·No. 3.]
THE
VIZIANAGRAM SANSKRIT SERIES
UNDER THE SUPERINTENDENCE OF
ARTHUR VENIS M. A. Oxon.
PRINCIPAL, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.
THE
PANCIIAPADIKA
y
OF
phil
PADMAPADA
EDITED BY
(ALL RIGHTS RESERVED. Registered under di IIT of 1507.
RÁMAS ST BULAGAVATACHARYA
ASSISTANT PIOFESSOR, SINSKRIT COLLEGE, BENVRES.
VOL. II. PART I.
SANSKRIT TEXT.
PRIXTET), PUBLISHED AND SOLD BY
E. J. LAZARUS & Co., BENARES.
MAY BE 111D FROM GANESH DAS AND CO., CHOWK, BENARES :
JAYESTIARAN MUKUNDJI AND CO., BOMBAY:
(TTO) IARNASSOWITZ, LEIPZIO: LUZAC AND CO., LONDON.
1891.

·पञ्चपादिका।
श्रीपट्नपादाचार्यविरचिता।
--HK-30-4.--
काशीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालायामध्यापकेन
श्रीरामशास्त्रिभागवताचार्येण संशोधिता।
काश्याम् ।
ई. जे. लाजरसकम्पन्याख्येन स्वमुद्रालये मुद्रिता
संवत् १६४८ ।

·PREFACE. The so called Panchapadikå of Padmapada, the oldest of the commentaries on Sankara’s Sârirakabhâshya, is a fragment of a fragment. Its title would imply that the work treated of the first five pâdas of the Bhashya; but, as a matter of fact, all the MSS. hitherto examined of it and its related glosses* end abruptly with the chatuhstri i. e. Adhy I. pâda 1, sů. 1-4. The fragmentary condition of the MSS. has not been satisfactorily explained. Beyond all doubt Padmapâda intended a complete treatise. See below, p. 29, 11 3, 4: 'svavasara eva &c.,' which refers to Adhy. II, 2, 32 : and p. 33. 11 12, 13 : 'tathaika &c.,' referring to III. 3, 53: and p. 75.11 16, 17, where further general indications are given. But neither in these contexts, nor in the usual lengtlıy discussion of mangalacharanz (where, perhaps, it would have been more appropriate) is any explanation offered by the gloss writers as to the incompleteness of their original. Vidyaranya also furnishes no clue in his Vivaranaprameyasaiigraha. We are thus thrown back on what seems to be the later and doubtful testimony of one Machava, f who in his San- The Panchapadikâ vivarana, Tattvadipana and Bhavaprakâsikâ. An edition of the former work, with extracts from the latter, now appears in this Series. † Will appear shortly. As against the identification of this Madhava with the renowned Vilyaranya, sce Burnell's Vam sabrahmana pref. p. xx and note. K. T. Telang discusses the historical value of the two Saúkaravijayas in Ind. Antiq. Vol. V. pp. 287 et sey. He writes (ibit p. 293) :- A work on Sarkara's victories is ascribed to another of Sankara's pupils-Chidvilasa-who, I take it, is identical with Chitsukha. Not having access to the work, I am unable to say whether it was really written by at pupil of Sankara's, or whether the author was one of the "ancient poets to whom Mälhava refers. Nevertheless, the fact that it is attributed to Chitsukha induces ne to express the hope that somebody may undertake to edit and publish it.' I regret having failed to procure a MS. of Chiclvilása's Sankaravijaya. However, I may remark that this Chidvilása or Chitsukha (even if the names be taken as identical), a pupil of Sunkaracharya, cannot, though Telang's last sentence seems to imply that he inay, be identical with the Chitsukha who wrote the well known Chitsukhi. For the Chitsukhi frequently quotes from the Nyâyakandalt of Sridhara (vide Pandit, New Series Vol. V. pp. 335, 399, et passim), and must therefore be later than 991 A. D., the date of the Kandali, cf. Bühler, Bo. R. A. S. Journal, 1877, p. 76. NA ·II PREFACE. on karavijaya industriously recites the story of the Panchapâdî. To enable the reader to judge for himself the outlines are here given. Suresvaracharya, one of Sankara's pupils, seeks and receives permission to write a vârttika on the master's Bhâshya. [xiii. sl. 1-3] Other disciples secretly approach the master and express their disapproval of Suresvara's attempt, the ground of his being devoted to karmakânda and, therefore, unfitted for the task of commenting on jnânakânda. They ask that another disciple Padmapâda, whose sannyâsin name is Sanandana, may be entrusted with the task. [sl. 5-21]. Permission is granted. But Padmapâda must not write a vârttika to which Suresvara is pledged. [sl. 43]. Suresvara is told in private of the objections brought against him. Urged by the master to write an original work on Vedânta, he produces the Naishkarmyasiddhi*: not, however, without giving vent to a curse on any future commentary, 'which shall never pass current in the world.' [sl. 44-53]. Padmapâda writes a ţikâ ‘the former portion of which is known as the Panchapadikâ, and the latter portion as the Vřitti.' (sl. 70-71] + The master consoles Suresvara. Of Padmapâda's work, five pâdas--in fact, only the portion on the first four sûtras shall be known in time to come. Reappearing in this world as Vâchaspati, Suresvara shall write a complete and lasting țîka. (sl. 72-73] Padmapada's tika is burnt in his uncle's house. (xiv. sl. 160). Sarikara recites it from memory, while the delighted Padmapâda writes it down. [sl. 167-170]. We need not entirely discredit the above story. The jealousy of fellow disciples, or the accident of fire, might well injure or destroy a book. But there is a decidedly suspicious ring about the curse of Suresvara and the prophecy of Sankara. Further, against sl. 70-71 we must balance the (fact already noticed) that 6 6C to ++ Suresvara nowhere mentions these circumstances. यत्यूर्वभाग : किल पञ्चपादिका तच्छेशगा वृत्तिरिति प्रथीयसी" ॥ “aragfaranfanpag UTTATH" i Vâchaspatitva' may of course imply nothing more than mastery of style or language; but the personal reference to Vâchaspati, the writer of the Bhâınatî, would be irresistible to Mâdhava, the self-styled navakâlidása (cf. K. T. Telang, Ind. Antiq. Vol. I. p. 299).

·PREFACE. III an the gloss writers, and Vidyâranya, do not even hint at the work having ever existed in a complete form. Their silence may not be conclusive ; but it becomes all the harder to explain on the assumption that the Mâdhavîyasankaravijaya furnishes . authentic and well known history of the Panchapâdikâ. Our text is based on 4 MSS. : (a) No. 208, Benares Sanskrit College Catalogue, not dated, accurate; (6) No. 195, Ben. Sans. Coll. Cat. not dated, but older than (a), accurate ; (c) lent by Mahamahopadhyâya Gangadhara Såstrî, not dated, but a copy of the Vivarana in the saine hand bears date Samvat 1822: both copies have evidently been revised by a pandit ; (d) lent by Pandit Vibhavarâma of Benares, not dated, this too has been carefully revised by a pandit, who has appended occasional notes in the margin. The Panchapadikâ is a marked instance of a book more known than read. Though constantly quoted as the Įikâ kur’Eoxúv in later polemical works, the book itself is now rarely studied, having been supplaated by the Bhâmati and the other commentaries on the Bhâshya. But as a full and, in some respects, original exposition of that Vedanta crux, adhyâsa (see appended notice in Sanskrit), our work has merits of its own which, together with its historical interest, will, it is hoped, justify its publication for the first time. A closer discussion of its contents is reserved for the introduction to the English translation now being prepared.

·॥ भूमिका ॥ अथेयं पञ्चपादिका श्रीमद्भगवच्छङ्कराचार्यपादप्रणीतब्रह्मसूत्रभाष्यस्य व्याख्या तत एव साक्षादधिगतसकलवेदान्ततत्त्वेन तच्छिष्यमुख्येन श्रीपश- पादाचार्येण विरचिता गभीरार्थपरिपूरिता जिज्ञासुजनोपयोगाय प्रकाश्यते । अस्याः किल पञ्चैव पादाः प्रचरेयुस्तत्रापि आद्या चतुःसूयेव प्रसिध्येदिति भगवता शङ्करभगवत्यादेन रचयिता ऽभिदधइति वर्णयन्ति स्म शङ्करदिग्विजये माधवाचायाः । तदादेशानुसारेणेव चिरमन्विष्यमाणापि चतुःसूचीतो नाधिका- सावुपलभ्यते व्याख्या चास्या विवरणनाम्नी तावत्येव । अस्यां च प्रथमसूचे च- त्वारि वर्णकानि द्वितीये चैकं तृतीये द्वे चतुर्थे च वे इत्येवं नव वर्णकानिविषयभे- देन तत्तद्विषयोपयुक्तविविधयुक्तिसंसक्तानि विहितानि सुखप्रतिपत्तये ग्रन्यकृता। अयं च पनपादाचार्यों विष्ण्ववतारो विमलनामकब्राह्मणपुचः शङ्क रदिग्विजये स.३-श्ला २ अस्यैवारुणावतारत्वमिति ३-६ मतान्तरत्वेन पूर्वोक्त्या तद्विरोधपरिहारश्च तचैव टीकायाम् । अस्यैव भगवता शङ्कराचार्येण चतुर्थाश्रमं प्रापितस्य सनन्दननामलाभ इति ६-१४ अस्याचार्यमुख्य- शिष्यत्वमिति ६-६६ अयं चाचार्याविषारं भाष्यमपठदिति ६-६८ तस्य- वाचायण गङ्गापारादाहू तस्य गणयाविर्भावितेषु पढ्नेषु पादविन्यासपूर्वकमागत. स्योपदर्शितप्रभावेण पद्पादनामलाभ इति ६-७१ अयमेव सुरेश्वराचार्यण ब्रह्मसूत्रभाष्ये विधित्सितं वार्तिकमनिच्छद्भिः शिष्यरर्थितेन गुरुणोक्ता ब्रह्म सूचभाष्ये दीकां कृतवान् इति १३-५=०३ अयं च तीर्थयात्रासमये स्वमा- तुलगृहे निहितस्वकृतपुस्तको ऽसूयया स्वगृहेण सह दाहिते तस्मिन्नाचार्येण सदयं पञ्चपादिकां यथापूर्वानुपूर्वोको ग्राहित इति १४-१-६६ काश्मीर- मण्डले शारदापीठमारुरुक्षत आचार्यस्य हस्तावलम्बं चनइति १६-८२ एव- माचार्यप्रत्यासन्नतमा महाप्रभावश्चायम् ॥ अचापलभ्यमानानां बहूनां विषयाणां भामतीरत्नप्रभादी संघादे ऽपि भगवतः पद्नपादाचार्यस्य भाष्यकारसमानकालीनत्वात्तदुत्तरकालीनत्वाच्चा- न्येषां व्याख्याकृतां प्रथममनेनेवाहिता उपपत्तयो ऽन्यः संगृहीता इत्यत्र न ·२ भूमिका । कस्यापि विमतेरक्काशः । नानाशास्त्रीयविषयग्रथनं युक्तिगाठत्वमुपपादनप्रोटि. श्चाच न कस्य सक्ष्मदृश: श्लाघागोचरः । अस्मादेव प्रबन्धात् स्वस्वमति- संमानितेषु संगृहीतेष्वपि व्याख्याकृद्धिर्विषयेषु प्रसिद्धेष्वपि सन्ति भयांसस्ता- दृशा विषया ये विहायामुं प्रबन्धं नान्यचोपलभ्यन्ते तथा विशदरूपेण यत्प्रका- शनफलकोयं चिरावेदान्तरसिकैरन्विष्यमाणस्य प्रबन्धरत्नस्य मुद्रणप्रयासो नि- राकुर्यात् पिष्टपेषणधियं परीक्षकाणाम् । तथा हि । प्रथमे वर्णके अविरोधात्पर्व समन्वयप्रदर्शने उपपत्तिस्तमःप्रकाशयोर्विरोधस्य स्वरूपप्रदर्शनं नैमित्तिक- स्यापि व्यवहारस्य नैसर्गिकत्वोपपादनमध्यासस्य सद्भावात्पार्थक्येन संभव- प्रदर्शने बीजमध्यासस्य स्मृतित्वनिराकरणावसरे स्मरणाभिमानप्रमोषस्यानु- पपत्तिप्रदर्शनं निरधिष्ठानभ्रमनिराकरणमात्मनः स्वयंप्रकाशत्वेपि तचाविद्या- संभवोहमिति प्रतीतेदेहेन्द्रियाद्यविविक्तात्ममारविषयकत्वोपपादनमर्थक्रिया- कारित्वसृपसत्तानिरास इत्यादयः । द्वितीयवर्णके धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञाना- त्पृथक् ब्रह्मजिज्ञासारम्भप्रतिज्ञायामभ्यधिकाशङ्का तन्निराकरणं तत्प्रसङ्गा- गताश्च विषयाः । तृतीयवर्णके च ब्रह्मज्ञानस्य शास्त्रप्रयोजनत्वे आक्षेपप्र- कारस्तन्निराकरणं तत्प्रसङ्गेन वेदाध्ययनविधावर्थावबोधस्याधिकारहेतु- त्वाभावे ऽध्ययने प्रवृत्त्यनुपपत्तिशङ्का तस्य सविस्तरं निराकरणमित्यादयः । चतुर्थवर्णके ऽपि आत्मस्वरूपविप्रतिपत्तिनिरूपणावसरे विप्रतिपत्तिबीजानि चेतनस्य भोक्तृत्वानुपपत्तो युक्तिः शरीरे भोगासंभवोपपादनशैलीत्यादयः । अष्टमवर्णके तृतीयसूचोदाहृतश्रुतिव्यतिरिक्तश्रुत्युदाहरणे भाष्यकृतस्तात्पर्यनि- रूपणम् । नवमे वर्णके च श्रवणादीनां स्वरूपनिरूपणं स्वरूपपराणामधि वेदान्तानां प्रामाण्ये शास्त्रकारान्तरानुमतिप्रदर्शनमित्यादया ये व्याख्यान्त- रेषु सूचिता अपि प्रतिपादनशैलीवैलक्षण्यन युक्तिभेदैश्चैतद्दन्यैकपोलोच- नावधारणीया इति निश्चेष्यन्ते सकलमिमं प्रबन्धं सावधानं विचारद्धिः शास्त्ररसिकैः । संस्कृतप्रौढप्रबन्धसकलतात्पर्यावगमसामर्थ्यविकलानां च विचिन्वतां प्राचीनविद्वहितान् विषयान् प्रमोदयिता कृत्स्नार्थावेदनेन नाति- चिरात काशीसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यक्षश्रीमदार्थरवेनिससाहिबैर्महता परि- श्रमेण निर्मितमवतरणम् । तदेवं चिराद्विपश्चिदिरन्विष्यमाणः प्रौढतमा ऽयं प्रबन्धः प्रमादयतु दर्शनदर्शनलालसास्पृहणीयचेतसः सचेतस इति शुभम् ॥

·अथ शुद्धिपत्वम् । ६ पृष्ठे पक्षी अशुद्धम् पृष्ठे पकी अशुद्धम् “ १० शीर्षके अन्तस्त्वक्तिः २ निदश ११ जाण्यते नेदं २४ तस्येव १२ १४ बीजाङ्करा २३ रुटस्थ १७ लाकिक २० सम्यक्जानं १६न व १७ २किं वृत्तस्य २२ रूपत्वं नात्म ४ पटमपराग १६ रस्त्यत्राह २० विषयताफल २५ शीर्षके नीलादि “ शुद्धम् अन्तमत्वाक्तिः निर्ण जाप्यता नदं तस्यव बीजाङ्कुरा कृटस्थ लाकिक सम्यग्जानम् नव किंवृत्तम्य रूपत्वेनात्म पदमराग स्ति । अत्राह विषयता पल लादि दसल्लागा जानजन त्यवा স্ময়ামি करणारम्भ शुद्धम् ४९ ५ ध्यनय ध्ययन ५ काय कार्य ४ त्वासिद्धेः। त्वासिद्धः विधितो २५ उपसरिति उपसर्प दिति ५ भवति । यदि भवति यदि ८ उपेक्षिततव्यः उपेक्षितव्यः "१६,२० तादर्शविगमा. ताद-वगमा- निये निये २४ जिज्ञायाः जिज्ञासापा: ५४ ३शब्दापादान शब्दोपादान १ प्ठानान्तर्य प्ठानानन्तर्य १३ सर्वषां सर्वयां ৫ লিয়ন निश्श्रेयस २ स्वसंवियः स्वसंवरः ८वलक्षण्यं ६ चित्वा चिद्वा १५ अतः शब्दो अतःशब्दो १५ टास्ययतः टास्य यतः २० तत्कनुकताज्ञान तत्कर्तृकता ज्ञान “ वनक्षग्यम् १७ दमल्ननगण २० जानाजन ३० २१ त्यो ११ अवि १३ करणरम्भे १६ सर्वा १० भवति भर्यात । सर्वथा “ बाध्यते तत्र १२ जिजासति । जिजाति १३ प्रदर्शनार्थ प्रदर्शनार्थम् । ५ सितत्वम् । सितव्यम्। "क्रिया नियतापि क्रियानियतापि २० कर्तव्यतामोम कर्तव्यता मीम ८कस्मात् कस्मात् । तदर्थ तदर्थी १६ पक्षता पतजा निदिष्ट निर्दिष्टे २२ सिन्द्रस्य सिद्धस्य। २५ स्तीति स्मीति २२ हं विषय हंविषय १७ विचार्य. विचार्य ८मुपचक्रम मुपक्रम १४ अनेन कर्तृ अनेक '" ७० ११कशवादा कशत्यादी ३ मिथ्यागा. मिथ्या गा- २२ श्रात्मकत्व श्रात्मकत्य- १३ विपर्यय विपर्य १४ बाध्यते। तत्र ११ द्वे ३ सारिता विद्या सारिताऽविया २४ रूपप शीर्षके निर्ति निवृत्ति २७ हुकल्ये ऽकल्य था- ६ शब्द- शब्दो २४ मर्थन मनर्थक ৪ অনাস্থান शेषता। रुतं १ किमपरमम किमपरम १६ वेदाथा इस्ति वेदार्थाऽस्ति " जैनिना। ििनना न्यायान्तर २४प्रामा प्रमा ४१ ४२ ४३ ११ था ७४ ४४ ७५ " ४८ ७८ ८१ ११ जन्मे १ टिपा १६ निर्णय মিয়া निर्णय- '" ८२ ४ कल्पम् प्रत्यय कल्पप्रत्यय ·२ एण्ठे पङ्गी अशुद्धम ८त्वाच्च १६ वस्तुत्य तद धि " शुद्धम् सज तदधि निरा भेदो दिना व्यक्ति तद्वारेण " ८३ १८ बोध २० इत्येत ८४ २० दानि ८५ १ सिद्धर्थ ८७ २३ मानम्। पर्ययव विधायत १० गतर्म ८६ ८क्रियाते त्पीति १६ नित्यत्व ८६ १८ न वर्तन्त २४ दशन 10 ८ मोक्षन २५ संपादादिरूपेहा ६१ १नरुप शुद्धिपत्रम् । शुद्धम् एण्ठे पङ्की अशुद्धम् त्वाच्च ७ ततज वस्तुन्य थबाध १२नरा इत्यत १६ भेदे दीनि २४ दिना। सिद्धार्थ १४ व्याक्त मानम् २४ तद् द्वारेण पर्यव १४ त्यह विधीयत १२ तथा प्र गतकर्म १८त्तरम्। क्रियातो १५ ५ शून प्रीति १३तटभ नित्यत्वे २ इम्ति क्रिया नावर्तन्त भयन्तिपर दर्शन मोक्षं न १ दिवन संपदादिरूपे ही वात्तत् निरुप १५ दादिद्वि पत्त्यु २००४ अतःस। सथाप तरम् शून्ये तभ ऽस्तिक्रिया मवन्तीपर मतं मत दिय नम “ ॥ ६ पत्यु वात्ततः दादिद्धि प्रतःस इति ।

·वर्णक्रमानुसारिसूचीपत्तम् । .. ad. ... ... ... अथातो धर्मजिज्ञासेति म सा वेदार्थो विचारणीयत्वेन प्रतिज्ञासः किन्तु पृष्ठे पड्डा कार्यात्मक एच अध्यस्तरजतं मायिकं न पारमार्थिकम् प्राध्यासः है। २४, ३० । ७, ३४ । २० अध्यासभाध्यतिपाटयम् ९ । १२ अध्यासभाध्यमावश्यकम् । १७ अध्यासलक्षणवाक्यस्य स्थलव्याख्या अध्यासलतणावाक्यार्थी चारः ६।२४ अध्यासलक्षणस्याय्याप्तिशङ्कानिरासः २० । १३ अध्यासलक्षणात्पृथक् तत्स्यरूपसंभवोपन्यासस्याऽवश्यकतोक्तिः अध्यामध्यवहारस्यानादिपरम्परासिद्धत्यम् २४ । १९ अध्याससाधनम अध्यासस्य स्मृतिनिराकरणम् ७। २० अध्यासस्य स्मृतित्यशङ्का अध्यासस्याऽहंममरूपतानिरूपणम् ५।६ আমার মায়া अध्यासापवाक्यध्याख्यानम् अध्यामा लोकानुभवसाक्षिका अनिवार्यप्रयत्ती महामापत्तिः ७५ । १२ अनृतम् ४ । १३ विटया ३० । ७ अवियात्मकबन्धनित्तिस्तत्वज्ञानात् ४१ अधियाध्यासः अविटयापनयनातिरण मेो नान्यदपेक्षणीयम् १० । ७ अविटया प्रयुक्तशरीरसंबन्धव्यपगमे निवर्त्तत एव सुखदुःखानुभवः १८। १८ अविढ्यासाधकशुत्यापत्त्या प्रमाणान्तरेणाविरोधोपपादनम् १५। ७ স্মথৱী: ८९ । अहंप्रत्ययी अहमस्याऽऽत्मन इटनिदमास्मकत्यादिविचारः अहमितिप्रतीतः स्थाविषयावगाहित्यम् २५ । १ अहमितिप्रत्ययो देहाव्यतिरिक्तभोक्तविषयकः १५ । १५ प्रात्मनश्चिन्मात्रमेव पारमार्थिकं रूपं भोक्तृत्वादि त्वापाधिकम १६ । १३ श्रात्मनान्तःकरणापरागनिमत्तम हंकर्तुत्वं मिथ्येव २० । ११ प्रात्मनाविषयत्वेनाध्यासायोग्यताशङ्काया निरासः १७।२ प्रात्मना देवादिष्यतिरिक्तत्वेनोपपादनम् ७३ । १२ प्रात्मग्री क्यमतापन्यासः ... ७५। १ आत्मविप्रतिपत्तिमध्ये ईश्वरोपदर्शनस्याचित्योक्तिः ७४ । १९ प्रात्मविषये नानावियिप्रतिपत्तिकारणोक्तिः ७५ ८ ७५।२३ प्रारमहननम् ७२ १६ मात्मा ... ... ... ... ... d. .. ...

·... ... ... ... ... ७६ । ११ ... ... ... ... ... ... ७६।२४ २ वर्णक्रमानुसारिसचीपत्रम् । पृष्ठे पड़ा आत्मान्तःकरणयोरन्योन्याध्यासः ३५।१० प्रात्मकत्वसाक्षात्कारे ऽध्यासस्य समलोच्छेदात्संसारविनिवृत्तिः ३६।२५ श्राम्मायस्य क्रियार्थत्वादित्यादि कर्मकाण्डमात्रविषयं न तु निरर्गलम् ६५। इदं रजतमितिज्ञानस्यालम्बनविचारः ८।१४ इन्द्रियात्मवादोपन्यासः ७२।२९ ईश्वराभिध्यानतो मलापगमशङ्का औपनिषदः E४।२० श्रीपनिषदपुरुषस्याऽनन्यशेषता ६४ । १६ क्रियापर्यवसाय्येव वाक्यमिति प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमां स्मरतः पाणिनिमु. ने नुमतम् क्षणिकविज्ञानात्मवादोपन्यासः जगज्जन्मायुपलक्षितं ब्रह्म जगन्मिथ्या न वालीकम् १३ । १ जन्मन आदित्वोपपत्तिः ७६ । १६ जन्मादिपदस्य व्याख्या ७६ । १५ जन्मादिपदेन श्रीता जन्मस्थितिभङ्गा गह्यन्ते न तु अस्ति भवतीत्यादयो नैरुक्ताः ७७ । २४ जन्मादिपदेन श्रीतानां ग्रहणे सूत्रस्यार्थवत्तोपपादनम् ७८। जन्मादिसूत्रवाक्यार्थीपन्यासः जन्मादिसूत्रविषयवाक्यम् ८१ । १ जन्मादिसूत्रस्य स्वतन्त्रानुमानपरत्वप्रतिषेधः ७६।३ जन्मादिसूत्रे अस्येतिपदस्यार्थः जन्मादिसूत्रेणैव युक्तिरप्युपदर्शिता ब्रह्मणि ७८ १६ जन्मादिसूत्रे यतःशब्दार्थः ७७ । ५ जिज्ञासासूत्रे अतःशब्दार्थविचारः ६३ । १५. जिज्ञासासूत्रे अथशब्दार्थविचारः जिज्ञासासूत्रे जिज्ञासाशब्दार्थपूर्वपक्षः ५२।२ जिज्ञासासूत्रे जिज्ञासाशब्दार्थसिद्धान्तः ५२ । १७ जिज्ञासासूत्रे साधनचतुष्टयसंपत्त्यानन्तर्य मथशब्देनोच्यते ६२ । २० जीवः ३६।२० जीवस्य ब्रह्मात्मकत्वमविट्याच्छन्नप्रकाशम् १४ । २१ तत्त्वमसीत्यादीनां निरंशे वस्तुनि पर्यवसानम् (६।२३ तर्कस्वरूपतदुपयोगनिरूपणम् ३६ । १५ दर्पणमुखप्रतिबिम्बदृष्टान्ततात्पर्यादिविचार: २१ । २२ दर्शनादिविधिवाक्यानि न विधयः किन्तु प्ररोचनार्या अर्थवादाः दर्शनादिविधीनामर्थवादत्वोयपादनम् १४ । दर्शनावश्यकध्यानविधिनिरास: देहादिव्यतिरिक्तभोक्तात्मवादोपन्यासः नअर्थविचारः । ७ । १० नामादिषु ब्रह्मदृष्टिमानसी क्रिया न तु ज्ञानम् ११ ।८ निदिध्यासनम् ३।२४ निरधिष्ठानकाध्यासवादापवादः नेतिनेतीतिनिषेध आत्मावधिक: ६५। १ पुरोऽवस्थितापरोक्षवस्तुन्येवाध्यास इति नायं नियमः २६ । २२ पूर्वमीमांसायां धर्मविचारप्रतिज्ञयैव ब्रह्मविचारस्याऽपि कृतत्वादपार्था ब्रह्मा- जिज्ञासेत्यानेपः ५२।१ ... ... ... ... ... ८७ । २४ ... ... ... ...

·... ६७ । २० ... ... ... ५८। १९ ... ... ... वर्णक्रमानुसारिसचीपञ्चम् । एष्ठे पडो पूर्वमीमांसारम्भभाष्यादिपर्यालोचनयैव लभ्यते अथातो धर्मजिज्ञासेत्ति कर्मका- ण्डमात्रविचारप्रतिज्ञेति ४८।४ प्रत्यगात्मनः स्वतःसिद्धरूपत्वादधिष्ठानत्वोपपत्तिः २६ । ५ प्रत्यगात्मा ३५ । २३ प्रपञ्चातिरिक्तब्रह्मप्राप्त्यर्थापासनविधिनिरासः प्रमातृत्वादिव्यवहारो ब्रह्मज्ञानात्यागबाधितत्वालामाणिकः १०० । १३ प्रयोजनविषयत्वे कीदृशस्य वस्तुनो भवतः प्राचीनकारिकाणां स्वार्थे प्रमाणदानम् १००।२ बाधः सर्वः सावधिक एव १२ । १८ बाधप्रत्ययस्वरूपनिरूपणम् ३८।१२ बिम्बप्रतिबिम्बविषयकविचार: २२ । २१ अहिजज्ञासाफ्दे समासविचारः ६४ । ११ ब्रह्मजिज्ञासाया अनारम्भणीयताक्षेपपरिहार ब्रह्म जिज्ञासाया अनारम्भणीयताशङ्का ब्रह्मा जज्ञासाया अनारम्भणीयताशङ्का प्रकारान्तरेण ४४ । २ ब्रह्मजिज्ञासाया श्रारम्भणीयता एकदेशिमतेन ४२।३ ब्रह्मजिज्ञासाया प्रारम्भविषयकशङ्कासमाधयः ४४ । ७ ब्रह्मजिज्ञासायां न कर्मावबोधानन्तर्यम् ब्रह्मजिज्ञासाया विषयप्रयोजनसम्बन्धाक्षेपः ६७ । १ ब्रह्मजिज्ञासाशब्दार्थशङ्कासमाधयः ब्रह्मज्ञानफलविचारः ब्रह्मज्ञानं विना नैवाध्यासनिवृत्तिः ब्रह्मज्ञानात्यागेव विधिविधेयत्वादिव्यवहारः १००।१ ब्रह्मज्ञानादविट्यानिवृत्त्युपपादनम् ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वाच्छास्त्रविचार्यतासिद्धिः ब्रह्मणः सर्वात्मत्वादेव नाऽप्रसिद्धिः ७१ । २० ब्रह्मणः सामान्यतःसिद्धत्वेऽपि विशषतोनानाविप्रतिपत्तिग्रस्तत्वादस्त्येव मीमां- सनीयता ७२।२ ब्रह्मणः सिद्धस्वरूपत्वेऽपि शास्त्रसमधिगम्यत्वम् ब्रह्मणः सिद्धार्थपरवाक्यवेठ्यता ८५ । १६ ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणसूचनम् ८१1१६ ब्रह्मणि जीवाध्यासकारणनिरूपणम् १४ । ७ ब्रह्मणि युक्तरिवानुभवस्याप्यवकाशः ७६।२२ ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वयः ब्रह्मणो ऽनुभवाईत्वेऽपि शास्त्र प्रमाणकत्वम् ८०।१५ ब्रह्मणो ज्ञानाविषयत्वेऽपि तत्रास्त्येव ज्ञानोपयोगः ब्रह्मणो वेदप्रमाणकत्वम् ८२।१५ ब्रह्मप्रभवत्वं वेदानाम ८२ । १ ब्रह्मशब्दव्युत्पत्तिपालोचनेनैव देशतः कालतो वस्तुतश्च निरवच्छिन्नोऽर्थः प्रतीयते ब्रह्मशब्दार्थनिर्झरणोपायनिरूपणम् ब्रह्मशब्दार्थविचारः ७० । २३ ब्रह्मात्मकत्वज्ञानं न संपदादिरूपम् १०।१३ भावानां स्थायित्वेऽप्यर्थक्रियाकारित्वोपपत्तिः मङ्गलसद्भावो भाष्यार्थतः ... ... ७० । ५ ... ... ... ८४ । २० ... ... ... ... ... ... ...

·वर्णक्रमानुसारिसूचीपत्रम् । पृष्ठे पट्टो ... २।१८ ७२।२५ २२ ... १६ । १३ ... ... ६ । १४ ८८।२४ ... ७४ । ११ है। १.. ४१ ११ ६७ ... ... ... .. १०० ... मङ्गलाचरणम् मङ्गलाननुष्ठानाक्षेपो भाष्यविषयः मनश्रात्मवादिमतोपदर्शनम् मननम् मनुष्योऽहमिति प्रतीतेगौणत्वनिरासः मिथ्या मिथ्याजानम् मोक्षः क्रियासाध्यश्चन्नार्थवादैनित्यतासिद्धिः मोक्षस्य श्रुतितो न्यायतश्च नित्यत्वसिद्धेर्न क्रियासाध्यता योगमतसिद्धात्म प्रदर्शनम् रजताध्याससामग्युपपादनम् रजताध्यासे शुक्त रजताकारपरिणामनिरास वर्णकम् -१ वर्णकम् -२ वर्णकम् -३ वर्णकम् -४ वर्णकम् -५ वर्णकम् - वर्णकम् -७ वर्णकम् -८ वर्णकम् -६ विकारादिचतुष्टयक्रियाफलरहितो मैक्षः विदिक्रियाकर्मत्वेन ब्रह्म न वेदान्तसिद्धम् विट्या विधिनिरपेक्षशास्त्रप्रतिपाटाता ब्रह्मणः विधिविषयतयैव ब्रह्म वेदान्तः प्रतिपादात इति शङ्का विधिविषयता न ब्रह्मणः विरोधः विषयः विषयविषयिणाः परस्परानात्मतालक्षणो विरोधः विषयविषयिणार्विरोधः कः विषयी वेदान्तघ्रतिपाठ्यवस्तुनिरूपणम् वेदान्तानां स्वप्रामाण्यसिद्धये न चक्षुरादिसंवादोऽप्रेक्षणीय वेदान्तब्रह्मज्ञाने सिद्धे मीमांसायाःक उपयोगः वेदान्तैर्ब्रह्मनिश्चये जननीये मीमांसायाः सहकारित्वम् शाब्दज्ञानातरिक्तज्ञानविधेयतानिराकरणम् शारीरक: शास्त्रकद्वारवमात्रान शास्त्र प्रतिसिद्धिः शास्त्रस्यारम्भणीयतोपसंहारः शुक्तिचन्द्रद्वयोदाहरणतात्पर्यम् श्रवणम् सत्यम् संपत् ... ... १२ । १० २० ।५ १६।६ ८७ । ११ ... ... ३।६,१४ १७।४ । १४ ... ... १७ । १० ४० । ११ ८५ । १० ... ६ | १६ ... ... ६३ । २१ ६७।१६ ... . ... १४ । ४० । १३ ४। १३ १०।१५ ...

·धर्णक्रमानुसारिसूचीपत्रम् ।
५
पृष्ठे पडी
समन्वयः
...
...
समन्वयसूत्र पूर्वोदाहरणविलक्षणोदाहरणदानतात्पर्यम्
विद्रजतयोरन्योन्याश्रितत्वनिरासः
सांख्यमतसिद्धात्मनिरूपणम् ...
सूत्रम्
माषुप्तार्थपरामर्शविचारः
स्र्पोटकलाहित्यविचार:
स्मृतिरूपत्वखण्डनमध्यासस्य
स्वस्मिन्युचाटाध्यासस्य मुख्यत्वनिरूपणम
स्वमार्थ प्राभ्यन्तरो न बाह्यः
स्वोक्ताध्यासलक्षणस्य निरवदात्यम्
८४.१५
१२।११
७४ ५
४१ । १३
१६।२९
२१।१
.
D.
३४।२४
.."
eGOD

·पञ्चपादिका अनाद्यानन्दकूटस्थज्ञानानन्तसदात्मने । अभूतद्वैतजालाय साक्षिणे ब्रह्मणे नमः ॥ १ ॥ नमः श्रुतिशिरःपद्वषण्डमार्तण्डमूर्तये । बादरायणसजाय मुनये शमवेश्मने ॥ २ ॥ नमाम्यभोगिपरिवारसम्पदं निरस्तभूतिमनुमा विग्रहम् । अनुनमुन्मृदितकाललाञ्छनं विना विनायकमपूर्वशङ्करम् ॥ ३ ॥ यद्वक्रमानससरःप्रतिलब्धजन्मभाष्यारविन्दमकरन्दरसं पिबन्ति । प्रत्याशमुन्मुखविनीतविनयभृङ्गास्तान भाष्यवित्तकगुरून प्रणमामि मना ॥४॥ पदादिवृन्तभारेण गरिमाणं बिभर्ति यत् । भाष्यं प्रसन्नगम्भीरं तयाख्यां श्रद्धया ऽऽरमे ॥ ५ ॥ युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोरित्याद्यहमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार इत्यन्तं भाष्यम् अस्यानर्थहेतोः प्रहाणायात्मकत्वविद्याप्रति- पत्तये सर्व वेदान्ता आरभ्यन्त इत्यनेन भाष्येण पर्यवस्यच्छास्त्रस्य विषयः प्रयोजनं चार्थात् प्रथमसूत्रण * सूचिते इति प्रतिपादयति । एतच्च तस्माद् ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्यादिभाध्ये स्पष्टतरं प्रदर्शयिष्यामः । अचाह । यद्येवमेतावदेवास्तु भाष्यम् अस्यानर्थहेतोः प्रहाणायात्मैक- त्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्त इति तिचानर्थहेतोः प्रहाणाय इति प्रयोजननिर्देशः आत्मकत्वविद्याप्रतिपत्तय इति विषयप्रदर्शनम् किमनेन युष्मदस्मदित्यादिनाऽहं मनुष्य इति देहेन्द्रियादिष्यहममेद- मित्यभिमानात्मकस्य लोकव्यवहारस्य अविद्यानिमितत्वप्रदर्शनपरेण भाष्येण । उच्यते । ब्रह्मज्ञानं हि सूचितमनर्थहेतुनिबर्हणम् । अनर्थश्च प्रमातृ- ताप्रमुखं कर्तृत्वभोक्तृत्वम् सद्यदि वस्तुकृतम् न ज्ञानेन निबर्हणीयम् यतो ज्ञान- + अति ३ पु.। मूत्रिते इति २ पुः। * निमित्तत्येत्युपल्पितमास्ते २ पुः ।

·२ ग्रन्थारम्भः । मङ्गलसद्धावोक्तिः । मज्ञानस्यैव निवर्तकम् तद्यदि कर्तृत्वभोक्तृत्वमज्ञानहेतुकं स्याततो ब्रह्मज्ञान- मनर्थहेतुनिबर्हणमुच्यमानमुपपद्येत * । तेन सूचकारेणैव ब्रह्मज्ञानमनर्थहेतुनि- बहणं सूचयता अविद्याहेतुकं + कर्तृत्वभोक्तृत्वं प्रदर्शितं भवति । अतस्तत्प्रदर्श- नद्वारेण सूचार्योपपत्त्युपयोगितया सकलतन्त्रोपोद्घातः प्रयोजनमस्य भाष्यस्य । तथा चास्य शास्त्रस्य ऐदम्पयं सुखैकतानसदात्मककूटस्थचैतन्यकरसता संसारित्वाभिमतस्यात्मनः पारमार्थिकं स्वरूपमिति वेदान्ताः पर्यवस्यन्तीति प्रतिपादितम्। तच्चाहं कता सुखी दुःखीति प्रत्यक्षाभिमतेन अबाधितकल्पेना- वभासेन विरुद्यते । अतस्तद्विरोधपरिहारार्थ ब्रह्मस्वरूपविपरीतरूपमविद्या- निर्मितमात्मन इति यावन्न प्रतिपाद्यते । तावज्जरगवादिवाक्यवदन- र्थक प्रतिभाति अतस्तन्निवृत्त्यर्थमविद्याविलसितमब्रह्मस्व || रूपत्वषामात्मन इति प्रतिपादयितव्यम् । वक्ष्यति चैतदविरोधलक्षणे जीवप्रक्रियायां सूचकारस्त- गणसारत्वादित्यादिना । यद्येवमेतदेव प्रथममस्तु । मेवम् अर्थविशेषोपपत्तेः । अर्थविशेषे हि समन्वये प्रदर्शिते तद्विरोधाशङ्कायां तन्निराकरणमुपपद्यते। अग्न ** दर्शिते पुनः समन्वयविशेष तद्विरोधाशङ्का तन्निराकरणञ्च निर्विषयं स्यात् । भाष्यकारस्तु तत्सिवमेवादिसूण सामर्थ्यबलेन ++ सूचितं सुखप्रतिपत्त्यर्थ वर्ण- यति इति न दोषः ॥ ननु च ग्रन्यकरणादिकार्यारम्भे कार्यानुरूपमिष्टदेवतापूजानमस्कारेण बुद्धिसन्निधापिताथवृट्यादिशब्दैर्दध्यादिदर्शनेन वा कृतमङ्गलाः शिष्टाः ++ प्रवर्तन्ते शिष्टाचारश्च नः प्रमाणम् । प्रसिद्धं च मङ्गलाचरणस्य विघ्नोपशमनं प्रयोजनम् । महति च निःश्रेयसप्रयोजने 8 ग्रन्थमारभमाणस्य विघ्नबाहुल्यं सम्भाव्यते प्रसिद्धञ्च श्रेयांसि बहुविघ्नानीति । विज्ञायते ||॥ च तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युरिति येषां च यन्न प्रियं ते तद्विघ्नन्तीति प्रसिद्ध लोके । तत्कथमुल्लङ्घ्य शिष्टाचारमकृतमङ्गल एव पाषा विस्रब्धं भाष्यकारः प्रववृते । * उपपठ्यते-इति २ पुः । + कप्रत्ययो नास्ति १ पुः । + प्रदर्श्यते-इति २ पुः । अतः शब्दो नास्ति २ पुः । || स्वशब्दो नास्ति २ युः। स्वरूपमिति ३ पुः । वा स्वप्रत्ययोनास्ति १ पु.। ** प्रशब्दो नास्ति २ पुः । ++ सूत्रिमिति ३ पुः । ++ प्रवर्त्तन्ते शिष्टा इति ९ पुः। 8 मोक्षरूपप्रयोजननिमित्तमित्यर्थः । III) तस्मादित्यादिश्रुतितोऽपि विशेषेण ज्ञायते न केवलं लोकत एव संभाव्यत इति भावः। बामा विभब्यमिति २ पु ।

·३ - विरोधनिरूपणम् । अच उच्यते । युष्मदस्मदित्यादि सद्धर्माणामपि सुतरामितरेतरभावानुप- पत्तिरित्यन्तमेव * भाष्यम् । अस्य चायमर्थः सर्वोपप्लवरहितो विज्ञान- घनः प्रत्यगर्थ इति तत्कथञ्चन परमार्थत एवम्भते वस्तुनि रूपान्तरवदव- भासो मिथ्येति कथयितुं तदन्यपरादेव भाष्यवाक्यान्निरस्तसमस्तोपलवं चैत- न्यकतानमात्मानं प्रतिपद्यमानस्य कुता विघ्नोपलवसम्भवः । तस्मादग्रणी: शिष्टाचारप्रतिपालने भाष्यकारः + ॥ विषयविषयिणास्तमःप्रकाशवद्विस्टुस्व- भावयारितरेतरभावानुपपत्ता सिद्धायामिति । कोऽयं विरोधः कीदृशो वा इतरेतरभावोऽभिप्रेता यस्यानुपपत्तेस्तमः- प्रकाशवदिति निदर्शनम् । यदि तावत् सहानवस्थानलक्षणा विरोधः ततः प्रकाशभावे तमसो भावानुपपत्तिः । तदसत् । दृश्यते हि मन्दप्रदीपे वेश्म- न्यऽस्पष्ट रूपदर्शनमितरत्न च स्पष्टम् । तेन ज्ञायते मन्दप्रदीपे वेश्मनि || तमसोपीषदनुवृत्तिरिति । तथा छायायामपि औषण्यं तारतम्येनोपलभ्य- मानम् आतपस्यापि तवावस्थानं सूचयति । एतेन शीतोष्णयोरपि युगपदुप- लब्धेः सहावस्थानमुक्तं वेदितव्यम् । उच्यते । परस्परानात्मतालक्षणो विरोधः । न जातिव्यत्योरिव परमार्थतः परस्परसम्भेदः सम्भवतीत्यर्थः । तेन इतरे- तरभावस्य इतरेतरसम्भेदात्मकत्वस्यानुपपत्तिः । कथम् । स्वतस्तावद्विषयि- णश्चिदेकरसत्वान्न युष्मदंशसम्भवः । अपरिणामित्वान्निरज्जनत्वाच्च न परतः । विषयस्यापि न स्वतश्चित्सम्भवः समत्वाद् विषयत्वहानेः । न परतश्चितेर- प्रतिसङ्क्रमत्वात् । तद्धर्माणामपि सुतरामिति । एवं स्थिते स्वानयमतिरिच्य धर्माणामन्यत्र भावानुपपत्तिः सुप्रसिद्धा इति दर्शयति । इतिशब्दो हेत्वर्थः । यस्मादेवमुक्तेन न्यायेनेतरेतरभावासम्भवो ऽतो ऽस्मत्प्रत्ययगोचरे वियिणि चिदात्मके इत्यस्मत्प्रत्यये योऽनिदमंशश्चिदेकरसः तस्मिंस्तवलनिसित- तया लक्षणता युष्मदर्थस्य मनुष्याभिमानस्य सम्भेद इवावभासः स एव अध्यासः । तद्धर्माणाञ्चेति । यद्यपि विषयाध्यासे तद्धर्माणामप्यर्थसिद्धो ऽध्या- सस्तथापि विनापि विषयाध्यासेन तद्धर्माध्यासो बधिरादिषु आचादिधर्मेषु * महालवामितिशेषः मङ्गलस्वमेवोपपादयति अस्येत्यादिना। + परिपालनइति २ पु.। * भगवान्भाष्यकार इति ३ पु. कृतमस्ति । हु प्रकाशस्यति २ पुः। || वेश्मनीति ३ पु. नास्ति।

·४ अध्यासानेपनिरूपणम् । लोकव्यवहारस्य नैमित्तिकत्वेऽपि नैसर्गिकत्वयुक्तिः। विद्यते इति पृथग्धर्मग्रहणम् । तद्विपर्ययेण विषयिणास्तद्धर्माणाञ्चेति । चैत- न्यस्य तद्धर्माणां चेत्यर्थः । ननु विषयिणंश्चिदेकरसस्य कुतो धर्मा ये विषये ऽध्यस्येरन् । उच्यते । आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वमिति सन्ति धर्माः अपृथक्त्वेऽपि चैतन्यात्पृथगिवावभासन्ते इति न दोषः । अध्यासो नाम अतद्रूपे तद्रूपावभासः स मिथ्येति भवितुं युक्तमिति । मिथ्याशब्दो यो ऽपहूव्रवचनो ऽनिर्वचनीयतावचनश्च । अच* अयमपहूव- वचन: मिथ्येति भवितुं युक्तम् अभाव एवाध्यासस्य युक्त इत्यर्थः । यद्यप्येवं तथापि नैसर्गिक्रः प्रत्यक्चैतन्यसत्तामाचानुबन्धी अयम् युष्मदस्मदोरित. रेतराध्यासात्मको ऽहमिदं ममेदमिति लोकव्यवहारः । तेन यथास्मद- थस्य सद्भावो नोपालम्भमर्हति एवमध्यासस्यापि इत्यभिप्रायः + । लोक इति मनुष्यो ऽहमित्यभिमन्यमान: प्राणिनिकाय उच्यते । व्यवहरणं व्यवहारः लोक इति व्यवहारो लोकव्यवहारः मनुष्योऽहमित्यभिमान इत्यर्थः । सत्यानृते मिथुनीकृत्येति । सत्यमनिदं चैतन्यम् अनृतं युष्मदर्थः स्वरूपतोप्यध्यस्तस्वरूपत्वात् । अध्यस्य मिथुनीकृत्येति च क्वाप्रत्ययो न पूर्वकालत्वमन्यत्वं च लोकव्यवहारादङ्गीकृत्य प्रयुक्तः भुक्ता बजतीतिवत्क्रिया- न्तरानुपादानात् । अध्यस्य नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार इति स्वरूपमात्र- पर्यवसानात् । उपसंहारे चैवमनादिरनन्तो नैसर्गिको ऽध्यास इति तावन्माचोपसंहारात् । अतश्चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमितिवड्यपदेशमाचं द्रष्ट- व्यम् । मिथ्याज्ञाननिमित्त इति । मिथ्या च तदज्ञानं च मिथ्याज्ञानम् । मिथ्येति अनिर्वचनीयता उच्यते अज्ञानमिति च जडात्मिका विद्याशक्तिः ज्ञानपयुदासेनाच्यते । तन्निमित्तः तदुपादान इत्यर्थः । कथं पुन नैमित्तिकव्यवहारस्य नैसर्गिकत्वम् । अचोच्यते । अवश्य- मेषा अविद्याशक्तिर्बाह्याध्यात्मिकेषु वस्तुषु तत्स्वरूपसत्तामाचानुबन्धिनी अभ्युपगन्तव्या अन्यथा मिथ्यार्थावभासानुपपत्तेः । सा च न जडेषु वस्तुषु तत्स्वरूपावभासं प्रतिबध्नाति प्रमाणवैकल्यादेव तदग्रहणसिद्धेः । रजतप्रति- * अत्रेति पुस्तकान्तरे नास्ति । + इत्यभिप्राये लोक इतीति ३ पुः । + चैवमयमनादिरिति २ पुः । ६ नैमित्तिकस्य लोकश्यवहारस्येति २, ३ पु. पाठः ।

·५ रूपा- शरीराद्यध्यस्तत्वोक्तिः । भासात् प्रागढ़ च सत्यामपि तस्यां स्वरूपग्रहणदर्शनात् । अतस्तच न्तरावभासहेतुरेव केवलम् । प्रत्यगात्मनि चितिस्वभावत्वात्स्वयम्प्रकाश- माने ब्रह्मस्वरूपानवभासस्य अनन्यनिमित्तत्वात् तद्गतनिसर्गसिद्धाऽविद्याश- क्तिप्रतिबन्धादेव तस्य अनवभासः । अतः सा प्रत्यक्चिति ब्रह्मस्वरूपावभासं प्रतिबध्नाति अहङ्काराद्यतद्रपप्रतिभासनिमित्तं च भवति सुषुम्यादी चाहङ्का- रादिविक्षेपसंस्कारमाचशेषं स्थित्वा पुनरुद्भवतीति । अतो नैसर्गिकोप्यहङ्का- रममकारात्मको मनुष्याद्यभिमानो लोकव्यवहारो मिथ्याज्ञाननिमित्त उच्यते न पुनरागन्सुकत्वेन । तेन + नैसर्गिकत्वं नैमित्तिकत्वेन न विरुध्यते । + अन्योन्यधमांश्चेति । पृथग्धर्मग्रहणं धर्ममावस्यापि कस्यचिदध्यास इति दर्शयितुम् । इतरेतराविवेकेनेति । एकतापत्यवेत्यर्थः । कस्य धर्मिणः कथं कुच चाध्यासो धर्ममात्रस्य वा क्वाध्यास इति भाष्यकारः स्वयमेव वक्ष्यति । अहमिदं ममेदमित्यध्यासस्य स्वरूपं दर्शयति । अहमिति ताव- त्प्रथमोऽध्यासः । ननु अहमिति निरंशं चैतन्यमा प्रतिभासते नांशान्तर- मध्यस्तमनध्यस्तं वा । यथा अध्यस्तांशान्तभावस्तथा दर्शयिष्यामः । ननु इदमित्यहङ्कर्तुंर्भागसाधनं || कार्यकरणसङ्घातो ऽवभासते ममेदमिति चाहना स्वत्वेन तस्य सम्बन्धः तत्र न किञ्चिदध्यस्तमिव दृश्यते । उच्यते । यदैवाहकता अध्यासात्मकस्तदैव तदुपकरणस्यापि तदात्मकत्व- सिद्धिः । न हि स्वप्नावानराज्याभिषेकस्य माहेन्द्रजालनिर्मितस्य वा राज्ञा राज्योपकरणं परमार्थसद्भवति । एवमहङ्कर्तृत्वप्रमुखः क्रियाकारकफलात्मको लोकव्यवहारो ऽध्यस्तो नित्यशुद्धबद्धमुक्तस्वभावे आत्मनि अतस्तादृब्रह्मा- त्मानुभवपर्यन्ताज्ज्ञानादनर्थहेतारध्यासस्य निवृत्तिरुपपद्यते इति तदर्थविषय- वेदान्तमीमांसारम्भ उपपद्यते । आह कोऽयमध्यासो नामे व त्याद्यारभ्य अध्याससिद्धिपरं भाष्यम् । तत्रापि कथम्पुनरविद्यावद्विषयाणीत्यतः प्रागध्यासस्वरूपतत्सम्भावनाय * स्वरूपैति पुस्तकान्तरे । + नैसर्गिकर्नमित्तिकत्वे न विरुध्येते इति पुस्तकान्तरपाठः । * अन्योन्यं धर्माश्चेतीति ३ पु.। याध्यास इति यु.। ! कार्यकारणासंघात इति २ पुः । हा इत्याट्यध्याति पुः ! 4 ·६ अध्याससंभावनास्वतन्त्रोक्तियुक्तिः । अध्यासस्य स्मृतित्वाभावनिरूपणम् । तदादि * तत्समावनिर्णयार्थमिति विभागः । यद्येवं तत्स्वरूपतत्सम्भावना- पन्यासः पृथग्न कर्तव्यः । न हि अनिातरूपमसम्भाव्यमानं च निर्णायते चेति दुःसम्पादं विशेषतोऽध्यक्षानुभवनिर्णये। उच्यते। न देहे । न्द्रियादिष्वहं- ममाभिमानवत एव प्रमातृत्वप्रदर्शनमात्रेण तस्य अध्यासात्मकता सिद्धाति । सत्कस्य हेतोः । लोके शुक्तिरजतद्विचन्द्रादिवदध्यासानुभवाभावात् । बाधे हि सति स भवति नेह स विद्यते । तस्मादध्यासस्य लक्षणमभिधाय तल्ल- क्षणव्यानस्य सद्भावः कथनीयः । नन्वेवमपि तल्लक्षणस्य वस्तुनः सद्भावमाचमिह कथनीयम् । न हि यत्र यस्य सद्भावः प्रमाणतः प्रतिपन्नस्तव तस्य असम्भावनाशङ्का येन तद्विनि- वृत्तये तत्सम्भावनाऽपरा कथ्येत । सत्यमेवम् । विषयविशेषस्तु प्रयत्नेन अन्वि- च्छद्भिरपि अनुपलभ्यमानकारणदोषे विज्ञाने ऽवभासमानो ऽपि पूर्वप्रवृत्तेन सकललोकव्यापिना निश्चितेन प्रमाणेनासम्भाव्यमानतया अपोद्यमानो दृश्यते तद्यथोत्पातिकः सवितरि शुषिर्यथा वा माहेन्द्रजालकुशलेन प्रासादादेर्निगरण- मेवमविषये ऽसङ्गे केनचिदपि गुणादिना अध्यासहेतुना रहिते निष्कलङ्क चैतन्यतया अन्यगतस्याप्यध्यासस्यापनोदनसमर्थेऽध्यासावगमोऽविभाव्यमा- नकारण ||.दोषो विभ्रम इत्याशयेत तन्मा शङ्कीति सद्भावातिरेकेण सम्भ- वोपि पृथक् कथनीयः । तदुच्यते । आह कोऽयमध्यासो नामेति किं वृत्तस्य प्रश्ने वा आक्षेपे च प्रयोगदर्शनादुभयस्य चेह सम्भवात् तन्त्रेण वाक्यमु- चरितम्**।तचापि + प्रथमं प्रश्नस्य प्रतिवचनं स्वरूपमाख्याय पुनस्तस्येव सम्भवमाक्षिप्य प्रतिविधत्ते । तत्रैवम्भते विषये श्रोतॄणां सुखप्रबोधार्थ व्याच- क्षाणाः प्रतिवादिनं तबस्थमिव समुत्थाप्य तेनाक्षिणमनेन पृष्टमिति मत्वा प्रत्युक्तम् पुनरसौ स्वाभिप्रायं विवृणोतीति आक्षेपमवतार्य प्रतिविधानं प्रतिप- द्यन्ते । सर्बवंविधे ग्रन्थसन्निवेशे एष एव व्याख्याप्रकारः । स्मृतिरूपः परच पूर्वदृष्टावभास इति प्रश्नवाक्यस्थितमध्यासमुद्दिश्य लक्षणमभिधीयते । तत्र परचेत्युक्तेऽर्थात्परस्य अवभासमानता सिद्धा । तस्य विशेषणं स्मृतिरूपत्वम् । स्मयते इति स्मृतिः असज्ञायामप्यकर्तरि कारके * तदादि सर्व तदिति पुस्तकान्तरे । । तद्रूपेति पुः । सुपिरिति २ पुः। + न देहादिष्विति ३ पु.। || दोषोऽपीति पु. या प्रश्ने क्षेपे चेति पु.। ++ प्रथममिति पुस्तकान्सरे मास्ति । । सस्यहेसि २ पुः । ** उच्चारितमिति १ पुः।

·एतज्जन्माननुभूतविषयकाध्यासोपपादनम् । घजादीनां प्रयोगदर्शनात् । स्मर्यमाणरूपमिव रूपमस्य न पुनः स्मयत एष स्पष्टं पुरोऽवस्थितत्वावभासनात् । पूर्वदृष्टावभास इत्युपपत्तिः स्मृतिरू- पत्वे । न हि पूर्वम + दृष्टरजतस्य + शुक्तिसम्प्रयोगे रजतमवभासते । यतो ऽर्थात्तद्विषयस्य अवभासस्यापि इदमेव लक्षणमुक्तं भवति । कथम् । तटु- च्यते । स्मृते रूपमिव रूपमस्य न पुनः स्मृतिरेव पूर्वप्रमाणविषयविशेषस्य सथानवभासकत्वात् । कथं पुनः स्मृतिरूपत्वम् । पूर्वप्रमाणद्वारसमुत्थत्वात् । न हि असम्प्रयुक्तावभासिनः पूर्वप्रवृत्ततद्विषयप्रमाणद्वारसमुत्थत्वमन्तरेण समुद्भवः सम्भवति । अपर आह ननु अन्यसम्प्रयुक्त चक्षुषि अन्यविषयज्ञानं || स्मृतिरेव । प्रमोषस्तु स्मरणाभिमानस्येन्द्रियादीनां ज्ञानकारणानां केनचिदेव वा दोषविशे- घेण कस्यचिदेवार्थविशेषस्य स्मृतिसमुवाधः क्रियते सम्प्रयुक्तस्य च दोषेण विशेषप्रतिभासहेतुत्वं करणस्य विहन्यते । तेन दर्शनस्मरणयोर्निरन्तरोत्य- नयो: ** करण दोषादेव विवेकानवधारणाद् दूरस्थयोरिव वनस्पत्यारनुत्पन्ने एवेक त्वावभास उत्पन्नभ्रमः । ननु अनास्वादिततिक्तरसस्यापि बालकस्य पित्तदोषान्मधुरे तिक्तावभासः कथं स्मरणं स्यात् । उच्यते । जन्मान्तरानु- भूतत्त्वात् । अन्यथाऽननुभूतत्वाविशेषे ऽत्यन्तमसन्नव कश्चित्सग्रमो रसः किमि- ति नावभासेत । तस्मात्पित्तमेव मधुराग्रहणे तिक्तस्मृतो तत्प्रमाणे च हेतुः । कार्यगम्यत्वाद्धेतुभावस्य । एतेन अन्यसम्प्रयोगेऽन्य 8 विषयस्य ज्ञानस्य स्मृतित्वतत्प्रमोषी सर्वच व्याख्याता द्रष्टव्यो । उच्यते । कोऽयं स्मरणाभिमानो नाम । न तावत् ज्ञानानुविद्धतया ग्रहणम् । न ह्यतिवृत्तस्य ज्ञानस्य ग्राह्यविशेषणतया विषयभावः । तस्माच्छु- धमेवार्थ स्मृतिरवभासयति न ज्ञानानुविद्धम् । तथा च पदात्यदार्थस्मृतो न दृष्टा ज्ञानसम्भेदः ज्ञानस्यापि शब्दार्थत्वप्रसङ्गात् । तथेष्टभूभागविषया स्मृतिः स सेव्य इति || ग्राह्यमावस्था न ज्ञानपरामर्शिनी । अपि च । भूयस्यो * प्रवभासादिति २ पुः । + पुंस इति शेषः । + शुक्तिकेति पुः। ६ लक्षामित्युक्तमिति २ पुः । ॥ अन्यविषयं विज्ञानमिति २ पुः । पाएपमिति २ पु.। ++ अनुत्पन्चे एकेकत्वावभास इति । पुः । tt कप्रत्ययो नास्ति २ पुः । ss अन्यविषयज्ञानस्य स्मतितस्प्रमोषाविति १, ३ पुः । || || याह्यमात्रावस्था न ज्ञानपरामर्शनी इति क्वचित् । HIYoumesses कारणति २ पुः।

·अध्यासालम्बनविचारः । ज्ञानपरामर्शशून्या एव स्मृतयः । नापि स्वगतो ज्ञानस्य स्मरणाभिमानी * नाम रूपभेदो ऽवभासते नहि नित्यानुमेयं ज्ञानमन्यद्वा वस्तु स्वत एव + सूप- सम्भिन्नं गृह्यते । अत एवोक्तमनाकारामेव बुद्धिम नुमिमीमह इति । अनाकारामनिरूपिताकारविशेषामनिर्दिष्ठस्वलक्षणामित्यर्थः । अतो न स्वतः स्मरणाभिमानात्मकता । नापि ग्राह्यविशेषनिमित्तः स्मरणाभिमानः प्रमाण- ग्राह्यस्यैव अविकलावधिकस्य गृह्यमाणत्वान्नापि फलविशेषनिमित्तः प्रमाणफ- लविषयमाचावच्छिन्नफलत्वात् । यः पुनः क्व चित्कदा चिदनुभतचरे स्मरामि इत्यनुवेधः स वाचकशब्द संयोजनानिमित्तो यथा सास्नादिमदाकृतो गोरि- त्यभिमानः । तस्मात्पर्बप्रमाणसंस्कारसमुत्यतया तद्विषयावभासित्वमाचं स्मृतेः । न पुनः प्रतीतितो ऽर्थतो वा अधिकांऽशोऽस्ति यस्य दोषनिमित्तः प्रमोषः परिकल्प्यत । न चेह पूर्वप्रमाणविषयावभासित्वमस्ति पुरोऽवस्थितार्थ- प्रतिभासनादित्युक्तम् । अतो नान्यसम्प्रयोगे ऽन्यविषयज्ञानं || स्मृतिः किन्त्व- ध्यासः । नन्वेवं सति वैपरीत्यमापद्यते रजतमवभासते पा शुक्तिरालम्बनमिति । नैतत् संविदनुसारिणामनुरूपम् । ननु शुक्तेः स्वरूपेणाप्य ** वभासने ++ संवित्प्रयुक्तव्यवहारयोग्यत्वमेवालम्बनार्थः सैवेदानी रजतव्यवहारयोग्या प्रतिभासते तत्र किमित्यालम्बनं न स्यात् । अथ तथारूपावभासनं शुक्तेः पारमार्थिकमुताहो न । यदि पारमार्थिक नेदं रजतमिति बाधो न स्यात् नेयं शुक्तिरिति यथा । भवति च बाधः ++ । तस्मान्नेष पक्षः प्रमाणवान् । अथ शुक्तरेव दोषनिमित्तो रजतरूपः परिणाम 6 उच्यते । एतदप्यसारम् । न हि क्षीरपरिणामे दधनि नेदं दधि इति बाधो दृष्टः । नापि क्षीरमिदमिति प्रती- तिः । इह तु तदुभयं दृश्यते । किञ्च रजतरूपेण चेत्परिणता शुक्तिः क्षीर- मिव दधिरूपेण तदा दोषापगमेऽपि तथैव अवतिष्ठेत । ननु कमलमुकुल || || वि- कास पापा परिणामहेतोः सावित्रस्य तेजसः स्थितिहेतुत्वमपि दृष्टं तदपगमे पुन- स्मरणाभिमानात्मको नामेति २ पुः । + स्वशब्दो ऽत्राधिकः २ पु. । + अनुमिमीमामह इति उपकल्पितमास्ते २ पुः। ६ शब्देति नास्ति २ पुः । || अन्यविषमिति २ पु.। पा शुक्तिकालम्बनमिति पाठान्तरम् । ** अवभासमान इति १ पु. । ++ वित्प्रयुक्तोति नास्ति २३ पुः । # बाध इति नास्ति २, ३ पुः । 88 इत्युच्यतेति २ पु.। | || कमलमुकुलस्य विका- बामा परिणतीति २, ३ पुः । T. - सेति ३ पु ·8 शुक्तिरजतादिज्ञानसामय्युपपादनम् । मुकुलीभावदर्शनात्तथेहापि स्यात् । न । तथा सति तद्वदेव पूर्वावस्थापरिणाम- बुद्धिः स्यात् न बाधप्रतीतिः स्यात् । अथ पुन?ष्टकारणजन्यायाः प्रतीतेरेव रजतोत्पाद इति मन्येत । एतदपि न सम्यगिव । कथम् । यस्याः प्रतीतेस्त- दुत्यादस्तस्यास्तावन्न तदालम्बनं पूर्वोत्तरभावेन भिन्नकालत्वात् । न प्रतीत्य- न्तरस्य पुरुषान्तरप्रतीतेरपि तत्प्रसङ्गात् । ननु किमिति पुरुषान्तरप्रतीतेरपि सत्प्रसङ्गो + दुष्टसामग्रीजन्मनो हि प्रतीतेस्तदालम्बनम् । मैवम् । प्रतीत्यन्त- रस्यापि तद्विधस्य रजतान्तरोत्पादनेनैव उपयुक्तत्वात् प्रथमप्रत्ययवत् । अतो ऽनुत्पन्नसममेव स्यात् । तदेवं पारिशेष्यात्स्मृतिप्रमोष एवावतिष्ठेत । ननु स्मृतेः प्रमोषो न सम्भवति इत्युक्तम् । तथा च तन्त्रान्तरीया आहुः ॥ अनुभूतविषयाऽसम्प्रमोषा स्मृतिरिति । का तर्हि वा गतिः शुक्ति- सम्प्रयोगे रजतावभासस्य । उच्यते । नेन्द्रियजज्ञानात्संस्कारजं स्मरणं पृथ- गेव स्मरणाभिमानशून्यं समुत्पन्नं किन्तु एकमेव संस्कारसहितादिन्द्रियात् । कथमेतत् । उच्यते । कारणदोषः कार्यविशेषे तस्य शक्तिं निरुन्धन्नेव संस्कार- विशेषमप्युबोधयति । कार्यगम्यत्वात्कारणदोषशक्तेः । अतः संस्कारदुष्टकारण- संवलितका सामग्री । सा चैकमेव ज्ञानमेकफलं जनयति । तस्य च दोषा- स्थापितसंस्कारविशेषसहित सामग्रीसमुत्पन्नज्ञानस्योचितमेव शुक्तिगतमिथ्या- एजतमालम्बनमवभासते । तेन मिथ्यालम्बनं ज्ञानं मिथ्याज्ञानं न स्वता ज्ञानस्य मिथ्यात्वमस्ति बाधाभावात् । भिन्नजातीयज्ञानहेतुसामग्र्योः ** कथ- मेकज्ञानोत्पादनमिति चेन्नैष दोषः । दृश्यते हि लिङ्गवा नसंस्कारयोः सम्भय लिङ्गिज्ञानोत्पादनं प्रत्यभिज्ञानोत्पादनञ्च अक्षसंस्कारयोरुभय- वापि स्मृतिगर्भमेकमेव प्रमाणज्ञानम् । संस्कारानुबोधे तदभावात् । तस्मा- लङ्गदर्शनमेव सम्बन्धज्ञानसंस्कारमुबोध्य तत्सहितं लिङ्गिज्ञानं जनयतीति * स्यादिति नास्ति २, ३ पुः । + तदपीति २ पुः । + तदिति नास्ति २ पुः । 8 अवतिष्ठते-इति २, ३ पुः । || अनुभूतविषयासम्प्रमोषः स्मतिरिति पातज्जलसूत्रपाठः, एवमनुभूती या विषयी वृत्ति- दारूढार्थी तयारसम्प्रमोषो ऽस्तेयमनपहरणं धर्मधर्म्यभेदात्तद्वती तदुभयविषयिणीति यावदिति रद्वार्तिकञ्च । परन्तु त्रिष्वपि एतत्युस्तकेषु अनुभूतविषयासम्प्रमोषा-इति पाठस्तत्रानुभूतवि- ग्ययोरसम्प्रमोषो यस्यामिति बहुव्रीहिविशेषणं द्रष्टव्यम् । ना तर्हिस्याने पुनरिति २ पु.। ** सामग्याः कथमेकज्ञानोत्पादकत्वमिति २ पु.। + ज्ञानेति २ पु. नास्ति ।

·१० शुक्तिरजत मायिकं न पारमार्थिकम् । अध्यासलक्षणपरीक्षा । स्थानान्तस्त्वोक्तिः। वक्तव्यम् । अयमेव च न्यायः प्रत्यभिज्ञाने * ऽपि । न पुनानद्वये प्रमाण- मस्ति । तथा भिन्नजातीयज्ञानहेतुभ्यो नीलादिभ्य एकं चिचज्ञानं निदशनीयम् । तच लैङ्गिकज्ञानप्रत्यभिज्ञाचित्रज्ञानानामदुष्टकारणारब्धत्वाद् यथार्थमेवाव- भासः इह तु कारणदोषादतथाभूतार्थावभास इति विशेषः । एवञ्च सति नानुभवविरोधः प्रतिभासमानस्य रजतस्यैवावलम्बनत्वात् । अतो मायामयं रजतम् । अथ पुनः पारमार्थिकं स्यात् सर्वेरेव+ गृह्येत । यतो न हि पारमार्थिक रजतं कारणदोषं स्वज्ञानोत्पत्तावपेक्षते । यद्यपेक्षेत तदा तद- भावे न तच ज्ञानोत्पत्तिरालोकाभाव इव रूपे । मायामाचत्वे तु मन्त्राद्युप- हत्तचक्षुष इव दोषोपह तज्ञानकारणा एव पश्यन्तीति युक्तम् । किञ्च । नेदं रजतमिति बाधो ऽपि मायामयत्वमेव सूचयति । कथम् । तेन हि तस्य निरुपाख्यतापादनपूर्वकं मिथ्यात्वं ज्ञाप्यते । नेदं रजतं मिथ्यवाभासिष्टेति । नच तत् केनचिद्रूपेण रूपवत्त्वे ऽवकल्पते सम्प्रयुक्तशुक्तिवन्नि || रस्यमान- विषयज्ञानवच्च । ननु न व्यापकमिदं लक्षणम् स्वामशोकादावसम्भवात् । न हि स्वमशोकादौ केनचित्सम्प्रयोगो ऽस्ति येन परच परावभास: स्यात् । अत एव वासनातिरिक्तकारणाभावात स्मृतिरेव न स्मृतिरूपता । अचोच्यते । न तावत् स्मृतित्वमस्त्य परोक्षा पा थावभासनात् । ननु स्मृतिरूपत्वमपि नास्ति पूर्वप्रमाणसंस्कारमारजन्यत्वात् । अचोच्यते । उक्तमेतत्पूर्वप्रमाणविषयाव- भासित्वमाचं स्मृतेः स्वरूपमिति । तदिह निद्रादिदोषोपनुतं मनो ऽदृष्टादिस- मुबोधितसंस्कारविशेष ** सहकार्यनुरूपं मिथ्यार्थविषयं ज्ञानमुत्पादयति तस्य च तदवच्छिन्नापरोक्षचैतन्यस्थाविद्याशक्तिरालम्बनतया विवर्तते । नन्वेवं सत्यऽन्तरेव स्वप्नार्थप्रतिभासः स्यात् । को वा ब्रूते नान्तरिति । ननु विच्छिन्नदेशो ऽनुभूयते स्वप्नेपि जागरणइव न तदन्तर नुभवाश्रयत्वे स्वमार्थ- स्योपपद्यते । ननु देशो ऽपि तादृश एव कुतस्तत्सम्बन्धाद्विच्छेदो ऽवभासते अयमपि तपिरो दोषः । नैष दोषो जागरणे ऽपि प्रमाणज्ञानादन्तरपरोक्षानु- * प्रत्यभिज्ञाज्ञानेप्रीति २ पुः। । सदा शब्दो नास्ति २ पुः । ! निरस्यमानविषयकेति १ पु. सहकार्यानुरूपमिति २ पुः। th म दोष दति २ पुः। + तच्छब्दोऽत्राधिकः २ पुः । ६ दोषोपहृतेति २ पुः। पार्थप्रतिभासनादिति २ पुः। t+ अनुभावाप्रयत्वे-ति १ पुः । ** ·नामादिषु ब्रह्मदृष्टिमानसक्रिया न ज्ञानम् । अध्यासविषये ऽन्यवादिसंवादप्रदर्शनम् । ११ भवान्न विषयस्था उपरोक्षता भिद्यते । एकरूपप्रकाशनात् । अतो ऽन्सरपरो- क्षानुभवावगुण्ठित एव जागरणे ऽप्यो ऽनुभूयते ऽन्यथा जड़स्य प्रकाशा- नुपपत्तेः । यथा तमसा ऽवगुण्ठितो घट: प्रदीपप्रभावगुगठनमन्तरेण न प्रकाशीभवत्येवम् । यः पुनर्विच्छेदावभासः स जागरे ऽपि मायाविजृम्भितः सर्वस्य प्रपञ्चजातस्य चैतन्येकानयत्वात्तस्य च निरंशस्य प्रदेशभेदाभावात् । प्रपञ्चभेदेनैव हि तत्कल्पितावच्छेदं सदवच्छिन्नमिव बहिरिवान्तरिव * प्रका- शते । अथवा दिगाकाशी मनामाचगोचरी सर्वचाध्यासाधारौ विद्यते इति न परचेति विरुध्यते । कथं तर्हि नामादिषु ब्रह्माध्यासः । किमच कथम् । न तच कारणदोषो नापि मिथ्यार्थावभासः । सत्यम् । अत एव चोदनावशादिच्छाता ऽनुष्ठयत्वान्मानसी क्रियैषा न ज्ञानम् । ज्ञानस्य हि दुष्टकारणजन्यस्य विषयो मिथ्यार्थः । न हि ज्ञानमिच्छातो जनयितुं निवर्तयितुं वा शक्यं कारणेकायत्तत्वादिच्छानुप्रवेशानुपपत्तेः । ननु स्मृतिज्ञानमाभोगेन जन्यमानं मनोनिरोधेन च निरुध्यमानं दृश्यते । सत्यम् । न स्मृत्युत्पत्तिनिरोधयो- स्तयोापारः किन्तु कारणव्यापार तत्प्रतिबन्थे च चक्षुष इवा || न्मीलननि- मीलने न पुनानोत्पत्ती व्यापार इच्छायाः । तस्माद् ब्रह्मदृष्टिः केवला ऽध्य- स्यते चोदनावशात्फलायैव मातृबुद्धिरिव रागनिवृत्तये पा परयोषिति । तदेव- मनवद्यमध्यासस्य लक्षणं स्मृतिरूपः परच पूर्वदृष्टावभास इति ॥ तं केचिदित्यादिनाऽध्यासस्वरूपे मतान्तरमुपन्यस्यति स्वमतपरि- शुद्धये । कथमन्यच शुक्तिका ** दावन्यधर्मस्यार्थान्तरस्य रजतादेज्ञानाकारस्य बहिष्ठस्यैव वा ऽध्यास इति वदन्ति । के चित्तु यच यदध्यासस्तद्विवेका- ग्रहणनिबन्धनो भ्रम इति । यच यस्याध्यासस्तयोविवेकस्याग्रहणात्तन्निबन्धना ऽयमेकत्वभ्रम इति वदन्तीत्यनुषङ्गः । अन्ये तु यच यदध्यासस्तस्यैव विपरीतधर्मत्वकल्पनामाचक्षते इति । यच शुक्तिकादौ यस्य रजतादेर- ध्यासस्तस्यैव शुक्तिशकलादेविपरीतधर्मत्वस्य रजतादिरूपत्वस्य कल्पनाम- विद्यमानस्यवावभासमानतामाचक्षते सर्वथापि त्विति स्वमतानुसारित्वं * अन्तरिव चेति २ पुः।। हि शब्दो नास्ति २ पुः । * धा स्थाने च शब्दः २ पु. । ६ स्वकारणेति २ पु.। | उन्मीलने निमीलने इति २ पुः । 4 रागविमिसये इति पाठान्सरम् । युक्तिशकलादाविसि ३ पु!

·१२ निरधिष्ठानकभ्रमवादापवादः । सर्वेषां कल्पनाप्रकाराणां दर्शयति अन्यस्यान्यधर्मावभासित्वं नाम लक्षणम् परचे- त्युक्ते ऽर्थात्परावभासः सिद्ध इति यदवादिष्म तन्न व्यभिचरति । कथम् । पूर्वस्मिन् कल्ये ज्ञानाकारस्य बहिस्थस्य वा शुक्तिधर्मत्वा * वभासनान्न व्यभि- चारः । द्वितीये ऽपि शुक्तिरजतयोः पृथक् सतोरपृथगवभासो ऽभिमानात् । तृतीये ऽपि शुक्तिशकलस्य रजतरूपप्रतिभासनात् पूर्वदृष्टत्वस्मृतिरूपत्वयोः सर्वचाव्यभिचारान्न विवाद इत्यभिप्रायः । तत्र स्मृतिरूपः पूर्वदृष्टावभास इत्येतावति लक्षणे निरधिष्ठानाध्यासवादिपक्षे ऽपि निरुपपत्तिके | लक्षणव्याग्निः स्यादिति तन्निवृत्तये परचेत्युच्यते । कथं निरुपपत्तिको ऽयं पक्षः । न हि निरधिष्ठानो ऽध्यासो दृष्टपूर्वः संभवी वा|| । ननु केशोण्ड्रकाद्यवभासो निर- धिष्ठानो दृष्टः । न । तस्यापि तेजोवयवाधिष्ठानत्वात् । ननु रजते संवित् संविदि रजतमिति परस्पराधिष्ठानो भविष्यति बीजाङ्करादिवत् । नैतत्सारम् । न तत्र यतो बीजाद्यो ऽङ्कुरस्तत एव तवी- नमपि त्वङ्कुरान्तरात इह पुनर्यस्यां संविदि यद्जतमवभासते तयोरेवेतरे- तराध्यासस्ततो दुर्घटमेतत् । बीजाङ्करादिष्वपि न बीजाङ्करान्तरपरम्परामाचेणा- ऽभिमतवस्तुसिद्धिः प्रतीतितो वस्तुतश्चानिवृत्ताकाङ्गत्वात् तथा च कुत इदमे- वमिति पर्यनुयोगे दृष्टत्वादेवमिति वा तच च दूरं वा परिधाव्य ** मन्यथा हेतुपरम्परामेवावलम्ब्य व चिदप्यनवतिष्ठमानो नानवस्थादोषमति- वर्तेत + । अपि च । नक्क चिन्निरवधिको नेत्येव बाधावगमो दृष्टः यचाप्यनुमाना- दानवचनाद्वा न सर्प इत्येवावगमस्तचापि किं पुनरिदमित्यपेक्षादर्शनात्पुरो ऽवस्थितं वस्तुमानमवधिर्विद्यते प्रधानादिष्वपि जगत्कारणे चिगुणत्वादिबाधा ऽधिगतावधिरेव । अथवा सर्वलोकसाक्षिकमेतत् केशोण्डकादावपि तद्वाधे तदनुषङ्ग एव बोधे बाध्यते न बोधः । अतस्तदवधिः सर्वस्य बाधस्तेन त- न्मारस्य बाधाभावात्स्वतश्च विशेषानुपलब्धः कृटस्थापरोक्षकरसचैतन्यावधिः सर्वस्य बाधः । नाप्यध्यस्तमप्यसदेव । तथात्वे प्रतिभासायोगात् । * बहिस्थस्येवाशुक्तिकाधर्मत्वेति २ पुः। + अवभासाभिमानादिति २ पु. । + अव्यभिचारे नेति २ पुः । ६ निरुपपत्तिका लक्षणव्याप्तिरिति २ पुः । || सम्भवी वेति २ पु. नास्ति । पा तत्रैवेति २ पुः । ** अवस्थातव्यमिति २ पु.। ++ अतिवर्तते इति २, ३ पुः । tt अवगतावधिरेवेति २ पु.। IS केशोङ्कादाविति २ पुः। स्थातव्य- ·अध्यासलक्षणे पदकृत्यप्रदर्शनं लोकानुभवानुसारित्वञ्च । १३ ननु सर्बमेवेदमसदिति भवतो मतम् । क एवमाह अनिर्वचनीयानाद्य- विद्यात्मकमित्युद्घोषितमस्माभिः । अथ पुर्विद्योदये ऽविद्याया निरूपा- ख्यतामङ्गीकृत्यासत्त्वमुच्येत काममभिधीयताम् । तथाच बाधकज्ञानं नेदं रजतमिति वि* शिष्टदेशकालसम्बद्धं रजतं विलोपयदेवोदेति न देशान्त- रसम्बन्धमापादयति तथानवगमात् । तथाच दूरवर्तिनी रज्जु सर्प मन्य- मानस्तन्निकटवर्तिना ऽऽनेन नायं सर्प इत्युक्ते साभावमाचं प्रतिपद्यते न तस्य देशान्तरवर्तित्वम् । तत्प्रतिपत्तावसामाद्वाक्यस्य । नार्थीपत्त्या । इह भग्नघटाभाववत्तावन्मात्रेणापि तत्सिद्धेः । यचापि सर्पबाधपूर्वको रज्जुवि- धिरक्षजन्यस्तादृशवाक्यजन्यो वा तचापि स एव न्यायस्तथा इनवगमात्तदेवं न व चिन्निरधिष्ठानो ऽध्यासस्तस्मात मात्सायक्तं परचेति । यद्येवं परच पूर्वदृष्टावभास इत्येतावदस्तु लक्षणं तथाविधस्य स्मृति- रूपत्वाव्यभिचारात् । सत्यमर्थलभ्यस्य स्मृतित्वमेव स्यान्न स्मृतिरूपत्वम् । नच स्मृतिविषयस्याध्यासत्वमित्युक्तम् । यद्येवमेतावदस्तु लक्षणं परच स्मृति- रूपावभास इति । तत्र परवेत्युक्ते ऽर्थलभ्यस्य परावभासस्य स्मृतिरूपत्वं विशेषणम् । न हि परस्यासंयुक्तस्य पूर्वदृष्टत्वाभावे स्मृतिरूपत्वसम्भवः । ॥ सत्यम् । विस्पष्टार्थ पूर्वदृष्टग्रहणमिति यथान्यासमेव लक्षणमस्तु । तथा च लोके ऽनुभवइत्युदाहरणद्वयेन पा लोकिकसिद्धमेवेदमध्याप्तस्य स्वरूपं लक्षितं किमत्र युक्त्येति कथयति शुक्तिका हि रजतवदवभासत इति । ननु न शुक्तिका प्रतिभासते रजतमेव प्रतिभासते तेन ** शुक्तिकेति रजतवदिति चोभयं नोपपद्यते । उच्यते । शुक्तिकायहणमुपरितनसम्यक्ज्ञान- सिद्धं परमार्थतः शुक्तिकात्वमपेक्ष्य, वतिग्रहणं तु संप्रयुक्तस्यारजत स्व- रूपस्य मिथ्यारजतसम्भेद इवावभासनमङ्गीकृत्य,मिथ्यात्वमपि रजतस्या- गन्तुकदोषनिमित्तत्वादनन्तरबाधदर्शनाच्च कथ्यते न पुनः परमार्थाभिमता- द्रजतादन्यत्वमानित्य, तचासंप्रयुक्तत्वाद्रजतस्य नेदन्तावभासस्तद्गतः किन्तु * विशिष्टदेशसम्बन्धमिति २ पु.। + विलापयदिति २ पु.। + दूरवर्तिनो रज्जुमिति २ पुः । तन्मात्रेणाऽपि तसिद्धिरिति २३ युः। पालोकिकसिद्धमिति १ पुः । शुक्तिको रजतवदितीति- इति २ पु. । । स्वशब्दो नास्ति २ पु. + प्रवभासमिति २ पु.। ॥ सत्यमेवेति ३ पुः ।

·१४ अध्यासोदाहरणविवरणम् । ब्रह्मणि जीवाध्यासकारणोपपादनम् । संप्रयुक्तगत एवापरोक्षावभासस्तु संस्कारजन्मनोपि रजतोल्लेखस्य दोषबलादि- न्द्रियजज्ञानान्तीवाच्चेति द्रष्टव्यम् । तच शुक्तिकोदाहरणेन संप्रयुक्तस्यानात्मा रजतमिति * दर्शितम् । निरञ्जनस्य चैतन्यस्यास्मदर्थे ऽनिदमंशस्यानात्मा तदवभास्यत्वेन युष्मदर्थल + क्षणापन्नो ऽहंकारो ऽध्यस्त इति + प्रदर्श- नार्थम् । द्विचन्द्रोदाहरणेन जीवेश्वरयोर्जीवानां चानात्मरूपो भेदावभास इति दर्शितम् । ननु बहिरर्थे कारणदोषो ऽर्थगतः सादृश्यादिरिन्द्रियगतश्च तिमिरादि- रुपलभ्यते तनिमित्तश्चार्थस्य सांशत्वादंशान्तरावग्रहे ऽप्यंशान्तरप्रतिबन्धा युज्येत । न त्विह कारणान्तरायत्ता सिद्धिर्येन तदोषादनवभासे। ऽपि स्यान्नि- रंशस्य चैतन्यस्य || स्वयंज्ोतिषस्तदद्योगात् । ननु ब्रह्मस्वरूपमनवभास- मानमस्त्येव न तदनवभासनाज्जीवेऽनवभासविपर्यासौ भवतः । न हि शुक्तरग्रहणात्स्थाणाव पाऽग्रहणं विपर्यासो वा । ननु न ब्रह्मणान्या जीवा ऽनेन जीवेनात्मनेतिश्रुतेरतस्तदग्रहणमात्मन एव तत् । एवं तर्हि सुतरामविद्यायास्तचासम्भवस्तस्य विद्यात्मकत्वात्तस्य भासा सर्वमिदं भाती- ति तच्चतन्येनैव सर्वस्य भासमानत्वात् ।। उच्यते । विद्यत एवा- चाप्यग्रहणाविद्यात्मको दोषः प्रकाशस्याच्छादकः । कथं गम्यते । श्रुतेस्त- दर्यापत्तेश्च । श्रुतिस्तावदनृतेन हि प्रत्यढा अनीशया शोचति मुह्यमान इत्येव- माद्या । तदोपत्तिरपि विद्यैव सर्वच श्रुतिषु ब्रह्मविषया मोक्षाय निवेद्यते । तेनार्थादिदमवगम्यते जीवस्य ब्रह्म स्वरूपता || नवगमो ऽविद्यात्मको बन्यो निसर्गत एवास्तीति । ननु न जीवो ब्रह्मणो ऽन्य इत्युक्तम् । बाढम् । अत एवाऽर्थाज्जीव ब्रह्मस्वरूपप्रकाशाच्छादिका ऽविद्या कल्प्यते ऽन्यथापरमार्थतस्तत्स्वरूपत्वे सदवबोधोपि यदि नित्यसिद्धः स्यात्तदा तादात्म्योपदेशो व्यर्थः स्यात् प्रता निदर्शितमिति २ पु. । + लक्षणोपपन्न इति २ पुः । + प्रशब्दा नास्ति २ पुः । युज्यते इति १ पु. उपकल्पितमास्ते । || चैतन्यस्येति २ पु. नास्ति पा स्थायवग्रहणमिति क्वचिस् । ** तदिति २ पुस्तके लिखितमपि छिन्नम् । it विभातीति २ पुः । 1 भास्यमानत्वादिति २ पुः । 8 स्वेति २ पु. नास्ति । ||| अनवगमाधियात्मक इति २ पुः ।

·१५ अविद्यासाधकश्रुत्यर्थापत्योः प्रमाणान्सराविरुद्धत्ववादः । ऽनादिसिद्धाविद्यावच्छिन्नानन्तजीवनि सास्पदमेकरसं ब्रह्मेति श्रुतिस्मृति *- न्यायकोविदैरभ्युपगन्तव्यम् । तथा च स्मृतिः । प्रकृति पुरुषं चैव विद्धवानादी उभावपीति + क्षेचक्षेत्रज्ञत्वनि + मितामनादिसिद्धामविद्यां प्रकृतिशब्देनाह मायां तु प्रकृतिं विद्यादिति श्रुतेरतो मायावच्छिन्न रूपत्वादनन्यदपि ब्रह्म- रूपमात्मनो न वेत्ति । तथा चोक्तम् । अनादिमायया सुनो यदा जीषः प्रबुद्धयते । अजमनिद्रमस्वप्नमद्वतं बुध्यते तदेति । ननु प्रमाणान्तरविरोधे || सति श्रुतिस्तदर्थापत्तिा नाविद्यां निवेद- यितुमलम् । किं तत्प्रमाणं येन सह विरोधः । निरंशस्य स्वयंज्योतिषः स्वरूपानवभासानुपपत्तिः । ननु भोक्तः कार्यकारणसंघातायावृत्तता स्वयं- ज्योतिषो ऽपि न प्रकाशते । ननु न भोक्ता स्वयं ज्योतिः किं त्वहंप्रत्ययेनाव- भास्यते । यथा स्वयंप्रकाशमानता ऽहङ्कारो न प्रत्ययस्तथा वक्ष्यते । कथं पुनर्भोक्ता स्वयं ज्योतिः कार्यकारणसंघातायावृत्तो न प्रकाशते मनुष्योहमितिमिथ्येवैकताभिमानात् । ननु गौणो ऽयं न मिथ्या । यथा न गौणस्तथा भाष्यकार पाएव पक्ष्यति ** नन्वहमिति यदि देहसमानाधिकरणः प्रत्ययो न तर्हि तयतिक्त आत्मा सिध्यति अन्यस्य तथाग्राहिणः प्रत्ययस्याभावादागमानुमानयोरपि तद्विरोधे प्रमाणत्वायोगात् । मिथ्यात्वात्तस्य न विरोध इति चेत् कुतस्तहि मिथ्यात्वम् आगमादनुमानाद्वा । अन्यथावगमादिति चेत् । मेवम् । अन्यो- न्याश्रयता तथा स्यात् आगमानुमानयोः प्रवृत्ती तन्मिथ्यात्वं तन्मिथ्यात्वे तयाः प्रवृत्तिरिति । तस्मादेहादिव्यतिरिक्तविषय एवायमहङ्कार इत्यात्मवादि- भिरभ्युपेयम् । अन्यथा ऽऽत्मसिद्धिर प्रामाणिकी स्यादतो गौणा मनुष्यत्वा- भिमानः । उच्यते । यद्यपि देहादिव्यतिरिक्तभोक्तृविषय एवायमहङ्कारस्तथापि तथा ऽनध्यवसायात्तद्धानात्मन्यध्यस्यति दृश्यते च स्वरूपेणावभासमाने ऽपि वस्त्वन्तरभेदानध्यवसायात्तत्सम्भेदेनावभासः । यथैकस्मिन्नप्यकारे हस्वादिसम्भेदः । • तच्यायेति २ पुः । + क्षेत्रेति २ पु. नास्ति । * निमित्तामिस्यन्यत्र १ पाठः। ६ स्वशब्दो ऽधिकः २ पु.। || प्रमाणविरोधे श्रुतीति २, ३ पुः । १ भाष्यएवंसि २, ३ पु.। * वक्ष्यति २,३ पुः । +t अप्रमाणिकीसि १, २ च पु.।

·१६ मनुष्योऽहमितिप्रतीताणत्वनिरासः । अथ पुनरेकान्ततो भिन्न एव देहादेरहता ऽवभासेत * रसादिव गन्धः । ततस्तत्सद्भावे न विप्रतिपत्तिरिति तत्सिद्धये जिज्ञासा नावकल्पेत+ जिज्ञासोत्तरकालं तर्हि गौण एव युक्तः । कथम् । जिज्ञासा नाम युक्त्यनु- सन्धानम् । न हि युक्तिः पृथग ज्ञानान्तरजननी किन्तु सिद्धस्यैवाहंप्रत्ययस्य विषयविवेचिनी । तस्माद्विविक्तविषयत्वायतिरिक्तात्मानुभवपर्यन्त एवाह- कारो जिज्ञासोत्तरकालं युक्तः । न युक्तः अकारइव इस्वत्वाभिमानः । ननु सत्रापि कथम् । अनुभव एव । एव महङ्कारेऽपि समानश्चर्चः । नन्वनु- भवस्तर्कबलाद्यथावभासिन्यकारे सम्भवति हस्वादेः पृथक्सतस्तथानव- गमात् । तन्न । एकस्य पृथक्के ऽप्यादितरस्यापि पृथक्वात् । ननु महदेतदिन्द्रजालं यत्तानुगृहीतात्प्रमाणाद्यथायथमसाधारणरूप- योरेवावभासमानयोरेकत्वावगमो न गौण इति । बाढम् । इन्द्रजालमेवैत- दविद्याकृतत्वात्तथासहप्रत्ययस्य स्वविषयप्रतिष्ठितस्यैव सतस्तदेकप्रतिष्ठिता- प्रतिबन्धकृदनाद्यविद्याकृतं देहादिप्रतिष्ठितत्वमपि दृष्टम् । अतो देहादिविष- यत्वाविरोधि स्वविषयप्रतिष्ठत्वमहंप्रत्ययस्याऽतो युक्त्या विषयविवेचने ऽपि स्वविषयोपदर्शनेन तत्प्रतिष्ठत्वमाचं कृतं नाधिकमादर्शितम् । स्वविषयप्रति- ठत्वं च देहादिष्वहं || ममाभिमानेन न विरुध्यत इत्युक्तमतो न्यायतो विषय- विवेचनादूर्ध्वमपि न प्रागवस्थातो विशिष्यते ऽहंप्रत्ययस्तेन न कदाचिदपि मनुष्यो ऽहमिति प्रत्ययो गौणः । प तदेवं स्वयंज्योतिष एव सतो जीवस्य कार्य ** करणसङ्घातव्यतिरिक्ततायास्तथा ++ ऽन वभासदर्शनान्मनुष्योहमिति चाध्यासोपलब्धे ब्रह्मात्मकत्वस्यापि तत्स्वरूपस्यानवभासनं पूर्वकालकोटि- रहितप्रकाशाच्छादितमानिमित्तं श्रुतितदर्थापत्तिसमर्पितं तन्निमित्ता हंकारा- ध्यासश्च सम्भाव्यते ऽनादित्वाच्च || पूर्वदृष्टत्वं स्मृतिरूपत्वं च पृथग्भोक्तृ- विषयानुभवफलाभावादोक्तृचैतन्यसंवलितकानुभवफलत्वाच्च परच परावभास- अवभासते-इति २ पुः । + अवकल्प्यते-इति २ पुः । + विवेचनीति २ गुः । अहंकारो ऽपि समानचर्च इति १ पुः । । अहंमानेनेति २ पुः। मा यदेवमिति २ पु.। ** कारणव्यतिरिक्ततायाः इति २पुः । # अनवभासनादित्युप्रकल्पितं १ पु. । ॥ एवं ब्रह्मोति १ पु. ब्रह्मात्मकत्वस्येति २ पुः । SS अहंकाराट्यध्यासश्चेति २ पुः। !! || सदापूर्वदृष्टत्वमिति २ पु. १ पुस्तके तु सदाशब्दः सपि च्छिन्नोऽस्ति ।

·१७ आत्मनो ऽविषयत्वेनाऽध्यासायोग्यताशङ्कापरिहारः । स्याऽन्योन्यसम्भेदस्य विद्यमानत्वादध्यासलक्षणव्याप्पिरिहाप्युपपद्यते । को- ऽयमध्यासो नामेति । किं वृत्तस्य प्रश्ने क्षेपे च समानवर्तिनो विशेषानुप- लब्धेः पृष्टमनेनेति मत्वा ऽध्यासस्वरूपे ऽभिहिते पुनरातिनं मयेत्यभिप्रायं विवृणाति कथं पुनः प्रत्यगात्मन्यविषये ऽध्यासो विषय * तद्धर्माणामिति । बाढमेवंलक्षणो ऽध्यासः स चेह न सम्भवति । कथम् । यतः सर्वो हि पुरो ऽवस्थिते विषये विषयान्तरमध्यस्यति युष्मत्प्रत्ययापेतस्य च प्रत्यगात्मनो ऽविषयत्वं ब्रवीषि नाविषये ऽध्यासो दृष्टपूर्वः सम्भवी वा । उच्यते । न तावदयमेकान्तेनाविषयः अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात् । ननु विषयिणश्चिदात्मनः कथं विषयभावः पराग्भावनेदन्तासमुल्लेख्यो हि विषयो नाम भवति तद्वैपरीत्येन प्रत्यापेणानिदंप्रकाशो विषयी तत्कथ- मेकस्य निरंशस्य विरुद्धांशद्वयसंनिवेशः । अचोच्यते । अस्मत्प्रत्ययत्वाभि- मतो ऽहंकारः । स चेदमनिदरूपवस्तुगर्भः सर्वलोकसाक्षिकः । तमवहित । चेतस्तया निपुणतरमभिवीक्ष्य रूपकपरीक्षकवत् स्वानुभवमऽप्रच्छादयन्तो वदन्तु भवन्तः परीक्षकाः किमुक्तलक्षणा न वेति । ननु किमत्र वदितव्यमसम्भिन्नेदंरूप एवाहमित्यनुभवः । कथम् । प्रमातृप्रमेयप्रमितयस्तावदपरोक्षाः । प्रमेयं कर्मत्वेनापरोक्षम् प्रमातृप्रमिती पुनर- परोक्षे एव केवलं न कर्मतया प्रमितिरनुभवः स्वयंप्रकाशः प्रमाणफलं तव- लेनेतरत्प्रकाशते प्रमाणं तु प्रमातृव्यापारः फललिङ्गो नित्यानुमेयस्तचाहर मिदं जानामीति प्रमातुज्ञानव्यापारः कर्मविषयो नात्मविषयः । आत्मा तु विषयानुभवादेव निमित्तादहमिति फले विषये चानुसन्धीयते । ननु नायं विषयानुभवनिमित्तोऽहमुल्लेखः किं त्वन्य एवात्ममाच- विषयो ऽहमिति प्रत्ययः । तस्मिंश्च द्रव्य ६ स्वरूपत्वे नात्मनः प्रमेयत्वं ज्ञातृत्वेन प्रमातृत्वमिति प्रमातृप्रमेय || निभासरूपत्वादहंप्रत्ययस्य ग्राह्यग्रा- हकरूप आत्मा तस्मादिदमनिदरूपः प्रमेयांशस्येदं पा रूपत्वात, अनिदं- रूपत्वात प्रमावंशस्य । नैतद्युक्तम् । अनंशत्वादपरिणामित्वाच्चात्मनः । * तदिति २ पु. नास्ति । * नेतीति ३ पुः। || प्रतिभासेति २ पु. कल्पितमास्ते । + चेतस्कतयेत्यपरत्र १ पाठः। ६ स्वशब्दो नास्ति १, २ पुः । पा रुपवत्त्वादिति २ पुः।

·अहमर्थस्यात्मन इदमनिदमात्मकत्वादिविचारः । प्रमेयस्य चेदंरूपतया परायपत्वादनात्मत्वात्तस्मान्नीलादिज्ञानफलमनुभवः स्वयंप्रकाशमानो ग्राह्यमिदंतया ग्राहकं * चानिदन्तबा ऽवभासयति ग्रहणं चानुमापयतीति युक्तम् । अतो नेदमंशो ऽहंकारो युज्यते । उच्यते । तदं भवान् प्रष्टव्यः किमात्मा चैतन्यप्रकाशो ऽनुभवो जडप्रकाश उत सोपि चैतन्य- प्रकाशः अथवा स एव चैतन्यप्रकाश आत्मा जडस्वरूप + इति । तत्र न तावत्प्रथमः कल्पः। जडस्वरूपे । प्रमाणफले विश्वस्यानवभासप्रसङ्गात्। मैवम्। प्रमाता चेतनस्तद्लेन प्रदीपेनेव विषयमिदन्तया ऽऽत्मानं चानिदन्तया चेत- यत इति न विश्वस्यानवभासप्रसङ्गः । तन्न । स्वयं चैतन्यस्वभावो ऽपि सन् + विषयप्रमाणेनाचेतनेनानुगृहीतः प्रकाशत इति नैतत्साधु लक्ष्यते । किं च । प्रमाणंफलेन चेत् प्रदीपेनेव विषयमात्मानं च चेतयते तदा चेतयति- क्रियानवस्थाप्रसङ्गः। द्वितीये || कल्पे आत्मापि स्वयमेव प्रकाशेत किमिति विषयानु- भवमपेक्षेत । अथ चैतन्यस्वभावत्वेपि नात्मा स्वयंप्रकाशः । ** विशेषे हेतु- वाच्यः। न हि चैतन्यस्वभावः सन् स्वयंपरोक्षो ऽन्यतो ऽपरोक्ष इति युज्यते । किं च। समत्वान्नेतरतरापेक्षत्वं प्रकाशने प्रदीपयोरिव । तृतीये ऽपि ++ कल्पे निच्छतोप्यात्मैव चितिप्रकाश आपद्यते न तदरिक्ततथाविधफलसद्भावे प्रमाणमस्ति । कथम् । प्रमाणजन्यश्चेदनुभवस्तथा सति स्वगतेन विशेषेण प्रतिविषयं पृथक् पृथगवभासेत सर्वानुभवानुगतं च गोत्ववदनुभवत्वमपरमी - येत । न च नीलानुभवः पीतानुभव इति विषयविशेषपरामर्शशून्यः स्वगतो विशेषो लक्ष्यते । ननु विनष्टाविनष्टत्वेन विशेषः सिध्यति । सिध्येद्यदि विनष्टाविनष्ठता सिध्यत् । सा च जन्यत्वे सति तस्यां च सिद्धायां जन्यत्वमिति परस्परा- यत्त स्थितित्वनैकमपि न सिध्येत् । एतेनातिसादृश्यादनुभवभेदो न विभा- व्यत इति प्रत्युक्तम् भेदासिद्धः । न हि चित्प्रकाशस्य स्वगतोभेदो न प्रकाशते च शब्दो नास्ति २ पु.। + स्वशब्दो नास्ति २,३ पुः । + विषयप्रमाणेनेत्यस्य स्थाने विषयप्रवणेनेति कल्पितं २ पुः । न साधु-इति २ पु.। || अपिशब्दो त्राधिकः २ पुः । विकल्ये ति १ पाठान्तरम् । विशेषहेतुरिति २ पुः । ++ विकल्प इति १ पुः । * ईक्षेतेति २ पुः। Is स्थितित्वे नेकमपि सिध्येदिति २ पुः । ** ·१६ आत्मनश्चिन्माचमेव वास्तवं स्वरूपं भोक्तृत्वादि त्वोपाधिकम् । इति युक्तिमत् येन तदप्रकाशनात्सादृश्यनिबन्धनो विभ्रमः स्यात् । न च यथा जीवस्य स्वयंज्योतिषोऽपि स्वरूपमेव सद् ब्रह्मरूपत्वं न प्रकाशते तद्वत्स्यादिति युक्तम् । अभिहितं तचाप्रकाशने प्रमाणम् इह तन्नास्ति । नहि सामान्यतादृष्टमनुभवविरोधे युक्तिविरोधे च समुत्तिष्ठति दर्शिते चानुभव- युक्ती । तस्मात् चित्स्वभाव एवात्मा तेन तेन प्रमेयभेदेनोपधीयमानोऽनु- भवाभिधानीयकं लभते ऽविवक्षितोपाधिरात्ममादिशब्दरभिधीयते ऽवधीरित- * वनाभिधाननिमित्तैकदेशावस्थाना इव वृक्षा वृक्षादिशब्दरित्यभ्युपगन्तव्यम् । बाढम् । अत एव विषयानुभवनिमित्तोऽनिदमात्मको ऽहङ्कारो वर्ण्यते। सत्यमे- वम्। किन्तु तथा सति सुषुप्ने ऽप्य । हमित्युल्लेखः स्यात् । कथम् । नीलानुषङ्गो यश्चैतन्यस्य स नीलाभागा नासावहमुल्लेखाहः अहमित्यात्मावभासते तच यदि नाम सुषुप्ने विषयानुषङ्गाभावादिदं जानामीति विषयतदनुभवपरामर्शी ! नास्ति मा भूत अहमित्यात्ममाचपरामर्शः किमिति न भवेत् । नन्वहमिति भोक्तत्वं प्रतिभासते तदभावे कथं तथा प्रतिभासः । नैतत्सारम् । समुत्कालितोपाधिविशेषं चैतन्यमाचमस्मदर्थस्ततः सर्वदा ऽह- मिति स्यान्नैतच्छक्यमुपाधि || परामर्शन चैतन्यमहमित्युल्लिख्यते इति वक्तुम् । तत्परामर्शी हि तत्सिद्धिनिमित्तो न स्वरूपसिद्धिहेतुः पा स्वमाहात्म्येनैव तु स्वरूपसिद्धिः ततश्च विषयोपरागानुभवात्मत्व शून्यः स्वरूपतो ऽहमिति सुषुग्ने ऽप्यवभासेत दृशिरूपत्वाविशेषात् । भवत्येवेति चेन्न । तथा सति स्मर्यंत स्तन इवाहङ्कारः । अविनाशिनः संस्कारस्याभावान्न स्मयते इति चेत् । ह्य- स्तना ऽपि न स्मयैत । नन्वस्त्येव सुषुणे ऽहमुल्लेखः सुखमहमस्वाप्समिति सुषुप्रोत्थितस्य स्वापसुखानुभवपरामर्शदर्शनात नात्मनो ऽन्यस्य तथानुभवः सम्भवति । सत्यमस्ति । न तत्स्वापे सुखानुभवसंस्कारजं स्मरणं किं तर्हि सुखावमशी दुःखाभावनिमित्तः । कथम् । स्वप्ने तावदस्त्येव दुःखानुभवः । सुषुग्ने तु तद- भावात्सुखव्यपदेशः । तदभावश्च करणव्यापारोपरमात् । यदि पुनः सुषुनः सुख- * वनाभिधेयनिमित्तेति ३ पुः। + अहमुल्लेखइति २ पुः । + सनीलभाग इति २ पुः । पा स्वमहात्म्येनेति १ पुः । ** त्यशब्दो नास्ति २ पुः । ६ नास्तीति २ पु. नास्ति । i परामर्श चैतन्यमिति २ पुः ।

·२० * सौषुनानुभवविचारः । मिति च तद्विषयं स्मरणं स्या* तदा विशेषतः स्मर्यंत न च तदस्ति । व्यप- देशो ऽपि सुखं सुनो न किंचिन्मया चेतितमिति हि दृश्यते । यत्पुनः सुप्रोत्थि- तस्याङ्गलाघवेन्द्रियप्रसादादिना सुखानुभवोन्नयनमिति । तदसत् । अनुभूतं चेत्सुखं स्मर्यंत न तत्र लिङ्गेन प्रयोजनम् । यद्येवं सुप्रोत्थितस्य कथं कस्य- चिदङ्गलाघवं कस्य चिन्नेति । उच्यते । जागरणे कार्यकरणानि श्राम्यन्ति सदपनुत्तये व्यापारोपरमः स्वापः तच यदि सम्यग व्यापारोपरम स्तदाङ्गानि लघूनीतरथा गुरुणीति । तदेवं नायं नीलादिप्रत्ययादन्य एवात्मविषयो ऽहं- प्रत्ययो नापि विषयानुभवादेवाहमुल्लेखः । तस्माद् ब्रह्मविदामेकपुण्डरीकस्य लोकानुग्रहेकरसतया सम्यगज्ञानप्रवर्तनप्रयोजनकृतशरीरपरिग्रहस्य भगवतो भाष्यकारस्य मतमागमयितव्यम् । तदुच्यते । येयं श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु नामरूपमव्याकृतमविद्या माया प्रकृतिरग्रहणमव्यक्तं तमः कारणं लयः शक्तिर्महासुप्रिनिद्रा क्षरमाका- शमिति च तत्र तत्र बहुधा गीयते चैतन्यस्य स्वत एवाव स्थितलक्षणब्रह्म - स्वरूपतावभासं प्रतिबध्य जीवत्वापादिका ऽविद्याकर्मपूर्वप्रज्ञासंस्कारचित्र- भित्तिः सुषुग्ने प्रकाशाच्छादनविक्षेपसंस्कारमावरूपस्थितिरनादिरविद्या । तस्याः परमेश्वराधिष्ठितत्वलब्धपरिणामविशेषो विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयाश्रयः कर्तृत्व- भोक्तृत्वकाधारः कूटस्थचैतन्यसंवलनसंजातज्योति: स्वयं प्रकाशमानो ऽप- रोक्षो ऽहङ्कारो यत्सम्भेदात्कूटस्थचैतन्यो ऽनिदमंश आत्मधातुरपि मिथ्यैव भोक्तेति प्रसिद्धिमुपगतः । स च सुषुप्ने समुत्खातनिखिलपरिणामायाम- विद्यायां कुतस्त्यः । न चैवं मन्तव्यम् आश्रितपरिणतिभेदतयैवाहंकारस्य निभीसे ऽनन्तर्भूतैव सन्निमित्तमिति तथा सत्यऽपाकृताहंकृतिसंस! भोक्त- त्वादिस्तद्विशेषः केवलमिदन्तयेवावभासेत न च तथा समस्ति । स च परिणामविशेषो ऽनिञ्चिदात्मना बुद्ध्या निष्कृष्य वेदान्तवादिभिरन्तःकरणं मनो बुद्धिरहम्प्रत्ययोति च विज्ञानशक्तिविशेषमाश्रित्य व्यपदिश्यते परि- स्यन्दशत्या च प्राणं इति । तेनान्तःकरणोपरागनिमित्तं मिथ्यवाहंकर्तृत्वमा- त्मनः स्फटिकमणेरिवो || पधाननिमित्तो लोहितिमा । कथं पुनः स्फटिके + तदङ्गानीति ९ पुः, तदा लघूनीति २ पु.। + अवशब्दो नास्ति १, २ पु. । स्वशब्दो नास्ति २ पु.। ॥ उपाधिनिमित्त इति २ पुः । * तथेति १ पुर।

·२१ स्फटिकलाहित्यमिथ्यात्वविचारः । लाहितिम्नो मिथ्यात्वम्। उच्यते। यदि स्फटिक* प्रतिस्फालिता नायनरश्मयो जपाकुसुममुपसर्पयुस्तदा विशिष्टसंनिवेशं तदेव लोहितं ग्राहयेयुः । न हि रूप- मावनिष्ठश्चाक्षुषः प्रत्ययो दृष्टपूर्वः नापि स्वाश्रयमनाकर्षदूपमाचं प्रतिविम्बितं क्वचिदुपलब्धपूर्वम् । नन्वभिजातस्येव पनपरागादिमणेर्जपाकुसुमादेरपि प्रभा विद्यते तया व्यासत्वात् स्फटिका ऽपि लोहित इवावभासते । तथापि स्वयम- लोहितो मिथ्येव लोहित इत्यापद्येत । अथ प्रभव लोहिता ऽवभासते न स्फटिक इति । शाक्यमपि तर्हि स्फटिके प्रकाशेत । अथ प्रभया उपसारितं तदिति चेत् । स तर्हि नीरूपः कथं चाक्षुषः स्यात् । न च सृपिद्रव्य ||- संयोगात् । वायोरपि तथात्वप्रसङ्गात् । न प्रभानिमित्तं लोहित्यं तचोत्पन्नम् उत्तरकालमपि तथारूपप्रसङ्गात् । अभ्युपगम्य प्रभामिदमुक्तम् । यथा पदरागादि- प्रभा निराश्रया ऽप्युन्मुखोपलभ्यते न वा तथा जपाकुसुमादेः । तदेवं स्फटिकम- णावुपधानोपराग इव चिदात्मन्य ** प्यहङ्कारोपरागस्ततः सम्भिन्नाभयरूपत्वा- इथिरिव भवतीत्यहङ्कारो ग्रन्थिरिति गीयते । तत्र जडरूपत्वादुपरक्तस्य न तबलादुपरागस्य साक्षादावश्चिद्रपस्य पुनरुपरागस्तद्विषयव्यापारविरहिणा ऽपि तबलात्प्रकाशते । तेन लक्षणत इदमंशः कथ्यते न व्यवहारतः । व्यव- हारतः पुनर्यदुपरागादनिदमात्मनो ऽहंकर्तृत्वं मिथ्या तदात्मनस्तड्यापा- रेण व्याप्रियमाणस्यैव व्यापारपूर्वको यस्य परिच्छेदः स एवेदमात्मको विष- योऽत स्वाहमित्यसम्भिन्नेदमात्मको ऽव + भास इति विभ्रमः केषांचित । दृष्टश्च लक्षणतस्तद्व्यवहाराापि तमननुपतन् । तद्यथाङ्करादिफलपर्यन्तो वृक्षविकारो मृत्परिणामपरम्परापरिनिष्पन्नो ऽपि घटवल्मीकवन्न मृन्मय- व्यवहारमनुपतति । व्युत्पन्नमतयस्तु तद्व्यवहारमपि नातीवोल्वणं मन्यन्ते । अत एव निपुणतरमभिवीक्ष्य रूपकपरीक्षकवदहङ्कारं निरूपयतां सम्भिन्नेदं- रूपः स इत्यभिहितम् । यत्पुनर्दर्पणजलादिषु मुखचन्द्रादि || प्रतिविम्बा- दाहरणं तदहङ्कर्तुरनिदमंशो विम्बादिव प्रतिविम्ब न ब्रह्मणो वस्त्वन्तरं * प्रतिफलिता इति ३ पुः । + नायना रश्मय इति १ पुः । । अथेति २,३ पु. नास्ति । 8 च शब्दो नास्ति ५ पुः । || द्रव्येति २,३ पु. नास्ति । पा नशब्दोनास्ति ३ पुः । ** अपिशब्दो नास्ति १ पुः । + अवभासत इति २ युः । * दृष्ठ इत्यधिकं ३ पुः । ss वल्मीकादिदिति २ पुः । || प्रतीति २ पु. नास्ति ।

·दर्पणमुखप्रतिविम्बादिदृष्टान्ततात्याक्तितद्विचारी। किं तु तदेव तत्पृथगवभासविपर्यय * स्वरूपतामाचं मिथ्येति दर्शयितुम् । कथं पुनस्तदेव । तदेक स्वलक्षणतावगमात् । तथाच यथा बहिःस्थितो देवदत्तो यत्स्वलक्षणः प्रतिपन्नस्तत्स्वलक्षण एव वेश्मान्त:प्रविष्टोऽपि प्रतीयते तथा दर्पणतलस्थितो ऽपि न तद्वस्त्वन्तरत्वे युज्यते । अपिच। अर्थाद्वस्त्वन्तरत्वे सत्याऽऽदर्श एव विम्बसन्निधावेव तदाकारगर्भितः परिणत इति वाच्यम् विरुद्धपरिमाणत्वात्संश्लेषाभावाच्च प्रतिमुद्रेव विम्बलाञ्छितत्वानुपपत्तेः । तथा सति विम्बसन्निधिलब्धपरिणतिरादर्शस्तदपाये ऽपि तथैवावतिष्ठत । न खलु संवेष्टितः कटो निमित्तलब्धप्रसारणपरिणतिर्निमित्तापगमे तत्क्षणमेव संवेष्टते यथा तथा स्यादिति मन्तव्यम् । यतश्चिरकालसंवेष्टनाहितसंस्कार- स्तच पुनः ६ संवेष्टनिमित्तम् । तथा च यावत्संस्कारक्षयं प्रसारणनिमित्ता- नुवृत्ती पुनः संवेष्टनापजनः । एवं || चिरकालसन्निहितविम्बनिमित्ततदाकार- परिणति पा रादर्शस्तथैव तदपायेऽपि यावदायुरवतिष्ठत न ** च तथोप- लम्यते । यः पुनः कमलमुकुलस्य विकासपरिणतिहेतोः सावित्रस्य ++ तेजसा दीर्घकालानुवृत्तस्यापि विगमे तत्समकालं पुनर्मुकुलीभावः स प्रथम- तरमुकुल हेतुपार्थिवाप्यावयवव्यापारनिमित्तस्तदुपरमे जीर्णस्य पुनर्मुकुलता- नुपलब्धेनीदर्श पुनस्तथा पूर्वरूपपरिणामहेतुरस्त्यवाह भवतु न वस्त्वन्तरम् तदेव तदिति तु न क्षम्यते शुक्तिकारजतस्य मिथ्यारूपस्यापि सत्यरजतेकरूपा- वभासित्वदर्शनात् । मैवम् । तत्र हि बाधदर्शनान् मिथ्याभावो नेह स बाधो दृश्यते । यत्पुनर्दर्पणापगमे तदपगमो न स बाधा दर्पणे ऽपि तत्प्रस- गात् । ननु तत्त्वमसिवाक्याद् बाधो दृश्यते । मैवम् । तत्र तत्त्वमिति विम्बस्थानीयब्रह्म स्वरुपता प्रतिविम्बस्थानीयस्य जीवस्योपदिश्यते ऽन्य- था न तत्त्वमसीति स्यात् किन्तु न त्वमसीति भवेन्न रजतमस्तीतिवत् । किं च । शास्त्रीयो ऽपि व्यवहारः प्रतिविम्बस्य पारमार्थिकमेव विम्बैकरूपत्वं * स्वेति नास्ति २ पुः। + तथैवेति २ पु. नास्ति । || चिरकालमिति २ पु. । ** चेति २ पु. नास्ति । 11 मुकुलभाति २ पुः । + स्वलक्षणत्वावगमादिति २ पुः । ६ संवेष्टने-इति २ पु.। वा तदपायेऽप्यादर्शस्तथैव यावदायुरिति २ पुः । ++ सावित्रतेजस इति २ पु.। $$ स्वेतिशब्दो नास्ति २ पु.।

·विम्बप्रतिविम्बविषयकविचारः । २३ दर्शयति “ नेताद्यन्तमादित्यं नास्तं यन्तं कदाचन । नापरक्तं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतमिति । यस्तु मन्यते न पराक्प्रवणप्रवृत्तनायनरश्मिभि- विम्बमेव भिन्नदेशस्थं गृह्यते किन्तु दर्पणप्र * तिस्फालितः परावृत्त्य प्रत्यङ्मुखेः स्वदेशस्थमेव विम्बं गृह्यत इति तमनुभव एव निराकरोतीति न पराक्रम्यते। कथं पुनः + परिच्छिन्नमेकमेकस्वभावं विच्छिन्नदेशद्वये सर्वात्मना ऽवभास- मानमुभयत्र पारमार्थिकं भवति । न वयं विच्छेदावभासं पारमार्थिकं ब्रमः के त्वेकत्वम् । विच्छेदस्तु मायाविजृम्भितः । न हि मायायामसम्भावनीयं नाम । असम्भावनीयावभासचतुरा हि सा । ननु सत्येव विम्बकतावगमे प्रतिविम्बस्य तद्गतो विच्छेदादिमिथ्याव- पासस्तथा ब्रह्मकतावगमे ऽपि जीवस्य विच्छेदादिमिथ्यावभासो न निवर्ति- तुमर्हति । उच्यते । देवदत्तस्याचेतनांशस्यैव प्रतिविम्बत्वात्सचेतनांशस्यैव मा प्रतिविम्बत्वे प्रतिविम्बहेतोः श्यामादिधर्मेणेव जाडोनाप्यास्कन्दितत्वान्न तत्प्रतिविम्बं विम्बैकरूपतामात्मतो जानात्यचेतनत्वात् । तथा चानुभवो न विम्बचेष्टया || विना प्रतिविम्बं चेष्टते । यस्य हि भ्रान्तिरात्मनि परच वा समु- पन्ना तद्गतेनैव सम्यगज्ञानेन सा निवर्तते यस्तु जानीते देवदत्तः प्रतिविम्ब- यात्मनो ऽभिन्नत्वं न स तद्गतेन दोषण संस्पृश्यते नाऽपि ज्ञानमाचात्प्रति- वम्बस्य निवृत्तिस्तद्धतार्दर्पणादेः परमार्थिकत्वात् । जीवः पुनः प्रतिविम्बकल्पः सर्वेषां नः प्रत्यक्षश्चिद्रूपो नान्तःकरणजाडोनास्कन्दितः । स चाहंक पा र्तृत्व- मात्मनो रूपं मन्यते न विम्बकल्पब्रह्मकरूपतामतो युक्तस्तद्रूपावगमे मि **- य्यात्वापगमः । ननु तत्र विभ्राम्यतो विभ्रमहेतुर्दर्पणालक्तकादिपरमार्थवस्तु संनिहितमस्ति न तथेह किञ्चित्सर्वव चिद्विलक्षणे विभ्रमविलासाभिमानिन इति मा भूदाशङ्कति रज्जुसर्पमुदाहरन्ति । ननु तचापि यदि नामेदानीमसन्निहितः सर्पस्तथापि पूर्वनिर्वृत्ततदनु- भवसंस्कारः समस्त्येव । बाढम् । इहाप्यहङ्कर्तृतातत्संस्कारयोर्बीजाङ्कुरयोरि- वानादेः कार्यकारणभावस्य वक्ष्यमाणत्वात्संस्कारो विभ्रमहेतुर्विद्यते । तत्र * प्रतिस्फलितैरिति २ पु., प्रतिफलितरिति ३ पुः । + परिच्छिन्नदेशमिति २ पुः । + प्रतिविम्बितत्वादिति २ पुः । ६ प्रतिविम्बितत्वे इति २ पुः । || न विम्बचेष्टां विनेति ३ पुः । ना कर्तृत्वमेवात्मन इति २ पुः । * मिथ्यापगम इत्युपकल्पितं २ पुः ।

·२४ अध्यासव्यवहारानादित्वम् । यद्यप्यनिर्वचनीयतयैवारुणादिना स्फटिकादेः सावयवत्वेन सम्भेदयोग्य- स्याप्यसम्भेदा* वभासः सिद्धस्तथापि तदासङ्गीव स्फटिकप्रतिविम्बमुत्प्रेक्षते रज्ज्वां पुनः सर्पबुद्धिरेव न तत्सम्भिन्नत्वमसम्भिन्नत्वं वा तस्यान्तेना ऽसङ्गो नहि सज्जते । असङ्गो ह्ययं पुरुष इत्यादिश्रुतिसमर्पिता ऽसङ्गता ऽऽत्मना न स्पष्टं दर्शितेति तदर्थ घटाकाशोदाहरणम् । तच हि तत्परामादृते न भेदरूपकार्यसमाख्याः स्वगता दृश्यन्ते । एतच्च सर्बमुदाहरणजातं श्रुतितन्याया- नुभवसिद्धस्य तदसम्भावनापरिहाराय बुद्धिसाम्यार्थं च न वस्तुन एव साक्षा- सिद्धये । तदेवं यद्यपि चैतन्यकरसो ऽनिदमात्मकत्वादविषयस्तथाप्यहङ्कारे व्यवहारयोग्यो भवतीति गोण्या वृत्त्या ऽस्मत्प्रत्ययविषयतोच्यते प्रमेयस्य 8 व्यवहारयोग्यत्वाभिचारात् । ननु व्यवहारयोग्यत्वे ऽध्यासो ऽध्यासपरिनिष्यन्नाहम्प्रत्ययबलायवहा- रयोग्यत्वमिति प्रापमितरतरानयत्वम् । नाऽनादित्वेन प्रत्युक्तत्वात् । तचैवम्भ- तस्याहङ्कर्तुरिदमंशस्य ज्ञानसंशब्दितो व्यापारविशेष: सकर्मत्वात्कर्मकारका- भिमुखं स्वाग्नये किञ्चिदवस्थाविशेषमादधाति स्वानयविकारहेतुत्वात्क्रिया- याः । स च प्राप्नोतिक्रियाहितकर्तृस्थविशेषवत्कर्मसम्ब || न्धो ज्ञातुर्जेय- सम्बन्ध इति गीयते । तेन विषयविशेषसम्बद्धमेवान्तःकरणं चैतन्यस्याव- च्छेदकं कर्मकारकमपि प्रधानक्रियासिद्धा स्वव्यापाराविष्ट चैतन्यविवर्त्तत्वा- त्प्रधानक्रियाहितप्रमाचवस्थाविशेषावच्छिन्नापरोक्षतेकरूपामपरोक्षतामभिव्य- नक्ति ततश्चात्मनो ऽन्तःकरणापा वस्थाविशेषोपाधिजनितो विशेषो विषयानु- भवसंशब्दितो विषयस्थापरोक्षकरसः फलमिति क्रियेकविषयताफलस्य युज्यते । एवं चाहती स्वांशचैतन्यबलेन व्यापाराविष्टतया च प्रमातेति बुद्धिस्थमर्थ पुरुषश्चेतयत इत्युच्यते । तच च प्रमातुः स्वयंज्योतिषो विषयसम्बन्धसज्जात- विशेषो ऽनुभवो ऽपरोक्षतया सर्वान् प्रत्याविशिष्टोऽपि कारकाणां सम्भय प्रधानक्रियासाधनत्वाद्येन सह साधनं तन्निष्ठ एव नान्यत्र कर्मकारकमपि येन सह साधनं तस्यैवापरोक्षम् गन्तृसम्बन्ध इव ग्रामस्य । * अवगम इति २ पुः । + सज्यत इति क्वचित् । + उपेत्यधिकं २ पु.। ६ चशब्दो ऽत्राधिकः २ पुः । || सम्बन्धादिति २ पुः । का अन्तःकरणस्यावस्थाविशेष इति पुस्तकान्सरे ।

·। अहमितिप्रतीते लादिविषयातिरिक्तस्थायिवस्त्ववगाहित्वविचारः । ननु नीलादिविषयोपि चेदपरोक्षस्वभावो नीलात्मिका संविदित्युक्तं स्यात् । अतः स एव * माहायानिकपक्षः समर्थितः । मेवम् । परस्परव्यावृत्ता नीलपीताववभासेते अपरोक्षतातुन तथा एकरूपावगमाद्विच्छेदावभासे ऽप्यतो न तत्स्वभावा । यदि स्यात्तद्वदेव व्यावृत्तस्वभावता ऽप्यवभासेत । न तथा । किंच तैरपि नीलात्मकसंविदो ऽन्य एव पराव्यावृत्तो ऽपरोक्षः प्रत्य- गवभासः स्वरूपमात्र पर्यवसिता विकल्प उपयते प्रतीयते च नीलसंवित प्रत्य- व्यावृत्तदन्तया । ग्राह्यरूपा ततश्च वस्तुद्वयं ग्राह्मग्राहकरूपमितरतरव्यावृत्तं सिद्धम् । नेतत् । द्वयोरपि स्वरूपमाघनिष्ठयोः कुतो विषयविषयिभावः । कथं पुनरिदमहं जानामीति तयोगीह्यग्राहकतावभासः । नायं तदवभासः किन्त्व- हमिति इदमिति जानामीति च परस्पर व्यावृत्ताः विकल्या एते । कथं पुन- स्तेषु कटाक्षणाप्य || न्योन्यमनीक्षमाणेष्वयं सम्बन्धावगमः । तद्वासनासमेतसम- नन्तरप्रत्ययसमुत्थं सङ्कलनात्मकं प्रत्ययान्तरमेतन्नेह सम्बन्धावगमः । किं पुन- रेवमनुभवानारूढामेव प्रक्रियां विरचयति भवान् । क्षणविध्वंसिनः क्रियानुपपत्तः । स्थायित्वे हि सत्याहमुल्लेख्यस्य स्थायिनैव नीलादिना क्रियानिमित्तःसम्बन्ध- स्ततश्च क्रियानिमित्तव नीलादेरप्यपरोक्षता स्यात् न च स्थायित्वमस्ति । यद्येव- महमिति संविदा प्रतिक्षणं स्वलक्षणभेदेन भाव्यम् । स किं विद्यते नवेति स्वसंवि- दमगृहमानै पा रेवाभिधीयताम् । अथात्यन्तसादृश्यान्न ** भेदो ऽवभासत इति संविदो ऽपि चेत् स्वरूपं नावभासते आयातमान्ध्यम + शेषजगतः । अपि च । तद्रूपप्रतिभासे सादृश्यकल्पना प्रमाणविरुद्धा निष्प्रमाणिका च । तद्रूपप्रतीतेक्माहत्वान्न प्रमाणविरुद्धता 6 नाप्यप्रामाणिकता निर्बोज- भ्रान्त्ययोगादिति चेत् नेतरेतराश्रयत्वात्। || सिद्धे व्यामोहे सादृश्यसिद्धिः . * महायानिकेति १ पुः, अतस्त्वयेव महायानिति ३ पुः । + अत्र तुशब्दाधिकः २ पुः । + ग्राहीकरूपेति २ पुः । ६ व्यावृत्त्येति २ पु. || अन्योन्यमीक्षमाणेष्विति १ पु., अन्योन्यमनिरीक्षमाणेष्विति ३ पुः । पा रावकारो नास्ति १,२ पु.। ** न भेदोऽवभासत इति संविदाऽपि स्वरूपं नावभासेत पायातमिति ३ पुः । + अशेषस्येति २, ३ पुः। # निःप्रमाणकी चेति १ पु., निष्यामाणिकी चेति ३ पुः। SS नाप्य प्रमाणिकत्वं चेति १ पु., नाप्रामाणिकतेति २ पुः । I सिद्रे घ्यामोहत्ये-इत्युपकल्पितं : पुः ।

·* . २६ अहमितिप्रतीते!लादिविषयातिरिक्तस्थायिवस्स्ववाहित्वविचारः । प्रमाणविरोधाभावात्प्रमाणसद्भावाच्च । सिद्धे च सादृश्ये * तन्निमित्ता+व्यामोह- सिद्धिः । स्यादेतत् । अव्यामोहे ऽपि तुल्यमेतत् । सिद्धे हि सादृश्यकल्प- नाया अप्रामाणिकत्वे प्रमाणविरोधे च तद्रूपप्रतीतरव्यामोहत्वम् अव्यामो हत्वे चास्याः सादृश्यकल्पनायाः निष्प्रमाणकत्वं प्रमाणविरोधश्च । नेतत् । स्वारसिकं हि प्रामाण्यं प्रतीतेरनपेक्षम् । तथा च तत्प्रामाण्यात्सादृश्यक- ल्पना निष्प्रामाणिकी प्रमाणविरुद्धा च । न तु सादृश्यकल्पना स्वतःसिद्धा येन प्रामाण्यमावहेदप्रामाण्यपूर्बिकैव सा । अथान्ते क्षयदर्शनादादौ क्षयानु- मानम् अतो भिन्नत्वात्सादृश्यकल्पनेति । आदी सत्तादर्शनादन्तेऽपि सा किं नानुमीयते । क्षयानुभवविरोधादिति चेत् इहापि तद्रूपस || त्वानुभवविरोधः । न ह्युभयोरनुभवयोः कश्चिद्विशेषः । अथ मन्येत यो ऽसौ स्थिरत्वेनाभिमतो ऽहमुल्लेखः स किं कांचिदर्थ- क्रियां कुर्याद्वा न वा । यदि न कुर्यादसल्लक्षणप्राफेर्न परमार्थवस्तु। अथ कुर्यात् न तर्हि स्थायी । स्थायिनो ऽर्थक्रियाऽयोगात्। कथमयोगः । इत्थमयोगः । स तां कुर्वन् क्रमेण पा कुर्याद्योगपद्येन वा । न तावत्क्रमेण । पूर्वोत्तरकालयो- स्तस्य विशेषाभावे ऽपि किमिति पूर्वस्मिन्नेव काले उत्तरकालभाविनीमपि न कुर्यात् । नापि योगपद्येन । यावज्जीवकृत्यमेकस्मिन्नेव क्षणे कृतमित्युत्तरकाले तद्विरहादमल्लक्षणप्राप्तः । अतो ऽर्थक्रियाकारित्वादेव न स्थायी । तेन प्रतिक्षणं भिन्नेष्वहमुल्लेखेषु तद्बुद्धिः सादृश्यनिबन्धनेति । उच्यते। अथ केयमर्थक्रिया यदभावादसल्लक्षण ** त्वप्राप्तिः । स्वविषयज्ञानजननम् । प्राप्नं तर्हि सर्वासामेव संविदां स्वसंविदितरूपत्वेन स्वविषयज्ञानाजननादसल्लक्षणत्वम् । न सन्ता- नान्तरे ऽपि तज्जननम् अनैन्द्रियकत्वात् अनुमाने ऽप्यर्थजन्यत्वाभावा +f- त्सार्वज्येऽपि न साक्षात्स्वसंविदं जनयति संसारसंविदेकरूपत्वप्रसङ्गात् अतद्रूपत्वे तद्विषयत्वायोगात् । अथ क्षणान्तरोत्पादो ऽर्थक्रिया । चरम- क्षणस्यासल्लक्षणत्वप्रसङ्गः । न च सर्वज्ञज्ञानजननेनार्थवत्त्वम् । चरमत्वानुपपत्तेः * तनिमित्तव्यामोहेति २ पुः। + व्यामोहत्वेत्युपकल्पितं ३ पुः । * अप्रमाणकत्वे-इति २ पुः । $ निःप्रमाणिकेति २ पुः । || सत्तानुभवेति २ पुः। | क्रमेण वा कुर्यादिति २ पुः । ** त्वशब्दोनास्ति २.पु.। # न सार्वजेऽपि साक्षादिति २ पुः, न सार्वज्ञपि ज्ञाने साक्षादिति ३ पुः।

·२७ स्थायित्वे ऽप्यर्थक्रियाजनकत्वस्योपपादनम् । मुक्यभावप्रसङ्गात् । न च संवित्संविदो विषयः संविदात्मना भेदाभावात्प्रदीप- स्येव प्रदीपान्तरम् । किञ्च । नार्थक्रियातः सत्त्वं भवति स्वकारणनिष्पन्नस्य कार्यजननात् । अतः प्रतीतिर्वक्तव्या । तच तस्या * अन्यतः सत्त्वप्रतीतिस्तस्या अप्यन्यत इत्यनवस्थानान्न क्वचित्सत्तावगम इति शून्यं जगदभविष्यत् । ननु स्वज्ञानार्थक्रियायाः स्वयंसिद्धत्वान्नानवस्था। न तयर्थक्रियातः सत्तावगमः । न हि स्वरूपमेव स्वस्यार्थक्रिया । यत्पुनः क्रमेणार्थक्रिया न युज्यते पूर्वोत्तरकालयोस्तस्य + विशेषाभा- वादिति । नैष दोषः । स्थायिनो ऽपि कारणस्य सहकारिसव्यपेक्षस्य जन- कत्वात् विशेषाभावादित्ययुक्तम् । अथ कारणस्यान्यापेक्षा न युक्ता अकार- णस्याऽपि नतरामित्यसहकारि विखं स्यात् । अथाकारणं कारणोत्पत्तयेऽपे- क्षत इति चेत् अथ तत्कारणस्य कारणम कारणं वा । कारणं चेन्नापेक्षि- तुमर्हति अकारणं चेन्नतराम् । अथ नापेक्षा हेतूनां सहकारिणीति याद्द- र्शनेन बाध्येत । दृष्यं हि सहकार्यपेक्षत्वं हेतूनाम् । तस्माद्यथैव हेतोहे- तुत्वं सति कार्य केनाप्यतर्कणीयेन क्रमेण ज्ञायते सत्येव हेतो कार्यस्य दर्शनात्तथा समेतसहकारिण्येव दर्शनात्सहकार्यपेक्षस्य तद्विज्ञेयम् । यस्तु मन्यते सहकारिजनितविशेषो हेतुः कार्य जनयति अन्यथा ऽनु- पकारिणो ऽपेक्षायोगादिति । स वक्तव्यो विशेषस्य स हेतुरहेतुर्वा । अहेतुश्चद्वि- शेषोत्यत्ती ना पेक्ष्येत तब केवला एव सहकारिणा विशेषमुत्पादयेयुस्ततश्च कार्य स्यात् । अथ हेतुः सहकारिभिरजनितविशेषस्तमेव कथं कुर्याद् विशेषस्य वा जननेऽनवस्था । अथ मतम् । न सर्व कार्य सहकारिभिरजनितात्मभेदहेतु- जन्यम् समग्रेषु हेतुषु तावत्येवाभवदङ्कुरादि तथा किञ्चि || त्सन्निहितसह- कारिहेतुजन्यं यथा ऽक्षेपकारीन्द्रियादिज्ञानम् । तवाद्यो विशेष: सहकारिस- निधानमाचलभ्य: अक्षेपकारीन्द्रियादिज्ञानवदिति नानवस्था । अनुपकुर्वन्नपि तहि सहकार्यपे षा येत न हि तब हेतोः सहकारिभ्य आत्मभेदः । नानुप- । * अपिशब्दोऽधिकः २ पुः । * अथाऽकारणमिति २ पुः। || तुशब्दो ऽधिकः २ पु.। + विशेषस्याभावादिति २ युः। ६ अपेक्षेतेति २ पुः। अपेक्ष्यते-इत्युपकल्पितं २ पुः ।

·स्थायित्वेऽप्यर्थक्रियाजनकत्वस्योपपादनम् । कुर्व * नपेक्ष्यते ऽतिप्रसङ्गात् स्वरूप तु नोपकारोति किन्तु कार्ये तत्सिद्धेस्स- बान्सरीयकत्वात् । नित्यो ऽपि तर्झनाधेयातिशया भावः कार्यसिद्धये क्षणिक इव सहकारिणमपेक्षत इति किन्नाभ्युपेयते । यथैव क्षणिको भाव: सहकारिस- मषधान एव कार्य जनयति सामग्रीसाध्यत्वात्तथा नित्यो ऽपि स्वरूपानुपयो- गित्वे ऽपि सहकारिसमवधानं कार्योपयोगादपेक्षेत । अथ मतं क्षणिकोऽपि नेवापेक्षते ऽन्यजनकस्य स्वयमन्यापेक्षानुपपत्तेः । कार्य तु यदन्यसन्निधौ भवति तत्तस्यान्यसन्निधावेव भावादन्यथा चाभावान्नित्यस्य तु जनकस्य सर्वदा, जननप्रसङ्गः । को हेतुरन्यापेक्षायाः । क्षणिकस्तु यो जनको भावः स न पुरस्तान्न पश्चादिति न पूर्वोत्तरकालयोः कार्योत्पादः । इदमयुक्तम् वर्तते । किमघायुक्तम् । सति नियमे ऽपि निरपेक्ष- त्वम् । तथाहि । यः कश्चित् कस्यचित् क्वचिनियमः स || तदपेक्षाप्रभावितः अनपेक्षत्वे नियमानुपपत्तेः । एवं हि कार्यकारणभावसिद्धिः । कार्यार्थिभिश्च विशिष्टानां हेतूनामुपादानम् तच यदि न क्षणिकं कारणं सहकारिणमपेक्षते नापि तत्कार्य कथंग नियमः । तथाहि । हेतुपरम्पराप्रतिबन्धान हेतुः स्वरूपे सहकारिणमपेक्षते न कार्ये स्वयंजननशक्तेः । नापि कार्यम् एकस्यापि शक्तिमत्त्वेन प्रसाजननात्तत्र सहकारिसन्निधिनियमो ऽनर्थकः स्यात् । काक- तालीयमुच्यते । तथाच कार्यकारणव्यवहाराः सर्व एवोत्सीदेयुः । तस्मात् क्षणिकस्यापि भावस्य स्वयंजनकस्य स्वरूपानुपयोगिन्यपि सहकारिणि कार्य- सिद्धये उपेक्षा वाच्या कार्यस्यैव वा सामग्रीसाध्यत्वात्तत्र नियमात् तथा नित्येपीति न विशेषं पश्यामः । तदेवमहंक: ** सदेकरूपावगमात्स्थायित्वे ऽप्यर्थक्रियासम्भवान्न नीलस्य स्वगतापरोक्षत्व माण + माहायानिकपक्षः समर्थ्यते । किन्तु ग्राहकस्याहङ्कर्तुरात्मनः स्थायिनो ऽभावे । स चैकरूपो ऽनुभवाद्युक्तिबलाच्च प्रसाधितः । ननु नानुमेयादिष्वपरोक्षता दृश्यते । उच्यते । नानुमयादिष्व- * अप्रेक्षते-हत ३ पु.। + जननप्रसङ्गात् को हेतुरिति ३ पु. नः- इति २ पु.। ६ अपिशब्दो नास्ति ३ पु.। तदपेक्षः प्रभावितइत्युपकल्पित ३ पुः । | कथं सन्निधिनियम इति २ पु.। ** सदैकरूपत्वावगमादिति २ पुः । " त्यशब्दो नास्ति २ पुः । tो महायानिकेति १ पुः ।

·प्रत्यगात्मनः स्वतःसिद्धस्वरूपत्वादध्यासाधिष्ठानभावोपपादनम् । परोक्षत्वं स्वज्ञानोत्पत्तावव्यापृतत्वात् । लिङ्गादीनामेव कुतश्चित्सम्बन्धवि- शेषाद्विशिष्टेकार्थज्ञानहेतुत्वात् । प्रमेयस्य || स्वज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वे प्रमाणा- भावात् । अलं प्रसङ्गागतप्रपञ्चन स्वावसर एवैतत्सुगतमतपरीक्षायां निपुण- तरमा म्प्रपञ्चयिष्यामः । तदेवमहङ्कारग्रन्थिरस्मच्छ * ब्दसंशब्दितः प्रत्ययश्चासावादर्श इव प्रतिविम्बस्यानिदञ्चित्सम्बलितत्वेन तस्याभिव्यक्तिहेतुत्वात् । अतस्तस्य विष- यवदवतीत्युपचारेणानिदञ्चिदात्मधातुरस्मत्प्रत्ययविषय उच्यते । स पुनरे- वम्भूतो जायत्स्वप्नयारहमुल्लेखरूपेण सुषुग्ने + तत्संस्काररज्जिताग्रहणाविद्या- प्रतिबद्धप्रकाशत्वेन च गतागतमाचरन् संसारी जीवो विज्ञानघनो विज्ञा- नात्मा प्राज्ञः शरीरी शारीर आत्मा सम्प्रसादः पुरुषः प्रत्यागात्मा का भोक्ता क्षेत्रज्ञ इति च श्रुतिस्मृतिप्रवादेषु गीयते । किञ्च । न केवलमस्म- त्प्रत्ययविषयत्वादध्यासार्हः अपरोक्षत्वाच्च । तत्साधनार्थमाह प्रत्यगात्म- प्रसिद्धेरिति । न ह्यात्मन्य ऽप्रसिद्ध स्वपरसंवेद्ययार्विशेषः । न च संवेद्यज्ञा- नेनेव तसिद्धिरकर्मकारकत्वादतिप्रसङ्गात् । न च ज्ञानान्तरेण । भिन्नका- लत्वे संवेद्यसम्बन्धानवगमात्स्वपरसंवेद्याविशेषात् । न ह्येककालं विरुद्ध- विषयद्वय । याहिज्ञानद्वयोत्यादः । न हि देवदत्तस्यायपृष्टदेशस्थितार्थव्यापि- गमनक्रियाद्वयावेशा युगपदृश्यते । आह । माभूच्चलनात्मकं क्रियाद्वयं युग- पत् परिणामात्मकं तु भवत्येव । मेवम् । परिस्पन्दात्मकमपि भवत्यऽविरुद्ध यथा गायन गच्छतीति । परिणामात्मकमपि न भवति विरुद्धम् यथा यौवनस्थाविरहेतुः । तस्मात्प्रत्यगात्मा स्वयंप्रसिद्धः सर्वस्य हानापादाना- वधिः स्वयमहेयो ऽनुपादेयः स्वमहिम्नवापरोक्षत्वादध्यासयोग्यः ॥ ननु न क्वचिदपरोक्षमाऽध्यासा दृष्टपूर्व: सर्वचाक्षिसम्प्रयोगितया पुरोवस्थितापरोक्ष एव दृश्यते इत्याशङ्कयाह न चायमस्ति नियम इति । अप्रत्यक्षे ऽपि ह्याकाश इति परोत इत्यर्थः । अथवा अक्षव्यापारमन्तरेणाप्य- * प्रदर्शयिष्याम दति ३ पुः । विषयग्राहीति ५ पु.। !! प्रमेयस्य चेति २ पुः। + तुशब्दोऽत्राधिकः ३ पु.। पूर्वशब्दो नास्ति २ पुः । पशब्दति नास्ति २ पु.।

·नानाऽल्पविषयाः । परोक्ष आकाशे बाला अयथार्थदर्शिन* स्तलमिन्द्रनीलतमालपत्रसदृशं मलिनताञ्च धमादिकमन्यच्च नीलोत्पलसमानवर्णताद्यऽध्यस्यन्ति एवम- विरुद्ध इति सम्भावनां निगमयति । यथा ऽऽकाशस्याक्षव्यापारमन्तराप्य- परोक्षता तथा दर्शयिष्यामः । ननु ब्रह्मविद्यामनर्थहेतु + निबर्हणी प्रतिजानता ऽविद्यानर्थहेतुः सूचि- ता। ततः सैव कर्तृत्वाद्यनर्थबीजमुपदर्शनीया किमिदमध्यासः प्रपउच्यते इत्या- शङ्कयाह तमेतमेबंलक्षणमध्यासं पण्डिताः प्रमाणकुशला अविद्येति मन्यन्ते तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणं विद्यामाहुः । अध्यस्तातदूपसर्पविलयनं कुर्व- द्वस्तुस्वरूपं रज्जुरेवेत्यवधारयट् विज्ञानं विद्येति प्रसिद्धमेव लोके ब्रह्मविदो वदन्ति । यद्येवमध्यास इति प्रक्रम्य पुनस्तस्याविद्याभिधानव्याख्याने यत्नगा- रवाद्वरमविद्येत्येवोपक्रमः कृतः । नैतत्सारम् अथौवद्येत्येवाच्यमाने आच्छा- दकत्वं नाम यत्तस्यास्तत्त्वं तदेवाऽभिहितं स्यानातद्पावभासितया ऽनर्थहे- तुत्वम् अतो ऽतद्रूपावभासित्वमध्यासशब्देन प्रकृतोपयोगितयोपक्षिप्य पुनस्त- स्याविद्याशब्दतया विद्यामात्रा में पनादनाहत्वं दर्शनीयम् तदेतदाह यत्र यद- ध्यासस्तत्कृतेन दोषेण गुणेन वा ऽणुमाचेणाऽपि स न सम्बध्यत इत्यवास्त- वमनर्थ दर्शयति। वास्तवत्वे हि न ज्ञानमात्रात्तद्विगम इति प्रतिज्ञा हीयेत । एवम् तावद्युष्मदस्मदित्यादिना मिथ्याज्ञाननिमित्तः सत्यानृते मिथु- नीकृत्याहमिदं ममेदमिति नैसर्गिको ऽयं लोकव्यवहार इत्यन्तेन भाष्येण सिद्धवदुपन्यस्तमात्मानात्मने रितरेतरविषयमविद्याख्यमध्यासं सिषाधयिषु- स्तस्य लक्षणमभिधाय तत्सम्भवं चात्मनि दर्शयित्वा पुन || स्तच सद्भावनि- श्चयमुपपत्तित उपपादयितुमिच्छन्नाह तमेतमविद्याख्यमात्मनात्मनारितरे- तराध्यासं पुरस्कृत्य सर्व प्रमाणप्रमेयव्यवहाराः लौकिकाः पा वैदिकाश्च प्रवृत्ताः सर्वाणि च शास्त्राणि विधिप्रतिषेधमोक्षपराणीति । मोक्षपरत्वं च शास्त्रस्य * तलमिन्द्रनीलमातपत्रसदृशं मलितां च धूमादि अन्यच्च नीलोत्पलसमानवर्णतामण्यध्य- स्यन्तीति २ पुः। + निहिणीमिति ३ पुः । + अन्तरेणेति २ पुः । + अषनोदाईत्वमिति १, २ पुः । 8 नैसर्गिको योऽयमिति ३ पुः। || पुनस्तत्सद्भावनिश्चयमिति २ पुः । पा वैदिकाश्चेति नास्ति ३ पु. ।

·३१ *- लोकिकवेदिकसर्वप्रवृत्तरविद्यावत्पुरुषाग्नितत्वोपपादनम् । विधिप्रतिषेधविरहिततयोपादानपरित्यागशून्यत्वात्स्वरूपमात्रनिष्ठत्वमङ्गीकृ- त्य पृथक् क्रियते । कथं पुनरविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चेति । बाढमुक्तलक्षणाविद्या प्रत्यग्दृश्यपि सम्भवेन्नैतावता तत्स म्भवः सिध्यति तेन निदर्शनीयः सः । प्रमातारमाश्रयन्ति प्रमाणानि तेन प्रमाता प्रमाणानामाश्रयो नाविद्यावान अनुपयोगादित्यभिप्रायः । अथवा । कथ- मविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि शास्त्राणि च प्रमाणानीति सम्बन्धः । अवि- द्यावद्विषयत्वे सत्यऽऽप्रयदोषानुगमादप्रमाणान्येव स्युरित्याक्षेपः । उच्यते । देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानहीनस्य प्रमातृत्वानुपपत्ता प्रमाणप्रवृत्त्यनुपपत्तेरिति भाष्यकारस्य वस्तुसंग्रहवाक्यम् अस्यैव प्रपञ्चो नहीन्द्रियाण्यनुपादाये। त्यादिः । न हि देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानहीनस्य सुषुप्रस्य प्रमातृत्वं दृश्यते । यता देहे ऽहमभिमानः इन्द्रियादिषु ममाभिमानः आदिशब्देन बाहाद्यवयवग्रह- णम् । देहशब्देन सशिरस्को मनुष्य त्वादिजातिसम्भिन्ना ऽवयव्यभिमतो न शरीरमाचम् देहो ऽहमिति प्रतीत्यऽभावात्सर्वो हि मनुष्यो ऽहं देवो ऽहमिति जातिविशेषैकाधिकरणे || चैतन्ये एव षा प्रवर्तते इति स्वसातिकमतन्न स्वत्वेन संबन्धिना मनुष्यावयविना तदनुस्यतेन वा चक्षुरादिना प्रमाचादिव्यवहारः सिध्यति । भृत्यादिमनुष्यावयविनापि प्रसङ्गात् । अपर आह । आत्मेच्छानुविधायित्वं कार्य ** कारणसंघातस्यात्मना सम्बन्धस्तस्यापि तस्य यथेष्टविनियोजकत्वं तेन सम्बन्धस्तत आत्मनः प्रमाचादिकः सर्व: क्रियाकारकफलव्यवहारस्तथा चोत्तिष्ठामीति इच्छयोत्ति- छत्युपविशति च । नच भृत्यादिषु तदस्ति । तेन तच प्रमाचादिव्यवहारा- भावो न मिथ्या मुख्याभिमानाभावादिति । नैतत् संविदि बहुमानवता युक्तम् । तथाहि । मनुष्योऽहमिति स्वसाक्षिका संवित् न मे मनुष्य इति । गौणोति चेदवानेवाच प्रमाणम् । अपि च । इच्छापि परिणामविशेषः स कथमपरिणामिन आत्मनः स्यात् परिणाम्यन्तःकरणसम्वलिताऽहङ्कर्तृ- तत्सद्भाव इति २ पुः । + च शब्दो नास्ति ३ पुः । + इत्यादि-ति १, ३ पु.। $ स्वप्रत्ययो नास्ति १, २ पु. । || समासो २ पुः। पा प्रवृत्त इति ३ पु.। ++ भवानेव प्रमाणमिति २ पुस्तके अषि चेदिच्छापीति १ पुः । ** करणेति २ पु.।

·त्वात् । लौकिकवैदिकसर्वप्रवृत्तरविद्यावत्पुरुषाश्रितत्वोपपादनम् । त्वमन्तरेण । तथा चानुभवो ऽहमुत्तिष्ठामीति इच्छयोत्तिष्ठत्युपविशति च । तस्माद्यत्किञ्चिदेतत् । अतः स्वयमसङ्गस्याविकारिणोऽविद्याध्यासमन्तरेण न प्रमातृत्वमु * पपद्यते । तेन यद्यपि प्रमातृत्वशक्तिसन्माचं प्रमाणप्र- वृत्तो निमित्तम् । तदेव त्वविद्याध्यासविलसितमित्यविद्यावद्विषयता प्रमा- णाना + मुच्यते । तथा निरपेक्षाणां स्वसामर्थ्यनार्थसिद्धि ,विदधतां बाधानुपलब्धः प्रामाण्यमविद्यावद्विषयत्वं च विधिमुखोपदर्शितं न नेति शक्य- मपहातुम् । दोषस्त्वागन्तुक एव मिथ्यात्वे हेतुर्न नैसर्गिकस्तथापलब्धः। न च सर्वसाधारणे नैसर्गिके दोषबुद्धिस्तथाहि क्षुत्पिपासोपजनित सन्ताये शश्वदनु- वर्तमाने जाठराग्निकृतविकारे ऽन्नपाननिष्पन्दे वान रोगबुद्धिर्जनस्य । मुहूर्त- मात्रपरिवर्तिनि मन्दे ज्वरे प्रतिश्याये वाऽल्पकफप्रसूतावपिरोगबुद्धिरनैसर्गिक- अनैसर्गिकं च दोषमभिप्रत्योक्तं यस्य च दुष्टं करणं यत्र च मिति प्रत्ययः स एवासमीचीनः । प्रत्ययो नान्य इति । इतश्चैतदेवं पश्वादिभिश्चाविशेषात् । तथाच पवादयः प्रमातृत्वादि- व्यवहारकाले प्रवृत्तिनिवृत्त्यौदासीन्यं भजमानाः कार्यकारणसंघात एवाहमानं कुर्वन्तीति प्रसिद्ध लोके । तदेकरूपयोगक्षेमा हि मनुष्या जन्मत एव पश्वा- दिभ्यो ऽधिकतरविवेकमतयः शास्त्राधेयसाम्परायिक मतिसामा अपि अतस्तदेकरूपकार्यदर्शना || त्कार्यकारणसंघातेऽप्यात्माभिमानः समानो युक्तः । ननु पश्वादीनामपि कार्य का कारणसंघातेऽहङ्कारानु ** बन्ध इति कुता ऽवसीयते येन + सिद्धवदभिधीयते। उच्यते। प्रोढमतिभ्य एव प्रत्यक्षादिवृत्त- कुशलरात्मा व्युत्पाद्यते ऽन्यथा तदनर्थकत्वप्रसङ्गात् एवमेव प्रमाणविचार- विरहं सर्वः संप्रतिपद्येत । ननु गोपालाङ्गनादयः प्रमाणविरहमेव वर्तमानदेहपातेपि स्थायिनं भोक्तारं मन्यमानास्तदर्थमाचरन्ति । न । तदभिज्ञव्यवहारमाचप्रमाणक त्वात् । तथाच ते पृष्टाः कः परलोकसम्बन्धीतिन विद्वा विशेषतः प्रसिद्धा लोके उपलभ्यत इति २ पुः। + प्रमाणानामित्युच्यत इति १ पुः । प्रत्यय इति नास्ति २ पुः । ६ मतिसमर्था अपीति ३ पुः । कार्यकारणेऽपीति २ पुः । ना करणेति २ पु.। अनुसम्बन्धति २ पु.। प्रशब्दोऽधिकः २ पुः । के प्रतिपाते इति २ पुः । ss कप्रत्ययो नास्ति २.पु.।

·RAM लौकिकवैदिकसर्वव्यवहाराणाविद्यावद्विषयत्वम् । इति प्रतिब्रुवन्ति । तस्माद्युक्तमुक्तम् । पश्वादीनां च प्रसिद्धो ऽविवेकपू- र्वकः प्रत्यक्षादिव्यवहारस्तत्सामान्यदर्शनाद् व्युत्पत्तिमतामपि पुरुषाणां प्रत्यक्षादिव्यवहारस्तत्कालः समान इति । एवं तावत्प्रत्यक्षादीनि प्रमा- णानि चक्षुरादिसाधनानि तानि च नाधिष्ठानशून्यानि व्याप्रियन्ते अधिष्ठानं च देह। न तेनानध्यस्तात्मभावनासङ्गस्याविकारिणश्चैतन्यैकरसस्यात्मनः प्रमातृत्वमुपपद्यत इत्यनुभवारूढमविद्यावद्विषयत्वं प्रत्यक्षादीनामुपदिश्य पश्वादिव्यवहारसाम्येन कार्यतो ऽप्यापाद्य शास्त्रं पुनः प्रतिपन्नात्मविषयमेव तेन न तचाध्यासपूर्विका प्रवृत्तिरिति विशेषमाशय तस्याप्यविद्यावद्विषय- त्वप्रदर्शनायाह शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपर्वकारी नाविदित्वा ऽऽत्मनः परलोकसम्बन्धमधिक्रियते इति । ननु फलनैयमिकनैमित्तिकप्रायश्चित्तचोदना वर्तमानशरीरपातादूर्ध्व- कालस्थायिनं भोक्तारमन्तरेणापि प्रमाणतामश्नुवत एव । यथा चैतदेवं तथै- क आत्मानः शरीरे ऽभावादित्यधिकरणरम्भे दर्शयिष्यामः । सत्यमेवम् । तथापि सकलशास्त्र * पयालोचनापरिनिष्पन्नं प्रामाणिकमर्थमङ्गीकृत्याह भाष्यकारः । तथाच विधिवृत्तमीमांसाभाष्यकारो ऽप्युत्सबमेवा त्मसिद्धौ पराक्रान्तवान् । तत्कस्य हेतोः । धर्मजिज्ञासेति कार्यार्थविचारं प्रतिज्ञाय तदवगमस्य प्रामाण्ये ऽनपेक्षत्वं कारणमनुसरता सूचकारेण विशेषाभावात्स्वरूपनिष्ठानामपि वाक्यानां प्रामाण्यमनुसृतं || मन्यते तथा चादना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्म व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवजातीयकमर्थं शक्नोत्यवगमयितुमिति वदंश्चादनाशे- पत्वेनापि स्वरूपावगमे ऽनपेक्षत्वमविशिष्टमवगच्छतीत्यवगम्यते। स च स्वस्- पावगमः कस्मिन् कथं न वेति धर्ममाचविचारं प्रतिज्ञाय तचैव प्रयतमानेन भगवता जैमिना न मीमांसितमुपयोगाभावादगवांस्तु पुनर्बादरायणः पृथग् विचारं प्रतिज्ञाय व्यचीचरत् समन्वयलक्षणेन । तत्र च देहान्तरोपभाग्यः स्वर्गः स्थास्यति। तच्च सर्व कार्यकारणसंघातादन्येन भोक्ता विना न सिध्यति । तत्सिद्धिश्च नागममात्रायत्ता । प्रमाणान्तरगोचरस्य तदभावे तद्विरोधे वा * पालोचनया परिनिप्यनमिति ३ पुः । * भगवानिधिकं ३ पुः । || अनुस्मृतमिति २ पुः। ६ चेतीति २ पुः। + समासो ऽत्र २ पुः। ६ प्रात्मसिद्धी-ति ३ पुः। ** पृथक्तद्विचारमिति २ पुः । ५ ·लोकिकवेदिकसर्वव्यवहाराणामविद्यावद्विषयत्वम् । शिलालवनवाक्यवदप्रामाण्यप्रसङ्गात् । अतस्तत्सिद्धौ पराक्रान्तवान् । तेन सत्यं विनापि तेन सिध्यत्प्रामाण्यम् । अस्ति तु तत्तस्मिन् विद्यमाने न तेन विना प्रामाण्यं सिध्यति फलादिचोदनानामिति मत्वा ऽऽह शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपूर्वकारी नाविदित्वात्मनः परलोकसंबन्धमधिक्रियते इति तथापि न वेदान्तवेद्यमिति । किं तदित्यत आह असंसार्यात्मतत्त्वं न तदधिकारपेक्ष्यतेऽनुपयोगा- दधिकारविरोधाच्च । अशनायाद्यतीतमित्य ऽसंसार्यात्मतत्त्वं दर्शयति । अश- नायाद्युपप्लुतो हि * सर्वो जन्तुः स्वास्थ्यमलभमानः प्रवर्तते तदपाये स्वास्थ्य स्थितो न किंचिदुपादेयं यं वा पश्यति । अपेतब्रह्मक्षत्रादिभेदमिति प्रपञ्च- शून्यमेकरसं दर्शयति । प्राक् च तथाभूतात्मविज्ञानात्प्रवर्तमान शास्त्रमविद्या- वद्विषयत्वं नातिवर्तत इति । तत्त्वमसीतिवाक्यार्थावगमादावागऽविद्याकृतं + संसारमहमुल्लेखमानित्य प्रवर्त्तमानं शास्त्रं नाऽविद्यावद् विषयत्वमतिवर्तते । तस्माद्युक्तमुक्तं प्रत्यक्षादीनां प्रमाणानां शास्त्रस्य चाविद्यावद्विषयत्वम् । तदेव दर्शयति । तथाहि । ब्राह्मणेर यजेतेत्यादीनि शास्त्रा- ण्यात्मन्यतदध्यासमाश्रित्य प्रवर्तन्ते । वर्णवयोध्यासः अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपन- योतेत्यादिः । आश्नमाध्यासो न ह वै स्नात्वा भिक्षतेति । अवस्थाध्यासो यो ज्योगामयावी स्यात्स एतामिष्टिं निर्वपेदिति । आदिशब्देन यावज्जीवं जुहुयादिति जीवनाध्यासः । एवमध्याससद्धावं प्रसाध्य स्मृतिरूप इत्यादिना सर्वापि त्वन्यस्यान्यधर्माबभासतां न व्यभिचरतीत्यन्तेन भाष्येण लक्षितं निरुपचरितमतदारोषम् अध्यासो नामातस्मिंस्तद्धिरित्यवोचामेति परा मृशति । कस्य युष्मदर्थस्य कस्मिन्नस्मदर्थ तद्विपर्ययेण चाध्यास इति विवे- कतः प्रदर्शयितुमतस्मिन्नऽयुष्मदर्थेऽनिदंचिति वद्धियुष्मदर्थावभास इत्यर्थः । तदाह तद्यथा पुत्तभायर्यादिष्वित्यादि । ननु प्रणव एव विस्वरो नहि पुत्त्रादीनां वैकल्यं साकल्यं वा ऽऽत्म- नि मुख्यमध्यस्यति मुख्या ह्यतदारोपो दर्शयितुं प्रारब्धः । सत्यम् । स * सर्व इति २ पुस्तके नास्ति । + मधुप्प्रत्ययो नास्ति १ पुः । + अवियाकृतं रसान्तरमिति २ पु. पाठः। ६ श्रादिशब्दो नास्ति २ पुः ।

·स्वर्मिकपूपादिसाकल्यवेकल्याध्यासस्य मुख्यत्वोपवर्णनम् । एव* निदर्श्यते । कथम् । तद्यथा बालके प्रतिवेश्यमाघसंबन्धिना केनचिर- स्त्रालङ्कारादिना पूजिते निरुपचरितमात्मानमेव पूजितं मन्यते पिता । पूज- यितापि फ्तिरमेवा पपुजमिति मन्यते । यतो न बालकस्य पूजित त्या- भिमानोऽव्यक्तत्वात् । तथैव राजानमुपहन्तुकामा ऽनन्तरो विजिगीषुस्स. द्राष्ट्र ग्राममात्रमप्युपहत्य तमेवोपनन्तमात्मानं मन्यते सो ऽप्युपहतास्मी- ति संतप्यते । तदेवं प्रसिद्धव्यतिरेकस्यात्मनि मुख्य एवाध्यासो दृष्टः किम वक्तव्यं कृशस्थलाद्यभिमानस्य मुख्यत्वमिति कथयितुमाह अहमेव विकल: सकलो वेति बाह्यधर्मानात्मन्यध्यस्यतीति । बाह्येषु पुत्रादिषु पूजादेर्धर्म- मावस्यैव युष्मदर्थस्याध्यासः । अस्मदर्थश्चाहंप्रत्यायसम्भिन्न सवानिदंचिदंशो विषयो न पुनः शुद्ध एवाहप्रत्ययिन इवाध्यासेऽध्यासान्तरानास्कन्दितस्तथा देहधर्मान् कृशत्वादा:- निति धर्मिणा अपि धर्मशब्दस्तु मनुष्यत्वादिधर्मसमवायिन स्वाध्यासो न देहोऽहमिति कथयितुं तन्निमित्तश्च शास्त्रेणेतश्चेतश्च नियमः क्रियते तथे- न्द्रियधर्मान्मकत्वादीनिति धर्ममाचं तथान्तःकरणधर्मान् कामादीनिति धर्म- ग्रहणमन्तःकरणमित्यहंप्रत्यायना विज्ञानशक्तिभागो ऽभिधीयते तस्य धमाः कामादयः । एवमहंप्रत्यायनमिति धर्मग्रहणम् । प्रत्ययाः कामादयो ऽस्यति प्रत्ययो अहं चासौ प्रत्ययी चेत्यहंप्रत्ययी तमशेषस्वप्रचारसाक्षिणि प्रत्यगात्म- न्यध्यस्येति स्वशब्देनाहङ्कारग्रन्थिः संसारनृत्यशालामूलस्तम्भा ऽभिधीयते । तस्य प्रचारः कामसङ्कल्पकर्तृत्वादिरनेकविधः परिणामो यन्निमित्तं ब्रह्मादि- स्थावरान्तेषु प्रदीप्लशिरा इव परवशो जन्तुर्बमभ्रमीति । तं प्रचारमशेषमसतिया ऽविकारित्वेन च हानोपादानशून्यः सादा- दव्यवधानमवभासयति चितिधातुः स एव देहादिष्विदन्तया बहिभावमाप- द्यमानेषु || प्रातिलोम्येनाञ्चतीवो पा पलक्ष्यते इति प्रत्यगुव्यते आत्मा च निरुपच- रितस्वरूपत्वात् । तचाध्यस्य तं च प्रत्यगात्मानमिति । यदि युष्मदर्यस्येव प्रत्यगात्मनि अध्यासः स्यात् प्रत्यगात्मा न प्रकाशेत न हि शुक्तो रजताध्यासे शुक्तिः प्रकाशते प्रकाशते चेह चैतन्यमहङ्कारादा तथा यदि चेतन्यस्यैवाहङ्का- निर्दिश्यते इति २ पुः । + अपुपूजमिति २ पुः। पूजिताभिमान इति २ पुः । $ चिद्धातुरिति २ पुः। । प्रतिसाम्येनेति २ पुः। 1 उपलभ्यते-ति. २ पुः। - ·३६ आत्मान्तःकरणयोरन्योन्याध्यास: । ब्रह्मज्ञानं विनाऽध्यासस्यानन्तत्वम् । रादावध्यासो भवेत्तदा नाहङ्कारप्रमुखः प्रपञ्चः प्रकाशेत तदुभयं मा भूदित्यनु- भवमेवानुसरन्नाह तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्ययेणान्तःकरणादि- ष्वध्यस्यतीति । नाच विवदितव्यमितरतराध्यासे पृथगवभासनान्न मिथ्यागी- णोऽयमिति तथानुभवाभावान्मुख्या * भिमानः । नहि दृष्टऽनुपपन्नं नाम । नन्वन्तःकरण एव प्रत्यगात्मनः शुद्धस्याध्यासो ऽन्यत्र पुनश्चैतन्या- ध्यास + परिनिष्पन्नापरोक्ष्यमन्तःकरणमेवाध्यस्यते अत एव तद्विपर्ययेण विष- यिणस्तद्धर्माणां च विषयेऽध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तमित्युक्तम् । अन्यथा चैतन्यमात्रैकरसस्य कुतो धर्मा ये ऽध्यस्यरन् । सत्यमाह भवान् अपि त्वन्य- वान्तःकरणं सचित्कमेवाध्यस्यमानं यचाऽध्यस्यते तस्यैवात्मनः । कार्यकर- त्वमापाद्य स्वयमविद्यमानमिव तिरस्कृतं तिष्ठति चिद्रूपमेव सर्वचाध्यासे स्वतः परतो वा न विशिष्यते तेनोच्यते तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्यये- णान्तःकरणादिष्वध्यस्यतीति । अत एव बुद्धवादिष्वेव चिद्रूपमनुस्यूतमुत्प्रेक्ष- माणा बुद्धिमनःप्राणेन्द्रियशरीरेष्वे कैकस्मॅिश्चेतनत्वेनाहङ्कर्तृत्वं योजयन्तो भ्राम्यन्ति । एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गिको ऽध्यास इति निगमयति । ननूपन्यासकाले नैसर्गिको ऽयं लोकव्यवहार इति || लोकव्यवहारो नेस- गिक उक्तः कथमिहाध्यासो निगम्यते ऽनादिरिति चाधिकावापः । अचोच्यते । तत्रापि प्रत्यगात्मन्यहङ्कारा पा ध्यास एव नैसर्गिको लोकव्यवहारों ऽभिप्रेतः । स च प्रत्यगात्मा ऽनादिसिद्धस्तस्मिन् नैसर्गिकस्यानादित्वमर्थसिद्धमतः प्रक्रमानुरूपमेव निगमनं नचाधिकावापः । ननु भवेदनादिः । अनन्तः कथम् । यदि स्यात्तत्ग्रहाणाय कथं वेदान्ता आरभ्यन्ते । अन्तवत्त्वेपि तहि कथं ** स्वतो ऽन्यतो वा तत्सिद्धेस्तस्माद- नन्तस्य प्रहाणाय + वेदान्ता आरभ्यन्त इत्युक्तऽर्थादेष एव प्रहाणहेतुरसत्य- स्मिन्ननन्त इति निश्चीयते । मिथ्याप्रत्यय रूपइति रूपग्रहणं लक्षणतस्तथा रुप्यते न व्यवहारत इति दर्शयितुम् । कर्तृत्वभक्तृित्वप्रवर्तन इति अनर्थहेतुत्वं * अभिमानादिति ३ पु.। + परिनिष्पन्नापरोक्षमिति १, २ पुः । कार्यकरणत्वमिति क्वचित् । ६ एवशब्दोऽत्राधिकः २ पुः। नैसर्गिको लोकव्यवहार इति ३ पुः। श्रादिशब्दोऽत्राधिकः २ पुः । ** स्वतो वा परतो वेति २ पु.। + कमित्यधिकमत्र १, ३ पुः । it रूपमितीति २ पु.।

·ब्रह्मज्ञानादविद्यानिवृत्त्युपपादनम् । दर्शयति हेयतासिद्धये तेन कर्तु क्तुश्च सतो * मिथ्याज्ञानं दोषप्रवर्तनमिति येषां मतं तन्निराकृतं भवति । सर्वलोकप्रत्यक्ष इति । देहेन्द्रियादिष्वहंममा- भिमानहीनस्येत्युपन्यस्य नहीन्द्रियाण्यनुपादायेत्यादिना यो ऽनुभवो मिथ्या- त्वसिद्धये ऽनुसृतस्तं निगमयति । एवं तावत्सूत्रेणार्थो + पातयोर्विषयप्रयोजनयोः सिद्धये जीवस्या ऽब्र- ह्मस्वरूपत्वमध्यासात्मकमुपदास्यानर्थहेतोः प्रहाणायेति प्रयोजनं निर्दि- शति । हेतोः प्रहाण्या हि हेतुमतः प्रहाणिरात्यन्तिकी यतः । नन्वनर्थहेतु- रध्यासो ऽनादिः स कथं प्रहीयते । तथा हि मनुष्यादिजातिविशेषमाचाध्या- सस्ततो विविक्ते ऽपि न्यायतोऽहंप्रत्यये ऽनादित्वात्यर्ववद ऽविकलो वर्तते। नायं दोषः । तत्त्वमसीत्यादिवाक्यावह्म || रूपावगाहि पा ज्ञानान्तरोत्पत्तरिष्ट- त्वात् । तद्धि ब्रह्मणो ऽवच्छिद्यैव चैतन्यस्य ब्रह्मरूपत्वप्रच्छादनेन जीवरू- पत्वापादिकामनादिसिद्धामविद्यामहङ्कारादिविक्षेपहेतुं निराकुर्वदेवात्पद्यते । ततः कारणनिवृत्ती तत्कार्यमहमिति जीवे भोक्तृत्व**रूपता सपरिकरा निवर्तते इति युज्यते । अहंप्रत्ययः पुनरनादिसिद्धो ऽनादिसिद्धेनैव कार्य करणमात्रेण सहभावादविरोधान्न स्वरूपविवेकमाचेण निवर्तते । नापिक ज्ञानान्तरसमुत्पन्नमिति विशेषः । ननु निरतिशयानन्दं ब्रह्म अयते ब्रह्मावाप्रिसाधनं च ब्रह्मविद्या स यो ह वैतत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवतीत्यादिश्रुतिभ्यस्तस्मानिरतिशयसुखा- वापये इति वक्तव्यम् । किमिदमुच्यते ऽनर्थहेतोः प्रहाणायेति । ननु चानर्थ- स्यापि समूलस्य प्रहाणं अयते ब्रह्मविद्याफलम् । तरति शोकमात्मवित् । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमान 6 मेति वीतशोक इति च उभयं तर्हि वक्तव्यं श्रयमाणत्वात् पुरुषार्थत्वाच्च । न वक्तव्यम् । कथम् । आत्मैकत्व विद्याप्रतिपत्तय इत्यात्मनो जीवस्य || ब्रह्मात्मकता शास्त्रस्य विषयस्तेना- नन्दात्मक पाणब्रह्मस्व ** रूपताप्राप्ति वस्य विषयतयैव संवृत्ता न च सा * जीवस्येत्यधिकं ३ पु.। + अर्थादुपातयोरिति २ पु.।। मनुष्यत्वादीति २, ३ पुः । S अविचलति २ पु.। || ब्रह्मरूपतावगाहीति २ पु.।" विशब्दोऽत्राधिकः २ पुः। ** त्वप्रत्ययो नास्ति २ पु.1+ कारणेति ३ पु.। जानान्तरमुत्यमिति २ पुः । 58 एतिस्थाने इतिशब्दः २, ३ युः । ॥ ब्रह्मात्मकतति ३ पुः । कप्रत्ययो नास्ति २ पुः । ** स्वशब्दो नास्ति २ पुः ।

·ब्रह्मविद्याफलविचारः । बाधप्रत्ययस्वरूपनिरूपणम् । विषयावहिर्येन पृथनिर्देशाही स्यात्समूलाऽनर्थहानिस्तु बहिः शास्त्रवि- षयाद् * ब्रह्मात्मरूपात् । अनर्थहेतुप्रहाणमपि । तर्हि न पृथनिर्देष्ट- व्यम् । यतः । सर्वेषु वेदान्तेष्वलोकिकत्वाद् ब्रह्मणस्तत्प्रतिपादनपूर्वकमेव जीवस्य तद्रूपता प्रतिपाद्यते । तद्यथा सदेव सोम्यदमय आसीदित्युपक्रम्य- तदात्म्यमिदं सर्वन्तत्सत्यम् स आत्मेत्यवसानं निरस्त समस्तप्रपञ्चं वस्तु तत्पदाभिधेयं समर्पयदेकं वाक्यम् तथा सति तादृशेन तत्पदार्थेन संसृज्यमानस्त्वंपदार्थः पराकृत्यैव निर्लेपमनर्थहेतुमग्रहणमन्यथाग्रहणं च तथा निश्चीयते इति । यद्येवं ब्रह्मात्मावगतिनान्तरीयकमनर्थहेतारविद्या- याः प्रहाणं न शब्दस्य तत्र व्यापारस्तेन पृथनिर्दिश्यते । युक्तं चैतत् । न हि विपर्यासगृहीतं वस्तु तन्निरासादृते तत्त्वतो निर्णतुं शक्यम् । तस्मात् पूर्वावसितमतद्धर्म निरस्यदेव तत्त्वावद्योतिवाक्यं तत्त्वमवसाययति । ननु च नजानिरासकृतो निरस्यमानवाचिनश्च पदस्याश्रवणात्कथं तन्निरस्यदेवेति । उच्यते । नेदं रजतमिति यत्र विपर्ययासमात्र निरस्यते न वस्तुतत्त्वमवबोध्यते । तत्र तथा भवतु । इह पुनर्विज्ञानमेव तादृशमुत्पन्न यद्विरोधिनिराकरणमन्तरेण न स्वार्थ साधयितुमलम तुलोन्नमनव्यापार | इवा- नमननान्तरीयकः । तथाानमनव्यापारः स्वविषयस्य मा तुलाद्रव्यस्योर्ध्वदे- शसम्बन्धं न साधयितुमलं तत्कालमेव तस्याधादेशसम्बन्धमनापाद्य । न चोन्नमनकारकस्य हस्तप्रयत्नादेरामनने ऽपि कारकत्वम् । प्रसिद्धाभावादनु- भवविरोधाच्च । तदेवं विपर्यासगृहीते वस्तुनि तत्त्वावद्योतिशब्दनिमित्त आत्मनो ज्ञानव्यापारो नाहं कर्ता ब्रह्माहमिति ग्राहयति । नेदं रजतं शुक्ति- केयमिति यथा । तस्माच्छुक्तिकेयमित्येव निराकाक्षं वाक्यं नेदं रजतमित्य- नुवादः । अत एवाख्यातपदस्य वाक्यत्वे क्रियाज्ञानादेव तत्साधनमात्रे ऽपि प्रतीतिसिद्धिः । पदान्तराणि नियमायानुवादाय वेति न्यायविदः। तथाचाह**. र्यजतिचोदना द्रव्यदेवताक्रियासमुदाये कृतार्थत्वादिति । * ब्रह्मात्मतास्वरूपादिति ३ पुः । # न तोति ३ पु.। * समस्तेति नास्ति १, २ पुः । निरस्यदुच्यते-इति १ पुः। || धावनमनेति ३ पुः । | तुलेति २ पु. न दृश्यते । ** यजतिचोदना द्रव्यं देवताक्रियासमुदाय ति ३ पुः।

·३६ सर्कस्वरूपतदुपयोगनिरूपणम् । अपरे तु यजें व्याख्यास्यामा द्रव्यं देवता त्याग इति । कथं क्रियामा- चवाचिनो द्रव्यदेवताभिधानं नान्तरीयकं तद्विषयज्ञाननिमित्तत्वं विहाय प्रत्य- क्षबाधस्याप्ययमेव प्रकारोऽसंप्रयुक्तविषयत्वावाधस्य । तदेवमशाब्दमविद्यावि- लयं मन्वानः श्रुतिन्यायकोविदो भगवान भाष्यकारो विषयात्पृथङ् निर्दिशत्य- स्यानर्थहेतोः प्रहाणायेति चतुर्थीप्रयोगो ऽपि विद्यासामर्थ्यसिद्धिमभिप्रेत्य न तदर्थमुपादनं प्रयोजनत्वं च पुरुषाकाङ्या एवास्तु । न हि विद्या गवादिव- तटस्था सिध्यति येनाग्निः पृथगुपादीयेत । सा हि * वेदिवाश्नया वेद्यं तस्मै प्रकाशयन्त्यवोदेति । सत्यमेवमन्यत्र । प्रकृते पुनर्विषये विद्योदितापि न प्रतिष्ठां लभते असम्भावना विपरीतभावनाभिभूतविषयत्वात् । तथा च लोके यस्मिन् देशे काले चेदं वस्तु स्वरूपत एव न सम्भवतीति दृढभावितम् यदि । तत्क- थंचिद्वैववशादुपलभ्येत तदा स्वयमीक्षमाणा ऽपि तावन्नाध्यवस्यति यावत् तत्सम्भवं नानुसरति । तेन सम्यगज्ञानमपि स्वविषयेऽप्रतिष्ठितमनवानमिव भवति । तेन तत्स्वरूपप्रतिष्ठाये तक सहायीकरोति । अत एव प्रमाणाना- मनुग्राहकस्तर्क इति तर्कविदः । अथ कोयं तो नाम । युक्तिः । ननु पर्याय एषः । स्वरूपमभि- धीयताम् । इदमुच्यते । प्रमाणशक्तिविषयतत्सम्भवासम्भवपरिच्छेदात्मा प्रत्य- यः । नन्वेवं तर्कसापेक्षं स्वमर्थ साधयतो ऽनपेक्षत्वहानेरप्रामाण्यं स्यात् । न स्यात्स्वमहिम्नेव विषयाध्यवसायहेतुत्वात् । क्व तर्हि तर्कस्योपयोगः । विषयास- म्भवाशङ्कायां || तथानुभवफलानुत्पत्तो सत्सम्भवप्रदर्शनमुखेन फलप्रतिबन्ध- विगमे । तथा च तत्त्वमसिवाक्ये त्वंपदार्थो जीवस्तत्पदार्थब्रह्मस्वरूपता- मात्मनो ऽसम्भावयन् विपरीतं च रूपं मन्वानः समुत्पन्ने ऽपि ज्ञाने तावन्ना- ध्यवस्यति यावत्तण विरोधमपनीय तद्रूपतामात्मनो न सम्भावयति । ततः प्राग विद्योदितापि वाक्यादनवानेव भवति । अवाप्तिप्रकारश्च वेदान्तेष्वेव निर्दिष्टः । साक्षादनुभवफलोदृशेन तेनोच्यते विद्याप्रतिपत्तये इति । नन्वात्मकत्वविद्याप्रतिपत्ति नर्थहेतुप्रहाणाय गा प्रभवति । तथाहि । * वेदित्रा श्रुत्येति १, २ पुः। दिति नास्ति ३ पु.। ॥ शङ्कयति २ पुः। + विपरीतसंभावनेति चित् । तेन स्वप्रतिष्ठाये-दति ३ पुः। १ प्रहाणाय भवतोति २ पुः ।

·४० - वेदान्तप्रतिपाद्यवस्तुनिरूपणम् । जीवस्य कार्य * कारणसंघातादन्यत्वप्रतिपत्तेब्रह्मस्वरुपताप्रतिपत्तिर्न विशि- प्यते उभयत्राप्यहङ्कारग्रन्थेर्मनुष्याभिमानपर्यन्तस्याविकलमनुवर्तमानत्वात् । उच्यते । भवतु तचाविद्याया अनिवर्तितत्वातदिह पुनरपसारिता ऽविद्यादोषं ब्रह्मात्मज्ञानमुदयमासादयत्कथं तनिमित्तं भोक्तादिग्रन्यिप्रवाहं नापनयति । नहि जीवस्य ब्रह्मात्मावगमस्तद्विषयानवगममऽबाधमान उदेति ॥ ननु ब्रह्मज्ञानादग्रहणापाये तन्निमित्तस्याहङ्कारग्रन्थेस्तत्कालमेवाभावः प्रसज्येत । न । संस्कारादप्यग्रहणानुवृत्तेः सम्भवाद् भयानुवृत्तिवत् । तथाहि । सम्यगज्ञानानिवृत्तमपि भयं स्वसंस्कारादनुवर्तते कम्पादिनिमित्तं च भवति । तथा ऽग्रहणमपि स्वसंस्कारादनुवर्ततेऽहङ्कारग्रन्येश्च निमित्तं भवतीति न किञ्चिदनुपपन्नमस्ति । ननु न सर्वे वेदान्ता विद्यार्थमेवारभ्यन्ते तदेकदेशः क्रममुक्तिफला- यैश्वर्यायाभ्यदयार्थ कर्मसमृद्धये चोपासनानि विविधान्युपदिशन्नुपलभ्यते । सत्यम् । उपासनाकर्म तु ब्रह्म तच्चापावृताशेषप्रपञ्चं जीवस्य निजं रूपमिति निरूपपयितुमखिलप्रपञ्चजन्मादिहेतुतया प्रथम सर्वात्मकं सर्वज्ञं सर्वशक्ति च ब्रह्म लक्षितमस्यां चावस्थायामनपाकृत्यैव ब्रह्मणि प्रपञ्चं तेनतेन प्रपञ्च- नोपधीयमानं ब्रह्म तस्मै तस्मै फलायो । पास्यत्वेन विधीयते दर्शपूर्णमासा- थापप्रणयनमिव गोदोहनापरक्तं पशुभ्यस्तस्मात्तदर्थोपजीवित्वादितरस्यात्म- कत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्त इति न विरुध्यते । नन्वब्रह्मोपासनान्यपि वेदान्तेषु दृश्यन्ते प्राणादिविषयाणि । सत्यम् । तान्यपि कार्यब्रह्मावाप्रिक्रमेण मुक्तिफलान्येव । वक्ष्यत्येतत्सत्रकारः कार्या- त्यये तदध्यक्षण सहातः परमभिधानादिति । यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदा- न्तानाम् तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्याम इति प्रतिज्ञातेथे वेदान्तानां तात्पर्यमुपदर्शयितुं समन्वयसूचप्रमुखैः सूत्रवाक्यथितो न्याय इति दर्शयति । शरीरमेव शरीरकं शरीरके भवः शारीरको जीवः । तम- धिकृत्य कृतो ग्रन्यः शारीरकः । तदिह वेदान्तानां जीवस्य सत्त्वमधिकृत्य प्रवृत्तानां ब्रह्मरूपतायां पर्यवसानमिति कथयितुं प्रणीतानां शारीरक जीव- तत्त्वमधिकृत्य कृतत्वमस्तीति शारीरकाभिधानम् । मुमुक्षुत्वे सत्यनन्तरं ब्रह्म- * करणेति पुन + उपास्यमानत्वेनेति १ पु.। जीवसतत्त्वमिति ३ पुः ।

·अविद्यात्मकबन्धनिवृत्तिस्तत्वज्ञानाट्नवतीत्ययमर्थः प्रथममूचेण सूच्यते । ४१ चानं कर्तव्यमिति यद्यप्येतावान्सपस्य श्रोतो ऽर्थस्तथा ऽप्या * थीद् ब्रह्मज्ञा- नस्य मोक्षः प्रयोजनं निर्दिष्टं भवति । तथाहि । पुरुषार्थवस्तुकामनानन्तरं यच प्रवृत्तिरुपदिश्यते तस्य तत्साधनत्वमप्यानिर्दिष्टं प्रतीयते । तथा सति कुतस्तन्माक्षसाधनं ब्रह्मज्ञानं भवतीत्यपेक्षायामादस्माच्छास्त्राद्भवतीति शास्त्रस्य ब्रह्मज्ञानं विषयो निर्दिष्टः । तदेवं मुमुक्षुत्वानन्तरं ब्रह्मज्ञान- कर्तव्यतापदेशमुखेन वेदान्तानां विषयप्रयोजननिर्देशेऽप्याथ सूत्रस्य व्यापार दर्शयित्वा तदपेक्षितमप्यर्थात् सूचितमविद्यात्मकबन्धमुपवर्ण्य प्रतिज्ञाता- र्थसिद्धये हेत्वाकाडाया मस्मिन्नेव तं प्रदर्शयिष्याम इति व्याख्येयत्व || मुप- क्षिप्य व्याख्यातुकामः प्रथमं तावत्प्रयोजनविषययोरुपादाने निमित्तमाह वेदा- न्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्येद मादिमसूत्रम् अथातो ब्रह्मजि- ज्ञासेति । अयमस्यार्थः । शास्त्रस्यादिरयम् । आदो च प्रवृत्त्यङ्गतया प्रयोजनं विषयश्च ** दर्शनीयः । सूर्य चेतत् अतो यः कश्चिदर्थः शब्द- सामर्थ्यनार्थबलाद्वान उत्प्रेक्षितः स सर्वस्तदर्थ एवेति भवत्ययमर्थकलापः तन्महिमाधिगतः । एवं सूचस्यादित्वेन कारणेन सूत्रतया च विषय- प्रयोजन सत्सिद्धिकर चा विद्याख्यं बन्धं तत्सामावगतमापाद्य तप सूचसामथ्र्य दर्शयितुं प्रतिपदं व्याख्यामारभते ॥ ॥ इति प्रथमवर्णकम् ॥ * प्राप्ति क्वचित् । + अर्थात् मूत्रस्येति १, ३ पु.। मूचितमिति २ पु.। ६ अस्मियेव शास्त्रे दसि २, ३ पुः। || उक्षिप्येति १, ३ पुः। श्रादिमं मूत्रमिति ३ पुः । .. प्रदर्शनीय इति । पुः। ++ उत्प्रेक्ष्यत इति ३ पुः। # सशब्दोऽत्र पुस्तकत्रयेऽपि मोपलभ्यसे । 8 अविख्यात्मक बन्धमिति ३ पु.।

·४२ जिज्ञासासूचावतारणम् । सिद्धव ननु ब्रह्मजिज्ञासा अथातो धर्मजिज्ञासेति सकलवेदार्थविचार- स्यादितत्वात् ब्रह्मज्ञानस्य च चोदनालक्षणत्वेन धर्मस्वरूपत्वात् । अतः सिद्धव ब्रह्मजिज्ञासापि अभ्यधिकाशङ्काभावादिति । अत्र केचिदभ्यधिकाशङ्कां दर्शयन्तो ब्रह्मजिज्ञासां पृथगारभन्ते । केयमचाभ्यधिका शङ्का। चादनालक्षणार्थी धर्म इति ब्रुवता विधेः प्रामाण्यं दर्शितम् । अत्र केषुचिद्वाक्येषु विधिरेव न श्रूयते सदेव * साम्येदमय आसीदित्येवमादिषु । यचापि विधिः श्रयते आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति । तष यद्यपि कृत्या अविशेषेण विधौ स्मर्यन्ते तथापि यो भावाभिधायी तव्य- प्रत्ययः स क्रियाप्रधानत्वात् क्रियायां पुरुषं नियोक्तुं शक्नोति । यत्र पुनः कर्म प्राधान्येनोच्यते तत्र द्रव्ये गुणभूतां क्रिया कार्यान्तरसम्बन्धित्वेन विधा- तुं न शक्नोति । द्रव्यपरत्वे चानुत्पाद्यत्वादविकार्यत्वादनाप्यत्वादसंस्कार्य- त्वात् संस्कृतस्य च कार्यान्तरे उपयोगाभावादसंस्कार्यत्वम् । अत आत्मानमु- पासीतेत्यात्मन ईप्सिततमत्वं न सम्भवति । अथ पुर्विपरीतो गुणप्रधान- भावः सक्तुन्यायेन ( कल्प्येत । तचापि न ज्ञायते किं तदुपासनं कथं चात्मना तत्क्रियत इति । अथ ज्ञायते ज्ञानमुपासनम् आत्मा च विषयभावेन त || नि- वर्तयतीति । एवं तर्हि तदेवायातं ज्ञानेना पत्माप्यत इति । तच्च कृत- करणमनर्थकम् नित्यानत्वादात्मनः । संस्कार्यत्वे चोपयोगाभाव उक्तः । अता विध्यभावादविवक्षितार्था वेदान्ता इति धर्मजिज्ञासानन्तरं स्नाने प्राप्त इदमारभ्यते अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति । अनन्तरं ब्रह्म जिज्ञासितव्यं न स्नात- व्यमित्यभिप्रायः । कर्माभिधायिनोऽपि **कृत्यप्रत्ययान्नियोगसंप्रत्ययान्न नियो- क्तृत्वं निराकतुं शक्यते कटस्त्वया कर्तव्यो ग्रामस्त्वया गन्तव्य इतिवत् । यत्त- तम् । द्रव्यपरत्वे प्रयोजनाभावादानर्थक्यं नियोगस्येति । तदसत । अधि- द्योच्छेदस्योपलभ्यमानत्वादविद्या च संसारहेतुभूता । अपरे पुनरेवमारभन्ते । ब्रह्मणि प्रत्यक्षादिप्रत्ययान्तराणामसंभवात्य- रिनिष्पन्ने वस्तुनि प्रतिपत्तिहेतुतया सम्भावितसामानामप्याम्नायस्य पुन: * साम्येदमित्येवं सर्वत्र पाठसत्त्वोऽपि सोम्येदमिति प्रातः पाठः। + तव्येति नास्ति ३ पु.।। क्रिया नेत्येवमग्रिमो नकारः पूर्वमस्ति ३ पु.। हुकल्पेतेति १, २ पु. ॥ निवर्तयतीति १ पु.। पापात्मा प्राप्यत इति २ पुः । * तव्य प्रत्ययादिति पु.। प्रत्यहादीतिर, पु. नास्ति ।

·४३ जिज्ञासासूचावतारणम् । कार्यविषयतया सुतरामसंभवं मन्वानस्य भवति संकर्षपर्यन्ते वेदार्थविचारावसा- नमिति बुद्धिस्तन्निरासाथ पुनः प्रतिज्ञातमिहापि सर्वेष्वेवात्मज्ञानविधानेषु कार्यनिष्ठतां वर्णयन्ति समाम् । तत्त्वावबोधश्च * कार्यमधिकारिनियोगविषय- सयाऽवगमादिति । ततस्तद्विचारार्थ शास्त्रमारब्धव्यमिति । अघोच्यते । नारब्धव्यम् गतार्थत्वात् । कथम् । यस्तावत्प्रथम आर- म्भप्रकारः कर्मणि + कृत्यप्रत्ययेन नियोगसंप्रत्यय इति तत्स्वयमेव विधायकत्वं दर्शितम् प्रसिद्ध चैतत् स्वाध्यायो ऽध्येतव्य इत्येवमादीनां विधायकत्वम् । + नचाशङ्काकारणं किञ्चित् । ननु चतुर्विधस्यापि क्रियाफलस्यात्मन्यसंभव उक्तः । यद्येवं सकुन्यायो भविष्यति । तदपि न । आत्मविषयज्ञानस्य नित्यसिद्धत्वादित्युक्तम् । सिद्धस्यैव पुनरभ्यासो विधिनिमित्त उपासनाख्या भविष्यति अभ्युदयफले हिरण्यधारणवत् । ननु न विधानतो ऽप्यात्मविषय- ज्ञानसन्तानः कर्त्तव्यः । स तु नित्यमात्मनि जायतः सिद्धः । एवं तह || था विरुद्वेषु कालेष्वात्मन्येव चेतःसमाधानं भविष्यति । यत्युनरात्मज्ञानादवि- द्योच्छेदस्तदुच्छेदात्संसारनिवृत्तिः फलमित्युपन्यस्तम् । तदसत । अहमि. त्यात्मानं नित्यमेव जानाति सर्वो लोकः न च संसारो निवृत्तः । अथ पुनरहं- प्रत्ययावसेयादन्यदेवात्मरूपं पराकृतभोक्तभोक्तव्यभोगग्रन्यि ज्ञेयत्वेनात्मज्ञा- नविधिना ज्ञाप्यत इति । तदसत् । विधिर्हि सामान्यतःसिद्धस्य क्रिया- त्मनो विशेषसिद्धो प्रभवति नात्यन्तमसिद्धसदावे । तद्यदि नाम ज्ञानं लोकेषा सिद्धं तथापि निरस्तप्रपञ्चात्म** विषयमसिद्धम् आकाशमुष्टिहननवन्न विधातुं शक्यम् । अथ तादृगात्मज्ञानं सिद्धं किं विधिना। यदपि मतान्तरं प्रत्य- क्षादेरगोचरत्वाच्छास्त्रस्य च कार्यार्थत्वात्संकर्षपर्यन्त एव विचारे वेदार्थपरि- समानो प्राप्तायां वेदान्तेष्वपि कार्यनिष्ठता समाना। ब्रह्मतत्त्वावबोधश्च कार्यम अधिकारिनियोगविषयतया ऽवगमात् । अतस्तद्विचाराय शारीरकारम्भ इति । तदप्युक्तेन न्यायेन ब्रह्मावगमस्य सिद्धत्वे ऽसिद्धत्वे च कार्यत्वासंभवेन प्रत्यु- * कााधिकारीति ३ पुः । + कृत्प्रत्ययेनेति १ पु., कत्यप्रत्ययेन न नियोगेति । पु. शोधितमस्ति । + नात्र शङ्काकारणमिति २ पुः । आत्मन्यविषय ज्ञानस्यति ९ पुः, अात्मविषयस्य ज्ञानस्येति ३ पुः । ॥ अर्थाविरोर्धािति ३ पुः । । लोकप्रसिद्धमिति २ पुः, लोक प्रसिमिति ३ पुः । ** प्रास्मविषयकमिति ३ पु.। - ·४४ जिज्ञासासूचावतारणम् । क्तम् । अपरं मतम् । सत्यं कार्यविषयो वेदो न तु तावन्माचे। तस्मिन् सतियोयो ऽो ऽवगम्यते सस वेदार्थः यथा रूपे सति चक्षुषः प्रवृत्तिः न चरूपमाचं चतु- षो विषयः किंतु तस्मिन्सति द्रव्यमपि । एवमिहापि वस्तुतत्त्वमपि * विषयः । + कथम् । तदुच्यते । इदं सर्व यदयमात्मेति न तावत्सर्वात्मरूपतात्मन उपदिश्यते यदि सर्वरूपता ऽऽत्मन उपदिश्यत ततः सर्वस्याचेतनत्वात् सदूपत्वे बोद्धृत्वहानी बोधकत्वं शब्दस्य हीयेत । अतः सर्वस्यात्मस्वभावता विधीयते ऽनात्मस्वभावविलयेन हि वस्तुनो ऽवगतिर्दृष्टा । नन्वत्र विधिर्न श्रयते । एवं तर्हि कल्प्यतां विधिः । किं प्रतीते विध्यर्थे विधिः कल्प्यते उता- प्रतीत इति । यदि प्रतीते कल्प्यते कल्पनावैयर्थम् । अर्थप्रतीत्यर्थ हि शब्दो- मृग्यते प्रतीते ऽर्थे शब्दं कल्पयता किं कृतं स्यात् । अथाप्रतीत एव विध्यर्थे विधिं कल्पयित्वा ततो ऽर्थः प्रतिपत्तव्य इत्यपूर्व प्रमाणकोशलम् । नन्वश्रय- माणविधि + ध्वपि तस्मात्यषा प्रपिष्टभागो ऽदन्तको हीत्यादिषु विधि: कल्पितः । सत्यम् । युक्तं तप पूष्णः पिष्टद्रव्यसम्बन्धः समासाभिहितो न सिद्धो न वर्तते नापि कुतश्चिद्भविष्यतीति प्रमाणाभावात् । नाऽपि विधिना केनचित्पदैकवाक्यता येन वपोत्खननादिवत्कथंचिदालम्बनं कल्प्येत । अतो निरालम्बनत्वपरिहाराय कार्यपरता कल्प्यत इति । न न्वचाप्यात्मपदं चेतनस्य भोक्तुर्वाचकम् सच नियोज्यत्वान्नियोग- माक्षिपति । नेतत्सारम् । नियोगो हि पुरुषविशेषमनानित्यानुपलब्धा लोके तमाक्षिपेत् विश्वजिदादिषु । पुरुषः प पुनः किं नियोगमन्तरेण नापलब्धो लोके येन विधिकल्पना भवेत् । अथापि भवतु नाम विधिः नासा धातुना विना केवलो लभ्यते । धातुनेव सह ** कल्प्यते । कोसी धातुः । यदि ताव- कर्तव्यमिति तचानात्मस्वभावता न निवृत्ता प्रपञ्चस्य । यथा ऽमी पिष्ठपिण्डाः सिंहाः क्रियन्तामिति पिष्टस्वभावतान निवृत्ता । इतिकर्तव्यता चानि- र्दिष्टा तत्र साकाझं वचनमर्थनकं स्यात् । अथ ज्ञातव्य इत्यध्याहियेत । एव मपि स एव दोषः अनात्मस्वभावता न निवृत्तेति अशक्यार्थोपदेशश्च । • तत्वमपि वेदस्य विषय इति पाठो २ पुस्तके । + कथं तत् उच्यते-इति १, २ पुः। * विधिकष्यपीति ३ पुः। कार्यता कल्प्यत इति २, ३ पुः। ॥ नन्विहापोति । पुः। पा पुनरिति नास्ति ३ पुः। ** कल्प्यतामिति ३ पु. ++ न निवृत्तेति पुनर्नास्ति : पु.।

·४५ जिज्ञासासूचावतारणम् । नहि वस्तु वस्त्वन्तरात्मना ज्ञातुं शक्यते । एवं तहि ज्ञातव्य इत्य * ध्या- हियेत । तप धात्वर्थानुवादः प्रत्ययो विधायकः । कुतःप्राप्नेरनुवादः । अभिधानत + इति बमः । एवं तर्हि विधानमनर्थकं स्वाध्यायकाल एव नि- ष्पन्नत्वाज्ज्ञानस्य पुनः कर्तव्यतया चोद्यते यथा मन्त्रेषु प्रयोगवचनस्तच विधायक इतीहापि प्रयोगवचनो विधायकः । ननु मन्त्रेषु स्वार्थस्यान्यतःसिद्धत्वात्प्रत्ययपरत्वं युज्यते इह तु स्वार्थविधिपराणां शब्दानां प्रत्ययपरत्वं विरुध्यते । नेष दोषः । अन्यार्थ- मपि कृतमन्यायं भवति । तद्यथा शाल्यर्थ कुल्याः प्रणीयन्ते ताभ्यश्च पानीयं पीयते उपस्पृश्यते च । एवमिहापि । यथा पदार्थानां विधायकः शब्दः क्रम- स्यापि || विधायकः । एवं स्वार्थस्य विधायकः शब्दः प्रत्ययस्यापि विपाधा- यको भविष्यति । तदेतदनिरूपितमिव दृश्यते । कथम् । मन्त्राः ** स्वाध्यायविधिनोपादापिताश्चार्थस्यान्यतःसिद्धत्वात् तं प्रमातुमशनुवन्तः प्रमाणत्वात् प्रच्युताः ब्रीह्यादिवत्प्रमेयतामापन्नाः श्रुत्यादिप्रमाणेर्युक्तम् यद्धि- नियुज्येरन् । विनियुक्ताश्चाऽनुष्ठेयस्यानुष्ठानकाले स्मृत्यपेक्षस्य स्मारकतया गृह्येरनिति । इह त्विदं सर्व यदयमात्मेति यत्पदसमन्वयनिमित्तं सर्वस्या- स्मस्वभावताग्राहिविज्ञानं तत्स्वविषयस्यान्यतो ऽसिद्धत्वात्प्रमेयपरत्वा- नविधेविषयः । अथ विधेविषयो न प्रमेयमवगमयितु मलम् । न च युग- पटुभयं सम्भवति वरूप्यप्रसङ्गात् । नन्वेवं सति गुणकर्मणां सर्वच विधानं निराकृतं स्यात् । न निराकृतं स्यात् । यत्र प्रमाणान्तरसिद्धं गुणकर्मणः कर्मकारकं तच तस्योत्पत्त्या- द्य || न्यतमफलं तद्विधीयते । यच पुनः पापा प्रमाणान्तरादसिद्धो ज्ञानस्य कर्म- भूतो विषयः स तेनेव प्रमीयमाणो न सिद्धवदुद्देश्यः येन तदुदेशेन तचा- तिशयाधानाय ज्ञानं विधीयते । तस्मादत्र युगपदुभयासम्भवाद्भवत्येव वेरू- प्यप्रसङ्गः । न च स एव समन्वयः स्वावयवाद्विधेर्विभक्तः कार्यक्षमः अवान्तर- * अध्याहिपते-ति ३ पुः । + धात्वाऽनुवाद इति ३ पुः। इतिस्थाने एवशब्दः १,२ पुः । 8 अत्र 'वा' शब्दोऽधिकः पुः। ॥ विधायकति पुनर्नास्ति ३ पुः । T विधायकदति २, ३ पु. नास्ति । .. स्वाध्यायाध्ययनविधीति २, ३ पु.। ++ प्रमेयपरं न विधिविषय इति २, ३ पु.। * अलंस्थाने क्षममस्ति । 8 चो नास्ति । पुः। BI| अन्यतमत् फसमिति ३ पु. पाठस्सु न युक्तः । नामा प्रमाणान्तरासिद्ध इति । पु.।

·जिज्ञासासूचावतारणम् वाक्यस्य प्रमाणत्वायोगात् । अथार्थवादपदानामिव परस्परतः संसृज्य कञ्चिदर्थमवबोध्य विधिसम्बन्धमनुभवेदित्यभिप्रायः । तदसत् । युक्तमर्थवा- दपदानि स्वार्थफलरहितानि तत्र पर्यवसानाभावात्फलवदङ्गतामश्नुवीरनिति । इह पुनरपरामृष्टविधिः पदसमन्वयः स्वार्थमवगमयन्निरस्तनिखिलप्रपञ्चावन- हमपास्तातिशया * नन्दनित्यानुभवैकरसं शिवमद्वैतमात्मतत्त्वमवगमयेत्तत्र कुतो विधिशेषताकृतं कृत्यं प्राप्नं प्रापणीयम् । आत्मलाभान्न परं+ विधी- यत इति स्मृतेः । अथ पुनः शाब्दज्ञानान्न तथा ऽनुभवः । तेन साक्षात्क- रणाय विधिरिति । किं तज्ज्ञानमनुभवाय विधीयते प्रत्यक्षदीनां तावद- गोचरः न चक्षुषा गृह्यत इत्यादिमन्त्रवात् । शाब्दं च नेष्यते भवता । सत्यम् । न शाब्दक्षानं विधिविकलमनुभवायालम विहितं त्वनुभवहेतु- रिति । तदयुक्तम् । यत्तावत्स्वाध्यायाध्ययनविधिनाहितात्पदसमन्वया- स्वभावतःसमुत्पन्नं तत्तावन्न विधीयते प्रमेयपरतया विधिविषयत्वानु- पपत्तेरित्युक्तम् । अथ पुनस्तदेव ज्ञानं सन्तनुयादिति विधीयते । तत्कथं लभ्यते उपास्तिध्यायत्याज्ञानसन्तानवाचिनारन्यतरस्याप्युपादानमन्तरेण । नापि ज्ञानेनेव स्वसन्तानो लक्ष्यते । साहचर्याद्यव्यभिचरितसम्बन्धाभावात् । नाप्यभ्यासात् साक्षाद्भावः सिद्धः । नापि श्रूयते येन तदुदेशेन ज्ञानसन्तानो विधीयेत। ननु किमच श्रवणेन स्वयमेव साक्षात्कारकरणाय पुरुषार्थत्वाद- भिमुखः पुरुषः सिद्धश्च ज्ञानाभ्यासः शास्त्रप्रवणादो साक्षात्करणे || हेतुः । यद्येवं किं विधिना । स्वयमेव पुरुषार्थे निजाते हेता प्रवर्तते । यत् पुनर्नि- दर्शनम् शाल्यर्थ कुल्याः प्रणीयन्ते इति । युक्तम् तत्र प्रत्यक्षत उभयार्थताया उपलभ्यमानत्वात् । इह पुनायतः प्रतिपत्तव्यम् । स च न्यायो पा युग- पन्न सम्भवतीत्युक्तम् । यदपीदमुक्तम् ** पदार्थानां विधायकः शब्दः क्रम- स्यापि विधायकः । एवमेकात्म्यस्य प्रतिपादकः समन्वयो विधिविषयमपि ज्ञापयिष्यतीति । तदप्यपेशलम् । यत्तावत्प्रत्येकं प्रयाजादिविधयस्तैः पुनर्न तेषामेव विधानम् । नाऽपि ते क्रमशब्दाभिधेयाः । प्रयोगवचनो ऽपि प्रानन्दानन्यानुभवेति ३ पु.। । विटाते इति २ पु. I शाब्दं ज्ञानमिति ३ पुः । साक्षात्करणायेति ३ पु.। || साक्षात्कारणे इति १ युः । न युगपदिति : पु.. ** अत्र यथाशब्दोऽधिक कतोऽस्ति । पु.। cola .

·४० जिज्ञासासूचावतारणम् । प्रयुञ्जानस्तानेव प्रयुङ्क्ते ते* न क्रम इत्युक्तम् । नच क्रमो नामकान्ततो नास्त्येव । तद्बुद्धिशब्दयोर्निरालम्बनत्वप्रसङ्गात् । तत्र क्रमा नाम वस्तु- भूतो धमी विद्यत एव त एव केनचिदुपाधिना वनवत्क्रमबुद्धिशब्दालम्बनं भवेयुः । स्मृति विज्ञानमेव वा ऽनुष्ठानकाले यथोपलब्धि पदार्थान परामृशेत् सर्वथास्ति तापंदेकैकपदार्थालम्बनज्ञानातिरिक्तं ज्ञानान्तरम् । सच्चैकत्वात् कर्तुरनेकत्वाच्च पदार्थानां युगपदनुष्ठानासम्भवादपेक्षितं सन्निहितं च प्रयोगवचनेन गृह्यत इति युक्तम् । न तथेह ज्ञानद्वयमस्ति । यदै- कात्म्ये विधिविषयत्वे च वर्तेत । तस्मादिह विधेयाभावाद्विधानाश्रवणा- दध्याहारे च प्रमाणाभावान्न प्रयोगवचनास्ति यो मन्त्राणामिव ज्ञानस्यापि पुनः प्रयोग विधास्यते । तस्मादसदेतत् कार्यविषयोऽपि वेदो वस्तुतत्त्व- मवबोधयतीति । यत् पुनर्निदर्शनं चतू रूपे सति द्रव्यमपि बोधयत्येवं कार्ये सति तत्त्वमपि वेदो || ऽवगमयतीति । युक्तं तप यादवबोधयति चक्षुस्तच स्वतन्त्रमेव प्रमाणम् इह पुनर्यच तात्पर्य तस्य प्रमेयता न यद्यत्य- सीयते तस्य तस्येति वैषम्यम् । आह । मा भूज्ज्ञानद्वयम् योयमाभिधा- निकः प्रत्ययः स विधिविषय एव वा भवतु तस्मिन् विहितेऽथात्सर्वस्यात्म- स्वभावता सिध्यति सविषयत्वादवगमस्य एवमप्यविवक्षिता ऽर्थः शब्दाद्विवक्षितस्त्वादिति शोभतेतरां वाक्यार्थ ** वित्ता । नच नियोगत: प्रतिपत्तिविधिवास्तवं संसर्ग + गमयति भवन्ति हि परिकल्पितविषया अपि प्रतिपत्तयश्चादनालक्षणाः फलवत्यो वाचं धेनुमुपासीतेत्येवमाद्याः । एत- देवाच युक्तम् अतत्परस्य प्रत्यक्षादिविरोधे तथाध्यवसायहेतुत्वाया- गात् । तस्मात्कार्यनिष्ठे वेदे वस्तुतत्त्वसिद्धिर्मनारथ एव । अतो ऽहंप्रत्य- यावसेय एवात्मा न तस्य शब्दावसेयमतीन्द्रियं रूपान्तरमस्ति शब्दस्य तत्र सामर्थ्याभावात् । एवं च सत्ययमात्मा ब्रह्म एष त आत्मान्ताम्यमृत इति ब्रह्मान्तयाम्यादिशब्दा अहंप्रत्ययावसेय एवात्मनि कथंचिद्वर्तन्ते । तेन स आत्मा तत्त्वमसीति विद्यमानेरारोपितेश्च गुणेरात्मोपासनं मोक्षफलं च विधीयत इति युक्तम् । अतः कार्यानुरक्तस्य वेदार्थस्य सम्भवात्तस्य च सर्वा- ॐ न ते क्रमति ३ पु.। + विशब्दो नास्ति ३ पुः । ६ परस्मैपदं ३ पुः । || अवशब्दो नास्ति ३ पुः। .. चिन्तेति २ पुः । अवशोधिका पुः । तथाविधाध्यवसायेसिपश्चात्कृतम् ३ पु.। Ramaemrathi + त एव वेति । म भवतीति ३ पु.।

·লিয়ামুঙ্খানায়। त्मना विचारितत्वात किमपरममवशिष्टं यद् ब्रह्म जिज्ञासारम्भं प्रयुज्जीत । उच्यते । स्यादेतदेवम् 'यदि सर्व एव वेदार्थो विचार्यत्वेनाथातो धर्मजिज्ञासेति उपक्रान्तो विचारितश्च स्यात यावता कार्यनिष्ठ एव वेद- भागो विचारितो न वस्तुतत्त्वनिष्ठः । तथा हि । शास्त्रारम्भो व्याख्यातृभि- रेवं निरूपितः । कथम् । धर्मो नाम कश्चित्साधयितुः कालान्तरे श्रेयःसाधनो लोकाख्यप्रमाणाभासोत्थेन ज्ञानेन सामान्यता विषयीकृतः तद्विशेष प्रति विप्रतिपन्नाः परीक्षकाः । केचिदग्निहोत्रादिकं धर्ममाचक्षते केचिच्चत्यवन्दना- दिकम् । तच अग्निहोत्रादिलक्षण एव धर्मोभिप्रेतो न तत्प्रतिपादकानां वेद- वाक्यानां विचारावसरो नापि विवक्षितार्थत्वम् । अतश्चैत्यवन्दनादीनामेवान्य- तमो धर्मस्तत्प्रतिपादकानां बुद्धादिवाक्यानामेवा * न्यतमद्विचार्य न वा तदपि । नहि पौरुषेये वाक्ये शब्दशक्त्यनुसारेणार्थोऽपि तु तेन विवक्षित इत्येवमाश- ङ्किते धर्माय वेदवाक्यानि विचारयिष्यस्तदर्थविवक्षाविगरावसरप्रदर्शनार्थ- मथाताधर्मजिज्ञासेति सूचयामास जेमिनिः । वेदमधीत्यानन्तरं धर्मजिज्ञासा कर्तव्या न स्नानं गुरुकुलनिवृत्तिरूपमिति दर्शयितुमिति । एवं स्थिते शास्त्रा- रम्भे न सर्ववेदार्थविषयं शास्त्रमिति प्रतीतिः किन्तु धर्मातिरिक्तो ऽपि सिद्धरूपो चेदार्थो ऽस्ति स च पर्युदस्तो जेमनिना । न्यायान्तरविषयत्वा- दिति गम्यते । तत्कथं यत्तावदिदम् उच्यते धर्मा नाम लोकप्रवादात्सा- मान्यतः सिद्धस्तस्य स्वरूपप्रमाणयोर्विप्रतिपत्तावग्निहोत्रादिरपि वेदार्था धर्मतया विचारपदवीमुपारोहति यतस्तस्यापि विचारावसरो विद्यते तेन विवक्षितो ऽसा न चाध्ययनमाचात् कृतकृत्यता अताध्ययनानन्तरं न गुरुकुलान्निवर्तितव्यम् किन्तु | वेदार्थो धर्मः किं वान्य एवेति जिज्ञासा- महतीति वदितुं धर्मग्रहणं युक्तम् । अथातो धर्मजिज्ञासेति न वेदार्थजि- ज्ञासेति यतो न वेदार्थतया ज्ञाने प्रवृत्तियत्पुनर्धर्मस्य स्वरूपप्रमाण- कथनाय द्वितीयं सूत्रं तवेदप्रामाणको धर्म इति स्यात् । किमिदं चोदना- लक्षण इति तनूनन सर्वो वेदो धर्म एव कार्यात्मके पर्यवस्यति कश्चि- दस्य भागः कार्यता || शून्ये वस्तुत्तत्वेपि वर्तत इति मन्यते । अन्यतमद्विचार्यमिति त्रिष्यपि पुस्तकेयस्ति अन्यतमं विचार्यमिति तु न्याय्यम् । धर्मज्ञाने इति पश्चास्कृतम् ३ पु.। नशब्दोत्र नास्ति १ पु.। || शून्य एव वस्तुनि-दृति ३ पु.। + तदयो धर्म इति ३ पु.।

·जिज्ञासासूचावतारणम् । ननु चोदनाग्रहणस्यान्यदेव प्रयोजनम् चुद प्रेरण इति * प्रेरणकर्मण- श्चोदनेति रूपम् । ततः प्रेरणात्मको विधिरपुरुषार्थ प्रेरयितुमशतुवन पदान्तरा- भिहितमपि स्वादिकं भावनाकर्मतामापादयति एकपदोपादानात्संनिहि- ततरं धात्वर्थ विहायेति कथयितु मिति । नैतत्सारम् । अध्ययन- विधिरध्ययने माणवकं प्रेरयन्नध्यनयस्य पुरुषार्थरूपार्थावबोधकत्वमना- पाद्य न शक्नोति प्रेरयितुम् पारम्पर्येणाप्य ऽपुरुषार्थे विधेरपर्यवसानात् । अतस्तदर्थ न चोदनाग्रहणम् वेदग्रहणेनापि तत्सिद्धेः । अपि च वेदग्रहण- मेव युक्तम् असन्देहाच्चोदनाग्रहणे हि सन्देहः स्यात् लोकेऽपि विद्यमा- नत्वात् । अथ वेदाधिकरणे ॥ वेदाश्चके सन्निकर्षमिति विशेषाभिधानाद् वैदिकत्वसिद्धिरिति । सोऽयमाऽऽभाणको लोके पिण्डमुत्सृज्य कर लेढीति सूर- कारस्याप्यकौशलं पा प्रदर्शितं स्यात् । अतश्चादनाग्रहणादाचादनात्मकोऽपि वेदभागोऽभिप्रेत इति गम्यते येन वेदार्थमावस्य धर्मत्वं मा भूदिति चोदनेत्यवोचत् । तदेवं सूचकार एव स्वशास्त्रविषयातिरिक्तं वेदभागमविचा- रितमसूसुचत् । ननु दृष्टा हि तस्यार्थः कमावबोधन** तद्भूतानां ++ क्रियार्थेन समाम्नायः आम्नायस्य क्रियार्थत्वादिति च सर्वस्य कार्यार्थत्वं दर्शितम् । सत्यम् । तत्प्रक्रमबलात्तनिष्ठे वेदभाग इति गम्यते न सर्वत्र । अपिच । दृष्टो हि तस्यार्थ: कर्मावबोधनमिति न सर्वस्य कर्मावबोधनमर्थ उच्यते । कथम् । वेदाध्ययनानन्तरं स्नानविधायकमानायमुपलभ्य वेदस्यानर्थकत्व आङ्किते अतिक्रमिष्याम इममानायम् अनतिक्रामन्तो वेदमर्थवन्तं सन्त- मनर्थकमवकल्पयेम दृष्टा हि तस्यार्थः कमावबोधनमित्यर्थसमावः प्रदर्शिता नार्थान्तरासद्धावः । सोयमयोगव्यवच्छेदो नान्ययोगव्यवच्छेदः । कर्मश- ब्देन धर्म एव कार्यत्वादभिहितः । यतस्तदवबोधप्रवृत्ती वेदस्यार्थवत्त्वं मृगयते किं वेदस्यार्थी विद्यते न वा स च धर्मत्वेनावगन्तुं शक्यते || न वेति । तस्मान्न कर्मावबोधनमेव पापा वेदार्थोभिप्रेतो भाष्यकृतः । यत्पुनराम्ना- - प्रेरणाकर्मणा इति ३ पुः । । तरयः स्थाने तम ३ पु. तरयः स्याने तमः ३ घु.।। इतिशब्दो नास्ति ३ पुः । ६ अपिशब्दो ऽधिकः १, २ पुः । ॥ वेदाश्चेके इति १ पुः । प्रशब्दो नास्ति ३ धुः । नामेति पश्चात्यरितम् ३ पु. क्रियार्थ-दति १ पुः। दृढो हि इति ९ युः । $$ शब्दोऽत्राधिका ३ पु.। || नश्रेति नास्ति । पुः । मद्रस्याभिनेतमिप्ति ३ प.।

·५० জিম্বাৰাধুখানাখ। यस्य क्रियार्थत्वादानर्थस्यमतदानामिति । तत्र यद्यानर्थयमीभावः । तद- सत् । यत स्त्र * मेवम्भतार्थ नुवदन्तीति दर्शितोऽर्थः । अथ निष्प्रयो. जनत्वम् । । स्वाध्यायाध्या नवि.निष्प्रयोजनमबरमाचम्-पि॥ न ग्राहयतीति भवतु से.रोदीदित्य दीनामपुरुषार्थप्रतिपादकत्वादेकवाक्यत्वात पृथक्कार्यक्र- ल्पनानुपपतेः जाकल्पयितुं चाशक्यत्वात् । यानि पुनरपास्ताशेषाशिवमात्मानमनु- भवपर्यन्तमवबोधयन्ति वाक्यानि तान्यानवद्यप्रयोजनत्वाद्भवन्ति ** तरामेव प्रपोजनबन्ति । अतः स्वयमपुरुषार्थत्वात्तदोपकारितया कथञ्चित पुरुषा- यस्त वकत्वेन प्रयोजनवत्वमुक्तम् न सर्वस्यवाक्रियार्थत्वेनानर्थक्यमाशय क्रियार्थत्वनार्यवत्वमुक्तम् । तया च तद्विधान्येव तप वाक्यान्युदाहृतानि । यदपि केचिच्छास्त्रप्रस्थानमन्यथा वर्णयन्ति । न हि किलेवं शास्त्र प्रस्थितम् किं वेदलक्षणो धर्म उत बुद्धवाक्यादिलक्षण इति । किं तहधीत- वेदस्य यो ऽवगतस्तव विप्रतिपत्तयः सन्ति किमयमसावुतायमिति त निराकरणार्थः शास्त्रारम्भ इति । तथापि न निखिलवेदार्थविचारप्रतीतिः । || तत्कथम् । तथा सति अथातो वेदार्थ जिज्ञासेति स्यात् । यता न धर्म इति कृत्वा विचारः किन्तु वेदार्थ इति । सत्यम् । तथापि शास्त्रकाराणां पुरुषार्थ सिद्धार्थ शास्त्रप्रणयनम् ततश्च पुरुषार्थ पापा कथनार्थ धर्मग्रहणमिति । एवम् तर्हि धर्म इत्येव कृत्वा विचारो भवतु तस्य पुरुषार्थत्वात्संदिग्ध- त्वाच्च । तथा चोत्तरमपि सूत्रमनुगुणं भवति चोदनालक्षणार्थो धर्म इति धर्म वरूपविप्रतिपत्तिनिरासपरम् । इतरथा वेदार्थविप्रतिपत्ता तन्निरासार्थ चोदनालक्षणो वेदार्थ इति स्यात् । यता न धर्मग्रहणे सति वेदार्थविप्रतिपत्तिः शक्या निराकर्तुम् । कथम् । यत्ताश्च्चोदनालक्षणो यो ऽर्थः स धर्म इति धर्मत्वं ज्ञाप्येत *** तदा स एव वेदार्थो नान्य इति न लभ्यते । अथ पुनः स धर्म इति नामनामिसम्बन्धी विधीयते । तदप्रक्रान्तम् निष्प्रयोजनम् अति- . * एवंस्थाने स्वशब्दः ३ पु.। + भूतमर्थमिति ३ पुः। + प्रदर्शित इति ३ पुः। ६ निष्प्रयोजनत्वं व्याख्यायेतेति २ पुः। || नेत्यत्र नास्ति किन्तु पूर्वत्र ३ पुः । वा कायमशक्यत्वादिति १,२ पुः। अमितरासित ३ पुः । न पुरुषार्थति नास्ति ३ पुः । योर्थावगम इति ३ पुः । $ सविरासार्थ इति ३ पु.। I तदिति नास्ति । पुः। मा पाति अधिकम् ३ पु. *** सहानति क्वचित् ।।

·जिज्ञासासूचावतारणम् । प्रसङ्गश्चा* ऽऽपद्यत । अथापि कथंचिद्धर्मशब्देन वेदार्थ एवोच्यत इति कल्प्येत । तथा सति चोदनालक्षणो वेदार्थो नार्थवादादिलक्षण इति सिद्ध- प्रमाण्यवेदार्थविचारो ऽयं स्यात् उत्तरलक्षणवत् । तचानन्तरं प्रामाण्यप्रति- पादनं न युज्येत । वृत्तं प्रमाणनक्षणमिति च मन्त्रार्थवादेषु । कार्यार्थत्वे विप्रतिपत्तिर्न स्यात्सा चोत्तरश्चैव निरस्यते । अतः पूर्वेक्तेन न्यायेन काय- निष्ठ एव वेदभागो विचार्यतया प्रक्रान्तो विचारितश्च न वस्तुनिष्ठ इत्यता वस्तुतत्त्वनिष्ठं वेदभागं विचारयितुमिदमारभ्यते अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति ॥ ॥ इति द्वितीयवर्णकं समाप्तम् ।। * चशब्दो नास्ति १ पुः। + सिद्ध प्रमाणवेदेति १ पुः। शब्दः पुनःपु. 5 इति पञ्चपाटिकायां द्वितीयवर्णकम-दति ३ पु.।

·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । तत्राथशब्द आनन्तयार्थः परिगृह्यते नाधिकारार्थः । ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वादित्यादिभाष्यम् तज्जिज्ञासाशब्दस्यावयवार्थनार्थवत्त्वे युज्य- ते । अधिक्रियायोग्यस्य ब्रह्मणस्तज्ज्ञानस्य * वा प्राधान्येनानिर्देशात् प्रधान- स्य चेच्छिाया अनधिकार्यत्वात् । अयन्तु जिज्ञासाशब्दो विचारवचनो मीमां- सापरपर्यायः प्रयुक्तो ऽभियुक्तः इदमतो जिज्ञासन्ते किं क्रतुगुणकमुपासन स्वामिकर्म उतविकर्मेति । इदन्तु जिज्ञास्यम् किं नु खल्विमौ || तप्यताप- कावकस्यात्मना भेदावुत जात्यन्तरमिति । धर्ममीमांसाभाष्यकारो ऽषि संघातमेव प्रयुक्रे धर्म जिज्ञासितुमिच्छेदिति । संघातवाच्यत्वाद्विचारस्य अन्यथैवमवक्ष्यत् धर्म ज्ञातुमिच्छेदिति। अत एव धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञा- सेति संघातस्यार्थवत्त्वमङ्गीकृत्य चतुर्थीसमासो दर्शितः वातदनुसारेण चैतानि भाष्याणि एवं**वेदवाक्यान्यवैभिर्विचार्यन्ते वेदवाक्यानि विचारयितव्यानि कर्थ वेदवाक्यानि विचारयेदिति च । घुनश्च क्रत्वर्थपुरुषार्थयार्जिज्ञासा क्रत्वर्थ- पुरुषार्थो जिज्ञास्यते इति । इहाथि भाष्यकारो वक्ष्यति तस्माद् ब्रह्म जिज्ञा- सितव्यमिति । पुनश्च वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधितौपकरणा निःश्रेय- सप्रयोजना प्रस्तयत इति। अतः संघातस्यार्थवत्त्वादधिकारार्थता युज्यते । शास्त्रवचनो हि जिज्ञासाशब्दः । तेन ब्रह्मजिज्ञासा ऽधिकृता वेदितव्येति । उच्यते। नायं जिज्ञासाशब्द: परित्यक्तावयवार्थः केवलमीमांसापर्याय: प्रयुज्यमानो दृश्यते । नापि स्मरणमस्ति। न चावयवार्थेनार्यवत्त्वे सम्भवति समु. दायस्यार्थान्तरकल्पना युक्ता । ननु - न वयं कल्पयामः दर्शितः शिष्टप्रयोगः । न । तस्यान्यथासिद्धत्वात् । कथमन्यथासिद्धत्वम् । अन्तर्णीतविचारार्थ- त्वाज्जिज्ञासाशब्दस्य । तथा हि । विचारपूर्वकसाध्यज्ञानविषयेच्छा जिज्ञासा- शब्दात्प्रतीयते नोपदेशमाचसाध्यज्ञानविषया । एवं प्रयोगप्रत्यययोर्दर्शनात तेन जिज्ञासाशब्दस्यावयवार्थनार्थवत्त्वाद्युक्तमुक्तम् ब्रह्मजिज्ञासाया अनधि- कार्यत्वादिति । HeakresmamiwoliwomanimISe/MARARIHMMMS, * वाशब्दो नास्ति १, २ पुः । + चशब्दो नास्ति १, २ पुः । + जिज्ञास्यत इति ३ पुः । नुशब्दो नास्ति १, २ पुः । || सप्यसपकाविति १, २ पुः। पा समासो नास्ति १,२ पुः। * याध्यान्यर्भािवार्यन्ते इति २ पु. I tt प्रमयत इति १ पु. नशब्दो नारिस १, २ पु.।

·जिज्ञासामवघटकपदार्थविचारः । नन्वेवमपि कुत एतत् । अन्तर्जातं विचारमाश्रित्य शब्दता गुणत्वे ऽप्य- थैलक्षणेन प्राधान्येन ब्रह्मतज्ज्ञानयोरधिकारयोग्यत्वाच्चाधिक्रियमाणत्वमङ्गी- कृत्याधिकारार्थत्वं किमिति न गृह्यते येन शब्दलक्षणेन प्राधान्येनेच्छाया अनधिकार्यत्वादानन्तार्थत्वमेव परिगृह्यत इति । उच्यते । शास्त्रस्यानार- म्भप्रसङ्गादाधिकारार्थत्वानुपपत्तेः । अधिकारार्थत्वे ह्यप्रयोजनं शास्त्रं काक- दन्तपरीक्षावदनारभ्यं स्यात् । तत्र कस्याधिकार * उच्यत । ननु ब्रह्मज्ञानं प्रयोजनम् तदर्थः शास्त्रारम्भः । न । ब्रह्मज्ञाने ऽर्थित्वानु- पपत्तः । ब्रह्मज्ञानाद्धि मनसो ऽपि वियोगानिखिलविषयानुषङ्गनिवृत्तिः श्रूयते । सा च सार्वभौमापक्रमं ब्रह्मलोकावसानमुत्कृष्टोत्कृष्टसुखं श्रूयमाणं सोपायं निवर्तयति । अतो ब्रह्मज्ञानादुद्विजते लोकः कुत स्तित्र प्रवृत्तिः । नन्वानन्दरूपतापि ब्रह्मज्ञानादाप्यते अतस्तदर्थी प्रवर्तते तत्र । मेवम् । न हि ब्रह्मानन्दो ऽननुभतपूर्वो ऽनुभतभोग्यसुखाभिलाषं मन्दीकर्तुमुत्स- हते येन तदुज्झित्वा ब्रह्मज्ञाने प्रवर्तेत । ननु परितृप्त रूपतापि ब्रह्मज्ञानात् । अतः परितृप्तः किं कामयते अतृग्निनिमित्तकत्वात्कामस्य । तथा च श्रुतिः || आपकामः आत्मकामः । स्मृतिरपि आत्मलाभानपरं विद्यते एतद्बुद्धवा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारतेति । पान । तृप्ने- रेवोद्वेगदर्शनाद्विषयविच्छेदात्मिकायाः । तथा च वक्तारो भवन्ति । अहो कष्टं किमिति सृष्टिरवं न बभूव यत् सर्वदेव भातुं सामर्थ्यमातृग्नि- भाग्यानां चाक्षय इति । रागिगीतं श्लोकमप्युदाहरन्ति वने शून्ये शृगालत्वं स इच्छति । नतु निर्विषयं मोक्षं कदाचिदपि गौतमेति । मा भूद् ब्रह्मज्ञानार्थिता वेदार्थत्वादेव ब्रह्मज्ञानं कर्तव्यम् स्वाध्यायाध्यय- नस्यार्थावबोधफलकत्वात् । स्यादेतदेवम् यद्यर्थावबोधफला ऽध्ययनक्रिया स्यात् । सा ह्यधीयमानाऽवाग्निफलत्वादक्षरग्रहणान्ता । अथाक्षरग्रहणं ** अपि वृन्दा- • उच्यते इति ३ पुः। । तत्रेति २ पु. नास्ति । तद्धित्वति १, २ पु.। रूपशब्दो नास्ति ३ पुः। || श्रात्मकाम प्राप्तकाम इतोति ३ पु.। पा न शब्दः १, २ पुः । ** वरं वन्दावनेऽरगये शृगालत्वं बजाम्यहम् । न तु वैशेषिकी मुक्ति कदाचिपि गोत- मेति ग्रन्थान्तरेषूपलभ्यते पाठः। ++ प्रधाक्षरग्रहणान्तति १ पुः, पुनर्भवति ।

·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । निष्प्रयोजनमिति न त पर्यवसानं विधेः । भवतु तर्हि सक्तूनां गतिः । तदपि न । अक्षरेभ्य: प्रयोजनवदर्थावबोधदर्शनात्। न तर्हि निष्प्रयोजनान्यक्षराणि । अतस्तत्पर्यन्तमध्ययनं न निष्फलम् । अतो ऽक्षरग्रहणादेव नियोगसिद्धेः फलप्रयुक्त एवार्थावबोधः । अपिच । अक्षरग्रहणान्तो विधिनिष्प्रयोजन इति न सर्वच प्रयोजनवदर्थावबोधपर्यन्तता कल्पयितुमपि शक्यते । तचावश्यं कल्प- नीया ऽक्षरग्रहणान्तता । तद्यथा राजन्यस्य सचवेश्यस्तोमवृहस्पतिसवाना- माम्नानं वेश्यस्य चाश्वमेघराजसूयसत्राणां पाठः । न च तेषामनध्यय- नमेव । स्वाध्यायशब्देन सकलवेदवाचिना ऽध्ययनस्य विहितत्वात् । ननु चाश्रयमाणाधिकारो ऽध्ययनविधिः दृष्टश्चाक्षरग्रहणे ऽर्थावबोध: स कल्पनामधिकारस्य निरुन्धन् स्वयमधिकारस्य हेतुः संपद्यते । दृष्टाधि- कारेषु प्रत्यक्षतस्तदुपलब्धावधिकारसिद्धिः । अतो ऽर्थावबोधपर्यन्तः स्वा- ध्यायाध्ययननियोगः । तेन नियोगसिद्धार्थमेव सकलवेदार्थविचारः । अचोच्यते। भवेदध्ययनविधेरथावबोधः प्रयोजनम् । नाधिकारहेतुता अध्ययनात्प्रागसिद्धत्वात् । प्राक् चाधिकारमानेन प्रयोजनम् । अतो न विधे- दूंष्ठाधिकारत्वेनार्थावबोधसिद्धिः । यद्येवमधिकारानवणादर्थावबोधे च प्रति- पक्षकल्पनानुपपत्तेः तस्य चाधिकारहेतुत्वानभ्युपगमादप्रवृत्तिरेवाध्ययने प्राप्ता । अच केचिदाहुः । आचार्यकरणविधिप्रयुक्तस्याध्ययनस्यानुष्ठानमाधान- स्येव कामश्रुतिप्रयुक्तस्येति । तदयुक्तमित्यपरे । कथम् । अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपन- यीतेति यद्ययमाचार्यस्य नियोगः । माणवको न नियुक्तो भवति । अनियुक्तस्य च स्वाध्यायाध्ययने प्रवृत्तिर्न सम्भवति । किंचान्यत् । आचार्यकरणविधिर- नित्यः ब्राह्मणस्याधिकाः प्रवचनयाजनप्रतिग्रहा इति वृत्त्या ऽधिकारः । अतः स्वेच्छातः प्रवृत्तिः। उपनयनाख्यस्तु संस्कारो नित्यः । अकरणे दोषश्रवणात् प्रत अध्यं पयो ऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः । साविचीपतिता ब्रात्या भवन्त्यार्य- विगर्हिताः ॥ नेतेरपूर्विधिवदापद्यपि हि कर्हिचित् । ब्राह्मान् योनांश्च संबन्धानाचरेद् ब्राह्मणः क्वचिदिति । संस्कारश्च स्वाध्यायाध्ययनार्थः एवं च स्वाध्यायाध्ययनमपि नित्यम् । तथा च निन्दानवणम् अनाचिया अननुवाक्या अनग्नयः शूद्रसधाणो भवन्तीति । एवं चेत् कथं नित्यमनित्येन ·जिज्ञासासूपघटकपदार्थविचारः । प्रयुज्यत इति वाच्यम् । ननु कथमाचार्यकरणविधिरनित्यः । यावना वृत्त्या हि सः । नहि कश्चिद्विना धनेन जीविष्यति । तथाचोक्तम् । जीविष्यति विना धनेनेत्यनुपन्नमिति। अतः सर्वेषां सर्वदा समीहितफलःसन् कथमनित्यः स्यात्। भवेदेवं नित्यता फलवशेन न शब्दात् । तथाहि । फलस्य नित्यसमीहितत्वा- दवश्यकर्तव्यता वास्तवी। तचासति शब्दव्यापारे इच्छातः कर्तव्यताप्रतिपत्तिः स्यान्न कर्तव्यताप्रतिपत्तेरिच्छा । शाबद्यां हि नित्यकर्त्तव्यताप्रतिपत्तो शब्दस्य सर्वदा सर्वान् प्रत्येकरूपत्वादिच्छापि तद्वशवर्तिनी तथैव स्यात्। औचित्या- दिभावे ऽपि कस्यचित्कथंचित क्वचित् कदाचिदिच्छायाः । प्रमाणतस्तावन्नि- त्यः । तेन नित्येन तथाविधमेव प्रयुज्यत इति न नित्यानित्यसंयोगवि- रोधः । फलवशात्तत्कर्तव्यताप्रतिपत्तो यद्यपि नित्याभिलषितं फलम् तथाप्यु- पायान्तरादपि तत्सिद्धेः तदेकोपायत्वे ऽप्यालस्यादाऽऽयासासहिष्णुतया वा कामस्य कुण्ठीभावे न कर्तव्यतायाः प्रतिपत्तिरित्यनित्यत्वे सति न तेन नित्यस्य प्रयोज्यत्वमुपपद्यते । ननु पितुः पुत्रोत्पादनविधिरनुशासनपर्यन्तः श्रूयते तस्मात्युत्तमनुशिष्टं लोक्यमाहुस्तस्मादेनमनुशासतीति । अतः पुत्वोत्यादनस्य नित्यत्वात्तस्य चा- नुशासनपर्यन्तत्वात्तदाक्षिणत्वाच्चापनयनाध्ययनयोः कथमाचार्यकरणविधिर- नित्यः स्यात् । कथं वा ऽध्ययनस्यार्थावबोधपर्यन्तता न भवेत् । उच्यते । नानेन पुत्वानुशासनं विधीयते पुत्रोत्पादनविधिशेषत्वेन स्वतन्त्रमेव वा । किन्तु सम्प. तिकर्मविधिशेषो ऽयमर्थवादः तेनैकवाक्यत्वात् । अतो यथाप्राप्तमनुशासनम. नुवदति । किं तदनुशासनम् कथं वा तत्वाप्रवदनद्यते । उच्यते । नित्यस्य पुत्रोत्पादनविधेः प्रयोजनं यत् पितॄणां लुप्मपिण्डोदकक्रियाणां नरकपातश्रव- णात् पितृपिण्डोदकक्रियाद्यनुष्ठानेन नरकपातचाणम् । न च शास्त्रीयेण परिज्ञानेन विना तदनुष्ठानं सम्भवति । तेन पिचा नित्यमात्मनः पुत्रोत्पाद- नाधिकार परिसमापयितुं पुचस्यावश्यकर्तव्यार्थविषयं गर्भाष्टवर्षेण ब्राह्मणेन त्वयोपनयनाख्यः संस्कारः कारयितव्या यः स्वाध्याध्ययनार्थी विहित इति यदनुशासनम् तदिहानूद्यते तस्मादेनमनुशासतीति । तथा च लिङ्गम् । खे- तकेतुहा ऽऽरुणेय आस तं ह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्य न वे * सो- * सौम्येति १, ३. यु०, तस्तु मोम्येत्येव पाठः । - ·५६ जज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । म्यास्मत्कुलीनो ऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति । तदेवमनित्येनाचार्यक- रणविधिना कथं नित्यं प्रयुज्यत इति वाच्यम् । किंच । आचार्य प्रेते आचाया- न्तरकरणं न प्राप्नोति। नाधिकारी प्रतिनिधीयते नाप्यधिकारः । अधिकारी स्वाधिकारसिद्धार्थ साधनान्तर * भ्रषे साधनान्तरं । प्रतिनिधाय स्वाधिकार निर्वर्तयतीति युक्तम् । एवमेषा वहुदोषा कल्पना दृश्यते । तस्मान्माणवकस्यैष नियोगः । कथं गुणकर्तृव्यापारसंबद्धो विधिः प्रधानकर्तृस्थो भवति । यथैतया ग्रामकामं याजयेदिति ग्रामकामस्य यागो विधीयते गुणकर्तृव्यापारः प्राप्नो ऽनूद्यते तस्य याजनस्य वृत्त्यर्थत्वात् । एवमिहापि गुणकर्तृव्यापारो वृत्यर्थः त्वेन प्रानो ऽनद्यते । अत्रके प्रत्यवतिष्ठन्ते।युक्तं याजयेदिति प्रधानकर्तृव्यापाराभिधायिनो यजतेः परस्य गुणकर्तृव्यापाराभिधायिनः शब्दान्तरस्य णिच उपादानात् तस्य चाविधेयत्वात् प्रधानकर्तृव्यापारस्याभिधानम् । इह पुनरेको नयतिर्माणवकस्य व्यापार ब्रूयादाचार्यस्य वा। न तावन्माणवकस्य नयत्यर्थे कर्तृत्वम् । कर्मकार- कत्वात्तस्य । अतो ऽनभिधेयव्यापारः । कथं || नियुज्येत । न हि परव्यापार परो नियोतुं शक्यते स्वव्यापारे हि पुरुषस्य नियोगः। तस्मान्नेष माणवकस्य नियोगः । तदेवमाचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्वादध्ययनस्य नाचाधिकारचिन्तया मनः खेदयि- तव्यमिति । उच्यते। माणवकम्यैवायं नियोगः नाचार्यस्येह किञ्चिद्विधेयमस्ति। कथं यावत्तादुपनयीतेत्यस्याभिधानतो न्यायतश्च निरूप्यमाणोऽर्थ एतावान् प्रतीयते आत्मानमाचार्य कर्तुं कञ्चिदात्मसमीपमानीयाध्यापयेदिात। एतच्च सर्व वृत्त्यर्थत्वेन ब्राह्मणस्यान्यत एव प्राप्तम् नाच विधातव्यम् । तत्र कमऽध्या- पयेदिति विशेषाकामायां ब्राह्मणमष्टवर्षमिति विशेषस्य विधायकमेतत्स्यात् । तत्र च प्राग्ने व्यापारे ऽर्थद्वयविधानमेकस्मिन्वाक्ये न शक्यते वकुम वाक्य- भेदप्रसङ्गात् । अतो नाचार्यस्य किञ्चिद्विधेयमिहास्ति । ननु माणवकस्यापि न किंचिद्विधेयमस्ति । अस्तीति बमः । कथम् । यदेवोपनयीतेति श- ब्दतो न्यायतश्चात्मानमाचार्य कर्तुमुपनयनेन संस्कृत्य ना कंचिदध्याप- * भेशे इति १ पु.॥ + प्रतिनिधीयेति २ पु० । + नकारा नास्ति २ गु० । किंचिदिति २ पु०॥ नियुज्यते-इति २, ३ पु० ॥

·जिज्ञासामधघटकपदार्थविचारः । येदिति प्रतीयते तदैव यागश्रुती द्रव्यदेवतामाचप्रतीतिवदाध्ययनायो- पनयनेन संस्कार्यापि समान्यतः प्रतीयते । तस्य च प्रेक्षावतो निष्प्रयोजने प्रवर्नयितुमशक्यत्वात विद्यमानस्याप्यध्ययने ऽर्थावबोधस्य प्रागसिद्धिः प्रवृ- तिहेतुत्वासिद्धेः । विधितो ऽवश्यकर्तव्यतां प्रतिपद्य स्वयमेव प्रवर्तते । तेना- ष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीतेति अष्टवर्षों ब्राह्मण * उपसर्येदाचार्यमित्यर्थः ग्राम- कामं याजयेशामकामो यजेतेति यथा । नन्वेवमप्यधिकारो न लभ्यते । अस्त्यचाधिकारहेतुर्नित्यं निमित्तम् वयोविशिष्टा जाति: जातिविशिष्टं वयो वा । ननु जातिवयसी विशेषणमुपादेयस्य अनुपादेयविशेषणमधिकारहेतुरिति स्थितिः । सत्यमस्तीयं स्थितिः किन्तु कर्तुरधिकारे इत्यपि स्थिता न्याय- विदः । किंच । इह न माणवको जातिवयोविशिष्ट उपादेय उपनयने किं तूपनयनमेव तदर्थ विधीयते संस्कारस्य संस्कार्यादेशेन विधानात् । अतः संस्कार्यस्यावच्छेदकत्वं वयोजात्यवच्छिन्नं सद्भवति नित्यनिमित्तं माणवकम्य संस्कार्यत्व इति । तदेवमुपनयनस्याध्ययनार्थत्वात्तस्य च साधिकारत्वात्ते- नचाधिकारेण साधिकारो ऽध्ययनविधिः। अक्षरग्रहणमात्रेण चाधिकारसिद्धिः अर्थावबोधस्तु कारणान्तरादिति । ननु चैवमधीतो वेदो || धर्मजिज्ञासाया हेतु तः अनन्तरं धी जि- ज्ञासितव्य इति वेद एवाधीतो ऽन्यनिरपेक्षा धर्मजिज्ञासाया हेतुरिति वदन्ति । सत्यम् । तथैव तत् को वा ऽन्यथा वदति अधीतवेदो हव- श्यकरणीयानि नित्यनैमित्तिकान्याकरणे पा प्रत्यवायजनकानि कर्माणि प्रतिप- द्यते । तान्यनन्तरमेवावश्यविचारणीयानि कथमेतान्यनुष्ठेयानीत्यतः प्राग- ध्ययनादप्रतिपत्तेरयोग्यत्वादधीतवेदत्वमेवान्यनिरपेक्षमर्थावबोधहेतुरिति गी- यते । न तथा ब्रह्मज्ञानमवश्यकर्तव्यम् अकरणे प्रत्यवायहेतुरिति प्रमाणम- स्ति । तस्मादधीतवेदेनावश्यकर्तव्या धर्मजिज्ञासा नैवं ब्रह्मजिज्ञासा। तदेवं ** ब्रह्मजिज्ञासाया अधिकारानहत्वादहयोश्च ब्रह्मतज्ज्ञानयोरनर्थ्यमान- * उपसबैरिति पाठः सर्वपुस्तकेषु लभ्यते । । सदिति नास्ति ३ पुः । || धर्मस्य जिज्ञासाया इति २ पुः । ** ब्रह्मज्ञानेच्छाया इति २ पु.। + तादर्जुन विधीयत इति २ पु.। ६ तेनैवाधिकारेणाधिकार इति १ पुः । पा प्रत्यवानिमित्तानीति २ पुः । ++ चशब्दो नास्ति २ पुः ।

·- जिज्ञासासूपघटकपदार्थविचारः । त्वात् * जिज्ञासा ऽनुपपन्ना । मङ्गलस्यापि वाक्याथै समन्वयाभावात श्रुतिमा- ओपयोगाच्च साधक्तम् अथशब्द अानन्तार्थः परिगृह्यते नाधिकारार्थ इति । ननु प्रक्रियमाणात्यर्वप्रकृतमपि किञ्चिनियमेन प्रतीयते ऽथशब्दात ततस्त- त्पतिपत्त्यर्थ किमिति न गृह्यते । उच्यते । भेतदानन्तयायतिरिच्यते । कथम् । एवम् । तत्प्रक्रियमाणस्य नियमेन पूर्ववृत्तं भवति । यदि तस्यान- न्सरं तन्मापेक्षं तत्प्रक्रियेत एवं सति प्रक्रियमाणस्य हेतुभूतो ऽर्थः पूर्व- निर्वृत्तो भवति । अन्यथा यस्मिन् कस्मिंश्चित् पूर्ववृत्तापेक्षायामनुवादा- दृष्टार्थत्वयारन्यतरत्वप्रसङ्गात् । अतो हेतुभूतोर्यो ऽपेक्षिततव्यः तदिदमाह पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलत आनन्तर्याव्यतिरेकादिति । सति चानन्तयार्थत्वे यथा धर्मजिज्ञासा पूर्ववृत्तं वेदाध्ययनं नियमेनापेक्षते एवं ब्रह्मजिज्ञासापि यत्पर्ववृत्तं नियमेनापेक्षते तद्वक्तव्यम् स्वाध्यायानन्तर्यन्तु समानमिति । येन विना नियमेनानन्तरस्य न प्रक्रिया स तादृशो हेतुः पूर्वनिर्वृत्तो वक्तव्यो यस्यानन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा प्रक्रियते । स्वाध्यायाध्ययनन्तु समानं साधारण हेतुर्धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः । अतश्चाथातो ब्रह्मजिज्ञासेति पुनरथशब्देन त- न्माचापेक्षणं व्यर्थ स्यात् । अथवा । समानं नात्यन्तमपेक्षितम् न स्वयमेव सामर्थ्य जनयितुं प्रयोकुं च शक्तम् । अतः समानो हेतु वश्यं निष्पा . दक इत्यर्थः । नन्विह कमविधिबोधानन्तर्य विशेष: । तथा च वृत्त्यन्तरे वर्णितम् । कर्मणामधिकारपरम्परया शब्दता वा संस्कारसया था यथाविभागन्तादी- विगमान्निश्रेयसप्रयोजनत्वाच्चानन्तर्यवचनो ऽथशब्दो ऽधिगतानन्सरमिति अन्यरपि स्ववृत्ती वर्णितम् सचाथात:शब्दो प्रथम एवाध्याये प्रथमसूचे वर्णितो। अथेति पूर्वप्रकृतां धर्मजिज्ञासामपेक्ष्यानन्तरं ब्रह्मजिज्ञासाप्रारम्भार्थः । श्रत इति पूर्वनिर्दिष्टस्येवार्थस्य हेतुतामाचष्टे ब्रह्मजिज्ञासां प्रतीति । अचाह न धर्मजिज्ञायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेरिति । वेदान्ता- ध्ययनं यद्यपि केवलं नपुष्कलं कारणम् तथापि न तेन विनोत्पद्यते ब्रह्म जिज्ञासा उपपद्यते तु धर्मावबोधनं विनापीत्यभिप्रायः । कथम् । तच तावद्ध- * जिज्ञासानुपपत्तेः २ पु.। + नाधिकारार्थ इति नास्ति ३ पुः। कर्मावबोधामम्तयं विशेष इति २ पुः। ६ पुष्टं कारणमिति २ पु.।

·५६ जिच्चामामूचघटकपदार्थविचारः । मजिज्ञासायां चयं वृत्तं द्वादशलक्षणे प्रतिपादितन्यायसहस्रं तदनुग्रहोपजातश्च वाक्यार्थनिर्णयः वाक्यार्थश्चाग्निहोचादिकं कर्म । तत्र य: प्रथमसूचे ऽथशब्दापादानसूचितो न्यायः स्वाध्यायस्यार्थावबोधोपयोगप्रतिपत्तिहेतुः यद- प्योत्पत्तिकसूचे शब्दार्थयोः सम्बन्धनित्यत्वेन वेदान्तानां चापौरुषयत्वेन कारणेनानपेक्षत्वं नाम प्रामाण्यकारणमुक्तम् । तदुभयमिहाप्युपयुज्यतामपे- क्षितत्वात् । इतरस्य पुनायकलापस्य न ब्रह्मजिज्ञासायामुपये गो ऽस्ति । यतो निरस्ताशेषप्रपञ्चं ब्रह्मात्मैकत्वं प्रतिज्ञातम् तच न तत्प्रतिपादने तत्प. तिपादनसामर्थ्य वा शब्दानां कश्चिन्यायो ऽभिहितः । यत्युनः प्रथमत- न्त्रसिद्धन्यायोपजीवनम् अस्मिन्नपि तन्त्र तत्सगुणविद्याविषयम् । मानसी क्रियोपासना विधेया ऽनित्यफला धर्मविशेष एव । तदेवं न्यायक- लापस्य न ब्रह्मजिज्ञासायामुपयोगः । अतो न तदपेक्षा ऽथशब्दः । यत्युनः स्वाध्यायस्यार्थावबोधोपयोगे उनपेक्षत्वेन स्वतःप्रामाश्यसिद्धी च न्यायद्वयम् सदपेक्षितमपि न केवलं ब्रह्मजिज्ञासाकारणम् * स्वाध्यायवदेव तेन न सद- पेक्षो ऽथशब्दः । यः पुनर्वाक्यार्थनिर्णयः स न कथमपि ब्रह्मजिज्ञासायामुपयु- ज्यते । न ह्यन्यविषयं ज्ञानमन्यत्र प्रवृत्तौ हेतुः । प्रतिपत्तो कदाचित् स्या- दपि यथा ऽनुमानादौ । तदपीह नास्ति । धर्मब्रह्मणाः सम्बन्धानिरूप- যান । अतः कर्मणामुपयोगः परिशिष्यते । तथाच तेरप्युक्तम् । कर्मणाम- धिकारपरम्परया शब्दतो वा संस्कारतया वा यथाविभागं तादविगमा. दिति । अचेदं निरूप्यते । केयमधिकारपरम्परा कथं वा तादर्थ्यमिति । यथा तावत् प्रासादमारुरुतोः सोपानपरम्परा क्रमशः प्राप्यमाणा प्रासादारो- हणहेतुर्न तथेह ब्रह्मजिज्ञासां चिकीर्षोः कर्माणि सहसूसंवत्सरपर्यन्तानि तक्रियाहेतुतया स्थितानि प्रमाणाभावात् । अथ कामोएहतमानसस्तदभि- मुखा ब्रह्मजिज्ञासायां नावतरति । कर्मभिस्तु कामावानौ तदुपशमाद् ब्रह्म- जिज्ञासायामवतरति । तथा च सार्वभौमत्वाद्युत्तरोत्तरशतगुणोत्कर्षावस्थि- तान् ब्रह्मलोकावाग्निपर्यन्तान् कामानवापयन्ति अधिकारपरम्परया कर्माणि ब्रह्मलोकात्परं कामयितव्याभावानिर्विषयस्य च कामस्यानुपपतेः दग्धे न्य- * स्वाध्यायदेवेति न न तदेपक्षोऽप्यथशब्द पु.। + कामोपहतमनाः-ति । पु." + अलमो लोकावाप्तीति ९ पुः ।

·६० जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । नाग्निवत्कामोपशमे ब्रह्मजिज्ञासां करोति । कर्मानुष्ठानान्तय तर्हि वक्तव्यम् न *धर्मावबोधानन्तर्यम्। कथं वा कामाप्तिः कामोपशमहेतुः । दृष्टान्तसामर्थ्यात् । यथा हविषा कृष्णवमा वर्द्धमानापि सर्वहविःप्रक्षेपे सर्व दग्ध्वा स्वयं शाम्य- ति । एवं विषयेन्धनः कामा यावद्विषयं वर्द्धमानो ऽपि तत्क्षये क्षीणे- न्धनाग्निवत्स्वयं शाम्यतीति युक्तम् । सत्यं युक्तम् यदि हिरण्यगर्भापभोगो न क्षीयेत । क्षीयते तु कृतकत्वात्परिच्छिन्नविषयत्वाच्च । तत्तये पूर्वव||दन- वाप्नो ऽवानव्य इति कामः समुल्लसत्येव । अतो विषयस्य क्षयादिदोषदर्शना- पात्कामोपशमो हिरण्यगर्भस्यापि । तथा चोक्तम् ज्ञानमप्रतिघं यस्य वैराग्यं च जगत्यतेः । ऐश्वयं चैव धर्मश्च सह सिद्धं चतुष्टयम् इति । तस्मा- त्सर्वच कामस्य विषयदोषदर्शनमेवाच्छेदकारणं नित्यवस्तुदर्शनं चरसवर्ज रसो ऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तत इति स्मृतेः । न चैवंलक्षण आगमो ऽस्ति **हि- रण्यगर्भनिखिलविषयावाला कामाच्छेदो भवतीति । ननु कामावाप्नो स्वस्थहू- दयः कार्यान्तरक्षमा भवतीति सर्वषां स्वसंवेद्यमेतत् । सत्यम् तदुत्कलिका- पशमात् । तदुत्कलिकोपशमश्च तदा सामर्थ्यहानेः । सति च सामर्थ्य + स्वच्छ- न्दोपभोगसम्भवात् । यदि पुनरकान्ततो निवृत्तकामो भवेत् न तं विषयं पुनः सङ्गोपायेत् । तस्मान्न कर्मणां कामनिबर्हणद्वारेण ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता- पादनम् अतो न कर्मावबोधापेक्षा ऽप्यथशब्दः । भवतु तर्हि संस्कारद्वारण कर्मणां पूर्ववृत्तत्वम् यस्यते ऽष्टाचत्वारिं- शत्संस्कारा अष्टौ चात्मगुणाः स ब्रह्मणः सायुज्यं गच्छतीति महायज्ञेश्च यज्ञश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुरिति ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्यापस्य कर्मणः । यथा दर्शतलप्रख्य पश्यन्त्यात्मानमात्मनीति च स्मृतेः विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा ऽनाशकेनेति येन केनचन यजेतापि || दर्विहामेनानुप- हतमना एव भवतीति च श्रुतेः । वक्ष्यति च सूचकारः पापा अतण्वाश्रमका- - * कावबे?त ३ पुः । + कामावाप्तिरिति ३ पु.। वर्तमानोऽपीति १ पुः । हेरगति ३ पुः। || अनाप्त इति ३ पु.। | कामापगम इति ** हिरण्यगोपभोगानिखिलेति ३ पुः । it स्वछन्दोपगमसम्भवादिति २ पु. । अष्टावात्मेति १ पु.। ss श्रादर्शतले प्रख्य पश्यत्यात्मानम् इति ३ पुः । Sill विहामेणेति पुः। II अत एखात्र कर्मेति क्वचित् ।

·जिज्ञासासघटकपदार्थविचारः । पेक्षा सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववदिति च । सत्यमेवम् यदि समानजन्मानु- ष्ठितमेव कर्म * संस्कुर्वद् ब्रह्मजिज्ञासायोग्यत्वहेतुः स्यात् । न च नैयोगिक फले कालनियमो ऽस्ति । तेन पूर्वजन्मानुष्ठितकर्मसंस्कृतो धर्मजिज्ञासां तदनुष्ठानं चाप्रतिपद्यमान एव ब्रह्मजिज्ञासायां प्रवर्तत इति न नियमेन तदपेक्षा ऽथशब्दो युज्यते । एतेन ऋणापाकरणद्वारेणापि नियमेन पूर्ववृ- तत्वं । प्रत्युक्तम् । तथा च श्रुतिस्मृती । यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्र- जेत् तस्याश्रमविकल्पमेके ब्रुवत इति । तस्मात्साधक्तम् धर्मजिज्ञासायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तरिति । अथापि स्यान्न हेतुत्वेनानन्तरवृत्तकावबोधापेक्षमथशब्दं ब्रमः अपि तु क्रमप्रतिपत्त्यर्थम् यथा हृदयस्याये ऽवद्यति अथ जिह्वाया अथ वक्षस इति । तदप्ययुक्तम् । न्यायसूत्रे ऽपि चैककर्तृकाणां बहूनां युगपदनुष्ठाना- सम्भवादवश्यम्भाविनि क्रमे ब्रूयादपि तन्नियममथशब्दः । एककर्तृकत्वं च शेषशेषिणाः शेषाणां च बहूनामेकशेषिसम्बद्धानामधिकारान्तरप्रयुक्त्युपजी- विनां च भवति नेतरथा। न हि धर्मब्रह्मजिज्ञासयोरतेषामन्यतमत्वे प्रमा- णमस्ति तदिदमाह यथा च हृदयाद्यवदानानामानन्तर्यनियमः क्रमस्य विवक्षितत्वान्न तथेह क्रमो विवक्षितः शेषशेषित्वे ऽधिकृताधिकार वा प्रमाणाभावाद्धर्मब्रह्मजिज्ञासयोरिति । अथापि स्याद्यथा ऽऽग्नेयादीनां षष्णां यागानामेकं फलं स्वर्गविशेषः एवं धर्मब्रह्मजिज्ञासयोरप्यकं फलं स्वर्गस्ततः क्रमापेक्षायां तन्नियमार्थो ऽथशब्द इति । यथा वा द्वादशभिरपि लक्षणेर्धर्म एको जिज्ञास्यः प्रतिलक्षणमंशान्तरपरिशोधनया । यथा वा ऽस्मिन्नपि तन्त्रे चतुर्भिरपि लक्षणैरेकं ब्रह्म जिज्ञास्यम् तच चांशान्तरपरिशो- धनेन लक्षणानां क्रमनियमः । एवं तन्त्रद्वयनैकं ब्रह्म जिज्ञास्यम् तब क्रम- नियमार्थो ऽथशब्द इत्याशयाह फलजिज्ञास्यभेदाच्च धर्मब्रह्मजिज्ञास- योरिति सम्बन्धः । तमेव भेदं कथयति अभ्युदयफलं धर्मज्ञानं तच्चानु- ष्ठानापेक्षम् । अभ्युदयः फलं धर्मज्ञानस्येति प्रसिद्धमेव न || कस्यचिद्विसं- वादः । तदपि न ज्ञानस्य फलमपि तु ज्ञेयस्य । तस्यापि न ज्ञेयत्वादेव फलम् संस्कुर्यादिति ३ पुः। + योगिक-दति १ पु.। # प्रयुक्तमिति १ पुः। ६ अनन्तरपूर्ववत्तेति ३ पु.। || कश्चिद्विसंवाद इति २ पुः ।

·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । किं त्वनुष्ठीयमानत्वात् । निश्रेयसफलन्तु ज्ञानं * न चानुष्ठानान्तरापेक्षमिति ब्र- झज्ञानस्य फलमपवर्गः । स च नित्यसिद्धो ऽव्यवहितः स्वसंविद्यः यतो ऽवि- द्या संसारहेतुः । नचाविद्यामनिवर्तयन्ती विद्यादेति । तदेवमत्यन्तविलक्षण- त्वात्प्रस्थानभेदाच्च न फिलद्वारेणाप्यकोपनिपातः । तेन न क्रमाकाना तन्तद्वयस्य । जिज्ञास्यं पुनरत्यन्तविलक्षणम् । यतः कार्यो धर्मः पुरुषव्यापार- तन्त्रः स्वज्ञानकाले ऽसिद्धसत्ताकः प्रथमे तन्त्रे जिज्ञास्यः । इह तु नित्यनि- वृत्तं पुरुषव्यापारानपेक्षं ब्रह्म जिज्ञास्यम् । किं च चोदनाप्रवृत्तिभेदाच्च । इदमपरं प्रमाणोपाधिप्रमेयवेलक्षण्यं धर्मचोदना हि प्रेरयन्ती पुरुषमसति विषये प्रेरयितुमसमर्था सती विषयमप्यवबोधयति । ब्रह्म प्रमाणं पुनर्बोधय- त्येव केवलं नावबोधे पुरुषः प्रेर्यते। अवबोधो हि यथावस्तु यथाप्रमाणं चोदे- ति न पुरुषस्येच्छाईमप्यनुवर्तते तच कुतः प्रर्यंत यथा ऽक्षार्थयाः सन्निकर्षे सति तेन सन्निकर्षणाक्षावगम्यार्थज्ञाने पुरुषो न नियुज्यते तद्वत् अनिच्छतो ऽपि स्वयमुत्पत्तेब्रह्मणि तु नित्यसिद्धत्वान्न प्रेरणा सम्भवति । ब्रह्मचोद- नेति चोदनाशब्दो भाष्ये प्रमाणविवक्षाप्रयुक्तो न प्रेरणाविवक्षया तदाह या हि चोदना धर्मस्य लक्षणं सा. स्वविषये |विनियुञ्जानेव पुरुषमवबो- धयति ब्रह्मचोदना पुनः पुरुषमवबोधयत्येव केवलमवबोधस्य चोदनाज- न्यत्वान्न पुरुषो ऽवबोधे नियुज्यते । यथाऽक्षार्थसन्निकर्षणार्थावबोधे तद्वत् । तदेवं जिज्ञास्यैक्यनिबन्धना ऽपि न क्रमापेक्षा तन्तद्वयस्य । येन तदपेक्षा ऽथशब्दो व्याख्यायेत । अत उपसंहरति तस्मात् किमपि वक्तव्यं यदन- न्तरं ब्रह्मजिज्ञासोपदिश्यत इति । उच्यते । नित्यानित्यवस्तुविवेक इहामुत्रार्थ ** फलभोगविरागः शमदमादिसाधनसपन्मुमुक्षुत्वं चोक्तम् पुरस्तात् अधिकारार्थत्वे अथश- ब्दस्य शास्त्रारम्भवैययं प्रवृत्त्यभावादिति । प्रवृत्त्यभावे च कारणमुक्तम् । अखिलसुखभोगाद्धिरण्यगर्भावाप्रिपर्यन्तान्निवर्तयति ब्रह्मजिज्ञासा क्रियमाणा तेन तत उद्वेगो लोकस्य कुतस्तच प्रवृत्तिरिति । तस्माद्यावदस्य हि- ब्रह्मनानमिति ३ पुः। 1 नकारो नास्ति १ पु.। अपिशब्दोनास्ति १ पुः। प्रेरणा-इति । पुः। || विशब्दो नास्ति ३ पुः। ॥ पुनःस्थाने तुशब्दः ३ पु. ! । फलेति नाति पुः। सत्रोद्वेगो ३ पुः । it हिरण्यगर्भावाप्तिरिति र पु० ।

·जिज्ञासामपघटकपदार्थविचारः । रण्यगभावाप्रिपर्यन्तस्य भोगस्योत्पादपरिच्छेदाभ्यां विनाशित्वादनित्यत्वं नाति विनश्यदपीदं कूटस्थनित्यवस्तुपर्यन्तमेव विनश्यति । अन्यथा निरू- पादानस्य पुनरुत्पत्त्यसम्भव इति वर्तमानस्याप्यसम्भवादभावो ऽभविष्य- दिति निरूपणात् । नित्यानित्यवस्तुविवेको यावन्न जायते तावद्विरक्तो न जायत इत्यध्याहारः । यावच्चाभिमुखं विनाशदर्शनानुजानस्यापि भोगान् सक्चन्दनवस्त्रालङ्कारभोगानिवाग्निप्रवेशार्थ भोगार्थव्यापारजनितदुःखानुभ- वाच्च तन्निमित्तां +निर्वृतिमप्यलभमानो भोगाद्विरक्तस्ततो मुमुक्षत्वं तत्सा- धनशमदमोपरमतितिक्षासमाधानसम्पन्ना भत्वा यावन्नालम्बते तावद् ब्रह्म- जिज्ञासाङ्कः प्रतिपद्येत कथंचित् वा दैववशात्कुतूहलाद्वा बहुश्रुतत्वबु- या वा प्रवृत्तो ऽपि न निर्विचिकित्सं ब्रह्मात्मत्वेनावगन्तुं शक्रोति यथोक्त- साधनसम्पत्तिविरहात अनन्तर्मुखचेता बहिरेवाभिनिविशमानः । तस्माद्वर्णित. वस्तुकलापादानन्तर्यमभिप्रेत्याथशब्दं प्रयुक्तवानाचार्यः । तदाह भाष्यकार- स्तेषु हि सत्सु प्रागपि धर्मजिज्ञासाया उर्दु च शक्यते ब्रह्म जिज्ञासितुं ज्ञातुं च न विपर्यये तस्मादथशब्देन यथोक्तसाधनसम्पत्त्यानन्तर्यमुपदिश्यत इति । अत: शब्दो हेत्वर्थ इति । स्यादेतत् । कृतकत्वपरिच्छेदी ने. कान्ततः क्षयिष्णुतां गमयतः परमाणुषु पाकज लोहितस्य कृतकस्य तेषां च परिच्छिन्नानां नित्यत्वाभ्युपगमात् । वेदे ऽप्यतय्यं हथै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति अपाम सोमममृता अभूमेत्यादिपुण्यफलस्याक्षयात्वनवणात । अतोन विषयभोगानियमेन विरागोविवेकिनामपि । नापि कूटस्थनित्यवस्स्व- षष्टम्भेन मुमुक्षत्वम् ततश्च न शमदमादिपरिग्रहः । यता न तादात्म्यं भोक्तुः सम्भाव्यते। नापि तदवाप्निः दुःखाभावे ऽपि सुखभोगाभावान्नानवद्यः पुरुषार्थः । अतोऽजीर्णभयानाहारपरित्यागो || भिक्षुभयान स्थाल्या अनधियणम् दोषेषु प्रतिविधातव्यमिति न्यायः । अतो न तस्य ब्रह्मजिज्ञासायां हेतुत्वमित्य- तस्तस्य हेतुत्वप्रदर्शनार्थो ऽत:शब्दः । कथम् । यस्माद्वेद एवाग्निहोचादीनां श्रेयःसाधनानामनित्यफलतां दर्शयति तद्यथेह पा कर्मजितो लोकः क्षीयते एवमेवामुच पुण्यजिता लोकः क्षीयत इत्यादिना । इत्यध्याहार इति २, ३ पु. + निर्वत्तिमिसि । पु.। * साहित्यस्येसि २, ३ पुः। ६ स्वशब्दो मास्मि १, २ पु.। || भिक्षुकभयादिति ३ पुः । धर्मचित इति प्रायो बहुच भवति तथापि कर्मजिस इति बोसो म्यायः पाठः । - নারি ·६४ A जिज्ञासासघटकपदार्थविचारः । ननु * पुण्यस्याप्यक्षयफलत्वं वेद एवाहेत्युक्तम् । न । तस्य वस्तुबल- प्रवृत्तानुमानविरोधे ऽर्थवादस्य नित्यत्वप्रतिपादनाऽसामर्थ्यात् । परमाणनां पाकजस्य चतद्गुणस्यानित्यत्वात्। अतो भवत्या नित्यत्वदर्शनं विषयभोगानां मुमुक्षुत्वे हेतुः । यत्युनर्मुमुक्षुत्वाभावे निमित्तमुक्तम् तचाह तथा ब्रह्मज्ञाना- दपि परं पुरुषार्थ दर्शयति ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादि । अत उपसंहरति तस्माद्यथोक्तसाधनसम्पत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति । यत: परि- पूणी हेतुरनन्तरमवश्यं कार्यमारभते अतः कर्तव्येत्यावश्यकतामाह भाष्य- कारः । यतो द्वैतानुषङ्गादतितरामुद्विजमानेन ब्रह्मात्मत्वं च हस्तप्राप्तमिव मन्यमानेन प्रवर्तितव्यमेव ब्रह्मजिज्ञासायां प्रदीपशिरसेव जलराशी स्पृशतेव च सुस्वादु फलमङ्गुल्यग्रेणाप्रपादस्थेन । एवं सत्याद्धर्मजिज्ञासाया नियमेन पूर्ववृत्तत्वमयशब्देन पूर्वोक्तेन न्यायेन निराक्रियते ||ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्म- जिज्ञासेति । अन्तर्णोतविचारान्वये हि चतुर्थीसमासः स्यात् न शब्दाभि- धेय इत्यवयवार्थमङ्गीकृत्य पष्ठीसमासो दर्शितः । ब्रह्मशब्दस्यार्थनिर्देशावसरे प्राप्ने सूत्रकार एव निर्देष्यतीति कथयति ब्रह्म च वक्ष्यमाणलक्षणं जन्मा- द्यस्ययत इति । तत्र यदन्यैर्वृत्तिकारैः ब्रह्मशब्दस्यार्थान्तरमाशङ्कय निर- स्यते न खलु पाब्राह्मणजातिरिह गृह्यते प्रत्यक्षसिद्धत्वाज्जिज्ञास्यत्वाभावात् । नापि तत्कर्तृका जिज्ञासा चैवर्णिकाधिकारात् । नापि जीवपरिग्रहस्तत्कर्तृ- त्वे विशेषणानर्थक्यात्कर्मत्वे नित्यसिद्धत्वात् । न शब्दराशेग्रहणम् तस्य धर्म- जिज्ञासात्यत्तिकमचाभ्यामर्थवत्त्वप्रमाणत्वयोनिरूपितत्वात् । नापि हिरण्य- गर्भस्य । तदवानरपि विरक्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपदेशात् । नापि तत्कर्तृकताज्ञा- नवैराग्ययोः सहसिद्धत्वादिति । तदपि न कर्तव्यमित्याह अत एव न ब्रह्मशब्दस्य जात्याद्यान्तरमाशङ्कितव्यमिति । ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी । वृत्त्यन्तरे तु शेषलक्षणा व्याख्याता तां निरस्यति न शेष इति । तच हेतुमाह जिज्ञास्यापेक्षत्वाज्जिज्ञासा- या इति । अथापि स्यादन्यज्जिज्ञास्यमिति तदर्थमाह जिज्ञास्यान्तरा- * पुण्यस्याक्षयहेतुत्वमिति २ पुः । है अत इति युः। - ब्रह्मणो जिज्ञासेति. नास्ति .२, ३ पु:। + अनित्यदर्शनर्मित २ पुः । स्पृशते न च सुस्वाद्विति ३ पु.। ११ ब्राह्मणत्वादीति २, पु..

·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । निर्देशाच्चेति । पुनः शेषषष्ठीवाद्याऽऽह ननु शेषषष्ठीपरिग्रहे ऽपि ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं न विरुध्यते सम्बन्धसामान्यस्य विशेषनिष्ठत्वादिति । यद्यपि शेषे षष्ठीति सम्बन्धमाचे षष्ठी विहिता तथापि व्यवहारो विशेषमवलम्बते । बहवश्च सम्बन्धविशेषास्तवावश्यमन्यतमः प्रतिपत्तव्यः अन्यथा व्यवहारानु- पपत्तेः । तत्र प्रकरणोपपदयोर्विशेषहेत्वोरभावादाद्विशेषक्रियोपादानात कारकत्वेनैव सम्बन्धः तचापि सकर्मिकायाः कर्मकारकमभ्यहितमिति कर्मत्वं ब्रह्मणा न विरुध्यते । एवमपि साधारण शब्दे ऽभिप्रेतमर्थ विहायान्तरं परिगृह्य पुनस्तद्वारेणाभिप्रेतमर्थ * प्रतिपद्यमानस्य व्यर्थः प्रयासः स्यात् तदाह एवमपि प्रत्यक्षं ब्रह्मणः कर्मत्वमुत्सृज्य सामान्यद्वारेण परोक्षं कर्मत्वं कल्पयतो व्यर्थः प्रयास: स्यादिति । ननु किमिति व्यर्थः शेषषष्ठीपरिग्रहे सामान्येन यत् किञ्चिद् ब्रह्म सम्बन्धि येनयेन जिज्ञासितेन विना ब्रह्म जिज्ञासितं न भवति तत्सर्व जिज्ञास्यत्वेन प्रतिज्ञातं स्यात् । अतो न विशिष्टसम्बन्धी विवक्ष्यते सामान्ये तस्याप्यन्तावादिति यद्युच्यते तदाह न व्यर्थो ब्रह्माश्रिताशेषविचार- प्रतिज्ञानार्थत्वादिति चेदिति । स्वयमेव परोक्तमाशयोत्तरमाह न प्रधान- परिग्रहे तदपेक्षितानामाक्षिणत्वादिति संक्षेपता वस्तुसङ्ग्रहवाक्यम् । एतदेव प्रपञ्चयति ब्रह्म हि ज्ञानेनाप्नुमिष्टतमत्वात् प्रधानम् तस्मिन्प्रधाने जिज्ञासाक- मणि परिगृहीते ?र्जज्ञासितेविना ब्रह्म जिज्ञासितं न भवति तान्याक्षिणा- न्येवेति न पृथक् सूचयितव्यानि यथा राजासा गच्छतीत्युक्ते सपरिवारस्य राज्ञा गमनमुक्तं भवति तद्वदिति । यस्माद् ब्रह्मावाप्तिः पुरुषार्थः तेन तज्ज्ञाने- नाप्नुमिष्टतमम् अतस्तदर्थत्वात्प्रवृत्तेः प्रधानं तत् तस्मिन् प्रधाने जिज्ञास्यमाने येन जिज्ञासितेन विना न सम्पर्णा जिज्ञासा तत्सामादेव तादर्सेन जिज्ञा- स्यते न पृथगभिधानेन कृत्यमस्ति । यथा राजासा गच्छतीत्युक्ते यावता परिवारण विना राज्ञो गमनं न सम्पद्यते तावतो गमनमोतिप्रमिति न पृथ- गभिधीयते लोके तद्वदिहापि स्वरूपप्रमाणयुक्तिसाधनप्रयोजनानि ब्रह्मज्ञान- परिपूर्णतार्थमादेव जिज्ञास्यत्वान्न पृथक् सूचयितव्यानि । किंच । शास्त्रप्र- * प्रतिपाटामानस्यति १ पुः। + विशिष्टएवेति २, ३ पुः । + येनेति सकदेव १ पु.। $ कत्यमस्तीत्यस्य स्थाने समस्तीति । पु.॥

·जिज्ञासासघटकपदार्थविधारः । वृत्तिरेव कर्मणि षष्ठीं गमयति । कथम् । एवं हि शास्त्रमारब्धव्यम् पुण्यचितो लोकः क्षीयत इत्यादिश्रुतेन्यायतश्च पुण्यस्य क्षयदर्शनाद्विरक्तस्य ब्रह्मविदा- ऽऽग्नोति परमित्यादिश्रुतेर्ब्रह्मज्ञानात्पुरुषार्थसिद्धिः परेति । अतस्तज्ज्ञातुमि- च्छतः श्रुत्या यता वा इमानि भूतानि जायन्त इत्येवमाद्यया तत्प्रतिपादन- पूर्वकं तद्विजिज्ञासस्वेति साक्षादेव कर्मतया ज्ञेयत्वेनानुशासनं यत् तदिदम- थातो ब्रह्मजिज्ञासेति सूचितम् । तेन कर्मषष्ठीपरिग्रहे श्रुतिन्यायसूचनपरं सूचं सदनुगतं भवति । अन्यथा लक्ष्याननुगतमसम्बद्धं स्यात् । तदाह अत्यनुगम चेति वस्तुसङ्ग्रहवाक्यम् । * तत्प्रपञ्चः यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यद्याश्च श्रुतयस्तद्विजिज्ञासस्व तद् ब्रह्मेति प्रत्यक्षमेव ब्रह्मणा जिज्ञासाक- मत्वं दर्शयन्ति तच्च कर्मणि षष्ठीपरिग्रहे सूत्रेणानुगतं भवति तस्माद् ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी ॥ ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासेति । जिज्ञासापदस्यावयवार्थ कथयति इच्छा- प्रदर्शनार्थ ततश्चेच्छायाः + फलक्षियत्वात्तज्ज्ञानस्यापवर्गपर्यन्तता सूचिता भवति तदाह ! अपवर्गपर्यन्तं ज्ञानं सन्याच्याया इच्छायाः कर्म फलविष- यत्वादिच्छाया इति । अवगतिरिति साक्षादनुभव उच्यते ज्ञानन्तु परोक्ष ऽनुः वानारूढेपि सम्भवति संनिहितग्यसम्भावितविषयेऽनवसितरूपमित्युक्तं पुरस्तात् तदाह ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म ब्रह्मावगतिहि पुरुषार्थः । ब्रह्मरूपतासाक्षात्करणमित्यर्थः । तदेतच्छास्त्रान्तर्भूतं सूत्रम् अनेन च प्रयोज्य- सम्बन्धिन्योर्विज्ञासामुमुक्षाक्रिययोरेकस्याः कारणान्तरसिद्धाया: पूर्वधृत्तत- या हेतुत्वमर्थादुपात्तमितरस्यास्तदनन्तरं तत्प्रयुक्तायाः कर्तव्यता श्रुत्याऽभि. हिता तब जानात्येवासा मयतत्व.र्तव्यमिति उपायन्तु न वेद ततः तस्यो- पायः कथनीय: शास्त्रस्य च सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनानि वक्तव्यानि । इतरथा प्रेक्षारहितमिव सर्वमापद्यत । अतो || ऽनेनैव सूत्रणेदमपि सर्व सूचित- मिति कथयितुमाह तस्माद् ब्रह्मजिज्ञासितव्यमिति । अन्तर्णीतविचारार्थवि- धेयत्वाङ्गीकारण मीमांसितव्यमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति पा ब्रह्मज्ञानकामेनेदं * अस्यैव प्रपञ्च इति ३ पु.। + फलविषयत्वाज् ज्ञानस्याऽवतिफलपर्यन्तता सूचितेति ३ पुः । + अवगतिपर्यन्तमिति २, ३ पु. एवमेव भाष्येप्युपलभ्यते । ६ भवतीत्येव १ पुः । || तत्रानेनेव सूत्रेणेति २, ३ पु. । । ब्रह्म ज्ञातुकामेनेति ३ पुः । - ·ब्रह्मजिज्ञासाया विषयप्रयोजनसम्बन्धाक्षेपः । शास्त्रं श्रोतव्यम् * यस्माद् ब्रह्मज्ञानमनेन शास्त्रेण निरूप्यते तेन प्रयोज्य- स्याभिमतोपायः शास्त्रमित्यर्थाच्छास्त्रस्य सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनं कथित भवति । ॥ इति तृतीयवर्णकं समाप्तम् ॥ more- - सत्पुनर्ब्रह्म प्रसिद्धमप्रसिद्ध वा स्यात्। यदि प्रसिद्धम् न जिज्ञासितत्व- म्। अथाप्रसिद्धम् नेव शक्यं जिज्ञासितुमिति प्रयोजनविषयसम्बन्धानातिपति । कथम् । प्रसिद्धशब्देन प्रतिपन्नमुच्यते तद्यदि प्रतिपन्नमन्येन केनचित् तदाऽस्य शास्त्रस्य न विषयः । कस्मात् प्रतिपाद्यत्वेन हि विषयता प्रतिपन्ने च तस्मिन् अकिञ्चित्करं शास्त्रमिति नास्य विषयः स्यात् । ततश्चानेनानवगमान्नास्य प्रयो- जनं ब्रह्मावगतिः स्यात् । अतः प्रयोजनमप्याक्षिणम् । अथाप्रसिद्धं न शक्यं जिज्ञासितुम् । कथम् । यन्न कदाचिदपि बुद्धौ समारूढविशेषम् कथं तत्प्रपाद्येत । अतः प्रतिपादनाशक्तर्न तत्स्पृशत्यपि शास्त्रम् । प्रसिद्धं पुनर्यदि नामानेन प्रति. पाद्यते प्रसिद्धत्वादेव तथापि नतेनार्थेन निरालम्बनम् । अप्रसिद्ध पुनराल. म्बनमपि नस्यात् । अतो न केनचिदर्थेन सम्बटुं शास्त्रमिति सम्बन्ध प्रतिपः । अस्ति तावद् ब्रह्मत्यादिना चितयमपि समाधत्ते श्रोतृप्रवृत्यर्थम् । ननु प्रेक्षावता अविसंवादकेन प्रणीतं शास्त्रम् नेदृशो निष्प्रयोजनं नि. विषय मसंबद्धं चारभत इति तद्गारवादेव प्रवर्तन्ते श्रोतारः क्रिमनेन प्रयासेन । सत्यम् भवति सामान्येन प्रयोजनवत्त्वप्रतीतिः प्रणेतृगौरवास न तु तावन्माचेण प्रवृत्तिः । अभिप्रेत || प्रयोजनाय हि प्रवर्तन्ते न तन्निर्देशादृते शक्य- ते ऽवगन्तुम् । एवमपि प्रयोजनविशेष एव निर्दिश्यताम् । न च विषयभावमना- पन्नमशक्यप्रतिपादनं च प्रयोजनं भवति छिदिक्रियाविषय एव वृक्षश्किन्नः प्रयोजनमित्युच्यते । दण्डादेरपि मृद्विषयस्य मृदेव घटावस्था प्रयोजनम् । सत्यम् तथापि यथा चिकित्साक्षाने चरकसुश्रुताचेयप्रभृतीनि बहूनि यथा वा तगडुलनिष्पत्ति का प्रयोजना अवघातनखनि:ददलनक्रिया बढ्य: । तत्र * यद् ब्रह्मेति १ पु.। + नव शामति २ पुः । प्रयोजने ति पुः। + इति पञ्चपाटयां तृतीयवर्णकं समाप्तर्माित ३ पुः । ६ असम्बन्धमिति १ पुः। प प्रयोजनावघाति १ पुः ।

·ब्रह्मजिज्ञासाया विषयप्रयोजनसम्बन्धाक्षपः । * नावश्यमेकचव प्रवृत्तिः तथेहाप्यन्यस्मादपि कथंचिद्ब्रह्मावगतिसिद्धा नावश्यमश्चैव प्रवृत्तिः । अतो ऽनन्यसाधारणा विषयो वक्तव्यः यथा ऽर्जुन- स्यायं विषय इत्यनन्यसाधारणता प्रतीयते। तेनानन्यसाधारणत्वाय विषयो निर्देश्यः प्रवृत्त्यङ्गत्वेन । सम्बन्धोपि वक्तव्यः प्रवृत्त्यङ्गत्वेनैव । यथा साधुशब्द- परिज्ञानं व्याकरणारम्भात्याङ् न केनचित्साध्यते तेन न केनचित् सम्बद्धम् अतस्तदर्थो न क्वचित् प्रवर्तते । यथा वौदननिष्पत्तिरकक्रिया नियतापि न गमनाघेकक्रियासाध्या तेन न सया सम्बन्धः ततश्च न गमनादिक्रियाया- मोदनार्थी प्रवर्तते । तेन पुरुषार्थरूपता ऽनन्यसिद्धता तत्प्रतिपाद्यता चेति भिद्यन्ते विषयसम्बन्धप्रयोजनानि तानि च वीण्यपि प्रवृत्त्यङ्गम् । नाऽपुरुषार्थ का- कदन्तपरीक्षायां + तुषकण्डने वा प्रवर्तते प्रेक्षावान् । नापि पुरुषार्थे चिकि त्साज्ञाने सुश्रुतादिसिद्धे चरके नियमेन प्रवर्तते । नापि तण्डुलेषु दलनसिद्धे- ष्ववधाते । नाप्यनन्यसिद्धे ऽपि साधुशब्दपरिज्ञाने पुरुषार्थे अतत्साधने वैद्य- कादौ कश्चित्प्रवर्तते गमने वा ऽनोदनसाधने । तच विप्रतिपत्त्यकान्तत:प्रसिद्ध- तामप्रसिद्धतां च निरस्य शक्यप्रतिपाद्यमानतामनन्यसिद्धतां च दर्शयन् वि- षयसम्बन्धी समर्थितवान् निःश्रेयसप्रयोजना प्रस्तयत इति च प्रयोजनम् । ननु ब्रह्म वेदान्तानां विषयः शास्त्रं च तेषां ब्रह्मप्रतिपादनानुसर- णोपायन्यायविषयम् तत्कथं शास्त्रस्य विषयसम्बन्धौ भवत: । प्रयोजनन्तु कदाचित्स्यादपि प्रणाड्या धर्मार्थविषययोरिव शास्त्रयाः कामावाप्तिः । नन्वा- ग्नेयादीनां स्वर्गफलानां प्रयाजादीतिकर्तव्यतावद्वेदान्तानामप्यर्थमवबोध- यता || मितिकर्तव्यतामीमांसा तेनार्थावबोधे वेदान्तानामुपकारकत्वाद्वति शास्त्रमपि तद्विषयम् । नहि शालिबीजस्याङ्कुर जनयतः सहकारिणो जलादेर- कुरो न कार्यम् । तेन यद्यपि वेदान्ता राव ब्रह्मावबोधे कारणं मीमांसा चेति- कर्तव्यतामागं पूरयति तथापि ब्रह्मविषयेव। न हि च्छेत्तुरुद्यमननिपातनलक्षणा व्यापारः परशुविषयो न वृक्षविषयस्तदर्थत्वात् करणस्य पाच द्वारत्वात् । अन्यथा ऽन्यच कर्तृव्यापारो ऽन्यच फलमिति वैयधिकरण्यं स्यात् । ARNmurdeshene * नावश्यकमेकत्रेति १ पु.। * तुषरखण्डने-इत्युपकल्पितं २ पुः । || इतिकर्तव्यमीमांसति १, ३ पुः । + यथा चोदननिष्पत्तिरिति २ पु.। ६ चकारी नास्ति २ पु.। ना मरणस्य सहारत्वादिति २ पुः ।

·विषयाद्यानेघपरिहारः । उच्यते । विषम उपन्यासः । युक्तं यच यदुपकारमन्तरेण फलोत्पत्तिरेव न सिध्यति तस्यापि तद्विषयत्वम् इह पुनर्विनापि मीमांसया सम्बन्धग्रहणतद- नुस्मरणबुद्धिसन्निधानमाचोपकृतं वाक्यमर्थमवगमयति नापरमपेक्षते । ननु संशयविपर्यासनिरासद्वारेण निर्णयहेतुत्वान्निर्णयस्य च निर्णयप्रधानत्वा- द्भवति निर्णेयं वस्तु निर्णयहेतोर्विषयः । नैतत्सारम् । यत्र ह्यनेकं विज्ञानं वाक्यप्रवणे * सति जायते मीमांसानिरपेक्षमेव । तकं वाक्यजन्यमेकार्थनिय- तत्वादेकस्मिन्प्रयोगे वाक्यस्य इतराणि पुनः सामान्यतोदृष्टनिबन्धनानि । तत्र मीमांसया लोकप्रसिद्धशब्दशत्यनुसारिण्येदं । शब्दजनितं ज्ञानमिति तदा- लम्बनं वेदार्थ इति ज्ञात्वान्यदुर्पक्षते न पुननिर्णयज्ञानोत्पत्ती व्यापारः शास्त्र- स्य । यथा चक्षुः कुतश्चिन्निमित्तात्संप्रयुक्ते ऽपि स्थाणुः पुरुषो वेति संशयात्मकं पुरुष एवेति वा विपर्ययस्वरूपं ज्ञानमुत्पाद्य पुनर्निमित्तान्त- रानुगृहीतं सन्निर्णयात्मकं सम्यगपं ज्ञानमुत्पादयति नैवं शब्दो मीमां- सायाः प्राक् संशयितं विपर्यस्तं वा ज्ञानमुत्पाद्य पुनस्तदनुग्रहानिर्णयात्मकं सम्यग्ज्ञानं वा जनयति किन्तु प्रागेव मीमांसानुग्रहात स्वसामर्थ्यजन्यं ज्ञानमजीजनदेव । तस्मान्न ब्रह्मविषयं शास्त्रम् । अचोच्यते। यद्यपि वाक्यार्थज्ञानं शास्त्रानुग्रहा || त्यागेवोदेति तथा पिना स्वात्यत्तिसमकालसमुत्थेन सामान्यतादृष्टनिबन्धनेनार्थान्तरनिवेशिना समकक्षाभिमतेन ज्ञानेन विरोधाटुन्मज्जननिमज्जनमिवानुभवदस्यामवस्थायां संशयज्ञानकोटिनिक्षिानं सन् मीमांसया शब्दशक्त्यनुसरणे सति प्रतिपक्षतान- स्यानुत्पत्ती निमज्जनाभावानिश्चलं निर्णयज्ञानमिव जातमिति लक्षणया मी- मांसया निर्णयः क्रियत इत्युच्यते न पुनः साक्षानिर्णयज्ञानहेतुत्वात् । तदेवं लक्षणया वेदान्तानां ब्रह्मविषयाणां सहकारिकारणं मीमांसेति ब्रह्मज्ञानवि- षयं शास्त्रमभिधीयते । तच्चेदं चयमप्यवश्यं वक्तव्यम् प्रयोजनं विषयः सम्बन्धश्च शास्त्रादौ श्रोतुः प्रवृत्त्यङ्गत्वेन । यद्यपि प्रणेतृगारवादेव सप्र- योजनत्वं शास्त्रस्य तथापि न प्रयोजनविशेषसिद्धिस्तत्प्रत्ययमाचेण निर्देशा- । * मति मीमांसानिरपेक्षमेवोत्पठ्यते-ति २ पुः। । स्थाणा स्थाणुरिति २ पुः। ॥ प्रागेवोदणीति २ पुः । । + शब्दनजनितमिति १ पु.। अत्र 'वा'शब्दोधिकः २ पु । तिदित्यधिकमत्र २ पुः ।

·1', । विषयाद्याक्षेपपरिहारः । दृते । तस्मात्तन्निर्देश्यम् । निर्दिष्टे ऽपि तस्मिंस्तस्याशक्यप्रतिपादनतां मन्याना विहतबद्धत्वान्न प्रवर्ततेति साध्यो निर्देश्यः । शक्यप्रतिपादनप्रतिपत्तावस्य- न्यत:सिद्धेर्थे निर्दिष्टेः नैव प्रवृत्तिरित्यनन्यसाध्यापि निर्देश्यः तदेतत्रयमेकत्र समवेतं विभक्तं चापलभ्यत इत्यलमतिविस्तरेण ॥ अस्ति तावद् ब्रह्मेत्यादिना प्रसिद्धत्वप्रदर्शनेनाप्रसिद्धतां निराकुर्व- ज्छश्यप्रतिपाद्यतया सम्बन्धं समर्थितवान् । कथम् । ब्रह्मशब्दस्तावज्जाति- जीवकमलासनशब्दराशीनां नान्यतमाभिप्रायेण सूचे प्रयुक्तः अनुपपत्तरि- त्युक्तम् । अतो नूनमन्यदेव किंचिदभिधेयमभिप्रेत्यायं प्रयुक्त इति गम्यते । तेन स्वर्गापूर्वदेवताद्यर्थवत्पदप्रयोगादेव कश्चिदर्थो ऽस्तीत्यवसीयते । नेतत्सारम् । नहि पदं चक्षुरादिवदप्रतीतपूर्व एवार्थे झटिति विज्ञानं जन- यति येनापूर्वमन्यतो ऽसिद्धमर्थ पदप्रयोगादेव प्रतीमः । स्वर्गाद्या ऽपि नेव पदप्रयोगादेव सिद्धः । अत्रोच्यते । यस्मिन् वाक्ये एक पदं मुक्तरेषां पदानामर्थः सिद्धः स किमेकपदार्थानवगमापराधेन त्यज्यताम् उत बहुपदा- र्थप्रसिद्धिबलेना ऽप्रसिद्धोपि कथंचिदवगम्यतेति । तत्र निगमनिरुक्तव्या- करणानामेवंरूपपदार्थानुगमहेतूनां विद्यमानत्वात्तबलेनार्थमनुगम्य वाक्या- थावगतियुक्ता न पुनरेकाप्रसिद्ध्या प्रसिद्धपदार्थसंसर्गस्त्यक्तुं युक्तः । न हि प्रसि- द्विरप्रसिद्धा त्यज्यते प्रसिद्धिबलेना ऽप्रसिद्धमपि कल्प्यत इतिन्यायात् । ननु निगमादिवशेनार्थीनुगमे सर्वचैव कथंचिदान्त्रयस्यावगन्तुं श- क्यत्वादव्यवस्थितः पदार्थः स्यात् ततश्च वाक्यार्थी नावधार्येत न तर्हि निगमादीनामर्थवत्ता।भवत्यर्थवत्ता यत्र स्वार्थादन्यचापि विनियोगात्प्रयोग: सत्र कथमभिदध्यादित्यपेक्षायां तद्गतस्यैवावयवार्थान्वयलेशस्यानुगमात् । एवं तर्हि एकार्थेनियमाय प्रयोगपरतन्त्रता मृग्यते तदन्तरेणापि प्रयोगमेकार्थनियम एव कथंचि * निगमादि व्याप्रियतेति न कश्चिदोषः । तदव ब्रह्मशब्दे व्यु- त्पद्यमाने बुंहतेधातोर्वृद्धिकर्मणा ऽानुगमात् प्रयोगानुगमेवा ऽसति विशिष्टार्थ- विषयस्यापेक्षिकमहत्त्वस्यापरिग्रहात्सर्वतानिरवग्रहमहत्त्वसम्पन्नं वस्तु वाक्या- थान्वयि ब्रह्मपदादनुगम्यते । ततश्च कालकृतावच्छेदनिमित्तस्याल्पत्वस्या- * निगमादि व्याप्रियते इतीति २ पु.।

·90 विषयाद्याक्षेपपरिहारः । भाषात् सदासत्त्वान्नित्यं किंचिद्वस्तु ब्रह्मपदात्प्रतीयते । तथा रुपान्तरस- ट्दावे तदूपविकलत्वात्तदवच्छेदकृतमल्पत्वं स्यात् तच्च ब्रह्मपदादेवा ऽपास्यते। तस्मादेकरसमद्वेतं वस्तु ब्रह्मपदात्प्रतीयते । एतेन देशकृतो ऽपि परिच्छेदो निराकृतो वेदितव्यः । वस्त्वन्तरसद्धावे हि तदपेक्षयेतावति सद्भावो नातः परमस्तीति स्यादेतस्मायावृत्त इति तदभावे न परिच्छिन्नबुद्धिर्भवति । बुद्ध- त्वं च बृहत्यान्वयादेव। कथम्। अबोधात्मकं हि वस्तु भाग्यम् । अतो भोक्तारं प्रति शेषत्वानिकृष्टम् । चेतनः पुनर्न कस्यचिद्गुणभावमेति। तेनोत्कृष्टं सर्वस्मात बुद्धस्वरूपं किंचिदिति बृहत्त्यान्वयमेवानुसृत्य गम्यते। मुक्तमिति चाविद्या- कामकर्मपरतन्त्रस्तरितश्चामुतश्च पशुवन्नीयमानो निकृष्टो भवति ब्रह्मश- ब्दस्तु स्वार्थप्रक्षेपण वाच्यं किंचिद्गमयन् सदैवाविद्यादिसंसारबीजानाकलित- तया तस्योत्कृष्टमहत्त्वमावेदयति । सर्वज्ञं सर्वशक्तिसमन्वितं च तदिति ब्रह्म- शब्दादेवावगम्यते । कथम् । यदि किंचिदविदितं तेन कुतश्चिद्वा कार्याड्या. वर्तते शक्तिः आपेक्षिकस्तदोत्कर्षः स्यात् न तद्युक्तम् अन्यतो ऽसिद्धस्य वस्तुनः पदप्रयोगादेव प्रतिपत्तो सिद्धे हि वस्तुनि प्रयोगे तस्य यथासिद्धमेव महत्त्वं * निरुच्यते शब्दादेव तदर्थान्वयप्रतीतो निरङ्कुश एवार्थो ऽभ्युपेतव्यः । एवं च बुंहतेरर्थः परिपूर्णो भवति यदि सर्वमस्य साक्षादेव संविद्गोचरे वशे च वर्तेत तदेतदाह अस्तितावद् ब्रह्म नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वज्ञं सर्व- शक्तिसमन्वितम् ब्रह्मशब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य + नित्यशुद्धादयोः प्रती- यन्ते बृंहतेधातोरानुगमादिति । नन्वेवमपि व्युत्पत्त्यनुसरणेन भवत्येवमात्मके वस्तुनि प्रतीतिर्न पुन- रेतावता तस्य सिद्धिः पदमावस्याप्रमाणत्वात् । सत्यमेवम् अत एव जिज्ञा- सा धर्मस्येव + लोकाख्यप्रमाणाभाससिद्धस्य इदमपरं ब्रह्मशब्दार्थस्य सिद्धा कारणमुच्यते साध्यत्वसिद्धार्थम् सर्वस्यात्मत्वाच्च ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिरिति । तदेव दर्शयति सा ह्यात्मास्तित्वं प्रत्येति न नाहमस्मीति । यदि नात्मा- स्तित्वप्रसिद्धिः स्यात्सर्वो लोको नाहमस्तीति प्रतीयात् । आत्मा च ब्रह्मेति । कथं पुनरात्मा ब्रह्म । वेदान्तेष्वात्मनि ब्रह्मशब्द प्रयोगादात्मानमेव च * निरुच्येत-इति २ पु.। t लोकादिप्रमाणेति २ पुः। + शुद्धत्यादय इति २ पुः।

·१२ विषयाद्याक्षेपपरिहारः । लोकोहमिति व्यपदिशति तदेवमहंप्रत्यय एव ब्रह्मण: * प्रसिद्धत्वान्ना प्रसिद्धशङ्का । यदि तर्हि लोके ब्रह्मात्मत्वेन प्रसिद्धमस्ति ततो ज्ञातमेवेत्य- जिज्ञास्यत्वं पुनरापन्नमिति विषयमाक्षिपति असिद्धं हि वस्तु साध्यमानं विषयः सिद्धं तु न पुनः साध्यत इति नास्य शास्त्रस्य विषयः । न तद्विशेष प्रति विप्रतिपत्तेरिति विषयसम्बन्धी समर्थ्यते। सत्यम् अहमित्यात्मनि प्रत्ययः आत्मा च ब्रह्म किन्तु तस्मिन्नेव विप्रतिपत्तयोऽयमसावयमसाविति । ताश्च वस्तुतो ब्रह्मपदार्थविषया एव तदेकार्थत्वाद् ब्रह्मशब्दस्य । ततः+ सामा- न्यतःसिद्धमपि विशेषतो ऽसिद्धरसिद्धकल्पमेवेति भवत्यस्य विशेषसिद्धिहेतो विषयसामान्यतः सिद्धत्वाच्छक्यते विशेषतः प्रतिपादयितुमिति भवति तस्य शास्त्र साधनमिति सम्बन्धोपि समर्थितः । विप्रतिपत्तिं दर्शयति देहमा- चमित्यादि । तद्यथा गोशब्दस्य व्यत्याकृतिजातिक्रियागुणसास्नाद्यनेकार्थसं- निधी प्रयुज्यमानस्य कैश्चिज्जातिरन्ययक्तिरित्याद्यभिधेयं प्रतिपन्नम् एवं सचेत- न्य कार्यकारणसंघातसन्निधावहंप्रत्ययस्योत्पद्यमानस्य कैश्चित् किंचिदालम्बनं प्रतिपन्नम् तदाह देहमाचं चैतन्यविशिष्टमात्मेति प्राकृता जना लोकाय- तिकाश्च प्रतिपन्ना इति । तथाहि । मनुष्योऽहमित्यात्मनि मनुष्यत्वाभिमानो गच्छामीति च गन्तृत्वाभिमानो देहविषयत्व उपपद्यते । देहमाचमिति सशिरस्कपिण्डाभिप्रायं द्रष्टव्यम् । मावशब्देन न देहातिरिक्त स्वतन्त्रं चैतन्य- मन्यविशेषणं वा किन्तु देहाकारपरिणतभूतचतुष्टयान्तर्भूतमेवेति दर्शय- ति । आत्मेति अहंप्रत्ययालम्बनमित्यर्थः । प्राकृता इति । शास्तापदेशासंस्कृत- मतयो दृष्टमात्राविकल्पितव्यवहारिण इत्यर्थः । लोकायतिका इति भूत- चतुष्टयतत्त्ववादिन: प्रसिद्धाः । एवमिन्द्रियाण्येव चेतनानि आत्मत्यपरे । इन्द्रियाणां चक्षुरादिमनःपर्यन्तानामेकैकस्मिन्न सत्यपि शरीरे सूपादिज्ञा- नानामभावात् तेषामेव व्यस्तानां चेतनत्वमहंप्रत्ययविषयत्वं च मन्यन्ते क्रमेण च वरगोष्ठीवदितरतरगुणभावं च । तथाचेन्द्रियधर्मसामानाधिकर- एयमहंप्रत्ययस्य दृश्यते काणोऽहं मूकोऽहमित्यादि । मन एव चेतनमहंप्रत्य- यस्य विषयमन्ये मन्यन्ते। दृश्यते हि स्वप्न इन्द्रियदशकोपरमे ऽपि मनस एवा- * सिद्धत्वादिति २.पुः । सामान्यतःप्रसिद्धमपि इति २ पुः। + कार्यकरणसंनिधाविति २ पुः । ६ अति सत्यपीति २ पुः ।

·विषयाद्याक्षेपपरिहारः । हमिति सर्बव्यवहारास्पदत्वमिति वदन्तः । विज्ञानमा क्षणिकमित्येक इति । माचग्रहणेन नाहमित्यकारादिवर्याचयातिरिक्तं किंचिदवभासते यदहंप्रत्ययस्य विषयः कल्प्येत । तेन विज्ञानमेव स्वरसभङ्गुरमविरतोदयमखिललोकया- चानिलयमनुभवभग्नपक्षान्तरमहमित्युत्पद्यत इत्यन्ये मन्यन्ते । शून्यमि- त्यपर इति । सुषुप्ने विज्ञानलेशस्याप्यभावादकस्मादेवाहमितिसमुदयदर्शनाद- कारणस्य कादाचित्कस्य परमार्थवस्तुत्वाभावादसदऽवभास एवाहङ्कार इत्य. परे सङ्गिरन्ते। अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी की भक्तित्यपर। इति । अहमुल्लेखशून्यस्य भोक्तृत्वस्यादर्शनात्तस्य च प्रत्यभिज्ञानात् स्थिरत्वसिद्धेः स्थिरस्य चावधिहेत्वनुपलब्धेर्नित्यत्वम् । निर्विकारस्य च भोगासम्भवाद्वि- कारस्य च क्रियाफलत्वात् क्रियावेशात्मकत्वाच्च कर्तृत्वस्येवमात्मकत्वाच्च संसारित्वस्य देहादेश्च बुद्धिपर्यन्तस्य भोक्तृत्वानुपपत्तेस्तयतिरिक्तः संसारी कता भोक्ताहंप्रत्ययविषय इत्यपरे प्रतिजानते । कथं पुनस्तद्व्यतिरिक्तत्वं मन्यन्ते । तस्य भोक्तृत्वानुपपत्तरित्युतम् । कथं तस्य भोक्तृत्वानुपपत्तिरिति । उच्यते । ॥ भूतसंघातस्तावच्छरीरम् । तत्र व्यस्तानां समस्तानां वा युगपत्क्रमेण वा भागः परिकल्प्येत । सर्वथा- प्यसम्भवः । यदि तावड्यस्तानां युगपत्परिकल्प्येत तत: स्वार्थप्रयुक्तत्वात प्रवृत्तरङ्गाङ्गिभावो पानावकल्पेत । न चाङ्गाङ्गिभावमन्तरेण संघात** उपपद्यते। तस्मान्न व्यस्तेषु युगपद्मोगः । अस्तु तर्हि क्रमेण विरोधाद्वरगोष्ठीवदिति। नैत- देवं युक्तम् । तत्र योग्यस्यासाधारणत्वात् असाधारणत्वं च प्रतिपुरुषनियमात । इह पुनर्विपरीतम् बहूनां सन्निधौ साधारणे च भाग्ये प्रतिनियतभोगव्यवस्था- ++ हेत्वासम्भवात् । अस्तु तहि समूहस्य तिलज्वालावचेतनासमन्वयोपर- त्तेः। मा भूत प्रत्येकं युगपत्क्रमेण वा । नैतदेवम् । भागेषु समूहासम्भवात् । कथमसम्भवः । भोक्तीगं प्रति प्राधान्यात् । ननु भोगेपि समूह। दृष्टो यथा स्त्रीपुंसयोः । नैतत्सारम् । संदिग्धत्वात् समूहस्योत तयतिरिक्तस्येति । तिलज्वालायान्तु विपरीतम् समूहकार्य समूहिनां गुणभावोपपत्तेः । अस्त्वकस्य * मन एवाहमिति सर्वव्यवहारास्पदमिति २ पुः । + इतिशब्दो नास्ति १, २ पुः । + अवधिहेतुत्वानुपलब्धेरिति तु त्रिष्वपि पुस्तकेषु भवति । नित्यत्वादिति ३ पुः। || भूतचतुष्टयं तावच्छरीरमिति १ पु., भूतसंघातः शरीरमिति २ पुः। 4. नावकल्प्येतैति १, ३ पुः । * उत्पटयेतेति १, २पुः । हेतुत्वाऽसंभवाटिति १ पुः।

·विषयाद्याक्षेपपरिहारः । तर्हि नियतो भागः । न । तचापि कस्यैकस्येत्यनवधारणात् । किमवधारणेन विनापि तेन विवक्षितार्थोपपत्तेः । यद्येवं समेषु केषांचिद् गुणभावानुपपत्ते * र- युक्तः कार्यात्मकेषु ।। गवं कारणात्मकेष्वपि समानश्चर्चः भूतत्वाभाव्याविशे. पात् । तथोभयात्मके समूहे । तस्मादेहादिव्यतिरिक्तमहंप्रत्ययविषयं मन्यन्ते । भोक्तव केवलं न कर्तेत्येक इति । पूर्वोक्तस्यैव देहादिव्यतिरिक्तस्य कर्तृ- त्यमतत्स्वभावं मन्वाना भक्तिव केवला ऽहंप्रत्ययविषय इत्येके प्रस्थिताः । करोमि जानामि भुजे चेति न सर्वदाहंप्रत्ययेनानुषङ्गः । तेन नायं तद्विषयः । यदि स्यात् न तदुल्लेखविकल. उदियात् । ननु भोक्तापि तर्हि नासौ । तदुल्ले- खाभावात् । नेतदेवम् । अहमिति चेतनत्वसमुल्लेखात् तदर्थत्वात्सर्वस्य तदात्मकमेव भोक्तृत्वमिति भोक्तव केवलमिति युक्तं मन्यन्ते । अस्ति तयतिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति केचिदिति । तस्मा- दपि देहादिव्यतिरिक्तादहंप्रत्ययविषयादन्यः सर्वस्येशिता ततश्चेशितव्यस्य सर्वात्मना वेत्ता नियमनशक्तिसम्पन्नश्च । शरीरिणां मनसा ऽप्यचिन्त्यरूपात्तनु- भुवनविरचनकार्यात्प्रेक्षावत् । कर्तृकत्वमन्तरेणासम्भाव्यमानात कुलालादिरिव घदादिकार्यात्प्रतिपन्नः सातिशयानां काठाप्राप्तिः || परिणामानामुपलब्धा । साति- शयं च ज्ञानम् अतः कचित्काष्ठां प्राप्नं सर्वविषयमिति मा सर्ववित्सर्वदासिद्ध ईश्वर: प्रतिपन्ना ब्रह्मशब्दार्थ इति केचित्पतिर्पोदरे । नन्वहमिति सा लोक आत्मानं प्रत्येति आत्मा च ब्रह्म इत्यहंप्रत्य- यविषयस्यात्मनो ब्रह्मत्वेन द्विप्रतिपत्तो ब्रह्मविप्रतिपत्ति दर्शयितुं प्रक्रान्तम् मनहंप्रत्ययविषये ऽनात्मनीश्वरे ब्रह्मत्वविप्रतिपत्तिः। प्रदर्श्यते। उच्यते । ब्रह्मणि विप्रतिपत्तिप्रदर्शनस्य प्रक्रान्तत्वादहंप्रत्ययविषयविप्रतिपत्त्यापि प्रणाआ ब्रह्मविप्रतिपत्ति का रेव निर्दिश्यते । यतो नाहं विषयविप्रतिप- तिप्रदर्शनेन किञ्चित्कृत्यमस्ति । तस्मात्साध्वेतत् । तत्कथ ग्युक्तमिति ३ पुः। + गचं कारणात्मक ताप समानचा भूतभाव्याविशेषादिति १ पुः। . उठीयार्शित १ पुः । $ कर्तृमिति १ पु. ॥ परिमागानार्माित । पु.। पा वाशब्दोत्राधिकः ३ पु.। ** अनहंप्रत्यर्यावषर्या पय-इति । पु. It िर्दश्यत इति । पु.। अवितत्तिरित्यति २ पु. ! SS अप्रत्यविषये विप्रतिपत्तीति २ पु.।

·७५ विषयाद्याक्षेपपरिहारः । आत्मा स भोकुरित्यपर इति । योयमहमित्युल्लिख्यमानश्चेतना भोक्ता स ब्रह्मेति कैश्चित्प्रतिपन्नस्तस्याहंप्रत्ययसिद्धो भोक्तृत्वावभासः स मिथ्यैवानिर्वचनीयानाद्यविद्याविलसितः। परमार्थतस्तु यः सर्वज्ञ ईश्वरो ऽहं- प्रत्यये ऽनन्तर्भूतः प्रमाणान्तरानवसितः स्यात्मा स्वरूपम् । एवमा बृहत्य- थान्वयाद् * ब्रह्मशब्दाभिधानीयतां लभते । इतरथा तद्रूपविकलस्य न निरङ्कुशं बृहत्त्वमिति न ब्रिह्मशब्दाभिधेय: स्यात् । एवं. बहवो. विप्रतिपन्नाः युक्तिवा- क्यतदाभाससमाश्रयाः सन्त इत्युपसंहरति । एवमुक्तेन प्रकारेण केचित किञ्चिद् ब्रह्मेति प्रतिपन्नाः । किमेवमेव मनो. रथमाचेण नेत्याह युक्तिं प्रमाणानां स्वविषयनिश्चयेनुग्राहिका तर्कशब्दपर्यायां वाक्यं च प्रतिवेदान्तं यथावद्ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनपरमालोचयन्तः । आत्मा स भातुरिति + युक्तिवाक्याभ्यामन्त्यं पक्षं निश्चितवन्तः सम्यगदर्शिनः । इतरेतु युक्तय इवावभासन्त इति युक्त्याभासाः न परमार्थतो.युक्तयः ताः समा- श्रित्य वाक्यानीवावभासन्ते न तानि वाक्यान्यातत्परत्वात् तानि वाक्याभा- सानि परिगृह्य पक्षान्तरेषु विप्रतिपन्नाः । युक्त्याभासत्वं लेशतो दर्शितमेव देहादि- व्यक्तिरिक्तात्मपदं दर्शयद्भिः । इतरेषां च युक्याभाससिद्धत्वं स्वावसरे दर्श- यिष्यामः । दर्शितं च लेशत उत्तरोत्तरपक्षग्रहणकारणप्रदर्शनेन । वाक्याभा- सतां तु तत्र तत्राधिकरणे सिद्धान्तयिष्यन्तः प्रदर्शयिष्यामः । ताऽविचार्य- यत् किञ्चित्प्रतिपद्यमानो निश्प्रेयसात् प्रतिहन्येता || नर्थ चेयादिति । तवं स्थिते मुमुक्षुर्ब्रह्मज्ञानेन परं निश्श्श्रेयसमामुकामा ऽविचार्यंतच्छास्त्रमश्रुत्वा प्रव- र्तमानो पाऽन्त्यपक्षादर्वाचीनं कञ्चित्पक्षं परिगृहीयात् तदा मोक्षस्य सम्यगज्ञा- नफलत्वात्तस्य चातथाभावानिश्श्रेयसात्प्रतिहन्येत मोक्षफलं न प्रामुया**दनर्थ च प्रतिपद्येत । अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये केचात्महना जना इतिश्रुतेः । अनात्म- दर्शनेनात्मनो ऽसत्कल्पत्वापादनमात्महननम् । एवंरूपस्यात्महननस्य कृतत्वात् अन्यथा ऽऽत्मनो हननासम्भवात् प्राणत्यागस्य प्रकृतानुपयोगादिति । * ब्रह्मशब्दाभिधानीयकं लभत इति ३ पु.। + ब्रह्मशब्दाभिधेयत्वं स्यादिति ३ पुः । + युक्तिवाक्याभ्यामिति नास्ति २ पुः । ६ किञ्चित्यतिपाढामाने-इति १ पुः । || अनर्थ चदिति कुत्रचिद्भवति, अनर्थ वेयादिति २ पुः । पा अत्यन्तपक्षादाचीनं किञ्चित्पक्षमिति १ पु. । ** अनर्थ वा प्रतिपयतेति ३ पुः। कल्पापादनमिति २ पुः ।

·जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । तस्माद् ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासमुखेन वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधि- तर्कोपकरणा निश्प्रेयसप्रयोजना प्रस्तयत इति । ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासव्याजेन जिज्ञासापदेना * न्तर्णातमीमांसा वेदान्तवाक्यानामारभ्यते। अथवा ब्रह्मज्ञाने कर्तव्यतयोपदिष्टे तज्ज्ञानाय प्रवृत्तेभ्योऽर्थादेव तत्प्रतिपादनं प्रतिज्ञातमिति तदर्थ वेदान्तमीमांसारभ्यते । किंप्रयोजना किमुपकरणा चेति । उच्यते। तदविरोधितौपकरणा निश्प्रेयसप्रयोजना चेति । तेर्वेदान्तरविरोधी तो युक्तिरुपकरणमितिकर्तव्यता सहकारिकारणमिति यावत् । अथवा । तोऽनु- मानं वेदान्तरविरुद्धम् तदर्थप्रतीतरेव दृढत्वहेतुतयोपकरणमस्या इत्यर्थः ॥ ॥ इति पञ्चपादिकायां चतुर्थ वर्णकम् ।। ॥ इति प्रथमसूत्रं परिसमाप्तम् ॥ ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्युक्तमिति । ब्रह्मज्ञानकामेनेदं शास्त्रं श्रोत- व्यमित्युक्तमित्यर्थः । यदै वेदमित्युक्तम् तदैव ब्रह्मणो लक्षणं प्रमाणं युक्तिः साधनं प्रयोजनमिति सर्व व्याख्ययत्वेन प्रतिज्ञातम् । तत्र स्वरूपस्याभ्यहि- त्वात्तत्प्रथमं निर्देष्ट्रव्यं किंलक्षणं पुनस्तद् ब्रह्मत्यत आह भगवान् सूचकारः जन्माद्यस्य यत इति । युक्तिरपि लक्षणनिर्णये ऽर्थात् सूचितैव । जन्मात्य- तिरादिरस्येति तद्गुणसंविज्ञानी ब्रहुव्रीहिरिति परिच्छेदः पदार्थः पद- विग्रह इत्येतत् चितयमपि व्याख्यानाङ्ग सम्पादयति । तद्गुणसंविज्ञाने प्रया- जनमाह जन्मस्थितिभङ्गं समासार्थ इति । तृतीयलिङ्गनिर्देशा संहतिप्रधान समासार्थः । नन्वादिः पूर्वकालकोटिमतो भवति तदभावे प्रपञ्चस्य को नामा- दिरित्याशङ्कयाह जन्मनश्चादित्वं श्रुतिनिर्देशापेवं वस्तुवृत्तापेक्षं चेति । यद- नेन सूचेण लक्षितं ब्रह्म तत्स्वरूपकथनपरं वाक्यम् । तचादी जन्म निर्दिष्ट- मिति तस्यादित्वं वस्तुस्वभावापेक्षमपि न हि वस्तु प्रलीय तिष्ठति स्थित्वा वा जायते नापि जनित्वव ! प्रलीयते क्षणिकत्वनिराकरणात् । अतो जनित्वा स्थित्वा प्रलीयते एवमनादिरयं प्रपञ्चः । अस्येत्यादिभाष्येण पदभागस्य- * अन्ततिा मीमांसेति ३ पु. । + इति पञ्चपादिकायां प्रथम त्रं समाप्तमित्येतावदेवास्ति । पुः । ब्रह्म ज्ञातुकामेनेति ३ पुः । ई संहति प्रधान धर्मजातं समासार्थ इति ३ पु.। नश्यतीति २, ३ पु.।

·जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । दमः प्रातिपदिकमावस्यार्थनिर्देशः । तथाहि। सर्वच सर्वनाम प्रक्रमादिकारणा- न्तरबलेन कतिपयाभिधेयपरम् तदभावे स्वमहिम्ना प्रमाणविषयमात्राभिधाय- कम तेनाह प्रत्यक्षादिसन्निधापितस्य धर्मिण इदमा निर्देश इति । षष्ठी जन्मा- दिधर्मसम्बन्धार्थेति सर्व एवेह सम्बन्धः सम्भवति न तद्विशेष आदरणीय इति कथयति । यत इति कारणनिर्देश इति । प्रकृतित्वनिबन्धना * हि पञ्चमी नान्यनिबन्धनति दर्शयति । अस्य जगत इत्यादिना भाष्येणं लक्ष्यस्य ब्रह्मण: स्वरूपलक्षणं कथ- यितुमुपचक्रमते । द्विविधं हि लक्षणमुपलक्षणं विशेषलक्षणं च । तत्रदं लक्षणं प्रपञ्चधर्मत्वात्पृथग्भूतमेव कारणमुपलक्षयति न विशेषणत्वेन अतः पृथक्स्व- लक्षणकथनम् । नामस्वरूपाभ्यां व्याकृतस्येति। कार्यप्रपञ्चं केचित्कथंचित्स्व- प्रक्रियानुसारेण विभजन्ति तद्व्युदासाय प्रसिद्धार्थीनुवादश्रुतिबलेन द्वैराश्यं कृत्वा ह नामरूपाभ्यामिति । इत्थंभावे तृतीया । व्याक्रियमाणं हि वस्त्व भिधेयस्वरूपं स्वनामगर्भ विकल्पपूर्वमेव व्याक्रियत इति स्वसंवेद्य- मेतत् । अनेन कर्तृभोक्तृसंयुक्तस्येति । कर्तृत्वभोक्तृत्वमपि नामरूपात्म- कत्वात्प्रपञ्चानुयायीति दर्शयति प्रतिनियतदेशकालनिमित्तक्रियाफलानय- स्येति प्रतिकर्मफलोपभोगे नियतो देश: स्वर्गफलस्य मेरुपृष्ठं ग्रामादिफलस्य भूमण्डलम् । कालो ऽपि स्वर्गफलस्य देहपातादूचं पुत्त्रफलस्य बालभावा- निमित्तमपि || उत्तरायणादि पामरणस्य । मनसा ऽप्यचिन्त्यरचनारूपस्येति । न हवागदर्शी ** क्वचिदहिौकसन्निवेशप्रकारमध्यात्मं च प्रतिनियतार्थक्रियास- मावयवशिराजालसन्निवेशं निरूपयितुमपि समर्थः किं पुनर्वि रचयितुम् । जन्मस्थितिभङ्गं यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तेः कारणाद् भवति तद् ब्रह्मेति वाक्यशेष इति साकाङ्कस्य सूत्रवाक्यस्याकाङ्कितपदपूरणमुपलक्षितब्रह्मस्वरूपं लक्षणं च दर्शयति । नन्वन्ये ऽपि परिणामादयो भावविकाराः सन्ति ते किमिति न संगृ. ह्यन्त इत्याशङ्कयाह अन्येषामपीति । न क्वचिद्वस्तुनो व्यवस्थाविशेषो . हिशब्दो नास्ति १, २ पुः। + अभिधेयरूपमिति ३ पुः। || अपोति २ पु. नास्ति । ** क्वचिद्विति नास्ति ३ पुः । + नामरूपाभ्यामिति ३ पुः । $ बालभावादूर्ध्वमिति ३ पुः । T मरणमित्येव तु त्रिष्यपि पुस्तकेष्वस्ति । th किं पुनर्विचारयितुमिति १ पुः ।

·जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । विनाशरहिता नाप्यनिवृत्तजन्मनो ऽस्थितस्वभावस्य विनाशः । अतस्त्रि- ष्वेवान्तभावान्न पृथगुपन्यासस्तेषाम् । ननु * षड् भावविकारा इति नैरुक्ताः तेषां ग्रहणे ऽन्तवोक्तिप्रयासो ऽपि परिहृतः स्यादित्याशङ्कयाह यास्कपरिप- ठितानां तु जायतेऽस्ती । त्यादि । पृथिव्यप्लेजःसु जगद्रचनारूपस्थितेषु तन्मयानां भावानां सम्भाव्यन्ते ततस्तद्ग्रहणे तेषामेव ब्रह्मत्वेन लक्षित- त्वाशङ्का स्यात् न च तद्युतम् । अतः सूत्रार्थवत्त्वाय श्रुतिनिर्दिष्टा एवोत्प- त्यादयो गृह्यन्ते तदर्थनिर्णयार्थत्वात्सूत्राणाम् । अतो यदवष्टम्भो विश्वो विवर्तते प्रपञ्चः तदेव मूलकारणं ब्रह्मति सूत्रार्थः । ननु श्रुतिनिर्दिष्टग्रहणे सूत्रमर्थशून्यं स्यात् । न हीमां पृथिवीं जायमानां पश्यामः नाऽपो न तेजः कथं सिद्धवलक्षणत्वेनोपादीयत इति । उच्यते । तेज- सस्तावदरणिनिर्मथनादिषु दृश्यते जन्म इन्धनक्षये विनाशः । अपामपि चन्द्र- कान्तादिषु जन्म क्रमेण च शोषः । पृथिव्या अप्यवयवसंयोगविभागदर्श- नात् तन्निमित्ती जन्मविनाशावनुमीयेते दृश्यते चाद्याप्यवयवसंयोगविभा- गकृतो पृथिव्यैकदेशस्य जन्मविनाशौ । वाय्वाकाशकालदिशामपि यावद्विकारं तु विभागो लोकवदिति वक्ष्यमाणेन न्यायेन स्त एव जन्मक्निाशौ । न यथा- क्तविशेषणस्येत्यादिना भाष्येण युक्तिरपि ब्रह्मस्वरूपनिर्णयायानेनैव सूत्रण तन्त्रणावृत्त्या वा जन्माद्यस्य यतः सम्भवति इति सूचितेति दर्शयति । अस्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्येत्याद्यभिहितविशेषणचतुष्टयस्य यथा- क्तविशेषणमीश्वरं मुक्केति सर्वज्ञं सर्वशक्तिं विहाय नान्यतः परपरिकल्पिता- त्प्रधानादचेतनाच्चेतनादपि परिच्छिन्नज्ञानक्रियाशक्तः संसारिणो हिरण्यगी- दुत्पत्त्यादि सम्भावयितुमपि शक्यम् । अचेतनात्तावदचेतनात्वादेवानुपपन्नम् । चेतनादपि परिच्छिन्नज्ञानक्रियाशक्तित्वात् । अभावात्पुनीचेतनत्वादेव केवलादनुपपत्तिरपि तु निरुपाख्यत्वादतीतकल्पसंस्काराभावात पूर्वकल्प- करूपो वर्तमानो ऽपि कल्प इति प्रमाणाभावात् सर्व एव व्यवहारो यादृ- च्छिक इति न क्वचित्कश्चिन्नियमो ऽभविष्यत् । न च स्वभावतः विशिष्ट- देशकालनिमित्तोपादानादिति । स्वभावो नामान्यानपेक्षः तेनापेक्षवानुपपन्ना * पद भाविकारा नरुक्ता इति १ पु., पड्भाविकारास्तेरुक्ता इति तु कश्चित् । इत्यादीनामिसीति चित् । कश्चिदिति नास्ति १ पुः।

·98 - जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । कुतो नियमसम्भवः । अतो युक्त्या ऽपि वस्त्वन्तरस्य कारणत्वसम्भावना- निराकरणेन पारिशेष्यात्पूर्वोक्तविशेषण ईश्वर एव कारणमिति सिद्धम् । एतदेवानुमानमिति । येयं युक्तिरभिहिता यथोक्तविशेषणमीश्वरं मुक्ता नान्यतो जगतो जन्मादि सम्भवतीति एतदेव स्वतन्त्रमनुमानमीश्वर- सिद्धौ सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वसिद्धौ च तस्य प्रमाणं किं वेदवाक्यरितीश्वरकार- णिनः कणादप्रभृतयो मन्यन्ते जन्मादिसूत्रलक्षितान्यपि वाक्यानि यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादीनि पराथानुमानवाक्यसमानि दृश्यन्त इति वदन्तः । नन्विहापि तदेवोपन्यस्तमिति । यथा धमविशेषस्यागुरुसम्भवत्वं तथा प्रपञ्चसन्निवेशविशेषस्य सर्वज्ञत्वादिगुणकारणत्वमिति । न वेदान्तवा- क्यार्थग्रथनार्थत्वात् सूचाणामिति । सत्यम तदेवोपन्यस्तमुपकरणत्वेन न तत्र तात्पर्य तात्पर्यन्तु वेद वाक्यग्रथने तदेव प्रपञ्चयति वेदान्तवाक्यानोति । समन्वयसूत्रप्रमुखोपात्तः शब्दशत्यनुसारिभि न्यायैर्वाक्यानां ब्रह्मणि तात्य- याध्यवसाननिवृत्ता ब्रह्मावगतिर्नानुमानादिप्रमाणान्तरनिवृत्ता । सत्सु तु वेदा- न्तवाक्येषु तदविरोध्यनुमानमपि भवन निवार्यते श्रुत्यैव सहायत्वेन तर्कस्या- प्यभ्युपेयत्वात् । तथाहि । श्रोतव्यो मन्तव्य इति श्रुत्या यथा श्रवणं ब्रह्माव- गतिहेतुरनूद्यते तथा मननस्यापि सिद्धवदनूद्यमानत्वात् । तथा ऽपरा श्रुतिः पण्डितो मेधावीत्यादिराचार्यवान् पुरुषो वेदेति पुरुषबुद्धिसाहाय्यमात्मनो दर्शयति यदाचार्येण श्रुत्यनुसारिणा स्फटिकादिनिदर्शनेन शिष्येभ्यः प्रत्ययदा- ढ्यांपादनं तदा ऽऽचार्यवान् पुरुषो वेदेत्यनद्यते। न धर्मजिज्ञासायामिवेत्या- दिना । युक्तिसाहाय्यापेक्षणे कारणमाह श्रुत्यादय इति । श्रुतिः पदान्तर- निरपेक्षः शब्दः । आदिशब्देन लिङ्गवाक्यादयः शब्दप्रकारा गृह्यन्ते । न त एव ब्रह्मणि प्रमाणं किन्त्वनुभवादयो ऽपि । तत्र हेतुमाह अनु- भवावसानत्वाद् भूतवस्तुविषयत्वाच्च ब्रह्मज्ञानस्येति । सिद्धे वस्तुनि सम्भ- वत्यनुभवस्तदवसाना आकाङ्गानिवृत्तिर्यतः । ननु धर्मजिज्ञासायां विना ऽप्य- नुभवेन शब्दशक्त्यनुसरणमात्रेणैव निराकाङ्क्ष फलपर्यन्तं ज्ञानं भवति न तर्क- गन्धमप्यपेक्षते तथेहापि स्यात् प्रमाणत्वाविशेषाद्वेदान्तवाक्यानामित्याशय * वेदान्तवाक्येति २ पु.। । अपिकारश्छिन्नः पुः। + न्यायैरिति नास्ति १ पुः । ६ स्वरूपस्त्विति पु.।

·जगज्जन्माापलक्षितं ब्रह्म । विशेषमाह कर्तव्ये हि विषय इत्यादिना । ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेव भूतव- स्तुविषयत्वादित्यन्तेन भाष्येण । कथम् । कर्तव्यं हि कर्तव्यत्वादेवासिद्धस्वभावं नानुभवितुं * शक्यमिति न तदाकाला। इह तु सिद्धस्य साक्षाद्रूपेण विपर्यास- गृहीतस्य - सम्यगज्ञानेन साक्षात्करणमन्तरेण न मिथ्याज्ञानोदयनिवृत्तिः । द्विचन्द्रादिषु तथादर्शनात् । नहि कर्तव्यसिद्धार्थनिष्ठयोः प्रमाणत्वसाम्याद- वबोधनप्रकारोपि साम्यम् । यदि स्यात् + पुरुषेच्छावशनिष्पाद्यत्वमपि स्यात् । ततो विधिप्रतिषेधविकल्पसमुच्चयोत्सर्गापवादबाधाभ्युच्चयव्यवस्थितविकल्पा- दयो ऽपि प्रसज्येरन् । न च वस्तुनि युक्तमेतत् निःस्वभावत्वप्रसङ्गात् । तथा चेकस्मिन् वस्तुनि स्थाणुः पुरुषो वेति विकल्पो न वैकल्पिकद्रव्य- त्यागज्ञानवत्सम्यग्ज्ञानं भवति स्थाणुरेवेति निश्चितेकार्थतापरमार्थे यतो वस्तुस्वभावपरतन्तं सिद्धवस्तुज्ञानं न ज्ञानपरतन्त्रं वस्तु यदि स्यात् शुक्तिर. जतमपि तथा स्यात्कर्तव्यज्ञानं पुनर्वैपरीत्ये ऽपि सम्यगेव योषा वाव गौतम अग्निरित्यादिषु दर्शनात् । तवं सति ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेव भूतवस्तु- विषयत्वात् । अतो युक्तो युक्ते || रनुप्रवेश: अनुभवापेक्षा च नेतरत्र । अपरः परिचोदयति ननु भूतवस्तुविषयत्व इत्यादिना । अयम- भिप्रायः । भूतत्वाद्युक्तेरपि चेदनुप्रवेशस्तथा सति किं वेदवाक्यर्विचारितैः यथाहुरीश्वरकारणिनस्तथा भवतु पूर्वसूत्रेण प्रतिज्ञानिर्देशो ऽनेन च त्यभिधानमित्युत्तरमाह नेन्द्रियादिविषयत्वे सम्बन्धाग्रहणादित्यादिना । इन्द्रियाणि प्रपञ्चमात्र गृहन्ति न तत्कारणम् । यदि तद्ग्रहणमपि स्यान्नानुमानोपन्यासेन कृत्यमस्ति । सामान्यतादृष्टमपि न प्रमाणमती- न्द्रिये ब्रह्मण्यत उपसंहरति तस्माजन्मादिसूचं नानुमानोपन्यासार्थ किं तहि वेदवाक्यप्रदर्शनार्थमिति युक्तिमपि तदुपकरणान्तदानुभवप्रयोजनां ++ सूचयतीत्युक्तम् । • शक्यत इति पु.। + अयिमो नजत्रास्ति ३ पुः । | पुरुषस्यच्छावशाचिरिति ३ पुः । वल्पिकद्रव्यजन्ययागजानदिति २ पु., वैकल्पिक द्रव्ययागज्ञानवदिति ३ पुः । || अपिशब्दोऽत्राधिकः । पुः । पर इति १ पुः । * *तुत्वाभिधानर्माित ३ पुः । 11 क्रिविति ३ पु. पाठो भाष्यशैलीविरुद्धः। + मत्रपतीति । पुः। हे.

·८१ - जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । नन्वेवं सति कथं युक्तिरब्रह्मविषया * सती तद्विषयाणां वाक्यानामुन, करणं भवति । उच्यते। ब्रह्मपरेषु वाक्येषु मृदादिदृष्टान्तर्युक्तय उपन्यस्यन्ते आश्च विधिप्रतिषेधवाक्ययोः प्रवर्तकत्वनिवर्तकत्वाकाङ्कितस्तुतिनिन्दार्थवाद- ति स्वरूप वाक्यस्य फलपर्यन्तापेक्षितसम्भावनार्थवादतां प्रतिपद्यमानास्तर श्रुतिसाहाय्ये वर्तन्त इत्युच्यते । किं पुनस्त वेदवाक्यं सूत्रेणेह लिलक्ष- प्रषितमिति । || सर्वस्मिन्नेव वेदान्तवाक्ये ब्रह्मपदस्याप्रसिद्धत्वान्न स्वार्थ विशे- पत्वेन विशेषणत्वेन वा वाक्यार्थे समर्पयितुमलमित्याक्षिपति येषां वेदान्त. क्यानां येन संनिवेशक्रमेण ब्रह्मप्रतिपादने समन्वयः स्वाध्यायपाठे स्थितस्त- क्षिणार्थ सूत्रद्वयमिति तथैवोदाहरणमाह भृगु वारुणिरिति । अथशब्दोपात्त- यायेन प्रथमसूत्रस्योदाहरणं यतो वा इमानि भूतानीति जन्मादिसूत्रस्य कथम् । क्तिन न्यायेन पृथिव्यादीनां जन्मादिदर्शनातत्कारण एकत्वनानात्वयोर- पतरावगमे प्रमाणभावाद् बुद्धिमत्कारण पूर्व का तामाचे प्रतिपन्ने यतो वा मानीति कारणस्यैकवचननिर्देशात्तदर्थमावस्यैव विधित्सितत्वादात्सर्वज्ञ विशक्ति जगत्कारणमिति कारणविशेषो वाक्यादवगम्यते । पुनस्तद्विजिज्ञास- शेत्यनद्य तद् ब्रह्मेति तब ब्रह्मशब्दप्रयोगाद् ** बृहत्यर्थान्वयेन सर्वतो- नवच्छिन्नस्वभावं जगत्कारणं ब्रह्मपदस्यार्थ इति गम्यते । तस्य च निर्णये क्यमप्यानन्दावि खल्विति प्रसिद्धवावद्योतकेन हिश्ब्देन संयुक्तमानन्दा- द्योतकमुपपद्यते । अनानन्दात्मके हि जगत्कारणे ब्रह्मशब्द प्रयोगो न ज्यते । न हितस्योपक्षणीय विषये स्वार्थप्रक्षेपेण वृत्तिः समञ्जसा । तस्माद् लापरे वाक्ये जन्मादिधर्मजातस्योपलक्षणत्वाद् ब्रह्मसंस्पर्शाभावात्सर्वज्ञ विशक्ति समन्वितं परमानन्दं ब्रह्मेति जन्मादिसूत्रण ब्रह्मस्वरूपं लक्षित- नति सिद्धम् । ॥ | इति पञ्चपादिकायां पञ्चमं वर्णकम द्वितीयसूत्रञ्च समाप्तम् ॥ * सतीति नास्ति ३ पुः । + वाक्यस्यापि फलपर्यन्ततो ऽपेक्षितसि ३ धुः। * श्रुतीत नास्ति ३ पुः। वेदान्तायमिति २ पु. । || भामिति अत्राधिकं ३ पुः । तलत्र नास्ति ३ पुः । ** हत्यति १, ३ पुः । + तताऽस्य निर्णाक्यमानन्दाद्धि खल्विति सिद्धार्वति ३ पु.। 1: प्रयोगस्तत्र न युज्यत इति ३ पुः । $$ समन्विमिति नास्ति ३ पु.। ||| इति पञ्चपादिकायां पञ्चां समाप्तम् इति द्वितीयं मूत्रमिति ३ पु. ।

·८२ ब्रह्मप्रभवत्वं वेदानाम् वेदप्रमाणकत्वं वा ब्रह्मणः । शास्त्रयानित्वात् । अयमपरः प्रपञ्चकारणस्य ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वे हेतुः । अनेकनानाविधविषयविद्यास्थानोपबृंहितस्य वेदाख्यस्यापि शास्त्रस्य प्रपञ्चान्तः- पातित्वात्तत एव जन्म । न च तेनाविषयीकृतस्य सदावे प्रमाणमस्ति । अतः सर्वविषयत्वात्सर्वज्ञं तत् । कल्पम् प्रत्ययप्रयोगा भाष्ये बोद्धृत्वाभावादी- षदऽपरिसमाया । ततश्च कारणं तद्विषयादप्यधिकतरग्रहणसमर्थ गम्यते । दृश्यते मद्यापि शास्त्रकाराणां तथाभावः । नन्वेवं सति बुद्धिपूर्वत्वात्सापेक्षं स्यात् । न स्यात् ब्रह्मवदानादित्वात् । कूटस्थनित्यत्वाच्च कथं पुनस्ततो जन्म । तत्परतन्त्रत्वाद्रज्जुसर्पवत्। तथा च श्रुतिः निश्वसितमेतदिति । यथा ऽपेक्षारहितेव लोके * निश्वासप्रवृत्तिस्तथा म्यापीति न सापेक्षता दोषः । नन्वेवं सति कथं सर्वज्ञता । तस्यैव ज्ञानशक्तिविवात्मकत्वात् । नाम + विकल्पप्रपञ्चस्य रूपप्रपञ्चस्यापि तदाश्रित्य विवर्तनात्तज्जन्मता नामतः प्रादुर्भावात् ॥ ॥ इति पञ्चपादिकायां षष्ठं वर्णकम् ॥ अथवा यथोक्तमृग्वेदादीत्यादिना सूत्रस्य प्रमाणप्रतिज्ञामर्थान्तरमाह अपेक्षितत्वात् । कथं पुनरेकस्य सूत्रस्यार्थद्वयम् । सूत्रत्वादेव । तथा पौराणिकाः अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्ताभमनवा च सूत्र मूविदा विदुरिति । विश्वतोमुखमिति नानार्थतामाह । अतोऽलङ्कार राव सूत्राणां यदनेकार्थता नाम । ननु पूर्वसचे शास्त्रमुदाहरता ब्रह्मावगमे शास्त्रं प्रमाणं प्रतिज्ञात- मेव । सत्यमेतत्मचबलेन तदादुहृतम् । अन्यथा सचे शास्त्रोपादानाभा- वादनुमानाशङ्कायों यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तेः कारणा || ज्जगतो जन्मादि भवति तद् ब्रह्मेति वाक्यशेष इत्यस्यो मा पस्कारस्याप्रमाणत्वप्रसङ्गः । प्रतिप्र- पञ्चं पृथक्कारणजन्यताया अपि सम्भवात्सर्वज्ञत्व ** सर्वशक्तित्वासिद्धलाके च * निवासस्य प्रतिरिति । पु.। । ति षष्ठरणमिति १, २ पुः । ॥ जगतो नामित ३ पुः । १ उपकारेति ३ पुः। + विकल्पति नास्ति ३ पुः । $ पूर्वमूत्रे इति २ पु.। ** सर्वति पुनास्ति ३ पुः ।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । जगत्कारणे ब्रह्मशब्दप्रयोगादर्शनात् । अतो जन्माद्यस्य यतः शास्तप्रमाणा- कमित्येतावदिदं सूत्रं सदासंदिग्धमनुमानशङ्कानिवृत्तेः पृथक्करणं * प्रपञ्चा- न्तःपातिन: शास्त्रस्यापि हेतुत्वेन सर्वज्ञत्वं सुसम्पादमिति व्याख्यानान्त- रेण कथयितुम् ॥ ॥ इति पञ्चपादिकायां सप्तमं वर्णकम् तृतीयसूत्रञ्च परिसमाप्तम् ॥ कथं पुनर्ब्रह्मणः शास्त्र प्रमाणकत्वमुच्यते यावता ऽऽम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदानामिति क्रियापरत्वं शास्त्रस्य प्रदर्शितम् । अतो वेदान्तानामानर्थक्यमक्रियार्थत्वात् । यद्यपि प्रदर्शितानि वाक्यानि सर्वज्ञत्वा- दिगुणकं ब्रह्म जगत्कारणं प्रतिपादयन्ति तथापि तत्र परिनिष्ठिते वस्तुनि प्रत्यक्षादीनामपि प्रवृत्तिसम्भवात्तैर संवादे न प्रामाण्यं प्रतिलभन्ते । नन्वपौरुषेयत्वात्तज्जन्यं स्वार्थपरिच्छेदे ऽनपेक्षं कथमप्रमाणम् । सत्यम् । तथापि यथा चातुषं। स्पर्शनगोचरचित्रनिम्नोन्नतज्ञानं तेनासंवा- दादप्रमाणम् तथेहापि स्यात् । किंच। पुरुषार्थशून्यत्वादप्यप्रामाण्यम् । पुरुषार्थो हि नाम सुखावापिटुःखपरिहारश्च । तो सिद्धत्वाद्वानोपादानविषयों न सिद्धवस्तुत्य ऽक्रियाशेषे सम्भवत: । ततो न क्वचिद्वेदवाक्यानां विधिस्पर्श- मन्तरेणार्थवत्ता दृष्टोपपन्ना वा । किंच । प्रत्यक्षाद्यविषये न शब्दमात्रस्य प्रामाण्यम् शास्तस्यैष स्वभावो यदनवगताबोधकत्वम् । शब्दमावस्य पुनः प्रमाणान्तरगृहीतार्थप्रकाशन एव सामर्थ्य दृष्म नानवगतार्थप्रकाशने । त- स्मादनर्थका वेदान्ता न तेषां ब्रह्मणि प्रामाण्यम् । इत्येत एव वेदोषरा वेदान्ता इति केषांचिदुद्गारः । यत्पुनर्भाष्यकारेण कर्तृ || देवता | स्वरूपप्रकाश- नेन क्रियाविधिशेषत्वं वेदान्तानां प्रकरणान्तरभयादनभ्युपगम्य स्ववाक्यगतो- पासनाकर्मपरत्वमुक्तम् । तदयुक्तम् । उपासनावि ** विशेषत्वेऽपि संवादा- भावाज्जगत्कारणे न सर्वज्ञत्वादिसिद्धिः । सत्यम् अनुमानतो ऽनिर्दिष्ठविशेष तुशब्दोऽत्राधिकः ३ पुः। प्रमाणत्वमिति ३ पु.। ॥ देवतेति २, ३ पु. नास्ति । ** विधीति २ नास्ति । + कथयितुमितीति ३ पुः । स्पर्शगोचति ३ पुः । बा स्वरूपादीति ३ पुः। ++ यतःशब्दोत्राधिकार पुः ।

·८४ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । तस्मिन्नवगते समारोपितमरुपासनानियोग: सेत्स्यति । एवं चाध्ययनविधि- ग्राहितानां वेदान्तानामेकान्ततो नानर्थक्यं * भविष्यतीत्यभिप्रायः । तत्तु समन्वयात् । तद् ब्रह्म सर्वज्ञत्वादिगुणकं वेदान्तशास्त्रात्प्रतीयत इति प्रतिजानीते हेतुं चाचष्टे समन्वयादिति । तत्र तात्पर्येण वेदान्तवा- क्यानां समन्वयादित्यर्थः । सम्यगन्वयः समन्वयः । अथ केयं सम्यक्ता ऽन्वयस्य । पदानां परस्परानवच्छिन्नार्थानामनन्याकाङ्क्षाणामव्यतिरिक्तकरस- प्रातिपदिकार्थमात्रान्वयः । सायमित्यादिवास्यस्थपदानामिव प्रकृष्टप्रकाशश- ब्दयोरिव चन्द्रपदाभिधेयार्थिकथनेन । तथाच व्यक्तिविशेषः कश्चिच्चन्द्र- प्रातिपदिकाभिधेयः केचित् पृष्टो ऽस्मिञ् ज्यातिर्मण्डले कश्चन्द्रो नामेति तस्य प्रतिवचनम् प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति । तदेवं प्रतिवचनं भवति यदि यथा चन्द्रपदेनोक्तम् तथा ऽऽभ्यामपि पदाभ्यामुच्येत । एवं च सति नीलोत्य- लवदऽयुतसिद्धपरस्परावच्छिन्नविशेषणविशेष्यभावेनाप्यन्वयो दुर्लभः कुतः पृथसिद्धः क्रियाकारकलक्षण: सम्बन्धः । तथाविधान्युदाहरति सदेव सोम्येदमन इत्यादीनि ॥ ननु जन्मादिसबोदाहरणेष्वेव प्रामाण्यं दर्शनीयम् किमुदाहरणान्तरण। बाठम् अस्त्यचाभिप्रायो भाष्यकारस्य । तत्र ब्रह्मणो लक्षणं वक्तव्यमिति तटस्थ- स्यैव ब्रह्मणो निरूपकाणि वाक्यान्युदाहृतानि । इह तु तत्त्वमसीति जीवस्य ब्रह्मात्मतावगतिपर्यन्तानि वेदान्तवाक्यानि न तटस्थमेव जगत्कारणं प्रति- पाद्य पर्यवस्यन्तीत्यतस्तथाभूतान्येव वाक्यान्युदाहृतानि सदेव सौम्येद- मग आसीदित्येवमादानि । यत्युनः सिद्धे वस्तुनि प्रत्यक्षादिसम्भवात्तद- भावे मिथ्यात्वाशङ्कायामप्रामाण्यमिति। तद्रूपाद्यभावान्नेन्द्रयगोचर इति प्रत्यु- क्तम् । ननु इन्द्रियागोचरत्वादेव प्रत्यक्षाद्यविषयत्वान्न शब्दमाचस्य तत्र प्रामाण्यमित्युक्तम् । उच्यते । यद्यपि शब्दमावस्य प्रत्यक्षादिविषय एव प्रयोगो दृष्टः । व्युत्पत्ता तु कथं व्युत्पद्यते इति वाच्यम् । श्रोतृव्यवहारो हि मूलं बालानां व्युत्पत्तेः । स च श्रोतु नान्तरानिमित्ततापरिशुद्धः शब्दसामर्थ्याव- - * भविष्यति फलं च तत्र रात्रिसत्त्रवाक्यानामिवार्थवादसर्पितं भविष्यतीत्यभिप्राय इति ३ पुः। i कथने तथेति ३ पुः। तदेवं होति ३ पुः । 8 सौम्यमित्यादीनीति ३ पुः ।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । गमहेतुः । अतो न प्रतिपत्त नान्तरा* सिद्धर्थावबोधकत्वं सामावगमकाले ऽवगतम् । तेनानवगम्येव तद्विषयं ज्ञानं सामर्थ्यावगमः यथावगमं च विज्ञा- नोत्पत्तिः । यदा पुनव्युत्पन्नः स स्वयं प्रयुयुतते । परप्रतिपत्तये तदा ज्ञानान्त- रसन्निधापितं स्वसाक्षिकं विवक्षन सामविगमकाले ऽपि तयोः सत्तां प्रति- पद्यते केवलं न ज्ञानोत्पत्ता तयारुपयोगम् । तस्मान्न शब्दस्य प्रमाणान्त- रगृहीतार्थप्रकाशने सामर्थ्य व्युत्पत्ति || काले ऽवगतम् किन्तु चक्षुरादिवदन्यः मनिरपेक्षा यथावगत* *सामर्थ्यच शब्दो विज्ञानं जनयति । तस्मान्न प्रमेयस्य प्रत्यक्षादिविषयत्वं शब्दस्य विज्ञानजनन उपयुज्यते। अपि च । अपौरुषेये शब्द चक्षुषीव + विज्ञानोत्पत्तावनपेक्षे कथमप्रामाण्यमाशयेत । ननूक्तमाशङ्काकारणं स्पर्शनगोचरचित्रनिम्नान्नतविषयस्य चाक्षुषस्य प्रत्ययस्य तत्संवादाभावा 66 दप्रमाणत्वम्। न तत्साधक्तम् । अदुष्टकरणत्वा- दस्य तस्य च तदभावात् । तथाहि । शब्दस्तावदपारुषयत्वाददुष्टः । प्रमेयस्य | पुनानहेतुत्वेन प्रमाणमस्ति शब्दस्येव तदेकनिष्ठत्वेन तन्नियमात् । चित्रस्य तु चाक्षुषज्ञाने सामय्यन्तःपातिनः श्यामादिरेखासन्निवेशविशेषो दोषः । सदभावे तिमिराभाव इव सम्यग्दर्शनोत्पत्तेः । अतः प्रवर्तमानमपि प्रमाण संवादकमेवेति नाप्रामाण्यमावहति । न च संवादलक्षणं प्रामाण्यम् अपि तु बोधलक्षणमिति प्रमाणविदां स्थितिः । अतो यथैव विधिवाक्यानां स्वार्थमात्र प्रामाण्यम् एवं स्वरूपवाक्यानामपि । अनवगतार्थपरिच्छेद गामा सामान्यात । ननु विधिवाक्यानामेव प्रामाण्यं युक्तम् । क्रियार्थत्वादाम्नायस्य । न इतरेतराश्रयत्वात् । विधिवाक्यानामेव हि प्रामागये सिद्धे क्रियार्थत्वमाम्नायस्य सिध्यत् क्रियार्थत्वे च सिद्ध तेषामेव प्रामाण्यमितीतरेतरा**प्रयत्वं स्यात न टेकमप्यन्यतः सिद्धम् । अतो यदवगमयत्याम्नायस्तदर्थः सः । तस्माद्यथाका- यमवगमयंस्तदर्थः एवमेकात्म्यमप्यवगमयंस्तदर्थो भवितुमर्हति । प्रतीतिकृ- * सिद्भावबार्धात २ पुः । + पास्मयदं ३ पुः। 1 परस्य प्रतीति । पुः। उपयोग:-ति पु.। || कालावगतामिति । पुः। निरपेक्षमिति २, में पुः । * सामयति २ पु.। th विज्ञानहताविति २, ३ पु.! स्पर्शगोचरति ३ पु.॥ S अग्रामारामिति ३ पुः। || यिमा नअनास्ति । पु.। १. साम्याति २ पुः श्रायः स्यादिति .पु.। * ·८६ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । तत्वात्प्रामाण्यस्य । प्रतीतिस्तु कार्येकात्म्ययोस्तुल्या । प्रत्यक्षादिष्वऽप्येतदेव प्रमाणवृत्तम् यदनवगतमवगम्यते । आह । युक्तं प्रत्यक्षादीनां तावत् प्रामाण्यमपेक्षान्तराभावात् । आम्ना- यस्य त्वध्ययनविधिनापादापितस्य न * पुनः पुरुषार्थमप्राप्य पर्यवसानं लभ्यते विधानानर्थक्यप्रसङ्गात् । तस्मादैकात्म्यवाक्यानां स्वार्थमात्रनिष्ठता न युक्ता । उच्यते । पुरुषो ह्येतावदपेक्षते इष्टं मे स्यादनिष्टं मे मा भूदिति न त्वित्थमन्यथा वेति । न चास्य स्वयमीष्टे । द्विविधं चेष्टं प्रेप्सति । किंचि- त्प्राप्यं यथा ग्रामादि। किञ्चित्प्राप्तमपि भ्रान्त्या यथा हस्तगतमेव विस्मृ. तसुवर्णादि । अनिष्टमपि द्विविधं परिजिहीर्षति किञ्चित्परिहार्य यथा गादि । किञ्चित्परिहृतमपि भ्रान्त्या यथा रज्ज्वादि सर्पादिबुद्धिगृहीतम् । तत्र प्राप्यप- रिहार्ययोः साधनज्ञानायत्तत्वात्पुरुषार्थस्य विधिप्रतिषेधावर्थवन्तौ । इतरयो- स्तावद् भ्रान्तिमाचव्यवहितत्वान्न तदपनयादन्यत् पुरुषार्थत्वेनापेक्षते । तदपनयश्च तत्त्वज्ञानाद्भवति नान्यथा । एवमपि लम्यमानं पुरुषार्थमनुमन्यत एव पुरुषः सुतरां चाभिनन्दति । साधनायत्तो ह्यायासाल्लभ्येत. ज्ञानायत्ते त्वायासापि परिहियते । तेनानेकानर्थकलुषितमिवात्मानं मन्यमानस्य भ्रान्तस्य सर्वानर्थशून्यात्मतत्त्वप्रतिपादनादेव पुरुषार्थसिद्धेरैकात्म्यवाक्यानां स्वार्थमाचनिष्ठत्वे ऽपि न विध्यानर्थक्यप्रसङ्गः । तस्मात्सिद्धं ब्रह्मणः शास्त्र प्रमाणत्वम् । ॥ ** इति पञ्चपादिकायामष्टमं वर्णकम् ॥ अत्रापरे प्रत्यवतिष्ठन्ते । यद्यपि शास्त्रेण प्रमीयते ब्रह्म । तथा- ऽपि विधिसंस्पर्शिना न तदहितेन । कस्मादेवम् । अन्यथा शब्दप्रयोगानुप- पत्तेः । पुरुषेच्छासमुत्थापितो हि शब्दप्रयोगः । सा चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारवि- षया । न च पारम्पर्येणापि सुखदुःखे विहायेष्टानिष्टे सम्भवतः । न च विस्मृ- तसुवर्णरोपितसर्परशनाप्रतिपत्ताविव तदनन्तरं शास्त्रादपि ब्रह्मात्मप्रतिपत्ता सुखावाग्निर्दुःखपरिहारश्च दृश्यते । पूर्ववदेव संसारित्वोपलब्धेः । प्रतीत्यु- * पुनरिति नास्ति ३ पुः । + तत्तदैकात्म्येति प्रायः पाठः । यथा भान्त्येति । पु.। 8 इतरयोस्तु भान्तीति २, ३ पु. || तठपनयनमिति ३ पुः। T प्रमाणकत्वमिति ३ पुः । ** इति श्रीपटापादाचार्यविरचितायां पञ्चपादिकायामष्टमं वर्णक्रमिति पुः।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । तरकालं च ध्यानोपदेशात् । तस्मात्सन्तु नाम लोके विधिरहितान्यपि पुरुषार्थ- पर्यन्तानि वाक्यानि । वेदे तु न तद्रहितानां तत्पर्यन्तता । तस्माद्यद्यपि जिज्ञास्यवैलक्षण्यं धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः सिद्धसाध्यविषयत्वेन । तथापि सो ऽन्वे- टव्यः स विजिज्ञासितव्य इत्यादि * विधिषु को ऽसावात्मेत्याकाङ्क्षायां सर्व एव ब्रह्मस्वरूपपरः पदसमन्वयस्तत्समर्पकत्वेनोपयुक्तः न स्वतन्त्रमेव ब्रह्म प्रतिपादयितुमलम् । अतो विधीयमानज्ञानकर्मकारकत्वेनैव ब्रह्म प्रतिपा- द्यत इति । यः पुनः तस्मात्प्रतिपत्तिविधिविषयतयेव शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्म भ्युपगन्तव्यमिति भाष्ये पूर्वपक्षोपसंहारः तत्र प्रतिपत्तिशब्दः सर्व एव मनो- व्यापारः प्रमाणात्मक इतरो वा ब्रह्मसंस्पर्शित्वेन विधेयः कैश्चित् कथंचित् कल्पितः तस्य सर्वस्य संग्रहार्थो द्रष्टव्यः । अचाच्यते । किमिदं ज्ञानं ब्रह्मकर्मक विधीयते । न तावच्छब्दज- न्यम् । स्वाध्यायपाठादेव तत्सिद्धेः । अथ शब्दजन्यस्यैव ज्ञानस्याभ्यासो विधीयत इति । न तस्य प्रयोजनं पश्यामः । नन्विष्टविषयस्य ज्ञानसन्तानस्य सुखसन्तानहेतुत्वं दृश्यते । यद्येवम् । तद्वदेव विध्यानर्थक्यम् । अथ पुन: साक्षात्करणाय ज्ञानसन्तानविधिरुच्यते । नेतद्युक्तम् । न हि दृष्टाधिकारो विधिरसम्भावितदृष्टफलो भवति । न हि लैङ्गिको ऽर्थो लिङ्गजन्मनैव ज्ञानेन सहस्रशो ऽप्यभ्यस्यमानेन साक्षात् क्रियते मा भूत || शब्दज्ञानादेवाभ्यस्य- मानात्साक्षादावः । तज्जन्मनो ज्ञानान्तराष्ट्रविष्यति । नेत्थंभावे प्रमाणम- নষ্টি शब्दात् प्रतिपन्नस्य यथाप्रतिपत्ति ध्यानं नाम मनोव्यापारी विधीयत इति । किमर्थं तस्य विधानम् । ध्येयसाक्षात्काराय । न तस्य संभवः । न हि परोतं ध्यायमानं साक्षादावमापद्यमानं दृष्टम् । ननु दृष्टं परोक्षमपि ध्यायमानं साक्षादावमापन्नं कामाद्युपग्लवे । मैवम् । न तयाय- मानम् । अपित्वविद्यात्मकम् अन्यथा बाधा न भवेत् । ननु द्रष्टव्य इति दर्शनमनद्य निदिध्यासितव्य इति ध्यानं दर्शनफलं विधीयते । उक्तमेतत् न दृधाधिकारो विधिरसंभावित पा दृष्टफलो भवतीति । स्ति । अस्तु विधिषु सतिति २ पुः। + शब्दजन्यस्य ज्ञानस्यैवेति । ३ पुः । शाब्दज्ञानादिति ३ पु.। + सर्वस्योपसंग्रहार्थ इति । पुः । ६ तद्वदेवेति २ पु. नास्ति । ॥ दृष्टफले भवतीति ३ ।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । न हि ध्यानं ध्येयसाक्षादावहेतुः कचिद् दृष्टम् । अथापि * भवतु नाम ध्यानाोयसाक्षानावः ध्येयस्य तथात्वे किं प्रमाणम् । शब्दस्तावत्साक्षा- करणोपायोपासनविधाने पर्ययवसित। न तत्सद्भावे । सत्यम् । तथापि तत्वं सिध्यति वक्ष्यमाणेन देवताविग्रहवत्त्वन्यायेन । विषम उपन्यास: । तच हि न तथात्वे साधकं बाधकं वेति प्रतीतिशरणैस्तथा ऽभ्युपेयते । न तथेह सर्व- स्यात्मत्वे प्रत्यक्षादिविरोधात्। आरोपितरूपेणापि ध्यानोपपत्तेः । पूर्वोक्तेष्वपि ज्ञानविधिपक्षेष्व + नयेव दिशा वस्तुतथात्वसिद्धिनिराकार्या । यत्पुनः कैश्चिदुच्यते शाब्दज्ञानादन्यदेव ज्ञानान्तरमलौकिकं वेदा- न्तेषु कर्तव्यत्वेन विधायत इति । तत्र वदामः । तत्पुनः किंसाधनं किंक- म चेति वक्तव्यम् । न ह्यनवगतामकारकं ज्ञानं विधातुं शक्यम् । अवगते च तस्मिन् विधानानर्थक्यम् । साधनमपि न विहितम् तेन विना साकाझं वच- नमनर्थकं भवेत् । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्तीत्यादिना वचनेन साधनं वेदानुवचनादि विहितमेवेति चेत् । प्रमाणान्तरस्य तर्हि प्रमाणं शब्दो नात्मतत्त्वस्य । नैतदुपपद्यते कार्यगम्यं हि प्रामाण्यं न विधिगम्यम् । तदु- तम् । गुणाद्वा ऽप्यभिधानं स्यात्सम्बन्धस्याशास्त्रहेतुत्वादिति । तदेवमयुक्त- मेतत् विधिसमन्वये शास्त्रप्रमाणत्वं ब्रह्मणः । अथाप्यथ यदतः परो || ज्योतिरिति प्रपञ्चातिरिक्तब्रह्माभ्युपगमे देव- ताविग्रहवत्त्वन्यायसंभवान्मोक्षकामस्य ब्रह्मोपासनं विधीयते । तथा च श्रुतिः विद्यया तदारोहन्तीति । नच साध्यत्वे ऽप्यन्तवत्त्वम् । शब्दगम्यत्वादना- वृत्तेर्न च पुनरावर्तत इति । न ह्येष तर्कगम्यो येन तर्कणास्य तत्त्वं व्यव- स्थाप्येत । शब्दगम्यस्य तु शब्दादेव तत्त्वव्यवस्थेति मन्वानस्योत्तरमाह भाष्यकारः न कर्मब्रह्मविद्याफलयो(लक्षण्यादिति । वस्तुसङ्ग्रहवाक्यमेतत् । अस्यैव प्रपञ्चो ऽतो न कर्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्त इत्येतदन्तं भाष्यम् । अस्यायमर्थः । संक्षेपतः श्रुतितो न्यायतश्च मोक्षस्य नित्यसिद्धत्व- प्रतीतेन क्रियासाध्या मोक्ष इति । कथम् । यदि सन्ध्योपासनवन्मानसं मा ब्रह्मकर्मकमुपासनं नाम धर्मो मोक्षफलः स्वर्गादिफलयागवद्विधीयते। तथा भवतु ध्यानाद्ध्यानादिति ३ पुः । + एतयेवेति ३ पु.। किंकर्मके चेति ३ पुः । $ कर्मकारणमिति ३ पु.। || दियो ज्योतिर्राित श्रीतः पाठः। कर्मति अधिकमत्र पुः। ।

·८६ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । सति शरीरवतेव तत्फलं भोक्तव्यमित्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत इत्यशरीरमोक्षा* नुवादा योग्यप्रियाप्रियस्पर्शनाभावानुवादश्च निरालम्बनौ स्याताम् । न चाशरीरत्वमेव धर्मकार्यम् स्वाभाविकत्वात्तस्य । तेनानुष्ठेयफ- लविक्षणं मोक्षाख्यमशरीरत्वं स्वभावसिद्धं नित्यमिति सिद्धम् । तचापि कथं चित्परिणामि नित्यं स्यात्स्यादपि कदाचिद्धर्मकार्यम् । इदन्तु कूटस्थ- नित्यं ब्रह्म जिज्ञास्यत्वेन प्रक्रान्तम् यत्स्वरूपावगमो जीवस्य मोक्षो ऽभिप्रे- यते। तच यदि हस्तगतविस्मृतसुवर्णादिवद् भ्रान्तिमात्रव्यवहितं मोक्षं प्रत्या- ख्याय ब्रह्मविषयध्यानक्रियाते देवताविषययागादिव प्रीतिविशेषो भाग्यो मोक्षः कल्प्येत । ततस्तेष्वेव तारतम्यावस्थितेषु प्रीतिविशेषेषु यागफलेष्य- यमपि तथाभूतः स्यात् । ततस्तद्यथेह कर्म , जितो लोकः क्षीयते एवमेवा- मुच पुण्य जितो लोकः क्षीयत इतिलिङ्गदर्शनापबृंहित || न्यायावगतानि- त्यत्वो मोक्षः प्रसज्येत । न च तथाभ्युपगमा मोक्षवादिनाम् । अतो न कर्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्त इत्युपसंहारः । यत्पुनर्न च पुनरावर्तत इति शास्त्रावगतं नित्यत्वं न तणापनेतुं युक्तमिति । तदयुक्तम् । वर्तमानापदेशत्वेन तथाभावे प्रमाणापेक्षणात् । न च कार्यस्य नित्यत्वे प्रमाणमस्ति। परमाणानां पाकजो गुणा नित्यत्व नादाहरणम् प्रक्रिया** मानसिद्धत्वात् । किंच । तेषामिह न पुनरावृत्तिः इमं मानवमावत न.वर्तन्त इति श्रुतिरिहेममिति विशेषणादस्मिन् कल्पे ऽनावृत्तिं दर्शयति नान- वधिकामनावृत्तिम् । अपि च । अभ्युपेत्य ब्रह्मणः क्रियानुप्रवेशं मोक्षस्यानि- त्यत्वदोष उक्तः न तु क्रियानुप्रवेशं क्षमते वेदान्तवाक्यगतः पदसमन्वयः । तथाच ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्याद्याः श्रुतयो ब्रह्मविद्यानन्तरं मेक्षिं दर्श- यन्त्या मध्ये कार्यान्तरं वारयन्ति वेदनब्रह्मभवनयोरेककालत्वनिर्देशात् । अतो न विदितस्य क्रियायां विनियोगः । तथा तद्धतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेद इति ब्रह्मदशनसात्मभावयारेककालत्वनिर्देशान्मध्ये क्रियान्तर * अनुवादभोग्यप्रियाप्रियस्यर्शनाभावानुवादाविति द्वन्द्वो ऽस्ति ३ पुः । + परिणतिनियमिति ३ पुः । + प्रीसीतिभाग्य दूति ३ पु.। चित इति २ पुः । || न्यायावगतो नित्यो मोक्ष इति ३ पुः । Tन तथेति २ पुः। ** मात्रेति नास्ति १, २ पुः । ++ अनि वेति ३ पु। # एककालत्वनिर्देशादिति २, ३ पु. नास्ति ।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । वारयति पश्यन्निति शतृप्रत्ययो लक्षणहेत्वोः क्रियाया इति क्रियाया हेतु- भूताद्धातोः शतृप्रत्ययस्मरणात् क्रियायाश्चान्यव्यवहिते हेतुमति हेतुत्वात्। यथा तिष्ठन् गायतीति तिष्ठतिगायत्योर्मध्ये क्रियान्तराभावः * प्रतीयते सद्वत् । अच न स्थितिक्रियासामादेव गीतिक्रियानिवृत्तिः अपि तु प्रयत्नान्त- रात शब्दतो न तयोर्मध्ये क्रियान्तरप्रतीतिरित्येतावतोदाहरणम् । इह पुनर्न सर्वात्मभावस्य ब्रह्मदर्शनातिरकेण प्रयत्नान्तरापेक्षा विद्यते । किंच । तस्मै मृदितकषायाय तमसः पारदर्शयतीत्याद्याः श्रुतय- स्तमसो मिथ्याज्ञानस्य मोक्षव्यवधायिनो उपनयनमाचं दर्शयन्ति मोक्षन क्रियासाध्यम् । इतश्चैतदेवम् । अन्ये ऽपि न्यायविदो मिथ्याज्ञानापाये तद- नन्तरं दुःखाभावं निर्वाणं दर्शयन्ति । मिथ्याज्ञानापायश्च ब्रह्मात्मैकत्ववि- ज्ञानाद्भवति न क्रियातः । कथं गम्यते । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत इति मिथ्येव भेदावभासस्तस्य प्रतिपक्षादभेदावभासादपनय इति गम्यते । अथापि स्यान्नकत्वविज्ञानं यथावस्थितवस्तुविषयं येन मिथ्यारूपं भेदावभासं निवर्तयेत् अपितु संपदादिरूपम् विधितः पुरुषेच्छया कर्तव्यमिति। संपन्नामाऽल्पमपि वस्त्वालम्बनीकृत्य केनचित्सामान्येन दर्शनमाचान्मह- द्वस्तुसम्पादनम् । ततश्च तत्फलावाग्निः । फलस्यैव वा संपादनम् यथा मनसो वृत्त्यनन्तत्त्वसामान्येनानन्तविश्वदेवसंपादनं कृत्वा ऽनन्तलोकजयः। एवं जीवस्य चिद्रपसामान्येन ब्रह्मरूपसंपादनं कृत्वा ब्रह्मफलमवाप्यत इति । अध्यासस्त्वब्रह्मणि मनादित्यादी ब्रह्मदृष्ट्यो || पासनं जीवस्यापि ब्रह्मदृष्ट्योपासनं संपाद्यालम्बनमविद्यमानसमं कृत्वाप संपाद्यमानस्यैव प्राधा- न्येन मनसा ऽनुचिन्तनमध्यासे त्वालम्बनस्यैव प्राधान्येनानुचिन्तनं क्रिया- योगो वायोरगन्यादीनां संहरणात्संवर्गगुणत्वेनोपासनम् । एवं जीवस्य स्वगतेन बृहत्यर्थयोगेन ब्रह्मेत्युपासनं कार्यन्तरेण गुणभूतस्य ब्रह्मदृष्टिः संस्कारः आज्यस्येवावेक्षणम् । अचोत्तरं संपादादिरूपहात्यादि । तथा सति तत्त्वमस्यादिवाक्यानां * प्रमीयते इति १ पुः। + समानत्वेनेति ३ पुः । II. उपासनमेव जीवेति ३ पुः । + यथावेति १, २ पु. नास्ति । ६ चिद्रूपत्व सामान्येनेति २ पुः । पा संपटामानस्येति १ पुः ।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । नरुपचरितब्रह्मात्मकत्वावगमपरः पदसमन्वयो विना कारणेन स्वेच्छामाण संपदादिपरः परिकल्प्येत । तदवगमनिमित्तं च मिथ्याज्ञानापायपर्वका विस्मृतहस्तगतसुवर्णावाग्निवद्ब्रह्मावाग्निः फलमनुभवारूढमपहयेत। नेह नाना- स्ति किंचनेति च भेदाभावश्रुतिस्परुद्धोत । तस्मान्न संपदादिवत्युरुषव्यापा- रपरतन्त्रा ब्रह्मविद्या किन्तु प्रत्यक्षादिजनितज्ञानवदपरामृष्टहानोपादानव- स्तुस्वरूपमावनिष्ठत्यभ्युपगन्तव्यम् । तत्रैवं सति कथं ब्रह्म प्रतिपत्युत्तरकालं कर्मकारकता नीयेत। तत्तज्ज्ञानं वा* तद धिगमफलपर्यन्तं सद् विधिविषयो भवेत् । अतो मिथ्यैव भेदावभासः तस्य प्रतिपक्षादभेदावभासादापनयः । तस्मान्मिथ्याज्ञाननिवृत्तिमाचं मोक्ष इति श्रुतिन्यायाभ्यां सिद्धम् ॥ ननु विदिक्रियाकर्म तावद्भवति ब्रह्म ततः क्रियासम्बन्धे संभाविते भवति विधेरवसर इत्याशङ्कयाह न च विदिक्रियाकर्मत्वेनेत्यादि । आह सायं शान्तिकर्मणि वेतालादयो ब्रह्मणः क्रियानुप्रवेशं निराकतुं ज्ञानक्रियाया अपि विषयत्वं निराकुर्वता तत एव शास्त्रयोनित्वमपि । निराकृतमेव तदाह विष- यत्वे ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वानुपपत्तिरिति चेदिति। अचोत्तरम् नाविद्याकल्पित- त्वादित्यादि । शास्त्र हिसायमित्यादिलोकिकवाक्यवद् ब्रह्मणि प्रमाणम् । तथा- हि। सायमिति देशकालभेदेपाधिप्रविलयेनाभेदो ऽवगम्यते तथा त्वंपदार्थोऽ- प्यात्मानमहंरूपं मन्यमानस्तत्त्वमसिवाक्यात्तत्पदार्थकतामुपगच्छन् सायमिति- वदाहमात्मकेदमंशोपाधिकृतवेद्यवेदितृवेदनात्मकप्रपञ्चेनात्प्रलीयमानेना- विच्छिद्य विच्छिद्यमानानिदंप्रकाश: प्रमाणफलं || दर्शितः । तदप्यवच्छेदक- विनाशे तदैव विजहनिर्विशेषतामापद्यते । तेन पाप्रमाचादिचतुष्टयस्य युगप- ** त्प्रलये ऽपि तदवच्छेदानुभवफलं वाक्यनिबन्धनम् । अतो वेदैकगोचरो निर्वाणमिति वेदविदः प्रतिपेदिरे। तथाचैवंविधस्य प्रामाणव्यापारस्य प्रकाशका मन्त्रब्राह्मणवादाभाष्ये दर्शिताः । एवं च नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणान मोक्ष- स्यानित्यत्वदोषः । यस्य तूत्याद्यो मोक्ष इत्यादिना। तस्माज् ज्ञानमेकं मुक्का क्रियागन्धमावस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यत इत्यन्तेन भाष्येणा ऽविद्यानिवर्त- * तदवगमपर्यन्तमिति २ पुः । + निराकृतमेतदाहेति १, २ पुः । । उपाधिकृतभेटप्रविलये इति ३ पु.। अवच्छिव्यमानानिदंप्रकाश इति ३ पुः। || दर्शित इति ३ पु. नास्ति । | प्रमाणादीति २ पुः । ** प्रविलये ऽयोति २ पुः ।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । नेन नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणं मोक्षं विहाय क्रियानुप्रवेशं कल्पयतो ऽपि न तस्य तच संभव इति * दर्शितम् । कथम् । यदि तावदुत्पाद्यो विकार्यो वा मोतः तदा यद्यपि क्रियानुप्रवेशो युक्तः तथापि मोक्षस्य ध्रुवमनित्यत्व- मित्युक्तम् न कर्मब्रह्मविद्याफलयोर्वेलक्षण्यादित्यादिभाष्येण । अथानित्यत्व- परिहाराय स्थितस्यैवा ऽऽप्यत्व । मुच्यते। तदपि न । आत्मस्वरूपस्य क्रिया- पूर्वकाऽऽप्यत्वानुपपत्तेः । व्यतिरेकेपि सर्वगतत्वेन नित्यप्राप्नत्वादाकाशेनेव न क्रियापेक्षा प्राप्तिः । अथ विकारावर्तिनो ऽप्यथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यत इति श्रयमाणस्य प्राप्तये क्रियापेक्षेति । न। विकारदेशेपि ब्रह्मणो विकारसंस्प- शीभावादविशेषात् । अथ विकारावयैव ब्रह्म न विकारदेशेऽस्ति तेन तत्प्रापये क्रियापेक्षेति । सा तर्हि तत्प्राप्तिरात्मनस्तादात्म्यापत्तिरुत स्वेनैव रूपेण तचा- वस्थानम् । यदि पूर्वकल्पः तदा स्वरूपनाश: । अथ द्वितीयः । संयोगस्य विप्रयो- गावसानत्वात्पुनरावृत्तिः । न चापुनरावृत्तिश्रुतिर्वर्तमानापदेशिनी तथाभावे प्रमाणान्तरमपेक्षमाणा स्वयं || प्रमाणीभवति । संस्कार्यत्वमपि न सम्भवति गुणदोषयोराधेयापनेययास्तचासम्भवात् । अथ विद्यमानस्याभिव्यक्तिराद- शस्येव निघर्षणेन । तच्च न आत्मनः क्रियारहितत्वात् । अन्याश्रयायास्तु न विषयः प्रत्यग्रपत्वात् । नन्वीश्वराभिध्यानान्मलापगमा भविष्यति दीपप्रभयेव घटावगुण्ठ- नेन पा तमोपनयः । उच्यते । किमसौ मल: ** परमार्थः सन्नुताविद्यात्मकः । यदि **परमार्थः सन् । नितर्हि स्वाश्रयविकारमन्तरेणापसायितुं शक्यः । न हि विकार आत्मनः संभवति । अविकारित्वश्रुतेः । अथाविद्यात्मकः । न तो ऽविद्यावद्गतेन सम्यग्ज्ञानेन विनातस्यापनयः लोके तथादृष्टत्वात् अन्यथा चादृष्टत्वात् । न च स्नानादिक्रिययेव संस्कार्यत्वसंभवः । अहंकर्तरिदमंशस्यैव तत्र संस्कार्यत्वात् । तस्मान्न संस्कार्यापि मोक्ष इत्युपसंहरति । अथापि त्वऽन्यदपि क्रियाफलमस्ति तद् द्वारेण मोक्षस्य क्रियानुप्रवेशः स्यादित्याशङ्कयाह अतोन्यन्मोक्षं प्रतीत्यादि । न हि दृष्टमदृष्टं वा क्रियाफलमुत्पत्त्यादिचतुष्ट- * दर्शयतीति ३ पुः । + उच्यतेति ३ पुः । + अपिशब्दो नास्ति ३ पु. 8 अवसानादिति २ पुः। || प्रमाणमिति ३ पुः । बातमोऽपगम इति ३ पुः। ** परमार्थिित ३ पुः। नहि स्वाश्रयेति १, ३ पुः । अधिकारश्रुतेरिति ३ पुः ।

·२३ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । यातिरिक्तं शक्यं केनचिदर्शयितुम् । तस्माज्ज्ञानस्यैव मोक्षो गोचरो न क्रियायाः । ननु * च ज्ञानस्यापि न गोचरो ब्रह्मत्युक्तम् न विदिक्रियाकर्मत्वेन कार्यानुप्रवेशी ब्रह्मण इति वदता । सत्यम् । कर्मत्वं ज्ञानं प्रति निषिद्धम् न पुनरनुपयोग एवैकान्ततो ज्ञानस्याभिहितः । तथा च तवोपयोगप्रकारो दर्शितः अविद्यापरिकल्पितभेदनिवृत्ति + परत्वादित्यादिना भाष्येण । मा तहि वोच: क्रियाया गन्धमाचस्यानुप्रवेश इह नोपपद्यत इति ननु ज्ञानं मानसी क्रिया न वैलक्षण्यादित्युत्तरम् । कथं वैलक्षण्यम् । अजन्यफल- त्वात् । उक्तमजन्यफलत्वमहङ्कार टीकायाम् । इदमपरं वैलक्षण्यम् ज्ञानं न चोदनाजन्यम् वस्तुजन्यं हि तत् । वस्तु च ज्ञानात्प्रागेव स्वरूपे व्यवस्थि. तम् । अतस्तत्तन्त्रं ज्ञानम् न तज् ज्ञानेनान्यथा कर्तुं शक्यम् । अथापि स्यात् । भवेत्प्रत्यक्षं वस्तुजन्यम् अनुमानादिषु कथम् । तत्रापि लिङ्गादिपरतन्तम् न चोदनायास्तत्रानुप्रवेशः । किंच । न चोदनाजन्यं ज्ञानमेकान्ततो वस्तुपरि- च्छेदकम् योषादिष्वग्न्यादिदृष्टिविधानदर्शनात् । अतो वस्तुविषयस्य ज्ञानस्य क्रियात्वे ऽपि न चोदनाजन्यत्वम् न पुरुषतन्त्रत्वम् अपितु प्रमाणवस्तुपर- तन्त्रत्वम् एवं सम्यगज्ञानत्वोपपत्तेः अग्नाविवाग्निज्ञानस्य । एवं सति ब्रह्मा- त्मकत्वविज्ञानस्यापि यथाभूतवस्तुविषयत्वान्न चोदनाजन्यत्वम् । अतो न विधेरचावकाशः । अतः श्रयमाणा अपि विधयः केवलप्रमाणवस्तुपरतन्त्र ज्ञाने ऽकिंचित्करत्वात् कुण्ठीभवन्ति । अतो ऽर्थवादतया ऽऽत्मज्ञानस्तावकत्वेन तदुन्मुखीकरणात् सामर्थ्यसिद्धबहिर्मुखतानिरोधाच्च विधिकार्यलेशस्य विद्यमा. नत्वाद्विधय इव लक्ष्यन्ते । तथा च श्रवणं नाम आत्माघगतये वेदान्तवाक्य- विचारः शारीरक प्रवणं च । मननम् वस्तुनिष्ठवाक्यापेक्षितदुन्दुभ्यादिदृष्टान्तज. न्मस्थितिलयवाचारम्भणत्वादियुक्त्यर्थवादानुसंधानं वाक्याथाऽविरोध्यनुमाना- नुसंधानं च। निदिध्यासनं मननोपबृंहितवाक्यार्थविषये स्थिरीभावो विधेयस्यो- पासनापर्यायस्य निष्फलत्वात्। || दर्शनम् ततो वाक्याथै स्थैर्यान्निरस्तसमस्त. * चेति नास्ति ३ पु. । + टीकायामित्युक्तम् इदमपरमिति ३ पुः । ॥ दर्शमं यतो वाक्यार्थस्थति ३.पु.। परत्वादिभाष्येणेति ३ पुः । $ स्वस्वरूपेणेति ३ पुः।

·६४ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । प्रपञ्चावभासविज्ञानघनेकतानुभवः । कः पुनरचार्थवादः । इदमत्र प्रस्तुम क्रि- याकारकफलात्मकात्संसाराद्विरक्तायै मेत्रय्ये मुमुक्षवे मोक्षसाधनमात्मज्ञानं प्रतिपिपादयिषन्न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवतीति पत्यादेरीसि- तत्वं प्रतिषिध्यात्मन ईप्सित* तमत्वमाह । ननु नेवात्मन ईप्सित * तम- त्वमुच्यते किन्तु पत्यादीनामेवात्मार्थतयेप्सितत्वमुच्यते आत्मनस्तु का- माय पतिः प्रियो भवतीति । मेवम् । न हि तस्मिन्नऽनिष्टे तदर्थमिष्टं भवति। तस्मादनेनोपायेनात्मन एवेप्सितत्वमुक्तम् । ईप्सितश्चेद् द्रष्टव्यः श्रोतव्य इत्येषो ऽर्थवादः । एतच्च सर्व प्रथमसूत्रेणेव सूचितं विवृतं च भाष्ये । + अपि च। नेवायं विधी कृत्यः । किं तर्हि । अर्हे कृत्यतृचश्चेत्यर्ह कृत्यः । एते- नात्मेत्येवोपासीत आत्मानमेव लोकमुपासीतेत्येवमादीनि विधिच्छायानि वाक्यानि व्याख्यातानि वेदितव्यानि । अतो हानोपादानशून्यात्मावगमादेव कृतकृत्यता प्रतीयते । श्रुतिस्मृतिवादानां च तथा प्रस्थितत्वात् । तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिविषयतया ब्रह्मणः समर्पणमित्युपसंहरति । अस्यायमर्थः । न प्रमाणात्मकेनेतरेण वा ज्ञानव्यापारण विधीयमानत्वेन कल्पितेन संस्पर्श ब्रह्मण इति। || यदपि केचिदाहुरित्यादि । अस्यायमर्थः । यदि स्वरूपमात्रनिष्ठा ऽपि वेदभागो ऽस्ति तत इदं पूर्वोक्तं प्रतिष्ठां लभते अन्यथा क्रियानुप्रवेशा- तिरिक्तमवेदार्थ एव स्यादिति। अस्योत्तरम् । तन्न औपनिषदस्य पुरुषस्यानन्य- शेषत्वादिति वस्तुसंग्रहवाक्यम् । पा अस्यैव प्रपञ्चः यो ऽसावुपनिषत्स्वेवाधि- गत इत्यादिः । अस्यायमर्थः । यो ऽयमहंप्रत्ययविषयात क्रियासम्बन्ध्यात्मनों ऽतिरिक्तः सम एकः सर्वभूतेष्वहंकर्तुरपि साक्षिभूतो न स केनचित्प्रमाणेन सिद्धः येन क्रियाशेषतां नीयत । न हि प्रमाणान्तरासिद्धः क्रियासम्बन्धि- तयोपदेष्टुं शक्यः । न च स न प्रतीयत इति युक्तं वक्तुम् । तत्प्रतिपाद- कोपनिषत्पदसमन्वयस्य दर्शितत्वात् । अत एवोपनिषदत्वविशेषणमनन्यवि. षयत्वात् । तच्च वेदान्तानां तत्परत्वे ऽवकल्पते । नेष प्रतीयमानो ऽपि तम नास्ति ३ पु.। । तेनेति ३ पुः। || यवपि केचिदिति ३ पुः। + किञ्च नैवेति ३ पु.॥ 8 संसगी ब्रह्मण इति ३ पु। वा तस्यैवेति पुः।

·६५ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । शुक्तिरजतवन्मिथ्येति शक्यं वतुम बाधाभावात् । इतश्च न शक्यते मि- थ्येति विदितुम् तस्मिन्नोपनिषदे पुरुष स एष नेतिनेत्यात्मशब्दप्रयोगात् । आत्मनश्चानिराकार्यत्वात् य एव निराकर्ता तस्यैवात्मत्वप्रसङ्गात् । न च तस्य कदाचिदभावः सम्भवति अभावहेतूनामविषयत्वात् । न च निर्हेतुको विनाशः चितेरेकरूपावभासेन क्षणभङ्गनिराकरणात् । अतो ऽवच्छेदचयशून्ये तस्मि- न स्वयंप्रकाशमाने सर्वस्य पुरुषावर्धािर्वनाशः सा काष्ठा सा परा गतिः । तदेवमसंसार्यात्मनि प्रमाणान्तरागोचरे वेदान्तवाक्यसमन्वयात् प्रतीयमाने कथं तत्परो वेदभागो न भवेत् कथं वा प्रतीयमानो निराक्रियेत । नन्वाम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदानामित्यक्रियार्थानां पदा- नामर्थशून्यत्वं शास्त्रतात्पर्यविद आहुः । तस्मात्प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यतिरिक्तार्थ- वादिनां * निरालम्बनत्वात् ततो वस्त्ववगमः सामान्यतादृष्टनिबन्धना भ्रमः । तेन प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपयोगि वस्तु न शब्दादवगम्यते । अत एव तन्मि- थ्येति शक्यते वक्तुम् । प्रमाणान्तरस्यापि तद्विषयस्यासम्भवात् । कथं पुन: प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपयोगि वस्तु न शब्दादवगम्यते। शब्दस्य तत्र सामर्थ्याग्रहणात । नचागृहीतसामर्थ्य एव शब्दश्चक्षुरादिवद्विज्ञानं जनयति । सामर्थ्यग्रहणं च ज्ञानकार्योन्नेयम् । ज्ञानं च विशिष्टार्थविषयं तद्विषयप्रवृत्त्या || ऽवगम्यते । तद- भावे सामर्थ्यकल्पना स्यात् । अऋणसामर्थ्यश्च शब्दो मा क्रियाशेषे ऽर्थे कथं विज्ञानं जनयेत् । उच्यते । नैव सूचकारभाष्यकारयोरभिप्रायो लोकिको वा न्यायः सम्य- गवगतो भवता पश्यतु भवान् । देवदत्त गामभ्याज शुक्रां दण्डनेति प्रवर्तकाभ्याजेतिपदातिरकिणां देवदत्तादिभूतार्थवादिनामप्रवर्तकानामपि प्रव- तकादेव वाक्यामृतवस्तुविषयमपि सामर्थ्य प्रतीयते न वेति । प्रतीयते चेत् नि- ष्प्रयोजनत्वमानर्थक्यम् न निरालम्बनत्वम् । तदाह भाष्यकारः अपिच आम्ना- यस्य क्रियार्थत्वादित्यादिना भाष्येण । प्रयोजनं चानन्तरं पारम्पर्येण वा सुखा- वाप्ति **दुःखपरिहारो वा स्यात् । अतस्तदर्थक्रियानुपयोग्यर्थवाचिनां सो ऽरो- । * निरालम्बनत्ये इति ३ पु. । + तत एवेति ३ पुः। । तदिति २ पु. तास्ति। ६ तद्विषये संभवादिति । पुः। || प्रवेति नास्ति ३ पुः । प्रक्रियविशेषे ऽर्थ इति पुः । सुखावाप्तिदुःखपरिहारी इति २ पुः ।

·--- वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । दीदित्यादिपदानां भवत्वानर्थक्यम् ब्रह्मात्मत्वावगतिसमन्वितानां तु परमपु- रूषार्थफलानां कथं निष्प्रयोजनत्वम् । स्यादेतत् । यद्यपि प्रवर्तकादेव वाक्या- द्भतार्थविषयमपि सामर्थ्य प्रतीयते तथापि नाप्रतिपन्नभूतार्थावगतेः संभवः । * क्रियार्थतयैव संसर्गावगमात् । न हि गोपदात्तदर्थः सानादिमत्पिण्डधर्मत्वे- नावगतो व्युत्पत्तिकाले पुनः प्रयोगान्तरेष्वप्रतिष्ठितः केसरादिमत्पिण्डधर्मत्वेन वा प्रतीयते । विषम उपन्यासः । गोपदस्याभिधेयसम्बन्धेन नानाविधसाम- पलब्धम् । अतो युक्तकरूपैव प्रतीतिः । शब्दान्तरार्थान्वये पुन: प्रतिवि- भक्ति प्रतिपदार्थान्तरं च प्रयोग भेदादन्यथान्यथा च सम्बन्धग्रहणकाल एवाऽऽवापो द्वापनिबन्धनः समन्वयो दृश्यते । तेन द्रव्यगुणक्रियाभिधायिभिः पदैः सम्बन्धयोग्यताभिधायिविभक्तिसंयुक्तः प्रयोगदम्पर्यवशादानियतः सम्ब- न्यो व्युत्पत्तिकाले निरूपितः । तथा च वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः तस्मात्यषा प्रपिष्ठभाग इत्येवमादी क्रियाशून्यानां समन्वयो दृश्यते । यस्तु कर्तव्य इति क्रियासम्बन्धः स समन्वयनिमित्तो न तन्निमित्तः समन्वयः । यत्तु तन- तानां क्रियार्थेन समाम्नाय इति सूत्रयामास जेमिनिः । तदपि सिद्धेषु सूपादिष्व ऽर्थेषु वर्तमानानां सामानाधिकरण्याद्यर्थत्वेन समाम्नायः समुच्चारणमिति यतो दर्शितः समन्वया विशेषणविशेष्यत्वेनापि || क्रियार्थेनेति तु धर्म मा जि- ज्ञासोपक्रमात्प्रकृतोपयोगितया ** सूचितम्। तथा च भाष्यकारोपि दृष्टा हित- स्यार्थः कर्मावबोधनमित्यर्थसद्भावमाचे कथनीये कर्मावबोधनमिति प्रकृतोपयो- गित्वेनैवोक्तवान् । तदेतदाह भाष्यकारः यदपि शास्त्रतात्पर्यविदामनुक्रमण- मित्यादिभाष्येण । अत एव पूर्वेण तन्त्रणागतार्थत्वाच्छारीरकारम्भः । तत्र हि वेदस्य विवतितार्थत्वं स्वतःप्रमाण्यं स्वरूपे च विज्ञानोत्पत्तो शब्दस्य सामर्थ्य- मित्येतत्सर्वमवगतम् । क्रियार्थेन समाम्नाय इति तु धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञानुसा- रेण सूचितम् । इह पुनस्तत्तु समन्वयादिति विशेषणविशेष्यात्मकमपि गौण मपि सामानाधिकरण्यं विहायकस्मिन्निरंशे ऽधिकरणे तत्त्वमसीति समन्वयो क्रियाऽयतैवेति ३ पुः। + उदारनिबन्धन इति ३ पुः । || क्रियार्थत्वेनेति ३ पुः। ** सूचिसमिति १ पुः । + भेदेनान्यथा चान्यथा चेति ३ पु.। इस इति नास्ति १, २ पुः। पा जिज्ञासा प्रक्रमादिति २ पु.। ++ अपिशब्दः पुनास्ति पु. ३ ।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । मुख्यः प्रदर्शितः । तथा च भगवान् पाणिनिरव्यतिरिक्ते * प्रातिपदिकार्थमाचे प्रथमां स्मरति ना ऽस्ति क्रियाकर्तये । वातिरिक्ते ऽर्थे । तेन च कात्यायनस्या. स्तिर्भवन्तिपर इति मतं नानुमन्यते । दृश्यते च फलिता अमी द्रुमा राज्ञो- ऽयं पुरुष इत्यस्तिक्रियाशून्यः समन्वयः । नाचापि ये फलिता द्रुमास्ते सन्ति यो राज्ञः पुरुषः सो ऽस्तीति विवक्षितम् । अपित्वेते द्रुमाः फलिताः अयं पुरुषो राज्ञ इति सम्बन्धमाचावसितं वाक्यम् । एवं सामान्यत:सिद्धस्य जग. त्कारणस्य सर्वज्ञत्वादिस्वभावत्वे त्वम्पदार्थस्य च ब्रह्मात्मतायां समन्वयो वेदान्तवाक्यानां सिद्धः न तचास्तिक्रियाया वस्तुस्वरूपान्तर्वर्तिन्या अप्यनुप्रवेशो दूरत एव बाह्यायाः । किञ्च । ब्राह्मणो न हन्तव्य इतिप्रतिषेधवाक्यसमन्वये न क्रिया क्रियार्थी वा ऽवगम्यते किन्तु क्रियानिवृत्तिरेव नियमेन प्रतीयते । व्रतशब्द- समन्वयात्तु प्रजापतिव्रतादिषु नेताद्यन्तमादित्यमित्यादिष्वनीक्षणं || मानसी संकल्पक्रिया प्रतीयते अनीक्षणं कुर्यात् मा नेक्षे ऽहमिति संकल्पयेदिति। न नजः समन्वयमाचात् तस्य समन्वीयमानार्थाभावकरत्वात् । न च स्वभाव- प्राप्नहन्त्यर्थानुरागेणेत्यादिभाष्यस्यायमर्थः । स्वभावत एव रागादिनिमित्ता- च्छास्त्रमन्तरणेव हननक्रिया प्रामा यदि नजानुरज्यते विशेष्यते तदा भवत्यहननमिति । ततश्चाहननं कुर्यादिति वाक्यार्थः स्यात् न हननं न कुर्या- दिति हननक्रियानिवृत्त्योदासीन्यम् । अतो न हन्यामिति मानसी संकल्पक्रिया पूर्वाऽभिहिता स्यात् । न चैतद्युक्तम् नजः सम्बन्ध्युपमर्द**रूपत्वात् । अनी- क्षणे तु व्रत शब्दबलात्तथासमन्वयो न नजः सामादित्युक्तम् । ननु नजथै नियोगः प्रतिषेधेषु । तेन यागाद्यनुष्ठानादिवनजानुष्ठा- नमन्नियोगः साध्यः किमुच्यते क्रियानिवृत्त्यौदासीन्यं प्रतीयत इति । वार्तमे- तत् । नजों हि नाम न क्रिया नापि साधनम् अपि तु येन संसृज्यते तस्याभावो न तत्सिद्धिहेतुः । एवं प्रतिषेधस्य विधेरन्यत्वं सिध्यति । अन्यथा * प्रातिपादिकमात्र इति ३ पु. + किन्त्वेते इति ३ पुः । || नामेत्यत्राधिकं ३ पुः । ** रूपत्वादवीक्षणेत्विति ३ पुः। + न साधनमिति ३ पुः । एव ह्यतिरिक्तार्थ इति ३ पुः । ६ "दूतर एव अन्यायाः बाह्यायाः" इति ३ युः । | नेचे इतीति ३ पु. । 1 शब्दसमन्वयात्तति ३ पुः ।

·६८ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । बिधिरेव * सर्व स्यात् । तस्मात् संसृज्यमानाभावमाचे प्रतिषेधवाक्यं पर्यव- स्थति। तत्र न विधिगन्धो पि विद्यते । तच्च संसृज्यमानं विधिनिमन्त्र- णामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नाभ्यनुज्ञानानाम भावात्प्रतिपाद्यधर्मः प्रतिषिध्यमानक्रि- या फलं प्रार्थनाप्रतिषेधवाक्ये लिङाद्यर्थः । तेन तदभावः प्रतिषेधार्थः स च प्रागभावः स्वभावसिद्धः । ॥ तस्मात्संस्कारोबोधनिमित्तसन्निधावपि तत्प- तिबन्धे प्रयत्न आस्थेयः । स च यद्यपि साध्यः तथाप्यन्वयव्यतिरेकगम्यो न शब्दार्थः तत्प्रतिपादकपदाभावाच्च एकवाक्ये संसृष्टपदार्थव्यतिरेकेणान्यच वाक्यार्थत्वाभावाच्च । अतो यश्चार्थादर्थो न स चोदनार्थः । वाक्यन्तु क्रिया- शून्यमेवावतितम् न साध्यं किञ्चित्तेन विषयीकृतम् औदासीन्यमाचावसित- अथ पुनर्नजर्थविषयो नियोग एव प्रतिषेधे ऽपि वाक्यार्थ इत्यभिनि- वेशः । भवतु तथापि प्रतिषिध्यमानक्रियानिवृत्त्या स सिध्यति क्रियोपादाने च तत्फलप्रार्थनैव हेतुरिति तत्कारणप्रतिबन्धे प्रयत्नास्थानानियोगसिद्धिः । तच्चान्वयव्यतिरेकावसेयमिति पूर्वोक्तान्मार्गान विशिष्यते । तदेवं वृद्धव्यवहा- रानुसारेणैव समन्वयानुसरणे सति तद्गम्यं ब्रह्म न धर्मवच्चोदनागम्यम् । दर्शितानि च वेदान्तवाक्यानि कारणसामान्ये सिद्धे तद्विशेषावगमाय सम- न्वितानि यतो वा इमानिभूतानि जायन्त इत्यादीनि तत्त्वमसीत्यादीनि च । यत् पुनरुक्तम् प्रतिपन्नब्रह्मात्मभावस्यापि पूर्ववत्संसारित्वदर्शनान रज्जुस्वरूपकथनवदर्थवत्त्वमस्य समन्वयस्य ततो न तन्मात्रे तस्य पर्यवसान- मित्यचोत्तरम् नावगतब्रह्मात्मभावस्येत्यादि । अस्यायमर्थः न कर्मनिमित्त- स्तावच्छरीरसम्बन्धः इतरेतराश्रयदोघात्क्रियादिरहितत्वाच्च चैतन्यस्य । अनादित्वे ऽप्यन्धपरम्परावदप्रतिष्ठत्वात् । तन्निमित्तत्वे च पुत्रादिशरीरेष्विव गौणत्वप्रसङ्गात् तथानुभवाभावात प्रसिद्धगौणत्वप्रकारासम्भवात पुत्रादिशरी- रेणेव स्वशरीरेणापि प्रमातृत्वाभावप्रसङ्गात् । पारिशेष्यादविद्यानिमित्तः शरी- रसम्बन्धः । तस्यां च निवृत्तायां तत्सम्बन्धनिवृत्ती कथं पूर्ववत्त्व ऽनिमित्तः, • सर्वः स्यादिति ३ पुः। 1 न तत्रेति ३ पुः । $ फलप्रार्थनेति ३ पुः । * अपिनास्ति ३ पुः। || तस्मात्तत्संस्कारेति : पु.

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । EE सुखदुःखानुभवः । तथा च श्रुतिस्मृतिवादा ब्रह्मविदः सर्वसंसारप्रवृत्त्यभावं दर्शयन्त उदाहृता भाष्ये । तस्मान्न ब्रह्मात्माभिमानिन: पूर्ववत्संसारित्वम् तदभिमानविरोधात् । वैषयिकस्तु साक्षादनुभवाभिमानः संसारविषय आरब्ध. कर्मशेषनिमित्तः तिमिरनिमित्तद्विचन्द्रवत् । मनननिदिध्यासनयान ब्रह्मावग- त्युत्तरकालीनता किन्तु श्रवणवदवगत्युपायतया पूर्वकालतेवेत्युक्तम् । तदेवं सिद्धस्य वस्तुनः स्वरूपसत्तामाषणाप्रतिपन्नस्य प्रमाणविषयतया प्रमेयत्वाद्विधीयमानक्रियाकर्मत्वे तु कारकत्त्वस्य प्रमाणान्तरसिापेक्षत्वात्ततः सिमानुपपत्तेाक्यभेदप्रसङ्गात्प्रत्यक्षादिविरोधे देवताधिकरणन्यायासिद्धेवा- क्यान्तरसिद्धस्य कर्मकारकत्वे चतुर्विधस्यापि कर्मकार्यस्य तचासम्भवात्तत् कर्मकोपासनादेवताकर्मयागादिवत्स्वर्गापमो मोक्षः फलं कल्प्येत । तस्य तद्वदेवानित्यत्वप्रसङ्गाद् ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती * त्यादिभ्यो ब्रह्मवेदन- मोक्षफलयोनिरन्तरत्वप्रतिपादकेभ्यो वाक्येभ्यार्थीदन्तराले क्रियानुप्रवेशनिरा- करणात तरति शोकमात्मविदित्यादिश्रुतिभ्यो मोक्षप्रतिबन्धनिवृत्तिमात्रस्यैवा- त्मज्ञानफलस्य दर्शितत्वात्साध्यान्तराभावे क्रियानुपपत्तेब्रह्मात्मावगमस्य च मुख्यैक्याधिकरणस्य संपदादिद्विकल्पनानुपपत्तेः प्रमाणजन्याया अपि विदिकि- यायाः कर्मत्वनिषेधाद्विधीयमानोपास्तिक्रियाविषयत्वस्य दूरनिरस्तत्वाद्वि- दिक्रियाविषयत्वे ऽपि समारोपितनिवर्तनमुखेन नित्यसिद्धचेतन्यस्य ब्रह्म स्वरूपतासमर्पणाद्वाक्यविषयत्वोपपत्तेः सत्यपि वा विदिक्रियाकर्मत्वे तस्य च विध्यनायत्तत्वाद्विधिच्छायानां संस्तावकत्वेनाहार्यत्वात्संसारनिवृत्तश्च ज्ञानफलस्य दृष्टत्वात् । अतो विधिनिरपेक्षं स्वतन्त्रमेव ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकम् वेदान्तवाक्यसमन्वयादिति सिद्धम् । एवं च सति + वेदान्तानां परस्परसमन्वयजनितविज्ञानातिरकेण चक्षुरादिवत्प्रवर्तकत्वस्याभावात्तद्विषयः शास्त्रारम्भः पृथगुपपद्यते । अन्य- थाचापि बोधकत्वातिरेकेण प्रवर्तकत्वमपि चेत् अथातो धर्मजिज्ञासेत्येवार- ब्धत्वान्न पृथगारभ्येत । अथाप्यबहिःसाधनत्वात्ततः परिशेषितमिति । तथाप्यथातः परिशिष्टधर्मजिज्ञासेति प्रतिज्ञा स्यात् प्रवर्तकविशेषजिज्ञास- इत्यादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मेति २ पु.। + तद्विषयपृथशास्त्रारम्भ उपपटात इति ३ पुः । + पदानां परस्पति । पुः ।

·१०० वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । नात् । तदेवं ब्रह्मावगमात प्रागेव विधिविधेयप्रमाणप्रमेयव्यवहारः । परतस्तु प्रमातुर्विधिविषयस्य चाभावान्न तत्सद्धाव इति । अपि चाहुरिति । प्रसिद्ध- मेतद् ब्रह्मविदामिति पूर्वोक्तं न्यायं संक्षेपतः श्लोकः संगृह्णाति * गौण- मुख्यात्मन इति। गौणोहमानो ममत्वेन सम्बन्धात्पुत्रदारादौ। अतः स । गौण आत्मा मिथ्या देहादारभ्याहङ्कर्तुरिदमंशपर्यन्तो ऽहंमानो नात्मन्या- त्माभिमानात् अतः स मिथ्यात्मा । तस्योभयस्याप्यात्मनो मुख्यपरमार्थब्रह्मा- त्मावगमेन तदाधारपुत्त्रदेहादिबाधनाद ऽसत्त्वे तन्निमित्तं शास्त्रीय नियोज्यत्वं + शारीरं च भोक्तृत्वं निमित्ताभावान्न कथंचिदुवेदित्यर्थः । तदेतद् + द्रढ- यन्नाह अन्वेष्टव्यात्मेति । सोऽन्वेष्टव्य इत्याद्युपक्रमेणापदिष्टापास्ताशेषसंसार- रूपब्रह्मात्मावगमात्मागेव प्रमातृत्वाभिमानः प्रत्यचितेर्यदा || पुनस्तद्रूपं विस्मृतसुवर्णवदवाप्तम् तदा स एव प्रमातृत्वाभिमतो निरस्तसंसारदोषः संपन्नः । कुतस्तस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वे भवतः । यद्ययमहमुल्लेखप्रमुखप्रमातृत्वादिव्यवहारः कल्पितः कथमिदानीमस्य प्रामाण्यमित्याशङ्कयाह देहात्मप्रत्यय इति । यथा देहे विशिष्टजातीये तय- तिरिक्तस्याहङ्कतु पा रहमानसम्बन्धः कल्पितो ऽपि स्वनिबन्धने लोकशा- स्त्रव्यवहारे यथा ऽवगतितत्त्वहेतुः तथा ऽयं कल्पितो ऽप्यलौकिकात्मस्वर- पप्रतिपत्तेः प्राक् प्रमाणम् निश्चितप्रत्ययोत्पादनाद्वाधानुपलब्धेश्चेति ॥ इति नवमं वर्णकम् । ** इति श्रीपद्वपादाचार्यविरचितायां पञ्चपादिकायां चतुःसूत्री समाप्ता ॥ परिसमाप्तश्चायमुपलभ्यमानो ग्रन्यः ॥ * गौणमिथ्यात्मन इति ३ पु-। + सांसारिकञ्चेति २ पु., सांव्यवहारिकं चेति ३ पु + दर्शयबाहेति ३ पुः। 8 प्रत्यगात्मन इति २ पु.। ॥ पुनः स्वरूपमिति ३ पु.। 4ा अहमानबन्ध इति १ पुः। ** इति पञ्चपादिकायां नवमो वर्णकः समाप्तः इति चतुस्सूत्री-इति ३ पुस्तके पाठोऽसि