विगुणं नवोद्धृतं नव- भक्त मध्येन्दौ मध्यमचन्द्र कहासुदेयम् । धुमणिफलं सूर्यस्य मन्दफलं भावं सतविंशतिभक्त भागादि फलं मध्यमचन्द्रस्यांशस्थाने सूर्यवत् धनण देयम् । अथ शक इष्टः शालिवाहनाख्यो वेदान्ध्य- ब्यूनचतुश्चत्वारिंशदधिकचतुवशतहीनः । ततः खरसहतः षष्टिभक्तः फलमयनांशाः स्युः । काश्यां पलमा ६।४५ चरखण्डानि ६१४६।१९। शकः १९३४ । अनेन ४४४ हीनो जाता १०९० षष्टि ६० भक्तः अयनांशा जाता १८.१०॥ अथ चलनयनम् । रविः श६१४४३१० सायनः श२३।१४।१० अस्य भुजः १२३४५४।१० राशिप्रभितगतखण्डयोगः ६७ भोग्यखण्डकेन ४६ मागादि २३।१४।१० गुणितं १०९९।३११४० निशद्धतम् ३६। अनेन जातखण्ड ५७ युतं जातं चरं ९३ सायनसूर्यस्य मेषादिषट्के स्थित- स्वाहणम् । चरसंस्कृतो जातः स्पष्टोऽकः ।।४२॥३४॥ अथ चन्द्र स्पष्टीकरणम् । तत्र चरमृणं ९३ द्विधनं १८६ नवोद्धतं फलं कलादि २०४०। अनेन मध्यमचन्द्रः ६॥२०११०२४ रहितः ६।१९।४९॥४४॥ सूर्यस्य मन्दफलं धनम् ११३०१२८॥ समविशतिभि:२७ भक्तं लब्धं भागादि०३।२१। अनेन चरसंस्कृतश्चन्द्रः ६।१९।४९।४४ युक्तः ६२९९३९। रेखापुरीत् प्राच्या काश्या देशान्तरयोजनानि ऋणानि ६४॥ अस्य पशः कलादिः १०४०। अनेन चरधुमणिफलसंस्कृतचन्द्रः ६१९०५३३५ शहितो जात फलनय. संस्कृतचन्द्रः ६।१९।१२।२६ ॥ अथ चन्द्रमन्दफलसाधनं तत्संस्कारं चाह । विधोः केन्द्रति । चन्द्रार्च २०११४४५४४३ चन्द्रेण ६।१९।४।२६ रहितं जातं चन्द्रमन्दकेन्द्रम् ३।२६।१२।१८ ॥ अस्य भुजः ३।४। प्रतिराशि चरखण्डानि पृथक्पृथक्पठितानीति भुजःसल्याचरखण्डयोगः समुचितः । अवशेषैरनुपात: यदि एकराशिभागः ( ३०° ) एष्यं चरखण्डं तदैभिः शेषांशः किमिति ए. खं४ शे. अं फलं गतखण्डयोगे युक्तमित्युपपनम् । संशोधकः ॥ ६ ॥ ३० ५०ला १९।१२।३। एते षष्ठांशेजव गुणिताः २०७॥२॥१०॥ पृथस्थापिता २०७२१॥१०॥ सटीकग्रहलाघवे- ४७१४२॥ अस्यांशाः ६४॥४७॥४३॥ एषां षष्ठांशः १०४७१९७) खरामा: ३० षष्ठांशाना: अख्य विंशतिभागः १०१२२।३ अनेन रसाक्षा ९६ उ अनिता ४६३७१६७ अनेन पृथकस्था भक्ताः। सवर्णिते भाज्य-७४६४७० भाजको १६४२७७ । भजनाल्लब्धर्मशाद्यम् ४।३२॥३८॥ मेषादिकेन्द्रत्वात् जातं चन्दल्य मन्दफलं धनमनेन युतो जातः स्पष्टश्चन्द्रः ६।२४।१५।३ ता- भ्यां स्वस्वमन्दफलाभ्यां संस्कृतौ रवीन्दू सूर्यचन्द्रौ स्फुटौ भवतः ॥ अथ गतिस्पष्टीकरणमाह । केन्द्रस्येति । रर्मन्दकेन्द्रम् ११३१४६।१८। अस्य भुजः १११३ ४६।१५ अनेन रहितं राशिनय जाता कोशिक्षा१३।४२१ अस्य लवाः ४६।१३।४२ विंश- त्या २० भक्ताः फलम् ॥१८॥ अनेन रुद्रा ११ हीना: ॥४२॥ एते खाशिवलबेन गुणिता: २०१०। वेस्विकु-१३ हृताः फल-१।३२ मिदं मकरादिकेन्द्रत्वाजातं सूर्यस्य गतिफलमृणम- नेन रहिता मध्यमगतिः ५९।८ जाता सूर्यगतिः स्पष्टा ६७१३६॥ अथ चन्द्रगतिसाधनम् । तत्र चन्द्रमन्दकेन्द्रम् ३।०९।१२।१८। अख्य भुजः २।४।४७१४२॥ अनेन रहितं त्रिभ जाता काटि: १२६।१२।१८। अस्यांथा २६।१२।१८ विशति-२० भक्तोः १।१५। अनेन रहिता रुद्रा ११ जाताः ९४२एते खाशिव-२० लवेन गुणिताः १२।११ द्विगुणिताः २४१२२ स्वकीयेन षडशेन ४३ युक्ताः २८१२५। कादिकेन्द्रत्वाज्जातं चन्द्रस्य गतिफलं धनम् । अनेन युक्ता मध्यमगतिः ७९०३१॥ जाता स्पष्टचन्द्रगतिः ८१९।०। ॥ ७ ॥ माधुरी व्याख्या- तत् = पूर्वोक्तं, चरं, अरुणे-रवी, विलिप्तिकासु-विकलासु, मध्येन्दौ-मध्यमचन्द्रे, द्विगुणनवोद्धृतं द्विगुणं नवभक्तं च कलासु, देयं संस्कार्यम् । भाप्त सप्तविंशत्या हृतं, घुमणिफलं-रविमन्दफलम् , लवे-चन्द्राशे ‘देयम्।। अथ अनन्तरं, वेदाब्भ्यब्ध्यूनः= चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशतचतुष्टयेन रहितः, शकः स्वेष्टशाकवत्सरः, खरसहृतः षष्टया भक्तः, अयनांशाः स्युः ॥७॥ अत्रोपपत्ति:- कल्प्यते रिविर्गतिकलाः = ६०, चन्द्रगतिकलाः%3D ८००, ततोऽनुपातः यद्यहोरात्र- पलैः रविगतिकला लभ्यते तदा चरपलैः केति जाता चरकला- ६०४ चप इयं षष्टिगुणि- ६०४६०४चप ता जाता चर-विकला- -चप, अनेन संस्कृतो रविः स्वदेशोदयिका स्यात् । ३६०० ८.००.xचप एवं च चन्द्रगतिकलानुपातेन ram २xचप = चन्द्रगतिसंबन्धिचरकला । maN Ree palseaning अथान्योऽनुपात: ययहोरात्रासुभिश्चन्द्रगतिकला लम्यन्ते तदा रविफलोत्थासुभिः केति जाता रविफल- ८००४ रफx६० संबंधिचन्द्रकला: षष्टिभक्ता रविफलसंबंधिचन्द्रांशाः- २१६०० mala ८०० रफ४६० २१६००-६० योदयिका स्यात् । ८००रफ २१६०० एभिः गोलवशात् संस्कृतश्चन्द्रः स्वदेशी- २७ ८८x२ 99 रविचन्द्रस्पष्टाधिकारः॥२॥ ३५ यतो हि ४४४ शकेऽयनांशाभावः, प्रतिसंवत्सरं त्वेका कलाऽयनगतिरत उतशका- गतवर्षसंख्या षष्टिभक्षाऽयनांशाः स्युरत उपपन्नं सर्वम् ॥ ७ ॥ उस चरको सूर्यको विकलामें; द्विगुणित और ९ से भाजित चरको मध्यम चन्द्रमाकी कलामें और सूर्यके मन्दफलके २७ वें भागको उसी चन्द्रमाके अंशमें संस्कार करना चाहिये । इष्ट शाके में ४४४ को घटाकर शेषमें ६०का भाग देनेसे अयनांश होगा ॥७॥ उदाहरण-इष्ट शाके १८५८ । .:.१८५८-४४४=१४१४ । १४१४+६= २३°१३४ वर्तमान वर्षके आरंभकालिक अयनांश हुए । चन्द्रस्पष्टीकरणम्- छठे श्लोकके अनुसार धन चर ८८ को २ से शुनकर ९ से भागदिया तो = १९॥१३" हुआ, इसे देशान्तर फल संस्कृत मध्यम चन्द्रमा ६।१४।१०।२३॥ में जोड़ा तो फलद्वय-संस्कृत चन्द्रमा ६।१४०।२९॥५६॥ हुआ। अब श्लोक २ के अनुसार को फलद्वय संस्कृत चन्द्रमामें घटाया तो त्रिफलसंस्कृत चन्द्रमा (६॥१४॥२९॥ ५६४-१५०)६१४°१२८१६" हुआ। अब चन्द्रमाका मन्दफलसाधन करते हैं। अहर्गणोत्पन्न चन्द्रोच्च ६॥१४॥२२॥२७ में त्रिफल संस्कृत चन्द्रमा ६।१४।२८१६" के घटानेपर चन्द्रमाका मन्द्रकेद्र ११॥ २९°१५४।२१। इसे १२ राशिमें घटानेसे भुज ०।०५॥३९॥ यहां भुजमें राशि और अंश न रहने के कारण यही भुजांश हुआ। इसका षष्ठांश •°101५६" इसे ३० में घटानेसे शेष २९°१५९१४ को षष्ठांश 10/1५६॥ से गुणने पर गुणनफल °२७॥ ५९", इसे अलग रखा। फिर इसका २० वाँ भाग ११२४१, इसे ५६° में घटाकर शेष ५५०।५८॥३६॥ के एकजातीय २०१५१६ से पृथक् स्थापित •°१२७॥ ५९॥ के एकजातीय १६७९ में भागदेनेसे लब्धि •°10॥२९" यह अंशादि चन्द्रमाका मन्दफल हुआ। यह चन्द्रकेन्द्र तुलादि होनेके कारण ऋण हुआ, इसलिये इस्ले त्रिफल संस्कृत चन्द्रमामें घटानेसे स्पष्ट चन्द्रमा ६।१४।२७३७ हुआ। चन्द्रमाकी गतिका साधन--पूर्वसाधित चन्द्रमाका मन्दकेन्द्र ११।२९०॥५४॥ २१" इसका भुज ०।०१५॥३९" इसे ३ राशिमें घटानेसे कोटि २।२९°१५४।२१" इसके अंश ८९०५४।२१ का २० वाँ भाग ४॥२९॥४३ इसे ११ में घटानेसे शेष ६।३०।१७ को वीश भाग ४:२९।४३ से गुणा करनेपर गुणनफल २९॥१४॥ को द्विगुना करके ५८१२८। इसमें इसीका षष्टांश ९॥४४॥ जोड़नेसे ६८।१२।।, यह चन्द्रमाका गति- फल मकरादि केन्द्र होने के कारण ऋण हुआ, मत एव इसे चन माको मध्यमा गति ७९०॥३५॥ में धानेसे स्पष्टा चन्द्रगति ७२२॥२३" हुई ॥७॥ अथ तिथि-नक्षत्र-योग-करणानयनं युग्मेनाह- भक्का व्यर्कविघोर्लवा यमकुभिर्याता तिथिः स्यात् फलं शेष यातमिदं हरात्मपतितं भोग्यं विलितास्तयोः ।
। विलिसिका सटीकग्रहलाघवे- भुक्त्योरन्तरभजिताच घटिका यातैष्यकाः स्युः क्रमात् पूर्वार्धे करणं ववागततिथिर्बिधन्याद्रितष्टा भवेत् ॥ ८॥ तत्सैकं त्वपरे दलेऽथ शकुनेः स्युः कृष्णभूतोत्तरा- ভিন্নাথ বিশী বাজাবাবাঃ লাভবা। याते स्तो भयुती क्रमागगनषण्णिध्ने गतैष्ये तयो- रिन्दोभुक्तिहते जवैक्यविडते यातैष्यनाडयः क्रमात् ॥ ६॥ अथ तिथिनक्षत्रयोगकरणसाधनमाह । भक्ता इति । तन्नादौ तिथिसाधनम् । व्यर्कवि- धोविगतोऽकर्को यस्मादसौ व्यकः । एवंविधश्चन्द्रो रविहीनश्चन्द्र इत्यर्थः । रविः १११॥४२॥३७॥ चन्द्रः ६।२४।१६।३। रविरहितश्चन्द्रः ६।१८॥३२॥२६ । अन्य भागाः १६८१३२।२६.१ . यमकुभि- १२ भक्ताः फलं याता गततिथयः १४॥ अन्न चतुर्दशविद्यमानत्वादागता पौर्णमासी । शेषं जातं गतसंज्ञकम् ०३२।२६। इदं हरात् १२ कोधितं जातं भोग्यम् ११३३३३४ गतभोग्थयोवि- कलाः। गतविलिलाः १९४६॥ भोग्यविलिला: ४१२९४३ रविगतिः २७॥३६॥ चन्द्रगतिः ८१९।। अनयोरन्तरं ०६१।२४ षष्टिगुणं जातो भाजका ४९६८४॥ भाजकल्य पष्टिगुणत्वान्तः १९४६ षष्टिगुणिताः ११६०६० भाजकेन भक्ता लब्धा गतघटिकाः २ पलानि ३२॥ अथैयघटिकानयनम् । भोग्यविकला: ४१२९४३ षष्टिगुणिताः २४७५२४०१ भाजकेन भका लब्धा एष्यवाटिका: ५४ पलानि १०॥ अथ करणानयनम् । सा गततिथिर्विघ्नो द्विगुणा। अद्रिभिः साभिस्तष्टा शेषा तुल्यं विद्यमानतिथेः पूर्वाधे बधकरणादारभ्य गणनायां विद्यमानकरणं भवेत् । तत्करणं लैकमेक- युक्तमपरे दले तिथेरुत्तराधे स्यात् । अथ करणचतुष्टयस्य विशेषमाह। कृष्णभूतोत्तरार्धात कृष्णपक्षे भूतं चतुर्दशी । तस्या उत्तरार्धे शकुनिः करणम् । अमावास्यापूर्वाधैं चतुष्पादम् । उत्तराधे नागम् । प्रतिपत्यूर्वाधे किंस्तुब्नम् । अन्न गतिथिः १४ाद्विध्नी ३८ सम-७ तष्टा शेष पौर्णिमाख्या पूर्वाधे जात भन्नाकरणम् । लोकं जासमुत्तरार्धं धवकरणम् । करणस्य मान तिथेगतैष्ययोगार्भम् । तिथेगंतघटिकाः २॥३३॥ एष्यघटिकाः ५४।१०। अनयोर्योग: ९६॥४३॥ अर्धं जातं भद्राकरणस्य मानं घटिकाथम् २०१२१ एता गतवाटिकाभी रहिता जाता भन्दा करणस्य विद्यमानवाटिका २६ पलानि ४८॥ अथ नक्षत्रानयनम् । चन्द्रः ६॥२४॥१५॥३॥ अस्य कलाः १२२६१।३ खखाष्टोता. फलं १५ गतनक्षत्राणि । विद्यमाननक्षत्रं विशाखा । गतशेष २६९।३ हरात् ८०० शोधितं जातमे- व्यम् १४४०९ गतं षष्टिगुणम् १९३०३॥ एष्यं षष्टिगुणम् ३२६९७। चन्द्रगत्या ८१९१० भक्त क्रमात लब्धा गतष्या घटिकाः पलानि च । गतम् १८१४॥ एष्यम् ३९१६९॥ ॥ अथ योगसाधनम् । सूर्यचन्द्रयोगः ७।२९।१७१४०। अस्थ कलाः १४३९११०। अष्टात ८०० मक्का लब्धं १७ गतयोगो व्यतीपातो विद्यमानो वरीयान् । शेषं ७९१४० हरात ८०० पतितं जातमेष्यम् ३।२० गतं षष्टिगुणम् ४७८६० । एष्यं षष्टिगुणम् १४०।गतियोगेन ८७६३६ क्रमाजक्ते गतष्ये जाता गतष्या घटिकाः । गतम् ५४।३५ ऐष्यम् ९।२५ ॥८-९॥ ॥ इति स्पष्टसूर्यचन्द्रतिथ्यानयनम् ॥२॥ माधुरी व्याख्या व्यर्कविधोः = रविरहितचन्द्रस्य, लवाः =अंशाः, यमकुभिः- द्वादशभिः, भक्ताः = हृता, फलं = लब्धिः, याता=गता, तिथिः स्यात् । शेषं = उर्वरितं, यात-गतं स्यात् । इदं = शेष, हरात = द्वादशतः, प्रपतितं = रहितं, भोग्यं = गम्य, भवेत् । तयोः = गतगम्ययोः, विलिता:- विकलाः, भुक्त्योः = सूर्यचन्द्रगत्योः, अन्तरभाजिताः = ANNA । रविचन्द्रस्पष्टाधिकारः ॥२॥ विश्लेषेण भक्ताः, क्रमात = क्रमेण, यातैष्यकाः इष्टतिथिगतगम्याः, घटिका घट्यः, स्युः भवन्ति । गतमान सूर्यचन्द्रयोर्गत्यन्तरेण भक्तं गत घटिकाः, गम्य गत्यन्तरेण भक्तं भोग्यघटिकाः भवन्तीत्यर्थः। द्विघ्नी =द्वाभ्यां गुणिता, गततिथिः = गततिथिसंख्या, अद्वितष्टा-सप्तभिहता, पूर्वार्धे इष्टतिथिपूर्वभागे, ववात ववनाम्नः करणात(१) करण, भवति । अथ अनन्तरं, कृष्णभूतोत्तरार्धात् = कृष्णपक्षचतुर्दशीतिथ्युत्तरभागात , शकुन:- शकुनीकरणतः = करणानि स्थिराणि, स्युः। अथ अनन्तरं, विधो-चन्द्रस्य, सार्कसि तगोः = सूर्यचन्द्रयोगस्य च लिप्ताः = कलाः,ख खाष्टोद्धृता अष्टशतभाजिताः, याते= व्यतीते, भयुती नक्षत्रयोगाख्यौ, स्तम्भवतः । चद्रस्य कला अष्टशत भक्का नक्षत्राणि भवन्ति । सूर्याचन्द्रमसोर्योगकला अष्ट शताप्ता योगा भवन्तीति । तयोः नक्षत्रयोगयोः, गतैध्ये = गतगम्ये, गगनषनिघ्ने षष्टया गुणिते, इन्दोः= चन्द्रस्य, मुक्तिहृते = गति- भक्ते, जवैक्यविहृते-गतियोगभक्ते, तयोःम्नक्षत्रयोगयोः, गतैष्यनाज्यः गतगम्यध. व्यः, क्रमात् भवन्ति ॥ ८-९ ॥ अत्रोपपत्ति:- यतो ह्यमान्तादमान्तं यावदेकस्मैिश्वान्द्रमासे त्रिंशत् तिथयः, अमान्ते तु सूर्यचन्द्रौ समौ भवतः पुनर्गत्यंतरवशाचो रवि पृष्ठे कुर्वन् स्वकक्षा “३६०" भुक्ते । अतोऽनुपातः- यदि त्रिंशत्तिथिभिः सूर्यचन्द्रान्तरमिदं ३६०, स्यात्तदैकया तिथ्या किमिति जातमेकस्यां ३६०x१ १X (चं-र) तिथौ सूर्यचन्द्रान्तरांशाः = १२° । पुनरनुपातेन गततिथि: १२ शेषं त्वप्रिमतिर्गतांशाः, एते तु हराच्छोधिताः भोग्यांशाः स्युः । पुनश्च सूर्य चन्द्रगत्यंत- रांशैः षष्टिघटिकाः तदा भुक्तभोग्यांशैः केति जाता भुक्तभोग्यघटी। तद्यथा--भुक्तघटी भुअंx६० मुक भोक । एवं भोग्यघटी: । तिथ्यधै करणं, ग. अं ग.अं. अं.. ग. ववादितः सप्त चलकरणानि "चतुर्दशी या शशिने" त्यादि चत्वारि स्थिरकरणानि मच्छो- धितशिशुबोधावलोकनेन प्रस्फुटानि ॥ नक्षत्रयोगादिवासना तत्तत्परिभावासिद्धव ॥ ८-९ ॥ स्पष्ट सूर्यसे रहित स्पष्ट चन्द्रमाके अंशात्मकमें १२ का भाग देनेसे गत तिथि होगी। शेष भी गत होगा, इसे १३ में घटानेसे मोग्य होगा। इन (गत और भोग्य) की विकलामें सूर्य और चन्द्रमाके गत्यंतरका भागदेनेसे ऋमिक गत और भोग्य घटी होगी। गतति- थिकी संख्याको २ से गुणा कर का भाग देनेसे वव आदि करण होगा। कृष्णपक्षकी चतुर्दशीके उत्तरार्धसे शकुनी आदि ४ करण (स्थिर ) होगें। चन्द्रमोकी कला और सूर्य- चन्द्र के योग कलामें ८०० का भागदेनेसे गत नक्षत्र और योग होंगे। शेष इष्ट नक्षत्र और थोगको गत घटी होगी। इनको ६० से गुणाकर चन्द्रगतिकला और सूर्यचन्द्र के गतियोगसे क्रमसे भागदेने पर इष्टनक्षन्न और योगकी भोग्य घटी होगी ॥ ८-९ ॥ उदाहण-चन्द्रमा ६।१४।२॥३५, सूर्य-६।२॥३२॥२०॥ .:.(६।१४॥२॥३७)- (६॥३७॥३२॥२०) = ११।१६।५५१४॥३४६०५५।१७। :: (३४६॥५५॥१७॥) (१) अत्र करणज्ञानार्थ, मस्कृता शिशुबोधस्य "विमला टीका अवलोकनीया ॥ भोx६० - MAM mpet- Pun WHAT ग.
me
MP
A
AD
७२२।२३, स्पष्ट सूर्य की गति-६०१३२। .....२५-चतुर्दशीका भुक्त
उत्तराधमें शकुनी करण=३२१३८३और उदय (इष्ट) कालमें अमावस तिथि होने के
सटीकग्रहलाघवे.
१२% २८: लब्धिः। अतः शुक्ल प्रतिपदासे २८ वीं कृष्णपक्षको त्रयोदशी तिथि गत
हुई और शेष १०१५५॥१७॥ चतुर्दशीका गत, तथा १२--(१०५५।१७)= १।४।४३
भोग्य हुआ। अतः भुक्तविकला = ३९३१७, भोग्यविकला == ३८८३ । स्पष्टचन्द्रगति
३९७११॥ । अतः मुक्त ३९३१७ x ६०-३९७९१ - ५९।२५ चतुर्दशीका भुक्त
घटयादि।
एवं भोग्य ४६
३८८३४६ २३२९८०,
*. २३२९८०:३९७११ % ५।५२ चतुर्दशीका भोग्य घटयादि ।
::. चतुर्दशीका मान = (५९।२५)+
(५९।२५)+ (५।५२) = ६५।१७ ।
करणसाधन-ततिथि १४ है, अतः "कृष्णभूतोत्तरात्" इत्यादिसे चतुर्दशीके
OM
RE
AIDUTONE
कारण चतुरंघ्रिकरण हुआ।
नक्षत्र साधना
चन्द्रमा=६।१४॥२७॥३७॥ = ११६६७ । ३७१
.:. ११६६७१ ३७१ :-८००-१४-लब्धि, और शेष:४७७१३७, अतः अश्विनी-
से १४ वा चित्रा नक्षत्र गत हुआ और इष्ट नक्षत्र स्वातीका भुक्त ४६१३७॥ भुक्तको
८०० में घटानेसे स्वातीका भोग्य-३३२॥१३ हुआ। अतः ( ४६॥३७ )x६०=
१६८३४२०" इसमें चन्द्रमाको गति-७२२॥२३"-४३३४३" से भाग देनेपर स्वातीको
इसमें पूर्वहर ४३३४३ से भाग देनेसे भोग्य घटी २५३६। अतः इष्टः स्वातीका
सर्वक्ष ६६ । २६ हुआ।
योगानयन-चन्द्रमा ६।१४।२४१३७ और सूर्य-६।२१३२।२० इनका योग ।
११°५९ ॥५७/-२५१९॥५७।। (२५१९५५):-८००=३, अतः गत आयु-
ष्मान् योग और इष्ट सौभाग्य योगका भुक्त ११९॥ ५७ और भोग्य ६८०१३ को ६०
गुणाकर सूर्य और चन्द्रमाके गतियोगसे भाग देनेपर भुक्तघटी ९।२४ तथा भोग्य
घटी ५२॥८॥ ८-९ ॥
युगेश्वरकृता टीका कपिलेश्वरसंस्कृता।
अधिकारे रवीन्दोस्तु 'माधुरो पूर्णतां गता ॥ २ ॥
अथ पञ्चतारास्पष्टीकरणाधिकारः ॥३॥
तत्रादौ कुजस्य शीघ्राङ्कानाह---
खमष्टमरुतोऽद्रिभूभुव उध्यगोर्योऽष्टहग्-
दृशो नवनगाश्विनोऽक्षदशनाः शराशाग्नयः ।
गुणाऽङ्कदहनाः खराब्धय इभाङ्गरामाः क्रमान-
नवाम्बुधिडशो नभः क्षितिभुवश्चलाका इमे ॥ १ ॥
पञ्चतारास्पष्टीकरणाधिकारः ॥ ३॥ अथ भौमादीनां स्पष्टीकरणाधिकारो व्याख्यायते । तत्र तावदोमस्य शीघ्रफलाक्षा. नाह । खमष्टमरुत इति ॥१॥ माधुरी व्याख्या- क्षितिभुवः मङ्गलस्य-खं = शून्यं, अष्टमरुतः = अष्टपञ्चाशत् , अदिभूभुवः = सप्त- दशोत्तरशतं, उदध्यगोव्याः = चतुःसप्तत्युत्तरशतं, अष्टदग्दृशः अष्टाविंशदुत्तरशतद्वयम् , नवनगाश्विन: ऊनाशीत्युत्तरशतद्वयम् , अक्षदशना=पंचविंशत्यु रशतत्रयम् , शराङ्गा- ग्नयः पंचषष्टयुत्तरशतत्रयम् , गुणाङ्कदहना=निनवत्युत्तरशतत्रयम् , खखाब्धयः-चतु:- शतम् , इभानरामाः अष्टषष्ट्युत्तरशतत्रयम् , नवांबुधिदृशः ऊनपंचाशदुत्तरशतद्वयम् , नभः = शुन्यम् . इमे = एते, क्रमात् = क्रमशः, चलाङ्काः = शीघ्राकाः, स्युः ॥ १ ॥ अत्रोपपत्तिः- महर्गणोत्पन्नेषु भौमादिपञ्चप्रहेषु मुहुः शीघ्रफल मन्दफलसंस्कारेण ते स्पष्टा भवन्ति । तत्र "प्रामध्यमे चलफलस्य दलं विदध्यात्” इति वक्ष्यमाणवचनदर्शनात्प्रथम मध्यमप्रहे शीघ्रफलस्यावश्यकतामधिगम्य शीघ्रफलानयनं कृतम् । अथात्र--- "द्राग्दोःफलात् सङ्गुणितात् त्रिमौया घातामुजज्याऽन्त्यफलज्ययोर्वी कर्णोद्धृतायतू सममेव लब्धं तत्कार्मुकं शीघ्रफलं ग्रहाणाम् " ॥ शीघ्रकेन्द्रज्या x अन्त्यफलज्या इत्यनेन (शीघ्रफलज्या = एतच्चापं शीघ्रफलम् ) शीघ्रकर्णः भास्करप्रकारेण शीघ्रफलसाधने गुरुतां दृष्ट्वा लाघवार्थ पचदशभाग-( १५० ) वृद्धया शीघ्रकेन्द्राणि प्रकल्य तेभ्यस्तत्तत्स्थानोद्भवानि शीघ्रफलान्यानीय तानि च सावय- वान्यवलोक्य दशगुणितानि कृत्वा 'खमष्टमरुतः... इत्यादयोङ्कास्तत्तद्ग्रहाणां शीघ्रफल- भागाः पठिताः । यतोऽत्राका दशगुणिता अतएव दिग्घृल्लवाद्यं फलमिति' वक्ष्यते । अथा- त्राचार्येण कर्णाश्रिते फले(शी- केज्या:अफ ज्या) उच्चे कर्णाधिक्यता नीचे कर्णाल्पता शीक. चेति षड्राशिमध्ये कर्णस्य हाम्रवृद्धी निरीक्षता षड्राशिमध्ये द्वादश शीघ्राङ्काः पठिता इति । पञ्चदशभागमध्ये शीघ्रफलानयनं पुरतो 'भौमार्कीज्यविहीनेत्यादिना वक्ष्यते । अत्राकोत्पादनप्रकारो यथा, कल्प्यते-भौमस्य केन्द्रांशाः=०°, तदा पूर्वोक्तविधिना तत्र शीघ्रकेन्द्रज्यायाः शून्यत्वाच्छीघ्रफलमपि शून्यमेव । यदि केन्द्राशाः-१५०, तदा शो. के ज्या=३१, कोट्यंशाः (९००-१५०)=७५९, शी के कोज्या-११५।३०। अन्त्यफलज्या- ७७(यतो भौमस्य महत्तमश्शीघ्राङ्कः=४००, मयं दशभक्तः=४०, अस्य ज्या=७५) ततो भास्करोक्तेन "अन्त्यफल-त्रिमौर्योवगैक्यराशेश्च तथा युतोनात् । कोटिज्यया वाऽन्स्य- AMMA oreate फलद्विनिम्न्या मूलं श्रुतिः” इत्यनेन । (१२० + ७७२), (११५।३०) ७७४ १ W३८११६:१९५-शीघ्रकर्णः । 8. एतद्वितीयतृतीयपदे अन भवतीति ।
३.x
.
१७८१२१३॥ स्व.अ.। एतस्य
सटीकप्रहलाघवे-
शी-के-ज्या x अंफज्या
.:. शी-फ-ज्या
शीक
धनुः-५०१४८, दशगुणितं तदा ५८१० अतः-खमष्टमरुतः द्वितीयोक उपपन्नः । एव.
मेव पृथक् पृथक् केन्द्रांशतः सर्वेऽङ्का उपपद्यन्त इत्यलम् ॥ १-५॥ संशोधकः ।
मङ्गल के ०६८।११।१७४।२२८१२७१।३२६६३६६।३९३१४००।३६८१२४९॥ और ०, ये
शीघ्रा हैं ॥१॥
उदाहरण १-६ बलोकों का उदाहरण श्लोक ७ में देखिये ॥१॥
अथ बुधस्य शीघ्रोङ्कानाह-
खं भूकृता कुवसवोऽद्रिभवाः खतिथ्यो-
ऽष्टाद्रीन्दवो नवनवक्षितयोऽर्कपक्षाः॥
अर्काश्विनः शरखगक्षितयोऽक्षतिथ्यो
गोष्टौ खमाशुफलजाः स्युरिमे विदोऽङ्काः ॥२॥
अथ बुधस्य शीघ्राङ्गानाह । ख भूकृता इति ॥ २ ॥
माधुरी व्याख्या-
विद: बुधस्य-ख-शुन्यं, भूकृत:-एकचत्वारिंशत् , कुवसवः एकाशीतिः, अद्रिभ-
वाम् सप्तदशोत्तरशतं, खतिथ्यः पंचाशदुत्तरशतं, अष्टाद्रीन्दवः अष्टसप्तत्युत्तरशतम्
नवनवक्षितया नवनवत्युत्तरशतं, अपक्षाः द्वादशोत्तरशतद्वयम् , अर्काश्विना द्वादशो-
त्तरशतद्वयम् , शरखगक्षितयः-पंचनवत्युत्तरशतम् , अक्षतिथ्य: पंचपंचाशदुत्तरशतं,
गोष्टौ = ऊननवतिः, खं= शून्यम् , इमे = एते, आशुफलजाः = शीघ्रफलोत्पन्नाः, अङ्का
संख्या:, स्युः ॥ २ ॥
बुधके, ०४१८२११११५०।१७८।१९९।२१२१२१२।१९५३११९६८९ और , ये
शीमाङ्क है ॥२॥
अथ जीवस्य शीघ्राङ्गानाइ-
खं तत्वानि नगाऽब्धयोऽष्टषट्काः पञ्चेमा गजखेचरा रसाऽऽशाः ॥
नागाऽऽशा द्विदिशो नवाहयः षट्षष्टिः षट्कगुणा नमो गुरोः स्युः ॥३॥
अथ गुरोरवानाह । ख तत्वानीति ॥३॥
माधुरी व्याख्या-
गुरोः बृहपस्तेः-खं-शून्य, तत्वानि पंचविंशतिः, नगान्धयः-सप्तचत्वारिंशत्
अष्टषटकाः = अष्टषष्टिः, पंचेभा=पंचाशीतिः, गजखेचराः = अष्टनवतिः, रसाशा षड.
तरशतम्, नागाशा: अष्टोत्तरशतम् , द्विदिशः = द्वयुत्तरशतम् , नवाहयः = जननवतिः,
षट्षष्टिः = षडुत्तरषष्टिः, षटूकगुणाः = षटत्रिंशत् , नमः= शून्यं, इमे शीघ्राङ्काः स्युः॥३॥
गुरुके ०।२९।४।६८।८५१९८५१०६।१८।१०३१८९॥६६॥३६ और ", ये शीघ्राक हैं ॥ ३ ॥
अथ मृगोः शीघ्राकानाइ---
खमग्न्यङ्गैस्तुल्या रसयमभुवः षट्कधृतयो-
ऽरिसिद्धाः पक्षाचाऽग्नय उदधिनाराचदहनाः ।
द्विशून्योदन्वन्तः खजलधिकृता भूरसकृता-
स्त्रिवेदोदन्वन्तो रसयमगुणा खं भृगुजनेः ॥ ४॥
mein AEMBER कम पञ्चतारास्पष्टीकरणाधिकारः ॥ ३॥ ४१ अथ शुक्रव्य शीघ्राक्षानाह । वमन्यॉरिति ॥४॥ माधुरी व्याख्या- भृगुजने: = भृगुणा जनिरुत्पत्तिर्यस्य तस्यार्थात् शुक्राय-खं = शून्यं, अग्न्यास्तु- ल्याः = त्रिषष्टिसमाः, रसयमभुवः = षड्विंशत्युत्तरशत, षट्कधृतयः षडशीत्युत्तरशतं, अरिसिद्धाः षट्चत्वारिंशदुत्तर शतद्वयम् , पक्षाचाग्नयः= व्युत्तरशतत्रयम् , उदधिना- राचदहनाः= उदधयश्चत्वारः, नाराचा बाणाः पञ्च, दहना अग्नयः प्रयः चतुः पंचाश- दुत्तरशतत्रयम् , द्विशून्योदन्वन्तः = व्युत्तरचतुःशतम् , खजलधिकृताः चत्वारिंशदु- तरचतुःशतम् , भरसकृता: एकषष्ट्युत्तरचतुःशतम् , त्रिवेदोदन्वन्तः-निचत्वारिंशदुत्तर- चतुःशतम् , रसयमगुणाः षड्विंशदुत्तरशतत्रयम् , ख-शून्यम् , एते शीघ्राङ्काः स्युः॥४॥ शुक्रके, ०६३।१२६।१८६।२४६३०२।३६४।४०२१४४०१४६११४४३।३३६ और ये शीघ्रा है॥४॥ চাঙ্গ স্থান: হাল্লালাহু खमिषुक्षितयो गजाश्विनो गोदहना नागकृताः पयोधिवाणाः। विरगेषुमिता हुताशवाणाः शरवेदास्त्रिगुणा धृतिः खमार्केः॥५॥ अथ शनेरतानाह । खमिषुक्षितय इति । अङ्कासंज्ञा स्पष्टार्थत्वानोक्ता ॥ ५ ॥ माधुरी व्याख्या- आर्के: अनैश्चरस्य-ख-शून्यं, इषुक्षितयः-पंचदश, गजाश्विन अष्टाविंशतिः, गो. दहनाः ऊनचत्वारिंशत् , नागकृताः अष्टचत्वारिंशत्, पयोधिबाणा: चतुःपंचाशत्, द्विः द्विधा, अगेषुमिताः सप्तपश्चाशत् , सप्तपंचाशत् , हुताश वाणा: त्रिपंचाशत् , शरवेदाः- पंचचत्वारिंशत्, त्रिगुणात्रयस्त्रिंशत् , धृतिः अष्टादश, ख शुन्यम्-इमे शीघ्राङ्काः स्युः।५। शनिके--०।१५।२८३९।४८१५४६६१९७१९३४९।३३।१८ और ०, ये शीघ्राङ्क हैं ॥१॥ अथ कुजादीनां शीघ्राङ्कचक्रम्- अंशाः १५/३०/४५/६०७५/९०१०५/१२०/१३५/१५०/१६५/१८० ५८ /११७१७४/२२८४२७९३२५/३६५३९३४००३६८ ८२४९ बुधः ४१ / ८१/११७१५०/१७८११९२ १२२१२/१९५/१५५/८९ | गुरुः २५/४७/६८/०५/९८१०६/१०८१०२/८९ ६६ ३६ शुक्रः ६३/१२/१८६/२४६३०२/३५४/४०२/४४०/४६१/४४३/३२६ शनिः १५/२८/३९/४८/५४/५७/५७/५३ | ४५ ३ १८ अथ भौमादीनां शीघ्रफलानयनमाह- भौमाऽर्कीज्यविहीनमध्यमरविः स्यात्स्वाशुकेन्द्रं तु विद्- भृग्वोरुक्तमिदं रसोर्ध्वमिनमाच्छुद्धं तदंशा दिनैः । भक्ताः खादिफलक्रमादिह गताकोऽसौ क्षया हता- च्छेषाद्वाणकुलब्धिहीनयुगयं दिग्घृल्लवाद्यं फलम् ॥ ६ ॥ अर्थभ्यः शीघ्रफलसाधनमाह । भौमा कीज्येति । भौमो माल । माकि शनिः । इज्यो गुरुः । एभिविहीनो मध्यमरविः । स्वस्य आशुकेन्द्रं शीघ्रकेन्द्र भवति । विभृग्वोरहगंणा- दागतं तत् तयोः शीघ्र केन्द्र स्यात् । इदं रलोचे षड्भाध्वमधिकं चेत् तदा इनमाद्वादश- ६. ला० . o ० o . O ।
- : .. - NERAL सटीकमहलाघवे- राशिभ्यः शोध्य शेषस्यांशाः कार्याः। ते पञ्चदशभक्ताः शून्यादिफलगणनया गताको भवेत् । असौ गताः । तदग्रिमाङ्कः । तयोरन्तर कार्य तेन भागशेष गुण्यम् । पञ्चदशभक्तं फलेन गताडो हीनो युक्त कार्यः । तद्यथा । एज्याङ्कुश्चेदूनस्तदा हीनः। एण्याङ्कोऽधिकस्तदा युक्तः कार्यः । तदनन्तरं दश-१० भक्तो भागाध शीघ्रफलं स्यात् । मेषादिकेन्द्रे धर्म तुलादिकेन्द्रे ऋणमिति पूर्वमेवोक्तमस्ति ॥६॥ माधुरी व्याख्या- भौमार्कीज्यविहीनमध्यमरविः कुज-शनि-गुरुभी रहितो मध्यमसूर्यः, स्वाशुकेन्द्र निजशीघ्रकेन्द्र, स्यात् भवति । अत्रैतदुक्तं भवति । भौमेन विहीनो मध्यमरविः भौमस्य, शनिना विहीनो मध्यमार्कः शनैः, गुरुणा विहीनो मध्यमरविणुरोः शीघ्रकेन्द्र भवतीति । तु-पुनः, विभृग्यो। बुधशुक्रयोः, उक्त=(१)प्राकथितम् । चेत् , इदं एतच्छीघ्रकेन्द्र, रसो- पर्वराशिषट्काधिक स्यात् तदा, इनभात् द्वादशराशेः, शुद्ध जनितं कार्य, तर्दशाः तस्य शीघ्रकेन्द्रस्यांशाः, दिनैः-पंचदभिः, भक्ताः-भाजिताः, खादिफलक्रमात शन्यादिफलक्रम. तः, इह-शीघ्रफलसाधने, गताः गतशीघ्रफलाङ्कः स्यात् । असौ-अयं गताः, क्षयोः ऋणवृद्धथा, आहतात=निघ्नात् , शेषात्-उर्वरितात् , बाणकुलब्धिहीनयुक्=पञ्चदशभक्तल. ज्या क्षयचयरहितसहितः(२) अयं दिग्वृत् दशभिर्भक्तः, लवाद्य-अंशादिकं, फलं स्यात्॥६॥ अनोपपत्ति:- प्रहवर्जितं शीघ्रोच्च शीघ्रकेन्द्र स्यादिति भङ्गीक्षेत्रावलोकनेनैव स्फुटम् । यतो भौमा. काज्यानां रविरेव शीघ्रोच्चमतो भौमार्कीज्यरहितो रविः शीघ्रकेन्द्र स्यादेव । नीचादुच्चमु. च्चान्नी चै च यावत् पाशिमाने फलस्य तुल्यह्रांसवृद्धी स्तोऽतः षड्राश्याधिके केन्द्रे चक्रा- च्छुद्धं समुचितम् । यतः पंचदश २ अंशेभ्यः फलं साम्य शीघ्राङ्गत्वेन पठितम् , अतएव यदि पंचदशभिरंशैरेकः फलाको लभ्यते तदेष्टांशैः किमिति-अनुपातेन गताः स्यात् । पुनर्यदि पंचदशभिरंशः गतैष्याङ्कयोरंतरं क्षयचयात्मक लभ्यते तदा शेषांशैः किमिति फले गताझं अन्तरस्य क्षयवृद्धिवशात् हीनं युक्तं च कृत्वा तथाविधं फलं दश भिविभजेत् प्राग्दशगुणत्वात् । इत्युपपन्नम् ॥ ६॥ मध्यम मंगल शनि और गुरुको मध्यम सूर्यमें घटानेसे इनके शीघ्रकेन्द्र होते हैं। बुध और शुक्रके शीघ्र केन्द्र तो कह ही चुके । केन्द्र यदि राशिसे अधिक हो तो उन्हे १२ राशिमें घटाकर उनके भुजांशमें उनके भुजांशमें १५ का भाग देनेसे शून्य आदि गताङ्क होगा। शेषको गताङ्क और ऐण्याडका अंतर क्षयात्मक या चयात्मकसे गुणा कर १५ से भाग देकर लब्धिको गतामें क्रमले ऋण या युत कर उसमें १० का भाग देनेसे लब्धिरूप अंशात्मक शीघ्रफल होगा ॥६॥ मङ्गलका शीघ्रफल साधनका उदाहरण-- मध्यमसूर्य-मध्यममंगल-मंगलका शीघ्रकेन्द्र (६।२८°१५०॥१७॥)-(४॥७॥ २३१२०" )=२।२१०२६/१५७", इस इसके अंश ८१॥२६॥५७ इसमें १५ का भाग देनेसे (१) मध्यमाधिकारे १२, १३ श्लोकयोरुत्तरार्द्ध द्रष्टव्ये । (२) अत्रेदं विचिन्त्यम्-शीघ्रकेन्द्रोशे पञ्चदशभक्ते लब्धिः गताको जायते । शेषं गतैष्यान्तरेण सगुण्य पञ्चदशभक्तं कुर्यात् । यल्लब्धं तद् यदि गताङ्कमानादण्याकमानम- विकं तदा गताके योज्य, ययूनं तदा गताके विहीनं कुयोदिति । संशोधकः ।
, Mara पञ्चतारास्पष्टीकरणाधिकारः ॥ ३॥ लब्धि ५ और शेष=६°१२६१५७", अतः मंगलका ५ वा शीघ्राङ्क ( २७९ ) गताच और ६ ठा (३२५) ऐण्याङ्क हुआ। .:. (२७९ ॥ ३२५)=४६, यह चयात्मक है। पुनः ( ६१२४१५७' )x ४६=२९५।८।२, इसमें १५ का भाग देनेसे लब्धि १९।४०।३२, इसको गताक २७९ में जोड़ कर १० का भाग देनेसे २९°१२९१५२१३॥ यह अंशादिक शीघ्रफल मेषादि केन्द्र होनेसे धन है। बुधका शीघ्रफलसाधन मध्यमाधिकारोक्त श्लोक १२ में साधित बुधका मध्यम शीघ्रकेन्द्र=११११४१।१॥ यह ६ राशिसे अधिक है। ::.(१२ --- (११।७°१४१॥१७॥)००१२२°११८१४३", इसमें १५ का भाग देनेसे लब्धि १ और शेष ७११८१४३ हुआ। : बुधका १ला शीघ्राङ्क ४१ गत, और २ रा ऐण्याङ्क ८१ है। ::. (४१४८१)=४० यह चयात्मक हुआ। पुनः-(७।१८४३)x ४०२९२। २८१४०, इसमें १५ का भाग देकर लब्धि ( १९।२९।५४ ) को गताङ्क ४१ में जोड़कर ६०।२९।५४ में .१० का भाग देनेसे लब्धि ६°१२१५९" अंशादिक बुधका शीघ्रफल हुआ। यह तुलादि केन्द्र होनेसे ऋण हुआ । गुरुका शीघ्रफलोदाहरण-- मध्यमसूर्य-मध्यमगुरु = गुरुका शीघ्र केन्द्र (६।२८१५०।१५)-(८।१६।२८।५३)= १०।१२०१२१॥२४॥। यहां केन्द्र ६ राशिसे अधिक होनेके कारण १२ राशिमें घटाया तो-१२-(१०।१२०१२११२४')= १।१७°३८१३६। इसके अंश:४७°१३८॥३६॥ इसमें १५ का भाग देनेसे लब्धि ३ और शेष २॥३८१३६। अतः गुरुका ३ रा (६८) शीघ्राङ्क गत और था ८५ ऐष्याङ्क हुआ :. ६८॥ ८५:१७ यह चयात्मक है। इससे शेषको गुणा किया तो । (२।३८१३६ x१७ = ४४१५६।१२ इसमें १५ का भाग देनेसे लब्धि २।५९।४५ इसको गताङ्क ६८ में जोड़नेसे ७००५९।४५ हुआ। इसमें १० का भाग देनेसे लब्धि%= ७५।५९-गुरुका शीघ्रफल । यह तुलादि केन्द्र होने के कारण ऋण है ।। शुक्रका शीघ्रफलादाहरण - मध्यमाधिकारोक्त १२ वें श्लोकसे साधित शुक्रका शीघ्रकेन्द्र=२।२७°19/1१४। इसके अंश = ८७°1१1१४॥ में १५ का भाग देनेसे लब्धि ५ और शेष १२।१।१४ हुआ। ::. शुक्रका ५ वा शीघ्राङ्क ३०२ गत और छठा ३५४ एष्य हुआ। .:.३०२॥३५४ =५२ यह चयात्मक ::.(१२।१।१४)x ५२= ६२५।४।८, इसमें १५ का भाग देकर लब्धि ४१॥४. १६ को गताङ्क ३०२ में जोड़ कर ३४३।४०।१६, इसमें १० का भाग देनेसे ३४°१८ २५/-शुक्रका शीघ्रफल हुआ। यह मेषादि केन्द्र के कारण धन है शनिका शीघ्रफलोदाहरण- मध्यमरवि-मध्यमशनि-शनिका शीघ्रकेन्द्र ( ६।२८°१५०।१४")-(११।४। ४ है । सटीकमहलाघवे- ५/१५६" )-७।२४°१४४।२१। यहां केन्द्र ६ राशिसे अधिक है, इसलिये इसे १२ राशिमें घटानेसे- १२-(७१२४४०।४।२१)=४:५°११५॥३९॥ इसके अंश = १२५°१५/१३९", इसमें १५ का भाग देने से लब्धि ८ और शेष "५।१५१३९ हुआ। अतः शनिका ८ घाँ शीघ्रा ५३ गत और ४५ ऐज्याङ्क है। ::.५३॥ ४५८, यह क्षयात्मक है। (५।१५।३५)x 6=४२।५।१२, इसमें १५ का भाग देकर लब्धि २१४८।२१, इसको गतांक ५३ में घटाकर ५०११११३९ इसमें दशका भाग देनेसे लब्धि ५०१ १०॥शनिका शीघ्रफल । यह तुलादि केन्द्र होने के कारण ऋण है ॥६॥ अथ कुजादीनो मन्दाकान्मन्दकेन्द्र च श्लोकयुरमेनाह---- खं गोऽश्विनोऽद्रिमतोऽक्षगजा नवाशाः सिद्धन्दवः खदहनक्षितयोऽसृजोऽङ्काः । मान्दा बुधस्य खमिनाः कुशोऽष्टपक्षा दवाः शरानलमिता रसवह्नयः स्युः॥७॥ खेन्द्राणि नवाग्नयोऽह्यदधयोऽक्षाक्षा नगाक्षा गुरोः। शुक्रस्यानरसेशविश्वमनवो द्विणिचन्द्रा क्रमात् । खं गोऽब्जाः खकृताः खषणनगनगा गोष्टौ निनन्दाः शनेः शुद्धोध्यद्रिषडग्निनागगृहृतः स्यान्मन्दकेन्द्र कुजात् ॥८॥ अथ मन्दफलसाधनाथं भौमादीनां मन्दाकानाह । खं गोश्विन इति । खेन्द्राणीति । रूप. छोऽर्थ: । अथ मन्दकेन्द्रसाधनमाह । शीघ्रफलासंस्कृतो ग्रहोऽयविषडग्निनागमिवरा. शिभ्यः शुद्धः क्रमेण भौममारभ्य मन्दकेन्द्र स्यात्। एतदुक्त भवति । अब्धयश्चत्वारों ४ राशयो भौममन्दोच्चम् । अद्रयः स ७ राशयो बुधल्य । षट् ६ गुरोः । अग्नयरूशयाई शुक्रस्य । अष्टौ ८ शनेः । एवं स्वस्वमन्दोच्चादूग्रहे शोधिते मन्दकेन्द्र भवति ॥ ८ ॥ माधुरी व्याख्या असृजा भौमस्य-ख - शुन्यम् , गोश्विनः ऊनत्रिंशत् , अद्रिमरुतः सप्तपंचाशत् , अक्षराजाः = पंचाशीतिः, नवाशानवाधिकशतम् , सिद्धेन्दवः = चतुर्विशत्युत्तरशतम् , खदहनक्षितया त्रिंशदुत्तरशतम् , एते शङ्का भन्दाङ्काः सन्तीति । बुधस्य-ख-शून्यम् , इना: द्वादश, कुश: एकविंशतिः, अष्टपक्षा:-अष्टाविंशतिः, देवाः त्रयस्त्रिंशत्, शरानलमिता: पंचत्रिंशत् , रसवतयः षट्त्रिंशत् , एते, मान्दा मन्दफलसम्बन्धिनः, अङ्का संख्याः स्युः । गुरोः बृहस्पतेः, खेन्द्राणि खं शून्यम् , इन्द्राः चतुर्दश, ऋक्षाणि सप्तविंशतिः, नवाग्नया ऊनचत्वारिंशत् , अाधयः अष्टचत्वारिंशत् , अक्षाक्षा-पचपश्चाशत्, नगाक्षा सप्तपञ्चाशत् 'मन्दाङ्काः सन्ति । शुक्रस्य-अनरसेशविश्वमनवः, अनं-शून्यम्, रसा:पर, ईशा एकादश, विश्वे- त्रयोदश, मनवा चतुर्दश, द्विधा बाण चन्द्रा:=पंचदश, पंचदश, अङ्का सन्ति । शाने:- शनैश्वरस्य-ख-शून्यम् , गोन्जा ऊनविंशतिः, खताचत्वारिं- R
पञ्चतारास्पष्टीकरणाधिकारः ॥३॥
३५
शत् , खषट्षष्टिः, नगनमाः सप्तसप्ततिः, गोष्टौ ऊननवतिः, निनन्दा त्रिनवतिः, इति
क्रमात 'मान्दा: अङ्काः स्युः ।
अब्भ्यद्रिषडग्निनागगृहत चतु:-सप्त-षट्-त्र्य-ष्ट-राशेः, शुद्धः-रहितः प्रहः, कु.
जात्-भौमात् , क्रमात क्रमतः मन्दकेन्द्र स्यात् । अत्र ४११६।३।८ एते राशयो भौमा.
देमन्दोच्चसंज्ञकास्तेभ्यः शुद्धा भौमादयः तत्तन्मन्द केन्द्र स्यादिति ॥ ७-८ ॥
अनापत्ति:-
अत्र मन्दफलशाधने पञ्चदशभागवृद्धथा मन्दकेन्द्रभुररीकृत्य राशिनयमध्ये षण्मन्द-
फलाङ्काः दशगुणमन्दफलांशसमाः पठिताः । अत्र भवेदपि प्रायो बहूनां सन्देहो यच्छी-
घ्रफलसाधने शीघ्रकर्णस्य षड्राशिमध्ये ह्रासवृद्धी विलोकयता षड्राशिमध्ये द्वादशाङ्काः
पठिताः, परमत्र मन्दफले कर्णः किन्न गृहीतः । इति । तदत्र मन्दफलस्य स्वल्पत्वादि.
स्यपि कारणं वक्तुं न युज्यते । स्वल्पेऽपि शीघ्रफले कर्णक्ष्य प्रहणात्तदधिके मन्दफले कर्णा-
नङ्गीकारदर्शनात् । अत एव तत्रेपलब्धिरेव कारण वक्तुं शक्यते । तथैवाह तत्रभ-
वान् भास्कर:-
'स्वल्पान्तरस्वान्मृदुकर्मणीह कर्णः कृतो नेति च केचिदूचुः ।
नाशङ्कनीयं च चले किमित्थं यतो विचित्रा फलवासनाऽत्र" इति
अथाकोत्पादनयुक्तिरुच्यते । तत्र-
"खाश्वाः ७०, भुजङ्गदहनाः ३८, अमरा: ३३, भवाश्च ११,
पूर्णेषवो ५० निगदिताः क्षितिजादिकानांम्"
इति भास्करोक्तेन भौमस्थ मन्दपरिधिभागाः ७० | ततः--
"स्वेनाहते परिधिना भुजकोटिजीवे भांशहते च भुजकोटिफलाह्वये स्तः" इति-
७.x. मं के ज्या
भास्करोक्तेन विधिना कुजमन्दफलज्यारूपम् :
1अत्र' यदि मन्दकेन्द्र
शुन्य कल्प्यते तदा मन्दकेन्द्रज्याया अपि शुन्यत्वात् तत्र मन्दफलज्याऽपि शुन्यतामुपया-
RAI
-
WINA
wwe
तीति
३६०
अथ यदि कुजमन्दकेन्द्रम्-१५०, तदा लघुखण्डकैस्तज्या-३१। ततः कुजमन्द
७०४३१
फलज्या
६।२५ स्वल्पान्तरात् । अस्या लघुखण्डप्रकारेण चापम् =
३६०
२०१५४ । एतद्धि सावयवमिति दशगुणं जातम् = २९°। अतो भौमस्य द्वितीयो मन्दाङ्क
उपपन्नः । एवमेव सर्वत्र बोद्धव्यम् । यदत्र मन्द फलानि दशगुणितानि मन्दाङ्काः पठिता
अत एव 'दशभक्तः फलमंशकादि मान्दमिति मन्दफलसाधने वक्ष्यते ।
मन्दोच्चगतेरतीवसूक्ष्मत्वाद्यथा रवेमन्दोच्च स्थिर पठितं तथैव भौमादीनामपि
मन्दोच्चानि क्रमेण ४.७६।३१८ राशि मितानि पठितानि । तेभ्यः शुद्धा भौमादयः केन्द्र-
सम्मका भवन्तीति पूर्वमप्युक्तमित्यलम् । संशोधकः ॥ ७-८ ॥
मङ्गालके-०।२९।१७।८।१०९।१२४।१३०, बुधके-०।१२।२१६२८॥३३॥३५॥ ३६, गुरुके-
०१४॥२॥३९॥४८१९५४५०, शुक्रके -०६।११।१३।१४।१५।१६, और शनिक -०१९॥४०॥
सटीकग्रहलाघवे- ६०१७७१८९९३ ये सन्दा होते हैं। मङ्गल आदि ग्रहों का क्रमसे ११७६३१८ राशि वटानेसे क्रमिक इनके मन्दकेन्द्र होते हैं७.८ कुजादीनां मदाङ्कचक्रम्--- PoverRANVERNET अंश: ०० १५° ७५० कुजा ६७. १२४ १३० २ ३१ ६७ ६ ११ १३ १४ আনি १३ Rampat PaumNAIN अथ मन्दफलानयनमाह मृदु केन्द्रभुजांशका दिनाप्ताः फलमङ्कः प्रगतस्तदूनितैष्यः॥ परिशेषहतो दिनाप्तियुक्तो दशभक्तः फलमंशकादि मान्दम् ॥ ९ ॥ अथ भौमादीनां मन्दफलसाधनमाह । मृदुकेन्द्रेति । उदाहरणमेव(१) व्याख्या ॥ ९ ॥ माधुरी व्याख्या- ग्रहाणां मृदुकेन्द्रभुजांशका मन्दकेन्द्रभुजभागाः, दिनाप्ता-पंचदशभिर्भक्ताः, फलं लब्धं, प्रगतोङ्कः = गताः भवति । तदूनितैष्यः = गताङ्करहितैष्याङ्कः, परिशेषहतः शेषांशैर्गुणितः, दिनाप्तियुक्त:- पंचदशहृतफलेन सहितो गताको, दशभक्तः दशभिर्हृतः लब्ध अंशकादि-लवादि, मान्द-मन्दोच्चसम्बन्धिफलं-मन्दफलं स्यात् ।। ९ ॥ अत्रोपपत्ति:- यतः पंचदशांशवृद्धथा मन्दकेन्द्राशान् प्रसाध्य ततश्च मन्दफलानि साधितान्या- चार्येण । अत इष्ट केन्द्रोशाः पंचदशभिर्भाजिता गतांकरूपं फलमागच्छत्तीति किं चित्रम् । अथ शेषाशैरनुपात:-यदि पंचदशभिरंशः गतायाङ्कयोरतरं फलं तदा शेषांशः कि- मिति शेषांशसम्बन्धि फलं स्यात् , तद्ताङ्करूपफले संयोज्य दशभिर्विभाजितं अंशादिक मन्दफलमागच्छति । दशभक्तकारणं तु मन्दाङ्गानां प्राग् दशगुणत्वमेवेत्युपपन्नम् ॥ ९॥ १५ से भाजित मंदकेन्द्र के भुजांशकी लब्धि गतांक कहलाती है । उसे अग्रिमांकमें घटा. कर दोषसे गुणाकर उसमें १५ का भाग देकर लब्धिको गतांको जोड़कर १०का भाग देनेसे लब्धि अंशादिक मन्द फल होगा॥ ९ ॥ उदाहरण--१०वें श्लोकमें देखिये॥९॥ अथ पञ्चताराग्रहाणां स्पष्टीकरणे फलसंस्कारप्रकारमाह- प्राङमध्यमे चलफलस्य दलं विद्ध्या- त्तस्माच्च मान्दमखिलं विदधीत मध्ये ॥ द्राक्केन्द्रकेऽपि च विलोममतश्च शीघ्र सर्व च तत्र विदधीत भवेत्स्फुटोऽसौ ॥ १० ॥ (१)-उदाहरण १० लोके द्रष्टव्यम् ।
पञ्चतारास्पष्टीकरणाथि कारः ॥ ३ ॥
अथ फलदानक्रममाह । प्रागिति। प्राक् पूर्व मध्यमे ग्रहे चलफलस्य दलमध यथागत विद.
ध्यात् प्रदद्यात् । तस्मात् दत्तशीघ्र फलार्धादग्रहान्मान्दं मन्दफलं साध्यम् । तदखिलं संपूर्ण
मध्यमे ग्रहे विदधीत कुर्यात् । तन्मन्दफलं द्वाक्केन्द्रे पूर्वानोतशीघ्र केन्द्र विलोमं विप.
रोतं धनर्ण देयम् । धनं चेहणणं चेद्धनमित्यर्थः । तद्वितीयं शीघ्र केन्द्र स्यात् । तस्मा.
च्छीघ्रफलं साध्यम् । तत् सर्व मन्दस्पष्टग्रहे प्रारबद्ध नमुणं विदधीत स स्पष्ट-हो भवेत् ॥
अथ भौमस्पष्टीकरणम् । तत्र शीघ्रोच्चं मध्यमो रविः १।४।१३।४२ । भौमेन रहितो
जातं शीत्रकेन्द्रम् ३।४।१८॥२९अस्यांशाः ९४॥१८॥२९ पञ्चदशामि-१६ भक्ताः फलम् ।
खादिफलक्रमागताः ३३एष्याः ३६६। अनयोरन्तरेण ४. शेषं ४।१८।२९. गुणितं
१७२।१९।३० पञ्चदश-१५ भक्तं फलम् (१।२९।१७। अनेनानिमत्याधिकत्वाद्गताको ३२६
युक्तः ३३६।२९।१७। अयं दश-१० भक्तो लब्धमंशाधम् ३३।३८।१५। अधितं मेषादिकेन्द्र
वाज्जातं शीघ्रफलार्धं धनम् १६४९।२७ अनेन संस्कृतो भौमः १०॥१६॥४४॥४०!
अथ मन्दुफलानयनम् । भौमस्य मन्दोच्चम्-४।०। फलासंस्कृतभौमेन रहितं जातं
मन्दकेन्द्रम् ५।१३।११।२०। अस्य भुजांशाः १६६४४।४। दिना-१५ सा लब्धम् ११ गताः
२९। एष्याङ्कः ९७ अनयोरन्तरेण ३८ शेष ११४४१४० गुणितं १८१५०/४० पञ्चदश-१६ भक्त
फलम् ३।११।२२। अनेन गताको ३९ युक्तो ३२॥१५॥२२ दशभक्तो मेषादिकेन्द्रत्वाज्जातं
मन्दफलं धनम् ३।१३।३३। अनेन संस्कृतो मध्यमो भौमो जातो मन्दस्पष्टः १०३१८१४१॥
अथ पुनः शीघ्रफलानयनम् । तत्र प्रथमं शीघ्रकेन्द्रम् ॥४॥१८॥२९॥ मन्दफलं धनम् ३॥
फलानयने शीघ्र केन्द्रम् १३॥३॥ द्राक्केन्द्र के विलोममित्युक्तत्वान्मन्दफरलेन रहितं शीघ्रके.
न्द्र जातं द्वितीयशीघ्र ३।४ाद अस्यांशाः ९१॥४९॥ दिन-१५ भक्ताः फलम् ६ गता.
ङ्क: ३२६॥ एष्याङ्कः ३६१॥ अनयोरन्तरेण ४. शेषं १।४।६। गुणितं ४३।१८१७० पञ्चदशमि-
१९ भक्तं फलम् २।१३।१२। अनेन गताको ३२५ युक्तः ३२७।१३।१२। दश-१०भक्तः फलम-
शाधं शीघ्रफलं धनम् ३२॥४७॥१९॥ अनेन युक्तो मन्दस्पष्टो जातः स्पष्टो भौमः ११११॥५६॥४॥
अथ बुधस्पष्टीकरणम् । तन्त्र प्रागानीतं बुधस्य शीघ्रकेन्द्रम् १११॥१४॥५०॥ अस्यांशाः
४७।१४।५० पञ्चदशभि-१५ भक्ताः फलम् ३ गताः ११७। एष्याङ्क: १९०॥ अनयोरन्तरेण
३३॥ शेषं २।१४।५०। गुणितं ४।९।३० पञ्चदशभिः -१६ भक्तं फलम् ४१९६३८अनेन
गताको ११० युक्तः १२११९६१३८ दशभक्तः फलम् १२॥११॥३९। अधितं जातं शीघ्र
फलाधैं धनम् ६।१।४५॥ मधयमो रविः ।।४।१३।४॥ स एव बुधः फलार्धसंस्कृतः ॥१०॥१९॥
३१॥ अनेन रहितं मन्दोच्चम् 01010101 जातं मन्दकेन्द्रम् १९४०।२३॥ अस्य भुजांशाः
१०।१९।३।। पञ्चदशभि-१५ भक्ताः फलम् । गताः । एष्याङ्क: १९अनयोरन्तरेण
१२ शेष १०॥१९॥३१गुणितं १२३।१४।१२ पञ्चदशमि-१५ भक्तं फलम् ॥१५॥३६॥ अनेन
गताको ० युक्तः ८॥१९॥३६॥ दश-१० भक्तः फलमंशाधं मान्दं धनम् ०६४९।३३। अनेन युक्तो
जातो मन्दस्पष्टो बुधः १।१३।१५। मन्दफलेन ०४९।३३ रहितं प्रागानीतं शीघ्र केन्द्र
१।१०।१४।५० जातं शीघ्रकेन्द्रम् १।१०।२९।१७। अस्यांशाः ४६।२५।१७ दिन-१२ भक्ताः
फलम् ३। गताः ११॥ एष्याङ्क: १५०। अनयोरन्तरेण ३३ शेषं १।२५।१७ गुणितं ४६।१४।
२१॥ पञ्चदश-१५ भक्तं फलम् ३१७३७४ अनेन गताको ११७ युक्तो १२०१७।३७ दशभको
लब्धमंशाचं शीफलं धजम् १२७०।४। अनेन युक्तो मन्दस्पष्टो जातः स्पष्टो बुधः १२११४०
अथ गुरुस्पष्टीकरणम् । तत्र शीघ्रोच्चं मध्यमो रविः ।।४।१३।१२। गुरुणा ४।८।१५।२७
रहितं जातं शीघ्रकेन्द्रम् १९९१५८२६। इदं षड्राश्यधिकमतो द्वादशभ्यः शोधितं जातम्
३।४।३१। अख्यांशाः ९४।१।३१॥ पञ्चदशभि-११ भक्ताः फलम् ६। गताः १०६। एष्याङ्क
१०४॥ अनयोरन्तरेण २ शेष ॥१॥३१॥ गुणितं ८।३।१०। पञ्चदश-१५ भक्तं फलेन ॥३२॥१२॥
nudas .. ब द्वादशराशिभ्यः शोधितं जातम् ३।८।३९।२। अस्यांशाः ९८१३९। दिन-१६ भक्ताः फलम् अथ शुक्ररूपष्टीकरणम् । तत्र प्रागानीतं शुक्रव्य शीघ्र केन्द्रमन्तरेण शाधम् ४॥६६॥४०। अधितं मेषादिकेन्द्रत्वाशीघ्रफला धनम् ॥२८॥२०॥ अनेन युक्ता सटीकमहलाघवे- गताबो-१०६ ऽग्रिमख्याधिकत्याधुक्तः १०६॥३२॥१२॥ दशभक्तः फलमंशाधम् १०३९।२३। अधितं तुलादिकेन्द्रत्वाज्जातं शीघ्रफलार्धमृणम् १।१९।३६। अनेन रहितो गुरुः ४।२।१५। ४११ अयं मन्दोच्चात् ६०००। शोधितो जातं मन्दकेन्द्रम् ११३७४।१९। अस्य भुजांशाः ६७।४।१९। पञ्चदश-१५ भक्ताः फलम् ३। गताः ३९॥ एष्याः ४६। अनयोरन्तरेण ९ १२।४।१९ गुणितं १०८।३१५१ पञ्चदश-१६ भक्तम् ११ ॥३१। अनेन गताको ३९ युक्तः ४६।१४।३५॥ दशभक्तः फलमंशादि मेषादिमन्द केन्द्रत्वाद्धनम् ४।३१२७। अनेन युक्तो गुरु- जातो मन्दस्पष्टो गुरुः ४।१२।६२१४४। प्रथमशीघ्रफलानयने शीघ्र केन्द्रम् ॥२६॥१८॥२६॥ एतन्मध्ये विपरीतं मन्दफलं संस्कृतं जातं शीघ्रकेन्द्रम् ८१३१।२०६४। इदं षड्रायधिकमतो ६। गताः १०६॥ एष्याः १०८||अनयोरन्तरेण २ शेष ८३९।२ गुणितं १७।१८।४। पञ्च- दश-१५ भक्तं लब्धम् १।९।१२। अनेन गताको १०६ युक्तः ।१०।९।१२। दश-१० भक्त स्तुलादिकेन्द्रत्वाज्जातं शीघ्रफलमृणाम् १०॥४२॥६६॥ अनेन रहितो मन्दस्पष्टो जातः स्पष्टो गुरु ४॥९॥४९॥ ९५।११।३५। पञ्चदश-१५ भक्ताः फलम् ६। गताः ३९४) एष्याङ्कः ४०२ अनयोरन्तरेण ४८ शेष १।४।३६ गुणितं ७३।१६।० ० पञ्चदश-१५ भक्तं फलम् १८११३।४। अनेन गताको ३५४ युक्तः ३७२।१३।४। दश-१० भक्तः फलमंशाद्यम् ३११३॥१८॥ अधितं मेषादि. केन्द्रत्वाज्जातं शीघ्रफलाधं धनम् १८॥३६॥३९। मध्यमरविः १।४।१३।४२॥ स एव शुक्रः । फलाघसंस्कृतः ॥२२॥५०॥२१॥ अयं मन्दोच्चात् ३।१०।। शोधितो जातं मन्दकेन्द्रम् । १९३९। अस्य भुजांशाः ३७१९३९। पञ्चदश-१५ भक्ताः फलम् २ गताः ११॥ एष्याङ्क: १३॥ अनयोरन्तरेण २ शेष १६३९ गुणितं १४।१९।१८। पञ्चदश-१६ भक्तं फलम् ०११७५१७॥ अनेन गताको ११ युक्तः ११३९॥ ७॥ दश-१० भक्तः फलमंशाधं मान्दं मेषादिकेन्द्रत्वादू. धनम् १२११४३। अनेन संस्कृतः शुक्रः श४।१३।४२। जातो मन्दस्पष्टः शुक्रः ११६:२६॥२५॥ प्रागानीतं शीघ्रकेन्द्रम् ।।१।४।३१मन्दफलेन १।१२४३ रहितं जातं शीघ्र केन्द्रम् ३।४। २९।१२। अस्यांशाः ९४।२९।१२। पञ्चदश-१५ भक्ताः फलम् । गताः ३६४, ऐल्याङ्क: ४०२॥ अनयोरन्तरेण ४८ शेष ४२९।५२ गुणितं २१९।१३।३६॥ पञ्चदश-१५ भक्तम् १४॥२३॥३४॥ अनेन गताहो ३१४ युक्तः ३६८।२३।३४। दश-१० भक्तो मेषादिकेन्द्रत्वाज्जातं शीघ्रफल धनम् ३६०६०।६१ अनेन युक्तो मन्दस्पष्टो जातः स्पष्टः शुक्रः २।१२।१९।४६ ॥ अथ शनिस्पष्टीकरणम् । तत्र शीघ्रोच्चं मध्यमो रविः १।४।१३।२। शनिना १११०॥३६॥ ४५ रहितं जातं शीघ्रकेन्द्रम् ॥३॥३६॥२७॥ अस्यांशाः ६३॥३६॥१७॥ पञ्चदश-१५ भक्ताः फलम् ॥ गताः । एष्याङ्क ६४। अनयोरन्तरेण ६ शेष ३।३६५७ गुणितं २०४१४१ पञ्चदश- १५ भक्तं फलम् १।२६६४६। अनेन गताडो ४८ युक्तः ४९।२६॥४६॥ दश-१० भक्तः फलम- शनिः ११३।।६। मन्दोच्चात् ८1०1001 शोधितो जातं मन्दकेन्द्रम् बा२६॥५४॥१९॥ अस्य भुजः २।२६।१४।१५। अल्यांशाः ८६।१४।९। दिना-१९ माः फलम् ५। गता: ८९ पुष्यायः १३। अनयोरन्तरेण ५ शेष ११५४१६१ गुणितं ४७३९४४०। पञ्चदश-१५ भक्त फलम् ३॥१०॥ ३८। अनेन शताको ८९ युक्तः ९२।१०।३८ दश-१० भक्तः फलमंशादि मान्दं तुलादिकेन्द्र- त्वाहणम् ९१३।४। अनेन रहितः शनिर्जातो मन्दस्पष्टः १०१-१।२३१४२॥ प्रथमशोघ्रकेन्द्र २३३६५७ विपरीतमन्दफल संस्कृतं जातं शीघ्र केन्द्रम् ॥१अस्यांशाः ७२॥५०॥ । पञ्चदश-१५ भक्ताः फलम् । गताः ४८॥ एष्याङ्कः ९४॥ अनयारन्तरेण ६ शेष १२॥ ५०।०० गुणितं ७७1०1०। पञ्चदश-१५ भक्तं फलम् ५।००। अनेन गताको ४८ युक्तः ५३।।
LOMAN SHNA ON पञ्चतारास्पष्टीकरणाधिकारः ॥३॥ ०॥ दश-१० भक्तो मेषादिकेन्द्रत्वाज्जातं शीघ्रफलं धनम् ५।१८।४। अनेन युक्तो मन्दस्प. ष्टो जातः स्पष्टः शनिः १०॥२६॥४२॥३०॥ १० ॥ माधुरी व्याख्या- मध्यमे मध्यमग्रहे प्राक् = आदौ, चलफलस्य = षष्ठश्लोकसाधितशीघ्रफलस्य, दल- अध, विदध्यात् =संस्कारं कुर्यात् , तस्मात् = फलसंस्कृतग्रहात् , साधितं, अखिल=नि खिलं, मान्दफलं, मध्य मध्यमग्रहे, विदधीत = संस्कुर्यादिति । एतन्मादं फलं द्राक्के- -द्रकेशीघ्रकेन्द्र अपि प्रसाधितं, विलोम विपरीत, विदधीत -प्रदद्यातू (यदि धनं मन्दफलं तदोनं, ऋणं स्यात्तदा धनमित्यर्थः ) अतः = अस्मात् , सर्व = समग्रं, शीघ्रं == शीघ्रफलं, तत्र=मन्दफलसंस्कृतमध्यप्रहे, विदधीत=विदध्यात् , तदा असौ अयं स्फुटः= स्पष्टप्रहो, भवेत् ॥ १० ॥ अत्रोपपत्तिः- अत्र श्रीमता गणेशेन समान मन्द फलद्वयं स्वीकृत्य "दलीकृताभ्यां प्रथम फलाभ्यां ततोऽखिलाभ्या" इत्यादि-भास्करप्रकारवदेव मध्यमहो मन्दफलेन संस्कारितः । शेषं सुगमम् ॥१०॥ मध्यम ग्रहमें पहले शीघ्रफलका आधा संस्कार करके इसपरसे मन्दफलका साधन कर उसे केन्द्र के वशसे मध्यम-ग्रहमें और इससे विलोम शीघ्रकेन्द्र में संस्कार देकर इसपरसे शीघ्रफलका साधन कर उपरोक्त संस्कारित ( मन्दस्पष्ट) ग्रहमें संस्कार देनेले स्पष्ट ग्रह होता है ॥१०॥ मङ्गलका स्पष्टीकरणोदाहरण- पूर्व ( ६ श्लो०) प्रकारसे साधित मंगलका धनात्मक शीघ्रफल = २९°१२९१५२", इसका आधा = १४°१४४१५६", शौर मध्यम मङ्गल-४।२७।२३।१० है । .:. शीघ्रफलार्धसंस्कृत मङ्गल = (१४०।४४१५६")+ (४।२७१२३।२०।। ) ५।१२०1८1१६"। ': मङ्कलका मन्दोच = ( ४१०१००००") :: (१०००००१००)-(५।१२।८।१६)=१०।१७°५११४४/" = मंगलका मन्दकेन्द्र । यहाँ केन्द्र ९ राशिसे अधिक है, इसलिये इसे १२ राशिसे घटानेसे भुज- ( १२।०० ००1००")-(१०।१५१४४)= १।१२०1८1१६" हुआ। इसका अंश- ४२°1८1१६" मंगलके मन्दकेन्द्रका भुजांश । इसमें १५ का भाग देनेसे लब्धि २ और शेष १२।८।१६। अ : इसका २रा शीघ्राङ्क ५७ गतांक और ८५ ऐष्याङ्क हुआ। अतः अन्तर (८५-५५)=२८, इससे शेषको गुणकर गुणनफल ( १२।८।१६)x१८ = ३३९१५१।२८, इसमें १५ का भाग देकर लब्धि ( २२॥३९॥३३ ) को गसाङ्क ५५में जोड़कर ७९।३९।३३, इसमें १०का भाग देनेसे शंशादिक मंगलका मन्दफल ७°१५४॥ ५७॥ यह तुलादि केन्द्र होने के कारण ऋण है। :. (४॥२७°१२३॥२०॥)-(७°१५७१५७") = ४। १९०१२५॥२३" = मन्दस्पष्ट . se मंगल हुआ। पूर्वसाधित मंगल के शीघ्रकेन्द्र २।२।२६०५७॥ में इस मन्दफलके जोड़नेसे (:: यहाँ शीघ्रकेन्द्र में मन्दफलका विलोम संस्कार होता है)- ७० लाक सटीकप्रहलाघवे- = (२।२१०।२६१५७)+(७°५७१५७१) = २१२९°१२४॥५४॥ = द्वितीय शीघ्र केन्द्र हुआ। इसके भुजांश ८९°१२४१५४॥ में १५ का भाग देनेसे लब्धि ५, और शेष १४°१२४१५४॥ है, अतः ५वाँ शीघ्राङ्क २७९ (गतांक ) और ६ठाँ शीघ्राङ्क ३२५ (ऐध्याक) का अन्तर चयात्मक ४६ से शेष १४०।२४।५४ के गुणनफल ६६९।३००।२४ में १५ का भाग देकर लब्धि ४४।३८१ को गताङ्क: २७९ में जोड़कर ३२३।३८११, इसमें १०का भाग देनेसे लब्धि ३२०।२११४४१ = द्वितीय शीघ्रफल हुआ। यह मेषादि केन्द्र होने के कारण धन है। मंस्प-म + द्विमंफ = स्पष्टमंगल =(४११९०१२५१२३)+ ( ३२०।२१।४८")=५।२१°१४७११ ॥ बुधका स्पष्टीकरणादाहरण---- पूर्व प्रकारसे साधित अंशादिक ऋणात्मक बुधका शीघ्रफल ६°१२॥५९॥ के आधे ३°19॥२९॥ को मध्यम बुध ६२८°१५०॥१७॥ में घटानेसे शीघ्रफलार्ध- संस्कृत बुध ६१२५॥४८॥४८॥ को अपने मन्दोच्च ७ राशिमें घटानेसे बुधका भन्दकेन्द्र ००।४।११।१२के भुजांश४११०१२ में १५ का भाग देनेसे लब्धि और शेष ४१११११॥ हुआ । अतः इसका गत मंदाङ्क , और ऐष्य १२ के चयात्मक अंतर १२ और शेष ४१११११२। के गुणनफल ५०।१४।२४ में १५का भाग देकर लब्धि ३।२०।५७को गताङ्क० में जोड़कर ३।२०५७ इसमें १०का भाग देनेसे अंशादि मन्दफल ०००१२०१६ को मेषादि केन्द्र होनेसे मध्यम बुध ६।२८°१५०1१७॥ में जोड़नेसे मन्दस्पष्ट बुध ६.२९/१०/२३ हुआ। इसी मन्दफल ०००१२०१६" के (मध्यमाधिकारोक्त) प्रथम शीघ्र केन्द्र १११७ ४१०१७॥ में विलोम संस्कार--(घटाने-) से द्वितीय शीघ्रकेन्द्र १११।२१।११ को १२ राशिमें घटाकर भुजांश २२°१३८१४९" में १५ का भाग देनेसे लन्धि १, अतः गताङ्क ४१ और ऐण्याङ्क ८१ के चयात्मक अन्तर ४० से शेष ७॥३८॥४९ के गुणनफल ३०५।५२॥४० में १५ का भाग देकर लब्धि २०२३१३० ६१४२३१३०, इसमें १० का भाग देनेसे अंशादिक द्वितीय शीघ्रफल ६८१२१, यह तुलादि केन्द्र होनेसे ऋण है। अतः इसको मन्दस्पष्ट बुधमें घटानेसे स्पष्ट बुध ६।२१।४।२ हुआ। गुरुका स्पष्टीकरणादाहरण- पूर्वसाधित गुरुका ऋणात्मक शीघ्रफल ११°१७॥३७॥ के आधे ५।३८१४८ को मध्यम गुरु ८।१६०१२८१५३" में घटानेसे मन्दफल संस्कृत गुरु ११०।५०१५ को अपने मन्दोच्च ६ राशिमें घटानेसे गुरुका मन्दकेन्द्र ९।१९०१९।५५॥ को १२ राशिमें घटानेसे भुज= २।१०°१५०५"=इसके अंश= ७०°१५०॥५॥ में १५ का भाग देनेसे लब्धि ४, अतः गत मन्दाङ्क ४८ और ऐण्याङ्क ५५ के अन्तर चयात्मक ७ से शेष १०५०१५ के गुणनफल ७५।५०॥३५॥ में १५ का भाग देकर लब्धि ५।३।२२ को गता ४८ में जोड़ कर ५३।३।२२ में १० का भाग देनेसे अंशादिक मन्दफल ५॥१८॥२०", यह तुलादि केन्द्र होनेसे ऋण है । अतः इसको मध्यमगुरु ८1१६१२८५३" में घटानेसे सस को गताक ४१ म ज में जोड़कर - .. ३ ६ ऐण्याङ्क १३ के चयात्मक अन्तर २से शेष १४०1०1३१ के गुणनफल २८०॥१॥३॥ में पञ्चतारास्पष्टीकरणाधिकारः ॥३॥ मन्दस्पष्ट गुरु-८1११०।१०।३३" हुआ। पुनः इसी मन्दफल ५°१८१३०" को गुरुके शीघ्र केन्द्र १०१२०१२१॥२४॥ में जोड़ने से द्वितीय शीघ्रकेन्द्र १०।११३९।४४ को १२ राशि में घटानेसे भुज १।१२।२०१६" इसके अंशों ४२०१२०१६ में १५ का भाग देनेसे लब्धि २, अतः गताङ्क ४७ और ऐष्याङ्क ६८ के चयात्मक अन्तर २१ से शेष १२।२०११६ गुणनफल २५९५।३६ १५ का भाग देकर लब्धि १७११६।२२ को गताक ४७ में जोड़ कर ६४।१६।२२ में १० का भाग देनेसे अंशादिक शीघ्रफल ६१२५॥३८॥ यह तुलादि केन्द्र होनेसे ऋण है । अतः इसको मन्दस्पष्ट गुरु ८१११०।१०।२३ में घटानेसे स्पष्टगुरु-८।४।४४१५५ हुआ। शुक्रका स्पष्टीकरण- पूर्वप्रकारसे साधित शुक्रका धनात्मक शीघ्रफल ३४०।१८।२५ के आधे १७०१९॥१२॥ को मध्यम शुक्र ६१२८°१५० ॥ १७॥ में जोड़नेसे शीघ्रफला-संस्कृत शुक्र ७१५०५९ १२९ को अपने मन्दोच्च ३ राशि में घटानेसे इसके मन्दकेन्द्र ७१४०1००1३१॥ में राशि के घटानेसे ( केन्द्र ६ राशिसे अधिक होने के कारण ) भुज १।१४°१००॥३१॥ इसके अंशों ४४°१००॥३१॥ में १५ का भाग देनेसे लब्धि २, अतः गताङ्क ११ और १५ का भाग देकर लब्धि १०५२।४ को गतास ११ में जोड़कर १२१५२।४ इसमें १० का भाग देनेसे लब्धि १०।१७।१२। शुक्रका मन्दफल । यह तुलादि केन्द्र होने से ऋण है। अतः इसको मध्यम शुक्र ६।१०।५०॥१७॥ में घटानेसे मन्दस्पष्ट शुक्र = ६।२७°१३३१५" हुआ। पुनः इसी मन्दफल १०।१७।११" के पूर्वोक्त (मध्यमाधिकारोक्त) शीघ्र केन्द्र २.२७॥ १॥१४॥ में विलोम संस्कार-(जोड़ने से शुक्र का द्वितीय शीघ्र केन्द्र २।२८।१८॥२६॥ के भुजांश ८८०१८॥२६॥ में १५ का भाग देनेसे लब्धि ५ हुई। अत: गत शीघ्राङ्क ३०२ और ऐण्याङ्क ३५४ के चयात्मक अन्तर ५२ से शेष १३।१८।२६ के गुणनफल ६९१। ५८।३२ में १५ का भाग देनेसे लब्धि ४६।७१५४ को गताङ्क ३०२ में जोड़कर ३४८॥ ५४. में १० भाग देने से अंशादिक शुक्रका शोघ्रफल ३४°१४८/१४७"। यह मेषादि केन्द्रत्वात् धन है .:. इसे मन्दस्पष्ट शुक्रमें जोड़नेसे स्पष्टशुक्र ८१२१२१५२" हुआ। शनिका स्पष्टीकरणादाहरण- पूर्व साधित शनिका ऋणात्मक शीघ्रफल ५०११॥१०॥ के आधे २०१३०॥३५॥ को मध्यम शनि ११॥४५॥५६॥ में घटानेसे शीघ्रफला, संस्कृत शनि ११॥१०॥३५॥२१॥ को अपने मन्दोच्च ८ राशिमें घटानेसे शनिका द्वितीय शीघ्रकेन्द्र ८१२८१२४॥३९॥ का भुज २।२८०।२४।३९" इसके अंशो ८८°१२५१३९" में १५ का भाग देनेसे लब्धि ५ । अतः गत मन्दाङ्क ८९ और ऐष्याङ्क ९३ के चयात्मक अन्तर ४ से शेष १३।२५।३९ के गुणनफल ५३।३८१३६ में १५ का भाग देकर लब्धि ३॥३४॥३४॥ को गताङ्क ८९ मेंजोड़कर ९२॥३४॥३४ में १० का भाग देनेसे अंशादिक मन्दफल 20049 Ramtathanstein से शेष ११०००।१२। के गुणनफल ४४१००1४८ में १५ का भाग देकर लब्धि ५२ सटोकप्रहलाघवे ९०१५॥२७" को तुलादि केन्द्रत्वात् मध्यम शनि १११४॥५॥५६॥ में घटालेसे मन्द- स्पष्ट शनि १०२४°१४९॥३१॥ हुआ। पुनः इसी भन्दफल ९०।१५॥२७॥ का शनिके शीघ्रकेन्द्र ७२४१४४१२१॥ में विलोम संस्कार करने ( जोड़ने ) से शनिका द्वितीय शीघ्रकेन्द्र ८१३०१५९ ॥४८॥ को १२ राशि में घटाकर भुज ३।२६०1००1१२", इसके अंशों ११६०००।१२ में १५ का भाग देकर लब्धि मिली । अतः गत शोघाख ५७ और ऐष्याङ्क ५३ के क्षयात्मक अन्तर ४ २१५६६३ को गताङ्क ५७ में घटाकर शेष ५४॥३२५७ में १० का भाग देनेसे अंशादिक द्वितीय शीघ्रफल ५०॥२४॥२४॥ को तुलादि केन्द्रत्वात् मन्दस्पष्ट शनि १०॥२४॥४ ९॥३१॥ में घटानेसे स्पष्ट शनि १०११९०१२५१७॥ हुभा ॥ १० ॥ अथ भौमादीनां मन्दस्पष्टगतिक्रियामाह- मान्दाङ्कान्तरमाय॑सृग्गुरुणां भक्तं बाणनगैः शरैः खरामैः॥ विभृग्वोर्बिहताशुगोघृतं त- दद्यात्प्राग्वदितौ मृदुस्फुटा सा ॥ ११ ॥ अथ मन्दस्पष्टगतिसाधनमाह । मान्दावान्तरमिति । आकि शानिः । अचम् भौमः। गुरु हस्पतिः । एषां मन्दफलानयने कृतं यद्गतैष्यान्तरं तत् क्रमेण पाणनगैः पञ्चसमस्या ७१। शाः पञ्चभिः । खरामैनिशद्भिः३० भक्तं फलं कला द्विष्ट ग्राह्य तदतेमन्दफलं स्था- त् । विभृग्वोबुंधशुक्रयोमान्दाङ्कान्त द्विगुणं पञ्चभिभक्तम् । तत् तयोर्गतिफलं स्यात् । तत् प्राग्वत् केन्ने कुलीरमृगषट्कगते इत्यादिना धनर्णमिती मध्यगतौ दद्यात् ला मन्दस्प- टा गतिः स्यात् ॥११॥ माधुरी व्याख्या- आयमुरगुरूणा शनिभौमजीवाना, मान्दाङ्कान्तरं मन्दफलसाधने मन्दाविश्लेषं, बाणन: पञ्चसप्तया, शरैः पञ्चभिः, खरामःत्रिशता, भक्त-हृतम् , विभृग्वोः बुधशु. क्रयोः ततू-मान्दाकान्तरम्, द्विहताशुगोघृतं = द्विगुणं पञ्चभक्तं च कृत्वा तव फलं, इतौं-मध्यगती, प्राग्वत्-केन्द्रवशात् घनणे, दद्यात् = संस्कारं कुर्यात् । मकरादिकेन्द्र ऋणं कर्कादौ च धनं कुर्यादित्यर्थः । तदा सा गतिः, मृदुस्फुटा-मन्दस्पष्टा, स्यात् ॥११॥ अत्रोपपत्ति:- अनानेन भौमादिपञ्चप्रहाणां मन्दगतिफलानयनं कृतमाचार्येण । तत्र किनाम ताव. भमन्दगतिफलमित्युच्यते । अद्यतनश्वस्तनमन्दस्पष्टप्रयोरन्तर मन्दस्पष्टा गतिः । अथा. त्रायतनश्वस्तमन्दस्पष्टयोरन्तरे कृतेऽयतनश्वस्तनमध्यमहान्तरेऽद्यतनश्वस्तनमन्दफलयोर.. न्तरमपि संस्कृतं भवति । तत्राथतनश्वस्तनमध्यप्रहान्तरं मध्यमा गतिरिति तत्राद्यतनश्व- स्तनमन्दफलान्तरे संस्कृते मन्दस्पष्टा गतिः सिद्धति मन्दफलयोरन्तरं मन्दगतिफल- मिति फलितम् । यथा हि अद्यतन प.प्र.म.प्र.म.फ। अनयोरन्तरम् श्वस्तनम स्प.प्र. = मनमा .
पञ्चतारास्पष्टीकरणाधिकारः॥३॥ A ma =(म.प्रम.फ) (म.मं.)मध्यगतिः, म-ग-फ. = मं.प.ग. । अत एवात्रायतनश्वस्तनमन्दफलान्तरानयनं क्रियते। अत्राचार्येण पञ्चदशभागवृद्धया मन्केन्द्रव शात्सिद्धानि मन्दफलानि दशगुणितानि मान्दाङ्कत्वेन पठितानि । तेभ्य इष्ट. केन्द्रगत्याऽनुपातेन लब्धं मान्दाङ्कान्तरं मन्दगतिफलमिति । यथा पञ्चदशभागकलाभिः दशभक्तमान्दांकान्तरसमं गतिफलं तदेष्ट केन्द्रगतिकलाभिः किमिति = मा.अ.xकेगा. १०x१५४६० -गतिफलमिदमंशाधमतोऽस्य कलाकरणार्थ षष्टिगुणितं जातम् मा.अं.xके-ग. x ६० १०x१५४६. मा.अं.xकेगा । परश्चात्र मन्दोच्चगतेरत्यल्पत्वादेकस्मिन् दिने केन्द्रगति ग्रहमच्यमगति- १५० मार ग्रहमध्यगतिः तुल्यैवेति कल्पनया मन्दगतिफलस्वरूपम् । अत एवास्मिन् स्व- १५० रूपे स्वस्वमध्यगत्योस्थापनेन भौमादीनां पृथक पृथक् गतिफलम्- भौमस्य–मा-अं• + (३१।२६) _मा अं.४३१ मा.अं. स्वल्पान्तरात् । १५० १५० मां अंx (५९१८)_मां. x २ बुधशुक्रयोः स्व.अं। १५० मां.अं.४५ मा.अं. १५० ३० माअंर २ मं शने - १५० मध्यगतौ मन्दगतिफलसंस्करोपपत्तिस्तु रविचन्द्रिगतिफलोपपत्तावुक्तैवेति । संशो. धकः ॥११॥ मां अं. अ.हमध्यगतिः Notes=37 अस्मिन् गतिफलस्वरूपे स्वमध्यगत्योत्था- पनेन कुजमन्दगतिफलम् = माअं (३११२६")_मा.अं.(३१x६० + २६"). १५० १५० मां-अंx१८८६॥ =मा.अं.४१२+ ५ wa १ =मा..x१२॥ = मा-x १२" + ६४ ८६ १ १ RAN =मा-भंx१२+ मा.नं. x १२॥ + १+ ६४ सटीकमहलाघवे- १ माअं.४ १२/11 -माअंx१२/11 १ RAM HAND १ 9 १+ १+ ३ स्वल्पान्तरात् २२ बापान = मा १२॥ मा. अंx = कुजमन्दगतिफलम् । एतेन-'कुजमान्दाकविश्लेषमष्टाशीतहृतं भजेत् । सप्तभिर्विकलाय स्यात्पष्टिभक्तं कलादिकम् ॥ सूक्ष्म गतिफलं चैवं मान्दै भौमस्य जायते ।" इतिमदुक्तमुपपद्यते। एवं बुधशुक्रयोः माअं x (५९१८) _मा.अ. ४ ३५४४" Pam मां-४७५॥ स्वल्पान्तरात् । अत:- Ghode torre - ३ "मान्दाविश्लेषमिहेन्दुशैल। (४१) गुण, त्रिभक्तं शशिजासुरेज्ययोः । सूक्ष्म विलिप्तादिकमन षष्टया भक्तं कलाद्यं च गतेः फल तयोः। ॥ इति मदुक्तमुपपद्यते । संशोधकः ॥ ११ ॥ शनि, मङ्गल और गुरुके मन्दाङ्कान्तर में क्रमसे ७६, १ और ३० का भागः बुध और शुक्रके मन्दाकान्तर को २ से गुणकर ६ का भाग देकर लब्धिको अपनी २ मध्यमा गति में पूर्ववत् ( कादि और मकरादि केन्द्र के वासे धन और ऋण) संस्कार करनेसे मन्द- रूपष्टा गति होगी ॥११॥ उहाहरण : मन्दफलसाधन में मंगलका मन्दाकान्तर=२८, केन्द्र मकरादि, और मध्यमा गति-३११२६" है। ::२८:५-५॥३६", :. ( ३११२६")-(१३६")=२५१५०=मंगलकी मन्दस्पष्टा गति हुई । ': बुधका मन्दाकान्तर-१३, मध्यमा गति=५९१८"और केन्द्र कौदि है । ४१४८".:.( ५९ ॥४॥ )+(४४८")=६३१५६" = बुधकी मन्दस्पष्टा गति हुई। ":"गुरु का मन्दाकान्तर, मध्यमा गति-५/१०."और केन्द्र मकरादि है। ९.७:३०००1१४", ::(५०.")-( ००1१४१)४१४६"गुरुकी मन्दस्पष्टा गति हुई। :' शुक्रका मन्दाकान्तर=२, मध्यमा गति-५९८", और केन्द्र कर्कादि है। ARN - ५ X . है yam उदाहरणम् । भोमस्य मान्दावान्तरम् २८॥ शरभक्त फलम् ॥ ६॥ इदं ककादिकेन्द्र. पञ्चतारास्पष्टीकरणाधिकारः॥३॥ पू ५ ::( ५९॥४॥ )+( ०1४1)=५९१५६ शुक्रकी मन्दस्पष्टा गति । शनिका मन्दाकान्तर-४, मध्यमा गति-२१०० और केन्द्र कर्कादि है। ४/७५-०॥३॥ ::.(२/10)+(0०१३")=२३"शनिकी मन्दस्पष्टा गति ॥ ११ ॥ अथ भौमादीनां गतिस्पष्टीनियामाह---- भौमाञ्चलाङ्कविवरं शरहत्त्ववाणां- शाढ्यं त्रिहृत्कृतहत द्विगुणाक्षभक्तम् । तद्धीनयुक क्षयचयेतु मृदुस्फुटा स्यात् स्पष्टाऽथ चेद् बहुऋणात्पतिता तु वका ॥ १२ ॥ अथ स्पष्टगतिसाधनमाह । भौमाञ्चलाङ्कविवरमिति । भौमाद द्वितीयशीघ्रफलसाधने यदूग- तैष्यचलाङ्घान्तरं तत् क्रमेण एभिभक्तम् । भौमस्य पञ्च मक्तम् । बुधस्य स्वपञ्चमांशेन युक्त कार्यम् । गुरोस्त्रिभिभक्तम् । शुक्रस्य चतुर्भक्तम् शद्विगुणं लत् पञ्चभक्तम । तद्गतेः शीघ्रफलं स्यात् । तेन सा मन्दस्पष्टा गतिः क्षयचये हीनयुक् कार्या । चलाफल्य क्षये हीना कार्या। अधिके युक्तत्यर्थः । सा स्पष्टा गतिः स्यात् । चहुऋगात् पतिता तदा वा स्यात् । एतदुक्तं भवति । शीघ्रफलमणमधिकं मन्दस्पष्टा गतिन्यूना तदा ऋणफलात् पतिता वक्रा विपरीतमार्गा स्यादित्यर्थः ।। स्वान्मध्यगतौ १.३६ युक्तं जाता मन्दस्पष्टा गति३७।३। भौमस्य चलाडान्तरम् ४०।पञ्च- भक्तं फलम् ८१०१ चयफलत्वादनेन युक्ता मन्दस्पष्टा जाता स्पष्टा गति: ४६।२ ।। अथ बुधगतिस्पष्टीकरणम् । मान्दान्तरम् १२॥ द्विगुणम् २४ । शरेण पञ्चभिर्भक्तं फल- म् ४॥४८॥ कादिकेन्दत्वान्मध्यगतौ १९८ युक्तं जाता मन्दस्पष्टा गतिः ६३।१६ चला- कान्तरं ३३ स्वपञ्चमांशेन ६।३६ युक्तं ३९।३६।चयफलत्वादनेन युक्ता मन्दस्फुटा जाता स्पष्टा बुधगतिः १०३॥३२॥ ॥ अथ गुरुगतिस्पष्टीकरणम् । मान्दालान्तरम् । खरामभक्तम् ॥१८॥ इदं मकरादिकेन्द्र- त्वान्मध्यगतौ ६ हीनं जाता मन्दस्पष्टा गतिः ४॥४२॥ चलाडान्तरम् २॥ त्रिभक्तं फलं चयम् ०४०। अनेन युक्ता मन्दस्पष्टा जाता गुरोः स्पष्टा गति: ५।२२। ॥ अथ शुक्रगतिस्पष्टीकरणम् । मान्दाङ्कान्तरम् २। द्विगुणम् ४॥ शरोत फलम् ०।४८॥ मकरादिकेन्द्रावान्मध्यमगतौ १९४८ हान जाता मन्दस्पष्टा गतिः ५८: । चलालान्तर ४८ चतुर्भक्त फलं १२०० चयसंज्ञम् । अनेन युक्ता मन्दस्पष्टा जाता स्पष्टा गतिः ७०।२०।। अथ शनिगतिस्पष्टीकरणम् । मान्दाङ्कान्तरम् ।। बाणनगै-७६ भक्त फलं ३ कक्या- दिकेन्द्रत्वान्मध्यगतौ २० युक्तं जाता मन्दस्पष्टा गतिः २।३। चलानान्तरं ६ द्विगुणम् १२॥ पञ्चभक्तं फलं २।२४ चयज्ञम् । अनेन युक्ता मन्दस्पष्टा जाता स्पष्टा गतिः ४।२७ १२ ॥ माधुरी व्याख्या भौमात्-कुजात , चलाङ्कविवरं अपरशीघ्रफलसाधने शीघ्राङ्कान्तरं, क्रमात शरहत= पंचभिर्भक्तं, स्वाषाणांशाव्य-निजपंचाशरहितं, त्रिहृत त्रिभिर्भक्तं, कृतहृतं = चतुर्भिक्त द्विगुणाक्षभक्त-द्विगुणं पंचभिर्भक्तं च, क्षयचयै-शीघ्राकान्तरस्य क्षयात्मके वृद्ध्यात्मके सति क्रमेण, तद्धीनयुक्-लब्धफलेन रहिता सहिता,मृदुस्पु टा-मन्दस्पष्टा, गतिः स्यात् । अथ चेतू-यदि सा मृदुस्फुटा, बहुऋणात् लब्धाधिकणेफलात एव, पतिता-हीना Rec । शी. x ३७. शी-अं. ५६ सटीकमहलाघवे- भवेदर्थान्मन्दस्पष्टगतितोधिकमृणफलं भवेत्तदा तु, वक्रावका गतिः भवति ॥ १२ ॥ अत्रोपपत्ति:- यथा पूर्वमद्यतनश्वन्तनमन्दफलयोरन्तरं मन्दगतिफलं सिद्धं तथैवायतनश्वस्तन- शीघ्रफलयोन्तरं किल शीघ्रगतिफलं भवतीति गतिविदामतिरोहितमेव । तेन शीघ्र- गतिफलेन संस्कृता मन्दस्पष्टा गतिरतः क्रियते यतोऽद्यतनश्वस्तनस्पष्टप्रहयोरन्तरे क्रियमाणेऽद्यतनश्वस्तनमन्दस्पष्टप्रहान्तरानुकल्पायां मन्दस्पष्टगतावद्यतनश्वस्तनशीघ्रफ- लान्तरानुकल्पं शीघ्रगतिफलं संस्कृतं भवति । अथ तच्छीघ्रगतिफलानयलोपपत्तिरु- च्यते । भन्नाचार्येण पञ्चदशभागवृद्धथा शीघ्रकेन्द्राणि प्रकल्प्य तेभ्यो लब्धानि शीघ्रफलानि दशगुणितानि शीघ्राङ्कत्वेन पठितानीति तस्मादिष्ट शीघ्रकेन्द्रगती शीघ्रफलान्तरानय- नार्थमयमनुपातो यदि पञ्चदशभागकलाभिरेतावच्छीघ्रफलान्तरं दिग्भक्तं लभ्यते शी.अं. शी.के.ग. तदेष्टशीघ्रकेन्द्रगतिकलाभि किमिति =शी गतिफलम् । इद- १०४ (१५४६०) शी.अं. शी.के.ग.x६० मंशाथमतःषष्टिगुणं जातं कलायम् - १०४ १५४६० शीअंशी.के.ग. •(१)। १५० अधात्र शीघ्रकेन्द्रगतिमभ्यमगत्यूनशीघ्रोच्चगतिमिता । मध्यमभहोनस्य शीघ्रोच्चस्य शीघ्रकेन्द्रसंज्ञात्वात् । तदत्र कुजगुरुशनीनां यतो रविरेवोच्चमतो मङ्गल गुरुशनीनां मध्यम- गत्यूना रविमच्या गतिस्तेषां क्रमात् शीघ्रकेन्द्रगतयः- मंशी के ग = (५९॥४॥)-(३१॥२६)% २९', स्वल्पान्तरात् । बुशी के ग= १८६', पठितव । बृ.शी के.ग. = (५९१८)=(५०) =५५, शु-शी के 1%D३७, पठित । शशी के ग = (५९१८)-(२/1०1)=५८ .:.एभिर्मानैः (१) समीकरण उत्थापिते सति प्रत्येक शीघ्रगतिफलम्- शी.अं.४२९ शी.. कुजशीघ्रगतिफलम् स्वल्पान्तरात् । शी.अं. १८६ शी..४६ शी. बुधशीघ्रगतिफलम् = (स्व.अ.)शी..+ १५० शी- गुरुशीघ्रगतिफलम् स्वरूपान्तरात् । शुक्रशीघ्रगतिफलम् = H Dec Man । शी.अं.४५५ PHON ३ शनिशीघ्रगतिफलम् = शी.१४५८ शी..४२ . . F८, और ८:५% ११३६।। पञ्चतारास्पष्टीकरणाधिकारः॥ ३ ॥ अथ च शीघ्राकान्तरस्य धनर्णत्वाद्गतिफलस्यापि धनर्णत्वमुचितमेव । मन्दस्पष्ट गति. मानाहणात्मकं शीघ्रगतिफलमधिकं चेत्तदा प्रहो विपरीतं गच्छतो ते तत्र वक्रागतिरिति कथनमपि युक्तमेवेति सर्वमुपपन्नम् । संशोधकः ॥ १२ ॥ मङ्गाल के द्वितीय शीघ्राक्षको ६ का भाग, बुधका अपना पंचमांश युक्त, गुरुवाले में ३ का भाग, शुक्रवालेमं का भाग और शनिके द्विगुणित में द का भाग देकर शीघा- डांतरको क्षयात्मक और चयात्मक होनेपर फलको मन्दस्पष्टा गतिमें ऋमिक और धन करनेसे। उनकी स्पष्टा गति होगी। अगर ऋणात्मक शेष होवे तो वका गति होती है ॥१॥ मंगलका गतिस्पष्टीकरणादाहरण--- ':' मंगलकी मन्दस्पष्टा गति:२५॥५०॥ और चयात्मक शीघ्राकानन्तर=४६ है। ४६-५-९॥१२॥ :. ( २५॥५०॥ )+ (९१२)३५॥२॥ मालकी स्पष्टा गति । बुधका गतिस्पष्टीकरणादाहरण- :: बुधकी मन्दस्पष्टा गति = ६३१५६", और चयात्मक शीघ्राकान्तर-४० है। .:.४०-५-८ । तथा ४०+6=४८ । (६३१५६")+४८११११५६" = बुधकी स्पष्टा गति । गुरुको स्पष्टा गतिका उदाहरण- ::: गुरुकी मन्दस्पष्टा गति = ४१४६" और चयात्मक शीघ्रोङ्कान्तर = २१ है। .. २१:३७ । .:. (४१४६")+ (१००)= ११४६" == गुरुकी स्पष्टा गति । शुक्रकी स्पष्टा गति- • शुक्रकी मन्दस्पष्टा गति =५९ ॥५६॥ और चयात्मक शोधावांतर = २१ है :. २१:४ =५११५" । .:. (५९+ ५६")+(५+१५) = ६५॥११ = शुक्रकी स्पष्टा गति। शनिको स्पष्टा गति- शनिकी मन्दस्पष्टा गति = २३॥ और क्षयात्मक शीघ्राकान्तर ४ *(२॥३")-(११३६')= ००।२७ = शनिकी स्पष्टा गति ॥ १२ ॥ अथ कुजभृगुजयोरपवादविशेषसंस्कारमाह- शुक्रारयोश्चलभवोऽन्त्यगतो यदाऽङ्कः शेषांशकाश्च पतिताः पृथगक्षभूभ्यः ।। येऽल्पा भृगोस्त्रिविहता असृजोऽक्षभक्ता देयाः स्वशीघ्रफलवत् स्फुटयोः स्फुटौ तौ ॥ १३ ॥ अथ शुक्रभौमयोरन्त्यशीमाङ्कांगमने ग्रहेऽन्तरं पततीत्यतस्तत्र स्फुटयाः पुनः स्पष्टीकर- णमाह । शुक्रारयोरिति । शुक्रभौमयोश्चलभवोऽको यदाऽन्त्यगत एकादशाधोऽको भवति तदा शीघ्र केन्द्रस्य पञ्च दशहतेभ्यो भागेभ्यो ये शेषांशास्ते पृथक् स्थाप्याः । एकत्रा. क्षभूभ्यः १५ पतिताः शुद्धाः । तयोः पृथक्त्यभागशोधितमागयामध्ये येऽल्पास्ते ग्राह्याः । ते शुक्रस्य त्रिभक्ताः । भौमस्य पञ्चभक्ताः । फलं भागाधं ग्राह्यम् । ततः स्वशीयफल. वन स्पष्टग्रहे देयम् । तो शुक्रभौमौ स्पष्टौ भवतः । एवं भौमबुधगुरुशुक्रशनेश्वराणां ०.ला० Ram- ४४२ MOHAGRILS ५८ लटीकमहलाघवे- मध्ये यस्य कस्यापि शीशफलानयनेऽन्यायागमनेऽन्तरं पतति, तन्न भाभशुक्रयोरेवाडबहु- स्वादुक्तम् । अन्येषां स्वल्पान्तरत्वानोक्तम् ॥ १३ ॥ माधुरी व्याख्या यदा यदि, शुक्रारयोः शुक्रमङ्गलयोः शीघ्रफलानयने, अन्त्यगतः सर्वान्तिमः, चलभ- वः शीघ्र फलोत्पन्नः, अंकः (शीघ्राङ्कः) स्यात् तदा, शेषांश का:=पंचदश हृतशेषकेन्द्रांशाः, पृथक-स्थानान्तरस्थाः, अक्षभूभ्या=पंचदशभ्यः, पतिताः-शुद्धाः कार्याः। अथ तयोः पृथक्- स्थशेषांशशोधितांशयोर्मध्ये, अल्पास्वल्पाः, ये-यै स्युः, ते, भृगो-शुक्रस्य, त्रिविहृताः= त्रिभिर्भकाः, असृजः कुजस्य, अक्षमता: पंचभिर्भाजिताः, लब्धांशादयः, स्फुटयो-म- न्दस्पष्टशुक्रकुजयोः, स्वशीघ्रफलवत-निजशीघ्रफलानुसारं, देयाः संस्कार्याः तदा, तौ- शुक्रकुजौ, स्फुटौ स्पष्टौ स्तः ॥ १३ ॥ अत्रोपपत्ति १० सर्वेषां प्रहाणां ससार्धद्विसप्ततिशत १७२ - केन्द्रांशे वृद्धयुन्मुखत्वेन परमं शीघ्र- फलम् , षड्राशिभाग १८०° केन्द्रोशे च क्षयोन्मुखत्वेन फलाभावः स्यात् । अनयोरन्तरा- १० १५० ले साधंसप्तांशाः ७ , स्युः। तथा सति कुजस्य १७२ केन्द्रोशे पूर्वोक्तखण्डा. ३ १० MPA २ २ २ फलान्तरम्-३, शुक्रस्य च भवति । अत एव यदि सार्धसप्तभागैरन्तरैः शुक्रस्य r/ x इअं फलान्तरं तदेष्टांशैरन्तरैः किमित्यनुपातेन जातं शुक्रस्य फलं- MAR १ olm x इ TRI- ५४ इsx २४१५ इ my Mamma m w १५ एवं भौमस्य- NA xx२ ३xx२. इथे । एतत् शीघ्रफलवत् ऋण धनं च २४१५ कार्यम् , शीघ्रफलसम्बन्धित्वात् । इत्युपपन्नम् ॥ १३ ॥ यदि शुक्र और मंगलके अन्तिम शीघ्राक्ष हों, तो उन्हें पृथक् पृथक् १५ में घटानेसे शेष और शुद्ध में जो अल्प हो उसे शुमका होवे तो ३ का भाग और मंगल में ५ का भाग देकर लब्धिको शीघ्रफलके अनुसार मन्दस्पष्टा गतिमें संस्कार देनेसे स्पष्टा गति होगी ॥१३॥ अथ बुधशुक्रभौमानो गतिफले विशेषमाह- कुजबुधभृगुजानां चेच्चलाङ्कोऽन्तिमः स्याद्- दशहतपरिशेषांशा गाम्यग्निभक्ताः।
- . पञ्चतारास्पष्टीकरणाधिकारी॥ ३ ॥ फलमिषुदहनैर्युक् सप्तगोभिस्त्रिबाणे- भवति गतिफलं तस्यात्तदा नैव पूर्वम् ॥ १४ ॥ अश्श खुजबुधशुक्राणां गतौ विशेषमाह । कुजबुधे ति । भौमबुधशुक्राणां चेच्चलाः शीघ्रा- छोन्तिमः स्यात् तदा शीघ्रकेन्द्रस्य शेषांशा दशहताः कार्याः। ते मान्नगाथामिभक्ताः। एतदुक्तं भवति । कुजस्य शीघ्रफलसाधने शीध्रकेन्द्रव्यांशाः पञ्चदशभक्ता ये शेषांशास्ते नगै-७ भक्ताः फलमिषुदहनैर्युक्तम् । बुधस्य तेंडशाः शेषांशा अद्विमि-भक्ताः फलं सक्ष- गोभि-६७ र्युक्तम् । शुक्रस्य चेत् तदाऽग्नि-३ मिभक्ताः फलं त्रिवाणे-६३ र्युक्तम् । तदा तेषां तद्भतिफलं स्यात् । पूर्वसाधितं भौमाच्चलाइविवरमित्यादिना गतेः शीघ्रफलं तन्न बाहाम्। इदं गतिफलं मन्दस्फुटगतौ ऋण कार्यम् । अग्रिमल्यापचयत्वात् सा स्पष्टा गतिः स्यात्॥१४॥ माधुरी व्याख्या- कुजबुधमृगुजाना = माल-बुध-शुक्राणां (गतिशीघ्रफलसाधने यदि तेषां पूर्व शीघ्रफलसाधनकाले) अन्तिमः = एकादशः, चलाकः शीघ्राङ्कः स्यात् तदा, दशहतपरि- शेषांशाः= दशगुणितावशिष्ट केन्द्रभागाः क्रमेण, नगाग्निभक्ताः कुजस्य गगैः (५), बुधस्यादिभिः (७) शुक्रस्याग्निभिः (३) भाजिताः सन्तः पृथक् पृथक् फलं क्रमेण, इधुदहनैः ३५ (पञ्चत्रिंशता), सप्तगोभिः ९७ ( सप्तनवत्या ), त्रिवाणैः = ५३ (त्रिपञ्चाशता ) युक् = सहितं कुर्यात्तदा कुजबुधभृगुजानां तत् कलाद्यं गतिफलं स्यात् । तदा अन्तिम चलाङ्कलब्धौ, पूर्वभौमाच्चलाङ्कविवरमित्यादिना यद्गतिफलसाधनमुक्त तन्नैव कार्यमिति । संशोधकः ॥ १४ ॥ मत्रोपपत्ति:- कल्प्यते यदि शीघ्रकेन्द्रांशाः-१७२°, तदा- भौमस्य-भुजः = ८° । कोठिः = ८२° । भुज्या = १७ । कोटिज्या=११८ । अफज्या-७७ । स्पको-४१ । :: शीक =भुज्या+स्पको शीक=Nमुज्या + स्पको =/१७२+ ४१२=N२७९ + १६८१EN १९६०४४ । स्वरूपान्तरात् । सप्तः पाताभुज्यान्त्यफलज्ययोरित्यनेन शी.क. ज्या = २९ +4-३०, स्वल्पा ! शीफभु-१५०. फकोटि = ७५° । फनकोटिज्या (११६ x २८) ११६। अतः स्पष्टग = शीउग - स्पकेग=(५९॥८) (५९१८) = (५९१८)-(७३/१४९ - (१४१४१)। .:. गफ-मग- स्पग=(३११२६)+(१४१४१)=४६।७।। बुधस्य केन्द्रांशाः = ७२०, ततो भुजः = ८, भुज्या १७, कोज्या = १९८७ अंफज्या ४३, स्पको=७५, शीक-५६, शीफ=५०, शीफकोटिः = ८५° । फकोज्या = ११९४ (१८६॥२४॥) २२१८१॥३६॥ ११९॥ स्पकेग =२९१५३" । १७४७७ Home pali MARRIA SAR M = (५९१८)- २९४८ - -
eas
सटीकग्रहलाघवे-
::स्पग= (१८६' + ५९')-( २९११५३" )=२४५-- ( २९१॥५३॥ )
-(४६१५३")
गतिफ-६० -(-४६॥५३ )=१०६१५३" ।
शुक्रस्य-यदि केन्द्रांशः=१६८०, तदाऽस्य भुजः= १२°१ भुज्या = २५ ।
केन्द्रकोज्या-११७ । अंफज्या८६। स्पको-३१। शीक-४० ।
शीफ: २७। शीफज्या ५४। कोटिः ६३०। कोज्या १०७ ॥
... स्पकंग:
= ९९ । . स्पग (३७+५९१४)-९९
= ९६१८-९९= -- २१५२ = -३। ..गतिफ-५९ - (-३)=६२' । ..
अथ चेत् भौमस्य केन्द्रांशाः=१६५९, तदा पूर्वोक्तप्रकारेण स्पष्टा गतिः (५९॥
८)-६२ - २५२"। गतिफलम् (३१।२६)----(-- २०५२") = ३४ ॥ ३४॥ ।
बुधस्य-लेन्द्रांशाः:१६५°, तदोक्तवत् गतिफलं=९७ ।
शुक्रस्य केन्द्रांशाः= १६५९, तदास्य गतिफलम् ५३' ।
अत एव भौमस्य--१७२° केन्द्रांशे गतिफलम् ४६१७/१
=३४१३४-३५ स्वल्पान्तरात् ।
अन्तरे-
१० स्वल्पान्तरात्।
बुधस्य च --१७२ केन्द्रोशे गतिफलम् = १०६५३" ।
=९७१.०॥
अन्तरे--
==९/१५३॥
:: यदि सप्तकेन्द्राशैः कुजबुधयोर्गतिफलान्तरं १० लभ्यते तदा शेषांशैः किमि-
"
७०
१६५०
May
.
"
.
१० x शे
१.xशेअं
त्यनुपातेन शेषांशसंबंधि गतिफलान्तरं, कुजस्य - ।बुधस्थ:
इदं तु १६५० केन्द्रांशसंबधिके स्वस्वगतिफले योजितं तदाभीष्टं गतिफले कुजस्यः
शेअंx१०
शेअंx१०
बुधस्य-९७+
MARA
एवमेव
शुक्रस्य--१६८° केन्द्रशे गतिफलम् =६३
Aman
Sharel
अन्तरे च-
शुक्रस्य-३° केन्द्रशे गतिफलम् =६३ - ५३-१०
यदि त्रिभिः केन्द्र शैः शुत्रस्य गतिफलान्तरं १० स्यात्तदेष्टशेष केन्द्रांशैः किमित्यनु.
पातेन शेषवेदाश संबन्धिफलमानीय तच्च १६५° केन्द्र शासंबधिगतिफले (५३) संयोज्य
इष्ट गति फलं भवतीति सर्वमुपपन्नम् ॥ १४ ॥
और ANTRIES । .. ८०३२४१॥३२॥ पञ्चतारास्पष्टीकरणाधिकारः ॥ ३ ॥ ६१ यदि मङ्गल, बुध और शुक्रके अन्तिम शोना हो तो १० से गुणित शेषमें क्रमसे १७ ३ का भाग देकर लब्धिको क्रमसे ३६, ९७ और ५३ में जोड़ने से गतिफल होगा। ऐसी स्थिति में पूर्व प्रकारका प्रयोजन नहीं होता।॥१४॥ अथ भौमादीनां वनमार्गकेन्द्रांशानाह- त्रिनृपैः शरजिष्णुभिः शरा:नगभूपैत्रिभवैः क्रमाकुजाद्याः । चलकेन्द्रलवैः प्रयान्ति वक्र भगणात्तैः पतिर्बजन्ति मार्गम् ॥ १५ ॥ अथ भौमादानां वक्रस्य शीघ्रकेन्द्रभागानाह। त्रिनृपैरिति । भौमादीनामेभिश्चलकेन्द्रमा- गैर्वक्रता स्यात् । भौमस्य त्रिनृङ्ग-१६३ रेततुल्गैरन्तिमशीघ्रकेन्द्रभागैस्तहिने वक्रत्वं भव. ति । ततो बुधस्य शरजिष्णुभिः १४५ शीघ्रकेन्द्रभागैर्वक्रत्वं भवति । गुरोः शराः १२६॥ शुक्रस्य नगभूगैः १६७ । शने स्त्रिभः ११३ । एभिश्चलकेन्द्रमागर्भगणांशात् पतितः भगणो द्वादश राशयः । तेषां भागा: ३६० । तेभ्यः शुद्धरिति । १९१२११।२३६।१९३।२४७॥ एतत्तुल्यैरन्तिमशीघ्रकेन्द्रभागैः क्रमादौमादीनां मार्गत्वं स्यादिति ॥ १९ ॥ माधुरी व्याख्या- कुजाधा भौमादिकाः पञ्च प्रहाः, क्रमातू-क्रमशः, त्रिनृपः त्रिषष्ट्युत्तरशततुल्यैः (१६३), शरजिष्णुभिः पंचचत्वारिंशदुत्तरशततुल्यः (१४५), शराः पंचविंशत्युत्तरश- ततुल्यैः (१२५), नगभूपैः सप्तषष्ट्युत्तरशततुल्यैः (१६७), त्रिभवः त्रयोदशोत्तरशतसमैः (११३), चलकेन्द्रलवैः शीघ्रकेन्द्रोशैः, वळ=वक्रां गति, प्रयान्ति प्राप्नुवन्ति। भगणात द्वादशराशितः, पतितः रहितः, तैः = उक्तव नशीघ्रकेन्द्रांशः, पुनः, मार्ग=ऋजुगतित्वं, वजन्ति गच्छन्ति । चक्रशुद्धशेषशीघ्रकेन्द्रमार्गर्भवन्ति मार्गिणस्त इतिशेषः ॥ १५ ॥ अत्रोपपत्ति:- भौमस्य रविरेवोच्चम् । भौउग = ५९॥४॥ । भौमान्त्यफलज्या=७७ । भौमग= ३१॥२६॥ | त्रि१२० :.भौउग + भौमग = ९०॥३४॥ भौफज्या = ७७२- ५९२९ । त्रि = १२० = १४४००। भौऑफज्या२ ४ भौउग = ३५०६०१॥३२"। निभौमग = ४५२६४० । तत:- त्रिज्याकृतिः खचरमध्यमभुतिनिध्नी शीघ्रोचभुक्तिगुणितोऽन्त्यफलस्य वर्गः। योगस्तयोः परफलज्य कया विभक्तः शीघ्रोच्चभुक्तिखगवर्गसमासहृच्च ॥ अनेन श्रीवापूदेवोक्तप्रकारेण भौमस्य- भौमग त्रि+ज्याअंक भौउग वक्रारंभीय केन्द्रकोटिज्या ज्याअंफ (भौ उग+भौमग (३११२६") x १२०१ + ७७ १ ४ (५९४५) x (५+३११२६) (४५२६४०) + (३५०६०१।३२") ५९२९ (५९१८/+३.11२६) =११५॥११॥ अस्याश्चापं स्वरुपान्तरात्= ७३° । एते द्वितीयपदे वक्रत्व कारणात् राशिनये ९०° युक्ता जाता भौमस्य वक्रकेन्द्रोशा R Ana MERA पाय S ५९२९ (९०१३) १३.००)११५१११॥
६२ बुधका ३१५, गुरुका २३०, शुकका ११३ और शानका १४७ वक्रबादमागकेन्द्रका है॥१५॥ सटीकमहलाघवे- ९०° + ७३° = १६३°। एत एष द्वादशराशिषु शुद्धाः शेषकेन्द्रोशैभौमो मागी भवत्यै- वेति क्षेत्रावलोकेन प्रस्फुटं गोलिवदामेवमन्येषामपि वासना बोद्ध्या, किं विस्तरेणेतिदिक॥१५॥ मङ्गल १६३ बुध १४६°,गुरु १२६, शुक्र १६७ और शनि ११३ केन्द्रांश में वक्री होता है। चक्र केन्द्रांशोंको ३६० में घटा कर शेष उनके मार्ग केन्द्रांश होते हैं । जैसे मङ्गालका १९७, . १६७ ११३ वक्र केन्द्रांश मार्ग केन्द्रांश २११ २३५ १४७ . ADMIN अथ भौमश निगुरूणामुदयास्तकेन्द्रभागानाह--- क्षितिजोऽध्यमेरुदेति पूर्वे शुरुरिन्द्र विजस्तु सप्तचन्द्रः। स्वस्वोदयभागसंविहीनभंगणांशेरपरत्र यान्ति चास्तम् ॥१६॥ अथ कुजगुरुशनीनामुदयभागाचाह । क्षितिज इति । क्षितिजो भौमः। अष्टयमः ३८ शीघ्रकेन्द्रभागैः पूर्व पूर्वश्यां दिशि उदेति उदयं प्राप्नोति । गुरुरिन्द्रः १४ शीघ्रकेन्द्रभागैः पूचे उदेति । रविजः शनिः सप्तचन्द्रः १७ शीघ्रकेन्द्रभागैः पूर्षे उदेति । एभिः स्वल्बोदय- भागसंविहानै गणांशै-३६०. सर्वरित-३३३६३४६१३४३। रेतत्तुल्यैरन्तिमशीधकेन्द्रभागै. रपान पश्चिमेऽस्तं यान्ति ॥ १६ ॥ माधुरी व्याख्या क्षितिज = कुजा, अष्टयमैः = अष्टाविंशतिभिः, गुरुः - बृहस्पतिः, इन्द्रः = चतुर्दश. मितैःरविजः = शनैश्चरः, सप्तचन्द्रः = सप्तदशमितैः, शीघ्र केन्द्रोशः, पूर्व = पूर्वदिशि, उदेति - उदयं गच्छति । स्वस्वोदयभागसविहीनः = निजनिजोदयकेन्द्राशरहितः, भगणा- शैः-चांॐः ( ३६०° ), अपरत्र = पश्चिमदिशि, पुनः, अस्त-मस्तत्वं, यान्तिः गच्छन्ति। अनोपपसि:-- "भास्करा नगभुव इत्यादि वक्ष्यमाणप्रकारेण भौमगुरुशनीनी क्रमेण, कालांशाः- १७०, ११, १५। एतेषां ज्याः = ३४, २२, ३० स्वरूपान्तरातू। अन्त्यफलज्या७७,३३,१६ ततोऽनुपातसिद्धेन- "त्रिज्याविभक्तान्त्यफलज्ययेहे" स्यादिप्रकारेण वा स्पकेंज्याफज्या ज्याशीफ- १२० । अन्न स्व-स्व-कालांशज्ययाऽन्त्य त्रि फलज्यया चोस्थापनेन कुजस्य ज्याशीफ - २६१८ = २२, स्वल्पांतरात् । अस्याश्चा५=११°। १२० a ge ७७४३४ पञ्चतारास्पष्टीकरणाधिकारः॥३॥ ६३ ११.४३३ २२४ ३३ गुरो:- १२० - A ३६३ -६, अस्याश्वा३ । ६० प ur १६ शनेः ३०४ १६ - ma -- HTROSS अस्याश्चा५-२० एते चापांशाः स्व. स्वकालांशैर्युता उदयकेन्दांशाः स्युः । यथा, भौमस्य पूर्वोदय- केन्द्रांशाः-१७° + ११=२८° । गुरोः-११°+३= १४° । शनेः १५° +२°=१७° । भगणांशेषु शुद्धा एते पश्चिमायामस्तभागाः स्युरिति गोलस्थित्या सुगमैच वासना, अत उपपन्नम् ॥ १६ ॥ मङ्गलके २८, गुरुके १४, और शनिक १७ केन्द्रांश होनेसे पूरब दिशामें उदय और इन्ही केन्द्राशोंको ३६० में घटानेसे शेष केन्द्रांशपर पश्चिम दिशामें अस्त होता है ॥ १६ ॥ अथ बुधशुक्रयोरुदयास्तकेन्द्रोशानाह- खशरैश्च जिनैः परे ज्ञभृग्वोरुदयोऽस्तोऽक्षदिनै गाद्रिभूभिः । उद्योऽक्षनखैस्यहीन्दुभिः प्रागस्तो दिग्दहनैश्च षट्रैः स्यात् ॥१७॥ अथ बुधशुक्रयोदयास्तभागानाह । खशरै रिति । पश्चिमायां दिशि बुधशुक्रयोः क्रमात् खशरैः ६०। जिनैः २४। एतत्तुल्यौः शीघ्रकेन्द्रभागैस्तहिने उदयः स्यात् । अक्षदिनैः १९६॥ नगाद्रिभूमिः १७७। प्रतीच्यामस्तः । अक्षनौः ३०१॥ त्र्यहीन्दुभिः १८३। शीघ्रकेन्द्रभागः प्राक् पूर्वदिशि तयोर्बुधशुक्रयोरुदयः स्यात् । दिग्दहनैः ३१०। षट् सुरौ ३३६॥ प्रागस्तः॥१७ माधुरी व्याख्या- ज्ञभृग्वोः बुधशुक्रयोः, परे पश्चिमदिशि क्रमेण, खशरैः = पंचाशन्मितैः(५०) जिन चतुर्विंशतिभिः(२४) शीघ्रकेन्द्राशैः उदयः स्यात् । अक्षदिनैः पञ्चपञ्चाशदु- त्तरशतप्रमितैः(१५५) नगाद्रिभूभिः सप्तसप्तत्युत्तरशतमितैः (१७७) केन्द्रोशैः, परे अस्तः स्यात् । तथा अक्षनखैः पञ्चोत्तरद्विशतमितैः(२०५), त्र्यहीन्दुभिः-व्यशीत्युत्तरशतमितैः (१८३) केन्द्रोशः, प्राक् पूर्वदिशि, उदयः स्यात् । दिग्दहनैः दशोत्तरत्रिशतमितैः(३१०) षट्सुरैः षट्त्रिंशदुत्तरशतनयमितैः(३३६) शीघ्रकेन्द्रांशैः पूर्वदिशि अस्तः स्यात् ॥१४॥ भत्रोपपत्ति:- "भास्करा नगभुवो गुणचन्द्रा" इत्यादि- वक्ष्यमाणप्रकारेण बुधशुक्रयोः पश्चिमोदयका- लांश=१३०, ११। अन्त्यफलज्ये ४३,८६ कालांशज्ये २६,२२। त्रिज्या-१२० ततः- भक्ता स्वान्स्यफलज्यया च गुणिता कालांशजीवा नभो. नन्दाशज्यकया, फलस्य धनुषा कालांशचापं युतम् । स्पष्टोऽसौ चलकेन्द्र काश उदये शुक्रज्ञयोर्वारुणे तच्चापे सहित खनागविधुभिः कालांशहीन विदः ॥ पूर्वोदये स्याच्चलकेन्द्रभागो ज्ञेयो नवीनैरिति मत्प्रकारः ॥ ३२० =७३ अस्याश्चा५-३७ ४३ ::.३७° + १३° =५०° बुधपश्चिमोदयकेन्द्रांशाः । पुनश्च, ३७° + १८०-२१ बुधवक्रकेन्द्रशा=१२°1:२१७०-१२-२०५° बुधपूर्वोदयकेन्द्रांशाः । इति मदीयप्रकारेण, २६ ४ १२० ६४ सटीकग्रहलाघवे- ROIN एवमेव २२४१२० ११x१२० - १३२० -३१। अस्याश्चापम्-१५०, स्वल्पा । wtara ८६ Han .:. १५°+९-१४° शुक्रस्य पश्चिमोदय केन्द्रोशाः । १५° + १८.० - १९५० .:. १९५०-११-१८४, अनाचार्येण स्वल्पान्तरात् १८३° गृहीतमतः १८३° शुक्रस्य पूर्वोदयकेन्द्रांशाः। पूर्वपश्चिमोदयकेन्द्र शाश्चक्रोशी. नास्तत्तदिशि अस्तकेन्द्राशाः स्युः । तद्यथा-- बुधस्य पश्चिमोदयकेन्द्रांशा: ५.०१..३ ५०°३१०° बुधस्य पूर्यास्त के. न्द्रांशाः । एवं पूर्वोदयकेन्द्रांशाः-२०५° । ३६०-२०५°१५५ बुधस्य पश्चिमास्तकेन्द्रशाः । एवं शुक्रस्यापि भवतीत्युपपन्नम् ॥ १७ बुध और शुक्रके क्रमसे १० और २४ केन्द्रांशपर पश्चिम दिशामें उदय तथा १९६ आर १७७ केन्द्रांशपर उक्त दिशामें अस्त होता है । पुनः २०६ और १८३ केन्द्रांशपर पूरबा दिशा में बुध और शुक्रका उदय एवं ३१० तथा ३३६ केन्द्रोशपर अस्त होता है॥१७ ।। अथ बक्रोदयादिकमाह- चक्रोदयादिगदितांशकतोऽधिकाल्पा: केन्द्रांशकाः क्षितिसुतातिगुणास्त्रिभक्ता। साङ्कांशका दशहताङ्गहृताः कुमक्ता चक्राद्यमाप्तदिवलैः क्रमशो गतैव्यम् ॥१८॥ अभ्यः शीधकेन्द्राशेभ्य इष्ट केन्द्रांशा न्यूनाधिकरस्तदा तदन्तरदिनसाधनमाह । वक्रो- दयादीति। चक्रोदयादीनामवधेः प्रागुक्ता भागास्तेभ्योऽधिकहाना अन्त्यशीघ्रफललाधने शीघ्रकेन्द्रभागा । तदोक्तेष्टभागानान्सलरं कार्यम् । तेऽन्तरमागा मौमस्य द्विगुणाः । बुध- स्य निभक्ताः । गुरोः साांशका स्वकीय नवमभागान्विताः। शुक्रस्य दशहताः सन्तः पहिताः । शने कुभताः । आप्तदिवसो क्रमेण गौष्यों वक्रादि: स्यात् । तद्यथा । उक्त शीघ्रकेन्द्राशा हीनास्तदैव्या दिवसा ज्ञातव्या यदाधिकास्तदा गतदिवसामवन्तीत्यर्थमा १०॥ माधुरी व्याख्या--- चेत् वनोदयादिगदितांशकतः = वोदयादिकथित शीघ्रकेन्द्रांशतः, अधिकारूपा अधिका न्यूना वा शीघ्रकेन्द्र शाः भवेयुः तदा अन्तरांशाः, क्षितिसुतात मजलात् (भौमा. दिक्रमेण) द्विगुणाद्वाभ्या, गुणिताः, त्रिभक्ता:-त्रिहताः, साङ्कांश का:-निजनवांशयुक्ता, दशहतारहता: दशभिर्गुणयित्वा षड्भताः, कुभक्ताः एकेन भक्काः, क्रमशः, आप्तदिवस:- प्राप्त दिनैः, गतैष्य-गतगम्य, वक्रायं-वक्रोदयास्तमार्ग, स्यात् ॥ १८ ॥ अनोपपत्ति- करुप्यते केन्द्रगतिः बैंग । शेषभागाशे भा । बुकेंग-१८६ । शुग= ३७ । उप-मग-केंग।... मंग५९-३१०२८ गुबैग-५९-५-५४ । शकेंग-५९-२८ ५७ ॥ अथ चेत् केन्द्रगतिकलाभिरेक दिनं तदा न्यूनाधिकः शेषभागकलात्मकः किमित्या xशेभाx नुपातेन वक्रादिदिनानि गतेध्यानि स्युः - अत्र स्वस्वकेन्द्रगत्योत्थापनेन भौ. - पञ्चतारास्पष्टीकरणाधिकारः॥३॥ मादीनां वक्रादिगतैध्यदिनानि भवन्ति । तद्यथा- भौमस्य शे भा•X६० शे-मा ४२ स्वल्पा - mamom शेभाx६० शेभा बुधस्य: स्वरूपा०॥ ३ शेभाx६० शेभाx१० शेभा बृहस्पतेः = शेभा (१+१) शेभा+ शेभा४६० शेभाx१० शुक्रत्य - स्वल्पा शेभा x ६० शनेः- - ORAN म ) 1 शेभा४१ :, स्वल्पा० । गत उपपन्नम् ॥ १८॥ १ यदि पूर्वकथित वक्र और उदश्च आदि केन्द्रांशोले इष्ट केद्रांश अधिक या अल्प हो तो मंगल आदि ९ ग्रहोंके केन्द्रांश ( अंतर ) को क्रमसे से गुणा, ३का भाग, अपने नवमांश से से गुणा और ६का भाग, और १का भाग देकर लब्ध दिवसादिके तुल्य इष्टदि- मसे आगे और पीछे उनके वक्र आदि होंगे ॥१८॥ अथ बुधशुक्रयोर्वबोदयादिदिनमाह- पूर्वास्तादुदयः परेऽनृजुगतिस्तोयास्तमैन्द्रयुगमो मार्गोऽस्तोऽत्र च दन्तदन्तदहनाष्ट्याज्याशदन्तैर्दिनः । चान्द्रेस्तत्परतत्परं त्वथ भृगोस्तद्वद्विमास्या ततो. ऽष्टाभिर्व्यङघ्रिभुवाङघ्रिणा विचरणैकेनाष्टमासैः क्रमात् ॥ १९ ॥ अथ वक्तोदयास्तमार्ग दिवसानुक्रममाह । पूर्वास्तादिति । चान्द्रेबुंधस्य पूर्वास्ताहन्तै दिनैः परे पश्चिमायामुदयः स्यात् । ततः परोदयाहन्तैरनृजुगतिर्वक्रत्वं स्यात् । ततो वक्र गतेदहनैस्त्रिभिस्तोयास्तम् । ततः पश्चिमास्तादष्टिभिरैन्दुधद्दमः पूर्वोदयः स्यात् । ततः पूर्वोदयादाज्याशैस्त्रिभिर्मार्गः स्यात् । मार्गादन्तः पूर्वास्तं स्यात् । एवं पुनः पुनर्गणनी. यम् । अथ भूगोः शुक्रस्य तद्वत् तेनैव क्रमेण एभिर्दिनैरुदयाचं स्यात् । मासद्वयेन ततोऽष्टा- भिर्मासैस्ततो व्यनिभुवा चरणरहितेन मासेन द्वाविंशहिनैरित्यर्थः । ततोऽधिणा मासस्य चरणेन दिनाष्टकेन ततो विचरणकेन चतुर्थी शोनमासेन द्वाविंशतिदिनैस्ततोऽष्टमाः। एव- मित्यादिक्रमेण शुक्रस्य पुनश्चक्र गणनीयम् ॥ ११ ॥ माधुरी व्याख्या- चान्द्रेः बुधस्य, पूर्वास्तात-पूर्वदिशि अस्तमनानन्तरं, दन्तदन्तदहनाष्टयाज्याश. दन्तैः = ३२॥३२॥३।१६।३।३२ एभिः, दिनैः= दिवसः, तत्परतत्परं = परपरक्रमात परे पश्चिमदिशि, उदयः, अनृजुगतिः = वक्रत्वम् , तोयास्तं = पश्चिमास्तं ऐन्द्रय- नमः = पूर्वोदयः, मार्गः = ऋजुगतित्वं च भवति भवति । तद्यथा-पूर्वास्तात्परं द्वात्रिं शहिनैः बुधस्य पश्चिमोदयस्तस्माद्वात्रिंशदिनैर्वक्रत्वं भवत्येवं सर्वत्र । अथ भूगोः = प्र० ला०
.
ADDERA
-
६६
सटीकग्रहलाघवे-
शुक्रस्य, तद्वत्-पूर्ववत् , तत्परतत्पर, द्विमास्या द्विमासाभ्याम् , ततः ततोऽनन्तरं,
अष्टाभिः अष्टमासैः, व्यघिभुवा = स्वपादोनमासा-सार्धद्वाविंशतिदिनैः, अंघ्रिणा मास-
चतुर्थाशेन-सार्धसप्तदिनैः, विचरणैकेन-पादोनमासा, अष्टमासैः= अष्टाभिर्मासैः, क्रमात् ,
पूर्वास्तादुदयादिकं स्यात् ॥ १९ ॥
श्रानोपपति:-
यदि केन्द्रगतिकलाभिरेक दिनं तदोदयास्तावन्तरकलाभिः किमित्यनुपातेनोदयास्ता-
धन्तरदिनानि स्युरित्युपपन्नम् ।
बुधके पूर्वास्त के पश्चात् ३३, ३२, ३, १६, ३ और ३२ दिनोंपर क्रमसे पश्चिममें उदय,
बक, पश्चिमास्त, पूर्वोदय, मार्ग और पूरबमें मस्त होते हैं। शुक्रके पूर्वाहतके बाद अमसे
• और ८ महीने पर पश्चिमोदय, धन, पश्चिमास्त, पूर्वोदय, मार्ग और पू-
वास्त होते हैं ॥१९॥
अथ भौमजीवशनीनामुदयादिदिनमाह---
भौमस्यास्तादुदयकुटिलर्जुत्वमोठ्यं क्रमात्स्या-
मार्वेदैरथदशामितैलोचनाम्यां च दिग्भिः ।
जीवस्योा सचरणयुगैः सागरैः साधिवेदैः
साक्ष्यकेन त्रियुगदहनरर्धयुक्तस्तथाssः ॥ २० ॥
अथ मौमगुलशनीनामस्तादिदिनाल्याह । भौमस्येति । भौमस्यास्तात् वेदैमासरुदयः
स्यात् । उदयादशमानैः कुटिलत्वं वक्रत्वं स्यात् । वाल्लोचनाम्यां मासाभ्यामृजुत्वं
मार्गो भवति । मार्गाद् दिग्भिर्दशभिमासमोठ्यमस्तो भवति । एवं पुनर्गणनीयम् ॥
जीवस्य गुरोरस्तादुदयकुटिलर्जुत्वमौढयं स्यात् । उर्ध्या एकेन मासेन। सचरणयुगः
सपादचतुर्थमा ततः सागरमाहौः । ततः साधिवेदैर्माहौः ४।८ एवं पुनर्गणनी-
नीयम् । आके शनैश्चरस्य तद्वद् भौमवज्ञेयम् । सचरणभुवा सपादेन मासेन ॥३०॥
ततः सास्तिभिर्मासैः ३११ ततः साश्चतुर्मि-४।१५ मां। ततः सा स्त्रिभिः
३२१९ माणैः, एवं पुनर्गणनीयम् ॥ २० ॥
इति श्रीदिवाकरदैवज्ञात्मजविश्वनाथदेवज्ञविरचिता प्रहलायवल्य भौमादीनां स्पष्टी-
करणस्योदाहृतिः समाप्ता ॥ ३ ॥
माधुरी व्याख्या-
भौमस्य-कुजस्य, अस्तात् अस्तकालात , वेदैः चतुर्भिः, दशमितैः दशभिः,
लोचनाभ्यांद्वाभ्यां, दिग्भिः दशभिः, मितैः मासैः, क्रमातू-क्रमशः, उदयकुटिलर्जुत्वमौ.
ब्य-उदय-व-मार्गा-स्तत्वं, स्यात् । जीवस्य गृहस्पतेः, उर्ध्या एकेन, सचरणयुगैः
अपादचतुभिः, सागरैः चतुर्भिः, साधिवेदैः सचरणचतुर्भिः, मासैः,उदयकुटिलर्जुत्वमौढथं,
मात् स्यात् । आः शनैश्चरस्य, तथा क्रमात , साक्ष्य केन=सचरणकेन, अर्धयु-
क्तैः साधैः, त्रियुगदहनः त्रिचतुनिमिः, तद्यथा-सार्धत्रिभिः, सार्धचतुर्मिरित्यादि,
मात्रै अस्तात् उदयकाटिलर्जुवमोढव्य स्यात् ॥ २० ॥
mom त्रिप्रश्नाधिकारः॥४॥ अत्रोपपतिः- उक्तानुकल्पेन स्पष्टतरा ॥ २० ॥ मंगलके अस्तानन्तर ४, १०, वे और १० महीनेपर क्रमसे उदय, वक्र, मार्ग और अस्त होते हैं। गुरुके अस्तके बाद १,४+३, ४ और ४+3 महीनेपर तथा शनिके अस्तके वाद १३, ४१ और ३६ महीनेपर क्रमसे उदय, वन, माग और अस्त होते हैं ॥२०॥ युगेश्वरकृता टोका कपिलेश्वरसंस्कृता । पञ्चताराधिकारेऽस्मिन् 'माधुरी' पूर्णतां गता ॥ ३ ॥ अथ त्रिप्रश्नाधिकारः॥४॥ तत्रादौ लङ्कोदयास्तेभ्यः स्वदेशोदयांश्चाह- लकोदया विघटिका गजभानि गोऽङ्कदनास्त्रिपक्षदहनाः क्रमगोत्क्रमस्था। हीनान्विताश्चरदलः क्रमगोत्क्रमस्थैर्मेषादितो धटत उत्क्रमतास्त्वमे स्युः॥१॥ अथ त्रिप्रश्नोदाहरणम् । तत्र तावन्मेषादिराश्युदयानाह । लहोदया इति। एते ललो- दया विघटिका: पलात्मका: स्युः । तत्र मेषस्य गजमानि २७८ । वृषस्य गोदना २९९ । मिथुनल्य त्रिपक्षदहनाः ३३३ । एते क्रमस्थाः । उत्क्रमस्था विपरीताकीटादित्रयाणामुदया भवन्ति । एते क्रमगोत्क्रमल्योश्चरदल: स्वदेशीयचरखण्डकैहीनान्विताः कार्याः । तद्यथा । क्रमस्थास्त्रयः क्रमौस्त्रिभिश्चरखण्डकैहीनाः । उत्क्रमस्थात्रय उत्क्रमस्थैस्त्रिभिश्चरखण्ड. कैर्युक्ताः कार्या मेषादीनां षड्राशीनामुदयाः स्युः। हमे उत्क्रमतो घटतस्तुलातः पदुदयाः स्युः । तथा कृते जाताः स्वोदयाः [ मे२२१मी ] [ २९३ मि३०४म ] [ क३४२ध ] [सिं३४५] ३३१तु ॥१॥ - माधुरी व्याख्या- गजभानि-अष्टसप्तत्युत्तरद्विशतम् ( २७८), गोकदसानवनवत्युत्तरशतद्वयम् , (२९९), त्रिपक्षदहनाः त्रयोविंशत्युत्तरशतत्रयम् (३२३), विघटिकाः = क्रमगोत्क्रमस्थाः क्रमस्था:-उत्क्रमस्थाश्च, लङ्कोदयाः, स्युः। इमे लडोदयाः, क्रमगो. कमस्थैः क्रमविलोमस्थितैः, चरदलै चरखण्डकैः, हीनान्विता:-रहिताः, सहिताश्च कार्या. स्तदा, मेषादितः मेषादिषड्राशीना, उत्क्रमतः विलोमतः, घटतः = तुलादिषड्राशीना, स्वदेशोदयाः स्युः ॥ १॥ अत्रोपपत्तिः- क्रान्तिवृत्ते सर्व एव राशयस्तुल्यविभागा वर्तन्ते । ते चोन्मण्ड ले तिरश्चीनत्वात्तदुत्प. न्नासुभिः पृथक् पृथक् विषमैः कालरुद्गच्छन्ति । यतो हि कालज्ञानं विषुववृत्ते भवति । परञ्च तत्र विषुववृत्तस्य कोटिरूपत्वात् क्रान्तिवृत्तस्य च कर्णरूपत्वात् यावत्कान्तिवृत्तस्य त्रिंशदशा उद्गच्छन्ति तावद्विषुववृत्तस्य किञ्चिन्न्यूना एवेति तत्साधनोपायः प्रदश्यते ।
सटीकमहलाचवे- टोमा दाजैवत “সংঙ্গে ensed गुयानामो কাষাধ্যমন্ত্র मिजोर S कन्यास प्रो. Home परमाप युज्याxमैंख्या अत्र क्षेत्र मे.मि. ध्र, मे.सं.ना.क्षेत्रयोः साजात्यात = नाज्या मेषान्ताज्या - मेषोदयज्या १६७० असवः । अभी षड्भक्ताः पलात्मकाः। तन्मेषोदयमानम्-२७४। प.अ. घुज्या संज्या एवं वृ.मि.ध्रु., सं. वृ. डी, अनयोः साजात्यात्- संडीज्या, अस्मात् वृषान्ताज्या सनाज्यां विशोभ्यासकः षड्भक्ता वृषोदयमानम् =२९९। एवमधेऽपि । एतदेव व्यत्ययास्क- कांदीमुदयमानं चराभावात् क्षेत्रसाम्याच्च । अथ स्वक्षितिजोन्मण्डलान्तरं झुराने चरकालः स्यात् उक्तं च "उन्मण्डलमावल. यान्तराले धुरात्रवृत्ते चरखण्ड कालः, इति । अतो लोदयाच्चरकालानन्तरं स्वदेशे मेषोदयो त्रिप्रश्नाधिकारः ॥४॥ ६६ 8 ०० ३ - ra Paran waale - M भवत्यतः मेषलकोदयमाने चरकाले शोधिते मेषस्य स्वदेशोदयमान भवितुमर्हतीति क्षेत्र विदामतिरोहितम् । एवं सर्वत्र, किं लेखबाहुल्यनेत्युपपन्नम् ॥ १ ॥ अथवा प्रकारान्तरेणोपपत्तिः गोलसन्धेः कान्तिवृत्ते मेषादिचापांशाः कर्णः, ध्रुवप्रोतो कान्त्यंशा भुजः, नाडीवृत्ते विषुवांशाः कोटिः इत्यस्मिन् चापजात्ये गोलसन्धिगतकोणस्य परमक्रांतितुल्यस्य ज्ञानाद त्रिकोणमित्या विधुवांशज्यामानीय सर्वेषां चापानि अधोऽधः शुद्धानि स्वदेशे मेषादिराशि- त्रयाणामुदयासवो भवन्ति । इत्युपपन्नम् ॥१॥ मेषादि ३ राशियों के ५७८, २९९, ३२३ और विलोमसे ( ३२३, २९९, २७८ ) कर्कादि ३ राशियोंके पलात्मक लहोदयमान होते हैं। यहाँ क्रमस्थित तथा विलोमस्थित चरखं. डाओंको मेषादि ६ राशियोंके लबोदयमें घटाने और जोड़नेसे मेषादि ६ राशियोंके पला. त्मक स्वेदशोदयमान और वे ही विलोमसे तुलादि ६ राशियोंके पलात्मक स्वदेशोदय. मान होते हैं ॥१॥ उदाहरण-मिथिलादेश की पलमा ६ अङ्गुल है, अत: दूसरे अधिकारके ९३ श्लोकसे चरखण्डायें ६०, ४८, २० हुई। अतः उदयमान---- राशयः, लकोदयाः, चरखण्डानि, मिथिलोदयाः मेष-मीन ६० वृष--कुम्भ : मिथुन-मकर 3 ३०३ कर्क धनुः ३४३ सिंह-वृश्चिक- २९९ + कन्या-तुला ६० अत्र मिथिलादेशीयोदयमानबोधकं पद्यम्- "अष्टेन्दुपक्षाः (२१८), शशिबाणपक्षाः (२५१), गुणानरामाः (३०३), गुणवेदरामाः (३४३)। शैलाब्धिरामाः (३४५), वसुरामरामाः (३३८), क्रमोत्नमान्मेषतुलादिमानम्" इति ॥ इसी तरह अपने २ देशके चरखण्डेपरसे स्वदेशीयोदयमान बनाने चाहियें ॥१॥ अथ प्रथमलानसाधनमाह- तत्कालार्कः सायनः स्वोदयघ्ना भोग्यांशाः खन्युद्धृता भोग्यकालः । एवं यातांशैर्भवेद्यातकालो भोग्यः शोध्योऽभीष्टनाडीपलेभ्यः ॥२॥ तदनु जहीहि गृहोहयांश्च शेषं गगनगुणध्नमशुद्धहल्लवाद्यम् । सहितमजादिगृहेरशुद्ध पूर्वैर्भवति विलग्नमदोऽयनांशहीनम् ॥३॥ अथ लग्नसाधनं श्लोकहयेनाह। तत्कालार्क इति । तदनु जहीहीति । यत्र कुत्रापि ग्रह- श्चास्यते तनेष्टघटीभिः सूर्यादिमध्यग्रहे धालनं देयम् । तदनन्तरं स्पष्टीकरणं कार्यम् । सैः स्पष्टग्रहेषु चालनं दीयते तदयुक्तम् । उदाहरणम् । सूर्योदयादिष्टघट्यः १०१३० मध्यमसूर्यः १।४।१३।४२। गतिः १९४८॥ इष्टघटीभि-१०१३० र्वक्ष्यमाण'गतगम्यदिनाहतधुभुक्ते' रित्या- दिना कृतं चालनं कलाद्यम् १०।२०। अनेन युक्तो रविर्जातस्तत्कालिको मध्यमोss १४ COM - Daaraa RAN Mara भोग्यकाला, - सटीकग्रहलाघवे- २४।२। मन्दोच्चात् २।१८।। शोधितो जातं मन्दकेन्द्रम् १०१।३१।१८॥ मन्दफलं धनम् १।४।११॥ मन्दफलसंस्कृतो रविः १९६४।१३। चरमणम् ९३ । अनेन संस्कृतो जातस्ता- कालिका स्पष्टो रविः ११५॥१२॥४०॥ अयनांशाः १८.१०। सायनोऽक: १।२४।२।४० त्रिंशतः ३० शोधिता जाता सूर्यस्य भोग्यांश १।५।३०। अस्य भोग्यांशीर्वृषस्योदयो २५३ गुणितः १५०६।४।२०। खरन्यु-३० दूतो जातो भोग्यकाल पलात्मका १० एवममुनैव प्रकारेण. यातांभुक्तभागैर्यातकालो भुक्तकाल स्यात् । अभीष्टनाडीपलेभ्यो ६३० भोग्यकाल: ५० शोधित: शेषम् १८०। वृषभोइये २६३ मिथुनोदये ३०४ च शेषात् शोधिते शेषम् २७६। मिथुनादने कीटोदयः ३४२।अयं न शुध्यत्यतः शेष ३७६ गगनगुणनम् ८२८०। अशुद्धः कर्कः। तस्योदयेन ३४२ भक्तं लब्धमंशाचं फलम् २४।१२।३ । मेषादशुद्धपर्यन्तं राशयः ३। अस्मिन् लब्धलवाये योजिते जातम् ३१२४॥१२॥३७॥ इदमयनांनी १८१० हीनं जातं लग्नम् ३६॥ २।३७ ॥२-३॥ माधुरी व्याख्या--- सायनः अयनांशयुक्तः, तत्कालाक-इष्टकालीनरविः, यः स्यात्तस्य, भोग्यांशाः = भोग्यलवाः, स्वोदयघ्नाः-निजोदयैर्गुणिताः, खत्र्युद्धृता त्रिंशता हृताः, स्यात् । एवं अनेन विधिना, याताशैः-गतांशः, यातकाल: गतसमयः, भवेत् । भोग्यः भोग्यकालः, अभीष्टनाड़ीपलेभ्यः इष्टघटीपलमानेभ्यः, शोध्या हीनः कार्यः, तदनु-ततो. ऽनंतर, गृहोदयान्-अग्रिमराश्युदयपलानि, जहीहि-त्यज, यथासंभवं राश्युदयपलानि शो- ध्यानीत्यर्थः । शेष-शोधितोर्वरितं, गगनगुणनं-त्रिंशता इतं, अशुद्धहृतू अशुद्धभक्तं (राश्युदयमानशोधने यहाश्युदयमानं न शुद्धं तदशुद्धमित्यन्वथं नाम) लवा=अंशादिकं, भशुद्धराशिं यावत् , अजादिगृहैः मेषादिराशिमिः, सहितं युक्तं, अयनांशहीन-अयनांश रहितं, अदम् एतत् , विलसन-प्रथमलरनं भवति ॥ २३ ॥ अत्रोपपत्ति:- ननु किन्नाम लग्नम् । उच्यते-लगतीति लग्नम् । कस्मिन् किं लगति । स्वेष्ट- काले क्रान्तिवृत्तस्य यः प्रदेशः प्राक्षितिजे लग्नः स बिन्दुलेग्नशब्देनोच्यते, तदानयन- मिष्टघटीवशात् । तद्यथा---इष्टकाले लग्नस्पष्टसायनसूर्ययोरन्तराले क्रान्तिवृत्ते रवेर्नो. ग्यांशा, लग्नस्य भुक्तांशाः तदन्तरालराश्युदयांशाश्च सन्ति । एवमेवेष्टकालेऽहोरात्रवृत्ते सूर्यात क्षितिजावधि सूर्यस्य भोग्यासवः, लग्नस्य भुक्तासवः, तदन्तरालोदयासवश्च सन्ती. ति। अत इष्टघटीपलेषु प्रथम रवे ग्यपलं विशोध्यम् । तदानयनमनुपातेन यदि त्रिंशदेशः सायनरविराश्युदयकालस्तदा सायनरविभोग्यांशः किमिति भोग्यांशसंबन्धिः काल: स्यात् । एनमिष्टपले विशोध्य शेषेष्टघटीपलेषु यावत्संभवराशिपलानि शोध्यानि शेषणानुपातः यदि अशुद्धराशिपलमानेन त्रिंशदेशा लभ्यन्ते तदा शेषपलैः के इति लग्न- राशेर्भुक्तांशाः स्युः । ते भेषादिशुद्धराशिसंख्यया युक्ताः कार्यास्तदा लग्नं स्यात् । क्षेत्रो- पत्तिकारणात् पूर्वमयन भागा योजिता इदानी प्रयोजनाभावात् ते त्यक्तव्याः । निरयणराशेः फलादेशत्वात् । इत्युपपनम् ॥ २-३ ॥ अयनांशयुक्त तात्कालिक सूर्य के भोग्यांशको स्वोदयसे गुणा करके उसमें ३० का भाग देनेसे भोग्य काल और भुक्तांशपरसे भुक्त काल होगा। भुक्त या भोग्य कालको इष्टघटीके पलमें घटाकर अग्रिम राशियोंके उदयको (संभवानुसार) घटावे । शेषको ३० से गुणा कर FRam निप्रश्नाधिकारः॥४॥ ७१ अशुद्धसे (जिस राशिका उदय नहीं घटा हो उससे) भाग देकर उसमें मेषसे अशुद्ध तककी राशिसंख्याको जोड़ने और अयनांशको घटानेसे प्रथम लग्न होगा ॥३-३ ॥ उदाहरणम् - स्पष्टसूर्य ६।२७°१३०॥५२॥ अयनांश २१०१३३१३१" इष्टघटी ४॥२२ सायन सूर्य ७।१९०४॥२३॥ के भुक्तांश १९०१४॥२३॥ को ३०० में घटानेसे इसके भोग्यांश १०॥५५॥३७॥ को वृश्चिकके उदय ३४७ से गुणनफल ३७९११३८।५९ में ३०का भाग देनेसे लब्धि पलात्मक भोग्यकाल १२६ को इष्ट घटी ४।२२ के पल २६२ में घटानेसे शेष १३६ में आगे धनुका उदयमान ३४३ नहीं घटता। अतः धनु अशुद्ध हुआ। इसलिये शेष १३६ और ३० के गुणनफल ४०८० में धनुके मान ३४७ से भाग देनेसे लब्धि ११°१४५॥२४॥ में मेषसे बृश्चिक पर्यन्त शुद्ध राशि संख्या ८ को जोड़कर ८1११०।४५.२८॥ इसमें अयनांश २१०१३३ ॥३१॥ को घटानेसे प्रथम लग्न राश्यादि ७१२०°११११५७। हुआ ॥ २३ ॥ अथ भोग्याल्पइष्टकाले लग्नानयनं तस्मादिष्टकालानयनचाह- भोग्यतोऽल्पेष्टकालात्खरामाहतात् स्वोदयाप्तांशयुग्भास्कर: स्यात्तनुः। अर्कभोग्यस्तनोर्भुक्तकालान्वितो युक्तमध्योदयोऽभीष्टकालो भवेत् ॥४॥ अथ भोग्यकालादल्पेष्टकाले सति लग्नादिकालज्ञानं चाह । भोग्यतोऽष्टेति । सूर्यो. दयादिष्टघटी०१४चालितः सूर्यः ॥५॥४३॥१५ उक्तप्रकारेण जातो भोग्यकाल १० अस्मा- दिष्टकाल! ०1४० पलात्मको न्यूनोऽयं खरामा-३० हतः १२०॥ सायनसूर्यो वृषभस्थः । तेन २६३ भक्तः फलमंशाधम् ४॥४४॥३५॥ अनेन युक्तो रविः १११।४।१६ जातं लानम् ॥१०॥ WBRARIES MINSance अथ लानादिष्ट कालानयनम् । लग्नम् ३।६।२१५७१ - अयानाशयुक्तम् ३१२४।१२।३७१ पुर्व यातांर्भवेद्यातकाल इत्यादिना लग्नस्य गता भागाः ३४।१२।३७। सायनलग्नस्य शश्यु- दयेन कीटाख्येम ३४३ गुणिता: ८२७९१९४३६४। खानयुद्धनाः फलं तनो क्तकालः २७६॥ अर्क- भोग्यकाला १०॥ तनार्मुक्तकालेन ३७६ युका ३६६। सायनसूर्यलायनलग्नयोर्मध्ये मिथुनोदय- स्तेन युक्तः ६३० षष्टिभक्तो जातोऽयं १०१३० लानादिष्टकालो भवति ॥४॥ माधुरी व्याख्या भोग्यतः भोग्यकालात् , अल्पेष्ट कालात् = न्यूनेष्टकालात , खरामाहतात-त्रिंशता गुणितात , स्वोदयाप्ताशयुक् = मोदयहृतलब्धलवादिसहितः, भास्करः रविः, तनुः= कानं, स्यात् । तनो लग्नस्य, भुतकालान्वितः भुक्तकालयुक्तः, अभोग्यः रविभोग्यकालः, युक्त- मध्योदयः सूर्यलग्नयोर्मध्यवर्तिराश्युदयसहितः, अभीष्टकाल: इटकालः, भवेत् ॥ ४ ॥ अत्रोपपत्ति:- यदि सूर्यलग्नस्थितराज्युदयासुनिः त्रिंशदंशाः स्युः तदेष्टकालामुभिः किमितीष्ट- काल: स्यात् । सूर्यभोग्यासुलग्नमुक्तासुतदंतरालोदयासवश्चेष्टकाले सन्तीति पूर्व सर्व प्रपंचितम् । अतस्तेषां योग इष्टकालः स्यादिति किंचित्रम् । इत्युपपन्नम् ॥ ४ ॥ यदि भोग्यकालसे इष्टकाल अल्प होवे तो इष्टपलको ३०से गुणा करके स्वोदयका भाग देकर लब्धि अंशादिको रविमें जोड़नेसे लग्न होता है। RA ७२ । सटोकग्रहलाघवे- लग्नके मुक्त कालमें रविके भोग्यकाल और इन दोनों ( लग्न और सूर्य) के मध्यस्थ राशियोंके उदयकालको जोड़नेसे इष्टकाल होगा ॥ ४ ॥ उदाहरण- स्पष्टसूर्य ६।२७°१३० १५२", अयनांश २१०१३३३१", सायन सूर्य ११९।४।२३", इष्टकाल २१४=१२४॥ सायनसूर्य के भोग्यांश ३०°-(१९० ४।२३") = १०°५५॥३७॥ को वृश्चिकके उदयमान ३४७से गुणा कर ३७९ ११३८१५९. इसमें ३०का भाग देनेसे लब्धि १२६ भोग्यकाल हुआ। यह इष्टकाल १२४॥ में नहीं घटता, अतः इष्टपल और ३० के गुणा १२४ x ३० = ३७२० में वृश्चिकके उदय ३४७ का भाग देकर लब्धि १०४३।१३" को रवि ६४२७°१३०१५२" में जोड़नेसे प्रथम- लग्न ७८°१४५' हुआ। लग्नपरसे इष्टकालानयनका उदाहरण----- प्रथमलग्न ७१२०११११५७॥ स्पष्टसूर्य ६।२७°१३०१५२" अयनांश २१°।३३। ३१" सायनलपन ८1१११४५।२८। और सायन स्पष्ट सूर्य ७।१९०१४॥२३" है । अतः सायन लग्नके भुक्तांश ११°१४५१४४॥ को वृश्चिकके उदय ३४७ से गुणा ४०८१ । ५२॥३६ में ३० का भाग देने से लग्नके पलात्मक भुक्तकाल १३६ और सायनार्कके भो. ग्यांश १०.५५।३७ को वृश्चिक के उदय ३४७ से गुणा ३७९१।३८१५९ में ३०का भाग देनेसे लब्धि सूर्य के पलात्मक भोग्यकाल १२६ । इन ( सूर्य और लग्न के मध्यमें कोई राशि नहीं है ) के मध्यवर्ती राशि • है, अतः १३६ + १२६ = २६२८४ दं । २२५०, इष्टकाल हुआ॥४॥ अथ लग्नान यने विशेषमाह- यदि तनुदिननाथावेकराशीतदंशांतरहंत उदयः स्यात् खाग्निहत्विष्टकालः। इनत उदय ऊनश्चेत्स शोध्योधुराबानिशि तु सरसभार्कात्स्यात्तनूरिष्टकाले।५। यदा सायनलग्नाविकराशौ तदेष्टकालसाधनमाह यदोति । सायनलनम् ॥२८॥३७॥ १०॥ सायनसूर्यः ११२३३१३।१५। अनयोरंशान्तरम् ॥४४॥३५॥ अनेन वृषभोदयः २५३ गुणितः १२००१०३५। खाग्नि-३० भक्तो जात इष्टकालः पलात्मकः ४०। षष्टिभक्तो जातो घटिकादिरिष्टकाल: ०४०॥ यदा सूर्याल्लरनमूनं तदेष्टकालसाधनमाह । इनत इति । यदा एकराशौ इनतः सूर्यात् सायनादुदयः सायनलग्नं चेदंशादिना ऊनं तदा तदंशान्तरहत उदय इत्यादिना इष्टकाल: साध्यः । स इष्टकाला सूर्योदयात् यस्मिन् समये इदं लग्नं साधितं तरूमादिष्टकालादग्निम. कालो भवति । द्वितीयसूर्योदयपर्यन्तं शेषकालो भवतीत्यर्थः । स शेषकालो धुरात्रात् षष्टिः घटिकामध्ये शोध्यः सूर्योदयादिष्ट कालो भवति । अस्मिन् समये इदं लानं साधितं स कालो भवतीत्यर्थः । निशि तु रात्रौ लग्ने क्रियमाणे सति सरसभाकांत रसभेन राशिषट्केन यु- कात् सूर्यादिष्टकाले तनूलग्नं साध्यम् ॥ अस्योदाहरणम् । सूर्योदयादिष्टपटिकाः १९॥ मध्यमः सूर्यः १।४।१३॥४२॥ गतिः ९९।। भाभि.५९र्घटीभिश्चालितः सूर्य: ५।१२६०॥ मन्दकेन्द्रम् ॥१३॥४८॥१०॥ भन्दफलं धनम् १२२८५२। अनेन संस्कृतो रविः १६४।४। चस्मृणम् ९९। सांस्कृतो जातः स्पष्टस्तात्का. लिका १६३९ सायनः सषड्भव ७१२४६४९।७। उक्तवद्रोग्यकाल ५९| इष्टवाटिका ९९ एता । दिनमानेन ३३११० रहिता जाता सूर्योदयादिष्टपटिकाः ३९.५०॥ भोग्यकाला ६१ इष्टघटी-२१।५० पलेभ्यः १९५० शोधितः शेषम् १४९१॥ प्राग्वजातं लग्नम् ०।२९।३०।११ ॥
SHRAMystneya त्रिप्रवाधिकारः॥४॥ .. . अथ हुनत उदय हत्यख्योदाहरणम् । सायनसूर्यः १३४४९ सायनलरनन् ।१७॥४॥ ११॥ अन्नकराशी लग्नं वित्तो न्यूनमतस्तयोरेशान्तर ७११९६ हत उदय इत्यादिना कल्पि- तेष्टकालादा-१९ गतः शेषकाला अयमहोरात्रात् ६. शोधितो जातः सूर्योदयात् कल्पिा- तेष्टकाला ६९॥६॥ माधुरी व्याख्या- यदि चैत् , एकराशी एकराशिस्थी, तनुदिननायौ लग्नरवी स्तः, तदा तदंशान्तर- हता तयोरंतराशेन गुणितः, उदयः तद्रायुदयमानं, खाग्निहृत-त्रिंशता भाजितम् , फलमिष्टकालः, स्यात् । तु=पुनः, चेत् यदि, उदयालरनं, इनतः रवितः, ऊन अल्पः, स्यात् तदा साधितः इष्टकालः, धुरात्रात् = अहोरात्रमानात् ( ६० घटीभ्यः) शोध्यः = अपास्यः, तदा वास्तवेष्टकालः स्यात् । तु= पुनः,=रात्रौ, इष्टकाले = स्वेष्टकाले सति, सरसभार्कात =युक्तपाशिरवेः, तनूः लग्नं, (भोग्यविधिना लग्नं) स्यादिति ॥५॥ अत्रोपपत्ति:- रविनिष्ठराश्युदय कालः - उ-का। रविनिष्ठराशिलग्नयोरंतरांशाः = अ,। यदि क- मार्कावेकराशिस्थौ भवतस्तदा रविलग्नयोरन्तरांशासुकाल एवेष्टकालः स्यात् । अत इष्ट- उ.का.xअं. एवमागत इष्टकालो रवेन्यूँने लग्ने षष्टिघटीतः शुद्धो रात्रिशेष. मितः कालो वास्तव इष्टकालः स्यादिति स्पष्ट क्षेत्रविदाम् । यतः पूर्वपश्चिमक्षितिजान्त- राले क्रांतिवृत्तेषड्राशयः स्युरतःप्रथमं लग्नं सषड्भमस्तलग्नं स्यादेव । उक्तं च गोलाध्याये- "यत्र लग्नमपमण्डलं कुजे तद्गृहाद्यमिह लग्नमुच्यते । प्राचि, पश्चिम कुजेऽस्तलग्नक मध्यलग्नामांत दक्षिणोत्तरे। अत उपप्पभम् ॥ ५ ॥ अगर लग्न और सूर्य एक ही राशिमें हों तो इन ( लग्न और सूर्य ) के अन्तर अंशको तनिष्ट राशिके पलात्मक उदयमानसे गुणनफल में इ०का भाग देनेसे इष्टकाल होगा। यदि सूर्यसे लग्न अल्प होवे तो इष्टकालको अहोरात्र ६० में घटानेसे वास्तव इष्टकाल होगा। शिवा रात्रिगत इष्टकाल होवे तो स्पष्टः सूर्य में ६ राशिको जोडकर उस ( सूर्य) परसे लान का साधन करे ॥१॥ उदाहरण--"यदि तनुदिननाथो की क्रिया ४थे श्लोकके उदाहरणमें देखिये। यदि प्रथमलग्न ६।१४।५।१७", अयनांश २१०१३३३१", स्पष्ट सूर्य ६॥२७॥ ३०१५२", सायन सूर्य ॥१९॥४॥२३" और सायनलग्न ॥५॥३८॥४८॥ ऐसे होवें तो इनके अंतरांश १३॥२५॥३५॥ को वृश्चिकके दउय ३४७ से गुणा घ. प. ४६५८१५७॥२५ में ३० का भाग देनेसे लब्ध काल १५५-२३३५ को अहोरात्र के मान६. ३० घ. प. में घटानेसे वास्तव इष्टकाल ५२५ । दिनमान २६०५६। इष्टकाल ५॥२५ हुआ भ.प. रात्रिगतेष्टकाल ( ५७॥२५)-( २६।५६ )-३०।२९। स्पष्टसूर्य ६।२७°१२० ५२", अयनांश २१°३३॥३१॥ सायनसूर्य ॥१९॥४॥२३॥ षडभसायन सूर्य ।। १०प्र०ला०
सटीकमहलाघवे-
१९०१४॥२३॥ के भोग्यांश १०१५५१३७ को वृषके उदयभान २५१ से गुणा
२७४२।३९।४७ में ३० का भाग देनेसे सूर्यका भोग्य काल ९१ को रात्रिगत इष्टघटी
३०।२९ के पल १८२९ में घटाकर शेष पल १७३८ में आगे मिथुन, कर्क, सिंह,
कन्या और तुलके उदयमानोंके ३०३ + ३४३ +-३४७ +३३८५३३८ योग १६६९ को
घटानेसे शेष १६० को ३०से गुण कर ४८०० इसमें अशुद्ध वृश्चिक के उदयमान ३४५का
भाग देनेसे अंशादि लब्धि १३०४९५८॥ में मेषसे तुला तक शुद्ध राशिकी संख्या
७ को जोड़कर ११३०१४९१५८॥ इसमें अयनांश २१०१३३३१"को घटानेसे प्रथम
लग्न ६।२१।१६॥२७॥ हुआ ॥ ५॥
अथ गोलायनसंज्ञा दिनरात्रिमानाक्षांशसाधनं चाह--
गोलो स्त: सौम्ययाम्यौ कियघटरसमे खेचरेऽथायने ते
नक्रात् कीटाच षड्भेऽथ चरपलयुतोनास्तु पंचेन्दुनाड्यः ।
घसार्ध गोलयोः स्यात्तद्युतखगुणाः स्यानिशा तथाऽक्ष-
च्छायेषुन्यक्षभायाः कृतिदशमलवोना यमाशाः पलांशाः ॥ ६॥
अथ गोलसंज्ञायनसंज्ञादिनाधज्ञान पलाशज्ञानं चाह । गोलाविति । खेचरे ग्रहे । नियवाट
रसभे सौम्ययाम्यौ गोलौ स्तः । मेषादिराशिषट्कस्थिते ग्रहे उत्तरगोलः तुलादिराशिषट्क.
स्थिते दक्षिणगोला । अथ नक्रार मकरात् षट्के उत्तरायणम् । कर्कात् षटके दक्षिणायनम् ।
अथ पन्चेन्दुनाड्यः १५ पञ्चदश वटिकाः क्रमेण चरपलैयतोनाः कार्याः । एतदुकं भवति ।
उत्तरगोलस्थे सायनसूयें युता दक्षिणगोलस्थे रहिता कार्याः । तदूधस्त्रार्धे दिनार्धं स्यात् ।
तेन दिनाभेन युता रहिताः खगुणा ३० निशाधे रायर्धेस्यात्। ते द्विगुणिते दिनरात्रिमाने स्तः।
उदाहरणम् । पञ्चेन्दुनाड्यः १६ सायनसूर्यस्योसरगोलत्वाच्चरपले-९३ र्युता जातं दिना.
धम् १६।३३। इदं द्विगुण जातं दिनमानम् ३३ घस्वार्धन १६३३ रहिताः खगुणाः ३० जातं
निशार्धम् १३।२७॥ द्विगुणितं जातं रात्रिमानम् ३
२६॥५४॥ अथाक्षच्छाया पलमा ११४५ इघुटनी
पञ्चगुणिता॥२८॥४५॥ अक्षमायाः कृतिवर्ग: ३३।३ अस्या दशमलव ३३१८११८ अनेन रहिता
इधुन्यक्षच्छाया जाता यमाशा दक्षिणाः पलांशाः ३६।२।२४। एते सर्वदा दक्षिणाः ॥६॥
माधुरी व्याख्या-
खेचरे-सूर्य, क्रियधटरसभे-मेषादि-तुलादिराशिषट्के, सति सौम्ययाम्यौ-उत्तरदक्षिणी,
गौलौ, स्तः भवतः। मेषादिराशिषट्के सूर्य उत्तरो गोल:, तुलादिराशिषटके सूर्ये च दक्षिणो
गोकः स्यात् । अथ अनन्तरं, नकातू-मकरात् , कीटात् कर्कात् , षड्भे राशिषट्के,
सुर्ये, ते सौम्ययाम्य, अयने, स्तः। मकरादिराशिषट्के सूर्ये सौम्यायनं, कर्कादिराशिषटके
च सूय याम्यायनं भवति । अथ अनंतरं, चरपलयुतोनाः चरपलैः क्रमेण सहिताः रहि-
ता, पंचेन्दुनाड्या-पंचदश घटिकाः, गोलयोः सौम्यदक्षिणगोलयोः, क्रमातू क्रमशः,
बसाध =घनस्य दिनमानस्य अर्ध-दिनार्ध, स्यात् । तदयुतखगुणादिनार्धरहितत्रिंशत् ,
निशा राभ्यध, स्यात् । तथा तद्वत् , इषुघ्नी-पंचगुणा, अक्षच्छायापलभा, भक्ष-
भायाः पलभायाः, कृतिदशमलवोना-वर्गदशमांशरहिता, यमाशा दक्षिणदिक्काः पलो-
शाअक्षाशास्युः ॥ ६ ॥
त्रिप्रश्नाधिकारः॥४॥ पू गोल मन्त्रोपपत्ति:- नाडीवृत्तात् मेषादिषड्राशिभागमितस्य क्रान्तिवृत्तप्रदेशस्योत्तरदिशि स्थितत्वात् मेषादिषड्राशय उत्तरो गोलः, नाड़ीवृतात् तुलादिराशीनां षण्णा याम्यगतत्वादक्षिणो : स्यात् । मकरादि-कादिषड्राशिषु स्थितस्य रस्त्तरदक्षिणदिशोश्चलनात् ते क्रमेण सौम्ययाम्यायने भवतः। गत्यर्थकस्य 'अय' धातोरायनं रूपं स्यादत आचार्येणात्र सार्थी संज्ञा उत्तेति विद्भिर्विचार्यम् ॥ क्षितिजाहोरात्रवृत्तसंपातादूर्ध्वयाम्योत्तराहोरात्रवृत्तं यावत् दिनार्धम् ; अधोयाम्यो- त्तराहोरात्रवृत्तसंपात यावच राज्यधैमिति स्फुटमेव । उत्तरगोले तु क्षितिजाहोरात्रवृत्तसंपातात् ऊर्ध्वयाम्योत्तराहोरात्रवृत्तसंपातं यावत् दिनार्धमिते अहोरात्र वृत्तखंडे क्षितिजाहोरात्रवृत्तसंपातात् उन्मण्डलाहोरात्रवृत्तसंपातं यावत् अहोरात्रवृत्तखण्डमान बरकालः । उन्मण्डलाहोरानवृत्तसंपातातू याम्योत्तराहोरात्रवृत्तसं- पातं यावत् ३० घटिकाः : स्युः । उक्तं च भास्करण: "उन्मण्डलक्ष्मावलयान्तराले धुरात्रवृत्ते चरखंडकालः" इत्यत उत्तरगोले ३०+ चका=3 दिनार्धम् । दक्षिणगोले तु ३० - चका= दिन । अतो विलोमेन राव्यर्धमान स्यादेव । प. भ.नि अथानुपातेनाक्षज्या । अस्या लघुप्रकारेण धनुरक्षाशाः wazmarata क . nous wati न पभाxनि प भाx१२०. । अत्र चेत् प= १, तदाऽक्षांशाः पकx२ /पभा२+१२३ ४२ पभाx१२० पभार १२० पभार १२० प.भा.X६० स्व १+१४४४२ 1१४५४२ पभा४४९ अन हरभाज्यो। अनेनापतितौ तदा स्वल्पान्तरात् अक्षांशाः Jaintyrestha PURA - O . प भा (४९ +१-१)_प भा (५०-१)_पभा (५०-५ भा) प भा४५० पभा२ NAL s पभार । उपपनम् । इयं युक्तिरेकागुलपलभा १० १० देशे भवति ॥ ६ ॥ यदि सूर्य मेषादि और तुलादि ६ राशियों में होवे तो क्रमसे उत्तर और दक्षिण गोल होते हैं । एवं कर्कादि और मकरादि ६ राशियों में सूर्य होवे तो क्रमसे उत्तर और दक्षिण अयन होते हैं। उत्तर और दक्षिण गोलमें चरपल को १६ वटी में क्रमिक धन और ऋण करनेसे उन्हीं गोलोंमें दिना और दिनार्धको ३० घटीमें घटानेसे राज्य होता है। पलभा. को ६ से गुणा कर उसमें पलभा वर्गका दशमांशको घटानेसे अक्षांश होता है। यह अक्षांश सदा दक्षिण दिशाका होता है ॥६॥ उदाहरण-सायन सूर्यं ॥१९०४।२३" वृश्चिक राशि में है, अतः दक्षिण गोल और दक्षिण अयन हुआ। चरपल ९२७१।३२ है, अतः १५-(१॥३२)-१३।२८ लटीकमहलाघवे- दिना, और ३०-(१३।२८)=१६३२ राज्यध हुआ। अतः (१३।२०) २-२६॥ ५६ दिनमान और ( १६॥३३)x२३३४ रात्रिमान हुआ। पलभा-६,६४५३० । ६.३६ ॥ :.३३॥३६, ..३०--(३३३६) % २६।२४ यह सदा दक्षिण दिशाका अक्षter २६ ॥१४॥ हुआ ॥ ६॥ अथ नतोन्नती पलकर्णानयनचाह--- यातः शेषः प्राक्परत्रोन्नतः स्यात् कालस्तेनानं धुखण्डं नतं स्यात् । अक्षच्छायावर्गतत्वांशयुक्ताः मार्तण्डाः स्यादङ्गलाद्योऽक्षकर्णः ॥ ७ ॥ अथोन्नतनतसंज्ञामक्षकर्णज्ञानमाह । यातः शेष इति । सूर्योदयादिनार्धपर्यन्तं पूर्वदलं तत् प्राक् पूर्वकपालमित्युच्यते । मध्याह्नादुपरि सूर्यास्तपर्यन्त पश्चिमदलं तदपर पश्चिमक- पालमित्युच्यते । प्राकपाले सूर्यादयात् यातो गतो यः कालो घटिकात्मकः स उन्नत उन्नत. संज्ञा । पश्चिमकपाले यो दिनशेषः। स उन्नतः स्यात् । प्राकपाले नतमुन्नतं च पूर्व भवति पश्चात्कपाले पश्चिममित्यर्थः । तेन उन्नतेन ऊन धुखण्डं दिनार्ध नतं स्यात् । उदाहरणम् । सूर्योदयाद् गतघटिकाः १०.३०। पूर्वकपालत्वाज्जातमुन्नतं पूर्वम् १०१३०॥ अनेन रहितं दिनाधम् १६॥३३॥ जात नतं पूर्वम् ६।३। अक्षच्छाया १४६॥ अस्या. वर्ग: ३३३१४९ । अस्य पञ्चविधात्यशः १११९। अनेन युक्ता मार्तण्डाः १२ ॥ जातोऽङ्गलाद्योऽक्ष- कर्णः माधुरी व्याख्या-- यात: गतकालः, प्राक् पूर्वकपाले, शेषः गम्यकालः परत्र - पश्चिमकपाले, उन- त: काल = उन्नत काल: "पूर्वकपाले सूर्योदयातनाही, पश्चिमकपाले तु दिनशेषनाड़ी उन्नतकालो भवति एवं रात्रावपि स्यात् । तेन = उश्चतकालेन, ऊन-हीन, शुखण्डं = दिनाध, नतनतकालः स्यात् । अक्षच्छायावर्गतत्वाशयुक्ताः = पलभावर्गस्य पञ्चविंश- तिलवसहिताः, मार्तण्डा - द्वादश, अखाद्यः = अगुलादिकः, अक्षकर्णः = पलकर्णः, भवति ॥ ७॥ अनोपपत्ति:- दिने क्षितिजाइविं यावदहोरात्रवृत्ते उन्नतकाल:, रवेोम्योत्तरवृतं यावदहोरात्रवृत्त एव नतकालः स्यात् । अतो यात शेषः प्रापरत्रोचतः स्यादिति नतोन्नत कालोप. पत्तिः स्फुटव । अथ १२ को टिः, पलभा भुजः, पलकर्णः कर्ण इत्यस्मिन् जात्यत्रिभुजे एका- कुलपलभादेशे भुजकोटयोगयोगः कर्णवर्गसम इति पलकर्णवर्ग:=पभार + १२२ - १२+१४४१४५ ॥ पलकर्णः =/१.५ = १२ +% १२ + १२+ song पgar Mai dhlaine अत्र २४ १४ स्थाने स्वल्पान्तरादाचार्येण २५ स्वकृतमतः प०१०-१२+ इत्युपपन्नम्॥७॥ २५ पूर्व और पश्चिम कपालमें इष्टकाल होवे तो क्रमले दिनगतघटी और दिनशेष घटी त्रिप्रवाधिकारः ॥४॥ ASTHAN उन्नत काल होता है। उन्नत घटीको दिनार्ध घटानेसे नतकाल होगा। एवं रात्रिमें भी नतोन्नत कालका साधन करना चाहिये। पलभावर्गके पच्चीश अंशको १२ में जोड़ने से अङ्गुलादिक पलकर्ण होगा ॥ ७ ॥ उदाहरण-४।२२ दिनगत इटघटी, और दिनार्थ १३१२८ है। अतः ४।२२ उन्नतकाल और (१३।२८)-(४१२२)=९।६ पूर्वनत काल हुआ। एवं रात्रिमें भी जानना। ": पळमा = ६, ..६२ = ३६ । ३६ = ११२६ । :.१९+ (१।२६)3१३१२६, अनुलादिक पलकर्ण हुआ ॥ ७ ॥ अथ छायार्थ हारानयनमाह वेदेशाः शरहबराड्यरहिताः सौम्यानुदग्गोलयो- हारोऽथो घटिकायुङनतकृतहाशः समाख्यः स्मृतः। चेत्सात्रिकुतो नतं यदद्धिकं वेदाहतं तद्वियुक् स्पष्टोऽसौ तदयुग्घरस्त्वभिमतः स्यादक्षकर्णोद्धृतः ॥ ८॥ अथ हारमयनयनमाह । वेदेशा इति । चई २३ पञ्चभ फल १३६ सायनसूर्यस्योत. रगोलत्वादनेन १८३६ युक्ता वेदेशा ११४ जालो हार १३२॥३६॥ न ६३ परिकार्ध-३० युक्तम् ६॥३३॥ अस्य वर्गः ४२॥५४॥९॥ द्वाभ्यां भक्तो जातः समात्यः २०२७। चेनत साध. त्रयोदशाधिक स्यात् तदा तत् सार्धन्नयोदशहीनं कृत्वा यदधिक त दैश्चभिगुणनीयं तेन फलेन हीनः समाख्योऽसौ स्फुटः स्यात् । यदा साधत्रयोदशाभ्यो न्यून नतं तदा समाख्यो यथास्थित एव । अस्योदाहरणमा प्रहश्यते ॥ अथाभिमतहारानयनमाह । हारः १३२॥३६ समाख्येन २१॥३७ रहितः १११।९। आक्षक- णन-१३१९ भक्तः फलमभिमसो हर बा२०॥८॥ माधुरी व्याख्या शरहृच्चराब्यरहिताः पञ्चभक्तचरपलसहितोना, वेदेशाः चतुर्दशोत्तरशत, सौम्या. 'नुदग्गोलयोः सौम्ययाम्यगोळयोः, हारः = मध्यमहारः, स्यात् । अथो-अनन्तरं, घटि- कायुनतकृतेः = अर्धनाडीसहितनतवर्गस्य, द्वयंशः अर्धम् , समाख्यः = समसंज्ञः= समः, स्मृतः कथितः । चेत् यदि, सार्धनिकुतः सार्धत्रयोदशभ्यः, नत-नतकालमान यत् = यावता, अधिक बृहत् स्यात् , तत्-अधिकप्रमाणे, वेदाहतं चतुर्गुणं, तद्वियुक् तद्रहितः, असौ अयं, समः, स्पष्टःस्फुटसमः भवति । तदयुक्=समरहितः, अक्षक- र्णोद्धृतः पलकर्णभक्तः, हर: मध्यहरः, अभिमतः इष्टहरः, स्यात् ॥ ८ ॥ अत्रोपपत्ति:- उत्तरयाम्यगोलयोश्चरज्यायुतोन! त्रिज्या अन्त्या स्यादिति गोलस्वरूपावलोकनेनैव प्र. स्फुटा । अत्राचार्य त्रिज्या1१४, कल्पिताऽत: अन्या-त्रिज्या= चज्या=१९४चज्या। च-प४२ यतः स्वरूपान्तरातू चज्या अतःअन्त्या-११४ m wata इयमेवान्त्या हारसंज्ञया स्वीकृता। सा तु नतोकमज्यया होना इष्टान्त्या स्यात् । नतो. क्रमज्या तु समसंज्ञया व्यवहृता। तदर्थ नतकोटिज्यानकोज्यानर-नज्या ।
FP सटीकमहलाघवे- मतो नतोकमज्या = नउज्या-त्रि- नि-नज्या) नज्या = ११४४०११४२-नज्या)3 ११४-११४ --- नज्या नघ x ६x२)२ नव२ x ३६ ४४ PANE wing ११.४४२ मा w man (१+ mus नघix३६ नध+) -(१+१) स्वल्पा अयं समः सार्धन्त्रयोदशापे नतकाले वास्तवः स्यात् । ततोऽधिके ४ अन्तरं अधिक प्रत्येकघटिकाधिक्य समागच्छति, अतोऽन्तरघटी चतुर्भिः संगुण्य पूर्वसाधितसमे विशो- ध्य च वास्तवः समो भवतीति सुस्पष्ट मेन्छ । इत्युपपंचम् ॥ ८॥ उत्तर और दक्षिण गोलमें घरपलके में अंशको क्रमसे ११४ में जोड़ने और घटाने से हार होता है। और आधी बटीसे युक्त नतके वर्गका आधा सम होता है। यदि नत साढ़े तेरह घटीले अधिक होवे तो साढ़े तेरहसे जो अधिक हो उसका चारसे गुणा कर पूर्व सममें घटानेसे स्पष्ट सम होगा। हारमें समको घटाकर उसमें अक्षकर्णका भाग देनेसे लब्धि इष्ट हर होता है॥८॥ उदाहरण वरपल ९२, नतकाल ९१६ और सायनसूर्य ७१९१४॥२३ है। यहाँ सूर्य दक्षिण गोलमें है, अतः १८२४ । amaka ११४-( १८१२४) ९५३३६-हार । ( ६ )+( ००३०)-९।३६ । इसका ९२.९।३६ वर्ग - ९२॥९॥३६। अतः ४६।४।४८-सम हुआ। नतको साढ़े तेरहसे अधिक न होनेके कारण ४६।४।४८ यही स्पष्ट सम हुआ। हार ९५१३६ में सम ४६३४ को पटा कर शेष ४९।३१ में पलकर्ण १३३२६ का भाग देनेसे लब्धि ३३४१ इष्ट हर हुआ॥ ८॥ अथ भाज्यष्टकणेष्टच्छायासाधनमाह- दिग्नाक्षमाहृतचरं स्वगुणं द्विनिघ्नं स्वेवंशयुग्युगभवान्वितमत्र भाज्यः। कर्णोऽगुलादिक इहेष्टहराप्तभाज्या कर्णार्कवर्गविवरात्पदामष्टभा स्यात्।। अथ भाज्यज्ञानमिष्टकर्ण ज्ञानमिष्ट्रच्छायाज्ञानं चाह । दिग्ध्नेति । अक्षमा ११४५॥ दश- गुणिता १०३० अनेन चरं ९२ भक्तं फलम् ११३७॥ वर्गीकृतम् २॥३६॥ द्विनिघ्नम् १।१३। इदं स्वकीयेन पञ्चमांशेन १२ युतं ६।१४ युगभवान्वित जातो भाज्यः १२०।१४। अयमभि. मतहरेण ८१२० भक्तः फलमगुलादिक इष्टकर्णः १४।२५। अस्य वर्ग: २०७।१०। अर्कवर्ग: १४४। अनयोरन्तरम् ६३।५० अस्य मूलं माझं सा इष्टच्छाया भवेत्। तत्र सच्छेदासस्य मूलानयनप्रकारः । यत्र कुत्रापि साक्यवाद्वयस्य मूलानयने अर्धाङ्कः षष्टया गुण्योऽधः स्थान युक्तः पुनः षष्टया गुण्यः । एवं वारद्वयं षष्टया सवणितं कार्यम् । यच्च 'त्यक्त्वान्स्था- द्विपमादित्यादिना मूलं गाद्यं यच्छेषं चौक कार्य तदनन्तरं षष्टिगुणं द्विगुणितेन मूलेन TALIM त्रिप्रश्नाधिकारः॥४॥ द्वियुक्तेन भक्तमात फलं मूलाधः स्थाप्यम् । एकवारमूचाङ्कः षष्टिभक्तः कार्यः । तत्सा- वयवाकल्य सूक्ष्म मूलं भवेत् । एवं सावयवात्रये वारचतुष्टयं षष्ट्या सवर्णित कार्यम् । उक्त- वंद्यन्मूलं तद्वारद्वयं षष्टिभक्त कार्यम् । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । अन्न समावृत्या षष्टिगुणं कार्यम् । न तु विषमावृत्त्या। कर्णाकवर्गयोरन्तरम् ६३।१०। इदं सूक्ष्ममूलाथे वारद्वयं ष- ष्टया सवर्णितं जातम् २२९०००। अस्मादुक्तवन्मूलम् ४६९। मूलावशेषकम् ३६९। लैकम् ३६०१ षष्टिधनम् २१६००। विकला-० न्वितम् । द्विसंगुणेन मूलेन ९५८ द्वियुक्तेन ९६०॥ भक्तं फलम् २२। मूलादधः स्थापितं जातम् ४७९।२२। पष्टिभक्तं जातं मूलम् १९९१२२॥ इदमेवेष्टच्छाया ७१९९॥२२॥ यन्न कुत्रापि सावयवाकस्य यथास्थितमूलं चेद्गृह्यते तदाऽन्तरं पतति । मूलख्य वर्गश्चेत् क्रियते तर्हि वर्गाको न भवतीति कारणात् सावयवाल्य यथा- स्थितं मूलं न ग्राह्यम् । अत्रोदाहरणम् । कल्पितमिष्टम् ०।२९ अस्य वर्ग: ०१६ यथास्थितो- शिस्य । मूलम् । शेषम् ९।६। सैकमित्यादिना फलम् ३३॥ इदं कल्पितेष्टतुल्यं न जा. तम् । अथवा इष्टम् ॥१०॥ अस्य मूलम् ॥३१॥ अस्य वर्ग: ०२०। एवं स्वल्पाहे बह्वन्तरे पतति । बलके कदाचित् संवादि भवति इति कारणादनया रीत्या मूल न ग्रासम् । पूर्वोक्त- प्रकारेण प्राशामू ॥९॥ माधुरी व्याख्या दिग्ध्नाक्षभाहृतचरं-दशगुणपलभाभाजितचरपलं, स्वगुणं वर्गीकृतं, द्विनिधनं द्विगु- णितं, स्वेष्वंशयुक् = निजपञ्चमांशसहितं, युगभवान्वितं चतुर्दशोत्तरशतसहितं, अत्र, भाज्यः = भाज्यसंज्ञः, भवति । इष्टहराप्तमाज्यः-इष्टहरहतभाज्यः, इह-छाया- नयने, अङ्गुलादिकः = अङ्गुलमुखः, कर्णः = छायाकर्णः, स्यात् । कर्णार्कवर्गविवरात् = कर्णद्वादशयोगान्तरात् , पद-मूलं, इष्टभा=स्वेष्टच्छाया, स्यात् ॥ ९ ॥ अत्रोपपत्तिः- चज्याद्य ::: क्रांज्यात्रि' - धुर । कुज्या = त्रि कांज्या, कुज्या, मया । १२, पमा, पक, अनयोरक्षक्षेत्रयोः साजात्याच्च पभाxकांज्या'_पभा XNत्रि - शुर कुज्या । वर्गकृते पमा त्रि-पभा यु' _चज्या xगुरे, कुज्या त्रि :. पमा नि त्रि---पभा.गु.नि. = १४४४ चज्या ४ शुरु । ::.पमा त्रि.नि. = १४४४ चज्या धु+पमा न्यु त्रि पभा.त्रि.नि = २ (१४४४ चज्या +पभा.त्रि)।:. १४४४ चज्या+पभात्रि त्रित्रि त्रिxत्रि १४४४चज्या पभार-त्रिर चज्या १४४ त्रि+ पभा Roma amaARAN १२ १३ antawa Hawa + २ पभा पमारे खटीकमहलाघवे- RAMD awa मूले गृहीते= नि चज्याx१४४ त्रि+ निxxपमा इअत्याधु ततो यदि त्रिज्यावृत्ते इष्टान्त्या तदा युज्यावृत्ते केति जातेष्टहृतिः १२xहति अथाक्षक्षेत्रानुपातेन शंकु पक १२x इअंत्यो धु पक-त्रि शंकु त्रि पक-नि: १२ त्रि इत्याx १२४ धु यु 4ara Dan त्रिx १२ Duram पुनरनुपातेन छायाकर्णः- NRNA AD mpute त्रि शुx इअंत्या RAHUL माज्यसंज्ञा इ.अंत्या -अस्य च इष्टहरसंशा कृताऽऽचार्येण । FOR त्रि अतः (१) समीकरणेन इष्टहर- धु चज्याx१४४ नि निx२xपमा चज्याx१४४ -त्रि+ त्रिx२x पभार (२) maatamadiman का SHAHR यतः पूर्वयुक्त्या =चज्या। अतः चज्या- (२) समीकरणेन वेदेशमित-(११४) त्रिज्यायामिष्टहरः चपरx१४४ ११४५ अत्रा भाज्ये १४४ स्थाने १२, हर (११४)स्थाने २५४२५भारx१४४ च १० कल्पितम् , स्वल्पान्तरात् । चप२४१३ चप२x२x६ अतः इष्टहर-१४४+ पभा२४२५४२४१० चप२x२x६ चपx२x६ ११४+ ११४+ पमा४५०० पभाx१००४५ पभाx१०. चप -)२ x २ (१+1)११४ + २( -) पभाx पभाX१० (चप)२४२ =इष्टहरः । अतः पूर्वयुक्त्या छायाकर्णः = (पभाx१० २५४२०४पमा२३ ११४ + MAA We 10 PRIOR -- ११४+ (भाx१० भाज्य का त्रिप्रवाधिकारः॥४॥ F१ । ततो द्वादश, छाया, छायाकर्ण इत्यस्मिन् त्रिभुजे कर्णकोटिवर्गान्तरमूलं इहर भुजरूपा छाया स्यादेव । इत्युपपन्नम् ॥ ९ ॥ दश और पलभाके गुणनफलसे चरमें भाग देकर लब्धिके वर्गके दूनेमें अपने पंचमांश और ११४.को जोड़नेसे भाज्य होता है । इष्ट हरसे भाज्यमें भागदेनेसे अङ्गुला- दिक कर्ण होता है । कर्ण आर १३ के वर्गान्तरका मूल छाया होती है ॥९॥ उदाहरण-पलमा ६, घरपल ९२ और हर ३।११ है, अतः पलभा ६ और दश १० का गुणनफल ६० से चर ९२ में भाग देने से लब्धि ११३२ का वर्ग २१२१४ के दूने ४१४२१८ में इसी ४।४२ का पंचमांश ००५६ को जोड़ कर ५३८ में ११४ जोड़ने से ११९।३८ भाज्य हुआ। भाज्य ११९।३८ में इस हर ३।४१ का भाग देनेसे ३२॥१८ छायाकर्ण, हुआ। कर्ण ३२॥१८ के वर्ग में ४४ को घटाकर शेष ८१०१५ का(१) मूळ २८।२८ छाया हुई ॥९॥ अथेच्छायातो नतकालानयनमाह- कर्णः स्यात् पदमर्कभाकृतियुतेस्तद्भक्तभाज्यो हरो- ऽभीष्टस्तत्पलकर्णधातरहितो मध्यो हरो दुव्याहतः। चेवेदाङ्कधराधिकः पृथगतो वेदाङ्कभूनाद्गुणा- प्त्यात्यस्तस्य पदं घटीमुखनतं स्यादर्धनाडीवियुक् ॥१०॥ अथेष्टच्छायातो विलोमविधिना नतज्ञानमाह । कर्णः स्यादिति । अर्क-१२ वर्ग: १४४ । इष्टच्छाया-९९।२३ वर्ग: ६३।१०। अनयोर्योगः २०७१५०। अल्य मूलं जातः कर्णः १४॥२६॥ अनेन भाको भाज्या १२०१४। फलमभिमतो हरः ८१३०१२३। अयमक्षकणन १३।१९ गुणित: ११।३। अनेन मध्यो हरः १३२॥३६॥ रहितः २१॥३३॥ अयं द्विगुणः ४३।। अयं सवर्णितः १५११६०॥ अस्य मूलम् ॥३३॥ अर्धनाडीरहितं जातं नतम् ६॥३॥ अथ सार्धन्त्रयोदशाधिकनतस्योदाहरणम् । कल्पितनतम् १९।१०। घटिकार्धयुक् १९१४ अस्य वर्ग: २४९।२६ द्वाभ्यां भक्तो जातः समाख्यः १२३।४३। नतं साधत्रयोदशाधिकमतः सार्धत्रयोदश-१३।३० हीनम् ११४०। इदं चतुणितम् ६।४। अनेन समाख्यः १२३१४३ हीनः जातः स्पष्टः समाख्या ११६।३। अनेन हारः १३२॥३६ रहितः १६३३ अक्षणेन १३।१९ भक्तः फलमभिमतो हर श१४। भाज्यः १२०।१४ अभिमतहरेण भक्तः फलमिष्टकण: ३६६९२४००। अस्य मूलं जाता इष्टच्छाया ९६॥४४॥३०॥ अथ विलोमविधिना नतसाधनम् । छायावर्ग: ९३६८/६७ अकवर्ग:१४४ । अनयोोगः ९५०२।९७ मूलं जातः कर्णः ९७।२९ अनेन भक्तो भाज्या १३०।१४ फलमभिमतो हरः ॥१४॥ पलकणेन १३।१९ गुणितः १६।२१। अनेन मध्मो हरः १३२॥३६ रहितः ११६॥११॥ द्विगुणः २३२॥२२॥ अयं वेदाधराधिक पृथक् स्थापितः २३३॥३२॥ अयं वेदाङ्कभूभी १९४ रहिता (१) सावयवालानां मूलानयने कस्यचित् पधम्- षष्ठिवर्गगुणादकान्मूलं ग्राह्यं यथागतम् । मूलावशेषकं सैकं षष्ठिघ्नं विकलान्वितम् । द्विगुणेन द्वियुक्तेन मूलेनाप्तं स्फुट भवेत्॥१३॥ ११प्र० ला० २ सटीकग्रहलायवे-- ma ३८१३३॥ निमिक्ता फलेन १२॥४७ पृथकथः २३२॥३२ युक्तः २४१।९। अस्य मूलम् १९६४०॥ अर्धनाडीरहितं जातं कल्पितनतम् ११।१०। ।। साप्त्याढयस्तस्य पदमित्यस्योदाहरणम् । चेद्वेदाधराधिका पृथगतो वेदाभूनादि- त्यादिना जातोऽयमः ३४१२२ अख्य षडंशेन ।२३ पृथकूस्था २३२।२२ रहितः २२६।५९ अल्य मूलं १५।१ अर्धनाडीरहितं जातं नतम् १४॥३१॥ इदं कल्पिनत-१५॥१० तुल्यं न जात. मिति कारणात् गुणात्याढय इति पाठो युक्तः ॥१०॥ माधुरी व्याख्या- अर्फभाकृतियुतेः = द्वादशच्छायावर्गयोगात् , पद-मूलं, कर्णः छायाकणेः, स्यात् । तद्भक्तभाज्यः = कर्णभाजितभाज्यः, अभीष्टः इष्टः, हरः स्यात् । तत्पलकर्णधातरहितः= इष्टहरपलकर्णगुणनफलोनः, मध्यः मध्यमः, हरः, व्याहत-द्विग्नः, चेत् यदि, वेदाङ्क- पराधिक चतुर्नवत्युत्तरशतादधिकः, स्यात् तदा अतः = अस्मात् , पृथक् , वेदाङ्कभुना- द्गुणाप्त्यादयः चतुर्नवत्युत्तरशतरहितात् त्रिभाजितात् यत्फलं तेन युतः, तस्य युतस्य, पद मूलं, अर्धनाड़ीवियुक् घटिकारहितं, घटीमुखं घटिकादिक, नतं-नतकालः, स्यात् १० अत्रोपपत्ति:- १२ कोटिः, छाया भुजः, छायाकर्णः कर्ण इत्यस्मिन् जात्यत्रिभुजे "भुजकोटयोर्व- गयोगः कर्णवर्गसम, इति छाक २-१२+ छाया । छाया=N १२+छाया। छाक- एवं पूर्वयुक्त्या, समः (नघ +३) । इहर हर-(नध+३) .इ.हर पक = हर-३(नध+1)। समशोधनेन (नध+ )२ हर-इहर ४ पक। ::(नघ+) = ( हर-इहर x पक)x २। अनयोले- नध+EN (हर-इहर x प ) x २। समशोधनेन नघ (हर-इहर x पक)x२।। अथ च "चेत्सात्रिकुतो नत" इत्यादिना- अम (नध+1) नघ-१३३)४४ (नध+३)२ (२नघ-२७)४४ भाज्य भाज्य apan - । MORA SHAR Hot २ २नच+9 *- ime ४नघ+४नघ+१ -( ४ नध-५४) ४नघ + ४नघ+१-(३२नध-४३२) win ८सम = ४नघ-२८न+ ४९ + ३८४( तुल्य ४८ योगवियोगातू)।
त्रिप्रश्नाधिकारः॥४॥ artinde MAR अनयोर्मूले श्नध-७ = सम- ३८४ । पक्षौ द्वाभ्यो भक्तौ तदा '-५%/२सम-९६। नघ सम---९६+५ पक्षयोः। योजनेन- नव-३%3२ सम-९६+४ । अनयोर्चगें कृते- (नध+1)२ = २सम-९६ + १/२सम-९६+ १६ =२सम-८.+/(२सम-९६+ १००-१०० ८०+5/(२सम --- १९६) + १०० ta सम४२- १९६५-१०) HAND gaRana Faram HAIR सम४२-१९६ = २सम-८060 tatacam - ( HOM - सम )=२सम + (सम ४२-१९६) = २सम + (सम x २-१९४) । अत्रस्थाने, तथा १९६ स्थाने च १९४ इति । क्रमशः ३, १९४ संख्यै गृहीते प्रन्थकृता अतः- नघ+३) (सम २-१९४) । अनयोले- ३ नध+३ = २सम + (सम २-१९४ १९४)। अतः नय ३ २सम+ (समर- (समर--१९४)- । इत्युपपनम् ॥१०॥ ३ छाया और बाहरके वर्गयोगका मूल कर्ण होता है। भाज्यमें कर्णका भाग देनेसे इष्ट हर होता है । मध्य हरमें इष्टहर और पलकर्णके गुणनको घटो कर शेषको द्विगुणित कर यदि १९४ से अधिक होवे तो उसे अन्यन्त्र रख कर उसमे १९४ को घटा कर शेषमें ३ का भा. ग देनेसे लब्धि को पूर्व द्विगुणित में जोड़ कर उसके मूलमें आधी घड़ीको घटानेसे घट्यादिक नत काल होगा ॥१०॥ उदाहरण-छाया २८१२८ का वर्ग ७९५४ और १२ का वर्ग १४४ का योग८४१ ।४ का मूल २९।०० कर्ण हुआ। भाज्य ११९।३० में कर्ण २९ का भाग देनेसे ४१७ इष्ट हर हुआ। पलकर्ण १३।२६ और इष्ट हर ४१७ के गुणनफल ५५॥१८ को मध्य हर ९५३३६ में घटाकर शेष ४०।१८ का दूना ८०३६ यह १९४ से अल्प है अतः इसी ८०३६ का मूल ८१५८१४० घटथादिक नतकाल हुभा ॥ यदि नत काल १४॥३८ होवे तो नतकाल १४।२८ में आधी घटी (३०पल) जोड़ कर १४१५८ इसका वर्ग २२४।००४ का आधा ११२१००२ सम हुआ। नतकाल १४॥ २८ में १३१३० को घटाने से शेष ००५८ को ४से गुणाकर ३१५२ को सम ११३ में घटा.
RESTAURARIA सटीकप्रहलाघवे- नेसे शेष १०८१८ स्पष्ट सम हुआ। भाज्य ११९३८ में हार ९५३३६ को घटानेसे २४१२। में पल कर्ण १३।२६ का भाग देनेसे लब्धि: ११४७ इष्ट हर हुआ। भाज्य ११९३८ में इष्ट हर १।४७ का भाग देनेसे ६५ छायाकर्ण हुआ। छायाकर्ण ६५ के वर्ग ४५००।१० में १२ कावर्ग १४१०० को घटानेसे शेष ४३५६।१० का मूल ६६१०. छाया हुई । इष्ट हर १॥४७ और पलकर्ण १३।२६ के गुणन २३॥५॥२२ और हार ८८१५ का योग ११२१२ के दूना २२४ का मूल १४१५८ में ३० पलको घटानेसे १४॥ २८ नत काल हुआ॥ १० ॥ अथ सूक्ष्मकान्त्यानयनमाह चत्वारिंशदशीतिरद्रिकुभुवः क्वक्षेन्दवा भूधृती षट्नाक्षीणि जिनाश्विनोऽङ्गविकृती खाध्यश्विनः सायनात् । खेटाहोलवदिग्लवप्रमगतोऽङ्कोऽसौ तदूनागता. च्छेषनादशलब्धियुग्दशहतोऽशाधोऽपमः स्यात्स्वदिक् ॥ ११ ॥ अथ क्रान्तिसाधनमाह । स्युः * खण्डानीति । खवाय इत्यादीनि नव खण्डानि स्युः । यथा ४०1४०३१३४।३।३१।१८।१२।४ा सूर्यः १११।१२।४१। अयनांश-१८१० युक्तः ॥२४॥ २२४१ । अस्य भुजांशः १४॥२॥४दशभिर्भकः फलम् ५ गतखण्डकानि ३० शेषम् ४।२।४१ एष्यखण्डकेन २५ गुणितम् १०१।११। दशमिभक्तं फलम् १०१६॥४२॥ अनेन गतखण्डयुति- १८१ थुक्का १९१६॥४२॥ दशमकाजाता लवादिकान्ति: १९॥६॥४०॥ सायनसूर्यस्योत्तरगो- लत्वादुत्तरा। अय प्रकारान्तरेण क्रान्तिसाधनमाह । चत्वारिंशदिति । १४०1८०११७१११॥ १८१॥ २०६४१२४०२३६१२४०॥ अस्योदाहरणम् । सायनसूर्यख्य भुजांशाः ६४।२१४१ दशमताः फलम् । एतत्प्रमित. गता १०१। अनेन एण्यालो २०६ रहितः २९॥ अनेन शेष ॥२॥४१ गुणितं १०११७१६ दशमिभक्त फलम् १०६।४२ । अनेन गताको १८१ युक्तः १९१६॥४२॥ दशहतोंशाधोऽपम: स एव १९॥६॥४०॥ ११ ॥ माधुरी व्याख्या- चत्वारिंशत् = ४०, अशीतिः%3D ८०, अद्रिकुभुवः सप्तदशोत्तरशतम् ११५, कक्षे- न्दवः एकपञ्चाशदुत्तरशतम् १५१, भूधृती = एकाशीत्यधिकशतम् १८१, पदखा- क्षीणि = षडधिकशतद्वयम् २०६, जिनाश्विनः = चतुर्विंशत्यधिकशतद्वयम् २१४, अनविकृती पत्रिंशदुत्तरशतद्वयम् २३६, खाध्यश्विनः चत्वारिंशदुत्तरशतद्वयम् २४०, इति क्रान्तिखण्डकानि स्युः । अथ सायनातू-अयनांशयुतात् , खेटातू-महात् , दोलव- दिग्लवप्रमगत मुलांशदशांश समो व्यतीतः, क्रान्तिखण्डस्य, अङ्कः संख्या, स्यात् । असौ गतसंख्या, तदूनागतातू-गताकरहिताप्रिमाात, शेषनावशेषांशगुणितात , * बहुषु पुस्तकेषु-"स्युः खण्डानि खवायोऽम्वरकृताः शैलाग्नयोऽध्यग्नयः, त्रिंशन्तस्वधतीनवारिनिधयस्तैः सायनांशग्रहात् । बाह'शानकुभागसङ्ख्यकयुतिः शेषेष्यघातादा- शाढयो दिग्विहृतो लवादिरपमस्तहिक्स्वगोलाद् भवेत्" ।। अयं श्लोकोऽप्युपलभ्यते । अतो विश्वनाथस्तमेव प्रथम विवृणोति ।। NIRMERS ४८x२१ ७:४६ ७x१२ CERIES reka aapapa ApacHER REA + त्रिप्रश्नाधिकारः॥४॥ दशलब्धियुक्दशहृतफलसहितः, दशहृतः दशभिर्भाजितः, स्वदिक्-सायनग्रहगोलीयः, अंशायालवादिका, अपमा क्रांतिः, स्यात् ॥ ११ ॥ अत्रोपपत्ति:- गोलसन्धे राशित्रयान्तरे नाड़ीवृत्तक्रांतिवृत्तयोः परमान्तरं परमा क्रांतिः, तज्या परमक्रांतिज्या (४९४८ स्व०)। अन श्रीमता गणेशेन गोलसन्धेः प्रतिदशाशान क्रा- तिमानीय दशगुणां विधाय क्रांतीनां खण्डाः पठिताः । ताश्च राशियमध्ये नव भवन्ति । क्रान्तिवृत्ते नवत्यंशाः, नाड़ीवृत्ते नवत्य शाः, ध्रुवप्रोते परमात्यंशाः इत्येकम् । दशांशभु. जांशाः, तद्विषुवांशाः, तस्मात्यंशाः-इत्यन्यत् निभुजयोरनयोज्योक्षेत्रबन्धनेन सा- जात्यादनुपातः। तत्र, त्रिज्या-१२०, परमक्रांतिज्या-४८, ज्या १०-२१, अतः क्रांज्या१०°= स्व०॥ यतः, ज्या १२० द्विभक्का स्वल्पान्तरात् धनुः स्यात् , अतः क्रोत्यंशाः १०-४, दशगुणिताः ४ x १०% ४०, अत प्रथमा खण्डा ४० जाता। एवं सर्वत्र । उत्तरार्धोपपत्तिस्तु सुगमैव किं लेखन- प्रपञ्चेनेति विद्भिर्विचार्यम् । इत्युपपन्नम् ॥ ११ ॥ क्रमसे ४०, ८०, ११७, १९१, १८१, २०६, २२४, २३६ और २४० ये क्रांतिकी खंडायें ह। सायन सूर्यके भुजांशमें १० का भाग देनेसे लब्धितुल्य :गताक होगा। गताको अग्रिमाङ्कमें घटाकर शेषसे भुजांश शेषके गुणनफलमें १० का भाग देकर लब्धिको गताङ्कमें जोड़कर उसमें पुनः १० का भाग देनेसे सायन सूर्यके गोलकी विद्याकी क्रांति होगी ॥१॥ उदाहरण-सायन सूर्य ७११९।४।२३ का "दोस्त्रिभोनं त्रिभोवं" इत्यादि प्रकारसे भुज १।१९।४।२३ के अंश ४९।४।२३ में १० का भाग देनेसे लब्धि ४, और शेष ९।४।२३ हुआ। अतः ४ था. १५१ गताङ्क और आगेका १८१ अप्रिमोड हुआ गताङ्क १५१ को अप्रिमाङ्क १८१ में घटाकर शेष ३० से भुजांश शेष ९।४।२३ के गुणन २७२।११।३० में १० का भाग देनेसे लब्धि २७११३१९ को गताक १५१. में जोड़ कर १७८११३३९ में पुनः १० का भाग देनेसे सायन सूर्यको दक्षिण गोलमें होनेके कारण दक्षिण दिशाकी क्रांति १७°१४९१८॥ ११ ॥ अथ स्थूलकान्त्यानयनमाह- षट्पडिदधिक्कुभिरर्वैः खेटभुजांशदिनांशमितैक्यम् । शेषहतैष्यदिनांशयुतं वांऽशाधपमः सुखसंव्यवहृत्यै ॥ १२ ॥ अथ लावार्थ स्थूलकान्तिसाधनमाह । षट्पडिति । १२३४।२।४१ सायन सूर्यस्य भुजांशाः ६४।२।४१ पञ्चदशभक्ताः फलम् । ३। एतन्मितगतखण्डयोगः११ एण्यखण्डम् । शेषेण ९।२१४१ गुणितम् ३६।१०।४४ पञ्चदशामिभक्तं फलम् २।२४।१३। अनेन गतखण्डयु- वि-१७ युका । अंशाधपमो जातः १९।२४४४३॥ सुखेन संव्यवहृतिर्व्यवहारस्तदर्थ स्यादिति१२ माधुरी व्याख्या- वा-अथवा, पक्षनिषूदधिक्कुभिः ६।६।५।४।२।१ तुल्यैः, अधैः खण्डकैः, खेट. भुजांशदिनांशमितैक्यं सायनप्रहभुजांशपञ्चदशांशसमखण्डयोगं, शेषहतैष्यदिनांशयुत शेषगुणिताप्रिमखण्डपञ्चदशांशसहितं, तदा सुखसंव्यवहृत्यै लाघवार्थ, अंशादि-लवादि, अपमातिः, स्यात् ॥ १२ ॥ MARI
tohar
Ramay
WARE
Raaaman
mana
18
0
kats
THA
mama
sweet
१
-
को गत खंडाओंके योग1१७॥३२॥ में १५ का भाग देकर लब्धि ११५॥१०॥
सटीकग्रहलाघवे-
খলিঃ-
अत्रापि पूर्ववदोलसन्धे राशित्रयान्तं यावत् प्रतिपञ्चदशभागान् क्रोन्यशान् प्रसाध्य
स्वाधोऽधो विशोध्य स्थूलाः षट क्रांतिखण्डाः पठिताः । स्तद्यथा--ज्या १५३१ । परम-
कांतिज्या= ४८ । त्रिज्या= १२० । अतः पूर्वयुक्त्याऽनुपातेन
काज्या १५०
ज्या १५°xपक्राज्या.३१४४८ ३१४४
= १२(स्वरुपान्तरम्) । इयं द्विभक्ता
त्रिज्या
१२
जाता क्रांतिः १५० ----६- प्रथमा खण्डा । एवं ज्या ३०°=६१। अतः भाज्या
२
२४४
= २४ स्व० । अतः क्रांतिः ३०१२ ।
१२-६-६-द्विखं । एवं सर्वत्र । अस्मादिष्टनात्यानयन सुगममित्युपपन्नम्॥१२॥
अथवा ६, ६, ६, ४, २ और १ हन खण्डाओं के द्वारा सायन सूर्यके भुजामें १६ का भाग
देनेसे लम्धि संख्याके तुल्य खंडाओंके योगमें शेषांश और अग्रिमाङ्कके गुणनमें १९
का भाग देकर लब्धि अंशादिको जोड़नेसे सुख व्यवहारथ (स्थूल) अशादिक क्रांति होगी।
उदाहरण- सायन सूर्य ११९४२३का भुजांश ४९°१४१२३ में १५
का भाग देनेसे लब्धि ३ खंडाओं ६,६,५ का योग १७ हुआ। शेष ४°१४१२३" और
को गत खंडाओंके थोग १७ में जोड़नेसे दक्षिण दिशाको स्थूल क्रांति १८०१ १४ हुई।१२।
अथ क्रान्ते जांशानयमाह---
নী কালি দুবাশ্বার্থহীনু।
तिथिग्नशुद्धसंख्यया युतं भवन्ति दोलवाः ॥ १३ ॥
अथ क्रान्तिमागेभ्यो विलोमविधिना भुजभागानयनमाह ततो दलानीति । लघु-
खण्डकैः साधिता कान्तिः १९।२४॥४३अस्याः प्रथमखण्डवयं ६ शोधितं शेषम् ॥२४४४३।
अल्मात् तृतीयखण्डं ६ शोधितं शेषम् ॥२४॥४३॥ तिथिघ्नम् ३६॥१०॥४५॥ पुष्यखण्डकेन
४ भक्त फलम् ९१२१४१। शुद्धखण्डसंख्या ३ तिथिनी ४५ ॥ अनया लब्धं युतं जाता सूर्य.
स्थ सुजभागाः १४॥२॥४१॥ १३ ॥
माधुरी व्याख्या-
ततक्रांत्यंशतः, दलानि-खंडानि, अवांतरश्लोकोक्तानि, शोधयेत् जह्यात् ।
तिथिप्नशेष पंचदशशेषाङ्कयोर्गुणनफलं, एष्यहृत् अग्रिमाङ्कभक्तं, तिथिनशुद्धसंख्यया
युतं पश्चदश-शुद्धसंख्ययोर्धातेन सहितं, तदा दोलचा भुजांशाः, भवन्ति ॥ १३ ॥
अत्रोपपत्ति:--
यतः प्रतिपंचदशशि एकैका कान्तिखंडा पठिता अतो भुजांशेभ्यो यथासंभवं
कोतिखंडायोगविशोधनेन शुद्धकोतिखंडायाः संख्याज्ञानं भवति । शेषेणानुपातः । यध्य-
खण्डया पञ्चदश भागा लभ्यन्ते तदा शेषेण क इति शेषसम्बन्ध्यंशाः स्युः। पुनर्यदि
एकसंख्यया पञ्चदशभागा लम्यन्ते तदा शुद्धसंख्यया क इति शुद्धसंख्यासम्बन्धिभागा:
स्युरित्यनयोर्योग भुजांशा भवन्तीत्युपपन्नम् ॥ १३ ॥
त्रिप्रश्नाधिकारः॥ ॥ सम्भवानुसार स्थूल क्रान्तिमें खण्डाओंको घटाकर १५ और शेषके गुणनफलमें अमि, माको भाग देकर लब्धि अंशादिमें १६ और शुद्ध खण्डा संख्याक गुणनफलको जोड़नेसे भुजांश होगा ॥१३॥ उदाहरण-स्थूल क्रान्ति १८०१५.१०॥ में ६+६+५ इन ३ खण्डाओंका योग १७ को घटा कर शेष १०११1991 को १५ से गुणन १६११७॥३०॥ में अग्रिमांक ४ का भाग देकर लब्धि अंशादि ४१४॥२३॥ में शुद्धसंख्या ३ और १५ का गुणनफल ४५ को जोड़नेसे अंशादिक भुजांश ४९°१४१२३" और राज्यादिकभुज १।९९०१४॥२३॥ अथ दिनमानादेव स्थूलकातिप्रसाधनमाह धुदलतिथिवियोगस्तद्विनाडयश्चरं स्या- दथ निजगजमागोपेतमक्षप्रभातम् । दिनकदपमभागास्तत्वलिप्तायुताः स्यु- मुदलकशपृथुत्वे ते क्रमाद्यास्यसौम्याः॥१४॥ अथ सूर्य विना स्वयुक्तिदर्शनार्थ दिनार्धात् स्थूल शान्तिसाधनमाह । घुदलेति । दिना- धम् १६॥३३॥ तिथयः १५॥ अनयोरन्तरम् १२.३ षष्टिधन जातं पलात्मक वरम् ६३॥ इदं स्वकोयेन गजभागेन ११॥३७।३० युतम् १०४॥३७॥३०॥ अक्षप्रभया ५१४६ भकं सवर्णितो भाज्य-३७६६५० माजको २०७०० भजनाल्लब्धं भामा: १८२४४॥ एते पञ्चविशतिक लाभिर्युका जाताः सूर्यल्या क्रान्तिभागाः १८॥३६॥४४॥ शुदलकशषथुत्वे क्रमाद्यास्यसौम्या भवन्ति । तद्यथा । पञ्चदशघटिकाभ्यो दिनाधै न्यूने सति दक्षिणाः । अधिके उत्तरा ज्ञेयाः । एते क्रान्तिभागा धुदलस्य पञ्चदवाभ्योऽधिकत्वादुत्तरा जाताः॥ १४ ॥ माधुरी व्याख्या- शुदलतिथिवियोग: दिनार्धपञ्चदशान्तरं, यत् , तद्विनाथः तस्य पलमान, चरं= चरपलं, स्यात् । अथ अनन्तरं, निजगजभागोपेतं स्वाष्टांशसहितं, अक्षभाप्तं पल- भाभाजितं, परं, दिनकृदपमभागा: रविकान्त्यंशाः, स्युः । तत्वलितायुताः पञ्चविंश- तिकलायुक्ताः, ते == रविक्रात्यंशाः, शुदलकृशपृथुत्वे-दिनार्धस्य पञ्चशघटीभ्योऽपाधिकत्वे, कमातू-क्रमशः, यान्यसौम्याः दक्षिणोत्तरगोलीया:, स्युः । यदि दिनमानं पञ्चद- शापं तदा दक्षिणा कान्तिः, यदि पञ्चदशवटीभ्यो दिनमानमधिकं तदा उत्तरा कान्ति- रिति विज्ञेयम् ॥१४॥ अन्नोपपत्ति:-- पूर्वयुक्त्या गोळ्योदिनार्थम-दि-अ =१५चपः । दि. १५-चप । चरांशाः । ते द्विगुणिता स्वल्पान्तराटचरज्या १० १२xकुज्या । अथाक्षक्षेत्रानुपातेन क्रान्तिज्या कांज्या अत्राचा. Mam चप चपत्र २ चया १२xचप १२ चज्या यण स्वल्पान्तरातू कुज्याचरज्ये समे कल्पिते, अतःक्रांज्या पभाx लटोकप्रहलाघवे- Baba RWAND यधेकविंशतितुल्यया ज्यया दश अंशास्तदा क्रान्तिज्यया केति जाताः कानयंशाः १.xज्या १०x१२xचप १२०४चप । अत्र हरभाज्यौ १३भिरपवर्तितौ- २१४ पभा४५ १०५पमा hapa m anna चप चप - पमा पमा 9 १ चप+ ९Xचप (स्व.) (है) (१४) अत्र स्वल्पान्तर- ८xपमा दोषवशात् तारतम्यादाचायण वास्तवासन्न सन्नकरणार्थ पञ्चविंशतिकला योजिताः । युदलकृश. पृथुत्वे ते क्रमाद्याम्यसौम्या इति गोलविदा प्रस्फुटमेवेत्युपपन्नम् ॥ १४ ॥ दिनार्ध और १५ के अन्तर पल चरपल होते हैं। इसमें अपना अष्टमांश जोड़कर पलमाका भाग देकर लब्धिमें २६ कला जोड़नेसे दिनार्धको १५ दण्डसे कम होनेपर दक्षिण, अधिक होनेपर उत्तर क्रान्ति होती है १४ ॥ उदाहरण--दिना १३।२८ और पलमा ६ है। अत: १५ में दिनार्ध १३१२८ को घटानेसे १।३२ पटीपलका ९२ पल चरपल हुभा। इसमें ८ का भाग देने लब्धि ११३३० को जोड़कर १०३।३० इसमें पलमा ६ का भाग देनेसे लब्धि १७०१५ में २५ कला जोडनेसे १७°४०" क्रौति हुई। दिनार्थको १५ से अल्प होने के कारण दक्षिण दिशाकी क्रांति हुई ॥ १४ ॥ अथ दिनार्धकाले नतांशोभतोशानाह- क्रान्त्यक्षजसंस्कृतिनतांशास्तद्धीना नवतिः स्युरुन्नतांशाः । दिनमध्यभवास्ततोऽपि ये स्युः क्रान्त्यंशा लघुखण्डकैः पराख्यः ॥१५॥ अथ खण्डकैविना क्रान्तिसाधनमाह । सायनखेटभुजांशदशांशोनम्नतिस्तु तले द्विनगामा ७२ ॥ लब्धवियुकसदलाधि ४।३हृतोवोशाधपमो निजगोलककुम्ल्यात् ॥ सायनेति । सायनसूर्यस्य भुजांशाः ५४.३६४१॥ एषां दशांशः १।२४।१६। अनेन तिः १८ रहिता १२॥३१॥४४॥ इयं दशांशेन गुणिता ६८४।१९। इयं द्विस्था ६४।१९ द्विनगे. ७२ भक्ता फलम् ॥ १६॥४३। अनेन सदलान्धयो ४।३० रहिताः ३।३३।१७। अनेन पृथ- क्स्था भक्ताः फलं भागाधपम उत्तरः १ ९९९ यत्र कुत्रापि ग्रहस्य क्रान्तिसाधनं तत् प्रथ- मप्रकारेणैव कार्यम् ॥ अथ नांशपराख्यलाधनमाह। कान्त्यक्षजसंस्कृति तशा मध्यास्तेऽङ्गता पृथक् स्वनिधनाः। युक्ताः पृथगास्थितर्यमामा शऋक्ष्मा ११४ पतिता भवेत् पराख्यः॥ अकदिशि योगो भिन्नादिश्यन्तरमिति संस्कृतिज्ञया। क्रान्तिरुत्तरा १९६४० अक्षा- शा दक्षिणा: २६॥३६॥४२अनयोभिन्नदिक्त्वादन्तरे जाता नताशा दक्षिणा: २०। एते भध्या मध्याजाः स्युस्ते नतांशाह ६॥२०॥ षड्भक्ताः फलम् १।३।२० पृथक् ११३।२०। अख्या वर्ग:१६॥२ अयं पृथकस्ययुक्तः २।१०।१श द्वाभ्यां भकः फलम् ११५।५अनेन शक्रममा ११४। रहिता जातः पराख्या ११२॥५४॥६५ ॥ अथोतांशपराख्यसाधनमाह । कान्त्यक्षजेति। क्रान्त्यक्षजसंस्कारेण जाता नताशा दक्षिणा ६२०१२। नतांशहीना नवतिः ९०। जाता उन्नतांवा ८३।३९५८॥ एत दिनार्धनाः स्युः । तत उन्नतांशेभ्यो ये क्रान्स्यशा लधुखण्डकैः स पराख्यो भवति । उनतांक: ३३९॥
त्रिप्रवाधिकारः॥४॥ ५८॥ अस्मात् लघुखण्डकै साधिता क्रान्तिः २३।३४॥३९॥ अस्याः पराख्या इति संज्ञा ॥ अथ नताचलनमागानाह। घटीदल-३० युतं नतं तिथिगुणं दिनार्धात कृतीकृतमिदं पराभिहतमधिरुद्रो-११४ द्धतम् । गजाकृति-३२८ युतं यमा-२ हतपरोनितं तत्पदं स्वघ्नमनलोनितं स्युरिति यन्त्रभागा नताः ॥ नतम् ६।३। घटीदल-३० युतम् ६॥३३॥ तिथि-१५ गुणम् ९८५११। दिनाधन १६।३३। भक्तं फलम् ५।१६।११। वर्गीकृतम् ३१।१४।२६। पराख्येन ११२३९४.६६ गुणितम् ३९७९।११॥४९॥ अब्धिरुद्रो ११४ दूसृतम् ३४१५४।१४। गजाकृति-२३८ युतम् २६३१६४।१८। द्विगुणितपरा- ज्येन ३३६१४९१६० रहितम् ३७१४॥३८॥ अस्य मूलम् ६।५।३०। रस-६ उनम् ३६॥३२१०॥ अनलो-३ नितं नता यन्त्रभागाः स्युः ३३१३२।। यत्र नतसम्बन्धस्तत्र नतांशात्साधितो यः হাত আল জালীলাঞ্জীরেল জালাচিত ঃ হাঃ আঃ। अथ यन्त्रभागेभ्यो विलोमविधिना नतसाधनमाह ! सरामनतभागका रस ६ हताः फलं वर्णित द्विनिधनपरयुग्गजाकृति-२३८ वियुग युगेशा-११४ हतम् । परोद्धृतमतः पदं दिनदलनमक्षेन्दु-१९ हुदू घटीमुखनतं भवेद्विरहितं खरामः ३० पलौः ॥ यन्त्रभागा: ३३।३३।०। निभियुक्ताः ३६।३२० षड्भिर्भक्ताः फलम् ।।२०। अरूया वगः ३७॥४॥३८॥ द्विगुणितपराख्येन २२६४।६० युक्तः २६२३६४।१८ गजाकृतिमी २२८ रहितः ३४।१४।१८ युगेशै-११४ ई.णितः ३९७९।१०।१२। पराख्येन ११२१६४।९५ भक्तः फलम् ३६।१४।२५। अस्य मूलम् ॥१५॥१०॥ दिनार्धन २६३३ गुणितं ९८४१६ पञ्चदशाभि. १६ भक्तं कलम् ॥३३। खराः ३० पलौ रहितं जातं घटिकादि नतम् ६३ ॥१५॥ माधुरी व्याख्या क्रान्त्यक्षजसंस्कृतिः = क्रान्त्यंश-पलांशसंस्कारः, नताशाः भवन्ति । तदीना नताशोना, नवतिः-९० संख्या उन्नताशा स्युः । ते नताशोन्नतांशाः, दिनमध्यभवा दिनाधकालीनाः स्युः । ततोऽपि = दिनार्धकालीनोन्नतांशतः, लधुखण्डकः = १२-इलो- कोकप्रकारैः, ये = यत्प्रमाणाः, क्रांत्यंशाः = क्रांतिभागाः स्युः असो, पराख्यः परः भवति ॥ १५ ॥ अनोपपत्तिः दिनाधकाले स्वखस्वस्तिकात् थाम्योत्तरकोतिवृत्तसंपातं (प्रहावधि) यावया- म्योत्तरवृत्ते चापमानं नताशाः, क्रांतिवृत्तयाम्योत्तरवृत्तसंपातात ( प्रहबिन्दोः) याम्यो. तरक्षितिजसंपातं यावत् याम्योत्तरे उन्नतांशाः; स्वखस्वस्तिकामाडीवृत्तयाम्योत्तरवृत्तसं- पातं यावदक्षांशाः, क्रांतिवृत्तयाम्योत्तरवृत्तसंपातबिन्दोर्याम्योत्तरनाडीवृत्तयोः संपात यावयाम्योत्तरे क्रांतिः स्यादिति परिभाषा भाषितैव । एतेन, नताश+उन्नतांश=९.० ९.-नतांश- उन्नतांशाः नताशास्तु क्रोत्यंशाक्षाशयोरेकान्यदिवगतयोः योगवियोगाभ्यां भवन्तीति गोलावलोकनात्स्पष्टमेव । ( द्रष्टव्य क्षेत्रम् )। अधुखण्डकैरुन्नतीशज्याप्रसाधनेन जिनवृत्तीयोगतांशज्या स्यात् सा तु ज्याचापक- मरहितमिति प्रतिज्ञापालनार्थ परसंज्ञया व्यवहृता वाक्छलेन ग्रंथकतेति वादम् ॥ १५ ॥ १२ प्र० ला० शि क PHARNERNISHTINAMEE ल्लघुखण्डक क्रान्ति: २०१२ कथितपरः २३॥३४॥३९। अनेन गुणिता क्रान्ति: ४७६॥ १० लटीकमहलाघवे- तितिजम् क्रांत्यक्ष और अक्षांशका संस्कार (एक दिशामें योग और भिन्न दिशामें अन्तर) नतांश, और नतांशको ९० में घटानेले उन्नतांश होता है। ये (नतांश और उन्नतांश ) दिनार्धकालिक होते हैं । इस नतांशपरसे लघुखण्डा द्वारा साधित क्रांत्यंश पर कहलाता है ॥१६॥ उदाहरण-दक्षिण दिशाकी क्रान्ति ११४९।१८ और मक्षांश २६॥२४॥ हैं। इन दोनोंकी एक (दक्षिण) दिशा होने के कारण इनका योग४४०॥१३॥१८॥ नतांश और इस नतांश को ९० में घटानेसे शेष ४५°१४६॥४२॥ दिना, कालिक उन्नतांश हुमा । इसपरसे लघुखण्डा "पहिषूदधी'त्यादि प्रकार से क्रांति १७०।१२॥२७॥ यह पर हुआ॥ १५ ॥ अथोनतकालादिष्टकर्णानयनमाह- नवतिगुणितमिष्टमुन्नतं धुदलहृतं फलमागतोऽपमः । कथितपरगुणस्तदुद्धृता रविनवषट् श्रवणोऽथ वा भवेत् ॥१६॥ अथ प्रकारान्तरेणोन्नतादिष्टकर्णलाधनमाह । नवतिगुणितमिति । इष्टकाले उनले १०॥ ३० नवत्या ९०गुणितम् ९४५।०। दिनार्धन १६॥३३ भक्तं फलं भागाः ९७।९।१। अस्मा. । - m १३।१२। अनेन रविनवपटू ६९१२ भक्ताः फलमङ्गुलाधक्षकर्णः १४।३९ ॥ १६ ॥ माधुरी व्याख्या - इष्टं = इधकालीनं, उन = उन्नतकालनाड्यादि, नवतिगुणितं कृत्वा तत्, धुदल. हृतं = दिनार्धमानभाजितं कुर्यात्ततः, फलभागतः = लब्धिलवादितः यः, अपमः कांतिः, असौ, कथितपरगुणः उक्तपरेण निनः, तदुद्धृतातेन गुणनफलेन भक्काः, रविनवषट्- द्वादशोत्तरोनसप्ततिशतं ६९१२, अथवा प्रकारान्तरे ण श्रवणः = कर्णः, भवेत् ॥ १६ ॥ अत्रोपपत्ति:-- अत्र त्रिज्या=२४ यदि दिनाधसमोचतकाले नवतिरुन्नताशा लभ्यते तदेयोन्नतकाले किमित्यनुपातेनेष्टो- ९० इ.उ.का. मतकालसंबंधिग्रहलपनान्तराशाः । लधुर्खडैरेतत्क्रांतिग्रहलनांतराशज्या- भीष्टापमः स्यात् । अथ च दिनार्धकालीनो वित्रिभशङ्क: परसंज्ञया व्यवहृतः। अतश्चतु- dow त्रिप्रनाधिकारः॥४॥ ६१ विशतित्रिज्यायामभीष्टशङ्कः पर अभीष्टापम ततोऽक्षक्षेत्रानुपातेन छायाकर्णः = B- त्रि४ १२ . ६९१२ परxअभीधापम Pune इश पर अभीष्टापम परxअमीष्टापम EMPTONEY इत्युपपन्नम्॥ १६ ॥ ९० और उन्नत कालके गुणनफलमें दिनार्धका भाग देनेले लब्धि अंशादिके द्वारा जो क्रांति होवे उसके परसे गुणनफलले ६९१२में भाग देनेसे कण होगा ॥१६॥ उदाहरण-पूर्वसाधित उन्नत घटी ४।२२ की एकजातीय २६२ और ९० का गुणनफल - २३५८० में दिना) १३३१८ = ८०८ का भाग देनेसे अंशादिक लब्धि २९।१०१५९ की लघुखंडा "पक्षडिषूदधि" इत्यादि प्रकारसे क्रांति ६५/६४४ को पर १११२।२८ से गुणनफल १०४१४३१११ ३७६९८० से ६९११-२४८८३२०० में भाग देनेसे लब्धि ६६।०० अंगुलादिक कर्ण हुभा ॥ १६ ॥ अथ कर्णादिष्टोत कालमाह- तरणिनवरसाः श्रवोद्धृताः परविहृता अपमो भवत्तेतः। दिनदलगुणिता भुजांशका नवतिहृता अथवेष्टमुन्नतम् ॥ १७ ॥ अथाविलोमविधिनेष्टकर्णादुन्नतघटीसाधनमाह । तरणीति । तरणिनवरसाः ६९१२ कर्णेन १४.२९ भक्ताः फलम् ४७॥१४॥१७॥ पराख्येन २३३४।३९ भक्तम् । सवर्णितौ माज्य १७१८०५७ भाजको ८४८७९। भजनाल्लब्धा क्रान्तिः २०११४।२८अस्मात्ततो दलानि शोधयेदित्यादिना जाता भुजांशाः ६७।९।११॥ एते दिनाधेन १६।३३ गुणिताः। ९४५।१४ नवति-९० हृताः फलमिष्टोचतम् १०॥३०॥ ॥ १७ ॥ माधुरी व्याख्या- श्रवोद्धृताः = इष्टकर्णभक्ताः, तरणिनवरसा: = रविनवषट् ६९१२, परविहृताः परेण. भाजिताः सन्तः, अपमः = क्रांतिः, भवेत् = स्यात् । ततः = क्रान्तः, भुजांशका: = भुजलवाः, ये ते, दिनदलगुणिताः = दिनार्धमानेन गुणिताः, नवतिहृता खनव(९०)भक्ताः, अथवा = प्रकारान्तरेण, इष्ट-इष्टकालिकं, उन्नत उन्नतकालः स्यात् ॥ १७ ॥ अत्रोपपत्ति:- ।.:.पर अभीष्टापम-क-६९१२ । पर अभीष्टापम ६९१२ :. अभीष्टापमा । अतोऽपमाये भुजभागास्ते इष्टोन्नतांशास्तेभ्य एवा. परxकण पमसाधनादिति । ततोऽनुपातो यदि खाऋमितोन्नताशे दिनाङ्खन्नतकालस्तदेष्टोन्नताशे किमिति दि!x इ-उ-अं. =उन्नतकालः । इत्युपपन्नम् ॥ १७ ॥ कर्णसे भाजित ६९१२ में परका भाग देनेसे क्रांति होगी। इसके भुजाश और दिना- धंके गुणनफल में ९० का भाग देनेसे इष्ट उन्नतकाल होगा ॥ १७ ॥ उदहरण-कर्ण ६६००से ६९१२में भाग देनेसे लब्धि १०४॥४३॥३८ में पर 'कर्ण:-६९१२ Dom Smar Now सटीकमहलाघवे- 10 १५१२१२७ का भाग देनेसे लब्धि क्राति ६०५॥४४॥। इस परसे "ततो दलानि शोध. येत्" प्रकारसे भुजोश २९°१३० १००" और दिनाध ३१।२८ के गुणनफल ३९५१३१॥ २०में ९०का भाग देनेसे ४१२३ उन्नतकाल हुआ ॥१७॥ अथ यन्त्रजोन्नताशेश्य उन्नतकालमाह- अभिमतयन्त्रलवास्ततोऽपमोऽसौ जिननिनः परहत्ततो भुजांशाः। धुदलना खनबोधृताः कपाले प्राक् पश्चाद्घटिकाः क्रमादतैयाः ॥१८॥ अथेष्टयन्त्रजोन्नतांशज्ञाने सति उन्नतकालमाह । अभिमतेति । अभिमतयन्त्रलवानां १५॥४९॥४८॥ लघुखण्डकै क्रान्तिः १९।१२।१३। जिन २४ निधना ४७३।१३।१२। पराख्येन २२॥३४॥३९ भक्ता फलम् २०११३॥३९॥ अस्मानूभुजांशाः १११।१६। दिनार्धन १६॥३३॥ गुणिताः ९४५ खनवोद्भुताः फलं पूर्वकपाले जाता गतघटिकाः १०।३०। ॥ १८ ॥ माधुरी व्याख्या--- थे अभिमतयन्त्रलवाः = इयंत्रमागाः, तता= तेभ्यः, यः अपमः- =क्रांतिः, असोज सः, जिननिम्नः चतुर्विशतिगुणितः, परहृत् - परभाजितः, ततः लब्धितः, ' "ततो दलानीत्यादिना'' भुजोशा भुजलवाः, धुदलना-दिनार्धभत्ताः, खनवोधृताःम्नवत्या भाजिताः, प्राक् पश्चात् पूर्वपश्चिमे, कपाले, क्रमात क्रमशः, गतैष्याः गता गामिन्यः, परिकानाडया-उभतकालाः स्युः॥ १८ ॥ अनोपपत्ति:--- अन त्रिज्या २४ atxनि x २४ यंत्रोपलब्धांशेभ्यः क्रान्तिमानीय ततोऽनुपातेनोवतांशज्या ins मार aan ९० दिअ भुकं मस्याश्चापं भुजांशाः स्युः । पुनरनुपातेनोन्नतकालः = । पूर्वपश्चिमकपाल योदिनगतदिनशेषघटी भवतीति गोलस्वरूपावलोकनात्प्रस्फुटमेवेत्युपपन्नम् ॥ १८ ॥ यंत्रोपलब्ध उन्नतांश परसे क्रांतिका साधन करके इस क्रांति और २४ के गुणनफलमें परका भाग देनेसे लब्धि द्वारा भुजांशको दिनार्धसे गुणाकर उसमें ९०का भाग देनेसे लब्धि पूर्व और पश्चिम कपालमें क्रमसे दिन गत और दिन शेष उन्नत घटी होगी ॥१८॥ उदाहरण--यंत्रांशः ४५°११४३४" परसे "षट्षदिघिटकुभिः” प्रकारसे क्रांति १७०१३ १५३" और २४के गुणनफल ४०९।३३।१२में पर १११२।२७ का भाग देनेसे लब्धि २३॥४८॥३के द्वारा "ततो दलानि शोधयेत्। प्रकारसे भुजांश ७४१००।१५ और दिना १३१२८के गुणनफल ९९६३५ में ९० का भाग देनेसे लब्धि पूर्व कपालमें दिनगत घट्यादिक उन्नत काल ११६ हुभा ॥ १८ ॥ अथोच्चतकालाधन्त्रशानाह- खाङ्कनोनतघटिका दिनार्धभक्ता भागाः स्युस्तदपमजांशकाः परधाः । सिद्धाता निगदितवत्ततो भुजांशास्तत्काले स्युरिति च यंत्रजोन्नतांशाः॥१९॥ अथेष्टोन्नतकालाधन्त्रजोन्नतांशानयनमाह । खाङ्कने ति । उन्नतघटिका १०॥३०॥ खाङ्क ९० धनाः ९४१1०1 दिनार्धन १६६३३ भक्ताः फलं मागाः १७१।१८। अस्माल्लघुखण्डक त्रिप्रश्नाधिकारः॥४॥ क्रान्तिमागाः २०६१३३६ पराख्येन २३॥३४॥३९ ९ गुणिताः ४७६६५३।१२। सिद्धा २४ लाः १९२१३६१३। अतस्ततो दलानि शोधयेदित्यादिना जाता भुर्जाशा १९६४५॥४४॥ १९ ॥ माधुरी व्याख्या उन्नतघटिका-उन्नतनाड़ी, खाङ्कना नवतिगुणिता, दिनार्धभक्ता-दिनार्धमानेन भाजिता, तदा भागा: लवाः (उन्नतांशाः) स्युः। तदपमजांशकातदुत्पन्नात्यंशाः, परम्नाः परेण गुणिताः, सिद्धाप्ताजिनः (२४)भक्ताः, तदा लिगदितवत्-पूर्वोक्त-'ततो दलानीस्यादि' रीत्या ये भुजांशाः, इति-एते, च, तत्काले इष्टकाले यंत्रजोन्नतांशाः यंत्रोत्पन्नोन्नतलवार, स्युः॥ १९ ॥ मनोपपत्ति: दिअ मुझं पूर्वश्लोक --(१८) युक्त था, उन्नतकाल:=उका . ON क :. उका x ९० दिक्ष र भु।: भु अस्मात कात्यंशाः साध्याः % inue - . क्रांx२४ ततश्च ज्या शंकु । ततः, शंकु पर %Dax२४ ॥ पर शंकुर पर = यन्त्रोपलब्धक्रांतिः। अस्याश्चापंचनजोनांशाः स्युरित्युपपन्नम्।१९ ९०, और उन्नत घटीके गुणनफलमें दिनाधका भाग देनेसे अंश (आदि) होता इस अंशपरखें क्रांतिका साधन कर उसको परखे गुणाकर और उसमें २४ का भाग देकर लब्धिपरसे "ततो दलानि शोधयेत्” इत्यादि प्रकारसे जो भुजाश हो वह इष्ट कालिक यन्त्रोन्नतांश होता है ॥ १९ ॥ उदाहरण-उन्नतघटी ११।६ और ९० का गुणनफल ९९९ । ०० में दिना १३१२८ का भाग देनेसे अंशादिक लन्धि ७४ । १०. परसे शांति २३१५००० को पर १७॥१२॥२७ से गुणाकर ४१०१६।४३ इसमें २४ का भाग देनेसे लब्धि १७५/१५ परसे भुजोश ४५।१४।४१ यह यंत्रज उन्नतांश हुआ ॥ १९ ॥ अथ यंत्रांशात् कर्ण ततश्च यंत्रांशानाह- यन्त्रलवोत्थक्रान्तिलवाप्ता वस्विमदत्राः स्यादिह कर्णः ।। कहतास्ते स्यादपमोऽतो बाहुलवाः स्युर्यन्त्रलवा वा ॥ २० ॥ अथ यन्वजोन्नतांशादिष्टकर्ण ततश्च यन्त्रोन्नतांबसाधनमाह । यन्त्रलवोत्थेति । यन्त्रल- चानां ६६३४१६४८ लघुखण्डको क्रान्तिलवा: १९३५२।१३। अनेन वस्विमदत्रा २८८ भत्ताः फलमलादीष्टकर्णः १४।२९।३०। इष्टकर्णेन १४।२९।३० वस्विमदत्रा २८८ भत्ताः फलं जातोऽपमः १९५२॥१३॥ अतस्ततो दलानीत्यादिना भुजांशा जाता यन्त्रोन्नतलवाः ६५४४८॥२०॥ माधुरी व्याख्या- इह- कर्णानयने, यंत्रलवोत्थक्रांतिलवाप्ता: यंत्रमागोत्पन्वक्रांतिलविहृवाः, वस्विमद- ना: = अष्टाशीत्यधिकशतद्वयम् , कर्णः =इष्टकर्णः स्यात् । कर्णहृताः = इष्टकर्णभवाः, . लटोकप्रहलाघवे- ते-वस्विभदसाः (अधाशीत्यधिकशतद्वयम् ), अपम: कालिः स्यात् , अतः अपमतः, वाहुलवाः ततो दलानीत्यादिना, भुजभागाः, यंत्रलवा यंत्रांशाः स्युः ॥ २० ॥ अत्रोपपत्तिः-- EिX१२ अत्र त्रिज्या=२४ायंत्रांशक्रांतिः शङ्खः। ततोऽक्षक्षेत्रानुपातेन छायाकर्ण:- शंकु * HOMEN HA छायाक हुआ। इस कर्णसे vegeeaa २४x १२ वा, यंत्रांशक्रांति यंत्रांशक्रांते जांशा यंत्रांशाः स्यु- चत्रांशकायंत्रांशक्रां रित्युपपन्नम् ॥ २० ॥ यहाँ यन्त्रांशसे उत्पन्न क्रांत्यंशले २८४ में भाग देनेसे कर्ण होता है, और २८८ में कर्ण का भाग देनेसे यन्त्रांशोत्थ क्रांति होती है। इसपरसे "ततो दलानि शोधयेत्॥ प्रकारसे उत्पन्न भुजांश यन्त्रोत्पन्न उन्नतांश होता है ॥ २०॥ उदाहरण-~~-यन्त्रज उन्नतांश ४५°११४१३४"परसे "षट् षड़िषूदधि, प्रकासे क्रांति १७१३१५ से २८८ में भाग देनेसे लब्धि १६१५२६४० कर्ण २८८ में भाग देनेसे क्रांति १७०३१५०"हुई । इस क्रांतिपरसे "ततो दलानि" प्रकार से भुजांशरूप यंत्रोत्पन्न उन्नतांश ४५०।१४।१२" हुआ ॥ २० ॥ अथ दिक्साधनमाह- वृत्ते समभूगते तु केन्द्रस्थितशङ्कोः क्रमशो विशत्यपैति । छायाप्रमिहाऽपरा च पूर्वा ताभ्यां सिद्धतिमेरुदक् च याम्या ॥ २१ ॥ अथ नलिकाबन्धादिकुण्डमण्डपादिविधौ दिक्साधनमाह । वृत्ते समेति । जलादिना समीकृतायां भुवि कृते वृत्ते तत्र केन्द्रस्थाकोादशाङ्गुलस्य छायानं यत्र वृत्ते प्राक् कपाले विशति प्रविशति तत्र चिहं कार्य सापरा पश्चिमदिक् स्यात् । अपराहे यत्र वृत्तेऽपैति ।नि- गच्छति सा पूर्वा दिक् भवति । ताभ्यां पूर्वापरचिताभ्यां सिद्धतिमेरुदक याम्या भवति । एतदुक्तं भवति । पूर्वचिह्नात् परदिकाचवपर्यन्तं वृत्तं कार्यम् । पश्चिमचिहात् पूर्वचितप- यन्तं वृत्तं कार्यम् । एवं कृते सति मत्स्याकारो दृश्यते मत्स्यमुखपुच्छगता रज्जुदक्षिणोत्तरा भवतीत्यर्थः ॥२१॥ माधुरी व्याख्या- समभूगते समीकृतभूमिस्थिते, वृत्त अभीष्टकर्कटकृतवृत्ते, केन्द्रस्थितशयोः केन्द्र- बिन्दुनिहितद्वादशाङ्गुलशकोः, छायान = छायाप्रचिह, यत्र-यस्मिंश्चित् विशति प्रवेश करोति, अपैति-विनिःक्रमति च, तत्र क्रमशः = क्रमेण, अपरा, = पश्चिमा दिक् , पूर्वा पूर्वी दिक् च, भवतः । ताभ्यां पश्चिमपूर्वचिह्वाभ्यां, सिद्धतिमेः मत्स्यरेखातः, उदक् = सौम्या; याम्या दक्षिणा च, दिक् स्यात् ॥ २१ ॥ मत्रोपपत्तिः- एकस्मिन् दिने रवः क्रांतिगति शून्य प्रकल्प्य प्रवेशनिर्गमच्छाययोरप्रवद्धा रेखा पूर्वापरसूत्ररूपा स्यात् । अस्या मध्यबिन्दौ लम्बरेखा याम्योत्तरा भवत्येव । लम्बविधा. नार्थ मत्स्यरेखोत्पादनं कृतमाचार्येण । इयं युक्तिः स्थूला किंतु सायनमेषादौ स्थिते रवी स्वल्पान्तरात वास्तवासन्नरूपा भवतीति सुधीभिविचित्यमित्युपपन्नम् ॥ २१ ॥ । mipmmm - त्रिप्रश्नाधिकारः॥४॥ जलके समान समतल भूमिपर वृत्त बनाकर उस वृत्तके केन्द्र में स्थापित शङ्खकी छाया वृत्तके जिस चिह्नमें प्रवेश करे और निकले वे दोनों चिह्न क्रमसे पश्चिम और पूरब दिशा होती है। इन बिन्दुओं परले मत्स्य रेखा द्वारा साबित स्थान उत्तर और दक्षिण दिशायें होती हैं ॥ २१ ॥ । भुजारा नवृतम् 1 - अथवा भुजदिशोः साधनमाह- वाऽर्कक्रान्तिलवाक्षकर्णनिहति कर्णनिघ्नी नभो- ऽक्षाग्न्याता रविदिग्भुजो यमदिशाद्विघ्नाक्षभासंस्कृतः । केन्द्र भोत्थवृतौ स पूर्णगुणवद्भाग्रात्प्रदेयो भवे- धाम्योदक् स भुजार्धकेन्द्रनिहिता रज्जुस्तु पूर्वापरा ॥२२॥ अथ प्रकारान्तरेण दिक्साधनं भुजसाधनं चाह । वार्केति । वेति प्रकारान्तरम् । सूर्यस्य भागादिक्रान्तिः कार्या तस्या अक्षकर्णस्य च निहतिः परस्परगुणनम् । सा निहति कर्णेन इष्टच्छायाकर्णेन निघ्नी गुणिता नभोऽक्षाग्निभिः ३९० आता भक्ता फलं रविदिक् सायन- सूर्यदिगङ्गालादिको भुजः स्यात् । स भुजो यमदिशया दक्षिणया द्विगुणयापलभया संस्कृतः । एकदिशि योगो भिन्नदिशि चान्तर कार्यमित्यर्थः । शेषदिक् भुजोऽसौ स्फुटः स्यात् । स भुजः केन्द्रे भोत्थवृतौ पूर्णगुणवत् सम्पूर्णज्यावद् भागात प्रदेयः । एतदुक्तं भवति । सम. भुवि केन्द्रे अभीष्टच्छायापरिमितेन सूत्रेण वृत्तं कार्य तस्मिन् वृत्ते केन्द्रे शङ्कनिवेश्यः । तस्य शहोछाया यत्र वृत्ते लगति तन्न छायाने चिहं कार्यम् । तस्मात् चिह्नात् स भुजो याम्य. चेतदा भुजपरिमितौरङ्गुलौरछायामात् पूर्णगुणवदुत्तरे देयः। एवं कृते सति यो भुजो भवति सा याम्योदक दक्षिणोत्तरा ज्ञेया। भुजाधकेन्द्रमिलिता रज्जुः पूर्वापरा स्यात् । तद्यथा । यो भुजो दत्तस्तस्यार्धात् केन्द्रपर्यन्त मिलितो रज्जुः पूर्वापरा स्यादित्यय: । अन्योदाहर. णम् । सूर्यः ११५॥४२॥३७॥ गतिः ११३६। सूर्योदयादिष्टकाल: १०३० चालितः सूर्यः श६।१२।४१ । अस्मात् स्युः खण्डानीत्यादिना साधिता क्रान्ति गाद्या उत्तरा १९६४० अक्षकर्णः १३।१९। अनयोराहति: २६४।२९।४६। इयं भाकर्णेन १४।२६। गुणिता ३६६८१९९८ नमोऽक्षाग्न्या-३१० क्षा फलं भुजः १०२८ सायनसूर्यस्योत्तरगोलस्थत्वादुत्तरः । दक्षिणा- क्षमया ५१४१॥ द्विगुणितया ११॥३०॥ संस्कृतो भिन्नदिक्त्वादन्तरे जातःस्पष्टो भुजोदक्षिणः ।। माधुरी व्याख्या- वा=अथवा, अर्कक्रांतिलवाक्षकर्णनिहतिः = सूर्यकांतिपलकर्णयोर्षातः, भाकर्णनिम्नी छायाकर्णगुणा, नभोक्षाग्न्याप्ता = पंचाशदुत्तरत्रिशत(३५०)भक्ता, रविदिक = सूर्यगोलीयः, a
सटोकमहलाघवे-
भुजः-दोः, स्यात् । असो, यमदिशादिनाक्षमासंस्कृत: दक्षिणदिक्कदिन्नपलभया संस्कारितः
सः = अक्षभासंस्कारितदोः, भोस्थवृत्तौ = छायोत्पन्नवृत्ते, केन्द्र मध्यबिन्दौ, भाप्रात्
छायाप्रतः, पूर्णगुणवत्-पूर्णज्यारूपः, देया दातव्यः 'तदा' साभुजः, याम्योदक्याम्यो.
त्तरानुरूपः, भवेत् । भुजार्धकेन्द्रनिहिता-भुजार्धवृत्तकेन्द्रविन्द्वोर्लग्ना, रज्जुः = रेखा,
पूर्वापरा-पूर्वापररेखानुरूपा स्यात् ॥ २१ ॥
श्रात्रोपपत्ति:---
* ५७३
त्रिज्यायामेकांशज्या= १०,
तदा खार्कत्रिज्यापरिणतकांशज्या
स्वरूपातरात् । अतोऽनुपातेन क्रांज्या
क्रांx७२
स
son
Musala
a
RAM
Gee
अक क्रांज्या अकरको ७२
ततोऽक्षक्षेत्रानुपातेन त्रिज्यावृत्तीयामा -
। कर्णवृत्ती-
१२
३५४ १२
अप्राछाक कर x ७२x छाक x अकछाकX७२
यात्रा
त्रि
१२०४३५४ १२
५०४००
को अकx छाक x अकछाक
। अतो रविगोलीयो भुजामा अक्षम
shara
imes
MAN-
OM
Harpal
POPUR
ANAM
क्रांअकछाक
२xatxअकरछाक
= अभा । द्विगुणिते, २ भुज =
*astude
PAN
२xअभा
xअकx छाक
२४अभा ।
।
अस्मात् पूर्वापरयाम्योत्तरसूत्रयोः साधनं सुगममित्युपपनम् ॥ २१ ॥
अथवा सूर्यको कान्स्यश और अक्षकणके गुणनफलको छायाकर्णसे गुण कर उसमें ३१०
का भाग देनेसे सूर्य के गोलकी दिशाका भुज होता है। इस भुजको दक्षिण दिशाको द्विगुन
णित पलभामें संस्कार करना चाहिए। इसको छायाख्यासाधोत्पन्न वृत्तके केन्द्रस्थित
शङ्खकी छायाप्रसे अपनी दिशा में पूर्णज्यारूप दान देने से याम्योत्तर सूत्र होगा। भुजाधविन्दु
और वृत्तके केन्द्र बिन्दुओंमें बान्धी रेखा पूर्वापर सून होगा ॥ २२ ॥
उदाहरण-सायन सूर्य ७११९°१४॥२३" की क्रांति १७०॥४९॥१४॥ और पल.
कर्ण १३१२६
के गुणनफल २३९।२४।१५ को छायाकर्ण २९१०० से गुणा ६९४२॥४३।
१५ में ३५० का भाग देनेसे लब्धि सूर्यको दक्षिणगोलमें होनेसे दक्षिण दिशाका भुज
१९।५०।११ को द्विगुणित पलमा ६ ४ ३= १२ में संस्कार ( योग ) करनेसे स्पष्ठभुज
३१.५०1११ हुआ ॥ २२ ॥
अथ दिग्ज्ञानाथ दिगंशानाह--
धुमानखगुणान्तरं शिवगुणं दिनेऽल्पेऽधिके ।
हपागुदगथाऽनुदग्भवति यन्त्रभागापमः॥
वसुन्युभयसंस्कृतिर्नवतियन्त्रभागान्तरो-
झवापमहता ततो भुजलवा दिगंशाः स्मृताः ॥ २३ ॥
PAR त्रिप्रवाधिकारः ॥ ४॥ ६७ - HAPURA अथ प्रकारान्तरेण दिकसाधनार्थ दिगंशसाधनमाह । घुमानेति । दिनमानम् ३३॥६॥ खगुणा: ३०। अनयोरन्तरम् ३६। शिव-११ गुणम् ३४।६। दिनमानल्य त्रिंशतोऽधिकत्वादु- तरम् । यन्त्रभागा उत्तराः १११४५१४८॥ एषां यन्त्रमागानामपमा कार्थः । स अनुदक दक्षिणा इत्यर्थः । यन्त्रभागानां ६९॥४६॥४८॥ लघुखण्डकै क्रान्तिदीक्षणा १९५३ १३। उभयोः संस्कृत तिभिन्नदिकत्वादन्तरम् १४।१३।४७। अष्टभि-८गुणितम् ११३१५०।१६। नवतिः ९०। यन्त्र- भागाः ५६।११।४८। अनयोरन्तरम३४।१४।१३ अख्य लघुखण्डकः क्रान्तिः१३॥२४॥४४॥अनेन वसुध्नी भक्ता फलम् ८१३९।१९।अल्मात् ततो दलानि शोधयेदित्यादिना साधिता भुजा. शा जाता दिगंशाः २१११३ ॥ २३ ॥ माधुरी व्याख्या- शिवगुणं एकादशगुणितं, शुमानखगुणान्तरं = दिनमानत्रिंशत् संख्ययोरन्तर, दिने दिवसे, अल्पेधिकेत्रिंशतो न्यूनाधिके क्रमशः, अपागुदक-दक्षिणोत्तरदिक् ,भवति । अब अनंतरं, यंत्रभागापमा यंत्रांशोत्पन्ना क्रांतिः, 'सदा अनुदक्-दक्षिणदिक् भवति। वसुनी यंत्रलवान्तरोत्पन्नक्रांतिभाजिता, ततःलब्धितः, भुजलवा: भुजांशाः, ये ते, दिगंशा:- दिग्लवाः, स्मृता-उक्ताः ॥ २३ ॥ मनोपपत्ति:-- अत्र पलमा = ४, त्रिज्या१२०, अप्रा = अ, शङ्कतलम् = शंत । वा, त्रिज्या २४ । दिग्ज्या भु४२४ ":"अशंत-भु, वा, -- दिग्ज्या त्रि , ON DAN हरज्या २४ ( अशंत ) हरज्या ....(१) पमा x शंकु ४४ शंकु अक्षक्षेत्रानुपातेन, शंत = १२ शंकु शंकु ३ J द्वादश, पलभा, पलकर्णः, अस्मिन् जात्यत्रिभुजे "तस्कृत्योर्योगपदं कर्णः इति पल कर्णवर्ग:= पक=१४४ + पभा =१४४+१६ .:.पक १४४+१६-१३, स्व. पा० । पूर्वयुक्त्या चरपटी = वध = दि. १५, :.२४ चघ = दिमा1३० = अं। चध४६.४२% २४ चप%६.४ अं। चप-३०४ । पुनः १४ श्लोकयुक्त्या क्रांतिः = पभा अंx३० अं. ३०४ अं+ ३० (अं+ ३०४९४ अं । यधेकांशस्यै- (Sx३०४९) तावती ज्या तदा क्रांत्यंशानो किमिति क्रांतिज्या = ३५ XX८ x १३५०ला M - RA maaaaa - १०५३ x do- । घुनरनुपातः अदि खार्कत्रिज्या- मेर ५२१ #४१५६३ शंकु a ma- -RAMMAR हरज्या १६।५५1 से भागदेनेसे लाश में ९० और यंत्रांश का अंतर ४४१४५/२६ की क्रांति 86 लटीकमहलानचे अंx१५४९४९ अंx३४८१ अंx २४३ । यदि द्वादशकोट्या पलकर्णः २४३५ पकx क्रांज्या ( अंx२४३) कर्णस्तदाऽनया क्रांतिज्यया केति जाता था = ४८१ ५२१४ ५२१x६x२४ यामियममा तदा जिन (२४) त्रिज्यायों केति जाता परिणता अग्रा 3 8x५२१ १) समीकरणे (क) (ख) स्वरूपाच्या उत्थापिते दिग्ज्या शंक) ३ (x११) हरज्या ज्या- (९० यं) ज्या। :.विरज्या = (अं x ११ शंकु ) । अस्याश्चापं दिगंशाः (९.--य अं) ज्या स्युरित्युपपनम् ॥ २३ ॥ दिनमान और ३० के अंतर को ११ले गुणने पर ३० से अल्प हो तो फल दक्षिण और अधिक हो सो उत्तर दिशाका होता है। यंत्रांशोत्पन्न क्रांतिकी दिशा लदा दक्षिण है। ८ से गुणित उन दोनोंके संस्कारमें ९० और यंत्रांशोत्पन्न क्रांतिके अंतरका भाग देनेसे लब्धिलंबन्धी भुजांश दिगंशा होता है ॥ २३ ॥ उदाहर--- दिनमान २६५६ और ३० के अंतर ३१४ को ११से गुणा करनेसे ३३°१४४/ यह फल दिनमान ३०से अस्थ होने के कारण दक्षिण दिशाका हुआ। यंत्रांश ४५११४॥३४ परसे दक्षिण दिशाकी क्रांति १७°१३ १५३" इनके संस्कार (योग) करनेसे ५०°१४७॥ अथ दिगंशेभ्यो दिसाधनमाह समभुवि निहिते तुरीययन्ने स्पृशति यथा च दिगंशकाकेन्द्र । अवलम्बविभोत केन्द्रसंस्थेषीकामाऽथ दिशोऽत्र यंत्रगाः स्युः ॥२४॥ अथ दिगंशेभ्यो दिक्साधनमाह । समभुवीति । जलवल्समीकृतायां भूमौ तुरीययन्त्रे त्रिकोणयन्त्रे निहित स्थापिते सति पूर्वोक्तदिगंशकान् क्षितिजात् विगणय्य तेषाम तदेव केन्द्र तस्मिन्नवलम्बस्य विभा छाया अथ वा केन्द्रस्थिताथा इषीकायाछाया यथा स्पृ. शति तथा यन्ने दिशः स्युरेवं स्थापिते यन्ने पूर्वापरा स्यात् । तल्या याम्यात्तरे भवतः॥२४॥ Aaudo त्रिप्रश्नाधिकार: ॥४॥ । MORRORIA माधुरी व्याख्या- दिगंशकाप्रकेन्द्रे-तुरीययंत्रोयदिगंशानं केन्द्रं चेति द्वयं, अवलम्बविभा लम्बच्छाया, उताथ अथवा, केन्द्रसंस्थेषीकामा केन्द्रस्थशलाकच्छाया, यथा यद्वत् , स्पृशति स्पर्श करोति, तथा समभुवि = जलसमी कृतभूमौ, तुरीययन्त्रे, वृत्तपादयंत्रे, निहिते-स्थापिते, अत्र यंत्रे, यंत्रगा: यंत्रस्थाः, दिशः पूर्व-पश्चिम-दक्षिणोत्तराः दिशः स्युः ॥ २४ ॥ सत्र चालना- क्षितिजे पूर्वापर-हक्कुजसूत्रयोरन्तरे सौम्या थाम्या वा दिगंशा यावन्मितास्तावतो दिगंशांस्तुरीययंत्रे दत्वा तुरीययंत्रे दिगंशाप्रचिवज्ञानं क्रियते । छायायाः सदैव दूक्सूत्र एव पतनातुरीययंत्रेऽपि पूर्वापरच्छायासूत्रान्तरे दिगंशास्तावन्मिता एव । अतो यंत्रेऽपि भुजौ पूर्वापरा दक्षिणोत्तरा च दिशो ज्ञातव्याः ॥ २४ ॥ समान भूमिपर अवलंबकी छाया, या यंत्रकेन्द्रस्थ सीकी ( लकड़ी ) की छाया तुरीय- यंत्रके केन्द्र और दिगंशाग्र चिन्हको जिस प्रकार स्पर्श करे वैसे तुरीय यंत्रकी स्थापना करनेसे यहाँ यन्त्रोत्पन्न दिशायें होती हैं। अर्थात् तुरीय यन्त्रके दोनों भुज पूर्वापर और दक्षिणोत्तर जानने चाहिये ॥२४॥ अथ नलिकावन्धनाथ भुजकोट्यानयनमाह- क्रान्तिःस्फुटाऽभिमतकर्णगुणाऽक्षकर्णनिन्नी खखाद्रिहृदपक्रमदिग्भुजः स्यात्। संस्कारितो यमदिशाऽक्षभयास्फुटोऽसौ तद्वर्गभाकृतिवियोगपदं च कोटि २५, अथ नृपसभायां स्वौशल्यदर्शनार्थ नलिकाबधार्थ भुजकोटिसाधनमाह । क्रान्ति- रिति । यस्य ग्रहस्य नलिकाबन्धः क्रियते स ग्रहो वक्ष्यमाणहकर्मसंस्कृत: कायः। तस्य वक्ष्यमाणशरसंस्कृता स्फुटा क्रांतिः कार्या। सा हटकर्णन गुण्या। एतदुक्तं भवति । ग्रह- च्छायाधिकारोक्तप्राक् दृष्टिकर्मखचरेत्यादिना ग्रहस्य दिनगतः कालो भवति । जिनामोक्षामा इत्यादिना स्फुटचराहिनमानं साध्यम् । ग्रहस्फुटकान्तेरुक्तवत् क्रान्त्यक्षजसंस्कृतिरित्या. दिनोन्नतपरः कार्यः । ग्रहधुयातादुक्तवद्यातः शेष इत्यादिनोन्नतं. कार्यम् । तस्मादुन्नतात् नवतिगुणितमिष्टमुन्नतमित्यादिनेष्टकर्णस्साध्यः । एवं सिद्धेष्टकणन स्फुटक्रान्तिर्गुणनीया । अस्योदाहरणम् । संवत् १६६९ शके १९३४ वैशाखशुक्लपौणिमा १५ सोमे सूर्योदया. द्तघटीषु २७ भौमस्य नलिकाबन्धः क्रियते । तत्र प्रागानीतः प्रातमध्यमो रविः १।४।१।। गतिः ६९।८ भौमः १०१०१२६।४।। अथ स्पष्टीकरण रवेमन्दकेन्द्रम् १।१२।१०।८। मन्दफलं धनम् ११३८।११। संस्कृतो रविः श६॥३८॥४९॥ चरमृणम् ९१। संस्कृतः स्पष्टोक: १२६॥३७॥११॥ भौमत्य शीघ्र केन्द्रम् ३॥४॥ grees शीघ्रफलाधं धनम् १६.६२।६८। संस्कृतो भौमः १०॥१॥१८॥२॥ मन्दकेन्द्रम् १।१२। ४११५८॥ मन्दफलं धनम् ३।१९।४५ मन्दफलसंस्कृतो भौमः १०३।४४।४९। बीघ्रकेन्द्रम् ३।१।२६।३। शीघ्रफलं धनम् ।२।१२।४०। स्पष्टो भौमः ११६३७१२९ ॥ अथ हक्कर्मसाधनम् । तत्र कुद्वीत्यादिना कर्णः १२४८१४०। मन्दस्पष्टखगादित्यादि ना क्रान्तिदेक्षिणा २३।४४।१९। अङ्गुलाद्यः शरों दक्षिणः ४६।१४।३४। प्राक् त्रिभेण वर्जिते. त्यादिना राशियरहिवाझौमात् ८६।७।२९। क्रान्तिदक्षिणा २३।४।२९। अक्षांशा दक्षिणाः ३६।२६।४। अनयोः संस्कारे जाता नताशा दक्षिणाः ४९।१४।११। षट्शालाष्ट इत्यादिना हक्कमेकला धनम् ११८१४४॥ तत्संस्कृतो भौमः १११४१३६।१३। । अस्मात् का. न्तिदक्षिणा १११।३०। शरसंस्कृता जाता स्पष्टा क्रान्तिदक्षिणा ३।१।३३। इष्टघटयः ५७ -- । सटीकप्रहलाघवे- दिनमानम् । ३३१॥ रविभोग्यकाल: ५९॥ लग्नम् ०११५।२३।२१ लग्नभुक्तम् ३० टक्कर्म. दत्तभौमस्य भोग्यकालः १८॥ प्रारदृष्टिकर्म इत्यादिन भौमस्य दिनगतकालः ४।२९। हक्क- मंदत्तमौमाञ्चर दक्षिणम् ६॥ जिनालो sक्षामान इत्यादिना फलं दक्षिणम् । स्पष्ट चई दक्षिणम् १४। दिनमान २९:३२।। स्पष्टक्रान्तेरुतवत्क्रान्त्यक्षजसंस्कृतिरित्यादिना नतांशाः २८३८।१५। उन्नतांशाः ६१३१।१५। अस्मात् पराख्यः।२१।१३।१४। ग्रहायातात् ४।२९ उक्तवयातः शेष इत्यादिना उन्नतम् ४।२९। अस्मानवतिगुणितमिष्टमुन्नतमित्यादिना इष्ट- कर्णः साध्यते । उन्नतम् ४।२९। नवत्या ९० गुणितं ४०३।३० दिनार्धन १४।४६ भक्त फलं भागाः ३७।१९।३७१ अस्मात् क्रान्तिः १०॥४२॥३६॥ पराख्येन २०१२।१४ गुणिता २२७१५॥ ३७१ अनेन रविनवषट्-६९१२ भक्ताः फलमिष्टकर्णः ३०॥२६॥ एवं सिद्धेष्टकर्णेन ३०।२६। स्पष्टा क्रान्तिः ३।१।३३। गुणिता ९२।१।१०। अक्षकर्णेन १३:१९ निधनी १२२६३१६४८१ खखाद्रि- ७०० हज्जातो भुजः ११४५। क्रान्तेर्दक्षिणत्वादक्षिणोऽसौ भुजो दक्षिणाक्षमया ५१४५॥ सं. स्कारितो जोतः स्पष्टो भुजः २७१३०॥ तस्य भुजस्य वर्ग: कार्यः । इष्टकर्णात् कर्कवर्ग: विवरात् पदमित्यादिनेष्टच्छाया कार्या । अस्या वर्गः कार्यः । तयोर्वर्गयोस्न्तरात् पदं मूल सा कोटि स्यात् । भुजवर्गः ६६।१५। इष्टकर्णः ३०।२६। अस्य वर्ग: ९२६६।११ अर्क- १२ वर्ग: १४४ । अनयोरन्तरान्मूलं जाता इच्छाया २७१२५। छायावर्ग: ७८२१ भुजवर्गच्छाया. वर्गयोरन्तरम् ७२५६६३। अस्य मूलं जाता कोटि: २६५६१० ॥ २५ ॥ माधुरी व्याख्या- अभिमतकर्णगुणा-इष्टकर्णेन गुणिता, अक्षकर्णनिध्नी = पलकर्णगुणिता च, स्फुटा=स्पष्टा, कोतिः, खखाद्रिहृत् = सप्तशतैः (५००) भक्का, अपक्रमदिक्स्पष्टकान्तिदिक्कः, भुजः स्यात् । असौ = अयं भुजः, यमदिशाक्षभया = दक्षिणदिपलभया, संस्कारितः संस्कृतः, स्फुटः स्पष्टः, स्यात् । तद्वर्गभाकृतिवियोगपदं = स्पष्टभुजच्छाययोर्वर्गान्तरमूलं, कोटिः, स्यात् ॥ २५ ॥ अत्रोपपत्तिः- अत्र क्रांति:-कां, अक्षमा-अभा, भक्षकर्णः = अक, इटच्छायाकर्णः इक । ततः क्राइकरअक पूर्व(२२)श्लोकयुक्त्या पूर्णज्यारूपो द्विगुणो भुजः= २ x भुज= २अभा। - अभा. गया atxइक x अक at x इकअक ३५.४२ ::भुज अभा% स्पष्टभुजः ।... स्पभु % aix इक x अक अभा)। अत्र छाया कर्णः अस्मात् दोः कर्णवर्गयोर्विव- ७०० रान्मूलं पूर्वापरसूत्रे कोटिरिति शेषं सुगमम् । इत्युपपन्नम् ॥ २५ ॥ इष्टकर्ण और अक्षकर्ण से गुणित क्रांतिमें ७००का भाग देनेसे लब्धि क्रांतिकी दिशाका भुज होता है। उस भुजमें दक्षिण दिशा की पलभा का संस्कार (योगान्तर ) करने से स्पष्टभुज होता है । छायाके वर्गमें उस स्पष्ट भुजके वर्गको घटाकर मूल लेनेसे कोटि होती है।॥२६॥ उदाहरण- स्पा उत्तरा कांति १७°१४९१८" और इधकर्ण २९००1..के गुणन फल ५०५।
। । . H त्रिप्रश्नाधिकारः॥४॥ ११०१ ९१४२ को अक्षकर्ण १३:२६से गुणकर ६९२०।२०।१८ इसमें ७००का भाग देनेसे उत्तर दिशाका भुज ९१५३को पलभा ६में संस्कार ( अंतर ) करसेसे ३१५३ स्पष्ट भुज हुआ। छाया २८१२८ के वर्ग ७९७१४ और स्पष्ट भुज ३१५३का वर्ग १५।४के अंतर ७८२१० का वर्गमूल २१५७ कोटि हुई ॥ २५ ॥ अथ नलिकाबन्धनमाह- शात्वाऽऽशाः परखेचरे परमुखीं प्राक्खेचरे प्रामुखी बिन्दोः कोटिमतो भुजं स्वदिशि तन्मध्ये प्रभां विन्यसेत् । विन्दो प्रगशङ्खमस्तकगते सूत्रे नले खे खगं के बिन्दुस्थनराग्रभागकगते सूत्रे नले लोकयेत् ॥ २६ ॥ अथ नलिकाबन्धमाह । ज्ञात्वेति । आशा दिशो ज्ञात्वा जलवत्समीकृतभूमौ दिक्साधन कृत्वा तत्रेष्टकालीनच्छायाव्यासाधेन वृत्तं कृत्वा तत्र विकचितानि कार्याणि । ततो बिन्दो- वृत्तमध्यात् परखेचरे ।पश्चिमकपालस्थे ग्रहे परमुखी पश्चिमाभिमुखी कोटि न्यसेत् । प्राक्. खेचरे पूर्वकपालस्थे ग्रहे प्राङ्मुखी कोटि न्यसेत् । कोट्यग्रतः स्वदिशि ज्यावत् भुजकोटयो. मध्ये तिर्यक् प्रा छायां न्यसेत् । स एव कर्णः । एवं जातं व्यस्त क्षेत्रम् । बिन्दो रगते सूत्रे नले खे खग विलोकयेत् । एतदुक्तं भवति । छायाने द्वादशाङ्गुलः शङ्खः स्थाण्यः । तस्य मस्तकस्थबिन्दोवृत्तमध्यात् गते सूने यष्टिद्वयाभ्यां स्थिरीकृते सूत्रगते नले नलिकायां यत्का. लीनं भुजादि कृतं तद्धटीषु मूलस्थदृष्टया खे आकाशे ग्रह विलोकयेदित्यर्थः । अथ जले ग्रहदर्शनार्थं नालका निवेशमाह । क इति । बिन्दुस्थनराग्रभावकगते सूत्रे के खगं विलोकयेत् । तद्यथा। यत्र शवः स्थाप्यस्तच्छङ्क्मात् सूत्रं शवप्रच्छायाप्रपर्यन्त. मधो नयेत् । तत्सूत्रे नलः स्थाप्यः । तत्र छायाग्रस्थाने जलपूर्णपात्रं स्थाप्यम् । तत्र जल- मध्येऽधोदृष्टया ग्रहो विलोक्यः । अत्रेदं सर्वदिक्लाधन नलिकानिवेशादि कृत्वा ततस्तस्मि न्नेव काले विलोक्यमिति । इदं यथोक्त विचार्य सुजनस्य नृपस्य रक्षनाय दर्शयेत् ॥२६॥ इति श्रीदिवाकरदैवज्ञात्मविश्वनाथदैवज्ञविरचिते ग्रहलाघवस्य लग्नादिच्छायाधिकारोदाहृतिः ॥ ४ ॥ माधुरी व्याख्या- आशा-दिशः, ज्ञात्वा-दिग्ज्ञानेन विदित्वा, परखेवरे - पश्चिमकपालस्थिते खेटे, परमुखी पश्चिममुखी, प्राक्खेचरे-पूर्व कपालस्थिते खेटे, प्रामुखौं पूर्वमुखों, बिन्दोः= वृत्तकेन्द्रबिन्दोः, कोटिं; अतः= कोटितः, स्वदिशि = निजदिशायां, भुजं दद्यात्-न्य. सेत् , तन्मध्ये = केन्द्रभुजोतराले, प्रभा = छायां, विन्यसेत् स्थापयेत् । बिन्दोः भाप्र- गशंकुमस्तकगते = वृत्तकेन्द्रबिन्दोः छायाप्रशंकुशिरोगते, सूत्रे-सूत्ररूपे, नले = नलिका, खे= नभसि, तथा, बिन्दुस्थनराप्रभारकगते = केन्द्रस्थऽशकप्रच्छायाप्रगे, सूत्रे, नले, के-जले, खर्ग = प्रहं, लोकयेत् पश्येत् ॥ २६ ॥ अत्र वासना पूर्वकपाले विद्यमाने ग्रहे पूर्वतः प्राकपाले पश्चिमतो दर्शनं भवतीति केन्द्रविन्दोघेह- दिशि कोटिदानं समुचितम् । पूर्वसाधितयोः कोटिभुजयोर्वर्गयोगपदं छाया तत्र भुजः, शंकुः कोटिः, छाया-शंकुवर्गयोगपदं छायाकर्ण इति जात्यत्रिभुजम् । अथ प्रहबिम्बकर्तृशm ० १०२ सटीकग्रहलाघवे- कोश्छायाऽभीष्टकाले छायाकर्णसंसक्ता केन्द्रबिन्दौ निपतीति केन्द्रस्थाष्टया छायाकर्णसंसक्त- नलिकाद्वारेण शंकुमस्तकगतं ग्रहनिम्बं सुखेनावलोकथितुमर्हतीति युक्तमेव । अथ तत्प्र. तिकूलमर्थाच्छक्कप्रदृष्टया छायाप्रगत जलपात्रस्थं ग्रहप्रतिविम्बं छायाकर्णसंसक्तनलिका- द्वारा द्रष्टुमहतीत्यपि युक्तमेवेत्यलम् । स्पष्टार्थ चित्रं द्रष्टव्यम् ॥ २६ ॥ waamwannatyaMSHORORE । दिग्ज्ञान द्वारा दिशाओंका ज्ञानकर पश्चिम कपालस्थ यह होनेसे पश्चिममुख और पूर्व कपालस्थ ग्रह होनेसे पूरब मुख केन्द्रबिन्दुसे कोटि वहाँसे अपनी दिशामें भुज और इन दोनों के बीचमें छायाको लिखे । केन्द्रबिन्दुसे छायाके अग्र और शङ्खके मस्तकमें लगे सूत्र में नलिका द्वारा आकाश और केन्द्रबिन्दुस्थ शङ्खके शीर्ष और छायाके अग्रमें लगे सूत्रमें नलिका द्वारा जल में ग्रहको देखना चाहिए। यहाँ "सौरोऽर्कोऽपि विधूच,, इत्यादि श्लोकमें की हुई अपनी प्रतिज्ञाको पूरा करने के लिये आचायने नलिका बंधन रूप स्पष्टता दिखलाई है। वास्तवमें जहां तहाँ ग्रहादिसाधन में अपनी लुभीताके लिए स्थूल प्रकार आधार लिए एवं ग्रंथ रचना काल अधिकतर वित जानेसे इनदिनों गणितोपलब्ध और वेधोपलब्ध ग्रहों में पार्थक्य होता है । इत्यादि आधु- निक ज्योतिषी लोग विचार करें ॥ २६ ॥ युगेश्वरकृता टीका कपिलेश्वरसंस्कृता। निप्रानाख्येऽधिकारेऽस्मिन् 'माधुरी' पूर्णतां गता ॥ ४ ॥ इति ग्रहलाघवे त्रिप्रश्नाधिकारः ॥४॥ अथ चन्द्रग्रहणाधिकारः ॥ ५ ॥ तत्र तावद्धहस्य तात्कालिकीकरणमाह- गतगम्यदिनाहताभुक्तेः खरसानाशवियुग्युतो ग्रहः स्यात् । तत्कालभवस्तथा घटीन्याः खरसैलब्धकलोनसंयुतः स्यात् ॥ १ ॥ तत्र ग्रहाणा तात्कालिकीकरणमाह । गतगम्येति । यस्मिन् दिवसे ग्रहसाधनं कृ तस्मा- दिवसात् गतगम्या ये दिवसास्तैराहता गुणिता या शुभुक्तिमुक्तिस्तत्सकाशात् खरसौः ६० षष्टयासा लब्धा येऽशास्तवियुक् रहितो युक् युक्तो ग्रहः कार्यः । गताश्चेदिवसा- स्तदा रहितः कार्य: । गम्याश्चेदिवसास्तदा युक्तः कार्य इत्यर्थः । स ग्रहस्तत्कालभवस्तद्दि मजो ग्रहः स्यात् । तथा गतगम्यघटीऽन्या गतेः सकाशात् खरसैलब्धकलाभिरूनो युक्ता SWINNRH मन्दफलमृणम् ४।२०।१२। संस्कृत : ज्यघट्यः २।३७ आमिः पञ्चाङ्गस्था चन्द्रग्रहणाधिकारः ॥ ५ ॥ १०३ कार्य: स तात्कालिक स्थादित्यर्थः । अत्र एतावान विशेषः । चन्द्रसूर्यग्रहणयोर्या पौर्णमासी तथाऽमावास्या पञ्चाङ्गे यावद्धटिकापरिमिताऽस्ति ताभिर्घटीभिर्मध्यमा रविचन्द्रोच्चारा. हवाचाल्याः। तदनन्तरं स्पष्टीकरण कार्यम् । ततो रविचन्द्राभ्यां तिथेटिका: साध्याः। ताः पञ्चाङ्गस्य घटीमध्ये युक्ता रहिताः कार्याः ।। तद्यथा । यदा चतुर्दश एकोनत्रिंशद्वा गत- तिथिरायाति तदा वर्तमानपौर्णमाल्या अमावास्याया यावत्य एष्यघट्यः साध्यास्ता पञ्चाङ्गस्य पर्वघटीमध्ये।युक्ता कार्याः। यदा पञ्चदशतुल्या वा त्रिंशत्तुल्या गततिथिरायाति तदा वर्तमानप्रतिपत्तिथैर्गतघट्यः साध्याः । ताः पञ्चाङ्गस्थघटीमध्ये रहिताः कार्याः । सप- वन्तिकालो भवति । एवं यो गतमम्या पट्य आगतास्ताभिर्गहाणांचालन देयम् । ते पर्चा न्तकालीना भवन्ति। उदाहरणम् । संवत् १६७७ शाके १६४. मार्गशीर्ष शुक्लपौर्णमासीबुधे घटी ३८।११। रोहिणी नक्षत्रघटी ९८ लाध्ययोगघटी १६॥ अथ चन्द्रपर्वलाधनार्थमहर्गणः ६३६ । चक्रम् ॥ तस्मात् साधितः प्रातमध्यमः सूर्यः दा०५९। चन्द्रः १॥२६॥१९॥५॥ चन्द्रोच्चम् । १०१३॥ ३७१६। राहुः ७१२८१२६६२७। तिथिघटीमि-३८।११ श्चालितो रविः ८1०1४६॥३६॥ चन्द्रः २१३१४३१४। उच्चम् १०॥३॥४१॥२०॥ राहुः १२८॥ १।२७। अथ स्पष्टीकरणम् । स्वेमंन्दकेन्द्रम् ६।१७।१३।२४। मन्दफलमृणम् ०३९।४। मन्द फलसंस्कृतो रविः ॥३२॥ अयनांशाः १८१८ चरं धनम् ११४ चरसंस्कृतो जातः संस्कृतोऽर्कः ८१०१।२६। गतिफलं धनम् २।३। स्पष्टा गातः ६११११॥ फलनयसंस्कृतश्चन्द्रः ।।३।१६।१८। विधोर्मन्दकेन्द्रम् ॥२९॥४ार मन्दफलमृणम् ४।२०।१२। संस्कृतः स्पष्टश्चन्द्रः १२२९४३६१६ गतिफलं धनम् । ३३॥३०॥ घटिका ३८११ युक्ता जातः पर्वान्तः ४०१६॥ आभिरेष्यघटीभि-२॥३७ श्वालितः। पर्वान्त जातस्तात्कालिको रविः ८१०११२।६। चन्द्रः २१०॥१२॥श राहुः ७१२८१२५॥१८॥१॥ माधुरी व्याख्या- गतगम्यदिनाहतशुभुक्तेः व्यतीतैष्यदिनादिगुणितग्रहदिनगतेः, खरसाप्तशिवियुग्युतः= पष्टिभकलन्धलवरहितसहितः, ग्रहः-खेटः, तत्कालभवः इष्टकालोत्पन्ना, प्रहः स्यात् । तथा तद्वद् , घटीन्या: गतगयनाडीगणित खेटगतेः, खरसैषष्टिसंख्याभिः, लब्धक- लोनसंयुतः प्राप्तकलादिफलरहितसहितः, प्रहः इष्टकालोत्पन्नग्रहः, स्यात् ॥ १ ॥ अत्रोपपत्तिः अनुपातद्वयेनास्योपपत्तिः सुगमा। तद्यथा यद्य कदिनेन ग्रहगतिकला लभ्यते तदा गतगम्यदिनसंख्यया केति फलं गतगम्यदिनसंबन्धिकलाः स्युः। ताः षष्ठथा विभज्य अंशी कृताः। पुनरनुपातः यदि षष्टि घटिकाभिर्ग्रहगतिकला लभ्यन्ते तदा तगम्यघटीभिः केति गतगम्यघटीसंबन्धिकलाः स्युः। अनयोर्योगं विधाय औदयिके प्रहे गते योज्यं गम्ये वियोज्यं तदा इष्टकालिको प्रहः स्यादेव । स्वरूपेणापि- ग्रगक र गगदि अगक र गगष इष्टकालिको प्रहः। वक्रौन धनणसं- १x६० ६० स्कारो विलोमः कार्यः, तस्य विलोमगमनादित्युपपन्नम् ॥ १ ॥ ग्रहकी गसिकलासे गत और गम्य दिनके गुणनफलमें ६० का भाग देकर लब्ध अंशा- दिको ग्रहमें घटाने और जोड़नेसे तात्कालिक ग्रह होता है । एवं ग्रहकी गतिसे गत और 'apampoomi - JION : भभोग ५१३ मिश्रमान १०४ सटीकालाधवे- गम्य घटीके गुणनफलमें ६० का भाग देनेसे लब्ध कलादिका ग्रहमें घटाने और जाड़नेले तात्कालिक ग्रह होता है ॥१॥ उदाहरण-शाके १८६२ सव्वत १९९७ सन् १३४८ साल फाल्गुन शुक्ल पूर्ण. मासी गुरूवारको चन्द्रग्रहणका विचार करना है। अतः चैत्रकृष्ण द्वितीया शनिवारको और राहु ५।११।१६:४३ गति ३१११॥ अयनांश २७°१३७॥४२॥४५ इनग्रहोंको फाल्गुन शुक्ल पूर्णमासी गुरुवार को पूर्णान्तकाल २८१४९ में लाना है । भयात १२१३० पंक्ति ७१४४१४६ में इष्टकाल ५१२८१४९ को घटानेसे दिनादि ऋण चालन ( गतदिनादि ) २।१५:५७ से सूर्यको गति ५९॥४६॥ को गुणा करना पहले २ दिनसे गुणा ११९।३२ में ६० का भागदेकर लब्धि अंशादि ११५९॥३२ को मिश्रमान् कालिक सूर्य ३१११.५०।३० में घटानेसे १०।२९।५० १५५८ हुआ। पुनः सूर्य की गतिको १५।५७ घट्यादि से गुणाकर ४४६८१४२ में ६० का भाग देनेसे लब्धकलादि ७४१२८ को पूर्वशेष १०।२९१५०।५८ में घटानेसे पूर्णात कालिक स्पष्ट सूर्य १०।२४°१३६ ॥३०॥ हुआ । एवं पर्वान्तकालिक चन्द्रमा ४१२९°१३५१६" गति ८४११२२ और शङ्ख ५१११० २३५५६" हुआ ॥१॥ अथ प्रहणनिश्चयं शरसाधनं चाह- एवं पर्वान्ते विराहर्कबाहोरिन्द्राल्पांशाः सम्भवश्वेन्द्रहस्य । तेऽशा निन्नाः शङ्करैः शैलभक्का व्यग्वर्काशः स्यात्पृषत्कोऽङ्गुलादिः॥२॥ अथ ग्रहणसम्भवज्ञानं शरसाधनं चाह । एवमिति । पूर्वोक्तप्रकारेण चालितो चन्द्राको पान्ते पौर्णमास्यन्ते षडाश्यन्तरे समांशकलौ भवतः । अमान्ताराश्यशकलाभिः समौ भवतः। उक्तं च सिद्धान्तशिरोमणौ 'पूर्णान्तकाले तु समौ लवाद्यदेशान्तकालेऽवयवैगृहाचैरिति । अन्न पर्वशब्दः पूर्णिमामावाल्यावाची ज्ञेयः । तत्र विराहकबाहोलंवा कार्या: । विगतो राहुर्यस्मादसौ विराहुः । स चासावर्कश्च विराङ्खः । राहुरकाच्छोध्य इत्यर्थः । तस्य भुजः कार्य: । भुजस्यांशाः कार्याः । तेऽ शाश्चेदिन्द्राल्पाश्चतुर्दशभ्योऽल्पास्तदा ग्रहणल्य सम्भवः स्यात् । तदा ग्रहणं भवतीत्यर्थः । एवं चन्द्रग्रहणे, सूर्यग्रहणे तुत्तरगोले भुजांशा इन्द्राल्पा दक्षिणगोलेऽष्टभ्यो न्यूनास्तदाऽग्रहणं भवतीति ज्ञातव्यम् । अग्रे वक्ष्यति । तेऽ शाः शरैः रेकादशभिनिना गुणिताः। ततस्ते शैलौभक्ताः समतष्टाः फलमगुलानि । शेषं षष्टिगुण सप्तभक्त फलं व्यङ्गुलानि । एवमङ्गुलादिय॑ग्वकोशो व्यावस्याशा दिग यस्य सः। विरा- को यस्मिन् गोले वर्तते ताहिक पृषत्कः शरस्यात् । रवि०८१०।१२।६। राहुः । १२८।२३। १८. विरासः ।।१।४८४४८ । अस्य भुजांशाः ११४८६४८ । चतुर्दशम्यो न्यूना अत्त ग्रहण सम्भवः । विराहुर्कस्य भुजांशाः ११४८०४८/ वारै- ११ गुणिताः १९॥४६॥४८ । सप्तभकाः फलामखुलादिशः २।२० । विराहस्योत्तरगोलस्थत्वादुत्तरः ॥ २ ॥ माधुरी व्याख्या- पर्वान्ते = "चन्द्रग्रहे पूर्णिमांतकाले, सूर्यग्रहे अमांतकाले च, एवं = अमुना "गत- गम्यदिनाहतधुभुत्तेरित्यादिना" विधिना प्रहसाधनं विधाय, चेत् , विराबाहोः राहु- रहितरविभुजस्य, इन्द्रायाः चतुर्दशन्युनभागाः स्युः चतुर्दशन्युनभागाः स्युः तदा, प्रहस्य = पर्वणः, - Kisistaywards AMOM द्विगुणिता १२२१२२ । एकादशभक्ता फलमजुलाधा तनुः सूर्यविम्बस्थात् ११३७ विधी चन्द्रग्रहणाधिकारः॥५॥ १०५ संभवः = संभावना भवति । ते उता: अंशाः लवाः, शङ्करः एकादशभिः निना गुणिताः, शैलभता - सप्तभाजिताः, आप्तः व्यरवकोशः = राहुर हितसूर्यगोलीयः, अङ्गुला. दिः = अङ्गुलमुखः, पृषक: - शरः 'पृषकबाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः । मार्गणशराः पत्रीरोपइपुयोरित्यमरः), स्यात् ॥ २ ॥ हसी तरह विरालक ( रवि में राहुको बटानेले विराह होता है) का भुज १४ अंशाते अल्प होवे तो पर्वान्त कालमें ग्रहण होनेका संमच (लभावना ) होता है। उस भुजांशको ११ गुणा कर उसमें का भाग देनेसे लब्धि राहुहीन रविके गोलकी दिशाका अंगुला- दिक शर होता है॥ ६॥ उदाहरणह----प्रन्तिकालिक सूर्य १०३८ १३६॥३०॥ में राहु ५:११०॥२३॥५६॥ को घटाने से राहुहीन रवि ५.१७११९:३४ का "दोस्त्रिभोन त्रिभोध इत्यादि प्रकारसे भुजांश १२°१४७१२६", यह १४से अल्प है अतः इस पूर्णमासी में ग्रहण की संभावना हुई। राहुहीन रविका भुजांच १२०१४७१२६"को ११से गुणा १४०४१।४६में ५ का भाग देने से लब्धि ( राहुहीन रविके उत्तर गोलमें होनेसे ) उत्तरगोलीय अंगुलादिक शर २०१५।५८ हुआ।॥ २ ॥ अथ सूर्य-चन्द्र-भूमाबिम्बसाधन- व्यसुशरगतीध्वंशो दिग्युग्भवेद्वपुरुष्णगो- रथसितरुचो बिम्ब भुक्तियुगाचलभाजिता । तदपि हिमगोबिम्बं त्रिधा निजेशलवान्वितं विवसु भवति क्षमाभाबिम्बं किलाङ्गलपूर्वकम् ॥ ३ ॥ अथ सूर्यचन्द्रबिम्बानयन भूमानयन चाह । गतिरिति । वररुचः सूर्यस्य गति- ६६॥११ KANTAGE अॅक्ति ८३४।१ वेदाद्रिमि-७४ भक्ता फलमङ्गुलाधं चन्द्रबिम्बमुदितम् ११३८ । चन्द्रस्येयं चान्द्री चन्द्रगति: ४२४१६ । नृपाश्वोना ७१६ कृता १०४॥६६॥ लोचनकर- २२ भक्ता फल ४१४ द्वात्रिंशद्धि-३२ युतम् ३६।१४ । सूर्यगतिः ६३११ । अस्या नगा-७ शेन ॥४४ अनेन रहिता रदाया जाता भूमा २४।१०। हृदमेव राहुबिम्बम् ॥ ३ ॥ माधुरी व्याख्या- उणगोरवे, व्यसुधरगतीशः पंचपंचाशता रहिताया गतेः पंचायः, दिग्युक्= दशयुक्ता, वपुः सूर्यबिम्ब, भवेत् । अथ अनन्तरं, युगाचलभाजितः चतुःसप्ततिभिहता, सितस्व-सिता शीतला रुचयः किरणाः यस्य तस्य चन्द्रस्य, मुक्ति:-गतिः, बिम्ब-चन्द्र- बिम्ब भवेत् । तत्-उक्तं, अपीतिनिश्चया । हिमगो चन्द्रस्य, बिम्ब वपुः, त्रिनं त्रिभिर्गुणितं, निजेशलवान्वितं निजैकादशभागसहित, विवसु अष्टमिहीन, अङ्गुलपूर्वक भडलमुखं, क्षमामाबिम्ब भूभावपुः किलेतिनिश्चयेन स्यात् ॥ ३ ॥ अत्रोपपत्ति:- कल्प्यते, चन्द्रगतिः = चंग, अङ्गुलम् । रविगतिः रग। ततः "भानोगतिः श्व ३ दशभागयुतार्षिता वेति, तथा भानोर्गतिः शरहतारविनिर्विभक्का हति च, माभ्यां भास्करोकप्र- १४म०ला० १०६ सटीकमहलाघवे- - P- MAIN .BHARA WARA गx११ काराभ्यां बिंबानयनोपपत्तिः सरलैव । तथथा-रविबिंबकला १०x२ रगX११ रग-५५+५५) ११ अङ्गुलादिरविबिंबम् १०x२४३ ६० ११४५५ . ( रंग-५५) ११. ६०५ ६०५ ( रग-५५)११ ( रग-५५ ६० mpto d INS चंगx३ Here स्व एवं कलादिकं चन्द्रबिम्बम् चंगx३ . चंग अतः अञ्जुलादिकं चन्द्रबिम्बम्: । अथ च कलादिकं भूमाबिम्बम्- HAMAR चंगx२ ग४५ मा चंगx२ रग४५ चंग - २ :.अङ्गुलात्मकं भुमाविद्यमान १५४३ १२४३ चैग x २४ १८ (५९१८) ५'चंग x ३६ २९५/१४०।। ४५४१८ चंगx ३६ य Omuner amarpal ८१०x११ 5)- २९५४० hram १९५॥४०॥ चंग ४३६ २९५॥४०॥ चंग, ३६ चंग ७४४१ चंग स्वत्पा० । अन्न = चं. वि.। .:. भूभाविम्बम् = चं. विं. (३+ चंबि -6=चं बिंx३+ ३-८ । इत्युपपन्नम् ॥ ३ ॥ ११ रविकी गतिमें १९ को घटाकर शेषमें १ का भाग देनेसे लब्धिमें १० को जोडनेसे अङ्गु- लादिक रविका विव होता है । चन्द्रमाको गतिमें ७४ का भाग देनेसे लब्धि अडग्लादिक चन्द्रमाका बिम्ब होता है। एवं चन्द्रमाके बिम्बको ३ से गुणाकर उसमें अपना ११ वा अंशको जोड़कर आठको घटानेसे अङ्गुलादिक भूमा (राहु) का बिम्ब होता है ॥ ३ ॥ उदाहरण-रविकी गति ५९॥४६॥ में ५५ को घटाकर शेष ४१४६ का पश्चमांश ००५७ में १० को जोड़नेसे अङ्गुलादिक रविका बिम्ब १०५७ हुआ । चन्द्रमाको गति 1८४१।१३ में ७४ का भाग देनेसे लब्धि अङ्गुलादिक चन्द्रमाका बिम्ब ११॥२२ हुआ, और चन्द्रमाके बिम्ब ११॥२२ को ३ से गुणा ३४।६ में अपना ११ वा अंश ३६ को जोड़कर ३७११२ में ८ को घटानेसे शेष २९१८ अङ्गुलादिक भूमाका बिम्ब हुआ॥३॥ अथ मानक्यखण्डग्रासयोरानयनमाह- छादयत्यर्कमिन्दुर्विधु भूमिमा छादकच्छाद्यमानैक्यखण्ड कुरु। तच्छरोनं भवेच्छन्नमेतद्यदा ग्राह्यहीनावशिष्टं तु खच्छन्नकम् ॥ ४॥ अथ मानक्यखण्ड प्रासानयनं चाह । बादयतीति । सूर्यग्रहणे इन्दुश्चन्द्रभलादयति। चन्द्र- । चन्द्रग्रहणाधिकारः॥५॥ १०७ ग्रहणे भूमिमा विधु चन्द्रमर्स छादयति । लोके तु राहुकूदूग्रहणमित्यत्र ब्रह्मणो वरप्रदानात् । उक्तं च सिद्धान्तशिरोमणौ। राहुः कुभामण्डलगः शशाई शशाङ्कगबछादयतीनविम्बम् । तमोमयः शम्भुवरप्रदानात् सर्वांगमानामविरुद्धमेतत्-इति'। भो गणक छादकच्छाधमानैक्यखण्डं कुछ । छादयति यः स छोदकः । छादयितुं योग्य स छाथः । छादकश्च छाधश्च छादकच्छाधौ तयोचिम्बयोर्मानयोरेक्यं तस्य खण्डमधु कार्य- मित्यर्थः । चन्द्रग्रहणे छादको भूभा। छायश्चन्द्रः । तयोबिम्बयोगार्ध चन्द्रग्रहणे मानैक्य- खण्डं स्यात् । रविग्रहणे छादकत्रचन्द्रः। छायो रविः। तयोविम्बयाोगा) तत् सूर्यग्रहणे मानैक्यखण्डं स्यात् । तन्मानैक्यखण्ड पूर्वोक्तनामुलायेन शरेण ऊन रहितं कार्यम् । यदव. शिष्टं तच्छन्नमङ्गुलादिसः स्यात् । यदा मानक्यखण्डाच्छो न शुध्यति तदा ग्रहण नास्ती- त्यर्थतः सिद्धम् । एतच्छन्न ग्राह्यविम्बेन हीनं कृत्वाऽवशिष्टं यत् खण्डं तत् खच्छन्नक स्यात् । तन्मितः खग्रासो भवतीत्यर्थः । चन्द्रग्रहे ग्राह्य चन्द्रविम्बमिति । सूर्यग्रहे सूर्यविम्बमिति । उदाहरणम् । छादको भूभा २०१० । छायश्चन्द्रविम्बम् १११७। अनयो रेक्यम् ३९११ अख्याध जातं मानक्यखण्डम् १९॥३८॥ शरेण २।५० रहित जातो मासः १६।४८ ग्राह्यविम्बेन १॥ छन्नं १६६४८ रहितं जात: खग्रासः १४१॥४॥ माधुरी व्याख्या- अर्क-सूर्य, इन्दुः चन्द्रः छादयति । विधूं-चन्द्र, भूमिमा भूभा, छादयति । छादकच्छाद्यमानैक्यखंड-छादकच्छाद्यबिम्बयोगदलं, कुरु-विधेहि शरोनं आणहीनं, तत् छादकच्छाधबिम्बैक्या, छन्न-पासप्रमाणं भवेत् । ग्राह्यहीनावशिष्ट-छायबिम्बर- हितशेषं, एतत् छन्न, खच्छन्नक-खग्रासमान, स्यात् ॥ ४ ॥ मत्रोपपत्ति:- "छादको भास्करस्येन्दुरिति; तात्कालिकेन्दुविक्षेपं छाद्यच्छादकमानयोः, इत्यादि सूर्यसिद्धान्तोक्तप्रकाराभ्यां अस्योपपत्तिः सरलैव किं लेखनप्रयासे नेति दिक् ॥ ४ ॥ चन्द्रमा सूर्यको और भूभा चन्द्रमाको आछादित करती है। छादक और छाधके बिम्ब के योगाध शरको घटानेसे ग्रासप्रमाण होता है। यदि छाविम्बसे प्रासमान अधिक हो तो अधिक प्रमाणके समान खग्रास कहलाता है ॥ ४ ॥ उदाहरण-चन्द्रग्रहण में छादक (भूभा ) का विम्ब २९।८ और छाद्य (चन्द्रमा) का विम्ब ११।२२ के योग ४०।३० के आधे २११५ में शर १८१३४ को घटाने से शेष १४१ पास मान हुआ। यहां प्रासमान १॥४१ छाद्य (चन्द्रमा) के मान ११।२२ से अल्प है, अतः खग्रास नहीं हुआ। खग्रासका उदाहरण- यदि प्रासमान १३१४२ और चन्द्रबिम्ब ११॥२२ हो तो चन्द्रबिम्ब ११।२२ में प्रास मान १३१४२ का अन्तर करनेसे शेष १४० खमास का मान होगा ॥४॥ अथ स्थितिमर्दकालावाह- मानैक्यखण्डमिषुणा सहितं दशघ्नं छन्नाहतं पदमतः स्वरसांशहीनम् । ग्लौबिम्बत् स्थितिरियं घटिकादिका स्या- न्मदै तथा तनुदलान्तरखग्रहाभ्याम् ॥ ५ ॥ . Ham- - H भास्करोक्तप्रकारेण स्थितिकलावर्ग:माखX९- १०(माख+श) छ सटीकमहलाघवे- अथ स्थितिघटिकामर्दानयनमाह । मानक्येति । मागैक्यखण्डम् १९॥३८॥ इषुणा शरेण- २०६० सहितम् ॥ २२॥२८॥ दशघ्नं २३४।४० छन्नेन १६१४८ गुणितम् ३७७४।२४। इदं वारद्वयं षष्ट्या सवर्णितम् १३६८७४४० । अस्य मूलम् ६॥२६॥ इदं स्वषईशेन १०११४ हीनं ६१।१२ ग्लोविम्बेन ११७ भक्तं फलं जाता घटिकादिस्थितिः ॥३६ । तनुदलान्तरखग्रहाभ्यां तथा स्थितिवन्म साध्यम् । एतदुक्कं भवति । तयोविम्बयोर्दले खण्डे तयोरन्तरं कार्यम् । चन्द्र- ग्रहे चन्द्रभूमाविम्बदलान्तरं कार्य सूर्यग्रहे सूर्यचन्द्रविम्बदलान्तरमित्यर्थः । खग्रहः खग्रासः । ताभ्यामित्यर्थः। उदाहरणम् । चन्द्रविम्बम् ११३१ भूमाबिम्बम् २८।१० । चन्द्रबिम्बदलम् १।३३। भूभा. विम्बलम् १४९। अनयोरन्तर ८१३२॥ इषुणा २२९० सहितम् ११३२६। दशनम् ११३॥४०॥ खमासेन १४१ गुणितम् ६३६।०। इदं वारद्वयं षष्ट्या सर्वाणितम् । २३२५६०० । अस्य मूलम् २१।२४। इदं स्वषडशेन ४।१४ होनम् ।।१०। चन्द्रबिम्बेन १११७ भक्तं फलं घटिकादिक मर्दम् ॥५४॥६॥ माधुरी व्याख्या--- इषुण-बाणेन, सहित युक्तं, दशघ्नं दशगुण, मानक्यखंड छादकच्छाद्यबिम्बयोगार्धं, छन्नाहतं प्रासगुणितं, अतः अस्मात् , पदं = मूलं, स्वरसांशहीनं-निजषष्ठीशोनं, ग्लो. बिम्बहृत् = चन्द्रबिम्बमक्तं "ग्लौमुंगाङ्कः कलानिधिरित्यमरः” इयं लब्धिः, घटिकादि- दिका नाड़ीमुखा, स्थितिः स्थितिघटी स्यात् । तथा तद्वत् , तनुदलान्तरखप्रहाभ्यां छादकच्छाशबिम्बान्तर-खप्रासाभ्यो, मर्द मर्दकाल "विजानीयातू" ॥५॥ अत्रोपपत्ति:- चंग कल्प्यते मानक्यखण्डम् -माख। चं वि = ।... चंग= ७४ चंवि। : माख-शरमासः = छ । अतः "मानायोगानन्तरयोः कृतिभ्या मित्यादि. ९ (माख + श) (माख-श) = ९ (माखं + श) x छ । अतोऽनुपातेन स्थितिघटीवर्ग: = ४९ ( माख + श ) छ..३६०० x ९ (माखं + श) छ (चंग-रग) ( ७४ चं वि-रंग) (७४ च वि-ग) (७४वं विं-रग) अनयोः मूले गृहीते-- स्थितिघी ५७४/१० ( माख + श) छ ७४चं वि-ग १० ( मात्र + श) W१० (माख + श) छ x चवि- चविं-7१ 11. ( १० (माखं +श ) छ चवि चविं Harpal 0 MHAS -- Nepal Ramera aloKH - १ ६ १० (माखं + श) छ । स्व० =(१ । स्व० =(१-2 = Homx অনুষিদ্ধ। १०8 (/१० ( माख + श) १० (माखं+श)छ ६ . चं विं । इत्युपपनम् ॥ ५॥ शरयुक्त और दशगुणित मागैक्यखण्डको ग्रासमानसे गुणाकर उसके मूल में उसीके षष्ठांशको घटाकर शेषमें चन्द्रविबका भाग देनेसे लब्धि घटी आदिक स्थिति होती है। एवं छाध और छादकके विबान्तर पदसे मर्द घटी होती है ॥ ६ ॥ उदाहरण-भुभाबिंब २९१८ और चन्द्रबिंब १११२२ के योगार्च २०१५ में शर १८१३४ को जोड़नेसे ३.१४९ को १० से गुणाकर ३८८११० इसको प्रासमान ११४१ से गुणनफल ६५३१२५ का मूल २५४३३ में अपना षष्ठीश ४११५ को घटाने से शेष २१।१८ में चन्द्रबिंब ११।२२ का भाग देनेसे लब्धि १।५२ घरचादिक स्थितिकाल हुआ। एवं भूभाबिम्ज १९।८ और चन्द्रबिम्ब १११२२ के अन्तर ११४६ के माधे ८.५३ में शर १८१३४ को जोड़ कर २६ ४१ को १० से गुणा कर २६६५० को खग्रास १:४० से गुणा ४४४१४३ का मूल २११६में अपने षष्ठांश ३३३१ को घटानेसे शेष १४१३५ में चन्द्रबिम्ब ११।२२ का भाग देनेसे लब्धि मर्दघटी १।३३ हुई ॥५॥ अथ स्पर्शमोक्षस्थितिमर्दानयनमाह- युग्माहतैय॑गुभुजांशसमैः पलैः सा द्विष्टा स्थितिविरहिता सहितार्कषड्भात् । ऊने व्यगावितरथाऽभ्यधिक स्थिती स्तः स्पर्शान्तिमे क्रमगते च तथैव मर्दे ॥६॥ अथ स्पर्शमोक्षस्थितिमर्दानयनमाह । युग्मेति । व्यगोय्ये भुजांशास्ते द्विगुणिता का. याः । तत्तुल्यौः पलौः सा पूर्वोक्का द्विष्ठा स्थिनिर्विरहिता सहिता कार्या । कस्मिन् सति । अर्कषड्भादूने व्यगौ सति द्वादशराशिभ्यः षडराशिभ्य ऊने व्यगौ सतीत्यर्थः । अधिके इतस्थाऽन्यथा कार्यम् । साहितो रहिता चेति क्रमगतेन रूपशान्तिमे स्पर्शमोबजे स्थिती स्तः। तथैव स्थितिवन्मद साध्ये । अर्कषड्भादूने व्यगावित्यत्र राश्यशैरूनाधिकता ज्ञेया । तद्यथा । विराहस्टोकादशराशिषोडशांशानारभ्य शून्यराध्याद्यवयवपयन्तं स द्वाद- शराशिभ्य ऊनो ज्ञेयः । शून्यशक्यकविकलामारभ्य चतुर्दशांशपर्यन्तं स द्वादशाधिको ज्ञेयः । एवं विराहस्य पञ्चराशिषोडशांशमारभ्य षड्राशिपर्यन्तं स षड्भादूनो ज्ञेयः । षड्राशिमा. रभ्य चतुर्दशांशपर्यन्तं स षड्भादधिको ज्ञेयः। उदाहरणम् । घटिकादिस्थितिः ३६ । अर्कमध्ये अनितो राहुः स व्यश्वर्कः। व्यगु. भुजांशाः १।४८१४८ युग्माहताः३॥ विरार्कस्य द्वादशराशिभ्योऽधिकत्वात् साहिता जाता स्पशंस्थितिः ४।३९। विरहिता जाता मोक्षस्थितिः ४।३३। मदन १६६४) युग्माहत्व्यंगुभु- जांशसमैः पौः सहितं जातं संमीलनमर्दम् १९७॥ रहितं जातं मोक्षमर्दम् ११११ ॥ ६ ॥ माधुरी व्याख्या- व्यगौ = राहुरहितसूर्य, अर्कषड्भात द्वादश-षड्राशिभ्यः, ऊने-न्यूने 'सति युग्मा- इतैः द्विगुणैः, व्यगुभुजोशसमः राहुरहितसूर्यभुजांशतुल्यैः, पलैः विघटीभिः, द्विष्ठा द्विघा स्थापिता, स्थिति स्थितिघटी कमेण, विरहिता सहिता = ऊना युक्ता, क्रमगते क्रमस्थे, -
an
d.
oppos
६
घटी १९५२ में अन्तर और यो
सटोकप्रहलाघवे-
ते, स्पशान्तिमे = स्पर्शमोक्षकालीने, स्थिती स्थितिकालौ, स्तः भवतः "एकत्र स्पर्श
स्थितिघी अन्यत्र
मोक्षस्थितिघटी भवतीत्यर्थः, अभ्यधिक अर्कषडाशितोऽधिक
'व्यगौ इतरथा-विलोम । तथा तद्वत् , एवेति निश्चयार्थकः, मर्दै संमीलनोन्मीलनमर्दे-
साध्ये इत्यर्थः ॥ ६ ॥
अनोपपत्ति:--
विभु ११
कलप्यते विराहकभुजांशा विभु । ततः पूर्वयुक्त्या शर:=
। अथ "श.
राच्छरध्नाद्विहृताच्चतुर्भिरित्यादिभास्करोक्तप्रकारेग पलात्मकं संस्कारमानम्
विभु x ११४५ विभु ४५५ विभु x २, स्व०, शेष सुगमम । इत्युपपताम् ॥
१२ और ६ शशिसे यदि व्यगु (गहुवर्जित रवि ) अल्प हो तो द्विगुणित व्यगुके
भुजांश तुल्य पलको दो स्थानस्थित स्थितिघटीमें घटाने और जोड़नेसे अधिक स्पर्श
कालिक और मोक्षकालिक स्थिति होंगी। यदि १२ तथा ६ राशिसे व्यगु अधिक हो तो
द्विगुणित व्यागुके भुजांश तुल्य पलको दो स्थान स्थित स्थितिमें ( अन्यथा) जोड़ने
और घटानेले क्रमिक स्पर्शकालिक और मोक्षकालिक स्थिति होंगी॥६॥
उदाहरण-(र-रा)-व्यगु=५११४४००३४, यह ६ राशिसे अल्प है अतः
इसके मुजोश १९०५९ ॥२६" को द्विगुणित करनेसे पलादि २५।५८५२ को स्थिति
घटी २॥१७॥ और उक्त द्विगुणित भुजांश तुल्य पलादि को मर्दकाल १३३ में घटानेसे
संमीलनमर्द १७ और जोड़ने से उन्मीलनमर्द ११५८ हुआ ॥६॥
अथ स्पर्शादिकालानयनमाह-
तिथिविरतिरयं ग्रहस्य मध्यः स च रहितः साहितो निजस्थितिभ्याम् ।
अहणमुखविरामयोस्तु कालाविति पिहिताऽपिहिते स्वमर्दकाम्याम् ॥ ७ ॥
अथ मध्यग्रहणस्पर्शकालमोक्षसभीलनोन्मीलनकालसाधनमाह । तिथिविरतिरिति ।
तिथेगणितागताया विरतिरन्तोऽयं ग्रहस्य ग्रहणस्य मध्यो मध्यग्रहणकालो भवति । य
मागतो ग्रासरतल्य प्रसनं अत् तन्मध्यग्रहणम् । स मध्यग्रहणकालो निजस्थिति
स्पर्शमोक्षजस्थितिभ्यां रहितः सहित स्पर्शस्थित्या रहितो मोक्षस्थित्या सहितो महण.
मुखविरामयोः। ग्रहणमुखं स्पर्शः । विरामो मोक्षः। तयोः कालौ समयौ स्तः। स्पों
मासस्य प्रारम्भः । मोक्षो ग्रासामाव इति। अनेन प्रकारेण मदकाभ्यां पिहितापिहिते
मासे स्तः । अध्यग्रहणकाला स्पर्शमोक्षमाभ्यां रहितः सहितः क्रमेण पिहितापिहिते स्त
संमीलनोन्मीलने स्त इत्यर्थः । संमीलनं सर्वबिम्बमासः खग्रासे । उन्मीलनं बिम्बोन्मु.
तिप्रारम्भकाल इत्यर्थः ।
उदाहरणम् । तिथिविरत्तिस्य ग्रहणमध्यः ४०1४४ रूपास्थित्या १३९ रहितो जात
शेकाला ३६।९। मोक्षस्थित्या ४।३३। युको जातो मोक्षकालः ४२तिथिविरतिः
४०॥४८॥ स्पर्शमन १।१७रहितो जातः संमीलनकाला ३८६११ मोक्षमदन १९११ सहितो
जात उन्मीलनकाला ४२॥३९॥७॥
चन्द्रग्रहणाधिकारः॥५॥ - माधुरी व्याख्या- अयं, तिथिविरतिः तिथ्यन्तकालः, ग्रहस्य-प्रहणस्य, मध्य मध्यकालः, स्यात् । सः पर्वमध्य कालः, निजस्थितिभ्यां = स्वर्शमोक्षस्थितिकालाभ्यो, रहितः हीनः, सहितः, युक्तश्च, प्रहणमुखविरामयोः स्पर्शमोक्षयोः कालौ, स्तः । इति एवं, स्वमर्दकाभ्यां = संमीलनोन्मीलनमर्दाभ्यां, पिहितापिहिते-संमीलनोन्मीलने स्तः ॥ ७ ॥ श्रनोपपत्तिः- "स्फुटतिथ्यवसाने तु मध्यप्रणमादिशेत् , इत्यादि सूर्यसिद्धान्तोक्तप्रकारेणास्य वासना सरलैच, किं लेखविस्तारेणेत्युपपनम् ॥ ७ ॥ तिथ्यन्त काल ही ग्रहणका मध्यकाल होता है। इसमें अपनी अपनी स्थिति घटी को घटाने और जोड़नेले ऋमिक स्पर्शकाल और मोक्षकाल होता है । एवं अपने मर्दकालको मध्यकालमें घटाने और जोड़ने से क्रमसे संमीलन काल और उन्मीलन काल होता है॥७॥ उदाहरण--तिथ्थन्त काल २८१४९ में स्पर्श स्थिति घटी १।२७ को घटानेसे पर्शकाल ३७१२२ और तिथ्यन्त कालमें मोक्षस्थिति घटी २०१७ को जोड़ने से ३११६ मोक्षकाल हुआ। ऐसे ही तिथ्यन्तकाल २८॥४९ में संमीलनमदं १।८ को घटानेसे २१४१ संमी. लनकाल और उन्मीलनमर्द ११५८ को जोड़नेसे ३०॥४७ उन्मीलनकाल हुभा ॥ ७ ॥ अथेष्टमासानयनमाह- पिहितहतेष्टं स्थितिविहृतं तत् । सचरणभूयुग्नसनमभीष्टम् ॥८॥ अथेष्ट प्रासानयनमाह । पिहितेति । पिहितेन ग्रासेन हतं गुणितं यदिष्टं घटिकात्मक स्वस्थितेर्यथा न्यूनं तथेष्ट कल्प्यम् । तत् स्वस्थित्या विहृतं कार्यम् । चेत् स्पर्शकालिक- मिष्टं तदा स्पर्श स्थित्यो भाज्यम्। मोक्षकालिकमिष्ट चेन्मोक्षस्थित्या भाज्यमिति । तत्फलं सचरणभुवा सपादरूपेण श१५ युतमभीष्टप्रसनमिष्टग्रासो भवति । स्पादने यदिष्ट तत् स्पार्शष्टं मोक्षात् प्रागिष्टं मोक्षेष्टमिति ध्येयम् । उदाहरणम् । स्पर्शानन्तरं कल्पितमि घटीद्वयम् २॥ प्रासेन १६:४८ गुणितम् ३३॥३६॥ स्पर्शस्थित्या ४३९ विहृतम् ॥१३॥ सचरणभू ११५ युक्तम् । जातमभीष्टप्रलनम् ८।२८ ॥८॥ माधुरी व्याख्या- पिहितहतेष्ट =मध्यपर्वकालिकग्रासेष्टकालयोर्गुणनं, स्थितिविहृत=स्थितिकालभक्तं, सचरणभू युक्-सपादैकयुक्तं, अभीष्ट = इष्टकालसम्बन्धि प्रसन-पासमानं अङ्गुलादिकं प्रास- प्रमाणं भवतीत्यर्थः ॥ ८ ॥ भत्रोपपत्तिः- यदि चेत् स्पर्शमध्य कालयोः मोक्षमध्यकालयोर्वा मध्ये इष्टप्रासजिज्ञासा स्यात्तदा "स्थितिघटयाऽऽगतप्रासमान लभ्यते तदेष्टघटया किमित्यनुपातेनाभीष्टप्रासमान स्या- देव । किंवत्रानुपातजन्यस्थूलत्वमवलोक्य तारतम्याग्रन्थकृता सपाकघटी योजितेति । किं बहुना, इत्युपपन्नम् ॥ ८ ॥ प्रासमान और इष्टकालके गुणनफलमें स्थिति घटीका भाग देकर लब्धि में १+2 ( १२१५ ) को जोड़नेसे इष्ट ग्रासमान होगा ॥ ८॥ ।
लटीकमहलाघवे- उदाहरण-यदि स्पर्शकालसे आगे इष्ट ३ वटीपर इष्ट प्रासमान समझना है तो मध्य प्रासमान ५।३८ को इष्टकाल ३ से गुणा १६१५४ में स्पर्श स्थिति १३२७ का भाग देनेसे लब्धि १११३९ में ११५ को जोडनेसे अङ्गुलादिक इटपास १२१५४ हुआ। एवं मोक्षस्थिति परसे भी प्रासमानको जानना चाहिए ॥ ८॥ अथायनवलनसाधनमाह- विभयुतोनरविः स्वविधुहेऽयनलवाय इतश्चरवहलैः। नगशरेन्दुमितैर्वलनं भवेत् स्वरविदिक् त्वथ मध्यनताच्च यत् ॥ ९ ॥ अथ वलनसाधनमाह । त्रिभेति । स्वविधुग्रहे त्रिमयुतोनरविः कार्य: । सूर्यग्रहे रविधि भयुतः कार्यः । चन्द्रग्रहे रविस्त्रिभोगः कार्यः । अयनलबाड्योऽयनांशयुक्त कार्य: । इसोऽ. स्मानगशरेन्दुमितदः खण्डवैश्वरसाधनोतवत् साध्यम् । तदायनवलने भवेत् । तत् स्वर- विदिक् त्रिभयुतोनः सायनो यस्मिन गोलेऽस्ति तदिगित्यर्थः । दाहरणम् । रवि १६। चन्द्रग्रहणस्याविद्यमानत्वात् निमोनः १०११।६। अय. नांश १८१८ युक्तः ११८१३०१६ अख्य भुजः ।।११।२९६४। भुजे राशिस्थाने शून्यमस्ति । अतो नगशरेन्दुमित-११।१ खण्डक न प्रासं शेष ११।२९१६४ भोग्यखण्डकेन गुणितं ८०१३९।१८। निशक्तं फलम् २१४०। अनेन युक्तो गतखण्डा ! योगे जातं विलनम् । २४० निमोनसायनरवेरुत्तरगोलत्वादुत्तरम् ॥ ९ ॥ माधुरी व्याख्या- स्वविधुप्रहे-सूर्यचन्द्रयोहणे, अयनलवाया अपनाशनहितः, त्रिभयुतोनरवि त्रि- राशिभिः सहितो रहितः सूर्थः, इतः एतस्मादः, नगशरेन्दुमित सतभिः, पंचभिः, एकेन समैः ( १५।१ ) दलै खण्डकः, चरबत-चरानयनप्रकारेण, स्वरविदिक्-माय- नत्रिराशिसहितरहितरविगोलीयं बलन-आयनवलनं, भवेत् ॥ ९ ॥ अत्रोपपत्ति:- अत्र त्रिज्या - १२०, जिनज्या = ४४, सत्रिभग्रहः = सन, सायनप्रहशुज्या ११३॥ ६०x४८ ततोऽनुपातेन सत्रिभग्रहकान्तिज्या ६.४ जिज्या । ततःत्रिज्यावृत्ते सत्रि- AINCatey . HOME H- भग्रहस्य क्रांतिज्या तदा शुज्यावृत्ते किमिति जातं चलनम्। ६०x४८ ११३ :.बलनाशा: । पुनर्यदिभाशे वलनाशास्तदा ३२ अंशात्मके चन्द्रविम्वे किमिति वलनशा:= ३०४४८४३२. । पुनश्च षड्गुमिताः जाता ग्रन्थकर्तुलनाशा INDIA ivarisan "WHA ३.x४८४३२४६ २४५३२ =७, स्व० एवमन्ये अपि खण्डे उत्पद्यते । ११३ ३६० ११३ ११३ यतश्चन्द्रपर्वणि सूर्यः = + ६ स-३% +३। एतेन राशियरहितो रविः सत्रिभचन्द्रः स्यादेव। यतः सत्रिभचन्द्रस्य कौतिज्या युज्यावृते चन्द्रायनवलनज्या स्यात्तथा सायनप्रहादेव क्षेत्रोत्पत्तेः सायन-त्रिराशि-रहितरवेः क्रांतिज्या चन्द्रायनवलन- MAHARA १४१३ का भुज २।२०।१४११३ हुआ। यहाँ राशिस्थानमें २ है, अत: ७141 अख्य भुजांशा ४८४४ रोदक्षिणः २५० राशिनयरहितचन्द्रः १११०।१२।१ अस्मात् चन्द्रग्रहणाधिकारः॥ ५ ॥ ११३ ज्या स्यादेव । अत एव सायननिराशिरहितरवेः क्रान्तिज्या चन्द्रबलमज्या स्यात् । खण्ड. कानयनयुक्तिरिहैव दर्शितेत्युपपन्नम् ॥ ९ ॥ अपने (सूर्य) और चन्द्रमाके ग्रहण में सूर्य में क्रमसे ३ राशि जोड़ कर और घटाकर उसमें अयनांशको जोड़कर ७।११ खंडा परसे चर साधनवत् जो लब्ध हो वह रविके गोलकी दिशाका चलन ( अयनवलन) होता है ॥ ९ ॥ उदाहरण-पष्ट सूर्य १०।२८१३६।३० में ३ राशिको घटानेसे १२८१३६।३० में अयनांश २१०१३७॥४३॥ को जोड़नेसे दक्षिण गोलीय त्रिभोन सायन सूर्य=८।२०। ओंमें ७५ गत और एष्य खण्डा १ से शेष २०११४११३ की गुणा २०१४।१३ में • का भाग देने से लब्धि ००१४० को गत खण्डौं १५ योग १२ में जोड़नेसे दक्षिण दिशाका वलन (अयन-वलन ) १२।४० हुआ ॥ ९ ॥ अथाक्षवलनानयनमाह-- विषयलब्धगृहादित उक्तववलनमक्षहतं पलभाहतम् उदगपागिह पूर्वपरे क्रमाद्रसहतोभयसंस्कृतिरंध्रयः॥ १० ॥ अथानन्तय । अथ द्वितोयवलनं तत्संस्कृति तदोश्चाह । विषयेति । तत्र मध्यकालीन. नतसाधनं यथा। पर्वान्तकालीनचन्द्रमध्ये पर्वान्तकालीनराहा शोध्यः । एवं व्यगुविधुः कार्यः । तस्य भुजांना कार्याः । अस्मात् तेऽशा निधना: शाररित्यादिना शरः साध्या । वक्ष्यमाण प्राक् निभेन वजितात् इत्यादिना हक्कमकला: साध्याः । एवं कर्मसंस्कृत. श्चन्द्रः कार्यः । पर्वान्तकालीनसूर्यात् लग्नं साव्यम् । वक्ष्यमाणग्रहच्छायाधिकारोक्त 'प्राक्- दृष्टिकर्म खचर इत्यादिना चन्द्रस्य दिनगतकाला साध्या । कर्मसंस्कृतात् चन्द्रात चरे साध्यम् । वक्ष्यमाणविधिना 'जिनामोक्षामाध्न-इत्यादिना स्पष्टं चर कार्यम् । स्पष्ट. चरात् दिनार्धं साध्यम् । तत् चन्द्रदिनार्धं भवति । धुगतदिनार्धयोरन्तरात् नतं कार्यम् । अख्योदाहरणम् । चन्द्रः २।०।१२॥१॥ राहुः ॥२८।२३।१८। व्यगुविधुः ६।१।४६४४। क्रान्तिक्षिणा ४।३१।१९। अक्षांशा दक्षिणा: २९।२६॥४२॥ अनयोः संस्कारे जाता नांशा दक्षिणाः३०।२।४११ अल्मादूहक्कमकला धनम् ४।५८संस्कृतम्चन्द्रः २०१६।१९। दिनमा नम् २६।१२। पर्वान्तकाला ४०४८। सूर्यास्तादूगतघटिकाः १४॥३६। पर्वान्तकालीनः सूर्यः ८०१२॥६॥ भोग्यकालः ११६। लग्नम् १।१०।१४।१४। इक्कर्मसंस्कृतचन्द्रस्य भोग्यकाल: १११। लग्नस्य भुक्तकाल अनयोर्योगः १८८१ कर्क-३४३ सिंहो-३४९ दयाभ्यां युक्ता ८७६॥ षष्टिभक्तः १४।३१। नवभिः पलौ रहितो जातश्चन्द्रोदयाच्चन्द्रस्य दिनगतकाल: १४॥२६॥ हक्कमसंस्कृतचन्द्राच्चरमुत्तरं घटिकाथम् १२१४॥ अङ्गुलमयः शरः २१९०। अक्षभा-६।४ हना ११ जिना-२४ सः । फलं पलात्मकं दक्षिणम् ०४०। शरस्य दक्षिणत्वादनेन संस्कृ- तावरघटिका जाता: स्पष्टाश्चरपटिका उत्तराः १२६३।२०। आभिः पञ्चदशघटिका युक्ताः । जातं चन्द्रस्य दिनाधम् १६॥५३॥ अस्य कर्मणो जाड्यत्वात् स्वल्पान्तरत्वाच्च यत् सूर्यस्य रान्यधं तदेव चन्द्रस्य दिनामिति ज्ञेयम् । इदं चन्द्रस्य दिनगतकालेन १४।२६ रहितं जातं २।२७ पूर्वनतम् । ग्रुगतं दिनार्धाच्छुद्धं तदा पूर्वोन्नतम् । विपरीतशोधने पश्चिमानत भवति । अथ चन्द्रग्रहणे पर्वान्तकालीननतसाधने मुख्यप्रकारः। अथ वा सूर्यास्तात् पर्वा- न्तकालोनेष्टसूर्यरात्रिदलयोरन्तरं कार्य तन्नतं भवति । यत् सूर्यस्य रात्रिदलं तदेव चन्द्रस्य १५ प्र०ळा० । सटीकग्रहलाघवे- दिनार्ध तन्नत दिनार्धादुपरि रान्यपर्यन्तं पूर्वराव्यर्धादुपरि दिनार्धपर्यन्तं पश्चिमम् पूर्वपश्चिमलक्षणं सूर्यग्रहणे विपरीतं ज्ञेयम् । अहदलानानिदलावसानं यावत् कपालं कथयन्नि पूर्वम् । ततो दिनार्धान्तमपूर्वमिन्दो नोभवेतां ग्रहणेऽन्यथा ते ॥ एवं जातं मध्यनतं पूर्वम् २१३७॥ इदं विषय-६ भक्तं फलं राशि। शेष १३७ निशद्गु- णम् ६०१८१०। अधः षष्टिभक्त फलेनोवं युक्तं जातम् ७३।३०। पुनर्विषय-६ भक्त फलं भागाः १४॥ शेषम् ३।३०। षष्टिगुणं पञ्चभिभक्तं फलं कल४२ । शेष षष्टिगुणं विषगर्भक्त फलं विकला। एवं जातं गृहादि०१४४४३।०। अत उक्तवत् 'भुजक्षसजन्यचरार्धयोग' इत्या- दिना नगशरेन्दुमितौरचरदौलन कार्यम् । अनायनांससंस्कारो नास्ति । तत् पलमाह- तमौः पञ्चभिहत तद्वलनमुद अपाक् भवति । कस्मिन् सति क्रमात् पूर्वपरे नते सति । पूर्वनते उत्तरवलन पश्चिमानते दक्षिणं ख्यादित्यर्थः । उभयोलनयोः संस्कृतिः समदिशि योगो भिन्नदिशि अन्तरं सा संस्कृतिः रसहता षड्भक्ता अजयो वलनाध्य- स्युः। मध्यनताद्विषयलब्धगृहादि १४।४।०। अस्माद्वलनम् ३।२६।४पलभया ११४६ गुणितम् १९६४३॥ पञ्चभक्तं जातं वलनमुत्तरम् ३।१६। पूर्वनतस्य विद्यमानत्वात् । पूर्वानीतं वलनमु- त्तरम् २।४७। उभयोः संस्कृतिः ६॥३६॥ षड्मता जाता बलनाचय उत्तराः ११६॥ अथ प्रस्तोदिते ग्रस्तास्ते चलनसाधनार्थ नतज्ञानमाह.. रूपादिक यदि विधोदिवसस्य शेषे यातेऽथवा शुदलताद्विनर रवेस्तु । रान्नेस्तदूनितनिशाशकलं ऋमात् स्यात् प्राक् पश्चिम नतमिदं वलनल्य सिद्धय । दिवसल्य शेषे विधोयदि स्पादिकं स्यात् । अथवा दिवसस्य याते गते सति । आदि- शब्दात मध्यग्रहणमोक्षौ । दिवसस्य शेषे ग्रस्तश्चन्द्र उदेति प्रातः प्रस्तोऽस्तमेति । यदूध- टिकाभिः दिवसस्य शेषे गते वा स्पादिकं तदा शुदलतद्विवकार्यम् । युदलं सूर्यस्य दिना. धम् । सत्यटिकादिकं तयोरन्तरं कार्यमित्यर्थः । पिपिचमनतं स्यात् । दिन शेषे प्रागनतं गते पश्चिमानवमिति । रस्तु रानिशेषे प्रागनतं गते पश्चिमनतमिति । स्वेस्तु रानिशेषे गते व स्पादिकं भवति । रात्रेः शेषे प्रस्तोदितोऽको भवति । रात्रिगते प्रस्तास्तमितो भवति । शत्रः शेषे गते वा यावधटिकायेनावयवेन स्पर्शादिकं तावता अनितं निशाशकलं राज्यर्धम् । तच्छेषं प्राक परं नतं स्यात् । वलनस्य सिद्धय वलनसाधनायेत्यर्थः । यतल्लक्ष. णव्यतिरिक्त स्पादिकं तदा 'यातः शेषः प्राक्' इति मतं कार्यमित्यर्थः ॥ १० ॥ माधुरी व्याख्या-- अथ = अनन्तरं, मध्यनतात् = प्रहणमध्यकालीननतात् , विषयलब्धगृहादितः पञ्चहृतराश्यादेः, उक्तवत्-पूर्वप्रकारयुक्त्या, वलनं, पलभाहतं = पलभया गुणितं, अक्षहृतं = पञ्चभिर्भाजितं, पूर्वपरे नते-पूर्वपश्चिमकपालीननतकाले, क्रमात क्रमेण, उदग- पाक् = उत्तरदक्षिणदिक् , वलनं=आक्षवलनं, स्यात् । इहप्रहण कालसाधने, रसहता = षड्भिर्भक्ता, उभयसंस्कृतिः = अयनाक्षवलनयोः संस्कारः, एकदिशायां योगः, भिन्नदि- शायामन्तरमितिसंस्कारलक्षणम् , अंघ्रयः बलनचरणाः, स्युः ॥ १० ॥ भत्रोपपत्ति:- कल्प्यते नतघटथ: नघः । "नतज्याऽक्षज्ययाभ्यस्तेति" सूर्यसिद्धान्तोक्त्या भज्यानज्या अक्षवलनज्या-ज्याअव: ..............(१)। त्रि । wor ANDU
चन्द्रग्रहणाधिकार ॥५॥
११५
नघX६
नतांशानघ।अतः राश्यादिका: नताशा
EARNE
RESS
। नतज्या
.
त्रिxअभा
ज्या (क)। अक्षक्षेत्रानुपातेन अज्या=
१२.xभभा
meaW
१३
अथ (१) समीकरणे (क), (ख) समीकरणाभ्यामुस्थापनेन अक्षवलनज्या
ta
a
अभाx१२०
। अतो बलनाशा
Henden
अभाx१२०४६
त्रि
नि: २
ज्या x अभा४१२०४.६४ जिज्या
। यदिभाशैरेतावन्तो चलनाशास्तदा द्वात्रिंशद्भा.
१२०४१३५२४ जिज्या
गात्मके चन्द्रबिंबे केति जाताश्चन्द्रगोलीया बलनाशा:
Artha
अभाx१२० ज्या x x जिज्या ४३२
अभाxअयनवलनम्
१३४४८
१२०x२x३६०
: प्राक् षड्गुणितमतः पुनः षड्भक्तऽमविकृतं स्यात् , इत्युपपनम् ॥ १० ॥
एवं मध्य नतकालमें ५ का भाग देनेसे लब्ध राश्यादि परसे पूर्व (वलन) प्रकारसे जो
वलन हो उसको पलभाके गुणामें ९ का भाग देनेले लब्धि पूर्व और पश्चिम नत होनेसे
ऋमिक उत्तर और दक्षिण दिशाका (अक्ष) वलन होता है। इन वलनोंके संस्कार ( एकदि-
शामें योग और भिन्न दिशामें अन्तर ) में ६ का भाग देनेसे चलनांनि होगा ॥१०॥
उदाहरण-स्पष्ट सूर्य
१०॥२८॥३६॥३० अयनांश २१॥३७॥४३" दिना
१४१४३ रात्र्यध १५१३७ दिनार्ध और प्रहण मध्यकालका अन्तर पूर्वनत २०१००।
अतः नतमें ५ का भाग देनेसे राश्यादिक लब्धि ५।३६०००।०० इसे सायनसूर्य मानकर
पूर्व रीतिसे इसका भुज ००।१४१००१०० अत एध्य खण्डा ७ से शेष १४१००।००
की गुणा १६८१००१०० में ३० का भाग देने से लब्धि ५।३६ को पलमा ६ से गुणा
३३१३६ में ५ भाग देकर कब्धि ६४३ उत्तर दिशाका अक्ष वलन हुआ। अयन
वलन १२१४० तथा अक्ष वलन ६।४३ की भिन्न दिशा होने के कारण इनके अन्तर ५६५७
में का भाग देनेसे दक्षिण दिशाका वलनांघ्रि ०.१५९ हुआ ॥१०॥
अथ प्रासदिक्चरणादीनाह
मानैक्याहृतात्खषघ्नपिहितान्मूलं तदाशांप्रयः
खच्छन्नं सदलैकयुक् च गदिताः खच्छन्नजाशांघ्रयः ।
सव्याऽसव्यमपागुदग्वलनजाशांनीन् प्रदयाच्छरा-
शायाः स्याग्रहमध्यमन्यदिशि खग्रासोऽथवा शेषकम् ॥११॥
. . उदाहरण-प्रास मान ५४३८ और ६० को गुणा ३३८ में चन्द्रबिंब १११२२ लाध सटीकमहलाघवे- अथ खच्छन्नं खच्छन्नचरणानाह। मानक्याति । खषड्न-६० पिहितात् पष्टिगुणित. प्रासात् मानश्याधेन हृतात् । तस्मान्मुलं यत् तत् आशावयश्छन्नल्य दिगद्ध्यः स्युः । अथ खच्छन्ने चेत् तदा तत् सदलोकयुक् सार्धरूप-३० युक्तं खच्छन्नजाशाध्यो गदिता उक्ता इति । उदाहरणम् । ग्रासः १६॥४८॥ षष्टिगुणितः १००। मानैक्यखण्डेन १९३८ भक्तः फलं ११॥२०॥ अस्य मूलं जाताश्छन्नाद्धयः ।९। खच्छन्नं ११४१ सदलौक-११३० युक्तं जाता: खग्रालाघ्रया ७११ । अथ मध्यग्रहणादिग्ज्ञानं लोकार्धनाह । सव्यासव्येति । इष्टवृत्तं कार्यम् । तदिगडितम् । तन्त्र शराक्षायाः शरदिशोऽपागुदगवलनजाशाचीन सव्यासयं प्रदद्यात् । इह एकैकदिछमध्ये चत्वारोऽवयो ज्ञेयाः । वलनजाशाज्रयोऽपागदक्षिणाश्चेत् तदा शरदिशः सकाशात् सव्यं सव्यक्रमेण देयाः । उदक उत्तराश्चेत् तदा शरदिशातोऽसव्यमपलव्यं देयाः। तत्र चिह्न कार्यम् । तत्र दिशि मध्यामध्यग्रहणं स्यात् । अन्यदिशि मध्यग्रहणसंमुखान्यदिशि खग्रासः । शेष ग्रहणशेष ज्ञेयम् ॥ ११ ॥ माधुरी व्याख्या- खषघ्नपिहितात् -- यष्टिमासमानयोर्धातात् , मानक्याहृतात्-छाद्यच्छादकविम्ब. योगार्धभाजितात्, मूल = पदं, तदाशीघ्रया प्रासदिक्चरणाः, गदिताः उक्ताः । स्वदला. न्तरात् = छायच्छादकविम्बान्तरार्धात् , खच्छन्नात् = खग्रासात् , स्वच्छन्नसाशीघ्रयः खग्रासदिक्चरणाः, उत्ताः । अथ, शराशायाः= बाणदिशः, अपागुदग्वलनजाशीघ्रीन = दक्षिणोत्तरवलनदिक्चरणान् , क्रमेण सव्यासव्यं = क्रमविलोम, प्रदद्यात् = दान कुर्यात् , तदा प्रहमध्यं = मध्यपर्व भवेत् । अन्यदिशि भिन्नादिशि, खग्रासः- स्वच्छन्नं, अथवा शेषर्क बिम्बमानशेष भवति ॥११॥ अत्रोपपत्ति यतो दिक्चरणाः ८ अष्टौ स्युरतो दिगंध्रिवर्ग--६४ स्थाने तारतम्यादाचार्येण ६० षष्टिहीताः । अतो मानक्यातुल्यप्रासेन दिगंघ्रिवर्गः ६० षष्टिलभ्यते तदेष्टग्रासेन किमि त्यनुपातेनेष्टप्रासांघ्रिवर्गः स्यात् । एतन्मूलं इष्टप्रासदिक् चरणः स्यादेव । खग्रासांघ्रयः साध्यास्तत्र खच्छन्नांघ्रिमानं साधैंकयुक्तखप्रासमानासन्नं समायाति । अलं व्यर्थप्रयासे- नेत्युपपन्नम् ॥११॥ पास और ६० की गुणामें मानक्याका भाग देकर लब्धिका मूल ग्रासांनि, होता है। और खग्रास में १।३० जोड़नेसे खग्रासांघ्रि होता है । वलनकी दिशा दक्षिण और उत्तर होनेसे शरकी दिशासे ऋमिक सव्य (प्रदक्षिण) और असव्य (विपरीत) वल. नांघ्रि तुल्य दान देनेसे ग्रहणका मध्य होता है। एवं उसकी विलोम दिशामें खग्रास या बिबशेष होता है ॥ ११ ॥ १०१५६ का मूल ३२२ वलनाघ्रि । पूर्व नत होने के कारण इसे शरकी दिशासे प्रदक्षिण क्रमसे दानदेवे । खग्रास १।४० में १।३० जोड़नेसे खग्रासांघ्रि ३।१० हुआ ॥ ११ ॥ अथ स्पर्शमोक्षादिदिग्ज्ञानमाह- मध्याच्छन्नाशानिभिः प्राक् च पश्चादिन्दोय॑स्तं तूष्णगोः स्पर्शमोक्षौ । - tants सूर्यग्रहणाधिकारः ॥ ६॥ takiki । . प्राक् = पूर्वदिशि, ha खप्रस्तात्खच्छन्नपादैः परे प्राक् दत्तरिन्दोलनोन्मीलने स्तः ॥ १२ ॥ अथ स्पर्श मोक्षसंमीलनोन्मीलन दिगज्ञानमाह । मध्यादिति । मध्यान्मध्यग्रहणदिश प्राक्- पश्चादू दसक्छन्नाशानिमिरिन्दोः स्पर्शमोक्षौ स्तः । मध्यग्रहणात् प्राक्पूर्वदत्तैः स्पर्श पश्चात्तमोक्ष इत्यर्थः । उष्णगोः सूर्यस्थ व्यस्तं विपरीत प्रारदोषु छन्नानिषु मोक्षः । पाइतेषु रूपर्श इत्यर्थः । खग्रासादिति । यहिशि खग्रासतदिशः सकाशात परे प्रागदत्तौः खच्छन्नपारिन्दोर्मीलनोन्मीलनाख्ये स्तः । खग्रासात पश्चादः संमीलनं पूर्वदत्तभन्मीलनम् । अरूमाहवेविपरीत पूर्वदः सम्भीलनं पश्चादुन्मीलनम् । अन्नाचायणोक्ता सूर्यस्खग्रासः कदा. चिद्भविष्यतीति ॥ १२॥ माधुरी व्याख्या- मध्याव-मध्यमहणात , छन्नाशानिभिः प्रासादिक चरणरूपैः, प्राक् = पूर्व पश्चात् = पश्चिम दिशि, इन्दो चन्द्रस्य, स्पर्शमोक्षौ, भवेताम् , उष्णगोरवेः, व्यस्त- चन्द्राद्विलोमं स्पर्शमोक्षौ स्याताम् । खप्रस्तात् = खच्छन्नबिन्दोः, दत्तः विहितः, खच्छ न्नपादैः खनाधदिक्चरणैः, परे = पश्चिमे, प्राक्पूर्वे, इन्दोः विधोः, मीलनोन्मीलने = संमीलनोन्मीलनके, भवतः ॥ १२ ॥ मन्त्रोपपत्ति:- चन्द्रपर्वणि चन्द्रश्छायः भूभा च छादिकाऽस्ति, छाद्यबिंबस्य पूर्वगतित्वात स्वतश्चन्द्रः प्राग्दिशि भूभाविक प्रविशति, अतः पूर्वदिशि चन्द्रस्य दार्शः पश्चिमदिधि मोक्षश्च भवति । उक्त भास्करण- "पूर्वाभिमुखो गच्छन्भूछायान्तर्गतः शशी, त्यादि सर्व स्पष्टमेव किं पिष्टपेषणेनेति सर्व सुगमम् ॥ १२ ॥ मध्यचिहसे ग्रासांत्रि पश्चिम दिशामें चन्द्रमाका रूपर्वा और मोक्ष होते हैं । सूर्य के इससे विलोम दिशामें स्पर्श और मोक्ष होते हैं। और खग्राससे खग्रा- सांनितुल्य पश्चिम और पूरब दिशामें संमीलन और उन्मीलन होते हैं ॥ १२ ॥ युगेश्वरकृता टीका कपिलेश्वरसंस्कृता । चन्द्रग्रहाधिकारेऽस्मिन् माधुरी' पूर्णतां गता ॥१॥ इति प्रहलाघवे चन्द्रग्रहणाधिकारः ॥ ५ ॥ तुल्य पूर्व और अथ सूर्यग्रहणाधिकारः ॥ ६ ॥ तत्रादौ लम्बनानयनतत्संस्कारौ श्लोकद्वयेनाह--- लग्नं दर्शान्ते त्रिभोनं पृथक्स्थं तत्क्रान्त्यशैः संस्कृतोऽतो नतांशाः । तद्विताशो बर्गितश्चेतिकोोऽधोऽसौ व्यूनः खण्डितस्तधुतः सः॥१॥ सार्को हारः स्यात् त्रिभोनोयार्कविश्लेषाशाशांशहीनधनशकाः। हाराहाः स्याल्लम्बनं नाडिकाचं तिथ्यां स्वर्ण वित्रिभेऽकाधिकोने ॥२॥ संवत् १६६७ शके १९३९ । मार्गशीर्षकृष्णे ३० बुधे घटी १२॥३६॥ मूलनक्षन्ने घटी ५१।१२। गण्डयोगे घटी २३४मा अस्मिन् दिने सूर्यपवैविलोकनार्थ वर्षगणः ९० । चक्रम् ८ । अधि.
. १०॥ २७ वर्गदूद्वाभ्यामूनस्तदा सवर्ग:साको हात स्यात् । निमोनलग्न हमन् सति वित्रिभेऽकाधिकोने सति निमोनलग्ने कोधिके स्वं धनं कार्य होने लटीकमहलाघवे- मासः ॥ अवमानि १५॥ अहर्गणः १००१॥ प्रातमधामः सूर्यः ८१५॥३९॥२५॥ चन्द्रः ॥१०॥ ३३। उच्च ॥१७॥२॥ राहुः ३३१११४१३१९आभिर्घटीमि-१३।३६ पचालितो रविः ८१९॥ ६११९०॥ चन्द्र:८३१५६।३४। उन्चम् ८१०८१. राहु: २११०४१।१९। संस्कृतो रविः १२४10 अयनांशाः १८ वरखण्डानि ६७१४६६१९ च धनम् ११॥ अनेन संस्कृतो जातः स्पष्टो रविः ८१९।२९६६१ स्पष्टा गतिः ६१।१२। फलत्रयसंस्कृतश्चन्द्रः १४१०५३। मन्दकेन्द्रम् ११२१९७१५२३ भन्दफलं धनम् १९॥४८॥ संहतो जातः स्पष्ट श्चन्द्रः ४।६।२०१४। स्पष्टा गतिः ७२६।३०। आभ्यां तिथिघटी ०३८। अनया पञ्चाङ्गस्थ. घटिकाः १२॥३६॥ युक्ता जातः पर्वान्तकाल: १३१४। आभिर्घटीभिः ॥२८॥ चालिता जाता: एवन्तिकालीना. सूर्यादयः ८१६१२६॥२९॥ चन्द्रः ८।६।२६।२०। राहुः २।११।४।१०॥ विरा- ही १।२३।४११॥ अथ लम्बनसाधन बलोकद्वयेनाह । लग्नमिति । सार्को हार इति । दान्ते लानं साध्य. म् । तन्न वेर्भाग्यकालः ७३। दर्शान्त: १३१४। लानम् १७१२।४६१७॥ राशियरहितम् दार। ४६।१७। इदं द्विस्थम् ॥२६४६।१७। अल्य सायनस्य 'स्युः खण्डानि इत्यादिना क्रान्ति. दक्षिणा २३१३८।१०। अक्षांशा दक्षिणा: २१२॥१२॥ अनयोरेकदिक्त्वात् योगो जाता नताशा दक्षिणाः ४१।१२। एषां द्विद्वयको २।१३।११ बर्गितः ४।९। अयं द्वाभ्यामधिकः । अतो द्विष्ठः ॥५८ द्वाभ्यामूनः २११८॥ अर्धितः १।२१। अनेन युतो द्विरूधः ६।२७। सार्को ८।२।४६१७ अर्कः ८।५।२६।२९। अनयोविशलेषः १२४०१८ अन्न त्रिभोनलग्नार्कयोरन्तर यथा राशिनयाल्पं भवति तथा कार्यम् । अनयोर्मध्ये या शोध्यते स न्यूनो शेयोऽन्योऽधिक इत्यर्थतः सिद्धम् । इदं धनर्णताज्ञानार्थमुक्तम् । अन्न कल्पितं निमोनलग्नम् ॥३॥४६॥१॥ अक ८२६२९। अनयोरन्तरम् ।।२।४०1८1 अस्माल्लम्बनमृणं ज्ञेयम् । अर्कतस्त्रिभो. नलग्नस्य न्यूनत्वादस्यांशाः २४०1८ एषां दशमांशः ०१६ शका १४ दशमांशेन ॥१६॥ हीनाः १३।४४॥ एते दशमांशेनव गुणिता: ३१३९। हारेण १८३२७ भक्ताः फलं घटिकाध लम्बनमृणम् ०१॥ वित्रिमस्याकानन्यूनत्वात् । तत् तिथ्यां तिथिटिकादिके स्वर्ण का. कार्यमित्यर्थः । तस्मिन् तिथ्यन्ते मध्यग्रहणी भवतीति लम्बनसंस्कृतस्तिथ्यन्तः १२॥१३॥ १-२॥ माधुरी व्याख्या- दर्शान्ते = अमान्ते, त्रिभोन = त्रिभी राशिभी रहित, लग्नं = प्रथमलग्नं "अमा न्तकालीन प्रथमं लग्नमानीय तत्र राशिश्रयं रहितं कार्यमित्यर्थः, पृथक्स्थ = भिन्नस्थितं, तत्क्रांत्यशैः = त्रिभोनलरनको तिलवैः, संस्कृतः = संस्कारितः, अक्षः = अक्षलवः, नता- नतलवाः, "स्युः,, । वर्गितः वर्गीकृतः । तद्विद्वयंशः = नताशद्वाविंशतिभागः चेत् = यदि, द्विकोपर्वः = व्यधिकः, स्यात् , तर्हि अधः = पृथक्स्थः, असो, ढ्यूनः = द्वि- होनः, खण्डितः =द्विभक्तः, तद्युतः = अर्धसहितः, सः = नताशद्वाविंशशिवर्गः, सार्क:- द्वादशभिः सहितः, हारः = हारसंज्ञः स्यात् । त्रिभोनोदयार्कविश्लेषांशाशांशहीनघ्न- शकाः = राशियरहितलग्न-रव्योरन्तराशदशमांशरहितगुणितचतुर्दश, हाराप्ताः = हा. रभाजिताः, नाडिकाय घटिकादिकं, लम्बन, स्यात् । अर्काधिकोने = द्वादशाधिकापे, NRNA शाः RESMORE सूर्यग्रहणाधिकारः ॥ ६॥ ११९ वित्रिभे= वित्रिभलबने, क्रमेण, तिथ्यांतिथौ, स्वर्ण = धनमृणं, लम्बनं कार्यम् । द्वाद- शाधिके वित्रिभे, लम्बनं धन, द्वादशाहपे वित्रिभे लम्बन ऋणं तिथौ कार्यमित्यर्थः ॥१-२॥ भोपपत्ति:- कहप्यते मध्यनतांशाः = न, विनिमलग्नसूर्यान्तरम् विरं । ततः-- "खशकनिधनं रविवित्रिभान्तरं त्रिभोनरम्यन्तरवर्गवर्जितम् । हृतं शतेनात्र हि भाज्यसंज्ञकस्तथा त्रिभिमध्यनताशवर्गका । निघ्नस्तथा नागरसाङ्कभक्त ईशयुतोऽसौ भवतीह हारः । हारेण भाज्यं विभजेत् फलं यद घरयादिकं स्पष्टविलम्बनं तत् ॥" इत्यादि करणरहस्योक्तप्रकारेण लंबनघटी- विx१४..-विर विx१४० वि १० ३xन ३xन ११+१+ ४.८४४२ विअंx१४ (वि)२ विवि (१४ -- are DOHAR १० १ म्या AN प ३ न (२+१) १२+ + (२२)२x२ - (२२)२४२ वि* वि विरं वि ( १४- . ) (१४ min १० Song- मन न १२+ (२२) * (२२)२४२ ११ + (4) + (1)-२ (-)-२ ::: १२+( %Dहारहा। अतो लम्बनघटी। १२ विवि (१४ । इत्युपपत्र लंबनानयनम् । रवी तदूने भ्यधिके च तत्स्या दित्यादि भास्करप्रकारेण धनवासना सुलभा । अमान्ते भूगर्भभूपृष्ठस्थ दृष्टिसुत्रयोः पूर्वापरान्तराल लम्बनशब्देनोच्यते । सूर्यग्रहणे छापच्छादकयोः सूर्यचन्द्रयोः कक्षान्तर- त्वात् चन्द्रबिम्बाच्छन्नं सूर्य भूगर्भस्थो द्रष्टा पश्यति अमान्तकाले तदानीमेव भूपृष्ठस्थो प्रष्टा स्वकक्षायो लम्बितं चन्द्रं पश्यति । अत एव भूगर्भभूपृष्ठस्थद्रष्दृदृष्टसूर्यबिम्बगत- सूत्रयोरन्तराले चन्द्रकक्षायां लंबनमित्यन्वर्थक नाम । उक्तं च "सूत्राल्लवितश्चन्द्रस्तेन - वर्ग को घटाकर शेषका आधा वर्गको १२० सटीकग्रहलाघवे- तल्लंबन स्मृतमिति" । चन्द्रपर्वणि तु-छादकच्छाधयोभूभाचन्द्रयोः एककक्षस्वात् भूग- भभूपृष्ठस्थौ द्रष्टारौ समं भुभाग्रस्त विधुं पश्यतोऽतश्चन्द्रग्रहे लम्बनाभाव इत्युपपन्नम्॥१-२॥ अमान्त कालिक विनिमलानकी क्रान्ति और अक्षांशका संस्कार नतांश होते हैं वर्गमें जोड़ कर १२ को जोड़नेसे हार होता है । और यदि वर्ग २ से अल्प हो तो उसी को १४ में घटाकर शेष और उक्त दशमांशकी गुणामें हारका भाग देनेसे लब्धि घट्या- दिक लवन होता है। विनिम लखन सूर्यसे अधिक या अल्प होवे तो तिथि (अमांत घटी) में लंचनको क्रमसे धन और ऋण करने से स्पष्ट अमान्त काल होता है ॥ १-२॥ संवत् १६६७ शाके १५३२ अग्रहण कृष्ण अमावस १९४३६ बुधवार मूलनक्षत्र ५१।१२ को सूर्यग्रहण विचारना है। वर्षगण ९० चक्र ८, अधिमास १, अवम १५, महर्गण १००५, सूर्योदयकालिकमध्यमसूर्य ८1५।३९।२५, चन्द्रमा ८॥१११०१३३, उच्च ८1१७१७२१, राहु २।११।४११५९, यहाँ १२।३६ पदयादिसे चालित सूर्य ८१५।५१। ५०, चन्द्रमा ८॥३॥५६॥३४, उच्च ८।१७५८।४५ और राहु २।११।४१।१९ हैं। स्पष्ट रबि ८१५।२५।५७ गति ६१६१५, इस परसे स्पष्ट चन्द्रमा ८।५।२०।४। गति ७२६।३०, अमावस का भोग्यकाल २६ को अमावस १२१३६ में जोड़नेसे अमान्तकाल १३१४, पर्वान्तकालिक स्पष्टसूर्य ८।५।२६।२५ चन्द्रमा १५।२।२०, और राहु २।११।४१११॥ पन्तिकालिक स्पष्टलरन ११२१४६।१७ विनिमलग्न ८।२।४६।१७ इसकी दक्षिण- क्रान्ति २३।३०।१०. और दक्षिण अक्षांश २५।२६।४२ इनके योग ( संस्कार ) ४९।४। ५२ का २२ वा अंश २।१३।५१ का वर्ग ४१५८ दो से अधिक है अतः ( ४५८)- (२१०० ) = २।५८, शेषका आधा ११२९ को उक्तवर्ग ४।५८ और १२ का योग १६॥५८ में जोड़नेसे १८११७ हार हुभा। सूर्य ८५।२६।२५ । वित्रिभलग्न ८१२॥४६॥१७-२०१४-1100 का दशमांश ०१६को १४ में घटानेसे शेष १३।४४ और उक्त दशमांश ।१६ को गुणा ३।३९ में हार १८।२७ का भाग देनेसे दंडादिक लम्बन ०।११। सूर्यसे वित्रिलग्न न्यून होनेसे पर्वान्तकाल १३।४ में लवन ००११ को घटाने से लंबनसंस्कृत पर्वान्तकाल १२१५३ हुआ॥ १-२॥ अथ व्यगौ लम्बनसंस्कारमाह- त्रिकुनिघ्नविलम्बनं कलास्तत्सहितोनस्तिथिवव्यगुः शरोऽतः। अथ षड्गुणलंबनं लवास्तैर्युगयुग्वित्रिभतः पुनर्नतांशाः ॥ ३ ॥ अथ व्यगोलम्बनसंस्कारमाह । त्रिकुनिनेति । विलम्बनं ०११ त्रयोदशगुणं जातं कला- धम् ॥२३॥ व्यगुः १।२३।४।७। लम्बनस्य तिथौ ऋणत्वाव्यगावपि ऋणमतो लम्बन संस्कृतो ध्यगुः १।२३।४३॥४४॥ अस्य भुजांशाः ६।१७।१६। अस्मात् 'ऽतेशा निघ्ना इत्या. दिना जातः शरः ९५४ विराहस्योत्तरगोलत्यादुत्तरं लम्बनम् । ०।११॥ षट्गुणं जातं लवाद्यम् १।६। पृथक्स्थं त्रिभोनलग्नम् ॥२॥४६॥१॥ लम्बनस्य ऋणत्वाल्लवाद्येन हीनम् । RupattaME Tumcg सुर्यग्रहणाधिकारः ॥ ६ ॥ १२३ श१७ मस्य'कान्तिर्दक्षिणा २३१३४१३५! अक्षांश: २१॥३६॥४३॥ संस्कृता जाता नताशा दक्षिणा:४९।११७॥३॥ माधुरी व्याख्या त्रिकुमिघ्नविलम्ब = त्रयोदशलंबनयोर्धातः, कलालबनकलिकाः स्युः। तिथि- वत्-तिथिसंस्कारवत् क्रमेण, तत्साहितोनालंबनकलाभिर्युतहीनः, व्यगुः राहूनो रविः कार्य: । अतः = लंबनकलासहितरहितव्यगोः, शरः- हाणः, "साध्य इत्यर्थः । अथ = अनन्तरं, षड्गुणलंबन == षड्गुणितं जनन, लवा अंशाः स्युः, तैः - लंबनलयः युगयुग्वित्रिशतः माहितरहितविनिमलमनार , नतांशा-नतलवाः, भानेयाः ॥ ३ ॥ श्रतोपपत्ति:--- कल्प्यते-घटथादिकलवनम्धलं, सपातचन्द्रगतिः स.चं.ग. । अमान्तकाले राश्यादिमिस्तुल्यौ रविचन्द्रौ भवेतामत एव, र-राहु-चं-राहु । एवं च यतो राहुश्चक्र- হ অনী নিয়া মাল ছাহল গনি। সুস্থ মানল না। सचंग बलं ७९.४ घल १३ पल। स्वल्पांतरातू । पुनरंशानुपातेन लम्बना- 15 -- शाः INS ६० घटी . DX धलं। संस्कारोपपत्तिस्तु स्फुटमेव गोलविदामित्युपपनम् ॥३॥ लंबन को १३ से गुणा करनेसे कला होती है। इसको तिथिकी नाई व्यग ( राहुरहित सूर्य ) में योग और अन्तर कर इस परसे शारका साधन करना चाहिये । लैंगनको से गुणा करनेसे अंश होता है। इसको धन औशऋण लंबनके वशले ऋमिक वित्रिम लानमें योग और अन्सर कर इस परसे ( क्रांति और अक्षांशके संस्कारसे) नांशका साधन करे ॥३॥ उदाहरण-१० और लंबन ००1११ का गुणा कला २ विकला २३ को ५।२३।४६१७ में (लम्बन ऋण होनेसे) घटानेसे लम्बनसंस्कृत व्यगु ५।२३।४२१४४ का भुजोश ६।१८।१५ परसे "तेशा निघ्नाः शङ्करैः शैलभक्ते त्यादि प्रकारसे व्यगुको उत्तर गोलमें होनेके कारण उत्तर दिशाका शर ०५४ आया। एवं. ६ और लम्बन ०२१११ का गुणा अंशादि ११६ को लम्बन ऋण होनेसे वित्रिभ लग्न २३४६१७ में चटाने ११४०1१७ की दक्षिण क्रांति २३१३४१३५ और अक्षांश २५।२६।४२ का संस्कार (योग) से दक्षिण नतांश ४९।१।१७ हुआ ॥ ३ ॥ अथ नतिसाधनप्रकारमाह दशहतनतभागोनाहताष्टेन्दवस्त- द्रहितसधृतिलिप्तः षडभिराप्तास्त एव । स्वदिगिति नतिरेतत्संस्कृतः सोऽङ्गुलादिः स्फुट इषुरमुतोऽत्र स्थास्थितिश्छन्नपूर्वम् ॥४॥ अथ नतिसाधनमाह । दशेति । नतभागाः ४९१२१४ादशभक्ताः फलम् ॥५४॥ अष्टेन्दयो १८ दशभक्तफलेन हीनाः १३।६। एते दशभक्तफलेनेध गुणिता जाता: कलाः ६४।११॥ एता: पृथक्स्थाः ६३१॥ तद्रहितसतिलिः षड्भिस्त एवाताः । तद्यथा। तिलिसाभिः सहितः षभिर्भागैरिति दशहूतनतभागोनाहताष्टेन्दवा इत्यादिना - कलादि य तदष्टादशकलामध्ये रहितं कार्य कलास्थाने यदा न शुद्धथति तदा षडमा- १६०ला.
। सटीकप्रहलाघवे- गादेको ग्राह्यः। यदा कलात्मकफलं षष्ठयधिक तदा षष्ठिभक्त भागात्मक कार्य तत् भाग. स्थाने शाध्यम् । अनेन ये पृथस्थितास्ते भाज्याः फलं स्वदिक् नताशदिक अङ्गुलाया नति स्यात् । एतत्संस्कृतोऽङ्गुलादिः शरः स्फुटः स्यात् । अमुतः स्फुटशरादुक्तवत् स्थिति च्छन्नादि कार्यम् । कलात्मक फलम् ६४।११। अनेन एते ६।१८ रहिताः ११३१४९ अनेन पृथस्था ६४।११ भक्ताः फलमङ्गलाद्या नतिर्दक्षिणा १२।१६। नताशानां दक्षिणत्वात् नत्या संस्कृतोऽङ्गुलादिः शरो जातः स्पष्टः शरो दक्षिणः१२॥३२॥ ' गतिटिनी हत्यादिना रवि. बिम्बम् श चन्द्रबिम्बम् ९॥४९॥ मानक्यखण्डम् १०१२सापासः ।। अथ स्थित्यानयनम् । मानक्यखण्डम् १०॥२८॥ इषुणा २।२२ सहितम् १२१५० दशनम् । १२८०२० मासेन १६ गुणितम् १०३९।३०। इदं वारद्वयं षष्टया सवर्णितम् ३७४२२००। अल्य मूलम् ३२ । १४ । इदं पृथक् ३२. ॥ १४ । अस्या रसांशेन ६ । ३२ ॥ पृथकथं हीनम् २६ । १२ । चन्द्रबिम्बेन ९।४९। भक्तं फलं जावा घटिकादिका स्थितिः॥४४॥४॥ माधुरीव्याख्य--- दशहतनतभागोनाइताष्ठेन्दवः = दशभक्ता ये नताशास्तैः ऊना तैरेव गुणिताश्चा- छादश, 'पृथक् धार्या" । तरहितसतिलिप्तैः षडमिः ते रहिता ये अष्टादशकलासहिताः षड्भागास्तैः, ते एव-पृथक्स्था एव, आप्ताः=भाजिताः तदा, स्वदिक्-नताशदिशा, अकुलादिः अङ्गुलमुखः, नतिः, स्यात् । एतत्संस्कृतः=नत्या संस्कारितः, सः- अकुला- दिमध्यमः शरः, स्फुट स्पधः, हषुः = शरः, स्यात् । अत्र = रविप्रहे, अमुतः= स्पष्टशराव , स्थितिच्छन्नपूर्व = स्थितिप्रासमीलनादिक, ज्ञेयम् ॥ ४ ॥ মাথলিঃ= कलप्यते, अङ्गुलम् । परमा नतिकला:=पनक=४८१४५, त्रिज्या १२०, पर्वान्त- कालीन वित्रिभनतोशज्या विज्या वित्रिभनताशा-विरं, अत:- "दोःकोटिभागरहिताऽभिहताः खनागचन्द्रास्तदीयचरणोनशरादिग्भिः ॥ ते व्यासखंडगुणिताः विहृताः फलं तु ज्याभिर्विनाऽपि भवतो भुजकोटिजीवे ॥ इति श्रीपतिप्रकारेण वित्रिभनतांशज्या = (१८०- नरं ) न x त्रिज्या (१८.-नअं) नई १०१२५- (१८०-न) न x १२० (१८०-न) नअं४ १२:४४ अत्र हर- ४०५०० -(१८०-न) न ०८-नअं) नों - - ३ Smage ४०.४०० - भाज्यौ शतेनापवर्तितौ तदा जाता वित्रिभनतोशज्या (१८-ना, न - watdana x१२०x४ ............"(क) नन ४०५-(१८ १० अथ च यदि त्रिज्यया परमा नतिकला लभ्यन्ते तदेष्टवित्रिभनतभागज्यया किमि. त्यनुपातेन जाता नतिकला=पनक ४ नअंज्या_ (४८ । ४५ )xनअंज्या इयं त्रिमिका १२० नों, नों १०- १० सूर्यग्रहणाधिकारः ॥६॥ नत्यगुप्लादिः (४८।५) नअंज्या (१६।२ ) x नअंज्या ३ अत्र वित्रिभनतांशज्या-( क ) स्वरूपेणोत्थापिते वित्रिभनत्यं गुलादिः = न नों ( १६।२)४४ x (१८ x११० नन ४०५-(१८ नों न नों (६४१८)(१८- ४०५-( १८- नन (१८ (६४) नों नअं मा ( १८-न) BREAD - मिल Imama mum m Niroin a RA AANImma PHARMA amme ) ( १८ - नअं, न -- - नन ( १८ - (६।१८) - (१८ - नअ) नों २४३०० ३८४८ स्वरूपान्तरात् । इत्युपपन्नम् ॥४॥ नतांशमें १० का भाग देकर लब्धिको १८ में घटाकर शेष और लब्धिकी गुणा (कला) को २ स्थानों में रक्खे , एक स्थानस्थको ६१८ में घटाकर शेषसे द्वितीय स्थानस्थमें भाग देनेसे नतांशकी दिशाकी नति होगी। इसे (नतिको) पारमें संस्कार करनेसे स्पष्ट शर होगा। इसी (स्पष्टभर ) परसे यहां ( सूर्यग्रहणमें ) स्थिति, ग्रास और मोक्ष मादिका आनयन करे सूचना-पहले तीन इलोकों में सूर्यग्रहण का प्राचीन उदाहरण दिया गया है, परन्तु यहाँ विशेष उपयोगी समझकर सूर्यग्रहणका नवीन उदाहरण भी लिखा जाता है। उदाहरण-शाके १८६३ संवत् १९९८ सन १३४९ साल आश्विन कृष्ण रविवार अमावसको घटी ११ पल १०, उत्तरफत्गुनी नक्षत्रकी घटी ३५ पल ३७ शुभयोगकी घटी २ पल ५६ इस दिनमें सूर्यग्रहण देखने के लिए "द्वयब्धीन्द्रोनितशक ईश हत्" इत्यादि प्रकारसे चक्र ३८ और महर्माण १३३६ हुआ। इस परसे इस दिनका मध्यम सूर्य ५१६॥३७॥५८ मध्यम चन्द्रमा ५।१८१५६।२३ चन्द्रोच्च .०६। ४०४५ और मध्यम राहु ४।९।२।४२॥ अब सारी क्रियाओंसे सम्पन्न समान्तकालिक मिथिला देशीय स्पष्टसूर्य ५।४। १९३८ गति ५८१३५ स्पष्टचन्द्रमा ५।४।२११५९ ग ७९० स्पष्ट वन्द्रोच्च ०१६।४.४५ स्पष्टराहु ५।१।१४१२८ अयनांश २१॥३८॥११॥३४ अमान्तकालिक प्रथम लोन ॥३॥ ८१६ विराक ०।३।५।१० और वित्रिभलग्न ४।३।८।६।
S दिशा होनेसे) अन्तर दक्षिण दिशाका नताश हुआ। इसके २२ बैं ५६४६ के मुजांश ७२५६६ परसे उत्तरदिशाको क्रान्ति २२३४५९१८ और दक्षिण ४७५२. १० का भाग देकर लोब्ध ०७।२२१४७ ६॥४१॥२७ ११३४१५३।१८ इसके मूल लटीकमहलाघवे- सायन विराहक ४॥३४॥४६॥३७ परसे चत्वादिशदशीति इत्यादि प्रकारसे उत्तर क्रान्ति १३१२८१३९ । पलमा ५:५४ और ५ के गुणनफल २९।३० में इसीका दशमांश ३१५७. को घटाकर दक्षिण दिशाका अक्षांश २६॥३३ और क्रान्ति अक्षांशका (भिश- अंश ॥३५॥३९ के वर्ग ०२१।१०. में १२ को जोड़ने से हार १२।११।१० हुआ। विभिभलान ४।३२८६ और स्पष्ट सूर्य ५१४११९१३८ के अन्तरीक्ष ३१।११।३२ १० का भाग देनेसे लब्धि ३१७ को १४ में घटानेसे १०१५३ शेष, और दशमांश ३१७ के गुणनफल ३३६५५।११ मे हारका भाग देनेसे लब्धि मारमा ( सूर्यसे विनिमलग्न अल्प' होनेसे ) लंबन घटी ८२२ हुई। तिथि ११।१० में लंबन घटी को घटाने से स्पष्ट अमान्त अटी २०४८ हुई ॥ १-१ ॥ लंबन घटी ८।२२ और १३ के गुणनफल (कलादि) १०४१४६ को व्यगुमें घटाने से लंगन संस्कृत व्यगु ०1१1१६१२४ का भुजांश १।१६।२४ परसे "तशा निम्ना: शङ्करैः शैलमका" इत्यादि प्रकारसे उत्तर (व्यगुको उत्तर गोलमें होनेसे ) दिशाका अडलादिक शर २१००१३ हुआ । लंबन ८॥२२ और के गुणनफल अशादि ५०११२ को वित्रिमलग्न ४३८६ में घटानेसे लंबन संस्कृत विनिमलग्न २११२॥ भक्षांश २६॥३३ के अन्तर ३१४७१५२ से दक्षिण नताश हुभा ॥ ३ ॥ कलादिको ६०१४ में घटाकर शेष ६।११।३३ से उसी गुणन फलमें भाग देने से लब्धि दक्षिण दिशाकी (नतांशको दक्षिण होनेसे) भनुलादि नति ११३ को उत्तर दिशाके मङ्गुलादि शर २१००१३ में पटाकर उत्तर दिशाका अङ्गुलादिक स्पष्टशर २०१५ण हुआ। "यसुशरगतीवधा" इत्यादि प्रकारसे अगुलादिक सूर्यका बिन्ध १०।४३ और भलादिक चन्द्रमाका बिम्ब १०१४१, इनके योगार्ष १०४२ में स्पष्टशर ० ०१५७३ को घटानेसे मनुलादिक प्रास ६।४४।२७ हुआ। मानैक्यखण्ड ११४२ और स्पष्ट शरका योग १११३९।३ और १० का गुणनफल ११६॥३०॥३० को पुनः प्रासमानसे गुणाकर में चन्द्रमाके बिम्बका भाग देने से लब्धि घटिकादिक स्थिति २।३० हुई ॥ ४ ॥ अप स्पर्शमोक्षकालयोः साधनमाह- स्थितिरसहतिरंशा वित्रिमं तैः पृथक्स्थं रहितसहितमाभ्यां लम्बने ये तु ताभ्याम् । स्थितिविरहितयुक्तः संस्कृतो मध्यदर्शः क्रमश इति भवेतां स्पर्शमुक्त्योस्तु कालो ॥ ५ ॥ सय रूपर्शमोक्षकालज्ञानमाह । स्थितिरिति । स्थिति ३ । ४४ । रस ६ हतिर्जाता १२५ Itihij । कालीन लम्बन साध्यते । तत्रांशः सहित विनिमम् ८।१९।१०।१७ २० रूपर्शलम्बनेन १।१७। संस्कृतो जातः स्पर्शकालः १।३ मध्यदशः १३ | ४ स्थिति सूर्यग्रहणाधिकारः ॥ ६॥ अंशा १६ ॥ २४ । वित्रिभम् ८॥ ३ ॥ ४६ । १७ । पृथक्स्थम् ८ ॥ २ ॥ ४६ ११७ । एकत्राओं रहितम् ॥ १६ ॥ २२ ॥ १७॥ अपरन सहितम् ॥ १९ ॥१०॥ १७ । स्पर्शे साध्यमाने रहितं मोक्षे सहित स्पर्शमोक्षजे वित्रिभे भवतः । इत्यनेन प्रकारेण गणितागततिथ्यन्तातू मध्यस्थितितुल्यघटिकाभिः स्पर्शमोक्षकालीनकरणार्थ चालनं सुगमत्वादुक्तम् । परन्तु किंचित् स्थूलं भवति । अथ सूक्ष्मोपायः । तिथ्यन्तकालीनसूर्यस्य स्थितितुल्यवाटिकाभिर्ग- तगम्यचालनं दत्वा स्पर्शमोक्षकालीनः सूर्यः कार्थः । रूपो चालन रहित कार्य मोक्षे सहित. मिति । एवं मध्यदर्शान्त एकन स्थितिघटिकामी रहितः कार्यस्तन स्पर्शकालो भवति । अपस्न युक्त कार्यस्तन मोक्षकालो भवति । तान्या लग्नं साध्यम् । तन्निभोन कार्य तदा स्पर्शमोक्षजे विनिमे भवतः । आभ्यां लम्बने कायें। तन्न प्रथम रहितात् लम्बन साध्यते । विनिमम् ७ ॥ १६ । २३ । १७ । अस्या कान्तिदक्षिणा २१ ॥ २४ । ३९ । अक्षांची: ३५ । ३६ । ४२ । संस्कृता जाता नांशा दक्षिणाः ४६ ॥ ११ ॥ २६ । अस्य द्विद्वयंशः२। ७१ वर्णितः ४ । २८ पृथक् ४ । २८ । द्वयनः ३ । २८ । अधितः १ । १४। एतद्युक्ता पृथ. स्थः ६ ॥ ४२ । साको जातो हर: १७१४२ । पर्वान्तकालीनः सूर्यः । ॥ ६ ॥२६२६ ॥ गतिः ६१ । १५ । स्थितिघटिकाभिः २ ॥ ४४ । चालितो जातः स्पर्धकालीनः सूर्यः ८॥ ५॥ २३ । ३८ । स्पर्शकालीन निमोनलग्नम् ॥१६॥२३॥१॥ त्रिभोनोदयार्कविश्लेषः ॥१९॥२२॥ अस्यांशा। १९२३११ अस्य दशांश १५४। अनेन होनाः शकाः १२॥६॥ एते दशांशेनैव गुणि- ता३३ । १९ । हारेण १७॥ ४२ भक्ता लब्ध नाडिकाय लम्बनमृणम् १ । १७ । अथ मोक्ष. दैक्षिणा २३ ॥ ४२ ॥ २८ ॥ अक्षांशः संस्कृता जाता नताशा दक्षिणाः ४९।९।१अस्य विद्वशः । ३४ । वर्णितः ४॥ १९ । पृथक् ४ । ५९ । यूनः २ । ६६ । अधितः १ ॥ ३९ ॥ एतद्युक्तः पृथकस्थः ६ । २८ । साको जातो हारः १८ ॥ २८ ॥ मोक्षकालीनः सूर्यः ।। २९ । १२ । मोक्षकालीननिमोनलग्नम् ८॥१९॥ १० । १७ । निमोनोदयार्कविश्लेषा । १३ । ४१ ॥ ६ ॥ अस्यांशाः १३ । ४१ । ५। अस्य दशमांशा १ ॥ २२ । अनेन हीननशका: १७ । १५ । हारेण भक्का लब्धं घटिकाद्यं लम्बनं धनम् । १६ । मध्यस्थितिविरहितयुक्तो मध्यदर्शः। ताभ्यां लम्बनाभ्यां संस्कृतः स्पर्शमुक्त्योः कालौ स्तः । मध्यस्थित्या रहितो मध्यदर्शान्तः स्पर्शलम्बनेनासंस्कृतः स्पर्शकाला स्यात् । मध्यस्थित्या युतो मथ्यदान्तो। मोक्षलम्बनेन संस्कृतो मोक्षकाला स्यात् । पूर्व मध्यलम्बनसंस्कृतो दर्शान्तमध्यकालो ज्ञेय इत्यनुत्तमपि बुद्धिमता ज्ञायते। मध्यदर्शः १३ । ४ । स्थित्या २ ॥ ४४। विरहितः १० ॥ ARLS me -२॥ ४४ । युक्त १५ ॥ १८॥ मोक्षलम्बनेन संस्कृत: ० । ६६ । जातो मोक्षकाला १६॥४४॥५॥ माधुरी व्याख्या- स्थितिरसहतिः अडभिर्निम्नी स्थितिः, अंशालवाः, स्युः । पृथकस्थ द्विधा स्थित, वित्रिभ = वित्रिभलग्नं, तैः षड्गुणस्थित्यंशः, रहितसहितं = वियुतं सहितं "कृत्वा" आ- भ्या= वियोगयोगाभ्यां, ये-द्वे, लम्बने स्तः, ताभ्यां लंबनाभ्यो, स्थितिविरहितयुक्तः स्थितिघट्या हीनसहितः, मध्यदर्श: मध्यामातः, संस्कृतः संस्कारितः 'तदा', क्रमशः यथाक्रम, इति-इमो, स्पर्शमुक्त्योः स्पर्शमोक्षयोः, काली, भवेताम् ॥ ५ ॥ मत्रोपपत्ति:- पृथक स्थितिरहितसहिततिथिवित्रिमलग्नाभ्यां समुत्पन्ने लम्बने स्थितिरहितसहित- तिथ्योः संस्कारिते स्पर्शमोक्षकालौ स्तः। किन्त्वनाऽचायण सुखार्थ ताभ्यां वित्रिभलग्नाभ्यां ha इनेसे मोक्षकालिक वित्रिभ लग्न ४११८१५१६ हुआ। स्पर्शकालिक विनिम लग्नक कालिक स्पष्ट सूर्य ५।४।२२।११ और मोक्षकालिक वित्रिभ लग्न ४।१८।१४।६ सटोकमहलाघवे- स्तितिघटी संस्कारिता । षड्भिर्गुणिता स्थितिघटयंशाः स्युः, तैः अमांतकालीनवित्रिभ. लग्ने रहिते स्पर्श कालिक, सहित च मोक्षकालिकं वित्रिभलग्नं स्यादित्युपपन्नम् ॥ ५ ॥ स्थितिको ६ से गुणनेसे अंश होगा। इसको विनिमलग्नमें घटाने और जोड़नेसे क्रमिक स्पर्श कालिक और मोक्षकालिक वित्रिभ लग्न होगा। इस विनिमलरन परसे लम्बन बनाकर इसको स्थिति रहित मध्यकाल और स्थितियुक्त मध्यकालमें संस्कार करनेसे ऋमिक रूपष्ट स्पर्शकाल और स्पष्ट मोक्षकाल होगा॥ ६ ॥ उदाहरण-स्थितिघटी २३७ और ६ के गुणन फल अंशात्मक १५६४२।०० को वि- त्रिभलग्न ४॥३८१६ में घटानेसे स्पर्शकालिक वित्रिभ लग्न ३।१।२६।६ और उसी में जो- दिशाका क्रांत्यंश २२॥४२॥२८ और दक्षिण दिशाका अक्षांश २६।३३।० के अन्तरसे दक्षिणा दिशाका नताश ३॥५०॥३२ हुआ। इसमें नताश ही के २२ व अंश ०१०१२८ के वर्ग १।४९।३३ को १२ में जोड़नेसे स्पर्श कालिक हार १३।४९।३३ हुआ। अमांत कालिक सूर्य की गति ५८॥३५ को स्थिति घटी २०३७ से ऋण चालन देनेपर स्पर्श कालिक सूर्य ५।४।१४१५ और स्पर्शकालिक वित्रिभलपन ३३१८१२१६ के अन्तरांश ४६।१४।५९ के १० चे अंश ४१३७१२९ को १४ में घटानेसे शेष ९४२२१३१ और उसी १० चे अंशके गुणन फल ४३।२१।२९ में हारका भाग देनेसे फल स्पर्शकालिक घटिकादि लम्बन ३८ डुआ। यह कम्बन घटी (सूर्यसे वित्रिभको अल्प होनेसे ) ऋणात्मक हुई। मोक्षकालिक वित्रिम लग्न के उत्तर दिशका कात्यंश १५।१६।५८ और दक्षिण दिशाके अक्षांश २६।३३।० के अन्तर करनेसे दक्षिण दिशाका नतांश १११६२ हुआ। इसके १२ वे अंश०१३०१६ के वर्ग००।१५।१६ को २ स्थानों .०1१५।१६ में रखकर १ स्थान २ में नहीं अटता अतः उसके आधे १७३८ को उसीमें जोड़ने से ॥२२॥५४ हुमा । इसको पुनः १३ में जोड़नेसे १२।२२।५४ हार हुआ । धन चालनसे मोक्ष- के अन्तरांश 1१६१४१५ के दशमांश १।३६०४८ को १४ में घटा कर शेष १२।२३।१२ और दशमांश के गुणन फल १९१५९।१ में हार १२॥२०१६ का भाग देने से फल (मोक्षका- लिक सूर्यको वित्रिभसे अधिक होनेसे) ऋणात्मक मोक्षकालिक लम्बन घटी ११३७ हुई। अमांत घटी ११1१० में स्थिति घटी २।३७ को घटाकर शेष ३८१३३ में स्पर्श कालिक ऋणात्मक लम्बन घटी ३८ को घटानेसे स्पर्श घटी ५।२५ एवं अमात घटी और स्थिति घटीके योग १३१४७ में मोक्षकालिक लम्बन घटी ११३७ को घटानेसे स्पष्ट मोक्ष घटी १२।१० हुई ॥ ५ ॥ अथ संमीलनोन्मीलनकालादीनाह- मर्दादेवं मीलनोन्मीलने स्तो पासो नादेश्योऽङ्गुलाल्पो रवीन्द्रोः । धूम्रः कृष्णः पिङ्गलोऽल्पार्धसर्वग्रस्तश्चन्द्रोऽस्तु कृष्णः सदैव ॥६॥ मदात् सम्मीलनोन्मीलनसाधनं पर्वानादेवयत्वं वर्णज्ञानं चाह । भर्दादिति । एवं पूर्वोक्त- प्रकारेण मदोन्मीलनोन्मीलने स्तः । एतदुक्तं भवति । मदरसहतिरंगाः स्युः । तैः पृथक्स्य POARNE सूर्यग्रहणाधिकारः ॥६॥ १२७ वित्रिभ सम्मीलनेन पाध्यमानेन रहितमुन्मीलनेन सहितम् । आभ्यामुक्तवल्लम्बने कार्य मर्दरहितयुतो मध्यदर्श अभ्यां लम्बनाभ्यां संस्कृतः सम्मीलनोन्मीलने स्तः । रवीन्द्रो- रगुलाल्पो आसा यदाऽऽगच्छति तदा नादेश्यः चन्द्रग्रहणे चन्द्रोऽल्पार्धसर्वग्रस्तः सन् धूम्रः कृष्ण- पिङ्गलः स्यात् । अल्पग्रस्तो धूम्रवर्णः । अर्धग्रस्त: कृष्णवर्णः । सर्वग्रस्तः पिङ्गल स्यात् । अर्का सदेवाल्पादिग्रासेषु कृष्णवर्ण एवं ॥६॥ ma - । माधुरी व्याख्या- मर्दात् = मर्दकालात , एवं-उक्तविधिना, मीलनोन्मीलने संमीलनोन्मीलनके, स्त:- भवेताम् । रवीन्द्वोः - सूर्यचन्द्रयोः, अङ्गुलाल्पः = एकस्मादमुलादरूपः, ग्रास-प्रहणभागः नादेश्यः= न कथनीयः। अस्पार्धसर्वप्रस्तः पादार्धपूर्णप्रस्तः, चन्द्रः क्रमात् , धूम्रः = धूसरः, कृष्णःश्यामः, पिङ्गलः = पीतवर्णः, स्यात् । अर्कः सूर्यस्तु सदा = सर्वस्मिन् प्रासे, एव-निश्चयेन, कृष्णः = कृष्णवर्णः स्यादिति ॥ ६ ॥ अत्रोपपत्ति:- यतो ग्रहणमध्यकालसंमीलनकालयोरंतरं मर्दकालतुल्यं एवं च ग्रहणमध्यकालोन्मील- नकालयोरन्तरं मदकालतुस्यं स्यात् । अतो मकालात संमीलनोन्मीलनकालयोरानयनं युक्तमुक्तम् । “इन्दोर्भागः षोडशः खंडितोऽपि, स्वल्पे छन्ने धूम्रवर्णः सुधाशो" रित्यादि वचनाभ्यां शेषोपपत्तिः सरलवेत्युपपद्यम् ॥ ६ ॥ ऐसे मोक्ष काल परसे संमील और उन्मलीन काल होगें । अदृश्यत्व कारणले १ अङ्गुलसे अल्प प्रालका आदेश न करे। अल्प ( १ चरण), अर्ध और सर्वग्रासमें चन्द्रमा का वर्ण ऋमसे धन (काला सा), काला और पीला होता है और सूर्यका वर्ण सदा काला ही होता है॥६॥ अथेष्टप्रासाउनयनमाहर इष्टं द्विघ्नं छन्नक्षुण्णं स्पर्शान्त्यान्तर्नाडीभक्तम् । रूपार्धनोपेतं विद्यादिष्टे कालेऽस्य प्रासम् ॥७॥ अथेष्टयासानयनमाह। इष्टमिति । इष्ट १ द्विनिम्नं २ छन्न-८ । ६ गुणम् १६ । १६ । स्पर्शकाल-९।३ मोक्षकालयो-१६ ॥ ४४ रन्तरघटिकाभि-७॥ ४१ भक्तं फलम् २१६ रूपा- धन ३० निशद्वयङ्गुलद्युतम् २ । ३६ । इष्टकालेऽकस्य ग्रास विद्यात् । शेषं वलनपरिलेखादिक पूर्ववत् कार्यमिति। लम्बनसंस्कृततिथ्यन्त-१२ । १३ कालीनो रविः ८॥ ६ ॥ २५ ॥१४॥ त्रिभयुतः११ । १।२६ । १४ । अयनलबाढयः ११ ॥ २३ ॥ ३४।१४। इतश्चरवहलेनंगश- रेन्दुमिरित्यादिनाऽऽनीतं वलन दक्षिणम् ।। ३०। मध्यग्रहणकालः १३ । १३ । दिना. धम् १३ । ३ । यातः शेषः प्राक् परब्रोन्नतः स्यात् इत्यादिना जातं नतं पूर्वम् ० ॥ १० ॥ विषयलब्धगृहादितो ०।१ । ०। । ऽस्मान्नगशरेन्दुमितरित्यादिनाऽऽनीतं वलनम् । । १४ । पलभया ९॥ १६ ॥ गुणितं १ । ३० पञ्चभक्तं जातं वलनमुत्तरम् ।।१६। पूर्वनत. त्वादुभयोः संस्कृतिः १।१४ । रसभक्ता जाता चलनाड्डयो दक्षिणाः । १२ । ग्रासः । षष्टिगुणित: ४९६ । मानक्यखण्डेन १० । २८भक्तः। फलम् ४६ । २६ । अस्य मूलं जाताबछ. बाघया ६।४९ ॥ ७ ॥ GIONE Baate Mamata स्तनूजेन, मुजफ्फरपुरमण्डलान्तर्गतमधेसराप्रामस्थसंस्कृतविद्यालयप्रधाना• १२ सटीकग्रहलाघवे- माधुरी व्याख्या- द्विर्गद्वाभ्यो गुणितं, छन्नगुण यासगुणितं इष्ट-पटवादिकेष्ट, स्पर्शान्त्यान्तनी डीभक्तं स्पर्शमोक्षकालयोरन्तर्घठया हृतं, रूपार्धेन-त्रिंशद्व्यङ्गुलमानेन, उपेतसहितं, 'तत इण्टे अभिमते, काले-समये, अस्य सूर्यस्य, ग्रासंप्रासमान, विद्यात् यम् ॥७॥ अत्रोपपत्तिा- कल्प्यते स्थित्यधंघटीमानम् = स्थिय, स्थितिघटीमानम् = स्थिध, प्राधमानम्- ग्राxघ प्रा, इष्टघटना इथ' । अतोऽनुपातेनेष्टमास: । हरभाज्यो द्वाभ्यां गुणिती स्थिअध तदा इष्टमास:- অঙ্গ নাবাবা ফুমাইয়্যুম্নমু स्विच इधवटी, २ और ग्रास मानके गुणनफलमें स्पर्शकाल और मोक्षकालको अन्तर्बटीका भाग देनेले लब्धि ३ अंगुलको जोड़नेसे इष्ट कालमें सूर्यका इष्टपास होगा ॥ ७ ॥ उदाहरण-कल्पित इष्टपटी २ और २ के गुणन फल ४ को प्रासमान ९।४४।२७ से गुणा कर ३८१५७४८ इसमें स्पर्शघटी ५:२५ और मोक्षघटी १२११० के अन्तर ६४५ से भाग देने पर लब्धि ५.४६ में ३० ध्यङ्गुलको जोड़ने से इष्टकाल २ में अड. लादिक प्रासमान ६।१६ हुआ ॥ ७ ॥ युगेश्वरकृता ठीका कपिलेश्वरसंस्कृता । सूर्यप्रहाधिकारेऽस्मिन् 'माधुरी' पूर्णतां गता ॥ ६ ॥ মুক্তি মোতাকামিজgঙ্গাসাভিনা স্বীঘাঘর্ষিীছালা- A hind ध्यापकेन ज्योतिषाचार्य ज्योतिस्तीथायुर्वेदाचार्योपाधिधारिणा पण्डित. श्रीयुगेश्वर शर्मणा विरचितायां नवीनोदाहरणयुक्तिसहितमाधुरी- टोकाया पूर्वार्धे सूर्यग्रहणाधिकारः समाप्तः ॥ ६ ॥ इति पूर्वार्द्धम् । प्राप्तिस्थानम् चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय, बनारस सिटी।
-- अथ ग्रहलाघवोत्तरार्द्ध- REAM मासगणाधिकारः॥७॥ तत्रादौ तनिर्माणकारणमाह- अथ मासगणात् सुलघुक्रियया ग्रहणद्वयसिद्धिकृतेऽभिदधे। स्फुटसूर्यविपाततिथींश्च वपुर्वसनादि विशेषचमत्कृतये ॥१॥ अथ मासगणात् पर्वानयनमाह । अथेति । अथेत्यनन्तरम् । मासगणात् सुतरां लघुक्रियया ग्रहणद्वयस्य सिद्धिः साधनम् । तस्य कृते तदर्थ स्फुटसूर्य विपाततिथीन् तथा वपूंषि विम्बा. नि असनं ग्रासः इत्यादि बिशिष्टचमत्कारदर्शनार्थमभिदधे वलिमयेन गणकानां चमत्कारो भवति ॥१॥ माधुरी व्याख्या - अथ = पूर्वार्धकथनानन्तरं, विशेषचमत्कृतये = अधिकचमत्कारार्थ, महणद्वयसिद्धि- कृते सूर्यचन्द्रयोहणसाधनाथ च, सुलधुक्रियया = संक्षिप्तसरलप्रकारेण, मासगणात् =मा. समूहात् , स्फुटसूर्यविपाततिथीन् = स्पचरवि विधुव्यगुतिथीन् , वपुः = तेषां विम्ब, प्रस- नादि-प्रासादिक, च =पुनः प्रकारान्तरेण, अभिदधे वच्मि, अहमिति शेषः ॥१॥ मैं विशेष चमत्कारार्थ और दोनों (सूर्य-चन्द्र ) ग्रहणों के साधनाथ सरल प्रकारसे पुन: माससमूह द्वारा स्पष्ट रवि, व्यगु, तिथि, बिम्ब और ग्रासादिको कह रहा हूँ॥१॥ अथषी क्षेपकानाह- क्षेपो भाद्यः ख कृता भूदृशोऽर्के, रुद्राः शैला नागचन्द्रा विपाते। वृत्ते शून्यं वज्रिणश्चन्द्रबाणा वाराद्ये द्वौ व्यनिनन्दाब्धयः स्यात् ॥२॥ अथ क्षेपकाना । क्षेप इति । स्पष्टोऽथः ॥ २ ॥ माधुरी व्याख्या- अ = सूर्ये; खं-शून्यं, कृताः = चत्वारः, मुहशः एकविंशतिः, विपाते-राहनाके, रुद्राः एकादश, शैला=सप्त, नागचन्द्राः अष्टादश, एवं, वृत्ते-चन्द्रकेन्द्रे; शून्य-०,वजि. व्यघ्रिनन्दान्धयः = पादोनोनपश्चाशत्-वारावे = तिथेः वारादिके क्षेपः भवति ॥ २ ॥ भत्रोपपत्ति:- यद्वमन्थारम्भशकादौ "रुना गोजाः कुवेदास्तपन इह विधौ इत्यादिना क्षेपाः पठितास्तद्वत् पूर्णान्तकालिकान् प्रहानानीय सान् क्षेपसंज्ञकान् चकार । तत्र चन्द्रक्षेपोनो राहुक्षेपो विपातक्षेपः। चन्द्रमन्दकेन्द्रं तु वृत्तनाम्ना व्यवहृतवान् । अतएव रविक्षेपः-च. न्द्रक्षेपः = (११।१९।४१)-(११।१९।६)=३५ % २१.."=भोग्यविकला । रविगतिः ५९८", चन्द्रगतिः=७९०३५", गत्यन्तरविकला-४३८८७ । ततः भक्का २१००४६० व्यर्कविधोर्लवा यमकुभिरित्यादिना, भोग्यघटी ४३८८७ ४३८८७ wa m :- -- ARRON १७महा० लनम्रवे: 011४१३३, विपातस्य- 01१५.२, वृत्तस्य: सटीकमहलाघवे- स्व०म० ततो गतैष्यदिवसायेनेत्यादिनीलकण्ठप्रकारेण रवेश्चालनधनफलम् = २०५७॥ भतएव दर्शान्तकालिकोरविक्षेपः ( ११।१९४१1००1)+ (२०५७)= ११:१९ ४३१५७ अमाते रविचन्द्रयोः साम्यात दर्शान्तकालिकश्चन्द्रक्षेपोपि-११।१९°१४३१५७।। अथ अन्धरम्भशकीयश्चन्द्रोच्चक्षेपः = ५।१७°१३३' । अतः चन्द्रक्षेच. उ. क्षे. चन्द्रमन्दकेन्द्रक्षेपः = वृत्त ( ११११९०४३१५७॥१)-(५११७०।३३' ) = ६॥२०॥ १०॥५७॥ एवमेव रविक्षे-राहुक्षे-विपातक्षे = ( 1१११९१४३१५७)-(०।२७°१३८ । .)= १०।२२०१५/१५७।। । वारादिश्व = २१२१५२, अथ च "रचौ पाक्षिकं चालन इत्यादिवक्ष्यमाण ( ७ श्लोक) प्रकारेण पाक्षिकं चा- 01४५1५५ । पाक्षिकचालनसहिता अमान्तक्षेपाः पूर्णान्तक्षेपाः स्युः । तद्यथा रव०।४।१६।५५, विपातस्य:१११७२५१५७, वृत्तस्य-११४१५८१ १०, वारादेः = २॥४८॥४७॥ अत्र गणे. शेन स्वेच्छया "क्षेपो भाद्य, इत्यादिक्षेपाः पठिताः। तथा सति रवौ ४१३" अधिक, विपाते ७०५७॥ न्यूनं, वृत्ते ४११०॥ न्यून, वारादौ च ०२ न्यून स्वीकृतम् । मन्ये छन्दोभाभयात्स्वल्पान्तराद्वा त्रुटिः स्वीकृता, नान्यत्कारणान्तर वक्तुं शक्यते । एतेन-- क्षेपो भायः ख कृताः षोडशा रूद्राः शैलाः पञ्चपक्षाश्वपंच । वृत्ते शून्य वञिणोऽष्टाक्षसंख्या वाराधे द्वौ नागवेदाश्ववेदाः । इति पाठः साधुरिति विद्धिर्विचार्यमित्युपपञ्चम् ॥ २ ॥ ARA Hawnald AMODARA team 018|२११००' रविका, १११७०१८' विपातका और ॥१४°११' चन्द्रमाके केन्द्र (वृत्त) का शवयादिक क्षेप होता है और २४८४६ यह तिथिके वारादिका क्षेप होता है॥२॥ अथैषां ध्रुवकानाह- भानोः खं भूः खाब्धयोऽयं ध्रुवः स्याच्छैला का राशिपूर्वो व्यगोः स्यात् । वृत्तस्याङ्का भूरसाश्चाथ तिथ्या वाराद्यस्याक्षाः खगास्तर्करामाः॥३॥ ध्रवकानाह। भानोरिति । स्पष्टोऽर्थः ॥३॥ माधुरी व्याख्या- भानोः सूर्यस्य --ख= शून्य, भूः = एका, खाब्धया-चत्वारिंशत् ; व्यगोः-शे- लाः सप्त, क्वाः='कूएक, अर्काः द्वादश ते; वृत्तस्य = चन्द्र केन्द्रस्य -अङ्काः नव, भूः= एकः, रसाः षट् , राधिपूर्वराश्यादिकः, ध्रुमः, स्यात् । अथ, तिथ्या:- तिथेः, बाराद्यस्य = वारादि कस्य-अक्षा=पंच, खगाः = नव, तर्करामा: षट्त्रिंशत् अयं-एषः ध्रुवः भवति ॥ ३ ॥ अत्रोपपत्तिः-- .: ११ वर्षाणि चकम् , १२ माखाः = १ वर्षम् । अत एकस्मिश्चक्रे सौर- मासाः = १३२॥ तथा च, कल्पसौरमासैः कल्पाधिमासास्तदैकचक्रगतसौरमासैः १३२ walam १६ गुरी घटी ३२ । ३३ । भरणानक्षत्रे घटी ३३ ॥ १४॥ वज्रयोगे घटी ४४ । ४४। अब्दाः वक:०।१ ता०1१1३० । अनेन हितो रविः ६ । २५ । ३।१९। रवि. मासगणाधिकारः॥७॥ एभिः क इति जाता एकचक्रसंबन्धिनोऽधिमासा=४। अत एकचक्रचान्द्रमासा:=१३२+ ४ % १३६ । पुनः कल्पचान्द्रमासैः कल्पाहर्गणस्तदैकचक्रीयचान्द्रमासैः १३६ किमिति जातः एकचक्रीयाहर्गणः = ४०१६।९।३६। अस्मात् मध्यमाधिकारोक्त १० श्लोकयुक्त्या एकचक्रोद्भवो मध्यमो रविः = १११२८१२०॥२५॥ । अयं चक्रशुद्धो जातः स्वल्पान्तरा- द्रवेर्बुषः= ०।१०।४०॥ अथ च तेनैव श्लोकेन चन्द्रः - ११॥२८०।२०।१०।। एवं च मध्यमाधिकारोक्त ११ श्लोकेन राहुः=४।२७°१८॥९॥ चं-रा=(१११२८°१२०१०)- (१२७°1818)%D ७.१०।१२/११/- व्यगुः == ७११११२॥ स्वल्पान्तरात् । अथ च मध्यमाधिकारोक्त ११ श्लोकयुक्त्योक्ताहगणेन चन्द्रस्य मन्दोच्चम् २।२५० ९११४६", पूर्वानीतश्चन्द्रः = ११३२८°१२०१०। अतः चं--चं.म.उ. = (११॥२८॥ २०1१०1)(२०२७°११११४६")= ९८१२४१ = चन्द्रकेन्द्रम् = वृत्तम् =९ १°१८/1.." स्वल्पान्तरात् । अथ सप्तभिर्भाजित एकचक्राहर्गमा ४०१६ ९॥३६ % तिथिध्रुवः । इत्युपपन्नम् ॥ ३ ॥ रविकी ०६१४०'10", व्यगुकी ७।१०।१३१०" और चन्द्र केन्द्रकी ९।१६" राजया- दि. घ. प. दिक ध्रुवा होती है। तिथिके वारादिकी ६।९।३६ ध्रुवा होती है ॥ ३ ॥ अथ रविविपातयोरानयनमाह- भासौधतो द्विगुणितानगषड्भिराप्त- राश्यादिना रहितमासगणो रविः स्यात् । मासा गृहाणि विनिजत्रिलवाश्च तेंऽशा मासानितुल्यकालिकाः स्युरयं विपातः॥४॥ अथ मध्यमार्कच्यगुसाधनमाह । मासौधत इति । संवत् १६६९ शाके १९३४ कात्तिकशुक्ल ९२ । चक्रम् ८ । अधिमासौ २ । माला: ५। द्विगुणिलाः ११४ । नगषड्भक्ताः फलं रा- श्यादि १ । २१ । ३ । ४१ । अनेन रहितो मासगणो जातो रविः ॥ ८।६७११९ । वध्रु. क्षेपकेण ।४।२१ । युतो रविः ६ । ३९ । ५८ ॥ १९ ॥ अथ विपातसाधनम् । मासगणः १७ । एते राशयः १७ । मासगणः ९७ ॥ अस्य त्रिलव: १९ अनेन रहितो मासगणो जाता अंशाः ३८ ॥ मालगणः ५७ । अस्याधिः १४ । १५ एताः कलाः । एवं राक्षयादिव्यगुः १०।८।१४।१५। व्यगोध्रुवः ७।१।१५। चक्रहतः ८। ९। ३६ । अनेन युक्तो व्यगुः ६ । १७ । १० । १५ । क्षेपकेण १: । ७ । १८ युक्तो जातो व्यगुः ॥ २६ ॥ ८॥ १५ ॥ ४ ॥ माधुरी व्याख्या- द्विगुणितात , मासौधता मासगणात् , नगषड्भिरातराश्यादिना = सप्तषष्टिमतलब्ध- गृहादिना, रहितमासगण: ऊनितो माससमूहः, रविः सूर्यः, स्यात् । ते उक्ताः, मासा मानसंख्याः, गृहाणि राशयः, विनिजत्रिलवा स्वयंशमासरहिता अंशाः, मासोधितुल्य- कलिका मात्रचतुर्थांश तुल्याः कलाः, अयं असो, विपातः भवति ॥ ४ ॥ ! SHRS one SHMIRC PRO PRIOR MITON Baram - RMIREOS का ३४१२० १३२ सटीकमहलाघवे- अनोपपत्ति:- करुपचान्द्रमाखा: = ५३४३३३३६०००। कल्परविराशयः ५१८४०००००००। अतः कल्पानुपातेन राश्यादिको रविः ५१८४०००००००४ इ.चा मा. ५१८४०००.४ इ.च.मा. ५३४३३३३६००० ६५४ इ.ची-मा. २+६५xइ.चां-मा.-२ स्वल्पान्तरात्- ६७ इ-चौ.मा. (६७-२)._इचो मा. x ६७ इ.च.मा.४२ इ.चा मा-४२ = इ.चां-मा ।.:. पूर्वार्द्धमुपपञ्चम् । अथ च कल्प्यते कल्पविपातभगणराशयः कविना ततः कल्पचान्द्रमासगणैः करूपविपातमगणराशयस्तदेष्टचान्द्रमासगणैः क इति जातो राश्यादिको विपात: कविरा-x इ.च.मा. - इन्चा-मा. (१ रा+.°+४0/+ १५")= ४. १५॥ कुचा-मा. (१+ + ) क-चां-मा. (१+ इ.चा-मा. {१रा+ +२-१ १० १ इ-चौ-मा-= { १रा+( + =इ-चा-मा- { १+(१०- इचामा = इन्चामा + (इचामा - । इत्युपपन्नम् ॥ ४ ॥ ३. मासगणको दोसे गुणाकर उसमें ६७ का भाग देकर लब्धि राश्यादिको उसी मास- गण में घटानेसे शेष राण्यादिक रवि होता है। मासगणके समान राशि, अपना ३ रा अंश रहित मासगणके तुल्य अंश और मासगणके ४ था अंकातुल्य कला, इनके योग राण्या- दिक विपात होता है ॥ ४ ॥ उदाहरण-शाके १८६५ संवत् २००० सन् १३५१ साल श्रावण शुक्ल रविवार पूर्णमासीकी घटी ४९।४० श्रवणा नक्षत्रको घटी २॥३९, सौभाग्य योगकी घटी अधिमास २ और मास समूह ६६ हुआ। अब श्लोकानुसार मास समूह ६६ को २ से गुणाकर १३२ में ६७ का भाग देनेसे राश्यादि १।२९।६।६ इसको भास समूह ६६ में घटानेसे ६४१०५३।४४ राशिमें १२ का भाग देनसे राश्यादि सूर्य ४।०१५३६४४ हुए। अब "मासगणाजनित" इत्यादि, मा - ३ इ . +} HOM रा इचांमा० RA मासाणाधिकारः॥७॥ १३३ MERNAMA भागेके ६ठे इलोकके प्रकारसे सूर्यकी ध्रुवा ०।११४०१० को चक्र ३८ से गुणकर २।३।२०१.. को सूर्यमें घटाने से २१२७॥३३।४४ इसमें सूर्यके क्षेप ४१२११०० को जोड़नेसे सूर्य ३।१।३३।४४ हुए । मास समूह ६६ यह राशि हुआ और मास समूह ६६ में अपना तृतीयांश २२१०१० को घटाकर शेष ४४ यह अंश, एवं मास समूह का ४ चा अंश १६३० यह कलादि हुआ। इनका योग करके राशि में १२ का भाग देकर राश्यादिक पात ११४।१६।३०, इसमें पात वा ७११११२१० को चक ३८ गुणितकर ३.१५/३६. जोडनेसे १०।२९। ५२॥३० हुआ। इसमें पातका क्षेप १११११८१० को जोड़नेसे राश्यादिक पात १०१७॥१०॥३० हुभा ॥४॥ अथ चन्द्र केन्द्रवारादीनामानयनमाह स्वादयंशकेन रहिता मनुतष्टमासा वृत्तं गणानकुलवायलवं गृहादि । स्वार्धान्वितादिनमुखं मनुतष्टमासा मासौधतो दशगुणाद्भगुणाप्तियुक्तम् ॥५॥ अथ वृत्तवारादिसाधनमाह । स्वाद्रधशकेनेति । मनुतष्टमांसाः स्वकीयेन सलमांशेन राश्यादिना ०।४।१७। ८ हीनाः ०।२५ । ४२ । ६३ । मासगणः १७॥ अल्य दशमां- शोऽशादि । ४३ । । इदमंशादौ युक्तम् १ । १ । २४ ॥ १३ । वृत्तध्रुवकः ९।१।६। चक्रहतः । ८॥ ४८ । अनेन युक्तः ।। १० । १२ । ६३ । क्षेपण । १४ । ५१ युक्तो जातं वृत्तम् १॥ २५ ३ ॥ १३ ॥ अथ वारादिसाधन मनुतष्टमासाः १ स्वकीयेनाधन • 1३० युक्ताः १ ॥३०॥ ० । मास- गणो ६७ दशगुणः ६७० । भगुणे-३२७ भक्तः फलम् १।४४ । ३९ । अनेन युक्तं जातं वारादि । १४ । ३६ । तिथेवारादिध्रुवका ५। ९ । ३६ । चक्रहतः ६ १६ । ४८ । अनेन तः ९ । ३१ । २३ । क्षेपक-३ । ४८॥ ४५ युतो जातं वारादि । २० । ८॥६॥ माधुरी व्याख्या- स्वाद्रवंशकेन = स्वसप्तांशेन, रहिताः= ऊनिताः, मनुतष्टमासाः = चतुर्दशभाजित- माससंख्याः, गृहादि-राश्यादिक, गणाम्रकुलवाढन्यं - मासासमूहस्य दशमांशः अहितं, वृत्तचन्द्रकेन्द्र भवति । स्वार्धान्विताः निजाधसहिताः, मनुतष्टमासा:= चतुर्दशभक्त- मासः, दशगुणात् मासौधतः = माससमूहात , भगुणाप्तियुक्तं = सप्तविंशत्युत्तरशतत्रय- भक्तललब्धिसहितं, दिनमुखं-दिनादिकं दिनादिक्षेपः भवति ॥ ५ ॥ अत्रोपपत्तिः "चन्द्रोच्चस्याग्निशून्याश्विवसुसणिवा युगे"। तथा,-"इन्दोरसग्नित्रित्रीषुसप्तभूधरमार्गणाः ॥" इति सूर्यसिद्धान्तोक्त्या, चन्द्रोच्चभगणा-४८८२०३, चन्द्रभगणाः=५७७५३३३६। चंभ-चउभ = चमकभ-५७७५३३३६-४८८२०३५७२६५१३३ - वृत्तस्य युगभगणाः । एते सहस्रगुणिताः कल्पे स्युभंगणादयः इति कल्पे वृत्तभगणा: = ५५२६५१३३००० । 'भवन्ति शशिनो मासाः सूर्येन्दुभगणान्तर मिति करपे चान्द्रमा. मा ५३४३३३३६००० । ततः कल्पचान्द्रमासैः कल्पवृत्तभगणराशयस्तदेवचान्द्रमासैः कवृभराइचामा क इति जातं राश्यादिक वृत्तम् = काचां-मा.
Six इचामा
लटोकप्रहलाघवे-
(स्पल्पान्तरात),
(६१०१४२) ४ इचामा
चामा(१+६-१), इचौमा x ४२°
समय
Maina
Pape
इचामा ( ७-१), इचामा x १° इ.चामा ४७ इन्चामा ४१, इचामा
PREND
MEIN
thapan
dharma
--
:
इचांमा, इचामा
इचामा
.:.मन्नं वृत्तानयनम् ।।
अथैकस्मिंश्चान्द्रमासे सप्तभक्तसापनदिनादिः = १॥३१॥५०॥ ततो यथेकस्मिश्चान्द्रमासे
एतानि सावनदिनानि लभ्यन्ते तदेटचान्द्रमासैः कानीतीष्टचान्द्रमासीयानि सावनदिनानि
इचामा( १३११५०) इचामा ४ १४(१।३१।५०)
स्युरित्यनुपातेनेष्टसावनदिनाद्यम्=
इचामा (२१।२५।४०)इचामा x २१, इचामा x इचांयाx४०
१४४६.४६०
इचामा ४३ इचामा १%
इचामा इचामा ४१०
स्व.)-इचीमा+
+
संभव
५
यतो दिनसंख्या सप्तवातः सप्तत मिति युक्तमुक्तमित्युपपन्नम् ॥ ५ ॥
अपने सप्तमांशसे रहित, १४ गत मालशेष में मालगणके दशमांश लवादिको जोड़नेसे
वृत्त होता है। अपने आधासे सहित १४ भक्त मालगण में मास समूहका दशगुण ३२७ बैं
अंशको जोड़ने वारादिका क्षेप होता है ॥६॥
उदाहरण-माससमूह ६६ में १४ का भाग देकर शेष १० का वो अंश
राश्यादि १।२५१४२१५१ को शेष १० में घटानेसे ८।४।११९ इसमें माससमूह ६६ का
१० वा अंश अंशादि ६॥३६॥ को जोड़नेसे ८१०५३।९ इस में राश्यादि वृत्तकी ध्रुवा
९।१।६।० और चक्र ३८ के गुणन फल राश्यादि ॥११॥४८१०. एवं वृत्त का क्षेप ..॥१४॥
५१. को जोड़नेसे राश्यादि वृत्त (चन्द्रमाके मन्द केन्द्र) ४१७१३२।९ हुआ।
माससमूह ६६ में १४ का भाग देनेसे शेष १० में अपना आधा दिनादि ५ को
जोडनेसे १५१.१ ० इसमें माससमूह ६६ और • के गुणा ६६० का ३२७वां अंश
बारादि २।१।६ के योग १७११६ में वारादिकी ध्रुवा ५।९।३६ और चक्रका गुणनफल
वारादि०।४।८ (दिन स्थानमें ७ का भाग देकर) को जोड़नेसे वारादि ३१५:१४ हुआ॥५॥
अथ मासगणोत्पन्नसूर्यादी ध्रुवकादिसंस्कारमाह
मासगणाजनितो रविरूनश्चक्रहतध्रुवकेण निजेन ।
सङ्कलिता इतरेऽथ च ते स्युः क्षेपयुता निजमासि सितान्ते ॥६॥
अथ मासंगणादुत्पन्नानां रध्यादिकाना ध्रुवादिसंस्कारमाह । मासेति । मासगणात् जनित
उत्पादितो रविनिजेन चक्रहतधुवकेण जनः कार्यः । इतरे विपातादयश्चकहतध्रुवकेण संक-
लिताः कार्याः । ते सर्वे निजक्षेपकेण युताः । निजेऽभीष्टे मासि सितान्ते पूर्णिमास्यन्ते
स्युरिति ॥ ६॥
.. ०११६४०१० को चक्र ३८ सगुणाकर २१३/२०१० घटानेसे में मासगणाधिकारः ॥ ७ ॥ १३५ माधुरी व्याख्या--- मासागणात् = मासौधतः, जनितः उत्पन्नः, रवि सूर्यः; निजेन=स्वीयेन, चक्रहत. ध्रुवकेण = चक्रगुणितध्रुवेण, ऊनः = हीनः, इतरे = अन्य प्रहाः, सङ्कलिता चक्रहतध्रुव- केण योजिताः, अथ अनन्तरं, क्षेपयुताः स्वस्वक्षेपसहिताः “तदा" ते= विपातायाः, निजमासि सितान्ते= इष्टमासीपपूर्णिमान्ते, स्युः = भवेयुः ॥ ६ ॥ স্মাথমিঃ~~~ यद्येकेन चक्रेणैतावान्ध्रुवरूपो ग्रहो लभ्यते तदेष्टचक्रेण क इति इष्टचक्रसंबन्धिप्रहः स्यात् । किन्वत्र रविधुवः प्राक् द्वादश राशिशुद्धोऽतो रविः स्वध्रुवेण रहितः कार्यः । अपरे सहिताः कार्याः । पुनश्च अन्यारम्भकालिकाहक्षेपयोजिते पूर्णातीया ग्रहाः भवन्ती- ति युक्तमेवेत्युपपन्नम् ॥ ६ ॥ अपने चक्रगुणित ध्रुवासे रहित मासाणोत्पन्न रविमें और अपने २ चक्रगुणित ध्रुवासे सहित चन्द्र केन्द्र (वृत्त) आदिमें अपने २ क्षेपको जोड़नेसे इष्ट मासके पूर्णान्त कालिक रवि और चन्द्रकेन्द्र आदि होते हैं ॥ ६ ॥ उदाहरण- ४थे श्लोकके द्वारा राश्यादिक सूर्य ४१०५३।४४ में सूर्यको वा क्षेप ०।४।२१।० जोड़नेसे मासान्त (पूर्णिमान्त कालिक) सूर्य २।११५४।४४ हुआ ॥६॥ अथैषां पाक्षिकचालनमाह- रवी पाक्षिकं चालनं खेन्द्रदेवा विपाते नभो बाणचन्द्रा नखाश्च । षडर्का युगाक्षा गृहाद्यं च वृत्ते दिनाये नमोऽक्षाब्धयो वाणवाणाः ॥७॥ अथ पक्षचालनमाह। रवी पाक्षिकमिति। स्पष्टोऽर्थः ॥ ७॥ माधुरी व्याख्या- रवौ-सूर्ये, खेन्द्रदेवाः = खं शून्यं, इन्द्राः चतुर्दश, देवाः त्रयस्त्रिंशत् ।।१४।३३। विपाते नभः = शून्यं, बाणचन्द्राः = पंचदशः, नखाविंशतिः १।१५०।२० । वृत्ते = चन्द्रकेन्द्रे षट् , अर्काः = द्वादश, युगाक्षा: चतुःपञ्चाशत् ६।११।५४ गृहायं = राश्या- दिक, पाक्षिकं = पंचदश दिनसम्बन्धि, चाल = चालयितुं योग्यं चालनं, स्यात् । अथ नभः = शून्यं, अक्षाब्धयः =पंचचत्वारिंशत् , वाणवाणपञ्चपञ्चाशत् १४५।५५ बारादि दिनाये-तिथिवाराये पाक्षिकं चालनं भवति ॥ ७ ॥ अत्रोपपत्ति:- यथा प्राक् चतुर्थश्लोकेनेष्टमाससम्बन्धी प्रहः साधितस्तथाऽर्धमासिकं प्रहमानीयासौ पाक्षिक-चालनत्वेन स्वीकृतः । एभिः स्वस्वचालनैः सहितास्ते अमान्तकालिकाः स्युः । यतः पूर्व पूर्णिमांतकालिका एव प्रहाः साधिता इत्युपपन्नम् ॥ ७ ॥ १४॥३३॥००" रविका, ०।११०३००" बिपातका और ६।१२।५४1००' चन्द्र केन्द्रका राण्यादिक पाक्षिक (११ दिनसम्बन्धी) चालन होता है । और ४१।१९ यह तिथिके दिना. दिका पाक्षिक चालन होता है ॥ ७॥ mom भरमा . ।
UN पञ्च . । अथेष्यतिध्या लटीकप्रहलाघवे- अथ पाण्मासिकं चालनमाइ---- शरा वेदपक्षा भुजङ्गाग्नयोऽर्के, व्यगौ षट्छताः कुश्च पाण्मासिकं स्यात् । शरा वार्धयस्त्रीषवो भादि वृत्ते दिनाद्ये तिथेची भवा भूर्दिनाद्यम् ॥ ८॥ अथ पाण्मासिकचालनमाह । शरा इति । स्पष्टोऽर्थः ॥ ८॥ माधुरी व्याख्या- अ = सूर्य, शरा-पञ्च, वेदपक्षाः = चतुर्विशतिः, भुजलाग्नयः = अधत्रिंशत; (५।२४।३८)। व्यगौ-राहूनसूर्ये---षट् , कृताः चत्वारः, कुः एकः ( In'), वृत्त- चन्द्रकेन्द्र-शराः वार्धयः चत्वारः, श्रीषवः त्रिपञ्चाशत् ( ५।४।५३), भादि = राश्यादिक, पाण्मासिक-पण्माससम्बन्धि, चालन स्यात् । अथ तिथेः दिनाये वाराये, दौ, भवाः एकादश, भूः एकः, (२।१११) दिनाय वारादिकं पाण्मासिक बालन स्यात् ॥८॥ अत्रोपपत्ति अत्रापि चतुर्थश्लोकयुक्त्यैव पाण्मासिकं ग्रहमानीयासौ पाण्मासिकचालनदेन पठितः घमास पाण्मासिकमित्यन्वर्थक नामेति दिक् । इत्युपपन्नम् ॥ ८ ॥ रवि का-६।२४।३८1००", व्यागु का ६।४1१1०" और वृत्त (चन्द्र केन्द्र) का-दा४। ५३॥०" ये ६ महीने के राज्यादिक चालन होते हैं और तिथिके दिनादिका-२।१२१ यह ६ महीनेका दिनादिक चालन होता है। अभिमततिथिसिद्ध्यै प्राक् परे यास्तु तिथ्यः स्वयुगरसलवानाश्चालनं स्थाहिनाये। स्वयुगगुणलवोनाः स्याल्लवाद्यं दिनेशे स्वगुणनवलवोना विश्वनिनाश्च वृत्ते ॥ ९ ॥ अष्टतिथिसाधनमाह । अभीति । अभिमतायास्तिथेः सिद्धय प्राक् पौर्णमास्या पूर्व परे पश्चात् या यावत्य इष्टतिथ्यः स्युस्ता स्वचतुः षष्टिभागेन ऊनाः सत्यो दिनाये चालन स्यात् । स्वस्य चतुस्ति शदशेन ऊनास्ता एव तिथयो दिनेशे सूर्ये भागाचं चालन स्यात् । ततस्ता एव तिथयस्त्रयोदशमिगुण्यास्ततः स्वस्य निनवतिभागेनोना वृत्ते चालन स्यात् ॥९॥ माधुरी व्याख्या- प्राक् परे = पूर्णिमान्तात्मृर्व पश्चाद्वा, याम्यन्मिताः, तिथ्या-तिथयः ताः स्वयुग- रसलवोना:-निजचतुःषष्ठवंश रहिता:, सत्यः अभिमततिथिसिद्ध इष्टतिथिसाधना- थम् , दिनाये = वापराये, चालन, स्यात् । “ता एवं तिथ्य स्वयुगगुणलवोना निज चतुस्लिंश शरहिताः अत्यः, दिनेशे = सूर्ये, अंशाच लचायं चालनं स्यात् । स्वगुणनवलवोनाः =निजत्रिनवतिभागरहिताः ता एवं तिथ्यः, वृत: चन्द्र केन्द्र लवाय चाळनं भवति ॥९॥ मत्रोपपत्ति:- कल्प्यते अभीष्टतिथि: अतिः । ततो "मासः सचान्द्रोऽयमा कुरामा इत्यादि भास्करप्रकारेगोकस्मिंश्चान्द्रमासे कुदिनप्रमाणम् = २९॥३१॥५०॥ ततो यदि त्रिंशत्तिथिसंख्या- Rabita AURA - D अति४६३ READ Award अलि ४६३ मा अति x ६३ Fama PuN समा RAJAN E ANDRA अति ३४ Adarsan tin amam अति मासगणाधिकारः ॥७॥ १३७ येयं कुदिनसंख्या लभ्यते तदेष्टतिथिसंख्यया केति जातेष्टतिथिसंवन्धिकुदिनसंख्या = अति- ( २९॥३११५० ) अ-ति- ( १०६३१ ) अति x १०६३१ (इरभाज्यौ १६८ अनेनापयर्तितौ तदा) स्वल्पान्तरात् १)। एतेनोपपन्न दिनादिचालनम् । पुनः 'गोक्षा गजा रविणतिरित्यनेनैकस्मिन् सावनदिने रविगतिः ५९॥८॥ ततो योकेन साबनदिने ताबती गतिस्तदेष्टसावनदिनेन कियतीतीष्टसाबनदिनसंबंधि लवादिक रविचालनम्---- अति x ६३ (५९५८) ४८) अति: ५५८८१ (हरभाज्यौ १६९ अनेनापवर्तिती अतिx३३ अतिx(१+३३-१) - अति ( ३४-- १) तदा स्वल्पान्तरात्) ३४ अति अति - अति । एतेनोपपन्न रविचालनम् । ३४ अथ च स्वोच्चगत्यूना चन्द्रगतिः = वृत्तगतिः ७८३॥५४॥ ततो यथेकेन सावन दिनेनेयं वृत्तगतिस्तदेसावनदिनेन केति जातमभौतिथिसावनदिनसम्बन्धि वृत्तचालनम् अतिx६३ ( ७८३१५४।।) = अति x ६३ (२६१३)। हरभाज्यौ १३८ अनेना- ६४ ९२ पवर्तितौ तदा स्वल्पान्तरात् ९३ अति: १३ ९३ ९३ अति x १३० - अंशादिकं वृत्तचालनमित्युपपन्नम् ॥ ९ ॥ ९३ ॥ पूर्णिमांत कालसे पूर्व अथवा पश्चातकी तिथिकी संख्यामें अपने ६४ अंशको घटानेसे इष्टतिथि साधनार्थ दिनादिमें चालन होता है। एवं उक्त तिथिसंख्यामें अपने वै अंशको घटानेसे रविमें अंशादिक चालन होता है। और पूर्वोक्त तिथिसंख्या. में अपने ९३ वें अंशको घटाकर से गुणा करनेसे अंशादिक वृत्तमें चालन होता है ॥ ९ ॥ अथ सूर्यचन्द्रयोर्मन्दफलानयनमाह- अत्यष्टयष्टिवृषार्कगोशरदृशः खण्डानि तैर्वृत्तदो- र्भागत्रीन्दुलवप्रमैक्यमगतनोच्छिष्टविश्वांशयुक् । १९प्र० ला० %3 अति५६३ y mare ६४ अति X६३ ( ४७०३४ अति x १३ (१- ९३-१) Geeta शेषको १३ ७।१८।१।४१ । अस्य भुजांशाः ४८ ॥१॥४१ ॥ त्रयोदशभक्ताः फलम् ३ । एततुल्य लटीकमहलाघवे- प्राग्वत् स्यात्स्वमृणं फलं त्विति रवे केन्द्राद्यदन्यञ्च तद् याप्तं स्वाङ्गलवोनितं कुरु तयोः कार्या पुनः संस्कृतिः ॥१०॥ अथ स्पष्टतिथिसाधनार्थं वृत्तफलं रविन्द केन्द्रफलसाधनमाह । अत्यष्टोलि । अत्यष्टिः सक्षदश १७ । अष्टिः षोडश १६ । वृषाश्चतुर्दश १४ । अर्का द्वादश १२ । गावो नव ९। शराः पञ्च ५ । दृशौ द्वौ २ । एतानि खण्डानि स्युः । वृत्तम् १ ॥ २६ ॥ ३ । ५२ । अयमेव भुजः । अस्य भागाः ५५ । ३ । ६२ । त्रीन्दुलवः ४ । एतत्प्रमितगतखण्डकानां योगः ५९ । अगतेन भोग्यखण्डेन ९ उच्छिष्टमवशेषम् ३।३ । १२ । निघ्नम् २७ । ३४ । ४८ । अस्य विश्वांशः २ ॥ ७॥१७ । अनेन गतखण्डयोगो युका ६१ ॥ ७ ॥१७ । प्राग्वदिति मेषादि. षट्के वृत्ते फलं धनं तुलादिषट्के त्वणमित्यर्थः । वृत्तस्य मेषादिकेन्द्रत्वात् धनं वृत्तफलम् ६१ । ७।१४। रविः ६ । २९ । ५८।१९ मन्दोच्चात् २ । १८ शुद्धो जातं खेः केन्द्रम् - astram गतखण्डयोगः ४७ । भोग्यखण्डकेन १२ शे९।१।४१ । गुणितम् १०८ ॥ २०॥ १२ ॥ अस्य विश्वाशः ८।३०। । अनेन गतखण्डयोगो युक्तः ६५।२०।०। इदं द्विभक्तम् २७॥ ४० । । स्वकीयेन षडशेन ४ । ३६ । ४० ॥ रहित २३ । ३ । २० । तुलादिकेन्द्रत्वात् जातं रविफलमृणम् २३ । ३ । २० । फलद्वयसंस्कृतिर्धनम् ३८ ॥ ३ । १७ । ॥ १० ॥ माधुरी व्याख्या- अत्यष्टथष्टिवृषार्कगोशरदशः सप्तदश, षोडश, चतुर्दश, द्वादश, नव, पञ्च, द्वौ एतानि मन्दफलसाधने खंडानि भवन्ति। तैः खण्डः, अगतनोच्छिष्टविश्वाशयुक् अग्रिमखण्डगुणित- शेषत्रयोदशांशसहित, वृत्तदो गत्रीन्दुलवप्रमैक्यं = वृत्तभुजांशत्रयोदशांशसमखण्डयोग, प्राग्वत्-मेषतुलादिकेन्द्रवशात् , स्वमृण धनर्ण, फलं वृत्तफलं स्यात् । इति एवं विधिना, रव सूर्यस्य, केन्द्रात् , अन्यत्-द्वितीयं, यत्फलं स्यात् तद् , व्याप्त द्विभक्त, स्वाङ्गलवो. नितं-निजषष्ठांशरहितं, कुरु, पुनः अनन्तरं, तयोः = फलद्वययोः, संस्कृति संस्कार- क्रिया, कार्या कर्तव्या ॥ १० ॥ अत्रोपपत्ति:-- त्रयोदशभागवृद्धया राशित्रयमध्ये वृत्तभुजोशेभ्यः फलान्यानीय स्वाधोऽधो विशोध्य पञ्चदशभिः संगुण्य सप्त खंडानि कथितानि । तानि तु स्थूलानि । यतो हि १३४ ९१,भवन्ति तत्कथं राशित्रयात्मके नवत्यंशे त्रयोदशभागवृद्धया सप्त खण्डानि पूर्यत इति सुधीभिर्विवेचनीयम् । अथ यदि त्रयोदशभिः भुजांशेरेक खण्डं तदेष्टभुजांशैः किमित्यनु- पातनेष्टभुजांशलब्धगतखण्डानां योगः कार्यः । पुनः शेषेणानुपात:-यदि त्रयोदशभिरं- शैरप्रिमखण्डा लभ्यते तदा शेषेण केति शेषाभिमखण्डयोर्धातस्त्रयोदशभको लब्ध्या युक्तः पूर्वयोगो वृत्तभुजांशफलं स्यात् । अथ च त्रिज्यया परमफलज्या तदा केन्द्रज्यया केति फलं भवति । तद्यथा, त्रिज्या १२०, परमं रविफलम् = १३० । परमं चन्द्रफलं च = ३००। केन्द्रांशाः = १३०, २६°, ३९०, ५२०........। केन्द्रज्या च-२७, ५२, ७५, ज्या-फल २७४५ १३५ । पञ्चदशभिः गुणिते त्रि १३५४१५ ५२४५ = स्वरूपान्तरातू प्रथम फलम् १ =आधखण्डम् । एवं Muel Ji १२० १२० ११० पंचदशभिः गुणिते २६०४१५ १२० D । यदि ० Jama BA - - --- mia ma AR.BE - ४।१०।२९ के १३ अंश ७११९ को जोड़नेसे ५९।१९१३६ यह (वृत्तके मेषादि मासगणाधिकारः॥७॥ १३8 = ३३ स्वल्पान्तराद् द्वितीयं फलम् । अतः द्विफ-प्रफ-३३-१५-१६ = द्वितीय खण्डम् । एवं सर्वत्र । भपि च चन्द्रफलम् %3 चंकेज्या४३०० रज्या१३० । रविफलम् १२० रकज्या = चंकज्या, तदा रविफ रविकेज्या x १३० १२० चंफ चैकेज्या-३०.४१२० चंफ४१३ चंफ४५ । हरभाज्यौ ५ अनेनापवर्तितौ तदा स्वल्पान्तरात् = २ चंफ (६-१) ६ चंफ चंफ चंफ चंफ । इत्युपपन्नम् ॥ १० ॥ १३ १७, १६, १४, १२, ९, १ और २ ये मन्दफलानयनार्थ खण्डायें होती हैं। इन खण्डाओं के द्वारा अग्रिमखण्डा और शेषकी गुणाके १३ च भागको वृत्तके भुजांशमें १३ का भाग देनेसे लब्धितुल्य खण्डामोके योगमें जोड़नेसे पूर्ववत् (मेषादि और तुलादि केन्द्रके वासे ) धनात्मक और ऋणात्मक चन्द्रमाका मन्दफल होता है। ऐसे ही रविके केन्द्री- शपरसे साधित फल से भाजित अपने ६ठे अंशसे रहित द्वितीय फलका साधन करना । फिर भी इन दोनों फलोंका संस्कार करना चाहिये ॥१०॥ उदाहरण-वृत्त ४।३२१९ के भुजांश ५२।२१५१ में १३ का भाग देनेसे लब्धि ४ गत खण्डाओके योग ५९ में अग्रिम खंडा ९ और शेष ०२१५१ की गुणा केन्द्र होनेसे ) घनात्मक चन्द्रफल ५९।१९।३६ हुआ। सूर्य ३।१।३३।४४ को अपने राश्यादि मन्दोच्च २।१८... में घटानेसे सूर्य का मन्द केन्द्र ११।१६।२६।१६ के भुजांश १३:३३१४४ में १३ का भाग देकर लब्धि १ गतखंडा में अग्रिम खण्डा १६ और ।।३३।४४ के गुणन फल ८०५९।४४ के १३ वें अंश ०४१।३१ को जोड़कर १७॥४१॥३१ हुआ, इसके आधे ८।५०१४५ में अपने षष्ठांश १।२६।२७ ७ को घटानेसे ॥३५/४२ यह भन्दफल' (सूर्यके तुलादि केन्द्र होने से ) ऋण हुआ। इसको चन्द्रफलमें घटानेसे शेष ५१॥४३॥५४ फल संस्कार हुआ॥१०॥ अथ हारानयनमाह- वृत्तव्यदलादसाप्तियुक्ता रहिताः कार्कमृगादिके च वृत्ते । सगुणांशखवह्नयो हरः स्यादथ सूर्याच्चरपूर्वमुक्तवत् स्यात् ॥ ११ ॥ अथ हरलाधनमाह । वृत्तभ्येति । वृत्तस्य भोग्यखण्ड ९ षड्भक्तं फलम् १।३०। अनेन सगुणांशखवतयः ३० । २० । वृत्तस्य मकरादिषट्के स्थितत्वादहिता जातो हर-२८ । १० । अथ सूर्याच्चरं प्रोतवत् कार्यम् । सूर्यः ६ ॥ २९॥ ५८ ॥ १९ । अयनांशाः १८ । १० । साय- नरविः ७॥१८।८।१९। अस्माच्चरं धनम् ८४ ॥११॥ माधुरी व्याख्या- वृत्ते = चन्दमन्दकेन्द्र, कर्किमृगादिके = कर्कादिके मकरादिके च राशिषट्के स्थिते, वृत्तैष्यदलात् = वृत्तभोग्यखण्डात् , रसाप्तियुक्ता रहिताः क्रमेण षड्भक्तलब्धियुतोनाः, LADA PRE- सटीकमहलाघवे- सगुणांशखवयः तृतीयांशसहिता स्त्रिंशत् , हरः = हरसंज्ञा, स्यात् । अथ अनन्तरं उक्तवत् = पूर्वोक्तयुक्त्या, सूर्यात् = रवेः, चरपूर्व= चरादिकं, स्यात् ॥ ११॥ अत्रोपपत्ति:- करूप्यते, फलसंस्कारकलाः- फक, अप्रिमखण्डा = अख, रविगतिः-६२', चन्द्र- गतिः-७९०, चन्द्रोच्चगतिः अतः चंग-चंउग = ७९०/-/- ७८४ =१३०, स्वरुपान्तरात-चन्द्रकेन्द्रगतिः । अतस्त्रिदशांशवृद्धिक्रमातू चन्द्रफलखण्डानि पठितानि । तेनायतनानाद्यतन केन्द्रफलान्तरं अग्रिमखण्डं स्यात् । पुनश्च प्राक् पञ्चदशगुणत्वकारणात् तदनिमखंडमेव पञ्चदशभिर्भक्तं भागाचं षष्टिगुणं कृत्वा कलात्मकं चन्द्रस्य गतिफलं चतु- गुणितानिमखण्डसम स्यात् । अतः चन्द्रगतिफलम् = x x अखं । चंपग = चमग ४४ अख = ७९०४ x अख । अतो गत्यन्तरकला- चस्पग-रग ७९.xxभख-६२ = ७९.-६२/2xx अख= ७२८ । फकxxx६० फकxxx६० ४४अख । अतोऽनुपातेन तिथिसंस्कारघटी गअंक ७२८:४४अख फकxx१.X६ फकx१० फकx१० ७२८४४अख .७२८, अख ६ A Haa ema नि MOM Ramesh wwwne फकx१० फकx१० अख HIMA mar । इत्युपपनम् ॥ ११ ॥ ३०+ ६ ३ ६ वृत्तके कर्कादि और मकरादि केन्द्र में होनेसे वृत्तकी अग्रिम खण्डाके ६ठे अंश को ऋमिक अपने तृतीयांशसे सहित तीसमें, जोड़ने और घटानेसे हर होता है । और सायन रविपरसे पूर्वोक्त युक्ति द्वारा चर आदिका आनयन करना चाहिए ॥ ११ ॥ उदाहरण-वृत्तकी अप्रिम खण्डा ९ के षष्ठीश १।३० को (वृत्तके मकरादि केन्द्र होनेसे ३०।२० में घटानेसे शेष २८१५० हार हुआ। सूर्य ३।१।३३।४४ अयनांश २१॥३९।४९ सायन सूर्य ३।२३।१३।३३ परसे पूर्वोक्त प्रकारसे चर १०७ धन हुआ ॥११॥ अथ तिथेः स्पष्टीकरणमाह- नाड्यः स्युः फलसंस्कृतिर्दशहता हारोधृताऽथो चर सायं लक्षणकं त्वथो विघटिकाः पश्चाहणं प्राग्धनम् ॥ स्वांन्यूनान्तरयोजनान्यथ तिथिः स्पष्टा त्रिभिः संस्कृता तत्संस्कारघटीसमाश्च कालका देया व्यगौ चोष्णगौ ॥ १२ ॥ अथ स्पष्टतिथिसाधनम् । नाडय इति । फलसंस्कृतिः ३८।३। ६७ । दशहता ३८० ॥ ३९॥ ३०। हारेण २८ । १० भक्ता फल नाड्यः संस्कृतेर्धनत्वादनम् १३।१२। चरं धनम् ८४ । सायं लक्षणकं सूर्यास्तमयिकमित्युक्तर्जातमृणम् ८४ । देशान्तरयोजनानि ६४ । स्वायू- नानि जातानि देशान्तरपलानि ४८ । रेखात: पूर्ववाद्धनानि । फलनयसंस्कृतिधननाडया २१ । ३६ । तिथि: १।२०।। फलन्नयसंस्कृता जाता स्पष्टा गुरौ घट्यः ३२॥ पलानि ४४ । - मासगणाधिकारः ॥ ७॥ फलन्नयसंस्कारघट्य: १२ । ३६ । एतत्तुल्यकलादिसंस्कृतोऽक ७ । । । १०॥ १६ । व्यगुश्च । - Sha mat. OMAM ww माधुरी व्याख्या-- दशहता= दशभिर्गणिता, हारोब्धृता- हारभक्का, फलसंस्कृतिः = फलसंस्कारः, नाडयः= घव्यः स्युः। अथो अनन्तरं, सायं लक्षणक-विलोम संस्कारसहित, वरं चरानयन कार्यम् । अथो= अनन्तरं, पश्चादणं रेखातः पश्चाद्देशे ऋण, प्राक् धनं रेखातः पूर्वदेशे धनं, स्वायूनान्तरयोजनानि स्वचतुर्थांशोनदेशान्तरयोजनानि, विध. टिकाः= पलानि स्युः। त्रिभिः फलैः, संस्कृता तिथिः, स्पष्टाः स्फुटा तिथिः, स्यात् । व्यगौ = राहून सूर्ये, उष्णगौरवौ, च. तत्संस्कार घटीसमा उक्तसंस्कारनाडीतुल्या:, कलिका कलाः, देया संस्कारितव्याः ॥ १२ ॥ লম্বাধন अन्न गोलस्थित्यवलोकनात्संस्कारवासना सुलभा, अवान्तरश्लोकवासनासिद्धा च । अथ देशान्तरपलानयनमनुपातेन । तद्यथा----यदिभूपरिधियोजनैरेभिः ( ४८०० ..) अहो- रात्रपलान्येता-( ३६००) नि लभ्यन्ते तदा देशान्तरयोजनैः कानीति जातानि देशां- अहोरा प.४ दे.यो तरपलानि ३६००४ देयो ३४ देयो देयो (४-१) भूपया देयो (१-८)-देयो-देयो देरंप. । इत्युपपन्नम् ॥१२॥ १० से गुणित और हारसे भाजित फलसंस्कार दण्डादिक होता है और चरको विलो. म (धनको शृण, ऋणको धन) मानना चाहिये । एवं अपने चतुर्थीशसे रहित देशान्तर योजन पल रेखा देशाले पश्चिममें ऋणात्मक और पूरबमें धनात्मक होता है। इन तीन फलों के संस्कारले स्पष्टा तिथि होगी। एवं उक्त संस्कार-घटी रूप कलाको व्यगु और रविमें संस्कार करना चाहिये ॥ १२ ॥ उदाहरण-पूर्वोक्त फल संस्कार ५१।४३५४ और १० को गुणा ५१७११९।.. में हार २८१५० का भाग देनेसे लब्धि धनात्मक (फलसंस्कारको धनात्मका होनेसे ) संस्कार घटी १८१७ हुई । पूर्वोक्त धनात्मक चरघटी ११४५. यहां ऋण हुआ । मिथिलाकी धनात्मक (रेखासे पूरब होनेसे) देशान्तरघटी ११३८ है । यहाँ धनघटियोंके योग १९५५ में ऋण घटी १४४७ को घटानेसे धनात्मक फलत्रय संस्कार घटी १८१८ को तिथि घटी ११:५० में जोड़नेसे स्पष्टतिथि घटी २९।१८ हुई और संस्कार घटीको फलादि मानकर पातमें जोड़नेसे फलसंस्कृत पात १०१७॥२८१३८ और सूर्यमें जोड़ने से स्पष्ट सूर्य ३।११५१।५२ हुए ॥ १२ ॥ अथ सूर्यव्यग्वोः स्फुटीकरणमाह- सस्वाईलवमिनजं फलं युगनं लितास्ताः कुरु च तयोः स्फुटौ च तो स्तः । वित्र्यंशद्धियुतहरः कृशानुभक्त- श्चन्द्रस्य प्रभवति बिम्बमङ्गुलाधम् ॥ १३ ॥ । deta "अत्यधिवृषाचंफx १४२ सटीकग्रहलाघवे- अथ व्यगुरविस्फुटोकरणमाह । वेदध्नमिति । रविफल ३३।३।३०॥ वेदनम् ९२॥ १३ । ३० । स्वकीयचतुविशतिभागेन. ३ । २०३३ सहितं जाता कलाः ९६ । ३ । तर गिफलस्य ऋणत्वाहणं रविफलं धन चेत् तदा एता: कला व्यरवर्कयोयुताः कार्याः ऋणफले रहिताः कार्याः तो व्यरवर्को स्फुटौ स्तः । कलाभिः संस्कृतो जात स्पष्टो रविः ६ । २८ ३४ । १३ । स्पष्टो व्यगुः १ ॥ २३ ॥ ४४ । ४८ । हारः २८ : ६० वित्र्यंशद्वि-१।१४० युतः ३० । ३० कृशानु ३ मक्को लब्धमङ्गलाद्यं चन्द्रबिम्बम् १०॥ १० ॥ १३ ॥ माधुरी व्याख्या- सस्वाहल=निजचतुर्विंशांशसहितं, युगनं चतुर्गुणित, इनजं फल-सूर्यफलं, लि. ताः कलाः स्युः, ताः कलाः तयोः इनव्यग्वोः, कुरु-संस्कारं विधत्स्व, तदा तौ-रवि. व्यगू , स्फुटौ स्पष्टौ, स्तः भवतः। कृशानुभक्तः त्रिभिहतः, विश्यं शद्वियुतहरा तृती- यांशोनद्वय-(१) सहितो हरः, अङ्गुलायं चन्द्रस्य बिम्ब प्रभवति ॥ १३ ॥ अत्रोपपत्तिः- इत्यादिना सूक्ष्म रविफलम् = सूरफक = चफ (१२+३) चफ ४५, फ x ५४३ . चंफ-१३ पाय ३० १५० चफ४५ चंफ४५ चंफ ४५ बंफर ५ का ma २४६ २५४६४२ चफ४५ अथ तेनैव विधिना स्थूलं रविफलम् = स्थूरफ % ६x२ चंफ४५ स्थूरफ maa । ततोऽशात्मक स्थूरफ+ चंफ४५ अतः सुरफ २४६x२५ स्थूरफ स्थूरफ+ सूक्ष्मरविफलम् = १५. - पुनश्च कलात्मक सूक्ष्म रविफलम् mom Mayaway তুই * জুঞ্জ ( sinine Pawan १५ स्थूरफ स्थूरफ+ २५ ४। अत्र पंचविंशतिस्थाने स्पल्पांतरात् चतुर्विशतिर हीताः, तेन "स्वाहलवमिनज मिति पाठः साधुः । चंग-६२ अथ च पूर्वयुक्त्या हारः २४ ... हार४२४-चंग-६२ । तेन चंग = हार x २४+६२ । ततः अथ सितरुचो बिम्ब भुक्तियुगाचलभाजिते त्यनेन चन्द्रबिम्बमकुलायम् = चवि = चंग DNA tadana PrNDubey मासगणाधिकारः॥७॥ me- 40 हारx७४ nama - WON MINIS ३ - मा ३ ३ हार x २४+६२-३ (हार ४२४+६२) हार-७२+१८६ ७४४३ ७४४३ २+हारX -२+१८६ _हार x (७४-२) १८६ ७४४३ ७४४३ २४हार १८६ १८६ २ (३०।२०) + ७४४३ ७४४३ ७४४३ ३ -७४४३ हार १२५/२० ११४०० __ हार, १+३ _ हार +3 ३ ७४४३ ३ ३ हार +1+ हार+- हार + (२-३) । इत्युपपन्नम्॥१३॥ ३ अपने २४ वें अंशसे युक्त और चारसे गुणित रविके कलात्मक फलको, रवि और व्यगुमें संस्कार करनेसे स्पष्ट रवि और व्यगु होंगे। हारमें तृतीयांशोन २ को जोड़कर ३ का भाग देनेसे अंगुलादि चन्द्रमाका बिंब होगा ॥ १३ ॥ उदाहरण---१० वे श्लोकसे ऋणात्मक सूर्यफल ३५/४२ में इसीका २४ वा अंश ०1१७१५९ को जोड़कर १५४१४१ इससे ४ को गुणा कलादि ३११८४४ को (ऋण फलके कारण ) संस्कृत सूर्य 4 ३।१।५१।२१ में घटानेसे स्पष्टसूर्य ३।११५११२१ हुए और पात १०१७॥२८॥३१ में घटानेसे स्पष्ट पात १०११२८० हुए। हार २८१५० और १४० के योग ३०१३० में ३ का भाग देनेसे अंगुलादि चन्द्रमाका बिम्ब १०११० हुआ ॥ १३ ॥ अथ सूर्यभुमाबिम्बयोरानयनमाह- खाध्याप्ताांगतदलयुतोनाः स्वकेन्द्र कुलीर- नक्राचे स्यावधरिलवभवा अङ्गुलाद्यविम्बम् । हारो वीषुः स्वतिथिलवयुक् स्यात्कुभाऽस्यां धनर्ण खाक्षाताकांगतदलमतो नकादिकेन्द्रे ॥ १४ ॥ अथ रविविम्बसाधनमाह । खाब्धीति । गतखण्डम् १२ । अस्मात् खाध्या-४० सिः 1१८ । अनेन व्यरिलवभवाः १०। ६० । केन्द्रस्य कक्योदित्वात् ऊनाः १०॥ ३२ जातं रचिबिम्बम् । हार: २८ । ५०। पञ्चरहितः २३ । ५० स्वकीयेन पञ्चदशभागेन । ३६ युक्त: २६ । २५ । सूर्यफलसाधने भोग्यखण्डं १२ पञ्चाशद्भक्तं फलम् । १४ । रविकेन्द्रस्य कादित्वात् ऋणं जाता भूभा २५ ॥ ११ ॥ १४ ॥ माधुरी व्याख्या- स्वकेन्द्रे-निजकेन्द्रे, कुलीरनकाये कर्कमकरादिषड्राशिगे सति, व्यरिलवभवाः षष्ठी शोनैकादश (१०५०) खाण्याप्तार्कागतदलयुतोना: चत्वारिंशता लब्धाप्रिमखण्डसहिताः सन्तः, अङ्गुलादि = अङ्गुलमुखं, अर्कविम्बरविबिम्ब भवति । बीषुः पञ्चभी रहितः, हारः, स्वतिथिलबयुक्= निजपञ्चदशभागयुक्तः, कुभा भूच्छाया, स्यात् । अतः अग्रे, अस्या- लब्धरविभोग्यखण्ड, धनणं = युतोनं कार्यम् ॥ १४ ॥ । . - mpan 0 da MINS Rition ) x(१+1) = ( अखंx४) ५ है अखं५५ अखें-६० ५६१६०. सटीकग्रहलाघवे- अनोपपत्ति:- कल्प्यते रविकेन्द्रगतिः = ६०', ततस्त्रयोदशमितै गैरप्रिमखण्डा लभ्यते तदाऽन. या (६०) केन्द्रगत्या किमित्यनुपातेन रविक्केन्द्रफलम् = १३४१५ अखेx४ । ततः १० श्लोकोक्तयुक्त्या रचिगतिफलं कलायम् = १३ अखं ५४ अखं४४ १३४२ १३x२x६ अथ कमकरादिकेन्द्र गतिफलेन युतोना रविमध्यमा गतिः स्पष्टा गतिः स्यादिति अखं४५ रस्पगरमग १५- ५९५८" ( ४)। ततः "भानो- ३९ र्गतिः स्वदशभागयुताऽर्धिता वेत्यादि भास्करविधिना जातं बिम्ब निभक्तं तदा अङ्ग- अखं४५४२५ लादिकं सूर्यबिम्बम् = ५९१८॥ ( ११ ६४९/ch ३९४२४ ६० अखंx१२५४११ ६५०॥२८॥ अखं अख ६३६x६० १३७५ १॥ अखं +( १०/१५०)- ६० अथ च हारसाधनवैपरीत्येव चन्द्रस्य स्पष्टा गतिः हारx२४ + ६२॥ पूर्वयुक्त्या अखंX १२५ सूर्यस्पष्टा गतिः = ५९1०1 । ततो "भानोर्गतिः शरहता रविमिविभक्ता पर्धबिम्बम् = ( ) ) m our Here 0 ) अखं =(११- ११'-" अखं x १२५ ) =( अखं४६२५ nica अखं४६२५ चन्द्रस्य। त्यादिभास्करविधिना कलात्मकबिम्ब त्रिभकं तदा जातं भूमाबिम्बमङ्खलायम्-- हारx२४+६२ )x- (५९॥८॥ हार+४८x१२४ २९५॥४॥ १५४३ १२४३ ९३६४१२ हारx४८+१२४ २९५४.॥ १५४३ १२४३ ९३६४३६ हारx१६ १२४ १४७८॥२०॥ अखं १५४३ १२३४५ ५० हार-१६ १४७८॥२०॥ अखं १५ १२४१५ १२४१५ ५० हारX१६ ९८२॥२॥ अखं १५ १२४१५ = मालगणाधिकारः॥७॥ हारx १६. अखं (स्वल्पान्तरात्)। मन niya - How अखं असं Insupar (हार-५), (हार -५) MARRI PER HEROER पर HARMA mmenMAN अखें =(हार --५) भूमाबिम्बम् । इत्युपपन्नम् ॥ १४ ॥ कोदि और मकरादि केन्द्र में पांवोन ११ में ४० से साजित रविकेन्द्धके अग्रिम खण्डा को ऋमिक जोड़ने और घटानेसे अङ्गुलादिक रविका विम्ब होता है । ५ को हारमें घटानेसे शेष और शेषका १५ वा भागका योग भूमाबिम्ब होता है । मकरादि और कर्कादि केन्द्र में रविकेन्द्र के अग्रिम खण्डाके ६० थे अशको क्रमित धन और माण करनेसे स्पष्ट अङ्गुला- दिक भूभाका बिम्ब होतो है ॥ १४॥ उदाहरण-मकरादि केन्द्र में सूर्य की अग्रिम खण्डा १६ में ४० का भाग देनेसे लब्धि ॥२४ को ११०५० में घटानेसे अंगुलादिक सूर्यबिम्ब १०१२६ हुआ। हार २८१५. में ५ को घटानेसे शेष २३१५० मैं अपने पञ्चदशांश ११३५ को जोड़कर २५।२५ इसमें अग्रिम खण्डा १६ के ५० वें अंश ०1१९ को ( कर्कादि केन्द्र होनेसे) जोड़नेसे अङ्खलादि भूभाबिम्ब २५:४४ हुआ ॥ १४ ॥ अथ पर्वसम्भवमाह-- शात्वैवं तिथिपूर्वकं ग्रहणजे शेषं भवेत्पूर्ववत् षण्मासैरुत पक्षवर्जितयुतैः पक्षेऽथवाऽऽलोकयेत् । अर्केन्दुग्रहणं व्यगोर्भुजलवैस्तिथ्यल्पकैरुष्णगो- र्यास्यैर्वस्वधरैरात्रिगतिथौ चाहर्निशामाश्रिते ॥ १५ ॥ अथ ग्रहणसम्भवमाह । ज्ञात्वेति । एवं तिथिपूर्वक तिथिव्यवादिकं ज्ञात्वा शेष स्थिति. शरादिकं पूर्ववच्चन्द्रग्रहणवद्भवेत् । अकॅन्द्वोहणसम्भूतेः सकाशात् अन्यग्रहणसम्भूति षण्मासर्वदेत् । उत अथ वा पक्षवर्जितः षण्मासंग्रहणं विलोकयेत् सार्थपञ्चभिर्मासरित्ययः । अथ वा पक्षयुतैः पञ्चदशदिनयुतैः षण्मासंग्रहणं विलोक्यम् । अथ वा पक्षे पञ्चदशदिने विलोक्यम् । आदौ यत्र ग्रहणसम्भूतिस्तत्रत्यं ब्यगुरवितिथ्यादिकं कृत्वा तेषां पक्षचालन धनं देयम् । तत्राग्रहणं विलोक्यम् । तत्र चेन्न ग्रहणं तदा तनत्यानां व्यग्वादीनां षण्मास- चालनं धनं देयम् । तन्न चेन तदा पक्षचालनमण देयम् । तत्र चेन्न तदा पक्षचालनं धन, देयम् । एवम पुनश्चालनं कृत्वा ग्रहणं विलोक्यम् । तत्र व्यगोभुजलवे स्तिथ्यल्पकः पञ्च- दशभागाल्पकरकेंन्द्वोर्ग्रहण स्यात् । सूर्यस्य याम्यदक्षिणव्यंगुभुजाशर्वस्वधरष्टाल्रग्रहणं स्यात् । कस्मिन् सतिधुरात्रिगतिथौ सति दिनमानात् तिथौ न्यूने सति सूर्यग्रहणं विलो. क्यम् । चेद्रात्रिगतस्तिथ्यन्तस्तदा चन्द्रग्रहणं विलोक्यम् । चेदय वा महनिशमाश्रिते सति। इदं प्रस्तोदिते ग्रस्तास्ते वा ग्रहण स्थात् ॥ १६ ॥ माधुरी व्याख्या एवं = कथितानुरूपं, तिथिपूर्वकं = तिथिनक्षत्रादिकं, ज्ञात्वा = विदित्वा, अहणजे = । ama १० प्र०ळा.
--
-
Ranadiya
MORENA
अथवा
वा नेत्रगोचरताऽसम्भवत्वमेवेति युक्तमुक्तं शेषोपपत्तिः सुलभैवेति दिक् ॥१५॥
जित: ५५। ६२ । ४८॥ ससमका फल शीतरुचवचन्द्रस्य अङ्गालाच छत्रम्
सटीकमहलाघवे-
पर्वोद्भूतम् , शेष = स्थितिश रादिक, पूर्ववत् = चन्द्रग्रहणवत् , भवेत् । षण्मासैः
दशदिनेषु, अर्केन्दुप्रण = सूर्यचन्द्रयोः पर्व, भालोकयेत् = पश्येत् , तिथ्यल्पः पञ्चद्.
शाल्पैः, व्यगोः भुजलवैः= व्यगुभुजोशः [अन्दुग्रहणं, वस्वधः अध्याल्पः,
व्यगुभुजलौः, उष्णगोः = सूर्यस्य; युरात्रिगतिथौ दिने रात्रौ च तिथ्यन्तत्वे अहर्निशा-
निते-दिनरात्रिगते ( अर्केन्दुग्रहणं ) आलोकयेत् ॥ १५ ॥
अत्रोपपत्ति
पूर्वप्रतिपादितचन्द्रग्रहणोक्त "इन्द्रोल्पांशाः समवश्चेद्ग्रहस्ये त्यादिप्रकारतारत.
भ्यात्तिथ्यल्पकैरित्यनेन चतुर्दशाल्पशरप्रणा शैली लक्ष्यते । यतश्च न दिने चन्द्रग्रहण
कदापि दृश्यते न च रात्री सूर्यग्रहणं दृश्यतामेति कस्य चिदतो दिननिशोः चन्द्रसूर्य ग्रहण
इस तरह लिथ्यादि-(तिथि, शर, बिम्ब आदि) का साधन कर ग्रहण सम्बन्धी शेष
विषयका पूर्वप्रकारसे साधन करना चाहिए। किसी ग्रहणके आगे १५ दिनोंसे रहित और
सहित ६ महीने में (१७ या महीने में ) किम्बा १६ दिनों में ग्रहणकी सम्भावना विचा.
रनी चाहिये । यदि व्य का भुजोश १६ से अल्प हो तो ग्रहणको सम्भावना रहती है
था, व्या का दक्षिण भुजांश ८ से अल्प हो तो सूर्य ग्रहणका सम्भव विचारे। तिथिसे
दिनमान अधिक हो तो सूर्यके, रात्रि तिथ्यन्त होनेले चन्द्रमाके ग्रहणको देखना चाहिये १५
अथ ग्रासानयनमाह-
सव्यंशगुणोनितो हरोऽयं वेदनोऽहतो व्यगोर्भुजांशैः।
हीनो भवताडितोऽद्रिस्याच्छन्नं शतिरुचोऽङ्गुलादिकं वा ॥१६॥
अथ चन्द्रस्य छन्नानयनमाह । सव्यंशेति । हार: २८ ॥ १० सन्न्यं शगुणेन ३ । २० रहितः
२५ ॥ ३०॥ वेदना १०३ । । नवभिभक्त ११ ।२०। व्यगोभुजांशः ६।१६।१२। हीना
६।४।४८ । यदा व्यगुभुजांभहीनो न भवति तदा चन्द्र प्रहणं न स्यात् । एकादशाभिगु.
।
वेत्यथ वा)
मथ सूर्यग्रहणे प्रस्तोदिते मस्तास्ते नतघटिकाज्ञानमाह ।
चेविशेष्यके गतेऽग्रहस्तदन्वितम् ।
स्थाविवादलं नतं प्राक् परं क्रमात् तदा ।
चेनिशेष्यके रोनिशेषे रात्रिगते वाऽकंग्रहः तदा यावतीभिघाटकामी शनिशेष गते चा
सूर्यग्रहणं स्यात् तदा तावतीभिर्घटिकाभिर्युतं दिनदलं तत् प्राक् परं न भवति । रात्रिशेषे
प्राख्नतं रात्रिगते पश्चान्नतं ख्यादित्यर्थः ॥ १६ ॥
माधुरी व्याख्या-
सध्यंशगुणोनितः तृतीयांशसहितत्रिभी रहितः, वेदनः - चतुर्भिर्गुणितः, - अङ्क
हृतः = नवमिभक्तः, अयं = पूर्वानीतः, हारः, व्यगोर्भुजः = ब्यगुभुजलवैः, हीनः =
रहितः, भवताडितः = एकादशगुणितः, मद्रिहृतः सप्तभक्तः, शीतरुचः - चन्द्रस्य, वा-
प्रक्रान्तरेण, भडलादिक अङ्गुलमुख, छन्नमासः स्यात् ॥ १६ ॥
मासगणाधिकारः ॥ ७॥ १४७ HRIRAMIN अनोपपत्तिः- कल्प्यते व्यगुभुजांशाः = व्यभु, ततः "तेऽशा निघ्नाः शरैः शैलभका इति व्यभुx११ युक्त्या शरः- । तथा १४ श्लोक्तयुक्त्या अडलादि भूभाबिम्बम् (हार-५) अखं । तथा १३ श्लोकयुक्त्या चाङ्गुलादि चन्द्र inment buaa poste ORMA maa 오 ३ ३ बिम्बम् = । “छादकच्छायमानैक्यखडं कुरु तच्छरोनं ३ ३ भवेच्छन्न मित्यनेनाङ्गुलादिक ग्रासमानम् की अखं ३ व्यभुx19 totent wo - me or pan - a M PATRA १६ हार- अखं ३ व्यभु४११ ५०४२ १६हा- अखं हारX३+५ व्यभुx११ ३० ५०x२ हारx६३ ३४अखं व्यभु-११ १० ५०४९० हारx७ ३४ अखं व्यभुx११ १८ ९०४५० हारx७४६३४४४ ४३४२७४११ अखं व्यमु४११ १०४६३४४४ १८x२७X ११ ३ हार x ४४x७४ (६०+३) - ( ४०+ ३ )११ ४२७ १.x६३४४४ १८x२७४११ अखं व्यभुx११ १५०० हार४४४ ४०x११ अखं व्यभुx११ २०४६ हारx११४.४ १०.४४४११ अखं व्यसु+११ ९४७ ९४३४७ १५०० अखं अखं हार व्यभुम अत्रे-( १५०० R F ) SANDASHTRA स्थूलपासानयनमाह- सटीकमहलाघवे- ६खंड रूपाल्पत्वात्यक्त तथा सति जातमङ्गुलादिक प्रासमानम् = (हार .) व्यमु । इत्युपपन्नम् ॥१६॥ ३ ३।२० से रहित ४ से गुणित और ९ से भाजित इस (पूर्वानीत ) हरमें व्यगुके भुजांशको घटाकर ११ से गुणाकर और ७ का नाम देनेसे प्रकारांतरसे चन्द्रमाका अङ्गुला- दिक पास होता है ॥ १६ ॥ उदाहरण-पूर्वोक्त हार २८१५० में ३१२० को घटाकर शेष २५।३० और ४ के गुणनफल १०२१. में ९ का भाग देकर लब्धि १११२० में व्यगुके भुजांश १४१३१ को घटानेसे शेष ४।५।२९ और ११ के गुणनफल ४५१०।१९ में ७ का भाग देनेसे लब्धि अकुलादि चन्द्रमाका प्रासमान ६।२५।४५ हुभा ॥१६॥ अमान्तनतनाडिकानिरहिताधुतात्मापरे गृहादिकरवेर्नतांशकरसांशसंस्कारिताः। व्यगोर्भुजलवाः स्फुटाः स्युरथ सप्तशुद्धाश्च ते निजासहिता रवेः स्थगितमङ्गुलाधस्फुटम् ॥ १७ ॥ अथ सूर्यग्रहणे किञ्चित् स्थूलं ग्रासानयनमाह । श्रमान्तेति । अस्यौदाहरणं सूर्यग्रहणे॥१०॥ माधुरी व्याख्या- प्राक् परे-पूर्वपश्चिमे, नते नतकाले, सति क्रमेण अमान्तनतनाडिकाविरहितात् युतात् अमान्तकालिकनत घटीनां चतुर्थांशेन हीनयुक्तात् , गृहादिकरवे राश्यादिसूर्यात् , नतांशकरसांशसंस्कारिताः =नतांशाना षष्ठांशेन संस्कृताः, व्यगोः, मुजलवाः%3D भुजा- शाः, स्फुटाः = स्पष्टा, स्युः । अथ अनन्तरं, सप्तशुद्धाः सप्तभ्यो रहिताः, निजाधस- हिताः स्वार्धयुक्ताः, च, ते स्पष्टव्यगुभुजांशाः, रवैः सूर्यस्य, अस्फुटम् = स्थूलं, अङ्गुलादि: अकुलमुख स्थगित ग्रासः, स्यात् ॥ १७ ॥ अनोपपत्तिः यतो लेखननत्यन्तरा सूर्यग्रहणज्ञानं दुर्घटमतो नतघटीतुर्यांशोऽमांतकालिक स्थूल लंबनं स्वीकृत्य तत्सहितामातघटी पञ्चभिभ का पृष्ठीय फलं राश्यादिकं जायते तत्र, पूर्वपश्चिमनते क्रमेण सूर्ये ऋणधने कृते वित्रिभ स्यात् । स्थूला नतिस्तु नताशतुर्याश- नताश तुल्या, तत्संस्कृतः शरः स्फुटः शरः स्यादिति शर स्प.शा.. अथ तेऽशा निघ्नाः शङ्करैः शैलभक्ता इत्यनेन पशर:= ज्यभुx११ नतांश Hamstyle शर नतांश नतांश (शर ४४ रूपन्यभुः - ध्यभुः नांश व्यभुः (स्वल्पांत- ६ रात्) =स्पटव्यगुमुजांशाः । अतः ७-स्पव्यभु= प्रहणयोग्यव्य गुभुजांशाः । ततः क । आधे ०१५२।१६ को जोड़नेसे सूर्यका अङ्गुलादिक प्रासमान २।३६।४९ हुआ॥१४॥ मालगणाधिकारः॥७॥ ७-स्पव्यभु) ११(७---स्पव्यभु)३ ( पूवयुक्त्या शर:- (स्वल्पान्तरात् ) सूर्यग्रहणीयप्रासमानं स्थूलमित्युपपन्नम् ॥ १७ ॥ पूर्व और पश्चिम कपालमें अमान्त कालिक नत घटीके ४ थे अंशसे क्रमिक रहित और सहित सूयके नताशके ठे, अंशसे संस्कारित व्यगुके भुजांश स्पष्ट होते हैं। इसी ( स्पष्ट व्यगुके भुजांश) को ७ में बटाकर शेष का आधा उसी ( दोष ) में जोड़नेसे सूर्यका स्थूल अङ्गुलादिक प्रास होगा ॥ १७ ॥ सूर्य ग्रहणका उदाहरण-शाके १८५० सन् १३३६ साल सोमवार कार्तिक कृष्ण अमावसकी गत घटी ४४१५७ तिथिमोग्यघटी १९/२१ तिथिमान घटो ६४।१८ विशाखा नक्षन्न की बातघटी १३१२१ भभोगघटी ६५।२२ ६५।२२ और दिनमान २७१० है, । अब चालनसे अमान्त कालिक स्पष्ट सूर्य ६।२६।३५।२२ राहु १।१०।३।१३ व्यगु ५।१६।३२१९ अमान्तकालिक पश्चिम नत ५।५१ का ४ थे अंश- राश्यादि १।२१४५।० को ( पश्चिम नत होनेसे ) स्पष्ट सूर्यमें जोड़कर ॥२४॥२०॥१२ हुआ। इस परसे दक्षिण क्रान्ति २।९।४७ दक्षिण अक्षांश २६११० इनके योग नतांश २८।१९।४७ के षष्ठांश ४१४३११८ को व्यगुके उत्तर भुजांश ०।१३।२१५१ में घटाने से स्पष्ट भुजांश ॥४४॥३३ हुआ। इसे ७ में घटाकर शेष १।४४।३३ में इसीके अथ पवेशानयनमाह- व्यगुमध्यपर्ययगणो द्विगुणो वाणगादिके व्यगुगृहे कुयुतः। स्मृतचक्रसंज्ञकयुतो विधितो गतपर्वपो मुनिहतोर्वरितः ॥ १८॥ अथ पर्वेशानयनमाह । व्यगुमध्येति । मालगणात् मध्यमव्यगुसाधने राशयस्ते द्वादश. भक्ताः फलं पर्यथगणो भवति । व्यगुमध्यपययगणः १० द्विगुणः २० । वणिगादिगे तुलादि- षट्के व्यगुगृहे सति एकयुक्त कार्यः । चक्र-८ युतः २९ । सप्लतष्टः । शेषं विधितो ब्रह्मणः सकाशात् गतपर्वपो भवति । अन्न पर्वस्वामी ब्रह्मा। पशा: सस वराहेणोक्ताः । षणमासोत्तरवृद्धया पर्वेशा सक्ष देवताः कमशः । ब्रह्मशशीन्द्रकुवेरा वरुणाग्नियमाश्च विज्ञेयाः॥ एतस्य प्रयोजन शुभाशुभफलकथनाय ॥ १८ ॥ माधुरी व्याख्या- द्विगुणः = द्वाभ्यां गुणितः, व्यगुमध्यपर्थयगणःक्षेपचक्रध्नध्रुवयुतव्यगोः भगणः, व्यगुगृहे-व्यगुराशी, वणिगादगे = तुलादौ, सति कुयुतः= एकसहितः, स्मृतचक्रसंज्ञ- कयुतः = कथितचक्रसंख्यया सहितः, मुनिहृतोर्वरितः = सप्तभक्तावशेषः, विधितः = ब्रह्मा- दितः, गतपर्वपः = व्यतीतग्रहणस्वामी, स्यात् ॥ १८ ॥ अत्रोपपत्ति:- "षण्मासोत्तरवृद्ध्या पर्वेशाः सप्त देवताः क्रमशः । ब्रह्मशशीन्द्रकुवेराः वरुणानियमाश्च विज्ञेया" इति वराहमिहिर वचनात् प्रतिव्यगुपर्ययं द्वौ पवेशौ भवतः, अतो व्यगोमध्यभगणो womai होते हैं ॥१८॥ -- रहितः १ । १४॥ सटीकग्रहलाघवे- द्विगुणो मतपशा भवन्ति । व्यगौ तुलादौ सति पूर्व षण्मासानां गतत्वात् तत्रैको गतोऽ. तस्तुलादौ कुयुत उक्तः । तथा प्रतिचक्र ( ११ वर्षे ) द्वाविंशतिः पवैशाः सप्तभक्तास्तदै- कमेवावशिष्यतेऽतो गत चक्रसङ्ख्यया युक्तः सन् गतः पर्वेशः स्यात् । सप्ताधिकेषु पर्वेशेषु सप्ततष्टे शेषमितः पर्वेशो यतः पर्वेशाः सप्तवेत्युपपन्नम् ॥ १८ ॥ द्विगुणित व्यगुके मध्यपर्यय में व्यगुके राश्यादि तुलादिमें होनेसे १ को जोड़कर ७ का माग देनेसे शेष ब्रह्मादिक गत पर्वंश होगा ॥१८॥ उदाहरण-व्यगु ५।१६।३२।९ चक्र ३८ और व्यगुके मध्यम पर्यय ५ है अतः ५४२+३८-१०-३८:४८.... == ६+ इसलिए वर्तमान पर्वेश यम हुआ। ब्रह्मादिपर्देशकयने मदीयं पद्यम्-- ब्रह्मचन्द्रेन्द्रकौबेरवरुणारिनयमाभिधाः । पशाः सप्त आख्याताः षण्मासोत्तरवृद्धितः ॥ महीनेकी वृद्धिक्रमसे ब्रह्म, चन्द्र, इन्द्र, कुबेर, वरुण, अग्नि और यम ये ७ पर्वेश अथ वेश्चन्द्राद्यानयनमाह तिथिरविहतिरंशास्तद्युतोऽर्को विधुः स्या- दथ जिनगुणहारो व्यङ्गयुक् तद्गतिः स्यात् । खचरशरकलाः स्यात्सूर्यभुक्तिस्ततः स्यु- भयुतिजगतगम्या नाडिकास्तिथ्यपायात् ॥ १९ ॥ अथ चन्द्रसाधनं तद्गतिसाधनमाह ॥ तिथीति । तिथि: १५ । द्वादशगुणिता जाता अंशा: १८० । अनेन रविः। २८ । ३४ । १२ । युक्तो जातश्चन्द्रः । २८ ३४ । । एवमिष्टतिथयो द्वादशगुणा भाया भवन्ति भागैर्युतोऽको विधुः स्यात् । हार: २८ १६०॥ चतुर्विशत्या २४ गुणितः ६९२ । । द्विषष्टि-६२ युक्तो जाता चन्द्रगतिः ७६४।। खच. रशरकलाः १९ सूर्यभुतिः । ततः सूर्यचन्द्राम्यां भयुतिजा नक्षत्रयोगजा गतगम्या घटिकाः साध्याः । तास्तिथेरपायात् अन्त्यात् स्युः । तिथ्यन्ते विद्यमानौ नक्षत्रयोगौ तयोर्गतष्या- घटिकास्तिथ्यन्तात् स्युरित्यर्थः । न सूर्योदयात् । यतो रविचन्द्रौ तिथ्यन्तकालिको तास्तिथिवटीमध्ये हीनयुक्ताः सत्या सूर्योदयान्नक्षत्रयोगघटिकाः स्युरित्यर्थः। तिथ्यन्तात् ३२ । ४४ कृत्तिका नक्षत्रस्थ गतघटी ९। ८ एष्यघटी ५४ । ३१ वरीयलो योगस्य गतघटी ४६ । २८ एव्यघटी १२ । ३३ । अथ मालगणात सूर्यपर्वसाधनम् । संवत् १६६९ शाके १९३४ पैशाखकृष्ण ३० बुधे घटी २६ । रोहिणीनक्षत्रे घटी ३४। ६० । तियोगे घटी ४२ ॥ २९॥ चक्रम् ८ । मासगणः ५१। द्विगुणः १०२ । नगषड्भक्तः फलं राश्यादि १। १६ । ४०। १७ अनेन मासगणो क्षेपक्कयुक्तो 1 ४२१. जातो रविः पौर्णिमास्यन्ते १।५।२०। ४३ । पक्षचालनेन । १४ । ३३ युतो जातोऽमान्ते रविः१ ॥ १९ ॥ १३ ॥ ४३ । अथ विराटसाधनम् । उक्तवज्जातः पौर्णिमास्यन्ते ११ । २१ १६ ॥४६॥ पक्षचालनेन ०।१५ २० युतो जातोऽमान्ते व्यगुः । ६ ॥ २६ ॥ ४५ ॥ अथ वृत्तानयनम् । उक्तवज्जातं पूर्णिमान्ते वृत्तम् । ८।२०।१०। १३ । पक्षचालनेन ६ ॥ १२ ॥ ५४ युक्त जातममान्ते वृत्तम् ३ ।३।४। ४३ । .4 - Ning ८६।४।१दवाहता८९०1४०।१०।हारण ३०॥४०॥ भक्ताफलनाड्यः २९॥ ६१।१३।३६। तरणिफलस्य धनत्वाद्धनकलाभिः संस्कृतो चिस्पष्टः१ ।२१। २६ । २६ । ४३ । क्रात्यक्षजसंस्कारे जातानताशा दक्षिणाः१० मासगणाधिकारः॥७॥ १५१ अथ वारायानयनम् । उक्तवज्जातं वाराधम् ।। १ । ७ । पक्षचालनेन । ४५ ॥ ५९ युक्त जातममान्ते वाराधम् ३ । ५९ ॥ २ ॥ वृत्तफलं धनम् ७४ । २२ २१ । स्वेः केन्द्रम् ॥ २८ ॥ ६ । १७। रविफलं धनम् १४ । ४१ । ४० । फलहूययोगो धनम् ८९ ।।१ वृत्तव्यखण्डम् २ । हारः३०। ४० । सूर्याचरमृणम् १०८ । सायंलक्षणकमित्युक्तस्वाज्जातं धनम् । फलस. २ । संस्कृतेर्धनत्वाद्धनम् । देशान्तरयोजनानि ६४ स्वाङ्घयनानि जातानि देशान्तरपलानि ४८ रेखातः पूर्वत्वाद्धनानि । फलन्नयसंस्कृतिर्धननाड्यः ३१ ॥ ३८॥ तिथिः । ६५॥२ फलनयसंस्कृता जाताः स्पष्टा बुधे घट्यः २६ पलानि ४० । फलत्रयसंस्कारतुल्यघटिका: ३१ । ३८ । एतत्संस्कृतो रविः ॥ २० ॥ २६ २१ । व्यगुः ।६।१८ ! २३ । तरणिफलम् १४ । ४१ । ४० । वेदनम् ५८ ॥ ४६ । ४० । स्वसिद्ध-३: भागेन । । २६ । १६ युक्तं जाता: कला: ३४ । स्पष्टो व्यगुः १७ । १९ । ३६ । चन्द्रबिम्बर १० । ४६ । अथसूर्यबिम्बानयनम् । सूर्यस्य फलसाधने भोग्यखण्डम् १४ । खाध्या-४० सम् । २१ । व्यरिलवभवा १० । ५० मकरादिकेन्द्रत्वादहिता जातमगुलाधर्क बिम्बम् १० । २९ । अथसूर्यग्रासालयनमाह । अमान्तोऽयम् २६ । १० । दिनार्धम् १६ । ४८ । नतं पश्चिमम् ९ । ५२ । अस्य चतुर्थोशो राश्यादिः २ १४ । । पश्चिमनतस्य विद्यमानत्वादविणा युक्तो रविः ४।५।२६ । ३४ । अग्य क्रान्तिरुत्तरा १३ । १२ । ३३ । अक्षांशा दक्षिणा: २६ ॥ १ । १५॥ ४३ । व्यगुभुजभागा उत्तराः ७।१९।३६ । षडशेन संस्कारिता स्पष्ट कर ५३ । सन-शुद्धाः । । ५६ । ७ । स्वीयाधैन ० । २८ । ३ सहिता जातोऽङ्गुग्लायो ग्रासः १।२४ । व्यगुमध्यपर्ययगणः ६१ पर्वस्वामो यमः । तिथि-३० दशगुणा जाता अंशाः ३६० । एतत्सहितो रविर्जातश्चन्द्रः ।। २१ । २६ । ३४ । चन्द्रगतिः ७९८ । सूर्यगतिः ६९ । तिथ्य- तामोहिणीनक्षत्रल्या गतघटी ५१ । ३७ । एष्यघटी ८।३१ प्रतियोगस्य गतघटी ४० । १०। एष्यवटी १५ ॥ १२ ॥१९॥ इति मालगणात् सूर्यग्रहणं समाप्तम् । माधुरी व्याख्या तिथिरविहतिः तिथिद्वादशयो_तः, अंशा=लवाः, स्युः । तद्युतः तैः सहितः, अर्कः = सूर्यः, विधुः चन्द्रः, स्यात् । अथ अनन्तरं, व्यंगयुक् = द्विषष्टि-६२ युक्तः, जिनगुणहारः चतुर्विंशतिगुणितो हारः, तद्गतिः = चन्द्रभुक्तिः, स्यात् । खचरशरकलाः = ऊनषष्टि-५९ कलिकाः, सूर्यभुक्तिः रविगतिः स्यात् । ततः = चन्द्रसूर्याभ्यां, तिथ्यपा- यात्-तिथ्यन्तकालात् , भयुतिजगतगम्याः = नक्षत्रयोगोत्पन्नगतागताः, घटयः, आनेयाः ॥ १९ ॥ अत्रोपपत्ति:- कल्प्यते चन्द्रांशाः = च। रव्यंशा रखें, रविगतिः-६२॥ततो 'भका व्यर्क- चंअं-र विधोलवा यमकुभि रित्यनेन तिथि:= ।..तिथि ४१२-चं-रा.चं =१२ तिथि+र.अं. । हारसाधन परीत्येन स्फुट चन्द्रगति हार४२४ + ६२ । शेषवासना सुबोधैव । इत्युपपन्नम् ॥ १९ ॥ KARIINpa १२ द्वारा नक्षत्र और योगकी गत और गम्य घटी आदि होती है ॥ १९ ॥ कादिकस्तिथिपत्रतः पञ्चाङ्गादवगम्यो ज्ञातव्यः । तन्त्र पान्ते शव १५२ स्टीकरहलाघवे- तिथि और १२ का गुणनफल अंश होता है। इन अंशोको रविमें जोड़नेसे चन्द्रमा होता है । हार और २४ के गुणनफलमें ६२ को जोड़नेसे उस-(चन्द्रमा ) को गति होती है, और ५९ कला रविकी गति होती है । इस ( रवि और चन्द्रमा) परसे लिथ्यन्त काल उदाहरण-तिथि १५ और १२ के गुणनफल अंशादि १८०१.. में ३० का भाम देकर लब्धि ६ राशिको सूर्य ३११५१५२ में जोड़ने से तिथ्यन्त कालिक चन्द्रमा ९।१।५११५२ हुए। हार २८५० और २४ के गुणन फल ६९२१. में ६२ को जोड़ने से चन्द्रकी गति ७५४० तिथ्यन्त कालिक धनिष्ठा नक्षत्रकी गतवटी २२११ भोग्य घटी २३॥३२ और भभोग घटी ५५४५३ हुई। एवं योग आदिका साधन करना ॥१९॥ युगेश्वरकृता टीका कपिलेश्वरसंस्कृता । माससवाधिकारेऽस्मिन् 'माधुरी' पूर्णतां गता ॥ ७ ॥ इति मासगणाधिकारः ॥ ७ ॥ अथ ग्रहणद्वयसाधनाधिकारः ॥ ४॥ तन्नादौ तिथिपत्राप्रणयसाधननिर्देशमाह--- अथ वाऽयं तिथिपत्रतोऽवगम्यः पर्वान्तश्च रविस्तमस्तिथा। भस्येतेष्यघटीयुतिधूमानं तेभ्योऽथ ग्रहणायं प्रवच्मि ॥१॥ अथ पञ्चाङ्गात् ग्रहणद्वयलाधनमाह । अथेति । अथ वा प्रकारान्तरेणार्य पर्वान्तो घटि. तिथिपत्रस्यौ रविशहू गतगम्यदिनाहतेत्यातिना पर्वान्ते तात्कालिक कार्यो । तत्र पूणिमा- मान्तयोर्यासष्यबटीनां युतिवां भस्य नक्षत्रस्य याज्यघटीयोगो ज्ञातव्यः । द्वयुमान दिन मानमवगम्यम् । इदं सर्क तिथिपत्राज्ज्ञात्वा तेभ्यो ग्रहणथं प्रबचमीत्यर्थः । संवत् १६६९ शके १५३४ पैशाखशुक्र-१९ सोमे गतवटी २।२३। एष्यवटी ४।२० गतष्यवटीयोगः १६६४३। अनुराधागतघटी २०४४। पुष्यघटी ३८१३२५ मध्यघटीयोगः ६८१३६ दिनमानम् ३३॥६॥ पर्वान्तकालिको रविः १२६॥३४॥३७॥ राहुः १११४।१०।११। विराहकः ११।२२।१६।२६ ॥ १॥ माधुरी व्याख्या- अथवा तिथिपत्रतः = पंचाजपत्रात , अयं = अयं = असो, पर्वान्तः =अमातपूर्णि- मांतकालः, रविः सूर्यः, तमा-राहुः, अवगम्य ज्ञातव्यः। बा, तिथेः, भस्य नक्षत्रस्य इतैष्यघटीयुतिः = गतगम्य नाहीयोग, द्युमान=दिनमानम् , च अवगम्य, तेभ्यः-पर्वा- न्त-रवि-राहुतिथि-नक्षत्रमान-दिनमानेभ्यः, अहणद्वयं = रविचन्द्रयोः पर्व, प्रवचिम- कथयामि ॥१॥ अथवा तिथिपत्र ( पंचान) के द्वारा ही पर्वान्तकाल, रवि और राहुका साधन करके तिथि-नक्षत्रकी गत तथा गम्य घटीका योग और दिनमानको जानकर बाद दोनों (सूर्य और चन्द्रके ) ग्रहणोंको कहता हूं ॥१॥ संवत् १९९६ शाके १८६१ वैशाख शुक्लपूर्णमासी बुधवारको गततिथिघटी २०१३ तिथि भोग्य घटी ३७॥१० तिथिमान घटी ५१२३ स्वाती नक्षत्रको गत AN .... -- om AN ग्रहणयसाधनाधिकारः॥ ॥ घटी १४१५० भोग्यघटी ४०।२६ भभोगघटी ५९।१६ दिनमान ३२॥३६ पूर्णिमांतका. लिक स्पष्टसूर्य ।।१९।२२।२८, राहु ०११५२५१२२ और व्यगु . १५५६ हुए ॥१॥ अथ चन्द्रग्रासानयनमाह- ताराषड्व्यगतिथियातगम्यनाड़ीयोगाता व्यगुरविदोलवोनितास्ते। संयुक्ता निजदलभूपभागकाभ्यां छन्नं वाऽङ्गुलवदनं भवेत्सुधांशोः ॥२॥ अथ छन्नानयनमाह । तारा इति । ताराषट् ६२७ समरहितेन तिथेगतैष्यघटीयोगेन ४९ । ४३ भक्ताः फल भागाधम् १२ ॥३६॥ ४१ । विराहस्य भुजांशैः ७ १ ४३ ३४ जनाः ४ ॥ ६३ । ७ । एते निजाधेन २ । २६ । ३३ निजषोडशांशेन । १८१९ युक्ता जातोऽमुग्लायो ग्रासः ७ ॥३७॥ १९ ॥ यदा भुजांशा अनिता न स्युस्तदा ग्रहणस्य सम्भवो न स्यात् ॥ २ ॥ माधुरी व्याख्या व्यगतिथियातगम्यनाडीयोगाप्ताः सप्तरहिततिथिगतघटीयोगहृताः, ताराषट सप्तविंशाधिकशतषट्कम् ६३७, व्यगुरविदोलवोनिताः = व्यगुसूर्यभुजाशै रहिताः, निजद- लभूपभागकाभ्यां = स्वार्धषोड़शांशाभ्या, संयुक्ताः = सहिताः तदा, सुधांशोः= चन्द्रस्य, वाप्रकारान्तरेण, अङ्गुलवदनं - अङ्गुलायं, छन्न-यासः स्यात् ॥ ३ ॥ अनोपपत्तिः उच्चसान्निध्ये खेटे गतिबिम्बयोन्यूनत्वं तिथिभोगनाड़ीनामाधिक्य, नीचासन्ने तु तेषां विलोमत्वं स्यादतो बिम्बाधिक्य तिथेहोसः, विम्बन्यूनस्वे च तिथेयूनत्वं इति विम्बतिथ्योमिथो बलीयान् सम्बन्धः, तेन तेन स्पतियोई _मवियो । छेदगमेन- मतिभो स्पतिभो स्पर्वियोस्पतिभो=मतिभोxमवियो । यतः मध्यमतिथि भोगः-५९।४, मध्यमविषयोगा- धम्=१८५६। अतः स्पर्वियोxस्पतिभो=(५९।४)x(१८५६)। पक्षयोः मवियो। ४७, विशोधनेन स्पवियो३४ स्पतिभो-मवियोx=(१८५६)(५९१४)-(१८५६)xx = (१८५६) (५२।४) । पक्षौ पवियोई, अनेन भाजितौ १८१५६(५२॥४) स्पतिभ्यो- स्पवियो। मर्पियो ४७ मवियो। =1, स्वल्पांतरात् । अतः स्पतिभो-७ । स्पवियो। स्पवियो स्पर्वियों ९८५१४८ छेदगमभजनाभ्याम् , स्पतियो: । शरसाधनवैपरीत्येन स्फुटबिम्बयो- स्पतिभो-७ (९८५।४८)xx गार्धभुजांशाः ६२९ (८९।३७) ७ ११४ (स्पतिभो-७) स्पतिभो स्पतिभो-७ स्वल्पांतरातू । स्पतिभो-७ ततश्चन्द्रग्रहणोकप्रकारेण अङ्गुलादिप्रासमानम् = ६२७ ११४५ %D व्यमु)x - व्यभु)४ स्पतिभो-७ स्पतिभो- ( १८ व्यभु)x स्पतिभो-७ स्पतिभो-७ ३२ २०० ला MAN HOME ma ११० HOM 12 ७४५ ६२७ MAIN व्यभु) x ५५ न D HAIRS AD mob ENDRA (१++ १ १ ma awan MIRROR १ heroin Dos स्पतिमी अथ चन्द्रबिम्बभूमामासाधननाह। अङ्गति । तिधिटिकाः १६ । ४३ षड्युकाः ६२ । सटीकमहलाघवे- ६२७ ६२७ व्यभु ) x २५ व्यभु-x स्पतिमो-७ स्पतिभो-७ व्यभु ) x(+) 'स्पतिमोर व्यभु)x ६२७ ) व्यभु)+( व्यभु)+ स्पतिभो-७ स्पतिमो-७ ध्यभु) अङ्गुलादिग्रासः । इत्युपपन्नम् ॥ २ ॥ स्पतिभो से रहित तिथिमोगधटी से ६३७ में भाग देनेसे अंशादिलब्धिमें व्यगुके सुजांशको घटाकर उसमें अपना आधा और १६वां भागके योगको जोड़नेले अङ्गुलादिक चन्द्रमा का ग्रास होगा ॥२॥ उदाहरण-तिथिमान घटी ५७।२३ में ७ को घटाकर शेष ५० । १३ से ६२७ में भागदेनेसे शादिलब्धि १२ । २६ । ४७ में व्यगुके भुजांश १ । ५७ ॥ ६ को बढा कर शेषः १० ॥ २९ ॥ ४१ में शेषका आधा ५। १५ । ५० और १६ अंश ॥३९॥ २१ को जोड़नेसे चन्द्रमाका अंगुलादि प्रास मान १७ । २३ । ५२ हुआ ॥२॥ अथ चन्द्रभूभाबिम्बयोरानयनमाह- अङ्गयुक्तिथिधटीहतबाणाङ्कर्तवोऽङ्गुलमुखं विधुबिम्बम् । दिग्वियुतिथिघटीहतकनीन्दवोऽङ्गुलमुखा क्षितिमा स्यात् ॥३॥ ४३ । अनेन बाणाकर्तवो ६९५ भक्ताः फलमङ्गुलायं चन्द्रबिम्बम् ११ । । तिथिनाच्या १६ ॥ १३ । दशहीनाः ४६ ॥ ४३ । अनेन डाकनीन्दयो १३२२ भक्ताः फलमङ्गुलाया भूमा २८1१७॥३॥ माधुरी व्याख्या- अङ्गयुतिथिघटीहतबाणाकृतवाषनाडीसहितस्फुटतिथिनापीभक्तपञ्चनवषट् ६९५, अङ्गुलमुख = अमुलादिक, विधुबिम्बम् = चन्द्रबिम्बं स्यात् । दिग्वियुक्तिथिषटीहतार- बहनीन्दवः = दशरहितस्फुटतिथिनाडीभिः भकाः द्विद्वित्रिचन्द्राः १३२२, अङ्गुलमुखा भडलादिका, क्षितिमा= भूभा, भवति ॥ ३ ॥ अत्रोपपत्ति:- करप्यते मध्यमं चन्द्रबिम्बम् - १०३१% चविं, मध्यम भूमाबिम्बम् -२६४० भूविं, मध्यमतिथिभोगघटी = ५९।४-तिभो । ततः "व्यसुशरगतीश" इत्यादिना रविचन्द्रभूभानो बिम्बानयने गतेः प्राधान्याद् गतिबिम्बयोमिथः सम्बन्धः प्रबल: स्पचंवि तिभो ।: स्पचंबि x स्पतिभो= चं िx तिभो( १०४१) चविं सतिभो (५९॥४)। वि x ६६०४।६, मतः स्पचवि Xस्पतिभो + विं ६ = चंदिर ब्रहणद्वयसाधनाधिकारः॥॥ तिभो+(६०४।६) = चंवि x तिभो+चवि x ६ == चंविं, (तिभो+६) = १०४१ ( ५९।४ + ६. )=(१०१४१) (६५।४) । स्पचंति चविं । .:. स्पचविं (स्पतिभो+६)=(१०।४१)(६५।४)। .:. स्पतिभो+६= (१०।७१) (६५।४) स्पचवि Mium भूविं । अतच्छेदगमादिना स्पति- स्पचविं स्पतिमो+६ तिमी अथ च पूर्वयुक्त्या पभूविं । अतः स्पतिभो x स्पभूवि तिमो भूविं स्पतिमो. ( ५९।४) ४ (२६।४०)। अतः. स्पतिभो स्पभूयिं -(२६।४०x१० =(५९।४)( २६।४०)-(२६:४० ) १० । वा, स्पभूवि ( स्पतिभो - १० ) - २६।४०( ५९१४ - १००) : स्पभूबिभूवि = २६१४०, स्वल्पान्तरात् । १३२२ स्पतिभो-१. रूपतिभी-१० स्पतिभो-१० स्वल्पान्तरात् स्पष्टभूभाबिम्बम् इत्युपपन्नम् ॥ ३ ॥ ६ से युक्त तिथिमान घटीले ६९५ में भाग देनेसे झुलादिक धन्द्रमाका बिम्ब होता है । १० रहित तिथिमान घटीले १३३१ में भाग देनेसे लब्धि अङ्गुलादिक भूमाका बिम्ब अतः स्पभूवि = ( २६१४० ) ( ४१६४ ) होता है ॥३॥ उदाहरण-तिथिमान घटी ५७ ॥ २३ और ६ के योग ६३ । २३ से ६९५ में भाग देनेसे लब्धि अंगुलाकि चन्द्रमाका विष १० ॥ ५८ । तिथिघटी में १० को घटाकर शेष ४७।२३ से १३२३ मैं माग देनेसे अंगुलादि भूमाका दिन २८ । १ हुआ ॥ ३ ॥ अथ भमोगतश्चन्द्रमासानयनमाह- विदशोडघटीहृताः खभूषड्व्यगुभास्वद्भुजभागवर्जितास्ते । शितिकण्ठहतास्तुरङ्गभक्ताः स्थगित चाङ्गुलपूर्वकं विधोः स्यात् ॥४॥ अथ नक्षत्रटिकाम्याछन्नानधनमाह । विदशेति । नक्षत्रगतैष्यघटीयोगः ५८ । ३६ । दशहीनः ४८ ॥ ३६ । अनेन खभूषड्-६१० भक्ताः फलमंशाधम् १२ । ३३ । ६ । एते।व्य. स्वर्कस्य भुजांश-७॥ ४३ ॥ ३४ ॥ वर्जिताः ४ । ४९ ॥ ३१ । एकादशभिगुणिताः ५३ । ४ । ४१ । समभिर्भक्ताः फलममुलायो ग्रासः ॥ ३४ ॥ अथ भूभायाः संस्कारमाह हदभूपनखभूपरुदखेगुलेविरहिता युत्ता क्रमात् । षड्गृहे सति रवौ घटात क्रियात् नाडिकोद्भवकुमा स्फुटा भवेत् इति । रुद्रभूप इत्यादिव्यङ्गुलः ११॥ १६ ॥ २० ॥ १६ ॥ ११ । ० भूमा क्रमात् तुलादिषट के विरहिता मेषादिषरके युता कार्या सा नाडिकोजवकुमा स्फुटा भवेत् । सूर्यस्य वृषराशी मेषादिषाशिमध्ये स्थितत्वात् षोडश- ध्यमुलैयुवा स्पष्टा भूभा २८ ॥ ३३ ॥ ४ ॥ माधुरी व्याख्या- खभूषट्-दयोत्तरषट्शतम् ६१०, विदचोडघटीहृताः = दशोनितनक्षत्रनाडीभक्ताः, व्यगुभास्वभुजभागवर्जिताः व्यगुरविभुजाशरहिताः, ते उताः, शितिकण्ठहताः = एकादशगुणिताः, तुरजभका-सप्तहृताः, तदा अडकपूर्वक = अङ्गुलादिक विधोः चन्द्रस्य, सटीकप्रहलाघवे- Ramaya स्फुमायोई मायो ma स्थगित-प्रासः, स्यात् ॥ ४ ॥ अत्रोपपत्ति:- कल्प्यते-बिम्बयोगार्धम् = वियोः = १८१५६, मध्यममानेन भभोगः = ६०५२ भभो भभोxमायो भभो। ततः पूर्वयुक्त्या । अतः स्फुमायो % स्फुभभो स्फुभभो (६.५२ ) ( १८५६) । ततः स्फुमायो ४ स्फुभभो = (६०१५२) (१०५६) स्फुभभो पक्षौ १८९।४० अनेनोनिती, स्फुमायो स्फुभभो-( १८९।४० ) = (६०१५२) (१८५६)-( १८९।४०)। १८९।४०- मायोx१०, :. स्फुमायो स्फुभभो-मायो३४१०। (६०५२)(१८१५६)-(१८५६)x१०॥ स्फुमायो मायो ( स्व. अं.) स्फुमायो३ x स्फुभभो-स्फुमायो ३ १० स्फुमायोई (स्फुभभो-१०)%3D १८५६ (६०५२ - १० )। ततः स्फुमायो - १८१५६ (६०५२ - १००). स्फुमभो-१० (१८५६) (५०५२) स्फुभभो-१० ( १८१५६ ) ( ५०:५२) । ततो प्रासानयनवैपरीत्येन स्फुटमा. :. स्फुमायो स्फुममो-१० (१८५६) (५०५२) ४७ (स्फुमभा--१.)४११ स्फुमभो - १० स्वल्पान्तरात् । अतः "शा निघ्नाः शङ्करैः शैलभकाः इत्यनेनाङ्गुलादि चन्द्रप्रासमानम् व्यभु )x११ । इत्युपपन्नम् ॥ ४॥ स्फुभभो-१० ६१० में १० से रहित मभोगका भाग देकर लब्धिमें व्यगुके भुजांशको घटाकर शेष और ११ के गुणनफलमें ७ का भाग देनेसे अंगुलादिक चन्द्रमाका ग्रास होगा ॥ ४ ॥ उदाहरण-भभोग ५९ ॥ १६ में १० को घटाकर शेष ४९ । १६ से १० में भाग देकर संशादि लब्धि १२ । २२ । ५४ में व्यगुके भुजोश १ ॥ ५७। ६ को पटाकर शेष १० । २५ । ४८ और ११ के गुणनफल ११४ । ४३ । ४८ में ७ का भाग देनेसे लब्धि अंगुलादि चन्द्रमाका प्रासमान १६ । २३ । २४ हुआ ॥४॥ अथ भभोगतश्चन्द्रभूभाबिम्बयोरानयनमाह- भगतागतनाडिकैक्यभक्ता नववेदव इन्दुबिम्बमुक्तम् । विमनूडुघटीहृताः शराक्षद्विभुवः स्यात् क्षितिभाऽगुलादिका वा ॥१॥ अथ चन्द्रबिम्बभूभासाधनमाह । भेति । नक्षत्रगतागतघटीयोगेन १८३६ नववेदर्तवो ६४९ भक्काः फलमङ्गुलायं चन्द्रबिम्बम् ११ । ४ । विमनू-१४ दुधल्यः ४४ ॥३६ । अनेन शराक्षद्विभुवो १२५१ भक्ताः फलमङ्गुलाधा भूमा। २८॥ ८॥ षोडकाव्यङ्गुलगुंता जाता स्पष्टा २८॥२४॥ अथ वा विनृपो-१६ दुषव्या ४२ । ३६ । अनेन खखाको १२०० भक्का जाता नयोगार्धभुजांशाः = स्फुमायोई ४५ ६१० - HISEAS RAN ग्रहणवयसाधनाधिकारः ॥ ॥ भूभा २० । १० । षोडशव्यङ्गुग्लैथुता जाता स्पष्टा भूभा २८ ॥ २६ । इति चन्द्रग्रहणम् । अथ सूर्यग्रहणम् । शके १९३२ मार्गशीर्षकृष्णबुधे गतघटी-११ । ६० एष्यघटी-१२॥ १९॥ योगः ६४ । ४९ । मूलनक्षत्रस्य गतघटी १३ । १४ । एज्यघटी ९२ । ३ । योगः ६६ ॥ ६६ । दिनमानम् २६ ॥ ४ । तिथ्यन्ते रविः ८ ॥ ६ ॥ २६ ॥ २० । राहुः २ । ११ । ४१ । १८ । विरा- ही ॥ २३ ॥ ४५ ॥ २ । अमान्ते नतं पूर्वम् ॥ ३॥ अस्य चतुर्थीको राज्यादिः । ०१०। २२ । ३० । अनेन पूर्वनतस्य विद्यमानत्वादहितो रविः८।६।३ । १० अस्य क्रान्तिर्द- क्षिणा २३ । ४३ ॥ ४० । शान्त्यक्षजसंस्कारे जातानताशा दक्षिणाः ४९।१०।२३ । अस्य षडशा ८ ॥ ११॥ ४३ । दक्षिणः । व्यगुभुजभागा उत्तरः ६१४१ ५८ षडशेन संस्कारिता जाना स्पष्टा व्यगुभुजभागः१ । ६६ । ४६ ॥५॥ माधुरी व्याख्या नन्दवेदत्र्तवः == ऊनपंचाशदुत्तरषट्शतम् ६४९, भगतागतनासिकैक्यभकाः =नद- अगतगम्ययोगेन भभोगेन हृताः, तदा इन्दुविम्ब - चन्द्रबिम्ब, उक्तं कथितम् । शराक्ष- द्विभुवः :-पंचपंचा चारादुत्तरद्वादशशतम् १२५५, विमनूडपटीहता-चतुर्दशोनभभोगभ- काः, तदा वा-पक्षान्तरे, अङ्गुलादिका, क्षितिभा भूमाविम्बम् , भवति ॥ ५ ॥ স্বৰঃ- कम्प्यते मध्यममानेन चन्द्रविधम् - चवि = १.१४१, भूमानिन्बमानम् = भूचि = भभो २६.५५, भभोगः = भमो-६॥५२॥ ततः = भभो ६.१५२॥ ततः पूर्वयुक्तया वंडिं स्फुमभी चंविxभभो (१०४१) (६०१५२). :. स्फुचवि = स्फुभयो स्कुभमो स्फुभमो स्वत्पांतरात । स्फुभूति एक्मेव स्फुभूविं ४ स्फुभभो भूxि भभो । पक्षयोः (२६॥ भवि स्फुमभो. ५५)x१४. शोधिते स्फुभूचि x स्फुभभो--(२६५५) १४ = भूxि भभो- (२६। ५५) १४%=(२६५५) (६०५२ )-(२६१५५)४ १४ । वा, स्फुभवि र स्फु. भभो - भुवि x १४ = २६।५५ (६०५२-१४१०) । यतः स्फुभूविं = भूविं, स्वल्पान्त- रात् । अतः स्फुभूति (स्फुभमो-१४)-(२६४५५) (४६।५२)। स्फुभूवि : (२६।५५) (४६।५२) १२६१ १२५५ स्वरूपान्तरातू-स्फुटभूमा- स्फुभमो-१४ स्फुभभो-१४ स्फुमभी-१४ बिम्बम् । एतेन- भगतागतनाडिकैक्यभक्ता वियदिष्वतव इन्दुबिम्बमुक्तम् । विमनूडपटीहृता धरापद्विभुवः स्याक्षितिभाङ्गुलादिका वा ॥ इति पाठः साधीयान् स्यादिति बिद्धिविवेचनीय मित्युपपन्नम् ॥ ५ ॥ नक्षत्रकी गत और गम्य घटी योगसे ६४९ में भाग देनेसे अंगुलादिक चन्द्रमाका बिम्ब होता है । १९५५में १४से रहित भभोगका भाग देनेसे अंगुलादिक भूभा (भूभाका बिम्ब) होती है ॥ ६॥ emaa NAREN २२ । चतुकार ३। ३२ । १ । त्रिमियुक्ताः ६ । ३२ ॥ १। व्यगुस्फुटलवहानामकाः फलमंशाधम्। सटीकग्रहलाघवे- उदाहरण-भभोग घटी ५९ । १६ से ६४९ में भाग देने से लब्धि अंगुलादिक चन्द्रमाका विंग १०। ५७ हुआ। भभोग घटी ५९ । १६ में १४ को घटा कर शेष ४५। १६ से १२५५ में भाग देने से लब्धि अंगुलादिक भूमाका विब २७। ३ "रुद्रभूप" इत्यादि विश्वनाथोक प्रकारसे ११ व्यंगुल को जोड़नेने स्पष्टभूभाका बिम्ब २७॥ १४ हुआ॥ ५॥ अथ सूर्यग्रहणे प्रासानयनमाह---- खात्यष्टयस्तिथिधटीविहृताः सवेदा वाऽथोडुनाडिहृतदेवयमा सरामा। हीनाव्यगुस्फुटलवैभवसङ्गुणास्ते शैलोद्धृताःखररुचः स्थगितामुलानि ॥६॥ अथ तिथिवहक्षाघटीभ्यो वेश्छन्नानयनमाह । खात्यष्टीति । तिथिषव्या ६४॥ ४९। आभिः टलहीनाः ४॥ ४० ॥३७ । भव-११ सणाः । ११ । २६ । १७ । शैलाद्धताः फलं सूर्यस्य छन्नमङ्गुलायम् ७॥ १० ॥ ५८ । नक्षत्रघटीभिः ६६ । १६ । देवयमा २३३ भक्ताः फलमंशाधम्। ६० ॥२७॥ १६ सलामिभक्ताः प्रकारान्तरेण जातो ग्रासः ७ ॥ १३ ॥६॥ माधुरी व्याख्या- सवेदाः = चतुर्भियुक्ताः, तिथिघटोहताः = तिथिनाडीभिर्भक्ताः, खात्यष्टचःसप्तश्यु- त्तरशतम् १७०, अथवा, सरामा त्रिभिर्युक्ताः, उड्डनाडीहृतदेवयमा नक्षत्रघटीभक्तत्रय- स्त्रिंशदुत्तरशतद्वयम् , ते, व्यगुस्फुटलवैः स्पष्टव्यगुभुजाशैः, हीना: = रहिताः, भवसं- गुणाः एकादशभिर्गुणिताः, शैलोद्धृता-सप्तभिभक्ता, खररुचः=रवेः, स्थागिताकुलानि प्रासाङ्गुलानि, स्युः ॥६॥ भत्रोपपत्ति:- कल्प्यते मध्यममानेन प्राह्यमाह कबिम्बयोगार्धम् वियो।१०।४५, तिथिभोगनाडी तिभो तिभी = ५९।४, भभोगः = ६०॥४२॥ ततः पूर्वयुक्त्या स्फुबियो। स्फुतिभो तिभो x वियो। _(५९।४ ) ( १०४७) :: पुर्वियो- । ततो प्रासानयनप- स्फुतिभो स्फुतिभो रीत्येन स्फुटवियोगाभुजांशाः ५९।४)(१०४७ ) x १०.४७ )x _ (५९।४)(६१५२) स्फुतिमी स्फुतिभो ( ५९।४ ) ( ४ + २१५२ ) ( ५९।४ ) x ४ . ( ५९।४ ) ( २।५३) स्फुतिभो स्फुतिभो स्फुतिभो स्फुतिभो-५९१४, स्वरूपान्तरात् । ::. स्फुटभुजांशाः = ४ + (५९।४ ) ( २०५२) स्फुटसिभो awada वियो। in Mina immer १६९।११ स्फुतिमो स्वल्पांतरात । oorno स्फुतिभो
Asia
किंवा
भभो
__वियो३ x भभो ततो प्रासानयन-
AWAGAT
-
६०१४२
(१०।४७ )४७-४६०४२ ४ ( ६।४२ )-
११
व्यगु५॥१६॥३२॥९ अमांत कालिक पश्चिम नतपरसे पूर्वयुक्त्या व्यगुके स्पष्ट भुजांश ६॥
ग्रहणयसाधनाधिकारः॥८॥
स्फुवियो
वियो। स्फुमभो
।:. स्फुत्रियो
स्फुभ भी
वैपरीत्येन स्फुटबिम्बयोगार्धभुजांशाः=( वियो x भभो
7
- (१०४७) (६०।४२)
स्फुमभी
स्फुभभो
६.१४२
१ फुभभो ११ स्फुभभो
स्फुभनी
-(६०४२ ) (३+३।४२ __३ (६०।४२), (३।४२ )( ६०।४२),
स्फुटभभो
स्फुभभो स्फुभभो
२२२
( यतः स्फुभभो 3६०॥४२)%D३+
स्वल्पांतरात ।
स्फुभभो स्फुभमी
भुजांशेषु स्पष्टव्यगुभुजाशान् शोषयित्वा "तेऽशा निघ्नाः शङ्करैः शैलभक्ता
(४+ )-व्यमु
इत्यनेनाकुलादिकः सुर्यप्रायः स्फुतिभो
(३+
वा
स्फुमभो
११ अङ्गुलादिग्रासः । इत्युपपन्नम् ॥ ६ ॥
तिथिवटी (तिथिभोग ) से भाजित १७० में ४को जोड़कर अथवा नक्षत्र घटी (भभोग)
से माजित २३३ में ३ को जोड़कर जो होवे उसमें व्यगुके स्पष्ट भुजांशको घटाकर उसे ११से
गुणा कौर अर का भाग देनेसे सूर्यका अंगुलादिक ग्रास होता है ॥ ६ ॥
सूर्य ग्रहणका उदाहरण-संवत् १६८५ शाके १८५० कार्तिक कृष्ण अमावस सो.
मवारकी तिथिगत घटी ४४१५७ तिथिभोग्य घटी १९।२१ तिथिमान घटी ६४।१८ कि.
शाखा नक्षत्रको गतघटो १३१४१ नक्षत्र भोग्यघटी ५११४१ भभोगघटी ६५१२२ और
दिनमान २७१०० परसे अमांत कालिक स्पष्ट सूर्य ६।२६।३५।२२, राहु १।१०।३।१३
-
AND
)-व्यभु
२६३५ हुआ। तिथिमान घटीसे १७० में भागदेकर अंशादि कब्धि २।३८१३८में ४ को
जोड़ कर ६३८१३८ हुआ। इसमें व्यगु भुजांशको घटाकर शेष ००।१२।३ और ११ के
गुणनफल २।१२।३३में ७ का भाग देनेसे लब्धि अङ्गुलादि सूर्यका प्रास मान .०१८॥
५६ हुआ।
भभोग घटी ६५।२२से २३३में भाग देनेसे अंशादि लब्धि ३२३२२५२ और ३के
योग ६६३३.५२में व्यगुके स्पष्ट भुजांश ६॥२६॥३५ को घटा कर शेष. १३२॥३६ और
११ के गुणन फल ५।५८१३६में ७ का भाग देने से लब्धि प्रकारान्तरसे सूर्यका अंगुलादि
प्रास मान ०.५१११३श हुआ ॥ ६ ॥
Root ९०°- ७८°+र% १२°+र। कोटिभुजांश भुजांशाः । ततः केन्द्रकोटि २०४३ १६० सटीकमहलाघवे- अथ रविबिम्बानयनमाह- रविलवयुतभानोर्दोलवत्र्यंशतुल्यैर्विरसलवमहेशा व्यङ्गुलैहीनयुक्ताः। अजधटरसमेऽर्के बिम्बमस्यांगुलाधं स्थितिमुखमवशिष्टं पूर्ववज्ज्ञेयमत्र॥७॥ अथ सूर्यविम्बानयनमाह । रविलवेति । रविः ।।६।२६ । २० । द्वादशभागैर्युक्तः ८ । १७॥ २६ ॥ २० । अस्य भुजांशाः ७७ ॥ २६ । २० । एषां त्र्यंशो व्यङ्गुलात्मक।२६ । सूर्यस्य तुलादिषड्राशिस्थत्वादेतव्य॑गुलै-२५ विरसलवमहेशाः १० । ६० । युक्ता जातं सूर्यबिम्बम् ११।१६ । एवं उन्नाधं ज्ञात्वा स्थितिमुखं यदवशिष्टं तत् पूर्ववज्ज्ञेयम् ॥७॥ इति ग्रहलाघवोदाहरणे पञ्चाङ्गादूग्रहणद्वयसाधनम् । माधुरी व्याख्या- अ = सूर्ये, अजघटरसमे = मेषादि-तुलादिराशिषटके सति, विरसलवमहेशाः षष्ठाशरहितैकादश १०५०, रविलवयुतभानोः = द्वादशभागसहितरवेः, दोलवन्यंञ्चतु. ल्यैः भुजांशतृतीयांशसमैः, व्यङ्गुलैः, क्रमेण, हीनयुक्ताः = रहिता वा सहिताः सन्तः अस्य-रवेः, अकुलाचं =अङ्गुलादिक, बिम्बं स्यात् । अत्र-सूर्यग्रहणे, अवशिष्ट = शेष, स्थितिमुख स्थितिप्रासादिक, पूर्ववत् = सूर्यग्रहणोक्तप्रकारवत् , ज्ञेयं =जानीयात् ॥७॥ अत्रोपपत्ति:- "सूर्यमन्दोच्चमटायोऽशा भवेदिति रविमन्दोच्चम् =७८° "भन्दोच्च प्रहवर्जि- तमित्यनेन रवेमन्दकेन्द्रम् = ७८° - 1 | "भुजोनं त्रिभं कोटिगरिति रवेः कोटिः भुजोशx११ भुजांश शिवलवोननिन्ना रुद्रा" इत्यनेन रवेगतिफलम् १३४२. ५२०० भुजांश-११ ककमकरादिके केन्द्र रविस्फुटा गतिः-रमग । ततो"भानो- १३४२० ५२०० गैतिः स्वदशभागयुतापिता वे"त्यनेन अङ्गुलादिक रबिम्बम् (रमग (भुजांशx११ (५९१८) ४११,१२१४ भुजांश ११४ भुजाशे २०४३ २६.४६० ५२००४६० १२५ x भुजांश स्वरूपान्तरात। क भुजारे भुजांश ५२.. )x D HORE admin = १०/१५०" + १०-१०+ भुजांश = १०+६०॥ - १०॥+ भुजांच २११ स्वल्पान्तरात् । भुजांश D११/- भुजांश । . ११-१०॥ भुजांश -= ११-६ HA ६.
१३ अशासे उदयास्ताधिकारः॥६॥ १६१ ततो विम्बाप्रासादिकानामानयन सुगममित्युपपन्नम् ॥ ७ ॥ सूर्यको भेषादि और तुलादि ६ राशियों में होनेसे १०६० में, सहित सूर्यके भुजांशका सृतीया तुल्य व्यंगुलको क्रमिक बदाने और जोड़नेसे अङ्गुलादिक सूर्यका बिम्ब होता है। यहां ग्रासानयन आदि अवशिष्ट क्रियाको पूर्व युकिसे जानना उदाहरण-पष्ट सूर्य हा२६॥३५॥२२१२ अंशको जोड़ कर ॥४॥३५॥२२, इसका भुजांश ५१॥२४॥३८ को तृतीयांश १७ व्यंगुलको १०१५ में जोड़नेसे अंगुलादि सूर्यका बिंब १२१७ हुआ ॥ ७ ॥ युगेश्वरकृता टीका कपिलेश्वरसंस्कृता। पूर्वद्वयाधिकारेऽस्मिन् 'माधुरी' पूर्णतां गता ॥ ८ ॥ । अथोदयास्ताधिकारः ॥९॥ तदादौ शुक्लप्रतिपत्तिथौ चन्दर्शनसम्भवासम्भवं श्लोकत्रयेणाह- साकाशाविह कुरु पक्षतिक्षयेऽर्कव्यग्वको चरमथ केवलाद्व्यगोर्यत् । षबाणैर्विहृतमिदं क्रमाल्लवाद्यं स्वर्ण स्याब्यगुरविगोलयोः पृथक् तत् ॥१॥ त्रिभायनलवान्वितारुणचराहतं धक्षमा- हते कृतिहृतं धनर्णमसमैकगोले व्यगो। खखानलविशेषितः सरसमायनाकोंदय: शरविकतो धनाधनमनल्पकाल्पोदये ॥२॥ धुमितिप्रतिपद्मान्तरं यच्छरभक्तं स्वमृणं दिनेऽधिकोने । धनमन्त्र चतुष्कसंस्कृतिश्चेत्तपनास्ते विधुरीक्ष्यतेऽन्यथा न ॥ ३ ॥ अथोदयास्ताधिकारोदाहरणम् । तत्र तावत् शुक्लप्रतिपदि चन्द्रोदयज्ञानं त्रिभिः श्लोक- राह । सार्कीशाविति । शके १९३३ माघशुक्कु-१ शनौ घटी। श्रवणनक्षत्रं घटी २८॥ २६॥ सि. द्वियोगघटी ४०। ८। चक्रम् ८ । महर्गणः १०३६ । प्रातमध्यमो रविः ९।६ । १२ । ३८ । चन्द्रः९।१९।३८।३३। उच्चम् ८॥ २०॥ १४॥ २८॥ राहुः २।१०।३।२६ । पञ्चा. शस्थतिथिषटीमि-७ श्वालिता। रविः ९।६ । १९ । ३१ । चन्द्रः ९ । २१ । १०। ४७ । उच्च ८।२०। ६५ । १४ । राहुः २ । १०।३।३ । स्वर्मन्दकेन्द्रम् १ ॥ ११ ॥ ४० ॥ ३९ ॥ मन्दपलं धनम् । ४१ । २७ । संस्कृतो रविः ९।७।। ६८। अयनांशाः १८॥ ८॥ चर धनम् १०६ । चरसंकृतो जाता स्पष्टोऽ१।४।२।४४ । स्पष्टा गतिः ६१।१०। फल- श्यसंस्कृतश्चन्द्रः ९॥ २१ ॥ ३१ ॥ १३ ॥ मन्दकेन्द्रम् १० ॥ २९॥ ३० ॥ २ मन्दफलमृणम् २। ३३ । । संस्कृतः स्पष्टश्चन्द्रः ९ ॥ १८ ॥ ५२ । १२ । स्पष्टा गतिः ७३५॥१॥ आभ्यां तिथि-१ घटी ०१५ आभिः पञ्चाङ्गस्थघटिका ७ युक्ता जातः प्रतिपदन्तः ॥५६॥ ओभिर्घटीमि-०। १६ श्चालितौ जातौ तिथ्यन्तकालीनौ रविः-९।१३।४१ राहू २॥१०॥३॥१॥ विशः १ ६.२०४० अकव्यावकों द्वादशभागैः सहितो रविः ६।१९।३।४। विराहकः MIS101801 इह पक्षतेः प्रतिपदा क्षयेऽन्ते तात्कालिकाव्यग्वको साकाशी कुरु अथ केव लायगोयंञ्चरम् । व्यः 101४०। अस्माचर ७०। षबाणे-६६ भक्त फल १।१०।० व्यगो- दक्षिणगोलस्थत्वाहणम् इदमेक फलम् ॥ १ ॥ अथ द्वितीयं फलम् । इदं पृथकस्थम् श१५०निभायनेति । राशिनयेण अयनलवैश्यनां. २१ प्र०ला. ।
JNOR - ३ - . . a কামীলছলাম- शर्युक्तोऽरुणः सूर्यः ।१।७।११।४। महमाचरम् ६८ अनेन पृथकस्थम् ॥१५० गुणितम्८५॥ 0101 अक्षमा १४५ द्विगुणिता ११॥३०॥ अल्या. कृतिः १३२॥ १५॥ अनया पृथक्स्थं गुणितं भकं फलम् 1०1३८१३३॥ व्यगोः सकाशाद निभायनलवान्वितसूर्यस्य भिन्नगोलत्वाद्धनम् । अथ तृतीयं फलम् । सरसायनांशयुक्तोऽक ४११०४॥ अस्योदयः ३४६॥ खखानल-३०० विशेषितः ४ाशरद्विक-५५ हृतः फलम् ११४८ खखावलेभ्या सरसमायनार्कोदयस्याधि- कत्वादनम् । अथ चतुर्य फलम् । धुमिताति । धुमितिः २६।२८० प्रतिपदन्तः १९६अन- पोरन्तरम् १८॥३२॥शरभक्त फलम् ३३४२।१४। दिनमानस्य प्रतिपदन्तापेक्षयाधिकत्वाद्धनम् । तेषां चतुणी फलानां संस्कृतिः । धनयोर्योगः । ऋणयोर्यागः। धनर्णयोरन्तरमिति । फलच. तुष्कसंस्कृतिधनम् ४।६३।१७। अतस्तपनाल्ते चन्द्रो दृश्यः । मथवा चतुणी फलानामृण संस्कारेणादृश्य इति । इति चन्द्रदर्शनम् ॥ २३ ॥ माधुरी व्याख्या- पक्षति क्षये प्रतिपदोऽवसाने, इह-चन्द्रोदयविचारे, साकौशौ-द्वादशलवयुक्तौ, अर्कव्य. केवलात् = निरयणात् , व्यगोः यत् चरं, तत् लवाद्यं, अंशाचं स्यात् । इदं, व्यगुरवि- गोलयो उत्तरदक्षिण गोलयोः, स्वर्ण धनर्ण कुरु ॥ १ ॥ तत् फलं पृथक् , निभायनलवान्विताऽरुणचराहतं सत्रिराश्ययनाशयुक्तरवेयंत् पर तेन गुणितं, द्वथक्षभाहतेः = द्विपलभाचातस्य (द्विगुणपलमायाः) कृतिहृतं वर्गेण भक्तं, तत् , व्यगोः, असमैकगोले भिन्नैकगोले कमेण, धनर्ण-स्वणं कुरु । खखानलविशेषितः= शतत्रयान्तरितः, शरद्विकहतः पंचविंशतिभक्तः, भरसभायनार्कोदयः सषड्भायनरविरा. श्युदयः, अनल्पकाल्पोदय-शतत्रयाविकोनोदयराशी, धनाधनं स्वर्ण, कुरु ॥ २ ॥ शरभक्तपञ्चभिहतं, धुमितिप्रतिपद्मान्तर=दिनमानप्रतिपदन्तान्तरं, दिनेऽधिकोने दिनमाने प्रतिपदोधिकाल्प, क्रमात् , स्वमृणं = धनणं, कुरु । अन चेत् , चतुष्कसंस्कृ- तिः = फलचतुष्कसंस्कारः, धनं = धनात्मक, स्यात्तदा, तपनास्ते-सूर्यास्तकाले, विधुः च. न्द्रः, दृश्यते-अवलोक्यते, अन्यथा इतरथा, न नावलोक्यते ॥ ३ ॥ अत्रोपपत्तिा- करप्यते पशुज्या ११०, त्रिज्या १२.०, जिज्या=४८, युज्या-११५, व्यगुचरज्या | अथ "भक्का व्यवघोर्लविा यमकुभि। रित्यनेन प्रतिपदवसाने तिथिसंख्या-१ - PARMA चव्य चै-र ।-र१२°। चर + १२° । यतः पूर्व राहुश्चकशुद्धः, अतः अपातो १२ विधुःच-पात-र-पात + १२ व्यगु + १२° । एतेन सार्काशौ व्यग्वर्काविति युक्त- मेबोकम् । अत एवं यदा चन्द्र काली शा१२, तदधिका वा भवंति तदा प्रतिपदन्ते चन्द्रो दृश्योऽन्यथादृश्यः स्यात् । अतो हि प्रतिपदवसाने सूर्याचन्द्रमसोः क्रान्तिवृत्तीयान्तरांशा द्वादशैवातस्तदानी हकर्मादिचतुर्णा फलानो योगस्य धनवे तत्संस्कारेण द्वादशाधिकाः कालोशा भवितुमर्हन्तीति तदानी चन्द्रो दृश्यो भवति नान्यथेति स्पष्टम् ।
- त्रिज्याधु फाक ९४ पधुज्याxव्य ज्या x निXअभा. उदयास्ताधिकारः ॥ ६॥ अथ कोगानुपातेन यष्टि ज्यापधुनि । “परमशज्या %D२७०, अतोऽनुपातेन ज्याद्यु पशज्या व्यभुज्या २७.४व्यभुज्या_व्यभुज्या x8 त्रिज्या १२० यष्टिरशर त्रिज्या ४ पयुज्या व्यभुज्या ४९ पुनश्च स्फुटःशरः- त्रिज्या ९४ पधुव्यभुज्या । ततः "स्पष्टेषुरक्षवलनेन हतो विभक्त' इत्यादिभास्करप्र. धुज्या ४४ कारेणाक्षहक्कासवः स्फुश x त्रि x अभा ९४ पाज्या ४ व्यभुज्या निxअमा धुज्या४१२ धुज्या ४४४ धुज्या १२ अक्षरक्कमलवाः ४ पधुज्या व्यभुज्या x नि: अभा धुज्याxxधुज्या४ १२४६० त्रि-जिज्या x व्यभुज्या- जिज्या धुज्या ४ ४ ४ धुज्या X १२४६ त्रि ४ जिज्या त्रिज्या ९४ पधुज्या त्रिx अभाxत्रि व्य क्रांज्याअभा X घुज्याxxद्युज्या X १२x६०xजिज्या ९Xपधुज्या त्रित्रि व्यकुज्याxत्रिज्या ९Xपयुज्या त्रि जिज्याxयुज्याxxधुज्याx६० धुज्या जिज्याx४४ धुज्या ४६. ज्यचज्याx९Xपधुज्यात्रि व्यच ९X११.X१२. जिज्याXXXद्यज्याX६० ४८X४४११५X. - -X A 0 S X - MANOR द्यु Hin व्यचXX९ व्यचX९९-५५२० व्यच स्वल्पान्तरात् । धनोंप- ५५२० पत्तिस्तु गोलस्थित्यवलोकनात्प्रस्फुटेत्युपपन्नं चरी शानयनम् । अथ कल्प्यते, मध्यमः शरः-श. सायनसत्रिभरहस्य कौतिः क्रांस । तदीया युज्या- थुस । तच्चरज्या ज्याचस । चरं च-चस, । ततः पूर्व युक्त्या यष्टिः =पधु x त्रि। ज्याकांस-त्रि शशुस आयनवलनज्या स्फुट: बारा । आक्षकाशा त्रिं अभा x शx घुस त्रि दृकxनिx१२४४६० Bहक । अतच्छेदगमादिना त्रि १२४ धु४६. अभा x धुस x त्रि ज्याआवश ततः "फुटेषुवलनाहतिस्तुवेत्यादिभास्करविधिना आयनक्काशा षष्टि धु४ दुक निx १२xx६०xज्याक्रांस x त्रि पा x त्रि x अभा x यु सनिx.शु.४६० लटीकप्रहलाघवे- Gurum Weman क दुक x १२४ घुx ज्याक्रांस x त्रि (':'शु पद्यु, स्वरूपांतरात् पद्युत्रि मभा x द्यस एक x १२४ ज्याक्रांसxत्रि नि अभाxशुस हक १२४ ज्याक्रांसxत्रि अभाX नि x अभा ४ घुस अभाx१२ ज्याक्रांस अभा दुक४१२४xि१२ ज्याकुस नि'...कx १२-१२ निx अमाधुस घुस अभाxत्रि ज्याचसहकx१२४ १२: ज्याचस-- अभाx१२० १.X0 चसxxहकx१२४ १२ चसXx०२.४ चसहक स्व) अभाx१०x१२० अभाx१२.०० अभा चसहक सौम्ययाम्यगोलस्थे सत्रिभग्रहे क्रमेण मक- (मभा x २)(अभाx२) (अभाx२) रादिकोदिकेन्द्रत्वकारणात् सौम्ययाम्यायनयोहो भवतीति "तामहेऽयनपृथक्कयो रिति भास्करोकप्रकारेण धनोपपत्तिः स्फुटव । अथ प्रतिपदन्ते रविचन्द्रयोरतराशा द्वादशेति तिथिपरिभाषया स्पष्टमेव । अथ चेद्य- गपत् सूर्यास्तप्रतिपदन्तौ भवेतां तदा सूर्यास्तकालायापन्मितेन कालेन सषड्भरविराशेः- दशभागा उदयमेष्यन्ति तावनिमतेनैव कालेन सूर्यास्तानन्तरं चन्द्रस्थानमपि अस्तक्षितिज गमिष्यत्यतो यदि त्रिंश देशः षड्भरविराश्युदयपलानि लभ्यते तदा द्वादशलबैः किमित्य- पातेन रविचन्द्रौतरद्वादशलवसंबन्धिपलानि स्युः । तानि १० भक्कानि अंशाः स्युः। ते तु १२० कालांशेरन्तरिता अंश:१२ घरा+राउ १२° (२+1)°x १० १२०x१.x(२+ne+राउ ३०६ रा+ राउ । अतोऽस्मात् (३००) (२+tx१० २५ अधिक उदयमानो फलानो धनत्वमन्यथा ऋणत्वं स्यात् । प्रतिपदिनमानयोस्तुल्यत्वे तहिने सूर्यास्तकाले चन्द्रोदयः स्यादेव । दिनमानप्रतिपन्मानयोन्यूँनाधिकत्वे-यदि नाड़ीषष्टया द्वादश लवा लभ्यते तदा दिनप्रतिपन्मानांतरनाडीभिः क इत्यनुपातेन फलांशा:- दिमाघ )x १२° दिमाधप्रध । फलमिदं प्रतिपन्मानादबिके अल्प च दिनमाने R Bhata mantra धनमृणं, चन्द्रोदयस्य निश्चयानिश्चयत्वकारणादित्युपपन्न सर्वम् ॥ १-३ ॥ प्रतिपदाके अन्त कालमें साधित सूर्य और व्यगुमें १२ शको जोडे बादमें १६ से भाजित केवल (निरयण ) व्यगुसे उत्पन्न चर अंशादिको व्यगुके उत्तर और दक्षिण गोलों में क्रमिक धन और ऋण कीजिए ॥ १ इसके और सन्निभ सायन रविके चरके गुणन फलमें द्विगुणित पलभाके वर्गसे भाग दी. जिये। रवि और व्यगुके भिन्न और एक गोलमें होनेसे क्रमिक इसे धन आर ऋण समझिये।
Adrakarmat. । उदयास्ताधिकार ॥॥ १६५ ३०० और सषड्भ सायन रविके अन्तरमें २५का भाग देनेसे उदय मानको अधिक और अल्प होनेसे क्रमिक धन और ऋण समझिये। दिनमान और प्रतिपदान्तके अन्तरमें पका भागदेनेसे लब्धिको दिनमानके अधिक और अल्प होनेसे ऋमिक धन और ऋण समझिये। यदि इन ४ फलोंका संस्कार धनावशेष रहे तो उस दिन सूर्यास्त कालमें चन्द्रमा दृश्य होता है । अन्यथा (ऋणावशेष रहे तो ) नहीं ॥ ३-३ ॥ उदाहरण-संवत् २००० शाके १८६५ कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा शनिकी घटी २।३१ विशाखा नक्षत्रकी घटी ४३१९ आयुष्मान योगकी घटी १६॥ २६, उस दिनका अहगया २१०४ और चक्र ३८ है । इसपरसे तिध्यन्त कालिक स्पष्ट सूर्य ६।१२। २०१७, स्पष्ट राहु ३।२०।३.१६, अयनांश २११४०।५ दिनमान २५४४ और व्यगु श२११५०।१ अब दोनों में १२ अंश जोडनेसे सूर्य ६.२४१२-१७ व्यगु ४॥३॥५०॥१ पूर्वव्यगुपरसे चर २२२ में ५६ का भाग देनेसे लब्धि व्यगुको उत्तर गोलमें होने से धनात्मक प्रथम फल ३१५७:५१ ॥ १॥ फिर-सूर्य हा२४॥२०१७ में ३ राशि और फिर अयनांश २११४०१५ को जोड़ने से नूतन सूर्य १०।१६१००।१२ परसे चर ८२ और प्रथम फल ३१५७५१ के गुणनफल ३२५।३।४३ में पलमा ५।५४ और २के गुणा १११४८ के वर्ग १३९।१४।२४ का भाग देनेसे लब्धि व्यगु और सूर्यको, विभिश गोलमें होनेसे धनात्मक द्वितीयफल २॥२२॥४६॥ सषड्भ सायन सूर्य १।१६१००।१२ के उदयमान २५१ और ००के अन्तर ४९में २५ का भाग देने से लब्धि उदयमान को ३०० से अल्प होने के कारण ऋणात्मक तृतीय फल ११५१३६ । दिनमान २७४४ और प्रतिपदाके अन्तर २४१५३ में ५का भाग देनेसे लब्धि प्रतिपदासे दिनमान को अधिक होनेसे चतुर्थ फल धन ४।५८१३६ हुआ। इन चारों फलोंके संस्कारसे धनात्मफल २०१३७ हुआ। अतः सायं काल में चन्द्रमा अवश्य श्य होंगे ॥२-३ ॥ अथ गुरोरुदयास्तानयनमाह- चक्राढ्यो मधुवक्त्रमासनिचयो विश्वासचक्रोनितो द्विघ्नो युक् दशमासधूर्जटिदिनै: शेषितो भच्युतः॥ द्वयातः स्याद्भमुखः पृथक् तिथिलवरूनोऽस्य बाईशका- कौशांशोनयुतो धटाजरसमे मासादिकः स्यान्मधोः ॥ ४ ॥ तिथिदिनराहिताब्योऽसौ विधा तैश्च मासैः क्रमश इह भवेतां मंत्रिणोऽस्तोदयौ च ॥४॥ अथ मालगणागु रोरुहयास्तसाधनमाह। चक्राढय इति । शके १५३२ चैत्रशुक्लप्रतिपद्यब्दाः ९०। चक्रम् मासगणः २५॥ चक्राव्यः३३॥ व विश्वासं फलं मासाथम् १८२७१११॥ अनेनोनितः ३२ ॥ ११ ॥३२ । १९ । द्विगुणितः ६४।२३।४।३८ । दश-१० मासजटि ११ दिनयुका ७१।४।४ । ३८ । साविशत्या तष्टा २१ ॥ ४ । ४ । ३८ । अयं भ २७ च्युतः १॥ २१ ॥ १५ ॥ ३२ । द्वयासो भमुखो राश्यादिः ॥ २० ॥१७॥ ४१ पृथक् २ । २७ । ६७ ॥ ४१ । पञ्चदशभिरशरूनः २ । १२ । १०।११। अस्य भुजांशाः ७३ ॥ १७॥ ४१ । एषा द्वादशांश ६ । ४ । ४८ तिथिभागोनराश्यादिकस्य मेषादिषड्राविस्थितत्वादकोशेन पृथक्- स्थो युक्त जातश्चंत्रामासादिकः ।। ४ । २ ॥ २९ ॥अस्मादूगुरोरुदयास्तौ श्लोकाधेनाह- १६६ सटीकमहलाघवे- तिथिदिनेति । मालादिको द्विधा ३।४।२ । २९ । एकत्र तिथिदिनरहितः २॥ १९ ॥२॥ २९ । अपरत्र यक्ता ३ । १९।२।२९। एवं सैमासमन्त्रिणो गुरोः क्रमेणास्तोदयौ स्तः । तद्यथा। तिथिदिनरहितेन मासाछन मासदिनघटिकायेनावयवेन चैत्राद्गुरोरस्ता स्यात् । अन्यनोदय इत्यर्थः ॥ ४॥ माधुरी व्याख्या- चक्राढयः = चक्रयुक्तः, विश्वाप्तचक्रोनितः=त्रयोदशहृतचक्ररहितः, द्विघ्नम् द्विगु- गितः, दशमासधूर्जटिदिनैः = दशभिर्मासैरेकादशभिर्दिनैश्च, युक्= युक्तः, भैः सप्त- विंशत्या, शेषितः = भक्तः, भच्युतः सप्तविंशतितो रहितः, द्वधाता द्वाभ्यो भक्तः मधुवक्त्रमासनिचयः- चैत्रादिमाससमूहः, भमुखः =राश्यादिः, भवति । असौ = अयं, पृथक् द्विस्थः, तिथिलवैः = पंचदशभागः, ऊनारहितः, घटाजरसभे = तुलादिमेषादि- षड्राशौ सति, अस्य-राश्यादिकस्य, बाहशकार्काप्तांशोनयुतः = भुजांशद्वादशांशरहित. सहितः, मधोः = चैत्रतः, मासादिक मास दिन घटी-पलात्मकः, स्यात् , । द्विधा द्विस्था. नस्थः असौ मासादिकः, तिथिदिनरहितादयः पंचदशभिर्दिनैरूनयुक्तः, तैः मासैः, क्रम- शः क्रमात , मंत्रिणा= बृहस्पतेः, अस्तोदयौ (पंचदशदिनरहितमासैरस्तः, पंचदशदिन सहितैर्मासैश्चोदय इति क्रमशब्दार्थः) भवेताम् ॥ ४३ ॥ अनोपपत्तिः- ग्रंथारंभकालिकगासक्षेपयुको मासगणोत्पनो ग्रहो मासांतकालिको वास्तवो प्रहः स्यात् । तद्यथा कल्पानुपातेन गुरुसूर्ययोरेकयोगसंबन्धिचान्द्रमासः = १३+३३ । एक. स्मिश्चक्रे चान्द्रमासाः १३६ अस्मात् अनुपातेनैकचक्रमासीयो योगः - १०+1= १+१२-१ = १० +१३-4 = १ + (१-41)% शेष + १० । ततो योकचक्रेणा-( १ ) यं शेषस्तदेष्ठ चक्रेण क इतीष्टचक्रसंबन्धिशेषः- चक्र x (१- । एतेन युक्तो मासगणो जातः मासग + (चक्र-)। १३ अथ चायं ग्रंथारंभकालिकक्षेपेण १०मा११दि HD १३ (१०मा ११दि)युतो मासः WIIMAN चक्र | पुनः “शुक्रस्य शुद्धयति गुरोर्यदि साधविश्वैरिति-वक्ष्यमाणप्रकारेण १३+३ ( १०मा११दि) +मासग+चक्र मासरेको योगस्तदैभिर्मासै क इत्यनुपातेन योगः १३ + (५मा ++दि + मास ग--- चक्र-- । अत्र लब्धेर्गतयुतिसङ्ख्यात्वसूचनास्यागे २७ कृते, हरे शेषे शोधिते चागाभियोगं यावच्चान्द्रमासाः स्युः-१३३ o o । । में तुलादिकेन्द्र होनेके हेतु घटानेसे शेष १०॥३111 चैत्रादिक मासादि हुए। इन्हे २ उदयास्ताधिकारः ॥ ६ ॥ २७-शे । तथा च पूर्वयुक्त्या शेषमाससंबन्धिगृहायः सूर्य: ६५शेमा अथ च युतिकाले रविरेव गुरुः चैत्रादितो मेषादि यावत् ये मौरीशास्तेषां शोधनेन भवति । ते तु सौरांशा १५ मिता आचार्येण स्वीकृत्यानुपातेनैतदुत्पत्रिभुजोशफलं तुलादि. मेषादिकेन्द्र ऋणधनं कृतमतश्चैत्रादितो मासगणः स्यात् । एवमेव पूर्वोक्तस्पष्टाधिकारयुक्त्या अस्तानन्तरं एकेन मासेन पुनरुदयो भवत्यतः पञ्चदशदिनरहितसहितमासगणैर्गुरोरुद- यास्तौ भवत इति युक्तमुक्तमतः उपपनम् ॥ ४ ॥ चक्रसे युक्त, चक्रके तेरहवें भागसे रहित २ से गुणित, १० महीने ११ दिनोंसे युक्त, से भाजित, २७ में रहित और २ से भाजित क्षेत्रादिमालगण राश्यादि होता है। इसे दो स्थानों में रखकर अपने १५ वां अशको घटाकर तुलादि और मेषादिमें इसके भुजाशके १५घे अशको क्रमिक घटाने और जोड़नेले त्रादिक मासादि होता है। इसे २ स्थानों में रख. कर १५ दिनोंको घटाने और जोड़नेसे क्रमिक गुरुका अस्त और उदय होता है ॥ ४ ॥ उदाहरण--शाके १८६४ ज्येष्ठ शुक्लप्रतिपदामें वर्षसमूह ४२२ चक्र ३८ और माससमूह ५२ है, अब माससमूह और चकके योग ९० में चकके १३ वें अंश मासादि २॥२॥४१॥३२ को घटाकर शेष मासादि ८४१२।१८१२८ और २ के गुणा १७४॥४॥३६॥ ५६ में मासादि १०१११ के योग ९५१३।१८१३८ हुआ। इसमें २७ का भाग देकर लब्धि ६।१२।४५१४९ को २७ में घटाकर शेष २०११७११४१११ का आधा १०१८१३७॥ ५ इसको २ स्थानों में रख कर एक स्थानमें १५ अंश को घटाकर शेष ९४२३१३७५ के भुजांश ६६।२२१५५ के द्वादशांश ५।३०१४को द्वितीय स्थानस्थित राश्यादि १०1८१३०१५ स्थानों में रखकर १५ दिनोंको घटाने और जोड़नेसे शेष मासादि (चैत्रसे) पर गुरु का अस्त ९।१८१७११ और १०.१८१८११ (चैत्रादिक) मामादिपर गुरुका उदय हुआ ही होगा ॥४३॥ अथ शुक्रोदयास्तकालानयनमाह- अथ मधुमुखमासाः सप्तभूनिधनचकैः स्वरसयुगलवाव्यः संयुता मार्गणाधना ॥ ५ ॥ उदधिरससमेताश्छिद्रखेगामितष्टा नवनवपरिशुद्धाः पंचभक्ताः पृथक्स्थाः । रसगुणदिनहीनाव्या द्विधा चैत्रतस्तै- भृगुजहरिदिगस्ताम्बूदयो स्तः क्रमेण ॥ ६ ॥ नवमासभघनतोऽल्पपुष्टाः पृथगास्थाः क्रमशस्तु तैर्युतोनाः ॥ वेधा युगवासरोनयुक्तास्तोयास्तैन्द्रयुदयों क्रमाद्भृगोस्तैः ॥ ७ ॥ अथ शुक्रास्तोदयसाधनं सार्धवृत्तेनाह । अथ मधुमुखेति । मधुमुखमासाः ३६ । चक्र ८ सप्तदशाणितम् १३६ । अस्य वारयुग-४५ लवो मासाय: ३ । । ४०। । अनेन सप्तदश- गुणिता युक्ताः १३९ । ०।४।०। एतैमधुमुखमासाः २५ संयुताः ९६४ । । ४० । । मागण-नाः ८२०1३।२०। । उदधिरस-६४ समेताः ८८४ । ३।२०।। छिद्रखे. estmete पञ्च RANAS - ९) गुणिताः, नवनवपरिशुद्धाः = नवनवतितो रहिताः, पंचभक्ता:पंचभिहताः पृथक- खटीकप्रहलाघवे- गामि-९९ तष्टाः ९२३ । २०1०1 नवनवभ्यः ९९ शुद्धाः ३६॥ ४०॥ भक्ताः १ । ११ । २२ ० । पृथकथाः १ । ११ । २० । ० । एकत्र रसगुणदिन-३६ हीनाः । • ॥ ५॥ २० । । । अन्यत्र युताः २ ३ १७ ३० । ० ॥ लैमासैः क्रमेण चौत्राद्धगुजस्य हरिदि- गस्तः पूर्वास्तोऽम्बुदयः पश्चिमोदयः स्यात् । थन्न हीनस्तत्र शुक्रस्या पूर्वास्तः । यत्र युक्तस्तन्त्र पश्चिमोदयः । अथ शुक्रस्य पश्चिमास्तपूर्वोदयसाधनमाह । नवमासेति । ये पृथकस्थास्ते नवमासमवस्त्र: सलविंशतिदिनाधिकनवमासेभ्योदल्पा पुष्टा वा स्युस्तदा क्रमशस्तवमा सभघस्युतोनाः कार्याः । पृथकल्याः १ । ११ । २० । ०। नवमासमधन-९ । २७ तोऽल्पा अतो नवमासमवस्त्रयुताः ११ ॥ ८॥ २०॥ द्वेधा ११।८।२०। । युग-४ वासरोनाः ११।४।२०१०। अन्यत्र युक्ताः ११॥१२॥२०॥ यत्र हीनास्तत्र भूगोः शुक्रस्य तोयास्त: पश्चिमात्तः। यत्र युक्तास्तन्द्रयुदयः पूर्वोदयः । एतौ चैत्रातःस्त इत्यर्थः ।। ५-७ ॥ माधुरी व्याख्या- अथ = अनन्तरं, स्वशरयुगलवालयः = निजपंचचत्वारिंशद्भागयुतैः, सप्तभूनिध्न चक्रः = सप्तदशभिर्यंतचना, संयुताः =युक्ताः, मधुमुखमासाः = चैत्रादिमासगणः, मार्गण नाः, - पंचहताः, उदधिरससमेताः = चतुःषष्ठियुता, छिद्रखेगामितष्टाः = नवनवत्या स्था:= भिन्नस्था, द्विधा = स्थान द्वय स्थिताः, रसगुणदिनहीनाब्या: = षट्त्रिंशाहिनैः क्रमेणोनयुताः । तैः = मासैः, चैत्रतः चैत्रमासात् , क्रमेण = क्रमात् , भृगुजहरिदिग- स्ताम्बूदयौ = शुक्रस्य पूर्वास्तपश्चिमोदयौ, स्तः = भवेताम् , तु पुनः, पृथगस्था=अन्यत्र स्थिताः, नवमासभषलता = सप्तविंशतिदिनाधिकनवमासेभ्यः, अल्पपुष्टाः न्यूनाधिकाः, सन्तः, तैः सप्तविंशतिदिनाधिकनवमासैः, क्रमशः, युतोनाः = सहितरहिताः, कार्याः तैः, मासः = शुक्रस्य, क्रमातू , तोयास्तैन्द्रयुदयौ = पश्चिमास्तपूर्वोदयी भवेताम् ॥ ५-७ ॥ অবশিঃ- कल्प भृगुकेन्द्रभगणः = २७०२३८८४४६, कल्पचान्द्रमासाः3५३४३३३३६०००। यदिकल्पमृगुकेन्द्रभगणैः कल्पचान्द्रमासा लभ्यते तदा एकभगणेन किमिति जाता एक भगणसंबंधिचान्द्रमा: युतिकालः = = १९+५-६६। २७०२३८८७४६ एकस्मिश्चक्रे चान्द्रमासाः = १३६, अमी अनेन (६६) भक्तास्तदा एकचक्रवधि- शेषः = (१+१५ )। ततो पद्येकेना-( १७ +3५) यं शेषस्तदेष्टचक्रेण कः ? इतीष्ट- चक्रसम्बन्धिशेषः (१७+1५) चक्र । मधुमुखमासाः = ममा, ग्रंथारंभ कालिंकभृगु. क्षेपः= ६४, एतेषां योग विधाय, यदि कल्पशेषेणैको मातस्तदेष्टशेषेण क इति चान्द्रमास:- ( १७+३५) चक्र + ममा+2 x ५= { ( १७+ १५.)चक्र + ममा ७ X५+६४ल+ अत्र लब्धेः प्रयोजनाभावात्यागे कृते, शेषमाने चहराच्छोधिते ५ aunlod Animal युतिकालानिमचन्द्रमासाः एतन्मितैमधुवक त्राप्रिममासैोगःस्यात्। पूर्वोक्त्या मृगोः पूर्वास्तपश्चिमोदयान्तरदिनसंख्या = ४१ अस्ति, तस्मात् तदर्धदिन सं- DHARA Karta उदयास्ताधिकारः ॥8॥ ३६ ख्यया रहितसहितमासैः पूर्वास्तपश्चिमोदयौ मृगोर्भवेताम् । यतो हि उच्चनीचासन्ने शुक्र पूर्वास्तपश्चिमोदयौ पश्चिमास्तपूर्वोदयौ च क्रमेण तस्य भवतोऽतः स्वशीघ्रोच्चभृ. स्वोर्योगात्पुर्नयुतिकालार्धन (९ मा. २७ दि) मासेन स्वनीचश्वोर्योग २४५ स्यात् । योगात् पूर्वपश्चिमकेन्द्रांगैः ३° क्रमात् पश्चिमास्तपूर्वोदयौ भवेताम् । मृगौः केन्द्रगतिकला= ३७, अंशत्रयकलाः = १८०, ततोऽनुपातेनांशत्रयकलासम्बन्धिदिन- १८.x4 संख्या - ४ स्वल्पान्तरात् । शेष सुगममित्युपपन्नम् ॥ ५-७ ॥ ३७ चक्रको १७ से गुनकर उसमें उसी. ( १७ गुणित चक्र) का ४९ वा अंश जोड़े फिर उसमें चैत्रादि माससमूहोंको जोड़कर ६ से गुणा करके उसने ६४ को जोड़कर ९९ से भाग देकर इसे ९९ में घटाकर और का भाग देकर मालादि-लब्धिको २ दो स्थानोंमें रखकर ३६ दिनोंको घटाने और जोड़नेसे प्राप्त मासादिमें शुक्रका ऋमिक पूर्व दिशामें अस्त और पश्चिम दिशामें उदय होता है। अन्यत्र स्थापित मासादि यदि ९ महीने और २७ दिनोंसे अल्प तथा अधिक हो तो उसे २ स्थानों में रखकर क्रमिक ९ महीने २७ दिनोंको जोड़ और घटाकर उनमें ४ दिनोंको घटाने और जोड़नेसे निष्पन्न मासादिमें शुक्रका क्रमसे पश्चिमास्त और पूर्वोदय होता है ॥ ५-७ ॥ उदाहरण- ३८ और चैत्रादि मानसमूह ५२ है, अतः ३८ x १५६४६ । ६४६:४५=१४।१०।४।०॥ ६४६ + (१४११०४.०)=६६०।१०।४। इसमें माससमूह ५२४ को जोड़ कर .१२।१०१४ हुआ। इसको ५ से गुणकर ३५६४।२०।२० इसमें ६४ के जोड़नेसे ३६२५।२०।२०।।इसमें १९ का भाग देकर शेष ६१।२०१२... को ९९ में घटाकर शेष ३७९॥४०॥ में ५ का भाग देनेसे मासादि लब्धि ७॥१३॥५६॥ में मासादि ११६ को घटानेसे शेष मासादि (चैत्रादिसे )६।१५६. पर शुक्रका पूरव दिशामें अस्तकाल और जोड़नेसे चैत्रादिक मासादि ८।१९।५६१.. पर शुक्रका पश्चिममें उदय काल हुआ। एवं लब्धि मासादि ११३१५६... को मासादि ९।२७ से अल्प होनेके कारण लब्धिको मासादि ९।२७ के योग ५११०१५६ में पुनः ४ दिन को घटा कर शेष भासादि ५।६।५६., पर (चैत्रादिसे) शुक्रका पश्चिम मस्त और योग ५।१०।५६ में ४ दिनको जोड़कर मासादिपर शुक्रका पूरवमें उदय काल हुआ ॥५-७॥ अथ पूर्वयुक्त्या निष्पन्नगुरुशुक्रकालानाह- मासै खैय॑रिदिनरुदयास्तकालः शुक्रस्य शुद्ध्यति गुरोयदि सार्धविश्वैः । सोऽन्यो भवेन्मधुमुखादथ तैर्युतश्चेत स्यात्तत्परोऽथ पुरतोऽपि विलोमशुद्ध्या ॥ ८ ॥ अथ शुक्रगुरुदयास्तकालपरिवत्तमाइ । मासैरिति । शुक्रस्य पूर्वोक्ता यः उदयास्तकाला स व्यरिदिनः षड्दिनरहितविंशतिमासैः १९।२४ शुध्यति निःशेषो भवति । शुक्रव्य पूर्वोदयात् पूर्वोदयः परोदयात् परोदयोऽनेन १९२४ कालेन भवतीत्यर्थः । एवमस्तोऽपि । स्पष्टाधिकारपठिताना द्विमास्येत्यादीनां मासानां योग एतत्तुल्यः १९ । २४ इति सुगमा वासना । एवं गुरोर्यदि उदयास्तकाला स साधविश्वासः १३।१५ शुध्यति । तैमास २२० ला 44.
'जार अस्त काल R IMAR B १७० सटीकप्रहलाघवे- पूर्वोक्तः स उदयास्तकालो युतश्चेत् तदा मधुमुखादन्यो भवति । सोऽपि चेद्युतस्तदा तस्परो भवति तैर्मासंस्तस्मादुदयास्ताग्रेऽन्योदयास्तकालः स्यादित्यर्थः । विलोमशुद्धया पुरतोऽपि पूर्वमेव तेमालरुदयास्तकाला स्यात् ॥८॥ माधुरी व्याख्या- व्यरिदिनैः = षड्दिनरहितैः, नखैः = विंशतिभिः मासैः, शुक्रस्य, सदयास्तकालः = उदयस्यास्तस्य च समयः, शुद्धयति सिद्धथति । यदि-चेत , गुरो-बृहस्पतेः 'ज्ञात- व्यः तदा, स्वार्धविश्वैः = सार्धत्रयोदशः १३, मासैः, उदयास्तसमयः, शुद्धयति । अथ चेत् = यदि, मधुमुखात्-चैत्रात , युतः सहितः, तदा सः, अन्या=द्वितीयः, उदया- स्तकालः, स्यात् । चेत् = यदि, तैः, युतः= सहितः, तदा तत्परः = तत्पश्चात् स्यात् । अथ = पुनः, पुरतः - अग्रे, अपि, विलोमशुद्धया विपरीतक्रियया, उदयास्तकाली भवेताम् ॥ ८॥ अत्रोपपत्ति:- पूर्वयुक्त्या गुरुमृग्वोरुदयास्तसम्बन्धिनिष्पन्नमासादय एव कथिता अतो वासनाऽत्र- सरलैच ॥ ८॥ (पूर्व या पश्चिम उदयसे अस्त पर्यन्त ) सिद्ध होता है और गुरुका ( १३+३) मास-१३ मास १५ दिनोंमें उदयास्त काल होता है, तथा उसे चैत्रादि मासमें जोड़नेसे अन्य उदयास्त काल होता है। और विलोम घटानेसे प्रथम ही उदयास्त काल होता है॥ उदाहरण-सरल है ॥८॥ अथ चन्द्रस्थूलशरानयनमाह- प्रथमे व्यगुचन्द्रदोहेऽशाः स्वदलान्यास्त्वपरे नगान्धियुक्ताः। चरमे दालता नगाद्रियुक्ता व्यगुविधुदिग्विशिखोंऽमुलादिक: स्यात् ॥९॥ अथ चन्द्रस्य शरसाधनमाह । प्रथमेति । विराहुचन्द्रस्य दोहे भुजराशा प्रथमे सति अंशाः स्वदलेन स्वार्धेन युक्ताः कार्याः सोऽगुलादिकशरः स्यात् । अपरे द्वितीये रोशौ ये भागास्ते नगाधिभि-४७ र्युक्ताः कार्याः सशरः। चरमे तृतीये राशौ भागा दलितास्ततो नगादिभिः ७० युक्ता व्यगुविधुदिक् विराहुचन्द्रो यस्मिन् गोले ताहिक शरोऽगुलादिका स्यात् । अत्र शरानयने राशीनामंशा न कार्या अधस्तना यथावस्थिता एवं भागा पाहाः । चन्द्रस्य शरसाधनाथं सूर्यग्रहणे कृतौ तिथ्यन्तकालीनौ चन्द्रराडू तायेव स्थापितौ । चन्द्रा ८।५।२६ । २० । राहुः ॥ २॥ ११ ॥ ४१ ॥ १८॥ व्यगुविधुः ६ । २३ । ४॥ २॥ अस्य भुजा ०।६।१४।५८ । भुजस्थ प्रथमराशौ विद्यमानत्वादशाः ६ । १४ । १८ स्वाधेन ३ । ७।२९ युक्ता जातः वारः ९ ॥ २२ ॥२७ । व्यगुविधोरुत्तरगोलत्वादुत्तः ॥९॥ माधुरी व्याख्या- प्रथमे = एकराशी, व्यगुचन्द्रदोहे-राहुरहितचन्द्रभुजे, स्वदलान्याः = निजाधयुक्ताः, अंशाः कार्याः । अपरे= द्वितीयराशी, व्यगुचन्द्रदोहे, नगाब्धियुक्तः = सप्तचत्वा- रिंशता सहिताः, अंशाः कार्याः । बरमे-तृतीयराशी, व्यगुचन्द्रदोहे, अशा भुजांशाः, दलिता अर्धिता, नगादियुक्ता-चतुःसप्तत्या सहिताः, व्यगुचन्द्रदो जांशाः, व्यगुवि- धुदिक = विराहुचन्द्रगोलीयः, भकुलादिका अङ्गुलमुखः, विशिवः = अरः स्यात् ॥६॥ ह paise उदयास्ताधिकारः ॥ ६ ॥ अनोपपत्तिः- "नृपतिथिमनुविश्वे" त्यादिवक्ष्यमाणप्रकारेण ३०, ६०, ९०, भुजांशेषु क्रमेण ४५।७८१९० तुल्यानि शराडलानि भवन्ति । तत्राचार्येणोक्तभुजांशेषु ४७, ७७, ९० मितानि शराडलानि स्वल्पान्तरात् स्वीकृतानि । अथ च यदि त्रिंशदंशैरे-(४७) तद- कुलशरो लभ्यते तदेष्टभुजांशैः क इत्यनुपातेनेष्टभुजसम्बन्ध्यङ्गुलादिकः शरः व्यचंभुअंx४७ व्यचंभुअं४३ , स्व० = व्यचंभुआं (+1)= व्यचंभुलं व्यचमुझे ३ प्रथमद्वितीयराश्यन्तीयशरांगुलातरम् एवमनु- २ पातेन द्वितीयराशिव्यगुचन्द्रभुजांशसम्बन्धिशराङ्गुलानि = ३० x व्यचंभु -व्यचंभु । अस्मिन् प्रथमराश्यन्तकालिकशरस्थ योगेन द्वितीयराशौ शराजुलानि-४७ + व्यचंभुलं । अथ ७७ ॥ ९० = १३॥ पुनरनुपातेनान्तरसम्बन्ध्यंगुलादिकः शरः = १३४ व्यचंभुरं ३० व्यचभु स्वल्पान्तरात् । अस्मिन्नपि द्वितीयराश्यंतकालीयशराजुलस्य योगेन है.४७७७ ma man AN BRthra २ जातानि तृतीयराशौ व्यगुचन्द्रभुजोशसम्बन्धिशराङ्गुलानि =७५ + अचंभुरं २ इत्युपपन्नम् ॥ ९ ॥ प्रथम रोशिमें व्यगु चन्द्रका भुज होवे तो भुजांशका आधा उसी (भुजांश) में जोड़नेसे, दूसरे शशिमें व्यगु चन्द्रका भुज होवे तो शुजांशमें ४० को जोड़नेसे और तीसरे राशिमें व्यगु चन्द्रका भुज होवे तो ४७ में भुजांशका आधा जोड़नेसे राहुरहित चन्द्रमाके गोलको अङ्गुलादिक शर होता है ॥ ९ ॥ उदाहरण-सुर्यग्रहणोक्त अमांतकालिक चन्द्रमा ५।४।२१।५९ और राहु ५।१। १४.२८ है, अतः विराहु चन्द्रमा ..॥३१॥३१ के भुजांश ३३३१ में ( इसे प्रथम राशिमें होनेसे ) इसीके आधे १।३३।४५ को जोड़नेसे ( विराहु चन्द्रमाको उत्तरगोलमें होने के कारण ) उत्तर दिशाका अङ्गुलादि चन्द्र शर ४०४१।१६ हुआ ॥ ९ ॥ सूक्ष्मशरानयनमाह- नृपतिथिमनुविश्वरुद्रगोद्रिश्रुतिवसुधाः शरखण्डकानि तैय॑त् । व्यगुविधुभुजतोऽयमोक्तिवद्वा व्यगुविधुदिग्विशिखोऽङ्गुलादिकः स्यात्।१०॥ अथ प्रकारान्तरेण शरानयनमाह । नृपेति । व्यगुविधुः ५।२३।४।२। अस्य भुजांशाः ६ ॥ १४॥ १८॥ दशभिर्भक्ता लब्धखण्डं शून्य शेष। । १४ । १८ एष्यखण्डेन १६ गुणितं ९९।१९।२८ दशभिर्भक्त फलम् । ९ । १९ ॥ अनेन गतखण्डयोगो युक्तो जातोऽगुलादिः कार उत्तरः ९५९ ॥१०॥ माधुरी व्याख्या- नृपाः = १६, तिथयः = १५, मनवः = १४, विश्वे-१३, रुद्राः-११, गावा-९, अथ खण्ड me A . H १६, १५, १४, १३, ११०९, ४ और श्ये शरकी ९ खण्डाय होती है। इनके द्वारा १७२ सटोकमहलाघवे- अद्रयः-७, श्रुतयः= ४, वसुधा=१, इत्येतानि नव शरखंडकानि भवन्ति शरखण्ड, व्यगुबिधुभुजतः = व्यगुचन्द्रभुजात् , अपमोक्तिवत् = क्रांत्यानयनप्रकारेण, व्यगुविधुदिक् = राहूनचन्द्रगोलदिकः, वा = प्रकारान्तरेण, अङ्गुलादिका, विशिखः = शरः, स्यातू ॥१०॥ मनोपपत्ति:- त्रिंज्या = १२०, अङ्गुलात्का परमः शरः-९०, इष्टव्य गुचन्द्रभुजज्याइच्यचंज्या, ततोऽनुपातेनेष्टव्यगुचन्द्रभुजज्यासम्बन्थ्यलात्मकः शरः- प. श.४ इन्यचंज्या ९०x इव्यचंज्या ३४ इयचंज्या । ततः खण्डानयनयुक्तियोत्पत्तिविधिना-राहून. चन्द्र भुर्जाशा-१०, २०, ३०, ४०, ५०, ६०, ७, ८०, ९०। एषां ज्या:२१, ४१, ६०, ७७, ९१, १०४, ११३, ११८, १२० । पूर्वानुपातेना- ३४२१ धखण्डम् ६३-१६, पल्पांतरात् । ३४४१ द्वितीय खण्डम ३१, स्वल्पांतरात् । ३१-१६-१५-द्वितीया खंडा। एवं सर्वत्र। शेषोपपत्तिः क्रांत्यानयनोपपत्ती द्रष्टव्या । इत्युपपन्नम् ॥ १० ॥ e Nepal 9 शांति साधनकी तरह राहून चन्द्रमाके गोलकी दिशाका अङ्गुलादिक शार होगा ॥ १० ॥ उदाहरण-विराहु चन्द्र के भुजांश' ३३१३१ में १० का माग देनेसे लब्धि शून्य आयो अतः गतबण्डा , भुजांश और अग्रिमखण्डा १६ के गुणनफल ५००1१६ में १० का भाग देनेसे लब्धि विराहु चन्द्रको उत्तर गोलमें होनेसे उत्तर दिशाका स्पष्ट चन्द्र शर ५1०1१हुभा ॥ १० ॥ लघुगोऽल्प इनादुदति पूर्वं भूयाभूरिगतिग्रहः प्रताच्याम् । भूयाँल्लघुगः परत्र चास्तं प्राच्या भूरिजवो लघुः प्रयाति ॥१२॥ अथोदयास्तयोटिंगज्ञानमाह । लधुगोऽल्प इति । यो ग्रह इनात्सूर्याल्लघुगोल्पगति. रल्पो भागन्यूनश्चेत्तदा स ग्रहः पूर्व पूर्वस्या उदेति उदयं प्राप्नोति । यो ग्रहो भूयान् सूर्या पेक्षयात्राधिका, भूरिगतिरधिकातिश्च तदा प्रतीच्या पश्चिमायां दिशि उदेति । यो भूयान् सूर्यादधिकभागो लघुगः सूर्यादल्पगतिः स ग्रह परन्न पश्चिमदिश्यस्तं याति । यो ग्रहो भूरि- । सूर्याधिकगतिः, लघुः सूर्यात् भागेरल्पः स ग्रहः प्राच्या पूर्वदिशि अस्तं याति । एत. दूधशुक्रयोः । अन्येषां न घटते स्वल्पगतित्वात् ॥ ११ ॥ माधुरी व्याख्या- इनात = रचे, लधुगः लघुगतिमहः, अल्पा-न्यूनराशिका, ( रखेः पृष्ठे विद्यमानः) पूर्व= पूर्वदिशि, उदेति = उदितो भवति । भूरिगतिः =रवेरधिकगतिकः, भूयान्-रवि- राश्यादितोऽधिकराशिका (रवेरने विद्यमानः ), ग्रह-खेटा, प्रतीच्या पश्चिमायां दिशि aadaana उद्यास्ताधिकारा॥8॥ १७३ उदेति । एवं हि लघुग: लघुगतिः, भूयान्-रविराश्यधिकप्रहः, परत्र-पश्चिमदिशि, भूरि- जवारव्यधिकगतिग्रहः, लधुः रविराश्यल्पः, प्राच्या पूर्वस्यो दिशि अस्तं प्रयाति ॥११॥ अत्रोपपत्ति:- सूर्यादल्पगतिको प्रहः सूर्याल्पराशिकः सूर्यास्पृष्ठे विद्यमानो राज्यन्ते पूर्वदिशि सूर्यो- दयात्प्रागेव दृश्यो भवितुमर्हः । अथ सूर्यादधिकः सूर्यापेक्षयाऽधिकगतिश्च अहो हि सूर्यादने विद्यमानो राज्यादौ पश्चिमे दृश्यो भवितुमर्हतीति । अथ च सूर्यादल्पगतिरधिकराशिकश्च ग्रहः सूर्यादने विद्यमानोऽपि प्रत्यहमरूपगतित्वात्सर्येण सहानन्तरितो हि पश्चिमेऽस्तं याती- ति। एवं सूर्याधिकगतिरल्पराशिकश्च सूर्यास्पृष्ठे वर्तमानोऽपि प्रत्यहमधिकातिकः सुर्येण सहानन्तरितः पूर्वस्यामस्तं यातीति विदा स्पष्टमेत्युपपन्नं यथोक्तम् । संशोधकः ॥११॥ सूर्य से न्यूनगति और राश्यादि द्वारा अल्प ग्रह पूरब दिशामें और सूर्य से अधिक गति तथा राश्यादि द्वारा अधिक मह पश्चिम दिशामें उदित होता है। एवं सूर्यसे लघुगति तथा राश्यादि द्वारा अधिक ग्रह पश्चिम दिशामें और सूर्यसे अधिक गति तथा राश्यादि द्वारा अल्प ग्रह पूरब दिशामें अस्त होता है ॥ ११ ॥ अथ प्रहोदयास्तकालांशानाह- भास्करा नगभुवो गुणचन्द्रा भूभुवो दिविसदस्तिथयोऽब्जात्। प्राक्तनैर्निगदिताः समयांशा वक्रिणो गुविदो क्षितिहीनाः ॥१२॥ हदै सूर्यकृतोदयास्तलक्षणम् । अथोदयास्तज्ञानार्थ कालांनाह । भास्करा इति । 'भा- स्करा इत्यादयोऽब्जात् चन्द्रात् प्राक्तनः पूर्वाचायें: समायांचा कालांशा निगदिताः। चन्द्र- स्य द्वादश १२॥ भौमाय नगभुवः १७ । बुधस्य गुणचन्द्राः १३ । गुरोभूभुवः ११॥ शुक्रस्य दिविसदः । शनेस्तिथयः १५ । भृगुविदोः शुक्रबुधयोर्वक्रिणोवक्रगत्योः सोस्तदा तदुक्तका- लांशाः क्षितिहीना एकोनाः कार्याः ॥ १२ ॥ माधुरी व्याख्या- प्राक्तनैः- प्राचीनाचार्यः, भास्कराः = द्वादश, नगभुवः = सप्तदश, गुणचन्द्राः = प्रयोदश, भूभुवः एकादश, दिविसदः नव, तिथयः पंचदश 'एते, क्रमातू' अब्जात- चन्द्रात् , (चन्द्रादीनामिति) समांशाः = कालांशाः, निगदिताः = कथिताः । वक्रिणोः विलोमगतिकयोः, भृगुविदोः = शुकबुधयोः, क्षितिहीनाः = एकरहिताः ते समयांशा निग- दिताः ॥ १२ ॥ अत्रोपपत्ति:- उपलब्धिरेव ॥ १२ ॥ प्राचीन आचार्यों ने चन्द्रादि ग्रहोंके क्रमसे १२, १७, १३, ११, ९ और १९ कालांश कहे हैं। वक्री शुक्र तथा बुधके कथित कालांश ९, १३ में एक अल्प याने ८, १२ कालांश CENTER RAME GARH अथ कुजादीनां पातोशानाह- खाम्बुधयः खयमाः खभुजङ्गाः खाङ्गमिताः खदश क्रमशः स्युः। पातलवा कुसुताबुधभृग्वोर्मध्यमचञ्चलकेन्द्रविहीनाः ॥ १३ ॥ अथ भौमादीनां पातमागानाह। खाम्बुधय इति । खाम्बुधय इत्यादयः कुसुताझौम- मारभ्य पातलवाः स्युः। खाम्बुधयो ४० भौमस्य । खयमा २० बुधस्य । खभुजङ्गा ८० BASAN १०० रहितं जातो बुधल्य शीघ्रकर्णः १३१९०११०॥ मुरोः शीघ्रकेन्द्रात्फलम् ७।९।१२/ १७४ सटीकमहलाघवे- गुरोः । खाङ्गमिताः ६० शुक्रस्य। खदश १०० शनेः । बुधभृग्वोः पाता मध्यमेनाहर्ग- जोत्पनेन चलकेन्द्रेण विहीनाः कार्याः ॥ १३ ॥ माधुरी व्याख्या खाम्बुधयः- चत्वारिंशत् ४०, खयमाः विंशतिः २०, खभुजङ्गा अशीतिः ८०, खामिता षष्ठिः ६०, खदश = शतम् १०. 'एते कुसुतात्-कुजात् , क्रमश: क्रमेण, पातलवा: = पातांशाः, स्युः भवन्ति । बुधभृग्वो। बुधशुक्रयोः, मध्यमचञ्चलकेन्द्रविही. ना दिनगणोत्पन्न मध्यमशीघ्रकेन्द्ररहिता, उक्तपातशा वास्तवपातांशाः स्युः ॥ १३ ॥ अनोपपत्तिः क्रान्तिविमण्डलयोः सम्पातः पातः । कुजादीनां पातास्तु "सूर्यमन्दोच्चमष्टादयोऽशा भवेदितिवत् स्थिराः पठिताः तेषां, परमाल्पगतिकारणातू । अथ यतो हि "ये चान पात. भगणा पठिता ज्ञभृग्वोस्ते शीघ्रकेन्द्रभगणैरधिका यतः स्युः" इत्यादिभास्करोक्कात् बुधशु. कयोः पातशामध्यमशीघ्रकेन्द्रोशसहिताः पठिता, अतस्तयोः मध्यमशीघ्रकेन्द्रेण हीना: पातशा भवन्तीति युक्तमुक्तमित्युपपन्नम् ॥ १३ ॥ मंगलादि ग्रहोंके क्रमसे ४०, २०, ८०, ६० और ये पातशा होते हैं। बुध और शुक्रके पातांशमें अपने २ मध्यम ( अहर्गणोत्पन्न ) शीघ्र केन्द्रको घटानेसे वास्तव पातांश होते हैं ॥ १३ ॥ अथ प्रहशीघ्रकर्णोनयनमाह-- कुविध्यब्धियुगाश्विनो दलचयश्चेत् षड्भपुष्टं चलं केन्द्र चक्रविशुद्धमस्य भमिताधैक्यं लवघ्नागतात् । त्रिशल्लब्धियुतं कुजात् कुयमलाब्धीन्द्वाद्रिभक्तं क्रमा- त्तद्धीना धृतिविम्विला गुणभुवो गोजा इना द्राक्श्रुतिः ॥१४॥ अथ शरसाधनार्थं शीघ्रकर्णसाधनमाह । कुद्वीति । शके १५३४ वैशाखशुक्लपूर्णिमायाँ भौमादीनां स्पष्टकान्तिसाधनं क्रियते तत्र भौमादीनामन्तिमशीघ्र केन्द्राणि । भौमस्य शी. ब्रकेन्द्रम् ३३१४९७१ बुधल्य शीघ्रकेन्द्रम् १।१६।२१।१७। गुरोः शीघ्रकेन्द्रम् दा२।२०१५८॥ शुक्रव्य शीवकेन्द्रन ३।४।१९।९। मानेः शीघ्र केन्द्रम् २।२।१०।। अथ भौमस्य बीत्रक: साध्यते । भौमाय शीघ्रकेन्द्रम् ३।११४।१॥ अस्य राशितुल्यगतखण्डकत्रययोगा। शेषेण शा६७ पुष्यखण्डम् । १। गुणितं ४।१९।४८ त्रिशक्तं फलम् ०1८३९। अनेन खण्डयोगो ६ युक्तः ६।८।३९। एकभक्तः ॥३९॥ एतेनाष्टादश १८ रहिता जातो भौमाय शीघ्रकर्णः २०६१।२१॥ बुधस्य शीघ्रकेन्द्रात्फलम् २१४१॥ द्विभक्तम् ।३।१० । पञ्चदश १५ मध्ये चतुर्भक्तम् १४७१८ा इदं त्रयोदशमध्ये रहित जातो गुरोः शीघ्रकर्णः ११।१२।४२॥ शुक्रस्य केन्द्रात्फ. लम् ६।३९।१८। एकभक्तम् ६।३९।५८॥ इदमेकोनविंशति-१९ मध्ये रहितं जातः शुक्रस्य शीतकर्णः १२।२०२॥ शनेः केन्द्राल्फलम् । ३।१०। सप्तभक्तं फलम् । २८ ।इद द्वादामध्ये रहितं जातः शनेःशीघ्रकण: ११।३१।१२ ॥ १४॥ माधुरी व्याख्या- कुद्विव्यब्धियुगाश्विनः = एक-द्वि-त्रि-चतुः-चतुः-द्विमिताः (१-३-३-४-४-२) दलचयः = शीघ्रकर्णानयनार्थ खण्डासमूहः, भवति । चेत् = यदि, षड्भपुष्ट = षडगृहा- R WHAVNARE action - BOR www m N A . Pre- Honaana Song MAN - MOR . अस्य: मन्तरेण खण्डानि पठितानि ( उदयास्ताधिकारः॥६॥ १७५ ग्रिमखण्डकात् , त्रिशल्लब्धियुतं = त्रिंशता हृताल्लब्धफलेन सहितं, कुजात् = मालात क्रमेण कुयमलाब्धीन्द्वद्रिभक्तं = एक-द्वि-चतु-रेक-सप्तहृतं, तद्धीनाः = तदहिताः, धृतिः- अष्टादश, इष्विला: = पञ्चदश, गुणभुवः = त्रयोदश, गोऽब्जाः = ऊनविंशतिः, इनाः द्वादश, क्रमातू , कुजात-मंगलात् ( अन्न कुजादिति देहलोदीपन्यायः) द्राक् श्रुतिः शीघ्रकर्णः, भवति ॥ १४ ॥ अत्रोपपत्ति:- अत्र शीघ्रकर्णी हि भूगर्भशीघ्रप्रतिमण्डलीयमहान्तरं नाम । स तु भास्करादिभिः 'स्वकोटिजीवान्त्यफलज्ययोः' इत्यादिप्रकारेण साधितः । परन्चात्र ज्याकोटिज्या. चर्चारहितत्वात नीचोच्चान्तरे षड्राशौ प्रतिराशि ११ मितत्रिज्यायां ६ कर्णानानीय तेषा. न्त्यफलज्या= ७७, ४४, २२, ८८, १०; ततो यदि खात्रिज्यायां एतावत्यन्त्यफ- लज्या लभ्यते तदैकादशत्रिज्यायां केति ? जातै कादशत्रिज्यायां क्रमेण कुजादीनामन्त्य- फलज्या-७, ४, २, ८,है। अथ त्रि+अफज्या परमोच्चशीक । अतः कुजा- दीनां क्रमेण परमोच्चशीघ्रकर्णाः- १८, १५, १३, १९, १२ । अथ च षड्राशिमध्ये प्रत्येकराश्यन्ते केन्द्रे शुक्रस्य कोटिज्याः १९, ११, ०, १९, २३ उपलभ्यन्ते, अत एव "अन्त्यफलत्रिमौव्योवगैक्यराशेगरित्यादि भास्करप्रकारेण राशिषटके प्रतिराश्यंत शुक्रर्णाः १८, १६, १३, ९, ५, ३ स्वल्पान्तरात् । ते परमोच्च- शुक्रशीघ्रकणे १९ मिते विशोषिताः १, ३, ६, १०, १ ३, ६, १०, १४, १६% शेषाः, एते स्वाधोधो विशोधिता जातानि खण्डानि १, २, ३, ४,४,२ । एतेन कुद्वित्र्यब्धियुगाश्विनो दलचय इत्युपपद्यते । शेषोपपत्तिः क्रान्त्यानयनोपपत्तिवत्सुगमैव । इत्युपपन्नम् ॥ १४ ॥ शीघ्रकणके साधनार्थ १, २, ३, ४ और २ ये खण्डाय होती हैं। यदि ६ राषिसे अधिक शीघ्र केन्द्र हो तो उसे १२ राशिमें घटाकर शेषकी राशिसंख्याके बराबर खण्डाओं के योगमें शेष अश और अग्रिम खण्डाके गुणनफलमें ३० का भाग देनेसे लब्धिको जोड़ कर उसमें १, २, ४,१ और ७ का भाग देनेसे लब्धियोंको १८, १५, १३, १९ और १२ में घटानेसे क्रमिक माल आदि ग्रहोंके शीघ्रकर्ण होते हैं ॥ १४ ॥ उदाहरण-शाके १८५८ सन् १३४४ साल कार्तिक कृष्ण अमावस शुक्रवार के अहर्गण ३५७८ परसे मध्यम सूर्य ६।२८१५०1१५, मंगल ४।४।२३।२०, गुरु ८११६॥ २८१५३ और मध्यम शनि ११।१०।५।५६ है, 'अतः "भौमार्कीज्यविहीनमध्यमरविः" इत्यादि प्रकारले मंगलका शीघ्रकेन्द्र २।२१।२६॥५७, बुधका शीघ्र केन्द्र ११४१॥ १५, गुरुका शीघ्र केन्द्र १०।१२।२१।२४ शुक्रका शीघ्र केन्द्र २।२७१।१४ और शनिका शीघ्र केन्द्र १२४॥४४॥२१ हुआ। मंगलके शीघ्र केन्द्र में २ राशि हैं, मतः गत खण्डाओं १+२ के योग ३ में अंशादि २१।२६१५७ और अप्रिम खण्डा के गुणनफल ६४।२०१५१ में ३० का भाग " ।१११९९०२१ भक्ता फलम् ४६।११३८) स्वाड्छन्यूना असूजा इत्युक्तत्वात् स्वचतुथाशन सटीकग्रहलाघवे- देकर लब्धि २१८१४१ को जोड़कर ५।८।४२ इसमें १ का भाग देनेसे लब्धि ५।८१४२ को १८ में घटानेसे शेष मंगलका शीघ्रकर्ण १२।५१।१८ हुआ। बुधके शीघ्र केन्द्र में ११ राशि हैं, अतः इसे १२ राशिमें घटानेसे शेष ..॥२२॥ १८१४३ परसे गत खण्डा • हुभा अंशादि २२।१८।४३ और अग्रिम खण्डा १ के गुणन- फल २२।१८।४३ में ३० का भाग देनेसे लब्धि ०१४४॥३७ में अपने आधे ००।२२।१८ को १५ में घटानेसे बुधका शीघ्रकर्ण १४॥३७१४२ हुआ। गुरुके शीघ्र केन्द्रको १२ राशिमें घटाकर शेष १।१७॥३८॥३६ परसे गतखण्डा १ में अंशादि १७१३८१३६ और अप्रिमखण्डा २ के गुणनफल ३५।१११२ में ३० का भाग देकर लविध ११०१३४ को जोड़ कर २११०१३४ इसमें ४ का भाग देकर लब्धि ०.३२॥३८ को १३ में घटाकर गुरुका शीघ्र कर्ण १२॥२७॥२२ हुआ। शुक्रके शीघ्र केन्द्र परसे फल ५१४२७ को १९ में घटाकर शुक्रका शीघ्रकर्ण १३।१७७५१ हुआ। शनिके शीघ्र केन्द्र ७॥२४॥४४॥२१ को १२ में घटाकर शेष ४।५।१५।३९ पर से फळ १.४२१५ में ७ का भाग देनेसे लब्धि ११३११४७ को १२ में घटाकर शेष शनिका शीघ्र कर्ण १०।२८।१३ हुआ ॥ १४ ॥ मथ कुजादीनां शरानयनमाह- मन्दस्पष्टखगात् स्वपातरहितात्क्रांत्यंशकाः केवलात् कर्णाप्तास्त्रियमाहता अथ गुरोश्चल्लोचनाता पुनः । स्वांन्यूना असृजोऽङ्गुलादिकशरः पातोनदिक् स्यादसौ त्रिघ्नः स्यात्कलिकादिकः स्फुटतरस्तत्संस्कृतश्चापमः ॥१५॥ अथ भौमादीनां शरसाधनमाह । मन्दस्पष्टैति । मन्द स्पष्टौ भौमः १०१३।८।४५ स्वपा- तेन राधयादिना १२१० रहितः ८३३।८१४६। अस्मात् केवलादयनाशसंस्कार विना स्युः खण्डानीत्यादिना क्रान्ति: २३१४३।३३। अयोविंशत्या २३ गुणिता १४।४१३३९। शीघ्रक- णेन ११॥३०॥२४ रहितं पातोनमन्दस्पष्टस्य दक्षिणगोलस्थत्वाज्जातोऽङ्गुलादिको दक्षिणः शरः । ३४।३१।१४। अन्न एतावान् विशेषः । यदा भौमस्य शीघ्रकर्ण एकादशाल्पस्तदा महदन्तर पतति इति कारणात् शीघ्रकर्णेन भक्ताद्यत्फलं प्रावं तत् द्वाभ्यां भक्तं पश्चात् स्वचतुर्थीशेन रहित कार्य स भौमस्य शरो भवति । एकादशाधिके शीघ्रकर्णेनान्तरं तन्त्र स्वायूना इत्येव । मन्दस्पष्टो बुधः १।१।३।१५। राश्यादिपातः 11201011 अयमहर्गणोत्पनशीघ्रके. न्द्रेण १११११४।५० रहितः ११।२।४।१०। अनेन मन्दस्पष्टो रहित: २।२।१८।५। अस्य क्रान्तिः २११०५१३.नियमा-२३ हता ४८३।१९।३३ शोधकर्णेन १३२५७१० भक्ता फलं जातः चार: ३४३८।२४। पातोनस्योत्तरगोलस्थत्वादुत्तरः॥ मन्दस्पष्टो गुरुः ४॥१२॥५२॥४४॥ स्वपा. तेन राश्यादिना २।२० रहित: १२२२॥१२॥४४॥ अस्य क्रान्तिः १८१४९१२ प्रयोविंशति- गुणा १३२।११।१३ शोधकर्णेन १।१२।४२ भक्का ३८॥३६॥२६॥ गुरोः पुनद्वयांसा फल जात: शरः १९।१८।१३। पातोनल्योत्तरगोलस्थत्वादुत्तरः ॥ शुकल्य पातो राधयादिः २।०। अहर्ग- जोत्पन्नशीघ्रकेन्द्रेण ३।१।४१॥३५॥ रहितः १०॥२४॥१८॥२५ अनेन मन्दस्पष्ट शुक्रो १६२६॥ २९ रहिता २०१०। अस्य क्रान्तिः ३३।३।२। प्रयोविशत्या गुणता ११०१६।४६ : शीघ्र- डदवास्ताधिकारः ॥ ६ ॥ १७७ कर्णन १२॥२४॥२ भक्ता फलं जाता : ४२४१४११ पातोनस्योत्तरगोलस्यत्वादुत्तरमामन्द- स्पष्टः शनिः १०॥३१॥२३॥४२॥ स्वपातेन राश्यादिना ३।१०। रहितः ७।१।२३।४२॥ अस्य क्रान्तिः १६।३।। त्रयोविंशत्या २३ गुणिता ३६६।१५।१८॥ शीध्रकर्णेन ११॥२३॥१८॥ भक्ता फलं जातः शारः ३१॥२०॥२॥ पातोनस्य दक्षिणगोलस्थत्वादक्षिणः ॥ भौमादीनामेते अङ्गुला. स्मकशरास्निगुणितो जाता भौमादीनां कलात्मकशराः भौमस्य ।१०३१३३।४२। बुधस्य १०३।११।१२। गुरोः ५७१६४।३९। शुक्रस्य १२१॥२३॥३॥शनेः ९४२२॥ एते पष्टिमका जाता अंशाधा | भौमस्य अंशाधः बारो दक्षिणा १४३।३३। बुधल्योत्तरः ११४३१५६। गुरोरुत्तरा १९७१५४। शुक्रस्योत्तरः २५॥३३॥शनेदक्षिणः ११३४१ स्पष्टा मौमादया।भौमा १२९१६।४ बुधः २११४० गुरुः ४।२।९।४९ शुक्रः २।१२।१५।४६। शनिः १०१२६॥४२॥३०॥ अयनांकाः १८॥१०॥ भौमादीनां प्रान्तयः । भौमस्य क्रान्तिदक्षिणा २१२१६३४। बुधस्योत्तरा २१॥३२॥३१॥ गुरोरुत्तरा १४०६९।१५। शुक्रव्योत्तरा २३६९८०९८॥ शनेक्षिणा । एताः स्वस्वशरण संस्कृता जाता भौमादीनां स्पष्टाः कान्तया । भौमस्य दक्षिणा ४५ ज्ञस्योत्तरा २३॥१६॥ २६॥ गुरोरुत्तरा १६३६७।९। शुक्रस्योत्तरा २६।४।२१३ शनेदेक्षिणा ७॥३७॥१॥१५॥ माधुरी व्याख्या- केवलात = निरयणात् , स्वपातरहितात - निजपातोनातू , मन्दस्पष्टखगातू =मन्द- स्पष्टप्रहात्, ये क्रांत्यंशका कातिलवाः ते, नियमाहतात्रयोविंशत्या गुणिता, कर्णा- ता: शीघ्रकर्णभक्ताः । अथ = अनंतरं, चेत् यदि, गुर गुरोः बृहस्पतेः, तदा लोचनाता: द्विभक्ताः, असृजः कुजस्य, स्वायूनाः=निजचतुर्थाशरहिताः संतः, पातोनदिक्=पात- रहितप्रहगोलदिकः, अंगुलादिकशरः भवति । त्रिनः त्रिभिर्गुणितः, असौ = अंगुलादिक- शरः, कलादिकः, स्थात् । तत्संस्कृतः = कलादिशरसंस्कारयुतः, अपमः = कांतिः, स्फुट- तरः- प्रस्फुटा, भवति ॥ १५॥ अत्रोपपत्तिः- पको_पश निष्पत्त्यानयनयुक्त्या, ।.:. पकt x इश-इ.क्र.४ प.श.।..इ-श इको इश इ.का-४ प.. । शीघ्रकर्णाग्रीयोयं शरः स्वरविशिधत्रिज्ययानिमः शीघ्रकर्णभको जाती- त्रि ऽन्यः परिणतः शर:=( इक्रा x पश) । अथच अचं शरः वास्तवत्रिज्यानिनः स्वर- पका शीक विशिष्टत्रिज्या भको जातो वास्तवः शर:- ( इ xप श) त्रि' x त्रि पकी शीकxनि इको-पशत्रि • • (क)। अत्र वास्तवत्रिज्या ११, परमा क्रांति:२४, तथा पक्राxशीक कुजादीनां अंगुलात्मकः परमः शरः३५, ५०, २५, ५०, ५० । अतः 'क' समीकरणे स्वस्वमानेनोत्थापिते कुजादीनो शरः स्वत् । तद्यथा-कुजस्य शर:- इ.क्र.४३७४११ २४xशीक ११ (+)_ इक्रो x (६६+T)_ इक्रो x ६९ स्वल्पांतरात् = ४xशीक ४xशीक ४x शीक Pawana BHARA - २३० ता० १७८ JAGRA Rames beta Sharel ११1१०१३३ मंदस्पष्ट शुक्र ६२७३३१४ और मंदस्पष्ट उत्तर दिशा लोकमहलाघवे- _इ को x २३ x ३ _इक्रा x २३ (१-१) _इक्रो x २३ _ इ को x २३ ४xशीक शीक शीक शीकx४. इ को x ५०x११_इक्रो x २५४११_ इ. को (२+1)४११ बुधस्य शर २४xशीक १२xशीक शीक इक्रो (२३+)31 इ at x २३ स्वल्पांतरातू-शुक्रस्य शर:= शनेः शरः। यत शीक एतेषां परमशरमान तुल्यम् । इको ४२५४११ एवमेव गुरोः शर २४xशीक _इक्रो-२३४१३ इका-२३ स्वल्पान्तरग्रहणात् । शेषोपपत्तिः सुगमैव, इत्यु. २४xशीक २x शीक पपन्नम् ॥१५॥ अपने २ पातोंसे रहित निरयण मन्दष्पष्ट कुजादि ग्रहोंकी क्रांति और ३३के गुणनफलमें अपने २ शीघ्रकर्णसे भोग देनेसे जो फल होता है वह फल यदि गुरुका होवे तो इसमें से भाग देनेसे और मंगलका होवे सो अपने चतुर्थाशको घटानेसे वास्तव फल होता है। यही फल पातोन मन्दस्पष्ट ग्रहके गोलकी दिशाका अङ्गुलादिक शर होता है । त्रिगुणित अंगुलादि पार कलादि शर होता है, तथा शर और मध्यमा क्रान्तिके संस्कारसे स्पष्ट शर होता है॥१६॥ उदाहरण- पंचतारास्पछाधिकारके १०वें श्लोकसे मन्दस्पष्ट मंगल ४।३।१३, मन्दस्पष्ट बुध । शनि १०।२४।४९।३१ । अब मन्दस्पष्ट मंगल में अपने पातांश ४. को घटानेसे पातोन उत्तरगालीय मन्दस्पष्ट मंगल २।२३।७१३२ परसे "चत्वारिंशदशीति,, इत्यादि प्रकारसे उत्तर दिशाका क्रांत्यंश २३।४३.३० और २३के गुणनफल ५४५।४००० में मंगलके शीघ्रकर्ण १२।५१११८ का भाग देनेसे लब्धि ४२।२६।५४ में अपनी चौथाई १०३६। ४३ को घटानेसे शेष मंगलका उत्तर दिशाका अङ्गुलादि शर ३१।५०।११ हुआ। एवं बुधादि प्रहोंका शर साधन करना । मंगल का अङ्गुलादि शर और ३ का गुणनफल कलादि ९५।३१ अंशादि १११५१३१ और मंगलकी उत्तर क्रांतिको योग २४१५९।। मंगलका अथ स्पष्टप्रहान्मन्दस्पष्टप्रहमाह- वक्रास्ताद्यं तिथिपटगतं तहिनेऽस्योक्तकेन्द्र स्यात्तच्चाल्यं त्वभिमतदिने स्वाशुकेन्द्रोक्तगत्या । तस्मात्प्राग्वच्चलफलमिदं चालितस्पष्टखेटे व्यस्तं देयं मृदुजफलभाक् स्यात्ततो वा शराधम् ॥ १६ ॥ अथ पञ्चाङ्गात शारसाधनाथ सन्दस्पष्टग्रहसाधनमाह । वक्रास्तायमिति । तिथिपटगत पलाङ्गस्थितं चक्रास्ता ज्ञेयम् । मादिशब्दादुदयमार्गी । यस्य ग्रहस्य वारसाधनं क्रियते उदयास्ताधिकार॥६॥ १७६ तस्य पञ्चाङ्गास्थित यन्त्र कुत्रापि वकादयादि ज्ञेयं तदिबसे तस्य ग्रहस्य चक्रोदयादेः स्पष्टा- धिकारोक्तं शीघ्रकेन्द्र स्यात् । तथथा । वास्ताचभागास्त्रिशनका राश्यादिकं शीघ्र केन्द्र स्यादित्यर्थः । तदभिमतदिने इष्टादिवसे स्वाकेन्द्रस्योक्तगत्या गतगम्यदिनाहतधुभुक्ते. रित्यादिना चाल्यं तस्माच्चालितशीघ्रकेन्द्रात् प्राग्वय् पूर्वोत्तप्रकारेण बलफलं शीघ्रफल कार्य तच्चालितस्पटखेटे व्यस्त विपरीतं देयं धनं तदा ऋणम् । ऋणं तदा धनं स ग्रहो मृदुजफलमा मन्दस्पष्टो भवति । वेल्यथ वा तस्माद शराचं स्यात् । आदिशब्दाडक्क- मादि । संवत् १६६७ शके १६३२ चैत्रशुक्ल-८ गुरौ तहिने शुक्रास्तज्ञानार्थ अहगंगादि क्रियते । चक्रम् । महर्गणः ७४७ । सू: ११२१२२।१७। शुक्रस्य शीघ्र केन्द्रम् १ ३१.१२ । पेभन्दफेन्द्रम् २१२६३७४३। मन्दफलं धनम् ॥१०॥३१॥ संस्कृतः सूर्यः १।२३। ३३१४८॥ चरमृणम् २३॥ संस्कृतः स्पष्टो रविः ११।२३।३२।२६। स्पष्टर गतिः १९६०। शुक्रस्य शीन केन्द्रम् ११३।१२। शीघ्रफलार्धमृणम् ४।३०।३०। संस्कृतः शुक्रः १६१६१११॥४॥ मन्दकेन्द्रम् ३।१३।०१३ मन्दफलं धनम् ॥३०॥ मन्दस्पष्टः शुक्रः ११॥२२॥२२॥१॥ शी. प्रकेन्द्रम् १६७१।१२। शीघ्रफलमृणम् ९।३१४ । स्पष्टः शुक्रः १११३।१४।२९। स्पष्टगतिः ७४।१३। मन्दस्पष्टखगात इत्यादिना क्रान्तिरुत्तरा ३३।६६।३८॥ शीघ्रकर्णः १८।१४।४। अङ्गु. लाया शरो दक्षिणः ३०११३।१।॥ १६ ॥ माधुरी व्याख्या- यद्दिने तिथिपटगत = तिथिपत्रस्थं, वक्रास्ताद्यं = प्रहस्य वास्तमार्गादिकं स्यात् तहिने तस्मिन् वासरे, अस्य =प्रहस्य, उक्तकेन्द्र = कथितवक्रास्तादिशीव्रवेन्द्र, स्यात् । तत् = उक्तकेन्द्र, स्वाशुकेन्द्रोक्तगत्या=निजशीघ्रकेन्द्रजवेन, अभिमतदिने - इष्टवासरे, चाल्यं =चालनीयम् । प्राग्वत् = पूर्वोक्तयुक्त्या, तस्मात् = स्वेटशीघ्र केन्द्रात् , चलफल शीघ्रफलं कार्यम् । इ = चलफलं, चालितस्पष्टखेटे = संचारितस्फुटग्रहे, व्यस्त = वि. लोम, देयं = दातव्यं तदा मृदुजफलभाक् = मन्दस्फुटा, प्रहः स्यात् । ततः मन्दस्पष्ट प्रहार , वा प्रकारान्तरेण, शराय-शारादिक, अवगम्यम् ॥ १६ ॥ अत्रोपपत्तिः- यतो हि मन्दस्पष्टग्रहे फलस्पष्टग्रहः, अतः स्पष्ट = फल-मन्दस्पष्टप्रहःस्थादेव । शेषोपपत्तिः सुगमैव । इत्युपपन्नम् ॥ १६ ॥ जिस दिन पञ्चाङ्ग में महके चक्र, अस्तादि होवें उस दिन पठित शीत्र केन्द्रके (निनृपः शारजिष्णुभिः इत्यादि ) समान ही उसका केन्द्र होगा । उस केन्द्रको गति द्वारा चालनसे इष्ट कालीय शीघ्र केन्द्र और रूपष्ट गति द्वारा चालनसे स्पष्ट ग्रह लाकर इन परसे पूर्व युक्त्या शीट फल लाकर स्पष्ट ग्रहमें विलोम संस्कार करनसे इष्ट कालिक मन्दस्पष्ट प्रह होगा। इस मन्दस्पष्ट ग्रह परसे पूर्वयुक्त्या पार आदिका आनयन करे ।। १६ ॥ उदाहरण-सरल ही है ॥ १६ ॥ अथ कर्मार्थ नताशानाह- प्राक् त्रिभेण वर्जितात् संयुतात्तु पश्चिमे । खेटतोऽपमाक्षयोः संस्कृतिनता लवाः ॥ १७ ॥ अथ शर्मसाधनायें नतांशसाधनमाह । प्रागिति । प्राक् पूर्वोदयास्तसाधने निभेण राशि श्रयेण वजितात् स्पष्टखेटात् क्रान्तिा साध्या । पश्चिमोदयास्तसाधने राशिनयेण संयुतात् शान्तिः साध्या । अक्षांनी संस्कृता नताशा स्युरित्यर्थः । स्पष्टः शुक्रः ११॥१३॥१४॥२९॥ amana R . whitenemy । १२।३० को दक्षिण क्रान्ति १५५६।१८और दक्षिणाक्षांश २६.१० खटीकप्रहलाघवे- पूर्वास्तस्य साध्यत्वात् निभेण रहितः ११३।१४।२९। अस्य क्रान्तिदक्षिणा २३१५६॥४॥ अक्षां संस्कुता जाता नताशा दक्षिणा ॥४९॥२३॥३४॥ ॥१७॥ माधुरी व्याख्या- प्राक् = पूर्वदिशि, त्रिभेण राशित्रयेण,' वर्जितात् = रहितात् । पश्चिमे पश्चिम- दिशि, तेन संयुतातू = सहितात् , खेटतः प्रहात्, अपमाक्षयो-कान्त्यशाक्षशयोः, संस्कृतिः - संस्कारः, नता-नतकालसम्बन्धिनः, लवा अंशाः, "नशा" स्युः ॥१४॥ अत्रोपपत्तिः- प्रायश्चिमक्षितिजस्थे अहे प्रह-सषड्भप्रहतुल्यं लग्नं स्यात् , लग्नात् राशिनये शोधिते वित्रिमलग्नं भवत्यतः पूर्वक्षितिजस्थे ग्रह राशित्रयेण हीनः पश्चिमक्षितिजस्थे प्रहे राशित्रयेण युक्तश्च अहो विनिमलग्नं भवत्येव । वित्रिभक्रान्त्यंशाक्षांशयोः संस्कारेण तन्नतांशाः स्युः वित्रिभस्य याम्योत्तरवृत्तासन्ने विद्यमानत्वात्स्वरूपान्तरग्रहणादित्युपपन्नम् १७ पूरब दिशामें ३ राशिसे रहित और पश्चिम दिशामें ३ राशिसे सहित ग्रह परसे क्रान्ति और अक्षांशका साधन करके दोनों के संस्कार करनेसे नतांश होते हैं ॥१७॥ उदाहरण-जिसलिए शुक्रका पूर्वास्त साधन करना है, अतः ३ राशिसे रहित इनके योगसे नताश ४२।६।१८ हुए ॥ १७ ॥ अथ कर्मसाधनप्रकारमाह- षटशैलाटनवार्कधृत्यदितिजाः खण्डानि कार्य नतां- शाशांशप्रमखण्डकैक्यमगतोच्छिष्टांशधाताधुतम् । आशाप्त्या रविहृच्छराङ्गुलहतं लिप्ता प्रहे ता नतां- शेयोः स्वर्णमाभिन्नभिन्नादिशि स व्यस्तं परे दृश्ग्रहः ॥१८॥ अर्थ हकर्मसाधनमाह । षट्शैलेति । नतांशाः ४९।२३।२४। अस्य दशमांनाः ४ । एतन्मि तखण्डयोगा ३०॥ उच्छिष्ट १।२३।२४। अगत १२ नम् ११२१४०1४८॥ अस्य दशमांशेन १॥ १६।४। गतखण्डक्यं ३० युतम् ४१।१६।४। शराङ्गुल-३०।१२।९ हतम् १२४६।२०।२९) द्वाद- शभक्तं फलं कलादि कर्म. १०३।११। नतांशेष्वोरेकदिक्त्वाद्धनम् । नांववास्योरेकदिशि धनं मिन्नदिशि ऋणम् । परे पश्चिमास्तोदये साध्यमाने व्यस्तं विपरीत देयम् । भित्रदिशि धनम् । एकदिशि ऋणमित्यर्थः । स डग्ग्रहः हवामदत्तग्रहो भवति । स्पष्टः शुक्र हलम- संस्कृतः ११।१४१५८०२० ॥१८॥ माधुरी व्याख्या- षट् , शैलाः सप्त, अष्ट-अष्टौ, नव, अर्काः द्वादश, धृतयः = अष्टादश, अदितिजा देवाः त्रयस्त्रिंशत् , खण्डानि खंडाः, भवन्ति । नताशाशाशप्रमखण्डकैक्य - नताश- दशमांशसमखंडायोगः, कार्यकर्तव्यम् , अगतोच्छिष्टांशघातात अप्रिमखंडाशेषांशयो- गुणनफलाद , भाशाप्त्या दशभक्तलब्ध्या, युतं हितं, शराडलहत अंगुलादिशरेण गुणित, रविहृतमहादशभक्तं, या लिप्ता=लब्धिकलाः, ता, नशेध्वो नताशशरयोः, अभिन्नभिन्नदिशि-एकान्यदिशाया, प्रहे खेटे, क्रमातू , स्वर्ण-धनणे, कर्तव्याः, परे- पश्चिमदिशि, व्यस्त-विलोम, कार्याः, तदा म असो, घरमहः, भवति ॥१८॥ ।
उदयास्ताधिकार ॥ ६ ॥ १८१ अत्रोपपत्ति:- किन्नाम तावद्दकर्मत्युज्यते । दृशः कर्म इक्कर्म, अर्थायदा क्रान्तिवृत्तीयं गृहस्थानं क्षितिजे दृश्यं भवति न तदानीं प्रहबिम्बस्तस्य शराने विमण्डले स्थितत्वाच्छरस्य च कद बप्रोतवृत्ते स्थितस्वात् स्थानोदयात्पूर्व पश्चाद्वा बिम्बोदय इति स्थानानन्तरं पूर्व वा याव. नान्तरेण बिम्बोदयस्तावत्कालो इक्कर्मसंज्ञ इति । उपपत्तिरुच्यते । क्षितिजस्थे ग्रह- बिम्बे ग्रहविम्बोपरिगतकदम्बप्रोतवृत्त-समप्रोतवृत्तयोरन्तरं क्रान्तिवृत्ते स्पचक्कर्मकलाः । क्रान्तिक्षितिजवृत्तयोर्योगो दृगप्रहः । तदानी प्रहस्थान ग्रहबिम्बयोर्याम्योत्तरभन्तरं कद. म्वत्रोतले शरः सा कोटिः, स्थानग्ग्रहयोन्तरं पूर्वापरं क्रांतिवृत्ते संस्कारकलाः स भुजः बिम्बहरग्रहयोरन्तर क्षितिजे कर्णः अस्मित्रिभुजे क्रान्तिवृत्तोपरि कदम्बप्रोतवृत्तस्य लम्ब- स्वात् मान्तिवृत्तकदम्बप्रोतवृत्तयोरुत्पन्न कोणज्या त्रिज्या । क्षितिजक्रांतिवृत्ताभ्यां सजात- कोणज्या वित्रिभोन्नताशज्या, तेन क्षितिजकदम्बप्रोववृत्तोत्पन्नो बिम्बलग्नः कोणो. वित्रिभनतांशस्तज्ज्या वित्रिभनतांशज्या, अतो हि कोणानुपातेन हक्कमकला शरकला - वित्रिभनतांशज्या शराङ्गुलxxबिनज्या (भुजमानम् )%3D विचित्रमोन्नतांशज्या वि. शंकु शा.अं.xaxविनज्या x १२ शx३६xविनज्या (क) अन श्रीगणेशेन विशं. ४१२ विशx १२ विनिभनतीशानां दशभागवृद्धया ज्या विधाय ताः षट्त्रिंशद्भिः संगुण्य वित्रिभोन्नतांश- ज्यया विभज्य तासामन्तर दलानि पठितानि “षट्शेलाष्टेत्यादीनि । ततो यदि दशभि- शैरेकं खण्डं तदेष्टाशैः किमित्यनुपातागतलब्धखण्डानामैक्ये शेषांशानुपातफलेन अखेर शेअं- ) घहिते सति फलं षड्निशगुणितवित्रिमोन्नतीशज्याभक्तवित्रिभनतांशapan 330 . अखं x शेअं. ज्या जायते-ग-ख-ऐ. । अतोऽनेन(क)स्वरूपमुत्थाप्य ककर्मकलामानम् शाx (गखं ऐ+ अखं ४ शे अं) । अथान नताशानां शरस्य च समाशायां हरग्रहो १२४१० स्थानालम्बितोऽने भवति भिन्नाशाया स्थानात सरह उन्नतो भवतीति गोलविदा प्रस्फुटमेवेति धनणेवासना सुगमैवात उपपन्नम् । संशोधकः ॥ १० ॥ ६, ७, ८, ९,१२, १८ और ३३ ये कर्मसाधनमें खण्डायें होती हैं । १०से भाजित भताशके लब्धितुलय खंडाओंके योगमें, अग्रिम खंडा और शेष अंशादिकी गुणामें १०का भाग देनेसे लब्धिको जोड़कर, उसके और अंगुलादि शरकी गुणामें १२का भाग देनेसे कला- दिफलको, नताश और शरकी एक तथा भिन्न दिशा होनेसे ग्रहमें जोड़ने और घटानेसे ग्रह होगा और पश्चिम दिशामें विलोम संस्कार करनेसे हाग्रह होगा ॥१८॥ उदाहरण- पूर्वोक्त नताश ४२।६।१८ में १० का भाग देनेसे लब्धि ४ गत खंडाओंके योग ३० में अग्रिम खंडा १२ और शेषांश २।६।१८ के गुणनफल २५।१५।५६ में १० का भाग देकर कब्धि २।३१।३५ को जोड़कर ३२।३१।३५ इसको अंगुलात्मक बार २१११५ से ARMERODE हाम्रह १४१७४१०२ हुआ ॥ १८ ॥ १८२ सटीकग्रहलाघवे- गुणा कर ६८१३०१४५ इसमें १२का भाग देनेसे लब्धि (नतांश और शरकी एक दिशा होनेसे) धनात्मक कलादि कर्म ५।४२॥३४ को स्पष्ट शुक्र १।१।२२।२० में जोडनेसे अथोदयास्तयोः कालज्ञानमाह- कल्ल्योऽल्पो रविरहक्खचरयोरन्यश्च लग्नं तयो- मध्ये स्युटिकाश्च पूर्ववदिमाः पश्चात्सचक्रायोः। षड्यन्यः काललवा अमीभिरधिकैगस्योऽस्त ऊर्गतः प्रोक्तेभ्योऽभ्यधिकैर्गतः समुदयोऽप्यूनैस्तु गम्यो भवेत् ॥ १६ ॥ अथैवं हकमे दत्वा ग्रहस्योदयास्तदिनज्ञामार्थ गतगम्यलक्षणमाह । कल्प्योऽल्पो रवि. रिति । अर्को सूर्यः । हक्खचरो हकमंदत्तो ग्रहः । तयोमध्येऽल्पो रविः करण्या। अधिको यस्तल्लरनं कल्भ्यम् । तयोर्लग्नार्कयोमध्ये अयनांमान दत्त्वा प्राश्वत् 'अर्कख्य भोग्या इत्या. दिना एकरोशिस्थे तु तदंशान्तरहतेत्यादिना काला साध्यः । पश्चात् पश्चिमोदयास्तसा. धने सचक्रायोः पाशियुक्तयोलग्नाकयोः कालः साध्यः । पलात्मकः षष्ठिभक्तो घटिका- त्मको भवति । ता घटिकाः षड्गुणिता इष्टाः कालांशाः स्युः । अमीभिरिष्टकालांशः पूर्वो- कस्थिरकालांचोभ्योऽधिकैरस्तो गम्य अनंगतोऽस्तः । उदयस्तु अधिकैर्गतो। न्यूनर्गम्या । अर्का ११०२३।३२।२६। हक्कमसंस्कृत: शुक्रः ११४१८९० अनयोर्मध्येऽल्पः शुक्रः स एवं रविः ११९८२० अयनांशयुक्त ०३२ अन्यो रविलेपनम् ११२३३२॥२६॥ अय- नांशाः १८८१ अयनांशयुक्तलग्नम् १२४०।२६। अनयोरेकराशिविद्यमानत्वानागान्तरम् ८३४।६। अनेन मेषोदयो २२१ गुणिताः १८९३।३६॥६॥ त्रिंशदतो जातः काल: १३॥ षड्गुणा जाता इष्टकालांना ६।१८ शुक्रस्य प्रोतकालांशा संस्कारेण ६४६॥ १९ ॥ माधुरी व्याख्या- अक्खचरयोः = सूर्यग्ग्रहयोः, यः, अल्पः न्यूनः, सः रविः सूर्यः, अन्यः अधिकप्रहः, लग्नं कल्प्या मन्तव्यः, तयोः कपितसूर्यलग्नयोः, मध्ये अन्तराले, पूर्व অনু=ভিসংঘিক্ষাহীণখকৗঙ্ক্ষা, অভিক্ষাঃ, ঃ। ফুলঃ=ঘঠিন্ধা, বালু=বধি- मास्तोदये, सचक्रायोः सषड्भयोः, स्युः । पश्चिमोदयास्तसाधने सूर्यग्ग्रहयोः षडा. शीन् संयोज्य घटिकाः साध्या इत्यर्थः । ताम्घटिकाः, षड्न्यः षड्गुणाः, काललवा= कालांशाः, भवन्ति । प्रोक्तेभ्यः कथितेभ्यः कालांशेभ्यः, अधिक, गतः, ऊन-अल्पैः, गम्य एज्यः, समुदयः, भवेत् ॥ १९ ॥ मन्त्रोपपति- सरलैव ॥१९॥ रवि और हाग्रह इन दोनों में अल्पको रवि और अधिकको लान मानकर उन परसे ( अर्कभोग्यस्तनो क्तकालान्वितः ) प्रकारसे साधित अन्तर घटी और ६ का गुणनफल अन्तरांश होगा । अन्तरांशको कथित कालांशसे अधिक और अल्प होनेसे क्रमिक गम्य और गत अस्तको जानना चाहिए । एवं अन्तरांशको कालांशसे अधिक और अल्प होनेसे ऋमिक गत और गम्य उदय होता है ॥१९॥ उदाहरण-दग्ग्रह शुक्र १।१०।१८।२ स्पष्ट सूर्य ६।२७२९।१७ हैं इनमें अल्प हरग्रहको सूर्य मानकर और अधिक सूर्यको करन मानकर इनमें अयनांश २१॥३३ को उदयास्ताधिकारः॥६॥ जोड़कर सायन सूर्य २१८१५१।२ सायनलग्न ११९।२।१७ हुए। इन पर से "अर्क- भोग्यस्त नोभुक्तकालान्वितः" इत्यादि प्रकारसे इष्ट घटी २९१५७ और ६ के गुणनफल इष्ट कालांश १७९१४२ हुआ ॥ १९॥ अथ दिनानयनमाह- खानाशिभिर्विनिहताः कथितेष्टकाल- भागान्तरस्य कलिका रविभोदयाताः। तत्सप्तमेन परतोऽथ जवान्तराता योगेन वाक्रिणि दिनान्युदयास्तयोः स्युः ॥ २० ॥ अथ दिवसानयनमाह । खानाग्निभिरिति । कथिताः ॥४६॥ इष्टकालांशाः ६१८ अनयो- रन्तरभाग: ०।२८॥ अस्य कलिकाः २८ खाम्राग्निमि-३००गुणिता६८४०० पूर्वास्तस्य साध्य त्यात सायनसूर्याधिष्ठितरायुदयेन ३२१ भक्ताः ३८१०३२। परतः पश्चिमास्तोदये सति तत्स- समेन सायनरवेः ससमोदयेन भक्ता कार्याः । रविशुक्रगत्यन्तरेण १५:१३। भक्तोः फलम- स्तस्य गतदिनादि २।२३।३४। चैत्रशुक्लाष्टम्या सकाशात् पूर्वमेभिदिनादिकः २।२३।७४ शु. ल्य पूर्वास्तः । वक्रिण उदयास्तः साध्यते । सचेतकी तदा मतियोगेन भक्ताः कार्याः ॥२०॥ माधुरी व्याख्या- कथितेष्टकालभागान्तरस्य = पठित कालांशेष्टकालकालांशान्तरस्य, कलिकाः खाघ्राग्निभिः शतत्रयेण, विनिहताः-गुणिताः, रविभोदयाप्ता सूर्यस्थराश्युदयमानभक्ताः, परतः पश्चिमदिशि, तत्सप्तमेन-सूर्यराशेः सप्तमराशिमानेन, भक्ताः । अथ पुनः, जवा- न्तराता सूर्यग्रहयोर्गत्यन्तरेण भक्काः, वक्रिणि-वक्रगतिप्रहे, योगेन-तयोगतियोगेन भक्ताः तदा उदयास्तयोः, दिनानि-वाराः, स्युः ॥ २० ॥ मत्रोपपत्तिः- कल्प्यते, कथितेष्टकालांशान्तरकला-अंक, ताः षड्भक्ताः तदा कथितेष्टकालांशा- अंक न्तरकलासवः == रविराश्युदयमानम् = उमा। ततोऽनुपातेनान्तर कलाः अंक-३०० mona उमा अंकx३०० अंक ३० । शे- Aware na anima १८०० । ततश्च यदि गत्यन्तरेणक दिनं तदाऽन्तरकलाभिः किमिति कलाः एकेन निघ्नाः गत्यन्तरभाजिता, वक्रिणि प्रहे गतियोगाप्ताः उदयास्तदिनाचं स्यात्- अंक x ३०.)४१ । वा, उदयास्तदिनाद्यम् उमाx उमा x ग उमा गयो सुगममित्युपपन्नम् ॥ २० ॥ पठित कालांश और इष्ट कालांशकी अन्तरकला और ३०० के गुणनफलमें रविनिष्ठ राशिक उदयमानसे भाग देनेसे लब्धि कलादिमें रवि और दृग्ग्रहके गत्यन्तरसे भाग देनेसे लब्धि पूर्वोदयास्तके दिनादि होंगे। पश्चिमोदयास्तके साधनार्थ रविनिष्ठ राशिसे में राशिके उदयमानसे भाग देना चाहिए। यदि यह वक्री होवे तो दोनों के गतियोगसे भाग देना चाहिए ॥२०॥ उदाहरण-शुक्रके पठित स्पष्ट कालांश १४४३० और इष्ट कालांश १७९॥४२ के अन्तर कलादि १७०५८११२ को ३००से गुणा ५१२९१ में सूर्यस्थ राशिले उदयमान 1= सप्तविंशत्या भक्तं, खानापन्युदयान्तरम् - शतत्रयोदयमानान्तरम् १८४ सटीकग्रहलाघवे- ३३८ का भाग देनेसे लब्धि ३५१॥४४॥५४ में सूर्य और शुक्रकी गत्यन्तर कला १२७५ का भाग देनेने लब्धि दिनादि १५.४४ तुल्य समय पर इष्ट दिन के आगे शुक्रका अस्त होगा ॥२०॥ अथ चन्द्रशुक्रयोरुदयास्तयोरन्तरमाह- स्यात्खाभ्रान्युदयान्तरं भविहृतं स्वर्ण पृथूनोदये यत्तत्संस्कृतहष्टिकर्मलवतः प्राणांशसंस्कारिताः । पूर्वोक्ता भृगुचन्द्रयोः क्षणलवाः स्पष्टा भृगोचोनिता द्वाभ्यां तैरुदयास्तदृष्टिसमता स्याल्लक्षितैषा मया ॥ २१ ॥ अथ अन्धकृता शुक्रचन्द्रयो कालांशानां संस्कारों लक्षितस्तमाह। स्यादिति । खाना- प्रया३००। सायनशुक्रस्योदयः ३२१। अनयोरन्तर ७९ म-२७ विहृतं फलमंशादि २।११।३३। शतत्रयेभ्य उदयस्य न्यूनत्वाहणम् । हकमलवा धनम् ११४३।११। अनयोः संस्कृतिः ॥११॥ ४२॥ एषां पञ्चमांश ऋणम् ॥१४। शुक्रश्य कालांशाह ९ एते आभिः कलाभि-१४ रूनिता ८॥४६॥ पुनरंशद्वयेन २ अमिता: शुक्रवय कालांशाः ६॥४६॥ एतः कालांशः साधितोदयास्तयो दृष्टिसमता स्यात् । एषा मया लक्षिता बन्नवेधादिनोदयास्तयोरन्तर लक्षितमित्यर्थः । कालांश ६४६। एभ्य इष्टकालांशा ६.९८ न्यूनाः । अतो गतोऽस्तः ॥ २१ ॥ माधुरी व्याख्या-- भविहृतं पृथूनोदये = शतत्रयादधिकाल्पोदयमाने, स्वर्ण = धनर्ण, यत् , तत्संस्कृतष्टिकर्मलवतः= तेन संस्कारितहक्कोशात् , प्रागौशेन = पञ्चमांशेन, संस्कारिताः, मृगुचन्द्रयोः-शुक्र- न्द्वोः, पूर्वोक्ताः = प्राक्कथिताः, "भास्करा नगभुव” इत्यादिना पठिताः, क्षणलवाः = का. लांशाः, स्पष्टाः = स्फुटार, स्युः । भृगोः = शुक्रस्य द्वाभ्यो, ऊनिता रहिताः कालांशाः स्पष्टकालांशाः स्युः तः स्पष्टकालांशः उदयास्तदृष्टिसमता उदयास्तयोः गणितै- क्यता स्यात् । एषा-इयं, मया = गणेशेन, लक्षिता अवलोकिता ॥ २१ ॥ अत्रोपपत्ति:- उपलब्धिरेव ॥ २१॥ २७ में भाजित सायन शुक्र और सायन चन्द्रमाके उदय मान तथा ३०० के अंतरमें २७ से भाग देकर लब्धिको, उक्त उदय मानको ३००से अधिक और अल्प होनेसे उक्त उद. यमानमें ऋमिक धन और गण करना चाहिए। इसे कर्म अंक्षा संस्कार करके इसके पंचमांशको, पाठेत केन्द्रांशमें संस्कार करनेसे स्पष्ट कालांश होता है। फिर भी शुक्रके स्पष्ट कालांशमें २को घटानेसे वास्तव स्पष्ट कालांश होता है । एवं संस्कारित स्पष्ट कालांश द्वारा ही हरगणितैक्य होता है । जिसे मैं देख चुका हूँ ॥ २१ ॥ उदाहरण सायन शुक्र २४॥५१॥२ के पकात्मक उदयमान ३.३ और ३०० के अन्तर ३ और इक्कर्मकला ५॥४२॥३४ के योग धनात्मक ८॥४२॥३४ के पंचमांश ११४४१३० को शुक्रके कलाश में जोड़कर १०॥४४॥३. इसमें २ अंशोको बढानेसे शुक्रका स्पष्ट कालांश ८४४१३० हुमा॥२१॥ ॥ - MAHAR न samuna exअमा १ उदयास्ताधिकार ॥६॥ १८५ अभागस्त्योदयास्तसमयमाह- पलमाष्टवधोनसंयुता गजशैला वसूखेचरा लवाः । इह तावति भास्कर क्रमाद्धटजोऽस्तं युदयं च गच्छति ॥२२॥ अथागत्योदयज्ञानमाह । पलमाष्टेति । पलमा ११४६॥ अवगुणा ४६।। अनेन गजशैल. भागा ७८ रहिताः ३२। वसुखेचरलवा ९८ युका १५४ । एते निशता राज्यादि । वृषभ राशौ शाद्वयेऽस्तः। सिंहस्थेऽके चतुर्विशतिभागे उदयः ॥ २३ ॥ माधुरी व्याख्या- पलभाष्टवधोनसंयुता अटगुणपलभारहितसहिताः, गजशैला: अष्टसप्ततिः ७८, बसु- खेचराः = अनिवतिः, या अंशा, इह-उदयास्ते, तावति-तत्समे, भास्करे -सूर्य, घटज अगस्ति:, क्रमात् अस्तं उदयं च, गच्छति याति ॥ २२ ॥ अनोपपत्ति:- "स्फुटास्फुटकौतिजयोश्वरार्धयोरित्यादि भास्करोतविधिनैकाङ्गुलाक्षमादेशेऽक्षहक्क- मौशा:=८°१ तोऽतुपातेनेष्टाक्षभादेशेऽक्षहक्कांपाः अथच प्रजापतित्र- मदित्यादिवक्ष्यमाणविधिनाऽगस्त्यस्य भुवाशा८८०, क्षेत्रांशाच =१०, अत एव निर- क्षदेशे क्षेत्रांशोनयुतध्रुवां शतुल्ये सूर्येऽस्तोदयापमल्ल्यस्य भवेताम् । तत्र साक्षदेशेऽगस्त्या- स्तोदयौ स्वाक्षहक्काशैरूनयुतौ स्फुटौ भवेताम् । तद्यथा--अगस्त्यास्तसूर्यः = ध्रुर्भ-क्षे-अहक 3D ८८-१०-०८x अमा= ७८-८x अभा । अगस्त्योदय- सुर्यः-६ अं+क्षेअबको 3D66+१०+6x अभा = ९८+ ८ x अमा । इत्यु- पपन्नम् ॥ २२ ॥ पलभा और के गुणनफलको ७८ জী ९८ अंश में क्रमसे घटाने और जोड़नेसे जितना होवे उसके समान सूर्यके होनेसे अगस्ति ताराका क्रमिक अस्त और उदय होता है ॥२३॥ उदाहरण- पलमा ५/५४ और के गुणा ४१२ को ७८ में घटानेसे शेष ३०४८ अंशादि अतः सूर्यके ११००१४४१०. तुष्य होने पर अगस्त्यका अस्त और ९८+ ४७°१४ = राश्यादि ४।२५।१२ तुल्य सूर्यपर अगस्त्यका उदय होगा ॥ २२ ॥ अथ प्रहनित्योदयास्त ज्ञान माह खेचरोऽस्तिकाले सषडमार्कतो योऽधिकोऽल्पोऽर्कतो निश्युदेतीह सः। अस्तमेत्यन्यथा यो विधेयः क्रमात् पूर्वपश्चात्स्थटक्कर्मभाक् स ग्रहः ॥२३॥ अथ ग्रहाणां नित्योदयास्तज्ञानार्थ दृश्याश्यलक्षणमाह । खेचरोऽस्तेिति । अस्ति- काले सूर्यास्तसमये । खेचरो प्रहः कार्य: सूर्यश्च । सग्रहः सषड्भसूर्यादधिकः केवलसूर्याद- पाचेत् तदा निशि रात्रौ उदेति उदयं प्राप्नोति । अन्यथा तद्विपरीतश्चेत् तदाऽस्तं याति अहः सषड्भातोऽल्पः सूर्याधिक इत्यर्थः । अथो आन्तन एवं दृश्यज्ञाने सति स ग्रहः पूर्वपश्चिमस्थहकर्मभाग विधेयः। उदये पूर्वस्कर्म देयमस्ते पश्चिमडक्कर्म देवमित्यर्थः । शका १५३४ शाखशुक्ल १५ गुरानित्यास्तसाधनम् । स्पष्टः सूर्यः श६१४२ ३७ स्पष्टा गतिः ६॥३६॥ स्पष्टो गुरुः ४।२।९।४९। स्पष्टा गति: ५।२२॥ मन्द स्पष्टो गुरुह ॥१२॥१२॥४४॥ मन्दस्पष्टा गतिः ४।४३। दिनमानम् ३३॥६॥ सूर्यास्ते धालितः सूर्यः शक्षा २० लाख mami पौणिमास्या HINDE Koreans ६९।१९। केवलात हान्तिा १८ ४६। अस्य क्रान्तिदक्षिणा १८०१३।। सटोकप्रहलाघवे- १४।१३। गुरु ४।२।१२।४६॥ मन्दस्पष्टो गुरुः ४।१२।१९।१९। स्वपात-३२० रहितः १२३॥ ५३॥ स्पष्टो गुरुः ४१२११२१४६। अयं षड्माका -७।१।४२१३७ न्यूनः केवलार्कादधिक इति । रानावस्तं गमिष्यतीति निणीतम् । अथ पश्चिमास्तस्य साध्यत्वात् त्रिभयुक्तः ॥२॥१९॥ २३। हक्कम कला धनम् ६९।१८। कर्म संस्कृतो गुरुः ॥३८॥४॥ २३ ॥ माधुरी व्याख्या- यः खेचरः = यो प्रहः, अर्कास्तकाले = सूर्यास्तसमये, सषड्भावतः पाशियुतसु. यात् , अधिकः = राश्यादिना महान् , वा = अथवा, अर्कतः, सूर्यात् , अल्पः = लघुः स्मात् सः- ग्रहः, इह, निशिरात्री, उदेति । अथ = अनन्तरं, अन्यथा = विलोमेन, अस्तं, एति = गच्छति, सः प्रहः, पूर्वपश्चात्स्थहक्कभाक् = पूर्वपश्चिमनिष्टहक्कौश. संस्कृतः, विधेयः व कार्यः ॥ २३ ॥ अनोपपति- क्षितिजाधः स्थितस्योदयसम्भावाना, क्षितिजोर्वस्थस्य चास्तसम्भावनेति तद्विदाम- तिरोहितमेव । सूर्यास्तकाले सूर्यादरूपः, अषड्भसूर्यादधिकश्च ग्रहः क्षितिजाधःस्यो भव. तीति स प्रहो रात्रावुदेति । तदानी सूर्यादधिकः सषड्भसूर्यादल्पो प्रहः क्षितिजोधलंगतो यतो भवतीति स ग्रहो रात्रावस्तं गच्छतीति युक्तमेव । तत्रोदयास्तलग्नज्ञानाम ग्रहो इक्कर्मणा संकर्तव्य इति उपपन्नम् । संशोधकः ॥ २३ ॥ जो ग्रह सूर्यास्त कालमें राशियुत सूर्यसे अधिक या सूर्य से अल्प होवे वह ग्रह रातमें उदित होता है । और विलोम स्थिति में रात में अस्त होता है । उदय और अस्तके ज्ञानार्थ क्रमसे पूर्व और पश्चिमस्या हक्कोशका ग्रहमें संस्कार करे ॥ २३ ॥ उदाहरण ----शाके १८६९ कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा शनिमें गुरुका नित्यास्त साधन करना है अतः उस दिनका अहर्गण ११५९ और चक्र ३८ परसे सूर्यास्त कालिक स्पष्ट सूर्य १२३४५:२५ स्पष्टगति ६०१० स्पष्ट गुरु ११७१४८ और गुरुको स्पष्ट गति ॥२८॥ यहां स्पष्ट गुरु केवल सूर्य से अल्प और सषड्भ सूर्यसे अधिक है अतः रातमें अस्त होगा। पूर्वोत्त प्रकारचे गुरुके उत्तर दिशाका क्रन्त्यिंश २०४३ और दक्षिण अक्षांश २६॥१० इनके संस्कार ( अन्तर ) से दक्षिण नतांश ६।५।५७ उत्तर दिशाका शर ००।२११५६ हक्कमकला ८.११४९ धन और दृक्कर्म संस्कृत (युत ) गुरु ४॥२॥९॥३७ हुए ॥ २३ ॥ अयोदयास्तकाले रात्रिगत घटीज्ञानमाह- उद्गमे यातकालः खगात्वस्तके षड्भयुक्तात् सषड्भार्कभोग्यान्वितः । युक्तमध्योदयोऽस्योद्मास्ते भवेदात्रियातोऽथ तत्कालखेटात स्फुटः ॥२४॥ अथ रात्रौ ग्रहोदयास्तयोर्गतवटकाज्ञानमाह । उद्धमेति । उद्दमे उदये साध्यमाने खगादू इक्कमदत्तग्रहाद् यास: कालो भुतकालः साध्यः । अस्ते षड्भयुक्तादग्रहाद् भुक्तकाला साध्या । स काल: सषड्भावस्य भोग्यकालेनान्वितो शुकमध्योदयः । एवमल्योबमास्ते घटिकादिको रात्रियातो भवेत् । तात्कालिकमहात् काला पुनः साध्यः रूपष्टः स्यादित्यर्थः । सषड्भरक्कमहत्तमहादू भुक्तकाला १७९ । सपरभसूर्यात १६॥१४॥२॥ भोग्यकाला, ६॥
SUBायोगो २४३ धनु.३४२ मैकरो-३७४ दयाभ्या युक्तः ८८९। सूर्यास्तादाभिटिका- उदयास्ताधिकारः ॥ ६॥ मिः । १४॥४९॥ गुरोरस्तः आभिटिकाभिश्चाालतो गुरु ४२१४६। तल लग्नम् ।४।३।। २४। रविः १।६।२८।४ा लग्नभुक्तम् । रविभोग्यम् ६१३६६। अनयोयोगः २४० । धनु-३४२ मकरो-३०४ दशैर्युक्तः ८८६ षष्टिभको जातः स्पष्टः काल: १४१४६ ॥२४॥ माधुरी व्याख्या उद्गमे उदये, खगात् = केवलमहात् , अस्तके अस्ते, षड्भयुक्तात्म्याशियुत. प्रहातू यातकालः = गतकालः, आनेयः । सषड्भार्कभोग्यान्वितः घड्राशिसहितस- यस्य भोग्यकालेन युतः, युक्तमभ्योदयः = सहितमध्योदयकालः, अस्य प्रहस्य, उद्ग- मास्ते = उदयास्ते, शनियातः राविगतकाल, भवेत् । अब अनन्तर, तत्कालखेटातः इष्टकालीयग्रहातू , स्फुटः स पटः, काला स्यात् ॥ २४ ॥ भत्रोपपत्ति:--- सूर्यास्तकाले पूर्वपश्चिमक्षितिजाध ऊर्च स्थितस्य अहस्य क्रमेण रात्री उदयास्ती भवत इति गोलविदा स्फुटमेव । तन "अर्कभोग्यस्तनो(क्तकालान्वित युक्तमभ्योदयो. ऽभीष्ट कालो भवेदिति" प्रकारेण रात्रिगतकाकानयनं सुगममित्युपपन्नम् ॥ २४ ॥ प्रहके उदय और अस्तमें अस्तकालिक केवल सूर्य और अस्तकालिक सषड्भ सूयके भुक्तकालमें पदाशियुक्त सूर्य के भोग्यकाल और मध्यस्थ राशिके उदयकालके योग करनेसे रात्रिगत काल होता है। एवं इष्टकालिक ग्राहपरसे साधित स्पष्ट काल होता है।॥२४॥ उदाहरण-६ राशियुत हक्कम संस्कृत गुरु १०।२।९।३७ का भुक्त काल १२॥ तथा ६ राशियुत सूर्य ..।१२।४५।२५ का भोग्य काल १४४ और इनके मध्यस्थित कर्क, सिंह, मिथुन, कन्या, तुल, वृश्चिक और अनुके उदयमानका योग २३५९ हुए अतः इनके योग २५२५ में ६ को भाग देकर लब्धि इस घटी ४२॥ ५ हुई ॥ १४ ॥ अथ चन्द्रे विशेषतामाह इन्दोस्तु गोपलाढयोनः कार्योऽथ प्रतिनाडिकम् । युतो द्विद्विपलैः स्पष्टः किं स्यात्तात्कालिकेन्दुना ॥ २५ ॥ अथ तात्कालिक चन्द्र विना कालस्पष्टीकरणमाह । इन्दौरिति । चन्द्रस्थ कालो मो ९ पलाढयोनो नवपलौदये युक्तः । अस्ते जनः । प्रतिटिक द्विद्विपलौर्युक्तः । द्विवधटिकातु- ल्यपलौः पलस्थाने तुक्त इत्यर्थः । स स्पष्टकालः स्यात् । एवं कृते तात्कालिकवन्द्वात् पुनः कालः साध्य इति प्रयोजन नास्तीति सूचितमिति ॥२५॥ इति महोदयास्ताधिकारोदाहरणम् । माधुरी व्याख्या- इन्दो-चन्द्रस्य कालः उदयेऽस्ते, क्रमेण मोपलाढयोन: नवपलैः साहितो रहितच, अथ = अनन्तरं, प्रतिनाडिकम् = प्रतिघटी, द्विद्विपलः = द्वाभ्यां द्वाभ्यां पलाभ्याम्- युतः = सहितः, स्पष्ट स्पष्ट कालः स्यात् । तात्कालिकेन्दुना= इष्टकालिकचन्द्रेण, किं फलम् । तदा तात्कालिकवन्द्रेण न किमपि प्रयोजनमिति भावः ॥ २५ ॥ अनोपपत्ति:- "गतियोजनतिध्यंशः कुदलस्य यतो मिति"रित्यनेन चन्द्रस्य कलाचं परमलंब-
-
au
a
Helmaana
काopana
७२१
म
MAINA
।
१८1८चरमृणमू७३ । चरसंस्कृतास्पष्टो रविः ॥२२॥३३॥४९॥ स्पष्टा गतिः २७॥
१९॥ ३९ । अक्षांक: २६ ॥ २६॥ ४२ संस्कृता जाता नताशा दक्षिण ५। ७।३। पूर्व
सटीकप्रहलाघवे-
चंग ७९०॥३५॥
नम्
९, स्वल्पांतरात् । अनेन पलमानेन युतोनिती चन्द्रोदयास्तकालौ पृष्ठीयौ भवेताम् ।
६
यतः प्राग्गीयौ साधितौ। ': चन्द्रसूर्यसावनान्तरासवः = ७२१, ... चन्द्रसूर्यसावन-
१२.४१
पलानि = १२० । मतोऽनुपातेनैकघटिकायामन्तरपलमानम् =
६
अतः प्रत्येकघटीद्विगुणितपलयोगेन तावुदयास्तकालौ स्फुटौ भवेताम् । अन्येषां प्रहाणां
गस्यल्पत्वात्पृष्ठीयगीयौ कालो समावेवेत्युपपन्नम् ॥ २५ ॥
पूर्वानीत चन्द्रमाके उदय और अस्त कालमें क्रमसे ९ पलोंको जोड़ना और घटाना
चाहिए, बाद प्रत्येक घटीमें दा २ पलोंको जोड़नेसे चन्द्रमाका स्पष्टकाल होता है । यहाँ
इष्टकालिक चन्द्रमाकी आवश्यकता ही नहीं पड़ती ॥ ३५ ॥
युगेश्वरकृता टीका कपिलेश्वरसंकता।
उदयास्वाधिकारेऽस्मिन् माधुरी' पूर्णतां गता ॥९॥
इत्युदयास्ताधिकारः ॥९॥
अथ ग्रहच्छायाधिकारः ॥१०॥
तत्रादौ रात्रौ अहस्य दृश्याश्यत्वज्ञानं दिनगतसाधनचाह-
प्राग्दृष्टिकर्मखचरस्तनुतोऽल्पकोऽस्ताव पुष्टश्च दृश्य इह खेचरभोग्यकालः।
लग्नेन युक् च विवरोदययुग्द्ययातः स्यात्खेचरस्य सितगोयदि गोपलोनः॥१॥
विश्वनाथा-अथ ग्रहच्छायोदाहरणम् । तत्र रात्रौ ग्रहल्य श्योपयत्वज्ञानं दिनगत.
साधनमाह । प्रागिति । शके १९३२ गैशाखशुक्ल ९ नौ रात्रौ दशवाटिकासु १० चन्द्रस्य
छायालाधनं क्रियते। तन्नाहर्गणः ७७७ । प्रातमध्यमः सूर्यः ।२०। १६ । २३ । चन्द्रः
३ ॥ २६ ॥ १८॥ ३ उच्चम् ७ ॥ २२ ॥ ४ ॥ ६ । राहुः ३ ॥ २३ ॥ ४७ ॥ ३ । वेर्मन्दकेन्द्रम् १ ।
२७।३।३८ मन्दफलं धनम् ॥ ४९ । ४० । सस्कृतो रविः ॥२२॥ ४६।२। अयनांगा
फलत्रयसंस्कृतश्चन्द्रः ३।२६।३।१३। मन्दकेन्द्रम् ३।२५।२८ । १३ । मन्दफलं
धनम् ४ । ३३ । । संस्कृतः स्पष्टश्चन्द्रः४।१।।१३। स्पष्टा गतिः ८१९॥ १९॥
दिनमानम् ३२ । २६ सूर्योदयादतवटाभि-४२ । २६ श्चालितः सूर्यः । २३ । २५ ॥ ४८
चन्द्रः४।१०। ४६ । ३९ राहुः २॥ २३ ४४। ४८ व्यगुचन्द्रः १।१७।१।११ ।
उत्तरः शरः ६६ । ४४ । त्रिभवजितषचन्द्रः ।। १०। ४६ । ३९। अल्य क्रान्तिकतरा २० ।
हक्कम कलाथमृणम् १६ ॥ ४ हक्कमसंस्कृतश्चन्द्रः ४।१०।२९। १०। रात्रिगतधटीषु
१० लग्नम् ॥ १६ ॥ ३४ । २३ । पूर्वकर्मदत्तमचन्द्रो लग्नादल्पोऽस्तलाना-२ । १६ ।
२४ । २२ दधिकोऽतस्त वेष्टघटीषु दृश्यत्रचन्द्रः । सायनहक्कमसंस्कृतचन्द्रस्य भोग्यकाल:
१५ । सायनलग्नस्य भुक्तकालेन ४६ युक्तः ६१ । ग्रहलानयोमध्ये सिहादारभ्य मकरपर्यन्तं
ये उदयास्तेषां योगेन १३५७ युक्तः १४९८ । षष्टिभक्तः । जातो ग्रहस्य दिनगतकालः २३ ।
३८॥ इन्द्रस्य दिनगतमतो नव-९ पलरहितं जातश्चन्द्रस्य दिनगतकाला २३ । २९ ॥१॥
dani100 MEAN - अयनांश २१॥४०॥५३ विराहुचन्द्रमा १॥४॥३९॥५२ प्रहच्छायाधिकारः ॥ १०॥ माधुरी व्याख्या तनुतः लग्नातू , प्रारष्टि कर्मखम प्रारदृष्टिकर्मखचरः- पूर्वदत्तक्कर्मप्रहः, अल्पकः = न्यूनः अस्तात-सप्तमलग्नात , पुष्टः = अधिक: स्यात्तदा, दृश्यः द्रष्टुं योग्यः भवति । इह- तत्काले, लग्नेन प्रथमलग्नमुक्तकालेन, युक् = युक्तः, खेचरभोग्यकालः ग्रहभोग्यकाला, विवरोदययुक्=मध्योदययुक्तः, खेचरस्य-प्रहस्य, युयात: महोदयादितगतकालः, भव. ति । यदि, सितगोः = चन्द्रस्य स काल: स्यात् , तदा, गोपलोनः = नवपलैः होना, कर्तव्यः॥१॥ अत्रोपपति:-- प्रथमसप्तमलनाभ्यामूनाधिको ग्रहो दृश्य क्षितिजादुपरि तिष्ठत्यत इटकाले दृश्यो भव- त्यैव । ततः "अभोग्यस्तनो(क्तकालान्वितो युक्तमध्योदयोऽभीष्टकालो भवेदित्यनेन दिन गतकालानयनं सुगमम् । चन्द्रकालानयने ९ नवकलात्यागकारणं तु उदयास्ताधिका- रोक्त-२५ श्लोकवासनायां स्पष्टमेवोक्तमित्युपपन्नम् ॥१॥ प्रथम लनसे पूर्व हक्कर्म संस्कारित ग्रह न्यून होवे, या, सप्तम लमसे अधिक होवे तो इष्ट कालमें वह ग्रह दृश्य होगा। लमके भुक्त कालसे युक्त ग्रहके भोग्य कालमें मध्यस्थ शशियोंके उदयमान जोड़नेसे ग्रहका दिनगत काल होगा। और चन्द्रमाके दिनगत काल. में ९ पलको घटाना चाहिए ॥१॥ शाके १८६५ वैशाख शुक्ल दशमी मंगल में रात्रिगत घटी १११५ पर चन्द्रकी छायाका आनयन करना है, इष्ट कालिक स्पष्ट सूर्य ००।१९।८।३४ गति ५८६, स्पष्ट चन्द्रमा ४११५११९१४६ गति ७२०५४ स्पष्ट राहु ३।१०१३९५४ दिनमान ३२॥३२ भोन चन्द्रमा १।१५।१९४४६ की उत्तर क्रांति १६।४११५५, दक्षिण अक्षांश १६।१० के संस्कार (अंतर ) से नतांश दक्षिण ९।२८१५ ऋणात्मक हक्कमकला २१।२१३९ से संस्कृत चन्द्रमा ४११४१५८१९, तात्कालिक प्रथमलन ८१२८।१९६७ और सप्तमलग्न २॥ २८।१९।७ हुआ। यहाँ चन्द्रमा प्रथम लग्नसे न्यून और सप्तम लग्नसे अधि होने के कारण इष्ट समयमें अवश्य दृश्य होगा। कर्म कृत सायन चन्द्रमाका भोग्य पल २६३ और सायन लग्नके मुक्त पल २९९ और वीचके राशियों के उदय पळ ६८५ इनके योग १२४७ में ६० का भाग देकर लब्धि चन्द्रमाको दिन गत घटी २१४४ में ९ पल घटानेसे चन्द्रमाकी स्पष्ट घटी २०१३८ हुई ॥१॥ अथ प्रहाणां छायानयनमाह- जिनासोऽक्षामानोऽङ्गुलमयशरोऽनेन तु चरं स्फुटं संस्कत्याऽत्तो दिनमथ स्वगस्थ झुविगतात् । प्रभाय संसिध्येदथ खचरभादेनिशि गतं अवेऽथाsरादीनां धुतिपरिगमं यंत्रवशतः ॥२॥ अथ प्रहस्थ दिनमानमाह । जिनाप्तेति । हकमेदत्तचन्द्रात् चरमुत्तरम् ५९ । अङ्गुलाधः शर उन्नरः ६१॥४४॥ अक्षमा-११४५ ३६७।६८॥ चतुर्विशत्तिभक्तः फलं पलात्मकमुत्तरम् १५॥४४॥ पारस्य उत्तरत्वात अनेन च १९ संस्कृतं जातं स्पष्टम् ७४४४॥ अस्मादिनमानम् ३२३२८ सटीकमहलाघवे- अथ ग्रहस्य युगतात् प्रागुकदिनगतकालात छायाधं साध्यम् । अथ खचरभादेहच्छायाया यन्त्रमागेभ्यो रात्रिगतघटिकादिक ब्रुवे अग्रे इत्यनुवृत्तिः । आरादिनां भौमादीनां धुतिपरि. गमं छायाज्ञानं यन्त्रवशतो वक्ष्यमाणरीत्या स्यात् । तद्यथा । अहल्य यन्त्रवेधादिना यन्त्र- भागा ज्ञेयाः । शन्नभागेभ्य कर्णाः कर्णातू छाया। यन्त्रमागेभ्यो दिनगत वा ज्ञयम् । दिन- गतकाल: २३ ॥२९॥ दिनमानात ३२६२८ शुद्धः । जाता शेषः ६९। अयमुनतलंज्ञकः । पश्चिमकपालस्य विधमानत्वादुन्नत दिनार्धात् शुद्धं जातं पश्चिम नतम् ॥११॥ अक्षकर्ण: १३॥ १८ा स्पष्ट वरण ७४।४४॥ हारः १२८१५६ समाख्यः ३०१। अभिमतहार: २५ माज्या ११॥६६॥ अमुलाया ចាំ៖ ।१६१५३इष्टच्छाया ११२४॥ २॥ माधुरी व्याख्या- अक्षामान पल्भया गुणितः, जिनाप्तः = चतुर्विशत्याहृतः, अङ्गुलमय शम्अकुला- दिशरः, अनेन लब्धेन, संस्कृत्य = यथा सम्भवमूनयुतं कृत्वा, स्फुट-स्पष्टं, चरं स्यात् । लन्धकलेन संस्कारितं चरं स्पष्टं चरं भवतीति भावः । अतः स्फुटचरात् , दिन-दिनमान स्यात् । अथ धुविगतान दिलगतान् , प्रहस्थ, प्रभा-छायादिक, संसिध्येत् । अथ अनं. तरं, खचरभादेः प्रच्छायादिकस्य, निशिगतं-रात्रिगतकालमानै साथ्यम् । अथ, यंत्र- वशतः वेधयन्त्रेण,आरादीना= भौमादीना, द्युतिपरिंग छायाज्ञान प्रकार, अवेम्वच्मि ॥२॥ अनोपपत्ति दिनमितिसाधने स्पष्टनरस्यावसरप्राप्ती तावत्पाजरसाधनं क्रियते । तत्र सावत् द्वा- दशकोटी पळभा भुजस्तदा क्रान्तिज्या कोटौ के इति कुज्या, ततः झुज्यात्रि है । - Apan mal Iwers New - write पमा काज्यानि स्वरूपान्तरात् = चरकला। परन्तत्स्थूलं, कान्तिज्यायाः, स्थूल- १२xद्यु स्वात् स्पष्टाकान्तिपुः शरकला संस्कृता महश्यमा क्रान्तिर्भवति । तत्र शरका = ३ *श. । अतः शारकलासम्बन्धिालसंस्कारेण मध्यमा कान्तिः स्फुटा क्रान्तिरिति । .:. स्पष्टचर- पभा (क्राज्याशxxनि. पभाx कांज्यात्रि १२४द्यु १२४द्यु पभाXNX३ x त्रि पभाxxxत्रि अधात्रकला असवः। स्प- १९X धु धुX१२ पमाXx३४ त्रि ष्टन्चरकला स्प. चपलानीति १२XXद्यु पभाXNXनि । अत्र धुनि स्वल्पान्तरात् ।... प. च. प.चप २४Xद्यु उपपन्न चरानयनं, शेषोपपत्तिः सरलेवेत्यकम् । संशोधकः ॥ २ ॥ अङ्गुलादिक शरको पलभासे गुनकर और २४ से भाग देकर लमध फलसे संस्कारित घर स्पष्ट पर होता है। इस पर परसे दिनमानका ज्ञानकर अहदिनगत कालपरसे ग्रहकी छायादिका ज्ञान करना चाहिए उसके बाद और दिनगत कालपरसे रात्रिगत कालका ज्ञान करना । पुनः यंनके द्वारा कुजादि ग्रहों की छायादिका ज्ञान-प्रकारको कहता हूँ ॥ २ ॥ उदाहरण-धर्म संस्कृत चन्द्रमाका उत्तर पर ४६ उत्तर शर, ६२१।१२ और JHARYAL Twe RRIED ARI - रश्मिखण्ड (यथा .प्र) कर्ण इदं क्षेत्र प्रहच्छायाधिकारः॥ १०॥ पकमा ६।१० के गुणा ३९।१०।४४ में २४ का भाग देनेसे लब्धिफल पलादि उत्तर दिशा का १३॥ इसमें चर पलको जोड़ कर ४७१३७ स्पष्ट चर हुआ। इसके द्वारा दिनमान ३१ । १४ दिनगत घटी २०१३८ को दिन मानमें घटानेसे दिन शेष घटी १०५६ हुई इसको दिनाधं १५ । ४७ में घटानेसे पश्चिमनत ४१५१, पलकर्ण १३।२२ स्पष्ट चर परसे हार १२३।३१ सम ४२।३७ भाज्य १४५।१६ और छाया ५।२३ हुई ॥ ३ ॥ अथ धीयन्त्रण छायानयनमाह-- पश्येज्जलादौ प्रतिबिम्बितं वा खेटं दृगौच्यं गणयेच्च लम्बम् । तल्लम्बपातप्रतिबिम्बमध्यं दृगौच्च्यहत् सूर्यहतं प्रभा स्यात् ॥ ३ ॥ अथ छायासाधनसाह । पश्येदिति । जलादौ प्रतिबिम्बित खेटं पश्येत् । गौच्च्यमव. लम्ब गणयेत् । यत्र भूमौ लम्बः पतति तस्माज्जलप्रतिविम्बमध्यमङ्गलात्मक गणनीयम् । तद्वादशगुणं हगौच्च्येन भक्कं फलमालादिका छाया भवेत् ॥ ३ ॥ माधुरी व्याख्या- 'पूर्वोत्तरीत्या प्रहच्छाया साचनीया बा अथवा, जलादौ = जलादर्शघृततैलादौ, प्रतिबिम्बित = बिम्बच्छायागतं, खेटंग्रह, पश्येत् अवलोकयेत् , गौच्च्यं दृष्टयुच्छ्रायं, च, लम्ब गणयेतू-मापयेत् । तल्लम्बपातप्रतिबिम्बमध्य=लम्बमूलप्रतिविम्वितान्तरालं, सूर्यहतं द्वादशघ्नं, दृगौच्यहृत् दृष्टयुच्छ्रायमानेन भची तदा, प्रभा = प्रहच्छाया स्यात्॥३॥ अत्रोपपत्ति:- १२ मू. इ. यावदुनतांशेन शक्कग्रगता प्रहविम्बरश्मिच्छाया भूमौ निपतति तावदुन्नताशेनैव विरुद्धदिशि परावर्तिता भवतीति पतन-परावर्तनकोणौ तुल्यौ भवतः । तेन तत्र दगौच्च्य लम्बः ( यथा समू) कोटिः, लम्बमूलप्रतिबिम्बान्तरं ( यथा भूप्र) भुजः । परावर्तित- ऽनुपातो यदि दगौच्च्यकोटौ (हम् अस्मिन् ) लम्बमूलप्रतिबिम्बान्तरं (मूत्र) लभ्यते तदा १२ कोटौ ( अ ) किमिति फलं छाया (इन) भवति उपपनम् । संशोधकः ॥ ३ ॥ पूर्वोक रीतिसे छाया साधन करे, अथवा जल आदिमें प्रतिबिम्बित ग्रहको देखे ॥ हष्टि की ऊँचाई रूप लम्बके मानको जानकर लम्बके मूलसे महके प्रतिबिम्ब स्थानके मानको, से गुणाकर दृष्टिको उचाइसे भाग देनेसे छायो होगी ॥ ३ ॥ r (6) अंx१२ MMA - खटीकप्रहलाबवे- प्रधान Jan अथ ग्रहस्य युगतकालानयनमाह- शात्वाऽनुमानानिशि यतनाड़ीस्तत्कालखेटात् कथितैश्चराद्यैः। दृष्टप्रभादेवुगतो ग्रहस्य साध्यस्त्विहेन्दोर्यदि गोपलाढयः॥४॥ अथ ग्रहस्य युगनकालसाधनमाह । ज्ञात्वाऽनुमानादिति । अनुमानादूरात्रिगतवटिका १० । तात्कालिकचन्द्रात स्पष्टं चरम् ७४ । ४४ । दिनमानम् ३२ । २८ । इटच्छाया १०॥२४॥ अस्था विलोमविधिना गतसाधनम् । कर्ण:१५ । ६३ । भाज्या ११७ ॥ १५ । अभिमतो हारस ७ ॥२५ । अक्षकर्णः १३ । १८ । मध्यहारः १२८ । ६६ । नतं पश्चिमम् ७ । १५ । इदं दिनाधन १६ ॥१४ । युतं जातो ग्रहस्य दिनगतकाला २३ । २९। चन्द्रस्य दिनगतमतो नवपलसहितं जातश्चन्द्रस्य दिनगतकालः २३ ॥ ३८॥४॥ माधुरी व्याख्या निशि = रात्रौ, अनुमानात् = धीयंत्रात् , यातनाड़ी: गतपटिकाः, ज्ञात्वा = विदि- वा, तत्कालखेटात् = इष्टकालिकप्रहात ,कथितैः उक्तैः, चराधैः चरपलादिकः, घटप्रभा- दे= अवलोकितच्छायादेः, प्रहस्य - खेटस्य, धुगतः = दिनगतकालः, साध्यः-ज्ञा- तव्यः । यदि इन्दोः = चन्द्रस्य, युगतकालः स्यात्तर्हि गोपलाढयः = नवपलैः सहितः कर्तव्यः ॥ ४॥ अनोपपत्तिः त्रिप्रश्नाधिकारोक्तयुक्त्या सर्वेषां प्रहाणां कालज्ञानं सुगमम् । तत्र सर्वाधिकगतिकार- गातू चन्द्रस्य कालज्ञाने गर्भपृष्ठक्षितिजान्तरफलस्य वनकालस्य नवपलमितस्क योगे सति तत् गर्भक्षितिजात्स्फुटमेवेत्युपपन्नम् ॥ ४॥ बुद्धिसे गतरानि कालको जानकर इष्टकालिक ग्रह परसे अन्य ग्रहोंका भी पूर्वोक्त प्रकार द्वारा दिनगत कालको जानना चाहिए और पलको जोड़नेसे चन्द्रमाका दिनगत कालहोगा। उदाहरण--- रात्रिगत घटी ११५ दिनमान ३११३४, स्पष्ट चर ४४१३७ और छाया ५१२३ इनपरसे पूर्वोक्तयुक्त्या पश्चिम नत ४।११ को दिनाय १५।१७ में जोड़ने से दिनगत काल २१:२८ इसमें एपल जोड़नेसे चन्द्रमाका दिनगत काल २१॥३७ हुआ॥४॥ अथ महोदये दिनशेषरानिगतकालमाह प्राग्डक्खचराङ्गभाव्यभान्वारल्पोऽस्त्वपरस्तनुस्तदन्तः । कालः स खगोदये धुशेषो रात्रीतः क्रमशो ग्रहेऽल्पपुष्टे ॥ ५॥ अथ ग्रहोदये दिनशेषरात्रिगतकालमाह । प्रागिति । पूर्वहकर्मसंस्कृतश्चन्द्रः ४१०९।५01 षडाशियुक्ता सूर्यः ६।२३।२१।४। अनयोर्मध्ये चन्द्रोल्पा सोऽक: कल्पितः । अन्यो रविलं- मम् । अनयोरन्तरे काल: । अर्कभोग्यः १५॥ तनुभुक्त-१३३ युक्तः १४८६ मध्ये कन्या-३३५ तुलोद्येन ३३५ युक्ता ८१८॥ जातो ग्रहस्थ सषड्मसूयांदल्पत्वात् चन्द्रोदये दिनशेषकाल १३॥३०॥ स कालो ग्रहस्योदये क्रमादू अशेषो रात्रीतो भवति । कस्मिन् सति । अहेऽल्पपुष्टे सति । अहे सषड्भसूर्यादल्पे शुशेषः । अधिके रात्रिगतः स्यादित्यर्थः ॥ ६ ॥ माधुरी व्याख्या- प्रारहक्खचराङ्गभाढयभान्वो पूर्वदृग्ग्रहस्रषड्भसूर्ययोः, मध्ये अल्पः, न्यूनः, भकः= सूर्य, अपर: = अधिकः, तनु लग्नं, ( अभिधाय ) तदन्तः तयोर्मध्यस्था, कालः, प्रहे = खेटे, अल्पपुष्टे अपड्भसूर्यान्यूनाधिके, सः काला, खगोदये अहोदयकाले, क्रम- है - - ।
ग्रहच्छायाधिकारः ॥ १०॥ शः, शेष दिनशेषः रात्रीतः रात्रिगतः, स्यात् ॥ ५॥ भत्रोपपत्ति:-- अस्तकाले लग्नसषड्भार्कयोः साम्यात् “ऊनस्य भोग्योऽधिकभुक्तयुक्त" इति भास्क- रोक्त्यैव सुलभा ॥ ५॥ पूर्व दृग्ग्रह और ६ राशियुक्त सूर्य इन दोनों में न्यून सूर्य और अधिकको लग्न मानकर पूर्वयुकिले साधित अंतरवटी, ग्रहके राशि युक्त रविसे न्यून और अधिक होने से ऋमिक दिनशेष घटी और रात्रिगत होती है ॥६॥ उदाहरण- इक्कर्म संस्कृत चन्द्रमा ४१४१५८९ और सषड्भसूर्य ६।१९।८।३४है । इनमें न्यून चन्द्रमाको सूर्य तथा अधिक सषड्भ सूर्य को लग्न मानकर त्रिप्रश्नोक्त प्रकार से ११।१५ इष्ट घटी हुई । यहाँ षड्भ सूर्य से ग्रह (चन्द्रमा) न्यून है अतः वह रात्रिगत घटी है॥५॥ अथ रात्रिगतकालानयनमाह--- तेनोनोऽथ च सहितो प्रहधुयातः स्यादस्तिमयकतो निशि प्रयातः । चेद् ग्लायोऽनुमितघटीवतोऽल्पपुर्ण द्विघ्नं तत्समपलयुग्वियुक्त स्फुटः सः ६ अथ सूर्यास्तात् सात्रिगतमाह । तेनेति । तेन शुशेषेण पूर्वोक्ता घयात जनः । पात्रोतेन साहितः कामः । एवमस्तिसमयतः सूर्यास्तानन्तरं निशि प्रयातो रात्रिगतः कालो भवति । चेदरलावचन्द्रस्य कालस्तदा अनुमितघटीषु अल्पपुष्टं चेत् । तद्यथा । कल्पिताटकाभ्य आगला घटिका अल्पा वा पुष्टा इत्यर्थः । तावदेव द्विगुणं तस्लमपखंः स कालः अल्पश्चंद्र युक्त । अधिकश्चेदून । इन्दोः स काला स्फुटो भवति । प्रहायातः २३॥३८॥ धुशेषण ११३ राहिलो जातः सूर्यास्ताव रात्रिगतकाला १०॥६॥ माधुरी व्याख्या- अथ = अनन्तरं महायातः-महदिनगतकालः, तेन = उक्तदिनशेषकालेन, ऊनः = रहिता, सहितः रात्रिगतकालेन युक्तः च अर्कास्तमयकतः सूर्यास्तकालात , निशि-रात्री प्रयातः, भवति । चेत् यदि, अनुमितपटीपु-यंत्रोपलाधकालेषु, रलावा इन्दोः, अत:- अस्मात् , अल्पपुष्ट-न्यूनाधिकं स्यात् तदा तद् द्विध्न = द्विगुणं, तत्समपलयुग्वियुक्= तत्तुल्यपलयोगवियोगेन, स्फुटः स्पष्टः, सः कालः स्यात् ॥ ६ ॥ भनोपपत्ति:- सरलैव ॥ ६॥ महके दिनगत कालमें, पूर्वोक्त दिनशेष और निशेष कालको क्रमिक घटाने और जोडनेसे रात्रिगत कालं होगा। यदि अनुमित. घटी से चन्द्रमाका काल न्यून और अधिक हो तो न्यूनाधिक तुल्य घटीको द्विगुणित करके उतने पलको उस कालमें जोड़ने और घटानेसे चन्द्रमाका स्पष्ट काल होगा ॥ ६ ॥ उदाहरण-चन्द्रमाको दिनगतपटी २१।२८ में दिनशेष घटी १०५६ को घटा- नेसे शेष रात्रि गट घटी १.३२ अनुमित घटीसे न्यून है अतः ३२ पल जोड्नेसे चन्द्रमाको रात्रिगत घटी १०.३४ हुई ॥ ६ ॥ युगेश्वरकृता टीका कपिलेश्वरसंस्कृता ग्रहाच्छायाधिकारेऽस्मिन् 'माधुरी' पूर्णतां गता ॥१०॥ इति प्रहच्छायाधिकारः॥१०॥ m - २५ प्र०ला । । सटीकमहलाबवे- अथ नक्षत्रच्छायाधिकारः॥११॥ तत्रादौ नक्षत्रध्रुवानाह- द्रास्नादष्ट च मूर्छना गजगुणा नन्दान्धयो दृप्रसाः षटतर्का युगखेचरा रसदिशोऽन्याशा नवार्काः क्रमात् । भाग्यादष्टयुगेन्दवोऽक्षतिथयः खात्यष्टयोऽशा धवा- ख्यष्टाब्जा गजगोभुवो रविशः सिद्धाश्विनः खत्रिहक् ॥१॥ मूलात्स्युद्धिजिनाः शराशुगदृशः काश्विनोऽष्टेषुटक् वाणाणि रसाष्टदृक् नखगुणास्तत्त्वाग्नयोऽश्वामराः । खं दत्तायनदृक्रियाः स्युरिह च क्षेपोऽक्षभानोऽहत् स्वर्ण प्राक् परतोऽन्यथोत्तरशरे ते स्युः स्वदेशे ध्रुवाः ॥२॥ अथ नक्षत्रच्छायाधिकारोदाहरणम् । वत्र तावत् नक्षत्रध्रुवकानाह । दाखादिति । मूला. दिति । दास्त्रात् अधिनीमारम्य अष्टमूर्छनेत्यादयः खमित्यन्ताः सर्वषर्षा नक्षत्राणां क्रमाद- शाद्या ध्रुवाः स्युः । ते निशदूभक्का राख्यादयो भवन्तीत्यर्थः । इमे ध्रुवा दसायनहक्कमक्रिया भवन्ति । एषामायनहक्कम दत्तमित्यर्थः । अथाहकर्माह क्षेप इति । क्षेपो नक्षत्राणां वक्ष्य- माणः शास पलभथा गुण्यो द्वादशभक्तः फलं भागादि ग्राह्यम् । ध्रुवे प्राक् पूर्वकपाले धनम् । पश्चिमकपाले ऋणम् । इदं दक्षिणशरे । उत्तरमारे विपरीतम् । पूर्वकपाले ऋणम् । पश्चिमकपाले धनमित्यर्थः ते स्वदेशे नक्षत्रध्रुवाः स्युः ॥ १-२ ॥ माधुरी व्याख्या- द्रासात् अश्विनीतः, अष्ट-अष्टौ, ८, मूर्छनाः = एकविंशतिः २१, गजगुणाः - अष्टा- 'त्रिंशत् ३८, नन्दोब्धयः ऊनपंचाशत् ४९, दृप्रसाः द्विषष्टिः ६२, षट्तर्काः षट्षष्टिः६६, युगखेचराः = चतुर्नवतिः९४, रसदिशः= षड्डत्तरशतम् १०६, अद्रयाशाः = सप्तोत्तरश- तम् १०७, नवाः ऊनत्रिशदुत्तरशतम् १२९, इति दशनक्षत्राणाम् ; भाग्यात् = पूर्व- फल्गुनीनक्षत्रात्-अष्टयुगेन्दवा=अष्टचत्वारिंशदुत्तरशतम् १४८, अक्षतिथयः = पंचपंचाश- दुत्तरशतम् १५५, खात्यष्टयः षष्टयुत्तरशतम् १६०, न्यधाब्जाः = त्र्यशीत्युत्तरशतम् १८३, गजगोभुवः = अष्टनवत्युत्तरशतम् १९८, रविवश:= द्वादशोत्तरशतद्वयम् २१, सिद्धाश्विनः = चतुर्विशदुत्तरशतद्वयम् २२४, खनिहक् = त्रिंशदुत्तरशतद्वयम् २३०, इति अष्टनक्षत्राणाम् । मूलात्मूलनक्षत्रात्--द्विजिनाः = द्विचत्वारिंशदुत्तरशत. द्वयम् २४२, शराशुगहशः= पंशपंचाशदुत्तरशतद्वयम् २५५, काश्विनः = एक- षष्ठथुत्तरशतद्वयम् २६१, अष्टेषुदृक्-अष्टपंचाशदुत्तरशतद्वयम् २५८, वाणीणि =पंचस. सप्तत्युत्तरशतद्वयम्-२७५, रसाहक्षडशीत्युत्तरशतद्वयम् २८६, नखगुणा:=विंशत्यु- त्तरशतत्रयम् ३२०, तत्वाग्नयः = पंचविंशत्युत्तरशतत्रयम् ३२५, अश्वामराम् सप्तत्रि- शदुत्तरशतत्रयम्=३३५, खं= शून्यम् .. इति, क्रमात , "नक्षत्राण, दत्तायनक्रिया: कृतायनकर्मसंस्काराः, ध्रुवाः, अंशाः = लवाः, स्युः । इह-अत्र, अक्षभाध्नः पलभा. गुणितः, क्षेपः, अहृत् = द्वादशभक्तः, याम्यशरे-दक्षिणे शरे, फलं प्राक्-पूर्वे, स्व-धनं, THANI - - Jai MEA - शरमें १२ नक्षत्रच्छायाधिकारः ॥ ११ ॥ परतः पश्चिमे, ऋण कार्यम् , उत्तर शरे, अन्यथा = विलोम कार्यम् । ततः स्वदेशे, प्रवाः ध्रुवक्षा, स्युः ॥ १-३ ॥ अत्रोपपत्ति:- पष्टंधुरक्षवकनेन इतो विभतो लम्बज्यया रविहृतोऽक्षभया हतो वा सम्ध हत त्रिभगुणेन भजेद् थुमौया” इत्यादि-भास्करोक्तप्रकारेणाक्षरकर्मलवाः स्फुश अभा গিমা হা * ফা अत्राचार्येण त्रिज्या = धुज्या स्वीकृत, स्वल्पान्तरात् । शुज्या अनेन संस्कृतो धुवः स्वदेशे ध्रुवः स्यात् । शेषवासना सुगमेत्युपपन्नम् ॥ १-१ ॥ ८, २.१.३८,५९,६२,६६७ १९,१०६,१००, १९९, १४८, १६९,१६०, १३, १९८, २१३, २३४, २३०, २४३, २६५, २६१, २५८, ३७६, २८६, २०, ३२६, ३३७ और ये अशिव- नी आदि २७ नक्षत्रों के कमसे अपनाकर्म संसारकृत अंशात्मक ध्रुव है। पल्भाले गुणित १२ से भाग देनेले फलको दक्षिण भार होनेसे पूरब और पश्चिम में ऋमले धन और ऋण उत्तर भार होनेसे विलोम (पूर्व और पश्चिम में क्रमसे ऋण और धान करनेसे अपने देशका अंशात्मक ध्रुव होता है। -३ ॥ अथ नक्षत्राणां शरलवाना খিজ্জিবিহালাকা নিন সনা- स्त्वाष्ट्रादौ नगवन्हयः कुयमलामीमाक्षबाणा द्विषट् । कर्णात् त्रिंशदरित्रयः खजिनभानं त्वाष्ट्रहस्ताहिमे द्वीशात् षट्स कभात् त्रये शरलवा याम्या उदक शेषभे ॥३॥ अथ नक्षत्राणां धारभागानाह। दिगिति । स्पष्टोऽर्थः ॥३॥ माधुरी व्याख्या दिशा-१०, सूर्याः = १२, इषवः = ५, इषवः = ५, दिशः =१०, शिवाः = ११, अहानि =, खम् = ", नगा: = ५, अनं0, अर्काः-१२, विश्वे:१३, भवाः-११, एते अश्चिम्यादि हस्तान्ताना नक्षत्राणां क्रमेण शरलवाः, दो-२, नगवलयः-३७, कु:: स्वाष्ट्रात-चित्रादिश्रवणान्तनवनक्षत्राणां शरलवाः, तथा, त्रिंशत् =३., अरयः-६, यः = ३, खं, जिनाः = २४, अनं = ., एते कर्णात् श्रवणनक्षत्रात् षण्नक्षत्रा- गो शरलवाः स्युः । एतेषु त्वाष्ट्रहस्तादिभे-चित्रा-हस्ताश्लेषानक्षत्रे, द्वीशात् - विशा. खानक्षत्रात , षट् =षनक्षत्रेषु (वि. अ. ज्ये. मू० पूषा० उषा० ) क्रमातू = रोहिणी- नक्षत्रात् , ये = नक्षत्रये, (रो० मृ० आ. शरलवा-उक्तशरांशाः, याच्या दक्षि- भाः, शेश्वभे अनुक्त-(१५) नक्षत्रे, उदक = उत्तराः, स्युः ॥ ३ ॥ श्रतोपपत्ति:- प्रत्यक्षोपलब्धिरेव ॥ ३ ॥ १०, १२, १, ५, १०, ११, ६, ७, ०, १२, १३ और ११ ये अधिनी आदि तेरह नात्रों के २, ३७, १, २, ३, और ६२ ये चित्रा आदि नव नक्षत्रों के, ३०६, ३०, २३ SHARE mar ma- -- HA - ) । SHASTRY लटोकग्रहलाघवे- आ ये श्रवणा आदि ६ नक्षत्रों के शरांश होते हैं । इनमें चित्रा, हस्त, श्लेषा, विशाखा से ६ नक्षत्र और रोहिणो से ३ नक्षत्रोंके उक्त शरांश दक्षिण दिशाके और शेष (१९) नक्षत्रों के उत्तर दिशाके शरांश होते हैं ॥३॥ अथ प्रजापत्यादीनां ध्रुनाश-शरांशानाह- प्रजापतिब्रह्महदान्यगस्त्यापांवत्सलुब्धधुवकांशकाः स्युः। कुषट् षडक्षास्त्रिशरा इभाष्टी व्यष्टंन्दवो भूफणिनः क्रमेण ॥४॥ तेषां क्रमाद्गोशिखिनः खरामा अष्टौ रसाश्वाः शिखिनः खवेदाः । शरांशकाः स्युर्मुनिलुब्धयोस्तु याम्यास्तु सौम्याः परिशेषकाणाम॥५॥ अथ प्रजापतिमुखादीनां ध्रुवाशकानाह । प्रजापति रति । अथ तेषां भारभागानाह । तेषा- मिति । स्पष्टोऽर्थः अश्चिन्याः १० । पलमा ५॥ ४६न्नः ६७।३० । द्वादशभक्तः फलं भागाद्यम् ४।४७ । ३० । अनेन अश्विनीध्रुवका । ०।८। अत्तरशरत्वादूनो जाता। काश्यामश्चिन्युदय ध्रुवकः३ । १२॥ ३० । फलेन युतो जातोऽस्तध्रुवकोऽश्चिन्याः १२॥ ४७ ॥ ३०। एवं कृते जाता उदयास्तध्रुवायाः ॥ ४.६ ॥ माधुरी व्याख्या--- कुषट = एकषष्टिः ६१, षडक्षा षटपंचाशत् ५६, त्रिशरा: = त्रिपंचाशत् ५३, इभाष्टौ-अष्टाशीतिः ८८, त्र्यष्टेन्दवाव्यशीत्युत्तरशतम् १८३, भूफणिनः एकाशीतिः ८१ एते, क्रमेण, प्रजापति ब्रह्महृदग्न्यगस्त्यापवित्सलुब्धध्रुवकांशका तत्तनाम्नां नक्षत्राणां ध्रुवलबाः, म्युः । गोशिखिनः ऊनचत्वारिंशत् ३९, खरामा::त्रिंशत् ३०, अधौ ८, रसाश्वाः षट्सप्ततिः ७६ शिखिनः त्रयः ३, खवेदाः चत्वारिंशत् ४०, तेषां उत्तानो प्रजापत्यादीनां कमात्, शराशा शरमवाः, स्युः। मुनिलुब्धयोः अगस्त्यलुब्ध कयोः, याम्या दक्षिणाः, परिशेषकाणा-अनुक्तानां चतुर्णा, सौम्या:उत्तराः, शरांशाः स्युः॥४.५॥ अत्रोपपत्ति:-- प्रत्यक्षोपलब्धिरेव ॥ ४५ ॥ ६१, ६६, ५३, ८४, १८३ और ८१ ये क्रमसे प्रजापति, ब्रह्माहृदय, अग्नि, अगस्ल्या, अपवित्स और लुब्धकके ध्रुवांश होते हैं । ३९, ३०, ८, ७६, ३ और ४८ये उनके क्रमसे शरांश होते हैं । उक्त शर अगस्त्य और लुब्धके दक्षिणदिशाके और शेष (प्रजापति-ब्रह्म- हग्नि-अपवित्स ) के उत्तर दिशाके होते हैं ॥४॥ अथ नक्षत्रध्रुवात्तच्छायानयनमाह- निजदेशभवाध्रुवाञ्च बाणाच्छाया यंत्रलवादि खेटवत् स्यात् । छायादेरपि चेह रात्रियात नक्षत्रग्रहयोग उक्तवञ्च ।। ६ ।। अथ नक्षत्राणां छायायन्त्रलबादिज्ञानमाह । निजदेशेति । पूर्वोक्तप्रकारेण निजदेशभवाद- ध्रुवादौदयिकादुक्तशराच छायायन्त्रलबादि खेटवत् स्यात् । एतदुक्तं भवति । स्वदेशोत्पन्न नक्षत्रभुवक ग्रहं प्रकल्प्य तस्माचर साध्यं तचरं 'जिनायोऽक्षामान इत्यादिना स्फुट कार्य तस्मादिनमान कार्यम् । स्वदेशनक्षत्रध्रुवात् 'प्रारष्टिकर्मखवर' इत्यादिना ननधुयातः साध्यः । तस्मादुन्नतं कार्यम् । तस्मादुनतात् नवतिगुणितमिष्टमुन्नतम् इत्यादिना कर्ण: साध्यः तस्माद्यन्त्रमागाच छायादेरपि रात्रियात ग्रहवज्जयम् । तद्यथा। छायाया विलो- मविधिना ग्रुयातः स्वदेशधुवात् 'प्रारहखचराङ्गमाढयभान्वो इत्यादिना युज्ञेषं रात्रिगतो वा साध्यः। तदनन्तरं तनोनोऽथ च सहितः इत्यादिना रात्रिगत ज्ञेयम् । अथ वा रात्री Nomaniayp ADI HARYANA नक्षत्रच्छायाधिकारः॥ ११ ॥ १६७ यन्नवेधादिना नक्षत्रस्य यन्त्रमागा ज्ञेया। यन्त्रमागेभ्य उन्नतम् । तस्मादात्रिगतं वा ज्ञेयम् । नक्षन्नग्रहयोग उक्तवग्रहयुतिवज्ज्ञेया। परन्तु आचार्यगात्र नोक्तः। तभ्रातृपुत्रेण नृसिहदेवज्ञेन स्वकृतकरणे नक्षत्रग्रहयोग उक्तः । तद्यथा। धुचरमध्रुवकान्तरलिसिका गतिमुक्तिहता हिगतागतः । फलदिनथु बरेऽधिकहीनके युधिरिहेतरथा खलु वक्रिणि ॥ ६ ॥ माधुरी व्याख्या निजदेशभवात स्वदेशोत्पन्नात , श्रुषात् ध्रुवलवात् , थाणात् = शरात् च, खेटवत्- प्रहसाधनप्रकारक्त , छाया- यंत्रलवादि प्रहच्छाया--यन्त्राशादिकम्, उक्तवत्-पूर्वोक- युक्त्मा, रानियातं - रात्रिगतकालः, नक्षत्रग्रहयोगः नक्षत्रग्रहैक्यं चापि स्यात् ॥६॥ अनोपति:- सरलैव ॥ ६॥ ग्रहके स्वदेशीय ध्रुवाश और कार परसे "प्राष्टिकमखर इत्यादि प्रकारसे ग्रहोंकी छाया और यन्त्रांश आदिका ज्ञान करे। छायादि परसे पूर्वोक्त युक्त्या, रात्रिगत काल और नक्षत्रग्रहके योगका ज्ञान करे ॥६॥ उदाहरण भरणी नक्षत्र १२ और पलमा ६१. के गुणनफळ ७४१०० में ११ का भाग देकर अंशादि लब्धि ३।१०।०० को "उत्तर. शरके कारण, भरणीके ध्रुवांश २१ में घटानेसे उदय ध्रुवांश १४१५००० और जोडनेसे मस्त ध्रुवांश २५००० हुए। एवं सर्वत्र साधन करना ॥६॥ अथ प्रहस्य रोहिणीश कटभेदं तत्फलं चाह- गवि नगकुलवे खगोऽस्य चेद्यमदिगिषुः खशराङ्गुलाधिकः । कभशकटमसौ मिनत्यसृक्शनिरुडुपो यदि चेजनक्षयः॥७॥ अथ नक्षत्राणां होहिणीशकदभेदं तत्फलं चाह । खयो ग्रहो गवि वृषभे स्थितनगालवे सबदशभागे वर्तमानः तस्य या शारो यमदिगू दक्षिणा पञ्चादशाजुलाधिकवचेत् तदा स ग्रहः कभशकट रोहिणीशक भिनति भिस्वा गच्छत्तीत्यर्थः । यदि असक भौमा शनिस्तद्वक्ष- न्द्रश्चेजिनति तदा जनायो लोकानामतिपीडा स्यादित्यर्थः ॥ ७ ॥ माधुरी व्याख्या- खगः ग्रहः, नगकुलवे सप्तदशभागे, गवि-वृषे तिष्ठति चेत-यदि, अस्य-प्रहस्य, यमदिगिषुः याम्यशरः खशराजुलाधिक अंगुलपंचाशताधिकः, स्यातहि असो, कमश- कट-रोहिणीशकट, भिनत्ति = भेदयति । यदि, असृक् = कुजः, शनिः, उड्डपा चन्द्रः एषामन्यतमः कभशकटं भिनत्ति, तदा जनक्षमः जनपदश्वशः स्यात् ॥ ७ ॥ भत्रोपपत्तिः-- "त्रियङ्गपञ्चाग्निकुवेदबहय” इति, "अश्यादिरूपं तुरगास्ययोनिक्षुरोऽन" इति चोकप्रकाराभ्यां पंचमिः ताराभिः शकटाकृति रोहिणीनक्षत्रस्वरूपं रामाचार्येणोकम् नोट-इस अधिकार के १, २, ३, ४, ५, ७, ८, १० और ११ श्लोकोंके उदा- हरण स्पष्ट हैं ॥ पं० युगेश्वरझा। ।
, पुनर्वसुसे ८ नक्षत्रोंसे राहुके होने सटीकमहलाघवे- तथा च "दासादष्ट च मूर्छना गजगुणा नन्दाब्धय, इत्युक्तप्रकारेण रोहिणीनक्षत्रस्य ध्रुवाशाः ४९ % १।१९।०१० समाः स्युरतो वृषसप्तदशांशस्थो याम्यपंचाशदगुलाधिशरो ग्रहो रोहिणीशकट भेदयत्येव । कुजशनिचन्द्रभिच्चे रोहिणीशकटेऽशुभफलत्वं संहिताप्रमाण- मेवस्युपपन्नम् ॥ ७॥ जो ग्रह वृष राशिपर १७ अंशसे बैठा हो उसका दक्षिण भर यदि ६७ अझुलसे अधिक होवे तो वह ग्रह रोहिणी शकटको भेदन करता है। यदि मंगल, शनि और चन्द्रमा इन में कोई ग्रह बोहिणी शकटका भेदन करे तो प्रजाकी क्षति होती है । अथ चन्द्रस्य शक उभेदकालमाइ--- स्वर्भानावदितिमतोऽष्टऋक्षसंस्थे शीतांशुः कभशकटं सदा भिनत्ति। भौमायोःशकटभिदा युगान्तरे स्यात् सेदानी न हि भवतीशि स्वपाते॥८॥ अथ चन्द्रस्य शकटभेदसमयमाह । स्वर्भानौ राही अदितिमतः पुनर्वस्वोरष्ट-रक्षावस्थे सति सदा शीतांशुश्चन्द्रो रोहिणीशकटं भिनत्येव । भौमशन्योः शकटभेदो युगान्तरे स्यात् । शकटभेद ईशि स्वपाते 'खाम्बुधयः खयमा इत्यादिरूपे सति इदानीन भवति । वृषभे आहे स्वपाततः पञ्चादानालाधिको याम्या शरो नागच्छेदित्यथः ॥८॥ माधुरी व्याख्या अदितिमतः पुर्नवसुनक्षत्रात् , अष्टऋक्षसंस्थे = अष्टनक्षत्रस्थे, स्वर्भानी राहो, सति शीतांशुः चन्द्रः, कभशक रोहिणीशकटचक्र, सदासर्वदा, भिनत्ति भेदयति । भौमा- क्योः मंगलशनैश्चरयोः, शकटभिदा रोहिणीशकटभेदत्वं, युगान्तरेयुगक्षये, स्यात् । अस्मिन्युगे, इदशि = एततुल्ये, स्वपाते, सति साशकटभिदा, नहि-नैन स्यात् ॥८॥ अनोपपत्ति:--- पंचाशदङ्गुलशरात्मकश्चन्दः पुनर्वस्वायष्टनक्षत्रस्थे अति भवतीति तदानी शकटमा स्थादेव । भौमशनैश्चरयोः पातस्य परामापतित्वात तयोदक्षिणशरस्य पंचाशदगुलाल्पत्वं सदैव स्यादिति युक्तमुक्तमित्युपपन्नम् ॥ ८॥ मंगल और शनिका शकटभेद युगान्तस्में होगा। वर्तमान कालके पातसे शकटभंग होना असंभव है॥८॥ अथ खमध्यस्थनक्षत्राद्राविगतकालमाह--- खमभ्यगर्भध्रवतः स्फुटं चरं ततो दिनार्धान्निजभोदयैस्तनुः । भवेत् तदा लग्नमथो तदङ्गभान्वितार्कमध्ये घटिका निशागताः ॥९॥ अथ खमध्यस्थनक्षत्रादात्रिमानम् । खमध्येति । खमध्ये वर्तमान नक्षत्रं तस्य य उक्त ध्रुवकः । 'अष्ट च मूछनेर त्यादि । तस्मात स्फुट शरसंस्कार विना चरं साध्यम् । वरादि- नार्धत् इष्टकालः । खमध्यनक्षत्रभुवं सूर्य प्रकल्प्य अयनांशान् दत्त्वा स्वदेशोदयलग्नं साध्य- म् । तस्मिनक्षत्रे खमध्यस्थे सति तल्लग्नं स्यात् । तल्लनम् । अङ्गभान्विताः सूर्यः । तयोर- न्तरेऽकस्य भोग्य इत्यादिना काला साध्यः । ता. खमध्ये नक्षत्रसूर्यस्य रात्रिगतधटिका भवन्ति । खमध्यस्थाचिनीध्रुवक: ०1८। अयनांशाः १८॥१०॥ सायना ०।२६।१०। अस्माचरम् ४९। अतो दिनार्धम् १६॥४९॥ एवं जानानि सर्वेषां दिनार्धानि । एभ्यो लग्नसाधनम् । अधि- नीध्रुवकः ०1८1 सायनः ०।२६।१०। अस्मादू भोग्यकालः २८ हष्टकाल: १९।४९। 'भोण्या । ।
SARISHAN .. नक्षत्रच्छायाधिकारः॥ ११ ॥ शोध्योऽमीष्टनाडीपलेभ्यः इत्यादिना जातं खमध्ये लपनम् ३ । १३ । ४४॥ ४६ । एवं जाता. निसर्वषां मध्यलग्नानि ॥९॥ माधुरी व्याख्या खमध्यगर्भध्रुवतः - स्वखस्वस्तिकस्थनक्षत्रध्रुवात् , स्फुटं स्पष्टं, वरं प्रसाध्य, ततः= चरवशेन, दिनाघोत् , निजभोदयः = स्वोदयः, तनुः लग्नं, साध्यम् । तदा = तस्मिन् काले, तत् लग्नं, भवेत् । अथो, तदअभान्वितार्कमध्ये तल्लग्नसषड्भसूर्यान्तराले, निशा- गता रानिगताः, घटिका= घट्यः, स्युः ॥ ९ ॥ अत्रोपपत्ति:- भध्रुवारस्फुट चरमानीय "चरपलयुतोनाः पंचेन्दुनाथ, इत्यादिना दिनार्धानयन सुगमम् । ततश्च दिनार्धरूपेष्ट कालेन साधितं लग्नं खस्वस्तिकस्थनक्षत्रस्य लरनं स्यात् । ततो लग्नसषड्भसूयोन्तरालघट्यो रात्रिगतरिकाः स्युरेवेत्युपपचम् ॥ ९ ॥ अपने सास्वस्तिकस्य नक्षत्रके ध्रुवाश परसे स्पष्ट चर लाकर इसके द्वारा दिनार्धका ज्ञानकर उस दिनाध और निजोदय परसे लग्न होता है। पुनः लग्न और ६ राशियुत रविके मध्य में शनिगत घटी होगी ॥९॥ उदाहरण---खस्वस्तिकस्थित भरणी की ध्रुवा ००।२१, अयनांश २१४० सायन- ध्रुवा २२.१ परसे चर ३५ दिनार्थ १५:३५ और दिनार्धकालिक लग्न ३॥१३॥१४॥ हुआ॥९॥ अथोदयास्तनक्षत्राभ्यां लग्न रात्रिगतकालचाह--- उद्यद्भध्रुवकः स्वदेशजो वाऽस्तं प्राप्नुवतः सषड़गृहः । स्यात्तत्कालविलग्नकं ततः प्राग्वत् स्याद्घटिका निशागताः॥१०॥ अथोदयनक्षत्राद्वाऽस्तनक्षत्राल्लानं रात्रिगतं चाह । उधदिति । उद्यदुदयं प्राप्नुवयद्ध नक्षत्रं तस्य स्वदेशजो ध्रुवकः स एव तात्कालिकलग्नं स्यात् । अस्तं प्राप्नुवतो ध्रुवकः षड्- राशियुक्तः । अस्तलग्नं स्यात् । तत उदयास्तलग्नतः सषड्भातः प्राग्वदानिघटिकाः साध्याः । अचिन्या उदयध्रुवका स्वदेशजः ।३ । १२ । ३० । अयं तत्काललग्नम् । अस्त ध्रुवका ०।३।४७ ॥ ३० । षावियुक्तो जातमस्तलग्नम् ६।३। ४७ १३० । एवं सर्वे- पामुदयास्तलग्नानि बोधव्यानि ॥१०॥ माधुरी व्याख्या- स्वदेशजः = निजदेशोत्पन्नः, उद्यद्भध्रुवका उदयक्षितिजस्थनक्षत्रध्रुवः, वा-अथवा, मस्तं प्रानुवतः अस्तक्षितिजगतनक्षत्रस्यध्रुवः, सषड्गृहः षाशियुतः तत्कालविलग्नक इष्टकालिकप्रथमलग्नं, स्यात् । ततः लग्नषड्भसूर्यात् , निशागता: = रात्रिगताः, घटि- काः = नाडया, प्राग्वत् = पूर्वोक्तयुक्तथा, भवंति ॥ १० ॥ अत्रोपपत्ति:- गोलावलोकनात्सरलैघालं पिपेषणेनेति दिक् ॥ १० ॥ सदयक्षितिजस्थ नक्षत्रका स्वदेशीय ध्रुव इष्टकालिक प्रथम लग्न, था, अस्तक्षितिजस्थ नक्षत्रका स्वदेशीय ध्रुव ६ राशियुत लग्न होता है। इस लग्न और ६ राशियुत सूर्य परसे पूर्वोक्त प्रकार द्वारा रानिगत घटी होती है ॥१०॥ AMRADHA Tim whicgarma
PM
सटीकग्रहलाघवे--
Hasi
अथ स्वदेशनक्षत्रोदयानि स्थिरलग्नानि कार्याणीत्याह
इति नैजदेशपलभावशतो युदयं खमध्यमथ वाऽस्तमयम् ।
ब्रजदश्विभादिषु सुखार्थमिह स्थिरलनकानि विदधीत सुधीः॥ ११ ॥
अथ स्वदेशनक्षत्रोदयानि स्थिर लग्नानि कार्याणीत्याह । इति अनेन प्रकारेण निजदेशे
पलभावात उदयमध्यास्तलग्नानि । अथ सुधीर्बुद्धिमान स्थिरलग्नानि सुखार्थ विदधीत
कुर्यादित्यर्थः । एवं जातान्युदयमध्यमास्तलग्नानि ॥११॥
इति नक्षत्रच्छायाधिकारोदाहरणम् ।
माधुरी व्याख्या--
v=खस्वस्तिकस्थ, वा= अथवा, अस्तमयं = अस्त क्षितिजस्थं, इह, सुखार्थ, ब्रजदश्विभा.
दिषु-अश्विन्यादिषु, सुधीः गणकः, स्थिर लग्नकानि-सुष्टु लग्नानि, विदधीत-कुर्वीत ॥११॥
अत्रोपपत्ति:-
सरलैव ॥ ११॥
एवं अपने देशकी पलमा परसे उदयक्षितिजस्थ, खस्वस्तिकल्थ या अस्त क्षितिजस्थ
मश्विनी आदि नक्षत्रोंके सुखार्थ ज्योतिषी यहां स्थिर लग्नोंका आनयन करें।
युगेश्वरकृता टोका कापलेश्वर संस्कृता ।
ऋक्षच्छायाधिकारेऽस्मिन् 'माधुरी' पूर्णतां गता ॥ ११ ॥
इति नक्षत्रच्छायाधिकारः ॥११॥
अथ शृङ्गोन्नत्यधिकारः॥ १२ ॥
तदादौ तस्कर्त्तव्यतामाह-
मासस्य प्रथमेऽन्तिमेऽथ वाऽङ्घौ विधुशृङ्गोन्नतिरीक्ष्यते यदह्नि।
तपनास्तमयोदयेऽवगम्यास्तिथयः सावयवाः क्रमागतैष्याः ॥१॥
अथ शृङ्गोत्रतिः । शाके १९३२ ज्येष्ठशुकले ६ गुरौ। ऋोन्नत्यवलोकनार्थमहर्गणः । चक्र.
म अहर्गणः ८०३ । अस्मान्मध्यमः सूर्य:१।१६ । ३३ । १४ । चन्द्रः३।९।३३।९।
उच्चम् । २४ । १७॥ ४८। राहुः २॥ २२ २४ ॥ २३ । वर्मन्दकेन्द्रम् १।१।२६ । ६
मन्दफलं धनम् १।८।२२। संस्कृतो रविः११॥ ४२ ॥ १६॥ अयनांशाः १८1८॥
चरमृणम् १०६ । स्पष्टो रवि १ । १७॥ ४० ॥ ३० ॥ स्पष्टा गतिः १६ ॥२०॥ फन्नयलस्क-
तश्चन्द्रा३।९।१।२८। मन्दकेन्द्रम् ४।१५ ॥ १५॥ ४०॥ मन्दफलं धनम् ॥२९॥२॥
स्पष्टश्चन्द्रः३।१२।३०। ४९ । स्पष्टा गतिः ८३७ ॥१३ । दिनमानम् ३३ ॥ ३२॥१॥
माधुरा व्याख्या-
मासस्य = चान्द्रमासस्य, प्रथमे = भादौ, अथवा, अन्तिमे = चतुर्थे, अंघ्रौ = चरणे,
यदहि = यस्मिन् दिने, विधुभ्योचतिः = चन्द्रश्पृशोभतिः, इक्ष्यते = अवलोक्यते, तहिने
सपनास्तमयोदये सूर्यास्तोदयकाले, कमाव , गतष्याः = गतगम्याः सावयवाः, तिथयः
अवगम्या ज्ञातव्याः ॥१॥
चरणे (कृष्णपक्षाष्टमीमारस्यामा यावचन्द्रबिम्ब शौक्ल्यं जाकृति भवति तदन्यथा कोनत्यधिकारः ॥ १३ ॥ २०१ স্থাঙ্গলকানিঃ-- चन्द्रमासस्य प्रथम चरणे ( शुक्लपक्षप्रतिपदभारभ्य साधंसप्तमी यावत् ) तथा चतुर्थे AartanaPIR शृङ्गोन्नतिदर्शनाभावात् प्रथमचरमचरणयोरेव शोस्टमअन्वेष्यमिति । तत्र प्रथमे पदे बन्द्रस्य सूर्यात्पुरतो विद्यमानत्वाद् तास्तिथयो द्वादशगुणिता सूर्याचन्द्रमसोरन्तरांशाः स्युः, चरमे चरणे चन्द्रस्य सूर्यास्पृष्ठ विद्यमानत्वात् ऐयास्तिथयो रषिगुणा अन्तरांशाः स्युरिति प्रथमचरमचरणयोः क्रमेम सावयमा गलगम्यास्ति श्रयो ज्ञातव्याः । अथ च प्रथमचरणे सूर्यास्तासने, कृष्णापक्षे च राज्यन्ते शृशोन्नतिदर्शनात् 'तपनास्तमयोदये। इत्युक्तमत सुपपन्नभू । संशोधकः ॥ १॥ चान्द्र मासके प्रथम चरण (शुक्ल पक्षको १ से साढ़े लालमी तक) या अन्तिम चरण कृष्ण पक्षको साढ़े सक्षमीले अमावस तक) में जिस दिन चन्द्रमाकी शृङ्गानाति देखनी हो उस दिन में सूर्यास्त और सूर्योदय कालिक साक्षयच झमिक गत और गम्य तिथिका ज्ञानकर लेवे ॥१॥ गथ गतैष्यसावयतिथिभ्यश्चन्द्रवल्लन शुक्लानां च आनगनमाह- দ্ধিনাত্মক धुमणिरपरपूर्वे मालपादे विधुः स्यात् । नृपगुणतिथिरूना स्वन्नतिथ्याऽक्षभानी शरकुहृदुद्गाशा संस्कृताकोपमांशैः॥२॥ चन्द्रस्य च व्यस्तशरापमांशैद्धिनिम्नतिथ्या विहृतामुलायम् । संस्कारदिक्कं वलनं स्फुटं स्यात् स्वध्वंशहीनास्तिथयः सितं स्यात् ॥३॥ अयः बलनसाधनाथं गतष्यतिथिसाधनमाछ। मासस्था प्रथमे चरणे अथवा अन्तिमे वरणे । शुक्ल प्रतिपदमारभ्याष्टमीपर्यन्तं प्रथमचरण | कृष्णाष्टम्या दर्शपर्यन्तमन्तिमचरणः । तन यस्मिनिष्टदिने चन्द्रस्य ऋोन्नतिरवलोक्यते तहिवसे तपनास्तमयोदये शुक्लपक्षे सूर्या- स्तकालीनरविचन्द्राभ्यां तिथयः सावयवाः कार्याः । कृष्णपक्षे सूर्योदयकालीनरविचन्द्रा- भ्यामेष्यतिथयः सावयचा घटीपलायवयवसहिताः कार्याः । शुक्लपक्षे सूर्यास्तमये शृङ्गोन्नति रवलोक्यते कृष्णपक्षे सूर्योदये इत्यर्थः । अर्थात् शुक्लाष्टम्यादिकृष्णाष्टम्यन्त तिथिषु शृङ्गो- प्रतिनास्त्येवेति सिद्धम् । सूर्यास्ते चालितः' सूर्यः १२१८.१२॥३२॥ चन्द्रः। ॥१९॥४८॥२॥ राहुः २।२२।२२।३८ सूर्यास्ते गताः सावयवास्तिथयः । १।४।२०।२। यदा पञ्चाङ्गस्थरविराडू सावयवास्तिथयश्चेद् गृह्यन्ते तदा सूर्यास्ते सावयवास्तिथयः ११७।२०। रवि-१३ हता जाता अंशाः ६११३८ । सूर्यास्ते शुमणिः ॥१८॥१२॥३२॥ मासस्य पूर्वपादत्वादशैर्युक्तो जातश्चन्द्र ३।१९।४०॥३३॥ यदा महर्गमाचन्द्र लाच्यते तदा गतस्य प्रयोजन नास्ति । गताः सावय- वास्तिथयः ११७१२०॥ नृप-१६ गुणाः ८११९७।२०। स्वातिथ्या २६१४।१३ ऊना: ५११४३१॥ अभया १।४५ गुणिता: ३२०१२३।१५। पञ्चदशभक्का. १६ फलं भागादिकमुत्तरम् २१॥२ ३१॥ इयं सूर्यस्योत्तरक्रान्तिभाग: २११४४।२९ संस्कृतं जातमुत्तरम् ५३।३०। व्यगुविधुः १२७२५।२४। अस्मात् नृपतिथि इत्यादिखण्डकैः साधितोऽङ्गलादिगार उत्तर ४१॥२३॥ ३५॥ त्रिगुणितोऽशादिरूत्तरबारः २।४।१०। चन्द्रस्य क्रान्तिस्तरा १८१३६.९९प्रागानोतं मागायमुत्तरं फलम् । ४३।६। इदं व्यस्तविक शस्भाग: संस्कृतम् ४१।१।१०। इदं चन्द्रस्य २६५० ला० ।
४०५०० २०२ लटोकप्रहलाबवे- व्यस्तकान्त्यशेम संस्कृत जासमुत्तरम् २३॥२४॥५१॥ हद द्विगुणिततिथिमि-१०।१४१४० भरू जातं रूपष्टमङ्गुलाम्यं वलन संस्कारस्योत्तरत्वादुत्तरम् ॥१६॥ सावयवास्तिथयः १७॥३०॥ स्वपञ्चमांशेन हीनाः १२११२८ जातं सितम् ४।१।१२ ॥२-३ ॥ माधुरी व्याख्या- रविहततिथयः = द्वादशगुणिताः तिमयः, अंशा: = लवा (सूर्यचन्द्रान्तरांशाः ) स्युः । अपरपूर्वे - चरमे प्रथमे च, मासपा-भासचरणे, क्रमेण, तद्वियुग्युक् = तैः अंशः रहितो वा सहितः, यमणिः = सूर्यः, विधु-चन्द्रः, स्यात् । नृपगुणतिथिः = षोड़शागुणा तिथिः, स्वातिथ्या= तिथिवर्गण, ऊना-रहिता, अक्षभानी = पलभया गुणिता, शरकु- हृत = पञ्चदशभिर्भका तदा लब्धिः उदगाशा उत्तरदिका भवेत् सा, अर्कापमाशैः = रविक्रांतिलवैः, संस्कृता, चन्द्रस्य व्यस्तशरापमाशः = विलोमशरक्रांत्य शैः च संस्कृता, द्विनिम्नतिध्या विहृता, तदा संस्कारदिक संस्कारदिशासंबन्धि, अङ्गुलाय, स्फुट = स्पष्ट, बननं स्यात् । स्वेष्वंशहीनाः = निजपश्चाशोना, तिथयः, खितं = अजलादि शुक्ल स्यात् ॥ २-३॥ अत्रोपपत्ति- करुप्यन्ते अन्तरांशाः अ.. चं- र, एकस्माद्योगात् पुनरन्यो योगः भासान्ते त्रिशतिथिभिर्भवतीति ३. तिथिभिः रविचन्द्रान्तरं ३६०° भवन्स्यतः १तिथि:१२० तिथि:.:. अं= १२ x तिथिः । अथ मासादिचरणे सूर्यारप्रतश्चतुर्थे चरणे सूर्यात् पृष्ठतो विधुर्यतो भवत्यत उत्तान्त. राश रहितो युतो वा प्रथमचरमचरणयो रविचन्द्रो भवितुमहतीति । अथ च "दोः कोटिभागरहिताऽभिहताः सनागचन्द्रास्तदीयंचरणोनशरादिग्भिः । ते व्यासखण्डगुणिता विहृताः फलं तु ज्याभिर्विनाऽपि भवतो भुजकोटिजीवे ॥ इति-श्रीपतिप्रकारेण सूर्यचन्द्रांतरांशज्या = १२४ तिथि x ४८० (१८. १२४ तिथि) । इयमेव स्वरुपान्तरात्सुखार्थ चन्द्रत्येष्टहतिः कल्पिता। तिथि ४४८० १८०-१२ तिथि ४५ MAA - । ) a १८० - १२X तिथि ४०५०० ४५X१२ Xतिथि तिथि:४८० (१६ ४८४ तिथि Suren ०५००-१६ ४८xतिथि ) तिथि Sale शृङ्गोनवधिकारः ॥ १२॥ तिथि-४४० (१६-तिथि) -(स्वल्पान्तरात् ) १००-( १६-तिथि) तिथि तिथि ( १६ -तिथि) PARIHAR - (१६ -तिथि) तिथि RAIN तिथि ( १६ --तिथि) । अत्र हारे द्वितीय खण्ड रूपाल्पस्थास्यक्तम् । ५ (१६ - तिथि.) तिथि तिथि ( १६-तिथि ), स्वल्पांतरात treatm Disa 015 ८४ तिथि (१६ तिथि) चंहतिः। ततः शङ्कतलम् परका पभा चहति S HD । द्विभक तदा जाताः शगुतलोशा: prema WHO wrare damitra NRN S पभा x ८ (१६४तिथि --- तिथि २) पभाx १६५ तिथि-तिथि ५४१२४२ ५४३ पभा १६ * तिथि-तिथि: । एते किल दक्षिणा अपि व्यस्तदिवार्थ खौ. भ्या आचार्येण कल्पिताः। यदि सूर्यस्य क्रान्त्यशाः = क्रो, अतोऽस्म क्रांतिज्या = २ को । ततो यदि द्वादशकोटथा पलकर्णः कर्णस्तदा क्रान्तिज्यमा किमिति जाता पकx२ को = २ को, (स्वल्पांतरात् पक= १२, स्वीकृतम्)। अतो- HOM २ HINE ऽपावापांशाः को । यतश्चन्द्रस्फुटा क्रांति:=वकाशर, अतश्चन्द्रामा- चापांशाः = चक्रोशर । अथ शनुतलाशानो भिन्नदिक्त्वकल्पनात् शङ्कतलाशाना- शानां विलोमसंस्करण स्फुटभुजांशाः = २ x भुज' । पूर्वकल्पनया सूर्यचन्द्रान्तरोशाः १२४ तिथि, द्विगुणिता ब्रह्मगुप्तमतेन कर्णः = २४ x तिथि । अतो "भुजो रसन्नः श्रवणेन भता इत्यादि-भास्करोक्तविधिना विलोमदिग्गतमहुलाचं बलनम् = २४ भुज'x6 २४ तिथि भुज । यदि पञ्चदशतिथिभिः सम्पूर्ण १२ अंगुलमित शुक्लमानं तदाऽभीष्टति- २xतिथि १२४ अति ४४अति अति अति १५ इत्यनुपपन्नम् ॥ ३ ॥ पूर्वोक्त गत और ऐष्य सोवयव तिथिको १२ से गुणनेसे अंश ( सूर्य और चन्द्रमाक KARI - HEAL क्रांत्यंशके साथ संस्कार कर लटोकप्रहलाधव अन्तरांश) होता है । उसे मासके चतुथ और प्रथम चरणों में है ऋमसे सूर्यमें घट ने और जोड़नेसे चन्द्रमा होंगे। तिथि और १६ के गुणनफलमें तिथिके वर्गको घटाकर शेष और पलभाको गुणा १२ से भाग देकर उत्तर दिशाका अंशादिक फल होता है। उसको रविके करे, उसमें द्विगुणित तिथिसे भाग देनेसे संस्कार-दिशाका अङ्गुलादिक वलन होता है। अपने ६ व अंकासे रहित तिथि अङ्गुलात्मक शुक्लका मान होगा ।। २-३ ॥ उदाहरण-विश्वनाथी देखिये ॥२-३ ॥ খ গল্পীদ্মভিলিয়া उन्नतं बलनाशायामन्यस्यां स्थान विधो। बलनस्याङ्गुलैः शृङ्ग किमत्र परिलेखतः॥४॥ अथ शृङ्गाल्योजतदिग्ज्ञानमाह । या चलनल्य दिव साहिशि चन्द्रव्य शृङ्गमुन्नतं भवति बलनल्याङ्गुलचलनस्य यावन्ति अमुलानि तन्मिताअल्या नमुन्नतं वलनान्यदिक् षे नतं ननं भवतीति । एवं दिगज्ञाने सति परिलेखतः कि प्रयोजनम् । प्रकृते चलनस्योत्तरत्वादुत्तर- दिशि शृङ्गोठच्यम् ॥ ४॥ इति शोन्नत्युदाहरणम् । माधुरी व्याख्या- चलनाशायां वलनदिशि, बलनस्याङ्गुलैः = वलनामुलतुल्यैः, विधोः= चन्द्रस्य, शृङ्ख उन्नतं = उच्छ्रितं, अन्यस्यां = विलोमदिशि, नतं = नामित, स्यात् । अत्र = शोमती, परिलेखतः, किं= कि प्रयोजनम् , न किमपीति भावः ॥४॥ अनोपपत्ति:- अत्र वलनस्य भिन्नदिक्त्वमुक्तात् “स्यात्तुज वलनान्यदिवथ" मित्यादि भास्क- रोक्तप्रकारेण उनत वलनाशायामित्युपपन्नम् । परिलेखप्रयोजनाभावः प्रत्यक्षमेव ॥ ४ ॥ वलनकी दिशा में वलनाङ्गल तुल्य चन्द्र उन्नत और बललकी विलोम दिशामें नत होता है। यहां परिलेख करनेकी जरूरत नहीं है ॥४॥ युगेश्वर कृता टीका कपिलेम्बरसंस्कृता । शृङ्गोनत्यधिकारेऽस्मिन् माधुरी पूर्णतां गता ॥१२॥ इति शोचल्याधिकारः ॥ १२ ॥ PRESENTER अथ ग्रहयुत्यधिकारः ॥ १३ ॥ तदादी भौमादीनां बिम्बानयनमाह- पञ्चत्वंगाङ्कविशिखाः पृथगीशकर्णायोगाहताः प्रकृतिभान्वरिसिद्धरामैः। भक्ताः फलोनसहिताः श्रवणेऽधिकोने ते युधृता स्युरसृजो वपुरङ्गुलानि।। अथ ग्रहयुत्यधिकारोदाहरणम् । अत्र युतिसाधनार्थ कास्मांश्चद्ग्रहयुत्यासन्नादने स्फुटौ ग्रहो कार्यो शीघ्रकणश्च वेधः । स्पष्टसूर्यश्च । संवत् १६६७४ शाके १९३1 वेशाखशुक्ले १० खौ मस्मिन दिने प्रहयुतिसाधनाथेमहगंणः । चक्रम् ८॥ अहगंण: ४७८) मध्यरविः ०३ भौमः ९।०।३३।११। शनिः १०१।४।५९ । खेमन्दकेन्द्रम् ।।२६।४।३०। मन्द- कल धनम् २।४३६संस्कृतो रविः ॥२३।४।१६। अयनांशाः १८ परमृणम् ।
DOLAILASPN9 ग्रहयुत्यधिकारः ॥ १३॥ ७८ । स्पष्टो रविः ०१२३॥४२॥४१ स्पष्टा गतिः ५७१६ । अथ मौस्पष्टीकरणम् । शीघ्र. केन्द्रम् । ३।२१।२१।३९। शीघ्रफलाधैं धनम् १८६०३७॥ संस्कृतो भौमः ९।१९।२४।२८ मन्दकेन्द्रम् ॥१०॥३६॥३६॥ मन्दफलमृणम् २।२।६३॥ मन्दस्पष्टो भौमः ८१२४।३०।६९ शीघ्रकेन्द्रम ३२२३२४॥३॥ शीघ्रफले धनम् ३४१ स्पष्टो भौमः १०१६।३९९। स्पष्टा- 1: ४२।६०॥ अथ शनिस्पष्टीकरणम् । शीघ्र केन्द्रम् २०१६।९।३१। शीघ्रफला धनम् २॥४२॥ ३श संस्कृतः शनिः १०९८३० मन्दकेन्द्रम् १२१३१३० भन्दफलमृणम् ॥२२॥४१॥ मन्दस्पष्टः शनिः ९२०२३।१८। शीनकेन्द्रम् ॥२४॥३२॥१२॥ शीघ्रफलं धनम् ११३६॥३६॥ स्पष्टः शनिः १०३।६८१४४॥ स्पष्टा गतिः ३।३। दिनमानम् ३२।३०। सौमशीन १२॥ शानिशीघ्रकर्णः ११११३ अथ बिम्बसाधनमाह । भौमाविम्ब कला ६ पृथक्स्थम् १६ ईश-११ कर्णया-८१५२ रन्तरेण २१८ गुणम् १०१४०। प्रकृति-३१ भक्त फलम् ॥३०॥ एकादशभ्या अव- जल्य न्यूनत्वात फलेन पृथकथं ६ साहितं जाता ६।३०। इदं धुतं निलि-३ मतं जात. मङ्गलाचे स्पष्टं भौमाविम्बन १२५०। अथ शनिबिम्ब ५ पृथक्रूधम् ॥ ईश-११ कर्ण-११॥१३ योरन्तरेण ०।१३। गुणितम् शमा राम-३ अक्तम् । फलम् ॥३१॥ एकादशभ्यः श्रमणल्याधिक त्वात् फलेन पृथकथेन रहितं जालम् ४॥३९॥ निमिभक्त जातमङ्गुलाबो रूपष्ट शानिबिम्बम् १।३३। अहजो भौममारभ्येत्यर्थः ॥ १॥ माधुरी व्याख्या ईशकर्णायोगाहताः = एकादशशीघ्रकर्णयोरन्तरेण गुणिताः पृथक् स्थिताः, पञ्च स्वंगाऋविशिक्षा-पञ्च-षट्-सप्त-जव-पञ्च, प्रकृतिमान्थरिशिद्धरामः एकविंशति-द्वादश. षट्-चतुर्विशति-त्रिभिः, भक्ताः = क्रमेण भाजिताः, अधिक्कोने = एकादशभिरधिकन्यूने, श्रवणे =कणे, फलोनसहिताः = लब्ध्या हीनयुताः, ते - लब्ध्या हीनयुताः, ते पञ्च-शट्-सप्त-नव-पञ्च, युद्धृता=निभिर्भका, असृजः भौमात् (कुजादीनां पञ्चपहाणाम् ) वपुरजुलानि बिम्बाजुलानि स्युः ॥१॥ अनोपपति- "कुदिन्यब्धियुगाश्विनो दलचयश्चेत् षड्भपुष्टं चलं" इत्याद्युतप्रकारेण कुजादोनों शीघ्रकानयनमुक्तम् , तेषां मध्यमबिम्बकलाः ५, ६, ७, ९, ५. एकादशत्रिज्यायाम- न्त्यफलज्याश्च ५, ४, २, ८, १ स्पष्टमेव ततः । "त्रिज्याऽऽशुकर्णविवरेण पृथग्विनिधन्य" इत्यादि-भास्करप्रकारेण सर्वमुपपन्नम् ॥ १॥ ११ और शीन कर्णके अन्तरसे, अलग अलग ६, ६,७, ९, और ५ को गुणा करके क्रमसे २१, १२, ६, ३४ और ३ से भाग देकर लब्धिको शीघ्र कर्णको ११ से अधिक और अल्प होनेसे क्रमिक ६, ६, ७, ९, और 4 में घटाने तथा जोड़नेसे और उसमे ३ से भाग देनेसे कुजादि ग्रहोंके अङ्गुलादि बिम्ब होगे॥१॥ उदाहरण-शाके १८५८ कार्तिक कृष्ण अमावस कुक्रवार के अहर्गण ३५७८ और चक्र ३७ परसे स्पष्टसूर्य ६।२।२९।२४ स्पष्ट गति ६०३२, स्पष्ट माल ५।४।१८।३८ स्पष्ट गति ३५१४, स्पष्ट शनि १०।९।२०१५ और स्पष्ट गति १।४७ दिनमान २६५६, मालका शीघ्रकर्ण १२१५१।१८ शनिका शीघ्रकण १०॥२८॥१३ । इनपरसे मङ्गलका बिंबा- नयन-मध्यम बिम्बकला ५ को शीघ्रकर्ण और ११ के अन्तर ११५१।१८ से गुणा ॥१६॥ ३० में २१ का भाग देनेमें लब्धि ।।२६।३० को (११ से शीघ्रकर्ण अधिक है मतः) मध्यम बिम्बकलामें घटानेसे ॥३३॥३० इसमें ३ का भाग हेनेसे लब्धि भलादि माल Supe mmsput
batt
१३३१1१० हुआ। एवं शनिक मध्यम बिम्बकला ५ को शनि शीघ्रकर्ण और
सोचनाका, अन्यथा
२०६
सटीकमहलाघवे-
११ के अन्तर १३१।४७ से गुणा २११३८५५ में ३ का भाग देनेसे लब्धि ०१५२१५८
को (शीघ्रकणे ११ से न्यून होनेसे) मध्यम विम्बमें जोड़नेसे अडलादि शनिका बिम्ब
११५१३९ हुभा ॥१॥
भय प्रहयुतिगतैष्यतामाह--
अधिकजवखगेऽधिकेऽल्पभुक्तरथ कुटिलेऽल्पतरेऽनुलोमतो वा!
अन्जुखगयोस्तु शीघ्रगेऽल्पे युतिरनयोः प्रगताऽन्यथा तु मम्या ॥२॥
अथ प्रहयुतेर्गतष्यताजानमाह । अधिकेति । ग्रहयुत्यासन्नग्रहयोर्मध्ये अल्पभुक्वेन्यूँनगतेः
सकाशात् अधिकजवखगोऽधिकातिहा अधिकोशाधवयवेनाधिकः तदा अनयोयुतिः
प्रगता गवेति वाच्यम् । अथ वाऽनुलोमणे मागिग्रहात् कुटिले वक्रिणि ग्रहे अल्पतरे पति
युतिर्गता वाच्या। अथ वा अनूजुगखगयोथोक्रिणोग्रहयोर्मध्ये शीघ्रगती अहे अल्पे
युतिः प्रगता वाच्या। अन्यथोक्तलक्षणवपरीत्ये ग्रहयुतिर्गम्येत्यर्थः । अल्पगतेः शनेः १०॥३॥
६८०४४ सकाशादधिक्रगतिौंमः १०६।३१।९ अधिकोऽतो गतलक्षणा युतिः ॥२॥
माधुरी व्याख्या-
अल्पभुक्त: अल्पगतिमहात् , अधिकजवखगे=शीघ्रगतिप्रहे, अधिके = महति,
वा= अथवा, अनुलोमतः मार्गगतिमहात् , कुटिले पक्रिणि प्रहे, अल्पतरे = न्यूने;
प्रति, तु= पुनः, अनृजुखगयो: वक्रिमहयोः, शीघ्रगे - शीघ्रगतिप्रहे, अल्पे न्यूने
प्रति अनयोः = विचार्थप्रहयोः, युतिः = ग्रहयुतिः, प्रगता=इता स्यात् । अन्यथा =
तद्विलोमे युतिः, गम्या एण्या, भवितेत्यर्थः ॥ २॥
मन्त्रोपपति-
सरलैव गोलविदाम् ॥२॥
दो ग्रहों की युतिके विचारमें अल्पगति ग्रहसे शीघ्रगति ग्रह अधिक होवे, या भागों
महसे वक्री ग्रह अल्प होवे, और वक्री दो ग्रहोंमें शीघ्रगति ग्रह न्यून हो तो उन ग्रहोंका
उदाहरण---उपरोक्त गणितमें अधिक गति ग्रह माल अल्पगति शनि न्यून
अतः इन दोनों ग्रहों का योग आगे होनेवाला है ॥ २ ॥
अथ प्रहयुतिगतैष्यदिवसानाह-
ऋजुगतिखगयोस्तु वक्रयो विवरकला गतिजान्तरेण भकाः।
गतिजयुतिहता यदैकवक्रो युतिरगता प्रगताSSतवासरैः स्यात् ॥३॥
अथ ग्रहयुतिदिवसज्ञानमाह । ऋजुगतीति । मार्गिणोद्धयोहयोः सतोः। अथ वा वक्रयो।
योहयोः सतोस्तदन्तरकला कार्याः । ता गत्यान्तरेण मक्काः । यधेको वक्री तदा तु
ग्रहान्तरकला एवं गतियोगेन भक्ता कार्याः । आसदिनहयुतिर्गम्या गता वा पूर्वोक्तलक्ष-
णेन स्यात्। मागिग्रहयो मान्योरन्तरम् ३।३।२१। कलाः २१६॥२१॥ गत्यन्तरेण
३९।४७ भक्ताः फलं गतदिवसा: ६२६॥२३॥ एमिदिनैः पृष्ठे महयुतिर्भविष्यति । इदं दिना.
दिक वैशाखशुक्लदशम्यां शोधितं जातं वैशाखशुद्धचातुर्यो सूर्योदयातवटीषु तथा
रात्रिगती । शानिभौमयोयुद्धम् ॥ ३ ॥
TIMILAIRS
-
31 ऋणचालन
प्रहयुत्यधिकारः ॥ १३॥
२०७
माधुरी व्याख्या-
ऋजुगतिखगयोः = मानिसहयोः, बा=अथवा, वक्रयो चक्रगतिप्रयोः, विवरकला
अन्तरलिः, गतिजान्तरेण द्वयोर्गत्यन्तरेण, भक्ताः कार्याः, यदा, एकवक्री = ग्रहयो-
रेको वक्रो द्वियीयो मार्गी, स्यात् तदा गतिजयुतिहृताःतयोगतियोगेन भक्ताः, आप्त-
वासरैःळधदिनैः, अगता= गम्था, प्रगता इता, युतिः प्रहयोगः, स्यात् ॥ ३॥
জীবধিঃ
त्रैराशिकन सरलैव ॥ ३॥
मार्गी या वक्री दो ग्रहोंकी अन्तरकलामें उन्हीकी गत्यन्तर कलाले माग देने से यदि उन
दोनों ग्रहोंमें एक ग्रह की होवे तो उन दोनोंकी गतियोग कलासे भाग देनेसे लब्ध दिनादि
तुल्य आगे या पीछे उन दोनों ग्रहों का योग कहे ॥३॥
उदाहरण--उपर्युक मङ्गल और शनिकी अन्तर कला १८३००।२७ में इनके
अत्यन्तर कला ३३१७ का भाग देनेसे लब्धि दिनादि ५४९।५।१६ उदाहृत दिनसे
इतने दिन आगे जाकर माल और शनिका योग होगा ॥ ३ ॥
अथ अवयोदक्षिणोत्तरान्तरानययनमाह-
चाल्यौ खेटौ समौ स्तो प्रहयुतिदिवसैश्चन्द्रबाणः स्वनत्या
संस्कार्योंऽत्र प्रहौ स्वषुदिशि समदिशोस्त्वल्पबाणोऽपरस्याम् ।
एकान्याशौ यदेषु विरहितसहितौ खेटमध्येऽन्तरं स्याद्
भेदो मानैक्यखण्डादिह लघुनि तदाऽल्पं हि किं लम्बनाधम् ॥ ४॥
अथ ग्रहयोर्दक्षिणोत्तरदिकसंस्थान तदन्तरं च साधयति । चाल्याविति । आगतम्रहयु-
तिदिवसर्गतगम्यस्तो खेटौ बाल्यौ तौ शश्यावधवयवेन समौ स्तः । तयोः समयोः शार:
साध्या । चन्द्रस्य चेधुतिस्तदा चन्द्रबाणः स्वनल्या सूर्यग्रहणोक्तरीत्या कृतया संस्कार्यः ।
अन्न ग्रहौ स्वेषुदिशि स्वशरदिशौ ज्ञेयौ । यस्य ग्रहस्य उत्तरशारः स उत्तरस्यां यस्य दक्षिणशरः
सदाक्षणस्यामिति । द्वयोः शारयोः समदिशोः सतोर्याऽल्पबाणः । यस्य शरोऽल्पः । स
अहोऽधिकशरग्रहादन्यादिशि ज्ञेयः । दक्षिणस्तदा उत्तरः। उत्तरस्तदा दक्षिणः । यदा इष्ट-
शरावेकान्याशौ तदा विरहितसाहितौ । द्वावपि एकदिशौ तदा तयोरन्तर कार्य भिन्न दिशौ
चेत तदा तयोर्योगः कार्यः । एवं कृते ग्रहयोर्मध्ये दक्षिणोत्तरमन्तरमङ्गुलादिकं स्यात् ।
मस्मिन्नन्तरे मानक्यखण्डाल्लघुनि न्यूने सति भेदयोगः स्यात् । यदा भेदयोगः स्यात् तदा
भेदयोगे सूर्य ग्रहणवदलप लम्बनायमत्र किंकर्तव्यमल्पविम्बत्वात् । सन्न पशादिको नालन्यू:
नानि । भौमचालनम् ३।१३।०। शनिचालनम् ॥१६॥३९॥ चालितो भौमा १०।२।४२॥९
शनिः १०।२।४।९। एतयोशालितग्रहयोरायनाकर्म दत्त्वा पुनरपि अन्तरकला गतिजान्त.
रेण भक्का इत्यादिना दिनादिकं साध्यं तत्पूर्वसाधितसमागमकाले गम्यगतलक्षणवशेन
सहित रहितं कार्यम् । तद् ग्रहयुतेः स्पष्टं दिनादिकं भवति । पूर्वदिनादिकायेक्षया यावद-
दधिकमून दिनादिकं भवति तावनिश्चालितयोशालनत्वात् समौ कार्यों इति सिद्धान्तशि-
रोमणावुक्तमस्ति परन्त्वा वाचायण स्वल्पान्तरत्वादुपेक्षितम् । 'अथ मन्दस्पष्टखगा दिल्या.
दिना शरसाधनाथ मन्दस्पष्टचाललं भौमस्य ॥२२॥३२॥ शनेः १०३। चालितो मन्दस्प.
यो भौमा २१२॥ मन्दस्पष्ट पानि: ९२३।१५। पात-१००० रहितो भौमः
१५/२० केवलात मानल्यमा दक्षिणाः १६॥३८॥३२॥ त्रियमा-२३ हताः ३८२॥४६॥१६॥
- १३॥१८त्रियमा २३ हताः१९८०३ा६४॥ २०६ खटीकमहलाघवे- शीघ्रकन २॥ भक्ताः फलं ४३।१० स्वचतुर्थाशेन १०॥४७ रहितं ३२॥२३ द्वाभ्यां मर्क जातो भौमशरोऽगुलादिको दक्षिणः १६।११। पातोनस्य दक्षिणगोलल्थत्वात् । पातो-३।१० कर्ण-११।१३ भक्ताः फलं जातः शानिशरोऽगुलादिको १४७ दक्षिणः । अत्र भौमशनिशर- योरेकदिशि स्थितत्वादल्पबाणः शनि: उत्तरस्या ज्ञातव्या अन्न शारयारेकदिशातो बाणयोर- न्तरमङ्गुम्लादिकं जातं ग्रहयोरन्तरम् २।४ भौमाविम्बम् ११९० शनिविम्बम् ११३४ अनयोर्योगः ३।२३। अर्धितः । जातं मानक्यखण्डम् १॥४१॥ अल्माद् ग्रहान्तरमधिकमतो... भेदयोगो नास्ति । अतो लम्बनादिकं न कार्यम् । सत्यपि भेदयागे स्वल्पवान कार्यम् । चेत् कार्य तत्र प्रकारो ग्रहयोमध्ये अध:कक्षास्यश्चन्द्र कल्प्या। तदुपरिकक्षास्थः सूयः कल्प्यः । ग्रह. युतिर्यदा रात्रिसमये भवति तदा तस्मिन् समये केवलाकाली साध्य न कल्पिताकांत । तल्लनं वित्रिभ तस्मानांशाः । तेभ्यः सूर्यग्रहणवन्द्वार: कार्यः । कल्पितार्कनिमो. नलप्रयोविश्लेषांशाहीनाका इत्यादिना नाडिकाचं लम्बनं स्यात् । तलम्बनं कल्पि. ताकद्वित्रिभे अधिकोने सति धनमृणं क्रमेण ग्रहयुतिसमये कार्यम् । स कालः स्फुटः स्यात् । अथ षड्गुणलम्बनमित्यादिना नतिः कार्या । कल्पितचन्द्रस्य मारो नतिसमये कार्य: स काला स्फुटो भवतीति प्रागुक्तम् । यतस्तद् ग्रहयोन्तरमगुलाधं स भेदयोगे शरः स्यात् । प्रहयो. मनिल्या, शारोन ग्रासो भवति । अतः प्राग्वत् स्थितिः। तस्याः सूर्य ग्रहणविधिना स्पर्श मोक्षलम्बनाया स्पशेमोक्षकालौ भवतः। परिलेखवलनादिकं पूर्ववत् किञ्चिद्विशेषः। यदा मन्दाक्रान्तः बीघ्रगो वाऽधः स्थितस्तदा पूर्व दिशि स्पर्शः । वक्री वाऽध:-स्थितस्तदाऽप्ये. वम् । अपरदिशि मोक्षः । मन्दगतियों वक्री वा स रविः कल्प्यः शीघ्रगतिश्चन्द्रः कल्प्यः । प्रहयुतिसमये लादू दृश्ये दृश्ययुतिज्ञानं 'प्रारदृष्टिकर्मखचर' इत्यादिना शेयम् ॥ ४ ॥ ॥ इति ग्रहयुत्यधिकारोदाहरणम् ॥ माधुरी व्याख्या- ग्रहयुतिदिवस: लब्धगतगम्यदिनायैः, खेटौ = विचार्थग्रही, चाल्यौ = चालनीयौ, तईि समौ तुल्यौ, स्तः भवेताम् । स्वनत्या निजनत्यंशः, चन्द्रवाणः चन्द्रशरः, संस्का- यसंस्कारितव्यः । ग्रहो विचार्यग्रहो, स्वेषुदिशि-निजशरदिशायाम् कल्प्यो । समदिशो- एकदिकस्थयोः, अल्पबाण लधुशरमहः, अपरस्य अन्यस्या, कल्प्यः। यदा, इy= बाणौ, एकान्याशौ एकभिन्नदिको भवतः तदा विरहितसहितौ वियोगयोगौ, खेटमध्ये प्रयोः, अन्तरं, स्यात् । इह अन्तरे, मानक्यखण्डात-बिम्बयोगार्धात् , लघुनि-न्यूने सति भेदा बिम्बभेदः भवति । तदा, अल्पं न्यून, कम्बनाय, किं-किंम्प्रयोजनकै न प्रयोजन लम्बनादेरिति भावः ॥ ४ ॥ अत्रोपपत्तिः- "मानक्यार्धाद् युचरविवरेऽल्पे भवेदित्यादि-भास्करोफेन वासना सरलैव ॥ ४ ॥ ग्रहयोगके दिनादिसे विचार्य दोनों ग्रहों में चालन देके, इससे वे ग्रह तुल्य होते हैं। अपनी नतिसे चन्द्रमाके अल्प पारवाले प्रहको भिन्न दिशामें समझे। शारको संकारित करे। ग्रहोंको अपने २ शारकी द्विशामें समझे। यदि दोनोंका शर एक या भिन्न दिशामें होवे तो उनके शारोंको क्रमिक अन्तर और योग:( दिवा अन्तर, मित्र दिशा में योग) करनेसे छन ग्रहोंका बिम्बांतर होता है। यदि उन ग्रहोंके बिम्बयोगासे अन्तर अल्प होवे तो इनके बिम्बका भेद होता है। यहाँ लम्बन आदिका प्रयोजन नहीं है ॥ ४ ॥ ।
measamasma १६.६९ मन्द्रफल घनमूश३६॥३९ । संस्कृतोऽक: २६६३४ अयनांशाः १८॥११॥ चर. पाताधिकारा॥१४॥ उदाहरण-युतिकालमें चालित शनि १०॥२०॥४१॥३। और माल ७॥१३॥३९॥३६ मन्दस्पष्ट शनि ११।६।१०१४ और मन्दस्पष्ट माल १२१२८१३. मालका दक्षिण सर १२३।३१ और शनिका दक्षिण शर १५३२०४९। इनके दक्षिण शर होनेसे (एक. दिशामें) अल्प शरवाला मङ्गक उत्तर दिशामें और मंगलसे दक्षिण शनिका बिम्ब रहेगा । इनके शरों के अन्तर ही विम्बान्तर ७१४११७ हुआ। यह उनके बिम्बों के योगा) ११४४।२४ से अधिक है अतः इनके बिम्बोंका योग मात्रही होगा॥ ४ ॥ युगेधरता टीका कपिलेश्वर संस्कृता खेट्योगाधिकारेऽस्मिन् माधुरी पूर्णतां गता ॥१३॥ इति अहयुत्यधिकारः समाप्तः ॥ १३ ॥ अथ पाताधिकार ॥१४॥ तदादी व्यतीपातवैधृत्योर्लक्षणमाह-- नन्दनायनमागतुल्यघटिकोनाः सार्धविश्व तथा तारास्तावति साग्रयोगविगमे पातो व्यतीपातकः। ज्ञेयो वैधृतिरत्र पातघटिकाः सर्वक्षनाडीहताः स्पष्टाः स्युः शरषड्हता इह तमोऽकौं सायनांशौ कुरु ॥१॥ अथ पाताधिकारोदाहरणम् । पातो नाम चन्द्रार्कयोः क्रान्तिसाम्यम् । संवत् १६७० शाके १९३६ । वैशाखकृष्ण ७ नौ वटी १११३५ धनिष्ठाघटी ५९।३। ब्रह्मघटी २८॥४६॥ अ. स्मिनदिने पातज्ञानार्थमहर्गणमाह । चक्रम् ८ । अहर्गणः १८८३ । प्रातमध्यमो रविः ॥१॥ ०५९। चन्द्रः ९।२०1०1४४। उच्चम् ११३२९।१३।१४। राहुः ०३९।९।१२। रविमन्दकेन्द्रम् ॥ मृणम् ८८१ स्पष्टो रविः ।२।३१।६। स्पष्टा गतिः १०१३३॥ फलत्रयसंस्कृतश्चन्द्रः ॥१६॥३४॥ ३। मन्दकेन्द्रम् २।९।३९।१३ मन्दफलं धनम् ॥३४॥३२॥ स्पष्टश्चन्द्रः ९३२४८३९ । स्पष्टा गतिः ७६२१४९। धनिष्ठानक्षत्रस्य गतघटी ३।४९। एण्यघटी ६९।६। गतैष्ययोगः ६॥ ६॥ अथ प्रथमतो मध्यमपातसमयज्ञानमाह । नन्दध्नेति । अयनांशाः १८१॥ मन्द-नाः १६३ ३९॥ षष्टिभक्ताः २॥४३॥३९॥ एतत्तुल्यवटिकाभिः २।१३।३९। साविश्वे १३१३० सार्धत्रयो- दश योगा हीना १०॥४६॥२१॥ एतत्तुल्ये सावयवे योगे गते व्यतीपातसम्भवः । तथा वारा २७ हीनाः २४।१६।२१ एतत्तुल्ये सावथवे योगे याते वैधतिपातसम्भवः । अथ घटीनां स्फुटी- करणम् । ब्रह्मयोगस्थ गतटिका १६॥२१ तत्कालीननक्षत्रस्य गतष्ययोगटिकामिः ६२॥ १९॥ गुणिता: १०२८18 शरषड्-६५ भक्का जाताः स्पष्टवाटिकाः १११४९ शुक्रवारे शुक्लयोगे घटी ३०११। अत्र ब्रह्मयोगगतघटिका योजिता. ४५१६० । अत्र मध्यमक्रान्तिसाम्यस्य काल- स्य ४९।५०॥ सूर्योदयस्य चान्तरमेतत् १४।१० । शानिवासरजसूर्योदयिको सूर्यराहू भाभिर्ध- टीभिः १४।१० प्राक्चालितौ जाती मध्यमक्रान्तिसाम्यकालिको । सूर्या १२२।२१।३१ । राहुः ॥ ३९ ॥ १० ॥ ३७ । सायनांशो रविः । १।२०।३३।३१। राहुः १११३।२१।३७ ॥१॥ माधुरी व्याख्या- साविश्वे - साधत्रयोदश; तथा तारा: = सप्तविंशशतिः नन्दनायनभागतुल्यबटि- कोनाः = नवगुणितायनांशनुस्य-वटीभी रहिताः कर्तव्याः, तावति = ततुल्ये, साप्रयो- २७५०ला ।
Hal
mane
Feam
amera
पंचषष्टधा६५ भत्ताः, स्पष्टाः
२१०
सटीकमहलाघवे-
गविगमे = सावयवयोगे गते, व्यतीपातकः, वैधृतिः, क्रमात शेयः = ज्ञातव्यः । अत्र,
सर्वनादीहतामभोगघटिका मिर्गुणिताः, यातघटिकाः = योगगतनाज्यः, शरषहृताः=
नाशौ = अयनलवयुक्ती, कुरु ॥१॥
मनोपपत्तिा-
सूर्याचन्द्रमसोः क्रान्तिसाम्यत्वं पातस्वम् । 'सायनरविशशियोगो भा चक्रं यदा
सदासनः इत्यादि भास्करवचनात्-सायनसूर्येन्द्रोर्योगे राशिषटके चक्रसमे च प्रान्तेः
सप्तत्वेन क्रमेण व्यतीपात-वैधृतिनामानौ पाती भवतः । अतः प्रतिमासं पातद्वयमिति,
कल्प्यते-अयनांशाअ, सूर्यः =सु, इन्दुः = ह । तदा यदि, सू+or+s+et
=सू+३+२४ अ६ रा१८०° स्यात्तदा सू+१८०°-२४-१८.°X
६०-६.XX4%१८०°X६०-६० घX६.XXअ। अस्मात् 'सार्क
सितगोर्किप्ताः खखाष्टोद्धृता इति-योगानयनयुक्त्या विष्कमादिगतयोगसंख्याः
१८.X६० ६. घX.XIX0_१०८
१०८ ३६XX अर्थ
RDAON
ma-
wmes
mota
anina
sun-
पटी आनीता, म
१३३-९X.अस्मादुपरि ब्यतीपातः स्यात् । एवमेव राशिषट के सायनसूयेन्द्रो.
योगे १३३ तदा चक्रसमे सायनसूर्येन्द्रोोंगे २७ स्यादेवातः, १७-९५४ अ, एतदु-
परि वैधृतिनामा पातः स्यादेव । यत आचार्येण परमा भभोगघर्टी ६५ समां प्रकल्प्य गत.
अतो यदि पञ्चषष्ठिघटीमितभ मोगमानेन गतघटी लभ्यते तदेमभोग-
घटीमानेन केति स्फुटगतघटी स्यादेव । यतश्च भुजसाम्यादेव क्रान्तिसाम्यं संघटते, तथा
सायनप्रहादेव क्रांतिक्षेत्रोत्पत्तिर्न च निरयणादतः तमोऽौं सायनांशी कुर्वित्युपपन्नम् ।
अस्मिन्नधिकारे सर्वत्रव तमोऽको सायनी ज्ञातव्याविति ॥१॥
साढ़े तेरह और २७ से नव गुणित अयनांशाके तुल्य घटीको घटानेसे शेषके तुल्य साव
या योगको गतवटी ओर मभोगकी गुणामें ६५से भाग देनेसे स्पष्ट गतवटी होगी। यहाँ
राहु और सूर्यमें अयनांशको जोड़ना चाहिये ॥१॥
उदाहरण-शाके १८६६ वैशाखकृष्ण १० मंगल में पात ( चन्द्र सूर्यको नीति
तुल्यता ) विचारना है, अतः उदयकालिक सूर्य ०.१४१५०।२५ गति ५८१३५ धनिष्ठाका.
भमात २९।३९ भभोग ५६।३ चन्द्रमा १०००।२८1०० गति ८५६०२३ राहु ३।११।
२६४२ अयनांश २११४०।३० है, अतः अयनांश और एके गुणा १९५।४।३० में
६० का भाग देकर लब्धि
३१५/१५ को १३।३० में घटाने से शेष १०११४१४५ तुल्य
सावयव योग वितने पर व्यतीपात और पूर्वोक्त लब्धिको २७ में घटानेसे शेष २३॥४४॥
४५ तुल्य सावयव योग वितनेपर वैधृति पातकी संभावना हुई।
शुक्ल योगको गतघटी ४४१४५ और भभोग घटी ५६३ के गुणा २५१८११४।१५ में
६५ का भाग देनेसे लब्धि स्पष्ट घटी ४९॥२ यह क्रांति साम्य काल हुआ। इस काल में
चालित सूर्य ० ०१४।१२।१९ राहु ३।११।२६।४०, सायन सूर्य ००।२५।५२४९ और
सामन राहु ॥३॥६॥१० हुभा॥१॥
पाताधिकार॥ १४॥ RAMMAR BHEERIOR अथ स्पष्टपातसंभवत्वमाह गोलेक्ये साग्वमान्योः सदा स्यात् पातोऽन्यत्वे वेगवेाहुमागा। पञ्चेषुभ्योऽल्पास्तदाऽस्त्येव पात: पुष्टाश्चेत्तत्संशयस्तं च भिन्नः॥२॥ अथ स्पष्टपातसम्भवलक्षणमाह । गोलैन्य इति । राहु युक्तरविसूर्ययोरेकगोले सति सदा पातः स्यात् । अन्यत्वे भिगोले चेत तदा सायनरवे जमागाः कार्यास्ते पञ्चेषुभ्यो ११ म्यूनान्तदा पातोऽस्त्येव । ते भुजभागाः पञ्चेघुन्योऽधिज्ञास्तदा पात संशयस्तसपि वक्ष्यणप्रकारेण वयं मियो निराकुम इति । साविक ३।३१६५८ सायनमध्यमक्रान्तिला. न्यकालिक सूर्यः १॥२०॥३३॥३३॥ अनयोरेकगोलल्थत्वात् पातोऽस्त्येच ॥ २ ॥ भाधुरी व्याख्या साम्वर्कभान्वोः सराहुसूर्यकेवलसूर्ययोः, गोलेक्य = गोलसाम्ये सर्वदा, पातः स्यात् । चेत् = यदि, अन्यत्वे गोलभिन्नत्वे रवेः = सूर्यस्य, बाहुमागाः भुजांशाः, पञ्चेषुभ्याम् पञ्चपञ्चाषाया, अल्पाः न्यूनाः स्युः, सदा तर्हि, पातः, अस्येव-स्यादेव । चैतु “राहुभागाः पञ्चेषुभ्यः पुष्टाः अधिकाः, स्युः तर्हि तस्संशयः पाते सन्देहः, स्यात , तं-संशयं, च, भिमा निराकुर्मः ॥ ३ ॥ অশ্বখনি सराहुसुर्यसूर्ययोरेकगोलस्थयोः सूर्येन्दुगोलैक्ये भिन्नगोले च तिष्ठतस्तत्र क्रमेण व्यतीपात-वैधतिपाती भवतः । तत्रेन्दुाणमध्यकान्त्योरेकदित्यकारणात्तयोर्योगमितस्य चन्द्रापमल्म सूर्यकान्तेरधिकस्य निश्चयात् चन्द्रभुजत्रयापचयस्वादिष्टकालात्पुरतः पृष्ठतो बा स्पष्टकान्त्योस्तुल्यत्वमेव सूर्यकान्तः परमाल्पगतित्वकारणात् सराहुसूर्य-सूर्ययोः भिन्न- गोलो चन्द्रस्य क्रान्तिशरौ भिन्नादिकाविति तत्र चन्द्रस्फुटा क्रान्तिस्तयोः (कान्तिशा स्योः) वियोगेन भवेदतो यदि चन्द्रस्य परमशरेणा-(४°१३.) नेन चन्द्रस्य परमाः क्रान्तिः (३४०) हीना स्यात्तदा चन्द्र स्पष्टक्रान्तिः १९०१३० ॥ एतनायां रविक्रान्ती तयोः स्फुटम्झान्स्योः समस्वचम्भव इति १९३० क्रान्तितो भुजांशाः "ततो दलानि शोधयेदित्यादिप्रकारेण ५५० मायान्ति । अतो हि ५५° भ्योऽल्पेषु रविभुजाशेषु पातो. अस्तीत्युपपत्रमिति । संशोधकः ॥ २ ॥ राहुयुत सूर्य और सूर्यके एक गोल होनेसे सर्वदा पात होता है। इनके भित्र गोल होनेपर यदि सूर्यके भुजांश ६६ से अल्प हो तो भी पात होता है और इनके मिन गोल में सूर्यके भुजांश यदि ९९ से अधिक हो तो पात होने में सन्देह रहता है। हम उसका भी वक्ष्यमाण प्रकारसे निश्चय करते हैं ॥२॥ अथ पातसन्देहनिराकरणार्थ सन्धिसाधनमाह- खानेन्दुद्विरसा धृतिर्नगशराः साग्वर्कभान्वोः पदै- क्येऽर्धानि ध्यगरुद्रभूपतिनखास्यक्षीणि भेदे क्रमात् । क्षेपः षड्दश चार्ककोटिजलवेध्वंशप्रमाधैक्श्यक शेषांशष्यवधेषु भागसहितं सन्धिर्भवेत् क्षेपयुक् ॥ ३ ॥ अथ पातसम्भवभ्रान्तिनिरासार्थ सन्धिसाधनमाह । खाधेन्दुरिति । त्रिभित्रिभिमेरसम सममिति चत्वारि पदानि च स्युः । सारवर्कसूर्ययोरेकपदत्वे सति खानोन्द्वित्यादिखण्डानि प्रामाणि । तयोः पदभेदे सति त्र्यगद्रेत्यादिखण्डानि ग्राह्याणि । क्रमेण षट् दा क्षेप । Hamana ।
man 28.20 और २३ ये खण्डाय तथा १० क्षेप होता है २१२ सटोकप्रहलायवे- स्यात् । पदैक्ये षट् ६ पदभेदे दा ११० क्षेपो ग्रामः । सायनास्य कोटिलवा कार्यास्तेषां यः पञ्चमांशस्तत्प्रमाणानां खण्डानामैक्य कार्यम् । शेषांशा एष्यखण्डकेन गुण्याः पञ्चभाकाः । फलेन खण्डक्यं सहित क्षेपयुक् सन्धिर्भवेत् । यदा सायनसूर्यस्य भुजभागा पञ्चेषुभ्योऽल्पा. स्तदा सन्धिसाधनमेव नास्ति ॥३॥ माधुरा व्याख्या- साग्वर्कभान्वो राहुसहितसूर्य-सूर्ययोः, पदैक्य = समविषमपदयोरेकतरस्थे, सति खं-शुन्यं, अभं-शून्यं, इन्दुः एकः, द्विः द्वौ, रसाः=षट् , धृतथा अष्टादश, नगशरा:- सप्तपञ्चाशत् , एतानि सप्त अर्धानि खण्डानि । एवं भेदे-साम्बार्कभान्वोभिन्नपदत्वे, त्र्यग- रुद्रभूपतिनखा = त्रि-सप्त-एकादश-षोडश-विशतिः, ञ्यक्षीणि त्रयोविंशतिः, दलानि स्युः । तथा षट-६, दश = १०, च क्षेपः, स्यात् । अर्ककोटिजलनेष्वशाप्रमाधै- क्यक-सूर्यकोटिभागानां पञ्चमांशतुल्यखण्डायोग, शेषांशष्यवधेषुभागसहित शेषांशा. प्रिमायो तस्य पञ्चांशेन सहित क्षेपयुक्=क्षेपसहितं संधिः, भवेत् ॥ ३ ॥ अत्रोपपत्तिः यतो हि ५५° अंशेभ्योऽल्पे रविभुजांशे पातो ध्रुवमेवातस्तत्कोटयंशेषु ३५° मितेषु पहितेषु पञ्चपञ्चभागपरिवृद्ध्या सन्ध्यंशान् विधाय वाधोधो बिशोध्य षड्रहितान् कृत्वा "खाभेन्दुद्विरसा" इत्यादिकानि सप्त खण्डानि वमाणैकपदस्थयोः । एवं भिनपदेऽपि सप्त खण्डानि स्वाघोऽधो विशुद्धानि दशरहितानि "यगरुद्रभूपतीत्यादिकानि पपाठ । पञ्चभिरंशेरग्रिमखण्ड लभ्यते तदा शेषाशैः किमित्यनुपातफलेन पञ्चभक्तकोटयंच फल तुल्यखण्डयोगो युक्तः स्वक्षेपयुतश्चेष्टसन्धिः स्यादित्युपपन्नम् ॥ ३ ॥ राहुयुत सूर्य और सूर्य के सम या विषम रूप एक पदमें होनेसे ०,०, १, २, ६,१८, और ६७ ये सात खण्डायें तथा क्षेप ६ होता है और उनके भिन्न पदमें होनेसे क्रमिक ५ से भाग देनेसे लब्धिके बराबर खण्डोंके योग, शेष और अग्रिम खण्डाके गुणनफलमें से भाग देनेसे लब्धिको जोड़कर अपने २ पद का क्षेप युक्त करनेसे संधि होगी ॥३॥ अथ पातस्य संभवासंभव विचारमाह--- साग्वभुजांशका यदाऽल्पाः सन्धेः कान्तिसमत्वमस्ति चेत् । अधिका न तदा भुजांशसन्ध्यन्तरसादृश्यमिहापमान्तरं स्यात् ॥४॥ अथास्मात् पातभावाभावज्ञानमाह । साविकभुजांति । साविकमुजांशा यदा. सन्धेः सकाशादल्पास्तदा क्रान्तिसमत्वमस्ति । चेत् सन्धेरधिकास्तदा क्रान्तिसाम्यं न स्यात् । अन भुजांशानां सन्धेश्च पदन्तरं तत्सादृश्यं तत्तुल्यं चन्द्रार्कयोः कान्त्यन्तरं स्यादित्यर्थः । अन कल्पितमुदाहरणम् । रविः । १॥२॥ राहुः ६१५ । साग्चकः ८१॥ श्वेर्बाहुभागाः १७॥ पञ्चेषुभ्योऽधिकाः । अतोऽस्य कोटिलवाः ३३॥ एषां पञ्चांश-६ प्रमितखण्डक्यम् २॥ शेषां- शैष्यवधे-१७१ धुभाग-३४|११ सहितम् ६१।१२। क्षेप-३ युक् जातः सन्धिः ६११२॥ अस्मात् साग्वभुजांशा ७२ अधिकाः । अतो न क्रान्तिलाम्य किन्तु भुजांशसन्ध्यन्तर-४।४८ तुल्य मध्यमक्रान्तिसाम्यकाले रवीन्द्वोः स्पष्टापमान्तरं भवतीति छात्राय दर्शनीयम् ॥ ४॥ माधुरी व्याख्या यदा, सन्धः = सन्ध्यंशात् , साग्वभुजांशका सराहुसूर्यभुजलवाः, अल्पा-न्यूना, ६ । ।
Ka
उदाहरण कल्पित सूर्य २/२८100100राहु ११३॥ ७0100, सराहु सूर्य ४॥
पाताधिकारः॥१४॥
चैत् , तर्हि क्रांतिसमत्वंपातः, अस्ति । यदि अधिकाः स्युः तदा, पातो न स्यात् इह
अपमांतरं-कान्त्यंतरं, भुजांशसंध्यन्तरसादृश्यं भुजांशसंध्यशयोरन्तरेण तुल्यं स्यात् ॥४॥
मनोपपत्ति-
सन्धीष्टसराहुरविभुजाशयोस्तुल्यत्वे सूर्यकांतीष्टेन्दुपरमस्पष्टकान्त्योः समता स्यात्
सराहुसूर्यभुजांशसन्थ्योरेकत्वकारणात् । अल्पत्वे तु स्पष्टेन्दुपरमकातिः सूर्यकांतेः भ.
धिका सराहुसूर्याधिक्यात्क्रांतेः समत्वं भवति नान्यथेत्युपपन्नम् ॥ ४ ॥
यदि राहुयुत सूर्यका भुजांश संध्यंशसे अल्प होचे तो क्रान्तिकी समता होती है,
अधिक होने से (पात नहीं होता है) वहां दोनों का क्रान्त्यता संधि और भुजांशातरके
तुल्या होता है॥४॥
.०
और
saang
१११००१००, जिसलिए सूर्य के भुजांश ८८ यह ५५ से अधिक है अतः कातिसाम्यज्ञा
नार्थ संधिका आनयन- सूर्यके कोटयंश २१०१० में में ५का भाग देनेसे लब्धि शुन्यमें शेषांश
२ और अप्रिम खंडा के
के गुणा ० में ५ का भाग देने से लब्धि० को जोड़ कर • हुआ।
इसमें क्षेप ६ जोड़नेसे ६ हुभा। यह ६ संधि हुई। यहा राहुयुत सूर्यके भुजांश ४९
संधि ६ से अधिक है अतः क्रांतिसाम्यका असंभव हुभा ॥ ४ ॥
अथपातस्य गतागतलक्षणमाह
प
पदे युग्मौजेऽर्कः समविषसगोले सतमस-
स्तदा यातः पातस्त्वगत इतरत्वे निगदितात् ।
विभिन्ने गोले चेदिह कृतशय लघुतरा
रवेदी गाः स्थादिह रविपदान्यत्वमुचितम् ॥ ५ ॥
अथ पातस्य गतगम्यलक्षणमाह । पदे इति । साग्वोत् सायनसूर्यः समगोले समपदे
चनपति अथ वा साश्चात् सायनः सूर्यो भिन्नगोले विषमपदे चेद्भवति अभयत्रापि गतः
पातो ज्ञेयः । निगदितात इतरत्वे अगत एव्यः । तद्यथा । साविकोको समगोलस्थौ विषम-
पदेऽस्तदा अथ वा विषमगोलस्थौ समपदेऽकस्तदा पात एष्य इत्यर्थः । अथ रविपदान्य-
त्वलक्षणमाह । विभिन्न इति । लागवत सायनसूर्या भिन्नगोले चेनवति तदा वक्ष्यमाण-
प्रकारेण शाई साधयित्वा तस्मानियायः । तस्मात् सायनरभुजभागा अल्पा भवन्ति
तदा रविपदान्यत्वं कालच्या समपदस्थो यदा तदा विषमे ज्ञेयः। विषमस्थस्तदा समपदे ज्ञेयः।
तदनन्तरं गतगम्यलक्षणं द्रष्टव्यम् । अत्र ओजपदस्थोऽकी सारवति समगोले इति गम्यो
वैधतिः प्रातः॥१॥
माधुरी व्याख्या-
यदा, अक: सूर्यः, युग्मौजे-अमविषमे, पदे, वर्तमानः नतमसः= सराहुसूयात् ,
समविषमगोले एकान्यगोले, स्थितः स्यात् । तदा तर्हि, पातः, यातः व्यतीतः, स्यात् ।
निगदितात् कथितात ) इतरत्वे-भिन्नत्वे पातः, गतः = एष्य: स्यात् । इह = अत्र,
चेत यदि सूर्यः साग्वर्कात विभिन्ने गोले स्यात्तदा, रवेः = सूर्यस्य, दोर्भागाः = भुजांधा,
कृतशरा आनीतशरतुर्याशात् लघुतरा::न्यूनाः, स्युः, तदा रविपदान्यस्व-सूर्यपद-
मिन्नस्वं, उचितं स्यात् ॥ ५ ॥
PURAM .. m उदाहरण-यहां राहु १३१३१२१॥३७॥ सटीकप्रहलाघवे- अनोपपत्ति:- पूर्वोकेन "सायनरविशशियोगो भार्थ, चक्र यदेशति व्यतीपातलक्षणेन व्यतीपाते र+चं = ६ । .:. -६-र। चं-रा-६-र-रा-६-(र+रा) ६-सागु। अन्न रसायनोकः । च=सायनेन्दुः । सागुः सराहकः इति । अथात्र "व्यतिपातोऽयनभेदे गोलकत्वेऽर्कचन्द्रयो रित्यनेन व्यतीपाते सूर्याचन्द्रमसोः समगोलस्वं पदभिन्नत्वं तथा सावविपातेन्दोश्च गौलैकत्वं पदमिन्नत्वं चेति सिद्धिः। एतेन सम. पदस्थेऽक विषमपदगतस्येन्दोः क्रान्तिरूपचीयमाना रविक्रान्तितो महती तथा समदिक्श- रेगा संस्कृता महोयसीति तदानीं पातो गत इति सिद्धम् । एवं भिन्नगोलवे सावभान्चो चन्द्रव्यगुचन्द्रयोरपि मिन्नगोलत्वमिति सूर्य विषमपदस्थे चन्द्रस्य समपदगतत्वात् तदझे क्षीयमाना चन्द्रकान्तिविभिन्नदिक्शरसंस्कृता सती सूर्यक्रान्तेरतीव लथ्वीति तदानीमपि पातस्य गतस्वमुपपन्नमिति । अर्थादेवातोऽन्यथात्वे पातस्य गम्यत्वमिति । परञ्च भिन्न- गोलवे तदैवेत्थं सम्भवति यदि भिन्नदिकः शरश्चन्द्रापमाल्पो भवेत् । अपमाधिके भिन्न. दिक्शरेतु पदान्यत्वमकस्य प्रकल्प्य मतगभ्यत्वं पातस्य विचार्यम् । यतस्तत्र स्थानीयका- न्तेरपेक्षा स्फुटाकान्तिभिन्मदिग्गता भवति । अत एवात्र शराल्पकान्तेर्विचारः प्रस्तुतः । तत्र पूर्वसिद्धः शरश । यतोऽयं दशगुणोऽतो वास्तवः शरः == शX२ • शंशा द्विगुणिता ज्या भवन्तीति वास्तवशरज्या ततोऽस्या त्रिशज्या भुजज्या: (परमक्रान्तिज्यया ४८ त्रिज्या भुजज्या तदा शरज्या तुल्यकान्ति. जिज्या ज्ययात्मनुपातेन) १२०Xश : ज्या द्विभक्ता अंशाः : भुजांशाः १२०Xश ४८४५ ४८XX२ । एतदल्पेषु भुजांशेषु शरादल्पा क्रान्तिः स्यादिति तत्र रवेः पदान्मस्वमुचितमुप. पन्नमिति । संशोधकः ॥ ५ ॥ सूर्यको सम और विषम पदमें होते हुए राहुयुत सूर्यसे ऋमिक एक और भिन्न गोलमें होनेसे पात गत होता है । अन्यथा (इससे विपरीत लक्षणमें) पान गम्थ होता है। यदि उन दोनोंका गोल भिन्न होने पर सूर्यका भुजांश साधित कारके चतुर्थीशसे न्यून हो तो सूर्य का भिन्न गोल मानना चाहिए ॥ ६ ॥ ३।३०५५।८" इस अवस्थामें सूर्यको विषम पदमें और राहुयुतार्कसे सम गोलमें रहने के कारण पात गम्य सिद्ध हुआ ॥ ५ ॥ एवं सायन सूर्य ०।२५/५२।४९ और राहु ४।३।६।१० सराहु सूर्य ४।२८१५८१५९ यही सूर्य विषम पद और सराहु सूर्यके गोलमें है अतः आगे क्रांतिसाम्य होगा ॥ ५॥ अथ शरखण्डानि शरानयनचाह- पञ्चधा सागराः पञ्चधा बढ्यो द्वौ चतुर्धा कुभूखानमङ्का इषोः साग्विनाहोलवेवंशतुल्यैक्यकं शेषभोग्याहतीप्वंशयुक् स्यात् शरः ॥६॥ mart IME UrduRAMER Eawa पाताधिकारः॥ १४॥ अथ शारखण्डानि शरलाधनं चाह । पञ्चधा इति । साग्चर्कः ३।३।९४८ अरूया भुजांव ८६११२॥ एषामिवंश-१७ तुल्यगतखण्डक्यम् ४१। शेषःश६११२ भोग्याहृतिः | 010101 अस्य पञ्चमांशः । अनेन खण्डेक्ये ४६ युक जात र उत्तरः ४५॥ भिन्नगोलत्वं प्रकल्ल्या पदान्यत्वोदाहरणम् । मारा-४१ जे. ११४१५ अस्मात् सायनसूर्यस्य भुजभागा अल्पान सन्ति अतः पदायित्वाभाधः ॥६॥ माधुरी व्याख्या इयोः = सरस्य, पञ्चधा= पञ्चप्रकाराः, "संख्यायाः प्रकारे घेति या प्रत्ययः" सा- गरा = चत्वारः (४१४१४१४१४ इति) पञ्चधा, बहूयः : नयः (३६३१३।३।३ इति) चतुर्धा, हौ, ( २।२।२।२। इति) कुभूखाभ्रम् एकैकशुन्यशून्यम् ( १1१1०1०) इति अङ्काः संख्या, स्युः । सम्विनात सराहुसूर्यात् , दोलवेध्वंशतुल्यैक्यक भुजाशपञ्चाशत्र. माझ्योगः, शेषनोग्याहतीचशयुक् = शेषांशामिमाङ्कघातपञ्चाशयुक्तः, शरः स्यात् ॥६॥ ক্ষ্মীপ্তিঃ * परमधरकला-१७०, .:. परमशरोशा:- -४°१३० । सरा- ६० हुसूर्यभुजज्या = मसभुज्या । त्रिज्यातुल्यभुजज्यया परमशराशा लभ्यन्ते तदाऽभी- भूभुजज्यया क इतीधभुजशरांशा भवन्ति । तान् दशगुणान् कृत्वा स्वाऽधोऽधो विशोध्य राशित्रयभुजाशे पश्चोत्तरभुजांशवृद्धथा “पञ्चधा सागरा" इत्याधष्टादश शराकाः स्युः । MORN ananatandan - तयथा ससूभुज्या ९Xससूभुज्या (क) त्रि २X१२० राहुसूर्यभुजांशा = ५०, १००, १५०, २०, २५°, ३०, ज्या: = १०३, २१, ३१, ४१, ५०३, ६०, भाभिः (क) समीकरणे समुत्थापिते दशमिगुणिते च १० x ससूभुज्या = ४, ६, १२,१६,२०,२३, .... स्वल्पा । स्वाधोऽधोविशोधिते- • एवं सर्वत्र। एतद्वशादिवसराहुसूर्यभुजांशानो शर: स्यात् । तद्यथा---पञ्चभिरंशेरेकोऽडो लभ्यते तदेवसराहुसूर्यभुजांशः क इति लब्धिसमखण्डानां योग विधाय, पुर्नयदि गताकै यात्रा. न्तरः पञ्चभिरंशः अप्रिमाको लभ्यते तदा शेषांचक इति शेषांशसंबन्धिलब्धांकन सहितं तत् धारः स्यादित्युपपन्नम् ॥ ६ ॥ शरके साधनार्थ ४, ४, ४, ४,४,३३, ३, ३. ३, २, २, २, ३, १,१०, और ये १८ खण्टायें होती हैं । राहुयुत सूर्यके भुजांशमें 4 से भाग देकर लब्धितुल्य खण्डाओं के योगमें शेष और अमिम खण्डाकी गुणाके पञ्चमांशको जोड़नेसे भार होता है ६ ॥ उदाहरण-सराहु सूर्य ४॥१८५८१५९ के भुजोश ३१1१1१ में ५ का भाग देनेसे लब्धि ६ अङ्कों के योग २३ में अग्रिम खण्डा ३ और शेष अंशादि 11 के गुणा ३३३३३ के पश्चांग ॥३६॥३६ को जोडनेसे उत्तर दिशाका शर २३॥३६॥३६ हुभा ॥
२१६
लाटीकप्रहलाघवे-
-
अथ शरस्थ संस्कारयोग्यत्वमाह
खैकादिके रविभुजांशदशांशके स्या-
द्वारोऽर्कसूर्यमनुधृत्युड़वोऽङ्गरामाः।
खाश्वा द्विदिङ् नगरदास्तु शराद्धराप्त्या
हीनोऽत्र स ापमसंस्कृतये स्फुट: स्यात् ॥७॥
अथ शरल्य क्रान्तिसंस्कारयोग्यत्वार्थ हरानयन शरस्पष्टत्वं चाह। खैकादिके इति ।
रविभुजांशानां दशमांशे वैकादिक शून्यैकत्वादि के सति अकोदि हारः स्यात्। रविभुजांश-
दशांश्चेत शून्यं तदा द्वादश हारः स्यात् । एकस्तदापि द्वादक्षा हार। द्वौ तदा मानव
इत्यादि शेयम् । शेषांशा गतैष्यहारान्तरेण गुण्या दिग्मि ज्याः फलेन हारो युक्ता कार्य:
स्फुटः स्यात् । इदं स्पष्टत्वं ग्रन्थक्ता स्वरूपान्तरत्वान कृतम् । पूर्व कृताच्छराइ हाराष्त्या
सशरो हीनः कार्य । सोऽपमसंस्कृतये स्पष्टशरो भवति । सायनाः १२०॥३२॥३१भुजांमा
१०॥३२॥२१॥ एषां दशांशः । अनखकादित्यादि प्रातोहारः ३६। शेषांशा: 01३२॥३॥
गते-१६ च्या-७० न्तरेण ३४ गुणिता: १८२५॥३४॥ दाभिभक्ताः फलेन श९० हारो ३६
युक्तो जातः स्फुट: ३७१९०। हुरः ॥ शब ४९१० हारेण ३७१५० मत्तः फलम् । अनेन हीन:
वारी जातः स्फुटः शर उत्तरः ४३१४९ ॥७॥
माधुरी व्याख्या-
रविभुजांचदशांशकै= सूर्यदोलवदशमोशे, खैकादिके = शून्यैकादौ सति अर्कसूर्य-
मनुधृत्युवः = द्वादश-द्वादश-चतुर्दशा-टादश-सप्तविंशः, अपरामा: पनियत् , खा-
वाः सप्ततिः, द्विदिव्युत्तरशतम् , नगरदाः सप्तविंशत्युत्तरातत्रयम् एते क्रमेण,
हारः, स्यात् । शरात् हराप्त्या - हरभक्तलखण्या, होनः रहितः, सः-शरः, अपमसं-
स्कृतये = क्रान्तिसंस्कारार्थम् स्फुटः = स्पष्टः शरः, स्थात् ॥ ७॥
अत्रोपपत्तिः-
': सत्रिराशिग्रहशुज्या १००, अतो दशभिरं शैरधिको तो धुज्यां=११० उररीकृत्य
ततः “सत्रिराशिमहाज्यानिन्नत्रिज्योद्धृतः शरः” इति सूर्यसिद्धान्तोक्युक्त्या, स्फुट-
श (१+११-१).. शरx( १२-१)
G
१०२
७
११:४श
Poem
Adeo
१२
(१-.)शर = शर अग्रेऽप्येवमित्युपपनम् ॥ ७ ॥
२, १, २, ३, ४, ५, ६, ७ और ८ के तुल्य सूर्यके भुजांशका दशमांश होनेसे क्रमिक
१२, १२, १४, १८,२७, ३६, ७०, १०२ और १२० हर होते हैं। पूर्वागत कारमें हरमक
लब्धिको घटानेले क्रान्ति संस्कारार्थ स्पष्ट शार होता है।॥ ७ ॥
उदाहरण-सायनसूर्य ..॥२५॥५२॥४९ के भुजांश २५१५२।४९ में १०
भाग देनेसे कब्धि २ हुई, अतः उक्तयुक्त्या गत हर १४ और अप्रिम हर १८ के अन्तर
४ से शेष अंशादि ५१५२।४९ का गुणा २३।३१।१६ में १० का भाग देनेसे लब्धि
२१२११७ और गत हरके योग १६।२१।५ स्पष्ट हरसे शर २३॥३६॥३६ में भाग देनेसे
कन्धि १॥२६॥३९ को शरमें 'घटानसे स्पष्ट शर २२।१०।३ हुमा। यह भार उत्तर
दिशाका है ॥७॥
पाताधिकारः॥ १४॥ । अथ क्रोतिखण्डान्याह- चतुर्धा नखा गोभुवो द्विर्गजाब्जा नृपाष्टीन्द्रविश्वादिग्वस्वगाक्षाः । त्रयःक्ष्माऽपमाङ्काः क्रमादर्कबाहोलवेष्वंशतुल्यो गतो न्यस्य शेषम् ॥ ८॥ अथ क्रान्त्यानाह । चतुर्धेति । चतुर्धा नखेत्यादयः कान्त्यक्षाः स्युः । सोयनसूर्यस्य भुजांशाः ५०॥३२॥३१॥ एषां पञ्चाशः १०॥ एततुल्यो गताहो जातः । शेषम् ॥३२॥३१॥ न्यज्य स्थापयित्वेत्यर्थः । कास्याग्रे प्रयोजनमस्ति॥ माधुरी व्याख्या- चतुर्धा = चतुर्वारं, नखाः = विंशतिः ( २०१२०१२०१९०) गोभुवः ऊनविंशतिः १९; द्विा= द्विवार गजाब्जा अादश १८, १८, नृपाष्टीन्द्रविश्वादिस्वस्वगाक्षा:- षोड़श-षोडश-चतुर्दश-त्रयोदश-द्वादश-दशा-टो-सप्त-पञ्च, त्रयः = त्रीणि मा एकः, एतेऽष्टादश, अपमाङ्काः कोतिसाधने अङ्काः स्युः। तत्र-अर्कबाहोलेववंशतुल्य सूर्यभुजोशपंचमांशसमः, गतः गताङ्कः, स्यात् । शेष, न्यस्य संस्थाप्य 'इत्यस्याने on olden PM ARRRRRIBE मन्त्रोपपति- বাহিঙ্গা মনিরুখSলীবন্ধীষিকা , কান্তনু জুলা। খাঘীষী विशोध्य उकाः अङ्काः क्रांतीनाम् । पश्चभिरंशैरेक खण्ड लभ्यते चेत्तदेष्टभुजांशः किमित्य- नुपातेन लब्धिर्गतखंड स्यात् । शेषस्य वक्ष्यमाणप्रयोजनात् न्यस्य शेषमित्युक्तम् ॥८॥ क्रांन्तिके साधनमें २०, २०, २०,२०, १९,१८,१८,१६,१६, १४, १३, १२, १०,८, ७, १, ३ और १ ये १८ अंक होते हैं। सूर्यके भुर्जाशमें ६ से भाग देनेसे लब्ध संख्याके तुल्य गताङ्क होते हैं । शेषको पृथक स्थापन करे ॥ ८॥ उदाहरण-सायन सूर्य के भुजांश २५१५२१४९ में ५ का भाग देनेसे लब्धि ५ तुल्य भङ्क १९ वां गता और ०५२१४९ शेष हुआ ॥ ८ ॥ अथोकशर-क्रान्तिखण्डयोः स्पष्टीकरणमाह- क्रमोत्क्रमादुक्तशरापमाङ्कान संख्याहि भोग्यात् क्रमतः षडङ्काः । स्थाप्या गतैष्या गतगम्यपाते युग्मेऽन्यथौजे स्युरिमेऽयनाशाः ॥९॥ अन्त्याद्विलोमा यदि तेऽन्यदिक्का अथापमाङ्काः क्रमशः शराङ्कः। सुसंस्कृतास्त्रीन्दुहतापमैच्याङ्केनापि ते स्पष्टतरा भवेयुः॥१०॥ अथ शरक्रान्त्यकानां स्फुटीकरणं तसंस्कार चाह । कमोत्कमादिति । अन्त्यादिति । हे गणक उत्कारापमालान क्रमेण उत्क्रमेण च सङ्ख्याहि गणय । एवं गणनायो कृतायां भोग्यात् क्रमतः षडया गतगम्यपाते गतष्याः स्थाप्याः। एतदुळं भवति । क्रान्ति भोग्या- वात् गते पातलक्षणे गताः खण्डका स्थाण्याः। एष्यलक्षणे पाते एष्यावा एष्या खण्डकाः स्थायाः। एवं शारखोग्याडात गते पाते षड्गतालाः स्थाप्याः । एष्ये एष्याला षट् स्था. प्याः । एवं समपदे सूर्य सति क्रान्त्याः सारव समपदे सति बाराका इति ज्ञेयम् । मोजे विषमे पदेऽन्यथा गते पाते एख्या एष्ये गता इत्यर्थः । स्वौ विषमपदे तदा कान्स्यता: साग्य विषमपदे तदा बाराबा इत्यर्थात् सिद्धं ज्ञेयम् । इमेऽङ्का अयनामा ज्ञेयाः। वो अत्तरायणे तदा कान्ल्याहा उत्तर दक्षिणायने दक्षिणाः । लाग्यके उत्तरायणे शाराडा उत्तरा २०प्र०ला० भोग्यावतखण्डका स्थापिताः१३॥१४॥१६॥१३॥१८॥१॥ इमेलोन्थाः वेरुत्तरायणस्थत्वात् । २१८ জনীয়তান- दक्षिणायने दक्षिणा इत्यवगन्तव्यम् । अन्त्याक्षात् क्रमल्यापिताकाना मध्येऽन्तिमायात् येऽङ्का विलोमा विपरीतामध्ये आगच्छन्ति ते अभ्यदिकाः कलप्याः । उत्तरास्तदा याम्या याम्यास्तदोत्तरा इत्यर्थः । अथानन्तरमपमाडाः क्रान्त्यङ्काः षट् स्थापयित्वा शराङ्कः सुखं. स्कृता कार्याः । समदिशिश योगो भिन्नदिश्यन्तरमिति । एवं संस्कृतास्ते श्रीन्दुहृतापमण्या. छन त्रयोदशभक्तकान्तिभोग्याङनापि संस्कृताः । एवं तेऽङ्काः स्पष्टतरा भवेयुः । अथ क्रमात क्रान्त्याः स्थापिता: २०१२०।२०।२०।१९।१८।१८।१६।१६।१४।१३।१२।३०1८1१५॥३१॥ अथोत्ममारस्थापिताः ३५०१०११२।१३।१४।१६।१६।१८।१८।१९।२०।२०१२०॥२०॥ अथ शराङ्गाः क्रमात् स्थापिताः ४४४३३३३।३।२।२।२।२।१।११००। उत्क्रमात 1०1०।११।२।२।२।२।३।३।३।२।३।४।४।४।४।४। सूर्यस्य विषमपदे स्थितत्वादेष्ये पाते क्रान्ते सामवर्कस्य समपदस्थत्वादेष्ये पाते एण्या मोग्याच्छरखण्डका स्थापिता शशश हमे दक्षिणाः साग्वल्य दक्षिणायनगतत्वात् । अन्त्याद्विलोमा इत्युक्त्वात् स्थापितशराकानां मध्ये प्रथम विहायान्ये पञ्च ००१०१२। उत्क्रमस्यापितामध्ये उत्तरा जाताः। प्रथमा- कुस्तु याम्य एव । संस्कृताः बाराक क्रान्त्यावर जाता उत्तरा| १३.१४।१६।१।१९।२० । हमे त्रीन्दु १३ हृतापमैच्याङ्कन १२० सूर्यायनदिक्केन तुल्यदिक्त्वाचुक्ता जाताः स्पष्टतराः १४॥१५॥१७॥१८॥२०॥२१॥ १०॥ माधुरी व्याख्या उक्तशरापमावान् पूर्वसाधितशरकान्लान् क्रमोरक्रमात् = अनुलोमविलोमतः, संख्याहि-गणय ( हे गणक इत्यध्याहारः), भोग्यात् = भोग्याङ्कात् , बातगम्यपाते - इतध्यपाते, युग्मे = समपदे, क्रमतः, गतैष्माः = गतगम्याः, षट् , अाः = संख्याः, स्थाप्याः = स्थापनीयाः। ओजे = विषमपदे, अन्यथा = गम्यगताः स्थाप्याः। इमे = अट्टाः, अयनाशा = अयन दिग्भवाः स्युः । यदि ते अन्त्यात् , विलोमाः स्युस्तदा अन्य. दिका भिन्नदिकाः, स्युः। अथ अनन्तरं, क्रमशः कमात् , शराकै बाणखण्डाकः, सुसंस्कृता-संस्कारिताः, अपमाङ्का: प्रोतिखण्डोकाः, नीन्दुहृताः = त्रयोदशभकार, अपमैच्याङ्कन - कान्तिभोग्यखण्डेन, अपि = संस्कृताः, तदा ते, स्फुटतरा= स्पाः, भवेयुः ॥ ९-१०॥ अनोपपत्ति:- यदि गते व्यतीपाते सूर्यः समपदस्थस्तर्हि चन्द्रो विषमपदस्थः स्यात् । अत एव पृष्ठचालनात् भुजांशहासागोग्याङ्कतो गताङ्काः उपलभ्यन्ते । तस्मात् पातोपयोगिनः पड़ता गताः स्थायाः । एवमेब यदा सूर्यो विषमपदस्थः तदा चन्द्र गते पाते समप- दस्थो भवत्यतः पृष्ठचालनाद्भुजांशवृद्ध ग्याङ्कादग्रिमाङ्कप्राप्तितोऽप्रिमायाः षट् स्थापि. ताः । गम्यपातेऽप्रतश्चालनातू विलोमायस्थापना युक्ता । एवमन्यत्रापि । सूर्य-विपातसू. योयनदिको क्रान्त्यकशराशाविति स्पष्टमेव । षडङ्कस्थापनविधौ क्रमाङ्खाभावादुत्क्रमाङ्का प्रायास्तत्र तु चरमाङ्कादमिमाङ्कानामयनभिन्नत्वं युक्तमेव । शरसंस्कृतविधुकान्तेः सूर्य- कोल्योऽन्तरज्ञानार्थ क्रान्त्यकशराङ्कयोः क्रमसंस्कारः साधीयान् । एनेन संस्कारेण स्फुटा- चन्द्रकान्रयंका भवितुमर्हन्ति । अतः सुयस्य प्रान्त्यकस्पतार्थ संस्कारविशेषः कार्यः। तयथा-यदि चन्द्रगतिककाभिर्मोग्यखण्डं लभ्यते तदा सूयंगतिकलाभिः किमित्यानु- Margianta पांताधिकारः॥१४॥ पातलकच्या संस्कारित भोख ५९ ७९०॥३५॥ कान्त्यन्तरीके स्पष्टकान्त्यंतरांकाः स्युः । अनुपातस्तु भाखं भोर्स । इत्युपपन्नं सर्वम् ॥ ९-१० ॥ ७९०॥३५॥ १३ HAIRS anana ५९10 । SIL पूर्वसाधित क्रांत्येक और वारांकको क्रम तथा विलोमसे रखिए । सम पदमें पातका गत और गम्य लक्षण होनेसे भोग्यांकसे ऋमिक गत और गम्य ६ अब्बोको स्थापित करिये । विषम पदमें इसके विलोम ६ अोंको स्थापित कीजिये। सूर्यका कान्त्यक और पात- युत सूर्यका शरांक अयनकी दिशाका समझें। भोग्य खण्डसे आगे अन्तिम अधुके अनि माळविलोम स्थापित होनेसे वे अविलोम दिशाके होते हैं। शराडाको क्रान्त्थंक में संस्कार कर पुनः भोग्यासका प्रयोदशांश संस्कार करनेसे स्पष्ट क्रान्ति होगी ॥ ९-१० ॥ उदाहरण क्रान्त्यक- ऋमस्थित-२०१२०१२०१२०१९।१८।१०।१६।१६।१४।१३।१२।१० १८१५५।३।१। उत्क्रमस्थित-१३।५।१८।१०।१२।१३।१४।१६।१६।१८।१८।१९।२०।२०१२०१० शराकर ऋमस्थित-४॥४॥४॥४॥४॥३।३।३।३।३।२।२।२।२।१।१1०1०, उत्क्रमस्थित ०1०1१1१।२।२।२।२।३।३।३।३।३।४॥४॥४॥४॥४, सायनसूर्य ॥२५॥५२॥४९ विषमपदस्थ और क्रान्तिसाम्य गम्य है अतः पूर्वोक्तयुक्त्या भोग्यखण्डा १९ से ६ खण्डायें सूर्य के उत्तरायण होनेसे उत्तरके १९।१८।१६।१६।१४ और १३ गताङ्क हुए । एवं सराहुसूर्य ४।२०५८१५९ विषम पदस्थ और पात गम्य है अत: शारके ६ भोग्य खण्डा ३ से ६ खण्डायें सराहुसूर्य के दक्षिणायन होनेसे उत्तर दिशाके अप्रिमाङ्क ३।३।३।३।२। और १ हुए। इनमें क्रान्त्यक और शराङ्कको एकदिशा होनेसे अन्तर करनेपर उत्तर दिशाके कान्त्यक १६४१५।१३।१३।१२।११ हुए। भोग्यखण्डा १९ के प्रयोदशांश १।२१४१ स्वल्पान्तरसे १ को सूर्यके अयन दिशामें होनेसे जोड़नेपर उत्तरदिशाके स्पष्ट कान्त्यक १७११६।१४।१४।१३।१२ हुए ॥ ९-१०॥ अथ पातमध्यकाकानयनमाह- प्राक स्थापिताः शेषलवाः शराप्ता (१)रूपाविशुद्धा लघुसंक्षकः स्यात् । आधः स्फुटाको लघुना हतो यस्तेनादयवाणात् क्रमशोऽथ जह्यात् ॥११॥ तानङ्ककान् शेषमशुद्धभक्तं विशुद्धसंख्यासहितं लघूनम् । त्रिनं भनाडीनमिताप्समाप्तयातेभ्यनाडीविह पातमध्यम् ॥ १२ ॥ अथ पातमध्यकोलानयनमाह ।प्राक स्थापिता इति । तानकानिति । प्राक् स्थापिताः शेषलवा: बारामा गम्ये लघुर्भूपतितो गते स्यादिति । अयमर्थः प्राक्रस्थापितशेषांशानां य: पश्चमांशस्तसुल्य एष्ये पाते लघुसंज्ञा स्यात् । गते तु पाते शेषांकानां पञ्चमांशो प्रायः। स रूपाद्विशुद्धः कार्यों लघुसंज्ञकः स्यादिति । प्राक् स्थापिताः शेषलवाः पारामा रूपाद्विशुद्धा लघुसंज्ञक स्यादिति क्वचित् पाठः स तु वासनाविरुद्धत्वादुपेक्षितः । न्यस्य शेषमित्यादिना (१) 'गम्ये लघुर्भूपतितो गतेऽसौ इति पाठन्तरं साधु ।
लाटोकप्रहलाधवे- प्राक्रस्थापिता शेषलवा ॥३२॥३१॥ पञ्च भक्ताः फलम् ०६।३०। अनेन आयस्फुटाशः १४ गुणितः ३०॥ अनेन पूर्वानीतरूपमाः ४३१४१ युक्तः ४६।३००। अल्मात् ते स्पष्टका- स्याः शोध्यास्तन्न प्रथमाथे १४ शोधिते शेषम् ३१०२०० एतन्मध्ये द्वितीया १६ शोधिते शेषन् १६।२०० एतस्मात तृतीयाको १७ न शुद्धथति अत: शेषम् १६।३०० अशु. खेन १७ भकं १६७३८ विशुद्धसङ्ख्या-२ सहितम् २॥१७॥३०॥ लधू-०६।३० नं २१९११८ त्रिघ्नं ३३१२४ भनाडी-६३ ॥ ६९ धनं ६३८३ हमा-८ खम् ६१७मध्यक्रान्तिलाम्य- काला-४५ ॥ ५० देतावति मध्ये काले ६७।१७ वैशाखशाकसतम्या कानो मासु बटी १३ । पलेषुद पातमध्यम् ॥ ११-१२ ।। माधुरी व्याख्या प्राक पूर्व, स्थापिताः (शान्तिश्चाधने न्यस्य शेषम् , इत्युचाः) शेषधार- शेषांशाः, शरामपंचमकाः, सम्ये पाते धुः स्यात् । रूपात एकस्मात् , विशुद्धाः= रहिताः, (शेषपञ्चभाशाः ) गते पाते लघुसंज्ञका धुः, स्यात् । लघुना इस लघुसंज्ञकेन गुणितः, यः, आस्थापितषडके प्रथमः स्फुटाका, तेनाढयवाणातू-ता- तशरात , तान-षट् अथकान् ,जयात शोधयेत् , शेषं, अशुद्धभ-अशुद्धावेन हृतं, विशुद्धसंख्यासहित = शुद्धायुक्त, लघून मधुना रहितं, निधन भिभिर्गुणित, मनाडीन- नक्षत्रघट्या गुणित, इमाप्त भाभिहतं, अन्न, आप्तयातेष्यनादीधु- सैन्धगतैष्य- घटीषु, यातमध्य-पातमध्यकाल स्मात् ।। ११-१२॥ अनोपपत्ति:- अन्न पच-पाच-भागयुद्धधाकानो पाठत्वात् पञ्चभिरंशीमोग्यांकस्तदा शेषांश: किमिति प्रकृतानुपाते भोग्याङ्कप्रमृति-बडधु प्रथमोऽक आयोऽवगम्यः। यथा on CTION Nepa का = ५ । कन्न- शेषांशा = शे । तेन चयाओ । अथ एष्ये पाते ग बिन्दौ यदि आद्या, तथा गते पाते क बिन्दौ आयाङ्क: अ । च निन्दौ स्पष्टकान्स्यन्तरं शरस- भमेव । अथात्र चन्द्रायोः मध्यपातकाले कान्त्यन्तराभावात् ( कान्तः साम्यात ) ऐश्ये पाते क्रान्त्यन्तरस्य पृष्ठतो वृद्धिरमतो हासश्चैवं गते पाते क्रान्त्यन्तरस्याप्रती वृद्धिः पृष्ठत्तो ह्रासश्चेति स्पष्टमेव विदाम् । अतः पूर्वानुपातेन-( आx शे) गत फलं 'भाxल' च स्थानीये क्रान्स्यन्तरे (शरतुल्ये) बोज्यं तदा जातं क स्थानीय क्रान्स्यन्तरमानम् श+आx.। एवमेवातीते पाते यदि पञ्चभिरंश रायाको लभ्यते तदा चग मितेना. (५-शे ) नेन किमिति लब्भ-(भाx ५ - शे) फलेन-( 1 ) माsax आ, अनेन च स्थानीय कान्स्यन्तरं (शरतुल्यं) युतं जातं ग स्थानीय कान्त्यन्तरमू- श+लआ। एतल्लब्धनान्त्यन्तरस्य यदाऽभावस्तदा क्रान्तिसाम्यं मध्यपातापरनामक यमिति क्रान्त्यन्तराङ्कान् जह्यादित्युपपद्यते । अथ शोधने यादन्तो विशुद्धास्तेषु पंचगुणितेषु (प्रत्येक पञ्च भागा यतः स्युः) बधशुद्धाञ्जेन पञ्च भागास्तदा शेषांकन क इति बब्धफलेन चहितेषु गताम्यपातयोः ही maina awan . - MA ption PAR उसमें पूर्व स्थापित है। पाताधिकारः॥१४॥ २२१ क्रमेण ग, क स्थानयोश्चन्द्रस्य चालनांशा जायन्ते । ते च%५४ शु+ । एते हि कच तुल्यैः गच तुल्यैर्वा भागै रहितास्तदा च स्थानापेक्षया गतैष्यचालनभागा भवन्तीति । कचशे = ५४ल, . ग =५-शे =५४ ले । चन्द्रचालनांशाः ५ो शे -५ ल= ५ (शु+ -ल)। एते किल चान्द्राश्चालनांशा कियती. अ. भिर्घटीभिजायरन् यदि चन्द्रगत्यशैः ६० घटिकाः स्युरिस्य पातेन चालनघटिकाः स्युः- । अत्र तावद्धभोगघटिकाभिश्चान्द्रयोऽधशतकलास्तदा घटीषष्टया मिति चन्द्रगतिका । इयं षटिमका अंशारिमका चन्द्रगतिः भभोध भभोष ६.४ भभोथ-५ (शु -ल) बालनघटिका: ६.xचाचा. अं. समोच ३ x भभोष (शु+ अं एतद्धटीभिः पश्चादप्रतो वा गतष्ये पाते क्रमशो मध्यपातः स्यादिति सर्व निरवद्यम् । संशोधकः ॥ ११-१२ ॥ पूर्व स्थापित शेषमें ६ से भाग देनेसे ऐष्य पातमें लघु और लब्धिको एकमें घटानेसे शेष भत्तपातमें लघु होता है। प्रथम अङ्क और लघुके गुणनको बारमें जोड़कर जो हो कल्पना कर, शेषमें अशुद्धका भाग देनेसे लब्धि अंशादिमें शुद्धकी संख्या जोड़कर, योगमें लघुको घटाकर शेषको ३ और भभोगके गुणनफलमें ८ का भाग देनेसे लब्धच घटीपर गत या गम्थ पातका मध्यकाल होगा ॥११-१२ ॥ उदाहरण-पूर्वोक्त (वें श्लोक ) से शेषांश ०१५२६४९ में ५ का भाग देनेसे कविध १०३४. लघुसे प्रथमाङ्क १७ के गुणा २१५९।३८ को पूर्वानीत स्पष्ट शर १२।१०३ जोडनेसे २५।९।४१ इसमें पहला कात्यंक १७ को पटानेसे शेष ४१ में दूसरा अङ्क १६ नहीं घटता अतः यह १६ अशुद्ध हुआ। शेषमें अशुद्धका भाग देनेसे लन्धि १३०३६ में शुद्ध संख्या १ जोडनेसे १५३०३६ इसमें लघु ०।१०।३४ को घटाकर शेष ११२०१२ को ३ और भभोग ५६३ से गुणा २२४।१४१३६ में ८ का भाग देनेसे कब्धि मध्यकातिसाम्यघटी २८।२।१२ आगेकी हुई-माने वैशाखकृष्ण १० मी मंगलमें २०१२।१२ घटिकादिपर क्रांतिसाम्य होगा ।। ११-१२ ॥ अथ पातस्य स्थिति कालमाह- अविशुद्धहता यमार्कनाड्यः प्राक्पश्चात् स्थितिरत्र पातमभ्यात् । शुदाः क्वचिदन चेत् षडङ्काः संस्कार्याश्च तदप्रतत्रयोऽङ्काः ॥ १३ ॥ पातस्थितिकालमाह । अविशुद्धति । यमार्कनात्यः १२२। अविशुद्ध-१७ हृताः फलं पातasia s २२२ सटीकमहलाघवे- मध्यात् प्राक् पश्चात् स्थितिघटिकाः ११० पातमध्यात् ५३१६ पूर्वमाभिर्घटीभिः ४१५६ पातप्रवेशः । रवौ वटी० पलेषु १६ निर्गलः । षट्स्वपि अङ्केषु शुद्धेष्वनावसंस्कार स्थिति- घटिकानधनमाह । शुद्धाः कचिदिति । आणात् क्वचित् षडङ्काः शुद्धास्तदा तनतनयोजदा: पूर्ववत् सहकार्याः । तेभ्यः पूर्ववत् पातमध्यं साध्यम् ॥ १३ ॥ माधुरी व्याख्या- अविशुद्धहृताः - अशुद्धावेन भक्ताः, यमार्कनाडयः = १२२ घटिकाः तदा लब्धपष्टि- स्थितिः (तस्य पातस्य ) स्यात् । चेत् = यदि अत्र क्वचित् = कदापि षडवाः- पूर्व- निर्धारिता षडपि अका, शुद्धा = शरमानात् विशुद्धा भवेयुस्तदा तदूमतः = तेषां पड- झानाममतोऽपि त्रयः अाश्चाधिकाः, संस्कार्याः = गतगम्योकवत् संस्करणीयाः ॥१३॥ भत्रोपपत्ति माका मध्यममानयो- ongs कल्प्यते, अशुद्धाङ्काः अश्र, चन्द्रगतिकलांशाः- ६. गदलशा: २४ ६० थतः कात्यंशाका दशभिर्गुणिता अतो दशगुणा एते जाताः ८.x१० ततो यवशुद्धाइन चा- FOR M amazon क्रात्यंशाङ्कसजातीया मानयोगदलशाः लनांशाः पञ्च लवा लभ्यन्ते तदा मानयोगदशेन क इति जाता मानयोगदलशचालनलवा: ८.४५ । पुनर्यदि चन्द्रगत्यथैः षष्टिघटयो लभ्यन्ते तदैभिः चाक- HER १५४ अर्ज ३४ अर्थ indean PR ८.x६०४६ ८०x२०४६ नाशः केति जाता चालनघटी ३.xx७९ अअंx ७९ अोंx७९ १२२ स्वल्पान्तरात् । शेषं सुगममित्युपपन्नम् ॥१३॥ स जो अबशरमें नहीं बटा हो उस अशुद्ध अङ्कसे १२२ में भाग देनेसे जितनी बड़ी मिलें सतनी घड़ी पातमध्य कालसे पहले और पीछे उस पातकी स्थिति होती है। यहां यदि शारमें छै अङ्क शुद्ध हो जायें तो उससे आगेवाले और तीन अझोंका संस्कार पूर्वोक रोतिसे करना चाहिये ॥ १३ ॥ उदाहरण-अशुद्धाङ्क १६ से १२२ में भाग देनेसे लब्धि मध्यरातिसाम्य घटी २०१२।१२ से पूर्व और पश्चात् क्रांतिसाम्यकी स्थिति घटी ॥३॥ हुई ॥ १३ ॥ अथ सूर्याचन्द्रानयनमाह-- षड्भाभच्युतरविस्त्विह सायनाब्जो. ऽथार्के घटीसमकलाश्चलनं त्वथेन्दोः। भुक्त्यंशका भघटिकाप्तखखाहयः स्यु- स्तच्चालितापमसमत्वामिह प्रतीत्यै ॥ १४ ॥ अथ क्रान्तिसाम्यकाले सूर्याचन्द्रज्ञानमाह । षडभाति । अस्मिन पातमध्ये व्यतीपात. पाते सायनरवि षडाशिभ्यः शुद्धः सन् सायनचन्द्रो भवति । वैधतिपाते सायनरविवाद PARAN साचं, सूर्यगतिकला Xअंतश्चन्द्र- पातांधिकारः॥१४॥ २२३ राशिभ्यः शुद्धः सम् सायनचन्द्रो भवति । प्रकृते मध्यक्रान्तिसाम्यकाले सायनाः ॥२०॥ ३३।३१। वैधतिपातत्वादयं द्वादशमच्युतो जातः सायनचन्द्रः १०९।२७१३९। वटीसमक्षलामिः ६७।१७ चालितोऽकी ११३१॥३९॥४८॥ भघटिका-६२।१५ सखखाहयः ८०० चन्द्रभुक्तशाः १२॥ ४२।१९। एतैश्चालितश्चन्द्रः ४०।२३।४३।। स्वगत्या चालितो राहुः ०।३१।७।३। रविक्रान्ति: १८॥३०॥५॥ चन्द्रकान्ति: १३।१०।१०॥ विराहुचन्द्रः ।९।२८।३१।६। पञ्चधेत्यादिना शरो दक्षिणः ४४.५५० कादिके इत्यादिना हारः ४१।३ ॥१९॥ स्पष्टः शरः १३९०११९१ अर्थ दशभक्तो जातोऽशकादिः ॥१६॥१। अनेन चन्द्रशान्तिरेकदिका धुक्ता जाता स्पष्टा १.१३॥ १३३ अ कलासु किचिद्वैसाहवयं दृश्यते स्वल्पान्तरत्वाददोषः ॥१४॥ इति पाताधिकारोदाहरणम् । माधुरी व्याख्या- षड्भाभच्युतरविः षड्भावादशभाच्च रहितः सूर्यः, क्रभैरण, इह = अत्र व्य- तीपाते वैधुतौ च, सायनाब्जः सायनचन्द्रः, स्यात् । अथ = अनन्तरं, अ = रवौ, षटीसमकमा घटिकातुल्यलिप्ताः, चालन; अथ, इन्दोः 3D बन्द्रस्य, भघटिकाप्तखखा- हत्यः = भभोगहृताष्टशतं, भुक्त्यंशका गतिलवाः स्युः । इह, प्रतीत्यै = विश्वासार्थ, तच्चालितापमसमत्वं = नत्यशचालितकातितुल्यत्वं स्यात् ॥ १४ ॥ अनोपपत्ति कल्प्यते, सायनसूर्यः सासू, सायनचन्द्रः पतो व्यतीपाते-साचं + मास- ६ रा, ..साच-६ रा-सासू । वैधृतिपातेः सार्च + सासू-१२ रा, .:. सार्च = १२-सासू । अथ, यदि घटीषष्टया सूर्यगतिकला लभ्यन्ते सदाभीष्ट- ६०.xअज घटया किमित्यनुपातेन सूर्यचालनकला अध। एवमेव यदि मभोगघटथा- Seशतलिप्ता सभ्यते तदा घटीषष्टया केति चन्द्रगतिकिप्ता जाता भभीष ८००-६० गत्यशा: भभोघ४६० । इत्युपपलम् ।। १४ ।। भभोघ व्यतीपात और वैधति पातों में क्रमिक ६ और १३ राशिमें सायन सूर्यको पटानेसे सायन चन्द्रमा होंगे। सूर्यमें दण्ड तुल्य कलाको चालन देना चाहिये । भभोग दण्डसे ८०० भाग देनेसे लब्धि अंशादिक चन्द्रमाकी गति होगी। यहां विश्वासार्थ उसे इष्ट घटीका चालन देनेसे दोनों (सूर्य, चन्द्र ) की क्रांतिकी तुल्यता होगी ॥१४॥ उदाहरण-सायन सूर्य-।।२५।५२०४९ को १२ राशिमें घटानेसे शेष सायन चन्द्रमा ११४११ हुए । क्रान्तिसाम्य घटीतुल्य कला २८२ सायन सूर्य में संस्कार (योग) से चालित सूर्य २६१२०.५१ एवं भभोग घटी ५६।३ से ८०० में भाग देनेसे नधि शादिक चन्द्रमाकी गति १४।२।१० से वालित चन्द्रमा ॥२५॥४४१८ और चालित राहु1१।२६।५६ हुए । इनपरसे पूर्वोक्तयुक्त्या क्रोतिको समता होती है ॥१४॥ युगेघरकृता टीका कपिलेशवरसंस्कृता । अन्न पाताधिकारे च माधुरी' पूर्णतां गता ॥ १४ ॥ इति पाताधिकारः समाप्तः ॥ १४ ॥ pata Funn HERE -30 SAR में
GARSA
यश १९
अथ व दिनाघो प्रन्यारम्भकालिका क्षेपः॥३॥
२२४
सटीकप्रहलाबवे-
अथ पञ्चाङ्गचन्द्रग्रहणाधिकारः॥१५॥
तदादौ तिथेरानयनमाह
मासाः स्वार्धयुतास्तिथेर्दिनाचं तावत्यो घटिकाच माससंघात् ।
ज्यशाद्या साहितं द्वयत्रयाभ्यां चक्रमाक्षनवाङ्गवर्गयुक्तम् ॥ १॥
अथ पज्ञानचन्द्रग्रहणानयनम् । तन्न तिथिसाधनमाह । मासा!इति । शाके १९३४ का-
तिकशुक्ल-१५ गुरौ मालगणः-६७ । उदाहरणम् । मासाः १७ स्वार्ध-२८ । ३० युताः।
जातं तिथिदिनाधम् ८६॥३०॥ एतत्तुल्यघटिका अधास्थापिता: ८६।३०। एता घटिका
साहितम् । ८७११३७॥३०॥ इदं चक्र-नाक्षनवाझवर्ग-४२१६४८ युक्तम् । १२४१५४॥१८॥
इदै घटिकास्थाने षष्टिभक्तं वारस्थाने सतत व जातम् ४३४१८ इदं देशान्तरपल ४८
सहितं जातं कार्तिक शुक्लप्रतिपदि वाराथम् ४।३१।६ ॥१॥
माधुरी व्याख्या
स्वायुता=निजाधयुक्ताः, मामाः; मावसंधात्-मासगणातू , श्यशायाः-तृतीयांश.
तावत्यः = निजाधसहितमाससमा:, घटिकानाज्यश्च तिथेः दिनाद्यं स्यात् । तत्
यत्रयाभ्यां द्वित्रिभ्यो, अहित युक्तं, चक्रनाक्षनवाशवगंयुक्त वक्रगुणितपञ्चनवनि-
शत्साहितं च कुर्यात् ॥ १॥
मनोपपत्ति
"भासः सचान्द्रोऽयमा कुरामाः पूर्णषवस्तऋदिनप्रमाण-मिति-भास्करोक्त्यैक-
स्मिश्चांद्रमासे सप्तभक्त-कुदिनमानम्-१॥३१॥५०॥ अत्रेद दिनार्थ रूपान्तरकृतं सदेकस्मि-
दिनप.घ. दि.
श्चान्द्रमासे दिनाथम् = ३।३।१+।+३+।
एकचक्रलेषः-५।९।३६ ।
ततो ययेकस्मिन्मासे (१+:+++3) इदं दिनाद्यं तदेष्टमासे किम् ।
तथा एकस्मिश्च "५।९५३६" अयं क्षेपस्तदेष्टचक्रे किमित्युभयोोंगे अन्धारम्भकालिक-
क्षेपयुक्ते इष्टमासगणसम्बन्धि दिनार्थ तिथेः स्याद्यतो तिभिरेव चान्द्रदिनमित्युपपन्नम् ॥१॥
अपने आधेसे सहित मासगण, मासगणका ३ रा भाग सहित इतनी (स्वार्धयुतमास-
गण) तुल्य घटीमें २ दि०, ३ दं और चक्रगुणित १,९,३६ दिनोदिको जोड़नेसे तिथिका
दिनादि होता है ॥१॥
उदाहरण-शाके १८६५ श्रावणशुक्ल पूर्णमासी रविवारमें चक्र ३८ और मास
समूह ६६ है अतः श्लोकानुसार-माससमूहमें अपना आधा ३३ को जोड़ने से ९९ इसमें
९९ घटी और भाससमूहके तृतीयांश २२ धटीके योग १२१ घटीको जोड़कर १०११
इसमें चक्र ३० गुणित ५१९३६ % १९६।४।४८ और २२३ के योग १९८४८
दिनादिको जोड़कर १९९1०1४८ दिन स्थानमें ७ का भाष देकर ५1८४८ इसमें देना-
न्तरघटी ॥४८ को जोड़नेसे वारादि ५॥१०॥३६ हुआ ॥ १ ॥
। S instale मोधि-४८४२एतमशुदा २५।१२।१६ युताः १४९॥३९॥१६॥ इदं समविशति- पञ्चाङ्गचन्द्रग्रहणाधिकारः ॥ १५ ॥ २२५ সুখ লঙ্কাঃ== खं समाष्टयमाश्च चक्रनिशा नागाम्भोधिघटीयुता अशुखाः । वाभ्यां धूर्जटिभिर्विनिनमायुक्ता भध्रुवको भपूर्वक: स्यात् ॥२॥ अथ नक्षत्रभुवकमाह । खमिति । एवं सखाष्टयामा ७।२८ चन-८ निभा १९९४४ा नागा. म्भोधि-४८ घटीयुता १४४७४४! म-२७ शुद्धाः २५।१२।१६। मासा ६७ द्वाय २ भूज- २७ तष्ट जातो नक्षत्रपूर्वको नक्षत्रध्रुवका १५३९।१६ ॥ ६ ॥ माधुरी ब्याख्या- चकनिनाः चक्रगुणिता, खं सप्ताटयमा शुन्यदिनं, सप्त घट्यः, अष्टाविंशतिपलानि, नागाम्भोधिषटीयुताः = अष्टचत्वारिंशन्नाबीसहिताः, भशुद्धाः सप्तविंशतितो रहिता, द्वाभ्यां, धूर्जटिभिः = एकादशभिश्च, विनिम्नमासैः = गुणितमासगणैः, युक्ताः = सहिताः, भपूर्वकः = नक्षत्रादिको भध्रुवकः = नक्षत्रध्रुवः, स्यात् ॥ ३ ॥ अनोपपत्ति:- यत एकचाकसम्बन्धि नक्षत्राथम् =* २६०५२।३१, सप्तविंशतितो रहितम् =२७ - (२६॥५२॥३१)3010२९ % 100२८, स्वल्पान्तरात् । अतोऽनुपातेनाभीजकीयो नक्षत्रध्रुवकाचक्र ( ०।२८)। एवमेकस्मिन् मासे नक्षत्रध्रुवः = * २४४९, सप्तविं. शतितः शुद्धः = २१११॥ तत इष्टमासीयो नक्षत्रध्रुवः = (२०११) इमा। एवमेव भशुद्धो ग्रन्थारम्भकालीयो ध्रुवः ०४८, मत एषां योग इष्टमासीयो नक्षत्रादिको नक्षत्र ध्रुवकः स्यादित्युपपनम् ॥ २॥ चक्रगुणित दिनादि ०1७२८ में ४८ घटी जोड़कर उसे २७ में घटाकर उसमें मासगणसे गुणित २।११ को जोड़नेसे नक्षत्रादिक नक्षत्रका ध्रुव होता है ॥ ३ ॥ उदाहरण-चक्र ३८ और ॥२८ के गुणनफल ॥४३॥४४ में ४८ घटीको जोड़कर ५३११४४ इसे २७ में घटाकर ओष २१।२८।१६ में २।११ और चक्र ३८ के गुणनफल ८२१५८ को जोड़कर १०४।२६।१६ इसके प्रथम स्थानमें २५ का भाग देकर नक्षत्रपूर्वक नक्षत्रकी ध्रुवा २३।२६।१६ हुई ॥ २ ॥ अथ पिण्डानयनमाह- स्वर्गाः शरा नव च चक्रहता विनिनमासान्विता विहृतमासयुता घटीषु । पिण्डो भवेयुगकुभिः खचरैः समेतस्तष्टो गजाश्चिभिरिदं भवतीह चकम्।। अथ पिण्डसाधनमाह । स्वर्गा इति । स्था, बारा नव च २११९ चक-८ ता १६८॥ ४१।१२ द्विनिप्रमासा-११४ स्विताः २८३।४।१द्वितमासयुवा पटीच। मासा १७ द्विमकाः फलम् २८॥३०॥ अनेन घटिकायुता २८३।९।१२। ऊर्ध्वस्थाने चतुर्दशामिः १४ षटी. स्थाने खचरीसमेताः २९१८॥४३॥ जोक गजानि-२८ तष्टे 'जातः पिण्ड: ११८॥४२॥ अनपिण्डेऽष्टाविंशतिमि चक्रम् ॥३॥ माधुरी व्याख्या चक्रहता चक्रगुणिता स्वर्गाः = एकविंशतिः, शराः == पञ्च, नव च, द्विनिनमाया- *-* युगचान्द्रमगण-युगचान्द्रमासानुपातेनैतव सिद्धमिति । संशोधकः । २६ प्र०बा० AROIN । २२६ सटीकमहलाघवे- न्विताः = द्विगुणितमासगणयुक्ताः, घटीषु = नाड़ीषु, द्विहृतमासयुता द्विभकमासगणस- हिताः, युगकुभिः चतुर्दशभिः, खचरैः नवभिः, समेताः = युक्ताः, पिण्डः, ( चन्द्रमन्द. केन्द्रम् ) भवेत् । गजाशिवभिः = अष्टाविंशतिभिः, तष्ट मक्का, इद इह चक्र भवति ॥३॥ भत्रोपपति:- यत एकस्मिश्चक्रे पिण्ड ध्रुवः = * २११५१९, अतोऽभीष्टचक्रीयः पिण्यध्रुवः = चकx (२११५१९)। एवमेकस्मिन्मासे पिंडध्रुवः= * २+३ नाड़ी। अतोऽभीष्टमासीया घटी-मास (२+३)। प्रन्थारम्भकालिकश्च पिंडक्षेपः १४१९ अतः सर्वेषां योगे इष्ट. पिंडध्रुवो भवत्यैव । गत एकस्मिन् भगणे २८ पिंडा भवन्त्यतो गजाशिवभिस्तष्टः कृत इत्युपपनम् ॥३॥ चक्रगुणित ३१६।९ में द्विगुणित मालगण और मालगणके आधा तुल्य घटीको जोड़ने से उसमें १४९ जोड़नेसे पिंड होता है। इसमें २८ का भाग देनेसे पिडका चक्र होता है ॥३॥ उदाहरण-चक्र ३८ और २११५९ के गुणनफल ८०१।१५।४२ में द्विगुणित माससमूह १३२ और माससमूहके आधा.३३ तुल्य घटी एवं १४।९।० को जोड़कर ९४७॥५॥४२ इसके प्रथम स्थानमें २८ का भाग देकर शेष २३॥५॥५२ पिंड हुआ॥३॥ अथ सूर्यनक्षत्रा घटीफलमाह-- शिवदशवसुषट्काध्यश्विनाड्योऽश्विमात्स्वं खगुणशरनगाङ्काशेशदिग्दिङ्नवाष्टौ । रसगुणखमिनादादितेयाटणं स्यु- वियुगरसगजाङ्काशेश्वरा वैश्वतः स्वम् ॥४॥ अथ सूर्यनक्षत्रात् घटीफलमाह । शिवदशेति । अश्विनी नक्षत्रादेता: सूर्यघटिकाः क्रमात शिवादयो धन स्युः १।१०।६।४॥२॥ तथा आदितेयात पुनवंसुतः खमुख्या घटिका ऋण स्युः ०३।१।१९।१०।११।१०।१०।९।८।६।३० तथा वैश्वत उत्तराषाढतो द्वियुगादयो घटिका धनम् ।।४।६।९।१०।११ ॥४॥ माधुरी व्याख्या- अश्विभात अश्विनीनक्षत्रात् , शिवदशवसुषटकाध्यश्विनाहयः एता (191301011 ॥२) घटयः स्व-धनामिकाः स्युः । आदितेयात्-पुनर्वसुनक्षत्रात् , खगुणशरनगाकाशे- शदिग्दिनवा=३५।१९।१०।११।१०।१०।९।८, तथा रसगुणख ६।३१. एता, घटिका ऋण ऋणात्मिकाः स्युः । वैश्वता उत्तराषाढात् , द्वियुगरसगजामाशेश्वराः= २।४।६।८।९।१०।११ नाडयः स्व-धनामिकाः, एताः किल इनातू-सूर्यनक्षत्रतः फल- घटिकाः शेया इति ॥४॥ अत्रोपपत्ति:- कल्प्यते अश्विन्यन्ते सूर्यः = ०१३।२०, तथा सूर्यमन्दोश्चम् २।१८०1०1. ततो "मन्दोच्च प्रहवजित"मिस्याधुकदिशा मन्दफलकला=11८, सूर्यगतिम्-५९hl चन्द्रगतिः ७९० ॥३५", स्वल्पान्तराद्गत्यंतरकला = १ अतो यदि गत्यन्तरकला- * युगचन्द्रकेन्द्र भगण चान्द्रमासानुपातेनैतसिद्धम् ।
७ भिः पष्टिघटिकास्तता नक्षत्रों में क्रमिक ११, १०, १०० पशामचन्द्रग्रहणाधिकारः ॥ १५ ॥ २२७ ६.X११८ ११ । एवं प्रतिनक्षत्रान्तं मन्दफलघटीमानीय ता अत्र पठिताः। एवं अश्विनीत मार्दान्तं यावत् , तथा वैश्वावस्य॑तं यावत् स्थितस्य सूर्यस्य मेषादिकेन्द्र- त्वान्मन्दफलघटी धनं, पुनर्वसुनक्षत्रात्पूर्वाषाढ़ान्तं यावत् स्थितस्य सूर्यस्य भन्दफलपटी ऋणं स्यादिति केन्द्रस्थित्यवलोकनात्प्रस्फुटमित्युपपन्नम् ॥ ४ ॥ सूर्यके नक्षत्रवा अश्विनी आदि ६ नक्षत्रों में क्रमिक ११, १०,८६, ४ और २ ये ९८,६, ३ और घटी ऋण और उत्तराषाढ़से ७ नक्षत्रों में क्रमिक ३, ४, ६, ८, ९, १० और ११ वटी धन होती हैं ॥४॥ अथ सूर्यनक्षत्रज्ञानमाह-- वेदनेष्टतिथियुतार्कभागा योज्या भध्रुवनाड़िकासु तत्स्यात् । सूर्यक्ष विगतं ततोऽर्कजाख्यनाडीहीनयुतं स्फुटं भवेत्तत् ॥५॥ अथ सूर्यनक्षत्रसाधनमाह | वेदनेष्टेति । इष्टतिथिः १५॥ वेद-४६० स्वद्वादशांशेन ६ थुतः ६९। भध्रुव-१४॥३९।१६ नाडिकायोजितो जातं गतं सावयचं सूर्यक्षम् १९॥४४॥१६॥ अन रविविशाखानक्षन्ने वर्तते तथाऽकंजाख्या घट्यः १ ऋणम् । अथार्कजाख्याघटीनां स्फुटीकरणम् । विशाखापटी-९ अनुराधाघटी- नामन्तरम् । अनेन सूर्यनक्षत्रघट्यादि ४४.१६॥ गुणितं जातं तदेव ४४।१६॥ षष्टिभक्तफलम् 191४४॥ अग्रिमस्य क्षयत्वाहणम् । अनेन संस्कृता जाताः स्फुटार्कजा घट्यः ९ऋणसम्ज्ञका ८॥१६॥ आभिः सूर्यनक्षत्र २.५॥४४॥ १६ हीन जातं स्पष्ट सूर्यनक्षत्रम् १९३९।२। ॥५॥ माधुरी व्याख्या- युतार्कभागा = निजद्वादशांशसहिता, वेदध्नेष्टतिथिः = चतुर्गुणिताभीष्टतिभिः, भध्रु. वनाधिकासु = नक्षत्रध्रुवघटीषु, योज्या योजनीया, तत् , विगतं गतं, सूर्यक्ष = मध्यम सूर्यनक्षत्र, स्यात् । ततः = अनन्तरं, तत् = मध्यमसूर्यनक्षत्रं, मर्कजाख्यनाडीहीनयुत सूर्यस्थनक्षत्रधटीभी रहितं वा सहितं, तदा स्फुटं स्पष्ट भवेत् ॥ ५ ॥ अत्रोपपत्तिः- यतो हि रविभभध्रुवयोरेकस्मिस्तिथौ स्वरुपान्तराद्घटिकातरम् * ४+ भतो. HIN ऽनुपातेनाभीवतिथिसम्बन्धिनीफलघटी=अति(+-) =४ x अति + ४४ अति शेष सुगममित्युपपन्नम् ॥ ५ ॥ मपने द्वादशांशसे सहित चतुगुणित अभीष्ट तिथि, नक्षत्रकी ध्रुवघटीको जोड़नेसे सूर्यका गत नक्षत्र होता है। इसमें उक्त सूर्यनक्षत्रको फलपटीको घटाने और जोड़नेसे सूर्यका स्पष्ट नक्षत्र होता है ॥६॥ उदाहरण-इष्टतिथि १५ और ४ के गुणा ६० में अपने १२ वें अंश के -मन्त्र रविपाक्षिकचालन पञ्चदशभक्तमेकतिथिसम्बन्धि चालनं विज्ञाय ततोहि चन्द्रार्कगत्यन्तरेक. तिथिचालनानुपातेनेयं स्वल्पान्तरादेकतिथिजाताभघटिका-४+ । इति संशोधकः ।
। घटयः २२॥ आसामन्तरम्। अनेन पिण्डाधास्थघटिकादि १८०४३ गुणितम् १६१९ षष्टि- सटीकप्रहलाघवे- योग घटी ६५ में नक्षत्रकी ध्रुवा २३।२६।१६ को जोड़नेसे २४१३१।१६ सूर्यके मध्यम नक्षत्र हुए। यहां वर्तमान शतभिषा नक्षत्रकी फल्घटी ८ धन है । वर्तमान और अप्रिल नक्षत्रघटीके अन्तर ९= १ से सूर्यनक्षत्रघटीके गुणन फल ३१११६ मे ६० का भागदेकर लब्धि ००३१ घटीको फल घटी में जोड़नेसे स्पष्ट धन फल घटो ८१३१ को सूर्यनक्षत्र घटीमें जोडनेसे स्पष्ट सूर्यका नक्षत्र २४॥३९।२९ हुआ ॥ ५ ॥ अथ पिण्डफलानमनमाह- पिण्डे युक्ततिथौ तदाद्यमनुषु स्वं शेषपिण्डेचूर्ण विश्वेन्द्वोश्च शरा दशार्कयमयोः पञ्चेन्दवस्त्रीशयोः। गोचन्द्रा दशवेयोर्यमयमा पञ्चाङ्कयोः स्युर्जिनाः षड्वस्वोश्च नगे तु तत्वधटिकाः शके च खं पिण्डजाः ॥६॥ अथ पिण्डफलमाह। पिण्डेति । इष्टतिथियुक्ते पिण्डोवाङ्के कृते सति एता पटिका: स्युः। विश्वेन्दोः ॥श पारा: । त्रयोदशतुल्ये रूपतुल्ये वा सतिथिपिण्डोवा पञ्चध. टिका ग्रायाः । सथैवाथमयो। १३२ दश । नीशयोः ३३११ पञ्चेन्दया ११ दशवेदयोः १०४। गोपन्द्राः १९॥ शरवेदयो। १४ यमयमा:२३ । षड्वस्वो ६८ जिनाः ३४ नगे तत्वषटिका ३६ बाके १४ खम् । एता पिण्डघटिकाः । अथ आचमनुषु १४ स्वम् । शेषपिण्डेषु ण. मिति । तद्यथा। एकमारभ्य चतुर्दशापर्यन्ततिथियुक्तपिण्डोमवार सति एता घटिका धन- समजा ज्ञेयाः । ततोऽधिकेऽष्टाविंशतिपर्यन्तमृणसभ्ज्ञकाः लय । तिथियुक्तपिण्डोवा- हुमतुर्दशाधिकः । अष्टाविशतिमध्ये सावययः शोध्यः । शेषस्यो कथा घटिकाः प्राप्तास्ता अणसम्ज्ञका था। शेषपिण्डे. अणमित्युफत्वाव । अष्टाविंशत्यधिकऽष्टाविशत्या तटा: कार्याः । शेषल्योवाया घटिकाः प्राक्षास्ता धनसनका शेयाः । चथमचतुर्दशमध्ये स्थित स्वात पिण्डः १७१८४२। इष्टतिथि-१६ युक्ता ३२॥१८॥४२॥ चक्राधिकत्वादष्टाविंशतिमि. स्तष्टः कृतः ४।१८॥४२॥ अत्र दशवेदयोर्गोचन्द्रा इत्युक्त्तत्वात् पिण्डवट्य एकोनविंशतिः १९॥ अहिल्या प्रथमचतुर्दशमध्ये स्थितत्वाद्धनम् । अथ पिण्डवटीस्फुटीकरणम् । अग्रिमपिण्ड. भक्तं फलम् ०६६॥ अग्रिमल्याधिकरवाद्धनम् । अनेन संस्कृता जाता स्पष्टा पिण्डपटिका चनसब्जका १९०६६॥६॥ माधुरी व्याख्या- युक्ततिथौ = अहितेष्टतिथौ, पिण्डे = पिण्डायाङ्के सति तदा, माधमनुषु = आधच- तुर्दशसु, स्वं = धनं, शेषपिण्डेषु अनुक्केषु, ऋण, स्यात् । विश्वेन्दो प्रयोदशप्रथम- पिण्डयोः, शराः = पंच, अयमयोः = द्वादशद्वितीययोः, दश, श्रीमायो:-तृतीयकाद- शयोः, पञ्चेन्दवः = पञ्चदश; दश वेदयोः = शमचतुर्थयोः, गोचन्द्राः= ऊनविंशतिः, पञ्चाङ्कयोः = पञ्चमनवमयोः, यमयमाः = द्वाविंशतिः, षड्बस्वोः= षष्ठाटमयोः, जिनाः चतुर्विधतिः, नगे-सप्तपिण्डे, तस्वघटिकाः पञ्चविंशतिषटया, शके = चतुर्दशापिण्डे, खं शून्य, इति पिंडजाः पिंडोत्पन्नाः, नाडयः स्युः ॥ ६ ॥ बत्रोपपति:- यतो हि चन्द्रमन्द्रकेन्द्रस्य पिंडसंज्ञा, अतः केन्द्रस्य प्रतित्रयोदशभागवदया "केन्द्रस्य कोटिळवखाखिलवोननिया रुदारवेश-रिस्यादिना फलमानीय तस्मात रा- Mara NARIES
१९३९ और
तिथि: ५।३१॥४६॥ ७ ॥
पश्चाङ्गचन्द्रग्रहणाधिकारः ॥ १५ ॥
शिकेन लब्धघटयः "शरा दशार्कयमयो पंचेन्दव" इत्यादयः पठिताः। यतश्चैकल्यां
तिथौ वृत्तगत्यंशा = १३, स्वल्पान्तरादेकस्मिन् पिंडशा: = १३। अतः प्रतितिथिमे.
कैका पिडवृद्धिः स्यादेव । धनोपपत्तिस्तु "नाइयः स्युः फलसंस्कृतिरित्यादिना सरला॥६॥
वर्तमान तिथिमें पिण्डके प्रथम अधुको जोड़नेसे १४ के भीतर होवे तो धनफड और
शेषमें पड़े तो ऋणफल होता है । १ और १३ में १२ और १२ में १०३ और ११ में १९६४
और
१० में और ९ में २३१६ और 6 में २४ और ७ में २६ और १४ में शून्य घटी होती
। यदि १४ से अधिक होवे तो उसे २८ में घटाकर अल्प परसे फलानयन करना चाहिये॥६॥
उदाहरण-पूर्वानीत पिंड २३॥५॥४२ में वर्तमान तिषि १५ को जोड़नेसे ३८॥
५७१४२ इसको २८ से अधिक होनेसे २८ तखित करनेपर १०॥५॥४२॥ इससे प्रथमांक
१० सम्बन्धी अङ्क १९ प्रथमांक १४के अन्दर है अतः प्रथमा भटी १९ धनात्मक हुई।
गताङ्क १९ आश्रिमांक १५ घटीका अन्तर ४ और शेष घटी ५१४२ के गुणनफल
२२९।४८ में ६. का भाग देकर लब्धिघटी ३।४९ को अभिमाङ्कको अल्प होनेसे प्रथमा.
कवटी १९ मे घटाकर शेषघटी १५।११ धनात्मक पिडपटी हुई, कारण १४ से प्रथमाङ्क
१. अल्प है॥६॥
अब स्फुटसिथिवारादिकमाह-
वारेषु तिथिया हेया नाड़ीषु जायते मध्या।
रविजापिण्डफलाभ्यां सुसंस्कृता स्पष्टतां याति ॥ ७ ॥
अथ तिथे रूपष्टीकरणमाह । वार इति । वारादिकम् ४॥३५॥६॥ वारास्तिथि-१९ युक्ताः
१९ । नाड़ीषु ३५ हीनास्तथा कृते जातम्
तिम् १९।२०। वारे सखतष्टा जाता मध्यमा तिथि:
२०६। रविनाडी १६ हीनाः ११९० पिण्डघटी १९१६ युक्ता जाता स्पष्टा
माधुरी व्याख्या-
पारेषु दिनस्थानेषु, तिषि इष्टतिथिः, देवा योजनीया, नाडी = घटीषु, हेया-
इतिथिः शोधनीया, तदा मध्या- मध्यमा तिषिः, बायते भवति । रविजापिण्डफ-
लाभ्यां = सूर्यफलपटोपिण्डफळघटीम्या, सुसंस्कृता-संस्कारिता मध्यतिथिः, स्पता-
स्फुटता, याति = गच्छति ॥ ७ ॥
मन्त्रोपपत्ति
त्रिंशातिथ्यात्मक एकस्मिश्चान्द्रमाले कुदिनादिमानम् = २९॥३११५०, अतत्रिंशद्-
मकैकस्मा तिथौ कुदिनादिमान पत्पान्तरात-०५९%3D१-१, ततो यद्येकल्या तिथावे-
दि. ६.
"-" तावत्कुदिनादिमान लभ्यते तदाऽमीचतिथी किमिति जातमभीष्टतिथौ सावन-
दि. दै. दि. .
विनादिमानम् = अलि'x (१-१) अति-अति = मध्यमतिथिमानम् । भस्मिन्
फलद्वयसंस्कारेण स्पतिथिर्भवतीति स्पष्टमेवेत्युपपणाम् ॥ ७ ॥
पूर्वानीत वारादिक वामें हष्ट तिथिको जोड़ने और घटीमें घटानेसे मध्य तिथि होगी।
इसमें सूर्यफल और पिण्डफलको घटिकाओंका संस्कार करनेसे रूपष्ट तिथि होगी ॥ ७॥
अथ अनयोयोगः २९॥ समविशति-२७ तष्टो जातं २ भरणीनक्षत्रम् । तिथिटिकाः ३॥४६॥ २३० खटोकप्रहलाघवे- उदाहरणा---पूर्वानीत वारादि ५।१०।३६ मे वर्तमान तिथि १५ को जोवर २०॥ १०१३६, इसमें तिथितुल्य घटी १५ घटाकर शेष १९४५५४३६ के दिनस्थानमें ५ भाग देनेसे मध्यम तिथि ५१५५।२६ हुई। इसमें नक्षत्र धनफल घटी ८॥३१ और घना- स्मक पिण्यटी १५।११ को जोड़नेसे स्पष्टतिथि ६।१९।१८ हुई ॥ ७ ॥ अथ नक्षत्रानयनमाह- स्याद्रं केवलयोस्तिथिध्रुवमयोयोगे तिथेनाडिका युक्ता व्यङ्गलवद्विनिम्नतिथिना व्यस्तार्कजासंस्कृताः। नाडीभिर्भवमस्य चन्न वियुतास्तद्धीनषष्ट्यन्विताः बैंक में घटिका वियत्षाधिकाः षष्टयूनिता व्येकमम् ॥ ४ ॥ . - HWAR तिथि-१५ द्विनिम्नी ३०। स्वाङ्गलव-हीना-३१। अनेन तिथिवाटिका युक्ताः १६६४६। अकंजा घटी ऋणम् ॥१६॥ व्यस्त इत्युक्तस्वादमं कृत्वा ६६ार नक्षत्रध्रुवनाडी-३९।१६ मिवियुता जाता नक्षनघटिकाः ३६६४६। नक्षत्रध्रुवनाड्यश्चेन्न शुद्धयन्ति तदा ध्रुवनाड्यः षष्टिमध्ये शोध्या यच्छेषं तेन युक्ताः कार्या: । एवं कृते सति भ नक्षत्रं के कार्यम् । चे घटिका षष्ठ्यक्षिकाः स्युः । तदा घट्यूनिताः कार्याः । व्येकमेकहीनं नक्षत्रमित्यर्थः ।। माधुरी व्याख्या- केवलयो अवयवरहितयोः, तिथिध्रुवभयो: इष्टतिथिनक्षत्रभुवयोः, योगे-ऐक्ये, भक्षा, स्यात् । व्यङ्गलव द्विनिम्न तिथिना स्वषष्ठांशोनाद्विगुणितेष्टतिथिना, jan सहिताः, तिथेः = अभीयतिथेः, नाडिका - घटिकाः, व्यस्ताङजासंस्कृताः = मिलोमसू. यफलसंस्कारिताः 'ध्रुवमस्य नक्षत्रभुवस्य, नाडीभिः = अटीभिः वियुताः कार्याः चेत् - यदि, ध्रुवभस्य नाडीभिः, वियुताः रहिताः, न स्यात् तर्हि तीनषष्टयन्विताः= ध्रुवम- रहितषष्टया सहिताः कार्याः । अत्र नक्षत्रं, सैकं - एकयुतं कर्तव्यम् । चेत् घटिका नायः वियत्पड़धिका षषधिकाः स्युस्तहि षष्ट यूनिताः-पशिशुद्धाः, कार्याः तयात्र व्येक एकोननक्षत्रं कर्तव्यम् ॥८॥ भत्रोपपत्तिा- पूर्वयुक्त्या त्रिंशत्तिथ्यात्मक एकस्मिथान्द्रमासे स्वरूपान्तरान्नक्षत्रमानम् = २९॥१०॥ न-द- द. द. मतस्विंशकैकस्यां तिथौ नक्षत्रमानम् = ०।५८१३० = ०५८+३-२ न. दै. द. १-(२-१), अतोऽनुपातेनाभीष्टतिथिसम्बन्धि नक्षन्नमानम् अति । M अतोऽनुपातेनातिविम्बन्धि नक्षत्रमालम्ल-अति ( (१-5) दै. = अति न:- ( २४ अति २xक्षति ) एतत् मासान्तकाकिकनक्षत्रदेण ६ ४४११८ इसमें सूर्य घटीफल धन ८.३१५ को घटाकर शेष २५ को जोड़कर पक्षाचन्द्रग्रहणाधिकार॥ १५ ॥ २३१ सूर्यफलनाडीसंस्कारितनक्षत्रभुवघटया च युक्तमभीष्ठतिथ्यन्तकालिक नक्षत्रमानं स्यात् । तत्र नक्षत्रध्रुवस्य गतनक्षत्रत्वसूचनात्यागे कृतेऽभीषतिथौ वर्तमाननक्षत्रमानं स्यात् । तत्त्वभीष्टतिविघटिकासु शुद्धं सूर्योदयाद्तनक्षत्रस्य भोग्यं मानं भवति । वेद्यदि:सं- स्कृतघटीतो ध्रुवमान, षष्टिघटीतो घटीमानं चाधिकं स्यात्तदोभयत्र घटीयुक्तशोधनेन, स्टोशोधनेन च क्रमेणैकनक्षत्राधिकमेकनक्षत्रोन च भवत्यतः सैकभ व्ये कममितियुक्तमुक्त- मित्युपपन्नम् ॥ ८॥ अवयरहित तिथि और नक्षत्र ध्रुवका योग नक्षत्र होता है । षष्ट रहित द्विगुणित तिथिको तिथिके घटीमें जोड़कर उसमें सूर्यफल घटीको विलोम संस्कार कर जो होवे उसमें नक्षत्रके ध्रुधवटीको घटाये। यदि उसमें नक्षत्रकी ध्रुवघटी न घटे तो नक्षत्रकी ध्रुवघटीको ६० में घटाकर शेषको जोड़ देवे किन्तु तब नक्षत्रकी संख्या एक और जाड़ देवे। एवं नक्षत्रकी ध्रुवघटी ६० से अधिक होवे तो उसमें ६० को घटा कर नक्षत्रकी संख्या १ को घटा देवे ॥८॥ उदाहरण-पूर्वानीत नक्षत्रध्रुवा २३।२६।१६ के प्रथर के प्रथम स्थान में तिथि १५ को. जोड्नेसे ३८ इसमें २७ का भाग देनेने शेष ११ पुष्य नक्षत्र हुआ। तिथिघटी १९६१८ नक्षत्र अवघटी २६११६ को घटानेसे नक्षत्रघटी ९३१ हुई॥८॥ अथ योगानयनमाह---- सूर्यभेन्दुभयुतिर्भवेद्युतिस्तद्घटीविवरमत्र नाडिकाः । चेधुमेऽल्पघटिकास्तदा सकुर्योगकोऽस्य घटिकाः खषट्-६० च्युताः॥९॥ अथ योगसाधनं । सूर्यमेति । सूर्यभम् १५॥ चन्द्रभम् । अनयोयोगः १७१ जातो व्यती पातयोगः । अथ घटिकानयनम् । सूर्यनक्षत्रटिका: ३ 100 चन्द्रनक्षत्रवटिका: २५१४६॥ मनयोरन्तरे जाता रोगवटिका: १०११४||अत्र दिननक्षत्रटिकाः सूयनघटिकातोऽल्पा: सन्ति इति कारणात् योगा एकयुक्तो योगो जातो वरीयान् योगः। पूर्वानीसटिका १०११४ वषट्च्युता जाता: परिषयोगस्य घटिकाः ४९।४॥९॥ माधुरी व्याख्या- सूर्यभेन्दुभयुतिः सूर्यचन्द्रनक्षत्रयोर्योगः, युतिः विष्कंभादियोगः, भवेत् । तद्वंटी: विवर-सूर्यचन्द्रनक्षत्रपटथोरन्तरं, अत्र-योगे, नादिकाः = घट्यः, स्युः। चेत् यदि, युभे = दिन-( चन्द्र-) नक्षत्रे, अल्पपटिका=सूर्य नक्षत्रघटीतोऽस्पषटयः, स्युः तर्हि मोगका सूर्यचन्द्रनक्षत्रपटथोथुतिः, सकु एकयुक, कर्त्तव्यस्तथा अस्य = योगस्य, पटि- काः = नाथः, खषट्च्युताःषष्टिशुद्धाः, कर्तव्याः ॥९॥ भत्रोपपत्ति:- कल्पकते गतरविभम्रभ, अभीष्टनक्षत्रपटिकारब, गत्यन्तरकला ८००, विधु- गतमम्-विभ, अभीष्टनक्षत्रस्य सूर्योदयतो घटी विध, अतः गघ-विष। यतो मभो- २३२ सटीकप्रहलाघवे- ८००४रध गः-८००ककाः, अतो लिप्तादिको रविः-८०.xरम+ । एवं कि- • ८०.x विध दिको विधु:20..x विभ+ अनयोोगे योगकका ६. AnandpwaranywapsaiNIBANA को ८०० (रम+विम )+ -(६• +रष-विध) । ततः 'सार्कसितगोलिप्ताः खक्षा- टोघृता इत्यनेन योग म+विभ+ ६०+रष--विध ) अन्न रम+विम = गत. ६० योगः । तथा यदि रघ7विध तदा योगःगतयोग++ शध-विध । तत्र भोग्य- ६० घटीज्ञानार्थमेव खषट्च्युता क्रियन्त इत्युपपन्नम् ॥९॥ सूर्य और चन्द्रमाके नक्षत्रका योग योग (विष्कभादि योग) होता है और शन्हींकी नक्षन्न घटीका अन्तर योगकी घटी होती है। अगर चन्द्र-नक्षत्र घटी सूर्यनक्षत्र घटीसे न्यून हो तो उस घटीको ६० में घटाकर योगसंख्या १ को जोड़नेसे वास्तव योग होता है ॥९॥ उदाहरण-चन्द्रमाके नक्षत्र १११९।३१ और सूर्यके नक्षत्र २३३२६।१६ इनके प्रथाकों के अन्तर १२ में सूर्यनक्षत्रघटीसे चन्द्रमाको नक्षत्रघटी न्यून है अत: एक जोड़ने से १० ध्रुव योग गत और वर्तमान व्याधात योग हुमा । उपरोक्त दोनोंके नक्षत्र घटियोंके अन्तर १५१४५ में ६० का भाग देनेसे लब्धि ०1१६ ६. में घटानेसे शेष ५९४४४ व्याधात मोगकी घटी हुई ॥९॥ अथ पूर्णान्ते राहोरानयनमाह- चक्राहताः सप्त यमौ खबाणा भासाहताः खं शितिरब्धिरामाः। भाद्यानयोः संयुतिरर्कशुद्धा मांशैर्युता शुक्लगमे तमः स्यात् ॥१०॥ अथ पूगान्तकाले राहुसाधन । चक्राहता इति । स यमौ खबाणा: १२१०चना- हता. १६॥२२॥४०॥ संक्षितिरब्धिरामाः ॥१॥३४मासा-६७ हता. १९७११९३८अधः पष्टिमकं मध्ये त्रिशतकं जातम् ३ ॥ २९ ॥ १८॥ अनयो शव्याया संयुतिः ११३३१०१८॥ अर्क-१२ शुदा ८RI सविशति-२७ भागैर्युता जाता शुक्लगमे पूर्णिमासे तमो राहुः शाRI01॥१०॥ माधुरी व्याख्या- सप्त(७) यमौ(२) खबाणा:(५०) चक्राहताः चक्रेण गुणिताः कार्याः । खं(.) क्षि- ति:(१) अब्धिरामा: (१४) मासाहताम् मासगणेन गुणिता कार्याः । अनयो द्वयोर्गुणन- फळयोः भाया राश्यादिका या संयुतिः योगफलं सा मर्कशुद्धाः, द्वादशरहिताः, भांश सप्तविंशतिळवैः, युता-सहिता, शुक्लगमे पूर्णिमाऽवसाने, तमः राहुः, स्यात् ॥ १० ॥ अनोपपत्तिः- "शैला द्वौ खयरा भगोरिति एकचक्रीय राहु वराश्यादि-२०१५0/19.", एक- माधीयच भादिको राहु-०111४1०" मत इभौ क्रमेणेष्टचक्रेटमाधाभ्यां गुणिती इष्ट- MA - पञ्चाङ्गग्रहणाधिकारः ॥ १५ ॥ चक्रमासीयो भवेताम्। तयोर्योग वक्रगतिवाद्वादशराशिशुद्ध कृत्वा अन्यारम्भकालीने स्व. रूपान्तराद्राहुक्षेपे ".३७" योजयित्वा पूर्णिमान्तकालिको राहुः साधित इत्युपपन्नम्॥१॥ वळसे गुणित ७।२१६०, और मासगणसे गुणित ११३४, इन दोनोंके रास्यादि योगको १६ में घटानेसे शेषमें २७ अंशको जोड़नेसे पूर्णमासीले अन्तमें राहु होगा ॥१०॥ उदाहरण-ब ३८ और ७२६५० के गुणनफल राश्यादि. ५१२११००० में मात्र समूह ६६ और १११३४ के गुणनफल राश्यादि ३११३१२४... के योग राश्यादि ९।४। २४१. को १२ राशिमें घटाकर शेष राश्यादि २१२५१३६१ में २५ अंश जोड़नेखे पूर्णि मान्त कालिक राहु ३॥२२॥३६॥ हुआ ॥ १०॥ अथ सूर्यानयनं प्रणसंभवं चाह- वेदनगोहद्रविमुक्तधिष्ण्यं तिथ्यन्तजोऽौं गृहपूर्वका सः। रानितः पर्वणि तद्भुजांशा मन्वल्पकाश्चग्रहसम्भवः स्यात् ॥ ११॥ सय पर्वसाधनं वेदध्नेति। रविभुक्तधिष्ण्यम् १५१३६१०। वेद-४ इनम् ६२।२४०1 नव- मक फलं दाभाय ६३ शेषम् ८.२४०॥ त्रिंशद्गुणम् २६२।०1०1 नवभक्तं फलं भाग 1 शेषम् ०० षष्टिगुणम् ००० नवभक्तं फलं कला एवं विकला।। एवं जातस्तिथ्य. न्तकाले शश्यादिः सूर्यः ६।२८1०1०। अथ ग्रहणसम्भवमाह । सूर्यः ॥२८10101 राहू- ११० नित: पा२३१६००। अस्य भुजांशाः १३०। चतुर्दशभ्योऽल्पाः सन्ति तो ग्रहणसम्भवः ॥ ११ ॥ माधुरी व्याख्या- रविभुक्तधिष्ण्यं = सूर्यमुक्तनक्षत्रं, वेदनमोहत् चतुर्मिगुणयित्वा नवभिभक्त, कुर्यात् मा सूर्यः, पर्वणि पूर्णान्ते, राहूनितः राहुरहितः कर्तव्यः । चेत् अदि, तद्भुनाशा राहूनर विभुजलवाः, मन्वरुपकाः = चतुर्दशभिन्यूनाः स्युस्तदा, प्रहसम्भवः ग्रहणसम्मा. वना, स्यात् ॥ ११ ॥ अनोपपति:- कमप्यते सूर्यमुकभम् सुभ, चतुर्भिर्गुणितं तदा सूर्यभुक्तभचरणाः=xx सूभ । ततो यदि नवभिश्वरगैरेको राशिस्तदा सूर्यमुक्तमचरणैः किमित्यनुपातेन राश्यादिकः सूर्यः ४. सूभx । ततः "सपातसूर्योऽस्य भुजांशका यदा मनूनकाः स्या- प्राणस्य सम्भव" इति भास्करोतविधिना शेषोपपत्तिः सरलेत्युपपन्नम् ॥ ११ ॥ ४. से गुणित तथा १ से भाजित सूर्यके गत नक्षत्र तिथ्यन्त काल में राश्यादिक सूर्य होता है। पूर्णिमान्त कालिक सूर्य में पूर्णिमान्त कालिक राहुको घटानेसे यदि शेषका भुजांश १४ से अल्प होवे तो महणकी सम्भावना होती है ॥ ११ ॥ उदाहरण-४ और सूर्य नक्षत्रको गत घटी ३९।२९ के गुणनफल १५॥५६ में ९ का भाग देनेसे राश्यादिक पूर्णिमान्त कालिक सूर्य १७॥१३॥२६॥१३॥=५।१३ २६०१३" हुआ। सूर्य में राहुको पटानेसे विराहु सूर्य १।२०५०।१३ का भुजांश १४ से अधिक होने से प्राणका संभव नहीं हुआ। अतः कल्पित सूर्य ३५१०५२ राहु ३॥॥१०॥३० विराहु सूर्य .1१1१।२२ के भुजांश १४ से न्यून होनेसे प्रहणका सम्भब हुआ ॥ ११ ॥ ३० प्र०ला m m Re- कार xxसूम ९ काय २३४ लटीकप्रहलाघवे- अथ प्रासानयनमाह- पिण्डनाड्यन्तराञयनयुक्ता इनाः स्वर्गपिण्डाद्रिपिण्डात्क्रमाद्वार्जताः। व्यग्विनाहोल वैः स्वार्धयुक्ता भवेच्छन्नमिन्दो रविच्छन्नकायुक्तवत् ॥१२॥ अथ ग्रासानयनं । पिण्डेति । पिण्डघटीस्पष्टीकरणे गतैष्यपिण्डोल्पन्नघटिकानां यदन्तर तस्य योऽश्चितुर्थाशतेन इना द्वादश १२ जना युक्ताः कार्याः । स्वर्गपिण्डाद्रिपिण्डात् २॥ क्रमादिति । एकविंशतिपिण्डमारभ्य षष्टपिण्डपर्यन्तमूनास्ततोऽये समपिण्डमारभ्य विंश- ण्डात् विशतिपिण्डमध्ये साधितपिण्डस्य विद्यमानत्यायुक्ताः १२ ॥ ४५ ॥ विराद्वभुजभागः ७।२ वर्जिताः ९६ ४३ । स्वार्ध. २ ॥ ६१ युक्ताः । जातश्चन्द्रप्रासः ८॥३४॥ सूर्यप्रासादि पूर्ववत् साध्यम् ॥ १२॥ माधुरी व्याख्या- स्वर्गपिण्डाद्रिपिण्डात् एकविंशतिपिण्डात् सप्तमपिण्डाच, क्रमात , पिण्डनाड्यन्त- राघ्रयनयुक्ता:-पिण्डघटयन्तरपादोनसहिताः, इनाः = द्वादश, व्यग्विनात् = व्यगुसूर्यात् , दोलवैः = भुजाशैः, वर्जिताः = रहिताः, स्वार्धयुक्ताः = निजाधसहिताः, इन्दोः = चन्द्रस्य, छन्नं प्रासः, भवेत् । रविच्छन्नकादि = सूर्यग्रासादिकं, उक्तवत्-पूर्वोक्तयुक्त्या स्यात् ॥१२॥ मत्रोपपत्ति:- यतो हि चक्रोशे ३६०० पिण्डाः २८ पठिता, अतः प्रतिपिण्डान्तरक्षा १३-७८०॥ =८०० (स्वल्पान्तरात् ) । पिण्डान्तरघटी - पिंघ । अथ एकविंशतितमपिण्डा- षष्ठपिण्ड यावत् कार्काचं, सप्तमपिंडात विंशतितमं च यावत् मकरादिक केन्द्र भवतीति गोलस्थित्यवलोकनास्पष्टमेव तत्र केन्द्रवशाद्गतिफलेनोनयुता मभ्यगतिः स्पष्टा भवतीति कर्कमकरादिकेन्द्रे गतिफलं धनर्ण स्यात् । अनुपातेन चन्द्रगतिफलकला%= ८०० पिंघ MOHA ४०xपिंघ । ततः कर्कादिमकरादिकेन्द्रयोश्चन्द्रस्पष्टगतिःचमग चंगफक = ७९०। ३ दीन्दुबिम्बम्-०९॥३५ ४०xपिंघ । अतव "अथ शितरुनो विम्ब भुक्तियुगाचलभाजिते" त्यनेनाङ्गुला- ३ ७९ ॥३५, ४० विध २.x पिंघ १०.४१ । एवं तदपि हिम- ३-७४ ३४३७ गोविम्ब त्रिघ्नं निजेशलवान्वितं' इत्यादिना भूभागुलादिबिम्बम् = ७४ ( १४१ २०xपिंघ ३४३७ ३४१२ ११ Maa D )-- ३४१५८ ३४ १२ (१०४१) २४०xपिंध ३७४११ पिचर २४० -२६/५८ । मानक्यखण्डम् = ३७४११ विं, भूभावि + HRAM
SHAH
पञ्चाङ्गन हणाधिकारः ॥ १५ ॥
Monmay
ROMAN
पिंघ५१०
पिंधx१२०
peolem
३५३९ पिंध ४२० पिंघ४२४०
१८१४९
२ २४३४३७ ३७४११४२
पिंधx ७८
-स्वल्पान्तरात् ।
१११
१०३
अतोऽनुपातो यदि परमशराङ्गुलेन खनवतुल्येन राहूनसुर्यभुजज्या त्रिज्या "खाक
तुल्या लभ्यते तर्हि मानक्यखण्डागुलेन केति मानक्यखण्डाङ्गुलशरसम्बन्धिनी भुजज्या
पिंधx७८
( १८४९
५८) १२०
श
(१८१४६
पिंधर७८
)४
m
Maintaste
३
२ x २(१८१४९), २४ २(पिंघ x ७८)
३
द्वाभ्यां भक्त मानक्यार्धखण्डाङ्गुलशरसंबंधिभुजांशाः २४ (१८१४९)
२४ (पिंध ४७८)
३
३०३८
पिंधर १५६
पिंध
avan
Karo
पिंच
स्वरूपान्तरात् ।
.
Im
on
-
२
"ततस्तच्छरोनं भवेच्छन्न" मित्यनेन प्रासः =प्रा, अतः "तेऽथा निम्नाः शङ्क,
प्रासx११
रित्यादिना
शराडलानि
३
xप्रासः (स्व. ऑ.)-ग्राम+
२
इत्युपपन्नम् ॥ १२ ॥
वें और वे पिण्ड के आगे पिण्डान्तर घटी के चतुर्थाश को १२ में क्रमशः घटाने
और जोड़ने से जो हो व्यरवर्क के भुजांका को घटा कर शेष में शेष ही का माधा जोड़ने से
चन्द्रमा का ग्रास होगा और सूर्य ग्रास आदि का साधन पूर्ववत् करना चाहिये ॥ १२ ॥
उदाहरण-
पूर्वानीत पिंडघट्यन्तर ४ का ४ था अंश १ को (पिंडको ७-२१ के अन्दर होने
से) १२ में जोड़नेसे १३ इसमें विराहुसूर्यके भुजांश १।४१ को घटाकर शेष १२॥
१९ में इसीका आधा ६।९ को जोड़नेसे चन्द्रमाका प्रासमान १८१२८ हुभा ॥ १२ ॥
अथ चन्द्रबिम्ब-भूभाविम्बयोरानमनमाह-
विव्यंशेशाः पिण्डनाड्यन्तरस्य षष्ठोनाढ्याः स्वर्गपिण्डाद्रिपिण्डात् ।
ग्लौबिम्बं स्यात्चद्वदुर्वीप्रभा स्यात् त्रिघ्नस्याक्षांशोनयुक्तानि भानि ॥१३ ॥
अथ चन्द्रबिम्बभूमासाधनमाह । विश्य वेशा इति । पिण्डनाड्यन्तरम् ३ । अस्य
पदंशः । ३० । अनेन वियशेशाः १०४० अद्रिपिण्डस्य विद्यमानत्वाधुक्ता जात
चन्द्रबिम्बम् १२१०॥ अथ भूभासाधनम् । पिण्डान्तरम् ३ । निघ्नम् । अस्य पञ्चाशे
११४८ अद्विपिण्डस्य सस्वाहानि २७ युक्तानि जाता भूभा २८४८ ॥ १३ ॥
खटीकग्रहलाघवे- माधुरी व्याख्या- स्वर्गपिण्डाद्रिपिण्डात् = एकविंशतितमपिण्डात् सप्तमपिण्डाच, पिण्डनाड्यन्तरस्य = पिण्डपटिकाविवरस्य, षष्ठोनाढया: षष्ठौशेन 'क्रमेण रहितसहिता, वित्र्यंशेशाः निजतृतीयांशरहितैकादश, ग्लौबिम्ब = अङ्गुलादि विधुबिम्ब स्यात् । तद्वत् = तथा, त्रिनस्य = त्रिगुणितस्य पिण्डनाङयन्तरस्य, अक्षांशोनयुक्तानि = पश्चमांशेन क्रमेण रहित- अहितान, भानि = सप्तविंशतिः, उर्वीप्रभा = भूभाविम्बं स्यात् ॥ १३ ॥ अनोपपति पूर्वयुक्त्याउलादीन्दुबिम्बम् = १०४१-23 पिंध अं. व्यघि अं. अंपिंध -, (स्व. अं) Pandya २०४पिंध wwer सा ६ ६ १ पिंध १ + + १०+ २ ३ विष ।... उपपन्ने चन्द्रबिम्बम् । ३ ६ पिंघx२४० = २६+ : एवमङ्गुलादि भूमाबिम्बम्-२६५८ पिंध४३ पिंधx३ पिंघ३४८. = २६ +18 ३७x११ 16+२६ +18-1 ३७X११ पिंधx३ D ५ %D२७-12 अत्राचार्येण स्वल्पांतरात 30, कल्पितं तथा सति भूमाबिम्बमानम्-२७ पिंध४३ । इत्युपपन्नम् ॥ १३ ॥ २१ और ७ . पिण्डसे पिण्ड घटीके अन्तरके षष्टांशसे क्रमः ऊन और युत स्वतृता. यांशोन ग्यारह (१०४०) चन्द्रमाका बिम्ब होता है । एवं त्रिगुण पिण्डघट्यस्तरके पञ्च- मासे क्रमशः ऊन और युत २७ भूभाका बिम्ब होता है ॥ १३ ॥ उदाहरण-पिंडघट्यंतर ४ का ६ ठा अंश ००।४० को १०॥४० में जोड़नेसे चन्द्रमाका बिम्ब ११।२० हुमा । और १४ ३-२०२४ को (पिंडको १.३.२२२४ को (पिंडको ४-२१ के अन्दर होनेसे ) २७ में जोड़नेसे भूमाका बिंब २९।२४ हुभा ॥ १३ ॥ अथ पतिमासं वारादिचालनमाह- वारादिके भूः कुगुणाः खबाणा पिण्डे द्वयं मे द्वयमशिनाज्यः। क्षेप्याः क्रमेण प्रतिमासमत्र राही युगाङ्काः कलिका वियोज्याः॥१४॥ अथ प्रतिमासं वाराधे चालनमाह । बारादिके भूरिति । कार्तिकशुकुप्रतिपदि बासषम् ॥३१॥६॥ वारघटीपलेषु यथाक्रमं भूः १ कुगुणाः ३१ खबाणा५। योजिता जाd मार्गशीर्ष. शुकप्रतिपदि वाराथम् ६।३।१६। मासादौ पिण्ड: १५१८४श उपरि द्वयं योजितं जावों- प्रिममासादौ पिण्डः १९।१८।४। मासादौ नक्षत्रधुवकः १४।३९।१६। उपरि द्वयं बाटिकासु ५ AN - PM वारादि के-वारादी, भूएका, कुगुणा एकत्रिशत उपसंहाराधिकारः ॥ १६ ॥ एकादश योजिता जातोऽमिममासादौ नक्षत्रध्रुवकः १६।१०।१६। राहौ १११।२।० युगाङ्काः १४ कलिका वियोजिता जातोऽग्रिममासि राहुः ॥३॥२८॥०॥ १४ ॥ ॥ इति पञ्चाङ्गाजयनग्रहणाधिकारोदाहरणम् ॥ माधुरी व्याख्या द्वयं-द्वौ; भे=नक्षत्रे, वयं द्वौ; ईशनाथा एकादश धट्याश्च, क्रमेण प्रतिमासं, क्षेप्याः = योज्याः । अत्र, राहो, युगाङ्काः चतुर्नवतिः, कलिका:-लिताः, "प्रतिमासं,, वियोज्या: त्याज्याः, शोधनीया इत्यर्थः ॥ १४ ॥ अनोपपति- यत एकस्मिंश्चान्द्रमासे सप्तभकावशिवसावनदिना-१1३११५० स्वल्पांतरात् पिंड मानम्-२, नक्षत्रादिकं च २१११, इति पूर्वोकप्रकारैः स्पष्टमेवातः प्रतिमासमेतावता स्वस्वमानेषु क्षेपणेनेष्टमानि के दिनाचं स्यादेव । तथा च राहोत्रयं कुशशिन" इत्यनेन दैनिकराहुगतिः ३॥११इयमेकमान- संबन्धिसावनदिनायेना-"२९।३१।५०" नेन गुणिता ९० लिप्ता भवन्ति ता विलोगति- स्वानाही शोषिता वास्तवो राहुर्भवतीत्युपपन्नम् ॥ १४ ॥ हर एक महीने में ११३१११० वारादिमें, ३ पिलमें, और ३३१० नक्षत्र में जोड़ना चाहिए। एवं राहु में हर एक महीनेमें अं३४ कला घटाना चाहिए ॥१४॥ उदाहरण-प्रस्फुट ही है ॥ १४ ॥ युगेधवरकूता लीका कपिलेश्वरस्कृता। पञ्चाङ्गाग्रहणे चैव 'माधुरी पूर्णतां गता ॥ १५ ॥ इति पञ्चाङ्गग्रहणाधिकारः॥ १५॥ अथोपसंहाराधिकारः ॥ १६ ॥ तदादौ धन्धोन्द्रापे शकेहगानयनमाइ-- धब्धीन्द्राः शकरहितास्ततो भवाप्तं चक्राख्यं रविहतशेषकं तु दीनम् । चैत्राद्यैः पृथगमुतः सहग्नचक्रात् सिद्धाढ्यादमरफलाधिमासयुक्तम् ॥१॥ खत्रिनं तिथिरहितं निरप्रचक्रानाशाढ्यं पृथगमुताब्धिषट्कलन्धैः । ऊनाहैर्वियुतमहर्गणो भवेद्वै वारः स्याच्छरहतचक्रयुग्गणोजात् ॥२॥ अथ धब्धीन्द्राल्पे शाके ग्रहज्ञानार्थमहर्गणसाधनमाह । द्वयब्धीन्द्रा: १४४२ । शाकेन १४४१ रहिता-१ अस्मादेकादा ११ भक लब्धम् । चक्रम् । शेषाई रविहतम् १२ । चतो गतमास ३ हीनम् ९ । पृथकस्थम् । सहरनचक्रम् । युतम् । ९ । सिद्धाव्यम् ३३ । अमर-३३ फलाधिमास-१ युक्त पृथक्स्थं जातो मासगणः १० । खत्रिनम् ३० ॥ तिथि १४ रहितम् २८६ । निरचनामांशाव्यम् २८६ । पृथस्थ-३८६ मस्मादग्धिपटक ६४ लब्धै ४ ऊनाहैवियुत जातोहर्गणः २८२ । भारतचा युक् अहर्गणः २८२ । सतष्टो जाती बुधवासरः ॥ १-२ ॥ माधुरी व्याख्या--- पाकरहिता इधशकोनाः, अब्धीन्द्राद्विचत्वारिंशदधिकचतुर्दशशतं १४४१, ततः== A ७ Retmal Motaasia सटीकमहलाघवे- अनंतरं तदन्तर, भवाप्त = एकशभिर्भक्त, चकाख्यं = बकनाम स्यात् । तुळपुनः रविह- तशेषकं =द्वादशगुणितशेष, चैत्राद्यैः = चैत्रादिचान्द्रमासैः, हीनम् = रहित, अमुतः- अस्मात् , पृथक-स्थानांतरस्थात् , सहनचकात् सद्विगुणितचक्रात् , सिद्धाढथात-चतु- विंशतिसहितात् , अमरफलाधिमासयुक्तंनयत्रिंशता लब्धाधिमासेन सहितं, खनिर्म== त्रिंशद्गुणितं, तिथिरहित = इष्टतिथिसंख्यया होने, निरमचक्रगोशाढ = निश्शेषेण चषष्टाशेन युक्त, अमुतः, पृथक् , भन्धिषटकलब्धैः, = चतुःषष्ठिभक्तलब्धिसमैः, ऊनाहैः == क्षयाहैः, वियुतं = रहितं, महर्गणः, भवेत्। शरहतचक्रयुग्गणः-पंचगुणित- चयुक्ताहर्गणः, अब्जात् = चन्द्रात , प्राक-पूर्व, वार: वासरः, स्यात् ॥ १-२ ॥ अनोपपत्ति:- द्वयब्धीन्दाल्पेष्टशके ऋणावशेषात् पूर्वाहगणानयनवैपरीत्यं धनर्णयोर्भवत्येव । किन्तु अंधारं भकालिकाधिमावशेषाद-मात् , अधिमानशेषं स्वल्पान्तरात् सिद्धस्यतो विलोमाहर्गणानयने चतुर्विशतिर्युक्ता। बारानयने विलोमाहगंगावाच्चन्द्रादिलोमेन वारो गणितः । शेषं वास्तवाहगंणात् विलोमेन सर्व स्पष्टमित्युपपन्नम् ॥ १-३ ॥ इष्ट शाकेको १४४२ में घटाकर शेष में ११ से भाग देनेसे लब्धि चक्र होता है। शेष और १२ के गुणनफलमें चैत्रादि गत महीनोंको घटाकर शेषको पृथक रखकर उसमें द्विगुणि- तचक्र और २४ को जोड़कर ३३ से भाग देनेसे लब्धि (अधिमास) को पृथक् स्थित शेषमें जोड़कर इसे ३० से गुणाकर गत तिथिको घटा कर उसमें चाके पष्ठांश लब्धिको जोड़कर पृथक रखना चाहिये । एक स्थान में ६४ से भाग देनेले लब्धि क्षय दिनको द्वितीय स्थान में घटानेसे अहगंण होगा। अहर्माणमें पंचगुणित चक्रको जोड़नेसे सोमबारसे पूर्व (उल्टी गिनतीसे) दिन होगा ॥ १-२ ॥ उदाहरण-शाके १४४० ज्येष्ठ शुक्ल पूर्णमासी रविवारमें महर्गणानयन .. १४४२-१४४०२।२+११% 3D चक्र, शेष = २ २४-२= २२॥ • ४२+ २४ = १४ । २२+ २४ = ४६ । ४६:३३ १ + ३३ अधिमास । अतः २२+१=२३ । २३४३०%९० ६९० - गततिथि १४ = ६.६।६७६ + • चक्र == ६५६१६७६ :-६४ = १०+क्षयाह । ६७६-१० = mum ६.६६ = अहर्गण। बारानयन--०४५१, ६६६ +3 ६६६ । ६६६७% ९५ छ । अतः शेष = १, इसमें सोमवारसे विलोम १ रविवार हुआ। इस महर्गणपरसे "स्वखनगळयहीनो धुव्रजोर्कशशुकाः" इत्यादि पूर्वोक्त प्रकारसे अहर्गणोत्पन्न सूर्य ००।९।२६।२५ को चक्र० गुणित सूर्यको ध्रुवा ( ०१॥४९।११) ना और सूर्यके क्षेप ११।१९४११०० के योग ११११११४११०. में घटानेसे अहर्गणोत्पश मण्यम सूर्य = ( ११।१९।४१।००)-( ००।९।२६।२५)%3 ११1१1१४॥३५ हुआ ॥ १-२ ॥ अथ धन्धीन्द्राल्पशाहगंणाद्रहानयनमाह- चक्रानिप्रध्रुवोपेताः स्वक्षेपा धुगणोद्वैः । खेटैरूनाः स्युरिष्टाहे व्यन्धीन्द्राल्पः शको यदा ॥ ३ ॥ अथ ग्रहसाधनमाह । ध्रुवः ०।१।४९।११। चक्र-निनः ।। अनेन रविवेका "featulam 4 पर पपन्नम्। संशाध का ॥३॥ उपसंहाराधिकारः ॥ १६॥ ११ । १९ । ४१ । युक्तः ११ । १९॥ ४१।। अहर्गणोत्पन्नसूयण ९।७।५६ ॥ २६ रहितो जातः सूर्यः३।१०।४४ ॥३४॥३॥ माधुरी व्याख्या- पदा, शकः इष्टशाकवत्सरः, द्यन्धीन्द्राल्पा-द्विचत्वारिंशदधिकचतुर्दशशतान्न्यूनः, तदा, चक्रनिघ्नध्रुवोपेताः चक्रगुणितध्रुधैः सहिताः, स्वक्षेपाः, युगणोद्भवैः अहर्गणोत्पन्नैः खेटः = ग्रहः, ऊना:हीनाः, इटाहे-अभीष्टदिने, प्रहार, स्युः ॥ ३ ॥ अत्रोपपत्ति:- विलोमाहर्गणस्यत्वात्तदहगणोद्धवो प्रहोऽधनो जायते, तथा तत्र चक्रस्थाधनत्वात्त- द्रुणिता ध्रुवा अपि अधना जायन्ते । ततो "दिनगणभवखेटश्चक्रनिन्नवोन" इतिपूर्वोक्त्या ऋणात्मके दिनगणोद्भवे आहे ऋणात्मकस्य चक्रगुणितध्रुवस्य संशोधनेन ततस्तन मन्था- रम्भक्षेपयोगेनाभीष्टाहे अहाक्षे + { -अहर्गणोत्पन्नग्रह-(-च ४७०)} अहगंणोत्पन्न ग्रहको ग्रन्थारम्भ कालिक अपने क्षेपमें घटाकर शेषको चक्रगुणित अपने ध्रुधामें जोड़नेसे अभीष्ट दिन सम्बन्धी ग्रह होगा ॥ ३ ॥ अथात्मनः सरलत्वं प्रकटगति- पूर्व प्रौढ़तराः क्वचित्किमपि यच्चनुर्धनुये विना ते तेनैव महातिगर्वकुमृदुच्छ्रङ्गेऽधिरोहन्ति हि । सिद्धान्तोक्तमिहाखिल लघु कृतं हित्वा धनुये मया तद्गों मयि मास्तु किन्न यदहं तच्छास्त्रतो वृद्धधीः॥४॥ अथ पूर्वाचार्याणां सगर्वत्वमात्मनः सविनयत्वं चाह । पूर्वेति । पूर्व भास्करादयः प्रौढ. तरा चितस्थले त्रिप्रश्नादौ किमपि ग्रहकर्मच्छायादि धनुज्य विना चक्रुः । ते तेने कार. णेन महा अतिगर्व लक्षणो यः कुश्त पर्वतस्तस्य उत् अवै शृङ्गे शिखरे अधिरोहन्ति । यत. स्तैवतम् । 'इति कृतं लघुकार्मुकशिजिनीग्रहणकर्म विना श्रुतिसाधनम्' इत्यादि। इहा स्मिन् ग्रन्थे मयाऽखिलं सर्व सिद्धान्तोक्तं कर्म धनुज्याविधि हित्वा लघु सुगम कृतं तत् तस्मात् तेषां गर्यो मयि किं मास्तु अपि तु न । यद्यस्मात् कारणात् अहं तच्छास्त्रतस्तेषां भास्करादीनां शास्त्रमवलोक्य वृद्धधीरस्मि तच्छास्त्रं विलोक्य मम बुद्धिविस्तृता अतस्त- दूर्वा मयि नास्त्विति ॥ ४॥ माधुरी व्याख्या- पूर्व आयाः "पुंस्यादिः पूर्वपौरस्त्यप्रथमाधा, इत्यमरः, प्रौढ़तराः = प्रवृद्धतमाः"प्रवृद्धं प्रौढ़मोधित" मित्यमरः (प्रौढ़शब्दात्तरमेयस्विष्ठाः प्रकर्ष इति प्रकर्षार्थकः तरप्रत्ययः ), क्वचितू कुत्रापि, धनुज्य चापजीवे, विना=हित्वा, किमपि = प्रहफलादि, चक्रुः = अकाधुः, ते-आयप्रौढ़ाः, तेनैव-चापजीवे विना ग्रहफलानयनेनैव, महातिगर्वकुमृच्छृशे अत्यंताहक तिशिखरिशिखरे अधिरोहंति-उद्गच्छन्ति । इह हि-अत्र तु, धनुज्य चापजीवे, हित्वा त्य- क्त्वा, मया गणेशेन, अखिलं निखिलं, सिद्धान्तोक्त सिद्धान्तनिद्धान्तितं कर्म, लघु-स्वल्पं, कृतं = अकारि । परं मयि गणेशे, तद्वः = तत्कृत्ताहकारः, माऽस्तु-न भवतु । यत्- यस्मात् , म = गणेशः, तच्छानतः= आद्याचार्यशाबात् , वृद्धधी: वर्धितबुद्धिः, किं न= नास्मि ? किन्तु पूर्वाचार्यप्रचारितग्रंथपठनावलोकनादिनाऽहं पर बुद्धिवानस्मीति सगों- किरिति दिक॥४॥ । MANE PER प्रकारको कह कर अत्यंत गौरच रूपापहाड़ोंके शिखर पर चढ़ा।ग्रहफलादिक आनयन अभूत् , तस्य- केशवस्य, सूनुम्मसुतः, गणेशदेवज्ञः, तदंत्रिपदाभजनात् तस्य केशव २१० ভীসন্থাৰ -- निपुण आथाचाल्यौंने चाप और जीवाको छोड़कर कहीं कुछ ग्रहफलादिक मानधन जीवाको छोड़कर सिद्धान्तोक्त सारी क्रियायोंको सरलतासे कही है। मुझे इलका अहंकार न होथे। क्यों कि उन्हीं प्राचीनाचार्यों के शास्त्रसे मेरो बुद्धि की वृद्धि हुई है ॥ ४॥ অথ মাঠজুবিলাই नन्दिग्राम इहापरान्तविषये शिष्यादिगीतस्तुति- योऽभूत्कौशिकवंशजः सकलसच्छास्त्रार्थविकेशवः । सूनुस्तस्य तदघ्रिपद्मभजनाल्लब्धावबोधांशक स्पष्टं वृत्तविचित्रमल्पकरणं चतगणेशोऽकरोत् ।। ५ ।। अथाऽलारशलोकमाह । नन्दिग्राम इति । अपरान्तविषयेऽपरा पश्चिमदिक तस्या अन्तः प्रान्तः । तस्मिन् विषयः स्थानं यस्य स तस्मिन् नन्दिग्रामे केशव आसीत् । किम्भूतः । शिष्यादिभिर्गातः स्तुतः । कौशिकगोत्रजा कौशिकवंशोत्पन्नः । सकलसच्छास्त्रार्थविल सर्व समीचीनबास्त्रार्थवेत्ता । एवंविधा केशवस्तस्य सूनूगणेशः। तदङ्घ्रिपद्मभजनात् तचरण- कमलसेवनात् किञ्चिदवयोधाशक ज्ञानलवं लब्ध्वा प्राप्य इदं करणं स्पष्ट पार्थ वृतनाना. छन्दोभिर्विचित्रम् । अथैन बहुलं च एतदकरोत् कृतवानित्यर्थः ॥ ५ ॥ इति शोदिवाकरदेवाज्ञात्मजविश्वनाथदेवज्ञविरचित सिद्धान्तरहस्योदाहरण समासम् । माधुरी व्याख्या- इह - अत्र, अपरान्तविषये - पश्चिमप्रान्तदेशे, नन्दिप्रामे = नन्दिनामनगरे, शिष्या. दिगीतस्तुतिः शिष्यपुत्रादिभिः कृतस्तवकः, कौशिकवंशजः = कौशिकगोत्रा, सकलसच्छा- स्त्रवि-निखिलोत्तम शास्त्रज्ञाता, केशवः = केशवनामा (अहकौतुकग्रंथनिर्माता,) य, । . स्य पदकमलसेवनात् , अवबोधाशक - ज्ञानलवं, मवाप्राप्य, स्पष्टप्रस्फुद, वृत्तचि- चित्रं छन्दोभिश्चित्रित, एतत प्रहलाघवं, अकरोत् = चकार ॥ ५ ॥ इस देशके पश्चिम प्रदेशस्थ नन्दिनामके नगरमें शिष्य पुत्रादिसे प्रसंमित कौशिक गोत्रो. स्पन्न समस्त प्रशस्त शास्त्रोंके जानकार जो केशव नामके आधा हुए उनके पुत्र गणेश. देषज्ञने उनके चरण कमलको सेवासे ज्ञान पाकर स्पष्ट और अनेक छन्दों सुशोभित इस छोटे ग्रहलाधव नामक अन्धकी रचना को ॥ ६ ॥ युगेश्वरकता टीका कपिलेश्वरसंस्कृता । अध्याये चोपसंहारे 'माधुरी' पूर्णतां गता ॥ १६ ॥ इत्युपसंहाराधिकारः ॥ १६॥ इति मिथिलामहीमंडलान्तर्गत-मोसमिरजापुर-पुरस्थ-मुजफ्फरपुरजिलान्तर्गत- मधेसरा-संस्कृत विद्यालयप्रधानाध्यापक-ज्योतिस्ती-ज्योतिषाचार्य- आयुर्वेदाचार्य-पंडितश्रीयुगेश्वरझाकृत-व्याख्योपपात्तमाषोदाहति. विषिष्टमाधुरीटीकाविभूषितं श्रीगणेशदेवकृत महलाघव सम्पूर्णम् । श्रीरस्तु । शुभमस्तु ।