·PRAIAP
LLE GE
, SIC
છે S
LIBRARY
Class No.
! .22 ,
691܂
Book No.
66924
Accession No.

·No text on this page.

·No text on this page.

·ge
ईशावास्योपनिषत् ।
प्रकाशिकासमता।
पं. श्रीधरशास्त्री पाठक
.
१८४३
मूल्यम्-१ रुप्यकम्

·No text on this page.

·Gee.MO:
७.94
ॐ
~
ईशावास्योपनिषत् ।
श्रीकूरनारायणकृतप्रकाशिकया
समेता
पं. श्रीधरशास्त्री पाठक
संस्कृताध्यापक डेक्कन कॉलेज
इत्येतैः
स्वनिर्मितया बालबोधिन्या समलंकृता
पुण्यपत्तनम्
१८४३
BAHARHI
7IN
LAHORE.
मूल्यम्-१ रूप्यकम्
109
L

·प्रास्ताविक किंचित् । विदितमेवेदं मोहमयीस्थविश्वविद्यालयच्छात्राणां परागामिसंवत्सरद्वये परीक्षणीयत्वेन न्ययोजीशावास्योपनिषत् शाङ्करभाष्येण श्रीकूरनारायणकृत प्रका- शिकमा च सह । तत्र शाङ्करभाष्यमानन्दज्ञानकृतव्याख्यासहितं बहुयो मुद्रितं तेन विद्यार्थिनां तल्लाभः सुकरः । श्रीकरनारायणकृतप्रकाशिका तु द्वित्रपुस्तरेषु पुस्तकान्तरघटितत्वेन मुद्रिता । तेन मूस्यवाहुल्यात्तत्पुस्तकं दुर्लभमिव प्रतीयेत कैधित् । किं च यासौ द्वित्रपुस्तकेषु मुद्रिता प्रकाशिका सात्यन्ताशुद्धत्वेन पिपठि पूणामध्यापकानां च वरस्यं जनयेत् । किं च विशेषतो दूपते चेतो निवेदयितुं यदुपलब्धप्रकाशिकापुस्तके सप्तदशे मन्त्रे पंक्त्यष्टकात्मको ग्रन्थलोपोऽपि । क्यं विशेषज्ञोऽपीमं ग्रन्थलोपमपाकृत्य पाठयितुं प्रभवेदिति सुधियो विभावयन्तु । तदेत. सर्व ग्रन्थलोपादिकं पर्यालोच्य विद्यार्थि जनसौकर्याय प्रयतमानेनैतत्पुस्तक प्रकाशनाय प्रवृत्तेन पाठकोपाहरघुनाथात्मजश्रीकृष्ण शर्मणा संसूचितोऽहं श्रीकरनारायण कृत- प्रकाशिकापुस्तकं संशष्य महायासोपलन्धद्राविदलिपिपुस्तकानुसार पूर्वोक्तं ग्रन्थम- पूरयम् । एवं पूर्व प्रकाशिकापुस्तकं संस्कृत्य यथार्थनाम्न्या वालबोधिन्या समयो. मयम् । अत्र बालबौपिन्यां प्रकाशिकागृहीतानि मीमांसाधिकरणानि शानदीपिका- धिकरणमालानुरोधेन विवृतानि । तत्र तत्र जैमिनिस्त्राणि पूर्वमीमांसाप्रसिद्धान्यधि करणनामानि च दर्शितानि । तथा व्याकरणयोगब्रह्मसूत्राणां स्थलानि यथायथं प्रदर्य तदर्थीलेखश्च कृतः । प्रकाशिकायां गृहीतान्यभेदभेदवाद्यादिमतानि सवि. स्तरं निरूपितानि । तथान्ते विशिष्टाद्वैतिमतं, अतिविशिष्टादेतिमतविषयविभागम दर्शितः । तेन मन्ये पुस्तकमिदं विद्यार्थिनां विशेषत उपयोगाय भवेत् । प्रकाशिकापुस्तके पाठनिर्णये ग्रन्थलोपनिरासार्थ द्राविडलिपिपुस्तकोपलन्धौ च विशेषतः साहाय्यमासीत् बाक्रे इत्युपान्हानां महादेवशास्त्रिणां वुहल्सनकालेज. स्थाध्यापकपदं भूषयतां विदुषामतस्तदनुग्रहभरं सप्रमोदं वहामि । तदेतत्पुस्तक मुपयुज्य विद्यार्थिनः कृतकार्या भवेयुर्विद्वांसश्च विमर्शशालिनो विमत्सराः कृपयो- पलभ्यमानं मानुषशेमुषीसुलभं शास्त्राव्युत्पत्तिजन्यं वा प्रमादं दर्शयेयुस्तेन कृत. कृत्यतामानयेयमात्मानमिति मन्यमानः- भाषाढशुक्लैकादशी १८४३ पुण्यपत्तने. विद्वद्वशंषदः पाठकोपागस्त्यम्बकतनूमनुः श्रीधरशर्मा।

·- जगत रामानुजमतम् (विशिष्टादैतमतम् ) विशिष्टाद्वैतशब्दार्थः-चिदचिद्विशिष्टस्य परमात्मनोद्वैतमथवा सूक्ष्मशरीराविशिष्टस्य कारणरूपस्य परमात्मनस्तथा स्थूलशरीरविशिष्टस्य कार्यरूपस्य परमात्मनश्चेत्युभयोर- दैतम् । पदार्यानिविधा अचिच्चिदीश्वरभेदेन । तत्र प्रकृतिकालशुद्धसत्त्वभेदेनाचित्पदार्थ. विविधः । तत्रापि प्रकृतिविधा सूक्ष्मसूक्ष्मतरसूक्ष्मतमेतिभेदेन । सा च क्रमेणाव्य काक्षर- तम इति संज्ञिका । ईश्वरः परमात्मा स एव ब्रह्मेत्यभिधीयते । चिचित् (जीवजड) पदार्थात्मकमीश्वरस्य शरीरं तच्छरीरमपि स्थूलसूक्ष्मभेदेन द्विविधं सूक्षा- शरीरयुतः परमात्मा स्थूलस्य उपादान कारणम् परमात्मन्य- प्राकृताः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः शक्तिज्ञानानन्दादयश्च गुगाः सन्ति । स च सर्वाश्रयो पापकश्च तज्ज्ञानं शरीरमपि व्यापकम् । स च पंचवियः परव्यूहविभवान्तर्याम्यर्चाव- तारभेदेन । स एव सूक्ष्माचिदचित्पदार्थयुक्तो जगत उपादानं विशेषसंकल्पयुक्तश्च निमित्त. कारणं भवति । तथा कालाधन्तर्यामितया सहचारिकारणं च भवति । अयं परमात्मा सर्वेषां चेतनाचेतनवस्तूनां प्रेरकः कर्मानुकूलफलप्रदोप्युदासीनः सर्वजीवानां जडानां च नियन्ता कल्याणगुणपूर्णो हेयगुणप्रत्यनीकः सर्वान्तर्याम्यचिन्यशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजःसंपत्रो भफिलभ्यश्चास्ति । जीवजडौ परमात्मनः शरीरभूतः । एतद्विशिष्टपरमात्नातिरिक्तं जगति किचिन्नास्ति । यद्यपि जीवजही विशिष्टपरमात्मनोनतिरिक्की तथापि केवलपरमात्मनस्तो मिन्त्री नित्यौ च । चिदपरपर्यायो जीवः स चाणु तु व्याः । स च चेतन ईश्वराधानकर्तृ- त्वगुणः स्वप्रकाशः सुखी नित्यः प्रतिशरीरं भित्रश्च । स च बमुक्तनित्यभेदेन त्रिविधः । ब्रह्मादिकीटान्ताः सर्वे संसारिजीवा बद्धाः । विमुक्तसंसाराः प्राकृतसूक्ष्म शरीररहिता वैकुण्ठे भगवत्संनिधिनिवासिन आविर्भूताटगुणा ये ते मुक्त जीवाः । मूलत एव संसार- संबन्धरहिताः परमात्मेच्छानुवर्तिनोसंकुचितज्ञाना येनन्तगरुडादयस्ते स नित्यजीवाः । जीवात्मानानन्ताः । जगत्प्रवाहवानादिः । नित्यजीवाः स्वेच्छया लीलाविभूतिध्ववतारं धारयन्ति । एतेषु नित्यजीवेषु ययाधिकारं तारतम्यं वर्तते । मुक्त जीवेषु तारतम्यं नास्ति। तेषां न कोप्यधिकारो नवा तेषामवतारधारणम् । मुक्तौ जीवैः परमात्मसादृश्यं लभ्यते न त्वैक्यम् । जीवो ज्ञातृस्वरूप आनन्दस्वरूपश्च तथा कर्ता भोका । तस्य शरीरं प्रकृ- तिजन्यं पाअभौतिकं स च स्वयं परमात्मनः शरीरभूतः ॥ जीवात्मा लिङ्गदेहो- पाधिना संसरति । सच लिङ्गदेहः प्राकृतोनादिश्च । उपाधिभूतलिङ्गदेहत्यागेन जीवेन मोक्षो लभ्यते । मोक्षावस्थायामपि जीवस्य ज्ञातृत्वं न हीयते । मोक्षार्थ जीवस्य ब्रह्म- विचारो विधीयते । तत्र पूर्ववृत्तं कर्म ब्रह्मज्ञानेङ्गभूतम् । न साधनचतुथ्य संपत्त्यानन्तर्य तत्रापेक्ष्यते । यत्रेश्वरनित्यजीवमुकजीवाश्च विविधभोगानुपभुजते । यत्र च कर्मरूपाविद्या न संभवत्यसौ देशः शुद्धसस्वमित्यभिधीयते । एतत्सत्त्वं प्राकृतसत्त्वगुणतो विलक्षणम् । ज्ञानं स्वप्रकाशं चेतनं व्यापकं बुद्ध्यपरपर्यायं चास्ति । जीवेश्वरी तदाधारभूनी तयोर्धों शानं तव स्वतः प्रमाणं पददशायां तत्कर्माच्छन्नं संकुचितं भवति मोक्षे तु तद्विकसितं भवति । प्रकृतिपदायों जडो नित्यध । तया परमात्मस्वरूपमारछादितं भवतीति कर्मवश्या ·यद्धजीवा मन्यन्ते । इयं प्रकृतिः सत्त्वरजस्तम इति गुणत्रयात्मिका चतुर्विंशतितत्त्वात्मिका च । तानि तत्त्वानि प्रकृतिमहत्तत्वमहंकारो माः पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च तन्मात्राणि पञ्च महाभूतानि चेति । एतेषु प्रथमतत्त्वं प्रकृत्याख्यं सर्वेषां जडानां मूलकार- णम् । एतदतिसूक्ष्मं सृष्टयादौ परमात्मन इच्छया प्रकृतौ परिणम्यमानायां यथा यथा सुक्ष्मता हीयते तथा तथावस्थान्तरं भवति । तत्र प्रथमावस्था तम इत्यभिधीयते । द्वितीयावस्थाक्षरं, तृतीयावस्थाव्यक्तं च। इदं तृतीयमव्यक्तं नाम कार्योन्मुख्यव्यतावस्था, अव्यक्तानन्तरं जायमानाः सर्वे परिणामा व्यक्तः । तत्र प्रथमपरिणामो महत्तत्वम् । अत्र गुणत्रयसाम्यं नास्ति । त्रिध्वन्यतमो गुणः प्रबलो भवति । महत्तत्वं ब्रह्मणः शरीरम् । अम्माज्जायतेन्तःकरणवृत्तिबुद्धिनानी निश्चयाख्या । महत्तत्वात्सत्वगुणप्राबल्येन जायमानः सात्विकोहंकारो वैकारिक इति कथ्यते । अस्मात्साचिकाहंकारात्पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि मनश्चोत्पद्यते । एतदेव मनः स्मृत्यादीनां साधनं सर्वेन्द्रियाणां प्रेरक संसारबन्धकारणीभूतं च। अचिद्वस्तूनां यथा महत्तत्वादिरूपेण परिणामा भवन्त्येवं जीवात्मनो ज्ञानधर्मसंकोचविकासादयोवस्था भवन्ति । तथात्मनोपि सृष्टयादिसंकल्पादयोवस्था भवन्ति । जडव्यापाराः सदा परबुद्धयवलम्बनेन संभवन्ति । परमात्मनः सर्वे व्यापाराः स्वबुद्धयव. लम्बनेन संभवन्ति । जीवस्य तु केचिदेव व्यवहारा ईश्वरबुद्धयवलम्बनेन केचित्स्वस्य परमे श्वरस्य चेत्युभयोर्बुद्धिमवलम्ब्य प्रवर्तन्ते । केवलमेव स्वबुद्धिमवलम्ब्य जीवेन व्यवहारः कर्तुं न शक्यते । जडपदार्थाः सदान्यस्य शरीरं भवन्ति । आत्मत्वं तु तेषां नास्ति । तयेश्वरः सदात्मैव शरीरत्वं तस्य नास्ति । जीवस्तु स्थूलदेहस्यात्मा । ईश्वरस्य शरीर• मित्युभयं भवति । अन्तर्नियामकत्वं चात्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं तेन जीवः परमात्मेति द्वय- मप्यात्मशब्देन व्यवहियते । अन्तर्यामित्वस्थ पराकाष्ठा परमात्मेति । ज्ञानं द्विविधं स्वरूा. भूतं धर्मभूतं च । तत्र स्वरूपभूतज्ञःनं जीवाभिन्नं धर्मभूतज्ञानं तु ततः पृथक् । एवं च स्वरूपभूतज्ञानदृष्टया ज्ञानस्वरूपो जीवः । स एवामिति प्रतीत्या भासमानत्वाज्ञयोपि । तथा तादृशज्ञानवत्त्वात् स एव ज्ञ तृस्वरूपोपि । पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतानि महत्तत्वमहंकार- श्चेति सप्त तत्वानि प्रकृतिश्चेत्यष्टभ्यः शरीरोत्पत्तिः। ततस्तच्छरीरं पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि मनश्च भूपयति । भक्तिः प्रपत्तिश्चेति मोक्षसाधने । भक्तिर्भजनम् । अनन्य. भावेन परमेश्वरः शरणीकरणीय इति प्रपत्तिः । साधनक्रमश्वेत्थम्-कर्मज्ञानयोगौ भक्ति- कारणम् । साधनभक्तिः प्रपत्यङ्गम् । सा च प्रपत्तिर्यत्र देहे तद्देहपात एव मोक्षः । अत्र मस्ते प्रत्यक्षमनुमानमागमश्चेति प्रमाणत्रयम् । अन्य प्रमाणानामत्रैवान्तर्भावः । अत्र मते सख्यातिः । जीवन्मुक्ति स्ति । अत्र मतेद्वैतवाद्याहतो विवर्तवादः खण्ज्यते परिणामवादश्च स्वीक्रियते । तत्तात्पर्यमित्यम्-जगति विद्यमानानि सर्ववस्तूनि सत्यानि तानि मूलप्रकृति- परिणामभूतानि च । श्रुतिग गनि 'असत्यं ' 'नास्ति' इति पदामि न मिथ्यार्थबोधकानि किन्तु विनाशित्वबोधकानि । परिणामिपदार्थस्वरूपं तत्तदवस्थासु भिद्यतेतस्ते पदार्था असत्या विनाशिन इत्युच्यन्ते नतु मिथ्याभूतत्वं तेषामिति मन्तव्यम् । एवं व जगत्सत्य मिति राद्धान्तः।

·ॐ रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिकासमेता । ईशावास्योपनिषत् । - ॐ ईशा वास्यमिद५ सर्व यतिकंच जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ॥ १ ॥ अथ वाजसनेयिनां संहितान्तिमाध्यायो व्याख्यायते-सर्वेशानः सर्वभूतान्तरात्मा दोषानईः सर्वविद्यैकवेद्यः । कर्माराध्यः साध्यभक्येकल. भ्यः श्रीमान्व्यक्तो वाजिनां संहितान्ते ॥ रजस्तमःप्रचुरकरणकलेवरसृष्टि- विशिष्टत्वात्-ईश्वरोऽहमहं भोगी ( भ. गी. १६ । १४ ) इत्यादिभगवदुक्त. प्रक्रियया स्वतन्त्रोऽहं देवतान्तर परतन्त्रोऽहमिति च भ्राम्यतस्तत्त्वबुभुत्स. योपसन्नस्य शिष्यस्य स्वतन्त्रतात्मभ्रमादिनिवृत्यर्थ चिदचिदात्मकस्य प्रप. श्वस्य परमपुरुषायत्तस्वरूपस्थितिप्रवृत्तित्वमुपदिशति-ईशा वास्यमिति । नत्वा श्रीशंकर साम्बं बालव्युत्पत्तिसिद्धये । व्याख्यायते मया व्याख्या नारायणप्रकाशिका ॥१॥ ॐ भूधरभूजानिर्विजयतेतमाम् । आशीर्नमस्क्रियावस्तुनिर्देशात्मकं त्रिविधं मंगलं तन्मध्येऽत्र वस्तुनिर्देशात्मक मंगलमाचरिष्यन् चिकीर्षितमर्थ प्रतिजानाति. अथेति । वाजसनेयिनां संहितेति । वाजसनेयिनां पवदशशाखाः काण्वमाध्यन्दि. न्यादयः । तत्र प्रथमत्यागे मानाभावात्प्रथमा या काण्वशाखा तद्वतोपनिषद एवेदं व्याख्यानं प्रकाशिकाभिधम् । उपान्त्याध्यायपर्यतं कर्मकाण्डमभिधायान्तिमेनाध्यायेन ज्ञान काण्ड प्रति. पाद्यते। सर्वेशान इति । दोषानहः । कल्याणगुणगणविशिष्टत्वाद दोषा भगवति न सन्तीति भावः । साध्यभक्त्येकलभ्यः-केवलया साध्यभक्त्या प्राप्यमाणः। साध्यभक्तियुक्ताः श्रीपर- कुशादयः इत्युक्तं यतीन्द्रमतदीपिकायाम् । रजस्तम इत्यादि । रजस्तमःप्रचुरा रजस्तमो. गुणबहुला या करणानामिन्द्रियाणां कलेवराणां देहानां च सृष्टिस्सद्युतत्वात् । भगवदुक्तप्र. क्रियया-ईश्वरोऽहमित्यादिवाक्योक्तपद्धत्या । भ्राम्यतः-अहं स्वतन्त्रो न भगवत्परतन्त्रः। अथवा भगवदितरदेवता ब्रह्मशिव.दयस्तस्परतन्त्र इति च भ्रनसरूपम् । तत्वबुभुत्सया- परपरहस्यजिज्ञासया । उपसन्नस्य-शरणं प्राप्तस्य । स्वतन्त्रात्मभ्रमादिनित्यर्थ-आत्मा- देनेह जीवो गृह्यते । जीवः स्वतन्त्रो न भगवत्परतन्त्र इति व्यामोहनिरासार्थम् । चिद- चिदात्मकस्य-चित्पदेन जीवस्य अचित्यदेन जडस्य व ग्रहणम् । परमपुरुषायत्तेति।

·प्रकाशिकासमेता इदं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सर्वमीश्वरव्यतिरिक्तं भोक्तृभोग्यरूपम् । ईशा सर्पनियन्त्रा पुरुषेणेति यावत् । 'योऽसावसौ पुरुष: ' [ वृ० ५।१५।१] इत्यनुवदिप्यमाणत्वात् । स हि सर्वस्येष्टे । तथा च श्रुत्यन्तरम् – 'पति विश्वस्यात्मेश्वरम् ' [ म० ना० ११ । ३ ] इति। तेन वास्यं वसनीयं व्याप्यमिति भावः । यच्च किंचिज्जगत्सर्वं दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्न. बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः । [ म० ना० ११ । ६ ] इति श्रुतेः । यद्वा सर्वाधारे स्वस्मिन्नेव सर्व वास्यं प्रतिष्ठापनीयम् । स्मर्यते हि- सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यत्रेति वै यतः । ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते ॥ इति । जगत्यां मह्याम् । इदं लोकान्तरोपलक्षणम् । जगद- न्यथात्वं गच्छत् । तत्राचिदंशस्य भोग्यत्वाय स्वरूपविकाररूपमन्यथा. त्वम् । चिदंशस्य तु भोक्तृत्वाय ज्ञानसंकोचविकासादिस्वभावविकारेणा. न्यथात्वमिति भेदोऽनुसंधेयः । ईशेनावास्यं किंचिदपि नास्तीति द्रढयितुं यतिकचेति जगद्विशेष्यते । जगत्यादिषु लोकेषु यत्किचिद्भोक्तृभोग्यरूपं जगदस्ति तदिदं सर्वमीशा वासुदेवेन वस्यं धार्य चेति वाक्यार्थः । इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः । वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं चिदचितां जीवजडानां जन्मादिद्वारा स्वरूपप्राप्तिः । रक्षणं गमनादिप्रवृतयश्च भगवदधीना इत्यर्थः । ब्रह्मादीति । स्तम्बस्तृणविशेषः । ब्रह्माणमारभ्य तृणपर्यन्तम् । ईश्वरव्यतिरिक्तमिति । ईश्वरस्तु स्वतन्त्रः । भोक्ता-जीवः । भोग्यं जडजातम् । अनु. वदिप्यमाणत्वादिति । ब्राह्मणं हि शतपथाख्यं वाजसनेयिंसंहिताव्याख्या रूपं तत्र वृहदारण्य कमीशावास्योपनिषद्वयाख्शनरूपं तत्र गृहीतेनार्थेन संहितान्तर्गतार्थो यथा संगतो भवेत्तथा व्याख्येयं व्याख्यात्रा। मया च तथानुष्ठितमिति प्रकाशिकाकृदाशयः। अर्थान्तरमाह- यद्वेति। अस्मिन्मक्षे स्वस्मिन्नेवेत्यस्याध्याहारः कः। तत्र प्रमाणमाह-स्पर्यत इत्या- दिना । लोकान्तरोपलक्षणमिति। जगतीपदेन भुवरादिलोका ग्राह्या एवं च भूरादि- सर्वलोकस्थमित्यर्थः । अन्यथात्वमिति । जगदिति यङ्लुइन्तसाधित पदप्रयोगः । तेन 'नित्यं कौटिल्ये गतो' ( पा. सू. ३।१।२३ ) इति पाणिन्यनुशासनात् अन्यथात्वं कुटि. लत्वं गच्छदित्यर्थः । तत्राचिदंशस्यति । अयं भावः । चिदचिद्विशिष्ट ईश्वर एव सर्व . मिति विशिष्टाद्वैतमतम् । तत्राचिदंशो भोग्यस्वरूपः । चिदंशस्तु जीवो भोक्तृस्वरूपः । अचिदंशे जडे स्वरूपविकाररूपमन्यथात्वम् । चिदंशे जीवे तु ज्ञानसंकोचविकासादिनान्य • थात्वम् । तच यथा देवादिजीवेषु बहुज्ञवाग्ज्ञानविकासः । मनुष्यादिजीवेष्वल्पज्ञवाज्ज्ञान- ।

·वै ईशावास्योपनिषत्। क्षेत्रज्ञ एव च ॥ [म. मा. अ. वि. स. फ. १६ ] इत्याद्युपबृंहणानि बोध्यानि 'पृथगात्मानं परितारं च मत्वा [श्वे०१। ६ ] । ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशानीशौ [ श्वे० १ । ९] । 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामे को बहूनां ये विदधाति कामान् [ श्वेः ६ । १३ ] इत्यादिपु श्रुतिपु प्रसिद्धो जीवे. श्वरयोरीशेशितव्यादिलक्षणोऽत्यन्तभेदोऽप्यत्र सिद्धः । ननु रूढियोगम- पहरतीति न्यायादीशोऽत्र रुद्रः स्यात् । मैवम् | ‘एको ह नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानो नेमे द्यावापृथिवी न नक्षत्राणि न यमो नामिन सोमो न सूर्यः स एकाकी नर एव [म. ना. १.] । इत्यादिषु श्रुतिषु भग. वत्कार्यत्वेन कर्मवश्यत्वेन च संप्रतिपन्ने रुद्रे सर्वव्यापित्वसर्वाधारत्वादेर- न्वयासंभवेन विरुद्धार्थविषयतयैव रूढेभनत्वात् । एवं च जगत्कारणवादि- वाक्यावगताकाशप्राणादिशब्दन्यायेनाजः सर्वेश्वरः सिद्ध इत्यनवच्छिन्नैश्व- यतया प्रसिद्धेः सर्वेश्वरे यौगिक एवायमीशशब्दः प्रयेतव्य इति सिद्धम् । एवं मुमुक्षोरीश्वरपारतन्ध्यबाधमुत्पाद्य वैराग्यभूषितां वृत्तिमुपदिशति-तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः। तेन जगता भोग्यताभ्रमविषयेणेति भावः । त्यक्तेनाल्प. त्वास्थिरत्वदुःखमूलत्वदुःखभिश्रत्वदुःखोदकत्वदेहाभिमानमूळत्वास्वाभाविक ब्रह्मानन्दानुभवविरुद्धत्वरूपा ये विषयदोषाः सप्त तन्निरूपणपूर्वकं परित्यक्ते- संकोचः । उपबृंहणानाति । उपोद्वलकपुराणेतिहासवाक्यानि । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपवृंहयेदित्युक्तेः । उपवृंहणं नाम विदितसकलवेटतदर्थानां स्वयोगमहिमसाक्षात्कृतवेद तत्त्वार्थानां वाक्यैः स्वावगतवेदवाक्यार्थव्यक्तीकरणम् । इति रामानुजायश्रीभाष्य उपबृंहण- लक्षणमुक्त । सिद्ध इति । अभेदवादिमते जीवेश्वरयोरभेदस्तत्रिरासाथ जीवेश्वरयो- रत्यन्तभेदः सिद्ध इत्याइ । जीव ईशनीयत्वाद् भृयादिवत्परतन्त्रः। ईश्वरस्तु ईशत्वा- द्राजवत्वतन्त्रः। तयार्भेदाभावो न संभवतीत्यर्थः । ईशशब्दो स्ट्या रुद्रवाचकोऽ स्ति । ईष्ट इति व्युत्पत्त्या भगवद्रूपोऽस्ति । ततश्च रूढर्योगादलीयस्त्वेन कथमीशपदेन भगवतो विष्णोग्रहणमिति शंकते- नन्विति । अपहरति बाधते । रूढेर्भग्नत्वादिति । ‘एको ह वै ' इति ध्रुत्या रुद्रो भगवनिर्मितः स्वकृतकर्मवश्य- श्चेति बोध्यते । ततः कर्मतन्त्रे तस्मिन्सर्वव्यापित्वं सरसतया न घटते कर्मणस्तत्पूर्वभावि- स्वादेवं च रूट्येशपदेन रुद्रग्रहणे सर्वव्यापित्वाद्यभाववति तस्मिन् सर्वव्यापित्वादिकम. नेन मन्त्रेणोकं स्यात्तथा च मन्त्रस्य विरुद्धार्थप्रतिपादकत्वं प्रसज्ज्येत । अतो रूटिं भक्त्वा यौगिकार्थेन भगवद्रूप एवार्थे ग्राह्यः । तथा च न विरुद्धार्थतेत्यर्थः । जगत्का- रणवादीत्यादि । ब्रह्ममीमांसायां जगतः कारण समन्वयात् ब्रह्मैव नान्यदिति-तत्त ·४ प्रकाशिकासमेता । नोपलक्षितः सःभुञ्जीथाः । भगवदुपासोपयुत्त देहस्य धारणमात्रौपयिकमन्न- पानादिकं यागदानहोमार्चनाद्युपयोगिपरिजनपरिच्छदादिकं च वर्ग भुञ्जीथा इत्यर्थः । यद्वा दोषसप्तकनिरूपणात्त्यक्तेन भोग्याभासेनोपलक्षितः सन्भु जीथाः । सर्वावासत्वेन प्रकरणप्राप्तं प्रकृतमुक्तदोषप्रतिभटं निरतिशय- भोग्यं वक्ष्यमाणोपायमुखेन भुञ्जीथा इति योज्यम् । तत्र ‘ भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मस्वा' [ श्वे० १ । १२ ] 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यननमन्यो अभि- चाकशीति ॥ [ मुं० ३ । १ ] 'समाने वृक्षे पुरुषो निममोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीत. शोकः' [ मुं० ३ । २ ] इत्यादिभिः प्रपञ्चितस्तत्त्वत्रयविवेकोऽप्योति भावः । अनीशया भोग्यभूतया मायया प्रकृत्येत्यर्थः । जुष्टं प्रीयमाणम् । स्वस्मादन्यमीशमस्येशस्य महिमानमिति महिमानं चेत्यर्थः । तदेतिप्रतिनि- देशोऽध्याहार्यः । यदान्यमीशमस्य महिमानं च पश्यति तदा वातशोको भवतीत्यर्थः। मा गृधः कस्यस्विद्धनम् । कस्यचिद्धनं कस्यापि बन्धोरबन्धोर्वा समन्वयात् (व्र. सू. १।१।४) इति सूत्रेण साधिते आकाशप्राणादिभ्यो जगदुत्पत्तिरिति प्रतिपादकेषु वाक्येषु आकाशादिपदेन ब्रह्मैव ग्राह्यं न तु भूताकाशादिकमिति आकाश. प्राणाद्यधिकरणः ब्रह्ममीमांसाप्रथमाध्यायप्रथमपादस्थः साध्यते। तथा चाकाशाधिकर- णविषयवाक्यम्। छान्दोग्ये-सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते। आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति । आकाशो वेभ्यो ज्यायान् । आकाशः परायणम् । इति । एवं चात्राकाशा- दिपदेन यथा ब्रह्मैव प्रतिपाद्यते तथात्रंशपदन निरवधिकैश्वर्यसंपन्नः परमात्मा यौगिकार्थेन प्रायः । न रुद्रादिः। अनवाच्छन्नैश्वर्यतया अप्रतिवद्धविभूतित्वेन । अल्पत्वास्थिरत्वेति। अल्पत्वादयो विषयदोषाः । दुःखोदकत्वं- दुःखसमाप्तिकत्वम् । एवं च विषया दुःखमूला दुःखमिश्रा दुःखावसानाश्चेति भावः । सर्वविषयत्यागस्य क व्यत्वेपि देहधारणार्थमावश्यक- मनपानादिकं त्वगीकर्तव्य देहस्य भगवदुपासनायामुपयुक्तत्वात् । तथा यागाद्युपयोगिपदार्थ- जातं स्वीकर्तव्यं यागादीनां चित्तशुद्धिसाधनत्वात् । दोषसप्तकनिरूपणादिति श्रल्यत्वादयः पूर्वोक्ताः सप्तदोषाः। प्रकृतमिति । ब्रह्मेत्यर्थः । प्रतिभट-विरोधि । वक्ष्यमाणोपायमुखेनेति । कुर्वन्नेवेह कर्माणाति द्वितीयमन्त्रायुक्तकर्मयोगरूपोपाथद्वार- त्यर्थः । तत्त्वत्रयविवेक इति । चिदचिदीश्वरेति तत्त्वत्रयम् । तदोति प्रतिनिर्देश- इति । यत्तदोनित्यसंबंधाद्यदेत्यनुगुणं देति पदमध्याहार्यमित्यर्थः । अर्थतृष्णामिति।

·प्राप्त. ईशावास्योपनिषत् । धनं मा गृधः माभिकाङ्क्षीः । गृधु अमिकाङ्क्षायामितिधातुः । आह च यमः किंकरं पति-परमसुहृदि बान्धवे कलत्रे सुतवनितापितृमातृभृत्य. वर्गे । शठमतिरुपयाति योऽर्थतृष्णां पुरुषपशुनहि वासुदेवभक्तः । इति स्मृतेः । इदं च धनाशाप्रहाणं परमात्मव्यतिरिक्त कृत्सविषयवैराग्योपलक्ष णम् । परमात्मनि यो रक्को विरक्तोऽपरमात्मनि । इति स्मृतेः ॥ १ ॥ कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छत५ सपाः । एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म वि.प्यते नरे ।। २ ॥ एवं विरक्तस्य विदुषः फलसङ्ग कर्तृत्वादिरहितो ब्रह्मविद्याङ्गभूतः कर्मयोगो यावजीवमनुष्ठय इत्याह कुर्वन्निति । शतं समाः-शतं संवत्सरान् । कर्माणि नित्यनैमित्तिकानि । कुर्वन्नेवेह लोके जिजीविषेज्जीवितुमिच्छेत् । ब्रह्मविदोऽपि यावद्विद्यापति जीवितुमिच्छा भवतीति त्वात् । शतायुर्वं पुरुष इति श्रुतेर्यावज्जीवं नित्यनैमित्तिककर्माणि कुर्वीतेति विधिः संक्रामायितव्यः। यावज्ज्ञानयोगाधिकारं वर्मयोगः कर्तव्य इति मावः । न कदाचिदपि विद्याझं कर्म परित्यजेदित्येवकाराभिप्रायः । त्वयि । ईश्वरपरतन्त्ररूपज्ञानतया तदाज्ञापरिपालनरूपकर्मानुष्ठानेऽधिकारपूर्तिम- तीति भावः । एवमेवानुष्ठानमित्यर्थः । उक्तमर्थ व्यतिरेकेण दृढीकरोति. नान्यथेतोऽ:तीति । इतः कर्मानुष्ठानादन्यथा प्रकारान्तरं नास्तीत्यर्थः नान्यः पन्थास्तत्तोषकारणमिति स्मृतेः । नन्वीश्वरवेदिनोऽपि कर्मानुष्ठाना- दवश्यंभावी बन्धः स्याइित्याशझ्याह - न कर्म लिप्यते नर इति । ब्रह्मविद्याविरुद्धेषु कर्मफलेषु न रमत इति नरः । प्रस्तुतब्रम्हविदि नरे विद्याङ्गतया क्रियमाणं कर्म न लिप्यते न स्वर्गादिहेतु भवति प्रत्युत शुद्ध. परमसुहृद्ववान्धादीनां धने यो नरम्तृष्णां करोति स नरपशुरेव न भगवद्भक्त इति श्लोक. तात्पर्यम् । इदमित्यादि। न केवलं धनविषयकतृष्णव परित्याज्यापेितु भगवदितरेषु सर्वे. प्वपि वस्तुजातेषु तृष्णा न कर्तव्या । भगवद्विषये तु वैराग्यं न कर्तव्यमित्यर्थ ः ॥ १ ॥ नित्यनैमित्तिकानोति । अकरणजनित प्रत्यवायपरिहारार्थ नित्यनैमित्तिकानि कर्तव्यानि । काम्यनिषिद्धानि च परिदरणीय नीत्यर्थः। संक्रामयितव्य इति । कुर्वन्नेवेह कर्माणीत्यादिश्रुतिरेवरूपेण विपरिणमयितव्येत्यर्थः । तत्तोषकारणमिति । भगवत्संतोषकारणमित्यर्थः । नरशब्दस्य प्रकरणानुरोधेनार्थ दर्शयति-न रमत इति । ..

·६ प्रकाशिकासमेता प्रत्यगात्मसाक्षात्कारमेवोत्पादयतीति भावः । यत्तु कुर्वन्नेवेह काणीत्ययं विघिरविद्वद्विषय एव नतु ब्रह्मविद्विषयस्तस्य विधिनिषेधशास्त्रवश्यत्वा. भावादिति व्याख्यानम् । तत्प्रकरणविरुद्धम् । ' विद्यां चाविद्यां च यस्त- द्वदोभय ५ सह ' [ ई. वा० । १ । १ । इत्याद्युपरितनविध्यन्तरविरुद्ध चेति न वेदविदो बहु मन्वते ॥ २॥ असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाप्ताः । तास्त प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३ ॥ एवं मन्त्रद्वयेन तत्त्वत्रयं विद्याङ्गकर्मानुष्ठानं चोपदिष्टम् । इदानी य आसुरप्रकृतयः शास्त्रविधिमुत्सृज्य यज्ञादि कर्म कुर्वन्ति निषिद्धकर्म चाचरन्ति ते आत्मघातिनो निरयपातिन इत्युपदिशत्याचार्य:- असुर्या इति । असुराणां स्वम्ता असुर्या अतिदारुणा इत्यर्थः । नामेति प्रसिद्धौ। असुरस्व |वानुभाव्या निरयसंज्ञिता लोकाः सन्तीति शास्त्रप्रसिद्धमिति भावः । तान्विशिनष्टि-अन्धेन तमसावृता इति । अन्धेनातिगाढन तमसान्धकारेणावृता व्याप्ताः । आलोकप्रसङ्गरहिता इति भावः । ये - रम्धातोरोणादिको उप्रत्ययः । साङ्करभाष्योक्तमुपक्षिपति-यत्त्विति । तत्र हि एवम त्म. विदः पुत्रायेषणात्रयसंन्यासेनात्मनिष्टतयामा रक्षितव्य इत्येप वेदार्थः । अथेतरस्याना- त्मज्ञतयात्मग्रहणाशक्तस्येदमुपदिशति मन्त्रः कुर्वनेवेति । प्रथममन्त्रो ब्रह्मविद्विषयो द्वितीयस्त्वज्ञानिविषय इति शांकराभिप्रायः विधिनिषेधशास्त्रवश्यत्वाभावादिति। अहरहः संध्यामुपासीत, ब्राह्मणो न हन्तव्यः इति विधिनिषेधौ वेदरूपशास्त्रे उक्ती । तदाज्ञावशंवदत्वं ब्रह्मविदोऽनुपपन्नं तस्य वेदा अवेदा भवन्ति ' इति वृहदारण्यकोक्तः । शास्त्रलक्षणं च-प्रवृत्तिा निवृत्तिा नित्येन कृतकेन च । पुं- येनोपदिश्येत तच्छास्त्रम- भिधीयते' इन्युक्तम् । प्रकरणविरुद्धमिति । ईशावास्येति संपूर्णोऽध्यायो मुख्यतो ज्ञानप्रतिपादकत्वाज्ञानप्रकरणं न कर्मप्रकरणमिति प्रकाशिकाकृदाशयः । विद्यां चेति। अस्यापि मन्त्रस्य व्याख्यायाः प्रकाशिकायाः शांकरभाष्ये भिन्नोऽर्थः । वेदविद इति । वेदार्थतत्वज्ञा रामानुजाचार्यादय इत्यर्थः ॥ २ ॥ उपदिएमिति । ईशावास्येत्यादिना प्रथममंत्रेण चिदचिदीश्वरेति तत्वत्रयमुक्त द्वितीयेन कर्वनितिमन्त्रेण विद्याभूतं निष्काम कर्मानष्टानमुपदिष्टम् । शास्त्रविधिमिति च शास्त्रोक्ता यज्ञाद्यनुष्टानोक्तामितिकर्तव्यतालवत्या यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य'वर्तते कामकारतः। न स सिद्धिमवाप्नोतीति भगवदुक्तस्तस्य शिष्ट्यभावः । निषिद्धकर्म-सुरापानब्राह्मणहननादि- ·। असनेव स अनेजन्न कम्पमानम् । एज ईशावास्योपनिषत् । केचन देवा मनुष्या ब्राम्हणक्षत्रियादयो वात्महनः । भवत्यसब्रह्मेति वेद चेत् '। [तै० २।६।९।] इत्याम्नाता ब्रह्मज्ञानाविहीनाः काम्यनिषिद्धकर्मादिनिष्ठा इत्यर्थः । जना जनिमन्तः संसरन्त इत्यर्थः । ते प्रेत्य देहादुत्क्रम्य तानभितो गच्छन्ति । तान्पृथिव्यन्तरिक्षस्वर्गरौरवा. दिसंज्ञितान्निरयान्निरन्तरं गच्छन्तीति भावः ॥३॥ अनेनदेकं मनसो जवीयो नैनदेवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् । तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥४॥ एवं विद्यायां शीघ्र प्रतिपत्तिसिद्ध्यर्थमविदुषामनर्थ उक्तः । अथ सर्वावासत्वेन प्रस्तुतस्येश्वरस्यानन्तविचित्रशक्तियोगं व्यञ्जयन्नुपदिशति- कम्पने । एकं प्रधानतमम् । प्रधान शास्त्र विदुषामिति रुद्रस्मृतेः । स्वाधिकसमानद्वितीयरहितमिति वा । 'न तत्सम श्चाभ्यधिकश्च दृश्यते ' [ श्वेः ६ । ८ । ] इतिश्रुतेः । परमसाम्यमापन्ना अपि मुक्ता ईशाधीना एवेति भावः । मनसो जबीयः-वेगवतो मनसो जवीयो वेगवत्तरम् । निष्कम्पं वेगवत्तरं चेति विरोधिः प्रतीयते । परिहा- रस्तु विभुत्वाद्वस्तुतो नैजति तत एव मनसो गोचरदेशे वर्तत इति मनसो जवीय इत्युपर्यत इति । किंच देवा ब्रम्हरुद्रादयः पूर्वमर्षत् । प्रागेव रुपम् । निरयः-नरकः । असुरस्वभावानुभाव्या इति । पूर्वोक्तासुरस्वभावैः पुरु. पैरुपभोग्या इत्यर्थः । आलोकप्रसंगरहिता इति । आलोको ज्ञान प्रकाशश्च तत्प्राप्ति- रहिताः। असन्नेवेति । ब्रह्म असद्रूपमेवास्तीति यो वेद सोसत्स्वरूपो भवतीति श्रुत्यर्थः । काम्यनिषिद्धकर्मादिनिष्ठा इति । काम्यं-इष्टापूर्तादि । निषिद्धं ब्राह्मण. हननादि । आदिपदेन शास्त्रोक्तसंध्यावन्दनादिकाले जलताडनादिरूपः स्वेच्छाचारो ग्राह्यः ॥३॥ प्रस्तुतस्येति। ईशावास्येत्यादिना प्रथममन्त्रेण भगवान् सर्वावास इत्युक्तम् । अनन्त- विचित्रेति । अनेजन्मनसो जवीय इति कथिताः परस्परविरुद्धशक्तयः । धजयन्- स्पष्टयन् । स्वाधिकसमानद्वितीयरहितमिति । स्वस्मादधिकः स्वेन समानश्च यो द्वितीयस्तद्रहितम् । न कोऽपि भगवत्तुल्यस्तदधिको वेत्यर्थः । परमसाम्येति । निर. जनः परमं साम्यमुपैतीति श्रुतेः । परमसाम्यमेव भवति न त्वभेद इति विशिष्टाद्वैतिमतम् । भेदे सत्यन्याधीनत्वं समञ्जसम् । प्रतीयत इति । एवं विरोधाभास इत्यर्थः। विरोधपरिहारस्तु ब्रह्मणो व्यापकत्वेन मनःप्राप्तेः प्रागेव तत्तस्थले सत्त्वान्ननसोपि वेगवत्तर. त्वम् । गोचरदेश इति । गाव इन्द्रियाणि चरन्ति यस्मिनि नेविग्रहः । मनसो गोचरदे।

·प्रकाशिकासमेता
सर्वान्देवान्प्राप्नुवन्नित्यर्थः । एतत्प्रस्तुतं सर्वावासं ब्रह्म नाप्नुवन्नेतावन्तं
कालं न लेभिर इति भावः । पूर्वमेव प्राप्तं न प्राप्नुवन्निति च विरोधः ।
विभुतया प्राप्तमपि कर्मसंकुचितज्ञानाः क्षेत्रज्ञा माचार्योपदेशमन्तरेण स्व.
बुद्ध्या नामवन्तीति परिहारः । तथोक्तं छान्दोग्ये ' तद्यथापि हिरण्यनिर्षि
निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि संचरन्तो न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अह.
रहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्यनृतेन हि प्रत्यूढाः [ छा० ८ ।
३ । २ ] इति । ' अपि तद्धावतोऽन्यानत्वेति यः पृथिव्यां तिष्ठन् ।
[ बृ० ३ । ७ । ३ ] ' यात्मनि तिष्ठन् ' ।' यः सर्वभूतेषु तिष्ठन्
इत्यादिश्रुतेः । सर्वत्र तिष्ठदेव तद्ब्रह्म धावतोऽन्यान्देवादीनत्येति । तिष्ठतः
पुरुःस्य धावदतिक्रमणं न घटत इति विरोधः । जविनो यावद्यावद्धावन्ति
तावतस्तावत: परस्तादपि वर्तत इति तात्पर्यादविरोधः । तस्मिन्नपो मात.
रिश्वा दधाति । तस्मिन्सर्वावासेऽवस्थितो मातरिश्वा वायुः । अप इत्युप
लक्षणं पयोधरग्रह नक्षत्रतारकादिक बिभर्तीत्यर्थः । सर्वाधारभूतेन सर्वेश्वरेण
विधृतो वायुस्तत्सत्यैव विभर्तीत्यभिप्रायः । एष सेतुर्विधरण एषां
लोकानामसभेदाय [ वृ० ४ । ४ । २२ ] । द्यौः सचन्द्रार्कनक्षत्रा खं
दिशो भूर्महोदधिः । वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः ॥ इ यादिषु
प्रसिद्धमेतत् ॥ ४ ॥
।
-मानसप्रत्यक्षज्ञायमाने देशे। कर्मसंकुचिताना इति। विरुद्धेन कर्मणा संकुचितं
ज्ञानं येषाम् । तद्यथापीति ।यथा हिरण्यनिधिं हिरण्यमेव पुनर्ग्रहणाय निधातृभिनिधीयते
इति निधिस्तं हिरण्यनिधि निहितं भूमेरधस्तानिक्षिप्तमक्षेत्रज्ञा निधिशास्त्रेनिधिक्षेत्रमजानन्त-
स्ते निधेरुपयुपरि संचरन्तोपि निधि न विन्देयुः शक्यवेदनमपि । एवमेवेमाः सर्वा इमाः
प्रजाः सुषुप्तिकाले यथोतं हृदयाकाशाख्यं वह्मले कमहरहर्गच्छन्त्योपि न लभन्ते । यतोनृतेन
हृताः । धावदतिक्रमणमिति । धावन्तं परुषमतिक्रम्य गमनम् । मातरिश्वति।
मातरि आकाशे वयति वर्दत इति विग्रहः । सेतुरिति। ' पिञ् बन्धने' इत्यस्य
रूपम् । विधरणः-धारकः । असंभेदाय-भेदाभावाय । सेतोरभावे जलानि यथा दूरदेशं
गच्छन्ति कुल्याद्वारेण सस्योपकाराय न भवन्ति तथा भगवद्रूपसेतोरभावे भूरादयो लोका
विनश्येयुर्न परस्परोपकाराय भवेयुरिति भावः । विधृतानीति । एतस्याक्षरस्य प्रशासने
गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठत इति श्रुतेः ॥ ४ ॥

·सर्वस्य तदु च ॥ ॥ ईशावास्योपनिषत् । तदेजति तत्रैजति तदुरे तदन्तिके । तदन्तरस्य सर्वस्यास्य वायतः ॥५॥ एवमुपदिष्टविचित्रशक्तित्वमादरेण मुखान्तरेण पुनरनुशास्ति-तदेज- तीति । भूयोभूयः प्रवचनं श्रवणं च कर्तव्यमिति पुनरनुशासनाभिप्रायः । तथा च श्रूयते-येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् [ मुं० १।२ । १३ ] इति । तत्त्वतः । अज्ञानसंशयविपर्ययनिरासो यथा भवति तथा प्रोवाच प्रकर्षेण ब्रूयात्पुनः पुनरुपदिशेदित्यर्थः । तदेजति तत्सर्वव्याप्तं ब्रझैजति कम्पत इव जवीय इवेति यावत् । तदु तदेव नैजति वस्तुतो न कम्पते । तद्रे च तदेवान्तिके च वर्तते । आसुरदैवप्रकृतिक- पुरुषभेदापेक्षया विभोरेव दूरान्तिकवर्तित्वव्यपदेशः । तथाह भगवा. शौनक:-पराङ्मुखा ये गोविन्दे विषयासक्तचेतसः ॥ तेषां तत्परमं ब्रह्म दूगद् दूरतरे स्थितम् । तन्मयत्वेन गोविन्दे ये नरा न्यस्तचेतसः ॥ विषय- त्यागिनस्तेषां विज्ञेयं च तदन्तिके ॥ इति । अपरमप्येकं वैचित्र्यमियाह तत्सर्वव्याप्तं परं ब्रह्मास्य सर्वस्य प्रमाणावगतस्य वस्तुनोऽप्यन्तर्भवति तदेव पुनस्तदानीमेव सर्वस्य बहिरपि भवतीत्यर्थः । तदितरेषां गृहान्त- वर्तिनां तदानीं बहिष्ठत्वं न संभवति बहिर्वसतां च नान्तर्वतित्वमिति ब्रम्हणि वैचित्र्यमिति भावः । यद्यप्यणुषु नान्तर्वतिता संभवति तथाप्यप्रति. घातादविभक्तदेशतया वर्तित्वमात्रेणान्तर्वतित्वोक्तिः। एवं बहियाप्तिरप्य- अज्ञानसंशयेति । स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्युभयकोटिकं ज्ञानं शयः । विपर्ययः शुक्तिरजतवान्मथ्याज्ञानम् । पुनःपुनरुपदिशेदिति । श्रुतिः श्रोतृहितैषिणीति न्याया. छूतेरालस्यदोषाभावाच । क.म्पत इवेति । इवेत्यनेन वस्तुतः कम्पनं निषिध्यते । आसुरदैवेत्यादि। यद्यपि विभुत्वात्सर्वसमीप एव ब्रह्म तथापि आसुरप्रकृतीनां पुरु- षाणां तद्रस्थमिव भासते । दैवप्रकृतीनां तु समीपस्थमिव भासते । अतो द्रसमीपवर्ति. त्वेन कथनम् । शास्त्रोक्तविधित्यागपूर्वक निषिद्धसेवित्वमासुरप्रकृतित्वमिति प्रागेवोक्तम् । तद्विरुद्धत्वं दैवप्रकृतिकत्वं शौनकवाक्ये प्रथमश्लोकपूर्वार्द्ध आसुरप्रकृतीनां लक्षणम् । द्वितीये श्लोके देवप्रकृतीनां लक्षणम् । विशिष्टाद्वैतिमते नैयायिकादताः प्रायः पदार्था अङ्गीकियन्त । नैयायिकमते च परमाणवो नित्यास्तद्भेदो न संभवति ततश्च नित्यपरमाणो रन्तर्गतत्वं ब्रह्मणः कथमिति शंकते-यद्यपीति । द्यपि परमाणूना भेदाभावात्तन्मध्य- गमनेनान्तर्वतित्वं ब्रह्मणो न संभवति घटाकाश इव तथापि परमाणुभेदमकृत्वा ब्रह्म पर । २

·१०
प्रकाशिकासमता
विभुद्रव्यापेक्षयैव । न तु विभुद्रव्यापेक्षयापीति द्रष्टव्यम् । तदिदं वैचित्र्यं-
तैत्तिरीयेऽप्युक्तम्-अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थित इति ॥५॥
यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति ।
सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥
एवं सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वमुक्तम् । अथ सर्व जगद्ब्रह्मात्मकमित्यनु-
संदधानस्यैहिक प्रयोजनमाह-यस्त्विति । यः परमात्मज्ञानाधिकृतः सर्वाणि
भूतानि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तान्यात्मन्येव परमात्मन्येवानुस्यूतानि पश्यति
ध्यायतीत्यर्थः । पृथिव्यादिध्रियमाणमपि तन्मुखेन परमात्मन्येव स्थितमि-
त्येवकारामिप्रायः । तुशब्देनास्याधिकारिणो माहात्म्यविशेषो द्योत्यते । किंच
सर्वभूतेषु चात्मानं परमात्मानं यः पश्यतीति । इदं व्याप्तिमात्रपरम् ।
परमपुरुषस्यानन्याधारत्वादिति भावः । यच्छब्दस्य स इति प्रतिनिर्देशो-
ध्याहार्यः । स उक्त विधज्ञानी । ततस्तेषु सप्तम्यर्थे तसिः । ब्रमात्मकतया
दृष्टेषु सर्वेषु भूतेप्वित्यर्थः । न विजुगुप्सते कुतश्चिदपि न बीभत्सते ।
स्वात्मविभूतिन्यायेन कचिदपि निन्दा न करोतीति भावः ॥ ६ ॥
माणुसमानप्रदेशे तिष्ठति । अत उभयोः परमाणुब्रह्मणोः समानदेशवर्तित्वाद्ब्रह्मा: परमा.
ण्वन्तर्गतत्वम् । अविभुद्रव्यापेक्षयवेति । आकाशकालादिव्यापकद्रव्यभिन्नपृथिव्यादि-
द्रव्यापेक्षया। आकाशकालदिगात्मानो विभुद्रव्याणि ॥ ५ ॥
अनुस्यूतानीति । ‘षिवु तन्तुसन्ताने' इति धातो रूपम् । यथा मणयः सूत्र-
स्यूतास्तथा भुतानि परमात्मस्यूतानि । तन्मुखेन-तद्वारा । अस्याधिकारिण इति । सर्व
भूतात्मदर्शिनो विदुष इत्यर्थः । व्याप्तिमात्रपरामिति । सर्वभूतेष्विति सप्तम्याधार-
योतिका । वैषयिक औपश्लेषिकोभिव्यापकश्चेत्याधारस्त्रिधा । तत्र तृतीयोभिव्यापकरूपो.
त्राधारो ग्राह्यः । यथा सर्वस्मिन्नात्मास्तीत्युदाहरणेभिव्यापकरूपाधारस्तेन च सर्वत्रात्मा
व्याप्त इत्यर्थः । तथात्रापि सर्वभूतव्याप्त आत्मेत्यर्थः । न तु कटे पुस्तकमितिवत् सर्व
भूताधिकरण आत्मा । तस्यान्याधिकरणकत्वाभावात् । स्वे महिनि ( छां. ॥२४।१ ) इति
श्रुत्यात्मन आत्मैवाधिकरणम् । अध्याहार्य इति । यत्तदोनित्यसंबन्धात् । ननु पञ्च-
म्यास्तसिरित्यनेन पञ्चम्यर्थे तसेविधानात्तत इत्यस्य तेष्विति सप्तम्यन्तः पर्यायशन्दः
कथमत आह-सप्तम्यर्थ इति । तसेः सार्वविभक्तिकत्वात्तथार्थपि नासमजसम् ।
विजुगुप्सत इति । गुपेनिन्दायामित्यनेन निन्दार्थे सन् । स्वात्मविभूतिन्याये.
नेति । ज्ञानिनः सर्वभुतमयचे कस्याप्यन्यस्य निन्दायां स्वस्यैव निन्दा स्यादिति
भावः ॥ ६ ॥

·व ईशावास्योपनिषत् । ११ यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूदिनानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥ एवं वैयधिकरण्येनोक्तं सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वं सामानाधिकरण्येनापि द्रढयंस्तदनुध्यानस्य सद्यः शोकनिवर्तकत्वमाह ---यस्मिन्निति । यस्मिन्प्र. णिधानसमये विजानत ईशा वास्यमित्यारभ्य ततो न विजुगुप्सत इत्यन्ते- नोपदिष्टं स्वतन्त्रं परतन्त्रं वस्तुभेदं यथोपदेशं विविच्य जानत इत्यर्थः । नन्वेवमत्यन्तभेदाभ्युपगमे सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूदिति सामानाधिकरण्यं भज्येतेत्याशङ्कावारणाय-यस्य पृथिवी शरीरम् । [ वृ० ३ । ७ । ३ ] यस्यापः शरीरम् [ ६० ३ । ७ । ४ ] इत्यादिघटकश्रुतिसिद्धसंबन्धवि- शेषमाह-एकत्वमनुपश्यत इति । आकृतिव्यक्त्यारिव गुणगुणिनोरिव चात्यन्तभिन्नयोरेव जगद्ब्रह्मणोरेकत्वं जगद्ब्रह्मणोरेकत्वं विभागानहसंबन्धविशेष पश्यतो विशदमनुध्यायत इत्यर्थः । रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्यर्थं समजायत । इत्यादा- विवेहाप्येकशब्दस्य संबन्धविशेष एवार्थो विवक्षितुं युक्त इति भावः । एवमिति । पूर्वस्मिन् पष्ठमन्त्रे सर्वभूतान्यात्मन्येवानुपश्यतीति आधाराधेयभावेन भूतात्मनां भेदं प्रदर्य वैयधिकरण्यमुक्तम् । अस्मिन्मन्त्रे भूतान्यात्मवेति समानविभक्ति- कत्व त्सामानाधिकरण्यमुच्यते । प्रणिधानसमय इति। समाधावित्यर्थः । इत्यन्ते. नेति । षभिमन्त्रैः। स्वतन्त्रमिति । भगवान् स्वतन्त्रः । तदितरवस्तुसमुदायो भगवद- धीनत्वात्परतन्त्रः। विशिष्टाद्वैतिमते जगह्मणोरत्यन्ताभेदो न संगच्छते यतस्तन्मते हि चिद- चिदीश्वरेति पदार्थत्रयम् । ईश्वरस्य शरीरमचिच्चिदपरपर्यायं जीवपृथिव्यादिकम् । तत्र च प्रमाणं यस्य पृथिवी शरीरमित्यादिकं वृहदारण्यकवचनम् । तेन शरीरशरीरिणोर्विभागा- नईत्वरूपं सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूदिति सामानाधिकरण्यं ग्राह्यं न तु मुख्यं सामानाधिकरण्यं ग्राह्यमिति शंकासमाधानाभ्यां प्रतिपादयति-नन्वित्यादिना। आहेति । यस्य पृथिवी शरीरमित्यादिवाक्ये वोधितो यः संवन्धविशेषो जगह्मणोः शरीरशरीरित्वरूपः। तद्द्वारैक्यं जगद्रमणोर्न त्वत्यन्साभेद इति एकत्वमनुपश्यत इत्यनेन मन्त्र आह । आकृतिव्य- क्योरिवेति। यथा घटघटत्वयोर्जातिव्यक्त्योनीलघटयोश्च गुणगुणिनोरत्यन्तभि- प्रयोरप्यैक्यं वक्तुं शक्यं तद्वत् जगह्मणोः शरीरशरीरिणोरप्य वक्तुं सुक म् । विभागानहसंबन्धविशेषमिति । जातिव्यक्त्योर्गुणगुणिनोश्च विभागो यथा भवितुं नाईति अयुतसिद्धत्वेन समवायसंबन्धघटितस्वात्तथा शरीरशरीरिभूतयोर्जगह्मणोर्विभागो भवितुं नाईतीत्यर्थः । अन्यत्राप्यैक्यशब्दः संबन्धविशेषवाचकत्वेन प्रसिद्ध इत्याह- रामसुग्रीवयोरिति । यथा देव्यर्थ जानक्यर्थ रामसुप्रीवयोरक्यमभूदस्मिन् वाक्ये ·- प्रकाशिकासमेता एवं च सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूदिति सर्वभूतशरीरकः प्रतीतोऽभूदित्यर्थः । तत्रादौ प्रणिधामसमये को मोहः । स्वतन्त्रतादिभ्रमादिलक्षणो मोहो न संभवति । कः शोकः परमात्मविभूतितयावगते सर्वस्मिन्निर्ममत्वसिद्धौ पुत्रादिमरणराज्यादिहरणादावपि न कश्चिच्छोकः स्यादित्यर्थः । यथाह- यस्य मे चास्ति सर्वत्र यस्य म नास्ति किंचन । मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किंचन दह्यते ॥ इति । अत्र केचित्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूदिति बाधा- यां सामानाधिकरण्यम् । तथा च सर्वाणि भूतान्यात्मव्यतिरिक्तानि न सन्तीत्यर्थः । यथा चोरः स्थाणुरिति । स्थाणुरेवायं न चोर इत्यर्थः तथेहापीत्याहुः । अन्ये तु नरपतिरेव सर्वे लोका इतिवदौपचारिकमिदं सामानाधिकरण्यम् । नरपत्यधीनाः सर्वे जना इति हि तन्निर्वाह स्तद्वदिहापि परमात्माघीनानि सर्वाणि भूतानीति भाव इति वर्णयन्ति । अपरे तु घट- शराबादयः स मृत्पिण्डा एवेतिवज्जगह्मणोरेक द्रव्यत्वं परिकल्प्यैवेदं ऐक्यमिति पदेन जानकीप्राप्तिरूपैककार्यकर्तृत्वमिति संवन्धविशेपो द्योत्यते न तु राम. सुग्रीवशरीरादिसर्वाभदः । तथा भूतान्यात्मैवाभूदित्यत्र शरीरशरीरित्वविभागायोग्यता. रूपो विशिष्टसंबंधो द्योत्यत इत्यभिप्रायः । स्वतन्त्रतादीति । अहं स्वतन्त्रो न भग. वत्परतन्त्र इति भगवानपि परतन्त्र इति च जीवभ्रमः । भ्रमादीत्यादिपदेन संशयवि- पर्ययमिथ्याज्ञानानां ग्रहणम् । पुत्रादिमरणेत्यादि । पुत्रराज्यादिकं सर्व भगवद्विभूति. रूपं न मदीयं तत्रास्ति किंचिदिति बुद्धौ दृढायां पुत्रमरणादिजन्यं दुःखं न संभवति । अत्रार्थ जनकान भवं संवादयति । यथेति । यस्य मे चास्ति सर्वत्रेति जनको याज्ञवल्क्यं प्रति स्वानुभवं निवेदयति । मतान्तराणि प्रदर्य खण्डयति-अत्र केचिदिति । केचिद' द्वैतमतानुयायिनः । ते हि-अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चं प्रपञ्च्यते-इति मत्वा शुक्त। रजतमिवाध्यारोपितं सर्वं जगह्मणि तत्-सर्वाणि भूतान्यात्मैवेति ज्ञानेन वाध्यते । एवं च यथा रजतं शुक्तिरेवेति तथा भूतान्यात्मैवेति बाधार्थ सामानाधिकरण्यं इति वदान्त बाधायामिति निमित्तार्थे सप्तमी । वाधनिमित्तं सामानाधिकरण्यामित्यर्थः । न चोर इत्यर्थ इति । चोरः स्थाणुरिति सामानाधिकरण्यघटित वाक्ये चोरं बाधित्वा स्थाणुरू- पार्थो यथा स्थिरीक्रियते तद्वद् भूतान्य त्मैवेति वाक्ये भूतानि बाधित्वा केवलं ब्रह्मरूपोर्थः स्थिरीक्रियत इति भावः। अन्य इति । भेदवादिन इत्यर्थः । तन्नतं हि जीवादिक सर्व भगवदधीनं, अभेदचौपचारिक इति । औपचारिक-लाक्षणिकम् । तन्निर्वाह इति। नरपत्यधीनाः सर्वे लोका इति हि नरपतिरेव सर्वे लोका इति सामानाधिकरण्यस्यार्थः। अपर इति । शुद्धाद्वैतवादिन इत्यर्थः । ते हि भगवान् सर्व जगजातं लीलार्थ स्वयमेव स्वस्मादुत्पादयति अमिविस्फुलिंगन्यायेन तदुत्पत्तिः श्रुती बोधितेति च वदन्ति । भास्कर.

·स ईशावास्योपनिषत् । १३ सामानाधिकरण्यं निर्वामित्याचक्षते । सिद्धान्तस्तु देवोऽहं मनुष्योऽहमि. त्यादिवच्छरीरात्मभावसंवन्धेनैव जगद्ब्रह्मणोः सामानाधिकरण्यनिर्वाहे संभ- वति सति बाधोपचारस्वरूपैक्यपक्षा वैदिकैबहिप्कार्याः ॥ ७ ॥ स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविर * शुद्धमपापविद्धम् । कविर्मनीषी परिभूः स्वयंभूर्याथातथ्यतोन्व्यिदधा- च्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ ८॥ पुनरप्येनमीशेशितव्यवेदिनं वेदितव्येश्वरस्वहेयशोधनेन विशिष्ट- ज्ञानयोगादिकमप्युपदिशति--स पर्यगादिति । यः सर्वभूतान्तरात्मब्रह्म- दर्शी स पर्यगात्पाप्नुयादित्यर्थः । 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' [ तै० २।१।१] इति न्यायात् । यद्वा समाधिरब्धेनानुभवेन प्राप्नुयादिति सिद्धानुवादः । अत्र ब्रह्म समश्नुते ' । [ ६० ४ । ४ । ७ ] इतिवत् । शुक्रमवदातं स्वप्रकाशमित्यर्थः । अकायम् । सर्वशरीर कमपि कर्मकृतहेयशरीररहित- मित्यर्थः । न तस्य प्राकृता मूर्तिमासमेदोस्थिसंभवा । इति हेयशरीरस्यै- वान्यत्र प्रतिषेधदर्शनात् । न तु दिव्यमङ्गलविग्रहरहितमित्यर्थः । ' यते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि ।' [ई० वा० १६] ‘य एषोऽन्तरा मतमप्येतद्भवितुमर्हति । सिद्धान्तस्त्विति । 'विशिष्टाद्वतिमतामित्यर्थः। दवाई मनुष्योहमिति वाक्ये शरीरसंबन्धेन देवत्वादिकमात्मनोभिलप्यते । शरीररहितात्मनस्तु देवत्वादिभावो दुर्घटः । व्यापित्वात्तस्य । एवमेव भूतान्यात्मैवेति सामानाधिकरण शरीरशरीरिभावेनाभिलप्यम् । बाधेत्यादि । वाध क्षोऽतिनाम् । उपचारपक्षो भेदवादि नाम् । स्वरूपैक्यपक्षःशुद्धाद्वतिनाम् । भास्करस्य च । बहिष्कार्या इति । वेदया- थार्थ्यविद्भिनीङ्गीकार्या इत्यर्थः ॥ ७ ॥ ईशेशितव्यवेदिनमिति। ईशो भगवान् । ईशितव्यं जगत् । तयोः शरीर- शरीरित्वेन यज्ज्ञानं तद्युक्तमित्यर्थः । वेदितव्येश्वरस्वहेयशोधनेनेति। वेदितव्ये. श्वरस्य यत्स्वं शुक्रमित्यादिरूपं हेयं वणनावादिविशिष्टत्वरूपं च तत्पृथक्कृत्येत्यर्थः । सर्व भूतान्तरात्मेति । सर्वभूतेषु चात्मानमित्युक्तेः । पर्यगादिति भूतकालबोधकरूपस्य प्राप्नुयादित्यर्थः कथमित्यत आह-इति न्यायादिति । 'व्यत्ययो बहुलम् ' (पा. सू. ३ । १ । ८५) इति पाणिनिसूत्रेण कालव्यत्ययस्यानुज्ञानात् ब्रह्मविदानाति परमिति वाक्ये अमोतीत्यस्य यथाप्नुयादित्यर्थस्तथात्रापीति भावः । सिद्धानुवाद इति । सिद्धस्यैव पुनः कथनमित्यर्थः । समश्नुत इत्यस्य समश्नुवीतेत्यर्थः । अस्मिन्मते ब्रह्मण- विचिदात्मकं शरीरमहीक्रियत एव । ततः कथमकायमित्यतो व्याख्यान- सर्वशरीर- - ·१४ प्रकाशिकासमेता भावः मथवा दित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते ॥ ' [मै० ६ । १ ] आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् [श्वे० ३ । ८ ] इत्याद्युपनिषत्प्रसिद्धस्याप्राकृतविग्रहस्य निषे. घायोगादिति भावः । अव्रणम् । कर्मजन्यशरीराभावादेवाक्षतम् । अस्नाविरं च स्नावाः शिरा यस्मिन्विद्यन्ते तत्स्नाविरम् । स्नाविरं न भवतीत्यस्नाविरम् । शुद्धम् । अनाघाताज्ञानादिदोषगन्धम् । अश नायादिषडूमिरहितं च । अपापविद्धम् । अज्ञानादेः कार्यकारणभूतैः पुण्यपापरूपकर्मभिरलीदमित्यर्थः । न शोको न सुकृतं न दुष्कृतम् [ छां० ८ । ४ । १] इत्यारभ्य 'सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते' इति पापशब्देनोपसंहारदर्शनात् । स्वर्गादिहेतुभूतविशेषस्यापीह पापशब्देन संग्रहणमिति एवमहे यहेयपत्यनीकं परमात्मानं स विद्वान्पर्यगादिति पूर्वेण संबन्धः । एवंरूप: परमात्मा प्राप्य: प्रापक उपास्यश्च यस्य तं ब्रह्मविदं विशिनष्टि कविः । व्यासादिवद्ब्रह्मस्वरूप रूपदिव्यगुणादिप्रकाशकप्रबन्धविशेषाणां निर्मातेत्यर्थः । क्रान्तदर्शी । कर्मयोगस्तु-कुर्वन्नेवेह कर्माणीति मन्त्रेण पुरस्तादेवोक्तः । ज्ञानयोगसाध्यपत्यगात्म साक्षात्कारहेतुभूतं जीवात्मयोगमाह- मनीषी मनस ईशित्री बुद्धिर्मनीषा, तद्वान्मनीषी भगवत्स्वरूपगुणस्मृत्य- भ्यासेन तदितरविषयवैराग्येण च प्रतिष्ठितप्रज्ञ इत्यर्थः । परिभू: काम- क्रोधादीन्परिभवतीति परिभः अनेन विरोधिनिवृत्तिरूपयोगाङ्गसेवन. मुक्तम् । योगाभ्यासफळमाह-- स्वयंभूः । अन्यनिरपेक्षसत्ताकः सुखरूप- कमपीति । यद्यपि ।चदचिदात्मकं सर्व ब्रह्मणः शरीरं तथापि देवदत्तादिजीववत्तस्य सुकृतदुष्कृतकर्मभोगानुकूलं हेयं शरीरं नास्तीत्यर्थः । निषेधायोगादिति । शाव्दप्रमा. णवादिभिदे प्रतिपादितभगवद्दिव्यमङ्गलशरीरं निषेध्दुं न शक्यत इति भावः । अशनायादीति । अशनाया-भोजनेच्छा । पडूमयश्च-श्रुत्पिपासे जरामृत्यू शोकमाहौ षमय इति व्यासोक्तः । कार्यकारणभूतैरिति। अल्पाच्तरत्वात्कार्यशब्दस्य पूर्व निपातः । पूर्वजन्मगतं सुकृतदुष्कृतमग्रिमजन्मगताज्ञानादीनां कारणं ततस्तजन्मगताज्ञाना- दीनां तदग्रिमजन्मगतदोषाः कार्यमित्यर्थः । अलीढं अव्याप्तम् । उपसंहारदर्शनादिति उपक्रमोसंहारयोरक्यस्यापेक्षितत्वात्पापशब्देनैवोपसंहारे सुकृतस्य ग्रहणं कर्तव्यमित्यर्थः । अहेयहेयेति। अहेयमनुप्रेक्षणीयं सुकृतमित्यर्थः । हेयममुपेक्षणाय दुष्कृतमित्यर्थः । ब्रह्मस्वरूपेत्यादि। ब्रह्मस्वरूपं सर्वव्यापकसर्वान्तर्यामितत्वम। रू-दिव्यमझल- अथ ·ईशावास्योपनियत् । १५ तया खात्मदर्शीति यावत् । याथातथ्यतः । यथावद्विविच्य । अर्थात्प्र ष्टव्यार्थान् । तस्य वाचकः प्रणवः (यो. सू. १।२७ ) तज्जपस्तदर्थ- भावनम् ( यो. सू. १।२८ ) इतिसूत्रोक्तान्व्यदधाबृदयेन धृतवानित्यर्थः । सर्वान्तरायप्रशमनार्थमिति भावः । यद्वा शुक्रमित्यादि द्वितीयान्तपदजातं परिशुद्धजीवपरम् । तमपि स परमात्मा पर्यगात्परितो व्याप्य स्थित इति प्रथमान्तपदजातं परमात्मपरं योजनीयम् । तथाहि कविः सर्वदर्शी श्रीपञ्च- रात्रादिप्रणेतेति वा । मनीषी मनःप्रभृतीनां जीवकरणानां नियन्ता । परितो भवतीति परिभः सर्वव्यापी । स्वयमेव संभवतीति स्वगंभूः । व- हुधा विजायत इतिश्रुत्युक्तपसिद्धावतारशाली । अत्र कविरित्यादिना कल्याणगुणविधानात् । छान्दोग्ये -'एष आत्तापहत गप्मा विरजो विमृत्युर्विशोको विजिघरसोपिपासः। [ छा० ८।१।५] इति हेयगुणान्प्र- तिषिध्य सत्यकामः सत्यसंकल्प इति कल्याणगुणविधानाच्च निर्गुणं निरञ्जनमित्यादिसामान्यनिषेधस्य हेयगुणविषयत्वं सुगमम् । याथातथ्यत इति । अर्थान्कार्यपदार्थाज्शाश्वतीभ्यः समाभ्यो यावद्विलयमवस्थातुं याथातथ्यतो यथावद्विविच्योत्पादितवान्न पुनरैन्द्रजालिकत्वेन बलं प्रका- शितवानिति भाव. ॥ ८॥ विप्रहः । दिव्यगुणाः-अनन्तकल्याणगुणाः । प्रवन्धविशेषाः-प्रन्थविशेषाः । तस्य वाचकः प्रणवः । तज्जपस्तदर्थभावनम् । इति सूत्रे। ईश्वरस्य वाचकः प्रणवः । ईश्वरः प्रणवस्य वाच्यः । इति प्रथमसूत्रार्थः । विज्ञातवाच्यवाचकभावेन योगिना प्रणवस्य जपः कार्यस्तथा प्रणवाभिधेयस्येश्वरस्य भावनं च कर्तव्यमिति द्वितीयसूत्रार्थः । तस्यास्य योगि. नः प्रणवं जपतः प्रणवार्थ भावयतश्चित्तमेकानं संपद्यते । तथा चोक्तं वैयासिक्यो गाथायाम् । खाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमासते । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशत इति । अन्तरायाः - विघ्नाः । एतावता प्रबन्धेन शुक्रमित्यादिपदानिः नपुंसक- लिङ्गयुतत्वेन प्रथमान्ततया च ब्रह्मवाचकत्वेन व्याख्यातानि । परं तेषां स इत्यनेन पुंलिङ्गघटितपदेनान्वयो न घटत इत्यरुचेराह-यद्वेति । परिशुद्धजीवः-मुक्तावस्थागतो जीवः । पञ्चरात्रेति । नारदपाश्चरानादयो हि प्रसिद्धा आगमग्रन्थाः । करणानि- इन्द्रियाणि । विजिघित्स इति । तुमिच्छा जिघित्ता पातुमिच्छा पिपासा तदुभय- रहितः । सुगममिति । निर्गुणत्वमित्यनेन यो गुणनिषेधः कर्तव्यः स पाप्मरजआदीना हेयगुणानामेव न कल्याणगुणानां सत्यकामत्वादीनाम् । ध्रुतिविहितगुणविधानवैयऱ्यांपत्ते।

·१६ प्रकाशिकासमेता अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ।। ९ ॥ एवं विचित्रशक्तिकपरमात्मविषयां कर्मयोमाद्यङ्गिका विद्यामुपदिश्यान. न्तरं त्रिभिमन्त्रः केवलकर्मावलम्बिनः केवलावेद्यावलम्बिनश्च पुरुषान्विनि- न्दन्वर्णाश्रमधर्मानुगृहीतया विद्ययैव निःश्रेयसावाप्तिमाह अन्धमिति । बृह- दारण्यके चायं मन्त्रः पठितः। ये भोगैश्वर्यप्रसक्ता अविद्यां विद्यान्यां क्रियां केवलं कर्मेत्यर्थः । विद्याविधुरं कसेंति यावत् । अविद्या कर्मसंज्ञान्यति स्मृतेः। उपासते अनुतिष्ठन्ति । अन्धं तमोऽतिगाढं तमोऽज्ञानमित्यर्थः । त्रिवर्गाभिसङ्गान्नान्तरीयं नरकमन्धं तमो वा । "प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छ्यो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति " ( मुं. १ । २ । ७ ) इति श्रुतेः । य उ विद्यायां रताः । उकार उतरपदेनान्वेतव्यः । स्वाधिकारोचितकर्मपरित्यागेन विद्यायामेव रताः । ते ततः कर्ममात्रनिष्ठाः प्राप्यादन्धतमसाद् भूय इव तमस्तदधिक- मज्ञानं प्रविशन्ति । इवशव्दस्तमस इयत्ताया दुहत्वं द्योतयति ॥९॥ निषेधस्य तु न वैयर्थं हेयगुणपरत्वेनोपपत्तेः । एन्द्रजालिकत्वेनेति । मायावादि- मतखण्डनमेतत् । ते हि माययोपाधिद्वारा भगवति गुणानां सत्त्वं त्रुवते । इन्द्रजालं-माया। तेन चरति स ऐन्द्रजालिकः । यथा मायावी वस्तुतोऽसन ।मप्यर्थजातं द्रष्दृष्टिभ्रमोपादानक- मुत्पादयति तद्वदुपाधिद्वारा भगवत्यविद्यमाना अपि गुणा भासन्त इति मायावाद्यभिप्रायः॥८॥ वर्णाश्रमधर्मानुगृहीतयेति । वर्णाश्रमधर्मानुष्टानसहितयेत्यर्थः । पठित इति । वृहदारण्यकं ब्राह्मणान्तर्गतत्वेनास्याः संहितोपनिषदो व्याख्यानम् । तत्र च प्रतीकरूपेण मन्त्रस्यास्य पाठः । विद्याविधुरं-विद्यारहितम् । त्रिवर्गाभिसंगादिति। धर्मार्थकामेष मोक्षरहितेख़ासक्तः । ब्रह्मलोकपर्यन्तसाधकान्यपि कर्माणि क्षयिफलतया प्लवा ह्येत इति श्रुत्या निन्द्यन्ते । श्रुत्यर्थश्च-पोडश ऋत्विजः । पत्नी यजमानश्चेत्यष्टादश कर्तृनाश्रित्य विहितमवरं फलाभिसन्धिमत्तया अश्रेष्टं कर्म येषु यजमानेषु वर्तते ते यज्ञ. प्रधानाः पुरुषा जीर्णनौका इव संसारार्णवसंतरणासमा इत्यर्थः । यद्वा, अष्टादश- स्मृत्युक्तं स्मात कर्म येषु श्रीतकर्मसु तदधिकारसंपादकत्वेनावरमंगभूतं भवात तान्यपि श्रौतानि यज्ञात्मकानि कर्माणि शोकाम्बुतरणे साधनानि न भवन्तीत्यर्थः । एतत्कर्म श्रेयःसाधनं मत्त्वा ये हृप्यन्ति ते जरामृत्युं च भूयोभूयो गच्छन्ति ॥ उत्तरपदेनेति। विद्यायामित्युत्तरपदेन उइत्यस्यान्वयः कर्तव्यः । उपदमेवार्थे । तदाह विद्यायामेवेति। स्वाधिकारोचितवर्णाश्रमादिकम परित्यज्य केवलं विद्यायामेव रता इत्यर्थः । दुर्घ. हत्वमिति । इयत्ता-मर्यादा । इयत्तम इति वस्तुं न शक्यत इत्यर्थः ॥ ९ ॥ - ॥

·१७ ईशावास्योपनिषत्। अन्यदेवाहुर्विद्ययान्यवाहुरविद्यया । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचाक्षिरे ॥ १० ॥ किं तर्हि मोक्षसाधनमित्यत्राह-अन्यदेवेति । विद्ययेति पञ्चम्यर्थे तृतीया । यथाश्रुतेऽन्यशब्दानन्वयादन्यदेवाहुः संभवादिति वक्ष्यमाणानु- रोधाच्च । तथा च विद्यायाः कर्मरहितविद्यातोन्यन्माक्षसाधनमिस्याहुः । उपनिषद इति शेषः । अविद्यया । अविद्यायाः। ब्रह्मविद्याविधुरकर्मणोन्यदेव मोक्षसाधनमित्याहुः । पूर्वपूर्वसंप्रदायसिद्धोऽयमर्थोऽस्माकमित्याह-इति शुश्रुमेति । ये पूर्वाचार्यास्ते प्रणिपातादिभिः सम्यगुपसन्नानामस्माकै तन्मोक्षसाधनं विचचक्षिरे विविच्योपदिदिशुः । तेषां धीराणां धीमतां पर- मात्मध्यानपराणां वचनमित्यध्याहार्यम् । यद्वा धीराणामिति पञ्चम्यर्थे षष्ठी । तेभ्यो धीरेभ्य इति योज्यम् । नटस्य शृणोतीतिवत् । इति शुश्रुम एवंप्रकारमश्रौषम् । ननु परोक्ष एवार्थे लिड्डिधानाच्छुश्रुमेत्युत्तमपुरुषो न घटत इति चेत्सत्यम् । ब्रह्मविद्याया दुरवगाहत्वेन निःशेषग्रहणमस्माभिने पञ्चम्पर्थे तृतीयति। मन्त्रगततृतीयां विपरिणमय्य पञ्चमी कर्तव्येत्यर्थः । तत्रापालकमाह-यथाश्रुत इति । अयं भावः । अन्यारादितरतें दिक्शब्दाञ्चूत्तर. पदाजाहियुक्ते (पा. सू. २।३।२९ ) इति पाणिन्यनुशासनादन्यत्पदसमीपे पञ्चम्या आवश्यकत्वं तेन तदनुरोधेन तृतीयास्थाने पञ्चमी कार्या । किंच प्रकरणानुरोधादप्यत्र पञ्चमी आवश्यकी यतोन्यदाहुरसंभवादिति समानार्थके त्रयोदशे मन्त्रे असंभवादिति पञ्चम्या एव कथनात् । शेष इति साहुरित्यस्य कर्तृपदमुपानेषद इत्यध्याहर्तव्यमित्यर्थः । पञ्चम्यर्थे षष्ठीति । नियम- पूर्व कविद्यास्वीकारे वक्तापादानसंज्ञको भवतीत्यर्थकेन-आख्यातोपयोगे (पा. सू. १।४।१९ ) इति पाणिनिसूत्रेणापादानसंज्ञायां अपादाने पञ्चमी (पा. स. २।३।२९) इत्यनेन धीरपदं पञ्चम्यन्तमपेक्ष्यत इत्यर्थः । पञ्चम्यर्थे षष्ठीत्यत्र दृष्टान्तमाह- नटस्यति । नटादुपयुक्तं नटसूत्रादिकं ऋगोतीत्यर्थो बोध्यः । उपयोगाभावे तु यथा. श्रुतं षष्टयन्तं साध्वेव । न घटत इति । या क्रिया परोक्षे जायमाना तत्र वाच्याय परोक्षे लिट् (पा. सू. ३।२।११५) इत्यनेन लिड्विधीयते । उत्तमपुरुषेतु चित्तविक्षे. पादिना पारोक्ष्यमिति व्याख्यानात् बहु जगद पुरस्तात्तस्य मत्ता किलाहमिति. वदत्रेति शुश्रुमेतिवाक्ये चित्तविक्षेपजन्य बोषितं ततश्चास्य वाक्यस्याप्रामाण्यापातः इति शङ्का तामङ्गीकृत्योत्तरयति-सत्यमिति। ब्रह्मविद्याया दुरवगाहत्वादुनिस्वादस्मा - ३ ·१८ प्रकाशिकासमेता कृतमित्यभिप्रायकत्वादुत्तमपुरुषप्रयोगस्येत्याहुः ॥ १० ॥ विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभय ५ सह । अविद्यया मृत्युं ती विद्ययामृतमश्नुते ॥ ११ ॥ अन्यदिति सामान्येनोक्तं मोक्षसाधनं विवृणोति --विद्यामिति । कुर्वन्नेवेह कर्माणीति मन्त्रे कर्मयोगस्य प्रत्यगात्मदर्शनद्वारा परभक्युत्पाद- कत्वमुक्तम् । इह भक्तियोगेन विदुषा पूर्वोक्तकर्मयोग परित्यज्याहरहर- नुष्ठीयमानानां नित्यनैमित्तिककर्मणां कल्मषनिबर्हणद्वारा भक्युपचायकत्व- मुच्यते । सहशब्दस्वारस्यात् । अतो न पुनरुक्तता । यो यथावस्थितवि- द्योपदेशवान् । विद्यां ब्रह्मोपासनरूपां तदङ्गभूतकर्मरूपामविद्यां चैतदुभयं सह वेद । अङ्गाङ्गिभावेन सहानुष्ठेयं वेदेत्यर्थः । अविद्यया विद्याङ्गतया चोदितेम कर्मणा मृत्यु विद्योत्पत्तिप्रतिबन्धकीभूतं पुण्यपापरूपं प्राक्तनकर्म तीा निर्विशेषमुल्लध्य । विद्यया परमात्मोपासनरूपया। अमृतमश्नुते मोक्षं प्राप्नोतीत्यर्थः । तीत्वत्यत्रोपायविरोधितरणमुच्यते । अमृतमश्नुत इत्युपेयब्रह्मप्राप्तिविरोधिभूतेभ्यः सर्वपापेभ्यो मोक्ष इति भेदः । एवं च सति- इयाज सोऽपि सुबहून्यज्ञाज्ञानव्यपाश्रयः। ब्रह्मविद्यामधिष्ठाय ततुं मृत्युमविद्यया ॥ ( वि. पु. ६।६।१२ ) इति । ज्ञानव्यपाश्रयः शास्त्र- श्रवणजन्यब्रह्मज्ञानवान्स जनकोऽपि ब्रह्मविद्यां निदिध्यासनरूपामधिष्ठाय फट त्वेनाश्रित्येत्यर्थः । भक्तियोगोत्पत्तिं कामयमान इति यावत् । मृत्यु भक्युत्पत्तिविरोधि प्राचीनं कर्मजातम् । अविद्यया विद्यानकर्मणा तत् भिरपि सा निःशेषतया न गृहीतेत्येवं चित्तव्याघातादिना पारोक्ष्यं संपादनीयमिति भावः ॥ १० ॥ पूर्वोक्तकर्मयोगमिति । प्रत्यगात्मदर्शनद्वारा परमभक्युत्पादकं कर्मयोगमित्य- थः । नित्यनैमित्तिककर्मणामिति । अहरहः संध्यामुपासीतेति विहितानि नित्यक मर्माणि । राहूपरागे स्नायादित्यादिविहितानि नैमित्तिककर्माणि । कल्मषनिबर्हणं-पापनाशः। भक्त्युपचायकत्वं-भक्त्या समुच्चितत्वम् । न पुनरुक्ततेति । पूर्व भक्युत्पादककर्माण्यु- कानि । अधुना भक्तिसमुचितकर्माण्युच्यन्ते इति भेदात्पुनरुक्त्यभावः । अङ्गाङ्गिभावे- नेति । गुणप्रधानभावेनेत्यर्थः । उपायविरोधीति। उपायभुतं यद्विरोधिपदार्थस्य तरणमुलधनम् । उपायः-साधनम् । उपेयं-साध्यं ब्रह्मप्राप्तिरूपम् । तद्विरोधीनि सर्वपापानि तेभ्यो मोक्षः। झानव्यपाश्रय इति । ज्ञानमेव व्यपाश्रय आलम्बनं यस्येत्यर्थः ।

·ईशावास्योपनिषत् ।
१९
व्यपोहितुं सुबहून्यज्ञाज्योतिष्टोमादिकानियाजाकरोत् । पाकं पचती-
तिवत् ॥ ११ ॥
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसंभूतिमुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ संभूत्या रताः ॥ १२ ॥
एवं समाधिनिष्पत्तेनित्यनैमित्तिककर्मसाध्यत्वमुक्त्वाथ त्रिमिमन्त्रै-
निषिद्धनिवृत्तिरूपयोगाङ्गसाध्यत्वमाह । तत्र तावत्प्राग्वदेकैकमात्रं विनिन्दति-
अन्धमिति । 'एतमितः प्रेत्यामिसंभवितास्मि ' [ छ।०३।१४। ४ ]
'ब्रह्मलोकमभिसंभवामि (छा० ८ । १३ । १) इत्यादिषु ब्रह्मपाप्तिरूपा.
नुभूति : संभूतिशब्देनोक्ता । इह तु समाधिरूपा संभूतिशव्देनोच्यते । अ-
संभूतिशब्दस्तु समाध्यङ्गभूतां निषिद्धनिवृत्तिमाह । संभूतिं च विनाश
चेत्युत्तरत्र विनाशशब्देनासंभूतेरनुविधानात् । तथा च ये विद्याधिकारिणोs-
संभूतिमेव मानदम्भहिंसास्तेयादीनां योगविरुद्धानां निवृत्तिवोपासते निवृ
त्तिमात्रनिष्ठा इत्यर्थः । तेऽन्धं तमः प्रविशन्तीति पूर्ववदर्थः । ये पुनः समा-
धिरूपसंभूत्यामेव रतास्ते ततो भूय इव तमः प्रविशन्तीत्यर्थः ॥ १२ ॥
अन्यदेवाहुः संभवादन्यदादुरसंभवात् |
इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १३ ॥
कि तर्हि मोक्षसाधनमित्यत्राह- अन्यदेवेति । संभवात्संभूतेः ।
असंभवादसंभूतरित्यर्थः । केवलात्संभवादसंभवाच्चान्यदेव मोक्षसाधनमित्यु-
पनिषद आहुः । लिडुत्तमः पूर्ववत् । शिष्टं स्पष्टम् ॥ १३ ॥
आधिष्ठाय-अवलम्ब्य । अकरोदिति। यज् धातोः कथं सामान्यतोकरोदित्यर्थोतो दृष्टान्त.
माह - पाकं पचतीतिवदिति । विशेषणवाचकपदसमभिव्याहारे विशिष्टवाचकपदस्य
विशेष्यमात्रवोधकत्वमिति भावः । तथा च पाकं करोतीत्यत्र विक्लित्यनुकूलव्यापारवाचक-
पचेः ( पच्धातोः ) विक्लित्यर्थकपाकपदसमभिव्याहारायापारमात्रबोधकत्वं यथा भवति
तथा प्रकृते देवतोद्देशपूर्वकद्रव्यत्यागानुकूलव्यापारवाचकृयजेः ( यज्धातोः ) विशेषणीभू.
तदेवतोद्देशपूर्वकद्रव्यत्यागरूपार्थकयज्ञपदसमभिव्याहाराद्विशेष्यीभूतव्यापारमात्रार्थकत्वम् ११
समाधीत्यादि । नित्यनैमित्तिककर्माणि साधनम् । समाध्युत्पत्तिः साध्यम् ।
सैव समाधिनिषिद्धपदार्थवर्जनरूपण योगाङ्गेन साध्यते । अनुविधानादिति । पुनः
कथनादित्यर्थः ॥ १२ ॥
पूर्ववदिति । दशममन्त्रव्याख्याने एतद्विषयकशकोत्तरे व्याख्याते ॥ १३ ॥

·२० प्रकाशिकासमेता संभूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभय ५ सह । विनाशेन मृत्यु तीर्खा संभूत्यामृतमश्नुते ।। १४ ॥ अन्यादित्युक्तं विवृणोति-संभूतिमिति । संभूति समाधिरूपब्रह्मा- नुभूति विनाशं च योगविरोधिनां वर्जनं चेत्येतदुभयं यो विद्वानङ्गाङ्गि- भावेन सह वेद स विद्वान्विनाशेन निषेव्यमाणेनेति शेषः । विरोधिनिवृ. तिरूपयोगाङ्गसेवनेनेत्यर्थः । मृत्यु समाधिविरोधिपापं तीर्वापाकृत्य निष्प- नया संभूःयामृतमश्नुते ब्रह्मपाप्तिरूपां संभूतिमश्नुत इति भावः । अत्र सं. भूतिविनाशशब्दाभ्यां सृष्टिपल यविवक्षया कार्यहिरण्यगर्भस्याव्याकृतप्रधान- स्योपासनं विधीयत इति शांकरं व्याख्यानमनुपपन्नम् । मृत्युतरणामृतत्व- प्राप्तिरूपफलवचनानौचित्यात् ॥ १४ ॥ हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूषनपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥ एवं साङ्गभगवद्भक्तिमुपदिश्य तन्निष्ठस्यानुसंधेयमन्त्रद्वयमुपदिशति. हिरण्मयेनेति । हे पूषन्नादित्यान्तर्यामिन् । य आदित्ये तिष्ठन्नित्यारभ्य य आदित्यमन्तरो यमयति' [वृ. ३।७।९ ] इति शतपथश्रुतेः । शास्त्रदृ- अङ्गाङ्गिभावेनेति । योगविरोधिवर्जनमङ्गम् । समाधिरूपब्रह्मानुभवाङ्गी । शांकरं व्याख्यानमिति । शांकरभाष्ये प्रकृतश्चतुर्दशो मन्त्रो वक्ष्यमाणरीत्या व्याख्या- तः । यत एवमतः समुच्चयः संभूत्यसंभून्युपासनयोयुक्त एवैकपुरुषार्थत्वाचेत्याह-संभूति च विनाशं च यस्तद्वेदोभय सह । विनाशेन विनाशो धर्मो यस्य कार्यस्य स तेन धर्मिणा. भेदेनोच्यते विनाश इति । तेन तदुपासनेनानश्वर्यमधर्मकामादिदोषजातं च मृत्युं तीवी हिरण्यगर्भोपासनेन ह्यणिमादिप्राप्तिः फलम् । तेनानैश्वर्यादिमृत्युमतीत्यासंभून्याव्याकृतो. पासनयामृतं प्रकृतिलयलक्षणमइनुते । संभूतिं च विनाशं चेत्यत्रावर्णलोपेन निर्देशो द्रष्टव्यः । प्रकृतिलयफलश्रुत्यनुरोधात् ॥ मृत्युतरणेत्यादि । हिरण्यगर्भोपासनायाः फलं मृत्युत- रणमव्याकृतप्रधानोपासनायाः फलममृतत्वप्राप्तिरित्युभयविधफलं न घटतेतः शांकर- व्याख्यानमनुपपन्नमिति प्रकाशिकाकृदाशयः । वस्तुतः शांकरभाष्ये मृत्युपदेनानैश्वर्यादि- फलं गृह्यते तथामृतपदेन प्रकृतिलयात्मकं फलं गृह्यते तेन न पूर्वोक्तानुपपत्तिः। अतः स्पष्टप्रतिपस्यर्थ शांकरभाष्यं पूर्व संगृहीतम् ॥ १४ ॥ तनिष्टस्येत्यादि । भगवद्भक्तिनिष्ठेनैतन्मत्रद्वयं ध्येयमित्यर्थः । शतपथेति । शुक्लयजुर्वेदब्राह्मणमू । शास्त्रदृष्टयेत्यादिवैयासिकसूत्रस्यायमर्थः । प्रज्ञातजीवभावेनेन्द्रेण मामेव विजानाहीति य उपदेशः कृतः स ऐतदाम्यमिदं सर्वमिति शास्त्रदृष्टया सर्वात्म- ·। ईशावास्योपनिषत् । २१ ष्टया तूपदेशो वामदेववत् (७. सू. १।१।३१ ) इत्यादिन्यायाच्च । यद्वा पूषन्नाश्रितपोषणस्वभावेत्यर्थः । ' साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः' [ब्रा- सू० १।२।२९ ] इति सूत्रानुरोधात् । सत्त्यस्य । सत्यशब्देन स्वरूपवि. काररहित जीवात्मोच्यते । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् [ छा० १।२।३ ] इत्यादिषु जीवेपि सत्यशब्दप्रयोगात् । तस्य मुखम् । मुखवत् । अनेके- न्द्रियावष्टम्भकतया मुखसदृशं मन. इत्यर्थः । हिरण्मयेन हिरण्यसदृशेन भोग्यवर्गेणेति यावत् । पात्रेण परमात्मविषयकवृत्तिप्रतिरोधकेनापिहित- माच्छादितम् । हृदि निहिते परमात्मनि निरुद्ध वृत्तिकं जातमित्यर्थः । तज्जीवस्य मुखस्थानीयं मनो हृषीकाणामीशस्त्वमपावृणु निरस्य तिरोधानं कुर्वित्यर्थः । ततस्य हेतोसत्राह-सत्यधर्माय सत्यस्य जीवस्य धर्मभू- ताय । दृष्टिदर्शनम् । त्वदर्शनायेति भावः ॥ १५ ॥ पूषनेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन्समूह । तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १६ ॥ पुनरपि तया दृष्टया द्रष्टव्यं विशिषन्दर्शनं तत्साधनं चाभ्यर्थयते पूषन्नाश्रितपोषक । एकश्चासावृषिश्चैकर्पिः । भद्वितीयातीन्द्रियार्थद्रष्टा 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' [बृ. ३।७।२३] इति श्रुतेः । यमो यमयति भावमवगम्य कृतः । यथा वामदेवः परस्य ब्रह्मणः सर्वान्तरात्मत्वं पश्यन्नहमिति स्वात्म शरीरक. परं ब्रह्म निर्दिश्य तत्सामानाधिकरण्येन मनुसूर्यादीन् व्यपदिशति तद्धत पश्यनृ- षिर्वामतः प्रतिपेदेहं मनुरभवं सूर्यश्च ( वृ० १ । ४ । १० ) इति ॥ तथा प्रकृते पूषात्मकत्वेन निर्देशः । साक्षादपीति सूत्रस्यार्थः - जैमिनिस्त्वाचार्यो वैश्वानरशब्दवदन शब्दस्यापि परमात्मन एव साक्षाव्यवधानेन वाचावे न कश्चिाद्वरोध इति मन्यते । तथा प्रकृते पूषन्शब्देन साक्षात्परमात्मनो वाचकत्वे न विरोध इत्यर्थः । स्वरूपवि. काररहितेति । जीवे गुणतो विकारा भवन्ति न स्वरूपतः । अचित्पदार्थषु स्वरूपसो विकारा भवन्ति । अवष्टम्भकं-बलप्रदत्वादाश्रयि । अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रीषमिति श्रुत्या मनःसाहित्येनैवेन्द्रियवृत्त्युत्पत्त्या तन्मन इन्द्रियाणामाथि । अतोवष्टम्भकमुच्यते। गोण्या वृत्त्या मुखपदेन ननो लक्ष्यते । आच्छादितमिति। हिर- ण्यादिभोग्यवर्गः परमात्मविषयां वृत्तिं रुणद्धि । हृषीकाणि-इन्द्रियाणि ॥ १५ ॥ विशिषन्निति । द्रष्टव्यपरमात्मानं पूनित्यादिविशेषणैः पूजयनित्यर्थः । पर- मेश्वरोद्वितीयोतीन्द्रियपदार्थानां द्रष्टेत्यर्थः । एकर्षिरित्यत्र- ऋषी दर्शने इति धातुः । सूर्य ·२२ प्रकाशिकासमेता सर्वानिति यमः । सर्वान्तर्यामिन् । 'यः पृथिवीमन्तरो यमयति ' [वृ०- ३।७३ ] ' य आत्मानमन्तरो यमयति ' [ बृ. ३।७।९] इत्यादिश्रुतेः । सूर्य स्वोपासकधियां सुष्ठु प्रेरक । प्राजापत्य प्रजापतिश्चतुर्मुखस्तस्य सुताः प्राजापत्यास्तेषामन्तर्यामिन् । यद्वा प्रजापतिरेव प्राजापत्यः । प्रजानां पति. रिति व्युत्पत्त्या प्रजापतिर्विष्णुः 'प्रजापतिश्चरति गर्ने अंतः ' [म० ना० १।१ ] इति श्रुतेः । व्यूह रश्मीन् । भवदीयदिव्यरूपदर्शनानुपयुक्तान्स्वो- ग्ररश्मीन्व्यूह व्यपोह विगमयेत्यर्थः। यत्ते दर्शनोपयिकं प्रभात्मकं तेजस्तत्स- मूह समूहीकुरु । तकिमर्थमित्याशङ्कय द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमित्याह यदिति यत् । 'आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् ' [श्वे० ३।८ ] इत्यादि- श्रुतिषु प्रसिद्धमित्यर्थः । ते। 'आनन्दो ब्रह्म' [तै ० ३।६ ] इति निरतिश- यभोग्यस्य तवापि । कल्याणतमं सौन्दर्यादिगुणातिशयेन कल्याणेभ्योऽति. शयितं कल्याणं शुभाश्रयमिति भावः । ते यदिव्यरूपं तत्पश्यामि पश्ये- यमिति लकारव्यत्ययश्छन्दसः । द्रष्टुमिच्छामीति भावः । ननु 'यत्ते रूपं कल्याणतमम् ' । ' य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः' । [छा० १- ६।६] ' ईशा वास्यमिद सर्वम् ' [ई० १] 'पतिं विश्वास्यात्मेश्वरम्' [म० ना० ११॥३] " सर्वकर्मा सर्वगन्धः । स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च' [ श्वे०६।८] 'तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति [छा ० ८।३।४ ] ' तस्योदिति नाम' [छा. १।६।७] इत्यादिभिः शास्त्रैर्गुणविग्रहादयो ब्रह्मणो विधीयन्ते। निर्गुणं निरञ्जनम् । ' सत्यं ज्ञानम् ' [ तै०२।१।१ ] ' अकायमत्रणम् ।' [ई०८ ] 'नेह नाना- स्ति किंचन' [ बृ०४।४।१९] 'निष्कलं निष्क्रियम् ।' [श्वे०६।१९] 'भगोत्रमवर्णम् । [ मुं० १।१।६ ] एवमादिभिः शास्त्रैर्गुणादयः प्रति इत्यत्र पूञ् प्रेरणे इति धातुः । उग्रप्रकाशो हि वस्तु दर्शनविरोधीत्यत आह- उग्ररश्मीन् व्यूहेति । छान्दस इति । व्यत्ययो बहुलम् (पा. सू. ३।१।८५) इति पाणिन्य. नुशासनात् । तत्र हि-सुप्तिङपग्रहालगनराणां कालहलचस्वरकर्तृय डां च । व्यत्ययामिच्छ- ति शास्त्रकृदेषां सोपि च सिद्धयति बाहुलकेन ॥ १॥ इति व्याख्यानादत्र व्यत्ययः । शास्त्रैरिति । वेदवाक्यरित्यर्थः। गुणविग्रहादय इति । सर्वकर्मकारित्वादयो गुणाः विप्रहः शरीरं हिरण्मयः पुरुष इत्यादिवाक्यरुक्तम् । प्रतिषिध्यन्त इति । निर्गुणमि- ·सत्या. ईशावास्योपनिषत् । विध्यन्ते । तथा विधिनिषेधयोः शास्त्रयोर्विरोधादन्यतरबाधोऽवश्यंभावी । तत्र निषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकतया पश्चात्मवृत्तं प्रतिषेधशास्त्रमपच्छेदाधि- करणन्यायेन प्रबलम् । अतः प्रतिषेधबलेन गुणादिविधयः सर्वे बाधिताः। ततश्च अविद्याख्यदोषपरिकल्पितगुणविग्रहादयो मिथ्याभूता इति । तदि- त्यादिवेदवाक्यैर्गुगादयो ब्रह्मणि न सन्तीति प्रतिपद्यते । अभावज्ञान प्रति प्रतियोगि- ज्ञानस्य कारणत्वान्निषेयो यस्य तस्य पूर्व प्राप्तिरपेक्ष्यते । घटं मानयेति निषेधो हि घटानयनप्राप्तिपूर्वको यथा तथा ब्रह्मणि गुणनिषेधः प्रतिपाद्यमानः पूर्व गुणविधिरासीदिति दर्शयति । तथा च पूर्व गुणविधिशास्त्रं प्रवर्तते ततो निषेधशास्त्रम् । पश्चात्प्रवतमानं शास्त्रं पूर्वप्रवृत्ताच्छास्त्रात्प्रबलमिति हि शास्त्रकृत्समयः । यतः पूर्व- शास्त्रस्योत्पत्तिविधिरविरोधेनैव । तदानी विरोधिनः परस्याभावात् । परशास्त्रस्यो. त्पत्तिस्तु विरोधेनैव । तदानीं विरोधिनः पूर्वस्य सत्त्वादिति विशेधेनोत्पन्नं परमेव प्रवलं भवति : अपच्छेदाधिकरणन्यायेनेति । अपच्छेदो विच्छेदः । पञ्चविंजः समन्वारब्धाः सर्पन्ति । अध्वर्यु प्रस्तोतान्वारभते । प्रस्तोतारं प्रतिहत । प्रतिहार- मुद्गाता। उद्गातारं ब्रह्मा । ब्रह्माणं यजम.नः । ( आ. श्री. सू. १२।१।। सू ८.४।२२) इति विहितस्यान्वारम्भणस्य विच्छेदे प्रायश्चित्तमुच्यते । वहिष्य- वमानं प्रसर्पतां याद्गातापच्छिद्येत । अदक्षिणः स यज्ञः संस्थाप्यः । तेन पुनर्यजते तत्र दद्यात्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यात् । अथ प्रतिहर्तापच्छिद्येत सर्ववेदसं दद्यादिति । अत्रोद्गातृप्रति- होरेकास्मन् प्रयोगे युगपदपच्छेद उद्गातुः प्राधान्यात्तत्प्रायश्चित्तेनैव निर्वाहः । क्रमेणा- पच्छेदे तु पूर्वस्य प्रायश्चित्तशास्त्रस्य दौर्बल्यं परस्य प्राबल्यम् । अयमपच्छेदन्यायः पूर्व मीमांसायां षष्ठेध्याये पञ्चमपादे पौर्वापय पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत् ५४ याद्गाता जघन्यः स्यात्पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं दद्याद्यथेतरस्मिन् ५५ अहर्गणे यस्मिन्नपच्छेदस्तदावर्तेत कर्मपृथ- क्त्त्वात् ५६ इति सूत्रत्रयेण दर्शितः। मिथ्याभूता इति । अविद्यादोषस्य मिथ्यात्वा- दित्यर्थः । इमं पूर्वपक्षं खण्ड यति-तदिदमिति । यद्यप्यपच्छेदन्यायेनोत्तरप्रवृत्तं शास्त्रं प्रवलं तथापि पूर्वोत्तरशास्त्रयोरेकविषयत्वेन विरोध एव तस्य न्यायस्य प्रवृत्तिः । अत्र तु गुणावधिनिषेधयोभिन्नविषयत्वेन विरोध एव न संभवति । तथा च विधीनां प्रतिषेधवाक्य- धिोनुपपन्नः । गुणविधिनिषेधयोभिन्नविषयता चेत्यम्-कल्याणगुणविषयकः सर्वकमस्या- दिविधिः । हेयगुणविषयको निर्गुणमित्यादिनिषेधः। भगवति कल्याणगुणाः सन्ति । हेयगुणा न सन्तत्यिर्थ इत्युत्तरपक्षाशयः । उत्तरपक्षस्य पशुच्छागनय उत्सर्गाप- पादनयश्चति न्यायद्वयमुपोद्वलकम् । पशुच्छागनयश्च पूर्वमीमांसायां षष्ठे- ध्यायेष्टमे पादे दशमाधिकरणेन छागस्यैवानांषोमीयपशुताधिकरणमित्याख्येन प्रतिपाद्यते । तत्र पूर्वपक्षसूत्रं-पशुचोदन यामनियमोऽविशेषात् ३० इति । उत्तरपक्षसूत्रम्-छागो वा मन्त्रवर्णात् ३१ इति । अस्याधिकरण- स्यार्थ:-ज्योतिष्टोमे श्रूयते । अग्नीषोमीयं पशुमालभेत इति । तत्र विहिते पशौ .

·.0 प्रकाशिकासमेता । - दमनादरणीयम् । पशुच्छागनयेनोत्सर्गापवादनयेन च विधिनिषेधयोमिन- विषयत्वोपपादनेन तयोर्विरोधगन्धाभावाद्विधीनां प्रतिषेध माध्यतानुपपत्तेः। तदुक्तं तत्त्वसारे - यद्ब्रह्मणो गुणविकारशरीरभेदकर्मादिगोचरविधिपति- धवाचः । अन्योन्यभिन्न विषया न विरोधगन्धमईन्ति तन्न विधयः प्रतिषेधबाध्य ः ॥ इति : ॥ इति । अथान्तर्यामिणमहंग्रहेणानुसंधत्ते-योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मीति । असावसाविति वीपादरार्था । यद्वादःशब्दो विभज्य यत्तच्छब्दाभ्यामन्तव्यौ योऽसौ पुरुषः प्रसिद्धः सोऽसावहमस्मीति यद्यपि - पुरुषं प्रकृतिं चैव प्रधानपुरुषेश्वरः ॥ इत्यादिषु पुरुषशब्दो जीववा- चितया प्रसिद्धस्तथापि 'तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम् ।' [श्वे० ३।९] इत्यादिश्रुत्या सर्ववेदपठितपुरुषसूक्तादिषु प्रसिद्धो महापुरुष एवेह पुरुष- शब्देन विवक्षितः । नन्वेवं योऽसौ पुरुषः सोऽहमिति कथं सामानाधि. विशेषाश्रवणाद्यः कोपि पशुगलब्धम्य इति चेत् । मैवम्। छा. स्य वपाया मेद- सोनुहोति मन्त्रे विशेपितत्वात् । तस्माच्छाग एवालब्धव्यः । अयमाशयः । अमी. षोमीयपशुः सामान्यतो यत्किचिजातीयो न ग्राह्यः किन्तु छागस्य वपाया इति मंत्रे विशेषितत्वाच्छागरूपो ग्राह्यः । एवं प्रकृते निर्गुणमितिपदेन सामान्यतो गुणनिषेधो न कर्तव्यः किन्तु गुणविधिनिषेधबोधकवचौवयर्थ्यान्यथानुपपत्त्या हयगुणनिषेधः कर्तव्यः । तदुक्तं-पामान्योक्तिः समानप्रकरणपठिता पर्यवस्येद्विशेषे ॥ र्गापवादनयेनेति । 'प्रकल्प्य चापवादविषयं तत उत्सर्गोभिनिविशते' इति हि परिभाषा । तस्या अर्थ:-अपवादविषचं परित्यज्योत्सर्गशास्त्रं प्रवर्तते । यथा मा हिंस्यात्सर्वा भूतानीति हिंसानिषेधकं सामान्यशास्त्रं, अग्नीषोमीयं पशुमालभेतेति यज्ञियमपवादविषयं परित्यज्य प्रवर्तते । ततश्च र ज्ञातिरिक्तहिंसाया एव निषेधः । एवं च विधिर्यज्ञियाहिंसाविषयकः । निषेधः सामान्यहिंसाविषयकः। तथा च यथा- त्रोत्सर्गापवादयोर्भिनविषयत्वं तत्र न बाध्यबाधकभावः । प्रकृतेपि निर्गुणभित्यादि. श्रुतिवाक्यैर्गुणानां सामान्यतो निषेधो न कर्तव्यः किन्तु हेयगुणानामेव । एवं च निषेधो हेयगुणविषयकः । विधिः कल्याणगुणविषयकः । तेन भिन्नविषयकत्वेन न विधिनिषेधयो- बांध्यवाधकभावः । अत्रार्थे सांप्रदायिकवचः प्रमाणयति-तदुक्तमिति । गुणविकार- शरीरभेदकर्मादिविषयकाः ये विधिप्रतिषेधास्तद्विषयाणि वचासि पूर्वोक्तरीत्या परम्पर मिनार्वषयत्वात् न विरुद्धान भवन्त्यता न विधयः प्रतियधैवाभ्यन्ते । अहंग्रहेणेति । अहमि त प्रहः तैलधारावदविच्छिन्नः प्रत्ययः। वी सा-द्विरुक्तिः। महापुरुषः-भगवान् विष्णुः । पुरुपशब्देन यदि भगवद्रूपोथी गृह्यते तहि जीवन सह तस्य सामानाधिकरण्यं कथमिति शकते-नन्विति । अहंशब्देन न जीवो गृह्यते किन्तु तदन्तर्यामी भगवान् उत्स- ·ईशावास्योपनिषत् । करण्यम् । अहंपदार्थस्य जीवस्य महापुरुषाद्भिन्नत्वादिति चेन्न । अहंशब्दे. नाप्यस्मदर्थान्तर्यामिण एवाभिधानेनाहं स इति निर्देशस्य सुसंगतत्वात् । ननु चाहंशब्दस्य प्रत्यगान्तर्यामित्वपरत्वे सोस्मीत्युत्तमपुरुषो न घटते । नहि तदन्तर्यामिपुरुषोस्मीत्यन्वयो युज्यत इति चेदुच्यते-मदन्तर्यामी- त्यादिशब्दान्तरेणोपस्थापिते प्रत्यगान्तर्यामिण्युत्तमपुरुषान्वयासंभवेप्य- हमित्यस्मस्पदोपस्थापिते तास्मन्नुत्तमपुरुषान्वयो युज्यत एव । तथा च सूत्रम्-अस्मयुत्तमः । ( पा० सू० १।४।१०७ ) इति । प्रत्यगर्थबोधका- स्मच्छब्दोपपद उत्तम पुरुषो भवतीत्यर्थः । न पुनरम्मच्छब्दस्य प्रत्यगर्थ- द्वारा परमात्मपर्यन्ततायामुत्तमनिवृत्तिरिति । आधिकं तु प्रविष्टं न तद्धानि- रिति न्यायात् । एवं तत्त्वमसीत्यादिष्वप्यसीति मध्य ध्यमपुरुषो निर्वाणः । त्वंपदेनाभिमुखचेतनद्वारैव तदन्तर्यामिणोभिधानाभ्युपगमात् । तत्रापि युष्म- द्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यम :।' (पा० सू० १ । ४ । १०५) तेन चाभयोर्भगवद्वाचकत्वात्सामानाधिकरण्यं घटत इति भावः। इति चेदिति । इलाकृतो- यमाशयः। अहंपदेन जीवान्तर्यामिभगवद्रूपोर्चा यदि गृह्यते तईि अस्मच्छब्दस्य प्रथम- पुरुषवाचकत्वादहमन्तर्यामिपुरुषोस्तीति प्रयोगः स्यान्न त्वहमस्मीत्युत्तमपुरुषप्रयोगः । अत्र तु तथा प्रयोगादहंपदेन प्रत्यगर्थो गृहीतुमशक्यः । उच्यत इति । अयमभिप्रायः । मदन्तर्यामी भगवान् इत्यादिशब्देषु यत्रान्तर्याम्यादिपदानि विशेष्यरूपाणि तत्र प्रथमपुरु- पोवश्यंभावी उत्तमपुरुषान्वयश्च न घटते । यत्र त्वस्मच्छब्देनान्तर्याम्यादिपदार्थबोध- स्तत्रास्मच्छब्दसामीप्यात्-अस्मद्युत्तमः (पा. सू. १।४।१०७) इति सूत्रेणोतमपुरुषो युज्यत एव । प्रत्यगर्थो जीवः । ' अस्मद्युत्तमः' इति सूत्रस्पायमर्थः-अस्मा उपदे समा. नाभिधेये प्रयुज्यमानेप्रयुज्यमानेप्युत्तमपुरुषो भवति । भस्मच्छन्द उपपदे उत्तमपुरुषो भवतीत्येवानेन सूत्रेण बोध्यते । अस्मच्छब्देनायमेवार्थो बोध्यते चेदुत्तमपुरुषः अन्यथा नेति तु नानेन सूत्रेण बोध्यते तथा चास्मच्छन्दनान्तर्यामिभगवद्पार्थबोधेपि अस्मच्छब्दो- पपदत्वान्नोत्तमपुरुषासंगतिः । अधिकार्थप्रवेशेपि नास्मच्छब्दत्वस्य हानिरित्यत्र न्याय- मुपोद्वलयति-अधिकं स्विति । कस्मिंश्चित्पदेधिकार्यस्याधिगमेपि न पूर्वार्थस्य हानिरिति न्यायस्यार्थः । निर्वाह्य इति । त्वंपदेन जीवो बोध्यते ततश्च ब्रह्मणा सामा. नाधिकरण्यं न स्यादतस्त्वंपदेन जीवान्तर्यामिभगवद्रूपोर्चा प्रायः । तेन यद्यपि सामाना. धिकरण्यं तथापि प्रथमपुरुषः स्वादिति शंकायां पूर्ववत् युध्मच्छब्दोपपदसंबन्धात् तस्वमसी- ति मध्यमपुरुषस्योपपत्तिः कर्तव्या। युष्मद्युपपद इति सूत्रस्थायमर्थः-युष्मद्युपपदे सति व्यवहिते चाव्यवहितेपि सति समानाधिकरणे समानाभिधेये तुम्यकारके स्थानिनि प्रयु.

·२६ प्रकाशिकासमेता इत्येतावदेव हि स्मर्यते । न तु युष्मन्छब्दस्य स्वाभिमुखचेतनद्वारा तदन्तर्यामिपर्यन्सत्वे मध्यमनिवृत्तिरिति । ये तु तत्त्वमसि सोऽइमस्मीत्या- दिष्वहत्वमादिशब्दैर्युष्मदस्मदर्थपरित्यागेन निर्विशेषचिन्मात्रस्वरूपैक्यमेव वाक्यवेद्यमित्याहुः । तानेव तत्त्वमसीत्यादिवाक्येष्वसिरिव सोहमस्मीति वाक्यस्थास्मिरपि खण्डयति । श्रोतर्यनुसंधातरि च युष्मदस्मत्ते हि तैः परित्यक्ते न तेषामसिना कश्चित्पतिबोधनीयोस्ति न च कश्चिदस्मिना विशिष्यानुसंधेयः । ननु प्रकृते युष्मदस्मदोरविवक्षायामपि तयोर्युत्पन्नयु. ष्मदस्मच्छब्दोषपदमात्रोपजीवनेनास्मत्पक्षेपि त्वमहमिति मध्यमोत्तमयोः संपत्तिरिति चेत् । ततोप्यपरित्यक्तपवृत्तिनिमित्तकस्यास्माकं निर्वहणस्यै- ज्यमानेप्यप्रयुज्यमानेपि मध्यमपुरुषो भवति। मध्यमनिवृत्तिरितीति । अधिकं तु प्रविष्टं न तद्धानिरिति न्यायादन्तर्यामिपर्यन्तस्यार्थस्याधिक्येपि न मध्यमपुरुषे वाधक. मित्यर्थः । अद्वैतवादिमतमनूद्य दूषयति - ये स्वित्यादिना । अद्वैतमतानुयायिनो हि तत्त्वमसीत्यत्र स्वंपदेन सोहमस्मीत्यत्राहंपदेन च युष्मदस्मदर्थो यो जीवरूपस्तस्य त्यागं कृत्वा जहदजहलक्षणया चैतन्यपरत्वमादाय पूर्वोक्तवाक्ययोनिर्विशेषं चैतन्यस्वरूपैक्य एव तात्पर्यमिति वदन्ति । तेषां मते युष्मदस्मदर्थस्य संपूर्णतया त्यागा. दन्याथस्यैक्यरूपस्य प्रहणात् उभयोरपि वाक्ययोः प्रथमपुरुषो दुर्वार इत्याह- तानेवेत्यादिना स्त्रण्डयतीत्यन्तेन । असिरिव खड्ग इव । अस्मिरपीति । अस्मदर्थपरित्यागादुत्तमपुरुषो न घटत इत्यर्थः । श्रोतर्यनुसंधातरीति । अयं भावः । तत्त्वमसीति वाक्ये श्वेतुकेतसंज्ञकः श्रोता युष्मत्पदेन यदा गृह्यते तदा स बोध्येतासिपदेन त्वं ब्रह्मरूपोसीति । तथैव अहंब्रह्मास्मीत्यत्र ब्रह्मणोनुसंधाता यदास्मच्छब्देन गृह्यत तदा सोस्मिपदेन ब्रह्मानुसंधानकर्तृभूतो बोध्येत । अत्राद्वैतिमते युष्मदस्मदोरर्थस्य जीवस्य त्यागाद्युष्मदस्मत्ते परित्यक्ते तेन न कश्चिद्बोधनीयः श्वेतकेतुप्रभृतिरसिपदेन । न वा केनापि ब्रह्मानुसंधानं कर्तव्यं यदर्थमस्मिपदप्रयोगः । श्रोतर्यनुसंधातरीति विषयसप्तमी। तथा च श्रोतृविषयको युष्मच्छन्दः । अनुसंधातृविषयकोऽस्मच्छब्द इत्यर्थः । इयमनुपपत्तिरद्वति. मतेपि परिहर्तुं शक्येत्याह-नन्विति । पूर्व युष्मद्युपपद इत्यादेः, अस्मद्युत्तम इति सूत्रस्य चार्थों दर्शितस्तत्र युष्मदस्मदोरयमेवार्थोऽपेक्ष्यत इति तु नास्ति केवलं युष्म- दस्मदुपपदत्वमपेक्ष्यते मध्यमोत्तमपुरुषविधौ । तथा चाद्वैतिमते चैतन्यमात्ररूपार्थेऽपि युष्मदस्मदोरुपपदत्वानपायान्न काप्यनुपपत्तिरित्यर्थः । न्युत्पन्नयुष्मदस्मदिति । प्रकृतिप्रत्ययसाधिते युष्मदस्मदी । अद्वैतवादिदर्शितामुपपत्तिमङ्गीकृत्यास्मत्पक्षे लाघवमिति दर्शयति-ततोपीति । प्रवृत्तिनिमित्तं नाम अर्थः । कम्युग्रीवादिमत्त्वनिमित्तेन घट इति पदं तस्मिन्नर्थे प्रवर्तते । एवं च कम्बुग्रीवादिमत्त्वं प्रवत्तिनिमित्तं घटपदस्य । तथा प्रकृते ·२७ ईशावास्योपनिषत् । वानुसर्तुमुचितत्वात् । अपर आह योसावसौ पुरुषः सोहमस्मीत्यत्र पुरु. षशब्देन परमपुरुषो न विवक्षणीयः। तथा सत्युत्तमपुरुष इत्याख्यायाः सोऽ- हमिति सामानाधिकरण्यस्य च क्लेशेन निर्वाह्यत्वात् । अतो वरमत्र पुरुष शब्दस्य परिशुद्धजीवात्मपरत्यमाश्रयितुम् । एवं च सति यः पुरुषो मुक्तिदृश्यभाव्याकारः परिशुद्धजीवात्मा सोहमस्मीत्यन्वयादुत्तम पुरुष इ- त्याख्यायाः सामानाधिकरण्यस्य चातिस्वरसेन निर्वाह इति । नायं पक्षः साधुः । तथा हि-भवत्वेवमिह निर्वहणं तथापि तत्त्वमसीत्यत्र तत्पदस्य त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसीत्यादिषु त्वंपदस्य च परदेवता- वाचकत्वे त्वदुक्तनिर्वाहस्यासंभवात् । अकामेनापि तत्रास्मदुक्तनिर्वाहस्य समाश्रयणे तत्समानन्यायादत्रापि तस्यैवानुसर्तुमुचितत्वादिति । स्यादेतदेवं त्वं वा अहमास्म भगवो देवते अहं वै त्वमसीत्यत्र कथं पुरुषव्यवस्था त्वमहंशब्दयोरुभयोरपि श्रवणात् । उद्देश्यविषयकमेव युष्मदादिपदमुपपद- त्वेन पाणिनिसूत्रामिप्रेतम् । यथा चोद्देश्यसमर्पकोपपदवशादेवात्र मध्यमोत्तम योर्व्यवस्था सिध्यतीति चेत् । अस्त्वेवमिह समाधानं तथापि तत्त्वमसी- युष्मदस्मच्छब्दयोः प्रवृत्तिनिमित्तं प्रत्यगर्थो जीवः । तस्य चाद्वैतिमते त्यागः कर्तव्यः । अस्मत्पक्ष किन्तु अन्तर्यामिपर्यन्तमधि- कार्थग्रहणम् । ततश्चार्थत्यागपूर्वकं केवलं युष्मदस्मदुरपद वेन निर्वाहः कर्तव्योऽ- द्वैतिमते । अस्मन्मते त्वर्थत्याग विनैव निर्वाहस्ततश्च लाघवघटितत्वादस्मत्पक्षानुसरणमेव न्याय्यं नार्थत्यागरूपगौरवघटितस्तत्पक्ष इत्यर्थः । रामानुजमतानुयायिनः कस्यचिदेक. देशिनो मतमनूद्य खण्डयति-अपर आहेति। पुरुषपदस्य परमपुरुष इत्यर्थकरणे लक्षणा- अयितव्येति लक्षणाश्रयणस्य दोषत्वात् । इत्याख्याया इति। उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमा. मेस्युदाहृत इति भगवद्गीतोक्तेः । क्लेशेनेति । पूर्वोक्तलक्षणाश्रयणं सोहमित्यत्रान्तर्यामि. पर्यन्तार्थस्य स्वीकारश्चेति क्लेशः । असंभवादिति । तत्वमसीत्यत्र परिशुद्धजीवात्मप्रह णस्यानुपपत्तेरित्यर्थः । अकामेनापीति। तत्राम्मदुक्तनिर्वाहस्य गले पतितत्वादिति भावः। स्यादेतदिति । अयं पूर्वपक्ष इत्यर्थः । त्वं वा अहमस्मि अहं वै त्वमसीत्यत्र युष्मदस्म. दोरुभयोरुपपदत्वेन मध्यमोत्तमयोर्विकल्पः प्राप्नोति न नियमेनोत्तमपुरुषो मध्यमपुरुष- एवेति । न चोद्देश्यानुसारं व्यवस्था स्यात्तथा चोद्देश्यसमर्पकोपपदवशाद्यवस्था स्यादिति वाच्यम् । त्वं वा अहमस्मि, अहं वै त्वमसीति वाक्ययोरुद्देश्यस पर्पकत्वेन व्यवस्थासिद्धा. वपि तत्त्वमसीत्यत्र विकल्पस्य दुर्निवारत्वात् । तत्त्वमसीति वाक्ये त्वंपदयोगवत्तत्पदयोगो वर्तते तेन तत्त्वमसीत्यपि वाक्यं प्रसज्येत। न चात्राप्युद्देश्यसमर्पकोपपदवत्त्वेन व्यवस्थेति तु न त्यागः ·प्रकाशिकासमेता त्यत्र पुरुषव्यवस्था न घटते तत्र त्वंपदयोगवत्तत्पदयोगस्यापि सत्त्वात् । तथा चासीतिवदस्तीति प्रथमपुरुषस्यापि प्रसङ्गः । नह्यत्रापि त्वंपदमुद्देश्य समर्पकम् । येन त्वंपदमेव पुरुषनिमित्तं न तु तत्पदमपति व्यवस्था स्यात् । तथा च तत्त्वमसीतिनिरूपणावसरे भाष्यम् -नात्र किंचिदुद्दि- श्य किमपि विधीयत इति । तस्मात्तत्त्वमस्तीति प्रामो दुर्वार इति । अत्रोच्यसे-तत्त्वमसीत्यत्रापि त्वंपदार्थ उद्देश्य एव । ततश्चोद्देश्यविषय- कयुप्मत्पदवशात्तत्र मध्यम एवेति न प्रथमपुरुषप्रसङ्गः । नच भाष्यविरोधः। भाष्यस्य विधेयांशमात्रनिषेधपरतयोद्देश्यांशनिषेधकत्वाभावात् । तथा हि न येवं भाष्याभिषायः । नात्र किंचिदुद्दिश्यते । न च किंचिद्विधीयत इति । अपि त्वेवमभिप्रायः। त्वंपदेन किंचिदुद्दिश्यत एव किंतूद्दिष्ट तत्र न किंचिदपि विधीयत इति । कथमवगम्यत इति चेत्प्राप्तस्यैवोपसंहारत्वोपपाद- कभाष्येणैव विधेयांश एव निषिध्यत इत्यभिप्रायस्य व्यक्तत्वात् । अन्य आह त्वं राजास्यहं राजास्मीत्यादिवत्तादधीन्यादुपचारविवक्षया तत्त्वम. सि सोहमस्मीत्यादिषु मध्यमोत्तमसामानाधिकरण्यानां सामञ्जस्यमिति । तदप्युपेक्षणीयमेव । लोकवेदयोश्चेतनपर्यन्तं देवमनुष्यादिव्यवहारबलेन जातिगुणशब्दवन्मुल्यस्यैव संभव उपचारकल्पनत्यान्याय्यत्वात् ॥ १६ ॥ बाच्यम् । भाष्योक्त्या त्वंपदस्योद्देश्यसमर्पकत्वाभावात् । इति पूर्वपक्षाशयः। समाधत्ते- अत्रोच्यत इति । भाग्यस्येति । भाप्ये हि न विधीयते किंचिदित्यंशः प्रतिपाद्यः । न तु न किंचिदुद्दिश्यत इत्युद्देश्यनिषेधांशः प्रतिपाद्यः । वाक्यभेदप्रसंगात् । तेन नात्रो- देश्योशो निषिध्यते ततश्चोद्देश्यसमर्पकयुष्मदुपपदघटितत्वात्तत्त्वमसीति ‘प्रयोगः साधुः । भाष्याभिप्रायं प्रतिपादयति-तथाहीति। प्राप्तस्यैवेति । ऐतदात्म्यमिदं सर्वमित्यनेनैव प्राप्तस्येत्यर्थः । उपसंहारत्वोपपादकभाग्येणेवेति । इदं हि श्रीभाष्ये प्रथमाध्याय- प्रथमपादप्रथमसूत्रे स्पष्टम् । तथाहि-तस्वमसीत्यत्रोद्देश्योपादेयविभागः कथमिति चेत् नात्र किंचिद्दिश्य किमपि विधीयते। ऐतदात्म्यमिदं सर्वमित्यनेनैव प्राप्तत्यात् । अप्राप्ते हि शानमर्थवत् । इदं सर्वमिति सजीवं जगनिर्दिश्यैतदात्म्यमिति तस्यैष आत्मेति तत्र प्रति- पादितम् । एकदेश्यन्तरमतमाह-अन्य आहेति । त्वं राजासीत्यस्य यथा त्वं राजाधीनो. सीति तादधीन्यं तत्स्वाधीनत्वं लक्षणया वोध्यते तेन राजपदस्य लाक्षणिकत्वाद्यथा तत्र सामानाधिकरण्यं तथा प्रकृतेपीत्यर्थः । उपचारविवक्षया-लक्षणाश्रयणेन । उपेक्षणीय. मेषेति । शक्यार्थाबाथे लक्षणाश्रयणस्यान्याय्यत्वात् । तद्विवृणोति-लोकवेदयोरिति। लोके वेदे च सर्वेषां चेतनानां देवमनुष्यादीनां व्यपहारोऽसत्यामनुपपत्तौ मुख्य एव भवति ·ईशावास्योपनिषत् । वायुरनिसममृतमथेदं भस्मान्त शरीरम् । ॐ क्रतो स्मर कृत ५ स्मर क्रतो स्मर कृत स्मर ॥ १७ ॥ एवं परावरतत्त्वविवेकं परमनिःश्रेयससाधनभूतसांगभक्तियोगं तनिष्ठस्यानुसंधेयमन्त्रद्वयं चोपदिश्येदानी मक्तियोगे ज्ञानशक्त्यादिशून्य तया शरणागतिमवलम्बमानानां तदनुष्ठानमन्त्रावुपदिशति । यद्यप्यागमे आचारिमौ शरणागतिमन्त्राविति रहस्यत्वात्कण्ठरवेण नाभिहितौ तथापि प्राज्ञानामर्थसामर्थ्याद्यथा तत्परत्वावगमः सुशकस्तथा तयोः श्लोकयोरर्थ- वर्णनं कृतम् । अभाषि चेत्थमन्ते-व्यक्ताव्यक्ते वाजिनां संहितान्ते व्याख्या मित्थं वाजिवक्त्रपसादात् । वैश्वामित्रो विश्वमित्रं व्यतानीद्विद्वच्छात्री. तये व्यंकटेशः ॥ इति ॥ अत्र विद्वच्छात्रप्रीतय इत्यनेन स्वप्रवन्धस्य निगूढाभिप्रायत्वं व्यञ्जितम् । एवमाचार्याभिप्रायविषयत्वाच्छरणागति- परतया मन्त्रद्वयं व्याख्यास्यते । तत्र वायुरनिलमिति प्रथम श्लोकः पूर्व- खण्डसमानार्थकः अग्ने नयेत्यादि चापरलोक उत्तरखण्डसमानार्थकः । तथा च -प्राप्यस्य ब्रह्मणो रूपं प्राप्तुश्च प्रत्यगात्मनः । प्राप्त्युगायं फलं प्राप्तेस्तथा प्राप्तिविरोधि च ॥ १ ॥ इत्येवमाद्याः पूर्वोत्तरखण्डयोर्विशोधिता न गौण इत्यर्थः । ब्राह्मण इति जातिशब्दः । शोण इति गुणशब्दः ॥ १६ ।। एवमिनि। ईशावास्यमित्यादिना प्रथमन्त्रेण परावरतत्वत्नयवेक. उक्तः । ततः परं कुर्वन्नेवेत्यादि द्वितीयमारभ्य संभूतिमिति चतुर्दशमन्त्रपर्यन्तं निःश्रेयससाधनीभूतभक्ति- योगः प्रोक्तस्तस्मिन्भक्तियोगे निष्ठा यस्य तादृशस्योगसकस्य हिरण्मयेन पात्रेणेति पञ्चदशः 'पूषन्नेकर्षे ' इति षोडशव मन्त्रोनुसंधेयत्वेनोच्यते । एत दाह-अनुसंधेयमन्त्रद्वय- मिति । पूर्व चेदान्ताचार्यव्यंकटेशायरियमीशावास्योपनिषद्याख्याता तत्र कुतो नेनो मन्त्रावनुयत्वेनाभिहितावित्याह-यद्यपीति । रहस्यत्वादिति । रहस्यं गुरुसंप्रदायत एव ज्ञेयं न तु तदप्रन्थे स्फुटं वक्तव्यमित्याशयः । प्राज्ञानामिति । प्राज्ञा हि प्रन्यतास- यज्ञतया यथा तदर्थ जानीयुस्तथान्ते वेंकटावर्णनं कृतमित्याह-अभाषीति। विश्व- मित्रं जगद्धितकारी वैश्वामित्रो व्यक्ताव्यक्ते व्यक्तं च तदव्यक्तं च किंचित्स्फुटं यदति. रहस्यं तदव्यकमस्फुटं चेकवान् । यदतिरहस्यत्वादस्फुट तद्विद्वच्छात्रः स्वयमेव जानीयुः किंचास्फुटं गुरुवाक्यमस्माभितिमिति प्रीता अपि ते भवेयुरिति वोधनायाद्द. विद्वच्छात्रप्रीतय इति । व्यजितमिति । विद्वांस एव निगूढाभिप्रायं मत्प्रवन्धं जानीयुगिते वेंकटार्याशयः। पूर्वखण्डलमानार्थक इति। प्रापस्य ब्रह्मणो रूपं प्राप्तुश्च पत्यगात्मनः । इति पूर्वार्धन समानार्थको वायुरनिलमिति मन्त्रः । प्राप्त्युपायं ·10 प्रकाशिकासमेता ये पदार्था ये च वाक्यार्थभेदास्ते सर्वेपीह पूर्वोत्तरयोः श्लोकयोरनुसंधेयाः। सर्वोपायविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् । एतज्ज्ञानं च योगश्च शेषोन्यो ग्रन्थ वन्तर इत्यादिशास्त्रैः प्रोक्षणादिमिः समिदादिकमिव परिशुद्धस्वरूपयाथात्म्यज्ञानेन संस्कृत्यात्महविः समर्पणीयमित्युक्तत्वा- दिहापि शरीरेन्द्रियादिभ्योतिरिक्त स्वात्मानं प्रथम विशोध्य तं ब्रह्माणि समर्प्य स्वाधिकारानुगुणमर्थयते-- 'भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा' [श्वे० १।१२ ] इत्यादिश्रुत्यन्त प्रसिद्धचिदचिदीश्वरतत्त्वत्रयमिहापि द्रष्टव्यम् । वायुः विद्या कर्मानुगुणमगवत्संकल्पवशेन तत्र तत्र गन्तृत्वाद्वा वायुः । अनेन जीवस्याणुपरिमाणत्वं परमात्माधीनत्वं च सिध्यति । चा गतिगन्ध. नयोरिति धातुः । निलयरहितत्वात् कचिदपि व्यवस्थितत्वाभावाच्चानिलः । ममृतम् । नियमाणेपि देहसंताने स्वयममृतं स्वरूपतो धर्मतश्चाविनाशीत्यर्थः । 'अविनाशी वा अरेयमात्मानुच्छित्तिधर्मा ' [ वृ० ४ । ५। १४ ] न विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यते ' [ बृ० ४ । ३ । ३० ] न विद्यत उच्छित्तिविनाशो यस्य सोनुच्छितिनित्य इत्यर्थः । अनु- च्छित्तिर्धर्मो यस्यासावनुपिछत्तिधर्मेति पुनर्बहुव्रीहिः । नित्यज्ञान- वानिति भावः । आहुश्च यामुनमुनयः-तदेवं चित्स्वभावस्य पुंसः स्वाभाविकी चितिः । नानापदार्थसंसर्गात्तत्तच्चित्तत्त्वमश्नुते ॥ इति । तदमृतत्वम् 'अपहतपाप्मा विरजो विमृत्युः।' [छा० ८ । १ । ५] इति फलं प्राप्तस्तथा प्राप्तिविरोधि च ॥ इत्युत्तरार्धन समानार्थकः - अग्ने नयेत्यादिमन्त्रः। प्राप्युपाय:- भूयिष्ठां ते नमउक्ति विधेमेति । फलं-अग्ने सुपथा नयेति । प्राप्तिविरोधि- युयोध्यम्मज्जुहुराणमेन इति । ग्रन्थविस्तर इति । अतोन्यत्तत्र तात्पर्य नास्तीत्यर्थः। इत्यादिशास्स्रारति . आत्मस्वरूपयाथार्थ्यज्ञानेनात्महविषः संस्कारं कृत्वा तत्समर्पणीयं ब्रह्मणि । हविःसंस्कारे दृष्टान्तः प्रोक्षणादिभिरिति । होमद्रव्याणां समिघृतादीनां प्रोक्षणावेक्षणानुमन्त्रणानि यथा संस्कारास्तथात्महविषः परिशुद्धस्वरूपयाथात्म्यज्ञानं संस्कार इत्यर्थः । अतिरिक्तमिति । 'भस्मान्तः शरीरम् ' इत्युक्तेः। शरीरमि. न्द्रियादीनांमुपलक्षणम् । वायुरिति । जीवो हि स्वविद्याकर्मानुसारिभगवत्प्रेरणा- सर्वगत्वाद्वायुरणुपारमाणः । अनिल इति । निलयं गृहं तद्रहितत्वेन कुत्रापि स्थितेरभावाजीवोनिल इत्यभिधीयते। अमृतमिति। जीवधूतदेहानां प्रारधनाशात् विनाशप जीवो न वशात्तत्र तत्र वस्तुषु गमनशीलोतो वायुरुच्यते।

·ईशावास्योपनिषत्। ३१ श्रुतेः । अनिलममृतमिति पुंलिङ्गत्वेन विवरणीयं वायुरिति पुंलिङ्गत्वेनो- पक्रमात् । अत्र विशिष्ट वृत्त्या योगतो वा परमात्मविषयत्वं न शङ्कनीयम् ] नश्वरदेहस्यानन्तरवचनेन तव्यावृत्त्या प्रत्यगात्मपरत्वस्यैव न्याय्यत्वात् । क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः [श्वे. १।१०] इति श्रुतावमृतशब्दस्य जीवे प्रयोगात् । स्वभोग्यतया प्रधानं हरतीति हरो जीव इत्यर्थः । एवं प्रत्यगात्मनोमृतत्वमभिधाय तच्छरीरस्य मृतत्व- मवश्यमित्याह-- अथेदं भस्मान्तं शरीरमिति । प्रकृतादर्थादर्थान्तरविव- क्षायामथशब्दः । इदं शरीरमिति विशेप्यमीश्वरशरीरव्यवच्छेदार्थम् । कर्म- वश्यशरीरं भस्मान्तमित्यर्थः । ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे स्थावरजंगमे । एक- स्तिष्ठति सर्वात्मा स तु नारायणोव्ययः । इत्युक्तः । भस्म शब्दो दाहा- त्यसंस्कारपरः सन्खननादेरप्युपलक्षकः । अत्रात्मशरीरयोरमृतत्वमृतत्वोक्त्या भेदः समर्थ्यसे । रसायनादिसेवया शरीरस्य नित्यत्वसंदेहोपाक्रियते । स्व- देहवैराग्यं कार्यमिति च सूच्यते । शीघ्रं मोक्षोपाये प्रवर्तितव्यमित्यादिकं द्योत्यते । एवं चिदचिद्विवेकमुक्त्वा प्रेरितारं महापुरुषं प्रणवेनोपादते- ॐ मिति । उक्तं च योगानुशासने । क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुष- विशेष ईश्वरः । (यो० सू० १ । २४ ) तस्य वाचकः प्रणवः । ( यो. नश्यति । विवरणीयमिति । वायुरितिमंत्रारंभस्थपुंलिंगघटितपदानुसारादनिलामृतपदे पुंलिंगघटितत्वेन विपरिणमय्य व्याख्येये । अत्रेति। वायुरित्यादिशब्दानां परमात्माओं न ग्राह्यः किन्तु जीवरूप एव अथेदं भस्मान्त शरीरामिति तदनन्तरं शरीरस्य ग्रहणात्। जीवा. दनन्तरं नश्वरशरीरोक्तिर्घटत एव । प्रत्यगात्मा-जीवः । अथशब्द इति । अथ शन्दो हि प्रस्तुतार्थादिनस्यार्थस्य वोधने प्रयुज्यते । इदमिति । इदमस्तु संनिकृष्टे इत्यादिवचनादिदं. शब्देन समीपवर्ति कर्मवश्यशरीरं बोध्यते । खननादेरिति । अनद्विवर्ष निखनेदिति याज्ञवल्क्यस्मृत्या द्विवर्षोनवयस्कस्य प्रेतस्य खननं विहितम् । आदिपदात् प्रेतशरीरवि- भागानां चतुर्दिक्षु प्रक्षेपो जलप्रक्षेपादिकं ग्राह्यम् । स्मयते हि परमहंसस्य शवं चतुर्धा विभज्य चतस्षु दिक्षु क्षेप्तव्यमिति यातदेहस्य च जले प्रक्षेपः । आयुर्वेदे रसायन युक्तं तेन शरीरं न विनंक्ष्यतीति कस्यचिन्मतिस्तामपाकरोति-रसायनादिसेवयेति । योगानुशासन इति । पातञ्जले योगशास्त्र इत्यर्थः । क्लेशकर्मत्यादिसूत्रस्यार्थः-अविद्यादयः क्लेशाः । कुशलाकुशलानि कर्माणि । तत्फलं विपाकाः । तदनुगुणा वासना आशयाः। ते च मनसि वर्तमानाः पुरुषे व्यपदिश्यन्ते स हि तत्फलस्य भोकेति । यो धनेन भोगेनापरा. मृष्टः स पुरुषविशेष ईश्वरः । तस्य वाचक इति सूत्रस्यार्थः-ईश्वरस्य वाचकः प्रणवः ।

·३२ प्रकाशिकासमता सू० १ । २७ ) आह च सर्वज्ञो महादेवः--ओमित्येवं सदा विप्राः पठध्वं ध्यात केशवम् । इति द्रष्टव्यम् । यद्वा शरीरमात्मानं च विविच्य विविक्तमात्मानमोकारवाच्ये परमपुरुषे समर्पयत्योमिति । प्रणवस्यात्मस- मर्पणपरत्वम् 'ओमित्यात्मानं युञ्जीत'। 'प्रणयो धनुः शरे ह्यात्मा ब्रह्म तल्ल. क्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् । [ मुं० २ । २ । ४ ] इत्यादिषु प्रसिद्धम् । अथ ऋतुरूपिणं विष्णुं ज्ञानयज्ञगोचरमभिमुखीकुर्व. स्तदनुग्रहं प्रार्थयते- क्रतो स्मर क्रतो ज्योतिष्टोमादिक्रत्वात्मक । ' अहं क्रतुरहं यज्ञ इति वचनात् । यज्ञः पञ्चमहायज्ञात्मक इत्यर्थः । स्मर स्मरणानुग्रहया बुद्धया विषयीकुरु । अहं स्मरामि मद्भक्तं नयामि परमां गतिम् । इति भगवद्वचनम् । अत्र स्मरामि नयामीति पद- द्वयस्य को स्मरामे नयेति प्रार्थनाद्वयापेक्षया प्रतिवचनत्वावगमात् । कृतं स्मर यत्कृतं यत्किचिदानुकून्यमनुसंधाय कृतज्ञस्त्वं मां रक्षेति वा । एतावदन्तं त्वत्कृत्यतयानुकूल्यं प्रतिसंधाय त्वमेव शेषपूरणं कुर्विति भावः । उक्तार्थ आदरातिशयात्क्रतो स्मर कृतं स्मरेत्यावृत्तिः ॥ १७ ॥ अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्ति विधेम ॥ १८ ॥ बृहदारण्यके पञ्चमेध्याये यदा वै पुरुषोस्माल्लोकात्प्रेति स वा- युमागच्छति [वृ. ५।१०।१] इत्यादिनार्थिरादिकं पन्थानमुपदिश्य पश्चा. दध्यायावसाने हिरण्मयेन पात्रणेत्याद्याश्चत्वारो मन्त्राः क्रमेण पठिताः । अमेभिशरीरक-यस्यामिः शरीरम् इति श्रुतेः । यद्वा-साक्षादप्यवि. रोध जैमिनिः [ब्र० सू० १।२।२८ ] अग्रं नयतीत्यमिः । अग्र- नयनादिगुणयुक्त नय प्रवर्तयेत्यर्थः । सुपथा शोभनेन मार्गेणार्थिरादिना । अर्चिरहःसितपक्षानुदगयनान्दौ च मारुतार्केन्दून् । अपि वैद्युतवरुणेन्द्र- ईश्वरः प्रणवस्य वाच्यः । प्रतिवचनत्वावगमादिति । श्रुतो क्रतो स्मरेत्युक्तं यत्तस्य स्मृतावहं स्मरामीत्युत्तरम् । अग्ने नयेत्यस्य च नयामि परमां गतिमित्युत्तरमित्यर्थः । शेषपूरणमिति । अवशिष्टकर्तव्यमागस्य पूरणमिति भावः ॥ १७ ॥ साक्षादपीति । अस्य सूत्रस्यार्थः--जैमिनिस्त्वाचार्यो वैश्वानरशब्दवदग्निशब्द. स्थापि परमात्मन एव साक्षाव्यवधानेन वाचकवे न कश्चिद्विरोध इति मन्यते ॥

·ईशावास्योपनिषत् । ३३ प्रजापतीनातिवाहिकानाहुः । इत्यभियुक्तसंगृहीतेन मार्गेणेति भावः । राये धनाय ब्रह्मणः प्राप्यत्वाद् ब्रह्मैव सुस्थिरमनन्तवनं तस्मै हिरण्मय- पुरुषाय त्वस्पाप्तये इति भावः । अस्माननन्यप्रयोजनान् अनम्यगती- श्वेत्यर्थः । न केवलं मामपि त्वनुबन्धिजनानपीति बहुवचनस्या- भिप्रायः । देव मम बुद्धौ धोतमान । 'तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये । (श्वे० ६ । १८) इति श्रुतेः । विश्वानि बयुनानि । चतुर्विधपुरुषार्थोपायान्यथावद्विद्वांस्त्वमस्मान्नेतुमर्हसीति भावः । 'यो वैवे. दांश्च पहिणोति तस्मै ( श्वे० ६ । १८ ) इति श्रुतेरिति भावः । मुमु. भुवै शरणमहं प्रपद्य इति मन्त्रगतं मुमुक्षपदं विवृण्वन्नाह -युयोध्यस्मज्न. हुराणमेन इति । हुर्छा कौटिल्ये । जुहुराणं कुटिलं बन्धात्मकमित्यर्थः । एनः अकृत्यकरणकृत्याकरणादिरूपं त्वदुपासनोत्पत्तिप्रतिबन्धामित्यर्थः । त्वत्प्राप्तिप्रतिबन्धकामिति वा । एन इति जात्यभिप्रायकम् । अस्मदस्मतः । युयोधि पृथक् कुरु । एतावदेव याचे त्वां जुहुराणमेनोस्मतः प्रथम वियो. जयेति तत्पश्चाद्यथामनोरथं विनाशय पुरुषान्तरे संक्रामय वा न तत्रास्माकं निर्बन्ध इति भावः । भूयिष्ठाम् । अनन्यगतित्वेनावृत्तितो भूयसीम् । नम- उक्म् ि। ते आप्तकामतया निरुपाधिकस्वामितया च नमउक्तिम् । निर- पेक्षाय ते विधेम विदध्महे । हे अमे देव विश्वानि वयुनानि विद्वांस्त्वं जुहु- राणमेनोस्मतो युयोधि सुपथास्मात्राये नय वयं ते भूयिष्ठां नम- आतिवाहिकानाहुरिति । अर्चिरादयो हि देवताविशेषा आतिवाहिकास्ते परम- पुरुषेण विदुषामतिवाहे नियुक्ताः । अतिवहनं हि गन्तॄणां गमयितृत्वम् । तच्च तत्पुरुषो- मानवः स एनान् ब्रह्म गमयति (छां. ४।१५।५-५।१०।२) इति श्रुतम् । अचिरह:- शुक्लपक्षोत्तरायणसंवत्सरमारुतार्केन्दुशब्दा अर्चिराद्यात्मभूतानां देवताविशेषाणां वायकाः । अनुबन्धिजनानिति । अनुयायिलोकानित्यर्थः । अकृत्येति । अनिहितस्य करणं विहितस्याकरणं चेत्यर्थः । जात्यभिप्रायकमिति । प्रतिबन्धकसामान्यमित्यर्थः । इति भाव इति । पापान्यस्मतो वियोजय तत्प्रतिपतिक तु भवदिच्छया किमपि भवतु न तद्विषयविशेषेस्माकमारह इत्यर्थः । अध्यायार्थमुपसंहरति-एवमिति। भगवद्गीतायाः प्रतिपाद्यविषयकोन्तिमः श्लोकः- सर्वधर्मान्परित्यग्य मामेकं शरणं मज ॥ अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ (भ. गी. १८१६६) इति । अतः परं-य इमं परमं गुह्यम् । (भ. गी. १८६५) इत्यादयः फलश्रुत्यादिप्रति: ५ ·४ प्रकाशिकासमेता उकिं विधेमेत्यन्वयः । नित्याञ्जलिपुटा हृष्टा नम इत्येवंवादिनो भवाम इति भावः ॥ १८ ॥ एवमास्मिन्नध्याय आदितो मन्त्राष्टकस्य तु परतत्त्वं ततो मन्त्रा. एकस्य परमपुरुषविषयकं भक्तियोगरूपं साक्षात्साधनमवशिष्टमन्त्रद्वि- कस्य सर्वफलसाधनप्रपदनं प्रधानप्रतिपाद्यम् । एवं च भगवद्भीताध्यायष- दकं प्रथमं प्रथमाष्टकस्योपबृहणं द्वितीयषटकमुपरितनाष्टकस्य चरमश्लोकस्य पूर्वाधं वायुरनिलममृतमन्त्रोक्तानुष्ठानविधायकमुत्तराधं तु युयोध्यस्मज्जु हुराबमेन इति प्रार्थयमानानां प्रार्थनापूरण संकल्पपूर्वकं शोकप्रतिक्षेपकं चरमश्लोकोप्यस्य मन्त्रद्विकस्योपबृंहणमिति बोध्यम् । इति रामानुजमतानुयायिकूरनारायणकृतप्रकाशिका- समेतेशावास्योपनिषत् । पादकाः श्लोकाः । अस्मिन् सर्वधर्मानित्यादिश्लोकस्य पूर्वार्धन वायुरनिलमिति सप्त- दशस्य मन्त्रस्य तात्पर्यमुक्तम् । उत्तरार्धेन चाष्टादशस्य ' अग्ने नय' इत्यस्य तात्पर्य मुकम् ॥ १८॥ इति श्रीपाठकोपाव्हव्यम्बकतनूजनुःश्रीधरशास्त्रिकृता श्रीमदीशावास्योपनिषत् प्रकाशिकाव्याख्या वालबोधिनी समाप्ता ।

·१ । । ९ अद्वैतविशिष्टाद्वैतयो।लक्षण्यस्य स्थलानि । १ आत्मरूपमेकमेव अन्यन्नास्त्येव । १ चिदचिद्रूपशरीरविशिष्ट आत्मक एव । तच्छरीरादन्यत्किचिन्नास्ति । २ आत्मा निर्विशेषो निर्गुणश्च । २ आत्मा सर्वज्ञत्वादिविशेषयुक्तः । अन- न्तकल्याणगुणाश्रयः । तत्र हेयगुणा न सन्ति। ३ आत्मा ज्ञानस्वरूपो न ज्ञानगुणवान् । | ३ आत्मा ज्ञानस्वरूपोप ज्ञानगुणाश्रयः । अतएव तस्य न वस्तुतो ज्ञातृत्वम् । वस्तुत एव तस्य ज्ञातृत्वम् । ४ आत्मा स्वरूपेण कूटस्थनित्यः । तेनैव | ४ परमात्मा स्वरूपेण कूटस्थनित्यः । चिद- रूपेणाद्वितीयश्च । चिद्रूपशरीरविशिष्टरूपेण तु परिणामिनित्यः। विशिष्टरूपेणेवाद्वितीयः। ५ परमात्मन एव मायोपाधिकमीश्वरत्वम- | ५ परमात्मैवेश्वरः। तच्छरांरभूतो जीव- विद्योपाधिकं जीवत्वम् । जडं तु प्रातिः | वर्गा जडवर्गव । ततो भिन्न एवेति विद भासिकं मिध्यवेत्यकमेव तत्त्वम् । चिदीश्वररूपं तवत्रयम् । ६ परमात्मनः सकाशादभिन्नापि भिन्नेव | ६ परमात्मनः सकाशाद्वस्तुतो मित्रं त्रि. त्रिगुणा परमात्मशक्तिरज्ञानादिपदवाच्या | गुणात्मकं प्रधानं जगतो मूलप्रकृतिः । तदुपहितः परमात्मा जगतो मूलप्रकृतिः । ७ अस्मिन्मते विवर्तवादः । अज्ञानेन पर ७ अस्मिन्मते परिणामवादः प्रधानमेवान्त- मात्मन्येवेदं जगद्भासत इत्येवरूपः । अत्र र्यामीश्वरसांनिध्याज्जगदाकारेण परिणमत रज्जुसर्पदृष्टान्तः । इतिरूपः । अत्र पयोदधिदृष्टान्तः । ८ परमात्मविवर्तभूतं प्रातिभासिकमिदं जग ८ प्रधानपरिणामभूतं चेदं जगत्सत्यमेव निमध्येव । ९ अन मतेऽनिर्वचनीयख्यातिः । अनिर्वच ९ अत्र मते सख्यातिः । वस्तुतः सत्यमेव नीयं चेदं जगदज्ञानदोषेण भासत इतिरूपा । जगत्प्रतीयत इतिरूपा । १० शुक्तिरजतस्थले स्वप्नादौ चानिर्वचनीया १. शुक्तिरजतस्थले स्वप्नादो च सत्या एवार्था भासन्ते । एवार्थाः प्रतीयन्ते । ११ तत्त्वमस्यादिशास्त्रमपि जगदन्तर्गत. ११ तत्त्वमस्यादिशास्त्र सत्यमेवात एव तत्त. वादसत्यमेव । तथापि तत्त्वज्ञानसाधनं स्वज्ञानसाधकम् । भवत्येव । स्वाप्नपदार्थवत् । १२ प्रमाणानि पद्। प्रत्यक्षानुमानोपमा-| १२ प्रमाणानि त्रीणि । प्रत्यक्षानुमानागम. नागमार्थापत्त्यनुपलन्ध्याख्यानि । रूपाणि । १३ परमात्मनोऽभिन्ना जीवाः । तेषां परमा- १३ जीवाः परमात्मनः सकाशाद्भिनास्त- स्मवदेव ज्ञानस्वरूपत्वं नतु वस्तुतो ज्ञाना- च्छरीरभूता अपि ज्ञानस्वरूपा ज्ञानगुणका- प्रयत्वं किन्त्वन्तःकरणोपाधिकं ज्ञातृत्वम् । श्रेति तेषां वस्तुत एव ज्ञातृत्वम् । १४ जीवो व्यापकः। १४ जीवोणुरूपः। १५ जीवो ब्रह्मस्वरूपत्वादेक एव । तदने- १५ जीवा वस्तुत एव नानाविधाः । जीवा कत्वं त्वौपाधिकम् । द्वैतं तु प्रकाराद्वैतम् । १६ साधनचतुष्टयसम्पत्त्यनन्तरं ब्रह्मजि- १६ कर्मस्वरूपज्ञानानन्तरं व्रजिज्ञासा । ज्ञासा

·१७ तत्त्वमस्यादिमहावाक्यरात्मसाक्षात्कारे-। १७ तत्त्वमस्यादिमहावाक्यजन्योपासनादा.
ऽविद्यानिवृत्या शरीरस वेपि जीवशायां येन परमात्मा प्रमन्नो भवति । तथापि
मुक्तिः।
यावच्छरीरं सुखदुःखानुभवावश्यकत्वान्न
जीवद्दशायां मुक्तिः ।
१८ प्रारब्धकर्मणां भोगेन क्षये शरीरत्यागे १८ प्रारब्धकर्मक्षये लौकिकशरीरत्यागे
स्वस्वरूपेवस्थितिरूपा विदेहमुक्तिः । दिव्यदेहप्राप्त्या परमात्मना सह परमं
साम्यं भवति । इयमेवास्मिन्मते मुक्तिः ।
१९ मुक्ती जीवब्रह्मणोदो नास्ति । १९ मुक्तावपि जीवब्रह्मणो दोस्ति ।
२० मुक्तावस्थायां न लेशतोपि दुःखं न २० मुक्तावस्थायां दुःखलेशेनाभिन्नं सुखा.
सुन्वं भवति ।
धिक्यमनुभूयते ।

·No text on this page.